·॥ श्रीरस्तु॥ ॥ श्री कृष्णाय नमः॥ ॥श्री कृष्णविलासकाव्यम् ॥ ॥ विलासिन्या समेतम् ॥ ॥ प्रथम सर्गः॥ अस्ति श्रियस्सम सुमेरुनामा समस्तकल्याणनिधिगिरीन्द्रः । तिष्ठन्निदं विश्वमनुप्रविश्य खेनात्मना विष्णुखिोजितेन ॥ १ ॥ गुरुणा भूसुरेन्द्रेण कल्पित क्षेत्रमुत्तमम् । अयासीन नमस्कुर्वे सर्वेश चन्द्रशेखाम् ।। श्रीनारायणगुरुवरकरुणापात्रेण पाणिवादेन । श्रीकृष्णविलासस्य क्रियते टीशा विलासिनी नाम ॥ सुकुमारकर्षाचा विलासः कृष्णगोचरः । सुकुमारपदार्थश्रीदशेमुपी मे विगोधयेत् ।। अथ कविः आदौ तावत् अखिलभुवनाधिष्ठानभूतमद्रीश्वर वस्तुवे- नाभ्युपगच्छन् 'आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वाऽपि तन्मुख' मिनि वच- मान् वस्तु निर्दिशति--- अस्तीति ।। अस्तीत्यादिना प्रारभे तावत् अस्ति पदग्रहण मगळार्यम् । नित्यस्य सत्पदनाच्यस्य ब्रह्मणस्सद्भावात् । अनन्तर श्री- पदश्च वाचा प्रपञ्चसियर्थम् । प्रपञ्चहेतुभूतायाः भगवन्या' मायायाः स्मरणमभ-

·२
कृष्णविलामकाव्ये मव्यारयाने
वेन तदनुग्रहलाभात् । श्रिय शेभाया सद्म निवामस्थान सुमेरनामा मेरु
रिति प्रसिद्ध समस्ताना कल्याणाना कल्पवृक्षकामनुप्रमुखमङ्गळपढा
र्थाना निधि निगान अथमा-कल्याणशब्दवाच्याना सुवर्णाना निगन
गिरीन्द्र पर्वतश्रेष्ठ अस्ति आमान निभर्ति । विष्णु विश्वव्यापी हरि म्नेन
आमीयेन ऊर्जितेन बलवता आत्मना शरीरेण उद्देश्यमान विश्व भुवन अनु
प्रविश्य लक्षणयाऽधिष्टाय तिष्ठन्निर प्रकाश वर्तमान इस श्रियस्समत्व अत्र
लक्ष्मीनिवासल प्रतिभातीति उत्प्रेक्षेपम् । विश्वव्यापिवलक्षणमहिना नि
ष्णो अप्रत्यक्षत्वेऽपि प्रत्यक्षतया पर्वतरूपेणारस्थानस्य सम्भावनात् । 'सभा
पना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलामनेति लक्षणात् स्वरूपोत्प्रेक्षा । अपवा उप
मालङ्कारएर । तथाहि - इद विश्वमनुप्रविश्येति ब्रह्माण्डकटाहान्तर्भूत वैकुण्ठ
लोक सकलेनात्मनाऽधितिष्ठन् विष्णुरिवेत्युपमानस्य उपमानाचकस्य च सम
स्ताना नरतिर्यगात्मकप्रपश्चाना कल्याणनिरि शुभारहनिधानमिति श्रिय
रस्पास्सनेति च श्लपपशात् साधारणधर्मस्य च चतुर्णा उपमानोपमाया
चक्साधारणपोपमेयाना उपादानात् पूर्णापमेयमिन्यपि व्याख्येयम् । 'उप
मा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरटमति द्वयो' रिति लक्षणात् ॥ ॥१॥
मिथस्तिरोभावविलोकनाभ्यां
संक्रीडमानाविव वालको दौ ।
पार्वेषु यस्याशु परिभ्रमन्तौ
चन्द्रांशुमन्तौ नयतो दिनानि ॥ २ ॥
मिप इति ॥ चन्द्राशुमन्ती चद्रसूर्यो यस्य सुमेरो पार्थेषु पर्यन्तेषु
आशु शाघ्र परिभ्रम तो परित सञ्चरन्ती ।दिन नीति रात्रीणामभ्युपलक्षणम् ।
राविदिवसानीन्यर्थ । नयत गमयत । अत्र उपमामाह--- मियोऽन्योन्य
तिरोभागोऽन्तर्धान पिरोक्न अन्विष्य दर्शन ताभ्या सारनाभ्या समीड
मानी सम्यग्निहरन्ती 'जीडोऽनुसम्परिभ्यश्चे'त्यात्मनेपदम् । शाननु । द्वौ
बाल्यातर्भवति। अत्रापि उपमादीना चतुर्णा उपादानात् पूर्णोपमे॥२॥

·प्रथम सर्ग ॥ उच्चैशिखः काञ्चनगौरवर्णः तमो निगृहन्महसा निजेन । दीपस्त्रयाणामिव विष्टपानां यो भाति पर्यन्तचरत्पतङ्गः॥३॥ उच्चरिति ॥ उच्चे उनतानि शिसा शिखराणि यस्य । दीपपक्षे उन्न ता ज्वाला यस्येति । काञ्चनेन सुवर्णेन हेतुना गार पीत वर्ण यस्य । पीतो गोरो हरिदाभ इत्यमर । अन्यत्र काश्चनमिर गौर इति । निजेन आमी येन महसा तेजसा महत्वेनेति यामत् । तम अज्ञान दुरितमिति यानन् । निगृहन् स्वप्रदेशान्तर्भूत स्वर्ग अपिरोपयन् जनाना दुष्कृत निराकुन्नि- त्पथ (अन्यत्र अधकार प्रशमयन्निति । पयन्ते परितस्सञ्चरन् पतङ्ग सूर्यो यस्य । अन्यत्र पतङ्गा शलभा । 'पतङ्ग पक्षिमर्ययो रिन्यमर । य मुमे र त्रयाणा विष्टपाना भुवनाना पाप इत्र भाति दाप्यते । उपमालङ्कार एव ॥ ॥ ३ ॥ यस्याः पतित्वे विहिताभिलापः करोति तीवाणि तपांसि लोकः । विभर्ति रत्नाकरमेखलां तां अद्वेन पुत्रीमिय यो धरित्रीम् ॥ ४॥ पस्या इति । लोको जन । 'रोसम्तु भुक्न जन इयमरः । यम्या धरिया पतिरं भर्तृ पिये शिहिताभिगर लामहम्मन तात्राणि उग्रा णि तपास यरोनि अह भूपतिभूपाममिति तपम्यतायर्ष | ता ताही सारा समुद्रा र मेला काचा पम्या त्याभूता गरिवी भु पुत्री अ मनामिर अन सानुप्रदशन | अन्यन उपदेशेन । य मेर विमति यहति । यहाभया परिर्वनिमार।

·४
कृष्णपिलामकाव्ये सव्याख्याने
महान्ति दानानि मखानुदग्रान्
पराश्चि पानाशनयोस्तपांसि ।
शरीरिणशान्तमलेमनोभिः
कुर्वन्ति यच्छृङ्गनिवासकामाः ॥ ५ ॥
महान्तीति ।। यच्छुड्नेषु यस्य शिखरेषु स्वर्गप्रदेशेष्वित्यर्थः । निक-
से कामो येपा तथा सन्तः शरीरिणः देहिनः शान्तमले विगतदुरित मनो-
मि' उपलक्षिताः महान्ति प्रभूतानि दानानि गोभूहिरण्यादीनि उदग्रान्
उत्कृष्टान् मखान यज्ञान् पानस्य अशनस्य च पराञ्चि पराङ्मुखानि भोग्य-
वर्जितानीत्यर्थः । तपासि च कुर्वन्ति अनुतिष्ठन्ति ॥
॥५॥
सुरा युगान्तेषु सह प्रियाभिः
निपेदिवांसो यदधित्यकासु।
उदन्वतामैक्यमुपागतानां
पश्यन्ति कल्लोलशतप्रचारान् ॥६॥
मुरा इति । मुराः देवाः युगान्तेषु प्रळयसमयेषु प्रियाभिरसह यस्प
मेरो अधित्यकामु ऊर्भप्रदेशेषु 'ऊर्धमाबित्यो त्यनरः । निद्रियामा निप.
ण्णास्मन्तः ऐक्य एकीमा उपागताना प्राप्ताना उदन्त्रता उदधीना काही
लशतस्य तरङ्गसमूहस्य प्रचारान् सन्धारान् पश्यन्ति प्रळयकालेऽप्यपरिक्ष-
योऽयमिति भावः ॥
पुष्पाणि शय्यास्सुरपादपानां
क्रीडागृहाः काञ्चनगहराणि।
भवन्ति च स्वर्गविलासिनीनां
रत्नामुरा यत्र रतिपदीपाः ॥७॥

·प्रथम सर्ग ॥ पुष्पाणीति ॥स्वर्गविलासिनीना अप्सरमा सुरपादपाना पारिजाता दीना पुष्पाणि शय्या तल्पानि भवन्ति । काञ्चनमयानि गहराणि गुहा तरानि क्रीडार्था गृहा क्रीडागृहा । रत्नाकुरा रनरस्मयश्च रत्यर्था प्रदीपा दीपिका भान्तीति पाक्यत्रयेऽपि । रतिशब्दप्रयोगात् भर्तमहितानामिति गम्यते ॥ ॥७॥ स्वर्गौकसस्वर्णमहीषु पीताः श्वेतत्विपो रूप्यमयीषु भूषु । नीलाश्च नीलोत्पलमेदिनीपु ज्ञातुं मिथो यत्र न शक्नुवन्ति ॥८॥ स्वर्गोकस इति ॥ यत्र मेरो स्वर्गोकस देना स्वर्णमहीपु कनकभू मिघु पीता स्वर्णप्रभासक्रान्तशरीरत्वात् सर्वेऽपि पीतवर्णास्सन्त मिथ अ न्योन्य ज्ञातु न शक्नुवन्ति न शक्ता भवन्ति । सर्वेषा सावर्ष्यात परस्परदुर्ने या इत्यर्थ । एव उत्तरनाक्यद्वयमपि । रूप्यमयीषु रमतात्मिकासु भूपु श्वेत लिप शुभ्रवर्णास्सन्त , नीलोत्पल्मेदिनीपु इन्द्रनील्स्थलीयु नीला कृष्णन फस्सन्तश्चेति ॥ दरीगृहोत्सङ्गगतेरनूरोः कशाभिघातध्वनिभिस्सकम्पाः। सद्यः प्रियानुज्झितमानदोपाः सुरागना यत्र परिष्वजन्ते ॥९॥ दरीति ।। यत्र मेरो मुराङ्गना देवन्त्रिय दरी गुहा सेर गृह तस्य उत्सङ्गे अतर्भागे गति गमन यस्य तस्य अनूरो अरणस्य क्शया प्रनो देन में अभिघात प्रहार तस्य घनिभि गब्बे हेतुभि मकम्पा कम्पस हिता वस्ता वेपयुयुक्ता इ यर्थ । सद्य नक्षणमे उन्झिन त्यक्त मान एय ·६ कृष्णविलासका ये सव्याख्याने दोपो यामि तथा सत्य प्रियान वरभान सापराधानप्रीत्यर्थ । परिष्वजन्ते परिरभन्ते । अनेन अस्य गिरे अयुन्नतत्र दर्गितम् ।। नेतुं त्रपानम्रमुखीरनीशाः स्फुटानि यत्स्वर्णयहान्तराणि । सिद्धाः प्रयत्नेन विना नवोढाः नयन्ति नीलोपलगहराणि ॥ १०॥ नेतुमिति ।। त्रपया लजया नम्रमुखी अवनतमुखी ननोढा नूतन- परिणाता स्वीरिति शेप ।स्फुटानि प्रकाशानि यस्य स्वर्णमयानि गुहान्त राणि गुहान्त गान नेतु प्रापयितु अनीशा सिद्धा नारोपलगहराणि नील- रत्नकन्दराणि । नीलमणीना अन्धकारसादृश्यात् अप्रकाशानीति भार । प्रय नेन विना अप्रयासमेव नयन्ति प्रापयन्ति । बलपदनेनानुगृह्यन्ते सिद्धा इति भार ॥ ॥१०॥ यत्रोद्यतानां कुसुमापचाये कान्तासु कल्पद्रुमवाटिकासु । विभान्ति सुत्रामविलासिनीनां पदानिलाभारसपाटलानि॥११॥ पवेति ।। यत्र मेरो कान्तासु मनोहरासु कल्पद्रुमाणा गाटिकासु उद्यानेषु कुसुमापचाये पुष्पोचपे 'हस्तादाने चेरस्तेय'इति ण्यन्तात् अत्र स्थितानामेव हस्तेन पुष्पापचयो युज्यते । अत एव तस्मिन् तासा पद- चिह्नसम्भवइन्पगन्तव्यम् । उद्यताना उद्युक्ताना सुत्रामविलासिनीना इन्द्र- पुरस्त्रीणा लक्षारसेन अरक्तकरसेन पाटनि अरुणानि पदानि पढन्या सस्थलगानि विभान्ति विशेषेण शोभन्ते ।।

·७ प्रथम संग ॥ पयोदमार्गव्यतिलड्डिनीपु हंसारिशरःपुष्करिणीषु यस्य । वर्षागमेऽप्यश्रुतमेघनादाः न कुर्वते मानसदीर्घयात्राम् ॥१२॥ पयोदेति ।। पयोदमार्ग मेवमार्ग न्यतिलवितु अतिकामितु शील आसामिति तादृशीपु यस्य मेरो शिर पुष्करिणीषु अग्रभागसरसीपु विद्यमा- ना हंसा वर्षागमे पारम्भे अश्रुत अनाकर्णित मेघनाद स्तनित यै तथा सन्त । अनेन अप्रभागात् अत्यन्ताधस्थानत्व मेघमार्गस्येत्युक्तम् । मानस सर प्रति दीर्घयाना दीर्घागमन न कुर्वते । स्तनितश्रवणमेर तेषा गमन- हेतु । तदभावात् गमनाभार इति भार ॥ ॥ १२॥ छन्नेषु यस्मिन् कनकोज्वलाभि- रामूलचूडं नवमञ्जरीभिः। गन्धेन विज्ञाय पतन्ति भृङ्गाः शृङ्गान्तरारम्वधपादपेषु ॥ १३ ॥ छन्नेष्विति ॥ कनोजलाभि सुवर्णपर्णाभि नरमञ्जरीभि' नूतन पुष्पस्तमकै आमूलचूड मूल्त आरभ्य चूडापनि छन्नेषु आवृतेषु यास्मिन् गिरी विद्यमानेषु शृङ्गान्तरेषु शिखरानकाशेपु ये आरम्पपपादपा शम्याक वृक्षा 'आरम्पये राजवृक्षशम्याझचतुरगुला'इत्यमर । तेषु विपयेपु भृङ्गा गन्येन सौरभ्येण चिह्वेन विज्ञाय पिदिला पतन्ति अभिगछन्ति । मुनर्ण- सवर्णलात् सुवर्णमपे तत्र चक्षुरिन्द्रियेण अगन्तुमशक्यत्मादिति भार ॥ मन्दाकिनी यच्छिखरे वहन्ती कुल्यापथाभ्यन्तरसंप्रविष्टा ।

·८
कृश्णविलासकाव्ये सत्र्याख्याने
वालेव तद्रक्षणसंप्रवृत्ता
दिनदिने सिञ्चति पुष्पवाटीम् ॥ १४ ॥
मन्दाकिनीति ।। यच्छिखरे यस्य शृङ्गे वहन्ती प्रवाहेण गच्छन्ती
कुल्यापयेन कृत्रिमसरिन्मार्गेण 'कुल्याऽल्या कृत्रिमासरिदित्यमरः । अभ्यन्त
रमन्तर्भाग सम्यक् प्रविष्टा सती मन्दाकिनी वियद्गङ्गा तदक्षणे तस्याः पुष्प
वाट्या पालने विषये सप्रवृत्ता प्रवर्तमाना अलेय बालकन्पकाना एकपुष्प
वाटीसेवनाधिकार 'सस्तामात्रतिमात्रलोहिततला वित्यादिप्रयोगात्रादिनदिने
प्रतिदिन पुष्पवाटी कुसुमोद्यान सिञ्चति जलेनाभ्युक्षति ।।
श्रियाऽभिरामश्शरणं सुराणा-
मलखनीयो महता महिना ।
विराजमानो वनमालया च
यश्शार्ङ्गधन्वानमनुप्रयाति ॥ १५ ॥
श्रियेति ॥ श्रिया शोभया लक्ष्म्या च अभिरामः मनोहर । सुराणा
शरण अस्थान रक्षिता च । 'शरण गृहरक्षित्रो रित्यमरः । महता उत्कृष्टेन
महिम्ना पृथुधेन माहात्म्पेन अलकनीय अनतिक्रमणीय. अनभिभवनीयश्च
बनमालया वनसमूहेन वनस्सना च विराजमानः शोभमान गिना पक्षीन्द्रेण
राजमानश्च यः सुमेरु शापवान विष्णु अनुप्रयाति अनुगच्छति । तस-
दृशी भवती यर्थः । श्लेपालङ्कारः ॥
पुरा पुराणां त्रितयं दिधक्षो-
रुमापतेः कार्मुकतां प्रपन्नः।
मध्येन वज्राङ्कुशमत्स्यचिह्न
योऽद्यापि तन्मुष्टिपदं दधाति ॥ १६ ॥

·2 प्रथम सर्ग ॥ पुरेति ॥ पुरा पूर्व पुराणा त्रिपुरदानवाना नितय दिधक्षो दग्धु- मिच्छो उमापते ईश्वरस्य कार्मुकता चापच प्रपन्न प्राप्त मेरु मध्येन भागेन अद्यापि अधुनाऽपि पत्राकुशमस्यरूप चिह्न राजउन यस्य तादृश नस्य उमापते मुटिपढ मुष्टिमहणस्थान रिभात वहति ।। शृङ्गाग्रभाजां सुरसुन्दरीणां मुखानि पश्यन्नमलानि चन्द्रः । निगृहितुं नूनमुर कलवं हियेव यत्सानुपथेन याति ॥ १७ ॥ शृङ्गेति ॥ शृङ्गस्य शिखरस्य अन भजन्तीति तादृशीना सुरसुन्दरी- णा अप्सरसा अमलानि निर्दोषाणि मुखानि पश्यन् चन्द्र द्विया लजयति हेतृत्प्रेक्षा । उर कळक, मध्यचिह्न निगृहितु छादयितु नूनमिति फलोत्प्रे क्षा । मा तादिमा माद्राक्षुरिति तदर्शन परिहर्तु नूनमिन्यम् । यस्य मेरो सानुपथेन कटकावना याति गछति फलोत्प्रेक्षा चेयम् । अहेती हेतुत्वेन कल्पन हेतृत्प्रेक्षा । अफले फलत्वेन कल्पन फलोत्प्रेक्षा । हियेति हेतृत्प्रे क्षा । निगृहितु नून स्वर्गातिशायिन अद्रे स्वभावत सानुपथेन सञ्चारस्य कळङ्कनिगृहनफलकतया नूनमिति फलोत्प्रेक्षा । तयो योरपि सङ्कर ॥ मनोभिरामे शिखरे तदीये सहोपविष्टं सुरसिद्धसङ्घः। अवोचदागत्य कृतप्रणामा कदाचिदुर्वी कमलाधिवासम् ॥ १८ ॥ अथ गिरिवर्णनमुपसहृत्य कथापथमयतारपति- मनोभिराम इति॥ मनोभिरामे मनोहरे तस्य मेरो सम्बन्धिनि शिखरे सत्यलोकाख्यशृङ्गे सुरसिद्धाना सई समूहै सहोपपिष्ट कमलापियास ब्रह्माण उ: भूमिदेवी

·कृष्णरिलामकाव्ये सन्यारयाने
कदाचित् आगत्य उपगम्य कृतप्रणामा वृतनमस्कारा सती अरोवत्
उतरती ॥
पुमानिवाहं भवतः पुरस्तात्
ब्रवीमि किञ्चित् प्रतिपद्य धैर्यम् ।
पीडा मदीया परमत्र हेतु-
निर्लजता नन्वखिलोपहास्या ॥ १९ ॥
तमेवोक्तिप्रकारमाह- पुमानिति । अह भरत पुरस्तात् अग्रभागे
पुमानिर पुरप इव धैर्य धारता प्रतिपय अबलम्ब्य किंचित् ब्रवीमि किम
पि कार्य अपबोधयामि । अत्र एव कथने मदीया मत्सम्बन्धिनी पीडा शो
क पर केवल हेतु कारणम् । निर्लनता लज्जारहितत्व अखिलाना जना
ना उपहास्या परिहसितु योग्या नवित्यवधारणे । योग्यवेत्यर्थ तथाऽपि पी-
डापशान् ब्रवीमीति भार॥
॥१९॥
सृष्टास्त्वया दत्तवराश्च दैया
भारण मां संप्रति पीडयन्ति ।
बले प्रमाणे च भवन्ति येपां
नवोपमानं कुलभूभृतोऽपि ॥ २० ॥
का तर पीडेति चेत् अनाह- सृष्टा इति ॥ त्वया सृष्णा निर्मिता
दत्ताराश्च प्रतिपादितापयत्यादिवराश्च देत्या दाना सप्रति भारेण
हेतुना मा पीडयन्ति व्यथयन्ति {{ कम्नादृशो भार इति चेदुयते । येश दै
त्याना बले सारसचे प्रमाणे पृथुत्वोलपादिसस्थाने विषये कुलभूभृतोऽपि
कुलपर्वताअपि नेवोपमान सादृश्य न भवन्ति । उपमानशब्दस्य उपमिति
क्रियापरत्वात् एकाचन क्रियाया एकत्वात् ।।
॥२०॥

·प्रथमः सर्गः॥ स्वविक्रमोन्मूलितराजकानां जयैपिणामद्य परस्परेण । तेषां रणक्षोणिपु सिझनादैः निर्घातघोरैगिरयः स्फुटन्ति ॥ २१ ॥ स्वविक्रमेति ॥ स्वविक्रमेण आत्मपराक्रमेण उन्मूलितानि राजकानि राजममूहः यः तादृशाना अद्य अस्मिन् काले परस्परेण अन्योन्य जयेोप- णा तुमिच्छता तेपा दैत्याना रणक्षोणिपु युद्धभूमिपु निर्धातधोरेः स्तनि- तभयङ्करः सिझनादः गिरयः पर्वताः स्फुटन्ति विशीर्यन्ति । तिलशो निदी- र्णा भगन्तीत्यर्थः॥ ॥२१॥ मुहुर्वलादुन्नमयत्यहीन्द्रे मद्भारभुनं फणचक्रवाळम् । मम प्रकम्पाश्चलिताधिशैला दिग्दन्तिनो हन्त कदर्थयन्ति ॥ २२ ॥ मुहुरिति ।। अहीन्द्रे शेपे मद्भारेण भुग्न वक्रीभूत फणाना चकवाळ फणसमूह मुहुः पुनःपुनः बलात् प्रयत्नेन उन्नमयति उत्तानीकुर्वति चलिताः कम्पिताः अब्धयः समुद्रा. शैलाः पर्वताश्च यैः तादृशा मम प्रक- भ्पाः चलनानि दिग्दन्तिनः दिग्गजान् कदर्थयन्ति पीडयन्ति । हन्तति ॥२२॥ आशामुखेषु भ्रमतामजसं तेषां चमूभिः परिसर्पिणीमिः । तिराहितां भानुमतो मयूखाः न क्वापि मां संप्रति संस्पृशन्ति ॥२३॥ खेदे॥

·१२
सणारगमगाये मधारय ने
आगेति ॥ भानुमत सूर्यम्य मयूमा रमय अजम्न अनिश आगा
मुखेषु दिद् मुग्वेषु भ्रमता सबरना तपा देत्याना परिमर्पिगीभि त्यापन
शीगभि चमूभि तिरोहिता आच्छादिता मा मप्रति इदानी कापि धचि
दपि प्रदेवो न सस्गन्ति । सूर्यकिरणमम्पर्धाभागादशुचिरस्मीति भार ।
सन्नाऽस्मि देतेयभरेण साऽहं
फणीश्वरस्सीदति मरेण ।
तद्वारगीर्यनिजकर्परस्य
विक्तामवस्थां कमठेश्वरस्य ॥२४॥
मन्नेति ॥ सा तागवस्था अह देतेयाना भरेण हेतुना सन्नाऽस्मि
क्लान्ला भवामि । मद्भरण मसम्बपिना भारेण फणीश्वर अनन्त साढति
ताम्यति । तस्य फणीश्वरस्य भारेण शायन शक्लाभनन् निज आ मन पर
पृष्गस्थि यस्य तस्य मटेश्वरस्य आदिकृर्मस्य ता ताहगी अवस्था धिव
भिकरोमि । भारत्रयसमुद्वहनहान्ततरस्य अवस्था किमुच्यत इति भार ॥२४॥
भारावसीदत्तणमण्डलस्य
फणीश्वरस्योपरि दुस्स्थिताऽहम् ।
आसन्नपाताऽस्मि तटीव नद्याः
प्रवाहवेगेन विलुप्तमूला ॥ २५ ॥
भाति ।। भारग असीदत ताम्यत् पणाना मण्डल समूह यस्य
तस्य फणीश्वरस्य शेषस्य उपरि दुरिस्थता दु खेन स्थिता अह नया प्रवाह
स्प वेगेन हेतुना विलुप्तमूला पिशार्णमूलभागा तटीय तीरमित्र आसन्न
प्राप्तकार पात पस्था तादृशी अस्मि भगामि ||
॥२५॥

·प्रथम सर्ग ॥ निवेदिता देव मया दशेय- मनुक्तिदोपो मयि नोपपाद्यः। निवेद्यते रक्ष्यजनेन दुःखं ततः परस्तात् प्रभवः प्रमाणम् ॥ २६ ॥ निवेदितेति ॥ हेदेव मया इय ईदृशी दशा अवस्था निवेदिता वि- 'ज्ञापिता । अनुक्तया अकथनेन य दोष स मयि नोपपाद्य उपपादयितु न शक्य । रक्ष्येण रक्षणायेन जनेन दुख आत्मशोक निवेद्यते विज्ञाप्यते । तत परस्तात् निवेदनादुपरि प्रभर प्रमाण प्रमातार दुखापनोदोपायस्य कार इत्यर्थ ॥ इत्युक्तवत्यामुचितं पृथिव्यां चिन्तावलेन स्तिमितो मुहूर्तम् । मुखानि पश्यन्नमृताशनानां देवः प्रजानांपतिरित्युवाच ॥ २७ ॥ अथ चरित्रीपचनमुपसहरति-- इतीति ॥ इति एवप्रकार उचित योग्य यथा भवति तथा पृथिव्या उक्तरत्या कथितरत्या सत्या प्रमाना पति देव ब्रह्मा मुहूर्त अल्पताल चिन्तावलेन किं कर्तव्यताविचारशक्तया स्तिमित निश्चलस्सन् अमृताशनाना देवाना मुखानि पश्यन् किममी व्यर स्यन्तीत्यभिप्रायेण अपलोकयन् इति वक्ष्यमाणप्रकारेण यांच दक्तनान् ।। नासत्यमेतद्यदवोचदुर्वी स्वकर्मणस्साधु फलं मयाऽऽप्तम् ।

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने
मद्रपिता मामवमत्य दैया
बलादुपनन्ति जगन्ति यत्ते ॥२८॥
उक्तिप्रकारमाह- नासत्यमिति ॥ी भूमिदेवी यन् अमोचत् यत्
उक्तवती एतद्वचन असत्य न भाति सत्यमेवेत्यर्थः। स्वकर्मणः आमना
कृतस्य फल साधु मया आप्त अनुभूतम् । तत् किमिन्यत आह--- पन्
यस्मात् कारणात् मर्द्धिता मया वरप्रदानेन उपवृहिता दैत्याः मा अप.
मत्य अवज्ञाय बलात्कारेण जगन्ति रोकान् उपप्नन्ति नाशयन्ति । अतः
मम अविमृश्यकारिताया फलमेवेति भार ॥
॥२८॥
अतीतकार्यानुशयेन किं स्या-
दशेपविद्धजनगर्हितेन ।
सुरास्समुन्मूलनमाशु तेषां
कर्तुं यतट्वं जगतां हिताय ॥ २९ ॥
अतीतति ॥ अशेपै समस्तै विद्वजन विद्वद्वर्गः गर्हितेन निन्दि
तेन अतीतस्य असितस्य कार्यस्य अनुशयेन पश्चात्तापेन किं स्यात् कि
फल भवेत् न किमपीत्यर्थः । हेसुराः यूय जगता लोकाना हिताय हित
कर्तु तेपा दैत्याना समुन्मूलन मूलच्छेद आशु कर्तुं यतथ्य प्रयत्न कुरुत ।
भवद्भिः प्रयत्ने कृते तसे स्यत्येवेत्यभिप्रायः ॥
सद्यस्समुत्तिष्ठत चिन्तयाऽलं
चिन्ता हि कार्यप्रतिवन्धहेतुः।
यामः पृथिव्यासह तत्र यत
नारायणो दानवकारात्रिः ॥ ३०॥

·प्रथम सर्ग ॥ सय इति ॥ यूय सद्य इदानीमेर समुत्तिष्ठत उत्थान कुरुताचिन्तया चिन्तया प्रयोजन नास्तीत्यर्थ चिन्ता कार्यस्य कर्तव्यस्य वस्तुन प्रति (स्य प्रयूहस्य हेतु कारणम् । हि यस्मात् दानवाना देत्याना काळ मरणदिवनपूनरात्रि मरणहेतुरित्यम् । नारायण यत्र यस्मिन् प्रदेशे नीति शेष । तत्र तस्मिन् प्रदेशे पृथिव्या भूम्या सह याम गच्छाम । रव्या सह यानतु तस्या एस इदानी कार्यप्रसिद्ध्यावश्यकत्वात् ॥ ३०॥ अस्त्ववमित्यादरपूर्वमेव सखीकृतोक्तिस्सुरसिद्धसद्धैः । सरोजजन्मा सह तैः प्रतस्थे विहायसा विश्वपतेस्सकाशम् ॥३१॥ अस्त्विति ॥ एपमस्तु यथा भरतोक्त तथा भवतु इत्यादरपूर्वमेय रस्कृतादरमेन सुरसिद्धाना सबै सीकृता अङ्गीकृता उक्ति पचन यस्य | तादृश सरोजजन्मा ब्रह्मा ते सबै स्सह पिहायसा गगनमार्गेण विश्वपते वष्णो सकाश समीप प्रतस्थे प्रस्थितवान् ॥ ॥ ३१ ॥ एलापरिष्वङ्गलसत्तमालं वेलाधिरूढस्खलर्मिमालम् । ददर्श धाता मनसोऽनुकूलं पयःपयोधरचिरेण कूलम् ॥ ३२ ॥ एलेति ॥ धाता ब्रा अचिरण क्षणेन एलाना एलालताना परिष्य ड्रेण आश्लेषण लसन्त शोभमाना' तापिठ्यक्षा यत्र । वेलाया तटप्रदेशे अ चिल्दा स्खलन्त्यश्च ममाला तरङ्गपङ्क्तय यर । तादृश मनसोऽनुकूल मनोरथस्य सदृशम् । यथा मनसा कल्पित तीवेत्यर्थ । पय पयोधे क्षीरा घे कूल रोधस्थल ददर्श दृष्ट्वान् ।।

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने ददर्श च क्षीरमयं समुद्र कैलासशृङ्गोन्नतफेनकूटम् । पुण्यं पयःकेळिसमुत्सुकानां श्रियस्सखीनामवगाहनेन ॥ ३३ ॥ ददर्शति ।। कैलासशृङ्गाणीव उन्नता: उत्तुङ्गाः फेनकूटाः डिण्डी- रपिण्डा यस्मिन् । एप केळि जलक्रीडा । तत्र समुत्सुकाना सश्रदाना श्रियः लक्ष्म्या' सखीना वयस्याना अवगाहनेन अवमजनेन हेतुना पुण्य सुकृतकारि क्षीरमप दुग्धस्वरूप समुद्र ददर्श च दृष्ट्वाश्च । स इति कर्ता- नुपज्यते ॥ आनन्दयामास दिवौकसस्ता- नाघ्रातशेपो मुनिमण्डलेन । प्रकामपुण्यः पवनोपनीतो वैकुण्ठवक्षस्तुळसीसुगन्धः ॥ ३४ ।। आनन्देति ।। मुनिमण्डलेन नारदादिभक्तजनसमूहेन आघातस्य प्रा- पेन्द्रियानुभृतस्य शेषः । अनेन अपरिमित र व्यज्यते । प्रकाम अतिश- येन पुण्यः पुष्पहेतुः । पानेन वायुना उपनीत' समोप प्रापितः वैकुण्ठस्य विष्णो वक्षस्तुळस्या उरस्थितापास्तुळमासनः सुगन्धः सौरभ्य तान् तथा तत्रागतान् दिवाकसः देवान आनन्दयामास आहादयाञ्चकार। अहो महा- मागधेयाः खन्चमी इति कवेरभिप्रायः ।। गन्धानुसारेण विसृष्टनेत्र- हिरण्यगर्भप्रमुखरमः।

·8 प्रथम सर्ग ॥ १७ नवार्ककल्पं ददृशे मुरारे- वक्षस्थलीकौस्तुभरत्नधाम ॥ ३५॥ गन्चेति ॥ गन्यानुसारेण सौरभमनुस्य रिसप्टनो प्रेरितलोचने हिरण्यगर्भप्रमुग्व ब्रह्मादिभि अमन्यं दे नपार्ककल्प पारमूर्यसदृश मुरा रे विष्णो वक्षस्थल्या यास्तुमरत्न तम्य घाम ददृगे दृष्टम् ॥ ३६ ।। अपहृताशेपमनोविकार दिविस्पृशा तूर्यवेण मिश्रम् । आकर्ण्य वैकुण्ठविलासिनीनां गीतध्वनि हर्पमयासिपुस्ते ॥ ३६ ॥ अपतेति ॥ ते अमर्या अपत तिरोहित अशेप सर्व मनोपि कार चित्तनिकृति येन तादृश दिपिता ,स्वगरोस्पर्शिना तृर्याणा या विशेषाणा रण शब्देन मिश्र मम्मिळिन वैकुण्ठे विष्णुगेके या पिला- मिन्य मुन्दय तासा गीत बान गानधनि अवर्ण्य श्रुका हर्ष अयासिषु ॥ ३६ ॥ आमक्तिमालक्ष्य विनीतवेपाः स्वमोळिविन्यस्तकरास्सुरास्ते । आलोकयामासुरशेपनाथं सविग्रहं पुण्यमिव प्रजानाम् ॥ ३७ ॥ अत्तिमिति ।। ते मुरा' असाक्त मामाप्यम् । भिगोरिति शेष । अलक्ष्य ज्ञन्या विनीत पपा नियोचितारनप' स्वभौटिपु निनमम्न पिन्यनारा निशामुहिनाणप । इदमेव हि विनीतोपरम् । अश पनय भुनपनि आगेकपामम दामु । प्रमाना नगदामिननाना नाम प्राप्ता ॥

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने ग्रहं सशरीर पुण्यमिवति । पुण्यस्य शरीरयोगाभावेऽपि तथात्वेन सम्भाव- नादत्रोत्प्रेक्षा । प्रवृद्धहमाभरणप्रकाशं तमालनीलं जलधौ शयानम् । तटिलताव्यं पयसोऽतिपाना- दनीशमुद्गन्तुमिवाम्बुवाहम् ॥ ३८ ॥ इतोऽटभिश्श्लोकः कलापकन्यायेन विष्णु वर्णयति प्रवृद्धेति ॥ प्रवृद्धः प्रकर्पण उद्रिक्तः हेमाभरणाना स्वणालङ्काराणा प्रकाशः यस्मिन् ता- दृशम् । तमालवत् तापिञ्छमित्र नीलं श्यामळं जलधौ क्षीराब्धौ शया- नम् । अत्रोपमामाह-पयसः जलस्य क्षीरस्य या अतिपानाद्धेतोः उद्गन्तुं उत्थाय उपरि गन्तु अनीश असमर्थ तटिल्लनपा विद्युल्लतया आढ्य श्रे- टम् ॥ अयञ्च हेमाभरणप्रकाशस्य प्रतिविम्बः । अम्बुबाह मेघमित्र । ता- दृश त तुष्टुवुरिति यक्ष्यमाणेनान्वयः ।। ॥ ३८॥ तरङ्गवातेन पयःपयोधे- रापूर्यमाणं करपाञ्चजन्यम् । वामेन तिर्यग्वलता सलील सम्भावयन्तं मुहुरीक्षणेन ॥ ३९ ॥ तरङ्गेति । पयःपयोधेः दुग्धान्धः तरङ्गवातेन वीचीसमीरणेन आपू- र्यमाण आध्मायमानं करस्थितं पाञ्चजन्यं तिर्यक् तिरश्चीनं वलता सधरता चामेन ईक्षणेन मुहुः पुनःपुनः सलील सविलासं सम्भावयन्त मानयन्त- मित्यर्थः।। ॥३९॥ प्रतिक्षणं प्रेमविशेषजाभि- स्सम्भारताभिः कमलासनायाः।

·प्रथमः सर्गः॥ पुराऽऽत्मना कल्पितमम्बुराशेः प्रमार्जयन्तं मथनावमानम् ॥ १० ॥ प्रतिक्षणमिति ॥ प्रतिक्षण क्षणेक्षणे प्रेमविशेषात् प्रणयातिशयात जाताभिः कमलासनायाः श्रियः सम्भावनाभिः सम्यगालोकनानुग्रहः करण- भूतैः पूर्व आमना स्वेन कल्पित उपपादित अम्बुराशेः दुग्धाधेः मथनमेव अवमानः अमज्ञा त प्रमार्जयन्तं प्रलोपपन्तम् । शमयन्तमित्यर्थः । पितरि कृतः अपमानः पुत्रीसम्माननेन प्रलुप्तः भवेदेवेत्यभिप्रायः ॥ ॥४०॥ पर्यायतः पाणितं सरोज विन्यस्यविन्यस्य दृशोः पदव्याम् । निद्रां प्रवोधञ्च मुहुर्नयन्ती पद्मासनां सस्मितमीक्षमाणम् ॥ ११ ॥ पर्यायत इति ॥ पाणिधृत करतलस्थित सरोज शो.पदव्यां भर्तुर्ने त्रयोः मार्गे पर्यापतः क्रमेण पिन्यस्य विन्यस्य पुनःपुनर्निधाय निद्रां मुकु- ळंभार प्रयोग विकासय मुटु अनेकवार नपन्तीम्।तद्दशोः चन्द्रसूर्या मक- लात् परस्य उन्मीलनं निमीलनश्चेति भाव । तादृशी पमासना श्रिय स- स्मित पथा तथा ईक्षमाण पश्यन्तम् ॥ ॥४१॥ स्वच्छवदेहमतिविम्वितेन फणाश्मजालेन फणीश्वरस्य । भास्वत्फलस्तोमनिरन्तरस्य वहन्तमाभां वटपादपस्य ॥ ४२ ॥ स्वप्डेति ॥ स्वच्छ निर्मले स्वदेहे निनशरीरे प्रतिविम्बितेन फणी. परम्प अनन्तस्प फणाममालेन फणारगसमूहेन हेतुना भास्वता दीय, ·२० कृष्णविलामकाव्ये मव्याख्याने मानेन फलम्तोमेन पक्रफलममहेन निरन्तरस्य पूर्णम्य बटपादपम्प न्यग्रो- धदुभस्य आभा वहन्न अरुणमणिनिकारप्रतिविम्वितगरीरतया पाटलफलजा- लनिरन्तरसटपाटपमादृश्य भगवत' वर्णितमिति उपमालङ्कारः ॥४२॥ अजनमासीनरथाङ्गशङ्ख- मतिप्रसन्नं कमलाधिवासम् । सन्तापविच्छेदकरं प्रजानां हृदं महीयांसमिवाभिगम्यम् ॥ १३॥ अनसमिति ।। अजस्र अनवरत आमीनो आसन्नवर्तिनी रथाङ्गश- ड्डा मुदर्शनपाञ्चजन्यो । ढपक्षे रथाङ्गाश्चक्रवाका प्रवाश्चासीना इति । अति- प्रसन्न अत्यर्थप्रमादम् । अन्यत्र स्वच्छजलम् । कमराया लक्ष्या अधि वास आस्पदम् । अन्यत्र कमलानाम् । प्रजाना जनाना मन्तापस्य दुःस. स्य । अन्यत्र गरीरतापस्य पिन्डेदकर विनाशकरम् । अभिगम्य आभिगा- मिरगुणसम्पन्नम् । अन्पन अनगाह्यम् । महीयास महान्त इद अगायनल- स्थानमिव । तमित्यनुपङ्ग । श्लिष्टोपमालङ्कार ॥ वक्तुम्मिथोराहुविचेष्टितानि कर्णदयाभ्यर्णमुपेयिवांसौ। अलब्धकालाविव भानुचन्द्रौ स्थागशौदधतं कराभ्याम् ॥४४॥ वक्तुमिति ॥ कराभ्या रथाङ्गगड्वौ सुदर्शनपाञ्चजन्यो दवत धार- यन्तम् । तबोत्प्रेक्षते । राहोः विचेष्टितानि स्वग्रमनरूपव्यापारान मियः रहसि वक्तु निवेदयितु कर्णद्वयस्य अभ्यर्ण समीप उपेयिरासो उपगती राहुशिरश्छेदी खल्लयमिति तस्मै निवेदयितुं उपागतारियर्थ. । तत् कस्मात् मोक्तवन्तावित्यत्राह- अलधकारी अप्राप्तापसरी । भक्तजननिरन्तरसा-

·प्रथम संग ॥
श्ववादलवरहस्कानिति भार ! तादृशो भानुचन्द्रौ सूर्याचन्द्रममाविव । ते-
जोमालाचक्रस्य सूर्यसादृश्यम् । वापळयाच्छवस्य चन्द्रसादृश्यम् । कर्णा-
भ्यर्णानस्थान चोत्प्रेक्षाहेतुरित्यगन्तव्यम् ।।
॥४४ ॥
द्वारस्थसेनापतिचोदितेन
निवारिताः कंचुकिमण्डलेन ।
सुराः प्रमोदस्खलितैर्वचोभिः
स्थित्वैव ते व्योमनि तुष्टुवुस्तम् ॥ १५॥
द्वारेति ।। द्वारस्थेन मेनापतिना चोदितेन नियुक्तेन कचुकिमण्ड-
रेन त्रिमाहेन निवारिता रद्वप्रनेगा ते सुरा व्योमन्येर आकाश एय
स्थित्वा प्रमोदेन हर्षेण हेतुना स्खलिने भ्रष्टस्थानवर्णस्वरे वचोभि वा-
ग्भि त तथाणितम्वरूप तुष्टुवु स्तुतान्त ॥
॥४५॥
नमः परस्मै पुरुपाय तुभ्यं
गिरान्धियामप्यपथि स्थिताय।
अस्मान पुनस्रातुमुदग्रमोहान्
कृपावलात्
कल्पितविग्रहाय ॥ ४६॥

·२२ कृष्णविलासकाव्ये सध्यार पाने भागीरथी पादकुशेशयाते विनिर्गता विश्वमिदं पुनीते। कस्त्वां पुनर्भावयतो जनस्य शुद्धिं परिच्छेत्तुमलं मनीपी ।। ४७॥ भागारथाति ॥ भागीरथा गङ्गा ते तव पादकुशेशयात् पादाजात मिनिगता विगळिता सती इद विश्व रोक पुनीते पनित्रयति । वा भात्र यत भगत जनस्य शुद्धि पारनता परिच्छेत्तु इयदितिपरिमातु क' पुन मनीपा विद्वान अल पर्याप्त' । न कोऽपि शक्तो भवती यर्थ ।। ॥४७ अनन्तशक्तेरपविक्रियस्य तिसस्त्रिलोकीश्वर गक्तयस्ते । वितन्वते स्थावरजगमाना- मुत्पादनक्षेमविलोपनानि ॥ १८॥ अनन्तेति ॥ हे त्रिलोकीश्वर त्रैलोक्यनाथ अनन्ता अनरसाना शक्ति' ऐश्वर्य यस्य तस्य अपविक्रियस्य विकाररहितस्य अखण्डब्रह्मण इन्यर्थ । ते तब तिसशक्तय रजस्सचतमोरूपा करणशक्तय स्थायराणा पर्वता दितृणपर्यन्ताना जङ्गमामा ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तानाञ्च भागना उत्पा दन सृष्टि क्षेम रक्षा विलोपन सहार' तानि वितन्वते निस्तारपन्ति । तथा- चोत-- 'रजस्सृजति भूतानि सल तु परिरक्षति तमम्सहरतीमानि श्री ण्पपीश्वरशक्तय इति ॥ ॥४८॥ कटाक्षमात्रेण भवांबुराशेः पारं परं प्रापयितुस्त्रिलोकीम् ।

·भारः।।
प्रथमः सर्गः॥
सकृन्नमस्या परमातरस्ते
यत्नानुरूपं हि फलं क्रियाणाम् ॥ ४९ ॥
कटाक्षेति ।। त्रिलोकी त्रैलोक्यम् । तत्रस्था जना लक्ष्यन्ते । लेलो-
पगासिन इत्यर्थः । कटाक्षमात्रेण केलकटाक्षेणेच नत्त्रपरमाधनेन । भवा-
बुराशेः ससाराब्धे पर पार अपारकूल प्रापयितुः गमयितुः ते तर आतरः
तरणकर्मणोवेतनम् ।। 'आतरम्तरपण्यस्यादित्यमरः । पर केवल सकृत् एक-
चार नमस्या नमस्कारः। ततोऽन्यत्किमपि नेत्यर्थः । उक्तमर्थमर्थान्तरन्या-
मेन ममर्थयति-- क्रियाणां व्यापाराणा फल यत्नानुरूप यनस्य सदृशम् ।
हीतिप्रसिद्धी । अत्र तत्र प्रयासोऽल्प एव । अतोल्पमेव दीयत इति
॥४९॥
त्वं ज्योतिरापस्त्वमसि त्वमुर्वी
त्वं व्योम वैश्वानरसारथिस्त्वम् ।
त्वं जीववर्गः परमस्त्वमात्मा
यन्नासि किनाम जगत्पते तत् ॥५०॥
त्वमिति ॥ ज्योति अग्नि, आप जल, टमी भूः, व्योम आकाश,
वैश्वानरमारधिः घायु', जीरवर्ग जोगारच्छिन्नशरीरसह, परम आत्मा पर-
मात्मस्वरुपः, एतसई त्वमेवासीयर्थ । हे भगपते पन्नामि यदस्तु व नभ-
यसि तवस्तु फैि नाम किमपि नास्ती यर्थ ।।
॥५०॥
नवाभ्रवर्ण नळिनायता
पीताम्बरं हारकिरीटिनं त्वाम् ।
वयं तु सेवेमहि वीक्षमाणाः
सायुज्यमन्विच्छति कस्मुखार्थी ॥५१॥

·२४ कृष्णपिलामकाव्ये मन्यारयाने नोति ॥ नाभ्रवर्ण नूतन वनष्ठायम । नळिनायनाक्ष पविशा लनेत्रम् । पीतवर्ण अम्बर नाम यम्य तादृशम् । हार मुक्तागुण किरी टञ्च यस्यास्तीति हारकिरीटिनम् त्वा पय तु नाममाणा न पश्यन्त स न्त सेनेमहि । प्रार्थनाया रिट् । एउमेर मर्पदा प्रत्यक्षरीक्षणभाग्यभाज भरेमे यर्थ । सुप अथयितु लिमस्यास्तीति सुखा। कं पुमान सायु ज्य सहयोग सयुक्तस्य भार सायुज्यम् परराणि ल्य । तत् अन्त्रि च्छति मागयति । सुखेछु कापि न तदिन्छेदित्यर्थ । ब्रह्मणि लानम्य ईदृशा अयन्तमनोहर भनद्वपु अपलायितु अश्यत्रादिनि भाव ॥५१॥ अलं न निर्देष्टुमियत्तया त्वा- मशेषनाथ श्रुतिरग्रिमाऽपि। स एव साक्षात् क्रियसे पुनस्त्व- महो जितं नस्सुकृतैरनल्पैः ॥ ५२ ॥ अलमिति ।। हे अशेषनाथ अग्रिमा प्रभानभृता श्रुति उपनिषन् सा ऽपि त्वा इयत्तया ईदग्भूत इति निर्देषु निगदितु नाल न पर्याप्ता । सप ताहा एव व पुन' साक्षात् क्रियसे दृश्यसे । अस्माभिरिति शेष । अहा न' अस्माक अनन्य' अपरिमिते सुकृतं पुण्य जिन सर्वस्मादुपरित र्तितम् ॥ तृणाय मत्वा निखिलानि गाङ्गिन पदानि वैधेयमनोहराणि । आवृत्तिश्चन्यं परमं पदं ते वाञ्छन्ति वैराग्यधना महान्तः ॥५३॥ तृणायेति ॥ हे शाहिन राग्य सर्वत्र विराग । स एव धन यंपा ते । महान्त महाजना । मुमुक्षर वैधेयमनोहराणि बंधेयाना मूखाणा ·प्रथमः सर्गः॥ २५ मनोहराणि मनोज्ञानि । मूर्खवधेयबालिशा इत्यमरः । निखिलानि समस्ता- नि पदानि तृणाय तणमिति मत्वा आवृत्तिशून्यं पुनरावृत्तिरहितम् । अत एव परमं अत्युत्कृष्टं ते पदं वैकुण्ठाख्यं स्थानं वाञ्छन्ति प्राप्तुमिच्छन्ति । तादृशं पदं प्राप्तानां अस्माकं सुकृतैः जितमिति किमुच्यत इति भावः॥ इति स्तुतो देवगणेन देवो दयानिधिर्दानवकाळरात्रिः। न्यपीददुत्थाय भरावभुग्ने भुजङ्गतल्पे भुवनैकनाथः॥ ५४॥ इतीति ।। इति एवंप्रकारं देवगणेन स्तुतः दयानिधिः दानवानां काळरात्रिः भुवनानां एकनाथः देवः उत्थाय भरेण हेतुना अवमुझे नमिते मुगङ्गमपे तत्पे पर्यवे न्यपीदव निषण्णः॥ ॥५४॥ विष्वक्स वैकुण्ठविलासिनीनां सलीलमान्दोळितचामराणाम् । निवारयन्नग्रकरारविन्दैः कोलाहलं काञ्चनकङ्कणोत्थम् ॥५५॥ विष्वगिति ॥ सः देवः विष्वक् परितः सलील लीलया सह आन्दो- ळितानि घूतानि चामराणि यालब्पननानि यामिः तादीनां वैकुण्ठपिल- सिनीनां कायनकङ्कणेभ्यः कनकवलपेभ्यः टत्यं रहतं कोलाहल कय्का- ळशब्द अप्रकारारविन्दः करसरोमामः निवारपन निषेधयन । इदं वचन प्रस्तापयोतकम् ॥ प्रसादवया कमलासनादीन सुरानशेपाननुगृह्य दृष्ट्या।

·२६ कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने उवाच वाचं दशनांशुरैः समेधयन् दुग्धमयं पयोधिम् ॥ ५६ ॥ प्रसादवत्पति || कमलासनादीन् ब्रह्मपुरस्सरान् अशेगान सुरान् प्रसा- दवत्या प्रसन्नया दृष्टया कटाक्षपातेन अनुगृह्य अनुग्रहान दशमांशुपूरेःदन्त- प्रभाप्रवाहेः दुग्धमयं क्षीरस्वरूपं पयोधि समेधयन् वर्धयन् दशनांशुदुग्ध- योः सावादिति भावः । वाचं वक्ष्यमाणाप्रकारं उवाच उक्तवानिति भावः ।। अधिज्यकोदण्डधरो निषङ्गी सन्नाहवान् पाणितैकवाणः। अयं समाजो भवतां दिपट्यो भयं समावेदयति स्फुट मे ॥ ५७।। अधिज्येति ।। अधिज्यकोदण्डधरः आरोपितचापधारी निपजी तूणी- रवान् पाणी धृतः एकः आणः शरः पेन सः । सन्नाहवान् सनद्धः अयं दृश्यमानः भवतां युष्माकं समानः समूहः द्विपद्भयः शन्नुभ्यः सकाशात् भयं स्फुटं यथा तथा मे मह्यं निवेदयति विज्ञापयति । वाच विनैव अवगमय- तीत्यर्थः ।। ॥१७॥ अलं विळम्बेन दिवौकसस्त- निवेद्यतामद्य कुतो भयं वः। अयं करो दुष्टवधोत्सुकं में सुदर्शनं न क्षमते निरोद्धम् ।। ५८ ॥ अलमिति ॥ हे दिवौकसः देवाः विळम्बेन कालक्षेपेण अलम् । अद्य अस्मिन् काले वः युष्माकं कुतः कस्माननाद भयं जातमिति शेषः । तन्तु ·प्रथम सर्ग ॥ २७ निवेद्यता विज्ञाप्यताम् । निवेदनमात्रमेवात कालक्षेप इति भाव । अय मे कर दुष्टाना वधे उत्सुक उद्युक्त सुदर्शन चक्र निरोद्ध वारयितु न क्षमते। न शक्नोति । शत्रुशब्दश्रवणात् पूर्वमेवेद प्रवर्तत इति भाव ॥ ॥ ५८ ॥ इत्यूचिवांसं परमं पुमांसं नत्वा शिरोभिर्बहुशस्सुरास्ते। आरूढहर्षातिशयास्स्वमर्थ- मारेभिरे वक्तुमशेषमेव ।। ५९ ॥ इतीति ।। ते सुरा' इत्यूचिवास एव उरूवन्त परम पुमास बहुश पुन पुन शिरोभि नत्वा आरूढहर्षातिशया वर्धितप्रमोदप्रकारसन्त स्व. मर्थ आत्मकार्य अशेषमेव सर्वमेव वस्तु निवेदयितु आरेभिरे प्रवृत्ता ॥१९॥ निवार्य सर्वानपि वक्तुकामान सेनापतिस्तानमरान करेण । सविभ्रमप्रेरितया पुरस्थं दृष्टया सरोजासनमाजुहाव ॥ ६॥ निवायेति ॥ सेनापति विष्वक्सेन सर्वानपि क्रमेण वक्तुकामान् विवक्षमाणान् तान तनागतान् अमरान करेण करसज्ञया निवार्य निषिध्य सौ सहोरया अस्पष्टतादोपस्स्यादित्याशयेन पुरस्थ पुरोभागर्तिन सरो नासन ब्रह्माण सविभ्रम साविलास यया तथा प्ररितया प्रतितया दृष्टया इक्सज्ञया आजुहार आनीतगन् । अस्मिन् वक्तु प्रत्ते सति अपरे स्वप मेव निशमयेयुरिति भाव ॥ ॥६॥ अथागतस्तेन करे गृहीला नीतः प्रभोरन्तिकमञ्जयोनिः ।

·. कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने वक्तुंनियुक्तस्स कृतप्रणामः विज्ञापयामास विनीतवेपः ॥ ६१ ॥ अथेति ।। अथ आह्वानानन्तरं आगतः सः अन्जयोनिः सरोजासन: तेन सेनापतिना करे गृहीत्वा प्रभोः विष्णोः अन्तिक समीपं नीतः प्रापि- तः वक्तु नियुक्तः प्रेरितश्च सन् विनीतोपः विनयोचिताकारः कृतप्रणाम विज्ञापयामास निवेदयाञ्चकार ।। वयं त्वया दत्तविभूतयोऽपि मोहातिरेकादभिमन्यमानाः। कृच्छ्रे पुनस्त्वां शरणं व्रजन्तः हा निस्त्रपाणां प्रथमे भवामः ॥ १२ ॥ विज्ञापनप्रकारमाह- ययमिति ॥ यया भवता दत्तविभूतपः प्रति- पादितसम्पदोऽपि वयं मोहातिरेकात् मोहस्य अतिशयाद्रेतोः अभिमन्यमा- नाः अहकुर्वाणासन्तः पुनः कृच्छ्रे सङ्कटागमे स्वां शरणं रक्षितारं व्रजन्तः प्राप्नुवन्तः हा कष्ट नित्रपाणां निर्लनानां प्रथमे पुरस्सरा: भवामः । इदानी कृच्छ्रागमादेव अयमारम्भ इति तात्पर्यम् ।। अपारदुःखार्णवपोतपात्री त्वया कृपामुद्रहतातियुर्वीम् । कृतमताजन्मभुवाममीपा- मस्माकमर्थे न किमन्वभावि ।। ६३ ।। अपारेति ।। अपारस्य अनवधेः दुःखरूपस्य अर्णवस्य पोतपात्री नाय । तस्य तरणानुकूलत्वात् तथारूपिणी तादृशी अतिगुर्वी अतिगरीयसी का ·प्रथम सर्ग ॥ पा रहता त्वया कृतघ्नताया उपतेरस्मरणस्य जन्मभुनो उत्पत्तिस्या- नाना अमीषाम् अत्र दृश्यमानाना अस्माक अर्थे प्रयोजने विषये किं ना- वभारि कीदृश दु ख नानुभूतम् । बर्नुभूतमेत्यर्थ ॥ ॥६३॥ मनस्विलोकस्य विगर्हणीये प्रतिग्रहे वर्जयता जुगुप्साम् । पुरा पुरस्ताद्वलिदानवस्य प्रसारितो नामकरस्त्वया किम् ॥६॥ मनस्त्रीति || मनस्विन स्थिरचित्तस्य रोकस्य जनस्य विगर्हणीये निन्दनीये प्रतिमहे दानस्वीकारे जुगुप्सा घृणा वर्जयता त्यजता त्वया पुरा पूर्व बलिदानवस्य महाबले पुरस्तात् अग्नत अग्रकर कराम प्रसारित विस्तारित न किम् । प्रसारित एवेत्यर्थ । 'तृणाघुतरस्तूल तूलादपि च याचक । वायुना किं न नीतोऽसौ याचयिष्यति मामिती'त्यादिवचनात् अतिगर्हणीय अर्जित्वमिति भार ॥ दैत्याधिराजेन हिरण्यनामा पर्याकुलं त्रातुमशेषलोकम् । इदं तु दिव्यं परिहत्य रूपं न त्वं किमासीनरतिर्यगात्मा ॥ ६५ ॥ अस्तु यानालाघव, ततोऽपि विषम विकृतपस्वीकार इत्याह- देत्येति ॥ हिरण्यनाम्ना हिरण्यकशिपुना दैत्यानामधिराजेन चक्रातिना हे- तुना पर्याकुल रिनश अशेषलोक समस्तजगत् त्रातु रक्षितु इद एव दृश्य- मानं दिव्य अमानुप अखिलजनमनोभिराममित्यभिप्राय । तुशब्दो विशे- पद्योतक । रूप सफलविग्रह परिहृत्य त्यक्त्वा ख नरतिर्यगात्मा नृसिम- रूप कि नासा । यद्यपि मिश्रख्यताऽतदुह । तथाऽपि साउंड्राकृता:- - ·कृष्णविलासकाव्ये सन्याख्याने वक्तुं नियुक्तस्संकृतप्रणामः विज्ञापयामास विनीतवेपः ॥ ११ ॥ अथेति ॥ अथ आह्वानानन्तर आगतः सः अब्जयोनिः सरोजासनः तेन सेनापतिना करे गृहीत्वा प्रभोः विष्णोः अन्तिकं समीपं नीतः प्रापि- तः वक्तु नियुक्तः प्रेरितश्च सन् विनीतषः विनयोचिताकारः कृतप्रणामः विज्ञापयामास निवेदयाञ्चकार ।। वयं त्वया दत्तविभूतयोऽपि मोहातिरेकादभिमन्यमानाः। कृच्छ्रे पुनस्त्वां शरणं व्रजन्तः हा निस्त्रपाणां प्रथमे भवामः ।। ६२ ।। विज्ञापनप्रकारमाह-- अपमिति ।। त्वया भवता दत्तविभूतयः प्रति. पादितसम्पदोऽपि वयं मोहातिरेकात् मोहस्य अतिशयाद्धेतोः अभिमन्यमा- नाः अहकुर्वाणासन्तः पुनः कृच्छे सङ्कटागमे त्वां शरणं रक्षितारं वजन्तः प्राप्नुवन्तः हा कष्ट नित्रपाणां निर्लजानां प्रथम पुरस्सरा:मयामः । इदानीं कुन्छागमादेव अयमारम्भ इति तात्पर्पम् ।। ॥६२॥ अपारदुःखार्णवपोतपात्री त्वया कृपामुद्रहतातिर्वीम् । कृतघ्नताजन्मभुवाममीपा- मस्माकमर्थं न किमन्वभावि ॥ ३ ॥ अपारेति ॥ अपारस्य अनवधेः दुःखरूपस्य अर्णवस्य पोतपात्री नावं । तस्य तरणानुकूलत्वात् तथालीपणा ताशा श्रीता ओतगरीयसीक- ·प्रथम सर्ग ॥ अनुग्रहस्यैतदपि प्रभूणां प्रायःप्रकारान्तरमाश्रितेषु ॥६॥ विश्वमिति ॥ हे नाथ विश्व सर्व विदन् जाननपि अविदन् अजा- नन्निव अस्मान् भयहेतु भीतिकारण त्व अनुयुड्क्षे पृच्छसि । 'दुह्याच्'इत्या- दिना पृष्ठेरर्थग्रहणात् द्विकर्मकत्वम् । कथामिर अज्ञवत् भवान् नेदमि- त्याह- एतदपि एवविध प्रश्नवाक्यमपि प्राय प्रमूणा आश्रितेषु निष- पे अनुग्रहस्य प्रकारान्तर अन्यप्रकार । अतोऽयमनुग्रह एवेत्यर्थ ॥१८॥ तपोभिरुषैर्भगवन् सुराणा- मवध्यभावं दनुजाः प्रपन्नाः। पाताळमुर्वीञ्च विजित्य दर्पा- दुपक्रमन्ते दिवमद्य जेतुम् ॥ ६९ ॥ तपोभिरिति ॥ हे भगवन् दनुना उमे घोर तपोमि सुराणा दे- पाना अवयव प्रपन्नास्सन्त पाताळ उर्वीच निजित्य विशेषेण जित्वा द- पाद अवलेपावेतो अद्य अस्मिन् काले दिव स्वर्गलोक मेतु उपक्रमन्ते प्रा- ॥६९॥ न जातु शून्यः कुलिशेन पाणि- वक्षो न मुक्तं मणिकङ्कटेन । शक्रस्य दैत्यागतिशतिनोऽस्य नासजितस्तिष्ठति वारणेन्द्रः॥७॥ नेति ॥ दैत्याना आगतिं आगमन शङ्कितु शील्मस्पति तथाभूतस्य शक्रस्य इन्द्रस्य पाणि जातु कदाचिदपि कुलिशेन वोण शून्य तिरहित न भवति । वक्ष उरस्स्थल मणिमयेन करटेन वर्मगान मुक्त नौडिझतम् । रमन्ते ।।

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने स्माकमर्थ इति महान प्रयासः कृत इत्याशयः ॥ स्वविक्रमाक्रान्तसुरासुरस्य रक्षःपतेनिग्रहणादरेण । भूत्वा सुतः पङ्क्तिरथस्य राज्ञः तां तामवस्था न किमन्वभूस्त्वम् ।।६।। स्वेति । स्वविक्रमेण आत्मपराक्रमेण आक्रान्ताः अभिभूताः सुरा. श्वासुराश्च येन तस्य रक्षःपतेः रावणस्य निग्रहणे निधने आदरेण तात्पर्यण हेतुना पङ् क्तिरथस्य राज्ञः दशरथस्य नरेन्द्रस्य सुतः श्रीरामभद्रः भूत्वा वं तां तां सीताविरहवालिवधसमुद्रबन्धादिकां अपरिमिता अवस्थां न किमन्त्र- भूः । अन्वभूरेवेत्यर्थः ।। ॥६६॥ अनेकधा पालयितारमेवं संप्रत्यपि त्वां शरणं प्रपन्नाः। सन्तापहारी ननु चातकानां भूयोऽपि भूयोऽपि पयोद एव ॥ ६७ ॥ किं बहुनेत्याह-- अनेकधेति ।। एवं उक्तप्रकारेण अनेकथा बहु- धा पालयितारं त्रातारं लां सम्प्रत्यपि इदानीमपि शरणं प्रपन्नाः रक्षितारं मत्वा गता वयमिति शेषः । चातकानां स्तोककपक्षिणां भूयोऽपि भूपोऽपि गुनःपुनरपि सन्तापहारी पिपासादुःखलोपी पयोदः मेव एवं नान्यः । नन्वि- ति प्रश्ने । एवमेव न किं जानासि । अतोऽन्यः कोऽप्याश्रयायः नास्तीति भावः॥ विश्वं विदन्नप्यविदन्निव त्वं नाथानुयुझे भयहेतुमस्मान् ।

·प्रथमः सर्गः॥ ३३ प्रवीरनिर्भसितकान्दिशीका स्थातुं न जानाति पुरी सुराणाम् ॥७३॥ धनुर्धरति ॥ सुराणा पुरी अमरावती वनुधरै धानुष्कै अध्यासिता- नि अधिष्ठितानि वप्रशीर्षाणि प्राकारागाणि यस्याः । द्वा.पालने द्वाररक्षणे व्यगा व्यापृता समस्ता' निश्शेपाः योधा योद्धार यस्या । प्रतारैः महापी- रे' निर्भसिताः परिहसिताः कान्दिशीका भयपलायिता' | 'कान्दिशीको भयद्रुत'इत्यमर । तादृशा जना. यस्याः ॥ तथा सत्यपि स्थातु न जानाति नोपाय पश्यति ॥ अस्यार्थस्य सिद्धये पुरीशब्देन तद्वासिनो जना लक्ष्यन्ते। धनुर्धरेत्यादिविशेषणविशिष्टाया पुर्या स्थित जन इति यान् ॥ ७३ ॥ हाहेति विक्रोशदनाथमेत- विश्वं जगत्पीडयतः प्रकामम् । त्वया विनाऽन्यस्त्रिषु विष्टपेषु न कर्तुमीष्टे नरकस्य भङ्गम् ॥ ७ ॥ हेति ॥ अनाथ रक्षितृरहित अत एव हाहेति निक्रोशत् आफन्दन एतत् विश्व सर्व जगत् लोक प्रकाम अत्यर्थं पीडपत' व्ययपतः नरकस्य नरकासुरम्प भङ्ग नाग कर्तु निषु विष्टपेषु भुवननये त्वया पिना भवन्त वीयत्वा अन्य जन मेट न शनोति ।। ॥७॥ प्रलंबकेशिप्रमुखास्तथाऽन्ये परस्सहस्त्रं परियन्ति देयाः। निर्घातकल्पैनिजसिंहनादे- विदारयन्तो वियदाहवेषु ॥७५॥ प्रायति ।। प्रायशिष्माण्वा तदाचा परस्महत रहनाधिकमः ·. कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने चारणेन्द्रः ऐरावतः आसज्जितः सन्नद्धीकृतः न तिष्ठति । शृङ्खलाकुथादिप- रिहीनो न तिष्ट्रतीत्यर्थः ।। दण्डं यमात्पाशमपामधीशा- द्दा कुवेरात्कुलिशं मघोनः। आदातुकामः प्रहिणोति दूतान कंसस्वदोर्विक्रमनिर्जिताशः॥ ७१ ॥ सामान्पेनोक्ला विशिष्य विज्ञापयति-- दण्डमिति । स्वस्य दो- क्रमेण मुजप्रतापेन निर्जिताः अतितरां अभिभूता आशा दिशः येन । ता- दृशः कंसः यमात् दण्डं, अपामधीशात् वरुणात पार, कुत्रैरान् धनबाद गदो, मघोनः इन्द्रात कुलिशच, इत्येतानि आदातुकामः आहर्तुमिच्छन् दू. तान् प्रहिणोति प्रचोदपति | मया सह योदु असमर्थानां आयुधेन कि प्रयोजनमित्यभिप्रायेणेति भावः ।। ॥ ७१ ॥ रणे विनिर्जित्य बलं सुराणां पराक्रमेणाप्रतिमेन वीरः। भोजेश्वरः क्रीडति सावरोधो मूलेषु सम्प्रत्यमरखुमाणाम् ।। ७२ ।। रण इति ॥ पीरः उत्साहशाली भोजेश्वरः कंसः रणे युद्धे मुराणां बल सैन्यं अप्रतिमेन अतुलन पराक्रमेण विनिनिय अमिभ्य सम्प्रति इदानी सावरोधस्सन् अमरनुमाणां पारिजातादीनां भूलेषु अधोयाटिकामु क्रांति विहरति॥ | | धनुर्धराध्यासितवपशीर्पा दापालनव्यग्रसमग्रयोधा।

·प्रथम सर्गः ॥ उवाच उक्तवान् ॥ विधिय॑रंसीदिहितप्रणामः स चापि गंभीरमुवाच देवः॥७॥ तदिति ।। तस्मात् कारणात् अस्मदीय अस्मत्सम्बन्धि एतत् आवे. दन विज्ञापन श्रुत्वा आकर्ण्य प्रभु स्वामी प्रमाण प्रमातृभूत । आकर्णन स्य प्रमातृभावस्य च एककर्तृत्वात् अत्र उक्तौ न दोष । इत्येनप्रकार उदीर्य उक्त्वा विहितप्रणाम कृताञ्जलिस्सन् विधि ब्रह्मा व्यरसीद विरत वचनोऽभूत् । स देव महाविष्णुरपि च गम्भीर पुष्कलार्थ यथा तथा ॥७॥ अलं विषादेन दिवौकसो वः समीहितं हस्तगतं मनुध्वम् । व्रतं हि मे केवलमेतदेव- संरक्षणं यच्छरणागतानाम् ॥ ७९ ।। अलमिति ॥ हे दिवौकस देवा विषादेन दुखेन अल इत पर न विपाद कार्य इत्यर्थः । र युष्माक समीहित शनिमहाभिलाए हस्तगत करस्थ सिद्धमेवेत्यर्थ । मनुव आबोधत । शरणागताना रक्षानिमित्तमा- गताना जनाना सरक्षण सम्पक पालनमिति यत् केवल एतदेव मे व्रत दीक्षापरिमह । हि यस्मादर्थे तस्मात् उक्तमल विषादेनेत्यर्थ ।। ।। ७९ ॥ मामर्थयन्ते वसुदेवपत्त्यो पत्रीच नन्दस्य सुतं गुणाब्यम् । अंशदयेन व्रतकर्शिताङ्गीः तिस्रोऽपि ताः पुत्रवतीविधाये॥८॥ पया प्रयोजनमस्तीयाह- मामिति ॥ सुदेवस्य आनकदुन्दु

·३४
कृष्णविलासकाव्ये सम्पाख्याने
ख्या । 'परश्शतादीनामुपसख्यान'मिति सिद्धाऽय शब्द । तथा अन्ये
तद्वयतिरिक्ताश्च दैत्या निर्यातकस्यै स्तनितसदशै निने आत्मीये सिल-
नादै वियत् आकाश विदारयन्त भिन्दन्त आहवेषु युद्धेषु परियन्ति प
रितो गच्छन्ति । पुद्धाय सर्वतस्सञ्चरन्तीत्यर्थ ॥
॥७५ ॥
पद्सूनवस्सन्ति हिरण्यनाम्नो
दैत्यस्य पाताळतलाधिवासैः।
तैनः क्रियन्ते दुरितानि यानि
वक्तुंनशक्यानि मुकुन्द तानि ।। ७६॥
घडिति ।। हिरण्यनाम्न दैत्यस्य दानवस्य सूनव पुत्राष्पट्सन्ति ।
पाताळतले अधिवात येषा ते हिरण्यसूनुभि न अस्माक सम्बन्धे या-
नि दुरितानि दुश्चेष्टितानि क्रियन्ते हे मुकुन्द, तानि वस्तु ईदृशानीति निवे
दयितु न शक्यानि शक्यानि न भवन्ति ।
तेषां महीध्रप्रतिमाकृतीनां
भारं मही सोडमसावशक्ता।
अस्मान पुरस्कृत्य भवत्सकाश
प्राप्ता निजक्लेशनिवेदनाय ।।७७॥
तेषामिति ॥ महीद्धप्रतिमा पर्वततुल्या आकृतय शरीरसस्थानानि
येपा तेपा इह प्रस्तुताना भार सोढ अशक्ता असमर्था असो मही भूमि-
देवी निजलेशस्य आत्मदुःखस्य निवेदनाय तुभ्य विज्ञापयितु अस्मान पुर-
स्कृत्य अग्रे कुर्वाणा स्त्रीत्वेन स्वय आगन्तु अशक्यत्वादिति भाव' | भव-
सकाश भवतस्समीप प्राप्ता आगता ||
॥ ७७॥
तदेतदावेदनमस्मदीयं
श्रुत्वा प्रमाणं प्रभुरित्युदीर्य ।
॥६॥

·प्रथमः सर्गः ॥ णे. अपाकरिष्ये समुद्धत्य दूरीकरिष्ये । शल्योद्धरणसाधनत्वाभिप्रायेण शरे- रियुक्तम् । शरेश्शवूनिहन्मि इति यावत् ।। ॥२॥ इति तममरलोकं सान्त्वयित्वा स देवः सपदि नवधनाभः पद्मनाभस्तिरोभूत् । सच विहितनमस्यस्तस्य वाचं प्रशंसन् निजपदमभिपेदे हर्पपर्याकुलात्मा ॥३॥ इति सुकुमारकृतौ कृष्णविलासकाव्ये ॥ प्रथमस्सर्गः ॥ इतीति ॥ इति एवं प्रकार तं तथा तत्रागत अमरलोक देवसमूह सान्त्वयित्वा सामोपायेन आवर्ण्य नवघनस्य नूतनमेवस्येव आभा यस्य ता- दशः पद्मनाभः देवः सपदि तिरोभून अन्तर्हितः । स च अमरलोकच हरें- ण सन्तोपेण पर्याकुलात्मा पिशमनश्शरीरवृत्तिः विहितनमस्पः कृतप्रणामः तस्य पमनाभस्य याचं अल विपादेनेत्यादिवचनं प्रशमन् स्तुवन् निम आ- रमीय पद स्वर्गलोकं अभिपेदे प्राप्तगानिति सफल अपदातमाळम् ॥८॥ इति रामपाणिरादविरचिनाया विलासिन्याख्याया श्रीकृष्णपिलासब्यापाया ॥ प्रथमस्सर्गः॥

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने भे पत्नयो रोहिणीदेवक्यो नन्दस्य नन्दगोपस्य पत्नी यशोदा च मा गुणा- व्य गुणैरिष्ठ सुत पुत्र अर्थयन्ते याचन्ते । व्रतेन ममारामनरूपेण तपसा कर्शिताङ्गी विशोषितशरीरा ता तिस्रोऽपि अशद्वयेन कलाद्वितयेन पुत्र वती सत्पुत्रवत्वयुक्ता विधास्पे कल्पयिष्ये । विधानफलस्य कर्तृगामित्वात आत्मनेपदम् । कर्तृगामित्वञ्च दुष्टनिग्रहकार्यस्य आत्मनिष्टन्त्रम् ॥ ८० ॥ इयञ्च लोकत्रितयस्य माता मायाभिधाना मम शक्तिरग्रया। कार्याणि वः कान्यपि कर्तुकामा जनिष्यते जन्मविनाशशून्या ॥१॥ इयमिति ॥ लोकत्रितयस्य माता सवित्री मायाभिधाना मम अग्रया प्राधान्यभूता शक्ति इयच मया सहसा दृश्यमानेत्यर्थ । मन्मविनाशाभ्यां जननमरणाभ्या शून्या रहिताऽपीत्यर्थात् । व युष्माक कान्यपि इदानी अ. निर्देश्यानि फलेन ज्ञातव्यानीति भार । कार्याणि प्रयोजनानि कर्तु उप- पादयितु उर्ध्या भुपि जनिष्यते प्रादुर्भविष्यति ॥ ॥ ८१॥ तद्गच्छत स्वर्गमपेतखेदाः नकालहानिः परिशङ्कनीया। अनेन शाङ्ण शपे शर्वः सबो मनश्शल्यमपाकरिष्ये ॥२॥ तदिति ।। तत् तस्माद्धेतो अपेतखेदा त्यक्तशोकास्सन्त यूय स्वर्ग स्वस्थान गछन । कालहानि पिळम्ब न परिशयनीय । सा न भविष्य- तीत्यर्थ । अथ प्रतिमानीते- अनेन मत्करस्थितेन शाङ्गेण धनुषाशपेश- पथ करोमि । ३ युष्माक मनसि शत्प दुख सद्य' क्षणादेव शरे बा- ·द्वितीयः सर्गः॥ वर्तिनी अत एव चिरेण किञ्चित कालविळम्बेन प्रपनेनेत्यर्थः । अमानाद विदितवान् । पल्लामञ्जादिलताधर्मणा अत्रापि सादृश्येन सम्भावितत्वा- दिति भावः॥ सा सन्नताङ्गी नियमावसाने ज्येष्ठाय तस्मै विदधे नमस्याम् । सचाशिषा तामनुगृह्य साध्वीं भोजेश्वरो वाक्यमिदं वभाषे ॥३॥ सेति ॥ सन्नताङ्गी सुदती सा देवकी नियमस्य अवसाने समाप्ती ज्येष्ठाय अग्रजाय तस्मै कसाय नमस्या नमस्कृति विदधे कृतवती । सः कसच साध्वी आचारवती ता आशिपाऽनुगृह्य भोजानामीश्वरः अनेन अ- न्यानपेक्षस्वेच्छाभिवानव दर्शितम्।इद वक्ष्यमाण वाक्य बभाषे भाषितवान्।। अद्यापि बालाऽसि सुताननेकान असोष्यसे किं व्रतयातनाभिः । पश्याधुना पल्लवसूतिकाले किं कल्पते चूतलता फलाय ॥४॥ अद्यापीति ॥ अद्यापि इदानीमपि व बालाऽसि बात्य नातिवर्तसे । अतोऽनेकान् बहून सुतान् प्रसोष्यसे जनयिष्यसि । व्रतरूपाभि' यातना- मिः वेदनाभिः किं प्रयोजन पश्य जानीहि । अधुना चूतलता पल्लवाना सूते. उद्गतस्य काले फलाय फलमुद्भावयितु किं करपते किमर्हति । तत्र न समर्था भवतीत्यर्थः॥ कृशाऽसि कामं विरम प्रयासा- न्मनोभिरामानुपभुक्ष्व भोगान् ।

·॥ श्रीरस्तु ॥ ।। द्वितीयः सर्गः॥ अथैकदा पुत्रफलानि सम्यक व्रतानि बाह्योपवने चरन्तीम् । स्थेन कंसो वसुदेवयुक्तः खसारमालोकयितुं जगाम ॥ १ ॥ अथ भगवत्प्रतिज्ञात अर्थ अवतारयितु अस्य अधिकरणभूत प्रक रण उपन्यस्यति--- अयेत्यादिना ।। अथ अमरान् प्रति भगवत्प्रसादस्या नन्तर एकदा एकस्मिन् दिने वसुदेवेन युक्त' सहित कस पुत्रफलानि पुत्रजनन फल प्रयोजन येषा तादृशानि ब्रतानि नियमान् बाह्योपवने बा योद्याने सम्यक् साधु चरन्ती समनुतिष्ठन्तीम् । चरतिस्त्रानुष्टाने वर्तते । स्त्रसार देवकी आलोकयितु द्रष्टु रथेन साधनेन जगाम गतवान् ॥१॥ स्फुरत्मभापल्लविताङ्गयष्टिं कथञ्चिदूढस्तनमञ्जरीकाम् । तत्राळकैप्पट् पदिनीमजाना- स तां लतामध्यगतां चिरेण ॥२॥ स्फुरदिति ॥ स कस तत्र बाह्योपवने स्फुरन्त्या प्रकाशमानया प्रभया कात्या पल्लविता सातपल्लवा अङ्गयष्टि प्रशस्तशरीर यस्या कय चित् प्रयत्नेन धृतो ऊदो स्तनावेव मञ्जयो स्तबको यया तादृशीम् । अळके चूर्णकुन्तळे षट पदिनी पद पदवीं ता देवकी लताना मध्यगता मध्य ·द्वितीय सर्ग ॥ वतिनी अत एव चिरेण किन्चित कालविळम्न प्रयतेनेत्यर्थ । अनानात् विदितवान् । पट्टामअर्यादित्ताधमणा अत्रापि सादृश्येन सम्भावितत्वा- दिति भाव ॥ सा सन्नताङ्गी नियमावसाने ज्येष्ठाय तस्मै विदधे नमस्याम् । स चाशिपा तामनुगृह्य साध्वीं भोजेश्वरो वाक्यमिदं वभाषे ॥ ३ ॥ सेति ॥ सन्नताड़ी सुदती सा देवकी नियमस्य अपसाने समाप्ती ज्येष्ठाय अग्रजाय तस्मै कसाय नमस्या नमस्कृति विदधे कृतवती । स कसश्च मा आचारवती ता आशिषाऽनुगृह्य भोजानामीश्वर अनेन अ- न्यानपेक्षस्वेच्छाभिधानत्व दर्शितम्।इद वक्ष्यमाण वाक्य बभाषे भाषितवान्।। अद्यापि बालाऽसि सुताननेकान प्रसोष्यसे किं व्रतयातनाभिः । पश्याधुना पल्लवसूतिकाले किं कल्पते चूतलता फलाय ॥४॥ अद्यापोति ॥ अद्यापि इदानीमपि त्व बालाऽसि बाल्य नातिवर्तसे। अतोऽनेकान् बहून् सुतान् प्रसोध्यसे मनयिष्यसि । व्रतरूपाभि यातना- मि वेदनामि किं प्रयोजन पश्य जानीहि । अधुना चूतलता पल्लवाना सूते उद्गतस्य काले फलाय फलमुद्भावयितु किं करपते किमर्हति । तन्त्र न समर्था भरतीत्यर्थ ॥ कृशासि कामं विरम प्रयासा- न्मनोभिरामानुपभुक्ष्व भोगान् ।

·10 कृष्णविलासकाव्ये सन्यारयाने अङ्गानि ते सन्नतगात्रि दुःख मृणाळकल्पानि कथं सहेरन् ॥ ५ ॥ कृशेति ॥ व काम अत्यर्थ कृशा दुर्नलाऽसि । प्रयासात् नियम- प्रयत्नात् निरम निवर्तस्व । मनोभिरामान भोगान् सुखसाधनानि उपमुद्द क्ष्य अनुभव । हे सन्नतगानि दौर्बल्यात् अपनतशरीरे मृणाळवल्पानि बिस लतामृदूनि ते अङ्गानि अपयवा दुख नियमक्लेश कथ सहेरन् न सहि ष्यन्त इत्यर्थ ॥ तामेवमुक्त्वा स तु साभ्यनुज्ञां स्थं समारोप्य सहैव पत्या। प्रयातुकामः पुरमन्तरिक्ष शुश्राव वाचं शतधारकल्पाम् ॥ ६ ॥ तामिति ॥ स कसस्तु एकप्रकार उक्त्वा साभ्यनुज्ञा सानुनादाता देवकी पत्या भर्ता सहेव रथ समारोप्य पुर राजधानी प्रति प्रयातुकाम गन्तुमिच्छन् अन्तरिक्षे व्योनि शतधारकल्पा प्रायेण वज्रतुल्या पाच शु- श्राव श्रुतवान् ॥ त्वदन्तिकस्था सहजाशमीयं प्रसोष्यते पुत्रमयं कृशानुम् । मरुत्समिद्धस्स तु दुर्निवारः खां भस्मसात्कंस करिष्यतीति ॥७॥ तामेव वाचमाह-वदिति ॥ हे कस वदन्तिकस्था तब समीप- स्थितेय सहजा सहनैव शमी वहिगुम शमीवृक्षाद्धि कृशानुरुपयत इति प्रसिद्ध्या शमीत्वारोपणम् । पुत्रमय पुत्रस्वरूप कृशानु अग्निं प्रसोध्यते ·8 ॥८॥ द्वितीयः सर्गः ॥ जनयिष्यति । दुनिबारः निवारयितुमशक्यः सः कृशानुस्तु मरुता वायुना देवेन या समिद्धः वर्धिनस्सन् त्यां भस्मसाकरिष्यति कास्नपेन भस्मसान्ने- ध्यतीत्पे शुश्रावेति सम्बन्धः ।। निशम्य तद्भू तवचो निकामं कंसस्स रोपागमदुर्निरीक्ष्यः। कृपां परित्यज्य कृपाणपाणिः खसुर्वधाय स्वयमुद्यतोऽभूत् ॥ ८॥ निशम्येति । सः कसः तद्भूतत्रचोऽशरीरवचनं निशम्य निकाम अ- त्यर्थ रोपागमेन कोपप्राप्त्या दुर्निरीक्ष्यः दुखदृश्यस्सन कृपां दया परित्यज्य कृपाणपाणिः खड्गपाणिः स्वयं आत्मनैव स्वसु भगिन्याः वधाय निग्रहाय उद्यतः उद्युक्तोऽभूत् ॥ नृशंसकृत्ये नितरां प्रवृत्त- मुदग्रकोपस्फुरिताधरोष्ठम् । प्रसादयन्नानकदुन्दुभिस्त- मुवाच धीमानुपपत्तियुक्तम् ॥ ९ ॥ नृशसेति ॥ धीमान् बुद्धिमान आनकदुन्दुभिः वसुदेवः नृशसकृत्ये पापकर्मणि नितरा अधिक प्रवृत्त उद्युक्त उदग्रेण प्रवृद्धेन कोपेन हेतुना स्फुरितो कम्पिती अधरोष्टौ यस्य त कस प्रसादयन प्रसादयितु व्यवस्यन् उपपत्त्या युक्त्या युक्त यथा भवति तथा उवाच उक्तवान् ।। अलं तवानेन वधोद्यमेन त्वया विधेयो नृपते विमर्शः।

·. तथा च-- कृष्णविलामकाव्ये सन्याख्याने किमेप नाश्रावि विचारशून्यं व्रजन्यनर्था इति साधुवादः॥ १०॥ अलमिति ॥ हे नृपते तव अनेन अत्र दृश्यमानेन वयोद्यमेन निग्र- होत्साहेन अल कृतम् । लया विमर्शः विचारः विधेयः कर्तव्यः। विचारशू- न्यं अविवेकिन अनः आपदः वजन्तीति साधूनां सजनानां वादः । - 'सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पद मिति । एषः नाप्रावि किं न श्रुतः किम् ।। भयेन युद्धेषु पुरन्दरादीन सुरान् पराचत्रपया विमुञ्चन् । महीश्वर स्त्रीवधपातकेऽस्मिन् कथं तवोपक्रमते कृपाणः ॥ ११ ॥ भयेनेति ।। हे महीश्वर युद्धेषु भयेन भीत्या पराचः पराइ मुस्खान पुरन्दरादीन इन्द्रादिसुरान नपया 'विमुक्तकेशं विमुखं निरायुधामिन्यादिव- चनम्रपणात विमुखवधे लजया विमुञ्चन्त्यजन् तव कृपाणः खड्गः अस्मिन् स्त्रीत्रधपातके स्त्रीहत्यादुरिते विषये कथं उपक्रमते आरभते ॥ ॥११॥ अनेन किंवा तव जीवितेन यदक्षणं स्यात्सहजावधेन । गुणेन केनापि हि लब्धनाम्ना- मपि स्वनाशादयशो गरीयः ॥ १२ ॥ अनेनेति ॥ सहनायाः स्वसुः वधेन पस्य रक्षण स्यात् सम्भवेत् तब अनेन एवंविधन जीवितेन किं फलम् । केनापि गुणेन वीर्यशौर्यविद्यावि- नयवित्तयत्त्वादिषु अन्यतमेनापि रूल्धनामा प्राप्तयशसां जनानां स्वनाशाह ·द्वितीयः सर्गः॥ आत्मनाशादपि अयशः दुष्कीर्तिः गरीयः गुरुतरम् । वरं आत्मनाशः न तु प- शोनाश इत्यर्थः । हि प्रसिद्धौ। किं पुनः समप्रगुणसम्पन्नस्य भवत इति भाव। प्रपद्यमानस्य सदाऽभिवृद्धि दिवानिशं प्रीणयतश्च लोकान् । भवद्यशश्चन्द्रमसोऽस्य माभू- नवः कळङ्को भगिनीवधेन ॥ १३ ॥ प्रपद्यमानस्येति ॥ सदा सर्वदा अभिवृद्धिं वर्धमानता प्रपद्यमानस्य प्राप्नुवत'। अय अन्यः चन्द्रमसा व्यतिरेक । तस्य सदावृद्धाभावात् । एवं उत्तरविशेष- णेऽपि । दिवानिशं अहर्निश लोकं प्रीणयतः प्रमोदयतश्च अस्य भवतः यश- स एव चन्द्रमसः चन्द्रस्य भगिनीवधेन हेतुना नवः कळङ्कोऽपवादः । 'कळ- होऽङ्कापवादयो'रित्यमरः । माभूत् न भवतु ॥ ॥१३ ॥ वसुर्वधेनास्य भवेदकीर्तिः तेन त्यजेयुस्सुहृदोऽपि भीताः। इत्येव नूनं भुजनिर्जितैस्तैः सुरैः प्रयुक्तस्सुमहानुपायः॥ १४ ॥ स्वसुरिति ॥ अस्य कसस्य स्वसुर्ववेन हेतुना अकीर्तिः अयशः भ वेत् ।सुहृदोऽपि अस्य बन्धवोऽपि भीतास्सन्त' एनं कसं त्यजेयुः उपेक्षेरन् । इति एवप्रकार निश्चित्येत्यर्थः । भुजनिर्जिते त्वद्भुजबलपराजितेः तैः सुरेः प्रयुक्तः उपपादितः सुमहान् अतिमहत्तरः एपः उपायः खजयोपायः नून ध्रुवम् ॥ कालेन तद्रक्ष्यसि यन्मदुक्तं माभूत्तवास्मिन् विषयेऽपि शङ्का ।

·४ कृष्णविलासकाच्ये सव्याख्याने तथाऽपि चेतस्तव शङ्कते चेत आकर्ण्यतां तीपरः प्रकारः ॥ १५ ॥ कालेनेति || मदुक्त मयोक्तं यत् तत् त्वं कालेन कैश्चिदिनैः द्रक्ष्य- सि। तत्र अस्मिन् विषये अर्थेऽपि शङ्का एवं वा न बोते शङ्का माभूत्। एक- मेवेत्यर्थः । तथाऽपि तव चेतः मनः शङ्कते शङ्का न परित्यजति चेत् तर्हि अपर' अन्यः प्रकारः आकर्ण्यता श्रूयताम् ।। सर्वाण्यपत्यानि वशे तवाह जातानि जातानि समर्पयिष्ये । तन्निग्रहं वा तदनुग्रहं वा विचिन्त्य कर्तासि दशानुरूपम् ॥ १६ ॥ स कीदृश इति चेदवाह- सर्वाणीति ॥ जातानि मातानि उद्भू- तमाताणि सर्वाणि अपत्यानि पुत्रान् तब वशे तवाधीने अह समर्पयिष्ये प्रदास्यामि । तन्निग्रह तेषा वधं वा तेपा अनुग्रह वा विचिन्त्य विचार्य दानुरूप अवस्थासदृश यया तथा कर्तासि करिष्यसि || किं बुद्धिमान्येन निजेन तस्य किं भागधेयेन वराङ्गनायाः । बलेन किं वा भवितव्यतायाः तथेति जग्राह वचस्तदीयम् ।।१७।। किमिति । सः कसः तदीय वसुदेवसम्बन्धि वचः वचनं तथेति एव. मिति जगाह गृहीतवान् । अत्र कविः कारण कल्पयति-तस्य फसस्य निनेन आत्मीयेन बुद्धेः मान्द्येन मन्दतया कि मन्दबुद्धित्वाद्वेत्यर्थः । वरान-

·द्वितीय सर्ग ॥
माया उत्तमस्त्रिया तस्या देवक्या' भागधेयेन भाग्येन किम् । भरितव्य-
ताया अवश्यम्भाविन देवस्य बलेन किम् । सर्वथाऽनेन गृहीतमेवेत्यर्थ ॥
वधप्रवृत्तो वसुदेवमन्त्र-
प्रभावसंस्तम्भितघोरकर्मा ।
निवृत्य निस्त्रिंशमहाभुजङ्गो
महीभृतः कोशविलं विवेश ॥१८॥
धति ।। निस्त्रिंश' खड्गः । स एव महासर्प । वधे देवकोनिन-
हे प्रवृत्त आरयोऽपि वसुदेवमन्त्रस्य वचनरूपमन्त्रोच्चारणस्य प्रभावेन स
स्तम्भित निपारित घोर कर्म क्रूरव्यापार यस्य तथा । स निवृत्य त्रिमु
खीभूय महीभूत कसस्य पर्वतस्पेति च । कोशमेन बिल गुहा प्रविवेश
भविष्टवान् ॥
॥१८॥
सत्या नु सा स्यादशरीरिणी पार
सत्यं किमेतद्धसुदेववाक्यम्।
वितर्कयन्नेवमुदस्तकेतुं
पुरी प्रपेदे मणितोरणाब्याम् ॥ १९ ॥
सत्यति ॥ सा तदानीं श्रुता अशरीरिणी वाक् आकाशवाणी सत्या
परमार्था स्यान्न । एतत् वसुदेवाय अपत्यानि समर्पयिष्ये इत्येवरूप स-
त्य किम् । एव रितर्कयन् विकल्पयन् स उदस्ता उच्छ्रिता केतको य-
स्या ता मणिमयेन तोरणेन बहिरिण । 'तोरणोऽस्त्री बहिरमिन्यमर ।
आढ्या श्रेष्ठा पुरों प्रपेदे प्राप्तवान् ॥
आलोकनौळिषु भूपतीनां
आसजयन्नञ्जलिवन्धनानि।
॥१९॥

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने
सवैमनस्येन मुखस्थितेन
भयावहस्वं भवनं जगाम ।। २० ॥
आलोकनेरिति ॥ मुखस्थितेन मुखेन प्रकाशितेन वैमनस्येन दुः-
खेन भयावहः द्रट्टणा भीतिमुत्पादयन् स कस आलोकनः भूपतीना रा-
ज्ञा मौळिषु मकुटाग्रेषु अञ्जलिबन्धनानि आसजयन् आकलयन् कुर्वन्नि
त्यर्थः । स्त्र आत्मीय भवन जगाम गतवान् ।
॥२०॥
विशङ्कमानस्स गृहोपकण्ठे
तौ सद्मनि कापि विधाय गुप्तौ।
पराक्रमाकान्तसमस्तलोकः
पुरेव भोगानयमन्वभुङ्क्त ।। २१॥
विशङ्कमान इति । अय कसः विशङ्कमान शङ्कायुक्त तो देनकी-
वसुदेवो गृहस्प उपकण्ठे समीपे कापि समनि कचित् गृहे गुप्तौ रक्षितो
नियमितावित्यर्थः । विधाय कृत्वा पराक्रमेण अभिभूतसर्वलोकस्सन पुरेख
यथापुर भोगान सुखसाधनानि अन्वभुङ्क्त अनुभूतवान् ।
माया हरेस्साऽथ हिरण्यपुत्रान्
यान्देवकीगर्भगतानकार्षीत् ।
भोजेश्वरस्सत्वरमेय भीत्या
तान जातमानानवेधीत् क्रमेण ॥ २२ ।।
मायेति ॥ अथ तदनन्तर हरेः विष्णोः माया योगनिद्रा सा पान
हिरण्यपुत्रान् देवकीगर्भगतान प्रवेशितान् अकार्षीत् । जातमालान पर ना-
तानेर जननसमय एवेत्यर्थः । तान् भोजेश्वरः कसः भीत्या हेतुना सत्वर
एत्य अकुण्ठ गला क्रमेण अवधीत् निहतवान् ।। ॥ २२॥

·द्वितीयः सर्गः॥ जगदिभूत्यै परमस्य पुंसः यो देवकीगर्भमविक्षदंशः। आकृष्य तस्मान्मुखैरिमाया तं रोहिणीगर्भगतं चकार ॥ २३ ॥ जगदिति ॥ परमस्य पुसः हरेः योऽशो भागः जगता विभूख सम्प दे देवक्या गर्भमविक्षत् प्रपेदे । मुरबरिणः माया तस्मात् देवकीगर्भाव आ- कृष्प त अर्श रोहिण्यागर्भगतं चकार कृतवती ।। चकास सप्तच्छदपाण्डरेण सुतेन सा गर्भतिरोहितेन । चलाहकान्तहितशीतभानोः दिशो दशां वृत्रजितः प्रपन्ना ॥ २४ ॥ चकासेति ॥ सा रोहिणी सप्तच्छदवत् पाण्डरेण धरळेन गर्भेण तिरोहितेन आच्छादितेन सुतेन हेतुना बलाहकै मेधैः अन्तर्हितशीतभानोः तिरोहितचन्द्राया वृत्रजित दिशः पूर्वाशायाः दशा अवस्था प्रपन्ना सती 'चकास दीप्यते स्म ।। ततस्समाहादनमीक्षणानां असूत पुतं शरदिन्दुकल्पम् । प्रकर्षमापन्नुदयेन यस्य सद्यस्समुद्राइव सत्ववन्तः॥२५॥ तत इति ॥ ततोऽनन्तर सा ईक्षणाना दृशा समाहादन आनन्दकर शरदिन्दुकल्प शरच्चन्द्रसदृश पुन अपूत प्रसूतवती । यस्य पुत्रस्य उदयेन ·४८ कृष्णपिलासकाव्ये सब्याख्याने जननेन इन्दुपक्षे आनिभरिन सत्ववन्त प्राणिन | 'सत्र प्राणे गुणेऽपि चे' ति वचनात् । समुद्रा र सद्य तक्षण सन्तोप समुद्रपक्षे वृद्धि आपन प्राप्ता ॥ पत्युस्समादिष्टमिदं विधाय शेपं चिकीर्षुस्सुरकार्यमार्या । चराचराणां जगतां सवित्री सा श्रद्दधे जन्मभुवं यशोदाम् ॥२६॥ पत्युरिति ॥ चराचराणा स्थानरजङ्गमाना जगता सवित्री सेयमा. र्या माया पत्युः समादिष्ट समादेश भावेक्तः । विधाय कृत्वा शेष अवशिष्ट मुराणा कार्य चिकीर्षु कर्तुमिच्छु' यशोदा जन्मभुर आत्मन जन्मभूमि श्रदधे निश्चितवती । ॥ २६ ॥ अथ प्रजानामभिवृद्धिकामो देवो दयायाः किल जन्मभूमिः। स्वजन्मने जन्मविनाशहेतुः प्राप्यस्सतां प्राप स देवकी ताम् ॥२७॥ अथेति ॥ अथ अनन्तर दयाया कृपाया' जन्मभूमि उत्पत्तिस्थान किलेति प्रसिद्धी । देव 'दिव् क्रीडे त्यादिना क्रीडाद्यर्थयुक्त स विष्णु प्रनाना लोकगासिना अभिवृद्धिकाम अभ्युदयमिच्छन् नमविनाशयो हेतु सता सजनाना प्राप्योऽभिगम्य' स्वज मने आत्मजननाय ता देवी प्राप प्राप्तवान् ।। ॥ २७॥ कृशावलमा कुचयोगरिमा सा देवकीसन्नतगात्रयष्टिः।

·द्वितीय सर्ग ॥ जगन्चयी पुण्यकृतावलम्बा बभार गर्भण जगन्निवासम् ॥२८॥ कृशेति ।। कुचयो गरिम्णा गुरुखेन सन्नता अपनता गात्रयष्टि श- रीर यस्या । कृशानलग्ना कृशमध्या । सा देवकी जगत्रयीपुण्येन लोकत्रय- गासिना सुकृतेन कर्तृणा कृतावलम्बा कृताश्रया सती गर्भेण जगन्निवास बभार धृतरती । तादृशोऽनलम्बो न चेत् कथमेन त्रिभृयादिति भाव ॥२८॥ अन्तर्दधाना सरसीरुहाक्षं स्वेनावतारेण भुवं पुनाना। सा देवकी सा च कवेरकन्या मिथोऽदधातामुपमानभावम् ॥ २९ ।। अन्तरिति ॥ सरसोरुहाक्ष विष्णु अन्तरुदरे दधाना वहन्ती अन्यत्र रङ्गनाथ मध्यभागे दधानेत्यर्थ । स्पेन आमीयेन अवतारेण भुषि जननेन भुन पुनाना पारयन्ती अन्यत्र प्रवाहात्मनाऽऽविर्भारेन । सा तथा प्रसिद्धा दनको ला करकन्या कावेरा च मिथ अन्योन्य उपमानभार औपम्य अ- दधाता धृतरत्यौ । देवक्या' कावेर्युपमान कार्या देवकी चेत्यर्थ ॥ २९ ॥ अलं निवासाय न यस्य विश्व वसन स गर्ने मुमुदे मुकुन्दः। परोपकारप्रभवं हि दुःख पुंसस्सुखायैव महत्तरस्य ॥ ३० ।। अलमिति ॥ यस्य मुकुन्दस्य निवासाय वस्तु विश्व ब्रह्माण्डकटाह नाल न पर्याप्तम् । विश्वस्य तदुदरैकदेशमात्रगोचरत्वादिति भाव । स मु कुन्द गर्भ बसन् देवश्युदरे तिष्ठन्नपि मुमुदे जहर्ष। अर्थान्तरन्यासमाह- - ·५० कृष्णविरासकाव्ये सन्याख्याने महत्तरस्य लोकोत्तरस्य पुस पुरुषस्य परोपकारात् भन्नतीति तादृश दुख कृच्छ्रस्थिति सुखाय सन्तोपायैव भवति । हि यस्मात् तस्मात् इतीदमुप- पनमेवेत्यर्थ ॥ वहिस्स्फुरन्त्या करपाञ्चजन्य- विपेव विष्णोरुदरस्थितस्य । अधत्त तस्यास्तपनीयवर्णा मधूकपुष्पच्छविमङ्गयष्टिः ॥ ३१ ॥ बहिरिति ॥ तस्या देवक्या तपनीयवर्णा सुवर्णच्छत्रि अङ्गयष्टि मधूकपुष्पस्य मधुदुमकुसुमस्य 'मयूके तु गुडपुष्पमधुदुमा वित्यमरः । छवि शोभा पाण्डुग्छनिमित्यर्थ । अपत दधार । अत्रोत्प्रेक्षते- टटरस्थितस्प निष्णो बहिर्भागे स्फुरन्त्या प्रकाशमानया करगतस्य पायजन्यस्य विषा प्रभयेति । तस्या पाण्डुवर्णत्व उत्प्रेक्षाबीजम् ।। वभार हारं कुचयोन तन्वी न पादयोनूपुरमामुमोच । दधौ मणि भारभिया न मौळो तदेव कैवल्यमभूपयत्ताम् ॥ ३२ ॥ बभारेति ॥ तन्वी देवकी भारात् भिया भपेन हेतुना कुचयो हार मुक्तागुण न बभार न धृतरती । पादयो नूपुरे मनीर नामुमोच न बब न्ध । मोळी शिरसि मणि चूडारत्नश्च न दधी न धारयामास । तद केव- ल्यमेव निररवारत्वमेन ता देवकी अभूपयत् अलचकार । तदुक्त अलङ्का रनिराकरणे कर्पूरमार्या दुःखापिने सा मुहुरिजेइसझाराप इति ।। १२ ।। दृगःप्रयत्नेन दधौ तिरश्ची- स्वाच मन्दं निभृतं जहास ।

·द्वितीयः सर्गः॥ शनैर्ययौ दत्तकरा सखीभिः भृशं निशश्वास च तावदेव ॥३३॥ दृश इति ॥ सा देवकी दृशः कटाक्षान प्रपत्नेन प्रयासेन तिरधीः दधो निर्यग्वर्तिनीः प्रहितवती । वामतः दक्षिणतश्चेत्यर्थः । मन्दं उवाच उक्त- वती । निभृतं निश्शब्दं जहास हसितवती । सखीभिः दचकरा कृतहस्ता- वलम्बा शनैः ययौ सञ्चचार । तावता तावन्मानप्रयासेनेव भृशं अत्यर्थ निशचास निश्वासं कृतवती । गर्भावसादोऽतिमहानिति भावः ॥ ३३ ॥ सहैव हर्षेण सुधाशनानां सैहव पुण्येन वसुन्धरायाः। भयेन भोजाधिपतेश्व देवः सहैव गर्भे ववृधे मुकुन्दः॥३४॥ सहेति ।। सुधाशनानां देवानां हर्पण सहेरवसुन्धरायाः भूमेः पुण्येन तद्वासिनां सुकृतेन सहेब भोजाधिपतेः कंसस्य भयेन च सहेव देवः मुकु- न्दः गर्ने देवकीजठरे ववृवे वृद्धिमगात् । हर्षादयोऽप्यासनित्यर्थः॥ ३४॥ शिरोभिरूटेन वनस्पतीनां फलोपहारेण निवेदिताः। पावट् समासादितसूतिकालां तां देवकी द्रष्टुमिवाजगाम ॥६५॥ अय वर्षत वर्णयति- शिरोभिरिति ॥ प्रावृट् वर्षकाला वनस्पती- नां वृक्षाणां शिरोभिः शाखागः उढेन धृतेन फलोपहारेण फलरूपेण प्रा- भृतेन निवेदितदिः ज्ञापितसम्पत् सती आजगाम प्राप्ता । अत्रोत्यक्षते- समासादितः सम्यक् प्राप्तः सूतिकालः प्रसवसमयः यस्याः तां देवी - ·॥३५॥ कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने द्रष्टुमिवति । समृद्धिमती स्त्री तावत् आसन्नप्रसवां स्वामिनी प्राभृतेन उपजुष ते । तादृगलोकव्यवहारः इह उत्प्रेक्ष्यते ॥ अथैकदेशाइव वारिराशेः उच्चैः पुरोमारुतविप्रकीर्णाः। वृतास्तटिद्विद्रुमवल्लरीभिः विरेजिरे व्योमनि वारिवाहाः ॥ ३६ ॥ अथेति ॥ उच्चः ऊर्व प्रसृतः पुरोमारुतैः पौरस्त्यवतिः विप्रकीर्णाः वि- क्षिप्ताः वारिवाहाः मेघाः व्योमनि अम्बरे विरेजिरे शुशुभिरे । अत्रोत्प्रेक्ष- ते- तटिद्भिरेव विद्रुमवल्लरीभिः प्रवाळलताभिः वृताः रेजिरे शुशुभिरे । वारिराशेः समुद्रस्य एकदेशाः एकभागाः इवेति । पुरो मलप्रेरणं अस्याप्यु- परिगमनहेतुः ॥ ॥ ३६ ॥ वलाहकत्रातभवैस्तमोभिः दिनेषु दुर्योधपुरस्थितेषु । न कश्चिदासीदभिसारिकाणां विद्युत्प्रकाशन विनाऽन्तरायः॥ ६७ ॥ वन्नाहकेनि || वलाहकत्रातभवः मेघवृन्दोद्भूतः तमोभिः दुर्बोधं बो- झुमशक्य पुरस्थितमपि वस्तु येषु तेषु । दिनेषु दिवसेषु अभिसारिकाणां कान्तं अभिसृत्वरीणा स्त्रीणाम् । 'कान्तार्थिनी तु या यानि सङ्केतं साऽभि- सारिके'त्यमरः । विद्युत्प्रकारोन विना विद्युत्प्रकागं व यला कश्चित् अ- न्तरायः विघ्नः नासीत् । विद्युप्रकागाइते अन्यः प्रन्यूहः नेत्यर्थः ॥ ३७॥ पयोदभत्रान्तरनिर्गतेन झात्कारिणा चण्डसमीरणेन ।

·द्वितीयः सर्गः॥ वियोगिनां चेतसि मेघकालः सन्धुक्षयामास मनोभवामिम् ॥ ३८ ॥ पयोदेति ॥ मेघकाल प्रावृट झाल पियोगिना विरहिणा चेतसि य. मनोभनाग्नि कामाग्नि त पयोदानामेन भस्त्राणाम् । भस्त्रा चर्मनिर्मितमग्नि- सन्धुक्षणसाधनम् ।अन्तरात् विचरात् निर्गतेन निस्सृतेन झात्कारिणा झादि- ति शब्दरता चण्डसमीरणेन चण्डानिलेन सन्धुक्षयामास ज्वल्यामास । स्मरेण लोकत्रितयेश्वरेण सम्भाविताजीवितनिर्विशेषम् । ऋतोर्वसन्ताजलदागमस्य जहार जातिनिखिलं निकर्षम् ॥ ३९ ॥ स्मरेणति ॥ जल्दागमस्य मेघकालस्य लोकत्रितयस्य ईश्वरेण । तस्य सदधीनत्वात् । स्मरेण जीवितनिर्विशेष जीवितसदृश सम्भावितात् सम्यव बहुमतात् वसन्तात् सुरभिसमयान सकाशात् निकर्ष निर्गमभापम् । वसन्तात् अञ्चि तदितरर्तव इति न्यकारस्य विषयभूतत्वात् जात अवमान सर्व जा- ति मालतीलता जहार शमयाञ्चकार । निखिलसुरभिपुष्पोत्तसभूता जातिः तत्कालजन्ये अतिप्रावृट्काले अधिक बहुमानपात्र अभूदित्यर्थ । जातिम- हत्त्वमेव इतरगुणेभ्य गरीयस्तरमिति च ध्वन्यते ।। ॥३९॥ बलाद् गृहीता इव वैतसीभिः शाखाभिरारूढमदा इवोच्चैः। परिस्खलन्त्यो निखिलास्तटिन्यः जग्मुर्जवादुद्भटफेनहासाः ॥ ४०॥ बलादिति ॥ निखिला तटिन्य नद्य वैतसीभि घेतससम्बन्धिनी-

·कृष्णरिलासकाव्ये सव्याख्याने
भि शाखामि विटपै रगत् हठात् गृहीता अपि आल्ढमदा इमआत्तगयाइत्र
उच्च भृश स्खलन्त्य ग्रहणसम्भ्रमात् भृमिषु स्खलितपादचार गच्छन्त्य इवेन्य
र्थ । उद्भट दिक्त फेन एव हास यासान्ता । तया सद्य जनात् शीघ्र जामु
प्रसृता । अत्र अनभिमते' भटे बान् गृहीताना तान् अवधूप पलायमा
नाना समाधिः ॥
॥४०॥
उदारसौरभ्यवशीकृतानां
अन्वीयमानः पटलैरळीनाम् ।
अकल्पयत् केतकमातरिश्वा
मनोभवस्यापि मनोविकारम् ॥ ४१ ॥
उदारेति ॥ उदारेण उत्कृष्टेन सौरभ्येण वशीकृताना अधीरता नी-
ताना अळीना भृङ्गाणा पटले सम्है अन्वीपमान अनुगम्यमान केतक
सम्बन्धी मातरिश्वा पवन मनोभास्य मन्मथस्यापि मनस विकार अकल्प
पत् चकार । किं पुन अन्येपामिति भाव ॥
अत्यम्बुपानप्रभवस्य कर्तु-
मन्तर्जडिम्नः प्रतिसंविधानम् ।
पपुस्तिरस्कारपदेन मेघाः
मयूखमालामरविन्दबन्धोः ॥ ४२ ॥
अतीति ।। मेघा अत्यन्बुपानप्रभवस्य अतिशयेन जल्यानात् उद्भू-
तस्य अन्तर्नडिम्न अन्तर्नाड्यस्य प्रतिसविधान प्रतिक्रिया कर्तु अरविन्द-
बधो सूर्यस्य मयूखमाला रश्मिमाला तिरस्कारपदेन तिरस्कार इति व्या-
जेन 'एषु पिन्तिम्स । तिरस्कार लिहा. नाचकशब्देन पानमेवोच्यत.
इत्यय । तदानीं सूर्यकिरणा कापि नादृश्यन्त इति तापर्यम् ॥ ४२ ॥

·द्वितीय सर्ग ॥ रराज खर्जूरफलप्रकाश नवं पयः काननपल्वलेषु। पयोदवृन्दैः परिपीय मुक्तं प्रभाकरस्येव मरीचिजालम् ॥ ४३ ॥ रराजेति || कानने यानि पत्वलरानि अल्पमरासि । पेशन्त पत्वल- पाल्पसर इत्यमर । तेषु खरस्य फलमित्र प्रकाश यस्य । पाटलवर्णमित्य- ई । तारा नूतन पय जल रराज शुशुभे । अनोटपेक्षते-- पयोदाना वृन्दै परिपीय पीला पुन मुक्त प्रभाकरस्य अर्कस्य । अर्थात् बालार्कस्य । मरीचिजाल रदिमकदम्बमिवेति ॥ ॥ १३ ॥ महीभृतां मूर्द्धसु दत्तपादं विलोक्य मित्रं विहतप्रतापम् । मग्ने जले मर्तुमिवारविन्दे मधुव्रताचक्रुशुरन्तरिक्षे ॥ ४॥ महाभूतामिति ।। महीभृता पर्वताना राज्ञामिति च स्फुरति । मूर्ध- सुदत्तपाद निहितविरण निक्षिप्तचरण-च मित्र सूर्य मुहदश्च विहतप्रताप विगतोप्माण विगतपराक्रमय विलेक्प मर्तुमिन शरीर त्यस्तुमिर अरनि म्दे परे जले मग्ने अन्तहिते मति मधुव्रता मा अन्तरिक्षे वियति स्थित्वेति शेष । चुगु शहार चा । अत्र राज्ञ विपत्तिमालोक्य मर्तु कामे तदुपजीविनि कामधित् तदुपौरिनामाऊन्द समामेनोप्यत इति समासोक्ति। ॥१४॥ निपेव्य हंसा मधुरेचोभिः पद्माकरं लन्धसमीहितार्थाः।

·६
कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने
सद्यो ययुस्तस्य विपत्तिकाले
जलाशयानां प्रकृतिः किलैपा ॥ ४५ ॥
निषेव्येति ॥ हसा मधुरै मनोहर पचोभि नादै पद्माकर निषे-
व्य आहृत्य लन्चसमीहिताची प्राप्तनाछितकार्यार्था । निसाकुरभोजनादिने-
त्यर्थ । तस्य पद्माकरस्य विपत्तिकाले सलिलायमजनसमये सद्य तत्क्षण
मेर ययु मानस सर प्रति गता जलाशयाना मन्दबुद्धीना प्रकृति स्वभा-
वो ह्येषा किल ईदृशीति प्रसिद्धम् । दुर्जना एन स्वार्थसाधक जन आपदि
त्यजन्तात्यर्थ । वस्तुतस्तु जल्माशयमाश्रयो येपा इति जल्पक्षिणा प्रीति
एषा | स्वानुभवक्षये ततो यान्तीति भार ॥
॥४५॥
प्ररूढसस्याः फलमूलशाकैः
निरन्तरास्वादुनवोदकाब्याः ।
पल्लीजुपां चेतसि पामराणां
धृति परामादधिरे वनान्ताः॥ ४३ ॥
प्ररूटेति ॥ प्ररूढानि कर्षणनीजवापाद्यनपेक्ष स्वयमेर सरूढानि
सस्यानि त्रीहित्यामाकादीनि येषु । फल मूले शिग्रपल्यादिपत्रव्यञ्जनपदा
धैश्च निरन्तरा पूर्णा ।स्वादुभि नरोदके नूतनजलै आक्ष्या समृदा वना
न्ता पनप्रदेशा पलीजुषा कुटीवासिना पामराणा किरातनीचमातीना परा
अयर्थ धृति आदधिरे च ॥
ममुन्मिपन्ती गिरिमल्लिकानां
प्रसूनराजिस्सुतरां विरेजे।
मुक्त्वा नभो मेघविमर्दभीत्या
नक्षत्रमालेव गता धरित्रीम् ॥ १७॥

·५७ 8 द्वितीयः सर्गः॥ समुन्मिपन्तीति || गिरिमल्लिकाना कुटजानाम् । 'कुटजो गिरि- मल्लिके'त्यमरः । समुन्मिपन्ती सम्पग्विकसन्ती प्रसूनराजिः कुसुमप क्तिः सुतरा भृश विरेजे गुशुभे । अत्रोत्प्रेक्षा-- मेघाना विमर्दात् सम्बन्धात् भीत्या भयेन नम आकाश मुक्त्वा त्यक्त्वा धरित्री गता भुत्र प्राप्ता नक्ष- लाणा माला राजिरिवेति ॥ 1॥ ४७ ॥ धाराळजीमूतकृतान्धकारे तस्मिन्नपर्यन्तजडिग्नि काले। अलक्ष्यमाणः कचिदंशुमाली दिवाऽप्युवासेव तनूनपाति ॥ १८ ॥ धाराळेति । धारांळ: धारापद्भिः जीमूत मे कृनोऽन्धकारो यस्मिन् तस्मिन् अपर्यन्तोऽनकवि जडिमा जाड्य यस्मिन् तादृशे काले क्वचित् कु- त्रापि अलक्ष्यमाणः नलक्ष्यमाण हेतुगर्भविशेषणम् । अलक्ष्यमाणन्यादि- त्यर्थ । अशुमाली सूर्य दिवाऽपि दिवमेऽपि तनूनपात्यग्नी उनास स्थितवा- निन । राता अग्नी अप्रस्थान प्रसिद्धमेन । तथा च रघुरशे-- दिनान्ते निहित नेजस्सपिनेर हुताशन इति । अत्र तु न केवल तेजोनिधान आप तु स्वयमेर सूर्यः दिनानिश अग्नी निष्टतीवेत्युत्प्रेक्षा । इति प्रवृत्ते समये घनानां मासे नभस्ये निशि मध्यमायाम् । गणे शुभाख्यायिनि च ग्रहाणां देवक्युवाह प्रसवाभिमुख्यम् ।। ४९ ॥ इतीति । इत्युक्तप्रकारेण घनाना ममपे प्रावृषि प्रवृत्त प्राप्ते मति नभम्ये प्रोष्टपटे मामे मध्यमाया निशि अर्थराने पहाणा गणे सूर्यादीना समूरे शुभ आरपातु आविष्कर्तु गाल पेपा इति तथाभूते च देवकी प्रम- ।

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने वे आभिमुख्य आसन्नकालत्व उवाह धृतवती ॥ हरत्सु वाह्यं भुवनस्य तापं प्रावृट्प्रसूतेषु वलाहकेषु । असूत तस्यान्तरतापशान्त्यै कृष्णांबुवाहं कृपयेव देवी ॥ ५० ॥ हस्विति ]] प्रावृपा प्रमूतेषु जनितेषु बलाहकेषु मेषु भुवनस्य बाह्य बहिर्गत ताप सन्ताप हरत्सु अपनपत्सु सत्सु देवी देवकी कृष्णमेवाबुबाह असूत अजनयत् । अनोत्प्रेक्षा- तस्य भुवनस्य अ. न्तरे अन्तर्भागे मनसि उद्भूतस्य तापस्य दुःखस्य शान्त्ये शमनार्थ कृपया कारुण्येन हेतुना असूतेवेति ॥ ॥५०॥ दिशः प्रसेदुस्सह निम्नगाभिः जहर्ष लोकेन सहाम्बुराशिः। जाते मुकुन्दे मुमुचुश्च सद्यः भयेन देवास्सह पुष्पवृष्टिम् ॥ ५१ ॥ दिश इति ॥ मुकुन्दे जाते प्रादुर्भूते सनि दिशः निम्नगाभिः नदी- भिस्सह प्रसेदुः प्रसन्नाः । निम्नगानां प्रसन्नत्वं शुचिनलत्वम् । लोकेन ज. नेन सहाबुराशिः जहर्ष हृष्टः । अम्बुराशेः हर्ष. वृद्धिः । देवाः सद्यः तत्क्षण भयेन भीत्या कसादिभ्यस्त्रासेन सह पुष्पवृष्टि मुमुचुः मुक्तवन्तः । भपमपि त्यक्तवन्त इत्यर्थः॥ ॥ ५९॥ मनोभिरामेण मधुव्रतानां नादेन शंसन्निव दिष्टवृद्धिम् ।

·द्वितीय सर्ग ॥ चचार वायुस्सुमनोंशुकानि सम्प्राप्य सम्प्राप्य महीरुहेभ्यः॥ ५२ ॥ मन इति ॥ पायु मनोभिरामेण मनोहरण मधुब्रताना भृङ्गाणा ना दन शङ्काररण दिष्टवृद्धि देवक्या पुरसम्भवेन दिष्टया वर्द्रस्वेति । शस निति हेतो शतृप्रत्यय । शसनाद्धेतोरिवेत्यर्थ । महोरहेभ्य वृक्षम्य स काशान् सुमनस पुष्पाण्येन अशुकानि सम्प्राप्य सम्प्राप्य लब्धा वृक्षेभ्यः पूर्णपत्रमाहत्येत्यर्थ । चचार मन्दमयीजयत् ।। ॥५२॥ व्यजृम्भत प्रस्फुटशहनादः तारेण गीतध्वनिना विमिश्रः । समथुवानः ककुभा मुखानि दिवौकसां मङ्गळतूर्यघोपः ॥ ५३॥ व्यनृम्भतेति ॥ दिपोवसा देवाना मङ्गलार्य य ताणा दुन्दुभी- ना वाप स स प्रस्फुटशङ्खनाद प्रत्यक्तरावधान तारण उच्चन गात- पानना गानरपेण निमश्र सकुल ककुभा दिशा मुखानि सम्यगचगान प्राप्नुवन् मन् व्यनृम्भत व्यवृत् ।। अपामपास्यन् विनयं विलुम्पन नीति निगृहन् भयमाशु भञ्जन् । गरीरिणामच्युतजन्मजन्मा मोदो जजृम्भे मदनिर्विशेपः ॥ ५४ ॥ वान शरीरिणा मुरनरादिनागिना अय्युतस्य जन्मन' जनना नाम ममुद्भव यस्य ताश भगवदवतारहती उद्भुत इयर्थ । मोट हम मन मगरानमदेन निशिर सग मम्भ अम्भित ! तमाश्यमेर चतुर्भि ·कृष्णविलासकाव्ये सन्याख्याने विशेषणः उपपादयति-त्रपा लन्ना अपास्यन् त्यजन विनयं अन्तशमं विलुम्पन् विच्छिन्दन् नीत नय निगृहन् निर्मूलपन भय भौति आशु भ. अन् निराकुर्वनिति । सर्वप्न हेतौ शतृः । लपात्यागात् । उभयत्र समानः ।। आपाढिनं पाणिमुदस्य दूरं ब्रह्मर्पिलोकः पतदुत्तरीयः । ननर्त पर्याकुलपादचारः प्रहस्यमानस्सुरसुन्दरीभिः ॥ ५५ ॥ तदेव प्रपञ्चयति- आषाटिनमिति ॥ ब्रह्मर्षीणा वसिष्ठादीना लो- कः समूह' आपाढः दण्डः तद्वन्त 'पालागो दण्ड आपाढ'इत्यमर' | पाणि दूर उच्चैः उदस्य उत्क्षिप्य पतदुत्तरीयः प्रभ्रस्यदुपरिवत्र पर्याकुलपादचारः परिस्खलितपदविन्यासः ताळादिविकृतत्वात् अक्रमनिक्षिप्तपादः अत एव सुर- सुन्दरीभिः अप्सरोभि. प्रहस्यमानः तथा सन् ननर्त नृत्त चकार ॥ ५५ ॥ शृङ्गोज्झितैः कुकुमवारिपूरैः अन्योन्यमभ्युक्षणतत्पराणाम् । प्रमोदजन्मा दिवि सम्बभूव कोलाहलः कोऽपि सुधाशनानाम् ॥५६॥ शृङ्गेति ।। शृङ्गे रज्झितेः टक्षितः कुकुममिश्रितः वारिपूरैः जलसमूहै: अन्योन्य इतरेतर अभ्युक्षणे मार्जने तत्पराणा प्रवृत्ताना सुधाशनानां इन्द्रा- दिदेवाना दिनि स्वर्गे प्रमोदात् हर्षात् जन्म उद्भवः यस्य तादृशः कोऽप्य- निर्वचनीयः कोलाहल; उत्सव इति यावत् । मम्बभूव सम्भूतः ॥ ५६ ॥ पितॄश्च पुत्राः पितरश्च पुत्रान गुरूंश्च शिष्या गुरवश्च शिप्यान ।

·द्वितीय सर्ग ॥ पतीश्च दाराः पतयश्च दारान् प्रमोदमत्तास्सिपिचुः पयोभिः॥ ५७ ॥ पितृनिति ।। अस्मिन् श्लोके तु पुनादय पित्रादीन् प्रमोदेन मत्ता मद प्रापितास्सन्त पयोभि सिपिचु सेचितयन्त ॥ ॥ २७॥ असिञ्चदम्भोरुहयोनिरिन्द्रं तं पङ्कजावासमसिञ्चदिन्द्रः। असिञ्चतां दो विवुधानशेपान सर्वे सुरास्तौ च बलादसिञ्चन् ।। ५८ ।। असिञ्चदिति ।। अम्भारहयोनि ब्रह्मा इन्द्र असिञ्चत् मटेनाम्युक्षि तमान् । स च एनमिनि क्तव्यभि याति प्रपचापम् । पङ्कजायास त पक- जे स्थितमेव । अतोऽभ्युक्षणेऽस्थितेऽपि ब्रह्मण दुस्थितत्व सूचितम् । तो ब्रह्मेन्द्री अशेपान् सनि दिनुधान् असिञ्चताम् सिक्तवन्तौ । ते चैता मिति सिद्धे सर्वत्र प्रपचाथम् । अस्मिन् पूर्वश्लोरे हपातिशयादेन गुरुशि- प्यत्वस्वामिभृयत्वादि सर्प विस्मृतमिति व्यज्यते । मिथः पयोभिस्सिपिचुर्विनेदुः ववल्गुरुचितिपुरम्बराणि। अन्योन्यमंसेन सुदूरमुहुः मत्ता इव खामदो बभूवुः॥ ५९ ।। मिय इति ॥ सर्गे सगिनः देवा मत्ता क्षीरा समू- वु । मदभ पह- पपोभ मय जपान्य सिपचु सिक्कान्त । वि. नेदु नाद च । रगु जगु । हा अम्बराणि रसनानि उधिक्षिपु ऊर्ध अन्यथ भिमान्न । भोप अमन सन मुदूरमू दीर्घमव्यान ॥१९॥ धृचा सचेरियर्थ ॥ ।

·१२ कृष्णपिलासकाव्ये सन्याख्याने त्रिलोकनाथोदयसम्भवेन मोदेन पर्याकुलमानसानाम् । गीते च नृत्ते च सुराङ्गनानां बभूव ताळस्खलितं न दोपः ॥ ६ ॥ त्रिलोकनाथेति ॥ त्रिलोकनाथस्य विष्णो उदयात् उद्भवात् सम्भव उत्पत्ति यस्य तादृशेन मोदेन हर्षेण हेतुना पर्याकुल परसश मानस यामा सुराङ्गनाना गीते गाने नृत्ते नर्तने च ताळस्य स्खलित भ्रश दोष न व भूत दोपत्वेन नाभूत् ॥ भृशोदकास्फालनरक्तनेत्राः विच्छिन्नहाराश्च्युतकर्णभूषाः। प्रहाससीदवनिभिर्वचोभिः समालपन्तो विवुधा विजहुः ॥ ६१ ॥ शृङ्गेति ॥ शृङ्गोदके यदास्पारन प्रहार' तेन हेतुना रक्त नो यपाते । विच्छिन्ना हारा मौक्तिक्स्रज येषाम् । व्युतकर्णभूषा गळित- कर्णाभरणा विनुधा देवा प्रहासेन रचहासेन सीदन्त क्षीणशक्तित्वात अस्पष्टा धनप येषा ते वचाभि समालपन्त सम्भाषमाणास्सन्त निज कीदितपन्त ॥ जाते हरौ दैत्यविमर्दनेन विश्वम्भराभारमपाचिकीरों। मुनेः प्रहर्पः कलहप्रियस्य जगत्पहर्पश्च समावभूताम् ।। ६२ ।।

·द्वितीयः सर्गः॥ जात इति ॥ देत्याना असुराणा विमर्दनेन विमथनेन कारणेन वि. धन्भरायाः भूमेः भार अपाचिकीपों निराकर्तुमिच्छौ हरौ विष्णौ जाते अब- तीर्णे सति कलहप्रियस्य मुनेः नारदस्य प्रहर्प' प्रमोदः जगता जगत्त्रयवा- सिना प्रहर्षश्च समो तुल्याभूताम् ! अन कारणदृष्ट्या नारदस्य कार्यद- ट्या जगतश्च प्रहर्प इति द्रष्टव्यम् ॥ ॥१२॥ इति प्रहांकुलितैमनोभिः विशृङ्खलं कीटति देहिवर्गे। कंसस्सत्यः प्रतिपद्य मूली निद्राभिधानां न किमप्यबोधि ॥ ६३ ॥ इतीति ।। इति एवप्रकारेण देहिना बरें गणे प्रहर्षेण आकुलितैः परवशीकृत मनोभि विशृङ्खल अविघ्न यथा तथा क्रीडति सति सभृत्यः भृ. त्येस्सहित कास. नियमिवान यस्यास्मा ता मृछी मोहं प्रतिपद्य प्राप्प किमपि नाबोधि नबोधितवान् । श्यामं चतुर्बाहुमुदारहारं किरीटिनं कुण्डलदीप्तगण्डम् । पिताऽपि माता च विलोक्य पुत्रं आनन्दमनौ विवशावभूताम् ॥ ६४ ॥ श्याममिति ॥ पिता वसुदेवश्च माता देवकी च श्याम यामळ्यर्ण चतुर्बाहु चतुर्भुज उदारहार टकमुक्तागुणालान किरीटिन कुण्डला- म्या मारकुण्डराया दीप्ती गण्डौ कपोली यस्य तादृशं पुत्र कुमार कि- लोक्य भानन्दे हाम्रो मोरियशो अस्वस्थारभृताम् । मगदर्शनेन आनन्दपरसशो बभूमतुः ।।

·४ कृष्णपिलासकाव्ये सव्याख्याने नियम्य हपोंदयपारवयं तं देवकीजानिरुवाच वाचम् । प्रसीद भीतोऽहमतीव कंसात् इदं तु रूपं प्रतिसंहरति ।। ६५ ॥ नियम्पेति ॥ देवकी जाया यस्य देवकीजानि सुदेव होंदयेन प्रमोदोद्भयेन यत् पारसस्य परमगता तत् नियम्य निगृह्य भगरन्त प्रति हे भगवन् प्रसीद प्रसाद कुरु | अह कसात् समाशात् अतीर अन्यर्थ भीत त्रस्त भवामीति शेष । इद दृश्यमान स्य विष्णुस्वरूप प्रतिमहर परित्यज । इति एवप्रकार वाच टनाच उक्तनान ।। तत्प्रेरितस्तल्पगतं कराभ्यां तमाददे करिपतवालभावम्। तयोश्शयानः करयोस्स तस्य प्रकाममप्रीयत पद्मनाभः ॥ ६६ ॥ तदिति ॥ कल्पितबालभार प्राप्तकिगोरभार तल्पगत पर्यवशायिन विष्णु तत्प्रेरित तेन विष्णुना प्रेरित नियुक्त स वसुदेव उराभ्या आ- ददे गृहीतवान् । पद्मनाभ कुण्ठ तम्य वसुदेवस्य तयो तादृगुञ्चारका- शयो करयो करतल्यो गयान प्रकाम अधिक अप्रीयत्त प्रीतो बभूव । पूर्व अतिविशार शेषशयने शयानस्य विश्वम्भरस्य तथा मचितस्थानाय- नमपि प्रीतिकरमित्याश्चर्यमेतदिति ।। अशेत यः प्राग्वटपत्रमध्ये लोकानशेपानुदरे दधानः।

·9 द्वितीय सर्ग विना तपोभिः किमु तस्य सिध्येत् तत्पाणियुग्मे शयनं मुरारेः ॥१७॥ अथ वसुदेवस्य भाग्यातिशय प्रशसन्नाह-अशेतेति ॥ य मुरारि प्राक् पूर्व प्रळयकाले अशेषान् लोकान् सर्वभुवनानि उदरे दधान धार• यन वटपत्रस्य न्यग्रोधपत्रस्य मध्ये अशेत शयितवान् । तस्य मुरारे तपा- णियुग्मे तस्य वसुदेनस्य पाणियुग्मे शयन कर्म तपोभि पिना जन्मान्तरक- से बहुभि तपोभि ना सिद्धत् किमु काय सिमति । तपसा विना न सिदिन्यर्थ ॥ तमालनीलेन तमोभरेण निपीडितागावलये निशीथे। आदाय पढ्नेहलोचनं तं सद्यस्स निर्गय गृहात प्रतस्थे ।। ६८॥ तमालेति ॥ म वसुदेव तमालयन तापिमध्यन नीलेन तमाभरेण नमस्ममूहन निपीडित निरुद्ध आशावल्य दिक्चक पम्मिन् तम्मिन् निशीये अपगते पडूम्हलाचन विशालचनन्वात मनोभिराम न ऋष्ण आदाप गृहीला मय तक्षण गृहात निर्गय भान हि आताप प्रतम्ये এদিন । निवार्य वर्षादकमात्मनेव प्रकाश्य मार्ग फणरत्नभामा । उपायमुक्त्वा वसुदेवकणे रोपस्मिपेवे बहुधैव विष्णुम् ।। ६९ ॥ निरनि । रोग अनलः योदय नर अमना मhit ·कृष्णविलासकाव्ये सयारयाने निवार्य निल्ध फगरनाना भमा दीप्त्या मार्ग प्रकाश्य यमुदेवस्य कर्णे ३. पाय एवकर्तव्यमिति कार्यशरीरमुक्त्वा । अतिरहस्यत्वात् कर्णे कधनमिति द्रष्टव्यम् । बहुधा बहुप्रकारेण विष्णु मिषेने सेवितवान् । वर्षवारणमार्गप्र. दर्शनोपाययनादि सर्व विष्णुसेवनमित्याशयः ॥ पुरात् स निर्गत्य पुमांसमाचं वहन वहन्तीं यमुनामपश्यत् । कूलपौघाऽपि कलिन्दकन्या तदीयगुल्फद्धयसोदकाऽभूत् ।। ७० ॥ पुरादिति || आद्य पुमास वहन् धारयन् स बसुदेवः पुरात् निर्ग- स्य निर्याय यहन्ती प्रवहन्ती यमुना काळिन्दी अपश्यत् दृष्टवान् । कळि- न्दकन्या कूलङ्कीचाऽपि तीरातिक्रान्तप्रवाहाऽपि तदीयगुल्फदयसोदका वसुदेवगुल्फममाणमुदक यस्या तथाऽभूत् ।। ॥७०॥ उत्तीर्य तां तत्तटसंश्रितानां दातुं कर वार्पिकमागतानाम् । बजौकसां नन्दपुरोगमानां प्रीतो निवेशं सहसा विवेश ॥ ७१ ।। उत्तीर्येति ॥ ता यमुना उत्तीर्य उलय सः यसुदेवः वार्षिक वर्षे भर कर बॉल दातु कसायार्पयितु आगताना मधुरापुर प्रत्यागच्छता तस्याः पमुनायाः तट आश्रिताना सम्यक् पटकुटीवन्धेन आस्थिताना नन्दः पुरो- गम प्रधानभूतः येषा तेषा बनोकसा घोपवासिना निवेश स्कन्धावार प्रीतः सन्तुष्टस्सन् सहसा विवेश प्रविष्टवान् ॥ प्रविश्य जानन्निव नन्दगोप निवेशनं सुप्तशरीरिवर्गम् ।

·१७
द्वितीयः सर्गः।।
सुतां प्रसूय प्रतिपन्ननिद्रा
ददर्श तद्धर्मवधूं यशोदाम् ॥ ७२ ॥
प्रविश्यति || सः वसुदेव' सुप्तः निद्रा प्राप्तः शरीरिखर्गः देहिसमूहः
यस्मिन् तत् । नन्दगोपस्य निवेशन निलय जानन्नित्र तत्र परिचित इव
प्रविश्य देवात् अन्वेषण विनवासाद्यत्यर्थः । सुता प्रसूय प्रतिपन्ननिद्रा
प्राप्तनिद्रा तस्य नन्दगोपस्यधर्मवधू धर्मपत्नी यशोदा ददर्श दृष्टवान् ॥७२॥
तं शाययित्वा शयने तदीये
कन्यां समादाय निपय गच्छन् ।
शुश्राव पुत्रोदयहर्पमूलं
कोलाहलं गोपवधूजनानाम् ।। ७३ ॥
तमिति ॥ स वसुदेवः तदीये तस्याः यशोदाया सम्बन्धिनि शपने
तल्पे त बाल शाययित्वा शयित कृत्वा कन्या यशोदापुर्जी आदाय गृहीला
निपत्य गच्छन् सन् पुत्रोदयेन पुत्रजननेन य. हर्षः तन्मूल तहेतुक गोप-
वघ्ननाना कोलाहल आनन्दकळकळ शुश्राव श्रुतवान् ।
करेण कन्यां मनसा च पुत्रं
वहन मुहूर्तेन विलय मार्गम् ।
विशङ्कमाविश्य गृहं गृहिण्याः
निधाय बालां शयने स तस्थौ ॥७॥
करेणेति ॥ स. वसुदेन करेण कन्या पुर्वी मनसा पुत्रश्च वहन
पुत्रमेर चिन्तयनियर्यः । मुहूर्तेन वेगेन मार्ग विलय अतिक्रम्य गृहि-
याः देवक्या गृह विशड्डू आनिश्य प्रविश्य राजावेर तत्रागमन सदाभाव-
हेतु बाला कन्या शपने पतंतगे निधाय स्थापयिचा तम्या स्थित-
॥७४॥

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने सा चञ्चरीकस्वनसन्निभेन नादेन लोकस्य मनो हरन्ती । सरोद किञ्चिदिवृतेन वाला स्फुटत्पयोजाकृतिना मुखेन ॥ ७५ ॥ सेति ॥ बाला कन्या चञ्चरीकस्प भृङ्गस्य स्वनेन नावेन सन्निभेन सदृशेन नादेन करणेन लोकम्य जनस्य मनोहरन्ती हृदयमाकर्षन्ती सती किश्चिद्विवृतेन अत एव स्फुटत्पयोजाकृतिना निकमत्याजाकारेण मुखेन ररोद रुदितरती ॥ ॥ ७५॥ आकर्ण्य बालध्वनिमस्तनिद्राः प्रधाव्य रक्षापुरुषा जवेन । प्रबोध्य यत्नेन पतिं पृथिव्याः शशंसुरस्मै भगिनीं प्रसूताम् ।।७६ ।। आकयेति ॥ बाल धनि शिशुक्रन्दित आकर्य अस्तनिद्रा विगत निद्रा रक्षापुरपा रक्षार्थनियुक्ता भटा जयन क्षिप्र प्रधाव्य पृथिव्या पति कप्त यत्नेन कयश्चित् प्रबोद्धय प्रयोग गयित्वा अस्मे कसाय भगिनीं दे वकी प्रसूता प्राप्तप्रसना शशसु न्यवेदयन् ।। ।। ७६ ॥ सद्यस्समागय स तत दृष्ट्वा बालाममण विमर्शशून्यः। खस्रा निषिद्धोऽपि वधाभिलाषी जग्राह तस्याश्चरणो कराभ्याम् ॥ ७७॥ सघ इति ॥ स कम सद्य तक्षण ममागत्य तत्र सूतिकागृहे बाला ·द्वितीयः सर्गः॥ कन्या दृष्टा अमर्षेण कोपेन हेतुना विमर्शशून्यः निर्विचारस्सन् स्वस्रा भ- गिन्या निषिद्धोऽपि कन्यकेयमेना मावधीरिति पारितोऽपि वधाभिलाषी नि- आहेच्छुस्सन् कराम्या तस्याः बालायाः चरणो अग्राह गृहीतवान् ॥ ७७ ॥ उदस्य दूरं तरसा करेण चिक्षेप तां दुर्मतिरश्मपृष्ठे ! महीमयातैव दिवि स्थिता सा जज्वाल धाम्ना जगतां सवित्री॥७८॥ उदस्येति ॥ दुर्मतिः दुर्बुद्धिः सः कसः ता कन्यां करेण दूरं अत्पर्य उदस्य उत्क्षिप्य अस्मपृष्ठे शिलोपरि चिक्षेप क्षिप्तवान् । जगता सवित्री लोकमाता सा माया महीं भूमि अयातेत्र अप्राप्तव दिवि ब्योम्नि स्थिता सती धाम्ना स्वरूपेण जयाल दीप्ता बभूव ।। ॥ ७८ ॥ ततः करैस्तामरसप्रकाशैः सा मन्दमान्दोलितशस्त्रजाला। विलोक्य तं विह्वलचित्तवृत्ति जगाद वाचं जगदेकमाता ॥७९॥ तत इति ॥ तत' अनन्तर जगता एकमाता मुख्यजननी सा माया तामरसप्रकाशैः पद्मसदृशैः करैः मन्द यथा नथा आन्दोळित आधूत शस्त्र- जाल शूलासिशरचापाद्यायुधसमूहः यया सा तथा सती बिहुलचित्तवृत्ति विवाहृदय त कस विलोक्य वाच वक्ष्यमाणप्रकारा जगाट उक्तवती ॥ त्वमग्रहीमचरणौ रुपाऽपि प्रायः फलं तस्य न हन्मि यत्त्वाम् ।

·॥८॥ कृष्णविलासकाव्ये सब्यारयाने जातः पृथिव्यां तव जाल्म हन्ता सद्यो हितं चिन्तय साधयामि ॥ ८०॥ त्वमिति ॥ हे जाम असमीक्ष्यकारिन् । 'जाल्मोऽममीक्ष्यकारी स्पा'दित्यमर । अविवेकीत्यर्थः । रुपा रोपेण हेतुनाऽपि त्व मच्चरणी मम पादौ अग्रही गृहीतवानसि । त्र मत्पादग्रहणम्य फल प्राप्त प्राप्तवान्ननु । किं फलमितिचेच्छणु। यद्यस्मात् मन्यादावनम्वनाद्धेतो वा न हन्मि न हनिष्यामि । वर्तमानसामान्यान् वर्तमानवनिर्देश । तफल मति मात्र । तत्तयक्षतोऽहमिति नाश्वासकाल इत्याह- तब हन्ता हिंमक पृथिव्या मूमो क्वचित् जात उद्धृत । सद्य इदानीमेव पय यत् तत् चिन्तय त्रि चारय । अह साश्यामि गच्छामि ।। इति नृपमभिधाय ज्योतिपा कुर्वती सा तटिदिव नयनानि प्राणिनामाकुलानि । सुरयुवतिभिरुचैर्गीयमानापदाना सुरपदमभिपेदे पाटिताधा जवेन ॥ ८१ ।। इताति ॥ इति एवप्रकार नृप कम अभिप्राय उक्वा सा काया- यनी योतिषा तेजमा तटिदिय विद्युदिव प्राणिना देहिना नयनानि रोच नानि आकुलानि अम्बस्थानि कुरती सुरयुवाभि अप्सरोमि टच तार- नाद गयमान अपदान पराम्म यस्या तशा जोन पाटिनाभ्रा विद. ळिनमेवाड़ क्तिस्सती सुग्पद स्वगलक अभिषेदे आभिमुरव्येन गतवती त्यर्थ ॥ श्रुत्वा तस्याश्श्रवणपरुषां वाचमन्तर्विषण्णः पुत्रापायव्यथितमनसं सान्त्वयित्वा खसारम् ।

·द्वितीय सर्ग ॥ पञ्चामेव स्वभवनमथ प्राप्य कृच्छ्रादनैषीत् कंसश्चिन्ताकुलितहृदयो जाग्रदेव त्रियामाम् ॥ इति सुकुमारकृतो कृष्णविलासकाव्ये द्वितीयस्मर्ग। श्रुत्वेति ॥ तस्या कात्यायन्या श्रवणयो' परुपा असह्या वाच 'ना. ते पृषिव्या तर जास्म हन्ते त्येवरूपा वाच श्रुत्वा अन्त मनसि विष पण विपादयुक्त कस पुत्राणा अपायेन विनाशेन व्यथित पीडित मन यस्या ता भगिनी सान्त्वयित्वा सामगिरा आवास्य अथ अनन्तर पद्भधा- मेव पादसञ्चारणे न तु वाहनादिना स्वभवन आत्मीयभवन प्राप्य चिन्त या आत्मनि विचारेण आकुलित अपशीकृत हृदय यस्य तथाभूतस्सन् जा प्रदेव जामदरस्थ एव त्रियामा रात्रि कृच्छात् प्रयत्नेन अनेपीत नीत ॥२॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचिताया विलासिन्याख्यापा श्रीकृस्णबिलासव्याख्याया द्वितीयस्सर्गः ॥ चान् ॥

·॥ श्रीरस्तु ।। ॥ अथ तृतीयः सर्गः ॥ प्रातः प्रलम्बप्रमुखानमासान सर्वान समाहृय स भोजराजः। सविभ्रमप्रेरितदृष्टिदत्ते स्थाने निपण्णानवददिनीतः॥ १ ॥ अथ अड्डावतारन्यायेन कसोपक्रममेव ऋविरुपन्यस्पति प्रातरित्या- दिना- प्रात प्रभातसमय एव । अनेन प्रस्तुतस्य त्वरोक्ता । स तथा विषण्णहृदय भोजराज कस प्रलम्बप्रमुखान् प्रलम्बारिष्टकेशियेनुकादीन अमात्यान् सचिवान् सान् समस्तान् । न तु द्वित्रान् । अनेन कार्यगुरुत्र दर्शितम् । समाहूय सम्यक बहुमानपूर्वक्रमाहूय सपिभ्रम सपिलास यथा तथा प्रेरितया प्रवर्तितया दृष्टया दत्ते कल्पिते स्थाने प्रदेशे निषण्णान प्रा धान्यानुख्यमुपविष्टान् । तानिति शेष । विनीत विनयसम्पन्नस्मन् अव दत् उक्तवान् ॥ सन्दिह्य मोहादसुदेववाक्यं मया प्रमाणीकृतभूतवाचा। हता नृशंसेन सुता भगिन्याः तेनाविलं मे हृदयं यशोऽपि ॥ २ ॥ तमेपोक्तिप्रकारमाह- सन्दिाति ॥ प्रमाणीकृता कारणचेनाङ्गी- कना भूतवाक अशरीरवाणा येन तेन नृशसेन पापेन लोकापवादविषयभू.

·10
तृतीयः सर्गः॥
७३
तेनति पावत् । मया वसुदेवस्य वाक्प 'अल तपानेन क्योयमेनेति, 'स-
ज्यिपत्यानी'त्यन्तभूता वाणी मोहात् अज्ञानात सन्दिह्य भगिन्यास्सुताः
पट् हताः हिंसिताः । तेन हेतुना अविश्वस्य मे हृदप मनः यश. कीर्तिरपि
आबिल कलुपम् । उभयमपि अप्रकाशमभूदित्यर्थः ।। ॥२॥
जातां पुनः काञ्चन काञ्चनाभां
सुतां गतायुर्निशि हन्तुमैच्छम् ।
उत्प्लुत्य सा व्योम्नि जवादतिष्ठत्
शस्त्रोत्कटा दर्शितदिव्यरूपा ॥३॥
जातामिति ।। पुनः जाता पद पुननिधनादुत्पन्ना काञ्चनाभा काच-
नप्रभा काचन ईदृशीति वक्तुमशक्या महाप्रभावामिति यावत् । सुता स्व-
सुः पुत्रों गतायुरह आसन्नमृत्युत्वादेवेत्यर्थः । गतायामिति पाठे गताया अ-
तीताया निशि रानी हन्तुमेच्छ प्रारब्धवानभूवमित्यर्थः । सा दर्शितदिव्य-
रूया प्रकाशितदिव्याकृति उत्प्लुत्य मस्करात् भ्रशिस्त्रा उद्गम्य शस्त्रे. ना-
नारूपे आयुधैः उत्कटा भीषणा जगात् क्षिप्र व्योम्नि गगने अतिष्ठत् स्थि-
तवती॥
नियम्य सा मातुल इत्यमर्प
प्रसेदुषी मामवदन्च बाला।
अरिर्महीयानजनिष्ट भूमौ
तवोचितं सम्प्रति चिन्तयेति ॥ ४॥
नियम्येति ॥ सा अत्र प्रस्तुता बाला मातुल इति मातृसहोदर इति
कृत्वा अमर्ष कोप नियम्य निगृह्य प्रसेदुषी प्रसन्ना सती मां अपदच रक्त-
वती च । भूमौ तर महीयान् उत्कृष्ट अरि शत्रु अजनिष्ट मात । सम्प्रति
इदानी उचित योग्य पत् तत् चिन्तय विचारयेत्यवददिति सम्बन्ध ॥४॥

·७४
कृष्णविलासकाव्ये सन्यारयाने
व्याहृत्य मां द्यां प्रति देवनारी-
गणैर्गतायामिति सेवितायाम् ।
देव्यामहं दुश्चरितं स्वमेव
स्मरन् विनिद्रो रजनीमनैपम् ॥ ५ ॥
व्याहृत्येति ॥ इति एपप्रकार मा प्रति व्याहृत्य टक्चा देवनारी
गणे अप्सरोगणे सेविताया तस्या देव्या या स्वर्ग प्रति गताया सत्या अह
स्त्र मत्सम्बन्धि दुश्वरित दुर्व्यापार भगिनीपुत्रप्रवरूपमकृत्यमित्यर्थ । स्मरन्
चिन्तयत्नेन निनिद्र निद्रारहित रजनी रात्रिशेष अनैप अनयम् ॥५॥
युद्धेषु देवाः पुरुहूतमुख्याः
भमा मया स्थातुमशक्नुवन्तः ।
अश्वान् परित्यज्य विमुच्य नागान
मुक्त्वा च शस्त्राणि दिशो द्रवन्ति ॥६॥
युद्धेष्विति ।। युद्धेषु सभामेषु मया भग्ना पराजिता पुरहूतमुख्या.
इन्द्रादय देवा स्थातु स्वस्थाने नर्तितु अशक्नुवन्त असमर्थास्मन्त अश्वान्
परित्य य उपेक्ष्य नागान् गजान् विमुच्य त्यक्त्वा शस्त्राणि आयुधानि च
मुक्त्वा उझिया दिश देशान्तराणि प्रति द्रान्ति धावन्ति । इदानीमपि
तथा दृश्यन्त इति वर्तमाननिर्देश ॥
॥६॥
तदेपु नैकोऽपि भुवं गतो मे
शक्नोति कर्तु प्रतिकूलभावम् ।
महीयसः किं घटते परागः
समीरणस्याभिमुखं प्रसक्तुम् ॥७॥

·तृतीय सर्ग ॥ तदिति ॥ तत् तस्माद्धेतो एषु देवेषु मध्ये एकोऽपि भुवगत भूलो- क प्राप्त में प्रतिकृलभार प्रतिपक्षत्व कर्तुं न शक्नोति न समर्थो भाति । पराग भूरेणु महीयतोऽतिमहत समीरणस्य वायो अभिमुख यथा भवति तथा प्रसक्तु प्राप्तु किं घटते किं चेष्टते । न शक्तो भनेदित्यर्थ । अत्र देवपरागयोश्च प्राकरणिकाप्राकरणिकयो बिम्बप्रतिबिम्बभागात् दृष्टान्तोऽ लकार । तदुक्तम्- 'चेद्विम्वप्रतिबिम्बत्व दृष्टान्तस्तदरकृति'रिति ॥७॥ किमन्यदार्ताभ्यवपत्तिकामः सुरेषु सन्दर्शितपक्षपातः। अजायतोामसुरान्निहन्तुं स एव मन्ये सरसीरुहाक्षः॥ ८॥ किमिति ॥ स तादृक्प्रभार सरसीरहाक्ष विष्णुस आर्ताना दु खिताना अभ्यरपत्ती अनुग्रहे काम अभिलाप यस्य स । 'अभ्यवपत्तिर- नुग्रह'इत्यमर । सुरेषु देनेषु सन्दर्शित प्रकाशित पक्षपात स्नेह येन तथाभूतस्सन असुरान् निह तु असुरनिग्रहार्थ उा अजायत जात इति मन्ये । किमन्यत् अन्यत् किमपि तदेनेत्यर्थ । अयमेव हि देवीपचनेऽभि प्राय इति भाव ॥ सर्वे वयं दैत्यकुलप्रसूताः केनापि जाता भुवि कारणेन । स तेन सन्नाति जेतुमस्मान उक्तोऽयमथः किल नारदेन ॥ ९॥ अस्तु स तावत् असुरान् निहन्तु किमस्माक ततो हानिरिति चेत् अत्राह--- सर्व इति । रप अस्मदादयः सर्ने दैत्यकुले असुरकुले प्रसूता उद्भूता असुरा एपेत्यर्थ । केनापि अपरिझेपेन कारणेन निमित्तेन भुविना ·७६ कृष्णपिलासकाव्ये सव्याख्याने ता भूमौ मानुषत्वेन वर्तामहे | तेन हेतुना स निष्णु अस्मान् जेतु परि- भनितु सन्नह्यति उद्युक्त । कुत भवतेदममिगतमिति चेत् अाह- अय अर्थ । वय असुराशसम्भवा इत्येष वृत्तान्त नारदेनोक्त । किलेति प्रसि दो । युष्माभि अविदितपूर्व इति भार ॥ अतस्तदुच्छेदविधौ विनिद्राः यतध्वमद्यैव बलानुरूपम् । नखाग्रलाव्यस्तरुरझुरात्मा परश्वथस्यापि ततोऽतिभूमिः ॥ १०॥ तत् किं अस्माभिः कर्तव्यमिति चेदनाह-- अत इति ।। अत अ- स्मात् कारणात् यूप विनिद्रा जाप्रबुद्धय तस्य विष्णो उच्छेदविधौ उ- न्मूलनकर्मणि बलानुरूप शक्तिसदृश अद्यैन इदानामेर यतच प्रयत्न कुर- त । प्रपतिष्यामहे क्रमेण किं त्वरयेति चेत् अत्र दृष्टान्तेन त्वरयति- नखेति ॥ तरु वृक्ष अकुरात्मा अकुरावस्थ नखाग्रेण लाव्य छेत्तु श- क्य । अथवा अवश्य लाव्य छेदनीय एवेत्यर्थ । तत उपरि अकुरावस्था- या उपेक्षितस्सन् परश्वथस्य निशितबृहत्कुठारस्यापि अतिभूमि अतिक्रान्त- विषय स्यादिति शेप ॥ ॥ १०॥ यस्मिन भवसाश्रितवत्सलत्वं विप्रेषु यस्यास्ति विशेपसङ्गः। मनोहरं यश्च विभर्ति रूपं वर्षस बालोऽर्हति मत्सकाशात् ॥११॥ स कुमास्ते । कथ या ज्ञायत इति चेदत्राह-- यस्मिन्निति ।। यस्मिन बाले आश्रितेषु जनेषु वत्सलत्व वात्सल्य भवति । यस्य विप्रेषु वि- शेपेण अतिशयेन सङ्गः सक्ति अस्ति । अमाधारणा भक्तिरिति यावत् ।

·७७ तृतीय सर्गः ॥ यश्च मनोहर द्रष्टुणा आनन्दकर रूप बिभात । त्रयो ह्येते विष्णूशसम्भवा इति भार । तदुक्तम्-'विप्रेषु भक्तो विधुरो दयाळु विद्यानिशुद्धो वि- मलाङ्गकान्ति । विवेकशाली च स्भिाव्यते य स एव विष्णु रि मर्त्य- रूप'इति । स तादृश वाल मत्सकाशात् वध अर्हति । भवद्भि स हल- व्य इत्यर्थ ॥ मखाश्च तत्पीतिकृतो निवार्याः निवारणीया श्रुतिरग्रिमाऽपि । तृणीकृताशेपजनप्रभावा संस्तौति या तन्महिमानमेव ॥ १२ ॥ मखा इति ॥ भवद्भि तस्य विष्णो प्रीतिकृत प्रियङ्करा मखा या- गाश्च निार्या निहन्तव्या । अग्रिमा श्रुति उपनिषत् सा च निवारणीया निरोद्धव्या । किं अनया वारितयेति चेदनाह-या श्रुति तृणीकृत तृण चत् अनाहत अशेषस्य विष्णुव्यतिरिक्तस्य जनस्य प्रभाव उत्कर्ष यया तादृशी सती तस्य विष्णो महिमान महत्त्वमेव सस्तौति सम्यक् प्रशसति । तस्या अनिगारिताया तद्धिता विष्णुभक्ति लोकस्य न विरमेदिति भाव ॥ गते विरामं गरुडध्वजेऽस्मिन् मखेषु सर्वत्र निवारितेषु । सुरेषु सर्वेष्वपि दुर्बलेपु हस्ते भविष्यत्यमरावती नः ॥ १३ ॥ गत इति ॥ अस्मिन् अस्मान् द्वेष्टु अवतीर्णे गरुडपजे विष्णौ कि- राम अवसान गते सति सर्वत्र सर्वप्रदेशेषु मखेषु यज्ञेषु अथवा सर्वेषु नि- त्यनैमित्तिकेषु कर्ममु निवारितेषु प्रतिषिद्धेषु सरसु सर्येषु सुरेषु देवेष्वपि दुर्बलेषु क्षीणबलेषु । 'अन्नमेर हि शरीरिणा बल मिति वचनात् मखप्रणा-

·कृष्णविलासकाव्ये सब्यारयाने
शात् मखाशिन पुन न जीरेयुरिति भार । अत तेष्वपि वल्हीनेषु ससु
अमरारती न अस्माक हस्ते भविष्यति अधीना भविष्यतीत्यर्थ ॥ १३ ॥
इत्यूचिपस्तस्य पदोपकण्ठं
नीराजयन्तो मकुटप्रभाभिः।
अवादिपुर्विक्रमदर्पितास्ते
कृताट्टहासध्वनिकम्पिताशाः॥ १४ ॥
इतीति ॥ ते प्रलम्बप्रमुखा इत्युचिप एव उक्तवत तस्य कसस्य
पदोपकण्ठ चरणसमीप मकुटाना किरीटाना प्रभामि नीराजयन्त नारा-
जननिधिमिव कुर्वन्त । पदान्तिके प्रणमन्त इत्यर्थ । विक्रमेण स्वपराक
मेण दर्पिता सञाताहकारा अत एव कृतेन अट्टहासघनिना सिहानादेन
कम्पिताशा चलितदिगन्तास्सन्त अनादिषु उक्तनन्त ॥ ॥ १४ ॥
किं चिन्तया पार्थिव भुव भोगान्
अस्मासु जीवत्सु कुतो रिपुस्ते ।
कथं मयूखेषु परिस्फुरत्सु
सरोजवन्धोस्तमसाऽभिभूतिः॥ १५ ॥
उक्तिप्रकारमाह- किमिति ।। हे पार्थिव राजन् चिन्तया किं प्र-
योजनम् । 'विचिन्तयन्दुश्चरित मदीय'मित्यादि यदुक्त भवता तपापियदु-
श्चिन्ता न कर्तव्येत्यर्थ । भोगान् इच्छानुरुपसुखसाधनानि मुक्ष्व । का
मचरानुज्ञाया लेट । अस्मासु मन्त्रिप्रपरेषु सत्सु ते तर रिपु शत्रु कुत
कुत्र सम्भवति । अत्र दृष्टान्तमाह--- मयूखेषु रश्मिघु परित सनत स्फुर
सु प्रदीप्यमानेषु सत्सु सरोजबन्धो सूर्यस्य तमसा अधकारेण अभिभूति
अभिभर कथ भवति । तम कर्तृवात्मापनय क्य स्यादित्यर्थ ॥ १५ ॥

·तृतीय सर्ग ॥
७९
अमातरिश्वानमहव्यवाहं
असूर्यशीतांशुमवज्रपाणिम् ।
अनच्युतेशानपितामहं च
द्रष्टासि राजन्नचिरेण लोकम् ॥ १६ ॥
अमातरिश्वानमिति ॥ हे राजन् ख लोक भुवन अचिरेण क्षिप्रमेव
मातरिश्वा वायु न विद्यते यतेति तादृश द्रष्टासि द्रक्ष्यसि । एस उत्तरत्रापि ।
अविद्यमान हव्यवाह अग्निं यत्र । अविद्यमानी सूर्यशीताशू यत्र । अवि
यमान वज्रपाणि इन्द्र यत्र । अविद्यमान अच्युत विष्णु ईशान शिव
पितामह ब्रह्मा यत, तथाविध द्रष्टासि ॥
इत्यूचिपस्तानुचितोपचारैः
सम्भाव्य कृत्येषु समादिदेश।
स देवकीमानकदुन्दुभिं च
विमोचयामास च बन्धनस्थौ ॥१७॥
इतीति ॥ स क्स इत्यूचिप एव उक्तगत ताप प्रलम्बादीन् उ.
चित योग्य उपचारे' अन्नपानाभरणादिसम्माने सम्भाव्य पूजयित्वा कृ
रयेषु जगद्धसनरूपकार्येषु समादिदेश सम्यक् नियुक्तवान् । बधनस्थी
बधने स्थिती देवकी आनकदुन्दुभिश्च निमोचयामास विगतमधी कृतवाश्च ॥
लम्चा निधानं न तथा दरियो
गतिं समासाद्य तथा न परः।
तथा न चान्धो दृशमाप्य हृप्येत्
यथाऽऽसपुत्रस्स जहर्ष नन्दः ॥ १८ ॥

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने लब्ब्वेति ॥ आप्तपुत्र प्राप्ततनयोत्पत्ति स नन्द नन्दगोप यथा येन प्रकारेण नहीं हटवान् तथा तादृशप्रकार दरिद्र निर्यन निपान निक्षेपकुम्भ लब्ध्वाऽपि न हृष्येत् दृष्टो न भवेत् । तथा पगु पदा खा गर्ति स्वच्छन्दगमन समासाद्य प्राप्य न हृष्येत् । तथा अन्य नष्टलोचन' दृश दर्शन अवाप्य लचा न च हृष्येदिति । एपा य हर्ष भनेत् ततोऽ- पिको नन्दस्य हर्ष अभूदित्यर्थ ॥ तपने चरमाचलं प्रपन्ने तमसा च स्थगितेषु दिङ्मुखेषु । यमुनातटवासिनं तमूचे वसुदेवः प्रतिपद्य नन्दगोपम् ॥ १९ ॥ तपन इति ॥ तपने सूर्ये चरमाचल अस्ताचल प्रपन्ने प्राप्ते सनि तमसा अन्यकारेण दिङ्मुखेपु दिगन्तरेषु च स्थगितेषु आच्छादितेषु समु वसुदेव' यमुनातटे नस्तु शीलमस्येति तथाभूत तनयोत्पत्तिप्रहट नन्दगोप प्रतिपद्य प्राप्य बहुमान्य च । 'प्रतिपत्तिस्तु गौरखे । प्राप्ता विति वचनान्। उवाच उक्तवान् । वसन्तमालिकावृत्तमिदम् । विपमे ससना गुरू समे चेत् सभरा गौ च वसन्तमालिका स्यादिति लक्षणात् ।। तपसा तव नन्दगोप मन्ये फलितं जन्मसहस्रसञ्चितेन । ऋणमन्त्यमपोहितुं त्वदीयं यदयं पुत्रनिधिस्समाविरासीत् ॥ २० ॥ तपसेति ॥ हे नन्दगोप तर जन्मसहस्रेषु बहुपु जमान्तरेषु सश्चि- तेन समूहीकृतेन तपसा फलित फल दर्शितमिति अह मन्ये वल्पयामि । पत् यस्मात् कारणात् पुत्र एव निधि निक्षेप अस ऋण पितृविषय ·-- 11 तृतीयः सर्गः॥ सन्तत्या निष्केतव्य त्वदीयं तव प्राण अपोहितु निराकर्तुं सम्यक आविरा- सीत् आविर्भूतः । लब्धनिक्षेपेण किं दुर्लभ ऋणमोचनमिति द्योत्यते ॥२०॥ इह खेलति पूतनेति कृत्या शिशुहत्यानिरता पुरोपकण्ठे । तंदहर्निशमन रक्षणीयो नयनानन्दकरस्सुतस्त्वयाऽयम् ॥ २१ ॥ इहेति । इह अस्मिन् प्रदेशे पुरस्य उपकण्ठे समीपे शिशुहत्यायां बालबधे निरता तत्परा पूतनेति पूतनाख्या कन्या पिशाची खेलति सलीलं सञ्चरति । शिशुमारणमेव अस्याः क्रीडेति भावः । तत् तस्माद्धेतोः अत्र अ- स्मिन् समये लया नयनयोः आनन्दकरः अय सुतः पुत्रः अहर्निश अहनि निशायाश्च रक्षणीयः रक्षितुमर्हः॥ ॥ २१॥ अथवा किमिवास्यते त्वयाऽस्मिन् निजमुत्सृज्य पदं पुरोपकण्ठे सविधे न वसन्ति बुद्धिमन्तः फणिनो वायुसखस्य भूपतेश्च ।। २२ ।। अन्यच्च ! रजकुलसचारोऽप्यनुचित इत्याह--- अथनेति ॥ अथवेति पक्षान्तरद्योतकमव्ययम् । त्वया निज आत्मीयं पद स्थान गोकुल उत्सृज्य उपेक्ष्य अस्मिन् पुरस्य उपकण्ठे राजधान्याः समीपे किमित्र किमर्थम् । किमिवेत्येकमव्ययम् । आस्यते स्थीयते । तत् अ- सांप्रतमित्याह-- बुद्धिमन्तः मतिमन्तः विवेकिन इत्यर्थः । फणिनः सर्पस्य, वायुसखस्य अग्ने, भूपते. राजश्व सविधे सन्निधौ न वसन्ति न वास कुर्व- न्ति । अपायस्य अतिसुलभत्वादिति भावः ||" , || २२॥ १ ·२ कृष्णपिलासकाव्ये मव्याख्याने प्रतिवेदि निविष्टपूर्णकुंभ विलसत्तोरणमुज्वलप्रदीपम् । व्रज गोकुलमाकुलं प्रजाभिः भवदीयागमनमहर्पिणीभिः ।। २३ ।। अस्मिन् समये तु विशेषतो न परित्याज्य गोकुलमित्याह-- प्रतिवेदीति ) ब गोकुल गोष्ट बन गच्छ । प्राप्तकाले लोट् । तदा गमने तत्र सभाव्यमानविशेषमाह विशेषणचतुष्टयेन- प्रतिटि वेदिषु निविष्टपूर्णकुम निहितकनकादिपूर्णकलश पिल्सत्तोरण उच्छ्तिपनादिना शोभमानबहिरम् । 'तोरणोऽस्त्रीबहिर मित्यमर । उबलन्त प्रज्वलन्त प्रदीपा यस्मिन् तथाभूतम् । भादीयेन आगमनेन हेतुना प्रहर्पिणीभि प्रा. तहर्षशीलाभि प्रजामि गोपगोपीजनै आकुल सङ्कीर्णम् । भवप्राप्तावेच भविष्यतीत्यर्थ ॥ ॥२३॥ शिशुरस्ति ममापि रौहिणेयः भवदीये विपये विवर्द्धमानः। सच साधु निरीक्ष्य रक्षितव्यः वपुपा केवलमावयोर्हि भेदः॥ २४ ॥ शिशुरिति ।। ममापि शिशु बार रोहिणेय रोहिणीमुत भवटीये विषये देशे विपर्द्धमानोऽस्ति विद्यते । स च साधु सम्यक् निरीक्ष्य निरी- क्षण इष्टदानेन लाळनम् । तत् कृत्वा रक्षितन्य वातव्य । वयेति गेष । ननु त्वदीय मया कथ रक्षितव्य इति चेत् अत्राह- आवयो मम च तब च वपुषा शरीरेण केवल पर भेद । मनस्तु एकमेत्यर्थ ॥ २४ ॥ इत्युक्त्वा गतवति देवकीसहाये सन्त्रस्तः कथमपि नीतरातिशेषः।

·तृतीय सर्ग॥
लक्षणात् ॥
आरोहत्युदयमहीधरस्य शृङ्गं
तिग्मांशी निजवसतिप्रति प्रतस्थे॥२५॥
इतीति ।। इति एवप्रकार उक्त्वा देवकीसहापे वसुदेवे गतवति
सन्त्रस्त पूतनापतनशङ्कया भीत' कथमपि यत्नेन नीत यापित रात्रे शेष
वेन तादृश स नन्दगोप तिग्माशी सूर्ये उदयमहीधरस्य उदयाद्रे शृङ्ग
आरोहति सति दिनारभ एवेत्यर्थ । निजवसतिं गोष्ट प्रति प्रतस्थे प्रस्थित
चान् । प्रहर्षिणी नाम वृत्तमिदम् । 'सोनोगस्त्रिदशयति प्रहर्पिणीयामिति
॥२५॥
सचकितमृगमण्डलानि कुर्वन
शकटशतध्वनिभिर्वनान्तराणि ।
प्रमुदितमथ गोकुलं प्रपेदे
दिशिदिशि मारुतधूतकेतुमालम् ॥२६॥
सचकितेति ॥ शक्टाना वाहननिशेषाणा शतस्य समूहस्य । अनेन
बहुगोपसङ्घसहितत्व दर्शितम् । ध्वनिभि शब्दै उनान्तराणि विपिनापका
शान सचकितानि चकितेन भयेन सहितानि मृगमण्डलानि यन्यसमूहा
येषु तादृशानि कुर्वन् । अथ अनन्तर स नन्दगोप प्रमुदित सन्तुष्टजन
दिाशदिशि सवासु दिक्षु मारुतेन मरुता धूतकेतुमाल कपितध्वजकदम्ब गो
कुल प्रपेदे प्राप्तवान् । पुष्पितामानाम वृत्तमिदम् । 'अपुनि न युगरेफ
तो यकारो युजि च नगी जरगाश्च पुष्पितामा' इति लक्षणात् ॥ २६ ॥
निजवसतिमभिप्रपद्य तुष्टः
किमपि न कर्म करोति गोपः।
नवनळिनपलागचारुनेत्रं
वदनमहर्निशमात्मजस्य पश्यन् ॥ २७ ॥

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने निजेति ॥ नन्दगोपः निजवसति आत्मभवनं अभिप्रपद्य अभिगम्य आत्मजस्य पुत्रस्य नवनळिनस्य नूतनविकसितांबुजस्य पलाशे पन्ने इव चा- रुणी सुन्दरे नेत्रे यस्मिन् तत् तादृशं वदनं मुखं अहर्निश दिवारानं पश्यन् तुष्टः दर्शनाद्धेतोः अतिप्रहृष्टस्सन् किमपि कर्म स्नानभोजनादिक्रमपि न करोति कर्तुं न शक्तो भवति । तादृशानन्दसागरमग्नत्वादिति भावः । अत्र कवेरपि मक्त्यतिशयेन आत्मनः तदानीन्तनलभावनया करोतीति वर्तमान निर्देशः ॥ ॥ २७॥ मुग्धभावमधुरेण रञ्जयन् शैशवेन हृदयं व्रजौकसाम्.। गोकुले स विजहार केशवः क्षीरवारिनिधिमप्यचिन्तयन् ॥ २८ ॥ मुग्धेति ॥ स. केशवः हरिः मुग्धभावेन मोहनस्वभावेन हेतुना मधु रेण मनोहरेण शैशवेन बालभावेन व्रजौकसां गोष्टवासिनां हृदय रअयन रागयुक्त कुर्वन् गोकुले विजहार क्रीडितवान् । क्षीरवारिनिर्वि दुग्धाब्धि मपि अचिन्तयन् अस्मरन् सन्नित्यनेन निजास्पदादपि गोकुले रमणीयत्व द्योत्पते । रथोद्धतानाम वृत्तमिदम् । 'सन्नराविहरथोद्धतालगा'विति लक्ष- ॥२८॥ वदनं मधुसूदनः कराभ्यां चरणांगुष्ठमुपानयत् पिपासुः । गळितेव ततस्तुरस्रवन्ती नखमुक्तामणिदीधितिच्छलेन ॥ २९ ॥ वदनमिति ।। मधुसूदनः बालकृष्णः कराभ्यां चरणस्य अंगुष्टं पि. पासः पातमिछुस्सन बदन उपानयत् प्रापयामाम । अयं हि उत्तानशयन- णात् ॥

·. C । तृतीयः सर्गः॥ स्य शिशोः स्वभावः । ततः चरणांगुष्टनखस्येव मुक्तामणः दीधितिच्छलेन रश्मिव्याजेन सुरस्रवन्ती गङ्गा गळिना निपतितेवेत्युत्प्रेक्षा'। नलपद्रुतिः । इवशब्दस्यापि श्रवणात् ॥ ॥ २९ ॥ अमृतांशुरिवापरः प्रमोदं । नयनानां जनयन स पद्मनाभः । भवनं भवनात् करौ कराभ्यां ब्रजयोपिद्भिरनीयताङ्कमङ्कात् ॥ ३०॥ अमृताशुरिति ॥ अपरः अमृताशुरिव चन्द्र इव नयनानां द्रष्टजन लोचनामा प्रमोद जनयन् उत्पादयन् स. पद्मनाभः बालकृष्णः ब्रजयोषि- द्भिः गोकुलस्त्रीभिः भवनात् भवनं अन्यगृह कराभ्या सकाशातू करौ अन्य- करौ अङ्कात् उत्सङ्गात् अङ्क अन्यस्य उत्सङ्ग अनीयत प्रापितः ॥ ॥३०॥ अधः कदाचिच्छकटस्य शायितः खकार्यपर्याकुलया यशोदया। स लीलया पादसरोरुहं शनैः उदञ्चयामास सरोजलोचनः ॥ ३१ ॥ अध इति ॥ कदाचित् कस्मिंश्चिदिने स्वकार्ये गृहकृत्यादौ पर्याकुल- या तत्परया यशोदया शकटस्य बाहनविशेषस्य अवशायितः सरोजलोचनः कृष्णः पादसरोरुह एकपादाब्जे लीलया क्रीडया शनैः मन्दं उदञ्चयामास । उद्गमयामास।। घशस्थ नाम वृत्तमिदम् । 'जतो तु, वंशस्थमुदीरित जरा' विति लक्षणात् ।। मधुभिदंश्चरणांबुजताडितं. शकटमाशु समुत्थितमम्बरे । - ·कृष्णविलासकाव्ये सव्यास्पाने विपरिवृत्य पपात महीतले पटुतरध्वनिपूरितदिङ्मुखम् ।। ३२ ।। मधुमिद इति ।। मधुमिद कृष्णस्य चरणाबुजेन ताटित प्रहत शक- ट आशु क्षिप्र अवरे गगने समुत्थित समुत्पतित सन् विपरिवृत्य ततोऽ- धौमुख विनिवृत्य महीतले भूतल्पृष्टे पटुतरेण उच्चतरेण चनिना शब्देन पूरित दिङ्मुख यथा भाति तथा पपात पतितम् । द्रुतविलम्बित नाम वृत्त- मिदम् । 'द्रुतविळम्बितमाह नभौभरा'त्रिति रक्षणात् ॥ ॥ ३२ ॥ शकटपतनजन्म नन्दमुख्याः स्तनितमिव ध्वनितं निशम्य गोपाः। किमिदमिति भयेन तत्र जग्मुः त्वरितगतिच्यवमानकेशबन्धाः ॥३३॥ शकटेति ॥ नन्दमुख्या नन्दप्रगाना गोपा स्तनित गर्जितमित्र शकटस्य पतनात् जन्म जनन यस्य तथाविध ध्वनित शब्द निशम्य श्रु त्वा किमिदमिति एतत् कि भवेदिति भयेन भीत्या त्वरितया सञ्जातन्त्ररया गत्या गमनेन च्यत्रमाना भ्रश्यन्त केशवपा चिकुरब पनानि येपा तथा सन्त तत्र तस्मिन् प्रदेशे जग्सु प्रापु । यत श्रुतश्शब्द त देश प्राप्ता ॥३३॥ कुचकलशविलमपाणिपद्मा विगलितवन्धमनोज्ञकेशपाशा। सपदि सह सखीभिरन्वधावत् कलमणिनूपुरशिञ्जिता यशोदा ॥ ३४॥ कुचेति । यशोदा कुचक्रशयो' स्तनकुभयो चिलग्न विषक्त

·तृतीय सर्ग ॥
हिते इत्यर्थ । पाणिपञ कराबुने यस्या । गिळितबन्ध श्लथबन्धन अ
त मनोज्ञ अतिरमणीय केशपाश प्रशस्तकेश यस्या । कळ मधुर माण
मययो नूपुरयो पादक्टकयो शिक्षित रणित यस्या तथा सती। सखी
मि सह सपदि नन्दादीन् अन्वधावत् अन्नाद्रौत् ।।
॥३४॥
कृतस्मितं वचिदपरिक्षतं सुतं
विलोक्य तं प्रमुदितमानसं परम् ।
बजौकसां सविधनिवासिनां मुखात्
विसिस्मिये विदिततदीयविक्रमा॥३५॥
कृतेति ।। सेत्यत्रानुवर्तते । सा यशोदा धचित् प्रदेशे अपरिक्षत
अक्षतशरार कृतस्मित त तादृश सुत पुत्र विलोक्य पर अत्यर्थ प्रमुदित-
मानस सन्तुष्टहृदय सविधनियासिना अन्तिकार्तिना व्रजौकसा गोपाना
मुखात् पिदित ज्ञात तदीय तस्य सुतस्य विक्रम चरणेन शक्टपाटन-
रूपा प्रवृत्ति यया तथा सती पिसिस्मिये पिस्मिताऽभूत् । 'प्मिईपद्धसने'
इत्यस्मालिट् । आत्मनेपदम् । रुचिरानाम वृत्तमिदम् । 'चतुर्ग्रहेरिह रुचि
रा जभस्मगा इति लक्षणात् ।।
॥ ३५॥
स्रतशोणितमेव मन्यमाना
चरणं तस्य निसर्गपाटलं तत् ।
उदमार्जयदंशुकाञ्चलेन
द्रुतमागय पुनःपुनर्यशोदा ॥ ३६ ॥
सुतेति ॥ यशोदा तस्य सुतस्य निसर्गेण स्वभारेन पाटल अरण
तचरण पादतलमेव स्रतशोणित गळितरक्तमिति मन्यमाना अक्बुद्ध्यमाना
सती द्रुत आगत्य सत्वर उपेत्य अशुकाञ्चलेन वस्त्राप्रेण पुन पुन भूयो-
भूयोऽपि उदमार्नयत मार्जन कृताती ॥
॥ २६ ॥

·A कृष्णविलासकाव्ये संत्र्याख्याने तिलकं मधुविदिपो ललाटे रजसा गोमयजन्मना विधाय । उरसा परिरभ्य नन्दगोपः सुचिरं तस्य सुमङ्गलानि दथ्यो ॥ ३७॥ तिलकामिति ॥ नन्दगोपः मधुविद्विषः कृष्णस्प ललाटे फाले गोम- यात् जन्म यस्य तादृशेन रजसा गोमयपरागेण तिलक विशेषक विधाय कृवा । इद अमङ्गलनिवृत्यर्थम् । यदाहुः– 'गोमयोट्टळनं कुर्यात् अशुभ- स्य प्रशान्तय इति । उरसा निजवक्षसा परिरभ्य ते आश्लिष्य तस्य सुमङ्ग- लानि शोभनकल्याणानि चिर दीर्वकाल दयो ध्यातवान् । शकटपातभीतः सन्निहितः पर एवंविधान माभूवन्निति कुलदेवतानि प्रार्थिनवानित्यर्थः ।। शकटं मधुसूदनस्य दृष्ट्वा चरणोदञ्चनविभ्रमेण भनम् । अथ वारिनिधेर्विवेश गर्भ स्वस्थस्यापि विशङ्कय भङ्गमर्कः ॥३८॥ अथ अस्तमनवर्णनमारभते- शकटमिति ।। अथ अनन्तर अर्कः सूर्यः मधुसूदनस्य चरणोदश्च- नेन पादोक्षेपरुपेण विभ्रमेण विलासेन भग्न शकलित शकट दृष्ट्वा स्वरथ- स्य आत्मरथस्यापि भङ्ग विशड्यूय वाहनभने प्रवृत्तोऽय कृष्णः मद्रयमापे कदाचित् भक्ष्यतीति नातशङ्क इव वारिनिः गर्भ विवेश प्रविष्टवान् । अंत्र इगदिशब्दाभावात् गम्योत्प्रेक्षा ।। ॥ ३८॥ परितस्स्फरता नवेन सन्ध्या- महसा पल्लवपाटलेन लिप्ताः । -

·12
तृतीयः सर्गः॥
पतिता इव पावके विरेजुः
ककुभो दुस्सहभानुविप्रयोगात् ॥ ३९॥
परित इति ॥ परितः समन्तात् स्फुरता प्रकाशमानेन नवेन पटव
तरुकिसलयमिव पाटलेन अरुणेन सन्ध्यायाः महसा तेजसा लिप्ताः स्पृष्टाः
कुकुमादिचर्चिता इवेत्यर्थः । ककुभः दिशः विरेजुः शुशुभिरे । अत्रोत्प्रेक्ष-
ते- दुस्सहः सोदु अशक्यः भानोः विप्रयोगः यासां तथाभूतत्वात् पावके
पतिताः शरीरत्यागार्थ आँने प्रविष्टा इवेति । प्रियतमविरहे पतिव्रताना इद
उचितमेवेति भावः ॥
॥ ३९ ॥
क्षुभितश्विरमम्बरांबुराशिः
तपनस्यन्दनवाहनावगाहात् ।
स्फुरदुद्भटतारकापदेशात्
सहसाऽऽकीर्यत फेनमण्डलेन ॥ ४०॥
क्षुभित इति ॥ तपनस्यन्दनस्य सूर्यरथस्यैव वाहनस्य प्रवहणस्य
आगाहात् मन्जनाद्धेतोः अबरमेव अबुराशिः चिर अत्यर्थ क्षुभितः चलितः
सहसा तत्क्षणमेव स्फुरन्तीना शोभमानाना उद्भटाना प्रकाशिना तारका-
णा नक्षत्राणा अपदेशात् व्याजात् । तादृश अपदेश आश्रिन्येति त्यब्लोपे
पञ्चमी । फेनाना मण्डलेन समूहेन आकीर्यत आकीर्णः व्याप्त इत्यर्थः । अ-
न्यौ हि महतो पानपातस्प मन्नने फेनोद्गमस्सपद्यते ।। ॥४०॥
अहिमरुचि रसातलं प्रविष्टे
भयचकितस्वविनाशमाकलय्य ।
तत इव तरसोत्पतन्नसीमा
तिमिरभरः पृथिवीतलं प्रपेदे ॥ ११ ॥

·कृष्णविलामकाव्ये सव्याख्याने अहेिमेति || अहिमरुचि सूर्ये रसातल पाताळ प्रविष्टं सति स्ववि नाश आत्मनाशं आकलन्य आशङ्कय असीमा अनवधिः तिमिरभरः तम स्समूहः भयेन त्रासेन चकितः कैपितस्सन्निव ततः रसातलगत् सकागात तरसा उत्पतन् क्षिप्रं उपरि गच्छन् पृथिवीतल भूतलं प्रपेदे प्राप्तः । अत्र आलोकाभावरूपस्य तमसः सूर्याद्रीतेः पाताळात् उद्गमनाभावेऽपि तथा संभावनात् उत्प्रेक्षा ॥ ॥ ४१ ॥ भूरन्तरिक्ष भवनानि रथ्याः वनानि शैलास्सरितस्समुद्राः । ध्वान्ते दिशां रुन्धति चक्रवालं व्यक्तं न केनापि किमप्यवेदि ॥ ४२ ॥ भूरिति ॥ धान्ते तमसि दिशां चक्रवाळ दिमण्डल रुन्धति आ. वृण्वति सति केनापि जनेन किमपि वस्तु व्यक्तं स्पष्टं यथा भवति तथा नादि न विदितम् । केनापीत्युक्तमेव भूरित्यादिना किश्चित् प्रपश्चयति- भूः भूमिः, अन्तरिक्ष, भग्नानि 'गृहाः,रथ्याः राजमार्गाः, वनानि विपिनानि, शलाः पर्वताः, सरितः नद्यः, समुद्राः अब्धयः इति । उपलक्षणमिदं अनि- देश्याना पदार्थानाम् ॥ अथ प्रयाति प्रहरे यशोदा जने च किञ्चिनिभृते सनिद्रे। पुत्रं प्रय-पानगुरुप्रमोद प्रखापयन्ती कळमित्यगायत् ॥ १३ ॥ अथेति ।। प्रहरे यामे । 'यामाहरा बित्यमरः- 1 rur पूर्वयामे प्रयाति अत्रसिते सति जने च गोपगोपीवगै सनिने निद्रां गते अत एव किश्चित् निभृते निश्शन्दे सति यशोदा पर्यापानेन स्तन्यपानेन हेतुना गुरु:

·तृतीयः संगः॥
-
९१
प्रमोद अधिकसन्तोष पुत्रं प्रस्वापयन्ती निद्रां प्रापयन्ती सती कळं मधुरं
इति एवंप्रकार अगायत गान चकार । शिशुस्वापनौचितानि कानिचित्
प्रमेयाणि अंकथयदित्यर्थः ।।
कुन्दविपस्तालफलप्रकाशा
तापिञ्छवर्णास्तरुणार्कभासः।
प्रभूतदुग्धा
'नवनीतवस्रो
गावस्सहस्रं तनय त्वदीयाः॥४४॥
गानप्रकारमाह- कुन्देति ॥ हे तनय कुन्दविषः कुन्दकुसुम-
मिव धवळाः । काश्चनेति शेषः । तथाऽन्याः तालफलस्येव प्रकाशः यासी
तादृश्यः । नीलरक्तवर्णा इत्यर्थः । तथा कतिचन तापिञ्छवाः तमाला-
चः नीलरूपाः । तथा पराः तरुणार्कभासः अरुणच्छवयः प्रभूतदुग्धाः प्रचु-
रक्षीराः नवनीतवत्यः बहुनवनीतशालिन्यः सहस्र गावः धेनवः त्वदीयाः ल-
त्सबेन्धिन्यः । इमाश्च एव ते प्रदास्यामि क्षिप्र स्वपिहीति भावः ॥ १४ ॥
प्रियाळखजूरसमग्रसानुः
फलाब्यरंभावनशोभनीयः।
ननूपभोगाय सुतायमास्ते
गोवर्धनो नाम महीधरस्ते ॥ ४५ ॥
प्रियाळेति ।। हे सुत प्रियाळः राजादनवृक्षः खरैः तृणद्रुमनिशे-
पैश्च समप्रसानुः सपूर्णप्रदेशः फलाट्येन भूयिष्टफलेन रभावनेन कदळीस-
महेन शोभनीयः रमणीयः गोवर्द्धनो नाम अय महीधरः शैल: ते तव उप-
भोगाय अनुभवार्थ क्रीटार्थमित्यर्थः । नन्वास्ते वर्तते खलु । श्वः प्रातरेव
तन गन्तव्य इदानीं निद्राहीत्याशयः ॥
॥४५॥

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने सरसिरुहवने गतेऽपि निद्रां कथमिव ते नयनांबुजे विनिद्रे । श्रुतिपरिचयशालिनो हि कर्म खजननिषेवितमेव संश्रयन्ते ॥ ४६ ।। सरसिरुहेति ॥ हे सुत सरसिरुहाणां पद्मानां वने समूहे निद्रां गते- ऽपि मुकुळिते सत्यपि ते नयने एव अंबुजे कथमिव कुतः हेतोः विनिद्रे निद्राराहते विकसिते एव वर्तेते इति शेषः । श्रुतिपरिचयेन शास्त्रशीलनेन । कर्णाभ्यर्णविस्तीर्णतयेत्यपि च स्फुरति । शालिनः श्लाघ्याः । 'शलइलाघा- या मिति धातुः । स्वजननिषेवितं स्त्रीयजनानुष्टितं कर्मेव आश्नयन्ते अङ्गी- कुर्वन्ते । हि यस्मात् तस्मात् स्वजातिषु पनेषु सुप्तेषु तव नेत्रांबुजाभ्याम- पि स्त्रप्तुमुचितमिति भावः ॥ ॥ ४६॥ तट्वनिश्रवणजातकौतुका बालजीवितविलोपविश्रुता आजगाम गगनेन पूतना यातना तनुमतीव देहिनाम् ॥ १७ ॥ तदिति ।। बालजीवितानां शिशुप्राणानां विलोपेन विनाशनेन वि- श्रुता प्रसिद्धा पूतना देहिनां प्राणभृतां यातना तीनवेदनेव ननुमती शरी- रिणीव वर्तमाना तद्धनिश्रवणेन तस्याः यशोदायाः बालस्वापनगानस्य श्रव- णेन जातकोतुका । अत्र केनचित् बालेन भाव्यं तदेनं हनिष्यामीति कुतू- हलयतीत्यर्थः । गगनेन आकाशमार्गेण आजगाम प्राप्ता । ॥४७॥ साऽवतीर्य नमसो निशाचरी गूढमेव निपसाद कुत्रचित् ।

·तृतीयः मर्गः॥ सा च सुप्त इव वीक्षिते सुते खापमाप सरसीरहेक्षणा ॥ १८॥ सेति ॥ सा निशाचरी रात्रिसञ्चारशीला पूतना नभसः अपतीर्य गग- नात् अवतीर्णा कुत्रचित् कापि प्रदेशे गूढमेव प्रच्छन्नेव पशोदाया. निद्रा प्रतीक्षमाणा निपसाद निषण्णा । सा यशोदा च सुते सुप्त झ वीक्षिते निद्रा प्राप्तस्स्यादित्यनगते सति स्वापमाप निद्रा प्राप्तवती । सुतस्य स्वापस्तु पूतनावधप्रस्तावनारूप इत्यजानती सेयमिति कपिः सान्तमिमाह सरसीरु- हेक्षणेति । केरलसुन्दरीरयेनेति भारः ।। ॥४८॥ कृष्णमकमधिरोप्य निर्दया दातुमारभत पूतना स्तनम् । यत्पयोधरमुखे मुखार्पणात् आयुपा शिशुजनो वियुज्यते ।। १९ ।। कृष्णमिति ॥ यत्पयोधरमुले यस्याः पूतनाया स्तनचूचुके मुखस्य अर्पणात् निवेशाद्धेतो शिशुमन' आयुषा प्राणे नियुज्यते नियुक्तो भाति। मा ताशी निर्दया निष्कृपा पूतना कृष्ण अह उत्सङ्ग अधिरोप्प स्तन दातु स्तन्य पायपितु आरभन आरव्या ॥ ॥ १९॥ पाञ्चजन्यमिव पूतनास्तनं पाणिपल्लवयुगेन पीडयन् । आननेन मधुशनुरान्तरा- नाददे स तु ततस्समीरणान् ।। ५० ।। पान्धमन्पमिति ।। स तु रणस्तु पाणिपटग्यो पटयतुत्ययो पा. ज्यो पुगेन पूतनाया स्तन पायमन्य आमन राइमिर पीडयन गान् ।

·९४ कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने मधुशत्रुरिति शत्रुषु निर्दयत्रं द्योत्यते । आननेन आस्थेन ततः तस्याः शरी- रात् आन्तरान् समीरणान् प्राणवायून आददे आकृष्टवान् ॥ ॥१०॥ विप्रकीर्णकचवालपल्लवा भनबाहुविटपा निशाचरी। सा पपात भुवि घोरनिस्वना मारुताहतमहीरुहोपमा ॥ ५१ ॥ विप्रकोणेति ॥ विप्रकीर्णाः विक्षिप्ताः कचाः शिरोरुहा एवं बालपल्ट वाः यस्याः । कचाना कपिलवर्णत्वात् पल्लयत्वेन रूपणम् । भग्नो बाहू एव विटयो यस्यास्सा । निशाचरी पूतना घोरनिस्वना भीपणनादा सती भुवि मारुतेन आहतः भअितः महीरुहः वृक्षः उपमा सादृश्यं यस्यास्सा पपात झटिति व्यपनीतगादनिद्रो महता तेन खेण पूतनायाः। प्रतिपक्षुमियाय तो प्रवृत्ति सह गोपालगणेन नन्दगोपः ॥ ५२ ॥ झटितीति ॥ पूतनायाः महता उच्चस्तरेण तेन रखेण व्यपनीता न्य- पगता गादनिद्रा यस्य सः नन्दगोपः सहगोपालगणेन गोपालसमूहेन सह ता प्रसिद्धा प्रवृत्ति वृतान्त प्रतिपत्तुं ज्ञातुं झटिति शीघ्र इपाय गतवान् तस्याश्शरीरमधिरुह्य विचेतनायाः क्रीडन्तमम्बुरुहलोचनमीक्षमाणाः । तस्थुस्समुन्मिपितविस्मयनिर्विकाराः नासाधिरोपितकरांगुळयो मुहूर्तम् ॥ ५३॥ पतिता ॥ ॥५१॥ - . 1 ·- तृतीयः सर्गः ॥ तस्या इति ॥ पूर्वश्लोके गोपालगणेन सह नन्दगोप इत्युक्तमेव सम- गुमनुवर्तते । अतस्त इत्यध्याहार्यम् । ते नन्दगोपादयः विचेतनायाः परेता- याः तस्याः पूतनायाः शरीर शवकळेवर अधिरुह्य उपरि शयित्वा क्रीडन्त करचरणचुलनक्रीडा कुर्वन्त अबुरुहलोचन कृष्णं ईक्षमाणाः पश्यन्त समु- न्मिपितेन सम्पविकसितेन विस्मयेन आश्चर्यरसेन निर्विकारा निश्चलाः । नासा नासाग्र अधिरोपिता तत्र निवेशिताः करांगुळयः तन्य यः' तथा सन्तः मुहूर्त क्षणं तस्थुः स्थितवन्तः। वसन्ततिलक नाम वृत्तमिदम् । उक्त वसन्ततिलक तभजाजगौग'इति लक्षणात्॥ नन्दः प्रमृज्य नयने मुहुरश्रुपूर्णे पुत्रं कृतान्तमुखनिर्गळितं निदध्यो। दधौ च तस्य नितरामभिवृद्धिकामः तत्वं परं स हृदयेन समाहितेन ॥५४॥ नन्द इति ॥ नन्दगोप' मुहुः पुनःपुनः अश्रुपूर्णे प्रमोदबाष्पावृते नयने प्रमृज्य पुत्र कृतान्तस्य अन्तकस्य मुखत वात् निर्गळित निपा- तितमिव निदयौ दृष्टवान् । मृत जीवित यावता प्रहण पश्यति तथा नि- यातपानित्यर्थः । तस्य सुतस्य नितरां भृशं अभिवृद्धिकामः अभ्युदय या- ज्छन् स' नन्दः समाहितेन समाधिस्थेन हृदयेन तत्व पर ब्रह्मस्वरूप दृग्या ध्यातवाय ।। श्यामळः कमलपत्रलोचनो नीलकुन्तळभरश्शुचिस्मितः । ध्यायतो मनसि तस्य सन्निधिं पुत्र एव विदधे पुनःपुनः॥ ५५ ॥ श्यामळ इति ॥ ध्यायत निष्कळ ब्रह्मध्यान कुर्वतः तस्य नन्दस्य

·२६
कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने
मनसि श्यामळ मेघश्यामनर्णकमरपत्रलोचन पनपनविशालेक्षण नील-
कुन्तळभर स्निग्धमेवकचभार शुचिस्मित शुभ्रमन्दहास पुत्र एव स्वत
नूज श्रीकृष्ण एव सकलनिग्रहएव पुन पुन' सन्नित्रि सन्निपान प्रत्यक्षवी.
क्षणविषय विदधे कृतवान् ।
न क्षमं भवति पुत्रवासना-
निस्तरं हृदयमच्युतस्मृतौ।
इत्यशेषदुरितापहारिणीः
अग्रजन्मभिरकारयत् क्रियाः॥ ५६ ।।
न क्षममिति ॥ पुत्रवासनया पुत्रचिन्ताभ्याससत्कारेण निस्तर दृढ-
तर हृदय अच्युतस्य परमात्मन स्मृतो स्मरणविषये न क्षम भवति न श.
क्नोति । किं करोमीति भाव । किन्त्वन्यै कारयाम्येवेति निश्चित्येत्यर्थ ।
अग्रजन्ममि ब्राह्मणे प्रयोज्यकर्तृभि अशेषदुरितापहारिणी निखिलपापा
नि अपहर्तु शीलमासामिति तादृशी क्रिया' शान्तिकपौष्टिकादिसत्कर्माणि
कारयामास कर्तु प्रयुक्तवान् ।
पूतनाचरितभावनाभवं
दारुणं हृदयदारणं पितुः।
श्रीपतिश्शमयति स्म वैशसं
क्रीडितेरखिललोकमोहनैः॥ ५७ ॥
पूतनेति ।। श्रीपति श्रीकृष्ण पूतनाया चरितस्य दुश्चेष्टितस्य भा-
वनाया पुन पुनरनुसत्यानात भर उद्भव यस्य । अत दारण हृदयदा.
रण हृदयभेदन पितु नन्दस्य वैशस दुःख अखिललोकस्य सर्वजनस्य मो-
हने मनोहरे क्रीडिते लीलाभि शमयति स्म शम प्रापितवान् ॥ १७ ॥

·13
तृतीय सर्ग ॥
स लोचने किञ्चिदुपान्तपूर्णिते
निधाय मातुर्वदने शुचिस्मितः।
पयोधरं पाणियुगावलंबितं
मनश्च तस्या मधुसूदनः पपौ ॥ ५८॥
स इति ।। स तथापियक्रीडाशाली मधुसूदन किंचित् ईषत् उपा-
नयो अचलयो घृणिते सोचिते रोचने मातु यशोदाया वदने निधाप
निक्षिप्य कृतस्मित निहितमन्दहासस्सन् पाणियुगेन अमलम्बित धृत पयों
धर स्तन तस्या मातु मनश्च हृदयं च पपा पीतवान् । तदर्शने मनोऽपि
तदायत्तमासीदित्यर्थ ॥
॥५८॥
पाणिजानुपरिचंक्रमश्रम-
खेदविन्दुमधुरं मुखं वहन् ।
धूसरेण वपुपा जनार्दनः
गोकुलं निखिलमन्वरञ्जयत् ।। ५९ ॥
पाणीति ॥ जनार्दन पाणिभ्या जानुभ्या च परितश्चम मधार
तद्वेतुकात् श्रमात् आयासान् सात स्वेदविन्दुभिः धर्मनलकणे मधुर
सुन्दर मुख पहन धूमरण भूरजशनळवणेन वपुरा उपरक्षित निखिल
निशेष गोकुल गोष्टयामिजन अन्वरभयत् अनुरक्तमकरोन् । मर्चेपा आन-
न्द तानिति यावत् ॥
॥ ५९॥
परिभ्रमन्तं भुवि पाणिजानुना
गवामधस्तात् प्रविशन्तमेकदा।
सुतं यशोदा गृहकृत्यतत्परा
बवन्ध पाशेन वलादुलूखले ॥६॥

·कृष्णविलासकाव्ये मव्याख्याने परीति ॥ गृहकृत्ये देवाराधनदधिमन्यनादिव्यापारे नत्परा निरता यशोदा एकदा कदाचित् भुवि पाणिजानुना पाणिभ्या जानुन्या च । प्रा. ण्यङ्गत्वात् एकवद्भावः । परिभ्रमन्तं परितस्सञ्चरन्त गवा पशूनां अबस्तात अधोभाग प्रविशन्त सुतं कृष्ण बलात् मैनं गावः खुरपातेन कदाचित् प रिभवेयुरिति त अनिच्छन्तमम्यादायेन्यर्थः । पागेन उल्लखले बबन्ध निय. मितवती ।। . A जनो हि यः कर्म करोति यादृशं स सर्वथा तादृशमश्नुते फलम् । वलिः पुराऽबध्यत येन दानवः स लोकनाथोऽपि तदाप बन्धनम् ॥६॥ जन इति ॥ यः जनः यादृश कर्म करोनि सः जनः सर्वथा सर्वप्र- कारेणापि तादृश तदनुरूप फल अश्नुते लभते हि । प्रसिद्धमिदम् । तथा हि-पुरा पूर्व येन भगवता वलि महावनि म दानवः असुरः अबद्धत बद्धोऽभूत् । सः लोकनाथः विश्वनाथस्सन्नपि बन्धन आप प्राप्तवान् । यत् यस्मात् पूर्वकृत बलिबन्धनस्य फलमेव इदानी उदृखले बन्धन अनुभू- तमित्यर्थः । सामान्येन विशेषसमथनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ।। निखिलभुवनमुक्तिदे मुरारी भगवति गादमुलूखले निवद्धे । परिशिथिलसमाधिराविरासीत् मनसि महामुनिमण्डलस्य हासः ॥६२|| निखिलेति || निखिलेम्यः सम्यः भुवनवासिम्यः मुक्तिद्रे मोक्षप्रदे भगवति मुरारी विष्णी गाद भृश उलूखले निबद्धे नियमिते मति महामु- निमण्डलस्य महतः महर्षिसमूहस्य मनसि परिशिथिलसमाधिळितसमाधि- ·तृतीय सर्ग ॥ बन्च हास स्मित आनिरासीत् आविर्भूत । बन्धमोचनबन्धोरपि बन्धाप त्ति निस्मयनीयति कारणम् ॥ निपीद लोलेति निबध्ध सस्मितं चकार कार्याणि चकोरलोचना । अनादरेण भ्रमयन्नुलूखलं विनिर्ययौ विश्वपतिस्वमन्दिरात् ॥६३।। निपीदेति ॥ चकोरलोचना सुन्दरी । विचित्कोपारणलोचनेति भार । लोल चपलस्वभाव निपीद एपबद्धस्तिष्ठेति सस्मित यथा तथा निबद्ध त नियम्य कार्याणि गृहप्रयोजनानि चकार कृतवती । स विश्वपति नि- ष्णु अनादरेण अनास्थया । प्रयास पिनेत्यर्थ । उलखल भ्रमयन् तिर्यक् सवारयन् स्वमन्दिरात गृहोदरान विनिर्ययो बहिर्निजगाम ॥ ॥३३॥ उपेयिवांसो ककुभट्ठमात्मतां महीयसा नारदगापतेजसा । अतिष्ठतामढनि कैटभदिपः कुवेरपुत्रौ तरसैव रिड्वतः॥ ६४ ॥ उपयिवासाविति ॥ महीयसा गुरतरेण नारदशापस्य नारदप्रयुक्त स्य निग्रहवचनस्य तेनसा प्रभावेन । ककुभद्रुमोऽजुनतरु' । 'ककुभाड- जुन'इयमरः । तदामता तस्वरूपता उपेयिवासी प्राप्ती । 'उपेयिवाननाधा- ननृचानश्वे ति निपातित । कुबेरपुत्री नळकृवरमणिग्रामनामानी धनदा रमजो तरसा बलात्कारणर रिङ्गत स्वस्तिपद गच्छन कैटभद्विप कृष्ण स्प अद्भुनि मार्ग अतिष्टता स्थिती ॥ स सन्निकृष्य स्थितयोः परस्पर महीरुहोर्मध्यपथेन निस्सरन् ।

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने गतेन तिर्यक्त्वमुलूखलेन तौ वभञ्ज दामोदरगन्धवारणः॥ ६५ ।। स इति । सः तथा गच्छन् दामोदर एव गन्धवारणः मत्तगजः । तरुभञ्जनौचित्याद्वारणत्वेन निरूपणम् । परस्पर अन्योन्य सन्निकृष्य स- म्मिळितो भूत्वा स्थितयोः महीरहोः ककुभद्रुमयोः मद्यपथेन मध्यमार्गेण निस्सरन् निर्गच्छन् निर्यक्त्व तिरश्चीनता गतेन प्राप्तेन टल्लूखलेन करणेन तो द्रुमो बभञ्ज भग्ननान् ॥ प्रपद्य दिव्यं वपुरंवरस्थिती विमुक्तशापौ धनदात्मजावुभौ । प्रणम्य भक्तया पुरुपं पुरातनं मुदाऽन्वितौ जग्मतुरन्तिकं पितुः ॥६६।। प्रपद्येति ॥ धनदात्मनो उभौ नळकूबरमणिग्रीवो दिव्य वपुः आ- रमरूप प्राप्य लब्बा । अत्र हेतुमाह- विमुक्तशापा गापाद्विमुक्ती सन्तो अम्बरस्थिती गगनमुत्पत्य तत्र वर्तमानी पुरातन पुरुष कृष्ण भक्त्या प्रण- भ्य मुदाऽन्वितो मन्तोषयुक्तो पितुः वनदस्य अन्तिक समीप जग्मतुः गतवन्तो।। नन्दादयस्सपदि गोकुलवासिनस्ते तद्भङ्गजन्म सुमहद्धनितं निशम्य । अभ्येत्य भग्नपतितौ ककुभद्रुमौ तौ तत्राक्षतं च ददृशुस्सरसीरहाक्षम् ॥६७॥ नन्दादय इति ।। नन्दादयः नन्दगोपप्रभृतयः ते गोकुर गामिन तयोः ककुमदुमयोः भङ्गात् जन्म यस्य तादृश सुमहत् अतिप्रवृद्ध ध्वनित ·तृतीय सर्गः ॥ निशम्य आकर्ण्य सपदि शीघ्र अभ्येत्य पूर्व भग्नो पश्चात् पतितो तो ककु- भद्रुमो तत्र तत्समीपे अक्षत अत्रणशरीर सरसीरहाक्ष कृष्ण च ददृशुः दृष्टवन्त ॥ नन्दस्समीक्ष्य दुरितानि बहूनि सञ्यः दत्वा गवामयुतमात्मसुताभिवृध्यै । सम्मन्त्र्य बन्धुभिरपास्य पदं तदाशु बृन्दावनं प्रति ययौ शकटैरसङ्ख्यैः ॥ ६८॥ नन्द इति ॥ नन्द बहूनि वृक्षपतनपूतनापातादीनि दुरितानि अम ङ्गानि समीक्ष्य सम्यग्मिचार्य आत्मसुतस्य स्वपुत्रस्य अभिवृद्ध अभ्युद- यार्थ सद्भय ब्राह्मणेभ्य गर अयुत दशसहस्र दत्वा बन्धुभि इष्टजनेस्तह मम्मन्य सम्यग्निमृश्य तत्पद तानदनधि स्थित गोष्टस्थान अपास्य त्यक्त्वा आशु शीघ्र असख्यै' अपरिमिते शकटे वाहनविशेषे बृन्दावन प्रति यये यात ॥ गत्वा स गोकुलपतिर्मनसोऽनुकूले कूले कळिन्ददुहितुर्विदधे पदानि । रेमे च तत्र पुरुहूतपदाभिरामे लीलायितानि तनयस्य निरीक्षमाणः॥ गत्वेति ॥ अथ अनन्तर गोकुलपति नन्द' गत्वा मनसोऽनुकूले मनोरथसदृशे कळिन्दहितु काळिन्द्या कृले तीरस्थले पढानि गासस्था- नानि विदरे विरचितवान् । पुरुहूतपद इद्रलोक तद्वत् अभिरामे मनो- हरे तत्र तस्मिन् प्रदेशे तनयस्य आत्मजस्य लीलायितानि क्रीडितानि नि- रीक्षमाण पश्यन रेम च रिजहार च ।।

·१०२ कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने दधिनिर्मथने निरुद्यमा सा नवनीतश्रपणे गवां च दोहे । सुतकेळिहतेक्षणा यशोदा क्षणकल्पानि निनाय वासराणि ||७०|| दधीति ॥ सुतस्य केळिभिः लीलाभिः हृते समाकटे ईक्षणे चक्षुपी यस्या. तादृशी सती यशोदा दनः निर्मथने विलोडने नवनीतस्य नवोद्धृ- तस्य घृतस्य श्रपणे पाके 'श्रेपाक'इति धातुः श्रपः 'मिचे'तिमित्वात् 'मिता हस्त्र' इति द्वस्वः । श्रपणमत्र पाकः । गवा दोहे क्षीरदोहने च निरुद्यमा निरुद्योगा । अत्र सर्वत्र उदासीनेति यावत् । वासराणि दिनानि क्षणक- ल्पानि प्रायशः क्षणसदृशानि निनाय गमयामास ।। ॥ ७० ॥ अनुयाति जिवृक्षयेव नन्दे तरसा रिङ्खणतत्परस्य विष्णोः । लळिताळकवेलितानि रेजुः मुखमात्रेण मुहुर्निवर्तितानि ॥७१ ।। अन्विति ।। नन्दे जिघृक्षयेव गृहीतुमिच्छयेव अनुयाति अनुधापति सति तरसा द्रुततर रिवणतत्परस्य गमनप्रवृत्तस्य विष्णो. बालकृष्णस्य ल. ळित सुन्दर अलकाना चूर्णकुन्तळाना वेल्लन चलन येषु तादृशानि मुख- भावेण केरल मुखेनैव न तु शेपाययवेन । मुहुः भूयः निवर्तनानि पश्चात वलनानि रेजुः शुशुभिरे । गृहीतु कियटन्तरमासन इति द्रष्टुकामस्य गिशोः मुखपरिवर्तन अतिरमणीयमित्यर्थः ॥ ॥७१॥ अन्तरा विहतिमद्भित्थितः अस्फुटाक्षरपदाभिरुक्तिभिः।

·१०३
तृतीयः सर्गः॥
भंगुरैश्च परिरम्भणोद्यमैः
गोकुलं निखिलमन्वरञ्जयत् ॥ ७२ ॥
अन्तति । सः बालकृष्णः अन्तरा मध्ये विहतिमद्भिः सञ्जातविनैः
उत्थितः उत्थानव्यापारः। उत्यातुमुद्युक्तस्य तत्र अशक्या निपतनैः विरम:-
गैति यावत् । अस्फुटानि अव्यक्तानि अक्षराणि पदानि च यासु । यद्वा
'अस्फुटाक्षराणि पदानि यासु ताभिः उक्तिभिः वाग्भिः भगुरेः भङ्गशीलैः
परिरम्भणमाश्लेपः तदर्थ उद्यमेः उत्साहश्च निखिल निश्शेषं गोकुलं तद्वा-
मिजनं अन्वरञ्जयत् अनुरक्त अकरोत् ।।
॥७२॥
पश्य मातुलमिति प्रदर्शितं
यामिनीषु गगने यशोदया।
आजुहाव लळितेन पाणिना
शीतभानुमरविन्दलोचनः॥ ७३ ॥
पश्येति ॥ यामिनीषु रात्रिषु यशोदया अयि सुत गगने मातुल प
श्येति प्रदर्शित द्रष्टुं प्रयुक्त शीतभानु चन्द्र अरविन्दलोचनः कृष्ण लळि
तेन विलासवता । विलासश्चात्र आह्वानसज्ञा । तद्वता पाणिना आजुहात्र
आहान कृतवान् । शिशून् प्रति चन्द्रो मातुल इति ब्यपदिश्यत इत्यय
लोकसन्यवहार इति द्रष्टव्यम् ।।
॥ ७३ ॥
आत्मनः प्रतिकृति विलोकयन्
मातृहस्तमणिदर्पणोदरे।
एहि मित्र किमिहेति कौतुकात्
व्याजहार शतपत्रलोचनः ॥ ७ ॥

·१०४ कृष्णविलासराव्ये सव्याख्याने आत्मन इति ॥ शतपरलोचन कृष्ण मातु हस्ते विद्यमानम्य म- णिदर्पणस्य रत्नसुकुरस्य उदरेऽन्तर्भागे आत्मन स्वस्य प्रतिकृति प्रतिनि म्ब पिलोकयन् पश्यन् हे मित्र सखे एहि अत्र आगन्छ। फि इह अस्मिन् मुकुरादरे किमर्थ वर्तसे इति प्य कातुकात् स्वसदृशरूपदर्शनकुतूहलात व्याजहार अवदत् ॥ ॥ ७४ ॥ गौरवं कथमियं सहेत मे मेदिनीति कृपयेव चिन्तयन् । माधवः पतनभीतिमुदहन मन्दमेव निदधे पदावळिम् ।। ७५ ॥ गौरतमिति ॥ मापन पतनभातिं द्रुतसञ्चारे स्खलन भवेदिति भय उद्वहन पदालि पादपिन्यासपद् क्ति मन्दमेव शनैश्शनरेव निदपे निहित- वान् । अत्रोत्प्रेक्षते- इय मेदिनी भूमि मे गौरव गुरच भारमियर्थ । कथ सहेत इति कृपया सहेतुना चिन्तयन्निति ॥ ॥ ७॥ देवो निशासु हरिरङ्कगतो जनन्याः । शृण्वन कथा मधुमुचो महताऽऽदरेण । मन्दं तदीयकरपल्लवताडितोरुः सुष्वाप कुद् मळितलोचनपुण्डरीकः॥ दर इति ॥ निशासु रानिषु जन या अङ्कगत मातु उत्सङ्गशायी देव हरि मधुमुच माधी मुचन्ती । मधुरा इति यायतु । कथा रामा यणादिचरितानि महताऽऽदरेण आस्तिस्येन शृण्वन् जननीमुखादि यर्थ । तथा च प्रयुञ्जते- 'रामो नाम बभूव हु तदबला सीतति हु तो पितु वाचा पचरटीयने विहरतस्तामाहरदायण । निद्रार्थ जननीकथामिति हरे हुड्वारतस्यत सौमित्र क धनुर्धनुर्धनुरिति व्यग्रा गिर पान्तु न इति ।

·14 तृतीयः सर्गः॥ मन्द गर्न तदीयेन जननीसम्बन्धिना करपलवेन ताटिता ऊरू यस्य तथा कुमळिने मुकुळित लोचने एव पुण्डरीके यम्य तथा च सुष्वाप मुप्त- वान् ।। कौतुकेन पितुरग्रतो हरेः धावतस्खलनमीक्षमाणया। मोदनिघ्नमनसा सलज्जया न स्थितं न चलितं यशोदया ॥७७॥ कौतुर्कनेति ॥ कौतुकेन क्रीटारसेन पितुः नन्दस्य अंग्रे पुरोभागे धावतः द्रुतपद गच्छत हरे मवन्न अमार्गे पतन ईक्षमाणया पश्यन्न्या यशोदया मोदनिघ्नमनमा प्रमाढायत्तचेतसा झटिति तदग्रहणसुख्यानुभवाभि- लापिण्योते यावत् । अत न स्थित स्थातु न पारितम् । मलजया भर्तृसन्नि- भानात जातलजया तत. न चलिन इत्यातुमपि न पारितमित्यर्थः ॥७७|| मुखडिण्डिमवादिना परीतो मधुजित् कौतुकिना सुहृदणेन । अधिरोपितवारणेन्द्रभावः ललिताभिगतिभिहेषु रेमे ॥ ७८ ॥ मुनि ॥ मुरमा डिण्टिम जग्वाद्य बादायतु धानयितु शीलम- स्पति तादर्शन कातुतिना कुनहल्यता मुहद्धणन समयम्कबालबन्दन परी- त परिवृत मधुजिन् मग अजिंगपिन अङ्गाल पारणेन्द्रम्प गंजन्द्रम्प भार स्वभार येन तथा मन रनिताभि विगमयुक्ताभिः गनिभिः सथा- रभेदैः गृहेषु गोमन्दिरेषु रे मे क्रीडितवान् ।

·कृष्णपिलामकाव्ये मत्र्याख्याने अथाभिवृद्धि प्रतिपद्यमानो दयादिषु प्रीतिमुवाह शौरिः । तत्तत्पदानेन वशे विधातुं आरेभिरे गोकुलयोपितस्तम् ।। ७९ ।। अर्थात ॥ अथ नन्तर अभिवृद्धि क्रमेण पुष्टि प्रपद्यमानः गछन् शौरि कृष्ण दयादिपु दविक्षारनवनीतादिगव्यद्न्यषु प्रीति उलाह मतः प्णोऽभूत् । गोकुलयोपित गोप्य' तत्तप्रदानेन नत्तदिष्टास्तुप्रतिपादनेन त बाल वशे विधातु आमाधीन कर्तु आरेभिरे प्रवृत्ताः॥ ॥७९॥ कुरुष्व नृत्तं नवनीतमूल्यं कृष्णेति साभ्यर्थनमूचिपीणाम् । बजाजनानां स पुरस्सलीलं उदञ्चयामास पदारविन्दम् ।। ८० ।। कुरुष्वेति ।। हे कृष्ण नानीत मूल्प वेतन यस्य तादश नृत्त कुर ब। तटेर नृत्तक्रियाफलमित्यात्मनेपटे द्योत्यने । इति एवप्रकार माम्य- र्थन यानापूर्व ऊचिपीणा उक्तनतीना प्रेमाङ्गनाना गोपीना पुरत' सः कृष्णः मलील पदमरविन्दमिर पदारविन्द उदश्चयामास उक्षिप्तवान् ।।८०॥ तासां मनःप्रीतिविधानदक्षे तथा क्षणं तस्थुपि शापाणी। एकांघिसंस्पर्शवियोगमात्रात अधन्यमात्मानममन्यतोवीं ।। ८१॥ तासामिति ॥ नामा गोपीना प्रतिनिधान मन्तोपोपपादने दक्षे कि ·तृतीय सर्ग ॥ दग्व शाईपाणी कृष्णे क्षण अल्पकाल तथा तस्थुपि उक्षिप्तेकपाद एव स्थित सति उस भूमि एकस्य अङ्ग्रे सस्पर्शेन य पियोग सात तन्मा- त्रादेव आत्मान अअन्य पुण्यरहित अमन्यत अपबुद्धयती ।। उदञ्चितं तस्य विलोक्य पादं वेधाः पुनर्विक्रमगतिचेताः। कमण्डलुं पाणितलेन गृहन अभ्युद्यतोऽमृदवनेजनाय ॥ ८२ ॥ उदश्चितमिति ॥धा ब्रह्मा तस्य पाद उदश्चित उत्क्षिप्त विलोक्य पुनरपि विक्रम त्रिविक्रमप्रस्तार विशाइतु शील अस्पति तादृशचेतास्सन पाणितलेन कमण्डलु कुण्डिका गृहन धारयन अपनेजनाय चरणमाळ नाय । 'विष्णो पदाम्बुज दिव्य विक्रमाय समुत्थितम् । क्षाळयामास गि पिवत् कुण्टातोयेन पद्मभूगरतियत् तदानामपि नसालागमनशङ्कया सत्य- दधाम्नाय अभ्युद्यत उद्युक्तोऽभूदित्यच ॥ ॥ २ ॥ नृत्तामृतं गोकुलयोपितस्तत् कृष्णस्य नेत्राञ्जलिभिः पिबन्यः । प्रीतिप्रकर्पस्तिमितैर्मनोभिः आलेख्ययोपित्प्रतिमा वभूवुः ॥ ८३ ॥ नृत्तात ।। कृष्णस्य तत् नाश नृतमा अमृन नेरेस अनलिमि पिबन्त्य गाप्य प्रीतिप्ररर्पण प्रमादातिगयेन निर्मित निश्चले मनोभित उपलक्षितास्सन्य आला ययोपि प्रतिमा चित्रनिखितस्वीपतुल्या बभूवुः ॥ विदुर्न तदर्शनपाखश्यात् दातुं करस्थं नवनीतमेकाः।

·कृष्णविलामकाव्ये नव्यान्याने विस्रस्य भूमौ पतितं तदन्याः न मेनिरे पाणिपयोरुहेभ्यः ॥ ८ ॥ बिदुरिति । एकाः काश्चन गोप्यः तस्य कृष्णस्य दर्शने यत् पार वश्य तस्माद्वेतो करम्य नवनीन नदपणाप कोडत नगद्धन वृत दातु तस्मै प्रतिपादयितु न विद्ध नाजानन् । अन्याः गार पाणमरोरुहेभ्यः करेभ्यः मकागात् विस्त्रम्य विठळन कृन्या भूमी पतित नानीत न मे निरे नागवुयन्त । अत्रापि दर्शनपारवम्यमेन हेतु ।। अजसमेवं भवनेषु तासां वभ्राम कृष्णो नवनीतभिभाम् । पुरा किलान्यै रनिवर्तनीया निवर्तिता येन हरस्य भिक्षा ।। ८५॥ अजस्रमिति ॥ पुरा पूर्व अन्य विर्गिश्चपुरन्दरादिभि अनिबर्तन- या निवर्तयितु विरमायतु अगत्या हरस्य परमेश्वरम्य मिक्षा भिक्षाटन येन विष्णुना निर्मिता निरमिता नेनर उपमहारिना किलेलि प्रमिद्धिः । 'पूर- यित्वा हरिशंभो क्षतस्वागुळिशोणितः । कपाल न्याजयामाम तनन म कपालिनेति श्रूयते । तादृशः सः कृष्ण एवं उक्तप्रकारेण अजस्त्र अनर. रत तामा गोपिकाना भवनेषु नानीनभिज्ञा नग्नीतल्पा मिनाम् । आ. ढानि शेषः । बभ्राम सन्चचार | अहो आश्चर्यमिति भावः ।। ॥८॥ विग्याचनां चौर्यभवस्य भूया- नस्त्यंहसो निर्हरणाभ्युपायः । मत्वेति नूनं नवनीतचौर्ये मधोनिहन्ता मतिमाववन्ध ।। ८६ ।।

·तृतीयः सर्गः॥
धिगिति ॥ याचना याना धिक् । अतिदैन्यास्पदमिति भावः । यदा-
E-- 'देहीत्युक्तेनर्जीवनाशो वरीया'निति । चौर्यभवस्य चौर्यात् जापमान-
स्य अहसः दुरितस्य निर्हरणाय प्रशमनाय अभ्युपायः भूयान् बहुतर: अ-
स्ति विद्यते । तथाचोक्तम्-~- 'अत्यागिना धन मुष्णन् ये ददाति तद-
यिने । तस्य मोपणजो दोषो दानधर्मेण शाम्यनीति ॥ इति एव मला
मयोः निहन्ता कृष्ण. नवनीतस्य चौर्ये मोपणे विषये मति आबबन्ध बुद्धि
दृढीकृतवान् । नून ध्रुवम् । लुब्धाभ्यः गोपिकाभ्यः नवनीत मुषित्वा तद्दो-
पनिर्हरणाय मार्जारेभ्योऽपि तत् प्रदास्यामीति निश्चित्य एव आरब्धवानय
मिति अभिप्रायः॥
निर्वाप्य दीपं मुखमारुतेन
हैयङ्गचीनं निशि हर्तुमिच्छन् ।
कृष्णः कटीभू पणरत्नभासा
विहन्यमानो विपसाद भूयः ॥ ८७॥
निर्वाप्येति ।। निशि रात्री दीप मुखमारुतेन मुखानिलेन निर्वाप्य
प्रथमय्य हेयङ्गवीन पूर्वेयुः दुग्धे पयसि सभूत घृतम् । तत्तु 'हैयङ्गवीन
ययो गोदोहोद्भव घृत'मित्यमरसिमः ॥ हर्तु चोरयितु इच्छन् कृष्णः कटी-
भूषणस्य काञ्चया' सबन्धिन रत्नस्य भासा दीप्त्या विहन्यमानः विघ्न प्रा-
सः भूयः पुनः विषसाद निरुद्योगः स्थितः । दीपे निर्वास्तेिऽपि रत्नद्युतेः
मकाशः दुर्निवार इति किकर्तव्यतामूढः स्थितबानित्यर्थः ।।
निपीडयन्नग्रपदेन पृथ्वी
उन्नम्य देहं भृशमूर्ध्ववाहुः ।
पयोघटस्पर्शमननुवानः
त्रिविक्रमोऽभूत्परिहासपातम् ॥ ८॥

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्यान निपीडयन्निति । त्रिविक्रमः विष्णुः अग्रपदेन पादाप्रेण पृवी नि- पीडयन नितरा अवष्टम्भयन देहं भृश अन्यर्थ उन्नम्य उत्तानीन्य ऊर्च- बाहुः उत्क्षिप्तबाहुः एव कृतप्रयासः पयोघटस्य दुग्धकलगस्य स्पर्ग अन- भुवानः अलभमानस्सन परिहासस्य पानं स्ववयस्याना अपहामास्पद अ. भूत् । त्रिविक्रम इति लोकत्रयव्याप्तगरीरोऽपि अत्र कुण्ठोऽभूदित्याश्चर्य- मिति भावः॥ ॥ ८॥ नियमितश्वसितोनिभृतैः पदैः निशि कथञ्चन गर्भगृहं गतः ।। स तु भयादसमाप्तमनोरथः निववृते नवनीतहरो हरिः॥ ८९ ॥ नियमितेति । सः हरिः निशि रात्री नियमितश्वसितः निरुद्धश्वाम. वात निभृत निशब्दः पदैः पादविन्यास कथञ्चन यत्नेन गर्भगृह अन्त- भवन गतः प्राप्तः नवनीतहरः नवनीतं मुष्णन् भयात् गोप्यः आयास्यन्ती- ति भीत्या असमाप्तः असपूर्णः मनोग्यः नवनीतभक्षणाभिलापः यस्य तथा- सन्नेव निववृते गर्भगृहात बहिः निर्गतः ।। हर्तु हरेर्व्यवसितस्य घने निशीथे भूपारखश्रुतिभयात् ब्रजतोऽतिमन्दम् । अन्तर्गृहस्य नवनीतवतः प्रवेशात प्रागेव हन्त पथि सा रजनी विभाता॥ हर्तुमिति ॥ घने निबिडे निशीथे अर्द्धराने हर्तुम् । नवनीतमिति शेषः । व्यवसितस्य उद्युक्तस्य भूपारखस्य भृषणगिक्षितस्य श्रुतः श्रवणात यत् भय गोप्यः श्रोग्यन्तीति भीतिः तस्माद्धेतोः अतिमन्दं शनैश्शनेः वन तः गच्छनः । पदे पदगतं विन्यस्य सञ्चरत इत्यर्थः । हरेः कृष्णस्य । नव- ·तृतीयः सर्गः॥ । नीतं अस्त्यस्मिन्निति नवनीतवतः गृहस्य अन्तः प्रवेशात् अन्तः प्राप्तेः प्रा. कू पूर्व पथ्येव मार्ग एव सा रमनी यस्यामनेनेद व्यवसितं सा रात्रिः विभा- ता प्रभातत्व प्राप्ता । हन्तेति खेटे । 'हन्त खेदानुकम्पाया'मित्यमरः । कष्ट पृथा प्रयतितं भगवतेति कवेरनुकम्पाया वा ॥ ॥९० ॥ गोपीसमागमभिया च तृपा च गुळ पातुं च हातुमपि गोपगृहेष्वजानन् । आधारमादधिघटं च गतागतानि कुर्वन् सरोजनयनः श्रममेव लेभे ॥ ९१ ॥ गोपीति ॥ गोपीनां समागमात् आगमात् सकाशात भिया भीत्या च गुा तृपा तृष्णया च पातु दवि विहातुं त्यक्तुमपि अजानन् अशफ्नु- वन मरोजनयनः कृष्णः गोपगृहेषु आद्वार द्वारावधि आदाधिवदं दधिघटा- घधि च गतागतानि गमनागमन च कुर्वन् सन् श्रममेत्र आलस्यमेव लेभे । न तु दधि लब्धवान् ॥ ॥९॥ भित्तिषु प्रतिशरीरदर्शनात् शङ्कितस्स नवनीतनिस्पृहः। किञ्चिदन्यदिव तत्र मार्गयन् निर्जगाम मणिमन्दिरोदरात् ॥ ९ ॥ भित्तिचिति । सः कृप्यः भित्तिषु कुडयेषु । मणिमन्दिरस्य मणि- मयेषु कुड्येष्वित्यर्थः । प्रतिशरीरस्य आत्मप्रतिबिम्बस्य दर्शनाद्धेतोः शति- तः कश्चिदिहास्तीति शङ्कावान् नवनीते निस्पृहः निराकासः अन्यत् कि- चिद्वस्तु तत्र मार्गयन् अन्विच्छनित्र मन्दिरस्य उदरात् निर्जगाम नि- ॥९२॥ गान्तः॥

·कृष्णपिलासकाव्ये सव्याख्याने जिहीपुरन्तर्भवनेषु गोरसं दिनान्यनैपीत्तदुपायचिन्तया । स जागरूकश्व निनाय यामिनी मनोहराभिहरणप्रवृत्तिभिः ॥ ९३ ॥ निहीपुरिति । स कृष्ण अन्तर्भपनेषु भवनोदरेषु गोरस गय जिहीषु हर्तुमिच्छु तस्य गोरसहरणस्य उपायचिन्तया । उपायो नाम प्रा प्तिसापनम् । तद्विपयविचारेणेत्यर्थ । दिनानि दिवसानि अनपीत गमया मास । जागरूक चिनिद्स्मन् मनोहराभि मनसोऽनुकूलभि हरणप्रय त्तिभिश्चोरणव्यापार यामिनी रात्रि ता निनाय नीतवान । दिना मनप्ता रा नौ क्रियया चेति गव्यचोरणकतानल दर्शितम् ॥ ॥९३ ॥ दृष्टेऽपि तत्सविधसञ्चरणे स तत्र वक्तुं निमित्तमुचितं कृतनिश्चयस्सन् । अभ्यर्ण एव निदधे दधिभाजनस्य लीलायितोपकरणानि निजानि शौरिः॥ दृष्ट इति ॥ स गौरि दविभाजनस्य दधिकुम्भम्य अभ्यणे समाप एवं निजानि आत्मीयानि लीलायितस्य क्रीडाया उपकरणानि लोटारम खण्डदारुपुत्रिकाप्रभृतीनि साधनानि निदरे निहितवान् । तर निपानस्य प्रयोजनमाह-- दृष्टेऽपीत्यादिना ॥ तत्सरिये समापे यत् संचरण सवार तस्मिन् दृष्टे येन केनापि अरोकिते सत्यपि तत्र उचित युक्त निमित्त कारण लोष्टाटिक आदातु आगतोऽस्मीत्येवमादिप्रयोजनमित्यर्थः। क्तु कृतनिश्चय कृतव्यवसायस्सन एस कृतमानित्यर्थ ॥ ॥९४ ॥ वहन् गृहीतो नवनीतमच्युतो भयेन पारिप्लवनेत्रपङ्कजः।

·15 तृतीयः सर्गः॥ पदा लिखन भूमिमवाङ्मुखस्स्थितो जहार चेतोऽपि च गोपयोषिताम् ॥ वहन्निति ॥ नवनीतं वहन करे धारयन् । मुषितं नवनीतं हस्ते निधाय गच्छनित्यर्थः। गृहीतः गोपयोषिद्भिः क गच्छसि चोर' इति बलात हस्ते गृहीतः अच्युतः कृष्णः भयेन हेतुना पारिप्लवे चंचले नेत्रे पहजे इव यस्य तादृशः अवा मुखः अधोमुखः अवचनमुख इति वा । पदा पदाप्रेण भूमि लिखन स्थितस्सन गोपयोषितां गोपीनां चेतोऽपि हृदयमपि नहार हृतवान् । न केवलं नवनीतमेवेत्यर्थः ।। ॥९॥ शपे पितृभ्यामितऊर्ध्वमेवं नाहं विधास्ये नवनीतचौर्यम् । विनिश्वसन्नित्यभिधाय कृष्णो जहार मातुश्च पितुश्च चेतः॥ ९६ ॥ शप इति ॥ पितृभ्या शपे पितरावुद्दिश्य शपथं करोमि । किं तदि- ति चेत् अत्राह-- इतऊर्च अस्मादिनादुपरि अह एवं यथेतःपूर्व तद्वत् नवनीतस्य चौर्य मोषणं न विधास्ये न करिष्यामि इति एवंप्रकारं अभि- धाय उक्ला विनिश्वसन दीर्घनिश्वास कुर्वन कृष्णः मातुश्च पितुश्च चेतः जहार हृदयं आहृतवान् ॥ ॥ ९६ ॥ एहि सम तनयेति सादरं याचितोऽपि स मुहुर्यशोदया। आननेन नवनीतगन्धिना नाजगाम विहरनिवाच्युतः॥ ९७ ॥ एहीति ॥ सः अच्युतः हे तनय ? सम एहि गृह आगच्छ इति एवं ·कृष्णविलामकाव्ये सव्याख्याने प्रकारं यशोंदया सादर आदरसहित यथा तथा मुहुः बहुशः याचितः अ. थितोऽपि नवनीतगन्धिना नवनीतसुगन्धः अस्मिन्नस्तीति तादृशेन आन- नेन मुखेन उपलक्षितः नाजगाम नागतवान् । नवनीतगन्धेन एषा मां नवनीतचोरमनुमास्यतीति मवेति यावत् । विहरन कीडन्निव । हेत्वर्थक- शता । विहरणरूपं हेतुमाविश्वेन्यर्थः ॥ ॥९७॥ हृतं नवं मे नवनीतमालयात् हृतं घृतं मे दधि मे हृतं निशि । इति प्रभाते वचनानि योपिताम् उवाह शृण्वन्न मुखे स विक्रियाम् ॥९॥ हृतमिति ॥ निशि रात्री मे आलयात् नवनीत नवोद्धृत सर्पिः ।'स पिर्नवनीत नवोद्धृत'मित्यमरः । नवमिति विशेषण तु गोबलावर्दन्यायेन द्रष्टव्यम् । हृत चोरितम् । मे घृत मे दधि हृतम् । इति एवप्रकार प्रभा- ते प्रातयोषिता गोपीना वचनानि मृण्वन् सः कृष्णः मुखे विक्रिया वि- कारं न उवाह न धृतवान् । अन्येन कृते कि ममेत्यभिनीय तूष्णी स्थि- तवानित्यर्थः ॥ ॥९॥ पुत्रं कुलस्य भुवनस्य च रक्षितार अम्यर्थितोऽपि भगवानरविन्दनाभः। त्वां मे ददौ विधिवशात् भुवनैकचोर- मित्याह कोपमभिनीय सुतं यशोदा ॥१९॥ पुतमिति ।। कुलस्य मदशस्य भुवनस्य लोकस्य च रक्षितारं ता तारं पुत्र अम्पार्थतः याचितस्सन भगवान् अरविन्दनाम' महाविष्णुः- धिबलात् विविशक्त्या मुवने एकचोरे प्रधाननम्बर वा मे ददो दत्तवान् । भुवनस्य रक्षितार अभ्यर्थितः भुपनस्य मोटार दत्तवान् । ददाविति दान.

·तृतीयः सर्गः॥ क्रियायाः स्वस्य परोक्षतयोल्लेखः । इति एवप्रकार यशोदा कोप अभिनीय नाटयित्ला । न तु वास्तवकोपेन । सुत आह उक्तवती । आहेत्यव्ययम् ॥ स सान्त्वनेन प्रतिपादनेन भेदेन तीवेण च तर्जनेन। निबध पृष्टोऽपि मुहुर्जनन्या नाङ्गीकरोति स्म हरिस्स्वचौर्यम् ॥१०॥ स इति ॥ सः हरिः जनन्या यशोदाया. सान्त्वनेन साम्ना प्रतिपा- 'दनेन दानेन भेदेन भेदोपायेन तीवेण क्रूरेण तर्जनेन भननरूपेण दण्टें. न च । चतुर्भि. उपायरित्यर्थः । मुहुः बहुशः निबद्ध निष्कृत्य पृष्टः अनु- युक्तोऽपि स्वस्य आत्मन' चौर्य स्वकर्तृक मोषण नाङ्गीकरोतिस्म नाङ्गी- कृतवान् ॥ ॥१०॥ संरक्षणाय जगतामवतीर्य पृथ्यां गोपालसद्मसु हरत्यखिलं मुकुन्दः । इत्थं निशम्य परिहासवचस्सुराणां अन्तर्जहास भगवानरविन्दनाभः ॥१०॥ सरक्षणायेति ।। जगता लोकाना सरक्षणाय त्राण कर्तुं पृथ्व्या भू- मौ अवतीर्य अवतीर्णस्सन मुकुन्द' गोपालाना सद्मसु भननेषु अखिलं 'समस्त वस्तु हरति मुष्णाति । इत्य एवविध सुराणा परिहासवचः प्रहस- नवचन निशम्य श्रुत्वा भगवान् अरविन्दनाम अन्तर्मनसि जहास स्मित- वान् । युक्तमिद मदशोद्भवस्य यतस्सहारोपि मक्रीडितमेवेति सम्भावन हासहेतुः॥ ॥१०१ ।। कृष्णस्य केळिसमरेक्षणकौतुकेन गोपीषु मुक्तभवनासु बहिःस्थितासु ।

·. कृष्णविलासकान्ये सन्याल्याने मिरैः पराजित इव द्रुतमेत्य गेहं बध्वा कवाटमहरनवनीतमन्तः ॥ १०२ ।। कृष्णस्पेति || कृष्णस्य केळिसमरं बालकैस्सह क्रीडायुद्धम् । तस्य ईक्षणेन कौतुकेन औत्सुक्पेन हेतुना गोपीषु मुक्तभवनासु त्यक्तगृहासु व. हिः वाह्याङ्कणे स्थितासु सतीषु कृष्णः मित्रः सुद्भिः पराजित इव भई प्रापित इव द्रुतं शीघ्रं गेहं गृहोदरं एत्य प्रविश्य कवाट बध्वा । अन्य या अमी इह आगत्य मां प्रहरिष्यन्तीति भयेनेति भावः । नवनीतं अहरत । हवा भक्षितवानिति यावत् ॥ ॥१०२।। त्रिभुवनमहनीयरभ्युपायैरसङ्ख्यैः निखिलमितिस मुष्णन् गोकुलं नन्दसूनुः। अस्मत सवयोभिस्तत्र गोपालपुत्रैः अपर इव शशाङ्कःप्राणिनांप्रीतिहेतुः ॥१०३।। इति सुकुमारकृती कृष्णविलासकाव्ये तृतीयस्सर्गः॥ त्रिभुवनेति ॥ त्रिभुवनेन भुवनन्तपवासिगनेन महनीयैः पूमनीयैः असद्धयः अपरिमेयेः अभ्युपायैः इति एवंप्रकार गोकुलं गोष्ठं निखिलं वस्तु मुष्णन् । 'अकथितंचेति मुष्णातेः द्विकर्मकत्वम् । गोकुलादित्पर्यः । सः नन्दसूनुः तत्र गोकुले सत्रयोभिः तुल्यवयस्कैः गोपालपुत्रैः सहेत्यर्थः । मरमत क्रीडितवान् । अपर अन्यः शशाङ्क: चन्द्र इव प्राणिनां शरीरि- णां प्रतिहेतुः प्रमोदकारणमिति सकल अविकलं मगळम् । मालिनी नाम वृचमिदम् । 'नोनोमो यश्च यश्चेति मालिनी गजवानिभिरिति ॥१०३॥ इति श्रीरामपाणिवादविरचितायां विलासिन्याल्पाया कृष्णविलासम्पाख्याया तृतीयस्सर्गः ॥

·॥ श्रीरस्तु॥ ॥अथ चतुर्थस्सर्गः॥ स रोहिणीसू नुनिवद्धरागः सतां शरण्यस्तमसोऽपहर्ता। मनोहरो वाल इवौषधीशो दिनेदिने पोपमियाय शौरिः॥१॥ स इति ॥ स तादृशक्रीडापरशौरि वासुदेव रोहिणीसूनी बलभद्रे नु धे च निबद्धराग' नितरामारुट' स्नेहोयस्य ।सता सज्जनाना शरण्यश्शारणा है । तमस' अज्ञानस्य तिमिरस्य च अपहर्ता निरासक । मनोहर बाल ओषधीश चन्द्र इव दिनेदिने प्रतिदिन पोषमियाय वृद्धि प्राप्तवान् । श्लेषा- नुगृहीत उपमालङ्कार ॥ ॥१॥ त्यक्त्वा हरिस्स्तैन्यकृतापवादं तच्छैशवं प्राप्य दशान्तरं सः। मन्ये तदंह परिमार्जनाय गवां परित्राणसमुद्यतोऽभूत् ॥ २॥ त्यक्त्वेति ।। स हरि स्तेन्येन चौर्येण कृत उत्पादितमपपाद भी तिं त्यक्त्वा ततादृश शैशव दशान्तर अवस्थाविशेषं प्राप्य गवा परित्राणे पालने समुद्यत उद्युक्त अभूत् । तदह इत्यत्र तग्छब्देन स्टैन्य परामरस ते । स्तन्येन यदहोदुरित सात तस्य परिमार्जनाय तत् प्रमाष्ट मये मह समर्धयामि । यदाहु- गधा शुश्रूषणात पाप सर्वमपि विन ।

·११८ कृष्णविलासकाव्ये सन्याख्याने
पुत्रे तथोद्योगिनि नन्दगोपो
गोपालंपुत्राननुनीय सर्वान् ।
त्रातुस्त्रयाणामपि विष्टपानां
संरक्षणे तस्य समादिदेश ॥ ३ ॥
पुत्र इति । पुर्व तयोद्योगिनि तथा गोताणकृतोत्साहे सति नन्दगो-
प. विष्टपाना भुवनाना त्रयाणामपि त्रातुः रक्षितः तस्य पुत्रस्य सरक्षणे स-
म्यक्पालने विषये सर्वान् गोपालपुत्रान् अनुनीय अनुमग्णपूर्वक समादिदे-
श नियुक्तवान् ।।
॥३॥
मात्रा कृतस्वस्त्ययनः प्रभात
पित्रा परिष्वज्य चिरं विसृष्टः ।
सहैव रामेण समग्रहपः
विनिर्ययौ विश्वपतिर्वनाय ॥ ४ ॥
मात्रति ॥ विश्वपतिः कृष्णः प्रभात प्रातःकाले माना जनन्या कृत.
स्वत्स्यपन. वृताशीर्वाद पित्रा जनकेन चिर परिष्वज्य दीर्घकालमालिय
विसृष्टः अनुमतगमनः समग्रहर्षः सपूर्णमोदस्सन रामेणसहैव वनाय वन ग-
न्तु विनिर्यपी प्रस्थितवान् ॥
स प्रातराशी व्यतिपक्तपाणिः
यष्टिं वहन्नंसविपक्तशृङ्गः।
विमुच्यतां गौरिति संभ्रमण
गच्छन् प्रतिद्धारमवोचदुच्चैः ॥ ५ ॥

·११९
तृतीय सर्गः ॥
स इति । स कृष्ण प्रातरशितु शीलमस्येति तथा । व्यतिपक्तपा
णि क्षाळितकरतल यष्टिं वहन क्षेत्रदण्डमुद्वहन असविपरशृङ्ग स्कन्धदे
समर्पितमाद्यविशेष द्वार प्रति गच्छन् सभ्रमेण खरया गौर्विमुच्यताम् । जाता-
वेकवचनम् । गाो विमुक्तबन्धा क्रियन्तामित्यर्थ । इति एवप्रकार उच
खोचत् उक्तवान् ॥
निशम्य तस्य ध्वनिमूर्ध्वकर्णाः
विलूनपाशा भृशमुत्सुकिन्यः ।
वत्सानपि स्वाननपेक्ष्य गावः
ससंभ्रम निर्ययुरालयेभ्यः॥६॥
निशम्पोते ॥ गाव तस्य विश्वपते' ध्वनि शब्द निशम्य आकर्ण्य ऊ
कर्णा विकूनपाशा छिनपाशा भृश अत्यर्थ उत्सुकिन्य' औत्सुक्यशा-
लिन्य स्नानात्मीयान् वत्सान् तर्णकानपि अनपेक्ष्य अविचार्य ससभ्रम स
वर आलयेभ्य निवासस्थानेभ्य निर्ययु निर्गता ॥
गत्वा पुरस्ताद्गजराजगामी
गोष्ठं गरिष्ठो गुणमण्डलेन ।
अपूरयन्मित्रगणागमार्थ
पित्रोरभीष्टेन सहैव शृङ्गम् ॥ ७॥
गत्वेति ॥ गजराज गजश्रेष्ठ इस गन्तु शीलमस्येति तथा । गुणा-
ना वीर्यविनयगाम्भीर्यादीना मण्डलेन समूहेन गरिष्ठ' गरीयान पुरस्तात्
पूर्वमेव गोष्ट गोस्थान गत्वा मित्रगणाना सुहृत्सद्दाना आगमार्थ आगमप्र
योजन पित्रो जननीजनकयो अभीष्टेन अभिमतेन सहैव शृङ्ग अपूरयत् ।
मान्दितवान् । अभीष्टपक्षे वर्धितवान् ।।
॥७॥

·१२० कृष्णविलासकाव्ये,सव्याख्याने नमस्स्पृशा कर्णपथं गतेन तेनैव संज्ञागवलस्वनेन। आदाय तत्तत्पखिहजातं सद्यो गृहेभ्यस्सुहृदो निरीयुः ॥८॥ नभ इति ।। सुहृदः वयस्याः नभः आकाशं स्पृशतीति तादृशेन कर्णपथ श्रोत्रमार्ग गतेन प्राप्तेन तेन सज्ञागवलस्य संज्ञार्थस्य शृङ्गस्य स्व- नेन नादेनेव हेतुना तत्तत् अनेकप्रकार परिबर्हजातं पदार्थजालं आदाय गृहीत्वा सद्यः तत्क्षणमेव गृहेभ्यः निरीयुः निर्गताः॥ गवां खुरन्याससमुद्भवेन विषाणसट्टनजन्मना । प्रसर्पता दिक्षु महास्वनेन घोपः क्षणं घोषमयो बभूव ।। ९ ।। गवामिति ॥ गवां खुरन्यासात् सुरक्षेिपणात् समुद्भवः यस्य ता- शेन विषाणानां शृङ्गाणां सचट्टनात् मिथः समाघातात् जन्म यस्य ताद शेन दिक्षु प्रसर्पता व्याप्नुवता महता स्वनेन शब्देन क्षण अल्पकालं घो- पः गोष्ठं घोघमयः शब्दमयः बभूव सञ्जातः ॥ ॥९॥ प्रधावनैरुत्प्लुतिभिस्सुदूरं मिथो बलात् ग्राहविमोचनैश्च । समागतस्तत्र समं सुहृद्भिः बहुप्रकारं विजहार शौरिः ॥ १० ॥ प्रधावनेरिति ॥ नत्र गोष्टे समागतेः संप्राप्तः सुहृद्भिः वयस्पैः समं ·16 चतुर्थः सर्गः ॥ १२। शौरि कृष्णः प्रावनैः पलायने सुदूर उच्चस्तरा उत्प्लुतिभिः उत्पतनेः मिथ' अन्योन्य बलादग्राहै बलेन ग्रहण विमोचने' पुनस्त्यजनैश्च बहुप्र- कार अनेकविध पिजहार क्रीडितवान् ।। परेण हर्षेण पुराणपुंसः संक्रीडमानस्य ममं सुहृद्भिः। पवित्रयामास पदाम्बुजोत्थिता करीपधूळिः ककुभां मुखानि ॥ ११ ॥ परेणेति ॥ सुहृद्धि सम परेण उत्कृष्टेन हर्षेण प्रमोदेन हेतुना सं. काडमानस्य विहरत पुराणस्य पुस' कृष्णस्य पदाम्बुजात् उत्थिता करी. पस्य धूळि शुष्कगोमयस्य रेणु । 'योपिड् गोमयमस्त्रियाम् । तत्तु शुष्क करीष म्या'दित्यमरः । ककुभा मुखानि दिङ मुखानि पवित्रयामास पवि. पाणि चकार । महर्पयस्तत्र महानुभावाः गृहीतरूपान्तरदुर्निरूपाः। भवाग्निसन्तापहरे ममजुः पदोत्थिते तस्य परागपूरे ॥ १२ ॥ महषय इति ॥ महानुभाग महाप्रभाग नत्र महर्षय ततत्याः मुन- य भवाग्निसन्तापहरे ससाररूपस्य अग्ने सकाशात् य सन्ताप त हरति शमयतीति तादृशे नस्य कृष्णस्य पदाभ्या उत्थिते उद्भूते परागपूरे पासु. मञ्चये ममज्जु मना । अत एप गृहीतेन स्वीकृतेन रूपान्तरेण अन्येन रूपेण पासुपरिवृतत्वात् यथापूर्व अस्थितेनेत्यर्थः । दुनिरूपा दु सेन द्रष्टु- मशक्या । इदमेव अमीषाश्च महानुभावत्वमिति द्रष्टव्यम् ॥

·कृष्णक्लिाममाव्ये मन्याख्याने
प्रहर्पमालोकयतां जनानां
क्रीडाभिरापाद्य मनोहराभिः ।
उत्थापयामास स चित्कृतेन
गोष्ठे हरिगोसमजं शयानम् ।। १३ ।।
प्रहपमिति ।। म हरि कृष्ण आलेोकयता पश्यता जनाना मनो-
हराभि क्रीडाभि विहारे प्रहर्ष प्रमोद आपाद्य दिपाय गोष्टे शयान गरा
समज समूहम् । 'समुदोरज पशुष्पित्यच । चिकृतेन भन्दरिगेषेण उ-
न्थापयामास उत्थान अकारयत् ।।
तस्मिन् गवां पालनकौतुकेन
वनाय निर्गच्छति दैत्यशत्रौ ।
ययुः प्रियाख्यानचिकीर्पयेव
दिवाकृतो दिग्वलयं मयूखाः ॥ १४ ॥
तस्मिन्निति ॥ तस्मिन् दत्यगत्री कृष्णे गवा पाल्ने कौतुकेन कुतृ-
हलेन बनाय निर्ग-उति प्रस्थिते मनि दिनाकृत सूर्यस्य मयूखा रम्मय
दिग्बल्य दिक्चक्र ययु प्राप्ता । अयोप्रेक्षते- प्रियाख्यान प्रियनिनेदन
तत्कर्तु इन्छयेवेति । युगमात्रोद्गतस्य सूर्यस्य किरणाना दिक्षु प्रसरणस्य
प्रियाख्यानफलकतया उत्प्रेक्षणान् फोटोक्षयम् !! ॥ १४ ॥
कूलद्रुमाणां कुसुमानि धून्वन
कर्पन पयश्शीकरमण्डलानि ।
कृष्णं कृनानेकविहारखिन्नं
यान्तं सिवे यमुनासमीरः ॥ १५ ॥

·चतुर्थः सर्गः॥ १२३ कूलेति ॥ यमुनासमीरः यमुनातरङ्गानुसारी मारुतः कूलद्रुमाणां तोरवृक्षाणा कुसुमानि धन्वन् कम्पयन् पयस्शीकराणा जलकणानां मण्ड- लानि निकरान कपन आकृष्य आनयन् कृतेन अनेकन बहुना विहारेण क्रीडितेन हेतुना खिन्न श्रान्त यान्त कृष्ण सिवे आनुकूल्येन सेवितवान् ।। परस्य पुंसः पदपङ्कजाभ्यां प्रवेक्ष्यतो गोकुलपालनाय । चकार नीहारहरैर्मयूखैः प्रवेशयोग्यानि वनानि भानुः ॥ १६ ॥ परस्येति । भानुः सूर्यः गोकुलस्य गोबृन्दस्य पालनाय तत् कर्तु पदपङ्कजाभ्या पादप्रचालनेनैव प्रवेक्ष्यत प्रवेष्टु प्रक्रान्तस्य परस्य पुसः कृ- ष्णस्य नीहारहरैः शत्यप्रशान्तिकरः मयूखैः बनानि प्रवेशस्य योग्यानि स- मुचितानि चकार कृतवान् ॥ प्रेमा परित्यक्तुमशक्नुवन्तं बद्धाञ्जलिं बन्धुजनं निवार्य । रामं पुरस्कृत्य समित्रवर्गः विवेश विष्णुर्विपिनान्तराणि ॥ १७॥ प्रेम्णेति ॥ विष्णु प्रेरणा स्नेहेन हेतुना परित्यक्तु विरहयितु अश- क्नुवन्त अपारयन्त बद्धाञ्जलि अञ्जलिं कुर्वन्त बन्धुजन गोष्ठबासिन गोप- गोपीजन निवार्य निर्त्य राम पुरस्कृत्य अग्रतः वृत्या मित्रवर्गः सवयोभिः गोपकुमारैः सह वर्तत इति समित्रवर्गः सन् विपिनान्तराणि विपिनप्रदेशान ॥१॥ अरण्यभूमीवगाहमानं तमातपक्लान्तमवेक्षमाणः। तो प्रविष्टयान ॥

·१२४ कृष्णविलासकाव्ये सन्याल्याने पक्षातपत्रेण परिस्तृतेन वियत्यसेविष्ट विहङ्गराजः ॥ १८ ॥ अरण्येति ॥ अरण्यभूमी वनप्रदेशान् अग्गाहमान प्रविशन्त तं विष्णु आतपेन सूर्यकिरणेन क्लान्त अत्रसन्न अपेक्षमाण पश्यन् विहगरा- ज गरुत्मान् वियति अम्बरे परिस्तुतेन विस्तारितेन पक्षेण गरुतैर आतप त्रेण छत्रेण असेविष्ट सेवितवान् ।। मा गच्छ गङ्गे यमुने व यासि किं तत्र गोदावरि धावसीति । न्यपेधि तत्तद्यपदेशपूर्व मार्गच्युतं गोकुलमच्युतेन ॥ १९॥ मेति ॥ अच्युतेन कृष्णेन मार्गच्युत मार्गभ्रष्ट अपमार्गेण यातमि त्यर्थः । गोकुल गोसमूह तत्तद्वयपदेशपूर्व तत्तन्नामपुरस्सर सङ्केतितेन ना- म्रा शब्दापयित्वा तन्नाम्नेव हे गड्डे मागच्छ गन्तु नार्हसि । यमुनेक यासि कुत्र गच्छसि गोदावरि 'यत्र धावसि य देश उद्दिश्य पलायसे, तत्र किं प्रयोजन ' इति एवप्रकार न्यषेधि निवारितम् ॥ ॥१९॥ प्ररूढसुस्निग्धतृणांकुरासु छायागुमश्यामळितान्तरासु। गवांकुलं तत्सुलभोदकासु प्रचारयामास वनस्थलीषु ॥ २०॥ प्रल्देति ॥ स कृष्ण प्रल्ढा प्रोद्भिन्ना सुस्निग्धा सुतरा निग्धा तृणाकुरा तृणप्ररोहा यासु । छयासहिता द्रुमा छायाद्रुमाः ळित मेचकित अन्तर अपकाश पासाम् । सुलभ सुखप्राप्य उदक यासु ते श्याम ·चतुर्य मर्ग तादृशीषु वनस्थलीषु तत्तादृश गवा कुल प्रचारयामास मञ्चारितवान् ।। साटोपमान्दोलितलम्बसास्नाः गावश्चरन्यो वलमानवालाः। बुट्यत्तॄणस्तोमचटत्कृतिन्यः चक्रः प्रियं चेतसि चक्रपाणेः ॥२१॥ माटोपमिति ॥ साटोप साहड्कार आन्दोळिता चलिता लम्बा वि लम्बिता साना गळकम्बळानि यासाम् । 'साना तु गळवम्बळ' इत्य मर । वलमानाला तिर्यक्कम्पितलागूला बुध्यता चर्पणेषु छेद गच्छना तृणस्तोमेन तृणसञ्चयेन हेतुना चटत्कृतिन्य चटदितिशब्दवत्य चरन्त्य' तृणान् भक्षयन्त्य । 'चरगतिभक्षणयोरिति धातु । गाव' चक्रपाणे श्री कृष्णस्य चेतसि मनसि प्रिय प्रीति चमु कृतवत्य ॥ ॥ २१ ॥ हरिन्मणिश्यामरुचीनि तत्र स्वैरं चरन्तीषु तृणानि गोषु । शौरिस्स्वयं भुक्त इवाप तृप्ति तृप्यन्त्युदाराः परतर्पणेन ।। २२ ॥ हरिदिति ॥ तत्र बने गोपु हरिन्मणय नीलरत्नानीर श्यामाचीनि स्यामळपर्णानि तृणानि स्वैर स्वच्छन्द पथा तथा चरन्तीपु मक्षयन्तीपु सतीषु शौरि कृन्ग स्वय भुक्त इन आत्मना मुक्तानिर ।मुक्तमस्पास्ती ति अर्शमाद्यच । तृप्ति प्रीति आप प्राप्तवान् मुखिनोऽभूदित्पर्य । तयाहि- उदारा महान्त परस्य तमगेन प्राणनन हेतुना तृप्पन्ति तृप्ता भवन्ति ।। सर्वासु कण्ड्यनलिप्सयोः उन्नम्य कळं दधतीपु गोपु।

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने वालो हर्खािहुसहस्रशुन्यं जन्मात्मनो निष्फलमेव मेने ॥ २३॥ सर्वास्विति । सासु गोषु कण्ट्यन गानिकर्पण लधुमिच्छया कण्ठ उंच उन्नम्य अतितरा उद्गमय्य दधतीषु धारयन्तीषु सतीषु बाल हरि आत्मन स्वस्य जन्म जनन बाहुसहस्रेण शून्य रहित निष्पलमेर निष्प्रयोजनमेवेति मेने कल्पितवान् । बहुमा गवा कण्ट्रयन बाहुद्वयेन कय करोमीति चिन्तयेति भाव ॥ ॥ २३॥ परिभ्रमद्दोकुलमुग्रकोपं समुच्चललू ळि रटदिपाणम् । स युद्धमुष्णां मदनिर्भराणां प्रविश्य मध्यं शमयाञ्चकार ॥ २४ ॥ परीति ॥ स हरि मदनिर्भराणा अतिमानमत्ताना उक्ष्णा वृषभा- णा परिभ्रमन्ति परित विवश सञ्चरन्ति गोकुलानि यत्र । तरा उम्र कोप अतिप्रवृद्धकोप समुघलभू ळि समुद्भूतभृमिरनस्क रटद्विपाण चटदि ति शदायमानशृङ्ग युद्ध द्वयुद्ध मद्य प्रविश्य गमयाञ्चकार प्रगम नीत- ॥ २४ ॥ शाखाकरागैरवलंब्य पृथ्वी निपेटुपः पुष्पफलावनम्रान् । तत्र द्रुमान् सादरमीक्षमाणः जगाम तृप्ति न कदापि गौरिः॥२५॥ पाखेति ॥ शौरि कृष्ण तत्र पने भाखाभि पिटपेरेस करा - वामनर य आनित्य निषेदुषः निपण्णान् पुष्पै फ्लैश्व अपनम्रान् नमन वान् ॥

·चतुर्थ. सर्गः ॥
१२७
गीलान् द्रुमान् वृक्षान् सादर साभिप्राय ईक्षमाण पश्यन् कदाऽपि कटा-
चिदपि तृप्ति अलभाव नजगाम नप्राप्तवान् । अत्र समृद्धाना दानशीलत्वात्
परोपकारिणा महता समाधिस्साभिप्रायदर्शने हेतुः ।। ॥२५॥
अलक्ष्यमूलान्यतिविप्रकर्षात
घोपानुमेयस्खलितोदकानि ।
उत्तुङ्गरोधस्तरुमण्डलानि
निम्नानि दृष्ट्वा नितरां स रे मे ॥ २६ ॥
अलक्ष्येति ॥ सशौरि अतिविप्रकर्षात अत्यन्तदृरस्थत्वात् अलक्ष्य-
मूलानि द्रष्टुमशक्यमूलतलानि घोषेण वीचिवेगेन अनुमेयस्खलितानि अनु
मातु शक्यसङ्घ नानि उदकानि येषु उत्तुङ्गानि उन्नतानि रोधस्तरूणा ती-
रवृक्षाणा मण्डलानि समूहः येपा तादृशानि निम्नानि अगावान् जलाश.
यान् दृष्टा नितरा अतिशयेन रेमे प्रीतवान् । अप्रापि पूर्ववत् सभृतयनस्य
ममाधि प्रीतिहेतु.॥
॥॥२६॥
अतुच्छगुच्छस्तनभारनम्राः
लताः प्रवाळापरलोभनीयाः।
स तत्र वीक्ष्य भ्रमराळकाव्याः
तामस्मरत्तामरसाधिवासाम् ॥ २७ ॥
अतुच्छेति । सः शौरि तत्र वने अतुच्छाना पृथूना गुन्टाना स्त-
चकानामेव स्तनाना भारेण नन्नाः नमनशीलाः प्रपाले वाधेरेरधरोष्टेः लोभ-
नीया रम्याः भ्रमरैर्मधुकररेवालको चूर्णकुन्तले आन्याः श्रेष्ठाः लताः या-
लबलरीः पीय दृष्ट्वा ता तथाभूता तामरसाधिवासा पमाल्या अस्मरद
स्मृनपान् । स्मरणालद्वार. । सशवस्वन्तरानुभर सभूतयात् ॥ २७ ॥

·१२८ कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने समुत्सुकं सागरकन्यकायां आकृष्टुमन्तःकरणं मुरारेः। सर्वस्य वेत्ता सरसां स.वाचं सङ्कर्पणस्सादरमित्युवाच ।। २८ ॥ समुत्सुकमिति ॥ सर्वस्य वस्तुनः वेत्ता ज्ञाता सङ्कर्षणः बलदेवः मुरा- रे कृष्णस्य सागरकन्यकायां लक्ष्म्या समुन्सुक सदृशवस्तुदर्शनात् मामि- लाप अन्तःकरण मनः आकृष्टु आक्षेप्तुं मरसा रसवती वाचं सादर इति वक्ष्यमाणप्रकारेण उवाच उक्तवान् । ॥ २८॥ अन्तस्समीरभ्रमणप्रसङ्गात् उदीर्णनादेन गुहामुखेन। भूयः प्रयुक्ते पृथिवीधरस्ते गोवर्धनस्स्वागतमेव शौरे ।। २९ ।। अन्तरिति ।। हे शोरे ? एप. परिदृश्यमानः गोवर्द्धनो नाम पृथिवी- धरः पर्वतः अन्तः अन्तर्भागे समीरभ्रमणस्य गयुसञ्चारस्य प्रसङ्गात् प्रवृ- तेहेतोः उदीर्णनादेन उद्गतशब्देन गुहायाः स्न्त्रेणैत्र मुखविवरेण भूयः भू- यशः ते स्वागत सुखागमनप्रश्न प्रयुङ्क्ते करोति ।। ॥२९॥ निशम्य गोवर्धननिर्झराणां धीरध्वनि कृष्ण शिखण्डिनोऽमी। मुदा त्वदालोकनजातयेव नृत्यन्ति चक्रीकृतवर्हमाराः॥ ३०॥ निशम्येति ॥ हे कृष्ण अमी शिखण्डिनः मयूराः गोवर्द्धनस्य नि- ·17 चतुर्थ सर्ग ॥ १२९ झराणा वारिप्रवाहाणाम् । 'वारिप्रवाहोनिझरोझर'इन्यमर । धीरध्वनि गम्भी- रव निशम्य चक्रीकृतबहभारा वलयितपिञ्छनालास्सन्त नृत्यन्ति नृत्य कुर्वन्ति । त्वदालोकनात् तत्र दर्शनात् सकाशात् जातया उद्गतया मुदा सन्तोषेणेव युत्प्रेक्षा । पादाविमौ सञ्चरणाय नालं अत्रेति मत्वा मृगयूथमेतत् । स्वलोचनांशुस्तबकापदेशात् नीलोत्पलैर्भूमिमिवास्तृणाति ॥ ३१ ॥ पादाविति ॥ एतत् मृगयूथ मृगगण इमो पादौ । तत्रेत्यर्थ । अत्र वने सञ्चरणाय सचार कर्तुं नाल न शक्ताविति मन्त्रा अपबुद्ध्य स्वेपा आ त्मीयाना रोचनाना अशुस्तबकस्य स्तबकाकरस्य अशो अपदेशात् व्या- जात् नीलोत्पले कुनलये भूमि आस्तृणाति आच्छादयतीव । मृदुखसिद्रये पुष्पास्तरण करोतीवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ॥३१॥ विकीर्य विष्वग्विपिनट्ठमाणां मधूनि पुष्पस्तवकच्युतानि । अर्काशुतप्तामनिलो धरित्री सञ्चारयोग्यां भवतो विधत्ते ॥ ३२ ॥ निकोति ॥ अनिल वायुः अर्कागुभि सूर्यरश्मिभिः तप्ता ऊष्माण गमिता धरित्रा भूमि विपिनद्रुमाणा वनवृक्षाणा पुष्पस्तरकेम्प युतानि निपतितानि मधूनि दिपक परित विक्षिप्य प्रोक्षण कृवेयर्थ । भरत का सचारयोग्या गमनक्षमा रिपत्ते क्रोति । आदरभावात् इय च गम्पो- प्रेक्षा॥

·कृष्णविरासकाव्ये मव्याख्याने
न भीतिरन्त न दृशोश्चलत्वं
नास्था तृणे नोत्सुकताऽपि शावे।
रूपेण दामोदर मोहितास्ते
तिष्ठन्त्यमी काष्ठकृता इवैणाः ॥ ३३ ॥
नेति ॥ हे दामोदर 'ते तव रूपेण सौन्दर्येण मोहिता विवीकृ
ता अमी एणा हरिणा काष्ठ दारुभि कृता निर्मिता इव तिष्ठन्ति । तत्र
हेतुमाह चतुर्भि वाक्यै । अन्त मनसि भीति भय न दृश्यते । दृशो
चक्षुपो चलन चलभान नास्ति। तृणे ययसभक्षणे आस्था आदर नास्ति।
शाने शिशौ च उत्सुकता सश्रद्धत्वमपि नास्ति । अतो हि कृत्रिमसादृश्यम्॥
तेनेति सन्दर्शितमग्रजेन
मनोहरं तत्तदवेक्षमाणः।
गाश्चारयन् शाइलिनीषु भूषु
रेमे रमाया रमणःप्रकामम् ॥ ३४॥
तेनेति ।। इति एकप्रकार तेन अग्रजेन रामेण सन्दर्शित सम्यक
दर्शित मनोहर तत्तत् तादृश वस्तु अपेक्षमाण पश्यन् रमाया रमण कृ
ष्ण शालिनीषु हरिततृणयुक्तासु भूषु गा चारयन् प्रकाम अत्यर्थ रेमे
क्रीडितवान
तं तत्र दृष्ट्वा महनीयरूपं
शोरिं शबर्यश्चरितार्थनेताः।
फलोपहारैरुपसृत्य वन्यैः
अवादिपुः प्रश्रयशोभि वाक्यम् ॥३५॥

·चतुर्थः सर्गः॥
तमिति || तत्र वने शबर्यः व्याधस्त्रियः महनीयरूप पूजनीयसी.
न्दर्ययुक्त शोरिं दृष्ट्वा चरितार्थनेत्राः कृतार्थलोचनाः नेत्रफल प्राप्ता इत्यर्थः ।
वन्यैः वनजातेः फलेरेव उपहारेः उपपदार्थस्सह उपमृत्य समीपं प्राप्य प्र.
श्रयेण विनयेन शोभितु शीलमस्येति तादृश वाक्य अवादिषुः उक्तवत्यः ॥
इतः पदं नश्शरपातमात्रं
यायास्सहानेन सुहृद्गणेन।
अतागमिष्यन्ति किरातपुत्राः
गवाममूपां परिपालनाय ॥ ३६ ॥
इत इति ॥ इतः अस्मात् प्रदेशात् शरपातमात्र शरपतनमावान्तर
न' अस्माक पद स्थान ल अनेन सुहृद्गणेन मित्रवृन्देन सह यायाः प्रा-
नहि । आमन्त्रणे लोट् । किं कारणमिति चेत् उच्यते- अमृपा गवा
परिपालनाप त्राणार्थ अन किरातपुत्राः वनेचरकुमारा' आगमिष्यन्ति ।।
व्याधाहृतैर्वारणकुम्भगर्भात
मुक्ताफलैरामलकाभिरामैः।
प्रसाधनं त्वां भुवनत्रयस्य
प्रसाधयिष्यन्ति किरातकन्याः॥ ३७ ॥
व्याधेति ॥ केवल इदमेव वन्य अन्यच्च प्रयोजन भरिष्यतान्याहुः ।
किरातकन्या शबरकन्या वारणम्य गनम्य कुम्भम्प मस्तकस्य गर्भान
अन्तर्भागात सकाशत् व्याधैः शयररेन आहृतेः आनीने आमलकानि धा-
तीफलानि तेरिख अभिरामै मुन्दरः तप्रमाणेरिनि पायत् । मुक्ताफले: मो-
क्तिके मुवनयस्य त्रैलोक्यस्य प्रमाधन अगदारभूतमपि वा प्रसापि-
प्पन्ति अरिष्यन्ति ॥
॥ ३७॥

·.
२३२
कृष्णविलासकाव्ये सन्याल्याने
कन्याऽस्ति काचिच्छबरेश्वरस्य
या नः कुलानामधिदेवतेव।
तां सर्वथा दास्यति तेस राजा
महान्त्यनर्घाणि च यौतकानि ॥३८॥
अपिचान्यदप्यस्तीत्याहु-कन्येति ॥ शबरेश्वरस्य किरातराजस्य
कन्या काचिदस्ति । मा कीदृशीति चेदुच्यते-- या कन्या नः अस्माक
शवराणा कुलाना ऑपदेवतेव मूर्तिमनीव भवति । तादृश अस्याः मौन्दर्य-
मिति भाव । स राजा किराताधिपति मर्वथा सर्वप्रकारेणापि ते तुभ्य
ता कन्या दास्यति । महान्ति प्रभूनानि असर्वाणि मूल्यातिरिक्तानि योत-
कानि स्त्रीवनानि च दाम्पति तदेना परिहाधेत्यभिप्राय. ॥ ॥ ३८ ॥
इत्यूचिपीणां शवराङ्गनानां
अत्यादरं चेतसि वीक्षमाणः।
कृष्णः कृपानिघ्नमनास्स वाचं
इत्याह लजामृदुना स्वनेन॥३९॥
इतीति ।। इति एव ऊचिवीणा उक्तवतीना शवराङ्गनाना अत्यादर
चेतसि वीक्षमाण मनसि पश्यन् अपधारपन्नित्यर्थः । कपाया दयाया नि-
न आयत्त मन' यस्य स तथोक्त स. कृष्ण लजया मृदुना स्वनेन इति
वक्ष्यमाणप्रकारेण याच आह उक्तवान् ॥
॥ ३९ ॥
पित्रोरनुज्ञामधिगम्य भद्राः
समीहितं वस्सकलं विधास्से।
मयि स्थिते तिष्ठति गोकुलं तत्
गच्छामि माभूत विपादवत्यः॥४०॥

·चतुर्थः सर्गः ॥ पित्रोरिति ।। हे भद्राः शोभनाः पित्रोः मातुः पितुश्च अनुज्ञा अ. धिगम्य लब्ध्वा वः युष्माक समीहित अभिप्राय सकल सर्वमपि विधास्ये फरिष्यामि । किंच अन्यदप्यस्ति । मयि स्थिते सति गोकुल गोसमूहोऽपि तिष्ठति न गच्छति । तत् तस्माद्रेतोः अह गच्छामि । यूय विषादवत्य वि. पग्णाः माभूत । विषादः न कर्तव्य इत्यर्थः ।। गते पुलिन्दीरिति सान्त्वयित्वा तदिष्टभङ्गव्यथिते मुकुन्दे। फलापचायादिषु निस्पृहास्ताः शनैर्ययुः पक्कणमेव खिन्नाः॥४१॥ गत इति । इति एवप्रकारं पुळि-दी गवरी मान्वयित्वा अनुसरण. पाचा अनुज्ञाप्य तदिष्टभङ्गेन तामा पुछिन्दिनीनामभिप्रायनिराकरणेन ध्यथिते किंचित् दुखिने मुकुन्दे गते मति ना पुदिन्यः खिलाः खेदयु. का फलानामपचायादिषु आदिशब्देन कन्टखननाद्यपि गृह्यते । निस्पृहाः निराकाक्षास्सत्यः शनै. मन्दमन्द परगमेर स्सालयमेव ययुः गता.॥ 'पक णशबरालय' इत्यमरः॥ विहृत्य गर्भपुलतागृहाणां निपीय वारीणि च पल्वलानाम्। फलानि चास्वाद्य महीरहाणां वनानि धन्यानि चकार शोरिः॥ ४२ ॥ विहत्येति ।। शोरिः लतागृहाणा बलोकुआना गर्भेषु अन्तर्भागेषु विद्वन्य क्रांडित्या पस्खलाना अल्पसरसा 'पत्यनवासमर' इत्यमरः । वारीणि जमानि निधीय च पीत्या च महीरहाणा चूनादिवृक्षाणा फल्यानि चास्वाय मुस्वा बनानि धन्पानि भाग्यवन्ति चकार फतवान । स्वमपदो भगवदनु ·- कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने मुक्तत्वात् सप्रयोजना इति भाषः ॥ ॥४२॥ अथाधिरूढे गगनस्य मध्यं दिवाकरे दुस्सहभानुजाले। घर्माकुलं गोकुलमीक्षमाणः हलायुधः प्राह रथाङ्गपाणिम् ॥ ४३॥ अथेति ।। अथ अनन्तर दुस्सहं सोढुमशक्य भानुनाल रश्मिसमूहो यस्य तादृशे दिवाकरे गगनस्य अवरस्य मध्य अधिरुटे अधिगते सति गोकु- ल गोगण धर्मेण ग्रीष्मकालेन हेतुना आकुलं विवश ईक्षमाणः पश्यन् ह- लायुधः रामः रथाङ्गपाणिं कृष्ण प्राह उक्तवान् ।आहेति तिदन्तप्रतिरूप- मव्ययम् । अतः कालत्रयेऽपि प्रयोज्यम् ।। ॥४३॥ किश्चित्परिम्लानलताप्रवाळः तृणाङ्करभ्रान्तकुरगन्यूथः। अह्नः परित्यक्तजनप्रचारः प्रवर्तते मध्यम एप भागः॥४४॥ किंचिदिति ॥ किंचित् अल्पं परिम्लानाः शोषिताः लताना प्रवाळाः किसलयाः यस्मिन् । तृणानामङ्कुरेषु भ्रान्तानि दुर्लभत्वादन्विष्य सन्तरन्ती- त्यर्थः । कुरङ्गन्यूथानि मृगकुलानि यस्मिन् 'तृष्णाकुलभ्रान्तकुरङ्गयूथ' इति वा पाठ तत्र तृष्णया आकुलं भ्रान्तं चेति विग्रहः। परित्यक्तःजनाना प्रचारः सचारः यस्मिन् । तादृशः दिवसस्य मध्यमः भागः अशः एषः प्रवर्तते । म- प्याहस्सपृक्त इत्यर्थः ॥ ॥४४॥ कुलानि वीक्षस्व विहङ्गमानां पक्षान्तरस्थापितशावकानि।

·चतुर्थ. सर्गः॥ १३५ कठोरमेनं गमयन्ति कालं नीडेषु निद्रालसलोचनानि ॥१५॥ कुलानीति ।। पक्षयोरन्तरे अन्तर्भागे स्थापिताः शायकाः शिशवो ये: निद्रया अलसानि जडीभूतानि लोचनानि येषा तानि । कठोरं क्रूर एन का- ल मध्याह्नकाल नीडेषु कुलायेषु गमयन्ति यापयन्ति विहङ्गमाना पक्षि. णा कुलानि त्व धोक्षस्त्र पश्य ॥ प्रायः कठोरातपपीडयेव छायाः परित्यक्तवहिर्विहाराः। आलोकयाध्वन्यजनेन सार्ध अध्यासते मूलमनोकहानाम् ॥ ४६॥ प्राय इति ॥अनोकहाना वृक्षाणा छायाः अनातपाः प्राय बाहुत्येन कठोरातपपीडया क्रूरतरातपतया व्यथयेर परित्यक्त' उपेक्षित' बहिविहा- २. बहिर्भागेषु क्रीडा यै अध्वन्यमनेन पान्थलोकेन सार्ध मूल अनोकहा- ना अधोभागमेव केवल अभ्यासते अविवसन्ति । आलोकय पश्य ॥१६॥ करैरसधैरयमंशुमाली तपन्महीमुग्रइव क्षितीशः। आशंसितापत्तसरः प्रजामिः धत्ते दशामद्य विगर्हणीयाम्॥१७॥ करेरिति ।। उप्र तीक्ष्ण क्षितीश रामेव असी मोदुमशक्यैः करे: रश्मिभि बलिभिश्च महीं भूमि भूपासिमन च तपन दहन् दण्डयश्च अंशु- माली सूर्यः अद्य अय प्रभाभि मनः आशसितापत्प्रसर प्राधिनास्तमनप्रा. पि प्रार्थितनिनाशप्रवृत्तिश्च निगर्हणीया निन्द्या दशा अवस्था पत्ते धार- ·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने यति । 'तीक्ष्णदण्डान्महीभर्तुरुद्विजन्ते गरीरिण' इति वचनानुसारेणोपमा- नस्त्रीकारः ॥ ॥४७॥ विहृत्य कान्तारमहीपु वेगात् ब्रजन्नपः पुष्करिणीषु पातुम्। मार्गे करीन्द्रःकरशीकरण प्रियामसावुक्षति तापखिन्नाम् ॥१८॥ विहत्येति ॥ असो करीन्द्रो गजश्रेष्ठः कान्तारमहीपु वनभूमिषु विट्ट- त्य क्रीडित्वा पुष्करिणीपु कमलसरस्सु अपः जल पातुं वेगात् नजन् गच्छन् मार्गे तापखिन्ना आतपक्लान्तां प्रिया करिणी करशीकरण पुष्कराग्रजलेन उक्षति सिंचति ॥ ॥४८॥ तप्तानि भासा तपनस्य हंसाः विहाय वारीणि नखपचानि । पत्रेषु विन्यस्य पदानि मन्दं पद्माकरे संप्रति पर्यटन्ति ॥ ४९।। तप्तानीति ।। संप्रति इदानी हंसाः तपनस्य भासा मूर्यस्य तेजसा त तानि उष्णीकृतानि नखपचानि नखमूलावधिदाहदानि वारीणि जलानि वि हाय त्यत्वा पद्माकरे पद्मतटाके । 'पद्माकरस्तटाकोऽस्त्री' इत्यमरः । पत्रेषु पादळेषु पदानि विन्यस्य मन्द गनः पर्यटन्ति परितस्संचरन्ति ।। १९ ।। निगूढमीनग्रहणाभिसन्धि कृच्छ्रेण मुक्त्वा कपटासिकांस्वाम् । अमी बकोटास्तपनांशुतापात् तटीनिकुञ्ज तरसा विशन्ति ।। ५०॥.

·18
चतुर्य सर्गः॥
१३७
निगूदेति ।। अमी बकोटा बकपक्षिण स्वा आमीया स्वजातिसम
देता निगूढ नितरा गोपित मीनाना मत्स्याना ग्रहणे स्वीकारे अभिसन्धि
तात्पर्य यस्या तादृशी कपटासिका व्याजेन स्थितिं कृच्छेण यत्लेन मुक्त्वा
त्यक्त्वा तपनाशुतापात् सूर्याशुसन्तापावेतो तटीनिकुञ्ज तीरलतागृह त-
रसा क्षिप्र प्रविशन्ति अन्तर्गच्छन्ति ।।
॥५०॥
तदेहियामस्तरुपण्डमेतत्
धर्माकुलं गोकुलमानयामः।
अत्रैव विश्रम्य मुहूर्तमानं
भूयोऽपि गावःप्रचरन्त्वरण्ये ।। ५१॥
तदिति ॥ तत् तस्माद्रेतो वमेह्यागच्छ । वय याम गछाम । कि
ममिति चेदवाह-धर्माकुल प्रीष्मेणाकुल सन्तप्त गोकुल गोसमूह एतत् ।
श्यमान तरुपण्ड वृक्षकदबकमानयाम । गान अव अस्मिस्तरुपण्डमूले
मुहूतमात्र द्विघटिकमात्र विश्रम्य श्रममपनीय भूयोऽपि पुनरपि अरण्ये प्र.
चरन्तु सञ्चरन्तु ॥
॥२१॥
इतीरितं तत्समयानुरूपं
वाक्यं समाकर्ण्य हलायुधस्य ।
आर्यो यदाज्ञापयतीति कृष्णः
तं राममुक्त्वा तरुपण्डमाप ॥५२॥
इतीति ।। समयानुख्य कालोचित इति एपप्रकार हलायुधस्य ई
रित कथित वाक्य समाकर्ण्य कृष्ण यदाज्ञापयत्याय तथाऽस्विति शेष ।
इति त राममुस्था तरणा पण्ड कदबक आप प्राप्तवान् ।।
॥२२॥

·( १३८ कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने अलब्धमार्ताण्डकरप्रवेश आरामकल्पं तरुपण्डमेत्य । आनेतुकामस्स गवां कुलं तत् आसञ्जयामास मुखेन वेणुम् ॥५३।। अलब्धेनि ।। मः कृष्णः अलब्धः अप्राप्तः मार्ताण्डकराणां सूर्यर स्मीना प्रवेशो येन तादृश आरामकल्प उद्यानतुल्यं तरुपण्डं एत्य प्राप्य तद गवा कुल आनेतुकामः आगमयितुमिच्छन् वेणुं मुरळी मुखेन आसञ्जया- मास योजयाञ्चकार ॥५३॥ सलीलमीपत्परिपृक्तपादं सविभ्रमोदञ्चितसव्यनेतम्। कृष्णस्य वंशार्पितपाटलोष्ठं वीक्ष्य स्थिति विस्मयमाप लोकः ॥५॥ मलीलमिति ।। लोकः द्रष्टजनः कृष्णस्य सलील लीलया सह कि- श्चित्परिपृक्तपाद व्यत्यस्तानि सविभ्रम सविलास यथातथा उदश्चितमुन्नमि- त सत्यनेत्र वामनयन यत्र । मन्यशब्दो वामपर्यायः । तथाच श्रीरामायणे. 'दक्षिणो दक्षिणं बाहु रामस्सयपराक्रमः । चिच्छेदच कबन्धस्य सम्प वी- रस्तु लक्ष्मणः' इति । वंशे बेणो अर्पतः न्यस्तः पाटलः अरुणः ओष्टो यत्र । तादृशी स्थितिमास्थानं वीक्ष्य दृष्टा विस्मयमाश्चर्यमाप प्राप्तवान् ।। तत्र स्थितं तामरसायताक्षं तापिञ्छवर्ण शिखिपिञ्चूडम्।

·चतुर्यः सर्गः॥ तमेव पश्यन्ननिमेषतायाः फलं प्रपेदे सुरसिद्धसङ्घः ॥ ५५ ॥ तनोति ॥ तत्र तरूपण्डे स्थित तामरसायताक्षं पनदीने तापिन्छ- स्प तमालद्रुमस्येव वर्णो यस्य तादृश शिखिपिञ्चचूड मयूरबर्हयुक्ता चूडा शिखा यस्य तादृश च त कृष्णमेव पश्यन् सुरसिद्धानां सङ्घः समूहः अनि- मेषताया शोः निमेषाभावस्य फल प्रयोजनं प्रपेदे लेभे ।। ॥५५॥ ततत्रिभङ्गया विवरेपु वेणोः व्यापारयन्नङ्गुलिपल्लवानि। जगत्रयीमोहविधानदक्षं उत्थापयामास स नादमुच्चैः॥ ५६ ।। ततइति ।। त्रयाणा मङ्गाना समाहारः विभड़ी। तयोपलक्षितः । तदुक्तम्- जानुभोण्योर्गळे चापि यत्त स्यादनुवकना । सा त्रिभङ्गीति विशे. या स्थितिरिति । तथा स्थितः सः कृष्णः वेणोः वंशस्य विवरेपु ल्धेषु अंगु. लिपटवानि पलपतुल्या अगुली: व्यापारयन् प्रवर्तयन् जगता य्या. लोक्यस्प मोहाविधाने आनन्दमूछोत्पादने दक्ष निपुण उभर्नाद उच्चस्तर स्थापयामास उद्गमयायकार || ॥ १६॥ अथोत्थितानन्दनिमीलिताक्ष्यः विलूनीकुरलांछितास्याः। गावस्तदभ्याशमुपेत्य तस्थुः निस्पन्ददेहा निभृतेश्श्रवोभिः॥ ५७।।

·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने अयेति ॥ अथ वेणुनादश्रवणानन्तर गावः टस्थितेन उद्भूतेन आनन्दन हेतुना निमीलिताक्ष्यः मुकुळिननेवाः विलूनः छिन्नैः दूर्वाकुरैःलाञ्छितास्याः सचिह्नमुख्यः तस्य कृष्णस्य अभ्याश समीपं उपत्य प्राप्य निष्पन्ददेहाः निश्चलशरीराः निभृते स्थिरैः श्रवोभिः कर्णैः उपलक्षिताः तस्थुः स्थिताः॥ नैसर्गिक वैरमपत्यसङ्गः तृष्णा बुभुक्षा कुसुमायुधश्च। तदेणुनादश्रुतितत्पराणां नालं विधातुं विकृति तिरश्वाम् ।। ५८॥ नैसर्गिकमिति ॥ नैसर्गिक स्वभावत जात वैर परस्परद्वेष' अपत्यैः पुत्रः सङ्ग स्नेहबन्धः तृष्णा पिपासा बुभुक्षा क्षुत् कुसुमायुधः कामश्च एते भावाः तस्य कृष्णस्य वेणुनादस्य श्रुतो श्रवणे तत्पराणा सश्रद्धाना तिरश्चा पशुपक्षिमृगादीना विकृति चित्तविकार विधातु उत्पादयितु नाल न पर्याप्ता बभूवुः ॥ ॥१८॥ तस्मिन् मनोहारिणि चक्रपाणेः वनान्तरे मूर्छति वंशनादे। विधीयमानं परिहृत्य कर्म सर्वेऽपि सत्वा लिखिता इवासन ।। ५९।। तस्मिन्निति ॥ चक्रपाणेः कृष्णस्य तस्मिन् ताशे मनोहारिणि म- नो हर्तु शीलवति वशनादे वेणुस्वने वनान्तरे वनप्रदेशे मूर्छति वर्द्धमाने सति सर्वे सवाः वनजन्तबोऽपि विधीयमान क्रियमाण कर्म चेष्टित परि- हत्य विहाय लिखिताः चित्रापिता इव भासन बभूवुः ।। 1.६९ ॥

·चतुर्यः सर्गः॥ प्रवृत्तमात्रौ वनपद्मिनीषु दातुं गृहीतुं च मृणाळभङ्गम्। चक्राह्वयस्तद् गृहमेधिनी च प्रसार्य चंचू परमासिपाताम्॥६॥ तयापारमेव प्रपश्चयति-प्रवृत्तेति ॥ वनपद्मिनीषु कान्तारसर- सीषु चक्रायः चक्रवाकः तस्य गृहमेधिनी भार्या च मृणाळभङ्ग निसच्छेद दातु प्रियायै समर्पयितुं गृहीतुं प्रियायाः आदातु च प्रवृत्तमात्रौ केवलं आ- रब्धावेव चंचू नोटियुग्म प्रसार्य विवृतं कृत्वा परं केवलं आसिषातां आ- 0 सीनो ॥ उपाविशन्नुज्झितचापलानि स्वजानुविन्यस्तकराननानि। निष्पन्ददृष्टीनि वनद्रुमाणां शाखासु शाखामृगमण्डलानि ॥६॥ उपाविशनिति ॥ शाखामृगमण्डलानि वानरकुलानि वनद्रुमाणा चनवृक्षाणा शाखासु विटपेषु उज्झितं त्यक्त चापले अनइतः प्लवनादि- चापत्यं यः स्वनानुनोः आत्मजानुयुग्मस्य उपरि विन्यस्तो निहितो दुपरि आननच यः निष्पन्दा निक्षला दृष्टयः येषां नधा सन्ति उपाविशन् उपविशन्तिस्म ॥ पद्भ्यामवष्टभ्य महीमुभाभ्यां सद्यस्समुत्तंभितपूर्वकायः। त ·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने सिंहः करीन्द्राक्रमणे प्रवृत्तः तस्थौ तथा कृत्रिममिंहकल्पः ।।६।। पद्धयामिति ॥ उभाभ्या पट्ट्या पदाभ्या महीं अमष्टभ्य अबलव्य सद्य तत्क्षणमेव समुत्तभितपूर्वकाय सम्यक् उन्नमितोत्तमाङ्गस्सन करा न्द्राक्रमणे गजेन्द्रस्य हनने प्रवृत्त उद्युक्त सिल तथा तदरस्थ एन कृत्रि- मसिझकल्प दादिविरचितसिझसदृश तस्थौ स्थित । भगवद्वशनादध वणाहृतचित्तत्वात् अस्य शरीरे निर्विकारत्वमिति द्रष्टव्यम् ।। सिद्धाः कळत्राणि लतागृहेषु समुद्यताः पाययितुं मधूनि। करद्वयोदञ्चितरत्नपात्राः निषेदुरालेख्यमिव प्रपन्नाः ॥६३॥ सिद्धा इति ॥ लतागृहेषु वर्तमाना सिद्धा कळवाणि भार्या मदू नि पापयितु समुद्यता उद्युक्ता करद्वये उदश्चित उद्धृत रत्नपात्र मणिच- पक यै तादृशा एप निषेदु स्थिता' आलेख्य चित्र प्रपन्ना इब चित्रलि विता इवेत्यर्थ ॥ तदंशनाळाच्युतमच्युतस्य गेयामृतं साधु निपेव्य वृक्षाः। चिरं जराजर्झरितत्वचोऽपि बाला इवासन्नवपल्लवाव्याः ॥६॥ तदिति ॥ वृक्षा चिर दीर्घकाल जरया वार्धक्येन झरितलच जीर्णचर्माणोऽपि अच्युतस्य वशनाळात् वेणुविवरात् च्युत गळित तत् गेय गानमव अमृत साधु सम्यक निपेन्य आस्वाद्य श्रोत्रेन्द्रियेणैर अनुभू- ·चतुर्थ सर्ग ॥ १४३ येत्यर्थ । नवे नूतनै पल्लरै किसलये आढ्या पुष्टा बाला इव आसन् अभूपन् । ॥६॥ नादेन वेणोर्विवशीकृतानां विद्याधराणां गळिताः करेभ्यः। गतिर्भवास्माकमपीति नूनं वीणा निपेतुर्मधुविद्धिपोऽग्रे ॥६५॥ नादेनेति ॥ वेणी नादेन विवशीकृताना विधुरीकृताना निद्याधरा- णा करेभ्य स्वकरात् गळिता पतिता वीणा मधुनिद्विप कृष्णस्य अग्रे पुरोभागे निपेतु पतिता । व अस्माकमपि गति शरण भवेति मत्वा नून निश्चय इति उत्प्रेक्षा ॥ खवेणुनादेन सजीवलोक इत्थं परानन्दमयं विधाय। प्रभुळ रसीदमराश्च सर्वे सुप्तोत्थितानां स्थितिमन्वभूवन् ॥६६॥ स्त्रेति ॥ स प्रभु श्रीकृष्ण इत्य एर प्रकार स्वस्प वेणो नादेन नौरलोक प्राणिसमूह परानन्दमय अन्यन्तानन्दमय विधाप कृत्या व्यर सीत् वेणुनादात् निरतोऽभूत् । सर्वे अमरा देशश्च सुप्तौस्थिताना स्थिति अवस्था अन्वभूवन अनुभूतरन्त ॥ प्रत्यागते चेचसिते विदित्वा प्रभ्रश्य हस्तात्पतिता विपञ्चीः।

·कृष्णविलासकाव्ये सन्याख्याने पुनर्न चक्रुः प्रतिपन्नलजाः विद्याधरास्तद्ग्रहणाभिलापम् ॥६७।। प्रत्यागत इति । ते विद्याधराः चेतसि प्रत्यागते वैवश्याटपगमे यथा स्थानस्थिते सति हस्तात् प्रभ्रश्य भ्रश प्राप्य पतिताः विपचीः वीणाः । 'विपची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी' इत्यमरः । विदित्वा ज्ञात्वा प्रतिपनलजा प्राप्तबीळास्सन्तः पुनः तस्याः विपच्याः ग्रहणे स्वीकारे अ. भिलाष वाञ्छा न च न कृतवन्त ।। मधुव्रतानां ध्वनिभिर्मनोज्ञेः वाचालयन्ती वलयं दिशानाम् । प्रसूनवृष्टिस्सुरसिद्धमुक्ता पपात मौळी परमस्य पुंसः॥६॥ मध्विति ।। मधुब्रताना भ्रमराणा मनोझै ध्वनिभिः झङ्कारैः दिशा- ना आशानाम् । दिशेत्याबन्तः । 'आपंचैव हलन्ताना यथा याचा दिशा निशा' इति वचनात् । वलय मण्डल वाचालयन्ती मुखरयन्ती सुरेः सिद्धे श्व मुक्ता विसृष्टा प्रसूनवृष्टिः पुष्पपर्प परमस्य पुसः कृष्णस्य मोळी मूर्ति पपात पतिता॥ अवपि केनायमदृष्टपूर्वः प्रसूनराशिस्तव मूर्धनीति । पृष्टो विहस्याह विभुस्सहायान ज्ञानं भवन्योऽपि कथं ममेति ॥६९|| ·19 चतुर्थः सर्गः ॥ अवर्षीति ॥ अदृष्टपूर्वः पूर्व अदृष्ट अयं प्रसूनराशिः पुप्पसमूहः केन जनेन तब मूर्द्धनि अवधि विकीर्ण इति पृष्टः । सहायरित्यर्थात् ।वि- भुः कृष्णः विहस्य हसित्वा सहायान सह आगतान् गोपान् आह उक्त- वान् । किमितिचेत् आह- मम भवद्भयोऽपि ज्ञानं युष्मत्ज्ञानादप्यधि- क ज्ञान कथम् । भवेदिति शेषः । भवन्तः यत् जानन्ति तदेव अहमपि जानामि न तदतिरिक्त किंचिदपि ज्ञातु प्रभवामीति भात्र । मयाऽपि पुष्प- वर्षस्य कारण न ज्ञातमिति उक्त भवति ॥ ॥६९॥ विपद्यतां याति विवस्वदंशो विश्रान्तमुत्थाप्य गवां स पुञ्जम् । भूयस्तृणाश्यामळभूतलेषु प्रारब्ध सञ्चारयितुं वनेषु ॥७०॥ विपद्यतामिति ॥ विवस्वतः सूर्यस्य अशी किरणे । जानावेकवच- नम्। विपाता मोटु शक्यता याति गच्छति सति सः कृष्णः विश्रान्न गतश्रम गवा पुञ्ज समह उत्थाप्य शयनात् उत्थित कारयित्वा भूयः पुनः तृणेः आश्यामळ सर्वतः श्यामवर्ण भूतल यत्र तादृशेषु वनेषु मचारपितु प्रारब्ध प्रकान्तवान् ॥ ॥ ७० ॥ ततः परिक्षीणसहस्रभानोः अशाम्यदूष्मा दिवसस्य तीवः। यथा विनाशे धनसञ्चयस्य . महावलेपो धनिनो जनस्य ।।७।। तत इति ।। ततः अनन्तर परिक्षीणः प्रशानरस्मिः महस्रभानुः य. स्मिन् तस्य दिवसस्य तात्र करः ऊष्मा अशान्यत् शान्तोऽभात् । अत्र ·१४८ कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने लुखनं परिवर्तन तत्कृत्या नीदं कुलायं प्रविश्य बुभुक्षितानि क्षुधिनानि अ- पत्यानि शिशून चचूपुटमचितेन तुण्डान्तस्सपादितेन ग्रासेन भोज्यवस्तु- ना धिनोति प्रीणपति ॥ तदेहि शोरे तपनव्यपायात् प्रागेव यामः पदमस्मदीयम् । इयं क्षितिः श्वभ्रतटेन पश्चात् दुस्सञ्चरा लुब्धकनिर्मितेन॥७७॥ तदिति ॥ हे गोरे' इय क्षितिः वनभूमिः लुब्धकैः किरातः निमि- तेन विचितेन श्वभ्रतटेन उत्खानकन्दरतया निन्नकृतस्थानेन । 'गावटो भुवि श्वभ्र'इत्यमरः । पश्चात् सूर्यास्तभयात् पर दुस्संचरा दुःखेन गन्तव्पा स्यात् । तत् तस्मात् कारणात् एहि आगच्छ । तपनस्य सूर्यस्य व्यपायात् अस्तमयात् प्राक् पूर्वमेव अस्मदीय पदं गोकुल यामः गच्छामः ।। ७७ ॥ श्रुत्वेति रामस्य गिरं मुरारिः अस्त्वेवमित्यादरपूर्वमुक्त्वा । सह प्रतस्थे स च मित्रवर्गः प्रचण्डभृङ्गननिपूरिताशैः ॥७८|| श्रुत्वेति ॥ सः मुरारिः कृष्णः इति एवप्रकारा रामस्य गिरं वाच श्रुखा एवमस्तु तथाऽस्त्विति आदरपूर्व टक्वा अभिधाय प्रचण्डेन उत्क- टेन शृङ्गवनिना पूरिताशेः व्यापितदिङ्मण्डलै: मित्रवर्गः सुहृद्रणेसह प्रतस्थे च प्रस्थितश्च ॥ सहप्रयाणाय कृतत्वराणां ऊधोभराद्दरविळम्विनीनाम् ।

·. चतुर्थ सर्ग ॥ स तत्रतत्र प्रतिपाल्य तस्थौ प्रीतो गवामागमनं मुकुन्दः ॥७९॥ सहेति ॥ स मुकुन्द सहप्रयाणाय सममेन गन्तु कृतत्वराणा वि हितसभ्रमाणामपि ऊधस आपीनस्य भरात् गोरखाद्धेतो दूर अत्यर्थ पिळ म्बिनीना मन्दीभूताना गया आगमन आगतिं तत्र तत्र स्थाने प्रतिपात्य प्रतीक्ष्य प्रीत सन्तुष्टस्सन् तासु दयालुल प्रोतिहेतु । तस्थौ स्थितवान् ॥ समावृतो गोपजनेन नन्दः गोपाङ्गनाभिश्च वृता यशोदा। अतिष्ठतामध्वनि लोचनाभ्यां पुत्रागतिप्रेक्षणसस्पृहाभ्याम् ॥८॥ समावृत इति ।। गोपननेन समावृत परिवृत नन्द गोपाङ्गनाभि गोपोभि वृता यशोदा च पुत्रागतिप्रेक्षण पुत्रागमनविलोकन तर मस्पृ- हाम्या सतृष्णाभ्या लोचनाभ्या उपलक्षितो अवनि पुनरागमनमार्गे अति- प्टना स्थितन्ती॥ चकार कर्णेषु तयोः प्रमोदं दामोदरातरितशृङ्गनादः। दिवि प्रसर्पन्नथ पांमुपूरः नेत्रेपु पीयूपमिवाभ्यवर्पत् ॥१॥ चकारेति ॥ तपो यशोदानन्दयो दामोदरेण कृष्णेन आरितस्प आध्मातस्य शृङ्गस्य नाद शन्द कर्णेषु प्रमोद चार । अय अनन्तर पा- मुपूर परागसमूह नेत्रेषु पीयूष अमृत अभ्यार्षदिन । अमृतवर्षसम मुर्ग भारोदित्य । दिवि गगने प्रसान् व्यानुपनिनि उभपत्र विशेषणम् ॥

·१४६ कृष्णविलासकाव्ये मव्याख्याने उपमामाह--- धनिनः धनवतः जनस्य धनसञ्चयस्य द्रविणरागेः विनागे क्षये सति महाबलेपः महान अहङ्कारः यथा शाम्यति तदिति । "विनायो रब्यस्य व्यथयतितरा नत्वनुदय' इन्याहुः ॥ प्रभाकरे पाटलभासि दूरं दिशं प्रतीचीमवगाहमाने। आलोक्य रामः परिणाममहो दामोदरं सादरमित्युवाच ॥७२॥ प्रभाकर इति । पाटलभासि अरुणतेजसि प्रभाकरे मूर्ये प्रतीची दिश पश्चिमा आशा दूर अत्यर्थ अगाहमाने प्राप्नुवति मति रामः बलदेवः अ व परिणाम दिवसस्य अवसान आलोक्य दामोदरं कृष्ण प्रति मादर आद- रेण सह इति वक्ष्यमाणप्रकारेण उवाच उक्तवान् । ॥७२॥ आविर्भवन्मन्दमरुत्प्रचारा शान्तातपा निर्वृतसर्वसत्वा। विरामवेळा दिवसस्य शौरे प्रवर्तते पश्य मनोभिरामा ||७३॥ आविर्भवदिति ॥ हे शोरे? आविर्भवन उद्भवन् मन्दमरुतः मन्दा- निलस्प प्रचारः संचारः यस्याम् । शान्तः शम प्राप्तः आतपः यस्याम् । निवृतानि निर्वाण मुखं प्राप्तानि सर्वसत्वानि निश्शेषजन्तवः यस्याम् । ता- दृशी मनोभिरामा दिवसस्य विरामवेळा परिणतिसमयः प्रवर्तते । पश्य अवलोकय ।। शिरोभिरूद्वेन्धनशाकमूलाः स्वयूथ्यमुच्चैस्वरमाह्वयन्तः।

·. चतुर्थः सर्गः॥ १४७ वनेचरा वीक्ष्य विराममह्नः समारभन्ते सहसैव गन्तुम्॥७॥ शिरोभिरिति ।। नेचरा किराता अह्न पिराम दिनसानसान वी- क्ष्य अगम्य शिरोभि ऊढानि धृतानि इन्धनानि काष्टानि शाकमूलानि च शत्रकन्दादिभक्ष्याणि ये । स्वयूथेभर स्वयूथ्य जन उच्चैस्स्वर उच्चनाद यथा नथा आहृयन्तस्सन्त सहसेन तरसैय गन्तु स्वस्वपक्कण प्राप्तु समार भन्ते प्रक्रमन्ते ॥ ॥ ७४ ॥ शतं शतं व्योमनि बद्धमालाः शात्कारखाचालविलोलपक्षाः। ब्रजन्ति लक्षीकृतवासवृक्षाः मनोजवाः पश्य पतत्रिणोऽमी ॥७५॥ शतमिति ॥ अमी पतत्रिण पक्षिण व्योमान आकाशे शतशत प्रा यश शतसङ्खयारूप बद्धमाला प्रथितपड्क्तय शात्कारेण शब्दविशेषण पाचारा मुखरा विलोला चञ्चला पक्षा गरुत येपा तथा सन्त लक्षी कृतवासवृक्षा विषयीकृतकुलायशाखिन मनोजना मनस सदृशमेगा ब्रज- न्ति गाउन्ति । पश्य अवलोकय । अमू निति शेप ॥ ॥ ७॥ भुवः परागे बहुशो लुठित्वा प्रविश्य नीडं कलविङ्कयूथम् । धिनात्यपत्यानि बुभुक्षितानि ग्रासेन चपुटसञ्चितेन ॥७६॥ भुत्र इति ॥ कलविद्वाना चटकानाम् । 'चटक कलविङ्करस्यादि त्यमर । यूथ समूह भुर परागे महीरजसि बहुग अनेकवार लठिन्या ·१४८ कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने लुठन परिवर्तन तत्कृत्वा नोड कुलाय प्रविश्य बुभुक्षितानि क्षुधितानि अ- पत्यानि शिशून चचूपुटमचितेन तुण्डान्तस्सपादितेन प्रासेन भोज्यवस्तु- नाधिनोति प्रीणयति ॥ तदेहि शोरे तपनव्यपायात् प्रागेव यामः पदमस्मदीयम् । इयं क्षितिः श्वभ्रतटेन पश्चात् दुस्सश्चरा लुब्धकनिर्मितेन||७७॥ तदिति ।। हे शोरे इय क्षिति वनभूमि लुब्धकः किरात निर्मि- तेन विरचितेन श्वभ्रतटेन उत्खातकन्दरतया निम्नकृतस्थानेन । 'गावटी भुवि श्वभ्र'इत्यमरः । पश्चात् सूर्यास्तमयात् पर दुस्मंचरा दुःखेन गन्तव्या स्यात् । तत् तस्मात् कारणात् एहि आगच्छ । तपनस्य सूर्यस्य व्यपायात् अस्तमयात् प्राक् पूर्वमेव अस्मदीय पद गोकुल यामः गच्छामः ॥ ७७ ॥ श्रुत्वेति रामस्य गिरं मुरारिः अस्त्वेवमित्यादरपूर्वमुक्त्वा । सह प्रतस्थे स च मित्रवर्गः प्रचण्डशृङ्गध्ननिपूरिताशैः ॥७८|| श्रुत्वति ॥ स मुरारिः कृष्ण इति एकप्रकारा रामस्य गिरं वाच श्रुत्वा एवमस्तु तथाऽस्त्विति आदरपूर्व उक्ला अभिधाय प्रचण्डेन उत्क- टेन शृङ्गधनिना पूरिताशैः ब्यापितदिमण्डले: मित्रवर्गः सुहृद्गणैस्सह प्रतस्थे च प्रस्थितश्च । सहप्रयाणाय कृतत्वराणां ऊधोभरादरविळम्विनीनाम् ।

·.चतुर्थ सर्ग ॥ स तत्रतत्र प्रतिपाल्य तस्थौ प्रीतो गवामागमनं मुकुन्दः॥७९॥ सहेति ॥ स मुकुन्द सहप्रयाणाय सममेप गन्तु कृतत्वराणा वि हितसभ्रमाणामपि ऊपस आपीनस्य भरात् गोरवाद्धेतो दूर अत्यर्थ विळ म्बिनीना मन्दीभृताना गया आगमन आगतिं तत्र तत्र स्थाने प्रतिपाल्य प्रतीक्ष्य प्रीत सन्तुष्टस्सन् तासु दयाळुत्व प्रोतिहेतु । तस्थौ स्थितवान् ॥ समावृतो गोपजनेन नन्दः गोपाङ्गनाभिश्च वृता यशोदा। अतिष्ठतामध्वनि लोचनाभ्यां पुतागतिप्रेक्षणसस्पृहाभ्याम् ॥८॥ समावृत इति ॥ गोपजनेन समावृत परिवृत नन्द गोपाङ्गनाभि - गोपीभि वृता यशोदा च पुत्रागतिप्रेक्षण पुत्रागमननिलोकन तत्र सस्पृ- हाभ्या सतृष्णाभ्या लोचनाभ्या उपलक्षितौ अध्वनि पुत्रागमनमार्गे अति प्टता स्थितन्तौ । ॥८॥ चकार कर्णेषु तयोः प्रमोदं दामोदरातरितशृङ्गनादः। दिवि प्रसर्पन्नथ पांमुपूरः नेत्रेषु पीयूपमिवाभ्यवर्पत् ॥८॥ चकारेति ॥ तयो यशोदानन्दयो दामोदरेण कृष्णेन आपूरितस्य आमातस्य शृङ्गस्य नाद शब्द कर्णेषु प्रमोद चकार । अथ अनन्तर पा- सुपूर परागसमूह नेत्रेषु पीयूष अमृत अभ्यवर्षदिव । अमृतवर्षसम सुख अकरोदित्यर्थ । दिवि गगने प्रसर्पन व्याप्नुवन्निति उभयत्र विशेषणम् ॥

·१५. कृष्णविलासकाव्ये सत्र्याख्याने तो धूसराङ्गौ रजसा कुमारी गला स नन्दः परिरभ्य गाढम् । आत्मानमानन्दसमुद्रमनं नालं समुद्धर्तुमभृन्मुहूर्तम् ।।८।। ताविति । सः नन्दः रजमा गोधूळया घूसराङ्गो शबळवर्णशरीगै कुमारी रामकृष्णो गत्वा प्राप्य गाट परिरभ्य आश्लिप्य आनन्ट एवं समुद्र मग्न अवगाढ आत्मान आत्मगरीर मुहूर्त अल्पकाल समुद्भर्तु वोटु नाल अभृत् न पर्याप्तोऽभृत् ॥ ॥२॥ उत्पत्य धावद्भिरुदस्तशस्त्रैः वेळारवक्षोभितदिग्विभागैः । आभीरवी रैस्स वृतः प्रपेदे ब्रजं समाकर्णिततूर्यघोपम् ॥८॥ उत्पत्येति । सः नन्द उत्पत्य उत्पतन कृत्वा धावद्भिःशीरगन्छ- नि उदस्तशस्त्र उमृतायुधे वेळारवेण नादविशेषेण क्षोभितदिग्विभागः चालितदिगन्तर आभीरवारः गोपवारः वृतः सहित' समाकर्णितः मम्पक श्रुतः तूर्यवोपः दुन्दुभिध्वनिः यस्मात् तादृश व्रज घोप प्रपदे प्राप्तवान् ।। चाक्तिभिः पार्श्वचरानशेपान विसृज्य गोपान सहितस्स मित्रैः । विवेश कृष्णो भवनं दिनान्ते समुज्वलन्मङ्गळदीपिकाभिः॥८" ·चतुर्थ सर्ग ॥ चाटूक्तिभिरिति । स कृष्ण चाटूक्तिभि श्लाघापूर्वकाग्भि अशे- पान् पार्श्वचरान् भृत्यान् गोपान् विसृज्य गमयित्वा मित्र वयस्यै सहित दिनान्ते साय मङ्गलदीपिकाभि समुज्जलत् दीप्त भवन विरेश प्रविष्ट. वान् ॥ कामं दिवा कर्णपथं गतेन नीताः प्रियं वेणुखेण विष्णोः । प्रतिप्रियं चकुरमुष्य सायं गावः पयोदोहननिस्वनेन ॥८५|| पाममिति ।। दिना दिनसे काम अत्यर्थ वर्णपथ धोत्रमार्ग गतेन प्राप्तेन निष्णो वेणुरण पशनादेन प्रिय प्रीति नीता प्रापिता गान साय सन्याया पयोदोहनस्य क्षारप्रपूरणस्य निस्वनेन शब्देन अमुष्य विष्णो प्रतिप्रिय प्रतिकाररूप प्रमोद च कृतपत्य ॥ अनुदिनमिति कुर्वन् पालनं गोकुलस्य क्षणमिव दिवसानि क्रीडया यापयन्सः । अखिलमपि धरित्रीभारमभ्युद्धरिष्यन् अरमत सह शौरिस्तत्र सङ्कपणेन ॥८६॥ इति मुकुमाररतो कृष्णपिगमगाव्ये चतुर्थस्मर्ग ॥ अनुदिनमिति ॥ इति एपप्रकार अनुदिन दिनेदिने गोकुलभ्य गोसमृहस्य पालन नाण कुन दिवमानि क्रीडया रिहारेण क्षणमिर क्षण फालमिर यापयन् गमयन् धरि या भूमे भार अखिल निशेषमपि अन्यु दरिष्यन् अभित उद्धर्तु क्षपपितु उपरममाणस्सन् म शोरि श्रीकृष्ण ·कृष्णविलासकाव्ये सव्याख्याने 21402 तत्र व्रने सङ्कर्षणेन बलभद्रेण सह अरमत क्रीडितवान् । जगतां भाराप- नोदैनं परमानन्द जनयिष्यन तत्र नन्दगृहे भगनान् अरविन्दनाभः सुख असत् ।। देवक्या घनसन्ततेवि जवादाविर्भवन् गर्भतः सन्तन्वन्नभिवर्द्धनञ्च जगतामभोनिधीनामिव । आपीतद्युतिरङ्गनाजनदृशां चक्रैश्चकोरैखि श्रीमानिन्दुरिवेन्दिरासहचरो वालश्चिरं पातु वः॥ इतिश्रीरामपाणिवादविरचिताया विलासिन्याख्याया कृष्णविलासव्याख्यापा चतुर्थस्सर्गस्समाप्तः ।। 21402