·Euon
AANA-Maustudensusaster
यथकार• पटित विष्णु नारायण भातखंडे,
बी ए, एलएल् वी.
(“ चतुर पडित )
जन्म -गोकुलामी शके १७८२
ता.१. आगस्त १८६०
arrerman rrent

·श्रीगणेशायनमः ॥ श्रीसरस्वत्यैनमः ॥ श्रीगुरुभ्योनमः
अथ श्रीमल्लक्ष्यसंगीतप्रारंभः ।
। मंगलाचरणम् ।
प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम् ।
सर्वविघ्नोपशान्त्यर्थ लक्ष्यसंगीतमारभे ॥१॥
श्रीब्रह्माद्यरर्चिता या सुरेंद्र-
मक्तिश्रद्धामावयुक्तः सदेव ।
प्राचीनावाचीनसंगीततत्त्व-
स्फूत्यै तां श्रीशारदा नौम्यभीष्टाम् ॥२॥
श्रीसद्गुरोस्तस्य पदारविंद-
द्वंद्धं तमोनुत्तय आशु दे।
यस्यानुकंपा सहसेव मुर्क
करोति वाचालमिति प्रथेयम् ॥ ३॥
संगीतपूर्वसूरीणां महतामप्यनुज्ञया ।
धैर्यमालंब्य कुर्वेऽमुं प्रबंध स्वान्तशुद्धये ॥ ४ ॥
प्रथमाध्यायः।
अथ श्रीलक्ष्यसंगीतप्रथमाध्याय ईर्यते ।
चतुराख्येन भरतपूर्वसंडनिवासिना ॥ ५॥
निर्मथ्यातिप्रयत्नेन मतभेदपयोनिधिम् ।
चतुरामिमतां वक्ष्ये हिंदुस्थानीयपद्धतिम् ॥ ६ ॥

·प्रणाल्यौ तु प्रसिद्ध वे संगीतस्य विदां मते । आद्या कर्णाटकी ख्याता हिंदुस्थानी तथापरा ॥ ७ ॥ कर्णाटकप्रणाली या सा मद्रासनिबंधिनी। अन्यत्र सर्वतो हिंदुस्थानीया बहुसंमता ॥८॥ तत्र तत्र प्रदेशेषु वैमत्यं संभवेत्वचित् । सामान्यतस्तु सैकैव पद्धतिर्विदुषां मते ॥ ९॥ संगीतम् गीतं वायं तथा नृत्यं वयं संगीतमुच्यते । मार्गदेशीविभागेन संगीतं द्विविधं मतम् ॥ १० ॥ मार्गो देशीति तद्देधा तत्र मार्गः स उच्यते । यो मार्गितो विरिंच्याद्यैः प्रयुक्तो भरतादिभिः ॥ ११ ॥ देवस्य पुरतः शंभोनियताभ्युदयप्रदः । देशे देशे जनानां यद्गुच्या हृदयरंजकम् ।। गानं च पादनं नृत्यं तद्देशीत्यभिधीयते ॥ १२ ॥ संगीतरत्नाकरे ॥ गीतं वायं नर्तनं च वयं संगीतमुच्यते । मार्गदेशीविभागेन संगीतं द्विविधं मतम् ॥ १३ ॥ द्रुहिणेन यदन्विष्टं प्रयुक्तं भरतेन च । महादेवस्य पुरतस्तन्मार्गाख्यं विमुक्तिदम् ।। १४ ॥ तत्तद्देशस्थया रीत्या यत्स्याल्लोकानुरंजनम् । देशे देशे तु संगीतं तद्देशीत्यभिधीयते ॥ १५ ॥ संगीतदर्पणे ॥ र

·गीतं द्वधा मार्गो देशी मार्गः स यो विरिंच्याोः।
अन्विष्टो भरतायैः शंभोरग्रे प्रयुक्तोऽय॑ः ॥ १६ ॥
देशे देशे रुच्या यज्जनहृद्रंजनं तु सा देशी ।
स तु लोकरुचिविकलितः प्रायो लक्ष्याच देशी तत् ॥१७॥
रागविबोधे ॥
अबलाबालगोपाले: क्षितिपालेनिजेच्छया।
गीयते यानुरागेण स्वदेशे देशिरुच्यते ॥ १८॥
संगीतदर्पणे॥
मार्गित प्रथमाचानिबद्धं नियमोत्तमैः ।
अतिशुद्धस्वरूपं तत् सांप्रतं नैव गोचरम् ।। १९॥
व्यवहारेऽधुना यत्तु संगीतं परिदृश्यते ।
तत्सर्वं देशिसंज्ञं स्यादित्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ २० ॥
टिप्पनी।
ग्रंथेषु तु पुराणेषु श्रेष्ठो रत्नाकरो मतः ।
तत्राप्यंगीकृतं देश्याः प्राधान्यं शास्त्रकारिणा ॥ २१ ॥
पूर्वप्रसिद्धसंगीतं प्रसिद्धमधुना च यत् ।
द्विविधं वर्णितं तत्र संगीतं सुपरिस्फुटम् ॥ २२ ॥
शाईदेवस्य कालेऽपि संगीतं देशिसंज्ञितम् ।
आसीत्प्रचलितं लोक इति तर्कयितुं क्षमम् ॥ २३ ॥
शान्देिवानुगाश्चापि तद्विनिर्मितपद्धतिम् ।
यथायोग्यप्रमाणेन नैवज्ञातुमशक्नुवन् ॥ २४ ॥
चतुदंडिप्रकाशाख्ये ग्रंथे व्यंकटपंडितः।
प्राचीनरागविपये सुस्पष्टमिदमबवीत् ॥२५॥

·" " रागास्तावदशविधा भरताबैरुदीरिताः । ग्रामसगाश्चोपरागा रागा भापाविभापिकाः ॥ २६ ॥ तथैवान्तरभापारया रागांगाख्यास्ततःपरम् । भापांगानि क्रियांगानि चोपांगानि पुनः क्रमात् ॥ २७ ॥ दशस्वेतेपु रागेपु ग्रामरागादयः पुन । रागास्त्वन्तरभाषान्ता मार्गरागा भवन्ति पटू ॥ २८॥ ततो गंधर्वलोकेन प्रयोज्यास्ते व्यवस्थिताः। तस्मादागांगमापांगक्रियांगोपांगसंजिकाः । रागाश्चत्वार एवैते देशिरागा प्रकीर्तिताः ॥ २९॥ रागांगादिचतुष्कं तु सांप्रतं स्यात्सुगोचरम् । संगीते दाक्षिणात्यानामिति सर्वत्र संमतम् ॥ ३०॥ मूर्छनाया रहस्य तदनाकरप्रपंचितम् । स्फुटमेवाभवबोटुं न शक्त. कोऽपि पंडितः ॥ ३१ ॥ जातिप्रकरणं चापि रत्नाकरनिरुपितम् । अनेकानुकृतं सद्यो ज्ञातुं शक्तो न कोऽपि तत् ॥ ३२ ॥ संगीतसमयसारे चंद्रिकायां सुधाकरे। चूडामणिशिरोमण्यो रत्नाकरानुवर्तनम् ॥ ३३ ॥ लेखकैस्त्वपुराणैस्तैदृश्यतेऽनुकृतो भृशम् । रत्नाकरस्वराध्यायो रागाध्यायस्त्वनाहृतः ॥ ३४॥ दामोदरस्तथा सोमनाथो रत्नाकरानुगौ । रागाध्यायमनादृत्य चक्रतुगंथनिर्मितिम् ॥ ३५ ॥ अहोवलव्यंकटेशरामामात्यतुलाधिपाः । स्वतंत्रा राग निर्देश दोपभाजो न मे मते ॥ ३६॥ पुंडरीको भावभट्टो लोचनो हृदयस्तथा । लक्ष्यमार्गमनुसृत्य स्वम्वग्रंथानकुर्वत ॥ ३७ ।।

·रागलक्षणकाराद्या बहवोऽन्ये परिस्फुटम् ।
विपये तन रागाणां स्वातंत्र्यं दर्शयन्ति ते ॥ ३८॥
श्रीमदत्नाकरमोक्तरागाध्यायाशयोऽखिलः ।
स्वश्लोकथितः कैश्चिद्मथकारैरसंशयम् ॥ ३९ ॥
तदाशयस्तथाप्येतैरवबुद्धो यथार्थतः ।
इति तल्लेखतो नैव प्रतिभाति कथंचन ॥ ४०॥
गूढं गूढतरं भावं प्रापयितुमसंशयम् ।
नैवोचितं कदाचित्स्याद्धीमतामिति मे मतिः ॥ ४१॥
प्राचीनशास्त्रकेऽज्ञाते संगीतपरिवर्तनात् ।
वस्तुस्थितिरुदाहार्या ग्रंथकृद्धिरमायया ॥ ४२ ॥
परिवर्तनशीलं यत्संगीतं ग्रंथकर्तृभिः ।
नमायं पुराणं तत्स्पष्टीकर्तुं न शक्यते ॥ ४३ ॥
नावशक्यं हि तत्किंतु यया कयापि भाषया ।
असामंजस्यवृद्धिस्तु नाभीऐति ब्रवीम्यहम् ॥ ४४ ॥
रत्नाकरोक्तरागेषु व्याख्याता जातिमूर्छनाः ।
रागमेलास्तदुत्पन्ना नैव कुत्राप्यवेक्षिताः ॥ ४५ ॥
अज्ञाते ग्रामरागोक्तमेले ग्रंथो निरर्थकः ।
मेलास्तु जनकाः प्रोक्ता रागाणामिति संमतम् ॥ ४६॥
रागादीनामुदीर्यन्ते नानाग्रंथेपु मूर्तयः ।
तत्र तेपां च रागाणां न स्वराद्युपलभ्यते ॥४७॥
ग्रंथाः संगीतदृष्ट्या ते केवलं निष्फला मताः ।
मूर्तितास्ते कथं मेला इत्यप्युल्लेसमर्हति ॥४८॥
हनूमन्मतमद्यापि प्रचरत्यत्र लक्ष्यके ।
एतत्समर्थनं नित्यं श्रूयते गायकैः कृतम् ॥ ४५ ॥

·को ग्रंथस्तन्मतस्य स्यास्किंच तत्राभिधीयते ।
इत्येवं नैव स्वप्नेऽपि तेपां समुपलभ्यते ॥ ५० ॥
जाने नाक्षेप इष्टः स्याद्ग्रंथकारोक्तिपु भृशम् ।
नार्थः स्यानोपने वस्तुस्थित्यास्तथापि मे मते ॥ ५१ ॥
जातिप्रकरणस्योपयोगः सम्यक्तया तथा ।
यत्र स्पष्टतया प्रोक्तः स ग्रंथो नोपलभ्यते ॥५२॥
विद्यते शभिमानो मे ग्रंथोपरि महत्तरः ।
तदभ्यासे प्रयत्नोऽपि यथाशक्ति मया कृतः ॥ ५३ ।।
रत्नाकरोक्तरागाणां युक्तमेलनिरूपणे ।
प्रयत्नो न कृतः कैश्चिदिति लक्ष्यज्ञसंमतम् ॥ ५४॥
अतस्ते क्रीडशा रागा भवेयुरिति तत्त्वतः।
ज्ञातं तैरथवा नेति शंकास्पदं भवेद्धवम् ॥ ५५ ॥
ते स्वकालीनसंगीतनिपुणाः स्युरसंशयम् ।
नावश्यं तेन ते रत्नाकरसंगीतपारगाः ॥५६॥
संगीतदर्पणे नैव समीचीनतया पुनः ।
मूर्छनानां विवेकोऽपि सत्कृतो रागनिर्णये ॥ ५७ ॥
रत्नाकराभिधं ग्रंथं पठतो यस्य कस्यचित् ।
पुरतः प्रस्फुरन्त्येव प्रश्ना एवंविधाः स्वयम् ॥ ५८ ॥
श्रुतिजात्युपयोगः क क्रियेत नियमैश्च कैः ।
मेला आधुनिका के स्युर्मध्यमग्रामसंज्ञिताः ॥ ५५ ॥
मध्यमग्रामगा रागाः प्रचरंति न वाऽधुना ।
प्रचारेऽप्येकवाक्यत्वं भवेद्रत्नाकरस्य किम् ॥६०॥
साधारणप्रकरणं ग्रामरागनिरूपणे ।
उपयोग कथं भूयादिति कुत्रापि नोदितम् ॥ ६१ ॥

·मृदुगनियुता रागाः के स्यू रत्नाकरोदिताः ।
तीवमध्यमयुक्ताः के किं स्यात्तेपां समर्थनम् ॥ ६२ ॥
मेला ग्रामाख्यरागाणां कीदृशा लक्ष्यवर्मनि ।
कथमेते च सिद्धेयुरित्युदाहियतामिह ॥ ६३ ॥
यथार्था मूर्छनाटीका कल्लिनाथकृताऽस्ति किम् ।
तथात्वे कीदृशा मेला सिद्धेयुरिति कथ्यताम् ॥ ६४ ॥
प्रतिरागमलंकारा निश्चिताः किमितीर्यताम् ।
रहस्यं शुद्धतानानां किमासीदित्युदीर्यताम् ॥ ६५ ।।
रागाध्याये किमप्येषां समुल्लेखो न लभ्यते ।
केपुचिच्छुद्धत्तानेपु कुतः पङ्जविवर्जनम् ॥६६ ।।
रागतत्स्न्यादिरचना तत्त्वमाश्रित्य किं कृता ।
रागमिश्रणमानानि तत्र ज्ञेयान्यथो कथम् ॥ ६७ ॥
अपेक्षा मध्यमग्रामस्यासीत् प्राकिं न साऽधुना ।
किमासीत्तीवमस्यात्र संबंधो रागमेलने ॥ ६८॥
एवं स्युः कतिचित् प्रश्ना अर्वाचीनविदां हृदि ।
ज्ञानसामग्रयभावे तु किं ते ब्रूयुस्तपस्विनः ॥६९ ।।
दुर्योधांशं परित्यज्य प्रचारमनुसृत्य च ।
यत्तेपां ग्रंथनिर्माणं समीचीनं हि मे मते ॥ ७० ।।
स्वाभिप्रायं सदा स्पष्टं जानीयुः सकला जनाः ।
एतदेव भवेद्ध्येयं ग्रंथानामित्यसंशयम् ॥ ७१ ॥
रागपूर्ववियोधोऽथ चतुर्दैटिकलानिधी ।
तरंगिणी तथा रागमंजरी पारिजातकः ॥ ७२ ।।
कौमुदी तत्त्वबोधोऽपि हृत्प्रकाशश्च कौतुकम् ।
ग्रंथानेतान् प्रकुर्वाणा यान्ति ते धन्यतां ध्रुवम् ॥७३॥

·(ट) निर्व्याज निर्भयं स्पष्टं प्रोक्तानि स्वमतानि त:। अकारि च समीचीनं यदृष्ट लक्ष्यवमनि ॥ ७४ ॥ ननु नावगताः सम्यग् ग्रंथास्त इति चेन्मतम् । तदास्महेसजाद्वादादिष्टः स्यात्तत्त्वनिर्णयः॥७५॥ संगीतं ग्रंथगं लक्ष्यगं भाविगमिति विधा। ग्रंथगेऽन्तर्गतं सर्व संगीत शास्त्रगोचरम् ॥७६ ॥ यदिदानी प्रचरति लक्ष्यसंगीतमेव तत् । एतावदेव ग्रंथेऽस्मिन्नान्यच्छास्त्ररहम्यकम् ॥ ७७ ॥ केनोपायेनाधुनिकं लक्ष्यसंगीतमाश्विदम् । अवगन्तव्यमित्येव साध्यमत्र न संशयः ॥ ७८॥ संगीतप्रशस्तिः सामवेदादिदं गीतं मंजग्राह पितामहः ॥ ७९ ॥ गीतेन प्रीयते देवः सर्वज्ञः पार्वतीपतिः । गोपीपतिरनन्तोऽपि वंशध्वनिवशंगतः ॥८॥ सामगीतिरतो ब्रह्मा वीणासक्ता सरस्वती। किमन्ये यक्षगंधर्यदेवदानरमानगः ॥ ८१ ॥ अज्ञातविपयाम्बादो बाटः पयंकिकागतः। रदन् गीतामृतं पीत्या हकप प्रपद्यते ।। ८२ ।। पनेचरस्तृणाहारश्रियं मृगशिशुः पशुः । लुम्यो ट्रम्धसमगीते गीते त्यजति जीवितम् ॥ ८३ ॥ तम्प गीतम्य माहात्म्य के प्रशंमितुमीशते । धमार्थकाममोक्षाणामिदगेरेसाधनम् ॥ ८ ॥ रत्नारि ॥

·वीणावादनतत्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः ।
तालज्ञयाप्रयासेन मोक्षमार्ग च गच्छति ॥ ५॥
साहित्यसंगीतकलाविहीनः
साक्षात्पशुः पुच्छरिपाणहीनः ।
तृणं न गदन्नपि जीवमानः
तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ ८६ ॥
सुसिनि सुसनिदानं दुःसितानां विनोदः
श्रवणहृदयहारी मन्मथस्याग्रदूतः॥
तिचतुरसुगम्यो बलमा कामिनीनाम्
जयति जयति नादः पंचमचोपवेदः ।। ८७ ॥
अथ नादः।
गीतं नादात्मकं वाचं नाव्यरत्या प्रशम्यते ।
तवयानुगतं नृत्तं नादाधीनमतस्त्रयम् ॥ ८॥
नादेन व्यज्यते वर्णः पदं वर्णात्पदाद्वचः ।
वचसा व्यवहारोऽयं नादाधीनमतो जगत् ॥ ९ ॥
सर्वसंगीतशास्त्रस्य नादो जीवितमीरितम् ।
अतो नादस्य माहात्म्यं व्यारयातुं केन शक्यते ॥ ९ ॥
नादस्थानानि ।
व्यवहारे त्वसौ बेधा हृदि मंद्रोऽभिधीयते ।
कंठे मध्यो मूर्ध्नि तारो द्विगुणश्रोत्तरोत्तरः ॥ ११ ॥

·(१०) अथ श्रुतयः । तस्य द्वाविंशतिर्भेदाः श्रवणाच्छ्रुतयो मताः । हृद्यू नाडीसंलग्ना नाड्यो द्वाविंशतिर्मताः ॥ ९२ ॥ तिरयस्तासु तावत्यः श्रुतयो मारुताहताः । उच्चोच्चतरतायुक्ताः प्रभवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ एवं कंठे तथा शीर्षे श्रुतिद्वाविंशतिर्मता ॥९३॥ रत्नाकरे ।। श्रुतिलक्षणम् । नित्यं गीतोपयोगित्वमभिज्ञेयत्वमप्युत । लक्ष्यविद्भिः समादिष्टं पर्याप्तं श्रुतिलक्षणम् ॥ ९४ ॥ प्रतिस्थानसमासक्ता श्रुतिद्वाविंशतिर्मता । संगीताद्यस्वराणां स्यात्समता जन्मभूरसौ ॥ ९५ ॥ श्रुतिप्रमाणादिव्यक्त्यर्थं वीणानिदर्शनम् । व्यक्तये कुर्महे तासां वीणाद्वंद्वे निदर्शनम् । दे वीणे सदृशे कार्ये यथा नादः समो भवेत् ॥९६ ।। तयोविंशतिस्तंत्र्यः प्रत्येक तासु चादिमा । कार्या मंद्रतमध्वाना द्वितीयोचध्वनिर्मनाक ॥ स्यान्निरन्तरता श्रुत्योर्मध्ये ध्वन्यन्तराश्रुतेः॥१७॥ रत्नाकरे ॥ कलिनाथकृतटीकायाम् । आदिमा प्रथमा तंत्री । मंदतमध्वाना अतिमंदस्वना । उत्तरोतरापेक्षया पूर्वपूर्वस्य मंदत्वे संभवत्यपि सर्वापेक्षयेयं मंद्रेति ·योगः । अतिमंदत्वं च तंत्र्या अतिशिथिलीकरणेन भवति । या तंत्री मनागुच्चध्वनिः कार्या । मनागुचध्वनित्वस्यैव स्थापकं स्यान्निरन्तरतेति । श्रुत्योः पूर्वोत्तरतंत्र्युत्पन्नयोर्मध्ये यंतराश्रुते न्यन्तरस्य पूर्वोत्तरश्रुतिविलक्षणस्य पूर्वश्रुतेः किंचि- स्योत्तरश्रुतेः किंचिन्नीचस्यान्यध्वनेरश्रुतिरश्रवणम् । मध्यगत यन्तराश्रवणं निमित्तीकृत्य श्रुत्योर्निरन्तरता यथा स्यात्तथा । किंचिदृढीकरणेन मनागुञ्चध्वनिः कार्येत्यर्थः । अत्र नैरन्तर्षे न्योरेवोक्तम् । तथा हि भरतकृतनाट्यशास्त्रे । अथ ग्रामौ । पड्डग्रामो मध्यमग्रामश्चेति । तत्र वा हार्वि- तः श्रुतयः । यथा- तिम्रो द्वे च चतस्रश्च चतस्त्रस्तिस्र एव च । दे चतस्रश्च पड्डाख्ये ग्रामे श्रुतिनिदर्शनम् ॥ ९८ ॥ मध्यमग्रामे तु श्रुत्यपकृष्टः पंचमः कार्यः। पंचमश्रुत्युत्कर्षा कांद्वा यदन्तरं मार्दवादायतत्वाद्वा तत्समाणश्रुतिः । निदर्शनं त्वासामभिव्याख्यास्यामः । यथा-२ वीणे तुल्य- माणतंत्र्युपवादनदंडमूर्छने पडूजयामाश्रिते कार्ये । तयोरेकतरस्यां ध्यमग्रामिकी कृत्वा पंचमस्यापकर्पे श्रुति तामेव पंचमवशात् ड्रजयामिकी कुर्यात् । एवं श्रुतिरपकृष्टा भवति । पुनरपि तद्वदेवाए- पन्निाधार निपादवन्तावितरस्यां धैवतर्पभौ प्रविशतो द्विश्रुत्यधिक- वात् । पुनस्तद्वदेवापकर्पाद्धैवतर्पभावितरस्यां पंचमपजौ प्रविशत- खेश्रुत्यधिकत्वात् । तद्वत्पुनरपकृष्टायां तस्यां पंचममध्यमपङ्जा इतरस्यां मध्यमगांधारनिपादवन्तः प्रवेक्ष्यन्ति चतुःश्रुत्यधिकस्यात् ।

·(१२)
एवमनेन श्रुतिनिदर्शनेन द्वैगामिक्यो द्वाविंशतिश्रुतयः प्रत्य-
गन्तव्याः।
सिंहभूपालकृतटीकायाम:-
यथा मध्ये विसदृशं ध्वन्यन्तरं नोत्पद्यते तथा नैरतयं विधे-
यम् । तदुक्तम् । “द्वितीया तु ततस्तीमध्वनिस्तंत्री विधीयते । तथा
यथा तयोर्मध्ये तृतीयो न ध्वनिर्भवेत् । श्रुतेः प्रमाणमुक्त
मतंगेन । ननु श्रुतेः किं प्रमाणम् ? । उच्यते। पंचमस्तावद्ामद्वयस्थो
लोके प्रसिद्धः । तस्योत्कर्षणाधकर्पणाभ्यां मार्दयादायतत्वादा
यदन्तरं तत्पमाणश्रुतिः।
श्रुतिपु स्वरस्थापनाप्रकारः । रत्नाकरे।
अधराधरतीवास्तास्तज्जो नादः श्रुतिमतः ।
वीणाद्वये स्वराः स्थाप्यास्तच पणश्चतुःश्रुतिः ॥ ११
स्थाप्यस्तंत्र्यां तुरीयायामृपभस्त्रिश्रुतिस्ततः ।
पंचमीतस्तृतीयायां गांधारो द्विश्रुतिस्ततः ॥ १० ॥
अष्टमीतो द्वितीयायां मध्यमोऽथ चतुःश्रुतिः ।
दशमीतश्चतुथ्यों स्यात्पंचमोऽथ चतुःश्रुतिः ॥१॥
चतुर्दशीतस्तुर्यायां धैवतस्त्रिश्रुतिस्ततः ।
अष्टादश्यास्तृतीयायां निपादो द्विश्रुतिस्ततः ॥२॥
एकविंश्या द्वितीयायां वीणेकाऽत्र ध्रुवा भवेत् ।
चलवीणा द्वितीया तु तस्यां तंत्रीस्तु सारयेत् ॥३॥
श्रुतिस्वरेयत्तापरिज्ञानार्थ चलवीणायां सारणाप्रकारः।
स्वोपान्त्यतंत्रीमानेयास्तस्यां सप्तस्वरा बुधैः ।
ध्रुवीणास्वरेभ्योऽस्यां चलायां ते स्वरास्तदा ॥४॥

·.
एकश्रुत्यपकृष्टाः स्युरेवमन्यापिसारणा ।
श्रुतिद्वयलयादस्यां चलवीणागती गनी ॥५॥
ध्रुववीणोपगतयो रिधयोविंशतः क्रमात् ।
तृतीयस्यां सारणायां विशतः सपयो रिधी।
निगमेषु चतुर्थ्यां तु विशन्ति समपाः क्रमात् ॥ ६ ॥
सारणाफलमाह।
श्रुतिद्वाविंशतावेवं सारणानां चतुष्टयम् ।
ध्रुवाश्रुतिपु लीनायामियत्ता ज्ञायते स्फुटम् ।। ७ ।।
नाट्यशास्त्रे तथा रत्नाकरग्रंथेऽपि सर्वथा ।
श्रुतयः स्युः समानास्ता इतिसंगीतविन्मतम् ॥ ८॥
श्रुतिनामानि ।
तीवा कुमुद्वतीमंदाछंदोवत्यस्तु पजगाः ।
दयावती तु रेझेया रंजनी रक्तिकेत्यमः ॥२॥
रौद्री क्रोधीति गांधारे पत्रिकाऽथ प्रसारिणी।
प्रीतिश्च मार्जनीत्येताः श्रुतयो मध्यमाश्रिताः ॥१०॥
क्षिती रक्ता च संदीपिन्यालापिन्यपि पंचमे।
मदन्ती रोहिणी रम्येत्येतास्तिस्रस्तु धैवते ।
उग्रा च क्षोभिणीति द्वे निपादे वसतः श्रुती ॥ ११ ॥
श्रुतिवंटननियमः।
चतुश्चतुश्चतुश्चैव पडूजमध्यमपंचमाः।
द्वे द्वे निषादगांधारौ बिस्त्रीरिपभधैवतौ ॥ १२ ॥
यदि द्वाविंशतिः प्रोक्ताः श्रुतयः पूर्वसूरिभिः ।
व्यवहारे न ताः सर्वाः प्रयुक्तास्तैरितिस्फुटम् ॥ १३ ॥
सौकर्यार्थ स्वराणां चापराः संज्ञाः समाहताः।
सरिंगमपधनीतिसंक्षिप्ता लक्ष्यवमनि ॥ १४॥

·(१४) प्राचीनग्रंथकारसंमतं वीणादंडे शुद्धस्वरस्थापनम् । श्रुतिनामानि शुद्धस्वराः १ तीवा २ 5 कुमुद्दती मदा छंदोवती दयावती r शुद्धपडूजा रंजनी युद्धपभः शुद्धगाधारः १० ११ १२ १३ शुद्मभ्यमः १५ १६ १७ रोद्री कोधी वधिका प्रसारिणी प्रीतिः मार्जनी क्षिति. रका सदीपिनी आलापिनी मदंती रोहिणी म्या उया क्षोभिणी तीवा कुमुद्दती मदा छंदोवती शुद्धपचम. १८ शुधैवप्तः ૨૨ शुद्धनिषाद १ २ ३ r ·ग्रामाः। ग्रामः स्वरसमूहः स्यान्मूर्छनादेः समाश्रयः । तो द्वौ धरातले प्रोक्ती पद्धग्रामोऽत्र चादिमः ॥ १५॥ द्वितीयो मध्यमग्रामस्तयोर्लक्षणमुच्यते । पङ्जग्रामः पंचमे स्वचतुर्थश्रुतिसंस्थिते ॥ १६ ॥ स्वोपान्त्यश्रुतिसंस्थेऽस्मिन्मध्यमग्राम इप्यते । यद्वा धनिश्रुतिः पजे मध्यमे तु चतुःश्रुतिः ॥ १७ ॥ रिमयोः श्रुतिमेकैकां गांधारश्चेत्समाश्रितः । पश्रुतिं धो निपादस्तु धश्रुति सश्रुतिं श्रितः ॥१८॥ गांधारग्राममाचष्टे तदा तं नारदो मुनिः । प्रवर्तते स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले ॥ १९ ॥ रत्नाकरे । अथ ग्रामी-पद्रजग्रामो मध्यमग्रामश्च । तत्र वा द्वाविंशति- श्रुतयः । यथा-- तिस्रो द्वे च चतस्रश्च चतस्रस्तित्र एव च । द्वे चतस्त्रश्च पडूजाख्ये ग्रामे श्रुतिनिदर्शनम् ॥ २० ॥ पड्नश्चतुःश्रुतिज्ञेय ऋषभस्त्रिश्रुतिस्तथा । द्विश्रुतिश्चैव गांधारो मध्यमश्च चतुःश्रुतिः ॥ २१॥ चतुःश्रुतिः पंचमः स्याद्धवतस्त्रिश्रुतिस्तथा । निपादो द्विश्रुतिश्चैव पजग्रामे भवन्ति हि ॥ २२ ॥ चतुःश्रुतिस्तु विज्ञेयो मध्यमः पंचमः पुनः । निश्रुतिधैवतस्तु स्थाचतुःश्रुतिक एव हि ॥ २३ ॥ निपादपट्जौ विज्ञेयौ द्विचतुःश्रुतिसंभयो । ऋपभस्त्रिश्रुतिश्च स्यागांधारो द्विश्रुतिस्तथा॥२४॥नाट्यशास्त्रे ।

·ग्रामप्वेतेपु गांधारग्रामो नास्ति महीतले।
स्वर्गलोके वर्ततेऽसौ सर्वेपामेव संमतम् ॥ ३४ ॥
अस्माभिमध्यमग्रामोऽप्यसत्प्राय इतीर्यते ।
तथा हि मध्यमग्राम विश्रुतिः पंचमः खलु ॥ ३५ ॥
घराळीमध्यमो जातः स पुनर्लक्ष्यवर्मनि ।
मध्यमादिप्रभृतिषु मध्यमग्रामजन्मसु ॥ ३६ ॥
रागेपु दृश्यते नव वराळीमध्यमस्ततः ।
अयुक्तो मध्यमग्रामो लक्ष्यमार्गविरोधतः ॥३७॥
एक एव ततः पङ्जग्राम इत्यवधार्यते ।
पड्रजग्रामोद्भवा रागा इत्यनेन निरूपितम् ।। ३८ ।।
चतुर्दडिप्रकाशिकायाम् ।
भरतेनोदिते शास्त्रे ग्रामी द्वौ पलूजमध्यमी
पङ्जग्रामः पंचमे तु सप्तदश्यां श्रुतौ स्थिते ॥ ३९ ॥
स्वरेऽस्मिन् पंचमे किंतु पोडशी श्रुतिमाश्रिते ॥
तदेव मध्यग्रामः सोऽत्र लक्ष्ये न दृश्यते ।। ४० ॥
पजग्रामाश्रितान् रागान् सर्वे गायन्ति गायकाः ।
तस्मान्मुख्यतमः पङ्जग्रामोऽसौ नैव मध्यमः ॥४१॥
संगीतसारामृते ।
टिप्पनी ।
चतुश्रतुश्चतुश्चैव पडूजमध्यमपंचमाः ।
द्वे द्वे निपादगांधारी बिस्त्री रिपभधैवतौ ॥ ४२॥
एनयेव व्यवस्थित्या पुराणैरपुराणकैः ।
ग्रंथकारः समादिष्टः पट्जग्रामाभिधः सदा ॥४३॥
पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां मेलः शुद्धस्वरान्वितः ।
मुखारीति प्रसिद्धः स्यात्कनकांगीति वाऽधुना ॥४४॥

·.
(१८)
पंडितमध्यकालीनैर्हदयाहोबलादिभिः ।
निश्चितः शुद्धमेलोऽत्र धनाश्रीः सैंधवोऽथवा ॥ ४५ ॥
शुद्धस्थानान्पयुक्तानि दृष्ट्वाऽस्मिन् पंडितैः पुनः ।
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां श्रुतिक्रमविपर्ययात् ।
वेलावल्यभिधो मेलः शुद्धनाम्ना समाहतः॥ ४६॥
शुद्धमेलो हि सर्वत्र पडूजग्राम इतीर्यते ।
वेलावल्यभिधो लक्ष्ये पडूजनामत्वमर्हयेत् ॥ ४७ ।।
प्राचीनावाचीनविकृतस्वरनिर्णयः ।
स्वरस्तु प्रच्युतः श्रुत्या नियताया यदा भवेत् ।
विकृतत्वं तदा तस्य वर्णयन्ति विपश्चितः ॥४८॥
रिंगमधनयो लक्ष्येऽत्र विकृता उदाहृताः।
सपावविकृती नित्यमतस्तावचलौ मतौ ॥ ४९ ॥
रत्नाकरोक्तद्वादशविकृतस्वराः।
च्युतोऽच्युतो द्विधा पडूजो द्विश्रुतिर्विकृतो भवेत् ।
साधारणे काकलीत्वे निपादस्य च दृश्यते ॥ ५० ॥
साधारणे श्रुतिं पाइजामृपभः संश्रितो यदा ।
चतुःश्रुतित्वमायाति तदैको विकृतो भवेत् ॥ ५१ ॥
साधारणे त्रिश्रुतिः स्यादन्तरत्वे चतुःश्रुतिः।
गांधार इति तद्भेदी द्वौ निशंकेन कीर्तितौ ॥ ५२ ॥
मध्यमः पडूजवद्वेधाऽन्तरसाधारणाश्रयात् ।
पंचमो मध्यमग्रामे विश्रुतिः कैशिके पुनः ॥ ५३॥
मध्यमस्य श्रुतिं प्राप्य चतुःश्रुतिरिति द्विधा ।
धैवतो मध्यमग्रामे विकृतः स्याच्चतुःश्रुतिः ॥ ५४ ॥

·कैशिके काकलीत्वे च निपादस्त्रिचतुःश्रुतिः ।
प्राप्नोति विकृती भेदी द्वाविति द्वादश स्मृताः॥
ते शुद्धः सप्तभिः सार्धं भवन्त्येकोनविंशतिः ॥ ५५ ॥
संगीतदर्पणे।
शुद्धाः सप्तस्वरास्ते च मंद्रादिस्थानतस्त्रिधा।
च्युताच्युतादिभेदेन विकृता द्वादशोदिताः ॥ ५६ ॥
चतुःश्रुतिर्यदा पडूजो दिक्षुत्तिविकृतस्तदा ।
साधारणे च्युतः स स्यात् काकलीत्वेऽच्युतः स्मृतः॥ ५७॥
विश्रुतिपभः साधारणे पाइजी श्रुति भितः ।
चतुःश्रुतित्वमापन्नस्तदैको विकृतो भवेत् ॥ ५८ ॥
साधारणे मध्यमस्य गांधारस्त्रिश्रुतिर्भवेत् ।
स्वस्यान्तरत्वे भवति चतुःश्रुतिरिति द्विधा ॥ ५९ ॥
च्युताच्युतादिभेदेन मध्यमः पङ्जबद्भवेत् ।
साधारणेऽन्तरत्वे च द्विश्रुतिर्विकृतस्तदा ॥ ६०॥
पंचमो मध्यमग्रामे त्रिश्रुतिर्जायते स्वरः ।
मध्यमस्य श्रुतिं प्राप्य कैशिके तु चतुःश्रुतिः ।। ६१ ॥
धैवतो मध्यमग्रामे विकृतः स्याच्चतुःश्रुतिः ।
कैशिके काकलीत्वे च निपादस्त्रिचतुःश्रुतिः ।
एतैश्च सप्तभिः शुद्धैभवन्त्येकोनविंशतिः ॥ ६२ ॥
टिप्पनी।
एवं दर्पणकारेण येन केनापि हेतुना ।
रत्नाकरोदिता ग्रंथे व्यवस्थितिरनूदिता ॥ ६ ॥
स्वरा रत्नाकरोक्ताः स्युर्दुर्योधा अध लक्ष्यके ।
तथैव दर्पणोक्तास्ते भवेयुर्वादमूलकाः ॥ ६४ ॥

·(२०) वीणादंडे संगीतरत्नाकरोक्तशुविकृतस्वरनिदर्शनम् । पड़जतंच्याम् । यस्वरा विरुतस्वरा अच्युतषड्ज ईदोवता यावती रजमा राका शद्धपभ विरुतपभ रोद्री . युद्धगाथार साधारणगाधार अतरगांधर च्यतमध्यम अच्युतमध्यम शमध्यम नोधी वधिका प्रसारिणा प्राति मोजनी क्षिति रका सपनी आलापना मदती रोहिणी भिभुतिप , केशिकप शुद्धपरम शहधवत विरुतधैवत शुद्धनिपान उया क्षोभिणी तीना कुमुदता मदा छदोवती वैशिमनिषादः फारसानिपाद च्युतषड्रन श्रद्धपज

·स्वरमेलकलानिधौ शुद्धविकृतस्वरनिर्णयः ।
तब तुर्यश्रुतौ पजः सप्तम्यामृपभो मतः ।
ततो नवम्यां गांधारस्त्रयोदश्यां तु मध्यमः ॥६५॥
पंचमः सप्तदश्यां तु धैवतो विंशतिश्रुती।
द्वाविंश्यां तु निपादः स्यात् श्रुतिप्वित्थं स्वरोद्भवः ॥६६॥
एते पजादयः सप्त स्वराः शुद्धाः प्रकीर्तिताः ।
विकृताश्चैव सप्तवेत्मेवं सर्वे चतुर्दश ॥ ६७ ॥
ननु रत्नाकरे शादेवेन विकृताः स्वराः ।
द्वादशोक्ताः कथं ते तु सप्तैव कथितास्त्वया ।। ६८॥
सत्यं लक्षणतो भेदो बादशानामपीप्यते ।
शुद्धेभ्यन्तन भेदस्तु सप्तानामेव लक्षितः ॥ ६९॥
आधारश्रुतिसंत्यागाद् ध्वनिभेदः प्रकीर्तितः ।
पंचानां परिशिष्टानां स्वराणां विकृतात्मनाम् ॥ ७० ॥
पूर्वस्वरश्रुतिग्राहाद्वा पूर्वश्रुतिवर्जनात ।
अपि लक्षणतो भेदे पूर्वोक्तस्वरसंहतेः ॥ ७१ ॥
आधारश्रुतिनिष्ठत्वालक्ष्यभेदो न विद्यते ।
कथं न भेद इति चेत् सलक्ष्य तन्निरुप्यते ।। ७२।।
शुद्धपइजादच्युतस्तु स पदजो नैव भिद्यते ।
अच्युतो मध्यमः शुद्धान्मध्यमान्न भिदा भजेत् ॥७३॥
शुद्धपभाञ्च विकृतो रिपभो न पृथग्भवेत् ।
विकृतो धैवतः शुद्धाद्वैवतानातिरिच्यते ॥७१ ॥-
मध्यमश्रुत्युपादाने विकृतः पंचमस्तु यः।
विकृताचैव पंचमान्न भेदै चाश्नुते ध्रुवम् ॥ ७५॥

·तस्माच्चतुर्दशस्वेय पूर्वोक्तम्वेव पंचकः ॥ अंतर्भूतो यतस्तस्मान्न पृथक कथितो मया ॥७६ ॥ सप्तानां विकृतानां तु सोद्देशं लक्ष्म चक्षमहे । च्युतः पङ्जाच्युतो मश्च च्युतः स्यात् पंचमस्तथा ॥७७॥ स्यात् साधारणगांधारोऽन्तरगांधार एव च। स्यात्कैशिकनिपादोऽथान्यः काकलीनिपादकः ।। ७०॥ लक्ष्ये नामान्तरागि। चतुर्दशस्वरेप्वेपु वक्ष्ये लक्ष्यानुसारतः । नामान्तराणि केपांचिद् व्यवहारप्रसिद्धये ॥ ७९ ॥ च्युतपडूजस्बरो लक्ष्ये निपादत्वेन कीर्तितः । च्युतपडूजनिपादाभिधानं तस्य विधीयते ॥ ८ ॥ च्युतस्यमध्यमस्यापि गांधारव्यवहारतः। च्युतमध्यमगांधारसंज्ञाऽस्य क्रियते मया ॥८१॥ च्युतपंचममाचष्टे लोका मध्यमसंज्ञया । अस्माभिः कथ्यते सोऽतश्च्युतपंचममध्यमः ॥८२॥ लक्ष्येऽत्र कुत्रचिच्छुद्धगांधारस्थानमाश्रयन् । ऋपमः कीत्यंतेऽस्माभिः पंचश्रुत्यूपभाह्वयः ॥ ८३॥ स साधारणगांधारस्थानस्थो रिपभो यदि । लक्ष्यानुसारतः प्रोक्तस्ततप्पदश्रुतिरेव सः ॥८४॥ अनुवादः। अथानुबादः क्रियते कमाइक्तस्वरावलेः ।। शुद्धाः सप्तस्वराः शुद्धपूर्वया तत्तदास्यया । विज्ञेयाः क्रमशः शुद्धपजः शुद्धपभस्ततः ।। ८५॥

·शुद्धगांधार इत्येवं शुद्धमध्यम इत्यपि । शुद्धपंचम इत्युक्तः शुद्धधैवत इत्यपि ॥८६॥ ततः शुद्धनिषादचेत्येवं सप्त स्वराभिधाः । विकृताः सप्त कथ्यन्ते च्युतपजनिपादकः ।। ८७ ॥ च्युतमध्यमगांधारश्च्युतपंचममध्यमः । स साधारणगांधारः स्यात्कैशिकनिपादकः ॥८॥ स्यात्काकलीनिपादश्चान्तरगांधार इत्यपि । शुद्धगांधारके तत्र पंचश्रुत्यूपभोऽभिधा ।। ८९॥ साधारणेऽपिगांधारे पदश्रुत्युपभनाम च । अस्ति कचित् क्वचिद्रागमेलने गानसंमतम् ॥ ९ ॥ शुद्धनिपादनामान्यत् स्यात् पंचश्रुतिधैवतः । स्यात् कैशिकनिपादेऽन्यन्नाम पश्रुतिधैवतः ॥११॥ चतुर्दश स्वराह्येते रागे रागे भवन्त्यमी । पर्यायेण स्वराः सप्त विस्थाने नाधिकाः क्वचित् ।। ९२ ।।

·२४ वीणादंडे स्वरमेलकलानिध्युक्तशुद्धविकृतिस्वरनिदर्शनम् । शुद्धषड्जतच्याम् स्त्ये श्वरा शुद्धरवरः विक्षनस्वरा कोमल शुद्धपभ शुद्धगाधार पचश्रुतिरि, शुद्धर्षभ कोमलगाधार तीवगाधार साधारणग पर युतिरि अतरगाधार च्युतम यमगांधार शुद्धमध्यम शुद्धमध्यम तीवमध्यम शुद्धपचम न्युतपचममध्यम शुद्पचम कोमरधेवत शुधेवत शुद्धनियाद शझुधैवत कोमर निपाद तीवनिपाद पपश्रुतिध, कैशिकी, पश्रुविध माश्रीनिपाद न्यतषङ्जनिषाद शुद्धपडूज शुद्रपज ·रागविबोधे शुद्धविकृतस्वरनिर्णयः । पजर्पभगांधारमध्यमपंचमकधैवतनिपादाः। इत्यामिधास्त्वमीपां सरिगमपधनीति संज्ञाऽन्या ॥९३ ॥ तेपां श्रुतयः क्रमतो वेदा रामा दृशी तथांनुधयः । निगमा दहनाः पक्षावे द्वाविंशतिः सर्वाः ॥ ९४ ।। तुर्यायां सप्तम्यां तासु नवम्यां श्रुती प्रयोदश्याम् । सप्तदशीविशीद्वाविंशीपु च ते स्फुटाः क्रमतः ॥ ९५॥ पृथुवक्ष्यमाणवीणामेरी स्थाप्याश्चतस्र इति तंत्र्यः । मंद्रतमध्वनिराद्या वयं क्रमोच्चस्वनं किंचित् ।। ९६॥ न्यस्याः सूक्ष्माः सार्योऽथ द्वाविंशतिरधश्चरमतंत्र्याः । तंत्री यथेयमुच्चोच्चतररवा किमपि तासु स्यात् ॥ ९७ ॥ ह्यांतनेष्टोऽन्यरवः श्रुतय इति रवा इहांत्यतंत्र्यां सः । ऋपभस्तृतीयसार्यां गः पंचम्यां नवम्यां मः ॥ ९८ ।। पस्तु त्रयोदशीस्थः पोडश्यष्टादशीस्थिती च धनी । द्वाविंशीस्थः पड्जो द्विगुणसमः पूर्वपङ्जेन ॥ ९९ ॥ टिप्पनी। रागवियोधे रत्नाकरवन्नियतं श्रुतिप्रमाणमभूत् । इति शंकयान्ति केचिद् धंतर्नेटोऽन्यरवोक्तः ।। २०० ।। " इति सप्तोताः शुद्धा विकृतान्सतैव वच्मि सह नाना । साधारणोन्तरश्च श्रुति श्रुती चैत्य गो मस्य ॥ १॥ 7 ·(६) निः कैशिकी च काकल्यथ सस्यैकां भजश्च तां ते है । निगमा मृदुपरसमपाः समपतृतीयश्रुतिस्थित्या ॥२॥ द्वादशविकृतान् पूर्वे वदति तत्र तु पृथक पृथग्ध्वनितः । सप्तव स्युभिन्नाः न पंच यदि मे समध्वनयः ॥ ३॥ न पृथक शुद्धसमाभ्यामच्युतसमको चतुःश्रुती च रिधी। शुद्धरिधाभ्यां विकृतस्त्रिश्रुतिपादपि चतुःश्रुतिपः ॥४॥ भिन्नो न चतुःश्रुतिधो निःशंकमतेऽपि कूटपुनरुक्तौ । तल्लक्षणतो भेदेप्यमीपु पंचसुन लक्ष्ये भित् ॥ ५॥ प्राचीनोक्तविकृतेभ्योऽन्यानपि विकृतानाह । रिधयोः परश्रुतिगतेश्चतस्र इह पंच पटू तथा श्रुतयः । देशी रागेवभिवीक्ष्यते च पटू तथा गमयोः ॥६॥ इति तेषु संभवंति बयोन्य एभ्यो विलक्षणा विकृताः । पंचश्रुतिः शुचेर्गात्साधारणतः पश्रुतिकः ॥ ७ ॥ रिर्न पृथक् ताहग्धो नेः कशिकिनश्च पदश्रुतेर्गो मात् । किंतूक्तरिधगमानां व्यवहृतये पृथगिमाः संज्ञाः ॥ ८॥ तीवश्चतुःश्रुतित्वे पंचश्रुतिकत्व एव तीवतरः । पश्रुतिकत्वे तीनतम इति परं ता यथायोग्यम् ॥९॥ तदिति च शास्त्रविरोधि न वाद्याध्याये हि शान्देवेन । लक्ष्यस्थित्य प्रोक्तं शास्त्रार्थस्यान्यथात्वमपि ॥ १० ॥ पश्रुति म पंचश्रुतिको च चतुःश्रुती रिधावगदत् । रागविवेकाध्यायव्याख्याने कल्लिनाथसूरिरपि ॥ ११॥"

·टीकायाम्। पंचश्रुतिः रिः शुचे शुद्धात गात गांधारात् । पदश्रुतिकश्च : साधारणात् साधारणाख्यविकृतगांधारात् । न पृथक् न भिन्नः। एव स इत्यर्थः । चापरं ताक पंचश्रुतिः पश्रुतिश्च धः धैवतः : शुचेनिपादात कैशिकिनश्च तदास्यविकृतनिषादाच क्रमेणे- व । पश्रुतिर्गः मात शुचेमध्यमात् न पृथक् । पंचश्रुतिको रिः धिार एव । पदश्रुतिकश्च रिः साधारण एव । एवं पंचश्रुतिर्धी पाद एव । पदश्रुतिश्च धः कैशिक्येव । चतुःश्रुत्यादिप्रकाराणां रिधगमानां पृथकूसंज्ञाः । चतुःश्रुतित्व एव तीन इति रिधादीनां संज्ञेत्यर्थात् । एवं चश्रुतिकत्वपश्रुतिकत्वयोरेव तीबतरतीबतम इति च संज्ञेयम् । वं सति गमयोरपि संज्ञानये प्राप्ते आह । परंता इति । परंतु ताः ज्ञा यथायोग्यं यथार्ह गस्य मस्य च पश्रुतिकरवे तीनतम इत्ये- व संज्ञा । न तु तीव्रतीवतरसंज्ञे, गस्य तु चतुःश्रुतिकत्वयं चश्रुति- त्वयोः अंतरमृदुमसंज्ञयोः प्रवृत्तेः, मस्य तु चतुःश्रुतिकत्वस्या- पभिचारात् पंचश्रुतिकत्वस्य चासंभवादित्यर्थः ।

·(२८) वीणादंडे रागवियोधोक्तशुद्धविकृतस्यरनिदर्शनम् । शुद्भपडूनतन्याम् हस्पे स्वरा विरुनस्वरा 1 शुद्धपङ्कज कोमलर शुद्धा शुद्धगाधार शुद्धति पोमर शुद्धग नीयार नीयतरधि साधारणग, तीमतमार अतरग मृदुम तीयतमग ११ शुम गुट्टामध्यम तीयम तीयतमम मृदुप शुदप शुपचम कोमल २. शुधवन २१ शुदानिपान तीयनाध दूध सामन अनि केशिनि, तीयतमध २ शद्रपान पपईन

·चतुर्दडिप्रकाशिकायां श्रुतिस्परनिर्णयः ।
श्रुति म भवेन्नादविशेषः स्वरकारणम् ।
ननु नास्ति स्वरश्रुत्यो दो नादैकरूपयोः ॥ १२ ॥
विद्यते परिणामित्वपरिणामत्वसंभवः ।
अस्तिभेदस्तयोर्यद्वत् स्वर्णटककिरीटयोः ॥ १३ ॥
द्वाविंशतिरिति प्रोक्ताः श्रुतयो भरतादिमिः ।
ताश्च वीणाप्रसिद्धेपु सुस्पटं विभजामहे ॥ १४ ॥
स्वरेपु शुद्धविकृतभेदास्यद्वादशात्मसु ।
तथा हि शुद्धनपभे श्रुतयस्तिस ईरिताः ॥ १५ ॥
ततोऽपि शुद्धगांधारे श्रुती व समुपाहृते ।
चतस्रः श्रुतयः शुद्धमध्यमे समुदाहताः ॥ १६ ॥
स्यात्साधारणगांधारस्तस्याद्यां श्रुतिमाश्रितः ।
तस्यैव समुपादाय द्वितीयकतृतीयके ॥ १७ ॥
श्रुती द्विश्रुतिकः प्रोक्तो गांधारोऽन्तरनामकः ।
दत्वा साधारणाख्याय गांधारायादिमां श्रुतिम् ॥ १८॥
द्वितीयां च तृतीयां चान्तरगांधारसंज्ञके ।
तत्रैकश्रुतिको जातो मध्यमोऽयं चतुःश्रुतिः ॥ १९ ॥
चतस्रः श्रुतयः प्रोक्ताः पंचमे गीतवेदिभिः।
आदायाद्यां द्वितीयां च तृतीयामपि तच्छतिम् २० ॥
वराळीमध्यमः प्रोक्तः श्रुतिवयसमन्वितः।
वराळीमध्यमाय विश्रुतीर्दत्वा तु पंचमः ॥ २१ ॥
श्रुत्यैकया युतो जातो भवन्नपि चतुःश्रुतिः ।
तिस्रः सांगीतकः मोक्ताः श्रुतयः शुद्धधैवते ॥ २२॥

·(१०)
स्वरे शुद्धनिपादास्ये द्वे श्रुती समुदाहृते ।
चतस्रः श्रुतयः पडूने तस्यादायादिमां श्रुतिम् ॥ २३ ॥
कैशिक्यास्यनिपादोऽयमेकश्रुतिरुदाहृतः।
द्वितीयीकतृतीयाख्यतच्छ्रुतिभ्यां समन्धितः ॥२५॥
काकल्याख्यनिपादोऽयं द्विश्रुतिः कथ्यते बुधः ।
तत्कैशिकनिपादाय श्रुतिमेकां श्रुतिद्वयीम् ॥ २५॥
काकल्यैव प्रदायास्ते पडूज एकश्रुतिः स्वयम् ॥
द्वाविंशतिर्विभज्यैवं श्रुतयो दर्शिता मया ॥ २६ ॥
तत्र शुद्धस्वराः सप्त मुखारीमानभासकाः ।
चतुश्चतुश्चतुश्चैव षड्जमध्यमपंचमाः ॥ २७ ॥
द्वे द्वे निपादगांधारी मिस्त्री रिपमधैवतौ ।
इत्येवं भरतश्लोकसंख्यातश्रुतिशालिनः ॥ २८ ॥
विकृतास्तु स्वराः पंचेत्यस्माभिरवधार्यते ।
रत्नाकरे तु निःशंको विकृतान् द्वादशस्वरान् ॥ २९॥
अबवीत्केचन पुनस्सप्ताहुर्विकृतस्वरान् ।
सर्वमेतत्समालोच्य लक्ष्यमार्गानुसारतः ॥३०॥
स्वराः पंचैव विकृता इति सिद्धांतितं मया ।
तांश्च पंच स्वरान् सम्यग्विविच्य व्याहरामहे ।। ३१ ॥
साधारणश्च गांधारो गांधारश्चान्तराभिधः ।
द्वौ तौ च मध्यमक्षेत्रसंभूतो विकृतस्वरी ।। ३२ ॥
वराळीमध्यमश्चैकः पंचमक्षेत्रसंभवः ।
पजक्षेत्रसमुद्भूतौ कैशिकीकाकलीस्वरी ॥ ३३ ॥
एवमेते स्वराः पंच विकृता इति निर्णयः ।
आहत्य शुद्धविकृताः स्वरा द्वादश कीर्तिताः॥ ३४ ॥

·श्रुतिस्थाननिश्चयार्थ ग्रंथकारः सुलभमुपायं सूचपप्ति ।
ता एताः श्रुतिवीणायां प्रकाश्यन्ते पृथक्तया ।
अतिवीणाप्रकारस्तु वर्ण्यतामिति चेत्तथा ॥ ३५॥
मध्यमेलारयवीणायां तत्स्वरूपं निरूप्यते ।
मध्यमलाग्यवीणायां मध्यस्थानस्थपर्वसु ॥ ३६ ।।
द्वादशस्वपि चैतेषु श्रुतिव्यंजकपर्यणाम् ।
विनिवेशक्रम बूमः श्रुतिभेदैकबोधकम् ॥ ३७॥
मेरूपकंठगं शुद्धर्पभक्षेत्रांतरं विधा ।
विभज्यपभपर्वेन्दुदृश्यमानं चिनान्तरे ।। ३८ ।।
पर्वद्वयनिवेशे स्युस्तिस्त्रोऽपि श्रुतयः स्फुटाः ।
शुद्धपभे तथा शुद्धगांधारक्षेत्रकं द्विधा । ३९ ।।
विभज्याथ यथावस्थं पर्व गांधारभासकम् ।
व्यपेक्ष्य मध्ये पर्वक यदा परिनिवेश्यते ॥ ४०॥
गांधारस्य तदानीं स्यात् श्रुतिद्वयमतिस्फुटम् ।
मध्यमस्य स्वरस्योक्ताश्चतस्रः श्रुतयः स्फुटाः ॥४१॥
तत्र साधारणे स्पष्टा गांधारे श्रुतिरेकिका ।।
अंतरारयानगांधारक्षेत्र द्वेधा विभज्य तु ॥ ४२ ॥
एकस्य पर्वणो मध्ये तयोर्यदि निवेशनम् ॥
जायतेऽन्तरगांधारे श्रुतिद्वयमतिम्फुटम् ॥
मध्यमे श्रुतिरेकेति स्पष्टं श्रुतिचतुष्टयम् ॥ ४ ॥
इत्य मध्यमेलायां श्रुतिचीणामकारतः ।
द्वाविंशतिश्रुतीनांच रिमागक्रम ईरितः ॥४४॥

·संगीतसारामृते स्वरवीणानिदर्शनम् ।
अत्र श्रुतिप्रकरणे श्रुतिवीणोदिता मया ।
रत्नाकरानुसारेण स्वरवीणोच्यतेऽधुना ॥ ४५ ॥
स्वरैर्या वाद्यते वीणा स्वरवीणेति गीयते ।
स्वराः पङ्जादयः शुद्धाः सप्तैव परिकीर्तिताः ॥ ४६॥
विकृताः पंच मिलिता द्वादश प्रतिपादिताः।
विभान्ति यत्र सा वीणा स्वरवीणेति निश्चयः ॥४७॥
अथास्यां पर्वसंवेशं वक्ष्ये वैणिकसंमतम् ।
सारण्या मध्यषड्जाख्यतंच्या शुद्धपमी यथा ॥४८॥
स्यात्तथा सारिका स्थाप्या प्रथमाऽथ द्वितीयिका ।
तत्तंव्या शुद्धगांधारसिध्यै स्थाप्या च सारिका ॥ ४९ ।।
तृतीया सारिका स्थाप्या तया तंच्या यथा स्फुटः।
स्यात् साधारणगांधारः स्थाप्या सारी चतुर्थिका ॥ ५० ॥
अन्तराख्यानगांधारस्तया तंत्र्या यथा भवेत् ।
शुद्धमध्यमसिध्यर्थं पंचमी सारिकां ततः ॥५१॥
निवेश्यैव तया तंच्या पष्ठी स्थाप्याऽथ सारिका ।
यथा व्यक्तस्तया तंन्या वराळीमध्यमस्तथा ॥ ५२ ॥
मध्यस्थानस्वरा घेते जाताः स्युः पदसु पर्वसु ।
मंद्रपंचमशोभिन्या तंत्र्या चाथ तृतीयया ॥ ५३ ।।
शुद्धश्च धैवतः शुद्धनिपादश्च ततःपरम् ।
कैशिक्याख्यनिपादश्च काकल्यास्यनिषादकः ॥ ५४ ।।
पडूजः शुद्धपभश्चेति पदस्वराः पद्सु पर्वसु ॥ ५५ ॥

·स्वराः स्युः श्रुतिनिष्पन्नाः श्रुतिन्यूनाधिकत्वतः ।
एते बहुविधाः शुद्धा विकृता व्यावहारिकाः ॥ ५६ ।।
इति विधा निगद्यन्ते तान् बूमोऽत्र विशेषतः ।
पजाद्याः शुद्धशब्दाद्याः स्वराः शुद्धा इतीरिताः॥५७॥
शुद्धपजस्तथा शुद्धर्पभ इत्यादिनामाभिः ।
अत्रैते व्यवहर्तव्या विकृतास्तत्तदाख्यया ॥ ५८ ॥
ताभिस्तेऽत्र निरुप्यन्ते क्रमशो विकृताः स्वराः ।
साधारणाख्यगांधारोऽन्तरगांधार एव च ॥ ५९॥
पंचमोन्यथुती विकृतपंचममध्यमः ।
कैशिक्याख्यनिपादश्च काकल्याख्यानपादकः ।
पंचते विकृताः शुद्धः स्वादश कीर्तिताः ।। ६० ॥
उपर्युक्तानां केपांचित्स्वराणां व्यवहारप्रसिद्धसंज्ञांतराणि ।
विहाय स्वस्वसंज्ञा ये स्वरा अन्योन्यसंज्ञकार ।
तेषां नामांतराण्यत्र विहितानीह यथा ॥११॥
शुद्धगांधार एवायं पंचश्रुत्यूपभाह्वयः ।
साधारणाख्यगांधारः पश्रुत्यूपभसंज्ञकः ॥ २ ॥
तथा शुद्धनिपादोऽपि स्यात्पंचश्रुतिधैवतः ।
स्यात्कैशिकनिपादोऽपि तथा पदश्रुतिधैवतः ।।
लक्ष्यानुसारतस्त्वैतल्लौकिकं सुखयोधकम् ॥ ६३ ॥

·(३४) उपर्युक्तपर्वसंवेशनिदर्शनं पीणादंडे । पंचमतंत्री पजतंत्री प्रथमासारी. २ |२ द्वितीयासारी ३ तृतीयासारी. चतुर्थिकासारी. पंचमीसारी. ५ ५ पष्ठीसारी. स्पष्टीकरणम् । पजतच्या घटसारिकासु कमेण स्वरा.--१ शुदकपमः, २ शुदगांधारः, " साधारण- गांधारः, अतरगाधार; ५शुमप्यमः ६ वराळीमध्यमा, पंचमात्यतंत्र्यां पसारिकासु क्रमेण स्वरा.- शुधैवतः, २ शुगनिषादा, , कैशिकनिषादः, • काकलीनिषादः ५. शुद्धपढ्जा, ६ शुद्धऋषभः ·वीणादंडे चतुर्दडिप्रकाशिकोक्तशुद्धविकृतस्वरनिदर्शनम् । शुपजतंत्री. सत्ये स्वसा शुद्स्वराः विरुतस्पराः शुद्धपाइजा r शुद्धषजः कोमलरिः शुद्धषम: शुद्धि कोमलगः शुद्गांधारा पंचश्रुतिरिः साधारणगा, पट्श्रुतिरिक्ष ११ अंतरगः १२ ... शुद्धगः शुद्मा शुद्धमध्यमा तीनमः १५ १६ वराळीमः ... शुगपंचमः १८ कोमलधः शुद्धधैवतः ३. शुद्धः कोमलनिः शृद्धनिषादः 21 २२ 1 पंचथुनिधः कैशिकनिः, षट्थुनिया काकलानिः अनिः शुदण्डजः शुद्धषड्जा ५ ·वीणाडे संगीतसारामृतोक्तशुद्धविकृतस्वरनिदर्शनम् । शुद्धषजतंत्र्याम् लक्ष्ये स्वरा- शुद्धस्वराः विरुतस्वराः शुद्धपङ्जा शुद्ध पडूजा कोमलरिः शुद्दऋपमः शुद्धगाधारः शुद्धति कोमलगः शुगः पंचश्रुतिरिः साधारणगा, पटश्रुतिरिः अंतरगः .. ... ... शुद्रमध्यमः तीरम. ... विरुतपंचमः शुद्धपचमः फोमलधः शुद्धधेवतः शुद्धनिषादः शुद्धः कोमलनि शुद्धनिः पंचश्रुतिधः कैशिकनिः, परश्रुतिधः काक्लीनिः शुदण्डूजा

·(१७)
लोचनकृतरागतरंगिण्यां विकृतस्वरनिरूपणम् ।
स्वस्वशेपश्रुतिं त्यक्त्वा यदा रिपभधैवती।
गीयेते गुणिभिः सर्वैस्तदा तो कोमली मती ॥ ६४ ॥
गृह्णाति मध्यमस्यापि गांधारः प्रथमां श्रुतिम् ।
यदा तदा जनैरेप तीन इत्यभिधीयते ॥६५॥
द्वितीयामपि चेदेवं तदा तीव्रतरः स्मृतः ।
तृतीयामपि चेदेवं तदा तीवतमः स्मृतः ॥ ६६ ॥
चतुर्थीमपि चेदेवमतितीव्रतमः स्मृतः ।
अतितीव्रतमो गस्तु सारंगे परिगीयते ॥ ६७
पड़्जस्य च निपादश्चेद् गृह्णाति प्रथा श्रुतिम् ।
तदा संगीतिभिः सोऽपि तीन इत्यभिधीयते ॥ ६८ ॥
द्वितीयामपि चेदेवं तदा तीवतरः
स्मृतः
तृतीयामपि चेदेवं तदा तीव्रतमः स्मृतः ॥ ६९ ॥
पडूजस्य द्वे श्रुती गृह्णन् निपादः काकली स्मृतः ।
तीवतरे निपादेऽसावेव गेयो विचक्षणः ॥ ७० ॥
संगीतकौतुके थे हृदयेशेन धीमता ।
तरंगिण्यनुवादः स्यात्कृतः स्वस्वरनिर्णये ॥१॥
हृदयाद्यप्रकाशाख्ये ग्रंथे तेन पुनः कचित् ।
पारिजातमबंधोक्ता प्रणाली स्यात् समाहता ॥७२॥
हृदयप्रकाशे स्वरनिर्णयः।
स्वराय पजपभी गांधारो मध्यमस्तथा।
पंचमो धैवतश्चैव निपाद इति सप्त ते ॥७३ ॥
स्वराणां व्यवहारोऽत्र प्राग्वदाद्याक्षरः कृतः ।
द्विभुतिर्गो निपादन पत्येकं विश्रुती रिधी ॥ ७ ॥

·. चतुःश्रुतिसमायुक्ताः पूर्ववत्समपाः स्मृताः। स्वान्त्यश्रुतिस्थिताः शुद्धाः स्युरन्ये विकृताः स्वराः ॥७॥ श्रुतिमाद्यादितुर्यान्ताः स्वरा ये चोर्ध्ववर्तिनः। तीवस्तीवतरस्तीवतमा भवन्ति हि क्रमात् ॥ ७६ ।। स्वोपान्त्यश्रुतिवर्ती तु कोमलः परिकीर्तितः । निस्तीव्रतरसंज्ञस्तु काकलीत्यपि कथ्यते ॥ ७७॥ सपयोर्यदि गृहीतस्तिस्रस्तिसः श्रुतीनिमी । मृदुसो मृदुपश्चेति तदाख्ये सपयोमते ॥ ७८ ॥ अथ शुद्धादिस्वरस्थाननिरूपणं वीणायाम् । " ध्वन्यवच्छिन्नवीणादेमध्ये तारससस्थितिः । व्यंशितस्याद्यभागान्ते मध्यमस्य च पंचमम् ॥ ७९ ।। मध्यमं पडूजयोगं तु सपयोर्मध्यमानयेत् । त्र्यंशितस्य तयोर्मध्यस्याद्यांशान्ते तथापभम् ॥ ८ ॥ तथैव धैवतं मध्ये सपयोः स्थापयेदुधः । तब मागद्वयं त्यक्त्वा निपादास्यं स्वरं नयेत् ॥८१॥ इति शुद्धस्वराः । भागत्रयोदित मध्ये मेरोः ऋपमसंजिनः । भागद्वयोत्तरं मेरोः कुर्यात् कोमलरिस्वरम् ॥ ८२॥ मेरुधैवतयोर्मध्ये तीवगांधारमाचरेत् । भागत्रयविशिष्टेऽस्मिन्स्तीवगांधारपज़्जयोः ॥ ८३ ॥ पूर्वभागोत्तरं मध्ये मं तीवतरमाचरेत् । भागत्रयान्विते मध्ये पंचमोत्तरपडूजयोः ॥ ८४ ॥ कोमलो धैवतः स्थाप्यः पूर्वमागे विवेकिमिः ।

·तथैव धसयोर्मध्ये भागत्रयसमन्विते । पूर्वभागद्वयादूर्ध्वं निषादं तीयमाचरेत् ॥ ८५ ।। इति विकृता । वीणादंडे तरंगिणीहृदयकौतुकहृदयप्रकाशादिग्रंथोक्तस्वरनिदर्शनम् । शुद्धषजत पाम् लक्ष्ये स्वरा शुदपरा विरुतस्परा शुद्धपड्ज शुद्धपड़ज कोमलरि कामलरि शुद्धषम शुद्धऋषभ ८ कोमलगांधार शुद्गांधार १० शुद्धगांधार तीवगांधार तीवतरण तीवतमग अतितीव्रतमग ११ शुद्धमध्यम शृद्धमध्यम सोनमध्यम तीयतरम १६ शुद्धपत्रम शुद्धपचम कोमलध कोमल सुधैवत २० शुद्धधैवत २१ कोमलनि पाद २२ शुद्धनिषाद अटूनिषाद तावन तीव्रतरनि काफलीनिः तीवतमानित शुद्धषड्ज शुद्रुपइज ·(80) संगीतपारिजातोक्तशुद्धविकृतस्वराः । , शुद्धाः सप्त विकाराख्या घधिका विशतिर्मताः । एकोनत्रिंशदुच्यन्ते ते सर्वे मिलिताः स्वराः ॥ ८६ ॥ . सरी गमौ पधौ निश्च स्वरा इत्यपि संज्ञिताः । चतुःश्रुतिसमायुक्ताः स्वराः स्युः समपाभिधाः ॥ ८ ॥ गनी श्रुतिद्वयोपेतौ रिधौ विश्रुतिको मतौ। स्वरः स्वोत्तरगामी चेत्तीवादिवचनोदितः ॥ ८८॥ स्वरोऽग्रिमश्रुतिं याति तीवसंज्ञा प्रयात्यसौ । स्वरोऽग्रिमश्रुती याति तदा तीव्रतरो भवेत् ॥ ८९॥ स्वरोऽगिमश्रुतीयाति तर्हि तीवतमः स्मृतः । चतस्त्रः श्रुतयो यस्मिन्नधिकाः स्युर्यदा स्वरः ॥९॥ तदातितीवतमास्यां प्रामोतीति बुधा जगुः । स्वरः पश्चानिवृत्तश्चेत् कोमलादिभिरीरितः ॥ ९१ ॥ एकश्रुतिपरित्यागात् स्वरः कोमलसंज्ञकः । श्रुतिद्वयपरित्यागात् पूर्वशब्देन मन्यते ॥ १२ ॥ तथापि रागलक्षणनिरूपणे। पूर्वकोमलतीनैश्च तथा तीव्रतरेण च । अतितीव्रतमेनैव सर्वे रागा उदीरिताः ॥ ९३ ॥ रिं च पूर्व तथा तीनं तीवतरं च गस्वरम् । तीव्रतमं तथा गं चमं च तीनं स्वरं तथा ॥ ९४ ॥ मं च तीव्रतमं धं च पूर्वाख्यं तीवसंज्ञितम् । तीवतरं निपादं च तीव्रतमं च निस्वरम् ॥ इत्येतांश्च दश त्यक्त्वा रागलक्षणमीरितम् ॥१५॥"

·(४१) पुनः। ऋपभः शुद्ध एवासी पूर्वगांधार इप्यते । गांधारः शुद्ध एवासौ रिस्तीव्रतर इष्यते ॥ ९६ ॥ अतितीव्रतमो गः स्यान्मध्यमः शुद्ध एव हि । धैवतः शुद्ध एवासौ निपादः पूर्वसंज्ञकः ॥ ९७ ॥ निपादः शुद्ध एवासौ धस्तीनतर इप्यते । एवं स्यात् सर्वयंत्रेषु स्वरस्थापनलक्षणम् ॥ ९८ ॥ " बहवः स्युः स्वराः मोक्ता अहोरलेन यधपि । द्वादशैव प्रयुक्तास्ते तेन रागादिलक्षणे ॥ ९९ ॥ वीणादंडे स्वरस्थापनप्रकारः । स्वरस्य हेतुभूताया पीणायाचाक्षुपत्वतः । तत्र स्वरविबोधार्थं स्थानलक्षणमुच्यते ॥ ३०० ।। ध्वन्यवच्छिन्नवीणायो मध्ये तारकसः स्थितः । उभयोः पडूजयोर्मध्ये मध्यम स्वरमाचरेत् ॥ १॥ विभागात्मकवीणायां पंचमः स्यात्तदाग्रिमे। पजपंचमयोर्मध्ये गांधारस्य स्थितिर्भवेत् ॥२॥ सपयोः पूर्वभागे च स्थापनीयोऽथ रिस्वरः । सपयोर्मध्यदेशे तु धैवतं स्वरमाचरेत् तत्रांशद्वयसंत्यागान्निपादस्य स्थितिर्भवेत् ॥ ३॥ इति शुद्धस्वराः। " भागत्रयान्विते मध्ये मेरोः अपभसंज्ञितात् । भागद्वयोत्तरं मेरोः कुर्यात् कोमलरिस्वरम् ॥ ४॥ ६

·(४२)
मेरुधैवतयोर्मध्ये तीवगांधारमाचरेत् ।
भागत्रयविशिष्टेऽस्मिंस्तीनगांधारपडूजयोः ॥ ५॥
पूर्वभागोत्तरं मध्ये में तीवतरमाचरेत् ।
भागत्रयान्विते मध्ये पंचमोत्तरपडूजयोः ॥ ६॥
कोमलो धैवतः स्थाप्यः पूर्वभागे मनीषिभिः ।
तथैव धसयोर्मध्ये भागत्रयसमन्विते ॥
पूर्वभागद्वयादूर्ध्व निपादं तीवमाचरेत् ॥ ७ ॥"
इति पंच विकृताः।
" मध्ये पूर्वोत्तराबद्धवीणायां गान एव था।
पइजपंचममावेन श्रुतीविंशति जगुः ॥ ८॥"
रागतत्त्ववियोधे हि श्रीनिवासेन धीमता।
अहोबलमतस्यैवानुवादः स्यात् समादृतः ॥ ९॥

·संगीतपारिजातोक्तशुद्धविकृतस्पराणां वीणाडे निदर्शनम् । शुद्भमध्यमतभ्याम् लस्येस्वरा शुद्धस्थरा विरुतस्वरा शुदमध्यम शुद्मध्यम अतितीवतमग तीयम तीमतरम तीवतमम ताग्रम शप शुद्धपचम पूर्वध कोमलध शुद्धध शुधैवा कोमलनि शुद्धनिषाद कोमलध पूर्वनिषाद तीबध ,, के मलनि तीवतरध तीवनि तीव्रतरानि तीव्रतमनि तावनि शुद्दपज शुद्धषड्ज़ कोमलरि यद्धरि पूर्वरि कोमलरि तै बरि , कोमलग शुद्धकपम पवग कोमलग शुद्धगाचार तीयतररि तीनग तीवग तीवतरग तीसमग अनिलीयतमग शुदमध्यम २२ ·(४४) पुंडरीकविछलकृतसदागचंद्रोदये शुद्धविकृतस्वरनिर्णयः । स्वराः श्रुतिभ्यः प्रभवन्ति ते तु पजादयः सप्त यथाक्रमण। वेदाग्निपक्षाधिपयोधिवन्हि- पक्षांतिमथुत्यधिसंश्रिताः स्युः ॥ १० ॥ पड्रजाभिधानस्त्वृपभस्ततः स्याद् गांधारको मध्यमपंचमौ च । ततः परं धैवतको निपाद इति स्वराः सप्त मता मुनींद्रेः ॥ ११ ॥ शुद्धाः स्वरा ये तु भवन्ति सप्त तज्जान् विकारान् प्रवदामि सप्त । स्वोपान्तिकश्रुत्यधिसंश्रितः स्यात् पड्जाभिधानो लघुपड्जनामा ॥ १२ ॥ एवं मपौ स्तो लघुशब्दपूर्वी साधारणो गः प्रथमश्रुतिस्थः। भस्य द्वितीयश्रुतिगोऽन्तरः स्यात् पजाह्वयस्य प्रथमश्रुतिस्थः ॥ १३ ॥ तथा द्वितीयश्रुतिवर्तमानो निः कैशिकी काकलिनामधेयः । स्वस्थानकस्थषु च तेपु नेष्टाः स्वरेणु भेदा विकृता मुनींद्रेः ॥ १४ ॥ भोपादे धस्य विकारभेदं निःशंकसरिः खलु कूटताने । सर्वे युतास्ते विकृताश्च शुद्धा- चतुर्दशैवेति मतं मदीयम् ॥ १५॥" लक्ष्यगतसंज्ञान्तराणि ।

·(४५) "अथो रिधावाद्यगनिश्रुतिस्थौ लक्ष्येषु वेदश्रुतिको भवेताम् । मः पंचमाद्यां श्रुतिमेत्य लक्ष्ये क्वचिच्च पंचश्रुतितां प्रयाति ॥ १६ ॥ वीणाडे सद्रागचंद्रोदयोक्तस्वरनिदर्शनम् । शुद्भपजत पाम् " उल्येश्वरा शखरा विरुतस्वरा शुद्भपज शुद्धषड्ज कोमलरिक्ष शुद्भऋपम चतुःश्रुतिर ছু? शुद्धगांधार शुद्ग साधारणगांधार अतरगांधार लघुमध्यम शम शुद्धमध्यम पचश्रुतिम लघुपचम तीयम शुद्धप शुद्पचम कोमलध शुद्धैवत चतु श्रनिध शुद्धनिषादः शुद्ध कोमलनिपादः शुद्धान कैशिकनिपाद् 'काकलीनिषाद शुद्धपढजा शुद्धपडूज' ·पुंडरीकविलकृतरागमालायां शुद्धविकृतस्वरनिर्णयः । "द्वाविंशतिः प्रतिस्थानं सोपानाकारवत् क्रमात् । प्रभवत्युच्चोच्चतराः श्रुतयः पाध्यमात्रतः ॥ १७ ॥ रागादिव्यवहाराय तासु सप्त स्वराः स्थिताः । पजश्च अपभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ १८॥ पंचमो धैवतश्चाथ निपादश्चेत्यनुक्रमात् । तेषां संज्ञाः सरिगमपधनीत्यपरा मताः ॥ १९॥ वेदाचलांकश्रुतिपु त्रयोदश्यां श्रुतौ ततः । सप्तदश्यां च विंश्यां च द्वाविंश्यां च श्रुतौ क्रमात् ।।२० ॥ पजादीनां स्थितिः प्रोक्ता प्रथमा भरतादिभिः । असपाः पूर्वपूर्वास्ते संचरंत्युत्तरोत्तरम् ॥ २१ ॥ विस्त्रिगतीस्ते प्रत्येकं याति गश्च चतुर्गतीः । यद्यद्रागोपयोगः स्यात्तत्तदिच्छागतिर्भवेत् ॥ २२ ॥ गन्योर्गती द्वितीये चांतरकाकलिनौ स्मृतौ । पंचम्यवादशी पष्ठी तथा चैकोनविंशतिः ॥ २३ ॥ चतस्रः श्रुतयश्चैता रागाद्यैरप्रयोजकाः । शेपा अष्टादशैव स्युः श्रुतयः स्वरबोधकाः ॥ २४ ॥ न्यूनाधिकैकगतिका मंदतारस्वरा यदि। न रागहानिकाः सर्वे स्पष्टता मध्यसप्तके ॥ २५॥"

·(४७) पणिादंडे रागमालोक्तशुद्धविकृतस्वरनिदर्शनम् । पइजतम्याम् लल्ये स्वराः शुद्स्वराः विरुतस्वराः -- शुद्धपइजा शुद्धपजः कोमलरिक ... ... शुद्धरिः कोमलगः शुद्धगः द्रुमपभः एकगतिकरिः, (विधुगतिकरिः,) शुद्धगांधारः | द्विगतिकरिः एक्गतिनग. (प्रथमगतिकग , विधुगतिक गः) द्विगनिमः, (नेगनिकगा, पक्षगतिकग ) निगीका, (पम्हिगतिफगः, अनलगलिगः) शुद्धमा शुद्धमध्यम चतुर्गतिग ... तीममः भिगतिकम शुद्भपचम. कोमलधा शुगर्भवत एरगतिकधः शुनिषाद द्विगनिराधः एक्गतिकनि द्विगतिमनि विगतिकानि शुद्धपइजः .. शुद्धः कोमलनि शुद्रनिः ... .. ... ..

·(४८) पुंडरीककृतरागमंजयाँ स्वरनिर्णयः । तीवा कुमुद्रती मंदा छंदोवती दयावती । रंजनी रतिका रौद्री क्रोधी वज्री प्रसारिणी ॥ २६ ॥ प्रीतिजा क्षिती रक्ता संदीपिन्यथ लापिनी । मदंती रोहिणी रम्या चोगा क्षोभिणिकति च ॥ श्रुतिनामानि स्यातानि पूर्वाचार्यः क्रमादिति ॥ २७ ॥ रागादिव्यवहाराय तासु सप्त स्वराः स्थिताः । पजश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ २८॥ पंचमो धैवतश्चाथ निपादश्चेत्यनुक्रमात् । तेषां संज्ञाः सरिंगमपधनीत्यपरा मताः ॥ २९॥ वेदाचलांकश्रुतिपु त्रयोदश्यां श्रुतौ ततः । सप्तदश्यां च विश्यां च द्वाविंश्यां च श्रुती क्रमात् ॥३०॥ पडूजादीनां स्थितिः प्रोक्ता प्रथमा भरतादिभिः । असपाः पूर्वपूर्वस्मात्संचरत्युत्तरोत्तरम् ॥ ३१ ॥ विस्त्रिगतीस्ते प्रत्येकं याति गश्च चतुर्गतीः । यद्यद्रागोपयोगः स्यात्तत्तदिच्छागतिर्भवेत् ॥ ३२ ॥ साधारणः कैशिकी चान्तरकाकलिनी तथा । साधारणः कैशिकी द्वौ क्रमाद्गतिगनिकमः ॥ ३३ ॥ ऊर्ध्वखलस्तु गांधारो मध्यमोपरि संस्थितः । मस्य त्रिगतिभेदाच मनुः पक्षान्तिको नृपः ॥ ३४ ॥ अथ कैशिकिनावाद्यावूर्ध्वखलौ द्वितीयको । अत्युच् सलनामानौ तृतीयगतिको रिधौ ॥ इत्येवं स्वरमेवाश्च स्थाने स्थाने भवन्ति हि ॥ ३५॥ -- ·वीणादंडे मंजर्युक्तशुद्धविकृतस्वरनिदर्शनम् । शुद्धपजतभ्याम् लक्ष्ये स्वरा शुद्ध स्वरा विरुतस्वरा शुद्धपज शुद्धपज कोमलरि शकपभ शगांधार शुद्धरि कोमलग शुद्धग एकगतिकरि द्विगतिकरि साधारणग,अथवा त्रिगतिकरि , एकगीकग अतरगाधार , द्विगतिकग त्रिगतिकग चतुर्गतिकग एकमतिकम द्विगतिकम भिगतिस्म शुद्धम शुद्धमध्यम तीनम शुद्पचम कोमल्ध शुद्ध कोमलनि शुद्धनि शुद्धधैवन एकगतिध शुद्धनिपादः द्विगतिक कैशिकनि , अथवा एकगतिकनि , त्रिगतिक काक्लीनि । द्विगतिकनि त्रिगतिकनि शुद्धपइज शुद्धपडज

·(५०)
प्रचलितहिंदुस्थानीयपद्धत्यां शुद्धविकृतस्वरसंज्ञाः ।
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां लक्ष्यलक्षणकोविदः ।
सप्त शुद्धास्तथा पंच विकृता निश्चिताः स्वराः ॥ ३६॥
संज्ञास्तेपामथो वच्मि लक्ष्यसंगीतगोचराः ।
पत्तः स्याद्रागनिर्देशे सर्वेषां सुखबोधनम् ॥ ३७॥
शुद्धाः सप्त स्वराः शुद्धपूर्वया तत्तदाख्यया ।
विज्ञेयाः क्रमशः शुद्धपजः शुद्धर्पभस्ततः ॥ ३८॥
शुद्धगांधार इत्युक्तः शुद्धमध्यम इत्यपि ।
शुद्धपंचम इत्येवं शुद्धधवत इत्यपि ।
ततः शुद्धनियादश्चेत्येवं सप्त स्वराभिधाः ३९ ॥
विकृताः पंच कथ्यते प्रथमः कोमलपमः ।
द्वितीयः कोमलो गः स्यात्तृतीयस्तीवमध्यमः ॥ ४० ॥
चतुर्थः कोमलो धाख्यः पंचमः कोमलाख्यनिः ।
आहत्य शुद्धविकृताः स्वरा द्वादश ईरिताः ॥४१॥
केपांचित् स्वराणां लक्ष्ये नामान्तराणि ।
व्यवहारे तु शुद्धाख्या रिंगधनिस्वराः क्वचित् ।
प्रामुवन्ति पुनः संज्ञां तीवां लक्ष्यज्ञसंमताम् ॥ ४२ ॥
मध्यमः शुद्धएवासौ लक्ष्ये स्यात् कोमलाभिधः ।
परिभापारहस्यं तत सर्वत्रैव सुसंमतम् ॥ ४३
विकृतस्वरस्थाननिर्देशः।
पजपमकयोर्मध्ये संस्थितः कोमलपभः ।
गांधारो रिंगयोर्मध्ये संस्थितः कोमलामिधः ॥४४॥
मध्यमस्तीवसंज्ञोऽसौ मपयोरतरे स्थितः।
स्योरंतरे चैव भवेत् कोमलधैवतः ॥४५॥

·"
"
(५३)
मूर्छना।
क्रमात्स्वराणां सप्तानामारोहश्चावरोहणम् ।
मूर्छनेत्युच्यते ग्रामद्वये ताः सप्त सप्त च ॥४७॥
रत्नाकरे ।
माक्कालीनेषु ग्रंथेपु मूर्छनाः सप्त कीर्तिताः ।
प्रतिग्रामसमासक्ता याभी रागाः समुत्थिताः ॥४८॥
भिन्नस्वरं समारभ्य सप्तस्वरख्यवस्थया ।
भवेत् परिस्फुटा तत्र स्वरान्तरविभिन्नता ॥ ४९ ॥
रत्नाकरादिग्रंथेपु मूर्छनाजातियोगतः ।
रागमेलाः समाख्याता रहस्यं तत् सुसंमतम् ॥ ५० ॥
पंडितमध्यकालीनरहोपलादिभिः पुनः ।
रहस्यं मूर्छनानां तद्विभिन्नं समुदीरितम् ॥ ५१ ॥
मेलः स्यान्मूर्छनाधारो ग्रामाधारा तु मूर्छना ।
स्वरेभ्यो ग्रामसंभूतिः श्रुतयः स्वरजन्मभूः ॥ ५२ ॥
" मेलः स्वरसमूहः स्यादागव्यंजनशक्तिमान् ।
श्लिष्टोचारणमेवात्र सरहः परिकीर्तितः ॥ ५३ ॥
शुद्धः स्वरैः समस्तैर्यो युक्तः संपूर्णशब्दभाक् ।
पभिः पाडव इत्युक्तः स्वरैः पंचभिरोडुवः ॥ ५४ ।।
मेलानुसारतस्तत्र चैविध्यं मूर्छनास्वपि ।
समादिष्टं तु सुस्पष्टं रागोत्पादनहेतवे ॥ ५५ ॥
समानस्वरमेलेऽपि केवलं मर्छनाभिदा ।
रागभेदसमुत्पत्तिः संभवेदिति प्रस्फुटम् ॥ ५६ ॥
लक्ष्येऽधुना तु सर्वत्र रागमेलनिरूपणम् ।
मृदुतीवादिसंज्ञाभिः क्रियत इत्यसंशयम् ॥ ५७ ॥

·(५४) मूर्छनं तु स्वरस्यैव गमकादिकसंज्ञितम् । स्वीकृतं लक्ष्यसंमत्या श्रोतृचित्तानुरंजकम् ॥ ५८ ॥ सप्तस्वरसमूहात्मा नित्यं मेल इतीरितः। पाइयोडुवसंपूर्णमिद्वारा रागहेतुकः ।। ५९ ॥ मेलमस्तारः। सरिंगमपधनीति संगीते मेल ईरितः । पर्यायो मुर्छनायाः स्यात् सत्कृतो लक्ष्यवरमनि ॥ ६०॥ सरिंगमस्वरोपते मेले पूर्वांगीप्सितम् । पधनिसस्वरेबाथ संभवत्युत्तरांगफम् ॥ ६१ ॥ पूर्वांगे कोमली ज्ञेयो स्वरी रिंगी तथैव च । उत्तरांगे निधी ज्ञेयो रागावयवसंज्ञिती ॥ १२॥ पूर्वागत्वचटी शिटी स्वरी तो पइजमध्यमी । पसी तथोत्तरांगे तो निचली लक्षिती पुनः॥ ३॥ रिंगधनिस्वराणां हि विकृतिभिः समीरिताः । प्रस्तारक्रिपया लक्ष्ये मुग्यतो रागमेलकाः ॥६४ ।। मेलज्ञानं पिना मेटजन्यं ज्ञातुं न शक्यते । अतो मेटपणोधार्य तत्म्वरूपं निरुप्यते ।। ६५ ।। प्रस्तारप्रक्रिया मंगीतसारामृते । पढ्न आधस्तदुपरि चत्वारः क्रमशः स्वराः । कपमार यानकाबापि गांधाराग्यानकाय ते ॥६६॥ आद्यम्तत्र न गांधारधनुर्थी रिपभो न हि । कपमारपि गांधार्ग द्वितीपस्तृतीयको ।। ६७ ॥ प्रथमादिनपं न मरेटपभगंजकम् । दिनीयादिनयं गान गांधाग्मंशितं मन ।। ६८॥ "

·(५५)
पड्जस्वरस्य पुरतश्चत्वारः स्युः स्वरा यथा ।
पचमस्यापि पुरतश्चत्वारः स्युः स्वरास्तथा ॥ ६९ ॥
धैवताख्याः निपादाख्याः प्रथमाद्यास्तु धैवताः ।
द्वितीयाद्या निषादा स्युर्मुसार्यादिपु तु विषु ॥ ७० ॥
रागेप्वथ धनी शुद्धौ द्वितीयौ तु धनीरिती ।
पंचक्षुतिधैवतश्च कैशिक्यारयनिपादकः ॥ ७१ ।।
तृतीयौ पश्रुतिर्धश्च काकल्यारयनिपादकः ।
त्रिज्वेतपु युगलेप्वन्यतरद्गृह्यमीरितम् ॥ ७२॥
स्वरेषु द्वादशस्वेषु तत्तदागोपयोगतः।
तत्तत्स्वरसमूहात्मा मेल इत्येवमीरितः ॥ ५३॥"
तथाहि ।
पड आद्यस्तदुपरि चत्वारः क्रमशः स्वराः ।
ऋपभारयानकाश्चापि गांधारारयानकाच ते ॥ ७४ ॥
आधस्तत्र न गांधारश्चतुर्थो रिपभो न हि ।
झपभावपि गांधारी द्वितीयकतृतीयको ॥ ७५ ॥
प्रथमादिवयं पत्र भवेहपभसंज्ञकम् ।
द्वितीयादिवयं चात्र भवेद्गांधारसंज्ञितम् ॥ ७६ ॥
पभादिनयं चाथ रारीरसंज्ञितं यदि ।
गागीगुसंज्ञित भूयाद्गांधारादिनयं ध्रुवम् ॥ ७७ ॥
स्वरेप्वेषु चतुर्वेव पटसंज्ञाः कृत्रिमा मताः ।
प्रस्तारस्य सुसिध्यर्थमिति स्यात्तद्विदां स्फुटम् ॥ ७८ ॥
एवं च पंचमाग्रेऽपि निवसत्सु स्वरेषु तत् ।
धाधीधुनानिनुसंज्ञं संज्ञापट्टू, भवेत् स्कुटम् ॥ ७९ ॥

·उपर्युक्तेऽथ पूर्वांगे प्रस्तारक्रियया ततः ।
अर्धमेलास्तु पदसंख्या रागोपयोगिनः स्फुटाः ॥ ८० ॥
सरागामा सरागीमा सरागुमा सरीगिमा ।
सरीगुमा सरुगुमा भवेयुस्ते यथाक्रमम् ॥ ८१ ।।
उत्तरांगे पुनस्त्वेवमर्धमेला भवन्ति ते ।
पधानासा पधानीसा पधानुसादिका ध्रुवम् ॥ ८२॥
उत्तरांगस्थपट्रकस्य योजनात्मथमे दले ।
पत्रिंशन्मेलसंप्राप्तिर्भवेत् सद्यो न संशयः ॥ ८३ ॥
मासंज्ञमध्यमस्थाने मिसंज्ञो यदि मध्यमः।
प्रयुज्येत तदा चान्यत्पविशन्मेलसंभवः ।। ८४ ॥
एवं द्वासप्ततिः प्रोक्ता लक्ष्यलक्षणकोविदः ।
सर्व रागाश्रयीभूता मेलाः शास्त्रैकगोचराः ॥ ८५ ॥
चतुर्दडिप्रकाशिकायाम् ।
"येनोपायेन मेलास्ते द्विसप्ततिरिति स्फुटाः ।
तमुपायं प्रवक्ष्यामि लक्ष्यज्ञसुखबुद्धये ॥ ८६ ॥
रगारगीरगू चैव रिगी-रिगुरुगू तथा ।
पभेदा इतिपूर्वांगे द्रष्टव्या गीतकोविदः ॥ ८७ ॥
धनाधनीधन चैव धिनी धिनुधुन तथा ।
उत्तरांगेऽपि पभेदा द्रष्टव्या गीतकोविदः ॥८८॥
पूर्वांगगतपड्रभेदाः पजाद्याः स्युः पृथक्पृथक् ।
उत्तरांगस्थपभेदाः पंचमाद्याः पृथक्पृथक् ॥ ८९ ।।
आद्यः पूर्वांगगो भेद उत्तरांगस्थितैः क्रमात् ।
योज्यते यदि पडूभेदैः पणमेलाः संभवन्त्यतः॥ ९ ॥
पूर्वांगस्य द्वितीयोऽपि भेदोऽनेनैव वर्मना ।
संयोज्यते यदि तदा घण्मेलाः संभवन्त्यतः ॥९॥

·एवं तृतीयो भेदोऽपि पण्मेलोत्पादको भवेत् ।
चतुर्थोऽपि तथैव स्यात्पंचमोऽप्येवमेव हि ॥ ९२॥
एवं पष्ठोऽपि विज्ञेयः पण्मेलोत्पत्तिकारणम् ।
अतः पूर्वांगमेलानां पण्णामपि पृथक्पृथक् ॥ ९३॥
उत्तरांगस्थितः पभिर्भदेः संयोजने कृते ।
पटपण्मेलप्रकारेण मेलाः पत्रिंशदागताः ॥ ९४ ।।
एतेष्वेव तु पत्रिंशन्मलेषु प्रतिमेलकम् ।
मासंज्ञमध्यमस्थाने मिसंज्ञो यदि मध्यमः ॥१५॥
निवेश्यते तदा तेपां भवेदुत्तरमेलता।
इत्यस्माभिः समुन्नीता जाता मेला द्विसप्ततिः ॥१६॥
ननु त्यक्त्वा मासंशं तु केवलं मध्यमं पुनः ।
मिसंज्ञितस्य तत्स्थाने मध्यमस्य निवेशनात् ॥ ९७ ॥
त एव पूर्वमेलाः किं भवन्त्युत्तरमेलकाः ।
इति चोक्ने सदृष्टांत परिहारं प्रचक्ष्महे ॥ ९८॥
कटाहसंभृतं क्षीरं केवलं दधिबिंदुना ।
यथा संयोज्यमानं तु दधिभावं प्रपद्यते ॥ ९९ ॥
तथैव पूर्वमेलास्ते मध्यमेन मिसंज्ञिकाः ।
केवलेनापि संयुक्ता भजन्त्युत्तरमेलताम् ॥ ४००॥
x
अथ विज्ञाय तत्वेन मेलान् ब्यधिकसप्ततिम् ।
तेपां प्रयोगसमये रगारगीतिमत्कृतः ॥१॥
संतो नेव संग्राहाः किन्नु पूर्वप्रसिद्धया।
व्यवहारः सरिंगमपधनीत्येव संज्ञया।
दिसप्ततेश्च मेलानां कर्तव्य इति निर्णयः ॥२॥

·(५८) द्विसप्ततिमेलसमर्थने ग्रंथकार आह । ननु द्विसप्ततिर्मेला भवता परिकल्पिताः। प्रसिद्धाः पुनरेतेषु मेलाः कतिचिदेव हि ॥३॥ दृश्यन्ते न तु सर्वेऽपि तेन तत्कल्पनं वृथा। कल्पनागौरवन्यायादिति चेदिदमुच्यते ॥ ४ ॥ अनन्ताः खलु भेदास्ते देशस्था अपि मानवाः । तेपु सांगीतिकैरुचावचसंगीतकोविंदैः ॥ ५॥ ये कल्पयिष्यमाणाश्च कल्प्यमानाश्च कल्पिताः । अस्मदादिमिरज्ञाता ये च शाबैकगोवरः॥६॥ ये च देशीयरागास्तद्रागसामान्यमेलकाः । ये तु पंतुवराळ्याख्यकल्याणिप्रमुखा अपि ॥७॥ नानादेशीयरागास्तद्रागसामान्यमेलकाः। संग्रहीतुं समुन्नीता एते मेला द्विसप्ततिः ॥८॥ ततश्चैतेषु वैयर्थ्यशंका किंकारणं भवेत् ॥ ९ ॥ न हि संघटते वृत्तरत्नाकरनिरूपिते । तत्र प्रस्तारलब्धानां वृत्तानां निकुरुंबके ॥ १० ॥ अस्मदादिप्रसिद्धस्य वृत्तवैयर्थ्यशंसनम् । न हि संघटते तालप्रस्तारजनिते पुनः ॥ ११ ॥ तालजाले प्रसिद्धस्य तालवैयर्थ्यशंसनम् । याद कश्चिन्नदुर्भात (तो!) मेलेभ्यस्ताहिसप्ततेः ॥ १२ ॥ न्यून वाप्यधिक चापि प्रसिद्धादशस्वरः । कल्पयेन्मेलनं तर्हि ममायासो वृथा भवेत् ॥ न हि तत्कल्पने भाललोचनोऽपि प्रगल्भते ॥ १३॥"

·वीणावंडे प्रस्तारक्रियानिदर्शन् । धोक्तस्वराः। लक्ष्यगतस्वराः। रुत्रिमसंज्ञाः शुद्धपड्ज: शुद्धपङ्कजा कोमलरिक शुदऋपभः (रा) १ शुद्रित शुद्धगः, पंचश्रुतिरिः; ...(री) (गा) कोमलग: साधारण गः पश्रुतिरि...(रु.) (गी) शुद्धगः अंतरगः (गुः) ... दमः शुद्धमः तीनमः वराळीमः ...(मि) ... शुद्धपः शुद्धपंचमः कोमलयः ... ... ...(धा) शुद्धनिः, पंचश्रुतिधः, ...(धी) (ना) कोमलनिः | फेशिकनिः, पदश्रुतिधः, (५) (नी) शुद्धनिः काकलीनः ...(न:) शुदपङ्जा शुगजः

·पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां ये द्वादश स्वरा मताः ।
त एवात्र प्रतीताः स्युरिति लक्ष्यज्ञसंमतम् ॥ १४ ॥
रागोत्पादनतत्वं च सर्वसाधारणं यतः।
द्विसप्ततिमेलकानां स्वीकारोऽत्र न गर्हितः ॥ १५ ॥
यद्यप्येतावती संख्या मेलानां शास्त्रसंमता।
व्यवहारे न ते सर्वे प्रतीता इति संमतम् ॥ १६ ॥
रागोत्पादनप्रकरणम् ।
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां द्वादशैव स्वरा मताः ।
उद्गमस्थानभूतास्ते रागाणामिति संमतम् ॥ १७ ॥
शुद्धाः सप्त तथा पंच विकृता उक्तलक्षणाः ।
योग्यमेलव्यवस्थित्या भवेयू रागहेतवः ॥ १८॥
सूक्ष्मस्वरप्रयोगाणां विधानं श्रूयते कचित् ।
ग्रंथोक्तनियमाभावात्तच्चर्चा वादमूलका ॥ १९ ॥
एकस्मिन्नेव रागे स्याद्भिन्नश्रुतिप्रयोजनम् ।
स्वरसंगत्यधीनं तदिति लक्ष्यविदो विदुः ॥ २० ॥
भिन्नश्रुतिसमायोगे परिणामो भवेत् पृथक् ।
विज्ञानं तु तथाप्येतच्छ्रोतृगणेऽतिदुर्लभम् ॥ २१ ॥
सर्वमेतत्समालोच्य लक्ष्यमार्गानुसारिणा ।
द्वादशैव स्वरा अब मया मेलेघु निश्चिताः ॥ २२ ॥
तथाहि रागतत्वविबोधे ।
श्रुतयो द्वादशैवात्र स्वरस्थानतयोदिताः।
तथोक्तवारिताः सर्वाऽस्वरस्थानतयादिशेत् ॥ २३ ॥
न श्रुतिस्थस्वरोत्पन्नमस्तारप्राप्तमेलजान् ।
युक्तोदाहयुजो रागान् कल्पयंतु मनीषिणः ॥ २४॥"
मेलाः स्युर्मूर्छनाधारा रागास्तु मूर्छनाश्रिताः ।
अतो वक्ष्ये प्रकारांस्तान्मूर्छनाया नवोदितान् ॥ २५ ॥

·मेलानुसारतो लक्ष्ये वैविध्यं मूर्छनागतम् । स्पष्टं मया पुरैयोक्तं पुनरुक्तिनिरर्थिका ॥ २६ ॥ पर्यायो मूर्छनायाः स्यालक्ष्ये मेलः समाहृतः । पाडवौडवसंपूर्णमिद्वारा रागवाचकः ॥ २७ ॥ मेलगतमूर्छनाया नवभेदाः। आरोहे स्यात्सुसंपूर्णो विलोमेऽपि तथैव च । स भवेप्रथमो भेदो द्वितीयः कथ्यतेऽधुना ॥ २८ ॥ प्रारोहे स्यात्सुसंपूर्णो विलोमे पाडवः पुनः । तृतीयः पूर्ण आरोहे विलोमे चौडवस्तथा ॥ २९ ॥ प्रारोहे पाडवः प्रोक्तः संपूर्णः स्याद्विलोमके । चतुर्थो वर्णितो भेदः पंचमः कथ्यतेऽधुना ॥ ३० ॥ आरोहे चौडवो यस्तु संपूर्णश्च विलोमके । प्रारोहे पाडवो नित्यं विलोमेऽपि तथैवच ॥३१॥ पाडवपाडवः पाठः कीर्तितो लक्ष्यवेदिभिः । प्रारोहे पाडवख्यातो विलोमे चौडुवः पुनः ॥ ३२ ॥ सप्तमः संमतो भेदोऽष्टमोऽपि कथ्यतेऽधुना । औडुवारोहसंपन्नो विलोमे पाडवः पुनः ॥ ३३ ॥ औडुवो रोहणे नित्यमवरोहेऽपि चौडवः । नवमः कथ्यते भेदो लक्ष्ये नित्यं सुखपदः ॥ ३४ ॥ द्विसप्ततिर्यतो मेलाः शास्त्रकारैः सुनिश्चिताः । प्रत्येकमेलनेऽवश्यं नवभेदा भवन्त्यमी ॥३५॥ शक्यरागसंख्यानिर्णयः। अथ कुर्वे प्रबोधार्थ जिज्ञासूनां निरूपणम् । मूर्छनोद्भूतरागाणां प्रस्फुटं शास्त्रसंमतम् ॥ ३६ ॥ शुद्धस्वरसमुद्भूता मूर्छना या प्रकीर्तिता। तत्र संभाव्यरागाणां कुर्मः संख्यानिदर्शनम् ।। ३७ ।।

·पूर्णारोहावरोहः स्यात् प्रकारस्त्वेक एव हि ।
संपूर्णपाडवास्तत्र पडेव संभवंति ते ॥ ३८॥
संपूर्णौडुवकाचाथ पंचदशमिता मताः ।
इति परिस्फुटं भूयादुनायासेन तद्विदाम् ॥ ३९ ॥
पाडवारोहसंपन्ना विलोमे पाडवाः पुनः ।
पत्रिंशद्भेदकास्तत्र मन्यन्ते लक्ष्यकोविदः ॥४०॥
पाडवौडुवभेदास्ते नवतिः संप्रकीर्तिताः ।
पंचदशहताः पन ते परिस्फुटं विवकिनाम् ॥ ४१ ॥
औडवारोहसंपन्नाः संपूर्णा अवरोहणे ।
पंचदश प्रकारास्ते संभवेयुमते विदाम् ॥ ४२ ॥
औडवारोहसंयुक्ता विलोमे पाडवास्तथा ।
नवतिप्रमिता भेदा सर्वलक्ष्यज्ञसंमताः ॥ ४३ ।।
औडुवौडुवभेदास्ते शरनेत्रकराः स्मृताः।
एकैकस्यां मूर्छनायां प्रकाराः संभवन्त्यमी ॥४४॥
द्विसप्ततिमेलकेपु न्यायेनतेन लक्षिताः ।
वसुवेदवसुवेदरामा भेदा भवन्ति ते ॥ ४५ ॥
वैविध्यान्मेलनस्यान यतो रागसमुद्भवः ।
उपर्युक्तमकारास्ते रागत्वं यान्त्यसंशयम् ॥ ४६ ॥
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां मार्गा स्युरपरा अपि।
लक्ष्यविद्भिः समादिष्टा रागोत्पादनहेतवे ॥४७॥
पारोहे संप्रयुक्तास्ते स्वराः न स्युर्विलोमके।
अथवा तद्विपर्यासो जनयेद्रागभेदकम् ॥४८॥
रागोचितस्वरेषु स्याद्विशिष्टा वक्रता कचित् ।
समानस्वरपंक्तौ वा वादिभेदाद्भवद्भिदा ॥ ४९ ॥
न रागाणां न तालानामन्तः कुचापि विद्यते ।
इति यच्छूयते लोके केवलं सत्यमेव तत् ॥ ५० ॥

·यद्यप्यसंख्यरागास्ते वर्णिताः शास्त्रगोचराः। प्रतीता लक्ष्यके त्वत्र रागाः कतिचिदेव हि ॥५१॥ मूर्छनाजन्यरागभेदनिरुपणम् । संपूर्णसंपूर्णः १ प्रकारः आरोहा अपरोक्ष १ सरि ग म प धनि नि ध प म गरिस संपूर्णपाडवाः-६ प्रकाराः स रि ग म प पनि ध प म गरिस प मग रिस नि ध. म गरिस नि ध प . ग रिस नि ध प म • रिस - . २ " ३ " ५ स १ . संपूर्णोदुवाः--१५ मकाराः सरि ग म प ध नि प म ग रिस मग रिस ध प. गरिस २ " . . . . ध प म ग स नि. म ग रिस ग रिस नि. नि. निध गरि स नि ध. • रिस नि प . म ग स • A A4 ° 44 ° 4 में • 44' • में 4 ग M . १२ . ग " नि ध प . नि प प म ५ . . स " ·. (६४) पाडवसंपूर्णा -~६ प्रकाराः। आरोहः अवरोह १ नि ध प म गरी स २ स री ग म प नि ३ सरी गम ध नि ४ स री ग . प ध नि ५ स री । म प ध नि ग म प ध नि . . . औडुपसंपूर्णाः-१५ प्रकाराः १ सा री ग म प . नि ध प म ग रीस २सा री ग म . ध. नि ध प म ग री सा नि ध प म ग री सा . . ४ सारी . म प . " བ བ བ བ བ ཐ 。 བ ग म प ध . " नि ६ सा री ग म ७ सा रीग ८सा ग - नि . ग म प . . . . . . . १. सारी ग ११ सा री. ध नि १२सा ध नि प ध नि ग प ध नि म प ध नि पाडवपाडवाः पत्रिंशत् प्रकारा पाडवोडुवा नवतिप्रकाराः। औदुवपाडवा नवतिप्रकाराः । ओडवोडवाः पचविंशत्यधिकशतव्यम् १५ सा . क

·(६५)
महत्यो रागसंख्यास्ता ग्रंथकारः समीरिताः ।
लक्ष्ये प्रसिद्धिवैधुर्यादनेकाः स्युरुपेक्षिताः ॥ ५२ ॥
आधुनिकास्तु निष्णाता गायका लक्ष्यवर्मनि ।
गायन्तस्तत्र श्रूयन्ते क्वचिद्रागशतद्वयम् ॥ ५३॥
रंजनादागता प्रोक्तो नियमो लक्ष्यवेदिभिः ।
रागसंख्याप्यवश्यं स्यात्तेन मर्यादिता स्फुटम् ॥ ५४ ॥
अनुपसंगीतविलासे ।
ग्रंथेऽनूपविलासाख्ये भावभट्टेन धीमता।
रागो नवविधः प्रोक्तो मूर्छनाभेदसाम्यतः ॥ ५५ ॥
तथाहि ।
रागस्तु नवधा प्रोक्तः पूर्णः स्यात् सप्तभिः स्वरः ।
पभिः पाडवसंज्ञः स्यादौडकः पंचभिर्भवेत् ॥ ५६ ॥
यथार्थनामकाः पट्रस्युर्मेंदा भावप्रभापिताः ।
पूर्णौडवकसंज्ञस्तु पूर्णपाडवसंज्ञकः ॥ ५७ ॥
तथौडवकपूर्णः स्यात् पाडवाद्यस्तु पूर्णकः ।
पाडवौडुवकश्चापि तथौडुवकपाडवः ।
प्रोक्तो नवविधो रागः श्रीजनार्दनसनुना ॥ ५८॥"
टिप्पनी।
मूर्छनानामतो मन्ये रहस्यं तत्पुरोदितम् ।
प्रापितं मेलकेप्वत्र येन केनापिवर्मना ॥ ५९॥
तानप्रकरणम् ।
पेन विस्तार्यते रागः स तानः कथ्यते बुधैः ।
शुद्धकूटविभेदेन द्विविधास्ते समीरिताः ॥६०॥
शुद्धतानरहस्यं तल्लक्ष्ये नेह परिस्फुटम् ।
अतो विवेचनं तेषां नैवात्र सार्थकं भवेत् ॥ १॥

·केचिद्वदति तानेभ्य एतेभ्यो लक्ष्यवर्मनि । प्रसिद्धं रागवैविध्यं साधितं गानकोविदः ॥ ६२ ।। चतुर्दडिप्रकाशिकायाम् । " तानो द्विधा शुद्धतानः कूटतान इति क्रमात् । एकैकरागमावाभिव्यक्तिसंपादकस्तु यः ॥ ६३ ॥ स शुद्धतान इत्युक्तः कूटतानः स उच्यते । यस्तु रागद्वयस्फूर्तिः साधारणतया स्थितः ॥ ६४ ॥ ग्रंथकारास्तु प्राचीना लक्ष्यगामि रहस्यकम् । तानानां नैव कुत्रापि विवृण्वन्तीति प्रस्फुटम् ॥६५॥ कूटतानाः। रत्नाकरे । असंपूर्णाश्च संपूर्णा व्युत्क्रमोच्चारितस्वराः । मूर्छनाः कूटतानाः स्युस्तत्संख्यामभिध्महे ॥ ६६ ॥ पूर्णाः पंचसहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि तु । एकैकस्यां मूर्छनायां कूटतानाः सह क्रमैः ॥ ६७ ॥ स्युः पाडवानां विंशत्या सह सप्त शतानि तु । औडवानां तु विंशत्या सहितं शतमिप्यते ॥६॥ चतुःस्वराणां फूटानां चतुर्विशतिरीरिताः। त्रिस्वराः पड् द्विस्वरौ दावेकस्त्वेकस्वरो मतः ॥ ६९ ॥" नियमोऽयं यथायोग्य कल्पनीयो विचक्षणः। उपर्युक्ते प्रस्तारे मूर्छनायाः सविस्तरम् ॥ ७० ॥ अंकानेकादिसप्तान्तानूर्ध्वमूर्ध्वं लिखेत्क्रमात् । हते पूर्वेण पूर्वेण तेपु चांके परे परे । एकस्वरादिसंख्या स्यात् क्रमेण प्रतिमूर्छनम् ॥ ७१ ॥ प्रस्तारनियमः रत्नाकरे । "क्रम न्यस्य स्वरः स्थाप्यः पूर्वः पूर्वः पराधः । "

·(६७)
स चेदुपरि तत्पूर्वः पुरस्तूपरिवर्तिनः ।
मूलकमक्रमात्पृष्ठे शेपाः प्रस्तार ईदृशः ॥७२॥"
खंडमेरुः दर्पणे।
नटोद्दिष्टप्रबोधार्थं खंडमेरुरथोच्यते ।
सप्तको लिखेदायां पंक्तिमेकैककोछतः ॥७३॥
हीनं तु पूर्वपूर्व स्यात्पंक्तिपट्रकमधो लिखेत् ।
आद्यपंक्त्यादिकोठे तु लिखेदेकं परेषु खम् ॥ ७४ ॥
द्वितीयपंक्तावप्येकमाद्यकोठे लिखेद्बुधः ।
परेषु पूर्वपूर्वाक कोष्ठसंख्यागुणं न्यसेत् ॥ ७५ ॥
एवमेव लिखेदकमधोऽधः पंक्तिकोष्टके ।
खंडमेरुरयं प्रोक्तो नटोद्दिष्टप्रबोधकः ॥७६ ॥
तदुपयोगः।
वेद्यतानस्वरमितान् दत्वा तेप्वेव लोप्टकान् ।
मूलकमं लिखित्वादावुद्दिष्टं तदधो लिखेत् ॥ ७७ ॥
स्वरान्मूलक्रमस्यांत्यात्पूर्व यावतिथः स्वरः ।
उद्दिष्टांत्यस्तावतिथे कोठेऽधो लोष्टकं क्षिपेत् ॥ ७८॥
लोष्टचालनमंत्यात्स्यात् त्यक्त्वा लब्धं क्रमो भवेत् ।
समश्चेदंतिमोऽन्त्येन सोऽपि त्याज्यः प्रयत्नतः ॥ ७९ ॥
लोष्टकांत्यांकसंयोगादिष्टस्य मितिर्मवेत् ।
संख्यया तु यदा रूपे पृष्टे नटं तदुच्यते ।। ८० ॥
यैरकैनष्टसंख्या स्यान्मौलिकांकसमन्वितैः ।
नस्तानस्वरस्थानं तैज्ञात्वा तं स्वरं लिखेत् ॥८॥"
वर्णालंकाराः।
" गानक्रियोच्यते वर्णः स चतुर्धा निरुपितः।
स्थाय्यारोह्यवरोही च संचारीत्यथलक्षणम् ॥ २ ॥

·(६८) स्थित्वा स्थित्वा प्रयोगः स्यादेकस्यैव स्वरस्य यः। स्थायी वर्णः स विज्ञेयः परावन्वर्थनामकौ ॥ एतत्संमिश्रणाद्वर्णः संचारी परिकीर्तितः ॥ ८३ ॥ कलिनाथटीकायामः-गानक्रियाया वर्णत्वं स्वरपदादेवर्णनात् विस्तारकरणात् । एकस्यैवेति तत्रादौ "सासासा रीरीरी" एव- मादिप्रयोगः । द्वितीये "सारीमामा" इत्येवमादिरूपः । परावन्व- र्थनामको । परावारोह्यवरोहिणावन्वर्थनामकौ । स रिगम पधनि इत्यारोहादारोही । निधपम गरि सेत्यवरोहादवरोहीत्येवम् । एत- संमिश्रणात् । एतेषां स्थाय्यादीनां त्रयाणां वर्णानां “सारीसारीगा सानिधसारीगे" त्येवं यथायोगं मिश्रणात्संचारीवर्णः परिकीर्तितः। यत्र गानक्रियायां यस्य वर्णस्य बाहुल्यं दृश्यते तत्र तेन व्यपदेशः कर्तव्य इति मन्तव्यम् । अलंकाराः। विशिष्टवर्णसंदर्भमलंकारं प्रचक्षते । तस्य भेदा बहुविधा ग्रंथकारैरुदीरिताः ॥ ८४ ॥ रलाकरे। कल्लिनाथटीकायाम:-वर्णसंदर्भोऽलंकार इत्येतावत्युक्ते संचा- रिणि व्यभिचारः स्यात्स मा भूदिति विशिष्टमिति विशेपणम् । वैशिष्टयं च नियतकलादियुक्तन्वम् । क्रमेणस्वरसंदर्भमलंकारं प्रचक्षते । तस्य भेदास्तु भूयांसस्तत्र स्थायिगतान् ब्रुवे ॥ ८५॥ पारिजाते। शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुप्पेव । अविभूपितेव कांता गीतिरलंकारहीना स्यात् ॥८६॥ भरतनाट्यशास्ने।

·(६९)
अलमेते ह्यलंकारा रंजनलब्ध्यै स्वरावबोधाय ।
वांगव्यासाय च तवश्य पूर्वमभ्यस्याः ॥ ८७ ॥
रागविबोधे।
ध्रुवो मछयो रूपकश्च झंपत्रिपुट एव च ।
अठताल एकतालः सप्ततालाः प्रकीर्तिताः ॥८८॥
एतत्तालाश्रिताश्चैव ह्यलंकारास्तु सप्त ते ।
अहोचलेन संप्रोक्ताः पारिजाते स्वनिर्मिती ॥ ८९॥
इंद्रनीलो महावज्रो निर्दोपः सीरकोकिलौ ।
आवर्तकः सदानंदस्तेषां संज्ञाः समीरिताः ॥ ९०॥
अन्येऽपि स्युरलंकारा लक्ष्यमार्गोपयोगिनः ।
नव्यशिक्षार्थिवर्गस्य तान् प्रवक्ष्यामि नामतः ॥ ९१ ॥
भदो नंदो गाचवर्णी बिदुरभ्युच्छ्रयस्तथा।
आक्षिप्तःखितः श्येनस्त्रिवर्णों जववारिदौ ॥ ९२ ॥
शंखाक्षेपी मता एते त्रयोदश सुलक्षणाः ।
संमत्याहोबलस्यैव संगृहीता मयात्र ते ॥ ९३ ॥
लक्षणानि प्रसिद्धानि पारिजाते यतस्ततः ।
उद्धृतानि न तान्यत्र विस्तरातिभिया मया ॥ ९४ ।।
अलंकारान्विना रागा विस्तरं नाप्नुवन्ति हि।
एतैः पुनः भगातणां स्वरतालप्रवीणता ॥ ९५ ॥
रागः।
योऽयं ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः ।
रंजको जनचित्तानां स रागः कथ्यते बुधैः ॥ ९६ ॥
रागजातयः।
औडवः पंचभिः प्रोक्तः स्वरैः पभिश्च पाडवः ।
संपूर्णः सप्तभिर्जेय एवं रागस्त्रिधा मतः ॥ ९७ ॥

·॥
(७)
हृदयप्रकाशे।
" द्वौ वयो वापि चत्वारः स्युस्ताना रंजकस्वराः ।
पंचायैरथ रामः स विधा पंचभिरोडवः ॥ ९८॥
पभिः स्वरैः पाडवः स्थासंपूर्णः सप्तभिः स्वरैः
पंचोनेभ्यः स्वरेभ्यश्च न स्याद्रागस्यसंभवः ॥ ९९ ।।
प्राचीनग्रंथोक्तरागलक्षणानि ।
" रंजयन्ति मनांसीति रागास्ते दशलक्षणाः ।
भवन्ति ते मतंगायैः प्रापितान्यानि च क्रमात् ॥ ५०० ।।
लक्षणानि दशोक्तानि लक्ष्यन्ते तावदादितः ।
ग्रहांशी मंद्रतारौ च न्यासापन्यासको तथा ॥१॥
अथ संन्यासविन्यासी बहुत्वं चाल्पता तथा ।
लक्षणानि दशैतानि रागाणां मुनयोऽत्रुवन् ॥ २ ॥
दशानामपि चैतेषां क्रमाल्लक्षणमुच्यते ।
येनादौ गीयते गीतं स्वरेण स भवेद्ग्रहः ।। ३॥
बहुशो गीयते येन स्वरेणांशः स कथ्यते ।
अंशस्वरस्त्वसावेव जीवस्वर इति स्मृतः ॥४॥
नीचेः स्वरेण यदानं स मंद्रस्वर उच्यते ।
उच्चस्वरेण यद्गानं स तारस्वर उच्यते ॥ ५॥
न्यासस्वरः स कथितो येन गीतं समाप्यते ।
अवान्तरसमाप्ति यो गीतस्यापि तनोति सः ॥६॥
अपन्यासः स स्मृतोऽन्यस्त्वात्पत्तिकसमातिकृत् ।
इतिभेदो भवेच्यासापन्यासस्वरयोईयोः ॥ ७॥
संन्यासो नाम गीताद्यसंडस्यैवसमातिकृत् ।
गीतसंडाद्यावयवस्यान्ते तिष्ठति स स्वरः ॥८॥

·(७१)
विन्यास एतौ संन्यासविन्यासी भरतादिभिः ।
अन्तर्भूतावपन्यासस्वर एवेति कीर्तितम् ॥९॥
अलंघनं तदभ्यासो बहुत्वं द्विविधं मतम् ।
स्वरस्यास्पर्शनं यत्तल्लंघन परिकीर्तितम् ॥१०॥
साकल्येन स्वरस्पर्शस्त्वलंघनमिति स्मृतम् ।
यदेकस्य स्वरस्यैव नैरन्तर्येण वाथवा ॥ ११॥
व्यवधानेन स्याद्भूयो भूयोऽप्युञ्चारणं हि तत् ।
अभ्यास इति शंसन्ति बहुत्वं द्विविधं ततः ॥ १२ ॥
अल्पत्वं च द्विधा प्रोक्तमनभ्यासाच्च लंघनात् ।
पूर्वोक्तान्यासराहित्यमनभ्यासः प्रकीर्तितः ॥
पूर्वोक्तालंघनाभाशे लंधनं परिकीर्तितम् ॥ १३॥"
वादिसंवादिस्वरप्रकरणम् ।
रत्नाकरे।
चतुर्विशः स्वरा वादी संवादी च विवाद्यपि ।
अनुवादी च वादी तु प्रयोगे बहुलस्वरः ॥ १४ ॥
श्रुतयो द्वादशाप्टौ वा ययोरंतरगोचराः ।
मिथः संवादिनी तौ स्तो निगावन्यविवादिनी ॥ १५ ॥
रिधयोरेख वा स्यातां तो तयोर्या रिधावपि ।
शेषाणामनुवादित्वं वादी राजाऽत्र गीयते ।। १६ ।।
संवादी त्वनसारित्वादस्यामात्योऽभिधीयते ।
विवादी विपरीतत्वाद्धाररुक्तो रिपूपमः ॥ १७ ॥
नृपामात्यानुसारित्वादनुवादी तु भृत्यक्त् ॥१८॥
संगीतपारिजाते।
संगीतशास्त्रवेत्तारः प्रवदन्ति मुनीश्वराः ।
प्रयोगो बहुधा यस्य वादिनं तं स्वरं जगुः ॥ १९ ॥

·(७)
मिथः संवादिनी तो स्तः सपौ स्यातां पसौ तथा ।
न वादी न च संवादी न विवाद्यपि यः स्वरः ॥ २० ॥
सोऽनुवादीति विज्ञेयः सूक्ष्मदृष्ट्या विचक्षणः ।
रक्तिविच्छेदहेतुत्वं यस्मिन् रागे तु यस्य तत् ।
तद्रागस्थस्वरैस्तस्य विवादिलं भवेध्रुवम् ॥ २१ ॥
संगीतसमयसारे।
सप्तस्वराणां मध्येऽपि स्वरे यस्मिन्सुरागताः।
स जीवस्वर इत्युक्तो ह्यशो वादीति कथ्यते ॥ २२ ॥
जीवस्वरस्य सदृशः संवादिस्वर उच्यते ।
विवादी स्याद्विसदृशः सोऽनुवादी यात्मकः ॥ २३ ॥
अनुवादिनि संवादिनि जीवस्वरके सदा कलाविद्भिः ।
बहुतमबहुतरबहवः कार्या रागा विलोमेन ॥ २४ ॥
सुप्रयोगे विवादी सः स्वल्पः कार्योऽथवा पुनः ।
प्रच्छादनीयो लोप्यो वा मनाकस्पर्शः स्वरस्य यः।
प्रच्छादनं तदेवाहुर्लोपः स्वरस्य विकृतिः ॥ २५ ॥
चतुर्दडिपकाशिकायाम् ।
वादी संवाद्यपि तथा विवादी चानुवाद्यथ ।
प्रयोगे बहुधावृत्तः स्वरो वादीति कथ्यते ॥ २६॥
श्रुतयो द्वादशाष्टौ वा ययोरंतरगोचराः ।
मिथः संवादिनी तो चेत्येवं संवादिलक्षणम् ।। २७ ॥
समौ सपी रिधी चैव निगी संवादिनी मिथः ।
एवं शुद्धस्वरेपूक्तः संवादिस्वरनिर्णयः ॥ २८ ॥
साधारणास्यगांधारकैशिक्याख्यनिपादयोः ।
तथैवान्तरकाकल्योः संवादो विकृतेप्वपि ॥ २९ ॥

·(७३)
शुद्धर्पभेण संवादी वराळीमध्यमस्तथा ।
शुद्धश्च मध्यमः शुद्धनिपादश्चेत्युभी स्वरौ ॥ ३०॥
श्रुत्यष्टकेनान्तरितावपि संवादिनी न हि ।
एवं संवादिलक्ष्मोक्तं विवादी लक्ष्यतेऽधुना ॥३१॥
एकभुत्यंतरितता ययोस्तु स्वरयोर्द्धयोः।
तयोमिथो विवादित्वमेवं सर्वत्र कल्पयेत् ॥ ३२॥
रिगी धनी च शुद्धेपु स्वरौ स्यातां विवादिनौ ।
साधारणान्तरौ चैव कैशिकी काकली स्वरी ॥ ३३ ॥
मिथो विवादिनी ज्ञेयौ विकृतेपु स्वरेष्वपि ।
विवादिवादिसंवादिभिन्नाः स्युरनुवादिनः ॥ ३४ ॥
चतुर्विधस्वरप्वेपु वादी राजा प्रकीयते ।
संवादी त्वनुसारित्वादस्यामात्यो विधीयते ॥ ३५ ॥
विवादी विपरीतत्वाद्धीरैरुतो रिपूपमः ।
स्वरूपमर्दनं तेन प्रयोगे स्याद्विवादिना ॥ ३६॥
स्वरूपमर्दनाभावे गीते रक्तिन लभ्यते ।
शबूपमर्दने हि स्याद्राज्ञां लोके प्रकाशनम् ॥ ३७ ।।
नृपामात्यानुसारित्वादनुवादी तु भृत्यवत् ।
वादिविवादिसंवायनुवादिस्वरमण्डलम् ॥ ३८॥"
सांप्रतं लक्ष्ये ।
गीतं प्रारभ्यते येन स स्वरो ग्रह ईरितः ।
गीतसमाप्तिकृत्यासो वर्ण्यते चांशकोऽधुना ॥ ३९ ॥
बहुशो गीयते येन स्वरेणांशः स कथ्यते ।
अंशस्वरस्त्वसावेव जीवस्वर इति स्मृतः ॥ ४०॥

·(७४)
लक्षणानां दशोक्तानां नूनं स्याद्गौरवं पुरा ।
देश्यामिह पुनस्तेषां दृश्यते परिलोपनम् ॥ ४१॥
मध्यकालीनग्रंथेपु ग्रहांशन्याससंयुतम् ।
यद्रागलक्षणं ख्यातं न तदद्यात्र लक्ष्यते ॥ ४२॥
अधुना लक्ष्यमार्गे तु मेलजात्यादिसाधनैः ।
तथा वादिस्वरेणैव सर्वे रागाः सुवर्णिताः ॥ ४३ ॥
प्रत्येकस्मिंस्तु रागेऽत्र वादीह्यतिमहत्ववान् ।
निर्णायको रागनानः समयस्य प्रसूचकः ॥ ४४ ॥
विदग्धा गायका गीते प्रायो विवादिनं स्वरम् ।
ईपत्स्पर्शनयोगेण दर्शयन्ति सपाटवम् ॥ ४५ ॥
विवादिनं स्वरं प्रायो योजयन्यवरोहणे ।
न तच्छास्त्रेऽतिदोषाहमित्यूचुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ ४६ ॥
सुप्रमाणयुतो मन्ये विवाद्यपि सुरक्तिदः ।
यथेपत्कृष्णवर्णेन शुभ्रस्यातिविचित्रता ॥ ४७ ।।
अर्वाचीन हिंदुस्थानीयरागाणां समपदृष्ट्या व्यवस्थितिः।
प्रातःकाले तथा सायंकाले गेयास्तु ये मताः ।
संधिप्रकाशनामानो रागा अस्माभिरीरिताः ॥४८॥
एतद्रागेपु निर्दिष्टं वैचित्र्यं लक्ष्यवेदिभिः ।
मृदुत्वं रिधयोथाथ तीनत्वं गनिपादयोः ॥ ४९ ॥
सायंकालप्रगेयत्वं तीवमेण भवेत्स्फुटम् ।
शुद्धमेन मवेत्तद्वत् प्रातःकालमसूचनम् ॥५०॥

·हिंदुस्थानीयरागाणां त्रयो वर्गाः मुनिश्चिताः ।
स्वरविकृत्यधीनास्ते लक्ष्यलक्षणकोविदः ॥५१॥
रिगधतीवका रागा वाऽग्रिम व्यवस्थिताः।
द्वितीये कीर्तिताः सर्वे रिचकोमलसंयुताः ॥ ५२ ।।
तृतीये तु नियुक्ताः स्युगनिकोमटमंडिताः ।
समयादिव्यवस्थाऽत्र भवेन्मेनाध्वदर्शिना ॥ ५३ ॥
विप्वतेपु सुवर्गषु संगीतं लक्ष्यपूर्वकम् ।
समावेशयितुं शक्यमिति मर्मज्ञसंमतम् ॥ ५४ ॥

·द्वितीयाध्यायः ।
अथ श्रीलक्ष्यसंगीतद्वितीयाध्याय ईर्यते ।
चतुराख्येन भरतपूर्वखंडनिवासिना ॥१॥
रागजनकदशमेलसंकेतः।
द्विसप्ततिमेलकेपु त्यक्त्वा ताननवश्यकान् ।
स्वीकुर्मो दशसंख्यांस्तान् लक्ष्यवमनि विश्रुतान् ॥ २॥
पचरदूपसंगीतमशेष स्यात् परिस्फुटम् ।
तन्मेलेपु समाविष्टमिति मर्मविदां मतम् ॥३॥
जन्यजनकमेलास्यकल्पनं नैव गर्हितम् ।
माकूमसिद्धं हि तत्वं तदिति सर्वत्र संमतम् ॥ ४॥
पर्यायो मेलशब्दस्य भापायां थाट ईरितः ।
केपुचिच्छास्त्रग्रंथेषु संस्थितिः परिकीर्तिता ॥५॥
ग्रंथेऽत्र मेलकानां यद्दशानामेव योजनम् ।
केवलं तदकान्यत्र लक्ष्यसीकर्यहेतवे ॥६॥
शक्या नेतुं मेलसंख्या तत्रेपन्न्यूनतामसौ ।
तदूनत्वं त्ववश्यं स्यात्काठिन्याधिक्यकारणम् ॥ ७ ॥
सरिंगमपधाख्येषु शुद्धस्वरेषु केवलम् ।
प्रत्येक पजभावन कल्पितेपु यथाक्रमम् ॥ ८॥
घेलावली तथा काफी भैरवी चेमनाह्वयः।
समाजांसावरीत्येते पण्मेलाः सिद्धिमाप्नुयुः ॥ ९॥
शुद्धविकृतभिहारा चैतेपु स्पात्सपाटवम् ।
समावेशयितुं शक्यमस्मत्संगीतमुत्तमम् ॥ १० ॥

·(७७)
कदाचिदेवमेवास्मच्छास्त्रकारः पुरातनः ।
पुंरागाः पटू समुन्नीता येन केनापि वर्मना ॥११॥
साहश्यमप्यसाहश्यमन्यरागगतं ततः।
सुविमृश्य कृता तैश्च भार्यापुत्रादियोजना ॥ १२॥
व्यवस्थेयं समीचीना किंवादावेकवाक्यता ।
रागरूपगताभीटा यतः प्रीतिः सतां भवेत् ॥ १३ ॥
प्राचीनग्रंथकारस्तैर्मुख्यरागाः पडीरिताः ।
दशमेलान्वयं ब्रूमो नात्र दोपोऽस्ति कश्च न ॥ १४ ॥
मेलसंख्याः प्रभिन्नाः स्युस्तत्तद्रंथैः प्रकल्पिताः ।
सारासारविचार रेतज्ज्ञेयं यथोचितम् ॥ १५ ॥
रागजनकदशमेलनामानि ।
कल्याणीमेलकस्त्वाद्यो वेलावली द्वितीयकः ।
खमाजाख्यस्तृतीयः स्याद्वैरवाख्यश्चतुर्थकः ॥ १६ ॥
पंचमः पूर्विकासंज्ञः पठः स्यान्मारवाभिधः ।
सप्तमः काफिसंज्ञः स्यादासावरी तथाष्टमः ॥ १७ ॥
नवमो भैरवीमेलो दशमस्तोडिकाह्वयः।
इत्येते दशमेलास्ते रागोत्पादनहेतवः ॥१८॥
तेपां लक्षणानि ।
अथो वक्ष्ये क्रमान्मेलान् दशसंख्यान् सलक्षणम् ।
लक्ष्यसंगीतपद्धत्या जीवभूतांश्च तत्त्वतः ॥ १९ ॥
शुद्धस्वरसमुद्भूतो वेलावलीतिनामकः ।
दाक्षिणात्यमते चासौ शंकराभरणाभिधः ।। २० ।।
तस्मिंस्तीमाभिधो मश्चेत्मविष्टो लक्ष्यवर्मनि ।
शेषशुद्धस्वरैस्तन कल्याणीमेल उद्भवेत् ॥ २१ ॥

·(७८)
समाजमेलने प्रोक्ताः शुद्धाः सरिगमाः पधौ ।
शुद्धौ निः कोमलाख्यः स्यादिति लक्ष्यज्ञसंमतम् ।। २२।।
भैरवस्य सुमेले स्युः शुद्धाः सगमपास्तथा।
निपादोऽपि भवेच्छुद्धो रिधौ कोमलसंज्ञितौ ॥ २३॥
रिधौ तु कोमलौ यत्र गनी तीवौ च तीव्रमः।
स्यात्पूर्वीनामको मेलो मारवा कथ्यतेऽधुना ॥ २४ ॥
उपर्युक्ते तु मेले चेदे॒वतः शुद्धसंज्ञितः ।
मारवामेलकः सिद्धः परमेलप्रवेशकः ॥२५॥
निगौ तु कोमलौ यत्र परे शुद्धाभिधाः स्वराः ।
लक्ष्ये काफीतिसंज्ञः स्यान्मेलको लोकविश्रुतः ॥ २६ ॥
कोमला निधगा यत्र शेपास्ते शुद्धसंज्ञिताः ।
यस्मिन्नासावरीमेलः कीर्तितो गायनोत्तमैः ॥२७॥
भैरवीनामके मेले मृदुरिंगधनिस्वराः ।
मन्योस्तत्रैव तीनत्वे तोडीमेलः समुद्भवेत् ॥२८॥
इत्येते दश संमोक्ता लक्ष्यलक्षणसंगताः ।
सविस्तरं मया मेला रागोत्पादनहेतवः ॥ २९ ॥
दशमेलानां दाक्षिणात्यनामानि ।
मेलसंज्ञा अथो वक्ष्ये दक्षिणोत्तरभेदतः।
जिज्ञासूनां भवेद्येन सौकर्यमविशंकितम् ॥ ३० ॥
कल्याणीमेलकोऽस्माकं तत्रापि स्यात्तथैव च ।
वेलावल्या भवेत्तत्र शंकराभरणाभिधः ॥ ३१ ।।
समाजमेलकोऽस्माकं तत्र कांभोजिनामकः ।
लक्ष्येऽत्र भैरवाख्यातस्तत्र मालवगौडकः ।। ३२ ।।
मेलः पूर्वीतिसंज्ञोऽत्र तत्र स्यात्कामवर्धनी ।
मारवामेलकोऽस्माकं तत्र स्यागमनश्रमः ॥ ३३ ॥

·(७१)
लक्ष्ये काफीतिसंज्ञोऽसौ तत्र खरहरमिया ।
आसावर्याहयोऽस्माकं तत्र स्यानटभैरवी ॥ ३४ ॥
प्रसिद्धो भैरवीमेलस्तत्र तोडीतिसंज्ञितः ।
अस्माकं तोडिमेलस्तु तत्र पंतुवराळिका ।। ३५ ।।
जन्यरागनामानि ।
कल्याणमेले।
इमनः शुद्धकल्याणो भूपाली चंद्रकांतकः ।
जयस्कल्यागरागश्च कल्याणः पूरियाद्यकः ॥ ३६ ॥
हिंदोलश्चैव मालश्री केदारो हमिराह्वयः।
कामोदश्छायनाटश्च श्यामकल्याणनामकः॥
गौडसारंग इत्येते रागाः कल्याणमेलजाः ॥ ३७ ॥
वेलावलीमेले।
वेलावली तथाल्हेया शुक्वेलावली ततः।
देवगिरीमनी दुर्गा सर्प ककुभा तथा ॥ ३८॥
नटवेलावलीत्युक्ता लच्छाशाखोऽथ शंकरः ।
देशिकारो बिहागश्च हेमकल्याणनामकः ॥ ३९ ॥
मलुहा नटमांडौ च गुणकली पहाडिका ।
रागा एते मतास्त लावलीसुमेलजाः ॥ ४० ॥
खंमाजमेले।
समाजश्वाथ झिंझूटी सोरटी देसनामकः ।
खंघापती तिलंगाख्या दुर्गा रागेश्वरी ततः ॥ ४१ ।।
जयावंती तथा गारा कामोदस्तिलकायकः ।
इत्येते कीर्तिता लक्ष्ये रागाः खमाजमेलजाः ॥ ४२ ॥

·(८०)
भैरवमेले।
भैरवश्च कलिंगच रंजनी मेघपूर्विका ।
सौराष्ट्रों जोगिया गौरी रामकली प्रभातकः ॥ ४३ ॥
विभासश्चाथ बंगालो भैरवः शिवपूर्वकः ।
आनंदभैरवोऽप्यत्र भैरवोऽहीरसंज्ञकः ॥ ४४ ॥
ललितपंचमारयश्च गुणक्रीलक्ष्यविश्रुता ।
इत्येते भैरवान्मलाज्जाता रागा विदा मते ॥ ४५ ॥
पूर्वीमेले।
पूर्वी गौरी तथा रेवा श्रीरागो दीपकस्तथा ।
त्रिवेणी मालवी टंकी जेताश्रीश्च वसंतकः॥४६॥
धनाश्री: पूरियाद्यासौ परजा विबुधप्रिया ।
एते रागा मतास्तज्ज्ञैः पूर्वीमेलसमुत्थिताः ॥ ४७ ॥
मारवामेले।
मारवा पूरिया चैव ललिता सोहनी तथा।
बरारीजैत्रमंसारा विभासो भट्ठियारकः ॥४८॥
साजगिरी तथा मालीगौरा पंचमसंज्ञितः।
ललितागौरिकाऽप्येते मारवामेलजा मताः ॥ ४९ ॥
काफीमले।
धनाश्रीः संधवी काफी धानी भीमपलाशिका ।
प्रदीपकी तथा पीलू रागिणी हंसकंकणी ॥ ५॥
वागीश्वरी बहारश्च सुहा सुधाइका ततः।
देशारयः कोशिकश्चाथ सहाना नायकी तथा ॥५१॥
सारंगो मध्यमाद्यारयः शुद्धसारंग इत्यपि ।
वृंदावन्यथ सामंतो मीयांसारंगनामकः ॥ ५२ ॥

·(८१)
बडहंसस्तथा शुद्धमल्लारः पटमंजरी।
गौंडमल्लारनामासौ सूरमल्लार इत्यपि ॥ ५३॥
रामदास्याख्यमलारो मीयांमल्लार एव च ।
ततः स्यान्मेघमल्लार इत्येते काफिमेलजाः ॥ ५४ ॥
आसावरीमेले।
आसावरी तथा जौनपुरी गांधारिदेशिके ।
खटरागस्तथा सिंधुभैरवी कौशिकाह्वयः ॥ ५५ ॥
दारिकानडाऽहाणो झीलफो यवनप्रियः ।
रागा एते मतास्तज्ज्ञैरासावरीसुमेलने ॥ ५६ ॥
भैरवीमेले ।
भैरवी मालकोशश्च तोडीबिलासखानिका ।
रागा एते मतास्त भैरवीमेलनोत्थिताः ॥ ५७ ॥
तोडीमले।
तोडी गुर्जरिका मूलतानी लक्ष्ये सुविश्रुता ।
रागा एते प्रसिद्धाः स्युस्तोडीमेलसमाश्रयाः ॥ ५८ ।।
कल्याणमेलजन्यरागाः।
इमनः।
कल्याणमेलसंजात इमनो लोकविश्रुतः ।
गनिसंवादसंपन्न आद्ययामोचितो निशि ॥१॥
केचित्संनिर्दिशन्त्येनं पारसीकप्रदेशजम् ।
अन्येऽस्मद्देशजं प्राहुर्बुधैः कार्योऽत्र निर्णयः ॥२॥
पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां नूनं स्यात् परिकीर्तितः ।
कल्याणो यमुनासंज्ञो रात्रिगेयो निवर्जितः ॥३॥

·भाति मे विमनाख्योऽयं रागो यावनिकोद्धृतः । प्राविधो यवनैः प्रायः स्वकीये शासने पुरा ॥ ४ ॥ रागतरंगिणीग्रंथे तथैव हृत्प्रकाशके । रागोऽयं वर्णितः स्पष्टं कल्याणस्य स्वरैर्बुवम् ॥ ५॥ ईपरस्पर्शन शुद्धास्यमध्यमस्य विलोमके। कल्याणो यमनाद्योऽसौ जायते तद्विदा मते ॥६॥ आलापयोग्यता लक्ष्ये रागस्यास्य सुसमता । पूर्णत्वसरलत्वाभ्यां गानं नित्यं निरर्गलम् ॥ ७॥ द्रुतमध्यविलंबितलयस्त्रिभिः परिष्कृतम् । नियतं गायनं चास्य सर्वेपां सुखमावहेत् ॥ ८॥ प्रकारा बहवो लक्ष्ये कल्याणस्य समीरिताः । व्यवहारप्रसिद्धा ये संगृहीता मयात्र ते ॥९॥ तथाहि । अनूपसंगीतरत्नाकरे । शुद्धकल्याणरामश्च ततः कल्याणनाटकः । हमीरपूर्वकः पूा भूपालीपूर्वकस्ततः ॥ १० ॥ जयश्रीपूर्वकल्याण: क्षेमकल्याणकः स्मृतः । कामोदादिककल्याणो हेमकल्याणकस्ततः ।। ऐमनादिककल्याणश्चाहेर्यादिस्ततः परम् ॥ ततस्तिलककामोदः कल्याणास्ते त्रयोदश ॥ ११॥" हृदयकोतुके। इमनस्वरसंस्थाने शुद्धकल्याण ईरितः । पूरिया विदिता लोके जयकल्याण एव च ॥ १२॥" टिप्पनी। कल्याणमेलजा रागा विभज्यंते विधा पुनः । अमैकमद्विमेत्येवं सौकर्यार्थ विचक्षणः ॥ १३ ॥ "

·वर्गेऽग्रिमे समाविष्टा रागा मध्यमवर्जिताः ।
द्वितीये कीर्तिता ये चैकमध्यममुमंडिताः ॥ १४ ॥
तृतीये निहिताः सर्वे दिमध्यमसमन्विताः ।
व्यवस्थेयं समीचीना लक्ष्यमार्गानुसारतः ॥ १५ ॥
द्विमध्यमेपु रागेषु प्रतिलोमगतः कचित् ।
कोमलस्य निपादस्यापीपत्स्पर्शः समीक्षितः ॥ १६ ॥
न तद्दोपास्पदं लक्ष्ये मन्यते गानकोविदः।
सुप्रमाणयुतो गीते विवादी रक्तिवर्धकः ॥ १७ ॥
संधिप्रकाशरागाणां रिधयोमृदुता ततः ।
कल्याणमेलमारभ्य तीवत्वे परिवर्तिता ॥ १८ ॥
परिवर्तनमप्येतद्भवेद्रक्तिप्रदायकम् ।
भिन्नरससमास्वादान्मनो हपं प्रपद्यते ॥ १९ ॥
पूर्वरागास्तथोत्तररागा लक्ष्ये समंततः ।
प्रत्येकस्माच मेलाच संभवेयुरिति स्फुटम् ॥ २० ॥
रागा उत्तरपूर्यास्ते भवेयुः प्रतिमूर्तयः ।
स्वस्वपूर्वाद्यरागाणामिति मर्मज्ञसंमतम् ॥ २१॥
मध्याह्नतः समारभ्यामध्यरात्रं पुनस्तु ये ।
रागा गीताः मताः सर्वे पूर्वरागा विचक्षणः ।। २२ ।।
एतत्क्रमविपर्यासे ये स्युर्माताः समततः ।
त उत्तराख्यरागाः स्युरिति लक्ष्यविदां मतम् ॥ २३ ॥
प्राधान्यं तत्र पूर्वांगे पूर्वराने समीरितम् ।
ततः परं तु तद्भाति चलतीव क्रमात पुरः ।। २४ ॥
मध्यराने निगौ स्यातां कोमली भूरिरक्तिदी।
अवगतं रहस्यं तत् सर्वैगीनविशारदैः ॥२५॥

·(८४)
मृदुत्वं रिधयोश्चाथ तीनत्वं निगयोरपि।
संधिप्रकाशकोक्तस्य चोपःकालस्य सूचकम् ॥ २६ ॥
तीव्रमस्य स्थितिस्तत्र रात्रिशेषप्रसूचिका ।
अपनयस्तु तस्यैव दिनोदयमुदीरयेत् ॥ २७ ॥
प्रतिमेलमथो रागाः केचित्तज्ज्ञैर्व्यवस्थिताः ।
द्विरूपिस्वरसंयुक्ताः परमेलप्रवेशकाः ॥ २८ ॥
समीक्षित तु नो लक्ष्ये तत्रांशत्वं निपादके ।
संवादित्वं भवेत्तस्य नियतं दृष्टिगोचरम् ॥ २९ ॥
शुद्धकल्याणः।
कल्याणमेलनोत्पन्नः शुद्धकल्याण ईरितः ।
प्रारोहे मनिहींनोऽसौ गांधारांशेन शोभितः ॥ ३० ॥
मते केपांचिदप्यत्र वादित्वमृपभे भवेत् ।
मंद्रमध्यस्वरेंगीतो राव्यां प्रथमयामके ॥ ३१॥
गवादित्वे ववश्यं स्याद्वैवतो मंत्रिसंनिभः ।
सत्यंशे ऋपभे नूनं संवादी पंचमो भवेत् ॥ ३२ ।।
यशो गेयः सदा पूर्व यमनादिति संमतम् ।
गांधारांशस्तत्परं स्थानियमो हि मनीपिणाम् ॥ ३३ ॥
भेदोऽस्य संमतो लक्ष्ये भूपाल्पाः परिकीर्तितः।
गांशिका मनिहींनासावेतस्मिंस्तद्विरुध्यते ॥ ३४ ॥
यद्यप्यत्र निमौ तज्ज्ञैरनुज्ञातो विलोमके ।
घर्पणेनैव सुश्राव्यं तत्प्रदर्शनमारितम् ॥ ३५॥
मनिहीनः शुद्धपूर्वकल्याणः समुदीरितः ।
हत्यकाशाह्वये ग्रंथे हृदयेशेन धीमता ॥ ३६॥
आरोहे मनिहीनोऽसौ गांधारोवाहसंयुतः।
अहोरलेन संदिष्टः पारिजाते परिस्फुटम् ॥३७॥

·(८५) भूपाली। कल्याणमेलसंजाता भूपाली संमता जने । आरोह चावरोहऽपि मनित्यक्ता समरिता ॥ ३८॥ गांधारोऽत्र मतो वादी धैवतोऽमात्यसंज्ञितः। गानं सुसंमतं तस्याः प्रथमप्रहरे निशि ॥ ३९ ॥ शुद्धकल्याणसादृश्यं नूनमस्यां सुलक्षितम् । तदागे न मनित्यागोऽरोह गीतविन्मते ॥४०॥ प्राधान्यादा पूर्वांगे सायंगेयत्वमीक्षितम् । सत्युत्तरांगप्राधान्ये देशिकारो भवेत् सयम् ॥ ४१ ।। देशिकारे धवादित्वं लोके सर्वत्र संमतम् । अतस्तद्वागतश्चास्या चैलक्षण्यं भवेत्स्फुटम् ॥ ४२ ॥ भूपाली कुत्रचित्मोक्ता प्रातर्गयाऽथ गांशिका । रिंगधोमलाप्यन्या लक्ष्ये तन्नोपलभ्यते ॥ ४३ ॥ भूपालीसहशो रागो दाक्षिणात्यमते भवेत् । मोहनपूर्वकल्याण इत्याहुनकोविदाः ॥ ४४ ॥ गांधारोदाहसंपन्नो रागालापोऽत्र संमतः । स्वस्थानेस्नु चतुर्भिः स्यान्नित्यमानंददायकः ॥ ४५ ॥ आलापलक्षण, रत्ताकरे। ग्रहांशमंदताराणां न्यासापन्यासयोस्तथा । अल्पत्वस्य बहुत्वस्य पाडवाडवयोरीप ॥ अभिव्यक्तियंत्र दृष्टा स रागालाप उच्यते ॥ ४६॥ टीफायाम:- यत्र यस्मिन्स्वरसंनिवेशविशेपे यहांशादीनामुक्त- लक्षणानां स्वराणामल्पत्यादीनां तद्धर्माणां च अतपामवेत्यव- धारण कर्तव्यम् । तेनास्य धात्वंगबद्धेभ्यः प्रबंधेभ्यो चैलक्षण्यं ·(८६) विवक्षितं भवति । तेषां ग्रहांशादीनामेवाभिव्यक्तिः स्वरूपप्रकाश- नमाविर्भाव इत्यर्थः । न तु स्वरूपप्रकटीकरणमात्रम् । अनेन वक्ष्यमाणलक्षणायाऽऽलस्य भेदो दर्शितः । साऽभव्यक्तिर्दश ज्ञाता भवति । तज्ज्ञैरिति शेषः । स स्वरसंनिवेशविशेयो रागा. लाप इत्युच्यते। रूपकं तद्वदेव स्यात् पृथग्भूतविदारिकम् । टीकायाम्:- रूपकं तद्वदेवाऽऽलापवदेव स्यात् । विशेषस्तु पृथग्भूता विच्छिद्य विच्छिद्य प्रयुक्तविदार्यों गीतखंडानि यस्मि- निति तथोक्तम् । अयमर्थः । अपन्यासेष्वविरम्य एकाकारण प्रवृत आलापः । स एवापन्यासेपु विरम्य विरम्य प्रवृतं रूपकम् । चंचत्पुटादितालेन मार्गत्रयविभूपिता । आक्षिप्तिका स्वरपदग्रथिता कथिता बुधैः ॥४७॥ टीकायाम:-आक्षिप्तिका निबद्धगीतभेदः । सा च चंच- स्पुटादितालेन । आदिशनि चाचपुटादयो मार्गताला गृह्यन्ते । तेवन्यतमेन । मार्गत्रयविभूषिता मात्रये पूर्वोक्त चित्रादौ विभू- पिताऽलंकृता । जात्युक्तनियमेनेति दटव्यम् । स्वरपदग्रथिता पजादिस्वरभूपितः पदः पदार्थवाचकैः शद्वग्रथिता रचिता । पदतालाद्याक्षितत्वादाक्षिप्तिकेत्यन्वर्था ।बुधर्मलेगादिभिः कथिता। रागालपनमालप्तिः प्रकटीकरणं मतम् । सा द्विधा गदिता रागरूपकाभ्यां विशेषणात् ॥४८॥ टीकायाम्-रागालपनमाप्तिरिति । अत्र यदालपनं साऽऽड- तिरित्यनेनाऽऽलतिरोऽप्यालपनशब्दवद्धावसाधनस्रेन व्युत्पन्न इति दर्शितं भवति । नन्वालापशब्दस्थापि साधनत्याविशेषा 'स्यादागालाप आलप्तिः' इति व्युत्पादन कस्मान्न मियत इति चेत् । उच्यते । घक्तिन्प्रत्यययोविलक्षणार्थत्वादिति । तथाहि ।

·(७)
पास्तावदाविर्भावोऽर्थः। तिनस्तुतिरोभावोऽर्थः। आविर्भाव-
तिरोभावयोरत्यन्तवैलक्षण्यमेव स्फुटम् । तदुभयमध्यस्थस्थित्य-
र्थत्वात्तदन्ते घक्तिन्नन्तयोव्र्युत्पादनमविरुद्धम् । अत एव भावा-
वस्थाभेदाधनाद्यन्तानां लिंगभेदोऽप्युपपन्न एव । इ० ।
रागविशेषणादागालप्तिः । रूपकविशेषणानुपकालप्तिरि-
त्यर्थः।
रागालप्तिस्तु सा या स्यादनपेक्ष्यैव रूपकम् ।
स्वस्थान सा चतुर्भिः स्यादिति गीतविदो विदुः॥४९॥
सामान्यलक्षणमाह।
वर्णालंकारसंपन्ना गमकस्थायचित्रिता।
आलतिरुच्यते तज्ज्ञैर्भूरिभंगिमनोहरा ॥ ५० ॥
टीकायाम्-अत्र विशेषणसाम्यात्स्त्रीसमाधिन्यते ।
यथा वर्णालंकारादिसंपन्ना कामिनी कामुकदर्शने कदाचिदाविर्भूतं
कुचकेशादिकं स्वांग किंचिदर्शयत्येवं सगिलासं तत्तिरोभावयति
कदाचित्तिरोभूतं तदेव सव्या प्रकटीकरोति तथोक्तलक्षणाऽऽल-
तिरपि स्वस्थानचतुष्टयैश्च तत्रतत्र राग किंचिद्दर्शयन्ती तं तिरो-
भावयति । कदाचित्तिरोभूतं तमेव प्रतिग्रहभंजनाभ्यां तत्रतत्र राम
प्रकटीकरोति । स एप प्रतिमाविषय एवार्थः । आलापस्तु पुमा-
श्मश्रूवादिकमिव सदा रागमाविर्भावयति । नपुंसकमिवाऽऽलपनं
तदुभयसाधारणस्थिति दर्शयतीति सूक्ष्मेक्षिकयाऽवगन्तव्यम् ।
स्वस्थानचतुष्टयम् ।
यत्रोपवेश्यते रागः स्वरे स्थायी स कथ्यते ।
ततश्चतुर्थो धर्धः स्यात्स्वरे तस्मादधस्तने ॥ ५१॥
चालनं मुखचालः स्यात्स्वस्थानं प्रथमं च तत् ।
अर्धस्वरे चालयित्वा न्यसनं तहितीयकम् ॥ ५२॥

·(८८)
स्थायिस्वरादष्टमस्तु द्विगुणः परिकीर्तितः ।
यद्विगुणयोमध्ये स्थिता अर्धस्थिताः स्वराः ।। ५३ ॥'
अर्धस्थिते चालयित्वा न्यसनं तु तृतीयकम् ।
द्विगुणे चालपित्वा तु स्थायिन्यासाच्चतुर्थकम् ।।
एभिश्चतुर्भिः स्वस्थान रागालप्तिर्मता सताम् ॥ ५४॥
टीकायामः-द्विगुणे चालयित्वेति । द्विगुण इति तदुत्तरे-
पामप्युपलक्षणम् । तेषु चालयित्वा स्थायिन्यासाचतुर्थक
स्वस्थानं भवति ।
रागस्य
रागस्थापनाप्रकारमाह।
स्तोकस्तोकस्ततः स्थायः प्रसन्नबहुभाङ्गिभिः ।
जीवस्वरव्याप्तिमुख्यै रागस्य स्थापना भवेत् ॥ ५५ ॥
टीकायाम् । जीवस्वरोंऽशस्वरः । उक्तस्वस्थानचतुष्टयप्रयु-
क्तायामालप्तायुक्तलक्षणःस्वल्प रागावयवैविस्तार्यमाणायामापात-
तोऽभिव्यक्तस्य
रागान्तरसाधारणस्थायादिप्रयोगात्
स्वरूपतिरोभावे सति किंचित् प्रतीयमानता भवेत् । यथा, लोके
सभा प्रत्यागच्छतो देवदत्तस्य स्वरूपेणाभिव्यक्तस्य ततः, सभां
प्रविश्योपविष्टस्य तस्य स्वसहशरूपवेषभाषादिसांकर्यात्स्वरूप-
तिरोभावे सति यथा तस्य किंचित्मतीयमानत्वम् । यथा वा पृथगा-
नीय भिन्नवणेषु मणिपु प्रोतस्य मुक्तामणेमण्यन्तरच्छायोपरागात्
स्वरूपतिरोभावे सति यथा तस्य किंचित् प्रतीयमानत्वं तद्वत् ।
इत्यभिमायः।
जयत्कल्याण:।
कल्याणमेलसंजातो जयस्कल्याण ईरितः ।
आरोहे चावरोहेऽपि मनिहीनोऽथ पांशकः ॥ ५६ ॥

·संगतिर्गपयोश्चात्र भवेद्रक्तिप्रदायिनी ।
अवरोहे तथैवासी धगयोबहुरक्तिदा ॥ ५७ ।।
ऋपभः कीर्तितस्तज्ज्ञै रागेऽत्र दुर्बलः सदा ।
गानं सुनिश्चितं तस्य राज्यां प्रथमयामके ॥ ५८ ॥
यतोऽयं पांशकः प्रोक्तो भूपालीभित् परिस्फुटा।
वादिभेदे रागभेदो नियमोऽयं सुसंमतः ॥ ५९ ॥
पूरियाफल्याणः।
कल्याणः पूरियाख्यातः कल्याणीमेलसंभवः ।
गांधारांशो मतो लक्ष्ये संपूर्णस्वरसंयुतः ।। ६० ।।
ऋपभौ द्वौ प्रयुक्तावत्र रागे गानकोविदः ।
आरोहे तीयसंज्ञः स्यात्कोमलः प्रतिलोमके ।। ६१॥
संगतिर्गपयोश्चाथ भवेद्वैचित्र्यकारिणी ।
गानं सुसंमतं प्रोक्तं प्रथमप्रहरे निशि ॥ ६२॥
पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां पूर्वकल्याणनामकः ।
अधुनाऽपि श्रुतो रागः गमनश्रममेलने ॥ ६३ ॥
यतस्तस्मिन्न निर्दिष्टो रिपमस्तीबसंज्ञकः ।
स्यापूरियाद्यकल्याणस्तद्भिन्न इत्यसंशयम् ॥ ६४ ॥
चंद्रकांतः।
कल्याणमेलसंजातश्चंद्रकांतः श्रुतो जने ।
पारोहे मध्यमत्यक्तः प्रतिलोमे समयकः ॥ ५ ॥
गांधारः संमतो वादी संवादी निस्वरो भवेत् ।
गानमस्य समीचीनं राज्यों प्रथमयामके ॥६६॥
प्राधान्यं निश्चित चान पूर्वांगे गायनोत्तमैः ।
शुद्धकल्याणसादृश्य रागोऽयं संप्रदर्शयेत् ॥ ६७ ॥

·(९०)
कल्याणे शुद्धपूर्वास्ये नारोहे तिष्ठतो मनी ।
मनिरिक्तस्तथा पांशो जयकल्याण ईरितः ॥ ६८॥
भूपाल्यां तु मनी नस्त आरोहे चावरोहणे।
स्वातंत्र्यं चंद्रकांतस्य तस्माल्लक्ष्ये सुनिश्चितम् ॥ ६९ ॥
हिंदोलः।
कल्याणमेलसंजातो हिंदोलो लोकविश्रुतः ।
प्रातःकालप्रगेयोऽसौ धांशको बहुसंमतः ॥ ७० ॥
गांशत्वं रात्रिगेयत्त्वं रागस्यास्य समर्थितम् ।
गायकैस्तु क्रचिल्लभ्ये बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ७॥
वादित्वं नैव गांधारे भवेत् प्रातः सुसंगतम् ।
अतस्तद्धैवतस्यैव निश्चितं गानकोविदः ॥७२॥
पियोरबलुतत्वादमात्यत्वं तु गस्वरे ।
प्रारोहे स्यान्निवकत्वं धमसंगत्यभीष्टदा ।। ७३ ॥
लक्ष्ये कमात्सगासक्ता रिभच्छायावरोहणे।
न तदोपास्पदं मन्ये यतस्तच्छास्त्रसंमतम् ॥ ७४ ॥
मालश्रीः पूरिया चैव वसंतोऽपि यथातथम् ।
संमिलन्ति स्वरूपेऽत्रेत्याहुः केचिद्विचक्षणाः ॥७५ ॥
वर्णयन्ति पुनः केचिदेनं भैरवमेलने ।
आसावरीमेलनेऽन्ये लक्ष्यमार्गविरोधि तत् ॥ ७६ ॥
मालश्रीः।
कल्याणमेलसंजाता मालश्रीः कथ्यते बुधैः ।
आरोहे चावरोहेऽपि रिधहीना तथौडुवा ॥ ७७ ॥
पंचमोऽत्र भवेद्वादी संघादी पडूज ईरितः ।
गानमस्याः समीचीनं सायंकाले मते सताम् ॥ ७८ ॥

·(९१)
विस्वरा सगपा कैश्चिदुच्यते लक्ष्यवर्त्मनि ।
न तच्छास्त्रानुरूपं स्यात्स्वरूपं तद्विदा मते ॥ ७९ ॥
पंचोनेभ्यः स्वरेभ्यस्तु न स्यादागस्य संभवः ।
जानन्ति पंडिताः सर्वे रहस्यमिदमद्भुतम् ॥ ८॥
यद्यप्यत्र मनी देयो स्वरसंख्यामपूरणे ।
दुर्बलौ तौ प्रयोगेषु होतत्सर्वत्रसंमतम् ॥८१ ॥
संगत्या गपयोरेव भवेदेपा परिस्कुटा ।
तारपडूजान्मतो पातः पंचमे बहुरक्तिदः ।। ८२ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे मालश्रीः परिकीर्तिता ।
गौरीमेलसमुत्पन्ना रिधत्यक्ता तथौडवा ॥ ८३ ॥
श्रीरागमेलसंजाता गनिकोमलमंडिता ।
ग्रंथे रागवियोधाख्ये सोमनाथेन भापिता ॥ ८४॥
हमीरः।
कल्याणमेलके जातो हमीरः प्रोच्यते बुधैः ।
गग्रहः पांशकः कैश्चिवितांशोऽपि कथ्यते ॥ ८५ ॥
यद्यप्यत्र प्रयोगे स्याद्धैवते ह्यवधारणम् ।
न तत्स्यात् केवलं तस्य रागे वादित्वकारणम् ॥ ८६ ॥
तथापि देशिरूपेऽस्मिन् शास्त्रसंमत्यभावतः ।
लक्ष्यमार्गमनुल्लंघ्य बुधः कुर्यात् स्वनिर्णयम् ॥ ८ ॥
मद्वंद्व संमतं चात्र रोहण एव तीनमः ।
रात्रिगेयं तथा पूर्ण वक्रं रूपं मतं विदम् ॥ ८॥
संघातागुमधानां स्यादेतद्रूपं परिस्फुटम् ।
प्रायोननैव कुर्वन्ति श्रोतारो नामनिर्णयम् ॥ ८९॥
द्विमध्यमेष रागेपु नियमो लक्ष्यविश्रुतः ।
प्रारोहे स्यान्निदौर्बल्यमवरोहे गवक्रितम् ॥ ९०॥

·-
शुद्धकल्याणकेदाराविमनो मिश्रिता इह ।
इति संकीर्यते कैश्चिद्वानशास्त्रविशारदः ।। ९१ ॥
हृदयकौतुके ग्रंथे हमीर: समुदीरितः ।
केदारमेलसंजातः शुद्धस्वरपरिष्कृतः ॥ ९२ ॥
ग्रंथे रागवियोंधारध्ये मंजर्यास्ये तथैव च ।
मृदुधैवतसंयुक्तो रागोऽयं समुदीरितः ॥ ९३ ॥
केदाः।
कल्याणमेलसंजातः केदारो बहुसंमतः ।
शंकराभरणेऽप्येनं केचिदाहुर्विवक्षणाः ॥ ९४ ॥
मद्वंद्वमिह संदिष्टं गौणत्वं तीवमे
मतम्
अंशत्वं शुद्धमेऽभीटं मुक्तत्वं चापि तत्स्वरे ॥१५॥
प्रारोहे स्थाद्रिगोनत्वमवरोहे गवक्रितम् ।
गानं सुरक्तिदं चास्य राज्यां प्रथमयामके ॥१६॥
पंगुत्वं यदि गांधारे निषादेऽपि तथैव तत् ।
साधारणो दृश्यतेऽयं नियमो लक्ष्यवर्मनि ॥ ९७ ॥
प्रयोगे मध्यमौ द्वौ तौ सुयुक्तावतिरक्तियो ।
नैतदन्येषु रागेपु बहुप्वालक्षितं भृशम् ॥ ९८॥
धमार्दवं रिधाल्पत्वं
यादिका विदुः ।
यतो लक्ष्यविरोधि स्यात्तन्मतं नात्र सत्कृतम् ॥ ९९ ॥
शुद्धस्वरसमुत्पन्नः केदारः समुदीरितः ।
रागतरंगिणीग्रंथे लोचनेन विपश्चिता ॥ १० ॥
पूर्वांगे रिंगदौर्बल्यं यथोपरि निरूपितम् ।
तथैव चोत्तरांगे तन्निधयोः स्यान्सुनिश्चितम् ॥ १॥

·(६३) कामोदः। कल्याणमेलसंभूतः कामोदो वियुधप्रियः । द्विमध्यमप्रयोगेण भवेल्लक्ष्ये द्विमेलजः ॥२॥ पंचमोऽत्र भवेद्वादी रिस्वरोऽमात्यतुल्यकः । राया प्रथमके यामे गानमस्य भवेत् प्रियम् ॥३॥ द्विमध्यमयुता रागा मताः कैश्चिद्विमेलजाः । यतः कल्याणभेदास्ते मेलेऽत्र समुदीरिताः ॥ ४ ॥ प्रयोगस्तीवमस्येह भवेदल्पोऽनुलोमके । रिपयोः संगतिश्चित्रा गवक्रत्वं विलोमके ॥ ५॥. प्रारोहे संमतावत्र निगौ स्वरौ सुदुर्बलौ । असत्मायो निपादश्वेदारोहे चावरोहणे ॥ ६॥ गौडहमीरसंयोगादूपमतत्समुत्थितम् । लक्ष्यज्ञानां मतत्वतन्त्र मे भाति विसंगतम् ॥ ७ ॥ ग्रंथे रागवियोधाख्ये सोमनाथेन धीमता । कांबोदी रागिणी मोक्ता शुद्धस्वरपरिष्कृता ॥ ८॥ रागतरंगिणीग्रंथे तथा हृदयकौतुके । कामोदः कीर्तितो मेले कर्णाटस्य निकोमलः ॥५॥ छायानटः। कल्याणीमेलनोत्पन्नश्छायानाटः प्रकीर्तितः । रिपसंवादसंपन्नो गेयो रान्याद्ययामके ॥ १० ॥ अत्र सुसंगतिः प्रोक्ता पर्योः सर्वत्र संमता । पंचमा पभे पातो नूनं स्याद्धृदयंगमः ॥ ११ ॥ प्रारोहे तीवमस्यान प्रयोगो दृश्यते कचित् । अवरोहे गवक्रत्वं सनियमं भवेत्पुनः ।। १२ ॥

·रागेऽस्मिन् गायकैः कश्चिद्धवतो ग्रह ईर्यते । पडूजस्वरगतो न्यासो मते तेषां सुरक्तिदः ॥ १३ ॥ अहोबलेन विदुपा छायानाटः प्रकीर्तितः। शुद्धस्वरसमुत्पन्नो द्विमध्यमसमन्वितः ॥ १४ ॥ कल्याणगौडहमारनटाल्हैया यथायथम् । मिलन्ति च्छायनाटेऽस्मिन्निति शंसन्ति केचन ।। १५ ।। द्विमध्यमेषु रागेपु द्वितीयेऽवयवे सदा । अन्तरानामके प्रायः किंचित्सादृश्यमीक्षितम् ।। १६ ॥ अतस्तद्वारणार्थं ते गानशास्त्रविशारदाः । रागगतविशिष्टांग दर्शयन्ति मुहुर्मुहुः ।। १७ ।। श्यामकल्याणः। कल्याणीमेलसंजातः श्यामरागः समीरितः । कल्याणस्यैव भेदोऽयमिति सर्वत्र संमतम् ॥ १८ ॥ मद्वंद्वं धैवतोनत्वं प्रारोहेऽत्र विदा मतम् । वादित्वं निश्चितं पजे संवादित्वं तु मे स्वरे ॥ १९ ॥ वर्णयन्ति पुनः केचिद्रागमेनं रिवादिनम् । न तद्विसंगतं मन्ये लक्ष्यमार्गानुसारतः ॥ २० ॥ मुसचालेऽस्य रागस्य कामोदांगं भवेत्स्फुटम् । तद्रागस्थनिगाल्पत्वं नेहति मित्परिस्फुटा ॥२१॥ संगती रिमयो रम्या रागेऽन्न गुणिसंमता। कामोदे जीवभूताऽसी संगती रिपयोः पुनः ॥ २२ ।। संगत्या रिमयोनं छाया मल्लारिकोद्भवेत् । प्रस्फुटेन निपादेन गायकस्तां निवारयेत् ।। २३ ।।

·(९५)
हमीरगीटकदारा मिलन्त्यस्मिन्स्वरूपके ।
संगिरन्ति पुनः केचिल्लक्ष्यलक्षणवदिनः ।। २४ ।।
रागतरंगिणीग्रंथे श्यामः केदारमेलजः।
शुद्धस्वरसमुद्भुतो लोचनेन प्रकीर्तितः ॥२५॥
गोडसारंगः।
कल्याणीमेलके ज्ञेयो गौडसारंगनामकः ।
अतिवकस्वरूपोऽथ द्वाभ्यां माम्यां मुभूपितः ॥ २६ ॥
मध्याह्नार्डो मतो न्यल्पो गवकोऽप्यरोहणे।
गांधारस्यैव वादित्वं लक्ष्ये स्यारसंमतं सताम् ।। २७ ।।
तीवस्य मध्यमस्यात्र गौणत्वं लक्ष्यते स्फुटम्
अतो वेलावलीमेले रागोऽयं कीर्तितः कचित् ॥२८॥
नटकेदारपुरीणां योगाइयं समुद्भवेत् ।
इति सुनिश्चितं कैश्चिदानशास्त्रविशारदैः ॥ २९ ॥
ग्रंथेपु केपुचित्तत्र चीरशातिरसाश्रितः ।
संपूर्णो वर्ण्यते गांशो गेयो मध्याह्नतः परम् ॥ ३० ॥
रागतरंगिणीग्रंथे गौडसारंग ईरितः।
निदयो धैवतत्यक्तो मेघसंस्थानकोस्थितः ॥ ३१॥
वेलावलीमेले।
वेलावली
शंकराभरणे मेले वेलावलीतिनामकः ।
धैवतांशो मतो लक्ष्ये प्रातःकालोचितस्तथा ॥१॥
प्रातःकालीयकल्याणमेनं शंसन्ति केचन ।
अवरोहे गवकत्वं कल्याणांगं निधारयेत् ॥ २॥

·यदार्य मध्यमत्यतो निवकोऽप्यधिरोहणे ।
बेलावलस्तदाल्हेयापूर्वक: संभवेद्धशम् ॥ ३॥
शुद्धवेलावलीरागे मृदुनिस्वरयोजनात् ।
अल्हैया संभवेलक्ष्य इतिसंगीतविन्मतम् ॥ ४॥
धमयोः संगतिश्चान भवेद्वैचित्र्यकारिणी ।
व्यवहारेवल्हैयैव गीयते ह्यधिकांशतः ॥ ५॥
उत्तरांगप्रधानत्वाइचिन्यमुत्तरांगके ।
प्रायेणोत्तररामास्ते प्रभवंत्यरोहणे ॥६॥
ग्रंथे रागविबोधास्ये तथैव पारिजातके।
रागोऽयं वर्णितो मेले शंकराभरणाहये ॥ ७ ॥
प्रकारा बहवः प्रोक्ता वेलावलस्य गायकैः ।
प्रसिद्धा लक्ष्यमार्ग ये संगृहीता मयाऽत्र ते ॥८॥
शुकुवेलाबली।
शुद्धस्यरसमुद्भूता शुकवेलावली स्मृता ।
वेलावल्याः प्रभेदोऽयं प्रातःकालोचित्तो मनः ॥९॥
शुद्धमोऽत्र मवेद्वादी संवादी पड्जसंज्ञितः ।
प्रारोहे स्यादिदौर्बल्यं न्यासो मध्यम एव च ॥ १० ॥
रिपयोः संगतिश्याच प्रोक्ता रागांगवाचिका ।
निगयोर्धमयोश्चापि संगती रक्तिदाधिके ।। ११ ।।
उत्तरांगप्रधानत्वाद्वैचित्र्यं प्रतिलोमके ।
मुक्तत्वं शुद्धमस्यैव रागरूपं प्रदर्शयेत ॥ १२ ॥
कोमलस्य निपादस्य स्पर्शी धैवतसंयुतः ।
प्रतिलोमगतो नैव गहणीयः सतां मते ॥ १३ ॥
वेलावल्यथ केदारो मिलतोऽन्न चथायथम् ।
इति मंगीतविज्ञान मतं सर्वत्र संमतम् ॥ १४ ॥

·(९७)
देवगिरी।
वेलावलीसुमेलाच जाता देवगिरी ततः ।
वेलावलपकारोऽयं कल्याणांगेन मंडितः ॥ १५॥
पड्रजस्तन मतो वादी कैश्चिद्धवत ईरितः।
प्रतिलोमे धगौ स्यातां दुर्बलो लक्ष्यविन्मते ॥ १६ ॥
वेलावलीप्रभेदेषु नियमोऽतिमनोहरः ।
अवरोहक्रमेणैव रागांगं प्रकटीभवेत् ॥ १७॥
प्रारोहे रात्रिगेयास्ते यथा रागाः परिस्फुटाः ।
सुव्यक्तास्ते विलोमे स्युर्दिनगेयाः सतां मते ॥ १८ ॥
देवगिरी मता पूर्णा प्राततैयापि लक्ष्यके ।
मंद्रमध्यस्वरैगीता नूनं स्याद्भरिरक्तिदा ॥ १९ ॥
तीवमो नातिदीर्थोऽन दृश्यते कुनचिन्मतः ।
मते मे तत्प्रयोगेण यमनीरागसंभवः ॥ २० ॥
अवरोहगतो धेन सह कोमलनेर्लकः ।
वेलावलस्वरूपेऽत्र भवेद्रक्तिप्रदायकः ॥२१॥
पूर्वागस्य प्रधानत्वात्पूर्वरागविचित्रता ।
तथैवोत्तररागेपु वैचित्र्यमुत्तरांगके ॥ २२ ॥
कांबोदीमेलजा प्रोक्ता देवकीरपरालगा।
विदुपा सोमनाथेन सांशन्यासग्रहा ह्यपा ॥ २३ ॥
अवरोहे धगत्यक्ता मतीवतरसंयुता ।
वर्णिता पारिजाताख्ये ग्रंथेऽहोबलसूरिणा ॥ २४ ॥
वेलावली तथाल्हया बिहागाख्यो गुणिप्रियः ।
मिलन्त्यत्र यथायोग्यमित्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ २४ ॥

·(९८)
इमनी।
शुद्धमेलसमुद्भूता यमनी लक्ष्यविश्रुता ।
पेलावलीप्रकारोऽयं यमनांगपरिष्कृतः ॥२६॥
इमनी गीयते नित्यं प्रातः पूर्णा द्विमान्विता ।
मिथः संवादिनावत्र सपाविति सुसंमतम् ॥ २७ ॥
प्रारोहे तीवमेणात्र यमनांगं समुद्भवेत् ।
शुद्धमस्य प्रयोगेण बुधस्तत्परिमार्जयेत् ॥ २८॥
पमपगमरिसैः स्यादागांग सुपरिस्फुटम् ।
शेपं वेलावलस्यैव सर्वमत्र सुनिश्चितम् ॥२९॥
सर्पर्दा।
शुद्धमेलसमुत्पन्ना सर्पर्दा लोकविश्रुता।
पारसीकेयरागोऽयं वेलावलांगमंडितः ॥३०॥
पंचमः समतो वादी संवादी पडूज ईरितः ।
गानमस्या:समीचीनं प्रथमप्रहरे दिने ॥ ३१ ॥
धगसंवादसंपन्ना केचिदेनां वदंति हि।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य बुधः कुर्यात् स्वनिर्णयम् ॥ ३२ ॥
वेलावलप्रकारेषु सर्वेष्वपि समंततः ।
धवादित्वं समादिष्टं कैश्चिल्लक्ष्यविशारदः ।। ३३ ॥
यद्यप्यत्र बिहागस्य कचिद्रूपं समुद्भवेत् ।
वेलावल्यवरोहेण भवेद्भांतिनिवारणम् ॥ ३४ ॥
अल्हयेमनगौडाख्या मिलंत्यत्र यथायथम् ।
इति समर्थित कैश्चिलक्ष्यलक्षणकोविंदैः ॥ ३५॥
वेलावल्यथ झिंझूटी यदा स्यातां सुसंयुतौ ।
तदा सर्पर्दिकोत्पत्तिर्भवेद्वदन्ति के परे ॥ ३६ ॥

·(९९)
रागे कर्णाटगौडाख्ये वेलावलीसुमिश्रणात् ।
सर्पर्दायाः समुत्पत्तिः सोमनाथेन भापिता ॥ ३७ ॥
ककुमा।
स्याच्छुद्धस्वरसंमेलादागः ककुभनामकः ।
वेलावलप्रभेदोऽयं प्रातर्गेयो मतो बुधैः ॥ ३८ ॥
मध्यमः समतो वादी पड़्जः स्यान्मंत्रितुल्यकः।
वेलावल्यवरोहेण संपूर्णो रक्तिदो भवेत् ॥ ३९ ॥
वेलावल्यां प्रसिद्धो यः प्रयोगो निद्वयस्य हि ।
रागेऽत्रानुमतस्तज्ज्ञैर्यथायोग्यप्रमाणतः ॥ ४० ॥
केदारपूरवीवेलावलीभिः ककुभा मता ।
इति तरंगिणीयंथे लोचनेन प्रकीर्तितम् ॥ ४१ ।।
पग्रहो धविहीनोऽपि प्रारोहे तीबगोज्झितः ।
विदुपाहोचलेनाथ वर्णितः पारिजातके ॥ ४२ ॥
संगतिः सपयोः प्रोक्ता कैश्चित्सा समयोरपि ।
अल्हैयाझिंझुटीयोगात्साधितोऽयं मतः कचित् ॥ ४३ ॥
जयावंती तथा वेलावल्यल्हैया तथैव च ।
मिलन्त्यत्र यथान्यायम् केचित्परे वदन्ति ते ॥४४ ॥
लच्छासाखः ।
चेलावलीसुमेले स्याल्लच्छाशाखो मतो बुधैः ।
वैलावलांगभूतत्वात्मातर्गेयः समीरितः ॥ ४५ ॥
संगतिर्धमयोः प्रोक्ता कुत्रचित्सपयोरपि ।
रागोऽयं नित्यसंपूर्णो निपादद्वयमंडितः ॥ ४६ ॥
धैवतः कीर्तितो वादी गांधारोऽमात्यसंनिभः ।
अवरोहेन वर्णेन वेलावल्यंगमादिशेत् ॥ ४७ ॥

·(१००)
प्रच्छन्नं लक्ष्यतेऽत्रापि झिंझूट्यंग क्रचिवचित् ।
गांधारस्य प्रयोगे स्याद्गौडसारंगशंकनम् ॥ ४८ ॥
झिंझट्यामथवा गौडसारंगे नैव लक्ष्यते ।
चेलावलांगप्राधान्यमत्र तत्स्यावश्यकम् ॥ ४९ ॥
वेलावलप्रकारास्ते नित्यं स्युभ्रांतिकारकाः ।
केवलं लक्ष्यमाहत्य बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ५० ॥
वेलावली ककुमाख्यो देशाख्यो लोकविश्रुतः ।
मते केपांचिदप्यत्र संमिलन्ति यथायथम् ॥ ५१ ॥
नटवेलावली।
शंकराभरणान्मल्लाज्जातो रागः सुनामकः ।
नटवेलावलीत्युक्तः संपूर्णो लक्ष्यविन्मते ॥ ५२ ।।
मध्यमः संमतो वादी संवादी पज ईरितः।
गानं तस्य समीचीनं प्रथमे यामके दिने ॥ ५३॥
पूर्वांगे नटयोगोऽत्र वेलावल्युत्तरांगके ।
मध्यमेन प्रमुक्तेन नित्यं स्याहृदयंगमः ।। ५४ ॥
सगगममस्वरैः स्यान्नटांग सुपरिस्फुटम् ।
वेलावल्यवरोहेण रागयोगो भवेत्स्फुटः ॥५५॥
टिप्पनी।
हमीरो हेमकश्चैव यदा स्यातां सुमिश्रिती।
तदाल्हैया भवेल्लक्ष्य इतिमर्मज्ञसंमतम् ॥ ५६ ॥
शुद्धस्वरसमुद्भूता शुद्धवेलावली मता।
कल्याणमनकेदारा मिलन्त्यस्यां विदा मते ॥ ५७ ॥
गौडसारंगसंयोगालच्छाशाखसमुद्भवः ।
जयावन्ती सुयोगेन ककुभाया भवेजनुः ॥ ५८ ॥

·TATE
S.N-12
।
(१०१)
शुद्धकल्याणयोगे तु देवगिरिः समुद्भवेत्
भूपालीयोगतश्चासाबौद्धयाख्या मता जने ॥ A TERARY
केदारनादयोगेन शुक्लवेलावली भवेत् ।
नटवेलावली योगानटाहा लक्ष्यविन्मते ॥ ६० ।।
मिश्रणादिमनाख्यस्य वेलावल्यां समुद्भवेत् ।
वेलावलीमनीसंज्ञा विहंगिनीमथो अवे ॥ ६१ ॥
विहंगस्य सुसंयोगे सैव स्याक्तिदायिनी ।
सर्पर्दा संमता लक्ष्ये झिंझूटीयोगसंभवा ।। ६२॥
मांडरागः ।
वेलावलीसुमेलाच मांडोत्पत्तिः प्रकीर्तिता।
मारुमेवाडदेशेऽस्य श्रूयते लक्ष्यके जनुः ॥ ६३ ॥
पडूजस्वरो मतो वादी संवादी पंचमः स्मृतः ।
गानं सुसंमतं चास्य रंजकं सार्वकालिकम् ॥ ६४ ॥
प्राबल्यं समपानां तु निपादे कंपनं प्रियम् ।
मारोहे रिधदौर्बल्यं वक्रत्वमवरोहणे ॥६५॥
अभ्युच्छ्रयादलंकारावागोऽयं निर्मितो बुधैः।
इति केचिद्वदन्त्यत्र संगीतमर्मवेदिनः ।। ६६ ॥
सनिधमपगमसैः स्वरै रागो भवेत्स्फुटः ।
क्षुद्रगीतार्हता तस्य लोके सर्वत्र संमता ॥ ६७ ॥
बिहागरागः।
मेले वेलावलस्यैव प्रोक्तो रागः सुनामकः ।
बिहाग इति विख्यातो गांधारांशग्रहो जने ॥ ६८॥
प्रारोहे रिघवयं स्यादवरोहे समग्रकम् ।
राज्यां द्वितीयके यामे गानमस्य मनोहरम् ॥ ६९ ॥

·(१०२)
प्राबल्याद्रिधयोस्त्र बेलावल्यंगमुद्भवेत् ।
अतस्तौ दुर्वलो शिष्टावधरोहेऽपि मार्मिकः ॥ ७० ॥
विरामो निस्वरे नित्यं भवेद्वैचित्र्यकारणम् ।
प्रायस्तत्रैव कुर्वन्ति श्रोतारो रागनिर्णयम् ॥ ७१ ॥
केचित्समादिशन्त्यत्र दिमध्यमप्रयोजनम् ।
न तद्दोपास्पदं मन्ये राब्रिगेयस्वरूपके ।। ७२॥
निपादः कोमलश्चास्मिन् प्रयुक्तश्चेद्विलोमके ।
बिहागडासमुत्पत्तिर्भवेदिति विदां मतम् ॥ ७३ ॥
संमिश्रणाद्विद्दामाख्ये झिंझूट्यादेर्यथायथम् ।
पटपूर्वबिहागस्य स्वरूपं संभवेत्स्फुटम् ॥ ७४ ॥
शंकरः।
शुद्धस्वरसमुद्भूतः शंकरो लोकविश्रुतः।
औडवः पाडवश्वापि द्विविधो गीयते जने ॥ ७५॥
औडवो रिमहीनत्वात् पाडवो मध्यमोज्झितः।
गानमस्य समीचीन राज्यां द्वितीययामके ॥७६ ॥
पड्जो गो वा भवेद्वादी बिहागांगेन मंडनम् ।
लंधनान्मध्यमस्यैव बिहागादिपरिस्फुटा ॥ ७७ ।।
संगतिर्गपयोनित्यं रंग निवारयेत् ।
पात: पडूजे तु गांधाराद्रागरूपं प्रकाशयेत् ॥ ७८॥
पनिधसनिस्वरैः स्याद्रागरूपं परिस्फुटम् ।
इति कैश्चित्समादिष्टं मर्मज्ञैर्गानकोविदैः ॥ ७९ ।।
केचिदेनं पुनः प्राहुः पङ्जांशमुत्तरांगजम् ।
न तत्स्यात्संमतं लक्ष्ये वयं लक्ष्यानुवर्तिनः ॥ ८॥

·(१०३)
शंकराख्ये तु रागे चेत्तीवमस्य प्रयोजनम् ।
शंकरारणकाख्यातं स्वरूपं संभवेद्धवम् ॥ ८१ ॥
शंकराख्ये
पुनस्तद्वत् कल्याणांगस्य योजनात् ।
शंकराकरणोत्पत्तिः संभवेदिति विन्मतम् ॥ ८२॥
रागवृंदे तथाप्यत्र कामचारप्रवर्तनात् ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ८३॥
नटरागः।
लावलीसुमेलाच नटरागः समुत्थितः ।
मध्यमांशोऽथ मन्यासः संमतो गानवेदिनाम् ॥ ८४ ॥
प्रारोहेस्यात्सुसंपूर्णो विलोमे धगवर्जितः ।
गानमस्य समीचीनं राज्यां द्वितीययामके ।। ८५॥
छायानाटस्तथाल्हैया कामोदाख्यस्तथैव च ।
मिलन्त्यस्मिन्यथायोग्यमिति लक्ष्यज्ञसंमतम् ॥६॥
पूर्वांगस्य प्रधानत्वादल्हैया नैव संभवेत् ।
मुक्तमध्यमयोगेन छायाकामोदधारणम् ॥ ८७ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे तथैव हृत्प्रकाशके ।
मेघरागस्य संस्थाने रागोऽयमुपलक्षितः ॥ ८॥
वेलावलीसमुद्भूतो मांशो रिन्यासको नटः।
अवरोहे गहीनश्च कीर्तितः पारिजातके ॥ ८९ ॥
गद्वयो निद्वयश्चापि कुत्रचित्समुदीरितः ।
पतस्तल्लक्ष्यरोधि स्यान्माननीयं न मे मते ॥ ९ ॥
नटनारायणो रागः शुद्धमेलसमुद्भवः ।
धदुर्बलस्तथा मांशो लक्ष्ये कैश्चित्समीरितः ॥९१ ॥

·(१०४)
दुर्गा।
शुद्धमेलसमुत्पन्ना दुर्गाख्या लोकविश्रुता ।
आरोहे चावरोहेऽपि गनिहींनैव संमता ॥ ९२ ॥
मध्यमः संमतो वादी कैश्चित्पंचम ईरितः ।
गानमस्याः सदाभीष्टं द्वितीयमहरे निशि ॥१३॥
शुद्धमल्लारिकाच्छाया यद्यप्यन लसेक्वचित् ।
धमरिपसुसंगत्या भवत्तदपसारणम् ॥ ९४ ॥
गन्योरब विलुप्तत्वे सोरटचंगं कुतो भवेत् ।
रिधयोश्चात्र संगत्या रागः स्वातंत्र्यमावहेत् ॥ ९५॥
प्रयोगो मुक्तमस्यात्र नूनं चित्तहरो नृणाम् ।
वक्रत्वं प्रतिलोमस्य रागांगं स्फुटमादिशेत् ॥ ९६ ॥
निपादाभावतोऽप्यत्र न स्यात्सारंगसंभवः ।
संगतिर्धमयोश्चित्रा झवश्यं रंजयेन्मनः ॥ १७ ॥
ग्रंथेपु दाक्षिणात्यानां शुद्धसावेरिका तु या।
कदाचित्सव लक्ष्येऽन मर्मविगिरीकृता ॥ ९८॥
मलुहाकेदारः।
केदारो मलुहानामा शुद्धमेलसमुत्थितः ।
श्यामकामोदसंयोगादुद्भूत इति विश्रुतम् ॥ ९९ ॥
केदारस्य प्रभेदोऽयं मन्यते लक्ष्यवेदिभिः ।
गानं चास्य समीचीनं द्वितीयप्रहरे निशि ॥ १०० ॥
केदारे प्रबला नित्यं पडूजमध्यमपंचमाः ।
सुप्रसिद्धं मतं वेतद्रागेऽस्मिन्नपि युज्यते ॥ १ ॥
संवर्धनं पुनश्चास्य मंद्रमध्यस्वरैर्भवेत् ।
विलंबितलये गीतो गांभीर्याधिक्यमावहेत् ॥ २॥

·(१०५)
मंद्रस्थो मध्यमश्चात्र रागरूपं प्रदर्शयेत् ।
निषादात्पड्जसंस्पर्शी रागवैशिष्ट्यमीरयेत् ॥ ३॥
चांदनीजलधारी च मलुहारूपस्तृतीयकः ।
आधुनिका मता एते प्रभेदा लक्ष्यवर्मनि ॥४॥
तीवमस्य प्रयोगेण तथा कोमलनेरपि ।
केदारे चांदनीनामा प्रकारः संभवेत्ततः ॥ ५॥
मेघकेदारसंयोगाजलधारः समुद्भवेत् ।
संगिरंति पुनः केचिल्लक्ष्यलक्षणवेदिनः ॥६॥
हेमकल्याणः।
शुद्धस्वरसमुद्भूतो हेमकल्याणनामकः ।
पाडवो रात्रिगेयोऽपि निहीनो लक्ष्यविन्मते ॥७॥
पजस्वरो भवेद्वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
मंद्रमध्यस्वरैगीतोऽवश्यं स्याक्तिदायकः ॥ ८ ॥
शुद्धकल्याणके रागे कामोदास्यस्य योगतः ।
हेमः समुद्भवेल्लक्ष्य इति कैश्चित्प्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥
आरोहे धैवतत्यको मद्रपोद्रामंडितः ।
विलंबितलये गीतो रागवैशिष्टयमादिशेत् ॥ १० ॥
रागोऽयं मलुहाच्छायां नूनं प्रदर्शयेक्वचित् ।
तथाप्यत्र निहीनत्वं रागभेदं समादिशेत् ॥ ११ ॥
क्षेमकल्याणनामाऽपि रागो लक्ष्ये क्वचिच्छ्रुतः ।
नासौ प्रसिद्धिवैधुर्यादस्माभिरत्र लक्षितः ॥ १२ ॥
देशिकारः ।
वेलावलसुमेलाच देशिकारः प्रजायते ।
औडयो मनिहींनश्च संमतो गानवेदिनाम् ॥ १३ ॥

·धैवतः संमतो वादी गांधारोऽमात्यतुल्यकः ।
उत्तरांगाधानोऽयं प्रातःकाले प्रगीयते ॥१४॥
संगिरति पुनः केचिदेनं विभासकं स्वयम् ।
मतेऽस्माकं विभासः स्वाट्टैवाख्यसुमेलजः ॥ १५॥
मारवामेलकेऽप्यन्यो विभासः समुदीरितः ।
गानं तस्यापि संमोक्तं लक्ष्ये भानूदयात्परम् ॥ १६॥
संध्याकाले यथा प्रोक्ता भूपाली गांशिका बुधैः ।
तथैव देशिकारोऽयं धांशक: प्रातरीरितः ॥ १७ ॥
अथवोत्तरगगास्ते भवेयुः प्रतिमूर्तयः ।
स्वस्वपूर्वाटारागाणामिति प्रोक्तं मया पुरा ॥१८॥
रिकोमलो मतीनोऽपि देशिकारः प्रकीर्तितः।
ग्रंथे रागवियोधास्ये सोमनाथविपश्चिता ॥ १९ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे रागोऽयं वर्णितः पुनः ।
गौरीमेलसमुद्भूतो रिघकोमलसंयुतः ॥ २० ॥
देशकारी मता पूर्णा गनितीबा च धांशिका ।
संगीतपारिजाताख्ये ग्रंथेऽहोबलधीमता ॥ २१॥
गुणकली।
वेलावलीसुमेलाच जातो रागो गुणिप्रियः।
गुणकलीतिनामासौ सपसंवादशोभनः ॥ २२ ॥
यतो वेलावलांगेन गीयते लक्ष्यवर्मनि ।
गानं सुसंमतं तस्य प्रथममहरे दिने ।। २३ ॥
केचिद्गुणकली प्राहुः कल्याणांगविभूषिताम् ।
गांधारवादिनीं चापि साऽस्या भिन्ना परिस्फुटा ॥२४॥
रागतरंगिणीग्रंथे गुणकरी समीरिता ।
गौरीमेलसमुत्पन्ना सा चास्या भेदमईयेत् ॥ २५ ॥

·(१०७)
पहाडी
वेलावलाख्यमेलाच्च जाता पहाडिनामिका ।
सपसंवादसंपन्ना प्रारोहे मनिदुर्बला ॥ २६ ॥
मंद्रमध्यस्वरश्यं भवेद्भक्तिप्रदायिनी।
भंद्रस्थो धैवतोऽप्यत्र स्फुटं रागांगमादिशेत् ॥ २७ ॥
दौर्बल्यात्स्वरयोर्मन्यो पालीप्रकृतिं भजेत् ।
गरिसाधपधसैः स्याद्रागरूप परिस्फुटम् ॥ २८॥
शुद्धमध्यमसंस्पर्शी विलोमे संमतः कचित् ।
यतस्तेन स्वरेण स्यार्पालीभित्परिस्फुटा ॥२९॥
ग्रंथेपु केपुचित्रोक्ता पाडी भैरवमेलने ।
व्यवहारे तु तद्रूपं सांप्रतं नैव गोचरम् ॥ ३० ॥
समाजमेलजाप्यान्या पहाडी गीयते कचित् ।
स्वरूपं तन्मतं लक्ष्ये स्वतंत्रं गानकोविंदैः ।। ३१ ॥
खंमाजमेले ।
झिंझूटी।
खमाजमेलकोऽस्माकं कर्णाटसंशितः पुरा ।
दाक्षिणात्यमते चासौ कांभोजीमेल उच्यते ॥१॥
समाजमेलसंजाता झिंझूटी लोकविश्रुता ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा बहुसंमता ॥२॥
गांधारोऽत्र मतो वादी संवादी निस्वरो भवेत् ।
गानं चास्या भवेदिष्टं द्वितीयमहरे निशि ॥३॥
सुगम सरलं रूपं मेलरागसमाश्रयम् ।
। क्षुद्रगीतक्षमं चापि मन्यते लक्ष्यवर्मनि ॥४॥

·(१०८)
धसरिंगमगस्वरैर्भवेद्रूपं परिस्फुटम् ।
मंदमध्यस्वरगीतं ननस्यादतिरक्तिदम् ॥ ५॥
आरोहऽत्र रिसंयोगात् समाजो भिन्नतां भजेत् ।
सरलारोहणत्वाच स्वातंत्र्यं दर्शयेटुवम् ॥६॥
खंमाजः ।
संमाजमेलनोत्पन्नो रागः समाजनामकः ।
आरोहे रिस्वरत्यक्तः संपूर्णश्चावरोहणे ॥७॥
गांधारः संमतो वादी निपादो मत्रिसंनिभः ।
गानमस्य समीचीन राज्यां द्वितीययामके ॥ ८॥
संगतिधमयोरत्र नित्यं रक्तिप्रदारिनी।
निधमपधमगैः स्यात् समाजांग परिस्फुटम् ॥ ९॥
प्रारोहे पंचमाल्पत्वमादिष्टं मर्मवेदिभिः।
अवसानं तु गांधारे रागरूपं प्रदर्शयेत् ॥ १० ॥
खमाजमेलजन्येपु रागेपु गानकोविदः ।
प्रयोगस्तीवनेलक्ष्येऽनुमतो रक्तिलब्धये ।। ११ ।।
तिलंगिका ।
समाजमेलसंजाता तिलंगिका उधनिया।
आरोहे चावरोहेऽपि विधहीनेव संमता ॥ १२ ॥
गांधारः संमतो वादी निपादोऽमात्य ईरितः ।
गानमस्याः समादिष्टं द्वितीयमहरे निशि ॥ १३ ॥
खमाजप्रकृति धत्ते रागिणीयमसंशयम् ।
औडवीडाल्पत्वादागभेदो भवेत्स्फुटः ॥ १४ ॥
स्वनिपगमगसरेतब्रूपं परिस्फुटम् ।
भौतारोऽपि स्वररेतैः कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ १५॥

·(१०९)
संगतिनिपयोश्चात्र भवेदामांगदर्शिनी ।
धैवतस्य प्रलुप्तत्वात् खमाजो नैव संभवेत् ॥ १६ ॥
निर्दिशान्त कचिच्चावावरोहे रिमयोजनम् ।
लक्ष्यमार्गमनुल्लंघ्य बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥१७॥
रागोऽयं दृश्यते लक्ष्ये गीतो खमाजमिश्रितः ।
सनियमं भवेद्गानं तथाप्यस्य सुरक्तिदम् ॥ १८ ॥
खंबावती।
खंमाजमेलसंजाता खंबावत्याह्वया जने ।
समाजनियमानां सा भवेत्मायो विपर्ययात् ॥ १९ ॥
प्रारोहे रिस्वरत्यक्तो खमाजः सर्वसंमतः ।
रागिण्यामृपभस्त्वत्र प्रारोहे रक्तिवर्धकः ॥ २० ॥
मध्यमात् पजसंस्पर्शी विशिष्टां रक्तिमावहेत् ।
धपधमगमसैः स्याद्रागांगं सुपरिस्फुटम् ॥ २१ ॥
गांधारः संमतो वादी धैवतोऽमात्यतुल्यकः ।
गानमस्याः सर्माचीनं राज्यां यामे द्वितीयके ॥ २२॥
उत्तरंगस्वरैः किचिंद्वागीश्वयंगमुद्भवत् ।
मृदुगांधारहीनत्वात्पूर्वांगे नैव सा भवेत् ॥ २३ ॥
मधयोः संगतिश्चित्रा ह्यवरोहे पवक्रता ।
माडखमाजयोगोऽत्र शंकितो लक्ष्यवेदिभिः ॥ २४ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे तथा हृदयकौतुके ।
केदारमेलनोत्पन्ना बंबावती समीरिता ॥ २५ ॥
गारा।
खंमाजमेलसंजाता गारा स्यालोकविश्रुता ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा लक्ष्यविन्मते ॥ २६ ॥

·(११०)
गांधारः संमतो वादी निर्धोवा मंत्रितुल्यकः।
गानमस्याः समीचीनं द्वितीयमहरे निशि ॥२७॥
गांधारी द्वौ निपादी द्वौ निश्चितावत्र कोविदः।
विलोमे कोमलौ प्रोक्तौ प्रारोहे तीवको निगौ॥२८॥
कल्याणीझिंझुटीयोगः कोशल्येन सुसाधितः ।
आरोहे प्रथमा व्यक्ता द्वितीया चावरोहणे ॥ २९ ॥
क्षुद्रगीतार्हताऽप्यस्या रागिण्या यदि संमता ।
सुगीताऽवश्यमेवैपा भवेचित्तापहरिणी॥३०॥
मंद्रस्थमध्यमे पडूजमारोप्यामध्यमध्यमम् ।
यदेयं गीयते तज्ज्ञोंके रक्तिप्रदा मता ।। ३१ ।।
दुर्गा।
समाजमेलनेऽप्यन्या दुर्गा लक्ष्ये क्वचिद्रुता ।
आरोहे चावरोहेऽपि रिपहीनैव लक्षिता ॥ ३२॥
गांधारोऽत्र मतो वादी साहचर्ये निपादकः ।
गानं समीरितं तद्वितीयमहरे निशि ॥ ३३ ॥
संगतिर्धमयोश्चात्र वागीश्वर्यंगसूचिनी।
गांधारः कोमलस्तत्र स चात्रैवास्ति तीवकः ॥ ३४ ॥
धसंयोगात्पलुप्तत्वात्तैलंगीभित्परिस्फुटा ।
संपूर्णः प्रतिलोमेऽसौ खमाजोऽस्या भजेद्भिदाम् ॥ ३५ ॥
झिंझूटी तु सदा पूर्णा पारोह चावरोहणे ।
एवं दुर्गा भवेल्लक्ष्ये स्वतंत्ररूपधारिणी ॥३६ ॥
रागेश्वरी।
समाजमेलनोत्पन्ना रागेश्वरी मता दुः।
आरोहे रिपहीनासी विलोमे पंचमोज्झिता ॥३७॥

·१११११
गांधारः कथ्यते वादी निपादोऽमात्य ईरितः ।
गानं सुसंमतं नित्यं द्वितीयाहरे निशि ॥ ३८॥
संगतिर्धमयोश्चात्र भवेद्रक्तिप्रदायिनी ।
प्रतिलोमगतो रिस्तु दुर्गाभेदं समादिशेत् ॥ ३९ ॥
रागाद्यलक्षणे ग्रंथे रागिणीयं सुलक्षिता ।
नाटकुरंजिकानाम्नी कर्णाटकबुधप्रिया ॥ ४० ॥
सोरटी।
खंमाजमेलनोत्पन्ना सोरटी शास्त्रसंमता।
आरोहे गधवयं स्यादवरोहे समग्रकम् ॥ ४१ ॥
ऋपभः संमतो वादी संवादी धैवतो भवेत् ।
गानं मुसंमतं चास्या द्वितीयप्रहरे निशि ॥४२॥
गांधारस्य प्रयोगोऽत्र विलोमे घर्षणान्वितः।
दौर्बल्यं तत्स्वरस्य स्यादनुलोमेऽपि विन्मते ।। ४३ ।।
मध्यमापभे पातः सोरट्यां जीवभूतकः ।
श्रोतारः प्रायशस्तेन कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ ४४ ॥
प्राचुर्यानस्वरस्येह संभवेद्देसनामकः ।
संपूर्णी यंशको लक्ष्ये मर्मज्ञानां मतं विदम् ॥४५॥
मृदुगस्य मनास्पर्शी देसास्ये कैश्चिदीरितः।
यतस्तेन मते तेषां सोरटी भिन्नतां भजेत् ॥ ४६॥
ऋपभादिस्तु सौराष्ट्री कम्पान्दोलितशोभिता ।
कर्णाटमेलने प्रोक्ता हृदयादिविवेकिमिः ॥४७॥
रागलक्षणके ग्रंथे सूरटी समुदीरिता।
कांभोजीमेलनोत्पन्ना प्रारोहे गवर्जिता ॥४८॥

·तिलककामोदः।
खंमाजमेलसंजातः कामोदस्तिलकाधकः ।
संपूर्णो गीयते लक्ष्पे राज्यां द्वितीययामके ।। ४९ ॥
प्रारोहे दुर्बलो धः स्याद्रिवकं प्रतिलोमके ।
सोरटीदेसकांगेन प्रायो लक्ष्ये प्रगीयते ॥ ५० ॥
ऋपमः संमतो वादी पंचमोऽमात्यसंनिभः ।
संगत्या रिपयोनं भवेद्रक्तिप्रदो नृणाम् ।। ५१ ॥
निषेधो मृदुनेरवादिष्टः कैश्चिद्यतस्ततः ।
विहारीभिद्भवेत्स्पष्टा बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ५२ ॥
गांधारात्पजसंस्पर्शी विरामो निस्वरे तथा ।
पनिसरिंगतानोऽपि भवेयू रागवाचकाः ॥ ५३॥
आरोहणे यतो रिः स्यात् खंमाजः संभवेत्कथम् ।
प्राचुर्याट्स्वरस्यात्र सोरटी नैव संभवेत् ॥ ५४॥
रागेश्वरी तथा दुर्गा रागिण्यौ पंचमद्विपे ।
द्विगांधारा मता गारा रिधत्यक्ता तिलंगिका ॥ ५५ ॥
जयजयवन्ती।
खंमाजमेलनाजाता जयावन्ती गुणिप्रिया ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा लक्ष्यसंमता ॥५६॥
ऋपभोऽत्र मतो वादी संवादी धैवतो भवेत् ।
गानं चास्याः समीचीनं द्वितीयपहरे निशि ॥ ५७ ॥
गांधारी द्वौ निपादी द्वी रागिण्यामत्र संमताः।
सारटीदेसकांगेन एपाऽपि स्यात्सुरक्तिदा ॥ ५८ ॥

·(१९३)
द्विरूपिस्वररागेषु नियमः प्रायशः श्रुतः।
कोमलाख्याः स्वरास्तत्र प्रयुक्ताः स्युर्विलोमके ॥ ५९ ॥
मंदस्थपंचमस्येह रिस्वरेण सुसंगतिः ।
छायानाटाह्रयस्यांग कुत्रचित्संमदर्शयेत् ॥ ६०॥
छायानाटगता पर्योः संगति न संभवेत् ।
वेलावली तथा गौडः सोरट्यापि यथायथम् ॥ ६१॥
संमिलन्ति जयावन्त्यामित्यूचुः सांप्रदायिनः ।।
समाजमेलजन्येषु रागेपु लक्ष्यविन्मते ॥ ६२॥
रागिणीय मता नित्यं परमेलप्रवेशिका ।
रागतरंगिणीग्रंथे तथा हृदयकौतुके ।।
कर्णाटमलने प्रोक्ता जयावंती तु पांशिका ॥ ६३ ॥
टिप्पनी।
खमाजमेलजा रागा विभज्यन्ते द्विधा बुधैः ।
गांशका न्यंशकाश्चेति रहस्यं गणिसंमतम् ॥ ६४॥
खमाजांगा मता गांशाः सोरट्यंगास्तु यंशकाः ।
तत्वमेतत्स्मरेन्नित्यमुपदिष्टं विवेकिभिः ।। ६५ ।।
झिंझूटी चाथ खमाजो गारा दुर्गा तिलंगिका।
रागेश्वरी मता एते गांधारांशेन मंडिताः ।। ६६ ।।
सोरटी देसइत्यातः कामोदस्तिलकायकः ।
जयावतीति रागास्ते न्यंशका लक्ष्यविन्मते ॥ ६७॥
जयावन्तीह सा नूनं द्विगांधारसुयोगतः।
सूचयेत्परमेलं तं कर्णाटाख्यमसंशयम् ॥ ६८॥
मिश्ररागास्त्वनंतास्ते कस्तान वर्णयतुं क्षमः ।
केवलं ते समुन्नीया लक्ष्यमालव्य कोविदः ॥ ६९ ॥

·(१४)
भैरवमेले।
भैरवः ।
भैरवाख्यसुमेलाच जातो भैरवनामकः ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णः सर्वसंमतः ॥१॥
धैवतः संमतो वादी संवादी ऋपभो भवेत् ।
गानमस्य समादिष्टं प्रातःकालेऽतिरक्तिदम् ॥ २॥
प्रारोहे कपभाल्पत्वं संप्रोक्तं मर्मवेदिभिः।
आंदोलनं तथैव स्याद्रिधयोरिति संमतम् ॥३॥
सायंकाले यथा प्रोक्तं वैचित्र्यं गनिपादयोः ।
रिधयोस्तत्तथैव स्यात्प्रातःकाले मते सताम् ॥ ४॥
ग्रंथेपु केपुचित्तत्र निपादः कोमलो मतः ।
अवरोहे न रक्तिघ्नो भूयादिति विदो विदुः ।।५॥
मध्यमस्य प्रमुक्तत्वं प्रयोगे लक्षितं क्वचित् ।
तत्स्वराहपमे पातो रक्तिदो घर्षणान्वितः ॥६॥
भैरवोऽयं यथा प्रातः श्रीरागः सायमीरितः ।
एकस्मिन् धैवतो राजाऽन्यस्मिन् स्यापभस्तथा ॥७॥
आन्दोलिती रिधावत्र यतो रागांगवाचको ।
हढपरिश्रमेणती प्रथमं साधयेदुधः ॥ ८॥
भैरवमेलजा लक्ष्ये प्रकारा बहवोऽपि ते ।
प्रागैया मतास्तभैरवांगेन मंडिताः ॥९॥
शुद्धभैरवनामापि रागो यथेषु लक्षितः ।
स तु भैरविमेलोत्थो रिपवर्जित औडुवः ॥१०॥
बंगालभैरवः।
भैरवाल्यसुमेलाच बंगालभैरवो मतः ।
आरोहे चाधरोहेऽपि निपादस्वरवर्जितः ॥ ११ ॥

·धैवतोऽन्न मतो वादी गवक्रश्वावरोहणे ।
गानं सुनिश्चितं तस्य प्रात:काले मनीषिभिः ॥१२॥
सधयोः संगतिश्चात्र भवेद्रक्तिप्रदायिनी ।
भैरवस्य प्रभेदो यद्भवांगं परिस्फुटम् ॥ १३॥
बंगाली चाथ बंगालो रागी लक्ष्ये स्वतंत्रको।
रहस्यं विश्रुतं स्वेतत्सर्वेषां गानवेदिनाम् ॥ १४॥
शिवभैरवः ।
भैरवे मेलने प्रोक्तो भैरवः शिवपूर्वकः ।
मिश्रमेलसमुन्पन्नो भैरवांगेनमंडितः ॥१५॥
धैवतोऽत्र मतो वादी संवादी रिपभः स्मृतः ।
गानमस्य समीचीनं प्रत्यूपसमयोचितम् ॥ १६ ॥
द्विगांधारद्विनिपायो गीयते लक्ष्यवमनि ।
प्रसिद्धिविधुरत्वात्तु रागोऽयं वादमूलकः ॥ १७ ॥
प्रारोहे गनितीवत्वाद्धैरवांगं प्रदर्शयेत् ।
अवरोहे गमृदुत्वादीपत्तोड्यंगमादिशेत् ॥१८॥
मते केपांचियेष शुद्धाख्यभैरवः स्वयम् ।
मृदुगनी रिपयुक्तः शुद्धाख्यः शास्त्रगोचरः॥ १९ ॥
प्रयोगे धैवतस्तीवः क्वचिलक्ष्ये समीक्ष्यते ।
मनाकस्पर्शगतो न स्याक्तिहानिकरोऽप्यसौ ॥२०॥
आनंदभैरवः ।
मेलान्मालवगोळीयानातो रागो गुणिप्रियः।
आनंदभैरवाख्यातः संपूर्णो मांशकस्तथा ॥ २१ ॥
पूर्वांगे भैरवः प्रोक्तो वेलावल्युत्तरांगके ।
गानं समीरितं चास्य प्रातःकाले सुरक्तिदम् ॥ २२ ॥

·आदिशान्ति पुनः केचिद्धमृदुमनुलोमके । तीबधं चावरोहेऽपि बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ २३ ॥ रागोऽयं गीयते लक्ष्ये भैरवांगेन नित्यशः। अतो भैरवभेदोऽसौ संमतो लक्ष्यवत्मनि ॥ २४ ॥ आनंदभैरवीरागो गनिकोमलमंडितः । रागलक्षणके प्रोक्तः सचास्मान्नेदमर्हति ॥२५॥ प्रमुक्तो मध्यमोऽप्यन्त्र भवेदतिमनोहरः । ऋपभांदोलनं स्पष्टं भैरवांगं प्रदर्शयेत् ॥ २६ ॥ अहीरभैरवः। भैरवस्यैव मेलाच संजातोऽहीरभैरवः । आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णस्तद्विदा मते ॥ २७ ॥ मध्यमः संमतो वादी संवादी पज इरितः । गानमस्य समीचीनं प्रात:काले सुरक्तिदम् ॥ २८ ॥ पूर्वांगे भैरवः स्पष्ट उत्तरांगे हरप्रिया । वैचित्र्यं तु भवेदन मिश्रणादंगयोयोः ॥ २९ ॥ ऋपभस्तीमकोऽप्यत्र प्रारोहेऽनुमतः क्वचित् । मध्यमेन प्रमुक्तेन रागोऽयं स्यात्सुखावहः ॥ ३० ॥ रागलक्षणके ग्रंथे ह्यहोरी सांशिका मता। हनुमत्तोडिमेलोत्था तद्रूपं तु स्वतंत्रकम् ॥ ३१ ॥ प्रभातभैरवः। भैरवस्यैव मेलाच जातः प्रभातभैरवः । आरोहे चावरोहे च संपूर्णः संमतः सताम् ॥ ३२ ॥ मध्यमोऽच भवेद्वादी संवादी पजनामकः । गानं चास्य समीचीनं प्रभातसमये शुभम् ॥ ३३ ॥ .

·(११७)
भैरवस्थौ रिधावत्र प्रातःकालपसूचकौ ।
प्रमुक्तमध्यमाचार भैरवा दमर्हयेत् ॥ ३४ ॥
मुक्तत्वान्मध्यमस्येह ललितांगं समुद्भवेत् ।
पंचमस्य प्रयोगेण तदंग दूरतां ब्रजेत् ॥ ३५ ॥
तीवमस्य मनास्पर्शी लक्ष्येऽत्र दृश्यते क्वचित् ।
अवरोहे न रक्तिमः स इत्युक्तं विचक्षणैः ॥ ३६ ॥
सौराष्ट्रभैरवः।
भैरखे मेलने रव्यातो रागः सौराष्ट्रभैरवः ।
'मिश्रमेलसमुत्थोऽसी प्रागैयो निदुर्बलः ॥ ३७॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पङ्ज ईरितः ।
संपूर्णो गीयते लक्ष्ये धैवतद्वयसंयुतः ॥ ३८॥
मारोहे तीनधो युक्तः कोमल स्याद्विलोमके।
विचित्रं रूपकं चैतलक्ष्ये वैमत्यकारणम् ।। ३९ ।।
रामकली।
भैरवस्यैव मेलाच जातो रागः सुनामकः ।
रामकलीति विख्यातः संपूर्णी लक्ष्यविश्रुतः ॥४०॥
धैवतोऽत्र मतो वादी कैश्चित्पंचम ईरितः ।
गानमस्य समीचीनं प्रातःकालेऽतिरक्तिदम् ॥४१॥
रागोऽयमुद्धृतो लक्ष्ये मध्यमद्वयमंडितः ।
प्रायो मस्तीवकह प्रारोहणे प्रयुज्यते ॥ ४२ ॥
मुक्तत्वं मध्यमे युक्तं शुद्ध लक्ष्यविदा मते ।
रिधावान्दोलितावत्र भैरखांगप्रसूचकौ ॥ ४३ ॥
कोमलस्य निपादस्य प्रयोगः क्रियते यदा ।
तदा मपधनिधपतानः स्याद्रागवाचकः ॥४४॥

·(११८)
मंदमध्यस्वरैगीतो भैरवो रक्तिदो यथा ।
रामकली मता तज्ज्ञैर्मध्यतारस्वरैस्तथा ॥ ४५ ॥
रागलक्षणके ग्रंथे रामकली प्रकीर्तिता।
आरोहे तु मनित्यक्ताऽवरोहे मध्यमोज्झिता ॥ ४६॥
रामक्रिया मता तनारोहे पंचमवर्जिता।
अवरोह महीनाऽपि न तल्लक्ष्येऽत्र गोचरम् ॥ ४७ ॥
हृदयकौतुके ग्रंथे रामकरी सुलक्षिता ।
गौरीमेलसमुत्पन्ना पारोहे मध्यमोज्झिता ॥४८॥
रिधकोमलसंयुक्ता गनितीमा मतीबका।
आरोहे मनिवा च पांशाहोबलसंमता ॥ ४९ ॥
गुणकरी।
मेलने भैरवस्यैव गुणकरी मता बुधैः ।
आरोहे चावरोहे च गनिवा तथौडुवा ॥ ५० ॥
धैवतोऽत्र मतो वादी संवादी रिपभस्वरः ।
गानमस्याः समीचीनं प्रातःकाले सुरक्तिदम् ।। ५१ ॥
रागोयं गीयते लक्ष्ये भैरवांगेन नित्यशः ।
भक्तिमार्गे प्रयुक्तः सन् तापत्रयं निवारयेत् ॥ ५२॥
उदाहो मरिसंगत्या कचिद् दृष्टः समावृतः।
संयुक्तो भैरवांगेन न रक्तिन्नो मते मम ॥ ५३॥
संगत्या रिमयोरत्र जोगियांग समुद्भवेत् ।
निपादाभावतोऽत्र स्याज्जोगियाभित् परिस्फुटा॥ ५४॥
रिधकोमलसंयुक्ता गनिवा गुणक्रिया ।
वर्णिताहोचलेनापि स्वग्रंथे पारिजातके ॥ ५५ ॥
गांधारवर्जिता प्रोक्ता लोचनेन विपश्चिता।
अवरोहे निसंयुक्ता गौरीमेले परिस्फुटा॥५६॥

·(११९)
जोगिया।
भैरवस्यैव मेले स्थानोगिया लोकविश्रुता ।
गांधारस्वरसंत्यक्ता नित्यक्ता चाधिरोहणे ॥ ५७ ।।
मध्यमोऽत्र भवेद्वादी संवादी पडूज ईरितः।
गानमस्याः समादिष्टं प्रातःकाले सुरक्तिदम् ॥ ५८ ॥
रिमयोर्धमयोश्चात्र संगती बहुरक्तिदे।
मध्यमस्य प्रमुक्तत्वं नित्यं रागांगमादिशेत् ॥ ५९॥
जोगिया प्रकृतिश्चेपत्सावेरीसदृशी मता।
अवरोहे गसंयुक्ता सावेरी सर्वसंमता ॥६०॥
सावेरी भैरवश्चात्र संमिलतो यथायथम् ।
इति समर्थितं कैश्चिन्न तद्भाति विसंगतम् ॥ ६१॥
कलिंगः।
भैरवस्यैव मेले स्यात्कलिंगस्य मता जनुः ।
आरोहे चावरोहऽपि कलिंगः पूर्ण ईरितः ॥ ६२ ॥
धैवतः पंचमोवाऽत्र स्वरो वादीतिसंमतः ।
गानं सुसंमतं चास्य चतुर्थप्रहरे निशि ॥ ६३ ॥
हस्वत्वाद्रिधयोश्चात्र भैरयो नैव संभवेत् ।
चंचलप्रकृतिश्चायं संमतो लक्ष्यवेदिनाम् ॥ ६४ ॥
संपूर्ण सरलं रूपमेतत्सर्वगुणिप्रियम् ।
क्षुद्रगीतोपपन्नं च सर्वत्रैव सुरक्तिदम् ॥६५॥
विभासः ।
भैरखास्यसुमेले च जातो रागो विभासकः ।
आरोहे चावरोहेऽपि निमध्यमविवर्जितः ॥६६॥

·(१२०)
धैवतः समतो वादी गांधारोऽमात्यतुल्पकः ।
गानं सुनिश्चितं तस्य प्रातःकालेऽतिरक्तिदम् ॥ ६७ ॥
विचित्रो गपसंगत्या सुशांतप्रकृतिः सदा ।
उत्तरांगप्रधानोऽयं प्रभाते हर्पयन्मनः ॥ ८॥
यत्र यत्र मनित्यागः संगतिर्गपयोर्भवेत् ।
सनियम रहस्यं तत् पूर्वमेव मयोदितम् ॥ ६९ ॥
स्वरे पंचमके न्यासो धैवतास्क्रियते यदा ।
विभासांगं भवेत्स्पष्टमित्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ ७० ॥
संध्याकाले यथा रेवा तथा प्रातर्विभासकः ।
गांशिकाद्या मता तज्ज्ञैद्वितीयो धांशको मतः ॥ ७१ ॥
मेघरंजनी।
भैरवमेलसंजाता रागिणी मेघरंजनी ।
आरोहे चावरोहेऽपि पधहीनैवसंमता ॥ ७२॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पडूज ईरितः ।
गानं सुसंमतं तस्यास्तुरीये प्रहरे निशि ॥७३॥
मध्यमस्यानमुक्तत्वाल्ललितांगं परिस्फुटम् ।
धैवताभावतोपत्र तदंग दूरतां ब्रजेत् ॥ ७४ ।।
समयोः संगतिवेह समादिष्टा विवेकिभिः ।
क्लिंबितलये गीता रागिणीयं मनोहरेत् ॥ ७५॥
रागलक्षणके ग्रंथे मेघरंजनिका मता ।
मालवगोरके मेले पधहीनौडुवा ततः ॥ ७६ ॥
गौरी।
मालवगौडके मेले गौरी शानेपु वर्णिता ।
आरोहे धगहीनासाववरोहे समनिका ॥ ७७ ॥

·(११)
अपभः स्यात्स्वरो वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
मानं सुनिश्चितं तस्याश्चतुर्थप्रहरे दिने ॥ ७८॥
आदिशन्ति पुनः केचिदन तीवमयोजनम् ।
सायंगेये स्वरूपेऽस्मिन् भाति मे न विसंगतम् ॥ ७९ ॥
कलिंगांगा मता गौरी पूरियांगा तथैव च ।
मतं त्विदं मसिद्धं स्यात्सर्वत्र लक्ष्यवमनि ॥ ८०॥
मंद्रस्थस्य निपादस्य वैचित्र्यमद्भुतं मतम् ।
श्रोतारः प्रायशस्तत्र कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ ८१॥
ललितपंचमः।
भैरवाश्यसुमेलाच जातो ललितपंचमः ।
आरोहे तु पवयं स्यात् पूर्णवक्रावरोहकम् ॥ ८२॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पड्ज ईरितः ।
गानं चानुमतं तस्य तुरीयमहरे निशि ॥ ८३॥
रागोऽयं गीयते लक्ष्ये ललितांगपरिष्कृतः।
मध्यमावप्युभौ तत्र स्वीकृतौ गायनोत्तमैः ॥ ४ ॥
मध्यमेन प्रमुक्तेन ललितांगं समुद्भवेत् ।
पंचमस्य प्रयोगेण बुधस्तत्परिमार्जयेत् ॥ ५॥
अनूपसंगीतरत्नाकरे ।
औदुवः पाउवश्व संपूर्णश्च विधा मतः ।
वसंतनंदकानंदस्वर्णाकर्षणपूर्वकाः ॥८६॥
गांधारपंचमाद्यश्च बहुलीपूर्वकस्ततः ।
रामभैरव इत्येवं भैरवो दशधा स्मृतः ॥ ८ ॥

·(१२२)
पूर्वीमेले।
पूर्वी।
पूर्वीतिनामके मेले स्यात्पूर्वी सुखदायिनी ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णव मता बुधैः॥१॥
गांधारः समतो वादी निषादो मंत्रितुल्यकः ।
गानमस्याः समादिष्टं दिनान्तेऽतिमनोहरम् ॥ २॥
व्यवहारे प्रसिद्धपा श्रीरागस्य कुटुंबिनी।
उद्धारोऽस्या भवेयुक्तः श्रीरागानन्तरं ततः ॥ ३॥
प्रयोगः शुद्धमस्याऽन सह गेन मतो मनाक ।
अवरोहे न मे भाति रक्तिहानिकरोऽप्यसौ ॥ ४ ॥
निसरिंगमगस्वरै रागांगं विशदीभवेत् ।
श्रोतारोऽपि सुसं तैश्च कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ ५॥
आदिशन्ति पुनः केचिद्रागेऽत्र तीवधैवतम् ।
तत्स्वरेण मते तेषां धनाश्रीभिद्भवेत्स्कुटा ॥६॥
धैवतद्वंद्वमण्याहुः केचिदन्ये विपश्चितः ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ७ ॥
पूर्वी पूर्णा तथा गांशा सायंकालोचिता ततः।
ग्रंथे रागविबोधारये सोमनाथेन भापिता॥८॥
तथैव रागमंजयां पूर्वी गोडीसुमेलजा ।
वर्णिता पुंडरीकेण सायंगेयाऽथ सांशिका ॥ ९॥
सायंगेयेषु रागेपु तीनमोऽपेक्षितो यतः ।
मन्ये तज्जैः समादिष्टा रागेऽत्र मध्यमावुभौ ॥ १० ॥
टिप्पनी।
पूमिलोस्थिता रागा विभज्यन्ते द्विधा बुधः ।
पूयंगाः पण्मताश्चाथ पटू श्रीरागांगमंडिताः ॥ ११ ॥

·धीरीि मालदी टंकी वसंतारख्या तथैव च ।
त्रिवेणीसहिता एते श्रीरागांगपरिष्कृताः ।। १२ ।।
पूर्वी रेवाऽथ जेताश्रीविभासो दीपस्तथा ।
परजास्यो मता एते सर्व पूयंगमंदिताः ॥ १३ ॥
श्रीरागः।
पूर्वीमेलसमुत्पन्नः श्रीरागो लक्ष्यविश्रुतः ।
हरप्रियाह्वये मेले घर्णितोऽसी पुरातनः ॥ १४ ॥
आरोहे गधवज्यं स्यादवरोहे समग्रकम् ।
गानमस्य समादिष्टं दिनान्नेऽतिमनोहरम् ।। १५ ।।
ऋपमा समतो वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
फैषिद्विपर्ययं प्रानुर्वयं टक्ष्यानुपतिनः ॥ १६ ।।
गंभीरप्रकृतिनित्यं विलंबितटयान्वितः ।
अपश्यं म्यादिनान्तेऽसी भुक्तिमुक्तिमदो नृणाम् ॥ १७ ॥
श्रीरागांगं स्वतंत्रं यन्मन्यते लक्ष्यवेदिभिः ।
सावधानं पधान्यायम पम्यं प्रथमं चुधैः ॥ १८ ॥
रिपयोः संगतिधात्र भवतामांगनिका ।
सरिरिमस्वरः स्पट रागरूपं प्रदर्शन ॥ १॥
पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां श्रीरागो गीयतेना।
सरदरमियामेटस्वररिति परिस्फुटम् ॥२०॥
गौरी।
पुर्शमेलमापना हितांपा गारिरागिणी ।
आरोद गधहीनासापररोह सममिका ।।२१।।
पभः समतो यादी संगदी पंचमो भग्न ।
गानमा सीपीनं दिनान मानिइन् ॥ २२॥

·(१२४)
श्रीरागस्य प्रसिद्धांग रागेऽत्राप्युपलभ्यते ।
मंद्रस्थानगतो निः स्यात्मायो रागांगवाचकः ॥२३॥
आदिशंति पुनः केचिद्म धैवतयोजनम् ।
अनुलोमे भवेयेन श्रीरागभित्परिस्फुटा ॥ २४ ॥
श्रीरागे कपभो वादी गौरीस्यात्पंचमांशिका ।
इत्याहुः केचिदप्यन्ये रागभेदोपलन्धये ॥२५॥
टिप्पनी।
अथो प्रसंगतो वक्ष्ये मतभेदान्यथायथम् ।
पुरावृत्तं भवेद्गीर्या येन लोके परिस्फुटम् ॥ २६ ॥
श्रीरागः पंडितः पूर्वः काफीमेले प्रकीर्तितः ।
आरोहणे गधत्यक्तः पूर्णों वक्रोऽवरोहणे ॥ २७ ॥
युक्तं नु वर्णनं चैतत्तत्कालवर्तिलक्ष्यतः ।
मेलभेदे ह्यवश्यं स्याद्रागभेदः परिस्कुटः ॥२८॥
लक्ष्ये तूत्तरकालीने संगीते परिवर्तनात् ।'
रागावेतावुभौ प्रोक्तौ पूर्वीमेलसमाश्रितौ ॥ २९ ॥
एकमेलाश्रितत्वे स्यात्समाने लक्षणेऽपि च ।
अवश्यं गायनं कष्टं ततो वैमत्यसंभवः ॥ ३० ॥
आदिशति क्वचिद्गीयाँ समूलं गधवर्जनम् ।
लंघन पंचमस्यैव कुत्रचित्समुदीरितम् ॥ ३१ ॥ ।
अधुना गीयते गौरी लक्ष्ये यंगेन मंडिता।
रिपसंवादसंपन्ना गत्यक्ता चाधिरोहणे ॥ ३२ ।।
गौड्यधगा तथा न्यंशा सोमनाथेन भापिता।
तलक्षणापरा चैतीगौरी तेनैव कीर्तिता ॥३३॥
धीमता लोचनेनापि तरंगिण्यां प्रकीर्तिताः ।
श्रीगौरी चैतिकागौरी पहाडीगौरिका तथा ॥ ३४ ॥

·(१२५)
आरोहे गधरिक्तास्ताः संपूर्णा अवरोहणे ।
पारोहे गधहीना सा निकंपनमनोहरा ।
वर्णिताहोरलेनासी स्वग्रंथे पारिजातके ॥ ३५॥
मध्यमी द्वौ यदा गौयां संप्रयुक्ती यथायथम् ।
लटितापूर्यिका गौरी भवेदिति मुसंमतम् ॥ ३६ ॥
मंदमध्यस्वरेगीतः श्रीरागो रक्तिदो भवेत् ।
मध्यतारस्वरेगारी भवेदक्तिप्रदायिनी ॥ ३७ ॥
मालवी।
पूर्वमिलसमुत्पन्ना मालवी बहुसंमता ।
आरोहे स्यान्निदोषल्यमवरोहे तु धस्य तत् ॥ ३८॥
श्रीरागांगा यतो गेया वैचित्र्यं रिस्वरे स्फुटम् ।
गानमस्या भवेत्सायं सर्वरक्तिप्रदायकम् ॥ ३९॥
रुपमा संमतो वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
संगतिर्गमयोश्चात्र भवेद्वचिन्यकारिणी ॥ ४०॥
अपूर्व रूप त्वेतलक्ष्यहरनुशासितम् ।
रंजकं समतं यस्माद्वाहामेव मनीपिणाम् ।। ४१॥
रागलक्षणके ग्रंथे मालवी रागिणी मता ।
कांभोजीमेलसंभूता वकरूपा तथैव च ॥४२॥
ग्रंथे सारामृते प्रोक्ता रागिणीयं धगोज्झिता।
मेले मालवगीटीपे सायंगेयाऽथ सांशिका ॥ ४३ ॥
टिप्पनी।
पूर्वी गौरी मालवी च ललिताऽथ वसंतिका ।
परजा पंचमाख्योऽपि शास्त्रे भैरव मेलजाः ॥४४॥
तथाप्येतेपु रागेषु सर्वेपु लक्ष्यतेऽधुना।
तीवमस्य प्रयोगस्तद्विचार्य मर्मवेदिमिः ॥ ४५ ॥

·(१२६)
त्रिवेणी।
पूर्वीमेलसमुत्पन्ना त्रिवेणी लोकविश्रुता।
आरोहे चावरोहेऽपि मध्यमेन विवर्जिता ॥४६॥
ऋपभोऽनभवेद्वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
गानं सुसंमतं चास्याः सायंकाले मनोहरम् ॥४७ ॥
श्रीरागांगेन यद्गीता लक्ष्ये सर्वत्र सांप्रतम् ।
पभस्यैव वादित्वं भवेयुक्तं सतां मते ॥४८॥
संगतिर्गपयोः सिद्धा मध्यमाभावतोऽत्र सा ।
अवरोहेण वर्णन रागिणयिं मनो हरेत् ॥ ४९॥
गौरीमेलसमुत्पन्ना त्रिवेणी मस्वरोज्झिता ।
कीर्तिताहोबलेनापि स्वयंथे पारिजातके ॥ ५० ॥
धीमता हृदयेशेन त्रिवणः समुदीरितः ।
औडयो मनिहीनोऽथ ग्रंथे हृदयकौतुके ।। ५१ ॥
शुद्धरामक्रियामेले संपूर्णा सांशिका मता।
त्रावणी पुंडरीकेण ग्रंथे चंद्रोदयाह्वये ॥ ५२ ॥
मारवामेलजां केचिदेनां पांशां बुवन्ति हि ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ५३॥
यदप्यंगीकृतं किंचिद्भवेद्रूपं मते सताम् ।
सुव्यक्तनियमाबद्धं नैव दोषास्पदं भवेत् ॥ ५४॥
देशिकारस्तथा गौरी तृतीया पूविरागिणी।
विवण्यामत्र संयुक्ता इति लक्ष्यचिदां मतम् ॥ ५५ ॥
टंकी।
पूर्वीमेले सुविख्याता रागिणी टकिका मता।
भार्या प्रकीतिा लोके श्रीरागस्यैव पांशिका ॥५६॥

·(१२७)
श्रीरागांगेन सा लक्ष्ये यतः सर्वत्र गीयते ।
गानं चाभिमतं नित्यं सायंकाले प्रतिष्ठितम् ॥ ५७ ॥
मालवी विवणा गौरी पूर्वी टंकी तथैव च ।
मता एता बुधैः पंच श्रीरागस्य वरांगनाः ॥ ५८ ॥
महीनामथवा पूर्णामेनां गायन्ति गायकाः ।
विवण्यामृपभो वादी ह्यतस्तस्या भिदा स्फुटा ॥ ५९॥
वादिभेदादागभेद इति लक्ष्यविदां मतम् ।
सर्वत्रैव प्रसिद्धं स्यान्महद्वैचित्र्यकारणम् ॥ ६०॥
गौरीमेलसमुद्भूता सायंगेयाऽथ सांशिका।
कीर्तिता पुंडरीकेण ग्रंथे मंजरिनामके ॥ ६१॥
पूर्वीश्रीकानडारागैः सह भैरवमेलनात् ।
टंकः प्रवर्तते लक्ष्ये लोचनेन प्रकीर्तितम् ॥ ६२ ॥
रागबोधे मतप्टक्का सांशन्यासग्रहो ध्रुवम् ।
वसंतमेलने सायं सोमनाथेन धीमता ॥ ६३ ॥
दीपकः ।
पूर्वमिलसमुत्पन्नो दीपको गुणिसंमतः ।
आरोहणे रिवज्यं स्यादवरोहे निवर्जितम् ॥ ६४ ॥
पडूजस्वरो भवेद्वादी कैश्चित्पंचम ईरितः ।
गानं सुसंमतं चास्य दिने यामे तुरीयके ॥६५॥
केचिदेनं तु संपूर्ण निर्दिशन्ति विचक्षणाः ।
अन्ये प्राहुनिहीनं तं कल्याणाख्यसुमेलजम् ॥ ६६ ॥
वेलावलसुमेलोत्थी निद्वयः श्रूयते क्वचित् ।
लक्ष्यगतमनुसृत्य बुधः कुर्यात् स्वनिर्णयम् ॥ ६॥

·(१२८) आरोहे मनिवर्यः स्याद्दीपको मालवोत्थितः । विदुपाहोबलेनैतदादिष्टं पारिजातके ॥ ६८ ॥ लुप्तोऽयं राग इत्युक्तं लक्ष्ये गानविशारदः । न तन्मन्ये मतं तेषां केवलं युक्तिसंगतम् ॥ ६९ ॥ प्रज्वलनं स्वयं दृष्ट्वा दीपकानां सुदुष्करम् । कदाचित्स्याद्विलोपोऽस्य समादिष्टोऽत्र गायकैः ॥ ७० ॥ मिलित्वा गुणिभिर्लेख्यो ब्रूते लोचनपंडितः । कौतुकेऽपि तथैवोक्तं हृदयेशेन धीमता ॥ ७१॥ जेताश्रीः । पूर्वीमेलसमुत्पन्ना जेताश्रीबहुसंमता । आरोहे रिधवयं स्यादवरोहे समग्रकम् ॥ ७२ ॥ गांधारांशाऽथवा पांशा गीयते लक्ष्यवमनि । गानं सुसंमतं तस्याः सायंकाले मनोहरम् ॥ ७३ ।। मारवामेलजां चापि क्वचिदेनां बुवन्ति हि । लक्ष्यमार्गमनुलंध्य बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ।। ७४ ॥ वराटी देशकारश्च धवलाख्या ततः परम् । सप्रमाण मिलंत्यनेत्युचुर्गानविशारदाः ॥ ७५ ॥ पूर्वीमेलमुसंजाता मारोहे रिधवर्जिता। जयश्रीः कीर्तिता तन्त्र पारिजातनिबंधके । ७६ ॥ शुद्धरामक्रियामेले सोमनाथेन धीमता।' जेताश्री रागिणी प्रोक्ता रिधाल्पा प्रातरिष्टदा ॥ ७ ॥ गौरीमेलसमुत्पन्ना जयंतश्रीः प्रकीर्तिता। प्रारोहे रिधसत्यक्ता हृदयेशेन कौतुके ॥ ७८ ॥ ।

·(१२९)
पूरियाधनाश्री।
कामवर्धनिकामेलाजाता पूधिनाश्रिका ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा बुधसमता ॥ ७९ ॥
पंचमोऽत्र भवेद्वादी संवादी पडूज ईरितः ।
गानमस्याः समीचीनं दिनान्तेऽतिमनोहरम् ॥८॥
स्वीकुर्वन्ति पुनः केचिदेना धनाधिका स्वयम् ।
काफीमेलोद्भवा तेषां मते भीमपलाशिका ॥१॥
शुद्धमध्यमहीनत्वाद्वादित्वात्पंचमस्य च ।
रागिणीयं भवेद्भिन्ना पूर्व्या इति परिस्फुटम् ॥ ८२॥
श्रीरागस्य प्रसिद्धांगं न चैवात्रोपलभ्यते ।
अतस्तदंगभूतास्ते विविक्ताः सुखमंजसा ॥ ८३ ॥
उत्तरांगप्रधानेपु वसंतपरणादिपु ।
मध्यमद्वयसंयोगाद्यर्थं तत्रापि शंकनम् ॥ ८४ ॥
स्वरैनिसरिंगमगैर्यथा पूर्वी भवेत् स्फुटा।
इयं परिस्फुटा लक्ष्ये स्यान्मरिगरिसस्वरैः ॥ ८५॥
रेवा।
पूर्वीमेलसमुत्पन्ना ख्याता रेवा गुणिप्रिया ।
आरोहे चावरोहेऽपि मनिहींनैव संमता ॥ ८६ ।।
यंशिका गांशिका वासौ सायंगेया बुधैर्मता ।
वर्जने निमयोः सिद्धा गपयोः संगतिः स्वयम् ॥ ८७ ॥
उत्तरांगप्रधानत्वे विमासांग भवेत्स्फुटम् ।
निमयोर्यत्परित्यागस्तद्रागेऽपि सुसंमतः ॥ ८८ ॥
गौरीमेलसमुत्पन्ना विदुपाहोचलेन सा ।
मनित्यक्तोदिता रेखा गपादियमलस्वरा ॥ ८९ ॥

·.. (१३० रिग्रहो रेवगुप्तिश्च रिन्यासो मनिवर्जितः । औडुवश्चरमे यामे दिनस्योक्तः कलानिधौ ॥ १० ॥ रागलक्षणके ग्रंथे रेवगुप्तिः प्रकीर्तितः । मायामालवमेलाख्ये औडवो मनिवर्जितः ॥ ९१ ॥ रागतरंगिणीग्रंथे लोचनेनापि कीर्तिता। रेवास्या रागिणी तन गौरीमेलसमुत्थिता ॥ ९२ ॥ परजः। पूर्वमिलसुसंजातः परजो विबुधप्रियः । आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णः सर्वसंमतः ॥ ९३ ॥ उत्तरांगप्रधानत्वात्तारपड्रजांशशोभितः । गानमभीप्सितं तस्य नक्तं यामेऽन्तिमे सदा ॥ १४ ॥ ग्रंथेषु वर्णितश्चायं मायामालवगौड़जः। व्यवहारे तु मद्वंद्वो गीयते नैव संशयः ॥ ९५॥ रात्रिगेये स्वरूपेऽस्मिंस्तीवमस्य प्रयोजनम् । मुपमाणयुतं भूयाद्भूपणं न तु दूपणम् ॥ ९६ ॥ चपलमकृतिनित्यं क्षुद्रगीतसमाश्रयः । प्रायशो गीयते लक्ष्ये कलिंगमिश्रितो ध्रुवम् ॥ ९७ ॥ ग्रंथेषु दाक्षिणात्यानां परजः समुदीरितः । संपूर्णः सांशकश्चैव मायामालवगौडके ॥ ९८॥ गौरीमेलसमुत्पनो रागोऽयं समुदीरितः । हृत्प्रकाशाह्वये ग्रंथे वयं लक्ष्यानुवर्तिनः ॥ ९९ ॥ वसंत पूर्वीमेलसुसंजातो वसंतास्यो बुधैर्मतः । संपूर्णस्तारपइनांशो वसंततौ सुखपदः ।। १०० ॥

·हिंदोले रिपहीनत्वं रागभेदस्ततः स्फुटः ॥४॥ . (१३) मगयोः पुनरावृत्या विशिष्टां रक्तिमावहेत् । परजस्य विभिन्नत्वं तत्रैव प्रकटीभवेत् ॥ १०१ ॥ रागेऽस्मिन्गायकः प्रायो ललितांगं प्रदर्श्यते । यतः स्यात्सुलभ तेन रागस्यास्य प्रभेदनम् ।। १०२॥ ग्रंथेपु वर्णितो दृष्टो मेले मालवगौडके। रागियो यतो लक्ष्ये तीवमे न विसंगतिः ॥ १०३ ॥ कुत्रचित्पंचमत्यक्तो मद्वंद्वस्तीवधान्वितः । लक्ष्येऽयं दृश्यते गीतो बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ १०४ ॥ प्रचारो याहशो यत्र तादृशं तं समाचरेत् । इति संगीतविज्ञोक्तं तत्त्वं नित्यं स्मरेद्धः ॥ १०५ ॥ वसंत पंचमोऽल्पः स्यादारोहे लक्ष्यचिन्मते । रिनिधपमगमगस्वरै रूपं भवेत्स्फुटम् ॥ १०६ ॥ निदौर्बल्यं वसंते तत्प्राचुर्य परजाह्वये । सरिनिसनिधनिभिः परजः प्रस्फुटो भवेत् ॥ १०७॥ मारवामेले। मारवामेलनोत्पन्ना मारवा लक्ष्यविश्रुता । आरोहे चावरोहेऽपि पहीना पाडवा मता ॥१॥ ऋपभोऽत्र मतो वादी कैश्चिद्वैवत ईरितः गानं सुनिश्चितं चास्या दिनान्ते बहुरक्तिदम् ॥२॥ सायंगेये स्वरूपेऽस्मिन् धांशत्वं न सुसंगतम् । प्राचीनमारवा प्रोक्ता सांशा गांशाथवा ध्रुवम् ॥ ३॥ उत्तरांगे पहीनत्वादिदोलांग प्रदर्शयेत् । मारवा।

·( १३४) " अपस्वरा पंचमी स्यात् पठी हतस्वरा पुनः। प्रतापाद्या सप्तमी स्यादष्टमी तोडिकादिका ॥ २७ ॥ नागवरादी नवमी पुन्नागा दशमी स्मृता । एकादशी तु शोकाया कल्याणा द्वादशी मता। एवं द्वादशधा प्रोक्ता वराटी पूर्वसूरिभिः ॥ २८॥ जैत्रः मारवामेलनोत्पन्नो जैवरागः प्रकीर्तितः । आरोह चावराहेऽपि मनित्यक्तो मतो बुधैः ॥ २९ ॥ पंचमोऽत्र भवेद्वादी संवादी पज ईरितः । गानं तस्य समादिष्टं दिनान्त्ययामके प्रियम् ॥ ३० ॥ पभद्वंद्वमवाहस्तथैव धैवतद्वपम् । सगयोः संगतिः प्रोक्ता तथैव सपयोः क्वचित् ।। ३१ ।। तीवमस्य प्रयोगोऽवानुमतो घर्षणान्वितः । अवरोहे मनाक् तज्जैगीनसौकर्यहेतवे ॥ ३२ ॥ कल्याणमेलसंजातो जयकल्याणकाभिधः । पूर्वमेव मयारयातः स चास्माद्भेदमर्हयेत् ॥ ३३॥ मालीगौरा। मारवामेलने जाता मालीगौरा मता बुधैः । आरोह चावरोहेऽपि संपूर्णा लक्ष्यविन्मते ॥३४॥ रूपमः संमतो वादी पंचमोऽमात्यतुल्यकः। गानं सुनिश्चितं सायं दिनान्त्ययामके बुधैः ॥ ३५॥ पूरियायां प्रविष्टश्चेत्स्वरः पंचमको यदा। तदा समुद्भवेन्मालीगौरारूपं मते सताम् ।। ३६ " श्रीरागपूरियायोगाद्गीरा स्यात्सुपरिस्फुटा । मंदमध्यस्वरगीता भूयादतिमनोहरा ॥ ३७ ।।

·(१३५)
प्रायशो धैवतद्वंद्वं प्रयुक्तमत्र गायकैः ।
सपयोः संगतिः स्पटं श्रीरागांगं प्रदर्शयेत् ।। ३८॥
धनिसरिनिधपमगमधसस्वरभवेत् ।
स्वरूपं प्रस्फुटं चास्या इत्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ ३९ ॥
साजगिरी।
मारवामेलनोत्पन्ना साजगिरी जनमिया ।
आधुनिका मता तज्ज्ञैः संपूर्णा गांशिका तथा ॥ १० ॥
धैवतद्वंद्वसंयुक्ता निमसंगतिशोभना ।
गानमस्याः समादिष्टं सायंकाले मनोहरम् ॥ ४१॥
मक्तमध्यमसंस्पर्शी भवेवातिरक्तिदः ।
पूर्यायाः पूर्विकायाश्च तेनैव स्यात् स्फुटा मिदा ॥४२॥
भूपिता पूरियांगेन यतो गीताब प्रायशः ।
मंदमध्यस्वरैगीनमवश्यं स्यात्सुखावहम् ॥ ४३ ॥
पूरिया पूर्विका चापि मिलतोऽत्र यथायथम् ।
इति समर्थिते लक्ष्ये गानशास्त्रविशारदः ॥ ४४ ॥
सोहनी।
मारवामलसंजाता सोहनी बुधसंमता ।
आरोहे चावरोहेऽपि परिक्ता गीयते सदा
धैवतः संमतो वादी गांधारो मंत्रिसंनिभः ।
गानमस्याः समीचीनं राबावन्तिमयामके ॥४६॥
प्रयोगो दृश्यते शुद्धमध्यमस्य कृतः कचित् ।
संगतिर्धगयोनित्यं रागरूपं समादिशेत् ॥ ४७ ॥
अन्त्ययामप्रगेयत्वात्तारपजविचित्रता।
शोभते तत्र संगीतकेंद्रस्थानं क्रमागतम् ॥४८॥

·मारवामेलकोत्पन्नो विभासः श्रूयते जने ।
संपूर्णो गीयते पातरतिमांगप्रधानका ।। ५२॥
धैवतस्यैव वादित्वं संवादित्वं तु गस्य तत् ।
- गपयोर्मधयोश्चापि संगती रक्तिकारणम् ॥ ५३ ॥
न्यसनं पंचमे नित्यं गांभीर्यं दर्शयेन्महत् ।
विलंबितलये गीतो रागोऽयं बहुरक्तिदः ॥ ५४॥
विमासः ।
देशिकारस्तथा गौरी मिलतोऽत्र यथायथम् ।
इति कैश्चित्समादिष्ट गानशास्त्रविशारदः ॥ ५५ ॥
ललिता।
मारवामेलनोत्पन्ना रागिणी ललिता मता।
आरोहे चावरोहेऽपि पंचमेन विवर्जिता ॥ ५६ ॥
शुद्धमध्यमवादित्वं सर्वेषामेव संमतम् ।
अमात्यत्वं भरेत् पड्जे शास्त्रोक्तनियमागतम् ॥ ५७ ॥
उत्तरांगप्रधानत्वे तारपडूजविचित्रता ।
संगतिर्धमयोनित्यमपूर्वा रक्तिमावहेत् ॥ ५८॥
मध्यमस्प प्रमुस्तनं कस्य न द्रावयेन्मनः ।
तत्त्वरेणैव लक्ष्ये स्याल्ललितांगं स्वतंत्रकम् ॥ ५ ॥

·(१३७) ग्रंथे रागविबोधाख्ये ललिता समुदीरिता। शुद्धरामक्रियामेले धांशाऽपाथ धकोमला ॥ ६॥ गौरीमेलसमुत्पन्ना ललिता पंचमोज्झिता। विदुपाहोबलेनोका स्वयंथे पारिजातके ॥ ६१॥ . पंचमः । मारवामेलसंजातः पंचमो लोकविश्रुतः । संपूर्णः शुद्धमाशोऽपि नक्तं यामन्तिमे स्मृतः ॥६२॥ उत्तरांगप्रधानोऽयं द्विमध्यमविभूपितः । परजानन्तरं गीतो ह्यवश्यं रंजयेन्मनः ।। ६३ ॥ मुक्तत्वान्मध्यमस्यान ललितांगं भवेत्स्फुटम् । ललिते पंचमस्त्यक्त इति भेदः परिस्फुटः ॥ ६४ ॥ मध्यमद्वयसंयुक्तः पंचमेन विवर्जितः। प्रकारः श्रूयते लक्ष्ये गायकानुमतोऽपरः ॥ ६५ ॥ हिंदोलांगयुतोऽपश्च प्रतिलोमे रिदुर्घलः । गीयतेऽसौ कचिल्लक्ष्ये गानशास्त्रविशारदः ॥६६॥ कपभोनस्तथा पांशः पंचमः समुदीरितः धीमता सोमनाथेन मेले मालवगौळके ॥ ६७ ॥ गौरीगेलसमुद्भुतः पहीनयानुलोमके । मध्यमांशस्तथा पूर्णो लोचनेन प्रकीर्तितः ॥ ६८॥ पंचमांशो रिरिक्तोऽपि प्राप्तः पंचम ईरितः। रागचंद्रोदये ग्रंथे मालवगौडमेलजः ॥ ६९ ॥ भट्टिहारः। मारवामेलनोत्पन्नो भट्टिहारः प्रकीर्तितः । आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णो लक्ष्यविन्मते ॥७॥ १०

·(१३८)
मध्यमोऽत्र मतो वादी संवादी पड्ज ईरितः ।
गानं सुसंमतं तस्य राम्यामन्तिमयामके ॥ ७१॥
शुद्धमोऽत्र भवेन्मुक्तस्तत्रैव न्यसनं शुभम् ।
प्रयोगस्तीप्रमस्यास्मिन् रात्रिगेयत्वसूचकः ॥ ७२ ॥
पगयोर्धमयोश्चापि संगतिः स्यान्मनोहरा ।
अनुलोमे निदौर्बल्यं विलोमे वक्रता प्रिया ॥ ७३ ॥
खंमाजमेलसंजातो भटियारः श्रुतः क्वचित् ।
लक्ष्यमार्गमनुसृत्य कुर्यादुधः स्वनिर्णयम् ॥ ७४ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे भटियालः प्रकीर्तितः ।
गौरीमेलसमुत्पन्नः पंचमेन विवर्जितः ॥७५॥
भंखारः।
मारवामेलसंजातो भंसारो गीयते जने ।
आधुनिकं वदंतीमं केचिल्लक्ष्यविचक्षणाः ॥७६ ॥
संपूर्णः पंचमांशः स्यादुत्तरांगप्रधानकः ।
यामे तुरीयके राज्यां गानमस्य सुसपदम् ॥ ७७ ॥
मध्यमद्वयसंयोगाद्विभासो भिन्नता व्रजेत् ।
मुक्तमस्य तिरोभावे भट्टिहारो न संभवेत् ॥ ७८॥
पगयोर्मधयोश्चेह संगतिः स्यान्मनोहरा ।
अप्रसिद्धस्वरूपत्वादानमस्य सुदुर्लभम् ॥ ७९ ॥
टिप्पनी।
एवं च मारवामेले रागा द्वादश लक्षिताः ।
सायंगेया भवेयुः पट् मातर्गयाः पडीरिताः ॥ ८० ॥
पूरिया मारवा जैत्रो गौरा साजगिरी तथा ।
वराटी सहिता एते सायंगेया मता बुधैः ॥ ८१॥

·(१३९)
ललितः पंचमश्चैव भट्टिहारो विभासकः ।
भंसारः सोहनी चेति प्रातर्गेयाः समीरिताः ॥८२॥
गौर्यगाः पूरियांगाश्च सायंगेया व्यवस्थिताः ।
ललितांगास्तथा प्रोक्ताः सोहन्यंगाः प्रभातगाः ॥ ८३ ॥
सायंगेयेषु पूर्वागं प्रबलं गुणिसंमतम् ।
प्राबल्यमुत्तरांगे स्यात् प्रातर्गेयेपु निश्चितम् ॥ ८४ ।।
स्थूलदृष्टिकृता एते नियमा मार्गदर्शकाः।
विशेषास्तु तत्रतत्र द्रष्टव्या मर्मवेदिभिः ॥ ८५ ॥
काफीमेले।
काफी।
हरप्रियाख्यमेलोऽसौ लक्ष्येऽत्र काफिसंज्ञितः ।
काफीरागस्तदुत्थः स्यादिति लक्ष्यविदां मतम् ॥ १॥
पंचमः संमतो वादी संवादी पड्जनामकः।
केचिन्नांधारमाहुस्ते वादिनं गानकोविदाः ॥२॥
मध्यरात्रोचितो मेलो यथायं गनिकोमलः।
मध्याह्नार्हस्तथैवासौ को न जानाति मर्मविद् ॥३॥
दरबार्यादिकान् रागान्नक्तं गीत्वा धकोमलान् ।
तीनधैवतसंपन्नान् गायन्ति गायकाः क्रमात् ॥ ४ ॥
आसावर्यादिकान् गीत्वा दिवा धैवतकोमलान् ।
सारंगाख्यादिकान् लोके गायन्ति शुद्धधैवतान् ॥५॥
संभवेयुरवश्यं तेऽपवादा लक्ष्यवर्त्मनि ।
साधारणो मया प्रोक्तो नियमस्तत्वदर्शिनाम् ॥६॥
यतः संपूर्णरागोऽयमारोहे चावरोहणे ।
लोक आश्रयरागत्वं काफीरागस्य संमतम् ॥७॥

·(१४०) काफीत्याधुनिकं नाम पारसीक परिस्फुटम् । स्वीकृतं यत्पुराणैस्तन्नैवास्माभिरुपेक्षितम् ॥ ८॥ दाक्षिणात्यमते काफीरागः श्रीरागमेलजः।. श्रीरागः कीर्तितस्तत्र गनिकोमलमंडितः ॥९॥ हिंदुस्थानीयपद्धत्यां श्रीरागः पूर्विमेलनः। इति मया समाख्यातं पूर्वमेव सविस्तरम् ॥ १०॥ न्यासः पंचमके काफ्यां सुस्पष्टं रागवाचकः । श्रोतारोऽपि सुसं तेन कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ ११ ॥ अनुलोमगतः क्षम्यः प्रयोगस्तीवनेर्मनाक् । काफीमेलोत्थरागेपु गानसौकर्यहेतवे ॥ १२ ॥ क्षुद्रगीतार्हता काफ्यां लोके सर्वत्र संमता । शृंगाररसभूयिष्ठां काफी शंसन्ति पंडिताः ॥ १३ ॥ रिप्पनी। हिंदुस्थानीयपद्धत्यां रागाः काफ्याह्वमेलजाः । पंचांगेपु विभक्ताः स्युर्लक्ष्यमार्गानुसारतः ॥ १४ ॥ काफ्यंगं प्रथमं प्रोक्तं धनाश्यंगं द्वितीयकम् । सारंगांगं तृतीयं स्याच्चतुथं कानडाह्वयम् ॥ १५ ॥ स्यात्यंचमं मलाराख्यं भूरिरक्तिप्रदायकम् ॥ अथो वक्ष्ये क्रमादागांस्तान् पंचांगानुसारतः ॥ १६ ॥ काफी सिंदूरकः पीलू रागाः काफ्यंगमंडिताः । धनाश्रीर्धानिका भीमपलाशी हंसकंकणी ॥ १७ ॥ प्रदीपकी मता एता धनाश्यंगपरिष्कृताः। 'वागीश्वरी बहारश्च मुहा सुधाइका तथा ॥ १८॥ नायकी साहना तशास्यः कोशिकाद्धयः । गा: मीतितास्तोः कानडांगसुशोमनाः ॥ १९ ॥ --

·(१४१)
शुद्धसारंगसामंतो मध्यमादिस्तथैवच ।
वृंदावनी वृद्धहंसो मीयांसारंगनामकः ॥२०॥
लंकायदहनः पटमंजरी काफिमेलजा।
रागा एते मता अष्टौ सारंगांगविभूपिताः २१॥
मल्लारः शुद्धपूर्वोऽथ मीयांमल्लारकाभिधः ॥
गौंडमल्लारको मेघा सूरमल्लारसंजितः ॥ २२ ॥
रामदासी तथा चजूंचंचलाख्यौ च धूलिया ।
मीरामलारकः प्रोक्ता मल्लारांगप्रदर्शिनः ।। २३ ।।
सैंधवी ।
काफीमेलसमुत्पन्ना सैंधधी कथ्यते जने ।
आरोहणे गनित्यक्ता संपूर्णा चावरोहणे ॥ २४ ॥
सपयोरेव संवादः कैश्चित्स रिधयोमतः ।
गानमस्याः समादिष्टं प्रायशः सार्वकालिकम् ॥२५॥
वैमत्यं दृश्यते लोके निपादपरिवर्जने ॥
प्रयोगस्तत्स्वरस्येह क्षम्यते रोहणे मनाक् ॥ २६ ॥
लक्ष्ये तु गायनाः प्रायः काफीमिश्रितरूपकम् ।
प्रदर्शयन्ति सैंधव्या लोकरंजनवांछिनः ॥ २७ ॥
सिंघोडानामिका सैव सैंधीति परिस्फुटम् ।
गपूर्ववियोधे स्यात्सोमनाथेन कीर्तितम् ।। २८ ।।
अगनिः सैंधवी प्रोक्ता स्वग्रंथे तेन सूरिणा।
तिलोमे तु संपूर्णा पारिजाते समीरिता ॥ २९ ॥
काफीमेलसमुत्पन्नः सैंधवो धैवतादिकः ।
गरोहे गनिवज्योऽपि हृदयेशेन कीर्तितः ॥ ३०॥

·(१४१)
पीलु।
काफीमेलसमुत्पन्नः पीलुरागो गुणिप्रियः ।
आधुनिकस्तथैवासै पारसीकोऽपि संमतः ॥३१॥
गांधारः संमतो वादी संवादी सप्तमो भवेत् ।
गानं चास्य समादिष्टं तृतीयमहरे दिने ॥३२॥
मते केपांचिदप्येप भिन्नपजसुमेलजः ।
प्रारोहे ऋपभत्यक्तो गनिसंवादमंडितः ॥ ३३ ॥
यथायोग मिलंत्यत्र स्वरास्तीवाश्च कोमलाः ।
संकीर्ण रूपकं त्वेतन्नित्यं स्याज्जनमोहनम् ॥ ३४ ॥
काफी गौरी तथा भीमपलासी भैरवी क्वचित् ।
रागेऽस्मिन् संमिलन्त्याहुर्लक्ष्यलक्षणकोविदाः ॥ ३५॥
प्रायस्तीबस्वराणां स्यात्मारोहे सुप्रयोजनम् ।
विलोमे कोमलानां सन्नियमो भाति मे स्फुटः॥३६॥
क्षुद्रगीतार्हता पीलूरागस्य संमता जने।
मिश्ररूपेण रागोऽयं नित्यं सहजसुंदरः ॥३७॥
भामपलासी।
काफीमेलसुसंजाता प्रोक्ता भीमपलासिका।
आरोहे रिधहीनं स्यादवरोहे समग्रकम् ॥ ३८॥
मध्यमांशग्रहन्यासा मुक्तमध्यममंडिता।
गानमस्याः समीचीनमपराहे सुसंमतम् ॥३९॥
वादित्वान्मध्यमस्यात्र धनाश्रीनैव संभवेत् ।
पूर्णत्वं प्रतिलोमे यद्धानीशंका कुतो भवेत् ॥ ४० ॥
मते केपांचिदप्येपा स्धिकोमलमंडिता ।
केचिदिवर्जनं प्राहुरन्ये धैवतवर्जनम् ॥ ४१ ॥

·(१४३)
एकैकश्रुत्यपकृष्टौ क्वचिद्रिधी समीरिती ।
लक्ष्यमार्गमनुसृत्य बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ४२ ॥
संमतं श्रुतिभिन्नत्वे रक्तिभिन्नत्वमंजसा।
मते मे वादिभिन्नत्वं पर्याप्तं लक्ष्मभेदकम् ।। ४३ ।।
ग्रंथेषु रागभेदास्तु श्रुत्यायत्ता न लक्षिताः ।
तद्विधानं न चावश्यं रागभेदोपलब्धये ॥४४॥
धनाश्रीः ।
काफीमेलसमुद्भूता धन्याश्रीः कथिता जने।
मारोहे रिधहीनाऽसौ संपूर्णा प्रतिलोमके ॥ ४५ ॥
पंचमः संमतो वादी मंत्री पजः समीरितः ।
लक्ष्ये सुसंमतं गानं तृतीयमहरे दिने ॥ ४६॥
ग्रहः प्रायो निपादः स्यान्न्यासः स्यात् पंचमाह्वयः।
संगतिः पगयोश्चित्रा विलोमे तद्विदा मते ।। ४७ ।।
वादित्वे मध्यमस्यात्र लसेद्धीमपलाशिका ।
पारोहे रिधसत्यक्ता मध्यमांशसमन्विता ॥४८॥
तृतीययामगेयेपु रागेषु परिदृश्यते ।
दौर्बल्यं रिघयोः प्रायोऽनुलोमे लक्ष्यविन्मते ॥ ४९ ॥
दुर्बलत्वात्तयोस्तत्र प्राबल्यं समपेपु नत् ।
पवादित्वे धनाश्रीः स्यान्मांशत्वे स्यात्पलाशिका ॥ ५० ॥
शुद्धमेलसमुत्पन्ना प्रारोहे रिधवर्जिता ।
धनाश्रीः कीर्तिता तत्र संगीतपारिजातके ॥ ५ ॥
ग्रंथेपु केपुचित्मोक्ता धनाश्री रिचयर्जिता।
मातर्गया तथा पग्रजहांशा काफिमेलजा ॥ १२॥

·(१४४)
नित्यं पमुद्रिता प्रोक्ता रिधोना सांशिका तथा।
धनाश्रीवलाधासौ विबोधे रागपूर्वके ॥ ५३॥
धानी।
.
हरप्रियायमेलाच धानीति संज्ञिता जने ।
रागिणी स्यात्समुत्पन्ना सुरसा सार्वकालिका ॥ ५४ ॥
आरोहे चावरोहेऽपि वर्जितर्षभधैवता ।
गांधारोऽत्र मतो वादी निपादोऽमात्यसनिमः ॥ ५५॥
औडवपाडया चापि पिलोमे पभान्विता
क्वचित्समीक्षिता लक्ष्ये इति प्रज्ञा वदन्ति ते ॥ ५६ ॥
रिहीना रिधहीना वा साहोबलेन कीर्तिता ।
तयैव तत्त्वबोधेऽसौ श्रीनिवासविनिर्मिते ।। ५७ ॥
रागलक्षणके ग्रंथे शुद्धधन्नासिकरिता ।
हरमियाव्हये मेले ऋपभधैवतोज्झिता ॥ ५८ ॥
कदाचित्सव लक्ष्येऽन्न धानिसंज्ञा समीरिता ।
इत्याहुः पंडिताः केचिल्लक्ष्यलक्षणकोविदाः ॥ ५९॥
वादमूले तथाप्यत्र विपये तत्त्वदर्शिभिः ।
लक्ष्यगतमनुलंध्य कार्य नित्यं स्ववर्तनम् ॥ ६० ॥
समपानां तु दर्विल्ये ह्यभावे रिधयोस्तथा ।
कुतो गांभीर्यसंप्राप्तिर्भवेनैव सतां मते ॥ ६१ ॥
हंसकंकणी।
काफीमेलसमुत्पन्ना रागिणी हंसकंफणी।
लक्ष्याध्वनि बुधैर्गीता तृतीयप्रहरे दिने । ६२ ।।
प्रारोहे रिधहीना स्यात्संपूर्णा प्रतिलोमके।
धनाश्चंगप्रगीतासी भूरिरक्तिप्रदायिका ॥ ६३.॥

·(१४५)
गांधारद्वययोगोऽन कौशल्येन प्रदर्शितः ।
रोहणे तीव्रगो युक्तो विलोमे कोमलाहयः ॥ ६४ ॥
पंचमः समतो वादी संवादी पज ईरितः।
धनाश्यंगप्रधानत्वं रागेऽस्मिन् सर्वसंमतम् ॥ ६५ ॥
विचित्रमप्रसिद्धं च रूपमेतदसंशयम् ।
गीयते लक्ष्यमार्गेऽत्र केवलं गायनोत्तमः ॥६६॥
प्रदीपकी।
स्यात्काफीमेलसंजाता प्रदीपकी सुसंमता ।
प्रारोहे रिधहीन स्यादवरोहे समग्रकम् ॥ ६७ ॥
मंजरी रागिणीं गीत्वा यदेपारभ्यते पुनः ।
किंचिवर्णनीयं तद्वैचित्र्यमनुभूयते ।। ६८।।
मंद्रमध्यस्वरैः सैव पलाशिकां प्रसूचयेत् ।
पलाशी मांशिका नित्यं सांशिकेयं मता जने ॥ ६९।।
मते केपांचिदप्येपा मध्यमस्वरवादिनी ।
भतिलोमगतो रिः स्यादसमायोऽतिदुर्बलः ॥ ७० ॥
ईपन्मृदू समादिष्टौ कैश्चिदत्र रिधैवतौ ।
एतन्मर्मपरिज्ञानं केवलं विदुषां भवेत् ॥ ७१ ॥
तीमगांधारयोगोऽत्र कौशल्येन सुसाधितः ।
विश्लिटो मध्यमोऽपि स्यात् कंकणीभेददर्शकः ॥७२॥
वागीश्वरी।
हरिप्रियाहये मेले वागीश्वरी मता बुधैः
प्रारोहणे पवज्यं स्यात्मतिलोमे समग्रकम् ॥७३॥
मध्यमः कीर्तितो वादी संवादी पङ्ग ईरितः ।
गानं सुसंमतं तस्या राज्यां तृतीययामके ॥ ७९ ॥

·(१४६)
लंघनं पंचमस्य स्यात्समूलं लक्ष्यके क्वचित् ।
अल्पत्वं पंचमे युक्तं प्रतिलोमे सतां मते ॥ ७५॥
धनाश्रीकानडायुक्ता वागीश्वरी प्रकीर्तिता।
रागतरंगिणीग्रंथे लोचनेन मनीषिणा ॥७६ ॥
त्यक्ते पंचमके सद्यो ग्रंथोक्ता रागिणी भवेत् ।
पवर्जिता तथा मांशा श्रीरंजनीतिनामिका ॥ ७७ ॥
दाक्षिणात्यमते त्वेषा रीतिगौडास्यरागिणी ।
ग्रंथेषु केपुचित्तत्र वागीश्वरी द्विगा मता ॥ ७८॥
बहार:
हरप्रियाहयान्मेलाजातो रागो गुणिप्रियः ।
आधुनिको बहारास्यश्चलप्रकृतिः सदा ॥ ७९ ॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पडूजनामकः।
गानं नित्यं समादिष्टं वसंतर्ती सुरक्तिदम् ॥ ८॥
मधयोः संगतिश्चिना रिहीनत्वं तु रोहणे ।
प्रतिलोमे धहीनत्वमिति मर्मविदा मतम् ॥ ८१ ॥
प्रारोहे मधसंगत्या वागीश्वयंगमावहेत् ।
अवरोहे धलुप्तत्वात्तदंग परिमार्जयेत् ।। ८२ ।।
संयोगः स्याहारस्य नानारागेपु लक्षितः।
यथासंझं बुधः कुर्यात्नत्र स्वरप्रयोजनम् ।। ८३॥
सूहारागः।
काफीमेलसमुत्पन्नः मुहयो लोकविश्रुतः ।
आरोहे चारोहेऽपि धरतो वजित्तस्वरः ॥ ८४ ॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पजनाम
गान समीरितं लोके द्वितीये पहरे दिने ॥५॥

·(१४७)
यद्यप्युत्तरभागेऽत्र रूपं सारंगसंनिभम् ।
पूर्वांगे व्यक्तगांधारः कुर्यात्तस्य निवारणम् ॥ ८६ ॥
मुक्तत्वं मध्यमस्येह नूनं स्यादतिरक्तिदम् ।
निपयोः संगतिन्यासः समीचीनो हि मध्यमे ॥ ८७॥
मेघदरियोर्योगादागोऽयं स्यात्समुत्थितः ।
वदंति पंडिताः केचिल्लक्ष्यलक्षणकोविदाः ॥ ८८।।
सारंगस्य प्रकारेषु नित्यं गांधारवर्जनम् ।
न तत्कर्णाटभेदेषु ततस्तद्भित परिस्फुटा ॥ ८९ ॥
सुघरायी।
हरप्रियाख्यमेलाच सुघरायी समुत्थिता ।
आरोहे धैवतोनासो द्वितीयमहरोचिता ॥९॥
पंचमः संमतो वादी संवादी पडूजनामकः ।
कर्णाटस्यैव भेदोऽयं सारंगांगविभूषितः ॥ ९१ ॥
अडाना कानडा चैव वृंदावनी तथैव च ।
मिलन्त्यन्त्र यथान्यायमिति केचिद्वदन्ति ते ॥ ९२ ॥
सहाना रात्रिगेयोक्ता गेयेपा नित्यशो दिवा ।
नायकी कानडा रात्री दिनगेया तथा सुहा ॥ ९३ ॥
सुहा धैवतहीना स्यादन्न धो नानुलोमके ।
वृंदावन्यधगा नित्यं निपादद्वयमंडिता ॥ ९४ ॥
देशासः।
हरप्रियाह्वये मेले जातो रागः सुनामकः ।
देशास इति विख्यातो लक्ष्येऽसिलगुणिप्रियः ॥ ९५॥
पंचमः समतो वादी संवादी पजनामकः ।
कैश्चित्रांवादिनी प्रोक्तो तत्र पनकमध्यमी ॥ ९६ ॥

·(१४८)
आरोहे चावरोहेऽपि धैवतो वर्जितस्वरः ।
दौर्बल्यं धगयोरत्र वर्णयन्ति पुनः कचित् ॥ ९७ ॥
गांधारांदोलनं न्यासो मध्यमे रुचिरो भवेत् ।
गपयोः संगती रम्या रागरूपं समादिशेत् ॥ ९८ ॥
देवसाग इति ख्यातो रागोऽयं लक्ष्यवर्मनि ।
गानं तस्य समादिष्टं द्वितीयमहरे दिने ॥ ९९ ॥
गद्वयो निद्वयश्चापि रिहीनः परिकीर्तितः ।
केपुचिच्छास्त्रग्रंथेषु न तल्लक्ष्येऽत्र लभ्यते ॥ १० ॥
नायकीकानडा।
काफीमेलसमुत्पन्नः कर्णाटो नायकी मतः ।
आरोहे चावरोहेऽपि धैवतो वर्जितस्वरः ॥१॥
मध्यमो निश्चितो वादी संवादी पज ईरितः ।
गानं तस्य समीचीनं राव्यां तृतीययामके ।। २॥
पूर्वांगे स्यात्सुहायोगः सारंगस्योत्तरांगके ।
रिपयोः संगतिश्चित्रा रागमेदं प्रदर्शयेत् ॥३॥
देशाख्यो नायकी सूहा तथा सुधाइसंजिता ।
सारंगांगा मता लक्ष्ये धमाल्पा गीतवेदिभिः ४ ॥
धकोमलं सुसंपूर्ण वक्रारूपं तथैव च ।
वर्णयन्ति
पुनः
केचिदेनं लक्ष्येऽत्र नैव तत् ॥ ५॥
मलारकानडायोगादूपमेतद्विनिर्मितम् ।
इत्यनूपविलासाख्ये ग्रंथे भावन कीर्तितम् ॥ ६॥
कानडा कौशिफश्चापि वागीश्वरी तथैव च ।
मिलनत्यनेति केचिद्ध संगिरंति मनीषिणः ॥ ७॥

·(१४९)
सहाना ।
हरमियाह्वये मेले सहानाजनुरीरिता ।
रूपमाधुनिकं चैतत्संपूर्ण गुणिसंमतम् ॥८॥
पंचमः संमतो वादी पजः स्यान्मंचितुल्यकः ।
गानमभिमतं चास्या राज्यां तृतीययामके ॥ ९ ॥
मयोगात्तीबधस्यात्र ह्यडाणाभित्परिस्फुटा।
धगसंयोगतोऽप्यन्त्र नैव सारंगसंभवः ॥१०॥
गपसंगत्यभावे स्यादेवसागनिवारणम् ।
प्रतिरूपं दिवा चास्याः सुघरायी मता जने ॥ ११ ॥
कानडायाः प्रभेदोऽयमंगीकृतो यतो बुधैः ।
प्रयोगो धगयोरत्र भवेद्रक्तिप्रवर्धकः ॥ १२ ॥
निधनिपधमपैः स्यादागरूपप्रदशनम् ।
धैवतस्य परित्यागात्सुहा स्यात्सुपरिस्फुटा ॥ १३ ॥
कानडाऽथ फिरोदस्तो मिलतोऽन्न यथायथम् ।
इत्यनूपविलासाख्ये ग्रंथे भावेन कीर्तितम् ॥ १४ ॥
मल्लारकानडायोगादडाणायोगतोऽपि च ।
रागिणीयं समुद्भूतत्याहुः केचिद्विशारदाः ।। १५ ।।
मध्यमादिः ।
काफीमेलसमुत्पन्ना मध्यमादिः प्रकीर्तिता।
आरोहे चावरोहे च गांधारधैवतोज्झिता ॥ १६ ॥
ऋपभः संमतो वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
गानं चाभिमतं तस्या मध्याह्न भूरिरक्तिदम् ॥ १७ ॥
स्वीकृतो झुपभेदोऽयं सारंगस्याऽत्र लक्ष्यके।
अभावो धगयोश्चाथ संगतो लक्ष्यवेदिनाम् ॥ १८ ॥

·(१५०) पूर्वांगे परिसंगत्या निपयोरुत्तरांगके। रागोऽयं निश्चितः प्रायो भवेदिति सतां मतम् ॥ १९ ॥ प्रकारा बहवो लक्ष्ये सारंगस्य समीरिताः। तेषु ये सुप्रसिद्धाः स्युस्ते मयाऽत्र प्रकीर्तिताः ॥ २० ॥ टिप्पनी। मध्याह्ने मध्यरात्रे च सारंगांगं सुविश्रुतम् । तत्कालगेयरागेपु महद्वैचित्र्यकारणम् ॥ २१ ॥ सुहासुध्राइकाद्यास्ते रागा दिने तदंगजाः । नायक्यडापाकाद्यास्ते रात्रिभयास्तथैव च ॥ २२॥ वृंदावनी मध्यमादिः सारंगः शुद्धपूर्वकः । सामंतो बडहंसश्च मीयांसारंगनामकः ।। लंकादहनसारंग एते भेदा बहुश्रुताः ॥ २३ ॥ धुंदावनीसारंग: काफीमेलसमुत्पन्ना वृंदावनी मता जने । आरोहे चावरोहेऽपि धगोना बहुसंमता ॥ २४ ॥ ऋपभः कीर्तितो वादी पंचमो मंत्रितुल्यकः । गानं तस्याः समादिष्टं मध्याह्ने लक्ष्यवर्मनि ॥ २५ ॥ निषादौ द्वौ मतावत्र रागनामप्रसूचकौ । मध्यमादिः सदा प्रोक्ता निकोमलपरिष्कृता ॥ २६ ॥ आदिशन्ति पुनः केचिदीपत्स्पर्श विलोमके । धैवतस्य यतस्तेन मध्यमाद्याः स्फुटा भिदा ॥ २७ ।। केचिवृंदावनीरागे निपाद तीनसंज्ञकम् । प्राहुर्येन भवेदस्य मध्यमादिभिदा स्फुटा ॥२८॥ मृदुनिमंडिता प्रोक्ता हृदयेशेन धीमता। इंदापनी धगत्यक्तांदुपा विज्ञसुसावहा ।। २९ ।।

·(१५१)
रिमयोः संगतिश्चित्रा रागेऽस्मिन् भूरिरक्तिदा।
सैव स्यादिपयोस्तव मध्यमाद्यां विदा मते ।। ३० ।।
धगयोर्गोपनं लक्ष्ये मुख्यं सारंगलक्षणम् ।
यथायोग्यप्रमाणेन प्रायः सर्वत्र लक्षितम् ॥ ३१॥
शुद्धसारंगः ।
हरप्रियाह्वये मेले शुद्धसारंगनामकः ।
आरोहे चावरोहेऽपि गांधारो वर्जितस्वरः ॥ ३२ ।।
ऋपभोऽत्र मतो वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
द्वितीयमहरे गानं सर्वरक्तिप्रद दिने ॥ ३३ ॥
धैवतस्य प्रयोगोऽत्र व्यक्तो यत्परिदृश्यते ।
मध्यमादेः प्रभिन्नत्वमवश्यं प्रस्फुटं भवेत् ॥ ३४ ॥
मध्यमो दौ निषाद द्वौ विलोमे धैवतो मनाम् ।
एभिः स्याच्छुद्धसारंगः स्वतंबो लक्ष्यवर्मनि ॥ ३५ ॥
तीवमध्यमहीनत्वं वृंदावन्या सुसंमतम् ।।
शुद्धमध्यमरिक्तत्वं नूरसारंगलक्षणम् ॥ ३६ ॥
केचित्समादिशन्त्यत्र धैवतस्यैव लंघनम् ।
लक्ष्ये न तत्तथाप्यत्र बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ३७॥
हृदयकौतुके ग्रंथे तथैव हृत्प्रकाशके ।
दिमध्यमो धगोनश्च सारंगः परिकीर्तितः ॥ ३८॥
संगीतपारिजाताख्ये ग्रंथेऽहोक्लरिणा।
सारंगो वर्णितः स्पष्टं निमद्वंद्वो धगोज्झितः ॥ ३९ ॥
मीयांसारंगः।
हरमियाह ये मेले मीयांसारंग ईरितः।
आरोहे चावरोहेऽपि गांधारो घर्जितस्वरः ॥ ४० ॥

·(१५२) ऋपमः संमतो वादी संवादी पंचमो मतः । गानं चास्य समीचीनं द्वितीयपहरे दिने ॥४१॥ यतः सारंगभेदोऽयं न्यंशत्वं युक्तमेव तत् । मंद्रमध्यस्वरैगीतो भूरिरक्तिप्रदो भवेत् ॥ ४२ ।। रिपयो रिमयोवाथ संगत्या नित्यशो जने ॥ सारंगांगं भवेत्स्पष्टमित्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ ४३ ॥ संगतिनिधयोरन रागभेदं प्रदर्शयेत् । मीयांमल्लारिकाच्छाया तत्रैव प्रकटीभवेत् ॥ ४४ ॥ सनिधनिधसः प्रायो रागस्य मंडनं भवेत् । गांधाराभावतो नित्यं मल्लारांगं निवारयेत् ॥ ४५ ॥ मृदुनिपादसंयुक्ता मध्यमादिर्भजेन्द्रिदाम् ।। वृंदावनी धोनाऽसौ निपादद्वयसंयुता ।। ४६ ॥ द्विमध्यमप्रभिन्नः स्यात्सारंगः शुद्धपूर्वकः । एकेन तीवमेन स्यान्नूरसारंगसंक्षितः ॥ ४७ ॥ सामंतसारंगः। काफीमेलसमुत्पन्नः सामंतो गुणिसंमतः। आरोहे चावरोहेऽपि गांधारो वर्जितस्वरः ॥४८॥ सारंगस्य प्रभेदोऽयं रिपसंवादमंडितः । गानं तस्य समीचीनं द्वितीयमहरे दिने ॥ ४९ ।। धैवतस्यात्र संस्पर्शी विलोमेऽनुमतो मनाक । देससारंगयोगेन रूपमेतत्समुद्भवेत् ॥ ५० ॥ आरोहे चावरोहेऽपि धगहीनः प्रकीर्तितः । हृत्प्रकाशाह्वये अंथे हृदयेशेन धीमता ॥ ५१ ।।

·(१५३)
गांधारयसंयुक्तो न्यासोद्वाहांशपड्जकः ।
सामंता कीर्तितो ग्रंथे संगीतपारिजातके ॥ ५२॥
कर्णाटास्थसुमेले च सामंतः परिकीर्तितः ।
मंजयाँ पुंडरीकेण काकल्यंतरभूपितः ॥ ५३॥
बडहंससारगः ।
काफीमेलसमुत्पन्नो बउहंसो बुधर्मतः ।
कैश्चिदन्यैर्वर्णितोऽसौ शंकराभरणस्वरः ॥ ५४ ॥
ऋपमः संमतो वादी संवादी पंचमो मतः।
गानमस्य समीचीनं द्वितीयाहरे दिने ॥ ५५ ॥
सारंगस्य प्रभेदोऽयं संमतः सर्वतोऽधुना।
ततो गांधारलोपोऽत्र समाहतो विचक्षणः ॥५६॥
घडहसे मतं प्रायो धगस्वरप्रलोपनम् ।
मुक्तत्वं मध्यमेऽभीष्टमपन्यासस्तु निस्वरे ॥ ५७ ॥
सारंगनामके मेले रागोऽयं कीर्तितः स्फुटम् ।
लोचनेम तथैवाऽपि हृदयेशेन धीमता ॥ ५८ ॥
तीवमध्यमयोगोऽत्र वर्णितो हृत्प्रकाशके ।
यतो लक्ष्यविरोध्येतनतत्संमानमयेत् ॥ ५९॥
प्रयोगस्तीवधस्याऽत्र विलोमे दृश्यते क्वचित् ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य कुर्यात्तत्र प्रवर्तनम् ॥ ६०॥
पटमंजरी।
हरमियालये मेले मंजरी पटपूविकी ।
रागिणी श्रूयते लक्ष्ये संपूर्णा बहुसंमता ॥ ६१ ॥
आरोहे चगदौर्बल्यात्सारंगांगं प्रसूचयेत् ।
सारंगे लंधनं प्रोक्तं समूलं स्वरयोस्तयोः ॥ ६ ॥

·(१५४) वादित्वं पजके निठं संवादित्वं तु पंचमे । सारंगानन्तरं गानं भवेदस्याः सुरक्तिदम् ॥ ६३ ॥ सरिमपस्वरैयक्तं सारंगांगं प्रदर्शयेत् । धगयोः सुप्रयोगात्तदायनः परिमार्जयेत् ॥ ६४ ॥ संगतिर्धगयोरब भवेद्रक्तिप्रवर्धनी । रिंगमगस्वरैह देसीरूपं भिदां भजेत् ॥६५॥ दुर्लभं रूपमेतद्यदवश्यं संभवेत्ततः। लक्ष्याध्वनि मतानक्यं बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥६६॥ मते केपांचिदन्यत्र द्विगांधारप्रयोजनम् । पंचमस्यापि वादित्वं न तन्मे भाति संगतम् ॥ ६७ ॥ मेले शुद्धस्वराणां तां केचिदन्ये घिदो विदुः । न तद्विसंगतं भाति मतं लक्ष्यानुसारतः ॥ ६८॥ शुद्धस्वरयुतं रूपं रात्रिगेयं भवेत्मियम् । मया प्रपंचितं त्वत्र तृतीयपहरे दिने ।। ६९ ॥ राद्धमल्लारः। काफीमेलसमुत्पन्नः शुद्धमल्लारनामकः । आरोहेऽप्यवरोह च गनिहींनौडधो मतः ॥७० ।। मध्यमः संमतो वादी संवादी पज ईरितः। गानमस्य समीचीनं वर्षाकाले मतं बुधैः ॥७१॥ मुक्तत्वान्मध्यमस्यान तथैव पधसैः स्वरः । रागोऽयं लक्ष्यते स्पष्टमिति सर्वत्र संमतम् ॥ ७२ । रागवियोधके ग्रंथे सोमनाथेन धीमता । मल्लारिमलने प्रोक्तो रागोऽयं गनिवर्जितः ॥ ७३ ।

·.
मध्यमाहपमे पातो विशिष्टां रक्तिमावत् ॥ ७९ ॥
रिपयोः संगतिः प्रायो रागेऽस्मिन् गुणिसंमता।
पारोहे दुर्बलो निः स्यादिति मर्मज्ञसंमतम् ॥८०॥
मीयांमल्लाररागोऽसौ वर्षासु सुसदायकः ॥ ८२॥
संवादिनी सपो प्रोक्तो गांधारे दोलनं भवेत् ।
निधयो रिपयोश्चैव संगती रागवाचिके ॥८३॥
मंद्रस्थानगतं गानं नित्यं स्याद् हृदयंगमम् ।
(१५५)
मेघरागस्य संस्थाने प्रोक्तो हृदयकौतुके ।
निद्वंद्वतीब्रगोपेतो न तल्लक्ष्येऽत्र दृश्यते ॥ ७४ ॥
संगत्या धमयोस्तत्र दुर्गा स्यात्सुपरिस्फुटा
जलधारो भवेद्भिन्नः केदारांगेन प्रस्फुटम् ॥७५॥
गौढमलारः।
हरप्रियाह्वये मेले गोंडमालार ईरितः।
मतान्तरे पुनश्चासौ शंकराभरणे स्मृतः ।। ७६ ॥
संपूर्णो मध्यमांशोऽपि गीयते लक्ष्यवर्मनि ।
गानं तस्य समीचीनं वकाले सुनिश्चितम् ॥ ७७॥
रिगरिमगरिसैः स्याद्रीडांग लोकविश्रुतम् ।
मपधसैस्तथैवः स्यान्मलारांगं परिस्फुटम् ॥ ७८ ॥
परित्यागे तु निगयोः शुद्धमल्लारको भवेत् ।
पदा गृह्णाति गांधार कोमल निमृदुं तथा।
सधनिपमपगमरिसर्भवेत्सुमंडनम् ॥ ८१ ॥
मीयांमलाः।
हरप्रियाभिधे मेले जायते विबुधप्रियः ।
विलंबितलयालापः
कस्य नो हर्पयेन्मनः ॥ ४॥

·निपादद्वयसयोंगो दृश्यते वक्ष्यके क्वचित् । प्रच्छन्नधैवतः कुर्याद्वहारपरिमार्जनम् ॥ ८५॥ गांधारान्दोलने स्पष्ट कानडांगं परिस्फुटम् ॥ मध्यमाहपमे पातो मल्लारांग सुनिर्णयेत् ॥८६॥ मल्लारकानडायोगादागोऽयं परिकल्पितः । तानसेनकृतिश्चैयमिति लोके सुसंमतम् ॥ ८७ ॥ मपनिधनिसरस्य विशिष्टांगं भवेत्स्फुटम् । मपधसधपोंके गौडांगं विशदं भवेत् ॥ ८॥ सूरमल्लारः। काफीमेलसमुत्पन्नः सूरमलार ईरितः । निर्मितः सूरदासेनेत्याहुर्लक्ष्ये विचक्षणाः ॥ ८९ ॥ आरोहे चावरोहेऽपि धगयोर्लोपनं मतम् । समयोरेव संवादो व्यस्तत्वं मध्यमे शुभम् ॥ ९०॥ दौर्बल्याद्धगयोरत्र सारंगांगस्य संभवः । अतो मनाङ्गमतः स्पर्शी धैवतस्य न बाधकः ॥ ९१ ॥ मध्यमाहपभे पातः सोरटीं दर्शयेयदि । निपयो रिपयोश्चात्र संगत्या तां निवारयेत् ॥ ९२॥ निमपनिधपैचापि रागांगं विशदीभवेत् । मध्यमान्तस्वरस्थायो मल्लारांगं प्रसूचयेत् ॥ ९३।।. केचिद्गांधारकं पाहुः कोमलमत्ररागके । न तग्राह्यमित्यूचुर्लक्ष्यलक्षणकोविदाः ॥ १४ ॥ मल्लारो मध्यमादिश्च रागऽस्मिन्मिलतो मृशम् । इति लक्ष्यविदा तावन्मतं भाति सुसंगतम् ॥१५॥ ३ 3

·5
(१५७)
शुद्धपूर्वकमल्लारे गनिवज्यं समीरितम् ।
धगयाही पुनगाडो नित्यं लक्ष्ये भिदां भजेत् ॥ १ ॥
कानडागौंडसंयोगान्मियांमल्लारको भवेत् ।
मध्यमादिस्तथा गौंडो मिलतः सूरनामके ॥ ९७
गंभीरप्रकृतिमघो विलंबितलयोद्धृतः।
उत्सालस्वरसंगीतो वसु जनयेत्सुखम् ॥ ९॥
रामदासीमल्लारः।
हरप्रियाह्वये मेले जातो रागः सुनामकः ।
रामदासीति विख्यातः संपूर्णो लोकविश्रुतः ॥ ९९॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पडूज ईरितः ।
गानं तस्य समीचीन वर्षाकाले सुनिश्चितम्॥१०॥
गांधारस्तीव आरोहेऽवरोहे कोमलाभिधः ।
अप्रसिद्धमिदं रूपं नूनं रक्तिप्रदायकम् ॥१॥
द्विगांधारप्रयोगात्स्यादन्यमल्लारभित्स्फुटा।
रिमयोनिपयोश्चापि संगति रिरक्तिदा ॥ २॥
सहानागौडसंयोगाद्रूपमेतद्विनिर्मितम् ।
धीमता रामदासेनेत्याहुः केचिद्विपश्चितः ॥ ३ ॥
मतान्तरे तु मृदुग एक एवाऽत्र संमतः ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य कुर्यात्तत्र स्वनिर्णयम् ॥ ४ ॥
नटमल्लारः।
काफीमेलसमुत्पन्नो नटमल्लार ईरितः ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णस्तद्विदा मते ॥५॥
मध्यमः कीर्तितो वादी संवादी पडूज ईरितः ।
"गानं चास्य समीचीनं वर्षाकाले सुनिश्चितम् ॥६॥

·+
(१५८)
नटमलारसंयोगाद्रागोऽयं निर्मिती बुधैः ।
।' पूर्वांगे स्यान्नटच्छाया मल्लारस्योत्तरांगके ॥७॥
रिमयो रिपयोश्चात्र संगतिः सुखदायिनी।
ईपन्निकोमलस्पर्शः प्रतिलोमेऽव क्षम्यते ॥ ८॥
मतान्तरे द्विगांधारो गीयते लक्ष्यवर्त्मनि ।
नित्यं लक्ष्यमनुलंध्य कुर्यात्तत्र स्ववर्तनम् ॥९॥
दिपनी
काफी रागः सा पूर्णः पीलुादशसुस्वरा ।
पारोहे गनिहीनासौ सिंदूरा शास्त्रसंमता ॥१०॥
धन्यासी रिधरित्तोक्ता रोहणे पंचमांशिका ।
। तथैव संमता भीमपलासी मध्यमांशिका ॥११॥
आरोहे चावरोहेऽपि धानी स्याद्रिधर्जिता ।
पंचमांशा द्विगांधारा विचित्रा हंसकंकणी ॥ १२ ॥
गद्वया मध्यमांशाच लोके प्रदीपकी स्मृता।
प्रारोहेरिर्वहाराख्योऽड्डाणांगेन परिष्कृतः ॥ १३ ॥
वागीश्वरी त्वपारोहे संपूर्णा कैश्चिदीरिता ।
धवर्जिता मता सूहा मध्यमांशाच मुक्तमा ॥१४॥
प्रतिलोमे धसंस्पर्शा पशिा सुघ्राइका जने ।
नायकी धैवतोना स्याद्रिपसंगतिशोभना ॥१५॥
सहाना तु मुसंपूर्णा निपसंगमनोहरा ।
गांधारांदोलिता कौंसी वागीश्वयंगमंडिता ॥ १६ ॥
धरिक्तो देवशासः स्यादपसंगविचित्रकः ।
मद्वंद्वः शुद्धसारंगो मध्यमादिर्धगोज्झितः ॥ १७ ॥
प्रतिलोमे घसंस्पर्शा वृन्दावनी मता जने ।
मुक्तमो बडहंसःस्याद्धस्पर्शी गीयते क्वचित् ॥ १८॥

·। (१५९) गवर्जितो मतो लक्ष्ये सामंतो देसकांगकः । मलारांगो भवेन्मीयांसारंगो निधशोभनः ॥ १९ ॥ मृदुगः श्रूयते लोके लंकादहननामकः । ईपन्मृदुगसंस्पर्शा संपूर्णा पटमंजरी ॥ २० ॥ शुद्धमलारकः प्रोक्तोऽगनिर्गानविशारदैः । तीवगांधारसंयुक्तो गौंडमल्लारको जने ॥ २१ ॥ मंडितः कानडांगेन मीयांमल्लारसंज्ञितः । धगोनः सूरमल्लारो धेपत्स्पर्शोऽथवा क्वचित् ॥ २२ ॥ मेघमल्लारनामासी नित्यं लक्ष्ये धगोज्झितः । गद्वंद्वं संमतं तब रामदासिमलारके ।। २३ ॥ गद्वयं धद्वयं चापि मीरामल्लारनामके । छायानहाश्रयः प्रोक्तो नटमल्लारसंज्ञितः ॥२४॥ चंचलाद्यससाख्योऽपि चहियोऽथ धूलिया। अप्रसिद्धा मता एते नित्यं स्युर्वादमूलकाः ॥ २५ ॥ आसावरीमेले। आसावरी । अंधेपु भैरवीमेलो यः पुराणैः प्रकीर्तितः । स एवासावरीसंज्ञो लक्ष्ये विद्भिः समाहतः ॥ २६ ॥ मेलादस्मात्समुत्पन्न आसावरीति नामकः । रागो गुणिप्रियश्चाथ प्रारोहे गनिवर्जितः ॥ २७॥ धैवतोऽत्र मतो वादी संवादी गस्वरो भवेत् । गानं चास्य समादिष्टं द्वितीयमहरे दिने ॥ २८ ।। मध्यमेन ग्रहोऽभीष्टः पंचमे न्यसनं शुभम् । उत्तरांगमधानत्वात्प्रतिलोमे परिस्फुटः ॥ २९ ॥ संगतिः पगयोश्चियाऽवरोह चाल्पपंचमः । रिमपनिधपस्वर रागोऽयं स्पष्टतां ब्रजेत् ॥ ३० ॥ ५.

·1
+
(१६०)
रागतरंगिणीग्रंथ आसावरी प्रकीर्तिता।
'लोचनाख्येन विदुपा गौरीमेलसमाश्रिता ॥ ३१ ॥
तथैव कौतुकाख्येऽसौ हृदयेशेन लक्षिता ।
मायामालवके मेले सोमनाथेन भापिता ॥ ३२ ।।।
गौरीमेलसमुत्पन्ना पुंडरीकेण वर्णिता ।
रागलक्षणके ग्रंथे तोडीमेले निरूपिता ॥ ३३॥
जौनपुरी।
}} आसावरीसुमेलोत्था जौनपुरी गुणिप्रिया ।
सुलतानहुसेनेन निर्मितेयमिति प्रथा ॥ ३४ ॥'
धैवतः। संमतो वादी कैश्चित्पंचम इरितः ।
गानमस्याः समीचीनं द्वितीयाहरे दिने ॥ ३५॥
प्रारोहे स्याद्वय॑त्वमवरोहे समग्रकम् ।
गरिमपस्वरनित्यं स्वस्वरूपं प्रकाशयेत् ॥ ३६॥
आसावरीसमीपत्वात्तदंग प्रस्फुटं क्वचित् ।
रोहणे गनिवपत्वादासावरी भिवां भजेत् ॥ ३७॥
आधुनिकमिदं रूपं यवनः संप्रसाधितम् ।
इति सुसंमतं लक्ष्ये नूनं रक्तिमदायकम् ॥ ३८॥
तौरुष्कतोडिका ख्याता प्राचीनोक्तान लक्ष्यके ।
जौनपुरी। कदाचित्स्यादिति कुत्रापि संमतम् ॥ ३९ ॥
आसावरीमध्यमादियोगोऽत्र सूचितः क्वचित् ।
गांधान्यासावरीयोगः कैश्चिदन्यः प्रसूचितः ॥ ४० ॥
गांधारी।
आसावरीसुमेले च गांधारी कीर्तिता बुधः ।
आरोहणे मरिक्तासी संपूर्णा चावरोहणे ॥ ४१.॥
धैवतोऽत्रामतो वादी गांधारो मंत्रितुल्यकः ।
गानं तस्याः समादिष्टं द्वितीयमहरे दिने ॥ ४२ ॥

·(१६१)
ऋपभद्वयसंपन्ना चासावर्यगधारिणी ।
गरिमपस्वनित्य स्वातंत्र्यं दर्शयेजने ॥४३॥
रितीवा जौनपुर्याख्या निगोनासावरीरिता।
प्रारोहे देवगांधारो द्विगो रिधोज्झितोऽथवा ॥४४॥
हृदयकौतुके ग्रंथे हृदयेशेन सूरिणा।
देवगांधारकः प्रोक्तो गौरीमेले निगोज्झितः ॥ ४५ ॥
तथैव सोमनाथेन वर्णितोऽसौ स्वनिर्मिती ।
सांशो भैरवमेलोत्थोऽप्यहोरलेन वर्णितः ॥ ४६ ॥
रागचंद्रोदये ग्रंथे पुंडरीकेण धीमता।
देवगांधारकः प्रोक्तो मेले मालवगीळके ॥ ४७ ॥
तेनैवे रागमालाख्यग्रंथेऽसौ परिकीर्तितः।
शंकराभरणे मेले इति सर्वत्र विश्रुतम् ॥४८॥
चतुर्दडिप्रकाशिकाग्रंथे वेंकटसूरिणा ।
देवगांधाररागोऽयं प्रोक्तः काफ्यामेलजः ॥ ४९ ॥
रागलक्षणके ग्रंथे देवगांधार ईरितः।
नटभैरविमेलोत्थः प्रारोहे रिधवर्जितः ॥ ५० ॥
देशी।
नटभैरविकामेले प्रोक्ता देशी गुणिप्रिया ।
मारोहे धगवय॑त्वं प्रतिलोमे समग्रकम् ॥ ५१ ॥
पंचमः कीर्तितो वादी मंत्रितुल्यस्तु रिस्वरः।
गानं चास्याः समाख्यातं द्वितीयमहरे दिने ।। ५२॥
योजयंति पुनः केचिदत्र तीवाख्यधैवतम् ।
अन्येऽपि धैवतद्वंद्वं बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ५३ ॥
पूर्वांगे विलसेदन सारंगांग विशेषतः ।
उत्तरांगे लसेदासावयंग लक्ष्यविन्मते ॥ ५४॥

·(१६२) देशीतोडी मता मेले गौन्याख्ये लोचनेन वै । तथैव कौतुके प्रोक्तं हृदयेशेन सूरिणा ।। ५५ ।। शुद्धरामक्रियामेले सोमनाथेन वर्णिता। हरप्रियाह्वये मेले मोक्ता व्यंकटधीमता ॥ ५६ ॥ रागलक्षणके ग्रंथे नटभैरविमेलने । मारोहे गस्वरत्यक्ता कीर्तिता चांधसंमता ।। ५७ ।। खटरागः। आसावरीसुमेलाच खटरागः समुत्थितः । आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णस्तद्विदा मते ॥ ५८ ॥ धैवतः संमतो वादी गांधारो मंत्रिसंनिभः । गानमस्य समीचीनं द्वितीयमहरेऽहनि ॥ ५९ ॥ वर्णयंति पुनः केचिदेनं पंचमवादिनम् । गग्रहं पंचमन्यासं बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ६०॥ प्रकृतिचपलश्चित्रो बहुभिर्गमकयुतः। उत्तरांगप्रधानोऽयं संगवे भूरिरक्तिदः ॥ ६१ ॥ एके भैरवमेलेऽमुं वर्णयंति विपश्चितः । मिश्रमेलसमुत्पन्नं कथयति पुनः परे ॥ ६२ ॥ गद्दयो रिद्वयश्चाथ धैवतद्वयसंयुतः । सटरागः श्रुतो लोके धगान्दोलनभूपितः ॥ ६३ ॥ रागतरंगिणीग्रंथे तथा हृदयकीतुके । कीर्तितः सटरगोऽयं गौरीमेलसमाश्रयः ॥ ६४ ॥ वरारी गुर्जरी गौरी श्यामा चासावरीति च । गांधारीसंयुता एताः स्युः पड्राग इतीरितम् ॥ ६५ ।। दरबारीफानडा। आसावरीसुमेलाच जातो रागः मुनामकः । कर्णाटाहयको लक्ष्ये पोटालापाई उत्तमः ।। ६६ ।।

·ऋपभः संमतो वादी संवादी पंचमो मतः ।
। गानं सुनिश्चितं चास्य तृतीयमहरे निशि ॥ ६७ ॥
अपभ्रंशस्तु कर्णाटशदस्य कानडा जने ।
दरबारीति यवनीतत्वादाजसंसदिः॥ ६८॥
सदान्दोलितगांधारो विलंवितलयान्वितः।
मन्नमध्यमचारोऽयं निपसंगमनोहरः ॥ ६९।।
कर्णाटस्य प्रकारास्ते बहवो लोकविश्रुताः ।
प्रारोहे दुर्बलो गास्यादवरोहे न धैवतः ॥ ७० ॥
सरिमपधनिसैः स्याद्रोहणमतिरक्तिदम् ।
सधनिपमपगरिसैरवरोहणं मतम् ॥ ७१॥
अडाणा।
आसावरीसुमेलाच्च जातोऽद्वाणो गुणिप्रियः।
प्रारोहे हीनगांधारो धगवको विलोमके ॥७२॥
पजवादी पसंवादी गीयते प्रायशो जने ।
गानं चास्य समीचीनं तृतीयमहरे निशि ॥ ७३॥
दौर्बल्याद्धगयोः किंचित्सारंगांगं भवेत्स्फुटम् ।
विलोमे पगसंगत्या भवत्तदपवारणम् ॥७४ ॥
कर्णाटके यथा प्रोक्ता मंदमध्यविचित्रता ।
तारमध्यगता चान प्रोच्यतेऽसौ विचक्षणः ॥५॥
कर्णाटमेलने प्रोक्तो रागोऽयं लोचनादिकैः ।
तीवधैवतमांधारो न तल्लक्षयेऽद्य संमतम् ।। ७६ ।।
भग्रहः तारपड्डांशः प्रतिलोममनोहरः ।
तृतीययामके राज्यां नूनं स्यादतिरक्तिदः ॥ ७७॥
कौशिकः।
आसावरीसमेलोत्या कौशिकीकानटा मता।
प्रारोह रिपहीनाऽसौ संपूर्णा चावरोहणे ॥ ७॥

·(१६४)
मध्यमः संमतो वादी साहचर्ये तु पड्जकः ।
गानं समीरितं तस्या निशीथे भूरिरक्तिदम् ॥ ७९ ॥
कानडा मालकोशश्च मिलतोऽत्र यथायथम् ।
काफीमेलगता कौसी पूर्वमेव मयोदिता ॥ ८० ॥
मधनिसनिधमैः स्यान्मालकोशांगदर्शनम् ।
पगमगरिसैः कुर्याद् बुधस्तदंगवारणम् ॥ ८१ ।।
अप्रसिद्धमिदं रूपं गायनोत्तमनिर्मितम् ।
समुद्भूतं यथान्यायमवश्यं रक्तिदं भवेत् ।। ८२॥
सिंधुभैरवी।
आसावरीसुमेलाच्च भैरवी सिंधुपूर्विका ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा धैवतांशिका ॥ ८३ ॥
वर्णयन्ति पुनः केचिदेनां मध्यमवादिनीम् ।
गाने सुनिश्चितमस्या द्वितीयमहरे दिने ॥४॥
ऋषभद्वययोगोऽत्र दृश्यते लक्ष्यके कचित् ।
परिवर्त्य पुनः पजं गायन्ति गायनाः क्वचित् ।। ८५॥
आधुनिकं स्वरूप स्यादेतत्याहुर्विचक्षणाः ।
मंद्रमध्यप्रचारण वैचित्र्यं तनुत्ते भुधम् ॥ ८६ ॥
झीलफः।
आसावरीमेलजन्यो झीलफः श्रूयते जने ।
राग आधुनिको ह्येप संपूर्णो धैवतांशकः ॥ ७ ॥
जौनपुर्यपि सागो द्वावत्रावयवी मती ।
प्रातःकालप्रमेयत्वादुत्तरांगं परिस्फुटम् ॥ ८८ ॥
भैरवमेलनेऽप्याहुः केचिदेनं विचक्षणाः।
धवादिनं रिनित्यतं बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ८९ ॥

·टिप्पनी
आसावयाँ गनी न स्तः प्रारोह ऋपभदया।
गांधारी कीर्तिताऽऽरोहे जौनपुरीगवर्जिता ॥९॥
झीलफे धैवतद्वंदं पड़ागेऽपि तथैवच ।
पारोहे न धगौ देश्यां पूर्णा सिंध्याख्यभैरवी ॥ ९१ ॥
मंद्रमध्यसुसंचारा दरवारी मता बने ।
मध्यतारसुसंचारोऽडाणः सर्वत्र विश्रुतः ॥१२॥
काँसी सुसंमता लक्ष्ये मालकंसांगधारिणी।
एवमासावरीमेलजाता रागा दशेरिताः ।। ९३ ॥
भैरवीमेले।
भैरवी ।
ग्रंथोक्ततोडिकामेलो लक्ष्येऽत्र भैरवीरितः।
अस्मान्मेलात्समुत्पन्ना भैरवी लोकविश्रुता ॥ ९४ ॥
धैवतः संमतो वादी कैश्चिमध्यम ईरितः ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा सरला मता ॥ ९५ ॥
उत्तरांगप्रधानत्वात्मातर्गेयत्वमीक्षितम् ।
सरिगमगरिसैः स्यात्स्वरूपं सुपरिस्फुटम् ।। ९६ ।।
काफीमेलसमुत्पन्ना लोचनेन प्रकीर्तिता ।
तथैव हृदयेशेन वर्णितेयं स्वनिर्मिती ॥ ९७ ॥
श्रीरागमेलने ख्याता पुंडरीकेण धीमता ।
तन्मेलजैव संमोक्ता विशेधे रागपूर्वके ॥१८॥
रागलक्षणकारेण भैरवी कीर्तिता स्फुटम् ।
नभैरविमेलोत्था पुरावृत्तमितीरितम् ॥ ९९ ॥

·बिलासखानीतोडी।
भैरवीमलसंजाता तोडी चिलासखानिका।
निर्मिता तानसेनस्य बिलासाख्येन सूनुना ॥ १० ॥
धगसंवादसंपन्ना नित्यं संपूर्णरूपिणी ।
मानं चास्याः समीचीनं द्वितीयपहरेऽहनि ॥१॥
सरिनिसरिगरिंगमगरिसस्वर शम् ।
स्वरूपं स्यादभिव्यक्तं प्रायः प्रज्ञा वदन्ति ते ॥ २ ॥
आसावरी तथा तोडी मिलतोऽत्र यथायथम् ।
मारोह मनिदौर्बल्यं वैचित्र्य चावरोहणे ॥३॥
यथान्यायं सुगीतो चेन्मनिपादी स्वराविह ।
अवश्यं भैरवीभिन्नं सूर्य तत्र समुद्भवेत् ॥ ४ ॥
मालकोशः।
भैरवीमेलसंजातो रागो लोके गुणिप्रियः ।
मालकोश इति ख्यातो रिपवर्जित औडुवः ॥ ५॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पज ईरितः ।
गानं तस्य समीचीनं तृतीयपहरे निशि ॥६॥
आलापनार्हता चास्य संमता गानवेदिनाम् ।
शुद्धमध्यमवादित्वं भवेदांभीर्यवाचकम् ॥ ७ ॥
मुक्तत्वं मे स्वरे नित्यं रागस्वातंञ्यमादिशेत् ।
गमधनिसनिधमस्वरै रूपं भवेत् स्फुटम् ॥ ८॥
विदग्धा गायनाश्चात्र कुर्वन्ति बुद्धिपूर्वकम् ।
क्वचिद्विपप्रयोगं ते विलोमे रक्तिवृद्धये ॥ ९ ॥
तरंगिण्याह्वये ग्रंथे रागोऽयं स्यात्मकीर्तितः।
कर्णाटमेलने स्पष्टं तीनवमस्वरान्वितः ॥१०॥
स एव रागमंजयाँ पुंडरीकविपश्चिता ।
अधमः सत्रिका प्रोक्तः काफीरागारयमेलने ॥११॥

·(१६७) केपुचिच्छास्त्रग्रंथेपु रागो मंगलकोशिकः । गौरीमेलसुसंजातः स चास्मादमर्हयेत् ॥ १२ ॥ प्राचीनग्रंथकारो हिंदोलः संप्रकीर्तितः । मालकोशः स एवात्र लक्ष्य इति विदा भतम् ॥ १३ ॥ टिप्पनी भैरवी स्पात सदा पूर्णा मालकोशो रिपो मतः । तोडी विलाससान्याद्या तोड्यंगभैरवी स्वयम् ॥ १४ ॥ तोडीमेले तोटी। वराटीतोटिकामेलो यो ग्रंथेपु निरूपितः । समाहतः स एवान तोडीति लक्ष्यवेदिभिः ॥१५॥ अस्मान्मेलात्समुत्पन्ना रागिणी तोडिकाया। आरोहे चावरोहे च संपूर्णा लोकविश्रुता ॥ १६ ॥ धैवतः संमतो वादी गांधारो मंत्रितुल्यकः । गानमस्याः समीचीनं द्वितीयमहरेऽहनि ॥ १७ ॥ संगतिर्धगयोस्त्र भवेद्रक्तिप्रदायिनी । आरोहे स्यादिपाल्पत्वं वैचित्र्यमवरोहणे ॥१८॥ प्रातःकालोचितं नैव तीव्रमस्य प्रयोजनम् । लोके प्रतीयमानत्वात् स्वीकृतमपवादकम् ॥ १९ ॥ ग्रंथोक्ततोडिमेलोऽसौ लक्ष्ये भैरविनामकः । इति मया पुरैवोक्तं पुनरुक्तिनिरर्थका ॥२०॥ दरबारी तथा लक्ष्मी लाचारी च बहादुरी । हुसेनीनामिका तोडी तोडी बिलासखानिका ॥२२॥ एवं बहुविधास्तोड्यो रागांतरविमिश्रिताः । प्रसिद्धिं च समानीता लोके यवनगायकैः ।। २२॥ . ":

·(१६८)
गुर्जरीतोडी।
तोडीमेलसमुत्पन्ना गुर्जरी कीर्त्यते बुधैः ।
आरोहे चावरोहेऽपि नित्यं स्यात्पविवर्जिता ॥ २३ ॥
धैवतः संमतो वादी रिंगों वा मंत्रिसंनिभः ।
गानं सुनिश्चितं तस्या द्वितीयमहरेऽहनि ॥ २४ ॥
मध्यतारविचित्राऽसौ मन्यते गायनः क्वचित् ।
मते तेषां पुनस्तोडी मंद्रमध्यप्रचारिणी ॥२५॥
ग्रंथेपु गुर्जरी प्रोक्ता स्पष्टं भैरवमेलने ।
रित्रिका पेन हीना साऽथवा पूर्णा प्रभातगा ॥ २६ ॥
अद्यापि गीयते चासौ संपूर्णा कुत्रचिज्जने ।
तोडीमेलसमुत्पन्ना न तल्लक्ष्येऽत्र संमतम् ॥ २७ ॥
मुलतानी।
तोडीमेलसमुत्पन्ना मुलतानी निरूपिता।
पारोहे रिधहीनाऽसौ पंचमांशा जनप्रिया ॥२८॥
मगयोः संगतिश्चित्रा तयोरेव सुदोलनम् ।
मवेदक्तिप्रदं नित्यं तृतीयप्रहरोत्तरम् ॥ २९ ॥
आरोहे रिधीनत्वमपराह्नत्वसूचकम् ।
प्रसिद्धो नियमो ह्येप सूरिणां पूर्ववर्तिनाम् ॥ ३० ॥
मध्याह्नाहान् धगाल्पांस्तान् रागान् गीत्वा यथोचितम् ।
प्रवर्तते रिधत्यक्तान् गातुं गातुर्मनः स्वयम् ॥ ३१ ॥
मुलतानीगते गे तु तीवत्वारोपणे पुनः ।
झटित्युत्पत्स्यते तत्र पूर्वारागस्य मेलनम् ॥ ३२ ॥
शेपयामे दिने प्रायः समपाः प्रबलाः स्मृताः।
निरवयं रहस्यं तत्को न वेत्तीह मर्मवित् ॥ ३३ ॥
धन्याः रालु पंडितास्ते येरिदं कौतुकं महत् ।
निर्मितं बुद्धिसामर्थ्यात् संततं विश्वमोहनम् ॥ ३४ ॥

·अनुच्छिष्टोक्तिनिबंधो नूत्नधातुविनिर्मितिः॥४४॥ निसमगपमधपमगपमगरीससाः । स्वरैरतैः स्वरूपं स्यान्मूलतान्याः परिस्फुटम् ॥ ३५ ॥ भावभट्टमते। प्रथमा शुद्धतोडी स्याद्देशीतोडी द्वितीयिका । बहादुरी तृतीया स्यातुर्जरी च चतुर्थिका ॥ ३६ ॥ छायातोडी पंचमी स्यात् पछी तोडी वराटिका । हुसेनी सप्तमी प्रोक्ता जौनपूरी तथाष्टमी । आसातोडी च नवमी नवधा कीर्तिता बुधैः ॥ ३७ ॥ टिप्पनी तोडी लोके सदा पूर्णा गुर्जरी पंचमोज्झिता । मूलतान्यां रिधीनस्तः प्रारोहे गीतविन्मते ॥३८॥ वाग्गेयकारलक्षणम् । रत्नाकरे । वाङ्मातुरुच्यते गेयं धातुरित्यभिधीयते । वाचं गेयं च कुरुते यः स वाग्गेयकारकः ॥ ३९ ॥ शब्दानुशासनज्ञानमभिधानप्रवीणता । छन्दःप्रभेदवेदित्वमलंकारेषु कौशलम् ॥ ४०॥ रसभावपरिज्ञानं देशस्थितिषु चातुरी । अशेषभापाविज्ञानं कलाशास्त्रेषु कौशलम् ॥ ४१ ॥ तुर्यत्रितयचातुर्य हृद्यशारीरशालिता। लयतालकलाज्ञानं विवेकोऽनेककाकुपु ॥४२॥ प्रभूतप्रतिभोद्भेदभाक्त्वं सुभगगेयता। देशीरागेष्वभिज्ञत्वं वाक्पटुत्वं सभाजये ॥४३॥ रागद्वेपपरित्यागः साईत्वमुचितज्ञता ।

·(१७०) परचित्तपरिज्ञानं प्रबंधेपु प्रगल्भता । द्रुतगीतविनिर्माणं पदान्तरविदग्धता ॥४५॥ विस्थानगमकनौढिविविधालतिनैपुणम् । अवधानं गुणैरेभिर्वरो वाग्गेयकारकः ॥ ४६ ॥ विदधानोऽधिकं धातुं मातुमन्दस्तु मध्यमः । धातुमातुविदप्रौढः प्रचंधेष्वपि मध्यमः ॥ ४७ ॥ रम्यमातुविनिर्माताऽप्यधमो मंदधातुकृत् । वरो वस्तुकविवर्णकविर्मध्यम उच्यते । कुट्टिकारोऽन्यधातौ तु मातुकारः प्रकीर्तितः ॥४८॥ उत्तमगायनलक्षणम् । हृद्यशब्दः सुशारीरो ग्रहमोक्षविचक्षणः । रागरागांगभाषांगकियांगोपांगकोविदः ॥ ४९ ।। प्रचंधगाननिष्णातो विविधालाप्तितत्ववित् । सर्वस्थानोचगमकेप्वनायासलसद्गतिः ॥ ५० ॥ आयत्तकंठस्तालज्ञः सावधानो जितश्रमः । शुद्धच्छायालगामिज्ञः सर्वकाकुविशेपवित् ॥ ५१ ॥ अपारस्थायसंचारः सर्वदोपविवर्जितः । क्रियापरो व्यक्तलयः सुघटो धारणान्वितः ॥ ५२।। स्फूर्जन्निर्जवनो हारिरहाकृद्रजनोद्भुरः । सुसंभदायो गीतहर्गीयते गायनायणीः ॥ ५३॥ गुणेः कतिपयहीनो निदापो मध्यमो मतः । महामाहेश्वरेणोक्तः सदोषो गायनोऽधमः ॥ ५४॥ शिक्षाकारोऽनुकारश्च रसिको रजकस्तथा। भावुकश्चेति गीतज्ञाः पंचधा गायनं जगुः ॥ ५५ ।। अन्यूनशिक्षणे दक्षः शिक्षाकारो मतः सताम् । अनुकार इति प्रोक्तः परमंग्यनुकारकः ।। ५६ ॥

·तच्छारीरमितिमोक्तं शरीरेण सहोद्भवात् ॥६३ ।। घनतास्निग्धताकांतिप्राचुर्यादिगुणेर्युतम् ॥ ६४ अनुध्वानविहीनत्वं रुक्षत्वं त्यक्तरक्तिता ॥६५॥ निःसारता विस्वरता काकित्वं स्थानविच्युतिः। काश्यं कार्कश्यामित्याद्यैः कुशारीरं कुदूपणेः ॥६६॥ (७१) रसाविष्टस्तुरसिको रंजका श्रोतृरंजकः । गीतस्यातिशयाधानाद्भावुकः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥ एकलो यमलो बूंदगायनश्चेति ते विधा। एक एव तु यो गायेदसावेकलगायनः ॥ ५८ ॥ सद्वितीयो यमलकः सबूंदो बूंदगायनः । रूपयौवनशालिन्यो गायन्यो गातृविन्मताः । माधुर्यधुर्यध्वनयश्चतुराश्चतुरप्रियाः ॥ ५९ ॥ सदोपगायनलक्षणम् । संदृष्टोद्धृष्टसूत्कारिभीतशंकितकम्पिताः । कराली विकलः काकी वितालकरभोद्रयाः ॥ १० ॥ झोम्बकस्तुम्बकी वक्री प्रसारी विनिमीलफः । विरसापस्वराव्यक्तस्थानभ्रष्टाव्यवस्थिताः ॥ ६१॥ मिश्रकोऽनवधानश्च तथान्यः सानुनासिकः । पंचविंशतिरित्येते गायना निन्दिता मताः ॥ ६२॥ सुशारीरलक्षणम्। रागाभिव्यक्तिशक्तत्वमनभ्यासेऽपि यद्भुनेः - तारानुध्वनिमाधुर्यरक्तिगांभीर्यमादयः तत्सुशारीरमित्युक्तं लक्ष्यलक्षणकोविदः

·(१७२)
प्रस्तुतसंगीतस्थितिः।
अस्मत्संगीतं स्वायत्तीकृतमशिक्षितर्जनः ।
अतोऽन दोपबाहुल्यं स्वभावादुपलभ्यते ॥ ६७ ।।
संगीतस्य सुशिक्षितशिक्षकाभावतोऽधुना।
तारतम्यपरिज्ञानसाधनं नैव विद्यते ॥६८॥
साम्यक्तयाऽन्यथा वैतदत एवाभिमन्यते ।
संगीतं मोहिनीरूपमित्याहुः सत्यमेव तत् ॥ ६९ ॥
योग्यरसभावमापारागमभूति साधनः ।
गायकः श्रोतृमनसि नियतं जनयेत् फलम् ॥ ७० ॥
अस्मदीयेष्वाधुनिकगायकेयु समंततः ।
यथोक्तनियमान् ज्ञात्वा गायन्तो विरला जनाः ।। ७१॥
मापाऽव्यक्ता हावभावाः प्रतीयन्ते विसंगताः ।
व्यस्ताश्चेष्टास्तथाऽऽक्रोशाः केवलं कर्कशा मताः ॥७२॥
एतादृग्गायनान्न स्यात् परिणामो ह्यभीप्सितः ।
ततो हास्यरसस्यैव केवलं स्यात् समुद्भवः ॥७३॥
अर्थहीना हावभावा वीररसस्य थे सदा ।
हश्यन्ते गायने तेभ्यः कथं स्यादुत्तमं फलम् ॥ ७४॥
अनुसृत्यैव शब्दार्थ ध्वनेः संक्रमणं भवेत् ।
गायकास्ताहशा हटाः स्वपद्यार्थं न ये विदुः ॥७५॥
कथमेते विजानीयू रसभावरहस्यकम् ।
तथैव ते कथं विद्युः संगीतस्वरसंक्रमम् ।। ७६ ॥
मियतेऽनेका देशीसंगीतमिति विश्रुतम्।
ययोः कयोपि भवेद्रंथयोनैकवाक्यता ॥७॥
अत एवातिकठिनं ताहग्ग्रंथस्य लेसनम् ।
यः सर्वनोपयुज्येत समभावेन केवलम् ॥ ७८॥

·(१७२) नैव द्रव्यार्जनोद्देशः शंकनीयोऽत्र कश्चन । संगीतेष्टाध्वशिक्षार्थं यत्नस्त्वेप मया कृतः ॥ ७९ ॥ नूनं पद्धत्यनुगुणशिक्षणाभ्यासतः सताम् । आवश्यकतया ताहरग्रंथापेक्षाऽपि विद्यते ॥ ८॥ कीडग्ग्रंथा इटा इति प्रतीयेत सतां यदा। तदापि स्यान्मदायाससाफल्यमिति मे मतिः ।। ८१॥ सूत्नशिष्याऽपेक्षयादौ स्युरिटा योग्यशिक्षकाः । अध्यापयिष्यन्ति तेऽमु विषयं सम्यगेव हि ।। ८२ ।। ग्रंथस्योद्देश आदी स्यादस्य शिक्षकनिर्मितिः । शिष्यानध्यापयिष्यति तादृशाः शिक्षकास्ततः ।। ८३ ॥ इति श्रीलक्ष्यमंगीतद्वितीयाध्याय ईरितः । चतुराख्येनभरतपूर्वखंडनिवासिना ॥४॥ एवं श्रीमल्लक्ष्यसंगीतनामा यत्नैर्नूलो निर्मितोऽयं प्रबंधः। भाचीनाचीनसंगीतभक्त- प्रीत्यै यातः पूर्णतामन सद्यः॥८५॥ शाके शशाङ्कगुणनागमहमिताब्दे । मासे मधी सितदले प्रथमेऽह्नि सोमे। लक्ष्याद्यकारि चतुराह्वयपंडितेन संगीतकं भरतखंडनिवासिनेदम् ॥८६॥ ॥ इति श्रीमलक्ष्यसंगीतं संपूर्णम् ॥

·। परिशिष्टम् । प्रसिद्धप्राचीनग्रयोक्तरागवर्गीकरणानि रत्नाकरे, शुद्धादिपंचगीतिसमाश्रितबिंशद्वामरागनामानि, षडजग्राम ४ शुद्धपचम १ भिन्नषड्ज है भिन्नतान शुद्धायाम् ७ २ मध्यमग्राम ३ शुद्धकशिक । ५ शुद्धकैशिकमध्यम ६ शुद्वसाधारित ७शुपाउन भिन्नायाम् ५ २ भिन्नपचम ३ भिन्नकैशिक ५भिन्नकशिकमध्यम गाड्याम् ३ २ गडपचम | ३ गौडकैशिकमध्यम वेसरायाम् ८ २ टक्क ५ टक कैशिक ८ वेसरपाडव १ गौड केशिक ३ बोट्ट हिदाल १ सौवीर ४ मारवकैशिक ७ पालनपचन साधारण्याम् ७ ३भमाणपचम ६ षड्जकेशिक १रूपसाधर ।२शक ५ गाधारपचम ४ नर्त. ७ कुकुभ २ककम उपर्युक्तेपु ग्रामरागेपु ये भाषाविभापांतरभापाजनकाः, १सौवीर ४पचम ६टक्ककशिक हिदोल ११भिन्नपड्ज १२वेसरपाडव १३माल्वपचम १४ तान ३टक ८बाद ५ भिन्नपचम ९ मारवकशिक | ६०माधारपचम १५पचमषाब ·२ श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम् । ग्रामरागजनितभापादिकनामानि, १ सौवीर, भापाः ४ १ सौवीरी २ वेगमध्यमा ३ साधारिता ४ गांधारी २ ककुभे, भाषाःद १ भिन्नपंचमी २ कांबोजी ३ मध्यमग्रामा ४ रगती ५ मधुरी ६ शमिश्रा विभाषा: ३ १ भोगवर्द्धनी २ आमीरिका ३ मधकरी अंतरभाषा १ १ शालवाहनिका ३ टक्के, भाषा: २१ १वणा २ नवणोद्भवा ३ वैरंजी ४ मध्यमग्रामदेहा "मालवकेसरी ६ छेवाटी ७सैंधवी ८ कोलाहला ९ पंचमलक्षिता सौराष्ट्री ११ पंचमी १२ वेगरंजी १३ गांधारपंचमी १४ मालवी १५ तानवलिता १६ ललिता १७ रविचंदिका १८ ताना १९ बाहरिका २० दोह्या २१ वेसरी विभापा: १ देवारवधनी ३ गुर्जरी ४ भावन ४पंचमे, भाषा: १० १ केशिका | २ त्रावणी तानोद्भवा ४ आभारी ५ गुर्जरी ६ सधवी ७ दाक्षिणात्या ८ आंधी ९ मांगली १० भावनी विभा २ १ भम्माणी २ आधालिका ५ मिनपंचमे, भाषा ? ঘনমূর্ণিনা २ शमिन्ना ४विशाला २ आंधी ३वराटी ·परिशिष्टम् । विभापा १ १ कौशली १ मालवा ६ टकैशिके, भापे २ २ भित्रवलिता विभाषा १ । १ द्राविडी । ६ गोडी ७ हिंदोले, भाषाः ९ १ वेसरी | २ चूतमंजरी ३ षड्रजमध्यमा ४ मधुरी ५ भिन्नपौराली ७ मालववेसरी ९पिंजरी ८ बोडे, भापाः १ १ मागली ९ मालधकैशिके, भाषाः १३ १बंगाली २ खजिनी | ३ मांगली 1 ४ हर्षपुरी ५ मालववेसरी ६ गुर्जरी ७ गोडी ८ पौराली ९ अर्धवेसरी १० शुद्धा ११ मालवरूपा, १२ सैधवी । १३ आभीरी | विभाषे २ १कांबोजी २ देवारवर्धनी १० गांधारपंचमे, भापा १ १गाधारी १ गांधारवल्ली ४ निषादिनी ११ भिवपद्जे, भापाः १७ २ कच्छली ३ स्वरवष्ठी ५वणा ६मध्यमा ८दाक्षिणात्या ९ युलिदिका ११ पडूजभाषा १२ कालिदी १५ बगाली ७ शुदा १० तुबुरा १३ ललिता १६ गांधारी १४ श्रीकठी १७ संघवी ·श्रीमहक्ष्यसंगीतम् । विभाषा: ४ १ पौराली २ मालवा ३ कालिदी ४ देवारवर्धनी १२ घेसरपाढये, भापे २ १बाह्या २वाद्यपाडवा विभा २ १ पार्वती २ श्रीकंठी १३ मालवपंचमे, भाषाः ३ १ वेदवती २ भाविनी ३ विभाचिनी २४ ताने, भाषा १ तानोद्गवा १५ पंचमपाडवे, भाषा १ १ पोता मतातर, रेवगुप्ते भापा १ १शका अनुक्तजनका विभापा १ १ पल्लवी अंतरभापाः३ १ भासवलिता २ किरणावली ३ शक्यलिता रत्नाकरोतोपरागाः ८ १ शकतिनका २ टमसेवनः ३ कोकिलापंचमः ४ रेवगुप्तः ५पंचमपाडवः भावनापनमः ७नागगांधारः ८ नागपंचमः रागाः २० १ श्रीरागः २ नः ३बंगालः ४ द्वितीयबंगाल: ५भासः मध्यमपाटर ७ रजहंमः ८ कोल्हहामः ९ प्रसवः १० ध्वनिः ११ भैरवः १२ मेघरागः २४ कामोदः २५ द्वितीयकामोदः १६ आम्रपंचमः १७ कंदपः १८ देशाग्यः १६ कैशिक कुकुभः । २० नट्टनारायणः १३ सोमः ·परिशिष्टम् रागांगभापांगकियांगोपांगनामानि, पूर्वप्रसिद्धानि रागांगानि ८ १ शंकराभरणः २ घंटारवः ३ आहंसः ४ दीपकः ६ पूर्णाटिका ८ पल्लवी ७ लाटी भापांगानि ११ १ गांभीरी ५ गोल्ली ९ तरंगिणी २ वौहाटी ३ खशिका ६ नादांतरी ७ नीलोत्पली १. गांधारगतिः । ११ गेरंजी ४ उत्पली ८छाया क्रियांगानि १२ १भावक्री ५ त्रिनेत्रकी ९ इंद्रकी २ स्वभावकी । ३ शिवक्री ६ कुमुदकी ७ दनकी १० नागकुतिः ११ धन्यकृतिः ४ मरुककी ८ ओजकी १२ विपायकी उपांगानि ३ १ पूर्णाटः २ देवाला ३ गुरुंजिका अधुनाप्रसिद्धरागांगादिकानां नामानि रागांगानि १३ मध्यमादिः ५ भैरवः १ कोलाहलः १३ देशाच्या २मालवश्रीः ६ वराटी १० वसंतः ३ तोडी ७ गुर्जरी ११ धनाश्री ४ बंगाल ८ गौडः १२ देशी भापांगानि ९ १ डोबक्री ४ आसावरी ७ वेलावली २ प्रथममंजरी ५ आदिकामोदी ३ शुद्धवराटिका ६ नागध्वनिः ७ कटपंगासः ८नट्टा ·श्रीमलक्ष्यसंगीतम् । उपांगानि २७ १ कुंतलवराटी २ द्राविडीवराटी ३ सैधवीवराटी ४ स्थानवराटी ५ हस्तस्वरवराटी ६ प्रतापवराटी ७ छायातोडी ८ तुरुष्कतोडी ९ महाराष्ट्रगुर्जरी १० सौराष्ट्रगुर्जरी ११ दक्षिणागुर्जरी १२ द्राविटीगुर्जरी १३ भुंच्छिका १४ स्तंभतीर्थिका १५ छायावेलावली १६ प्रतापवेलावली । १९ छायाना २० रामकृतिः २१ वल्लातिका २२ महलारी ।२३ महलारः २४ कर्णाटगौरः २५ देशवालगोढः २६ तुरुष्कगोडा २७ द्रविढगौडः १७ भैरवी १८ सिंघलीकामोदा सर्वपामिति रागाणां मिलितानां शतद्वयम् । चतुःषष्ट्यधिकं ब्रूते शान श्रीकरणाग्रणीः ।। रागसंख्यानिर्णय. ८ प्रामरागाः उपरागाः रागाः पूर्वप्रसिद्धरामांगानि भाषांगानि क्रियांगानि -उपांगानि भाषारागाः विभाषारागाः २० अंतर्भाषारागाः ८। शादेिवसमयप्रसिद्धरामांगानि १३ -भाषागानि ९ १२ कियांगानि ३ .उपांगानि २७ मिलिताः २६४ रागाः टिप्पनी उपरिनिर्दिष्टशादेवसमयमसिद्धरागा दाक्षिणात्यपद्धत्याम- द्यापि तत्तन्नामभिरुपलब्धा इति विचारणीयम् ·परिशिष्टम् संगीतदर्पणे, शिवमते, रागा ६ १ श्रीराग ४ मेघ ६ बृहन्नाट १ मालवी ४ केदारी १ देशी ४ तोडी १ मेरवी ४ गुणकिरी २वसत ३पचम ५ भैरव १ श्रीरागभार्या ६ २ निवणी ३ गोरी ५ मधुमाधवी ५ पाहाडिका २ वसतभार्या २ देवगिरी ३ वराटी ५ ललिता ६ हिदोली ३ भैरवभार्या ६ २ गुर्जरी ३ रामकिरी ५ बगाली ६ सधवी ४ पचमभार्या ६ २ भूपाली ३ कर्णाटी ५ मालवी ६ पटमजरी ५ मेघभार्या ६ २ सोरटी ५ गाधारी ५ हरश्रृंगारा ६ नट्टनारायणभार्या ६ २ आभीरी ३ नाटिका ५ सारगी ६ नट्टहबीरा रागार्णवमते १ विभाषा ४ बड़हसिका ३ सावेरी १ मल्लारी ४ कौशिकी १ कामोदी ४ कल्याणी पागा ३नाट ४ महार १ भैरव ५ मोडमाल्व ६दशाख्य' २पचम ·1 १ बंगाली ५ धनाश्री. ५ कर्णाटकः १ मेघ. १ हिंदोलः ४ गौरी ५ वेलावली श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम्। भैरवाश्रितरागाः ५ २ गुणकिरी ३ मन्यमादिः ४ वसंतः पंचमाश्रितरागाः ५ १ललिता २ गुर्जरी २ देशी ४ वराडी ५ रामकृतिः नाटसंश्रिता रागाः ५ १ नट्टनारायणः २ गांधारः ३सालगः ४ केदारः मल्लारसंश्रया रागाः ५ २ मल्हारी ३ मालकौशिकः ४ पटमंजरी ५ आसावरी गौडमालवाश्रितरागाः ५ २ त्रिवणा ३ आधाली ५ पठहंसिका देशाख्याश्रिता रागाः ५ १ भूपाली २ कुडायी ३ कामोदी ४ नाटिका हनूमन्मते पड़ागाः १ भैरवः ३ हिंदोलः ५ श्रीरागः २ कौशिकः ४ दीपकः भैरवांगनाः ५ १ मध्यमादिः २ भैरवी ३ वंगाली ४ वराटी कौशिकांगनाः ५ १ तोही २ खंबावती ४ गुणकी ५ कुकुभा १ वेलावली २ रामकिरी ३ देशाख्या ४ पटमंजरी वीपकभार्याः ५ १ केदारी २ कानडा ३ देशी ४ कामोदी श्रीरागमार्याः ५ १ वासंती २ मालवी ३ मालश्रीः ४ धनासिका मेघयोपितः ५ १ महारी २ देशकारी ३ भूपाली ४ गुर्जरी ५टंकी ६ मेघः ५ सेधवी हिंदोलचरांगनाः ५ ५ ललिता ५ नाटिका ५ आसावरी ·परिशिष्टम् रागविबोधे, 'जन कमेलाः २३ १ मुखारी २ रेवगुप्ति ३ सामवरालि ४ तोडी ५नादरामक्री ९ मालवगोड १० रीतिगौड ११ आभीरनाट १२ हमीर १३ शुद्धवराटी १४ शुचिरामको १५ श्रीराम १६ कल्याण १७ काबोदी १८ मल्लारी १९ सामत २० कर्णाटगौड २१ दशाक्षी २२ शुद्धनाट २३ सारग ६ भैरव ७वसत ८ वसतभैरवी जन्यराग ७६ मेलनाम १ मुखारी २ रेवगुप्ति ३ सामवरालि ४ तोडी ५ नादरामक्री जन्यरागा. १ मुखारी २ तुरुष्कतोडी (हुसेनी) १ रेवगुप्ती १ सामवराली २ वसतवराली १ तोडी १ नादरामको १ भरव , २ पौरविका १ वसत , २ टक्क, ३ हिनेज , ४ हिंदोल १ वसतभैरवी, २ मारविका १ मालवगोड २ चैतीगोडी ३ पूर्वी ४ पाडी ५ दव गाधार ६ गोडक्रिया ७ कुरजी ८ बहुली ९ रामकी १. पावक ११ आसावरी १२ पचम १३चगाल १४ शुद्धलरिता १५ गुर्जरी १६ परज १७ शुद्धगोड ७वसत ८ वसतभैरवी ९ मालवगौड १ रीतिगोड १ आभीरी " १० रीतीगोड. ११ आभीर १२ हमीर १३ शुद्धवराटी १४ शुद्धरामक्री १५ श्रीराग १ हमार, २ विहगड,३ कदार १ शुवराटा १ दशकार २ ललित ३जेताश्री ,४त्रिवेणी५ देशी १ श्राराग • माराश्री, ३ धन्याशिका, ४ भरवी ५ धवला, ६ सैधवी ·श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम्। २३ सारंगः १६ कल्याण: १ कल्याणः, १७ कांबोदी १ कांबोदी, २ देवक्री: १८ मल्लारी १ मल्लारिः, २ नटमहारिः, ३ पूर्वगौडः, ४ भूपाली, ५ गौडः, ६ शकराभरणः, ७ नटनारायणः, ८ नारा- यणगौडः, ९ द्वितीयकेदारः, १० सालंकनाटः, ११वे. लावली, १२ मध्यमादिः, १३ साबेरी, १४ सौराष्ट्री. १९ सामंतः १ सामंतः २० कर्णाट: १ कर्णाटः, २ अड्डाणः, ३ नागध्वनिः, ४ शुद्धबंगाल:, ५ वर्णनाटः, ६ तुरुष्कतोडी ( ईरात इति भाषायाम ) २१ देशाक्षी १ देशाक्षी २२ शुद्धनाटः १ शुद्धनाटः १ सारंगः स्वरमेलकलानिधी, जनकमेलरागाः २० १ मुसारी* ६ शुद्धरामक्रिया | ११ नादरामक्री १६ हेजुजिक २ मालवगौडः ७ देशाक्षी १२ शुद्धवराटी १७ सामवराली ३ श्रीरागः ८ कनहगौडः १३ रीतिगोडा ४ सारंगनाटः १८ रेवगुप्तिः । १४ वसंतभैरवी १९ सामंतः ५ हिंदोल: १. अहीरी १५ केदारगौडः २० कांबोजी * " अस्मिन्मेले मुखारी च ग्रामरागाश्च केचन । संमतः शुद्ध इत्येप शाईदेवविपश्चितः ॥ T"शुद्धौ च परिपभो शुद्धाश्च मपधास्तथा । गांधारोंऽतरसंज्ञश्च काकल्यास्यनिपादकः ।। एतावत्स्वरसंयुक्तो हेजुज्जीमेलको भवेत् । हेजुज्याद्या भवंत्यत्र ग्रामरागाश्च केचन ।। इत्येप शादेिवस्य संमतो मार्गवेदिनः ॥ "शुद्धाः सरिमपाः शुद्धौ धनी गांधारकोंतरः। ९ शुद्धनाटः एतैः सप्तस्वर रेवगुप्ति मेल उदाहृतः ।। तस्मिन् रागो रेवगुप्तिः शुद्धरागाश्च केचन । रत्नाकरस्य मेलानां शाईदेवेन लक्षितम् ॥

·परिशिष्टम् । अथ जन्यरागवर्गीकरण मेलनाम १ मुखारी ४सारगनाट पज , ९ नारायणी १ मुखारी २ मालवगौड़ १ मालवगाड , २ ललिता, ३ बहुली, ४ सौराष्ट्र , ५ गु- र्जरी, ६ मेचबौळी, ७ फलमजरी, ८ गुडकी, ९ सिधु- रामकी, १० छायागौळ, ११ कुरजी, ११ कनडब- गाल, १३ मगलकैशिक, १४ मलहरी ३ श्रीराग १ श्रीराग , २ भैरवी, ३ गौळी, ४ धन्यासी, ५ शुद्धभै रवी, ६ वेलावली, ७ मालवश्री, ८ शकराभरण ९ आधाली, १० देवगाधार , ११ मध्यमादि १ सारगनाट ,२ सावरी, ३ सालगभैरवी, ४ नटनारायणी, ५ शुद्धवसत , ६ पूर्वगौड , ७ कुतलवराडी, ८ भिन्न ५हिदोल १ हिदोल , २ मार्गहिदोल , ३ भूपाल ६ शुद्धरामक्रिया १ शुद्धरामक्रिया, २ चौळी, ३ आर्द्रदेशी, ४ दीपक ७ देशाक्षी १ देशाक्षी १ कनगौळ २ धटारव, ३ शुद्धबगाल, ५ तुरुष्कतोडी, ६ नागध्वनि , ७ देवक्रिया १ शुद्धनाट १० अहीरी १ अहीरी ११ नादरामकिया १ नादारामक्रिया १२ शुद्धवराळी १ शुद्धवराटी १ रीतिगौळ १५ वसतभरवी १ वसतभैरवी, २ सामराग १५ केदारगौळ १ केदारगौड, २ नारायणगौड १६ हेजुजी १ हेजजी १७ सामवराळी १ सामवराळी १८ रेवगुप्ति १ रेवगुप्ति १९ सामत १ सामत २० काबोजी १ काबाजी ४छायानाट ८कनड़गाळ ९ शुद्धनाट ६ १३ गौळ , ·श्रीमल्लक्ष्यसगीतम् । चतुर्दंडीप्रकाशिकाया जनकमेलरागाः ७२ शुद्धमध्यमयुक्ता ३६ १कनकाबरा २ फनद्युति ३ सामवराळा ४ भानुमती ५मनारजनी ६ तनुकीर्ति ७ सनाप्रणी १० नटाभरण १९ झकारभ्रमरी २८ केदारगोळ ११ काकिलरव २० रीतिगौळ २९ शकराभरण १२ रूपावती २१ किरणावली ३० नागाभरण १३ हजुज्जी २२ श्रीराग ३१ कलावती १४ बसतभैरवी |२३ गौरीवेलावली ३२ चूडामणि १५ मालवगौड २४ वीरवसत ३३ गमातरगिणी १६ वेगवाहिनी २५ शरावता ३४ छायानाट १७ छायावती २६ तरगिणी ३५ देशाक्षी १८ शुद्धमालवी (२७ सारसेना ३६ चलनाट ८ तोड़ी ९ भिन्नषड्ज तीव्रमध्यमयुक्ता ३६ ३७ सौगधिनी ४६ स्तवराज ५५ शामला ३८ जगन्मोहन ४७ सौवीरा ५६ चामरा ३९ वरालिका ४८ जीवतिका ५७ सोमयुति ४० नभामणि ४९ धवलाग ५८ सिहरव ४१ कुभिनी ५. नामदशी ५९ धामवती ४२ रविक्रिया ५१ रामकिया ६० नैषध ४३ गीर्वाणि ५२ रमामनोहरी ६१ कुतल ४४ भवानी ५३ गमकक्रिया ६२ रतिप्रिय ४५ शैवपतुबराळी ५४ वशवती ६३ गीतप्रिय ६४ भुपावती ६५ शातकल्याण ६६ चतुरगिणी ६७ सतानमजरी ६८ ज्योति ६९ धौतपचम ७० नासामणि ७१ कुसुमाकर ७२ रसमजरि एतेष्वपि लोकमसिद्धा मेला १९ १ मुखारी २ सामवराळी ६ अहीरी ७ भैरवी ८श्री ३ भूपाल ४ वसतनैरवी ५ गौळ ११ शकराभरण १२ सामत १३ दशाक्षी १४ नाट १५ शुद्धवराळी १६ पतुवराळी १७ शद्वरामकी १८ सिंहरव १९ कल्याणी ९हजज्जा १० काभाजी ·परिशिष्टम् । जन्यरागाः मेलनाम १ मुखारी २ सामवराळी ३ भूपाल ४ वसंतभैरवी ५ गौळः ६ आहरी ७ भैरवी लोकमियजन्यरागनामानि १ मुखारी. १ सामवराळी. १ भूपाल: २ भिन्नषड्जः. १ वसंतभैरवी. १ गौळा, २ गुंडकिया, ३ सालंगनाट.; ४ नादरामक्रिया, ५ ललिता, ६ पाडी, ७ गुर्जरी, ८ बहुली, ९ मल्लहरी १० सावरी, ११ छायागौळः, १२ पूर्वगौळ, १३ कर्णा- टबंगालः, १५ सौराष्ट्रः १ आभेरी, २ हिंदोलवसंतः. १ भैरवी, २ हिंदोलः; ३ आहीरी, ४ घंटारवः, ५ रीतिगौळ:. १ श्रीः,२ सालगभैरवी.३ धंन्यासी, ४ मालवश्रीः, ५देव- गांधारः, ६ आंधाली,७ वेलावली, ८ कनडगौळ:. १ हेजुज्जी, २ रेवगाप्तः. १ कांभोजी, २ केदारगौळ:, ३ नारायणगौळ:, १ शंकराभरणः, २ आरभी. ३ नागध्वनिः, ४ सामः, ५ शुद्धवसंतः, ६ नारायणदेशाक्षी, नारायणी. १ सामंतः १ देशाक्षी. १ नाटः ८ श्रीरागः ९ हेजुज्जी १० कांभोजी ११ शंकराभरणः १ वराळी. १२ सामतः १३ देशाक्षी १४ नाट: १५ शुद्धवराळी १६ पतुवराळी १७ शुद्धरामक्रिया १८ सिहरवः १९ कल्याणी १ पंतुवराळी. १ शुद्धरामक्रिया. १सिंहरवः १ कल्याणः ·१ श्रीरामः ९ भैरवी श्रीमलक्ष्यसंगीतम् । संगीतसारामृते, (चतुर्दडिपकाशिकोक्तद्विसप्ततिमेलरचनातस्यमत्रापि संमतम् ) लोकप्रिय मेलाः १९ ८ कांभोजी १५ वसंतभैरवी २ शुद्धनाटः १६ भिन्नषङ्जा ३ मालवगो: १० मुखारी* १७ देशाक्षी ४ वेदावली ११ वेगवाहिनी १८ छायानाट ५वराटी १२ सिधुरामक्रिया १९ सारंगः ६ शुद्धरामक्रीः १३ हेजजी ७शकराभरणः १४ सामवराळी सर्वेषु रागमेलेषु मुखारीमेल आदिमः शुद्धः सप्तस्वरैयुक्तो मुसारी मेल ईरितः ।। अस्मिन्मेले मुखारी च ग्रामरामाच केचन । लोकप्रसिद्धनामाऽयं शास्त्रसिद्धाभिधस्त्वसौ । शुद्धसाधारित इति तुलजेंद्रेण निश्चितः" जन्यरागार मेलनाम १ौरागः जन्यरागाः १ श्रीराग: २ कनडगोलः, ३ देवगांधारः ४ सालगभैरवी, ५ शुद्धदेशी, ६ माधवमनोहरी, ७ मध्यमग्रामः, ८ से. धी, ९ हुमेनी, १० काफी. इति संपूर्णाः १ श्रीरंगनी, २ मालवश्रीः, ३ देवमनोहरी, ४ जयंतसेनः ५माणांग: इति पाठवा १ मध्यमादिः, २ शुदधन्यासी. इत्पीडयो शुद्नाटा, उदयरविवंद्रिका (कभाषा) २ शुद्धनार ·परिशिष्टम् । मेलनाम ३ मालगोड प . ४ वेलावली ५ वराली ६ शुद्वरामक्रिया ७शकराभरण १ मालवगौड ,२ सालगनाट , ३ आद्रदेशी, ४ छायागौळ , ५ टक , ६ गुर्जरी, ७ गुडक्रिया, ८ फलमरी, ९ नादरामक्री , १० सोराष्ट्री, ११ मगरकशिक , १२ में चोळी, १३ मागधी, १४ गौरीमनोहरी, १५ मारुव, १५ गौळीपतु १७ मावरी, १८ पूर्वी, १९ विभास इति सपूर्णा १ गौळ , २ पाडी, ३ सरिता, ४ कनडबगाल ५ मल्ल हरी, २ पूर्णपचम, ७ बहुली इति पाडया १ शुद्धसावेरी, २ मघरजनी, ३ रेवगुप्ती ४ मालवी इत्योडया १ वेलावली (भाषागम्) १ वराळी ( भिन्नपचमग्रामरागभाषा) १ शुद्वरामक्रिया, २ दापक १ शाराभरण , २ आरभी, ३ शुदवसात मनोहरी, ५ पूर्वगोळ नारायणी, ७ नारायण ८ सामत ९ कुरजी, १० पूर्ण चंद्रिका, ११ मुरसिध, १२ गौरमलार, १३ कदार, १ काभो नी, २ नारायणगौड ३ केदारगौ ४ बहस ५ नागध्वनि, ६ छायातरगिणी ८ यदुकुर काभाजी ९ नाटकुरजी, १० केनड इति सपूर्णा १ नरनारायणी, २ आधारी, २ साम , ४ माहन , इति पाडवा १ दवझी, २ मोहन कल्याण इत्याडयो १ भैरवी, २ आहारी, ३ धारव , ४ इदुधटारव , ५री तिगौड , ५ आनदमैरवी, ७ हिदालवमत ८ आभीरी, ९ धन्यासी, १० नागगाधरी ४सरस्वता दशाक्षी, १४ बिरहरी ८काभानी ७ ईशमन हरा, ९ भरवी ·६ श्रीमहश्यसंगीतम् । . १० मुखारी १ मुसारी. ११ वेगवाहिनी १ बेगमाहिनी. १२ सिधुरामक्रीः १ सिधुरामक्रिया, २ पंतुवराळी. १३ हेज़ज्जी १ हिजजी. १४ सामनराळी १ सामवगळी, २ गांधारपंचमः, ३ भिन्नपंचमः. १५ वसंतभैरवी १ वसंतभैरवी, २ ललितपंचमः. १६ भिन्नपड़नः १ भिन्नपड्जः, २ भूपाल.. १७ देशाक्षी १ देशाक्षी. १८ छायानाट. १ छायानाट.. १९ सारंगः १ सारगः चत्वारिंशंच्छतरागनिरूपणे पुरागाः १० १ श्रीरागः २ वसंतः ३ पंचम ४ भैरवः ५ कौशिकः ६ मेघः ७ नट्टनारायणः हिंदोल: ९ दीपकः १० हंसकः ८ । भापुत्रादिप्रपंचः ५स्त्रियः ४ कुमारा. ४ स्नपाः ५ स्त्रियः ५ कुमारा: ५स्नुपाः १ श्रीरागपरिवारः । १गोटी,२कोलाहली,आंधाली, द्राविडी, ५मालवकोशिकी. १ शुद्धगौटः, २ कर्नाटः, ३ मालवः, ४ पूर्षिक: १ वराटी, २ बोळी, ३ मध्यपादिः ४ आरभी. २ वसंतपरिवारः १ नीलांबरी, धनाश्रीः, ३ रामकोः, ४ पटमंजरी, ५गोडक्रीः १ सामः, २ सोमः, ३ रीतिगोळः, ४ शंकराभरणः, १ कल्याणी, २ दुःसवराटी, ३ सावेगे, ४ तरंगिणी. ३पंचमपरिवारः १ त्रिवली, २ वहको, ३ संबापती, ४ ककुभा, ५ आहरी. १ वनहंसः, २ गाधारः, ३ देवहिंदोलः, ४ पावकः. | १ नारायणी, २ भूपाली, ३ मारू, ४ नवरोचिका, ६ ५खियः ४ मागः ४ स्नुपाः ·परिशिष्टम् १७ ४ भैरवपरिवारः ५ स्त्रियः ४कमाराः ४ स्नुपाः १ वेलावली, २ भैरवी, ३ गुर्जरी, ४ ललिता, ५ कर्णाटी. १ पंचवकः, २ कल्हारः, ३ ललिना, ४ चंद्रशेसर:. १ कुरंगमाली, २ वीचिका, ३ मंगल कौशिकी, ४ माहुली, ५ स्त्रियः ५ कौशिकपरिवारः १ तोडी, २ देवगांधारी, ३ देशाख्या, ४ गुणक्रिया, ५ शुद्धसावेरी. १ विद्युन्मालः, २ कामोदः ३ सारंगः, ४ मोदकः. १ नट्टा, २ तरंगिणी, ३ पूर्णचंद्रिका, ४ पालिका. ४ कुमाराः ४ स्नुपाः ५ स्त्रियः ६ मेघपरिवारः १ बोटकी, २ मोटकी, ३ बृहन्नटा, ४ अपरा, ५ अहंनटा. १ घंटकंठः, २ कमलः, ३ घंटारवः, ४ रोहका १ सुधामयी, २ डोंबक्री, ३ मृतसंजीवनी, ४ मेघरंजी. ४ कुमाराः ४ स्नुपाः . ५तियः ७ नटनारायणपरिवारः १ बंगाली, २ शुद्वसालंका, ३ कांभोजी, ४ मधुमाधवी, ५ देवक्री:. १ शुद्धबंगालः २ नाटः, ३ गारुड., ४ मोहनः. १ त्रैलंगी, २ लांगली, ३ सोरटी, ४ हंबीरी, ४ कुमारा: ४ स्नुषाः ५त्रियः ८ हिंदोलपरिवारः १ देशी, २ शिवकी, ३ ललिता, ४ मल्लारी, ५ सुहसिका. १ रमणीयः, २ मुखारि., ३ उदयपचमः, ४ शुदवसतः, १ सिधुरामकिया,२ वेगाहिनी, ३ धरा, ४ छायातरगिणी. ४ कुमारा: ४ स्नुषाः ५ स्त्रियः ९ दीपकपरिवारः १ आसावरी, २ नाटिका, ३ देहली, ४ कानडा, ५ केदारी. १ केदारगौळ:, २ जी, ३ होलिः, ४ सौराष्ट्र:. १ कुरजमंजरी, २ नागवराली, ३ देवरंजनी, ४ सुरसिंधु:. ४ कुमारा ४ स्नुषाः ·श्रीमलक्ष्यसगीतम् । १० हसकपरिवारः ५त्रिय ४ कुमारा ४ स्नुषाः १ श्रीरजनी, २ मालश्रोः, ३ सरस्वतीमनोहरी, ४ गौरी, ५ईशमनोहरी १ नागध्वनि २ सामत., ३ भिन्नपचम. ४ टकः. १ मालवी, २ श्यामकल्याणी, ३ देशाक्षी, ४ विलहरी. रागतरंगिण्याम् जनासस्थितय., १२ १ भैरवी तोडी २ गौरी ४ कर्णाट ७सारग. ८मघ' ९ धनाश्री: १० पूर्वी ११ मुखारी १२ दीपक ५कदार इमन जन्यरागव्यवस्था मेलनाम १ भैरवी २ तोही २ तोड़ी जन्यरागा. १ भैरवी, २ नीलावरी १ मालव , २ श्रीगोरी, ३ चैतीगोरी, ४ पहाडीगौरी, ५ देशीतोटी, ६ देशिकार , ७ मोर , ८ त्रिवण , ९ मूरतानी, १० बनाश्रीः, ११ वसत , १२ राम करी, १३ गुर्जरी, १४ बहुली, १५ रेवा, १६ भटि १८ पंचम , १९ जयतश्रीः २० आसावरी, २१ देवगाधार , २२ सधव्यासावरी, २२ गुणकरी । १ कानर., २ वागीश्वरीकानर , ३ खवावती, ४ सोरटः, १. कामादी, ११ मोर , १२ मालकौशिक., १२ हि ५परज , ६ मारु, ५ जेजयती, ८ ककुभा, ९ कामोद , दाल., १४ तुप्राही, १५ अटाण., १६ गौरकानर , १७ श्रीराग यार, १७ पद, - ४ कर्णाट.

·६दमना ८ मेघ. परिशिष्टम् । १९ ५ केदारः १ केदारनाटः, २ आभीरनाटः, ३ खवावती, ४ शंकरा- भरणः, ५ विहागरा, ६ हंबीरः, ७ श्यामः, ८ छाया- नाटः, ९ भूपाली, १० भीमपलासिका, ११ कोशिका, १२ मारुः १ इमना, २ शुद्धकल्याणः, ३ पूरिया, ४ जयत्कल्याण:: १ सारंगः, २ पटमंजरी, ३ वृदावनी, ४ सामंत., ५ बदहेस. १ मेघमल्हारः, २ गोडसारगः, ३ नाटः, ४ वेलावली, ५ अलेया, ६ सुह, ७देशीसुह, ८ देशारख्यः, ९ शुद्धनाटः ९ धनाश्री: १ धनाश्रीः, २ सरितः. १ पूर्वी ११ मुसारी १ मुसारी १२ दीप.. १दीपकः पंडरी कविठल कृतमद्रागचंद्रोदये । जनकमेला । १९ । १ मुखारी, ८हिजेज, १५ दापिया, २ मालवगोड., ९ हमीर, ३ श्रीराग', १० कामोद, १७ कल्याण., ११ ताही, १८ हिदोल, ५ देशाक्षिका, १२ आभारी, १९ नादरामकी, ६ कर्णाटगौड, १३ शुद्धवराटी, ७ पेदारक., १४ शुद्वरामकी , मेलनाम १ मुखारी २ मालवांट. १ मालप, २ गोडकृति , ३ गुर्जरी, ४ टक्कः, ५ पाडी, ६ कुरजी, ७ वहुली, ८ पूर्वी, ९ रामक्री., १० द्राविडगाड , ११ गौडी, १२ बगाल , आसावरी, १४ पचमः, १५ रेवगुप्ति १६ प्रथम- मजरी, १७ कर्णाटबगाल , १८ शुद्गौडः, १९ शुद्ध- ललित., २० देवगाधारः, २१ मारविका १ श्रीराग., २ मालवश्रीः, ३ धन्नासी, ४ भैरवी, १६ सारग, - ४ शुद्धन, जन्यरागाः।जन्यरागा १ मुसारी ३ श्रीराग ५ सघवी.

·श्रीमल्लक्ष्यसगीतम्। ४ शुद्धनद्द ५ देशाक्षी ६ कर्णाटगाड यान ५सामत ७ कदार - १ शुद्धनट्ट १ देशाक्षी १ कर्णाट , २ तुरुक्तोडी, ३ शुद्धबगाल , १ केदार , २ नारायणगाड ३ वेलावली, ४ शकराभरण , ५ नट्टनारायण , ६ मध्यमादि, ७ मलार, ८ गाड , ९ साल्गन, १० भूपारी, ११ सावरी, १२ सौराष्ट्री, १३ काबोजी १हिजेज , २ भरव १ हमीरनट्ट १ कामोद १ तोही १ आभीरी ८ हिजेज' ९ हमीरनट्ट १० कामोद ११ तोडी १२ आभारी १३ शुद्धवरात्री १४ शुदरामक्री १५ देवकी १६ सारग १७ कल्याण १८ हिंदोल १९ नादरामक्री - १ शद्दवराटी, २ सामवराटी १ शद्वरामकी , २ विवणी, र देशी, ४ ललित १ देवकी १ सारंग १ कल्याण १ हिंदोल , २ वसत १ नादरामक्री पुंडरीकविठ्ठलविरचितरागमालायाम् । पदरागा । १ शुद्धभैरव २ हिंदोर ३ देशिकार शुद्धनार ५ श्रीराग ६ नरनारायण तथा वनिता । नाश्च ।

·परिशिष्टम् । रागनाम १ शुद्धभैरव २ हिदोल अनिता । १ धनासी २ भैरवी ३ सधनी है मारबी ५ आसावरी पूना । १ भरव २ शुद्धलित ३ पचम ४परज ५ बगाल वनिता । १ भूपाली २ सराटी ३ तोडी ४ प्रथममजरी ५ तुरुष्कतोडी पुना । १ बसत २ शुद्धबगाल ३श्याम ४ सामत ५ कामोद वनिता। १ रामक्री २ बहुली ३ देशी ४ जयतश्री ५ गुर्जरी ३देशिकार' पुना। १लित २ विभास ३ सारग ४ निषण ५ कल्याण बनिता। ४ श्रीराम १ गोडी २ पाड़ी ३ गुणकरी ४ नादरामक्री ५ गुडमी पुत्रा । १ टक्क २ दवगाधार ३ मालव ४ शुद्धगौड ५कर्णाटबगाल वनिता । १ मालवधी २ दशाक्षा ३ देवकी ४ मधुमाधवी ५ आहरी पुत्रा। १ जिजावत २ सालगनाट ३ कर्णाट ४ छाया- नाट ५ हमीरनाट शुद्धनाट वनिता । १ वेलावला २ कावाजा ३ सावरी ४ सुहवी ६ नहुनारायण ५ साराष्ट्री १ मल्हार २ गोड ३ कदार ५ बिहागर ४ शकराभरण' ·२२ श्रीमल्लक्ष्यसगीतम् । पुंडरीकविठ्ठल कृतरागमजाम् । जनामला। १ मुसारी २ सामराग ३ टोडी ४ गानी ५ वरारी ५ केदार ८ दशासी ९ शिकार १० सारग ११ आहरी १२ कल्याण १. कामोद १४ हिजेज | १५ नादरामी १६ हिंदोल १७ कर्णाट १८ हमीर १९ माल्वकेशिक २० श्रीराग ७ शुद्वनाट जन्यरामा । मेरागनाम १ मुखारी २सामराग टोडी ४ गोडी ५वरानी ६ कदार जन्यराग १ मुसारी २ सामराग १ टाही, शुभरव १ गाटी र कर्णाग्वगाल ३ गुर्जरी ४ बहुली ५ आसावरी ६ रामाली ७ मारु ८ गुणकरी ९ टक १० शुद्धलरित ११ पचम १२ पटमजरी १३ मालवगौड १४ पर्वी १५ भैरवी १६ पाडी १ श्यामवगरी २ शुद्धवराटी १ कदार २ गाड ३मल्लार ४ नटनारायण ५ वेराम्री ५ भूपाली ७ काबोनी ८ मधुमाधवी ९ ९ शकराभरण १० सावरी ११ सुहवी १२ नारा यणी १३ क्दारनाट १शद्धनाट १ दशाक्षी १ दशिकार २ नावणी ३ देशी ४ लरित ५ दापक ६ विभास १ सरग १ ही २ कल्याण १ कामोद हिजज २ भैरव ७शदनार ८ दशाक्षी ९दशिकार . १. सारग ११ आहेरी १२ कल्याण १३ कामोद २४ हिजज

·परिशिष्टम् ।
२३
१५ नादरामक्री:
१६ हिंदोल:
१७ कर्णाटः
१ नादरामक्रीः
१ हिंदोलः २ वसंतः
१ कर्णाट. २ सामंतः ३ सौराष्ट्री ४ छायानटः ५
शुद्धबंगालः ६ तुरुप्फतोडी
१ हमीरः
१ मालवकेशिक: २ मालवश्रीः ३ धन्नासी ४
सैधी ५ देवांधारः
१ श्रीरागः
१८ हमीरः
१९ मालपके शिकः
२. श्रीरागमेलः

·सूची पृ. रागनाम. (ग्रंथगतरागाणाम् ). पृ. रागनाम गौड सारंगः गोड मल्हार गोरी अ ९५ १५५ १२.,१२० अडाणा अलैय्या अहीर भैरवः आ चन्द्रकान्त: आनंद आसावरी ११५ १५९ १७ छायानटः इ ८८ इमनः इमनी, क जयजयवन्ती जयत कल्याण जेताश्री नेत्रः जोगिया जौनपुरी १२८ १३ ११९ ११९ १३९ झ ककुभा कलिंगः काफी कामोदः केदारः कौशिकः झिंझूटी झीलफ: १६ ट टंकी १२६ त १६२ ११२ संचायती संभाज: तिलक कामोदः तिलंगिका तोडी त्रिवेणी ग १२६ गांधारी गारा गुणकरी दरवारी कानडा दीपकः दुर्गा १६२ १२७ गुणकली गुर्जरी तोडी १६८ ·पृ पृ रागनाम भखार भीमपलाती १३८ रागनाम देवगिरी देशास दशिकार दशा देस १४७ भूपाळी १२ ८५ १०५ १६१ १११ भैरव भेरवा १६५ म धनाश्रा धाना १४ १०४ न नट १३१ नर मल्लार नर वेलवर नायकी कानड़ा १०३ १५७ १०० १२५ मध्यमादि मलुहाकेदार मारवा मालकोश मालवा मार श्री मातीगौरा माइ मीयामल्लार मीयासारग मूलनानी मेपरजनी १४८ १३४ प १५३ १३० १५५ १५१ १६८ १०७ १३७ १४२ परमजरी परज पहाडी पचम पाल पूरिया पूरियारल्याण पूरियाधनाया पूर्वी प्रदापका प्रभातभैरव १३२ र रागेश्वरी रामकरी रामदासीमल्लार १२१ १२२ १५७ रेवा १५ ल व ६९ लडासाख ललितपचम ललिता १२१ ११६ बडहससारंग वहार बिलाससानातोडी बिहाग बगारभैरव च १०१ 133 वरारी पसत वागीश्वरी विभास भटिहार: १७ ११९,१३६ ·रागनाम वृदायनीसारग. पावली पृ. १५. पृ १५२ रागनाम सामत सारग सिंधु भैरवी १७ सुघरायी शफर. सर मल्लार १०२ ११५ १५६ १४६ शिवभैस्व. १११ ८ सेघवी सोरटी सोहनी सौराष्ट्रभैरव 1३५ शुक्लवेलावली शुकल्याण शुद्धमल्लार. शुद्धसारग श्यामरल्याण. श्री १५ ११७ स १४ ९८ सर्पदा सहाना साजगिरी हमीर हसककणी हिंदोल हेमकल्याण १०५ १३५ ·Kayas KHAYAT शुद्धिपत्र CIRRARE पृष पकि २२ १७ ३ अशुद्ध धमार्थ मध्यग्राम ते सप्तवेत्मेवं निरुप्यते काकळी न्सतैव ७ २१ २१ २२ २५ ६ धर्मार्थ मध्यमग्राम तेः सप्तवेत्येवं निरूप्यते काकलि सप्तव यदिमे पश्रुति! काकल्यतु तयथा काकलीनिः लक्ष्यस्वरा यदि मे पट्श्रुते! २६ १४ ३३ काकल्यैव द्यमा काकलानिः उक्ष्येस्वराः भेदेः निदर्शन (नः) तदभ्यासो ५ निदर्शनम् १ ५९ १४ ३ २१ धः ८६ १० तथाभ्यासो धा प्रवृत्त प्रवृत्त केदारः अवरोहण अवरोहे भ्दवेत् कौशल्यन ७ ९२ ९९ प्रवृत प्रवृतं केदाः अवरोहेन अवरोह देवत् कोशल्येन २४ ६ ·पृष्ठ पंक्ति ११० २३ अशुद्ध हरिणी वर्णयतुं यथायथाम् मक्तमध्यम प्राप्तः प्रयोगस्तीप्र पंचागनतारक: १३७ २० ४ १५ ३ १२ १४२ १४९ १५० शुद्ध हारिणी वर्णयितुं यथायथम् मुक्तमध्यम प्रातः प्रयोगस्तीन पंचांगानुसारना सौ प्रदर्शनम् मध्यमादि गानमस्प प्रवाधिनी मरिमेलने शुद्धनः शुदनः ९ ५ १५४ १५४ प्रदशनम् मध्यमादि मानमस्य प्रवर्धनी मलदिमलने शुद्धनदः शुद्धनदः १७४ २१