·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184353
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; А COLLECTION OF SANSKRIT WORKS: EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 87. .. Registered under Act XVI n° 1867 रसमञ्जरी। AI.I, RIGHTS Ρπσποννη श्रीभानुभप्रणीता अनन्तपण्डितकृतव्यङ्गयार्थकौमुद्या नागेशभट्टकृतप्रकाशेन च सहिता । RASAMANJARI By BAÂNU BHATTA, With the Comments VYANGYARTHAKOUMUDI OF ANANTA PANDIT AND PRAKASA OF NÂGESA Bhatta. EDITED BY Rama Sastri Tailanga, PROFESSOR, GOVT. SANSKRIT COLLEGE, BENARES. Fasciculus III. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, tary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. kupotrebe poster and antion from Printed at the Vidyå vilas Press, BENARES. 1904,

·Checked 1969
WECKED 1956
Checked 1963

·न्यमार्थकीमुदीप्रकाशास्यव्याख्यायशोभिता । १९३ हिताऽहितकारिणि प्रियतमे हिताऽहितचेष्टावती म- ध्यमा । अस्यास्तु व्यवहाराऽनुसारिणी चेष्टा । यथा । कान्ते साऽऽगसि कञ्चुकस्पृशि तया साचीकृतग्रीवया मुक्ताः कोपकषायमन्मथशरकूराः कटाक्षाऽङ्कुराः । अमृतपदं प्राणदातृत्वं व्यापलि । अपि प्रीणितः । सुभग- 'स्मतझुतिपटीरपद्धदः । सुषमा समीचीना या स्मितद्युतिः व एटीरपङ्कद्रवः सरसचन्दनानि तैः ! सुभगपदं दुर्लभत्वं घोलयति । हुलिएवं कान्तवान्तभयनिवारकतामावेदयति । प्रलपदं गाढतां गमयति । द्रवपदं साररूपतां व्यनक्ति । अ- चाँच चचितः । किं च दिलसद्विलोचनचमत्कृतैरम्बुजैः । विल- सती प्रसन्ने ये विलोचने नयने तयोर्यानि चमत्कृतानि चम- स्काराः कटाक्षा इत्यर्थः । तान्येदाऽम्बुजानि कमलानि तैः । विलसत्पदं देयं धनपति । अम्बुजपदं सरमतां सा च को- पोदयाऽभावं ध्वनयति । अपूजि पूजितः । अन्यत्रापि स्वस- वनमागतः सुहृच्छीतलस्वच्छसलिलचन्दनकुसुमैः संपूज्यते इति लौकिकम् । रूपकालङ्कारः । पृथ्वीवृत्तम् ॥ ८९ ॥ मध्यमामुदाहरति कान्तेति । का चित्कां चित्पत्याह सागसि साऽपराधे । एवं च कोपकारणमुचितमिति व्यज्यते । कान्ते नायके कञ्चुकस्मृशि चोलस्पर्श कुर्वति सति । सान्त्व. कान्तेति । सापराधे कान्ते सान्त्वनाघकृत्वैव कञ्चुफस्पर्थ विति सति कोपवशात वक्रीकृतग्रीवया कोपेन कषायाः अत पव न्मथशरवत्क्रूराः । तच्छराणां नूतनपल्लवरूपत्वेनारक्तता । यता पफलुषितमन्मयशरवत्राः । मन्मथीयत्वेन दुःसहता कटा- २५

·१९४
रसमञ्जरी।
साऽऽकूते दरहासकेसरवचोमाध्वीकधाराऽलसा
प्रीतिः कल्पलतेव का चन महादानाकृता सुभ्रवा।।९०॥
नायकृत्वैवेत्यर्थः । स्पृशिपदं भयचकितता व्यनक्ति । सा-
चीकृतग्रीवया वक्रीकृतकण्ठ्या कोपवशादिति भावः । तया
सुध्रुवा नायिकया कोपकषायमन्मथशरक्रूगः कन्दर्पबाणक-
ठिनाः । तद्वाणानां नूतनपल्लवरूपत्वेन रक्तता । यद्वा कोपेन
कपायितः कलुषितः यः मन्मथः तद्वत्क्रूराः। मन्मथपदं दुःस-
हतामावेदयति । कटाक्षाङ्कुराः अपाङ्गच्छटाः । अङ्कुरपदं
तीक्ष्णतां व्यनक्ति । मुक्ताः प्रेरिताः । किं च साकूते सा-
ऽभिप्राये चाटुवचनरचनाकारिणि सति दरहासकेसरवचो-
मानीकधारालसा । दरमीषत् हासो हसितम् प्रसादादिति
भावः । तदेव केमरं किअल्को यस्मिन् । एवं विधं यद्रचो
वचनं तदेव माध्वीकं मधु । मधु माध्वीकमधयोरित्यमरः । तस्य
या धारा प्रमृतिस्तया ऽलसा निर्भरा । माध्वीकपदमुन्मादजन-
कनां व्यनक्ति । अलसपदं मविलासतां ध्वनयति । का चि.
वनिर्वचनीया प्रीतिः कल्पतेव कल्पलतावत । कल्पलता
।
क्षाङ्कुरा मुक्ताः । अङ्कुरत्वेन तीक्ष्णता । साकूते साऽभिप्राये । चा.
दुवचनरचनाकारिणि सतीत्यर्थः । ईषद्धास एवं प्रसादजन्मा के.
शरं यत्र ताशवचोरूपमाध्वीकस्य धारा प्रसूतिः तया अलसा
निर्भरा । माध्वीकत्वेनोन्मादकता । अलसत्वेन सविलासता । ई-
दशी का चनाऽनिर्वचनीया प्रीतिः । मनोरथसम्पादकतया कल्पतेव
दानीकृता । प्रीतेः सर्वाधिकत्वेन ॥१०॥

·व्यङ्यार्थकीमुदीप्रकाशाख्यन्याख्यावयशोभिता ।
हितकारिण्यपि प्रियतमे ऽहितकारिण्यधमा । एषैव
च निर्निमित्तकोपना चण्डीत्यभिधीयते । अस्या नि-
कारणकोपत्वादधमैव चेष्टा । यथा ।
प्रस्थाने तव यः करोति कमलच्छायां मुखाम्भोरुहे
श्रीखण्डद्रवधारया शिशिरया मार्ग पुरः सिञ्चति ।
तस्मिन् प्रेयसि विद्रुमद्रवनदीरिङ्गत्तरङ्गभ्रमि-
भ्रान्तक्लान्तसरोजपत्रसदृशा भूयो दृशा क्रुध्यसि॥९॥
तुल्यत्वं च मनोरथसंपादकत्वात् । महादानीकृता दत्ता ।
प्रीतेः सर्वाऽधिकत्वेन दाने महती कल्पलतापि सकेसरमधुधा-
रानिर्भरा भवृति । मध्यात्वं चात्र स्फुटमेव । सार्दूलवि-
क्रीडितं कृत्तम् ॥ ९० ॥
अधमां लक्षयति हितेत्यादि ।
अधमामुदाहरति प्रस्थाने इतिः । का चित्सखी नायिका
प्रयाह तव प्रस्थाने प्रयाणाऽवसरे निकटवाटिकाऽशोकविट-
पविकाशकरणायेति भावः । मुखाम्भोरुहे. वदनकमले । अ-
वि त्वदीये । कमलच्छायां कमलेनातपनिवारणं साजती-
प्रस्थानेति । कमलच्छायामातपनिवारणाय प्रस्थाने उद्यानादि.
प्रयाणावसरे । तजातीयेन तस्य सेवाकरणात प्रियस्थाऽतिशयित-
प्रेमवत्ता तस्मिन्नपि विद्रुमस्य प्रवालस्य द्रवो यो निर्यासस्तस्य नदी
तस्यां रिङ्गन्तः शोभाशालिनो ये तरङ्गाः तेषां यो भ्रमिरावतः तत्र
भ्रान्तं भ्रमणं प्राप्तमत एव क्लान्तं म्लानं यत्सरोजपत्रं सत्सहराया।
अत्र विद्रुमपदेन रक्तता रिङ्गत्तरङ्गेत्यादिना चञ्चलता । भूयो वारं
घारम् । अत्र सम्बुद्धानुपादानेन नायिकाया अनुचितकार्यकारित्वं
व्यज्यते ॥ ९१॥

·रसमजरी। विस्तरभिया प्रत्येकमेतासामुत्तममध्यमाऽधमभेदा नोदाहृता इति । विश्वासविश्रामकारिणी पार्श्वचारिणी सखी । अस्या मण्डनोपालम्भशिक्षापरिहासप्रभृतीनि कर्माणि । यत्वेपि कमलेन त्वन्मुखातपवारणरूपसेवाविधायकतया प्रिय- स्याऽतिशयितप्रेमवत्ता व्यज्यते । यद्वा सजातीये खेदाऽपनो- दनमुचितमिति ध्वन्यते । किं च शिशिरया शीतलया श्रीख- एडद्रवधारया । श्रीखण्डस्य चन्दनस्य यो द्रवो रसस्तस्य धारा तया। पुरो मार्गम् अग्रिमं प्रयाणं मिश्चति तस्मिन् ताहो प्रयेसि प्रिये । विद्रुपद्रवनदीरिङ्गत्तरङ्गभ्रमिभ्रान्तक्लान्तसरोजप- वसदृशा । विद्रुमाणां प्रवालानां वो निर्यासस्तस्य या नदी तस्यां रिङ्गन्तः खेलन्तः । शोभाशालिन इयर्थः । तरङ्गाः तेषां भ्रमिरावतः तत्र भ्रान्तं भ्रमणं प्राप्तम् अत एव क्लान्तं म्लानि- मापन्न सरोजपवं तत्सदृशया । विद्रुमपदमारक्ततां द्योतयति । रिङ्गत्तरङ्गेत्याविना चञ्चलत्वं व्यज्यते । पत्रपदं प्राशस्यं व्य. नक्ति । भूयो वारं वारम् बहुवारमित्यर्थः । दृशा दृष्ट्या क्रु- ध्यसि कोपं प्रकटयसि । अत्र सम्बुद्धयनुपादानमनुचितकार्य- कारित्वं नायिकायां ध्वनयति । अधमात्वं स्फुटमेव । उ- पमालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ९१ ॥ प्रसङ्गात्सख्यादीनिरूपयितुं सखीकार्याणि विभजते अस्या इसादि । उपालम्भः सनिन्दवचनम् । प्रसङ्गात्सल्यादीनिरूपयति विश्वासेति।उपालम्भः सनिन्ववचनम् ।

·म्वयार्यकौमुदीप्रकाशास्यव्यास्यास्यशोभिता।
१९७
तत्र मण्डनं यथा ।
स्तनकनकमहीधरोपकण्ठे
प्रियकरपल्लवमुल्लसत्प्रमोदम् ।
रहसि मकरिकामिषाल्लिखन्ती
कमलमुखी कमलैः सखीं जघान ॥ ९२ ॥
तव मण्डनमुदाहरति स्तनकनकेति । का चित्का चिवाह
स्तनकनकमहीधरोपकण्ठे । स्तनौ कुचौ तावेव कनकमहीधरौ
स्वर्णगिरी तयोरुपकण्ठः मन्त्रिहिनप्रदेशः । कनकपदं गौरत्वं
व्यनक्ति । महीधरपदं काठिन्योत्तुङ्गत्वे व्यञ्जयति । उपकण्ठ-
पदं नायककरस्पर्शयोग्यत्वं ध्वनति । मकरिकामिषात् पत्रा.
वल्यादिलिखनव्याजात उल्लमत्प्रमोवं सरोमाञ्चमित्यर्थः । कुच-
स्पर्शादिति भावः । प्रियकरपल्लवम् प्रियस्य कान्तस्य हस्त-
पल्लवम् । प्रियपदं लिखनौचिती व्यनक्ति । पल्लवपदमरुणतां
सा च काश्मीरादिलिखनौचियं द्योदयति । रहस्येकान्ते ।
एवं च नायके करकुचसम्बन्धौचियं ध्वन्यते । लिखन्ती सखी
कमलमुखी नायिका । एवं च सन्तोषाऽतिशयो व्यज्यते ।
कमलैः क्रीडासरोजैः जघान ताडयामास । कथमपदमेव लिख-
तीति भावः । यद्यप्येतत्परिहासोदाहरणमपि सम्भवति तथा.
स्तनकनकेति । उपकण्ठः सन्निहितप्रदेशः । कनकत्वेन गौरता
महीधरत्वेन काठिन्योत्तुङ्गने । उपकण्ठपदेन उपरि नायककरस्प-
योग्यता ध्वन्यते । मकरिकापत्रावली उल्लसत्प्रमोदं कुचस्पर्शन
सरोमाञ्चमित्यर्थः । प्रियकरत्वेन लेखनौचित्यम् । रहसि एकान्ते ।
तेन नायककरस्पर्शात्कुचसम्बन्धौचित्यम् । जघान अन्यदेव लिस्त्र-
तीति धियेति । एतत्परिहासोदाहरणमपि वक्तुं शक्यम् । परिहास्प-
पदेन शब्दरूप एव गृह्यतहति के चित् ॥ १२ ॥

·१९८
रसमञ्जरी।
उपालम्भो यथा ।
सान्द्रध्वानर्मुखरितदिशः श्रेणयस्तोयदानां
धाराऽऽसारैर्धरणिवलयं सर्वतः प्लावयन्ति ।
तेन स्नेहं वहति विपुलं मत्सखी युक्तमेव
त्वं निःस्नेहो यदसि तदिदं नाथ मे विस्मयाय ॥९३॥
प्यत्र परिहासस्य शब्दरूपत्वेन तवभावान्न तदुदाहरणता ।
पुष्मिताग्रावृत्तम् ॥ ९२ ॥
उपालम्भमुदाहरति । सान्द्रध्वानरिति । का चिन्नायि-
कासखी नायकं वक्ति हे नाथ स्वामिन् । नायपदं स्वेच्छा.
कार्यकारित्वं व्यअयति । सान्द्रध्वानरनवरतस्वनैः मुखरिदिशः
मुखरिताः वाचालिताः दिशः ककुभो याभिस्ताः । सोय-
दानां मेघानां श्रेणयः पङ्ग्यः धारासारैः धर्राणवलयं भू.
मण्डलं सर्वतः परितः प्लावयन्त्याप्लुतं कुर्वन्ति । तेन हेतुना
मत्सखी । एवं चाऽस्मद्धृदयसवया नायिकति ध्वन्यते । युक्त-
मेवाऽबाधितमेव विपुलं सातिशयं स्नेहं प्रेम । प्रेम स्नेहो ऽय
दोहमियमरः । वहत्यङ्गीकरोति । तथाविधोद्दीपकपयोद-
पङ्किविलोकनेन मद्विरहमसहमानः पियो ऽधुनैवाऽऽयास्य-
तीति धियेति भावः । तथापि यत्वं निःस्नेहः प्रेमशून्यो
सान्द्रेति । तेन निबिडशब्देन मेघधारासम्पातकरणभूवलयप्लावने
यन्मत्सखी । तेन ववत् सहृदयत्वं तस्या व्यज्यत । सातिशयं नहं
त्वद्विषयं वहति । तद्युक्तमेव । तथाविधोहीपनेन नदालोकनात्वदा-
गमननिश्चयेन चेति भावः । तथात्वेपि यत्त्वं प्रेमशून्य इदमाश्चर्याय
तथाविधोद्दीपनस्थायिगणनात् तथानुरागिण्यामप्यननुरागाश्चेति भा-
वः । एवं च नायिका सहृदया त्वं तु दुहृदय इति सनिन्दवचनरू-
पोपालम्भो व्यज्यते ॥९३॥

·व्यङ्यार्थफौमुदीप्रकाशाज्यव्याख्यावयशोभिता। १९९ शिक्षा यथा । सानन्दमालि वनमालिविलोकनाय निर्गच्छ कुञ्जमिति किं तु विचारयेथाः । झङ्कारिणो मधुलिहो दिवसे भ्रमन्ति रात्रौ पुनश्चपलचञ्चुपुटाश्चकोराः ॥ ९४ ॥ ऽसि वर्तसे तदिदं मे विस्मयायाऽऽश्चर्याय । तथाविधाऽनुरा. गशालिन्यामपि भवानननुरागीति कथं प्रियत्वमिति विस्मय इति भावः । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ९३ ॥ शिक्षामुदाहरति सानन्दमिति । का चित्सखी नायिका प्रयाह हे आलि मानन्दं वनमालिविलोकनाय श्रीकृष्णस- न्दर्शनाय कुआं लतापिहितप्रदेश निर्गच्छ प्रयाहि । किं विति वक्ष्यमाणं विचारयेथाः विचारय । किन्तत् । झङ्कारिणः सशब्दाः मधुलिहा भ्रमराः दिवसे दिने भ्रमन्ति सश्चन्ति । सानन्दमिति । आलि कृष्णदर्शनाय कुआं गच्छति वक्ष्यमाणं विचारयेथाः । तदाह सशब्दा भ्रमरा इह दिवा भ्रमन्ति । एवं च त्वद्वदनाभिनवसौरभलोभागतालिनिगदितैः सपि त्वां शास्यतीति भावः । रात्री तु चन्द्रिकास्वादचपलचञ्चुपुटाश्वकोरा भ्रमन्ति । एवं च त्वद्वदनचन्द्रिकायामागतचकोरचञ्चुनिनदैस्तत्रापि स एव दोष इति भावः । अत्र समासोक्त्या मुखरखुर्जनानां दिवा भ्रमणेन दिवा गन्तुमशक्यम् । अत्र झङ्कारित्वेन सर्वत्र विनातार्थावेदकत्व- म । मधुलित्वेनोद्वत्तत्वं वक्तव्यविवेकविधुरत्वं च व्यज्यते । रात्री चपलचञ्चुपुटाः पिशुना राशि रात्रिनिखिलजातवृत्तान्तावेदकाः चकोरा इव राभिव्यापारेण खोदरपूरका यामिका भ्रमन्ते । चौर्या- दिबहुभयत्वाद्मनमनुचितम् । एवं च तथा गन्तव्यं यथा केनापि न ज्ञायतइति व्यज्यते । के चित्तु मधुलिट्चकोरशब्दाभ्यां गानाऽध- रलोलुपतरुणप्रतीत्या तद्रूपबाधकसत्त्वमित्याहुः ॥ ९४ ॥ ।

·२००
रसमक्षरी।
परिहासो यथा।
आगारभित्तिलिखितासु निवेदयस्व
कः सप्तमो दशसु मूर्तिषु लोकभर्तुः ।
इत्थं सखीजनवचः प्रतिपद्य सद्यः
सीता स्मितद्युतिभिरुत्तरयाश्चकार ॥ ९५ ॥
एवं च त्वद्ववनाऽभिनवसौरभलोलुपतया ऽऽगतो लिपटली.
निनादैः कोपि त्वां ज्ञास्यतीति व्यज्यते । ननु रात्रावेच गं.
न्तव्यमत प्राह
रात्री
पुनश्चपलचञ्चुपुटाः । चपलानि चन्द्रि-
कास्वादलम्पटानि चञ्चुपुटानि नोटिपुटानि येषां ते । च-
चुत्रोटिरुभे समे इत्यमरः । चकोराः पक्षिवियोषाः। भ्र-
मन्ति । एवं चापि त्वद्वदनाभिनवचन्द्रिकास्वादलम्पटानि चञ्चु-
पुटानि येषां ते । चन्द्रिकापानायाऽऽगतचकोरचञ्चुनिनदैः
यः कश्चन ज्ञास्यतीति तथा गन्तव्यं यथा न केनापि ज्ञायत-
इति व्यज्यते । यद्वा झङ्कारिणो मुखराः मधुलिह इव मधु-
लिहः दुर्जनाः। दिवसे भ्रमन्ति झङ्कारिपदेन विज्ञातमर्थ स-
वत्रावेदयिष्यन्तीति घोयते। मधुलिट्पदेन प्रौद्धत्यं वक्तव्या-
ऽवतव्ये विकटविधित्वं पापभीरुत्वाऽभावश्च व्यज्यते । रात्रौ
पुनः चपलचञ्चुपुटाः पिशुनाः रात्रिगतनिखिलवृत्तान्तावेदकाः
चकोरा इव । चकोरा हि यथा रात्रिव्यापारेणैव स्वोवरपूर्ति
कुर्वन्ति तथा रात्रिव्यापारमवीणा यामिका इयर्थः । भ्रन्ति ।
आगारेति । अत्र लोकभर्तृत्वेन लज्जाहेत्वभावः । सखीजनस्वे.
नाऽधश्योत्तरदानाहता । अत्र हि तथाहसितेन मत्प्रियनामा ऽयमि-
त्युत्तरितमिति भावः ॥ ९५ ॥

·व्ययार्थकौमुदीप्रकाशाख्यन्यास्यादयशोभिता ।
२०१
सख्याः परिहासवत् प्रियस्यापि परिहासः । यथा ।
भूसंज्ञया ऽऽदिशसि तन्वि सखीं न वाग्भि-
रित्थं विहस्य मुरवैरिणि भाषमाणे ।
राधा चिराय दशनवणदयमान-
बिम्बाधरा वदनमानमयाञ्चकार ॥ ९६ ॥
एषं च दिवा रातादपि दुर्जनयामिकादिबहुभयवत्त्वाद् गमन-
मनुचितमिल्यपगत्य यदीच्छसि गन्तुं तदा गच्छ मुखेनेत्यौ-
दासीन्यमावेधते । के चित्तु मधुलिट्चकोरबाब्वाभ्यां गानाऽध-
रपानलोलुपतरुणप्रतीत्या सपबाधकसत्त्वमित्यप्याहुः । व-
सन्ततिलकात्तम् ॥ ९४ ॥
परिहासमुदाहरति । भागारेति । काचित्को चिदाह
भागारभित्तिविखितामु विविधपुटभेदनकुच्यविद्यमानामु लो-
कभर्तुविष्णोः । लोकभर्तृपदकथनेन लजाहेत्वभाव द्योतयति ।
दशामु मूत्तिषु मत्स्यावतारेषु सप्तमो ऽवतारः कः किंसंबक
इत्यर्थः । इति निवेदयस्व कथय । तमामग्रहणं कुर्विति भावः ।
इत्थं पूर्वोक्तप्रकारं सखीजनवचः सखीसमूहवाक्यम् । जनप-
छमनिवारणीयतां व्यनक्ति । वच इसेकवचनं सकलसख्यैकरू-
पतां गमयति । सा चाऽवश्योत्तरदानाहताम् । सद्यः शीघ्रम् ।
एवं च चातुर्यमभिव्यज्यते । प्रतिपद्य प्राप्य सीता स्मितधु-
तिभिः हास्यदीप्तिभिः । एवं च लज्जावत्वमावेचते । उत्तरपा-
भूसंशयेति । अत्र घागभावपूर्वकं धूसंज्ञापनेनाऽधरदशनका.
नमावेधते । चिराय दशनवणयमानत्वेन पचनाऽसामर्थ्यम् । यहा
चिराति नम्रीकरणे ऽन्वेति । लज्जावधादानम्रता । अत्रदशन-
देशप्रदर्शमेन परिहासः॥९६ ॥

·२०२
रसमञ्जरी।
मियस्य परिहासवत् प्रियाया अपि परिहासः । यथा ।
दिव्यं वारि कथं यतः सुरधुनी मौलौ कथं पावको
दिव्यं तडि विलोचनं कथमहिदिव्यं स चाङ्गे तव ।
तस्माद् धूतविधौ त्वया ऽद्यमुषितो हारः परित्यज्यता-
मित्थं शैलभुवा विहस्य लपितः शम्भुः शिवायास्तु वः ९७
श्वकार उत्तरमाचख्यौ । एवं च तथाविधहमितेनैव मत्मियत-
मनामा ऽयमित्युत्तरमिति भावः । वसन्ततिलकाहत्तम् ॥ ९५ ॥
प्रसङ्गात्परिहासं पियस्योदाहरति धूसंझयेति । हे सन्धि
प्रियसखीं वयस्यां धूमजया कटाक्षविक्षपेण प्रादिशसि उपकर-
णसामग्अर्थमाज्ञापयसि । वाग्भिर्वचोभिः किमिति नादिशसी-
स्थम् अमुना प्रकारेण विहस्य । एवं चाऽघरदशानदंशामा.
नमावद्यते । मुरवैरिणि मुरारौ भाषमाण वदति सति चि.
राय बहुकालं दशनव्रणयमानबिम्बाऽधरा वनक्षतक्लि-
श्यमानबिम्बोष्ठी । एवं च वचनरचनाऽसामर्थ्यभिव्यज्यते ।
राधा वदनं मुखम् भानमयाञ्चकार नम्रीचकार । लज्जाव-
शादिति भाषः । यद्वा चिराय वदनम् आनमयाञ्चकारेति
योजना । अत्र दशनदंशमदर्शनेन परिहामः । वसन्र्तात-
लकावृत्तम् ॥ ९६ ॥
दिव्यं धारीति । सुरधुनीमौली इत्यनेन संहवत्सया तदभ्यासव.
तया वा जलदिव्यं वा न निर्णायकमिति भावः । दिव्यं शपथवि.
शेषः । एवमग्निदिव्यश्च न निर्णायकम् । तस्य नयनत्वेन त्वदभिमत.
विधाननिपुणत्वात् । अहर्निशमङ्गसङ्गितया भुजगस्य स्वदधीनत्वेन
त्वदभीष्टसम्पादकत्वाश्च । एवं दिव्यादिविधानं परिहत्य हारापहार
सिचत्कृस्याह शैलभुपेत्यमेन कठिनहृदयत्वं तेन परिहासयोग्यत्ता
तेन च तर्जनताडनकरणप्रवणत्वं व्यज्यते । शम्भुत्वेन कल्पाणकरण-
योग्यता । घूतत्वेन चौर्यमिथ्यालापादियोग्यता ॥ ९७ ॥

·ग्यमार्थकौमुदीप्रकाशास्यव्याख्यावयशोभिता । २०३ दूत्यव्यापारपारङ्गमा दूती । तस्याः संघटनविरहनिवे- दनादीनि कर्माणि । प्रियपरिहासप्रसङ्गात् प्रियापरिहासमुदाहरति दिव्य- मिति । पार्वती शिवं प्रत्याह हे शम्भो । यत यस्मात् मौलौ मस्तके । एवं चातिशयप्रेमाऽऽवेद्यते तेन च साहाय्यकाग्त्विम् । मुग्धुनी मन्दाकिनी । एवं चाऽन्यथाविधानसामर्थ्य द्योत्यते । यतः वारि जलं दिव्यं वापथविशेषः । कयं, न युक्तमित्यर्थः । तथा पावको वह्निः दिव्यं कथं यतस्तांद्रलोचनं बिलोचर्यात तन्नयनम् । एवं च स्वदभिमतविधाननिपुण एवाऽयमनल इति व्यज्यते । तथा अहिः सर्पः कथं दिव्यं यतः स चाहिस्तवाने देहे। एवं चाऽहनिशाऽङ्गसङ्गशालिनो भुजङ्गस्य त्वदधीन- तया त्वदभीष्टसम्पादकत्वमेवेति ध्वन्यते । एवं दिव्यादिवि- घानं परिहत्य हाराऽपहारं सिद्धवत्कृत्याह तस्माद्धेतोः अद्य घूनविधौ धूतप्रसङ्गे । एवं च चौीमथ्याभिलाषादि नियत- मिति व्यज्यते । मुषितश्चारितः हारो मुक्ताभूषणम परित्य- ज्यताम् । एवं च दैन्याऽभावो द्योत्यते तेन च स्वस्मिन्नाधि- क्यम् । इस्थममुना प्रकारेण शैलभुवा पार्वत्या । एवं च कांठ- नाऽवयवत्वं द्योत्यते तेन च तर्जनताडनकरणप्रवणत्वं च । वि. इस्येति परिहासो व्यज्यते । लपित उक्तः शम्भुः शङ्करः। एवं च कल्याणकरणं सुकरमित व्यज्यते । वो भवतां शिवाय कल्याणायाऽस्तु । अत एव पार्वतीकृतस्मितपरिहासतया भय- विहीनस्य कल्याणकरमुचितमिति ध्वन्यते । शार्दूलविकी- डितं वृत्तम् ॥ ९७ ॥ प्रसाद दूनीं निरूपयति इत्योति । इत्ये रचनाविषये विशेष पुण्यवतीत्यर्थः।

·रसमारी।
संघटनं यथा ।
अश्चति रजनिरुदञ्चति
तिमिरमिदं चश्चति मनोभः ।
उक्तं न त्यज युक्तं
विरचय रक्तं मनस्तस्मिन् ॥ ९८ ॥
प्रसङ्गाद् दूर्ती निरूपयति । इत्येति ।
दूतस्य
कर्य
दूत्यम्
दतर्वाणम्भ्यां चेति यत् । तस्य व्यापारो रचनाविशेषः तस्य पा-
रङ्गमा तद्विषये नैपुण्यवती । सा कि क्रियावतीत्याह तस्या इति ।
प्रथमोद्दिष्टत्वात् सङ्घनमुदाहरति । अञ्चतीति । का
चिद् दृती नायिका प्रयाह हे सखि । एवं च हितोपदेशाईत्वं
द्योत्यते । रजनी राविः अञ्चति समायाति । किं च मितिरं
तमिस्रम् उवञ्चति प्रकटीभवति । एवं च गमनयोग्यता । अगमने
भयं दर्शयति । मनोभूर्मदनः । तेन अनिवारणीयत्वं घोत्यते । प्र-
श्चति हृष्यति । विजयसाधनसिद्धयति भावः । अगमने शि-
तधारस्त्वां ताडयिष्यतीति ध्वन्यते । प्रगमने प्रतिज्ञाहानिरूपं
अञ्चतीति । समायातीत्यर्थः । उदञ्चति प्रकटीभवति । अनेन ग-
मनयोग्यता । अगमने बाधकमाह । च परं मनोभूः तेनाऽनिवार-
णीयता । चञ्चति दृष्यति । विजयसाधनसिद्धोति भावः । एवं चा-
ऽगमने विषमशरस्त्वां शरैस्ताडयिष्यति इति व्यज्यते । उक्तं प्रति-
ज्ञातम् । अर्थानायकसविधगमनं न त्यज्य । एवञ्चाऽगमने प्रतिक्षा-
भङ्गरूपं महाधकमिति भावः । कर्तव्यमाह । तस्मिन्निति । दू.
तीति पाठे नायकोक्तिरियम् । हे दूति रजन्याधुवश्चति । अतस्तद्व.
शीकरणं निपुणं यदुक्तं मदग्रे प्रतिज्ञातं तन्नत्यज । सर्व स्मृत्वा
ऽनुतिष्ठेत्यर्थः । ननु अस्मृतं च त्यक्ष्यामि तत्राह तस्मिन् उक्ते मनः
रक्तमासक्तं विरचय । तेन तदनुसन्धानपूर्वकमेव गच्छ येन वि-
स्मरणं न भवतीत्यर्थः॥९८॥

·व्यङ्यार्थकौमुदीप्रकाशाख्यव्याल्यावयशोभिता । विरहनिवेदनं यथा । चक्रे चन्द्रमुखी प्रदीपकलिका धात्रा धरामण्डले तस्या दैववशाद्दशा ऽपि चरमा प्रायः समुन्मीलति । बाधकमाह उक्तं प्रतिज्ञातम् अर्थानायकसविधे गमनं न यज । एवं च स्ववचनपरियागादन्यत् किमपि बाधकं नास्तीति यो- त्यते । यत्कर्तव्यं तदाह तस्मिन्नायके मनः रक्तमनुरागि र- चय । इदं युक्तम् । दूतीति पाठे नायिकोक्तिरियं हे दृति र- जनिः प्रश्चति प्राप्नोति । इदन्तिमिरमुदञ्चति उद्गच्छति । मनोभूः चञ्चत नृत्यति हर्षादिति भावः । तावता किमि- सतप्राह युक्तं तद्वशीकरणं निपुणं यदुक्तं मदग्रे प्रतिज्ञातं तन्त्र सज तन्मध्यतः किमपि मा मुश्चेत्यर्थः । स्मृते न यक्ष्यसि कि तु विस्मरिष्यसीयत प्राह तस्मिन् उक्ते मनः रक्तम् आ- सक्तं विरचय । अन्यथोपेक्षया विस्मरिष्यसीति गुणनिकां कु- वन्ती गच्छेत्यर्थः । उपगीतित्तम् ॥ ९८ ।। विरहनिवेदनमुदाहरति चक्रइति । का चिद् दृती श्री. कृष्णं प्रत्याह भो कृष्ण चन्द्रमुखी । एवं च प्रकाशकारित्वं व्यज्यते । राधा गोपिका धरामण्डले प्रदीपकलिका चके कृता धात्रा विधात्रा । कर्मणि लिट् । किं तावतेसाह दैववशा- ददृष्टयोगात् । एवं च तव नाऽपराध इति व्यज्यते । तस्या राधायाः चरमापि अन्त्यापि दशा ऽवस्था मायो बाहुल्येन चक्राति । का चिद् दूती कृष्णं प्रत्याह । हे कृष्ण सा चन्द्रमुखी धात्रा भूमण्डले प्रदीपफलिका चक्रे । अनेन रमणीयताऽतिशयः । तस्याश्च दैववशात् । एवं च तवाऽनपराध इति भावः । चरमापि दया ·रसमारी। तद् ब्रूमः शिरसा नतेन सहसा श्रीकृष्ण निक्षिप्यतां सहस्तत्र तथा यथा न भवति त्रैलोक्यमन्धं तमः॥९९॥ इति नायिकानिरूपणम् ॥ समुन्मीलति समुदेति । तेन नम्रेण शिरसा प्रणामपुरःसमि- त्यर्थः । वयं ब्रूमः । तेन विज्ञापनाफलसंपादनौचित्यं व्यज्यते । तत्किमित्यत प्राह श्रीकृष्ण सहसा । शरत्कालीनष्टिरिवा. ऽऽकस्मिक इत्यर्थः । तत्र राधालक्षणदीपकलिकायां स्नेहः प्रेम निक्षिप्यतामासज्यताम् । यथा च एतत् त्रैलोक्यं चातुर्व- यादित्वात् व्यञ् । अन्धं लावण्यसारसंसाराऽदर्शकं न भ- वति । एवं च वत्कृपया विना राधारूपदीपनिर्वाणे मति न कोपि कुत्रापि सौन्दर्य पश्येद एवं च विभुवनाऽभिरामा राधा ऽपश्यं त्वत्मसादं विना न जीविष्यतीति व्यज्यते । अन्य- प्रापि दीपवक्षा निर्वाणं यान्ती नहेन सहिता प्रकाशश्यते इति लौकिकम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १९ ॥ इति श्रीमदनन्तपण्डिनविरचितायां व्यङ्ग्यार्थकोमुखां नायिकानिरूपणम् ॥ समुन्मीलति तत्ततो हेतोत्रमः । बहुवचनेन विज्ञापनाफलसम्पाद- नौचिती व्यज्यते । नतेन शिरसा प्रणामपुरःसरमित्यर्थः । सहसा तत्कालमेव अन्धं लावण्यसारसंसाराऽदर्शकं तमस्तद्रूपं यथा न भ. पति तथा कुरु इत्यर्थः । एवं च त्रिभुवनाभिरामा मा स्वत्प्रसाद विना न जीविष्यतीति व्यज्यते । अन्यापि दीपदशा निर्वाणं यान्ती बेहेन प्रकाश्यताति लौकिकम ॥ ९९ ॥ इति नायिकानिरूपणम् ॥

·२०७ : ज्ययार्थकोमुदीप्रकाशस्थण्याख्यावयशोभिता। शृङ्गारस्योभयनिरूप्यत्वान्नायको ऽपि निरूप्यते । स च त्रिविधः पति,रुपपति,वैशेषिकश्चेति । विधिवत्पाणिग्राहकः पतिः । यथा । त्वं पीयषमयूख मुञ्च शिशिरस्निग्धान सुधाशीकरान वं भोगीन्द्र विलम्बसे किमु फणाऽऽभोगैः शनैर्वीजय। नायकनिरूपणे उपोद्घातसंगति दर्शति शृङ्गारस्येति । उभयनिरूप्यत्वात् नायिकानायकोभयनिरूपणाधीननिरूपण. स्वादित्यर्थः । यद्यपि कारणतावच्छेदकाऽवच्छिन्नं य. तस्कारणनिरूपणेऽपि कार्यनिरूपणं भवयवेत्यतस्तनिरूपणम. नर्थकं तथापीह यथा नायकीयशृङ्गारालम्बनविभावत्वेन ना. यिकानिरूपगां तथा नायिकीयशृङ्गारालम्बनत्वेन नायकनि- रूपणमिसेतन्निरूपणमर्थवत् । तद्विभागमाह स चेयादिना । सत्र प्रथमोद्दिष्टतात् पति लक्षयति विधिवदिति । विधिवत्पा- णिग्रहण कर्तृत्वम् । विधिपदांपादानादविधिमत्तत्कर्तृके नाऽति- व्याप्तिः । वस्तुतस्तु तत्पतियोगिकतया पाणिग्रहणस्य मिन- वाकं पतित्वम् । पतिमुदाहरति त्वं पीयूषेति । शिवोक्तिरियम् । हे पीयूषमयूख अमृतकिरण चन्द्र । शिशिरान् शी- तलान् स्निग्धान सान्द्रान् सुधाशीकरान् अमृतलवान् मुश्च नायकनिरूपणे उपोखातसङ्गतिमाह शृङ्गारस्येति । उपयनिरूप्य. स्वात् । उभयनिरूपणाधीननिरूपणविषयत्वादित्यर्थः । नायकीय. गारालम्बननायफनिरूपणमिति भावः । वस्तुतस्तु तत्प्रतियोगिक पाणिग्रहस्य भिन्नत्वात् नैकं पतित्वमिति बोध्यम् । स्वं पीयूषमयूखेति । पीयूषममृतम् । शिशिरनिग्धान् शीतल. सान्द्रान् । मिग्धं तु मखणं सान्द्रमिति महार्णवः । सुधाशीकरान ·रसमञ्जरी। त्वं स्वर्वाहिनि किं च सिञ्च सलिलैरङ्गैः शिरीषोपमैः सेयं शैलसुता कठोरमहसः कान्त्या पथिक्लाम्यति॥१०॥ अनुकूलदक्षिणधृष्टशठभेदात्पतिश्चतुर्दा । सार्वकालिकपराङ्गनापराङ्मुखत्वे सति सर्वकालमनु- रक्तो ऽनुकलः । यथा । विसृज । अर्थाच्छैलसुताशरीरे । हे भोगीन्द्र भुजगराज त्वं किमु विलम्बसे किं विलम्बं कुरुषे । एवं च विलम्बो न वि- धेय इति व्यज्यते । इदं सर्दवान्देति । फणाभोगैः फणा. विस्तारैः शनैर्मन्दं वीजय व्यजनानिलं संपादय । भो स्वर्ग- वाहिनि सलिलैः पथि मार्गे सिश्च सेकं कुरु । स्वर्वाहिनीपदं भू. तले सलिलसे ककरणसौकर्यमभिव्यञ्जयति । एवं च चन्द्रस्व- गङ्गाभ्यर्थनाफलयोरेकत्वेन न कोपि विशेष इति परास्तम् । किमर्थमुपदेश इत्यत माह सेयं सकलजनविदितमभावा पौ. लसुता पर्वतपुत्री कठोरमहसः चण्डरश्मः कान्त्या दीप्त्या क्लाम्यति ग्लायति । ननु पर्वतपुञ्याः कथं चण्डरश्मिकान्त्या क्लान्तिरत आह शिरीषोपभैः शिरीषपत्रकोमलैः अङ्गैर्गात्रैः । उपलक्षिता । एवं च पर्वतपुत्रीत्वेन कठिनत्वं नाशययम् । च- सुधाकणान् सिञ्चेति । मार्गमिति शेषः । स्वाहिनीत्वेन भुवि सेककरणसौर्य व्यज्यते । सेयं सकलजनविदितसौकुमार्या । अत्र शैलसुतेत्यनुचितम् । यद्वा सार्वकालिकहिमाऽभ्यासवत्तयोष्णस्य दुःसहत्वं व्यज्यते । कान्तिर्दीप्तिः ॥ १०० ॥ सार्वकालिकेति । दक्षिणे तिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । ताहशि विधिवत्पाणिग्राहके रूपादिहीनतया नायिकायामननुरागिण्यतिव्या- प्तिवारणाय विशेष्यदलम् ।

·२०९ व्यङ्गमार्थकौमुदीप्रकाशाल्यव्याख्यायशोभिता । पृथ्वि त्वं भव कोमला दिनमणे त्वं शैत्यमङ्गीकुरु वं वर्त्मन् लघुतां प्रयाहि पवन त्वं खेदमुत्सारय । सान्निध्यं श्रय दण्डकावन गिरे निर्गच्छ मार्गावहिः सीता ऽसौ विपिनं मया सह यतो निर्गन्तुमुत्कण्ठते॥१० न्द्रादित्रयस्य स्वाधीनत्वेनाद्यव्यासङ्गपरिहारपुरःसरमेतद्विधेय. मित्याज्ञाऽहत्वम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०० ॥ पति विभजते । अनुकूलत्यादि । तत्राऽनुकूलं लक्षयति सार्वकालिकति । सर्वकाले भवं सार्वकालिकम् । दक्षिणे ऽति- व्याप्तिपरिहाराय ससन्तम् । अनुकूलमुदाहरति पृथ्वीत । विमलकमलदलाङ्गयाः कामिन्याः श्रमसम्भावनया सदयहृदयो विपिनगमनाव- सरे श्रीरामः पृथव्यादीन् प्रार्थयते हे पृथ्वि पृथोः राज्ञ इयं तत्सम्बोधनं हे वसुमति । एवं च महत्सम्बोधिततया मार्थनासम्पादनाप्रवणत्वं व्यज्यते । त्वं कोमला भव । एवं च पृथिव्यास्तजननीले ऽपि स्वयं तथाविधमार्थनाकरणे- नाऽतिशयितप्रेमाऽऽवेद्यते । किं च दिनमणे तं शैत्यं शीतल- तामगीकुरु । मणिपदं तत्करणसमर्थतां व्यनक्ति । एवं च स्वस्य सूर्यवंशतया प्रार्थनौचित्यं तस्य तत्संपादनौचिसं पृथ्वीति । अतिसुकुमारप्रियाश्रमसम्भावनया गमनावसरे पृथ्व्यादीन्प्रार्थयते। पृथ्व्यास्तजननीत्वे ऽपि स्वयं प्रार्थनाकरणेनाऽति- शयितं प्रेमाऽभिव्यज्यते । दिनमणे इति मणित्वेन तत्करणसमर्थता वस्य सूर्यवंशत्वेन प्रार्थनौचित्यं व्यज्यते । वर्त्मन् मार्ग लघुताम- ल्पताम् । खेदं श्रमम् । हे दण्डक दण्डका वनविशेषस्य संज्ञा । चित्तु दण्डकावनति पाठः । तत्र धनान्तं सम्बोधनम? ॥ १०१॥ २७ ·रसमञ्जरी। सकलनायिकाविषयकसमसहजाऽनुरागो दक्षिणः । यथा। एतत्पुरः स्फुरति पमहशां सहस्र- मक्षिद्वयं कथय कुत्र निवेशयामि । इत्याकलग्य नयनाम्बुरुहे निमील्य रोमाश्चितेन वपुषा स्थितमच्युतेन ॥ १०२ ॥ पोत्यते । हे वर्त्मन् मार्ग लघुनामल्पतां प्रयाहि प्राप्नुहि । हे पवनं त्वं खेदं श्रमम् उत्सारय निवारय । किं च द- राडकावन दण्डकारण्य दण्डकया राक्षस्या ऽधिष्ठितं वनं दण्डकावनम् । तत्सम्बोधनम् । सांनिध्यं नैक. व्यमङ्गीकुरु । गिरे पर्वत मार्गाद्वहिः दरे निर्गच्छ । के चित्तु दण्डकावनगिरे दण्डकारण्यसम्बन्धिपर्वत सानिध्यं श्रय मार्माद्वाहनिर्गच्छेत्याहुः । किमर्थमिदमत माह यतो हताः इयं सीता मया मह वनं गन्तुमुत्कण्ठते वाञ्छतीत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०१ ॥ दक्षिणं लक्षयति । सकलेति । अशेषनायिकाविशेषाऽन्यूना- ऽनधिकाऽकृतिमाऽनुरामवत्त्वमित्यर्थः । अन्यूनाऽनधिकपदो- सकलेति । समः अन्यूनाऽधिकः । सहजः अकृत्रिम इति कार्या- तुरूपनायिकाऽनुरागवश्चतुरव्युदासाय । कृत्रिमाऽनुरागवत्तन्निरा- साय सहजेति। एतत्पुर इति । एनां किं नाचलोकयसीति धादिन कञ्चित्कृष्ण माह । पुरः अत्रे स्फुरतीत्यनेमाप्रतिशयितसौन्दर्य व्यउक्तेः । इस्याक लखयोक्त्यर्थः । अम्बुरुहस्वनानन्दाश्रुवत्ता वेधते । वपुषा करणेन शेमाशिसमयुन स्तिमित्यम्बयः । यहा रोमाश्चितेन वषुषोपल- क्षितेनमव्युत्तेव सिलमित्वम्भवः । यतु अत्र रतेरफात्रापर्याप्स्यार- ·व्यङ्ग्यार्थकौमुदीप्रकाशाल्पव्याख्यावयशोभिता । भयो निःशङ्ककृतदोषोपि भूयो निवारितोपि भूयः प्रश्रयपरायणो धृष्टः । यथा । पादानात्कार्याऽनुरूपन्यूनाऽधिकाऽनुरागशालिचतुरव्युदासः । अकृत्रिमपदेन च कृत्रिमाऽनुरागिशठनिरामः । दक्षिणमुदाहरति एतदिति कृष्णोक्तिरियम् । हे सखे पअदृशां कमलनयनानाम् एतत्सहस्रं पुरो ग्रे स्फुरति । सह- स्रसङ्ख्याकाः कामिन्यः पुरतः स्फुरन्तीत्यर्थः । स्फुरन्तीत्यनेन कान्तिविशेषशालिता व्यज्यते । अतो ऽक्षिद्वयं नयनयुगलं कुत्र निवेशयामि इत्याकलय्य विचार्य कथय । एवं च नायिकानां बहुलत्वात् नयनयोश्चाऽबहुत्वात् कथं निवेशनमिति भावः । इत्युक्त्वा नयनाम्बुरुहे नयनकमल निमील्य वपुषा देहेन कर- गोन रोमाञ्चितेन सातरोमोद्गमेन अच्युतेन स्थितम् । पस- न्ततिलका वृत्तम् ॥ १०२। माभासत्वमिति नन्न । नायिकाया बहुनायकविषयकरनेराभासत्व- वत् नायकम्य बहुनायिकाविषयकरतराभासत्व मानाऽभावात । न স্বাচনকনাযিকান্তিৰ ঘমহানাম সমিযি শায় म् । अनकस्य तत्राप्रयोजकत्वात् । कामशास्त्रादिविरुद्धरसेरेधामास- त्यप्रयोजकत्याच । अत्रोदाहरणे नायिकासु परकीयात्वप्रतिपादका- भावाच । मुनिगुरुपत्नीगनायाच्आभासत्वमिति भरतसूत्र उक्तत्वन. नायिकाविशेषविषयकरतरतथान्वेन दोषलेशाऽभावाच । अत्राहुः । मीलनहतुर्मानसन्धानसत्त्वात विगलतवद्यान्तरत्याऽभावेन नास्य सरसननि ॥ १०२॥ भूयो निःशङ्केति । बहुतरनिर्भया:पराधजनकत्वे सति बटुनरति. रस्कारागणकत्वं सति विनयपरायणत्वमित्यर्थः । निर्भयपदेन शह- म्युदासः । सत्यन्तेन विशेषणाऽभावप्रयुक्तविशिष्ठाभावपरतया - निरास इत्याहुः । द्वितीयसत्पन्तेन मानिनायिकव्युदासः। ।

·रसमञ्जरी।
बद्धो हारैः करकमलयोहरतो वारितोपि
स्वापं ज्ञात्वा पुनरुपगतो दूरतो दत्तदृष्टिः ।
तल्पोपान्ते कनकवलयं मुक्तमन्वेषयन्त्या
दृष्टो धृष्टः पुनरपि मया पार्श्वएव प्रसुप्तः ॥ १०३ ॥
धृष्टं लक्षति भूय इसादि । बहुनरनिर्भयाऽपराधजन-
कत्वे सति बहुतरतिरस्काराऽगणकत्वे सति विनयपरायणत्व-
मिसर्थः । ससन्तेन विशेषणाऽभावप्रयुक्तविशिष्टाऽभावतया
शनिरासः । द्वितीयसत्यन्तेन मानिनायकव्युदासः ।
धृष्टमुदाहरति बद्ध इति । का चिन्नायिका सखी प्रत्याह
द्वारतो देहलीतः वारितोपि तिरस्कृतोपि अर्थात्परिजनैः । कि
च हारैः पुष्पमालाभिः करकमलयोहस्तपद्मयोद्धोपि स्वापं
निद्राम् अर्थान्मम ज्ञात्वा सम्भाव्य दूरतो व्यवहितप्रदेशात
दत्तदृष्टिः मदिङ्गितज्ञानायेति भावः । पुनरुपगतः पुनरागतः ।
ततोपि तल्पान्ते शयनीयप्रान्ते मुक्तं स्थापित रात्रौ नाऽलं-
कृतं सुवसवलयं कनक कटकम् अन्वेषयन्त्या मया पार्श्वे पृष्ठ-
भागे एकदा स्वापानिवारितोपि सुप्त एव धृष्टो निःशङ्को दृष्टः ।
बसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १०३ ।।
द्वारतो वारतोपि परिजनैरिति शेषः । ज्ञात्वा सम्भाव्य मदिङ्गि-
तज्ञानाय दूरतः व्यवहिने दत्तदृष्टिः। मुकं तावतापि तस्य पापीयसो
विरहेण कार्यात् गलितम् । यद्वा नालङ्कतं खप्यादित्यागमनात्त्यक्त-
म । यद्वा विरहणाऽसह्यत्वान्मुक्तमन्वेषयन्त्या स्थलविस्मरणात्तदशा.
माद्वा तदन्वेषणम् । अन्न करादिबन्धनाऽनयकारित्वं द्योत्यते । नि-
पारितविनयपरायणत्वे स्फुटे एव ॥ १०३ ॥

·व्यङ्यार्थकौमुदीप्रकाशाख्यव्याख्याद्वयशोभिता।
२१३
कामिनीविषयककपटपटुः शठः । यथा ।
मौलौ दाम विधाय भालफलके व्यालिख्य पत्रावली
केयूरं भुजयोर्निधाय कुचयोर्विन्यस्य मुक्तास्रजम् ।
विश्वासं समुपार्जयन्मृगदृशः काञ्चीनिवेशच्छलात्
नीवीग्रन्थिमपाकरोति मृदुना हस्तेन वामध्रुवः॥१०४॥
शठं लक्षयति कामिनीति । सापराधत्वे ऽपि वञ्चनानि.
पुणत्वमित्यर्थः।
शठमुदाहरांत मौलाविति । मस्तके दाम मालां विधाय
कृत्वा भालफलके कपालतले पत्रावली मारकादिरचनां
व्यालिख्य भुजयोः केयूर भूषणे निघायाऽऽमज्य कुचयोर्मु-
तास्रज विन्यस्य मृगदृशो मृगहक्पदं मामयं वञ्चयिष्यतीति
तक्रियाऽवधानमभिव्यञ्जयति । विश्वामं ममुपार्जयन्नुत्पाद-
यन् काञ्चीनिवेशच्छलात् रशनास्थापनव्याजात् मृदुना ह.
स्तन शनैरित्यर्थः । वामभ्रवः कुटिलभ्रवः । एवं च वचना.
ऽयोग्यत्वं द्योत्यते । एतेन मृगहश इत्यनेनैव चारितार्योप
वामध्रुव इत्यनर्थकमित्यपास्तम् । नीवीग्रन्थिमपाकरोनि ।
रिरसयेति भावः । शठत्वं चाऽत्र स्फुटमेव । शादलविक्री-
डितं वृत्तम् ॥ १०४॥
कामिनीति । सापराधत्वे सनि वचनानिपुणत्वमित्यर्थः ।
मौलाविति । दाम मालाम् । भालफलकत्वेन विशालता । तया
लिखनयोग्यता । मृगशः मृगयतीति व्युत्पत्त्या तक्रियाऽवधानमा
नेन व्यज्यते । वामभुवः वक्रभुवः । तेन वञ्चनायोग्यत्वं व्यज्यते ।
एतेन मृगहश इति मिद्धे वामभुव इति व्यमित्यपास्तम् । शठत्वं
चाऽत्र स्फुटम् ॥ १०४ ॥

·२१४
रसमञ्जरी।
आचारहानिहेतुः पतिरुपपतिः । यथा ।
शङ्काशृङ्खलितेन यत्र नयनप्रान्तेन न प्रेक्ष्यते
केयूरध्वनिभूरिभीतिचकितं नो यत्र वा ऽऽश्लिष्यते ।
नो वा यत्र शनैरलग्नदशनं बिम्बाधरः पीयते
नोवा यत्र विधीयते च मणितं तात्करतं कामिनोः॥१.५॥
उपपत्ति लक्षयति आचारति । तमुदाहरति शङ्कयादि ।
यत्र रते शङ्काशृङ्खलितेन शङ्कया भयेन शृङ्खलितं निबद्धं तेन न-
यनप्रान्तेन नेत्रप्रान्तन न प्रेक्ष्यते । शृङ्खलनपदेन प्रमरणाऽभात्रो
योत्यते । यत्र वा केयूरध्वनिमुरिभीतिचकितं केयूरं बाहुभूषणं
तस्य ध्वनिनिनादः तेन भूरिभीतिः बहुनरभयं तेन चकितं
निश्चलं नाऽऽश्लिष्यते नाऽऽलिङ्यने । यत्र वा अलग्नदशनं द-
न्तसम्बन्धं विना दन्तक्षते जाते कैश्चिद्विज्ञातव्यमेतदिति
धिर्यात भावः । अन एव शनैर्मन्दं बिम्बाधरो विम्बतुल्गा-
धरोष्ठः । बिम्बपदमाकारविशेगं व्यनक्ति । न पीयने यत्रता-
दृशं चुम्बनं नेत्यर्थः । यत्र वा मणितं रतिकूजितं न विधीयते
न श्रुतिविषयीक्रियते सर्वमेतत्पच्छन्नकामित्वात् । कामिनोः स्त्री-
पुंमोश्च परस्पराऽनुरक्तवं व्यज्यते । तत्कि रतम् । ततिक
शड्डूति । यत्र रने भयङ्खलितेन नयनप्रान्तेन न प्रेक्ष्यते शृङ्ख
लितत्वेन प्रसरणाऽभावो व्यज्यते । यत्र च केयूरनादकृतबहुभयन
कृत्वा चकितम् आकस्मिकं नाश्लिष्यते भयस्य चकिताश्लेपाभावे हे-
तुत्वम् । यत्र च शनैर्न लग्ना अपि किं तु दृढं लग्ना दशना यत्र
क्रियायां यथा भवति तथा विम्बाधरो न पीयते । किं च यत्र मणितं
रतिकूजितमपि न विधीयतेन श्रुतिविषयीक्रियते। कचित्तु निधीयते।
सर्वमेतत्प्रच्छन्नकामित्वात् । तत्कि रतम् । आचारविनाशकत्वं
स्फुटमेव । अत्रैताहशप्रतिसन्धानत्वादिलितवेद्यान्तरत्वाऽभावा-
कथं रसपोष इति विभाव्यमिति के चित॥१०५॥

·ग्यङ्यार्थकौमुदीप्रकाशास्यव्याख्यावयशोभिता । उपपतिरपि चतुर्दा । परं तु शठत्वं तत्र नियतम् । अनियताः परे । बहुलवेश्योपभोगरसिको वैशिकः । यथा । काञ्चीकलक्वणितकोमलनाभिकान्ति पारावतध्वनितचित्रितकण्ठपालिम् । सम्भोगः यत्रैताशचेष्ठिताऽभाव इयर्थः । आचारविनाशक- वं स्फुटमेव । अत्रैतादृशप्रतिसन्धानसक्वाद्विगलितवेद्यान्तर- वाऽभावात्कथं रसपरिपोष इति विभावनीयम् । शार्दू लविक्रीडितं वृत्तम् ।। १०५॥ उपपतिरप्युक्तभेदैरनकविध इत्याह उपपतिरपीति । अ. नुकूलादिभेदेनेयर्थः । नन्वनुकूलत्वस्य पतिधर्मत्वेनोपपतिष- मत्वं कथमिनि चेत् । प्रत्र पराङ्गनापदेन तदितरकामिनीमा. प्रमभिधीयते । यद्रा ऽत्र शठवव्याप्यमेवानुकूलत्वमिति न क. श्चिद्दोषः । वैशिकं लक्षयति बहुल यादि । वैशिकमुदाहरति काञ्चीति । कोपि नायको निर्वच. नीयगुणस्तादृशं सखायं प्रत्याह हे सखे काञ्चीकलकणितको- मलनाभिकान्ति काञ्चया कलं मधुराऽस्फुटं तामां कोणतं शिञ्जितं यस्मिन्स चासौ कोमलो भि- रशनायाः चतुर्धेति । अनुकूलादिभेदेनेत्यर्थः । ननु सार्वकालिकपगङ्गना. पिमुखत्वघटितस्याऽनुकूलत्वस्य कथमुपपती सम्भव इति चेत् । प- राङ्गनापदेन तदितरकामिनीमात्राऽभिधानात् । शठत्वव्याप्यमेवाऽनु- कूलत्वमित्याहुः। काञ्चीति । काश्चीमधुरशब्दैः कोमला नाभिकान्तियस्मिस्तम् । यद्वा काशीमधुरशब्दवञ्च तत्कोमलनाभिशोभायुतम् । स्फुरदृश्य- माननाभित्वादिति भावः । पारावतध्वनितैः तत्सहशध्वनितैर्विचि. त्रिता नानात्वं प्रापिता कण्ठपालियंत्र तम् । तारमन्द्रकलादिविवि.

·रसमजरी। उद्भान्तलोचनचकोरमनङ्गरङ्ग- माशास्महे कमपि वारविलासवत्याः ॥ १०६ ॥ वैशिकस्तूत्तममध्यमाऽधमभेदात्रिधा । दयिताया भूयः प्रकोपे ऽप्युपचारपरायण उत्तमः । यथा। नवो यो नाभिस्तस्य कान्तिावण्यम् यस्मिन् सः तम् । पा. रावतध्वनिचित्रितकण्ठपालिम् । पारावतानां गृहकपोतानां यद्धनितं शब्दितं तद्रिचिवत्ता नानाविधा कण्ठपाली यत्र स तम् । विविधमणितचातुर्यादिति भावः । पालीपदं रम. गीयतां गमयति । उभयत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशनाऽहेयत्वं घोसते । उद्धान्तौ मुखचन्द्रचन्द्रिकापानार्थ चञ्चलौ लोचनचकोरौ यस्मिन् स तम् । उद्धान्तपदं लजाऽभावं व्यञ्जयति । एतादृशं वारविलासवसाः वाराङ्गनायाः कमपि अभिरूपम् अनङ्गरङ्गं कामक्रीडाप्रसङ्गमाशास्महे । स एवाऽस्माकमस्त्विति सम्भा- घयामः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १०६ ॥ प्राप्ताऽवसरत्वात् वैशिक विभजते । वैशिकेति । व- स्तुतस्तु ललितशान्तोद्धतानां प्रयेकमनुकूलादिभेदेन षोडश. तेपि उत्तममध्यमाऽधमभेदैरष्टचत्वारिंशन्नायकभेदाः । अन्ये ऽपि बहवस्तपि स्वयमूह्याः । धमणितचातुर्यादिति भावः । पालित्वेन रमणीयता । मुखचन्द्रच- न्द्रिकापानार्थ चञ्चललोचनचकोरम् । उद्धान्तत्वादिभिलजाभावः । अनङ्गरङ्गं सुरतं कमप्यन्याङ्गनारतादतिसौभाग्यशालिनमाशा- स्महे प्रार्थयामह ॥ १०६ ॥ वैशिकश्चेति । ललितशान्तोद्धतानां प्रत्येकमनुकूलादिभे. देन षोडशत्वे ऽप्युत्तममध्यमाऽधमभेदेनाऽष्टचत्वारिंशन्नायकभेदाः । अन्ये ऽपि खयमूह्याः ।

·२१७
व्यङ्ग्यायकौमुदीप्रकाशाख्यध्याण्यावयशोभिता ।
चक्षुःप्रान्तमुदीक्ष्य पक्ष्मलदृशः शोणाऽरविन्दश्रियं
नोचैर्जल्पति न स्मितं वितनुते गृह्णाति वीटी न वा ।
तल्पोपान्तमुपेत्य किं तु पुलकभ्राजकपोलद्युतिः
कान्तः केवलमानतेन शिरसा मुक्तास्रजंगुम्फति॥१०७॥
प्रियायाः प्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति, चेष्टया म-
नोभावं गृह्णाति स मध्यमः । यथा ।
उत्तममुदाहरति चक्षुःप्रान्तमिति । का चित्कां
चिदाह पक्ष्मलदृशः प्रशस्तानि पक्ष्माणि यस्याः
तादृशी दृग्यस्या नायिकायाः चक्षुःप्रान्तं नयनकोणं शोणार-
विन्दश्रियं रक्तोत्पलमायम् । कोपवशादिति भावः । उद्वीक्ष्य
विलोक्य उच्चैनै जल्पति शनैरेव वदतीति भावः । कि च
स्मितं न तु हसितानि न वितनुते । किं च वीटी ताम्बूलप-
वलीं न गृह्णाति किं तु तल्पोपान्तं शयनीयसमीपदेशमुपेत्य
पुलकभ्राजकपोलद्युतिः पुलकैः रोमाञ्चैः शयनसमीपदेशपा-
प्तिजन्यहर्षोदयादिति भावः । भ्राजन्ती विलसन्ती कपोलघु-
तिगण्डलावण्यं यस्य सः कान्तः केवलमेव मानतेन नम्रण
भयाचिन्तया चेति भावः । शिरसा मस्तकेन उपलक्षितः मु.
ताजं गुम्फति । तत्पीतये इति भावः ॥ १०७॥
चक्षुःप्रान्तमिति । शोणारविन्दश्रीस्तरकोपवशात् । नोचैरिति ।
शनैस्तु वदत्येवेति भावः । वीटी ताम्बूलकवलं शयनसमीपदेशप्रा-
प्तिजन्यहर्षवशात् भ्राजन्ती कपालद्युतिः तल्लावण्यं यस्य आनतेन
भयाचिन्तया वेति भावः । शिरसेति । उपलक्षित इति भावः । गु.
म्फति तत्प्रीतये इति भावः ॥ १०७ ॥

·२१८
रसमञ्जरी।
आस्यं यद्यपि हास्यवर्जितमिदं लास्येन वीतं वचो
नेत्रं शोणसरोजकान्ति तदपि कापि क्षणं स्थीयताम् ।
मालायाः करणोद्यमो मकरिकारम्भः कुचाम्भोजयो-
धूपः कुन्तलधोरणीषु सुदृशः सायन्तनो दृश्यते॥१०॥
मध्यममुवाहरति भास्यामति । कश्चित्सखायं वक्ति ।
यद्यपीदम् भास्यं मुखं हास्यवर्जितं स्मितहितं वचा
लास्येन गीतादिना वीतं रहितं तथा नेत्रं शोण मरोज-
कान्ति कोकनदद्युति कोपरशात तदपि तथापि एतन्नयना.
ऽविषयीभुते प्रदेशे क्षणं स्थीयताम् । एवं च मनोभावग्राह-
कत्र व्यज्यते । अवस्थितः फलमाह सुदृशः । इदमग्रेप्यन्वेति ।
मालायाः सजः करणोधपः करणोत्साहः कुचाम्भोजयोः स्तन-
कमलयोः । अम्भोजपदं शोभाऽतिशयं व्यनक्ति । मकरिका-
ऽऽरम्भा रचनाविशेषः । कुचाऽऽभोगयोरिति पाठे कुचोच्छ्रा.
ययारियर्थः । कुन्तलधोरणीषु कशमकानेषु । सायं भवः सा-
यन्तनः । इदं भागप्यन्वेति । धूपः सुगन्धिद्रव्येणाऽधिवासः
आस्थमिति । लास्यं गीतादि । यद्वा लास्यपदेन प्राकट्यं लक्ष्यते ।
सदपि तथापि काऽप्येतन्नयनाविषयीभूते प्रदेश क्षणं स्थीयताम् । ए.
तन मनोभावग्राहकत्वं व्यज्यते । उद्यम उत्साहः । मकरिका पत्र.
लेखरचनाविशेष इत्यर्थः । धोरणी सङ्घानः । सायन्तन इति सर्व-
त्राऽन्वयि । धूपः सुगन्धिद्रव्येणाऽधिवासः । एवञ्चैताहशसामग्रीस.
म्पादनसत्त्वात् अग्रं किं भावीति द्रष्टव्यमित्यतो ऽपि मनोभावप्रा-
हकत्वं घोत्यते । नायकस्य खत एष परामर्शः सख्युक्तिर्वा ।
एताहशसामग्रीसत्त्वादहुधा प्रसादं करिष्यतीति भावः ॥ १०८ ॥

·व्यङ्ग्यार्थकौमुदीप्रकाशास्यव्याख्यावयशोभिता । भयकृपालज्जाशून्यः कामक्रीडायामकृतकृत्याऽकृत्य- विचारो ऽधमः । यथा । उदयति हृदि यस्य नैव लज्जा न च करुणा न च कोपि भीतिलेशः । बकुलमुकुलकोशकोमलां मां पुनरपि तस्य करे न यातयेथाः ॥ १०९ ॥ मानी चतुरश्च शठे एवान्तर्भवति । दृश्यते । एवं चैतादृशसामग्रीमत्त्वात् अग्रे किं भाकि द्रष्टव्य- मिनि मनोभावग्राहकत्वं धोयते ॥ १०८॥ अधममुदाहरति उदयतीति । का चित्सखीमाह हे सखि यस्य हृदि मनसि कापि किंचिद्विषयिण्यपि लजा ब्रीडा नोदयति नोद्गच्छति यस्य करुणोदयोपि न कोपि भीतिलेशः न । अयनेरात्मनेपदमनित्यम् । अतो बकुलमुकुलकोशकोमलाभाम् ब- कुलानां मुकुलास्त एव कोशाः सर्वसौगन्ध्यनिधानत्वात् तद्वत्को- मलां माम् । पुनरपि तस्य करे हस्ते न यातयेथाः । क्रीडाया अमावादिति भावः । पुष्पिताग्रात्तम् ॥ १०९ ॥ उदयतीति । कोपीति लिङ्गविपरिणामेन लज्जादावप्यन्वेति । कापि लजा किश्चिद्विषयिण्यपीत्यर्थः । एवमग्रंपि । वकुलमुकुला एव कोशाः सर्वसुगन्र्धानधानात् तद्वत् कोमलपम् । तत्क्रीडासाहि- त्यस्याऽसह्यत्वादिति भावः ॥ १०९ ॥ शठे एवंति । एवकारो ऽन्तर्भवतीत्युत्तरं योज्यः । अन्तर्भव- स्येव न स्वतन्त्र इत्यर्थः । अयोगव्यवच्छेदार्थश्चैवकारः । शठपद. मनुकूलाऽतिरिक्तपरमित्यपि कश्चित् । एतेन दक्षिणस्यापि मानि- स्वादिसम्भवेन शंठ एवेत्यसकतमित्यपास्तम् ।

·२२० रममञ्जरी। मानी यथा । तव बाह्याऽऽकूतपरायणं तव वचो वज्रोपमेयं मनः श्रुत्वा वाचमिमामपास्य विनयं व्याजाहहिः प्रस्थिते । प्रात/तविलोकने परिहतालापे विवृत्तानने प्राणेशे निपतन्ति हन्त करुणा वामभ्रुवो दृष्टयः ॥११०॥ ननु मानी चतुरश्चान्योऽस्ति स काऽन्तर्भूत इत्यत आह शठे एव न स्वतन्त्रभेद इयर्थः । इसेवकारः अयोगव्यवच्छेदार्थः । एवं च दक्षिणस्यापि मानित्वचातुर्यवत्त्वादन्ययोगव्यवच्छेदार्थ- कत्वमसम्भवति दूषणमदूषणं वेदितव्यम् । मानिनमुदाहरति बाह्याकूतेति । का चित्कं चिदाह हे कान्त यत् प्रातःकालीनमहमधुनैवाऽऽगमिष्या- मीति वचो वचनम् बाह्याकूतपरायणम् बाह्य बहिर्भवं यत् सखी नायिकां प्रत्याह बाहोति । बाह्य एवाऽऽशयो न त्वाभ्य. न्तरः तदर्थाऽननुष्ठानात् । प्रातः प्रातःकालीनम् अहमधुनैवागमि- ज्यामीति तव वचः केवलं बाह्याऽऽशयमात्रप्रधानं तथाविधकार्या- ऽदर्शनेन आन्तरस्याऽन्याहशत्वात् इति भावः । तव मनो वज्रसह- यतस्त्वद्विरहणेशीमवस्था गतामपि प्रतारयसीति भावः । एवं च परपीडाज्ञानविधुरस्य पूर्ववचनवदिदानीन्तनमप्य- लीकमिति व्यज्यते इति । इमां नायिकाया वाचं श्रुत्वा नायिका- विषयिकसान्त्वनम् अपास्य अर्थानायके व्याजात्कपटात् । एवं च शठत्वं ध्वन्यते । वहिः केलिसदनादित्यादि। परिहृतालापे न केवलं तावदेव अपि तु विलोकनत्यगः, न केवलं विलोकनत्यागः संमुखतापि नेत्याह विवृत्तानन परिवर्तितास्ये । एवं चैतादृशं व्याजानिर्गमनं कु- पितत्वमावेदयति ।प्राणेशे । एवं च तथाविधौचिती व्यज्यते । प्रस्थिते गन्तुमुद्यते सति ईदृशवाङ्मात्रश्रवणात् प्रस्थानेनाऽभिमानित्वमा. वेद्यते । वामधुवः सुन्दरभुवः कृपणा दीनाः । विरहकातरत. पेति भावः ॥ ११०॥ शम

·व्यमार्थकौमुदीप्रकाशाख्यव्याख्याद्वयशोभिता ।
૨૨૬
तत्पधानम्
तव
मनः
वचनचेष्टाव्यङ्गयसमागमश्चतुरः । वचनव्यङ्गयस-
मागमो यथा ।
तमोजटाले हरिदन्तराले
काले निशायास्तव निर्गतायाः ।
तटे नदीनां निकटे वनानां
घटेत शातोदरि कः सहायः ॥ १११॥
अकूतमाशयस्तत्परायणं
तथाविधकार्या-
ऽदर्शनात् । प्रान्तरन्तु अन्यादृशम् यतः वज्राप-
मेयम् । वज्रतुल्यं कठिनं
एवं च प-
रपीडाज्ञानविधुरं तस्याप्यधुनैवाऽऽगमिष्यामीति प्रातःका-
लीवचनवत् इदानीन्तनर्माप तव वचनमलीकमेवेति व्यज्यते ।
इमां वाचं श्रुत्वा अर्थान्नायिकायाः । विनयं तत्सात्वनम्
अपास्य परिसज्य व्याजात् कपटात् । एवं च शठत्वम । बहिः
कैलिसदनात् । परिहताऽऽलापे सक्तमम्भाषणे । न केवल सम्भा-
षणपरित्यागः आप तु विलोकनस्यापीत्याह । वीतविलोकने
सक्तविलोकने । न केवलं विलोकनसागः किं तु संमुखतापि
नेत्याह विवृत्तानने परिवर्तितास्ये । एवं चैतादृशस्य कलम-
दनाद्याजादपि निर्गमनं कुपितत्वमावेदयति । प्राणेशे । एवं च
असान्त्वनेन तथाविधविलोकनौचिती व्यज्यते । प्रस्थित गन्तु-
मुद्यते । एवं चैतादृशवाङ्मात्रश्रवणादेव प्रस्थित इत्यभिमा-
नवत्वमावद्यते । वामभुवः सुन्दरभ्रवः हन्त इति खेदे । कृपणा
दीनाः । विरहकातरतयेति भावः । दृष्टयः कटाक्षाः निपत-
न्ति । एवं नायिकादृष्टिनिवारणं नास्तीति घोत्यते । प्राता-
तम इति । तमोव्याप्तदिग्विभागे सति रात्रिकाले निर्गतायास्त-
वत्यन्वयः। अहमेव सहाय इत्याशयः ॥ १११॥

·२२२
रसमञ्जरी।
चेष्टाव्यङ्गयसमागमो यथा ।
कान्ते कनकजम्बीरं करे किमपि कुर्वति ।
आगारलिखिते भानौ बिन्दुमिन्दुमुखी दधौ ॥११२॥
जात् प्रातःकालीनकार्यमिषावित्यर्थमाहुः के चित् । प्रातः
प्रस्थित सतीसाहुरपरे । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११० ॥
प्रथमोद्दिष्टत्वाद्वचनव्यङ्ग्यममागमचतुरमुदाहरति तमोज.
टाले इति । कोपि नायिका वक्ति हे शातोदरि । एवं चाऽम.
हाये । तागमनममम्भवीति व्यज्यते । निशाया रात्रः काले
समये तमोजटाले तमोजटास्तमास्तोमा यस्मिन् । माणिस्थादानो
लजन्यतरस्यामिति लच् । हरितां दिशामन्तरालमभ्यन्तरं त-
स्मिन् । प्राशाश्च हरितश्च ताः । अभ्यन्तरं त्वन्तरालमित्य-
मरः । निर्गतायाः प्रचलितायाः। तव बनानां निकटे सावधे
नदीनां तटे तीरे महायः सहचरः को घटेत भवेत् । एवं च
मर्वतःप्रसारिगाढतरतिमिरे प्रचलितायास्तव जनमचारशू-
न्यवननिकट नदीतीरे न कोपि सहचर इति अहमेव सहचरो
भवामीति व्यज्यते । उपजातिवृत्तम् ॥ १११ ॥
चेष्टाव्यङ्गयसमागमचतुरमुदाहरति कान्तइति ।
चित्कां चिदाह कान्ते कमनीयरूपशालिनि नायक किमपि
अनिर्वचनीयशोभाशालि कनकजम्बीरं सुवर्णफलविशेष करे
हस्ते कुर्वति गृह्णाति सति । एवं स्तनसदृशकनकजम्बीरकरग्रह-
णरूपचेष्टया त्वत्कुचमर्दननिदानं रति कदा प्राप्स्यामीति व्य-
ज्यत । इन्दुमुखी चन्द्रवदना नायिका । तदभिप्रायविक्षेति
कान्तइति । कनकजम्बीरस्य करग्रहणेन रतिप्रार्थना ध्वन्यन ।
मानौ बिन्दुदानेन सूर्यास्ते विधूदये वा तल्लाभ इति व्यज्यते ॥११२॥

·খদ্ধানুসন্ধায়াফাযৗমিক। ૨૨૨ प्रोषितः पतिरुपपतिर्वैशिकश्च भवति । प्रोषितपतिः प्रोषितोपपतिः प्रोषितवशिकश्चेति त्रयम् । क्रमेणो- दाहरणानि । ऊरू रम्भा हगपि कमलं शैवलं केशपाशो वकं चन्द्रो लपितममृतं मध्यदेशो मृणालम् । नाभिः कूपो वलिरपि सरित् पल्लवः किं च पाणि- यस्याः सा चेदुरसि न कथं हन्त तापस्य शान्तिः॥११३॥ भावः । इन्दुमुखीपदेन हर्षोत्कर्षों गम्यते । आगारलिखिने गृ- हभित्तिनिर्मित । एवं च सङ्केतदाने सुभगतमावद्यते । भानौ सूर्ये बिन्दुं शून्यम अदर्शकमित्यर्थः । दधौ धृतवनी । एवं च सूर्यास्त तब रतिं दास्ये इति व्यज्यते । यद्वा कलङ्कज्ञापक- मिति भावः । चन्द्रोदये तव रतिं दास्ये इति व्यज्यते । प- थ्यावक्रम् ॥ १११ ॥ प्रमगावन्यदप्याह प्रोषित इति । पतिरुपपतिशिक- श्चेति त्रयः प्रोषिता भवन्तीत्यर्थः । पोषितपतिमुदाहरति ऊरू रम्भेति । को ऽपि विरही चक्ति यस्या नायिकायाः केशपाशः शैवालमेव । शैवाल. पदं श्यामतामपि ध्वनयति वकं चन्द्र एव लपितं वचनममृतमेव दृगपि कमलं नीरजमेव कमलं नीरजमेव पाणिः पल्लव एव । पल्लवपदमरुणतां व्यअयति । सीरत्पदं कामिदृष्टे- दुलङ्घयत्वमावेदयति । नाभिकूपपदं गम्भीरत्वं यति । सरित्पदं कामिमनसो निर्गमनाऽयोग्यतां व्यनक्ति । मध्य. ऊरूइति । वचसि अमृतत्वेन दौलयमपि द्योतयति।नायिकायाः कुलवत्त्वद्योतनादस्य प्रतित्वं सूक्ष्मत्वेन मृणालता मध्यस्य ॥११३॥ ध्वन-

·रसमञ्जरी।
यान्त्याः सरः सलिलकलिकुतूहलाय
व्याजादुपेत्य मयि वर्मनि वर्तमाने ।
अन्तःस्मितद्युति चमत्कृतहक्तरङ्ग-
रङ्गीकृतं किमपि वामदृशः स्मरामि ॥ ११४ ॥
देशो मृणालमेव । मृणालपदं सूक्ष्मत्वमभिव्यञ्जयति । मा
चेत् यदि उरसि वक्षमि तदा तापस्य अर्थाद्विरहस्य शान्ति-
विनाशः । हन्तेति हरें । कथं न भविष्यति अपि तु भ-
विष्यसेव । एवं च यवेदमकैकमपि तापाऽपनोदकं तत्र
किमु वाच्यं समुदितमिति भावः । रूपकालङ्कारः । मन्दा-
क्रान्तावृत्तम् ॥ ११३ ॥
प्रोषितमुपपतिमुदाहरति यान्या इति । कश्चित्कं चि.
स्मत्याह सलिलकलिकुतूहलाय जलक्रीडाकौतुकाय सरः स-
रोवरं यान्त्या गच्छन्त्या वामदृशः सुन्दरनयनायाः वमीन
भार्गे व्याजात कपटात् । एवं च प्रच्छन्नकामुकत्वं व्यज्यते ।
उपेत्याऽऽगत्य वर्तमाने मयि । एवं च विलासविशेषाऽभाव-
वत्ता ध्वन्यते । यद्वा वामध्रुवः व्याजादुपेस उप समीपमागस
वमनि वर्तमाने इति योजना । अन्तःस्मिताति अन्तगूढं हा-
स्यं तस्य कान्तिर्यत्र क्रिययाम् । चमत्कृतक्तरङ्गैः मनोहा-
रिविभ्रमैः किमपि केन चित्प्रकारेण । एवं चाऽन्यजना.
ऽज्ञयत्वं द्योत्यते । अङ्गीकृतं सङ्केतचेष्टितमिति स्मरामि चिन्त-
यामि । अत्रोपपतित्वं प्रोषितत्वं च स्फुटमेव ॥ ११४ ॥
वर्मनि मार्गे मयि व्याजात् नायिकाया उप समीपमेत्य आगत्य
वर्तमान सति गूढहासकान्ति यथा तथा मनोहारिदग्विभ्रमैः
किमपि लोकोत्तरम् अन्यजनाऽनभिशेयश्च ॥ ११४ ॥

·૨૨૬
व्यापार्यकौमुदीप्रकाशाज्यव्याण्याइयशोमिता ।
अधृतपरिपतन्निचोलबन्धं
मुषितनकारमवक्रदृष्टिपातम् ।
प्रकटहसितमुन्नतास्यबिम्बं
पुरसुदृशः स्मरचेष्टितं स्मरामि ॥ ११५ ॥
अनभिज्ञो नायको नायकाऽऽभास एव । यथा ।
मोषितं वैशिकमुदाहरति अधृतेति । कश्चित्कं चिदाह
पुरसुदृशः वाराङ्गनायोः अधृतो ऽनवलम्बितः अत एव प.
रिपतन विस्मन् निचोलस्य वसनस्य बन्धो यत्र क्रियायाम् ।
मुषितनकारं मुषितश्चोरितः परिहृतो वा नकारो न नेति व-
धनं यत्र । मुषितपदं कादाचित्कं तदभिव्यक्तेरभावं व्यनक्ति ।
अवक्रदृष्टिपातम् । अकुटिलः कटाक्षो यत्र सर्वदा प्रसन्नत्वात् ।
सथा प्रकटहसितं प्रकटं स्फुटं हसितं यत्र । उन्नतास्यबि-
म्बम् उन्नतं नम्रताहीनमास्यबिम्बं वदनबिम्बं यत्र तादृशं
स्मरचेष्टितं कामविलसितं स्मरामि ध्यायामि । एवं च स्त्री-
यादिवलक्षण्यादिदमेव चिन्तयामि नान्यदिति भावः । पुष्पि-
ताग्रावृत्तम् ॥ ११५ ॥
प्रसङ्गानायकाऽऽभासं लक्षयति अनभिज्ञ इति । अन-
भिज्ञः सङ्केतचेष्टितज्ञानविकलः । अत एव नायकामासः ।
तद्वदाभासो न तु स इत्यर्थः ।
अधृतेति । उन्नत्वत्वं चुम्बनादाने योग्यत्वं व्यञ्जयति । अधृते-
त्यादिना स्तनयोः स्फुटता ग्रहणयोग्यता च । अवक्रत्वेन सदा प्र.
सन्नत्यम् । प्रकटहास्येनौष्ठग्रहणसौकर्यश्च ॥ ११५ ॥

·२१
रसमारी।
शन्ये सअनि योजिता बहुविधा भङ्गी वनं निर्जन
पुष्पव्याजमुपेत्य निर्गतमथ स्फारीकृता दृष्टयः ।
ताम्बलाहरणच्छलेन विहितौ व्यक्तौ च वक्षोरुहा-
वेतेनापि न वेत्ति दति कियता यत्नेन स ज्ञास्यति॥११६।
न च नायिकाया इब नायकस्यापि ते ते भेदाः स-
तमुवाहरति शून्ये इति । कापि दीं वक्ति ।
शून्ये 'जनसञ्चारविहिणि समनि गेहे बहुविधा अनक-
मकाराः मङ्गीविभ्रमरचनाः योजिताः । पुष्पव्याज पु.
पाऽवषयच्छलम् उपेत्य प्राप्य पुष्पाऽवचयच्छलेनेत्यर्थः ।
धर्ममरण्यं निर्जनं जनरहितं निग्गतं चालतम् । शू.
म्यानमपदाभ्यों लज्जाऽन हलमावेद्यते ।
प्रतोप्यनन्तर
दृष्टयः कटाक्षाः विस्फारिताः विस्फारीकृताः । किं च
अंद्यापि तूंष्णीमेवाऽयमिसावेशवशादिति भावः । ताम्बूला-
ऽऽहरणच्छले न ताम्बूलदानव्याजन वक्षोरुही स्तनौ व्यक्ती
प्रकटौ विहितौ । हे दृति एतेनापि शून्यसदनपरिहासविपि-
नानासकटाक्षविक्षेपविलामस्तन कलशगोपनीनरासायभिप्राय-
प्रकाशकमाहमेनापीत्यर्थः । स नायकः । एवं च नामाऽन.
भिधानेन दुःखविशेषो योयने । यदि न वत्ति न जानाति
तहिं कियता प्रयत्नेन ज्ञास्यति । एवं चैतदस्मादन्यद् ज्ञापकं
नास्तीत्यर्थः । एवं च कश्चिन्मदभिप्रायवेदी भानय इति
ध्यज्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११६ ॥
न्ये 'इति । 'शून्यग्रहे बाहुप्रकाराः चाकटाक्षादिबहुप्रकाराः कृ.
ताः । तत उहीपनाऽनिशयाय पुष्पव्याजं प्राप्य निजनं वनं
प्रति गतमित्यायन्धयः । भयं न कार्यक्षम इति व्ययम् ॥ ११६ ॥

·व्यपार्थकीमुदीप्रकाशाज्यम्याग्याइयशोभिता । न्विति वाच्यम् । तस्या अवस्थाभेदेन भेदात् ! तस्य च स्वभावेन भेद इति विशेषात् । अनुक्लत्वं दक्षिणत्वं धृष्टत्वं शठत्वमिति चत्वार एव नायकस्य स्वभावा इति । अन्यच्चाऽवस्थाभेदेन यदि भेदो नायकस्य स्या- त्तदोत्कविप्रलब्धखण्डितादयो नायका अपि स्वीकर्त- व्याः । तथा च सङ्केतव्यवस्थायां स्त्रीणां गमने वा संप्रदायादन्यसमागमशङ्का धुर्तत्वं वा ऽन्यसम्भोगचिह्नि- तत्वं वा नायकानां न तु नायिकानाम् । तान् प्रति तदु- द्भावने रसाऽऽभासाऽऽपत्तिरिति । तेषां नर्मसचिवः पीठमर्दविटचेटकविदुषकभेदाच्चतुर्दा । ननूकादयो भेदाः कथं न नायकस्येसत आह न चेति । उत्तरयति तस्या इत्यादि । तस्या नायिकायाः अवस्थाभेदे. न कालकृतविशेोण तस्य नागक्रस्य स्वभावभेदेन प्रकृतिभेदेन । सभावमेव विकणोति अनुकूलत्वमित्यादिना । अयमर्थः । नायकस्याऽप्युत्कादिभेदयुक्तः तुल्यत्त्रपङ्गिकतया खण्डिता. विभेदवत्वे अनौचित्यापत्त्या रसभङ्गापत्तेः । अत एवाहुः प्राश्चः "अनाचित्याइते नाऽन्यद्रमभङ्गस्य कारण"मिति । व- स्तुतस्तु यद्दवचे अनौचित्यमापतति तद्भेदवत्त्वाऽभावेप्य. न्यभेदत्रचे न का चित् क्षतिः । कथमन्यथा भोषितभेदमुदा. ते भेदा इति । उत्कादय इत्यर्थः । स्वभावानेव दर्शयति अनुकू- लत्वमिति । अयं भावः । नायफस्योत्कादिभेदवत्त्वे तु तुल्ययुक्या खण्डितादिभेदानामप्यापत्ती अनौचित्यापत्र्या रसभङ्गापत्तिः । . स्तुतो यद्भेद सति न अनौचित्यं तद्भेदसत्त्वे ऽपि न क्षतिरित्याहुः । व्यवस्थायामिति । व्यवस्था कालाप्रतिक्रमः । पूर्वमेवाऽऽग्रस्य मत्रि- घनमणि क्रीडायां सचिवः प्रधानसहाय इत्यर्थः ।

·૨૮
रसमञ्जरी।
कुपितस्त्रीप्रसादकः पीठमर्दः । यथा ।
को ऽयं कोपविधिः प्रयच्छ करुणागर्भ वचो जायतां
पीयूषद्रवदीर्घिकापरिमलैरामोदिनी मेदिनी ।
आस्तां वा स्पृहयालु लोचनमिदं व्यावर्तयन्ती मुहु-
यस्मै कुप्यसि तस्य सुन्दरि तपोवृन्दानि बन्दामहे॥११७॥
हृतवान् स्वयमिति यत्कि चिदेतत् । प्रसङ्गात् तत्सहायानाह ।
तेषामिति । नर्मसचिवः नर्मणा ऽनुकूलव्यापारेण सचति स-
मवतीति सचिवः । सहाय इत्यर्थः । यद्वा नर्मणि क्रीडायां
सचिवः प्रधानः सहाय इत्यर्थः । तदनुकूलव्यापारसम्पादक
इति यावत् । के चितु पीठमर्दो विटश्चैव विदूषक इति
विधेत्युक्त्वा चेटस्य विटएवान्तर्भावमाहुः ।
तत्र पीठमर्दमुदाहति कोऽयमिति । हे सुन्दरि अ.
यमेतादृशः कः कोपविधिः कोपाङ्गीकारः प्रात्मना ऽनु.
चितकारितात् हेय इति भावः । किं तु करुणागर्भ
करुणा दया गर्भे मध्ये यस्य । एतादृशकोपपरिया-
गादिति भावः
। प्रागमिष्यामि तमानयेयादिरूपं वा
वचनं प्रयच्छ देहि । अन्यच्च पीयूषद्रवदीर्घिकापरिमलैः अमृ.
कोयं कोपविधिः । यथा नायकाऽपराधकल्पनया करुणा गर्ने
यस्य तादृशं वचो देहि येन पीयूषमेव वापी जायताम् । अमृत-
स्यैव दानात् च्युतेः कमलनिर्गतपरिमलैः पृथ्वी च सुगन्धा जा-
यताम् वा इत्यथवा आस्तां कोपः स्पृहयालु नायकदर्शनोत्सुकम्
इदं प्रत्यक्षदृश्यमानं चिह्न नेनं व्यावर्तयन्ती वृथाऽपराधगणनाद्र.
ज्वाकृष्टमिव बलात्परावर्तयन्ती । एवं च कोपोपि तव महापुण्य.
शालिनि कस्मिंश्चिदेव स्थायित्वेन गृहीत इति सो ऽप्यस्माकमनु-
कूलताद्योतक एवेति भावः ॥ ११७ ॥

·व्यङ्यार्थकौमुदीप्रकाशाख्यव्याख्यादयशोभिता ।
कामतन्त्रकलाकोविदो विटः । यथा ।
आयातः कुमुदेश्वरो विजयते सर्वेश्वरो मारुतो
भृङ्गः स्फूजति भैरवो न निकटं प्राणेश्वरो मुञ्चति ।
एते सिद्धरसाः प्रसनविशिखो वैद्यो ऽनवद्योत्सवो
मानव्याधिरसौ कृशोदरि कथं त्वच्चेतसि स्थास्यति ११८
:
तसारवापीसङ्घट्टनैः मेदिनी भूः । एवं च नाऽहं स्वसखायं
कार्यार्थमम्यर्थये इति भावः । एवं च त्वदप्रसन्नतायां मन्मि-
प्रस्य दुःखवत्त्वेन जगदपि दुःखीति व्यज्यते । आमोदिनी पर-
सन्तोषवती आस्तां भवतु । अथ वा आस्तां तिष्ठतु कोप इति
भावः । स्पृहयालु तदपि च दर्शनोत्सुकमिदं प्रत्यक्षदृश्यमान-
चिहं लोचनम् । अत एव मुहुरिं वारम् । व्यावर्तयन्ती प-
रावर्तयन्ती यस्मै कुप्यसि तस्य तपोवृन्दानि वन्दामहे नम-
स्कुर्महे । एवं च नायकं प्रति यत्र तव कोपोपि पुण्योद्रेका-
द्भवति तत्र तव प्रसादस्य का वाति व्यज्यते । शार्दूलवि-
क्रीडितं वृत्तम् ॥ ११७ ॥
विटं लक्षयति कामन्त्रेति । तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते
इति विश्वः ।
कामतन्त्रेति । तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते इति विश्वः ।
आयात इति । कुमुदेश्वरश्चन्द्रः तन्नामकरसश्च सर्वेश्वरः प्रा.
णप्रदत्वात् । शीतमन्दसुरभित्वेन वशीकाराद्वा तन्नामकरसश्च ।
भैरवो दुःखप्रदः तन्नामकरसश्च । प्राणेश्वरो दयितस्तन्नामकरस-
श्च । सिद्धो रसो येस्तै आलम्बनोद्दीपनविभावत्वादिति भावः ।
अनवद्य उत्सवो यस्मात् तेनाऽमृतहस्तता । कृशोदरीत्वेन न्याध्य-
सहिष्णुता ॥ ११८ ॥

·रसमञ्जरी। सन्धानचतुर रश्चेटकः । सा चन्द्रसुन्दरमुखी स च नन्दसनु- देवान्निकुञ्जभवनं समुपाजगाम । अत्रान्तरे सहचरस्तरणौ कठोरे पानीयपानकपटेन सरः प्रतस्थे ॥ ११९ ॥ तमुदाहरति मायात इति । हे कृशोदरि । एवं च मानस्य स्थित्यभावः विवेकराहिसं चा धोयते । कुमुदेश्वरश्चन्द्रः भा. यानः प्राप्तः । सोप्युदित इत्यर्थः । सर्वेश्वरः सर्वेषामीश्वरः प्राणरूपत्वात् । यद्वा ईश्वरो नियोजकः । शीतमन्दमुरभित्वेन पशी कर्तृत्वात् मारुतो वायुर्विजयते । भैरवो दारुणः । वि. रहिपीडाप्रदत्वात् । भृङ्गो भ्रमरः स्फूति विलसति । प्राणेश्वरो नायकः निकटं सविधं न मुञ्चति न त्यजति । सर्वदा निक- टस्थ एवेति भावः । ईश्वरपदं वन्दनीयतां ध्वनयति । एतावता किमित्यत माह । एते चन्द्रादयः सिद्धरसाः मिद्धो निष्पनो रसः शृङ्गारो यस्ते । उद्दीपनालम्बनविभावा इत्यर्थः । अनव- घोत्सवः । अनवद्यो ऽनिन्धः महानिति यावत् उत्सवः का- यसमारम्भो यस्य एतादृशः प्रमूनविशिखः कुसुमबाणः वैद्यः । एवं मति अगौ मानव्याधिः मान एवं व्याधिः सन्तापकता- दिति भावः । त्वचेतसि त्वन्मनमि कथं केनोपायेन स्था- यति । असाविति पदं स्फुटनमा झोटति वैद्यप्रतीतिविषय तेन च प्रतीकारयोग्यत्वं व्यनक्ति । अथ च कुमुदेश्वरमाणे- सेति । तरणिः सूर्यः । सहचरी वयस्यः । अथानन्दसूनीरा- स्मानं तत्संयोगान्तरायं मन्वानस्तृषितो ऽस्मीति उक्का सरोवरं प्रति जगामेत्यर्थः ।। ११९ ॥

·व्यपार्थकौमुदीप्रकाशास्यव्याख्याशयशोभिता।
अङ्गादिवैकृत्यैहास्यकारी विदूषकः । यथा ।
आनीय नीरजमुखीं शयनोपकण्ठ-
मुत्कण्ठितो ऽस्मि कुचकञ्चुकमोचनाय ।
अत्रान्तरे मुहरकारि विदूषकेण
प्रातस्तनस्तरुणकुक्कुटकण्ठनादः ॥ १२० ॥
श्वरभैरवादिसिद्धरसानां सिद्धत्रे ऽप्रतिहतोपक्रमे अमृतहस्ते
चिकित्सति व्याधिन स्थातुमर्हनीत्यर्थः । शार्दूलविकीडितं
वृत्तम् ॥ ११८॥
चेटकं लक्षयति सन्धाने संयोजने ।
तमुदाहरनि सति । कश्चित्तं चिदाह सा प्रसिद्धलाव-
ण्यादिगुणा चन्द्रसदृशमुखी चन्द्राधिकवदना नायिका स प्र-
मिद्धसनविभत्रः नन्दमूनुः नन्दस्यानन्दजनकस्य सूनुः
एवं च पितृगुणत्वेनाऽऽनन्दजनकत्तस्याऽऽत्रश्यकतमावेद्यते ।
दैवादमङ्केतात् निकुञ्जभवनं कुअगृहं समुपाजगाम । अत्रान्तरे
एकत्र मिलनकाले सहचरो वयस्यः अर्थान्नन्दसुतः तरणौ
सूर्ये कठोरे तीने सति । एवं च पानीयस्पृहायोग्यत्वं व्य.
ज्यते । पानीयपानकपटेनाऽम्बुपानच्छलेन सरः प्रतस्थे चचाल ।
आत्मनि तत्संयोगान्तरायं मन्वानस्तृषितो ऽस्मीति सरोवरं
जगाम । वसन्ततिलकात्तम् ॥ ११९ ॥
विदूषक मुदाहरति भानीयेति । नायकः कं चिदाह नी-
आनीयेति । कुचकञ्चुकेति । कुचपदमधिकम् । कञ्चुके नायि.
कासम्बन्धद्योतनाय वा । कुक्कुटेत्यत्र कण्ठपदमधिकम् । तरुण-
स्वन खरदैर्यम् । एवं च प्रातःकालज्ञानन नायिकांनिषेधवा-
क्यादिप्रतिबन्धनेन नायकसाहाय्यकरणमिति भावः ॥ १२० ॥

·रसमारी।
स्तम्भः स्वेदो ऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गो ऽथ वेपथुः ।
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका गुणाः ॥
यथा ।
भेदो वाचि दृशोर्जलं कुचतटे स्वेदः प्रकम्पो ऽधरे
पाण्डुर्गण्डतटी वपुः पुलकितं लीनं मनस्तिष्ठति ।
आलस्यं नयनश्रियश्चरणयोः स्तम्भः समुज्जृम्भते
तत्किराजपथेनिजामधरणीपालोऽयमालोकितः॥१२१॥
रजमुखी कमलवदनां शयनोपकण्ठं तल्पसमीपम् आनीय प्रा-
पय्य कुचकञ्चुकमोचनाय यावदुत्कण्ठितोस्मि अत्रान्तरे एत-
न्मध्ये विदूषकेण प्रातस्तनः प्रातःकालीनः तरुणकुक्कुटकण्ठ-
नादः तरुणताम्रचूडकण्ठध्वनिः मुहुरिं वारम् । अकारि
कृतः । तरुणपदं स्वरदयमावेदयति तच्च सर्वश्रुतिविषयत्वम् ।
विदूषकत्वं स्फुटमेव । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १२० ॥
साधननिरूपणमन्तरा साध्यनिरूपणाऽसम्भवात् शृङ्गारं
निरूपयितुं निरूपितविभावादिप्रसङ्गात् साविकानाह स्तम्भः
स्वेद इति ।
विस्तरभयातल्लक्षणप्रयेकोहरणान्यनभिधाय सर्वानप्येक:
पधेनोदाहरति भेदो वाचीति । काचित्कां चित्प्रसाह हे सखि
चाच वचने भेदः स्वरभङ्गः दृशोर्नेत्रयोः जलमश्रु कुचतटे
भेद इति । स्वरभङ्गाऽश्रुखेदवेपथुविवर्णतारोमाञ्चप्रलयस्तम्भाः
क्रमण निर्दिष्टाः ।
लीनं वाच्यज्ञानशुन्यम् । कटाक्षादिकृतनेत्रशोभाया आलस्य-
मभावः । तेन स्तम्भ एवोपपाद्यते । नयनशोभयोः स्थगनकारीति
एग्जलविशेषणमिति कश्चित् ॥ १२१ ॥

·२३३ व्यङ्ग्यार्थकीमुदीप्रकाशास्यव्याख्यायशोभिता । रतिस्थायिभावः शृङ्गारः । स च द्विविधः सम्भोगो विप्रलम्भश्च । स्वेदः प्रघरे प्रोष्ठे प्रकम्पो वेपथुः । चुम्बनलालसत्वादिति भावः । गण्डतटी पाण्डुः पाण्डुरा विरहवशादिति भावः । एवं च वैवर्ण्यमभिव्यज्यते । वपुः शरीरम् पुलकितं रोमाञ्चितम् । मनश्चेतः लीनम् । एवं च बाह्यज्ञानशून्यता ऽऽवेद्यते । नयनश्रियः नेत्रलक्ष्म्याः । आलस्यं नेत्रमप्यलसितं किं पुनरङ्गानीति भावः । चरणयोः स्तम्भो गतिनिरोधः समुज्जृम्भते विलसती- त्यर्थः । तत्कि तहिं कि राजपथे राजमार्गे अनया निजाम- घरणीपालः निजामाख्यो देवगिरिराज भालोकितो दृष्टः । यद्वा निजानात्मीयानमति प्राप्नोतीति निजामः स चासौ ध. रणीपालः दुःसहदानवादिविदारकत्वादिति भावः । एतादृशः श्रीकृष्ण इसर्थः । एवं चैवंविधगुणदर्शनमन्तरा कथमेता- दृश्यवस्थेति भावः । अत्र अनुमानालङ्कारः । शार्दूलविक्री- डितं वृत्तम् ॥ १२१ ॥ शृङ्गारं लक्षयति रतीति । सङ्गमेच्छाभिलाषरूपा रतिः । सत्र चित्तवृत्तीनामाशुविनाशित्वेपि वासनात्मतया सूक्ष्मरूप- संभोग इति । विप्रलम्भाऽन्यत्वे सति रतिप्रकृतित्वं संभोगत्व. म् । सङ्गमप्रत्याशाकालीनत्वे सति स्वाधीनसङ्गमाऽभावविशिष्टर- तिप्रकृतित्वं विप्रलम्भत्वम् । सत्यन्तोपादानात् यूनोरन्यतरस्मिन् मृते न सा । स्वाधीनत्वोपादानादेकदेशस्थयोरपि गुरुलजादिहेतो रतिप्रतिबन्धे विप्रलम्भे च विदेशस्थयोरपि दूतीप्रेषणादौ सम्भोग एवेत्याहुः । रतिरियं ममेत्याकारक्षानरूपा प्रतीतिः । सङ्गमेच्छारूपो ऽभिलाषो धा।

·रसमञ्जरी।
संभोगो यथा ।
वियति विलोलति जलदः
स्खलति विधुश्चलति कूजति कपोतः ।
निष्पतति तारकातति-
रान्दोलति वीचिरमरवाहिन्याः ॥ १२२ ॥
तया वा ऽवस्थानात् स्थायित्वम् । अत्रेदं बोध्यम् । आनन्द.
रूपतया प्रकाशमानं रसवच्छिन्नं चैतन्यं शृङ्गारः। प्रावरणं चा.
ऽज्ञानमेव । शृङ्गारं विभजते स चेति । द्विविध इति । उभय-
स्यैव रतिप्रकृतिकवात् । तदुक्तम् ।
अनुकूलौ निषेवेते यत्राऽन्योन्यं विलासिनौ ।
दर्शनस्पर्शनादीनि सम्भोगो ऽयमुदाहृतः ॥
भावो यदा रतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति ।
नाधिगच्छति चाऽभीष्टं विप्रलम्भस्तदोच्यते"॥ इति ।
तत्र सम्भोगमुदाहरति वियतीति । का चित्कस्याश्चिद्वि-
परीतरतं कां चित्मसाह हे सखि वियत्यन्तरिक्षे जलदः केश-
पाशः । जलदपदं केशकलापं लक्षयन् श्यामतां विरहतापोप-
शान्ति स्वेदजलवत्वं वा व्यायति । विलोलति चञ्चलो भवति
वियतीति । जलदः केशपाय: । वियति अन्तरिक्षेचलो भव.
ति । पुनः स्खलति पृष्ठसम्बद्धो भवति । तेन विपरीतरतौडत्यम् ।
विधुर्मुख चेष्टते । चुम्बनौत्सुक्यात् । यद्वा वियति मध्ये इति । मुखं
चलति स्खलति च । श्रमाधिक्यादन्यत्र योज्यमानमन्यत्र युक्ति ।
यद्वा विधुश्चन्द्राख्यं भूषणं स्खलनि । कपोतः कण्ठः । तेन मणि-
तम् । तारकाततिः केशपाशस्थपुष्पाऽऽवलिः । अमरवाहिन्या धी-
चिर्मुक्ताहारः ॥ १२२॥

·व्यङ्यार्थकौमुदीप्रकाशाख्यव्याख्याद्वयशोभिता ।
विप्रलम्भो यथा ।
प्रादुर्भूते नवजलधरे त्वत्पथं द्रष्टुकामाः
प्राणाः पङ्केरुहदलदृशः कण्ठदेशं प्रयान्ति ।
अन्यत्कि वा तव मुखविधुं द्रष्टुमुडीय गन्तुं
वक्षः पक्षं सृजति बिसिनीपल्लवस्य च्छलेन ॥१२३॥
एवं च विपरीतरते केशकलापस्य शय्याद्याधारवत्तया ना-
ऽन्तरिक्षस्थितिरिति विपरीतरनमावेद्यते । तथा विधुर्मुखचन्द्रः
विधुपदं मुखं लक्षयन् सुधारूपत्वमभिव्य अयति । चलति चे-
टते । चुम्बनौत्सुक्यादिति भावः । स्वलति च क्रियासु
संकुचति । लजाप्रदर्शनव्याजादानन्दावति भावः । तथा क-
पोतः कण्ठः । कपोतपदं कण्ठं लक्षयन् ध्वनौ माधुर्यमभिव्य-
नक्ति । कूजति शब्दायते । एवं च मणितमभिव्यज्यते । ता.
रकाततिर्मुक्ताकलापः कुसुमोच्चको वा । तारकापदं मुक्तां
कुसुम वा लक्षयन् वर्तुलत्वोज्ज्वलत्वे व्यायति । निष्प-
तति । कण्ठाकेशकलापाद्वा रतौद्धत्येन हारत्रुटनान् तेनैव
केशकलापवित्रंसनाद्वेति भावः । तथा ऽमरवाहिन्या वीचिः ।
वीचिपदं विवली लक्षयन् श्रमस्वेदजलसम्भृतत्वं व्यक्ति ।
तञ्च रतप्रकर्षम् । अमरवाहिनीपदोपादानं नायिकायां सरसत्वं
विरहतापोपशान्तिप्रवणत्वं विचल्ल्यामुपरि वर्तमानत्वं वा
व्यअति । वस्तुतस्तु अमरवाहिन्याः वीचिः हार इयर्थः ।
आन्दोलति चाचल्यं प्राप्नोति विपरीतरतादिति भावः । गी-
तिवृत्तम् ॥ १२२ ॥
प्रादुरिति । त्वत्पदमिति पाठः । नवजलधरे इति । दुःसाद
खेन नवता ॥ १२३॥

·रसमचरी।
विप्रलम्भे चाऽभिलाषचिन्तास्मृतिगुणकीर्तनोद्वेगप्र-
लापोन्मादव्याधिजडतानिधनानि दशाऽवस्था भवन्ति ।
तत्र सङ्गमेच्छा ऽभिलाषः । यथा ।
तस्यां सुतनुसरस्यां चेतो नयनं च निष्पतितम् ।
चेतो गुरु तु निममं लघु नयनं सर्वतो भ्रमति॥१२४॥
विप्रलम्भमुदाहरति । प्रादुर्भूतइति । का चित्सखी ना
यकं प्रत्याह सम्बुद्धिपदाऽनुपादानं क्लेशमावेदयति । नवज
लघरे ऽभिनवमेघे प्रादुर्भूते प्रकटीभूते । एवं च अदृष्टपूर्वत्वं तच्च
भीत्यतिशयं व्यक्ति । जलधरपदमुद्दीपकत्वं प्रादुर्भुतपदं चि.
रकालावस्थायित्वम् बहुतरदुःखप्रदत्वं च ध्वनयति । त्वत्यर्थ
द्रष्टुकामाः त्वदागमनमार्गदर्शनवाञ्छावत्याः पङ्केहदृशः
सरोजपत्रनेत्रायाः । पङ्केरुहपदं नेत्रमालिन्यमभिव्यनक्ति ।
प्राणाः कण्ठदेशं प्रयान्ति । एवञ्च प्राणोक्रमणकाल एवाय-
मिति व्यज्यते । अन्यत्कि वा तव मुखविधुं त्वद्वदनचन्द्रं द्रष्टुम्
अत एव उड्डीय गन्तुम् । वक्षो वक्षःस्थलं बिसिनीपल्लवस्य
च्छलेन तापापनोदाीमति भावः । पल्लवपदमयन्तं कोमल.
त्वशीतलत्वे व्यञ्जयति । छलेन व्याजेन पक्षं सृजति विरह-
दुःखाप्ततया ऽमूनां बहिष्प्रयाणे नायकमार्गदर्शनसम्भावन-
एव तापाऽपनोदकतया बिसिनीपल्लवानां वक्षःसंयोगे पक्ष-
मृजनसम्भावना भवति । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ १२३ ॥
तस्यामिति । चेतसो गुरुत्वं सर्वेन्द्रियश्रेष्ठत्वं त्वन्नयने तैजस-
स्वादु गुरुत्वाऽभावः । एवञ्च मचेतस्तस्यामेव लीनम् । नयनमपि ता.
मेवाऽवलोकयितुमितस्ततो भ्रमति इति न मे ऽन्यत्सुखबाहुल्य-
मिति व्यज्यते ॥ १२४॥

·व्यपार्थकौमुदीप्रकाशाज्यव्याख्यावयशोमिता।
संदर्शनसन्तोषयोः प्रकारजिज्ञासा चिन्तनम् । यथा ।
मया विधेयो मुहुरद्य तस्मिन्
कुञ्जोपकण्ठे कलकण्ठनादः ।
राधा मधोर्विभ्रममावहन्ती
कुर्वीत नेत्रोत्पलतोरणानि ॥ १२५ ॥
प्रियाऽऽश्रितचेष्टायुद्धेगबोधितसंस्कारजन्यं ज्ञानं
स्मृतिः । यथा ।
विप्रलम्भस्य दशावस्था निरूपयितुं तद्विभागमाह विप
लम्भे चेति । तत्र प्रथमोद्दिष्टवादभिलाषं लक्षयति तत्रेति ।
तमुदाहरति तस्यामिति । को ऽपि पूर्वानुरागी वक्ति
तस्यां सुतनुसरस्यां सुतनुरेव सरसी सरसत्वात् चेतो मानसं
नयनं नेत्रम् अर्थात्स्वीयम् । निष्षतितं चक्षुः सर्वतो भ्रमति ।
यतो लघु । एवं च मच्चेतस्तस्यामेव लीनं नयनमपि तामेवा.
ऽत्रलोकयितुमितस्ततो भ्रमतीति न मे ऽन्य त्सुखावहामिति
व्यज्यते । उपगीतिर्दृत्तम् ॥ १२४ ॥
चिन्तामुदाहरति मयेति । कृष्णः सखायं प्रति वक्ति ।
हे सखे मया तस्मिन् सङ्केतिते कुोपकण्ठे कुञ्जसविधे प्रय
मुहुः कलकण्ठनादः कलहंसनिनादः कादम्बनिनादः । -
सन्तस्याऽतिमधुरत्वादिति भावः । विधेयः कर्तव्यः । एवं सति
एवं च सति मय्येवंविधे चेष्टमाने सा पश्येत् वा न वेति चेतो
व्यज्यते । उपजाति म वृत्तम् ॥ १२५ ॥
मयेति । कलकण्ठः पिकः । मधोर्वसन्तस्य कुर्वीत । सम्भाव-
नायां लिङ् । एवं चैवंविधचेष्टा तदर्शनाधुपायः स्यादिति चि.
न्ता व्यज्यते ॥ १२५॥

·रसमञ्जरी।
रामो लक्ष्मणदीर्घदुःखचकितो नाऽऽविष्करोति व्यथां
श्वासं नोष्णतरं जहाति सलिलं धत्ते न वा चक्षुषि ।
वाताऽऽवर्तविवर्तमानदहनकरैरनङ्गज्वरैः
क्षामः किं तु विदेहराजतनयां भूयः स्मरन् वर्तते॥१२६॥
विरहकालीनकान्ताविषयकप्रशंसाप्रतिपादनं गुण-
कीर्तनम् । यथा ।
स्मृतिमुदाहरति राम इति । लक्ष्मणदीर्घदुःखचकितः
लक्ष्मणस्य दीर्घ दुःखं तेन चकितो व्याकुलः । व्यथां ना-
ऽऽविष्करोति न प्रकटयति । उष्णतरं श्वासं न मुञ्चति । एवं
च दुःखस्याऽतिबहुलवादात्यन्तिकगोपनाऽनहत्वं व्यज्यते ।
चक्षुषि नेत्रे सलिलमश्रु न धत्ते । किं तु वाताऽऽवर्तविवर्तमा.
नदहनक्रूरैः वातावर्तेन वासया विवर्तमानो यो दहनः । एवं
च निर्गमाऽयोग्यत्वं जाज्वल्यमानत्वं व्यज्यते । तद्वत् क्रूरैः
घातुकैः अनङ्गज्वरैः क्षामः कृशः विदेहराजतनयां सीतां भूयो
ऽनवरतं स्मरन् वर्तते तिष्ठति । एवं च स्वदुःखप्रकटने लक्ष्म-
गस्याऽतिदुःखं भावीति गोपयन् सीतास्मृतिजन्याऽन्तःस-
पव्याकुल एवास्ते इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं
वृत्तम् ॥ १२६॥
गुणकीर्तनं लक्षयति विरहकालीनेति । एवं च संयोग-
कालीनव्युदासः ।
राम इति । चकितो व्याकुलः । वातावों पात्या । एवं च स्व.
दुःखप्रकटने लक्ष्मणस्याऽतिदुःखं भविष्यतीति तद्वोपनात सीतास्म.
तिजन्यसन्तापव्याकुल एवास्ते इति भावः ॥ १२६ ॥

·तमुवाहरति
ট্যাগীীমদ্ধায়াযাযহাসিনা। २३९
स्पर्शः स्तनतटस्पों वीक्षणं वक्रवीक्षणम् ।
तस्याः केलिकथाऽऽलापसमयः समयः सखे॥१२॥
कामक्लेशजनितसकलविषयहेयताज्ञानमुद्देगः । यथा ।
गरलद्रुमकन्दइन्दुबिम्ब
करुणावारिजवारणो वसन्तः ।
रजनी स्मरभूपतेः कृपाणी
करणीयं किमतः परं विधातः ॥ १२८ ॥
स्पर्श इति । कोपि
विरही व-
क्ति । हे सखे तस्या नायिकायाः स्तनतटस्पर्श एव स्पर्शः ।
स्पर्शपदं मुखीवशेषजनकतां लक्षयन्त्रितरस्पर्शाधिकतमत्वं व्य-
अयति । तथा च तस्या वक्रवीक्षणमेव वीक्षणम् । वीक्षणपदं
मुखाऽतिशयजनकत्वं लक्षयन्नितरविलोकनाऽधिकतमत्वं व्य-
अयति । पथ्यावक्रम् ॥ १२७ ॥
उद्वेगं लक्षयति कामक्लेशजनितमकलेसादि । मुमुक्षोस्त-
थाविधज्ञानस्योद्वेगत्वनिवारणाय कामक्लेशजनितेति । तमुदा-
हति गरलदुमेति । विहिजनो वक्ति । इदम् इन्दुबिम्बमि.
न्दुमण्डलं गरलं विषं तस्य यो दुमः तस्य कन्दः । एवं चा.
ऽतिदुःखदत्वं व्यज्यते । वमन्तः करुणावारिजवारणः करुणा
दया सैव वारिज कमलम् । प्राचित्तभूमिकत्वादिति भावः ।
स्पर्श इति । स्पर्शवीक्षणसमयपदानि सुखातिशयजनकत्वं
लक्षन्ति । इतरतू स्पर्शाधिक्यं व्यञ्जयति ॥ १२७॥
गरलति । पारिजवारण इति पाठः । वारणो धारको गजश्च ।
अतिनिकरुणश्चेत्यर्थः। धारण इति पाठे करुणा त्यक्तुमशक्येति भा.
वः । तेन हृदयस्य निष्ठुरत्वकरणेपि तदभावो व्यज्यते इत्याहुः तत्व-
शानजन्यस्य तत्ववारणाय कामक्लेशेत्यादि ॥ १२८ ॥

·ર૦ रसमञ्जरी। प्रियाश्रितकाल्पनिकव्यवहारः प्रलापः । कल्पनायाः का- रणमन्तःकरणविक्षेपः। तस्य च निदानमुत्कण्ठा। यथा । अद्विसंवीक्षणं चक्षुरद्विसंमीलनं मनः । अद्विसंस्पर्शनः पाणिरद्य मे किं करिष्यति ॥ १२९॥ तस्य वारणः वारयतीति वारणः । वसन्ते हि कमलानामभावो भवेदिति भावः । वारणपदं दयोन्मूलनसमर्थतां व्यनक्ति । तथा रजनी रात्रिः स्मरभूपतेः कृपाणी । विरहिजननिकृन्त- कत्वादिति भावः । एवं सति हे विधातः सर्वकर्तृत्वादु. पालम्भयोग्यत्वं ध्वन्यते । अतः परमेतदुपरि किं करणीयम् । एवं च मरणमेव ममेदानीमुपस्थितमिति व्यज्यते । एवं च तवैतादृशवस्तुविरचना ऽनुचितेति घोत्यते । उद्वेगः स्फुट एव । मालभारणीयोत्तम् ॥ २२८ ॥ प्रलापं लक्षयति प्रियाश्रितेति । प्रियाविषयक इयर्थः । काल्पनिकः अन्तःकरणविक्षेपो मनोविपर्यासः । तमुदाहरति । अद्विसमिति । कापि सहचरी प्रसाह हे सहचरि मे चक्षुः अद्विसंवीक्षणं न द्वयोः संवीक्षणं यस्य तद- तिरिक्ताऽनवलोकीत्यर्थः । तथा मे मनः अद्विसंमीलनं न द्वयोः संमीलनं यस्य । तथा तदतिरिक्तात्मापीत्यर्थः । तथा मे पाणिः । अद्विसंस्पर्शनम् । न द्वयोः संस्पर्शो यस्य तदन्याऽसं- स्पीयर्थः । अद्य किं करिष्यति । एवं च नयनादिकरण- प्रियाश्रितः प्रियाविषयकः । काल्पनिकः कल्पनायुक्तः । तद- भ्याऽविषयकं नयनादिव्यापाराणां तद्विरहे केनोपायेन निर्वाहो भ- विष्यतीति भावः । औत्सुक्यं कालाऽसहिष्णुता । मनोविपर्यासो म. नोव्याकुलता।

·ध्ययार्थकीमुदीप्रकाशास्यव्याख्यायचोमिता ।
औत्सुक्यसन्तापादिकारितमनोविपर्याससमुत्थप्रियाश्रि-
तवृथाव्यापार उन्मादः । विपर्यासो व्याकुलव्यापारः
सच कायिको वाचिकश्च । कायिको यथा ।
प्रतिफलममृतांशोर्वीक्ष्य कान्तो मृगाक्ष्या
मुखमिति परिहासं कर्तुमभ्युद्यतो ऽभूत् ।
अथ शिथिलितवाचो मानमाशङ्कय तस्याः
स्पृशति पुलकभाजा पाणिपङ्केरुहेण ॥ १३ ॥
व्यापाराणां तदन्याऽविषयकवेन केनोपायेन निर्वाहो भव-
तीति व्यज्यते ॥ १२९ ॥
उन्मादं लक्षयति औत्सुक्येति । भौत्सुक्यं कालाऽसहि-
ष्णुता । मनोविपर्यासो मनोव्याकुलता । तं विभजते
कायिक इति ।
प्रथमोद्दिष्टत्वात् कायिकमुदाहरति । प्रतिफलमिति । का
चित्कां चिदाह कान्तः अमृतांशोः चन्द्रस्य प्रतिफलं पति-
विम्बं मणिमयकुड्यावाविति भावः । अवलोक्य प्रेक्ष्य । एवं
च मुखभ्रान्तियोग्यत्वमावेद्यते । मृगाक्ष्या हरिणाक्ष्याः मुखं
घदनमिति हेतोः परिहासमुपहासं कर्तुम् अभ्युद्यतो ऽभूत् ।
उद्युक्तो ऽभूत् । अथाऽनन्तरं शिथिलतवाचः त्यक्तवाच:
तस्याः प्रियायाः मानमभिमानम् आशा पुलकभाजा रोमा-
श्ववता सात्त्विकभावोदयादिति भावः । पाणिपङ्कोरुहेण कर-
कमलेन स्पृशति । अनुनयार्थमिति भावः । अत्रोपमया ऽनुमा-
णितः संशयालङ्कारः । मालिनीवृत्तम् ॥ १३० ॥
प्रतिफलमिति । प्रतिबिम्बं स्पृथति । भनुनयार्थम् ॥ १३०॥

·रसमंजरी।
बाधिको यथा ।
कि रे विधो मृगदृशां मुखमद्वितीयं
कन्दर्प दृष्यसि दृगम्बुजमन्यदेव ।
शङ्कारमावहसि भृङ्ग तनुर्न ताहक्
काणि धिङ् ने पुनरीशमीक्षणीयम् ॥ १३१॥
पाचिकमुदाहरति किं रे विधो इति । को ऽपि विरही
बक्ति र विषो चन्द्र । रे इंति मैंबोधनं नीचतां गमयति । मा च
मियाऽऽननाऽसमताम् । गर्वजानतेया किं दृप्यसि गमावहसि
यह सुन्दर इति, इदं किं कुतः । यतो मृगहशो नायिकायाः
मुखं वदनम् अद्वितीयं सर्वोत्कृष्टताशालि । रे कन्वर्प मदन कि
ईप्यास अहमुन्मादक इति । इदं किं, कुत्सितम् । यतो मृग-
शो दृगम्बुजं नेत्रकमलम् अन्यदेवोन्मादकम् । एवं च कामि-
नीनयनमेवोन्मादकमिति व्यज्यते । किं च भृङ्ग भ्रमर मकारं
शब्दविशेषमावहसि । गर्वोद्रेकादिति भावः । इदं किम् । यतस्ता-
हक् तनुः तथाविधसौन्दयोत्कर्षशालि शरीरं नास्तीत्यर्थः। एता.
इंशसम्भाषणमपि न समीचीनमियाह कर्माणि एतादृशवच.
।
करे विधो इति । रे इति सम्बोधनं नीचत्वं व्यञ्जयति । तब
प्रिया मनमाम्यम् । गर्वनिबन्धनय॑या किं हप्यसि गर्वयसं । अहं
तत्सम इति गर्व यस यतो मृगहशो मुखमद्वितीयम् । उपमेयोपमानर-
हितम् । हे कन्दर्प त्वं च किं हंप्यसि । मदायुधपुष्पसमूहमपीति
तव फिर्मों दर्पः यतस्तद् हगम्बुजमन्यदेव। त्वदायुधकुसुमेभ्यो ऽन्य.
देवीमान वापि गर्व उचित इति भावः । किं चाहे 'भृङ्गवं कि
सङ्कारमावहसि । गर्वादिति भावः । इदमप्यनुचितमिति । यतस्तव
शब्दसाम्यपि न ताहशी तनुः । नः कर्माणि धिक् यानीहशनायिकाद.
मिप्रतिबन्धकौनि सदेवाह क पुनरिति ॥ ११ ॥

·व्यपार्यकौमुदीप्रकाशास्यव्याल्यावयशोभिता । मदनवेदनासमुत्थसन्तापकार्यादिदोषो व्याधिः । यथा । कोदण्डं विशिखो मनो निवसतिः कामस्य तस्या अपि भूवल्ली नयनाश्चलं मनसि ते वासः समुन्मीलति । इत्थं साम्यविधौ तयोः प्रभवति स्वामिंस्तथा स्निह्यतां तन्वाना तनुतां क्रमादतनुतांनैषा यथा गच्छति॥१३२६॥ नानि तथाविधव्यापारान् धिक् निन्द्यानीयर्थः । ईदृशामभिक- पशालि ईक्षणीयं कामिनीरूपं वस्तु पुनः क, दुष्पापमियर्थः । एवं च कामिनीमाप्यनुकूला एवं व्यापाराः समीचीना नान्ये इति घोत्यते । वसन्ततिलकात्तम् ॥ १३१ ।। व्याधि लक्षयति । मदनवेदनेति । रोगादिजन्यकाया- दिनिरासाय मदनवेदनासमुत्थेति । तमुदाहरति कोदण्डमिति । कापि दूती नायकं प्रत्याह हे सखे तस्या नायिकायाः भ्रूवल्ली नयनाश्चलं मनश्च कामस्य कोदण्डं धनुः । विशिखो बाणः । निवसतिः स्थानम् । यथा ऽस्ति तथा तस्याः भ्रूवल्ली नयनाचलं मनसि वासस्वापि समुन्मीलति वर्तते । यद्वा कामस्य कोदण्डः रागादिजन्यकार्यादिधारणाय मदनेत्यादि । कोदण्डम् विशिखो बाणः मनो निवसतिः वर्तते तथा तस्या अपि कोदण्डस्थानीया भूवल्ली विशिखस्थाने नयनाञ्चलं तेन नष मनसि सच वर्तते । तेन प्रकारेण तयोः कामिकामिन्योः साम्यविधी प्र. भवति सति यथा सा नायिका क्रमात्तनुतां दधाना अतनुतामन- अतां शरीरराहित्यं न प्राप्नोति तथा निशाना तस्यां मदनसाम्यमा. प्रणेतस्यां कोपकरणमनुचित्तम् । यतः एवं सति स्वरूपहानिरेव सम्पद्यते इति व्यज्यते । किं च वसाम्यम्सहमानो मदनम्तःप्राणा. उपहारोद्यममपि करिष्यतीति । किं च एक एव मदनो चिरहिन. णिदमने समर्थः, अथ तस्यास्तद्रूपत्वे सति सत्साहाय्यसंभृतमदः किनकरिष्यतीति च । स्वामिनित्यनेन खानन्ध्योपदेशाऽनईस्वमा- धनौचित्यानि व्यज्यन्त ।। १३२ ॥ यथा मदनस्य

·रसमधरी।
विरहव्यथाऽऽविष्कारमात्रमेव जीवनाऽवस्थानंजडता।यथा।
पाणिर्नीरवकङ्कणः स्तनतटी निष्कम्पमानांशुका
दृष्टिनिश्चलतारका समभवन्निस्ताण्डवं कुण्डलम् ।
कश्चित्तापितया समं कृशतनोभेंदो भवेन्नो यदि
त्वन्नामस्मरणेन कोपि पुलकारम्भः समुज्जृम्भते ॥१३३॥
विशिखः मनो निवसतिस्थानं वर्तते । एवं च कोदण्डादीनां
विशिखरूपाचनभिधानेन साधारण्यमावेद्यते । तथा तस्याः
भ्रूवल्ली नयनाञ्चलं मनसि वासस्तवापि समुन्मीलांत । एवं च
मदनकोदण्डादिभ्यः कामिनीभ्रूवल्ल्यादीनामाधिक्यं व्यज्यते ।
इस्थममुना प्रकारेण साम्यविधौ अर्थान्मदनस्य तत्र च प्रम-
वति सति यद्वा प्रभवति मदनकोदण्डायधिककामिनीभ्रूवल्ल्या-
दिसत्वेन प्रकर्षशालिनि त्वयि साम्यविधौ साम्यविधिकर्तव्यता
तस्यां सत्याम् । एवं च वस्तुगत्या त्वदधिका ऽप्यस्माभिः
साम्ये क्रियमाणे सतीत्यर्थः । एवं च साम्ये सतीति वक्तव्ये
विधिपदमधिकमिति न शक्याम् । हे स्वामिन् । एवञ्च प्रार्थनोचि-
समावेद्यते । एवं चसम्बुद्धयन्तरमर्थवत् । तस्यां तथा स्निह्यताम
प्रेम क्रियतां यथैषा तनुतां कार्य तन्त्राना विस्तारयन्ती क्रमाव-
यस्थान्तरात् अतनुतां तनुराहित्यम् प्राङ्गत्वमिति यावत् । न
प्राप्नोति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३२ ॥
जडतां लक्षयति । विरहेति । तमुदाहरति पाणिरिति ।
दती का चित्पत्याह । स्पष्टम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१३३॥
पाणिरिति । निष्कम्पमानांशुकत्वेन प्राणानां कण्ठे स्थितिराद्यते।
निश्चलतारकत्वं कटाक्षाघभावात् । निस्ताण्डवत्वेन विलासाभा-
पः। कोपि सूक्ष्मतया निर्वचनीयः॥ १३३ ॥

·म्यम्पार्यकौमुदीप्रकाशाज्यम्याग्याइयशोमिता।
निधनस्याऽमङ्गलत्वान्नोदाहतिरुदाहृता । स्वप्नचित्र-
साक्षा देन दर्शनं त्रिधा । तत्र स्वप्नदर्शनं यथा ।
मुक्ताहारं न च कुचगिरेः कङ्कणं नैव हस्तात
कर्णात्स्वर्णाभरणमपि वा नीतवान्नैव तावत् ।
अद्य स्वप्ने वकुलमुकुलं भूषणं सन्दधानः
कोयं चौरो हृदयमहरत्तन्वि तन्न प्रतीमः ॥ १३४ ॥
चित्रदर्शनं यथा ।
नीवी हरेदुरसिजं विलिखेन्नखेन
दन्तच्छदं च दशनेन दशेदकस्मात् ।
इत्थं पटे विलिखितं दयितं विलोक्य
बाला पुरेव न जहार विहारशङ्काम् ॥ १३५ ॥
दर्शनस्याऽवस्थामूलकत्वात्तद् विभजते स्वप्नेयादि । तत्र
प्रथमोद्दिष्टतात्स्वप्नदर्शनमुदाहरति मुक्ताहारमिति । हारपदं
चौर्य योग्यतां ध्वनयति । न च कुचगिरेः हृतवान् चोरितवान्
हस्ताकङ्कणं रत्नखचितमिति भावः। कर्णाभरणमपि कर्णाल.
ङ्करणमपि । भय स्वमे निद्रायाम् बकुलमुकुलं वजुलकुड्मलम्
मुक्ताहारमिति । गिरित्वेन चौरसरणयोग्यता । पकुलो प.
म्जुलः । एवं च बाह्यवस्त्वपकारकः केवलादयापहारी विलक्षणो
ऽयं चौर इति द्योत्यते ॥ १३४॥
नीवीमिति । बालात्वेन भ्रमयोग्यता। विरहः क्रीडा।विहारराडा-
माह । नीवी हरेदित्यादिना । चेतशिलतां व्याकुलतां विषयान्तरे.
छामिति यावत् । प्रियसखीरन मदुक्तमवश्यं विधेयमिति
ज्यज्यते ॥ १३५॥

·२४६
रसमञ्जरी।
साक्षादर्शनं यथा ।
चेतश्चञ्चलतां त्यज प्रियसखि वीडे न मां पीडय
भ्रातर्मुश्च दृशौ निमेष भगवन् काम क्षणं क्षम्यताम् ।
बर्ह मूर्धनि कर्णयोः कुवलयं वंशं दधानः करे
सोयं लोचनगोचरो भवति मे दामोदरः सुन्दरः॥१३॥
भूषणं सन्दधानः । एवं च निकुअवसतिलालसत्वमावेयते । ह.
दयं मञ्चित्तमहरत अयं कश्चौर इति न प्रतीमः न जानीमः।
एवं च बाह्यदृश्यभूषाऽपहारकास्तस्कराः सन्ति विदिताः, परं
तु आन्तराऽदृश्यहृदयापहारी न कोपि विदित इति घोयते ।
मन्दाक्रान्तावृतम्॥ १३४ ॥
चित्रदर्शनमुवाहरति नीवीमिति । का चित्कां विवाह
पाला मुग्धा । एवं च भ्रान्तियोग्यत्वं वन्यते । पटे विलि-
खितं चित्रितं दयितम् । एवं च दर्शनयोग्यत्वं ध्वन्यते । वि.
लोक्य पुरेव पूर्ववत् किमयं नीवी हरेत् मोचयेत् तथा उरसिज
कुचं नखन विलिखेत् नखक्षतानि दद्यादित्यर्थः । तथा वन्त.
छदमधरं दशनेन दन्तेन अकस्मादतकितं दशेत । इत्थं विहा.
रशङ्का केलिभवितर्क न जहार न तत्याज । वसन्ततिलका-
उत्तम् ॥ १३५॥
साक्षाद्दर्शनमुदाहरति चेत इति । नायिका का चित्स्वचि-
चादीन् प्रत्याह हे चेतः चञ्चलनां व्याकुलता विषयान्तरेच्छा
मां प्रियदर्शनोयुक्तां भ्रातर्निमेष त्वं रशी मुश्च । दर्शने स्व.
मन्तरायो मा भूरिस्यर्थः । भगवन् काम भगवस्वेन क्षमायोग्यता ।
क्षम्यताम् । मनसो ऽवधारणार्थमिति भावः । ब« मयूरपिच्छम् ।
सोयं प्रसिद्धविभवः । एव स्पृहणीयदर्शनत्वम् । दामोदरत्वेन ब्य-
सनयालिता । तेन दुर्लभत्वं लोचनविषयो भवति ॥ १३६ ॥

·ज्ययार्थकोमुदीप्रकाशास्यव्याल्याइयशोभिता।
२४७
माध्वीकस्यन्दसन्दोहसुन्दरी रसमञ्जरीम् ।
कुर्वन्तु कवयः कर्णभूषणं कृपया मम ॥ १३७ ॥
तातो यस्य गणेश्वरः कविकुलाऽलंकारचूडामणि-
देशो यस्य विदेहभूः सुरसरित्कल्लोलकिर्मीरिता ।
स्यन । हे सखि पियमखि । एवं च मदुक्तमवश्यं विधेयमिति
व्यज्यते । बीडे लज्जे मां प्रियदर्शनोकां न पीडय । मनीषित-
भलादिति भावः । तथा भ्रातर्बन्धो । दर्शनमुखदातृत्वाविति
भावः । निमेष पक्षमपात दशौ नेत्रे मुश्च । तावानेऽवान्तराय
इति भाकः । तथा काम क्षणं क्षम्यताम् । मनसो ऽरोधना.
र्थमिति भावः । किमर्थमित्यत आह । मूर्दनि मस्तके बहं म-
यूरपिच्छं कर्णयोः कुवलयं करे वंशं दधानः सोयं प्रसिद्धवि-
भवः मुन्दरः । एवं च स्पृहणीयदर्शनत्वं ध्वन्यते । वामोदरः
श्रीकृष्णः । एवं च व्यसनशालित्वं तेन च दुर्लभदर्शनत्वमावे-
यते । लोचनविषयो भवति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१३६ ।।
ग्रन्थसमाप्ति सूचयन् कविः स्वकृतग्रन्थश्रवणाऽङ्गीकारं
मार्थयते माध्वीकेति । माध्वीकस्य मधुनः स्यन्दः प्रस्रवः तस्य
सन्दोहः सारसंग्रहस्तेन सुन्दरी मनोहरा । अथ वा माध्वीक.
स्यन्दसन्दोहा चासो सुन्दरी चेति विग्रहः । रसमञ्जरी ग्रन्थ-
नाम । कृपया कवयः कर्णभूषणं कुर्वन्तु । शृण्वन्तु । अन्या
मञ्जरी माध्वीकस्यन्दमन्दाहमुन्दरी कर्णाऽवतंसीक्रियते इति
लौकिकम् ॥ १३७ ॥
तात इति । यस्य कविकुलाऽलङ्कारचूडामणिः कविवर्गा-
स्यन्दसन्दोहः प्रसवसारसंग्रहः । तेन सुन्दरीं तद्वती चासो
सुन्दरीति वा ॥ १३७॥

·२४९ रसमजरी। पद्येन स्वकृतेन तेन कविना श्रीभानुना योजिता वाग्देवीश्रुतिपारिजातकुसुमस्पीकरी मञ्जरी ॥१३॥ इति श्रीमद्भानुदत्तविरचिता रसमञ्जरी संपूर्णा ॥ सङ्करणशिखामणिः गोश्वराख्यस्तातो जनकः । तथा यस्य सुरसरितो भागीरथ्याः कल्लोलैजलतरङ्गैः किम्र्मीरिता चित्रिता। चित्रं किर्मीरकल्माषेत्यमरः । वाग्देव्याः सरस्वसाः श्रोत्रे यत्पारिजातकुसुमं तत्सहशी मभरीव जयतु भाकल्पं तिष्ठतु । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३८ ॥ इति श्रीमवनन्तपण्डितविरचिता व्यङ्यार्थ कौमुदी नाम रसमजरीव्याख्या संपूर्णा । पपेनेस्येकत्वमविवक्षितम् ॥ १३८ ॥ इति श्रीकालोपनामकशिषभसुतनागेशभट्टकृतो रसमञ्जरीप्रकाशः समाप्तः । शुभम् ॥

·BENARES SANSKRIT SERIES ; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS: EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PA. D. Nos. 83. 84. &. 87. रसमञ्जरी। श्रीभानुभट्टप्रणीता अनन्तपण्डितकृतव्यङ्गयार्थकौमुद्या नागेशभकृतप्रकाशेन च सहिता । RASAMANJARA Вү BAẬNU BHATTA, With the Cominentaries VYANGYARTHAKOUMUDÎ OF ANANTA PANDIT AND PRAKASA OF NÂGESA Bahrta. EDITED BY Râma Sastri Tailanga, PROFESSOR, GOVT, SANSKRIT COLLEGE, BENARES. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidyâ vilas Press, BENARES. 1904 Registered under Act XXV. of 1867.(ALL RIGHTS RESERVED.)

·No text on this page.

·सव्याख्यरसमञ्जर्याः शुद्धिपत्रम् । पू० प० भ० शु० ३ ६ लाऽऽस्या. १० १ भङ्ग भृङ्ग. १६ ५ स्वेत. स्वेक. ९ नातू। नात २८ २२ सुर. सुव. २ नीबी नीवी- २९ १० यामो. यामौ. ३० २१ नारु. तारु. ३२ ४ पिधा. विधा. ३७ २ करा. करादि. ४० १८ तव्य. तव्यत्व. ४८ १८ दिन दिना ४९ १७ निष. निब. ५० ५२ २१ यचा. पचा. ५२ २१ रती. ५७ २१ पदन्ति घदति ५९ १७ हस्तहु. हस्ताङ्गु. ६० २ कोपप. कोप. ६० १६ लुषाक. लुषीकृ. ६१ १ ऽननां ऽऽननां ६१ ११ काननमम.काननम. क्रीडितं ६४ ९ पाट: पाठः ६६ ८ मर्पि मपि ६७ ५ शालिती शालिनी पृ० प० अ० शु० ६७ १९ सम्भवती.सम्भवी. ७२ ९ नगोग्य. नयोग्य. ७२ १३ लमल्लि. लाल्ल. ९ लमल्लि लवल्लि. ७३ २४ चा"त्राऽसचा त्रा"ऽस. ७५ १६ देवं देव ७९ २१ लकिका लतिका ३ गडस्थ. गण्डस्थ. ५ विवरह. विरह ८४ १७ तरणी तरुणी ८५ १३ आनतान आततान ४ किं चित् कु किश्चित्कु. ८६ १८ योभ्रान्ता योन्तिा ८ देशन देशेनेति ८७ १३ मगन. ९० १५ यां विना ध.यां ध. ९५ १८ प्रियमुक्त. प्रियभुक्त. ९६ १४ भता भर्ता ९६ २२ पवव. एव व. ५ नेत्रयोः नेत्रयोः १०० १३ गोस्खलन गोत्रस्खलन. १०११० नोचित्यं नौचित्यं १०३ ७ वदयति घेदयति १०४१९ तिर्यग्व तिर्यग्वि. १०७११थानायकानांथानायिकानां १०८ १६ निर्यक्तिक.नियुक्तिक. १०८ १८ गर्षाय वर्गाय ७ स्यर्यः त्यर्थः गमन. . ५ झोतं ·( २ ) पृ० प० अ० पू० प० अ० গুe ११० १७ भर्तुका. भर्तृका. १७९१७ माहं माह ११५ ६ हरिपेद हरिपदेन १८१ ९ विनिमक.विनिगमक. ११७२० गय्यतीव मय्यतीव १८२ १० सम्भो. सम्भोग, ११८ २१ गवषणे गवेषणे १८१ १२ क्रिडितं क्रीडितं ११९ १० पतयां पतां १८३ २६ जीतिने. जीविते १२२ ७ भत्सितः भत्सितः १९० ६ विक्रीत विक्रीडितं १२४ ८मान्यन्यव.मान्यव. १९३ १० देयं १२८२० थानये था नयने १९४ १६ कल्पतेव कल्पलतेक १२९ ५ रोरति रोरिति १९४१८ दुव. टुव. १३१ १० रीरपदं रीपदं १९६ १० प्रयसि प्रेयसि १३२ ९ तर्वत्रा. सर्वत्रा. २०० ६ लिपटली लिपटली १३८ २२ न्तमिति न्तमिति २०२२५ कल्पाण. कल्याण. १३९ ६ तख्यपि सख्यपि २०६ १३ प्रकाशश्यते प्रकाश्यते १४२ १४ मूर्षि मूर्ध्नि २०७१९ उपय. उभय. १४२ १५ मूर्थि मूर्ध्नि २११ १९ उक्तत्वनः उक्तत्वेन १४६ १० अद्यपि अद्यापि २२०२२ स्थगः त्यागः १४९ १ प्रतिषध. प्रतिषेध. २२१ ११ लीवचन लीनचवन १४९ २५ तुष्पयो. पुष्पयो. १५१ ३ सि जो सिजो. २२४ १४ भागे मार्गे १५२ २३ भावः॥२॥भावः । २२६ १ भङ्गी वनं भङ्गीर्वनं १५३२५ ६३ २२६ ४ दति ति १५५ ९ करु. २२७ १७ अनाचित्य.अनौचित्य. १५७१७ स्मेरो- स्मेरा २२९ ३ स्फूजति स्फूर्जति १५९ ७ कनके. कनकके. २३१ ७ विकीडितं विक्रीडितं १६५१९ बष्टम्भाः। षष्टम्भाः। २३२ १७ कोहरणा- कोदाहरणा. १६७१३ नागन्याङ्गना नामन्याङ्गना २३६ १० त्वत्यथं त्वत्पथं १७४ १० विक्रीतं विक्रीडितं २३९ ४ कन्दइन्दु कन्द इन्दु १७९२५ निशामु निशासु २४३ २६ नकरिष्य. न करिष्य. १७८ २३ अत्राथे अत्रार्थ २४४ १६ चसम्बु १७९ ७ घने दधे २४७ ८ नेऽवान्त- नेवाऽन्त. टि० ६३ श्लोकस्य प्रकाशः पुस्तकद्वये ऽपि नोपलब्धः । कर. च सम्बु ·रसमञ्जरीविषयसूची । विषयः। पृ० पं० १० २ ११ ११ १२ mo १४ १ २ मङ्गलाचरणम् प्रतिज्ञा नायिकानिरूपणहेतुः नायिकाभेदाः स्वीयालक्षणम् स्त्रीयायाश्चेष्टा स्वीयोदाहरणम् स्वीयाभेदाः मुग्धालक्षणम् मुग्धाभेदी मुग्धैव नवोढा मुग्धैव विश्रब्धनवोढा मुग्धायाश्चेष्टा मुग्धोदाहरणम् अज्ञातयौवनोदाहरणम् ज्ञातयौवनोदाहरणम् नवोढोदाहरणम् विश्रब्धनवोढोदाहरणम् मध्यालक्षणम् मध्यैवाऽतिविश्रब्धनवोढा मध्यायाश्चेष्टा १६ १६ १६ १६ १६ ३ ४ १ १८ M २४ २७ २९ २ २ ३१ ·( २ ) ३२ ३ २ २ ३५ ३८ ४१ ४१ ४१ ४१ ४२ १ ३ ४३ मध्योदाहरणम् प्रगल्भालक्षणम् प्रगल्भायाश्चेष्टा रतिप्रीतिमत्याः प्रगल्भाया उदाहरणम् मानन्दसंमोहवत्याः प्रौढाया उदाहरणम् मध्याप्रगल्भयोर्मानावस्थायां भेवाः धीरालक्षणम् अधीरालालणम् धीराऽधीरालक्षणम् धीरादिविषये विशेषप्रदर्शनम् धीरादिभेदाः परकीयाया अपि मध्याधीराया उदाहरणम मध्याया अधीराया उदाहरणम् अध्याया धीराऽधीराया उदाहरणम् भौढाया धीराया उदाहरणम् प्रौढाऽधीराया उदाहरणम् प्रौढाया धीराऽधीराया उदाहरणम् धीरादिपड्भेदा द्विविधाः ज्येष्ठालक्षणम् कनिष्ठालक्षणम् धीराया ज्येष्ठायाः कनिष्ठायाश्चोदाहरणम् अधीराया ज्येष्ठायाः कनिष्ठायाश्चोदाहरणम् धीराऽधीरयोज्येष्ठाकनिष्ठयोरुदाहरणम् परकीयालक्षणम् परकीयाभदौ ४७ २ ५४ २ ४ ५७ ५७ ५७ ६० ६२ ६४ ६४ २ २ at ·६५ ६८ ४ ७१ २ ७९ कन्यायाः परकीयात्वम् परोढोदाहरणम् गुप्तादीनां परकीयायामन्तर्भावः गुप्ताभेदाः गुप्ताभेदत्रयोदाहरणम विदग्धाभदौ वाग्विदग्धोदाहरणम् क्रियाविदग्धोदाहरणम लक्षितोदाहरणम् कुलटोबाहरणम् अनुशवानामेदाः अनुशयानाभेवानां प्रसेकमुदाहरणमा मुदितोदाहरणम् कन्यकोबाहरणम् सामान्यनितालक्षणम सामान्यानतोदाहरणप स्नीयापरकीयासामान्यानां भेदान्तरकथनम् अन्यसम्भोगदुखतोदाहरणम वक्रोक्तिविताभेदी प्रेमषितोदाहरणम् सौन्दर्यगर्वितोदाहरण मानलक्षणम् मानभेदाः मानभेदलक्षणानि अपरनीदर्शनादिजन्यमानोदा. ८४ १ २ ३ ३ ९६ ९६ १ ३ ३ ·( ४ ) १०२ २ ३ गोत्रस्खलनादिजन्यमानोदाहरणम् अपरस्त्रीसङ्गजन्यमानोदाहरणम् चतुरधिकाशीत्यधिकवातत्रयं नापिकाभेदाः १०५ २ पोषितभर्तृकालक्षणम् मुग्धायाः मोषितभर्तृकाया उदाहरणम् १०८ मध्यायाः प्रोषितभर्तृकाया उदाहरणम् ११० २ प्रौढायाः प्रोषितभर्तृकाया उदाहरणम् ११३ २ परकीयायाः प्रोषितभर्तृकाया उदाहरणम् ११४ २ सामान्यवनितायाः प्रोषितभर्तृकाया उदाहरणम् ११७ २ खण्डितालक्षणम् ११८ १ खीण्डतायाश्चेष्टा ११८ २ मुग्धायाः खण्डिताया उदाहरणम् ११८ ५ मध्यायाः खण्डिताया उदाहरणम् ११९ २ प्रौढायाः खण्डिताया उदाहरणम् १२० परकीयायाः खण्डिताया उदाहरणम् १२२ २ सामान्यत्रनितायाः खण्डिताया उदाहरणम् १२४ २ कलहान्तरितालक्षणं चेष्टा च १२५ १ मुग्धायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम् १२५ ४ गध्यायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम् १२६ प्रौढायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम् १२७ परकीयायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम १२९ सामान्यवनितायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम् १३१ २ विपलब्धालक्षणं चेष्टा च मुग्धाया विपलब्धाया उदाहरणम् मध्याया विपलब्धाया उदाहरणम् १३६ २ ३ ४ २ २ ·१ १ प्रौढाया विपलब्धाया उदाहरणम् १३८ २ परकीयाया विपलब्धाया उदाहरणम् १४२ २ सामान्यत्रनिताया विपलब्धाया उदाहरणम् १४४ २ उत्कालक्षणम् १४५ उत्कायाश्चेष्टा मुग्धाया उत्काया उदाहरणम् १४६ २ मध्याया उत्काया उदाहरणम् १४७ प्रौढाया उत्काया उदाहरणम १५१ २ सामान्यवनिताया उत्काया उदाहरणम् १५३ २ वासकसज्जालक्षणम् १५४ मुग्धाया वासकमज्जाया उदाहरणम् १५४ ५ मध्याया वासकमज्जाया उदाहरगाम् १५६ २ प्रौढाया वासकसजाया उदाहरणम् १५८ २ मनोरथोदाहरणम् परकीयाया वासकसज्जिकाया उदाहरणम् सामान्य वनिनाया वासकसज्जिकाया उदाहरणम् १६२ २ स्वाधीनपतिकालक्षणम् १६३ १ स्वाधीनपतिकाया वासकसज्जिकायाश्चेष्टा मुग्धायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् १६४ २ मध्यायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् १६५ प्रौढायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् १६६ परकीयायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् १६७ सामान्यवनितायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् १६९ २ अभिसारिकालक्षणम् १७१ १ अभिसारिकाचेष्टा १७१ २ १६३ २ २ ·२ मुग्वाऽभिसारिकोदाहरणम् १७२ २ मध्याऽभिसारिकोदाहरणम् १७४ २ प्रौढाऽभिसारिकोदाहरणम् १७५ २ परकीयाऽभिसारिकोदाहरणम् १७६ २ ज्योत्स्नाऽभिसारिकोदाहरणम् १७७ २ तमिस्राऽभिसारिकोदाहरणम् दिवाऽभिसारिकोदाहरणम् १८० २ सामान्यवनिताऽभिसारिकोदाहरणम् १८१ प्रोष्यत्पतिका ऽपि नवमी नायिका भवितुमर्हति १८३ १ प्रोष्यत्पतिकालक्षणम् पोष्यत्पतिकाचेष्टा १८५ १३ मुग्धायाः मोष्यद्भर्तृकाया उदाहरणम् १८५ १६ मध्यायाः प्रोष्यद्भर्तृकाया उदाहरणम् १८६ ४ प्रौढायाः प्रोष्यत्पतिकाया उदाहरणम् १८८ २ परकीयायाः प्रोष्यत्पतिकाया उदाहरणम् सामान्यवनितायाः प्रोष्यत्पतिकाया उदाहरणम् १९० उत्तमाया लक्षणम् १९२ २ उत्तमोदाहरणम् १९२ ३ मध्यमालक्षणम् मध्यमोदाहरणम् १९३ ३ अधमालक्षणम् अधमैव चण्डी १९५ २ अधमोदाहरणम् १९५ सखीलक्षणं चेष्टा च १९६ ३ मण्डनोदाहरणम् १९७ २ १ ४ ·( ७ ) २ १९८ २ १९९ २०० २ २०१ २ २०२ उपालम्भोदाहरणम शिक्षोदाहरणम् परिहासोदाहरण प्रियस्य परिहामोदाहरणम् प्रियायाः परिहासोदाहरणम् दूतीलक्षणं कर्माणि च संघटनोदाहरणम् विरहनिवेदनोदाहरणम् नायकभेदाः पतिलक्षणम् पत्युदाहरणम् पतिभेदाः अनुकूललक्षणम् अनुकूलोदाहरणम् दक्षिणलक्षणम् दक्षिणोदाहरणम् धृष्टलक्षणम् धृष्टोदाहरणम् पाठलक्षणम् पाठोदाहरणम् उपपत्तिलक्षणम् उपपत्युदाहरणम् उपपतिश्च चतुर्दा वैशिकलक्षणम् वैशिकोदाहरणम् २०४ २ २०५ २ २ २०७ ३ २०७ २०८ ३ २०८ ४ २०९ १ २१० २१० २११ १ २१२ १ २१३ १ २१३ २ २१४ २१४ २ २१५ १ २१५ २ २१५ ३ २ ·( ८ ) ३ २ बशिकविविधः उत्तमवैशिकोदाहरणम् मध्यमवैशिकलक्षणम् मध्यममशिकादाहरणम् अधमवैशिकलक्षणम् अधमशिकोदाहरणम् मानी चतुरश्च शठ एव मानिन उदाहरणम् चतुरलक्षणम् वचनव्यङ्यसमागमचतुरोदाहरणम् चेष्टाव्यङ्ग्यसमागमचतुरोदाहरणम् पत्युपपतिववैशिकाः प्रोषिता भवन्ति मोषितपत्युदाहरणम् प्रोषितोपपत्युदाहरणम् प्रोषितवैशिकोदाहरणम् अनभिज्ञनायकोदाहरणम् उत्कादयो भेदा न नायकस्य नायकानां चत्वारो भेदाः पीठमर्दलक्षणमुदाहरणं च विटलक्षणमुदाहरणं च चेटलक्षणमुदाहरणं च विदूषकलक्षणमुदाहरणं च सात्त्विकगुणप्रदर्शनम् सात्त्विकभावोदाहरणम् शृङ्गारलक्षणं तद्भदौ च २१६ ३ २१७ १ २१७ ५ २१८ १ २१९ १ २१९ २१९ २२० २११ २२१ २२२ २ २२३ १ २२३ ४ २२४ १ २२५ १ २२६ १ २२६ ५ २२७ १० २२८ १ २२९ १ १ २३१ १ २३२ १ २३२ ४ २३३ १ ·२३४ २३५ २ २३६ १ २३६ ३ ( ९ ) सम्भोगशृङ्गारोदाहरणम विमलम्भशृङ्गारोदाहरणम् विप्रलम्भे दशावस्थाप्रदर्शनम् अभिलापलक्षणमुदाहरणं च चिन्तालक्षणमुदाहरणं च स्मृतिलक्षणम् स्मृत्युदाहरणम् गुणकीर्तनलक्षणम् गुणकीर्तनोदाहरणम् उद्रेगलक्षणमुदाहरणं च मलापलक्षणम् मलापोदाहरणम् उन्मादलक्षणं भेदी च कायिकोन्मादोदाहरणम् पाचिकोन्मादोदाहरणम् व्याधिलक्षणमुदाहरणं च जडतालक्षणमुदाहरणं च दर्शनभेदाः स्वप्नदर्शनोदाहरणम् चित्रदर्शनोदाहरणम् साक्षादर्शनोबाहरणम ग्रन्थकर्तृमार्थना ग्रन्थकर्तृकुलाविनिरूपम् २३७ १ २३८ १ २३८ ५ २३९ १ २३९ ३ २४० १ २४० २ २४१ १ २४१ ४ २४२ २ २४२ १ २४४ १ २४५ १ २४५ ३ २४५ ८ २४६ २ २४७ १ २४७ ३

·No text on this page.

·रसमञ्जरीधृतानां श्लोकानां वर्णक्रमेण सूची। श्लोकाचभागः। श्लोकाः ९८ १२९ ११५ ४९ २१ - प्रकरोः किमु नेत्र प्रश्चति रजनिः भद्विसंवीक्षणम् प्रधृतपरिपतत्- अनुनयति पति न अन्तः कोपकपायिते अयं रेवाकुनः भागारभित्तिलिखिताम प्राइम किल कामदेव- आत्मीयं चरणम् प्रानीय नीरजमुखी आनेतुं न गता किमु. भायातः कुमुदेश्वरः भावयो रङ्गयोद्वैते प्रालीभिः शपयैः प्रास्यं यद्यपि हास्य- उदयति हृदि यस्य उरस्तव पयोधरा- जक रम्भा गपि ११८ ५४ १०८ -- ४८ ११३ ·( २ ) १०२ २६ ३५ १०६ १४ ११२ ४ एकस्मिन् शयने एतत्पुरः स्फुति एते वारिकणान् किरन्ति कथं न कान्तः समुपैति कपटवचनभाजा कर्णकल्पितरसाल- कलयति कमलोपमान- काञ्चीकलकणित- कान्ताऽनुरागचतुरो ऽसि कान्ते कनकजम्बीरम् कान्ते सागसि कञ्चुक- कान्तं निरीक्ष्य वलया- किश्चित्कुश्चितहारयष्टि कि रे विधो मृगशाम् कृतं वपुषि भूषणम् कोदण्डं विशिखो मनः कोऽयं कोपविधि: गताऽऽगत कुतूहलम गन्तुं पिये वदाते मरलट्ठमकन्द- गोष्ठेषु तिष्ठति पातः चक्रे चन्द्रमुखि चक्षुः मान्तमुदीक्ष्य चन्द्रोदये चन्दनम् चेतश्वश्वलतां त्यजा ३१ १३१ ६६ १३२ ८५ १२८ ३० ९९ १०७ ७९ ·( ३ ) १३ १११ १२४ १२७ १३८ ५ ८ चोलं नीलनिचोल- जातस्ते निशि जागरो- तमोजटाले हरि- तल्पोपान्तमुपेयुषि- सस्यां सुतनुसरस्याम् तस्याः कलिकथाऽऽलाप- तातो यस्य गणेश्वरः त्वं दृति निरगाः कुअम् त्वं पीयूषमयूख दत्ता धैर्यभुजङ्ग- दयितस्य निरीक्ष्य दरमुकुलितनेत्र- दासाय भवननाथे दिव्यं वारि कथं यतः दुःखं दीर्घतरम् दूती विद्युदुपागता दृष्ट्वा माङ्गणसन्निधौ धैर्याऽधैर्यपरिग्रह- नखक्षतमुरः स्थले नाम्बुजैनकुमुदैः नाऽयं मुञ्चति सुभ्रुवाम् निद्रालुकेकिमिथुनानि निविडतमतमाल- नीरातीरमुपागता नीनी हरेदुरसिजम् २४ ७५ ३२ २० ११ ८६ २८ २३ - ·( ४ ) १५ ८७ ८९ १३३ १०१ १३० १६ ९१ नो तल्प भजसे न न्यस्तं पन्नगमूनिं पतिः शयनमागत: पल्लीनामधिपस्य- पाणिनीरवकलणः पृथ्वि त्वं भव कोमला प्रतिफलममृतांशोः प्रतिफलमवलोक्य प्रस्थाने तव यः करोति प्रस्थानं वलयैः कृतम् माणेश्वरे किमपि प्रादुर्भूते नवजलधरे बद्धो हारैः करकम- बाह्याऽऽकूतपरायणम् भर्तुर्यस्य कृते गुरुः भीता ऽसि नैव भुजगाव भेदो वाचि दृशोर्जलम् भ्रानकुञ्ज सखि भूसंज्ञयाऽऽदिशसि मध्ये न ऋशिमा स्तने मया विधेयो मुहुरद्य माध्वीक स्यन्दसन्दोह- मामुद्वीक्ष्य विपक्ष- माला बालाम्बुज मुक्ताहारं न च कुच- ८४ १२३ १०३ ५२ ७६ १२१ ६१ ७० - १२५ १३७ ४६ ४१ १३४ ·( ५ ) ८८ १०४ ७१ २५ .. ११४ १२६ ८२ १२ मुद्रां प्रवेहि बलयाय मौलौ दाम विधाय यत्परुहलक्ष्म- पदपि रतिमहोत्सवे यद्गोत्रस्खलनं तत्र यद्भूतं तद्भूनम् पन्नाऽद्याऽपि समागत: पान्याः सरः सलिल- रभसादभिसर्तुम् रामो लक्ष्मणदीर्घ- कोलचोलचमत्कृति कोलाऽलिकुले वक्रस्याऽधरपल्लवस्य पक्षोचिह्नितमुरः बलः किमु कलशाति- बपुषि तव तनोति बासस्तदेव वपुषः विद्वत्कुलमनोभृङ्ग- वियति विलोलति विरमति कथनं विना विरहविदितमन्त:- शङ्काभृतालतेन शिल्पं दर्शयितुं करोति शून्ये सअनि योजिता शून्यं कुअगृहं निरीक्ष्य ७२ ४५ - २ १२२ ५० ४३ १०५ ६५ ११६ ·( ६ ) २२ ४२ ७४ २७ ११९ श्वभुं स्वापयति छलेन अश्रूः क्रुध्यतु विद्विषन्तु श्वश्रूः पद्मदलं ददाति सङ्केतकीलगृहम् सन्त्येव प्रतिमन्दिरम् समुपागतवति चैत्रे सा चन्द्रसुन्दर- सानन्दमालि वनमालि- सान्द्रध्वानैर्मुखरित- संस्पृश्य स्तनमाकलय्य स्तनकनकमही- स्नानं वारिदवारिभिः स्फुरदुरसिजभार- स्वयंभूः शम्भुरम्भोज- स्वापे प्रियाऽऽननविलोकन- स्त्रीयाः सन्ति गृहे गृहे स्वेदाम्बुभिः क चन हस्ते धृताऽपि शयने हारं गुम्फति तारका- १० ९२ ६२ ९ ७३ ३६ ६४ ·रसमञ्जरीप्रतिपाद्यविषयाणां वर्णक्रमाऽनुसारिणी सूची। अज्ञातयौवनोदाहरणम् अधमशिकलक्षणम् अधमवैशिकोदाहरणम्. प्रधमालक्षणम. अधमैव चण्डी अधमोदाहरणम. अधीराया ज्येष्ठायाः कनिष्ठायाश्चोदाहरणम्. अधीरालक्षणम् अनभिज्ञनायकोदाहरणम्. अनुकूललक्षणम्. अनुकूलोदाहरणम्. अनुशयानाभेदानां प्रसेकमुदाहरणम्. अनुशयानाभेदाः अन्यसम्भोगदुःखितोदाहरणम्. अपरस्त्रीदर्शनादिजन्यमानोदाहरणम् अपरस्त्रीसङ्गजन्यमानोदाहरणम्. भभिलाषलक्षणमुदाहरणं च अभिसारिकाचेष्टा अभिसारिकालक्षणम् भानन्वसम्मोहवत्याः प्रौढाया उदाहरणम् पृ० पं० १ २१९ १ २१९ ३ १९४ १ १९५ २ १९५ ६० २ ४१ २२६ १ २०८ २०९ १ ७९ ४ १ ३ १०० २३६ ३ १७१ २ १७१ १ ३८ २ ·उत्कादयोभेदा न नायकस्य. उत्कायाश्चेष्टा उत्कालक्षणम्. उत्तमवैशिकोदाहरणम्. उत्तमाया लक्षणम्. उत्तमोदाहरणम. उद्वेगलक्षणमुदाहरणं च उन्मादस्य लक्षणं भेदौ च उपपतिलक्षणम. उपपतिश्चतुर्धा उपपत्युदाहरणम्. पालम्भोदाहरणम्. कनिष्ठालक्षणम् कन्यकोदाहरणम् कन्यायाः परकीयात्वम् कलहान्तरितालक्षणं चेष्टा च कायिकोन्मादोदाहरणम्. कुलटोदाहरणम् क्रियाविदग्धोदाहरणम् खण्डितायाश्चेष्टा खण्डितालक्षणम् गुणकीर्तनलक्षणम. गुणकीर्तनोदाहरणम् मुप्तादीनां परकीयायामन्तर्भाव: गुप्ताभवत्रयोदाहरणम् २२६ ५ १४५ ५ १४५ १ २१७ १ १९२ २ १९२ ३ २३९ ३ २४१ १ २१४ १ २१५ १ २१४ २ १९८ २ ५७ २ ६५ १२५ १ २४१ ४ ७७ २ ७४ २ ११८ ११८ १ २३८ ५ or २ ६८ ९ ·गुप्ताभेवाः १ २४७ ३ २४७ १०२ २ १०५ १ २२१ १ २४५ २३० २२२ २ २४४ २४ ५७ ग्रन्थकर्तृकुलादिनिरूपणम् अन्धकर्तृमार्थना गोत्रस्खलनादिजन्यमानोदाहरणम् चतुरधिकांऽशीत्यधिकशतत्रयं नायिकाभेदा: चतुरलक्षणम् चित्रदर्शनोदाहरणम् चिन्तालक्षणमुदाहरणं च चेटलक्षणमुदाहरणं च चेष्टाव्यङ्ग्यसमागमचतुरोदाहरणम् जडतालक्षणमुदाहरणं च ज्ञातयौवनोदाहरणम् ज्येष्ठालक्षणम् ज्योत्स्नाऽभिसारिकोदाहरणम् तमिस्राऽभिसारिकोदाहरणम् बक्षिणलक्षणम् दक्षिणोदाहरणम् दर्शनभेदाः दिवाऽभिसारिकोदाहरणम् या लक्षणं कर्माणि च धीरादिभेदाः परकीयाया भपि धीरादिविषये विशेषप्रदर्शनम् धीरादिषद्भेदा द्विविधाः धीराऽधीरयोज्येष्ठाकनिष्ठयोरुदाहरणम् धीराऽधीरालक्षणम् १७७ २ १७९ २ २१० १ २१० २ २४५ १८० २०३ ४३ ४२ ५७ १ १ २ ४१ ·( ४ ) ५७ २११ १ २१२ १ २७ २ २०७ २२७ १० ११ ११ २०८ २०७ ३ धीराया ज्येष्ठायाः कनिष्ठायाश्चोदाहरणम् धीरालक्षणम् धृष्टलक्षणम् धृष्टोदाहरणम् नवोढोदाहरणम् नायकभेदाः नायकानां चत्वारो भेदाः नायिकानिरूपणहेतुः नायिकाभेदाः पतिभेदाः पतिलक्षम् पत्युदाहरणम् पत्युपपतिपतयो वैशिका भवन्ति परकीयाऽभिसारिकोदाहरणम् परकीयाभेदौ परकीयायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम् परकीयायाः खण्डिताया उदाहरणम् परकीयायाः मोषितभर्तृकाया उदाहरणम् परकीयायाः प्रोष्यद्भर्तृकाया उदाहरणम् परकीयायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् परकीयाया वासकसज्जिकाया उदाहरणम् परकीयाया विमलब्धाया उदाहरणम् परकीयालक्षणम् परिहासोदाहरणम्. परोदोदाहरणम् سر لہ سہ سہ ه م م م م م २२३ १ १७६ २ ६४ १२९ १२१ २ ११५ २ १८९ २ १६७ १ १६० १४२ ६४ २०० २ ६५ ४ २ २ १ ·( ५ ) २२८ १ ३४ ३ १ १ ३ पीठमर्दस्य लक्षणमुदाहरणं च प्रगल्भायाश्चष्टा प्रगल्भालक्षणम् प्रतिज्ञा प्रलापलक्षणम् प्रलापोदाहरणम्. प्रियस्य परिहासोदाहरणम्. प्रियायाः परिहासोदाहरणम. प्रेमगर्वितोदाहरणम् पोषितभर्तृकालक्षणम् पोषितपत्युदाहरणम्. पोषितवैशिकोदाहरणम्. प्रोषितोपपत्युदाहरणम्. प्रोष्यत्पतिकाचेष्टा पोष्यत्पतिकाऽपि नवमी नायिका भवितुमर्हति प्रोष्यत्पतिकालक्षणम्. प्रौढाऽधीराया उदाहरणम् प्रौढाऽभिसारिकोदाहरणम् प्रौढाया उत्काया उदाहरणम् प्रौढायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम् प्रौढायाः खण्डिताया उदाहरणम् प्रौढायाः प्रोषितभर्तृकाया उदाहरणम् प्रौढायाः प्रोष्यद्भर्तृकाया उदाहरणम्. प्रौढायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् प्रौढाया धीराऽधीराया उदाहरणम् १ १० २४० २४० २ २०१ २ २०२ ९६ १०८ ३ २२३ २२५ १ २२४ १८५ १३ १८३ १८५ ११ ૨ १७५ २ १५१ २ १२७ १२० ३ ११३ २ १८८ २ १६६ २ ·५१ १५८ २ १३८ २ १ २१७ १९३ ३ ४४ २ प्रौढाया धीराया उदाहरणम् प्रौढाया वासकसज्जाया उदाहरणम्. प्रौढाया विपलब्धाया उदाहरणम्. मङ्गलाचरणम् मध्यमवैशिकलक्षणम् मध्यमालक्षणम् मध्यमोदाहरणम् मध्याधीराया उदाहरणम् गध्याप्रगल्भयोर्मानावस्थायां भेदाः मध्याऽभिसारिकोदाहरणम् मध्याया अधीराया उदाहरणम् मध्याया उत्काया उदाहरणम् मध्यायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम् मण्डनोदाहरणम् मध्यायाः खण्डताया उदाहरणम् मध्यायाः मोषितभर्तृकाया उदाहरणम् मध्यायाः प्रोष्यद्भर्तृकाया उदाहरणम् मध्याया धीराऽधीराया उदाहरणम् मध्याया वासकसज्जाया उदाहरणम् मध्याया विपलब्धाया उदाहरणम् मध्यायाश्चेष्टा मध्मायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् मध्यालक्षणम् मध्यवाऽतिविश्रधनवोढा मध्योदाहरणम् ४१ १७४ २ ४७ १४७ २ १२६ १९७ २ ११९ ११० २ १८६ ४ २ १५६ २ १३६ २ ३१ २ १६५ २ ३१ ·( ७ ) १५९ २ ९९ २ २ १ मनोरथोदाहरणम् मानभेदलक्षणानि मानभेदाः मानलक्षणम् मानिन उदाहरणम् मानी चतुरश्च शठ एव मुग्धाऽभिसारिकोदाहरणम् मुग्धाभेदी मुग्धाया उत्काया उदाहरणम् मुग्धायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम् मुग्धायाः खण्डिताया उदाहरणम् मुग्धायाः प्रोषितभर्तृकाया उदाहरणम् मुग्धायाः प्रोष्यद्भर्तृकाया उदाहरणम् मुग्धायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् मुग्धाया वासकसज्जाया उदाहरणम् मुग्धाया विपलब्धाया उदाहरणम् मुम्बायाश्चष्टा मुग्धालक्षणम् मुग्धैव नवोढा मुग्धैव विश्रब्धनवोढा मुग्धोदाहरणम् मुदितोदाहरणम् रतिप्रीतिमत्याः प्रगल्भाया उदाहरणम् लक्षितोदाहरणम् वक्रोक्तिगर्विताभेदी २२० २ २१९ १७२ २ १६ २ १४६ २ १२६ ४ ११८ ५ १०८ ८ १८५ १६ ૨. १५४ ५ १३४ २ १ ૨ ४ १६ १८ ૨ ८४ १ ૨ २ ·( ८ ) २२१ ३ २४२ २ १५४ २२९ १ वचनव्यङ्ग्यसमागमचतुरोदाहरणम् वाग्विदग्धोदाहरणम् वाचिकोन्मादोदाहरणम् वासकसज्जालक्षण विटलक्षणमुदाहरणं च विदग्धाभेदौ विदूषकलक्षणमुदाहरणं च विपलब्धाया लक्षणं चेष्टा च विप्रलम्भशृङ्गारोदाहरणम् विप्रलम्भे दशावस्थामदर्शनम् विरहनिवेदनोदाहरणम् विश्रब्धनवोढोदाहरणम् वैशिक लक्षणम्. वैशिकस्त्रिविधः वैशिकोदाहरणम्, व्याधिलक्षणमुदाहरणं च शठलक्षणम्. पाठोदाहरणम्. शिक्षोदाहरणम्. शृङ्गारस्य लक्षणं भेदौ च सखीलक्षणं चेष्टा च सट्टनोदाहरणम्. सम्भोगशृङ्गारोदाहरणम् साक्षादर्शनोदाहरणाम. साविकगुणप्रदर्शनम्, २३१ १ २३३ १ २३५ २ २३६ १ २०५ २ २९ २ २१५ २ २१६ ३ २१५ ३ २४३ २१३ १ २१३ २ १९९ २ २३३ १ १९३ २०४ २ २३४ २४६ २ २३२ १ २ ·४ २ २ २ २ ८८ १ साविकभावोदाहरणम्. २३२ सामान्यनिताऽभिसारिकोदाहरणम् सामान्यवनिताया उत्काया उदाहरणम्. १५३ ર सामान्यवनितायाः कलहान्तरिताया उदाहरणम्. १३१ २ सामान्यवनितायाः खण्डिताया उदाहरणम् १२४ सामान्य वनितायाः प्रोषितभर्तृकाया उदाहरणम् ११७ सामान्यवनितायाः प्रोष्यद्भर्तृकाया उदाहरणम् सामान्यवनितायाः स्वाधीनपतिकाया उदाहरणम् १६९ सामान्यवनिताया वासकसज्जिकाया उदाहरणम् १६२ २ सामान्य वनिताया विपलब्धाया उदाहरणम्. १४४ २ सामान्यवीनतालक्षणम् सामान्यवनितोदाहरणम् सौन्दर्यगवितोदाहरणम् स्मृतिलक्षणम्. स्मृत्युदाहरणम् २३८ १ स्वप्नदर्शनोदाहरणम् २४५ स्वाधीनपतिकाया लक्षणम् १६३ स्वाधीनपतिकाया वासकसज्जिकायाश्चेष्टा १६३ २ स्वीयापरकीयासामान्यानां भेदान्तरकथनम् स्वीयाभेदाः स्वीयायाश्चेष्टा १२ ३ स्वीयालक्षणम् ११ स्वीयोदाहरणम् २ ३ ३ .. १ ३ १

·No text on this page.

·१ २ . २ -- . २ सूचौपनम् । गणपाठ गोलप्रकाशा गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् • १२ तत्त्वदीप १ तर्कसंग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः ( शिला ) धातुरूपावली मेषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रभभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ) बीजगणितम् (म० म०पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ भट्टीकाव्य ५ सर्ग ६ मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) ९ लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली लीलावती ( म०म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ धसिष्ठसिद्धान्तः बार्तिकपाठः विष्णुसहस्रनाम शब्दरूपावली शृङ्गार सप्तशती १ समासचक्रम् समासचन्द्रिका १ सरखतीकण्ठाभरणम् ३ सायचन्द्रिका टिप्पणीसहिता सालयतत्त्वकौमुदी ६ सिद्धान्तकौमुदी सान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता १ ~~ १ ३ ·रु० आ. . . विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीज़नाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- नियद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च प्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यैा- हकमहाध्यैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ॥ मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां १० मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाप्यं सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ३ रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नैष्कर्म्यसिद्धिः खण्डानि ३ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाष्यं ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम् खण्डानि ४ (बृहत) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम् ) वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ टुपत्रीका खण्डानि४४ पातालार्शनमाश्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽऽख्यवृत्ति स० १ व्याकरणमिताक्षरा ।सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमदभट्टप्रणीता ख०४४ रसमञ्जरी । व्यङ्गचार्थकौमुद्या प्रकाशेन च सहिता ३ भेदविकारः व्याख्यासहितः न्यायलीलावती ( यन्त्रमा) ब्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़कवनारस । o my won man ० ० ० . . . . १ e

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.