·vi as proficient in the art of diplomacy. "The Nitiskra is also cited at the end of the first bapter of Dasakumtracharita of Dandin who lived in theʻlatter half of the sixth century A.D. Dr. Rajendra Lal Últra, 10.his prefaco to tho Nitisára of Kamandaka, observos that a Fork oi tho liko title was taken to the Island of Balı by the Hindus who emigrated thither about the beginning of the Christian cra. Information regarding the commentator, Sankarirya also is equally scanty From the closing sentence of Niri & commentary on Rúpivatára of Dbarmakirti, "a maaa- लकेन शरार्येण विरचिते नीवीमाके स्पावतारव्यारयाने ", it is seen that it was written by Sankararya of the Parasava family. But the samoness of name will not bo suficient to short that the author of Jayamangala and of the Niri aro identical, as against it thoro is the fact that nowhere in the commentary his our commentator made any mention of liis ancestry. And tho author of a grammatical work called Sarrapratyayamala also bears the name of Sanbararga. But be males a display of his own namo as well as of his brotlıer by inserting them in the body of his work, whereas the author of Jayamangala, in the full confidence that the ment of bis work would be sufficient guarantee to niake big namo famous did not stoop to put in lns name in the body of the work. From the vanity of the one and the magnanimty of the other, it 13 not likely that they may bo one and tho e ime person, TRIVANDRUM, T. GANAPATI SASTRI ·निवेदना। यत् काटिलीयमर्थशाख 'राजनीतिविद्या' इति प्रसिद्ध, तस्याय सारसक्षेपरुपः कामन्दकीयो नीतिसारो नाम । एपा चास्य व्याख्या शङ्कराय- निर्मिता जयमाला नाम । अर्थशास्त्रस्य साशीतिप्रकरणशतात्मनः सारभूता अर्थाः पत्रिंशता प्रकरणनीतिमारेऽस्मिन् निबद्धाः । जयमाला त्वस्य लघोरपि विषयगुरुगम्भीरस्य सम्यगर्थं विवृण्वती सर्वाकारानुगुणा भाष्यप्राया । अस्य नवीना काचिद् उपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्याच्या टीका कलिकातायां (संवत् . १९४१) प्रकाशिता । किन्तु मूलार्थसम्यगवबोधं प्रति जयमङ्गलाया उपकार- स्तदपेक्षया बहुगुणः स्पृहणीयतरश्चेति कृत्यास्याः प्रकाशने नः परमादरः । अस्य नीतिसारम्य जयमङ्गलायाश्च बहव उपशतवर्षसम्भाव्याः शुद्ध- प्रायास्तालपत्रग्रन्थाः समासादिताः, यानवलम्व्य तयोः संशोधनमस्माभिर्निर्ति- तम् । तत्र नीतिसारस्य तावत् क ख-ग-चिह्नितात्रय आदर्शाः, जयमालायाः क-ख-ग-ध-इ-च-सज्ञाः पट् । च-संज्ञमेकमपहाय सर्व एते ह-पर्यन्ता राजकी- यमन्थशालीयाः । च संज्ञस्तु कैलासपुरगोविन्दपिपारोटिसकाशादानीतः । नीतिसारस्य कर्ता कामन्दकिः कामन्दको वा कत्यः कदा स्थित इति न निश्चयः । किन्तु ऊस्ताब्दसप्तमशतकस्थितभवभूत्यपेक्षया प्राचीनत्व तस्य सम्भाव्यते, यस्मानीतिसारकर्तरि निरूढेन कामन्दकिशब्दन नीतिप्रयोगनिपुणां काञ्चित् परिवाजिकां मालतीमाधये व्यपदिशन् भवभूतिर्नीतिशास्त्रनिष्णातत्व- साम्यकृतं तत्पदव्यपदेशौचित्यं पश्यतीति युक्तिमती कल्पना । कैस्तवर्षषष्ठशतक- स्थितेन दण्डिना दशकुमारचरितस्य प्रथमोच्छ्वासशेषे कामन्दकीयं स्मर्यते । मस्ताब्दारम्भावसर एवं बलिद्वीपं गच्छद्भिरायः कामन्दायनीतिसारोऽयं भारतानीत इति स्वप्रकाशितनीतिसारोपोद्धाते राजेन्द्रलालमित्र आह । जयमङ्गलाकारं शकरायमधिकृत्य न विशेषविज्ञानमस्ति । धर्मकीर्ति- प्रणीतस्य रूपायतारस्य व्याख्याया नीवीनाम्न्या अन्ते इति पारशवकुलतिलकेन ·२ शङ्करायेण विरचिते नीवीसज्ञके रूपावतारव्याख्याने' इत्यादि पटयते । तावत्ता तदभेदोऽम्मज्जयमालाकारभ्य न गदित शक्य , जयमङ्गलाप्रकरणसमाप्तिपु कचिदप्यस्य पारशवकुलोद्भवत्वाकथनात् । सर्वप्रत्ययमालाख्यस्य व्याकरणग्रन्थ- स्य कर्ता य शङ्करायः स आत्मनो नामधेय शङ्करार्यानुजत्यकीर्तनपूर्व स्वग्रन्थे निबद्धवान् , जयमङ्गलाकारस्तु स्वनामख्यातेस्रन्थगुणगौरवायत्चत्वविसम्भाद् भा- प्यकारादिवत् स्वग्रन्यशरीरे कचिदपि स्वनामधेय न निर्दिष्टयानिति नानयो फल्गुदात्तस्वभावयोरैक्य सम्भाव्यते ।। अनन्तरायनम् त. गणपतिशास्त्री ·CONTENTS UNTY LAGES 21 22 25 20-31 1 31- 36 38 39 - 17 U 1966 67- 83 86- 89 90-91 2-102 1. Subjugation of the sense 9 Instruction, and disciplme under older: 3 Drusion of the Vidy is (learning) Lstablishment of the (four principal) castes and stages of life Verity of punishment 6 Conformity to tho settle i rule of conduct 7 Porfect on of the seven constituent clc mnents (Pi kriti) of a kingdom 8 Duties of most mnd stir int 9 Latirpation of public ar noy incos (tn•mit ) 10 Protecting the princes. 11 Means of self protection Rrqu14100s of ? kızgs Vandal. (the circle of a king's Teir aid d simt neglibours in 1 lious 1 litions 13. Conduct of " Mindala Kinds of allı3)ces 1) hinds of hostilities 16 Lunds of march (177), ult (31779), duplı city (वैधीभार ) and shelter (समाश्रय ) 17. Deliboratior 18 Vovcinents of an Amurs idor Naturo of cnyor and spy 20 Glory of stiltuous effort or one of the tuce Sahtis oi poners of riukr, the other to being मन and प्रभाव 21. Duties of subjecte 22 Delucts in subjects dovon principal kinds of cul habits or vya aor Proper time for expedition and the nature of tbo actulant 103--112 11 - 12 121-139 140-150 151-162 163-11) 176-181 182-189 189-192 193–203 202-210 23 13 211–225 . 226-346 ·n . .. PAGE, 25. Encamping the army. 247-251 20. Knowledge of prognastics. 252-258 27. Pour principal expedients i. e., EITH, 577, ** and दण्ड, 257--974 23. Strength and weakness of the various diri. sions in the army. 275291 29. Duties of the commander of an army,.. 281-286 30. Protection of the army during expeditions. ... 286—288 31. Unfair Farfare. 288293 32. Component parts of an army i e., elephants, horses, chariots and footmen 294-296 93. Proper locality of the army. 296-398 84. Distribution of prizes to the army. 299-300 33. Kinds of military array. 300_310 56. Righteous Farlare 311-318 U. ... ... . . . .

·विषयानुक्रमः। १. इन्द्रियजयमकरणम्. १-२१. इन्द्रियजयस्यैव विनयत्वं, विनीतस्यैव श्रीहेतुशास्त्रार्थप्रसादः, शाखस्येव मज्ञादिगुणानामपि सम्पत्तिहेतुत्वं, प्रथमं स्वयं विनीतस्य ततोऽमात्यादिविनयनं, यथानीति पालनेन प्रकृतीरनुरञ्जयतो राज्ञो बहुसम्पल्लाभः, आत्ममनःसंयोगात् प्रवृत्त्युद्भवः, मनोनिग्रहे जितेन्द्रियत्वं, प्रयत्नसंरोधान्निर्मनस्कताप्राप्तिः, प्रत्येकम- प्यनावहेषु विपयेषु तत्परस्य कृच्छ्रेषु पतनम् , ऐदम्पर्यपरिहारेण काले विषया- णामुपभोग्यत्वम् , अत्यासेव्यमानानां कामादीनामरिपङ्घर्गत्वं, तजयेन सुखप्राप्तिः । २. विद्याविनयसंयोगप्रकरणम् . २२-२५. विजितेन्द्रियस्य भूपतेर्गुरूपसेवन, विद्याविनीतस्य राजः कृच्छ्रेप्वप्ययसा- दाभाषः, वृद्धोपसेविनोऽसद्भिः प्रेर्यमाणस्याप्यकार्यप्वप्रवृत्तिः, श्रुतविनयनिये राशे लक्ष्मीकीर्तिलाभः, कचिदपि पराभवानवाप्तिश्च । ३. विद्याविभागप्रकरणम् . २६-~-३१. - आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिरिति विद्याश्चतस्रः, त्रय्यादयन्तिस्रो विद्या इति मानवाः, वार्ता दण्डनीतिश्च द्वे विद्ये इति बार्हस्पत्याः, दण्डनीतिरेकैव विद्यत्यौ- शनसा इत्युपदाद्यपक्ष एव गुरुसम्मतिप्रदर्शनं, दण्डनीतेविप्लयेऽन्यासां सतीना- मप्यसत्त्वं, विद्यास्वाम्वेव वर्णाश्रमाणां प्रतिष्ठिततया तदक्षणेन तद्धर्माशभागो नृपस्य, आन्वीक्षिक्यादीनां विवरणं, विद्याभिराभिः सर्वरक्षणपूर्वकं गनश्चतुर्वर्गवे- दनं च। ४. वर्णाश्रमव्यवस्थामकरणम्. ३१-- ३६. इज्याध्ययनदानानि द्विजानां सामान्यो धर्मः, याजनादिविप्रम्य; शस्त्रा- नीवनादिः क्षत्रियस्य ; पाशुपाल्यादिवैश्यस्य; द्विजशुपादि शद्गम्य चासाधारणो धर्मः, 'गुरुसमीपवासादिमचारिणः; अमिहोत्रोपचरणादिर्गृहस्थस्य ; जटित्वादि- ·. " वानप्रस्थस्य , सारम्भपरित्यागादि परिनाजधासाधारणो धर्म , अहिसादय सर्व. वर्णिलिहिसाधारणा धर्मा , सर्वस्यास्य यथान्याय प्रवर्तको राजा, तदभावे धर्म- नाशाज्जगतश्च्युति , यथावत् सर्ववर्णाश्रमाणा पालकम्य राज स्वर्गप्राप्ति । ५. दण्डमाहात्म्यंमकरणम् . ३६-१८ राज्ञो युक्तदण्डता, यथानीति प्रणीतेन दण्डेन त्रिवर्गवर्धन, विपरीतेन वनस्थानामपि कोपन, दण्डाभावे लोके मारस्यन्यायप्रवृत्ति , युक्तदण्टम्य राज सर्वसम्पल्लाभ | ६. आचारव्यवस्थामकरणम् . ३९-४७, सत्पुरुषाणा सूनृतभापित्यादिरूप लक्षण, सत्पुरपमशसा, आनृशस्यमाम्याय राजा पणजनपालन, नश्वरस्याम्य शरीरस्य पोषणार्थमधाचरणम्य गण, प्रियवाच प्रशसा, तीनवाच कुत्सन, प्रणिपातादिभिर्गुादीनामभिमुखीकरण, सद्भावादिभिर्मित्रादीनामावर्जन, परकृत्यादूपणादिम्प महात्मना रक्षण, गर्वै परि- त्यज्य मधुरवचनै राज्ञो लोकसग्रह । ७. प्रकृतिसम्पत्मकरणम्. ४८-६६. - स्वाम्यादिसप्तकम्य परम्परोपकारिणो राज्यता, राज्यम्यात्मसस्कारसम्पने राजनि चिर प्रतिष्टा, कुलीनत्वादियुक्तस्य राज्ञो लेकाभिगम्यता, दुष्टस्यापि राज परिवारगुणै ग्यता, सद्भिरसभोग्माया त्रियो वेयथ्य, वाग्मित्वादिगुणयुक्त राशि रोषस्य निति , ऊहापोहादिधीगुणविशिष्टस्येव राजत्व, सचिवाना कुलीनत्वादि- गुणयोग , पुरोहितन्य शान्तिकपौष्टिरे वैदम्पर्य, राज्ञोऽमात्यादिगुणपरीक्षण, मन्निभिस्त्पथान्निवर्य राज्ञ सत्पथेषु प्रवर्तन, गुणवत्या भूमो राजो निवास , औदकादिचतुर्विधदुर्गयुक्तस्य राजो भीन्यभाव , यहादानस्वादिगुणयुक्त कोश तम्यापदर्थ रक्षण, वश्यत्वादिगुणयुक्तस्य दण्डम्य वर्धन, त्यागादिगुणयुक्तस्य मितीकरण, राजार्थ चेप्टमानस्य तत्रानुरज्यतश्च मित्रता, तामिवभिन्न राम आत्मनिक्षेपाभाव , उक्तगुणकमरुतिसमवितम्य राज प्रजापालनात परमश्नेय - , ·- ६. स्याम्यनुजीवित्तमकरणम् . ६७.-८५. सेव्यगुणान्वितस्यैव राज्ञोऽनुजीविभिराश्रयणं, क्लिश्यमानेनाप्यनुजीविना तदात्वभाव्युभयकालमुखावहस्यैवानुष्ठानं, राजानमारिराधयिषुणा विद्याविनयशि- स्पायेरात्मन उपपादनं, परस्थानासनाद्विपरित्यागः, राज्ञि राजपुरुपादिपु च यथा- नुरूपं वर्तन, राजानाया अविलम्वेन सम्यड् निर्वहणं, राज्ञो रागापरागज्ञानं, गुणस्यापि भ रापद्यपरित्याज्यता; बन्धुमित्रानुजीविभिरकार्यात् स्वामिनो निवर्तन, सत्कार्ये प्रवर्तनं च, अनुजीविनां भर्तृचित्तानुवर्तनं, राजो दानगुणः, उत्तमादीनां यथोचितं माननं, सर्वकर्मसु तत्तदभिजविनियोजनं, कृप्याद्यष्टवर्गविवर्धनं, पञ्च- विधभयापोहनेन काले प्रजाभ्यः फलादानम् , उपचितानामानावणं, कोशस्याप्तैर्वर्धन, काले तम्य व्ययः, अनुजीव्यादिपु स्वामिनः संव्यवहारमात्रको विश्वासः, एवंगु- णकम्य गजो विभूतेदीप्तिः । , कण्टकशोधनप्रकरणम् . ८६ -~~८९. राज्ञा राष्ट्रस्य समुन्नयनं, लोकानुग्रहाय स्वशरीरानुपालन, धर्मायार्थविय- धनं, माधुभिः शस्तम्य धर्मत्वं, विपरीतम्याधर्मत्व, प्रजाबाधकानां वधे दोपा- भावः, राज्योपघातिनां राजवल्लभानामुपांशु प्रकाश वा निग्रहः, शल्योद्धरणेन राजः सम्पदुत्कर्षः। १०. राजपुत्ररक्षणप्रकरणम् . ९० --~९१. अर्थेषु लोलुभ्यमानानां राजपुत्राणां रक्षणं, कुमाराणां विनयनं, बिनीत- म्यात्मजस्य राजा यौवराज्येऽभिपेचनं, दुर्वृत्तम्यापि राजकुमारस्य परित्यागाभावः व्यसने मजमानम्य व्यसनाश्रयैरेव कदर्थनं च । ११. आत्मरक्षितकमकरणम् . ९२-१०२. मारामादिभिविपदृषितानां थानमय्यादीनां परीक्षण, मयूरप्पतयोनित्य गृह पोषण, के पूर्वमनादेरम्न्यादिभ्यः प्रदान, विपदिग्धानामन्नादीनां विकार- विशेषा., विपदायिनी भोपादि लक्षणम् , औषधादीनां पूर्व तकल्पकप्राशनानन्तरं ·सेवन, ज्ञातोपपादितेष्वेव यानादिप्वारोह , विज्ञातमागेणैव गमनम् , आप्तादेर्जनस्या- भ्याशे करणम्, अधार्मिकादेर्दूरीकरण, सुविशोधिते जलेऽवगानम् , अन्यनौप्रति- बद्धादे व उपेक्षण, बहिरुद्यानेऽप्रमादेन वयोनुरूपैर्विहरण, सुखगम्याया मृगाट- व्या स्वय लघुयोष्ठम्य गमन, मातुरन्तिकमपि प्रविविक्षो पूर्व भवनशोधन, प्रवा- तादिषु गमनमतिषेध , निर्गमे च प्रवेशे च जनप्रोत्सारणपूर्वक गमन, जनसम्बा- घेऽवगाइननिषेध , अन्त पुर एव कुजादिभि प्रचार , वेश्याना विशुद्धानामेव राजोपस्थानम् , आभ्यन्तरजनस्य चुकादिभि ससर्गनिषेध , करणोपलक्षितस्यैवा- भ्यन्तरजनस्य निर्गमप्रवेशौ, कल्यस्यैवानुजीविनो दर्शन, सस्कृतस्य सस्कृताया एव देव्या दर्शन, देवीगृहगमनप्रतिपध , देव्या प्रत्ययप्रतिपेध , गुप्तदारस्य लोक- द्वयलाभ , आप्तरक्षितस्य पापो शस्त्रबन्ध विनवासक्त स्वाप , नयवतो राज्ञो राज्ये प्रजाना सुख विपरीते दु ख च, नीत्या पालयतो दोपाभाव । -- . १२. मण्डलयोनिमकरणम् . १०३-११२. राज्ञ सम्पूर्णमण्डरता, कोलीन्यादयो विजिगीपोर्गुणा , सर्वगुणविहीन म्यापि राज्ञ प्रतापेनावश्य योग , विजिगीषुगुणयुक्तम्य शत्रोदारुणता, लुब्धता- दिगुणयुक्तस्य सुखोच्छेद्यता, विजिगीपो पुरोवर्तिना पञ्चाना राजा क्रमेणार्यादि- त्व, पृष्टतो वर्तमानाना चतुर्णा क्रमेण पाणिग्राहादित्व, समुदितस्यास्य विजिगी पुमण्डलता, अरिविजिगीप्वोभूम्यनन्तरम्य मध्यमता, एतन्मण्डलबाह्यस्याधिकब- लम्योदासीनता, अरिविजिगीपुमध्यमोदासीनरूपा मूलप्रकृतय एव चतुष्क मण्ड समिति मयमत, तदेव पाणिग्राहमित्रसहित पदक मण्डलमिति पुलोमेन्द्रयोर्मत, मध्यमोदासीनमहित विजिगीषुमण्डल द्वादशराजकमित्युशनसो मतम् , एत एव द्वादश पृथगरिमित्रसहिता पनिशसमिति महर्षिमत, द्वादसते पृथगमान्पादिपश्च कसहिता द्विसप्ततिर्मण्डसमिति मानवमत, द्वादशैते पृथगरिमित्रसहिताभ्यामुभया- रिणोभयमुहृदा च युक्ता अष्टादशममिति गुरुमतम् , अष्टादशैते पृथगमात्यादिप- अक्साहिता अष्टोत्तरशतमिति क्वीना मतम् , अष्टादशैते पृथगरिमित्रसहिताश्चतु प्पयामास्वमिति विशालाक्षमत, चतुप्पश्चाशदेते पृथगमात्यादिपञ्चकनहिताश्चतुर्थि- शत्याधिक त्रिमतामिति मतान्तरम्, अनिविनिगीप्योरुभयो प्रतिसप्तकमेव चतु दशक मण्डलामिति केषाश्चिन्मतम्, अरिविनिगीपुमध्यमात्रिक मण्डलमित्येकी- ·समतं, त एव मित्रयुक्ताः षट्क मण्डलमित्यपरं मतं, पट्कमेवेदममात्यादिपञ्चक- युक्त पत्रिंशत्कमिति केपाश्चिन्मतम् , अरिविजिगीषुमध्यमा एव सप्तप्रकृतिमाः समुदिता एकविंशतिरितीतरन्मतं, पृथमित्रसहिता अरिविजिगीपुमध्यमोदासीना एवामात्यादिपञ्चकयुक्ता अष्टचत्वारिंशत्कमिति ; विजिगीषुमण्डलमेव पृथगमात्या- दिपञ्चायुक्तं पष्टिसङ्खयं मण्डलमिति ; विजिगीपुरेवारिमित्रपाणिग्राहाक्रन्दसहितः पञ्चैते पृथगमात्यादिपञ्चकयुक्तास्त्रिंशत्कमिति च मतभेदाः, तत्र पञ्च- कस्य त्रितयस्य वा न्याय्यता, अभियोक्ताभियोज्यश्च द्वे एव प्रकृती इति अरि- विजिगीप्वोरभियोक्तृत्वसाम्यादेकैव प्रकृतिरिति च पराशरमतं, द्वादशराजकस्य सर्वलोकप्रतीतिः। पञ्चकमिति - . १३. मण्डलचरितप्रकरणम् . ११३-- १२३. पश्चिममित्राभ्यां पश्चिमावरी पूर्वमित्राभ्यां पूर्वशत्रू च विग्राह्य अरिमित्र- मित्रं चोभयमित्रेण संस्तभ्य विजिगीपोः पुरो गमनं, विजिगीपुसहितेनाक्रन्देन पाणिग्राहस्य आक्रन्देन तदासारयुक्तेन पाणिग्राहासारस्य च पीडनम् , एवं पीड्यमानस्य शत्रोरुच्छेदप्राप्तिः वशेऽवस्थानं वा, सर्वप्रयत्नेन सामान्यमित्रस्या. त्मसात्करणं, शात्रवहेतुपरिवर्जनं, दुर्गवासिनां माण्डलिकानां मित्रीकरणं, मध्यमे विजिगीपौ शत्रुणैकीभूयावस्थान सन्धिर्वा, तथोदासीने सड्वधर्मेणावस्थान सन्धि- ी, शत्रोः सहजकार्यजत्वभेदेन वैविध्य, समाश्रयविहीनेऽरिसम्पद्युक्ते सर्वप्रकृतिना- शनरूपेणोच्छेदनेन विजिगीपोरवस्थानम् , आश्रयमानिनि कोशदण्डरेचनमहामा- त्रवधान्यतररूपेण कर्शनेन वा तद्भिन्नेन पीडनेन वावस्थानं; विजिगीपुगुणान्विते- ऽरिसम्पयुक्तभिन्ने तु योग्यपुरुषनाशरूपेणापचयेनावस्थानं, सहजशत्रोश्छिद्राद्य- भिज्ञतयापकारशक्तिः, बलिना विगृहीतस्य शत्रोरात्मोच्छित्तिपरिहारायानुबलाधानं, फस्यचिच्छनोरुच्छेदसमये शत्रोरन्यस्योत्थितौ तस्य स्वाधीनीकरणं, वसंगतस्य सस्य विकारे तत्कुलीनस्य समुन्नयनं, मण्डलसंक्षोभोत्पादकस्य कर्मणः प्रतिषेधः, सामादिभिः स्वप्रकृतिरञ्जनं परमकृतिभेदनं च, मित्रस्यापि विकुर्याणस्यावपीडनं, पक्षपातिन उभयमित्रस्योच्छेदः, अमित्राणामप्युपचयावहानां मित्रीकरणं, मित्रा- णामप्यहितकारिणां परित्यागः, मित्रस्य ज्ञातदोषस्यैव परित्यागः, सदा स्वयमेव दोषमुणान्येपणं, निर्दोषफोपस्य प्रतिषेधः, उत्तमादीनां मित्राणां तारतम्यविज्ञान, . n - ·य मिथ्यामियोगम्य तच्छ्वणस्य च निषेध , मित्रभेदकारिणा परित्याग प्रायोगि कादीना वचसा ज्ञान, मुहृदा प्रकाशपक्षप्रणाभाव , लेपामन्या यमत्सरवारण गुरुपु कार्येषु नीचानामपि दोषान् सतोऽसि मन्छाद्यासतामपि गुणाना प्रकाशन नीचानामपि मित्रीकरणम् , एव समुद्यमिनो रानोऽभ्युदय । १४. सन्धिविकल्पप्रकरणम् . १२४ --- १२९. बलिना विगृहीतन्य कालयापनेन सभ्यन्वषण, पालदय पाडम मन्ध -(१) उभयोरैकात्म्य विना सन्धिमात्रम्य पारसजत्व (२) द्रव्योपहारानि 'पद्यमानस्योपहारत्व (३) दारिकादानपूर्वकम्य सन्तानसन्धित्व (४) यापजान समानार्थप्रयोजनस्य मैत्रीपूर्वम्य सङ्गतसन्धित्वम् (५) आवयोरुभयोरपफारिण्यम्मिन् मयोच्छिन्ने तवाप्यर्थसिद्धिरिति क्रियमाण उपन्याससन्धि (६) पूर्व मयोपकृत स्वादय प्रतिकरिष्यतीति वा अद्योपफरोभ्यय प्रतिकरिष्यतीति वा रियमाण प्रतीफारसन्धि (७) एकार्था यात्रामुद्दिश्योभयोगमने सयोगसन्धि (८) आव यो सेनापतिभ्या मदर्थ साध्य इति क्रियमाण पुरषा तरसन्धि (९) त्वयैव मदर्थ साध्य इति क्रियमाणोऽदृष्टपुरुपसधि (१०) नितस्य शत्रोभूम्येपद शेन सन्धिरादिष्ट (११) म्वसैन्येन सह म्यय अनुसमीपमुपगम्य त्रियमाण आत्मामिपसन्धि (१२) आत्मरक्षार्थ सर्व दत्त्वा नियमाण उपग्रहमन्धि (१३) सर्वकोशेन कोशाशेन वसकम्बलादिना या शेपप्रतिरक्षाय क्रियमाण परिक्रय (१४) सारवती वो दत्त्वा क्रियमाण उच्छिन्नसन्धि (१५) सर्वभूम्युश्तिफर दानेन नियमाण परदूपण (१६) खण्डसण्डेन फ्ल नात्या नियमाण स्न्यो- पनेय , प्रतीकार सङ्गत सन्तान उपहार इति चत्वार एव सन्धय इति मता तर, सातवनिता सर्वेऽन्ये उपहाग्भ्यच भेदा इति मङ्गत उपहारथेति सन्धिद्वयमिति म्यमत, बालादीना किंगतिपुरुषाणामसन्धेयता, निग्रहेणव नेपा वश्यता-- (१) मालम्य प्रभुशक्तविनमस्य चाभावात् तदर्थ प्रत्तीना युद्धा- भाव (२,३) वृद्धस्य दीर्घगेगिणश्चोत्मागाक्तिहीनत्वात म्वरीयरेय परिभव (४) सर्वज्ञातिबहिष्कृतस्य ज्ञातिभिरेव नादा (६) भीरोर्युद्धपरित्यागात् क्षिप्रमेव विनाश (६) मारननस्य म्यय वीरम्यापि बननैरवारयुद्धे परित्याग (७) सुभम्यासविमागि वादनुजीविना युद्ध वामवाति (८) लधननय विनिगी- ·पुणा दानमिनैजनरेव नाशः (९) विरक्तमझतेः प्रकृतिभिर्युद्धे त्यागः (१) विपयेप्वतिसक्तिमतः परैः सुखेनैवाभियोगः (११) अनेकचित्तमन्त्रस्य द्वेषामन्त्रि- भिः कार्येषु समुपेक्षण (१२, १३) देवब्राझणनि-दकत्य दैवोपहतकत्य च विशर- णं (१४) देवपरस्य चेष्टाया एवाभावः (१५) दुर्भिक्षव्यसनिनः स्वयमेवावसादः (१६) वलव्यसनयुक्तस्य योद्धुमशक्तिः (१७) अदेशस्थस्य स्वल्पेनापि रिपु- णा नाशः (१८) वहभित्रस्य सर्वथा नाशः (१९) अकालयुक्ततैन्यस्य काल- योधिना नाशः (२०) सत्यधर्मव्यपेतस्य संहितस्यापि क्षिप्रं निसर्गतो विक्रिता, सत्यादीना सप्तानां सन्धेयता-- (१) सत्यस्य सत्यानुपालनेन कदाचिदपि विकि- याभावः (२) आर्यस्य प्राणवाधेप्पप्यनायनाचरणं (३) धार्मिकस्य प्रजानुरा- गाद् दुःखोच्छेद्यता (४) अनार्यस्य शत्रून् निमतः समूलघाते प्रतिः (५) श्रा- तृसङ्घातवतो वेणोरिव निविडस्यानुच्छेद्यता (६) बलिना समाकान्तस्य शरणा- भावः (७) अनेकयुद्धजयिनः सायेन शमन्तरवशीकरणं, सन्धानेऽप्यविश्वासः, चलवताभियुक्तस्य तद्दलीयस्तराहान, स्वशक्त्युत्साहमवेक्ष्य महत्तरेग विग्रहः, अल्पसैन्यस्य शत्रून् निम्नतः शत्र्वन्तरवशीभावः, जयसन्देहे समेनापि आ सम्प्र. वृद्धेः सन्धानम् , अन्यथोभयोरपि कदाचिन्नाशः, आत्मनो व्यसने होनेनाप्याग- तेन सन्धानं, सन्धिमनिच्छतो हीनस्य वित्रम्भमालक्ष्य प्रहारः, बलीयसा सन्धाय तस्य विनम्भकरणं, विस्रम्भे सदोद्यम्य वहिः प्रियाभिभाषणपूर्वकं निगूढं कर्तव्य- स्यैव करणं, युवराजेन प्रधानपुरुषेण वा सन्धायाभियोक्तुं स्थिरात्मनोऽन्त.प्रको- पजननं, यथाभियोक्ता जानाति तथा महता धनोत्सर्गेणार्थसहितलेखैश्चाभियोक्तुः प्रधानपुरुपस्य युवराजस्य वा दूपणं, दूषिते महामात्रे रिपोरुग्रस्यापि स्वपक्षेऽवि- श्वासः, अरेरमात्यान् सन्धाय तदारम्भशमीकरणं, भिपरभेदेन चा रसदानेन शत्रोः शातनम्, अभियास्यतः शत्रोः सिद्धवाग्भिश्चारैर्व्यमनादेशनं, विग्रहे क्षयादीनामुत्प- त्याभियोगमात्रकृतायाः पीडायाः कश्चित् कालं सहनं, स्वगुप्तिमाधायारातः स- न्तापनम् । १५. विग्रहविकल्पप्रकरणम् . १४०-१५०. अमर्षितानां पुंसां परस्परापकारेण विग्रहः, परेण पीड्यमानस्य देशकाल. मालानेश्यया विग्रहारम्भः, राज्याद्यपहारादयो. विंशतिर्विग्रहयोनयः --- (१-४) ·सम्पतीस्थानदेशापारजाम्य (4,0दुर्गादिक्रमोश्चमेधादेपरर्तनविधातजावस्य चकिय कोशद नामन्धनमात्य दानेन तूगीयुद्धेन च प्रशमनं (07. पिपपीटाजन्यस्य शत्रुविषयप्रतिपीडनेन (6) ज्ञानापहारजातस्य (९.१०) ज्ञ नशात्योपातज य च क्रमेण क्षमयोपेक्षणेन तदर्थत्यागेन च (११) मित्रार्थ, जामान य य द्रोहसंयुक्तं तद् त्रिं तस्योपेक्षणेन (१२) अपमानात् सम्भू. तस्य सान्स्यपू सारेण (१३) अभिमानजस्य साभदानभेदैः प्रगामेन या (१४) यन्धुनाशसमुद्भवस्य सामादीनामुपांशु प्रयोगेग मायेन्द्रजालसम्पादनन वा (१५) एकार्थाभिनिवेशजत्यापीडावहार्थपरित्यागेन (१६) धनापहारजस्य क्षान्त्या (१७) मदजातस्य भेदेन (१८) भूतानुग्रहविच्छेदजातस्य भूतानुभहसाधनेन (१९) देोत्यस्य शातिकपाटिकेन (२०) मण्डलक्षोभसम्भूतस्योपायैश्च प्रशमनं, सापनादीनि पञ्चविधानि वैराणि, भूम्युपरोघजादीनि चतुर्विधानीति बाहुदन्तिमुव- मतं, कुलजमपराधजामिति द्विवियमेव वैरमिति मानवमत, किञ्चित्फलादेः पोडश- विधस्य विमहम्य निषेध , तदात्वायतिसंशुद्धमेव सर्व कर्म समारभमाणस्य वाच्य- ताभावः, स्ववलम्य हृष्टपुष्टनाया परस्य वैपरीत्ये च विग्रहारम्भः, स्वम्य दैवानु- कूल्यसिद्धौ परन्य वैगरीत्यं च विग्रहारम्भः, मित्राक्रन्दासाराणां दृढभक्तो परकी- यानां वैपरीत्ये च विग्रहारम्भः, भूमिमित्रहिरप्यरूपस्य फलत्रयस्य नैयत्ये विग्रहः, वित्तामैत्रभूमानामुत्तरोत्तर श्रेष्ठयं, समे शत्रौ सामदानभेदैरसाध्ये दण्डप्रयोगः, बलवताकान्तस्य घेतसवृत्त्यानयण, चेतसवृत्यनाश्रयणेऽपि कृतकव्यसनप्रकाशनेन जातविस्रम्भस्य शत्रोर्वधः, अकाले काम सोचमाम्थाय प्रहारस्यापि मर्पणं, काले सर्पस्येवोत्थानं, स्कन्धेनापि शत्रु घोदा समये घटस्येप तस्य भेदनम् , विग्रहासाध्यं शत्रु विश्वास्य कालप्रतीक्षया नयेन तच्छीग्रहणं, कुलोद्गतत्वादिविशि- पृस्य शत्रोर्तुप्पसाधत्तम् , असत्यतादिविशिष्टस्य शत्रोरापातसाध्यता, एवं विग्रह- मार्गनास्थितस्य स्थिरोद्यमस्य सिद्धिः। . आपात- १६. यानासनद्वैधीभावसंश्रयविकल्पप्रकरणम् . १५१...-१६२. विजिगीषो नयेच्छया याना यानं, यानं पञ्चविध -(१) सर्वाः शनोईव्य- प्रकृतीरिगृह्य या स्वमित्रैररिमित्राणि विगृह्य या गमनं विगृपयानं (२) चेष्टा- न पाररिभिः सन्धायान्यत्र रिपो वा पाणिमाहेण सन्धाय तन्मिने वा गमनं ·सन्धायगमन (३) सामन्तरेकीभूपै कस्मिन्त्री वा अरिविजिगीबोरुभयोरप्युभ- यारो या गानं साभूयगमनम् (४) अन्यत्र पस्थित न्य प्रमहा इन्वन गमनं प्रमशः यानं (५) शत्रु प्रति याताय शत्रोरनुबलाधायिनो बलिष्ठान सम्पान्य शत्रुनो. क्ष्य तन्मित्रेप्येव यानमुपेक्षायानं, स्त्रीपानादिट्यसनयुक्तस्य गम्यता, अरिविजिगी- प्योः परस्परस्य सामर्थ्याविघातानुभयोरासनं, तस्य पञ्चविधता- (१) अन्योन्या- तिसन्धानपूर्वकमवस्थानं वा देगविलोपादिना शत्रु विगृह्यायाथानं या दुर्गस्थित- स्य शत्रोर्महीतुमशक्यतायां तत्सुहृवलयवसेन्धनादिनाशपूर्वकं तं विगृह्य वस्थान या विगृह्यासनम् [एव विगृह्यासनेन विरज्यमानप्रकृतेः शत्रोः कालेन पश्यता] (२) अरिविजिगोप्योर्विग्रहे हीयमानयोः सन्धाय समवस्थानं सन्धायासनम् (३) अरिविजिगीप्योस्तुल्यया मध्यमोदासीनविषयप्रतिशतया शत्रुणकीभूय विजिगीपो- रवस्थानं सम्भूयासनं, (४) यातव्यादन्यं यियासोः प्रसङ्गेन केनचिदासनं प्रसङ्गा- सनं (५) बलवन्तमरिमुपायानाममयोगपूर्वकमु प्रेक्ष्यामन या अन्यैरुपेक्षितस्यामन चोपेक्षासनं बलिष्ठयोर्द्वयोः शत्र्योर्मध्ये वाचात्मसमर्पणपूर्वकं काकनेत्रस्यवालक्षित- स्यावस्थानं वा द्वयोरपि सम्पाते बलवत्तरसेवा वा उभयोरापे सङ्केतेनासन्धिल्यो- रतच्छत्रोस्तदधिवलस्य वा समाश्रयणं वा द्वधीभावः, स्वतन्त्रः परतन्त्र इति द्वि. विधेऽस्मिन् उक्तस्य स्वतन्त्रता, उभाभ्यां वेतनादानपूर्वकमवस्थानस्य परत. न्त्रद्वैधीभावता, बलिनोच्छिद्यमानस्य कुलोद्गतत्वादिविशिष्टरलोत्कटाश्रयण स. माश्रयः, तद्दर्शनोपास्तिकतादि संश्रयिणां वृतं, अलोत्कटे विनीतवत् स्थितस्य तत्सगात् प्रतिपूर्णस्य क्रमेण स्वातन्त्र्य, बलोत्कटस्याभावे बलाद्यन्यतमद् दत्त्वा- भियोक्नैव सन्धिः, आत्मत्राणार्थ सर्वदान, संश्रितस्य स्ववृद्धौ शत्रोर्व्यसने वाब- लीयस्या सैह्या वा वृत्त्योत्थानं, ज्यायमा वेतरेण वाकारणात् सगस्य प्रतिषेधः, हेतुना सद्गतस्याप्यविश्वत्यावस्थान, सन्ध्यादयः सश्रयान्ताः पाइगुण्यमिति कि- श्चिन्मतं, सन्धिविग्रही द्वावेव गुणाविति मतान्तरं, तत्र सन्धौ द्वैधीभावसमाश्रय- योचिरहे यानासनयोश्चान्तार, सन्धिविग्रहः संश्रयश्चति गुण्यमित्यपरेषां मट, विग्रह एक एव गुणोऽवस्थया भेदमुपगतः पाड्गुण्यमिति गुरुमतम् । १७. मन्त्रविकल्पप्रकरणम् . १६३ - १७५. पाड्गुण्यनिश्चितमते राज्ञो मन्त्रीगुदमन्त्रणं, मन्त्रकुशीय राज्ञः सुखेन . .

·- . - " विजयावाप्तिः, इतरस्य स्वतन्त्रस्यापि विद्वद्भिरवमानना, आप्तेन विदुपा च कार्याणां मन्त्रणम् , अनाप्तस्य मूर्खस्य वा मन्त्रिणो वर्जन, पूर्वराचरितम्य शास्त्रीयमार्गस्यापरित्याग', उल्लवितशास्त्रमार्गस्य शत्रुभिः पराभवः, प्रभावोत्साह- शक्तिभ्यां मन्नशक्तेरत्कर्षः, फेयगया: प्रभुशमन्त्रशक्तिसहितायास्तस्याः प्रशंसा, मन्त्ररहितायाः प्रभुशक्तेः पश्चातापजननं, प्रसन्नया बुद्ध्या शक्याशक्यपरिच्छेदः, अशक्यारम्भस्य फ्लेशकफलता; दुरारूढस्य राजपदस्य स्वल्पेनापि दोषेण हानि, यथाशाखमारब्धस्य कार्यस्य फलाधायकता, सम्यगुपक्रान्तस्य कार्यस्य विपर्ययेऽपि पुरुपदोषाभावः, निष्फलतादियुक्तस्य कर्मणः प्रतिषेधः, तदालायतिसंशुद्धिवि- शिष्टन्य कर्मणः प्रशंसा, बुधैवोपक्रमस्य श्रेयस्करत्वेऽपि कचित् सिंहवृत्तरप्य- नुजा, सहसोत्पत्य दुष्टेभ्यः सम्पदार्जनस्य दुष्करता, विदुपामसाध्यस्याभावः, अविज्ञातविज्ञानादीनां मन्च्युपदेशायत्तता, सुभापितजिघृक्षया सर्वस्यापि वाक्यस्य श्रवण, मदोवृत्तस्य मन्त्रिपरित्यागिनो द्विपद्धिराक्रमण, मन्त्रगुप्तौ राज्ञो गुप्तिः, मत्रभेदे राज्ञो नाशः, विपश्चिता क्रियमाणस्य कर्मणोऽनुष्ठानकाले स्वकुल्यानां ज्ञान, कृतस्य शत्रूणां ज्ञानम् , अपश्चात्तापजननादिविशिष्टस्य मन्त्रस्योत्तमता, मन्त्रस्य देशकालविभागादिपञ्चाङ्गकता, अनारब्धस्यारम्भः, आरब्धस्य समापन, मन्त्रविदां कार्यद्वारेषु प्रचारण, मन्त्रिणामेकाभिप्रायविषये कार्ये प्रवृत्तिः, गन्त्रि- भिर्मन्त्रणेऽपि स्वय भूयो विमर्शनं, स्वार्थतात्पर्यमन्त्रिभिदीर्घकार्याकुलस्य नृपस्य मेन्या, मन प्रसादादीनां धर्मसिद्धिलक्षणता, विशिष्टानां करणानामेव फर्म- सिद्धिकथन, मन्त्रस्यावर्तन धारणं च, मन्त्रस्यारक्षितस्यानिवद् दाहकत्वं, मदा- दीनां मन्त्रभेदकला, निस्तम्भत्वादिगुणके प्रासादाग्रेऽरण्ये वा मन्त्रणं, तत्र मन्त्रिणो द्वादशेति मनुमतं, पोडशेति बृहस्पतिमत, विंशतिरित्युशनसो मतं, यथासम्भवमिति मतान्तरम्, एकैकेनापि सह पृथमन्त्रणं, महापक्षवादिषुण- युक्तमन्त्र्युक्तस्यानुष्ठानं, मनं निश्चित्य कार्यकालम्यानतिक्रमः, अतिकमऽपि म्यस्तप्रकल्पनं, फाले समाचरतः साधुफलावाप्तिः, एवं मन्त्रमार्गमास्थितस्य राज्ञो रिपुवशीकरणम् । , १८. दूतप्रचारप्रकरणम्. १७६---१८१. कृतमन्त्रेण राज्ञा यातव्य प्रति मन्त्रिणो दूत्येन प्रेषण, प्रागल्भ्यादिवि- ·- - . . परवा निर्हरणम् , अन्नव्यञ्जनकादीनां समीप एव करणम्, अन्तःपुरगतानां शिष्टस्य दूतता, निसृष्टार्थी मितार्थः शासनहारक इति त्रिविधानां दूतानां क्रमेण पादतः शक्तिहीनता, दूतस्योत्तरोत्तरचिन्तापूर्वकं यातव्याय गमनं, तस्यान्तपालादि- मित्रीकरगं, जलस्थानादिवेदनम्, अविज्ञातस्य तस्य शत्रुपुरादिमवेशनिषेधः, शत्रुराज्यत्य सारदुर्गादिपरिज्ञानं, प्राणवायपि सत्यत्यैव खामिसन्देशस्य कथनं, शत्रो रागापरागविज्ञानम् , अनिष्टवचनमहनं, कामकोयत्यागः, अन्यैः सह शय- मनिषेधः, स्वाभिमायरक्षणं, पराभिप्रायवेदनं, भतरि प्रकृतीनां रागापरागज्ञानं, शत्रुमिरनभिलक्षितं कृत्यपक्षोपजापः, कृच्छ्प्यपि स्वस्खामिप्रकृतिच्युतेग्कथनं, सबै • चेद भवानिति विनयेन कथनं, कुलादिनोभयपक्षम्तुतिः, विद्याधपदशेनोभयवेतनः संक्षिप्य कृत्यपक्षस्य तद्भर्तृचेष्टितस्य च ज्ञानं, तीर्थादिस्थानेषु शत्रुप चारज्ञानार्थ स्वचारैः : सह सम्पातः, भेद्येषु भर्तुः प्रतापादिकीर्तनम् , एकस्यैव स्थापः, स्त्रीपा- नवर्जन, गच्छत्यपि कालेऽखेदः, शत्रुणा नानापलोभनैः काले क्षिप्यमाणेऽस्म- स्वामिनो दैविकव्यसनसमयं प्रतीक्षते वा स्वय वा यत्किश्चिद् व्यसनं कर्तुमी- हते येत्याहः, कार्यकालातिक्रमणं ज्ञात्वा विनिप्पातः, शत्रोः शत्रुपरिच्छेदादि- ज्ञानम् , उक्तन दूतेनैव राज्ञः सर्वपरिज्ञानं च । १९. दूतचरविकल्पमकरण. १८२-१८८. तङ्गितज्ञत्वादिविशिष्ट य चारता, शिल्पपण्योपजीविनां चाराणां जगति परितो भ्रमण, प्रतिदिनं राजसमीपे तेषां प्रवेशः, ततो वहिर्गमनं च, सूत्रवत् सूक्ष्म सञ्चरता चारेग शचेष्टितादिज्ञानं, राज्ञश्चार्जिगद्व्याप्तः, चारहीनन्य राज्ञोऽधःपतनं, चरस्यैव प्रकाशोऽप्रकाश इति द्वैविध्य, तत्र प्रकाशस्य चरस्य दूतता, चरस्य परप्रचारज्ञान कृत्यं, दूतस्य सन्धानं, वणिगादिरूपाः संन्था आश्रित्य सञ्चाराणामवस्थानं, पक्षयोरुभयोः सर्वत्र सञ्चाराणां चित्तवादनामवस्थानं, तीक्ष्णादीनां प्रधानसञ्चारता, सञ्चाराणां संस्थानां चान्योन्याभिज्ञाननिषेधः, स्वपक्ष- परपक्षानभिज्ञस्य राज्ञः सुप्तसाम्यं, स्वपरिग्रहे कारणाकारणकुद्धान् परिज्ञायाकार- णक्रुद्धानां तूप्णांदण्डेन साधनं, कारणकुद्धानां तु कारणनिवर्तनेन, राज्यकण्टका. नां प्रधानवधेन प्रशमनं, भीतस्य साना लुब्धस्य दानेन चावर्जनं, खल्पेनापि- च्छिद्रेण प्रविश्य शत्रुणा बलवत्तरस्य विजिगीपोर्विनाशः, . जडादिभिरलक्षितैरन्तः- ·- बहिरनिमासे चारै सज्ञाभि परम्पर चर्यासञ्चारणम् , उक्तपसारेण शत्रुणा प्रयु- ज्यमानस्यापि परिजानम् । २०. उत्साहमशंसाप्रकरणम् . १८९- १९२. दूरचेष्टितस्य पैम्ल्ये स्त्यमेव यान, सत्यपयताधिष्ठिताया बुद्ध द्धिप्र- यत्नोपगतस्य यासायस्य च फलोपथ यस्त्व, बुद्ध्या परिपाल्यमानाया श्रिय उत्थानाव्यासायाभ्या विस्तारोपायन, वीत यसन महोत्साह प्रति लक्ष्म्या स्वय मेवोपसर्पण, मत्वबुद्ध्युरपन्नस्यारि व्यसनिनोऽलसस्य श्रियावमानन, दुर्बलत्यापि सरसोत्यापिन श्रीलाभ . पुरुषकारेण विन भोक्तु सदा व्यवमायेच्छा, सिंधु- तिमाश्रित्य श्रियो वशीकरण, रिपूनपरिभवतो भद्रान गति , भय विहाय भयज- नाम्य सायाद्याभोगत्य दर्शन, यथावल च शत्रौ दण्डनिपातनम् । २१. प्रकृतिकर्मप्रकरणम् . १९३-२०२. प्रति यसन प्रशान्य समुत्रानम् , अनयापनयाभ्या दैवाच प्रकृतिव्यस- नस्योत्पति , श्रेय क्षेपरत्वाद् यसनमित्यादिर्यसनशब्दव्युत्पत्ति , हुत शनादिप चक य दैवय ननता, इनरन्य मानुपञ्यमनता, गुरुपकारेण शान्त्या या देवस्य नात्यात्यानेन या मानुप य च व्यसनत्य प्रशमन, प्रकृतिकर्मव्यमनकथाप्रतिज्ञा, मन्त्रादीन्यमात्यम्य कर्मागि, व्यसनावितेऽमात्ये तन्नाश , अमात्य य व्यसने राज्ञ उत्पतितुमशक्ति , हिरण्यादिद्र यनिचयाना जनपदानिप्पत्ति , जनपद य सने तदसिद्धि , जनादरक्षण त्यैव कौशदण्डरक्षणरूपता, तू णीयुद्धादौना दुर्गा नि पति, दुर्ग-य य नृपन्य सौ पूज्यता, दुर्ग यमने सर्पयैतस्य विपाते , भृत्यमरगादीना फोमगारो पति , कोश यसन तदसिद्धि, मित्रप्रसाधनादीना दण्डानिप्पाचे , दण्डव्यमने तशय , मित्रसस्तम्भनादि मित्रकर्म, मित्र यसने तदभाव , विद्याधीक्षगादीनि स्थानिक गि, राजोऽ यमनेऽमात्यादीनामुन्नति , अन्यथामात्यादीना क्षय , राजे धर्थियोव्यंग्रे सर्वत्येतस्य मत्रिणा सनयनम् । २२. प्रतिभ्यत्तनप्रकरणम् . ००२-२१०. चाक्पारादीने राजव्यसनानि आलम्यादीनि सचिवव्यसनानि अति. . - - . .

·" . पृष्टयादाान राष्ट्रव्यसनान यन्त्रधिशरणादीन दुर्गन्यसनानि व्ययीकृतत्यादीनि कोशव्यसनानि उपरुदत्लादीनि बलयसनानीत्युक्त्वा य उव्यपना साध्यासा. ध्यानां विवरणप्रतिज्ञा, उपरुद्वन्यानुपरुद्धेन मार्गेग निर्गत्य युद्ध प्रवृत्ति., परिक्षि तस्य निर्मागतान युद्धे प्रवृत्तिः, अमानितस्य माननेनार्थदानेन च युद्धे प्रवृत्तिः, विमानितस्यातिक्रुद्धत्वान्न प्रवृतिः, अभूतस्य तदा वेतनदाने युद्धे प्रवृत्तिः, व्या. धितस्याशक्तत्वान्न प्रवृत्तिः, परिश्रान्तस्य सुष्ठ विश्रमे युद्धे प्रवृत्तिः, दूरायातस्य दूराध्यपरिपीडितत्यान्न प्रवृत्तिः, नवागतस्य तद्देश्यैः सह मेसन युद्धे प्रवृत्तिः, हत- मुख्यप्रवीरस्य क्षीणवाह्नयोधत्वान्न प्रवृत्तिः, प्रतिहतस्य प्रवीरः सह सङ्गमे युद्धे प्रवृत्तिः, हतागवेगस्य शूराभावान्न प्रवृत्तिः, आशानिर्वेदिन आशापूरणे युद्धे प्रवृ. तिः, अभूमिष्ठस्य भुवोऽल्पतया व्यायामस्य निरोधेन न प्रवृत्तिः, अन्तसम्प्राप्त- स्यायुधयाहनोंगे युद्धे प्रवृत्तिः, कलन गर्मियः स्त्रीकर्मकरवान्नयनेन युद्धे प्रथ. तिः, अतिक्षिप्तस्यानेकराज्यान्तरितत्वान्न प्रवृत्तिः, अन्तःशल्यस्यान्तर्गतामित्र- स्वान्न प्रवृत्तिः, भिन्नगर्भस्य परस्परभयान्न प्रवृत्तिः, अपमृतस्य शत्रुराज्यान्तरित. त्यान्न प्रवृत्तिः, अवगुक्तस्य मुख्यापक्रमणेन न प्रवृत्तिः, क्रुद्धमौलय सान्स्यनेन युद्धे प्रवृत्तिः, अरिमित्रस्य शत्रुणाकान्तत्वाद् युद्धेऽशक्तिः, उपनिविष्टस्य शत्रुसा- मर्थ्यान्न युद्धे प्रवृत्तिः, दूप्ययुक्तत्य कण्टकोद्धरणादाप्तयोवाधिष्टानाद् वा युद्धे प्रवृत्तिः, स्वविक्षिप्तत्य स्वविषये क्षिप्तत्वादापद्येव युद्धे प्रवर्तनं, भित्रविक्षिप्तस्य प्रकृष्टदेशकालस्यान्न युद्धयोग्यता, विच्छिन्नवीवधासारत्याहारवैकल्यान्न युद्धे प्रवृत्तिः, शून्यमूलस्य मौलेन पालने युद्धे प्रवृत्तिः, अत्वामिसङ्गतस्य स्वाम्यभावान प्रवृत्तिः, भिन्नकूटस्य नायकवधाद् युद्धे प्रवृत्तिः कदाचिद् भर्तृवधामण युद्धे प्रवृत्तिरपि, दुष्पाणिग्राहस्य पश्चात् कोपातिसन्तापेन न प्रवृत्तिः, अन्धस्योपदेष्ट्र- भावेन मूढत्वान्न प्रवृत्तिः, इत्यादिवलव्यसन समीक्ष्य समुत्सतनविधानं, दैवोपपी. डनादीनां मित्रव्यसनता, नरेन्द्रादिव्यसनेषु पूर्वपूर्वस्य गौरवं, राज्ञः प्रकृतिव्यस- नानुपेक्षणम् , एवं विचि.त्यकारिणो राजस्त्रिवर्गफलोपभोगः । २३. सप्तव्यसनवर्गमकरणम् . २११-२२५. सर्पराज्यव्यसनेभ्यः पार्थिवव्यसनस्य गौरवं, राज्ञो व्यसनाभाचे राज्यव्य- सनासोहने शक्तिः, राज्यत्योर्जितस्यापि राजव्यसनापोहने शक्त्यभावः, स्वामा- . . " ·- , त्यादिव्यसनममुन्नेतू राज्ञास्त्रवर्गफल रातिः, अशातजन्य राज्ञोऽधता, अन्धस्य म- त्रियशवर्तिनोऽभ्युदयः, विपरीतस्य राज्येन सह नाशः, वाक्यारुप्यादीनां त्रयाणां क्रोधजव्यसनता, मृगयादीनां चतुगों कामजव्यसनता, वाक्रारुप्यस्य दण्डपारु. प्यस्य चौद्वेजनतया तत्परित्यागेन प्रिययाचा युक्तदण्डेन च लोकावर्जन, राज्या- पहारेऽपरात्रे प्राणान्तिकदण्डस्य प्रशंसा,. दूप्यदूपणार्थ •महीयसोऽर्थस्य त्यागो- ऽर्थदूागातत्याकरण, यानीमादीनां यानव्य मनता, प्रसप्तसिकताभूमिसञ्चारादीनां मृगयाव्यसनता, जितश्रमत्वादीनां मृगयागुणता, तेषामन्यथैव सिद्ध्या मृगयाया वर्जनं, नगरान्ति के विशिष्ट मृगयारण्य रचायेत्वा तत्र मृगयाविधान, धननाशा. दीनां द्यूतदोपता, पाण्डवादीनां घृतेनानर्थप्राप्तः, राज्ञा मलादीनां प्राणिङ्तनिवा- रणं, नदोषाणां कार्यकालातिपातादीनां च स्त्रीव्यसनता, वमनादौनां पानव्यस- नत्वम् , अन्धकवृष्णीनां पानेन क्षयप्राप्ति., शुक्रत्य पानमदादौरसस्य भक्षणं, हातमृगययोरत्यन्तविवर्जनम्, उक्तप्वेकेनापि व्यसनेन नाशाप्तिः, सप्तकस्यास्य दुर- न्तता। व्यसनस्या- २४. यात्राधियोकृपदर्शनप्रकरणम् . २२६-२४६. व्यसनहीनस्य शक्तित्रययुक्तस्य व्यसनिनं शत्रु प्रत्यभियान, नित्यत्वाच्उक्त्यायभ्युञ्चिान्य या शत्रु प्रति यानं, विजयाय गच्छतो राज्ञः शत्रुविषयसस्योपपात , विशुद्धपृष्ठस्य स्ववीवधासारविशुद्धमार्गस्य दुर्गान् विचिन्वतः शत्रुकर्मपरिज्ञानपूर्वकं शत्रुभूमिप्रवेशः, भूमेः समादिप्रदेशेतु सुगममार्गेण यानं, मोमे गजतापशान्तये प्रभूताम्बुवनेन मार्गेण गमनम् , अन्यथा जलाभावे भीम- तापेन गजानां कुष्ठरोगोत्पतिः, स्वास्थ्येऽपि जाज्वल्यमानस्य शरीरतापस्य व्याया- मयोगे प्रवृद्ध्या गजनाशकत्वं, सर्वेषामेव सत्त्वानां प्रीप्मे जलाभावेन कृच्छ्याप्तिः, फरिणां तु सद्यो मृतिः, राज्यस्य मत्तमतगजेषु प्रतिवद्धता, वीरतमाधिष्टितस्यैकस्य गजस्याधानां पष्टिशतनाशनशक्तिः, गजवतः सैन्यस्य सर्वत्रापि स्थलभेदेषु विज- यः, क्षुद्रस्यापि शत्रोः पश्चारकोपजननक्षमता, पुर-साध्यादपि फलात् पश्चात्को- पस्य गरीयत्वेन तत्पतिविधानपूर्वकमेव यानं, यानसमये नगरेऽने मुख्यस्यार- क्षबलस्य निधानं, पाणिग्राहं प्रति जाताशङ्कस्यावश्ययातव्यवायां पुरः सेनापते- युवराजस्य वा प्रेषण, याद्यादाभ्यान्तरस्य बलीयस्त्वेनाभ्यन्तरान् कुपितान् सामा- दिभिः प्रसाध्य बौद्यांध प्रतिविधानेन निर्दोपान् कृत्वा यानं, पुरोहितादिकोप- - ·रवादिसंस्थानभेदस्य स्कन्धायारागारस्य कल्पनं, तन्मध्ये राजमन्दिरकल्पन, तत् , , - - , शत्रुनगरसमीपं गतस्य वास्तुकर्मप्रशस्ते भूभागे स्कन्धावारनिवेशनं, चतु- स्यान्तःप्रकोपता, राष्ट्रपालादिकोपस्य वाधकोपता, मनुष्यहिरण्यायपचयकारिण्या यात्राया निषेधः, अविलम्येन महाफलसम्भवे हिरण्याद्यपचयारिण्या यात्राया अभ्यनुज्ञा, मनुप्याद्यपचयकारिण्यास्त्वत्यन्तनिषेधः, अशक्येषु समुद्यमस्य शक्ये. प्वसमुद्यमस्याकालसमुद्यमस्य च कार्यव्यसनता, कामादीनां लाभकाले रामुपाहि. तानां सिद्धिविनकारित्यं, मौलादीनां स्तविधपक्षाणां सदानुसृत्यादिभिरनुरागवेदनं, कुलीनत्वादियुक्तस्य सद्वृत्तपक्षता, आत्मगुणेपूद्योगादीनां श्रेष्टच, सुनयप्रचारस्य मन्त्रशक्तिता, कोशदण्डयोः प्रभुशक्तिता, बलवत्या विक्रमचेप्टाया उत्साहशक्तिता, एतच्छक्तित्रययुक्तस्य जेतृत्वं, शैघ्रयादेरत्साहगुणता, औत्सादिक्यादिबुद्धमन्त्रगु- णता, उत्साहसत्त्वादेः पौरुपता, अरोगतार्दैवानुकूल्यता, पक्षादिपञ्चकयुक्तस्य तद्धीनं शचं प्रति यानं, गजानां वर्षास्तुरगाणां हेमन्तो ग्रीष्मश्च यात्राकालः, सामान्यतः शीतोष्णवर्षसाम्यस्य यात्राकालता, समादिप्रदेशेषु तुरङ्गमादिभिर्गमनं, मर्यादिमागपादिकालेषु यानं, शत्रुदेशे स्ववीवधासारत्वादिविशिष्टप्रदेशपर्यन्तमेव गमनं, ततोऽधिकं गच्छतः शत्रुभिराघातः, मार्गे रात्रिपु सैन्यरक्षा विधाय स्वयं योगनिद्राकरणम् , अन्तरा प्रतिबोधसमये के जाग्रतीति निरूपण, प्रातः प्रबुद्ध- स्य मन्त्रिभिः कर्तव्यता सम्प्रधार्य शस्त्रिभिरात्मकल्पैः सह वहिनिर्गमनं, हस्त्यादि- चर्यायाः प्रतिदिन द्विः सान्नाह्यानां हस्त्यादीना च दर्शन, स्मितपूर्वाभिभापणादि- भिः सर्वेपामावर्जन, रथादियानेषु धनुपि च प्रगल्भस्यापि नित्यं तत्र व्यापृतिः, चरै तैश्च पाप्रचारदर्शनं, स्थीयवीवधासारप्रवर्तनाथ यत्किञ्चिद् दत्त्वा विलोभनेन शत्रोरन्तपालस्य मित्रीकरण, शत्रुपण्यस्य सञ्चारपरम्परयादानं, दूतमुखेन शत्रोः प्रकृत्यादीन् भित्त्वा शत्रुणा सह सन्धान, विसन्धौ शत्रौ प्रकृतिभ्यः शत्रो दः स्वस्यैक्यं च, पथि सामदानाभ्यां दौर्गादिवशीकरणं, विरुद्धदेशेषु विरुद्धकृते निरोध होगविज्ञानं, पूर्वमरिं सेवितवतस्तदात्मानमाश्रितस्य स्वपुरुषस्यैव वारि सेवित्वागतस्य बुद्धिपरीक्षणं, दोवलान्मन्त्रयलस्य गरीयस्त्वं, हेमन्ते शरदि नाप्ने वाभियोगाय गमनम् , एवमनुतिष्ठतः शत्रुजयस्यावश्यं सिद्धिः । २५. स्कन्धावारनिवेशनप्रकरणम् . २४७-२५१. .

·, . समावृत्य मौलादिबलनिवेशनं, स्कन्धाबारस्यान्तराप्तानो भण्डलेन विनिवेशनं, राजमन्दिरसमीपे स्वाप्तरक्षिताना हस्त्यादीनां वासः, राजाभिगुप्तये प्रहपर्यायणा- न्तवैशिकसैन्यम्यावस्थान, गुयोग्यस्य महादन्तिनो गयतस्तुरममस्य च राजगृ- हद्वारे सर्वदावस्थितिः, सैन्यैकदेशस्य प्रयत्नवतः स्कन्धावारा बहिनिशि मण्डलेन परिममण, वाताश्चिकैः परसैन्यप्रचाराणां विज्ञान, यन्त्राठिविशिष्टेषु द्वारेप्यावे- रतिगुप्तिविधान, सर्वस्योपलक्षितस्यैव निर्गमः प्रवेशश्च, परदूतानां राजशाप्सन एव वर्तन, सर्वस्यापि जनस्य वृथाकोलाहलादेनिवृत्य स्वस्वकार्येषु जामत्तयावस्थानं, परितः स्वसैन्यसञ्चारमार्गातिरिक्तभूमिविनाशनं, कण्टकशासादिभिः परितो भूमि- दूषण, वृक्षादिरहिते प्रदेशे स्वसैन्यानां व्यायामभूमिकारचनं, यन्न स्वसैन्यस्य व्यायाम आनुकूल्य परस्य वैपरीत्यं च तस्य देशस्योत्तमता, उभयोस्तौल्ये मध्य- मता, परस्यैवानुकूल्येऽधमता, उत्तमस्यैव देशस्याभिकाणम् । २६. निमित्तज्ञानप्रकरणम् . २५२-२५६. स्कन्धावारम्य रजोनीहारसवृतत्सादायपजयः, प्रहृष्टनरनारीकत्वादौ जयः, सहायसम्पदादियुक्तस्य कार्यसिद्धिः प्रजाभिः वसाहायकार्थ राजरूपः स्कन्धो- ऽमात्यादिकया वृत्यावियत इति स्कन्धावारम्य तथात्व, समवस्कन्दादेः स्कन्धा- पारस्य प्रयलतो रक्षणं, स्वस्य शुभदर्शने परस्य चाशुभदर्शने विग्रहारम्भः । २७. उपायविकल्पपकरणम्. २५७-२७४. महाप्रज्ञानत्वादियुक्तस्य शत्रावुपायनिक्षेपणं, कोशमन्त्राभ्यां युद्धस्य प्रथ- मत्वात् ताभ्यां शत्रुजयः, सामादीनां सप्तानामुपायता, परस्परोपकारदर्शनादिरू- पेण साम्नः गृहीतधनप्रतिदानादिरूपेण दानस्य च पश्चविथत्वं, लेहरागापनयना- दिरूपेण भेदस्य वधादिरूपेण दण्डस्य च त्रैविध्य, लोकद्विष्टादौ प्रकाशदण्डक- रण, नृपवल्लभादावप्रकाशदण्डकरणम् , उपांशुदण्डे विषादीनामुपायता,, ब्राह्मणा- दौ वधदण्डनिषेधः, उपांशुदण्डार्हाणामप्रत्यक्षमुपेक्षया वा हननम्, अमृतप्राया- नुद्गजननपापसामप्रयोग', आत्मानं विक्रीणत इव शश्ये समीहितस्य दानम्, इतरानुपलक्षितं शनैश्शनैः शनो दफरणं, रार्यभूताधृष्यस्य दाम्पेय दण्डपातनं, प्रत्यक्षाया अप्युपेक्षाया अप्रत्यक्षवदाचरणं, सामसिद्धेः प्रशस्तत्वात् . . , - - ·- - सामेव कार्यसिद्धये यतनं, दानेन दारुणस्यापि विग्रहस्थ प्रशमनं, शान्तिमिच्छता बलेनानिच्छतेऽप्युपच्छन्द्यापि दान, भूयस्या तृष्णया विलोभ्य फिश्चिदानपूर्वक भेदन, लुम्यादीनां चतुर्णा तदभिलपितपूर्त्या भेदन, मन्त्र्यादिगेदे सर्वभेदनात् प्रयत्नेन तदनम् , अमात्ययुवराजयोविनागेऽवश्यं महीपतिविनाशः, क्षयलोभा. दिप्राप्तस्य शत्रुकुलीनन्य विकृत्यापादनं, तत्तुल्यम्याभ्यन्तरोपितम्य वा भेदनं, तयोरात्मनि विकृती प्रशमनं, कल्याणः शठो वेति परीक्षिते कोपानुग्रहक्षम उप- जापकरण, यथोक्तं कार्यानुष्ठानं कल्याणस्य स्वभावः, पक्षद्वयचालनं शठस्य स्व- भाय., पूर्वसम्भाषितादिरूपाणां भेद्यानां भेदनं, शत्रुसमीपादागतानामभीष्टपूरणेन माननं, स्वकीयानां प्रगमन, समतृप्णानुसन्धानादीनां भेदोपायता, बलीयसा वि- गृहीतस्य शत्रुभेदनम् , अरिबलस्प संहतस्य भेदपूर्वक सैन्येन यधः, उत्साहदेश- कालयुक्त स्यारिपु दण्टपातनम् , एकाकिनोऽप्यात्मन शक्तिमवेक्ष्य ज्यायस्यपि दण्डपातनम् , अलसादीनां सान्त्वेन साधनं, लुब्धक्षीणयोर्दानेन संहतानामन्यो- न्यशक्षाजननेन दुष्टाना दण्डेन च साधनं, पुत्रादीनां सानार्थेन साधनं, स्वापथ्य- कारिभिरपि पुत्रादिभिः सदृशम्यान्यम्याभावः, प्रस्खलितेष्वपि पुत्रादिपु सामदा- नयोरेव प्रयोग , आर्याणा दुप्फरविकृत्यनापत्तिः, कुलादियुक्तानामार्यता, पौरादीनां सामभेदाभ्यामवरुद्धादीना भेददण्डाभ्या यथायोगेनापरेपां च साधन, पुरुषाणां देवताप्रतिमास्तम्भमुपिरान्तर्गतत्वादिरूपाया मानुप्या. कामतो रूपधारित्यादिरू- पाया देव्याश्च मायाया विवरणम् , अन्यायादिप्रवृत्त्यनिवारणभेदेनोपेक्षायास्त्रविध्यं, शत्रूणां भीत्यर्थ मेघान्धकारादिप्रदर्शनम् , उक्तेपूपायेषु सानो यथाकाल प्रयोगः, दानमानपुरस्सरयोरेव सामभेदयो. प्रयोग , दानहीनस्य सामोऽतिलाघव, निरुपायं चेप्टमानस्याध.पतनम् , उपायपूर्व प्रवर्तमानस्य सम्पल्लाभश्च । . २८. सैन्यबलावलप्रकरणम्, २७५--२८१. सामादीना त्रयाणा वैफल्ये दण्ड्येषु दण्डस्य प्रयोगः, देवाद्याराधनपूर्वक घड्रिय बल व्यूह्य शबोरभिगमन, मौलादिपु वलेषु पूर्वपूर्वस्य तत्तद्यसनेषु पूर्व- पूर्वव्यसनस्य च गरीय त्व, सत्कारादिभिर्भूतबलाद् मौलस्य सन्निकृष्टतादिभि- श्रेणिबलाद् भृतस्य स्वामिना तुल्यसङ्घर्षणामादिभिर्मेत्राच्छ्रेणिवलस्य असमय- .

·- , देशकालत्यादिमि शत्रुनलाद् मैत्रम्य निसर्गत अयार्मिमत्यादिमिराटविफाच्छा- पलस्य च गरीयच, शत्रुराज्यवि गोपाय फागपेक्षयोमित्राटविकालयोचिलगोपे व्यसनाभाये च विजिगीपो गनुजयस्य घ्रो यम् , अन्यथा ताभ्या विजिगीपोर- रिभयमुपजापभय च, विजिगीपो पर प्रति तयोरपजापे विजयस्य नैयत्य, मौल. बरेनोपचित पर प्रति वा दूरमार्गे गन्त ये दीर्घकाले प्रेपयितव्ये वा मोटरेव विनिगीपोर्यानम् उक्तविषये भृतादिभ्या भेदभयस्यावसर , आत्मनो भूतबलस्य बादल्ये मौलालस्यारपत्वेऽसारवत्वे च शत्रोर्या मौलस्याल्पत्वे विरक्ततायामसा रवने च मन्नेणाल्पायासेन वा योद्धव्ये च अध्वकालयो क्षयव्यययोर्वाल्पताया च वसन्यस्योपजापाभावेन विश्वस्तताया परस्य वा हन्तव्यम्य प्रसारस्याल्पताया च भृतालैरभियान, श्रेणिवलस्य यानास्थानीययोरुभयोरपि पर्याप्तताया प्रवास च्यायामयोश्चाल्पत्वे.श्रेण्येव समुत्पतन, मित्रवरस्य यात्रास्थानीययो पर्याप्तता- या प्रवासस्याल्पत्वे व्यायामयुद्धस्य च भूयस्ले मित्रसाधारणकार्यादौ च मिनय. लेनाभिगमन, प्रभूतेनारिसैन्येन महारिपून प्रत्यभिगमन, शनुबलाद् बाखकोपश द्वाया स्वाभ्याशे तम्य वर्तन, तम्मादाभ्यन्तरकोपशङ्काया दुर्गकण्टकमर्दनस्तस्य र्शनम् आटविसैन्यस्य दुर्गक्ण्टकशोधने परदेशप्रवेशे च पुरस्करणम् , एत. न्मौलादिपभेदन्येव पदात्यश्वरथद्विपैश्चतुरङ्गता, मन्त्रकोशसहितैश्च ते पडङ्गता, उक्तं पद्धि बल यथायोग व्यूह्यच्छिद्ररक्षापूर्वक शनुबल प्रति गमनम् , एत. सैन्यप्रयोगभेदस्य यत्रादिना ज्ञान, सेनापतेश्च कृताकृतम्य प्रचारम्य सम्यम् राज्ञो ज्ञानम् । २९. सेनापतिप्रचारप्रकरणम् . २८१-~-२८६. कुरोद्तत्वादिगुणयुक्तम्य सैनापत्ये नियोजन, तस्य सेनापते सदात न्द्रित सेनारक्षण, नद्यादिप्रतिभयस्थलेषु सर्वत्र वरानि व्यूख सेनापतेगमनम् । ३०. मयाणव्यसनरक्षणमरणम् . २८६-२८८. पुरत प्रवारयोधास्तम्य बलाध्यक्षस्य मध्येऽन्त पुरस्य विजिगीषो कोश- स्य विष्ट्यपदिपल्गुवरम्य च पार्श्वयोरश्वाना तपाईयो रथाना तत्वार्थयो गाना ·१९ तत्पार्श्वयोरटवीवलम्य च यानं, पश्चात् सन्नद्धसैन्यौपस्य खिन्नानाश्वासयतः सेना. पतेः सर्वसैन्यपुरस्कारपूर्वकं गमनं, पुरोभये विस्तीर्णमुखेन मकरव्यूहेन वा मुख- निवेशितशूरयोधेन सूचीव्यूहेन वा तिर्यग्भये विस्तृतपक्षेण श्येनव्यूहेन पश्चाद्भये पश्चाद् विस्तीर्णमुखेन शकटव्यूहेन पार्थद्वयभये उभयतो विस्तीर्णमुखेन यज्रव्यूहेन सर्वतो भये सर्वतोमुखेन सर्वतोभद्रव्यूहेन च यानं, कन्दरादिपरिश्रान्त्यादिषु स्व- सैन्यस्य व्यसनेषु सेनापतिना तस्यासमाकुलं रक्षणं परसैन्याभिहननं च । ३१. कूटयुद्धविकल्पमकरणम्. २८८-२९३. " देशकालविशिष्टस्य कृतारिसैन्यभेदस्य बलिष्ठस्य प्रकाशयुद्धकरणम् , अ- न्यथा कूटयुद्धकरणं, कन्दराशैलादिप्रयाणादिपु समाकुलस्य अभूमिष्ठस्य स्वभूमि- ठस्य वोपजापादवकाश लब्ध्वा हननं, दृप्यामित्रादिवलैः स्वभूमितोऽपकृप्य विभूमि प्रापितस्य परस्य प्रवीरपुरुपैर्हननं, पुरस्ताद् दर्शनदानेन तत्र कृतावधानानां शत्रूणां पश्चात् प्रवीरपुरुपैर्हननं, पश्चात् कृतावधानस्य शत्रोः पूर्वतः प्रवीरपुरुषेण हननम् , एवं दक्षिणतो वामतो वावधाने वामतो दक्षिणतो वा हनन, पुरस्ताद्देशे परिवर्त-. नाद्ययोग्ये पश्चाद्धननं, पश्चाद्देशे तादृशे पूर्वतः दक्षिणतस्तादृशे वामतः वामत- स्तादृशे दक्षिणतश्च हननं, दूप्यामित्राटवीवलैः प्रथमं युद्धेन श्रान्तस्य परस्य खयमश्रान्तेन हनन, दूष्यामित्रबलभङ्गप्रतीतिमात्रेण जये विश्वस्तस्य शत्रोः प्राक् सत्रव्यपाश्रयेण प्रयत्नवता विजिगीपुणा हननं, परानीकस्य स्कन्धावारादिषु विलो. भ्य स्वयमप्रमत्तेन विनाशनम् , अन्तर्गतसारवलस्य फल्गुसैन्यस्याभिघातमात्रेण मन्दयनस्य शत्रोः सारवलेनोत्प्लुत्य हननम् , आटविकप्रोत्साहनेन मृगयाव्यामृत- स्य निराश्रयस्य हननं, गोग्रहणेनान्यतः समाकृष्य गोग्रहणकृतलक्ष्यस्य मार्गेपू- परुध्य हननम् , अवस्कन्दमयाद् रात्रौ कृतजागरस्य दिवा सुप्तस्य हननं, पूर्वा- हसन्नाहतः श्रान्तस्यापराड़े मुक्तसन्नाहस्य विनाशनं, निशि विसम्भसुप्ते परवले सपादकोशावरणैर्नागैः खड्गपाणिभिनरैर्वा सौप्तिककरण, प्रतिसूर्यमहावातं सम्मी- लितेक्षणस्य परबलस्य हननं, नीहारतिमिरादीनां सत्रत्वं, तस्यैवात्मच्छादनाच्छद्मत्वं च, येन प्रकारेण पर निहन्यात् तेन प्रकारेण परस्मादपि शङ्कन, कूटयुद्धेन शत्रु- • घातस्याधर्मत्याभावः। - ·१०, ३२. गजाश्वरथपत्तिकर्ममकरणम् . २९४-२६६, प्रयाणे पूर्वयायित्ववनदुर्गप्रवेशनादेहस्तिर्मता, परसैन्यनिषेधादे रथकर्म- ता, वनदिङमार्गविचयादेरश्वकर्मता, सर्वदा शरूधारणस्य युद्वयोग्यपदातिकर्मता, कूपादिशोधनमभूतानां विष्टिकर्मता, पचिकुलरवाजिनां जातिसत्त्यादिलक्षणं पक्ष्य ततत्कर्मसु नियोजनम् । ३३. पत्यश्वरथगजभूमिप्रकरणम् . २९६-२९८. सम्थूलस्थाणुवल्मीकगुल्मत्याद्युपेला पदातीना स्वल्पवृक्षोपलवायुपेता था. जिनां नि.म्थाणुसिकतापकलायुपेता रथानां मर्दनीयतरुत्वागुपेता हस्तिनां च युद्धयोग्या भूमि , जयार्थिनो नृपतेभिन्नस्य म्बवलस्यावश्यं प्रनिग्रहणं, तहते युद्ध. स्य निषेध । . ३४. दानकल्पनामकरणम् . २९९-३००. राजत्वस्य कोशाधीनत्वात् सारभूतम्य कोशस्य सदा राजसमीप एवाव- स्थान, कृतप्रत्ययकर्मभ्यो योधेभ्य. श्लाघासत्कारपूर्वकं दान, राजवधे यथादेशन- सिद्धस्याहतद्रव्यस्य लक्षम्य दान, राजपुत्रवधे मेनापतियधे च पञ्चाशत्सहस्राणां प्रवीरमुख्यवधे दशसहस्राणां कुजरवधे स्यन्दनभने च पञ्चसहस्राणाम् अश्ववधे सहस्रस्य पत्तिमुख्यवधे शतस्य शेषेषु शिरः प्रमाणीकृत्य विंशतेश्च दान, तत्तद्वे- तनस्य च द्वैगुण्यकरण , वाहनहेमादिपु यो यजयति तस्य तद् वा तदनुरूपं वस्त्वन्तर वा दत्त्वा प्रहर्पणम् । ३५. व्यूहविकल्पमकरणम् . ३००-३१०. पञ्चहस्तप्रमाणे प्रदेशे धन्विन एकस्यावस्थापन, ततत्रिगुणेऽश्वस्य प्रत्ये- के पश्चविंशतिप्रमाणे मजरथयोश्चावस्थापन, पदानिद्वयस्य चतुर्दशाङ्गुलप्रमाणम- न्तर, द्वयोरश्वयोस्ततम्मिगुण, गजयो रथयोश्च पृथक् पष्टयङ्गुलमन्तर, पत्त्यश्वर- थदन्तिनां च्यायामनिनितिनमौकर्यानुरूपं वारम्धापन, सङ्खलावहतया युद्ध सकरस्य निरोधः, महासकरयुद्धे महागजा म्गश्रयणं, प्रत्यश्वं पुरस्मर- तया पुरुषत्रयम्यावस्थानमिति रीत्या प्रतिकुञ्जर प्रतिम्यन्दनं च पृथक् पञ्चाधानां .

·क्षाभ्यां वेष्टनं, पक्षाभ्यां परव्यूहप्रपक्षौ समाक्रम्य प्रतिग्रहकोटिभ्यां प्रोरस्यस्य हननम् , उरसा च पीडनं, फल्गुन्युपजापवति दूप्याधिष्ठिते च परव्यूहभागे शत्रु- च पीडनं, संहतस्य प्रचण्डैर्गजानीरपसारणं, दुर्जयानां करिणां सिंहवसासिक्तै.. मतगनिपुणयोधाधिष्ठितैः करिणीरामूहैर्वा हननं, शत्रुसैन्यस्य विशिष्टैर्मतगह- - , - .. पञ्चददापुरुषाणां च पुरःसरतयावस्थापन, तथा हस्तिपादमूले हस्तिपादरक्षका- णां पञ्चाधानां पञ्चदशपुरुषाणां चावस्थापनम् , एवं नवद्विपानामनीकमिति संज्ञा, द्वयोरनीकयोरन्तरस्य पञ्चविंशतिहस्तप्रमाणता, मध्ये त्रिकत्रयकल्पितस्यैकस्यानी- कस्योरस्यमिति संज्ञा, तत्पाईयोस्तत्प्रमाणयोरनीकयोः कक्षाविति संज्ञा, ततो वहि- रुभयतस्तादृशयोः पक्षाविति संज्ञा, उर: कक्षौ पक्षी मध्यः पृष्ठ प्रतिग्रहः कोटी इति सप्तागता पश्चानीकस्य व्यूहन्य, राजस्थानलक्षणेन प्रतिग्रहेण सह पडनीक- स्यैव सप्ताइतेति गुरोर्मतं, कक्षाभ्या वर्जितस्य चतुरनीकस्यैव पश्चाशतेति शुक्रमतम् , अभेद्यत्वादिगुणविशिष्टानां सेनााधिपत्ये नियोजनम् , एतेषां प्रवीरपुरुपावृताना- मेवावस्थानम् , ऐकमत्येन परस्पररक्षापूर्वकं युद्धकरण, फल्गुसैन्यस्य व्यूहमध्ये प्रवेशनं, युद्धवस्तुनो व्यूहपृष्ठभागेऽवस्थापन, युद्धस्य नायकप्राणत्वाद् राजस्थान- भूतस्य मुण्डानीकस्य बलमध्ये नियोजनं, पत्त्यश्वरथदन्तिनां पृष्ठतः क्रमेणावस्था- नरूपस्य व्यूहस्याचल इति संज्ञा, तथा हस्त्यश्वरथपत्तीनामवस्थानस्याप्रतिहत इति संज्ञा, उरसि नागानां कक्षयो रथाना पक्षयोरश्वाना चावस्थानादिरूपस्य मध्यभेदी- त्यादयः संज्ञाः, आहत्य प्रकृतिव्यूहेन सहकत्रिंशतो व्यूहभेदानां युद्धकाले यथा- योगमुपयोगः । ३६. प्रकाशयुद्धप्रकरणम्. ३११-३१२. पक्षादीनामन्यतमेन परव्यूहं हत्वा शेपैः परिक्षेपः, उरस्येन वा हत्वा प्रप- . बलस्य हननम् , आत्मबलस्य चोपबृंहणं, सारस्य द्विगुणसारेण फल्गुनः सारेण . ननं, नागाधीनत्वाद् विजयस्य सैन्येषु नागानामाधिक्यस्यावश्यकता ।

·॥ श्रीः॥ श्रीकामन्दकप्रणीतः नीतिसारः। श्रीशङ्करायकृतया जयमङ्गलाख्यया नीतिसारपश्चिकया समेतः । * १ इन्द्रियजयप्रकरणम् * यस्य प्रभावाद् भुवनं शाश्वते पथि तिष्ठति । देवः स जयति श्रीमान् दण्डधारो महीपतिः ॥ १॥ नमः शाखाय महते त्रिवर्गस्यैकयोनये । नमस्तस्य प्रणेत्रे च कौटिल्याय महर्षये ॥ कामन्दकीये किल नीतिशाले प्रायेण नास्मिन् सुगमाः पदार्थाः । तस्माद विधाम्ये जयमङ्गलाच्या तत्पचिका सर्वविदं प्रणम्य ।। यस्य प्रभावादित्यादि । अस्य श्लोकम्यादावुपन्यासो विघ्नोपशमनार्थ', शास्त्रमारभ्यमाणं पूज्यपूजनपूर्वकमविग्नितमसरं भवतीति । तत्र प्रजापालनार्थमिदं शाखं, तत्पालने च सासादधिकृतः स्थितिकर्ता जगतो विष्णुः, पालनगक्तिय तस्यैव, यथाहुः पौराणिका:- "स्थितिकर्तास्य जगतो विष्णुरेव सनातनः । न हि पालनसामर्थ्यमृते सर्वेश्वर हरिम् " ॥ इति । तदनु तदंशभूताः तदनुप्रवेशाप्यायितशक्तयश्च शमादयो देवाः, स्वायम्भु- चादयो मनवः, तदंशप्रसूताः स्वयं विष्णुनानुपविश्योपहिता राजानश्च । यथोक्त - "शकादिरूपी परिपाति विश्वमन्दुरूपश्च तमो हिनम्ति । पाकाय योऽमित्यमुपेत्य लोशन विमति पृथ्वीपपुग्व्ययामा ।। सबै पदेया मनयः समन्ताः ससपयो ये मनुसूनयश्च । योऽयं विदोशमनो विष्णोरसेपास्तु चिमूतयना." !

·- ॥ कामन्दकीयनीतिसार [प्रथमः वंशे विशालवंशानामृपीणामिव भूयसाम् । अप्रतिग्राहकाणां यो बभूव भुवि विश्रुतः॥२॥ तथा "अग्निवायुयमार्काणामिन्द्रस्य वरुणस्य च । चन्द्रवितेशयोश्चैव मात्रा निहत्य शाश्वतीः ॥ यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभिनिमितो नपः । तस्मादभिभवत्येप सर्वभूतानि तेजसा | वालोऽपि नायमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता होगा नररूपेग तिष्ठति" || तथा "तत स भगवान् विष्णुराविवेश च पार्थिवान् । देववन्नरदेवानां नमतीद जगत् तत." इति । तस्माद् राजा लोकपालांशस्याद् विष्ण्यनुप्रवेशाच देव इति पूजास्पदं भवि- तुमर्हतांति शास्त्रकार. शास्त्रारम्भे दृष्टादृष्टविघ्नोपशमनार्थं तम्यैर पूजां प्रयुक्तवान् । प्रभावादिति प्रभुशक्तेः । सा च दण्डधारणादाविर्भवति । भुवनं चतुर्वर्णाश्रमल- क्षणो लोकः । शाश्वते पथि स्वस्मिन् स्वस्मिन् मार्गे । स्वधर्मकर्माभिरतं तिष्ठति अभ्युदयनिःश्रेयसप्रापक यथास्व पन्थान नातिकागतीत्यर्थः । देव इति सविशेष भगवद्विष्ण्यनुप्रवेशाल्लोकपालांशत्याच पूज्यतां दर्शयति । श्नीमानिति विष्णुशक्त्य- नुप्रवेश दर्शयति । किश्च त्रिवर्ग पुलं श्रीमत्ता, तया फलभूतया प्रजापालनवृत्ती नियुज्यते, अतः स्वार्थसम्पन्नः श्रीमानिति । दण्डधार इति कर्मण्यम् । अनेन पालनोपायमाचष्टे । दण्डो हि दमन, त यथाईप्रयोक्तृतया बिभ्राणो लोक स्वमार्गे व्यवस्थापयात । उक्तश्च- "चतुर्वर्णाश्रमी लोको राजा दण्डेन पालितः । म्वधर्मकर्माभिरतो वतने स्वेषु वर्म" ॥ इति ॥१॥ यत्प्रणीताराखादिदं सञ्चिक्षेप, तन्याचार्यचाणक्याय कुलादिगुणसम्पद्व- नपूर्वकं ६ञ्चभिः श्लोकमकारभाई-वंश इत्यादि । विशालवंशानामृपाणामिया- प्रतिग्राहकाणां वश यो बभूव तस्मै नम इति सम्बन्ध । विशालवंशानामित्यने- 1. 'या' व-ग. पारः , - - ·सर. प्रथम प्रकरणम् । , जातवेदा इवार्चिप्मान वेदान् वेदविदां वरः । योऽधीतवान् सुचतुरश्चतुरोऽप्येकवेदवत् ॥ ३ ॥ यस्याभिचारवज्रेण वज्रज्वलनतेजसः । पपातामूलतः श्रीमान सुपर्वा नन्दपर्वतः ॥ ४ ॥ नार्थाद्वशस्यान्यवायस्योत्कृष्टतामाह । तपोविद्याद्यविच्छेदादुदितोदितवगानामि- त्यर्थः । वशस्य हि चत्वारो भेदा - उदितोदित , उदितानुदित , अनुदितोदित , अनुदितानुदितश्चेति । विशालवश्यानामित्यसङ्गतार्थ पाठ । एव ह्यप्रतिग्राहका वंश्या., सद्यतिरिक्तवंश्यामावादन्यपदार्थो न घटते । विशेषणसमासो वा विशाल- वेश्यानामिति वक्तव्यम् । वंश्यग्रहणमनर्थकम् अर्थाधिक्याभावात् । विशालवशभ. थानाभित्यस्मिन् पक्षेऽपि तद्धितमत्ययानुपपत्ति, दिगादिपु केवलवशशब्दम्य पठि- तत्वात् । भूयसा प्रभूततराणाम् । तथाहि "कुलशतमप्रतिग्राहकाणामिति लोकप्र- बाद । भुवि विश्रुतो यश्चेति योज्यम् । अनेन प्रतीति दर्शयति ॥२॥ जातवेदा अभि , तद्वद् दीप्तिमानिति ब्राह्मतेज प्रशसा । वेदाश्चतुरोऽपि अतिचातुर्यात् प्रज्ञागुणाधिक्यादेकवेदवदधीतवानित्यध्ययनसम्पक्कथनम् । वेदविदा वरो यश्चेति योज्यम् । अनेन नाध्ययनमात्र तस्य, तदर्थपरिज्ञान चोकृष्टमिति " , दर्शयति ॥ ३॥ यस्याभिचारवज्रेणेति देवसम्पत्कथन, वैदिकैन हि हिंसात्मकेन विधिना नन्दम्योच्छेदात् । वज्रज्वलनतेजस इत्यभिचारहेतुं क्रोध दर्शयति । स हि राज्ञा नन्देनायासनतिरस्कृतो जातासयकोधानलम्तमभिचचार । पपातामूलत इति । समूलो ननाशेयर्थः । मूलं स्थानीयं, तच पञ्चानां द्रव्यप्रकृतीनामुपलक्षणार्थ स्थामिप्रकृतिविनाशे हि तदाश्रितम्यापि मूलादिपञ्चकस्य विनाशात् । तेनाभिचारो मूलविनाशस्य कारणम् । अन्यथा तदर्थमारब्धः कथं मूलोच्छित्तयेऽपि स्यात् । अथवा त्रियर्गसाधनहेतुत्वाद् मूल शरीर, तेनैव च ननाश, न द्रव्यादिनत्यर्थः । श्रीमान् विहितलब्धप्रशमनत्वात् सर्वत प्रतिष्ठिन इत्यर्थः । सुपर्वा, पर्व पञ्चद- १. धान्याध' ग पाट अमायराष्ट्रदुर्गमोशदालक्षणानाम् .

·२ कामदकीयनीतिसार [प्रथम . वंशे विशालवंशानामृपीणामिव भूयसाम् । अप्रतिग्राहकाणां यो बभूव भुवि विश्रुतः ॥ २ ॥ तथा "अग्निवायुयमार्फाणामिन्द्रस्य वरुणस्य । चन्द्रवित्तेशयोश्चेव माना निहत्य शाश्वती ॥ यम्मादेपा सुरेन्द्राणा मानाभिनिर्मितो नप । तस्मादभिभवत्येप सर्वभूतानि तेजसा ।। वारोऽपि नवमन्त यो मनुष्य इति भूमिप । महती देवता होपा नररूपेग तिष्ठति" ॥ तथा तत स भगवान् विष्णुरावियेश च पार्थिवान् । देवनरदेवाना नमताद जगत् तत" ।। इति । तस्माद राना लोकपालाशत्वाद् विष्ण्यनुप्रवेशाच देव इति पूजास्पद भवि तुमर्हताति शास्त्रकार शास्त्रारम्भे दृष्टादृष्टविघ्नोपशमनार्थ तम्येव पूजा प्रयुक्तवान् । प्रभावादिति प्रमुशक्ते । सा च दण्डधारणादाविर्भवति । भुवन चतुर्वर्णाश्रमल क्षगो लेक । शाश्वते पथि स्वस्मिन् म्वम्मिन् मागें । ग्वधर्मपर्माभिरत तिष्ठति अभ्युदयनि श्रेयसप्रापक यथास्व पन्थान नातिरागतीत्यर्थ । देव इति सविशेष भगवद्विष्ण्यनुप्रवेगालोक्पालाशत्वाच पूज्यता दर्शयति । श्रीमानिति विष्णुशक्त्य- नुप्रयश दशयाते । चि निरी श्रीमत्ता, तया फलभूतया प्रजापालनवृत्ती नियुज्यते, अत स्वार्थसम्पन्न श्रीमानिति । दण्डधार इति कर्मण्यण् । अनेन पालनोपायमाचष्टे । दण्डो हि दमन, त यथाईप्रयोक्तृतया विभाणो लोक (वमार्गे व्यवस्थापयात । उक्तश्च-- "चतुर्वणीश्रमा लोको राज्ञा दण्डेन पालित । म्वधर्मकर्मामिरतो वर्तने स्वेषु वर्मसु" ॥ इति ॥१॥ यत्प्रणीताच्छाव दिद सञ्चिक्षेप, तम्याचार्यचागवयाय खुलादिगुणसम्पद्ध र्णनपूर्वक मि श्लोकै नमम्झारमाह-वश इत्यादि । विशाल वशानामृपाणामिया प्रतिमाहकाणा वश यो बभूव तस्मे नम इति सम्बन्ध | विशालवशानामित्यने 1. 'श्या या पार ·सर्गः] प्रथम प्रकरणम् । जातवेदा इवार्चिष्मान् वेदान् वेदविदां वरः। योऽधीतवान् सुचतुरश्चतुरोऽप्येकवेदवत् |॥ ३ ॥ यस्याभिचारवज्रेण वज्रज्वलनतेजसः । पपातामूलतः श्रीमान् सुपर्वा नन्दपर्वतः ॥ ४ ॥ नार्थाद्वशस्यान्ययायस्योत्कृष्टतामाह । तपोविद्याधविच्छेदादुदितोदितवंशानामि- त्यर्थः । वंशस्य हि चत्वारो भेदा. -उदितोदितः, उदितानुदित , अनुदितोदितः, अनुदितानुदितश्चेति । विशालवंश्यानामित्यसङ्गतार्थ पाठः । एव ह्यप्रतिग्राहका वंश्याः, तव्यतिरिक्तवंश्यामावादन्यपदार्थो न घटते । विशेषणसमासो वा विशाल- वंश्यानामिति वक्तव्यम् । वश्यग्रहणमनर्थकम् अर्थाधिक्याभावात् । विशालवंशभ वानामित्यस्मिन् पक्षेऽपि तद्धितप्रत्ययानुपपत्तिः, दिगादिपु केवलवशशब्दाय पठि- तत्वात् । भूयसां प्रभूततराणाम् । तथाहि "कुलशतमप्रतिग्राहकाणामि"ति लोकप्र- वादः । भुवि विश्रुतो यश्चेति योज्यम् । अनेन प्रतीति दर्शयति ॥२॥ जातवेदा आम, तद्वद् दीप्तिमानिति ब्राह्मतेज प्रशसा । वेदांश्चतुरोऽपि अतिचातुर्यात् प्रज्ञागुणाधिक्यादेकवेदवदधीतवानित्यध्ययनसम्पत्कथनम् । वेदविदा बरो यश्चेति योज्यम् । अनेन नाध्ययनमात्र तस्य, तदर्थपरिज्ञान चोत्कृष्टमिति दर्शयति ॥ ३॥ यस्याविचारवज्रणेति देवसम्पत्कथन, वैदिकेन हि हिंसात्मकेन विधिना नन्दस्योच्छेदात् । वज्रज्वलनतेजस इत्यभिचारहेतुं क्रोध दर्शयति । स हि राज्ञा नन्देनामासनतिरस्कृतो जातासबोधानलम्तमभिवचार । पपानामूलत इति । समूलो ननाशेत्यर्थः । मूलं स्थानीयं, तच * पञ्चानां द्रव्यप्रकृतीनामुपलक्षणार्थ स्वामिप्रकृतिविनाशे हि तदानितम्यापि मूलादिपश्चफस्य विनाशात् । तेनाभिचारो मूलविनाशस्य कारणम् । अन्यथा तदर्थमारब्धः कथं मूलोच्छित्तयेऽपि स्यात् । अथवा त्रियर्गसाधनहेतुत्वाद् मूलं शरीर, तेनैव च ननाश, न द्रव्यादिनेत्यर्थः । श्रीमान् विहितलब्धप्रशमनत्वात् सर्वतः प्रतिष्ठित इत्यर्थः । सुपर्चा, पर्व पञ्चद- 1. 'भान्यार्थ' ग पाठ भमायराष्ट्रदुर्गमोशदण्डलक्षणानाम् .

·४ पामदफीयनीतिसारे [प्रयम एकाकी मन्त्रशक्त्या यः शक्त्या शक्तिधरोपमः। आजहार नृचन्द्राय चन्द्रगुप्ताय मेदिनीम् ॥ ५ ॥ नीतिशास्त्रामृत श्रीमानर्थशास्त्रमहोदधेः । य उद्दधे नमस्तस्मै विष्णुगुप्ताय वेधसे ॥ ६ ॥ श्यादि, तद् इज्यादिप्रवर्तनात शोभनमभ्येति सुपर्वा । तां च नन्देन दीयमान प्रतिग्रहमादिल्याणक्यस्तिरस्कृत इत्यनेन सूचयति । वृत्तान्ती या पर्वशब्देनो- च्यते । शोभन चरितमस्यति सुपर्वा । स हि देहसक्रान्त्या योगी नन्दोऽभूत् । स चेववृत्तोऽपि ननाशत्यभिचारसामर्थ्य दर्शयति । नन्द एव पर्वतो नादपर्वत सामन्तादिभिरप्रकम्प्यत्वाद् भोगिसमाश्रयत्वाच्च ॥ ४ ॥ एकाकी असहाय । मन्त्रशक्त्या ज्ञानबलेन । शक्त्येति प्रभावोत्साहा पत्येत्यर्थ । अनेन पुस्पकारसम्पद दर्शयति । शक्तिधरोपम गुहोपम अप्रतिह- तशक्तिमानसाधात् । इदमुक्त भवति ---- नन्दतिरम्बारामर्पितस्तत्सभाया नन्दात् पृथिवीं पृथक् करामीति कृतप्रतिज्ञो निर्गत्य राजपुरपेरनुबध्यमानश्चन्द्रगुप्तसश्रया- दवटब्धस्तम्म नन्दराज्य पतिश्रुत्य नन्दमभिचारयजेण व्यापाद्य सद्राज्यमादित्सु. रकाकी ज्ञानयलेन दण्डशेशसम्पन्नमाविक पर्वतकमुत्माद्य प्रभावोत्साहदाक्तिभ्या राक्षसाघमात्याधिष्ठितमौलपलान्मेदिनीमाच्छिद्य चन्द्रगुप्तायोपनीतवानिति पुरुपका रसम्पत्कथनम् । नृवन्द्रायति पुस्पविशेषजत्वात् मत्युपकारविषयता दर्शयति, नन्दभयात् तेन सरक्षितत्वादिति ॥ ६॥ नीतिशास्त्रामृतमुद्धृतबानित्यनश्वरकोचिसन्दर्शनम् । श्रीमानिति । अ- मात्यसम्पदन श्री , नन्दमुन्मूल्य तदानीं सर्वतश्चन्द्रगुप्तप्रतिष्ठापितराज्यत्वात् । ए- चच कृतकृत्यत्वात् कार्तिप्रतिष्ठापनमस्योपपन्नम् । शास्त्रार्थज्ञानसम्पद् या श्री शा- सकरणनम्तावात् । विष्णुगुप्तायेति साम्कारिका सजा. चाणक्य कौटिल्य इति द्वे जन्मभूमिगोत्रनिरन्धने । वेधस इ(तिच) वेधसे पृथक् शास्त्रप्रणयनादेवम् ॥ ६॥ ។ . । स-गृ पार पागप पाट समानयावयम्भस्त' घ पार स इति १ म पाठ ३ 'गदिपला में घ पार वाग पाठ - ·सगः प्रथमं प्रकरणम् । दर्शनात् तस्य सुदृशो विद्यानां पारदृश्वनः । राजविद्याप्रियतया सङ्क्षिप्तग्रन्थमर्थवत् ॥ ७ ॥ उपार्जने पालने च भूमभूमीश्वरं प्रति । यत्किञ्चिदुपदेक्ष्यामो सजविद्याविदां मतम् ॥ ८ ॥ अथ सप्रयोजनं शास्त्रारम्भं श्लोकद्वयेनाह --दर्शनादित्यादि । राजविद्या- विदां मतं यत्किञ्चिदुपदेक्ष्यामः, तद् विष्णुगुप्तस्य दर्शनादिति सम्बन्धः । दर्शन- माश्रित्य । सुदृश इति यथावदधिगतविद्यार्थत्वाद् विशुद्धज्ञानस्येत्यर्थः। यथाह- विद्यानां पारदृश्वन इति । राजविद्याप्रियतयेति । किञ्चिदेव शास्त्रं कस्यचित् प्रि- यम् । वयमर्थशास्त्रप्रियत्वाद् राजविद्याविदां मतमुपदेक्ष्यामः, नान्यशास्त्रविदाम् । सङ्क्षिप्तग्रन्थं कौटिल्यशास्त्रात् । तद्धि साशीति प्रकरणशत, पट् श्लोकसहस्राणि । इदं तु पत्रिंशत्प्रकरणं सपादं च श्लोकसहस्रम् । पुनरारम्भप्रयोजनमेतत् । एवं च मन्दबुद्धीनां सुवोधत्वज्ञापनार्थ काव्यचिह्नभूतं सर्गोपनिवन्धनमस्योपपन्नम् । अर्थवत् सक्षिप्तस्यापि सतः प्रकृष्टार्थाभिधानात् ॥ ७ ॥ उपार्जने पालने च भूमेरिति मुख्यं प्रयोजनम् , 'निमित्तात् कर्मसंयोग' इति *सप्तमी । भूमिमनुष्यवती । तस्या आर्जनं त्रिविध नवं भूतपूर्व पित्र्य च । रक्षणं द्विविधं स्वेभ्यः परेभ्यश्च । ननु रक्षितविवर्धनं वृद्धस्य च तीर्थप्रतिपादन- मप्यस्ति । सत्यम् । अस्य द्वयस्यैव विशेषोऽयं, यतो रक्षितविवर्धनमप्यार्जनमेव, तीर्थप्रतिपादनमपि गुणवति पुत्रे निक्षेपोऽश्वमेधादौ विनियोगो वा, तद् उभयमपि सर्वथा रक्षणमेव । भूमीश्वरं प्रति अन्यस्य तु राजविद्यायामनधिकारात् । यत्कि- श्चिदिति स्तोकम् । तन्मतं द्विविधं स्वमण्डलगतं परमण्डलगतं च । तत्र पूर्व रक्ष- णनिमित्तम्, इतरदार्जननिमित्तम् । तदुभयमपि नाविनीतस्येति प्रथमसर्गण तावद् विनय उपदिश्यते । अत्र च सर्ग प्रकरणद्वयम् इन्द्रियजयो विद्यावृद्धसंयो. गश्च । तत्र चेन्द्रियजयपूर्वकत्वाद् विद्यावृद्धसंयोगस्य पूर्वमिन्द्रियजय उच्यते ॥ २. 'रक्षणेच' क. पाठः. 1. "जशासनि' घ. पाठः. * 'सप्तमी' इत्येतदनन्तर 'दीपवती' इत्यधिक क-रा पुस्तक्योः पठरते एप 'चर्मणि दीपि, में हन्तातियद' इति पाठस्याभासः स्यात् .

·कामन्दकीयनीतिमारे [प्रथम राजास्य जगतो हेतुर्वृद्धवृद्धाभिसम्मतः। नयनानन्दजननः शशाङ्क इव तोयधेः ॥ ९ ॥ यदि न स्यान्नरपतिः सम्य नेता ततः प्रजा । अकर्णधारा बलवद् विप्लवेतेह नौरिव ॥ १० ॥ धार्मिकं पालनपरं सम्यक् परपुरचयम्। , राजानमभिमन्यन्ते प्रजापतिमिव प्रजाः॥११॥ . अथ किमर्थ राजानमधिकृत्येद शास्त्रमुच्यत इति चेत् , लोकवृद्धिहेतुत्वा- द्राज्ञ , तदभावे च लोकविनाशात् । यद् दर्शयति--- राजास्येत्यादिना श्लोकद- यन । वृद्धिोकम्य दिवर्गप्राप्ति , उदधेरुद्धतजलता । वृद्धाभिसम्मत प्रजापालने । सथाहि अम्बानिका प्रजा परस्पराभिभूता व्यवस्थाकारिण राजान चक्रु. । य. भोक्त "मात्स्यन्यायाभिभूता प्रजा मनु वैषम्वत्त राजान चफिरे । धान्यपद्भाग पण्यदशभाग हिरण्य चाम्य भागधेय प्रकल्पयामासुरि"(काटि. अर्थ. १.१३.९) ति। नयनानन्दजनन इति । नयनानामानन्द जनयतीति, न्यायेनैव पालनात् ||२|| यदि राजा न स्यात् सम्यडू नेता सभ्यर् पालायेता, बलयद् विप्लवेत अ- स्यर्थ विनश्येत् । इहेति भूमण्डले ॥ १०॥ फीदृश पुनस्तमिच्छन्तीत्याह --- धार्मिकमित्यादि । धर्मासुरलोभविजयि. नत्रयो राजान । तेषां धार्मिक धर्मविजयिन धर्माविरोधेन प्रवृत्त्वात् । प्रजापति. मिपाभिमन्यन्ते प्रजाः लोका । लोभासुरशिजयिनी तु सर्वलोकोद्वेगकारित्वादनभि- मतौ। तस्य च व्यापारद्वय सम्या राष्ट्रपरिपालनम् अपायादुद्धरण च । यदा. ह “धार्मिक पालनपर सम्यक् परपुरजयमिति । पुर दुगै तदवमर्दनाच्छनुरु. च्छिन्नो भवति, अन्यथा तदष्ट भादुपहन्यात् । तदनेन स्वपरमण्टलभेदाद् द्वि- विधो राजन्यापार इत्याम्याती भाति । तर धर्मविजयिन पूर्व प्रधानम् इतरदा. नुपङ्गिक, शत्रूननवजित्य स्वराष्टानुग्रहम्याशक्यत्वात् ॥ ११ ॥ ते । लोभा' ग घ पाट ।

·सर्ग] प्रथम प्रकरणम् । ७ आयत्तं रक्षणं राज्ञि' वार्ता रक्षणमाश्रिता । वार्ताच्छेदे हि लोकोऽयं श्वसन्नपि न जीवति ॥ १२॥ पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः। विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भुपतौ ॥ १३ ॥ प्रजा संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तन्नाशेऽन्यत् सदप्यसत् ॥ १४ ॥ न्यायप्रवृत्तो नृपतिरात्मानमर्थ च प्रजाम् । त्रिवर्गणोपसन्धत्ते निहन्ति ध्रुवमन्यथा ॥ १५ ॥ एवञ्च कृत्वा पूर्वमेव व्यागरमभिसन्धाय वार्तिकमतान् पट् श्लोकानाह । तर पालनमधिकृयोच्यने- आयत्तमित्यादि । वाती कृयादिलक्षणा रक्षणमा. श्रिता, अन्यथा नीरक्षा परैरपहन्यमाना कथ प्रवर्तेत । छेद अप्रवृत्ति 1 श्वसनपि चेष्टमानोऽपि कर्मान्तरेषु न जीवति वार्ताप्रतिवद्धचाच्छरीरस्थिते ॥ १२ ॥ पर्जन्य इव भूतानामाधार इति । तत्र पर्जन्य सस्यहेतुना प्रवर्पणेनाश्रय । राजा पालनेन । द्वयोराधार चेऽपि राजा त्वतिरिच्यते । यदाह - विकलेऽपीति । वृष्टा विश्लेऽपि जी यते कन्दशाकमन्याद्यगनेन, नतु भूपती रभाविकले परस्पराभिभवात् ॥१३॥ प्रजा संरक्षतीति । एतद् दर्शयति ~ पालनमम्य न निप्पल, परस्परोपका- रादिति । सा प्रना वर्द्धयति धान्यपड्भागादिना । तत्रापि वर्धनाद् रक्षण श्रेय । फारणमाह -तन्नाश इति । रक्षणाभारे । अन्यदिति वर्धन सदप्यसदेव भवती- त्यर्थ । यदापे किश्चित् कश्चित् प्रजयास्त्र पर्धन क्रियते, तदप्यसत् न परिशुद्ध प्रजाकिल्विपसन्नीतमित्यर्थ ॥ १४ ॥ "सम्यगि"त्येतदधिकृत्याह-न्यायप्रवृत्त इत्यादि । मन्वादिप्रणीत पाल- ·< कामटकीयनीतिसारे [प्रथमः धर्माद् वैजवनो राजा चिराय बुभुजे महीम् । अधर्माच्चैव नहुपः प्रतिगदे रसातलम् ॥ १६ ॥ तस्माद् धर्म पुरस्कृत्य यतेतार्थाय भूपतिः। धर्मेण वर्धते राज्यं तस्य. स्वादु फलं श्रियः॥ १७ ॥ . नधर्मो न्यायः । तद्विपरीतन्त्वन्याय. । त्रिवर्गेण धर्मार्थकामः । उपसन्धत्ते योज- यति वैजवनवत् । अन्यथेति । अन्यायप्रवृतो हन्ति नहुपवत् ।। १५॥ तदेव दर्शयति-धर्मादित्यादिना । इन्द्रसेनो नाम राजा सगरवंशेऽ- भूत् । स किल देवीमृतुमतीमेवापरिशुद्धामेवाभिगम्याचारग्रंशगतो भ्रष्टाचारत्वाद् ब्रह्मराक्षसं ददर्श । तेन चोकम् “ अधुना भक्षणीयोऽसि मे राजन् !, नो चेदध. मैण प्रजा योजयसि, येन भय मतो न भवेदिति । स च तां भयादधर्म प्रवर्त- यन् न चिरादेवाधर्मेणाभिभूतो विननाश । तत्पुत्रपौत्रादयोऽपि तथैव राक्षसचोदितां पूर्वा स्थितिमनुवर्तमानाश्चिर जीवितं न लेभिरे । क्रमेण च वैजवनः प्रजामधर्म- प्रवृत्तां दृष्ट्वा श्रुत्वा च मन्त्रिभ्यो यथावत्स्थिती तां धर्म एव मावर्तयत् । ततोऽसौ राक्षसचोदितोऽप्यनुपजातभयोऽत्यन्त धर्मपरो बभूव । तदुपहितश्च समवधूय चिरं पृथिवीं बुभुजे । अधर्मान्नहुप इति । ब्रमह्त्याभयात् सरः प्रविश्य बिसतन्ती स्थिते शके देवलोकोऽराजक इति देवद्विजैरनुमतो मर्यराजो नहुपः शाक पदमा- साध दर्पात् पत्नीत्वेन शचीमर्थितवान् । तया च बृहम्पत्युपदिष्टया विहस्येदमुक्त- "यदि भवान् मय्यर्थी तदा यानमपूर्वमारुह्यागच्छत्वि"ति सन्दिष्टः स विमृश्य ब्राह्म- णयानेनागच्छन् "सर्प सर्प'त्यभिदधत् पथि महर्षिणागस्त्येन शप्तः "सो भवे". त्यजगरीभूतो रसातलमविशत् ॥ १६ ॥ तस्माद् धर्म पुरस्कृत्येति । मन्वादिप्रणीतं पालनं धर्मः । अर्थायति त्रिव. र्थाय स ह्यर्यत इति कृत्वा । धर्मेण वर्द्धते सष्टम् । अन्यथा तद् आर्जितमपि नहुषस्येव न भवेत् । तस्येति प्रबुद्धम्य राष्ट्रस्य फल श्रियो द्विविधाः ऐहलो किक्यः पारलौकिक्यश्च । तत्र पूर्वा विशिष्ट विषयोपभोगा', इतराधाश्वमेधादिप्रापिताः । तदुभयमपि स्वादु विशुद्धत्वात् ॥ १७॥ . . 1. 'न' क-स. पाट' २ 'नि' घ. पाठा. ३. 'दरतया' प.पाठ:

·सर्ग प्रथम प्रकरणम्। स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो बलं सुहृत् । एतावदुच्यते राज्यं सत्त्वबुद्धिव्यपाश्रयम् ॥१८॥ आलम्ब्य बलवत् सत्त्वं बुद्ध्यालोचितनिगमः । सप्तास्यास्य लाभाय यतेत सततोत्थितः॥१९॥ न्यायेनार्जनमर्थस्य रक्षणं वर्धनं तथा। सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम् ॥ २० ॥ नयविक्रमसम्पन्नः सूत्थानश्चिन्तयेच्श्रियम् । नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश्चयः ॥ २१ ॥ किं तद् राज्यमित्याह ---- स्वामीत्यादि । एतावद् राज्यामिति । राज्य राजत्वं, यद् राजेत्यभिधानप्रत्यययोः प्रवृत्तिनिमित्तम् । तच्च स्वस्वसम्पदुपेतं प्रकृ- तिसप्तकमेव भवितुमर्हति । सत्त्वबुद्धिव्यपाश्रयमिति । सत्त्वं व्यसनेऽभ्युदये च यदविकारकं, बुद्धिः शुश्रूपादिलक्षणा, तदुभयमाश्रयो राज्यस्य ताभ्यां प्राधान्येन लाभपालनयोगात् ॥ १८ ॥ कथगाभ्यां लभत इत्याह - -आलम्ब्येत्यादि । बलवद् अत्यर्थम् महद् वा सत्त्वम् । बुद्ध्यालोचितनिर्गमः प्रज्ञया निरूपितनयमार्गः । सततोस्थितः नित्यो. धुक्तः, अलसस्याकिश्चित्करत्वात् ॥ १९॥ लब्धराज्यस्य तु स्वराज्य दण्डेन पालयतः चतुर्विधं वृत्तमित्याह - न्यायेनेत्यादि । न्यायो धान्यपड्भागादिः । आर्जितस्य रक्षणं स्वेभ्यः परेभ्यश्च । वर्द्धनं वाणिज्यादिभिः स्फीतीकरणम् । सत्पात्रप्रतिपत्तिः अश्वमेधादौ गुणवति पुत्रे च विनियोजनम् ॥२०॥ एव लाभपालनोपाय शास्त्रशरीरमुपक्षिप्य विनयमुपदिदिक्षुराह ---नय- विक्रमसम्पन्न इत्यादि । दैवं मानुपं च कर्म लोक यापयति । तत्र देवस्याचिन्त्य. त्वामानुयमेव नयशौर्यादिकमास्थाय स्वमण्डले परमण्डले च श्रिय चिन्तयेत् । तदप्यनुत्थानशीलस्य नापततीति सूत्थानः । तत्र विक्रमानयः प्रधान, तत्पूर्वकस्य . 1. 'स्व' क. पाठ २. 'नास्तीति' प.पाठः ·कामदवीयनीनिसारे (प्रथम . विनयो हीन्द्रियजयस्तयुक्तः शास्त्रमृच्छति । तन्निष्ठस्य हि शास्त्रार्थाः प्रसीदन्ति ततः श्रियः ॥ २२ ॥ शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दादयं प्रागरभ्य धारयिष्णुता। उत्साहो वाग्मिता दायमापरलेशसहिष्णुता ॥ २३ ॥ विक्रमस्यैकान्ततया फलसाधनत्वात् । नयम्य च विनयो मूल, तम्य शास्त्रनिश्चय हेतुकत्वात् । यदाह - विनय शास्त्रनिश्चय इति । विनीतो हि शास्त्र निश्चित्य नय प्रयुके, नयश्च शास्त्रेणोपदिश्यत इति बिनयो नयम्य मूल भवति ॥ २१ ॥ तदेव यो नयति--विनयो हीत्यादिना । श्रोत्रादीना स्वेषु स्वेषु विपये प्वविप्रतिपत्तिरिद्रियनय । स च विनय उच्यते । तद्युक्त शास्त्रमृच्छति । विन- ययुक्तस्याध्ययनेन शास्त्रनिश्चय इति । सयोग इति यावत् । तनिष्ठस्य हि शास्त्रम वणम्य शास्त्रार्थी प्रसीदति चिताभावनाक्रमेण निर्मलीभवति । तत श्रिय इति । तत उत्तरकाल निश्चितशास्त्रतत्त्वस्य नयप्रयोगस्य म्वातव्यात् म्वपरमण्डलाधारा श्रिय प्रसीदन्ति निष्कण्टका भवन्ति ॥२२॥ यथा शास्त्र श्रियो हेतु , तथान्येऽपि गुणा इत्याह -शास्त्रमित्यादि । तत्र शास्त्रज्ञोऽप्यप्रज्ञो दृष्ट इति प्रज्ञाग्रहणम् । सा चाष्टाङ्गा । यथा वक्ष्यति - शुश्रूपा श्रवण चैव ग्रहण धारण तथा । ऊहापोहोऽर्थविज्ञान तत्त्वज्ञान च धीगुणा ॥' इति । धृति अनुद्विग्नता । तया कार्यप्वनवसाद । दाक्ष्यम् अनालस्यम् । तच्चो साहगुणातर्भावाल्लब्धमेव । यथा वक्ष्यति "दाक्ष्य शघ्रय तथामर्प शौर्य चोत्सा हलक्षणमि"(स ४ श्लो २२)ति । तस्य पुनरुपादान प्राधान्यार्थम् । तथाहि "दक्ष श्रियमधिगच्छती' ति वृद्धा । प्रागल्भ्य च वचनानुष्ठानयो परिषद्यसा ध्वसत्वम् । धारयिष्णुता अवधारितस्यार्थस्याविस्मरणशीलता । तस्याश्च प्रज्ञागु. णान्तर्मावेऽपि पुनर्वचन प्राधान्यार्थम् । उत्साह शोर्यादिगुणात्मक [ चाम्मिता सक्षेपविस्तराभ्यां स्पष्टललितपदाभिधामिता । दान यत् कार्य प्रस्तुत, तत्र , पुनाव स पाट पलसम्म ५ इत्यर्थ, .

·सर्गः] प्रथमं प्रकरणम् । प्रभावः शुचिता मैत्री:त्यागः सत्यं कृतज्ञता । कुलं शीलं दमश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः ॥ २४ ॥ आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यांस्ततो भृत्यांस्ततः पुत्रांस्तनः प्रजाः ॥ २५ ॥ सदानुरक्तप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमश्नुते ॥ २६ ॥ प्रकीर्णे विपयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनम् । ज्ञानाकुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥ २७ ॥ दृढता । आपत्क्लेशसहिष्णुता आपत्काले शीतोष्णवातवर्षादिक्षमता ॥ २३ ॥ प्रभावः प्रभुशक्तिः । शुचिता उपधापरिशुद्धता । मैत्री मित्रावर्जनात्मिका वृत्तिः । त्यागः पात्रेषु दानशीलता । सत्य प्रतिज्ञातकारिता । कृतज्ञता उपकारा- विस्मरणम् । कुलम् आभिजात्यम् । शीलं सुस्वभावता । दमः क्लेशक्षमिता। एते गुणा जनानुरागमादधानाः सम्पत्तिहेतवः । अत्र स्वामिसम्पत् सम्पत्तिहेतुरिति वक्तव्ये परिसङ्घयोतगुणादान प्राधान्यादत्रादरार्थम् । यथा शास्त्रनिश्चयदेतुत्वाद् विनयमूलो नयः, तथा प्रज्ञादिगुणा अपि प्रकृप्यमाणत्वात् तन्मूलम् । यथाहु:- "जितेन्द्रियत्व विनयस्य लक्षणं गुणप्रकर्पो विनयादवाप्यते । गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥" इति । यस्माद् विनयमूलमेतत् , तस्मादात्मात्मीययोविनये यतेत ॥२४॥ तत्र स्वयमविनीतो नात्मीयान् विनेतुमीश इत्याह --आत्मानं प्रथममित्या- दि। ततोऽमात्यान् अनन्तरं प्रकृतीः, ततो भृत्यान् दण्डप्रकृतीः, तदुपहितस्ततः पुन्नान् स्वामिप्रकृतिविशेषानू कर्कटकसधर्मणः, ततः प्रजाः वाह्याः ॥२५॥ एवञ्च सर्वपुरुषप्रकृतिविनयेऽस्य प्रभूततरा वृद्धिर्भवति । यदाह - -सदा- नुरक्तमकृतिरित्यादि । इदमुक्तं भवति-स्वयं विनीतोऽमात्यदण्डपुत्र प्रकृतीरा- न्तरीः प्रजाश्च याह्याः विनीयानुरज्य संरक्ष्य चाधिकां श्रियमवामोति ॥२६॥ विनय इन्द्रियजय इत्युक्तम् । तत् कथं कुर्यादित्याह-प्रकीर्ण इत्यादि । १. 'हया यस्माद् विनयमूलमेतत् तद् गुणोपादा' क्रा-ध. पाठ:. २. 'लाः' क.स. पाठः. तद् इन्द्रियजयलक्षण बस्न ·कामन्दकीयनीतिसारे [प्रथम आत्मा प्रयत्नादर्थेम्यो मनः समधितिष्ठति । संयोगादात्ममनसोः प्रवृत्तिरुपजायते ॥ २८ ॥ विषयामिपलोभेन मनःप्रेरयतीन्द्रियम् । तन्निरुन्ध्यात् प्रयत्नेन जिते तस्मिन् जितेन्द्रियः ॥ २९ ॥ . व्यक्तिभेदेनातिनहुँलत्त्वाद् विस्तीर्ण विषयारण्य, तत्र धावन्तम् इन्द्रियदन्तिनमिति सम्बन्ध । विप्रमाथिन निरङ्कुशत्वादुपघातकम् । ज्ञानाङ्कुशेनेति । आत्मा मनश्च द्रव्यपदार्थो । तथाहि 'पृथिव्यापस्तेजो वायुरामाश कालो दिगात्मा मनश्चेति नव द्रव्याणी"ति। तत्रात्मसमवायिनी ज्ञानप्रयत्नौ गुणपदार्थो। तत्र ज्ञान द्विविधम् । आत्मालन्धन बाह्यालम्बन च । तत्राद्यम्योत्तरत्रोपयोग वक्ष्याम । द्वितीय द्विविध प्रतिबुद्धमप्रतिबुद्ध चेति । तत्र कार्याकार्यविवेकादुत्पद्यमाने मनोनियमनसमर्थ म तिबुद्धम् , अन्यदप्रतिबुद्धम् । तदुभयमात्ममनम्सयोगे सति भवति । मयोगश्च प्रयत्नगुणात् , प्रयलश्च समारम्भ । इदमुक्त भवति - आत्मनो यदा प्रयतगुण उत्पद्यते, तदात्मा मनसा युज्यते । तत्र यदा मन आत्मसम्प्रयुक्तमप्रतिवुद्धज्ञान- यशात् प्रवर्तते, तदा पिपयेष्विद्रियविप्रतिपत्तिमापादयद् आत्मन उपघाताय भ यति । तस्मात् प्रतिबुद्धज्ञानेनाङ्कुशम्थानीयेन मनोनियमनपूर्वकमिन्द्रियदन्तिनम- स्वतन्त्र कुर्याद् , यथा विपयेषु न विप्रतिपद्यत इति ॥ २७ ॥ अस्य श्लोकस्य भाप्यम् आत्मेत्यादिग्रन्थ । मन समधिष्ठतीति । प्रय- लेन हेतुना मनसा सयुज्यत इत्यर्थ । अर्थेभ्य इति । विपयार्थम् । प्रवृत्तिरुपजा यत इति । आत्ममनम्सयोगे सतीन्द्रियसयोगार्थ मनसो गतिर्भवतीत्यर्थ ॥२८॥ विपयामिपलोभेनेति । य विषयमुपलब्धुमिच्छत्यात्मा, तदिच्छानुविधानेन विषयसयोगार्थ मन प्रेरयतीन्द्रियम् । तत आत्मा विषयमुपभुक्ते । तत्रेन्द्रिया विमतिपन्या, विषयोपभोग प्यत एव । विप्रतिपत्नौ, तु, नत्मलो, निल्टपत लिए- मयेत् प्रतिबुद्धज्ञानेनेत्यर्थ । प्रयत्नेनेति । यत्नमाम्थाय निरुन्ध्यादित्यर्थ , तस्या- तिचञ्चलत्वात् । तस्मिन् मनसि निते जितेन्द्रिय , तदर्धानत्वादिन्द्रियविप्रति- पते ॥ २९॥ । 4 ' 'हुत्वा' गए पाठ २ द सन' गप पाठ, ·सर्गः] प्रथमं प्रकरणम् । विज्ञानं हृदयं चित्तं मनोबुद्धिश्च तत्समम् । अनेनात्मा करोतीह प्रवर्तननिवर्तने ॥ ३०॥ धर्माधर्मों सुखं दुःखमिच्छाद्देपौ तथैव च। प्रयत्नज्ञानसंस्कारा आत्मलिङमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥ ज्ञानस्यायुगपड़ावो मनसो लिङमुच्यते । नानार्थेषु च सङ्कल्पः कर्म चास्य प्रकीर्त्यते ॥ ३२ ननुचात्ममनःसंयोगात् प्रतिवुद्धाप्रतिवुद्धत्वेन मनोबुद्धिरुत्पद्यते । सा च ज्ञानमेव । विज्ञानं तु पुनरिन्द्रियार्थसन्निकर्पजमिति । नैतदस्ति, मनोबुद्धेरपि (वि) ज्ञानत्वात् । यदाह विज्ञानमित्यादि । तत्सम, ज्ञानादनन्तरम् । विशेषस्त्व- यं-द्वयसयोगाचतुष्टयसंयोगाद् वा तद् भवति । अनेनेति । मनोबुद्ध्यात्मकेन सङ्क- ल्परूपेण ज्ञानेन । इहेति विषयेषु । प्रवर्तननिवर्तने मनस इति शेपः । यदात्म- नोऽप्रतिबुद्धज्ञानमुत्पद्यते, तदाय सापायेष्वपि विषयेषु मनः प्रवर्तयति, प्रतिबुद्ध चैतेभ्यो निवर्तयति ॥ ३०॥ आत्मनोऽस्तित्वे लिगमाह --धर्माधर्मावित्यादि । तत्र धर्माधर्मयोः सुखदुःखे लक्षणे । सुखोत्पादनाद् धर्मो लक्ष्यते, दु.खोत्पादनाच्चाधर्मः 1 मुखदुःखे अनुग्रहोपघातलक्षणे । इच्छा रागोऽभिलापस्तृष्णेत्यनान्तरम् । द्वेषः क्रोधः, य- स्मिन्नुत्पन्ने ज्वलितमिवात्मानमभिमन्यते । समारम्भ इच्छापूर्वको द्वेषपूर्वकश्च । ज्ञानं, येनात्मा बुध्यते । तद् द्वयसन्निकर्षाचतुष्टयसन्निकर्षाच्च भवति । संस्कारो ज्ञानजो ज्ञानहेतुश्च । अनुभवज्ञानेन ह्यात्मनि संस्कार उत्पद्यते, तस्मात् कालान्तरेण स्मार्त ज्ञानमुत्पद्यत इति ज्ञानजो ज्ञानस्य च हेतुः । एते च धर्मादयो गुणत्वाद् रूपादिवदाश्रिताः । योऽसावाश्रयः स आत्मेति आत्मनो लिङ्गम् । यथा शेपाणि द्रव्याणि नाश्रयः, तथा शास्त्रान्तरे प्रतिपादितम् । ग्रन्थगौरवभयात् तु नोक्तमस्माभिः ॥३१॥ ज्ञानस्यायुगपद्भाव इति । यद्यात्मव्यतिरिक्तं मनो न स्यात्, तदा आले. प्रयत्न १. 'ख'ग-य, पाठ:.

·कामन्दकीयनीतिसार [प्रथमः श्रोत्रं वक्चक्षुपी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चेतीन्द्रियसङ्ग्रहः ॥ ३३ ॥ शब्दः रपशश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । उत्सर्गानन्दनादानगत्यालापाश्च तकियाः ॥ ३४ ॥ आत्मा मनश्च तद्विधैरन्तःकरणमुच्यते । ताभ्यां तु सप्रयत्नाभ्यां सङ्कल्प उपजायते ॥ ३५ ॥ - न्द्रियसन्निकर्षे ज्ञानमुत्पद्यत, न चोत्पद्यते । तस्मादस्ति तदन्यत् । युगपरहणमेक- त्वाणुत्वसाधनार्थम् । यद्यनेकमेकम्मिन् शरीरे मन स्यात् , तदानेसन्निधानाद् युगपत् सर्वज्ञानानि म्यु , व्यापित्वे च सर्वेन्द्रियैर्युगपन्मनस्सयोगे सर्वाणीन्द्रियज्ञा- नानि भवेयु , नच भवन्ति । तस्मात् तद् एकम् अणु च प्रत्येतव्यम् । नानार्थेषु च सङ्कल्प इति । इदमेव करिप्यामीति नानार्थेष्वात्मनो मनसा सङ्कल्प आत्मन कर्मेत्युच्यते ॥ ३२ ॥ कतिविधमिन्द्रिय जेयमित्याह -श्रीनमित्यादि । श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्धी- न्द्रियाणि । पायवादीनि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि ॥ ३३ ॥ तत्र पूर्वेपा शब्दादयः पञ्च विषया । शेषाणामुत्सर्गादय कर्माणि । उत्सर्ग उपयुक्तस्याहारस्य । आनन्दन शुक्रविसृष्टिप्रभावितम् । आदान ग्रह्णम् । गतिर्वि- हरणम् । आलापो भाषणम् । तक्रिया पायवादीना कर्माणीत्यर्थ ॥३४॥ साव्यवहारिकमिन्द्रियजयमुक्का पारमार्थिक दर्शयितुमाह -आत्मा मन- श्वेत्यादि । आत्मा कर्ता । मन साधकतमम् । तदुभय कर्तृकरणभावेन विषयोप लब्धि करोतीति । करणमिति "कृत्यल्युटो बहुलम् " (३ ३ ११३) इति प्रत्ययवि. यामाए । तद् राज्याभिषमाणत्वाद् अन्त करणम् ।' समयलाभ्याभीत । यदा आत्मन प्रयत्नगुण उत्पद्यते, तदाय मनसा सम्प्रयुक्त सङ्कल्पते । ततस्तदिच्छा- विधानान्मन प्रेरयतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥ १ एनाभ्या सम्प्रयुकाभ्याम्' के पार ·सर्गः प्रथमं प्रकरणम् । आत्मा बुद्धीन्द्रियाण्यर्था बहिष्करणमुच्यते । सङ्कल्पाध्यवसायाभ्यां सिद्धिरस्य प्रकीर्तिता ॥ ३६॥ उभे एते हि करणे *प्रयत्नानन्तरीयके । तस्मात् प्रयत्नसरोधाद् भावयेन्निर्मनस्कताम् ॥ ३७ ॥ एवं करणसामर्थ्यात् संयम्यात्मानमात्मना । नयापनयविद्राजा कुर्वीत हितमात्मनः ॥ ३८ ॥ त्यर्थ ॥३६॥ आन्मा बुद्धीन्द्रियाण्या इति । आत्मा द्विविध , अन्तरात्मा बहिरात्मा चेति । तनाद्यो धर्मादिगुणाश्रयो नित्य । स च प्राड् निर्दिष्ट । इतरो देह एव महाभूतात्मको विनाशी । तस्याप्यन्तरात्माश्रयत्वात् कर्तृत्वम् । बुद्धीन्द्रियाणि श्रो- त्रादीनि । तेपा साधकतमत्व तेरात्मनो विपयोपलब्धे । अर्था शब्दादय । एतत् त्रितय कर्तृकरणकर्मभावेन विपयोपलब्धि करोतीति करण पूर्ववद् , बहिर्व्याप्रिय- माणत्वाद् बहिष्करणम् । सिद्धिरस्येति । आन्तरस्य बाह्यम्य च करणस्य । तत्रा द्यस्य सङ्कल्पात् सव्यापारत्वमनुमीयते, द्वितीयम्याध्यवसायाद् विषयोपलब्धेरि- उभे इत्यादि । यलानन्तर्यके इति । यत्नानन्तरभवे । दिगादित्वाद् यत् । यदा आत्मन प्रयत्नगुण उत्पद्यते तदानयो सव्यापारत्वम् । तथाहि . आत्मा प्रयत्नेन मनसा सयुज्य सङ्कल्पेन मन प्रेरयति, मनश्चेन्द्रिय, तच्चार्थेन यु- ज्यत इति । 'तस्मात् प्रयत्नसरोधाद् भावयेन्निर्मनस्कता' यथा मनसो बाह्याभ्य- न्तरप्रवृत्तिर्न भवति । प्रयत्नसरोधश्चात्मावलम्बनज्ञानात् । तद्धि योगाभ्यासात् प्रय- वान् सरुणद्धि ॥ ३७॥ एवमिति । साव्यवहारिकेण तात्त्विकेन चेन्द्रियजयेन सयम्येति सम्बन्ध । करणसामर्थ्यात् मनस इन्द्रियस्य च सामर्थ्यात् । आत्मानम् आन्तरम् । प्रवर्चमा- नमिति शेप । आत्मना स्वयम् । नयापनयविद्राजेति विनयफल दर्शयति । . . 'प्रयन्नानन्तरीयके कस पाठ • 'यनानन्तर्यके' इति व्याख्यासम्मत पाठ तथा च 'यन्नानन्तयंके स्मृते' इति काल पातामुद्रितमूलपाठ ·कामन्दकोयनीतिसारे प्रथमः एकस्यापि न यः शक्तो मनसः सन्निबर्हणे। मही सागरपर्यन्तां कथन्नु स विजेप्यते ॥ ३९ ॥ क्रियावसानविरसैविषयैरपहारिभिः । गच्छत्याक्षिप्तहृदयः करीव नृपतिर्ग्रहम् ॥ ४० ॥ सज्जमानो ह्यकार्येषु विषयान्धीकृतेक्षणः । आवहत्युग्रभयदां वयमेवापदं नृपः ॥ ११ ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । एकैकमेपां भवति विनाशप्रतिपत्तये ॥ ४२ ॥ शुचिः शप्पाङ्कुराहारो विदूरक्रमणक्षमः । लुब्धकाद् गीतलोभेन मृगो मृगयते वधम् ॥ ४३ ॥ दण्डनीतिविदित्यर्थः, दण्डनीत्यां हि नयापनययोर्मानुषकर्मणोर्विचार्यमाणत्वात् । तत्र योगक्षमयार्यत्र निष्पत्ति स नयः, विपत्तिरपनय हितं यल्लोकद्वयाविरुद्धम् ॥ ३८॥ इन्द्रियजयस्यानुष्ठानार्थ स्वरूपमुक्तम् । इदानीं सदनुष्ठानदाार्थमजये दोपाख्यानम् एकस्येत्यादिग्रन्थेन । सन्निवर्हगे नियमने । सागरपर्यन्तामिति च. क्रवर्तिक्षेत्रं दर्शयति । यथोक्तं -"तस्यां हिमवत्समुद्रान्तरमुदीचीनं नवयोजनसह- सप्रमाणं तिर्यक् चक्रवर्ति क्षेत्रमिति | कथं विजेप्यते ॥ ३९ ॥ अनियमिते हि मनसि विपयेप्यासनाद् न केवलं न जयति, प्रत्युत शत्रू णामेव वश गच्छति, स्वयं वापदमात्मनो जनयति । यदाह श्लोकद्वयेन-क्रिये- त्यादि । क्रियावसानविरसैः मुक्तविरसरित्यर्थः । अपहारिभिः आपाते । महंक- शम् ॥ ४०॥ सज्जमानः सक्तिं गच्छन् विषयान्धीकृतत्वात् । अकार्येषु अगम्यागम- नादिपु । उमभयदाम् उच्छेदकारिणीम् ॥ ११ ॥ यथा विषयाः प्रत्यकमन्धाकुर्वन्तो विनाशाय. तथा दृष्टान्तेन प्रतिपादयि. तुमाह-शब्द इत्यादि । विनासप्रतिपत्तये विनाशकरणाय ॥ ४२ ॥ शुचीत्यादि । लुब्धका व्याधात् । शप्प कोमलतृणम् । मृगयते प्रार्थ- यते ॥४३॥ 1. 'रा' ख. पाठ. २. 'दोषेण' सग. पाद .

·सर्गः १७ प्रथमं प्रकरणम् । गिरन्द्रिसदृशाकारो लीलयोन्मूलितद्रुमः । करिणीरपर्शसलोभादालानं याति वारणः ॥ १४ ॥ स्निग्धदीपशिखालोकविलोभितविलोचनः। मृत्युमृच्छत्यसन्देहात् पतङ्गः सहसा पतन् ॥ ४५ ॥ दूरेऽपि हि भवन् दृष्टेरगाधे सलिले चरन् । भीनस्तु सामिपं लोहमास्वादयति मृत्यवे ॥ ४६ ॥ गन्धलुब्धो मधुकरो दानासवपिपासया । अभ्येत्यसुखसञ्चारान् गजकर्णझळझळान् ॥ ४७ ।। एकैकशोऽपि निम्नन्ति विषया विपसन्निभाः। क्षेमी तु स कथन्नु स्याद् यः समं पञ्च सेवते ॥१८॥ सेवेत विषयान् काले मुक्ता तत्परतां वशी। सुखं हि फलमर्थस्य तन्निरोधे वृथा श्रियः ॥ १९ ॥ गिरीन्द्र इत्यादि । लीलया अप्रयामेन । आलानं बन्धनम् ।। ४४ ॥ स्निग्धेत्यादि । विलोभित प्रसक्तीकृतम् ॥ ४५ ॥ दूरेऽपि हि भवन् दृष्टेरिति । जनस्य दृष्टिगोचरमतीत्य तिष्ठन्नपी- । त्यर्थः ॥१६॥ असुखसञ्चारान् अतिप्रयत्नसञ्चारान् अतिप्रयत्नसञ्चरणीयान् , यत्र सञ्च- रन् नियतं विनश्यति । झळझळान् आस्फालनानि ॥ १७ ॥ विपसन्निभाः आपातमात्रमधुराः पश्याद्विनाशनाः । क्षेमी मुखी । समं युगपत् ॥४८॥ योपिदाधारेऽस्यापवादमाह-सेवेतेति । काल इति । दिनमष्टधा रात्रिं च विभज्य, आत्मवलानुकूल्येन या कल्पिते भाग इत्यर्थः । तत्रापि मुक्त्वा तत्परताम् अत्यासक्तिम् । वशी जितेन्द्रियः । तनिरोधे मुखनिरोधे ।। १९ ।। । 1. 'समोहादा' क पाठः ·१८ फामन्दकीयनीतिसारेः [प्रथम निकामासक्तमनसां कान्तामुखविलोकने । गलन्ति गलिताश्रूणां यौवनेन सह श्रियः ॥ ५० ॥ धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात् सुखफलोदयः । आत्मानं हन्ति तौ हत्वा युक्त्या यो न निपेवते ॥ ५१ ॥ नामापि स्त्रीति संहादि विकरीत्येव मानसम् । किं पुनर्दर्शनात् तस्या विलासोल्लासितभ्रवः ॥ ५२ ॥ रहःप्रचारकुशला मृद्गद्गदभापिणी । कंन नारी रमयति रक्तं रक्तान्तलोचना ॥ ५३ ॥ तात्पर्येण युगपद् विषयसेवाया दोपमाह --निकाममिति । अवितृप्ताना- मेव धर्माद्यसाधनरवान्निप्फला विनश्यन्ति । गरिताश्रूणामित्यनुताप दर्शयति । यौवनेनेति । उत्तरे वयसि शक्तिरहिताना श्रिय किं करिप्यन्तीति भाव ॥५०॥ तथा धर्मार्थावपि सेवेत, तयो प्राधान्यान् । यदाह-धर्मादर्थ इति । जन्मान्तरोपार्जितधर्ममूलत्वात् तदुपहीयत्वाचार्थस्य । अर्थत काम , निरर्थस्य विषयोपभोगासम्भवात् । कामात् सुग्वफलोदय , यस्तु दाण्डक्यस्येव दु सफलोदय स द्वेष एव, न काम । एते च युक्त्या सेवितव्या । अन्यथा परस्परोपघातात् त्रितयमपि न यात् । यदाह- 'आत्मान हन्ति तो हत्वा युक्त्या यो न निवत' इति । तद् यथा - अतिदानेन धर्मोऽर्थ हत्वा काम धर्मान्तर च दन्ति । तपश्चा- त्यन्तसेवित काम हत्वा शरीरक्षयाद् धर्मार्था हन्ति । तथार्थम्तादात्विकोऽप्युपादी यमान ऐलस्येव धर्मसमौ हत्यार्थमपि हन्ति । काम पुनरत्यासे यमान स्त्रीमृग याङ्तपानैश्चतुर्भिर्व्यसनर्धर्माधों हत्या शरीरक्षयादात्मानमपि हन्ति ॥ ५१ ॥ तत्र स्त्रीब्यसन दुर्धर, यन्नामापि ताबच्छ्न विकृतिं जनयति, किमुत दर्श- नादय । यदाह -- नामापीत्यादि । उल्लासिता उत्क्षिप्ता ।। ५२ ।। रहः शयन तर प्रचारकुशलेति स्पर्शन दर्शयति ।। ५३ ॥ १ किनाम् 'सग पाठ ·सर्गः) •प्रथमं प्रकरणम् । मुनेरपि मनोऽवश्यं सरागं कुरुतेऽङ्गना । प्रसन्न कान्तिजननं सन्ध्येव शशिमण्डलम् ॥ ५४॥ मनः प्रहादयन्तीभिर्मन्दं यान्तीभिरप्यलम् । महान्तोऽपि हि भिद्यन्ते स्त्रीभिरहिरिवाचलाः ॥ ५५ ॥ मृगयाक्षास्तथा पानं गर्हितानि महीभुजाम् । दृष्टास्तेभ्योऽपि विपदः पाण्डुनैपधवृष्णिपु ॥ ५६ ॥ । मुनेरपि प्रससयानसमर्थस्यापि । सराग मनः कुरुते दर्शनेन प्रहाद- यति ॥५४॥ प्रहादयन्तीभिः दर्शनस्पर्शनादिना । मन्दं यान्तीभिः अनुयुक्तत्वात् । महान्तोऽपि विजितेन्द्रिया अपि । भिद्यन्ते विपद्यन्ते । तस्मात् तासु न सक्तिः कार्या ॥ ५५॥ तथा मृगयादिप्वपि, तेभ्यो विपत्तिदर्शनात् । केत्याह --पाण्डुनैपध- दृप्णिप्विति । तत्र पाण्डः कृतदिग्विजयो मृगयागील: सान्त पुरो वनमध्यतिष्ठत् । एकदा तु मृगयां गतो मृगरूपेण मृगी गच्छन्त किन्दमनामानमृपिं शरेण ताडित- तवान् । तेन चाप्राप्तरतिसुखेन भृमौ निपतितेन नियमाणेन 'त्वमप्येतामवस्था प्राप्य मरिप्यसीति शप्तस्तदैव स्त्रीनिवृत्तिपरो बभूव । अथैकदा माद्रीमलंकृतां दृष्ट्या जातानुरागो रहसि स्पृशन् ननाश । नैषधो नलो राजा सह प्रात्रा पुष्कर- नामाक्षर्दीव्यन् सर्व राज्यमपहारितवान् । तन्निर्वासितश्च भार्याद्वितीयो वन- मध्यवती सन् महिण्या समं दुःसमनुभूय भार्यामपि प्राणनिवन्धनादध्वश्रमाद् गन्तुमशक्तां तरुतलविश्रान्तां जातनिद्रां विदर्भराजपुत्री दमयन्ती कर्पटमात्रविभ- या तत्याजेत्यतिप्रसिद्धमेतत् । वृष्णयो वृष्णिपुत्राः। ते हि साम्यम्य स्त्रीवेषधारिणो लोहपिण्डमुदरे वध्वा दुर्वाससमुपगम्योपहसन्तः पमच्छुः ‘इयं भगवन् ! साम्ब- यघूः किं स्विजनयिप्यतीति । स तानाह- 'वंशक्षयकरं घोरमायसं मुसलं महद् । वासुदेवस्य दायादः साम्योऽयं जनयिष्यति॥' 1. 'या' ग.म.पाठः.

·२० कामन्दकीयनीतिसारे । [प्रथमः कामः क्रोधस्तथा लोभो हपों मानो मदस्तथा । षड्वर्गमुत्सृजेदेनं तस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः ॥ ५७ ॥ दाण्डक्यो नृपतिः कामात् क्रोधाच जनमेजयः। लोभादैलस्तु राजपिर्वातापिहर्षतोऽसुरः ॥ ५८ ॥ इति । ततस्ते कृष्णेनोपलब्धवृत्तान्तेनानुज्ञाताम्तं साम्बोदरप्रसूतं लोहमुसलं शिलासु निघृप्य तद्गजः समुद्रतटे प्राकिरन् । तत्र चैरकाः प्रादुरभवन् । घृष्टशेपं च समुद्रे चि- क्षिपुः । स मत्स्यनिर्माणः कथमपि व्याधहम्तगतो वाणफलतां जगाम । अथ ते पानस- ताः कदाचित् समुद्रतट पिवन्तो मत्ता सात्यकिकृतवर्मणोक्किलहाजातमन्यवस्ता- भिरेरकाभिब्रह्मदण्डसम्भूतत्वादमोपामि, परस्परं निजप्नु । कृष्णोऽपि तान् दृष्ट्वा चिन्तामापन्नः शिलातलोपाश्रितो च्याधेन पादाङ्गुष्ठचलनात् गृगोऽयमित्यड्गुष्ठे शरेण ताडितो योगेन शरीरमुत्सृज्य स्त्रमूर्ति प्राविशत् ॥ ५६ ॥ तस्मादिच्छामात्रवृत्तित्वेऽपि यो यो व्यसनहेतुः स कामः परित्याज्यः । तथा क्रोधादयोऽपि व्यसनहेतव । ते यान्तरा. बालेन्द्रियवृत्तिहेतरः शत्रुपवर्ग उच्यते । तदेव दर्शयन्नाह --- काम इत्यादि । क्रोधः अक्षमा, प्रवलेऽपि यो वाक्पारुप्यादिहेतुः । लोभश्च परद्रव्यातिश्रद्धा । हर्पः अतिक्रीडनात् तृप्तिः । मानः, अवनतिसाध्येऽप्युन्नतमनस्कता । मदः शौर्यादिनिमित्तो दर्पः । तस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः, अन्यथा दाण्डफ्यादिवनिधनमुपेयात् ॥ ५७ ॥ तत्र दण्डको नाम भोजवंशमुख्य । तन्निमिचप्रसिद्धनामा दाण्डक्यो नाम । स च मृगयां गतस्तृषितो भृन्याश्रमं प्रविश्य तत्कन्यां रूपयौननवतामेकाकिनी दृष्ट्वा जातरागस्तां स्यन्दनमारोप्य स्वपुरमाजगाम । भृगुरपि समित्कुशादीनादाय वनादागत्य तामपश्यन्नभिध्याय च यथावृत्तं ज्ञात्वा जातक्रोधस्त शशाप । भिरहाभिः पासुवृष्ट्या सबन्धुराष्ट्रो विपद्यतामिति । स तयाक्रान्तस्तथैव ननाश । क्रोधान्जनमेजय इति । तस्याश्वमेधे देवतानामृक्सामयजुराइतसमागतानो हवि- मुंजामिन्द्रः पत्न्यगारगतां तत्पनीमश्वमेधस्पर्शकणि ऊरुमूले क्षणं जातरागो बला- सप्त- १. अकपाटः, २. 'भवंत' क. पाट:. ३. तद्रजः क. पाउः, ·सर्गः] प्रथमं प्रकरणम् । पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदाद् दम्भोद्भवो नृपः । प्रयाता निधनं ह्येते शत्रुपवर्गमाश्रिताः ॥ ५९ ॥ शत्रुषवर्गमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेन्द्रियः । अम्बरीपश्चं नाभागो बुभुजाते चिरं महीम् ॥ ६० (इतीन्द्रियजयो नाम प्रथमं प्रकरणम्) । समा- दवलां चकमे । ततो राजा श्रुत्वा ऋत्विक्षु शङ्कमानः क्रोधाद् वाग्भिः कशाभि- श्चात्यर्थं विचकाम । ततः ऋत्विम्भिर्योऽस्मामु शुद्धभावेषु विक्रान्तः स नश्यत्वि'- ति शप्तस्य राजो मूर्धा व्यशीर्यत । लोभादैल इति । ऐलः पुरूरवाः। स किल नैमिशारण्यवासिभिर्यज्ञसंरक्षणार्थमुपनिमन्त्रितः सर्वानेव सौवर्णान् भाजनविशेषान् दृष्ट्वा लोभादाहर्तुमारब्धः। ततम्तैरस्य यजक्रियाविरोधोद्विमैर्वजगभैः कुशैरभि- हतो ननाश । वातापितोऽसुर इति । सोऽतिक्रीडापरो मायया भ्रातरमिल्वलं छागीकृत्य तन्मांसेन मुनीन् भोजयित्वा 'आगच्छेल्वल!' इति त्रिः प्लुतेन स्वरेणा- जुहाव । असावपि तेषां कुक्षि विदार्य निरकामत् । अथ कदाचित् तच्छ्रुत्वा गतायागस्त्यमहर्पये तथैवोपहृत्यैनमाहयत् । ततश्चिरजीर्णोऽसाविति मुनेरुपलभ्य तद्विदारणाय सूक्ष्मीभूय प्रविष्टोऽजीर्यत ॥ ५८ ॥ पौलस्त्यो राक्षसो मानादिति । पौलस्त्यो रावणः । स हि रामवानराणां खरदूपणादिवधसागरवन्धादिना महान्तं पराक्रमं बुधापि मानात् सीतां सुवेल- प्राप्ताय रामायाप्रयच्छन् ननाशेत्यतिप्रतीतमेतत् । मदाद् दम्भोद्भवो नृप इति । स किले शौर्यावलेपान योद्धु किश्चिदनासादयत्नधिकप्रभावो वदरिकाश्रमे तपस्य- न्तौ नरनारायणौ नारदादुपश्रुत्य गत्या तावभिभवन् नरेणैषीकास्त्रैश्छादितः सबलो विननाश ॥ ५९॥ (इतीन्द्रियजयो नाम प्रथम प्रारणम् ) ·२२ कामन्दकीयनातिसारे । [प्रथमः * २ विद्यावृद्धमंयोगप्रकरणम् * वर्डयन्निह धर्मार्थी सेविती सद्भिरादरात । निगृहीतेन्द्रियः साधु कधीत गुरुसेवनम् ॥ ६१ ॥ शास्त्राय गुरुसंयोगः शास्त्रं विनयवृद्धये । विद्याविनीतो नृपतिर्न कृ॰ववसीदति ॥ ६२ ।। वृद्धोपसेवी नृपतिः सतां भवति सम्मतः । प्रेर्यमाणोऽप्यसदृत्तै कार्येषु प्रवर्तते ॥ ६३ ॥ आददानः प्रतिदिनं कलाः सम्यङ् महीपतिः । शुक्लपक्षे प्रविचरन् शशाङ्क इव वर्द्धते ॥ ६४ ॥ विजितेन्द्रियस्य शास्त्राधिगमयोग्यस्यात् तदधिगमाय विद्यावृद्धसंयोग उ- व्यते । यदाह---वर्धयनित्यादि । धर्मार्थो सेवितो सद्भिरादरात् , तयोः प्राधा- न्यात् । कुर्वीत गुरुसेवन शास्त्राधिगत्यर्थमवग्रहार्थं च ॥ ६१ ॥ तद् दर्शयति श्लोकद्वयेन --- शास्त्रायेत्यादि । शास्त्रं विनयवृद्धये सम्य- करणीयवर्जनीयविधानात् । ततश्च विद्याविनीतो नापत्स्ववसीदति स्थैर्यप्रतिपत्त्य- सम्मोहादियोगात् ।। ६२॥ सम्मतः अभिगमनीय । असद्वृत्तः अनर्थजननैः । नाकार्येषु प्रवर्तते वृद्धोपसेवी, विद्याद्वैस्ततो निवर्त्यमानस्यात् ।। ६३ ।। शिप्याचार्यसम्बन्धलक्षण विद्यावृद्धसयोग दर्शयन्नाह -- आददान इ- त्यादि । गुरुभ्य आददान इत्यर्थः । प्रतिदिनमिति नित्याभियोग दर्शयति । कलाः ज्योत्स्ना , ज्ञानविद्याः कर्मविद्याश्च । शुक्लपक्षे प्रविचरन् धर्मविजयीत्यर्थः । वर्धते शशाइव शशाङ्को वपुषा, राजा लक्ष्म्या कीर्त्या च ॥६॥ १ मा विद्याथ' ग घ. पाट. .. 'प्रधानलात्' पपाठ. गपपाठ'. ३. "मगाहो' ·सर्गः] द्वितीयं प्रकरणम् । २३ जितेन्द्रियस्य नृपतेनीतिमार्गानुसारिणः । भवन्ति ज्वलिता लक्ष्म्यः कीर्त्तयश्च नभःस्पृशः ॥६५॥ *इति स्म राजा विनयं नयान्वितो निपेवमाणो नरदेवसेवितम्। पदं समाक्रामति भास्वरं श्रियः शिरो महारत्नगिरेरिवोन्नतम् ॥६६॥ इयं हि लोकव्यतिरेकवर्तिनी स्वभावतः पार्थिवता समुद्धता । बलात् तदेनां विनयेन योजये- न्नयस्य वृद्धौ विनयः पुरस्सरः ॥ ६७ ॥ यदाह-जितेन्द्रियस्येत्यादि । अजितेन्द्रियस्य हि विद्यावृद्धसंयोगेन विद्यानुसरणासम्भवाद् जितेन्द्रियग्रहणम् । विद्येति वक्तव्ये नीतिग्रहण राजविद्या- प्राधान्यार्थम् । नीतिश्चाप्रयुज्यमाना न फलदेति मार्गग्रहणम् । नीतिप्रयोगानु- सारिण इत्यर्थ । ज्वलिता स्फीता । नभ स्पृश गगनोदरव्यापिन्य ॥६५॥ इदानी सान्ते प्रकरणद्वयोक्तमेवार्थमुपसहरति । तत्रेन्द्रियजयमधिल- त्याह-इतीत्यादि । एवमुक्तेन विधिना विनय निपेवमाण इति सम्बन्धः । स्मशब्दो निपातः पादपूरणार्थ । नयान्वित नीतिमनुम्मरन् । नरदेवसेवित पूर्व- राजभिरध्यासितम्, इतरत् शक्रादिभि । पद श्रिय । राज्यमित्यर्थः । भाम्वरं भासनशीलम् । रत्नगिरि सुमेरु । तच्छिरसा चोपमान स्वर्गतुल्य राज्यमिति दर्शनार्थम् ॥६६॥ विनयपूर्वकेण नयेन राजा राज्यमामोतीति कुत एतदिति चेत् स्वभावतो नृपस्य समुद्धतत्वानयासिद्धे । यदाह-इयं हीत्यादि । लोकव्यतिरेकवर्तिनी लोकबाह्या । सा ह्यसाधारणभोगसस्पर्शात् स्वभावत एव समुद्धता भवति । तदेनां तस्मात् पार्थिवताम् । विनयः पुरस्मर. विनीतो हि शास्त्रमृच्छति, तन्निष्ठस्य हि शास्त्रार्थाः प्रसीदन्ति ॥६७ ॥ * पद्यमिद 'परा विनीत' इत्यादिपद्यानन्तर करा पुस्तस्योदयते .

·२ कामन्दकोयनीतिसारे प्रथमः परां विनीतः समुपैति सेव्यतां महीपतीनां विनयो विभूषणम् । प्रवृत्तदानो मृदुसञ्चरत्करः करीव भद्रो विनयेन शोभते ॥ ६८ ॥ गुरुस्तु विद्याधिगमाय सेव्यते श्रुता च विद्या मतये महात्मनाम् । श्रुतानुवैतीनि मतानि वेधसा- मसशयं साधु भवन्ति भूतये ॥ ६९ ॥ सुनिपुणमुपसेव्य सद्गुरुं शुचिरनुवृत्तिपरो विभूतये । भवति हि विनयोपसहितो नृपतिपदाय शमाय च क्षमः॥७॥ विनयस्य प्रयोजनान्तरमाह-परामित्यादि । विभूपणम् अकृत्रिमम् । फथं तेन भूप्यत इत्यवाह--प्रवृत्तदान इति । धान्यपशुहिरण्यैर्यथाकालं प्रजा- नुग्रहकारणात् प्रवृत्तदानः । यदुचितमादीयते प्रजाभ्यः, तदस्य मात्रया प्रजासु सञ्चरतीति मृदुसञ्चरत्कर' । तदुभयं विनयाद् भवतीति । भद्रोऽपि हि हस्ती मृदुसश्चरत्करः, स हि न दुष्टहस्तियत् क्षुद्रोपद्रवाय कर व्यापारयतीति ॥ १८॥ वृद्धसंयोगमधिकृत्याह-गुरुस्त्विति । श्रुता च विद्या परिज्ञानायेत्यर्थतः श्रुतमविनाशि वर्द्धते अर्थावगमस्य तदधीनसिद्धित्वात् । श्रुतानुवर्तीनि शास्त्राहि- तपरिज्ञानपूर्वकारीणि । वेधसां विदुपाम् । असशयं भूतये भवन्ति । अनधीतशा- त्राणां तु कार्यसिद्धये यानि मतान्युत्पद्यन्ते तानि धुर्णाक्षरफल्पत्यान्नावश्यम्भा- वीनि ॥ ६९ ॥ कीदृशं फथ च गुरु सेवेतेत्याह---मुनिपुणमिति । विद्यामवीणम् । स. गुरुमुपधाशुद्धम् । शुचिर्बिनीतात्मा । अनुवृत्तिः परिचर्या । विभूतये उपसेव्येति १. हि भू' ग पाठ. २. 'दहि पि' ग. पाठ. ३. 'बन्धानि' राग पाट.. ४. 'युद्धये' करा. पाठः. ५. 'बाई' करा पाठ, ६. 'फ्लाय' ग पाठा, ज, 'यः अन्यत' ग-५ पाठः, ८. 'पक्षताक्ष'ग-प.-पाठ, ९. 'फलाय' गप पाठ.

·द्वितीय प्रकरणम् । - सर्गः] २६ अविनयरतमादराहते वशमवशं हि नयन्ति विद्विपः । श्रुतविनयनिधि समाश्रित- स्तनुरपि नैति पराभव क्वचित् ॥ ७१॥ (इति विद्याविनयसंयोगो नाम द्वितीय प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे इन्द्रियजयविद्याविनयसयोमौ नाम प्रथमः सर्गः। सम्बन्धः । विनयोपसहितः गुरुसेवनाद् विनयान्वित । नृपतिपदाय प्रकृष्टैहिक- राज्यफलाय । शमाय च परलोकहेतवे । क्षमो भवति ॥ ७० ॥ अविनयरतमिति । वृद्धयोगेऽप्यविनयासक्तं तस्याद्रव्यत्वात् , तथाचो- क्तं "क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यमि" (कौटि. अर्थ. १-५-२)ति । आदरादृते विना प्रयास वशं नयन्ति । श्रुतविनयनिधि श्रुतविनयावात्मन्याधाय तावेव निधि समाश्रित इति द्रव्यत्वं दर्शयति । तनुरपि अल्पपरिवारोऽपीति ॥७१॥ ( इति विद्याविनयसयोगो नाम द्वितीय प्रकरणम्) इति शङ्करायकृतायां कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकायां जयमङ्गलायाम् इन्द्रियजयविद्याविनयसयोगौ नाम प्रथमः सर्गः। १. 'ध्रुतविनययोरात्मन्याधातव्ययोरायः समा' घ. पारः ·(द्वितीयः अथ द्वितीयः सर्गः। * ३ विद्याविभागप्रकरणम् * आन्वीक्षिकी त्रयीं वार्ती दण्डनीतिं च पार्थिवः । तद्विद्यैस्तत्कियोपेतैश्चिन्तयेद् विनयान्वितः॥ १ ॥ आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्याश्चतस्त्र एवैता लोकसंस्थितिहेतवः ॥ २ ॥ एवं विनीतो राजा स्वपरमण्डलगत कार्याण्यनुतिष्ठेत् । तत्रापतिष्ठितराज्यस्य परराज्यात्मसात्करणासम्भवात् स्वराज्यप्रतिष्ठापनार्थ पड्मिः सर्गरुपायः प्रदर्श्यते । तत्रास्मिन् सर्गे प्रकरणत्रय विद्याविभागो वर्णाश्रमव्यवस्था दण्टमाहात्म्यं च । तत्राय प्रथम उपाय , यद् विद्यावृद्ध सार्द्ध विद्याचिन्ता, विद्याप्रतिवद्धत्वाल्लोक- स्थितेः । तस्माद् विद्यावृद्धसंयोगानन्तर विद्याविभाग उच्यत इति प्रकरणक्रमः । ' तमेवाद्यश्लोकेन दर्शयति-आन्वीक्षिकीमित्यादि । तद्विद्येस्तस्त्रियोपेतैर्वक्तृभिः प्रयोक्तृभिश्च चिन्तयेद् , यथेता लोके सम्यक् प्रवर्तन्ते ॥ १ ॥ विभागश्च विद्यानां सहयाफलप्रधानगुणभावम्वरूपनिर्वचनैः । तत्र स. इचया विभज्यन्ते--विद्याश्चतस्त्र एत्रता इति । पुनरासामुपादानं क्रमख्यापना. र्थम् । तत्र सर्वविद्याविचारहेतुत्वात् प्रधानतमान्वीक्षिकी । ततो धर्मस्य प्रधान- त्वात् तद्यवस्थापनार्थ त्रयी ! व्यवस्थापितधर्मस्य लोकस्य जीवनहेतुर्वार्ता । तामु प्रवर्तमानासु तद्विघ्ननिवारणार्थ दण्डनीति । सा च शाश्वती नित्यस्थितिका, तस्याः प्रवर्तमानाया विघ्ननानुच्छेदात् । इत्तरा अशाश्चत्य इत्यर्थोक्तम् । लोफसंस्थितये योगक्षेमहतचे स्वेन स्पेन व्यापारेण । तत्र धर्मार्थयोर्द्वयोः कर्मणां वर्चनाय यी- वाचें । प्रवृत्तानां निप्पन्नानां च रक्षणाय दण्डनीतिः । आन्वीक्षिकी पुन. सर्ववि- द्यातत्त्वप्रकाशेन व्याप्रियमाणात्यन्तोपयोगिनी । यथोक्त-- "प्रदीप. सर्वविद्यानामुपाय. सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणा शश्वदान्वीक्षिकी मता" (कौटि.अर्थ.१-१-१) इति । तम्माच्चतस्रो विद्या यथाक्रम व्यवस्थिता ॥२॥ २ ते स्वराज्य प'च पाट. ३. "शिक्षा, विच पाठ 4. 'माय खे'च पाट 1. ' लपस पाट ·-- सर्ग.] तृतीय प्रकरणम् । २७ त्रयी वार्ता दण्डनीतिरितस्रो विद्या हि मानवाः। वय्या एव विभागोऽयं येयमान्वीक्षिकी मता ॥ ३॥ वार्ता च दण्डनीतिश्च द्वे विद्ये इत्यवस्थिताः। लोकस्यार्थप्रधानत्वाच्छिप्याः सुरपुरोधसः ॥ ४ ॥ एकैव दण्डनीतिस्तु विद्येत्यौशनसोः स्थिताः। तस्यां हि सर्वविद्यानामारम्भाः सम्प्रतिष्ठिताः॥५॥ विद्याश्वतस्र एवैता इति नो गुरुदर्शनम् । पृथक पृथक् प्रसिद्यर्थ यासु लोको व्यवस्थितः॥६॥ आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं धर्माधर्मी वयास्थितौ । अर्थानौँ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयेतरौ ॥ ७ ॥ मानवाः मनो शिप्या । नय्या एव विभौगोऽयमिति । यथावस्थितपदा र्थतत्त्वान्वीक्षणरूपत्वादान्वीक्षिकी हेतुविद्या । सा च द्विविधा तय्यनुगामिनी त्र- य्यन्तर्भूता च । तर पूर्वा साड्यादिशासम् । द्वितीया मीमासादिशास्त्रम् । तदु- भयमपि पूवोतरपक्षक्रमेण तत्त्व यवस्थापकनयीविशेषत्वान्न विद्यान्तरम् ॥ ३ ॥ लोकस्यार्थप्रधानतादिति । रोको हि धर्मकामलिप्सुर प्रयतते, त- न्मूलत्वात् तयो । तर चाथै द्वे एव विद्ये व्याप्रियते । सुरपुरोधस बृह- स्पते ॥४॥ ओशनसाः शुगशिप्या । तस्यामिति दण्डनीत्या सर्वविद्यानामारम्भा. व्यापारा रथनाभिवत् प्रतिष्ठिता ॥ ५ ॥ गुरुदर्शनगिति। शागकारस्य कौटिल्यो गुरु । पृथक् पृथर प्रसिद्ध्यर्थ- मिति । यथोपवर्णितपूर्वाचार्यमतमम्भवेऽपि परस्परविसदृशफरसियर्थ चतत्प्रेर रोको व्यवस्थित ॥ ६॥ तदेव फलयेसादृश्य दर्शयति-आन्वीक्षिरयात्मविज्ञानमित्यादिना । १ 'तिरिति विराग पाठ 'सी स्थितिक पा. कोरापु पाठ. ४ 'शेषोऽय' च पाट ५ "त्वाद् अवि गप पाट ८. 'मृगु रो रप पाट. २ ३. 'नयानी इनि ६ अपक्षपमेण ५ 'च द्विधा'गघ पार परा पाठ ·२८ वामदकीय नीतिसारे [द्वितीय आन्वीक्षिकीत्रयीवार्ताः सतीविद्याः प्रचक्षते । सत्योऽपि हि न सत्यस्ता दण्डनीतेस्तु विप्लवे ॥ ८ ॥ दण्डनीतिर्यदा सम्यड्नेतारमधितिष्ठति । तदा विद्याविदः शेपा विद्याः सम्यगुपासते ॥ ९ ॥ वर्णाश्चैवाश्रमाश्चैव रियास्वासु प्रतिष्ठिताः। रक्षेत ता रक्षणात तासा तद्धर्मस्याशभाड् नृपः ॥ १० ॥ यथावस्थितभावम्बभावावेदनम् आत्मविज्ञानम् । सदान्वीक्षिक्या स्थित फरम् । धर्माधर्मो ग्यास्थिती । तत्रेज्याध्ययनादिधर्म , धमासभक्षणादिरधर्म । अर्थानी चातया स्थितो । काल बीजवापनादिनिप्पन्नोऽर्थ । अकारचीनवापादिनिप्पन्नोऽन ई । दण्डनीत्या नयेतरी सत्र नयानयो स्थितो । ज्यायसा सैन्धियोगक्षेमनिप्पा दक्त्वान्नय , विग्रहम्त्वनिप्पादकत्वादितर अपनय इत्यर्थ ॥ ७ ॥ परस्परविसदृशफरत्वेऽप्यासा प्रवृत्ति प्रथानगुणभावेन । तत्र दण्डनीते प्रधानभावेन, शेषाणा गुणभावेन, तदन्ययव्यतिरेकानुविधानात् । तदेव दर्शयति- आन्वीक्षिकीत्यादिना लोकद्वयेन । सनीरिति विद्यमाना साक्षालोरोपकारित्वात् । सत्योऽपि हि न सत्य इति । सदप्यसदिवाविशेषादिति मन्यते । विप्लवं इति दण्डनीतेरयथावत्प्रवृत्तावप्रवृत्तो वेत्यर्थ ॥ ४ ॥ सम्यइनेतारमिति सम्यक्प्रयोक्तारम् । सम्यगुपासते नासु तद्विहितेषु चायु सम्यगनुप्टानात् ॥९॥ विद्यासामु प्रतिष्ठिता इति तिसृणा सतीत्व प्रतिपादयति । प्रतिष्ठिता आस्विति सम्बन्ध । रक्षेत् ता इति दण्डनीतेापार दर्शयति । अशभार पष्ठा शमा । अरक्षणे चाधर्म म्यादित्यथोक्तम् ॥१०॥ १ रायागो या गप पाठ सवाल क पाठ ४ 'ताबपीय घ पाठ ३ 'प्रयण'कस पाठ ·२९ तृतीय प्रकरणम् । आन्वीक्षिक्यात्मविद्या स्यादीक्षणात् सुखदुःखयोः । ईक्षमाणस्तया तत्त्वं हर्पशोको व्युदस्यति ॥ ११ ॥ ऋग्यजुःसामनामानस्त्रयो वेदास्त्रयी स्मृता । उभौ लोकाववाप्नोति त्रय्यां तिष्ठन् यथाविधि ॥ १२ ॥ अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च प्रयीदं सर्वमुच्यते ॥ १३ ॥ (शिक्षा व्याकरणं कल्पो ज्योतिपामयनं तथा। छन्दः सह निरुक्तेन वेदाङ्गानि वदन्ति षट् ॥) विद्याना स्वरूप भेद च पड्भि श्लोकैराह - आन्वीक्षिकीत्यादि । आत्म- विद्या पदार्थस्वभानविद्या, हेतुविद्येति यावत् , तया हीद सुखसाधनम् इद दुख साधनमिति पदार्थतत्त्वान्वीक्षणात् । ततश्च तया तत्त्वमीक्षमाणो हर्पशोकौ व्यु- दस्यति । तद् यथा- प्राप्तापि क्षणभङ्गुरा वृद्धिरित्यभ्युदये हर्षमपनयति, दृष्टा च जीवतामात्मता पुनरावृत्तिर्नलादीनामिवेति व्यसने शोकम् ॥ ११ ॥ यो वेदा इति । धर्माधर्मवेदनाद् वेदा । ते चैककार्यापेक्षयों समुदिता- स्त्रयीसज्ञिता । यथाविधि यथास्त्र प्रवर्तितधर्मकर्मा तर तिष्ठस्त्रिवर्गप्राप्त्या लोक- द्वयमामोति ॥ १२ ॥ परिशिष्टच्यापारविधानार्थ साफ्ल्येन नयीस्वरूप दर्शयति -अङ्गानीत्या- दिना । तत्राङ्गानि पट्, शिक्षा कल्पो व्याकरण छन्दोविचितिनिरुक्त ज्योतिष चेति । वेदाश्चत्वारोऽर्थवेदेन सह । स चाभिचारकर्मज्ञानादिफल । मीमासा वेदा- र्थव्याख्या । न्यायविस्तरो न्यायशास्र सासयोंदि । धर्मशास्त्र मानवादि । पुराणम् अपलोकोत्पत्तिसहारादिजानफरम् ॥ १३ ॥ 'द्री' क.पाट ३ 'दिशान्नम् । ध' फर पाठ २. 'यान स'ग घ पाठ + धनूरेगादितं पये क पुस्तके न्यारयाया च न दृश्यते ·✓ फामन्दकीयनीतिसारे (द्वितीयः पाशुपाल्यं कृपिः पण्यं वार्ता वार्ता तु जीवनम् । सम्पन्नो बार्तया साधु नावृत्तेर्भयमृच्छति ॥ १४ ॥ दमो दण्ड इति प्रोक्तस्तास्थ्याद् दण्डो महीपतिः। तस्य नीतिर्दण्डनीतिर्नयनोन्नीतिरुच्यते ॥ १५॥ तयात्मानं च शेपाश्च विद्याः पायान्महीपतिः। विद्या लोकोपकारिण्यरतत्पाता हि महीपतिः॥ १६ ॥ पाशुपाल्यं पशुपालनकर्म गवाश्चादीनां पोपणचिकित्सादि । तच तन्त्रं गौतमशालिहोत्रादिमणीतम् । कृपिः पराशरमोक्ता बीजयापपरिकर्मादिविधानार्था। पण्य व्यवहर्त्तव्यं क्रयविक्रयस्वरूप, वाणिज्यमिति यावत् । तच विदेहराजमो- क्तम् । वार्ता वर्तते जीवति लोकोऽनयेति कृत्वा । यदाह - वार्ता तु जीवनमिति । साधु सम्पन्न इति सम्बन्धः ॥ १४ ॥ दमो दण्ड इति । दमगन्दो दण्डप्रकृतावुपायधिशेपे च दण्डे वर्त्तते । तत्र मर्वप्रकृतिवियत्वं नयम्येति दण्डप्रकृतिमपाम्य निग्रहस्वरूपमुपायमाश्रित्या- ह-दमो दण्ड इति । सामदानभेदसम्भवेऽपि प्रायोऽनेनैव नातेयंपदेशः, लोकस्य दोपवाहुल्यात् । यदाहुः "सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिः कचित् । दण्डस्य हि भयात् कृत्स जगद् भोगाय कल्पते" || इति । अथवा दण्डशब्दोऽत्र दमनगात्रवृत्तिः स्वपरपक्षदमनोपायाशेपसामाद्युपग्राही द्रष्टव्यः। स चोभयथापि राजानित इति तात्स्याद् दण्डो महीपति. तस्य नयनान् प्रवर्तनात् नीतिर्दण्डनीति. । राजविद्येत्यर्थः ॥ १५ ॥ तम्य व्यापारमा -तयत्यादि । आत्मानं पायात् , अन्यथा स्वपरेभ्यो न रक्षित. कथमन्यद् रक्षेत् । शेषा विद्याः आन्वीक्षिकीत्रयीवार्ताः । लोकोपका- रिण्य इति मतीत्वं दर्शयति । तत्पाता हि महीपतिरिति । लोवती मही, तस्याः कथं पतिः, यदि तदुपकारिणीर्विद्या न पायात् ॥१६॥ -- " १. 'नु' इति मूलकोशेपु पाठ . 'ननी'क पाठ फ-स. पाट ४. 'विशेषत्वान'घ. पाठ. ३. ण्ड दडशन्दो वर्तते' ·३ सर्गः] चतुर्थ प्रकरणम् । विद्याभिराभिनिपुणं चतुर्वर्गमुदारधीः । विद्यात् तदासां विद्यावं 'विदे ज्ञाने' निगद्यते ॥१७॥ (इति विद्याविभागो नाम तृतीयं प्रकरणम्) * ४ वर्णाश्रमव्यवस्थाप्रकरणम् * इज्याध्ययनदानानि यथाशास्त्रं सनातनः। ब्राह्मणक्षत्रियविशां सामान्यो धर्म उच्यते ॥ १८ ॥ कथमेता विद्या इत्युच्यन्त इति निर्वचनं दर्शयति -विद्याभिरित्यादिना । आभिश्चतुर्वर्गो वेद्यत इति विद्याः । अयं स पार्थ. । निपुण यथावत् । चतुवर्गो मोक्षेण सह । तस्य चाधिगमाय योगशास्त्रमान्वीक्षिकीति विशेषः । तथाचोक्तं "साहय योगो लोकायतं चान्वीक्षिकी"(कौटि. अर्थ. १-१-१)ति । उदारधीरिति निर्मलप्रज्ञः । अचक्षुपो विद्याप्रदीप किं कुर्यादिति ज्ञापयति । 'विद ज्ञान' इत्यनेन लाभाद्यर्थधातुव्यवच्छेदादान्वीक्षिक्याद्या मानवियेति दर्शयति । एवञ्च ज्ञानविद्याधिकारात् सन्योऽप्यन्या. कर्मविद्या व्यापारव्यायामप्रयोजना नोक्ताः॥१७॥ ( इति विद्याविभागो नाम तृतीय प्रकरणम्) एवं धर्ममालोच्य लोके प्रतिविद्यश्चतुर्वर्णाश्रमलक्षणं लोक स्वधर्मकर्मसु व्यवस्थापयेदिति तद्व्यवम्योच्यते । तत्राश्रमाणां वर्णान्तभावेऽपि पृथवरण कर्मभे- दज्ञापनार्थम् । तत्र वर्णव्यवस्था चतुर्दशभि श्लोकैराह - इज्येत्यादि । इज्या द- शपूर्णमासादि । अध्ययन वेदाध्ययनमेव । दानं दक्षिणादानादि । यथाशास्त्र य- थागमम् । तथाहि - राजसूयाश्वमेधौ क्षत्रियम्यव विहिती । सनातनो नित्यः । एतदपरिहारेणान्यत् करणीयमिति दर्शयति । धर्म उच्यते तस्य धर्मार्थत्वात् ॥१८॥ 1. दिशेने निरच्यते' क पाट. . 'नुर्मि'च पाट. * भाभमभराना सस्था चाभि , आभमन्यास्था दभिरिखापत्य चतुर्दशभिः मोदी- बताभमवर्णव्यवस्थीच्यन इलाशयो भवा.

·कामन्दकीयनीतिसारे, द्वितीयः याजनाध्यापने शुद्ध विशुद्धांच्च प्रतिग्रहः । वृत्तित्रयमिदं प्रोक्त मुनिभिर्येष्ठवणिनः ॥ १९ ॥ शस्त्रेणाजीवनं राज्ञो भूतानां चाभिरक्षणम् । पाशुपाल्यं कृषिः पण्यं वैश्यस्याजीवनं स्मृतम् ॥ २० ॥ शूद्रस्य धर्मः शुश्रूपा द्विजानामनुपूर्वशः । शुद्धा च वृत्तिस्तत्सेवा कारुचारणकर्म च ॥ २१ ॥ गुरौ वासोऽनिशुश्रूषा स्वाध्यायो व्रतचारणम् । त्रिकालनायिता भैक्षं गुरौ प्राणान्तिकी स्थितिः ॥ २२ ॥ शुद्धे असामान्ये ब्राह्मणस्यैव । प्रतिग्रहश्च शुद्धः । स च विशुद्धात् अभि- तस्तपतितादिवर्जम् । एते च वर्तनार्था । यथाह --वृत्तित्रयमिति । ज्येष्ठवणिनः नाह्मणस्य ॥१९॥ राज्ञ इति । क्षत्रियस्येज्यादयो धर्माः, शस्त्रण त्वाजीवर्नम्भूतानां चाभिरक्षणम् आपन्नानाम् । यद्यप्यत्र रक्षणमेव कुर्वन् शस्त्रेणाजीवनं लभते, तथापि विनाप्या- जीयनेनापन्नत्राण कर्त्तव्यमिति भूताभिरक्षणग्रहणेन ज्ञापयति । वैश्यम्येज्यादयो धर्माः, पाशुपाल्यादि वृत्तये । वार्तेति वक्तव्ये त्रयाणामुपादानं पूर्वपूर्वाभावे उत्तरो- तरपतिपत्त्यर्थम् ॥२०॥ शुश्रूपा परिचर्या शूद्रस्य धर्मः । अनुपूर्वश इति । सति ब्राह्मणे न तावत् क्षत्रियस्य क्षत्रिये वा न वैश्यस्येति । शुद्धा च वृत्तिरिति चशब्दाद् वार्ता च सामान्या । तत्सेवा द्विजातीनामेव भृत्यतामुपगम्य । कारुकर्म तक्षणादि, चारण- कर्म तृत्तगीतवाद्यादि ॥२१॥ आश्रमव्यवस्था दशभिः श्लोकैराह --गुरावित्यादि । गुरी वासः गुरुकुले यावविद्यामहणम् । अनिशुश्रूषा अधिकार्यम् । स्वाध्यायः यस्मिन् वेदे व्रतं चरति स एवाध्येतेव्य इति स्वग्रहणम् । प्रतचारणं ब्रह्मचर्यम् । त्रिकालम्नायिता त्रिसन्ध्य ३. 'पाहुनया में 1. 'वेद', 'चोभे' इति च मूलकोशेषु पाट . २. 'ध' व पाट प.पाट'. ४. श' स. पाट: ५. 'दयाना जी' पाठ ६. 'वाना' व. पाठ ७. "रिता' ख-म पाठ : ८ 'नमवलम्बनम् भू' ग-ध. पाठः. १. 'येय 'ग-प, पाट'.

·सर्ग: चतुर्थ प्रकरणम् । तदभावे गुरुसुते तथा सब्रह्मचारिणि । कामतो बाश्रमान्यत्वं स्वधर्मो ब्रह्मचारिणः ॥ २३ ॥ समेखलो जटी मुण्डो दण्डी वा गुरुसंश्रयः । आ विद्याग्रहणाद् गच्छेत् कामतो वाश्रमान्तरम् ॥ २४ ॥ अग्निहोत्रोपचरणं जीवनं च स्वकर्मभिः । धर्मदारेषु केल्येपु पर्ववर्ज रतिक्रिया ॥ २५ ॥ सानम् । भैक्षं यद् भिक्षोपात्तं तदेव भोक्तव्यम् । एवं तावद् वेदब्रह्मचारिण उपकुर्वा, णस्या समावर्तनाद् , आ मरणाहू नैष्ठिकम्य । तस्य विशेपमाह-गुरौ आचार्यस्य कुले। प्राणान्तिकी स्थितिः अवस्थानम् । प्राण एवान्तोऽवधिरस्या इति वित्रहः ॥ २२ ॥ तदभावे गुरुमुत इति द्वितीयः कल्पः । तस्याप्यभावे सब्रह्मचारिणि स- मानचरणे तुल्यशाखाध्यायिनीति तृतीयः । कामतश्चाश्रमान्यत्वं, यदि ब्रह्मचारी नैष्ठिकत्वं नेच्छेत् ॥ २३ ॥ यश्च वेदब्रह्मचारी, स चाप्या विद्याग्रहणाद् गुरुकुलसंश्रितो गृहीतततलिङ्गः स्यादित्याह --- समेखल इत्यादि । तत्र जटी मुण्डो वा स्यात् । तयोर्मेखला द- ण्डकाष्ठं च समानम् । गच्छेत् कामता वाश्रमान्तरमिति । अत्र "आश्रमादाश्रमा- तरं गच्छेदि"त्यस्मात् स्मृतिवाक्यात् क्रमेणोत्तरोत्तरमाश्रमं गच्छेदिति प्रथमः कल्पः । कामतो वेति द्वितीयः । तत्र ब्रह्मचारी गृहस्थश्च स्वेच्छया स्वधर्ममपाम्य परिमाइधर्म संश्रयेद्, वानप्रस्थधर्म तु गृहस्थ एव, तत्राग्निहोत्रसम्भवात् ॥ २४ ॥ गृहस्थधर्ममाह - अग्निहोत्रोपचरणमिति आहितामित्वम् । जीवन स्वकर्मभिः ब्राह्मणादेः स्वेन स्वेन कर्मणा वृत्तिः । धर्मदारेषु धर्मविवाहपरिगृहांतेषु । काले मतुकाले प्राप्ते । रतिक्रिया धर्मप्रजार्था । तत्रापि पर्ववर्जम् अष्टमोचतुर्दशी- पञ्चदशीपरिहारेणेत्यर्थः ॥२५॥ १. 'लोऽजिनी दण्डी मुण्डो वा' फ. पाठ... '' ग. पाट. ३. 'जा' रा. पाटः, ग.पाट. ४. 'तो' राना पाठ. ५. 'ण'. पाठ ६. 'गु' ग घ. पाट. वत्येषु निरामयषु । यास्यातृपक्षे नु काल तु' इति पाटो भवेत् । * ·. ४ ३४ फामन्दकीयनीतिसारं (द्वितीयः देवपिततिथिभ्यश्च पूजा दीनानुकम्पनम् । श्रुतिस्मृत्यर्थसंस्थानं धर्मोऽयं गृहमेधिनः ॥ २६ ॥ जटित्वमग्निहोत्रित्वं भूशय्याजिनधारणम् । वनेवासः पयोमूलनीवारफलवृत्तिता ॥ २७ ॥ प्रतिग्रहनिवृत्तिश्च निःस्नानं व्रतचारिता । देवातिथीनां पूजा च धर्मोऽयं वनवासिनः ॥ २८ ॥ सर्वारम्भपरित्यागो भैक्षाश्यं वृक्षमूलिता। निप्परिग्रहताद्रोहः समता सर्वजन्तुपु ॥ २९ ॥ प्रियाप्रियापरिप्वङ्गः सुखदुःखाविकारिता। सवाह्याभ्यन्तरं शौचं वाग्यमो बेतवारिता ॥ ३० ॥ देवपित्रतिथिभ्यश्च पूजां कृत्वा कृतद्रव्यविनियोगेन । श्रुतिस्मृत्यर्थसंस्था- नमिति । श्रुतिस्मृतिविहिते कर्मण्यवस्थान, न पापण्डसिद्धान्तविहिते । गृहमेधिनः गृहस्थस्य, गृहे सतो यज्ञलित्वात् ॥ २६ ॥ भूशय्या अनास्तरणायां भूमौ शयनम् । अजिनं मागै वैयाघ्रं वा । वने- वासः, न ग्रामे । पयो जलम् । नीवार' अकृष्टपच्यो व्रीहिः ॥ २७ ॥ बतचारितेति । तस्यापत्ये सक्रमितगार्हस्थ्यधर्मस्य सपनीकत्वेऽपि ब्रह्मचर्यम् । तथाहि "पुत्रेषु भार्या निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहेव वा" इति स्मृतिः । वनवासिन वानप्रस्थस्य ॥२८॥ सर्वारम्भपरित्याग इति । सर्वासां यागादिक्रियाणामाश्रमधर्मातिरिक्ताना- मननुष्ठानम् । भक्षाश्य भिक्षाहारत्वम् । वृक्षमूलिता अरण्यवासः । निप्परिग्रहता प्रव्रज्योपकरणव्यतिरिक्तानुपादानम् | अद्रोहः अजिघांसा । समता सर्वभूतेषूस्कृप्टे- प्वपकृष्टयु च ॥२९॥ मियाप्रियापरिप्वगः इष्टानिष्टसङ्गत्यागः । सुखदुःखाविकारिता हषेशो. काभावात् । बाह्य शौच मृदादिभिर्लप(!) गन्धापनोदर्नार्थममध्यस्य, आभ्यन्तरं मन शौचम् । वाग्यमो मौनम् ॥ ३० ॥ १. 'तृ' क. पाठ २. 'वतातिथियू' ख-ग. पाठ ३. 'नाम् ' ग. पाटः 'Y. 'रक पाठः, ५. "ब्रह्मचा' क. पाटः. ६. 'नार्थ चामे' कखग घ-ड. पाठ - ·सर्गः २५ चतुर्थे प्रकरणम् । सर्वेन्द्रियसमाहारो धारणा ध्यानयुक्तता। भावसंशुद्धिरित्येष परिबाड्धर्म उच्यते ॥ ३१ ॥ अहिंसा सूनता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा । वैणिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते ॥ ३२ ॥ स्वर्गानन्त्याय धर्मोऽयं सर्वेषां वर्णिलिङ्गिनाम् । अस्याभावे तु लोकोऽयं सङ्करान्नाशमाप्नुयात् ॥ ३३ ॥ सर्वस्यास्य यथान्यायं भूपतिः सम्प्रवर्तकः। तस्याभावे धर्मनाशस्तदभावे जगच्च्युतिः ॥ ३४ ॥ सर्वेन्द्रियसमाहारः अलोलुपन्द्रियत्वम् । धारणा मनसो निरोधः । ध्यानं ध्येयविषयावलम्बनम् । भावसंशुद्धिः अविचिकित्सा ॥ ३१॥ विशेषमुक्ता सामान्यधर्ममाह --- अहिंसेत्यादि । अहिंसा शास्त्रविधानाद- न्यत्र । सूनृता वाणी अपरुपा । दया दीनेषु । क्षमा आक्रोशादितितिक्षा । लिङ्गि- नाम् आश्रमिणाम् ॥ ३२॥ यथोक्तस्य धर्मस्य फलमाह ----स्वर्गानन्त्यायेति । सर्वपामेव वर्णिनां लिगिनां यथायोगं कश्चित् स्वर्गाय, कश्चिदानन्त्याय, न विद्यते अन्तोऽस्येत्य- नन्तो मोक्ष उच्यते, स्वार्थिक. प्यञ्, स्वर्गस्यान्तवत्त्वात् । अस्य धर्मस्याभावे न केवलं फलाभावः, प्रत्युत सङ्करान्नाशमाप्नुयात् । तत्र सङ्करो द्विविधः, कर्मस. करते वर्णसङ्करम जन पूर्वः शूदस्य द्विजर्म, द्विजम्यामिष्ट्रासादि । इतः रोऽपि प्रातिलोम्येनाभिगमनम् ॥ ३३ ॥ यथान्यायं यथार्हम् । सम्प्रवर्तकः दण्डधारितया। तस्याभावे धर्मनाश इति भूपतेरभावे यजनादिधर्मनाशः । तदभावे जगच्च्युतिः । तथाहि "लोकधार- णाद् धर्म" इति निरुच्यते ॥ ३४ ॥ " ४. 'सर्वना' स. 1, 'वर्णा ग, पाठः. २. 'ग' स. पाटः. ३. 'त' रा ग. पाटः, ग. पाकः. ५. 'धनम् । ध्या' पाटः, ·३१ कामन्दकीपनीतिसारे •[द्वितीयः वर्णाश्रमाचारयुतो वर्णाश्रमविभागवित् । पाता वर्णाश्रमाणां च पार्थिवः स्वर्गलोकभाक् ॥ ३५ ॥ (इति वर्णाश्रमन्यवस्था नाम चतुर्थ'प्रकरणम्) * ५ दण्डमाहात्म्यप्रकरणम् * इति यस्मादुभौ लोकौ धारयत्यात्मवान नृपः । प्रजानां च ततः सम्यग् दण्डं दण्डीव धारयेत् ॥ ३६ ॥ उद्देजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । दण्डेन नृपतिस्तस्माद् युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ ३७ ॥ प्रकरणार्थस्यानुष्ठाने अनुष्ठापने च राज्ञ फरमाह ----वर्णाश्रमाचारयुत इति । यस्मिन् वर्णे आश्रमे वा स्थित स तदाचारयुत । वर्णाश्नमविभागविद्, अन्यथा कथ पाता स्यात् । स्वर्गलोकभाग् इहलोकभाक्त्व सामर्थ्यलभ्यमेवेति ॥३५॥ (इति वणाश्रमव्यवस्था नाम चनु पररणम् ) अथ दण्टमाहात्म्यमुच्यते । तस्य सम्बन्धमाह -इतीति । एव वर्णाश्र- मान् व्यवस्थापयन्नुभो लोकावात्मन प्रजाना चेति सम्बन्ध । धारयति दण्डेने- त्यर्थ । दण्टीय धारयेत् । प्रजा हि यमम्थाने दण्डधर राजान मन्यमाना भया- नापराध्यन्तीति । स च दण्डो ववन्धपरिक्लेशार्थहरणलक्षणस्तीक्ष्णमृदुमध्यम- भेदेन त्रिविध ॥ ३६॥ तत्र उद्वेजयति तीक्ष्णेन दण्डेन लोकमतिनिग्रहेणेत्यर्थ । दमनमान- विनापि दण्डेन अतिसामा प्रतिदान सलभेदेन असिनिग्रहेण का लोरुमुढे- जयति । मृदुना हेतुभूतेन परिभूयते, लोफेनेति शेय किमय सान्त्वयिष्यति, किं दाम्यति, किं भेदयिष्यति, किं निग्रहीप्यतीति । युक्तदण्ड प्रशस्यते आत्मप्र- जयोनिवर्गवर्द्धनात् ।। ३७ ॥ 1 'ना' राग पाठ २ 'इति । एव पगाधमाचारव्यवस्था ।य' गप पाट.

·सर्गः] पञ्चम प्रकरणम् । त्रिवर्ग वर्धयत्याशु राज्ञो दण्डो यथाविधि । प्रणीतोऽथासमञ्जस्याद् वनस्थानपि कोपयेत् ॥ ३८ ॥ लोकशास्त्रानुगो नेयो दण्डोऽनुद्वेजनः श्रिये । उद्वेजनादधर्मः स्यात् तस्माद् ध्वंसो महीपतेः ॥ ३९ ॥ परस्परामिपतया जगतो भिन्नवर्त्मनः। दण्डाभावे परिध्वंसी मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते ॥ जगदेतन्निराकन्दं कामलोभादिभिर्वलात् । निमज्यमानं निरये राज्ञा दण्डेन धार्यते ॥४१॥ इदं प्रकृत्या विपर्यवंशीकृतं परस्परस्त्रीधनलोलुपं जगत् । सनातने वर्त्मनि साधुसेविते प्रतिष्ठते दण्डभयोपैपीडितम् ॥४२॥ यदाह-त्रिवर्ग वर्द्धयतीति । यथाविधि प्रणीतो यथान्यायप्रवृत्तः । अ- थासमञ्जस्यादिति । यदि कामक्रोधाज्ञानादिभिर्न सम्यक् प्रवृत्तः स्यात् , तदा- वानप्रस्थानपि कोपयेत् , किं पुनर्गृहस्थान् ॥ ३८ ॥ यथाविधि प्रणयनं च लोकशास्त्रानुगमात् । यढाह--लोकशास्त्रानुगो नेय इति । नेय प्रयोज्यः । स ह्यनुद्वेजनीयत्वा िये भवति । उद्वेजन पुनर- श्रिये इत्यर्थोक्तम् । अधर्मश्चोद्वेजनात् । तस्माद् ध्वंस इति । अनुवैजनाद् धर्मश्च भवतीत्यर्थोक्तम् ॥ ३९ ॥ दण्डस्याप्रणये दोपमाह-परस्परामिपतयेति । अन्योन्यभक्ष्यत्वेन । भिन्नव- मनः उच्छिन्नस्वधर्मकर्मणः । परिध्वंसी मात्स्यो न्याय. बलवता यदवलासनम् ॥ दण्डमाहात्म्यमाह -जगदित्यादि । निराकन्द निराश्रयम् । कामलो- भादिभिः अरिपट्वर्गः । निरये नरके । निमज्ज्यमानं निपात्यमानम् । दण्डेन धा- यते स्वमार्गे प्रतिष्ठाप्यमानत्वात् ॥ ४१ ।। तदेव दर्शयन्नाह.---इदमित्यादि । सनातन इति म्वम्मिन् स्वस्मिन् मार्गे । प्रतिष्ठते प्रवर्तते ॥ ४२ ॥ 'ध्रशो म' पाठः ४. 'झो दण्डेन साप्यते' क. पाट:. ५. 'यातिपी' ग. पाट., 'यादिपी' रा पारः. ६. 'य' कम-प.पाट.. ५. 'ये' कराप पाठः . २. 'या'य पाठः. 1. 'सा' य-रा. पाठ:.

·कामन्दकीयनीतिसारे [द्वितीयः सर्गः] नियतविषयवतीं प्रायशो दण्डयोगा- ज्जगति परवशेऽस्मिन् दुर्लभः साधुवृत्तः । कृशमथै विकलं वा व्याधितं वाधनं वा पतिमपि कुलनारी दण्डभीत्याभ्युपैति ॥ ४३ ॥ इति परिगणितार्थः शास्त्रमार्गानुसारी नियमयति यतात्मा यः प्रजा दण्डनीत्या। अपुनरपगमाय प्राप्तमार्गप्रचाराः सरित इव समुद्रं सम्पदस्तं विशन्ति ॥ ४४ ॥ (इति दण्डमाहात्म्य नाम पञ्चमं प्रकरणम्) इति कामन्दकीयनीतिसारे विद्याविभागवर्णाश्रमव्यवस्थादण्डमाहात्म्यानि नाम द्वितीयः सर्गः। तत्र यद्यपि कश्चित् स्वमार्ग दण्डमन्तरेण प्रतिष्ठते, तथापि न प्रायश इति दर्शयनाह-नियतविपयवर्तीत्यादि । परवशे विषयवशीकृते । दुर्लभः साधुवृत्तः, यो दण्ड विना स्यात् । यथा कुलनारी कृशत्यादिदोषयुक्तं पतिमनिच्छन्त्यपि दण्डभीत्योपयन्ती नातिकामन्ती दृश्यते । विकलं हीनाङ्गम् ॥ १३ ॥ प्रकरणानुष्ठाने फलमाह-इति परिगणितार्थ इत्यादि । एवं तीक्ष्ण- मृदुमध्यभप्रयोगेणाप्रयोगेण च विभक्तदण्डार्थः । शास्त्र मानवादि, तन्मार्गानुसारी । तद् यथा- अयं वध्यः, अयं परिलेश्यः, अयमर्थ हर्तव्यश्चेति । नियमयति स्व- मार्गे स्थापयति । यतात्मा जितेन्द्रियः । अपुनरपगमाय नित्यस्थितत्वे न पुनर- 1. ' पिक. पाठा २. 'राज्यम' सन्ग, पाठः, ३. 'तये न घ. पाट.

·अथ तृतीयः सर्गः। * ६ आचारव्यवस्थापनप्रकरणम् * दण्डं दण्डीव भूतेषु धारयन् धरणीसमः। प्रजाः समनुगृह्णीयात् प्रजापतिरिव स्वयम् ॥१॥ वाक् सूनृता दया दानं दीनोपगतरक्षणम् । इति सङ्गः सतां साधु हितं सत्पुरुषव्रतम् ॥ २॥ पगच्छन्तीत्यर्थः । प्राप्तमार्गप्रचारा इति । मार्ग आयद्वारम् । स हि प्रजानियम- नेन निर्विबन्धो भवति । तत्र प्राप्तो मार्गप्रचार आभिरिति विग्रहः ॥४४॥ (इति दण्डमाहात्म्य नाम पञ्चम प्रकरणम् ) इति शङ्करायकृतायां कामन्दकीयनीतिसारपञ्चिकाया जयमङ्गलायां विद्याविभागवर्णाश्रमव्यवस्थादण्डमाहात्म्यानि नाम द्वितीयः सर्गः। एव भूतेषु दण्ड धारयन् प्रजा समनुगृह्णीयाद् , यथैता प्रजापतिमिव राजानमभिमन्यन्ते । तस्मात् तत्सग्रहार्थमाचारव्यवस्थापनमम्मिन् सर्गऽभिधीयन इति प्रकरणक्रम. । तमेवाद्यश्लोकेन दर्शयति--टण्डमित्यादि । धरणीसमः शत्रौ मित्रे च तुल्यवृत्तित्वात् ॥ १ ॥ आचारः सवृत्तम् । किं तदित्याह-वागित्यादि । सूनृता मधुरा वाक् । दया करुणा दीनेषु । दानं देशकालापेक्षया सत्पाने । दीनोपगतरक्षण दीनस्या- श्रितस्य च पालनम् । ननु तद् दयाकार्यत्वात् तयैव सिद्धम् । सत्यम् । दयाया द्वैविध्यज्ञापनार्थम् । दया खुत्कृष्टानुत्कृष्टा च । तर या पूर्वा तया दीनोद्धरणम् , इतरया दीनोपगतरक्षणम् । इति सग. सतामिति । सुजनसङ्गम इत्यर्थः । इतिशब्दः पश्चात् सम्बन्धनीयः । एतचतुर्विध पञ्चविध या मवृत्त प्रजामग्रहोपायः । तच साधु तदात्वे लोफेन प्रशस्यमानत्वात् । हितम् आयत्यामभ्युदयफलत्वात् ॥२॥ , 'रवा' कन्स. पाठ.

·१० . कामन्दकीयनीतिसारे [वतीय. आविष्ट इव दुःखेन तद्गतेन गरीयसा । समन्वितः करणया परया दीनमुद्धरेत् ॥ ३॥ न तेभ्योऽभ्यधिकाः सन्ति सन्तः सत्पुरुषव्रताः। दुःखपङ्कार्णवे मग्नं दीनमभ्युद्धरन्ति ये ॥ ४ ॥ दयामास्थाय परमां धर्मादविचलन नृपः। पीडितानामनाथानां कुर्यादश्रुप्रमार्जनम् ॥ ५॥ आनृशंस्यं परो धर्मः सर्वप्राणभृतां मतः । तस्माद् राजानृशंस्येन पालयेत् कृपणं जनम् ॥ ६ ॥ न हि स्वसुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं नृपः । कृपणः पाड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवम् ॥७॥ - । इदानीमपि सद्वृत्तस्य कार्यानुष्ठापनद्वारेण व्यवस्थापनमुच्यते । तत्र प्रा. धान्याद् दयामधिकृत्याह - आविष्ट इत्यादि । परवश इव तद् खदुःखितत्वात् । परया प्रकृष्टया, यवशाद् दीन दु खार्णवादुद्धरेत् ॥ ३ ॥ तदेव प्राधान्य कार्यद्वारेण दर्शयन्नाह न तेभ्य इति । अन्ये. सद्- वृत्तयुक्ता अपि न तेभ्योऽधिका दीनौद्धरणाभावात् ॥ ४ ॥ तस्मादात्मानमधिकमिच्छन्नुत्कृष्टा दयामास्थाय दीनमुद्धरेदिति स्थिरी- कुर्वनाह-टयामित्यादि । धर्मादिति । यस्मिन् वर्ण आश्रमे वा स्थित , तस्मा- धर्मादविचलन् । पीडितानामश्रु दुस, कार्ये कारणोपचारात्, तस्य प्रमार्जनम् अपनयनम् ॥ ५॥ इतरा दयामधिकृत्य दीनोपगतरक्षण सप्तभि श्लोकैनिर्दिशति-आनृ- शंस्यमित्यादि । आनृगस्य करणा । सा चानुत्कृष्टापि परो धर्मः, परहितमवृचेर्दु- लमत्वात् । पालयेत् कृपण जनम् । उपगतमिति शेप. ॥६॥ न तु म्बसुसलोभात् पीडये, दोपवत्वादित्याह-न हीत्यादि न्युना दुखप्रभवेन शोधन ॥७॥ 1 'नमु' ग घ पाठ .

·सर्गः र प्रकरणम् । को हि नाम कुले जातः सुखलेशोपलोभितः। अल्पसाराणि भूतानि पीडयेदविचारयन् ॥ ८॥ आधिव्याधिपरीताय अद्य श्चो वा विनाशिने । को हि नास शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् ॥९॥ आहार्यनीयमानं हि क्षणं दुःखेन हृद्यताम् । छायामात्रकमेवेदं पश्येदुदकबिन्दुवत् ॥१०॥ महावाताहतिभ्रान्तमेघमालातिपेलवैः । कथं नाम महात्मानो ह्रियन्ते विपयारिभिः ॥११॥ जलान्तश्चन्द्रचपलं जीवितं खलु देहिनाम् । तथाविधमिति ज्ञात्वा शश्वत् कल्याणमाचरेत् ॥ १२॥ को हि नाम कुले जात इति । अनभिजातस्यायं -धर्म', यत् कृपणपीड- नमिति भावः । अल्पसाराणि कृपणानि । अविचारयन्निति । यद्यपराधं प्रामोति, तदा यथापराधं पीडयेदेव, राजो व्यवस्थाकारित्वात् ॥ ८॥ यस्य च शरीरम्य कृते कृपणपीडन, तद् दोपबहुत्वादस्थिरमित्याह-आ- धीत्यादि । आधिः इष्टवियोगादिप्रभवा चित्तपीडा । धर्मापेतम् अविचार्य कृपण- पीडनम् ॥९॥ यदापि संस्कारहृद्यतां नीयते, तदापि वहिः शोनामात्रमग्येत्याह --- आं- हायारेति स्नानानुलेपनादिभिः । क्षणमिति क्षणमात्र दृयता नीयमानम् । दुःखेन प्रयासेन । छायामात्रकमिदं शरीर पश्येद् , अतितुच्छत्वाद् जलबुढ्दवत् । त. स्मात् तदर्थ दुर्वल न पीडयेदिति भावः ॥ १० ॥ किञ्च विषयः प्रेर्यमाणा अल्पसत्त्वा एव कृपणं पीडयन्ति, नेतर इत्या- ह-महाबातेत्यादि । महतो बातम्याहननेन भ्रान्ता या मेघमाला तद्वदतिपे- लवैः अचिरस्थायिभिः कथं हियन्ते, यद्धर्मायतमाचरिष्यन्ति ॥ ११ ॥ तस्मान्महात्मा राजा जीवितमनित्यं ज्ञात्या दीनमुपगतं रक्षदित्याह-ज- सान्तरित्यादि । देहिनां जीवितं जलान्तश्चन्द्रचपलामति ज्ञात्वेति सम्बन्धः,। तथाविधं कल्याणमाचरेद् दीनोपगतरक्षणं कुर्यादित्यर्थः ॥ १२ ॥ 1. 'मानायनी' क. पाठः. २ 'हुलत्या' ग घ. पाट.. ३. 'स्मानाबारे च. पायः.

·१२ पामादकीयनीतिसारे [तृतीय जगन्मृगतृपा तुल्यं वीक्ष्येदं क्षणभड्गुरम् । सुजनैः सङ्गतिं कुर्याद्धर्माय च सुखाय च ॥१३॥ सेव्यमानस्तु सुजनैर्महानतिविराजते । सुधालिप्त इव श्रीमान् प्रासादश्चन्द्ररश्मिभिः॥ १४ ॥ हिमांशुमाली न तथा नोत्फुल्लकमलं सरः । आनन्दयति चेतांसि यथा सज्जनचेष्टितम् ॥१५॥ ग्रीप्मेसूर्याशसन्तप्तमुद्वेजनमनाश्रयम् । मरुस्थलमिवोदग्रं त्यजेद् दुर्जनसंश्रयम् ॥ १६ ॥ श्रुतशीलोपसम्पन्नमकस्मादेव दुर्जनः । अन्तः प्रविश्य दहति शुकंवृक्षमिवानलः ॥१७॥ निःश्वासोद्गीर्णहुतभुग्धूमधूम्रीकृताननैः । बरमाशीविपैः सङ्ग कुर्यान्नत्वेव दुर्जनैः ॥१८॥ सत्सहत त्रिभि श्लोनिदिशति-जगदित्यादि । मृगतृपा मृगतृष्णया सुल्य, क्षणभङ्गुरत्वात् । धर्माय च सुखाय चैति चशव्दादर्थाय च ॥ १३ ॥ तदेव दर्शयन्नाह-सेव्यमान इत्यादि । विराजत इति धर्मायोपैचित । सुजनैहि धर्मार्थोपदेशदायिभि सेव्यमानस्य धर्मायोपचयोपपते । अन्यथा तत्से मामात्रेण कथ विविधप्रकारेण दीप्यते । न हि चन्द्ररश्मिभिरनुपस्यिमाण सोध प्रासादो भाति ॥ १४ ॥ आनन्दयति मुसयति ॥ १५॥ इदानीं सुजनसङ्गतदाार्थ दुर्जनसातदोप पनि श्लोकैनिर्दिशति- प्रीप्मेत्यादि । उदन महत् । मरुस्थलविशेषणमेतत् ॥ १६ ॥ अन्तः प्रविश्य दहति, मर्मावघटनात् ॥ १७॥ वरमाशीविः समिति । ते हि तदानीमेव भस्मसात् कुर्वन्ति, १. 'त कार्य धमा द पाठ पीपसम्मानक' सग पाठ ९ मध घ १. नि वामेलादि । वरमाशाविधै सहतम् । ते' क-राग पर पाट २ म' सग पाठ ३ 'गतम्' पाट ५ कान् पक्षानिया सग पाठ ७ 'चय ।' पग घड पाठ घ्म इत्या' घ पाद ४ 'रान ६ 'कुर्यात् सात नै ८ क.पाट प: - ·सर्गः]. ३ पष्ठं प्रकरणम्। नीयते स्वच्छहृदयैः पिण्डो येनैव पाणिना। मार्जार इव दुर्वृत्तस्तमेव हि विलुम्पति ॥ १९ ॥ असाध्य साधुमन्त्राणां तीवं वाग्विपमुत्सृजत् । द्विजिह्व वदनं धत्ते दुष्टो दुर्जनपन्नगः ॥२०॥ क्रियतेऽभ्यर्हणीयाय सुजनाय यथाञ्जलिः । ततः साधुतरः कार्यों दुर्जनाय शिवार्थिना ॥२१॥ हादिनी सर्वसत्त्वानां सम्यग् जनजिहीर्पया। भावयेत् परमां मैत्री विसृजेल्लौकिकी गिरम्॥ २२ ॥ नित्यं मनोपहारिण्या वाचा प्रह्लादयेज्जनेंम् । उहेजनीयो भवति क्रूरवागर्थदोऽपि सन् ॥ २३ ।। हृदि विद्ध इवात्सर्थ यया सन्तप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी न तो वाचमुदीरयेत् ॥२४॥ दुर्जनास्तु प्रतिक्षणं दहन्ति ॥ १८ ॥ तमेव विलुम्पतीति कृतघ्नतां दर्शयति ।। १९ ॥ असाध्यं वाविपर्मुत्सृजद् बदनमिति सम्बन्धः । साधुमन्त्राणां सामोक्ती. नाम् । द्विजिह पदनं धत्त इति सूचकतामाह ॥ २० ॥ क्रियत इत्यादि । अभ्यर्हणीयाय पूजनीयाय । तत. साधुतरः कार्य इति सासव साध्यो दुर्जन इति दर्शयति ॥ २१ ॥ सूनृतां वाचं सप्तभिः श्लोर्निर्दिशति - हादिनीमित्यादि । जनजिही. पया लोकं हर्तुमिच्छया । भावयेन्मैत्रीमुत्पादयेत् । लौकिकी व्यावहारिकोम् ॥२२॥ फरवार परुषवाक् ।। २३ ।। पीडितोऽपि दुःसाभिभूतोऽपि न परुपयाक् स्यात् ॥ २४ ॥ 1.दक पाट. २. 'य' राग. पाठ. ३. 'जन्' इति मूमोशेष पाठ'. ४.'. क्षया स-ग. पाठः ५. 'गा।'प, पाठः, ६. 'मदमा' च पारः .

·४४ कामन्दकायनीतिसारे [तृतीय. तीवाण्युद्वेगकारीणि विसृष्टान्यशमात्मकैः। कृन्तन्ति देहिनां मर्म शवाणीव बचांसि च ॥२५॥ प्रियमेवाभिधातव्य सत्सु नित्यं हिपत्सु च । शिखीत्र केकामधुरः प्रियवाक् कस्य न प्रियः॥२६॥ अलक्रियन्ते शिसिनः केकया मदरक्तया। बाचा विपश्चितोऽत्यर्थ माधुर्यगुणयुक्तया ॥ २७ ॥ मदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखण्डिनः । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु विपश्रितः ॥ २८ ॥ गुणानुरागी स्थितिमान् श्रद्दधानो दयान्वितः। धनं धर्माय विसृजत् भियां वाचमुदीरयन् ॥२९॥ ये प्रियाणि च भाषन्ते प्रयच्छन्ति च सत्कृतम् । श्रीमन्तो बन्धचरणा देवास्ते नरविग्रहाः ॥३०॥ विसृष्टानि प्रयुत्तानि । अशमात्मा तीक्ष्णै ॥ २५ ॥ द्विषत्सु चेति । तेऽपि तथा विश्वासिता सूच्छेदा भवन्ति, नापकुर्वन्ति पा। फेशामधुर केदाशब्देन हृद्य ॥ २६ ॥ मदरतया मदकर येत्यर्थ । विपश्चितो विद्वास ॥ २७ ॥ यथा साध्विति । यथा शोभन हरन्ति वाच इति सम्बन्ध ॥ २८ ॥ दानमधिकृत्याह - गुणानुरागीत्यादि । दानस्य बागप्यशामिति तदन. न्तरं दाननिर्देश । अय श्रोत्रियों वेदपारगो वेति गुणानुरागी । स्थितिमान् स्वय- मप्याचारवान् , अन्यथा स्वाचारभष्टादम्मात् क प्रतिगृहीयात् । श्रद्दधान श्रद्धा. पूर्वक हि दीयमानम् एटफल भवति । दयान्वित इति गुणरहितेप्वपि दीनेषु वि. सृजेरिति दर्शयति । प्रिया वाचमुदीरयनिति ! त्या घाचा, यया प्रतिमहीता तुप्यति । एवञ्चोभयानुग्राहित्याल्लोके देववद् बन्यते ॥ २९ ॥ यदाह - पियाणीत्यादि । महत पूजापूर्वकम् ॥ १० ॥ १. 'ताम् ।' पाठ यसग पार २ तिम्' सग पाठ निरागपद पाट . .

·. सर्गः] पठं प्रकरणम् । ४५ शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद् देवताः सदा । देवतावद् गुरुजनमात्मवञ्च सुहृज्जनम् ॥ ३१॥ प्रणिपातेन हि गुरून् सतोऽनूचानचेष्टितैः । कुर्वीताभिमुखान् भूत्यै देवान् सुकृतकर्मणां ॥३२ ।। सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धर्वान् । स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरान् जनान् ।। ३३ ।। अनिन्दा परकृत्येपु स्वधर्मपरिपालनम् । कृपणेपु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः ॥ ३४ ॥ प्राणैरप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे । गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता ॥३५॥ एवं पञ्चविधं सद्वृत्तं प्रजासंग्रहोपायं निर्दिश्चेदानी विषयभेदेनान्यदाह- शुचिरित्यादिना श्लोकत्रयेण । शुचिर्वाह्याभ्यन्तरशौचयोगात् । आस्तिक्यं भावित- परलोकता । पूजयेद् देवता अभिमुखीकरणार्थम् ॥ ३१ ॥ तेषां या यस्य पूजा तामाह -- प्रणिपातेनेत्यादिना । गुरुन् पित्रादीन् । सतो विद्यायुद्धान् । अनूचान, प्रवचने साझेऽधीती । सुकृतकर्मणा यागादिपुण्य. कर्मणा गन्धपुप्पधूपोपहारादिना च ॥ ३२ ।। सद्भावो विश्वासः । बान्धवान् उभयकुलसम्बद्धान् । स्त्रीभृत्यानिति । स्त्रियः प्रेम्णा, न सद्भावेन । तयाहुः "स्त्रीप्वविश्वास" इति । भृत्यान् दानेन तत्प्रतिवत्वात् तेषाम् । दाक्षिण्यमानुकूल्यम् । इतरान् जनान् बाह्यान् ॥ ३३ ॥ इदानीमुक्तमनुक्त च सद्वृत्तं विषयभेदेन दर्शयति- अनिन्देत्यादिना लोकचतुष्टयेन । कृत्यं परिणयनादिकर्म । स्वधर्मपरिपालन यस्मिन् वर्षे आश्रमे चा स्थितस्तद्धर्ममात्मनः पालयेदित्यर्थः । सर्वत्र लोकव्यवहारेषु । मधुरा गिरः उत्कृष्टेषु निकृष्टेपु वा सर्वेषु ॥ ३४ ॥ अन्यभिचारिण इति मित्रभाविने । उक्तञ्च-.. ११ मि.' क. पाठ, २. 'ना' क पाठः. ३. 'पम्' सग पाठ . ४. 'गतप' फ. पाठः, ५. 'ति वृहस्पतिः । भृ' क-स. पाठः, ·- कामन्दकोयनोतितारे तृतीय स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिप्वमत्सरः । नान्योपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता ॥ ३६॥ बन्धुभिर्बद्वसंयोगः सुजने चतुरश्रता । तचित्तानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनाम् ॥ ३७॥ सनातने वर्त्मनि साधु तिष्ठता- मयं हि पन्था गृहमेधिना मतः। अनेन गच्छन् नियतं महात्मना- मिमं च लोकं परमं च विन्दति ॥३८॥ । 'एकार्थानसम्बन्धमुपकार्यविकारि च । मित्रभावि भवत्येतन्मित्रमद्वैध्यमापदि" ॥ इति । गृहागते तस्मिन्नन्यस्मिन् वा सजने । परिप्वत सम्भाषणोदिना । शक्त्या दान तस्मिन्नन्यस्मिन् वा समागते । सहिष्णुता लोकोपक्रोशादितितिक्षा ॥ ३५ ॥ अनुत्सेक अधिकारिता । (*भद्र कल्याणम् ।)। मौनव्रतचरिष्णुतेति वा- चालताप्रतिषेध ।। ३६॥ वद्धसंयोग इति उपगमादिना बन्धुभिरविश्लिष्ट, सम्बन्ध । सुजने चतु- रश्रता अवक्रता । तचित्तानुविधायित्व तन्मतेन प्रवृत्ति । इति वृत्त महात्मना- मिति । एतत् सर्व शिष्टानुमतत्वाद् विशिष्टफलयोगाच सवृत्तमित्युच्यते ।। २७ । तदेव दर्शयति - सनातन इत्यादिना । स्वस्मिन् स्वस्मिन् मार्गे तिष्ठता- मिति शिष्टतानुकथनम् । साध्विति तिष्ठतिक्रियाविशेषणम् । अय पन्था. यथोक्त सवृतम् । आश्रमाणामिति वक्तव्ये गृहमेधिनामिति वचन प्राधान्यख्यापनार्थम् । तथाहि "आश्रमाणा गृहस्थो योनिरप्रजनत्वादितरेपाम्" इति गौतम । महात्मना लोक, नान्येषा क्षुद्राणा, यस्मादिह लोकद्वयमपि सम्भवति । विन्दति लमते ।। ३८॥ , "ममु चव पाट 'परभद्रेप्यमन्रार' इति चन् पाठ , पदा भई क याणम्' इति पदन्याख्यानमुपपम स्यात् २ 'ण शच पाठ ·• सर्गः] १७ . पष्टं प्रकरणम् । इति पथि विनिवेशितात्मनो रिपुरपि गच्छति साधुमित्रताम् । तवनिपतिमत्सराहते विनयगुणेन जगद् वशं नयेत् ॥ ३९॥ क च नरपतिगर्वः सङ्ग्रहः क प्रजानां मधुरवचनयोगाल्लोकमभ्याददीत । मधुरवचनपाशैरायतालानितः सन् पदमपि हि न लोकः संस्थितेर्भेदमेति ॥४०॥ (इत्याचारव्यवस्थापन नाम पष्ट प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे आचारव्यवस्थापनं नाम तृतीयः सर्गः । प्रकरणार्यानुष्टानफलमाह - इतीत्यादिना । रिपुरपि, किमुत स्वजनः साधुमि- प्रताम् । तदिति तस्मात् । अवनिपतिमत्सराहत इति । राज्ञो मात्सर्य गर्वः किमनेन संगृहीतेनेति, तदपास्य । विनयगुणेन सद्वृत्तेन । वश नयेत् स्वीकुर्यात् ।। ३९।। मात्सर्ययोगात् प्रजासंग्रहोऽनुपपन्न इति दर्शयन्नाह --- क चेत्यादि । मधु- रवचनयोगात् सद्वृत्तादिति शेपः । सूनृतया वाचा युक्तादित्यर्थः । सद्वृत्तादिति वक्तव्ये मधुरवचनग्रहणं संग्रहोपायेपु सूनृता वाणी प्रधानमिति दर्शनार्थ, सर्वत्रोप- युज्यमानत्वादस्याः । पाशा इव पाशाः, मधुरवचनपाशैः सद्वृत्तैः । आयताला- नितः अत्यर्थ सम्बद्धः । पदं स्तोकम् । न सस्थिते दमेति राज्ञि कृतावस्थानाः प्रजा न परैर्भिद्यन्त इत्यर्थः ॥ ४०॥ (इत्याचारव्यवस्थापन नाम पष्ठ प्रकरणम्) इति शङ्करायकृतायां कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकायां जयमङ्गलायाम् आचारव्यवस्थापन नाम * तृतीयः सर्गः। 'रस्तमत्सरो वि' इति मूलकोशेषु पाठः, ·चितुर्थः अथ चतुर्थः सगे। * ७ प्रकृतिसम्पप्रकरणम् * खाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो वलं सुहृत् । परस्परोपकारीदं सप्ताङ्ग रायमुच्यते ॥१॥ एकाङ्गेनापि विकलमेतत् साधु न वर्तते । तस्य सामग्रयमन्विच्छन् कुर्वीताशु परीक्षणम् ॥ २ ॥ आत्मानमेव प्रथममिच्छेद् गुणसमन्वितम् । कुर्वीत गुणसम्पन्नस्ततः शेपपरीक्षणम् ॥ ३ ॥ साधु भूतलदेवत्व दुर्धार्यमकृतात्मभिः । आत्मसंस्कारसम्पन्नो राजा भवितुमर्हति ॥४॥ यथा सद्वृत्तेनात्मसात्कृतो लोगे न भिद्यते, तथा राज्यमपि गुणत परी शित न विश्लेषमेति । विश्लिष्टमपि समग्रीभवति । तम्मात् तत्परीक्षणार्थ प्रकृति- सम्पद उच्यन्त इति प्रकरणकम । तन राज्य प्रथमसर्ग सज्ञया निर्दिष्टम् । पुन- रिह स्वाभ्यागुपादान पूर्वपूर्वप्राधान्यज्ञापनार्थम् । प्राधान्य चतुर्दशे सर्गे वक्ष्याम ! परस्परोपकारि स्वेन स्वेन कर्मणा । ततश्चान्योन्यसहायमेतत् सप्तावयव समु- दायसाध्ये कर्मणि रथवत् प्रवर्तते ॥ १ ॥ तदेव व्यतिरेकेण दर्शयन्नाह -एकाङ्गेनापीति । आशु परीक्षण कुर्वीत, अन्यथा समुदायसाध्य कार्यमतिपतेत् ॥ २ ॥ तत्रेश्वरप्रकृते प्रधानत्यात् म्वामिनमधिकृत्याह -आत्मानमित्यादि ॥३॥ किमर्थं पुनर्गुणयुक्त स्यादित्याह-साधु भूतलदेवत्वमित्यादि । यस्मात् प्रथिवीतले देवो राना, तम्य देवत्व स्वामिसम्पत् , सा च लोके साधुर्भवति । सा चानात्मवद्भिर्दु ग्वेन धार्यते । तस्मान् स्वपरमण्डलकार्यहेतुत्वादात्मसस्कारस म्पन्नो राजा भवितुमर्हतीति ॥ ४ ॥ 1'तस्मात् सा क पाठ २ "स्य पाट ·. सर्ग: सप्तमं प्रकरणम् । लोकाधाराः श्रियो राज्ञां दुरापा दुप्परिग्रहाः । तिष्ठन्त्याप इवाधारे चिरमात्मनि संस्कृते ॥५॥ कुलं सत्त्वं वयः शीलं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता । अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता ॥६॥ देवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता । शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता ॥७॥ लोकाधाराः लोकपरिपोपिकाः । दुप्परिग्रहाः प्राप्ता अपि दुःखेन परिपा. ल्यमानत्वात् । सस्कृते गुणवति ॥ ५ ॥ ते च गुणा आश्रितात्मोपकारिभेदाद् द्विविधाः । तत्राश्रितोपकारिण उ. च्यन्ते---कुलभित्यादिना श्लोकत्रयेण । तत्र राजवीज्ययमिति कुलीनः सर्वरेवाश्रये- प्युभिरभिगम्यते । तथा व्यसनेऽभ्युदये चायमविकारीति सत्त्ववान् । युवा सा- ध्योपायकर्मसमर्थः प्रतिष्ठितश्चेति तैदवस्थोऽभिगम्यते, नतु बालो वृद्धो वा अ. प्रतिष्ठानादसामर्थ्याच्च । मुम्बभावोऽयमिति शीलवान् । अनुकूलोऽयमिति दाक्षि- ण्यवान् आश्रीयते । क्षिप्रकारिता अदीर्घसूत्रता । उत्साहगुणत्वात् पुनरुपादानं प्राधान्यार्थ, तथाहि कालानतिपातित्वात् कार्याणिभिरभिगम्यते । अविसंवादिता सत्यमिति । यद् ब्रवीति तदवश्यं करिप्यतीति सत्यवानाश्रीयते । तत्र सत्यवा- गपि कश्चित् छलेनातिसन्धत्ते, यथा सुवर्ण ते दास्यामीति कप प्रतिज्ञाय मोपं ददाति, नैवमयमित्यविसंवादी । साङ्कुशोऽयमिति वृद्धोपसेवी समाश्रीयते । उप- कृतमन न नश्यतीति कृतजोऽभिगम्यते ॥६॥ स्वल्पेनापि पौरुषेणाप्रतिहतार्थसिद्धित्वाद् दैवसम्पन्नो देवोपहतैः सुतरा- मभिगम्यते । मन्त्रशक्तियुक्तत्वान्न परेणातिसन्धीयत इति बुद्धिमानाश्रीयते । अदु- एपरिवारत्वात् सेव्योऽयमित्यक्षुद्रपरिवारो गुणवद्भिराधीयते । दुर्वलसामन्तत्वादय- मनुच्छेद्य इति शक्यसामन्त आश्रयेप्युभिरभिगम्यते । स्थिरस्नेहोऽयं न हरिद्रा- रागवद् विरज्यत इति दृढभक्तिः सद्भिराधीयते ॥ ७ ॥ 1. 'शील वय सत्व दा' सा पाठः, २. 'थैव र स-ग. पाठ.. ३. 'वय.स्थो' स. ५. 'वृद्धसे' ग-घ. पाठ, - ग-घ-ई पाठ ४. 'मापक दग-ध, पाठ:.

·कम दकीयनीतिसाई [चतुर्थ. दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षता । विनीतता धार्मिकता गुणाः साध्वाभिगामिकाः ॥८॥ गुणैरेतैरुपेतः सन् सुव्यक्तमभिगम्यते । तथा तु कुर्वीत यथा गंन्छेल्लोकाभिगम्यताम् ॥९॥ प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसाहिणं शुचिम् । कुर्वीतात्महिताकाक्षी परिवारं महीपतिः ॥१०॥ दुष्टोऽपि भोग्यतामेति परिवारगुणैर्नृपः । न दुष्टपरिवारस्तु व्यालाकान्त इव द्रुमः ॥ ११ ॥ पूर्वोत्सतकार्यविभागज्ञानेन दीर्घकालभाव्यर्थानुमानाद् दीर्घदर्शी, स धना- गत्तरस्त्यपेक्षया प्रवर्तते, न संहसेत्यभिग यते । शौर्यादिगुणोपेतत्वादुत्साहवान् सैराश्रीयते, तथा शुचि धर्मादिषु शुद्धचित्तत्वात् । महेच्छोऽयमिति स्थूललक्षो विजिगीषुभिरभिगम्यते । विनीतता जितेन्द्रियता, अन्यथा अविनीत इत्याश्रितरपि त्यज्यते, किमुताश्रयेप्मुभिरभिगम्यते । धार्मिक स्वधर्माचरणानोत्पथ प्रतिपद्यत इति साधुभिरभिगम्यते । साध्वाभिगामिका इति । सुष्टु अभिगमाय प्रभवन्ति ॥८॥ यदाह - गुणेरिति । तथा कुर्वीत गुणाधान तु प्राधान्येन कुर्यात् , यथा लोकेनाभिगमनीय म्यात् ॥९॥ अक्षुद्रपरिवारतामाह-प्रख्यातवंशमित्यादि । अक्रूरम् अपापाशयम् । लोकसमाहिण गुणवतामयकाशदायिनम् । शुचिम् उपधाशुद्ध कुर्वीत परिचार यथोदितगुणचतुष्टययुक्तस्याक्षुद्रत्वात् ॥१०॥ क्षुद्राक्षुद्रपरिवारताया दोषगुणावाह---दुष्टोऽपीत्यादिना लोकत्रयेगा । दुष्टपरिवारस्त्विति क्षुद्रपरिवार इत्यर्थ ॥ ११ ॥ . 'ध्या' क पाठ २ '१ मूलकोरोपु पाठ , ३ 'प्रहणम्' क पाठ ४ 'यूरोऽपि' मूलकोशेषु पाठ ५ मरप राग पाठ ६ साहसील क्स-ग घर पाठ गप पाठ ·सप्तमं प्रकरणम्। सर्गः] निरुन्धानाः सतां मार्ग भक्षयन्ति मेहीपतिम् । दुष्टात्मानस्तु सचिवास्तस्मात् सुसचिवो भवेत् ॥१२॥ विभूतीः परमाः प्राप्य सतां सम्भोग्यतामियात् । यासु सन्तो न तिष्ठन्ति ता वृथैव विभूतयः ॥१३॥ वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदयो बलवान् वशी । नेता दण्डस्य निपुणः कृतविद्यः स्ववग्रहः ॥१४॥ पराभियोगप्रसहः सर्वदृष्टप्रतिक्रियः। परच्छिद्रान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्वविद् ॥१५॥ मार्गमिति प्रवेशम् । भक्षयन्तीति । तमवगृह्य दुष्टात्मानः स्वार्थ फुर्वन्ती- त्यर्थः ॥ १२॥ परमाः उत्कृष्टाः स्वपरोपकारहेतुत्वात् । सम्भोग्यतां ब्रजेद् दुष्टपरिवार- त्यागेन ।। १३ ॥ आत्मोपकारिणो गुणानाह --- वाग्मीत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । वाग्मी वाक्- सौष्ठवयोगान्न स्वपरैरतिसन्धीयते । प्रगल्भः सदासि निगृह्य वक्ता । स्मृतिमान- विस्मरणशीलः । बुद्धिगुणत्वात् पुनरुपादानमाभिगामिकात्मगुणयोरुभयोरप्यगभावं प्रतिपद्यते बुद्धिरिति ज्ञापनार्थम् । उदग्रो महाप्रमाणः परेपामनभिभवनीयो भवति । बलवान् युद्धाध्वलचनादिक्रियासमर्थः । वशी जितेन्द्रियः । ‘विनीतेति सिद्ध पुनर्वचनमुभयत्रागभावप्रतिपत्त्यर्थम् । नेता दण्डस्येति । स्वव्यसने परव्यसने या चतुरङ्गस्य बलस्य प्रयोक्ता । निपुणः पण्यादिव्यवहारेपु गीतनृत्तादि था । कृतविद्यः शिक्षितशास्त्रः । स्ववग्रहः प्रमावादकार्यप्रवृत्तः सुखेन निव- स्यते ॥ १४ ॥ पराभियोगमसहः न सहसा विषीदति । सर्वदृष्टप्रतिक्रियः सर्वत्रोपनि. पातेऽपीदं प्रतिविधातव्यामिति निश्चितार्थः । परच्छिद्रान्यवेक्षी च परप्रणिधानात् । सन्धिविग्रहतत्वविद् अवस्थाया बलाबलभेदवेदनात् ॥ १५ ॥ १. 'नराधिपम् ' स-ग. पाठ: 'भूरात्मा' सना, पाठ, ३. "शिपः स्व' सा. पाठ, ·२ कामन्दकोयनीतिसाई [चतुर्थः गूढमन्त्रप्रचारश्च देशकालविभागविद् । आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पातविद् ॥ १६ ॥ क्रोधलोभभयद्रोहस्तम्भचापलवर्जितः। परोपतापपैशुन्यमात्सर्येानृतातिगः ॥१७॥ वृद्धोपैदेशसम्पन्नः श्लक्ष्णो मधुरदर्शनः । गुणानुरागी मितवागात्मसम्पत् प्रकीर्तिता ॥१८॥ इत्यादिगुणसम्पन्ने लोकयात्राविदि स्थिरे । . निर्वृतः पितरीवास्ते यत्र लोकः स पार्थिवः ॥१९॥ गूढमन्त्राचारः मन्त्रणकाले प्रयोगकाले च । देशकालविभागविद् अन्ध- बलमायोऽनूपदेश वर्षासुन यायादित्यादिना । आदाता सम्यगर्थानां न्यायेनेत्यर्थः । विनियोक्ता चार्थानां पात्रवित्त्वात् ।। १६ ॥ क्रोधोऽस्थाने, लोभी न्यायादन्यत्र वस्तुनि, भयम् अकार्यकरणादन्यन, द्रोहो जिघांसा, स्तम्भो मानः, चापलम् अविमृश्यकारिता । परोपतापः परस्य पीडन, पैशुन्य परस्परभेदनम् । मात्सर्य परेप्वसंधिभागशीलता, ईर्ष्या परगुणा- क्षमा, सत्यमिति सिद्धे पुनरनृतग्रहणमुभयत्राभावप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ १७ ॥ वृद्धोपदेशसम्पन्नः वृद्धोकाचरणात् । लक्ष्णः गेधुरयादी । मधुरदर्शनः भनेत्रविकाराभावात् । गुणानुरागी आश्रितेपुः। मितवार मितभापी ॥ १८ ॥ अत्यन्तादरायै पुनः स्वामिसम्पदः प्रयोजनं दर्शयति-इतीत्यादिना श्लोकद्वयेन ! आदिशन्देर्न ड्रीमा(नाना)दीनाभिभाषि(त्व)दूरदर्शित्वादयो गुणा द्रष्ट- व्या. । लोकयात्राविदि गुणसम्पन्नत्वादेव । एवश्वकृत्या स्थिर इत्यपि विशेषणम- र्थवद् भवति । पितरीय प्रियहितकरणात् ॥ १९ ॥ 1. "शाब प.. २. 'पसेवार रा-1. पाठः, ३. फोम' राना. पाठः रिमन' क, पाठ. ५. श्रेयवा' प. पाठः ६. 'न श्रीमा' ब-स. पाठ:. १ ·सर्ग सप्तमं प्रकरणम्। आत्मसम्पद्गुणैः सम्यक् संयुक्तं युक्तकारिणम् । महेन्द्रमिव राजानं प्राप्य लोको विवईते ॥ २०॥ शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ २१ ॥ दाक्ष्य शेध्यं तथामर्पः शौर्य चोत्साहलक्षणम् । गुणैरेतैरुपेतः सन् राजा भवितुमर्हति ॥२२॥ त्यागः सत्यं च शौर्य च त्रय एते महागुणाः। प्राप्नोति हि गुणान् सर्वानतैर्युक्तो महीपतिः ॥२३॥ कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणः । दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः ॥२४॥ युक्तकारिणं यथासमीहितफलसम्पादनात् ॥ २० ॥ बुद्ध्युत्साहायुक्ती, तो किंलक्षणावित्याह-शुश्रूपेत्यादि । श्रवणाहेषु श्री- तुमिच्छा शुश्रूपा । तम्यां सत्यां श्रवणमासेवा । श्रुतानामर्थानामवधारणं ग्रहणम् । धारणं ग्रहीतानामविस्मरणम् । धारितेप्वर्थेपु विविधसाध्यसाधनस्वरूपरिवेकविज्ञा- नमर्थविज्ञानमिति धारणानन्तर द्रष्टव्यम् । श्लोकानुरोधात् तत्र न पठितम् । तथा चोक्तं "शुशूपाश्रवणग्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिवेशा" (कौटि. अर्थ. ६. १.९६) इति । ज्ञातेप्वयंप्राप्तत्योलिङ्गनमूहः, अयुक्तियुक्तस्य त्यजनमपोहः । वस्तुस्वभावनिर्णयस्तत्त्वज्ञानम् ॥ २१ ॥ दाक्ष्यमनालस्यम् । शैघ्य क्षिप्रकारिता । कश्चिदलसोऽपि त्वरयैक कर्म- कृत्वा श्राम्यति, दक्षस्त्वविश्रान्तोऽन्यच्चारभते । अमर्पः परिभवासहिष्णुता । गुण- रेतैरुपेतः सन् राजा भवितुमर्हति मन्त्रोत्साहशक्त्योः प्रधानत्वात् ॥ २२ ॥ त्यागः सत्यं च शौर्य चेति । एवं मन्यते-त्यागादाश्रयेप्मुभिस्तावदभि- गम्यते, सत्यवतत्वात् स्वमण्डलस्य पालयिता, शौर्यात् तु लब्धमतापः परमण्ड- लस्य विजेतेति सर्वमुपपन्न, यतः परिशिष्टानां गुणानामेतावदेव प्रयोजनम् ॥ २३ ॥ अमात्यसम्पदमाह-चतुर्विशत्या श्लोकैः । कुलीना इत्यादि । तत्रान्य. गुणाभावेऽपि कुलीनत्वादिभिः पड्भिर्गुणैर्युक्ता अमात्याः स्युः । अनुरागिणः स्वा. मिनि । दण्डनीते. प्रयोक्तार इति । शेषविद्याव्यापाराणामनैव प्रतिष्ठानात् साक्षात तद्वचनम् ।। २४॥ . .

·कामन्दकीयनीतिसारे [चतुर्थः उपधाशोधिताः सम्यगीहमानाः फलोदयम् । तेऽस्य सबै परीक्षेरन् सानुरागाः कृताकृतम् ॥ २५॥ उपेत्यै धीयते यस्मादुपधेति ततः स्मृता । उपाय उपधा ज्ञेया तयामात्यान् परीक्षयेत् ॥२६॥ ते च राजः किं कुर्युरित्याह - उपधाशोधिता इति । शुचयोऽप्युपधाभिः परीक्षणीयाः । उक्तञ्च "चित्तानित्यत्वान्मनुष्याणाम् । अश्वसधर्माणो हि मनुष्या' कर्ममु नियुक्ता विकुर्वत" (कौटि. अर्थ. २.९-२७) इति । ईमानाः फलोदय राज्ञः । कृताकृतं कार्यम् ॥२५॥ केयमुपधेत्याह -- उपेत्य धीयत इति । भावपरीक्षणार्थमुपेत्य धीयते स्फ- टिकमणिषट् रागेणोपधीयत इत्युपधा उपायः धर्माद्यालम्बना उपजापक्रिया । तया- मात्यान् परीक्षेत सामान्येष्वधिकरणेषु स्थापयित्वा । तथा चोक्तं " मन्त्रिपुरो- हितससः सामान्येप्वधिकरणेषु स्थापयित्वामात्यानुपधाभिः शोधयेत् । पुरोहित- मयाज्ययाजनाध्यापने नियुक्तम् अमृप्यमाणं राजावक्षिपेत् । सत्रिभिः शपथ- पूर्वमेकैकममात्यमुपजापयेद् , अधार्मिकोऽयं राजा, साधुधार्मिकमन्यमस्य कुलीन- मवरुद्धं, कुल्यमेकप्रग्रहं सामन्तमाटविकमी पायिकं वा प्रतिपादयामः, सर्वेपामेतद् रोचते, कथ वा तवेति । प्रत्याख्याने शुचिरिति धर्मोपधा । सेनापतिरसत्प्रम हणो- पक्षिप्तः । सत्रिभिः शपथपूर्वमेकैफममात्यमुपजापयेत् लोभनीयेनार्थन राजबि- नाशाय, सर्वेषामेतद् रोचते, कय वा तवेति । प्रत्याख्याने शुचिरित्यर्थोपधा । प्रवा- जिका लब्धविश्वासान्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रमेकैकमुपजापयेत् , राजमहिषी त्वां कामयते कृतसमागमोपाया, महानर्थश्च ते भविष्यतीति । प्रत्याख्याने शु- चिरिति कामोपधा । प्रवहणनिमित्चमेकोऽमात्यः सर्वानमा यानावायेत् । तेनोद्वे- गेन राजा तानवरुन्ध्यात् , कापटिकश्चिात पूर्वावरुद्धस्तेपामर्थमानावक्षिप्तमेकैकम- मात्यमुपजापयेत् , असावृत्तोऽयं राजा, "सहसैन हत्वान्यं प्रतिपादयाम., सर्वेषा- मेतद् रोचते, कथं वा तवेति । प्रत्याख्याने शुचिरिति भयोपधे" (कौटि. अर्थ.१- १०-६)ति ॥ २६ ॥ १. 'राज्ञ. स' क.पाठः, २. 'त्या' क. पाठः ३. 'कममात्समुफ-स. पाठः. + 'शीचये' इस तक' । 'पवादिक' ' 'हेणावक्षि' 'पेन'शनःपू' 'जपेत् ' . 'साध्वन' इति मुद्रितवाटिलायाधशानपानमः . . - ·सर्गः] सप्तमं प्रकरणम् । स्ववग्रहो जानपदः कुलशीलबलान्वितः। वाग्मी प्रगल्भश्चक्षुप्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् ॥२७॥ स्तम्भूचापलहीनश्च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः । सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभाषारोग्यसंयुतः ॥२८॥ कृतशिल्पश्च दक्षश्च प्रज्ञावान् धारणान्वितः। दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् ॥ २९॥ स्मृतिस्तत्परतार्थेषु वितकों ज्ञाननिश्चयः । दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता ॥३०॥ " स्ववग्रह इत्यादिना समुचितगुणानाह । जानपद', नाटव्यां भवोऽनार्य- फर्मा । स्वजनपदप्रभयो वा, न परजनपदप्रभवः, स हि संवासात्तत्तत्प्रति- पादनमालो भवति । कुलान्वितः ब्राह्मणोऽन्यो वा, कुलपुत्रत्वान्न व्यभिचरति । चक्षुप्मानिति । चक्षुः शालं तद्वान् , विशुद्धदर्शनत्वान्नोत्पथं प्रतिपद्यते । प्रति- पत्तिमान् भयस्खलितेप्याशु प्रतिविधाता ॥ २७ ॥ मैत्र इति मित्रेषु कुशलः, मित्रार्जनकुशल इत्यर्थः । क्लेशसहः शीतो- प्णादिदुःखसहः । धृतिः सौमनम्यम् । स्थैर्यमन्यत्रागमनम् । प्रभावः प्रभुत्वम् । आरोग्यं दोपधातूनां साम्यं कर्माङ्गम् ॥ २८ ॥ धारणान्वितः धारयिष्णु', तस्याः प्रज्ञागुणत्वात् पुनरुपादानं प्राधा- नार्थम् । मारत तणा' माफिर्ता विरोधानाम् । शेषा पूर्व व्याख्याता ।।२९।' एते गुणा बुद्धिसचिवानां कर्मसचिवानां च साधारणाः । बुद्धिसचिवस्य तु प्राधान्येन विशेषमाह -स्मृतिरित्यादिना । स्मृतिरनेकवर्षान्तरितप्प्यविस्म- रणम् । तत्परतार्थेषु दुर्गादिषु सन्ध्यादिषु च कार्येप्चैदम्पर्यम् । वितर्को विचारः । सर्वज्ञाननिश्चयः एवमेवैतन्नान्यथेति । दृढता यत्कार्य प्रस्तुतं, तत्र दायम् । मन्त्र- गुप्तिः आ कार्यसिद्धेः ॥ ३० ॥ १. "तिभारों' राग. पाठ:.

·कामन्दवीयनीतिसारे, [चतुर्थः वय्यां च दण्डनीयां च कुशलः स्यात् पुरोहितः। अथवविहितं नित्यं कुर्याच्चान्तिकपौष्टिकम् ॥३१॥ साधु तेपाममात्यानां तद्विद्येभ्यश्च बुद्धिमान् । चक्षुप्मत्तां च शिल्पं च परीक्षेत गुणद्वयम् ॥३२॥ स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहम् । परिकर्मसु दाक्ष्यं च विज्ञानं धारयिष्णुताम् ||३३॥ गुणनयं परीक्षेत प्रागल्भ्यं प्रतिभा तथा । कथायोगेपु वुध्येत याग्मित्वं सत्यवादिताम् ॥ ३४ ॥ पुरोहितस्याप्यमात्यविशेषत्वाद् वैशेषिकममात्यकार्यमित्याह - नय्यामि- त्यादि। " अथर्वविहित कुन्नित्य शान्तिकपौष्टिकमि"त्यनेनैवाथर्ववेदाध्ययनस्य सिद्धत्वात् त्रयीशब्द , प्यन्तर्भावपक्षणाथर्ववेदस्य तद्वचनो वा, दण्डनीतिवत समुच्चयार्थो वा । शान्तिकपौष्टिक राज्ञ । तथाहि-पुरो धीयते नियुज्यते दृष्टा- दृष्टेप्चिति पुरोहित ॥ ३१॥ कथममात्यगुणा ज्ञेया इति चेत् प्रमाणत्रयात् । राना हि प्रत्यक्षपरोक्षा- नुमानानि त्रीणि प्रमाणानि । यथोक्त प्रत्यक्षपरोक्षानुभेया हि राजवृति । स्वय दृष्ट प्रत्यक्ष, परोपदिष्ट परोक्ष, कर्मसु कृतेनाकृतावेक्षणमनुमेयमिण कटि. अर्थ १-९५)ति । तदेव दर्शयति - साधु तेपाममात्यानॉमित्यादि । तद्विद्येभ्यस्तु बुद्धिमानिति । तद्विद्येभ्य तुल्यैशास्त्रशिल्पविद्येभ्य । स्वयमपि तद्विद्य चक्षुप्मत्ता शिल्प च परीक्षेत गुणद्वय, समानविद्येभ्य आगमयेदित्यर्थ ॥ ३२ ॥ स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुल स्थानमवमहमिति । स्थान जनपद, स्वजनादि । हि) विशेपेण कुलादीन् जानन्ति ! एभ्य एवागमयेदित्यागमप्रदर्श- नमेतत् । परिकर्मसु दाक्ष्य च विज्ञान धारयिष्णुता गुणत्रय परीक्षेतेति सम्बन्ध । दाक्ष्य दुर्गादिवर्मस्वनालस्यम् । विज्ञान प्रज्ञयापूर्वव्युत्पादनम् । धारयिष्णुता इद कृतमिद कार्य चेति । अतोऽन्यदनुभवादेव, न त गमाभ्या जानीयात् ॥ ३३ ॥ मागल्भ्यं प्रतिभा तथा । कथायोगेषु बुध्येत वाग्मित्व सत्तादितामिति । कथाप्रस्तावेषु प्रागरम्यादीननुभयादेव जानीयादिति प्रत्यक्ष दर्शनमेतत् ॥ ३४ ॥ ये सह यु सग पाठ ३ तारतपरीक्षणमनुमान व 'द तत् स्व' क-ग पाठ, - २ नुसग पाठ ४ 'ना त' ग घ पाठ ५ 'ल्यशाविद्यभ्य चा कस पाठ खगघद पाट ६ ·मं प्रकरणम् । सर्गः] ५७ उत्साहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुताम् । धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्य चापदि लक्षयेत् ॥३५॥ भक्तिं मैत्री च शौचं च जानीयाद् व्यवहारतः । संवासिभ्यो वलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च ॥ ३६ ॥ अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकर्तृताम् । प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि ॥३७॥ कर्मानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः । तस्मात् परोक्षवृत्तीनां फलैः कर्म विभावयेत् ॥३८॥ आपदि लक्षयेदिति। आपरकाले उत्साहादीम्तर्कयेत् । तद्यथा-योऽस्या- मापदि न विपीदति, न मन्दप्रभावः, क्लेगांश्च महते, सोऽन्यदापि कर्माण्यार- भत इति । धृतिं चैवानुराग च थैर्य चापदीति । अनुरागः प्रागुद्दिष्ट: "सानु- रागाः कृताकृतमि"(स. १. श्ला. २५)त्यत्र । अन्तरे यो न स्याद् दुर्मनाः, न विरज्यते, न त्यजति, सोऽन्यदापि मुतरां तथैवेति ॥ ३५ ॥ व्यवहारत इति । सव्यवहाराद् दृढभक्तित्वादीनि तर्कयेत् । यथेह महत्सु कार्येषु यो न भ्रश्यति, न द्वेष्टि, नार्थशीलो वा भवति, तस्यैते गुणा इत्य- नुमानसन्दर्शनम् । संवासिभ्य इति । तत्सहोपितेभ्यो बलादीन्यतर्कणीयान्या- गमयेत् ॥ ३६ ॥ अस्तब्धतामचापलं च सवासिभ्य एवेत्यागमप्रदर्शनम् । वैराणामकर्तृ- तामकरणम् । भद्रतां लोकप्रियतां प्रत्यक्षत एव जानीयात् । भद्रतागुणश्च "अक्षु- द्रपरिवारते"(स. ४. श्लो. ७)त्यत्र समुद्दिष्टः । तद्विपर्ययेण क्षुद्रतापीह निर्दिष्टा । स हि प्रधानत्वादन्वयव्यतिरेकाभ्यां परीक्षणीय इति ॥ ३७॥ परोक्षगुणवृत्तय इति । येषां गुणवृत्तिरन्यतः श्रुता, तेषां स्वनिश्चयोथ पुनः कर्मभिरनुमातव्या, कर्म फलैरिति ॥ ६८ ॥ . १. 'यार्थ' भ्स, पाठ:.

·कामन्दकोयनीतिमा । [चतुर्थः सज्जमानमकार्येपु निरन्ध्युमन्त्रिणो नृपम् । गुरूणामपि चेतेपां शृणुयान्नृपतिर्वचः ॥३९॥ नरेश्वरे जगत् सर्व निमीलति निमीलति । सूर्योदय इवाम्भोजं तत्प्रबोधे प्रबुध्यते॥४०॥ तद् बोधयेज्जगन्नाथं संयुध्येत यथा तथा । धीसत्त्वोद्योगसम्पन्नैरतत्कार्यं तदुपाश्रितैः ॥४१॥ नृपस्य ते हि सुहृदस्त एव गुरवो मताः। य एनमुत्पथगतं वारयन्त्यनिवारिताः॥ ४२ ॥ अत्र बुद्धिसचिवम्य प्राधान्यात् तद्यापारमाह- नवमिः श्लोकैः सज्जमान- मित्यादिभि । निरुन्ध्यु वारयेयु । एतेपा वच, शृणुयाद्, अन्यथा तान् किमर्थं संगृहीयात् ।। ३९ ॥ यदि ते न निरन्ध्युम्तदा को दोप इत्याह ---नरेश्वर इत्यादि । अका. र्यान्धीकृतत्वाद् राज्ञि निमीलति सति जगन्निमोलति अनुष्ठाने सीदतीत्यर्थः । तप्रबोध इति । राज्ञ कार्याकार्याला चनेन प्रबोधे सति प्रबुध्यते स्वधर्मकर्मसु प्रतित इत्यर्थ ॥ ४०॥ तद् बोधयेदिति । तस्माद् राजान बोधयेत् । मन्त्रिगण इति शेषः । सम्बु- ध्येत यथा राजा, तथा कार्यमिति सम्बन्ध । धीसत्त्वोद्योगसम्पन्नैः अन्यगुणवि- क्लैरपि । तदिति कार्ये प्रवर्तनमकार्याध्यावर्तन चेत्यर्थः ॥ ११ ॥ एवञ्चानुतिष्ठमाना * परेऽपि त एव सुहृदो गुरक्श्वास्य भवन्ति, यदाह- पम्य ते हीत्यादि । अनिवारिता स्वतन्त्रो. ॥ १२॥ 1. 'कार्य तत् तत्पमानित' क. पाठ एवं गुरवा मता इति । स ग घ. पार २ 'तव फि' -स पाट, + अनुतिष्टमाना इति ताच्छील्ये चानस्.

·पप्तमं प्रकरणम् । ५९ सज्जमानमकार्येषु सुहृदो वारयन्ति ये । सत्यं न ते हि सुहृदो गुरवो गुरवो हि ते ॥ १३ ॥ कृतविद्योऽपि बलिना व्यक्तं सगेण रज्यते । रागोपरक्तचित्तः सन् किं न कुर्यादसाम्प्रतम् ॥ ४४ ॥ पश्यन्नपि भवत्यन्धः पुमान् रागावृतेक्षणः । सुहृद्वैद्याश्चिकित्सन्ति निर्मलैर्विनयाजनैः॥ ४५ ॥ रागमानमदान्धस्य रखलतः पृथिवीपतेः। हस्तावलम्बो भवति सुहृत्सचिवचेष्टितम् ॥ ४६॥ मदोद्वृत्तस्य नृपतेः सङ्कीर्णस्येव दन्तिनः । गच्छन्त्यन्यायवृत्तस्य नेतारः खलु वाच्यताम् ॥ १७ ॥ भूगुणैर्वर्द्धते राष्ट्रं तदृद्धिर्नृपवृद्धये। तस्माद् गुणवती भूमि भूत्यै नृपतिरावसेत् ॥ १८ ॥ गुरवो गुरव इति । तदानी मित्रपदादपर गुरुपद प्राप्नुवन्ति । तच्च महदि त्यर्थः ॥ ४३ ॥ कथमकार्यषु राजा सज्जत इत्याह -- कृतविद्योऽपीति । किमुताकृतविद्य आत्मना रक्तचित्तः । रागेण कामेन । असाम्प्रतम् अयुक्तम् अकार्यमिति यावत् । किं न कुर्यात् पश्यन्नपि रागान्धस्यात् ॥ ४४ ॥ यदाह -पश्यन्नपि भवत्यन्ध इति ॥ ४५ ॥ यथा रागोऽन्धीकरोति, तथा मानमदावपीत्याह-- रागमानमदान्धस्येत्या- दि । अरिपड्वपिलक्षणमेतत् । स्खलतः स्वमार्गात् । हन्तावलम्बः हस्तावष्टम्भः । सुहृत्सचिवचेष्टित स्निग्धमन्त्रिप्रतिममाधानम् ।। १६ ॥ यदि च ते स्खलन्तं न प्रतिसमादधति, तदा लोके वचनीयतामापद्यन्ते, यदाह --मदोद्वृत्तस्येत्यादि । सङ्कीर्णस्य अविशुद्धजातेः । नेतारो मन्त्रिणः, अन्यत्र शिक्षाग्राहकाः ॥ ४७ ॥ राष्ट्रसम्पदमाह -- सप्तभिः लोकैः । भूगुणेरित्यादि । राष्ट्रं जनपदः । तवृद्धिपवृद्धये जनपदस्य सर्वकर्मयानित्वाद् ॥ १८ ॥ १. 'तस्तु सन्' क. पाउर २. 'तस्य' क. पाट ३. भूपतिराविशेत् ' क. पाठः. ४. 'तदा' करा-ग-घ. पाट.

·६० दमन्दवायनीतिसार [चतुर्थ सस्थाकरवती पण्यसनिद्रव्यसमन्विता। गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर्जनपदैर्वृता ॥ ४९ ॥ रम्या सकुजरवना वारिस्थलपेथान्विता। अदेवमातृका चेति शस्यते भूविभूतये ॥ ५० ॥ सशर्करोपपापाणा साटवी नित्यतस्करा । रूक्षा सक्ण्टकवना सव्याला चेति भूरभूः ॥५१॥ स्वाजीबो भृगुणैर्युक्तः सानूपः पर्वताश्रयः। शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भकृषीवलः ॥५२॥ भूमिगुणानाह -- सस्याकरवतीत्यादिना । सम्यानामाकर क्षेत्र, तद्वती- त्यर्थ । पण्य व्यवहर्तव्य जलज स्थल्जम् । खन्यत इति खनि सुवर्णरजताद्या कर । द्रव्य सारदादि नौरथाद्युपयोगि । पुण्ये आयें ॥ ४९ ॥ कुञ्जरवन, यत्र हस्तिन उत्पद्यन्ते । वारिपथ नावादिना । स्थलपथ खरोष्ट्रादिना । तदुभय वाणिज्यनिवन्धनम् । अदेवमातृका, यत्र सेतुबन्धनप्राय- स्वाद् वर्षनिरपेक्षा सस्यनिष्पत्ति ॥ ५० ॥ दोपद्वारेण गुणाना - सशर्करेत्यादिना । साटवी, अटवीशब्देन ता स्थ्यादाटविकानाह । नित्यतसरा चोरपाया । रूक्षा मरुपाया । सकण्टकवना श्वदष्ट्रिव्याघ्रादियुक्तत्वात् ॥ ५१ ।। जनपदगुणानाह -स्वाजीव इत्यादिना । स्वाजीव , सर्वप्रकारवार्तासम्म वात् । सानूप इति भूगुणयोगित्यात् सिद्धमेव, तत्र हि भूरिसरिलेति पठ्यते, पुनरुपादान प्राधान्यार्थम् उदक्प्रतिबद्धत्वात् सर्वारम्भाणामिति । पर्वताश्रय तदा- श्रयत्वान्न परेणाभिभूयते । शूद्रकारवणिक्माय कोश वर्धयति । महारम्भकृषीवल सस्यबाहुल्याद दुर्भिक्षव्यसन हन्ति ।। ५२ ॥ । फगरि क पाट २ शरोपरपा सग पाट ३ रायानादि च पार ४ दशक गघ पाठ ·सर्गः] सप्तमं प्रकरणम् । सानुरागो रिपुढेपी पीडाकरसहः पृथुः। नानादेश्यैः समाकीणों धार्मिकः पशुमान् धनी ॥५३॥ ईदृग् जनपदः शस्तो मूर्खव्यसनिनायकः । तं वर्द्धयेत् प्रयत्नेन तस्मात् सर्व प्रवर्त्तते ॥ ५४॥ पृथुसीम महाखातमुच्चप्राकारगोपुरम् । समावसेत् पुरं शैलं सरिन्मरुवनाश्रयम् ॥ ५५ ॥ जलबद् धान्यधनवद् दुर्ग कालसहं महत् । दुर्गहीनो नरपतिर्वाताभ्रावयवैः समः ॥ ५६ ॥ सानुरागः म्यामिप्रियत्वादापत्स्वपि न परवशमुपैति । रिपुद्वेपी न परेणा- तिसन्धाम्यते । पीडा दण्ड । कर उचितादेयम् । पृथुविस्तीर्ण । नानादेश्यैः समाकीर्ण राजः कोशवृद्धि म्यवृद्धि च जनयति । धार्मिक यथास्वधर्माचारादनु- च्छेद्यः । पशुमान् गोमहिप्यादिसम्पन्नत्यात कर्षणाद्यगमावहति । धनी स्फीतः ।। मूर्खव्यसनिनायक इति । नायको महत्तरः, स मूर्ख व्यसनी च यत्र, स हि यथानातकारित्वाद् यथेष्टभोग्यो भवति । तम्मात् सर्वं प्रवर्तत इति । सर्व- कर्मणां योनित्वाजनपदस्येति ॥५४॥ दुर्गसम्पढमाह पञ्चभिः श्लोक - पृथुसीमेत्यादि । पृथुसीम विस्तीर्णगोपु. रद्वारम् । तत् पुनश्चतुर्विधम् । तत्र गैलं पर्वतदुर्ग, सरिदाश्रयमौढकं, मरुदेशा- श्रयं धान्वन, वनाश्रयं वार्वामिति ॥ ५५॥ तच्चानिचितनिचयमकिञ्चित्करमित्याह ~~-जलवदित्यादि । एवञ्चकृत्वा पराभियोगकालं सहत इति कालसहम् । वाताभावयथैः समः निराश्रयस्य शब्या. दिनोच्छेदात् ।। ५६ ॥ १. 'म'काग पाठः २. 'लम य ग. पाठः. ३. 'नं निर्ज(नलोदेशे भव व' क-स.

·मन्दकीयनीतिसारे । [चतः औदकं पार्वतं वाक्षमैरिणं धान्वनं तथा । शस्तं प्रशस्तमतिभिर्दुर्ग दुर्गोपचिन्तकैः ॥ ५७ ॥ जलान्नायुधयेन्त्राढ्यं वीरयोधैरधिष्ठितम् । गुप्तिप्रधानमाचार्या दुर्ग समनुमेनिरे ॥५८ ॥ सापसाराणि दुर्गाणि भुवः सानूपजाङ्गलाः । निवासाय प्रशस्यन्ते भूभुजां भूतिमिच्छताम् ॥ ५९॥ बह्वादानोऽल्पनिःस्रावः ख्यातः पूजितदैवतः । ईप्सितद्रव्यसम्पन्नो हेद्यः स्वाप्तरधिष्ठितः ॥६॥ तदेव चतुप्पकार पूर्वीचार्यमतेन दर्शयति-औदकमित्यादि । धन्वनं निर्जलदेशभवम् । तच्चैरिण निप्कूपम् । तच्च स्वसैन्योपयोगव्यतिरिक्तजयकृपा- घभावात् परस्यागम्यं भवति ॥ ५७ ॥ सर्योपसहारेण निचयमाह -जलानेत्यादिना । यन्त्रं सर्वतोभद्रादि । अ. धिष्ठित स्थानान्तरितैः । गुप्तिप्रधान गूढदेशबहुलम् ॥ ५८ ॥ सापसाराणीति । अपसरणस्थानयुक्तानि आपदि निवासाय, ततो हि क्षीणनिचयस्यापसृत्य पुन प्रतिविधानोत् । सानूपजागला दुर्गभुवः प्रकृत्यवस्थायां निवासाय, तन हि जलस्थलगुणलाभात् ॥ १९ ॥ कोशसम्पदमाह --- बहादान इत्यादिना लोकत्रयेण । बहादानः आय- द्वाराणां बहुत्यात् । अल्पनिःस्राव. व्ययद्वाराणामल्पत्वात् । ख्यातः लोके नाव परं भवति । पूजितदैवतः यत् तत्राधिदैवत धनदादि, तत् मत्यहं पूज्यमानं वर्ध- यति । ईप्सितद्न्यसम्पूर्णः कार्यकालं नातिपातयति । एवञ्च हृद्यः ईप्सितार्यस- म्पनत्वात् । स्याप्रधिष्ठित. स्वपन दियते ॥ १० ॥ १. शस्त्राब्ध' क पाठ.. २. 'भृत्वै. स्वा' स ग पाठ ३. 'सभि ग-य. पाठः, ४. 'ग-घ. पाट. ५. 'नविधानात्' इ.च. पार:. ६. 'के सद्धि नागाधान. पाय.

·सर्गः] सप्तमं प्रकरणम् । 0 मुक्ताकनकरत्नाढ्यः पितृपैतामहोचितः । धाजितो व्ययसहः कोशः कोशज्ञसम्मतः॥६१॥ धर्महेतोरतथाीय भृत्यानां भरणाय च । आपदर्थं च संरक्ष्यः कोशः कोशवता सदा ।। ६२ ।। पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः । विख्यातपौरुपो जन्यः कुशलः कुशलैंवृतः ॥६३ ॥ नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः । नानायौधसमाकीणों नीराजितहयद्विपः ॥ ६ ॥ प्रवासायासदुःखेषु युद्धेपु च कृतश्रमः । अद्वैध्यः क्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डविदां मतः॥६५॥ मुक्ताकनकरत्नान्यः तेषां महाFणामतिबाहुल्यादक्षयः । पितृपैतामहो- चितः पूर्वक्रमागतत्वादलेगोपालः । धर्मार्जितः धान्यपड्भागादिना, स हि परेपा- मनामिपभूतो भवत्यक्षयश्च । व्ययसहः दीर्घास्वप्यापत्सु । एवंविधो निदोपत्वात् कोशज्ञानां सम्मतः ॥ ६१॥ तस्य च पञ्च प्रयोजनानि । यदाह -धर्महेतोरित्यादि । अर्थाय अर्था- न्तराय । कामोऽर्थप्राप्तः ॥ ६२ ॥ दण्डसम्पदमाह --पितृपैतामहो वश्य इत्यादिना श्लोकत्रयेण । वश्यः यथाज्ञोफरः । संहतः परेपामभेद्यः । दत्तवेतन. कृतसंविभागः । विख्यातपौरुषः अनेकयुद्धविजयित्वात् । जन्यः जानपदः । कुशलः शिल्पेषु । कुशलैर्वृतः शाखा- (स्याती ? स्थानी)यैः पुत्रपौत्रादिभिः ॥ ६३ ।। नानायुद्धविशारद इति । नानायुद्धं हस्त्यश्वादिभिः । नानायोषा निम्नस्थ- लखनकाकाशदिवारानयोधिनः । नीराजितहयद्विप', ते हि शास्त्रोक्तविधिना नीराजिताः दैवमानुपीभिरापद्भिर्नाभिभूयन्ते ।। ६४ ॥ आयासः कर्मसु व्यापारः । दुःख शीतोष्णवर्षादिमभवम् । कृतश्रमः न 'सहसा श्राम्यति । अद्वैध्यः राज्ञः सहवृद्धिक्षयत्वात् । क्षत्रियप्रायः क्षत्रियाणां युद्धयोग्यत्वादितरेपामपि तत्सम्पर्कादुत्साहो भवति ।। ६५ ।। 1. "घि' इति मूलकोशेषु पाठः. २. 'ज्ञातक ग, पाठः ·६२. यमन्दकीयनीतिसारे। [चतुर्थः औदकं पार्वतं वाक्षमैरिणं धान्वनं तथा । शस्तं प्रशस्तमतिभिर्दुर्ग दुर्गोपचिन्तकैः ।। ५७ ॥ जलान्नायुधयन्त्राढ्यं वीरयोधैरधिष्ठितम् । गुप्तिप्रधानमाचार्या दुर्ग समनुमेनिरे ॥ ५८ ॥ सापसाराणि दुर्गाणि भुवः सानूपजाङ्गलाः। निवासाय प्रशस्यन्ते भूभुजां भूतिमिच्छताम् ॥५९॥ बहादानोऽल्पनिःस्रायः ख्यातः पूजितदैवतः । ईप्सितद्रव्यसम्पन्नो हृद्यः स्वाप्तरधिष्ठितः ॥६॥ तदेव चतुप्पकारं पूर्वाचार्यमतेन दर्शयति-औदकमित्यादि । धन्वन निर्जलदेशभवम् । तश्चरिण निष्कृपम् । तच्च स्वसैन्योपयोगव्यतिरिवाजलकूपा- घभावात् परस्यागम्यं भवति ॥ ५७ ॥ सर्वोपसहारेण निचयमाह --- जलानेत्यादिना । यन्त्रं सर्वतोभद्रादि । अ- धिष्ठित स्थानान्तरितैः । गुप्तिप्रधान गूढदेशबहुलम् ॥ ५८ ॥ सापसाराणीति । अपसरणस्थानयुक्तानि आपदि निवासाय, ततो हि क्षीणनिचयस्यापसृत्य पुन प्रतिविधानोत् । सानूपजागला दुर्गभुवः प्रकृत्यवस्थायां निवासाय, तत्र हि जलस्थलगुणलाभात् ॥ १९ ॥ कोशसम्पदमाह --- यहादान इत्यादिना श्लोकत्रयेण । बहादानः आय- द्वाराणां बहुत्वात् । अल्पनि.लाव. व्ययद्वाराणामल्पत्वात् । ख्यातः लोके नाभव परं भवति । पूजितदैवतः यत् तत्राधिदैवत धनदादि, तत् प्रत्यहं पूज्यमानं वर्ध- यति । ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः कार्यकालं नातिपातयति । एवञ्च हृद्यः ईप्सितार्थस- म्पन्नत्वात् । स्वाप्तैरधिष्ठितः स्वपरैर्न हियते ॥६॥ १. 'सत्राय' क. पाठ.. २- 'भृत्वैः स्वा.सग पार ४. 'दृ'ग-प. पाट. ५. 'नविधानातच. पाठ ३. 'पसमिग-प. पाठ 'के सहि ना ग घ.न. पादः, ६ ·सर्ग: सप्तमं प्रकरणम् । मुक्ताकनकरत्नादयः पितृपैतामहोचितः। धर्माजितो व्ययसहः कोशः कोशज्ञसम्मतः॥६१॥ धर्महेतोस्तथार्थाय भृत्यानां भरणाय च । आपदर्थं च संरक्ष्यः कोशः कोशवता सदा ॥ ६२॥ पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः । विख्यातपौरुपो जन्यः कुशलः कुशलैंवृतः ॥६३॥ नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः । नानायौधसमाकीणों नीराजितहयद्विपः ॥६४ ॥ प्रवासायासदुःखेषु युद्धेपु च कृतश्रमः । अद्वैध्यः क्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डबिदा मतः ॥१५॥ मुक्ताकनकरनाढ्यः तेपां महाणामतियाहुल्यादक्षयः । पितृपैतामहो- चित्तः पूर्वक्रमागतत्यादले शोपात । धर्मार्जितः पान्यपहभागादिना, स हि परेपा- मनामिपभूतो भवत्यक्षयश्च । व्ययसहः दीर्घास्यप्यापत्सु । एवंविधो निर्दोपत्वात् कोशज्ञानां सम्मतः ।। ६१ ।। तस्य च पञ्च प्रयोजनानि । यदाह --धर्महतोरित्यादि । अर्थाय अर्था- न्तराय । कामोऽर्थप्राप्तः ।। ६२ ॥ दण्डसम्पदमाह -पितृपैतामहो वश्य इत्यादिना लोकत्रयेण । वश्यः यथाज्ञोकरः । संहतः परेषाममेधः । दत्तवेतनः कृतसंविभागः । विख्यातपौरुषः अनेकयुद्धविजयित्वात् । जन्यः जानपदः । कुशलः शिल्पेषु । कुशलैर्वृत्तः शाखा- (स्याती : स्थाना)यः पुत्रपौत्रादिभिः ।। ६३ ।। नानायुद्धविशारद इति । नानायुद्धं हस्त्यश्वादिभिः । नानायौधा निम्नस्थ- लखनकाकाशदियारात्रयोधिनः । नीराजितहयद्विपः, ते हि शास्त्रोक्तविधिना नीराजिताः देयमानुपीभिरापद्भिर्नाभिभूयन्ते ॥ ६४ ॥ आयासः कर्मसु व्यापारः । दुःख शीतोष्णवादिप्रभवम् । कृतनमः न 'सहसा श्राम्यति । अद्वैध्यः राज्ञः सहवृद्धिक्षयत्वात् । क्षत्रियप्रायः क्षत्रियाणां युद्धयोग्यत्वादितरेपामपि तत्सम्पादुत्साहो भवति ॥६५॥ १. "घि' इति मूलकोशेष पाठः. २. 'ज्ञातक ग. पाठः.

·कामन्दकोयनातिसारे [चतु सागविज्ञानसत्त्वाट्यं महापक्ष प्रियंवदम् । आयतिक्षममद्वेप्यं मित्रं कुर्वीत सत्कुलम् ॥ ६६ ॥ *(आदौ तन्व्यो वृहन्मध्या विस्तारिण्यः पदेपदे । यायिन्यो न नियत्तिन्यः सतां मैत्र्यः सरित्समाः॥) समुत्पन्नेषु कृच्छेपु दारुणेष्वप्यसंशयम् । दर्शयेत् स्वच्छहृदयः कुलीनश्चतुरश्रताम् ॥ ६७ ॥ पितृपैतामहं नित्यमद्वैध्यं हृदयानुगम् । महल्लघुसमुत्थानं मित्रं कायार्थमिप्यते ।। ६८ ॥ दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्था हृदयानुगा । वाक् सत्कृत्य प्रदानं च त्रिविधो मित्रसंग्रहः ॥ ६९ ॥ धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात् तु त्रिविधं फलम् । यस्मादेतत् त्रयं नास्ति तत् सेवेत न पण्डितः॥ ७० ॥ मित्रसम्पदमाह - त्यागेत्यादिना श्लोकाष्टकेन । महापक्षं महाश्रयत्वादनु- च्छेद्यम् । आयतिक्षम स्थिरत्वादागामिकाल सहत इत्यर्थः । अद्वेप्यं लो- कस्य ॥६६॥ सत्कुलभित्यस्य प्रयोजनमाह - समुत्पन्नेवित्यादि । चतुरश्रतामवमा- ताम् ॥ ६७॥ मी तावन्मित्रं सामान्येन कुर्वीत मिन्नकार्यार्थम् । तत्र यदिप्यते, तदाह- पितृपैतामहमित्यादिना । नित्यम् अन्यत्रागमनात् । हृदयानुग यथोक्तकारित्वात् । महत् तन्त्रबाहुल्यात् । लघुसमुत्थानम् अव्यासङ्गात् कार्यकालं नातिपातयति ॥ मित्रसग्रहोपायमाह-दूरादेवेत्यादिना । सष्टार्था यथावस्थितार्थावि- करणात् । हृदयानुगा अपरुपत्त्यात् ।। ६९ ।। मित्रात् त्रिविधं फलमिति । सगृहीतान्मित्रात् ॥ ७० ॥ २. 'एतत् ता क-पग घ. पारः . धनूरसाहित पत्र ए गयोः पर पठ्यते, १. ज्ञानवि सग. पाठ', ·१५ सतमं प्रकरणम् । औरसे मैत्रसम्बई तथा देशक्रमागतम् । रक्षितं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥ ७१ ॥ 'शुचिता त्यागिता शौर्य समानसुखदुःखता। अनुरागश्च दादयं च सत्यता च सुहृद्गुणाः ।। ७२ ॥ तदर्थेहानुरागश्च सङ्क्षिप्तं मित्रलक्षणम् । यस्मिन्नतन्न तन्मित्रं तत्रात्मानं न निक्षिपेत् ॥ ७३ ॥ इति स्म राज्यं सकलं समीरितं परं प्रतिष्ठास्य धनं सुसाधनम् । गृहीतमेतन्निपुणेन मन्त्रिणा त्रिवर्गनिप्पत्तिमुपैति शाश्वतीम् ॥ ७४ ॥ मित्रभेदानाह-औरसमित्यादिना । तत्र कौटिल्येन त्रिविध मित्रमुक्त सहजं प्राकृत कृत्रिम च । इह तु शास्त्रकारेण सहजस्य द्विविधसम्बन्धख्यापनार्थ चतुर्विधमुक्तम् । तर यन्मातापितृसम्बद्ध, तत् सहज, तदेवान्तरेण सम्बन्धेन स- म्बद्धमौरस भवति । बाह्येन मैत्रीसम्बन्धेन वशक्रमागत मैत्रसम्बद्धम् । तथा देश- क्रमागतमिति तत्सम्बद्ध, भूम्येकान्तरितत्वात् स्वराज्यप्रतिवद्ध प्रकृतिमिन भवति । रक्षित व्यसनेभ्य जीवितहेतोराश्रितत्वात् कृत्रिमम् ॥ ७१ ॥ एपा गुणानाह - शुचितेत्यादिना । समानमुखदु खता एकार्थानर्थसम्ब- द्धत्वम् ॥ ७२ ॥ तदर्थेहानुरागश्चेति । यद् राजार्थ चेष्टते, चेप्टमान च न विरज्यते, तदेव मिन ज्ञेयमित्यर्थ ॥ ७३ ।। प्रकरणानुष्ठानफलमाह - इतीत्यादि । समीरित परीक्षितम् । अस्य समी- रितस्य धन सुसाधन प्रतिष्ठानहेतुत्वाद्, अन्यथा कोशहीनो निरुपायश्च कथमेतत् प्रतिष्ठापयेत् । प्रतिष्ठितमपि यदि बुद्धिमता मन्त्रिणा परिप्त भवति, तदा राजस्त्रि- वर्गनिप्पत्तये भवति ॥ ७४ ॥ १ 'स' सग पाठ ३. 'तमपि त ग घ पाठ.

·. पागदायनानिसार [च मग] यथान्तरात्मा प्रकृतीरधिष्ठितश्चराचरं विश्वमिदं समश्नुते । तथा नरेन्द्रः प्रकृतीरधिष्ठितश्वराचरं विश्वमिदं समश्नुते ॥७५ ॥ प्रकृतिभिरिति सम्यगन्वितो जनपदमादरवास्तु पालयेत् । जनपदपरिपालनाच्चिर ब्रेजति नृपः परमं श्रियः पदम् ॥ ७६ ॥ प्रकृतिगुणसमन्वितः सुधीजति नृपः स्पृहणीयतां पराम् । स च भवति रणेपु विहिपां श्वसन इव प्रबलः पयोमुचाम् ॥ ७७ ॥ (इति प्रकृतिसम्पन्नाम सप्तम प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे प्रकृतिसम्पन्नाम चतुर्थः सर्गः। अन्तरात्मा 1 केवलम्य राजो न रोकभोगसामर्थ्यमिति दर्शयन्नाह - यथान्तरात्मति । अन्तर्यामी पर पुरुप । स म्वय निप्नियोऽपि यथा यदा प्रधानमह- दादिमि(ये )र्यज्यते तदा ब्रह्मादिम्तम्वपर्यन्त नरोक्य देवादिभावेन स्मश्नुते, तथा राजाप्येकोऽसमर्थोऽमात्यादिप्रकृतियोगालोक समश्नुते ॥ ४५ ॥ तम्मात् कि कुर्यादित्याह --- प्रकृतिभिरित्यादि ॥ ५६ ॥ तथा प्रकृतिगुणयोगालोके स्पृहणीयो भवति, शत्रूच्छेदाय च । यदाह- प्रकृतिगुणसगन्वित इत्यादि । रणेप्चित्युच्छेद निमित्तम् । श्वसना वायु १७७॥ (इति प्रकृतिसम्पराम सप्तम प्रकरणम् ) इति शङ्कराहताया कामन्दकीयनीतिसारपधिकाया जयमङ्गलाया प्रकृतिसम्पन्नाम चतुर्थः सर्गः। १ कि पाठ २ प्रलय स धसन प व पाट ·अथ पञ्चमः सर्गः। * * ८ स्वाम्यनुजीपिवृत्तप्रकरणम् वृत्तस्थं वृत्तसम्पन्नाः कल्पवृक्षोपमं नृपम् । अभिगम्यगुणैर्युक्तं सेवेरन्ननुजीविनः ॥ १॥ द्रव्यप्रकृतिहीनोऽपि सेव्यः सेव्यगुणान्वितः । भवत्याजीवनं तस्माच्छलाध्यं कालान्तरादपि ॥२॥ अपि स्थाणुवदासीत शुप्यन् परिगतः क्षुधा। न त्वेवानात्मसम्पन्नाद् वृत्तिमीहेत पण्डितः॥३॥ अनात्मवान् नयढेपी वर्धयन्नरिसम्पदः । प्राप्यापि महदेश्वर्यं सह तेन विनश्यति ॥ ४ ॥ एवं प्रकृतिसम्पदा युक्तेन स्वामिना कथ स्वेषु वर्तितव्यं, स्वैश्च म्यामि- नीति स्वाम्यनुजीविवृत्तमुच्यतेऽस्मिन् सर्ग । तत्राराध्यस्य प्रधानत्वात् तद्विपयमनु- जीविनो वृत्तमाह---अष्टपञ्चाशता श्लोकैः । वृत्तस्थमित्यादि । वृत्तस्थ प्रजापालनधर्मे स्थितम् । वृत्तसम्पन्नाः स्वधर्मसंयुक्ताः । कल्पवृक्षोपम यथाभिलपितसम्पादनात् । अभिगम्यगुणाः आभिगामिकगुणाः, अथवा अभिगम्य प्रियहितद्वारेणाश्रित गुणैर्युक्तं प्रकृतिगुणैरन्वितम् ।। १ ।। द्रव्यमकृतिहीनोऽपीति पक्षान्तरं दर्शयति । अमात्यादयो दण्डपर्यन्ता . द्रव्यप्रकृतयः, तद्धीनगप्याभिगामिकगुणैरुपेतं सेवेतेति । ततो हि कालान्तरेणापि जीवनं श्लाघ्यम् ॥ २॥ न त्येवानात्मसम्पन्नादिति द्रव्यप्रकृतियुक्तादपि न वृत्तिमाहेत ॥ ३॥ किमर्थमिति चेद् यदाह - अनात्मवानित्यादि । स हि नीतिशास्त्रविद्वे- पादरिसम्पदो वर्धयन् स्वसम्पद्वधात् । प्राप्यापि महदैश्चर्यमिति । ऐश्वर्यसम्पूर्णोऽपि नश्यत्येव । ततश्च तत्राश्रितस्य वृथा श्रमः स्यात् ॥४॥ । . १. 'य' क. पाठः २. 'पद्यत' क, पाठः ·कागदकीयनीतिसारे [स्तु सर्ग] यथान्तरात्मा प्रकृतीरधिष्ठितश्चराचरं विश्वमिदं समश्नुते । तथा नरेन्द्रःप्रकृतीरधिष्ठितश्चराचरं विश्वमिदं समश्नुते ॥ ७५॥ प्रकृतिभिरिति सम्यगन्वितो जनपदमादरवांस्तु पालयेत् । जनपदपरिपालनाचिरं व्रजति नृपः परमं श्रियः पदम् ॥ ७६ ॥ प्रकृतिगुणसमन्वितः सुधीब्रजति नृपः स्पृहणीयतां पराम् । स च भवति रणेपु विहिपां श्वसन इव प्रबलः पयोमुचाम् ॥७७ ॥ (इति प्रतिसम्पन्नाम सप्तम प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे प्रकृतिसम्पन्नाम चतुर्थः सर्गः। 1 केवलम्य राजो न लोकभोगसामर्थ्यमिति दर्शयन्नाह - यथान्तरात्मेति । अन्तरात्मा अन्तर्यामी पर पुरुप । स म्यय निष्क्रियोऽपि यथा यदा प्रधानमह- दादिभि(ये )र्यज्यते तदा ब्रह्मादिम्तम्बपर्यन्त त्रैलोक्य देवादिभावेन स्मश्नुते, तथा राजाप्येकोऽममर्योऽमात्यादिप्रकृतियोगालोक समश्नुते ॥ ७५ ॥ सम्मात् किं कुर्यादित्याह --मकृतिभिरित्यादि ।। ५६ ॥ तथा प्रकृतिगुणयोगालोके स्पृहणीयो भवति, शत्रुच्छेदाय च । यदाह- प्रकृतिगुणसगन्नित इत्यादि । रणेप्वित्युच्छेदनिमित्तम् । श्वसना वायु ॥७॥ (इति प्रातिसम्पन म सप्तम प्रकरणम् ) इति शङ्करायकृताया वामन्दकीयनीतिसारपचिकाया जयमङ्गलाया प्रतिसादाम चतुर्थः सर्गः। 1 'स्पृशी' के पाठ ३ 'प्रग्य हा अमा पर पाठ

·अथ पञ्चमः सर्गः।
* ८ स्वाम्यनुजीरिवृत्तप्रकरणम् *
वृत्तस्थं वृत्तसम्पन्नाः कल्पवृक्षोपमं नृपम् ।
अभिगम्यगुणैर्युक्तं सेवेरन्ननुजीविनः ॥ १॥
द्रव्यप्रकृतिहीनोऽपि सेव्यः सेव्यगुणान्वितः ।
भवत्याजीवनं तस्माच्छलाध्यं कालान्तरादपि ॥ २ ॥
अपि स्थाणुवदासीत शुप्यन् परिंगतः क्षुधा ।
न त्ववानात्मसम्पन्नाद् वृत्तिमीहेत पण्डितः ॥ ३ ॥
अनात्मवान् नयद्धेपी वर्धयन्नरिसम्पदः ।
प्राप्यापि महदेश्वर्यं सह तेन विनश्यति ॥४॥
एवं प्रकृतिसम्पदा युक्तेन स्वामिना कथ स्वेषु वर्तितव्यं, रवैश्च स्वामि-
नीति स्वाम्यनुजीविवृत्तमुच्यतऽस्मिन् सर्गे । तत्राराध्यस्य प्रधानत्वात् तद्विषयमनु-
जीविनो वृत्तमाह---अष्टपञ्चाशता श्लोकैः । वृत्तस्थमित्यादि । वृत्तम्थ प्रजापालनधर्मे
स्थितम् । वृत्तसम्पन्नाः स्वधर्मसंयुक्ताः । कल्पवृक्षोपमं यथाभिलपितसम्पादनात् ।
अभिगम्यगुणाः आभिगामिकगुणाः, अथवा अभिगम्य प्रियहितद्वारेणानित्य ।
गुणैर्युक्तं प्रकृतिगुणैरन्वितम् ॥ १ ॥
द्रव्यप्रकृतिहीनोऽपीति पक्षान्तरं दर्शयति । अमात्यादयो दण्डपर्यन्ता .
द्रव्यप्रकृतयः, तद्धीनमप्याभिगामिकगुणैरुपेतं सेवेतेति । ततो हि कालान्तरेणापि
जीवनं श्लाघ्यम् ॥२॥
न त्येवानात्मसम्पन्नादिति द्रव्यप्रकृतियुक्तादपि न वृत्तिमीहेत ॥ ३ ॥
किमर्थमिति चेद् यदाह--अनात्मवानित्यादि । स हि नीतिशास्त्रविद्वे-
पादरिसम्पदो वर्धयन् स्वसम्पद्वधात् । प्राप्यापि महदैश्वर्यमिति । ऐश्वर्यसम्पूर्णोऽपि
नश्यत्येव । ततश्च तत्राश्रितस्य वृथा श्रमः स्यात् ॥ ४॥

·६ कागदकीयनीतिसारे [चतुर्य. सर्ग] यथान्तरात्मा प्रकृतीरधिष्ठितश्वराचरं विश्वमिदं समश्नुते । तथा नरेन्द्रः प्रकृतीरधिष्ठितश्वराचरं विश्वमिदं समश्नुते ॥ ७५॥ प्रकृतिभिरिति सम्यगन्वितो जनपदमादरवांस्तु पालयेत् । जनपदपरिपालनाचिरं व्रजति नृपः परमं श्रियः पदम् ॥ ७६ ॥ प्रकृतिगुणसमन्वितः सुधी–जति नृपः स्पृहणीयतां पराम् । स च भवति रणेपु विहिपां श्वसन इव प्रबलः पयोमुचाम् ॥ ७७ ॥ (इति प्रकृतिसम्पन्नाम सप्तम प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे प्रकृतिसम्पन्नाम चतुर्थः सर्गः। केवलम्य राजो न रोकभोगसामर्थ्य गिति दर्शयन्नाह - यथान्तरात्मेति । अन्तरात्मा अन्तयामी पर पुरुप । म म्वय निष्क्रियोऽपि यथा यदा प्रधानमह- दादिभिर्यज्यते तदा ब्रह्मादिम्तम्बपर्यन्त लोक्य देवादिभावेन स्मश्नुते, तथा राजाप्येकोऽसमर्थोऽमात्यादिप्रकृतियोगाल्लोक समश्नुते ॥ ४५ ॥ तस्मात् किं कुर्यादित्याह --- प्रकृतिभिरित्यादि । ७६ ॥ तथा प्रकृतिगुणयोगालो म्पृहणीयो भवति, शत्रुच्छेदाय च । यदाह- प्रकृतिगुणसगन्धित इत्यादि । रणेप्वित्युच्छेदनिमित्तम् । श्वसना वायु ॥७७॥ (इति प्रकृतिसम्पन'म राप्तम प्रकरणम् ) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपश्चिमाया जयमङ्गलाया प्रतिसम्पन्नाम चतुर्थः सर्गः। १ 'स्पृशतिर पाठ २ "प्रव्य दशमसन ' क पाठ ·अथ पञ्चमः सर्गः । * ८ स्वाम्यनुजीरिवृत्तप्रकरणम् * वृत्तस्थं वृत्तसम्पन्नाः कल्पवृक्षोपमं नृपम् । अभिगम्यगुणैर्युक्तं सेवेरन्ननुजीविनः ॥ १॥ द्रव्यप्रकृतिहीनोऽपि सेव्यः सेव्यगुणान्वितः । भवत्याजीवनं तस्माच्छलाव्यं कालान्तरादपि ॥ २ ॥ अपि स्थाणुवदासीत शुप्यन् परिगतः क्षुधा। न त्ववानात्मसम्पन्नाद् वृत्तिमीहेत पण्डितः॥ ३ ॥ अनात्मवान् नयझेपी वर्धयन्नरिसम्पदः । प्राप्यापि महदेश्वर्य सह तेन विनश्यति ॥ ४ ॥ एव प्रकृतिसम्पदा युक्तेन स्वामिना कथ स्वेषु वर्तितव्यं, स्वैश्च स्वामि- नीति साम्यनुजीविवृत्तमुच्यतेऽम्मिन् सर्गे । तत्राराध्यस्य प्रधानत्वात् तद्विपयमनु- जीविनो वृत्तमाह---अष्टपञ्चाशता श्लोकः । वृत्तस्थमित्यादि । वृत्तम्थ प्रजापालनधर्मे स्थितम् । वृत्तसम्पन्नाः स्वधर्मसंयुक्ताः । कल्पवृक्षोपम यथाभिलपितसम्पादनात् । अभिगम्यगुणाः आभिगामिकगुणा', अथवा अभिगम्य प्रियहितद्वारेणाश्रित्य । गुणैर्युक्तं प्रकृतिगुणैरन्वितम् ॥ १ ॥ द्रव्यमकृतिहीनोऽपीति पक्षान्तरं दर्शयति । अमात्यादयो दण्डपर्यन्ता द्रव्यप्रकृतयः, तद्धीनमप्याभिगामिकगुणैरुपेतं सेवतेति । ततो हि कालान्तरेणापे जीवनं श्लाघ्यम् ॥ २॥ न त्वैवानात्मसम्पन्नादिति द्रव्यप्रकृतियुक्तादपि न वृत्तिमीहेत ॥ ३ ॥ किमर्थमिति चेद् यदाह -- अनात्मवानित्यादि । स हि नीतिशास्त्रविद्वे- पादरिसम्पदो वर्धयन् स्वसम्पद्वधात् । प्राप्यापि महदैश्वर्यमिति । ऐश्चर्यसम्पूर्णोऽपि नश्यत्येव । ततश्च तनाश्रितस्य वृथा श्रमः स्यात् ।। ४॥ १. 'य',पाठ. २. 'पयत' क. पाटः, + ·कामन्दकीयनीतिसारे [पञ्चमः लब्धावकाशो निपुण आत्मवस्यविकारवान् । स्थाने स्थैर्यमवाप्नोति मन्त्री कर्मसु निश्चितः॥५॥ आयत्यां च तदात्ये च यत् स्यादारवादपेशलम् । तत् क्लिश्यन्नपि कुर्वीत न लोकहिष्टमाचरेत् ॥६॥ तिलाश्चम्पकसंश्लेषात् प्राप्नुवन्त्यधिवासनाम् । रसोनभक्षास्तद्गन्धाः सर्वे साङ्क्रामिका गुणाः ॥ ७॥ अपां प्रवाहो गाङ्गोऽपि समुद्रं प्राप्य तद्रसः । भवत्यवश्यं तद् विद्वान् नाश्रयेशुभात्मकम् ।। ८ ॥ क्लिश्यन्नपि हि मेधावी शुई जीवनमाचरेत् । तेनेह श्लाघ्यतामेति लोकेभ्यश्च न हीयते ॥ ९ ॥ आत्मपति तु को गुण. म्यादित्याह --- आत्मवति स्वामिनि । लब्धसं- श्रयोऽनुजीवी । निपुण शास्त्रकलासु । अविकारवान् अविसंवादकत्वादेषमार्गः । स्थाने स्थैर्यमवामोति, यत्र नियुक्तः । मन्त्री कर्मसु निश्चित इति । अस्य वक्ष्य- माणेन सम्बन्ध स्वामिना मन्त्री (अन्यस्तु ! कर्मसु) व्यापारेपु नियुक्तः सन् ॥५॥ यदायत्यां तदात्वे चास्वादपेशलम् आस्वादहा कटुविपाकाभावात् तत् किश्यन्नपि कुति तस्मिन् आत्मवति लब्धसंश्रयोऽनुजीधी कर्म कुर्यात् न तु लोकविद्विष्टमाचरेत् ॥ ६॥ अन्यथा ह्यनात्मवति लब्धसंश्रयः सबै वैपरीत्येनारभते, सम्पर्कदोपात् । यदाह-तिला इत्यादि ।।७।। तद् विद्वानिति । तस्मादेव जानन् । अशुभात्मकमनात्मवन्तं सत्यपि जीपने नाश्रयेत् ॥८॥ तुल्ये च सेवाग्लेशे वरं परिशुद्धमाजीवनम् । यदाह--हिश्यन्नपीत्यादि। , १,'थानयिकपाठ २. 'ति' राग, पाठः ३. 'से' स. पाट. पाठ • अनुदासत्वलक्षणो हि तनिल'.

·सर्गः] अष्टमं प्रकरणम्। .. अभिलक्ष्यं स्थिरं पुण्यं ख्यातं सद्भिर्निपवितम् । सेवेत सिद्धिमन्विच्छन् श्लाघ्यं विन्ध्यमिवेश्वरम् ॥१०॥ दुरापमपि लोकेऽस्मिन् यद्यद् वस्त्वभिवाञ्छति । तत्तदाप्नोति मेधावी तस्मात् कार्यः समुद्यमः ॥११॥ आरिराधयिपुः सम्यगनुजीवी महीपतिम् । विद्याविनयशिल्पाद्यैरात्मानमुपपादयेत् ॥ १२ ॥ कुलविद्याश्रुतौदार्यशिल्पविक्रमधैर्यवान् । वपुस्सत्त्ववलारोग्यस्थैर्यशौचदयान्वितः ॥ १३ ॥ तेनेति शुद्धजीवनेन । लोकेभ्यश्च न हीयत इति । परिशुद्धवृत्तत्वान्न लोकवाच्यो भवतीत्यर्थः ॥९॥ शुद्धं चाजीवनमन्विच्छन् अभिलक्ष्यत्वादिधर्मयुक्तं सेवेत्त, तर हात्मवत्तायाः सम्भवादित्याह ---अभिलक्ष्यमित्यादि । अभिलक्ष्यं स्वजातीयेषु, भूभृत्सु च । स्थिरम् अनुच्छेद्यम् । पुण्यं धार्मिकत्वाद् , इतरत्र मिद्धिक्षेत्रत्वात् । ख्यात सर्वत्र । सद्भिः वृद्धैः, इतरत्र मुनिभिः ॥ १० ॥ सेवाप्रयाससाफल्यं दर्शयति ---- दुरापमपीत्यादिना । तस्मात् कार्यः समु. यमः तत्र न दैवप्रमाणस्तिष्ठेत् , तस्याचिन्त्यत्यात् । उद्यमश्च नयविकलो नैका- न्तेन फलवानित्याह --- मेधावीति । मेघौग्रहणं बुद्ध्युपलक्षणार्थम् ॥ ११ ॥ निपुणस्यासेवकांन्याराधनसम्भवादित्याहू - -आरिराधयिपुरित्यादि । आराधयितुमिच्छुः ॥ १२॥ तान् गुणानाह ----कुलेत्यादि । विद्या ग्रन्थतोऽवधारिता । तस्या एवा- र्थतः परिज्ञान श्रुतम् । औदार्य स्थूललक्षता । धैर्यम् अनौद्धत्यम् । वपुरित्यनेन कुशरीरप्रतिषेधः । स्थैर्यम् अपरित्यागिता ! शौचम् उपधाशुद्धिः ॥ १३ ॥ १. 'स्थानम्' इति मूलकोशेषु पाट . २ 'मशौर्य क. पाठ.. स ग. पाठ , ४. 'चापीदम' ग घ. पाठ, ५. 'धा बुद्ध्युपलक्षणार्थी ग-घ. पाठ, ६ 'त्यारा' ३. 'शीलशीचसमन्वि' गप.पाठ..

·. कामन्दकीयनीतिसार [सनमः पैशुन्यद्रोहसम्भेदशाठ्यलौल्यानृतातिगः । स्तम्भचापलहीनश्च सेवनं कर्तुमर्हति ॥१४॥ दक्षता भद्रता दार्य क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता । सन्तोपः शीलमुत्साहो मण्डयन्त्यनुजीविनम् ॥ १५ ।। अर्थशौचपरो नित्यं गुणैरेभिः समन्वितः । भूतये भूतिसम्पन्नं साधु विश्वासयेन्नृपम् ॥ १६ ॥ प्रविष्टः सम्यगुचिते स्थाने तिष्ठन् सुबेपवान् । यथाकालमुपासीत राजानं विनयान्वितः॥ १७ ॥ परस्थानासनं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरं त्यजेत् । विगृह्य कथनं चापि न कुर्याज्ज्यायसा सह ॥ १८ ॥ सम्भेदातिग इति परम्याभेद्य इत्यर्थ । शाठ्यं चित्तकौटिल्यम् । लौल्यं जिहादीन्द्रियलोलुपता । शेषा व्याख्यातप्राया ॥ १४ ॥ दक्षता उत्साहगुणान्तर्भावेऽपि प्राधान्यार्थ पृथवृता । भद्रता लोकप्रियता । दाढ्य फर्मसु । क्षान्ति आकोशादितितिक्षा | काले स्वमर्प इप्यत एव उत्साहगु- णत्वात् । सन्तोषः पानाशनादिपु । मण्डयन्त्यनुजीचिनमिति पूर्वोक्तसर्वगुणामा- थेऽपि दक्षतादिगुणाष्टके त्याद्रियेत इति दर्शयति अत्यन्तोपयोगित्वात् । एवं हि गुणव्यतिरेकेणेपा निर्देशः ॥२५॥ अर्थशौचपर इति अनुज विनां प्रायेणार्थेवधिकारात् । विश्वासयेन्नृपम् उपासनां कुर्वन्निति शेषः ॥१६॥ तामुपासनामाह---प्रविष्ट इत्यादिना । सम्यक् प्रविष्टः यदानुज्ञातः प्रवि- शत्विति । उचिते उत्तमाधममध्यमव्यवस्थायिते । सुवेपवान् अनुपहतदर्शनः । यथाकालं यो यस्य सेवाकाल: 1 उपासीत सेयेत ॥ १७ ॥ सेवाविधिमाह ----परस्थानत्यादिना मन्धेन । औद्धत्यम् अननुरूपचे- टता । ज्यायसा अधिकतरेण ॥१८॥ १. "आरत' पार. । २. ' स्तन्मगध. पाट..

·सर्गः] अष्टमं प्रकरणम्। विप्रलम्भं च भायां च दम्भं स्तेयं च वर्जयेत् । पुत्रेभ्यश्च नमस्कुर्याद्वल्लभेभ्यश्च भृपतेः ॥१९॥ न नर्मसचिवैः साई किञ्चिदंप्यप्रियं वदेत् । . ते हि मर्मण्यभिन्नन्ति प्रहासेनैव संसदि ॥२०॥ भर्तुरन्यासितो दृष्टिं मुहुर्नान्यत्र निक्षिपेत् । चूयान्न किञ्चिदन्योन्यं तिष्ठेच्चास्यं विलोकयन् ॥२१॥ कोऽत्रेत्यहमिति ब्रूयात् सम्यगाज्ञापयेति च । आज्ञा चावितथा कुर्याद् यथाशस्यविलम्बितम् ॥ २२ ॥ उच्चैःप्रकथनं हासं ठीवनं कुर्सितं तथा । जृम्भणं गात्रभङ्गं च पर्वस्फोटं च वर्जयेत् ।। २३ ।। प्रविश्य चानुरागेण चित्तं चित्तज्ञसम्मतः । समर्थयंश्च तत्प॑क्षं साधु भाषेत भापितम् ॥ २४ ॥ विप्रलम्भ विसंवादनम् । अन्यथा प्रतिज्ञायान्यथा करणमित्यर्थः । माया वञ्चनां, यत्र सर्वथार्थाभावः । दम्भं कुछटवृत्तम् ।। १९ ॥ न नर्मसचिवैरिति । नर्भराधियो यथा वसन्तको वत्सराजस्य, क्रीडास- चिव इत्यर्थः ॥२०॥ गर्तुरन्यत्रेति सम्बन्धः । अन्यासित. आसनसमीपे व्यवस्थितः ॥२१॥ अवितथामिति । कार्यसम्पादनेन सफलाम् ॥ २२ ॥ ठीयनं श्लेष्मादिनिरसनन् । कुत्सित दुष्टमारुतकर्म । पर्वस्फोटम् अड्गु- लीनाम् ॥२३॥ चित्तनसम्गत इति । राजाभिप्रायविदां पार्श्ववर्चिनां सम्मतः । असम्मतो हि भुवं तद्वेषाद् द्वेप्यः स्यात् । तत्पदं राजाभ्युपगतम् ॥ २४ ॥ २. 'इचिद' पाट.. ३. 'स्य' क. ४. “मने ' इति मूलकोशेषु पाउः. ५ 'यात् स्मियामित्येव ति' ख ग, पाठः. ६. 'सनं त' इति मूलकाशेपु पाठः. १०. 'त अन्यामने आ ग घ. पाठ, १० १. 'दमा च स्तम्भ गया चव के पाठ, पाठ ७. 'द्वाश्य साय पाठ.. ८. 'ज्ञया' ग-घ. पाठः. ९. 'ग-च, पाठ, ·७२ फामदायनीतिसारे पिनम, तन्नियोगेन वा ब्रूयादर्थ सुपरिनिश्चितम् । सुखमबन्धगोष्ठीपु वादे वा वादिनां मतम् ॥ २५ ॥ विजानन्नपि न ब्रूयार्तुः क्षिप्तोत्तरं वचः । प्रवीणोऽपि हि मेधावी वर्जयेदभिमानिताम् ॥ २६॥ यदप्युर्विजानीयान्नीचैस्तदपि कीर्तयेत् । कर्मणौ तस्य वैशिष्ट्यं कथयेद् विनयान्वितः ॥ २७ ॥ आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टोऽपि हितान्वेपी ब्रूयात् कल्याणभाषितम् ॥ २८॥ प्रियं तश्यं च पथ्यं च वदेद्धार्थ्यमेव च। अश्रद्धेयमसभ्य च परोक्षं कटु चोत्सृजेत् ॥२९॥ मुखप्रवन्धगोष्ठीप्विति । सुग्वार्थप्रवर्तितमाव्यादिगोष्ठीप्रित्यर्थ ॥२५॥ क्षिप्वोत्तरं वच इति । न सम्यगित्युत्तमाक्षियं । अभिमानिताम् अहमेव जानामीति ॥ २६॥ उच्चाधिक । नीचे विसब्धम् । वैशिष्टयम् आधिक्यम् । विनयान्वित निहतमान ॥२७॥ आपदि पराभियोगादो । उन्मार्गगगने अदण्ड्यदण्डनादौ । कार्यकाला- त्ययेषु चेनि । यत् कार्य, यस्मिन् काले चिकीर्पित, तयोरतिपातनेषु । फ्ल्याण- भाषित युक्तियुक्तम् ॥२८॥ भियं तदात्वे सुसकरम् । तथ्य सभूतम् । पथ्य यत् परिणाममुखम् ओं- पधपानवत् । धाध्यमेव चति । गुम्पत्युत्थानादिक धन्यं, यानन्याभिसरणादिक- मर्यम् । अश्रद्धेय प्रत्यक्षमपि । असभ्य सभायामसाधु । परोक्ष तथ्यमपि यत् म्यय नोपलब्धम् । क्टु अश्रव्यम् ।। २९ ।। . . १ टिक पाट . 'हा' राग पाठ पास्त' राना पाठ ल' राग पार ६ "ता गप पार. ७ 'म्यगुप मिसामि' इच पाठ ८ प्याह' करा ग प पार ९ मांधम गप पार ·'सर्गः] अष्टम प्रकरणम् । परार्थ देशकालज्ञो देशे काले च साधयेत् । स्वार्थ च स्वार्थकुशलः कुशलेनार्थकारिणा ॥३०॥ गुह्यकर्म च मन्त्रं च न भर्तुः सम्प्रकाशयेत् । विद्विष्टेमपि नाशं च मनसापि न चिन्तयेत् ॥३१॥ स्त्रीभिस्तदर्शिभिः पापैरिदूतैर्निराकृतैः। एकार्थचर्यासैधातं संसर्ग च विवर्जयेत् ॥ ३२ ॥ वेषभापानुकरणं न कुर्यात् पृथिवीपतेः । सम्पन्नोऽपि हि मेधावी स्पर्डेत न च तद्गुणैः ॥३३ ।। रागापरागौ जानीयाद् भर्तुः कुशलकर्मकृत् । इङ्गिताकारलिङ्गाभ्यामिङ्गिताकारतत्त्ववित् ॥३४॥ साध- परार्थम् अन्यस्याजीवनार्थम् । देशकालनः, अन्यथा हि सहसा न साप- ५५ । देशे काले च समुपस्थिते । पुनरुपादानम् एती परस्परापेक्षया कार्य यत इति दर्शनार्थम् । स्वार्थकुशलो देशझालन इत्यर्थ । कुशलेन देशकालज्ञेन । अर्थकारिणा कल्याणाशयेन ॥३०॥ गुह्यकर्म चारप्रणिधानादिक भर्तुः सम्बन्धि । विद्विष्टं वाक्पारुप्यादि ।। स्त्रीभिः धात्र्यादिकाभिः । तद्दर्शिभि स्त्रीदर्शिभिः कञ्चुकिभिः । पापैरा- न्वेपिभिः वैरिदूतैः शत्रुप्रेषितैः । निराकृतैः राजा अर्थमानाभ्यामवक्षिप्तः । एकार्थ. चर्यासद्धातं सम्भूयैकार्थसाधनाय मेलनं, तत्ससर्गमपि ॥ ३२ ॥ सम्पन्नोऽपि तद्गुणैरिति सम्बन्धः ॥ ३३ ॥ कुशलकर्मकृत् स्वामिहिताचरणात् । इशिताकारलिजाभ्यामिति । यथाभि- प्रायानुरूपक्रियाविष्करणमिति, भृकुटीमुखरांगादिराकारः तावेव लिङ्गभूतौ रागा. परागानुमाने । इशिताकारतत्त्वविदिति । प्राजा हि मन्त्रसवरणार्थ रागद्वेषविपर्या- समिनिताकाराभ्यामाचरन्ति । तस्मात् तत्त्ववित् स्यात् ।। ३४ ।। 2. 'रत्व विना सग. पार २. 'स्वाग स' सग. पाट ३. 'मि. राजद्वपिभिः । ४, 'कूलनि' उ-च पाइ.. ५. विरारादि इन्य. पारः.. करगघ. पाठ ·कामन्दकीयनीतिसारे [पञ्चमः दृष्ट्वा प्रसन्नो भवति वाक्यं गृह्णाति चादरात् । दिशत्यासनमभ्याशे कुशलं परिपृच्छति ॥३५॥ विविक्तदर्शने स्थाने रहस्ये च न शङ्कते । तदर्थी तत्कृतां चोच्चैराकर्णयति संकथाम् ॥ ३६ ॥ श्लाघते श्लाघनीयेपु श्लाघ्यमानं च नन्दति । कथान्तरेपु स्मरति प्रहृष्टः कीर्तयेद् गुणान् ॥ ३७॥ सहते पथ्यमुक्तः सन् न निन्दामनुमन्यते । करोति वाक्यं तस्यैव तद्वच्च वहुमन्यते ॥३८॥ वृद्धौ प्रसन्नो भवति व्यसने परितप्यते । उपकारेषु माध्यस्थ्यं दर्शयत्यद्भुतेषु च ॥ ३९ ।। तत्कृतं कर्म चान्येन कृतमित्यभिभापते । विपक्षमुत्थापयति विनाशं चाप्युपेक्षते ॥ ४० ॥ तदिदानी प्रायोवृत्त्याभिधीयते । तत्र रागमधिकृत्याह-दृष्लेत्यादि । अ. भ्यागे समीपे ॥३५॥ विविक्तदर्शन इति एकस्य राज्ञो दर्शनं यस्मिन् स्थाने । तदर्थाम् अ. न्येन क्रियमाणाम् ॥ ३६॥ श्लाघनीयेचिति अभीप्सितेप्यर्थेषु ।। ३७ ॥ पथ्यम् उक्तः अप्रियमपि । तद्वञ्चेति । यथा सेवकत्तस्कृतं कर्म बहुम. भ्यते, तथा स्वाम्यपि तकृतमिति ॥ ३८॥ अपरागमधिकृत्याह --- उपकारेवित्यादि । अद्भुतेषु अशक्यकरणा- दिषु ॥ ३९॥ विनाशं चाप्युपेक्षते विपक्षानुत्पद्यमानम् ।। ४० ॥ २ 'तद्भक मरा-ग पाठः, ए.पाठ, गुन' व.पा. ३. "तीतो मक. पाठ......

·सर्गः] अष्टमं प्रकरणम् ।। ७५ कार्ये संवर्धयत्याशां फले च कुरुतेऽन्यथा। - यहाक्यं मधुरं किञ्चित् तदप्यर्थेन निष्ठुरम् ॥ ११ ॥ आचरत्यात्मसंसत्सु परिवादं च केवलम् । अकोपोऽपि सकोपाभः प्रसन्नैश्चापि निष्फलः॥४२॥ हसत्यकस्माद् व्रजति रूक्षं च समुदीक्षते । विज्ञाप्यमानो वृत्त्यर्थ सहसोत्थाय गच्छति ।। ४३ ॥ आघट्टयति मर्माणि गुणैर्न बहुमन्यते । सम्भावयति दोपेण वृत्तिच्छेदं करोति च ॥४४॥ साधूक्तमपि तद्वाक्यं समर्थयति चान्यथा । अपर्वणि कथाभङ्गं करोति विरसीभवन् ॥ ४५ ॥ उपास्यमानः शयने सुप्तलक्षण तिष्ठति । यत्नेनाराध्यमानोऽपि सुप्तवच विचेष्टते ॥ ४६ ॥ कार्ये संवर्द्धयत्याशां 'कृतेऽस्मिन्निदं दास्यामीति । फले च कुरुतेऽन्यथा सम्पादिते प्रतिज्ञात न प्रयच्छति । अर्थेन निष्ठुरं दुष्टार्थत्वात् ॥४१॥ आत्मसंसत्सु स्वसभामध्ये । सकोपाभः मुखविकारात् ॥ ४२ ॥ रूक्षमस्निग्धम् ॥ ४३॥ आघट्टयति चालयति । वृत्तिच्छेदं जीवनाक्षेपम् ॥ १४ ॥ अन्यथेति दोपेणेत्यर्थः । अपर्वणि अप्रस्तावे । विरसीभवन् विरक्ती- भवन् ॥४५॥ मुप्तलक्षण सुप्तव्याजेन तिष्ठति । तदापि यत्नेनाराध्यमानः सुप्तवच विचे- टते दीर्घनिःश्वासादिना ॥ ४६॥ १. 'मोऽपि हि नि' क. पाटः. २. 'रहस्येपक्राइते' क, माटः.

·कामन्दकीयनीतिसारे [पञ्चमः अलसस्याल्पदोपस्य निर्विद्यस्याकृतात्मनः । प्रदानकाले भवति मातापि हि पराङ्मुखी ॥ ५७ ॥ ये शूरा ये च विद्वांसो ये च सेवाविपश्चितः । तेपामेव विकासिन्यो भोग्या नृपतिसम्पदः ॥ ५८॥ अप्रियोऽपि हि पथ्यः स्यादिति वृद्धानुशासनम् । वृद्धानुशासने तिष्ठन् प्रियतामुपगच्छति ॥ ५९॥ आजीव्यः सर्वभूतानां राजा पर्जन्यवद् भवेत् । निराजीव्यं त्यजन्त्येनं शुष्कं सर इवाण्डजाः ॥६॥ वश्यं कार्यसिद्धः । एतदुक्त भयति - दुप्पापार्थस्य प्रापणे प्राधान्येन बुद्ध्यादिगु- गन्नयं व्याप्रियते, परमात्मसात्करणे छन्दानुविधायित्वमिति ॥ १६॥ अस्यैव पूर्वार्दोक्तं व्यतिरेकेण स्फुटयन्नाह - अलसस्येति निरुद्योगस्य | अल्पदोपस्य सत्त्वहीनस्य । निर्विद्यस्य अश्रुतशास्त्रत्वानिर्बुद्धेः । एवञ्च सत्यकृता- त्मनः अनात्मवतः । मातापि न निष्पति पराङ्मुखी भवति, किं पुनरन्ये ।। ५७॥ इदानीमुभयाोक्तमेव सन्धाय फल प्रदर्शयन्नाह -ये शूरा इति । सः वोद्योगयुक्ता इत्यर्थः । विद्वांसः प्रकृष्टवुद्धित्वात् । सेवाविपश्चितः भर्नुचिचानु- विधायितया सेवाकुशलाः ॥ १८ ॥ अभियोऽपि हि पध्यः स्यादिति । यदापि स्वामिनि द्वेप्यः, तदापि तचित्तानुविधायित्त्वेनेय हितः स्यात् । स हि फालान्तरेण प्रियतामेति ॥ ५९॥ इदानी स्यामिनोऽनुजीविषु वृत्तमेकत्रिंशता श्लोकैराह-~आजीव्य इत्यादि । यथायथं जीयनसंविभागेनाजीव्यः स्यात् , अन्यथा निष्फलं कथं सेन्येत । यदाह-निराजीव्यमित्यादि ॥६॥ . 'गयोगाइ कस-ग-प. पाठः, २. 'तृचि' ग-घर-च. पार:

·संग: अष्टमं प्रकरणम् । कुलं वृत्तं श्रुतं शौर्य सर्वमेतन्न गण्यते । दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा जनो दातरि रज्यते ॥६१॥ अर्थार्थी जीवलोकोऽयं ज्वलन्तमुपसर्पति । क्षीणक्षीरां निराजीव्यां वत्सस्त्यजति मातरम् ॥ ६२ ॥ अहाँपयन नृपः कालं भृत्यानामनुवर्तिनाम् । कर्मणामानुरूप्येण वृत्तिं समनुकल्पयेत् ॥ ६३॥ काले स्थाने च पात्रे च न हि वृत्तिं विलोपयेत् । एतदृत्तिविलोपेन राजा भवति गर्हितः ॥६४॥ अपात्रवर्पणं जातु न कुर्यात् सद्विगर्हितम् । 'अपात्रवर्पणात् किं स्यादन्यत् कोशक्षयाहते ॥६५॥ कुलं विद्यां श्रुतं शौर्य सौशील्यं भूतपूर्वताम् । वयोऽवस्थां च संवीक्ष्य स्वाद्रियेत महामनाः॥६६॥ सर्वमेतन्न गण्यते प्राणधारणाक्षमत्वात् । दातरि रज्यते दानप्रतिर- द्धत्वाच्छरीरस्थितेः ।। ६१ ।। तदेव दृष्टान्तेन स्फुटयन्नाह ---अर्थार्थीति । ज्वलन्त विभृत्या । तन्मा भून्मय्यनाश्रयणमित्यनुजीविनां वृत्ति कल्पयेत् ।। ६२ ।। कथमित्यत्राह --- अहापयन्नित्यादि । वृत्तिकालमनतिपातयन् । अनुव- तिनां, नान्येषां "कर्मणा मुज्यते वृत्तिरि"ति न्यायात् । तत्रापि कर्मणामानुरूप्येण उत्तममध्यमाधमकर्मापेक्षयेत्यर्थः ॥ ६३ ।। काले स्थाने च पात्रे चेति । कार्तिक्यादिपर्वकाले । देवगृहादिस्थाने । श्रोत्रियादिपात्रे च । पूर्वजैः स्वयं वा कल्पितां वृत्ति न विच्छेदयेत् ॥ १४ ॥ पापिष्ठं वर्पणं दान सद्भिर्विगर्हित दृष्टादृष्टॉभानात् ॥ ६५ ।। आदरं च भृत्यानां गुणानवेक्ष्य फुर्यादित्याह -कुलमित्यादि । भूतपूर्वता 'शील शृ' क. पाठ.. २. 'कुलीने वा' स ग. पाठ:. ४. 'ययाय नृ' राग. पाठः. ५. 'अथांभा' डच, पार:- ३. 'वा' यग, पाठः. ६. 'न् सगुणानपेक्ष्य' हन्च, ·कागन्दफायनातिसारे [पञ्चमः कुलीनान नावमन्येत सम्यम्वृत्तान् मनस्विनः । त्यजन्त्येते हि भतरं मन्ति वा मानहेतवः ॥६७॥. गुणैरुदारैः संयुक्तान् प्रोन्नयेन्मध्यमाधमान् । महत्तों प्राप्नुवन्तरते वर्द्धयन्ति नरेश्वरम् ॥ ६८ ॥ उत्तमाभिजनोपेतान् न नीचैः सह वर्द्धयेत् । कृशोऽपि हि विवेकज्ञो याति संश्रयणीयताम् ॥१९॥ निरालोके हि लोकेऽस्मिन् नासते तत्र पण्डिताः। जात्यस्य हि मणेर्यत्र काचेन समता मता ॥ ७० ॥ विश्राम्यन्ति महात्मानो यत्र कल्पतसविध । सश्लाघ्यो भवति श्रीमान सत्सेंम्भोगफलाः थियः ॥७१॥ पितृपैतामहताम् । यया वार्द्धकम् । अवस्था कार्यसम्भववशात् । स्वाद्रियेत, यथा ते तुप्येयुः ॥६६॥ नावमन्येत । यदि नाद्रियेत सम्यग्वृतान् विद्याश्रुतादिगुणयुक्तान् | मानहेतव इति । मान एव हेतुर्यां त्यागे घाते च ॥१७॥ मध्यमाधमान् इति । एतदुक्त भवति । मध्यमाधमकर्ममु ये नियुक्ताः, तानुत्तमगुणैर्युतान् नीचान् । प्रोन्नयेद् उत्तमकर्ममु समारोपयेत् । ते हि महत्ता प्रामुवन्तो राजान बर्द्धयन्तीति ।। ६८॥ उत्तमान् अभिजनयुक्तान् । नीचैः सह न वर्द्धयेत् तत्तुल्यमानान् न कुर्यात् । एवञ्च सति विवेकज्ञत्वाद् बन्धुमित्रसजनानामाश्रयणीयो भवति । यदाह -- शोऽपि क्षीणोऽपि, किमुत सम्पूर्णकोशबलः ॥ ६९ ]] निरालोक इति । अस्मिन् लोके यो न विवेकज्ञ, तत्र नासत इति सम्बन्धः ॥७०॥ आश्रयणफलमाद-विश्राम्यन्तीत्यादि । कल्पतराविवेत्यायिण आश्र- यसाफल्यं दर्शयति ॥ ७१॥ १. 'नुना' इति मूलदोशेषु पाठ . २. 'स्व' सग. पाठ.. ३. 'जी' क. पाठ १. 'सयोग' क. पाटः,

·निति कर्मसूद्योगप्रमुखा गुणा व्याप्रियन्त इति दर्शयति । सर्वकर्मसु उत्तममध्य-
तत्रानेफत्वात् कर्मणा न सर्वः सर्व वेत्तीत्याह-यो यद्वस्त्वित्यादि ।
अदोपविषयप्राप्ताविति । यथान्तरात्मा रूपाद्यर्थीपभोगमिन्द्रिय. साधयन् स्वरिपय
एवेन्द्रियं प्रवर्चयति तद्योग्यत्वाद्, एव राजापीन्द्रियस्थानीयमध्यक्षार्मसिद्धये
तद्विपय एव कर्मणि नियोजयेत् । तथाहि अक्षवदधिक्रियन्त इत्यध्यक्षाः ॥७५॥
तैयादीयमानानामर्थानां कोशगृहं कोष्ठागार पण्यागारं च । तत्र कोष्ठा-
गारस्य प्रधानत्वात् तव्यापारमाह-कोष्ठागार इत्यादि । कोष्ठमुदरं
सर्गः
अष्टम प्रकरणम् ।
लक्ष्म्या लक्ष्मीवतां लोके विकासिन्यापि किं तया।
बन्धुभिश्च सुहृद्भिश्च विस्रब्धं या न भुज्यते ॥७२॥
आयद्वारेषु सर्वेष कुर्यादाप्तान् परीक्षितान् ।
आददीत धनं तैस्तु भास्वानुरिवोदकम् ॥७३॥
अभ्यस्तकर्मणस्तज्ज्ञान् शुचीन् शुद्धार्थसङ्गतान् ।
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु ॥७॥
यो यद् वस्तु विजानाति तं तत्र विनियोजयेत् ।
अशेषविषयप्राप्ताविन्द्रियार्थेप्विवेन्द्रियम् ॥७५ ॥
कोष्ठागारेऽभियुक्तः स्यात् तदायत्तं हि जीवितम् ।
नात्यायं च व्ययं कुर्यात् प्रत्यवेक्षेत चान्वहम् ॥७६ ॥
विकासिन्यापि प्रकृप्टयापीत्यर्थ ॥ ७२ ॥
एवं स्वानुरूपप्रतिपत्त्या सम्मानितानामिदानी यथाहै फर्मनियोगमाह -
आयद्वारेष्वित्यादि । शुल्कदण्डपीतवाहादिप्यायस्थानेषु । कुर्यात् स्थापयेत् ।
तेभ्यो द्रव्यस्यादानाद् आप्तान् अविसवादकान् । परीक्षितान् उपधाभिः । उरिव
रश्मिभिरिवायुक्तकैः ॥७३॥
किंविशिष्टान् पुनस्तान् कुर्यादित्याह - अभ्यस्तकर्मण इत्यादि । प्रयो-
गतो बहुधा
हटकर्मणः । तज्ज्ञान अर्थतः । शुचीन उपधाशुद्धान् । शुद्धार्थसङ्ग-
तानिति । विज्ञातेन ससयायकादिकरणवर्गेणाधिष्ठितानित्यर्थः । उद्योगसम्पन्ना-
माघमेषु ॥ ७४ ॥

·८२ कामन्दकोयनातिसारे [पञ्चमः कृपिर्वणिक्पथो दुर्ग सेतुः कुञ्जरबन्धनम् । सन्याकरो बनादानं शुन्यानां च निवेशनम् ॥७७ ॥ अष्टवर्गमिमं साधु स्वस्थवृत्तं विवर्द्धयेत् । जीवनार्थमिहाजीव्यैः कारयेत् करणान्वितैः ॥ ७८ ।। यया ययेह बर्खेत वृत्त्या क्षीणोऽपि पार्थिवः। तस्यां तस्यां न संरोधं कुर्यात् पण्योपजीविनाम् ॥७९॥ .. दगारं तत् कोष्ठागार, तत्र अभियुक्त आदृतः स्यात् । अत्यायं चेति आप्रमति- क्रान्तम् आयादधिकमित्यर्थः । प्रत्यवक्षेत चान्वहम् कियदद्य दातव्यं दापित चेति ॥ ७६ ॥ यत्कर्मप्रतिबद्धाश्यायाः स्युः, तानि कर्माण्याह ----कृपिरित्यादि । कृषिः पूर्वमध्यापरावापसस्यनिप्पत्त्ये कर्म । वणिक्पथः स्थलपथो वारिपथश्च । दुर्ग पर्वतादि । सेतुबन्धः सस्यनिप्पत्ये जलाधारवन्धनम् । अस्मात् कर्पण भिन्नमिति प्रथमं कृषिग्रहणम् । आचार्यम्तूभयो. सस्यफलत्यात् कर्षणं सेतावैवान्तर्भाव्य सप्तवर्गमुपदिष्टवान् । तद्यथा “दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनक- माणी" (कौटि. अर्थ. ७-१-९९)ति । कुञ्जरवन्धनं प्राप्यादिपदाष्टकम् । खन्यन्त इति खनय. सुवर्णरजतादयः तेषामाकरः क्षेत्रम् । वनादानं सारदादिच्छेदनम् । शून्यानां निवेशनम् उद्वासितानाम् अनिविष्टपूर्वाणां वा भूमिभागानामध्यासनम् ।। स्वस्थवृत्तमिति । स्वस्थावस्थायां राज्ञा प्रवमानत्वादएवर्गस्य । तद् जीव- नार्थम् अकृतं कारयेत् कृतं च विवर्द्धयेत् । इहेति स्वभूमौ । आजीव्यैः आस्वायैः, यैक्षितमपि पुनर्दास्यत इत्यर्थः । करणान्वितैः सङ्घयायकलेसकादिवपितैः॥७॥ पण्यागारमधिकृत्य परभूमिजपण्यादानोपायमाह-ययेत्यादि । एतदुक्तं भवति--स्थलजलपण्योपजीविनां माणिजकानां परदेशात् संव्यवहारार्थभिहागतानां वृत्तिमनुचिताठानेन न विरोधयेद् मा भूत् परमूमिजपण्यक्षयादिहायापन- मिति ॥ ७९॥ १. 'त' इति मूलकोशेष पाठः, २. 'दयदयादातव्य भावित' व स-ग-घ. पाठः, ·'सर्गः] ८३ अष्टम प्रकरणम् । सुसंरक्षेत निपुणः सस्यं कण्टकशाखया । फलाय लगुडः कार्यों दस्युभोग्यमिदं जगत् ॥ ८ ॥ आयुक्तकेभ्यश्चोरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयम् ॥ ८१ ।। पञ्चप्रकारमप्येतदपोह्य नृपतिर्भयम् । आददीत फलं काले त्रिवर्गपरिवृद्धये ॥ ८२ ॥ . यथा गौः पोल्यते काले दुह्यते च तथा प्रजा। सिच्यते चीयते चैव लना पुप्पप्रदा यथा ॥ ८३ ॥ आस्रावयेदुपचितान् साधु दुष्टेवणानिव । आयुक्तास्ते चे वरन् अग्नाविव महीपतौ ॥ ८४ ॥ स्वभूमिजसस्येषु का प्रतिपत्तिरित्याह –सुसंरक्षतेत्यादि । कण्टकशाख- येति । प्रजातोदनाद् ग्रामकण्टकाचोरादयः, पामपवारणेन । लगुडः कार्य इति । लोकेन सड्गृहीतेषु सस्येषु फलार्थो दण्डः पातनीयः परिभोगार्थ च, अन्यथा घत्युपचितो लोको न भोग्यः स्यात् ।। ८० ॥ अस्यैव श्लोकस्य पूर्वार्द्धमधिकृत्याह आयुक्तकेभ्य इत्यादि । आयु- क्तकाः अधिकृताः । परे शत्रवः । राजवल्लभः स्यालादिः । पृथिवीपतेर्लोभ एपः ॥ उत्तरार्धमधिकृत्याह - आददीत फलमिति । काले सस्यनिप्पत्ती सत्याम् ।।८२॥ तदेव दृष्टान्तेन प्रतिपादयन्नाह --- यथा गौरित्यादि ॥ ८३ ।। कृतकर्मसु चायुक्तकेषु विधिमाह --- आसावयेदित्यादि । साधु सम्यग् वः- रन् अमाविव । यथाहुः 'प्रवणा' सग. पाठः। 'ण' क.पाठ २. 'का' स-ग पाठ 3. ४. 'तु' क. पाट.. ५. अवतारिका न पमते क स. पुस्तक्यो.. इतर प्रमाण मृग्यम् ।

·कामन्दकीयनीतिसारे स्वल्पमप्यपकुर्वन्ति ये पापाः पृथिवीपतौ।- ते वह्वाविव दह्यन्ते पतङ्गा मूढचेतसः ॥ ८५ ॥ संवर्द्धयेत् तथा कोशमाप्तैस्तज्ज्ञैरधिष्ठितम् । काले चास्य व्ययं कुर्यात् त्रिवर्गप्रतिपत्तये ॥ ८६ ॥ धर्मार्थ क्षीणकोशस्य कृशत्वमपि शोभते । सुरैः पीतावशेषस्य शरद्धिमरुचेरिव ॥ ८७ ॥ बृहस्पतेरविश्वास इति शास्त्रार्थनिश्चयः । विश्वासी च तथा च स्याद् यथा संव्यवहारवान् ॥ ८८ ॥ विश्वासयेदविश्वस्तं विश्वस्त नातिविश्वसेत् । यस्मिन् विश्वासमायाति विभूतेः पात्रमेव सः ॥ ८९ ।। "अत्यासन्ना विनाशाय दूरस्था न फलपदाः । तस्माद् योगेन संसेव्या भृत्यैः पार्थिववहयः" । इति । ननु च स्वामिनो वृत्तिरधिकृता । सत्यम् । सैवानुजीविद्वारेण कथ्यते आयु. क्तकेप्वग्निवद वर्तेत । येऽपकुर्वन्ति तान् पतङ्गानिव दहेदिति ।। ८४ ॥ तदेव दर्शयति स्वल्पमित्यादिना ॥ ८५ ॥ कोशव्यापारमाह --- संवर्द्धयेदित्यादि । तज्जैः कुशलैः । काले चेति । त्रिवर्गसाधनकाले ॥८६॥ धर्मार्थ क्षीणकोशस्य कृशत्वं शोमते, धर्मेण पुनरापूर्यमाणत्वात् । यथा सुरैः सुपुम्णया नाड्या कृष्णपक्षे पीतावशेपस्य चन्द्रमसः पुनरिडया नाड्या शुक्ल- पक्षे तैरेव पूरणम् । कामात् तु क्षीणम्य पूरणाभावान्न कृशत्वं शोभते । तथार्था- दपि क्षीणस्य, यद्यर्थो न निष्पन्नः स्वल्पो वा स्यात् ।। ८७॥ एवमनुजीविषु वर्तमानोऽपि न विश्वसेदित्याह ---बृहस्पतेरित्यादि । यथा संव्यवहारवानिति । यावता परो विश्वसिदि तावन्मात्र विश्वसेदित्यर्थः ॥ ८॥ तदेय स्फुटयति ~विश्वासयेदित्यादिना । विभूतेः पात्रमेव स इति । स पतिविश्वस्तत्वाद् राज्ञो यद्यदिच्छति तत्तदामोति ।। ८९॥ १. 'य कार्यखि' स-ग. पाठ.. २. 'अविश्वासीत'क पाठः, १.नविश्वसेद'ख. Y. 'ले' मूलकाशेष पाठः ५. ''क्स ग घ. पाठः, ग पाटी ·सर्गः] अष्टम प्रकरणम् । प्रादुभवन्त्यर्थसमं यस्माचित्तान्यनुक्षणम् । तस्माद् योगीव सततं तानि पश्येत् समाहितः ॥९॥ स्वनुगतपरितोपितानुजीवी मधुरवचाश्चरितानुरक्तलोकः। सुनिपुणपरमाप्तसक्ततन्त्रो भवति चिरं नृपतिः प्रदीप्तरश्मिः ॥ ११ ॥ (इति स्वाम्यनुजीनिवृत्त नामाष्टम प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे साम्यनुजीवित्तं नाम पञ्चमः सर्गः । अनुजीविना च चित्तानित्यत्वात् कस्य कोऽभिप्राय इति योगिवन्निरूपयेत् यदाह-प्रादुर्भवन्तीत्यादि । अर्थसम कार्यतुल्यम् । यथा यथा कार्य प्रतिक्षण विलक्षणमुत्पद्यते, तथा तथा तद्वदभिप्राया अपीति ॥ ९० ॥ स्वामिवृत्तफलमाह - स्वनुगतेत्यादिना । स्वविधेया स्ववृत्त्या परितो- पिता स्वामिवृत्त्यानुजीविनो यस्येति विग्रह । लोक प्रजा । सुनिपुणपरमाप्तसक्त तन्त्र इति । सुनिपुण शास्त्रकलासु, परमम् उत्कृष्टम् आप्तम् अविसवादक सक्तम- नुवद्ध तन्त्र स्वसैन्य यस्येति समास । रश्मि प्रतापो भूतिर्वा ॥९१ ।। (इति स्वाम्यमुनीविवृत्त नामाष्टम प्रकरणम्) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकाया जयमङ्गलाया स्वाम्यनुजीविवृत्त नाम पञ्चमः सर्गः।

·(पष्टः अथ पष्टः सर्गः। । * ९-कण्टकशोधनप्रकरणम् * लोके वेदे च कुशलः कुशलैः परिवेष्टितः । आवृतश्चिन्तयेद् राज्यं सवाद्याभ्यन्तरं नृपः ॥ १ ॥ आभ्यन्तरं शरीरं स्वं बाह्यं राष्ट्रमुदाहृतम् । अन्योन्याधारसम्बन्धादेकमेवेदमिप्यते ॥ २ ॥ राज्याङ्गानां तु सर्वेषां राष्ट्राद् भवति सम्भवः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन राजा राष्ट्र समुन्नयेत् ॥ ३॥ लोकानुग्रहमन्विच्छन् शरीरमनुपालयेत् । राज्ञः संरक्षणं धर्मः शरीरं धर्मसाधनम् ॥ ४ ॥ एवमनुगतै परितोपितैश्यानुजीविभिः परिवारितः सबाह्याभ्यन्तरं राष्ट्र नि- रूपयेत् , यथा स्वपरर्नोपहन्यत इति तदुपघातप्रतिविधानाय सर्गद्वयमुच्यते । तदेवाद्यश्लोफेन दर्शयति-लोके वेदे च कुशल इति । दृष्टव्यवहारो दृष्ट- शास्त्रश्चेत्यर्थ । स हि पापानिप्पन्नपि न सक्लिप्रचित्तो भवति । कुशलैरनुजी- विभि ॥१॥ शरीरं स्वमिति । स्वामिप्रकृतिरित्यर्थः । बाह्यं राष्ट्रमुदाहृतम् अमात्या- दिकम् । राज्यशब्द समुदायवृत्तिरप्यवयवेषु वर्तते देहपादवत् । बाह्याभ्यन्तर- भावेन कल्पितमप्येकमेवेदमिप्यते अन्योन्याश्रयायिभावाद् रथवत् ॥ २॥ तर बाह्यं राष्ट्र प्रधान, शेषाणां तत उत्पतेरित्याह - राज्याह्नानामिति । उक्तध " कोशो दण्डः कुष्य विष्टिर्वाहनं निचयाश्च जनपदादुत्तिष्ठन्ते तेपाम- भावो जनपदाभावे स्वाम्यमात्ययोश्चानन्तर" (कौटि. अर्थ. ८.१.१२७) इति । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन राष्ट्रमेव प्रसाधयेत् कण्टकोद्धरणेन ॥ ३ ॥ स्वदारीरसंरक्षणं चास्य लोकसंरक्षणार्थमेवेत्याह -- लोकानुग्रहमित्यादि । १. 'वारितः', पाठ २ 'मुच्यते' सग पाठः. .

·नवमं प्रकरणम् । सगः] ८७ धामारेभिरे हिंसामृपिकल्पा महीभुजः । तस्मादसाधून धर्माय निनन् दोपैन लिप्यते ॥५॥ धर्मसंरक्षणपरो धर्मायार्थ विवर्द्धयेत् । ये ये प्रजाः प्रवाधेरन् तांस्तान् शिप्यान्महीपतिः ॥६॥ यमार्याः क्रियमाणं हि शंसन्त्यागमवेदिनः। स धर्मो यं विगहन्तैि तमधर्म प्रचक्षते ॥ ७ ॥ धर्माधर्मी विजानन् हि शासनेऽभिरतः सताम् । प्रजा रक्षेन्नृपः साधु हन्याच्च परिपन्थिनः ॥८॥ लोकानुग्रहं लोकपालनम् । शरीरमनुपालयेत् , तस्य ह्यसंरक्षतो दूप्यैः शरीरोप- घातात् । यद्येवं तर्हि किं लोकसंरक्षणेनेत्याह-राज्ञः संरक्षणं धर्म इति । स च शरीरसाध्य इत्यानुपङ्गिकं शरीरपालनम् । तस्मात् प्रधानत्वाद् राष्ट्र एवं कण्टकशोधनमस्मिन् सर्गेऽभिधीयत इति प्रकरणक्रमः ॥ ४ ॥ तत्रापि हिंसा काचित् क्रियमाणा धर्माऱ्या भवतीत्याह - धामित्यादि । धर्मादनपेतां हिंसां पश्वालम्भनवत् । ऋषिकल्पा मन्वादयो राजानः । असाधून प्रजावाधकान् पापात्मन असाधुतयैव । दोपैन लिप्यते, तेषां निग्रहेण भूयसो जनस्यानुग्रहाद् व्याघ्रादिधातवत् ॥५॥ कान् पुनस्तान् हन्यादित्याह - धर्मसंरक्षणपर इत्यादि । यथायथ लोक- स्येज्याध्ययनादिको धर्मः संरक्ष्यः । धर्मायेति । आत्मनो राजसूयादिप्रवर्तना- र्थम् । विवर्द्धयन् आर्जयन्नित्यर्थप्राप्तम् । ये ये प्रजा बाधेरनिति । अप्रबाधक- शासने तु स्यादेव दोपलेपनमिति भावः ननु शिष्टसंरक्षणं तावद्धर्मो युज्यते, अशिष्टनिग्रहस्तु कथमिति चेद् आ- गमप्रामाण्यात् ,यदाह - यमार्या इत्यादि । यमित्यशिष्टनिग्रहम् । आर्याः ये उपा. यविकल्पे कृतलक्षणाः । यं विगर्हन्ति शिष्टनिग्रहम् ॥ ७ ॥ धर्माधर्मी विजाननिति । सद्भिः शंसितगर्हितावेती विजानन् । शासने- ऽभिरतः सतां करणीयमिदं, नेदमित्यस्मिन् वृद्धानुशासने स्थितः । परिपन्थिनचो. रादिकण्टकान् ॥ ८॥ २. ‘न्ते'सग. पाठः, १. 'हन्यान्म' राग. पाठः ·कामन्दकीयनीतिसारे राज्योपघातं कुर्वीरन् ये पापा सजवल्लभाः । एकैकशः संहता वा तान् दृप्यान् परिचक्षते ॥९॥ टूप्यानुपांशुदण्डेन हन्याद् राजाविलम्बितम् । प्रदृष्य वा प्रकाशं हि लोकविद्वेपमागतान् ॥ १० ॥ राजा रहसि दूप्यं हि दर्शनायोपमन्त्रयेत् । गृढशस्त्रा विशेयुस्तं पश्चादासजिता नराः॥११॥ विश्वस्ता हि विचिन्वीयुःस्थाः कक्ष्यान्तरागतान् । ते शस्त्रग्राहिणो ब्रूयुः प्रयुक्ताः रम इति स्फुटम् ॥१२॥ इत्यादि दूप्यान् सन्दूप्य प्रजानामभिवृद्धये । विनयञ्छ्यिमुत्कर्ष राजा शल्यं समुद्धरेत् ॥१३॥ दूप्या अपि राज्यतोदनात् कण्टका हन्तव्या इत्युपदिशन्नाह - राज्योप- घातमित्यादि । राजवल्लभा' प्रागेव दोपोत्पत्तेः, दोषोत्पत्ती तु राज्ञो दूपणार्हाः दृष्याः॥९॥ ते तु दृढभक्तिताख्यापनार्थ प्रकाशं न हन्तव्या इत्याह -- दूप्यानुपांशु- दण्डेनेति । विषशस्त्रादिना हन्यादेवाविलम्बितम् , अन्यथा त एवैनं प्रतीपं हन्युः । प्रदूप्य वेति । दोपेण लोफविद्विष्टान् कृत्या प्रकाशं वा हन्यात् ॥ १० ॥ तद्रूपणोपायमाह --राजेत्यादि । रहसि विविक्ते दर्शनायोपमन्त्रयेद् आहयेत् । गूढशम्ना अदृश्यास्त्राः विशेयुः । तमिति रहोदेशम् । राजमणिहिताः पश्चादासन्जिताः दूप्यस्य पृष्ठतः संश्लिष्टाः ॥ ११ ॥ विश्वस्ता इति गूदशस्त्रैः प्राक् कृतसझा नादौवारिकाः । विचिन्वीयुः अन्त.मवेशाय शोधयेयुः । कक्ष्यान्तरागतान् मध्यमकक्ष्याप्राप्तान् । प्रयुक्ताः स्म इति दृष्येण भी राजवधार्थम् ॥ १२ ॥ सन्दप्य मनानामभिद्धये । एवञ्च नामादुष्टदूपणं नाधर्माय । विनयन् विविधप्रकारेणोत्कर्ष नयन् । श्रियम् आत्मन. प्रजायाश्च । शल्यमुद्धरेद् दण्डेना अन्यथा कण्टकमालितथा प्रजा क्षीयमाणा कथ फलाय स्यात् ॥ १३ ॥ १. 'निनापुः प्रिय ' इति मूलकोशेष पाट:. २ अप्रकाश ह' डच. पाट'. ३. 'य आ' " - फरा. पाठ:.

·संग] नरम प्रकरणम् । यथा बीजाकुर सूक्ष्मः परिपुष्टोऽभिरक्षितः। काले फलाय भवति साधु तहदियं प्रजा ॥ १४ ॥ उद्देजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । तस्माद् यथाहतो दण्डं नयेत् पक्षमनाश्रितः॥ १५ ॥ (इति कण्टकशोधन नाम नरम प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे कण्टकशोधनं नाम पठः सर्गः । तदेव प्रतिपादयन्नाह ---- यथेत्यादि । तद्वदिति अभिरक्षिता परिपुष्टा च ॥ १४ ॥ तत्रापि यथापराधदण्डप्रणयनेनैवाभिरक्ष्यते नान्यथेति प्रागुक्तमप्यर्थ पुन- दृढीकरणार्थमाह- उद्वेजयतीत्यादि । पक्षमनाश्रित्य इच्छाद्वपापपाम्य ॥१५॥ (इति कण्ठक्शोधन नाम नवम प्रकरणम्) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपञ्चकाया जयमङ्गलाया कण्टकशोधन नाम पठः सर्गः।

·[सप्तम अथ सप्तमः सर्गः। + १० राजपुनरक्षगप्रकरणम् मैं प्रजात्मश्रेयसे राजा कुर्वीतात्मजरक्षणम् । लोलुभ्यमानास्तेऽर्थेपु हन्युरेनमरक्षिताः ॥ १॥ राजपुना मदोन्मत्ता गजा इव निरङ्कुशाः । भ्रातरं वापि निम्नन्ति पितरं वाभिमानिनः ॥२॥ राजपुत्रैर्मदोन्मत्तैः प्रार्यमानमितस्ततः । दुःखेन रक्ष्यते राज्यं व्याघ्राघातमिवामिपम् ॥ ३ ॥ रक्ष्यमाणा यदिच्छिद्रं कथञ्चित् प्राप्नुवन्ति ते। सिंहशाबा इव मन्ति रक्षितारमसंशयम् ॥ ४॥ ? इदानीमाभ्यन्तरगज्योपघातप्रतिविधानमम्मिन् सर्गे प्रकरणद्वयनोच्यते । तत्र स्वशरीरोपघात स्वेभ्य पुत्रदारम-व्यादिभ्य परेभ्यश्च सामन्ताटविकेभ्य । तत्र कटकसधर्माणो राजपुता जनकभक्षा इति तेपामेव तावद् रक्षणमुच्यतेऽष्ट- मि श्लोक । प्रजेत्यादि । तोलुभ्यमाना अत्यर्थ (गई गृध्य)माना 1 अर• क्षिता इति असरक्षिता । दूरक्षिताश्च हम्युरिति सामर्थ्य सिद्धम् ॥ १ ॥ तदेव दृष्टान्तेन म्फुटय नाह-राजपुत्रा इत्यादि । निरङ्कुशा अनि- यमिता * ॥ २॥ माय॑मानमितस्ततः सर्वोपाय प्राय॑मानम् ॥ ३॥ रक्ष्यमाणा इत्यादि । नारक्षिता । राज्ञा सुष्छु रक्षाया , अन्यथा स्व. वधीय कृत्योत्यापनया यतन्त इति ॥ ४ ॥ २ 'धौपायरया यापनाय यतन्त इति दर्शयति' डच पाठ * एतदनन्तरम् (उ)भय स्वमेति राज्यमा राज्ञा नियन्तु न शस्यन्ते' इत्यधिक इच पुस्तस्यो पयन १ चा' पाठ ·सर्गः] ११ दशमं प्रकरणम् । विनयोपग्रहान् भूत्यै कुर्वीत नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विनश्यति ॥५॥ विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्येऽभिषेचयेत् । दुष्टं गजमिवोद्वृत्तं कुर्वीत सुखबन्धनम् ॥ ६ ॥ राजपुत्रः परित्यागं सुदुर्वृत्तोऽपि नार्हति । क्लिश्यमानः स पितरं परमाश्रित्य हन्ति हि ॥ ७ ॥ व्यसने सज्जमानं हि क्लेशयेद् व्यसनाश्रयैः । तथा च क्लेशयेदेनं यथा स्यात् पितृगोचरः॥ ८ ॥ (इति राजपुत्ररक्षण नाम दशगं प्रकरणम् ) तद्रक्षणोपायमाह ---विनयोपग्रहानित्यादि । विनयेनोपग्रहो येपामिति विग्रहः । आदावेव विनयेनोपगृहीयादित्यर्थ । अन्यथा ह्यविनीतकुमारं राजकु- लम् अस्वामिप्रकृतिसम्पन्नं पराभियोगकाले निराश्रयत्वाद् विशीर्यते ॥ ५॥ विनीतम् आत्मसम्पन्नम् । औरसं कृतक्रियायां स्वयं जातम् । उवृत्तम् अ- विनीतम् । कुर्वीत सुखबन्धनं, न परित्यजेत् । सुखसंवर्धनेन सुपायेन बद्धो नितरां नाभिद्रुह्यति, पित्रा कल्पितत्तित्वात् ॥ ६ ॥ अन्यथा परित्यक्तः लिश्यमान परान् सामन्ताटविकादीनाश्रित्य पितरमेव हन्यादिति । यदाह-राजपुत्र इत्यादि ॥ ७ ॥ व्यसने सज्जमानमिति अतिसुखोपरुद्धत्ताद् व्यसने यदा सज्जते । व्यसनाश्रयैरिति । मृगयादिप्रतिवद्धरुपायरित्यर्थः । तद् यथा -- मृगयाकामं प्रति- रोधकन्यजनै कदर्थयेत् । इनकामं द्यून कारव्यजनः सरोधेन यापारुप्यादिख- लोकारेण । मद्यकामं मदनीययोगपानेन । परस्त्रीषु मनः कुर्वाणमार्यान्यजनाभिरम- ध्याभिः सोभिः शून्यागारे रात्री लेशयेद, यदनुभवान पुनः प्रवर्तत । पितृगो- चर इति पितुर्विधेयश्च स्यादित्यर्थः ।। ८ ॥ (इति राजपुत्ररक्षण नाम दाम प्रारम् ) . १. 'पितरं नारच, पार:

·कामन्दकीयनीतिसारे [सप्तमः * ११ आत्मरक्षितकाप्रकरणम् * याने शय्यासने भोज्ये पाने वस्त्रे विभूपणे । सर्वत्रैवाप्रमत्तः सन् बुध्येत विपदूषितम् ॥ ९ ॥ विषनरुदकैः सातो विपनमणिभूषणः । परीक्षितं समश्नीयाज्जाङलीविह्निपग्वृतः॥ १० ॥ भृङ्गराजः शुकश्चैव शारिका चेति पक्षिणः । क्रोशन्ति भृशमुद्दिमा विपपन्नगदर्शनात् ॥११॥ चकोरस्य विरज्येते नयने विपदर्शनात् । सुव्यक्तं माद्यति क्रौञ्चो म्रियते मत्तकोकिलः ॥ १२ ॥ जीवजीवस्य च ग्लानिर्जायते विपदर्शनात् । तेषामन्यतमेनापि समश्नीयात् परीक्षितम् ॥ १३ ॥ मयूरपृपतोत्सर्गीन्न भवन्ति भुजङ्गमाः। तस्मान्मयूरपृप्तौ भवने नित्यमुत्सृजेत् ॥ १४ ॥ इदानी सामान्येनैव स्वेभ्य. परेभ्यश्च शरीरोपघातत्राणार्थमात्मरक्षित प्रकरणमुच्यत - - यान इत्यादिना अन्थेन । सर्वत्रैवाप्रमत्तः स्यात् , पानादिषु । स्वपरैर्विपशस्त्रादिप्रणिपातसम्भवात् । बुध्येत वक्ष्यमाणपरीक्षया ॥९॥ तायाह विशत्या लोकैः । विपरित्यादि । विपनापधिसंसर्गाद् विपाः । पिसो मणिर्वजमुक्तादिः । जाइलायिद यो दष्टोपलक्षितविषतन्त्रविद् भिपक्, अष्टाहायुर्वेदविदिति यावत् ॥ १० ॥ भृगराजः पक्षिविशेषः ॥ ११ ॥ रिज्यते स्वभावण यागात् । माद्यति विहलामवति ।। १२ ।। ग्लानिर्दीनता ॥ १३ ॥ पृषतो मृगविशेषः । न भवन्ति भुजामाः तैर्भक्ष्यमाणत्वात् ॥ १४ . 'न'र-7 पाठ. •. 'द् जाइलोपियोपलक्षिनो विपतन्त्रविद् यो' क-प इन्च पाट ·सर्गः एकादशं प्रकरणम् । भोज्यमन्नं परीक्षार्थ प्रदद्यात् पूर्वमग्नये । वयोभ्यश्च ततो दद्यात् तत्र लिङ्गानि लक्षयेत् ॥ १५ ॥ धूमाचिर्नीलता वह्नः शब्दस्फोटश्च जायते । अन्नेन विपदिग्धेन वयसां मरणं भवेत् ॥ १६ ॥ अक्लिन्नता सोदकत्वमाशु शैत्यं विवर्णता । अन्नस्य विपदिग्धस्य तथा स्निग्धत्वमेव च ॥ १७ ॥ व्यञ्जनस्यौशु शुष्कत्वं कथनं श्यामफेनता। गन्धस्पर्शरसाश्चैव नश्यन्ति विपदूपणात् ॥ १८ ॥ छायातिरिक्ता हीना वा द्रवे च विपदूपिते । दृश्यते राजिरूळ च फेनमण्डलमेव च ॥ १९ ॥ रसस्य नीला पयसश्च ताम्रा मद्यस्य तोयस्य च कोकिलाभा। श्यामाच दनो विपदूपितस्य मध्ये भवत्यूर्ध्वगता चरेखा॥२०॥ पूर्वमग्नये वयोभ्यश्च दद्यात् , परीक्षार्थ बलिहरणाचारानुवर्तनार्थ च ॥१॥ धूमाचिर्नीलतेति । धूमस्यार्चिपा च नीलत्वम् । स्फोट. चटचटाशब्द. । वयसां पक्षिणा कामादीना बलिभुजाम् ॥ १६ ॥ अक्लिन्नता असम्यम्पाकता । सोढकत्वमिति सिक्थैकीभावः अवैशचं वा। आशु शैत्यम् अनुचितात् कालादित्यर्थ । विवर्णता शाल्योदनस्य मलिनता । स्निग्धत्वं मेचकत्व मयूरकण्टसदृशत्वम् ॥ १७ ॥ व्यञ्जनस्य सूपादेः । कथन तकादिकस्यैवामिवियोगादुत्कथनम् । श्या- मता अविदग्धेऽपि तत्प्रदेशे । सफेनता वहश्चिरावतारितम्यापि ॥ १८॥ छाया स्वप्रतिबिम्बम् । द्रवे यूपादौ । राजिमी उपरिरेखा । फेनमण्डलं सिध्यमानावस्थायामिव ॥ १९ ॥ राजिविशेषमाह - रसस्येत्यादिना । इक्ष्यादिरसस्य । पयस क्षीरस्य । श्यामा वैदूर्यवर्णा ॥ २०॥ २. 'योममिग्धमेक पाट ५ 'स्याद् वि' पाठ 1. 'स्वि'क पाठ ४. 'ने' क पाउ. 'स्य च शु' क. पाट.. ६. 'विषयो' र राग घ पाट.

·काम दकीयनीतिसारे [सप्तम आर्द्रस्य सर्वस्य भवेत्तु सद्यः प्रम्लानभावो विपदूपितस्य । उत्पकता काथविनीलता च प्रेश्यामता चेति वदन्ति तज्ज्ञाः॥ शुप्फस्य सर्वस्य विपोपदेहाद विशीर्णता चाशु रिवर्णता च। खरं मृदु स्यान्मृदुनः खरत्व तदन्तिके चारपकजन्तुघातः ॥ प्रावारास्तरणानां च श्याममण्डलकीर्णता। तन्तूनां पक्ष्मणां लोम्नां स्याद् भ्रंशश्व विपाश्रयात् ॥ २३ ॥ लोहानां च मणीनां च मलपड्कोपदिग्धता । प्रेभावस्नेहगुरुतावर्णस्पर्शवधस्तथा ॥ २४ ॥ संशुप्फश्यामवक्रत्वं वाग्भड़ो जृम्भण मुहुः । स्खलनं वेपथुः स्वेदो ह्यावेशो दिग्विलोकनम् ॥ २५ ॥ आईस्येति । दाडिमादे । सद्य प्रदानभाव आशु कृष्णत्वम् । उत्पक्ता पूतिभाव । पाथता द्रवीभाव , नीलभार अरनीफलाना यार्ण्यम् । प्रश्यामता वैवर्ण्यम् ॥ २१ ॥ शुप्फस्य पलूरादे । आशु शीर्गता हुतमययररिशरणम् । विर्णता उचितवर्णपरिवृत्ति । खर कठिन नाल्केिररादि । मृदुन कदरीफलादे । तदन्तिक इति । यथोक्ताहारजानस्य पार्थे । अल्पकजन्तुधात विपवायुस्पर्शप्राणादिमिर्मक्षि कादिमरणम् ॥ २२॥ पावारास्तरणानामिति । कार्पासाविश्वस्लामिजातानाम् । श्यामम ण्डलकीर्णता अनातपशुष्माणामिव विवर्णमण्डलारार्णता । तत्र ता-तचाना तन्तु- अश, पुप्पटलपर्णफम्बलादीना पक्ष्मघ्रश , ऊचर्मगयाना लोमश इति ॥२३॥ लोहानां सुवर्णादीनाम् । मणीना रफदिमागेनाम् । मलपङ्कोपदिग्धता मरपकेनावरिप्तता । प्रभार स्वझायसाधनमामयम् । सेह निग्धता ॥ २४ ॥ पिपदस्य परिहारार्थ तन्निग्रहार्य च रिज्ञा याह -सशुफेत्यादिना । श्यामत्व विनर्णता । वाग्भग वाचि प्रतिधि । रख उन समेऽपि | आवेश परवशता ।। २५ ॥ . 'स के पाठ २ प्याक पाट ३ 'ख राग पाठ परव', सगप पाठ ·सर्गः] एकादशं प्रकरणम्। स्वकर्मणि स्वभूमौ स्यादनवस्थानमेव च । लिङ्गान्येतानि निपुणं लक्षयेद् विपदायिनाम् ॥ २६ ॥ औषधानि च सर्वाणि पानं पानीयमेव च । तत्कल्पकैः समास्वाद्य प्राश्नीयाद् भोजनानि च ॥२७॥ प्रसाधनादि यत्किञ्चित् तत् सर्व परिचारकाः। उपनिन्युनरेन्द्राय सुपरीक्षितमुद्रितम् ॥ २८ ॥ परस्मादागतं यच्च तत्तत् सर्व परीक्षयेत् । स्वेभ्यः परेभ्यश्च तदा रक्ष्यो राजा हि रक्षिता ॥ २९ ॥ यानवाहनमारोहे ज्ञातं ज्ञातोपपादितम् । अविज्ञातेन हि पथा सङ्कटेन च न व्रजेत् ॥३०॥ . अनवस्थानं लक्ष्यमाणादन्यत्र गमनम् ।। २६ ॥ पानमिति । मदिरादि । तत्कल्पकैरिति । औपचं वैद्यैः, पानं पानीयं च तत्कर्मान्तिकैः, भोजनं सूपकारः परोपजापशुद्ध्यर्थ प्रतिस्वाद्य स्वयमश्नीयात् ॥२७॥ प्रसाधनादीति । प्रसाधनं शलाकाञ्जनादि । आदिशब्दात् क्षुरकर्तरी- सन्दंशादिपरिग्रहः । परिचारकाः प्रसाधककेशकल्पकादयः । उपनिन्युः अन्तर्व- शिकहस्तादादाय परिचरणार्थम् । सुपरीक्षितमुद्रितं प्राक् स्थापितम् ॥ २८ ॥ परस्मादिति । परगृहात् सामन्तादेर्वा शत्रोर्वा सकाशाद् । आगतमय. श्योपयोग्यम् । परीक्षयेत् स्वगृहोपकरणवत् । कस्मात् स्वपरोपकरणपरीक्षणमिति चेद्, राज्ञः सदा रक्षणीयत्वात् , यदाह --- स्वेभ्यः परेभ्यश्चेति । कस्माद् रक्ष्य इत्याह --- रक्षितेति । स हि लोकस्य पालयिता ॥ २९ ॥ तत्र यहिपियां रक्षामेकादशभिः श्लोफेराह -- यानेत्यादि । यानं शि- विका, वाहनम् अश्वादि । ज्ञातमात्मीयम् । ज्ञातोपपादितम् आप्तपुरुषोपनीतम् । सङ्कटेन एफयानमार्गेण ॥ ३० ॥ ,, 'तर सर्व मुप' क. पाठ.. २ मि.ग.घ.पाठः, ·कामन्दकीयनीतिसारे [सप्तमः वीक्षितादुष्टकर्माणमाप्त वंशक्रमागतम् । संविभक्तं च कुर्वीत जनमासन्नवर्तिनम् ॥ ३१ ॥ अधार्मिकांश्च क्रूरांश्च दृष्टदोषान् निराकृतान् । परेभ्योऽभ्यागतांश्चब दूरादेतान समाचरेत् ॥ ३२ ॥ महावातपरिभ्रान्ता परीतानाप्तनाविकाम् । अन्यनौप्रतिबद्धां वा नोपेयान्नाबमातुराम् ॥ ३३ ॥ परितापिषु वासरेपु पश्यस्तटलेखान्तिकमाप्तसैन्यचक्रः। सुविशोधितमीननक्रजालं व्यवगाहेत जलं सुहृत्समेतः ॥३४॥ गहनानि विसर्जयेद विशुद्धं बहिरुद्यानधनं ममभ्युपेतः। विहरन् मधुर वयोनुरूपैन च मायेद विषयोपभोगरागात् ॥ ३५ ॥ चीक्षितादुष्टकर्माणं । यद् विश्वासकर तददुष्कर्म, तद् दृष्टं यस्य । वंश- क्रमागत मौलम् । सविभक्तं जीवनेन ।। ३१ ।। ऋरान् तीक्ष्णपुस्पान् । निराकृतान् दानमानावक्षिप्तान् । परेभ्योऽभ्याग- तान् शरणागतान् रक्षणीयान् , कारणागतान् कारणागतत्वात् तर्कणीयान् । दूरेण समाचरेत् नासन्नवर्तिनः कुर्यादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ (अभिग्रहो नियमनम् अनभिते बाते मितमही गनुप्यसञ्चारादित्यर्थः ।) नाविकः कर्णधारादिः । अन्यनौकाप्रतिवद्धां परनौभिर्गुणैः प्रतिबद्धत्वात् तद- नुसाराम् । आतुरां जर्जराम् ॥ ३३ ॥ परितापिविति । प्रेमिकेपु । मुहृत्समेतः मनासचिवैः परिवृतः ॥३४}] विशुद्धं व्यालग्राह्यादिभिरपनीतसपदिभयत्वात् । विहरन् क्रीडन् । मधुरं मन्दम् । न च मायेत् न प्रमत्त: स्यात् ॥ १५ ॥ १. 'विवर्जयेत्' इति मूठमोशेषु पाठ. २ 'समुद्भूना' क. पाठ. ४. १. सग. पाठा. ५. 'अभिप्रेते वासऽरितमाहिमनग्यमग्रारः स्यादि . ३. 'न्तामपरीक्षित मा'क पाठ सच. पाठ ·१७ सर्गः] एकादशं प्रकरणम् । सुविनीतसुवेषपृष्ठयानः सुखगम्या- मुचितां च लक्ष्यसिधै। सुपरीक्षितरक्षितान्तसीमां लघुकोष्ठस्तु मृगाटवीमुपेयात् ॥ ३६ ॥ कारयेद् भवनशोधनमादौ मातुरन्तिकमपि प्रविविक्षुः । आप्तशस्त्र्यनुगतः प्रविशेत् तत् सङ्कटे च गहने न च तिष्ठेत् ॥ ३७॥ पांसूत्करोत्कर्पिणि वाति वाते संसक्तधाराजलदे च काले। अत्यातपे वापि तथान्धकारे स्वस्थस्तु सन् न कचिदभ्युपेयात् ॥ ३८ ॥ निर्गमे च प्रवेशे च राजमार्ग समन्ततः। प्रोत्सारितजने गच्छेत् सम्यगाविष्कृतोन्नतिः॥ ३९ ॥ पृष्ठयानं तुरगादि । सुखगम्यां स्थाणुश्चमाद्यभावात् । उचिताम् अभ्यस्त- चरी, प्रयत्नतो विहितत्वादपेतशङ्कां च । तद्विधानं सप्तव्यसनवर्ग वदयति । लक्ष्यसिद्ध्यै चललक्षायेत्यर्थः । सुपरीक्षिता मौलाः । लघुकोष्ठः परिमिताहारः । मृगाटवीं मृगभवनम् ॥ ३६ ॥ भवनशोधनमिति । यद्यत् कार्यवगात् स्वकीयमन्यदीयं वा भवनं प्रवि- विक्षुः, तत्तद् उत्सारितजनादिक कारयेत् । मातुरन्तिकमपीति । यतो विजितगुप्त. स्यैव मगधराजम्य माताप्यभिचरति स्मेति । प्रविशेत् तद् भवनमिति सम्बन्धः ॥ स्वस्थस्तु सनिति । आत्ययिकेयु तु कार्येषु कृतप्रतिविधानोऽभ्युपेया. देव ॥ २८॥ निर्गमे च प्रवेशे चेति निष्कासप्रवेशवेलायाम् ! समन्ततः पुरस्तात् पृष्ठत उभयपार्धतश्च । आविष्कृतोन्नतिः आप्तशतिभिर्दर्शितार्याभ्युचयः ॥ ३९ ॥ २. 'न. क. पाटः, 1. 'स' फ. पा.

·कामन्दकीयनीतिसारे [सतमः . यात्रोत्सवसमाजेषु जनसंवाधशालिनः। , प्रदेशान् नायगाहेत नातिवेलं च संपतेत् ॥ १०॥ निषेवितो वर्षवरैः कञ्चकोप्णीषधारिभिः । अन्तःपुरेषु विचरेत् कुब्जकैरातवामनैः॥ ४१ ॥ नीचैरन्तःपुरामात्याः शुचयश्चित्तवेदिनः । शस्त्राग्निविपवर्ज हि नमयेयुर्महीपतिम् ।। ४२ ॥ अन्तर्वशिकसैन्यं हि सन्नदं साधुसम्मतम् । रक्षेदायुक्तकुशलमन्तःपुरगतं नृपम् ॥ १३ ॥ आशीतिकाश्च पुरुषाः पञ्चाशत्काश्च योपितः । पेश्येयुरवरोधानां शौचमागारिकाश्च ये ॥४॥ यात्रा देवतानाम् , उत्सव. बसन्तादिः, समाजो जनसमुदायः, तेषु । ये जनसङ्खला. जनमालाभिश्च गोष्टीप्रयोजनामिः परिशिताः प्रदेशाः, तान् नाव. गाहेत दुर्विभाव्यपरपुरुषत्वात् । नासिवेलम् अतिक्रान्तवेलम् अननुरूपवेलायां च न यायादित्यर्थः ॥ ४०॥ अन्तर्गृहविषयां रक्षा चतुर्दशभिः श्लोकराह -निपेक्ति इत्यादि । वर्षवरैः पण्डैः । कैरातास्तद्देशभवा म्लेच्छजातयः ॥ ११ ॥ नीचैः नर्मयेयुरिति सम्बन्धः, अन्यथा तु क्रीडाव्यसनमेव म्यात् । अन्त:- पुरामात्या. वर्षवरादयः । चित्तवेदिन इति । राज्ञो नर्माभिप्रायं बुद्ध्येत्यर्थः । शस्त्रा. मिविपवर्जमिति शस्त्रामिरिपाणि प्रोक्षणीयाङ्गानि मुक्त्वान्यरुपकररित्यर्थः ॥४२॥ अन्तर्वशिकसैन्यम् अन्त.पुररक्षानियुक्तम्। साधुसम्मतम् उपधाशुदत्वात् । आयुक्त कुशलमिनि । तत्परं कृतास चेत्यर्थः ॥ ४३ ॥ आशीतिका अशीतिजीवितपरिमाणा. । तथा पञ्चाशका वीतरागत्वाद् बाबैन संसृज्यन्ते । शौचम् उपधाशुद्धिः । आगारिकाः वर्षवरादयः, गृहे नि. युक्तत्वात् ।। ४४ ॥ २. 'बुवानर' च. पाठ.. ३. 'नपदसमगाय' हन्य. पाठ ४, पार पाट:. ५ 'भापरिय-रा, पाट. 1. 'राग पाठ ·सग] एकादश प्रकरणम् रूपाजीवाः स्त्रियः साताः परिवर्तितवाससः । राजानमुपतिष्ठेयुर्विशुद्धस्रग्विभूषणाः ॥ ४५ ॥ कुहकैर्जटिलैश्चापि मुण्डैश्चाभ्यन्तरो जनः । संसर्ग न क्वचिद् गच्छेद् वार्दािसीजनैस्तथा ॥४६॥ निर्गच्छेत् प्रविशेच्चापि सर्वत्राभ्यन्तरो जनः । विज्ञातद्रव्यसञ्चारी करणेनोपलक्षितः ॥१७॥ न चानुजीविनं पश्येदकल्यं पृथिवीपतिः। अन्यत्रात्ययिकात् कार्यात् सर्वत्रात्ययिको गुरुः॥४८॥ वातानुलिप्तः सुरभिः स्रग्वी रुचिरभूपणः । स्मातां विशुद्धवसनां पश्येद् देवीं सुभूपणाम् ॥ ४९ ॥ रूपाजीवाः वेश्या । नाता परसम्भोगादो प्रतिपेधार्थम् । परिवर्तित- वासस विशुद्धग्विभूपणा विपशस्त्रपरिहारार्थम् ॥ ४५ ॥ कुहकाः ये मायायोगदर्शनेन विम्मापयन्ति । मुण्डजटिला प्रभाजिता पर- प्रणिधयोऽपि सम्भाव्यन्ते । बाद्य राजसम्बन्धिमिरपि, ते ह्यनियतपुरुषसम्भोगत्वाद दृपयन्ति ॥ ४६॥ विज्ञातद्रव्यसञ्चारीति । यत्किञ्चिन्निप्कास्यते प्रवेश्यते च, तद्दापारिक- विज्ञात द्वार द्वार सशारयितु शीलमम्येति । तत्रापि करणेनोपरक्षित अन्तारा. धिकृतमुद्रया तत्प्रत्ययेन सक्रान्तेतरद्वार इत्यर्थ ॥ ४७ ॥ न चानुजीविनं पश्येद् अन्त पुरवर्तिनमपि । अल्य व्याधितम् अ. प्रशस्तत्वात् । आत्ययिकान् प्राणहरात् ॥ ४८ ॥ पश्येद् देवीमिति । दर्शनेऽपि प्रतिक्रिया, पुन सम्प्रयोग इति दर्शयति ।। ४९.॥ १ 'यु शुद्धसग धभू' पाट २. 'मुग पाठ.. । स्यैवानुगेगुर पाल ४ 'सदराव प. पाठ ·कामन्दकीयनीतिसारे [सप्तमः t नच देवीगृहं गच्छेदात्मीयात् सन्निवेशनात् । अत्यन्त वल्लभोऽस्मीति विनम्भं स्त्रीपु न व्रजेत् ॥ ५० ॥ देवीगृहं गतो भ्राता भद्रसेनममारयत्। मातुः शय्यान्तरालीनः कारूशं चौरसः सुतः ।। ५१ ॥ लाजान् विपेण संयोज्य मधुनेति विलोभ्य तम् । देवी'तु काशिराजेन्द्रं निजघान रहोगतम् ॥ ५२ ॥ विपदिग्धेन सौवीर मेखलामणिना नृपम् । नूपुरेण च वैरूप्यं जारप्य दर्पणन च ॥ ५३ ।। स्वसन्निवेशसमागताम्वपि स्त्रीषु न विश्वसेत् ।। ५० ।। तद्गृहगमने विलम्भे च दोपमाह -देवीगृहं गत इत्यादि । कलिङ्गराजस्य भद्रसेनस्य भ्राता वीरसेनः तद्भार्ययाथ कृतजल्पः तदृहैकदेशपच्छादितात्मा रा- ज्यमपि जिहीर्पः कलिङ्गराज भद्रसेन व्यापादितवान् । मातुः शय्यायाश्चाघोऽव- लीन औरसः पुत्रो राज्यार्थमन्यस्मिन् पुत्रे स्निह्यन्तं का(रले ? रू)शं करूशदेशा- धिपं देवीगृहगतममारयत् * ॥ ५१ ॥ तथाहवोपरुद्धवन्धुता कोपतता देवी बलात्कारेणाभिगच्छन्तम् एकदा विप- मिश्रलाजभोजने मधुना मिश्रमिति विलोभ्य भोजयित्वा स्वयमक्षता काशिरा- जेन्द्रं निजघान ।। ५२॥ तथा सौवीरराज परन्तपनामानम् अतिवावपारुप्योपलापिता तन्मन्युमोक्षा- धिनी देवी स्वयमगदप्रकृतप्रतीकारा स्पर्शविपदिग्धेन मेखलामणिना प्रणयकोपार किलाहत्य जघान । तथा सपलीभिर्मिथ्याभिशस्ता यिपत्योपगृहीता विपदिग्धवहिः- पार्थेन नूपुरेण क्रीडन्ती किलाहत्यायन्तिराज वैरूप्यं देवी जघान । तथा जारुण्यमयोध्यापति दारान्तरासक्तं बायोपचारमानोपटता तत्सम्भोगपीडिता प्रसा- धनकाले विषदिग्धेन दर्पणेन प्रमादात् किल स्खलितेनाभिलिप्य मुखं विपस्पर्शा- द्विसर्पोपद्रुतं देवी जघान ।। ५३ ।। 'हि' क. पाठ. २. 'पोह वि' क पाठः. ३. 'हगत' क पाठः, 'दागत' राग पाठ ४. “धीरसे' स-ग. पाठ. ५. 'पाकन च गा' क. पाठः ६. 'राज्य जा' सग. पाठ. "जालधमादर्शेन' इति मुदिनकौटिलीयार्थशास्त्रपुस्तके *'एतदुमरं 'मुतावरोध जधान' (१) इत्यधिक क-सम-घ. पुस्तकेषु पठ्यते.

·सर्गः] ܕ ܨ एकादशं प्रकरणम् । 724 वेण्या शस्त्रं समाधाय तथा चापि विडूरथम् ।। इति वृत्तं परिहरेच्छनौ चापि प्रयोजयेत् ॥ ५४ ॥ यस्य दाराः सुगुप्ताः स्युः पुरुषैराप्तकारिभिः । सर्वभोगान्वितं तस्य हस्ते लोकद्वयं स्थितम् ॥ ५५ ॥ धर्ममिच्छन् नरपतिः सर्वदाराननुक्रमात् । गच्छेदनुदिनं नित्यं वाजीकरणबृंहितः ॥ ५६ ॥ विचार्य कार्यावयवान् दिनक्षये विसृज्य लोकं प्रमदाकृतक्रियः। अशस्त्रबन्धेन हि साधु पाणिना स्वपेदसक्तं परमाप्तरक्षितः॥ ५७ ॥ तथा विडूरथं वृष्णीनामन्यतम वेश्याभि सहोपभुक्तभार्यार्थ तदर्थमप्या- त्मानमर्थयन्त धनमक्षममाणा देवी केशवेण्यामल्पप्रमाण तीक्ष्ण शस्त्र निधाय म्व- गृहे निद्रावशगत मर्मच्छेदाद् जघानें । इति वृत्तम् एवप्रकार वृत्त परिहरेत् । न भ्रातरं पुत्र वा गृह प्रवेशयन्ननिवृतिमभिगच्छेत् । नातियाक्पारुप्यादिभिरु- द्वेजयेत् । न विमानितामधिगच्छेत् । न सम्भोगेन पांडयेत् । न वद्धनं सप. नीभिः सह भुञ्जीत । शत्रौ च प्रयोजयेदतिसन्धानार्थम् ॥५४॥ ५५॥५६॥ इदानीमहोरात्रापेक्षायामाह-विचार्येत्यादिना । कार्यावयवानिति । तद्दि- नमष्टया विभज्य कार्यभेदान् निरूपयेदित्यर्थः । दिनक्षये विसृज्य लोक आप- रालिकास्थानगतमिति शेषः । प्रमदाकृतक्रिय इति । रात्री प्रमदासु रक्षापूर्वकं कृ- ताभिगमनादिक्रियः । अशस्त्रनन्धेन पाणिना, सन्निहितनखशिरोरदारासत्वात् । असक्तमिति क्रियाविशेषण निद्रासक्ति त्यक्त्वेत्यर्थः । परमातरक्षितः अन्तर्वशिक सैन्येन परिरक्षितः ॥ १७ ॥ १. 'पम्येन' मूलकोशेषु पाठ.

·कामन्दकीयनीतिसारे [सप्तमः सर्गः] नयेन जाग्रत्यनिशं नरेश्वरे सुखं स्वपन्तीह निराधयः प्रजाः। प्रमत्तचित्ते स्वपति त्रसद् भयात् प्रजागरेणास्य जगत् प्रवाध्यते ॥ ५८ ॥ इतिरम पूर्वे मुनयो वभापिरे नृपस्य राज्यस्य च साधु रक्षणम् । तदेतदेवं परिपालयन् नया- नरेश्वरः पालनकल्यतां ब्रजेत् ॥ ५९ ॥ (इत्यान्मरक्षितक नामकादश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे राजपुत्ररक्षणमात्मरक्षितकं नाम सप्तमः सर्गः। प्रकरणार्थानुष्ठानफलमाह -नयेनेत्यादि । यथोक्तरक्षापूर्वकेण नयचक्षुषा कार्याकार्य पश्यति सति सुखं स्वपन्ति विसव्धं तिष्ठन्ति । प्रमत्तचिते स्वपति प्रमत्तचित्तत्वात् कार्याकार्य न पश्यति प्रजागरेण चिन्तया बाध्यते कुतोऽस्माकं परित्राणं भवितेति ॥ ५४॥ इदानी स्वमण्डलगतव्यापारमुपसंहरति - इतीत्यादिना । राज्यस्यामा त्यादेः । तदेतदेयमिति । तस्मादेतत् स्वराज्यं सर्गपदकोक्तेन नयेन परिपालयन् । पालनकल्यतामिति । पालने निदोपतां प्रक्षेत् । अन्यथा पालयन् गर्हिततामित्य- शंदापनम् ॥ ५९॥ (इत्यामरक्षितक नामैदश प्रकरणम्) 'इति शवराहतायां कामन्दकीयनीतिसारपशिकायो जयमङ्गलायां राजपुत्ररक्षणमात्मरक्षितकं नाम सप्तमः सर्गः।

·अथाष्टमः सर्गः ।
* १२ मण्डलयोनिप्रकरणम् *
उपेतः कोशदण्डाभ्यां सामात्यः सह मन्त्रिभिः ।
दुर्गस्थाश्चिन्तयेत् साधु मण्डलं मण्डलाधिपः॥१॥
रोचते सर्वभूतेभ्यः शशीवाखण्डमण्डलः ।
सम्पूर्णमण्डलस्तस्माद् विजिगीपुः सदा भवेत् ॥ २ ॥
रथीव राजते राजा विशुद्ध मण्डले चरन् ।
अशुद्ध मण्डले सर्व शीर्यते रथचक्रवत् ॥ ३ ॥
एवं प्रतिष्ठितस्वराज्यस्य राज परराज्यलाभायेदानी त्रयोदशभिः सर्गरुपायः
प्रदर्श्यते । स च पाड्गुण्यम् । तत्रास्मिन् सगै प्रकरणद्वय मण्डलयोनिमण्डलच-
रितं च । तत्र पाड्गुण्यम्य मण्डल कारणमिति मण्डलयोनिरुच्यते । यदाह-
उपेत इत्यादि । द्रव्यप्रकृतियुक्तो मण्डलं चिन्तयेत् । तथा तत्सम्पूर्ण विशुद्ध च
मण्डलं भवतीति सङ्केपार्थः । तत्राद्य प्रकरणं सम्पूर्णतार्थ, द्वितीय विशुद्ध्यर्थम् ।
सामात्य इति सिद्धत्वान्मन्त्रिग्रहण बुद्धिसचिवोऽत्यन्तमस्मिन् व्याप्रियत इति
दर्शनार्थम् । दुर्गस्थ इति परराज्यविजिगीषाकाले दुर्गमाद्रियेतेति तिष्ठतिप्रयो-
गेण दर्शयति । मण्डलाधिप इति मण्डलशब्दो जनपदे द्रष्टव्यः । स्वराष्ट्राधिप
इत्यर्थः ॥ १॥
रोचत इत्यादिना श्लोकद्वयेन प्रकरणद्वये व्यापारफल दर्शयति । अखण्ड.
मण्डलः सम्पूर्णमण्डल इत्यर्थः । सम्पूर्णमण्डलम्तस्माद् विजिगीपुरिति निगमनम् ।
मात्र राजेति वक्तव्ये विजिगीषुग्रहणं यदा प्रतिष्ठितराज्यो राजा परराज्यं विजि-
गीपते, तदा विजिगीपुरिति विशेषसंज्ञां लभत इति दर्शनार्थम् । तेनेतःप्रभृति
विजिगीपुरधिक्रियते ॥ २ ॥
रथीवेति । रथीव चरनिति सम्बन्ध. । राजा पिजिगीपयावस्थितः । मण्डले
चक्रनेमिवद् विशुद्धे सति ॥ ३ ॥

·कामन्दकोयनातिसारे [अष्टम अमात्यराष्ट्रदुर्गाणि कोशो दण्डश्च पञ्चमः । एताः प्रकृतयस्तज्ज्ञैर्विजिगीपोरुदाहृताः ॥ ४ ॥ एताः पञ्च तथा मित्रं सप्तमः पृथिवीपतिः । सप्तप्रकृतिकं राज्यमित्युवाच बृहस्पतिः॥ ५॥ सम्पन्नस्तु प्रकृतिभिर्महोत्साहः कृतश्रमः । जेतुमेपणशीलश्च विजिगीपुरिति स्मृतः ॥ ६ ॥ कौलीन्यं वृद्धसेवित्वमुत्साहः स्थूललक्षता । चित्तज्ञता बुद्धिमत्त्वं प्रागल्भ्यं सत्यवादिता ॥ ७ ॥ अमात्यादियुक्तो मण्डल चिन्तयेदियुक्तम् । तत्र राज्ञोऽमात्यादिपञ्चकस्य(चा) नयो कस्य प्रधानगुणभाव इत्याह - अमात्येत्यादि । एता प्रकृतय इति । द्रव्य प्रकृतित्यादेता पञ्च विजिगीपो स्वत्येनोदाहृता । मित्र राजप्रकृतित्वात् स्वामि• प्रकृतावन्तर्भूतम् । तेन सप्त प्रकृतयो राजराज्यभेदाद् द्विधावस्थिता । तथा चोक्त -- "राजा राज्यमिति प्रकृतिसक्षेप" (कोटि अर्थ ८.२ १२८) इति । तत्र राज्यम् अमात्यादिप्रकृतिपञ्चकम् । शेषा राजप्रकृति ॥ ४ ॥ सममकृतिक राज्यमिति । एव मन्यते - यथा राज्यमित्यभिधानप्रत्य- थयो प्रवृत्तिनिमित्त द्रव्यप्रकृतय , एव राजप्रकृतिरपि । तस्मात् प्रकृतिसप्तकमेव राज्यमिति ॥ ५॥ क पुनर्विजिगीयरित्याह सम्पन्न इत्यादि । प्रकृतिभिरमारयादिभि । महोत्साहमणमन्यगुणमायेऽपि विजिगीपोत्साहोऽत्यन्त प्रधानमिति दर्शनार्थम् । कृतश्रम अनेकथा विजिगीषायाम् । जेनुमेषणशीलश्च । अन्यथा विजिगीषाभावाद् राजव स्यान्न विजिगीषु ॥ ६ ॥ इदानी विजिगीपुगुणानाह-कौलीन्यमित्यादिना श्लोकपञ्चकेन । तत्रो साह प्रधानम् । तथा ह्यस्य गुणानस्मिन् सर्गे निर्देक्ष्यति । चितज्ञता परामिमा यज्ञता ॥७॥ 1. 'जि' इति मुलकोशेषु पाठ . .

·सर्गः] द्वादशं प्रकरणम् । अदीर्घसूत्रताक्षौयं प्रश्रयः स्वप्रधानता । देशकालज्ञता दार्य सर्वक्लेशसहिष्णुता ॥ ८॥ सर्वविज्ञानिता दाक्ष्यमूर्जः संवृतमन्त्रता । अविसंवादिता शौर्य भक्तिज्ञत्वं कृतज्ञता ॥ ९॥ शरणागतवात्सल्यममर्पित्वमचापलम् । स्वकर्मदृष्टशास्त्रत्वं कृतित्वं दीर्घदर्शिता ॥ १० ॥ जितश्रमत्वं वाग्मित्वमक्रूरपरिवारता । प्रकृतिस्फीतता चेति विजिगीपोर्गुणोदयः ॥ ११ ॥ सर्वैर्गुणैविहीनोऽपि स राजा यः प्रतापवान् । प्रतापयुक्तात् त्रस्यन्ति परे सिंहान्मृगा इव ॥१२॥ अदीर्घसूत्रता उत्साहगुण क्षिप्रकारितेत्यर्थ । अक्षौद्य गुणवत्सड्य- हणशीलता । प्रश्रय सादरता । स्वप्रधानता अनेयता ।। ८॥ सर्वविज्ञानिता सर्वसमयवित्त्वम् । दाक्ष्यमुत्साहगुण. । ऊर्ज औदार्य, वलम् । शौर्यम् उत्साहगुणः । भक्तिजत्व भृत्यभक्त्यनुरूपानुष्ठानत्वम् ॥९॥ शरणागतवात्सल्यमिति । वात्सल्य स्नेह । अमर्पित्वम् उत्माहगुणः । स्वकर्मदृष्टशास्त्रत्वमिति । स्वकर्मणि विजिगीपणे यच्छास्त्रं पाड्गुण्याभिधायक, तदर्थतः प्रयोगतश्च दृष्ट येनेति समासः पश्चाद् भावप्रत्ययः । कृतित्वम् अशे- पशास्त्रपरिज्ञानात् पाण्डित्यम् ॥ १० ॥ जितश्रमत्वं युद्धाध्वगमनादिप्वपरिरुग्णता । अक्रूरपरिवारता अक्षुद्रपरि- परकता । प्रकृतिस्फीतता स्वसम्पदुपेतामात्यादिप्रकृतियुक्तता । शेषा गुणा व्या- ख्यातप्रायाः । एते गुणा राज्ञो विजिगीषावस्थाया प्राधान्येन व्याप्रियन्ते । तेन प्रागुक्तायामपि स्वामिसम्पदि न पुनरुक्ततादोपः । एवं सति केचित् तत्रानुक्ता अपीहोक्ताः चित्तज्ञताप्रश्रयभक्तिज्ञत्वादयः । तत्रोक्ता अप्यन्ये कार्यसम्भववशादिह नोक्ताः क्रोधलोभद्रोहवर्जनादयः ॥ ११ ॥ अत्राप्युत्साहः प्रधानमिति कार्यद्वारेण दर्शयितु श्लोकद्वयमाह-सबैरित्यादि। गुणैरिति विजिगीपुगुणैः । स राजा विजगीपोवस्थाया स्थित इति शेषः ॥ १२ ॥ २. 'पास्थि' ग-प. पाठः, १. 'न'-चपाठः, ·१०६ कामन्दकीयनीतिसारे [भष्टमः प्रतापयुक्तो नृपतिः प्राप्नोति महतीं श्रियम् । तस्मादुत्थानयोगेन प्रतापं जनयत् प्रभुः ॥ १३ ॥ एकार्थाभिनिवेशित्वमरिलक्षणमुच्यते । दारुणस्तु रमृतः शत्रुर्विजिगीषुगुणान्वितः॥ १४ ॥ लुब्धः क्रूरोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीररस्थिरः। मूढो योधावमन्ता च मुखोच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥ १५ ॥ अरिमित्रममित्रं मित्रमित्रमतःपरम् । 'मित्रारिमित्रमित्रं च विजिगीषोः पुरः स्मृताः ॥ १६ ॥ उत्यानेति उत्साहयोगेन, तत्कार्यत्वात् प्रतापस्य ॥ १३ ॥ यमरि विजिगीषमाणो विजिगीपुस्तस्य लक्षणमाह ---एकार्थाभिनिवेशि- स्वमित्यादि । भूम्यनन्तरत्वादेकार्थाभिनिवेशिता । स च शत्रुद्धिविधः दुरुच्छेदः सूच्छेदश्च । तत्र दुरुच्छेदमाह ---दारण इति, दुरुच्छेद इत्यर्थः । विजिगीपुगुणा- न्वित इति । विजिगीषुगुणाः प्रागुक्ताः कोलीन्यादयः ॥ १४ ॥ सूच्छेदमाह-लुब्ध इत्यादि । तत्र लुब्धः सम्प्रदानाभावादनाश्रयणीयः । क्रूर सत्सङ्ग्रहाशीलः सतामनभिगम्यः । अलसः स्वयमेवावसीदति । असत्यः यथाप्रतिज्ञाताकरणान्मण्डलेनैवोपेक्ष्यते । प्रभादी स्वयमेव न भवतीति । भीरुर्दूरा- देवापसर्पति । अस्थिरः दुर्गुण. । मित्ररहितः निराश्रयत्वादभियोगमात्रसाध्यः । मूहः अज्ञानबहुलत्यादवसीदति । योधावमन्ता स्वयोथैरेव हेन्यते । १५ ॥ यथा शतुं विजिगीपते, तथा मित्रादीनपीति दर्शयितु तन्मण्डलमाह चतुर्भिः लोके । भरिरित्यादि । तत्र विजिगीपोः समन्ततो मण्डलीभूतो भूभ्यन- ' न्तरः शत्रु । तथैव भूभ्येकान्तरितं मित्रम् । तथा तदनन्तरममित्रम् । ततो मित्र- मित्रम् । विजिगीपोः पुरः स्मृता इति । यदा विजिगीपुररिमभियोक्तु प्रवृचः, तदा पुरस्तादेते राजान एवंसंज्ञका व्यडियन्ते ॥ १६ ॥ 1. 'दो रिपुमंत.' क. पाट. ३. “नपते'कस- प. पाठ. - 'पदिश्यन्ते'च पाठः. 'तयार' इति पाठोऽमिपुराणादी. २. 'स्थि' खग. पाठ. . त ·सर्गः] द्वादशं प्रकरणम् । पाणिग्राहस्ततः पश्चादाक्रन्दरतदनन्तरः। आसारावनयोश्चेति विजिगीपोस्तु पृष्ठतः ॥ १७ ॥ अरेश्च विजिगीपोश्च मध्यमो भूम्यनन्तरः । अनुग्रहे संहतयोय॑ स्तयोनिग्रहे प्रभुः ॥ १८ ॥ मण्डलाद् बहिरेतेपामुदासीनो बलौधिकः । अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च वधे प्रभुः ॥ १९ ॥ पृष्ठतः किंसंज्ञका इत्याह - पापीत्यादि । विजिगापोः शत्रुमभियुञ्जा- नस्य शत्रुहिताय पाणि गृह्णातीति पाणिग्राहः शत्रुमित्रम् । आगत्य पाणिग्राहं मे वारयेति विजिगीपुणाक्रन्द्यते आहूयत इत्याक्रन्दो विजिगीपुमित्रम् । आसाराव- नयोश्चेति अनुवलदानेन पाणिग्राहमासरतीति पाणिमाहासारोऽरिमित्रमित्रम् । तथा आक्रन्दासारो विजिगीपुमित्रमित्रम् इत्येतद् विजिगीपोर्मण्डलं तज्जेयत्वात् । विजिगीपुणा हि नवयोजनसहस्रप्रमाणं चक्रवर्तिक्षेत्रं जेतव्यम् । तत्रैते दश राजानः सम्भवन्तीति सम्भवापेक्षयेतावन्त उक्ताः । यदा घधिकं जयति, तदा परतो बभ्य- धिका भवन्ति ।। १७॥ अत्रैव विशेषव्यवस्थामाह - अरेश्चेत्यादि । अरिविजिगीप्वोर्भूम्यनन्तर इति स्थाननिर्देशः तम्य विदिग्भागमाश्रित्य स्थितत्वात् । स च तयोर्भूम्यनन्तर- त्वाच्छत्रुरपि भिन्नलक्षणत्वान्मध्यमसंज्ञो भवति । अनुग्रह इति। संहतयोरसंहतयो- श्चेति शेपः । सन्धाय विगृह्य वा परं प्रति हन्तुकामयोररिविजिगीप्वोः कोशदण्डा- भ्यामनुग्रहे समर्थः । व्यस्तयोर्वध इति । असहतयोरेकैकमेव निग्रहीतुं समर्थः, न तु द्वौ संहतो तयोस्तद्विशिष्टबलत्वात् ॥ १८ ॥ मण्डलाद् वहिरेतेपामिति । अरिविजिगीपुमध्यमानां प्रकृतिभ्यो बहि- रिति स्थाननिर्देशः। लक्षणमाह --बलाधिक इति । मध्यमो बलवान् , तस्मादपि यो बलवत्तरः स उदासीनसंज्ञः । शेपं पूर्ववद् योज्यम् । तस्मादुदासीनात् परतोऽधि- फतरो नास्ति । तस्माद् द्वादशैवैते राजानश्चक्रवर्तिक्षेत्रे सम्भवन्ति ॥ १९॥ १. 'सात' मूलकोशेषु पाठः. • 'समर्थो व्यस्तयोर्वधे' इत्येव चतुर्थपादस्य पाठो व्याख्यारिति भाति, 'व्यस्तयोर्वध' इति प्रतीकधरणात् समर्थपदोपादानाय व्याख्याने. ३. 'सगता' स-ग. पाउः. २. 'शान्वित.'सग. पाठः, ·कानन्दकीयनीतिसारे [अहनः मूलप्रकृतयस्त्वेताश्चतस्रः परिकीर्तिताः । आहैतत् तन्त्रकुशलश्चतुष्कं मण्डलं मयः ॥ २० ॥ विजिगीपुररिमित्रं पाणिग्राहोऽथ मध्यमः । उदासीनः पुलोमेन्द्रौ मण्डलं पटकमूचतुः ॥ २१ ॥ उदासीनो मध्यमश्च विजिगीपोश्च मण्डलम् । उशना मण्डलभिदं प्राह द्वादशराजकम् ॥ २२ ॥ द्वादशानां नरेन्द्राणामरिमिने पृथक् पृथक् । पत्रिंशत्कमिति प्राहुस्ते च ते च महर्षयः ॥ २३ ॥ इदानीमेतेप्वेव पूर्वाचार्यमतेन मण्डलव्यवस्थाभेदमाहाष्टादशभिः शोकैः । मूलमकृतय इत्यादि । चतस इति अरिविजिगीपुमध्यमोदासीनाः । शेपाश्चाप्टौ शाखावदत्रैव प्रतिनद्धा । तत्र मित्रमाक्रन्दस्तदासारश्च विजिगीपो, शेषाः शत्रौ प्रतिबद्धा । तम्माञ्चतुप्फ मण्डलमिति मय ॥२०॥ पुलोमेन्द्रो पकमिति । अरिविजिगीषू मध्यमोदासीनाभ्यामनुगृहीती यदा परस्पर सन्धायासन्धाय वा ब म्प शत्रुमभियुजाते, तदव राज्ञोऽधिकृतचिन्तति पटक मण्डल भवति ॥ २॥ विजिगीपोथ मण्डलमिति दशराजकम् । एवं मन्यते--- द्वादशसु रा जमु म्बमण्डलानुमाहितया व्यवस्थितेषु यदारिविजिगीपू परस्परमतिसन्धातुकामी व्युत्तिष्ठते, तदा सर्वम्य चलनाद् द्वादशराजकमधिक्रियत इति यावन्मारकमाश्रित्य कार्य चिन्त्यते, तावन्मात्रकमेव मण्डलं भवितुमर्हति ।। २२ ॥ एवञ्च सत्याचार्याणां मतभेदः अरिमित्र पृथक् पृथगिति । कार्यसम्भय- वशादेकैकम्यान्यतरपार्श्वतोऽन्ये शत्रुनिने योजयितन्य इति । ते च ते चेति । द्वा- दश चतुर्विशतिश्च गजान पत्रिंशतः भवति ॥ २३ ।। , 'परा- पाट ·सप्ततिब्यधिकेति । पष्टिई यमरतय द्वादश च राजमतय इत्यर्थ । स- प्रकृतिमण्डलमिति । राना प्रतीना च समुदायम्य चिन्त्यमानत्वात् सर्व प्रकृ. उभयारिस्तथा मुहदिति । अििवजिगीष्वोश्चोभयोरुपारापकारित्वा- दरिभित्र च । तयो पार्वतोऽरिमित्रयो स्थान परपनीयम् । तद्वहिश्च तदरिमि- योरित्येवमेते पट् । मालाश्च द्वादशेत्यष्टादशक भवति ॥ २६ ॥ अष्टोत्तरशतमिति । अष्टादश राजपतयो नातिश्च द्रव्यप्रकृतय शत्रुमिने पृथम् पृथगिति । (उभयारेगमयमित्रस्य चारिमिने प्रागुक्ते पृष्ठत म्थाप्ये । तदरिमित्रयोश्च मिनगरयस्त्रिंशत्) सर्ग] द्वादश प्रकरणम्। द्वादशानां नरेन्द्राणां पञ्च पञ्च पृथक् पृथक् । अमात्याद्याश्च प्रकृतीरामनन्तीह मानवाः ॥ २४ ॥ मौला हादश चैवैता अमात्याद्यास्तथा च याः । सप्ततिद्यधिका ह्येषां सर्वप्रकृतिमण्डलम् ॥ २५ ॥ संयुक्तस्त्वरिमित्राभ्यामुभयारिस्तथा सुहृत् । मौला द्वादश राजान इत्यष्टादशकं गुरुः ॥ २६ ॥ अष्टादशानामेतेपाममात्याद्याः पृथक् पृथक् । अष्टोत्तरशतं ह्येतन्मण्डल कवयो विदुः ॥ २७ ॥ एतेऽष्टादश चैतेषां शत्रुमित्रे पृथक् पृथक् । चतुप्पञ्चाशत्कमिति विशालाक्षः प्रभापते ॥ २८ ॥ पञ्च पञ्चेति अमात्याद्या प्रकृतीरामनन्ति क्थयन्ति ।। २४ ॥ तिमण्डलमाहुमानवा ॥ २५ ॥ इति ॥ २७॥ परित्याज्ये एव । शत्रुमिने मौलाश्चाष्टादशेति चतुप्पश्चाशत्क मण्डल भवति ॥ २८ ॥ -रचारि राग पाट १ या प्रोका अ'क पाठ ३ मिनरायू क पाठ ·कामन्दकीयनीतिसारे [अष्टमः परस्पराभियोगेन विजिगीपोररेस्तथा । अरित्वविजिगीपुत्वे एका प्रकृतिरित्यतः ॥ ४० ॥ इतिप्रकारं बहुधा मण्डलं परिचक्षते। सर्वलोकप्रतीत हि स्फुटं द्वादशराजफम् ॥ ४१॥ अष्टशाखं चतुर्मूलं पष्टिपत्रं द्वये स्थितम् । पटपुप्पं त्रिफलं वृक्षं यो जानाति स नीतिवित् ।। ४२ ॥ (इति मण्डलयोनिर्नाम द्वादश प्रकरणम्) यथा विजिगीपुरभियुके, तथा गनुरपि प्रत्यभियुड़े इति परस्पराभियोगि- त्वम् । ततश्च तम्यामवस्थाया द्वयोरेकरूपत्वादेका प्रकृतिरिति पराशरः । एक- समय मण्डलमिति यावत् ।। ४०॥ इतिप्रकारमिति एवभेदम् । इदानीं सर्वमण्डलसङ्ग्राहि मण्डलमाह स्फुट द्वादशराजकमिति । म्फुट युज्यमानकम् । कस्मादिति चेत् सर्वलोकप्रतीत- त्यात् । तथाहि-तव्यतिरेकेणान्यम्य सर्वस्याप्यप्रसिद्धत्वाद् इहैव सङ्ग्रहः । यथा-येऽपि म(य ? हर्पि)प्रोक्ते पत्रिंशरक मण्डलेऽभ्यधिका 'अरिमिने पृथक् पृथगि (स. ८. श्लो. २३)ति, गुरप्रोक्त चाष्टादशके 'सयुक्तस्त्वरिमित्राभ्यामुभया- रिस्तथा मुहृदि'(स. ८. श्लो. २६)ति, तथा विशालाक्षमापिते चतुप्पञ्चाशत्के 'मित्रशत्रू पृथक् पृथग्' (स. ८. लो. २८) इति, तेऽप्यर्यादीनामेय समन्ततो मण्डलीमूय तथावस्थितत्यादिति द्वादशराजकादप्यतिभिन्ना अमात्यादयोऽपि द्रव्य- प्रकृतित्वात् तदवयवभूता इति द्वादशराजकमेव सर्वथा प्रतिपद्यते । तथा चौशनसम् - अपशाख चतुर्मूल पटिप द्वये स्थितम् । यो जानाति स नीतिवित् ।। इति । तन मित्रादिभिश्चतुर्भिः पाणिग्राहादिभिश्चतुर्भिश्चाएशास्सम् । अरिविजिगी- पुमध्यमोदासीनैश्चतुर्नूलम् । द्रव्यप्रकृतिभिर्मूलशाखाधिताभिः पष्टिपत्रम् । देवे मानुपे च कर्मणि स्थितम् । पड्गुणा पुप्पाण्यम्येति पटपुप्पम् । क्षयस्थानवृद्ध- पस्तिस्रः फलान्यस्येति त्रिफलम् । यो जानाति स नीतिविद् । एतावन्मानत्वा- जयशरीरस्येति ॥ १२॥ (ति मण्डलयोनि म द्वादशं प्रारणम्) पट्युप्प त्रिफलं ·सा.. प्रयोदश प्रकरणम् । * १३ मण्डलचरितप्रकरणम् । पाणिग्राहस्तदासारः शत्रुमिने प्रकीतिते । आक्रन्दोऽथ तदासारो विजिगीपोख्दाहृते ॥ १३ ॥ पुरो यायाद् विगृह्मैव मिन्नाभ्यां पश्चिमावरी । पश्चिमाविव पूर्वाभ्यामारं तन्मित्रमेव च ॥ १४ ॥ अरिमित्रस्य मित्रं तु कृतकृत्येन भूयसा । संस्तम्भ्योभयमित्रेण पश्चाद गच्छेन्नरेश्वरः ॥ १५ ॥ आक्रन्देनात्मना चैव पाणिग्राहं प्रपीडयेत् । आक्रन्देन तदासारमाक्रन्दासारभागिना ।। ४६ ॥ तस्मिन् मण्डले तद्विशुद्ध्यर्थ कथ वर्ततेति पागुण्येन्यापाररूप मण्डलचरि- तमुच्यते, तर पाणिग्राहादीना शत्रुमित्रनाया माग् विगैपम्यानुक्तन्यात् । यदाह-- पाणिग्राह इत्यादि । शमिरे इति । शनोमिने इत्यर्थ । विजिगीपोरुदाहृते मिरे इत्येव ॥ ४३ ॥ तन द्वादशराजके शनुमण्डलमधिकृत्य प्रतिमेकादमि लोकेराह पुरो यायादित्यादि । विगृह्यवेति अन्तर्भावितण्यर्थत्वाद् विनायवेत्यर्थ । मित्राभ्या पश्चिमावरी इति । पाणिग्राहमाऊन्देन आफन्दामारेण पाटिंगमाहासारमिति या. वत् । पश्चिमाविव पूर्वाभ्या मित्राभ्या पूर्वावरी निगृह्यति सम्बन्ध । को तावि. त्याह - अरि तन्मित्रमेव चेति । मित्रेण शत्रु मित्रमित्रेण चाििमत्रमित्यर्थ ॥४४॥ अरिमितस्प मिनामनि । अरिमित्रमित्रम् उभयमित्रेण सम्तम्भ्येति स- बन्ध । तस्य विशेषण कृतकृत्येन भूयसेति । अन्यथा यसमाप्तित्यकार्यस्य स्वल्पतन्त्रस्य वा कथमुमयतो व्यापार स्यात् । उभयमिनेणेति विजिगीपोर्मिनस्य चोभयोमित्रत्वात् । मित्रमिणेत्यर्थ । यस्तूभयमुहृत् प्रागुक्त, सोऽरिविजिगीच. पेक्षया । पश्चाद् गच्छेत् । यातव्यमित्यर्थात् सिद्धम् ॥ १५ ॥ एव तावदेकपाश्र्धतो विधिरुक्तः । इदानीमुभयत्राप्यार --आनन्देनेत्या- दि। आत्मनेति विजिगीपुमाह । आगन्देन तदासारमिति । णणिग्राहासारम् । आफन्दासारभागिनेति आक्रन्दपिरोपणम् । आनन्दासारसहितेनेति यायन् ।।४६॥ 1. ' पराग. पाउ, ·काम दकीयनीतिसारे अष्टम - पीडयेदहितं शत्रु मित्रेण चात्मना चैव कुर्वीतोद्धरणं रिपोः। मित्रेण हि समित्रेण रिपुमित्रं प्रपीडयेत् ॥ ४७ ॥ अरिमित्रस्य मित्रस्य पीडन पृथिवीपतिः ।' कुर्वीतोभयमित्रेण मिनमित्रेण चैव हि ॥ ८ ॥ अनेन क्रमयोगेन विजिगीषुः सदोत्थितः'।' मित्राणामन्तरांन्तरा ॥ ४९ ॥ पीड्यमानो ह्युभयतः सदोद्युक्तैर्मनीषिभिः।" रिपुरुच्छेदमायाति तद्वशे वावतिष्ठते ॥ ५० ॥ सर्वोपायेन कुर्वीत सामान्य मित्रमात्मसात् । भवन्ति मित्रादुच्छिन्नाः सुखोच्छेद्या हि विहिपः॥५१॥ कारणेनैव जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा । रिपवो येन जायेरन् कारण तत् परित्यजेत् ॥ ५२ ॥ समित्रेणेति । मित्रेण मित्रमित्रेण चेत्यर्थ ॥ ४७ ॥ अरिमिनस्य मित्रस्पेति । अरिभित्रमित्रस्पति यावत् । उभयमित्रेणे: त्यस्य स्फुटीकरणार्थमाह-मित्रमित्रेण चैव हीति ॥१८॥ उत्थितः उद्युक्त । अहित प्रातिकुल्येनावस्थितम् । अन्तरान्तरा मित्रयो' मध्ये मध्ये ॥४९॥ एव सति किं भवतीत्याह -पीड्यमान इत्यादि । मनीषिभि । मित्र- रिति शेप ॥ ५० ॥ एव तावदसाधारणमित्रापेक्षया कम उक्त । इदानी साधारणमित्रापेक्षयों क्रममाह - सर्वोपायनेति । शत्रौ विजिगीषी च वर्तमान सामान्य मित्र बहुभि- रुपायैरात्मसात्कृत्यानेन शत्रु पीडयेत् । यदाह-मित्रादुच्छिन्ना इति । स्वीकृता- मित्राद् वियोजिता हि सूच्छेदा भवन्ति, मित्रापेक्षाभावात् ।। ५१ ।। ननु च यो यस्य मिन स तस्मात् (कस्माद्) वियुज्यत इति चेत्, शत्रु मित्रव्यवहारस्यानिसर्गसिद्धत्वात् । यदाह-कारणेनैवेत्यादि ॥५२॥ १ 'सहमि बना पाट मा ·सर्गः] १.११५ उदासीने विचलति । सतीति योज्यम् । सर्वे मण्डलिनः अरिविजिगी- मध्यमाः । सहधर्मेण एकीभावेन, तेपा हि संहतानां निग्रहे उदासीनस्यासमर्थ- पत्रयोदशं प्रकरणम् । प्राधान्येन हि सर्वत्र सर्वाः सरञ्जयेत् प्रजाः । तासां संवर्जनाद् राजा. सर्वाङ्गीं. श्रियमश्नुते ॥ ५३ ॥ दूरेचरान् माण्डलिकांस्तथान्यान् दुर्गवासिनः । मित्रीकुर्वीत .तत्प्राणाः साधयन्तीह मण्डलम् ॥ ५४ ॥ चलेच्चेजितबलो मध्यमो विज़िगीपया । एकीभूयारिणा तिष्ठेदशक्तः सन्धिना नमेत् ॥ ५५ ॥ उदासीने विचलति सर्वे मण्डलिनः सह । सङ्घधर्मेण तिष्ठेयुः सन्नमयुरशक्तयः ॥ ५६ ॥ ... शत्रोमित्रस्य च मण्डले सर्वाः प्रजाः सर्वजनं, महान्त मध्यममयरं चा. नुमहादिभिः स्वराष्ट्र सश्लेषं नयेत् । तासां सवर्जनादिति । स्वराष्ट्र प्रजानां निवे- शनात् । सर्वाङ्गी, कोशदण्डाभ्युपेतत्वात् । उक्तञ्च " कोशो दण्डः कुप्यं विष्टि - 'हनं निचयाश्च जनपदादुत्तिष्ठन्त" (कौटि. अर्थ. ८-१-१२७) इति ।। ५३ ॥ रेचरानिति । विजिगीपुमण्डलाद् बहिर्वर्तमानान् । माण्डलिकान् स्व- मण्डलाधिपतीन् राज्ञः । दुर्गवासिनः अनुच्छेद्यान् । तत्प्राणा तत्कृतावष्टम्भाः विजिगीपवः । इह मण्डलमिति विजिगीषुभूमावर्यादिमण्डल व्युत्थिष्ठमान नियम- यति ॥ ५४॥ मध्यमोदासीनावधिकृत्य वृत्तिमाह - चलेदित्यादिना श्लोकत्रयेण । ऊर्जितबलः उद्यतसैन्यः । सम्भूयारिणा तिष्ठेद् विजिगीपुरित्यर्थात् । अरिविजि- गीप्वोः संहतयोनिग्रहे, मध्यमस्यासमर्थत्वात् । अशक्तः सन्धिना नमेत् , यदा न शत्रुणा संहतासंहतयोर्निग्रहे मध्यमस्याशक्त(त्वात् ! त्वम् ) ॥ १५ ॥ त्वात् । सन्नमेयुरशक्तयः, यदा परस्परविश्लिष्टाः ॥ १६ ॥ २. 'प्र'गग पाटः . 'वर्जये' क-घ. पाठ.

·कामन्दकीयनातिसारे यस्मिन्नुच्छिद्यमाने तु रिपुरन्यः प्रवर्तते । न तस्योच्छित्तिमातिष्ठेत् कुर्वीतैनं स्वगोचरम् ॥ ६७ ॥ वशं गतो रिपुर्यश्च विचलेद दुरुपग्रहः । तस्य संयमनायाशु तत्कुलीनं समुन्नयेत् ॥ ६८ ॥ विषं विषेण व्यथते वनं वज्रेण भिद्यते। गजेन्द्रो दृष्टसारेण गजेन्द्रेणैव वध्यते ॥ ६९॥ मत्स्यो मत्स्यमुपादत्ते ज्ञातिर्जातिमसंशयम् । रावणोच्छित्तये रामो विभीपणमपूजयत् ॥ ७० यस्मिन् मण्डलसंक्षोभः कृते भवति कर्मणि । न तत् कुर्वीत मेधावी प्रकृतीरनुरञ्जयेत् ॥ ११ ॥ साम्ना दानेन मानेन प्रकृतीरनुरजयेत् । आत्मीया भेददण्डाभ्यां परकीयास्तु भेदयेत् ॥ ७२ ॥ ॥ यस्मिन्नुच्छिद्यमाने विजिगीषुणा, रिपुरन्य मवर्चते तदानीं भूम्यनन्त- रात् परतो राज । स्वगोचरम् आत्माधीनम् ॥ १७ ॥ यद्यात्मीय कृतोऽपि दुरुपमहाद् विकुरते, तदा विधिमा - चशं गत इत्यादि । सयमनायं नियमनाय तत्वुलीन समुन्नयेद् उपगृयोत्यापयेदित्यर्थ १८ तदेव दृष्टान्तेन स्फुटयन्नाद-विपमित्यादि । सार सामर्थ्यम् ॥ ६९ ॥ विभीषणमपूजयदिति । रावणेन खलीकृत्य निर्वासित विभीषण समुद्र- स्योत्तरे तीरे रामो लकाराज्येऽभिषिक्तवानिति प्रसिद्धमेतत् ॥ ७० ॥ सक्षेपणाकादमाद - यस्मिन्नित्यादि । उच्छेदादिकर्मणामन्यतमे करिव फचित् कृते सति । प्रकृतीरनुरञ्जयेत् , अन्यथा तत्क्षोभकर कर्मानुतिष्ठन कर ममात्यादिप्रकृतिप्वनुराग जनयेत् ॥ ७१॥ स्वपरप्रकृतीराधियत्स श्लोकद्वयेन पृचिमाह -साम्नेत्यादि । मानेन पूजा 'बग पाठ 'त्तुि' क पाठ ३.'यत' कन्सग प पाठ .

·सर्गः)" त्रयोदश प्रकरणम् । आकीर्ण मण्डलं सर्व मित्रैररिभिरेव च। सर्वः स्वार्थपरो लोकः कुतो मध्यस्थता कचित् ।। ७३ ॥ भोगप्राप्त विकुर्वाणं मित्रमप्येवपीडयेत् । अत्यन्तविकृतं हन्यात् स पापीयान् रिपुर्मतः ॥७४ ॥ . या। प्रकृतीरात्मीया इति सम्बन्धः, मित्रतन्मित्रप्रकृतीरित्यर्थः । परकीयाः शत्रुत- न्मित्रप्रकृतीः ॥ ७२ ॥ कस्मात् पुनरेवं द्विधा समाचरेदिति चेद् अरिमित्रमण्डलस्य व्याप्तत्वात् । यदाह -आकीणमित्यादि । मण्डलं द्वादशराजकम् । सर्वः स्वार्थपरो लोकः यो मण्डले समवेतः, योऽपि परस्यारिणा विगृहीतस्यानुबलाधानेनार्थ साधयति, सोऽपि मा भूमिमाप्युच्छेद इति स्वार्थपर एव प्रवर्तते । स्वार्थ च परस्मात् सिपाधयिपुः मैत्र्या वरेण वा साधयेद्, उपायान्तराभावात् । तस्मात् परतः स्वार्थसाधनाय मण्डले समवेतस्यानियतोऽरिमित्रभाव इति कुतो मध्यस्थता । मध्यमोदासीनावपि राजानावरिमित्रविशेषत्वात् तदव्यतिभिन्नावेव । यत्तुच्यते-- "मुनेरपि वनस्थस्य स्वानि कर्माणि कुर्वतः । उत्पद्यन्ते त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रवः ॥ इति । तत्र विजिगीपोरवस्थामाश्रित्य यो नापकरोत्युपकरोति वा, स उदासीनः । स यर्दा परस्मादर्थ(म)समीहमानः स्वभूमावेव स्वकीयकर्मानुष्ठानपर आस्ते, तदा निरहित्वान्नैव मण्डलेऽन्तर्भाव्यते । यदा कार्यसम्भववशात् तस्यापि स्वार्थसाध- नाय सामादयः प्रयुज्यन्ते, तदास्य साध्यमानस्यारिमित्रभावयोरन्यतररूपेणावस्था- नात् कुतो माध्यस्थ्यमिति द्वाभ्यामेव मण्डलं व्याप्तम् ॥ ७३ ॥ इदानी मित्रमण्डलमधिकृत्य साध्ये चतुर्दशभिः श्लोकैर्वृतिमाह - भोग- माप्तमित्यादि । अतिवृद्धिप्राप्तत्वादुनिष्ठमानम् । अवपीडयेत् नियमयेदित्यर्थः । अ- त्यन्तविकृत हन्यात् । अत्युपचरितस्य हरिलक्षण प्राप्तस्योच्छेदेऽपि नाधर्मः, पापीयस्त्वात् ।। ७४॥ ..'मा पाठ. २. 'युपपी' इ. पाठ..

·१२० कामन्दकीयनीतिसारे अष्टमः वर्तते पक्षपातेन मित्रं चेदुभयात्मकम् । वज्रीव हि विशिरसं तदुच्छिन्द्यात् कृतत्वरः॥७५ ॥ अमित्रानपि कुर्वीत मित्राण्युपचयावहान् । अहिते वर्तमानानि मित्राप्यपि परित्यजेत् ॥ ७६ ॥ स बन्धुर्योऽनुवाति हितेप्वत्याहितादरः । अनुरक्तं विरक्तं च तन्मिनमुपकारि यत् ।। ७७ ॥ मित्रं विचार्य वहुशो ज्ञातदोपं परित्यजेत् । त्यजन्नभृतदोपं हि धर्मार्थावुपहन्ति सः ॥ ७८ ॥ । . उभयात्मकमिति । शत्रोर्विजिगीपोश्च यन्मित्रं तन्वेच्छन्नावेव पक्षपातेन वर्तते । उच्छिन्द्याद् बभ्रीय त्रिशिरसमिति । त्वष्ठः प्रजापतेरपत्यमसुरो ब्राह्मण- स्त्रिशिरा नाम । सोऽत्यन्तमुनतया देवा पुरयोरुभयोरपि मैत्र्यां वर्तमानोऽप्यसुरेषु पक्षपातेन प्रवृत्त इत्युपलभ्य शमेगासुरान्तावद् दुर्जया एयानेन चापरेगोमतपसा कृतायष्टम्मा सुतरा दुर्जया इति जातशकेन सहसैव वजेणाहतोऽसौ मूर्छितः पपात । ततो यज्ञभागस्ते देय इति शक्रप्रलोभितस्तक्षा समुच्चसत एवास्य शि- रासि चिच्छेद ॥ ७५॥ उपचयावहानरीनपि मित्रीकुर्वीत, मित्रलक्षणप्राप्तत्वात् । अहिते वर्तमा. नानि त्यजेत् , शयुलक्षणासत्वात् ।। ७६ ॥ तदेव स्फुटयन्नाह ----स बन्धुरित्यादि । बन्धुमप्यहिते वर्तमानममित्र- यत् त्यजेदिति दर्शनार्थ प्रासहिकं तद्वचनम् । अनुरक्त विरक्तं चेति । मित्रव्यव- हारेऽनुरागविरागी नाद्रियते, किन्तूपकार इत्यर्थः । उक्तञ्च " यावदुपकरोति ताव- मित्रं भवति । उपकारलक्षणं हि मिनं, न मित्रं मित्रभावादुत्क्रान्तम्" (कौटि. अर्थ. ७-८-११६) इति ॥ ७७ ॥ मित्रत्यागोऽपि नाविचार्यत्याह --मित्रमिति । धर्मार्थावुपहन्ति स इति । अदुष्टदूषणाद्धमै हुन्ति, तत्परित्यागाचार्थम् ।। ७८ ॥ 1. 'समुच्छिक. पाठः. २. कि. पाट:

·तस्य माध्यस्थम् । एकपक्षमाश्रितत्य पासपातिकम् । अर्थलिप्सो सोपन्यामम् । सर्गः त्रयोदर्श प्रकरणम् । स्वयं दोपगुणान्वेपी भवेत् सर्वत्र सर्वदा । स्वयं ज्ञातेषु दोपेषु शस्यं स्यादण्डपातनम् ॥ ७९ ॥ न ह्यविज्ञाय तत्त्वेन दोपं कुप्येत् कथञ्चन । भुजङ्गमिव मन्यन्ते निर्दोषक्रोधिनं जनाः ॥ ८ ॥ मित्राणामन्तरं विद्यात् समज्यायःकनीयसाम् । मध्यज्यायःकनीयांसि कार्याणि च पृथक् पृथक् ।। ८१ ॥ न हि मिथ्याभियुञ्जीत शृणुयाच्चापि तद्विधम् । मित्रभेदं च ये कुर्युस्तान् समस्तान् परित्यजेत् ॥ ८२ ॥ प्रायोगिक मात्सरिक माध्यस्थं पाक्षपातिकम् । सोपन्यासं च जानीयाद् वचः सानुशयं तथा ॥ ८३ ॥ भूतमपि दोपमन्यत श्रुत्वा स्वयमेव निरूपयेदित्याह -स्वयमित्यादि । सर्वत्र भृत्यमित्रबन्धुषु । दण्डपातन वधपरिक्लेशादि ॥ ७९ ॥ आस्तामज्ञातदोपेतु दण्डपातनम् , आत्मन कोपमपि न दर्शयदित्याह - न हीत्यादि । ८० ॥ अन्तरं विद्यात् मध्यमोत्तमहीनकर्मसु नियोगार्थम् ॥ ८१ ॥ न हि मिथ्याभियुञ्जीत मम त्वयापचरितमिति । तद्विधमिति मिथ्या, इद तु मित्रेण तवापचरितमिति । समस्तान् परित्यजेद्, अन्यथा हि मित्राद् वियोजितस्तैरेवोच्छिद्येत ॥ ८२ ॥ तेपा मित्राणा वच वास्यतात्पर्य लक्षयेत् , यदाह - मायोगिकमित्यादि। तत्र परप्रयुक्तन्य प्रायोगिरम् । सम्पदसहिष्णोर्मात्सरिकम् । उभयपक्षावनादि --- प्रत्ययचिकीर्योश्च सानुशयामिति ॥ ८३ ।। 1 'स्सास्तान् परिवर्जयत् ' क पाठ ·१२२ कामन्दकोयनीतिसारे [अष्टमः . प्रकाशपक्षग्रहणं न कुर्यात् सुहृदा स्वयम् । अन्योन्यमत्सरं चैषां स्वयमेवाशुं वारयेत् ॥ ८४ ॥ कार्यस्य हि गरीयस्त्वानीचानामपि कालवित् । सतोऽपि दोपान् प्रच्छाद्य गुणानप्यसतो वदेत् ॥ ८५ ॥ प्रायो मित्राणि कुर्वीत सर्वावस्थानि भूपतिः । बहुमित्रो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं रिपून ॥ ८६ ॥ न तत्र तिष्ठति भ्राता न तथान्योऽपि वा जनः । पुंसामापत्प्रतीकारे सन्मित्रं यत्र तिष्ठति ॥ ७ ॥ अभिवान् सर्वतो मित्रनिगृह्णीयाद् दृढवतैः।। इति मण्डलवृत्तं तद् मण्डलज्ञाः प्रचक्षते ॥ ८८ ॥ निवोदासीनरिपव एतन्मात्रं तु मण्डलम् । सम्यक साधनमेतेपामिति मण्डलशोधनम् ।। ८५ ।। प्रकाशपक्षग्रहणं न कुर्याद् अन्यथा हीतरस्येय॑या वैमुख्य स्यात् । अपकाश तु कार्यरशान् कुर्यादवेत्यर्थाक्तन् । अन्योन्यमत्सरं परस्परसम्पदमहि- प्णुतान् । वारयेत् , मा भूदेपामन्योन्यक्षय इति ।। ८४ ॥ नीचानां निकृचाना। सनो विद्यमानानपि । असत. अविद्यमानानपि ।।८।। ननु चासत्यमुक्का किमर्थं नीचान् मित्रीकुर्यादित्याह - माय इत्यादि । सर्वावथाने मव्यमोत्कृष्टनिकृष्टानि ॥ ८६ ॥ सन्मिन मिलक्षणप्राप्तम् ॥ ८७॥ अमेगान निनिगृहीयादिति भित्रोरग्रहफल दर्शयति । सर्वतः समन्ततः । घरवतः विरमसतिमि । ति मण्ड समितपतहार । तद् यथोक्तं विजिगीको मण्डल चरितम् ॥ ८८॥ तञ्च मण्डल सोगार-मिनोदासीनरिपर इति । उदासीनस्गोपादानं . १. 'न' सग पठ 'पिता नाना नामियान्या'. पाठ १ किया सग पाट . ४. 'हि' मोशे पाट. 'उस्त 'प-स-ग घ पाठ , .

·प्रयोदश प्रकरणम्। १२३ सर्गः] इति स्म राजा नयवर्त्मना व्रजन् समुद्यमी मण्डलशुद्धिमाचरेत् । विराजते साधु विशुद्धमण्डलः शरच्छशीव प्रतिरञ्जयन प्रजाः॥९० ॥ (इति मण्डलचरितं नाम त्रयोदश प्रकरणम् ) इति कान्मन्दकीये नीतिसारे मण्डलयोनिमण्डलचरिते नाम अष्टमः सर्गः। . विजिगीपावस्थामाश्रित्य, यथोक्त प्राम् । सम्यक् मावन यत्रोक्त चरितम् । तदेव मण्डलस्य शोधनम् ॥ ८९ ।। प्रकरणार्थानुष्ठानफलमाह --इतीत्यादिना । एवमुक्तेन तथान्येन च नामा. र्गेण मण्डले चरन् । राजा विजिगीपायथावन्धित । समुद्यनीति उत्साहः प्रमान- मिति दर्शयति । मण्डल गुद्धिमाचरेद्, यथा तन्न कु येत्, कुरित या शाम्येत् । प्रतिरञ्जयन् प्रजा इति मण्डलशुद्धिफलमेतत् ।। ९० ।। (इति मण्डलचरित नाम प्रयोदश प्रकरणम् ) इति शङ्करायरताया कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकाया जयमङ्गलाया मण्डलयोनिमण्डलचरिते नाम अष्टमः सर्गः। १. 'रन् 'राग पाठ: २. 'द्यत' इति करा पाठ.

·[नवम अथ नवमः सर्गः। * १४ सन्धिविकल्पप्रकरणम् * बलिना विगृहीतः सन् नृपोऽनन्यप्रतिक्रियः । आपन्नः सन्धिमन्विच्छेत् कुर्वाणः कालयापनम् ॥ १ ॥ कपाल उपहारथ सन्तानः सङ्गतस्तथा । उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः ॥ २ ॥ अदृष्टनर आदिष्ट आत्मामिप उपग्रहः । परिक्रयस्तथोच्छिन्नस्तथा च परदूपणः ॥ ३ ॥ स्कन्धोपनेयः सन्धिश्च पोडशः परिकीर्तितः । इति पोडशकं प्राहुः सन्धि सन्धिविचक्षणाः ॥ ४॥ ('तथान्तर्भेदरूपेण भवत्येकोऽप्यनेकधा ।) कपालसन्धिर्विज्ञेयः केवल समसन्धिकः॥ ५ ॥ पागुण्यस्य कारण मण्डल व्यापाररूप च तच्चरितमुक्तम् । इदानी पाड्- गुण्यमेव स्वरूपत सर्गत्रयेणोच्यते । तत्र पडेय गुणा पाड्गुण्य, चातुर्वर्ण्य- चत् । ते च सन्धिविग्रहयानासनद्वधीभावसमाश्रया । तत्र सन्धिविग्रहयो प्रधान- त्वात् तद्विकल्प सर्गत्रयेणोच्यते । ता सन्धिमधिकृत्या ---आपन्न इत्यादि । आपन आपद्गत बीयसाभिभूयमानत्वात् । सन्धि पणयन्धम् । कुर्वाण काल- यापन सशक्तिपूरणार्थम् ॥ १ ॥ सन्धिविकल्पाना -कपाल इत्यादिना । अत्र सन्धेयो द्विविध अन- भियोक्ता अभियोक्ता च । तत्रोपन्यासप्रतीमारसयोगासय सन्धयोऽनमियोक्तरि द्रष्टव्या । शेपास्त्रयोदशाभियोक्तरि द्रष्टव्या ॥२॥३॥४॥ उद्दिष्टाना निर्देशमाह सार्द्धश्चतुर्दशमि श्लोक --कपालसन्धिर्विज्ञेय --- १ 'सव पिक पाट * अर्ध नद स-गयो पर मूल्योशयोइयत प्यारयात्रा च न स्पृष्टम् ·भव्यामिति कल्याणादयाम् । अयं शगुरुभयापकारी, मयास्मिन्नुच्छिन्ने सर्गः] चतुर्दशं प्रकरणम् । १२५ सम्प्रदानाद् भवति य उपहारः स उच्यते । सन्तानसन्धिर्विज्ञेयो दारिकादानपूर्वकः ॥ ६ ॥ सद्धिः सड़तसन्धिस्तु मैत्रीपूर्व उदाहृतः । याबदायुःप्रमाणे तु समानार्थप्रयोजनः ॥ ७ ॥ सङ्गतः सन्धिरेवेह प्रकृष्टत्वात् सुवर्णवत् । अपरैः सन्धिकुशलैः काञ्चनः स उदाहृतः ॥ ८ ॥ सम्पत्तौ च विपत्तौ च कारणैर्यो न भिद्यते। सङ्गतः सन्धिरेवेह काञ्चनः समुदाहृतः॥ ९॥ भव्यामेकार्थसिद्धिं तु समुद्दिश्य क्रियेत यः। स उपन्यासकुशलैरुपन्यास उदाहृतः॥ १० ॥ इत्यादि । केवलं समसन्धिक इति । इदमुक्त भवति-यथा कपारपुटयोस्तुल्या- यामपि प्रत्यासत्ती नैसीभावो दृष्टः सन्धेः, एवमनयोरविश्वासान्नैकात्म्यं, मेव केवल तुल्यमिति ॥५॥ सम्मदानादिति । स्वेच्छया द्रव्यस्यादावेय तावदुपहियमाणत्याद् उप- हारः । दारिकादानपूर्वक इति, कन्यां दत्वा यः क्रियते । सन्तानहेतुत्वात् स. न्तानसन्धिः ॥ ६॥ मैत्रीपूर्वः सम्प्रदाने सत्यसति वा । यावदायु प्रमाण यायजीयम् । समाना- थप्रयोजन इति विश्वासाटेकीभावगतत्वात् तुल्यरूप प्रयोजनं यत्र सः ॥ ७ ॥ सख्यहेतुत्वात् सङ्गतसन्धिः । प्रष्टत्वात् सख्यस्य । मुवर्णवदिति । ऐक. भूतयोः सुपर्णसन्धिः । अथवा सङ्गतसन्धिरेर मुर्गनदिति सर्पलोहेभ्यः सर्वस- धिभ्य उत्कृष्टत्वात् काञ्चनसान्धरिति कश्चिद् व्यवहियते । एते चत्वारः सन्धयो- अभियोक्तरि सन्धेय द्रष्टन्याः ॥ ८॥ ९ ॥ भवतोऽप्यर्थसिद्धिरित्युपन्यन्य यः सन्धीयमाने क्रियते, स उपन्यासः ॥ १० ॥ सन्धान- १. 'यदेश' करा-ग-ध पाठ:. १. 'परतु' क पाटः, २. 'सम्यन्ध,' फरा-गप, पाटः, ४. 'वर्णमिव सर्व' वनसग घ. पाठ.

·१२६ । कामन्दकीयनातिसारे [नवमः मयास्योपकृतं पूर्वमयं प्रतिकरिष्यति । इति यः क्रियते सन्धिः प्रतीकारः स उच्यते ॥ ११ ॥ उपकारं करोम्यस्य ममाप्येप करिष्यति। अयं चापि प्रतीकारो रामसुत्रीवयोरिव ॥ १२ ॥ एकार्थी सम्यगुद्दिश्य यानां यत्र हि गच्छतः। , स संहतप्रयाणस्तु सन्धिः संयोग उच्यते ॥ १३ ॥ आवयोयोधमुख्याभ्यां मदर्थः साध्यतामिति । यस्मिन् पर्णः प्रक्रियते स सन्धिः पुरुपान्तरः ॥ १४ ॥ त्वयैकेन मदीयार्थः सम्प्रसोध्यरत्वसाविति । यत्र शत्रुः पणं कुर्यात् सोऽदृष्टपुरुषः स्मृतः ॥ १५॥ - अयं प्रतिकरिप्पति ममापन्नत्येत्युपकारः । अयं प्रतीकारहेतुत्वात् प्रती- कारसन्धिः ॥ ११॥ राममुग्रीषयोरिचेति । तयो समानव्यसनयो रामेण प्रत्युपकारकामैन सुमी- वस्य वालियधपूर्वरेण राज्यदानेन प्रथममुपतमिति प्रसिद्ध तत् ।। १२ ।। एकामिति । एकयातव्यविपयां गच्छतः वैरिविजिगीषू । तयोर्वत्र सं- हतयोः प्रयाणे, स संयोगसन्धि सम्भूपैकन गमनात् । एते त्रयः सन्धयोऽनभि. योक्तरि द्रष्टव्याः ॥ १३ ॥ आवयोर्योपमुख्याध्यामिति । त्वदीयेन मदीयेन च सेनापतिना म(द)र्थः साध्यः । अन्मभूमी व्युत्थानादिकं मसाधयितव्यम् । अयं विजिगीपोः पुरुपान्त- रेण सन्धानात पुरुषान्तरसन्धिः ॥ १४ ॥ त्वयफनेति । न भयो दण्डेन या लयबकेन । अयं विजिगीपोरमित्रार्थम- न्यत्र साधयतः परेणादृष्टत्वाद् अदृष्टपुरुषः सन्धिः ।। १५॥ 1 १. 'श्व बिक, पाठ . २. 'धायस्व' प-ग, पाउ, ३. 'यादिष्टेन'म सना.ध, पाठः, ·सर्ग: परिच्छिन्नं त्वयैतापदुपनेतव्यमिति । सन्ध कन्धेन सण्डसण्डेन । एते चतुर्दर्श प्रकरणम् । यत्र भूम्येकदेशेन पणेन रिपुर्जितः। सन्धीयते सन्धिविद्भिरादिष्टः स उदाहृतः ॥ १६ ॥ स्वसैन्येन तु सन्धानमात्मामिप इति स्मृतः क्रियते प्राणरक्षार्थ सर्वदानमुपग्रहः ॥ १७ ॥ कोशांशेनाथ कुप्येन सर्वकोशेन वा पुनः । शेपप्रकृतिरक्षार्थ परिक्रय उदाहृतः॥ १८ ॥ भुवां सारवतीनां तु दानादुच्छिन्न उच्यते । सर्वभूम्युत्थितफलदानेन परदूषणः ॥ १९ ॥ परिच्छिन्नं फलं यत्र स्कन्धस्कन्धेन नीयते। स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः सन्धि सन्धिविदो जनाः ॥२०॥ भूम्येकदेशेनेति । अर्द्धन त्रिभागेन वा पगेन शेपप्रकृतिरक्षार्थ सन्धीयते। अयं परस्य बलवतोऽभिप्रेतत्वाद् आदिष्टसन्धिः ॥ १६ ॥ स्वसैन्येन तु सन्धानमिति । स्वसैन्येन सह स्वयं शत्रुसमीपमुपगम्य । अयमात्मानमामिपीकृत्य क्रियमाणत्वाद् आत्मामिपसन्धिः । सर्वदानमिति । आत्म- नैव सम्पादनीयाः पुनरपि विषया , नतु प्राणा इति प्राणरक्षार्थ सर्वराज्यदानं यत्र स उपग्रह', सर्वथा शत्रूपग्रहहेतुत्वात् ॥ १७ ॥ कोशांशेनेति त्रिभागेन चतुर्भागेन वा । कुयेन वस्त्रकम्बलादिना । अयं शेषप्रकृतीनामच्छिन्नानामिव परिक्रयणात् परिकयसन्तिः ॥ १८॥ सारवतीनां कोशदण्डविटिजनिकानाम् । अयं सारभूम्युपहारादुच्छिन्नस्यैव सन्धिः उच्छिन्नसन्धिः । सर्वभूम्युत्थितफरदानेनेति । सर्वग्रहणमाथिक्यार्थम् । भूमिभ्यो यत् फलमुत्पयते तदतिरिक्तदानेनेत्यर्थः । अयं परम्य दूपणात् परदूषणः । न यथा - अअकानो गन्यमायादभ्यधिकमिच्छतीति ॥ १९ ॥ नव सन्धयोऽभियोक्तरि द्रष्ट-याः ॥ २० ॥ १. तद्भूमिफल दानेन सन्धिः स्यात् ५' क. पाउ.. २. 'सिमर्थवि' स-ग. पाठः .

·कामन्दकीयनीतिसारे परस्परोपकारश्च मैत्रः सम्बन्धजस्तथा । उपहारश्च विज्ञेयाश्चत्वारोऽन्ये तु सन्धयः॥ २१ ॥ एक एवोपहारस्तु सन्धिरेतन्मतं हि नः । उपहारस्य भेदास्तु सर्वेऽन्ये मैत्रवर्जिताः ॥ २२ ॥ अभियोक्ता वली यस्मादलब्ध्वा न निवर्तते । उपहाराहते तस्मात् सन्धिरन्यो न विद्यते ॥ २३ ॥ बालो वृद्धो दीर्घरोगी तथा ज्ञातिबहिष्कृतः। भीरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस्तथा ॥ २४ ॥ विरक्तप्रकृतिश्चैव विषयेप्वतिसक्तिमान् । अनेकचित्तमन्त्रश्च देवब्राह्मणनिन्दकः ॥ २५ ॥ दैवोपहतकश्चैव दैवचिन्तक एव च । दुभिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसेकुलः ॥ २६ ॥ लोकत्रयेण मतभेदमाह ----परस्परेत्यादि । चत्वारः सन्धय इति केचि- दादुः । तत्र परम्परोपकरः प्रतीसरसन्धिः । तत्रोपन्याससंयोगयोरन्तर्भावः । तत्र धुभयोरापे राज्ञारेकार्थसिद्ध्या परस्परोपकारात् । मैत्रः सङ्गतसन्धिः । सम्बन्धजः सन्तानसन्धिः । उपहारब्ध तुर्थः सन्धिः । तत्र शेपा अन्तर्भूता, कोशदण्डभूमीना- मुपहियमाणत्वाद् इति ॥ ११ ॥ स्वमतमाह --- एक एवेति । मैत्रर्जिताः सङ्गतसन्धौ सम्प्रदानाभावात् । सोऽन्यकाले दुर्लभ इत्येक एवेत्यवधारयति ॥ २२ ॥ तरेव स्फुट पनाह -अभियोक्तेत्यादि । अनम्यान निवर्तते बलोद्- ভূবনু। অনানন্দা-কাননীং খালাস वाड् न घटते। तस्मा- दुपहार.इते सघिरन्यो गारित ॥ २३ ॥ इदानीमसन्धे पानभियो कन् निरुग्यांत शिता कोकः । तत्रासन्धेयान- धिकृत्याह --बाल इत्यादि।॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७॥२८॥ 1. 'रस्त्येव सन्धयः' स-ग. पाट:. २. 'संयुतः' क. पाठः .

·१ सर्गः] चतुर्दशं प्रकरणम् । १२९ अदेशस्थो बहुरिपुर्युक्तः कालेन यश्च सः। सत्यधर्मव्यपेतश्च विंशतिः पुरुषा अमी ॥ २७ ॥ एतैः सन्धि न कुर्वीत विगृह्णीयात् तु केवलम् । एते विगृह्यमाणा हि ध्रुवं यान्ति रिपोर्वशम् ॥ २८ ॥ बालस्यान्यप्रमाणत्वान्न लोको योडुमिच्छति । योद्धु स्वयमशक्तः सन् परार्थे कोऽभियुज्यते ॥ २९ ॥ उत्साहशक्तिहीनत्वाद् वृद्धो दीर्घामयस्तथा । स्वैरेव परिभूयेते डावप्येतावसंशयम् ॥ ३०॥ सुखोच्छेद्यो हि भवति सर्वज्ञातिबहिष्कृतः । त एवैनं विनिम्नन्ति ज्ञातयस्त्वात्मसात्कृताः॥३१॥ भीरुयुद्धपरित्यागात् क्षिप्रमेव विनश्यति । वीरोऽप्यवीरपुरुपः सङ्ग्रामे तैर्विमुच्यते ॥ ३२ ॥ लुब्धस्यासंविभागित्वान्न युध्यन्तेऽनुजीविनः । लुब्धानुजीवी तैरेव दानभिन्नैर्निहन्यते ॥३३ ॥ कस्मादेवं विगृह्यमाणा वशं यान्तीत्याह-वालस्येत्यादि । वालस्याप्रा- सव्यवहारस्याप्रभावत्वाद् , अन्यप्रमाणः स्वयं प्रभुशक्त्यभावाद्, योद्धं चासान- शक्तः विक्रमस्याभावात् ॥ २९ ॥ दीर्घामयः राजयक्ष्मादिपीडितः ॥ ३० ॥ सर्वज्ञातिवहिप्कृतो निराश्रयः । आत्मसात्कृताः विजिगीपुणा । स्वयमे- वानुगच्छन्ति विजिगीपुमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ भीरः विभीतः । अवीरपुरुषो भीरुसैन्यः । तैर्विमुच्यते भीरुपुरुषैः ॥३२॥ असंविभागित्वाद् अकल्पितभृत्यजीवितत्वात् । तैरेवेति लुब्धैरनुजी- विभिः । विजिगीषुणा दानेन भिन्नैः ॥ ३३ ॥ पास्तु क्षिप्र या' सग. पाठः. २. 'स्वर योद्गुमगतस्य पराध योऽनुयुध्यनं' इ. पाठः, . .

·कामन्दकीयनीतिसारे [नवमः सन्त्यज्यते प्रकृतिभिर्विरक्तप्रकृतियुधि । सुखाभियोगो भवति विपयेप्वतिसक्तिमान् ॥ ३४ ॥ अनेकचित्तमन्त्रश्च देप्यो भवति मन्त्रिणाम् । अनवस्थितचित्तत्वात् कार्ये तैः समुपेक्ष्यते ॥ ३५ ॥ सदाधर्मबलीयस्त्वाद् देवव्राह्मणनिन्दकः। विीयते स्वयं ह्येव देवोपहतकस्तथा ॥३६ ॥ सम्पत्तौ च विपत्तौ च दैवमेव हि कारणम् । इति दैवपरो ध्यायन्नात्मना न विचेष्टते ॥ ३७ ॥ दुर्भिक्षव्यसनी चैव स्वयमेवावसीदति । वलव्यसनयुक्तस्य योद्धं शक्तिर्न विद्यते ॥ ३८॥ अदेशस्थो हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते । ग्राहोऽल्पीयानपि जले गजेन्द्रमपि कर्षति ॥ ३९ ॥ ग्राहश्चानीरदेशस्थः शुनापि परिभूयते । वहमित्रस्तु सन्त्रस्तः श्येनमध्ये कपोतवत् ॥४०॥ येनैव गच्छति पथा तेनैवाशु विनश्यति । अकालयुक्तसैन्यस्तु हन्यते कालयोधिना ॥ ४१ ॥ विरक्तमतिः जदण्ड्यदण्डनाधाचरणात् । विषयेषु स्त्रीपानादिषु ॥३॥ द्वेप्यो भवति यथोक्तश्रवणात् । तैरिति मन्त्रिभिः ॥ ३५ ॥ दवोपहतकः स्वय कल्यमप्यारममाणो यो न फलभाक् ।। ३६ ।। न विचेष्टते न पौस्पमारभते ॥ ३७॥ चलव्यसनम् 'उपरुद्रं परिक्षिप्तमि' (स.१४.सो.६७.)त्यादि वक्ष्यति ।।३८ अदेशस्थः स्वसैन्यव्यायामानामयोग्ये देशे स्थितः ॥ ३९ ॥ वपित्रः प्रकोपितबहुमण्डलतया || 80 || अकालयुक्तासन्यः न युद्धयोग्ये काले नियुक्त सैन्य यस्यत्यर्थः ।।५१॥

·सर्गः] चतुर्दशं प्रकरणम् । कौशिकेन हतज्योतिर्निशीथ इव वायसः । सत्यधर्मव्यपतेन न सन्दध्यात् कथञ्चन ॥ ४२ ॥ [सुसंहितोऽप्यसाधुत्वादचिराद् याति विक्रियाम् ।] सत्यायौँ धार्मिकानायौं भ्रातृसङ्घातवान् वली। अनेकविजयी चेति सन्धेयाः सप्त कीर्तिताः ॥ १३ ॥ सत्योऽनुपालयन् सत्यं सन्धितो नैति विक्रियाम् । प्राणवाधेष्वपि व्यक्तमार्यों नायात्यनार्यताम् ॥४४॥ धार्मिकस्याभियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते । प्रजानुरागाद् धर्माच्च दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः ॥ ४५ ॥ सन्धिः कार्यों धनार्येण स प्रायः सादयन् द्विषः। रेणुकायाः सुत इव मूलेप्वपि न तिष्ठति ॥ ४६ ॥ 1 कौशिकः उलूक. ॥ ४२ ॥ [असाधुत्वाद् अस्थिरप्रकृतित्वात् ॥] अथ सन्धेयानाह-सत्येत्यादिना ॥ ४३ ॥ कम्मादेते सन्धया इत्याह - -सत्य इत्यादि । सत्ययुक्तः प्राणवाधेप्वपि नियमाणोऽपि । आर्य युक्तकारी ॥ ४४ धार्मिकस्य न्यायेन पालयतः । सर्व एवेति उदासीनः शत्रुश्च ॥ ४५ ॥ सन्धिः कार्यो ह्यनार्येण अयुक्तकारिणा । यद्यसौ न सन्धीयते तदा शत्रून् प्राप्योत्सादयन् मूलेप्वपि न तिष्ठति निर्मू करोतीत्यर्थः । रेणुकायाः सुत इवेति । जमदगेमहर्भार्या रेणुका नाम । तम्याः पुत्रः परशुरामः । स कि- लाश्रमपदादमिहोत्रधेनुमपहृत्य गच्छता कार्तवीर्येण तन्मोचनार्थ जमदग्निं पितरं व्यायच्छ(न्त' मान) व्यापादितं श्रुत्वा जातमन्युः परशुना कार्तवीर्य बाहुसहस्रेण वियोज्य घातितवान् । ततस्तद्रोपादन्यदपि क्षनकुलमनपराद्धमुत्सादयितुं प्रवृत्तत्वा- दनार्यः । तस्मात् तथाविधेन सह सर्वात्मना सन्धानमेव युक्तम् ॥ १६ ॥ १ 'यत् सन्तोदयेद् द्वि' व पाठः, ·कामन्दकीयनीतिसारे [मयमा सङ्घातवान् यथा वेणुनिबिडः कण्टकैर्वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृसङ्घातवांस्तथा ॥ ४७ ॥ समानान्तस्य वलिना सर्वयत्नवतोऽपि हि। हरिणस्येव सिंहेन शरणं नैव विद्यते ॥ १८ ॥ ईपदायच्छमानोऽपि सिंहो मत्तानपि हिपान् ।' 'निहन्ति वलवास्तस्मात् सन्धेयः शिवमिच्छता ॥ १९ ॥ वलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं न हि घनः कदाचिदपि सर्पति ॥ ५० ॥ बलीयसि प्रणमतां काले विक्रामतामपि । सम्पदो नापगच्छन्ति प्रतीपमिव निमगाः॥ ५१ ॥ जमदेनेः मुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा । अनेकयुद्धजयिनः प्रतापादेव भिद्यते ॥ ५२ ॥ निविडः सहतत्वादेन हि दु खप्रवेशो भवति ।। ४७ ।।। पलिना शक्तित्रययुक्तेन ॥ ४८ ॥ आयमनम् उद्योग || १९ ॥ निदर्शनम् आगमः । प्रतिवातं वाताभिमुखम् ।। ५० ॥ काले विकामतामपीति । अभ्युययकाले विकममाणा अध्यनभ्युचिताश्येत् मणमन्ति तदैपां सम्पदो नापगच्छन्ति । वलीयसोऽनेकोदाहरणमावश्यकार्थम्।।५।। जमदग्नेः मुतस्येति । भिन्नाधिकरणा पष्ठी । अनेकयुद्धजयिन इति । स हि पितृवधामर्पितः कार्तवीर्य नित्य रोपादेरविंशति वारान् निःक्षत्रां पृथियों चकार । तस्य नाभियोक्नु. प्रतापादेव । सर्यो ज्यायान् समो हीन । सर्वत्र दुर्गे चादर्गे च । सर्वदाभियोकाभियोक्ष्यमाणश्च भज्यते ॥ १२ ॥ 1. 'हिनस्ति' के पाठ २ दिन'ही मोशेपु पाठ . ३. हि नाय. का. पाटा, ।

·सर्गः] चतुर्दशं प्रकरणम् । । अनेकयुद्धविजयी सन्धानं यस्य गच्छति। तत्प्रतापेन तस्याशु वशं गच्छन्ति विद्विपः ॥ ५३॥ न जातु गच्छेद् विश्वासं संहितोऽपि हि बुद्धिमान् । अद्रोहे समयं कृत्वा वृनमिन्द्रः पुरावीत् ॥ ५४ ॥ विकारं याति पुत्रोऽपि राज्यालीढस्तथा पिता । तल्लोकवृत्तान्नृपतेरन्यद् वृत्तं प्रचक्षते ॥ ५५ ॥ अभियुक्तो बलवता तिष्ठन् दुर्गे प्रयत्नवान् । तबलीयस्तराहानं कुर्वीतात्मविमुक्तये ॥ ५६ ॥ सन्धानं यस्य गच्छतीति । न केवलं तत्सन्धाने विजिगीपोरात्मत्राणम् , अन्येऽपि शत्रवोऽस्य विधेया भवन्ति ॥ ५३ ।। कृतसन्धौ श्लोकद्वयेन विधिमाह -न जात्वित्यादि । संहितोऽपि समयेन कृतसन्धिरपि । वृत्रमिन्द्रः पुरावधीदिति । त्रिशिरस· पुत्रम्य वधामर्षितेन त्वष्ट्रा शक्रवधाय वृत्रो नाम बलीयानसुरः सृष्टः । तेन च शकोऽनेकधा युद्धे निराकृतः तमेकदा न केनचिद् विरोद्धव्यमिति शपथपूर्वकं सन्धाय जातविसम्भं स्वयजा- वध्यं दधीचास्थिघटितेन वज्रेण हत्वा व्यापादितवान् ॥ १४ ॥ तथाद्यत्वेऽप्ययं व्यवहारो दृश्यत इति दर्शयन्नाह --विकारमित्यादि । लोकवृत्तात् लोकव्यवहारात् ।। ५५ ॥ इदानीमभियोक्रपेक्षया व्यापार सप्तभि. श्लोकैराह - अभियुक्त इत्यादि । अभियोक्तारत्रयो ज्यायान् समो हीनश्च । तत्र मन्त्रोत्साहप्रभावशक्तिभिरभ्युचितो ज्यायान् । अपचितो हीनः । तुल्यशक्तिः समः । तत्र ज्यायांश्चेन्न सन्धिमिच्छेद दुर्ग समाश्रयेत् ! यदाह -तिष्ठन् दुर्ग इति । प्रयनवान् दुर्गसंरक्षणपरः । तद- लीयस्तराहानगिति । अभियोक्तुर्विशिष्टवलं सामन्तमायात्मानमुपरुद्धं मोचयेत् ।। २. 'भ्यवहार' क-गग-घ. पाठ. १. 'यायादक. पाठः ·कामन्दकीयनीतिसारे [नरम. स्वशक्त्युत्साहमुद्रीक्ष्य विगृह्णीयान्महत्तरम् । केसरीव द्विपमिति भरद्वाजः प्रभापते ॥ ५७ ॥ एकोऽपि सिंहः साहस्रं यूथं मनाति दन्तिनाम् । । तस्मात् सिंहमिबोदारमात्मानं वीक्ष्य सम्पतेत् ॥ ५८ ॥ ज्यायांसमल्पसैन्यस्य बलाद् विक्रम्य नितः । प्रतापसिद्धाः सर्वन भवन्ति रिपवो वशे ॥ ५९॥ सन्धिमिच्छेत् समेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि । न हि संशयितं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ६० ॥ आ सम्प्रवृद्धेरभिवृद्धिकामः समेन सन्धानमिवोपगच्छेत् । अपक्कयोर्वा घटयोरवश्य- मन्योन्यभेदी समसन्निपातः ॥ ६१॥ - यदि दुर्ग क्षीयमाणनिचय मन्येत, तद् विशिष्टबलाभावे निचयक्षये च किं कुर्यादित्याह - स्वशक्तीति । आत्मनो विक्रमवल ज्ञात्वा दुर्गमुन्मुच्य विगृहीयात् । महत्तर ज्यायासम् । विक्रमशक्त्यभावे तु विधानान्तर वक्ष्यति । नन्वत्र सन्धि प्रस्तुत | सत्यम् । तस्यैवापवाद , सन्ध्युपायो वा, यस्मानातप्त लोह लोहेन सन्धत्त इति ॥ १७ ॥ उक्तमेवार्थ स्पष्टीकुर्वनिगमयति- एकोऽपीत्यादिना । उदार विक्रमा धिकम् ॥ ५८ ॥ अल्पसैन्यस्य विजिगीपो । बलाद् उत्साहशक्त्या । प्रतापसिद्धा भव न्तीति फटान्तर दर्शयति ॥ ५९॥ समसन्धिमधिकृत्याह - सन्धिमिच्छेदित्यादिना ।। ६०॥ समेनेति । अभियोक्रेति शेष ॥६॥ १ 'स्वोत्साहदाक्तिमु क पाठ २ तिष्टत' पाठ ३ 'साशयिकम् 'खना पाठ ·सर्गः चतुर्दश प्रकरणम् । युद्धे विनाशो नियतः कदाचिदुभयोरपि । सुन्दोपसुन्दावन्योन्यं समवीर्यो हतौ न किम् ॥ ६२ ॥ विहीनोऽपि हि सन्धयो व्यसने रिपुरागतः । पैतन् दुनोति हिमवत्तीयविन्दुरिव क्षेते ॥ ६३ ॥ न सन्धिमिच्छेन्द्रीनश्चेत् तत्र हेतुरसंशयः। तस्य विस्रम्भमालक्ष्य प्रहरेत् तत्र निःस्पृहः ॥ ६४ ॥ बलीयसाभिसन्धाय तं प्रविश्य प्रयत्नवान् । तथासावुपगन्तव्यो यथा विस्रम्भमामुयात् ॥ ६५ ॥ सुन्दोपमुन्दाविति । तौ सौदर्यायसुरौ परस्पराभेद्यो विन्ध्ये तपसा ब्रह्मा- णमाराध्य वरमदानात् परम्यावध्यता प्राप्य सर्व लोकमभिवभूयतु । ततो देवा- स्तद्वधार्थ ब्रह्माणमुपगम्य तदनुज्ञातेन प्रजापतिना रूपयौवनवती तिलोत्तमामप्स- रसमुत्पाद्य तदाश्रमं प्रेषयामासु । तौ च तां दृष्ट्वा जातरागावेकद्रव्याभिनिवेशाद् युध्यमानौ तुल्यबलत्वादन्योन्यमेव क्षयं जामतुः ॥ ६२ ॥ हीनमधिकृत्याह ----विहीनोऽपीति । व्यसने विजिगीपोायसो दैवे मानुपे वा समुत्पन्ने अभियोक्तुमागतः । हिमवत्तीयविन्दुरल्पीयान् दुनोति दुःख- यति ॥ ६३ ॥ तत्र हेतुरसंशयः । कोऽसावित्याह - तस्य विसम्ममिति । अभियोगस्थैर्य- मालक्ष्य निस्संशयं प्रहरेत् । कदाचित् स्थिराभियोगी दुःखसाध्योऽपि स्यात् । तत्रेति सन्धौ निस्पृहः ॥ १४ ॥ इदानी कृतसन्धौ ज्यायस्यतिसन्धानविधि श्लोकत्रयेणाह --- बलीयसे- त्यादि । प्रविश्य प्रियहितद्वारेण ! प्रयत्नवान् यथा हि प्रविष्टो नेता नातिसन्धी. यते । विसम्ममासाद्य प्रहरेदित्येव ॥६५॥ - १. 'काले दुख ग, पाठ २. 'क्षिती' क पाठ. ३. श्चत' सग पाउः, ४. 'निर्दय' इति मूलकोशेषु पाठ, ५. 'साध्यनुग' क पाठः ·१३६ कामन्दकोयनीतिसारे [नवमः विस्रम्भ नित्यमुद्युत्तो निगूढाकारचेष्टितः । . प्रियाण्येवाभिभाषेत यत् कार्य कार्यमेव तत् ॥६६॥ विस्रम्भात् प्रियतामेति विखम्भात् कार्यमिच्छति । विसम्मेण हि देवेन्द्रो दितेर्गर्भमपातयत् ॥ ६७ ॥ युवराजेन सन्धाय प्रधानपुरुषेण वो। अन्तः प्रकोपं जनयेदभियोक्तुं स्थिरात्मनः॥ ६८ ॥ अर्थोत्सर्गेण महता लेखैश्चाप्यर्थसंहितः । प्रधानपुरुपस्येह प्रकुर्वीतार्थदूपणम् ॥ ६९ ॥ स्वकार्ये निगृढाकारचेष्टितः । कार्यसंवरणार्थ प्रियाण्येवाभिभाषेत । जा. तविलम्भेऽपि यत् कार्य हृदि स्थितं तत् प्रच्छन्नं कर्तव्यमेव, तदर्थत्वादन्य- स्येति ।। ६६ ।। देवेन्द्रो दितर्गर्भमपातयत् । देवासुराणां विरोधे व्यापादितानेकपुत्रत्वाद् दितिः शोकसन्तप्ता मक्त्या भार काश्यपमाराध्य 'शकस्य हन्ता मे पुत्रोऽस्त्विति वरं वने । सोऽपि यदि वर्षशतमनाशौचा गर्भ धारयसि तदा यथासमीहितस्ते पुत्रो भवेदित्युक्तवान् । तस्यां च तथेत्यशीकृतवचनायां गर्भमादधे । ततस्तां गर्भसंरक्षणाय व्रतचारिणीं वटुव्यञ्जनो भूत्वा शक्रः स्खलितान्वीक्षणपरः परिचरन् एकदा तस्याः पादशौचमकृत्वा शयनमारुह्य मुप्ताया योगबलात् कुक्षि प्रविश्य वजेण गर्भ सप्तधा कृत्वा पुनरेफैकं सप्त खण्डानकरोत् । तेनैकोनपञ्चाशन्मरु- तोऽभवन् ।। ६७॥ यद्यभियोक्ता न सन्धिमिच्छेत् , आत्मनश्च न विक्रमशक्तिं पश्येत्, तदा विधानान्तरमेकादशभिः श्लोकैराह -युवराजेनेत्यादि । अन्तः कोपे हि जनि- तेऽभियोक्ता शिधिलाभियोगः स्यात् ॥ ६८ ॥ स्थिम्मनो, दीर्घाभियोग अलाप्रकोपजनसमाह - -अक्सिममेति । यथाभियोक्ता जानाति तथार्थमुत्सृजेत् लेखं च प्रेपर्यदित्यर्थः । अर्थसंहितरिति अर्थावगाढे., ये पठितमात्रा एव शां जनयन्ति । प्रधानपुरुषस्येत्युपलक्षणार्थ युव- राजस्यापि ॥१९॥ १. 'शारा-ग. पाठ: २. 'च'रा.पाठ.. १ 'ह.पाट., ४. 'कुर्वातार्थप्रद' ए-ग, पाठ'. ५. 'शाइन्म, पाठ.

·सर्गः] चतुर्दशं प्रकरणम् । १३७ दूपिते हि महामात्रे रिपुरुग्रोऽपि धीमता। स्वपक्षे यात्यविश्वासमित्थंभूतश्च निष्क्रियः ॥ ७० ॥ अरेरमात्यान् सन्धाय तदारम्भं शमैं नयेत् । भिपरभेदेन वा शत्रु रसदानेन शातयेत् ॥ ७१ ॥ अरेः सर्वप्रयत्नेन पश्चात् कोपं प्रकल्पयेत् । पश्चात् कोपमथानिष्टमनुसृत्य प्रधर्पयेत् ॥७२॥ तद्देशकृतसंवासैश्चारैनैमित्तिकैरैपि । उपोढव्यसनादेशं कारयेत् सिद्धलक्षणैः ॥७३॥ क्षयव्ययायासवधादिदोप- व्यपक्षयान्वीक्षितसाधुकृत्यः। कामं तु पीडामपि काञ्चिदिच्छे- न विग्रहं तत्प्रभवा हि दोपाः ॥७४॥ पिते विजिगीपुणा धीमतेति सम्बन्धः । स्वपक्षे यात्यविश्वासं यथायं महामात्रो विजिगीपुकार्ये स्थितः तथायमपि कथं न भवेदिति । एवम्भूतश्चावि- श्वासी निष्क्रियः संहृताभियोगो भवति । उग्रोऽपि वलवानपीत्यर्थः ॥ ७० ॥ अमात्यानिति बुद्धिसचिवान् कर्मसचिवाश्च । तदारम्भम् अभियोक्तुर- मात्यानां वाभियोगव्यापारम् । भिषग्भेदेन वेति । शत्रुवैद्यं वा भेदयित्वा तेनैकरसं दापयित्वा शर्नु साधयेत् ॥ ७१॥ पश्चात् कोपं प्रकल्पयेद् मित्रेण । अनुदृत्य प्रधर्पयेत् उभयतः संपी. डनेन ॥७२॥ चारैनैमित्तिकैरपीति नूतननाक्षत्रिकशाकुनिकन्यजनैश्चारैर्वा तद्देशनि- वासिभिः । उपाढव्यसनादेशमिति । अभियास्यतः शत्रोर्महाव्यसनं भवितेत्यादेश- येद् यात्राविनार्थम् । सिद्धलक्षणैः सिद्धादेशैः उल्कारुधिरवृष्टादिभिर्वा कृतकैः ॥ कस्मादेवं यथोक्तमाचरेत् । क्षयेत्यादि । क्षयव्ययौ वक्ष्यति 'मनुप्ययुग्या- १. स.' इति मूलकोशेष पाठ . २. 'समुन' क. पाठ . ३ 'ररे.' स-ग. पाठः, .. सातव्य' क. पाठ. ५. 'स्मृ' क-ख-ग घ. पाठः ·कामन्दकीयनीतिसारे निवमः कलत्रमात्मा मुहृदो धनानि वृथा भवन्तीह निमेपमानात् । मुहुर्मुहुश्चाकुलितानि तानि तस्मान्न विद्वानतिविग्रही स्यात् ॥७५॥ सुहद्धनं तथा राज्यमात्मानं कीर्तिमेव च । इति सन्देहदोलास्थं को हि कुर्यादवालिशः ॥७६ ॥ सान्ना प्रदानेन विभेदनेन सैन्धापयेत् साध्वभियुज्यमानः । सन्धिसुरारात् समसैन्यचके सामन्तमायान्तमपेतसन्धिम् ॥७७ ॥ + पचयः क्षयो हि हिरण्यधान्यापचयो व्ययस्तु (स. १६. श्लो.२३) इति । आयासः शरीरक्लेशः । आदिशब्दान्मित्रकलनादिवियोग । एते दोषा विग्रह भवन्ति । तस्मात् तापेक्षया न विग्रहमिच्छेत् । अन्वीक्षितसाधुकृत्यः इदमन प्राप्तकालमिति । काममित्यभ्युपगमे । काश्चित् पीडामभियोगमात्रकृताम् । तत्प्रभवा दोपाः विग्रह- प्रभवाः क्षयादयः ॥ ७॥ तदेव स्फुटयति-कलत्रेत्यादि । आकुलितानि दुरवस्थानात् । नाति- विग्रही स्यात् , यावता तु परः सन्दध्यात् , तावन्मात्रकं कुर्यादेव तेजसः सन्धान- कारणत्वात् ॥ ५ ॥ सन्देहदोलास्थ स्यान्न चेति ॥ ७६ ।। तस्मादुपायत्रयं प्रयुञ्जीत । यदाह -- साम्नेत्यादि । बायान्तं दूरादेव सन्धापयेत् । साधु शोभनं, येन स्वयमेव सन्धि याचेत । समसैन्यचनं समवल- न्यायात् सन्धानार्थ प्राप्तम् । सामन्तत्वाच्छत्रुम् । यद्येवमपि न सन्धिमिच्छेत् , तदा तमपेतसन्धि (साधासन्ताप)येदिति वक्ष्यमाणश्लोकेनानुबन्धः ।। ७७ ।। -- १. 'सस्तम्भये क. पाटः २. 'क' राग. पाट ·सर्गः] चतुर्दशं प्रकरणम् । स्वगुप्तिमाधाय सुसंहतेन वलेन धीरो विचरन्नरातिम् । सन्तापयेद् येन सुसम्प्रतप्त- स्तप्तेन सन्धानमुपैति तप्तः॥७॥ इति स्म सन्धि खलु सन्धिवित्तमा वभापिरे पूर्वतना महर्षयः। तेदेतदेवं विनयेन्नरेश्वरः संवीक्ष्य कार्य गुरु चेतरद् द्विधा ॥७९॥ (इति सन्धिविकल्पो नाम चतुर्दश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे सन्धिविकल्पो नाम नवमः सर्गः। --- स्वगुप्तिं स्वरक्षा कृत्वा सुसंहतेन परस्याभेयेन सन्तापयेद् , येन.शत्रुः स. म्प्रतप्तः स्यात् । ततश्चोभयसन्तापात् सन्धानं, यदाह- तप्तेन सन्धानमुपैति तप्त इति ॥ ७८॥ प्रकरणार्थमुपसंहरन्नाह -इतीत्यादि । तदेतदेवमिति । तस्मादेतद् यथो- तम् । एवं विनयेद् उक्तेन विधिना प्रयुञ्जीत । गुरु चेतरदिति । परात्मनो- लावलं बुद्ध्वा चेत्यर्थः ॥ ७९ ॥ (इति सन्धिविकल्पो नाम चतुर्दर्श प्रकरणम्) इति शकरायकृतायां कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकायां जयमालायां सन्धिविकल्पो नाम नवमः सर्गः। १. 'प्तस्य स' खाग, पाठ, ३. वलात् तदेन वि' क. १. 'हि' इति मुलकोशेषु पाठः. पाठः, 'तदेवमेनं वि' खना. पाठ ·दशमः अथ दशमः सर्गः। * १५ विग्रहविकल्पप्रकरणम् * अमर्पोपगृहीतानां मन्युसन्तप्तचेतसाम्। परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः ॥१॥ आत्मनोऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा । देशकालबलोपेतः प्रारभेतैव विग्रहम् ॥ २॥ राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च । अपहारो मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा ॥ ३ ॥ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च । मित्रार्थ चायमानश्च तथा वन्धुविनाशनम् ॥ ४॥ भूतानुग्रहविच्छेदस्तथा मण्डलदूषणम् । एकार्थाभिनिवेशित्वमिति विग्रहयोनयः ॥ ५ ॥ सन्ध्युपायत्वाद् विग्रहम्य तदनन्तर विग्रह विकल्पा उच्यन्ते । तत्र लोक- प्रतीत्या विग्रहोत्पत्तिं दर्शयन्नाह -- अमर्पत्यादि । अमर्षः परिभवासहिष्णुता । मन्युशब्दोऽत्र दुःखे वर्तते । परस्परापफारेणेति विग्रहस्य स्वरूपमाह । इदमुक्त भवति -- अमर्षात् शरीरद्व्यपीडनादिद्-खाच लोके परस्परापकारलक्षणो विग्रहो भवतीति । तथा चोक्तम् "आरण्योऽमिरिच हि दुःखामर्पज तेजो विक्रम- यती"(कौटि. अर्थ. ७-२-१०१)ति ॥ १ ॥ वैशेषिक विधिमाह -- आत्मन इत्यादि । अजातदु.खामोऽप्यात्मवृद्धि वाञ्छन् , परेण वा राज्यापहारादिना पीड्यमानो जातदुखामों विगृहीयात् । देशकालवलोपेत इत्युभयत्रापि द्रष्टव्यम् । बल शक्तिः । देशकालाद्यभ्युचित इत्यर्थः । प्रारभेतवेत्यवधारणादयमेव पक्षो ज्यायानिति दर्शयति ॥ २ ॥ यैः परेण पीड्यमानो विगृहीयात् , तान्, विग्रहहेतूनाह - राज्येत्यादि. लोकत्रयेण । अत्र ज्ञानग्रहणमेग्मपहारशदेन सम्बध्यते । द्वितीय विघातशब्देन सम्बन्धनीयम् । एते विशतिविग्रहहेतच ॥ ३ ॥ १ ॥ ५ ॥ 1. “पीतिगृ' र ग पाट. .

·सर्गः ] . पञ्चदशं प्रकरणम् । १४१ राज्यस्त्रीस्थानदेशानां दानेन च दमेन च । विग्रहस्य तु युक्तज्ञैरिति प्रशमनं स्मृतम् ॥ ६ ॥ एतदेव तु विज्ञेयं स्वार्थधर्मविघातजे । विषयध्वंसजे शत्रोर्विपयप्रतिपीडनम् ॥७॥ ज्ञानापहारसम्भूते ज्ञानशक्तिविघातजे। शमस्तदर्थत्यागेन क्षान्त्या वोपेक्षणेन वा ॥ ८॥ तत्र देशकालवलोपेतश्चेद विगृहीयीत् , नो चेदभ्युपायै शमयेदित्युपाया- नाह दशभि श्लोकै । राज्येत्यादि । सप्तोपायान् वक्ष्यति "साम दान च भेदश्च दण्डश्चेति चतुष्टयम् । मायोपेक्षेन्द्रजाल च सप्तोपाया प्रकीर्तिता ॥" (सर्ग. १८, श्लो. ३.) इति । तन राज्य प्रकृतय , स्त्री अवरोधसम्बद्धा, स्थान दुर्ग, देशो राष्ट्रम् । एपामन्यतमापहारजस्य विग्रहस्य प्रशमनमिति सम्बन्ध । दानेन दमेन चेति । कोशदण्डभूमीनामन्यतमप्रदानन राज्यप्रत्यानयनहेतुना, दमेन चेत्यप्रकाशेन दण्डेन । इदमुक्त भवति - राज्यादिकमपहरन्त शत्रु तूणींयुद्धेनोपताप्य प्रका- शयुद्धान्निवर्तयेदिति ॥ ६॥ स्वार्थधर्मविधातजे विग्रह इति विपरिणतमनुपज्यते । “ज्ञानार्थशक्तिध- मीणां विघात" (श्लो. ४) इत्यत्रार्थधर्मा निर्दिशति । ज्ञानशक्ती तु निर्देक्ष्यति । स्वार्थो दुर्गादिकर्म, स्वधर्मश्चाश्वमेधादिप्रवर्तनम् । विषयध्वसज इति पीडा वैपयि- की निर्दिशति । शत्रोविषयप्रतिपीडन यावन्मात्र शत्रुर्दाहविलोपादिनापकुर्यात्, तावन्मानमस्य प्रत्यपकुर्यात् तेजस सन्धानकारणत्वात् ॥ ७ ॥ ज्ञानापहारसम्भूते ज्ञानशक्तिपिघातज इति । अशास्त्रचक्षुर्वालिशत्तर इति परेण सम्भूतज्ञानेन विलोपात् तेजस्विनो विग्रह सम्भवति, तथा शास्त्रादि- परिज्ञान मा भूदस्येतीhयाचार्यनिवारणादिव्यापारेण ज्ञानविघातादपि सम्भवति, यथा दुर्योधनेनार्जुनस्य । विनिगीपो परेण पाणिग्राहादिना शक्तिवियानाद् विग्रहो भवति । एषु त्रिपु यथासम्भव शमोपायत्रयम् । तत्र शक्ति येव तजे तद 'ती सम्यक प्र के पार २ 'प्रानापहारच वर ग घ ज्ञानदि रच पाठ ४ दत गघ पाठ ५ क्ति' सग पाठ ३ दि कुइच पार ६ ताऽपि' कयगघ पाठ ·कामन्दकीयनीतिसारे दिदशमः अधर्मद्रोहसंयुक्ते मित्रजातेऽप्युपेक्षणम् । आत्मवन्मित्रजाते तु प्राणानपि परित्यजेत् ॥ ९॥ अपमानात् तु सम्भूतं मानेन प्रशमं नयेत् । सामपूर्व उपायो वा प्रणामो वाभिमानजे ॥१०॥ रहस्येन प्रयोगेण रहस्यकरणेन था। विग्रहं शमयेद् धीरो बन्धुनाशसमुद्भवम् ॥ ११ ॥ र्थत्यागेन शमोऽभियुजानस्य, यदर्थमयं शक्ति पिहन्यात् , तमर्थं त्यजेत् । अथ- वा पराभियोगादभियोगसाध्यार्थसम्प्रदानेन शमः । क्षान्त्या च ज्ञानापहारसम्भूते शमः । सन शुप्फविग्रहे बलवतोऽपि क्षान्तिरेय श्रेयसी । सा च क्रोधोपशमस्व- भावत्वात् सामरूपैव । उपेक्षणेन च ज्ञानविघातजे शमः । कियन्तं कालं ज्ञानवि. घात में करिष्यतीति बलवानप्युपेक्षेत, न साहसाद् विगृहीयात् ॥ ८ ॥ मित्रजात इति मित्रार्थ निर्दिशति । तनाधार्मिकस्य कृतद्रोहस्य च मित्र- स्यादन्येन सहोत्पन्न विग्रह बलवानप्युपेक्षेत । आत्मवन्मित्रजाते विति । धार्मिकस्य मित्रभौविनश्च मित्रस्यार्थादन्येनोत्पन्ने विग्रहे दुर्वलोऽपि प्राणानपि परित्यजेत् । तथाहि "मित्रगोत्रामणार्थेषु सद्यः प्राणान् परित्यजेद्" इति निद- र्शनम् ॥ ९॥ अपमानात् त्रिवति । विजिगीपुणा परस्य चाक्पारुप्याद्यपमानात् । मानेन सान्त्वपूर्वेण सत्कारेण । अभिमानज इति मानं निर्दिशति 1 असाध्येऽभ्युनतमन- स्कतां दर्शयतो रावणस्येव विग्रह उत्पद्यते । तत्र सामपूर्व उपायः, दानभेदात्मकः प्रणामो वा शमहेतु. । ननु च तगहमित्यात्मोपनिधानं प्रणामः सामैव । सत्यम् । अभिमानजे प्रधानमात्मोपनिधानमिति दर्शनार्थ पृथड् निर्देशः ॥ १० ॥ बन्धुनाशसमुद्धवामिति । विजिगीषुणा परस्य, बन्धुदिनाशाद विमा उत्पद्यते । तर दुर्बलश्चेद्, रहस्येन प्रयोगेण सामादीनां चतुर्णामुपांशुप्रयोगेण । रहस्पारणेन वा मायेन्द्रजालसम्पादनेन शमये, अन्यथानेन मे वन्धुईत इति परः परशुराम इव कार्तवीर्य नियतमेनं विगृहीयात् ।। ११ ॥ १. 'मानव'फ. पाठ, २. 'भावितस्य मिहन्य. पाठ ·सर्ग:]. पञ्चदशं प्रकरणम् । येन पीडा न जायेत तादृशं तु विचक्षणः । कुर्यादर्थपरित्यागमेकार्थाभिनिवेशजे ॥ १२ ॥ धनापहारजे जातु विरोधं न समाचरेत् । कदाचिद् विग्रहे पुंसां सर्वनाशोऽपि जायते ॥ १३ ॥ दृष्टोपन्यासयुक्तेन सम्प्रदानादिकेन च । महाजनसमुत्पन्नं भेदेन प्रशमं नयेत् ॥१४॥ भूतानुग्रहविच्छेदजातस्यान्तं ब्रजेद् वशी। दैवमेव तु देवोत्थे शमनं साधुसम्मतम् ॥ १५ ॥ मण्डलक्षोभसम्भूतमुपायैः प्रशमं नयेत् । सापत्नं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजम् ॥ १६ ॥ येन पीडा न जायतेति । यस्तु परित्यज्यमानः पीडामावहति, तं न परित्यजेत् , तदर्थमेव तस्याभिनिवेशात् ।। १२ ।। धनापहारज इति । परेण कोशस्यैकदेशापहाराद् विग्रह उत्पद्यते । तत्र विरोधं न समाचरेत् , क्षान्तिमेव कुर्यात् , मा भूत् सर्वनाश इति ॥१३॥ महाजनसमुत्पन्नमिति मदं निर्दिशति । शौर्याचवलेपाल्लोकमभिभवतो महाजनविरोधो भवति । तं भेदेन शमयेत् । वहूनां संहतानां भेदसाध्यत्वात् ॥१४॥ भूतानुग्रहविच्छेदजातस्येति । भूतरक्षण राज्ञो धर्मः । तस्मिन् परेण विच्छिद्यमानेऽवश्यम्भावी विग्रहः, तस्यान्त व्रजेद् दुर्वलोऽपि लोकानुग्रहमेव साधयेत् , स्वयमेव या न भवेदित्यर्थः । देवोत्थ इति । दैवहेतुके ग्रहोपसृष्टप्रभव इति यावत् । दैवमेव शमनम् अथर्वविहितं कर्म शान्तिकपौष्टिकम् । साधु- सम्मतं पुरोहिताभिप्रेतम् ॥ १५ ॥ मण्डलक्षोभसम्भूतमिति । मण्डल हि प्रकोपयतस्तत्मक्षोभाद् विरोध उत्पद्यते । उपायैः सामदानादिभिः । मतान्तरमाह श्लोकत्रयेण । सापत्नमित्यादि । १. 'जाते तु' क. पाठः. २. 'शः प्रजा' क, पाठः, ·कामन्दकोयनीतिसारे दिशमः वैरप्रभेदनिपुणैरं पञ्चविधं स्मृतम् । जातं भूम्युपरोधेन तथा शक्तिविघातजम् ॥ १७ ॥ भूम्यनन्तरजातं च मण्डलक्षोभजं तथा । चतुर्विधं वैरजातं वाहुदन्तिसुतोऽब्रवीत् ॥ १८ ॥ कुलापराधजे प्राहुँवरे हे एव मानवाः । किञ्चित्फलं निष्फलं च सन्दिग्धफलमेव च ॥ १९ ॥ तदात्वे दोषजननमायत्यां चापि निष्फलम् । आयत्यां च तदावे च दोपस्यै जननं तथा ॥ २० ॥ दैवल्याचिन्त्यत्वामानुषोत्थं पञ्चविधं विरोधकारण, शेषाणामत्रैवान्तावादिति केचित् । तत्र सपनीभव (१) सापत्नं विभीषणरावणयोरिव, अत्रैकार्थाभिनिवेशजो- ऽन्तर्गतः, स्त्रीजवास्तुजयोः स्त्रीस्थानापहारजौ, वाग्जाते ज्ञानापहारजावमानस- भूतौ । अपराधजे च परिशिष्टाश्चतुर्दशान्तर्भूताः । अपराधस्यानेकप्रकारत्वाञ्चतुर्विध- मित्यपरः । तत्र भूम्युपरोधजाते स्थानदेशापहारजायन्तभूतौ । शक्तिविघात मण्डलक्षोभ च स्वरूपत एवोके, भूम्यनन्तरजाते च परिशिष्टाः पञ्चदशान्तर्भू- ताः भूम्यनन्तरस्य शत्रोरनेकधापराध्यमानत्वात् । वैरमेव वैरजात द्रव्यजात- वत् ॥ १६ ॥ १७॥ १८॥ अन्ये सहजकृत्रिमभेदाद् द्विविधमाहुः । तत्र कुलकोथजे सहजविरोधे एकार्थाभिनिवेशजस्यान्तर्भावः । अपराधजे च कृत्रिम च परिशिष्टानामिति । देशकालबलोपेतोऽपि विग्रह कुर्वन् पोडशविध त्यजेदित्यपवादमाह श्लोकाप्ट- केन । फिश्चित्फलमित्यादि । तदात्वे चायत्यां च स्वल्पफलं निष्फलं सन्दिग्धफलं च न कुर्यादेव । विमहमिति वक्ष्यमाणेन प्रतिपदं योज्यम् ॥ १९ ॥ तदात्ये दोपजननमिति । आयत्यां सफलम् । तदात्वे प्रतिकार्य पश्चात्को- पादिदोषकरम् आयत्यां चापि निष्फलम् । तदात्वे दोपस्य जननमिति ! आय- त्यां मण्डलकोपादिदोपल सदात्वे च पाणिग्राहादिदोषस्य जननम् ।। २० ।। 1. "त्यु. पाठ २. 'स' इति मूलकोशेषु पाठः. ३. नि ! आयत्यां मण्ड' सनग-च.पाट:

·११९ सर्गः] पञ्चदशं प्रकरणम् । अपरिज्ञातायेंण परेण स्तोभितोऽपि वा । परार्थ स्त्रीनिमित्तं च दीर्घकालं द्विजोत्तमैः ॥ २१ ॥ अकालदैवयुक्तेन बलोद्वत्तसखेन च । तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितम् ॥ २२॥ आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा । इतीमं पोडशविधं न कुर्यादेव विग्रहम् ॥ २३ ॥ तदात्वायतिसंशुद्धमारभेत विचक्षणः । तदात्वायतिशुद्धानि सर्वकर्माणि चिन्तयेत् ॥ २४ ॥ . अपरिज्ञातवीर्येण अन्तस्तत्त्वतोऽपरिच्छिन्नवलेन हि परेण सह विग्रहस्य क्षयादिदोपकरत्वात् । स्तोमितोऽपि वा 'हन्यतां कलिना कलिरिति मन्यमानेनाप- रेणालीकदोपप्रख्यापनात् सन्दीपितोऽपि वा । परार्थम् अनुपकारिणः परस्यार्थेने- त्यर्थः । स्त्रीनिमित्त सामान्ययोपिदर्थम् । दीर्घकालं दीर्घविग्रहस्य क्षयादिदोपफल- त्वात् । द्विजोत्तमैः प्रकृष्टक्रियादियुक्तैः सह विग्रहो विनाशायैव ॥ २१ ॥ अकालदैवयुक्तेन अकस्माद् दैवसम्पन्नेन लब्धवरत्वात् । बलोवृत्तसखेन च शक्त्य॑भ्यधिकमित्रयुक्तेन । तदात्वे फलसंयुक्तं परदेशविलोपादिलाभाद्, आ- यत्या फलवर्जितं शत्रोः सापाश्रयस्यानुच्छेदात् ॥ २२ ॥ आयत्यां फलसंयुक्तं मण्डलस्य शत्रोरच्छेदे विजिगीपोर्मण्डलानुग्राह्य- तालाभात् , तदात्वे निष्फल देशविलोपादिफलाभावात् ॥ २३ ॥ ननु चास्मिन् विग्रहद्वये तावद् दोपरहितेन फलेन योगोऽस्ति । तदात्वे आयत्यां चेति विशेपः । अतः कथमिदं न कुर्यादित्याह -तदात्वत्यादि । संशुद्धीमीत । विग्रहो हि क्षयव्ययप्रवासप्रत्यवायहेतुत्वादगत्या क्रियते । स चेत् फालद्वयेऽपि न फलवान् , किं तेनारब्धेन । तथान्यदपि कर्म कालद्वयसंशुद्धमार- भेतेत्यनुपमादाह-सर्वकर्माणीति ॥ २४ ॥ १. 'तयाभ्याधिकेन' क-रा-ग-प.पाठ:. १. 'तया' कस ग-प. पाठः, ३. 'दपिका' कसाना-प. पाठः.

·फामन्दकोयनीतिसारे दशम तदात्वायतिसंशुमातिष्ठन्नति वाच्यताम् । साधु लोकहयग्राहि बिहान् कर्म समाचरेत् ॥ २५॥ परित्यजेदिम लोक मार्थलेशोपलोभितः । परलोकविरानि कुर्वाणं दूरतस्त्यजेत् ॥ २६ ॥ इत्यागमप्रमाणत्वात् साधु कल्याणमाचरेत् ॥ २६ ॥ यदा मन्येत मतिमान् हृष्टं पुष्टं स्वकं चलम् । परस्य विपरीतं च तदा विग्रहमाचरेत् ॥ २७३ ।। स्फीतं यदानुरक्तं च भवेत् प्रकृतिमण्डलम् । परस्य विपरीतं च तदा विग्रहमाचरेत् ॥ २८ ॥ नैति वाच्यतां विचक्षण इति । वर्तमानदेहापेक्षया कालद्वयपरिशुद्धिं निरूप्य भविष्यद्वर्तमानदेहापेक्षया निरूपयन्नाह ---- साध्वित्यादि । लोकद्वय- ग्राहीति । उभयलोकाविरुद्धमित्यर्थ ॥ २५ ॥ वत्र वर्तमानकालपरिशुद्रमधिपत्याह----परित्यजेदिम लोकमिति । अर्थ लवतृष्णयापि सहसा विगृद्धता विनाशसम्भवादय लोकरत्यक्तो भवति । भविष्य स्कालमधिकृत्याह --- परलोकविरुद्धानाति । अदृष्टविरुद्धानि कर्माणि कुर्वाण पुत्र मपि परित्यजेत् । स्वय च न कुर्यादिति सामर्थ्यलब्धम् ॥ २६ ॥ आगमप्रमाणत्वादिति । अस्मिन् विषये आगम प्रमाण, प्रत्यक्षादिप्रमा- गानामत्तन्द्रियार्थाविषयत्वात् ।। २६ ॥ कदा तर्हि विगृहीयाद् , यदा परस्मादधिकमात्मान पश्येत् । तदेव पनि श्लोकैनिर्दिशति-यदेत्यादि । हृष्ट पुष्टमिति उत्साहयुक्तम् उपचित चतुरस- बलम् । परस्य विपरीतम् अहृष्टमपुष्ट च ॥ २७३ ।। स्फीतमुपचितम् । अनुरक्त विजिगीपी प्रतिमण्डलममात्यादिकम् ॥२८९ शविक पाठ ३. 'भूलत' कमाइ ·सत्यम् । इदमप्युक्तं “यो वा लाभः सिद्धः शेपयोरन्यतरं साधयति *स .१४७ सर्ग: पञ्चदशं प्रकरणम्। उपनामि:यदा देवं सुव्यक्तमुपलक्षितम् । परस्य विपरीतं तु तदा विग्रहमाचरेत् ॥ २९ ॥ मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः । परस्य विपरीताश्च तदा विग्रहमाचरेत् ॥ ३० ॥ भूमिमित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम् । यदैतन्नियतं भावि तदा विग्रहमाचरेत् ॥३१॥ गुरु वित्तं ततो मित्रं तस्माद् भूमिर्गरीयसी । भूमेर्विभूतयः सर्वास्ताम्यो बन्धुसुहृद्रेणाः ॥ ३२ ॥ उपनामि उपनमनशीलं दैवं सुव्यक्तमुपलक्षितं स्वल्पेनापि पौरुषेण बहु- शोऽप्रतिहतार्थसिद्धिदर्शनाद् । विपरीतम् अनुपनामि ॥ २९ ॥ • दृढभक्तय इति । तत्र स्थिरस्नेहत्वान्मित्रं, शत्रोः पाणि गृह्णातीति आ- ऋन्दः (विजिगीपुः पाणिग्राहमरिमित्रमित्रेणाकन्दितः!) तस्य पाणिं गृह्णाति आसारश्च विजिगीपुमित्रमरिमित्रमित्रस्येति । परस्य विपरीता अदृढभक्तित्वात् । शत्रुमित्रं विजिगीपोः पाणि न गृह्णाति तदासारश्चारिमित्रं विजिगीपुमित्रमित्र- स्येति ॥ ३०॥ नियतं भावीति । समस्तं व्यस्तं चावश्यं मावि ।। ३१३ ॥ एपां च त्रयाणामन्यतमलाभे पूर्व पूर्व लिप्सेतेति दर्शयितुमाह --गुरु 'वित्तमित्यादि । ततो मित्रं गुरु । सर्वतोभोग हि मित्रं लब्धं हिरण्ये(ननु ? मा)हिरण्येनाप्युपयुज्यते । ननु " मित्रहिरण्यभूमिलाभानामुचरोचरलामः श्रेयान्, मित्रहिरण्ये हि भूमिलाभाद् भवतो मित्रं हिरण्यलाभाद्" इत्युक्तं कौटिलीये। श्रेयान्" (कौटि. अर्थ.'७-८-११६.) इति । तस्माद् द्वितीयपक्षसन्दर्शनार्थ मित्रं वित्ताद् गुर्वित्यत्रोक्तम् ॥ ३२३ ॥ १. 'जनः खग, पाठः. २. 'मुतो क-स ग-प. पाठः, "स श्रेयान्' अयमशो मुद्रितकौटिलीयार्थशास्त्रे न दृश्यते ।

·कामन्दकीयनीतिसारे [दरामः सर्वसम्पत्समे शत्रावुपायान् निक्षिपेद् बुधः । उपायैरप्रतिव्यूढे समे दण्डः प्रशस्यते ॥३३३ ॥ आगतं विग्रहं विहानुपायैः प्रशमं नयेत् । विजयस्य एनित्यत्वाद् रमसेन न सम्पतेत् ॥ ३४ ॥ समाक्रान्तो बलवता काङ्क्षन्ननंशिनीं श्रियम् । श्रयेत वैतसीं वृत्तिं न भौजङ्गी कदाचन ॥ ३५३ ॥ क्रमाद् वेतसवृत्तिः सन् प्राप्नोति महतीं श्रियम् । भुजङ्गवृत्तिराप्नोति वधमेव तु केवलम् ॥ ३६॥ मत्तप्रमत्तवत् स्थित्वा ग्रसेतोमुत्य पण्डितः । अपरिभ्रश्यमानं हि क्रमप्राप्तं मृगेन्द्रवत् । ३७ ।। कौम सङ्कोचमास्थाय प्रहारमपि मर्पयेत् ॥ ३८ ॥ हीनेन विग्रहमुक्ता समेनापि श्लोकद्वयेन वृत्तिमाह ---सर्वसम्पदित्यादि । विग्रहस्प प्रस्तुतत्वात् सर्वा सम्पद विग्रहत्येति सत्यां विग्रहसम्पदि । सोऽपि तावत् सामादीन् प्रयुञ्जीत । समेन हि विग्रहस्य सुन्दोपसुन्दयोरिवोभयतः क्षय- कारित्वात् । अप्रतिव्यूदे अप्रतिविहिते । दण्डो विग्रह ।। ३३३ ।। अस्यैर पूर्वार्ध स्फुटीकुर्वन्नाह -आगतमित्यादि ॥ ३४॥ अभ्रंशिनीम् अविनाशिनीम् । वैसी भौजङ्गीमिति ! वेतसो बलीयसा नदीजवेनाक्रम्यमाणो नमति भुजगश्च तृणास्पृष्टोऽपि स्फटाटोपेरुद्धावति ॥३५॥ प्रवृत्चिद्वयस्य फलमाह-प्रमादित्यादि । क्रमात् प्रामोति कालेनेत्यर्थः । बधमेव केवलं तदात्वे । तस्माद् वैतसी वृत्तिमाश्रित्य विगृह्णीयात् ॥ ३६३ ।। कथमिवेत्याह -मत्तप्रमत्ववत् स्थित्वेत्यादि । चेतसवृत्त्यसंश्रितोऽप्या- स्मनः कृत्तफ व्यसनं प्रकाश्य जातविसम्मं क्रमप्राप्तत्वादपरिश्रश्यमानं ह. न्यात् ।। ३७३॥ कौम सोचमिति । कूर्मवदशानि गृहयित्वाफाले परपीडामपि सहेत ॥ ३८॥ ! 1. 'है.'क. पाठः ·सर्गः] पञ्चदशं प्रकरणम् । काले प्राप्ते तु मतिमानुत्तिष्ठेत् क्रूरसर्पवत् । काले सहिष्णुगिरिवदसहिष्णुश्च वह्निवत् ॥ ३९ ॥ 'स्कन्धेनापि वहेत् काले प्रियाणि समुदाहरन् । सम्प्राप्ते चैव काले तु भिन्द्याद् घटमिवाश्मनि ॥ नित्यं स्वार्थपरो लोकः स्वार्थसिद्धिर्यथा भवेत् । तथा तस्य प्रतीकारं यथोक्तं समुपाचरेत् ॥ प्रसादवृत्त्याहितलोकवृत्तया प्रविश्य शत्रोर्हदयं निरन्तरम् । नयाग्रहस्तेन हि कालमास्थितःप्रसह्य कुर्वीत कचग्रहं श्रियः॥४०॥ कुलोद्गतं सम्यगुदारविक्रम स्थिरं कृतज्ञं मतिमन्तमूर्जितम् । अतीव दातारमुपेतवत्सलं सुदुष्प्रसाधं प्रवदन्ति विद्विपम् ॥४१॥ असत्यता निष्ठुरताकृतज्ञता भयं प्रमादोऽलसता विपादिता । वृथाभिमानोऽपि च दीर्घसूत्रता तथाङ्गनाक्षादि विनाशनं श्रियः ॥ ४२ ॥ काले च फरसर्पवद् दशेत् । सहिष्णुर्गिरिवदप्रकाशि(त++श ! ताशय) विकारत्वात् । असहिष्णुश्च वह्निवत् प्रदर्शिततेजस्त्वात् ॥ ३९ ॥ प्रसादत्त्येति प्रसन्नया वृत्त्या । आहितलोकवृत्त्या प्रदर्शितलोकव्यव. हारया । नयो विग्रहाख्यो गुणः । प्रसोति प्रकाशयुद्धं दर्शयति । अयं च बलीयसि कोऽपि विधिः आपातविग्रहेण दुप्प्रसाधे शत्रौ वेदितव्यः ॥ ४० ॥ कोऽसावित्याह --कुलोद्गतमित्यादि ॥ ११ ॥ आपातविग्रहसाध्यतां शत्रोदर्शयितुमाह -- असत्यतेत्यादि । अङ्गनाक्षा- दीति । आदिशब्दाद् मृगयापानादिव्यसनसंग्रहः ॥ ४२ ॥ १. यानया' स ग पाठः. २. 'त प्रकाशितप्रयाश' च. पाठः. ३. 'श द' करा गय. पाठः, • स्कन्धेनेत्यादि योग्य व्याख्याना न स्पृटम् .

·कामन्दकी नीतिसार (एकादशः (सन्धाय सार्धमरिभिश्चेष्टासरोधकारिभिः । यदन्यत्र रिपौ यानं सन्धायगमनं हि तत् ॥) सन्धायान्यन या याना पाणिग्राहेण शत्रुणा । सन्धायगमनं प्रोक्तं तजिंगीपोः फलार्थिनः ।।५।। एकीभूय यदेकत्र सामन्तैः सामवायिकैः । शक्तिशौचयुतैर्यानं सम्भृयगमनं हि तत् ॥ ६ ॥ उभयारौ तु वा यानं द्वयोः प्रकृतिनाशने । सम्भूयगमनं प्रोक्तं हनूमत्सूर्ययोरिव ॥ ७ ॥ सन्धाय पाणिग्राहेण शत्रुणेति सम्बन्धः । अन्यत्र या यात्रा पार्णिमा- हमित्रे यद् गमनम् । फलार्थिन इति । मा मे दीर्घयात्रां गतस्य पाणि महीप्य- तीत्येवं फलार्थिनः ॥ ५॥ एकीभूयेति । यदा न शक्यमेकेन यातुम् , अवश्यं च यातव्यं, तदा सामन्तैरेकीभूय यद् गमनं, तत् सम्भूययानम्। एकत्रेत्येकास्मिन् यातव्ये । साम- वायिकैः समवायप्रयोजनरेफमतिभिः । शक्तिशौचयुतैरिति । शक्तिमान् हि पाणि- अणे साहाय्यदाने च शक्तः, शुद्धश्च सिद्धौ च यथास्थितकारी भवतीत्येकः प्रकारः॥६॥ द्वितीयमाह -उभयारौ तु वेति । अरेविजिगीपोश्चोभयोर्यः शत्रुस्तस्मिन् द्वयोरपि सम्भय यानम् । प्रकृतिनाशन इति उभयारिप्रकृतिविलोपादिनिमिचम् । हनुमत्सूर्ययोरिवेति । हनूमान् किल वालावस्थायामालोहितं भानुमन्तं दृष्ट्वा किर्मि- दमिति चापलादुमुत्य हस्ताभ्यां गृहीतवान् । तत्काल एव च राहुः सूर्य प्रसितु- माजगाम । तहसनाथै च तं मोचयितु प्रयतमानं दृष्ट्वा हनूमान् किमिदमपरमिति भानुं मुक्ता तमेवाभ्यधावत् । आदित्यनाति ज्ञातं, ममाप्ययं राहुः शनुः । अतो- ऽस्य हनूमतः साहायक प्रतिपद्येऽहमिति । सोऽपि तमभिजगामेत्येतावदन्नौप- म्यकम् ॥ ७॥ १. शार्य शक्तियां' क पाठः, 'शक्तिकोशयु'ख. पाठ.. २. 'समुद्रच्छन्त मा पाठः, ३. 'दुपप्ठ' काराग-प. पाठः, , ये गृहीतमि' क-स-ग घ. पाठ:.

·सर्गः पोडशं प्रकरणम् । (उभयत्र तु या यात्रा द्वयोः प्रकृतिनाशने । सम्भूययानं तत् प्रोक्तं रामसुग्रीवयोरिव ॥ 'अल्पसारानुपादाय प्रतिज्ञाय फलोदयम् । गम्यते यत् परान् जेतुं सम्भूयगमनं हि तत् ।) अन्यत्र प्रस्थितः सङ्गादन्यत्रैव हि गच्छति । प्रसङ्गयानं तत् प्रोक्तमत्र शल्यो निदर्शनम् ॥ ८ ॥ रिपुं यातस्य बलिनः सम्प्राप्यारिकृतं फलम् । उपेक्ष्य तैन्मित्रयानमुपेक्षायानमुच्यते ॥ ९ ॥ निवातकवचान हित्वा हिरण्यपुरवासिनः। उपेक्षायानमास्थाय निजघान धनञ्जयः ॥ १० ॥ अन्यत्र मस्थित इति । द्वयोर्यातन्ययोरेकमभीष्टमभियोक्तुं प्रस्थितो यदा पथि कुतश्चित् प्रसङ्गादितर प्रति याति, तदास्य प्रासङ्गिकं गमनम् । यथा कुरु- पाण्डवानामुद्योगे मद्रराजस्य पाण्डवमातुलस्य शल्यस्य तदनुवलाधानार्थमेकया- क्षौहिण्या सह पाण्डवार्थे प्रस्थितस्य तम्य पथि दुर्योधनेनोंत्मनिवेदनात् पूर्वकेणो- पकारेण हृतचेतसस्तत्प्रसङ्गात् कुरुपु लब्धशरव्यस्य पाण्डवान् प्रति गमनं दर्श- यति- अत्र शल्यो निदर्शनमिति ॥८॥ रिपुं यातस्येति रिपुं प्रति यातस्य । विजिगीपोरिति शेषः । बलिन इति द्वितीयाबहुवचनम् । इदमुक्तं भवति --यं रिपुमभियोक्तुं प्रयातो विजिगीपु- स्तदनुबलाधानार्थ तत्सुहृदोऽपि येऽन्ये बलिन. समायातास्तान् सम्प्राप्य यदरिणा कृनं फलं प्रत्यभियोगलक्षण तदुपेक्ष्य तन्मित्रेषु च बलिपु सम्प्राप्तेषु यद् यानं, तदुपेक्षायानम् ॥९॥ तदेव दृष्टान्तेन स्फुटयन्नाह निवानकवचानिति । शक्रः स्वर्गतम- र्जुनं दिव्याखाण्यधिगमय्य गुरुदक्षिणापदेशेन निवातकवचनाम्नोऽसुरान् जहीत्याभि- १ 'वापि गरा ग पाट. २. 'पो' पाठ सेपरिधाना'च. पाठ. ५. 'चारेणापटचे' ट. व पाठ.. ६. 'ध्याप्य गु'च. पाठः, * हद व पुस्तके न दृश्यते म्यास्यात्रा च न स्पृष्टम् . ३ ते हि तयान' क. पाठ:. ४. 'ना- * इदमपि व्याख्याना न स्पृष्टम् .

·कामन्दकीयनीतिसारे एकादशः स्त्रियोऽथ पानं मृगया तथाक्षा दैवोपघातश्च बहुप्रकारः। इति प्रदिष्टं व्यसनं ह्यनेन समन्वितो यो व्यसनी स गम्यः॥ ११ ॥ परस्परस्य सामोविघातादासनं स्मृतम् । अरेच विजिगीपोश्च तत् पञ्चविधमुच्यते ॥ १२ ॥ हितवान् । सोऽपि तथेति प्रतिज्ञाय मातलिसनाथ रथमारुह्य तानभियोक्तु प्रयातः । अभियुक्तेषु तेषु तदनुबलाशनाय हिरण्यपुरवासिनः कालकञ्जनामानोऽसुरा बली- यांसः समायाताः । तान् सम्प्राप्य निवातकवचाः प्रत्यभियुयुजुः । ततस्तानुपेक्ष्य तत्सुहृद एव कालकानभियोक्तुं प्रयातस्तानमियुज्य निजधान, पश्चात् ता- नपीति ॥ १०॥ क' पुनर्यातव्य इत्याह - स्त्रिय इत्यादि । व्यसनी यानव्यः । व्यसनं च दैवमानुपभेदेन द्विविधम् । तत्र मानुपं द्विविधं कामजं कोपज च । तत्र स्त्रियः पानं मृगया द्यूतमिति कामजम् । वारपारुप्यं दण्डपारुष्यमर्थदूषणमिति कोपज- मिति । तदिह 'कामात् क्रोधो *हि जायत' (भ. गी. २. ६२.) इति दर्शनार्थ साक्षात् कोपजं.नोक्तम् । दैवोपघातश्चेति । स चान्युदकदुर्भिक्षमरकादिभेदेन बहु- प्रकारः । इनि प्रदिष्टमिति । इतिशब्द आद्यर्थे । अनेन कोपजमप्युक्तं वेदित. व्यम् ॥ ११ ॥ आसनमधिकृत्याह -- परस्परस्येत्यादि । अरेच विजिगीपोश्च परस्पर- स्येति सम्बन्धः । सामाविघातादिति । यदा शत्रुर्विजिगीपोर्विजिगीपुश्च शत्रो. विग्रह सामर्थ्यमुपसोदु समर्थः, तदा यदुपेक्षणं, तदासनम् । तथा युक्त "न मां परो नाहं परमुपहन्तुं शक्त इत्यासीत" (कौटि. अर्थ. ७. १. ९८, १९.) इति । तत् पञ्चविध यानयत् ॥ १२ ॥ ३. "हणासामध्ये विहन्तुमुएहन्तु सोदु या नरा'. च पाठः * "मि' इनि मुदितभगवदीतापा. १ "यदि' स ग पाठ. २. 'सारधिर' च पाठ.

·सर्गः] पोडश प्रकरणम् । १५५ अन्योन्याक्रान्तिकरणं विगृह्यासनमुच्यते । अरिं विगृह्य वास्थानं विगृह्यासनमुच्यते ॥१३॥ यदा दुर्गस्थितः शत्रुर्ग्रहीतुं न च शक्यते । विगृह्यनं तदासीत हेत्वास्यासारचीवधौ ॥ १४ ॥ विच्छिन्नवीवधासारं प्रक्षीणयवसेन्धनम् । विरज्यमानप्रकृति कालेनैव वशं नयेत् ॥ १५ ॥ अरेच विजिगीपोश्च विग्रहे हीयमानयोः । सन्धाय सेमवस्थानं सन्धायासनमुच्यते ॥ १६ ॥ निवातकवचैः सार्ध रावणः शत्रुरावणः । ब्रह्माणमन्तरे कृत्वा सन्धायासनमास्थितः ॥ १७ ॥ तदेव श्लोकदशकेन दर्शयति अन्योन्याक्रान्तिकरणमित्यादि । आ- कान्तिरतिसन्धानम् । इदमुक्त गवति । • अरिविजिगी वो परस्परमतिसन्धानपूर्वक यदासनकरण, तद् विगृह्यासनमित्येक प्रकार । द्वितीयमाह ---- अरि विगृह्य वेनि। देशविलोपादिना शबोरपकृत्येत्यर्थः । पूर्वतोभयो-पार , इह तु विजिगीपोरे- वेति विशेष. ॥ १३ ॥ कदा विगृह्यासनमित्याह --- यदेत्यादि । ग्रहीतु नैव शक्यते, शुद्धेन वि- प्रहेण तदासीत | आसारवीवधाविति । 'धान्यादेवविध प्राप्तिरासारस्तु सुहवलम्' (सर्ग. १४. श्लो. २७.) इति वक्ष्यति । उपलक्षणार्थ चैतत् । तेन यवसेन्धनादि च वीवध इति बोध्यम् ॥ १४ ॥ एक्श्च निगृह्मासने सति क्रमेण शनुर्विरज्यमानप्रकृतिर्वध्यो भवति । यदाह- विच्छिन्नेत्यादि ।। १५॥ हीयमानयोरिति तुल्यबलत्वात् क्षीयमाणयोः ॥ १६ ॥ निवातकवचैः सामिति । रावणो हि बमवरमदानालव्धत्रिलोकविजयो लोकत्रय जिला लब्धोत्साहः पाताल जेतु प्रविष्टः । तर भोगवती नाम पुरी । १. 'यदव' व पाठ ४. 'हिनन्ययल वाद् अगररप्रसादा'च. पाठ * 'चा' इनि मूलकोशपाट । 1. "सित्वा' क. पाठ. ३. 'योरिति ।।' क.स ग घ, पाठ, ·कामन्दकीयनीतिसारे [एकादश यापयेद् यत्नमास्थाय सन्निकृष्टतरस्तयोः। उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरम् ॥ २४ ॥ यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेपं जातसंविदौ । तदोपसर्पस्तच्छनुमधिकं वा समाश्रयेत् ।। २५ ॥ हैधीभावो द्विधा प्रोक्तः स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः। स्वतन्त्र उक्तो ह्यन्यस्तु यः स्यादुभयवेतनः ॥ २६ ॥ उच्छिद्यमानो बलिना निरपायप्रतिक्रियः। कुलोद्गतं सत्यमार्यमाश्रयेत बलोत्कटम् ॥ २७ ॥ य - यापयेद् आत्मानमिति शेष । सन्निकृष्टतरम्तयोस्तद्देशाकान्त्या द्वाभ्या- मुपहितत्वात् । सम्पात इति स्वदेगात् सम्भूय विजिगीपुदेशमभिपततोरित्यर्थ । बलवत्तर द्वयोरेवान्यतरम् ॥ २४ ॥ जातसंविदाविति उच्छेत्तव्योऽयमस्माभिर्न सन्धात य इति कृतस- वित्को । तच्छमिति तयो शतुम् । अधिक वा अशनुमपि विशिष्टवरम् ॥२५॥ द्विधा मोक्तः स्वतन्त्रपरतन्त्रयोश्च भेदात् । तर स्वतन्त्र उक्त । अयमेव विजिगीषु , तस्य स्वकर्मप्रधानत्वात् । अन्यस्तु परतन्त्र । कोऽसावित्याह - स्यादुभयवेतन इति । ये याभ्या यत्र प्रणिहित , स ताभ्या वेतनमाददाम उभ- यवेतन । तयोरुभयोर्वर्तमान परमप्रधानत्वात् परतन्त्र ॥ २६ ॥ सश्रयमधिकृत्य श्लोराटकमाह उच्छियमानः म्वदेशादुत्थाप्यमान । निरुपायप्रतिक्रिय इति उपायेन प्रतिक्रिया उपायप्रतिक्रिया सा शक्तिहीनत्वाद् व्यपेता यस्येति विग्रह । तथा धुक्त " शक्तिहीन सश्रयेते" (कौटि. अर्थ. ७ ९८. ९९ )ति । कुलोद्रत राजनजिक्रम् । आयै सवृत्तम् । चलोत्कट शत्रोर्बला धिकम् ॥२७॥ - ५ 'ता'य पाठ, 'दा समापतच्छ' रारा पाट ३ 'तन क राग घ पाठ. 'यन यकस गप पाठ ·सर्ग पोडशं प्रकरणम् । १५९ तदर्शनोपास्तिकता नित्यं तहावभाविता। तत्कारिता प्रश्रयिता वृत्तं संश्रयिणां स्मृतम् ॥ २८ ॥ विनीतवत् तत्र कालं गमयित्वा गुराविव । तत्सङ्गात् प्रतिपूर्णः सन् क्रमेण स्ववशो भवेत् ॥ २९॥ ददद् वलं वा कोशं वा भूमि वा भूतिसम्भवाम् । आश्रयेदभियोक्तारं. विसन्धिरनपाश्रयः ॥३०॥ सर्वाणि चैतान्याः सन् दद्यात् बाणार्थमात्मनः । युधिष्ठिर इवानोति पुनर्जीवन् वसुन्धराम् ॥ ३१ ॥ निप्पतेदात्मलामे वा व्यसने वा रिपोः श्रियः । प्रैहरेद बाबलीयस्या सैह्या वा काल उत्थितः ॥ ३२ ॥ न .. समाश्रितस्य वृत्तिमाह --- तदर्शनेत्यादि । तद्दर्शनायोपाम्तिः उपासना यस्येति विग्रहः । पश्चात् कपत्ययान्तस्य भावप्रत्ययः । तद्भावभाविता तदभिप्रा- यानुकूलता । सत्कार्यकारिता तदर्थकारिता 1 प्रश्रयिता सादरता ॥ २८ ॥ विनीतवत् विनीत इव 1 तत्सहात् प्रतिपूर्णः तत्संश्रयादभ्युचितः । स्व. यशो भवेत् स्वकर्मप्रधानः स्यात् ॥ २९ ॥ वलं दण्डः । भूतिसम्भवां गुणवती भूमिम् । विसन्धिरनपाश्रय इति । यदा बलोकदो नास्ति, तदा निराश्रयोऽभियोका सह सन्दध्यात् । तेनापि विस- विश्थेदेतिधोरमेवाश्रयेत् ॥ ३०॥ फस्माद् बलादीनि दद्यादित्याह --- सर्वाणीत्यादि । त्राणार्थमात्मनः तस्य प्रधानत्वात् , जोवतः पुनरावृत्तिदर्शनात् । यदाह -- युधिष्ठिर इवति । युधिष्ठिरो हि छूतेन हतराज्योऽपि जोवन् पुनरवाप्तवान् राज्यमित्यतिपमिद्धम् ॥ ३१ ।। संश्रितः कदा निर्गच्छेदित्याह-निप्पतेदिति । आत्मलाम स्ववृद्धी 1. 'प्रसात् समापू' क. पाठः २ 'बाद व पाठः २. वृत्या कार यस ग. ४. 'नोपास्ति: रोवावमरोय' यय-ग-प. पाठ ५. 'दभियोकारमे' ४.च. पाटः, ६. 'तथ पु'च. पाट. - 'हरित'. च. पाठः, ८. 'नस्तदेव' हच. पार. पाठ:.

·कामन्दकीयनीसिसारे एकादश यापयेद् यत्नमास्थाय सन्निकृष्टतरस्तयोः । उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरम् ॥ २४ ॥ यदा हावपि नेच्छेतां संश्लेपं जातसंविदौ। तदोपसर्पस्तच्छन्नुमधिकं वा समाश्रयेत् ॥ २५ ॥ वैधीभावो द्विधा प्रोक्तः स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः। स्वतन्त्र उत्तो ह्यन्यस्तु यः स्यादुभयवेतनः ॥ २६ ।। उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः। कुलोद्गतं सत्यमार्यमाश्रयेत बलोत्कटम् ॥ २७ ॥ यापयेद् आत्मानमिति शेप । सन्निकृष्टतरस्तयोस्तद्देशान्त्या द्वाभ्या- मुपहितत्वात् । सम्पात इति स्वदेशात् सम्भूय विजिगी देशमभिपततोरित्यर्थ । बलवत्तर द्वयोरेवान्यतरम् ।। २४ ॥ जातसंविदारिति उच्छेत्तव्योऽयमस्माभिर्न सन्धात य इति कृतस- वित्को । तच्छत्रुमिति तयो शतुम् । अधिक वा अशत्रुमपि विशिष्टवरम् ॥२५॥ द्विधा प्रोक्तः स्वतन्त्रपरतन्त्रयोश्च भेदात् । तत्र स्वतन्त्र उक्त । अयमेव विजिगीषु , तस्य म्यकर्मप्रधानत्वात् । अन्यन्नु परतन्त्र । कोऽसावित्याहय स्यादुभयवेतन इति । ये याभ्या यन प्रणिहित , स ताभ्यां वेतनमाददान उभ यवेतन । तयोरुभयोर्वर्तमान परमप्रधानत्वात् परतन्त्र ॥ २६ ॥ सश्रयमपिटत्य श्लोकाष्टकमाह -उच्छिद्यमानः स्वदेशादुत्थाप्यमान । निरुपायप्रतिक्यि इति उपायेन प्रतिक्रिया उपायप्रतिक्रिया सा शक्तिहीनत्वाद् व्यपेता यस्येति चिमह । तथा युक्त "शक्तिहीन सयेते" (कौटि. अर्थ. ७ १८. ९५)ति । कुलोइत राजबीजकम् । आय सवृत्तम् । बलोत्कट शत्रोला धिकम् ॥ २७॥ 'ताक पाठ, 'यन यायसगघ पाठ १ 'दा समापतर' ए-1 पाठ ३ 'तम च स ग घ पाठ ·१५९ सर्ग.] पोडश प्रकरणम् । तदर्शनोपारितकता नित्यं तनावमाविता। तत्कारिता प्रश्रयिता वृत्तं संश्रयिणां स्मृतम् ॥ २८ ॥ विनीतवत् तत्र कालं गमयित्वा गुराविव । तत्सङ्गात् प्रतिपूर्णः सन् क्रमेण स्ववशो भवेत् ॥ २९॥ दद बलं वा कोशं वा भूमि वा भूतिसम्भवाम् । आश्रयेदभियोक्तारं.विसन्धिरनपाश्रयः ॥ ३० ॥ सर्वाणि चैतान्यातः सन् दद्यात् ताणार्थमात्मनः । युधिष्ठिर इवाप्नोति पुनर्जीवन् वसुन्धराम् ॥ ३१ ॥ निप्पतेदात्मलाभे वा व्यसने वा रिपोः श्रियः । पहरेद् वाबलीयस्या सैह्या वा काल उत्थितः॥ ३२ ॥ समाश्रितस्य वृत्तिमाह --- तदर्शनेत्यादि । तद्दर्शनायोपाम्ति उपासना यस्येति विग्रह । पश्चात् कप्रत्ययान्तस्य भाषप्रत्यय । तद्भावभाविता तदभिप्रा- यानुकूलता । तत्कार्यकारिता तदर्थकारिता । प्रश्रयिता सादरता ॥ २८ ॥ विनीतवत् विनीत इव । तत्सगात् प्रतिपूर्ण तत्सश्रयादम्युचित । स्व. वशो भवेत् स्वकर्मप्रधान स्यात् ॥ २९ ॥ बलं दण्ड । भूतिसम्भवा गुणवती भूमिम् । विसन्धिरनपाश्रय इति । यदा बलोत्कयो नास्ति, तदा निराश्रयोऽभियोका सह सन्दभ्यात् । तेनापि विस- विश्वेदेतिघोरमेवाश्रयेत् ॥ ३० ॥ फस्माद् बलादीनि दद्यादित्याह -- सर्वाणीत्यादि । नाणार्थमात्मन तम्य प्रधानत्वात् , जोपर्त पुनरावृत्तिदर्शनात् । यदाह - युधिष्ठिर इवेति । युधिष्ठिरो हि छूतेन हेतराज्योऽपि जीवन् पुनरयाप्तवान् राज्यमित्यतिप्रमिछम् ।। ३१ ॥ सश्रित कदा निर्गच्छेदित्याह-निप्पतेदिति । आत्मलाभे स्ववृद्धी 'मरागत् समापू' पाट यादव पाठ ३ 'वृत्त्या याय व सग ४ 'नोपास्ति सेवापमरो य' यस ग प पट तथ पु' च पर ७ 'दारित' १.7 पाट ८ 'नस्तदया २ ५ 'दभियापारम १ च पाठ 7च पाट. पाठ .

·आ- १६० कामन्दकोयनीतिसारे [एकाइशः नाकारणात् सङ्गमियाज्ज्यायसा वेतरेण वा । क्षयव्ययकृताद् दोपाद् विस्रम्भद्रोहजादपि ॥ ३३ ॥ संयोगं हेतुना गत्वा पितर्यपि न विश्वसेत् । विश्वासमागतं सन्तं प्रायो द्रुह्यन्त्यसाधवः ॥ ३४ ॥ इति पाडण्यमन्ये तु द्वैगुण्यमभिचक्षते । यानासने विग्रहस्य स्पं सद्भिः प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥ सन्धेस्तु सन्धिमार्ग द्वैधीभावसमाश्रयौ । सोऽभिगच्छंश्च तिष्ठश्च विग्रहं कुरुते यतः ॥ ३६ ॥ सत्याम् । व्यसने वा शत्रोरन्त कोपादो प्रहरेद् वा । यदि न निप्पतेद् , बलीयस्या वृत्त्येति शेप । मत्तप्रमत्तवदि(स. १०. श्लो. ३७)त्यादिना प्रागुक्तया- बलीयस्या वृत्त्या वा सैह्या वा सिंहवृत्त्या वा स्वोत्साहमवेक्ष्येत्यर्थ ॥ ३२ ॥ नाकारणादिति । यदा परस्यारिविगृहीतत्व न पश्येत् , तदा न सप्लि- प्यात् । किन्त्वदृष्ट एव पोशादीन् ददत् सश्रयेत् । तथा चोक्त "कोशदण्डभूमी- नामन्यतमेनास्योपकर्तुमदृष्ट' प्रयतेत । महादोषो हि निविष्टवलसमागमो राज्ञा- मन्यन्नारिवगृहीतादि"(कोटि. अर्थ. ७, २. १००.)ति । इतरेण समहीनाभ्या वा। दोपादपि न सङ्गमियादिति सम्बन्ध । विस्रम्भद्रोह्जात् विस्रम्भघातसगु- स्थात् ॥ ३३ ॥ हेतुना कारणेन । पितयपि न विश्वसेत् किमुत शत्रुषु । विश्वासमागत विश्वस्तम् ॥ ३४ ॥ इदानी लोकसप्तकेन पाडण्योपसदारपूर्व मतभेद दर्शयति-पाडण्य- मित्यादि । प्रतिपादितमिति शेष. । द्वैगुण्यमिति सन्धिर्विग्रहश्च द्वावेव गुणौ । शेषाणामप्रैवान्तर्भावात् कारणात् । तदेव दर्शयति यानासने इत्यादिना ॥ ३५ ॥ सन्धेः पर रूप द्वैधीभावसश्रया । स इति विजिगीषु । अभिगच्छ- श्चेति । अपरभूमौ गच्छन् देशविलोपादिनोपकाररक्षण विभह च कुरुते । तिष्ठन् स्वभूमौ परमभिहन्तुमशक्तोऽप्यतिसन्यातुकाम । म्वदण्डैर्वा कर्शयन् विगृ. हाति ॥ ३६॥ २ 'दूयं सन्धे पर स्मृतम् 'य. पाठ.३ 'नापराप'.पाठ १ "मिति च' सग पाठ ·पोडशं प्रकरणम् । ततो यानासने प्राविग्रहः परिकीर्त्यते ॥ ३६३ ॥ असन्धाय यतो नास्ति द्वैधीभावः समाश्रयः। ततो द्वावपि तौ प्राज्ञै रूपं सन्धेरुदाहृतौ ॥ ३७॥ .*(सन्धायेति हि यत् प्रोक्तं तत् सन्धे रूपमुच्यते। विगृह्येति च यत् प्रोक्तं विग्रहस्य तदुच्यते ॥ सन्धिश्च विग्रहवेति बैगुण्यमिति चक्षते ।) एतौ च संश्रयश्चैव त्रैगुण्यमिति चापरे ॥ ३८ ॥ तस्मादन्यं संश्रयेत बाध्यमानो बलीयसा। तत्सन्धेः संश्रयो ह्यन्य इत्युवाच वृहस्पतिः ॥ ३९ ॥ न्याय्यो गुणो विग्रह एक एव सन्ध्यादयोऽन्ये तु गुणास्तदुत्थाः । असन्धायेति । सन्धिमकृत्वा कथं द्विधा वर्तेत, संश्रयेद् वा, तस्मादुभा- वपि सन्धे रूपम् । यानासनभेदा अपि यथास्वमत्रान्तर्भूतत्वादव्यतिभिन्ना एव । सम्भूयप्रसझोपेक्षा अपि यथासम्भवं योज्याः ॥ ३७॥ एताविति सन्धिविग्रहौ । संश्रयश्च तृतीयः ॥ ३८ ॥ तस्मादन्यामिति । अभियोक्तुरन्यं वलोत्कटं संश्रयेत । सन्धिः पुनरभि- योनच बलीयसा सह क्रियते ॥ ३९ ॥ एक एवेति । कौटिल्यदर्शनमेवैतत् । एवं मन्यते -- यदि प्राधान्यचिन्तया गुणोपदेशः, तदा विग्रह एवैको गुणः, यस्मादभियोक्ताभियोज्यश्च द्वे प्रकृती इति तत्र प्राधान्येन प्रथमं विग्रह एव व्याप्रियते, शेषास्तु तदद्गभूतास्तद्भाविनो गुणीभूता एव । अथै स्वकार्यावस्थापेक्षया गुणाख्यानं, तदा पडेव गुणा इत्याह--अव- स्थया भेदमुपागतः पाड्गुण्यमिति । तथा चोक्तं 'पागुण्यमेवैतदवस्थाभेदादिति 'नरूपभे' च पाठ.. ३. 'नोऽनुग' इ. च. पाठः. २. १. 'येत'च. पाठ:. ४. 'याका'ड, पाट:. द साधे पर व्याख्यात्रा न स्पृष्टम् .

·कामन्दकीयनीतिसारे (एकादशः सर्गः "अवस्थया भेदमुपागतः सन् पाड्गुण्यमित्येव गुरोर्मतं नः॥ ४० ॥ इति यानासनद्वैधीभावसनयर्विकल्पन नाग पोटश प्रकरणम् ) इति कामन्दकीये नीतिसारे यानासनद्वैधीभावसंश्रयविकल्पनं नाम एकादशः सर्गः। कोटिल्य । तत्र 'हीयमान सन्धीयेत, अभ्युञ्चीयमानो विगृहीयात् , न मा परो नाह परमुपहन्तु शक्त इत्यासीत, गुणातिशययुक्तो यायात्, शक्तिहीन सनयेत, साहाय्यसाध्ये कार्य द्वैधीभाव गच्छेदिति (कौटि. अर्थ.६.२.९९) ।। ४० ॥ (इसि यानासनद्वैधीभावयश्रयविक्त्पन नाम पोडश प्रकरणम्) इति शङ्करायकृताया कामन्दकोयनीतिसारपश्चिकाया जयमगराया यानासनद्वेधौभायसनयरिकल्पन नाम U एकादशः सर्गः । * 'मन्दधीत' +'सहायसाध्यकार्य' इति च मुद्रितकौटिलीयाशार ·अथ द्वादशः सर्गः। * १७ मन्त्रविकल्पप्रकरणम् * पाडण्यनिश्चितमतिर्मुखं गूढप्रचारवान् । मन्त्रयेतेह मन्त्रज्ञो मन्त्रज्ञैः सह मन्त्रिभिः ॥१॥ मन्त्रार्थकुशलो राजा सुखं विजयमश्नुते । विपरीतस्तु विद्वद्भिः स्वतन्त्रोऽप्यवधूयते ॥२॥ दुर्मन्त्रमेनं रिपवो यातुधाना इव ऋतुम् । समन्ततो विलुम्पन्ति तस्मान्मन्त्रपरो भवेत् ॥ ३ ॥ मन्त्रयेतेह कार्याणि सहाप्तेन विपश्चिता । आप्तं मूर्खमनाप्तं च मन्त्रिणं परिवर्जयेत् ॥ ४॥ परमण्डलविजयोपायपागुण्य सर्गत्रयेणोक्तम् । तत्र विज्ञाततत्स्वरूप- स्यापि मन्त्रहीनस्य तत्प्रयोगासम्भव इति पाड्गुण्यप्रयोगाय तच्छेपभूतो मन्त्रम्य विमर्शोऽस्मिन् सर्गे विधीयत इति प्रकरणक्रम । यदाह --- पाड्गुण्यनिश्चित- मतिरित्यादि । यथोक्ते पाड्गुण्ये प्रतिष्ठितमतिः । विग्रहे गूढप्रचारवान् स्वपर- रविज्ञातचेष्टितत्वात् । इहेति स्वपरमण्डलॅविपये, गुह्य मन्त्र मन्त्रयेतेति सम्बन्धः । मन्त्रज्ञः तदङ्गतत्त्वपरिज्ञानात् । सह मन्त्रिभि । तथाहि 'नैकस्य मन्त्रसिद्विरस्ती- ति विशालाक्षः' (कौटि. अर्थ. १-१४.११.) ॥ १ ॥ मन्त्रज्ञ इत्यस्य स्थिरीकरणाय श्लोकद्वयमाह- मन्नार्थकुशल इत्यादि । विपरीतो मन्त्रार्थाकुशलः । स न केवलं भूति न समश्नुते, अवधूयते च विद्वद्भि- {ोऽयमिति । स्वतन्त्रोऽपि स्वयं कार्य प्रवर्तयन्नपि ॥ २ ॥ दुर्मन्त्रम् अविशुद्धमन्त्रम् । यातुधाना राक्षसाः । कतुं यज्ञम् । तम्मान्म- नपरो भवेत् , तत्पूर्वत्वात् सर्वारम्भाणाम् ॥ ३ ॥ मन्त्रजैः सह मन्त्रिभिरित्यस्य विशेपमाह-सहान विपश्चितेति । आ- सेन मन्त्रजेन च मन्त्रिणा कार्याणि मन्त्रयेतेत्यर्थः । यः पुनरनाप्तः, योऽपि न मन्त्र- ज्ञस्तदुभयमपि त्यजेत् ॥ ४॥ 'रार्गेऽभिसन्धीय' क-पग घ. पाठ . 7. 'तिरिति रिग्रहः । गू' य. पाट, ३ . ४. 'ले गुदई मन्नगे' प. पाठ.. ५. 'शुरु ने . पाउ.. ध नि ।' ७. 'वकन्या'च, पाठ. प्रयाग. पाट. २.पाट:.

·कामन्दकीयनीतिसारे [एकादशः सर्ग] - "अवस्थया भेदमुपागतः सन् पाड्गुण्यमित्येव गुरोर्मतं नः ॥ ४० ॥ (इति यानासनधीभावसश्रयनिक्ल्पन नाम घोडश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे यानासनद्वैधीभावसंश्रयविकल्पनं नाम एकादशः सर्गः । कोटिल्य । तत्र' 'हीयमान *सन्धीयेत, अभ्युच्चीयमानो विगृहीयात् , न मा परो नाह परमुपहन्तु शक्त इत्यासीत, गुणातिशययुक्तो थायात् , शक्तिहीन सश्रयेत, साहाय्यसाध्ये कार्ये द्वैधीभाव गच्छेदिति (कौटि.अर्थ ६.२.९९) ॥ ४० ॥ (ति यानासनद्वैधीभावसश्रयविक्ल्पन नाम पोडश प्रकरणम्) इति शङ्करायकृताया कामन्दकायनीतिसारपश्चिकाया जयमगलाया यानासनद्वैधीभावसनयरिकल्पन नाम एकादशः सर्गः। गदधीत' + 'राहायसाध्यकार्य' इति च मुद्रितदौटिलीयार्भशास्रपाठ ·मन्त्रज्ञः तदङ्गतत्त्वपरिज्ञानात् । सह मन्त्रिभिः । तथाहि 'नेकस्य मन्त्रसिद्धिरस्ती- विपरीतो मन्त्रार्थाकुशलः । स न केवलं भूतिं न समश्नुते, अवधूयते च विद्वद्धि- मन्त्रज्ञैः सह मन्त्रिभिरित्यस्य विशेपमाह--सहाप्सन विपश्चितेति । आ- सेन मन्त्रजेन च मान्त्रणा कार्याणि मन्त्रयेतेत्यर्थः । यः पुनरनासः, योऽपि न मन्त्र- १. 'तिरिनि रिप्रदः । गूच. पाठः.३ ४. 'ल गुर्थ मन्त्रयेच. पाठः. ५. न.पा.६.धनि ।' अथ द्वादशः सर्गः। * १७ मन्त्रविकल्पप्रकरणम् * पाडण्यनिश्चितमतिर्गुह्यं गूढप्रचारवान् । मन्त्रयेतेह मन्त्रज्ञो मन्त्रज्ञैः सह मन्त्रिभिः ॥१॥ मन्त्रार्थकुशलो राजा सुखं विजयमश्नुते । विपरीतस्तु विद्वद्भिः स्वतन्त्रोऽप्यवधूयते ॥ २॥ दुमन्त्रमेनं रिपबो यातुधाना इव ऋतुम् । समन्ततो विलुम्पन्ति तस्मान्मन्त्रपरो भवेत् ॥३॥ मन्त्रयेतेह कार्याणि सहाप्तेन विपश्विता । आप्तं मूर्खमनाप्तं च मन्त्रिणं परिवर्जयेत् ॥ ४॥ परमण्डलविजयोपायः पाड्गुण्य सर्गत्रयेणोक्तम् । तत्र विज्ञाततत्स्वरूप- स्यापि मन्त्रहीनस्य तत्प्रयोगासम्भव इति पागुण्यप्रयोगाय तच्छेपभूतो मन्त्रस्य विमर्शोऽस्मिन् सर्गे विधीयत इति प्रकरणक्रमः । यदाह ---पाड्गुण्यनिश्चित मतिरित्यादि । यथोक्ते पागुण्ये प्रतिष्ठितमतिः । विग्रहे गूढप्रचारयान् स्वपर- रविज्ञातवेष्टितत्वात् । इहेति स्वपरमण्डलॅविपये, गुह्यं मन्त्र मन्त्रयेतेति सम्बन्धः । ति विशालाक्षः' (कौटि. अर्थ. १-१४.११.) ॥ १ ॥ मन्त्रज्ञ इत्यस्य स्थिरीकरणाय श्लोकद्वयमाह-मन्त्रार्यकुशल इत्यादि । मूर्योऽयमिति । स्वतन्त्रोऽपि स्वयं कार्य प्रवर्तयन्नपि ॥२॥ दुर्मन्त्रम् अविशुद्धमन्त्रम् । यातुधानाः राक्षसाः । ऋतुं यज्ञम् । तस्मान्म- न्त्रपरो भवेत् , तत्पूर्वत्वात् सर्वारम्भाणाम् ॥ ३ ॥ 'शे. शस्तदुभयमपि त्यजेत् ॥ ४ ॥ १. 'सर्गेऽमिरान्धीर' क-पग घ. पाट. स्वा. पाट:. १.पाठ, ७. बरन्या'च, पाठ.

·कामन्दकीयनीतिसारे [एकादश सर्गः म 'अवस्थया भेदमुपागतः सन् पाड्गुण्यमित्येव गुरोर्मतं नः ॥ ४० ॥ (इति यानासनद्वैधीभावसश्रयपिकल्पन नाम पोडश प्रकरणम् ) इति कामन्दकीये नीतिसारे यानासनद्वैधीभावसंश्रयविकल्पनं नाम एकादशः सर्गः । कौटिल्य । तत्र' 'हीयमान, *सन्धीयेत, अभ्युच्चीयमानो विगृहीयात् , न मा परो नाह परमुपहन्तु शक्त इत्यासीत, गुणातिशययुक्तो यायात् , शक्तिहीन सश्रयेत, साहाय्यसाध्ये काये द्वैधीभाव गच्छेदिति (कौटि अर्थ. ६.२.९९) ॥ ४० ॥ (ति यानासनद्वैधीभावसभयविक पन नाम पोडश प्रकरणम्) इति शङ्करायकृताया कामन्दकोयनीतिसारपश्चिकाया जपमङ्गलाया यानासनद्वैधीभावसनयरिकल्पन नाम एकादशः सर्गः। 'पदधीत' +'सहायसाध्यकार्य' इति च मुद्रितौटियार्थशास्त्रपाट ·अथ द्वादशः सर्गः। * १७ मन्त्रविकल्पप्रकरणम् * पाहुण्यनिश्चितमतिर्मुखं गूढमचारवान् । मन्त्रयेतेह मन्त्रज्ञो मन्त्रज्ञैः सह मन्त्रिभिः॥१॥ मन्त्रार्थकुशलो राजा सुखं विजयमश्नुते । विपरीतस्तु विद्वद्भिः स्वतन्त्रोऽप्यवधूयते ॥ २॥ दुर्मन्त्रमेनं रिपबो यातुधाना इव ऋतुम् । समन्ततो विलुम्पन्ति तस्मान्मन्त्रपरो भवेत् ॥ ३ ॥ मन्त्रयेतेह कार्याणि सहाप्तेन विपश्चिता । आप्तं मूर्खमनाप्तं च मन्त्रिणं परिवर्जयेत् ॥ ४ ॥ परमण्डलविजयोपायः पाड्गुण्य सर्गत्रयेणोक्तम् । तत्र विज्ञाततत्स्वरूप- स्यापि मन्त्रहीनस्य तत्प्रयोगासम्भव इति पागुण्यप्रयोगाय तच्छेपभूतो मन्त्रस्य विमर्शोऽस्मिन् सगै विधीयत इति प्रकरणक्रमः । यदाह पाड्गुण्यनिश्चित- मतिरित्यादि । यथोक्ते पागुण्ये प्रतिष्ठितमतिः । विग्रहे गूढप्रचारवान् म्वरे- रविज्ञातचेष्टितत्वात् । इहेति स्वपरमण्डलॅविपये, गुह्यं मन्त्रं मन्त्रयेतेति सम्बन्धः । मन्त्रज्ञः तदङ्गतत्त्वपरिज्ञानात् । सह मन्त्रिभिः । तथाहि 'नैकस्य मन्त्रसिद्धिरस्ती- ति विशालाक्षः' (कौटि. अर्थ. १-१४.११.) ॥ १ ॥ मन्त्रज्ञ इत्यस्य स्थिरीकरणाय श्लोकद्वयमाह - मन्त्रार्थकुगल इत्यादि । विपरीतो मन्त्रार्थाकुशलः । स न केवलं भृति न समश्नुते, अवधूयते च विद्वद्भि- kोऽयमिति । स्वतन्त्रोऽपि स्वयं कार्य प्रवर्तयन्नपि ॥२॥ दुर्मन्त्रम् अविशुद्धमन्त्रम् । यातुधानाः राक्षसाः । ऋतुं यज्ञम् । तम्मान्म- न्त्रपरो भवेत् , तत्पूर्वत्वात् सर्वारम्भाणाम् ॥ ३ ॥ मन्त्रज्ञैः सह मन्त्रिभिरित्यस्य विशेपमाह - तेन मन्त्रनेन च मन्त्रणा कार्याणि मन्त्रयेतेत्यर्थः । यः पुनरनाप्तः, योऽपि न मन्त्र- ज्ञस्तदुभयमपि त्यजेत् ॥ ४॥ 1. 'गर्गेऽभिसन्धीय' -पग-घ. पाट. ५. 'ले गुणे मन्त्रगे' च. पाठः. ५. "गुरू ने ट. पार:. ६. ' इति ।' -सहाप्तेन विपश्चितेति । आ- २. निरिति शिप्रहः । गूच. पारः.३ . या'च. पाट:. २.पाठ:. ७. 'यक्त्वा'च, पाठ:.

·१६४ कामन्दकीयनीतिसारे मार्ग सन्मार्गगतिभिः सिद्धये सिद्धकर्मभिः। पूर्वैराचरितं साहिः शास्त्रीयं न परित्यजेत् ॥ ५ ॥ उच्छास्त्रपदविन्यासः सहसैवाभिसम्पतन् । शत्रुखामुखग्रासमगत्वा न निवर्त्तते ॥ ६ ॥ प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते । प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ॥७॥ असम्मन्न्यैव कस्मान कार्य कुर्यादित्याह-मार्गमित्यादि । शास्त्रीय मार्ग मन्त्र निर्णयात्य सिद्धये न परित्यजेदिति सम्बन्धः 1 पूर्वराचरितं सेवितम् । ते ह्यमुमेवाश्रित्य सिद्धकर्माणोऽभवन् ॥ ५ ॥ तत्परित्यागे दोपमाह -- उच्छात्रपदविन्यास इति । उच्छाखः पदवि- न्यासः कार्यानुष्ठानलक्षणो यस्येति विग्रहः । सहसैव विना निर्णयेन ॥ ६ ॥ शक्तित्रये च मन्त्रशक्तिर्गरीयसीत्याह ---प्रभावेत्यादि । काव्यो जितो देवपुरोधसेति । देवामुरसमामे देवनिहतानमुरास्तन्मन्त्री शुक्रः सजीवैन्या विद्यया जीवयतीति श्रुत्वा बृहम्पतिर्देवमन्त्री चिन्तामापनस्तदतिसन्धानोपायं च ज्ञानवलेनालोच्य तद्विद्यामहणार्थ कचाख्यं स्वपुत्रं शिप्यत्वेन पेंहितवान् । तस्य च तेमाराधयतस्तदुहित्रा देवया| सह महान् सेहोऽभवत् । तं चैकदा शत्रु- पक्षीय इति बहिर्गतमसुरा निजध्नुः । देवयान्या च तमपश्यन्त्या 'तात कचो नौयातीति पृटेन शुक्रेण योगचक्षुपा मृतमालोच्य पठित्वा च विद्याम् 'एहि कचे त्याहूतस्तन्मूल एवोपतस्थौ । एवमनेकधा व्यापादितं प्रापितजीवित चासुरा- स्तं पुनरेकदा हत्या पिष्वा च तस्मै मदिरामदविहलाय शुक्राय पानेन सह ददुः । पुनश्च तया तथैव पृष्टो निरूपयन स्वोदरगत ददर्श । तत्र विद्यावलात् सुसम्पूर्ण- देहोऽपि कुक्षिमविदार्य न निर्गच्छतीति शुक्रस्तत्रस्थायैव तस्मै विद्यां ददौ । मित्वा च कच उदरान्निर्गत्य विद्यया पुनस्तमजीवयदिति ततो विद्यापहारा- जितः । पानव्यसनाञ्चायं दोष इति ततः प्रभृत्युशना द्विजानां मद्यमपेयं भवि- प्यतीति शापमुत्सवान् ॥ ७॥ 1. 'व नृप. प. क. पाठः. २. 'वनविद्यया यावनी' क्स ग-य. पाठः. ४. 'प्रणिहि' च पाठ.. ५. 'स' क-संग-घ. पाट.. ६. 'न्या सुम' फ-स ७. 'ऋ समध. पाठः ८. 'गर्हित' कस-गघ. पाठ, १०. 'तत्तमा' टच. पाठ. ११. 'स्मा एव में च. पाठः. उद'१. पाट:. १३. क्षिं विदार्य नि' कप-ग-प. पाठः, १४. 'हित्या च तदुदर नि' ह. पाठः. ३ यावर्ष णा'च, पाटा गप.पाठ.. तीच. पाठः, १. 'नागच्छ- १२. 'न् ·सर्गः] पोडश प्रकरणम् । (असुरान् मोहयामास शुक्ररूपी बृहस्पतिः । बृहस्पति तथा शुक्रः शशापानुपमद्युतिः।) अशिक्षितनयः सिंहो हन्तीभं केवलं बलात् । तं च धीरो नरस्तेषां शतानि मतिमान् जयेत् ॥ ८ ॥ पश्यद्भिर्दूरतोऽपायान् सूपायप्रतिपत्तिभिः । भवन्तीह फलायैव विद्वद्भिमन्त्रिताः क्रियाः॥९॥ उपायपूर्व लिप्सेत कालं वीक्ष्य समुत्पतेत् । पश्चात्तापाय भवति विक्रमैकरसज्ञता ॥१०॥ शक्याशक्यपरिच्छेदं कुर्याद् बुद्या प्रसन्नया । केवलं दन्तभङ्गाय दन्तिनः शैलताडनम् ॥ ११ ॥ अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशाते फलम् । आकाशमास्वादयतः कुतस्तु कबलग्रहः ॥ १२ ॥ अशिक्षितनयः मन्त्रशक्तिविकलः । बलाद् उत्साहशक्त्या । तत्र सिंहश्च तेषां हस्तिनां शतानि जयेदिति सम्बन्धः । मतिमान् मन्त्रशक्त्युपेतः ॥ ८॥ तस्मान्मन्त्रशक्त्या निरूपित एव कार्यारम्भः फलायेत्याह - पश्यद्भिरि- त्यादि । सूपायप्रतिपतिभिः सदुपायानुष्टानैः ॥ ९ ॥ इदानी मन्त्र निर्णयमेव विस्तरतो गुणख्यापनेन स्थिरीकर्तुं विंशतिश्लोका- नाह । उपायपूर्वमिति मन्त्रशक्तिव्यापार सूचयति । विक्रमैकरसज्ञता उत्साह- शक्तितत्परता ॥ १० ॥ बुद्धया प्रसन्नया अन्यथा ह्यपरिच्छेदमोहादशक्येषु प्रवर्तमानस्याङ्गवै- कल्यं निष्फलक्लेशता विपचिरन्तस्तापश्चेति दोपाः स्युः । तान् दर्शयति- फेवलमि- त्यादिना । दन्तमझायेति । गजो हि निर्मलशिलातलेपु स्वविम्यं दृष्ट्वा प्रतिगजो. ऽयमिति मन्यमानो मोहात् तस्मिन् परिणतो दन्तभङ्गमवामोति ॥ ११ ॥ कुतस्तु फवलग्रहः शून्यत्वात् ॥ १२ ॥ २. "निर्दिश वि' क. पाठः. 1 परमिद फराशके मूतकोरो न पसते, ग्यात्यात्रा च न रपथम् . १. 'चिन्तिताः क. पाठः.

·कामन्दकोयनीतिसारे [द्वादशः नामिं पतङवद् गच्छेत् स्पृश्यमेव तु संस्पृशेत् । किमन्यत् स्याहते दाहात् पतङ्गस्याग्निमृच्छतः ॥ १३ ॥ मोहात् प्रक्षिपतश्चेष्टां दुःखलभ्येपु वस्तुषु । भवन्ति परितापिन्यो व्यक्तं कर्मविपत्तयः॥१६॥ बुया बोध्यानुगतया परीयात् सम्पदः पदम् । विशुद्धपदविन्यासः पर्वतानमिवोन्नतम् ॥ १५ ॥ दुरीरूढं पदं राज्ञां सर्वलोकनमस्कृतम् । स्वल्पेनाप्यपचारेण ब्राह्मण्यमिव दुप्यति ॥ १६ ॥ आरब्धानि यथाशास्त्रं कार्याण्यमलबुद्धिभिः। बनानीव मनोहारि प्रयच्छन्त्यचिरात फलम् ॥ १७ ॥ सम्यगारभ्यमाणं हि कर्म यद्यपि निष्फलम् । न तत् तथा तापयति यथा मोहसमीहितम् ॥ १८ ॥ स्पृश्यमेव तु सस्पृशेत् शक्यमेवारभेत ॥ १३ ॥ चेष्टां पक्षिपतः कुर्वतः । परितापिन्यः परितापनशीलाः । कर्मविपत्त्यः कर्मव्यापदः ॥ १४ ॥ यम्मादपरिच्छेद्या एते दोपास्तस्माद् युद्ध्या सर्व परिच्छिन्द्यादित्याह- बुद्धचेति । योध्यानुगतया यथावस्थितवस्तुविषयया विशुद्धपदविन्यास इति सम्ब- न्धः 1 परीयात् सम्पदः पदम् आक्रामेद् राज्यम् ।। १५ ।। अविशुद्धे च पदन्यासे तत् स्वल्पेनापि दोपेण दुप्येदित्याह -दुरारू- दमित्यादि ॥ १६ ॥ गुणल्यापनेन मन्त्रनिर्णय स्थिरीकर्तुमाह-आरब्धानीत्यादिना । वना- नौवैति । तान्यपि वृक्षायुर्वेदविहितेन विधिना ज्ञात्वारब्धानि अचिरात् फलं ददतीति ॥ १७॥ ननु सम्यगारव्यमपि कर्म कदाचिन्निप्फलं भवत्येव । ततश्च निर्णयानि- ययोः को भेद इत्याह - सम्यगित्यादि । न तापयति, तत्र पुरुपस्यानुपाल- भ्यत्वात् ॥ १८॥ १. 'रारोहप' क.पाट:. २, कार्यय' फ.पाट ३. 'तथा तापमयति ख-ग. पाठ:. ४. प्यायु' ब स ग घ. इ. पाठः. ५ 'नु च सय, पार.. ।

·पोडशं प्रकरणम् । सर्मः] १६७ • यत् तु सम्यगुपक्रान्तं कार्यमेति विपर्ययम् । पुमांस्तवानुपालभ्यो दैवान्तरितपौरुषः ॥ १९ ॥ प्रयत्नस्तावदास्थेयः फलायामलबुद्धिना। अथर्ववेदनिपुणः शेषं दैवं समाश्रयेत् ॥२०॥ आत्मानं च परं चैव वीक्ष्य धीरः समुत्पतेत् | एतदेव हि विज्ञानं यदात्मपरवेदनम् ॥ २१ ॥ निष्फलं क्लेशबहुलं सन्दिग्धफलमेव च । न कर्म कुर्यान्मतिमान् महावैरानुबन्धि च ॥ २२ ॥ तदात्वायतिसंशुद्धं सुविशुद्धक्रमागतम् । हितानुबन्धि च सदा कर्म सद्भिः प्रशस्यते ॥ २३ ॥ - यदाह - - यत् तु सम्यगित्यादि । उपक्रान्तम् आरब्धम् । विपर्ययं नैप्फल्यम् । दैवान्तरितपौरुपः अलक्षणेन देवेने वलवता तिरस्कृतपुरुपकार इत्यर्थः । तत्र दैवमेवोपालभ्यम् , अत्र पुमान् ॥ १९ ॥ यदि दैवं प्रधानं किं तर्हि पुरुषकारेणेत्याह - प्रयत्न इत्यादि । अमलयुद्धि- नेति विचारपूर्वकः पुरुषकारः कार्य इति दर्शयति । अथर्ववेदनिपुणः अकाण्ड- विनाशकुशलः । दैवं समाश्रयेत् सहकारितया ॥ २० ॥ उत्साहवतोऽपि विक्रमो विचारपूर्वक एव फलवानिति दर्शयितुमाह - आत्मानं चेत्यादि । एतदेव हि विज्ञानं बुद्धः कौशल, यत् प्रथममेवात्मपरवे- दनम् अभ्युचयापचयाभ्याम् ॥ २१ ॥ उपायपूर्वकं लिप्सेतेत्युक्तम् । कीदृशं पुनम्तत् कर्म लिप्सेत त्यजेयेति प्रसङ्गादाह-निप्फलमित्यादिना ॥ २२ ॥ मुविशुद्धक्रमागतं देशकालोपेतत्वात् ॥ २३ ॥ १. 'न तिफराग-प. पाटः, ·फामन्दकीयनीतिसारे द्विादश हितानुबन्धि तज्जातु गच्छेद् येन न वाच्यताम् । तस्मिन् कर्मणि सज्जेत तदात्वकटुकेऽपि हि ॥ २४ ॥ बुधैवोपक्रमः श्रेयान् फलनिष्पत्तये सदा । क्वचित् कल्याणमित्रस्य दृश्यते सिंहवृत्तिता ॥ २५ ॥ सहसोत्पत्य दुष्टेभ्यो दुष्करं सम्पदार्जनम् । उपायेन पद मूर्ति न्यस्यते मत्तहस्तिनः ॥ २६ ॥ न किञ्चित् कचिदस्तीह वस्त्वसाध्यं विपश्चिताम् । छअयोऽभेद्यमुपायेन द्रवतामुपनीयते ॥ २७ ॥ वाह्यमानमय.पिण्डं महच्चापि न कृन्तति । तदल्पमपि धारावद् भवतीप्सितसिद्धये ॥ २८ ॥ लोकप्रसिद्धमेवैतद् वारि वह्वेनियामकम् । उपायोपगृहीतेन तत् तेनैव विशोप्यते ॥ २९ ॥ तदात्वक्टुकेऽपि आरम्भकाले समुद्वेजनेऽपि तिक्तौषधपानवद् ॥ २४ ॥ बुद्धथैवोपक्रमः श्रेयान् यथोक्तंषु कर्मसु । क्वचिदिति भाते । तत्रापि कल्याणमित्रस्य सुसहायस्येत्यर्थ ॥२५॥ सहसोपत्रमे चार्थसिद्धिर्दुष्करैवेत्याह ---सहसोत्पत्येति । उपायेन बुद्धि- पूर्वकेण ॥ २६ ॥ न किश्चित् कचिदस्तीत्यादि उपायस्याभिव्यापिता दर्शयति । अयो द्रवता नीयत इति सम्बन्ध । अभेद्यमपि सद् ॥ २७ ॥ वाह्यमान व्यापार्यमाणम् । तत्रापि स्वल्पमपिच्छेद्यम् । धारावद् धारो पेतम् । ईप्सित्तसिद्धये छिदयारिपीडयैव ॥ २८ ॥ उपायोपगृहीतेनेति । वहिनाधस्तात् प्रतप्यमानाया स्थाल्या तद्गत वारि शोप्यते । तस्मान्मन्त्रनिर्णय कार्य इति स्थिरीकृतम् ॥ २९ ॥ . शस्यते क पाठ • यो द्रव्यमु मूरकोशेषु पाठ ·वर्ग] सप्तदश प्रकरणम् । अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य विनिश्चयः। अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदन शेषदर्शनम् ॥ ३०॥ विदुषां शासने तिष्ठन् नावमन्येत कैचन । सर्वस्यैवोपशृणुयात् सुभाषितजिघृक्षया ॥ ३१ ॥ मदोवृत्तः क्रियामूढो योऽतिक्रामति मन्त्रिणम् । अचिरात् तं वृथामन्त्रमतिकामन्ति विद्विषः ॥ ३२ ॥ संरक्षेन्मन्त्रबीजं हि तबीजं हि महीभृताम् । तस्मिन् भिन्ने ध्रुवो भेदो गुप्ते गुप्तिरनुत्तमा ॥ ३३ ॥ इदानी मन्त्रम्य ज्ञानरक्षाप्रकाशनप्रशस्ताहव्यापारोत्पत्तिक्रमशुद्धिसिद्ध्या- वतनधारणप्रदेशानष्टादशमि श्लोकैराह - अविज्ञातस्येत्यादि । ग-निर्णयो मन्त्रज्ञानम् । तच्च मन्त्रिमि सह मन्त्रयमाणस्य, नकाफिन । तथाहि देशकाला- न्तरितत्वादसाक्षात्कृतम्य विज्ञान मन्त्रिभ्य एव । मन्त्रिसाक्षाहतस्यापि तत्त्वा- भासनिश्चयभूयस्त्वे निश्चयो बुद्ध्यन्तरात् । अर्थद्वेधस्य दशया यात ययो क प्रति यायाद् इत्यादिसन्देहे तच्छेदन म-व्युपदेशात् । शेपदर्शनम् एकदेशदृष्टस्येति शेष । सन्धिविग्रहयो सन्धि श्रेयानिति शेपोपरब्धि । एतचतुष्टयरूप मन्त्रिसा- ध्यमिति तेपा शृणुयात् ॥ ३० ॥ यदाह - विदुपामिति । शासनम् उपदेश । सर्वस्य अशास्त्रज्ञानस्यापि । सुभापितजिघृक्षया अर्थवद् वाक्य ग्रहीतुमिच्छया ॥ ३१ ॥ अवमानने दोषमाह मदोद्त्त इति । अहमेव ज्ञानवानिति मदाव- लिप्त । क्रियामूढ प्रयोगानभिज । वृथाम-न निष्फरमन्त्रम् ॥ ३२ ॥ रक्षितो मन्त्र फलवानित्याह ----संरक्षदिति । निर्णयकालरात् प्रभृति यावत्कारम्भकालम् । मन्त्र एव वीज, ततो राज्यफलप्रसवात् । यदाह - तद्वी- जामिति । भेदो विनाश । अनुतमा श्रेयसी ॥ ३३ ॥ २ तराग पाठ १ हिचिा' सग पाठ ·१७० कामदकीयनीतिसारे [द्वादश. सिहवचेष्टमानस्य काले कर्म विपश्चितः। क्रियमाणं स्वकुल्यास्तु विद्युरस्य परे कृतम् ॥ ३४ ॥ अपश्चात्तापकृत् सम्यगनुबन्धिफलप्रदः । अदीर्घकालोऽभीष्टश्च प्रशस्तो मन्त्र इप्यते ॥ ३५ ॥ सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विपत्तश्च प्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्ग इप्यते ॥ ३६ ॥ २ --- कदा तर्हि मन्त्र प्रहटीभवतीत्याह सिंहवदित्यादि । सर्वकृतप्रति विधानत्वात् सिंहस्येव निश्शन चेप्टमानस्य । काले प्रागवधारिते । क्रियमाण स्व कुल्या विद्यु, नतु चिकीर्षितम् । परे कृत समाप्त विगु । अनेन क्रियानुमेयता मन्त्रस्य दर्शयति ॥ ३४ ॥ प्रशस्ते च मन्त्र यन कार्य इति दर्शयितुमाह - -अपश्चात्तापेत्यादि । अदीर्घकाल चिरेण कालेन यो न निप्पद्यते । अभीष्ट ईप्सितार्थसाधनत्वात्।।३५॥ प्रशस्त स्वाइसाफल्याद् भवतीति तान्यहान्याह --सहाया इत्यादि । अन दुर्गकर्मणि सहाया मुख्या क्षुद्राश्च पुरुषा । साधनोपाया दुर्गस्यारम्भ प्रत्युपाया उद्दौर कुठारकरपत्रादय । विभागो देशकालयोरिति । तत्र जनपदान्ते जनपदमध्ये चेति देशविशेप । वासु काष्ठादिकर्म, ग्रीप्मे हेमन्ते चेप्टकादि- फमेति कालविभाग । विपत्तेश्चति आरब्धे दुर्गममणि देव्या मानुन्याश्चात्त- (र्याय नाया)विपद अथर्वभिरुपाथे सामादिभिश्च प्रतीकार । सिद्धिरिति कार्य स्येति शेप । (तत्र मन्त्रविषयान्ते निप्पन्नदुर्गमविपद्यमाश्रित परकर्माण्यपहनि- स्यामि जनपदमध्ये च समुदायम्थान भवतीत्यादि )पञ्चाङ्ग इप्यते मन्त्र इत्येव । उक्त ." कर्मणामारम्भोपाय पुस्पद्रव्यसम्पद देशकालविभागो रिति पातमताकार कार्यसिद्धिश्चेति पञ्चाङ्गो मन्त्र" (कौटि अर्थ ११५.११) इति॥३६ स्याप ग पार . मनप मूल्वाश पाट ३ 'उच्यते' मूलकोशेषु पाठ ·सर्गः] सप्तदश प्रकरणम् । अनुतिष्ठेत् समारब्धमनारब्धं प्रयोजयेत् । अनुतिष्ठंश्च संवृत्त्य विशेपेणोपपादयेत् ॥ ३७॥ प्रचारयेन्मन्त्रविदः कार्यद्वारे नैकधा। यत्र तचेतसां साम्यं तेपु साधु समुत्पतेत् ॥३८॥ यत्र मन्त्रिमनस्साम्यं यत्र चेतो न शङ्कते । यत्र सन्तो न निन्दन्ति तत् परीयाच्चिकीर्पितम् ॥ ३९॥ धृतेऽपि मन्त्रे मन्त्रज्ञैः स्वयं भूयो विचारयेत् । तथा वर्तेत मन्त्रज्ञो यथा स्वार्थ न पीडयेत् ॥ ४० ॥ मन्त्रिणः स्वार्थतात्पर्याद दीर्घमिच्छन्ति विग्रहम् । तेषां च भोग्यतामेति दीर्घकार्याकुलो नृपः ॥४१॥ मन्त्रव्यापार दर्शयितुमाह - अनुतिष्ठेत् समापयेत् । प्रयोजयेद् आर- म्भयेत् । सवृत्येति इदमनेन विशिष्ट भवतीति कुशलै स(पाचा)द्य ॥ ३७॥ मन्त्रोत्पत्तिक्रममाह ---प्रचारयेन्मन्त्रविद इति । इद कार्यमुपस्थित, तत्र किमाहुर्भवन्त इति कार्योपायेषु प्रवर्तयेत् । मन्त्रशुद्धिमाह -- योति मन्त्रे । तचेतसा साम्य मन्त्रिणामेकाभिप्रायता । तेषु समुत्पतेत् तेषु कार्येषु प्रवर्तेत ॥३८ यथा मतिसाम्य शुद्धिप्रवृत्त्योर्निबन्धन (तथा) शङ्कानिन्दा(भ्युपगमा' भ्याम)शुद्धिनिवृत्तिश्चेत्याह --- यत्रेत्यादि । चिकीर्पितमिति कार्यद्वारेण मन्त्र गुद्धि- रुक्ता ॥ ३९ ॥ इदमपरं शुद्धिकारण, यत् स्वयमेव पुनर्विमर्शनमित्याह -धृतेऽपी- त्यादि । इदमेव कर्तव्यमित्यवधारितेऽपि तथा वर्तेत, यथा स्वार्थ न पीडयेदिति । इदमुक्त भवति --- नहि मन्त्रिमतेनेव तज्ज्ञो वर्तेत, म्वार्थतात्पर्या(प्य ' ह्य)न्य- थाप्युपदिशेयुरिति ।। ४०॥ यदाह ---- मन्त्रिण इत्यादि । दीर्घकार्याकुल दीर्घविग्रहादिकार्यव्या- कुलः ॥ ४ ॥ 'तन सा मूलगोशपाठ. ४. 'त् स स ग पाठ ६ 'त् पुन स्व' स. पाठ. ३ 'त्या'सग पाठ २. 'ध्वनेश' क पाट ५. 'नीतिज्ञ'क पाठ ·कामन्दकीयनीतिसारे [द्वादशः मनःप्रसादः श्रडा च तथा करणपाटवम् । सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणम् ॥ ४२ ॥ लघूत्थानान्यविनानि सम्भवत्साधनानि च । कथयन्ति पुनः सिद्धि करणान्येव कर्मणाम् ॥ १३ ॥ आवर्तयेन्मुहुर्मन्त्रं धारयेच्च प्रयत्नतः । अप्रयत्नधृतो मन्त्रः प्रचलनग्निवद् दहेत् ॥४४॥ आप्ताप्तसन्ततेमन्त्रं संरक्षेत् तत्परस्तु सन् । अरक्ष्यमाणं मन्त्रं हि भिनत्त्याप्तपरम्परा ॥४५॥ मदः प्रमादः कामश्च सुप्तप्रलपितानि च । भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्योऽवमतास्तथा ॥ ४६॥ मन्त्रसिद्धिमूलान्याह ---- मनःमसाद इत्यादि । संशयाभावान्मनसो वैम- क्यम् । श्रद्धा साध्येपु । करणपाटव बुद्धिकर्मेन्द्रियाणा स्वविषयव्यापारसामर्थ्यम् । सहायसम्पत् सत्त्वप्रतिज्ञादियोगो बाहुल्य च । उत्थानसम्पल्लघूत्थायिता । कर्मणा- मारभ्यमाणानाम् । तत्कर्मसिद्धिरेव मन्त्रसिद्धिरिति मन्त्राणामिति नोक्तम् ॥४२॥ लघूत्थानानि करणानीति सम्बन्धः । साध्यस्य यान्युपादानसाधनानि तेपु विजिगीपोर्लघू(न्युत्थानानीति सप्तम्यर्थे वहुव्रीहिः । सम्भवत्साधनानि सम्भ- वत्सहकारिकारणानि ॥ १३॥ धृतस्य मन्त्रस्याप्रयोगकालमावर्तनं धारणं च कुर्यादित्याह ----आवर्तये- दिति । अविस्मरणार्थ धारयेद् यथाधिष्ठानान्तर न (चा! या)ति। प्रचलन्नधिष्ठाना- न्तरं गच्छन् ॥ ४४ ॥ सरक्षेन्मन्त्रबीजमित्युक्त, तत् कुतो रक्षेदित्याह -आप्ताप्तसन्ततेरिति । कथमिदमेवं स्यादिति निर्णयाथ विजिगीपुराप्त मन्त्रिण पृच्छति, सोऽपि वृ वृ(यन्त- मुद्ध तदु)पजीविप्वन्य, सोऽप्यन्यमित्याप्तपरम्परा भिनत्ति । ततः सरक्षेन्मन्त्र- घीजमित्युक्तम् ॥ १५॥ तथान्येऽपि मन्नभिद इत्याह मद इत्यादि । सुरापानादिज- नितो मद । प्रमादः कार्यान्तरप्रसङ्गात् । कामः सीपु विश्वामहेतु । सुप्तप्रलपि- तानि स्वमावस्थायाम् । प्रच्छन्नाः स्तम्भादितिरस्कृता । कामिन्य पार्श्ववर्तिन्यः । *अवमताः (दिच्छा!)मूकममाना. ॥ ४६॥ .' च पाट 'अवमता न रिमपि जानन्तीत्वकाता शुस्मारिवारालव्याधिप्रपीडिदादय ' इति रा- जेन्दलालमित्रसशोधितायाम् उपाध्यायनिरपक्षासारिण्यारपटीकायां व्याख्यातम् ।

·सर्गः] 1 सप्तदशं प्रकरणम् । निस्तम्भ निर्गवाक्षे च निकुड्यान्तरसंश्रये । प्रासादाने शरण्ये वा मन्त्रयेदविभावितः ॥४७॥ द्वादशेति मनुः प्राह पोडशेति बृहस्पतिः । उशना विशतिरिति मन्त्रिणां मन्त्रिमण्डलम् ॥४८॥ यथासम्भवमित्यन्ये तत् प्रविश्य यथाविधि । मन्त्रयेताहितमनाः कार्य बुद्धिविवृद्धये ॥ ४९ ॥ एकैकेनापि कार्याणि प्रविचार्य पुनः पुनः । प्रविशेत् स्वहितान्वेषी मतमेपां पृथक् पृथक् ॥ ५० ॥ मन्त्रप्रदेशमाह --निस्तम्भ इत्यादि । निष्कुड्यान्तरसंश्रय इति । मध्ये कुड्यमवस्थाप्य यदवस्थान क्रियते तत् कुड्यान्तरसंश्रयम् । भित्त्यन्तरेति वा पाठः । तेन रहिते । अविभावितः अनुपलक्षित । प्रज्ञा हि दूरादेवौष्ठपतनादिभि- रभिप्रायं विन्दन्ति ।। ४७ ।। यतो मन्त्रज्ञान, तद् मन्त्रिमण्डलम् । तत्र वृत्तं चतुर्भिः श्लोकैराह -द्वा- दशेत्यादि । उत्तरमन्त्रिव्यतिरेकेणेयं चिन्ता । तत्रोत्तरमन्त्रिणस्त्रयश्चत्वारो वा कर्तव्याः । तद्व्यतिरेकणान्ये द्वादशराजकेतिकर्तव्यतापरिज्ञानाय द्वादश मन्त्रिणः स्युः। पोडशेति । एते चान्ये चारिविजिगीपुमध्यमोदासीनेषु चतुर्यु मण्डलेपु 'द्रव्यप्रकृतिपञ्चकस्वरूपविदश्चत्वार इति । विंशतिरिति । दशराजके तत्स्वरूप- विदो दश, द्रव्यप्रकृतिविशेषविदश्च दशेति ॥ ४८ ॥ यथासम्भयमिति । अन्ये कौटिलीयाः । यस्य यावन्तो गुरुलघुकार्यापे- क्षया सम्भवन्ति तस्य तावन्तः म्युः । तस्यैव कार्यसामर्थ्याद्धि पुरुपसामर्थ्य प्रक- रुप्यते । तत्र वृत्तमाह---तदित्यादिना । मन्त्रिमण्डलं प्रविश्य यथाविधि आहित- मना एकाग्रचित्तः, अनुव्रतवेपो भूत्वेत्यर्थः । बुद्धिविवृद्धये मन्त्रप्रयोगार्थ रमन्त्रिभिरेव सह मन्त्रयेतेत्याचार्येणोक्तम् एतत् त्रिभिश्चतुर्भिवा मन्त्रयते' (कौटि. अर्थ. १.१५. ११)ति ॥ १९ ॥ एकैकेनामात्येन सह सम्भूय मतं प्रविशेत , कस्य किंसमुत्थोऽभिप्राय इति विद्यात् ॥ ५० ॥ १. 'निमित्यन्तर' इति मूलमोशेषु पाठः, २. 'लै त' य-ग. पाटः ३. 'दः तद' ४ 'तिविद ड च. पाठः ५. 'स्यु. का. च. पाठ'. मन्त्रिभिन्निभिधनुर्भिर्वा मह मन्त्रयतेति मुदितमीटिलीयार्थशास्त्रपारः । फ.स.ग.प. पाठ.

·कामन्दकोयनीतिसारे द्वादशः महापक्षो यथाशास्त्रं दृष्टकर्मा हितः सुधीः । यद्यद् ब्रूयान्मतारूढस्तचत् साधु समाचरेत् ॥ ५१ ॥ नातीयात् कार्यकालं हि कृत्वा मन्त्रविनिश्चयम् । अतिकान्तं तु तं भूयो यथायोगं प्रकल्पयेत् ॥ ५२ ॥ न कार्यकालं मतिमानतिक्रामेत् कदाचन । कथञ्चिदेव भवति कार्ययोगः सुदुर्लभः ॥ ५३॥ सतां मार्गेण मतिमान् काले कर्म समाचरेत् । काले समाचरन् साधु रेसवत् फलमश्नुते ॥ ५४॥ इति चेति च सम्पश्यन् काले देशे सहायवान् । विशुद्धपार्श्वसंसिद्धः समानामेन्न चापलात् ॥ ५५ ॥ तत्रैषां यो महापक्षादिगुणयुक्तो यद् ब्रूयात् , तदाचरेदित्याह --- महापक्ष इत्यादि । बहुभिर्मन्त्रिभिरनुगम्यमानत्वान्महापक्षः । यथाशास्त्रं कुर्यादिति सम्ब- न्धः । दृष्टकर्मा अन्यत्र दृष्टमन्त्रप्रयोगः । हितः स्वामिने । मतारूढः निश्चय- मतारूढः ।। ५१ ॥ तनोतरमन्निभिः परिषदा वा मन्त्रं विनिश्चित्य कार्यकालं न हापयेदिति लोकत्रयेण दर्शयति - नातीयादित्यादिना । यथायोगमिति । यो यस्य साध्यस्य कालेन योगस्तं तेन पुनः प्रकल्पयेदिति ॥ ५२ ॥ कालस्य कार्ययोगो न सुलम इति मन्यमान आह न कार्यकालमि- त्यादि ॥ ५३॥ तस्मात् तत्रैर काले कर्म समाचरेदित्याह-सतां मार्गेणेति । मन्त्रिणा- मुपदेशेन स्वादु साधु फलमश्नुते रसवत्त्वात् । अन्यथा कालातिपतिः प्रत्य कार्यरस विहन्ति ॥ ५ ॥ तत्रापि मन्त्रागसव्यपेक्ष एवं कार्यमारभेत, न चापलादिति श्लोकत्रयेण दर्शयति -इतीत्यादिना । अयमस्य साधनोपाय इत्यादा(तु यातन्य)स्य देशे 'न्तेऽपि त' सग पाठ. २. 'सम्पत्फलमुपास्नु' रा. ग पाठ. 'सन्धाना' - ३ सग. पाठ 5 'विशुद्धपार्थ' इति 'तद्' इति च पदयोर्व्याख्याने ग्रहणार 'विशुद्धपार्श्वस्तद्वस्तु' इति पाठो गम्यते । विशुद्धपाणिस्सद्वस्तु' इति मुद्रितन्याहयान्तरपाठः ·सर्गः] सप्तदशं प्रकरणम् । १७५ अहिते हितबुद्धिरल्पधीरवमन्येत मतानि मन्त्रिणाम् । चपलः सहसैव सम्पतन्नरिखड्डाभिहतः प्रबुध्यते ॥ ५६ ॥ अविचार्य बलाबलं द्विपामहमित्येव समुद्धतोऽनयात् । चपलः स्वमतेन सम्पतन्ननिपत्याल्पमना न बुध्यते ॥ ५७ ॥ इति मन्त्रबलान्महीपतिमहतो दुष्टभुजङ्गमानिव। विनयेन्नयमार्गमास्थितो वशमुद्योगसमन्वितो रिपून ॥ ५८ ॥ (इति मन्त्रविकल्पो नाम सप्तदशं प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे मन्त्रविकल्पो नाम . द्वादशः सर्गः। काले विभक्ते । क्षुद्वैर्मुख्यैश्च सहायरुपेतः। विशुद्धपार्श्वः कृतविपत्प्रर्ताकारत्वात् । तदिति सद्यःसिद्धिकरम् । न चापलादिति । चपलो मन्त्रिभिः स्वयं वा अविमृश्य- कारी ॥ ५५ ॥ तदुभयमप्याह ---अहितदत्यादि । दुःखहेतौ सुखहेतुरित्येवं वुद्धिरल्प- बुद्धित्वात् । मतानि कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयानुपदेशान् योऽवमन्यते । सहसा सम्पतन् मन्त्रिभिरविमृश्य वर्तमानः शत्रुमिश्छिद्रेषु प्रहृतश्चेतयते ॥ ५६ ॥ अविचार्य स्वयं बलादहमिति जातदो हि न स्वयं विमृशति । स्वमतेन विचारशून्येन । अनिपत्य न बुध्यते स्वपदात् परिभ्रष्ट एव वेदयते । अल्पमनाः अल्पवुद्धिः ॥ १७ ॥ प्रकरणानुष्ठानफलमाह---इतीत्यादि । महतो रिपूनिति सम्बन्धः । दुष्ट- भुजङ्गमानिव । तेऽपि मन्त्रबलादेव वशीक्रियन्ते । विनयेद् वशामिति सम्बन्धः । नयमार्ग पाड्गुण्यविधिम् । उद्योगसमन्वित इति उद्योगः सर्वत्र प्रधानमिति मन्यते ॥१८॥ (इति मन्त्रविकल्पो नाम सप्तदश प्रारणम्) इति शङ्करायकृतायां कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकायां जयमङ्गलायां मन्त्रविकल्पो नाम द्वादशः सर्गः। प्राग्वि' 1. 'यमेव सम्पतन् निपतलान्ममना न तिष्टति' इनि मूलशेणु पाठः. ४.न.पाठः 'प्र'पाठ ·अथ त्रयोदशः सर्गः। * १८ दृतप्रचारप्रकरणम् । * कृतमन्त्रः सुमन्त्रज्ञो मन्त्रिणं मन्त्रिसम्मतम् । यातव्याय प्रहिणुयाद् दृतं दूत्याभिमानिनम् ॥ १॥ प्रगल्भः स्मृतिमान् वाग्मी शस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः। अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुमर्हति ॥ २ ॥ निसृष्टाथों मितार्थश्च तथा शासनहारक। सामर्थ्यात् पादतो हीनो दृतस्तु त्रिविधः स्मृतः ॥३॥ अस्मिन् सर्गे प्रकरणद्वय दूतभचारश्चारविकल्पश्च । सन्धिविमहाद्यर्थों मन्त्र । म च स्वपरमतसम्पादनाधीन ! तच्च प्रस्तावज्ञाद् दूतात् चाराचं भवति । अतो मन्त्रविकल्पानन्तरमुभयविधि पाइगुण्यशेपभूत उच्यते । तत्र प्राधान्याद् तविधिमाह ----कृतमन्त्र इत्यादि । कृतमन्त्र उद्धृतमन्त्र । दूत्याभिमानिन मिति । यो मन्त्री दृतर्मणि साताभिमानो मन्त्रिसम्मतश्च, त दृत्येन यात-न्याय शत्रवे प्रेपयेत् । तस्य कार्यसाधनयोग्यत्वात् ॥ १ ॥ दूतगुणानाह - प्रगल्भ इत्यादि । अमात्यस्वरूपी दृत । तम्य प्रति सम्पदि गुणा उक्ता एव । पुनरिह कतिपयगुणोपादान प्राधान्यार्थम् । निष्ठित प्रकृष्ट । अभ्यस्तकर्मा बहुधा कृतदृत्य ॥२॥ निसृष्टार्थ. यथायामेन निसृष्ट सन्ध्यादिरों यस्मिन् । परिमितार्थ त्वयैतावद् वाच्यमिति । शासनहारक लेखनहारक ! सामर्थ्यात् पादतो हीन इति अमात्यगुणाश्चतुर्धा विभज्य योननीयम् । तत्र गुणसाकल्य सामर्थ्यमस्य, त- दुपेतो निसृष्टार्थो वेदित य । तस्य पादतो हीन पादत्रययुक्त परिभितार्थ । तस्यापि पादतो हीन पादद्वययुक्त शासनहारक । तेन भेद्यापेक्षया पादतो हीन इति द्विरावर्चनीयम् । उक्तञ्च "अमात्यसम्पदोपेतो निसृष्टार्थ , पादगुणहीन परिमितार्थ , अर्धगुणहीन शासनहारक" (कोटि अर्थ १ १६.१२) इति ॥ ३॥ ३ द्वा' क ख पाट ६ 'तमधिकृत्याह' - 1 “च इच पाठ २ 'धषा' कराग घ पाठ ६पाठ स्वमतपरमतसाधना हु पाठ ५ तस्तद्भद उ स ग घ पाठ 3 ·सर्गः मष्टादशं प्रकरणम् । स भर्तुः शासनाद् गच्छेद् गन्तव्यं धुत्तरोत्तरम् । स्ववाक्यपरवाक्यानामिति चेति च चिन्तयन् ॥ ४॥ अन्तपालांश्च कुर्वीत मित्राण्याटविकांस्तथा। जलस्थानानि मार्गाश्च विद्याद स्ववलसिद्धये ॥ ५॥ नाविज्ञात्तः पुरं शत्रोः प्रविशेन्न च संसदेम् । कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश्च निप्पतेत् ॥ ६ ॥ सारवत्तां च राष्ट्रस्य दुर्ग तद्गुप्तिमेव च । छिद्रं च शत्रोर्जानीयात् कोशमित्रबलानि च ॥ ७ ॥ उद्यतेप्वपि शस्त्रेषु यथोक्तं शासनं वदेत् । रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिवक्रविचेष्टितैः ॥८ इदानीमेकविंशत्या श्लोकैस्तप्रचारमाह - स भर्तरित्यादि । स इति । निसृष्टार्थः । शासनाद् आज्ञया । गन्तव्यं यातव्यं शत्रुम् । इति चेति शासनमेवं वायं, पर एवं वक्ष्यति, एवं तस्येदं प्रतिवाच्यम्, एवमतिसन्धातव्यमित्युतरोचरं चिन्तयन् ॥ ४॥ अन्तपालान् जनपदान्तरक्षाधिकृतान् मित्राणि कुर्यादुपजापार्थ स्वबल- सिद्धये ॥५॥ अभियोगकाले नाविज्ञातः प्रविशेत शक्षानिवृत्तये । पुरं दुर्गम् । संसद सभाम् । कालमीक्षेत कार्यार्थम् इदं कार्यमस्मिन् काले सिध्यतीति । अनुज्ञातः शत्रुणा विसर्जितः ॥६॥ सारवत्ता स्फीतताम् । दुर्ग जानीयात् कियता बलेनाधिष्ठीयते विलुप्यते बेति । तद्गुप्ति विषमस्थानम् । छिद्रम् अन्तःकोपादि 11 ७ ॥ उद्यतेप्वपीति प्राणयापार्थमुत्खातेप्वपि, किमुत विभीपिकादौ । शासन 1. 'पदंश.म.पाठ.. २. "दि रा.ग. पाठ... 'च्यः परः, प्रपक्ष्यापद, वस्यैर्व, प्रविवारयमेरम्, इति सन्या' प. पाठः.

·१७८ कामन्दवीयनीतिसारे त्रयोदश सहेतानिष्टवचन कामं कोघं च वर्जयेत् । मान्यैः शयीत संरक्षेद् भाव विद्यात् परस्य च ॥९॥ रागापरागौ जानीयात् प्रकृतीना च भर्तरि । कृत्यपक्षोपजाप च कुर्याद भिलक्षितः ॥१०॥ वध्यमानोऽपि न ब्रूयात् स्वस्वामिप्रकृतिच्युतिम् । ब्रूयात् प्रथितया वाचा सर्व वेद भवानिति ॥११॥ कुलेन नाम्ना द्रव्येण कर्मणा च गरीयसा । कुर्याश्चतुर्विध स्तोत्र पक्षयोरुभयोरपि ॥ १२ ॥ स्वामिसन्देशम् । रागापरागौ जानीयात् सन्देशमाविख्यासुराख्याय वा । दृष्टिबक्रविचेष्टितैरिति । तत्रो धस्तिर्यक्मसारितत्व नर्मल्यमुत्फुल्लता चेति दृष्टे- विचेष्टितानि, पुलकिता विकासश्चेति वक्रस्य । तै राग लक्षयेद्, विपरीतैरपरा गम् ॥८॥ अनिष्टवचनम् अधिक्षेपादिकम् । काम वेश्यासु । क्रोध द्वेप्येषु । मन्त्रभेद- निवृत्त्यथै नान्यै शयीत वक्ष्यमाणदोषात् । भावम् अभिप्रायम् ॥९॥ प्रकृतीना भतरीति । शत्रुप्रकृतीना स्वभरि । कृत्यपक्षोपजाप कुर्यात् क्रुद्धलब्धभीतावमानितान् भिन्द्यादित्यर्थ । अनभिलक्षित शत्रो ॥१०॥ स्वस्वामिप्रकृतिच्युतिमिति । स्वभर्तु प्रकृतीनामसारतामल्पता च न यात् , कितु व्यानेोपसरेत् । यदाह ---यादिति । प्रश्रितया अनुकूलया। सबै वेद भवानिति किमिहाविदित युप्माक चारचक्षुपा, वय त्यात्मन्मापारमात्रविद एवेति ॥११॥ कुलेन उदितोदितेन । नाना दिगतरव्यापिना । द्रव्येण स्वपरोपकारिणा। फर्मणा सतामनियेन । उभयोरपि भर्तु शत्रोश्च ॥ १२॥ , 'भाव स्व रक्षेद् नि' क. पाठः. पाठ 'मोभिच पाठ २ 'नुपल' मूलकोशपाठ 'न प्रेरयेत् 'कख, ग घ. पाठः, ३ 'नि, नैर्मल्ये पु' ·सर्गः] अष्टादर्श प्रकरणम् । १७१ विद्याशिल्पापदेशेन संश्लिष्योभयवेतनैः कृत्यपक्ष विजानीयात् तहतुश्च विचेष्टितम् ॥ १३ ॥ तीर्थाश्रमसुरस्थाने शास्त्रविज्ञानहेतुना । तपस्विव्यञ्जनोपेतैः स्वचारैः सह सम्पतेत् ॥ १४ ॥ प्रतापं कुलमैश्चर्य त्यागमुत्थानसौष्ठवम् । अक्षुद्रता दक्षतां च भर्तुर्भद्येपु कीर्तयेत् ॥ १५ ॥ भावमन्तर्गतं व्यक्तं सुप्तो मत्तश्च भापते । तस्मादेकः स्वपेन्नित्यं स्त्रियः पानं च वर्जयेत् ॥ १६ ॥ , " अपदेशेन व्याजेन शङ्कापरिहारार्थम् । उपयवेतनै , ते हि पूर्वप्रणिहिताः कथयितारः । कृत्यपक्षम् उपजापाथै, तद्भर्तुश्च विचेष्टितं प्रतिविधानार्थ विजानी- यात् ॥ १३॥ तीर्थस्थान पुण्यनदीसमुंद्देशः, आश्रमस्थानम् ऋषीणां निवासः, सुरस्थानं देवायतनम् । तत्र सम्पतेदिति सम्बन्धः । तेषु तपस्विन्यजनस्य सन्निधानात् । शास्त्रविज्ञानहेतुनेति सम्प्रधारणोपायः । तपस्विन्यानोपेतैरिति । तापसव्यञ्जनाः साध्वाचारा यत्र, तत्र परस्परं चाराणां सम्पातो भवति, तयुक्तः स्वचारैः सह सम्पतेत , दात्रुमचारज्ञानार्थम् ॥ १४॥ उत्थानसौष्ठवम् उत्साहसम्पदम् । अक्षुद्रतां सत्सङ्ग्रहशीलताम् । दक्ष- ताम् अनालस्यम् । भेषु कृत्यपक्षेषु । तत्र कुद्धेषु प्रतापमुत्थानसौष्ठव दाक्ष्य (च)दर्शयेत् । त्रितयमप्यक्षुद्रतायुक्तं मीतेषु । तदेव चतुष्टयं कुलसहित मानिषु । लब्धेषु त्यागैश्वर्ये ।। १५॥ मुप्तो मत्तश्चेति । तयोः स्वापमदाभ्यां परवशत्यात् । तस्मादेकः शीत, नान्यः ॥१६॥ 1. 'मा दक्षतां चापि में रा.ग. पाठ 'भक्षुरता भरता' क. पाट:. २. 'पृतं पा १. 'मुदादिनिर्देश कराना-प. पाठः ४. 'होने' कसम.ए. पाम:, ·कामन्दकीयनीतिसारे त्रयोदशः काले व्रजति मेधावी न खिद्येतार्थसिद्धये । क्षिप्यमाणं च बुध्येत कालं नानाविलोभनैः ॥ १७ ॥ एतेष्वहरसु गच्छत्सु तत्र नः पृथिवीपतेः । पश्यति व्यसनं किञ्चित् स्वयं वा कर्तुमीहते ॥ १८. स्वान्तःप्रकोपमथवा विनेतुं नीतिवित्तमः । सस्यादेः सङ्ग्रहं कतु दुर्गे वा दुर्गसत्क्रियाम् ॥ १९ ॥ स्वपक्षाभ्युदयाकाङ्क्षी देशकालावुदीक्षते । उत यात्रा स्वयं दातुं येनास्मान्न समीहते ॥ २०॥ न खिद्येत इहागतस्य मम बहवो दिवसा वर्तन्त इति । अर्थसिद्धये यथोपन्यस्तसन्धिविग्रहादिसिद्धये । क्षिप्यमाण परेण स्वार्थ पश्यता । बुध्येत वक्ष्यमाणप्रकारेण । नानाविलोमनैः स्थीयतां तार्यदभिमतं ते करिप्यामीति ॥१७॥ नः पृथिवीपतेः अस्माक राज्ञः । व्यसनं देवं मानुषं वा पश्यति । तन सन्दध्यात् । स्वय वा सामन्ताटविकादीनुत्याप्य व्यसनं कर्तुमीहते अभियो- क्ष्यामीति ॥ १८॥ स्वान्तःमकोपमिति । स्वयं वा मन्त्र्यादिप्रकोपमपनेतुमीहते यथेष्टं स. धान्य इति । सस्यादेः सङ्ग्रहं कर्तुमीहते परिक्षीणपुराणभक्तम् अगृहांतनवमक्तं परमभियोश्यामीति । दुर्गसत्कियां भिन्नस्फुटितप्राकारादिसंस्कारं कर्तुमहिते दुर्ग- मविपदामाश्रित्य परकर्माण्युपहनियामीति ॥ १९ ॥ स्वपक्षो मित्रं, यद् विजिगीषुमभियुञानस्य साहाय्यं दास्यति, तस्य वा वृद्धाकाक्षी तदनुगुणो देशफालावुदीक्षते । स्वयं वा यात्रां दातुं स्वसैन्यव्यापा- मयोग्यो देशकालावुदीक्षते, येनास्माल समीहते न प्रेषयति, प्रेषिते हि विजिगीपुः प्रतिविधा यति ॥२०॥ १. 'पद् इदमाभाहतामद से' क-स-ग-प. पाठः २. 'यां प्राकारादिभिविषयच -स.पाठ..

·वर्ग: अष्टादश प्रकरणम्। ܕܐܐ यात्राकालक्रियार्थी वा तत्र चायं विलम्बते । काले विक्षिप्यमाणे तु तर्कयेदिति पण्डितः॥२१॥ कार्यकालव्यपेतं च व्यक्तं ज्ञात्वा विनिप्पतेत् । तिष्ठन् वार्ताविशेषार्थी भर्ने सर्व निवेदयेत् ॥ २२ ॥ रिपोः श परिच्छेदः सुहृद्वन्धुविभेदनम् । दुर्गकोशबलज्ञानं कृत्यपक्षोपसङ्ग्रहः ॥ २३ ॥ राष्ट्राटव्यन्तपालानामात्मसात्करणं तथा । युद्धापसारभूज्ञानं दूतकर्मेति कीर्तितम् ॥ २४ ॥ दूतेनैव नरेन्द्रस्तु कुर्यादरिविमर्शनम् । स्वपक्षे च विजानीयात् परदूतविचेष्टितम् ॥ २५ ॥ (इति दूतप्रचारो नामाष्टादशं प्रकरणम्) . " यात्राकालक्रियार्थी वेति । यात्राकाले यत् परवलापेक्षया बलसमुत्थान- कर्म ततोऽपेक्षी (नार्थी )या। तत्र च कर्मण्यय प्रविलम्बमानो न प्रेषयति ॥२१॥ कार्यकालव्यपेतं कार्यकालयोरतिक्रमणम् । वार्चाविशेषार्थीति । अस्मान- नाहत्यान्यत्रानेन सन्धिविग्रहादिकं प्रस्तुतं, तत्रास्य फि.स्थितमिति निश्चयार्थी चेत्, तदा तत्रैव तिष्ठन् सर्व यथोक्तं भत्रे निवेदयेत् प्रतिविधानार्थम् ॥ २२ ॥ सद्धेपेण दूतल्यापारमाह-~~-रिपोरित्यादि । शत्रुपरिच्छेद एतावन्तोऽस्य शत्रव इति । बल सैन्यम् ॥२३॥ अटवी नास्थ्यादाटविकाः । युद्धापंसारभूज्ञानमिति हत्त्यश्वरथपदातीना- मेता युद्धयोग्या भूमयः, एषा च बलवताभियुक्तस्य कलत्रस्थानमिति ॥ २४ ॥ यथा दूतामात्येन यथोक्तं विमर्शनं कुर्यात् , तथा किमन्येनाप्यमात्येने- .. 'कि' क पाठः २. 'जानीयादरिचेरितम् ' स.ग पाठ. ३. 'न्यवाय का. पाटा. ५. 'घसर'२. पाठः ४ ति तनिक.स. ग. प. पाठ:.

·१८२ कामन्दकीयनीतिसारे [त्रयोदशः * १९ दूतचरविकल्पप्रकरणम् * तडितज्ञः स्मृतिमान् मृदुर्लघुपरिक्रमः । क्लेशायाससहो दक्षश्वारः स्यात् प्रतिपत्तिमान् ॥ २६ ॥ तपस्विलिगिनो धूर्ताः शिल्पपण्योपजीविनः । चराश्चरेयुः परितः पिबन्तो जगतां मतम् ॥ २७ ॥ निर्गच्छेयुर्विशेयुश्च सर्ववार्ताविदोऽन्वहम् । चराः सकाशं नृपतेश्चक्षुर्दूरचरं हि ते ॥ २८ ॥ सूक्ष्मसूत्रप्रचारेण पश्येद् वैरिविचेष्टितम् । स्वपन्नपि हि जागर्ति चारचक्षुर्महीपतिः ॥ २९ ॥ त्याह- दूतेनैवेति, अन्यस्य परमण्डलगमनासम्भवात् । (वि)जानीयात् परदूत. विचेष्टितं, यस्मात् परो विजिगीपुपदे च सञ्चारिणं दूतं प्रेषयति ॥२५॥ (इति दूतमचारो नामाटादश प्रकरणम् ) यथा दूतादरिचिमर्शनं तथा चरादीति चरविकल्प उच्यते पश्चविंशत्या लोकैः । तन्न चरः किंगुण. स्यादित्याह - तर्केगितज्ञ इत्यादि । तर्क ऊहः, गू- ढवस्तूप्रेक्षणमिति यावत् । इशितम् अन्यथावृत्तिः । मृदुरनुद्वरः । स ह्यनुपलक्षितो भवति । लघुपरिक्रम• शीघ्रगमनक्षमः । प्रतिपत्तिमान् भयस्खलितेप्याशु पति- विधाता ॥२६॥ तस्य व्यापारमाह -तपस्वीत्यादि । तापसलिहित्व शिल्पपण्योपजीवित्वं च सम्धरणोपायः । धूर्ताः परातिसन्धानचतुरा । परित. पिवन्तः विदन्तः वि. शेयुर्नृपतेः सकाशमिति सम्बन्धः ।। २७ ।। निर्गच्छेयुः तस्यैव सकाशादित्यर्थः । अन्वहं प्रतिदिनम् । चक्षुर्दूरचर हि ते, इतरत् तु चक्षुराचरम् ॥ २८ ॥ सूक्ष्मसूनमचारेणेति। चोरणेति शेषः। पटे धूयमानं सून सवरत् सूक्ष्म- स्वानोपलभ्यते, तम्येव मचारोऽस्येति विग्रहः ॥ २९॥ १. लघुप' स.स. पाठ १. 'प्रागुतोरने प. पाट ३ 'क'फ.प.ग.प. पाठ..

·सर्गः] । एकोनविंश प्रकरणम् । , विवस्वानिव तेजोभिर्नभस्वानिव चेष्टितैः। राजा चारैर्जगत् कृत्स्नं व्यामुयाल्लोकसम्मतैः ॥ ३० ॥ चारचक्षुर्नरेन्द्रस्तु सम्पतेत् तेन भूयसा । अनेनासम्पतन् मार्गात् पतत्यन्धः समेऽपि हि ॥ ३१ ॥ सर्वसम्पत्समुदयं सर्वावस्थाविचेष्टितम् । चारेण द्विषतां विद्यात् तदेशप्रार्थनादि च ॥ ३२ ॥ प्रकाशश्चाप्रकाशश्व चरस्तु द्विविधः स्मृतः। अप्रकाशोऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूत उच्यते ॥ ३३ ॥ नभस्वान् वायुः। चेष्टितैः गतिभिः। जगत् कृत्सं व्यामुयात् तन्मतपरि- च्छित्तये । लोकसम्मतैरिति । यस्य यद्देशभापादिप्वभिरतिरस्ति तस्य तदीयदेशा- दितया सम्मतैः ॥ ३०॥ तेन भूयसा चरसज्ञकेन चक्षुपा प्रभूततरेण । तेनासम्पतन् , किन्तु मांस- चक्षुपैव प्रवर्तते । स च कृत्सलोकतत्त्वापरिज्ञानान्मूढोऽन्धोऽधः पतति नै पश्यति । समेऽपि स्थले । (वाय ?) विषममार्गे (सतां !) किम्पुनरित्याद् ॥ ३१ ॥ वैरिविचेष्टितमिति सामान्येनोक्तं विशेषेणाह-~~-सर्वसम्पत्समुदयमिति । सर्वेपाममात्यादीनां सम्पदं समुदय च कोशम्। सर्वावस्थाविचेष्टितं सर्वासु व्ययमा- नव्यवस्थासु विचेष्टितम् । तद्देशप्रार्थनादि चेति । आदिशब्दार्थकोशमार्थनम् ॥ यथा चरेण विद्यात् तथा दृतेनापि, तस्यापि चरत्वादित्याह - प्रकाश इति । अयम् अनन्तरोक्तोऽप्रकाशः । प्रकाशो दूतो यः प्रागुक्तः, सोऽपि चरः परचर्यासु चरतीति कृत्वा ॥ ३३ ॥ २. 'त्र'कराग घ. पाठ'. २. 'दोऽध' करा.गघ पाठ:. ३. 'विनश्य करा.ग.प. च.पाठ:. ४. ' दण्डको १. पाठः ५. 'पि तत्स्वरू (पाद् ! पत्वाद् इला'. पाठः, 'वत्स्यस्सापारवादि) इ.स. पाठः, ·१८४ कामन्दकीयनीतिसारे [प्रयोदशः चरेण प्रचरेत् प्राज्ञः सूत्रेलिगिवाध्वरे । दृते सन्धानमायत्तं चरे चर्या प्रतिष्ठिता ॥ ३४ ॥ संस्थानवत्यः संस्थाश्च कार्याः कार्यसमृद्धये । तिष्ठेयुर्यासु सञ्चाराः परचर्योपवेदिनः ॥ ३५ ॥ वणिक् कृषीवलो लिङ्गी भिक्षुकोऽध्यापकस्तथा । संस्थाः स्युश्चारसंस्थित्यै दत्तदायाः सुखाशयाः ॥ ३६ ॥ मूत्रेणेति कात्यायनीयांदियज्ञसूत्रेण । दूते सन्धानमायत्तं, प्राधान्येन तस्य सन्धिविमहनियुक्तत्वात् । इतरदानुषशिफ फर्म वेदितव्यम् । चरे चर्या प्रतिष्ठिता अप्रकाशे चरे परप्रचारज्ञानं निश्चितम् ॥ ३४ ॥ अप्रकाशाश्थरा. संस्थानामानश्च सन्तीत्याह---संस्थानवत्य इत्यादि । सम्थानं वेषश्चरित च, तदुपैताः संस्थाश्चराः कार्याः । सञ्चाराः वक्ष्य- माणाः॥३५॥ किंसस्थानाः सस्थाः स्युरित्याह-वाणिगित्यादि । वणिग् वैदेहक इति द्वितीयनामा । कृषीवलो गृहपतिरिति द्वितीयनामा । लिङ्गी मुण्डो जटिलो वा ता- पसः । भिक्षुक इति कुत्सायां फन्, तस्य प्रव्रज्यापत्यवसितत्वात् । तस्योदास्थित इति द्वितीयं नाम । अध्यापकः छात्रवृत्त्या स्थितः । तस्य कापटिक इत्यपरं नाम । तथाचोक 'गूदपुरुषानुत्पादयेत् फापटिकोदास्थितगृहपतिफवैदेहकता- पसन्यजनान् सत्रितीक्ष्णरसदभिक्षुकीश्चे(कौटि. अर्थ. १. ११. ७.)ति । एषु पञ्चसु सञ्चाराः सन्तिष्ठन्त इति संस्थाः । यदाह-चारसंस्थित्य इति । सञ्चाराणां हि देहकादिभिर्मासाच्छादनादिसम्पादनात् तैरपि तत्र प्रचारार्पणाद् । देवदार्यो: करिपतवृत्त्यः। मुखाशया इति । आशयशब्दोऽनावस्थाने वर्चते । सुखावस्थाना इत्यर्थः ।. मग याताई यहिरुध्यते । पत्ये सुखात्यया इति स्पष्टमय पछ- न्ति ॥१६॥ कुर्यात् कार्यप्रसिद्ध' क. पाठ १. "स्थितम्', पाठ. ३. 'त',थ, पाठ: १. 'याद क',च, पाठः + 'भावेऽत्रेलाशय आधारः आप्रयाश इलेके' समस्यमयो क्षीरसामी।

·१८५ सर्ग:) एकोनविंशं प्रकरणम् । स्वपक्षे परपक्षे च यावान् कश्चिद् विवक्षितः। सर्वस्मिंस्तत्र सञ्चारास्तिष्ठेयुश्चित्तवेदिनः ॥ ३७॥ तीक्ष्णः प्रव्रजिता चैव सत्री रसद एव च । एते प्रधानं सञ्चाराः सर्वे नान्योन्यवेदिनः ॥ ३८ ॥ स्वपक्षे परपक्षे वा यो न वेद चिकीर्पितम् । जाग्रत्स्वरिपु सुप्तोऽसौ न भूयः प्रतिबुध्यते ॥ ३९ ॥ स्वपक्षे परपक्षे च स्वविषये परविषये च । यावान् कश्चिद् विवक्षितः कार्ययोगितया । तत्र कार्ययोगीन्यष्टादश तीर्थानि सम्भवन्ति । तद्यथा 'मन्त्रिपुरो- हितसेनापतियुवराजदौवारिकान्तर्वशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसनिधातृप्रदेष्ट्रनायकपौरव्या- वहारिकपरिपदध्यक्षदण्डदुर्गान्तपालाटविकाः' । तत्र सर्वस्मिस्तिष्ठेयुः ॥ ३७॥ के पुनस्ते सञ्चारा इत्याहू-तीक्ष्ण इत्यादि । यः शूरस्त्यक्तात्मा निस्त्रिंशः स तीक्ष्णः । तस्य प्राधान्येन शस्रव्यापारे नियोगः । प्रजिता गृहीतलिङ्गा भि- क्षुकी । सत्रं छचरितं तेनात्मच्छादनाद् । वक्ष्यति च 'सत्रं छद्म प्रकीर्तितम्' (स. १९. श्लो.६८.) इति । तदस्यास्तीति सत्री । स च स्त्रीपुसलक्षणाद्यभिज्ञापदेश- चारितया परान् विश्वासयति । रसदो विपस्य दाता । एते प्रधानं सञ्चारयन्तीति सञ्चाराः । सर्वे नान्योन्यवेदिन इति संस्थाः संस्थान्तरवेदिनः सञ्चाराश्च सञ्चारा- न्तरवेदिनो न स्युः सवादपरिहारार्थम् । एकस्मिन् वा परिक्षाते sमा भूत् सर्वन- हणमिति ॥ ३८॥ यो न वेद चिकीर्पितं तीर्थाणिहितैः सञ्चारैः । जामत्सु विजिगीपो- श्छिद्रान्वेपणतत्परेपु । सुप्तो निश्चिन्तः । न प्रतिबुध्यते न पुनश्चेष्टते, विनाशाघ्रा- तत्वात् ॥ ३९॥ १. 'शस्त्री' मूलकोशपाठः. २. 'वेत्ति चि' मूलकोशपाठ.. ३. 'ते' द. पाठः. ४. "ति सज्ञान्तरवेदि सः सचाराः स्वसया' क स.ग घ. पाठः, ५. 'सगा? शहाप' क. 'स.ग. घ. पाठ:. 'मा भूदिति सर्वप्रहणम्' इति पाठेऽर्थः समप्रसः, ·१८६ A. कामदकीयनीतिसारे [प्रयोदश कारणाकारणमुद्धान् बुध्येत स्वपरिग्रहे। पापानकारणद्धिान् तुप्णींदण्डेन साधयेत् ॥ ४० ॥ ये तु कारणतः क्रुद्धास्तान वशीकृत्य संविशेत् । शमयेद् दानमानाभ्या छिद्रमण्यप्यरेर्मुखम् ॥ ११ ॥ कण्टकान् मुखभड़ेन राज्यस्य प्रशमं नयेत् । उद्युक्तः सामदानाभ्यां छिद्र च परिपूरयेत् ॥ ४२ ॥ अणुनापि प्रविश्यारिश्छिद्रेण बलवत्तरम् । निःशेपं मार्जयेद् राज्य यानपानमिवोदकम् ।। ४३ ॥ - तत्र स्वपक्षे विजिगीपोश्चरै सह व्यापारमाह कारणाकारणकुद्धा- निति । विजिगीपोर्टोपेण वा क्रुद्धान् बुध्येत । सत्रिभिरिति शेप । स्वपरिग्रहे स्वपक्षे । पापानिति दुष्टान् अकारणकुद्धान् तूप्णींदण्डेन साधयेत् तीक्ष्णरुपाशु हन्यात् । अपापास्तु कारणाद्धान् कारणनिवृत्त्या परिक्लेशार्थहरणाभ्या यथायोग साधयेदित्यर्थोक्तम् ॥ ४०॥ तान् वशीकृत्य वक्ष्यमाणप्रकारेण संविशेष सुप्यात्, निश्चिन्त स्यादित्यर्थ । छिद्र प्रकृतिदोषा क्रोधलोमभयमानाख्या । तच्चारेर्मुख द्वार, तेन तस्य प्रवेशात् । तदल्पमप्युपेक्षितमनर्थाय भवति । तत्र युद्ध मानिन च दानमानाभ्यां द्वियोगेन शमयेत् । शेपयो शमन वक्ष्यति ।। ४१॥ कण्टकान् राज्यस्येति सम्बन्ध । मुखभनेन प्रधानवधेन, हते मुख्ये शेषाणा प्रशमनात्। छिद्र च परिपूरयेदिति। भीत लुब्ध च सामदानाभ्या द्वियो गेन परितोषयेत् ॥ ४२ ॥ घरबत्तरं ज्यायासम् । मार्जयेत् नाशयेत् ॥ १३ ॥ २ . 'तक्षिणद स ग पाट. 'आप्रित्येति' पाट दागि' मुलवाशपाट ३ र 'राग पाठ १ ।

·.
सर्गः]
एकोनविंशं प्रकरणम्।
१८७ .
जडमूकान्धबधिरच्छमानः पण्डकास्तथा ।'
किरातवामनाः कुञ्जास्तद्विधा ये च कारवः ॥४४॥
भिक्षुक्यश्चारणा दास्यो मालाकाराः कलाविदः ।
अन्तःपुरगतां वार्ता निहेरेयुरलक्षिताः ॥ ४५ ॥
छनव्यजनभृङ्गारयानवाहनधारिणः ।
महामात्रा बहिर्वार्ता विद्युरन्ये च तद्विधाः ॥ ४६॥
अन्नव्यञ्जनकारः कल्पकाः लापकास्तथा ।
प्रसाधका भोजकाच गानसंवाहका अपि ॥ १७ ॥
जलताम्वूलकुसुमगन्धंभूषणदायकाः।
कर्तव्या रसदा ह्येते ये चान्येऽभ्याशवर्तिनः॥१८॥
संज्ञाभिम्र्लेच्छितैर्लेख्यैराकारैरिङ्गितैरपि।
सञ्चारयेयुरव्यग्राश्चाराश्चर्या परस्परम् ॥ ४९ ॥
परपक्षे प्रणिहितानां व्यापारमाह -
-जडेत्यादि । जडादिच्छमानः पाप-
‘ण्डकादयश्चान्तःपुरप्रवेशानीं अविश्वास्याश्च भवन्ति । तद्विधा ये च कारवो वा-
मनकुजादिरूपा वर्धक्यादयः ॥ ४४ ॥
चारणा नटनर्तकादयः। कलाविदश्चित्रादिकुशलाः, ये छत्रादिधारणेना-
न्तःपुरमवेशार्हाः ॥४५॥
महामात्राः हस्तिशिक्षानियुक्ताः । अन्ये च तद्विधाः रथारोहाश्वारोहा-
दयः महाश्वपतिकादयः ॥ ४६॥
अन्नन्यञ्जनकारः भक्तसूपकादिरन्धकाः । कल्पकाः नापिताः । गात्र-
संवाहकाः मर्दकाः ॥१७॥
दायकशब्दो जलादिमिः प्रत्येकं योज्यः। अभ्यारावर्तिनः समीपव-
अन्तःपुरगताना बहिरनिष्कासे प्रसारसञ्चारणोपायमाह -~~-संज्ञाभिरि-
1 'बा' क.पाठ:.
२. 'माइरेयुशल' क. पाठः ३. 'रः सूदा मकरन्यासः'
चिनः ॥१८॥

·१८८ मन्दकीयनीतिसारे प्रियोदशः . । । समापिबन्तो जगतां मतानि '', जलानि भूमेरिव सूर्यपादाः। अनेकशिल्पाध्ययनप्रवीणा- श्राराश्चरेयुर्बहुलिङ्गिरूपाः ॥ ५० ॥ येन प्रकारेण परानुपेयात् परावरज्ञः रखसमृद्धिहेतोः। तमात्मनि स्वस्थमतिश्च तज्जैः प्रयुज्यमानं च परेण विद्यात् ॥ ५१ ॥ (इति दूतचरविकल्पो नामैकोनविंश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे राजोपदेशे दूतमचारो दूतचरविकल्पश्च त्रयोदशः सर्गः। - ति । पूर्वसङ्केतितवीणादिवाद्यसज्ञाभिः । म्लेच्छितैः अव्यक्तवचनैः । लेख्यैः । आकारैः मुखनयनादिविकारैः। इगितैश्चेष्टितैः । सञ्चारयेयुः परस्परमिति सम्बन्धः । अव्यमाः सावधानाः ॥ ४९।। सझेपेण च व्यवहारमाहः अनेकशिल्पाध्ययनमवीणाः विश्वासार्थ बहुविधलिगिरूपाः ।। ५०॥ मुण्डजटिलादिरूपेण यथा विजिगीपुः सञ्चारान् प्रणिधने, तथा परोऽपीति तत्प्रतिविधानं श्लोफेनाह-येन प्रकारेणेति । तापसव्यञ्जनादिप्रणिधानप्रकारेण । परावरज्ञः परात्मवित् । “तप्रकारेण स्वस्थमतिः सावधानः । तज्जैः तत्रकारज्ञैः स्वचरैर्विद्यादिति सम्बन्धः ॥५१॥ (इति दूलचरविश्ल्पो नामैडोनविंश प्रकरणम् ) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपचिकार्या जयमालायां दूतप्रचारो दूतचरविकल्पश्च त्रयोदशः सर्गः। . १.क.ग.पाठ. 'सं प्रकारम्' इति स्याद.

·अथ चतुर्दशः सर्गः। * २० उत्साहप्रशंसाप्रकरणम् * अन्वहं चरचर्याभिर्विफले दूतचेष्टिते। यायाद् यथोक्तयानस्तु सूक्ष्मबुद्धिपुरस्सरः॥१॥ सूक्ष्मा सत्त्वप्रयत्नाभ्यां दृढं बुद्धिरधिष्ठिता। प्रसूते हि फलं श्रीमदरणीव हुताशनम् ॥ २ ॥ धातोश्वामीकरमिव सर्पिनिर्मथनादिव । बुद्धिप्रयत्नोपगताद् व्यवसायाद् ध्रुवं फलम् ॥ ३ ॥ सन्धिविग्रहार्थे प्रहितेऽपि दूते यथाभिहिततापसव्यञ्जनादिप्रणिधानप्रकारेण च यथाप्रस्तुतकार्यासिद्धौ स्वयमेव यायादित्याह --- अन्वहमित्यादि । चरचर्याः भिरिति चारप्रचारैः सह । विफले इदमुक्तं भवति -सन्धाने यो मन्त्रिव्यापारः, चाराणां च कृत्यपक्षोपजापादौ येऽन्वहं प्रचाराः, तेषु विफलेषु, यदि वा चरैरेव कृतोपजापत्वाद् विफलीकृते दूतचेष्टिते । यथोक्तयानः 'उत्कृष्टबलवीर्यस्य....गुणा- नुरक्तप्रकृतेर्यात्रा यानम्' (स. ११. श्लो. १.) इत्यनेन शक्तिदेशकालबलान्वितो यायादित्यर्थः । सूक्ष्मबुद्धिपुरस्सरः सूक्ष्मया बुद्या प्राड्निरूपिताभ्युञ्चयत्वात् तत्पुरस्सरः॥१॥ अभ्युच्चयश्च व्यसनिनो न सम्भवतीति तत्प्रतीकारार्थं तावत् सर्गद्वयेन पाड्गुण्यशेपभूता व्यसनचिन्ता क्रियते । तत्रास्मिन् सर्गे प्रकरणत्रयम् उत्साह- प्रशसा प्रकृतिकर्म प्रकृतित्र्यसनानि च । तत्रोत्साहपूर्वकत्वाद् यानादिचिन्ताया इति ताशंसोच्यते पोडशभिः श्लोकैः । तत्र सूक्ष्मापि बुद्धिः सत्त्वानधिष्ठिता निष्प्रयता चाफलेत्याह-मूक्ष्मेत्यादि । सत्त्वप्रयत्नाभ्यामिति । सत्त्व व्यसने- ऽभ्युदये चाविकारकरम् अध्यवसायकर या, प्रयत्नो बुद्धेापार ऊहापोहलक्षणः माभ्यां दृढमत्यर्थम् अधिष्ठिता सूक्ष्मा बुद्धिः फल प्रसूते । श्रीमद उत्कृष्टम् ॥२॥ उत्साहोऽपि बुद्धिमयत्नपूर्वकः क्रियमाणः फलवानित्याह -धातोरित्या ·१५८ कामन्दकीयनीतिसारे त्रियोदशः १ समापिवन्तो जगतां मतानि • जलानि भूमेरिव सूर्यपादाः। अनेकशिल्पाध्ययनप्रवीणा- वाराश्चरेयुर्बहुलिङ्गिरूपाः ॥ ५० ॥ येन प्रकारेण परानुपेयात् परावरज्ञः स्वसमृद्धिहेतोः। तमात्मनि स्वस्थमतिश्च तज्ज्ञैः प्रयुज्यमानं च परेण विद्यात् ॥ ५१ ॥ (हति दूतचरपिकल्पो नामैकोनविंश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे राजोपदेशे दूतमचारो दूतचरविकल्पश्च त्रयोदशः सर्गः। - + - ति । पूर्वसङ्केतितवीणादिवाद्यसज्ञामि । म्लेच्छितैः अव्यक्तवचनैः । लेख्यैः। आकार. मुखनयनादिविकार । इग्नितैश्चेष्टितै. । सञ्चारयेयुः परस्परमिति सम्बन्धः । अन्यमा सावधाना ॥१९॥ सझेपेण च व्यवहारमाह अनेकशिल्पाध्ययनमवीणाः विश्वासार्थ बहुविधलिहिरूपा. ॥५०॥ मुण्डजटिलादिरूपेण यथा विजिगीपु. सञ्चारान् प्रणिधने, तथा परोऽपीति तत्प्रतिविधान श्लोकेनाह -- येन प्रकारणेति । तापसव्यञ्जनादिभिधानप्रकारेण । परावरज्ञ. परात्मवित् । *तप्रकारेण स्वस्थमतिः सानधान । तः तरकारह स्वचरैविद्यादिति सम्बन्धः ।। ५१ ॥ (इति दूतचाविकल्पो नामकोनविंश प्रकरणम्) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकायों जयमहटायां दूतप्रचारो दूतचरविकल्पश्च त्रयोदशः सर्गः। १.' ग पाठ • ' प्रकारम्' इति स्यात्.

·अथ चतुर्दशः सर्गः। * २० उत्साहप्रशंसाप्रकरणम् * अन्वहं चरचर्याभिविफले दूतचेष्टिते। यायाद् यथोक्तयानस्तु सूक्ष्मबुद्धिपुरस्सरः॥१॥ सूक्ष्मा सत्त्वप्रयत्नाभ्यां दृढं बुद्धिरधिष्ठिता। प्रसूते हि फलं श्रीमदरणीव हुताशनम् ॥ २ ॥ धातोश्वामीकरमिव सपिनिर्मथनादिव । बुद्धिप्रयत्नोपगताद् व्यवसायाद् ध्रुवं फलम् ॥ ३ ॥ सन्धिविग्रहार्थ प्रहितेऽपि दूते यथाभिहिततापसव्यञ्जनादिप्रणिधानप्रकारेण च यथाप्रस्तुतकार्यासिद्धौ स्वयमेव यायादित्याह -- अन्वहमित्यादि । चरचर्याः भिरिति चारप्रचारैः सह । विफले इदमुक्त भवति ---सन्धाने यो मन्त्रिव्यापारः, चाराणां च कृत्यपक्षोपजापादौ येऽन्वहं प्रचारा, तेषु विफलेपु, यदि वा चरैरेव कृतोपजापत्वाद् विफलीकृते दूतचेष्टिते । यथोक्तयानः 'उत्कृष्टवलवीर्यस्य....गुणा- नुरक्तप्रकृतेर्यात्रा यानम् । (स. ११. श्लो. १.) इत्यनेन शक्तिदेशकालवलान्वितो यायादित्यर्थः । सूक्ष्मबुद्धिपुरस्सरः सूक्ष्मया बुद्धा प्राड्निरूपिताभ्युच्चयत्वात् तत्पुरस्सरः॥१॥ अभ्युचयश्च व्यसनिनो न सम्भवतीति तत्प्रतीकारार्थं तावत् सर्गद्वयेन पाड्गुण्यशेपभूता व्यसनचिन्ता क्रियते । तत्रास्मिन् सर्गे प्रकरणत्रयम् उत्साह- प्रशसा प्रकृतिकर्म प्रकृतिव्यसनानि च । तत्रोत्साहपूर्वकत्वाद् यानादिचिन्ताया इति तप्रशंसोच्यते पोडशभि' श्लोकैः । तत्र सूक्ष्मापि बुद्धिः सत्त्वानधिष्ठिता निष्प्रयता चाफलेत्याह-मूक्ष्मेत्यादि । सत्त्वप्रयत्नाभ्यामिति । सत्त्व व्यसने- ऽभ्युदये चाविकारफरम् अध्यवसायकरं वा, प्रयत्नो बुद्धेयापार उहापोहलक्षणः माभ्यां दृढमत्यर्थम् अधिष्ठिता सूक्ष्मा बुद्धिः फल प्रसूते । श्रीमद् उत्कृष्टम् ॥२॥ उत्साहोऽपि बुद्धिमयलपूर्वकः फियमाणः फलवानित्याह -धातोरित्या.

·कामन्दकीयनीतिसारे (चतुर्दशः धीमानुत्साहसम्पन्नः व्यवसायसमन्वितः। भाजनं परमं श्रीणामपामिव महार्णवः ॥४॥ नलिनीवाम्बुसम्पत्त्या बुद्ध्या श्रीः परिपाल्यते । उत्थानाध्यवसायाभ्यां विस्तारमुपनीयते ॥५॥ लक्ष्मीरुत्साहसम्पन्नाद् युनिशुद्ध प्रसर्पतः। नापैति कायाछायेत्र विस्तारं चोपगच्छति ॥ ६ ॥ वीतव्यसनमश्रान्तं महोत्साहं महामतिम् । प्रविशन्ति महालक्ष्म्यः सरित्पतिमिवापगाः॥ ७ ॥ सत्त्वबुद्ध्युपपन्नोऽपि व्यसनग्रस्तमानसः । श्रीभिः पण्ड इव स्त्रीमिरलसः परिभूयते ॥ ८ ॥ दि । बुद्धिमयोपगतादिति । यः सत्त्वाधिष्ठिताया बुद्धेापारः तद्युक्तादि- त्यर्थः । व्यवसायादिति । समुत्थानमुत्साहो व्यवसाय इत्येकार्थाः । तस्मात् त्रितय- योगादेव फलम् ॥ ३॥ तदेव स्फुटयन्नाह - धीमानुत्साहसम्पन्नो व्यवसायसमन्वित इति । तत्र बुद्धेः कार्यालोचनम् , उत्साहाद् योगक्षेमसाधनं, सत्त्वात् फलाध्यवसा- नमिति ॥ ४ ॥ तमेव व्यापारं दर्शयति--नलिनीवेत्यादिना । वुद्ध्या श्रीः परिपाल्यते. , तया रक्षणोपायस्य चिन्त्यमानत्वात् । उत्थानाध्यवसायाभ्यां विस्तारमुपनीयते, अनुयुक्तस्यानध्यवस्यतो भूतिविस्तारासम्भवात् ॥ ५ ॥ तथा वितययोगाद् विभूतेस्तद्भावभाविता प्रतीपप्रार्थना चेति श्लोकद्धयेन दर्शयति-- लक्ष्मीरित्यादि । बुद्धिशुद्धमिति क्रियाविशेषणम् । प्रसर्पतः लक्ष्मी- मध्यवस्यत इत्यर्थः । नापैतिच्छायेवेति तद्भावभावितां दर्शयति ॥६॥ वीतन्यसनं तितययोगादेव । अश्रान्तम् असन्तुष्टं महासत्त्वम् । महाम- ति सूक्ष्मबुद्धिम् । प्रविशन्ति लक्ष्म्यो इति । ता एव प्रतीपं प्रार्थयन्त इत्यर्थः ॥ ७॥ त्रयाणामप्युत्साहः प्रधानं, तस्य साधकतमत्वादित्याह - सत्त्वबुद्ध्युप- पन्नोभीत्यादि । व्यसनप्रस्तमानस उत्साहवैकल्यादेव ॥८॥ १. 'प्रभुराचया से' भूलकोशपाठ. २. 'र्थः । रा'क, स, ग. घ. पाट. ३. पदारस' ह.पाठः. +एवन्तु 'प्रविशन्ति स्वयं लक्ष्म्य.' इति व्याख्यापाठः स्यात् ।

·सर्गः] विशं प्रकरणम् । उत्थानेनैधयेत् सत्त्वमिन्धनेनेव पावकम् । श्रियो हि सततोत्थायी दुर्बलोऽपि समश्नुते ॥ ९ ॥ भोक्तुं पुरुषकारेण दुष्टां स्त्रियमिव श्रियम् । व्यवसायं सदैवेच्छेन्न हि क्लीबवदाचरेत् ॥ १०॥ वैशे श्रियं सदोत्थायी सैंही वृत्तिं समाश्रितः। कचग्रहेण कुर्वीत दुर्वृत्तामिव योपितम् ॥ ११ ॥ किरीटमणिचित्रेषु मूर्धसे त्राणधारिपु । नाकृत्वा विद्विषां पादं पुरुपो भद्रमश्नुते ॥१२॥ प्रयत्नप्रेर्यमाणेन महता चित्तहस्तिना। रूढवैरिद्रुमोत्खातमकृत्वेह कुतः सुखम् ॥ १३ ॥ उत्थानेनैधयेत् सत्त्वमिति उत्साहस्यैव प्राधान्य दर्शयति । सततमु हेन संवर्धयेत् सत्त्वम् , अन्यथा तदागन्तुकत्वादपैत्यपि । ततश्चाध्यवसायाम. नासौ फलमश्नुते । सततोत्थायितायां तु नायं दोष इत्याह श्रियो हीत्यादि। दुर्वलोऽपि कोशदण्डहीनोऽपि ॥९॥ शौर्यममर्पः शैघ्रयं दाक्ष्य चेत्युत्साहगुणाश्चत्वारः । तत्र 'श्रीभिरलसः परिभूयत' इत्यनेन दाक्ष्यमुदाहृतम् । शेपानपि श्लोकपञ्चकेन दर्शयति- भोक्तु- मित्यादि । पुरुषकारेण शौर्येण व्यवसायमिच्छेद्, अन्यथा कथं पुरुषकारं कुर्यात् । तस्योत्साहगुणत्वात् ॥ १० ॥ चशे श्रियं कुर्वीतेति सम्बन्धः । सैंही वृत्तिं शौर्यलक्षणाम् ॥ ११ ॥ मूर्धमु विद्विपामिति सम्बन्धः । त्राणधारिषु शिरस्त्राणप्रधानेषु । अपका- रिणां शिरस्सु पदमकृत्वा न भद्रमश्नुते ॥ १२ ॥ तथा रूढवैरिट्ठमोत्खातमकृत्वा कुतः सुखमिति परिभवासहिष्णुतालक्ष- १.''क. पाठ:. १. 'उत्थानस्यै' इ. पाठः. २. 'त्रिय वश्यां रा' क. पाठः. ३. 'सूत्तालरश्मिपु' क. पाठः. ५. 'यिनां तुकारा.ग.प. पाठः. ।

·१९२ कामन्दकीयनीतिसारे [चतुर्दशः हेलाकृष्टस्फुरत्तीक्ष्णखड़ांशुपरिपिञ्जरैः । श्रीमत्करिकराकारैराहियन्ते भुजैः श्रियः ॥ १४ ॥ उच्चैरुच्चैस्तरामिच्छन् पदान्यायच्छते महान् । नीचो नीचैस्तरां याति निपातभयशङ्कया ॥ १५ ॥ प्रमाणाभ्यधिकस्यापि महत् सत्त्वमधिष्ठितः । करोत्येव पदं मूर्ति केसरी मतहस्तिनः॥ १६ ॥ गतभीीतिजननं भोग भोगीव दर्शयेत् । यथाबलं च कुर्वीत रिपोर्दण्डनिपातनम् ॥ १७ ॥ (इत्युत्साहप्रशंसा नाम निंश प्रकरणम्) णममर्प दर्शयति । प्रयत्नप्रेर्यमाणेनेति । यदा चेतसि संरम्भात्मकः प्रयत्नविशेष उत्पद्यते, तदो तेन प्रेर्यमाण चित्त हस्तिस्थानीय रूढवैरिट्ठमानुस्खातुं प्रव. तेते ॥ १३ ॥ हेलेत्यादिना शीघ्रता दर्शयति । हेलया क्षिप्रफारितयाकृष्टाः स्फुरन्तस्ती. क्ष्णा ये खगाः, तेपामगुभि परिपिजरै जैरिति सम्बन्धः ॥ १४ ॥ इदानीमुत्साहसंवर्धितस्य सत्त्वस्य हात्म्यं दर्शयति---उच्चरित्यादिना । उचैः पदान्यायच्छत इति सम्बन्धः । महान् सत्त्वाधिक. केसरीव । नीचः सत्त्व- हीनः करीव ॥ १५॥ प्रमाणाभ्याधिकस्यापीति । महत् सत्त्वमधिष्ठितः महति सत्त्वे स्थित इत्यर्थः ॥ १६ ॥ गतमीरित्यादिना प्रफरणार्थमुपसंहरति । गतीरिति सत्त्वाधिष्ठानं दर्श- यति । भोग शौर्यायामोगम् । यथावलमिति बुद्धिव्यापार सूचयति । दण्डनिपा- सनं शसल्यापारणम् ॥ १७॥ (त्युन्साहप्रशसा नाम विंश प्रकरणम्) तदेव स्फुटयन्नाहः - 1. 'दानेन'..पाट.

·सर्गः] एकविंशं प्रकरणम् । * २१ प्रकृतिकर्मप्रकरणम् * प्रकृतिव्यसनं यत् स्यात् तत् प्रशाम्य समुत्पतेत् । अनयापनयाभ्यां तज्जायते दैवतोऽपि च ॥ १८ ॥ यस्मात् तद् व्यस्यति श्रेयस्तस्माद् व्यसनमुच्यते। *व्यसत्यधो वा ब्रजति तस्मात् तत् परिवर्जयेत्॥१९॥ एवं दर्शितोत्साहेन विजिगीषुणा व्यसनी परो यातव्यः । यदा तु स्वयं प्रकृतिव्यसनापन्नः स्यात् , तदेवोत्साहमेवास्थाय तत् प्रतिकृत्य यायात् । अन्यथा प्रकृतयो व्यसनापन्ना न स्वकर्माणि कुर्युरिति प्रकृतिकर्म प्रकृतिव्यसनानि चेति. प्रकरणद्वयमुच्यते । तत्र व्यसनानां कारणनिर्वचनभेदप्रतीकारान् श्लोकपञ्चके- नाह - प्रकृतिव्यसनमित्यादि । समुत्पतेद् यायात् । कुतश्चैतत् स्यादित्याह - अनयापनयाभ्यामित्यादि । देव मानुपं च कर्म लोक पालयति । तत्र दैवमनयो नाम, मानुपमपनयो नाम । यत् पूर्वजन्मकृत कर्म तद् दैदम् । तस्मिन्निष्टेन फलेन योगोऽयः, अनिष्टेनानयः । यदिह क्रियते तन्मानुपम् । अस्मिन् योगक्षेम- निष्पत्तिर्नयः, विपत्तिरपनयः । तत्रानयापनयाभ्या संयुक्ताभ्यां प्रकृतीनां व्यसन- मुत्पद्यते । दैवतोऽपि चेति । अपिशव्दान्मानुपतोऽपि । इदमुक्त भवति-दैवाद् वा केवलादनयलक्षणाद्, मानुपाद् वा केवलादपनयलक्षणादिति ॥ १८ ॥ कथं तत उत्पन्न व्यसनमित्युच्यत इत्याह - यस्मादित्यादि । व्यस्यति क्षिपति श्रेयः अभिमतमर्थमिति व्यसनम् । अधो चा बजतीति अस गतिदीप्त्या- दानेप्वि'त्यस्य धातोः प्रयोग दर्शयति । विशब्दोऽध.शब्दार्थ नाशे या । अधो नाशं वा असति व्रजत्यनेनेति व्यसनम् ।। १९॥ " ., 'वा' मूलकोदोषु पाठः. २. 'द व्यस्यति हि यस्तत् स्याद् व्य' राग, पाठः. ३. 'या. पयति'. पाठः. ४. 'एकतोऽपि चेति । एकैकस्मादपि । ४. पाठः, ५. 'अपयन()वा' क.ख.ग.ध.पाठ. ६. "विनाश व्यसन ब्रज कस.म.घ. पाठ. * व्याख्यानमारादेव पाठो निवेशितः । मूलकोशेषु तु 'व्यसन्यधोऽधो मजति' इत्येय रयते.

·. कामन्दकीयनीतिसारे [चतुर्दशः हुताशनो जलं व्याधि भिक्षं मरणं तथा । इति पञ्चविधं देवं व्यसनं मानुपं परम् ॥ २० ॥ दैवं पुरुषकारेण शान्त्या वा प्रशमं नयेत् । उत्थायित्वेन नीत्या वा मानुपं कार्यतत्त्ववित् ॥ २१ ॥ स्वाम्यादिमिन्नपर्यन्तं प्राकृतं मण्डलं हि यत् । तस्य कर्म प्रवक्ष्यामि व्यसनं च यथाक्रमम् ॥ २२ ॥ मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः । आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनम् ॥ २३ ॥ पञ्चविध दैवमिति । यदा पूर्वजन्मकृतमनवदातं फर्म स्वानुरूपकार्यों- स्पादनाभिमुख, तदा तत्प्रेरिता हुताशनादयः पीडाहेतुत्वाद् दैवं व्यसनमित्युच्यते। मानुपं पर दैवादन्यत् । तथायुक्त 'गुणप्रातिलोम्यभावः *प्रदोपसम्प्रयोगः पीडा या व्यसनम्' (कौटि. अर्थ.८.१९.१२८)इति । तत्र पीडा देवी मानुषी च । दैवी हुताशनादिका । मानुपी स्वपरचनादिका । तत्र देवं पीडनं मुक्त्वान्यत् सर्व मानुपम् ॥ २० ॥ तत् प्रशाम्य समुत्पतेदित्युक्तम् । तस्य शमनोपायमाह --दैवमिति । पुरुषकारेण भानुप्या प्रतिक्रियया बयादिप्रतिपक्षोपकरणसम्पादनेनेत्यर्थः । शान्त्या दैव्या अर्थववेदविहितया । उत्थायित्वेन दुर्गादिकर्मसु चेष्टया । नात्या सन्ध्यादीनां सामादीनां च यथोद्देशपयोगेण । कार्यतत्त्वविदिति यथोपेयमुपाय- प्रयोगं दर्शयति ।। २१॥ इदानी प्रकृतिकर्म तव्यसनान्यभिधिसुराह -स्वाम्यादीत्यादि । प्राकृतं मण्डलं सप्तप्रकृतिक राज्य, यदुक्त प्राक् स्वाम्यादिप्रकृतिमण्डलम् ।। २२ ।। तत्र पत्रिंशता श्लोकैः प्रकृतिकर्माह-मन्त्र इत्यादि । बहुत्वात् स्वा- मिकर्म प्रकृतिकर्मणः पश्वा वक्ष्यति । मन्त्र कार्यनिश्चयो मन्त्र्यायत्तः । मन्त्र- फलायाप्तिः दूरादेवामित्रानुत्सार्य या साध्यस्य फलस्य प्राप्तितायचा । कार्यानु- ठानं दुर्गादिकर्मप्रवर्तनमध्यक्षाधीनम् । आयतिः प्रभावोऽमात्यैः क्रियते । आय- व्ययौ अक्षपटलिकाधीनी । दण्डनीतिः वधादीनां दण्डसाध्येषु यथार्ह नयनं धर्म- स्थायत्तम् । अमित्रप्रतिषेधनं मित्राधीनम् ॥ २३ ॥ • 'प्रदोषः प्रसङ्गपीडा' इति मुद्रितोटिसीयार्थशास्त्रपार ·सर्गः] एकविंशं प्रकरणम् । १९५ व्यसनस्य प्रतीकारो राजराज्याभिरक्षणम् । इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति तयसनान्वितः॥२४॥ अमात्यैर्व्यसनोपेतैहियमाणो हि भूपतिः । अशक्त एवोत्पतितुं छिन्नपक्ष इवाण्डजः ॥ २५ ॥ [कोशो दण्डश्च कुप्यं च पिष्टवाहनमेव च हिरण्यवस्नधान्यादि वाहनादि तथैव च । तथान्ये द्रव्यनिचयाः प्रजातः सम्भवन्ति हि ॥ २६ ॥ वार्ती प्रजा साधयति वार्ता वै लोकसंश्रया। प्रजायां व्यसनस्थायां न किञ्चिदपि सिध्यति ॥ २७ ॥ प्रजानामापदि त्राणं रक्षणं कोशदण्डयोः । पौराश्चैवोपकुर्वन्ति संश्रयायेह दुर्मिणाम् ॥ २८ ॥ व्यसनस्य प्रकृतीनां प्रतीकारो मन्त्रिपुरोहिताधीनः। तथा राजराज्याभि- रक्षणं मन्त्रिपुरोहिताधीनमेव ॥ २४ ॥ हियमाणः श्रेयसः सकाशात् । छिन्नपक्ष इव पक्षस्थानीयत्वादमात्या- दीनाम् ॥ २५ ॥ हिरण्यं सुवर्णरजतादि । वस्त्र त्वक्फलकृमिरोमभेदाच्चतुर्विधम् । तदुभय फोशप्रवेश्यम् । धान्यं (पूर्वमध्यापकवाचकं !) कोठागारप्रवेश्यम् । वाहनं गजा- श्वादि दण्डौपयिकम् । द्रव्यनिचयाः सारदार्वादयो दुर्गापयिकाः । प्रजातो जन- पदात् ॥ २९॥ साधयति सम्पादयति । वार्ता लोकसंनया तत्प्रतिबद्धत्वालोकस्थितः ॥ आपदि पराभियोगे जनपदस्य वाणं रक्षणं फोशदण्डयोः, दुर्गाभावे कोशदण्डौ परेपामेव स्यातामित्याह -पौराः तन्निवासिनः । उपकुर्वन्ति फोगादिना । दुर्गिणां राज्ञाम् ॥ २८ ॥ 1. 'यद्विजः'फ. पाठः. * अमिदं क. पुस्तके पर स्वते । प्यास्याना च न स्टम् । अन्यथा ·१९५ कामन्दकीयनीतिसारे चतुर्दशा तूप्णीयुद्ध जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः । सामन्ताटविकावाधानिरोधो दुर्गसंश्रयात् ॥ २९ ॥ स्वपक्षैः परपक्षश्च दुर्गस्थः पूज्यते नृपः । एतद्धि दुर्गव्यसनात् सर्वमेव विपद्यते ॥ ३० ॥ भृत्यानां भरणं दानं भूपणं वाहनक्रियाः । स्थैर्य परोपजापश्च दुर्गसंस्कार एव च ॥ ३१ ॥ सेतुबन्धो वणिकर्म प्रजामित्रपरिग्रहः । धर्मकामार्थसिद्धिश्च कोशादेतत् प्रवर्तते ॥ ३२ ॥ कोशमूलो हि राजेति प्रवादः सार्वलौकिकः । एतत् सर्वं जहात्याशु कोशव्यसनवान् नृपः ॥ ३३ ॥ तूष्णींयुद्ध योगगूठोपजापादिना । जनत्राणं दुष्टनिग्रहेण । मित्रामित्रपरि- प्रहः प्रोत्साहेन । मध्यमोदासीनलिप्साया हि दुर्गसंश्रयात् तदेव मित्रामित्रानुत्सा- हयेत् । आयाधा पीटा तस्या (धिरोह ! निरोधः) । दुर्गसंश्रयाद् दुर्गे सर्वमेवैतत् कर्मोच्यते ।। २९ ॥ स्वपः पूज्यते कालेऽस्माक मताश्रय इति । अशक्योच्छेदोऽयमिति परपक्षैः स्तूयते ॥ ३० ॥ भरणं पोषणम् । दानं भृत्येभ्य एव तुष्टिकाले । स्थैर्य कोशात् , सर्वाप- स्पतरणहेतुत्वात् ('परोपजापत्वात् तत्रा!)लब्धप्रकृतिभेदः॥ ३१ ॥ सेतुबन्धः सस्याथ जलाधारवन्धः । वणिकन याणिज्यम् । प्रजापरिग्रहः शून्यनिवेशकाले । मित्रपरिग्रहः पराभियोगकाले । धर्मसिद्धिः पात्रेभ्यः प्रदानात् । कामसिद्धिः शरीरपरिभोगकरणात् । अर्थसिद्धिः " अर्थरर्था निबध्यन्त" इति न्यायात् ।। ३२॥ फोशमूल इति । अन्यथा हि कोशर्विकलः कथं स्वामीत्युच्यते ऐश्वयो. भावात् ।। ३३ ॥ 1. 'चलत्रा' मूलकोशेषु पाटः, २, 'उच्यते ॥' मुलकोशेष पाठ. ३ म विद्य' क. पाठ'. ५ 'क सर्व जहाताह को क. पाठ', 'तस्य परोपजाप. भ्र' इति पाटो भवेत् । ४. 'नक्रया'क, पाठ ·सर्गः] एकत्रिंशं प्रकरणम् । क्षीणं बलं वर्धयति स्वतो गृह्णाति च प्रजाः । कोशवान् पृथिवीपालः परैरप्युपजीव्यते ॥ ३४ ॥ मित्रामित्रहिरण्यानां भूमीनां च प्रसाधनम् । दूरकार्याशुकारित्वं लब्धरय परिपालनम् ॥ ३५ ॥ परचक्रविधातश्च स्वदण्डस्य परिग्रहः । दण्डादेतत् प्रभवति याति तद्व्यसने क्षयम् ॥ ३६ ॥ अरयोऽपि हि मित्रत्वं यान्ति दण्डवतो ध्रुवम् । दण्डप्रायो हि नृपतिर्भुनक्त्याक्रम्य मेदिनीम् ।। ३७ ॥ संस्तम्भयति मित्राणि शत्रूनुत्सादयत्यपि । भूकोशदण्डैर्बजति प्राणैवाप्युपकारिताम् ॥ ३८ ॥ क्षीणं वलं वर्धयति । स्वतो वित्ताद , अन्यथा कोशाभावे दण्डः परं ग- च्छति । स्वतो गृह्णाति प्रजाः क्षीणाः । परैरपि शत्रुभिः ॥ ३४ ॥ मित्रामित्राणाम् अपचिकीर्षता, हिरण्यानां दुस्साधानां च । भूमीनां सा- मन्ताटविकादिमिराक्रान्तानाम् । प्रसाधनं दण्डेनात्मसात्करणम् । दूरकार्याशुकारित्वं देशान्तरितस्य द्रुतसम्पादनशीलता । लन्धस्य कोशादेः ॥ ३५ ॥ परचक्राविधातः परवलस्याभियुञ्जानम्य व्याघातः । स्वदण्डस्य परिग्रहः स्वस्य दण्डैकदेशस्य पराभवशझायां परिरक्षणेन परिग्रहः ।। ३६ ॥ अरयोऽपि मित्रलं यान्ति दण्डवतः । दण्डप्रायो दण्डबहुलः ॥३७॥ मित्रकर्माह-संस्तम्भयति मित्राणि विजिगीपोर्यानि पोधिकान्य- रिमित्रा(णि) भवन्ति, विजिगीपुभयाद् वामित्रानाश्रयन्ति । प्राणैः पराभियोग- फाले।॥ ३८॥ .. 'स्वतः पुष्णाति च' क. पाठः, 'यतो स.ग. पाठ.. २. "प्रतिपा' क. पाठ.. ३.रवर ८.५ पाठः. 'रावापशाया प.. न. पाटः. ५. 'लानि तान्य' क.प.ग.भ. पाठः ·कामन्दकीयनीतिसारे [चतुर्दश तूष्णींयुद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः । सामन्ताटविकावाधानिरोधो दुर्गसंश्रयात् ॥ २९ ॥ स्वपक्षैः परपक्षैश्च दुर्गस्थः पूज्यते नृपः । एतद्धि दुर्गव्यसनात् सर्वमेव विपद्यते ॥ ३०॥ भृत्यानां भरणं दानं भूषणं वाहनक्रियाः । स्थैर्य परोपजापश्च दुर्गसंस्कार एव च ॥ ३१ ॥ सेतुबन्धो पणिधर्म प्रजामित्रपरिग्रहः । धर्मकामार्थसिद्धिश्च कोशादेतत् प्रवर्तते ॥ ३२ ॥ कोशमूलो हि राजेति प्रवादः सार्वलौकिकः । एतत् सर्व जहात्याशु कोशव्यसनवान् नृपः ॥ ३३ ॥ तूणींयुद्धं योगगूढोपजापादिना । जनत्राण दुष्टनिग्रहेण । मित्रामित्रपरि- मह प्रोत्साहेन । मध्यमोदासीनलिप्साया हि दुर्गसश्रयात् तदेव मित्रामित्रानुत्सा. येत् । आवाधा पीडा तस्या (धिरोह ! निरोध ) । दुर्गसश्रयाद् दुर्गे सर्वमेवैतत् कर्मोच्यते ॥ २९ ॥ स्वपक्षः पूज्यते फालेऽस्माक मताश्रय इति । अशक्योच्छेदोऽयमिति परपक्ष स्तूयते ॥ ३०॥ भरणं पोपणम् । दान भृत्येभ्य एव तुष्टिकाले । स्थैर्य पोशात्, सर्वाप स्मतरणहेतुत्वात् ("परोपजापत्यात् तत्रा)लब्धप्रकृतिभेद ॥ ३१ ॥ सेतुपन्धः सम्याथै जलाधारबन्ध । वणिर्म वाणिज्यम् । प्रजापरिग्रह शून्यनिवेशकाले । मित्रपरिग्रह पराभियोगकाले । धर्मसिद्धि पानेभ्य प्रदानात् । फामसिद्धि गरीरपरिभोगकरणात् । अर्थसिद्धि "अर्थरर्था निबध्यन्त" इति न्यायात् ॥ ३२ ॥ योसम्ल इति । अन्यथा हि कोशविफल कथ स्वामीत्युच्यते ऐश्वर्या भावात् ।। ३३॥ , 'यस्त्रा' मूल्योपु पाट २ 'उच्यते ॥' मुलकोशेषु पाट' ! 'न विध' क पाठ ८ ' सर्व जातीह वो क पाठ' * 'तस्य परोपजाप भ' इति पागे भवेत् । ४ प्रय 'के पाठ .

·सर्गः] एकविंशं प्रकरणम् । क्षीणं बलं वर्धयति स्वतो गृह्णाति च प्रजाः। कोशवान् पृथिवीपालः परैरप्युपजीव्यते ॥ ३४ ॥ मित्रामित्रहिरण्यानां भूमीनां च प्रसाधनम् । दूरकार्याशुकारित्वं लब्धस्य परिपालनम् ॥ ३५ ॥ परचक्रविघातश्व स्वदण्डस्य परिग्रहः दण्डादेतत् प्रभवति याति तद्व्यसने क्षयम् ॥ ३६ ॥ अरयोऽपि हि मित्रत्वं यान्ति दण्डवतो ध्रुवम् । दण्डप्रायो हि नृपतिर्भुनक्त्याक्रम्य मेदिनीम् ॥ ३७ ॥ संस्तम्भयति मित्राणि शत्रूनुत्सादयत्यपि । भूकोशदण्डैब्रजति प्राणैश्चाप्युपकारिताम् ॥ ३८ ॥ क्षीणं वलं वर्धयति । स्वतो वित्ताद् , अन्यथा कोशाभावे दण्डः पर ग च्छति । स्वतो गृह्णाति प्रजाः क्षीणाः । परेरपि शत्रुभिः ॥ ३४ ॥ मित्रामित्राणाम् अपचिकीर्षता, हिरण्याना दुम्साधानां च । भूमीनां सा- मन्ताटविकादिभिराकान्तानाम् । प्रसाधन दण्डेनात्मसात्करणम् । दूरकार्याशुकारित्वं देशान्तरितस्य द्रुतसम्पादनशीलता ! लन्धस्य कोशादेः ॥ ३५ ॥ परचक्रविघातः परवलस्याभियुञ्जानस्य व्याघातः । स्वदण्डस्य परिग्रहः स्वस्य दण्डैकदेशस्य पराभवशङ्काया परिरक्षणेन परिग्रहः ॥ ३६॥ अरयोऽपि मित्रत्वं यान्ति दण्डवतः । दण्डप्रायो दण्डवहुलः ॥३७॥ मित्रकर्माह-संस्तम्भयति मिनाणि विजिगीपोर्यानि बलाधिकान्य- रिमित्रा(णि) भवन्ति, विजिगीपुभयाद् वामित्रानाश्रयन्ति । प्राणैः परामियोग- फाले ॥ ३८॥ १. 'स्वतः पुष्णाति च क पाठः, 'यतो' राग. पाट.. २. 'प्रतिपा' क. पाठः. ३. 'स्वद' ४. 'रायाधराश्या प. प. पाठः, ५. 'रानि तान्य' क.स.ग.प. पाठः- ६.च पाठः.

·कामन्दकीयनीतिसारे (चतुर्दश. तत्तत् करोति च बहिर्मित्रं स्नेहनिबन्धनम्। तस्मिन् व्यसनमापन्ने मित्रकर्म न विद्यते ॥ ३९ ॥ उपकारादृतेऽप्याशु मित्रं श्रेयसि तिष्ठति । मित्रवान् साधयत्यर्थान् दुस्साधानप्यनादरात् ॥ ४० ॥ अन्वीक्षणं च विद्यानां सद्वर्णाश्रमरक्षणम् । ग्रहणं शस्त्रशास्त्राणां युद्धमार्गोपशिक्षणम् ॥४१॥ व्यायामः शास्त्रविज्ञान वर्मणां लक्षणानि च । गजाश्वरथपृष्ठेषु यथावत् सम्प्रवर्तनम् ॥ ४२ ॥ नियुद्धकौशलं माया परचित्तप्रवेदनम् । धूर्तता शाठ्ययुक्तेषु सत्सु सद्वृत्तदर्शनम् ॥ १३ ॥ तत्चत् करोति यद्यद् विजिगीपोरनुकूलम् । रोहनियन्धनं तद्ध्युपकार- निरपेक्ष भवति ॥ ३९॥ तदेव स्फुटयन्नाह - उपकारात इति । श्रेयसि विजिगीपुहिते ॥ ४० ॥ स्वामिकर्माह - अन्वीक्षणम् आलोचनम् । सद्वर्णाश्रमरक्षणमिति । स्व- फर्मसु ये स्थिता वर्णाश्रमा , ते सन्त उच्यन्ते । ग्रहणं शस्त्रशास्त्राणाम् अध्ययन धनुर्वेदानाम् । युद्धमार्गोपशिक्षणमिति शास्त्रज्ञानेऽपि योद्धुं न जानातीति तद्विन्या- सशिक्षणम् ॥ ४१ व्यायामः प्लवनलहनादिः । वर्मणां लक्षणानि तद्रव्याणां परिज्ञानानि । गजाश्वरथपृष्ठेषु यथावत् सम्प्रवर्तन गजादिवाहिकाकौशलमित्यर्थ. ॥ ४२ ॥ नियुद्धकौशल मल्लयुद्धशिक्षणम् । माया तत्प्रवर्तनमिति, मायामुपायविकल्पे वक्ष्यति। परचितमवेदनम् इगिताकारैः। धूर्तता शाट्यम् । सत्सु सजनेषु ॥४३।। 1.६क, पाठ, १. 'सदुप' गप, पाठ, ·सर्गः] एकविंशं प्रकरणम् । मन्त्रोद्योगोऽनुमन्नत्वं तद्रक्षा तास्थ्यमेव च । उपेक्षा साम दानं च भेदो दण्डेश्च साधनम् ॥ ४४ ॥ प्रशास्तृसूतसेनानीमन्त्र्यमात्यपुरोधसाम् । सम्यक् प्रचारविज्ञानं दुष्टानां चावरोपणम् ॥ ४५ ॥ गतागतपरिज्ञानं दूतसम्प्रेपणानि च । प्रकृतिव्यसनापोहः क्रुद्धप्रशमनानि च ॥ १६ ॥ गुरूणामनुवृत्तिश्च पूज्यानामनुपूजनम् । धर्मासनप्रतिष्ठानं राज्यकण्टकशोधनम् ॥४७॥ भृताभृतपरिज्ञानं कृताकृतपरीक्षणम् । तुष्टातुष्टविचारश्च सर्वेषामनुजीविनाम् ॥ ४८ ॥ मन्त्रोद्योगोऽनुमन्त्रत्वमिति । मन्त्रार्थ ज्ञानवृद्धसयोगः । मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य पश्चात् स्वयमेकैकस्य मन्त्रणम् अनुमन्त्रत्वम् । तद्रक्षा मन्त्ररक्षा । ता- स्थ्य मन्त्रतात्पर्यम् । उपेक्षा उपायविकल्पे वक्ष्यमाणा | साधनमिति उपेक्षादि- पञ्चकस्य कर्मण उपायसाधनत्वात् ॥ ४४ ॥ प्रशास्ता बलाध्यक्षः, सूतः सारर्थ्यकर्मनियुक्तः, सेनानीश्चतुरङ्गस्य नेता, मन्त्री बुद्धिसचिवः, अमात्यः सन्निधातृसमाहर्त्रादिः, पुरोधा पुरोहितः । प्रचार- विज्ञानं खकर्म किं केनानुष्ठितमिति । दुष्टानामवरोपणं तेषां कर्मसु विकुर्वाणानां पदात् प्रच्यावनम् ॥ ४५ ॥ गतागतपरिज्ञानमिति । किमयं कारणादकारणाद् वा गत आगतश्चेति । छुद्धपशमनानि कारणादकारणाद् वा क्रुद्धानां सामादिभिः प्रशमनानि ॥ १६ ॥ गुरूणां संगन्धानामगन्धानां च । पूज्यानां विद्यावृद्धानाम् । धर्मासनप्र- तिष्ठान धर्माधिकरणप्रवर्तनं धर्मस्थैः । राज्यकण्टकशोधनं प्रदेष्ट्रमिः ॥ १७ ॥ भृताभृतपरिज्ञानं भृत्यभरणीय(न! पु)। कृताकृतपरीक्षणं कर्मसु नियु- तेन किं केन कृतमिति । (तुष्टातुष्टविचारः) भृत्यस्स तुष्टिरतुष्टिर्वेति विचारः।।४८ १. ण्डप्रसा' मूलकोशेष पाठ . २. 'घध्यक्षसें' मूलरोशेषु पाठः. ३. 'नां चापि पू' ५. 'सप्रहःम १. च. पाठः, मूनादिक', च. पाठ:. ७. 'सहजाना सगन्धानां च' इ.स. पाठः, . स.ग. पाठः. ४. 'गोशा' क.स.ग,घ. पाठ ·२०० कामन्दकीयनीतिसारे [चतुर्दशः मध्यौदासीनचरितज्ञानं तसिद्धिपालनम् । प्रतिग्रहश्च मित्राणाममित्राणां च निग्रहः ॥ १९ ॥ पुत्रदारादिगुप्तिश्च बन्धुवर्गपरिग्रहः । खनिद्वीपबनादीनां स्ववृत्तीनां प्रवर्तनम् ॥ ५० ॥ असतां च परिक्षेपः सतां च परिगृहूनम् । अहिंसा सर्वभूतानामधर्माणां च वर्जनम् ॥ ५१ ॥ (अकार्यप्रतिषेधश्च कार्याणां च प्रवर्तनम् । प्रदानं च प्रदेयानामदेयानामसङ्ग्रहः ॥ ५२ ॥ तत्सिद्धिपालनमिति । मध्यमोदासीनयोः साधनं रक्षणं च । प्रतिप्रहः स्वीकरणम् ॥ ४९ ॥ पुत्रदारादिगुप्तिः पुत्राणां कर्कटकसधर्मत्याद् , दाराणां चासत्रवृतित्वात् । खनिद्वीपवनादीनामिति । आदिशब्दाद् दुर्गसेतुणिक्पथशून्यनिवेशद्रव्यवनपरि- महः । ता एव राज्ञो वृत्तयः ॥ ५० ॥ असतामिति । प्रज्ञाशौचशौर्यादियुक्ता सन्तः, तद्विपर्ययेणासन्तः, तेषां परिक्षेपो दानमानव्यपरोपणम् । परिगृहनं पूजया स्वीकरणम् । अभूतहिंसा अ- प्रवर्तितपूर्वा शास्रविगर्हिता अधा यज्ञादन्यत्र या हिंसा ॥ ५१ ॥ कार्य करणार्हम् इन्द्रमहादि । प्रदेया दानाहः क्षेत्रादयः । अदेयाः अवानाही अश्रोत्रियादीनामाः, तेषाम् असङ्ग्रहः असाधनम् ॥ ५२ ।। १. 'सन्धि मूलकोशपाठः, २. 'परिप्र' क, पाठ.. ३. 'ये चैवानुव' स. ग. पाठः. ५. 'मनीणामस' स ग. पाठ. ५ 'गन्धिसाधन वा रक्षण वाह.च पाठः, ६. 'ना- विदिता' ग .. पाठ. ७ 'ब्रह्मदेयादय.' इ. च, पाठः ८. "हो. धो' फ.स.ग.प. पाठ, १. 'पो संग्रह आदानम् इ. च. पाठ. Sअभूतानो प हिंसानाम्' इति मूलपाठ मन्यते.

·सर्ग] न्यायमार्गः धर्मशासविहित । उपकार्योपकारित्वम् उपतयेषूपका- एकविंश प्रकरणम् । २०१ अदण्डनमदण्ड्यानां दण्ड्यानां चापि दण्डनम् । अग्राह्याग्रहणं चैव ग्राह्याणां ग्रहणं तथा ॥ ५३ ॥ अर्थयुक्तस्य करणमनर्थस्य च वर्जनम् । न्यायतश्च करादानं स्वयं च प्रतिमोक्षणम् ॥ ५४ ।। समर्थनं प्रधानानां निरस्यानां निराकृतिः। वैपम्याणां प्रशमनं भृत्यानां चाविरोधनम् ॥ ५५ ॥ अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश्रयः। आरम्भः कर्मणः शश्वदारब्धस्यान्तदर्शनम् ॥ ५६ ॥ अलव्धलिप्सा न्यायेन लब्धस्य च विवर्धनम् । परिवृद्धस्य विधिवत् पाने सम्प्रतिपादनम् ॥ ५७ ॥ अधर्मप्रतिपेधश्च न्यायमार्गेण वर्तनम् । उपकार्योपकारित्वमितिवृत्तं महीपतेः॥ ५८ ॥ अदण्ड्याः फल्गुक्रीडादिप्वपि शिष्टाचारा । दण्ड्याश्चोरादय । अग्रा- ह्या पूर्वविरोधिता. प्रकृतिविद्विष्टा वा । ग्राद्या प्रजादियुक्ता स्निग्धा वा ॥ ५३ ।। अर्थ(प्र?)युक्तं हीनविग्रहादि । अनर्थो वलवद्विग्रहादि । न्यायत पूर्वप्र- सिध्या । स्वयं प्रतिमोक्षण धनानामनतिरोभेन ॥ १४ ॥ समर्थनं गुणाध्यारोपणम् । प्रधाना मुख्या । निरम्या दृप्या । वैपन्या- (णा प्रशमनम्) असमाना समीकरणम् । विरोधन परस्परदोषारयानेन ॥ ५५ ॥ आरम्भः कर्मणः अनारब्धस्येत्यर्थात् । अन्तदर्शन समापनेन ॥ ५६ ॥ लिप्सा आर्जनम् । सम्प्रतिपादन यदि प्राक् परिरक्षित भवति । तस्मा- दरक्षितस्य रक्षण चेत्यर्थाद् योद्धव्यम् ।। ५७ ॥ 'चानुरो' राग पाठ ३ 'पु शि' च. पाट. रिता ॥ ५८॥ १. 'राणा च प्रमूलकोदोष पाठ.. ४ 'म्य ममारा'च, पाठ ·२०२ कामन्दकीयनीतिसारे [चतुर्दश एतत् सर्वममात्यादि राजा नयपुररसरः । नयत्युन्नतिमुद्युतां व्यसनी क्षयमेव तु ॥ ५९ ॥ तस्मिन् धर्मार्थयोर्यने तयैवारवस्थचेतसि । सर्वमेत विशेषेण मन्त्री सन्नेतुमर्हति ॥ ६० ॥ (इति प्रकृतिकर्म नामेकानिश प्रकरणम्) * २२ प्रतिव्यसनप्रकरणम् * वाग्दण्डयोश्च पारुप्यमर्थदूपणमेव च । पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः ।। ६१ ॥ आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो वैरकारिता। इति पूर्वोपदिष्टं च सचिवव्यसनं स्मृतम् ॥ ६२ ॥ - सप्तानामपि स्वामिप्रकृति प्रधानमिति दर्शयन्नार - एतदित्यादि । नय- त्युन्ननिम् अतिवृद्धिम् । कूटम्यस्थानायो स्थामी, तदायत्तत्वादमात्यादी नाम् ॥ ५९॥ अस्यापवादमाह - तस्मिन्निति । राज्ञि धर्मार्थयोर्व्यग्रे, व्यसनप्रवृत्ते तु मन्न्यपि तद् विद्वान शनोति सन्तुमुन्नतिम् । स यच्छीरस्तच्छीला हि प्रकृत. यो भव-तीति । अम्वस्थचेतसि पर(चम)शरीरे ॥ ६ ॥ (इति प्रतिम नामषिय प्ररणम् ) , येषु व्यसनेषु प्रतिकर्म न विद्यते, तानि व्यसनान्येकत्रिंशता श्लोकै- राह-वागित्यादि । एतानि ससे महायसनानि कोपकामजानि विस्तरतो द्वितीये स वक्ष्यति ॥ ६१ ॥ स्तब्धता मान । दर्पो मद । प्रमादोऽनवधानता । पूर्वोपदिष्ट वाक्पा- रप्यादि ॥ ६२॥ १ 'दो' सग पार ३ शचिन्य व्य' राग पाठ ३ "प्रसनप्रवृत्ते तु मन्त्र्यपि तविधिना शनात सनेनुमुन्ननिम् । रायत गैरतशय हि प्रतियो भवन्तीति । स्वस्थतसि दारीर च पार ४ 'प्तव्य' क स ग घ पाठ 1 "उत्तर इयर्थ ·सर्गः] द्वाविंश प्रकरणम् । अतिवृष्टिरनावृष्टिमूपिकाः शलभादयः । असत्करश्च दण्डश्च परचक्राणि तस्कराः ॥ ६३ ॥ राजानीकप्रियोत्सगों मारकव्याधिपीडनम् । पशूनां व्यसनं, रोगो राष्ट्रव्यसनमुच्यते ॥ ६४ ॥ विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशास्त्रता । क्षीणघासेन्धनान्नत्वाद् दुर्गव्यसनमुच्यते ॥ ६५ ॥ व्ययीकृतः परिक्षिप्तो भक्षितोऽसञ्चितस्तथा । मुपितो दूरसंस्थश्च कोशव्यसनमुच्यते ॥ ६६ ॥ उपरुन्दं परिक्षिप्तं विमानितममानितम् । अभृतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातं नवागतम् ॥ ६७ ॥ परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रजवं तथा । आशानिवेद्यभूमिष्ठमनृतप्राप्तमेव च ॥ ६८ ॥ मूपिकाः शलभादय इति । आदिशब्दादग्निदुर्भिक्षोपग्रहः । असत्करः अशोभनः करः अतिमहत्त्वात् । परवलं पीडाहेतुत्वात् ।। ६३ ॥ राजानीकमियोत्सर्ग इति । राज्ञो यत् सैन्य, ये च वल्लमा', तेषामनि- यमनमुत्सर्गः । मारकव्याधिपडिनं मनुष्याणाम् ॥ ६४ ॥ यन्त्रं सर्वतोभद्रादि । परिखा खातकम् ॥ ६५ ॥ व्ययीकृतः असध्ययेन । परिक्षिप्तः मण्डलस्थानेषु खण्टसण्डेनावस्थितः। भक्षितः कृमिभिः । असश्चितः दुर्व्यस्तः । मुषितः सामन्ताटविकादिभिः । दूर- संस्थो विजिगीपुप्रदेशात् ॥ ६६ ॥ दण्डव्यसनमाह उपरुद्धमित्यादि ॥ ६७, ६८, ६९, ७०, ७१ ॥ १. 'अहिरतिरश्च मू' क. पाठ: २ 'दभूविष्ट मूलरोशेषु पार:: नेषु सण्डे रच. पाठः .

·काम दकीयनीतिसारे [चतुर्दश. कलनगभ्यतिक्षिप्तमन्तःशल्यं तथैव च । भिन्नगर्भ ह्यपसृतमवमुक्तं तथैव च ॥ ६९ ॥ क्रुद्धमौलरिमित्रं च निविष्टं चापि विद्विपो । दूप्ययुक्तं वविक्षिप्तं मित्रविक्षिप्तमेव च ॥ ७० ॥ विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च । अस्वामिसङ्गतं चैब भिन्नकूटं तथैव च ॥ ७१ ।। दुप्पाणिग्राहेमन्धं च बलव्यसनमुच्यते । अत्र किञ्चिदसाध्यं तु किञ्चित् साध्यं तदुच्यते ॥७२॥ उपरुद्धं तु युध्येत निर्गत्यान्यत ऊर्जितम् । परिक्षिप्तं न निर्मार्ग सर्वतः परिवेष्टितम् ॥ ७३ ॥ अमानितं हि युध्येत कृतमानार्थसड्ग्रहम् । न विमानितमत्यर्थ प्रदीप्तक्रोधपावकम् ॥ ७४ ।। अन किश्चिदिति प्रयस्त्रिंशद्भलव्यसनेषु । तदुच्यते यत् साध्यमसा- ध्य च ॥ ७२ ॥ अन्यत इति अनुपरुद्धेन मार्गेण निर्गत्य । सर्वत परिवेष्टित निर्गमा- भावात् कथ युध्येत ।। ७३ ॥ कृतमानार्थसङ्ग्रह कृतो मानार्थाभ्या स्वीकारो यस्येति विग्रहः । विमा- नित वाक्पारप्यादिना । क्रोधपावक क्रोध एव पावक ॥ ७ ॥ २ तं परिमृ त च पाठ ४ 'बिग पाठ १ 'ध राम पाठ 'विमिश च पाठ ७ पछया के पार १. '' पाट. ३ 'ल विमिन च राग पाठ, पि' पाठ 'च'क पाठ ९ 'हसम्वद्ध छ पाठ ६ पाठ. १५ 'त च पाट ·२०७ सर्गः] द्वाविशं प्रकरणम् । युध्येताभृतमत्यर्थं तदात्वकृतवेतनम् । न व्याधितमकर्मण्यं व्याधितं परिभूयते ।। ७५ ॥ परिश्रान्तं हि युध्येत विश्रान्तं सुविधानतः। दूरायातं हतप्राणं न शस्त्रग्रहणे क्षमम् ॥ ७६ ॥ नवागतं हि युध्येत तद्देश्यैमिश्रितं नयात् । हतमुख्यप्रवीरं तु परिक्षीणं न युध्यते ॥ ७७ ॥ युध्यते हि प्रतिहतं प्रवीरैः सह सङ्गतम् । हताग्रवेगं शक्तं न प्रमाथितपुररसरम् ॥ ७८ ॥ आशानिर्वेद्यलब्धार्थ पूर्णाशत्वात् तु युध्यते । अभूमिष्ठं प्रसारे न निरुद्धेऽल्पतया भुवः ॥ ७९ ॥ तदात्वकृतवेतनं समुत्पन्नकार्यकाले दत्तवेतनम् । अकर्मण्य व्याधिपीडि- तत्वाद् युद्धादिकासमर्थ परिभूयते च ॥ ७५ विश्रान्तं सुविधानतः सानभोजनस्वमादिभिः । हतप्राणं दूराध्यपरिपी- डितत्वात् ॥ ७६॥ नवागतम् अन्यदेशादागतम् । तद्देश्येन्तत्रत्यैर्बलः । मिश्रितं नयात् तद्देश्योपलव्धदेशम् । हतमुस्यप्रवीरम् अन्यत्राहय । (परिक्षीण) क्षीणवाहन- योधम् ।। ७७ ॥ मतिहतं प्रथमसम्पातभमम् । प्रमाथितपुरम्सर निहताग्रवीरं शूराभायान्न तच्छक्तम् ।। ७८॥ आशानिर्वेदीति । प्रत्यागया निर्वदो महोऽम्याम्तीति मत्वर्थीयः । अभूमिष्ठम् अयुद्धयोग्यभूमिप्राप्तम् । प्रसारो व्यायामः, तम्मिन् भूमेरल्पत्ता- निरुद्धे ॥ ७९ ॥ 1. 'दि पाठः. २. 'युग्यर' २. पार. ३. 'रन' ग.ग. पारः ४. 'युग्यता मूलरोशपाटः, ५ 'काने' य.रा गर पाटः ६. 'श'. पट.

·२०६ कामन्दकीयनीतिसारे चितुर्दा युध्येतानृतसम्प्राप्तं यथार्हायुधवाहनम् । कलंत्रगार्भ चोनीतकलत्रं सेमरक्षमम् ॥ ८० ॥ अनेकराज्यान्तरितमतिक्षिप्तं न युध्यते । अन्तर्गतामित्रशल्यमन्तःशल्यं हि न क्षमम् ।। ८१॥ अन्योन्यस्माद् विनिर्भिन्न भिन्नगर्भ न युध्यते । तथैवापसृतं शक्तं नकराज्यान्तरीकृतम् ॥ ८२ ॥ अवमुक्तमपक्रान्तमुख्यं तन्न क्षमं गुधि । पितृपैतामहं मौलं तत् क्रुद्धं सान्त्वितं क्षमम् ॥ ८३ ॥ यथा(शक्त्याही)युधवाहनं यथाकारैरायधयाहनैर्युक्तम् । कलरगर्भि चेति । अयुद्धयोग्य सीकर्मकरवर्ग कलत्र, तेनान्त प्रविष्टेन युक्तम् । समर युद्धम् ।। ८०॥ अनेकराज्यान्तरितं शत्रुमित्रादिराज्यातिकान्तम् । अमिन एव श- ल्यम् ।। ८२ ।। अन्योन्यम्माद् विनिर्भिनं परस्परभयान युध्येत । नेफराज्यान्तरीकृत. मिति शत्रुराज्येनैकान्तरित न युध्यते । एतच्चातिक्षिप्तालघु व्यसनम् ॥ ८२ ॥ अपकान्तमुख्यमिति । शोर्यादियुक्ता मुख्या , तेऽपमृता यस्मात् तद् बलमपक्रान्तमुख्यम् । तन्न सम युधि । मुख्येपु.हि युद्ध , न क्षुद्रेषु । सान्वि- त क्षममिति । यत्र मील कुपित, सन् सान्वित युधि क्षममिति यो. ज्यम् ।। ८३॥ . , . १ सार' पाट २. क्षीण न राग पाठ ३, 'च तत्राम' राग पाठ ५ 'मोनि' पार ५ 'तु गग पाठ ६ 'परिमृष्टमविका' प पाठ क पाउ , 'ज्यातरितम् ' च पार १ 'तप्रस' ग घ पाउ १. 'पुसत् क्षतम् । सा'कराग घ. पार. ११ 'तव यु क ग पाठ ·सर्ग] द्वाविश प्रकरणम् । २०७ मित्रं शत्रुभिरेकस्थं तदाक्रान्ततयाक्षमम् । शत्रोरुपनिविष्टं तत्सामर्थ्यान्न क्षमं युधि ॥ ८ ॥ दृप्ययुक्तं तदुद्धाराद् युध्येतोघृतकण्टकम् । प्रधानयोधसंगुप्तं दूप्ययक्तं समुत्पतेत् ॥ ८५ ।। स्वविक्षिप्त स्वविपये क्षिप्तमापधुदाहृतम् । प्रकृष्टदेशकालत्वान्मित्रक्षिप्तमयौगिकम् ।। ८६ ॥ धान्यादेविवधः प्राप्तिरासारस्तु सुहृवलम् । विच्छिन्नवीवधासारं वलं युद्धाय नेप्यते ॥ ८७ ॥ कृतजानपदारक्षं शून्यमूलं युधि क्षमम् । पितृपैतामहं मौलं तेन शून्यं हि न क्षमम् ॥ ८८ ॥ एकस्थमिति शत्रुभि सह यानायामेकम्थानस्थितम् । तदरिमित्र बलम् । तदाक्रान्ततयेति अरिमित्रापगृहीतत्वादक्षमम् । उपनिविष्ट शत्रो समीपे निविष्ट । पृथग्यानावस्थित प्राधान्यानवस्थानादाक्रान्त भवति । ततश्चासामर्थ्यान्न क्षम युधि ।। ८४ ॥ तदुद्धारादिति । शल्योद्धारादुद्धृतकण्टक भवति । अनुद्धारे वा गत्य- न्तरमाह - प्रधानयोधसगुप्तमिति । आप्तयोधाधिष्ठित हि दूप्ययुक्त समुत्पतेद् युध्येत ।। ८५ ॥ स्वविक्षिप्तम् आपद्युदाहृतम् । फोटिलीये तथायुक्त " स्वविक्षिप्त स्वभूमौ विक्षिप्त सैन्यमापदि *शक्यमावायितु, न मिनविक्षिप्त प्रकृष्टदेशत्वाद्" (को. अर्थ. ८.५.१३३, १३४.) इति । मिनविक्षिप्तम् असाध्यसाधनाथ मित्रेषु दत्तम् ॥८६॥ धान्यादेरिति । आदिशब्दात् सेहक्षारल्वणभैषज्यादिपरिग्रहः । स्वदे- शात् तेषां पृष्ठत प्राप्तिर्विवव । मित्रनलमासार । तदुभय विच्छिन्न यस्य तदा- हारादिवैकल्यान युद्धाय ॥ ८७ ॥ शून्यमूलगिति । शून्य स्थानीय यस्य तद् जानपदै. कृतमूलरक्षण सर्व- सन्दोहेन युध्येत ॥ ८८॥ १ 'न युध्यत यु' मूलकोशेषु पाठ २ 'तदक्ष' राग पाठ ३. 'पविष्ट ' य-राग घ. ४ 'त तदा' च पाट . ५. 'चापि रिभ्यन्त' ह. पाट. * 'शस्यमपरारयितु, न मित्रमिक्षिप्त विप्रादेशसयासी मुहिमटिलायाशान. ६ को च. पाठ . पाट. पाट ·1 २०८ कामन्ददायनीतिसारे [चतुर्दश युध्यते शून्यमूलं हि यत्नान्मौलेन पालितम् । अस्वामिसङ्गतं नैव स्वामिना यद् विनाकृतम् ॥ ८९ ॥ न युध्यते भिन्नकटं भिन्नकूटमनायकम् । पश्चात् कोपातिसन्तप्तं दुप्पाणिग्राहमक्षमम् ॥ ९० ॥ अदेशिकं स्मृतं ह्यन्धं तन्मूटत्वात् क्रियाक्षमम् । बलव्यसनमित्यादि तत् समीक्ष्य समुत्पतेत् ॥ ११ ॥ देवोपपीडितं ग्रस्तं मित्रं शत्रुबलेन च । कामक्रोधममुत्यैश्च दोपैः संपरिकीर्तितैः ॥ ९२ ॥ नरेन्द्राद्याः प्रकृतयः सप्त याः परिकीर्तिताः । पूर्वपूर्व गुरुतरं तासां व्यसनमुच्यते ॥ ९३ ॥ स्वामिना यद् विनाकृतमिति । यन्नापद्यधिष्ठित सदस्वामिसनत नेव युधि क्षमम् ॥ ८९ ॥ भिन्नकूटमनायकं विनष्टा(रिमी ! मी)यन्यामिपदम् । तद् भर्तृवधा मर्पित भर्तृपिण्डन निवेशार्थ युध्येत । दुप्पाणिग्राहमिति । दुष्ट पाणिग्राहो यत्य तत्, किमय करिष्यतीति पृष्ठाभिघातनस्त, न तत् क्षमम् ॥ १० ॥ अदेशिरमिति । देशिक उपदेष्टा । स्वय तावद् बलमदेशकुशल, तस्यो- पदेष्टापि नास्तीत्यदेगिरम् । मूढत्वादन्धत्वादस्य सर्पवत् प्रवर्तन क्रियास्वक्षमम् । चलव्यसनमित्यादि । आदिगन्दात् कामकोपजव्यसनोपग्रह । तत् समीक्ष्य सा. ध्यासाध्यतया ॥११॥ मित्रव्यसनमाह-देवोपपीडितमिति । देवयसनाभिभूतम् । कामक्रो- धसमुत्थितैर्मृगयादिभिर्वाक्पारुप्यादिभिश्व स्वदोपैग़म्तम् ॥ ९२ ॥ अरिविनिगीप्यो प्रकृति यसनयोगपये सौर्यतो यातव्य चेति दर्शयितु- माह ---नरेन्द्राद्या इत्यादि । पूर्वपूर्व गुरुतरमिति । तत्र मित्रव्यसनाद् दण्ड- . । २ 'टे नि च पार , 'नपी' राग पाठ 'व्य रक्षित वराच. पार ३ 'रसादस्य' रच पाठ ·सर्गः द्वाविंशं प्रकरणम् । २०९ इत्यादि सर्व प्रकृतेर्यथावद् बुध्येत राजा व्यसनं प्रयत्नात् । बुद्ध्या च शच्या व्यसनस्य कुर्यादकालहीनं व्यवरोपणं सेः॥९॥ *प्रकृतिव्यसनादि भूतिकामः स्वमुपेक्षेत न हि प्रमाददात्। प्रकृतिव्यसनान्युपेक्षते यो नचिरात् तं रिपवः पराजयन्ते ॥१५॥ इदमिदमिति सम्यक् कर्मणा योजनीयं नियतमिति विचिन्त्य प्रापयेदीहमानः । व्यसनं गरीयः । दण्डेन मित्रामित्राणां साधनात् । दण्डवतो मित्रा(णाम ? णि) मित्रभावे तिष्ठन्ति, अमित्राश्च मित्रभावे । ततोऽपि कोशव्यसन गरीयः । कोशेन हि क्षीणं बलं वर्धते । कोशाभावे च दण्डः परं गच्छति । ततोऽपि दुर्गव्यसनम् । तत्र हि कोशदण्डयोः संश्रयात् । तदभावे च कोशः परेषामेव स्यात् । ततोऽपि जनपदन्यसनम् । तन्मूलत्वाद् दुर्गकोशदण्डमित्राणाम् । तस्मादप्यमात्यव्यसनं गरीयः । जनपैदे हि सर्वारम्भाणाममात्यपूर्वकत्वात् सर्वकर्मसिद्धीनां तव्यसनप्रती- फारस्य च । ततोऽपि स्वामिव्यसनम् । स्वामिना हि शेषप्रकृतीनामसम्पन्नानां सम्पादनात् सम्पन्नानां चाभिवर्धनात् ॥ ९ ॥ व्यसनप्रदर्शनफलमाह -इत्यादीति । अकालहीनं व्यवरोपणं, काला- तिकमे हि तदप्रतीकार्यमपि स्यात् ॥ ९४ यदाह --प्रकृतिव्यसनानीत्यादि । प्रमादाद् दर्पात् कामासङ्गात् शौर्या- चलेपाच ॥ ९५॥ इदमिति यस्तुमात्राभिधानानपुसफलिन्ता । इतिशब्दस्तस्मादर्थे । प्रकृ. तिव्यसने यस्मादयं दोपस्तस्मादियं प्रकृतिरनेन कर्मणा योजनीया, तेन चेयमिति सम्यग् विचिन्त्य पश्चाक्षेष्टमानस्तद्, नियतं कर्म प्रापयेत् प्रकृतिम् । ततः किं १. 'यत्' ख.ग. पाठः. २. 'दम्य व्य'नराग.घ. पाठः. ३. 'देऽपि हि'. पाठः. • 'प्रकृतिव्यसनानि भूतिकामः समुपेक्षत' शत व्यायाभिमतः पाठः स्यात् .

·कामन्दकीयनीतिसारे [चतुर्दशः सर्गः सुनयपिहितरन्ध्रः प्राकृतो यस्य वर्गः क्षितिपतिरुपभुते स त्रिवर्ग चिराय ॥ १६ ॥ (इति प्रकृतिव्यसनानि नाम द्वाविंश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे उत्साह्मशंसा प्रकृतिकर्य-प्रकृतिव्यसनानि नाम चतुर्दशः सर्गः । स्यादित्याह-सुनयपिहितरन्ध्र इति, कर्मप्रापणलक्षणेन सुनयन प्रच्छादितन्य- सन । प्राकृत. सप्तप्रकृतिको वर्ग ॥ ९६ ॥ (इप्ति प्रकृतिव्यसनानि नाम द्वाविंश प्रकरणम्) इति शरार्यकृताया कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकाया जयमङ्गलायाम् उत्साहप्रशसा प्रकृतिकर्म प्रकृतिव्यसनानि नाम चतुर्दशः सर्गः । , 'निहितमन्त्र प्रा' के पाठ २ 'निपुगेन' क ख ग घ पार ·अर्थ पञ्चदशः सर्गः * २३ सप्तव्यसनवर्गप्रकरणम् * अमात्याद्याः प्रकृतयो मित्रान्ता राज्यमुच्यते । अशेपराज्यव्यसनात पार्थिवव्यसनं गुरु ॥१॥ राजा त्वव्यसनी राज्यव्यसनापोहनक्षमः। न राजव्यसनापोहे समर्थ राज्यमूर्जितम् ॥२॥ आत्मामात्यप्रजादुर्गकोशानां दण्डभित्रयोः । व्यसनेभ्यः समुन्नेता राजा यः स त्रिवर्गभाक् ॥ ३ ॥ अशास्त्रचक्षुर्नृपतिरन्ध इत्यभिधीयते । वरमन्धो न चक्षुप्मान् मदादाक्षिप्तसत्पथः ॥ ४ ॥ प्रकृतिव्यसनेषु सप्तवर्गस्य महाव्यसनत्वात् तद्दोषदर्शनार्थमस्मिन् सर्गे सप्तव्यसनवर्ग उच्यते । तत्रेदं विचिन्त्यते 'पूर्वपूर्व गुरुतरम्' (सर्ग. १४. श्लो. ९३.) इत्युक्तम् । तत्र राज्ञो राज्यस्य चोभयोर्व्यसने कतरद् गुर्वित्याह-अमात्या- या इति । अशेषराज्यव्यसनात् पार्थिवव्यसन गुर्विति सप्तप्रकृतिक राज्यमिति नेह द्रष्टव्यमिति । अशेषराज्यव्यसनादिति । अमात्यानां बहुत्वात् तब्यसनमेव गुर्विति पूर्वपक्षवादिनोऽभिप्रायः ॥ १ ॥ राज्यव्यसनापोहनक्षमः स्वयमव्यसनित्वाद् राज्यव्यसनापोहनसमर्थः । राज्यमूर्जितमपि । स यच्छीलस्तच्छीलास्तस्य प्रकृतयो भवन्ति, उत्याने समादे च तदायत्तत्वात् । कूटस्थानीयो हि स्वामीति ॥२॥ तस्मादात्मीयव्यसनापोहे स एष (पद)क्ष इत्याह -- आत्मेत्यादि । तत्र द्विधा राजा चक्षुप्मान् (अचक्षुष्मांश्च) । चक्षुष्मानपि द्विविधः सुगृहीतशास्त्रोऽगृही- तशास्त्रश्च । तत्र यः सुगृहीतशास्त्रश्चक्षुष्मान् स व्यसनेभ्यः समुन्नेता समुत्या- पयिता ॥३॥ अशास्त्रचक्षुरिति । शास्त्रमेव चक्षुस्तदस्य नास्तीति कृत्वान्ध उच्यते । वरमन्धो न चक्षुप्मानिति । चलितगास्वस्त्वचक्षुप्मान् । स हि शास्त्रादन्यथा निविष्टबुद्धिनिमदाक्षिप्तसन्मागों भवति ॥ ४ ॥ १. 'भनेकरा' क.ग पाठः. २. 'नान्युच्यन्ते' करा.ग.प पाठः, पांठ:. ४. यं व्यगनित्यान रा.च. पाठ:.

·२१२ कामन्दकीयनीतिसारे [पञ्चदशः मन्त्रिभिर्मन्त्रकुशलैरन्धः पथि निवेश्यते । चक्षुप्मास्तु मदान्धः सन्नात्मानं हन्त्यशेषतः॥ ५ ॥ शास्त्रचक्षुर्नृपस्तस्मान्महामात्रमते स्थितः । धर्मार्थप्रतिघातीनि व्यसनानि परित्यजेत् ॥ ६॥ वाग्दण्डयोश्च पारुप्यमर्थदूषणमेव च । स्मृतं व्यसनतत्त्वज्ञैः क्रोधजं व्यसनत्रयम् ॥ ७ ॥ कामजं मृगया द्यूतं स्त्रियः पानं तथैव च । व्यसनं व्यसनार्थज्ञैश्चतुर्विधमुदाहृतम् ॥ ८ ॥ वाक्पारुप्यं परं लोक उद्देजनमनर्थकम् । न कुर्याद् विप्रियां वाचं प्रकुर्याज्जनमात्मसात् ॥ ९ ॥ अकस्मादेव यः कोपात् पैरुपं बहु भाषते । तस्मादुद्धिजते लोकः सरफुलिङ्गादिवानलात् ॥ १० ॥ तदेव स्फुटयत्नाह-मन्तिभिरिति । 'अन्धः सञ्चार्यते धर्मादित्याचा- र्यरविगुसपादैः । अशेपतः सह राज्येन हन्तीत्यर्थः ॥ ५॥ यस्मादन्धेऽपि (न) दोषः, तस्मात् मुगृहीतशास्रचक्षुषा भवितव्यं, तस्यैव व्यसनापोहनसामर्थ्यात् । यदाह - शाखचक्षुरिति । महामात्रमते स्थितः नृपा- मात्ययोहि परस्परानुकूलयोः सर्वसम्पत्सम्भवात् । धर्मार्थप्रतिघातीनोति । धर्मा- र्थयोः प्रधानत्वात् तदुपधातीनि त्यजेत् ॥ ६॥ तानि व्यसनान्याह ---वागित्यादि । क्रोधज व्यसनत्रयं, वाक्पारुप्यादीनां कोपसमुस्थत्वात् ॥ ७॥ कामजं व्यसनं चतुर्वर्ग, मृगयादीनामिच्छाप्रभवत्वात् ॥ ८॥ सत्रैकादशभिः श्लोकः कोपजस्य दोपानाह-वाक्पारुप्यमित्यादि । अपवादः, युत्सनम् , अभिभर्त्सनं चेति वाक्पारुप्यम् । तदनक न कुर्यात् । फार्यापेक्षया क्रियमाणं न व्यसनामिति ॥९॥ कथं तद्वैजनमित्याह -- अकस्मादित्यादि । बहुभाषणं दुरुक्तमित्सर्थात् । तस्मादाद्विजते लोको दुर्वचनदण्डत्वात् ॥ १० ॥ १. 'तक्षिण मुर' सग. पाठ.. २. 'दन्येऽपासेप दो' ४ च. पाठः, . ' ·- सर्गः] त्रयोविंश प्रकरणम् । हृदये वागसिस्तीक्ष्णो मर्मच्छिन्निपतन मुहुः । तेजस्विनं दीपयति स दीप्तो याति वैरिताम् ॥ ११॥ नोवेजयेद् जगद् वाचा रूक्षया प्रियवाग् भवेत् । प्रायेण प्रियाकर्मा कृपणोऽपि हि सेव्यते ॥ १२॥ असिद्धसाधनं सद्भिः शासनं दण्ड उच्यते । तं युक्त्यैव नयेद् दण्डं युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ १३ ॥ उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुप्यवान् नृपः। भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयम् ॥ १४ ॥ आश्रिताश्चैव लोकेन समृद्धि यान्ति विद्विपः । समृद्धाश्च विनाशाय तस्मान्नोद्वेजयेत् प्रजाः ॥ १५ ॥ लोकानुग्रहकर्तारः प्रवर्धन्ते महीभुजः । लोकवृया नरेन्द्राणां वृद्धिस्तत्संक्षये क्षयः॥ १६ ॥ दोपान्तरमाह - हृदय इत्यादि ॥ ११ ॥ नोवैजयेद् जगद् यथोक्तदोपपरिहारार्थम् । प्रियवाकर्मा प्रियाभिधायी । कृपणः अदाता ॥ १२॥ दण्डपारुप्यमाह - असिद्धसाधनमिति । अर्थहरणं ताडनं वधश्चैतत् त्रितयमसिद्धार्थसाधनादनुशासनं दण्डः । तं युक्त्यैव नयेद् अनुशास्ये यथार्हमेव प्रवर्तयेत् । युक्तदण्डस्य राज्ञः प्रशस्यत्वात् । तेनैवविधो न व्यसनमिति ॥१३॥ अयुक्तो दण्ड्ये चादण्ड्ये च प्रवर्तमानो दोषावहत्वाद् व्यसनमित्याह - उद्वेजयतीत्यादि ॥ १४ ॥ आश्रिता विद्विप इति सम्बन्धः । लोकेनोद्वेजितेन । विनाशाय विजि- गीपोः॥ १५॥ लोकानुग्रहकर्तार इति । धान्यपशुहिरण्योर्पसङ्ग्रहैलोंकमनुगृहन्तो बैं- न्ते । दण्डवाक्पारुष्याच निगृहन्तः क्षीयन्ते । यदाह -- लोकवृद्ध्येति । अनुगृहीते लोके जनवृद्ध्या राज्ञा वृद्धिः । निगृहीते तु तत्संक्षयात् क्षयः ॥ १६ ॥ १. "निपतन् पागसिस्तीक्ष्णो हृदये मर्महा महु. क. पाठः. २. 'वाग् लोके कृ' क. पाठः ३. 'विद्धि' क. पाठः. ४. विरदा' क. पाठ.. ५. 'त' रा.ग. पार... 'पप्रम. पाठः ७. 'त' कच.ग.५ पाठः, ·२१४ कामन्दकोयनीतिसार [पञ्चदशः महत्स्वप्यपराधेषु दण्डं प्राणान्तिकं त्यजेत्। ऋते राज्यापहारात् तु तत्र दण्डः प्रशस्यते ॥ १७ ॥ दूप्यस्य दृपणार्थ हि परित्यागो महीयसः। अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैरर्थदूषणमुच्यते ॥ १८ ॥ तदकस्मात् समाविष्टः कोपेनातिबलीयसा । निसमात्महिताकाङ्क्षी न कुर्यादर्थदूपणम् ॥ १९ ॥ यानक्षोभो यानपातो यानाभिहरणं तथा । क्षुत्पिपासाश्रमायासैशीतवातोप्णपीडनम् ॥ २० ॥ दण्डेप्वपि यधाख्य दण्ड लोकजिघृक्षार्थ त्यजेदित्याह – महत्त्वपीति । बन्धताडने त्यनुशासनार्थ प्रवर्तयदेव । ऋते राज्यापहारादिति । राज्यापहारे त्वपराधे वधाख्य एव दण्ड. पशस्यते, तदर्थत्वात् प्रयासस्य ॥ १७ ॥ अर्थदूषणमाह-दृप्यस्येत्यादि । अर्थदूपणम् अर्थस्योपघातः । तथाधु- क्तम् "अदानमादानं विनाशः परित्यागधार्थस्येत्यर्थदूपणम्' (कौटि. अर्थ. ८. ३. १२९.) तत्र पूर्वप्रवृत्तस्यार्थस्योच्छेदाददानम् । तस्य पण्यागारादिनाकर्षणम् आदानम् । स्वयमार्जितस्याग्न्यादिना विध्वंसनं विनाशः 1 कुतश्चिल्लभ्यमानस्य विधातनेन परित्यजनं परित्यागः । तदिदं क्रोधोत्कर्षसन्दर्शनार्थ परित्यागादर्थदूष- णमुक्तम् । दूपणार्थम् अपकारार्थ, यद् दूप्योऽन्यस्तस्मान्महीयांसमर्थ प्राप्स्यति । 'तस्यार्थस्य विधातनेन परित्यजनमर्थदूपणम् ॥ १८ ॥ तच दूप्ये क्रियमाण(म)व्यसनम् । अन्यत्र तु व्यसनमेवेत्याह -तदक स्मादिति । कार्य विनेत्यर्थः । कोपेनातिबलीयसेति महतः कोपात् परित्यागाल्य- मर्थदूषणमुत्पद्यत इति दर्शयति, यस्मादन्यस्मादपि लभ्यमानमर्थ घातयति ॥१९॥ इदानी सप्तचत्वारिंशता श्लोकैः कामजस्य दोपा उच्यन्ते । तत्र मृगयाम- धिकृत्याह - यानेत्यादि । यानक्षोभः यानकृतोऽसक्षोभः । यानात् प्रधावतः पातः । यानेन प्रजविना अभिहरणम् अनभिमतदेशमापणम् । पीडनशब्दः क्षुदा. दिमिः प्रत्येक योज्यः । आयासः पण्यादीनां व्यापारलेशः ॥२०॥ २. योऽस्मा ४, पाठः "दानमादानम् ' इति मुदितसटिलीयार्थशालपाट 1. 'सा:शी' स.ग. पाठः, ·सर्ग] प्रयोविंश प्रकरणम् । २१५ अभियानस्य सम्पत्त्या यानव्यसनजं महत् । दुःखं प्रतप्तसिकताकुशकण्टकभूमयः ॥२१॥ वृक्षसङ्कटजा देशा लताकण्टकपातनम् । शैलपातशिलाजालस्थाणुवल्मीकपीडनम् ॥ २२ ॥ प्रच्छन्नोपहितैः शैलसरिद्विपिनकुक्षिषु । वधबन्धपरिक्लेश आसन्नाटविकादिभिः ॥ २३ ॥ स्वसैन्यैश्च स्वकुल्यैश्च परभिन्नैश्च मारणम् । ऋक्षाजगरमातङ्गसिहव्याघ्रभयोदि च ॥ २४ ॥ अभियानस्य सम्पत्त्येति । अभिमुखीभूतस्यान्यदीयाश्वस्य सम्पातेना- स्मीयाश्चयानस्याघात पातो वा व्यसन, तस्माजात महद् दु ख भवति, अश्ववराना- कम्य तस्य सम्पतनात् । प्रतप्तसिकतादिभि कुशकण्टकैश्च चितभूमयो दुखहे- तव ॥ २१ ॥ वृक्षसङ्कटजा देशाः तत्र हि प्रविष्टस्य दु खेन निर्गमनम् । तत्र कम्भारी- कण्टकारिकादिलताकण्टकै पातनम् । तथा शेलात् पातो मृगमनुसरत शिलाजा- लादिभि पीडनम् ॥ २२ ॥ प्रच्छन्नोपहितैरिति । अवम्फन्दादिदानार्थ शैलादिकुहरेषु प्रच्छन्नलीने । आसन्नाटविकादिभिरिति । आदिशब्दात् स्तेनावरुद्धाद्युपग्रह ॥ २३ ॥ स्वकुल्यैः परभिन्नैरिति । राज्याह यय, कैथ विजिगीपुणैकेनोंकामता मुज्यमानमुपेक्षन्ते भवन्त , वय च सहाया इति परेण भिन्नर्विजिगीपुसैन्यैश्च मृगया गतस्य प्रमापणमाघात । साक्षादृक्षादिभ्य प्राणोपातिभ्यो भयादीति ॥ २४ ॥ ' 'श सामतार'क पाठ २ 'नि' पाट ३ ' तु विर पाठ भग्य'कस्स ग घ पाठ * 'परभिन्नै प्रमापणम् इति व्यायाभिमत पाठ स्यात् ·कामन्दकीयनीतिसारे [पञ्चदश दवाग्निधूमसंरोधो दिड्मोहभ्रमणानि च । इत्यादि पृथिवीन्द्राणां मृगयाव्यसनं स्मृतम् ॥२५॥ जितश्रमत्वं व्यायाम आममेदःकफक्षयः । चलस्थिरेषु लक्षेषु चाणसिद्धिरनुत्तमा ॥ २६ ॥ मृगयायां गुणानेतानन्ये प्राहुर्न तत् क्षमम् । दोयाः प्राणहरोः प्रायस्तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ २७ ॥ आमादयो हि जीर्यन्ति योग्ययैव दिवानिशम् । चलेषु यन्त्रलक्षेपु वाणसिद्धिा जायते ॥ २८ ॥ अथ चेन्मृगयाक्रीडावाञ्छा तन्नगरान्तिके । कारयेन्मृगयारण्य क्रीडाहेतोर्मनोहरम् ॥ २९ ॥ परिक्षिप्त परिखया दुर्गया मृगगम्यया । आयामपरिणाहाभ्यामर्धयोजनसम्मितम् ॥ ३०॥ अरण्यमध्यवर्तिनो वनाग्निधूमाभ्या प्राणोपघाती सरोध । दिव्योहममेण रिपुविषयगमनमपि स्यादित्यादिदोपजात मृगयाव्यसने स्मृतम् । आदिशब्दाद् दशरथादिवच्छापादेरपि भय द्रष्टव्यम् ॥ २५ ॥ राज्ञो गुणानावहति मृगयेत्यन्ये, यदाह-जितश्रमत्वमिति । चलस्थिप्वि- ति । धावत्सु तिष्ठत्सु च बाणसिद्धि लक्ष्यसाधनात् ॥ २१ ॥ न तत् क्षममिति । न त मृगयाव्यसन युक्तम् ॥ २७ ॥ कुतस्तर्हि तद्गुणा इत्याह -आमादय इति । योग्यया आयुधवाहनशि- क्षया । यन्त्रलक्षेषु यन्त्रघटितेषु मृगादिलक्षेषु ॥ २८ ॥ तन्नगरान्तिके राजनगरसमीपे । मृगयारण्यं मृगयावनम् ।। २९ ॥ परिक्षिप्त परिवेष्टितम् । दुर्गया मनुष्यागम्यया । मृगगम्ययति आगतमृग वधार्थम् । आयामो दर्ण्यम् । परिणाहो विस्तार ॥ ३० ॥ . रश्यास्त' ख ग पाठ 'छ' ख ग पाठ ५ 'मृगाणामप्यगम्यया' क पाठ ६ 'भ्रमणादरिवि' ह. पाठ 'न्तुस्मृगलिप्सार्थम्' इ पाठ २ 'ध्यसन महत्'क पाठ ३ पिक पाठ ·• सर्गः त्रयोविंश प्रकरणम् । २१७ गिरेरुपान्ते नद्या वा पर्याप्तजलशाहलम् । अकण्टकलतागुल्मं विपपादपवर्जितम् ॥ ३१ ॥ पादपैः पुप्पफलदैः प्रज्ञातैश्चित्तहारिभिः । स्निग्धनीलघनच्छायैविरलैरुपशोभितम् ॥ ३२॥ पांसुपूरितनिश्छिद्रश्वभ्रप्रदरकन्दरम् । दलितस्थाणुवल्मीकपाषाणसमभूतलम् ॥ ३३ ॥ शोधितग्राहसलिलमगभीरजलाशयम् । नानापुष्पसमाकीर्ण नानाविहगसेवितम् ।। ३४ ॥ सुपात्यमृगसम्पूर्ण हस्तिनीकलभान्वितम् । भग्नदंष्ट्रनखव्यालं छिन्नशृङ्गविषाणि च ॥ ३५ ॥ सुखसंसेव्यलतया पुष्पपर्णावनदया। वनराज्या परिक्षिप्त परिखातटजातया ॥ ३६ ॥ गिरेनद्या वेति उभयोमगोश्रयत्वात् ॥ ३१ ॥ प्रज्ञातः लोकप्रतीतैः । विरलै यानवाहनानुपरोधकैः ।। ३२ ॥ पांसुभिः पूरितत्वान्निश्छिद्रा अधादिसञ्चरणार्थ श्वश्रा यत्रेति विग्रहः । भूमेः स्फुटितम् । दलितस्थावादित्वात् समभूतलम् ॥ ३३ ॥ ग्राहो नकादिः । तदपनयनात् परिभोग्य जलं भवति । अगम्भीरत्वाच तवगाहनयोग्यो जलाधारः ॥ ३४ ॥ सुपात्यः सुखव्यापाद्यः । कलभः पोतः । व्याला. व्याघ्राः । विषाणिनो गण्डकादयः । ते तु भमनखदष्टत्वात् कलितमृगत्वाच्च नाभिभवन्ति ॥ ३९ ॥ सुखसंसेव्यलतयेति । अकण्टकिनी निर्विषा च लता सुखसंसेच्या भवति । वनराज्या परिक्षित मोहार्थ विश्रमार्थ च ॥३६॥ २. 'गया' क, ख, ग. घ. पाठ. १. 'नानावलिपिन' क पाठ, ग.प.पाठ.. ३. 'यात्' क.स.

·कामन्दकोयनीतिसारे [पञ्चदशः बहिर्दूरान्तराभोगनिर्वृक्षस्तम्भभूतलम् । अगम्यं रिपुसैन्यानां मनःप्रीतिविवर्धनम् ॥ ३७ ॥ तहनेचरचित्तज्ञैः क्लेशायाससहै?ढैः । रक्षितं रक्षिभिः स्याप्तै भुजामभिवृद्धये ॥ ३८ ॥ तत्कर्माप्तो नरेन्द्रस्य जनो जितपरिश्रमः। क्रीडनायात्र विविधा मृगजातीः प्रवेशयेत् ॥ ३९ ॥ अन्यकार्याविरोधेन प्रातश्चक्रमणक्षमः। कीडनाय विशेद् राजा तदाप्तैः सहितो मितैः ॥ ४०॥ यदा च प्रविशेद् राजा क्रीडनार्थ तदा बहिः। सन्नद्धं यत्नतस्तिष्ठेत् सैन्यं दूरान्तगोचरम् ॥ ४१ ।। वहिः परिसाया इत्यर्थात् । दूरे क्रोशमात्रान्तरे यो बनाभोगी (सन!वन) वैस्तार्य समन्तात् , तत्र समन्ताद् निर्वृक्षं निम्तम्मं च भूतलं यस्य । एवञ्च निरा. श्रयत्वात् तदगम्य रिपुसैन्यानाम् ॥ ३७॥ तदनेचरचित्तरिति । तस्मिन् वने मृगाणां दुष्टादुष्टपरिज्ञानार्थ ये शबर- पुलिन्दादयो निवासिकाः, तदनुकूलै रक्षिमिरिति सम्बन्धः । इदैः स्थिरैः । स्वाप्तैः परस्याभेद्यः ॥ ३८॥ तत्कर्माप्तः मृगमवेशनकर्मकुशल. । जनो नरेन्द्रस्य नरेन्द्रानुरक्त इत्यर्थः, दुष्टमुगप्रवेशनिषेधार्थम् ॥ ३९ ॥ अन्यकार्याविरोधेन, अन्यकार्यविरोधित्वाद् व्यसनमेव स्यात् । प्रातः प्रवि शेदिति सम्बन्धः । चक्रमणक्षमः शरीरपाटवात् । तदाप्तैरिति । तद् मृगयारण्यम् । मितैः स्तोकै. ॥१०॥ सनद्धं यत्नतस्तिष्ठेत् परावस्कन्दनपरिहारार्थम् । दूरान्तगोचरं दूरदे- शवर्ति ॥४१॥ ३. 'व'ड. पाट.. 1. 'पर' क. पाट. क्षमम्'रा ग. पाठ. * 'पहिरवनाभोग' इति पाटो भवेद् प्यारयाना था।

·सर्गः] त्रयोविंशं प्रकरणम् । सद्भिर्यो मृगयायाने गुणः साधु प्रकीर्तितः । क्रीडाप्रीतिर्नरपतिस्तं तत्र स्वयमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥ विधिरेप समुद्दिष्टो मृगयाक्रीडने वरम् । न गच्छेदन्यथा राजा मृगयां मृगयुर्यथा ॥ ४३ ॥ महतोऽपि क्षणान्नाशो धनस्य हीविमुक्तता । निस्सत्यता निष्ठुरता क्रोधो वाक्छस्त्रखण्डनम् ॥ ४४ ॥ लोभो धर्मक्रियालोपः कर्मणामप्रवर्तनम् । सत्समागमविच्छित्तिरसद्भिः सह वर्तनम् ॥ ४५ ॥ अर्थनाशक्रियावश्यं नित्यं वैरानुबन्धिता । सत्यप्यर्थे निराशत्वमसत्यपि च साशता ॥ ४६॥ यथोक्तानुष्ठानफलमाह-सद्भिरिति । गुणः जितश्रमत्यादिः ॥ ४२ ॥ न गच्छेदन्यथा, यथोक्तदोपसम्भवात् । मृगयुः व्याधः ॥ ४३ ॥ द्यूतदोपानाह -महत इत्यादि । क्षणान्नाश एकेनैव पणेन । हीविमुक्तता असभ्याचरणात् । निस्सत्यता असमपाते विषमपात इत्यभिधानात् । निष्ठुरता धू- तापहृतस्य धनस्य कृते परस्परव्यापादनात् । क्रोध इति । द्यूतासक्तमना हि केन- चित् कृच्छ्रे पृष्टः कुप्यति । तथा परस्परफलहान वाचा खण्डनमाक्रोशन शस्त्र- खण्डनं च ।। ४४॥ लोभः परद्रव्येषु द्यूतहतेपु । कर्मणां सदा क्रियमाणानाम् । सत्समागम- विच्छित्तिः, तत्प्रेसंयुक्तस्य हि विद्यावृद्धानामनुपयोगात् । असद्भिः द्यूतकारिभिः ॥ अर्थनाशक्रिया केनचिन्निक्षिप्तस्याप्यर्थस्याहृतमिति नाशकारणम् । वैरानु- बन्धिता अहमनेन संरुद्धो बद्ध इति । निराशत्वं निराशता पुनरपि जेष्यतीति । साशता सप्रत्याशता जेप्यामीति ॥ ४६॥ १. 'धु' स. ग. पाठः २. 'स्तत्र सर्वमवाप्नु' क पाठः. ३. 'पर.' क. पाठः. ४. च्छ्रेण प्रकृष्ट कु' क.स इ. पाठः. ५. 'सयुक्त' क. ख. ग, पाठ,. ६. सकटस्थो व क. ७. 'रय जे. पाठः.. ख.इ.पाठ..

·२२० कामन्दकायनौति सारे (पञ्चदशः प्रतिक्षणं क्रोधहर्षी सन्तापश्च प्रतिक्षणम् । प्रतिक्षणं च संकेशः साक्षिप्रश्नः प्रतिक्षणम् ॥ १७॥ सानादिगात्रसंस्कारपरिभोगेप्वनादरः । अव्यायामोऽङ्गदौर्बल्यं शास्त्रार्थप्रत्युपेक्षणम् ॥ १८ ॥ गृहनं मूत्रश कृतोः क्षुत्पिपासोपपीडनम् । इत्यादीस्तन्त्रकुशला द्यूतदोषान् प्रचक्षते ॥ १९ ॥ पाण्डवो धर्मराजस्तु लोकपाल इवापरः । द्यूतेन ह्यसता दीव्यन् कलनाद्यपहारितः॥ ५० ॥ क्रोधो जीयमानस्य । हों जयत । सन्तापो हृतार्थस्य । संक्लेशः संरो- धादिः । साक्षिप्रश्नो विवादे साक्षिपृच्छा ॥ १७ ॥ सानादीति । आदिशब्दादभ्यहमर्दनाद्युपसंग्रहः । अगदौर्बल्यं भोजनये. लात्तिकमात् । यत् पूर्वमधीतं शास्त्र, तस्यानिरूपणम् ॥ ४८ ॥ गृहनं मूत्रशकृतोः वेगप्राप्तयोरनिस्सारणाद् विधारणम् । इत्यादीनि(ति)। आदिशब्दात् स्तेयापयादाद्युपसङ्ग्रहः ॥ १९ ॥ धर्मराजो युधिष्ठिर । द्यूतेनासता कैपटतनेत्यर्थः । तथाहि तस्य प्राप्त- राज्यस्य दुर्योधनो महीयसी विभूतिं दृष्ट्वा तदतिसन्धानोपायं चिन्तयन, मातुलेन शकुनिनाक्षहृदयविदा द्यूतं कॉरितस्तद्देश च यदृच्छया युधिष्ठिरमागच्छन्तं देवनायाहूतवान् । सोऽपि 'आहूतेन क्षत्रियेण द्यूताद् रणाच्च न निवर्तितव्यमिति विधानं मत्वानेन सह देवितुमारेभे । तयोश्चेदमध्यवसितं "यदि दुर्योधनेन जितं, तदा युधिष्ठिरेण राज्यं त्यक्त्वा द्वादश वर्षाणि वने स्थातव्यं, त्रयोदशे वर्षे अज्ञा- तचर्यया । अथ चेत् परिज्ञातं स्यात् , पुनादश वर्षाणि यने स्थातव्यम्" इति । ततोऽसौ शनिप्रयुक्तेन कपटद्यूतेन दुर्योधनेन जित इति ॥ ५० ॥ 1. क्षोभह' स. ग, पाठ २.'व' स. ग. पाठः ३. 'यूट' ८, पाठः, १.पाठ.. ५ 'म' ग. य. पाठ ६. 'मुर.च. पाठ. ४. 'माहित' ·सर्गः] त्रयोविशं प्रकरणम् । २२१. नलश्च राजा द्यूतेन हृते राज्ये महोदये । धर्मदारान् वने त्यक्त्वा परकर्मकरोऽभवत् ॥ ५१ ॥ तुल्यो भुवीन्द्रतुल्यस्य यस्य नास्ति धनुर्धरः । स रुक्मी रुक्मशैलाभो द्यूतदोषागतः क्षयम् ॥ ५२ ॥ राजा काशिकरूशानां दन्तवक्रोऽपि मन्दधीः। तीवाद् द्यूतकृताद् दोपाट् दन्तभङ्गमवाप्तवान् || ५३ ॥ द्यूतादनर्थसंरम्भो द्यूतात् स्नेहक्षयो महान् । पक्षाणां चापि महतां धूता दः प्रवर्तते ॥ ५४ ॥ , नलथ राजा द्यूतेन दृते राज्ये आत्रा जयसेनेन धर्मदारान् दमयन्ती वने त्यक्त्वा परकर्म करोऽभवद् ऋतुपर्णस्य राज्ञो देशमुपगम्य तत्सूपकारकर्म कृतवान् ॥ ५१ ॥ तुल्यो यस्य नास्ति धनुर्धरः, तस्य चतुर्मार्गेऽस्त्रनामे किंपुरुषेणाभिविनीया- नुज्ञातत्वात् ।। ५२॥ राजा काशिकरूशानामिति । काशयः करूशाश्च नाम जनपदौ । तत्र राजा दन्तवको नामासुरः स्वदुहितरं प्रद्युम्नमुताय दत्तवान् । सोऽपि यदुचक्रपरि- वृतस्तत्रागत्य तां परिणीतवान् । पारियात्रिकेषु कुतश्चित् प्रसङ्गाद् यथाधीतेन शिल्पेन तत्रतत्र तैः सह स्पर्धमानेषु (अपि महा! अहम)सहृदयविदित्युत्थाय साम्बो विष्णुपुत्रो दन्तवक्रेण सह देवितुमारेमे, बलभद्रोऽपि दन्तवक्रगृह्मण. रुक्मिणा ऋथकैशिकेन राज्ञा । ततो द्यूतकलहात् प्रकुपितेन वलभद्रेण स्तम्भमु- पाट्य हतो रुक्मी क्षयमगमत् । दन्तयनोऽपि मित्रार्थनोद्गच्छंस्तेनैव चिबुके स- माहतो दन्तमझमयाप ।। ५३ ॥ अनर्थसंरम्भः अस्माभिर्जितं, क्यमन्यायेन जिता इत्येवंरूपः । मेह- क्षयो जयपराजयवशात् । पक्षाणां महतां सङ्घातारीणाम् ॥ ५४॥ १. 'मारब्धवान' क. रा.इ.च. पाठः, ·२२२ कामन्दकीयनीतिसारे [पञ्चदशः इति केवलदोषं हि राजा द्यूतं विवर्जयेत् । समाहयं च मेधावी दर्पिणां विनिवारयेत् ॥ ५५॥ कालातिपातः कार्याणां धर्मार्थपरिपीडनम् । नित्याभ्यन्तरवर्तित्वात् साधुप्रकृतिकोपनम् ॥ ५६ ॥ रहस्यभेदस्तपक्षादकार्येपु प्रवर्तनम् । ईमिर्पस्तथा क्रोधो निरोधः साहसानि च ॥ ५७ ॥ इत्यादि च स्त्रीव्यसने यच्च पूर्व प्रकीर्तितम् । तस्मात् स्त्रीव्यसनं राजा राज्यकामः परित्यजेत् ॥ ५८ ॥ दर्पिणामिति वलदृप्तानां मल्लादीनाम् । समाहयं प्राणिद्यूतम् । सोऽपि भिन्नपक्षद्वैधेन कोप जनयति ॥ ५५॥ स्त्रीव्यसनदोपानाह - कालातिपात इत्यादि । तत्र कालातिपातो यथाका- लमकरणात् । धर्मपीडन धर्मस्थीयव्ययहारादर्शनाद् , अर्थपीडनम् अर्थाधिकाराद- र्शनम् । अभ्यन्तरगन्तर्गृह, तत्र कामानित्याबस्थितस्य दर्शनाभावादार्यप्रकृतीनां प्रकोपनम् ।। ५६ ॥ तत्पक्षात् स्त्रीपक्षात् । स्त्रीषु हि विश्वासे तत्पक्षोऽपि रहस्यविद् भवति । अकार्येषु नृत्तगीतादिषु । ईर्ष्यामर्ष ईर्ष्याकोपो दुःखहेतुः । क्रोधः स्त्रीभिः सुखासी- नस्य कृच्छ्रेण फेनचित् स्पृष्टस्य । तथा कामासक्तेन हि पथ्यकारिणोऽपि दारा अवरुध्यन्ते । साहसानि परदाराभिगमने प्राकारलङ्घनादीनि ।। ५७ ॥ इत्यादि चेति । आदिशब्दाद् अशौचलाघवप्रत्यवायाद्युपसड्महः । यच्च पूर्व प्रकीर्तितं द्यूतव्यसने । तथाहि कामुकोऽपि महान्तमर्थमसत्पात्रेषु विनियोजयन् क्षणान्नाशयति । तथा सत्यस्य च परित्याग. निर्धनस्य धनिकल्यापादनान्नैष्टु- यम् । प्रतिकामुकैः कलहा वाक्छस्त्रखण्डनम् । धनहीनस्य लोभः । इत्यादि यथा- सम्भवं योजनीयम् ।। ५८॥ 1.'ण रद, पाठ. २. 'मधकारिणोऽपि दारा न निरुध्यन्ते' ग. प. पाठा.

·सर्गः] योनिश प्रशारणम् । २२३ स्त्रीमुखालोकनतया व्यग्राणामल्पचेतसाम् । ईहितानीह गञ्छन्ति यौवनेन सह क्षयम् ॥ ५९ ॥ वमनं विहलत्वं च संज्ञानाशो विवस्त्रता। बहबद्धमलापित्वमकस्मोट व्यसनं मुहुः ॥ ६ ॥ प्राणग्लानिः सुहन्नाशः प्रज्ञाश्रुतमतिभ्रमः। सहिर्वियोगोऽसहिश्व संयोगोऽनर्थ्यसङ्गमः ॥ ६१ ॥ स्खलनं वेपथुरतन्द्री नितान्तं स्त्रीनिपेवणम् । इत्यादि पानव्यसनमत्यन्तं सद्विगर्हितम् ॥ ६२ ।। श्रुतशीलबलोपेताः पानदोषेण भूयसा । क्षयमक्षीणनामानो जग्मुरन्धकवृष्णयः ।। ६३ ॥ - अल्पचेतसाम् अल्पसत्त्यानाम् ईहितानि चेष्टितानि यौवनेन सह क्षीयन्ते उत्तरकाल चेष्टासम्भवात् ।। ५९ ॥ पानदोपानाह-वमनमित्याटि । विहरत्व परवशदेहता । सज्ञानाशी निश्चेष्टता । अवद्धम् असम्बद्धम् । अवस्माद् व्यसन मुहु उन्मत्तस्येव गानन्- चादिकरणम् ॥६०॥ प्राणग्लानिः मुरया जर्जरीकरणात् । सुहन्नाश अननुरागादाचार्यमित्र- त्याग । ऊहापोहासामर्थ्यात् प्रज्ञाविश्रम , पूर्वाधीतशास्त्रानभ्यासात् श्रुतविश्रम । भयस्खलितेषु सविधानस्य मत्तिविभ्रम । असद्वि शौण्डिकादिमि । अनर्थ्य पानशोण्डादिजन ॥ ६१॥ स्खलनं समेऽपि पथि । तन्द्री अकालेऽपि निद्रा । नितान्तमत्यर्थम् । इत्यादीति । आदिशब्दादशौचकलहप्रमादायुपसङ्ग्रह ॥ १२ ॥ भूयसेति युक्त्या पार्नमव्यसनमिति दर्शयति । अक्षीणनामान अति- प्रतीता । अन्धकवृष्णयो यादया ।। ६३ ।। १ 'स्माद्धस' मूलयोदोष पाट दो मूल्वाशेषु पाठ , 'भूषा दो' क पाठ ५ मिक्शा' क इ पाठ ६ भव्य' ह पाट २ ३ 'यस ग, पाठ ·कामन्दकीयनीतिसारे [पञ्चदशः योगीश्वरस्तु भगवान् भार्गवो भूगुतुल्यधीः । शुक्रः पानमदात् तीवाद् बुमुजे शिष्यमौरसम् ॥६॥ पानाक्षिप्तो हि पुरुपो यत्रयत्र प्रवर्तते । यात्यसंव्यवहारित्वं तत्रतत्राप्रवर्तनात् ॥ १५॥ काम स्त्रियो निपेवेत पानं वा साधु मात्रया । न द्यूतमृगये विहानत्यन्तव्यसने हि ते ॥ ६६ ।। तदपनयविधिज्ञैःश्रेयसां विनकारि व्यसनमिदमुदारं सप्तघेहोपदिष्टम् । जनयति हि निषङ्गादेकधैवाशु नाशं किमु न भवति हन्ता यौगपद्योदयेन ॥ ६७ ॥ पटयति परिमोगग्राहितामिन्द्रियाणां श्रुतमपि विनिहन्ति श्रेष्ठतां प्रष्ठतां च। वात् ॥६५॥ भार्गवो भृगोरपत्यम् । वुभुजे शिप्यमौरसं कचाख्यम् ।।६४ ॥ अपवर्तनात् सव्यवहारस्येत्यर्थात्, पाने कस्यचिदपि संव्यवहाराभा- काममित्यभ्युपगमे । असन्तव्यसने इति । स्त्रीपानयोः शरीरस्थित्यर्थ मात्रया युक्तं सेवन, तयोस्तु मात्रयापि न युक्त फलाभावात् , तद्गुणानां चान्य- थापि सिद्धेः ॥६॥ उक्तार्थमुपसंहरन्नाह -तदित्यादि । तच्छन्दस्तस्मादर्थे । यस्मादेते दोषा- स्तस्मात् । अपनयविधिज्ञैर्व्यसनमिदमुदारमुपदिष्टमिति सम्बन्धः । सप्तव्यसनवर्ग- स्थापनयहेतुत्वात् तद्विधिरित्युक्तम् । उदारं महत् । एफधा एकप्रकारः । हन्तेति वर्गशब्दाध्याहारात् पुलिङ्गता ॥ ६७ ॥ 10 १. 'न्त म्य' मूलकोशेषु पाठः, २. 'मप्याशु' क, पार ·२२५ सर्गः] प्रयोविशं प्रकरणम् । चलयति हि विभूति भूयसीमप्यनीचे- रपि विवुधमतीनां सप्तकोऽयं दुरन्तः ॥ ६८ ॥ अरिंगणा नियतं व्यसने स्थितान् परिभवन्ति भवन्ति च दुश्छिदः। अपगतव्यसनास्तु बुधा रिपून परिभवन्ति भवन्ति च दुश्छिदः ॥ ६९ ॥ (इति सप्तव्यसनवर्गो नाम त्रयोविंश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसार राजोपदेशे सप्तव्यसनवर्गो नाम पञ्चदशः सर्गः। पटयति पटुं करोति । परिभुज्यत इति परिभोगो विषयः । श्रेष्ठतां प्रश. स्यताम् । प्रष्ठता नेतृत्वम् । अनीचै?तमित्यर्थ. । दुरन्तो दुप्पाकः ॥ ६८ ॥ दुग्छिदो व्यसनंग्रस्तानाम् । दुश्छिदो रिपूणाम् ॥ ६९ ॥ (इति सप्तव्यसन वो नाम प्रयोविश प्रकरणम् ) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपञ्चिकाया जयमङ्गलाया सप्तव्यसनवर्गो नाम पञ्चदशः सर्गः। १. 'नस्थानाम् ' ड.च, पाठ .

·अथ पोडशः सर्गः। * २४ यानाभियोक्तृप्रदर्शनप्रकरणम् * नानाप्रकारैर्व्यसनैर्वियुक्त शक्तित्रयेणाप्रतिमेन युक्तः। परं दुरन्तव्यसनोपपन्न यायान्नरेन्द्रो विजयाभिकासी ॥१॥ प्रायेण सन्तो व्यसने रिपूणां यातव्यमित्येवमुपादिशन्ति ! तप पक्षो व्यसनं हानित्यं क्षमस्तु सन्नभ्युदितो हि यायात् ॥ २ ॥ . एव यथोक्तव्यसनविनिर्मुक्त पर व्यसनिन कथ यायाद् अभियुञ्जीत येत्यस्मिन् सर्गे यानशेषभूतमभियाम्यता यात्राभियोक्तप्रदर्शनमुच्यते । श(क्या' क्त्या)दीनामानुकूल्येन यात्राया , स्वव्यापारितया अभियोक्तु । तत्र त्रिचत्वारिंशता श्लोर्यात्रा प्रदर्श्यते-नानेत्यादि । शक्तिग्रहणमुपलक्षणार्थ, शक्तिदेशका- लादिना युक्त इत्यर्थ । अप्रतिमेन परस्मादुत्कृष्टेन, यदा पैरोऽपि शक्त्यादि युक्त स्यात् ॥ १॥ मतान्तरमाह -मायणेत्यादि । सन्त आचार्या । तत्रैप कौटि. त्यस्य । अनित्य कादाचित्कम् । स्वय क्षम एव यायाद् व्यसनिनमव्यसनिन वा । क पुन क्षम इत्याह -- अभ्युदित इति, शक्तिदेशकालाभ्युचित , तस्येव हि पर हन्तु क्षमत्वात् ॥२॥ पक्ष 'प' क पाठ २ ह निव पाट ३ 'भिप्रयास्यता या याच पाठ पतृद ,च पाट 'ना सध्यानामा क ख ग, घ पाठ स्वव्यापारो यानाम ग प पाठ ७ दियु' च पार है 'परोऽशक स पाठ ६. 'साध्याया .

·२२७ [पोडशः सर्गः] चतुर्विशं प्रकरणम् । यदा क्षमस्तु प्रसभं निहन्तुं पराक्रमादूर्जितमप्यमित्रम् । तदापि यायादेहितानि* कर्तु परस्य वा पीडनकर्शनानिः ॥३॥ सम्पन्नसस्यं विषयं परस्य यायात् प्रमृद्गन् विजयाय राजा । सस्योपघातेन परस्य वृत्ते- इछेदैः स्वसैन्योपचयश्च साधु ॥ ४॥ विशुद्धपृष्ठः पुरतो विचिन्वन् भयप्रदेशान् परकर्मवेदी। स्ववीवधासारविशुद्धमार्गों विशेद धरित्री द्विपतोऽप्रमत्तः ॥ ५ ॥ तदेव स्फुटयन्नाह - यदेत्यादि । निहन्तुम् उच्छेत्तुम् । ऊर्जितम् अभ्यु- चितमपीति । स हि नानात्मनो (1) मित्राणिच शक्त्यादिभिः परिच्छेद्य याया- दिति । अगत्या कठनपीडनान्यपि विहितानि कर्तुं यदा क्षमः, तदापि यायात् । तथाचोक्तं "प्रायशश्चाचार्या. परव्यसने यातव्यमित्युपदिशन्ति । म्वशक्त्युपचये यातव्यम् , अनैकान्तिकत्वाद् व्यसनानाम् इति कौटिल्यः । यदा वा प्रयाता कर्श- यितुमुच्छेत्तुं वा शक्नुयादमित्रं तदा यायादि" (कौटि. अर्थ.९.१.१३६.)ति ॥३॥ ममृद्गन् विलुम्पन् , विषयमिति सम्बन्धः ॥ ४ ॥ विशुद्धपृष्ठः कृतपश्चात्प्रतिविधान इत्यर्थः । भयप्रदेशानं दुर्गान् श- नयमानभयहेतून् । परफर्म अवस्कन्दनादिकम् । स्वकीययो/वधासारयोविशुद्धो मार्गो यस्य ॥५॥ २ 'त् स्वहि' रा ग पाठः. ३. 'दश्च सैन्याप' क. पाठ'. ४. 'धु.' क. पाट. ५. 'अत्यगात् दर्शनविधानानान्यपि वर्तु' क. स. ड च. पाठः... ७. 'न् श' ह च पाठ * विहितानि' इति, वर्शनपीदनानि' इति च व्यारयातुपाठ. स्यात् . +'प्रायशधे- त्याचाया.' इति मुद्रितौटिलीयार्थशास्त्रपाठ . १. "भियास ग. पाठ. 'नःभि'इ.च. पाठ.

·२२० कामन्दकीयनीतिसारे पोडश तस्माद् यतो भूरिजलस्तु पन्था यतोऽन्नपानोपचयोऽविशङ्कः। ततो हि यायाजनयन प्रताप शनैःशनैर्विश्रमयन् वलानि ॥ १३ ॥ अभ्युन्नतानामणुरप्युदार पश्चात्प्रकोप जनयेदरीणाम् । तं चाप्रमत्तः प्रसमीक्ष्य याया- न्न नाशयेद् दृष्टमदृष्टहेतोः ॥ १४ ॥ पश्चात्त्रकोपः पुरतः फलं च पश्चात्मकोपस्तु तयोर्गरीयान् । रन्धं हि तद् विप्रकृता महत्त्वं नयन्ति तस्मात् प्रविधाय यायात् ॥ १५ ॥ यतो भूरिजल इति । यत्र देशे ग्रीष्मे प्रभूतजरो मार्ग. । पान जलाद- न्यत् । अविशङ्क सामन्ताटविकादिप्रतिभयाभावात् । तत इति तेन प्रदेशेन । प्रताप जनयन् देशविलोपादिना विश्रमयन् बलानीति ॥ १३ ॥ विशुद्धपृष्ठ इत्यस्य प्रदर्शनार्थमाह -- अभ्युनतानामित्यादि । अभ्यु- चिताना विजिगीषूणा पश्चात्कोप जनयेत् । अणुरपि अरीणा मध्ये स्वल्पोऽपि शत्रु । उदार महान्तम् । त चेति प्रकोपम् । अदृष्टहेतो यानसाध्यस्यार्थस्य कृते ॥१४॥ पश्चात्मकोपोऽल्प । पुरत फल च महत् । रन्ध्र हि तदिति । यम्मात् फोपमल्पमपि विप्रकृता शनयो महत्त्व नयन्ति, तस्मात् प्रविधाय प्रतिकृत्य ॥ १५॥ १ " भिक पाठ २ स्व च क पाट ३ 'श्र पार ४ 'तरच पाठ ·सर्ग] चतुर्विंश प्रकरणम् । " पुरश्च पश्चाच्च यदा समर्थ- स्तदाभियायान्महते फलाय। पुरः प्रसर्पन्नविशुद्धपृष्ठः प्राप्नोति तीन खलु पाणिभेदम् ॥ १६ ॥ यास्यन् पुरो रक्ष्यमनेकवर्ग- मनेकमुख्यं च बलं विदध्यात् । अनेकमुख्यस्य हि नैकमत्य- मनेकमुख्यं द्विपतामभेद्यम् ॥ १७ ॥ अवश्ययातव्यतयोद्यतः सन् पश्चात्प्रकोपाहितयानशङ्कः। सेनापति वाप्यथवा कुमार बलैकदेशेन पुरो निदध्यात् ॥ १८ ॥ आभ्यन्तराद् बाह्यकृताच कोपा- दाभ्यन्तरस्त्वेव तयोर्गरीयान् । पुरथ पश्चाचेति । यदा समर्थ पुरस्तादनल्प फल साधयितु पश्चाच्च कोपम् । पाणिभेद पृष्ठविनाशम् ॥ १६ ॥ यस्मान्मा भूत् पाणिभेद इति, तस्मात् पृष्ठरिक्ष बल निदध्यादित्याह -- यास्यनित्यादि । पुरो रक्ष्य स्थानीयारक्षम् | शतको द्विशतको वा वर्ग, सोऽनेको यस्य । अनेकमुख्यम् अनेकवर्गस्वामि ॥ १७ ॥ यदा तु स्वय जातशङ्क, तदा द्वौ प्रेपयेद् इत्याह-पश्चात्प्रकोपाहि तयानशङ्कः किं यायामह नेति । कुमार युवराजम् । बलैकदेशेन तृतीयेन चतु र्थेन वाशेन । पुरो निदध्यात् पुरस्ताद यातु नियोजयेत् । स्वय तु पश्चात् तिष्ठे- दित्यर्थोक्तम् ॥ १८ ॥ - . १ 'अ'का पाठ २ 'द' क पाट फस पाठ ५ 'तू नातु' ग प पाठ ३. 'ल्पक फक, स पाठ ४ शाक्षयं च .

·कामन्दकीपनीतिसारे शिडशः आदाय गच्छेदयाहि प्रचारान् बाह्यांश्च कृत्वा विहितार्थकल्यान् ॥ १९ ॥ पुरोहितामात्यकुमारकुल्याः सेनाभिगोतार इमे प्रधानाः। एपां हि सन्तोऽन्यतमप्रकोप- मन्तःप्रकोपं समुपादिशन्ति ॥२०॥ राष्ट्रन्तिपालाटविकौनतानां बाह्यमकोपोऽन्यतमप्रकोपः । उत्पाद्यमानं निपुणे प्रचार- स्तं सैत्रिभिः सम्यगुपादीत ॥ २१ ।। सामादिभिः संशमयेत् प्रकोप परस्परावग्रहभेदनैश्च। कोपश्च बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविध इत्याह--आभ्यन्तरादित्यादि । ओ- भ्यन्तरों गरीयान् बहिर्भवात् । आदाय सामादिभिः प्रसाध्य । अहिःप्रचारान् आभ्यन्तरान् कुपितान् । विहितार्थक प्रतिविधानत्वानिर्दोपान् ॥ १९॥ अमात्यो मन्त्री । कुल्यो विजिगीपू राज्याहः । सेनाभिगोप्ता सेनापतिः । एपा स्कन्धावारान्तर्वतित्वात् तत्प्रकोपमन्त प्रकोपम् ॥ २०॥ राष्ट्रपाली राष्ट्रमुख्यः । अन्तपालो विषयान्तरक्षाधिकृतः । आटविकाः वने- चराः राजसधर्माण. । आनता दण्डोपनताः । एषां बहिर्वतित्वात् तत्प्रकोपो वाय- । तमिति याद्यमाभ्यन्तरं वा । सत्रिभिः सञ्चारविशेषैः । सम्यगुपाददीत प्रसाधयेत् ॥ २१॥ , । . 1. पानकपाठ २. 'पादन्त' रा.ग पाट'. ३. 'ज्या मूलदोशपाठ , ४. 'कान्सजानो मूलपोदोषु पाठ ५. ' शत. ग. पाठ.. ६. 'तन्मग्नि' क. पाठ:. 'मन्निभि' ग. घ. पाठ.. ८, १. 'व, रा. ग. प. पाठः. १०. 'रोहिग' ह.च. ११. 'तदितरद् या र, च पाट.. पाठ.

·सर्गः चतुर्निशं प्रकरणम् । २३३ तथा च धीरः शमयेद्विकारं यथा भजेरन्न परान् प्रतप्ताः ॥ २२ ॥ मनुष्ययुग्यापचयः क्षयो हि हिरण्यधान्यापचयो व्ययस्तु । तस्मादिमां नैव विदग्धबुद्धिः क्षयव्ययायासकरीमुपेयात् ॥ २३ ॥ अवश्यनिप्पत्तिमहाफलाट्या- मदीर्घसूत्रां परिणामकल्याम् । कामं व्ययायासकरीमुपेया- न्न त्वेव जातु क्षयदोपयुक्ताम् ॥ २४ ॥ कथमित्याह -- सामादिभिरित्यादि । वाह्यमाभ्यन्तरं चै कोपं सामादिभिः प्रशमयेत् । परस्परावग्रहभेदनैश्च वाहानैव बाद्यान् आभ्यन्तरेण चाभ्यन्तरानन्यो- न्येनावग्राहयेत् । अन्योन्यस्माच भेदयेदित्यर्थ । प्रतप्ता इति । नात्यर्थमुपताप्य कोपं शमयेत् । अन्यथा प्रतप्ता परीन् गच्छेयु ॥२२॥ क्षयव्ययापेक्षया यात्रा दर्शयितुमाह --मनुप्येत्यादि । मनुष्य क्षुद्री मु- ख्यश्च । युग्यं वाहनम् । हिरण्यं सुवर्णादि । तस्मादिमा यात्रामित्यर्थात् , क्षयव्य- यायासकरी नोपेयात् ॥ २३॥ तत्र क्षयव्ययाभ्यां बहुगुणविशिष्टो लाभ स्वल्पश्चायास , तानुपेयादेव, यदाह --अवश्येत्यादि । अवश्यम्भाविभिर्महद्भिश्च फलैः स्फीतां क्षयन्ययकरीमपि । अदीर्घसूत्रां यानमात्रसाध्यफलाम् । तर हि म्वल्प आयासः । परिणामे कल्या निराबाधामुपेयात् । काम व्ययायासकरीमिति । एका क्षयकरी यात्रा । द्वितीयां व्ययकरी । तृतीया चोभयकरी । तंत्रोभयकरी यथाक्तामुपेयादेव । शेपयोर्महाफल तादियोगेऽपि व्ययकरोमुरेयाद् ; नेतरा, व्ययात् क्षयन्य गरोयत्वात् ॥ २४ ॥ ''क पाठ.. २. 'या' पाठ' ३. 'गाभ्य' 7 स ग घ पाठ. ४ 'पर' क. रा. ग. घ. पाठः, ५ 'वल्स' डच. पाट...६. 'चारामु' क. रा. पाठ.. ७ 'या चौक, .. 'वा' इ.चा पाठ.. ख.ग.प. पाठ:.

·१३४ कामन्दकीयनीतिसारे [पोशः वस्तुप्वशक्येषु समुद्यमश्च शक्येषु चाकालसमुद्यमश्च । शक्येषु मोहादसमुद्यमश्च त्रिधैव कार्यव्यसनं वदन्ति ॥ २५.। कामोऽक्षमा दक्षिणतानुकम्पा ह्रीः साध्वसं क्रौर्यमनार्यता च । दम्भोऽभिमानोऽथ च धार्मिकत्वं दैन्यं स्वयूयस्य विमाननं च ॥ २६ ॥ द्रोहो भयं शश्वदुपेक्षणं च शीतोष्णवस्वसहिष्णुता च । एतानि काले समुपाहितानि कुर्वन्त्यवश्यं खलु सिद्धिविनम् ॥ २७ ॥ पुरस्ताच लाभेप्सुना कार्यव्यसनादयो लाभविनाः परिहर्तव्या इति तदर्श- नार्थमाह -- वस्तुवित्यादि ॥२५॥ कामो मृगयादिवासक्तिः । अक्षमा परगुणेषु । दक्षिणता सानुकोशता । अनुकम्पा दोनोऽयमिति । साध्वसम् अतर्किताद् भयम् । क्रौर्य दौरात्म्यम् । अनार्यता साधुत्वानपेक्षणम् । दम्भो बिसवादकत्वम् । अभिमानः अभ्युन्नतमन- स्कता । धार्मिकत्वं परलोकापेक्षणम् । दैन्यम् अल्पसन्तुष्टता । स्वयूथस्य स्वप- क्षस्य ॥२६॥ द्रोहः प्रतिकूलाचरणम् । भय स्वतो मरुता । उपेक्षणं हस्तगतावारणम् । एतानि काल इति । लाभकाल विहितानि ॥२७॥ १. 'क्येवकार्येषु सस. ग पाठ २. 'ति' स ग पाटः. ३. 'न्यका क. पाठः.. 'द' प.प पाठः, ५. 'न्त दाता' इ. च, पाठ... ति' क. स. ग. प. पाठ:. ५. 'यु' क. स. प. प. पाठ.. .. 'ये भी' ग, घ, पाट. १. 'रेभिहि' ६.च. पाठः

·सर्गः]
२२५
चतुर्विंश प्रकरणम् ।
निजोऽथ मैत्रश्च समाश्रितश्च
सम्बन्धजः कार्यसमुद्भवश्व ।
भृत्यो गृहीतो विविधोपचारः
पक्षं बुधाः सप्तविधं वदन्ति ॥ २८ ॥
सदानुसृत्या गुणकीर्तनेन
निन्दासहत्वेन चै रन्ध्रगुप्त्या ।
तदर्थशौचोद्यमसङ्कथाभिः
पक्षोऽनुरागीति स वेदितव्यः॥ २९ ॥
कुलीनमार्य श्रुतवहिनीत-
मलोलुपं सत्यमहार्यमन्यैः।
कृतज्ञतोर्जामतिसत्त्वयुक्तं
सदृत्तपक्षं खलु तं च विद्यात् ।। ३० ॥
यियासुश्च विजिगीपु. पक्षपान् गुणवानुत्पन्नौरुषोऽनुकूलदेवश्च यायादिति
दर्शयितुमाह --निज इत्यादि । निजो मोल । मत्रो मित्रमम्बन्धी । समाश्रितः
आत्मरक्षाद्यर्थम् । सम्बन्धन कन्यादानादिना कृन । कार्यममुद्भव सामवायिक ।
भृत्यः भृतिप्रतिरद्धः । गृहीनो विधिधैमराभूत ॥ २८ ॥
एपु सप्त योऽनुरागी सरवृत्तश्च, राभ्यामर यायादित्यनयो म्वरूपमाह-
सदेत्यादि । अनुसृत्या अनुगमनन । विजिगीपुतान्यनिन्दा, तम्या सहि-
णुवैन । रन्ध्रगुप्त्या विजिगीपुर्दाप नन्छादर्नेन । तदर्थशांचौद्यमसङ्कथाभिरिति
वेजिगीप्यर्थेषु शौचमुद्यम सहसा च ॥ २९ ॥
अलोलुपम् अन्धम् ! अहार्यम् अप्रतार्यम् । ऊर्जा बलम् । मतिः प्रति.
भो । सवृत्तपक्षगिति । सवृत्त पत्र रियादिति सम्बन्ध ॥ ३० ॥

·घोडशः क कामन्दकोयनातिसारे उद्योगमेधाधृतिसत्त्वसत्य- त्यागानुरागस्थितिगौरवाणि। जितेन्द्रियवं प्रसहिष्णुता हीः प्रागल्भ्यमित्यात्मगुणप्रवेकः ॥ ३१ ॥ मन्त्रस्य शक्ति सुनयप्रचारं स्वकोशदण्डौ प्रभुशक्तिमाहुः । उत्साहशक्ति बलवंद्विचेष्टा त्रिशक्तियुक्तो भवतीह जता ॥ ३२ ॥ शैघ्यू सुवाक्ष्य व्यसनेप्वदैन्य- मुत्साहसम्पत्स्वतिधीरता च । उद्योगः उद्यम । मेधौ बुद्ध्युपर मोर्था । ति अनुद्विमता । अनु- राग विजिगीषो प्रकृतीना च 1 स्थितिय॑वस्था । गौरव विद्यावृद्धेषु । प्रसहि- प्णुता च शीतादीनाम् । आत्मगुणप्रवेफ इति । आत्मगुणानामय प्रधानो गुणः । तेनायगुणाभावेऽयभियाम्पना तबादर फार्य ॥ २१ ॥ मुनयप्रचारः सन्ध्यादाना सामादीना च यथावत्यापनम् । तच ज्ञान- बगद् भवताति कार्यद्वारेण मन्त्रशत्तिरत्रोक्ता । कोटिलीये तु म्फुटमेवोक्त 'ज्ञान- घर मन्त्रशक्तिरि" (काटि अर्थ ६ २९७ ति । म्यकोशदण्डाविति । वसम्पदु- पेती फोशदण्डी प्रभुशक्ति , तयोरेय प्र गतिनिप्पादने सामर्थ्यात् । तथाचाह योगदण्डेयर प्रभुशक्तिरनिविलयद्विचष्टा वरवीं विक्रमचेष्टाम् । तथाचाह 'विक्रमबलमुत्साहाकि' इति । त्रिशक्तियुक्तो जेता । अन्यथा ज्ञानविकोऽप्रमा यो निरत्साह कथ शत्रु जयेत ॥ ३२॥ . 'मु मूठ पर ३ वायुयात्रि के पर ३ धापन निवघरय गत्वान् च पाठ ४ गवत्र पर ५ यवमवच पार ६ 'भुन्वनि' ग घ. फग चपाठ है ·सर्गः] चतुर्विशं प्रकरणम् । औत्पादिकी शास्त्रसमुद्भवा च सांसगिकी धीः परिणामिनी च ॥३३॥ उत्साहसत्त्वाध्यवसायचेष्टा- दाढ्य च कर्मस्विह पौल्पं च । अरोगता कर्मफलोपपत्ति- देवानुकूल्यं च निराधिता च ॥ ३४ ॥ पक्षादिनानेन गृहीतकोशः पक्षादिहीनं रिपुमभ्युपेयात् । उत्साहज्ञानयोर्भेदानाह-शैध्यमित्यादि । व्यसनेष्वदैवं परकृतेप्वभि- योगादिपु व्यसनेषु सामर्पता । अतिथीरता अतिशौर्यम् । पुनरुत्साहगुणाख्यानम- मियाने उत्साहः प्रधानमिति दर्शनार्थम् । औपादिकी उत्पत्तिप्रतिबद्धा । सा चाप्टामा तत्त्वतो गवति । शास्त्रसमुद्भवा सम्यग्विज्ञातशास्त्रतत्त्वस्य तदनु- स्यूता । सासर्गिकी आहार्यबुद्धि, ज्ञानवृद्धमसर्गादागता । परिणामिनी या त- दात्वे नोत्पद्यते, किन्तु पश्चाद वुद्धे * स्वय विमृशतो भवति । एताश्चतस्रो बुद्धयः सदा मन्त्रशक्ती व्याप्रियते ॥ ३३ ॥ उत्साहः शौर्यादिगुगयुक्त । सत्त्वं व्यमनेऽभ्युदये च यदविकारकम् । अध्यवसायः इदं साधयानीने महार्थेनु चनोट ति । स च सत्चपरिणामः । स- त्वहीनस्य च तथाविधार्थसाधनाध्यवसायाभावात् । चेष्टा कायिको व्यापारः । दाढ्य स्थैर्यम् । एतत् पञ्चविधं चित्तकाय गरित्सन्दरूपं पौरुष पुरुषर्म । अरोगता निधिकता । कर्मफलोपपतिः यद्यत् कारभते तस्यतन्याप्रतिहता फलनि- प्पतिः। आधिः प्रियवियोगादिज दु खम् । एतत्रितयात्मकं दैवानुकूल्यमिति ॥३४॥ १. 'वव्यय क पा. २. 'स्वातिपी' ग पा. ३. 'त्पत्तिको ड. पाटः, 'पातिकी' ग. घ. पाठः, ४. 'स्पातप्रतिराम्भनरी' ग. घ. पा::: ५ 'तद्वतो बुद्धिमतो ग क. स. पाठः,, 'शा. श्तो भ' ग. घ. पाठः. ६. 'योगादा' र पाठः, ७. 'मी'च. पाट. ८. 'ने चाभ्यु' दृ. पाट:. ९. 'धिता' क.ख पा:. *(१) 'युद्धः' इत्यस्य स्थाने 'यद्वै.' इति वा 'बुद्धि.' इति वा पारम् ।

·कामन्दकीयनीतिसारे पोदशः इति प्रसर्पन नियतं समुद्र- प्रक्षालितां तां लभते धरित्रीम् ॥ ३५ ॥ कालो गजानां सजलाभ्रजालो यातुं तदन्यश्व तुरङ्गमाणाम् । नात्यर्थवोणतुषारयुक्तः सम्पन्नसस्यस्त्विति कालसम्पत् ॥ ३६ ॥ रात्राबुलूको विनिहन्ति काकान् काकोऽप्युलूकान् रजनीव्यपाये । इति स्म कालं समुदीक्ष्य यायात् काले फलन्तीह समीहितानि ॥ ३७ ॥ श्वा नक्रमाकर्षति कूलसंस्थं श्वानं च नक्रः सलिलाभ्युपेतम् । व्यायच्छमानो ध्रुवमभ्युपैति देशस्थितः कर्मफलोपभोगम् ॥ ३८ ॥ -- पक्षादिनेति । अनुरागी सद्बत्तश्च पक्ष , गुणप्रवेस , शक्तित्रयं, पौरुष दैवानुलोम्य च । एतैर्युक्तो यायात् । गृहीतरीश इति । वक्ष्यमाणदानकल्पना कोशग्रहणम् ॥ ३५ ॥ कालदेशाधपेक्षया यात्रा दर्शयितुमाह - फाल इत्यादि । तदन्य. वर्षा कालादन्यो हेमन्तो ग्रीष्मश्च । यदा तु शीतोष्णवाणा साम्य, तदा कालसम्पदि स्याह--नात्यर्धेत्यादि ।। ३६ ॥ कालदेशवशाद बलापन दृश्यत एवेत्याह- रानावित्यादि । ३७ ।। व्यापच्छमानश्चेष्टमान । देशस्थित स्वसैन्यन्यायामयोग्यशस्थित. । "पि' ब ग पाठ ·सर्गः] २३९ चतुविश प्रकरणम् । समं तुरङ्गैविपमं च नागै- स्तथा जलाढ्यं समहीधरं च । नावा(धि दि)तः पत्तिबलानुयातै- यथावलं च प्रसमीक्ष्य मिश्रम् ॥ ३९ ॥ मरुप्रगाढं पेततीह तोये ग्रीमे त्वेनूपोदककक्षदुर्गम्। मिश्रं च संवीक्ष्य यथासुखं , गच्छेन्नरेन्द्रो विजयाय देशम् ॥ ४० ॥ न चातितोयं न च तोयहीन युक्तं च सम्यग्यवसेन्धनेन । उपेत्य मार्ग बहुतज्ज्ञयुक्तं सुखं प्रयाण रिपुमभ्युपेयात् ॥४१॥ तदेव दर्शयन्नाह-सममित्यादि, देश गच्छेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध । विषम निनोन्नतम् । नावा(वृतमिदित इति । अद्भिर्वृत नौकटफेनैव यायात् । पचिबलानुयातै तुरङ्गनागनौकटकै । यथावल च प्रसमीक्ष्येति । समविषममिश्र देश तुर नांगैश्च गच्छेद्, जलावृत्त नागैनौकटकेन वा ॥ ३९ ॥ महगादमिति । पतति तोये, वर्षालु गच्छेदित्यर्थ । अनूपोदककक्षदुर्ग- मिति । अनूपदेशमुदकयुक्त ग्रीष्मे गच्छेत् । मिन च सवीक्ष्य यथासुखमिति । साधारणदेश साधारणे काले गच्छेत् ।। ४०॥ न चातितोयं न च तोयहीनमिति । कालसामान्येन सर्वसैन्यस्याय मार्गोपदेश । प्राक् तु *प्रोप्मात् (१) प्रेक्षाकारिणामेव मार्ग उक्त भीष्मे प्रभूता- ३ 'प्रभूतोदकवरमदु' क.ग पाठ 'तो य क पाठ २ 'प्रततानकाले प्री' ग पाठ ४ ह' क.ग पाठ ५ 'खप्रयाणा स ग पाठ • 'प्रीष्मापेशाकारिणामव' इति पश्य भाति ।

·२१० कामन्दसीय नीतिसारे [पोडशः स्ववीवधासारमुपेततोयं विश्वासिताकान्तजनं विशुद्धम् । तन्मात्रमेव द्विपतामुपेयाद् यस्मान्न कुर्यादपयानमार्तः ॥ ४२ ॥ ये दूरयानां सहसा विशन्ति मूढा रिपूणामविचार्य भूमिम् । तेयान्ति तेपामचिरेण खड्ग धारापरिष्वङ्मयत्नसाध्यम् ॥ १३ ॥ मार्गे च दुर्गोपनिविष्टसैन्यो विधाय रक्षा विधिवद विधिज्ञः। सन्नद्धपार्थस्थितवीरयोधः सेवेत साध्वी निशि योगनिद्राम् ।। ४४ ॥ म्बुग्नेन यायादि' (श्लो. ७)ति । बहुतज्जयुक्त बहुभिर्मार्गहरानान्तम् । प्रायेण सुख- हेतुत्वात् सुख स्थाणुकण्टकश्ववाद्यभाशत् ॥ ४१ ॥ शत्रुदेश च गच्छन् दूर यायादित्याह - स्ववीवधासारमिति । यस्मिन् मार्गे स्वकीयौ धीवधासारो गर्तेते । पर्याप्तजलम् । विश्वासिता आक्रान्ताश्च जनाः यस्मिन् तन्मात्रमेव शदेशं विमुद्धत्याद् यायाद्, अन्यथा विच्छिन्नवीव- घासारत्वात् तोयबैकल्यादविश्वासितैरनाकान्तैश्च जनै समन्ततो व्याकुलीक्रियमाण- त्वादातः प्रतिनिवर्तेत, पराभिघात स्यात् ॥ ४२ ॥ यदाह-ये दूरयाँगामिति, निशुसार देशाम्यधियां भूमिम् । अविचार्य धीवघासारादिकम् । अयनसाध्यम् अमृमिष्ठत्वात् ॥ ४३ ॥ इदानी स्वव्यापारगाभियोक्ता प्रदीते पोडशमि श्लोके । तत्र रात्रिगतं पा.. प्रमि' इ.स.पा. . 'मान' ग.पा. ३. 'ध्या.' क.पाठ.. ४. 'मा- ·] सर्ग] राशि प्रकरणम् । २११ भ्रमत्तुरङ्गद्विरदेन्द्रहेषा- घण्टास्वनापूरितकर्णरन्धः। तदन्तरा तु प्रतिवोधवी के जाप्रतीत्याहित आद्रियेत ॥ ४५ ॥ ततः प्रबुद्धः शुचिरिष्टदेवः श्रीमद्विभूपोज्यलितः प्रहृष्टः । सेव्येत मन्त्रिप्रवरैर्यथावत् पुरोहितामात्यसुहद्गणैश्च ॥ ४६॥ कर्तव्यतां तैः सह सम्प्रचार्य यानं समारुह्य विचित्रयानः। कुलोद्गतः शखिभिरात्मकरपै- वहिनिरीयात् परिवारितः सन् ॥ १७ ॥ - मार्ग इत्यादि । दुर्गोपनिविष्टसेन्य दुर्गमाश्रित्य समागसि- तस्कन्धावार । विधाय रक्षा बहिरन्तश्च । स्कन्धावारस्य विधिन । सन्नद्धा पार्श्व- स्थिता वीरा योधा यस्य । एवत्र वृतरक्षम्य निद्रा सा ची भवति । योगनिद्रा सेवेत मायानिद्रया सुप्यात् , यथा तुरहहेपादिस्वममपि श्रुत्वा प्रतिबुध्येत ॥ ४४ ॥ यदाह --~भ्रमदित्यादि । जागरूकाधिष्ठिताना स्कन्धावाराद् यहि ममता तुरङ्गमाणा यो हेपास्यन द्विरदेन्द्राणा च घण्टास्वन तान्या व्याप्त कारन्ध्र यस्य १ तदन्तरा निद्राच्छेदे । के जाग्रत्यस्मिन् प्रहर इत्यायेतन्निरूपयेत् । अहित. सावधान ॥४५॥ वत इत्यादि दिनागत व्यापार दर्शयति । शुचि सानादिना । इप्रदेव पूजितदेव । पहाट सेन्योत्साहनार्थम् । सेव्येत आस्थानोपगत । मन्त्रिप्रपरै उत्तममन्निभि. ॥ ४६॥ कर्तव्यतां तदात्ये आयत्या च । यान हन्तिन, तस्य विचित्रगमनात् । , 'सादित' क ग पाठ २ ल स पार ३ राजा गृहीत्वा व्रतमाद्रि र पाठ * ‘রগরি’ মূছু থাই . 'स्थाय पिक पाठ ६ 'तुत्यैर्य क. पार 'पर व्याक ख पाठ व्यापारमाह V ·२१२ कामन्दकीयनीतिसारे पोडशः पश्येन्नृपो हरितरथाश्वचर्या सामूहिक योधगणं पृथक् च। विवक्षितांश्च द्विरदान् हिरह्र- स्तुरङ्गमांश्चापि विधानयुक्तान् ॥ ४८ ॥ सुखोपगम्यः स्मितपूर्वमापी प्रियं वदेद् वृत्त्यधिकं च दद्यात् । प्रियेण दानेन च सगृहीता- स्त्यजन्ति भर्तर्यपि जीवितानि ॥ ४९ ।। स्थाश्वनौकुञ्जरयानयोग्यो नित्यक्रियः स्यानुपि प्रगल्भः । सुमेधसां कर्मणि दुष्करेऽपि नित्यक्रिया कौशलमादधाति ॥ ५० ॥ सन्नडमुच्चैहिपमास्थितः सन् सन्नद्धसैन्यानुगतः प्रकुर्वन् । बहिनिरीयात् स्वम्भादावासान्निगच्छेत् ।। ४७ ।। पश्येद निर्गत । हस्तिरथाश्वचर्यामिति हम्तिरथाश्चयानमार्गम् । सामूहिक पृथक् चेति । समुदित प्रत्येक च योधगण पश्येत् । विवक्षितान् शौर्यादिगुणयु- कान् । द्विरह इति । पूर्वाहेऽपराहे च पश्येत् । विधानयुक्तान् सान्नाद्यान् ॥४८॥ भियण बचनेन । भर्तरि भर्तृनिमित्तम् ॥ ४९ ॥ नित्यक्रिय इति । स्थादियानयोग्योऽपि धनुषि कुशलोऽपि पुनस्तत्र नि- त्यन्यापार स्यात् । किमर्थमित्याह - मुमेधसामिति ॥ ५० ॥ "व दिपक पाठ २ 'ए'. पाठ. ३. तिस्मादाजा नि' ग घ पाठ.

·सर्गः चतुनि प्रकरणम् ।। २०३ सामन्तदृतेन हि साधुमन्नं प्रवीरयोधान्तरितेन यायात् ॥ ५१ ॥ आलोकयेद् बुद्धिगुणोपपन्न- धेरैश्च दूतैश्च परप्रचारम् । एतैर्वियुक्तो भवति क्षितीन्द्रो जनरनेत्रैश्च समानधर्मा । ५२ ॥ विलोभयन् किञ्चिदपि प्रयच्छन् कुर्वीत मित्रं द्विपतोऽन्तपालम् । राष्ट्राभीक्ष्णं द्विपतः प्रपण्यैः पण्यं हितं नाडिकयाददीत ॥ ५३॥ उपक्रम वान्छितमाशु कुर्याद् दृतोपयानात क्रियमाणसन्धिः। स चेद् विसन्धिः स तु तत्र चैकः कृतो भवत्यात्मसमुच्छ्यश्च ॥ ५४ ।। उचैपिं विवक्षितम् । साधुमन्त्र परातिसन्धानगर्भमालाप प्रकुर्वन् । प्रवी- रयोपान्तरितेन दुष्टव्यापारनिषेधार्थम् ॥ ५१ ।। परमवार यातव्य चेष्टितम् । एतैरिते चौनेश नेवस्थानीयः । अने. प्रेरन्धैः ॥ १२ ॥ विलोभयन् इद ते करिप्यामीति किञ्चिदेव प्रयच्छन् तदात्वे कुर्वीत मित्र स्वायवीवघासारप्रवर्तनार्थ प्रपण्यैः । हितं येनार्थी । नाहिकया सञ्चारपर- म्परया । आमिमुख्येनाप्यादीयमानं परो निरन्ध्यात् ॥ १३ ॥ क्रियमाणसन्धिरिति । दूतसम्प्रेपणेन विजिगीषुणा सन्धेयस्य यातन्यस्य 1. 'या' स.ग. पाट'. २. धिक्मा' रा पाठ.. ३. 'भेद. कृ' मूलकोशेषु पाठ.. 'भिक स, पाठ, ५, 'दा कुक, स. पाठ, मग, पाठ.

·कामदकीयनीतिसारे [पोडश दौर्गान् पथिप्वाटविकान्तपालान् संश्लेषयेद् दानवतापि साम्ना । विरुद्धदेशेषु हि सन्निरोधे ते ह्यस्य मार्गोपदिशो भवन्ति ॥ ५५ ॥ अकारणादेव हि कारणाद् वा य एति कभित् पुरुषोऽरिसेवी। निजश्च विश्लिष्ट उपेस शत्रु- मायाति यस्तस्य गति प्रपश्येत् ॥ ५६ ॥ आरिप्सुना मन्त्रबलान्वितेन प्रागेव कार्यों निपुण विचारः। तस्योरमि हस्तमा दत्त्वा वान्छितमुपक्रम प्रकृतिभेदादिकं कुर्यात् । तत्र यथाभि- मते पचा शोभनमेव । असिद्ध किं फलमित्याह - स चेदिति । यदि शत्रुरकृत- सन्धि , स तु तक कृतो भवति से एव शत्रु प्रतिभ्य पृथवृतो भवति । आत्मसमुच्छ्यश्च विजिगीपोरात्मनस्तारतिभिरैक्य भवति ॥ ५४॥ दीर्गान् दुर्गपालान् । विरुद्धदेशेषु हि सनिराधे विरुद्धकते उपरोधे । मा. गोपदिय इति विष्प्रत्ययान्त ॥ ५५॥ अकारणात् कारणाद्वेति । म्यदोपेण म्वामिदोषण वा शनुसेवको वि- जिर्ग पुमति, निजश्च विजिगीपुसेवकोऽकारणात् कारणाद्वा विश्लिष्ट शत्रु या त्या पुरापतति, तयोरुभयो प्रचार पश्येत्, किं कल्याणबुद्धिरन्यथावु- द्धियति ॥ ५६ ॥ अभियोगश्च मन्त्रपूर्वक फरवानिति श्लोकत्रयेण दर्शयति -- आरिप्मुने . . १ र पाठ २ 'तपरमग य पाट ३. 'धौ शुढे माा ग घ पाठ धि तदा मुग पाठ . शचरा य स पार ६ 'यो ।' ग घ पाट. ४ ·सर्ग चतुर्दिश प्रकरणम् । २४५ दोणां वलान्मन्त्रवलं गरीयः शमोऽसुरान् मन्त्रवलाद् विजिग्ये ।। ५७ ॥ मनीपया निर्मलया विलोकितं* फलाय कर्मोद्यममास्थितः परम् । अकालहीनं नयवित् समाचरेत् फलं ह्यकाले नियतं व्युदस्यति ॥ ५८ ॥ प्रभावितानां श्रुतशौर्यशालिना यथावेदालोचितमार्गचारिणाम् ।। चिराय दैवी युतिरुन्नतात्मनां भुजङ्गदीर्धेषु भुजेपु लम्बते ॥ ५९ ॥ समुदितनरसम्पद भूरिसम्पन्नसस्ये विगतसलिलपङ्के काल उद्भूतवृत्तिः। त्यादि । अरिमभियोतुमिच्छता । निपुण सम्यक् । दोप्णा बलाद् वाहुबलान् । अरिमभियुजानेन मन्त्रेण योद्धव्यमिति(अ)भिमाय । शकोऽसुरान् बलजम्भयत्रप्र- भृतीन वाहुशालिन ।। ५७ ॥ मनीपया बुख्या निरूपित कर्म पराभियोग फलाय समाचरेदिति सम्बन्ध. । अकालहीन परस्यच्छिद्रकालमासाद्येत्यर्थ । अकाले नियत नियोक्तु फल शत्रु- सिद्धमन्ते (दिव्युप्स्यति । व्युदस्यति) ॥ ५८ +प्रभावितानाम् ॥ १९॥ (समुदितेति समु)दिता नरसम्पद् य(म्य नर)पतेरिति सम्बन्ध । तिम्रो 1 'गो' मूलकोशेपु पाट २ 'भ'सग पाउ ३ 'पलालो' ग पाठ. ४. 'देवी भृशमुम' ग. पाठ •निरूपितमिति व्यारयातृपाद स्यात् । +अस्य पदस्य व्यायान लेराकेन यसमिति भाति।

·२५१ कामन्दकीयनीतिसारे [पोडशः सर्ग] कुसुमितसहकारश्रीवलत्कानने या नरपतिररिभूमि साधु गच्छेज्जयाय ॥६॥ इति नरपतिराहिताठरः परमभियोक्तमनाः समुत्पतेत् । इति विधिविपयोपसेवना- नियतमरातिरुपैति गोचरम् ॥ ६१ ॥ (इति यानाभियोक्तृप्रदर्शन नाम चतुर्विंश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे यानाभियोक्तृमदर्शनो नाम षोडशः सर्गः। याना दीर्घकाला हूस्वकाला मध्यकाला च । ताश्च यथाक्रममाह - मूरिसम्पन्नसस्ये फाले मार्गशीर्ष । विगतसलिल्पक ज्येष्ठामूलीये । कुसुमिताना सहकाराणा श्रिया ज्वलत् कानन यस्मिश्चैत्रमासे । उद्भूतवृत्ति निष्वपि कालेप्वभिव्यक्तशक्ति ॥६॥ अभियोक्तारमधिकृत्याह - इतीति । समुत्पतेद् उत्तिष्ठेत् । विधिविषयोपसेव- नादिति । यात्राया अभियोक्तुश्च यो विधिरुक्त , स एव विधिविपयो विजिगीपुणा सेव्य इति कृत्वा । गोचर सिद्धेरिति गेष ॥ ६१ ॥ (इति यानाभियोकृप्रदर्शन नाम चतुर्दिश प्रकरणम्) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकाया जयनहलाया यात्राभियोक्तप्रदर्शनो नाम पोडशः सर्गः।

·* २५ स्कन्धावारनिवेशनप्रकरणम् * यात्वा वैरिपुराभ्याशं भूभागे साधुसम्मते । स्कन्धावारनिवेशज्ञः स्कन्धावारं निवेशयेत् ॥ १ ॥ चतुरश्रं चतुरिं नातिविस्तारसङ्कटम् । सादृप्रतोलीप्राकारं महाखातसमावृतम् ॥२॥ शृङ्गाटकार्धचन्द्रं वा मण्डलं दीर्घमेव वा । भूमिप्रदेशसामर्थ्यादगारमुपकल्पयेत् ॥ ३ ॥ अभियानोत्तरकालभावित्वाद्विग्रहस्य तदनन्तर विग्रहशेषभूतो विधिः स- गचतुष्टयेनोच्यते । तत्रास्मिन् सर्गे प्रकरणद्वय स्कन्धावारनिवेशो निमित्तज्ञान च । तत्र यात्वा शत्रुदेशमनिवेशितस्कन्धाधारस्य विग्रहासम्भवात् स्कन्धावारनिवेश उ- च्यते द्वाविंशत्या श्लोकः, यदाह - यात्त्वेत्यादि । वैरिपुरॉभ्याशं यत्र शत्रुर्यातव्यः स्वकटकेनावस्थितस्तस्याभ्यार्शम् । भूमागे देशे। साधुसम्मते वास्तुकर्मप्रशस्ते ॥१॥ चतुरश्रमगारमिति सम्बन्धः । चार चतसृषु दिक्षु । नातिविस्तारसकर्ट, तत्र बन्योन्यरक्षणं परस्परापडिन च सैन्यं निवेश्यते । सादृप्रतोलीमाकारमिति । समन्तान्महापाकारमन्तरीन्तरा चाट्टालकानि । द्वयोर्द्वयोश्चाट्टालकयोमध्ये प्रतोली- मुपस्थापयेत् । महाखातसमावृत प्राकाराद्वहिः ॥ २ ॥ भूमिमदेशसामर्थ्यादिति । भूमिप्रदेशसंस्थानवशाचतुरश्रशृङ्गाटफादि- संस्थानभेदं स्कन्धावारस्यागार स्थाम कल्पयेत् ॥३॥ १. 'गत्वाक पाठ. २ 'शभू'घ.. पाठ ३. 'टम' ख. ग. पाठः ४. 'गत्वे' ग.घ.पाठः. ५. 'र दुर्ग श' ग घ. पाठः, ६. 'शभू' योशेष पाठः ७. 'न्यरक्षेप ग, घ. पाठः,, 'न्यार' इ पाठः, ८ 'र' ग. घ. ह. पाठ. ९. 'राचा' क. पाठः. १.. 'दि' स. ग. पाट:

·. २४८ कामन्दकीयनीतिसारे सप्तदशः विभक्तैश्च विविक्तश्च पार्श्वरन्वितमायतैः। गुप्तं कक्षपुटाकारं महामार्गसमावृतम् ॥ ४ ॥ तस्य मध्ये मनोहादि महेन्मौलवलावृतम् । अन्तः कोशगृहोपेतं कारयेद् राजमन्दिरम् ॥५॥ मौलं भृतं श्रेणि सुहृद् द्विपदाटविकं वलम् । राजहम्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत् ॥ ६ ॥ अन्तः स्ववर्गिणः क्रूरानलुब्धान् दृष्टकर्मणः । पर्याप्तवेतनानाप्तान मण्डलेन निवेशयेत् ॥ ७ ॥ पारिति । प्राकारस्याभ्यन्तरे भागे फन्धावारस्य चत्वारि पार्थानि, थैरहोरानं स्कन्धावारस्य जागरकाः परिभ्रमन्ति, तैर्विभक्तैर्दण्डमात्रनिस्तारैः । विविक्तैः शून्यैः । आयते. प्रगुणैरन्वितमगारमिति संवन्धः । गुप्त समन्तानिरिछ- द्रत्वात् । कक्षपुटाकार नवसस्थानम् । तत्र वास्तुपुरुषहृदयपरिहारार्थ तुल्यप्रमा- णान् नवकोष्ठाने प्रकल्पयेदित्यर्थः । महामार्गसमास्तम् । त्रय. प्राचीना राजमा- ग. त्रय उदीचीना इति, तैर्युक्तम् ।। ४ ।। तस्योति अगारस्य । मध्य इति मध्यमो यो नवमभागः, तं पुनर्नवधा विभज्य मध्य भाग त्यक्त्वा तस्योत्तरे नवभागे राजमन्दिर कारयेत् । तथाचो- तं "मध्यमस्योत्तरे नवभागे राजवास्तुनिवेशं कारयेदि"(कौटि. अर्थ. १०.१. १४७)ति । महद् मन्दिरामिनि सम्बन्धः । अन्तः कोशगृहोपेतं राजमन्दिरस्य मध्ये कोशमन्दिरमपरं कारयेत् ॥ ५ ॥ क्रमेणेति । राजमन्दिर समन्तादावृत्य मौलं वलं क्रमागत विनिवेशयेत् । ततो मृत्यबल वेतनप्रतिवद्धम् । ततोऽपि श्रेणिवल जानपदम् । अन श्रेणिशब्दः स्व- लिले नैव स्थितः । तस्मादपि सुहृद्भूत बलम् । ततोऽपि द्विपद्भूतम् । ततश्चाटवि. फमिति ॥ ६ ॥ 'अन्तः स्ववर्गसहितान् रुन्धावारस्य । दृष्टकर्मणः साक्षात्कृतसमस्तव्यापा- 1. 'याविभक्त' क. ग पाठ . २. 'हामी' रा. ग. पार . ३. 'न्त स्थव' मूलकोशेषु पाठ'. ४. अविभकरशू' क.स. पाट ५. 'न् क' ग, घ. द. पाट- ६. 'स्पभिम 'ड. पाट . ७. 'प्रभित्रम् ।त'. पाठः. "मन्त स्ववगिण' इति मूरपदस्य शिमिद व्य स्यापद स्यात्, रताहो 'अन्त स्वयर्गमाहि- तान्' इत्येव वा मुलपाने व्याख्यातृदृष्ट स्याद् इति सभयस्यानमिदम् ।

·सर्ग.] पञ्चविंश प्रकरणम्। हरितनो लब्धनामानस्तुरङ्गाश्च मनोजवाः । गृहोपकण्ठे नृपतेर्वसेयुः स्वाप्तरक्षिताः ॥ ८ ॥ यामवृत्त्या सुसन्नई रात्रिन्दिवमुदायुधम् । अन्तर्वशिकसैन्यं च तिष्ठेद् राजाभिगुप्तये ॥ ९ ॥ युद्धयोग्यो महादन्ती सन्नद्धः साध्वधिष्ठितः । तिष्ठेन्नरपतिद्वारे वेगवांश्च तुरङ्गमः ॥ १० ॥ सैन्यैकदेशः सन्नडः सेनापतिपुरस्सरः । प्रयत्नवान् परिपतेन्मण्डलेन यहिनिशि ॥ ११ ॥ परसैन्यप्रचारांश्च सत्त्वाख्याः शीघ्रगामिनः । वाताश्विका विजानीयुर्दूरसीमान्तारिणः ॥ १२ ॥ रान् । पर्याप्तवेतनान् लोभामावात् परस्याभेद्यान् । मण्टलेन निवेशयेत् म्कन्धा- वार परिवृत्येत्यर्थः ॥ ७॥ लब्धनामानः प्रभाविन ॥८॥ यामरया प्रहरपर्यायेण । उदायुधं सन्नद्धमाप स्वकोशादुत्खातायुधम् । अन्तवैशिकसैन्यम् अन्त पुररक्षानियुक्त सैन्यम् ॥ ९ ॥ साध्यधिष्ठित आप्ताधिष्टितः । तिष्ठेन्नरपतिद्वारे प्रहरपयायेण, तदात्ये हि कार्योत्पत्ती तमारुह्य कार्यकरणसमर्थो भवति ॥ १० ॥ सैन्यैकदेशश्च तृतीयश्चतुर्थो वा भाग । परिपतेत् स्कन्धावाराद् बहि परिममेत् परावस्कन्दप्रतिविधानार्थम् ॥ ११ ॥ परसैन्यप्रचारांच विजानीयुः तदनुरूपप्रतिविधानार्थम् । सत्त्वाच्या सत्त्वाधिकाः । वाताश्चिकाः वाताश्वचारिण. । शीघ्रपातिनोऽपि केचिद् दूर सीमान्त परिनमितुमशक्ता इति पृथगुपादानम् ॥ १२ ॥ ४ १.तेद्वा' मूलकोशेषु पाठ २ 'रि'क पाठ 'ल तद्ध' राग पाठ. ५ 'युपुर' स पाठ यत् से' ग घ.१ पाठ, ३ 'चरेन्म' ग पाद . ६ चासिन' ग पाट 'क्त ·कामन्दकोयनातिसारे [सप्तदशः तोरणावडमाल्येपु यन्त्रवत्सु पताकिए। द्वारेपु परमां गुप्ति कारयेदाप्तकारिभिः ॥ १३ ॥ निर्गच्छेत् प्रविशेचैव सर्व एवोपलक्षितः । तिष्ठेयुः परदूताश्च राजशासनगोचराः ॥ १४ ॥ वृथाकोलाहलादास्याद् घृतात् पानाच्च वारितः। सजोपकरणरितष्ठेत् सर्वः कार्योन्मुखो जनः ॥ १५ ॥ बहिः खातात् तु सैन्यानां मुक्त्वा सञ्चारमोत्मनः । परसैन्यविघातार्थ सर्वी भूमि विनाशयेत् ॥ १६ ॥ क्वचित् कण्टकशाखाभिः कचिच्छूलैरयोमुखैः । दूपयेत् परितो भूमिं प्रच्छन्नैः प्रदरैरपि ॥ १७ ॥ . . यन्त्रवत्स्विति चतुर्दारेषु शरपाषाणप्रमोक्षार्थ सर्वतोभद्रादीनि यन्त्राण्यु- पस्थापयेत् । गुप्तिं रक्षाम् । आप्तकारिभि. विजिगीपोरिष्टकारिभिः ॥ १३ ॥ राजशासनगोचरा इति । परकीयेभ्यः प्रवेशो न देय इति राज शासनम् । यदा चाय प्रवेशमादिशति, तदा प्रविशेयु, अन्यदा तु तच्छासनगोचरा एवं तिष्ठेयु ॥ १४ ॥ वृथाकोलाहलात् क्रीडोत्पत्तिकृताद् हास्याद् तात् पानाच कलहहेतो सजोपारणे. निष्ठेत् । कार्योन्मुख. यन्य च यम्मिनियोगस्तदवहितः ॥ १५ ॥ मुक्त्वा सञ्चारपिति । चतुरिपु स्वसैन्यानो सञ्चारमार्गमानं त्यक्त्वाशेषा भूमि नाशयेत् ॥ १६ ॥ कमित्याह -वचिदित्यादिना । अयोमुखै. शूलै । प्रदरैः इवस्तृणा- दिषच्छतः ।। १७ ॥ १.वंशा' क स पाठ २ 'मायतम्' च पाउ ३. 'मेश्वर क. पाठ गघर पाठ ५ 'गमायत लग घ पाट , गैस पाठ ४ ण चा ·सर्गः पञ्चविंशं प्रकरणम् । २५१ निवृक्षापपापाणस्थाणुषल्मीकनिर्देरे । कारयेत् करणैश्चित्रैः सैन्यव्यायामभूमिकाः १८ ॥ यस्मिन् देशे यथाकामं सैन्यव्यायामभूमयः । परस्य विपरीताश्च श्रुतो देशः स उत्तमः ॥ १९ ॥ आत्मनश्च परेप च तुल्या व्यायामभूमयः । चैत्र मध्यम उद्दिष्टो देशः शास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ २० ॥ अरातिसैन्यव्यायामसुपर्याप्तमहीतलः। आत्मनो विपरीतश्च यः स देशोऽधमः स्मृतः ॥ २१ ॥ नित्यमुत्तममाकाझेत् तदभावे तु मध्यमम् । अधर्म बन्धनागारं नोपसेवेत सिद्धये ॥ २२ ॥ (इति स्कन्धावारनिवेशन नाम पञ्चविंश प्रकरणम् ) निर्वृक्षेति । निर्गता वृक्षादयो यस्मान् प्रदेशादिति विग्रहः । क्षुपो गुल्मः । निर्दरं भूमेविदारणम् । व्यायामो युद्धचर्या न तु व्यायाममात्रं करणशब्दस- निधानात् ॥ १८॥ स्कन्धावारनिवेशार्थ विग्रहार्थ च देशस्योचममध्यमाधमतां दर्शयति ---- य स्मिनित्यादिना । यथाकाममिति यथात्मनो हत्यादीनां यथेष्ट चेप्टमानानां भू. मयः । परस्य विपरीताः अयथाकामम् ॥ १९ ॥ तुल्या व्यायामभूमयः सैन्यस्य ॥ २० ॥ सुपर्याप्त सुप्रचारम् ॥ २१॥ उत्तममाकाङ्क्षद् निवेशार्थ विग्रहार्थं च । बन्धनागारं तत्र हि चेप्टासरो- पाद बद्धस्येवावस्थानम् ॥ २२ ॥ (इति स्कन्धावारनिवेशनं नाम पञ्चविंश प्रकरणम्) ३. 'भुषस्तल.' य. पाठ. 1.त्यया' स.ग. पाठः, २. "स मध्यमः समुदि' क, पाट । ४. 'त्यन्या' काय, पाठः, 'ल्या व्यापारभू'ड. पारः.

·२१२ कामन्दकीयनीतिसारे [सप्तदश * २६ निमित्तज्ञानप्रकरणम् * आक्रान्त इव केनापि रोगानीकरभिद्रुतः । अकस्माद्भवदुद्वेगो रजोनीहारसंवृतः ॥ २३ ॥ विधूम्रः परुपैर्वातैरकस्माच्च पतवजः । परस्परभयड्रोहो नतधातूर्यनिस्वनः ।। २४ ॥ उत्प्रेक्षितभयत्रासो निर्घातोल्का(भिदि)दूपितः । उद्देमत्प्रज्वलच्छस्त्रो विदक्षिणशिवारुतः ॥२५॥ मण्डलैः काक्गृध्राणामाकीर्णो रूक्षणाशिभिः । मुहुरत्युप्रतादीप्तः ससिक्तो रक्तवृष्टिभिः ॥ २६ ॥ ३ - एव निवेशितस्य सन्धावारस्य जयपराजययो शुभाशुभनिमित्त जानीया दिति निमित्तानमुच्यतेऽष्टादशमि हो । तत्राशुभमविकृत्याह आक्रान्त इन्यादि । येनापि भूलविशेपेगायटन्ध इस रोगानीकैरभिद्रुत । अकस्माद् विना नि यापियवाग्योगादिना भवदुद्वेग ॥ २३ ।। विधूम्नः धूमिरादिभि सरैश्च वात सहत इत्येव 1 अकस्माद् विना वा- तेन पतवन । परस्परभवद्रोह अवस्कन्दादिभि 1 मतथातूनिस्वन यथा प्रार॥ २४ ॥ भय मरणहेतुरु, आस रामामात्रम् । निर्घातोल्कादिदूषण विजिगीपुदेशे तल निपातना। । उद्धमत् स्वकोशान्निजामत् प्रज्वलत् शस्त्र यन । विदक्षिण- दिपारन विक्षिण मनिपूर ॥ २५ ॥ अत्युग्रतादीत अतिशत्वाद् रा सानियास हव । रक्तगृष्टिमि औत्पाति- मा व पर ४ 'काय ग प पार ' माघ पट ३ सोना वृक्षवासिनाम्' व पाट ५ 'भा 4 ग प पर रादि' ग घ पर ·मर्गः] २५३ पड्डिस प्रकरणम् । परीतराजनक्षत्रः क्रूरैरौत्पातिकैहैः । सूर्यदृष्टकबन्धादिरकस्मान्मूढवाहनः ॥ २७ ॥ अकस्मान्मत्तमातङ्गः संशुष्यदानशीकरः। इत्यादिविकृतोपेतः स्कन्धावारो न शस्यते ॥२८॥ प्रहटनरनारीकः प्रशस्तस्वनदुन्दुभिः । गम्भीरहेपितहयः पूरिततिपबृंहितः ॥ २९ ॥ पुण्याहब्रह्मयोपाट्यो नृत्तगीतसमाकुलः । निरीतिको महोत्साह आकाक्षितजनोदयः ॥ ३० ॥ विरजस्कोऽभिवृष्टश्च प्रादक्षिपयस्थितग्रहः । दिव्यान्तरिक्षरुत्पातैः पार्थिवैश्च विवर्जितः ॥३१॥ मूरग्रह राहुभीमशनैश्चरैः । औत्पातिकः केतुकम्पादिभिः । सूर्यमण्डले र. टं कयाधादि यस्मिन् स्कन्धावारे । तस्मातु नान्यत्र दृश्यते । मूदो दिम- नस्कः ॥२७॥ दानं मदः । विकृतम् अशुभम् ॥ २८ ॥ शुममधिकृत्याह -- प्रशस्तस्वनो गम्भीरम्वनः हितं गर्जितम् ॥ २९॥ पुण्याब्रह्मयोपान्य इति । प्रशस्तदिने वेदध्वनिमुखरः । यदि वा पुण्या- पोपब्रह्मयोपैश्च सर्वदर्दा कलितः । निरीतिको निरुपद्रवः ॥ ३०॥ अभिराष्टो जलधरसिक्कर । प्रादक्षिण्यस्थितमहः पुरःशुक्राधभावात् । उत्पातैरिति । उत्पातान्त्रिविधाः दिव्यान्तरिक्षमामाः, तैरप्रशस्तैर्विवर्जितः ॥ ३१॥ १. 'मूहमा क. पाठः. २. 'प्रदुष्य' स ग. पाठः. ३. 'जि' के पाठ:. ४. 'कः सदात्मा' क.पा. ५. 'यो' क, पाठः..'६, 'दावालक' ग. ५ पाउः, ५. 'पुरुष' के.स. पीठ ·२५४ कामदकीयनीतिसारे सप्तदश प्रशस्तकूजविहगः प्रदक्षिणशिवारुतः। नीचैःप्रवृत्तानुलोममारुतः स्तुतमङ्गलः ॥ ३२ ॥ हृष्टपुष्टजनः साधुः सुगन्धियलितानलः । अमन्दैमत्तमातङ्क आसाराभ्युदयान्वितः ॥ ३३ ॥ इत्यादिलक्षणोपेतः स्कन्धावारः प्रशस्यते । शस्तै तस्मिन् द्विषो भड़ोऽशरते ज्ञेयो विपर्ययः ॥ ३४ ॥ सिद्यसिद्धी निमित्तानि यतः शंसन्ति कर्मणाम् । विद्यादात्महिताकाक्षी तस्मादेतानि तत्त्वतः ॥ ३५ ॥ प्रशस्तेन निमित्तेन विशुद्धेनान्तरात्मना । व्यक्तमारभ्यमाणं हि सिद्धि याति समीहितम् ॥ ३६ ।। विहंगाः काकादय । अनुलोमो मारत पृश्तोवाही । स्तुतमङ्गल स्थान- स्थानेषु वैन्दिभि ।। ३२ ॥ साधुः परस्परद्रोहाभावात् । सुगन्धि निर्गन्धेन्धनदाहेऽपि ज्वलितोऽनलो यत्र । आसारो मिनचलम् ।। ३३ ।। शरते तस्मिन् स्कन्धापारे । अशस्ते विपर्यय द्विपो जय ॥ ३४ ॥ शंसन्ति कथयन्ति । तस्मादेतानि शुभाशुभानि ॥ ३५ ॥ विशुद्धनान्तरात्मना जयाभिकाविणा । समाहित विग्रहादिकम् ॥३६ ।। . 'बलासर मु' र ग पार २ शिसिरानिल'र ग पार ३. समागन्मास पाठ. ४ 'एन रमन् विद्विषो भ क पाठ ५ द्वासिद्ध नि' पाठ ६ 'हामा पादिय'५ पार 'अभिप पाठ.

·सर्गः] पइिंश प्रकरणम् । सहायसम्पत् प्रज्ञानं सत्त्वं दैधानुकूलना। उद्योगोऽध्यवसायश्च यस्यैते तस्य सिद्धयः ॥ ३७ ॥ तन्मूलत्वात् प्रजानां तु राजा स्कन्ध उदाहृतः। आवारोऽमात्यदण्डादितिरावार उच्यते ॥ ३८ ॥ भूतानां भूतिनिप्पत्तेरावारे महीयसा । औवृतरतु यतः स्कन्धः स्कन्धावारत्ततः स्मृतः ॥ ३९ ॥ समवस्कन्दघासाम्बुवीवधासारनिग्रहाः । एते प्रयत्नतो रक्ष्याः स्कन्धावारस्य मृत्यवः ॥ ४० ॥ - सिद्धिनिमित्तान्तराण्याह सहायसम्पदित्यादि । प्रज्ञान प्रज्ञा अष्टा- शादैवानुकूलता प्रागुक्ता । उद्योग उत्साह. ! अयवसायो व्याख्यातः (स. १६. श्लो. ३४.)॥ ३७॥ क पुनः स्कन्धावार , यस्य निमित्तज्ञानमित्याह --- तन्मूलत्यादिति । यथा शाखाना वृक्षस्कन्ध आश्रयस्तथा राजा प्रजानामाश्रयत्वात् किन्ध उच्यते । आवारोऽमात्यदण्डौ । अमात्यपकतेर्दण्ड प्रकृतेश्च सचेतनाया. प्राधान्येन व्याप्रिय- माणत्वात् । वृतिरावार उच्यन इति फलत आवारत्वमात्र दर्शयति ॥ ३८ ॥ भूतानां भूतिनिप्पत्तेरिति । प्रजाना त्रिवर्गनिप्पत्ते कारणादित्यपर प्र- योजनम् । आवृतम्तु यत. स्कन्ध इति करणसाधनामिकरं व्दुत्पति दर्शयति । इ- दमुक्त भवति-~~-प्रजाभिः स्वमूतिनिष्पत्यार्थिनीभिस्तत्परिरक्षार्थ ल्त्साहायकार्थ चात्रियते अमात्यदण्डादिकया वृत्या स्कन्धोऽनेनेति स्कन्धावार ॥ ३९ ॥ अस्य नियेशितस्य रक्षणोपायमाह-समवस्फन्देत्यादि । निग्रहशब्दो विधाते द्रष्टव्यः, घासादिभिश्च प्रत्येक योज्यः ॥ १० ॥ . है 'यन आरित स क पाठ 1 'गो व्यवस ग पाट २ 'ति'.स पाट ४. 'ध्यय' करा. पाठ ५.तस्क' ग घ पार ·२५६ कामन्दकोयनीतिसारे सप्तदशः सर्गः] इति प्रयत्लेन निवेशयेद् बलं शुभाशुभं चास्य तथोपलक्षयेत् । परस्य चैतन्निपुणं विलोकयेत् समारभेताशुभहीनदर्शने ॥४१॥ (इति निमित्तज्ञान नाम पड्दिश प्रकरणम्) इति कामन्दकीये नीतिसारे स्कन्धावारनिवेशननिमित्तज्ञाने नाम सप्तदशः सर्गः। - - प्रकरणद्वयार्थमुपसंहरन्नाह इतीत्यादि । परस्य विलोकयेद् निवेद शुभाशुभ च । अशुभहीनदर्शन इति परस्कन्धावारस्याशुभस्यै च दर्शन हीनस्य च दर्शने समारभेत विग्रहमित्यर्थात् ॥ ११ ॥ (इति निमित्तहान नाम पर्वि प्रकरणम्) इति शहरायकृताया कामदायनीतिसारपश्चिकायो जयमङ्गटाया स्कन्यागारनिवेशनानिमित्तज्ञाने नाम सप्तदशः सर्गः। . 'रथा ग प पर ३ 'स्य निवेशन ही क.खे.पाट , 'ने' वाशेपु पा" ·अथाष्टादशः सर्गः। * २७ उपायविकल्पप्रकरणम् * महाप्रज्ञानसम्पन्नः सहायैरुपबृंहितः। उद्योगाध्यवसायाभ्यामुपायान् निक्षिपेत् परे ॥२॥ चतुरङ्गं बलं मुक्त्वा कोशो मन्त्रश्च युध्यते । तत् साधुमन्त्रो मन्त्रेण कोशेन च जयेदरीन् ॥ २ ॥ साम दानं च भेदश्च दण्डश्चेति चतुष्टयम् । मायोपेक्षेन्द्रजालं च सप्तोपायाः प्रकीर्तिताः ।। ३ ।। एवं शुभाशुभनिमित्तदर्शनालब्धोत्साह. शत्रौ विजिर्गापुरुषायान प्रयुञ्जीत । शत्रुजयस्योपायसाध्यत्वादित्युपायविकल्प उच्यतेऽस्मिन् सगे । यदाह -महा- प्रज्ञानसम्पन्न इत्यादि । महती अष्टाङ्गा प्रज्ञा यस्य स महाप्रज्ञानः सम्पर्नेश्व सहायैः यदा सहायसम्पदादयः पट् सिद्धिहतयो गुणा स्युस्तदा शत्रौ निक्षिपेदु- पायान् ।। कुत्र कमुपायमादौ निक्षिपेदिरयाह ~ चतुरङ्गमित्यादि । कोशो मन्त्रश्च ध्यते प्रथमम् । हस्त्यश्वरथपदातिभिर्व्यायागयुद्धमन्त्यावस्थाया क्रियते । तस्मात् प्रथम मन्त्रेण सामभेदात्मकेन कोशेन कृतेन जयेदरीन् । साधुमन्त्रः कृतपश्चाइ- चिनिर्णयत्वात् ॥ २॥ के पुनरुपाया इत्याह --सामेत्यादि । तत्र सामादिचतुष्टयं सर्वेषामेवा- चार्याणामभीष्टमिति पृथड् निर्दिष्टम् । मायादिभिः सह सप्तोपायाः प्रकीर्तिताः कैश्चित् ॥ ३॥ १. 'सत्त्वदेवो मूलयोशपाठ.. २. पिंधः। क. पा.. ३ व शुभनि' क स. पाटः, ५. "जीयाद' क. स. पाठः, '६. 'ता इनि कधि ग घ. ४.मर ग.घ.है, च, पाउ, ·२५८ कामन्दकीयनीतिसारे [अष्टादशः परस्परोपकाराणां दर्शनं गुणकीर्तनम् । सम्बन्धस्य समाख्यानमायतः सम्प्रदर्शनम् ॥ ४ ॥ वाचा पेशलया साधु तबाहमिति चार्पणम् । इति सामप्रभेदः साम पञ्चविधं स्मृतम् ॥५॥ यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः। प्रतिदानं तथा तस्य गृहीतस्यानुमोदनम् ॥ ६॥ द्रव्यदानमपूर्व च स्वयग्राहप्रवर्तनम् । देयस्य प्रतिमोक्षच दानं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ ७ ।। तत्र चतुष्टयस्य स्वरूपभेद पड्भि श्लोकैराह ----परस्परोपकाराणामि- स्यादि । त्वयेदमस्मासूपकृत मया युप्मास्विदमिति पूर्वकृतानामुपकाराणा दर्शनम् । गुणकीर्तन शूर श्रुतवान् यद्वा पवानित्यादि । सम्बन्धस्य समाख्यान या स्वद्भगिनी मा मद्भातृभायति यौनन्य, अस्मपितु सकाशात् त्वयाधीतामिति मो- लस्य । आयतिसम्प्रकाशनम् । अम्मिन्नेव कृत इदमावयोभविष्यतीत्यागाजन- नम ॥४॥ पेशलया हृदयहारिया । तद्यपा योऽह, स भवान् , यन्मम द्रव्य, तद् भवता म्वकृत्येपूपयुज्यताम् इति ॥ ५॥ उत्तमाधममध्यम इति । सारासारो मध्यमोपाय । सम्प्राप्तो गृहीतो धनो. त्सर्गो द्रव्यसम्पत् तस्य गृहीतम्य नथा सारासारादिभेदन प्रतिदान प्रत्यर्पणम् अनुप्रतिदानमित्यर्थ । गृहीतस्यानुमोदनम् अनुज्ञानम् ॥ ६ ॥ द्रव्यदानमपूर्व च भाण्डागारादुद्धृत्य यदभिनव दानम् । स्वयग्राहप्रवर्त- न, परम्वेप्चिति शेष । अमुष्माद् द्रव्य गृहाण तवैव भविष्यतीति । देयस्य प्रतिमो- क्षणम् कणादिप्रतिमोचनम् ।। ७ ॥ १ 'पारसम्बन्धस' स ग पाड वंग पाट है जया' ह पाठ २ 'यतेच स ग पाट ३ 'सम्भाप्तो योध ५ निम्नग प पाट ६ "ण्या यथा' पाठ .

·सर्ग] सप्तविंश प्रकरणम् । २५९ स्नेहरागापनयनं सधपोत्पादन तथा । सन्तर्जनं च भेदभेदस्तु त्रिविधः स्मृतः ॥ ८॥ वधोऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्तथैव च । इति दण्डविभागर्दण्डन्तु त्रिविधः स्मृतः ॥ ९ ॥ प्रकाशश्वाप्रकाशश्च वधो द्विविध उन्यते । प्रकाशदण्डं कुर्वीत लोकहिप्टे तथा रिपौ ॥१०॥ उद्देज्यते हतैलोको थैर्ये त्युपवल्लभाः। बाधन्तेऽभ्यधिका ये तु तेपूपांशु प्रशस्यते ॥ ११ ॥ भेदस्त्रिविध इति । परस्माद् विश्लेषण भेद । स द्विविध उक्त कौटि- लीये शाजननमभिभर्सन च । भेदानुग्रहेण वृद्ध प्रासादतरुवत् स्वमाश्रयमेवो- च्छेत्स्यत्यिाशाजननम् । अस्य स्वस्मिन् मित्राभिग्रहस्य परिणामोऽस्मतो भवि प्यतीत्येवम्प्रकारसन्तर्जनमभिभर्त्सनम् । तत्र शङ्काजनन कायद्वारेण द्विधा विभ- ज्येह त्रिविध उक्त । उत्पादिता हि शङ्का म्नेह भक्ति चापनयति स्पर्धा चोत्पा- दयति ॥ ८॥ वधः प्रवासनम् । परिलेश बन्धनताइनादिभिर्दु खोत्पादनम् ॥ ९ ॥ यधाख्यम्य दण्डस्य विषयभेद चतुर्भि श्लोकैर्दर्शयति-प्रकाश इत्या- दि। पूर्व विविध उच्यते वधाख्यो दण्ड । लोद्विष्टाश्चोरपारदारिकादयो रिप. वश्व प्रकाश हता न दोषाय ॥ १०॥ हतैरपि । नृपवल्लभा स्पालादय । तेऽपि लोके दृढभक्तिताख्या- पनार्थमप्रकाश हन्तव्या । ये चाभ्यधिका बलीयाम प्राश हन्तुमरा- क्या ॥११॥ २. यं च स्यु क पाठ ३ 'दा शेप मुममत्रभिसधा- १ 'तच लोक पाट दश रार्ग ।' इति द पाठ ·२९० कामन्दकीयनीतिसारे [अष्टाददाः विपेणोपनिपयोगः शस्त्रेणोद्वर्तनेन वा । तथोपांशु नयेद्दण्डं यथान्या न विभावयेत् ॥१२॥ ब्राह्मणे जातिमात्रेऽपि धार्मिके चान्त्यजेऽपि वा। धोन्निनीपया धीमान न वधं दण्डमादिशेत् ॥ १३ ॥ उपेक्षया वा हन्तव्या येपूपांशु प्रशस्यते । उपेक्षां चापि निपुणः प्रत्यक्ष परिवर्जयेत् ॥ १४ ॥ प्रलिम्पन्निव चेतासि दृष्ट्या साधु पियन्निव । स्रवन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः ॥ १५ ॥ वागनुद्वेगजननी सामेति परिकीर्त्यते मामाख्या सूनते सान्त्वे प्रिये स्तोन्ने च कीर्त्यते ॥ १६ ॥ स चोपाशुदण्ड क्थ प्रयोक्तव्य इत्याह विपणेत्यादि । अभ्यवहार्यादि- ससृष्टेन विषेण । उपनिपद्योग रहम्यप्रयोगैरन्यादिभि । शस्त्रेण तीक्ष्णप्रयुक्ते- न । उद्धर्तनेनेति । के(न)चित् स्फोटादिजनकेन विरेपनेन ॥ १२ ॥ अन्त्यजे चण्डारादौ । धानिनीपया धर्मोद्विभावयिषया । न वदण्ड- मादिशेत् परिक्लेशार्थहणे तु विनयाधानार्थमादिशेदेव ॥ १३ ॥ विधानान्तरमाह---उपेक्षया येत्यादि । उपेक्षा वक्ष्यति । नृपवल्लभादीना ययन्ये हन्तार स्युम्तदा तेरेव हन्यतामित्त्युपेक्षा चुर्यात् । प्रत्यक्ष परिवर्जयेद् , वधस्य हि प्रत्यक्षमुपेक्षामाचरम्तैरेव हन्येत अम्गद्विनाशमुपेशत इति ॥ १४ ॥ यथा सामादीन् प्रयुझात तथा दर्शयति श्लोकचतुष्टयेन-मलिम्पत्रि- त्यादि । साम प्रयुजीत, किं तत् सामेत्याह --- प्रिय वच इति ॥ १५॥ तंदव पञ्चविध मूचयन्नाह --- वागित्यादि । अनुद्वेगजननी विनम्भज- ननी । सा वार परस्परोपकाराणा दर्शने आख्याने सम्बन्धास्याने सूनृते समाख्याने सारे तवाहमिति चापणे प्रिये आयतिसम्प्रकाशने स्तोने गुण- कार्तिने ॥ १६॥ 1 'तत' क पाट निता।'कपाट तेरम' क च पट ध्याने गूनत' इति प्यारयातु पाट स्यात् ३ भि' सपाट ·सर्गः] सप्तविंशं प्रकरणम् । आत्मनो विक्रयमिव कुर्वन् दद्यात् समीहितम् । जलवत् पर्वताञ्छन भिन्द्यादनुपलक्षितः ॥ १७ ॥ दण्डपाणिरिवाधृप्यो दण्डं दण्ड्येपु पातयेत् । प्रत्यक्षामपि चोपेक्षामप्रत्यक्षामिवाचरेत् ॥ १८ ॥ साम्नार्थसिद्धये विद्वान् यतेत यतमानसः । सामसिद्धि प्रशंसन्ति सर्वतश्च विपभितः ॥ १९ ॥ क्षीरोदो मथितः साम्ना फलायामरदानवैः । निजग्निरे धार्तराष्ट्राः सामप्रहेषिणोऽचिरात् ॥ २० ॥ विक्रयमिव कुर्वनिति अशार्पणेनात्मानं विक्रीणन्निय । दद्यात् समी- . हितं यद् दातुमभिप्रेतम् । जलवद् भिन्द्यात् शनैशनः ॥ १७ ॥ दण्डपाणिग्वि यम इव भूतानामधृप्यः । प्रत्यक्षमपीति । वधस्य प्रत्य. क्षमुपेक्षां वर्जयेदित्युक्तं प्राक् । इदानी तस्य विशेषः । प्रत्यक्षमुपेक्षामप्रत्यक्षमिवाच- रेदाकारसंवरणेन ॥ १८ ॥ एते च सामादयो यथाक्रमं प्रयोक्तव्याः । तत्र श्लोकद्वयेन सामप्रयोग- माह - साम्नेत्यादि । अर्थसिद्धये यतेत यतमानसः, असयतचेतसो हि सामाभावात् । सर्वतः सर्वत्र चतुर्वप्युपायेषु , सर्वेभ्य उपायेभ्यः ॥ १९ ॥ सामप्रधानस्य सामद्वेपिणश्च गुणदोषावाह.-- क्षीरोद इति । पुरा किल शुजरापीडिता देवाः ब्रह्माणमुपगम्य तत्पीडोपशम पप्रच्छुः । स तानाह क्षीरोदं निर्मथ्यामृतं पियतेति । ते तत्स्तुतिपराश्चिरकालं तमाराध्य दानवसहायाः ममन्थु- रिति । धार्तराष्ट्राः दुर्योधनादयः 1 ते विक्रमैकरसा मानिनः सामसाध्ये पु पाण्डुपु विक्रममाणास्तैर्निहता इत्यतिप्रतीतम् ॥ २० ॥ २ 'तिप्रग. ध पाट. 1. 'वस्तुपु पण्डिताः॥ स ग. पाठः, * प्रत्यक्षाप्रत्यक्षशब्दी टावन्तर्विव तु मूलकोशेषु पठ्येते.

·२६४ फामन्टकोयनातिसारे [अष्टादशः तत्कुलीनन तुल्यस्तु पुमानभ्यन्तरोपितः। तस्मादेती पर भिन्याच्छमं चात्मनि सन्नयेत् ॥ ३० ॥ तत्रोपजापः कर्तव्यो यः कोपानुग्रहक्षमः । स कल्याणः शठो चेति परीक्ष्यः सूक्ष्मया धिया ॥३१॥ कल्याणस्तु यथाशक्ति करोति सफलं वचः । शठः पक्षौ चलयति डावप्यर्थोपलिप्सया ॥ ३२ ॥ पर्व सम्भापितोऽनीचः कालयापनमाश्रितः । मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः ॥ ३३ तत्कुलीनेन तुल्यः सविस्थत्वात् । अभ्यन्तरोपितो विश्वासी। सोऽपि विकारितस्तत्कुलीनवद् असते । तस्मादेतो परे भिन्यात् । शममात्मनि सन्न येद् , विकृती प्रशमयेदित्यर्थः ॥ ३० ॥ कोपानुग्रहक्षम इति । कोप कर्तुं शमयितुं च समर्थः । तत्र भेदः कार्यः। कल्याणः अविसवादक । शठस्तद्विपरीत इति ॥ ३१ ॥ सफल कार्यानुष्ठानेन । पक्षो चलयति अरिपक्ष विजिगीषुपक्षं ल्यार्थमादत्ते केवलं, न कार्य घटयति ।। ३२ ।। क्रुद्धादीन् भेदयेदियुक्त , के कुद्धादय इत्याह ---- पूर्व सभापित इत्या- दि । इदं ते दास्यामीति पूर्वमाभापित. । अनीची महात्मा । स तस्मादलब्धार्थः। केवलं फालयापनमाश्रितः, नारमयापनया । स तेन राज्ञा सश्रुत्यार्थाद् विप्रलय स्तस्मै कुप्यति विसंवादकोऽयमिति । मिथ्याभिशस्त इदमनेन प्रतिपिद्धमाच- रितमिति मिथ्यापितः कुंप्यति । श्रीकामो व्यवहारे विजयार्थी । स सम्ब- गहमेय ते व्यवहारं द्रक्ष्यामीत्याहूयाप्रतिमानितः पराजितः क्रुध्यति । एते त्रयः क्रुद्धवर्गे द्रष्टव्याः ॥ ३३ ॥ । सञ्चा- . 1. सहापितो' क. पाट', 'सम्भावितो ए ग. पारा, १. राहापित' क स. पाट'. ४. विग. घ.

·सर्गः] सप्तविंश प्रकरणम् ।। राजहेपी तत्कुलीनो द्विप्यते यश्च भूभुजा । आहितव्यवहारश्च तथा कारनिवेशितः ॥ ३४ ॥ रणप्रियः साहसिक आत्मसम्भावितस्तथा । विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः ॥३५॥ भीतः स्वदोपवित्रस्तः कृतरोऽतिसान्वितः । अतुल्येन संहासक्तस्तुल्यमानौन्निराकृतः ॥३६॥ N राजद्वेषी स्वचित्तदोपादेव । स राज्ञो भीत इवाम्ते । तत्कुलीन. राज्या- भिलापी । तस्माच्छदावश्यमेव । द्विप्यते यश्च भूभुजेति । राजदोपाद् दीर्भा- ग्याद्वा । स कथं द्वेप्योऽहमिति ततः शावित एव तिष्ठति । एते त्रयो भीतबर्गे। आहितव्यवहारः सर्वत्रय निवेगितसंव्यवहारः । स बहूनां धारकातद्वित्तमहणा. थे लुभ्यतीत्यय लुब्धवर्गे । कारनिवेशित., कारो दण्ट', तत्र गुरुतरे नियुक्तः त्वयेदमा नेयमिति । स तस्मै कुप्यन् क्रुद्धवर्गे द्रष्टव्यः ॥ ३४ ॥ रणप्रियः स्वत एव मानी भवति । साहसिकः अविमृश्य यः सहसाच. रति । स मानाधिक्यात् कार्याकार्यानपेक्षी । आत्मसंभावितः विद्यामिजनादिभिः कोऽन्योऽस्मदधिक इति । एते त्रयो मानिवर्ग । विच्छिन्नधर्मकामार्थः । धर्मादी. नामर्थसाध्यत्वात् तदर्थ लुभ्यतीत्यय लुब्धयर्गे । क्रुद्धम्तीक्ष्णः, योऽहङ्कारमपि न सहते । स मानिवर्गे । मानी च विमानितः क्रुद्धवर्गे ॥ ३५ ॥ भीतो राज्ञः प्रचण्डात् । स्वदोपवित्रस्त आत्मदुश्चरितेन शङ्कितः । कण्ट- कान् मर्दयिष्यामीति राजकीयं दण्डं याचित्रोन्यान् हतवान् । स स्वयमुपहत- त्वाद् भीत एव तिष्ठति । कृतवैरः सान्त्वितः । स हि पूर्वकृतवैरात् ततोऽप- फारमुरेक्षमाणो भीत एवास्ते । एते त्रयो भीतवर्गे | अतुल्येन सहासक्तः नीचेन सह कर्मसु नियुक्तः । स नीचेनोपहतत्वान्नष्टोत्कर्षमात्मान मन्यमानो . १. 'शक्षित, क. पाठ. २. 'महाशक्त' क पाठः ३. 'जो नि' क. पाठः निमित' ग. प. पाठः ५ "पित एवा' ग. ५. पार:. ६. '' ग घ. पाठः 'गोग, प. पाठक, ६. यान'काय. पाठः, ९. वाहन' ग. घ. पाठ, ·विकारितस्तत्कुलीनवद् असते । तस्मादेतो परे भिन्द्यात् । शममात्मनि सन्न- कोपानुग्रहक्षम इति । कोप कतै शमयितुं च समर्थः । तत्र भेदः कार्यः। २६४ भष्टादशः कामन्दकीयनीतिसारे तत्कुलीनेन तुल्यस्तु पुमानभ्यन्तरोपितः। तस्मादेतो परे भिन्द्याच्छमं चात्मनि सन्नयेत् ॥ ३० ॥ तत्रोपजापः कर्तव्यो यः कोपानुग्रहक्षमः । स कल्याणः शठो वेति परीक्ष्यः सूक्ष्मया धिया ॥३१॥ कल्याणस्तु यथाशक्ति करोति सफलं वचः। शठः पक्षी चलयति डावप्यापलिप्सया ॥ ३२ ॥ पूर्व सम्भापितोऽनीचः कालयापनमाश्रितः । मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहृयाप्रतिमानितः ॥ ३३ ॥ तत्कुलीनेन तुल्यः सर्वावस्थत्वात् । अभ्यन्तरोपितो विश्वासी । सोऽपि येद्, विकृती प्रशमयेदित्यर्थः ॥ ३० ॥ . कल्याणः अविसवादक. । राठस्तद्विपरीत इति ॥ ११ ॥ सफल कार्यानुष्ठानेन । पक्षी चलयति अरिपक्ष विजिगीपुपक्ष च । सञ्चा त्यामादचे केवल, न कार्य पटयति ॥ ३२ ॥ सुद्धादीन् भेदयेदियुक्त, के क्रुद्धादय इत्याह --- पूर्व संभापित इत्या- दि । इदं ते दाम्यामीति पूर्वमाभापितः । अनाचो महात्मा । स तस्मादलब्धार्थः। फेवलं कालयापनमाश्रितः, नात्मयापनया । स तेन राज्ञा सश्रुत्यार्थाद् विप्रलब्ध स्तस्मै कुप्यति विसंवादकोऽयमिति । मिध्याभिशस्त इदमनेन प्रतिपिद्धमाच- रितमिति मिथ्यापितः कुंप्यति । श्रीकानो व्यवहारे विजयार्थी । स सभ्य गहमेय ते व्यवहारं द्रक्ष्यामीत्याहूयाप्रतिमानितः पराजितः क्रुध्यति । एते घ्रयः बुद्धवर्ग द्रष्टव्याः ॥ ३३ ॥ . 1. 'सापितो' फ. पाठ, 'सम्भावितो' राग पाठ . २. 'घयवत्वा ग घ.पाठ:. 1. 'राहापित' करा. पार . ४. ' वि' ग. घ. पार५५. 'कुष्यति' ग. प. पादा ·"E सतविंश प्रकरणम् । २६७ समतृष्णानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनम् । प्रधानं दानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः ॥१०॥ भेदं कुर्वीत मतिमान् विगृहीतो बलीयसा । शण्डामर्को सुभित्त्वा बलवन्तो पराजितौ ॥ ४१ ॥ दण्डेन हि समाहन्या मित्त्वारेः संहतं बलम् । भिन्नं हि तत् काष्ठमिव धुणजग्धं विशीर्यते ॥ ४२ ॥ पौरजानपदाना व पाया स्थित । शक्यमस्य प्रतिहप्रोत्साहनेनापकर्तुम् | अमर्प क्रियतामिति सुवर्गम् । यथा भीत सो यस्माद् भय पश्यति, तत्र पुरा क्रोधावे- पमुत्सृजति, एवमय राजा जातदोषाश त्वयि पुरा कोपविषमुत्सृजति । अय अ गम्यतामिति भीतवर्गम् । यमा विगणिना धेनु स्वभ्यो दुग्धे न ब्राह्मणेभ्य , एवमय राजा सत्त्वपजावास्यशक्तिसम्पनेभ्यो न दुग्धे न चारमगुणसम्पनेभ्य । असो राजा पुरुषविशेषज्ञस्तन गम्यतामिति बर्गम् । यथा चण्ड'लोदपानश्च पडालानामेवोपभोग्यो नान्येपान , एवम् भ्य गना नीचो नीचानामेनोपभोग्य न द्विधानामार्याणाम् । असो राजा पुरपविशेषज्ञस्तर गम्यतामिति मानिवर्गम् । कामस्तदभिरिते । निजान आत्मीयान् ॥३१॥ जलवद मिन्यादिति लेशतो भेदन्योपाय त । तमेव स्पष्ट ह- मनुष्णानुसन्धानमिति अग्यानुष्टाने यथा मे सभस्तथा तवापीति । अन्ननुटाने त्वमेव न भविष्यसीत्युमभयदर्शनम् । प्रधानम् उत्सृष्टम् ॥ ४० ॥ थेदव्याम्यानक दर्शयितुमाह --~-भेदमिति । शण्टाम/ सुन्दोपसुन्दी सौदों सुरमित्त्वा पराजिता तिलोत्तमा प्रणिधाय १ ४ १ ।। दण्डप्रयोग लोकत्रयेणा-टपटेनेत्यादि । समान्यादिति । अरिवल भित्या पश्चाश्चतुरङ्गेण बलेन प्रकाशवध कुर्यादित्यर्थ ॥ ४२ ॥ भी कर ५ कामदार पाठ ५ ग घ पाट ·कामन्दकीयनीतिसारे अष्टादश. अकारणेनिरुद्धश्च कारणाच विशेषतः। अकारणात् परित्यक्तः पूजाहोऽप्रतिपूजितः ॥ ३७॥ हतद्रव्यकलत्रश्च महाभोगाभिकाक्षितः। परिक्षीणो बहिर्बन्धुर्वहिव्यो बहिष्कृतः ॥ ३८ ॥ इति भेद्याः समाख्याता भिन्द्यादेतान् पेरे स्थितान् । आगतान् पूजयेत् कामनिजांश्च प्रशमं नयेत् ॥३९॥ मानिरर्गे द्रष्टव्यः । तुल्यमानादन्यस्मात् समानजातीयानिराकृत कृतहीनमानो राजे कुन्यति विषमवृत्तोऽयमिति । अय क्रुद्धवर्गे ॥ ३६ ।। अकारणनिरुद्ध इति शिल्पात् स्वामिना यो बद्ध , फारणाच्च तद्दोपाद् विशेषतोऽत्यन्त निरद्ध । स बन्धनपरिशिष्टम्तस्म कुप्यति । एवमकारणात् परि- स्यको निर्वासित । तदुभय मुद्धवर्गे । पूजाहीऽप्रतिपजित मानिवगें क्रुद्धवंगे वा।। ३७॥ हृतद्रव्यकलत्र इति । गृहीत तु बहुद्र य यस्याल्पाच्छचेतसोऽत्यन्तम्ब रुपया यात्रया पूराशिमादानुरामो दत्तवृष्गावकाशो लुब्धयर्गे । प्रसर्भाद् मुक्तरु- लत्रश्च क्रुद्धवर्गे । महाभोगाभिकाहित भागेनासन्तुष्टोऽभिवर्धमानो महाभोगम्या भिमानिता मानिवर्ग । परिक्षीण परितो युग्यायपचयाद् दुर्भिक्षादेश्व कारणात् प्राप्तक्षयो लुभ्यन् लब्धवर्गे । बहिर्वन्धु प्रवासितबन्धु पातितोऽनेन मे मन्धुरिति । बहिई यो दापितसर्वस्व । स सर्वस्व माहारितत्लान् छन्नतृष्णानीज कुप्यति । तदुभय कुद्धवर्गे । यहिष्कृत पापेन कर्मणा । सोऽमत्की भरख्यातो मीत एवा स्त किमय करिष्यतीति । अय भीलवर्ग ॥ ३८ ॥ भिन्यादेतान् परे स्थितान् मुडजटिलव्यजनै । तद्यथा-मदान्धो हस्ती मना धष्ठितो यद्यदासादयति तत्तत् प्रमृदाति, एवमयमशास्त्रचक्षुरन्धो राजा " 'नादिर क.ग पाठ २ 'यहि स्थि' पाठ ३ 'योऽश्व' ६ स पाठ . 'स्वच्उत्सात्व (1) ग प पाट ५ 'त्पतया' ग घ. पाट ६ भंग ५ ते पाहि प फ १ पार, ८ रा. पाट. १. 'VERस पाठ .

·सप्तविंश प्रकरणम् । सर्गः] २६७ समतृप्णानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनम् । प्रधानं दानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः॥४०॥ भेदं कुर्वीत मतिमान् विगृहीतो बलीयसा । शण्डामर्को सुभित्त्वा बलवन्ती पराजितौ ॥ ४१ ॥ दण्डेन हि समाहन्याद् भित्त्वारेः संहतं बलम् । भिन्नं हि तत् काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते ॥४२॥ . पौरजानपदानां ववायाभ्युत्थित । शक्यमस्य प्रतिहन्तृप्रोत्साहनेनापकर्तुम् । अमर्प. क्रियतामिति मुद्धवर्गम् । यथा भोत सो यम्माद् भय पश्यति, तत्र पुरा क्रोधावे- पमुत्सृजनि, एवमय राजा जातदोपाराāन्त्ययि पुरा क्रोधविषमुत्सृजति । अय- त्र गम्यतामिति भीतवर्गम् । यथा श्वगणिना धेनु श्वभ्यो दुग्धे न ब्राह्मणेभ्य , एवमय राजा सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिसम्पन्नेभ्यो न दुग्धे न चात्नगुणसम्पन्नेभ्य । असो राजा पुरुषविशेषज्ञम्तन गम्यतामिनि लुव्यपगम् । यथा चण्डालोदपानश्च- ण्डालानामेयोपभोग्यो नान्येषाम् , एवम् अय गजा नीचे। नीचानामेनोपभोग्यः न त्वद्विधानामार्याणाम् । असो राजा पुरपविशेषजन्तत्र गम्यतामिति मानिवर्गम् । कामत्तदभिलपितैः । निजान् आत्मीयान् ॥ ३९ ॥ जलवन भिन्यादिति लेशतो भेदत्योपाय उक्त । तमेव स्पष्टाह --रा- मतृष्णानुसन्धानमिति अग्यानुष्ठाने यथा मे लाभरतथा तवापीति । अनुष्टाने त्वमेव न भविष्यसीत्युग्रभयानम् । प्रधानम् उत्सष्टम् ॥ ४० ॥ भेदव्याख्यानक दर्शयितुगाह भेदगिति । शण्टामको सुन्दोपसुन्दी सोदयौं सुरैभित्त्वा पराजितौ तिलोत्तमा प्रणिधाय ।। ४१ ॥ दण्डप्रयोग श्लोफनयेणार --- दण्डेनेत्यादि । समारल्यादिति । अरिबल भित्त्वा पश्चाचतुरङ्गेण बलेन प्रकामवध कुर्यादित्यर्थः ॥ १२ ॥ , नी र पार ३ कि पाट १ 'काम दा' क. पा पाठ ·फामन्दकोयनीतितारे निरादशः उत्साहदेशकालैस्तु संयुक्ततः सुसहायवान् । युधिष्ठिर इवात्यर्थ दपडेनास्तं नयेदरीन् ॥४३॥ आत्मनः शक्तिमुट्ठीक्ष्य दण्डमप्यधिके नयेत् । एकाकी शक्तिसम्पन्नो रामः क्षेत्रं पुरावधीत् ॥४४॥ अलसं विक्रमश्रान्तं विहतोपायचेष्टितम् । क्षयव्ययप्रवासैश्च श्रमणे विपरिद्रुतम् ॥ १५॥ भीरु मूर्ख स्त्रियं बालं धार्मिकं दुर्जनं पशुम् । मैत्रीप्रधान कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत् ॥ ४६॥ अभित्त्वाप्यभ्युचित प्रकाश हन्यादित्याह ---- उत्साहेत्यादि । उत्साही विक्रमबलम् । मुसह्यायवान् सामवायिकाभ्युचित । युधिष्ठिरो हि प्रानृणां दिन्या. खसयोगात्साहशक्ति सगुद्धीक्ष्य देशकालौ सहायसम्पदश्च सप्ताक्षहिणीसमवायी चिमहेण सपत्नानवधीत् ॥ १३ ॥ सामवायिकाभावेऽप्यमानी पराक्रमशक्त्याधिक्यमवेक्ष्य विगृहीमादित्याह - आत्मन इति । अधिोऽपि ज्यायन्यपि ! राम पितृवधामपितो निश्शेष क्षत्र- मवीत् ॥ ४४ ॥ सामादागा विषयभेदनकद्वित्रिचतुर्योगात् तद्भेदानष्टादशभि श्लोकराह - अलसमित्यादि । निमेण श्रान्त पिन्नम् । विहतोपायचेष्टित निष्फलसामादिप्र- योगम् । क्षयच्ययाबुक्तरक्षणौ । विपरिद्रुत विक्षिप्तस-यम् ॥ ४५ ॥ पूर्सपशाम्रचक्षुषम् । यान मप्राप्त यबहारम् । दुर्जनमयुक्तकारिणम् । पशु रोग्यवहारबाह्यम् । मैत्रीप्रधान सरयैकनिष्ठम् । कल्याणबुद्धिमवि बादरम् ॥ ४६॥ माशे २ 'क्षा पथ 'सना परिपारितम्' पाठ ५. 'a' के पाठ, ... "विक' वर पाठ ३ 1 'गापि ५ मा पार.

·सर्गः) सप्तनिश प्रकरणम्। लुब्धं क्षीणं च दानेन सत्कृत्य वशमानयेत् । अन्योन्यशङ्कयाभिन्नान् दुष्टान् वै दण्डदर्शनात् ॥१७॥ पुत्रान् भ्रातृश्च बन्धूंश्च साम्नार्थेन च साधयेत् । एतैः कः सदृशो लोके दूरं विप्रकृतैरपि ॥४८॥ सामैतेपु प्रयुञ्जीत देवात् प्रस्खलितेप्वपि । दुष्करां यान्ति विकृतिमार्याः शीलनिबन्धनाः ।। ४९॥ कुलं शीलं दया दानं धर्मः सत्यं कृतज्ञता । अलोभ इति येप्वेते तानार्यान् परिचक्षते ॥५०॥ लुब्धं क्षीणं चेति । ननु च परिक्षीणो लुब्धवर्गे पठित । सत्यम् । लोभातिशयख्यापनार्थ पृथनिर्दिष्ट स इति । अन्योन्यशङ्कयाभिन्नानिति । परस्परशवाज(नन'ननेना)भिन्नान् सहतान् वशमानयेदिति समन्ध । दुष्टान् दण्ड- स्य दर्शनाद् विकृतान् दण्डेन वशमानयत् । एते एफयोगाश्चत्वार ॥ ४७ ॥ सानार्थेन चेति । पुत्रादीना मानित्वाद् भोगादिकादित्याच सामदानाभ्या साधन, न तु दण्डेनेत्याह - एतैरित्यादि । अनेन 'कर्कटकसधर्माणो हि राज- पुत्रा जन भक्षयति । तेरामजानमे पिनर्युपाशुदण्ड श्रेयानिति भरद्वाज' (को- टि. अर्थ. १. १७.१३) इत्येतन्निवर्तयति । वितरपि राजाप यकारिभिरपि ॥८॥ तस्मात् सामदानाभ्यामेव साध्येदित्याह - सामतेविति । दानसहित. मिति शेष । दैवाढनयलक्षणात् प्रस्खलितेषु, अपिशब्दान्मानुपतोऽप्यनयात् । विकृति पुत्रादिपु नृशसताम् ॥ ५९ ॥ कुलादयो गुणा व्यारयातप्राया ॥ ५० ॥ १. बैंप समा पाठ . 'नतु ६ पट, प्रच'. पाठ ५ कभक्षा "क रा पाट नवमा 7 ग पार ३ 'आयास्तास्तु ५ 'प्यपन' ए पाठ, ·पामदायनानिसारे [अथाददा पोरान् जानपदांश्चेव दण्टमुख्यांश्च दण्डवित् । साधयेत् दानभेदाभ्यां यथायोगेन चापरान् ॥ ५१॥ *अवरद्धास्तत्तुलीनान सामन्तांच विचक्षणः । साधयेद् भेदण्डाभ्या यथायोगेन चापरान् ॥५२॥ देवताप्रतिमास्तम्भसुपिरान्तर्गता नराः। पुमान् स्त्रीवस्त्रसीतो निशि चा तदर्गनः ।। ५३ ॥ पौराः दुर्गनिवामिन । दण्टमुर या सेगाना कादय । तान् साये दानभेद भ्याम् , अन्यथा हि त रोभा परोपकार लि सन्ते । सहताधारश्या भवन्ति । दण्ड मुख्याश्च दाटमुपहरित दटविद्व णम् ॥५१॥ अपरद्धा निर्वामिता । तरकुरीना पुत्रप्रातृ या रिकेश । साम ता अमल- यन्ती राजान । तान् सायेद् भेददण्डाभ्याम् , अादि ते महता दण्डेन चानुपतप्ता पुनरपति । एते द्वियोगानय ता । यथायोगेन चारानिति । यो यस्य योग असौ यथायोग तेना यान् साधत् । अगर सहनान सामभेदाभ्याम् । लुब्ध दुष्ट दानाडाभ्याम् पलस दुष्ट सामद डाभ्यान इत्मपरे द्वियोगादय पूर्वश्च निमि पर भनि । अलम लुभ महतर सामानभेदै । लुब्ध सहतबल दुष्ट दानभेददाडे । सहतबल दुष्टमर य भदतण्डलामभि । दुष्ट मलस लुब्ध दण्डसामदानगी नियोगाश्चत्वार [ जाम लुब्ध सहतर दुष्ट सामदानभेददण्डैरिति चतुयाग गर । एप समुदायेन पञ्चदगोगा । उक्त हि "तेषामेश्योगाश्चत्वारः, द्वियोगाश्च गट् । विवोगावावर , परश्चनुयोग इति पञ्चदशयोगा अनुलोमारताय त प्रतिरोमा " (कोटि अर्थ ९ ७ १४६) इति ।। ५२ ॥ मायादाना स्वरूपमेद नमि श्लोरेराह ---देवनेत्यादि । देवनाया प्रति. , पूजय तिनौ स ग पार नम् ६ पा तथा ग घ पाट एप पारा ध्यायानुमागदुना । योगा ट्यत । मादनमूरप्रथे तु--- अपराधास्तु मुनिग्य बदामा मानदानत 1 गावयद भददरम्या यप या चाररान् २ ३ . - इत्याप्त +विययि गपरराशाग इ ते पयः गया है. मुदितौटिया पत्रिका ·सर्ग.] सप्तनिशं प्रकरणम् । बेतालोल्कापिशाचानां शिलानां च सरूपता।. इत्यादिमाया विज्ञेया मानुपी मानुपेश्वरैः ॥ ५४॥ कामतो रूपधारित्वं शस्त्रास्त्राश्माम्बुवर्पणम् । तमोऽनिलोऽचलो मेघौ इति माया धमानुपी ॥५५॥ जधान कीचकं भीम आश्रितः स्त्रीसरूपताम् । चिरं प्रच्छन्नरूपोऽभूद् दिव्यया मायया नलः ॥५६॥ मास्तम्भाश्चोत्तीर्णदेवता अन्त पिरास्तन्मध्यगतै नित्यपूजया च सान्निध्यरया- पनार्थमुपलक्षिता स्यु । ततो हि ते निर्गत्य शत्रुमुपगत हन्यु । स्त्रीवस्त्रसंवीत स्त्री- वेषधारी शनुमतिसन्धत्ते या । निशि चाद्भुतदर्शनः शत्रुपिजयरयापनार्थम् ।।५३ ।। तचाटुत वेतालादीनां सरूपना ।। ५४ ॥ कामतो रूप पारित्वम् इच्छया देहस्य रूपा तरधारणम् । अमानुपी दि- व्या माया ॥६५॥ द्वयस्य साफल्यमाह -जघानेति । कीचको द्रोपदी जिहाँघुर्गान्धर्व- शालाया तत्कृतसङ्केतोऽभिसृतवान् । पूर्व यतेन तत्र तपधारिणा भीमसेनेन हत इति प्रसिद्धमेव । प्रच्छन्नरूपो नल इति । स हि घृतेन हारितराज्यो यने भार्या त्यम्त्या कपटार्धसवीत परिभ्रगन् दवाग्निपरीतेनाजगरेणाधाव मामापद्यस्व अह च ते प्रत्युत्फरिप्यागीति प्रार्थित त दवामे चयित्वा तद्ध- चनेन स्वादानि गणयन् प्रस्थितो दशमे पदे दशेति ब्रुवाग एव तेनाद- इयत । तद्दष्टमात्रश्च सद्यो विकृतातिरमत्यभिज्ञेयो भूत्वा किमेतदिति पृष्ट- वान् । तत सोऽजगरेण शुहानशुरु दत्त्वोक्त एव विकृतेनानेन रूपेण- च्छन्नोऽप्रत्यभिजायमान कवि का चरित्या या व लेप्रवेशामुक्त. म्यज- नभार्यासमतो भवियनि तदाशुन्युगल परिधाय लब्धत्त्वरूप स्वमेव राज्य ·कामन्दकोयनीतिसारे मिष्टादश । अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणम् । इत्युपेक्षार्थकुशलैरुपेक्षा त्रिविधा स्मृता ।। ५७ ।। अकार्ये सज्जमानस्तु विपयान्धीकृतेक्षणः । कीचकस्तु विराटेन हन्यतामित्युपेक्षितः१५८ ॥ संरब्धो भीमसेनेन स्वार्थविच्छेदभीतया । हिडिम्बया निजो भ्राता हन्यतामित्युपेक्षितः ॥ ५९॥ मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनम् । दृरस्थानां च सैन्यानां दर्शनं ध्वजमालिनाम् ॥६०॥ प्रतिपद्य शत्रु च विजित्य सुखी भविष्यसीति । तत. . स दिव्यमायया मच्छन्नरूपः ऋतुपर्णस्य राज्ञो गृहे सूदकर्मणा वसन् दमयन्त्या परिज्ञातः स्वयपरव्याजात् सहर्तुपर्णेन विदर्भपुरमानीयमानो मध्यमार्ग कलिना विमुक्ता स्तया तमेतस्तपित्रा विदर्भराजेन सह दमयन्त्या स्वमेव राज्यं प्रापितस्त. त्रैव सुख न्ययपदिति ॥ ५६ ॥ अन्याय अदण्ड्यदण्टनादौ । व्यसने मृगयादौ । युद्धे ज्यायसा सह ॥ कीचको विराटेनेति । स हि शौर्याद राजबालभ्यादण्याये व्यसने च प्रवृत्तो भीमसेनेन हन्यतामिति मत्स्यराजेनोवेक्षितः । तथा च महा- भारते लोकः- "शौर्य दिवसभी राज्ञो महासत्तश्च कीचकः । असीत् प्रहर्ता च भृणां नामशेः सुदुर्मतिः ॥ इति ।।५८॥ स्वार्थविच्छेदभीतयति । हिडिम्यस्य रक्षसो वनगुपगतेपु पाण्डवेषु तद्भगिनी हिडिम्या भीमसेनं दृष्ट्वा दोला यतिकरात् सञ्जातरागा स्वयं पाणिमाइयत् । तद्राता च दो युयुत्तुभीमसेनेन हन्यतामित्यनयोपेक्षितो मा भूदनेन संप्रयोगविच्छेदो ममेति ॥ ५९ ॥ सैन्यानां हत्त्यधरथपदातीनाम् ॥ १०॥ २. सानि' प. पाठ.. ३. मक. पा. ४. 'पश्च दुर्म गय. पाट.

·सर्गः] सप्तविंशं प्रकरणम् । २७३ छिन्नपाटितभिन्नानां संस्रुतानां प्रदर्शनम् । इतीन्द्रजालं द्विपता भीत्यर्थमुपकैल्पयेत् ॥६१॥ इत्युपायाः समाख्याता नाना नानार्थसाधकाः । साम तेपु हि कालज्ञो यथाकालं प्रयोजयेत् ॥१२॥ सामभेदौ । कर्तव्यो दानमानपुरस्सरौ। दानेन हि समायुक्तावेतावप्यर्थसिद्धये ॥६३ ॥ दानरिक्तेन सर्वत्र साम्ना कृत्यं तृणेन वा । निर्दानं साम नायाति कलत्रेप्यपि संस्थितिम् ॥ ६ ॥ V संयुतानां क्षरद्रुधिराणाम् । एते त्रय उपायाः सामादिचतुष्टय एवा- न्तर्भूताः । तत्र माया ढण्टेऽन्तर्भूता । तस्य हि प्रकाशोपांशुत्वभेदेन ईनि- ध्यात् । उपेक्षापि दण्ड एव, यस्माद् येप्पांशु प्रशन्यते तत्रोपेक्षा । तत्र च दण्डं स्वय प्रवर्तयतोऽपरेण प्रवर्तनात् । इन्द्रजालमपि सहत्वलम्य शत्रो - त्यर्थ कल्पते । तच्चे शङ्काजननाद् भेदेऽन्तर्भूतम् ॥ ६१ ।। नाना भिन्नस्वरूपाः । नानार्थसाधका इति । ततोऽलसादीनां माधों साम, लुब्धस्य दान, सहतवलस्य भेदः, दुष्टस्य दण्ड इति । एतेषु च मदानयोरधिको व्यापार इत्याह -सामेत्यादि । यथाकालमिति दानवाले Iम प्रयोजयेद् , दानमपि सामकाले भेदकाले च ॥ १२ ॥ यदाह-दानमानपुरस्सराविति ॥ ६३ ॥ कृत्यं प्रयोजनम् । तृणेन वा वाशब्दधार्थे । इवार्थ वा । तत्साध्य हणेनेव करणीयं, दानरिक्तस्य साम्नो लघुत्वात् ॥ ६ ॥ १. 'नामगजां चापि दर. ग. पाठः, पाठः... 'हि'फ. पाठ.. 'मां गहनानां ' य. पाठः, २. 'दपेन् 'स. १. 'साधुसनपु' प. प. पार, 'ग, प. पाठ, ·२७४ कामन्दवीयनीतिसारे [अष्टादशः सर्गः इति छुपायान् निपुणं नयज्ञो विनिक्षिपेच्छन्नुबले निजे च। निरभ्युपायो नियतं प्रपात विवेष्टमानोऽन्ध इवाभ्युपैति ॥६५॥ अवश्यमायान्ति वशं विपश्चिता- मुपायसन्दंशबलेन सम्पदः। भवत्युदारं विधिवत् प्रयोजिते फलं हि राज्ञां कचिदर्थसिद्धये ॥६६॥ (इत्युपायविकल्पो नाम सप्तत्रिंश प्रकरणम्) इति कामन्दकीयनीतिसारे उपायविकल्पो नामाष्टादशः सर्गः। प्रारणार्थमुपमहरति श्लोकद्वयेन - नयज्ञः उपायप्रयोग । निजे आमाये बडे । प्रपात विनाशम् ॥६५॥ उपाय एव सन्दश. तेनाकृष्यमागत्यात् , तबलेन तत्सामर्थेन । उदार महत् , फलमिति सम्बन्ध । विधिवत् प्रयोजित उपाये पचिदर्थसिद्धय इति सम्बन्धः ॥१६॥ (इन्युपायविक्भ्यो नाम सप्तविंश प्रकरणम्) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकाया जरमालायामुपायविकारो नाम अष्टादशा सगः ·अथ ऊनविंशः सर्गः। * २८ सैन्यबलाबलप्रकरणम् * सामादीनामुपायानां त्रयाणां विफले नये । विनयेन्नयसम्पन्नो दण्डं दण्ड्येपु दण्डवित् ॥१॥ देवानभ्यर्च्य विप्रांश्च प्रशस्तग्रहतारकाः। पड्डिधं तु बलं व्यूह्य द्विपतोऽभिमुखं व्रजेत् ॥२॥ मौलं भृतं श्रेणि सुहविपदाटविकं बलम् । पूर्वपूर्व गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा ॥३॥ सत्कारादनुरागाच्च सहसङ्कथनासनात् । नित्यं तहावभावित्वान्मौलं भृतबलाद् गुरु ॥४॥ सैन्यबला. चतुरमबलं मुक्त्वा मन्त्रेण कोशेन च जयेदरीन् । तदसिद्धौ च दण्डं निक्षिपेदित्याह ---सामादीनामित्यादि । विफले नये । प्रयोगो नयः । दण्डं दण्ड्येष्विति । तथाहि सामाद्यसाध्यत्वाद् दण्डास्ति इति ॥ १ ॥ अत्र च चत्वारि प्रकरणानि सैन्यबलाबलं, सेनापतिप्रचारः, प्रयागे व्य. सनरक्षणं, कूटयुद्धपिकल्पाश्चेति । तत्र सैन्याधीनत्वाच्छत्रुवलयधस्य बलमुच्यते । बलाबलं चोपादानात् कालतश्च । तत्र सन्नाहतो नवभिः श्लोराह- देवानित्यादि । इष्टान् साझामिकाश्च देवानभ्यर्च्य विप्रांश्च दचाशिपो जया- र्थम् । ग्रहा आदित्यादयः । तारका नक्षत्राणि । वलं व्यूध पूर्वपूर्व सन्नाश, तथा- विधस्य वलीयस्त्वात् ॥ २ ॥ मौलमित्यादि । व्यसनं तथेति । मौलानां गरीयस्त्वात् तव्यसनमध्येमा- नितविमानितादि गरीयः ॥ ३ ॥ सत्कारात् सम्मानात् । अनुरागाद् विजिगापौ । विविक्त विजिगीपुणा १. 'यमुदुक्को द' २ पाठ . ३. " मुस नयेत्' क .. 'समन.पा. ४. 'व्यवमा' क.रा. पा.:.

·२७६ [ऊनविंशः यमिन्दसायनातिमार सन्निकृष्टतया नित्यं क्षिप्रोत्यानतयापि च । वृत्तेश्च स्याम्यधीनत्वाद् भृतं थेणिवलाद् गुरु ॥५॥ तुल्यसङ्घर्पणामाद सुखलाभात् तथैव च । वलाज्जानपदत्याञ्च मैत्राच्छ्रेणियलं गुरु ॥६॥ असंख्यदेशकालवादेकार्थोपगमात् तथा। बेलान्मेदनयोगाच शत्रोमित्रबलं गुरु ॥७॥. सह कार्यसङ्कथनात् सहासनाच्च सगन्धानाम् । नित्यग्रहणं प्रतिपदं योज्यम् । सद्भावभायित्वाञ्च विजिगीषुणा सहकार्थानर्थसम्बन्धाद् । एते धर्मा भृतबले न सन्ति ॥ ४ ॥ सनिकृष्टतया विजिगापोरासन्नचारितया भृतवलम् । श्रेणियलं तु व्यय- हितचारि । क्षिपोत्थानं स्यान्यादेशमात्रापेशित्वाद् , नेतरत् परस्परापेक्षित्यात् । वृत्तिः साम्यधीना, विजिगीपुणा तस्य नियमाणत्वाद्, नेतरस्य, आत्मधारि- स्वात् ॥ ५॥ तुल्यसहर्पणायपादिति । स्वामिनास्य शत्रुषु तुल्यौ स्पर्धामी, तुल्यः मुखलाम. । बलाद् मैत्रादिति सम्बन्धः । जानपदत्वाद् विजिगीपुदेशे जातत्वात् । विपरीतं मित्रनलम् ॥६॥ असमयदेशकालत्वादिति । एतायन्तं देश यातव्यम् एतावन्त च कालं स्थातव्यमिति परिभितदेशकालं शत्रुवलं. नव मित्रयल, प्रबन्धसयत्वात् । एका- योगमाद् विजिगीषुणा सहेककार्यपवर्तनात् । विपरीतमन्यत् । बलाच्छनोरिति सम्बन्ध. "बलान्भेदने" ति का पाठः । मेदन स्नेह ॥ ७ ॥ -- ·२७७ सर्गः) अष्टाविंश प्रकरणम् । प्रकृत्याधार्मिका लुब्धा अनार्याः सत्यमेदिनः। तस्मादारण्यकतया तेभ्यः शत्रुवलं गुरु ॥८॥ उभयं तद् विलोपार्थ कालापेक्ष व्यवस्थितम् । विलोपेऽव्यसने चैव तत्रास्य विजयो ध्रुवः ॥९॥ उपजापकृतात् तु स्याद् भयमस्माद् विशेषतः। परस्य चाप्युपजपेदुपजापाद् ध्रुवो जयः ॥१०॥ स्फीतसारानुरक्तेन मौलेनोपचितः परः । तत्तुल्येनैव यातव्यः क्षयव्ययसहिष्णुना ॥११॥ प्रकृष्टेऽध्वनि काले वा गच्छेन्मौलैः सुमानितैः । मौलास्तु दीर्घकालत्वात् क्षयव्ययसहिष्णवः॥१२॥ परोपजाप- लुब्धाः आटविकाः । अनार्या स्वयमार्याः न भवन्ति, आर्याधिष्ठिता अपि न भवन्ति । आरण्यकतयति । यस्मादाटविकानामेते दोपास्तस्मात् तेभ्यः शत्रुवलं गुरु तद्विपतित्वात् ॥ ८॥ उभयमिति अमित्रबलमाटविकबल च । तदपरराष्ट्र विलोपयिप्यामीति कालापेक्षया विलोपार्थ स्थितम् । तत्र विलोपे अव्यसने वा अस्य विजिगीपोः श- त्रोर्जयो ध्रुवः । अन्यथा घविलोपे व्यसने च ताभ्यामरिभय स्यात् , भयं च ॥९॥ तदाह - उपजापकृतादिति । परम्य चाप्युपजपेदिति तदुभयमपि ॥१०॥ उपादानकालतो बलावल त्रयोदशभिः श्लोकैराह -- स्फीतेत्यादि । यदा प्रभूतसारानुरक्तमौलवलः प्रतियोद्धा, तदा ततुल्येनैव मौलवलेन यातव्यः । क्षय- व्ययसहिष्णुनेति । यदा व्यायामेन योद्धव्यं, न मन्त्रेण, तदा क्षयसहिष्णुत्याद मौलमेव कर्मण्यम् ॥ ११ ॥ प्रकृटेऽध्वनि दूरे यातव्ये । काले दीर्घ प्रेपयितव्ये । गच्छेन्मौलः, क्षयन्य- ३."ने पास्यन' रा. पाठः. १. 'क्षाव्य' क. पाट..

·२७८ कामन्दकीयनीतिसारे ऊनविंशः एपु वस्तुपु मेधावी भृतादीनि विवर्जयेत् । दीर्घाध्यकालखिन्नेषु तेषु भेदभयं भवेत् ॥ १३॥ बहुत्वादेव सैन्यानां दीर्घकालाच खेदतः। नित्यप्रवासयानाभ्यां भेदोऽवश्यं हि जायते ।।१४ ॥ प्रभूतं मे भृतवलं मौलमल्पमसारवत् । अरेरल्पं विरक्तं वा मौलं प्रायोऽल्पसारवत् ॥१५॥ प्रायो मन्त्रेण योद्धव्यमल्पायासेन चैव हि । अल्पः कालस्तु देशो वाप्रभूतौ च क्षयव्ययौ ॥१६॥ तदेव स्फुटयन्ताह यसहत्त्वात् तेषाम् । तत्सहत्वे कारणमाह--दीर्घकालत्वादिति । चिरन्तन- स्वात् ॥ १२॥ भृतादीनि विवर्जयेत् , कस्मादित्या - दीर्घाध्यकालखिन्नेष्दिति । भेदभयं भवेत् परस्मात् ।। १३ ॥ -बहुत्यादित्यादि । अन्यसैन्यकालिकोपादानात् तेषां भूतादीना बहुत्वाद् भेदोऽवश्यभावी । नित्यप्रवासो यातव्यं पति भूयोभूयो गमनम् । यानं शत्रुसम्बन्धि ॥ १४ ॥ मौलमल्प तच्च मूलरक्षणेऽपर्याप्तम् , असारयत् फरगुमायमिति भृतवलमाद- ध्यात् । थोरल विरक्त वा । प्रभूतमपि प्रायोऽस्पसारवत् असारबहुलम् । तत्र किं मोलेन ॥ १५ ॥ मन्त्रेण योगगूदोपजापादिना । अल्पायासेन व्यायामेन । अल्लो देशो यातव्यः कालो वाल्प. गोप्य वसितव्यः । अपमूतो म्वल्पो । पूर्वस्मिन् पादेकार' प्रतिरो द्रष्टव्यः ॥ १६ ॥ वागवति च पाठ. २. 'दिपु स ग पाठ ३. 'चेद भृ' स.स ४,'यति दिक. पाठ. ५. 'स्मोमिनु पालो पीक. पाठ .

·सर्ग.] ४ अष्टाविंशं प्रकरणम् । २७९ शान्तोपजापविश्वस्तमरमत्सैन्यं परस्य वा। अल्पः प्रसारो हन्तव्य इत्युपेयाद् भृतैर्बलैः ॥ १७ ॥ .स्फीतं श्रेणिवलं शक्यमाधातुं यानवस्तुनोः । हूखौ प्रवासव्यायामाविति श्रेण्या समुत्पतेत् ॥ १८ ॥ प्रभूतं हि सुहृत्सैन्यं शक्यमाधातुमात्मनि । अल्पप्रवासो मन्त्राच्च भूयो व्यायामयोधनम् ॥१९॥ मित्रसाधारणे कायें मित्रायत्ते फलोदये । अनुग्राह्ये च पीड्ये च मित्रेणैव सह व्रजेत् ॥२०॥ प्रभूतेनारिसैन्येन योधयेन्महतो रिपून् । श्वसूकरवधापेक्षी नयं चण्डालबन्नयेत् ॥२१॥ शान्तोपजापविश्वस्तामति शान्तोपजापं विश्वस्तं वास्मत्सैन्यम् । तत्र किं मौलेन । परस्य वाल्प इति सम्बन्धः । प्रसारश्चेष्टा ॥ १७ ॥ स्फीतं प्रभूतं श्रेणिबल यानवस्तुनोः यात्रायां च स्थानीये च बहुत्याच्छ. क्यमाधातुम् । प्रवासो हरयः कार्यलाघवादासन्नदेशत्वाद् वा, व्यायामोऽपि योद्ध- मरुपः, प्रायो मन्त्रेण योद्धव्यम् इति ॥ १८॥ शक्यमाधानुमात्मनि, यानयस्तुनीत्येव । अल्पः प्रवासः पूर्ववत् । मन्त्राच भूयो व्यायामयोधन मन्त्रयुद्धाद् भूयो व्यायामयुद्धम् ॥ १९॥ मित्रसाधारण इति । यथा शत्रोरुच्छेदन कर्शनं घा विजिगीपोः फार्य, तथा मित्रस्यापि । मित्रायते मित्रसाध्ये कर्शनादौ । अनुमाझे यातव्यसिद्धी तदर्थी- शदानेन । पीडये समुपचितत्वात् । तेन सह ब्रजेत् ॥ २० ॥ असुहृत्सैन्येन प्रभूतेनेति । यदि प्रभूतं शत्रुवट, तदानेन योधयेत् । स्वसूक- २. 'चारो गन्त' रा. ग. पाठः. 1. "स्त सैन्यमस्तीति वा रिपो.' फ. पाठः, पाया' रा. ग. पाट . . न' क.माटः, ५ 'सम्यगाधा' क. पाट:. ६. 'स्पायाखोपपन्न मन्नणेनि मुहले.' रा. ग. पाटः.. ५. 'ज्येन ग' ग. प. पाठ,, ·कामन्दकोयनातिसारे ऊनविंश अत्यर्जितं कोपभयादभ्याशे तु रिपोर्बलम् । वासयेत् कर्शयेचैव दुर्गकण्टकमर्दनैः ॥ २२ ॥ नित्यमाटविकं सैन्य दुर्गकण्टकशोधने । परदेशप्रवेशे च पुरस्कुर्वीत पण्डितः ॥ २३ ॥ एतन्मौलादिषड्भेदं चतुरङ्ग बलं विदुः । पडई मन्त्रकोशाभ्या पदात्यश्वरयद्विपैः ॥२४॥ इति पड्विधमेतहि यथायोगं बलं बली। सुनिश्छिद्रं प्रतिव्यूह्य यायात् परबलं बली ॥२५॥ खधापेक्षीति । श्वसूकरयोरिवारियल्यो कलह चण्डालम्येव मे योधकस्यान्यतरवि पनौ सिद्धिरिति नयम् अन्योन्ययोधनाख्य प्रयुनीत ॥ २१॥ फोपभपादिति । अभ्युच्छ्रित हि शत्रुबल याचं कोप जनयति । तस्मात् तस्यानित्यमासन्न यासयेत् । तत्राभ्य तरोपशहा यदि स्याद् दुर्गकण्टकमर्द- नैरिति । तत्र पथि दुर्गाणि यात्रोपघातकाध कण्टकान् मृद्गत् क्षीयते ॥ २२ ॥ दुर्गे मर्दनीये परदेशमवेशे चेति । यदि मार्गदेशिक परभूमियोग्य च स्यात् ॥ २३॥ मतिबठतो बलानरमभिधिरसुराह - एतदित्यादि । चतुरझबल बिदु पदात्यश्वरथद्विपै । पड पेचिन्मन्त्रकोशाभ्या, तयोरपि प्रथम युध्यमानत्वात् ।। गयारोपितएरपल. परस्तापिता पतिर मिति यथायोग प्रति यूछ । मुनिश्छिद्र बल व्यसनाभारात् ॥ २५ ॥ , 'बराद' सपाट . ' तिक पार ३. प्रति' के पाट पागप पार ( ग ग प पर ·परणाइकुशकचग्रहणीप्राय रथवरस्य प्रतिवरम्।तदवाथाना प्रतिवलम् ।यमिणो वा हस्तिनोऽश्वा २८१ समेत ऊनत्रिंश प्रकरणम् । योगमस्य विजानीयात् सबै यन्त्रादिना नृपः । कृताकृत प्रचारं च साधु सेनापतेस्तथौ ॥२६॥ (इति सैन्यबलाबलमष्टाविंश प्रकरणम्) * २९ सेनापतिप्रचारप्रकरणम् * कुलोद्गतं जानपदं मन्त्रज्ञं मन्त्रिसम्मतम् । दण्डनीतेः प्रयोक्तारमध्येतारं च तत्त्वतः॥२७॥ बलस्य प्रतिव्यूहनयोग सर्वो यन्नादिना ज्ञेय इत्याह -योगमस्येति । तथाचोक्त *"यन्त्रहस्तिशकटगर्ने कुन्तप्रासहाटकवेणुशरशल्यवद् हस्तिनलस्य प्रतिबल, तदेव पापाणलगुडावरणशल्याङ्कुशकचग्रहणीप्राय रथवलस्य । तदेवाश्वा. ना प्रतिवल, वर्मिणो हस्तिनोऽश्वा वा । कवचिनो स्थाश्वावराणन पतयश्चतुरङ्ग- स्य प्रतिबलम् " (कौटि. अर्थ ९. २. १३७) इति । कृताकृत किमस्मिन् सा- इंमामिकमुपकरण सम्पन्न न वेति सम्यग् विजानीयात् । प्रचार च सेनापते येन विज्ञातेन सैनापत्ये नियोजयेत् ।। २६ ॥ (इति सैन्यवलायलमष्टाविशं प्रकरणम् ) -- सैन्यस्य सेनापत्यायत्तत्वात् तपचार उच्यतेऽष्टादशभि श्लोकै लोद्गतमित्यादि । एवलक्षणोपेत कुर्वीत ध्वजिनीपतिमिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । अत्र लक्षणद्वारेणैतत्प्रचारो विज्ञेय । कुलोद्गतो न व्यभिचरति । जानपदस्ता- त्यत्वाद् विश्वास्य । मर्नज्ञो निर्णयकौशलात् कृच्छ्रेषु प्रसाधनाई । मन्त्रिस- म्मतः मन्त्रिभि सह सम्भूय कार्यानुष्ठानसमर्थ । प्रयोक्ता तत्त्वतो दण्ड्येषु, तस्य स्वामिप्रकृतित्वात् । तथाहि "राजा युवराज सेनापतिश्च स्वामिप्रकृतय."। अध्येता वक्ता ॥ २७ ॥ , वयनादिक पाठ २. 'तन' क पाठ ३ 'दा' क पाठ ५ 'णयुकं कु' ग घ पाठ ६ 'ग्रनयज्ञ'ग प. पाट 'हस्तियन्यशकटगर्भकुन्तप्रासराटययेशुशन्यवद्धस्तिपरस्य प्रतियलम् । तदेव पापाणरंगुदा- मर्मिणः । क्यचिनो रथा आवरगिन पत्तवचनुरङ्गयतस्य' इति मुदितकौटियाग्रामपा. ४ 'त्तमम्'राग ७ 'च्छमा' ग घ पाठ पाठ ·२८२ कामन्दकीवनीतिसारे ऊनविंशः सत्यसत्त्वक्षमास्थैर्यमाधुर्यार्यगुणान्वितम् । प्रभावोत्साहसम्पन्नमाजीव्यमनुजीविनीम् ॥२८॥ मिनबन्तमुदाराढ्यं वहुस्वजनवान्धवम् । व्यवहारिणमक्षुद्रं पौरप्रकृतिसम्मतम् ।। २९ ।। नित्साकारणवैराणामकर्तारमनाविलम् । शुभानुबन्धिकर्माणमल्पामिनं बहुश्रुतम् ॥३०॥ . क्षमा आक्रोशादितितिक्षा चित् कार्यकालापेक्षया, स्थैर्य कर्मसु , माधुर्य प्रियवादिता । सत्यादय एवार्यगुणा । यत्तु "कुल शील दया दान धर्म सत्यं कृतज्ञता । *अद्रोह" (स. १८.लो.४९) इति प्रागुक्तास्तेषामत्रैवान्तर्भूतत्वान्न तद्गह- णम् । प्रभावोत्साहसम्पन्नमिति । शौद्युत्साहगुणयुक्तोऽपि कश्चिदप्रताप, प्रताप- वत्त्वे सत्यण्यकृतोत्साहश्चाभिभूयते । उभयगुणस्तु सदैवाप्रधृप्यो भवति । अतश्च सहनिर्देश । तयोरप्युत्साहस्यैव प्रधानत्वम् , इतरस्य तज्जन्यत्वात् । एवञ्च मत्वा तद्गुणानत्रैव निर्देक्ष्यति । आजीव्य जीवनादिदानेन ॥ २८ ॥ मिनवन्तं बहुमित्रत्वान् परस्यानुच्छेद्यम् । तत्र वहुस्वजनबान्धवं महुस्व- जनबान्धयत्या दत्तवलम् । तत्र भायेन सम्बद्ध स्वजनः । आभ्यन्तरेण बान्धवः । उदाराब्य महत्त्वादेवाढयम् । व्यवहारिणम् ऋणीदानादिव्यवहारशीलं धर्म- स्थबन्धुम् । अक्षुद्रम् अधिग्रहशील सत्सङ्ग्रहशाल च । पौरप्रकृतिसम्मतम् उपल- क्षणमेतद् जनपदपकृतेश्च सम्मतम् अनुवैजनात् ॥ २९ ॥ नित्यवैरं यनिष्फलमानुवन्धिकम् , अकारणवैर निर्हेतुकम् । अनाविर- त्वम् अपैशुन्यम् । त्रितयमपि प्रस्तीरनुरजयति । शुभानुवन्धिकर्माणमिति । फल्या- गोदय हि कौरभमाणः स्वपरेषा पूज्य. । अल्पामित्रम् अनुच्छेद्यम् । बहुश्रुतं यदा- गमम् । स हि कृच्छ्यु नायसीदति ॥ ३०॥ ''स.ग.पाट २ 'थारमन्धतगप पाठ 'भरोभ लव तत्र श्यते ३ 'ग' कोशेषु पाठ.

·सर्गः] उनत्रिश प्रकरणम् । २८३ अरोगं व्यायतं शूरं त्यागिनं कालबेदिनम् । कल्याणाकृतिसम्पन्नं सत्सम्भाव्यपराक्रमम् ॥३१॥ गजाश्वरथचर्यासु शिक्षितं सुजितश्रमम् । खड्गयुद्धे नियुद्धे च शीघ्रचङ्क्रमणक्षमम् ॥ ३२ ॥ युद्धभूमिविभागझं सिंहवद् दृढविक्रमम् । अदीर्घसूत्रं निस्तन्द्रममर्पणमनुद्धतम् ॥३३॥ हस्त्यश्वरथशस्त्राणां सम्यग् लक्षणवेदिनम् । नरान्तरविवेकज्ञं कृतज्ञमनुकम्पकम् ॥ ३४ ॥ अरोगं कर्मण्यम् । व्यायत महाकायम् । स हि दृष्टमात्र एवाभिभवति । रमित्युत्साहगुणः । त्यागिन सर्वाभिगन्यम् । कालनेदिन, स हि कार्य न हापय- ते । कल्याणाकृतिसम्पन्न दर्शनीयत्वाल्लोकप्रियम् । सत्सम्भाव्यपराक्रमं प्रकृष्टविक- कदर्शनादन्योऽप्यसाधारण' सम्भाव्यते यस्य ॥ ३१ ॥ चर्या हैस्त्यादिभिर्गमनम् । तत्र शिक्षित वृताभ्यासम् । सुजितश्रमं कर्मस्वप- रिभमम् । नियुद्धं मल्लयुद्धम् । शीघ्रचङ्गमणक्षम विद्युबल्लघुपरिक्रमणयोग्यम् ॥३२॥ युद्धभूमयो हम्त्यादीनाम् । ता स्वयमेव वक्ष्यति । दृढविक्रममिति । शौर्यात् सिद्धेऽपि पराक्रमे कस्यचिदस्थिरत्वादिति विक्रमो विशेष्यते । अदीर्घसूत्रं निस्तन्द्रं क्षिप्रकारिणमनलस च । अमर्पण परिभवासहिष्णुम् । एते त्रय उत्साह- गुणाः । अनुद्धतवपधारिणं सतामभिगम्यम् ।। ३३ ॥ लक्षणवेदिनं शुभाशुभाना हस्त्यादीनां प्रातिपरिहारार्थम् । नरान्तरविवे- कज्ञ सत्यशौचशौर्यप्रज्ञादिभिः । कृतज्ञमनुकम्पकमिति । कृतज्ञत्यान्मुग्यपुरुषाणा- मभिगम्यम् ॥ ३४ ॥ ३. 'कम्य प्रिं' ग. प. २ 'ल' व ग पाठ . रि.म पाठः, 1. 'मत्युत्साहगुणम्।' ग घ. पाट पाउ.. ४. 'हयादि'फ. स पार' ·कामन्दकोयनीतिशारे वर्मकर्मसमायोगे कुशलं कुशलानुगम् । सर्वयुद्धक्रियोपेतं शक्तं तत्परिकर्मणि ॥३५॥ स्वभावचित्तज्ञतया युक्तमश्चन्दन्तिनाम् । तन्नाम्नां चापि वेत्तार तद्विधानोपपादकम् ॥३६॥ देशभापास्वभावशं लिपिज्ञं सुदृढस्मृतिम् । निशाप्रचारकुशलं शकुनज्ञाननिश्चितम् ॥ ३७ ॥ उदयास्तमयज्ञं च नक्षत्राणां ग्रहैः सह । दिग्देशमार्गविज्ञानसम्पन्नं तज्ज्ञसेवितम् ॥ ३८॥ वर्मकर्म सत्रहनकर्म, तत्समायोगे युद्धोपाये कुशलम् । तत्कुशलैश्चानु. गतम् । सर्वयुद्धक्रियोपेत सर्वैरज्ञैरायुधैश्च यो मभिज्ञम् । शक्त युद्धपरिकर्मणि व्यूहरचनादौ ॥ ३५ ॥ स्वभावचित्तज्ञतया युक्तं तदनुरूपप्रतिपत्त्यर्थम् । तत्रावादीनां सह- जो धर्म स्वभाव , आकस्मिकश्चाभिप्रायश्चित्तम् । तन्नाम्गा वेत्तार यथाकार्य व्य- पहारार्थन् । विधान पोषणविधि ॥ ३६॥ देशभापास्वभावज्ञमिति । तत्र देशभाषाज्ञान व्यवहारार्थम् । देशस्व भावज्ञान च तद्देश्योपचारप्रतिपत्त्यर्थम् । लिपिज्ञ पत्रसम्प्रेषणमन्त्रणाद्यर्थम् । सुरवस्मृति, स हि सम्प्रधारित कार्य न हापयति । निशाप्रचार सौप्तिकादि- व्यापार । शथुनजान भचिप्यच्छुभाशुभपरिज्ञानफलम् ॥ ३७॥ उदयास्तमयज्ञ चेति । ग्रहनक्षत्राणामुदयास्तमयो शुभाशुभसूचको जानाति । दिग्देशमार्गविज्ञानसम्पन्नमिति । रात्री घनदुर्गादिपु दिदमूढ सैन्य बोधयति । एव देशमार्गयोश्च विज्ञानाद् दृष्टदेशमार्गम् । तज्जैर्दिगाधभिरैः सेवित ॥ ३८ ॥ . , 'कुशलझा' ग पाठ, 'सहानगतिनि' क पाठ, 'कुलमानविनि' स पाठ २ 'कालवि' कपाट ३ म्।' ग प पाठ ४ 'म् प्रतुवा पूर्वादिभि' ग घ. पाठ ·शश्वत्संसिद्धकर्माणं यद्यदारभते कर्म, तत्तदस्य सर्वदा सिध्यतीत्यर्थः । सिद्धकर्मभिश्च निपेवितम् । पराभवेष्वनिर्विा शत्रुकृतेप्वमग्नोत्साहम् । श्रीमद्रा- २८५ सर्गः] ऊनत्रिंशं प्रकरणम् । क्षुत्पिपासालमत्रासशीतवातोष्णवृत्तिभिः । अनाहितभयक्लोन्ति तत्संविनाभयप्रदम् ॥ ३९ ॥ हन्तारं परसैन्यानां दुःसाधाहितनिश्चयम् । हैतानां च स्वसैन्यानां सम्यग्विष्टम्भनक्षमम् ॥ ४० ॥ अवस्कन्दाभिमन्तारं वेत्तारं सैन्यकर्मणाम् । परदूतप्रचारशं महारम्भफलोपगम् ॥४१॥ शश्वत्संसिद्धकर्माणं सिद्धकर्मनिपेवितम् । पराभवेप्वनिर्विणं श्रीमद्राजार्थतत्परम् ॥ ४२ ॥ अनाहितभयक्लान्ति क्षुदादिभिरनुत्पादितं भय ग्लानिश्च । तत्क्लेशसहत्वात् कर्मण्यम् । तत्संविग्नाः क्षुदादिपीडिताः सैनिकाः, तेपामाश्वासयितारम् ॥३९॥ हन्तारं, प्रयोगकौशल दर्शयति , अन्यथा हि शूरमित्यनेनैविगतत्वात् । दुःसाधाहितनिश्चयं स्थिरप्रतिज्ञम् । विष्टम्भनक्षमं स्तम्मनसमर्थम् ॥ ४ ॥ अवस्कन्दाः परेणोपरुद्धाः, तेपाम् अनुवलाधानेन मन्तारम् । सैन्यकर्मणां (वेत्तारं) हस्त्यश्वरथपत्तिकर्मविदम् । परदूतप्रचारमं यथोक्तेन प्रकारद्वयेन । म- हारम्भफलोपगं महारम्भफलं साधयितुमुपगन्तार, नान्यत् ॥४१॥ जार्थतत्परं प्रकृष्टे राजकार्ये सावधानम् ॥ ४२ ॥ २. ग्लानि रामुद्विमा' क. पाठः. ३. 'भग्नानां क. पाठः, ५. 'णम्' . पाठः. ६. 'वाग' क. स. 'णावई ग घ. पाठः, १. 'प्रकृष्टावशी' क पाट:. ४. 'सोडवि' स. ग. पाठः. ७. 'साध्याहि' ग. प. पाठः. ' हिस. पाठः. ८ पाठः. . पाठः, ·कामन्दकोयनीतिसारे ऊनावशः इत्यादिलक्षणोपेतं कुर्वीत ध्वजिनीपतिम् । ध्वजिनीं तु सदोद्युक्तः स गोपायेद् दिवानिशम् ॥४३॥ नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्रयत्र भयं भवेत् । सेनापतिस्तत्रतत्र गच्छेद् व्यूहीकृतैर्वलैः ॥४४॥ (इति सेनापतिप्रचारो नाम ऊनविंश प्रकरणम्) * ३० प्रयाणव्यसनरक्षणप्रकरणम् * नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः। मध्ये कलत्रं स्वामी च कोशः फल्गु च यद् बलम् ॥४५॥ पार्श्वयोरुभयोरश्वा अश्वानां पाईयो रथाः। रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलम् ॥ ४६॥ ध्वजिनी सेनामुक्तलक्षणाम् । गोपायेद् रक्षेत् तन्नियुक्तत्वात् ॥४३॥ नद्रिवनदुर्गेष्विति । दुर्गशब्दः प्रत्येक योज्य. । भयं सामन्ताटवि. कादिभ्यः । व्यूहीकृतैः सन्नद्धैः।। ४४ ॥ {इति सेनापतिप्रचारो नाम ऊननिंश प्रकरण ) व्यूहीकृतैर्यातव्यमित्युक्तं , तत् कथं न्युह्य यायाद् , गच्छंश्च केषु व्यस- नेषु परामियोगाद् रक्षेदिति प्रयाणव्यसनरक्षणमुच्यते नवामः लोकैः । तत्र प्रयाणमधिकृत्याह - - नायक इत्यादि । नायको दलाध्यक्षः । पुरतो मायाद् रक्षन् , मार्गावोसयोश्च सम्पादनार्थम् । कलत्रमन्त.पुरम् । स्वामी विजिगीषु.। फल्गु पलं विष्टचादिकम् ॥ १५ ॥ पार्थयोरुभयोः स्वामिन इत्यर्थः । अटवीवल तात्स्थ्यादाटविकम् ॥४६॥ 1 'यु' क पाठ . 'तो नार र पाट ३. 'नमु' ग. प. उ. पाठ . ४ 'वस. (तो थोयोथासम्बाधा' प. स. पाठ..

·सर्गः त्रिंशं प्रकरणम् । . २८७ पश्चात् सेनापतिः सर्व पुरस्कृत्य कृती स्वयम् । यायात् सन्नद्धसैन्यौपः खिन्नानाश्वासयञ्छनैः ॥ १७ ॥ यायाद् व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये । श्येनेनोद्धृतपक्षण सूच्या वा वीरवक्रया ॥४८॥ पश्चाहये तु शकटं पार्श्वयोर्वजसंज्ञितम् । सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूह प्रकल्पयेत् ॥ ४९ ॥ कन्दरे शैलगइने निम्नगावनसङ्कटे । दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लेमम् ॥५०॥ व्याधिदुर्भिक्षमरणपीडितं दस्युभिर्दुतम् । पङ्कपांसुजलेंच्छन्नं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि ॥ ५१ ॥ . पश्चात् स्वामिनो गच्छतः । सर्व सैन्यम् । खिन्नानां सैनिकानामाश्वा- सनकरणस्वभावः ॥ १७ ॥ पुरोभय इति । पुरस्तात् परोऽभिहनिष्यतीति भयमुप्रेक्ष्य मकरव्यूहेन यायात् । स हि विस्तीर्णमुखत्वादशेषं बलं रक्षति । श्येनेनोद्धृतपक्षण विस्तृतपक्षण, यदा तिर्यग्भागे भयमुप्रेक्षेत । सूच्या वा वीरवक्रया मुख- निवेशितशूरयोर्धया, योकायनमार्गे पुरोभयमाशयेत ॥ १८ ॥ पश्चाद्भये शकटं, तस्य पश्चाद्विस्तीर्णमुखत्वात् । पार्श्वयोरुभयोर्वज्रसंज्ञितं तदुभयतो विस्तीर्णमुखम् । सर्वतो भये सर्वतोभद्र, तस्य सर्वतोमुखत्यात् ॥ ४॥ व्यसनरक्षणमधिकृत्याह -कन्दर इत्यादि । कन्दरदिप्ववतरणारोह- णोत्तरणादिव्यासक्तम् ॥ ५० ॥ स्कन्नं पड्कादिगतम् । व्यस्तं विक्षिप्तम् । पुञ्जीकृतं पथि एकायने ॥५१॥ १. 'सनिभम्' क. पाठः. ३. 'मारपी' क. पाठः. क. पाठः, "भिवृत' स पाठः, ८. 'धायनतया' ग.घ. पाठः. S'नम् ' इत्यस्य स्थाने 'रानम् ' इति पाटो व्यात्याधृतः प्रतीयते, २. 'क. पाठ: ५. 'ला' क. पाठः. ४. "विद्रु' ६. 'सक' स. ग. पाठः. ७. 'क्ष्ये' डे पाठ:.

·२८८ कामन्दकोयनातिसारे [ऊनविंशः प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसंस्थितम् । चोरामिभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाकुलम् ॥ ५२ ॥ एवमादिषु जातेषु व्यसनेष्वसमाकुलः । स्वसैन्यं साधु संरक्षेत् परसैन्यं च घातयेत् ॥ ५३॥ (इति प्रयाणव्यसनरक्षणं नाम विश प्रकरणम्) * ३१ कूटयुद्धविकल्पप्रकरणम् - विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नारिप्रकृतिवली । कुर्यात् प्रकाशयुई हि कूटयुद्ध विपर्यये ॥५४॥ ४ अभूमिष्ठं स्वबलायोग्यायां भूमौ स्थितम् । असंस्थितमनिविष्टम् ॥ ५२ ॥ एवमादिविति । आदिशब्दादशेपयलव्यसनोपग्रहः । असमाकुलः सार- पानः । स्वसैन्यं रक्षेत् परावस्कन्दात् ॥ ५३ ॥ (इति प्रयाणव्यसनरक्षण नाम निंश प्रकरणम्) उक्तव्यसनानां हि कूटयुद्धहेतुवात् तदनन्तरं कूटयुद्धविकल्पा उच्यन्तेऽष्टा- दशभिः श्लोकैः । विशिष्ट इत्यादि । चतुरङ्गेण हि वलेन व्यायामयुद्धं क्रियते । तच्च द्विविधं, मुख्य तावत् प्रकाशयुद्धम् , अप्रकाशयुद्धं कूटमिति । तत्र यदा स्वबला- नुकूलदेशफालः कृतपरप्रकृत्युपजापो बलेन चाधिकः शत्रोः, तदा प्रकाशयुद्धम् आ- मापित सड्झाम कुर्यात् । विपर्ययः विरुद्धदेशकालः अभिन्नारिप्रकृतिलहीनश्च कूटयुद्धं प्रच्छन्नयुद्धं कुर्यात् ॥ ५ ॥ 1. 'घो' क.पाठ. १. 'हतम् पाठः, ३. 'घु रामाकुलम् ।' क पाठः. ४. '' ५. 'अस्वबलयों इ. पाठ ६ वादन' पाटः. ५. 'सदन्यत् यूटयुद्धमि क.स. पाठः ८. 'रूपर, पाठ.. ९. 'तन' ग. घ, पान, १०. 'पौविशिष्ट पदपाठ ·स] C एकात्रिंशं प्रकरणम् । तेप्यवरकन्दकालेघु परं हन्यात् समाकुलम् । अभूमिष्ठं हि भूमिष्ठं तद्भूमौ चोपजापतः॥ ५५ ॥ प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर्वनचरादिभिः । हन्यात् प्रवीरपुरुषैर्भङ्गदानापकर्षणैः ॥ ५६ ॥ पुरस्ताद् दर्शनं दत्त्वा तल्लक्षकृतनिश्चयः । हन्यात् पश्चात् प्रवीरेण बलेनोत्पीड्य वेगिना ॥ ५७ ॥ पश्चाद् वा सङ्कुलीकृत्य हन्यात् सारेण पूर्वतः । आभ्यां पाविघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने ॥५८ ॥ पुरस्ताद् विपमे देशे पश्चाइन्यात् तु वेगवान् । पुरैः पश्चाच्च विषम एवमेव तु पार्श्वयोः ॥ ५९॥ कीदृशं तदित्याह - तेप्वित्यादि । अवस्कन्दकालेषु कन्दराशैलादिप्रयाणा- दिपु । अभूमिष्ठ स्वभूमिष्ठं पर हन्यादिति सम्बन्धः । स्ववलयोग्यायां वा भूमौ स्थितं परस्परप्रकृतिथूपजापानातावकाशो हन्यादित्यर्थः ।। ५५ ॥ आकृष्टं पाशैर्वनचरादिभि. भगदानापकपणैरिति सम्बन्धः । आदिशब्दाद् दूप्यामित्रोपग्रहः । भङ्गदानेनापकर्पणं येषां ते दूप्यामित्राटविकालैः पाशभूतैः स्वभूमितोऽपकृष्टं परं विभूमिप्राप्तं प्रवीरपुरुपैहन्यात् ॥ ५६ ॥ पुरस्ताद् दर्शनं दत्त्वा येनकेनचिद् बलेन, तल्लाकृतनिश्चयः पौरस्त्यकृ- तावधानान् परसैनिकान् हन्यात् । पश्चाद् अदत्तपृष्ठावधानत्वात् । प्रवीरेण हस्त्य- श्वरलेन वेगवता ।। ५७॥ पश्चाद् वा सङ्कुलीकृत्य पृष्ठनो व्याकुलीकृत्य येनकेनचिद् बलेन । हन्यात् पूर्वतः पुरस्ताद् , दत्तपृष्ठावधानान् । आभ्यां पार्थावधाताविति । वामतो दक्षिणतो वा पार्वतः सड्कुलीकृत्य दक्षिणतो वामतो वा हन्यात् ॥ ५८ ॥ पुरस्ताद् विपमे देशे परिवर्तनस्तम्भनायकाशाद्ययोग्ये । पश्चाञ्च विपमे ३. 'ले' कः पाठः. ४. 'नाप्लुस ६. यां भू' ग. घ. पाठः. १. 'साध्वव' क. पाठ.. २. 'हिक पाठः, दे' क. पाठः. ५. 'रध पश्चादि' स ग. पाउ:. संस्त' इ. पाठः ·२९० यामन्दकीयनीतिसारे [ऊनविंशः प्रथमं योधयित्वा च दूप्यामित्राटवीवलैः । भ्रान्त सन्नं निराक्रन्दं हन्यादान्तवाहनः ॥६० ॥ दूप्यामित्रवलापि भङ्गं दत्त्वा प्रयत्नवान् । जितमित्येव विश्वस्त हन्यात सत्रव्यपाश्रयः॥६१ ॥ स्कन्धाबारपुरग्रामसत्यसार्थवजादिषु । चिलोभ्य च परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् ॥१२॥ फगुसैन्यप्रतिच्छन्न कृत्वा वा सारवद् बलम् । मन्दयन तहिलोपे हन्यादुत्प्लुत्य सिंहबत् ॥६३॥ पुरो ह यादति सम्बन्ध । एवमेव तु पार्श्वयोरिति । वामदक्षिणयोरिति सम्बन्ध । देदो वामती दक्षिणतो या ह-यादित्यर्थ ॥ १९ ॥ दृप्यागिनाटचीपले. पाकीयकल । बउ बरेन हन्यात् । (पूर्वत ।) मेथ मिति । पूर्व योध थेत्या पश्चाच्यन्त सन्नम् । निराकन्द निरीश, क्षीणब रत्वात् ।। ६०॥ दूप्यामित्रपल या भर दत्वा पलायनेनानयोजित मयति विश्वस्त परं भग्नानुसारिणम् । मार सत्रे यपाश्रय प्रयत्नानप्रमत्तो न्यान् ॥११॥ फयापारादिपु प्ररुप पितरक्षाशैथिल्यषु विरोपयितु विलोभ्योभयतने तनो पिलोपेऽश्मन परानीर हन्यात् ।। ६२ ॥ फाल्गुसन्यमाच्छामिति । उप्परलेन सारनलमपच्छाद्य तद्विलोपे गुलाभिषाते अाज्ञया शिथिल्यत (समीचीभृता) पर सारवलेन सिंह्यदुत्झुन्य हत्यादिति ॥ १३॥ . 'राज्य इति मूलरोश पाउ २ ' स ग पाट ३ विरोपेन है' इति मूल- वाश पार.. ४ दिन) हच पार ५ परमिति' गपच पाठ 14 पर ७ 'प्रावित प्रगप पाठ . 'न सिहसा ग घ पाठ, ·मुक्तसन्नाहं हन्यात् । सुप्से भव मर्दनं सौप्तिकं, तद्विधानवित् । विनम्भमुप्तं वा किं तत् सौप्तिकमित्याह -सपादकोशावरणरिति । पाठकोगश्चर्ममयः कण्टकाद्याबाधकपरिहारार्थम् । आवरण शस्त्रनिवारणार्थम् । ना, यदि हस्तिनी २. 'त्सत्त्वसमाश्रयः स.ग. पाठ. ५. का क. पाठ. सः एकत्रिशं प्रकरणम् । मृगयासम्प्रोक्तं या हन्याच्छेत्रुमपाश्रयम् । अथवा गोग्रहाकृष्टया तल्लक्ष मार्गबन्धनात् ॥६॥ अवस्कन्दभयाद रात्री प्रजागरकृतश्रमम् । दिवाप्रसुप्तं वा हन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकम् ॥६५॥ अहस्सन्नाहतैः श्रान्तमपराह्ने विनाशयेत् । निशि विस्तम्भमुप्त या तत् सौप्तिकविधानवित् ॥६६॥ सपादकोशावरणैन गैः कुर्यात् तु सौप्तिकम् । कुर्यादुग्रजवोपेत रेर्वा खड्डपाणिभिः ॥६७॥ प्रतिसूर्यमहावांत हन्यात सम्मीलितेक्षणम् । इत्येवं कूटयुद्धेन हन्याच्छन् लघुत्थितः ॥ ६८॥ मृगयासंमसक्तमाटविकप्रोत्साहितम् । गोमहाकृष्टया गोग्रणेनान्यत. स. माकृप्य गोग्रहणकृतलक्ष्यं परं मार्गेपूपरुध्य हन्यात् ॥ ६४ ॥ अवस्कन्दभयादिति । रात्री सायमेवायस्कन्दं दान्यतीति भयात् प्रजाग- रकृतश्रमं ततो निद्राव्याकुलसैनिक दिवामुप्त हन्यात् ॥ ६५ ॥ अहस्सन्नाहत इति । अहनि व्याजकलहेन सन्नाहपरिश्रान्तम् अपराहे तत् परवलं विनाशयदिति सम्बन्धः ॥ १६ ॥ - न सन्ति ॥ १७॥ यस्य परवलम्य तत् प्रतिघात- प्रतिसूर्यमहावात प्रतिकूलौ सूर्यमहावातौ ३ 'नास ग. ६. 'नृभिवा' क. पाठ, ७. 'तप्रति. सग. पाठ 1. 'यु' स ग. पाट:. ४. 'प' क. पाठः. स' ख, ग, पाठः, ८. 'निहन्यादिति बूटेन युद्धनारीन् पाठ:.

·२९२ कामन्दकीयनीतिसारे सिनविंशः नीहारतिमिराङ्गारश्वभ्रामिवननिम्नगाः। वदन्ति सत्रमित्यादि सत्रं छद्म प्रकीर्तितम् ॥६९॥ (पुनरावर्तमानस्य निराशस्य तु जीविते । अनार्यों जायते वेग इति भग्नं न पीडयेत् ॥ अल्पागमातिव्ययता क्षया वृद्धिविपर्यये। समायव्ययता स्थानं कर्मसु ज्ञेयमात्मनः॥ हावपि प्रस्तुनौ वध्यप्रमत्तौ व्यवसायवत् ।) साध्वप्रमत्ती व्यवसायवती येन प्रकारेण परं निहन्यात् । चरैः समावेदिततत्पचारः शङ्केत तेनैव ततोऽप्रमत्तः॥७॥ कृतसम्मलिनत्वादन्यात् । इत्येमित्युपसंहरति । लधूस्थितो हन्याद् मा भूत् फालातिपतिरिति ।। ६८॥ सभ्यपाश्रय इत्यादि सत्रमुक्त, तस्य स्वरूपमाह -नीहारेत्यादि । श्वप्राणि कन्दराः । सत्रमित्यादीत्यादिशब्दाद् धान्यनगलचिपमादयो द्रष्टव्याः । सत्र छैन. प्रकीर्तितम् आरमच्छादनात् ॥ १९ ॥ यथा विजिगीषु कूटयुद्धप्रयोगान् परत्र प्रयुद्धे, तथा परोऽप्यस्मिन्निति तत्पतिविधानार्थमाह -- साध्वित्यादि । शोभनमप्रमत्तः । व्यवसायवती कृतो. साहः । चरैः समावेदित. शत्रुप्रचारो यस्मै सः । तेनैव प्रकारेण । तत' पर स्माच्छकेत ॥ ७० ॥ 1. पा. २ 'मेय' रा. . पाठ ३ 'लितत्वा' क. स. पाट. 'पदयात्रय इति स क स पाउ. ५ 'वाम ग, घ पाउ.. Y. + घरवाहितानि इ. पुस्तक परं यन्ते ·सर्गः] एफनिश प्रकरणम् । सुनियतमुपहन्यात् कूटयुद्धेन शत्रून् न हि तिरयति धर्म छद्मना शत्रुघातः । अचकितमवसुप्तं पाण्डवानामनीकं निशि सुनिशितशस्त्रो द्रोणसूनुर्जधान ॥७॥ (इति कूटयुद्धविकल्पो नामैकत्रिंश प्रकरणम्) इति कामन्दकीयनीतिसारे सन्यवलावलं सेनापतिप्रचारः प्रयाणव्यसनरक्षण कूटयुद्धविकल्पो नाम ऊनविंशः सर्गः। - ननु निर्दिष्टदेशकाल सड्यामो धर्मिष्ठ । कूटयुद्धस्याधर्मिष्ठत्वात् कथ शत्रुमनेन हन्यादित्याह --मुनियतमित्यादि । शनुरपकारी, तस्य कूटेन व्यापा- दन नाधर्माय । तथाचागम "विपेण या माधव! मायया या शस्त्रेण गोविन्द । तथाग्निना वा। यस्तैरुपायररविन्दनाम । शत्रोर्वध वेदविदो वदन्ति ॥" इति । पूर्वैराचरितश्चाय मार्ग इत्याह -अचकितमिति । विसब्ध सुप्तम् । द्रोण- सूनुरश्वत्थामा । स हि पितृधामर्पितो विस्रब्धसुप्ते पाण्डवानीके सौप्तिकमक- रोदिति ॥ ७१ ॥ (इति कूटयुद्धविकल्पो नामैत्रिंश प्रकरणम् ) इति शङ्करायकृताया कामन्दकीयनीतिसारपश्चिकाया ज+मालाया सैन्यबलाबल सेनापतिप्रचार प्रयाणव्यसनरक्षण कूटयुद्धविकल्पो नाम ऊनविंशः सर्गः। .. ३ 'लक' इ पाठ ', 'पुणमु ख, ग पाठ ·अथ विंशः सर्गः । * ३२ गजाश्वरथपत्तिकर्मप्रकरणम् * प्रयाणे पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनम् । अकृतानां च मार्गाणां तीर्थानां च प्रवर्तनम् ॥१॥ तोयावतारसन्तारावेकाङ्गविजयस्तथा । अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः ॥२॥ विभीपिकाभिघातश्च प्राकारहारभन्जनम् । कोशनीतिर्भयत्राणं हस्तिकर्म प्रचक्षते ॥३॥ चतुरङ्गस्य सैन्यस्य निषेधो बलरक्षणम् । अभिन्नभेदन भिन्नसन्धानं स्थकर्म तत् ॥४॥ - अस्मिन् सर्गे पञ्च प्रकरणानि गजाश्वस्थपतिकर्माणि, पत्त्यश्वरथगज- भूमयः, दानकल्पना, व्यूहविकल्पा, प्रकाशयुद्धं चेति । तत्र चतुरङ्ग स्वकर्मभिः कूटयुद्धादी व्याप्रियत इति तत्कर्माण्युच्यन्ते नवभिः श्लोकै - प्रयाण इत्यादि । प्रयाणकाले परैर्मार्ग संरुद्ध संरोधमार्थ हन्तिनां पुरो यानम् । वनदुर्गे अश्वावगम्ये प्रवेशनं हस्तिभिः सैन्यस्य । सीर्थाना जलावतरणानां प्रवर्तनं संक्षोभ्यकरणम् ॥ १॥ तोयावतारसन्ताराविति । जलदुर्गविजयाथै हस्तिभिस्तोयानतरणं, नाव्य- तोयानां च नदीनां मन्तरणम् । एकाविजय' सुकृतेन सुफैल्पितेन केवलेन हस्तिना विजयः । अभिन्नानां परानीकाना पराक्रमातिशयात् । मिन्नमड्महः भिन्नव्यूहानां छिद्रपूरणेन सन्धानम् ॥ २ ॥ विभीपिका भीतिजननं सन्नाहसम्भ्रमेणैव । अभिघातः परेषां व्यसनैः । फोशनीतिः प्रयाणकोशवह्नम् । भयात् प्रत्युपस्थितात् नापाम् ॥ ३ ॥ चतुरहस्य बलस्य परकीयस्य निषेधो रथैः । वलस्यात्मीयस्य रक्षणम् ॥ ४॥ १. 'भेद्य क, पाठ, २. '२॥'क.पाठ. ३ 'विकलिते पान ·सर्ग:] द्वात्रिंशं प्रकरणम् । बनदिङ्मार्गविचयो विवधासाररक्षणम् । अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनम् ॥५॥ दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च । इत्यश्वकर्म पत्तेश्च सर्वदा शस्त्रधारणम् ॥६॥ शोधनं कूपतीर्थानां मार्गाणां शिबिरस्य च । यवसादि च यत्किञ्चिद् विज्ञेयं विष्टिकर्म तत् ॥७॥ जातिः सत्त्वं वयःस्थानं प्राणिता वर्म वेगिता। तेजः शिल्पमुदग्रत्वं स्थैर्य साधु विधेयता ॥ ८॥ बनदिमार्गविचयः बनाना सोपवागां निरूपणमश्वैः । अनुयानं भग्नस्य परबलस्य पश्चात् सरणम् , अपसरण पलायनम् । शीघ्रकार्योपपादनं वार्ताज्ञानादिकार्यसम्पादनम् ॥ ५ ॥ दीनानुसरणं यतायत. सैन्य दैन्यमापद्यते, ततन्ततोऽनुसरणम् । घातः कोटीनां बलाग्रभागानाम् । जघनम्य पृष्ठभागस्याशु परिवृत्य घातः । पत्तेश्चेति चशब्दात् सबभेदेषु शस्त्रधारण कर्म ॥ ६ ॥ द्विविधाः पत्तय युद्धयोग्या इतरे च । तत्र पूर्वेपा कर्मोक्तम् , इतरेपा- माह-शोधनमित्यादि । प्रयागो कूपाढीना शिविरम्य परिक्षेपस्य शोधनं कर्म । यवसादि च यत्किञ्चित् सम्पाद्यं तद् विष्टिकर्म विज्ञेयम् । आदिशब्दाद् यन्त्रा- वरणोपकरणादिवहनं ज्ञेयम् ॥ ७ ॥ जात्यादियुक्ताश्च हम्त्यादय. म्यकर्मसु क्षमा भवन्तत्याह - -जातिरि- त्यादि । तत्र पदातीनां जातिर्ब्राह्मणादिः, हस्तिना भद्रमन्द्रादिः, अश्वानां बाही- ककाम्बोजादिः । सत्त्वं पदातीनां व्यसनेऽभ्युदये (च) यदविकारकं, हस्त्यादीनां देवमानुपासुरगन्धर्वभाः । वयःस्थानं वयःस्थता त्रयाणामिति तृतीया चतुर्थी पञ्चमी च दशा । प्राणिता पाणवत्त्वम् । प्राणस्त्रिविधः उत्तमो मध्यमोऽधमाति १. 'णवर्मविवेकिता' क पार.. २. 'देशेषु' क. रा. पाठः. ५ णिवम्' ग, घ. ह. पाठः, . ३. 'दै' इ. पाठ:. ६. '२ ।' ह. पाठः, ४. 'वा' पाठः ·कामन्दकीयनीतिसारे [सर्ग सुव्यञ्जनाचारतेति पत्तिकुञ्जरवाजिनाम् । इति लक्षणमेतेन युक्तान् कर्मसु योजयेत् ॥ ९॥ . (इति गजाश्वरथपत्तिकणि नाम द्वात्रिंश प्रकरणम्) * ३३ पत्यश्वरथगजभूमिप्रकरणम् * सरस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टका । सापसारा पदातीना भूर्नातिपिपमा मता ॥१० । धर्म महाकायता । वेगिता जय । सोऽपि त्रिविध पूर्ववत् । तेज शौर्यम् । शिल्प, तत्र पदातीना कृतास्त्रता , हम्त्यश्वाना त्याहितविनयता । उदअत्यम् उन्न सपूर्वकायता । स्थैर्य दृढकायमनस्कता । विधेयता, तत्र पदातीना स्वामिन , इत रयोर्यतु ॥ ८ ॥ मुव्यञ्जनता प्रशस्तलक्षणता ! वाचारतो, तत्र पदातीना शिष्टाचरण, हस्त्यश्वाना सेनान्यायाचौरचरणता | इति लक्षणमिति, पत्तिकुञ्जराजिना स्वस्थ कर्मनिष्पादनयोग्यताया अनेन लक्ष्यमाणत्वात् । तस्मादनेन युक्तान् खकर्मसु यो जयेत् । तत्र च हस्त्यश्वयललक्षणे रथानामप्युक्तमेव, तदधीनवाट रथचर्याया । सनिवेशसारदारुमयत्वादिक प्रसिद्धमेवेति नोक्तम् ॥ ९ ॥ (शन गनाश्वरथपातक्माणि नाम द्वात्रिंश प्रकरणम्) -- यथा तत्कर्माणि युद्धार्थानि , तथा तन्मयोऽपीति पत्त्यश्वरगतमय उच्यन्ते पञ्चभि श्लोक -सस्थूलेत्यादि । स्थूलस्थाणुभिर्वल्मीकवृक्षगुल्मैश्च योधाश्रयै सह वर्तते युद्धभूमि । अपकण्टका कण्टकरहिता सञ्चरणयोग्या । सापसारा अपसरणमार्गोपेता । नातिविपमा स्तोपनिनोन्नता ॥ १० ॥ . 'कक पाठ भ्योर पाठ २ ताप पाट ३. चारता पर पाठ ४ 'णा ·+ इद धनूरखान्तर्गतं व्याख्यावाक्यम् उत्तरश्लोकव्यारयानशेषतया निवेशयितुमुचित मूला. त्रयस्त्रिंश प्रकरणम् । सर्ग: खल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयदरा स्थिरा। निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः ॥११॥ 'निःस्थाणुसिकतापङ्का निर्वल्मीकोपला समा। केदारव्रततिश्वभ्रवृक्षगुल्मविवर्जिता ॥१२॥ निरुत्खाता निर्दरणा खुरचक्रमणक्षमा । स्थिरा चक्रसहा चैव रथभूमिः प्रकीर्तिता ॥१३॥ स्थानां शस्यते भूमिर्भुवः सर्वास्तु हस्तिनाम् । नागम्या नाम भूरेपां तेन नागाः स्मृता बुधैः ।) मर्दनीयतरुश्छेद्यव्रततिः पङ्कवर्जिता। सुगम्यशैलविपमा हस्तिभूरिति कीर्तिता ॥१४॥ (हे शते धनुपां गत्वा राजा तिष्ठेत् प्रतिग्रहे। भिन्नसन्धारणस्तस्मान्न बुध्येताप्रतिग्रहः ॥) स्वल्पक्षोपला वाजिनामसङ्गकारिणी भवति । क्षिप्रलइनीयप्रदरवती, बृहच्छ्नाभावात् । स्थिरा यत्र खुरा न विशन्ति ॥ ११ ॥ निःस्थाणुसिकतापट्का निर्वल्मीकोपला च ५ (चक्रसहा तदारोहण- चर्यानुकूला) केदार क्षेत्रम् । व्रतति वल्ली ॥ १२ ॥ निरुत्वाता चक्राप्रतिघातिनी । खुरचक्रमणयोग्या स्थिरत्यात् ॥ १३ ॥ गजभूमिमाह ----मर्दनीयतरुश्छेद्यव्रततिरिति । शक्यमर्दनवृक्षा छेद्य- प्रततिश्च हस्तिनां तदारोहाणा चावाधनी । सुगम्यशैलविपमेति । हस्तिना गम्या. शैला विषमाश्च ॥ १४ ॥ १. 'नी विदरा' मूलकोशपाठ . ३. 'दूस. ४ 'भू. सम्प्र' स पाठ. ५ निर्दरा गम्यशैला तु विषमा गजमेदिनी' ६ 'त् विदरा दरणवर्जिती। स्थि' पाठ 'भूमि ( ग घ. द पाठ ८ 'हणकानां च नाया' ह पाठ इद धनुरेसाङ्कित पद्यद्वयं स ग पुस्तक्थो पर दृश्यते २ निर्गता च विप' ख ग पाठ ७ ग पाठ. का पाठ नपूय॑नुरोधात .

·२९८ कामन्दकीयनीतिसार [विंशः (नागम्या नाम भूरेषां तेन नागाः स्मृता बुधैः । तरमादेता भुवोऽत्यर्थ नागानां सम्प्रकीर्तिताः॥ तुरगादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णाति यद् घलम् । प्रतिग्रह इति ख्यातः स तु कार्यों भरक्षमः ॥ हे शते धनुषां गत्या राजा तिष्ठेत् प्रतिग्रहः । भिन्नसाधारणस्तस्मान्न युध्येताप्रतिग्रहः ॥ तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते । तस्माद् विद्दान्जयाकाक्षी न युध्येताप्रतिग्रहः ।) जयार्थी नृपतिस्तिष्ठेद् दूरं गत्वा प्रतिग्रहः । भिन्नं च प्रतिगृह्णीयान्न हि युध्येत तं विना ॥१५॥ (इति पत्यश्वरथगजभूमयो नाम त्रयस्त्रिंश प्रकरणम् ) बलान्तराणा त्वगम्या भूमि प्रसङ्गादाह -- जयार्थीति । यत्र स्थितः सपल प्रतिगृहाति से प्रतिमह उच्यते । तथा चोक्त ~~ "द्वे शते धनुषा गत्वा राजा तिष्ठेत् प्रतिग्रह । $ मिन्नसन्धारणतलान युध्येताप्रतिग्रह ।।" (कौटि. अर्थ. १०.५. १५७) इति ॥ (इति पत्यश्वरथगनभूमया नाम जयधिश प्रकरणम्) 1 "विनया ति यस्ति क पाट Y 'न्तु' क स पाठ २ 'युध्ये क पाठ ३ 'तत्स्थान प्र पाठ • इद परेता तर्गत पचय क पुस्तके पर दृश्यते। इनि मुद्रितौटिलीयार्थशाबार, 'भिसवातन तस्माद् ·२९९ गः] चतुतिशं प्रकरणम् । * ३४ दानकल्पनाप्रकरणम् * गजेष्यारोमितः साधुः शीघ्रपौतैरधिष्ठितः। यत्र राजा तत्र कोशः कोशाधीना हि राजता ॥१६॥ प्रत्यग्रे कर्मणि कृते श्लाघमानः कृतादरः। योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् को हि दातुर्न युध्यते ॥ १७ ॥ दद्यात् प्रहृष्टो नियुतं भैराणां राजघातने। तदर्ध तत्सुतवधे सेनापतिवधे तथा ॥१८॥ प्रवीराणां तु मुख्यस्य शतं शतगुणं वधे । तदर्ध कुञ्जरवधे प्रदेयं स्यन्दनस्य च ॥१९॥ . यर्थो युद्धभूमयो युद्धार्थास्तथा योधेभ्यो दानमपीति तत्कल्पनोच्यते पड्- भिः श्लोकैः । तत्र 'पक्षादिनानेन गृहीतकोश. पक्षादिहीन रिपुमभ्युपेयादि' (स. १६. श्लो. ३५) युक्तम् । स च कोशो युद्धकाले कतिष्ठेदित्याह -गजोवि- त्यादि । साधुः सारभूतः, देशकालानुरूपद्रव्ययुक्तो वा । शीघ्रपातैः प्रजवि- भिर्जनराप्तैरधिष्ठित. । कोशाधीना हि राजतेति । राजसमूहो राजता । सा- चार्थतृप्णया युध्यमाना तदीना भवति । तस्माद् राजसमीप एव कोशः स्यादिति । अन्यस्त्वाह --- रञ्जनाद् राजा । दूरस्थे हि कोशे कथ तदानीं योधान् फर्मणि कृते वक्ष्यमाणे । श्लापमानः बहुमन्यमानः । कृतादरः यथार्ह- कृतमानः ॥ १७॥ नियुतं भैराणां यथादेशप्रसिद्धानामाहतद्रव्याणा लक्षम् । तदर्धे पञ्चाश- त्सहस्राणि ॥ १८ ॥ मुख्यनायकस्य शतं शतगुणं, दश सहस्राणीत्यर्थः । तदर्धे पञ्च स- रञ्जयदिति ॥ १६ ॥ हस्राणि ॥ १९॥ ३. 'धानस्य' 1. 'यानर' क, पाठः. पाठः. ४. 'था भू ह. च. पाठ.. २. धर्माणां' क. पाठः, 'शूरा' ग. पाठः. ५. 'सर्वाणाम्' क. स. पाठ:.

·फामन्दकोयनीतिसारे विक्ष: साहस्रोऽश्ववर्धः शत्यः पत्तिमुख्यवधः स्मृतः । शिरोविंशतिकं शेष भोगद्वैगुण्यमेव च ॥२०॥ युग्यं हेम च कुप्यं च यो यजयति तस्य तत् ।' दद्याद् वस्त्वनुरूपं वा हृष्टो योधान् प्रहर्पयेत् ॥ २१॥ (इति दानकल्पना नाम चतुस्विंश प्रकरणम्) * ३५ व्यूहविकल्पप्रकरणम् * पञ्चारनि धनुस्तरिमन् धन्विनं स्थापयेद् युधि । त्रिगुणेऽश्वं गजरथौ योज्यौ पञ्चसुपञ्चसु ॥ २२॥ साहसोऽश्ववधः सहस्र दीयतेऽस्मिन्निति । (शत दीयतेऽस्मिनिति) शत्य । शिरोविंशति शेषमिति । शेषाणां शिर. प्रमाणीकृत्य विंशतिर्देया । भागदगुण्यमेव चेति । यथोक्तानामनुक्ताना च कृतकर्मणा पूर्वोचिता था यस्य- यस्य वृतिस्तस्यतस्य तत्तद्भोग्यद्वैगुण्य कल्पनीयम् ॥ २० ॥ स्वय गृहीताना च परबलद्रव्याणामनुजान, यदाह- -युग्पमित्यादि। युग्य वाहनम् । कुप्य कम्बलास्तरणादि । दद्याद् वस्त्वनुरूप वेति उक्ताद् विधाना- न्तर यति । योधान् अहर्पयेत् । तद्यथा- "यान यज्ञसबैस्तपसा च विप्रा स्वगैपिण पात्रचयैश्च यान्ति । क्षणेन तानप्यतियान्ति शूरा प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्त ।। नव शराव सलिलस्य पूर्ण सुसस्कृत दर्भवतोचरीयम् । सत् तम्य मा भूतरव च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येद।।। इति ।। (हाट दानवन्पना नाम चतुशि प्रारणम्) . या युद्धार्थ दानारपना, तथा व्यहोऽपि युद्धनिमित्तीमति तद्विकल्पा उच्यन्ते । तत्र व्यूहविधान दशभि श्लोराह-पचारात्यादि । पञ्चहस्तम. 1 'ये रेय' पाठ २. 'ये तथा फ. पाट... 'सबै भो' मूलकोशेबु पाठः, ५. 'स्याने पाठ ·सर्गः] पखावश प्रकरणम् । शमान्तरस्तु पुरुषस्तुरङ्गस्त्रिशमान्तरः। कुञ्जरः स्यन्दनश्चैव स्मृतौ पञ्चशमान्तरौ ॥२३॥ तथा वो खलु युध्येरन् पत्त्यश्वरथदन्तिनः। यथा भवेन्ने सम्बाधो व्यायामविनिवर्तने ॥२४॥ असङ्करेण युध्येरन् सङ्करः सङ्कुलावहः । महासङ्करयुद्धे च संश्रयेरन् महागजान् ॥२५॥ अश्वस्य प्रतियोहारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः। इति कल्प्यास्तु पञ्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य च ॥२६॥ माणमिह धनु य न चतुर्हस्तम् । तस्मिन् धन्विन स्थापयदिति, तावत्यधिष्ठाने पदातिरेको योद्धु न्याप्रियेत । धन्विनमिति वचनादधन्विनां स्थानमनियतम् । तच्चानुक्तमपि यथासुख कल्पनीयम् । त्रिगुणे त्रिधनुपि । अश्य स्थापयेत् । पञ्च- सुपञ्चसु धनुप्पु गजरथौ स्थाप्यौ तावति तेषां यथासुख व्याप्रियमाणत्वात् ॥२२॥ शमान्तरस्तु पुरुप इति । चतुर्दशाङ्गुलः शम इत्युच्यते । यो पदात्य- धिष्ठानयोरन्तर शमप्रमाण स्थापयेत् । एवमश्वाधिष्ठानयोरन्तर त्रिशमं हस्त्यधिष्ठा- नस्यन्दनाधिष्ठानयोश्च पञ्चशममिति ॥ २३ ॥ तथा वा युध्येरन् पत्त्यादयो द्विगुणं त्रिगुण वान्तरं परिकल्प्य, यथा व्यायामे विनिवर्तने च परस्परस्य सम्बाधो न भवेत् । सम्बाधश्चाङ्गविक्षेपवि- धुरत्वम् ॥ २४॥ तः भगकारण सम्भवतीत्याह-असङ्करेणेति । संश्रयेरन् महागजान न योधानिति शेपः । तदानीं पत्त्यश्वानामसञ्चारात् ॥ २५ ।। अश्वस्य प्रतियोद्धार इति । अश्वस्य योद्धुः पुरस्तात् त्रयः पुरुषाः प्रतियोद्धारोऽप्रयायिनः स्थापयितव्याः । इति कल्प्या इति । प्रतियोद्धृपुरुषत्र- ४. 'था ३. 'ड्कूलयु' क. पाठ... ६. 'द्धः त्र' ह. पाठ १. 'च' ख. ग पाठ. २..'दस' क. पाठ.. या'काख पाठ ५"दभ' क. पाठ ·पादगोपाश्च तावन्तः पुरुषा दश पञ्च च । विधानमिति नागस्य कथितं स्यन्दनस्य च ॥२७॥ अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः । अनीकस्य च रन्धं च पञ्चचापं प्रचक्षते ॥२८॥ इत्यनीकविधानेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः॥ उरस्यकक्षपक्षांश्च तुल्यानेतान् प्रचक्षते ॥ २९ ॥ पुरस्सरा इति ययोजनया कल्पनीयाः । पञ्चाश्वाः ते च कुअरस्य पुरस्तात् प्रतियोद्धारो' विधेयाः ॥ २६॥ पादगोपाच तावन्त इति । हस्तिनः पादरक्षकास्तावन्त एव पञ्चाश्वाः पञ्चदशपुरुषान्विता विधेया । ते चरणमूलस्था, प्रतियोद्धारस्तु विशेषः । विधानमिति । एकस्य हस्तिनो व्यूहविधानमेतदुक्तम् । स्यन्दनस्य चेति । द्विविधो हि व्यूह. शुद्धो व्यामिश्रश्चेति । तत्र शुद्धौ हस्तिव्यूहो रथ- व्यूहश्च । यथा हस्तिव्यूहस्येदं विधानं, तथा रथव्यूहस्यापि द्रष्टव्यम् । व्यामिश्र- स्य तु विधान वक्ष्यति ॥ २७ ॥ इति कल्प्या नव दिपा इति । एकहस्तिबिधानेन प्रत्येक नव द्विपाः कल्पनीयाः। तच्चानोकामेति विज्ञेयम् । तथा चोक्त "त्रीणि त्रिकाण्यनीकाम" (को- टि.अर्थ. १०.५. १५५)ति । एवमनीफे पञ्चचत्वारिंशदश्वाः शत पश्चत्रिंशच पुरुषाः प्रतियोहारो भवन्ति । तावन्तवाश्वपुरपा. पादगोपा इति । अनीकर्त्य र- भमिति । द्वयोरनीकयोरसम्पाधार्थमन्तर पञ्चधनु प्रमाणम् ॥ २८ ॥ न्यूहसम्पदः न्यूहप्रकारान् अनीक्समुदायत्वाद् व्यूहस्यति । अनीकी- दानाह-उरस्यकक्षपक्षांश्चेति । मध्ये त्रिकायकल्पितमनीकमुरम्यम् । तस्य पा- योस्तप्रमाणौ कक्षस्थानीयो फशौ। ततो बहिरभयतः पक्षस्थानीयौ पक्षाविति । - 1.क.पाठ.. २. 'दप्यूहो ह'६. स ग घ पार. ४. 'एया ग.प.र. पाठः, ५. 'ति। त'ग, प...पाठः, नौव्योपोर ग पाठ. ५. 'स्यानी' ग. प. पाठ. है '' ह पाठः. ६. 'स्येति । प्रम- ·सर्गः]. पञ्चत्रिंशं प्रकरणम् । - उरः कक्षौ च पक्षौ च मध्यः पृष्ठं प्रतिग्रहः । कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताको व्यूह ईष्यते ॥ ३० ॥ उरस्यकक्षपक्षैस्तु व्यूहोऽयं सप्रतिग्रहः । गुरोरेप च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः ॥३१॥ अभेद्याः कुलजा मौला लब्धलक्षाः प्रहारिणः । सेनाङ्गपतयः कार्या युद्धदृष्टप्रतिक्रियाः ॥३२॥ तुल्यानेतान् प्रचक्षते । एवमस्मिन् पञ्चानीके व्यूहे पञ्चचत्वारिंशद्धस्तिनो भवन्ति । द्वे शते पञ्चविंशतिश्चाश्वाः । पट् शतानि पञ्चसप्ततिश्च पुरुषाः प्रतियोद्धारः, ताव- न्तश्च पादगोपा इति ॥ २९ ॥ सप्तागो व्यूह इप्यते पञ्चानीक एव । तद् यथा -उरस्यं कक्षी पक्षौ च त्रीण्यगानि स्थापयित्वा तेषामेव पृष्ठतः प्रोरस्य प्रकक्षौ प्रपक्षौ च 'स्थापयेत् । तत्र पोरस्यो मध्य उच्यते, प्रकक्षौ पृष्ठं, प्रपक्षौ कोटीत्यपराणि त्रीण्य- मानि, प्रतिग्रहश्च सप्तममङ्गम् । सोऽपि विभिन्नसन्धानहेतुत्याद् व्यूहेऽन्त- , भवति ॥ ३० ॥ तंत्र सप्ताङ्गे मतभेदं दर्शयितुमाह --उरस्यकक्षपस्त्विति । अयं पड़- नीको राजस्थानलक्षणेन प्रतिग्रहेण सह वृहस्पते हविभागः । एप एव शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः चतुरनीक इत्यर्थः । प्रपक्षपक्षोरस्यपोरस्यास्तूमयोरपि यथा- सम्भवं द्रष्टव्याः । तत्र शुक्रस्य पञ्चाङ्गो व्यूहः, कक्षमकक्षाभावात् । वृहस्पतेस्तु सप्ताः॥३१॥ एवं म्यूहविधानमुक्ता सारफल्गुवलविनियोगं चतुभिः श्लोकदर्शयति- अभेद्या इत्यादि । अभेद्याः परवलस्य । लब्धलक्षाः प्रतापवन्तः। महारिणः शूराः। - . १. "उच्यतेरा ग. पाठः. २. 'क्षा मूल्योशपाटः. ३. 'य' क. पाट. ग्नस' रु. रा. पाठ. ५. 'रामा' क. स. पाठ 1. 'दग्विति' क. प. पाउ: ५. 'कारः। ए' ग. प... पाठा. 1. 'रस्व ग. ५ पार:

·फामन्दकीयनीतिसारे। प्रवीरपुरुपैरेते तिष्ठेयुः परिवारिताः। अमेदेनैव युध्येरन् रक्षेयुश्च परस्परम् ॥ ३३ ॥ फल्गु सैन्यस्य यत्किञ्चिन्मध्ये व्यूहस्य तद्भवेत्। युद्धवस्तु च यत्किञ्चित् प्रायस्तजघने भवेत् ॥ ३४ ॥ युद्धार्थ युद्धकुशलं मुण्डानीकं प्रयोजयेत् । युद्धं हि नायकाणं हन्येत तदनायकम् ॥ ३५॥ (श्येनः सूची च वज्रश्च शकटं मकरध्वजः । इत्येवमादयो व्यूहाः शास्त्रज्ञैः : समुदाहृताः॥) से व्यवस्थाकरणाय सेनास्य पतय कार्या । तथा चोक्तम् "अगदशकस्यैक 4- ति , पतिदशकस्यैकस्यैक सेनापति , तद्दशकस्यको नायक" इति । युद्धदृष्टपतिः किया , युद्धे दृष्टा प्रतिक्रिया प्रतिविधान यैरिति ॥ ३२॥ एते सेनागपतय । तिष्ठेयु परिवारिता , तद्वशे प्रवीरपुस्पै स्थातव्यमित्य- र्थात् कथयति । अभेदेन सम्म्य ॥ ३३ ॥ सैन्यस्य चतुरगस्य । यत्किञ्चिदसार सैन्य, तद् व्यूहस्य मध्ये पोरस्ये भवेत् । एव तत्सहिष्णु भवति । युद्धवस्तु यन्त्रायुधाधुपकरणम् । जयने पृष्ठे ॥३४॥ मुण्डानीयामिति । यद् राजस्थानमध्यजत्यादनभिरक्ष्यभूत तन्मुण्डानी- फन् । युद्धकुशल सैन्य युद्धार्थ यलमध्ये नियोजयेत् । अन्यथा तत् सैन्यमनाय- फ हन्येत । उक्तश्च "पितृपुत्रप्रातृकाणामायुधीयानामध्वज मुण्डानीकं राजस्थान कुर्वीते" (कौटि. अर्थ. १०. ३ १५०)ति ॥ १५ ॥ ३ नच युक पाठ 'या'क पाठ र पाठ. ४ न्ये च य क पाट.. ३ 'प्रशस्त जस ग ५ 'प्यस्थत्वा ग घ पाठ । 'न्यानां कु ·सर्गः] पञ्चत्रिशं प्रकरणम् । व्यूहोऽनुपृष्ठमचलः पत्त्यश्वरथदन्तिभिः । तथाप्रतिहतो ज्ञेयो हरत्यश्वरथपत्तिभिः ॥३६॥ उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो'रथान् । ह्यांश्च पक्षयोयूँहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः॥३७॥ मध्यदेशे हयानीकं स्थानीकं तु कक्षयोः। पक्षयोश्च गजानीकं व्यूहोऽन्तभिदयं स्मृतः ॥ ३८॥ स्थस्थाने हयान दद्यात् पदातींश्च हयाश्रये । स्थाभावे तु सर्वत्र नागानेव प्रकल्पयेत् ॥ ३९ ॥ विभज्य प्रक्षिपेद् व्यूहे रथपत्त्यश्वकुञ्जरान् । यदि स्याद् दण्डबाहुल्यं से चावापः प्रकीर्तितः॥४०॥ व्यामिश्रं व्यूहविधान पश्चभिः श्लोकैदर्शयति --- व्यूह इत्यादि । अनुपृष्ठ- "मिति पुरस्तात् पत्तयः, तत्पृष्ठेऽश्वा । तत्पृष्ठे रथाः, तत्पृष्ठे हस्तिन इति अचलो नाम । तथा हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तयश्चानुपृष्ठमित्यप्रतिहतसंज्ञः । तदुभयं चतुरनीकम् ॥ ३६ ॥ उरसि उरस्ये । मध्यभेदी हस्तिभिर्दृढीकृतमध्यत्वान्मध्येन परवलस्य भेदनशीलः ॥ ३७॥ मध्यदेशे उरस्ये । व्यूहोऽन्तयोईटोऽन्तभेदी, अन्तयोईस्तिभिटीक- तत्वात् ॥ ३८॥ रयस्थाने कक्षयोरित्यर्थः । हयाश्रये मध्यदेशे । पक्षयोस्तु गजानीकं स्या. देवेत्येवमपरोऽन्तभेदी । रथाभावे विति । सर्वत्र व्यामिश्रे व्यूहे रथाभावे तस्थाने नागानेव प्रकल्पयेद् अश्वपदातीनामस्थिरत्वात् ।। ३९ ॥ विभज्य प्रक्षिपदिति शुद्धं व्यामिश्रं वा व्यूह कल्पयित्वा यदि दण्ड- बाहुल्यं स्यात् तद्दायार्थ पुनस्तस्मिन् रथादीन् विभज्य प्रक्षिपेत्। तत्र रथादीत्रीन् ३. 'गनाई ग घ. १. 'मतिमान् ना' क. पाठ:. २. 'रोनागापः ग की' स.ग पाटः. इ.च, पाठ:.

·कामन्दकीयनीतिमारे विश द्विगुणान्त्यव्यभिकान्तपक्षोऽन्योऽस्य विपर्यये । द्विचतुर्दण्ड इत्येते ज्ञेया लक्षणतः कमात् ॥ १७ ॥ गोमृत्रिकोहिसारी च शकटो मकरस्तथा । मोगभेदाः समाख्यातास्तथा परिपतन्तिकः ॥४८॥ दण्डपक्षो युगोरम्यः शकटरतद्विपर्यये। मकरो व्यवकीर्णश्च शेपः कुजरवाजिमिः ॥ १९ ॥ द्विगुणात्य इति द्विगुणावत्यौ पक्षी यस्प दण्डन्यूहस्य स स्थूणाको नाम । ध्यमिक्रान्तपक्ष ति । त्रयम्त्रयोऽभिवान्ता पक्षा यस्य दण्डस्य स चतुर्गुणपक्ष एकादशानीकश्चमूमुखसज्ञ । अन्योऽन्य विपर्यये । प्रतिक्रान्तपक्षोऽन्यो झपास्यो नाम व्यूह । सोऽप्येकादशानीक । द्विचतुर्दण्ड इति । दण्डग्रहण प्रत्येक योज्यम् । द्वौ दण्डव्यूहोवेमादशानीरो बलयो नाम । चतुर्दण्डो विंशत्यनीको दुर्जय इति दण्डभेदा निर्दिष्टा इति ॥ ४७ ।। भोगव्यहभेदानाह - गोमृत्रिकेत्यादि। पक्षादिविषम वर्तमानो भोग । तर गोमूत्रमार्गप्रतिच्छन्दो गोभूत्रिका । सर्पसृतिप्रतिच्छन्दोऽहिसारी । तयोगिकेन नाना निर्देशादेव लक्षणमप्युक्त वेदितव्यम् ॥ ४८ ॥ शेपाणा ल्क्षणमाह --- टण्डपक्ष इत्यादि । शफटसम्थानस्य विवक्षित- वादूर्ध्वराजी अत्र दण्डो ग्राह्य । तथाच पक्ष इति पक्षक्क्षयो सामान्येन महणम् । यस्य पौर्यापर्येण दण्डवदवस्थितो कक्षपक्षा । युगोरस्य द्विगुणोरस्य शस्ट । तद्विपर्यये भर तद्विपरीतसस्थान इत्यर्थ । द्वायप्येती पड़नीको । प्याकीर्णश्च शेप इति हत्यादिभिरावापै मध्येऽवीर्ण शकटो मारो वा व्यूह । शेष परिपतन्तिको नाम समूह सस्पष्टत्यांन्न दर्शित ॥ ४९ ॥ . स्वतिका' मूग्याशेषु पार २ वाईरानी च स पाट ३ '(तो) परिप ततर के पार ४ 'प्यवकणी च स पाठ ५ दिभिविष' ग प पाठ घेद स पाठ नि' ग घ पाठ ८ च नतिमी ग घ पार सुटला' क स पार ·यः निप.स.पाउ.. ४.नुस फ.स. पाटः, ५. 'पथात् पाश्चगत: ग.घ. पाठः. ६. 'नाग. प. पाठ'. ७.'नम.रा. पाठः.." निक' ग... पादः..द्वयाः पक्षया. स्तया तयादिगुणी' ग. प.पार... ' नियमितन्यः'ग.घ. पाठः,11. 'शाभागात फ.स. यथावस्थितयोरेव पक्षयोर्द्विगुणीकरणादिति त्रयाणां प्रवेशैवशात् कर्कटकशी, पञ्चत्रिंशं प्रकरणम् । ३.राच तथा लेमनी ३०१ मण्डलव्यूहभेदौ च सर्वतोभद्रदुर्जयौ। अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः ॥५०॥ अर्धचन्द्रक उद्यानो वज्रो भेदारत्वसंहते। तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादी च गोधिका ॥ ५१ ॥ त्रिचतुःपञ्चसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः। इति व्यूहाः समाख्याता व्यहभेदप्रयोक्तृभिः ॥५२॥ मण्डलव्यूहभेदावाह --- मण्डलेत्यादि । अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुख इति । पक्षादीनां मण्डलवृत्तिरचनया सर्वतोवृत्तिमण्डलः । तत्र बहिर्मु- खत्वेनावस्थितः सर्वतोमुखः सर्वतःसैन्य सर्वतोभद्रः । स एव यत्रयत्र भयातिश- यस्तत्रतत्र द्विगुणमुरस्य कल्पयित्वा तद्वत् कक्षयोश्च द्वैगुण्यादष्टानीको दुर्जयसंज्ञः । न च सर्वतोभद्रेण यायाद् (स. १९. श्लो. ४९.) इत्युक्तम् । तत् कथं पार्श्व- तः पुरतो गम्यत इति । उच्यते । सर्वतोभयागमनवेलायामस्य सर्वतोमुख- त्वम् । यानवेलायां तु तद्विधसंस्थानानामेव यातव्यमार्गाभिमुखता भविष्यति ॥५०॥ असंहतभेदानाह -अर्धचन्द्रक इत्यादि । भेदास्त्वसंहत इति । असंहत. व्यूहेऽर्धचन्द्रादयो भेदा ज्ञेया इति सम्बन्धः । तथेति । यथार्धचन्द्रादयोऽसंहत- व्यूहभेदाः, तथा कर्कटशृङ्ग्यादयोऽपीति ॥ ५१ ॥ अर्धचन्द्रादित्रयेण कर्कटकशृङ्गयादीनां त्रयाणां यथाक्रम सैन्यसाम्य दर्शयति-त्रिचतुःपञ्चसन्यानामाकारभेदत इति । त्रयाणामनीकानां तदारुति- संस्थानादर्धचन्द्रः कर्कटकशृङ्गी च, चतुर्णामुद्धानकः काकपादी च, पञ्चानां वजो गोधा चेत्येपां क्रमः । तत्र कक्षावयस्थाप्य समधिकोरस्यस्य मध्येन किञ्चिद- न्तःप्रवेशाद् द्वयोश्च पक्षयोः किञ्चिदतिक्रमात् त्रयाणामनीकानां प्रवेशनिर्गमापेक्ष- याधचन्द्रसस्थानत्वादर्धचन्द्रकः । एवम् एकेनोरम्येन प्रविश्य द्वाभ्यां कक्षाभ्यां २. 'यः ननु' ग. घ. पाटः. १. 'विश्वतो. रा. पाट:

·. (विंशः कामन्दकीयनीतिसारे । एते सप्तदश प्रोक्ता दण्डव्यूहास्तु भेदतः। तथा व्यूहद्वयं चैव मण्डलस्य समासतः॥५३॥ असंहतास्तु षड् व्यूहा भोगव्यूहास्तु पञ्चधा । न्यूहजैरते प्रयोज्याः स्युयुद्धकाल उपस्थिते ॥५४ ॥ (श्येनः सूचीमुखो वज्रः शकटो मकरोऽम्बुजः । इत्यादयः स्मृता व्यूहास्तदाकारान् प्रकारयेत् ॥) (इति ब्यूहविकलो नाम पञ्चत्रिशं प्रकरणम्) तरसंस्थानत्वात् । कक्षयोः पक्षयोश्च कोणस्थयोर्मध्यस्थितेनोरस्येन यांवस्थितेने सहोभयतो रचनाविशेपोचतुर्णामनीकानां प्रवेशोनिकासादुद्धानकसादृश्यादुद्धानः। मध्ये उरस्यमवस्थाप्य पार्श्वयोर्द्वयोरुपर्यधस्ताच क्रमात् प्रसारितकक्षपक्षत्वाच्चतु- जामनीकाना प्रसारणवशात् कारुपदसंस्थानत्वाच्चतुःशाखा काकपदी । पञ्चाना- भनीफानामाकृतिसंस्थानाद् चत्रो गोधा च । तत्र संस्थानानि त्रीणि त्रिकानि हस्तिनामुस्यः, ततः क्रमाचत्वारः पञ्च च हस्तिनः, तेषां द्वयोर्द्वयोश्च परते एक- फम् । ए(के ? ते) अयसय, शाखास्थानीयों इत्युभयतःपक्षो वजसंस्थानत्वाद् चनः । तथैवोरस्यकक्षौ चावस्थाप्ये मध्यतो गोधाया द्वौ त्रीन् द्वौ शिरत्येकमेकं जिलास्थानीयं न्यस्येदिति मुखत. पक्षतः एकं द्वौ त्रीण्ये कमिति पादपुच्छतः तन्मध्ये पैञ्चपुच्छोऽयमिति पक्षोऽयं गोधासंस्थानाद् गोधान्यूहः ।। ५२ ॥ इदानी व्यूहानां ससवापूर्वकं नियोग दर्शयति -- एत इत्यादि । सप्तदशैं प्रकृतिव्यूहेन सहाष्टादश ।। ५३ ॥ युद्धकाल इति प्रकाशयुद्धकाले ॥ १४ ॥ (इनि व्यूहविकल्पो नाम पर्तिश प्रकरणम् ) . 'इति रा' मूलकोशेषु पाठ, १. 'थाचस्पति' ग घ. पाठ'. ३. 'नाम' ग.घ.पाठ:. ४. 'पादिनि चतु' म पाइ.. ५. 'पानि' ग, प पा.. ६. 'ततो गो' ग. घ. पाठ'. ५.गिरग... ...हीरूमा पहाभयतस्नग हीस्तन' ग. घ. पाठ. ९.'त: शासासंस्था' ग. प. पाट. १०. 'यानयत्रयः कृत्वोभ' ग घ. पोट ११. 'स्य. पक्षो बाव ग घ पाठ ११. 'प्य तन्मध्यत एक्ट्री प्रोन शि' ग, घ, पाट: १३. 'संकर्मक स्थ निजामस्थया न्यग.प पाट. १४. अपुच्छवभपताअय' ग प.पाठ.. ग प. पाट. १५. रानीका: tसपनरेखान्तर्गत पर्व पुस्तके न रयत. .

·सर्ग पत्रिंशं प्रकरणम् । * ३६. प्रकाशयुद्धप्रकरणम् * पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेपैः परिक्षिपेत् । उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत् ॥ ५५॥ परकोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यां सप्रतिग्रहः । कोटिभ्यां जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत् ॥५६॥ '(एवं व्यूह्य प्रयत्नेन यत्नवान् पृथिवीपतिः। विदारयेद् व्यूहकृतैर्वलैर्विद्विषतो बलम् ॥) यतः फल्गु यतो भिन्नं यतो दूप्यैरधिष्ठितम् । ततो रिपुबलं हन्यादात्मनश्चोपव्हयेत् ॥ ५७॥ सारं द्विगुणसारेण फल्गु सारेण पीडयेत् । संहतं च गजानीकैः प्रचण्डैर(वधा ? पसा)रयेत्॥ ५८॥ युद्धकाल इत्युक्तत्वात् तदिदानी प्रकाशयुद्धं सप्तभिः श्लोकैर्दर्शयति-पक्षा- दानामित्यादि । अथेत्यनीकप्रकरणप्रस्तावार्थम् । एकानीकेन परव्यूहं हत्वा शेषैरनीकैः परिक्षिपेत् । उरसा वा उरस्येन । फोटिभ्यां प्रपक्षाभ्याम् ।। ५५ ॥ परकोटी परव्यूहस्य प्रपक्षौ पक्षाभ्यामाक्रम्य जघन पोरस्यं प्रतिमहको- टिभ्यां हेन्याद् , उरसा च प्रपीडयेद् , जघनम् । एतेन च तदुभयं तदुभय- पीडनेन भिद्यते ॥ ५९॥ यत इति । यस्मिन् परब्यूहस्य भागे । फल्गु असारम्। भिन्न कृतोपजापं, विश्लिप्टन्यास वा । दूप्यः क्रुद्धलुब्धादिभिः । ततस्तस्मिन् भागे । आत्मनश्चोपवृह- येद् बलं, परॉघातप्रतिपेधार्थम् ॥ ५७ ॥ फल्गु वल सारेण पांडयेदिति सम्बन्धः । संहतं दुर्मेधम् ॥ ५८ ॥ 1. 'प्रतिकोटी' स. ग. पाठ, ४. 'भिन्या । ग. घ. १. च पाठ. इद परेशान्तर्गत पर्य, ग. पुस्तकयोन दश्यते, २. 'वि' स. ग. पारः ३. 'पादय' व पाठः. ५. रिपात' ग. प. ह. पाठः, .

·२१२ कामन्दकीयनीतिसारे [विंश सर्ग] दुर्जयान् करिणः सिंहवसासिक्तैर्मतङ्गजैः। आहन्यात् करिणीनां वा समूहैः साध्वधिष्ठितैः ॥ ५९॥ सलोहजालै ढबन्धदन्तैः सुकरिपतरूजितपादरक्षः। प्रवीरयोधर्मददुर्निवारैर्हन्याद्.गजेन्द्रपितामनीकम् ॥६॥ एकोऽपि वारणपतिर्हिपतामनीकं युक्तं निहन्ति मदसत्त्वगुणोपपन्नः। नागेपु हि क्षितिभृता विजयो निवड- स्तस्माद् गजाधिकवलो नृपतिः सदा स्यात् ॥११॥ ( इति प्रकाशयुद्ध नाम षट्त्रिंश प्रकरणम्) रति कामन्दकीयनीतिसारै मजाश्वरथपत्तिकर्माणि, पत्यश्वरथगजभूमयः, दानकल्पना, व्यूहविकल्पः, प्रकाशयुद्धं नाम विंशः सर्गः। सिंहवसासित टिम सापधिष्ठित निपुणयोपाधिष्ठितै, १५९|| सलोनालेः आवरणे लोहस्थगितै शस्त्रिभिर्वा । पादरक्षा पादगोपा प्रतियोद्धार ॥ ६०॥ एकोऽपि, किं पुनर्वहव । गुणो विनयाधानम् । नागेषु हि विजयो नि बद्ध इति सेनाया हस्तिन प्रधानमगमिति दर्शयति ॥ ६॥ (इति प्रवाशयुद्ध नाम पत्रिंश प्रकरणम्) इति शङ्करायकृतायां कामन्दयीयनीतिसारपश्चिकाया जयमङ्गलाया मजावस्थपत्तिकर्माणि, पत्यश्वरथगजभूमय , दानकल्पना, व्यूहविकल्प , प्रकाशयुद्ध नाम . विंशः सर्गः। समाप्तवाय प्रन्थ । . महागजे कपाट प.सपाट ५ स्थितेक पाट ३ 'भुजा वि क पाऊ ४ 'म्'