·श्रीगणेशाय नमः। स्वाराज्यसिद्धिः। गङ्गापूरप्रचलितजटास्रस्तभो- गीन्द्रभीतामालिङ्गन्तीमचल- तनयां सस्मितं वीक्षमाणः । लीलापाङ्गैः प्रणतजनतां नन्द- यश्चन्द्रमौलिमोहध्वान्तं हरतु परमानन्दमूर्तिः शिवो नः॥१॥ निष्किञ्चनानां मन्दानां स्वाराज्यपदलब्ध- ये। क्रियते भास्करानन्दस्वामिना सरलोन्व- यः॥१॥ । शिवः महादेवः नः अस्माकम् मोहध्वा- न्तम् अज्ञानान्धकारम् हरतु नाशयतु, की- ·खाराग्यसिदिः । दृशः चन्द्रमौलिः चन्द्रमस्तकः वस्तुतस्तु परमानन्दमूर्तिः निरतिशयानन्दस्वरूपः पर- ब्रह्म, पुनः अचलतनयाम् पर्वतसुताम् पा- र्वतीम् सस्मितम् मन्दहाससहितं यथा स्या- तथा वीक्षमाणः पश्यन्, कीदृशीम् गंगापूरेण गंगाप्रवाहेण, प्रचलितजटाभ्यः अत्यन्तक- म्पितजटाभ्यः स्रस्तः अधः पतितः भोगीन्द्रः शेषः तस्मात् भीताम् चकिताम् अतः आ- लिङ्गन्तीम् दृढं स्वाङ्के कृत्वाशिवांके निम- जन्तीम् पुनः प्रणतजनताम् कृतप्रणामाति- नयीभूतमुमुक्षुजनसमूहम् लीलापाङ्गः सह- जप्रीतिजकटाक्षः नन्दयन् आनन्दयन् ॥१॥ स्मारस्मारंजनिमृतिभयंजात निर्वेदवृत्तिायंध्यायं पशुप- तिमुमाकान्तमन्तर्निषण्णम्। पायं पायं सपदि परमानन्द-

·खाराज्यसिद्धिः।
पीयूषधारां भूयो भूयो निज-
गुरुपदाम्भोजयुग्मं नमामि॥
गुरुकृपया लब्धं क्रमेण
सूचयन्
आशी-
र्वादात्मकमङ्गलानन्तरं नमस्कारात्मकमङ्-
गलमाचरति । स्मारमिति-निजगुरुपदा-
म्भोजयुग्मम् स्वगुरुचरणकमलद्वयम् भूयो-
भूयः पुनः पुनः अहम् नमामि नमस्करोमि
किं कृत्वा जनिमृतिभयम् जन्ममरणभयम्
स्मारंस्मारम् पुनः पुनः स्मृत्वा जातनिर्वे-
दवृत्तिः उत्पन्नवैराग्यहेतुभूतविषयदोषदर्श-
नत्तिकःसन् अन्तर्निषण्णम् हृदये उपविष्टम्
उमाकान्तम् उमाप्रियम् पशुपतिम् शि-
वम् ध्यायम्ध्यायम् पुनः पुनः ध्यात्वा अ-
नन्तरम् सपदि शीघ्रम् परमानन्दरूपपीयूष-
धाराम् अमृतधाराम् पायम् पायम् पुनःपुनः
पीत्वा ॥२॥

·नतिमिषेण वस्तुनिर्देशात्मकम- ङ्गलमाचरति, यस्मादिति- यस्माद्विश्वमुदेति यत्र निव- सत्यन्तेयदप्येतियत्सत्यज्ञान- सुखखरूपमवधिद्वैतप्रणाशो- मितम् । यजाग्रत्स्वपनमसु- प्तिषु विभात्येक विशोक परं प्रत्यग्ब्रह्मतदस्मि यस्य कृपया तं देशिकेन्द्रभजे ॥३॥ यस्य कृपया तत् प्रत्यग्ब्रह्म सर्वानुगतं ब्रह्म अहम् अस्मि तम् देशिकेन्द्रम् सर्वगुरु- श्रेष्ठम् ज्ञानप्रदगुरुम् अहम् भजे सेवे, तत् कीदृशम् यस्मात् विश्वम् जगत् उदेति आ- विर्भवति यत्र यस्मिन् अधिष्ठाने निवसति अन्ते तिरोभावसमये यत् अप्येति यद्रूपं

·स्वाराज्यसिद्धिः।
५
भवति, पुनः यत् सत्यज्ञानसुखस्वरूपम् पुनः
अवधिद्वैतप्रणाशोज्झितम् क्रमेण देशवस्तु-
कालकृतपरिच्छेदशून्यम् अथवा परिच्छेद-
प्रपञ्चविनाशशून्यम् पुनः यत् जाग्रतस्व-
पनप्रसुप्तिषु अवस्थासु विभाति न व्यभि-
चरतीतिभावः पुनः एकम् नत्ववस्थाभेदेन
भिन्नम् विशोकम् शोकशून्यम् आनन्दस्वरू-
पम् परम् अवस्थात्रयसंवन्धरहितम् ॥३॥
अधिकारिणं वदन् कर्तव्यप्रातिज्ञांकरोति ।
अधीतेज्यादानव्रतजपसमा-
धाननियमविशुद्वस्वान्तानां
जगदिदमसारं विमृशताम् ।
अरागद्वेषाणामभयचरितानां
हितमिदं मुमुक्षूणां हृद्यं किम-
पि निगदामः सुमधुरम् ॥४॥

·खाराज्यसिधिः। सुमधुरम् सुतराम् श्रवणसुखंदम् हृद्यम् म- नसः सुखदम् हितम् उपकारकरम् किमपि इदम् गोप्यश्रुतितात्पर्यरूपप्रकरणम् वयम् निगदामः कथयामः केपाम् हृद्यं हितं च अ- धीतेज्यादानंव्रतजपसमाधाननियमःअध्यय- नयज्ञदानव्रतजपोपासनन्द्रियनिग्रहै: विशु- दस्वान्तानाम् निर्मलान्त:करणानाम् पुनः इदं जगत् असारम् सत्यताशून्यम् विम्- शताम् निश्चिन्वताम् पुन: अरागद्वेषाणाम् भोगेच्छापरानिष्टचिन्तनरहितानाम् पुन: अ- भयचरितानाम् प्राणिभयाजनकंचेष्टावताम् पुन: मुमुक्षूणाम् मुक्तिमिच्छताम् ॥४॥ अथ सकलवेदान्तप्रवृत्तिमूलभूताध्यासे परम्परया श्रुतिं प्रमाणयति, ज्ञात्वेति- ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानि- र्नाऽन्यः पन्थाश्चेति भूयो व-

·स्वाराज्य सिद्धिः।
चोभिः । ज्ञप्तेस्साक्षान्मुक्ति-
हेतुत्वसिद्धावध्यासत्वं वन्ध-
नस्यार्थसिद्धम् ॥५॥
वन्धनस्य दुःखहेतुत्वाइन्धनरूपस्य जग-
त: अध्यासत्वम् शुक्तिरजतादिवत्आरोपित-
त्वम् अर्थसिद्धम् असिद्धम् कस्याम् अ-
त्रएवं विधानुक्तश्रुतिस्मृतिवाक्यसंग्रहार्थःच-
कारस्तथा चप्रकाशं चैतन्यम् ज्ञात्वा अभेदेन
साक्षात्कृत्य सर्ववन्धविनाशः भवति तथा
अन्य: ज्ञानान्मुक्तिप्राप्तिसाधनरूपमार्गः न
विद्यते इत्यर्थक ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानि:
नान्य:पन्थाश्च इति भूयोवचोभिः वहुवाक्यैः
ज्ञप्तेः आत्मज्ञानस्य साक्षात्व्यवधानं विना
मुक्तिहेतुत्वसिद्धौ बन्धनिटत्तिकारणतासिद्धौ
सत्याम् लोके अध्यस्तान्यस्य ज्ञाननिवर्त्य-
त्वादृष्टेरितिभावः ॥५॥

·खाराज्यसिधिः । ननु लोके भेदनप्रहारादि क्रियया भाव- पदार्थानां नाशदर्शनात् कर्मणो मुक्तिसा- धनतोपपादकश्रुतिस्मृतिदर्शनाच्च भोगाव- हपुण्यकर्मणापि बन्धनाशे नाऽनन्तरोक्तं सेत्स्यतीत्यत आह। सत्यं भावं न वित्तियंपनुदति यतः कर्मनाश्यो घटादिर्मि- थ्याभूतं च कर्म क्षपयति न तथा वित्तिघात्यं यतस्तत् । इत्थं सिद्धे विभागे श्रुतिशि- खरगिरावित्तिघात्यः प्रतीतो वन्धो मिथ्येति सिद्धे न तद- पहतये कर्मजातं समर्थम् ॥६॥ लोके घटादिभावपदार्थः कर्मनाश्य: अ- ·स्वाराज्यसिद्धिः ।। हारादिक्रियाविनाश्य:प्रसिद्धः यत: अतः वि- त्ति: ज्ञानम् सत्यम् अनारोपितम् भावम् भा- वपदार्थम् न व्यपनुदति न नाशयति तथा कर्म क्रिया मिथ्याभूतम् आरोपितं शुक्तिरज- तादि नक्षपयति न नाशयति यतः लोके तत् मिथ्याभूतं वस्तु वित्तिघात्यम् अधिष्ठानज्ञान- नाश्यम् प्रसिद्धम् इत्थम् अमुना प्रकारेण विभागे वस्तुस्वभावभेदे सिद्धेसति श्रुतिशि- खरगिरा वेदान्तवाक्येन वित्तिघात्यः ज्ञान- विनाश्यः सन् प्रतीत: निश्चित:वन्धःमिथ्या इतिसिद्ध तदपहतये वन्धविनाशाय कर्मजा- तम् अग्निहोत्रादिपुण्यकर्मसमूहः न समर्थम् निजस्वभावादितिभावः ॥६॥ नन्वेवमपि अज्ञानविरोधिज्ञानस्य अवि- रोधिजगहन्धनिवर्तकत्वं कथमित्याशंकाम- पनुदन ज्ञानोपाये प्रवर्तयति, आविद्यइति- आविद्यो होप बन्धो विरमति ·स्वाराज्यसिदिः। न विना वेदनं कर्मजालैर्मा- लोद्भूतोऽहिरस्तं व्रजति किम नमस्कारमन्त्रौपधाद्यैः । एवं निश्चित्य नागस्त्वचमिव वि- धिना कर्मबन्ध विधय ज्ञानो- पाये गुरुश्रीचरणमभिगतःसेव मानो यतेत ॥ ७॥ गुरोः तत्त्वनिष्ठस्य गुरोःश्रीचरणम् अभि- गतः संमुखंगतः सन् सेवमानः ज्ञानोपाये श्रवणादौ यतेत यत्नं कुर्यात् किंकृत्वा एवम् उक्तप्रकारेण निश्चित्य निश्चयंकृत्वा विधिना शास्त्रोक्तप्रकारेण कर्मवन्धम् कर्मवन्धनम् विधूय सम्यक् त्यक्त्वा कः किमिव नागः सर्पः स्वचम् जीर्णकञ्चकम् इव एवम्कथम् मालो- द्भूतः मालायांकल्पितः अहिः सर्पः नम- ·खाराज्यसिद्धिः। . स्कारमन्त्रौषधाद्यैः उपायैः अस्तम् नाशम् किमु व्रजति किन्तु न व्रजति, तहत् एष वन्धः वेदनम् अधिष्ठानज्ञानम् विना कर्मः जालैः कर्मसमूहैः न विरमति न नश्यति, कुतः हि यतः आविद्यः अविद्योद्भूतः अज्ञान- मूलक इतियावत् श्रुत्यायुक्तज्ञाननिवर्त्यत्वो- त्यन्यथानुपपत्त्या ऽज्ञानकार्यवन्धोऽज्ञानमेवे- ति भावः ॥७॥ अथ मुक्तिसाधने मतान्तराण्यनूद्य दूष- यति, केचिदिति- केचित्कमैव काम्योज्झित- मुदितपदप्राप्तयुपायं प्रतीता- स्तच्चोपास्ति च मुक्तौ मिलि- तमथपरे साधनं संगिरन्ते । अन्ये तु ज्ञानकर्मोभयमिति- ·१२ खाराज्यसिदिः। मतिभिः स्वाभिरुसेक्षमाणा ज्ञानादेवेति वाक्याद्वयमिह सहसा नानुमन्यामहे तान् ॥ केचित् भाट्टैकदेशिनः प्राभाकराश्च का- म्योज्झितम् कमैव फलेच्छां विना कृतनि- त्यनैमित्तिककर्मैव उदितपदप्राप्तयुपायम् क- थितमुक्तिप्राप्तिसाधनम् प्रतीता: निश्चित- वन्तः अथपरे भर्तप्रपञ्चभास्करप्रवृतयः त- च्चोपास्ति च मिलितम् कर्म च प्राणाद्युपासनं च मिलितं मुक्तौ साधनं संगिरन्ते प्रवदन्ति अन्येतु उक्तैकदेशिनस्तु ज्ञानकर्मोभयम् मु- क्तौ साधनम् इति संगिरन्ते,एतेआचार्यायत: स्वाभिरेव मतिभिः वेदार्थम् उत्प्रेक्षमाणा: कल्पयन्ते नतु तत्त्वज्ञप्रदर्शितपथेन अत:ज्ञा- नादेवतुकैवल्यमित्यादिवाक्यात् हेतोः इह मुक्तिसाधनविचारे वयम् तान् पक्षान् स- हसा न अनुमन्यामहे नाङ्गीकुर्मः ज्ञानसा- ·स्वाराज्यसिद्धिः। धनतया तु मोक्षसाधनतां कर्मणोनुमन्यामह एवेति भावः॥८॥ अथ वाक्यान्नित्यनैमित्तिककर्मणोः फला- न्तरहेतुत्वेपि न ज्ञानहेतुतेतिवदति,पैत्र इति- पैनोलोकोधिगम्यः क्रतुभिर- धिगतो विद्यया देवलोको यद्वा चेतः कषायक्षपणमिह तयोः स्मार्तमेवास्तुसाध्यम्।यज्ञेने- त्यादिवाक्यानवतु विविदिषा वेदनं तत्फलं वा ज्ञानादेवा- तत्वं नहि शशकवधूः सिंहपोतं प्रसूते ॥९॥ पैत्रोलोकः पितृलोकः क्रतुभिः नित्यनैमि- त्तिकयागादिकर्मभिः अधिगम्यः प्राप्यः अ- धिगतः निश्चितः श्रुत्या तथा विद्यया उपा- ·१४ खाराज्यसिद्धिः। सनकर्मणा देवलोकः अधिगम्योधिगतः श्रु- त्या यहा अथवा तयोः विद्याकर्मणोः सा- ध्यम् फलम् स्मार्तम् कषायपक्तिःकर्माणीत्या- दिस्मृत्युक्तम् कषायक्षपणम् एव रागद्वेषादि- संस्काररूपहृद्गतमलनाशनमेव इह लोके अ- स्तु अथवा यज्ञेनेत्यादिवाक्यात् यज्ञेन दाने- नेत्यादिवचनात् विविदिषा ज्ञानेच्छा वेदनं वा ज्ञानं वा तत्फलम् नित्यादिकर्मफलम् भ- वतु अस्तु यज्ञादीनां विविदिषापदार्थज्ञाने- छयोरन्वयविकल्पादितिभावः तथापि अमृ- तत्वम् मोक्षस्तु ज्ञानादेव भवति हि यतः शशकवधूः शशस्त्री सिंहपोतम् सिंहवालक- म् न प्रसूतै न जनयति स्वभावः कारणं पर- मितिभावः ॥९॥ विरुद्धाधिकारित्वाज्ज्ञानकर्मणोःसाहित्ये- न मुक्तिजननयोग्यता नेति सोपहासमाह, अर्थीति- अर्थी दक्षो द्विजोहं बुध इति - ·खाराज्यसिद्धिः। मतिमान्कर्मसूक्तोधिकारीशा- न्तो दान्तःपरिव्राडुपरमपरमो ब्रह्मविद्याधिकारी । इत्थं भेदे विवक्षन्समुदितमुभयं मुक्ति- हेतुं सुशीतं नीरं वैश्वानरं चो- भयमहह तृपोच्छेदकामःपि- बेत्सः॥ १० ॥ अर्थी धनवान् दक्ष: समर्थः द्विजः त्रैव- र्णिक: बुधः पण्डित: अहम् इति मतिमान् इत्याद्यभिमानी कर्मसु अधिकारी उक्त: मी- मांसाशास्त्रे तथा शान्तः रागादिहीन: दान्त: वशीकृतवाह्यान्तरेन्द्रियः परित्राट् सन्न्यासी उपरमपरमः देहधारणातिरिक्तव्यापारनिट- त्तिशील: ब्रह्मविद्याधिकारी ब्रह्मज्ञानाधि- कारी उक्त: वेदान्ते इत्थमुक्तप्रकारेण भेदे ·खाराज्यसिद्धिः। सति उभयम् ज्ञानं कर्म च समुदितम् मुक्तिहे- तुम् विवक्षन् वक्तुमिच्छन् स: वादी अहहइति खेदे तृपोच्छेदकाम: पिपासानिटत्तिकाम:सन् सुशीतम् नीरम् सुशीतलजलम् वैश्वानरं च अग्निं च उभयम् सहद्वयम् पिवेत् द्वयोः सह- पानं कुर्यादिति संभावनास्तीतिभावः ॥१०॥ उक्तमुक्तिहेतुज्ञानस्वरूपं वदन् असंभावना- निटत्तये विचार: कर्तव्य इत्याह, ज्ञानमिति- ज्ञानं चाप्यद्वितीयखरससु- खघनानन्तचिन्मात्ररूपब्रह्मा.. स्मैकत्वबोधः स भवति सुम- तेस्तत्त्वमस्यादिवाक्यात् । दे- हाद्यध्यासदाया॑च्छरुतमपि सहसा नैव संभावनीयं ब्रह्मत्वं -- ·स्वाराज्यसिदिः। खस्य तस्मान्नयगुरुवचनैः सा- धुमीमांसनीयम् ॥११॥ ज्ञानं चापि ज्ञानमपि च ज्ञानमपि तु अ- द्वितीय सर्वभेदरहित स्वरसस्वयंसारभूतसु- खघनसुखमूर्त्यनन्तसर्वपरिच्छेदशून्यचिन्मा- रूपचैतन्यस्वरूपब्रह्मात्मनोः एकत्वबोध: अभेदानुभव: स उक्तविधवोधः सुमतेः सुवु- हेः शुद्धबुद्धेः मुख्याधिकारिण:पुरुषस्य तत्त्व- मस्यादिवाक्यात् भवति श्रुतम् अपि ज्ञात- मपि स्वस्य ब्रह्मत्वम् देहाद्यध्यासदाात् असंख्यजन्मद्वैतवासनया देहपुत्रादिपु अह- न्ताममातरूपतादात्म्याऽध्यासस्य दृढ़त्वात् विपरीतभावनाया दृढत्वात् इतियावत् सहसा नैवसंभावनीयम् आशु-संभावयितुमशक्यम् तस्मात् कारणात् नयगुरुवचनैः युक्तिगुरू- पदेशैः साधु यथास्यात्तथा मीमांसनीयम् नि- ·खाराज्यसिद्धिः। श्चयपर्यन्तम् स्वस्य ब्रह्मात्मत्वम् विचारणी- यम् ॥११॥ अथ विचारागजीवविषयकानेकमतमादौ दर्शयति, देहमिति- देहं केपि वदन्ति खानि तु परेप्राणान् मनश्चापरे बुद्धि च क्षणिकां स्थिरामथपरे केचि- चितं निःसुखाम् । आत्मानं जड़चित्खभावमपरे चिद्वज- ई चेतरे सत्यज्ञानसुखा द्वि- तीयमपरे तत्रास्य को निश्च- यः॥ १२ ॥. केपि चार्वाकाः देहम् आत्मानम् वदन्ति परे तु चार्वाकाः खानि इन्द्रियाणि आत्मा- ·खाराज्यसिद्धिः। नम् वदन्ति अपरे प्राणान् आत्मानं वदन्ति तेभ्योप्यपरे ते मनःआत्मानं वदन्ति परे वै- नाशिकाः क्षणिकाम् वुद्धिम् वृत्तिज्ञानरूपा- म् आत्मानं वदन्ति अथ अनन्तरम् परे भास्करादयः स्थिराम् बुद्धिम् विज्ञानमयको- शम् आत्मानं वदन्ति केचित् सांख्यपातञ्ज- लादयः निःसुखाम् सुखदुःखादिसंगशून्याम् चितम् चिन्मात्रम् आत्मानं वदन्ति अपरे भाटाः जड़चित्स्वभावम् चिज्जड़रूपम् आ- त्मानम् वदन्ति इतरे प्राभाकरनैयायिकादयः चिहज्जड़म् चिद्युक्तज्ञानगुणजड़द्रव्यरूपम् आत्मानं वदन्ति अपरे वेदान्तिनः सत्यज्ञा- नसुखा ऽद्वितीयम् निर्विशेषनित्यज्ञानानन्द- स्वरूपम् आत्मानं वदन्ति तत्र उक्तपक्षेषु अस्य जिज्ञासोः को निश्चयः न कोपि नि- श्चयो भवति ॥ १२॥ आहुः केचिदणुं शरीरसह- ·स्वाराज्यसिदिः। शं केचिद्विभुं तं परे ते तं मा- नसगोचरं तदपरे नित्यानुमेयं जगुः । अन्ये चिद्विषयं परे तु परमखज्योतिराभ्यन्तरं सत्ये. वं श्रुतियुक्तिभिर्विविदिपोर्यु- तो विचारो मुहुः ॥१३॥ केचित् पाशुपतपाश्चरात्राद्यागमज्ञाः तम् आत्मानम् अणुम् परमाणुपरिमाणम् आहुः वदन्ति केचित् आर्हन्तादयः शरीरसदृशम् देहपरिमाणम् तमाहुः परे नैयायिकादयः वि- भुम् व्यापकम् तमाहुः ते उक्ताः त्रयः वा- दिनः तम् आत्मानम् मानसगोचरम् मान- सप्रत्यक्षविषयम् जगुः ऊचुः तदपरे तेभ्यो- न्ये सायादयः नित्यानुमेयम् विषयप्रका- शादिना केवलम् अनुमानगम्यम् तं जगुः ·खाराज्यसिदिः । २१ अन्ये वैनाशिकाः चिद्विषयम् दृत्तिज्ञानप्र- काश्यम् तं जगुः अपरे वेदान्तिनः आश्य- न्तरम् पञ्चकोशेभ्योप्यन्तस्थम् परमस्वज्यो- तिः सर्वप्रकाशोत्कृष्ट स्वयंप्रकाशम् तं जगुः एवम् उक्तंप्रकारेण सति मतभेदे सति वि- विदिपोः जिज्ञासोः श्रुतियुक्तिभिः मुहुः पुनः पुनः साक्षात्कारपर्यन्तम् विचारः युक्तः कर्तु- मुचितः ॥ १३॥ अथ विचाराङ्गेश्वरविषयकानेकमतं दर्शयति, एवमिति- एवं विश्वस्य हेतुं प्रकृतिम- भिदधुः केपि केचित्पराणूनी- शेनाधिष्ठितां स्तान्कतिचन कतिचिन्नश्वरज्ञानमेव । अन्ये शून्यं स्वभावं कतिचनसमयं ·२२ खाराज्यसिद्धिः। केपि केचिद्यदृच्छां कान्ये ब्रह्ममायाशवलितमपरे सोपि तस्माद्विमृश्यः ॥१४॥ एवम् जीवात्मानमिव केपि कापिलाः वि- श्वस्य हेतुम् जगतः उपादांनकारणम् प्रकृति- प्रधानम् अभिदधुः ऊचुः केचित् वैना- शिका: आर्हन्ताश्च पराणून भूतचतुष्टयपर- माणून् विश्वस्य हेतुमभिदधुरिति सर्वत्र यो- ज्यम् कतिचन पातञ्जला: काणादगौतमी- याश्च ईशेनाधिष्ठितान् ईश्वरेणप्रेरितान् सा- चतेच ते इत्येकशेष: तान् प्रकृतिम् परमाणूं- श्य तत्र पातञ्जला: प्रकृतिमिति विवेकः क- तिचित् विज्ञानवादिनः नश्वरज्ञानमेव क्ष- णिकविज्ञानमेव अन्ये माध्यमिका: शून्यम् कतिचन लोकायतिका: स्वभावम् पाठान्तरे हैरण्यगर्भाः हिरण्यगर्भम् इत्यर्थ: केपि मौ- ·खाराज्यसिद्धिः। २३ हूर्तिका: समयम् कालम् केचित् यदृच्छाम् आकस्मिकत्वम् अन्ये मीमांसका: कर्म अपरे वेदान्तिन: मायाशवलितम् मायया प्राप्तवि- चित्रभावम् ब्रह्म तस्मात् मतभेदात् सोपि जगद्धेतुरपि विमृश्यः जिज्ञासुना विचार- णीयः॥ १४॥ अथ स्वमतसर्वस्वं ब्रह्मलक्षणप्रमाणाभ्यां वोधयन् विवक्षितं सर्व प्रतिजानीते, यस्मादिति-. यस्मादुत्पत्तिगुप्तीक्षतिरपि जगतां यच्च शास्त्रैकयोनिः स- र्वज्ञं मायया यत्सहजसुखस- दद्वैतसंवित्स्वरूपम् । तद्ब्रह्म स्वप्रकाश श्रुतिशिखरगिरां सैव तात्पर्यभूमिः स्वात्मासौ

·२४
'खाराज्यसिद्धिः।
यं विदित्वा जनिमृतिजलधिं
निस्तरन्तीह सन्तः॥१५॥
जगताम् सकलकार्याणाम् उत्पत्तिगुप्ती उ-
त्पत्तिपालने क्षतिरपि नाशश्च माययां यस्मा-
द्भवति पुन: यत् मायया शास्त्रैकयोनि: शा-
स्कप्रमाणकम् केवलं शास्त्रगम्यम् सर्वज्ञं
च पुनः यत् सहजसुखसदद्वैतसंवित्स्वरू-
पम् स्वभावभूतसुखस्वरूपम् नित्यद्वैतसंव-
धशून्यज्ञानस्वरूपम् तद्ब्रह्म तच्च ब्रह्म कीट-
शम् स्वप्रकाशम् स्वसाक्षिकम् श्रुतिशिखर-
गिराम् वेदान्तवाक्यानाम् सा एव उक्तब्री-
व तात्पर्यभूमिः तात्पर्यलक्ष्यम् असौ ब्रह्म
स्वात्मा निजस्वरूपम् यम् ब्रह्मरूपनिजा-
त्मानम् विदित्वा ज्ञात्वा सन्त: महात्मान:
जनिमृतिजलधिम् जन्ममरणरूपसमुद्रम् इह
अस्मिन् जन्मनि निस्तरन्ति नितरां लङ्घ-
यन्ति ॥१५॥

·खाराज्यसिद्धिः। २५. जगत्कारणवादे अन्योक्तकारणायोग्यता स्वोक्तकारणयोग्यतां चाह; साङ्ख्यैरिति- साङ्ख्यैः प्रख्यापितं न क्ष- ममिह जगतां निर्मितौ तत्पधा- नं हेतु तादृशेर्थे प्रभवति ग- दितस्तार्किकैरीश्वरोपि। नाणुः काणादवौद्धक्षपणकभाणितो नापि निःसाक्षिशून्यं तस्मा- दास्माकमेव श्रुतिगदितपरत्र- म सिद्धं निदानम् ॥१६॥ इह अस्याम् जगतां-निर्मितौ सकंलकार्या- णाम् उत्पादने साङ्ख्यैः प्रख्यापितम् का- पिलपातञ्जलैःप्रसिद्धि प्रापितम् तत्प्रधानं ·खाराज्यसिद्धिः। नक्षम न समर्थ तथा तार्किकैः केवलतर्काव- लम्बिभिः पातञ्जलगौतमकाणादतान्त्रिक- पाशुपतैः उक्त: हेतुः निमित्तकारणरूप: ई- श्वरोपि एतादृशेर्थे . उक्तसकलकार्योत्पादन- रूपे न प्रभवति समर्थो नास्ति, तथा का- णादवौदक्षपणकभणित: अणु: कणादशिष्य बुद्धशिष्यार्हन्त कथित: परमाणुः एताह- शेर्थे न प्रभवति तथा कैश्चिदुक्तम् निःसाक्षि- शून्यम् अपि असाक्षिकम् शून्यमपि एताह- शेर्थे न प्रभवति तस्मात् आस्माकम् अस्माकं वेदान्तिनामिदम् श्रुतिगदितपरब्रह्म एव ए- तादृशेर्थे निदानम् आदिकारणम् सिद्धम्।१६। अथ विशेषतः कपिलमतं खण्डयति, द्वाभ्याम् नेति- नाचैतन्यात्प्रधानं प्रभवति चलितुं तन्निसर्गक्रियं चेन्नि- ·खाराज्यसिदिः। त्यं सर्गप्रसङ्गों नियतिरपि यतः सर्गपूर्वानपूर्वम् । बन्धो निर्हेतु कः स्यात्कथमथ न भवेद्वन्ध- मोक्षाव्यवस्था निःसौख्यं ना- पि मोक्षं स्पृहयति मतिमान कापिलं तेन दुष्टम् ॥१७॥ प्रधानम् गुणत्रयसाम्यरूपम् चलितुम् पुरुषभोगाय सृष्टौ प्रवर्तितुम् न प्रभवति न समर्थम् कुतः अचैतन्यात् जड़त्वात् चेत् यदि तत् प्रधानम् निसर्गक्रियम् प्रवृत्तिस्व- भावम् मन्येत तर्हि नित्यसर्गप्रसङ्ग: सृष्टि- रेव स्यात्सदा नप्रलय इतिभाव: जलादिज- इप्रवृत्तौ निम्नत्वादिवददृष्टं हेतुर्न सम्भवति यत: नियतिरपि अदृष्टमपि सर्गपूर्वा प्रत्या सृष्टौ सत्यां भवति न पूर्वम् शरीरकार्यत्वा- ·खाराज्यसिद्धिः। दंदृष्टस्य प्रवृत्तेः पूर्व सृश्यन्तरसिद्धादृष्टस्य हेतुत्वे तत्सृष्टिहेतुप्रत्तिहेत्वदृष्टान्तरं कल्प्य- मनन्योन्याश्रयायेत्यनवस्थान्तो दोष इति भावः किं च पुरुषस्य सर्वथा सङ्गशून्यस्य कपिलमते बन्धः निर्हेतुक: स्यात् कारणस- म्वन्धाङ्गीकारेऽसङ्गत्वक्षते: अथ अनन्तर- म् वन्धमोक्षाऽव्यवस्था अस्य वन्धः अस्य मोक्षः इति व्यवस्थाया अभावः कथं न भ- वेत् किन्तु सम्बन्धं विनापि प्रधानस्य वन्धं- मोक्षापादकत्वेन मुक्तस्यापि वन्धो वद्धस्यापि मुक्तिस्तुल्यकारणसत्त्वादिति रूपो भवेदेव किं च मतिमान् बुद्धिमान्पुरुषः नि:सौख्यम् नि- रानन्दरूपम् मोक्षमपि न स्टहयति न वा- ञ्छति का वार्तान्यपदार्थस्य कापिलानां च तादृश एव मोक्ष इति न कोपि मनीषी मु- मुक्षुः स्यादिति भावः तेन हेतुना कापिलम् कपिलमतम् दुष्टम् सदोषमग्राह्यमिति भावः॥

·खाराज्यसिद्धिः। किं चाकतैव भोक्ता यदि वत कृतहा नाकृताभ्यागमः स्यात् कीदृग्भोगोप्यसङ्गे ऽनतिश- यिनि भवेत्तेन भोग्यस्य को- र्थः। कीदृक् कस्याविवेकः क- थमथ स भवेझोगहेतुविवेकः कस्य स्यात्तेन किं स्यादिति च विमृशतो दुर्वचं ब्रह्मणो- पि ॥१८॥ किंच करीताप्रवाने पुरुषे च भोक्तृतेति कपिलमते यदि अकतॆव सन् पुरुषो भोक्ता तर्हि वतेति खेदे पुरुषाकृतकर्मफलानां पुरु- पेश्यागम: प्रधाने च फलादर्शनात्प्रधानक- तकर्मणां हानिश्च स्यात् एतत्परिहाराया- ·स्वाराज्यसिदिः। न्यकृतकर्मफलान्यगामित्वाङ्गीकारेन्यभोज- नेनान्यतृप्तिप्रसङ्ग इति भावः स्यादेतत् असङ्गे सम्बन्धमात्रशून्ये अतएव अनति- शयिनि किञ्चित्सम्बन्धकृतातिशयशून्ये पुरुपे भोगोपि कीहक् स्यात् प्राक् पश्चाहाकिञ्चि- त्सम्बन्धातिशयमन्तरा कीदृशोपि भोगएव न सम्भवति किञ्च तेन पुरुषभोगेन भोग्यस्य प्रधानस्य कोर्थः कः स्वार्थ: जड़े स्वार्थानु- सन्धानासम्भवेनन कोपि स्वार्थःस्वार्थमन्त- राप्रत्तिरेव न संभवतीति भावः पुरुषप्र- धानयोः परस्पराविवेको भोगे प्रवृत्तिहेतुरिति चेत् अविवेकः कीदृक् अभावरूपश्चेदपसि- द्वान्तः नाप्यैक्यज्ञानम् वास्तवभिन्नयोरैक्य- स्यवास्तवस्यासम्भवात् मिथ्याया अनङ्गी- कारात् किञ्च अविवेकः कस्य जड़त्वासङ्ग स्वाभ्यां प्रकृति: पुरुषो वा न तदाश्रय इति भावः अथ अनन्तरम् सः अविवेकः भोग- हेतुः कथम् केन प्रकारेणं भवेत् असङ्ग- ·खाराज्य सिद्धिः। त्वात्पुरुषस्य किञ्च मोक्षहेतुतयाङ्गीकृतस्तैः विवेकः कस्य स्यात् जड़ासङ्गयोर्नकस्यापि किञ्च तेन विवेकेन किं स्यात् असङ्गे व- न्धासंभवेन तन्नित्यादि न किमपि फलं स्यात् इति उक्तप्रकारेण विमृशतो विचार- यतः ब्रह्मणोपि दुर्वचम् दुर्निरूपणीयम् कपिलमतम् इति शेषः ॥ १८॥ अथाचेतनप्रधानपरमाणूनां प्रवर्तकत- या केवलनिमित्तकारणं जगत ईश्वर इति योगिकणादगौतममाहेश्वरमतं खण्डयति द्वाभ्याम्-. नेशोधिष्ठातुमीशो तनुकर- णगुणस्तार्किकाणां प्रधानं स्या- चेत्तन्वक्षवत्त्वं सुचरितदुरितो- द्भूतभोगप्रसङ्गः । दुःखाढ्यं ·३२ स्वाराज्यसिहिः। कुर्वतोस्य प्रसरति विषमाचा- रनैघण्यदोषः कर्मेप्सोश्चक्रका- वस्थितिहतिविफलत्वान्यथा सिद्धयः स्युः ॥ १६॥ तार्किकाणाम् तणैव कारणं निरूपयतां अतनुकरणगुणः ईशः शरीरेन्द्रियेच्छाप्र- यत्नादिगुणहीन ईश्वरः निरवयवं नीरूपत्वे- नाप्रत्यक्षं प्रधानम् अधिष्ठातुम् प्रवर्तयितुम नेशः न समर्थः प्रधानमुपलक्षणं परमाणू- नामपि चेद्यदि तन्वक्षवत्त्वम् शरीरेन्द्रियादि- मत्वम् स्यात्तर्हि सुचरितदुरितोद्भूतभोगप्र- सङ्गः पुण्यपापोत्पन्नभोगप्रसङ्गः ईश्वरे स्यात् शरीरादेर्भोगसामग्रीत्वनियमादिति- भावः किञ्च दुःखाव्यम् दुःखप्रधानम् जगत् कुर्वतः रचयतः अस्य अनवस्थाभिया स्वत- न्वेश्वरस्य विषमाचारनैपुण्यदोषः प्रसरति ·खाराज्यसिद्धिः। ३३ विविधसुखदुःखिजनरचनया विषमाचरणदो- षः अतिदुःखिरचनया निर्दयत्वदोष इति वि- वेकः अथोक्तदोषपरिहाराय कर्मेप्सोः सुखदुः- खप्रदत्वे प्राणिकर्मसापेक्षस्य अस्याङ्गीकारे चक्रकाऽवस्थितिहतिविफलत्वान्यथासिद्धयः स्युः तत्र प्राणिकर्मणेश्वरप्रवृत्तिः तया च प्रधानप्रत्तिद्वारा सृष्टिः तया च शरीरादि- सिध्या कर्म कर्मणा चेश्वरप्रवृत्तिरिति चक्रव- मणम् एतदभावाय पूर्वपूर्वसृष्टिगतकर्मेप्सु- त्वे अवस्थितिहतिः अनवस्था नचेयं प्रत्य- क्षसिद्धवीजाङ्कुरवत्प्रामाणिकी कर्मणा ईश्वर- प्रत्तौ हेतुवे प्रधानप्रवृत्तौ चेश्वरस्य हेतुत्वे गौरवात् प्रधानप्रत्तिरेव कर्मणास्तु तथाचे- श्वराङ्गीकारो विफलः किञ्च कर्मेप्सुले मा- याशवलत्वस्य गले पतितत्वात् अन्यथा ट- थक् निमित्तेश्वरकल्पनं विनैव उपादानभूतश- वलब्रह्मणैव जगत्सिद्धिरिति विवेकः॥१९॥ सर्वज्ञः सर्वलिप्सुः सकलक- ·स्वाराज्यसिद्धिः। तियतो नित्यमीशो यदिस्या- सर्व कार्य सदास्यादुदयभृ- तिलयायोगपद्येन च स्युः । वाह्योपादानवत्स्यात्तनुकरण- धियां विश्वसर्गेव्यपेक्षा निस्त- कै चानुमानं कृतिरपि हि यत- श्रेष्टयाथै विधत्ते ॥२०॥ किंच यदि नित्यम् सततम् सर्वविषयक- ज्ञानेच्छाकृतियुतः ईशः स्यात् तर्हि सर्व कार्य- म् फलपुष्पादि सदा स्यात् जगदुत्पत्तिपा- लनप्रलयाश्च यौगपद्येन एकदैव स्युः किंच यदि स्वस्माद्भिन्नपरमाण्वाद्युपादानमपेक्षेते- श्वरस्तर्हि वाह्योपादानवत् शरीरेन्द्रियवुद्धी- नामपि जगदुत्पत्तौ व्यपेक्षा स्यात् तस्य किंच ईश्वरसाधकानुमानमपि निस्तर्कम् व्य- ·स्वाराज्यसिद्धिः। भिचारशङ्कानिवर्तकतर्कशून्यम् नच यत्नवत एव कार्यजनकताकुलालादेदृष्टेति क्षित्याद्यनु- कूलयत्नाश्रयतयेश्वरः सेत्स्यति यतः यस्मात् कृतिरपि हि यत्नोपि हि चेष्टया शरीरक्रिय- या अर्थम् कार्यम् विधत्ते कुरुते तथा च य- नस्य शरीरक्रियां प्रति कारणत्वेपि क्षित्या- दिसकलकार्य प्रत्यकारणतया नोक्तविधया- पीश्वरसिद्धिरितिभावः ॥२०॥ अथ परमाणुकारणतां खण्डयति,कस्मादिति- कस्मादण्वोः क्रियास्यात्क- थमथ मिलितौ निष्प्रतीकौ कथं वा कार्य ताभ्यां तृतीय किमिति च न महत्पारिमाण्ड- ल्यतः स्यात् । तेभ्यः कस्मा- न्महान्स्यात्किमिति पुनरसा- ·खारायसिद्धिः। वेव नित्यो न ते स्यानित्यश्चा- णुः कथं वा निरवयव इति ब- ह्यसत्कार्यवादिन् ॥२१॥ हे असत्कार्यवादिन् मृदादिकारणे सर्वथा असदविद्यमानमेव कार्यं घटादि पश्चादुत्प- द्यते इति वादिन् द्यणुकोत्पत्तये संयोगाय सर्गादौ अण्वोः परमाण्वोः क्रिया कस्माद्धेतोः स्यात् ईश्वरेच्छाहेतोरनन्तरपद्ये दूषितत्वात् अथ अनन्तरम् निष्प्रतीको निरवयवौ अणू कथम् मिलितौ संयुक्तौ स्याताम् संयोगस्यै- कदेशत्तित्वनियमात् कार्यम् द्यणुकम् ता- भ्याम् कारणपरमाणुभ्याम् तृतीयम् सर्वथा भिन्नम् कथं वा स्यात् कारणावयवातिरिक्ता- वयवस्य कार्येनुपलम्भात् च पुनः कारणगु- णानां कार्ये सजातीयगुणान्तरोदये हेतु- ताया द्यणुकादौ दर्शनात् पारिमाण्डल्यतःपर- ·स्वाराज्यसिद्धिः । माणुनिष्ठपरिमाणात् द्यणुकं महत् किमिति न स्यात् त्र्यणुकवदिति भावः अन्यथा तेभ्यः यणुकेश्यः जातस्त्रयणुकपदार्थ: महान् मह- त्वपरिमाणवान्कथं स्यात् . पुनः किं च असौ एव त्र्यणुकपदार्थ एव नित्यः ते तव किमिति न स्यात् परमाणुकल्पना किमति भावः दृश्यद्रव्यस्य सावयवत्वानित्यत्वनिय- मे तु मूर्तद्रव्यस्यापि तथा नियम इति अणुर्वा परमाणुर्वा नित्यो निरवयवश्च कथं स्यात् ॥२१॥ अथ क्षणिकवाह्यार्थवादिवौद्धमतं तिर- स्करोति त्रिभिः, वाह्येति- वाह्यं भोग्यं प्रजल्पन्क्षणि- कमणुचयं भोक्तृसंघातमन्तः स्कन्धानां पञ्चकं चेदृशमिति सुगतः पृच्छयतां वेदवाह्यः । - ·३८ खाराज्यसिहिः। किं ते मानान्तरेण प्रमितमि- दमुत प्रौढिरेपा त्वदीया किंवा मोहायलापः किमथ जड़ज- गद्विप्रलिप्सा कुबुद्धे ॥२२॥ सुगत: वुद्धः इति वक्ष्यमाणरीत्या पच्छ्य- ताम् कीदृशः वेदवाह्यः वेदविरोधी पुन: वा- ह्यम् शरीराबहिः स्थितम् सर्वभूतभौतिकम् क्षणिकम् उत्पत्तिक्षणमात्रस्थायिनम् अणुच- यम् भूतचतुष्टयपरमाणुराशिरूपम् भोग्यं प्र- जल्पन तथा अन्तः शरीरान्त: ईदृशम् वा- ह्यवत्क्षणिकम् स्कन्धानाम् रूप १ विज्ञान २ वेदना ३ संज्ञा ४ संस्काराख्यानाम् सविष- येन्द्रिया १ हङ्कारेन्द्रियनिर्विकल्पज्ञान २ सुखदुःखज्ञान ३सविकल्पज्ञान ४ रागद्वेषध- माधर्मादिरूपाणाम् पञ्चकम् भोक्तसंघातं च भोक्तृसमुदायं च प्रजल्पन हे जड़ हे कुबुद्धे ·स्वाराज्यसिद्धिः । ते तव मानान्तरेण प्रत्यक्षाद्यन्यमानेन इ- दम् क्षणिकत्वादि प्रमितम् निश्चितम् किम् उत अथवा एषा क्षणिकत्वादिकल्पना त्व- दीया प्रौढिः त्वबुद्धिवैभवम् किंवा एषः त्वदीयः प्रलाप: व्यथैवच: मोहात् भ्रान्त्या किमथ किंवा जगद्विप्रलिप्सा जनवञ्चनेच्छा अकारणद्वेषाद्वेदमार्गावंशनाय जनमनोरञ्ज- नायाप्रामाणिककल्पनेति भावः ॥ २२॥. संघीभावः कथं वा चलन- विरहिणां भगुराणामणूनां संघोनन्यः कथं वा विषयप- दमियात्कश्च संघं विधत्ते। स्क- न्धानां सन्निपातः कथमिव कियतां भोक्तृता का च धारा कस्यस्ता भोगमोक्षौ वद जड़ ·स्वाराज्यसिडिः। सफलं केन वा दर्शनं ते ॥२३॥ चलनविरहिणाम् कारणासंभवात् क्रिया- रहितानाम् भगुराणाम् क्षणिकत्वेन क्रियो- त्पत्तिक्षणास्थायिनाम् अणूनाम् कथम् वा केन प्रकारेण च देहादिरूपेण संघीभावः वा पुनः त्वन्मतेणुभ्यः अनन्यः अभिन्नः संघः देहादिरूपपरमाणुराशिः विषयपदम् कथम् इयात् अणूनामिन्द्रियविषयत्वायोग्यतया इन्द्रियगोचरत्वं कथं प्राप्नुयात् च पुनः त्वन्मते देहादिसंघातातिरिक्तचेतनस्य क- स्यचिदभावात् भूतभौतिकसंघम् कः वि- धत्ते कः करोति स्कन्धसंघः करोतीति न स्कन्धानां सन्निपातःसंघः कथमिव केन प्र- कारेणेव एतत्संघोपि कर्जन्तरापेक्षा तुल्यै- वेति भावः किंच त्वन्मते समुदायस्यावय- वानन्यत्वेन पञ्चसु कियतां भोक्तृता कर्ततेति यावत् अहमाकारविज्ञानधारास्कन्धस्य कर्तृ-

·खाराज्यसिद्धिः-
४.१
तेत्यपि न, धारा च का धारापि का क्षणिकवि-
ज्ञानमेव तथा च क्षणान्तरास्पर्शित्वेनः कथं
सा की भोकी वा एवं च भोगमोक्षौ कस्य-
स्ताम् स्थायिभागमोक्षेच्छाकर्तुरभावेन न
कस्यापि तथा च हे जड़ त्वम् वद कथय ते
तव दर्शनम् शास्त्रम् केन वा केन फलेन प्र-
कारेण वा सफलम् ॥ २३॥
नाविद्यादिप्रवृत्तेर्द्विविधसमु.
दयस्तेयदेकैकसन्नानश्यन्नुत्वा-
दनेन प्रभवति किमरे हेत्व-
संवन्धिकार्यम् । तच्चन्निर्हेतुकं
स्यात्करणविफलताखप्रतिज्ञा-
विरोधौ त्रैविध्यं चाप्यभावे
कथमिति वितथो बुद्धबन्धोः-
प्रलापः ॥ २४॥

·४२ खाराज्यसिद्धिः। द्विविधसमुदयः उक्तभोक्तृभाग्यसमुदायः अविद्यादिप्रत्तेः कार्यकारणभावन अविद्या- दीनां निरन्तरप्रवृत्ते: हेतो: न स्यात् कुतः यत् यस्मात् ते अविद्यादयः एकैकसन्ना: ए- कैकस्मिन्नष्टाः एकैकोत्पत्तिहेतुत्वेपि कथंचित् क्षणिकानामुत्पन्नानेकसंघीभावेन हेतुता ए- कैककार्योत्पत्तिक्षणएवनष्टत्वादितिभावः व- स्तुतस्तु उत्पत्तावपि न हेतुत्वम् यस्मात् न- श्यन् स्वयं विनश्यन्पदार्थः उत्पादने न प्र- भवति स्वविनाशक्षणे कार्योत्पादने न समर्थों भवति कार्येणासंवन्धादिति भावः इष्टत्वेत्वा- ह अरे किं कार्यम् हेत्वसंवन्धि कारणसंवन्धं विना न किंचित्कार्यमिति भावः चेत् यदि तत् कार्यम् निर्हेतुकम् कारणसम्बन्धं विनैव स्यात् उत्पद्येत तर्हि करणविफलतास्वप्रतिज्ञा- विरोधौ स्याताम् विनैव कारणं कार्योत्पत्ति- प्रसङ्गेन तत्तत्कार्य प्रतिलोकेङ्गीकृततत्तत्का- रणानां विफलता तथा चतुर्विधान्हेतून्प्रती- ·स्वाराज्यसिदिः। ४३ त्य चित्तचैत्ता उत्पद्यन्त इतिसूत्रस्वप्रतिज्ञा- विरोधः च पुनः त्वन्मते अभावे त्रैविध्यमपि कथम् अभावस्यावस्तुत्वेनाङ्गीकारात्कार- णादिकिंचित्सम्बन्धस्य तत्रासत्त्वेन विशेषस्य दुर्निरूप्यत्वादितिभावः इति उक्तप्रकारेण बुद्धबन्धोः कुत्सितवुद्धस्य प्रलापः विरुद्धाने- कवादः वितथः न सम्यक् ॥२४॥ स्वप्नवद्विनापि वाह्याथै सर्वाकारज्ञानेनै- वाखिलव्यवहारसिद्धर्वाह्यार्थोत्पत्त्य- नुपपत्तेश्च विज्ञानैकवादिनो बु- दस्य मतं खण्डयति,नेति- नापोयं मानसिद्धं कथमिव विविधं ज्ञानमर्थापलापे बा- धोर्थानां न दृष्टो वहिरिति च पदंन प्रसिद्धार्थमृच्छेत् । वेद्या ·४ स्वाराज्यसिद्धिः । विज्ञानभेदाः कथमथ विवि- -धा वासना वा कुतः स्युः किं च मागुक्तदोषाःक्षणिकचिति- हतस्तेन विज्ञानवादः ॥२५॥ मानसिद्धम् प्रत्यक्षादिसिद्धं वाह्यघटादि- वस्तु नापोद्यम् नास्तीति वाच्यम् न किंच अर्थापलापे वाह्यार्थास्वीकारे ज्ञानम् विविधं कथमिव नानाकारं कथमिव स्यात् विषयवै- चिन्यतन्त्रत्वात्तस्य स्वप्ने इव वासनावैचि- त्र्याज्ज्ञानवैचित्र्यमिति चेत् अर्थानाम् जाग्र- त्पदार्थानाम् वाधो न दृष्टःतथा सति स्वा- नानामिव वाधः स्यात् च पुनः वहिः इति पदम् प्रसिद्धार्थम् प्रसिद्ध कंचिदर्थम् न ऋ- च्छेत् न प्राप्नुयात् निरालम्बमेव वहिः पदं स्यात् किंच विज्ञानभेदाः ज्ञानानां व्याटत्तयो वैलक्षण्यादीति च कथं वेद्याः ज्ञातुं शक्याः ·स्वाराज्यसिद्धिः। ४५ ज्ञानानां क्षणिकत्वात् स्थायिज्ञावन्तराभा- वात् अथ ज्ञानरूपाखिलपदार्था इत्यङ्गीका- रानन्तरमपि विविधाः वासना वा वासना एक कुतः कस्मादेतोः स्युः ज्ञानानां हेतुत्वे- न्योन्याश्रयादयः हेतुभूतवाह्यार्थो नास्त्येवेति भावः किंच क्षणिकचिति क्षणिकविज्ञाने प्रा- गुक्तदोषाः अनन्तरपद्योक्तदोषाः क्षणिकानां कारणत्वानुपपत्त्यादयः स्युः तेन हेतुना क्ष- णिकविज्ञानवादः हतः विनष्टः ॥२५॥ अभावाजगदुत्पद्यते शून्याति मतं खण्डयति, नेति- नाभावाझावजन्म कचिद- पि कलितं निर्विशेषाद्विचित्रं न स्यात्तेनानुविद्धे ह्यसदसदि- ति च प्रत्ययः स्यादशेषे । के- ·स्वाराज्यसिहिः। नाभावप्रथा ते किमिति न स- कलं सर्वतः स्यादभीष्टं सर्वेषा स्यादयत्नं किमिति जड़ भवा- नात्मघाते प्रवृत्तः ॥२६॥ क्वचिदपि कुत्रापि अभावात् भावजन्मभा- वपदार्थोत्पत्तिः न कलितम् न ज्ञातम् तथा- सति खपुष्पादेरपि शस्यादिस्यादितिभावः किंच निर्विशेषात् एकविधशून्यरूपाभावात् विचित्रम् नानाविधजगत्कार्यम् न स्यात् किं च कार्यकारणान्वितंभवति तथाच तेन अ- भावेन अनुविद्धे अन्विते अशेषे सर्वस्मिन् ज- गति हिःप्रसिद्धौ यद्यदन्वितं तत्रतत्प्रत्ययः प्रसिद्धः तथाच असत् असत् इतिच इत्येव प्रत्ययःस्यात् किंच ते तव अभावप्रथा अभा- वरूपकारणस्यप्रसिद्धिः केन अवस्तुनीन्द्रिया- द्यसम्बन्धेनन केनापिप्रत्यक्षादिप्रमाणेन त- ..

·स्वाराज्यसिद्धिः। प्रसिद्धिरितिभावः किंच सामान्याभावरूप- कारणस्य सर्वत्रसत्त्वात् सकलम् सर्व कायम् सर्वतः सर्वत्र किमिति न स्यात् किंचाभावस्य सुलभत्वात् अयंत्नम् यत्नं विनैव सर्वेषाम् अ- भीष्टम् स्यात् तस्मात् हे जड़.आत्मघाते स्व- नरकहेत्वसदुपदेशे भवान् किमिति कथम् प्रत्तः॥२६॥ सदैकस्वाभावादर्शनेन सर्वे पदार्थाः सप्त स्वभावाः स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २ स्याद- स्ति च नास्ति च ३ स्यादवक्तव्यः४ स्या- दस्ति चावक्तव्यश्च ५ स्यान्नास्ति चावक्त- व्यश्च ६ स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चे- ति स्यादिति कथं चिदर्थकः इत्यादि च दि- गम्बरमतं खण्डयति, नैक इति- नैकार्थः सप्तधा स्याङ्गवति यदि भवेत्साप्तविध्यं च तद्व- जीवा जीवादयोः किमिति ..

·४८ खाराज्यसिद्धिः । च न तथास्याजगच्चाव्यवस्थ- म् । संदेहः स्याद्विरोधादव- तिरथ ते बन्धमोक्षाव्यवस्था सर्वानैकान्त्यवादो गतवसन ततो भाति मत्तमलोपः॥२७॥ एकोर्थः घटाघेकपदार्थः सप्तधा न स्यात् विरुद्धधर्माणां कथञ्चिदेकत्र समावेशेपि ध- Hभेदादिति भावः यदि सर्ववस्त्वनैकान्तम् भवति तर्हि साप्तविध्यं च सप्तविधत्वमपित- द्वत् भवेत् घटादिवदनैकान्तं भवेत् तथा च भग्नस्ते नियमः च पुनः जीवाऽजीवाद- यः अर्थाः तथासप्तविधाः किमिति न भवेयुः इष्टापत्तौ तु जगत् चात् शास्त्रम् अव्यव- स्थम् स्यात् अयं जीवोयमजीवः इदमिष्ट- साधनमिदमनिष्टसाधनमिति नियमस्य स- तभङ्गीन्यायेन भङ्गात् किंच ते तव अवधु- ·स्वाराज्यसिद्धिः। तिः स्वशास्त्रीयनिश्चयः सन्देहः स्यात् स- न्देहरूप एव स्यात् कस्मात् विरोधात् नि- श्चयेपि सप्तप्रकारन्यायावतारेण विरुद्धसप्त- कोट्यवगाहित्वान्निश्चयस्य अथ अनन्तरम् उक्तप्रकारेण बन्धमोक्षाऽव्यवस्था स्यात् ततः तस्मात् हे गतवसन वस्त्रहीन सर्वानैकान्त्य- वादः मत्तप्रलापः भाति मत्तप्रलाप इव नि- रर्थकोनुपादेयो भातीति भावः ॥२७॥ हैरण्यगर्भमतं खण्डयति, एवमिति- एवं हैरण्यगर्भाधुदितमपि जगत्कारणं नादरा, यस्मा- कस्य प्रसूतिः श्रुतिभिरधि- गता क्लृप्तमायुर्मितं च । अस्य ज्ञानादियोगं गमयति च यतो ब्रह्मतो ब्रह्मवाणी तस्माब्रह्मैव ·खाराज्यसिदिः। मायाशवलितमुचितं श्रौतमे- कं निदानम् ॥ २८॥ एवम् नैयायिकायभिमतकेवलनिमित्तका- रणवत् हिरण्यगर्भोपासकादिकथितमपि ज- गत्कारणं हिरण्यगर्भादि आदरार्हम् आदर- योग्यं न कस्मात् यस्मात् श्रुतिभिः कस्य ब्रह्मणः प्रसूतिः उत्पत्तिः अधिगता निश्चिता तथा पुराणादौ मितम् द्विपराईसंमितम् आ- युश्च क्लप्तम् निरूपितम् हिरण्यगर्भोपिका- र्यमेवेति भावः च पुनः यतः यस्मात् ब्रह्मवा- णी वेदः अस्य कार्यब्रह्मणः ज्ञानादियोगम् ज्ञानशक्त्यादेः सम्बन्धम् प्राप्तिम् ब्रह्मतः ईश्वरात् गमयति वोधयति तस्मात् श्रौतम् श्रुत्येकगम्यम् एकम् अद्वितीयम् ब्रह्मैव मा- याशवलितम् अध्यस्तमायायोगिनिदानम् ज- गदादिकारणम् उचितम् ॥ २८ ॥.

·खाराज्यसिद्धिः। अथ देहात्मवादिमतं खण्डय- ति, कश्चिदित्यादिचतुर्भिः- कश्चिदुःखी खजन्मप्रभृति सुखयुतश्चापरः कस्य हेतोः क- स्मादाद्या प्रवृत्तिस्तनुरपि च कुतः किं न वेत्ति प्रमीतः। खा- भाव्यं हेतु साम्ये सममिति वि. दित दीपवीजाकुरादौ वैष- म्यं कर्मजन्यं यदि गदास ज. नेः पूर्वमध्यात्मसिद्धिः ॥२६॥ स्वजन्मप्रति स्वजन्मकालादारभ्य क- श्चिदुःखी अपरश्च अन्यश्च सुखयुतः सुखी कस्य कस्मात् हेतोः तथा आद्या प्रथमा स्त- न्यपानादौ प्रवृत्तिः कस्मात् हेतोः च पुनः 41

·५२
खाराज्यसिदिः।
तनुरपि शरीरमपि कुतः कस्माद्धेतोः तथा
प्रमीतः मृतः किं न वेत्ति कथं न जानाति
शरीरात्मात्वस्त्येव स्वभाव एव विचित्रदुःखा-
दिहेतुरिति चेत् हेतुसाम्ये कारणसमत्वे स्वा-
भाव्यम् स्वभावभावः निजधर्मवत्त्वम् समम्
भवति इति दीपवीजाङ्कुरादौ विदितम् प्र-
सिद्धम् तैलादिहेतुसाम्ये सर्वदीपानां प्रका-
शनत्वादि स्वाभाव्यं समम् तथा वीजादिहे-
तुसाम्ये व्यक्तिविशेषत्वादि वीजाङ्कुराणाम्
हेतुवैषम्ये तु स्वाभाव्यवैषम्यम् तथा च न
वैचित्र्ये हेतुःस्वभाव इति भावः यदि वैष-
म्यम् सुखदुःखादिवैचित्र्यम् कर्मजन्यम् ग-
दसि वदसि त्वम् तर्हि जनेः शरीरोत्पत्तेः
पूर्वमपि आत्मसिद्धिः शरीरोत्पत्तिसमये ता-
शकर्मणामसंभवेन स्वादृष्टरूपप्राचीनकर्म-
कर्टशरीरातिरिक्तनित्यात्मसिद्धिर्वलासिद्धति
भावः ॥ २९॥

·खाराज्यसिद्धिः। ५३ मानं प्रत्यक्षमेकं यदि कथय कथं भाषितं ते प्रमाणं सम्भा- व्याथै सदोषं यदि तदपि बली किं न वेदो विदोषः।न ह्यध्य- क्षं विनाक्षैर्न च तव सुगमा मानताध्यक्षमात्रे ज्ञानं नान्य- स्य बोर्बु प्रभवति च भवां- स्तेन मिथ्याप्रलापी ॥३०॥ - आत्मादिनिश्चये यदि त्वन्मते प्रत्यक्षम् एकम् मानम् प्रत्यक्षरूपमेकमेव प्रमाणम् तर्हि ते तव भाषितम् वचनम् कथम् प्रमाणम् इति त्वम् कथय प्रत्यक्षातिरि- क्तं हि वाक्यम् स्यादेतत् सदोषम् भ्रमप्र- मादादिदोषवत्पुरुषजन्यत्वदोषसहितम् तद- ·स्वाराज्यसिहिः। पि त्वद्भाषितमपि यदि सम्भाव्यार्थम् नि- श्चितार्थकम् प्रमाणमिति यावत् तर्हि वि- दोषः अपौरुषेयत्वेनोक्तंदोषशून्यः वेदः किम् बली न प्रमाणं न किन्तु प्रमाणमेच किञ्च अनुमानमानमवश्यमङ्गीकार्यम् हि यतः अक्षैः इन्द्रियैः विना अध्यक्षम् प्रत्यक्षम् न सि- ध्यति इन्द्रियाणित्वनुमेयान्येवेति भावः तत् अध्यक्षमात्रे प्रत्यक्षे एव मानता प्रामा- ण्यम् तव न सुगमा नैव सुलभा किञ्च केव- लप्रत्यक्षवादी भवान् अन्यस्य 'पुरुषस्य ज्ञानम् ज्ञानेच्छादि वोडुम् ज्ञातुम् न च प्र- भवति नैव समर्थोभवति परेच्छादीनां चेष्टा- दिनानुमेयत्वात् तेन उक्तसर्वहेतुना भवान् मिथ्याप्रलापी मिथ्यावदनशीलः ॥३०॥ गौरः स्थूलो युवाहं पटुरि- ति च तनावात्मबुद्धिर्जनानां ·स्वाराज्यसिद्धिः । स्वाभाव्यादेवसिद्धेत्यधिगम- यदिदं निष्फलं दर्शनं ते। वेद- द्वेषाप्रवृत्तं यदि वत नतरां द्वे- पमूलं प्रमाणं दैवाचष्टस्त्वमे- कः किमिति शठ परान् हन्त हन्तुं प्रवृत्तः ॥३१॥ किञ्च जनानाम् प्राणिनाम् गौरः स्थूलः युवा च पुनः पटुः कुशलः अहम् इति इत्याकारा तनौ शरीरे आत्मबुद्धिः स्वाभाव्यात् स्वभा- वात् एव सिहा इति अस्मात् हेतोः इदम् स्वभावसिद्धदेहात्मत्वम् अधिगमयत् बो- धयत् ते तव दर्शनम् शास्त्रम् निष्फलम् त्वदर्शनम् यदि वेदद्वेषात्प्रटत्तम् तर्हि वते- ति खेदे द्वेषमूलम् अतः प्रमाणम् नतराम् कथमपि प्रमाणं न स्यात् तस्मात् हे शठ व- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ञ्चक दैवात् अशुभप्रारब्धात् एकः त्वम् नष्टः विपरीतबुद्धिर्जातः परन्तु हन्तेति खेदे परान् अन्यान् हन्तुम् शास्त्ररचनया वेदविरुद्धम- तीन् कर्तुम् किमिति किमर्थम् प्रवृत्तः॥३१॥ रेतोरक्तप्रसृतं जड़मशनचि. तं षड्विकारं त्वगस्थिस्मायुक्र- व्यान्त्रमज्जारुधिरमयमतिस्व- ल्पमाध्यामयाट्यम् । प्राणाया- मे मृदादिप्रतिममपि च विद् कीटभस्मावशेषं देहं तं मूढ़ क- स्मादहमिति मनुषे केन वा वञ्चितोसि ॥ ३२॥ हे मूढ तम् तुच्छत्वेन प्रसिद्धम् देहम् क- स्मात् हेतोः अहम् इति त्वम् मनुपे आत्म- ·खाराज्यसिद्धिः। त्वेनाङ्गीकरोषि न तु ग्लानिमिति भावः अ- वश्यं मूढत्वात् केन वा केनापि वञ्चितः त्वम् असि देहम् कीदृशं रेतोरक्तप्रसूतम् पित्रोधान तुभ्यामुत्पन्नम् जड़म् अशनेन अन्नादिभक्ष- णेन चितम् वृद्धम् षड्विकारम् जायते स्ती- त्यादिषड्किारयुतम् त्वक् चर्म अस्थि स्नायु नाड़ी क्रव्य मांस अन्त्रमालाकारसलाद्याशय- विशेष मज्जा अस्थ्यन्तःसंसक्तरसरुधिरमयम् एतत्प्रचुरम् अतिस्वल्पम् आध्याऽऽमयाव्य- म् मानसशारीरदुःखयुतम् प्राणापाये प्राण- वियोगे मृदादिप्रतिमम् मृत्पिण्डादितुल्यम् अपिच किञ्च विट कीटभस्मावशेषम् मृत्य्व नन्तरं भक्षणवहुकालस्थितिदाहेर्मलकृमि भ- स्मरूपेणावशिष्यमाणम् परिणतम्॥३२॥ इन्द्रियात्मवादिमतं खण्डयति, खानामिति- खानामात्मत्ववादे प्रतिनि. यतगतौ स्वामिनानात्वदोषा- ·खाराध्यसिद्धिः देहोन्माथप्रसङ्गः समुदितवि- षये त्वन्धमूकाम्रियेरन् । उ- क्तिदृष्टश्रुतानामपि च न घटते नापि संघो निरूप्यः स्वमद्रष्टैव नस्याच्छयनमरणयोर्निर्विशे- षाभयं स्यात् ॥३३॥ खानाम् इन्द्रियाणाम् आत्मत्ववादे आ- स्मत्वौक्तौ देहोन्माथप्रसङ्गः स्यात् कस्मात् प्रतिनियतगतौ प्रतीन्द्रियम् आत्मत्वस्य नि- श्चितप्राप्तिर्यत्र तत्र पक्षे स्वामिनानात्वदो- पात् बहुस्वामिभिः स्वस्वकार्यायभिन्नदेशे- प्वाकृष्ट उन्मथ्यत एवैको लोके समुदितवि- षये तु समुदायं प्राप्तानीन्द्रियाणि यत्र तत्र पक्षे तु अन्धमूका चियेरन् समुदायघटक- किञ्चिहिनाशे तादृशसमुदायरूपात्मनो वि- ·स्वाराज्यसिद्धिः । ५८ नाशादन्धादीनां मरणप्रसङ्गो दुर्वारः अपि च किंच दृष्टश्रुतानाम् पदार्थानाम् उक्तिः कथनम् लोके विदितम् न घटते नह्यन्यह- ष्टोन्यश्रुतोवार्थों दर्शनश्रवणसामर्थ्यहीनो- न्येनोच्यते सङ्घोपि उक्तेन्द्रियसमुदायोपि न निरूप्यः सघिभिर्भिन्नः सङ्घो नवेति न निरूपणीयः तथास्वप्ने स्वप्नद्रष्टा नैवं स्यात् खानामभावेनात्माभावात्स्वप्नवोधो न स्यादि- ति भावः तथा मरणे इव शयनेपि भयं स्यात् कस्मात् शयनमरणयोर्निर्विशेषात् उभयत्रे- न्द्रियलयसाम्यात् ॥ ३३॥ प्राणात्मत्वं खण्डयति, प्राण इति- प्राणो नात्मा जड़त्वादश- नसिततया वृत्तिलाभात्सुषु- सावेतस्मिन्संचरत्यप्यहमचल इति प्रत्ययादम्मयत्वात् । स्त्र- ·खाराज्यसिहिः । ष्टा स्वोत्क्रान्तयेस्या मरणम- पि धृतेर्जीवशंकाभिधेयस्त- स्मादन्योस्ति रक्षन्स्वनिलय- ममुना दीप्तिमानेकहंसः॥३॥ प्राणः आत्मा न कस्मात् जड़त्वात् जड़त्वं तु प्राणस्य अशनसिततया अन्नभक्षणेन व- द्वतया प्राणस्थितेरन्नाधीनत्वात् तथा अम्म- यत्वात् आपोमयः प्राण इति जलाधीनत्वात् पुनः कस्मात् सुपुप्तो दृत्तिलाभात् अधिकपू- दृत्युपलम्भात्प्राणस्य आत्मनश्च तदा परमा- त्मनिलयश्रवणादिति भावः पुनः एतस्मिन् पाणे संचरत्यपि अहम् अचलः स्थिरः इति प्रत्ययात् पूतीतेः किंच आत्मा तस्मात् पा- णात् अन्यः अस्ति कीदृशः स्वोत्क्रान्तयेश- रीरात् स्वस्य निर्गमाय अस्य प्राणस्य स्रष्टा उत्पादकः पुनः आमरणम् मरणपर्यन्तम्

·स्वाराज्यसिद्धिः।
अस्य धृतेः धारणात् जीवशब्दाभिधेयः जी-
वशब्दवाच्यः पुनः स्वनिलयम् स्वालयं श-
रीरम् अमुना पाणेन रक्षन् पालयन हेतुरिदं
विशेषणत्रयम् कर्मकरणपाणात् कंत्मिनो
भेदे पुनः दीप्तिमान् स्वपूकाशवान् पुनः ए.
कहंसः एकस्सन्नवस्थानये संचरति ॥३४॥
मनस आत्मत्वं निराकरोति, उद्भूतेरिति-
उद्भूतेः साधनत्वादशनमय-
तया शुध्धशुद्धिप्रतीतेर्हेतुत्वा-
द्वन्धमुक्तयोस्तदनुतनुभृते स्त
न्मयत्वश्रुतेश्च । जाग्रत्खनन-
शान्तौ करणगणलये तलशा-
न्तेः सुपुतेरुत्थाने सुप्तिसौख्य-
स्मृतिभिरपि मितं मानसं चा-
पि नात्मा ॥३५॥

·स्वाराज्यसिदिः।
च पुनः मानसमपि मनोपि आत्मान इति
मितम् निश्चितम् कुतः उद्भूतः उत्पत्तेःसा-
धनत्वात् श्रवणादौ करणत्वात् अशनमय-
तया अन्नविकारत्वात् शुद्ध्यशुद्धिप्रतीतेः म-
नस्तुद्विविधं प्रतीयते नात्मातथा वन्धमुक्त्यो-
हेतुत्वात् तदनु तनुभृतेः मनोनुशरीरग्रहणा-
त् जीवस्य मनो यत्तनुं गृह्णाति जीवोथतां
गच्छतीति भावः च पुनः तन्मयत्वश्रुतेः ता-
दात्म्याध्यासेनात्मनः मनोमयत्वश्रवणात्
जाग्रत्स्वप्नप्रशान्तौ सुषुप्तौ करणलये सति
तत्प्रशान्तेः मनसो लयात् सुषुप्तेः सकाशा-
त् उत्थाने जागरे सुप्तिसौख्यस्मृतिभिरपि
सुषुप्तितत्रत्यसुखयोः स्मरणाच्च मनस आ-
त्मत्वे तत्र तल्लयेन तदानुभवितुरभावात्स्मृ-
त्यनुपपत्तिरिति भावः मनसीवात्मनि तूत्प-
त्याद्यष्टकं न सम्भवतीति शास्त्रादिभि य-
मिति च ॥३५॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। - स्थिरविज्ञानमात्मेति कस्यचिन्मतन्नि- राकरोति, विज्ञानमिति- विज्ञानं स्थायि यत्तत्सम- मिह मनसा किञ्च नानात्म- तास्यात्तस्यानेकात्मकत्वात्तद- भिमतिवशादात्मबन्धश्रुतेश्च। सारथ्यं तस्य कृप्तं यदपि तनु- रथे खात्मनो भोगमुक्तयोस्त- स्मादन्योस्य साक्षी तदुपहि- ततनुश्चिन्मयोस्त्यन्तरात्मा। इह शरीरे स्थायि नित्यम् यद्विज्ञानम् बु- यपरपर्यायम् तत् मनसा समम् उत्पत्यादि- मत्त्वेन तुल्यम् किञ्च तद्यद्यात्मा स्यात्तर्हि नानात्मता स्यात् कुतः तस्य विज्ञानस्य ·स्वाराज्यसिद्धिः। अनेकात्मकत्वात् सावयवत्वात् अवयवावय- विनोस्तादात्म्येन नानावयवरूपात्मानः स्यु- रिति भावः तदभिमतिवशात् आत्मवन्धश्रु- तेश्च विज्ञाने तादात्याध्यासहेतोः आत्मनो वन्धश्रवणाच बुद्धेरन्य एवात्मति भावः स्वा- स्मनः भोगमुक्त्योः भोगमुक्तिनिमित्तम् तनु- रथे शरीररथे तस्य विज्ञानस्य यदपि सार- थ्यम् सारथित्वम् क्लप्तम् कल्पितम् श्रुतौ तदपि बुद्ध्यात्मनो दे हेतुरित्यर्थः तस्मात् हेतोः अस्य विज्ञानस्य साक्षी ज्ञाता तदुप- हिततनुः विज्ञानेनैकीभूतस्वरूपः वस्तुतः चिन्मयः चिद्रूपः अन्तः सर्वान्तः अधिष्ठान- भूतः विज्ञानादेः अन्यः आत्मा अस्ति ॥३६॥ सकलशरीरव्यापिज्ञानगुणकोणुपमाण आत्मेति पाञ्चरात्रादिमतं खण्डयति, अण्वात्मेति- अण्वात्मा चित्स्वरूपो यदि ·'खाराज्यसिद्धिः। - सकलतनौ शैत्यवोधो न ते स्यान्नावैधयेस्यबोधः सकल- तनुगतग्राहकोन्यो गुणश्च । चै. धर्येणोर्गुणश्चित् कथमखि- लतनुम् व्यामुयादाणवं वा सि- द्धं केनात्मनस्ते श्रुतिभिरिति नयत्तास्तदानन्त्यनिष्ठा :॥३७॥ यदिचित्स्वरूपः अण्वात्मा अणुपरिमाण आत्मा तर्हि ते तव मते सकलतनौ आत्म- संवदाणुरूपशरीरावयवातिरिक्तसर्वदेहे शै- त्यवोधो न स्यात् व्यापिज्ञानगुणवानात्मेति नोक्तदोष इति चेत् वैधये एव गुणगुणिमा- वदृष्टेः आत्मापि चित्गुणो ज्ञानं चेति अ- वैधम्य वैधाभावे सकलतनुगतग्राहकः स- वैदेहगतशैत्यादिग्रहणकर्ता अस्य आत्मनः ·खाराज्यसिदिः । बोधो गुणश्च ज्ञानाख्यगुणोपि अन्यो न स्यात् चित्त्वाविशेषादात्मातिरिक्तो न भवेत् वैधर्म्य आत्मज्ञानयोर्वेधर्म्य तु अणोः जड़ा- त्मकाण्वात्मनः चित् चिद्रूपः गुणः ज्ञानम् अखिलतनुं कथं व्याप्नुयात् गुणगुणिनोः समानदेशत्वनियमादिति भावः वा किंवा आ- त्मनः आणवम् अणुपरिमाणम् ते तव केन प्रमाणेन सिद्धम् वालाग्रशतभागस्येत्यादि श्रुतिभिरिति न वाच्यम् यत् यस्मात् ताः श्रुतयः तदानन्त्यनिष्ठाः आत्मनो परिच्छि- न्नत्वेतात्पर्यवत्यः विरुद्धानेकात्मपरिमाणश्रु- तयस्तूपाध्यालम्बाः ॥ ३७॥ भादृमतं दूषयति, नैक इति- नैकः स्याचिज्जड़ात्मा क- थमथ विपयः स स्वयं स्वस्य को तावंशी योगस्तथात्मा कि- ·स्वाराज्यसिदिः। मिति च जड़ता केन वा चे- तनस्य । कर्तृत्वं तस्य कीहक् करणसमुदयं सैष धत्ते कथं वा तत्त्वं जीवस्य देवप्रियपशुभि. रिदं कर्मठैर्दुर्निरूपम् ॥३॥ आत्मा एकः सन् चिजड़ात्मा न स्यात् विरुद्धोभयरूपो न स्यात् अथ उभयरूपत्वो- त्यनन्तरम् जड़श्च चितो विषय इति स आत्मा स्वस्य विषयः स्वयं कथं स्यात् अं- शयोरंशिनाऽभेदेपि परस्परं भिन्नयोर्विषय- विषयिभावो न विरुद्ध इति चेत् तौ चि- दचिद्रूपौ अंशौ कौ किमात्मको तयोः योगः सम्बन्धश्च कः अवयवत्वं सम्बन्धो वा न नि- रूपयितुं शक्यते चितीभावः तथा आत्मा कः अंशाभ्यां भिन्नाभिन्नत्वादिना न निरू- प्यः सोपि च पुनः चेतनस्य जड़ता किमि- ·खाराज्यसिद्धिः। ति किमर्थं स्वीक्रियते केन वा कारणेन जा- यते असङ्गे कारणसम्बन्धस्त्ववाच्य एव क- र्तृत्वाद्युपपत्यर्थं साङ्गीक्रियते चेत् तस्य आ- त्मनः कर्तृत्वम् कीदृक् वास्तवं तु न निष्क्रि- यत्वश्रुतेः चक्षुषा पश्यामीति कर्तृत्वसिद्धि- रित्यपि न सः निष्क्रियत्वेन श्रुतौ प्रसिद्धः एषः आत्मा करणसमुदयम् करणसमूहम् वा कथम् धत्ते न कथमपीति तस्मात् देव- प्रियपशुभिः देवपूजकत्वेन देवानां प्रियैः अ- विवेकित्वेन पशुतुल्यैः कर्मठैः क्रियासुघटमा- नैः मीमांसकैः इदम् जीवस्य तत्त्वम् वास्त- वस्वरूपम् दुर्निरूपम् निरूपयितुमशक्यम्॥ कणादगौतममतं निरस्यति, जीवानामित्यादित्रिभिः- जीवानां वैभवं चेत्तनुकृति- करणादृष्टसाधारणत्वान्नस्या- ·खाराग्यसिद्धिः। भोगव्यवस्था व्यतिकरमयतेये. न सर्वैर्मनोपि। नानात्म्यं चा- प्रमाणं गदसि यदि तनूपाधि- भिस्त्वं व्यवस्थां सिद्धेऽसिद्धे- पि भेदे यत इह विफलाः क- ल्पनीया विशेषाः ॥३६॥ जीवानाम् वैभवम् विभुत्वम् सर्वगतत्वं चेत्. यदि तर्हि सर्वशरीरेषु सर्वात्मसत्तामम- तयोरनिवार्यत्वेन भोगव्यवस्था न स्यात् एष भोगोस्यैवेति किन्तुसर्वभोगास्सर्वेषां स्युः कस्मात् तनुकृतिकरणादृष्टसाधारणत्वा- त् शरीरप्रयत्नेन्द्रियप्रारब्धानाम् एतस्यैवा- स्मन इत्यत्र हेत्वसत्त्वेन सर्वात्मसु तुल्यत्वा- त् यन्मनसा यस्यात्मनस्संयोगस्तन्मनसा तस्यैव भोगो नैवमपि व्यवस्था येन हेतुना ·खाराज्य सिद्धिः। मनोपि मूर्तत्वात् सर्वैः आत्मभिः व्यतिकरम् सांकर्यम् संयोगम् अयते प्राप्नोति यदि त- नूपाधिभिः देहरूपोपाधिहेतुना व्यवस्थाम् त्वम् गदसि तत्तदात्मन्युत्पन्नभोगे कश्चिद्वि- शेषो भवतीति तत्तद्भोगविशेषे तत्तदेहहेतु- तेति तर्हि नानात्म्यं च आत्मनानात्वमेव अप्रमाणं स्यात् एकात्मवादेपीत्थं व्यवस्थो- पपत्तौ नानात्मस्वीकारो व्यर्थ इति भावः वि- शेष आत्मभेदे हेतुरिति चेत् एकविशेषस्य सर्वभेदकत्वे - वियत्यपि भेदापत्तिः वहूनां तत्त्वे विशेषाश्रयाणां भेदा विनैव विशेपान्पूर्व- तः सिद्धाः इत्थम् यतः यस्मात् इह आ- त्मनि भेदे सिद्धे असिद्धे अपि वा कल्पनी- या विशेषाः विफला विशेषपदार्थस्वीकार एव व्यर्थः ॥ ३९॥ किचात्मन्यनवयवेन सम्प्र- योगः सम्भाव्यो निरवयवस्य ·खाराज्य सिंधिः। ७१ मानसस्यान द्रव्यं निरवयवं न शाश्वतं वा तद्धर्मो न च धि- पणा यतो जड़ा स्यात् ॥४०॥ किश्च अनवयवे आत्मनि निरवयंवस्य मा- नसस्य मनसः संप्रयोगः संयोगः आत्मनि बुद्ध्यादिगुणोत्पत्तये तार्किकाभिमतः न संभा- व्यः हेतवस्त्वणुकारणखण्डनोक्ताः तथा द्र- व्यम् निरवयवम् न संभाव्यम् शाश्वतं वा नित्यमपि न संभाव्यम् च पुनः धिषणा चै- तन्यम् ज्ञानमिति यावत् तद्धर्मः द्रव्यधर्मः न यतः यस्मात् जड़धर्मत्वे धिषणापि जड़ा स्यात् विरुद्धस्वभावयोधर्मधर्मिभावादर्शना- त् तथाच चेतनज्ञानगुणत्वादात्माद्रव्यमतो जड़ इति वाग्विलासमात्रमिति भावः॥४०॥ अज्ञानं स्वमथ सुखं सुषुप्तवु-- ·२ स्वाराज्यसिद्धिः । द्धं बुद्धस्त्वं स्मरसि कथं स्वतो जड़ात्मा । विज्ञानान्ययमय- मित्यनेकसङ्ख्यान्यद्राक्षं चि. रमिति केन वेत्स्यसाक्षी॥४१॥ किञ्च हे तार्किक स्वतः स्वरूपतः जड़ात्मा जड़रूपः त्वम् सुषुप्तबुद्धम् सुषुप्तौ जड़त्वा- त् अननुभूतम् अज्ञानम् स्वम् आत्मानम् अ- थ तत्कालीनम् सुखम् वुद्धः सुषुप्तेः प्रतिवुद्धः सन् कथम् स्मरसि सुखमहमस्वाप्सं न किं- चिदवेदिपमिति तथा असाक्षी जड़त्वादि- न्द्रियादि विना द्रष्टुमशक्तस्त्वम् घटोयं घ- टोयम् इति इत्याकाराणि अनेकसंख्यानि धारात्मकबहूनि विज्ञानानि केन विज्ञानेन वेत्सि जानासि येन चिरम् बहुकालम् अमुं घटम् अहम् अद्राक्षम् इति वदसि क्रमेणो- त्पन्नविनष्टविज्ञानानां समुदायासम्भवेन त- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ७३ द्विषयकज्ञानान्तरासम्भव एव तस्मात् सौ- पुप्तज्ञानधारादिसाक्षितया नित्यचिद्रूप ऑ- मावश्यमभ्युपेय इति भावः ॥४१॥ एवं द्वैतमतानि निरस्य श्रुतिता- त्पर्यवदद्वैतमात्मस्वरूपं वोध- यति, इच्छादेरित्यादिना- इच्छादेरुदयविनाशसन्त- तीनामक्षाणामसुमनसां धि- यश्च तस्मात् । द्रष्टान्योस्त्य- विपरिलुप्तदृक् सतत्वो निःस- ङ्गो विहरति यः पुरतयेपि॥४२॥ तस्मात् जड़ानामनात्मत्वात् तेभ्यः अन्यः द्रष्टा साक्षी आत्मा अस्ति केषां द्रष्टा इच्छा- देः उदयविनाशसन्ततीनाम् इच्छाक्रोधलो- भादेः उत्पत्तिविनाशधाराणाम् अक्षाणाम् 10 ·७२ स्वाराज्यसिहिः। द्धं बुद्धस्त्वं स्मरसि कथं स्वतो जड़ात्मा । विज्ञानान्ययमय- मित्यनेकसङ्ख्यान्यद्राक्षंचि- रमिति केन वेत्स्यसाक्षी ॥४१॥ किञ्च हे तार्किक स्वतः स्वरूपतः जड़ात्मा जड़रूपः त्वम् सुषुप्तबुद्धम् सुषुप्तौ जड़त्वा- त् अननुभूतम् अज्ञानम् स्वम् आत्मानम् अ- थ तत्कालीनम् सुखम् बुद्धः सुषुप्तेः प्रतिबुद्धः सन् कथम् स्मरसि सुखमहमस्वाप्सं न कि- चिदवेदिषमिति तथा असाक्षी जड़त्वादि- न्द्रियादि विना द्रष्टुमशक्तस्त्वम् घटोयं घ- टोयम् इति इत्याकाराणि अनेकसंख्यानि धारात्मकवहूनि विज्ञानानि केन विज्ञानेन वेसि जानासि येन चिरम् बहुकालम् अमुं घटम् अहम् अद्राक्षम् इति वदसि क्रमेणो- पन्नविनष्टविज्ञानानां समुदायासम्भवेन त- ·खाराज्यसिधिः। ७५ णगणे इन्द्रियसो निर्वाणे शान्ते लीने ऐ- न्द्रियप्रकाशाभावे च सति स्वप्ने इतिभावः श्रुतिभिः अन्तरात्मा उदीरितः कथितः की- दृशः निरस्तसंगः सुप्तशरीरेन्द्रियतादात्म्य- शून्यः स्वज्योतिः स्वयंप्रकाशः स्वप्ने प्रका- शान्तरानपेक्षः स्वरूपप्रकाशेनैव सर्वव्यवहा- रवान्भवतीति भावः पुनः तदा प्रकटितवा- सनामयार्थः ऐन्द्रजालिकवत् अभिव्यक्ती- कृतमनः परिणामरूपमिथ्यादेहेन्द्रियविषया- र्थः पुनः चिदातुः चिद्रूपधातुः नतु द्रव्या- दिरूपधात्वन्तरम् ॥४३॥ जागरे विविच्यात्मानं दर्शयति, वाह्योति- वाह्यार्थान्करणगणेन तं च बुद्या बुद्धिं यः प्रथयति सन्ततं खभासा । आत्मा सावनधि- ·७४ खाराज्यसिदिः। इन्द्रियाणाम् असुमनसाम् प्राणानाम् मन- साम् च पुनः धियः बुद्धेः कीदृशः अविपरि- लुप्तहक्सतत्वः अविनाशिज्ञानस्वरूपः पुनः यः आत्मा पुरत्रये शरीरत्रयेअवस्थात्रये इति यावत् निःसङ्गः साक्षी सन् विहरति॥४२॥ श्रुतिषु द्रष्टाश्रोत्रादिप्रयोगाज्ज्ञानवान्ना- त्मा जड़ः किन्तु स्वयं प्रकाशज्ञान- मेवेति दर्शयति,संशान्ते इति-- संशान्ते रविशशिवहिवाक्- प्रकाशे निर्वाणे करणगणे नि- रस्तसङ्गः। खज्योतिः प्रकटि- तवासनामयार्थश्चिद्धातुःश्रुति भिरुदीरितोन्तरात्मा॥४३॥ रविशशिवहिवाक्प्रकाशे सूर्यचन्द्राग्निगि- रां प्रकाशे संशान्ते सम्यक्निटत्ते सति कर- ·खाराज्यसिद्धिः। णगणे इन्द्रियसो निर्वाणे शान्ते लीने ऐ- न्द्रियप्रकाशाभावे च सति स्वप्ने इतिभावः श्रुतिभिः अन्तरात्मा उदीरितः कथितः की- दृशः निरस्तसंगः सुप्तशरीरेन्द्रियतादात्म्य- शून्यः स्वज्योतिः स्वयंप्रकाशः स्वप्ने प्रका- शान्तरानपेक्षः स्वरूपप्रकाशेनैव सर्वव्यवहा- रवान्भवतीति भावः पुनः तदा प्रकटितवा- सनामयार्थः ऐन्द्रजालिकवत् अभिव्यक्ती- कृतमनः परिणामरूपमिथ्यादेहेन्द्रियविषया- र्थः पुनः चिद्धातुः चिद्रूपधातुः नतु द्रव्या- दिरूपधात्वन्तरम् ॥४३॥ जागरे विविच्यात्मानं दर्शयति, वाह्योति- वाह्यार्थान्करणगणेन तं च बुद्या बुद्धिं यः प्रथयति सन्ततं खभासा । आत्मा सावनधि- ·'स्वाराज्यसिहिः गतः पराम्भिरोभिर्विज्ञेयस्तनु- भवनान्तरप्रदीपः ॥४४॥ असौ आत्मा विज्ञेयः असौ कः यः कर- णगणेन इन्द्रियसमूहेन वाह्यार्थान् वहिर्भव- विषयान् प्रथयति प्रकाशयति च पुनः तम् करणगणम् बुद्ध्या अन्तःकरणेन प्रथयति वु- दिम् स्वभासस्वरूपचैतन्येन सन्ततम् नि- रन्तरम् प्रथयति पुनः पराग्भिः स्वाधिष्ठान- चैतन्यात् परमन्यविषयं गच्छद्भिः एभिः वा- ह्याभ्यन्तरेन्द्रियैः अनधिगतःन गृहीतः अत्र पराग्भिरिति हेतुः पुनः तनुभवनान्तरप्रदीपः शरीरम्हमध्यस्थदीपः साक्षीति यावत्॥४४॥ चिद्रूपत्वमुक्तानन्दरूपत्वमाह, प्रेयानिति- प्रेयान्यः सदनधनात्मज- प्रियादेर्यसेम्णा प्रियमिति म- ·'स्वाराज्य सिद्धिः। न्यते पराचः। पारार्थ्यावधि- खधीरितैतरार्यों विज्ञेयः स खलु सुखाधिरन्तरात्मा॥४५॥ सः अन्तरात्मा अहमहमिति सदाप्रसिद्धः सर्वाभ्यन्तरः सर्वाधिष्ठानम् आत्मा खलु नि- श्चयेन सुखाब्धिः सुखसमुद्रः अपरिच्छिन्न- सुखरूपः विज्ञेयः अथात्र हेतवः सोन्तरा- त्मा कीदृशः कः यः सदनधनात्मजप्रिया- देः प्रेयान् गृहधनपुत्रभार्यादेरपि अतिशयेन प्रियः यतस्तरात्मानं रक्षति पुनः यत्प्रेम्णा आत्मप्रीतिहेतुना पराचः आत्मान्यत्वं प्रा- तान् पदार्थान्देहादीन् प्रियम् इति मन्यते प्रियत्वेन जानाति स्वप्रतिकूलेषु द्वेषदर्श- नादखिलेष्वितिभावः पुनः पारार्थ्यावधिः किं- चित्कस्याप्यर्थ किंचित्कस्याप्यर्थमिति सर्व वस्तु परार्थत्वाकान्तम् आत्मार्थ तु सर्वमि- ·स्वाराज्यसिहिः। प्यते इति परार्थत्वस्यावधिरात्मा अतः अ- वधीरितैतरार्थ्यः निरस्तपरार्थत्वः आत्मान कस्याप्यर्थे इति यावत् ॥४५॥ असङ्गचिदानन्दस्य कर्तृत्वाद्यध्यासत इत्याह, शुद्ध इति- शुद्धोसावहामिदमित्युपा- धिधर्मानध्यासादभिमनते प- रस्परेण वृध्यादीनिव सलिल- प्रभेदधर्मान्बनेम्बुप्रतिफलिते मृषैव मोहात् ॥ ४६॥ शुद्धः असौ आत्मा उपाधिधर्मान् देहे- न्द्रियान्तःकरणानाम् कर्तृत्वादिधर्मान् मृषै- व स्वस्मिन् अभिमनुते अङ्गीकरोति कस्मात् मोहात् अज्ञानात् अविवेकात् स्वस्योपाधेश्च ·खाराज्य सिदिः। ७६ परस्परेण अन्योन्यतादात्म्येन अध्यासात् आरोपात् कान् क्वेव सलिलप्रभेदधर्मान् - ध्यादीन् दीर्घहस्वशुद्धास्थिरादिजलभेदानां धर्मान् दृद्धिहासस्वच्छत्वचञ्चलत्वादीन् अ- म्वुप्रतिफलिते जले प्रतिविम्बिते बने सूर्ये इव ॥ ४६॥ अध्यासहेत्वज्ञानं साधयति, अज्ञ इति- अज्ञोस्मीत्यनुभवनादनाद्य- बोधश्चिन्निष्ठश्चिति विपयस्त- मो यथेन्दुम् । प्रच्छाद्य स्फुरति चितं चितैव भूयो विक्षिप्य भ्र. मयति हन्तदुर्निरूपः॥४७॥ अहम् अज्ञः अस्मि इत्यनुभवनात् इत्यनु- भवप्रमाणात् सिद्धः चिनिष्ठः शुद्धचैतन्ये स्थितः चिति विषयः शुद्धचिद्ग्राहकः अ- ·स्वाराज्यसिहिः । नाद्यवोधः अजन्माज्ञानम् चितम् चैतन्यम् प्रच्छाद्य आटत्य चितैव तेनैवचिता स्फुरति प्रसिध्यति कथम् यथा तमः राहुः इन्दुम् चन्द्रम् प्रच्छाद्य इन्दुनैव स्फुरति तमोरूपो जनैदृश्यते भूयः आवरणानन्तरम् पुनः वि- क्षिप्य मिथ्यैवं जगदुद्भाव्य भ्रमयति अह- मिदमित्यादिभ्रान्तियुतं चेतनं करोति हन्ते- ति खेदे स चावोधः दुर्निरूपः चित्यध्यस्त- त्वात्स्वप्नवदनिर्वचनीयः॥४७॥ स्वसिद्धौ स्वहेतुत्वादृष्टेः सकलाध्यासहेत्व- ज्ञानाध्यासे हेत्वन्तरासिद्धेश्चनाज्ञान- सिद्धिरित्यत आह, चिदाने इति- चिद्धाने चितिरिव याभि- देव भेदे निर्वाहे निजपरयोः स्वतः समर्था । सम्भाव्येतर- ·स्वाराज्यसिद्धिः । . घटनापटीयसी सा संमोहं ज- नयति विभ्रमण माया॥४८॥ चिद्भाने चितिः इव सर्वभासिका चितिः यथा चिद्रूपस्वभासे समर्था अनपेक्षितभा- सकान्तरा भेदे भिदा इव यथाच घटपटादौ भिन्नव्यवहारहेतुर्भिदा घटपटादिभेदे स्व- स्मिन्नपि परस्परभिन्नव्यवहारे समर्था अन- पेक्षितभेदान्तरा तद्वत् या माया अविद्या अज्ञानम् निजपरयोः स्वस्वकार्ययोः निर्वाहे अध्यासादिसाधने स्वतः समर्था न हेत्वन्त- रसापेक्षा सा माया विभ्रमेण विलासेन स- म्मोहम् जीवत्वादिमहाभ्रान्तिम् जनयति प्रकटयति सा माया कीदृशी सम्भाव्यतरस्य असम्भाव्यस्य घटनायाम् सम्भावने पटीय- सी अतिसमर्था ॥४८॥ अध्यासलक्षणमध्यासभेदं च दर्श- यति, अध्यास इति- ·खाराज्यसिहिः। अध्यासोनधिगतवस्तुनि ह्य- तस्मिंस्तबुद्धिः स्फुटमनुभू- यते प्रतीचि । अज्ञोहं गलित- बलो नरो दरिद्रो जीवेयुर्मम तनयाः कथं वतेति ॥४॥ हिः प्रसिद्धौ अनधिगतवस्तुनि सामान्यतो भासमानेपि विशेषतो न भासमाने पदार्थे अतस्मिन् आरोप्यभिन्ने तद्बुद्धिः आरो- प्यबुद्धिः अध्यासः स चाध्यासः प्रतीचि प्रत्यगात्मनि अहमहमिति भासमाने साक्षि- णि स्फुटम् अनुभूयते साक्षात्प्रतीयते अहम् अज्ञः अहम् गलितबलः क्षीणवलः अहम् नरः मनुष्यः अहम् दरिद्रः धनहीनः इति वतेति खेदे मम तनयाः पुत्राः कथम् जीवे- युः जीविण्यन्ति इति च अहन्ता ममताभे- ·स्वाराज्यसिद्धिः। देन द्विविधोऽयमध्यासः प्रतीचि अवान्तर- भेदास्तु वहव इति भावः ॥४९॥ आत्मन्यनात्मधर्माणामध्यासमनात्म- न्यात्मधर्माणां तादात्स्यसंसर्गा- ध्यासं दर्शयति, शुद्ध इति- शुद्धो हृष्टः स्थिरोहं बुध इति च तनावात्मधर्मान्युवाहं स्थूलो गौरोभिरूपः पटुरिति च निजे देहधर्मान्मिमीते । अन्योन्याध्यस्तसत्यानृतव- लितवपुलॊहपिण्डप्रविष्टो वह्निः कूटाभिधातानिव विविधभ- वानर्थजातं प्रपन्नः ॥५०॥ तनौ शरीरे अहम् शुद्धः निर्दोषः हृष्टः ·८४ खाराज्यसिद्धिः। . सुखी स्थिरः बुधः चेतनः इति एवम् आ- त्मधर्मान् शुद्धत्वादीन् मिमीते अध्यस्यति तथा निजे स्वात्मनि अहम् युवा स्थूलः गौरः अभिरूपः सुरूपः पटुः शीघ्रकारी इति ए- वम् देहधर्मान् युवत्वादीन् मिमीते एवं प- रस्परतादात्म्येन अन्योन्यस्मिन् अध्यस्ता- भ्यां सत्यान्ताभ्याम् वलितवपुः मिश्रितस्व- रूपः जीवः विविधभवानर्थजातम् नानावि- धसंसारानर्थसमूहम् प्रपन्नः प्राप्तः कः का- निव लोहपिण्डप्रविष्टः वह्निः लोहपिण्डेन तादात्म्यं प्राप्तोग्निः कूटाभिघातान् कूटे लो- हपिण्डे लोहान्तरेण येभिघातास्ताड़नानि तान् इव अविवेकाद्यथा तत्र ताड़ित इव भवति वह्निस्तथा देहेऽनर्थ प्राप्त इव जीव इति भावः ॥५०॥ रूपवत्यारोप्य सदृशे एवाधिष्ठानेध्या- सदर्शनान्नात्मन्यध्याससम्भव इत्यत आह, दृष्ट इति- ·स्वाराज्यसिद्धिा १० दृष्टः प्रत्यपराचोर्विषयि- विषययोस्तिमोवद्विरोधेप्य- ध्यासोहं ममेति स्फुटमिति सुधियां नास्त्यसम्भावनात्र। खप्नादौ गत्यभावाद्गगनमलि- निमाध्यासदृष्टेर्बुधानां पश्चा- दीनां च साम्यायवहृतिरखि- लाध्यासमूलेति सिद्धम्॥५१॥ भास्तमोवत् प्रकाशान्धकारयोरिव विरो- धेपि विषयिविषययोः ज्ञानज्ञेययोः प्रत्य- पराचोः सर्वान्तरात्मतबाह्याखिलपदार्थयोः क्रमेण अहं मम इत्यध्यासः स्फुटं यथास्या- तथा सर्वैः दृष्टः अनुभूतः इति हेतोः विरो- धभानसादृश्याभानस्थलेपि अत्र उक्तेस्मि- ·स्वाराज्यसिदिः। न्नध्यासे सुधियाम् विदुषाम् असंभावना ना- स्ति गत्यभावात् अगत्या स्वप्नादौ आदि- शब्दात् स्फटिकलौहित्यस्थले विसदृशे ए- वात्मनि स्फटिके च स्वाप्नलौहित्याध्यासः त- था नीरूपेपि गगने मालिन्याध्यासदर्शनाच्च तथाच प्रवृत्तिनिटत्यादिव्यवहारे बुधानाम् शास्त्रिणाम् पश्चादीनां च साम्यात् तुल्यत्वा- त् अखिला लौकिकी वैदिकी सर्वा व्यवहतिः व्यवहारः अध्यासमूला अध्यासादेव इति सिद्धम् ॥५१॥ अध्यासकृतानर्थं वैराग्याय दर्शयति, साईद्वाभ्याम्- धर्माद्देवत्वमेति ब्रजति पु- नरधः पातकैः स्थावरादीन्दे- हान्प्राप्य प्रणश्यन्वचिदपि लभते मानुषत्वं च ताभ्याम्।

·स्वाराज्यसिद्धिः। कर्मज्ञानोभयेन ब्रजति वि- धिपदं मुच्यते कोपि तस्मिन् रागी प्रत्येति भूयो जनिमिति विपर्मवंभ्रमीतीहलोकः॥५२॥ लोकः जनः धर्मात् विहितानुष्ठानजपु- ण्यात् देवत्वम् एति देवो भवति पुनः पा- तकैः विहिताकरणनिषिद्धकरणजपापैः अधः नरकम् व्रजति ततः शेषपातकैः नीचा- न् स्थावरादीन् देहान् प्राप्य बहुशः प्र- णश्यन् विनश्यन् दैवात्फलाय सहोद्यताझ्या- म् ताभ्याम् निजधर्मपातकाभ्याम् क्वचिदपि कदाचिदपि मानुषत्वम् मनुष्यशरीरम् च लभते कर्मज्ञानोभयेन कर्मोपासनाभ्याम् वि- धिपदम् हिरण्यगर्भस्थानम् सत्यलोकम् व्र- जति तस्मिन् विधिपदे कोपि विरक्तःमुच्य-

·CC
स्वाराज्यसिद्धिः ।
ते ब्रह्मणा सह मुक्तो भवति रागी भोगेच्छुः
भूयः पुनःपुनः जनिम् जन्म प्रत्येति ब्रह्मलो-
कादागत्य प्राप्नोति इति इत्थं विषमम् वहुदु:-
खं यथास्यात्तथा इह संसारे लोकः जनः वं-
भ्रमीति पुनः पुनर्धमत्येव क्षणमात्रमपि न
विश्राम्यतीति भावः ॥५२॥
दुःखं खर्गासपाते बहुविधन-
रके गर्भवासेतिदुःखं निःखा-
तन्त्र्याशनायग्रहगदरुदितैःशै-
शवे दुःखमेव। तारुण्ये ऽमर्ष-
लोभव्यसनपरिभवोद्वेगदारि-
यदुःखं वार्द्धक्ये शोकमोहे-
न्द्रियविलयगदैर्दुःखमन्तति--
दुःखम् ॥५३॥

·खाराज्यसिद्धिः। ८६ स्वर्गात् उपरितनलोकात् प्रपाते पतनस- मये दुःखम् तत्रत्यभोगवियोगजम् ततः बहु- विधनरके नरकान्यूने गर्भवासे अतिदुःखम् ततः शैशवे वाल्ये निःस्वातन्त्र्याऽशनायग्र- हगदरुदितैःमशंकमात्रनिवारणेपि स्वाधीन- ताया अभावेन भोजनेच्छया वालग्रहेण रोगे- ण रोदनेन दुःखमेव ततः तारुण्ये युवत्वे अम- पलोभव्यसनपरिभवोद्वेगदारिद्यदुःखम् क्रोधः धने रागाधिक्यम् स्त्र्यादिष्वासक्तिः शत्र्या- दिभिस्तिरस्कारः चोराद्युपद्रवे व्यग्रतां दैवा- धनाभावे दरिद्रतैव दुःखम् ततः वाईक्ये ट- दभावेपि दुःखम् कैः शोकमोहेन्द्रियविलय- गदैः इष्टवियोगादन्तर्दाहेन अविवेकेन इ- न्द्रियनाशेन रोगेण च ततः अन्ते मरणे तु अतिदुःखम् निपीड़नेन व्यापीक्षुरसस्येव स- र्वतः प्राणानां निष्क्रमणेधिकदुःखम् ॥५३॥ इत्थं यः कर्मवद्धो भ्रमति १२ ·खाराज्यसिद्धिः। परवशः प्राणभृजन्मसधैर्दुः. खस्यान्तं न वेत्ति स्मरति न च जनित्रातमज्ञानयोगात् । तं सर्वानर्थमूलप्रशमनविधिना स्वात्मराज्यभिषेक्तुं तात्पर्येण प्रवृत्ताः श्रुतिशिखरगिरः सूत्र- भाष्यादयश्च ॥ ५४॥ यःप्राणभृत् जीवः अज्ञानयोगात् अनाद्य- ज्ञानसम्बन्धात् कर्मवद्धः कर्मवन्धनयुतः पर- वशः शरीराधीनः सन् इत्थम् उक्तप्रकारेण जन्मसधैः जन्मसमूहैः भ्रमति तथा एत- दुःखस्य अन्तम् न वेत्ति न जानाति च पुनः जनिबातम् अतीतजन्मसमूहम् न स्मरति अग्रिमग्रन्थप्रवृत्तिहेतुं दर्शयति उत्तरार्दैन श्रुतिशिखरगिरः वेदान्तवाक्यानि सूत्रभा- ·खाराज्यसिद्धिः। प्यादयश्च शारीरकसूत्रतद्भाप्यादिग्रन्थाश्च तम् प्राणभृतम् स्वात्मराज्ये शुद्धनिजात्मरू- पपरमानन्दे अभिषेक्तुम् स्थिरीकर्तुम् तात्प- र्येण प्रसत्ताः न तु साक्षात् केन सर्वानर्थमू- लप्रशमनविधिना अज्ञाननिवर्तकशुद्धात्मा- कारवोधोत्पादनेन ॥ ५४॥ इति श्रीमत्स्वाराज्यसिद्धौ प्रथमं प्रकरणम् ।

·६२ स्वाराच्यसिद्धिः । अथ खाराज्यसिद्धेद्वितीयं प्रकरणम्। सकलानर्थनिवृत्तिपूर्वकनिर्विशेषपरमान- न्दे श्रुतितात्पर्यमुद्घाटयितुमध्यारोपप्रकर- णानन्तरमपवादप्रकरणं चिकीर्षुः प्रकरणह- यतात्पर्यस्य निर्विशेषविपयत्वेपि भ्रान्तवोध- नाय प्रवृत्तस्तदृष्टिसिद्धपदार्थतत्संवन्धादि- | भेदमादाय लक्ष्यलक्षणभावं प्रकरणहयसि- | खपदार्थयोरादौ दर्शयति हेतुत्वमिति ।। हेतुत्वं लक्षणं यद्गदितमिदमु- पादानकर्तृत्वरूपं ताटस्थ्या- दास्पदं स्वं गमयति परमं ब्रह्म शाखेव चन्द्रम् । एवं लक्ष्यं चसच्चित्सुखवपुरखिलद्वैतहीनं ·खाराज्यसिद्धिः। ६३ सुसूक्ष्मं सत्यज्ञानादिमन्त्रो- दितमखिलमनोवागतीतं गु- हास्थम् ॥१॥ उपादानकर्तृत्वरूपम् उपादानत्वनिमित्त- त्वरूपम् अभिन्ननिमित्तोपादानरूपमितिया- वत् हेतुत्वम् जगज्जन्मादिकारणत्वम् यत् लक्षणम् गदितम् पञ्चदशपद्ये कथितम् तत् इदम्.लक्षणम् स्वम् आस्पदम् निजाधिष्ठा- नम् परमं ब्रह्म शुद्धं ब्रह्म गमयति लक्षय- ति कस्मात् ताटस्थ्यात् तटस्थत्वात् साक्षा- संवन्धाभावेप्यध्यस्तत्वेन समीपे इव स्थि- तत्वात् नद्यसंवदेनापि तत्तटस्थेन वृक्षादि- ना लक्षयति नदी नदीं यियासुं जनं जनो यथा तथात्रापीति भावः के केव चन्द्रम् शाखा इव कल्पितचन्द्रसामीप्येन शाखाया लोके चन्द्रलक्षकत्वं प्रसिद्धम् लक्ष्यं च ल- ·स्वाराज्यसिद्धिः। क्ष्यमपि एवम् लक्षणमिव कल्पितसंवन्धेनैव अत्र हेतुः कीदृशम् सच्चित्सुखवपुः सच्चिदा- नन्दरूपम् पुनः अखिलद्वैतहीनम् सर्वद्वैत- संवन्धशून्यम् पुनः सुसूक्ष्मम् यतो नाधिकं किंचित्सूक्ष्मम् पुनः सत्यज्ञानादिमन्त्रोदितम् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुत्युक्तम् पुनः अ- खिलमनोवागतीतम्. वागाद्यविपयम् पुनः गुहास्थम् अधिष्ठानतयापञ्चकोशरूपावरक- स्थम् ॥१॥ लक्ष्यस्याद्वैतत्वायाह, कूटस्थमिति.. कूटस्थं ब्रह्म विश्वं जनयति न विना मायया सा च मिथ्या तस्मिञ्च्छब्दप्रसिद्धेः परसम- धिगमात्तन्निवृत्तिश्रुतेश्च ।सै- वाविद्या मृपार्था अपि सम- ·खाराज्यसिदिः। ६५ धिगताः कार्यदक्षाः प्रपञ्चस्त- स्मान्मायूरपिच्छच्छविवि ग. हनो ब्रह्म संविद्विवर्तः ॥२॥ कूटस्थम् लोहताड़नाधारलोहपिण्डवन्निर्वि- कारतया स्थितम् ब्रह्म विश्वम् जगत् जन- यति परन्तु मायया विना न किन्तु माययैव अन्यथा कूटस्थत्वासिद्धेः सा च माया तु मिथ्या कुतः तस्मिन् शब्दप्रसिद्धेः लोके न- टप्रदर्शितमिथ्यार्थे मायाशब्दस्य प्रसिद्धेःच पुनः परसमधिगमात् ब्रह्मज्ञानात् तन्निर- त्तिश्रुतेः मायाया निटत्तिश्रवणात् सैवाविद्या माया एव अविद्या एतेन ज्ञानाज्ञानविरोधेप्य- विरोधिमायानिवृत्तिः कथं ज्ञाननेति चोद्योनि- रस्तः मृषार्थाः अपि असुरादिमायानिर्मित- जीवादिपदार्था अपि कार्यदक्षाः स्वोचितयु- द्धादिसमर्थाः समधिगताः पुराणादौ प्रसि- ·८६ खाराज्यसिहिः ।। खाः एतेन मिथ्यात्वे जगतो न व्यवहारो न हि शुक्तिरूप्यभूषितकरः कोपि दृश्यते इति निरस्तम् विचित्रशक्तिविचित्रपदार्थक- ल्पना नटमायास्वपि प्रसिद्धति सर्वचोद्या- नवतारप्रकारो बुद्धिमद्भिरत्रोह्य इति निष्कर्षः तस्मात् मायिकत्वात् प्रपञ्चः जगत् ब्रह्म संविद्विवर्तः ब्रह्मचैतन्यस्य रूपान्तरण प्रति- भासः प्रपञ्चः पुनः कीदृशः मायूरपिच्छच्छविः इव गहनः मयूरावयवपिच्छस्य कान्तिवत् अचिन्त्यः यथासाकान्तिरनेकधाप्रतीतेननि- श्रीयते तथेति भावः ॥२॥ अथ जगतो ब्रह्मरूपत्वोक्त्या लक्ष्याद्वै- तत्वं विशदयति, यस्मादिति- यस्माद्विश्वं सदुत्थं सदुप. तमथो लीयते तत्रतस्मात्स- न्मानं नान्यदस्मान्मृद इव ·स्वाराज्यसिद्धिः ।। घटिकोदञ्चनादिर्विकारः। स- छेदे स्यादसत्त्वं सदधयदि तदा नास्ति भेदः कथंचिद्भेदाभेदौ विरुद्धौ नहि भवति भिदाऽभि. नवस्तुप्रतिष्ठा ॥३॥ यस्मात् कारणात् विश्वम् जगत् संदुत्थ- म् सद्रूपब्रह्मणः अभिव्यक्तम् पुनः सदुपञ्च- तम् इदानीमपि सता एव धृतम् अस्ति अ- थो अनन्तरम् तत्र सति लीयते तस्मात् का- रणात् सन्मात्रम् सदेव अस्मात् सतः अ- न्यत् न कः कस्या इव घटिकोदञ्चनादिः वि- कारः अल्पघटशरावादिकार्यम् मृदः इव मृ- त्तिकातः यथा अन्यो न सद्भेदे ब्रह्मतः भेदे सति विश्वस्य असत्त्वम् मिथ्यात्वम् स्यात् अथ यदि विश्वम् सत् इति पक्षः तदा क- ·स्वाराज्यसिद्धिः । थंचित् ब्रह्मतः भेदो नास्ति केनापि प्रकारेण उभयथापि विश्वं मिथ्यति भावः भेदाभेदौ विरुद्धौ एकत्रविरुद्धयोः स्थिताववश्यमेकहा- निईयोर्मध्ये इति नायं तृतीयपक्षो युक्त इति भावः स्यादेतत् अभिन्नवस्तुप्रतिष्ठा न भि- नं वस्तु यस्मात् तन्निष्ठा भिदा भेदः नहि भवति नैव भवति प्रतियोग्यभावादिति भावः ॥३॥ अद्वैताय भेदासिद्धिं दर्शयति, भेद इति- भेदोऽभिन्ने प्रतीतो भवति खलु मृषा चन्द्रनानात्मता- वद्भिन्नेऽभेदश्च तद्वसभवति हि ततो न स्वतो वस्तुभेदः । धमै दः प्रसिध्येद्यदि भवति भिदा धर्मिणो हन्त तेषां भे- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ६ देऽभेदपि लोके न खलु परि- चिता धर्मधर्मिव्यवस्था ॥४॥ अभिन्ने भेदशून्ये वस्तुनि प्रतीतो भेदः खलु निश्चयेन मृषा भवति किम्वत् चन्द्र- नानात्मतावत् चन्द्रानेकत्ववत् तथा भिन्ने एथक् पृथक् स्थिते वस्तुनि प्रतीतः अभेद- श्व अभेदोपि तद्वत् मृषा इदं च दूरस्थटक्षे- षु प्रसिद्धम् ततः भेदाभेदयोHषात्वात् स्वतः अपेक्षां विना वस्तुभेदः वस्तुस्वरूपस्य भेदा- भेदादिभेदः न प्रभवति किन्तु किञ्चिदपेक्ष- यैवेति भावः नन्वेकस्मिन्नपि कनकादौ कट- कत्वादिधर्मभेदाभेदो लोकप्रसिद्धस्तत्राह,ध- मैंः कटकत्वकुण्डलत्वादिभिः तदा भेदः प्र- सिध्येत् यदि हन्तेति खेदे तेषां धर्माणाम् धर्मिणः कनकादितः भिदा भेदः भवति भ- वेत् न तु सा भवति कनककटकाद्यभेदस्यैव प्रसिद्धेः किंच धर्मधर्मिव्यवस्थापि लोके भेदे

·खाराज्यसिद्धिः।
गवाश्वादौ अभेदे चन्द्रादौ खलु निश्चयेन नप-
रिचिता न दृष्टा गवाश्चादौ परस्परम् चन्द्रे च
स्वस्मिन्नेवधर्मधर्मिव्यवहारादृष्टरेष व्यवहा-
रोपि मृषवेति नभेदसिद्धिरिति भावः॥४॥
प्रकारान्तरेण धर्महेतुकभेदासिद्धि
दर्शयति, यदिति-
यच्चाभिन्नं स्वतस्तन्न भवति
परतो भेदभाइनान्यभेदाद-
न्योभिद्यत धर्माः कथमथ वि-
विधा धर्म्यभेदादभिन्नाः।भे-
दोभिन्नाश्रयश्चेदधिकरणभिदा
तेन चेदात्मनिष्ठा नोचेदन्यो-
न्यनिष्ठास्थितिहतिरथवा त-
निदादुर्निरूपा ॥ ५॥

·खाराज्यसिद्धिः । च किंच यत् कनकादि स्वतः अभिन्नम् हैमकटकाद्यभिन्नम् तत् परतः कुण्डलत्वादि- ना भेदभाक् न भवति उत्पन्नभेदवन्न भव- ति तथा अन्यभेदात् धर्मनिष्टभेदात् अन्यः धर्मीकनकादिः न भिद्येत स्वनिष्टभेदान्तरा- नुत्पत्तावपि तद्भेदेनैवायमपि भेदवान्न भवति अन्यभेदेनान्यस्य भेदवत्त्वे अभेदोच्छेदाप- त्तिरिति भावः अथ अनन्तरम् धर्माः वि- विधाः कथम् धर्मेष्वेव परस्परभेदः कथम् यतः धय॑भेदात् कटकादितो हेनो भेदाभा- वात् हेतोः अभिन्नाः धर्मा अपि कटकत्वा- दयः परस्परमभिन्नाः कटकाभिन्नकनकाभिन्न- कुण्डलस्य कटकाभिन्नत्वमेवोचितम्तदाभ- न्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वनियमादिति भावः किञ्च भेदःसर्वोपि घटपटादिभेदः भेदाश्रय- स्याभिन्नत्वोक्तौ व्याघातात् भिन्नाश्रयश्चे- त् तर्हि अधिकरणभिदा भेदाश्रयनिष्टो भेदः तेन चेत् निरूप्यमाणभेदेनैव चेत् तर्हि आ- क ५० स ·खाराज्यसिद्धिः। त्मनिष्ठा आत्माश्रयः नोचेत् तेननो किन्तु भेदान्तरेणेति चेत् भेदान्तरस्यापि भेदत्वेन भिन्नाश्रयकत्वनियमोवश्यं वाच्यः भेदान्त- राश्रयनिष्ठभेदस्य च निरूप्यमाणभेदहेतुक- त्वे स्वाश्रयभेदाय निरूप्यमाणभेदो भेदान्त- रमपेक्षते भेदान्तरं च स्वाश्रयभेदाय निरू- प्यमाणभेदमिति अन्योन्यनिष्ठा अन्योन्या- श्रयः अथ भेदान्तराश्रयस्य भेदहेतुः तृतीयो भेद इति चेच्चक्रकाख्यदोषः वा पुनः तृती- यभेदाश्रयस्थभेदाय चतुर्थादिभेदाङ्गीकारे तु स्थितिहतिः विश्रान्तिहानिः अनवस्थे ति यावत् तत् तस्मात् आश्रयानिरूपणात् भिदादुर्निरूपा भेदमात्रं निरूपयितुमश- क्यम् ॥५॥ प्रकारान्तरेण भेदं खण्डयति, भेदोयमिति- भेदोयं भिन्नधर्मिप्रतिभट- विपयज्ञानजज्ञानवेद्यो धा.

·स्वाराज्यसिद्धिः। देर्भेदसिद्धिः पुनरपि च तथे- त्यापतेचानवस्था।भेदेधा- धभेदे वत भवति मृषा भेदबु- द्धिविभेदे प्रादुःष्युः पूर्वदोषा न च गतिरपरा तेन भेदो मृषैव ॥६॥ किंच अयं भेदः सामान्यतः सापि भेदः भिन्नधर्मिप्रतिभटविषयज्ञानजज्ञानवेद्यः प- रस्परभिन्नस्वाश्रयप्रतियोगिविषयकं यज्ज्ञा- नं तजन्यज्ञाने गम्यः भेदज्ञाने भेदाश्रयप्र- तियोगिनोः परस्परभिन्नयोर्ज्ञानस्य कारण- त्वात् नहि पटप्रतियोगिकघटनिष्ठभेदस्य घ- टपटज्ञानमन्तराज्ञानमिति भावः एवं च ध- यादेर्भेदसिद्धिरपि च पुनस्तथा कारणीभूत- ज्ञानविषयस्य धादेः धर्मिप्रतियोगिनोः ·खाराज्यसिदिः। परस्परभेदस्य ज्ञानमपि तु तथैव धर्मिप्र- तियोगिज्ञानाधीनमेव इति.एवम् अनवस्था च आपतेत् कारणीभूतज्ञानधाराया अविश्रा- न्तेः अथैतदोषभिया भेदे भेदपदार्थे धा- द्यभेदे धर्मितः प्रतियोगितः भेदान्तराञ्च अ- भेदे अङ्गीकृते वतेति खेदे भेदवुद्धिर्मषा भ- वति भेदस्य सर्वाभिन्नत्वेनोच्छेदापत्तेः ए- तद्भिया भेदे पदार्थे विभेदे धादिप्रतियो- गिकभेदेङ्गीकृते. पूर्वदोषाः आत्माश्रयादयः प्रादुःप्युः प्रकटीभवेयु अपरा अन्या च गतिः उपपत्तिः न तेन हेतुना भेदो मृषैव मि- थ्यैव ॥६॥ भेदासिद्धौ प्रकारान्तरं दर्शयति, द्रव्येइति- द्रव्ये भेदस्य योगो न भवति निरुपाख्यस्य भावखरूपो ना- भावोन्यः समत्वादनुभयमि- ·खाराज्यसिद्धिः। - लनान्नापि तत्तत्स्वरूपम् ।भा- वाभावातिरिक्तं न च किमापि तयोरस्ति सम्बन्धरूपं निःस- म्बन्धेपि शुक्तौ रजतमिव मृषा तेन भेदः प्रतीतः ॥ ७॥ निरुपाख्यस्य अन्योन्याभावरूपत्वेन किं- चिहस्तुरूपतया वक्तुमशक्यस्य शून्यस्वरू- पस्य भेदस्य द्रव्ये योगः कस्मिंश्चिदपि व- स्तुनि सम्बन्धः न भवति न संभवति यतः योगः भावस्वरूपः सम्बन्धश्च संबन्धियां भिन्नः सम्बन्धिनिष्ठो भावरूपः तदाधारता चावस्तुत्वेन भेदे न संभवतीति भावः अथ अभावः सच सम्बन्धः अभावरूपः तर्हि अन्यः न सम्बन्धियां भिन्नो न कुतः सम- त्वात् भेदस्याप्यभावरूपत्वेन एकरूपत्वात् पुनःस सम्बन्धः तत्तत्स्वरूपम् अपिनसम्ब- ·खाराज्यसिदिः । न्धिस्वरूपमपिन कस्मात् अनुभयमिलनात् मिलनस्यैव सम्बन्धपदार्थत्वेन सम्बन्धिस्व- रूपयोरुभयोः पृथगवस्थानात् सम्वन्धिभि- न्नत्वसम्बन्धिनिष्ठत्वाभावात् अथ तयोःभेद- भेदाधारयोः भावाभावातिरिक्तम् सम्वन्धरू- पम् च किमपि नास्ति उभयविधातिरिक्तस्या- सत्त्वात् तेन हेतुना निःसम्बन्धेपि सम्ब- न्धाभावेपि प्रतीतः प्रतीयमानः भेदः मृषा किमिव शुक्तौरजतमिव ॥७॥ प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेन प्रामाणिकत्वादयुपे- यो भेद इत्यत आह, संयोगादेरिति- संयोगादेरयोगान्नहि भवति भिदा गोचरश्चेन्द्रियाणां व्या- प्ति सङ्गताया न भवति स- दृशी वाक्यतात्पर्यदूरा । मा- ·खाराज्यसिद्धिः। नाभावो न मानं न च पुनरपरं मानमस्यां तथापि प्रत्यक्षा- स्वानमायानगरमिव भवेत्सा- धु सैषा मृषैव ॥ ८॥ भिदा भेदः इन्द्रियाणां गोचरो न भवति कुतः संयोगादेः सन्निकर्षस्य अयोगात् भे- दस्यावस्तुत्वादिना सर्वथा सम्बन्धयोग्य- ताया निरस्तत्वादिति भावः एवम् क्वचिदपि असङ्गतायाःसम्बन्धशून्याया भिदायाः व्या- प्तिर्न यत्कुत्रापि नास्त्येव तस्य व व्याप्तिर्या- गृह्येत पुनः सा भिदा सदृशी न भवति नि- रुपाख्ये भेदे किञ्चित्सादृश्यसम्बन्धो न सं- भवति उपमितिश्च सादृश्यज्ञानाधीना पुनः भिदा वाक्यतात्पर्यदूरा अद्वैतरूपवेदतात्पर्या- दत्यसंवद्धा मानाभावः मानमुपलब्धिः तद- भावोनुपलब्धिः मानम् न मानमेव न भवति ·स्वाराज्य सिद्धिः। अभावत्वेनावस्तुत्वादिति भावः पुनः अस्याम् भिदायाम् अपरञ्च मानम् अन्यदपि मानम् अर्थापत्त्यादि न संभवति अनुमानान्तर्गत- त्वादेरित्यागृह्यम् प्रत्यक्षानुमानोपमानश- व्दानुपलब्धिगोचरता तु क्रमेण निरस्तैव भिदाया इति भावः तथापि प्रमाणाविषयत्वे- पि प्रत्यक्षा सर्वानुभवसिद्धा सा एषा भिदा साधु सम्यक् मृषा एव भवेत् किमिव स्वा- नमायानगरम् इव स्वप्नप्रकटितनगरम् इव नटमायाप्रकटितनगरमिवच इदमेव मि- थ्यात्वं नाम यदप्रामाणिकत्वेपि प्रतीतिरिति भावः॥८॥ द्वित्वादिरूपभेदनिरासायाह, वाह्य इति- वाह्योर्योबुद्धिमात्रान्न भव- ति स भवन् गोचरः स्यात्परे- पामेकैकं न दुयं चेदुभयमि- ·खाराज्यसिदिः। १०६ ति मृषा तद्विशिष्टप्रथा च । द्वित्वादेः संकरः स्यान्नखलु भवति ते प्रागभावाद्यवस्था नापेक्षाबुद्धिकृप्तिःसकलम- पि शनैर्योज्यमेतत्पृथक्त्वे॥९॥ वाह्योर्थः वहिर्भूतः बुद्धेः वहिर्भूतलादिप्र- देशे जातः सत्यपदार्थः बुद्धिमात्रात् केवल- बुद्धिनिमित्तात् न भवति नोत्पद्यते द्वित्वं तु वहिर्भूतघटद्वयादिप्रदेशेऽयमेकोऽयमेक इत्य- पेक्षाबुद्ध्योत्पद्यते अनन्तरमिमौ द्वौ घटावि- तिप्रतीतेरिति स्वीक्रियते भेदवादिभिः तथा च मेघेषु वुद्धिकल्पितनगरवन्मिथ्यैव स्यादि- ति भावः किंच त्वन्मते वुद्धिजः स द्वित्वा- दिपदार्थः भवन् उत्पन्नस्सन् परेषां गोचरः स्यात् पुरुषान्तरगम्यः स्यात् सत्यवाह्यघ- ·११० स्वाराज्यसिद्धिः। टादिवत् न तु तथा भवतीति कल्पकैकगो- चरत्वेन तद्बुद्धिमात्रटत्तिस्वाप्नवन्मिथ्यैव किं च एकैकम् चेत् न द्वयम् एकैकवस्तुनि द्वित्वा- प्रतीतेः एकमेकं घटादिवस्तु यदि हित्वशू- न्यम् तर्हि उभयम् घटादियुग्मम् द्वित्ववि- शिष्टम् इतिमृषा घटहयेद्वित्वप्रतीतिर्मि- थ्या घटयोईित्वाभावस्यापिसत्त्वात् तदभाव- वतितत्प्रकारकवोधस्याप्रमात्वात् तद्विशि- ष्टप्रथा च मृषा द्वित्वविशिष्टघटादिज्ञानं चा- प्रमा किञ्च हित्वादेः द्वित्वत्रित्वादेः संकरः स्यात् वहूनां समानाश्रयकत्वरूपः ते तव खलु निश्चयेन प्रागभावात् हेतोः व्यव- स्था न भवति सर्वत्र द्वित्वादिप्रतीतेरत्रैव द्वित्वादिप्रागभाव इत्यनिश्चयादिति भावः अपेक्षाबुद्ध्यापि न व्यवस्था स्यात् यतः अ- पेक्षावुद्धिक्लप्तिः न अदृश्यपेक्षाबुद्धिहेतु- रिति अपेक्षावुद्धेः निश्चयो नास्ति अयमेको यमेक इत्यपेक्षया इमो हो अयमेक इत्यपे-

·खाराज्यसिद्धिः।
क्षया च त्रित्वप्रतीतेः एतत्सकलम् पूर्वो-
क्तसर्वदूषणम् टथक्त्वेपि एथक्त्वरूपभेदे-
पि शनैर्योज्यम् क्रमशो योजनीयम् संख्या-
वत्प्टथक्त्वस्याप्यपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन तुल्य-
त्वादिति भावः॥९॥
तत्तत्कार्याणामुपादानकारणरूपाधिकरण-
स्वरूप एव भेदइत्यत्राह,कार्यमिति-
कार्य नान्यन्निदानात्पृथग-
नधिगमान्नापादानहेत्वोल-
क्षण्यं तथात्वे न भवति सम-
वायाद्यवस्थानुपेतात् ।नोचे-
त्स्वर्णादिकार्ये द्विगुणगुरुतया
मूल्यवृद्धिप्रसङ्गोवस्थाभेदाद्वि-
भेदे स्थितिगतिमिदया भेदि-
नः स्युनराश्च ॥ १०॥

·११२ खाराज्यसिद्धिः । कार्यम् निदानात् उपादानकारणात् अन्य- त् न स्वरूपतोपि भिन्नं न कुतः पृथगन- धिगमात् उपादानात् एथकृत्यकार्यस्य दर्श- यितुमशक्यत्वात् तथात्वे कार्यस्यान्यत्वे हि यस्मात् उपादानहेत्वोः वैलक्षण्यम् न विशे- षो न स्यात् स्वानतिरिक्तातिरिक्तकार्योत्पा- दकत्वमेव हि वैलक्षण्यम् समवायो हेतूपा- -दानभेदको भवेदित्यत्राह अनुपेतात् अस्वी- कृतात् समवायात् हेतूपादानव्यवस्था न भवति समवायाभ्युपगमे हि सम्बन्धिभिन्न- समवायश्च सम्वन्धिनौ समवायेनैवाश्रयेत् स चात्माश्रयभियान्य एव समवायः एष च समवायत्वाविशेषात्समवायेनैव स्वसंव- न्धिनावाश्रयेत् स चापरएवान्योन्याश्रयभि- येत्यनवस्थान्तो दोषः नोचेत् कार्य कारण- रूपं चेत् नो तर्हि स्वर्णादिकार्ये कटकादौ मू- ल्यरदिप्रसङ्गः कारणमूल्यात् द्विगुणं कार्यमू- ल्यं स्यात् कया द्विगुणगुरुतया कारणगुरु- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ११३ खेनातिरिक्तकार्यद्रव्ये स्वसदृशगुरुत्वान्तरो- त्पत्या कारणात्कार्यपरिमाणस्य द्वैगुण्यापत्त्या अथ अवस्थाभेदात् कार्यकारणात्यन्ताभेदेपि कटककुण्डलादिरूपावस्थापरिणामभेदात् वि- भेदे कनकस्वरूपभेदे स्वीकृते स्थितिगतिभि- दया गतिनिटत्तिगमनादिरूपावस्थाभेदेन न- राश्च नरा अपि भेदिनः भेदवन्तः स्युः त- थाच प्रत्यवस्थं देवदत्तस्य भेदेन जननमर- णहेतुकक्रियासङ्गः स्यात् ॥ १० ॥ कार्यकारणभेदप्रत्ययो मायिको न वस्तुदृष्ट्येत्याह,पिण्डावस्थेति- पिण्डावस्था घटत्वे मनसि विमृशतो हेतुकार्यत्वधीः स्या- न्मृन्मानं यददेकं स्फुटमभि- मृशतो नैव हेतुर्न कार्यम्।त- १५

·स्वाराज्यसिहिः।
दुन्मायिप्रपञ्चौ मनसि कल-
यतो ब्रह्म विश्वस्य हेतुः स-
न्मानं त्वेकरूपं पटु परिमृश-
तो नैव मायीन विश्वम् ॥११॥
पिण्डावस्था घटत्वे मृदः इमे हे अवस्थेम-
नसि विमृशतः भेदेन भावयतः पुरुपस्य हे-
तुकार्यत्वधीः स्यात् कार्यकारणभावरूपभेद-
वुद्धिः स्यात् उक्तावस्थयोः एकम् मन्मात्रम्
स्फुटम् अभिव्यक्तम् अभिमशतः पुरुषस्य
यहत् यथा नैव हेतुः नकार्यम् कार्यकारणभे-
दो न तद्वत् तथा मायिप्रपञ्चौ ईश्वरब्रह्मा-
ण्डौ मनसि कलयतः पृथग्भावयतःविश्वस्य
हेतुःब्रह्म कार्यकारणभेदः इति यावत् सन्मा-
त्रम् एकरूपम् मायिप्रपञ्चयोः एकसद्रूपम्
पटु दृढ़म् परिमृशतः नैव मायी न विश्वम्
नैष भेद इति भावः ॥११॥

·स्वाराज्यसिदिः । ११५ मिथ्यात्वे सत्यतया कथं प्रतीयते ज- गदित्यत्राह, सन्कुम्भ इति-- सन्कुम्भः सत्कुसूलं सद- खिलमिति यद्भाति यच्च श्रुतं प्राक् तत्सत्यं व्याप्य विश्वं घ- टपिठरमुखं मृत्तिकेवावभाति। तस्मिन् रजाविवाहिनिखिल- मपि जगत्कल्पितं तत्वभावा- त्तन्मात्रं तत्पृथक्त्वे ह्यसदिद- मखिलं स्यात्तदेवह्यभेदे ॥१२॥ कुम्भः सन् सत्यः कुसूलम् धान्यपात्रम् सत् अखिलम् सर्वम् सत् इति एवमेकरूपेण यत् सत्यम् भाति च पुनः यत् प्राक् सृष्टेः पुरा श्रुतम् श्रुतिपु निरूपितम् तत्सत्यम् वि- ·खाराग्यसिदिः। श्वं व्याप्य अवभाति केव घटपिठरमुखम् मृ- त्तिका इव स्वकार्यानुगता सती घटस्थाल्यादि व्याप्य मृत्तिका यथावभाति रजौ अहिः इ- व तस्मिन् सद्रूपब्रह्मणि निखिलमपि जगत् कल्पितम् अतः तत्स्वभावात् अधिष्ठानरूप- त्वात् तन्मात्रम् ब्रह्मैव तत्प्टथक्त्वे हि सतः अन्यत्वे तु अखिलमिदम् जगत् असत्स्यात् सद्भिन्नस्य गत्यन्तराभावात् अभेदे हि सद्भू- पत्वे तु तदेव ब्रह्मैव ॥ १२॥ सर्वस्य सद्रूपत्वे शुक्तिरजतान्यरजतयो- र्वाधावाधौ कथमत आह, एकेति- एकैव ब्रह्मसत्ता व्यवहृतिवि- पयेशुक्तिरूप्यादिके च ख्या- न्त्याचे सत्यमेतज्जगदिति धि- यमाब्रह्मबोधाद्विधत्ते । याव- ·स्वाराज्यसिदिः । ११० स्फूर्ति द्वितीये प्रथितमिव पटस्फाटिके रक्तरूपं माञ्जिष्टं साधुरक्तः पट इति न मृषा स्फाटिके तन्मृषेति ॥ १३॥ व्यवहतिविषये क्रयविक्रयादिव्यवहारास्प- दे रजतादौ शुक्तिरूप्यादिके च शुक्तौ भात- रजतादौ च स्यान्ती भासमाना ब्रह्मसत्ता एकैव तथापि आये व्यवहृतिविषये आब्रह्म- वोधात् ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तम् एतज्जगत्स- त्यम् इति धियं विधत्ते इति प्रतीतिं जनय- ति द्वितीये शुक्तिरजतादौ यावत्स्फूर्ति इदं रजतमिति प्रतीतिपर्यन्तमेव एतत्सत्यमिति धियं विधत्ते नेदं रजतमिति वाधकस्याशु- प्रहत्तेरितिभावः किमिव पटस्फाटिके प्रथि- तम् वस्त्रे स्फटिककार्यकुण्डिकादौ च प्रती- तम् माजिष्ठम् मञ्जिष्ठसम्बन्धिरक्तरूपम् ·स्वाराज्यसिद्धिः। इव कथम् वस्तुतो रक्तरूपस्य मञ्जिष्ठावय- वस्थत्वेपि पटे रक्तः पट इति ज्ञानं न मृषा किन्तु साधु सत्यम् स्फाटिके तत् रक्तः स्फटि- क इति ज्ञानम् मृषा इति इत्थम् ॥ १३ ॥ ननु ब्रह्म सन्मानं चेत् सामान्यविशेषांश- द्वयवत एवाधिष्ठानत्वात् नैकरसं ब्रह्माधिष्ठा- नम् तथा सर्वेषां सुखार्थित्वान्नकोपि ब्रह्मा- र्थी स्यात् सच्चिदानन्दात्मकत्वे तु ऐकरस्य- निरवयवत्वादिहानिरत आह, सदिति- सच्चित्सौख्यैकरस्येप्यनृतज- डमहादुःखमोहान्यभावात्स- त्यज्ञानादिवाक्यव्यवहृतिवि- पये कल्पिते रूपभेदे।शुक्ती- दन्तेव सत्ता स्फुरति समरसा कल्पितेनानुविधा शुक्तित्वा- ·खोराज्यसिद्धिः। ११६ दीव मायावरणपरिभवाच्चि- त्सुखत्वे न भातः ॥ १४ ॥ सच्चित्सौख्यैकरस्येपि रस आत्मा सच्चिदा- नन्दानाम् एकात्मत्वेपि सत्यज्ञानादिवाक्य- व्यवहतिविषये रूपभेदे कल्पिते सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्मेत्यादिवाक्येन वोध्यवोधनरूपव्यव- हारविषये सत्यत्वज्ञानत्वानन्दत्वरूपरूपभेदे कल्पिते सति कल्पनायां हेतुः कस्मात् अन्ट- तजड़महादुःखमोहान्यभावात् मिथ्यादिरूप- मोहादज्ञानात् अन्यत्वात् अन्यस्वभावत्वादा- त्मनः सत्यत्वाद्यनेकांशरूपभेदकल्पनं तु व्र- ह्मणि मिथ्यात्वादिनिराकरणायैवश्रुत्यादिभि- रितिभावः इत्थमंशे कल्पिते सत्ता सत्तांश- स्तु कल्पितेन जगत्पदार्थेन अनुविधा व्या- ता कल्पितेन समरसा तुल्परूपा सती स्फु- रति का इव शुक्तीदन्ता इव यथा शुक्तिगते- दमंशः रजतेन व्याप्ता रजतरूपा सती इदं ·खाराज्यासाचः। . रजतमिति स्फुरति तथा सज्जगदिति च चि- त्सुखत्वे चित्त्वमानन्दत्वं च न भातः कस्मात् मायावरणपरिभवात् मायया तत्वात् कि- मिव शुक्तित्वादि इव अज्ञानाटतं शुक्तित्व- त्रिकोणत्वादिकं यथा न भाति तद्वत् कल्पि- तांशादिस्वीकारे न काचिद्धानिः सकलेप्टसि- विश्वेति भावः॥ १४॥ तटस्थलक्षणेन सृष्टिश्रुतयोधिष्ठानं ब्रह्म- वोधयन्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह, सृष्टे इति- पृष्टे कोस्मिन्समाजे नरप- तिरिति यो मत्तमातङ्गपृष्ठे मु- ताजालान्तराले शशिधवल- लसच्छत्रमूले स्फुरन्सः। इत्यु- क्तः पुंविशेष सपदि परिचिनो- त्येप राजेति सर्व मुक्त्वैकं येन ·स्वाराज्यसिद्धिः। पश्यन्नमुमपरविधं सैष राजे- ति वेत्ति ॥१५॥ अस्मिन् समाजे नरपतिः राजा कः इति एष्टे पृच्छयमाने सति मत्तगजपृष्ठे मुक्तामय- चतुरस्रगजएष्ठावलम्विजालमध्ये चन्द्रवत्स्व च्छशोभायमानच्छत्रस्य मूलदेशे स्फुरन् अ- साधारणवासो भूषादिभिर्दीप्यमानः यः सः राजा इत्युक्तः प्रश्नकर्ता सर्वम् विशेषणं त्य- क्वा एकं पुरुषविशेषम् एषः अयम् राजा इति सपदि तत्कालमेव जानाति नतु विशेषण- सहितम् येन हेतुना कालान्तरे अपरविधम् उक्तसर्वलक्षणान्यलक्षणयुतम् अमुम् राजान- म् पश्यन् स एष यः पूर्व दृष्टः स एवायं राजा इति जानाति ॥ १५॥ दृष्टान्तं दार्टान्तिके योजयति, वर्णिता इति- वर्णिता विविदिपादियन्त्र- - १२ ·१२२ खाराज्यसिधिः । णात्पुंविशेषमिव लक्षणोक्तयः। विश्वसर्गविषयागमाः परं लक्ष. यन्ति निरवद्यचिद्घनम् ॥१६॥ विविदिषादियन्त्रणात् श्रोजिज्ञासा व- तृतात्पर्यानुरोधात् हेतोः वर्णिताः लक्षणो- क्तयः पूर्वपद्योक्तराजलक्षणवाक्यानि पुंविशे- षमिव श्रोतुर्जिज्ञासावक्तुश्च तात्पर्य न विशे- पणेष्विति केवलपुरुषव्यक्तिविशेषमेव यथा लक्षयन्ति तद्वत् जगदुत्पत्तिविषयकवेदवा- क्यानि मायातत्कार्यदोषरहितचिन्मूर्तिम् परं ब्रह्म लक्षयन्ति ॥ १६॥ सृष्टिवाक्यानां निर्विशेषलक्षणकत्वं नि- रूपयति, तत्त्वमर्थवदिति- तत्त्वमर्थवदत्रयद्यपि नान्व- यानुपपत्तिधी प्यभिन्नपदा- ·खाराज्यसिद्धिः। १२३ र्थकत्वमतःपदेषु न लक्षणा । भेदसङ्गतिकानि तानि समेत्य सत्यचिदद्वयं तत्पराणिहिल- क्षयेयुरुपक्रमाद्यनुसारतः ॥१७॥ यद्यपि तत्त्वमर्थवत् तत्त्वमसीतिमहावा- क्यस्थतत्त्वंपदार्थयोरिव अत्र सृष्टिवाक्येषु य- तोवेत्यादिषु अन्वयानुपपत्तिधीः लक्षणावी- जम् नास्ति तथा तत्त्वमस्यादिवाक्यवत् सृ- ष्टिवाक्यानाम् अभिन्नपदार्थकत्वमपि नास्ति पदार्थाभेदोहोधकसमानविभक्तिमत्वादि ना- स्ति अतः हेतोः पदेषु लक्षणा न तथापि भेदसंगतिकानि भेदसम्बन्धेन परस्परान्वि- तानि सर्वसृष्टिवाक्यानि समेत्य अभिन्ननि- मित्तोपादानरूपैककारणार्थप्रतिपादनेन एक- वाक्यतां प्राप्य सत्यचिद्रूपम् अद्वयम् अख- ण्डम् ब्रह्म लक्षयेयुः हि यतः उपक्रमोपसं- ·खाराज्यसिहिः। - हारादिषड्विधलिङ्गानुरोधात् उक्तविधब्रह्मप- राणि तानि तथाच वाक्ये लक्षणासंभवत्ये- वेति भावः ॥ १७॥ एवं च किमिति सृष्टिवाक्यानि भूयोभूयः की- तयन्ति सृष्ट्यादीनेव तत्राह, अक्षजादीति- अक्षजादिवहिःप्रमाणसमे- धितद्वयविभ्रमे जाग्रति श्रुति- रद्वयप्रतिवोधने सहसाऽक्षमा। व्यावहारिकवस्तुजातमिदं मृ- पेति विवक्षया प्रक्रिया रचयां- बभूव विसृष्टिसंहृतिलक्षणाम्॥ प्रत्यक्षादिवाह्यविषयकप्रमाणैः सम्यग्व- तिद्वैतभ्रमे जाग्रति सत्यतया सर्ववुद्धौ स्फु- रति सति झटिति अद्वैतवोधने असमर्थास-

·खाराज्यसिद्धिः।
१२५.
ती श्रुतिः उत्पत्तिप्रलयरूपाम् प्रक्रियाम् नि-
मितवती कया इदं व्यावहारिकं वस्तुसमूह-
म् मिथ्या इतिविवक्षया इतिवक्तुमिच्छ्या इ-
तितात्पर्येण तथाचानित्यत्ववोधनेन ज-
गतो ब्रह्माद्वयत्ववोधनोपायतयोत्पत्त्यादिकी-
तयन्ति श्रुतय इतिभावः ॥ १८॥ ,
अथ ब्रह्मवल्लीश्रुतीनामद्वयवोधक-
त्वमाह, ब्रह्मेति-
ब्रह्म. सचिदनन्तमेकमशे-
पवाङ्मनसातिगं पञ्चकोशगु-
हान्तरं च निगद्यशश्वदलौकि-
कम् । तद्विसृज्य विवेशसत्य-
मसत्यमित्युभयं खतः सत्य-
मित्यभिधायिनी श्रुतिरद्वयं
स्फुटमभ्यधात् ॥ १६ ॥

·खाराज्यसिहिः।
उपक्रमे सच्चिदनन्तम् ब्रह्म निगद्य अन्ते
च एकम् अशेषवाङ्मनसातिगम् सर्वलौकि-
कवैदिकवचांसे सर्वप्राणिमनांसि चातिक-
म्य स्थितम् तदगोचरम् ब्रह्म निगद्य मध्ये
च पञ्चकोशगुहान्तरम् ब्रह्म शश्वत् निगद्य
पञ्चकोशरूपगुहानाम् प्रत्येकमध्यस्थम् सर्व-
कोशाधिष्ठानंचाभ्यासेनोक्ता अलौकिकम् लो-
केन न विदितम् केवलमुपनिषद्गम्यम् नि-
गद्य तत् ब्रह्म सत्यमसत्यम् सत्यमिथ्यारू-
पकं जगत् विसृज्य उत्पाद्य इत्युभयम् उक्तो-
भयात्मकम् विवेश सत्ताप्रदत्वेन व्याप तथा
च जगदधिष्ठानब्रह्मसत्यतयासदितिभावः
ब्रह्म तु स्वतः सत्यम् इत्यभिधायिनी कथ-
नशीला श्रुतिः ब्रह्मवल्ली व्यक्तम् अद्वैतम्
अवोचत् इत्युपक्रमादिलिङ्गैर्निर्णीतमिति भा-
वः ॥ १९॥

·खाराज्यसिद्धिः। २२७ सृष्टिवाक्यानामहये तात्पर्य प्रकारान्त- रेणाह, ब्रह्मविदिति- ब्रह्मवित्परमेति तत्खलु स- चिदद्वयलक्षणं वेदनं च गुहा- न्तरस्य निजखरूपतदाप्तये। इत्युदीर्य सदद्वयत्वसमर्थनाय समाददे विश्वसृष्टिमिमां श्रु- तिर्नहि तत्समर्थनमन्यथा॥२०॥ ब्रह्मवित् ब्रह्मज्ञानी परं मोक्षम् प्राप्नोति त- त्खलु ब्रह्म तु नित्यचेतनद्वैतशून्यरूपम् वेदनं च ज्ञानं तु साक्षितया वुद्धिगुहान्तर्गतस्य प्र- त्यगात्मनः निजरूपब्रह्मप्राप्त्यर्थम् इत्युक्ता श्रुतिः स्वोक्तसत्यत्वाद्वयत्वयोः निरूपणाय इमां जगदुत्पत्तिप्रक्रियाम् समाददे उवाच हि यतः अन्यथा प्रकारान्तरेण निरपेक्षस- ·१२८ खाराज्यसिद्धिः। त्यत्वादिसमर्थनम् न सम्भवति ॥२०॥ एवमृग्वेदोपनिषत्तात्पर्यमपि ब्रह्मण्ये- वेति दर्शयति, एक इति-. एक एव पुरा वभूवनचापरं स किलाखिलं वीक्ष्यविश्वमिदं ससर्ज तनुं प्रविश्य निरीक्षते। खप्नमावसथ त्रयं स विचारतः प्रतिबुद्धवान् खात्मनैव सम- स्तकाममवामुवन्नमृतोभवत् ॥ सृष्टेः पूर्वम् एक आत्मैव आसीत् अन्य- त्तु न स.किल स वै आत्मा सर्वं जगत् वी- क्ष्य एवं कार्यमितिमाययानुसन्धाय इदं वि- श्वम् ससर्ज ततः प्रत्यगात्मना शरीरं प्रवि- श्य नेत्रकण्ठहृदयरूपस्थानत्रयम् अवस्थात्र- ·खाराज्यसिदिः । १२६ यमिति यावत् एतदेव स्वप्नः मिथ्यात्वात्तं पश्यति सःशरीरोपाधिकः आत्मा दैवाद् गु- रूपदिष्टविचारेण प्रतिवुद्धवान्सन् चिन्मात्रा- त्मस्वरूपप्रतिवोधरूपजाग्रदवस्थां प्राप्तःस- न् क्षुद्रानन्दानां तत्रैवान्तर्भावात् स्वस्वरूपे- णैव सर्वकामान्प्राप्नुवन् निवृत्तान्यवासन- स्सन् अमृतः मरणरहितः अभवत् एवं वद- न्ती श्रुतिरपि व्यक्तं ब्रह्मण्येवतात्पर्यवतीति भावः ॥२१॥ यजुर्वेदोपनिषदोप्यत्रैव समन्वयं दर्शयति, स्थूलेति-- स्थूलसूक्ष्मविभागिमूर्तममू- तमित्यखिलं जगत् ब्रह्मणो द्विविधं हि रूपमिति प्रकल्प्य विभागतः । आदिशन्त्यथ ·स्वाराज्यसिदि। नेति नेति निपिध्यरूपमशे- पतः काण्ववाजसनेयकश्रुति- रप्यशेषयदद्वयम् ॥ २२॥ एथिव्यादित्रयं स्थूलं मूर्तम् वाय्वाकाश- द्वयं सूक्ष्मममूर्तम् तथाच काण्वमाध्यन्दिन- शाखादयश्रुतिरपि मूर्तम् अमूर्तम् इति स्थू- लसूक्ष्मविभागयुतम् सर्वजगत् ब्रह्मणोहि द्वि- विधं रूपम् विभागतः मूर्तामूर्तादिविभागेन इति प्रकल्प्य अध्यारोप्य अथ अनन्तरम् इति न इति न इत्येवम् अशेषतः साफल्पेन द्वि- विधम् रूपम् निषिध्य अपोद्य शिष्टमधिष्ठा- नम् चिन्मात्रम् आदिशन्ती उपदिशन्ती अ- द्वयमेव अशेषयत् परिशिष्टमकरोत् ॥२२॥ एवं सामवेदोपनिषद्गतिं दर्शयति, यदिति- यसबोधवशादशेपमिदं ज-

·स्वाराज्यसिदिः।
१३१
गद्विदितं भवेत्तद्विवक्तुमुपक्र-
मोत्र सदेव सोम्यगिरा ततः।
सृष्टिरीक्षणपूर्विका जगतस्त-
दैक्यविवक्षया मृत्तिकादिनि-
दर्शनानि तथाहि संगतिमा-
मुयुः ॥२३॥
तदेव वक्तुम्
यस्य ज्ञानात् सर्वमिदं जगज्ज्ञातं स्यात्
अत्रोपनिषदि सदेव सोम्येद-
मग्र आसीत् एकमेवाद्वयमिति गिरा यस्मा-
त् उपक्रमः ततः तस्मादेतोः ज्ञानपूर्वकजग-
दुत्पत्तिरपि उक्तगिराप्रतिज्ञातैकत्वविवक्षयैव
| उक्तोपनिपदुक्तमृत्पिण्डादिदृष्टान्ताश्च तेनैव
प्रकारेण संगतिम् दान्तिकेन समन्वयं
प्राप्नुयुः ॥ २३ ॥

·१३२ खाराज्यसिद्धिः । सामवेदोपनिषद्युक्ततात्पर्यश्रुत्युपरितनग्र- न्थपर्यालोचनयापि सृष्टिवाक्यानामिद- मेव तात्पर्यमित्याह, सत्प्रसूतमिति- सरसृतमिदं सति स्थितम- स्तमेति सति स्वतः सत्तया प- रिहीणमित्यखिलं सदेव पृथ- षा । कल्पितं हि पृथक न सन्मृगतृणिकोदकवन्मरो- स्तत्सदद्वयमेव वस्त्विति सृ- ष्टिवाक्यसमीहितम् ॥२४॥ इदं जगत् सद्रूपब्रह्मण एवोत्पन्नम् पुनः सत्येवस्थितम् सत्येव च लयं याति अतः स्वतः सत्तया परिहीणम् कारणसत्तातिरि- क्तनिजसत्तारहितम् इति हेतोः सर्वम् का-

·स्वाराज्यसिदिः ।
..
रणस्वरूपमेव कारणीभूतसतः पृथक् तु मृषा
इतिह्युत्तरग्रन्थे उक्तम् कल्पितं तु एथक्
न भवति यथा मरोः सूर्यसन्तप्तनिरुदकप्रा-
न्तरभूमितः मृगतृष्णाजलं न पृथग्भवति
तहत् तत् तस्मात्कारणात् सहस्तु अद्वय-
मेव इति सृष्टिवाक्यतात्पर्यम् ॥ २४ ॥
आथर्वणसृष्टिवाक्यान्यप्येवमेवेत्याह,
विद्ययेति-
विद्यया परयाधिगम्यमुदी-
यधर्मविवर्जितं
सूक्ष्ममक्षरत-
स्ततः प्रभवत्यशेषजगन्मृषा।
तद्धिसत्यमिति स्फुटं परिशे-
प्यवेदनमात्रतस्तत्स्वयं भव-
तीति नित्यमवाप्तमाहतुरीय-
गीः ॥२५॥

·१३४ खाराज्यासहिः। सर्वधर्मरहितम् सर्वसूक्ष्मादपि सूक्ष्मम् प- रविद्यया ज्ञेयम् आथर्वणोपनिषदुपक्रमे उ- दीर्य उक्ता निर्विकारात् ततः ज्ञेयाब्रह्मणः अशेषजगत् जायते तच्चमषेति पृथिव्योष- ध्यादिदृष्टान्तेनोक्तम् तद्धि तदेव सत्यम् ज्ञे- यं ब्रह्मैव सदिति तत उक्तम् ततः सर्वापवा- देन स्फुटं यथास्यात्तथा ब्रह्ममात्रम् परिशे- ज्य अधिष्ठानतया निरूप्य केवलाज्ञानादेव कण्ठगतचामीकरवदप्राप्तमिव भवत्यतः ज्ञा- नमात्रात् स्वयम् तत् ब्रह्म भवति वेत्ता इ- तिरीत्या सदाप्राप्तमेव स्वरूपभूतमेव ब्रह्म तुरीयगीः चतुर्थवेदः आह उक्तवान् अतो द्वैततात्पर्यवानेवेति भावः ॥२५॥ माण्डुक्यतात्पर्यमाह, भूतेति- भूतभाविभवजगत्परमं च सत् प्रणवात्मकं पादशः प्रवि ·खाराज्यसिधिः। १३५ भज्य निन्हुतवाच्यवाचकभे- दकम् । पूर्वपूर्वमथोत्तरत्रवि- लाप्यतुर्यप्रलक्षणं खात्मरूप- मथर्वणः श्रुतिरश्यधाच्छिवम- द्वयम् ॥ २६॥ भूतभविष्यद्वर्तमानकालिकं जगत् उत्कृष्टं सद्रूपं कारणं च त्यक्तवाच्यवाचकभेदं यथा स्यात्तथा ओङ्काररूपमित्युक्ता सजगदात्म- स्वरूपं प्रणवात्मकं चतुर्भिः पादैः एथकृत्वा अथ अनन्तरम् पूर्वं पूर्व पादमुत्तरोत्तरपादे लीनं कृत्वा एकीकृत्य तुर्यम् चतुर्थ पादम् लक्षणहीनं द्वैतहानं परमानन्दरूपं स्वात्मनः परमार्थरूपम् अथर्वणः श्रुतिः अभ्यधात् अवोचत् पादविभागस्तु विश्ववैश्वानररूपा- कारः प्रथमः तैजसहिरण्यगर्भरूपोकारो द्वि- ·खाराज्यसिद्धिः । तीयः प्राज्ञाव्याकृतरूपमकारस्तृतीयः शुद्ध- चिद्रूपाईमात्रा चतुर्थ इति ॥ २६ ॥ श्रुत्यन्तरेषु निर्णयमतिदिशन् एतावद्ग्र- न्थोक्ततटस्थलक्षणफलमाह, इत्थमिति- इत्थमेव ततस्ततः श्रुतसृष्टि- वाक्यकदम्बकं प्रक्रियाद्यभि- शीलनेन सदद्वयेन समानयेत्। युक्तिभिः श्रुतिभिश्च सैप तट- स्थलक्षणसंग्रहः तत्फले खलु लक्ष्यसत्त्वपरिच्छिदात्रयवार- णे ॥ २७॥ उक्तरीत्यैव तत्र तत्र वेदान्ते श्रुतम् सृ- ष्टिवाक्यसमूहम् प्रकरणरूपोपक्रमादिविचा- रेण पूर्वाचार्योक्तयुक्तिभिः श्रुत्यन्तरैश्च सद्रू- ·- खाराज्यसिद्धिः। पाद्वैतेन तात्पर्यतो योजयेत् स पूर्वोक्तः त- टस्थलक्षणसंग्रहः एष एतावान् तटस्थलक्ष- णफले तु लक्ष्यब्रह्मणस्सत्यत्वम् देशकाल- वस्तुकृतत्रिविधान्तस्य निवारणं च ॥२७॥ अथ तटस्थलक्षणफलं स्वरूपलक्षण- माह, सदिति- सच्चिदद्वयसौंख्यरूपममुष्य वास्तवलक्षणं नानृते ऽस्फुरणे- ऽसुखे पुरुषार्थतेति तदात्मता। वारणीयविधाप्रकल्पितभेदल- ब्धपदैः पर्दैनकरस्य हतिस्तथै- व हि साधुपूर्वमवादिषम्॥२८॥ अमुष्य ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्तानन्दरूपम् स्वरूपलक्षणम् यतः सत्याऽपरोक्षसुखभिन्ने वस्तुनि पुरुषार्थता पुरुषाभिलाषविषयता न ·स्वाराज्यसिहिः। भवति इतिहेतोः ब्रह्मणः तदात्मता सत्य- ज्ञानादिस्वरूपता श्रुत्योच्यते सत्यादिपदा- निलक्ष्ये स्वस्वविरुद्धानृतत्वादिनिषेधमुखे- नापि पर्यवसन्नानीति भावः सत्याद्यनेकवि- धत्वे एकरसत्वहानिशङ्कायामाह वारणीयाः निषेधनीयाः याः विधाः प्रकाराः असत्यत्वा- दयः ताभिहेतुभिर्निषेध्येषु कल्पितभेदैः ल- ब्धावकाशैः सत्यादिपदैः एकरसत्वस्य हानिः न हि यतः उक्तप्रकारेणैव सम्यक् चतुर्द- शश्लोके उक्तम् ॥ २८॥ युक्त्या सत्यत्वं साधयति, सत्यत्वमिति- सत्यत्वं तस्य सौम्यान्नभ- स इव जगन्नीलिमाधारभावा- दव्यावृत्तेरवृत्तेरखिलशितया सर्ववाधावधित्वात् । निस्स- ·खाराज्यसिदिः। १३६ ङ्गत्वाविरोधात्सकलगततया- त्मत्वतःसाक्षिभावादन्यद्रष्टु- निषेधात्स्फुटवचनशतैः खा- नुभूत्या च सिद्धम् ॥२६॥ तस्य ब्रह्मणः सत्यत्वम् सिद्धम् कस्मात् सूक्ष्मत्वात् कारणत्ववत्सूक्ष्मत्वस्य तत्रैव वि- श्रान्तेः पुनः यथा नभः मिथ्यानीलत्वाधार- त्वात्सत्यम् तथा जगद्रूपनीलत्वाधिष्ठानत्वा- त् पुनः परस्परव्यारत्तसर्वेषु ब्रह्मणो व्यार- त्यभावात् अनुटत्तेरिति यावत् पुनः अटत्तेः कुत्रचिदत्तेः आधेयतारहितत्वात् पुनः स- ववस्तुवोधरूपतया पुनः अनवस्थाभिया य- त्सर्ववाधावधि तदेव ब्रह्मेति तत्त्वादपि पुनः निस्सङ्गत्वस्य ब्रह्मगतस्य सत्यत्वेनाविरोधा- त् पुनः सर्वगतया नानित्यं सर्वगम्भवतीति पुनः आत्मत्वात् सर्वस्य कालादेः पुनः सा-

·१४०
खाराज्यसिदि।
क्षित्वात् अनवस्थाभिया साक्ष्यन्तराभावाद-
साक्षिकब्रह्माभावासिद्धेरिति भावः पुनः श्रु-
त्या ब्रह्मान्यद्रष्टुनिषेधात् द्रष्टुरभावेजगदा-
न्ध्यप्रसङ्गात् पुनः व्यक्तवचनशतैः सत्यप-
दघटितश्रुतिभिः च पुनः तत्त्वविदनुभवेन ।
चिद्रूपत्वं ब्रह्मणः साधयत्यात्मत्वादिति-
आत्मत्वादीक्षितृत्वादखि-
लवशितया शास्त्रेयोनित्ववा-
दात्कामाभिध्योपदेशाच्छशि-
तपनमुखद्योतिभारूपतोक्तेः।
साक्षादेवापरोक्षादसुकृतसुकृ-
ताध्यक्षसाक्षित्ववादात्सर्वज्ञ-
ज्ञादिशब्दात्स्फुटवचनशतैश्चा-
पि सच्चित्वभावम् ॥ ३०॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। . १४१ सब्रह्म चित्स्वभावम् कस्मात् श्रुतिषु व- ह्मण्यात्मत्वोक्तेः पुनः ईक्षितृत्वोक्तेः तदैवतें- त्यादौ पुनः सर्वस्य स्वाधीनीकरणशीलत्वात् तथा चोक्तम् एतस्यैवाक्षरस्येत्यादि पुनः उप- निषदेकगम्यत्वकथनात् पुनः क्वचित् स्रष्ट- व्यरूपकामविषयकजननसंकल्परूपध्यानोप- देशात् पुनः चन्द्रसूर्यप्रधानकानामग्न्यादीनां प्रकाशनस्वभावकप्रकाशरूपत्वकथनात् पुनः अन्यानपेक्षप्रत्यक्षरूपत्वात् पुनः पापपुण्ययोः प्रेरकत्वस्य साक्षाद् द्रष्टुत्वस्य चोक्तेः कर्मा- ध्यक्षः एष ह्येवासाधुकर्मकारयतीत्यादिना पुनः ब्रह्मणिज्ञसर्वज्ञादिशब्दात् ज्ञः काल- कालोगुणीत्यादौ पुनः चिन्मात्रोहं सदाशिवः चैतन्यमात्मनो रूपम् इत्यादि साक्षाच्चेतन- शब्दवद्वचनैरपि ॥ ३०॥ आनन्दरूपतां निरूपयति, सौख्येति- सौख्योत्कर्षावधित्वान्निखि- ·१४२ खाराज्यसिद्धिः । लसुखकणाम्भोनिधित्वश्रुति- भ्यो मुक्तप्राप्यत्ववादान्निरव- धिपरमानन्दभूमात्मकत्वात्। सर्वप्रत्यक्त्ववादान्निधिनिल- यवधूसाम्यवादात्सुषुप्तावानन्दे ब्रह्मतोक्रपि च रसतया त- त्सदानन्दरूपम् ॥ ३१ ॥ तत् ब्रह्म सदा आनन्दरूपम् कस्मात् आनत्वाधिक्यस्यावसानभूमित्वात् उक्तः च सौख्योत्कर्षामनुष्यसुखमारश्य श्रुतौ पुनः सर्वसुखकणानां समुद्रतुल्यत्वपरैतस्यैवान- न्दस्येत्यादिश्रुतिभ्यः पुनः मुक्तैः प्राप्यत्व- स्य कथनात् न ह्यनानन्दत्वे मुमुक्षा स्यात् पुनः निरतिशयानन्दानन्तरूपत्वात् अल्पे सुखत्वस्य निपेधादिति भावः पुनः प- ·खाराज्यसिद्धिः। १४३ रप्रेमास्पदत्वे न प्रसिद्धो यः सर्वप्रत्यगात्मा तद्रूपत्वस्य कथनाब्रह्मणः पुनः भूच्छन्ननि- धिपक्षिनीड़कामिनीभिः तुल्यतोक्तेः यथोप- रिदेशेचरन्तोपि न निधिं जानन्ति धावन्ति पक्षिणश्च सायं सुखाय नीडम् तहज्जीवाः सुप्तौ ब्रह्म यथा कामिन्या संगतो न जाना- ति किंचित्तथा सुप्तौ ब्रह्मणेति पुनः स एष ब्रह्मलोक इति सौषुप्ते प्रकृतानन्दब्रह्मभा- वोक्तेः पुनः रसत्वादपि च आनन्दकररस- त्वोक्तेश्च ॥३१॥ अथोक्तब्रह्मलक्षणं जीवात्मनि दर्शयति, सच्चिदिति- सञ्चित्सौख्यैकरस्यं निगदि- तमिह यब्रह्मणो लक्षणं तस- त्यतत्वेपि जैवेसममखिलह- शस्तस्य वाधाद्ययोगात् । मु- ·१४४ खाराज्यसिदिः। ख्यप्रेमास्पदत्वादुपधिविभिद- या वस्तुभेदाद्यसिद्धेब्रह्मांश- त्वप्रवादात्तनुकरणदृशः खन- काशत्वतश्च ॥३२॥ अत्र ग्रन्थे सच्चित्सौख्यैकरस्यं यद्ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम् तत् जीवसम्वन्धिनि सर्वान्त- रसर्वसाक्षिप्रत्यगान्यपि तुल्यम् कुतः सर्वा- वस्थासाक्षिणस्तस्य वाधविकारादेर्वक्तुमश- क्यत्वात् साक्षिवाधे जगदान्ध्यप्रसङ्गात् अ- साक्षिकवाधासिद्देश्य पुनः अनन्यार्थप्रेमा- स्पदत्वात् पुनः अज्ञानतत्कार्यदेहादिभेदेना- | त्मवस्तुनो भेदानित्यत्वादीनामसिद्धेः पुनः यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा इत्यादिना ब्रह्मांश- त्वस्य कथनात् पुनः देहेन्द्रियद्रष्टुः स्वप्रका- शत्वादपि नहीन्द्रियसाक्षी जड़ेन परेण वा केनचिदास्य इतिभावः ॥ ३२॥ मन ·खाराज्यसिदिः। २४५ - उक्तमेवात्मसत्यत्वं पुनर्दाढ्या- याह, स्वाप्नाथैरिति- खानार्थैर्वाध्यमानैरयमपि सहयद्वाध्यमानो न दृष्टो वा- धद्रष्टा स्वयं सन्कथमिव कल. येदात्मवाधं गात्मा। दृग्भेदे यन्नमानं यदपि न च समा दृग्दृशेर्गोचरो वा यच्चासौ नि- विकारस्तदयमनवधिः प्रत्य- गात्मा सदात्मा ॥३३॥ यत् यस्मात् जाग्रदवस्थायां वाध्यमानैः स्वाप्नपदाथैः सहप्रत्यगात्मापि तथा न दृष्टः किंच हगात्मा ग्रूपः स्वयं वाधद्रष्टा सन् आत्मवाधं कथमिव जानीयात् यतो न स्वा- ·१४६. स्वाराज्यसिद्धिः । भावं कोपि प्रत्यक्षयति पुनः यत् यस्मात् हरभेदे दृगन्तरे मानं नास्ति प्रत्युत तन्नि- षेधेनान्योतोस्ति द्रष्टेत्याद्यस्ति तत् तथाचा- न्येनापि न हगात्मवाधज्ञानम् अपिच स- त्यपिगन्तरे दृक्त्वेन तुल्या हक् अतः दृशेः हगन्तरस्य विषयो वा यत् यस्मात् न स्यात् नहि समानप्रदीपयोर्विषयविषयिभावो दृष्टः पुनः यस्मात् असावात्मा निर्विकारः वाल- त्वजाग्रत्त्वादिसर्वधर्मशून्यः तत्तस्मात् अप- रिच्छिन्नः अयम् प्रत्यगात्मा सदात्मा सत्य- स्वरूपः॥३३॥ एवं चिद्रूपतामाह, यदिति- यद्वाल्यादिष्ववस्थास्वहम- हमिति भात्येकरूपो विभि- न्नास्वध्यक्षं जाग्रदर्थानिव नि- जमहसा यच सुप्तोपि वेत्ति।

·खांराज्यसिद्धिः।
१४७
यच्चाहङ्कारमोपेप्यपरिमुपित-
चित् सुप्तिसौख्यादिसाक्षी द्र-
ष्टुर्दृष्टेरलोपे श्रुतिरपि तदसौ
प्रत्यगात्मा दृगात्मा ॥३४॥
तत् तस्मात् असौ प्रत्यगात्मा गात्मा
ज्ञानरूपः तस्मात् कस्मात् यस्मात् भिन्नासु
अवस्थासु एकरूपः स्फुरति कथम् स एवा-
हम सएवाहमिति पुनः यस्मात् सुप्तोपि ली-
नेन्द्रियोपि सन् स्वरूपप्रकाशेन जाग्रत्पदा-
र्थान् इव अध्यक्षम् प्रत्यक्षम् वेत्ति मनोमया-
नपि पुनः यस्मात् अहङ्कारस्य लयेपि अ-
नष्टचिद्रूपः सुषुप्तेः तत्सुखाज्ञानयोश्चसाक्षी
यस्माच्च द्रष्टुः दृष्टेः स्वरूपभूतज्ञानस्य नि-
त्यत्वे श्रुतिरप्यस्ति नहि द्रष्टुर्दष्टेर्विपरिलोपो
विद्यते इति ॥ ३४॥

·१४८ स्वाराज्यसिद्धिः। - अथानन्दरूपतां द्रढयति, यच्चेति- यचात्मान्यहृवाणं प्रियमि- ति तव तद्रोत्स्यतीति ब्रवीति प्राज्ञेनैक्यं सुषुप्तौ निगदति च यदानन्दसंविन्मयेन। इच्छा- यत्स्वानुकूले त्रिजगति विदि- ता स्वपतीपे जिहासा यच्च स्यां सर्वदेति स्पृहयति तदसौ प्रत्यगात्मा सुखात्मा ॥३५॥ यस्मादपि आत्मनोन्यद्वस्तुप्रियम् इति व- दन्तं प्रति तदात्मभिन्नं वस्तु तव रोत्स्यति नक्ष्यति स्ववियोगेन त्वां रोदयिष्यतीति वावदति श्रुतिः यस्माच्च सुषुप्तौ आनन्दरू- पज्ञानप्रचुरेण प्राज्ञेन ईश्वरेण सहकतामात्म- ·खाराज्यसिद्धिः। नो वदति श्रुतिः पुनः यस्मात् त्रिंजगति लोकत्रयस्थप्राणिषु स्वोपकारके वस्तुनि इच्छा रागः तथा स्वानुपकारके त्यागेच्छा द्वेषः प्र- सिद्धा यस्माच्च सर्वदाहं स्याम् ममाभावो मा भवतु कदापीति यावत् इति एवम् सर्वोप्या- त्मानं वाञ्छति तस्मात्कारणादसौ प्रत्यगा- त्मा आनन्दस्वरूपः॥३५॥ महावाक्याखण्डार्थ- - उक्ताखिलनिर्णयेन निश्चयो भवतीत्याहेत्थमिति- इत्थंमीमांसमाने श्रुतिगुरु- वचनयुक्तिभिश्चानुभूत्या श- श्वजीवेशतत्त्वे निपुणमधिगते वस्तुतोलक्षणैक्ये। निष्पत्यृह निजार्थं समधिगमयितुं तत्त्व- मस्यादिवाक्यान्याद्यन्तावेक्ष.

·: खाराज्यसिद्धिः। णाद्यैरधिगतहृदयान्यञ्जसैव क्षमन्ते ॥ ३६॥ उक्तरीत्या वेदगुरुवाक्ययुक्तिनिजानुभवै- निरन्तरं विचार्यमाणे जीवेश्वरस्वरूपे वस्तु- तः स्वरूपलक्षणेकत्वे दृढं यथास्यात्तथा नि- श्चिते सति तत्त्वमस्यादिमहावाक्यानि शी- घ्रमेव निर्विघ्नं यथास्यात्तथा अखण्डप्रत्यग- भिन्नचिद्रूपरूपनिजार्थं सम्यक् निश्चाययि- तुम् क्षमन्ते समर्थानि भवन्ति कीहशानि उपक्रमोपसंहारविचारणाद्यैर्निश्चिताभिप्रा- याणि ॥३६॥ अथ तत्त्वमसीत्यत्र पदार्थमाह, प्रासादिति- प्राक्सर्गाद्यत्सदासीदसृज- दथ च यत्तेज आदिप्रविष्टं जी. - ·: खाराज्यसिदिः। १५१ वस्तस्मिन्यदासीद्यदखिलम- नृतं नामरूपं वितेने। तत्सत्त- च्छब्दवेद्यं त्वमिति निगदितः श्वेतकेत्वाख्यजीवों वाक्यार्थ नित्यसिद्धं गमयदसिपदं व- र्तमानं ब्रवीति ॥ ३७॥ सृष्टेः पूर्व यत् सद्वस्तु आसीत् अथ अन- न्तरम् यत् अग्न्यादि असृजत् पुनः तस्मि- न्स्वसृष्टे प्रविष्टं सत् यत् जीवः आसीत् ततः ब्रह्मादिजीवरूपेण यत् मिथ्यात्मकस- र्वनामरूपविस्तारं चक्रे तत्सत् तत्त्वमसीत्य- त्र तच्छब्देन ज्ञेयम् तच्छब्दस्यार्थ इति या- वत् पुत्रं प्रति पितारुणिरुवाच तत्त्वमसी- त्यतः त्वमितित्वमित्यनेन पदेन श्वेतकेतुना- मकजीव उक्तः असि पदं तु नित्यसिद्धं वा- ·२५२ स्वाराज्यसिधिः। क्याथै वोधयत् वर्तमानमर्थ कथयति वा- क्यार्थवर्तमानसत्तासि पदार्थः॥३७॥ पदार्थान्वयप्रकारं दर्शयति, वाधेति- वाधाध्यासविशेषणैक्यवि- पयं नानोश्चतुर्दा मतं सामा- नाधिकरण्यमाद्यमिहनव्यर्थों घमास्यात् श्रुतिः । ध्याना- द्यश्रवणादनित्यफलतादोषाच नाध्यासधीस्तादात्म्यं न वि- रुद्धयोरिति वलाद्वस्त्वैक्यपक्ष- स्थितिः ॥ ३८॥ समानविभक्तिकनाम्नोः सामानाधिकरण्य- म् एकार्थप्रतिपादकत्वम् अभेदान्चय इति या- वत् चतुर्विधं मतम् कीदृशम् वाधाध्यासवि- ·खाराज्यसिद्धिः। १५३ शेषणैक्यविषयम् तत्र वाधोनामान्तज्ञानस्य यथार्थज्ञानेन नियत्तिः यथा अन्धकारे स्थाणौ पुरुषोयमिति ज्ञानस्य पुरुषोऽयं स्थाणुरिति निश्चितज्ञानेन एतदेव वाधविषयकं सामा- नाधिकरण्यम् शुक्ल्यादाविदं रजतमित्यादि द्वितीयम् दण्डीपुरुष इत्यादि तृतीयम् प्रकृ- टप्रकाशश्चन्द्रः सोयं देवदत्त इत्यायैक्यवि- षयम् इह तत्वमसीति वाक्ये आद्यम् न यतः श्रुतिः व्यर्थोद्यमा स्यात् मोक्षायोपायो- पदेशोद्यमा हि श्रुतिःब्रह्मणो वाधे मोक्षस्यैव वाधात् जीवस्य वाधे मुमुक्ष्वभावेन मोक्षवा- धाद्यर्थोयमा स्यात् पुनः अध्यासधीरप्यत्र न कुतः मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिवत् ब्रह्म- त्वध्यानादिविधेरश्रवणात् सत्यपि क्वचिच्छ्र- वणे अनित्यफलतादोषादपि ध्यानं च मान- सी क्रियासाचानित्यफलिकेति तथात्र विरुद्ध- योस्तत्त्वं पदार्थयोः तादात्म्यं विशेष्यविशे- षणभावो न इति हेतोः एकवस्तुविषयक- ·खाराज्यसिदि। सामानाधिकरण्यपक्षस्यात्र वलात् स्थितिः सिद्धा॥३८॥ अथात्र वाच्यार्थयोरेकत्वासम्भवेनैक- त्वरूपवाक्यार्थ लक्षणया संभाव- यति, त्रिभिः- अभिधेयमत्रपदयोरसङ्गतं न विरुद्धधर्मियुगमैक्यमेति यत् । उपयोगमूलघटनाद्य- योगतो न परस्परार्थघटितेपि- लक्षणा ॥ ३९ ॥ अत्र वाक्ये तत्त्वंपदयोः अभिधेयम् वा- च्योर्थः असङ्गतम् परस्परानन्वयि कुतः यत् यतः विरुद्धधर्मयुतवस्तुद्वयम् एकतामभेदं न प्राप्नोति यष्टिपदस्य यष्टिधरे इव लक्षणा- पि परस्परार्थयुक्ते न संभवति तथा हि ज- ·स्वाराज्यसिद्धिः। गत्कारणत्वरूपतत्पदार्थविशिष्टे जीवे लक्ष- णया जगत्कारणवॉस्त्वमिति वाक्यार्थः स्यात् एवं त्वंपदार्थविशिष्टतत्पदार्थेपि वोध्यम् न चैवं संभवति कुतः एतादृशोपदेशस्य मोक्ष उपयोगायोगात् तथा मूलघटनादेः उपक्रम- संगत्यादेश्चायोगात् ॥ ३९॥ उक्ताजहत्स्वार्थापि न संभवतीत्याह,नचेति- न च गाङ्गतीरमिव वाच्य- सङ्गि वा प्रथितं तृतीयमिह योग्यमन्वये। पदयोन चैक- तरभागलक्षणा ध्यवसान लि- ङ्गमुपपद्यतेपि वा ॥४०॥ गङ्गायां द्योष इति वाक्येन्वययोग्यं गङ्गा- र्थप्रवाहयोगितृतीयपदार्थतीरमिवेह महावा- क्येन्वययोग्यमन्यतरपदार्थसङ्गि तृतीयं वस्तु

·खाराज्यसिद्धिः।
किमपिन प्रथितंन प्रसिद्धमस्ति तथा पदयोः
तत्त्वंपदयोर्मध्ये कस्यचिदेकपदस्य जहदजह-
स्वार्थारूपभागलक्षणायानिश्चयेपिनलिङ्गम्
न किञ्चिहिनिगमकमस्ति न वा उपपद्यतेपि
अन्यतरभागलक्षणा निर्विशेषाखण्डवाक्या-
र्थतात्पर्यस्य निर्णीतस्य कथमप्यलाभादिति
भावः॥४०॥
नन्वस्तुतत्पदं गौण्यात्त्या तत्सदृशपरम्
तथाच ब्रह्मसदृशोसि त्वमिति वाक्या-
थोपीत्याशङ्कामपनुदन्पदयोर्भागलक्ष-
णामङ्गीकरोति, नत्विति-
न तु मानसिद्धमपरं परो-
पमं निजरूपमस्य न च भा-
विनोस्तिता । श्रुतहानिरश्रु-
तगतिश्च नोचिते त्युचिताद्व-
योरपि हि भागलक्षणा॥४१॥

·खाराज्यसिद्धिः। १५७ अस्य जीवस्य परोपमम् ईश्वरसदृशम् प्र- सिद्धरूपादन्यत् निजरूपम् तु न केनचिद- पि मानेन सिद्धम् येन त्वं तत्सदृशोसीत्यर्थः स्यात् प्रसिद्धरूपत्वसदृशमेवेति भावः मु- क्तिसमये तत्सदृशरूपं स्यादित्यपि न यतः भाविनः अस्तिता वर्तमानता न च भवति- भवति चात्र वर्तमानार्थकमसिपदमिति किं- चोक्तरीत्या श्रुतस्य तत्पदेन प्रतीतस्य व्र- ह्मणः असिपदेन वर्तमानस्य त्यागः अश्रु- तस्य च कालान्तरभाविरूपान्तरस्य कल्प- ना नोचिता इतिहेतोः द्वयोरपि तत्त्वं पदयोः भागलक्षणैवोचिता ॥४१॥ उचितलक्षणां समन्वाययति, अपहायेति- अपहाय धर्मनिचयं विरोधि- नं तनुबुद्धिसाक्षिसदनन्तचि- द्घनम् । उपलक्ष्य सोयमिति ·१५८ स्वाराज्यसिहिः। वाक्यवत्ततो घटयेदखण्डविष- येपदद्वयम् ॥४२॥ यथा सोयं देवदत्त इति वाक्ये तदिदं पदा- र्थयोःप्रतीताभेदे विरुद्ध तत्तदेशकालादिवि- शेषणमुपेक्ष्य देवदत्तव्यक्तिमात्र पदाश्यां सं- लक्ष्य तद्रूपवाक्यार्थेऽभिन्ने वाक्यात्मकतदिदं पदद्वयं वोधकतया नीयते तथा तत्त्वं पदार्थ- योनिश्चिताभेदविरोधिनम् मायाऽविद्या त- स्कृतसर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादि धर्मसमूहम् अपहाय त्यक्ता शरीरवुद्धिसाक्षिचिन्मात्रम् भागंत्वंप- देन सदपरिच्छिन्नचिन्मूर्तिभागं तत्पदेन उप- लक्ष्य ततः अनन्तरम् लक्षितैकचिन्मात्राख- ण्डवाक्यार्थविषये वाक्यात्मकपदद्वयंघटयेत्। एवमेकार्थत्वे पदयोरन्यतरस्य वैयर्थ्य- माशङ्कयाह, परोक्षेति- परोक्षानवाप्तत्वबुद्धिं परस्मि- ·खाराज्यसिधिः। १५६ नपूर्णत्वदुःखित्वमोहं प्रतीचि। निहन्तं निजालौकिकं चात्म- तत्त्वं पदे वक्तमन्योन्यतः सा- भिलाषे ॥४३॥ परस्मिन् तत्पदलक्ष्ये श्रोतुरुत्पन्नाम् प- रोक्षत्वालब्धत्वबुद्धिम् निहन्तुम् त्वंपदमपे- क्ष्यते त्वंपदलक्ष्यं त्वात्मरूपत्वात्सदैवापरोक्षं लब्धं च एवम् प्रतीचि त्वंपदलक्ष्ये प्रतीत- म् अपूर्णत्वदुःखित्वरूपभ्रमम् निहन्तुं तत्प- दमपेक्ष्यते तत्पदलक्ष्यं च पूर्णत्वादुःखित्वे- न कस्याप्यतोषः तथा च परस्परलक्ष्याभे- दविधयोक्तफलाय अतएवालौकिकनिजात्म- स्वरूपं वक्तुं च तत्त्वं पदे परस्परं सापेक्षे नातो चैयर्थ्यमितिभावः॥४३॥ अखण्डत्वं निरूपयति, असंसर्गीति- असंसर्गिसत्यार्थता स्यात्प- ·खाराज्यसिदिः। दानामनन्यार्थतावाप्यखण्डा- र्थतात्र प्रसिद्धाह्यसौचन्द्रमा- त्र प्रबोधासकृष्टः प्रकाशःश- शीत्यादि वाक्ये ॥४४॥ अन पदानामखण्डार्थकत्वम् सर्वथान्यसं- सर्गशून्यनित्यवस्त्वर्थकत्वम् अथवा जाति- गुणाद्यन्याघटितवस्त्वर्थकत्वमपि स्यात् हि यतः असौ उक्तविधाखण्डार्थता प्रकृष्टः प्र- काशः चन्द्रः इत्यादिवाक्ये प्रसिद्धा कस्मा- त् प्रश्नयिजिज्ञासाया उत्तरयिततात्पर्य- स्य चानुरोधेन चन्द्रमात्रस्यैव वोधात् प्रकृ- तवाक्यत इतिशेषः॥४४॥ चन्द्रमात्रवोधकत्वमुक्तवाक्यस्य व्युत्पा- दयति, प्रकर्षेति- प्रकर्पप्रकाशत्वचन्द्रत्वयो- ·'खाराज्यसिद्धिः। गव्यवच्छेदभेदादयोनैव पृष्टाः। न वा शाब्दधीरस्त्यजिज्ञा- सितेर्थे ततो वाक्यतश्चन्द्रमा- जप्रबोधः ॥४५॥ प्रकृष्टः प्रकाशचन्द्र इतिवाक्यस्य पद- जयप्रवृत्तिनिमित्तानाम् प्रकर्षप्रकाशत्वचन्द्र- त्वानाम् चन्द्रे योगः संसर्गः उक्तधर्मान्यध- र्माणाम् व्यवच्छेदः असंसर्गश्चन्द्रे तथा च- न्द्रनिष्ठोन्यभेदश्च नैव दृष्टाः यतो न जिज्ञा- सिताः अजिज्ञासिते चार्थे शाव्दवोधो नैव जायते तस्मादुक्तवाक्याच्चन्द्रमात्रस्यैव वोध इत्यर्थः भावस्तु प्रकृष्टनिकृष्टादिज्योतिस्स- मूहमालोक्यात्र कश्चन्द्र इतिप्रश्नेन चन्द्र- व्यक्तिमात्रं ज्ञातुमिष्टं भाति अतस्तदेव प्रश्न- विषयः इतिप्रश्नविषयमाकलय्य जिज्ञासा- निवृत्तये जिज्ञास्यमाब्रवोधनतात्पर्येण प्रट- २१ ·खाराज्यसिद्धिः । - तोत्तरयितुर्वाक्येनापि प्रश्नविषयविषयकेनैव भाव्यमिति ॥४५॥ एवमृग्वेदगतप्रज्ञानं ब्रह्मेति महावाक्य- स्याखण्डार्थत्वं विशदयति, य इति- यः प्राग्विसृज्य भुवनं तनु- माविवेश यः पञ्चभूतसुरमा- नुषतिर्यगात्मा। येनावलोक- यति वक्तयभिमन्यते च प्र- ज्ञानमात्रविभवोहमसौ परा- त्मा ॥४६॥ यः परमात्मा प्राक् सर्गादौ भुवनं विसृज्य साङ्गलोकमुत्पाद्य तनुम् आविवेश सर्वान्तः- करणे प्रतिविम्वितः पुनः यः परमात्मा प- ञ्चभूतदेवमनुष्यपश्वादिरूपः ब्रह्मविवर्तत्वा-

·खाराज्यसिद्धिः।
दाकाशादीनाम् पुनः येन प्रत्यक्चैतन्येन
निमित्तमात्रेणेन्द्रियान्तःकरणैः दर्शनवचना-
भिमाना भवन्ति स्वरूपज्ञानमात्रैश्चर्यकः अ-
हम् असौ परमात्मा न परमात्मनाभिन्नइत्ये
कचिद्रूपाखण्डार्थत्वमितिभावः अत्र प्रथम-
पादेन वाच्यार्थौ ततः पादाभ्यां क्रमेण व्र-
मप्रज्ञानपदलक्ष्यार्थौ चतुर्थेन वाक्यार्थश्च
दर्शिताः॥ ४६॥
यजुर्वेदगताहं ब्रह्मास्मीत्यस्य तथा-
त्वमाह,
यदिति-
यद्याकृतं जगदभूत्तमसान-
खाग्राद्यच्च प्रविष्टतनुकृत्स्नम-
कृत्स्नमासीत् ।प्रेयस्तदेव परमं
परमार्थतोहं ब्रह्मास्मि तद्विदि-
तवद्धितदेवसर्वम् ॥ ४७॥

·१६४ स्वाराज्यसिद्धिः। यद्ब्रह्म तमसा तमः प्रधानमायया विविधा- कारं जगदभूत् ततःपुनःयब्रह्मकृत्स्नम्सर्वा- त्मकमपि नखानपर्यन्तम् प्रविष्टतनु प्रविष्ट- शरीरकं सत् तमसाजाऽनेन अकृत्स्नम् परि- च्छिन्नम् संसारी आसीत् तस्मात् तदेव परमं ब्रह्म प्रेयः अतिशयेन प्रियम्प्रत्यगात्मस्वरू- पम् अतः परमार्थतः वस्तुतः अहं ब्रह्मास्मि हियतः तद्ब्रह्मैव विदितवत् स्वात्मसाक्षात्कार कृतवत् मुमुक्षुतापि ब्रह्मण एवेति भावः एत- दपि कुतः यतः ब्रह्मैव सर्वम् अत्र पूर्वार्द्धन वाच्यार्थी कृत्स्नमितिपदेन लक्ष्यार्थोपि सू- चितः उत्तराईन वाक्यार्थ इति विवेकः॥४७॥ क्वचित्तु ब्रह्मात्मनोरेक्यं स्फुट- मेवेत्याह,यश्चेति- यश्चायमत्र पुरुपे प्रथते गु- हान्तर्यश्चाप्रमेयसुखभूः सवि- ·खाराज्यसिदिः। १६५. तुश्च विम्बे । एकस्स इत्यभि- दधुः स्फुटमैक्यमेके तद्वेदना- च विलयं जगतश्च तत्र॥४८॥ अत्र पुरुषे पञ्चकोशगुहामध्ये योयमात्मा साक्षिरूपेणं प्रकाशते यश्च सूर्यमण्डले अ- नन्तानन्दघनः परमात्मा प्रथते स एकः इति स्फुटमेवैक्यम् एके तैत्तिरीया अभिदधुः पुनः तदेदनात् एकात्मसाक्षात्कारात् तत्रा- त्मन्येव जगतो विलयम् चाभिदधुः तेना- प्यैक्यदाळमेवेति भावः ॥४८॥ अथ सिंहावलोकनेन सामवेदगतनववारो- पदिष्टतत्वमसीति महावाक्यं तात्पर्यो- द्भावनेन विशदयति, दशभिः- आसीत्सदेव हिमवाननृतं वि- धाय तेजोमुखं तदभिमत्य ·खाराज्यसिहिः। वभूव जीवः । देहान्तशुङ्गम- वधूय विलोकय खं सब्रह्म त- त्त्वमसि वोधसुखाद्वितीयम् ॥ हे श्वेतकेतो सृष्टेः पुरा भवान् सदेवासी- त् ततः अन्टतम् शुक्तिरजतवन्मिथ्यैव तेजः प्रकृति भूतम् उत्पाद्य तद्रूपशरीरादि अभि- मत्य आत्मत्वेन स्वीकृत्य जीवो वभूव भवा- न् तस्मादेहपर्यन्तम् शुङ्गम् अङ्कुरम् का- र्यजातम् अवधूय मिथ्यात्वेन तिरस्कृत्य स्वम् परमार्थनिजस्वरूपम् पश्य चिदानन्दा- द्वयम् यत् सद्रूपं ब्रह्म तत् त्वम् असि इति प्रथम उपदेशः ॥४९॥ एवं च किमिति निजसद्रूपताया अप्र- तीतिरित्यत आह,संपद्यति- संपद्य यत्र मधुनीवरसाःसु- ..

·खाराज्यसिधिः। पुप्तौ सौख्यैकरस्यमधिगम्य जना न विद्युः । यत्प्रच्युताः पुनरमी वहुदुःखभाजः सद्र- झ तत्त्वमसि नासि कदापि दुःखी ॥५०॥ जनाः प्रतिदिनम् सुषुप्तौ मधुनि नानापु- प्परसा इव यत्र सद्रूपे संपद्य सम्यग्गत्वा सद्रूपसुखभावेन एकरसताम् समानस्वभाव- ताम् ऐक्यमितियावत् प्राप्यापि स्वस्य सु- खत्वं न जानन्ति मूलाज्ञानस्य सत्त्वेन तम- सि ज्ञातज्ञेयादिभेदानां लयेनैकीभावादेव पुनः यस्मात्सद्रूपात्प्रच्युताः असद्रूपानुस- न्धानयुताः सन्तः अमी जीवाः बहुदुःखिनो भवन्ति तत्सब्रह्म त्वमसि दुःखीसंसारी कदा- पिन असि अयं भावः सुप्तौ प्राप्तायामपि यो- ·२६८ खाराज्यसिंडिः। ग्यतायामज्ञानमात्राटते त्मसाक्षात्कारःजा- प्रत्स्वप्नयोस्त्वसङ्ख्याज्ञानकार्यारतेरिति इ- ति द्वितीयः॥५०॥ सतश्च्युता जायदादौ सतश्च्युता इत्येव- मपि न संत्स्मृति यान्तीति सदृष्टान्तमु- क्वा स्मारयति, अधिरिति- अधिर्यथा जलधरैरपनीय नीतो नद्यादिभावमुदधित्व- मति जहौ स्वाम् । एवं भवा- नुपधिभिः खलु विस्मृतः स्वं सब्रह्म तत्त्वमसि संस्मरपूर्ण- भावम् ॥५१॥ जलधरैर्मेधैरपनीय एथक् कृत्वा नद्यादि- भावं नीतोब्धिः यथा स्वामुदाधिभावमतिं ·खाराज्य सिद्धिः। - तत्याज एवम् शरीराद्युपाधिभिः स्वम् नि- जसद्रूपम् भवान् विस्मृतः न स्मरति अतः तत्सब्रह्म त्वमसीति निजपरिपूर्णभावमिदानीं वं.संस्मर श्वेतकेतो इति तृतीयः॥५१॥ ननु सत उत्पत्तेस्तत्रैव लयाच्चा- नित्यादेहाद्या एव जीवाः सच्च- विकारीत्यत आह,जीवेति- :जीवनहीणतरुशोपविशेष- लिङ्गादात्मा परोस्ति तनुतःस च. नित्य एकः। विच्छतदा- म्यमखिलं वितथद्वितीयं स- ब्रह्म तत्त्वमसि मुञ्च विभेद- मोहम् ॥ ५२॥ देहादात्मान्योस्ति कस्मात् जीवहीनरक्ष- २२ ·खाराज्यसिधिः। स्य शोषविशेषरूंपगमकात् यद्यदवयवेश्यो- पसरति जीवः शुष्यन्ति च तत्तदवयवा इति वृक्षादेरंन्यत्वावगमात् स चात्मा एकः तथा नित्यः उत्पत्तिप्रलयौ तु. देहाभिमानग्रहण- परित्यागनिवन्धनौ न वस्तुत इति भावः अखिलम् जगत् अन्तद्वितीयकः एष आ- स्मैव इति त्वं विद्धि जानीहि इत्येकत्वनिर्वि- कारित्वमिति भावः तस्मात् तत्सद्ब्रह्मत्वमसि ततस्त्वम् भेदभ्रान्ति त्यजेति चतुर्थः॥५२॥ ननु मिथ्यात्वं जगतो ब्रह्मोपादानकत्वेस्या- तदेव न संभवति सूक्ष्मतमस्य स्थूल- तमोपादानत्वादृष्टेरित्यत आह, धा- नान्तरिति- धानान्तरुन्नततरोरुवटः पु- रेख यस्मिन्निदं जगदवस्थित- माविरासीत् । श्रद्धावता सम.

·खाराज्यसिद्धिः। धिगम्य मणोरणीयः सब्रह्म त- त्वमसि सत्यमसत्यमन्यत् ॥ उन्नततरोत्युच्चः उरुः स्थूलो वटःधानान्तः अत्यन्तसूक्ष्मवटवीजमध्यदेशे पूर्व स्थितः आविर्भवति पश्चात् तद्वत् उत्पत्तेः पुरा इदं जगत् यस्मिन्नवस्थितं पुनराविरासीत् तत् श्रद्धालुज्ञेयं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतमं सद्रूपं ब्रह्मत्व- मसि सत्यम् त्वदन्यत्त्वसत्यमिति पञ्चमः॥ ननु ब्रह्म देहगमेव चेत्कुतो न गृह्यते अयोग्यत्वादिति चेत्कृतं साधने- नेत्यत आह, अप्स्विति- अप्सु प्रलीनमिव सन्धव- खिल्यमक्ष्णा पश्यन्ति यन्न करणैरपि हृद्विभातम् । वि- ·प्रलीनम् द्रवरूपतां गतम् चक्षुषा न पश्य- |न्ति तद्वत् हृदये साक्षिस्वप्रकाशतया विभा:। (तमपि यत् करणैर्न पश्यन्ति विवेकाभावा- दितिभावः यथा च जलस्थं रसं लवणं जि- न्ति तत्सद्ब्रह्म त्वमसि इदं दृश्यन्तु त्वम् न खाराज्यसिडि न्दन्ति यद्रसनयेव रसं गुरू- तथा सब्रह्म तत्त्वमसि दृश्य- मिदं तु नत्वम् ॥ ५४॥ • यथा दर्शनयोग्यमपि लवणखण्डम् जले विन्दन्ति तद्वद् गुरूपदेशेन यत् विन्द- हुया इति षष्ठः ॥ ५४॥ बन्धनिवर्तकः सद्गुरूपदेश एवेति सदृष्टान्तमाह, चौरैरिति- चौरिवासि पुरुषो विपिने मष्टो रागादिभिस्तनुपु न-

·खोराज्यसिदिः।
१०३
इविशुद्धदृष्टिः । पान्थैरिवैष
गुरुणासि विमुक्तवन्धः सद्ब्रह्म
तत्त्वमसि याहि सुखं खधाम॥
यथा कश्चित्पुरुषः चोरैर्वदृष्टिः स्वदेशा-
दूरमानीयापहृतसर्वभूषणादिर्विजने वने वि-
सृष्टस्त्यक्तः तद्वत् रागादिचौरैः स्वस्वरूपा-
त्थकृत्य निरुद्धशुद्धस्वरूपदृष्टिरपहृतनित्य-
त्वानिर्मलत्वादि भूषो दुःखबहुलसहायशून्य-
नानायोनिशरीरवने त्वं विसृष्टोसि यथा चैष
उक्तपुरुषो दैवागतैः पथिकैर्विमुक्ताखिलबन्ध-
नस्तदुपदिष्टमार्गेण एच्छन् सुखं स्वगृह
गतः तथा दैवादाप्तसद्गुरुणा विमुक्ताज्ञा-
नादिवन्धोसि त्वम् यतस्तत्सद्ब्रह्मैव त्वमसि
ततः सुखमपरिच्छिन्नानन्दं स्वस्वरूपं स्वयं
शनैस्त्वं याहि प्राप्नुहीति सप्तमः॥५५॥

·१०४ । खाराज्यसिद्धिः। नन्वज्ञानिन इव ज्ञानिनोपि मृतिक्रम इत्याशङ्क्यमृति समयाद्विशेष- न्दर्शयति, संपति- संपद्य यत्र करणादिलयक- मेण मूढो मृतः पुनरुपैति ज- निप्रवन्धम् ।प्राज्ञस्तु वञ्चयति मृत्युमुदस्तमोहः सद्ब्रह्म तत्त्व- मसि निस्तरमृत्युवन्धम् ॥५६॥ मूढोऽनात्मज्ञः इन्द्रियादिलयक्रमेण इन्द्रि- याणि मनसि तचप्राणे स च परमात्मनीति क्रमेण यस्मिन्प्राप्य मृतः पुनः जनिप्रवन्ध- म् जन्म परंपराम् जन्मरूपवन्धनम् जन्म तदाद्यनेककर्मवन्धनं चेति वा प्राप्नोति आ- त्मज्ञस्तु मूढवत् यत्र संपद्य मृत्युं वञ्चयतिम- रिप्यामीति न जानाति यतः पूर्वमेवनिट- ·• स्वाराज्यसिद्धिः। १७५ - ताज्ञानः तत्सद्ब्रह्म त्वमसि ततः मृत्युरूपव- न्धम् तभयं वा त्वं निस्तर उल्लङ्घयमास्ट- श श्वेतकेतो इत्यष्टमः ॥५६॥ हेतुभूतसर्वव्यवहारसाम्येपि कथं न व- ध्यते विद्वानत आह, स्तेन इति- स्तनप्रतप्तपरशोरिव दाह- वन्धावानोति मूढ़मतिरप्यनृ- ताभिसन्धः। सत्याभिसन्धि- रथं न व्यथते यदात्मा सह- म तत्त्वमसि निर्गुद वन्धश- काम् ॥ ५७॥ यथा स्तेनः चोरः नाहं चोर इति मिथ्या- भावनायुतश्चेत् परीक्षणाय प्रतप्तपरशुग्रहणे राजभटैर्नियुक्तः तस्मात्प्रतप्तपरशोर्दाहं ततो ·खाराज्यसिदिः। वन्धनं च कारागारे प्राप्नोति तद्वदज्ञान्यपि अनात्मन्यात्मत्वानुसन्धानयुतत्वात् मृत्युपर- शोः पीडादाहं पुनर्जननादिवन्धं च प्राप्नो- ति. अथ यथा साधुश्चोरभ्रमेण गृहीतस्तथा नियुक्तोपि नाहं चोर इति सत्याभिसन्धिर्न व्यथते तहतु यदात्मा यत्सब्रह्मरूपः ज्ञानी आत्मन्यात्मत्वानुसन्धानात्सत्याभिसन्धिमूढ़- मतिवन्न व्यथते तत्सद्ब्रह्म त्वमसि ततो - न्धभ्रमं त्वं दूरीकुरु श्वेतकेतो. इति नवमः ।। 'प्रकृतमुपसंहरन् तात्पर्यमाह, पित्रेति:- पित्रासुतः सुवचनैरिति वो- धितः स्वं सत्याद्वितीयसुख- वोधघनं विजज्ञौ। एतद्विमृश्य विदिता द्वयदृक्परोपि स्वा- MIC ·स्वाराज्यसिद्धिः । १०७ राज्यसौख्यमधिगम्य भवेत्कृ. तार्थः ॥ ३८॥ पित्रा इति उक्तप्रकारेण सुवचनैः वोधितः पुत्रः नित्यचिदानन्दैकस्वभावम् स्वम् आ- स्मानम् विजज्ञौ विशेषतः साक्षात् ज्ञातवा- न् एवम् परोपि अन्योपि एतत् उक्तं सक- लोपनिषत्तात्पर्यम् विमृश्य विचार्य ज्ञाता- द्वितीयचित्कः सन् स्वराट् स्वप्रकाशः तदा- वरूपसौख्यं प्राप्य कृतकृत्यो भवेत् ॥५८॥ अथाथर्वणवाण्याऽयमात्मा ब्रह्मति महावा- क्यस्याखण्डार्थत्वमाह, ऐक्यमिति- ऐक्यं प्रकल्प्य प्रणवे खि- लस्य पादान्विभज्य प्रविला- प्यशिष्टः। एकः स आत्मा ज- २३ ·२७८ खाराज्यसिद्धिः । गदे ऽयमात्मा ब्रह्मेति विस्प- ष्टमथर्ववाण्या ॥ ५ ॥ अथर्ववाण्या माण्डूक्यश्रुत्या अयमात्मा ब्रह्मेति विस्पष्टम् स एक आत्मा जगदे उक्तः सः कः ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमि- त्युपक्रमे सर्वजगतः प्रणवे अभेदं प्रकल्प्य प्रणवपादान् एथक् निरूप्य जगद्रूपान् त्रीन् पादान् चिद्ब्रह्मरूपलक्ष्येईमात्रारूप- तुरीयपादत्वेन क्लृप्ते क्रमेण प्रविलाप्य यः लक्ष्यचिद्रूपपादः शिष्टः शेषितः अत्र पा- दत्रयस्य वाच्यार्थत्वं तुरीयस्य लक्ष्यार्थत्व- मिति विवेकः ॥ ५९॥ एवं चतुर्वेदोपनिषत्तात्पर्य सिद्धब्रह्मात्मै- क्यस्योपयोगमाह, नित्यमिति- नित्यं शुद्धं विबुद्धं विकृति- - ·खाराज्यसिदिः । २७६ विरहितं नित्यमुक्तस्वभावं स- त्यं सूक्ष्म निरस्तद्यमनवयवं पूर्णमानन्दरूपम् प्रत्यग्ब्रह्मा- हमस्मि स्वरसशिरवौ ध्वा- न्तवद्विश्वमेतन्नासीदस्ति भ- विष्यत्यपि मयि सुखसज्ज्यो- तिरात्मन्यसङ्गे ॥ ६०॥ एकरसं निर्दोषं चेतनं षड्भावविकाररहितं सदामुक्तम् अवाध्यम् अस्थूलं दैतशून्यं निरव- यवं व्यापि सुखरूपं सर्वान्तःकरणसाक्षिस्व- रूपं ब्रह्म अहमस्मि अतः असङ्गे सर्वावस्था- सम्बन्धरहिते आनन्दसचेतनस्वरूपे मयि एतद्विश्वं जगत् पुरा न आसीत् इदानीं ना- स्ति अग्रेपि न भविष्यति कस्मिन् किम्वत् स्वाभाविकप्रकाशरूपे सूर्येऽन्धकारवत् तथा- ·स्वाराज्यासाडः। चैक्यज्ञानेन सकलानर्थजगान्नित्तिनित्यपर मानन्दस्वरूपस्थितिरूपं फलमितिभावः॥ नन्वेवमप्यैक्यज्ञानस्य सत्त्वान्नाद्वैतसि- द्विरत आह इत्थमिति- इत्थं वाक्याद्विमृष्टादरणि- विमथनाद्वहिकीलेव सद्यःसं- भूताखण्डवृत्तिस्तृणमिव नि- खिलद्वैतजालं समोहम् । द- ग्ध्वानिर्वाणसंज्ञे निरतिशय- सुखेनित्यसिद्धात्मतत्त्वे सद्यो याति प्रणाशं कतकरज इवो- दस्य पकं नलस्य ॥ ६१ ॥ अरण्योः काष्ठयोर्घर्षणादुत्पन्नाग्निज्वाला इव इत्थम् उक्तरीत्या विचारिताद्वाक्यात् ·खाराज्यसिद्धिः। १८१ सद्यः तत्कालम् संभूता उत्पन्ना ब्रह्माकारा उत्तिः अज्ञानसहितम् अशेषद्वैतसमूहं दग्ध्या कैवल्यसंज्ञके परमसुखरूपे सनातने आत्मस्व- रूपे सद्यःशीघ्रमेव प्रणाशं लयं प्राप्नोति य- थोक्तवहिज्वाला तृणं दग्ध्वा स्वयं शाम्यति तहत् यथा वा कतकवीजस्य रजः निर्मलीक- रणाय जले क्षिप्तम् जलस्यपङ्कमुदस्य व्यापि- पङ्कमेकत्रनीत्वा तेष्वेव लयं याति तद्वता६१॥ ऐक्यसाक्षात्कारायोक्ताखण्डटत्तेः माहात्म्यमाहेषेति- एषा ऽनादित्रितापज्वरविष- मभवव्याधिसम्यक चिकित्सा ह्येषा स्वाराज्यसंपन्निरवधिप- रमानंदसंदोहदोग्ध्री। भस्मी- भूतं तथा स्यांप्रभवति न पुनः कर्मवीजं प्ररोढुं सन्देहग्रन्थि- ·खाराज्यसिद्धिः। भेदावपि च निगदितावेतदा सादनेन ॥ ६२॥ यथा कफपित्तवातप्रकोपजज्वरो दुश्चिकि- त्स्यः तद्वत् आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौति- कत्रितापञ्चरैर्विषमस्य दुश्चिकित्स्यस्य सं- साररोगस्यानादेः एषा खण्डाकाररत्तिः स- म्यक् चिकित्सा अपनेत्री तथा स्वाराडिन्द्रः तद्भावरूपसंपदपि एषा तथा अपरिच्छिन्न- परमानन्दसमुद्रस्य प्रापिका तथास्यां ज्ञाना- ग्निज्वालायां भस्मीभूतं कर्मवीजम् प्ररोढुम् अङ्कुरान् जनयितुम् ने समर्थं भवति तथा एतदासादनेन सफलैतवृत्तिप्राप्त्या सर्वस- न्देहस्यानात्मतादात्म्याध्यासरूपचिजड़ग्र- न्थश्च भेदावपि अत्यन्तनित्ती अपि श्रुत्या कथितौ ॥ ६२॥ इत्यपवादप्रकरणं द्वितीयम् ।

·स्वाराज्यसिदिः। १८३ ननुवेदान्तवाक्यविचारजाखण्डवृत्त्या अ- ध्यारोपापवादनिरूपिताद्वितीयप्रत्यग- भिन्नब्रह्मसाक्षात्कार उक्तो न घटते वाक्यस्यापरोक्षज्ञानजनकत्वाप्रसि द्धरित्यत आहापरोक्षेति- अपरोक्षवस्तुविषयेतिशब्द- जाप्यपरोक्षतां न विजहात्य खंडधीः। निपुणं निशम्य द- शमस्त्वमित्यदो वचनं न हि खमुपलब्धुमिच्छति ॥१॥ शब्दजापि वाक्यजापि अखण्डधीः अख- ण्डाकारहत्यात्मकं ज्ञानम् यतः स्वयं प्रका- शनित्यापरोक्षात्मवस्तुविषया इति हेतोः स्वस्य अपरोक्षतां न त्यजति नाऽपरोक्षवि- षयकं ज्ञानं परोक्षमिति युज्यते हि यतः द- शाज्ञजनानां कश्चिद् गणो नदीमुत्तीर्य स्वाति- ·१८४ स्वाराज्यसिद्धिः। रिक्तगणनयादशमो नद्यापहृत इति रुदन् तत्र ज्ञातहेतुकान्यपथिकेन प्रेरित एकः पूर्व- वनवमगणनानन्तरमेव दशमस्त्वमित्युक्तः इदं वचनम् निपुणं यथास्यात्तथा श्रुत्वा पुनः स्वं दशमम् ज्ञातुं नेच्छति यत्नंन करोति यदिशब्दात्परोक्षमेव ज्ञानं भवेत्तर्हि स्वापरो क्षायोपायान्तरे प्रवर्ततेति भावः॥ उक्तमेव दृष्टान्तेनोपपादयति, न चेति- न च शब्दजन्यमतिमात्रतः खतोप्यपरोक्षवस्तु भजते प- रोक्षताम् । न खलु प्रदीपतर- णिप्रकाशयोः प्रतिभासतोस्ति विषये पृथग्विधा ॥२॥ स्वतोपि स्वभावादेव अपरोक्षवस्तु आत्मा शब्दजन्यधीमात्रात् शब्दजन्यज्ञानविषय- -- .

·खाराज्यसिदिः । १८५ वापराधात् परोक्षताम् भजते इति न च युज्यते यतः दीपसूर्यप्रकाशयोः विषये घटादौ प्रकाशभेदहेतोः पृथग्विधा कश्चन भेदो न खलु भवति न हि घटोदीपालोके घटत्वेन भातो. रविप्रकाशे पटत्वेन भाति रक्तो वा नीलः तस्माद्यथावस्तु प्रमाणानां भासकत्वमिति भावः ॥२॥ अस्तु वा क्वचिद्विचित्रस्वभावविषयभेदाद्- ग्राहकसामग्रीभेदाद्वाभानभेदः अपरोक्षक- स्वभावात्मनिप्रमाणमूर्धन्यमहावाक्यस्य परोक्षधीजनकत्वेच्युतिरेव प्रामाण्या- त्स्यादित्याहा,परोक्षेति- - अपरोक्षवस्तुविषयापरोक्ष- धीन च मानभावमुपगन्तुम- हति । खत एव शश्वदवभात- ·१८६ खाराज्यसिदिः। मात्मनः कुशलोपि न खमपि गुहितुं क्षमः ॥३॥ अपरोक्षवस्तुविषयिणी परोक्षधीः मान- भावम् प्रमाणत्वम् प्राप्तुम् न चाहति तद- भाववति तत्प्रकारकत्वादयथार्थज्ञानं स्यादि- ति भावः किंच प्रवीणोपि स्वतः संदा भा- समानम् स्वम् आत्मानम् आत्मनो कुहितुम् गोपयितुम् न क्षमः मातुर्निलीयते कृष्ण इति वदात्मन इति पञ्चमी आत्मानं प्रती- त्यर्थः॥३॥ नन्चपरोक्षज्ञानस्येन्द्रियकरणकत्वनिय- मान्नानिन्द्रियवाक्यादुक्तापरोक्षज्ञान- मित्यत आह, सुखेति- सुखदुःखरागयतनेष्वसंमते- स्तिमिरप्रसुप्तिविषयेष्वदर्शना- ·खाराज्यसिदिः। १८७ त् । अपि हेतुरस्य विपयस्य योग्यतोत्यपरोक्षता न करणे- नियम्यते ॥४॥ करणैरिन्द्रियैः अपरोक्षता न नियम्यते कुतः सुखदुःखेच्छा यत्नेषु इन्द्रियवेद्यत्वस्य वेदान्तिनो संमतेःमनोधर्मत्वेनसाक्षिवेद्यत्वा- तेषाम् इतिभावः तथा अन्धकारे स्वप्नपदार्थेषु चेन्द्रियवेद्यत्वादर्शनात् अन्धकारस्य भाव- रूपत्वे आलोकासहकृतचक्षुर्ग्राह्यतानस्यादि- त्यभावत्वे निस्तत्त्वे इन्द्रियातिसंवन्धायोग्र त्वान्नेन्द्रियवेद्यता स्वाप्ने तु सकलेन्द्रियलया- दिति विवेकः तथा अस्यापरोक्षज्ञानस्य वि- षययोग्यतापि हेतुः इति हेतोश्च सदपि गुरु- त्वादिरूपवच्चक्षुषा न गृह्यते यतोत इतिभावः॥

·१८८ खाराज्यसिदिः। यद्यप्यात्मवब्रह्मनापरोक्षम् तद्विषयकाज्ञान- स्य सर्वानुभवसिद्धत्वात्तथापि महावा- क्योत्थाखण्डाकारटत्या तदज्ञाननि- उत्तिरिति, दर्शयत्यपि चेति- अपि चावृतार्थविषयापरो- क्षधीर्वचसा च भग्नमनुभूयते तमः । उपदेशमात्रमुपवर्ण्य तत्पुनः श्रुतिराह दर्शयति पा- रमित्यपि ॥५॥ भवतु च परोक्षज्ञानम् आदतार्थविषयक- म् महावाक्येन तु तमः ब्रह्माज्ञानम् भन्नम् निटत्तम् इत्यनुभूयते तत्त्वविद्भिः तथा श्रुतिः छान्दोग्यश्रुतिरपि यो वै भूमा तत्सुखमित्यु- पदेशमात्रमुक्ता तस्मै नारदाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमार इत्यपि स्वयमाह ·खाराज्यसिदिः। १८६ अज्ञानस्योपदेशनिवर्त्यत्वेश्रुतिरपि मानमि- ति भावः॥५॥ शब्दतो ऽपरोक्षज्ञाने श्रुत्यन्तरं प्रमाण- यति, विदधातीति- विदधाति यच्च परमात्मह- ष्टये श्रवणं विमृष्ट निगमान्त- गोचरम् । श्रुतिमात्रतीर्णतम- सो यब्रुवन् जनकोसि तार- यसि पारमित्यपि ॥६॥ यस्माच्चात्मावारे द्रष्टव्य इति रहदारण्य- श्रुतिः परमात्मसाक्षात्काराय विचारितवेदा न्तविषयकम् श्रवणं विदधाति यत् यस्माच्च श्रवणमात्रेणोपदेशमात्रेण नष्टा ऽज्ञानाः सुके- शादिशिष्याः जनकः पितासि त्वम् यतः पारं मान्तारयसीति चाब्रुवन् पिप्पलादगुरु-

·१४.
स्वाराज्यसिदिः।
म् एषा चाख्यायिका प्रश्नोपनिषदि तस्मा-
चोक्तं सिद्धं ममेति भावः ॥६॥
ननुवेदान्तनये चिदभेदो विषयापरोक्ष्ये
हेतुः स च वृत्तिहारकः सा चेन्द्रि-
यद्वारेत्यस्त्येवेन्द्रियापेक्षेत्यत
आह, चैतन्यस्येति-
चैतन्यस्यापरोक्ष्यं स्वरस-
निजदृशो मुख्यमन्यानपेक्षं
गौणंतगोचरेष्वावरणविरहिते
तत्र तादात्म्यवत्सु । वाह्ये चै-
तन्ययोगं घटयितुमुचिता वृ-
त्तिरक्षप्रसूता वाक्योत्था मो-
हमानं विघटयति चितः स्फू-
तिरन्यानपेक्षा ॥७॥

·खाराज्यसिद्धिः। १६१ स्वभावतः स्वप्रकाशचैतन्यस्य आपरो- क्ष्यम् मुख्यम् यतोम्यानपेक्षम् सर्वान्तरचि- द्रूपे स्वाभेदस्य स्वतः सिद्धेर्नवहिर्मुखेन्द्रि- यापेक्षावृत्तिनिर्गमायेतिभावः तद्गोचरेषु स्वा- क्षिचेतनविषयज्ञाटज्ञानज्ञेयेषु निरावरणे तत्र साक्षिणि तादात्म्येनाध्यस्तेषु आपरोक्ष्यं गौ णम् इन्द्रियहारकवृत्त्यासाक्षिसम्बन्धापेक्षत्वा- त् वहिर्भूतविषये हि चैतन्यसम्बन्धम् घटयि- तुमिन्द्रियजन्यावृत्तिरुचिता महावाक्योत्पन्ना खण्डाकारवृत्तिस्तु चितः चित्सम्बन्ध्यज्ञान- मानं नाशयति स्फुरणं तु स्वरूपमेवेति स्वत एव न तु जड़स्येव वृत्तिप्रतिफलितचैतन्ये- नेत्यर्थः ॥७॥ वाह्यविषये तूभयं फलमाह, विषयेति- विषयाप्रवोधदलनाय संवि- दो विपयोपरागजननायवाधि- ·खाराज्यसिहिः। यम्।विषयाकृतित्वमुपनेतुमि- प्यते विषयाक्षयोगसरणिस्त- नोर्वहिः ॥८॥ शरीराबहिःविषयेन्द्रियसन्निकर्षरूपपन्थाः अवश्यमिप्यते किमर्थम् धियमन्तःकरणम् घटादिविषयाकारतां प्रापयितुम् एतदपि कस्मै घटादिविषयकाज्ञाननाशाय वा अथवा संविदश्चैतन्यस्य घटादिसंवन्धजननाय प्रति- विम्बहारा आध्यासिकविषयाभेदेन विषयदे- शे स्फुरणाय ॥८॥ अथ सिंहावलोकनेनात्मानं परिचा- ययति, यदिति- यन्नेक्ष्यं चक्षुराद्यैः प्रतिविष- यममी येन संधुक्षितार्था यदा

·स्वाराज्यसिद्धिः।
२६३
गादेः पदं न व्यवहरति मुहुर्येन
वागादिवर्गः । येन प्राणः प्र-
णीतस्तनुकरणमनो बुद्धयो
येन चेदास्तच्छुद्धं खेन सिद्ध
निरुभयमभयं दोधसत्सौख्य-
मात्मा ॥९॥
तत् शुद्धस्वप्रकाशाऽद्वयाऽभयम् सच्चिदा-
नन्दस्वरूपम् आत्मा तत्किम् यत् चक्षुरा-
द्यैर्ज्ञातुमशक्यम् अमी चक्षुरादयो येन प्र-
तिविषयम् सम्यक् प्रकाशितपदार्थकाः चि-
प्रकाशेनैव स्वस्वविषयप्रकाशने समर्था इति-
भावः यत् कर्मेन्द्रियगोचरो न येन वागादिः
प्रवर्तते येन प्राणः स्वव्यापारे प्रवर्तितः
येनैव च चैतन्येन शरीरेन्द्रियादयः इदाः
प्रकाशिताः सन्तोनुभूयन्ते इत्यर्थः ॥९॥

·२६४ खाराज्यसिदि। - अथासंभावनादिग्रस्तस्य रागाद्यस्थिर- चित्तस्य चात्मलाभायाहेत्थमिति- इत्थं संबोधितस्याप्यनवहि- तमतर्यस्य वोधो न वृत्तः स- स्याद्भूयो विचारव्यसनवशम- नाः सत्सहायः स्वतश्च । अ- शान्विक्षेपशान्त्यै चपलमपि मनोलालनैर्वा हठादा रुद्ध्वा ध्यायेदनन्तं परमसुखचिदा- त्मानमेकं विविक्ते ॥१०॥ इत्थमुक्तप्रकारेण सम्यक्वोधितस्यापिसं- शयादिनात्मतत्त्वेऽनिश्चितवुद्धेः यस्य आत्म- ज्ञानं न सिद्धम् स विद्वत्सहायकस्सन्स्वतो वा भूयः पुनः पुनः विचारानुरागाधीनमनाः ·खाराज्यसिद्धिः। स्यात् विचारमन्यसेत् अथ रागादियुतस्तु चञ्चलतानिटत्तये अक्षान् इन्द्रियाणि चपलं मनोपि रुद्ध्वा सदा स्वस्वविषये गतिमेषां निवर्त्य कथम् लालनैः किञ्चिदभिलषितस- म्पादनेनाथ वा वलात् ततः शुचौ देशे एक- म् अनन्तपरमसुखचिदात्मानं ध्यायेत् ॥१०॥ ध्यानमेवेयोगरीतिप्रदर्शनेन निरू- पयति, मुक्तेति- मुक्ता सङ्गं सहिष्णुः शुचि- हितमितभुक् योगशास्त्रार्थद- र्शी पुण्ये निर्दोपदेशे यमनि- यमदृढः स्वासनस्थः प्रसन्नः। प्राणायामक्रमेणाहृतचपलम- नः स्थूलसूक्ष्मे निरुध्य ध्या-

·खाराज्य सिदिः।
यन्नैकात्म्यसौख्यस्थिरगलित-
मना मोहवन्धं छिनत्ति॥१२॥
ध्यानविरोधिसङ्गं त्यक्ता सहनशीलः पवि-
त्रोपकारकशास्त्रोक्तप्रमाणयुतवस्तुभोक्ता यो-
गशास्त्रार्थविचारशीलस्सन् पवित्रे पुण्यदेवा
मशकांद्युपद्रवादिदोषरहिते देशे यमैर्नियमै-
श्च दृढ़ः कथमप्यविकम्प्यः अहिंसा सत्या
स्तेय ब्रह्मचर्यापरिग्रहायमाः शौचसन्तोष-
तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः स्वा-
नुकूलासनस्थः प्रसन्नः क्षुत्तृपादिखेदरहितः
शास्त्रोक्तप्राणायामक्रमेण विषयेभ्यः प्रत्याहृतं
स्वभावंतश्चपलं मनः प्रथमं स्थूले मूर्त्यादौ
ततः सूक्ष्मे परमात्मनि वद्ध्वा तमेव ध्या-
यन् निरन्तरं जानन् रसयन् एकात्मसुखे
स्थिरं गलितमेकीभूतं मनो यस्य तथाविध-
स्सन् अज्ञानवन्धनं नाशयति ॥११॥

·खाराज्यसिदिः।
-
कथमपि कृतात्मसाक्षात्कारो यावज्जीवं
समधिस्थो वा यथारब्धं व्यवहरन्वा-
न दुष्यतीत्याह, निरवधीति-
निरवधिसुखभूमानन्तसंवि-
त्परात्मन्यनुभवमधिरूढ़े वा-
क्यतो योगतो वा । भवतु दृ-
ढसमाधिलॊकसंग्राहको वा भ-
जतु विषयजातं नैति भूयोपि
बन्धम् ॥ १२॥
महावाक्यतः योगेन वा निरवधिसुखवा-
हुल्यरूपे पूर्णचैतन्यसर्वोत्कृष्टस्वरूपे आत्म-
नि साक्षात्कार प्राप्ते सति सदा दृढ़समाधि-
र्भवतु वा अथवा लोकशिक्षाभिप्रायकस्सन्
उचितविषयान्भजतु सर्वथा पुनरपि बन्धनं
न प्राप्नोति ॥ १२॥

·स्वाराज्य सिद्धिः।
आत्मसाक्षात्कारं स्तौति, अपीति-
अपि भूपरमाणुभूरिसङ्ख्ये.
प्वपयातेषु चतुर्मुखेष्वलब्धा-
त् । अपदुःखनिरन्तसौख्य-
सिन्धोर्न च लाभोस्ति परो
निजात्मलाभात् ॥ १३ ॥
एथिव्याः परमाणुभ्योप्यधिकसङ्ख्येषु हि-
रण्यगर्भेषु अपगतेषु अपि अलब्धात् तथा
अपगतं दुःखं यस्मात्तादृशानन्तसुखसमुद्र-
रूपात् निजात्मलाभात् उत्तमो अन्यलाभो
नं वास्ति अयं भावः अनादिसंसारे अस-
ङ्ख्यवारमतिदुर्लभचतुराननत्वमपि प्राप्ताः
का वार्ता क्षुद्रजन्मनाम् तथाप्यात्मलाभो
न यात इति परमदौल यमस्येति ॥१३॥

·स्वाराज्यसिहिः। १९६ आत्मलाभोपि न वास्तवः किन्तु मोहा- दप्राप्त इवं विवेकात्प्राप्त इव भव- त्यात्मेत्याह, मोहेति- मोहमात्रादलब्धस्य लाभ- स्त्वसौ खात्मनः कण्ठचामी- करन्यायतः । बोधमात्रंतदा- क्रम्य यस्मात्श्रुतिः प्राह भूयः पदेनानुविन्देदिति ॥१४॥ स्वात्मनः असौ पूर्वमुक्तो लाभस्तु वोध- मात्रम् कीदृशस्य मोहमात्रात् अज्ञानादल- ब्धस्य ना हि स्वात्मा कस्यापि कदाप्यल- ब्धो भवितुमर्हति वस्तुतः केन कण्ठचामी- करदृष्टान्तेन यथाकण्ठस्थतुवर्णभूषणमन्वे- पमाणस्य कण्ठएवतेस्तीत्यन्यनोक्तस्य तहो- धमात्रमेव लाभः यस्मात्कारणात् श्रुतिः आ- ·स्वाराज्यसिदिः। त्मेत्येवोपासीतेति तत् ज्ञानमेवाक्रम्य प्रथ- ममादाय भूयः पुनः पुनः अनेन ह्येतत्सर्वं वेद यथाहवैपदेनानुविन्देदिति प्राह यथा खुर- चिह्नन पशुं लभेत तथात्मज्ञानेन सर्व वे- देतितदर्थः॥ १४॥ नष्टमपि पुनः स्यादज्ञानं जगद्वदत आह, वाधितमिति- वाधितं स्यादसद्ध्वस्तवै- धर्म्यतो मोहवाधोपि न ध्वं- सरूपो परः। वाधबुद्धिश्चना- भावमात्रप्रथास्यादभावोप्य- धिष्ठानरूपोथवा ॥ १५ ॥ वाधितम् असत् स्यात् कुतः ध्वस्तवैध- Hतः ध्वस्तं हि कार्य संस्काररूपेण कारणे सदेव भवति तिरोभूतम् वाधितं तु न तथे- ·खाराज्यसिद्धिः। २.१ ति वैषम्यात् मोहवाधोपि. ध्वंसात्मकाभाव- रूपः अपरः अधिष्ठानादन्यः न वाधो हि त्रैकालिकविषयः ध्वंसस्तुतदानींतन इति अभावमात्रप्रथा अत्यन्ताभावमात्ररूपापि न वाधबुद्धिः यतो नायं सर्पः किन्तु रज्जु- रियमित्यधिष्ठानमपि गृह्णानि अथवा अभा- वोपि अधिष्ठानरूपः स्यात्न पदार्थान्तरम् ॥ अधिष्ठानज्ञस्य न भयमित्याह, कर्मजातमिति- कर्मजातं समारब्धदेहेतर- त्सत्वरंभस्मतामेतिवोधाग्नि- ना। श्लिष्यतेनैष्यताप्येष वो- धोज्ज्वलः कर्मणा जीवनेनेव पाच्छदः ॥१६॥ वोधाग्निना आरब्धो देहो येन तदन्यत् ·स्वाराज्यसिदि। सञ्चितकर्मजातम् शीघ्रम् भस्मताम् एति तथा एप्यता भविष्यता ज्ञानोत्तरं प्रारब्ध- वेगजकर्मणा ज्ञानेन निर्मलः एष तत्त्ववेत्ता न लिप्यते न लिप्यते केन किमिव जलेन कमलदलमिव ॥ १६॥ आह, - ननु प्रारब्धवाधोपि किं नेष्यते निखिल- वाधे सामग्न्यभावेन भोगासंभवाच्छि- टस्याप्यजागलस्तनायमानत्वादत- चोरेति- चोरवाधेपि तज्जन्यभीत्या- दिवच्चेलदापि भस्मेव चेला- कृति । ज्ञानिनां विश्वमादेह- पातं खतो वाधितत्वेपि चा- ब्धभोगक्षमम् ॥ १७॥ याधितमपि जगत् ज्ञानिनाम् देहपतनप- ·स्वाराज्यसिदिः। यन्तम् देहादौ प्रारब्धभोगस्य समर्थम् किं- वत् स्वाप्नचोरवाधेपि कश्चित्कालमनुवर्तमा- नतजन्यभयकम्पादिवत् दग्धेपि वस्त्रे कश्चि- कालं प्रतीतवस्त्राकारभस्मवत् ॥ १७॥ एवमपि विदुषो ऽहन्ता ममताध्यासाभा- वात्कथं भोग इत्याशङ्कामिष्टापत्या परिहरति, जीवत इति- जीवतोप्यस्य नह्यात्मबुद्धि- स्तनौ वामलूरेप्यहेनिवयि- न्यामिव । मोहमात्रात्परेक- ल्पयन्त्यस्य चेद्देहितामस्तु तद्धानिरस्येहका ॥ १८॥ जीवतोपि अस्य विदुषः तनौ ब्राह्मणोह- मित्याद्यात्मबुद्धिः नहि नैव वामलूरे वल्मीके त्यक्तायां निर्ध्वयिन्याम् स्वकञ्चुकत्त्वाचे द्व-

·२०४
खाराज्यसिदिः।
श्यायामपि सर्पस्य यथात्मवुद्धिन तथा अथा-
लुप्तयथार्थबोधस्योपकारवुद्ध्यारब्धवलेन वा-
सोत्साहप्रत्यादिदर्शनेन परे अन्ये निजाज्ञा-
नमात्रात् अस्य विदुषः देहितामजीवत्वम् क-
ल्पयन्ति चेत् अस्तु कल्पितं तत्परेण तत्
तस्मात् अस्य विदुषः इह स्वरूपे का हानिः
न कापीतिभावः॥ १८॥
प्रारब्धस्यापरिहार्यत्वे जयविजयादिव-
द्विदुषोपि कदाचित्किंचिद्विलक्षणांदृष्टा-
स्यादेव जन्माद्यत आह शतइति-
ईशते ज्ञाततत्त्वस्य नाभू-
तये यत्नवन्तोपि सर्वेपि दे-
वासुराः । को हि नामात्मनो
निष्टकारी भवेदात्मभूतो य-
तिस्त्वेष तेषामपि ॥ १९ ॥

·स्वाराज्यसिद्धिः।
ज्ञाततत्त्वस्यं अभूतये अहिताय सर्वेपि
देवासुराः यत्नवन्तः सन्तोपि न ईशते अ-
समर्थाः हि यतः आत्मनः स्वस्य अनिष्ट-
कारी को नाम भवेत् किन्तु न कोपि एष
यतिस्तु सफलात्मज्ञानयत्नवाँस्तु तेषाम् दे-
वासुराणाम् अपिना जगन्मात्रस्य आत्म-
भूतः चिदन्यभावानास्कन्दितान्तः करणत्वा-
नतेविष्णुद्वारपालतुल्या इतिभावः ॥१९॥
रागाद्यभावान्नानिष्टकारी कस्यापि विद्वा-
निति न कोप्यस्याप्यनिष्टकारी-
त्याह, रागेति-
रागलोभप्रमादादिदोषक्षया-
नायमासजते दुश्चरित्रे कचि-
त् । साधुवत्साधु चारित्र्यर-
क्षापरः साधुमार्गेण संस्कारतो
-
वर्तते ॥ २० ॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। अयम् विद्वान् क्वचित् कदाचिदपि दुश्च- रित्रे निषिद्धाचरणे न आसज्जते प्रवर्तते कुतः रागादिदोषक्षयात् किन्तु साधूनां स- जनानां स्वधर्मानुष्ठानरूपचारित्र्यस्य पालन पर उद्युक्तः साधुवत् साधुमार्गेण सर्वप्राण्यु- पकारकमार्गणैव प्रवर्तते कस्मात् संस्कारतः अनेकजन्मतस्तथैवाचरणजन्यसंस्कारवला- त् ॥२०॥ अरागद्वेषजविकारत्वं विदुष आह,नेति- न प्रहृष्यत्यसौ प्राप्यभूयः प्रियं मेरुवन्निश्चलो भूरिकृच्छे- वपि। भावयन्नात्मनात्मान- मानन्दितो देववत्संचरत्येव विश्वम्भराम् ॥ २१॥ असौ ज्ञानी अतिशयेन बहुप्रियं प्राप्य न ·स्वाराज्यसिद्धिः। प्रहष्यति तथा वहुदुःखेष्वपि सुमेरुवन्निश्च- लः न क्षोभं गतोभवति यतः आत्मानं सदा भावयन् आत्मनैवानन्दितः देववत् पृथिवी- म् संचरत्येव न स्थैर्यमितिभावः ॥२१॥ प्रारब्धवैचित्र्याद्वैचित्र्यं विद्व- स्थितावाह, केपीति- केपि वर्णाश्रमाचारनिष्ठा प- रामुग्धवालपमत्तोपमाश्चापरे। रागिणो भोगिनो योगिनश्चेत- रे ज्ञानिनां लक्ष्यतेनैकरूपा स्थितिः ॥ २२॥ केपिवसिष्ठाद्याः स्ववर्णाश्रमाचारनिष्टाया- मेवपरास्तत्पराः अपरे जड़भरतादयः ज्ञवालकग्रहग्रस्तसदृशाः इतरेसौभर्यादयः रागिणःसन्तो भोगिनः भोगतत्पराः जैगीष- : आ- ·२०८ स्वाराज्यसिदिः। AAAA. व्यादयः योगिनः समाधिस्थाः इत्येवम् ज्ञा- निनां स्थितिः आचरणम् एकरूपा न ल- क्ष्यते न दृश्यते ॥ २२॥ प्रायो नैव ज्ञायते विद्वच्चयेत्याह, स्वानन्द इति- खानन्दे सहजे सदा विहर- तां स्वच्छन्दलीलाजुपां निस्स- ङ्गा च निरर्गला च जगतां क- ल्यणसंदोहिनी। मत्स्यानांस- लिलेम्बरे च वयसां वायोरि- वाशामुखे दुर्लक्ष्ये पथि योगि- नां वहुविधा गूढा विचित्रा गतिः ॥ २३ ॥ योनिनां ज्ञानिनाम् दुर्लक्ष्ये पथि जनैदु- ·खागज्यसिद्धिः । जेयमार्गे लोकोपकारकाचरणरूपे गतिः अ- नेकागूढाविचित्रा च भवति कीदृशानाम् । सहजे स्वानन्दे सदा विहरताम् तथा स्व- च्छन्देन स्वेच्छया लीलाः कुर्वताम् गतिः कीदृशी निस्सङ्गा सर्वसङ्गरहिता पुनः निर- र्गला प्रतिवन्धरहिता पुनः जगताम् जना- नाम् कल्याणस्य सम्यक् पूरणकर्ची का इव गूढानेका विचित्रा च जले मत्स्यानाम् आ- काशे पक्षिणाम् दिशां मुखे वायोः गति- रिव ॥ २३॥ सर्वोत्कृष्टत्वं विदुषो दर्शयति, योगीति- योगिध्येयपदाम्बुजस्त्रिजग- तां नाथो हरिः स्वं स्वयं शान्तं नित्यमनुब्रजामि रजसा पूये- यमित्यत्रवीत्।तस्माद्विश्वगुरोः ·खाराज्यसिहिः। सुरासुरनरैरानम्य पादाम्बुजा- दात्मानन्दानमग्ननिश्चलमते- रन्योत्र धन्योस्ति कः॥२४॥ अत्र संसारे तस्मादन्यों धन्यः कोस्ति न कोपि किन्तु स एव सर्वोत्कृष्टः कस्मात् यो- गिभिर्येयं पादाम्बुजं यस्य सः त्रयाणां लो- काना नाथो हरिः यम् इत्यव्रवीत् इति किम् शान्तम् स्वम् ज्ञानिनम् ज्ञानीत्वात्मैव मे मतमित्युक्तेः अनु पश्चात् सदाहं व्रजामि तच्चरणरजसोद्गतेन पूये पवित्रो भवामि इति पुनः जगद्गुरोः पुनः सुरासुरनरैः प्रणम्य पादाम्बुजात् पुनः आत्मानन्दे प्रविष्टा सती निश्चला बुद्धिर्यस्य तथा भूतात् ॥२४॥ अथ विदुषो नित्यत्तप्तस्य लोकोपका- राय सहजचेष्टामाह,स इति- सोयं पूर्णमनोरथोपि सह- ·खाराज्यसिद्धिः। जात्कौतूहलात्पर्यटन्नुर्वी सर्व- हिते रतः प्रतिपदं स्वानन्द- मास्वादयन् । साश्चर्य सकुतू- हलं सकरुणं सानन्दमुत्कण्ठ- या धीरः पारमवाप्य मोहज- लधेरेवं मुहुर्गायति ॥२५॥ सोयं धीरः विद्वान् दुज्ञेयं कथं मयाज्ञा- यीत्याश्चर्येण कथमपि मयात्वनुभूयते एवेति कुतूहलेन अन्येप्यहमिव कथं स्युरिति करु- णया कृतार्थोस्मीत्यानन्देन च सहितं यथा- स्यात्तथा एवम् वक्ष्यमाणरीत्या मुहुः पुनः पुनः गायति वदति कया उत्कण्ठया स्वला- भानन्दप्रकटीकरणोत्कृष्टेच्छया कीदृशः मो- हसमुद्रस्य पारं प्राप्य पूर्णमनोरथोपि स्वा- भाविककौतूहलात् न तु प्रयोजनवशतः ·२१२ खाराज्या. ६. पृथ्वी सर्वतो गच्छन् सर्वहिते तत्परः पदे पदे स्वरूपानन्दमनुभवन् ॥ २५॥ लोकसंग्रहाय गुरुं तावदायति चिरादिति- चिरान्मनेनान्तःप्रकृतिवि- पमे जन्मजलधौ मया पुण्यै- लब्धो गुरुरमृतचिन्तामणिर- हो। यदीयाभिर्गोभिर्विशदम- धुराभिर्वितिमिरे खसंपूर्णे य- स्मानिरवधिसुखे धामनि रमे॥ प्रकृतिविषमे सहजसंकटे जन्मसमुद्रे अ- न्तरधः वहुकालादारभ्य निमग्नेन मया अहो इत्याश्चर्ये पुण्यप्रभावेण गुरुरूपः अमृतचि- न्ताप्रदोमणिलब्धः यस्य गुरुमणेः स्वच्छप्रि- याभिः वायूपाभिः गोभिः प्रभाभिः निरस्ता- ·'स्वाराज्यसिदिः २१३ न्धकारे वोधिते स्वसंपूर्ण आत्मना व्याप्ते रह- सीति यावत् परमानन्दे धामनि ज्योतीरू- पगृहे यस्मादेतोः अहम् रमे क्रीड़ामि॥२६॥ स्वानुभूतविद्याऽविद्याफलं वदति, यथेति- यथापूर्व मायापरिकलितह- ष्टिर्निजसुखं स्वयं भातं पश्य- नपिन परिपश्यामि सहजम् । तथेदानी ज्ञानाजनविमलच- क्षुर्जगदिदं चिदाकाशे पश्य- नपिन परिपश्यामि वितथम्॥ ज्ञानात्पूर्वम् सहजम् स्वयं भातम् निजा- नन्दम् पश्यन्नपि सर्वत्रप्रतीतमानन्दमनुभ- वन्नपि मायाच्छादितदृष्टिः सन् न पश्यामि अयमेव चिदात्मेति न ज्ञातम् यथा तथा ·२१४ स्वाराज्यसिहिः। इदानीम् ज्ञानरूपाञ्जनेन निर्मलहष्टिः सन् चिद्रूपाकाशे वितथमनृतमिदं जगत् पश्य- न्नपि सत्यतया न पश्यामि ॥ २७॥ स्वात्मानुभूत्या तिरोहितं जग दित्याह, नेति- न वेद्यो नावेद्यः स्वरसम- तिहृद्यः सुखधनो न गयो ना- पोद्यो न पुनरुपरोध्यः कथम- पि । न हेयो नादेयो न पुन- रपिधेयः क्षणमहो स्फुरन्ना- स्मास्माकं जगदिदमकस्मा- त्तिरयति ॥ २८॥ अखण्डाकारटत्या स्फुरन् साक्षात्कृतः अ- स्माकमात्मा अहो इत्याश्चर्ये अकस्मात् अ- ·स्वाराज्यसिदिः। नायासेन शीघ्रम् इदं जगत् तिरोहितं करो- ति आत्मा कीदृशः स्वरसम् अतिहृद्यः स्व- भावतः परमप्रियः यतः सुखैकमूर्तिः अत- एव न वेद्यः अज्ञेयः तथा अवेद्यो न आत्म- त्वात् तथा वाचा न गद्यः तथा अपोद्यःनि षेध्यः न आत्मरूपत्वात् पुनः सर्वात्मत्वात् कथमपि उपरोध्यः निरोध्यः पुनः क्षणमात्र- मपि अपिधेयः आच्छाद्योपि न तथा असङ्ग- त्वात् त्याज्यो ग्राह्यश्चयो न ईदृशः ॥२८॥ अनिर्वचनीयजगतस्तिरोधानमपि ताहगेवेत्याह, किमिति- किमस्तं किंवस्तं किमु वि. लुलितं किन्न गलितं विशीर्ण चागीर्णं ननु सपदि जीर्णं कि- मथवा। अमन्दे स्वच्छन्दे नि-

·खागच्यसिदिः।
रुपमनिजानन्दजलधौ मयि
स्वान्ते शान्ते जगदिदमशेष
न कलये ॥ २९॥
मयि मत्स्वरूपे स्वान्ते मनसि शान्ते लीने
सति इदमशेषं जगत् न कलये क्व कथं कि-
मभूदिति न जानामि मयि कीदृशे अमन्दे
प्रकाशचिद्रूपे पुनः स्वच्छन्दे वस्त्वन्तराभा-
वात्स्वाधीने अतुलात्मानन्दसमुद्रे इदं जगत्
किं सूर्यादिवदस्तम् किंवा घटादिवत् ध्वस्त-
म् किंवा मर्दनं प्राप्तम् किंवाग्निसंयोगे घृत-
मिव विलीनम् किंवा चिरविकसितशिथि-
लदलमूलपवनपीड़ितशतपत्रमिव विशीर्णम्
किंवा सर्पमुखे भेकशरीरमिव आगीर्णम् न-
न्विति वितर्के अथवा किं सपदि शीघ्रम् मि-
तागुरुभुक्तान्नमिव जीर्णम् सर्वत्र केनचिद्रू-
पेण एथक् सत्ता दृश्यते जगतस्तु नेति
भावः॥ २९॥

·स्वाराज्यसिद्धिः । २१७ उत्पत्यादेरप्यनिर्वचनीयतामाह, कथमिति- कथमिदमभवत्कथन्नु तिष्ठ- त्यथ कथमेति लयं प्रतीचि विश्वम्।विमलहशि निजे नि- रस्तसङ्गे यदुपरिमृश्य मृषेति नितोस्मि ॥ ३०॥ विमलदृशि शुद्धचेतने निरस्तसङ्गे स्वेत- रवस्तुसंबन्धशून्ये निर्विकारे इति द्वयोर्भावः निजे अकृत्रिमरूपे प्रतीचि प्रत्यग्ब्रह्मणि इदं जगत् कथम् अभवत् नु इति वितर्के कथं तिष्ठति अथ अनन्तरम् कथं लयम् एति एवम् पटु निपुणं यथा स्यात्तथा परि- मृश्य विचार्य मृषा जगदिति निश्चित्य नि- तोस्मि सुख्यस्मि उक्तविधे जगत एतत्वयं न संभवतीति व्यर्थोयं स्वाप्नमोदकनिर्माणा- ·स्वाराज्यसिडि। दिविचार इव विचार इति भावः ॥३०॥ प्रकारान्तरेणोत्पत्त्य संभवमाह, निराधारेति- निराधाराकारं निरक्यवसं- स्थानमचलं निरीहं निद्वं निरुपमनिजानन्दविभवम् । विनोपायं खीयं करणसमुदा- यंच. परमं कथं तन्निर्मायं त्रि- भुवननिकायं रचयति ॥३१॥ आधारेण देहेन च रहितम् अवयवरचना- शून्यम् हस्तादिरहितम् निश्चेष्टम् निरीहम् निःस्टहम् अद्वयम् अतुलात्मानन्दरूपैश्चर्य- वत् पुनः निर्मायम् मायासंवन्धशून्यमू मा- यासंवन्धे असङ्गत्वक्षतेरिति भावः ईदशं त- त्परमम् ब्रह्म वाह्योपायं विना स्वीयम् अ- ·स्वाराज्यसिदिः-1 २१४ न्तरङ्गम् चक्षुरादिकरणसमुदायं च विना त्रिभुवनरूपगृहम् कथं रचयति कथमपि रच- ना न संभाव्येति भावः ॥ ३१॥ पालनांसंभवमाह,न नृत्या इति- न त्या नामात्या न खलु विपया नैव च विना नचाशू- न्याः कोशा न चा पुरविवेशा न सुहृदः। तथाप्यात्मैकाकी निजवलवराकीमरिचमं वि- जित्यैतद्विश्वं भुवनमवतीत्य- द्भुतमिदम् ॥ ३२॥ धृत्याः भर्तव्याः देहादयो भटा वा न सन्ति तथा अमात्याः बुद्ध्यादयो मन्त्रिणो वा न तथा निश्चयेन शब्दादयः प्रदेशा वा वि- ·२२. स्वाराज्यसिद्धि षया न तथा इन्द्रियाणि तुरगा वा न तथा अशून्याः सत्याः पूर्णा वा कोशाः अन्नमयाद- यः धनगृहा वा न तथा पुरनिवेशाः शरीरत्र- याध्यासाः ग्रामनिवेशा वा न तथा सुहृदःशु- भव्यापारा मित्राणि वा न सन्ति तथापि ए- काकी असहायः अहयो वा आत्मा निजवल- वराकीम् स्वरूपवलेन वाहुवलेन वा तुच्छीकृ- तां तिरस्कृताम् वा कामादिसेनाम् शत्रुसेनां वा विजित्य एतत्सकलं जगदवति पालयति इदमद्भुतम् परमाश्चर्यम् ॥ ३२॥ संहारासंभवमाहासङ्गेति- असङ्गोदासीनः खरसपर- मानन्दसुहितो जिघत्सानिर्म- क्तश्चितितनुरपाण्यधिजठरः। अमायोप्यात्मासौ स्वयमन- ·खाराग्यसिदिः । वकाशोपि सहसा समायं त्रै- लोक्यं कवलयति कस्मात्क- थमहो ॥ ३३॥ सङ्गहीनः निश्चेष्टः सहजोत्कृष्टानन्दतृप्तः भोजनेच्छारहितः चिच्छरीरः अहस्तपादो- दरः मायारहितः तथा स्वयम् स्वरूपतः स्व- भावतो वा छिद्ररहितः ईदृशोप्यसौ आत्मा मायासहितत्रिलोकं कस्माद्धेतोः केन प्रका- रेण ग्रसति अहो आश्चर्यमेतत् ॥ ३३॥ निजबोधदाय सूचयति, मुहुरिति- मुहुर्मूढैयस्तं भृशमपल- पाम्यर्थनिचयं न कश्चिद्विश्वा. स्यो नममयमदण्डादपि भय- म् । गुणद्वेषी स्वार्थप्रिय इति ·२.२२. खाराज्यसिाहः । जगद्वञ्चनपरं चरित्रं मे चित्रं कचिदपिन कश्चित्कलयति॥ मूडैः अज्ञैः वारंवारम् सत्यतयारोपितम् पदार्थसमूहम् जगत् शम् अत्यर्थम् नि- न्हवे कश्चिद्विश्वसनीयोपि मम न यमदण्डा- दपि न मम भयम् तथा निर्गुणत्वाद्गुणद्वे- पो आत्मरूपोर्थः प्रियो यस्य तादृशश्वाहम् इति उक्तम् जगतः सर्वस्वहरणोपायवरम् मे चित्रं चरित्रम् क्वचिदपि कश्चिदपि न जानाति लोकेपि पञ्चकः मूढस्थापितधनं ह- रति सर्वत्राविश्वासी नरकनिर्भयः गुणवञ्च- नद्वेपी स्वप्रयोजनप्रियः दु यचरित्रो भव- तीति भावः ॥ ३४॥ सर्वाभावेपि न मम काचिदा- निरित्याह, नेति- न तातो नो माता सुहृदपि ·खाराज्यसिद्धिः। २२५ - न मे धामनि धनं न चान्नं पानं वा न सततगतिर्नाम्बर- मापि । चरन्तं कृत्स्नं मामहह नहि लोकोपि विमृशत्यहो मे दौर्गत्यं तदपि सुखसाम्राज्य- मतुलम् ॥ ३५॥ मे मम तातः जनकः माता परिच्छेदकः हितकारी वन्धुः मनः शरीरगृहे धनम् दी- र्घजीवनहेतुः अदनीयम् पेयम् जलम् तथा सततगतिः सदापालको बन्धुर्वायुः वसन- माकाशोपि नास्ति कृत्स्नम् चरन्तम् सर्वम् व्याप्नुवानम् माम् लोकोपि इन्द्रियोपि मू- ढजनोपि वा नहि विमृशति अहहति खेदे यद्यपि ममेत्थम् दुर्गमत्वम् अस्ति तथापि उपमाशून्यम् सुखाधिक्यम् अस्तीत्यहो आ- ·२२४ खाराज्यसिदिः। श्चर्यम् यदि कश्चित् मातृपितृसुहृद्धीनः गृहे च धनहीनः अन्नहीनः दुग्धादिहीनः सदापालकसहायकहीनः वस्त्रहीनः भोजना- द्यर्थ सर्वत्र चरन् न केनाप्यनुकम्प्येत इत्थं दारियं गतोपि परमसुखी स्यात्ताश्चर्य- मेवेति लोकोक्तिः ॥ ३५॥ आश्चर्यान्तरमाह, यदिति- यद्विश्वं यदविश्वं यदहिर- न्तश्च नो वहिर्नान्तः। यद्ध- वपारमपारं तदनहमहमस्मि विस्मितः स्वेन ॥ ३६॥ यद्वस्तु विश्वम् जगद्रूपम् वस्तुतस्तु यत् विश्वाकारं न तथा यत् सर्ववस्तुनः वहिः अन्तश्च परमार्थतस्तु जगदेव नास्तीति न वहिः नान्तः पुनः यत् संसारसमुद्रस्य पारम् ·स्वाराज्यसिदिः। २२५ भवात्परोदेशः स्वयं तु अपारम् अवधिहीन- म् तबस्तु अनहम् अहङ्काराभावादहंपदा वाच्यम् अहमस्मि इति भावयन्स्वेनैव स्वयं विस्मितोस्मीत्यर्थः॥३६॥ स्वस्य हिरण्यगर्भतामाह, नेति- न सत्यो मेलोको न खलु पुनरोकः सरसिजं रजःसङ्गो दूरे न मयि विधिशब्दः प्रभ- वति । न वाग्भिः संसर्गों न च विषमसर्गव्यसनिता तथापि ब्रह्माहं निगमनिकुरम्बं गदति तत् ॥३७॥ मे मम कोपि लोकः सत्यो न खल्विति प्रसिद्धौ पुन कमलम् हृदयम् ओकः गृहम् ·स्वाराज्यसिहिः । RAA न पुनः रजसा रागादिमालिन्येन सङ्गोपि दूरे तथा मयि यजेतेत्यादि विधिशब्दः न समर्थोभवति सर्वान्तर्यामित्वेन प्रेयत्वासंभ- वात् तथा वाग्भिः तत्त्वमस्यादिभिः संसर्गो नासङ्गत्वात् तथा विषमसर्गे संकटसंसारे व्यसनिता दुःखितापि न तथाप्यहम् ब्रह्मा यतः एष ब्रह्मैष इन्द्र इत्यादिवेदसमूहम् तत् ब्रह्मत्वम् गदति हिरण्यगर्भस्य तु सत्यो लोकः कमलं गृहम् राजसत्वम् विधिसंज्ञा सरस्वतीसंसर्गः नानाविधवस्तूत्पादने तत्प- रता प्रसिद्धा ॥ ३७॥ विष्णुत्वमाहाहमिति- अहं न मायी न च भोगि- शायी न चक्रधारी न दशाव- तारी । न मे प्रपञ्चः परिपा- ·खाराज्यसिद्धिः। २२७ लनीयस्तथापि विष्णुः प्रभवि- ष्णुरस्मि ॥ ३८॥ शुद्धचिद्रूपोहम् मायी न न च भोगिरू- पेणान्तःकरणशायी तथा संसारचक्रधारी न जाग्रदादिदशासु अवतरणशीलोपि न तथा मे मम संसारः स्थापनीयोपि न सत्यतया त- थापि प्रभविष्णुः प्रसिद्धः सर्वजगदीश्वरो विष्णुरहमस्मि व्यापनशीलत्वादितिभावःप्र. सिद्धविष्णुश्च मायी शेषशायी चक्रायुधी मत्स्याद्यवतारी संसारपालकःप्रसिद्धः॥३८॥ शिवत्वमाह,नेति- न मूर्तयोष्टौ विषमा न दृ- ष्टिर्न भूतिलेपो न गतिवृषेण। न भोगिसङ्गो न च कामभङ्ग- ·२२८ • राज :- - स्तथापि साक्षात्परमश्शिवो- हम् ॥३९॥ अण्डजस्वेदजोद्भिजजरायुजाप्यतैजसवा- यवीयमानसरूपाष्टशरीराणि मम न भेदह- टिरपि न जन्मसंवन्धो न तथा वृषेण धर्म- ण तत्तल्लोकगमनमपि न भोगिभिः जीवैर- प्यसङ्गः इच्छा विघातोपि न इच्छाया एवा- भावात् तथापि सर्वोत्कृष्टः साक्षात् शिव ए- वाहमस्मि अविनाशित्वात् महादेवस्तु पञ्च- भूतसोमसूर्ययजमानमूर्तिः त्रिलोचनः भस्म- धारी दृषभवाहनः सर्पभूषणः दग्धकामः प्र- सिद्धः उक्तदेवत्रयानन्दा अपि परमानन्दा- त्मानन्दान्तर्भूता एवेति पद्यत्रयभावः॥३९॥ स्वस्य परमपदस्थितिं रूपकणाह, जाग्रदिति- जाग्रत्सुप्तिखपनविपिने गा- - ·स्वाराज्यसिहिः। २२६ हमानोप्यसङ्गःसत्वोत्कर्षात्क. रणहरिणैर्नेक्षणीयः पराग्भिः। लीलावृत्तिप्रशमितमहामोह- मत्तेभजालः कालातीते वि- लसति पदे खात्मकण्ठीरवो नः॥४०॥ नः अस्माकम् निजप्रत्यगात्मसिंहः त्रिका- लावाध्ये पदे स्वरूपे विलसति प्रकाशते की- दृशः अवस्थात्रयवने विहरन्नप्यसङ्गो न त- धर्मभाक् पुनः पारमार्थिकसत्ता सामर्थ्यात् हेतोः पराग्भिः विमुखतया पलायमानैः इ- न्द्रियहरिणैर्न दर्शनीयः पुनः श्रवणादिली- लया जाताखण्डवृत्त्याविनाशितमूलाज्ञानरू- पमत्तगजसमूहः ।।४०॥

·२३. स्वाराज्यसिदिः । पवित्रीकरोति जगज्जीवन्मुक्त इत्या- हेत्यादिभिरिति- इत्यादिभिर्भुवनजाड्यहरैः सु. गोभिः सत्योज्ज्वलैः श्रुतिसु- खैरमृतप्रबोधैः । आनन्दय- न्प्रतिपदं प्रणतान्सभाग्याना- शाः पवित्रयति भानुरिव प्र- बुद्धः ॥४१॥ प्रवुद्धो ज्ञातज्ञेयः आशाः दश दिशः पवित्र- यति किंकुर्वन् इत्यादिभिः सगोभिः उक्त- शुभवाक्यैः सभाग्यान् सुकृतीन् प्रणतान् कृतप्रणामान जिज्ञासून् पदं पदं प्रति आ- नन्दयन् कीदृशैः लोकाज्ञानहरैः पुनः सत्या- थकैः निर्मलैदीप्तैर्वा पुनः श्रवणसुखदैः पुनः ·खाराज्यसिद्धिः। २३२ अमृतमिव प्रबोधयन्ति जीवयन्तीति तैः क- इव भानुरिव अत्रपक्षेलोकशीतहरैः ईश्वरप्र- काशितैः यागादिप्रवर्तकत्वेन वेदसुखदैः सु- गोभिः शुभकिरणैः अन्यत्पूर्ववत् ॥ ४१ ॥ कृतात्मसाक्षात्कारं स्तौति, धन्य इति- धन्यः स एव कृतकृत्यतमः समस्तमान्यः स एव कुलमस्य च धन्यधन्यम् । संन्यस्य क- मनिगई श्रुतिसारसौख्ये वि- न्यस्य चित्तमभयात्मनि नि- तो यः ॥ ४२॥ कर्मनिगड़म् गतिविघातकलोहशृङ्खला- रूपं कर्म सन्यस्य सम्यक् सवासनम् फल- तस्त्यक्ता श्रुतिसारांशसुखरूपे अद्वयत्वेना- भयरूपात्मनि चित्तं स्थापयित्वा यः नित-

·२३२
खाराज्यसिद्धिः।
स्सदानन्द आस्ते स एव धन्यः उत्तमः
अतिशयेन कृतार्थः सर्वमान्यः अस्य कुलं
तु
धन्येभ्योपि
धन्यम् यतस्तस्यानायासत
ईदृक् सुखलाभयोग्यता ॥४२॥
विदुषो विदेहमुक्तिमाहैवमिति-
एवं विहृत्य सुचिरं परिपू-
र्णकामः कारुण्यपूरपतितोद्ध-
रणप्रवीणः। प्रारब्धशेषविगमे
गतसर्वशोकःखाराज्यसौख्य-
जलधिनिरुपाधिरास्ते ॥४३॥
दयप्रवाहनिमग्नोदारप्रवीणः सिद्धसर्वम-
नोरथः एवमुक्तरीत्या बहुकालं विहरणं कृत्वा
निखिलप्रारब्धक्षये निवृत्ताखिलदुःखप्रती-
तिः निरुपाधिः विगतदेहः सन् स्वयं प्रका-
शानन्दसमुद्रमात्रस्तिष्ठति ॥ ४३ ॥

·खाराज्यसिद्धिः। तस्य पुनर्विकारशङ्कामपनुदति नोदेतीति- नोदेति नास्तमुपयाति न वृद्धिमेति नापिक्षयं च भजते निजतेजसेद्धः । पूर्णस्सदैव स- हजेन सुखामृतेन निर्लान्छनः स्फुरति कोपि निजात्मचन्द्रः॥ उदयास्तौ वृद्धिहासौ च यो न याति स्व- भासैव प्रकाशमानः स्वाभाविकानन्दामृतेन सदापरिपूर्णःद्वैतलाञ्छनशून्यःसईदृशःकोपि अनिर्देश्यः स्वात्मरूपचन्द्रमा विराजते॥४४॥ अथानेकरूपकतो निखिलवेदान्तविषयवि- षयकोत्कर्षमवसाने निरूपयति,विश्वेति- विश्वानन्दतुपारसिन्धुरखि- लज्ञानस्फुलिङ्गानलः प्रच्छ-

·२३४
खाराज्यसिद्धिः।
नासिलता च कोशकुहरे द्वैत-
भ्रमच्छेदिनी । मोहध्वान्त-
विभाकरः परिलसन्वेदान्त-
सीमन्तिनी मौलिस्थानमणिः
सदा विजयते संविन्मयः प्र-
रुषः॥४५॥
संविन्मयः चिद्रूपः पूरुषः प्रत्यगात्मा सदा
विजयते सर्वोत्कर्षेण वर्तते कीदृशः सकला-
नन्दरूपहिमकणानां समुद्रः पुनः सकलज्ञा-
नरूपाग्निकणानां मूलभूताग्निः पुनः पञ्चको-
शच्छिद्रे हृदये प्रच्छन्ना गूढाद्वैतभ्रमच्छेदिनी
खड़लता पुनः अज्ञानाविवेकरूपान्धकारसूर्यः
पुनः
सर्वतः
स्फुरन् उपनिषद्वधूशिरःस्थ-
मणिः॥४५॥

·खाराज्यसिधिः। २३५ ग्रन्थनाम सूचयन्नधिकारिभ्य आशी- राह,शान्त्यादीति- शान्त्यादिदिव्यमणिभूषण- मण्डितानां वेदान्तवारिधिसु- धारसलालसानाम् । कैवल्य- कल्पतरुमूलमुपाश्रितानांखा- राज्यसिद्धिरियमस्तु मुद्दे बुधा- नाम् ॥ ४६॥ इयं स्वाराज्यसिद्धिः बुधानाम् पण्डिता- नाम् मुदे हर्षाय भवतु कीदृशानाम् शान्ति दान्त्यादिभिर्दिव्यमणिभूषणैः परमानन्दहे- तुभिः शोभितानाम् पुनः वेदान्तसमुद्रसंव- न्धिसुधासदशरसे आत्मनि अत्यन्तस्टहायु- क्तानाम् पुनः मोक्षकल्पसक्षमूलम् ब्रह्मवि- द्गुरुचरणम् उपगतानाम् श्रवणायेतिभावः ·. २३६ खाराज्यसिद्धिा लोकेपि स्वाराज्यसिद्धिश्चक्रवर्तित्वं पुण्यव- तामेव महतां भवति न क्षुद्राणामिति नि- कर्षः॥४६॥ स्वस्य निष्कामतां ध्वनयन् निजग्रन्थे- नेष्टदेवतां यजति, वाक्येति- वाक्यपुष्पाञ्जलिः सेयं भ- क्तया न्यस्ता पदाब्जयोः । धियः प्रेरकयोरस्तु शिवयोः प्रीतिसिद्धये ॥४७॥ वाक्यरूपाणां पुष्पाणामञ्जलिर्या इयम् स्वाराज्यसिद्धिः भक्त्या चरणकमलयोः सम- र्पिता सा वुद्धेः प्रेरकयोरुमामहेश्वरयोः प्री- त्युत्पत्तये भवतु ॥४७॥ इति श्रीमत्स्वाराज्यसिद्धौ तृतीयं प्रकरणम् सामाप्ता चेयं स्वाराज्यसिद्धिः ।

·ܝ खाराज्यसिद्धिः। वसुवेदनवब्रह्ममितेब्दे नृप- विक्रमात् । भाद्रे दलेऽमले विष्णोस्तिथौ भौमस्य वासरे॥ पूर्णानन्दपदानन्दभास्करा- नन्दसत्कृतिः । पूर्णानन्दवने काश्यां दुर्गाकुण्डमिलत्तटे॥२॥ व्याख्यातो बुद्धितः क्वापि कापिनीतात्र योजना।सभा- वा भावुकास्तेन तुष्यन्तु गत- मत्सराः ॥३॥ विश्वेशपुण्यपुजाभ्यां सिद्धा-