·MADRAS GOVERNMENT
ORIENTAL MANUSCRIPT SERIES No, 6
SRĪ RĀMĀNUJACAMPŪ
BY
RĀMĀNUJĀCĀRYA
with commentary
BY
8370
PANDIT V. KRISHNAMACHARYA
Edited with Introduction
BY
BHĀRATAKALĀNIDHI VIDYĀSĀGARA VIDYĀVĀCASPATI
PROFESSOR P. P. SUBRAHMANYA SASTRIYAR
B.A. (Oxon), M.A. (Madras)
Curator, Government Oriental Manuscripts Library and
Professor of Sanskrit and Comparative Philology
Presidency College, Madras
Under the orders of the Government of Madras
Madras
Sa 80
Ram/sub
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT
GOVERNMENT PRESS
MADRAS
1942
SONY

·CENTRAL ARCHAEOLOGIGAL
LIBRARY, New CLHI
Aco. No, 83.70
Dato.
28-2-52....
Call No.ee
sa82
semua soa 1.******************* HOT
Ram/sub
##

·CONTENTS
PAGES
Introduction
iii to xiv
Contents in Sanskrit of the Text
XV to xviii
Errata
xix and xx
Text
1 to 159
Commentary
161 to 208

·。 ·99 66 INTRODUCTION. Dr. A. A. Macdonnell observes that History is the one weak spot in Indian literature. It is, in fact, nonexistent." Dr. A. B. Keith states that Sanskrit literature for all its great merits is deficient in simple prose narrative on interesting themes." Historical Kavyas are indeed rare in Sanskrit Literature. No apology is therefore needed for publishing the Rāmānujacampū, for the first time. The Rāmānujacampū is a historical biography of the great Vedanta teacher Sri Rāmānuja (A.D. 1017 to 1137), the systematizer of the Višiştādvaita system of Vedānta. The earliest attempt at a biography of Srī Rāmānuja was made by one of his own direct pupils "Andhrapūrņa (Vatukanambi) in his Yatirājavaibhavam, a small poem of 114 stanzas. Since then, there have been panegyrics on Srī Rāmānuja, like the Yatirājasaptati by Sri Vedāntadesika (Venkatanātha A.D. 1268 to 1379) and the Yatirājavimšati of Saumyajāmātrmuni (Varavaramuni-A.D. 1370 to 1446). But the first great systematic biography with all historical incidents in their full detail in Kavya style in Sanskrit is accomplished only in the Rāmānujaсатрӣ. The author of the Rāmānujacampū is Rāmānujadāsa, also called Rāmānujācārya. He belonged to the Vādhūla Gotra and had for his teachers Venkata, Lakşmaņa and Yajñanārāyaṇa, besides his father Bhāvanārya. These details mark out our author from the others who are also called Rāmānujadāsa or Rāmānujācārya. Rāmānujācārya, the author of Garudapañcāśatvyākhyā (Circa 1450 A.D.) also belongs to the Vādhūla gotra. He is different from our author and is the grandson of Varadaguru, who is the son of the grand-daughter (atent) of Srī Vedāntadesika. Rāmānujadāsa, the author of the commentaries on Atimānuşastava (Śrī Rangarājastava), Varadarājastava, Srīstava, Sundarabāhustava and Srīgunaratnakosa, is also called Rāmānujācārya and pays obeisance to his teacher Verkața. But he is different from our author as he belonged to Garga gotra (See colophon of D. 10,269). Rāmānujācārya or Rāmānuja, the author of Vedapādarāmāyaṇam and Rāmānujīyam, a commentary on the Rāmāyaṇa, belongs to the Vādhūla gotra and is different from our author, as he is the son of Varadārya.

·vi This Rāmānuja is popularly known as Kandādai Rāmānuja, whom Vaidyanātha Dīkşita quotes in his commentary on Rāmāyana. Rāmānujadāsa of Vādhūla gotra (Circa 1550 A.D.), the author of Vedāntavijaya, is identical with Mahācārya or Doddayācārya, probably a contemporary of Appayya Diksita. Rāmānujācārya, the author of Vāsalakṣmī-kalyāṇam (Circa 1575 A.D.) also belongs to the Vādhūla gotra. But he is the paternal uncle of our author and is the son of Saraņāmba. Besides the above work he has also written Vírarāghava-Kanakavallī-vivāha, Vedapādarāmāyaṇa, Rāmāyanacampū, Siddhāntasāra Sukavacika, and Värdhi. kanyā pariņaya. Rāmānujā cārya, the author of the Rāmānujacampū may therefore be assigned to Circa 1600 A.D. In his Rāmānujacampū, our author Rāmānujadāsa, gives some interesting details regarding his ancesters. He traces his origin to Dāśarathi Mudaliyāņdān, one of the disciples and nephew of Sri Rāmānuja. Srīrangārya, one of the ancestors of the author, was carried by a king, Krişņa Rāya, in a palanquin. This Srīrangarāya was skilled in the employment of magical incantations. Ghanavarada, the son of Srīrangārya, is claimed by the author of the present work as the chief member of the family to which he belonged. Ghanavarada was living in Trivellore near Madras. Rāmānuja, son of Ghanavarada, was skilled in Nyāya, Vyākaraņa, Mīmāmsā and Vedānta. He was considered to be Srī Rāmānuja himself in his ability to defend Visiştādvaita from the criticism of the opponents. This Rāmānuja had two sons, Varadaguru and Saraņammācārya. Saraṇamma had four sons, the eldest of whom, was Rāmānuja, the preceptor of the author of the present work. The second son of Saraṇamba was Vijayarāghavārya, who was considered equal to Vātsya Varadaguru in the exposition of Srībhāsya. Sri Rāmācārya, the third son, was an able exponent of Rāmāyaṇa and our author was a disciple of him in Rāmāyana. Bhāvanārya, the last son and father of the author of the present work, was proficient in all Sastras. He is probably identical with the Bhāvanācārya whom Govindarāja invokes in his commentary on the Rāmāyana ; and Govindarāja lived when Appaya Dikşita was yet in his youth. Rāmānujācārya, the author of the present work, studied Tiruvāymozhi from one Venkațārya, of Vādhūlagotra who offered a golden vehicle of a horse to be used for Lord Varadarāja st. Kändi and who ho was presented with a palanquin by ·vii the king of Indupuri. He studied Vyākaraņa under Yajñanārāyaṇa, the husband of the sister of the author and studied Srī Bhāşya under Lakshmaṇācārya, a descendant of Suddhasattva Guru. II Rāmānuja, the great Viſiştādvaita philosopher, was born at Srīperumbudūr, near Kāñcī in 939 Saka (*10171 A.D.) as the son of Keśavasõmayāji of Hārītagotra and Bhūdevi. Srīśailapūrņa, one of the disciples of Yāmunācārya, the religious head of Srī Vaişņavas and the maternal uncle of the child, came to Srīperumbudūr from Tirupati and congratulated Keśavasõmayāji on the birth of à son. He gave the child the name Rāmānuja. In his seventh year, Rāmānuja was invested with the sacred thread. From his father, Rāmānuja studied the Vedas with all the angas. After his marriage, he left Srīperumbudūr for Kāñcī to study the Advaita system of Vedānta under Yādavaprakāsa, an Advaita ascetic who was then living in the street where the temple of Sri Yathoktācāri was situated. At Madhuramangalam near Kāñcí was born in 10252 A.D. a child for Kamalanayanabhatta and Srīdevī, another sister of Srīśailapūrņa. The child was named Govinda. After his studies and marriage, Govinda went to Kāñcī and joined Rāmānuja as a disciple of Yādavaprakāsa. In the course of his studies, Rāmānuja refuted the interpretations offered by Yādavaprakāśa for the Upanishadic passages and gave his own interpretations. One day, Rāmānuja was anointing Yādava with oil. Yādava was then interpreting the passage from the Chandogya Upanishad : तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी । Yādava explained the passage thus : The Brahman has eyes that resemble the hinder part of the monkey”. While he was explaining, tears, trickled down from the eyes of Rāmānuja. They fell down on the thigh of Yādava and scorched it. Asked about its cause, Rāmānuja said that the explanation of the passage as offered by Yādava was not convincing. He offered his own explanation “ka means water, pibati means drinks. Kapi water-drinker or Āsa means blossomed. “ The Brahman's eyes are like lotuses that blossom when CC thus : means sun. Guruparamparaprabhavam by Pinbazhagiyaperumaljiyar, p. 91. . Rāmānuja was born in the year Pingala and Govinda was born in the year Krodhana.

·reached Kāsī a viii there is sun. Yādava became enraged on hearing this and sent Rāmānuja out of the school. Yādava, however, thought that Rāmānuja would any day oppose his Advaita by his original interpretations of the Upanişadic passages. Therefore he sent his disciples to Srīperumbudūr and had Rāmānuja brought back to him. He decided to get rid of Rāmānuja by throwing him in the Ganges. With this end in view, he undertook a pilgrimage to Benares with his disciples, including Rāmānuja and Govinda. While they were proceeding through the Vindhyā forest, Govinda met Rāmānuja alone and informed him of the motive behind the pilgrimage. Taking this hint, Rāmānuja lagged behind and leaving the main path, entered into the forest. He roamed about in the jungles all through the day. Towards sunset, he became tired and was bewildered, not knowing where to go. Just then appeared before him a fowler and his wife. Knowing from them that they were proceeding to Kāñcī, he followed them. In the early hours of the morning, the fowler's wife asked for water. Rāmānuja went to a well nearby. When he returned, he could not see the fowler and his wife. To his surprise, he saw the bright Punyakotivimānam at a distance. He prayed to Lord Varada and Mahādevī for having protected him in the forest as fowler and his wife. Thereupon, he carried water daily from the pond to Lord Varadarāja. Yādava and his disciples thought that Rāmānuja must have lost his way and perished in the jungles. They and bathed in the holy Ganges. Govinda found a lingam floating in his hand while he was bathing in the Ganges. Upon this, Yādava congratulated Govinda and initiated him in Siva worship and asked him to worship that Lingam. Govinda returned to Madhuramangalam and then went to Kālahasti near Tirupati and was worshipping there. On his arrival at Kāñcī, Yādava was surprised to find Rāmānuja hale and healthy. When he came to know that Rāmānuja was offered protection by God himself, Yādava took Rāmānuja once more as his disciple. At this time, two Srī Vaišnavas went from Kāñcí to Srirangam to worship Lord Sriranganātha. Yamunārya, the religious head of the Sri Vaişņavas, came to know from them of Rāmānuja and the protection afforded to him in the forest by Lord Varada. He found in Rāmānuja a suitable successor to him. With the intention of seeing Rāmānuja, he went to Kāñcī with his disciples. He was shown Rāmānuja in the temple of Lord Varadarāja by ·ix а. his disciple Kāñcīpūrņa. He was convinced by the personality of Rāmānuja. He prayed to Lord Varada to enable Rāmānuja to become the leader of the Vaişņava faith and then left Kāñcī for Srīrangam. Soon after this, the princess of the King of Tundīramaņdalam (Tondaimandalam) was obsessed with an evi spirit. Yādava was invited to free the princess from the evil spirit. In spite of Yādava's uttering magical incantations, the evil spirit refused to leave the princess. It, however, promised to go away, if Rāmānuja, the disciple of Yādava, touched it with his foot. Rāmānuja did accordingly and the spirit left the princess breaking a branch of a tree that stood before them, thus leaving mark of its departure from the place. Rāmānuja was again dismissed by Yādava as he was refuting again and again, the interpretations of Yadava on passages that dealt with non-difference. Rāmānuja began once again bringing water from the Salai well to Lord Varada. When Yāmuna heard that Rāmānuja discontinued his studies in the school of Yādavaprakāśa, he sent Mahāpūrņa, one of his disciples to bring Rāmānuja from Kāñcī. Accordingly Mahāpūrņa came to Kāñcī and took Rāmānuja with him to Srīrangam. When they were nearing the banks of the river Kāverī, they saw a large group of Srī Vaişņavaites reciting Vedas near a dead body. Mahāpārņa knew from this that Yāmunācārya had breathed his last. He was filled with great grief and with some difficulty, he reached the spot where the body of Yamunācārya was placed. Rāmānuja found three fingers of the right hand of Yāmuna closed. When asked about the cause of such an unusual feature, the disciples assembled there said that they did not know the cause ; but they added that three desires of Yāmuna were left unfulfilled. The three desires were: (1) The Brahmasūtras of Bādarāyaṇa must be commented upon to bring out the real Visiştādvaitic sense; (2) Gratitude must be shown to Parāśara and Vyāsa who have shown that Nārāyaṇa is the highest truth; (3) Tribute must be paid to Saint Sathakopa. Rāmānuja, promised to carry out these wishes. To the wonder of all assembled, the three fingers of Yāmuna became straight and the hand attained the normal state. Then the body of Yāmuna was interred according to the prescribed rules. After this, Rāmānuja returned to Kāñcī. At Kāñcī, he made a request to Lord Varada through Kāñcīpūrņa as to how the three wishes of Yāmunācārya ·could be carried out. Lord Varada replied to this request thus:- (1) I am the Supreme Truth. (2) Prapattī (resigning to God) is the means of getting relief from bondage. (3) The individual soul need not think of me at the time of death. (4) The soul gets final release as soon as it is freed from the body. (5) Our faith is Višiştādvaita. (6) Choose Mahāpurņa as your preceptor. Vide : परं तत्त्वं सोऽहं प्रपदनमुपायो ऽन्तिमदशा- स्मृतेनैवापेक्षा वपुरपगमे मोक्षगमनम् विशिष्टाद्वैत स्वं मतमपि महापूर्णभजनं षडप्यर्थानेतानुपनिषदिवाहोपनिषदः ॥ Rāmānujacampū, Chapter V, Sloka 24. Receiving this answer, Rāmānuja left Káñci for Srīrangam to meet Mahāpūrņa. At Madhurantakam near Kāñcī, he met Mahāpūrņa who was proceeding towards Kāñci with his disciples. There Mahāpūrņa performed all the sacraments of initiation according to Pāñcarātra. Then Mahāpārņa and Rāmānuja returned to Kāñcī where Rāmānuja studied Viśiştādvaita Vedānta under Mahāpārņa. One day when Rāmānuja was away from the house, there arose an altercation between the wives of Mahāpūrna and d Rāmānuja regarding their comparative piety. Mahāpārņa overheard this and left Kāñcī for Srīrangam with his wife lest this quarrel should create a misunderstanding between him and Rāmānuja. On returning to the house, Rāmānuja got acquainted with the event that took place in his absence. He got disgusted with the life of a householder. Therefore he went to the shrine of Lord Varada and entered the order of an ascetic with the permission of his deity. After this, Srīvatsāňka (Kūreśa) and Dāśarathi (Mudaliyāņdān) became the disciples of Rāmānuja. Yādavaprakāśa reflected on the greatness of Rāmānuja and at his mother's instigation became a Vaishnavaite and a disciple of Rāmānuja. He was named Govinda. At the request of Rāmānuja he wrote the work Yatidharmasamuccaya. At the request of Mahāpārņa and others, Rāmānuja went to Srīrangam to look after the administration of the S ·xi temple of Srīranganātha. At Srīrangam, Rāmānuja studied the works of Yamuna and Sathakopa from Srīrangeša, one of the disciples of Yāmuna. He studied Tirumantrārtham and other tenets of the Vaisnavas under Gośțipārņa at Tirukkottiyūr (near Pudukkottah). Rāmānuja was ordered by Gõștipūļņa to teach the mantras to none but Srīvatsāńka. Contrary to this order, Rāmānuja proclaimed the mantra to all the people who were assembled in the temple at Tirukkottiyūr. When questioned as to the cause for transgressing the order of the preceptor, Rāmānuja explained his attitude and convinced his preceptor by saying that he was ready to forego the benefits that he would derive by reciting the mantras himself. By explaining the mantras, he wanted to release all the people assembled in the temple from bondage. Rāmānuja then studied the meaning of Tiruvāymozhi under Mälādhāra (Tirumalaiyāņdān) one of the disciples of Yamuna. Some time after this, an Advaitin, Yajñamūrti came to Srīrangam from Kāśi and held a debate with Rāmānuja on the merits of Advaita and Visiştādvaita systems of Vedānta for eighteen days. He was vanquished in the debate on the nineteenth day. Thereupon he became a Vaişņava ascetic and was named Varadarāmānuja by Rāmānuja. Two Vaişnavas came from Tirupati and informed Rāmānuja that Govinda who was worshipping a lingam at Kālahasti was converted into the Vaişnava faith by Srisaila pūrņa. Rāmānuja wanted to see Govinda, turned Vaişņava and also to know the truths contained in the Rāmāyaṇa from Srisailapūrņa. With this intention, he started for Tirupati. He went up the hills of Tirumalai and worshipped Lord Srīniyāsa. Returning from the hills, he studied the truths contained in the Rāmāyaṇa from Srisailapūrņa. After his study, he returned to Srīrangam with Govinda and others. Govinda became an ascetic and was named Rāmānuja. By that time, Rāmānuja of the Atreya family (Vedanta Udayana) came to be in charge of the kitchen of Ramanuja's Mutt. Thus he took the responsibility of looking after the person of Rāmānuja. Dāśarathi was appointed by Rāmānuja to look after the administration of the temple of Sri Ranganātha. Srirangāmſtadesika (Tiruvarangattuamudanār) one of the disciples of Rāmānuja, wrote hundred yerses in Tamil in praise of Rāmānuja. Rāmānuja wanted to write a commentary on the Brahma Sūtras according to the Viſiştādvaita system. He ·xii went to Benares with Srivatsānka to get a copy of the Vịtti of Bādārāyaṇa on the Brahmasūtras. Kūresa studied the Vrtti at Benares and committed it to memory. They were permitted to take the Vștti to Srīrangam by the King of Benares in spite of the protests raised by the Advaitins of Kāśi. Rāmān returned to Srīrangam and wrote a commentary on the Brahmasūtras to bring out the truth of the Visiştādvaita Vedānta. He wrote for one full year without attending to any other work. Thus the first desire of Yāmuna was carried out by Rāmānuja. To give a wide publicity to his commentary on the Brahmasūtras, Rāmānuja set out from Srīrangam with his disciples. He refuted other systems of thought in every quarter and reached Kāśi. There he defeated the Advaitins in a debate. Goddess Sarasvatī appeared and commended his commentary, appreciating in particular the interpre-- tation of the Upanisadic passage तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी. She gave the title, Srībhāșya, to the commentary and the title Srībhāșyakāra to Rāmānuja. On his way back to Srīrangam, Rāmānuja visited Tirupati. At Tirumalai there had been an age-long controversy regarding the true nature of the deity. The deity was considered to be a form of Siva by the Saivites and of Vişņu by the Vaişņavites. Rāmānuja wished to settle the dispute in an amicable way. He had the emblems of Vişnu and Siva placed before the deity. The doors were closed and locked. The understanding was that the true form of the deity may be decided by the emblems that the deity may take from those placed at its feet. Next morning when the doors were opened, to the wonder of all assembled, the deity had taken on the emblems of Vişnu. Thus Rāmānuja decided that the deity at Tirumalai was a form of Vişņu. Then he returned to Srirangam. Some time after, the wife of Srivatsāņķa gave birth to twin-sons. Rāmānuja named them Parāśara and Vyāsa, thus carrying out the second wish of Yāmunācarya. The child born of the brother of Govinda was named Parānkusa. Thus the third wish of Yamunacarya was also fulfilled. Rāmānuja now had seven hundred saints, seventy-four leading members of the Sri Vaişņava community and twelve-thousand disciples as his followers. At that time, a cola king was persecuting Sri Vaişņavas. Through his minister Caturgrāmya (Nālūrān), he compelled every learned man to sign a document which proclaimed * There is no God superior to Siva' as a proof of his assent to the document. He sent his men to bring Rāmānuja to ·xiii 66 the Court to sign the document. Srīvatsānka, who suspected some treachery in this attempt of the king, asked his preceptor Rāmānuja to wear white clothes and leave Srīrangam towards the western direction. Srivatsānka wore the saffron-coloured robes of Rāmānuja and went to the court of the King with Mahāpūrņa. He was taken for Rāmānuja himself by his robes. Instead of affixing his signature to the document, Srivatsāňka argued about the superiority of Vişņu over Siva. When the king refused to be convinced by his arguments he wrote Dronat is higher than that." Upon this, the cola king became enraged and ordered his men to pluck out the eyes of the saint before him and of Mahāpūrņa. Srivatsānka had a lime fruit with him. He mixed camphor with the juice of the lime fruit and applied it to his eyes which resulted in the blindness of his eyes. Mahāpūrņa, whose eyes were plucked out, died being unable to bear the pain while he was returning to Srīrangam. With great difficulty, Srivatsāňka returned to Srirangam and remained there to meet Rāmānuja. Rāmānuja who was proceeding towards the west, heard of the persecution of Mahāpūrņa. He grieved much for the act and cursed the cola king to have a carbuncle in his neck. On his way, he met a hunter disciple of Tirumalanallam, one of his own disciples. He became a disciple of Rāmānuja with all his kinsmen and showed hospitality to Rāmānuja and his disciples during their sojourn in his territory. Rāmānuja reached Mysore and turned the king Vitthaladevarāya with his men to the Vaişņava faith. Finally he reached Melkote and worshipped the deity in the temple there, At Melkote, Rāmānuja did not find the processional image in the temple. In his dream, he saw the deity in the possession of the princess of the Mahomedan ruler of Delhi. Rāmānuja started for Delhi and with great difficulty obtained permission to have a look at the processional image, Rāmapriya. When Rāmānuja called the God by the name Rāmapriya, the deity moved towards Rāmānuja, whereupon Rāmānuja called the deity by the name Sampatkumāra. Rāmānuja returned to Melkote with the deity and installed the deity in the temple. The princess of Delhi languished at the absence of the deity she was worshipping. Lord Sampatkumāra ordered Rāmānuja to go and bring the princess of Delhi. Rāmānuja did accordingly, Upon their arrival at Melkote, the princess was transformed 1 Drona is a measure which is greater in capacity to Siva, a kind of measure.

·3 xiv into a lightning-like brilliance and merged with the deity and became the consort of Sampatkumāra. Rāmānuja lived at Melkote for twelve years with his disciples. Meanwhile, the bigoted cola king died with a carbuncle in his neck. On his death-bed, he called his son and asked him not to repeat his mistake in not having worshipped Rāmānuja. The new cola prince sent messengers to Melkote requesting Rāmānuja to return to Srirangam and bless him. The people of Melkote were reluctant to part with Rāmānuja. Thereupon Rāmānuja had an image of himself made and gave it to them. He took leave of Rāmapriya. Rāmanuja then returned to Srīrangam. At Srirangam, he was welcomed by his disciples and the new cola king who became a disciple of Rāmānuja. Rāmānuja asked Srivatsāńka to praise Lord Varada to enable him to get the lost eyes. Srivatsāňka wrote Varadarājastava, accordingly. Then Rāmānuja and Srivatsānka went to Kāñcī and worshipped Lord Varada. Srivatsānka requested Lord Varada to enable Caturgrāmya to lead a good life as he too was connected in a way with the persecution of Mahāpārņa. Lord Varada granted this favour. At the request of Rāmānuja, Srivatsänka requested Lord Varada to give him the eyes. With eyes regained, Srivatsānka returned to Srīrangam with Rāmānuja. There Ramanuja lived happily worshipping Lord Sri Ranganātha with his disciples. III Manuscripts of the Rāmānujacampū are available only in the Madras Government Oriental Manuscripts Library. This edition is based on the four manuscripts available in the Library. These manuscripts do not exhibit many differences in reading. IV I am indebted to my colleague in the Presidency College, Pandit V. Krishnamachariar who has furnished the Text with a readable commentary. G.O. Mss. LIBRARY, MADRAS, 15th February 1942. P. P. S. SASTRI, Curator. or SE BE ·॥ विषयानुक्रमणिका॥ ॥ प्रथमः स्तबकः । PAGE 1 11 मङ्गलाचरणम् भूतपुरीवर्णनम् भगवता नारायणेन शेषं प्रति रामानुजरूपेणावताराय प्रेरणम् भगवता केशवावरिणे पायसस्य प्रेषणम् स्वमे केशवाध्वरिणा भगवतो दर्शनम् 15 16 18 21 ॥ द्वितीयः स्तबकः ।। केशवाध्वरिपल्या गर्भधारणम् रामानुजावतारः रामानुजानुग्रहाय श्रीशैलपूर्णस्यागमनम् जातकर्मादिसंस्काराः 23 24 25 34 35 36 37 । तृतीयः स्तबकः ॥ वेदान्तपठनार्थ रामानुजस्य यादवप्रकाशसमीपगमनम् ... यादवप्रकाशात् अद्वैतसंप्रदायग्रहणं, गोविन्दस्य यादवप्रकाशसमीप- गमनं च रामानुजेन निर्विशेषाद्वैतस्य खण्डनम् कप्यासश्रुते१रर्थनिरसनं समीचानार्थवर्णनं च यादवप्रकाशस्थ शिष्यैः साकं काशीयात्रा गोविन्दमुखात् अवगतवृत्तान्तस्य रामानुजस्य मध्येमार्ग यादवप्रकाशा- दपक्रमणम् रामानुजस्यैकाकिनो विन्ध्याख्ये पर्यटनम् महादेवी वरदराजयोः किरातवेषेण तवागमनम् ताभ्यां रामानुजस्य काञ्चीनगरप्रापणम् यादवप्रकाशस्य काञ्ची प्रति निवर्तनम् 38 40 ... 41 42 46 49 ·Xvi विषयानुक्रमणिका ॥ चतुर्थः सबकः ॥ PAGE 51 53 .. 55 58 श्रीरङ्गवासिना यामुनमुनिना रामानुजवृत्तान्तस्य श्रवणम् यामुनमुनेः काञ्चीगमन, तब रामानुजदर्शनं च श्रीरङ्ग प्रति निवर्तमानेन यामुनेन स्वचरितोपवर्णनम् यामुनमुमेः श्रीरङ्गे वासः रामानुजेन राजदुहितुः ब्रह्मराक्षसपीडायामोचनम् रामानुजेन यादव- प्रकाशसमीपे अद्वैतश्रुतीनां विशिष्टाद्वैतपरत्ववर्णनम् . क्रुद्धेन यादवप्रकाशेन रामानुजस्य निष्कासनम् 58 59 59 ॥ पञ्चमः स्तबकः ॥ 61 62 64 96 69 रामानुजमहिमश्रवणेन यामुनमुनिप्रमोदः यामुनेन रामानुजानयनाय महापूर्णस्य प्रेषणम् श्रीरङ्गमागतेन रामानुजेन परासुं यामुनमासेव्य तदभिसन्धित्रयपूरण- प्रतिज्ञाकरणम् काची प्रति निवृत्तन रामानुजेन षड्वार्ताधिगमः महापूर्णोपसदनाय प्रस्थितेन रामानुजेन मध्येपथं महापूर्णत्य दर्शनं, तव रामानुजस्य पञ्चसंस्कारादयः महापूर्णस्य रामानुजेन साकं काञ्चीवासः तव महापूर्णरामानुजपल्योः वाक्कलहः, तेन निर्विण्णस्य महापूर्णस्य श्रीरङ्गगमनम् रामानुजेन संन्यासस्याश्रयणम् कूरेशदाशरथिभ्यां रामानुजस्योपसदनम् यादवप्रकाशस्य रामानुजपादाश्रयणेन विशिष्टाद्वैतमूरिकृत्य त्रिदण्डि- संन्यासाश्रमस्वीकारः 70 70 72 73 ... 76 ॥ षष्ठः स्तबकः ॥ 77 78 रामानुजानयनाय श्रीरङ्गनाथभक्तस्य कालच्यागमनम् रामानुजस्य श्रीरङ्गन्यानम् तव भगवन्मूर्तीनां वन्दनम् श्रीरङ्गनाथमन्दिरे भगवदाराधनादिव्यवस्थाकरणम् 83 97 ·विषयानुक्रमणिका xvii PAGE 97 तत महापूर्णात् विशिष्टाद्वैतसंप्रदायाधिगमः आचार्यमुखेन दिव्य- प्रबन्धाधिगमश्च गोष्टीपूर्णात् चरमश्लोकरहस्यार्थाधिगमः मालाधरात् द्राविडाम्नायरहस्यार्थाधिगमः यज्ञमूर्तेरेकदण्डिनः पराजयः, तस्य विशिष्टाद्वैतमतप्रवेशश्च 98 98 110 ॥ सप्तमः स्तबकः ॥ 111 114 शैवधर्मनिरतस्य गोविन्दस्य वैष्णवधर्मप्रवेशः गोविन्ददिदृक्षया रामानुजस्य वेंकयद्रियानम् तस श्रीशैलपूर्णात् रामायणरहस्याधिगमः, गोविन्दप्राप्तिश्च पुनः श्रीरङ्गमेत्य वासः श्रीरङ्गामृतदेशिकेन रामानुजशतकान्तादिरचनम् 118 121 123 ॥ अष्ठमः स्तबकः ।। 124 125 129 133 135 136 काशी गत्वा तत्र बोधायनवृत्तिग्रन्थस्य लाभ: श्रीरङ्गमेत्य श्रीभाष्यरचनम् .. दिग्जैत्रयात्रा काभ्यां शारदादेव्या श्रीभाष्यस्यामोदनम् बदरीगमनम् जगन्नाथश्रीकूर्मादिगमनम् वेंकटाद्रिमेत्य वेंकटाचलपतेविष्णुत्वस्थापनम् श्रीरङ्गप्रत्यागमनम् श्रीरङ्गनाथेन कूरेशाय दिव्यान्नदानानुग्रहः कुरेशपुत्रयोर्व्यासपराशरनामकरणम् गोविन्दानुजपुत्रस्य पराङ्कुशनामकरणम् 136 137 137 137 138 ॥ नवमः स्तबकः ॥ 139 शैवेन चोलराजेन रामानुजस्याकारणम् महापूर्णकूरेशयोः राजसभागमनम् 139 .. ... B RBHA ·xviii विषयानुक्रमणिका PAGE 140 141 राजवचनमनभ्युपगच्छतोमहापूर्णकूरेशयोनेत्रोत्पाटनाज्ञा। कूरेशेन स्वयमेव नेत्रयोरन्धीकरणम् । नेलोत्पाटनव्यथया महा णे य परमपदप्राप्तिश्च रामानुजस्य प्रतीच्यां दिशि गमनम् विठ्ठलरायनरपतितनयायाः ब्रह्मरक्षोगृहीतायाः पीडापनयनम् सालग्रामगमनं, यादवाचले श्रीमन्नारायणप्रतिष्ठा च डिल्ली गत्वा रामप्रियाख्यस्योत्सबविग्रहस्यानयनम् 143 144 145 ॥ दशमः स्तबकः ॥ 147 152 153 153 डिल्लीश्वरदुहितुः रामप्रियविरहवर्णनम् डिल्लीश्वरतनयामानीय रामप्रियेण संगमकरणम् क्रिमीकण्ठस्य चोलराजस्य मरणश्रवणम् तदात्मजेन रामानुजं प्रति श्रीरङ्गागमनप्रार्थना रामानुजस्य श्रीरङ्गप्रत्यागमनम् कूरनाथस्य रामानुजसंनिध्यागमनम् रामानुजकूरनाथयोः काञ्चीगमनम् । तत्र वरदराजस्तवेन कूरनाथस्य नेत्रलाभः पुनः श्रीरङ्गमेत्य वासः 155 156 156 157 ·॥ शुद्धाशुद्धपत्रिका ॥ PAGE. LINE. For Read 5 15 7 17 भ्रमागुणरीत्या पुण्डरीकायिताक्षः विततः श्रीभावनार्य विशालाभिशोभिता भ्रमरघुणनीत्या पुण्डरीकायितास्यः विततश्रीभावनार्य विशालाभिरभिशोभिता 8 14 11 26 25 2 29 19 36 24 39 13 18 भुज चूडां चार्वाकः शुण्ठी यिबिडितां चित्रं करुणयालिङ्गितस्य सस्थलीम् असि उपैष्यति 49 चूडा चार्वाकं शोणी निवडितां चितं करुणया लिङ्गितस्य स्वस्थलीम् अस्मि उपेष्यति 22 24 12 55 13 16 24 अलभ्यत लभ्यत 57 6 प्रावण्य प्रावीण्य वादाहवं 10 63 21 68 6 मरुरभूत् आलोकैः स्नपयति पटीघटी मणि 73 वादावह मरुदभूत् आलोकैस्तपयति घटीपटी मणि दशास्नेह महराजोऽपि 1 78 10 87 19 दशाः स्नेह 89 14 महाराजोऽपि 92 समभजन समभजत 98 22 वाडाई शबरिका स्वाङ्गाह शफरिका 99 8 ·शुद्धाशुद्धपत्रिका PAGE. LINE. For Read 99 27 नभ्यागतानां मभ्यागतानां 100 12 छलाद् 103 16 लक्षणया वनान्तर 106 27 व्यात्तास्यं 110 111 10 118 20 छलाद लक्षणयैव नान्तर व्यक्तास्यं विभूषयत् विधाय विक्रीता या सुगोत्रा यशः परिमलैः आवहन्ति हरोऽयम् भुवं दीपावलि- 7 126 127 व्यभूषयत् विहाय विक्रीतायास्तु गोः को यशःपरिमलैः आवहन्ती हरेयम् भरं दीपावलिः 17 18 128 21 25 28 लतां प्रसून लताप्रसून 139 146 19 छन्दोऽनु कल्यति निरन्तर 22 छन्दानु कलयति दिगन्तर यवना लोचना विरचितो 26 147 149 यवना लोचनाविरचितो 11 FANAR

·रामानुजाचार्यविरचिता
श्रीरामानुजचम्पू:
प्रथमः स्तबकः
श्रीरङ्गक्ष्मामृगाक्षीमृगमदमकरी सह्यजेन्दीवरालिः
शेषश्वेताब्जभृङ्गावलिरखिलजगन्मौलिनीलाश्मपालिः।
लक्ष्मीवीक्षाप्रणाली निरवधिकरुणाम्भोधिकल्लोलकेली-
मुद्रा मुद्राशिमाद्या घटयतु सततं कैटभटेषिणी नः॥१॥
आनायोत्तंसभूषायितहरिमणिभृत्पेटिकाहाटकाङ्गं
श्रीरङ्गाख्यं विमानं फणिरमणवपुस्तूलजालाभिरामम् ।
तुङ्गैः शृङ्गैश्चतुर्भिर्मणिमयमकुटः कीलितं वेदरूपैः
कावेरीतीरभाजां सुकृतपरिणते सैकते चाकशीति ॥२॥
श्रियः कान्तश्चिन्तामणिरिव नताभीष्टघटना-
पटीयान् पायानः फणिरमणपर्यङ्कशयिता।
यदीयाङ्ग्रिच्छाया शतमखमुखामर्त्यमकुटी-
तटोद्यन्मुक्तानामरुणमणिभावं वितरति ॥ ३ ॥
जगद्वन्य ज्योतिर्जयति रमणी कामपि वह-
न्मणिं वक्षापीठे कमपि घटयल्लक्ष्म किमपि ।
मयूरग्रीवाभालहरिविसरैगर्भभवन
परिष्कुर्वन्नीलं धवलमपि कुर्वत्फणिपतिम् ॥ ४ ॥
चिरं जीयालक्ष्मीक्षितियुवतिनेत्रोत्पलरुचि-
प्रणालीनीलाम्भोरुहकलितमालोज्वलगलः ।
अलंकुर्वन् लङ्कापरिवृढसनाभिप्रणयिभिः
कटाक्षाजैर्भानोस्तनयककुभं रङ्गनृपतिः ॥५॥
सहस्रं नानां स्वं प्रथितमधरीकृत्य कलय-
नभिख्यां चोलक्ष्माकमितुरभिरामो वर इति ।
रमेशो रम्यायां परिणयविधायां प्रकटय-
नलभ्यं सौलभ्यं वितरतु शुभं रङ्गनृपतिः ॥ ६॥

·श्रीरामानुजचम्पू:
श्रियं वन्दे रङ्गक्षितिरमणशृङ्गारसरणिं
चकोराक्षीमुक्तामणिसरमहानायकमणिम् ।
विधोदीतस्रोताकनकतटिनीहारलतिका-
लसद्रङ्गक्षोणीयुवतिमुखकाश्मीरकलिकाम् ॥७॥
तुषारैरालोकैरमृतरसधारासहचरै-
हरद्भिर्लोकानां तिमिरमरविन्दप्रतिभटैः ।
मदन्तःसंतापं शमयतु दुरन्तं करुणया
सितांशोरंश्वाली तिमिरंमिव सा सिन्धुतनया ॥८॥
सरस्वत्प्रख्यातिः सरसिरुहसौरभ्यलहरी
सरोजाक्षाहन्ता सकलगुणरत्नोदयखनिः ।
समष्टिर्भद्राणां सरसकवितारम्यवसती
रमा जिहाग्रे मे सरलहृदया भातु दयया ॥९॥
यया गीर्वाणानां स्थपतिरभिषिक्तो विहरणं
स्थलं लक्ष्म्यास्तादृग्व्यसनरहितश्चापि समभूत् ।
तया दृष्टया सान्द्रामृतलहरिधारौघनिभया
महालक्ष्मीसं सरसमभिषिञ्चेत्करुणया ॥१०॥
गिरांधारां धीरप्रवरपरमानन्दजननी
कृपागङ्गारिजल्लहरिपरिवाह प्रियसखीम् ।
सुधाद्राक्षामोचामधुमधुरिमाणं घटयतात्
परीणाहं बुद्धेरपि दिशतु रङ्गेन्द्ररमणी ॥ ११ ॥
आज्ञां रणधुरंधरस्य सुमनोमालामिवोत्तंसयन्
वेत्राग्रे नटयनशेषचिदचिन्नेतृत्वसंपन्नटीम् ।
श्रीपादयसेवया इयमनुं लब्ध्वा शठारिं मुनि
तेनोज्जीवितवान्बिभर्तु पृतनाध्यक्षो मदीयं भरम् ॥ १२॥
गीर्वाणोत्तममौलिपालिविलसन्मन्दारमालागल-
माध्वीसिक्ततया गलद्दढतरं तद्रेणुसंगात्पुनः ।
वेत्रं विनतमुत्तमं मुरभिदः सेनाधिनाथं वर
देवं सूत्रवतीसखं शरणयन्नाथं सुखं संश्रये ॥ १३ ॥

·७.
प्रथमः स्तबकः
चिश्चाकोटरगर्भगह्वरमगाद्यो मातृगर्भावहिः
प्रातः सत्वरमेव गर्भवसतिं भेतुं नृणामुद्यतः।
यद्गाथामयशाणकोणकषणानाथावतारावली
रनालीव महार्घतां भजति तं वन्दे शठदेषिणम् ॥१४॥
क्षीरौघैरमृतोर्मिभिर्मधुरसस्त्रोतोभिरिक्षुद्रवै-
क्षाभिनवशकराभिरपि च व्यामिश्रितं किंचन ।
आनन्द्यं शठवैरिवाङ्मयमिदं सार्थ रसज्ञाह्वयं
जिहाया रचयरसायनमहं धन्यः पिबेयं मुदा ॥१५॥
अशेष सूरीणाममृतमिव वाणीविलसितं
शठारातेोऽसौ घन इव ववर्ष क्षितितले ।
तयापि क्षोणी सुरभयति संजीवयति मां
स नाथो मे नाथो गुणगणसनाथो विजयताम् ॥ १६ ॥
यदुपज्ञमजृम्भतास्मदीयं
मतमुर्वीवलये प्रकाशशालि ।
स तु नाथमुनिर्मुदामुदारो
निधिराविर्भवतात्पुरो ममाद्य ॥१७॥
श्रीमन्नाथपदावलम्बनतया ख्याति परामाश्रितो
व्यातन्वन् विषमाक्षवैभवतिरस्कारक्रियापाण्डितीम् ।
आराध्यः सुमनोवरैर्मधुजिदालापप्रियंभावुकः
पद्मोल्लासकरैः कटाक्षनिकरैः पभेक्षणः पातु माम् ॥ १८॥
बिभ्रत् कामपि शैवधर्मदलनात्कीर्ति क्षमाभृद्रिपुं
जित्वा वैष्णवधमधारणचणः श्लाघ्यः शतानन्दतः।
विश्वामिलवराप्रकम्प्यविभवः श्रीरङ्गनाथाश्रयो
रामो राम इवापरो गुणनिधिवर्षायुतं वर्धताम् ॥ १९ ॥
आरण्यकैरभिहितं महितं हितं त-
द्वाक्चेतसोरपि सुदुग्रहमस्ततापम् ।
दिव्यौषधं भिषगिव स्ववचासुधाभि-
योऽस्वायजगति सोऽवतु यामुनो माम् ॥ २० ॥

·Sam
श्रीरामानुजचम्पू:
आश्लिष्य प्रमप्ररूढपुलका मातेव चोलाधिप-
स्त्री मां पालयितुं समागत इति प्रोवाच कांचिद् गिरम् ।
सेयं यामुननामतोपि महती ख्याता समाख्या क्षितौ
योगो रूढिमपेक्ष्य हन्त बलवद्भावं समादौकते ॥२१॥
यस्यापूरि यशोभरैरविरलैर्विश्वम्भरा विश्वतः
किंचापूरि यश्चितोपकृतिभिर्विश्वम्भराशावली ।
यो ब्राह्मण च वैष्णवेन महसापूरि स्वयं सद्गुण-
निःसंख्यैश्च स वर्धतां गुरुमणिर्बिभ्रन्महापूर्णताम् ॥ २२ ॥
श्रीमान् रामानुजार्यो जयति यतिकुलग्रामणीरग्रयभाषा-
योषावेयभूषायितशुभभणितिः शेषपर्यायमूर्तिः ।
सारज्ञा यज्ञमूर्तिप्रभृतिपरखुधा वाद नितदर्पाः
स्वीचकुर्यस्य पक्षं चिरपरिचितमप्यात्मपक्षं विहाय ॥ २३ ॥
पदन्यासं यस्मिन् रचितवति भूमौ निबिडितं
समन्तान्मुक्तौघेरखिलमभवद्वैष्णवपदम् ।
परेषामुद्घोषः शममुपगतो याम्यनगरी-
कवाटकोंकारैः सह स हरतान्मे भवभयम् ॥ २४ ॥
सिताक्षीरन्यायाद्यतिपतिगिरा व्यासवचनं
मणिस्वर्णन्यायादपि सुघटित कामपि सचिम् ।
विधत्ते यत्तेजो यदि हृदि सुतेजाः शुभमति-
निकामं दुर्दों भवति कुदृशां भास्कर इव ॥ २५ ॥
सरस्वत्युल्लासं सरसमयते यामुनगुरु-
प्रबन्धैरुच्छ्रायं वहति वहते विष्णुपभाक् ।
त्रिवेणीसंभेदाभ्यधिकविभवा लक्ष्मणकृतिः
स्वयं पङ्गुप्रायानपि नयति चित्रं परगतिम् ॥ २६ ॥
अनैकान्त्यं नानाफलघटनसाधारणतया
भवत्यष्टाक्षर्या न च सकलवर्णानुगुणता ।
ततो भून्ना गुर्वी जगति चतुरक्षयनुपमा
सुधासाध्वी रामानुजपद्मयी राजतु मयि ॥ २७ ॥

·प्रथमः स्तबका
5
यतीन्द्रपद्माकरपादपद्म-
समाश्रयो देशिकराजहंसौ।
विशुद्धपक्षौ श्रुतिहृद्यसूक्ती
ममानिशं मानसमाद्रियेताम् ॥२८॥
श्रुतिश्रेणीकण्ठाभरणपरिपाटी श्रितवतां
सुवर्णानां रामावरजमुनिमूर्धन्यवचसाम् ।
विलेखो यत्क्लुतो निकषदृषदुल्लेखसरणिं
प्रपेदे कूरेशः कलयतु स धीरो मम धियम् ॥ २९॥
उदूढश्रीरामावरजसहजासंभवयशो-
भराय श्रीरङ्गप्रभुकनकवेलं धृतवते ।
वचोधाटीधूतप्रतिभटधनाटोपतमसे
नमो भूयो भूयः सुगुणनिधये दाशरथये ॥ ३०॥
अपश्यन्नेकान्तं सरसिजदृशं भोक्तुमनधः
स पश्यन्नेकान्तं सरसिजदृशं सर्वजगति ।
प्रपन्नो गोविन्दो भ्रमरगुणरीत्या यतिपति
सदा ध्यायंस्तत्त्वं स जयति यतीन्द्राह्मयधरः ॥ ३१॥
गिरां गम्भीराणाममृतमधुराणां सुविहित-
त्रयीवाचां तत्तद्गुणसुरभिलानां विततिभिः ।
वितेने यो रङ्गक्षितिरमणतदारविनुति
स दयाहार्यः सरसकवितां नः करुणया ॥ ३२ ॥
अगाधे व्याकीर्णे निगममयरत्नाकरजले
धियं नावं कृत्वा गुणभृदुपसंगृह्य महितान् ।
य आमर्शन कोशे वचसि भगवच्छ्रीगुणमणीन्
व्यधादेनं भट्टायगुरुमणि नौमि शिरसा ॥ ३३ ॥
श्रीभट्टार्येण रामावरजमतमहाराजधानी प्रयत्ना-
दानीतो हन्त यन्त्राद् दुरधिगममृषावादकान्तारसीनः ।
दान्तो वेदान्तवाक्यामृतभजनपरः सत्त्वशाली नितान्तं
वेदान्ती नाम दन्ती प्रथयतु सुकृति रङ्गराजोपलाल्याः ॥ ३४ ॥

·6
श्रीरामानुजचम्पू:
जीयादाधूलवंशो दिशि दिशि विलसत्पत्रजातो धनश्री-
युक्तः शुद्धस्वभावगुरुमणिनिकरैः साधुवृत्तैर्महाधैः ।
सन्मार्गोच्छ्रायशाली द्विजवरपटलैः सादरं सेव्यमानो
धार्यः सम्यक् क्षमाभृत्परिबृढशिरसा बिभ्रदुत्तुङ्गभावम् ॥ ३५ ॥
आद्यस्तदंशमुक्तामणिरनघगुणः सार्वभौमो गुरूणां
मीमांसातकशब्दश्रुतिशिखरलतोपनसन्तानशाखी।
आज्ञा मालामिवाग्रयां शिरसि यतिपतेर्धारयन् भागिनेयः
श्रीरङ्गैश्वर्यधुर्यो जयति कुलपतिर्दाशरथ्यार्यनामा ॥ ३६ ॥
जयत्येष श्रीमान् दशरथतनूजाह्वयधरो
गुरूणां सर्वेषां गुरुतरशिरोभूषणमणिः ।
यदाख्यां बिभ्राणा यतिपतिपदत्राणयुगली
शिरोभूषाभावं भजति सकलानां तनुभृताम् ॥ ३७॥
प्रौढश्रीरङ्गभूमीपरिबृढकनकब्रह्मसूत्रावतारः
ख्यातः श्रीकृष्णरायप्रभुधृतशिविकारोहणोडेलकीर्तिः ।
व्यालक्ष्वेलोग्ररक्षाक्षपणनिपुणपत्पद्मतीर्थप्रभावः
श्रीरङ्गायः समिन्धां मदकरटिमहाव्याघ्रसंसेविताभिः ॥ ३८॥
अस्मत्कूटस्थमीडीमहि महितकृपं विश्रुताश्चर्यचर्य
गाम्भीर्योदायधैर्यप्रमुखशुभगुणश्रेणिमाणिक्यवार्धिम् ।
गर्भश्रीमन्तमन्तेवसद्धिपकिरीटांशुकिम्मीरिताज़ि
किंधामस्थेमभाजं घनवरदगुरुं रङ्गमरेस्तनूजम् ॥ ३९ ॥
आन्वीक्षिक्यां प्रचण्डः फणिरमणवचोव्याक्रियाचक्रवर्ती
मीमांसासार्वभौमः श्रुतिशिखरपरिष्कारहीरायितोक्तिः ।
साक्षाद्वामानुजार्यः पर इव विमताटोपधिक्कारधीरः
श्रीमान् रामानुजार्यो घनवरदगुरोरात्मजः संनिधत्ताम् ॥ ४०॥
वीक्षारण्यक्षमायां विरचितवसतिर्वीररामोत्सवाय
प्राप्तानां देशिकानां निगमयुगलवागर्थसंदेहभेत्ता।
श्रीरङ्गाचायसूनोर्घनवरदगुरोरात्मजालक्ष्मणार्या-
ज्जातः प्रायः प्रसन्नो मम वरदगुरुर्वधतामृद्धकीर्तिः ॥४१॥

·7
प्रथमः स्तबकः
अमुष्य सहजो जगत्मथितकल्पनापण्डितः
समस्तविबुधेडितः शरणमातृनामा गुरुः ।
पितामह इवापरो मम पितामहो मे मुखे
हृदम्बुरुहमाश्रयन् प्रथयतु प्रियां भारतीम् ॥ ४२ ॥
चतुर्णा वेदानां परिणतिविशेषाश्चतसृणां
कलानामाकारा इव च लसमानाः शुभगुणाः।
तनूजाश्चत्वारो रघुकुलकुमारक्रमभृतो
बभूवुर्वाधूलप्रवरशरणाम्बाह्वयगुरोः ॥ ४३ ।।
श्रीवत्साङ्कार्यकल्पः श्रुतिशिखरयुगाकल्पशिल्पोज्वलोक्तिः
कल्पान्तस्थायिकीर्तिनिरुपमकविताकल्पनाकल्पशाखी।
आचार्यों ज्येष्ठतातो मम सकल विधो बान्धवो लोकबन्धुः
कारुण्यक्षीरसिन्धुः शुभगुणमणिभिवन्धुरो भासतां मे ॥ ४४ ॥
तत्सोदर्यः प्रसिद्धः प्रतिकथकघटाटोपगाढान्धकार-
प्रारभारन्यक्कियोद्यत्तरणिसरणिभृद्धेदभाष्यार्थवेदी ।
श्रीभाष्यव्याक्रियायां वरदगुरुसमो राघवो वीरपूर्वो
वाग्धाटीपाटवं मे घटयतु कृपया हेमवल्लीशभक्तः ॥ ४५ ॥
तत्सागाभिरामः श्रुतिधवलगरुत्पुण्डरीकायिताक्षः
श्रीमद्रामायणार्थप्रवचनचतुरस्तन्मुखादेशिको मे।
रङ्गेन्दोर्वेदपारायणकरणचणो भाष्यपाटीपटीयान्
श्रीरामायः प्रहृष्टः प्रणयजलनिधिः पालयेन्मां कृपालुः॥४६॥
शब्दब्रह्मामृताम्भोनिधिलहरिपरीवाहपर्यायसूक्ति-
वेदान्तद्वन्दचिन्तापटुतरधिषणः सर्वशास्त्रप्रवीणः ।
ब्रह्मर्षिर्भावनार्यों निरुपमचरितस्तत्सगर्भो गरीयान्
पायान्मत्तातपादः कमलभवनिभो वत्सलो मामपायात् ॥४७॥
श्रीमद्धेतण्डभूभृत्परिबृढकनकोत्तुङ्गघोटप्रदाता
वेधोजेतेन्दुपुर्यालयविभुशिबिकादानलब्धेन्दुकीर्तिः ।
लोकाचार्यप्रतिष्ठाकरणविभवभृत्तत्समो वेंकटार्यो
वाधूलाग्र यः प्रसन्नो जयतु मम गुरु विडाम्नायदाता ॥४८॥

·8
श्रीरामानुजचम्पू:
यः पातञ्जलसूक्तिजालजलधेर्नेता महानाविको
यः ख्यातो हरिवासरव्रतपरो ब्रह्मर्षिचर्यानिधिः ।
यो मे कल्पयति स्म वत्सलतया शब्दागमे पाण्डिती
जीयान्मामकसोदरीपतिरयं श्रीयज्ञनारायणः ॥ ४९॥
श्रीभाष्यादि विधाय तर्कगहनं तद्भावमुद्भावयन्
भूयो भूमितले कृतावतरणः श्रीशुद्धसत्त्वाद्गुरोः ।
श्रीमान् लक्ष्मणदेशिको विजयतां यहीक्षया रंहसा
जिह्वारङ्गतटीमटीकत चतुःशास्त्रीनटी मामिकाम् ॥५०॥
अवष्टभ्य प्रज्ञानिकषदृषदं सोपनिषदं
दृढामेनां नावं गुरुपरिषदं सद्गुणवतीम् ।
प्रवृत्तोऽहं लब्धं परमपुरुषानुग्रहमयं
महार्ध माणिक्यं यतिपतिचरित्राधिजठरे ॥५१॥
श्रीरामानुजदेशिकाङ्गिशरणस्तन्नामभूषोज्वल-
स्तत्सागर्यविभूषणेद्धविततः श्रीभावनार्यात्मजः ।
श्रीरामानुजयोगिपुंगवमतोद्धारप्रियंभावुक-
स्तच्चारित्रपवित्रचम्पुरचनाकौतूहली संप्रति ॥५२॥
शिरसि मनसि वाचि त्वत्पदाम्भोजयुग्मं
सततमनुभवन्तीमस्मदाचार्यपङ्क्तिम् ।
प्रतिभुवमभिवीक्ष्य त्वत्कटाकलक्ष्यं
विरचय कृपया मां लक्ष्मणाचार्य योगिन् ॥५३॥
विचित्रं चारित्रं विलसति पवितं यतिपते
तवेदं सर्वेषामपि न विषयो वाङ्मनसयोः।
कथंचिद्वक्तुं ते कविकथकसिंहप्रभृतयः
प्रगल्भन्ते तत्र प्रभवति कथं मामकमतिः ॥ ५४॥
अहो मूकः प्राप्तस्तव विभवमाख्यातुमखिलं
प्रभावात्ते प्रौढिं समभजत वाचा मधुमुचा ।
इतीमं वृत्तान्तं यतिपरिबृढाकये गतभी-
रहं त्वदमाब्धौ विहरणविधावस्मि कुतुकी ॥ ५५ ॥

·प्रथमः स्तबकः विगाह्ये साधूनां विमलमनसां प्रौढवचसां भवद्भमाम्भोधावहमपि विगाहे यतिपते । अरण्ये पद्मानां विहरणपदे श्वेतगरुतां यका हीणाः क्षीणा न हि किल विहारान् विजहति ॥५६॥ कवी तौ श्रीरामावरजचरिताख्यानचतुरौ न शक्तौ श्रीरामानुजचरितमेतत्कथयितुम् । तथाप्येतत् स्तोतुं मम भवति कौतूहलभर- स्ततो नाहं हास्यो भवति हि ममोजीवनविधिः ॥ ५७ ॥ विवर्ण दुर्वर्ण न भवति सुवर्ण किमु रसैः प्रसन्नं जम्बालाविलमपि जलं किं न कतकैः। न धत्ते किं सूत्रं परिमलभरं पुष्पभरणाद्- गुणैः स्वैर्मदाणी प्रगुणयति किं नो यतिपतिः॥५८॥ न चित्रीये रामावरज सुरभीकृत्य सुगुणैः समं स्वीकर्ता त्वं सुकृतिकृतिभिर्मत्कृतिमिति । पराभूता वास्तव विगतमायापरिभवा भवत्कल्पा जाताः कति न जगदाचार्यकभृतः ॥१९॥ कुदृग्भिर्नीतानामपथमनवीनोक्तिसुदृशां बलात् सूक्ष्मान् रुक्षान् मृदुपद्गगतान् कण्टकलवान् । समुद्धर्तुं सज्जा यतिवरकराब्जाङ्गुलिदल- द्वयीव्याख्यामुद्रा हृदि सुमतिचित्रं लिखति मे ॥ ६०॥ गिरां गुम्भः प्रादुर्भवतु कविताकल्पलतिका- मधुस्यन्दिस्मेरस्तबकनिकराडम्बरधरः । लगचित्ता मत्ता इव मधुकरा यत्र रसिकाः कवीनां मूर्धन्याः कुतुकमतिमात्र विद्धते ॥ ६१ ॥ अवेक्षन्ते सन्तस्तव चरणपङ्केरुहयुगी- मपेक्षन्ते मास्तव चरणसाम्राज्यपद्वीम् । परीक्षन्ते योगिप्रवर भवतः सद्गुणमणी- नुपेक्षन्ते हन्त द्रहिणपदमुख्यं तृणमिव ॥ ६२॥ 2

·10
श्रीरामानुजचम्पू:
मम द्राक्
विसीनस्त्वद्भन्नः प्रवचनविधौ केऽपि कवयः
प्रगल्भेरंस्तेभ्योऽप्यहमिह न जिमि कुतुकी।
मुनेरंम्भोराशेः कवलितवतोऽम्भश्चुलकतः
किमुज्झेल्लज्जातो जलधिजललेशं जलधरः ॥६३ ॥
अहंकारान्मूर्यो यतिकुलपतिस्तोत्रकरणे
प्रवृत्तो निर्लज्जः कविवरसमक्षं विगतभीः।
इति प्रेक्षावन्तो निपतत न चित्राधिजठरे
सखा खद्योतो मे निवसति सतामध्वनि धुरि ॥ ६४॥
पन्थानं प्रथयतु यतीन्द्रस्तुतिसुधा-
धुनीनां श्रीरङ्गामृतकविशिरोमण्डनमणिः ।
यदुक्तीनां रामानुजपमृदष्टोत्तरशतं
प्रपन्ना गायत्रीमनुमिव जपन्त्यन्वहमपि ॥ ६५ ॥
अनन्तश्रुत्यन्तप्रमद्घटनापाटवभृतः
पवित्रीकुर्वाणा यतिवर धरित्री प्रसरणैः ।
प्रबन्धा भावत्काः सरदमृतधारासुरभिल-
प्रभावाश्चास्माकं विद्धतु मुखे ताण्डवविधिम् ॥६६॥
निदानं मोदानां विविधमपदानं यतिपते-
रुदार पूर्वायः कथितमपि हृष्यामि कथयन् ।
शुकाद्यैरास्वायं प्रथममतुलं दाडिमफलं
रसज्ञा भुञ्जाना मुमनवधिं बिभ्रति भुवि ॥ ६७ ॥
अवश्यं संग्राह्या मम कृतिरियं देशिकवराः
प्रमादः पुंधर्मो यदि भवति किं तेन भवताम् ।
कलानामाधारं कुवलयसखं मौलिशिखरे
कलङ्काशङ्कातः कलयति न कि कामद्मनः॥१८॥
गुणाधारे रामावरजचरितेऽस्मिन् कुटिलधी-
रुपादत्तां दोषं कथमपि ततो मे न हि हतिः ।
पयापारावारः सुरतरुरंमाकौस्तुभसुधा-
विधूनामाधाता विषद् इति निन्दां किमयते ॥ ६९॥

·प्रथमः स्तबकः 11 1 यतस्व स्तोलाय प्रियसख मनो लक्ष्मणमुने- भेजस्व श्रीरङ्गक्षितिरमणकान्तानियुगलम् । लभस्व प्रागल्भ्यं ललितकविताकल्पनविधौ श्रयस्वाचार्याणां सकरुणकटाक्षैबहुमतिम् ॥ ७० ॥ अस्ति किलानवरतपापव्यमानब्रह्मघोषाभंटीविदीयमाणदिग्व- प्राणां वसिष्ठादिब्रह्मर्षिनिष्ठाधरीकरणगरिष्ठश्रेष्ठाचारानुष्ठानविदी- प्राणां परमतमर्मदारंणदारुणतर्कक्षुरप्राणां विप्राणाम् , अकूपारदारसह- नायितनिशितनिस्त्रिंशनिकृत्तशालवगालगलदसूजां दिगन्तरनिरन्त- रप्रस्फुरत्प्रतापहुतभुजामाराधितक्रतुभुजां भूभुजा, विविधनिस्तुलव- स्तुविस्तारप्रस्तारविश्वसृजां विनयावनतमस्तकविन्यस्तपूर्ववर्णनियमन- सुमनःस्रजां धनद्धनमदविनोदनभिषजां वणिजां, पूर्ववर्णशुश्रूषा- नुगुणमुद्राणां गुणसमुद्राणां सजनभजनविनिद्राणां शूद्राणां, चतुर्णी वर्णानां चतुर्भुजचरणारविन्दमिलन्मिलिन्दभावमभिविन्दतां नित्य- मभिनन्दतां धनधान्यगवादिसंपूर्तिमतां कीर्तिमतां निवहर्नीरन्ध्रितैः शुकपिकशारिकाप्रमुखानेककान्तशकुन्तकुलानूद्यमानकलाकलापा- लापकलकलरववाचालदिगन्तरालसालतालहिन्तालकदलीवकुलक्रम- कतिलकपनसासनादिनानाविधसालजालसान्द्रतरेन्द्रोद्यानकलहोद्यो- गसूचकोपवनशतमनोहारिभिडिौजापुरनिबिडाहंकारनिराकरणपा- ण्डित्यसंपादितैयशोराशिभिरिव विस्फुरद्भिर्भाविभाष्यकारावतार- भूमितया विगलत्कलिभयैः संमिलद्भिरिव सत्त्वसंधैर्विगतरजस्तम:- संगैस्तुङ्गतरशृङ्गाटकलितेन्दुमण्डलधारालिगलितामृतधारासहस्रक - ताभिषेकतया नित्यसुधालेपयोगादिव कमपि धवलिमानं दधद्भिर्हिम- गिरिशिखरैरिव पङ्क्तिशः प्रतिष्ठापितैरनवरतविहरदिन्दिरैः सौधम- न्दिरैर्निरन्तराभिरलिन्दस्यूतकुरुविन्दबृन्दकान्तिसंदोहसंदानितभद्र दीपशिखाभिर्विशिखाभिर्विशालाभिशोभिता अमरावतीव हरिच- न्दनसुरभिसंतानकल्पकचिन्तामणिपरिष्कृता, अलकापुरीवानवरत- विहरमाणराजहंससरसोल्लासवती, भोगवतीव महाभोगिमण्डलमनो- हारिणी, श्रीरङ्गनगरीव श्रीरङ्गराजोपलालिता, काञ्चीपुरीव सत्यव्रतोद- यवती, अयोध्येव रामाभिरामा, वनजाक्षवक्षःस्थलीव श्रीवनमालोप-

·12
श्रीरामानुजचम्पू:
,
-
शोभिता, विधातृचतुर्मुखीव भारत्युपशोभिता, बालेन्दुचूडामणिमू-
तिरिव सर्वमङ्गलोपलालिता, गङ्गेव सुब्रह्मण्योत्पत्तिभूमिः, कावेरीव
काञ्चनाभिख्यामाबिभ्रती, ताम्रपर्णीव दक्षिणाशाप्रसाधिनी, दिनमाणि-
किरणधोरणीव प्रबोधजननी, अमृतमयूखमण्डलीव विष्णुपदावलम्ब-
नविजृम्भितप्रकाशातिशया, अग्नित्रयीव वेद्याविर्भाववती, नभासर-
णिरिवगुरुकविबुधाभ्युदयकारिणी,धरणीवक्ष्माभृत्परिवृढधारिणी,दिङ्-
मण्डलीव सूर्यालोकविकासशालिनी, निजकल्याणगुणरत्नदीपप्रका-
शविस्फूर्तये पापान्धकार भरनिर्भरां धरां प्रसाधयता सकलजनाभीष्टा-
नि साधयता बैलोक्याधिक्यसूचकरत्नकिरीटोपशीभितमौलिना नि-
खिलजगन्निर्माणकेलिना कारुण्यामृततटाकस्फुटकमलायितनयनेन क-
लितकलिबलापनयनेन नतजनानन्दसिन्धुपूराभिवर्धनकलापारीणरा-
काहिमकरायमाणवदनमण्डलेन आश्रितमनोहरिणहरणप्रलप्तपाशवल-
यकल्पश्रवणान्दोलितमहाघमणिकुण्डलेन अरविन्दमन्दिराविहारचतुः-
स्तम्भमण्डपायितचतुर्भुजविराजितबाह्याभ्यन्तरेण निजकलेबरघनघ-
नाघनघटातटिल्लतायमानकटीतटीघटितहाटकपटीकान्तिच्छटापिश
ङ्गीकृतदिगन्तरेण अनुरागरसपरिपूरितभक्तजनचित्तालवालप्ररूढभ-
क्तिलतापल्लवतल्लजचरणेन सकलहिताचरणेन सेवावनतमुखचतुर्मु-
खपञ्चमुखषण्मुखशतमखप्रमुखाखिलबर्हिर्मुखमकुटघटितमणिमयू
खरेखाकपटपद्माटव्यटनलम्पटविस्फुटपक्षपुटधवलागविहंगसंदोहसं
देहसंधानधुरीणचरणनलिननखकिरणपूरेण मायायामिनीनिराससूरेण
चिरंतनसरस्वतीयुवतिचिकुरनिकुरुम्बविलम्बितेन्दीवरदानामुनिजन-
मनःपङ्कजांशुधाम्ना अवतरिष्यद्भगवद्भाष्यकारवैभवविशेषविलुलो-
कयिषयेव प्रागेव विहितसंनिधानेन विरचितविनतावनोचितविविध-
संविधानेन भक्तानुरागवता भगवता शिरोभूषणवती धरणीरमणी-
शिरोमणिरीतिमती श्रीमती महाभूतपुरी नाम नगरी।
विशुद्धपक्षाः श्रुतिहृद्यवाचो
द्विजोत्तमास्तत्त्वविवेकदक्षाः।
गतिं प्रकृष्टामवलम्बमाना
व्यभूषयन् यां नलिनीमिवार्याः ॥७१॥

·13
प्रथमः स्तबका
अद्यापि यत्र वसतां महतां कुलानि
विद्योज्ज्वलानि विमलानि निराकुलानि ।
यदादपाटवपराभवसंकुलानि
दिक्षु द्रवन्ति बहुधा कुदृशां कुलानि ॥ ७२ ॥
यद्वास्तव्यसुधीशिरोमणिवचोधाराधुरामाधुरी-
न्यग्भूतोर्मिभरः सुधाजलनिधिर्यस्यां तटाकोभवन् ।
वेलातालदलारवेण शरणध्वानं समुज्जृम्भयन्
सत्कारं रचयन् प्रयाचत इवाभीति तरङ्गैः करैः॥७३॥
अन्तर्वसत्केशवकायकान्ति-
संपर्कभूयस्तरकालिमश्रीः।
केदारपाली कलमाङ्कुराली-
नीरन्ध्रिता यत्र दृशौ धिनोति ॥७४ ॥
शाखाशिखाविततिघटनदीर्णपूर्ण-
शुभ्रांशुकीर्णसरसामृतसारिणीभिः ।
सिक्ता रसालतरवो मधुरैः फलैः स्वै-
विद्वद्भिरांमुपमितिं प्रथयन्ति यस्याम् ॥ ७९ ॥
भूमीरुहां यां परितो घनानां
घनाघनानामिव भाति बृन्दम् ।
तटिल्लतानामिव तद्गतानां
चकास्ति जालं जलजेक्षणानाम् ॥ ७६ ॥
अमरावतीव विबुधोपलालिता
श्रितदेवराजविभवा यदीक्षया ।
भुवमेत्य काञ्च्यभिधयोज्वला स्थिता
स्तिमिता जलेशदिशि जातविस्मया ॥७७॥
अयोध्यातः प्राप्तो रघुपरिबृढो वीरतिलक:
श्रितो हृत्तापानं हृदवरतटोद्यानसरणिम् ।
नराणां दृक्चित्तं वशयितुमपीशः स्वयमहो
प्रपश्यन् यां शेते सुखपरवशोऽद्यापि फणिनि ॥ ७८ ॥

·14
श्रीरामानुजचम्पूः
आलोक्य प्रमदैकतानहृदयौ यद्वैखरीमद्भुतां
श्रीमत्कैरविणीविहाररसिकौ प्रह्लादपार्थप्रियौ ।
श्वेतद्वीपमदोनिदर्शनपदं प्राप्नोति नैतीत्युभो
स्पर्धातोऽम्बुधिरोधसीव वसतः प्रत्यङ्मुखप्राङ्मुखौ ॥ ७९ ॥
आरुह्य तुझं जलशैलशृङ्ग-
माग्नेयदिङमण्डनरत्नमौलिम् ।
अवेक्षमाणोऽपि सहस्रचक्षु-
यद्वैभवं तृप्तिमहो न याति ॥ ८०॥
अखण्डभूमण्डलमेकपाबें
यच्चान्यतोऽकारि विधेस्तुलायाम् ।
महन्महीसारमिति प्रसिद्धं
पुरं यदन्तेवसदाविरस्ति ॥ ८१॥
आविर्भवन् प्रथममेव रमासमेत:
श्रीकेशवो यतिपतेरवतारकाङ्क्षी।
सत्यापयन् वकुलभूषणसूरिसूक्ति
भव्यामसंभवपरामभजत् पुरी याम् ॥ ८२॥
श्रीकेशवाघ्रिसरसीरुहचञ्चरीक-
स्तन्नामधेयवररत्नकिरीटधारी।
धन्याग्रणीधरणिभृन्मणिमौलिसेव्य-
स्तां यायजूकतिलकः पुरमध्यवात्सीत् ॥ ८३ ॥
आनीलं नवमम्बरं क्रतुशताविर्भूतधूमच्छटा-
रोचिभिर्विरचय्य कीर्तिरुचिभिज्योतींषि निर्माय च ।
पद्माविष्करणोज्ज्वलो बहुमुखं वेदान् प्रतिष्ठापयन्
धातेवेतर एष केशवमखी लोके चकाशे भृशम् ॥ ८४ ॥
श्रीमद्भूतपुरीशिरोमणिरिलागीर्वाणचूडामणिः
श्रीहारीतकुलाब्धिकौस्तुभमणिः श्रीकेशवार्याग्रणीः ।
श्रीमत्कैरविणीधुरीणचरणाम्भोजातपूजात्मना
निर्मायाखिलकर्म कांचिदकरोदिष्टिं च पुढेहया ॥ ८५॥

·15 प्रथमः स्तबक्तः अथ भगवानरविन्दलोचनो भवभयमोचनो नतजनाभीष्टदान- परायणो नारायणो निरुपमकरुणः कमलारमणः श्रीवैकुण्ठनगरीशिरो- मणिरमणीय शातकुम्भस्तम्भसहस्रसंभावनीय श्रीमन्महामणिमण्ड- पाभिधानमानन्दमयमास्थानमधिष्ठाय भुजंगपुंगवोत्संगभुवि सुखो- पविष्टः प्रहृष्टमना नित्यसूरिपरिषत्परिचर्यमाणचरणनलिनयुगलोऽपि बहुलविजृम्भितं भूमितले कलिबलकलिताशेषशेमुषीप्रमोषवेमार्ग- विदूषकमृषावाद्याविष्कृतविविधदन्धननिबन्धननिबन्धनमाकुलीभावं पारिषदकर्णपरंपरासमागतं सैन्यधुरीणेन साधु समावेदितं कर्णपथा- ध्वनीनं विधाय न कश्चिदपि विपश्चिदिह चिरायागच्छतीति निश्चित्य कथंताचिन्तासंतानसंतापदन्तुरान्तःकरणो दूरीकृताखिललीलोपक- रण एकाकीवारममाणस्त्वरमाणः स्वेन वितीणे शास्त्रप्रदीपे शलभा- यमानान् भूयो भूयो भवचकमणेनाभिभूयमानान्निरपायापवर्गोपायसं- पन्निलिम्पसरिदवतारैः स्वावतारैरपि तारयितुमशक्यान् दृढघटितपाप- पाशशिक्यानतिविरुद्धस्वभावान् जीवानुज्जीवयितुं सजीभूतोदीपक- मृगविन्यासन्यायसरण्या धरण्यामशेषशेषवृत्तिनिर्वर्तनोचितरचित- विविधवेषमात्मनिर्विशेष जीवविशेषं शेषमवतारयिष्यन्नपहसित- सुधावेणी वाणीमित्थमभाणीत्- श्रीमन्महाभूतपुरीनिवासी हारीतवंशार्णवकल्पशाखी। यज्वा महान् केशवसोमयाजी भाग्योत्तरो ब्रह्मविदाविरस्ति ॥ ८६ ॥ सोऽयमिदानीं सत्यव्रताभ्यधिकभूनि श्रीमत्कैरविणीसीन्नि पर्व- कालेषु प्रणतजनाभीष्टदानसंकल्पमाचरन्तमिव प्राचीनाम्भोधेस्तट- भुवमधिवसन्त पार्थसारथ्यवेषवन्तं भगवन्तं भजमानो यजमानो घटितदेवतातुष्टिं कलिताखिलजनाभिमतपुष्टिं पुत्रीयामिष्टिमनु- तिष्ठति। अनन्त, त्वमेवानन्तायामनन्तकुदृग्वञ्चनसंतानदन्तुरायामन- न्तारमपि मम नन्तारं विधातुं प्रभवसि । यतः सुदर्शनो न सुदर्शन पालयितुं प्रगल्भते । विनतानन्दनो न विनतानन्दनचातुरीमञ्चति । विष्वक्सेनो न विष्वक् सेनां चालयितुं शक्नोति । दो न दरमपा- ·16 श्रीरामानुजचम्पू: कर्तुमार्तानां दरमपि क्षमते । कुमुदो न कुमुद्माधातुमर्हति । कालो न कालमनुकूलयितुमीष्टे । तदधुना निष्ठया गरिष्ठया परमे- ष्ठिपुत्रीयतः पुत्रीयतस्तस्य पुत्रीभूय पवित्रीकृतधरित्रीमण्डल आ- जानसिद्धं क्षमाभरणमधस्तादिवोपरिष्टादपि प्रथयन् कुण्डलीकरण- चातुरी मतान्तरेषु प्रकटयन् प्रतिकथकयशाक्षीरमाकण्ठमापिबन् कलिप्राणानिलं कबलयन् प्रतिक्षिप्तप्रतिपक्षोद्धतिः प्रतिष्ठापितविशि- ष्टाद्वैतसिद्धान्तपद्धतिर्मम च तस्य च मनोरथं पूरयित्वा यथापुरं मत्पुरमेत्य मां परिचर्यया परितोषयेति । किंच, सजातीयः सोऽहं सुरनरतिरश्चां समभवं प्रयासो मेऽगच्छन्नलवनसमासेचनतुलाम् । मदीयं शेषित्वं दृढघटितयोगं विरचयन् निगूढं शेष त्वं प्रकटय नृशेषत्वमवनौ ॥ ८७॥ अथ चक्षुःश्रवश्चक्रवर्ती लक्ष्मीसहचरस्य भ्रुवोर्गिरां च विलासं युगपदेवाक्ष्णां सहस्रणालोकयन्नाकर्णयस्तद्विरहासहिष्णुरपि रामानुज- त्वेऽप्यननुभूतं भरतैकान्तिकं पारतन्त्र्यसाम्राज्यं प्राज्यमङ्गीकृत्य तच्छासनं शिरोमाणिक्यपालिकामालिकासहासिकया संभावयन् ससंभ्रममद्भमामोदभरमाबिभ्राणः कल्याणगुणरत्नखनिर्याः केशवा- यकृशोदाः कुदृष्टिसंक्षोभणसंज्वरसंपीडनसंजनितसंजीवनविरती- नां कृतकेतरभारतीनां च गर्भभुवं स्वपदार्पणेन प्रसाधयितुं संकल्प- मकल्पयत्। अथ भगवानपारकृपासारनीरधिः पार्थसारथिः स्ववद्नकम- लपरिमलसुरभिलमभिनवनवनीतकोमलमवतरिष्यद्भाष्यकारवाङ्मय- माधुरीसाधुरीतिपरीक्षोदाहरणमाकलिताखिलमोदाहरणं परिहसित सुधारसं पायसं पुत्रीयतेऽस्मै प्राहिणोत् । पायसं भगवद्दत्तं निधानमिव निर्धनः । शिरसा प्रतिजग्राह सानन्दं केशवाध्वरी ॥८८॥ अनन्तरमवशिष्टमिव स्वपीतानन्दामृतरसस्य स्वातीवर्षाम्भ इवोत्पत्स्यमानवालकमुक्ताफलस्य जीवनौषधमिव कलिकालदन्दशूक- ·प्रथमः स्तबकः 17 दृष्टजीवजातस्य तत् पायसमादाय मुदायमुदारधीः पाययामास प्रश्रयश्रेयसी प्रेयसीम् । पार्थसारथिकृपापरिवाह- क्षीरवारिधिसुधारसकल्पम् । तन्निपीय नितरां मुमुदे सा केशवाध्वरिधुरीणमृगाक्षी ॥ ८९॥ अथ दशरथ इव परिपूर्णमनोरथो वधूसहितः पार्थसारथि- प्रसादमहिमसमाहितः परिबहुमतः सर्वभूतविरचितसंमतः श्री- मती महाभूतपुरीमयोध्यामिवाध्यास्य समेधमानमोझरनिर्भ- रोऽभ्युदयमाकाङ्क्षन्नात्मजस्य सोऽयमगण्यपुण्यो यज्वनामग्रगण्यः कंचिदनेकहसमतिवाहयांचक्रे । अथ कस्मिंश्चिदहनि दुरितदूरीकरणाहंयुनि शुभंयुनि समारा- धितभगवद्भक्तसमष्टिः समधिगततुष्टिः समालोकितकेशवपदकमल: सहत्तविमलः सर्वक्रतुदीक्षितप्रथाधारी केशवाध्वरी भगवदनुग्रह- महाघरत्नसंभवखन्यां रजन्यां समाचरितसायंतननियमः सत्कथा- सुधास्वादनसार्थकीकृतपूर्वयामः तारामौक्तिकदन्तुरगगनफलककपट- दर्पोटकन्दर्पमहाभट विशङ्कटखेदवलयान्तरालालंकारस्थूलमुक्ताफल- प्रकाण्डकान्तिमण्डलभृति शशभृति, अतिबहुलमलयजधूमस्तोमधु- मधुमितदिगन्तराले, अविरलपरिमलमिलदलिपटलवितानविलम्बित- मल्लिकादिनानाविधकुसुमजाले गार्हस्थ्यधर्मपादचतुष्टयसंनिभशात- कुम्भचतुःस्तम्भशोभिनि कीर्तिमयक्षौमार्पणप्रेमभरसमायातचतुर्दि- शाशङ्काकरकाञ्चनपाश्चालिकाकरधृतकरदीपिकोद्भासिनि विहसित- विश्वकर्मशिल्पकल्पनाचतुरिमसंनिवेशलसमाने वैमानिकविमान- समाने कमलगर्भाकारे गर्भागारे वसिष्ठ इवारुन्धत्या अगस्त्य इव लोपामुद्रया चञ्चलदृशा साकं हंसतूलिकापर्यङ्कसमश्चितं मणिमञ्च- मञ्चन् क्षीराम्भोधितरङ्गशीकरनिकरतारकिततया घनाघनश्यामल- तया च तारापथकान्तिवपुषं शयनीकृतशेषवपुषं जगद्रक्षणजागरूक- 3 ·18 श्रीरामानुजचम्पूः निद्राजुषं मधुद्विषं निजमानसजङ्गमश्रीविमाने विधाय निद्रामुद्रारस- मनुभवितुमारेभे । तदनु सा च निद्रा यवीयसीव प्रेयसी विप्रलम्भ- विलासेनेव पिहितलोचना विगतालोचना तं सवित्रम्भं परिरेभे। दिव्यं चक्षुर्दातुकामः स्वकीयं तद्दुदर्श विग्रहं दर्शयिष्यन् । निद्रामुद्रामुद्रितं मांसचक्षु- ईन्द्धं चक्रे द्वन्द्वभूमा मुकुन्दः ॥९० ॥ आविर्भविष्यति विधावचिरात् प्रसन्ने लोकान्तरालतिमिरोद्दलनप्रवीणे। वेदोक्तकर्मविधिपण्डितपुण्डरीक- दृक्पुण्डरीकयुगली मुकुलीबभूव ॥ ९१॥ स्वनामभरणादिव प्रणयसारमुज्जृम्भय- नपारकरुणानिधिः प्रकटपाटवः केशवः । अविन्द्रविन्दृक् तद्नु मन्दिरं सुन्दरं महीसुरशिरोमणेर्महितसद्गुणोद्यघृणेः ॥ ९२ ॥ अनन्तरमयं यज्वनामग्रणीरखण्डसाम्राज्यलक्ष्मीकेलिशैला- यितरत्नकिरीटोज्वलमौलिम्,अखिलदिगन्तरनिरन्तरविसमरपरिमल- भरनिर्भराभिहितस्वाभ्यागमबाहाभ्यन्तरविलोलाभ्यर्हिततुलसीदाम - स्तोममधुमत्तमधुव्रतवातजेगीयमाननिजभुजपराक्रमबिरुद्पद्यावलिम्, आखण्डलशिलाखण्डाखर्वगर्वखण्डनपाण्डितीभासुरकलेबरकान्तिपू- रसूरसुतानीरस्फारविकस्वरकमलाटवीपरिपाटीभृता महता विडम्बित- विद्युदाडम्बरेण पीताम्बरेण परिशोभितकटीतटीकं, निजकरावलम्बि- तपाणिकमलकमलवासिनीवसुन्धरावधूटीकं, पादाम्भोजपरिष्कृतपद- त्राणं, स्मितचन्द्रिकालहरीभिः परिधूतबाह्याबाह्यान्धतमससमुदयं, समधिकदयम्, आगलप्रेमशीतलैराननेन्दुमण्डलामृततटाकतरङ्ग- कोमलैराविष्कृतान्तरङ्गैरपाङ्गैरभिषिञ्चन्तम् , आश्रितानमुञ्चन्तं, भग- वन्तं केशवं तमद्राक्षीत् ।

·19 प्रथमः स्तबकः तदनु विस्मयप्रमोदार्णवतरङ्गपरम्पराहमहमिकासमाकर्षणतरल- हृदयपुण्डरीकः सकलमङ्गलागमोगमारामान प्रणामान् क्रियासमभि- हारेण समारचय्य क्षणं तूष्णीं भवन् , विगाह्य विमलाशयं विपुलमब्जचक्रोज्वलं प्रसन्नमतिकोमलं बहुलशीतलं श्यामलम् । क्षमासुरभिलं लसद्घनरसं तटाकोत्तमं श्रमापनयनक्षमं सकमलं ननन्दाध्वरी ॥ ९३ ॥ अथ भगवाननुकम्पापरीवाहसहोदरैः सादरैः प्रेमसारैः कटाक्षा- मृतपूरैः पुत्त्रवद्ग्रेसरसाम्राज्यपदे तमभिषिञ्चन् गम्भीरया सुधाकिर- गिरा आनन्दसागरान्तर्निमजयन्ननपत्यताशोकसागरादुन्मजयन्नित्थ- मुदीरयामास- लिहन कलिबलानिलं कबलयन् पयो मायिनां यश प्रकृतिकुण्डलीकरणमन्यपक्षेऽर्पयन् । मञ्चनमुञ्चयन् प्रकटयश्रियं वैष्णवीं भविष्यति फणाभृतां परिबृढः सुतस्ते मखिन्॥९४॥ इत्युक्त्वा भगवान् वेगाजगाम निजमन्दिरम् । निद्रा विजघटेऽमुष्य तमसा सह तत्क्षणम् ॥ ९५॥ ध्यायध्यायं केशवं मेघकल्पं पायंपायं तद्वचः क्षीरदेश्यम् । सस्त्रीकोऽयं देवदेशीय आसी- न्मत्वा हृष्टः सुप्रभातं ममेति ॥९६॥ अथ स्वमण्डलमण्डनायमानपुण्डरीकाक्षसमीरितं स्वेन दुर्नि- वारमाभ्यन्तरमन्धकारं निराकर्तुं रामानुजदिवाकरोऽवतरिष्यतीति वृत्तान्तमाकाभ्यसूययेव कमप्यरुणिमानमाबिभ्रति भगवति ·20 श्रीरामानुजचम्पू: भास्वति पूर्वोर्वीधरचूडामणिभावभृति निर्वर्तितनिखिलप्राभातिक- नियमः सहसा सह सार्थेन महतां किमयमेव मया स्वप्ने दृष्ट इति परीक्षमाण इव सप्रत्यभिज्ञमभिज्ञचूडामणिरभिवीक्ष्य केशवं तेन बहुमतो बहुलानन्दनिर्भरोऽधिष्ठाय कांचन काञ्चनसभामनितर- साधारणवैभवतनूभवसंभवोदन्तममृतमिव विवुधपरिषदं सकल- कलापरीक्षानिकषहषदं पाययति स्म । सा च परिषत् समुन्मिलद्वहुलपुलकमुकुला धारालगलदानन्द- बाष्पजला गद्गद्गला कमलावलिरिव मकरन्दधारां मन्दरमथ्यमान- क्षीराकूपारतरङ्गपालिरिवामृतलहरी पादपपरम्परेव प्रसूनपारम्परी गिरां धोरणीमित्थमुज्जृम्भयामास-चिरं जीव चिरन्तनसरस्वति, स्मृतिसंतान अविच्छिन्नसंतानतामनुभव, इतिहास साहासः सुख- मास्स्व, पुराणगण सप्रमाणो धर्म भण, व्याकरण साधुत्वव्याकरण- पारीणतां परिगृहाण, तर्क विघटितवितर्को वेदाननुगृहाण, मीमांसा- न्यायप्रपञ्च सन्मार्गसंचारचातुरीमञ्च, ब्रह्मसूल श्रुतियुवतिकण्ठ- मङ्गलसूत्रभावमवलम्बस्व, प्रबोध निराबाधो वर्तस्व, भगवद्भक्ते भव- भयभञ्जनशक्ति भजस्व, वैकुण्ठ अकुण्ठसंचारो विजयस्व, कपिल ब्रह्मापलपनजीवन चापलेन पाताले पलायस्व, कणाद तृणादो भव, अक्षचरण रक्ष चरणविरक्तिम् , बाह्यागमकलाप मा प्रलप, पाशुपत पत पर्वतप्रपातात् , पाषण्ड षण्डतामाढौकसे, चार्वाक निर्वाकोऽसि, बौद्ध वेदविरुद्धालाप जगदपलापबद्धकक्ष्यस्तर्कबन्यां निरुद्धोऽसि, मृषावाद परिहृतभगवदनुभवामोद विषादमेदुरो दूयसे, निर्गुणवाद् परिकलिताखिलप्रमाणापवाद प्राप्तापवादो विदीर्यसे । शङ्करः किंकर- भावमाटीकताम् । भास्करस्तस्कर इव पलायताम् । यादवो हृद्याटवी- निहितसंतापदवः परितप्यताम् । दण्डधरराजधानी दुर्वारदूर्वाभर- दुर्गममार्गवती जायताम् । श्रीरङ्गादिदिव्यदेशेषु श्रीवैष्णवश्रीसमृद्धि- रभिवर्धताम् । यदयमवतरिष्यति नित्यसूर्यग्रणीः फणिग्रामणीः कलिकालाहंकारान्धकारप्राग्भारनिराकरणतरणिर्भवाम्भोधिनिमज्ज- ज्जनोत्तारणतरणिर्विशदीकृतवैदिकसरणिः स्वपदार्पणपवित्रीकृत- धरणिः केशवाध्वरितनयः समधिगतनय इति ।

·द्वितीयः स्तबकः
21
निमित्तस्वप्राद्यैर्निखिलमहदाशी:फणितिभि-
नितान्तं संतुष्टो निधिमिव करस्थं तनुभवम् ।
निकामं निध्यायन्निरवधिकभूमा निरुपमो
निजागारं प्राप्तो निरुपधिमुखी केशवमखी ॥९७ ॥
इति श्रीवाधूलकुलकलशजलनिधिकौस्तुभोभय वेदान्ताचार्यसाम्राज्यपट्टाभिषिक्त-
कल्याणवल्लीकल्याणवेदपादरामायणाधने कप्रबन्धनिर्माणधुरीणश्रीमद्रा-
मानुजदेशिकसार्वभौमचरणारविन्दचचरीकेण तत्कृपालब्धसकलविद्या
वैशयेन तत्सागऱ्याविभूषणब्रह्मर्षिचर्य मावनाचार्यविबुधवर्यतनूभवेन
रामानुजदासेन विरचिते श्रीरामानुजचम्पूप्रबन्धे अवतारोपोदातो
नाम प्रथमः स्तबकः ॥
अथ द्वितीयः स्तबकः
आरूढोऽथ कृपामयीं दृढतरां नावं स नारायणः
संसारार्णवमग्नचेतनवपुःशुक्तिस्थमुक्तामणीन् ।
आदातुं कुतुकेन नाविक इव श्रीकेशवार्याध्वरि-
प्रेयस्या जठरं निनाय पिठरं भोगीन्द्रमुद्यद्गुणः ॥१॥
श्रीकेशवार्याध्वरिधर्मपल्या
न्यधत्त गर्ने पद्मष भोगी।
अनेकदुर्वादिदुरुक्तिदून
व्यधत्त गर्भ शिशिरं श्रुतीनाम् ॥२॥
अनुश्रवशिखावधूचिकुरगर्भकालंकृति
विधातुमतिकौतुकान्निजवचःप्रसूनालिभिः ।
फणाधरधुरंधरो जगदलं कृती रक्षितुं
चकार हरिणेक्षणातिलकगर्भकालंकृतिम् ॥३॥
विश्वंभराभरं धीरमुत्तमाङ्गान्तरङ्गयोः ।
बभार चित्रमुरे केशवार्यकृशोदरी ॥४॥

·22
श्रीरामानुजचम्पू
चिराय यां मूर्धनि सावधान
बभार दुर्वीकरसार्वभौमः।
सा भूस्तमन्तर्वहतीति चित्रं
नानाखिला प्रत्युपकारकारी ॥५॥
गर्भगहरवसत्फणिराज-
श्वेतदीप्तिबहिरुदतियोगात् ।
पाण्डिमानमयते स्म वराङ्गन्या
गात्रयष्टिरमृतांशुकलेव ॥६॥
अधिगर्भभूमि वसतो मृगीदृशो
भुजगेश्वरस्य गलकालरेखिका।
प्रतिबिम्बितेव वपुषोऽच्छभावतः
प्रकटीबभूव तनुरोमवल्लरी ॥ ७ ॥
अन्तर्वसत्फणिधुरीणफणेद्धरत्न-
दीपप्रभापटलज़म्भणवार्यमाणा।
नाभीबिलात्कुचमहीधरदुर्गगन्त्री
रेखा राज तमसामिव रोमराजिः॥८॥
आविर्भविष्यदुरगाधिपपानयोग्य-
दिव्यामृताढ यजतुमुद्रितरूप्यकुम्भौ ।
श्यामाञ्चलोज्वलपयोधरकैतवेन
वक्षःस्थलीमधिगतौ नियतं मृगाक्ष्याः॥९॥
श्रुतिस्मृतीनामुरेषु संकटा-
न्यपाकरिष्यन्नधिपः फणाभृताम् ।
प्रविष्टमालो बत संकटं व्यधा-
च्छ्रुतिस्मृतित्राणपरोऽबलोदरे ॥ १० ॥
अर्भक
इव
गर्भस्थः परवस्तुपरं कुतूहलं बहलम् ।
याज्ञिकरमणी चक्रे चक्रे भूम्या यदस्ति तल्लेभे ॥११॥

·23
द्वितीयः स्तबकः
उच्चावचानां निगमान्तवाचां
नीचोच्चभावं कलितं कुदृग्भिः ।
उच्चाटयिष्यन्निजमातृमध्ये
नीचोचभावं व्यधुनोत् त्रिवल्याः ॥ १२॥
गुणमयं कलयन्त्यवनीतलं
तनुभुवा परवस्त्वपि तादृशम् ।
विभवभागपि याज्ञिकभामिनी
गुणमयं वलयं करयोदधौ ॥ १३ ॥
सुपर्वमुक्ताफलक्लप्तमात्मजः
श्रुतिद्वयीभूषणमाहरिष्यति ।
इति ब्रुवन्त्या इव दौहृश्रियै
वितीर्य सा हैममथान्यदादे ॥१४॥
गौराङ्ग या गौरवं भेजे मध्यं सूक्ष्ममपि क्रमात् ।
लघुर्गुरुर्घनालम्बाद्भवतीति किमद्भुतम् ॥ १५ ॥
अहो कंचिद्वालं जठरपिठरान्तधृतवती
गति मन्दां भेजे युवतिरपि सा याज्ञिकसती ।
श्रुतिश्रेणी विश्वंभरभरणशीलापि जरती
गतिं कांचित् प्राप्ता जगति परमां राजतितमाम् ॥१६॥
एवं परिणतगर्भा सा सतीजनशिरोऽलंकारमणिभंगव-
संकल्पकल्पव्रततीव फलवती भवाभितप्तजनभाग्यविततिरिव
सिद्धिमती गीर्वाणाधिपदिक्सरणिरिव भासुरतरणिः आकरधरणि-
रिवान्तर्गतमणिः त्रयीमूर्तिरिव स्वाभ्यन्तरंभासमाननारायणमूर्तिः
वसुमतीव निधिमती, चन्द्रलेखेव चकोरंस्य जलधरावलिरिव चात-
कस्य पद्माटवीव मधुकरस्य चन्द्रकिरणधोरणीव चक्रवाकस्य पत्युः
कमपि परितोषं घटयांबभूव ।
दिक् प्राचीव पयोजिनीपरिबृढं तेजोनिधि राघवं
कौसल्येव गुणाकरं भवभिदं कृष्णं यथा देवकी।
भूदेवी जनयांबभूव तनयं भेत्तुं तमोमण्डलं
धर्म धारयितुं नराहितमपाकर्तुं च पृथ्वीतले ॥ १७ ॥

·24 श्रीरामानुजचम्पू: सिद्धार्थशक्तिग्रहणे निदर्शनं प्रदर्शनीयं शिशुना लयीगिराम् । पुत्रस्त इत्यादि वचोऽवकर्णयन् प्रमाणयंस्तन्मुमुदे तदाध्वरी ॥१८॥ आपूरि प्रियवक्तेव धनैर्हषैः स्वयं मखी। आनन्दवारि नावारि दृष्टयोस्तेन यथा जनः ॥ १९ ॥ अपत्यमादित्यमिवाभ्युदीतं तमोऽपहं केशवदीक्षितेन्द्रः। विलोक्य मज्जन् सरसीव मोदे शुचीन् स वृद्धानभिराध्यति स्म ॥ २०॥ लातोऽयं संवितीर्य श्रुतिबहलपरिष्कारमुद्यत्सुवर्ण गोवृन्दं सद्गुणाख्यं परमतिविततं चाम्बरं ब्राह्मणेभ्यः । कुर्वन्नानन्दसान्द्रं जगदखिलमयं मामको बालको द्रा- गित्थं कर्तुं पटीयानिति घटितमतिर्दृष्टचेताश्चकाशे ॥ २१ ॥ यो जातमात्रो जगतां प्रदातुं पूतत्वमुख्यान् सुगुणान् प्रगल्भः। तस्यापि पुत्तस्य मखी चकार तान् दातुकामो यत जातकर्म ॥२२॥ अथ पितामह पितामह इति महान्तं महिमानमाबिभ्राणः श्री- वेङ्कटाचलरमणचरणनलिनपरिचरणचातुरीधुरीणः शमद्मप्रमुख- निखिलकल्याणगुणगणपरिपूर्णः श्रीशैलपूर्णो नाम देशिकचूडामणि- राकर्ण्य कर्णामृतमद्भुतवैभवमात्मनो भागिनेयस्य संभवं भगव- भ्यनुज्ञया ससंभ्रममभ्यागत्य तमेनमाजानसिद्धभूमानं पञ्चसंस्कार- संपत्त्या शाणोत्तेजनयेव मणिं समुज्वलघृणिं विधाय भगिन्याः पत्या महत्या बहुमत्या सुमत्यग्रणीरत्याहतो निर्भरानन्दपूरितः स्वधाम प्रतिजगाम।

·द्वितीयः स्तबकः 25 शङ्खचक्रवरमण्डलमुद्रा- शोभमानमुजशेखरशाली। बालको विरुरुचे स तदानीं जातमाल इव गोपकिशोरः ॥ २३ ॥ आजानसिद्धमिव शेषतयाभिलक्ष्य शुद्धोर्ध्वपुण्ड्रमदसीयललाटपट्टे । ऊवं नयत्यतितरामयमत्युदार इत्याततान हृदये मुद्मङ्गभाजाम् ॥ २४ ॥ लक्ष्मणोऽयमिति लक्षणभाजो रक्षणैकनिपुणस्य बुधानाम् । मेघनादमुखमायिविभङ्ग कर्तुमीष्ट इति नाम कृतं किम् ॥ २५॥ कुसुममिव सुवर्ण सौरभेणाभिरामं मणिवर इव कान्त्या शोभितो बालकोऽयम् । व्यपरिमलभूत्या भूषितो भासते स्म गुमणिरिव निकामं तेजसा दुर्निरीक्षः ॥ २६ ॥ आराधनोचितमशेषजनस्य वक्त्र- हस्तादिकं विधिकृतं विवरीतुकामः । आराधनाय नियतो मधुसूदनस्य मौनव्रतं किमपि बिभ्रदिवाविरासीत् ॥ २७ ॥ आकर्णयन् भगवतो गुणकर्मनानां गानं वधूमणिकृतं मधुरं गभीरम् । डोलाधिरोहणमहोत्सवमञ्चितोऽयं डोलायमान इव तद्रसपारवश्यात् ॥ २८ ॥ अथायमर्भकः स्वाविर्भावशीतलीकृताखिलजनगर्भको धवल- पक्षक्षपाकर इव प्रतिक्षणमुपचीयमानतेजोनिचयकमनीयः कुहना- भीरडिम्भ इवाद्भुततराभिरूप्यसंभावनीयः विचित्राणि चित्राणि भूषणान्यमूल्यानि बाल्योचितानि रचितानि तत्तदनुवन्धवन्धुरया 4

·26
श्रीरामानुजचम्पू:
बन्धुतया बिभ्राणो बालरसालसाल इव प्रकटितप्रवालाकुरजालशाली
पौराणामानन्दाब्धिपूरसमृद्धिं समुञ्चयन् प्रचकाशे।
अकुण्ठं वैकुण्ठं विजहदिह तापातंतनुभृ-
त्परित्राणोत्कण्ठी समजनि नृकण्ठीरव इति ।
विदित्वामुं बालं विरहचकितेवागतवती
हठात् किं पञ्चायुध्यभजत गलालंकृतिमिषात् ॥ २९॥
पुरुषव्याघ्रतामेष भरिष्यति न संशयः।
इति व्याघनखोपेतं विहितं कण्ठभूषणम् ॥ ३०॥
अङ्गुलीयकमभात् करे शिशो-
हेमतामरसकर्णिकाकृति।
वैदिकश्रियमयं भरिष्यती-
त्यर्पितं नियतमब्जचक्षुषा ॥ ३१॥
मोदकग्रहणकेलिनिबद्धं
मुष्टियुग्ममदसीयमवेक्ष्य।
मोदकं कलिनिहन्तु मुकुन्दो
हस्तयोः कटकयुग्ममदात्किम् ॥ ३२ ॥
श्रवणामृतमादरेण पातुं
श्रवणाभ्यां शठकोपरसूरिसूक्तिम् ।
नयनश्रवणो नरोऽजनीह
ध्रुवमेते तदनर्धरत्नभाजी ॥ ३३॥
ललन्तिका मौक्तिककल्पितास्य
ललाटदेशे नितरां लसन्ती।
लोकाभिरामाकसार्वभौम-
पद्याभिषेकाम्बुकणावलीव ॥ ३४॥
तादृक्षबन्धक्षपणाभिलाषी
क्षोणीतले लक्ष्मणसूरिमृतिः।
कटीतटे काञ्चनसूत्रमाला-
मावेष्टय बद्धोऽजनि शेषभोगी ॥ ३५ ॥

·द्वितीयः स्तबकः
27
घण्टावली कटितटे घटिताधिकाञ्चि
गम्भीरनादमुखरीकृतदिग्विभागा।
उच्चाटनाय कलिदोषपिशाचपाल्याः
कृप्तेव तस्य दिशति स्म मुदं श्रुतीनाम् ॥ ३६ ॥
विमतमकुटकोटीन्यासधाटीभरोद्य-
द्विरुदकटकरावोज्जृम्भणारम्भशीलौ ।
विविधमणिविराजन्म मञ्जीरशिञ्जा-
मुखरितहरिदन्तौ बालकात्री व्यभाताम् ॥ ३७॥
कस्तूरिकागन्ध इवास्य भूमा
दिगन्तरालं सुरभीकरोति ।
इतीव बोधं जनयज्जनानां
वक्त्रे स्वतश्चित्रकमाविरासीत् ॥ ३८ ॥
निगमगहनभूमौ गाढगूढं पुराणं
निधिमनवधिमाप्तुं योगिनामप्यदृश्यम् ।
गुणमणिरमणीयं श्रीनिवासाभिधानं
स्फुटमवहत दृष्टयोरञ्जनं किं नु डिम्भः ॥३९॥
स्मितरुचिपरिवाहव्याजतो वाक्प्रपञ्चं
श्रुतिविततिवधूटीकण्ठमुक्तासराभम् ।
गिरिपरिबृढमन्थक्षुब्धदुग्धाब्धिवीची-
क्षरदमृतसनाभि बालको व्याचकार ॥ ४० ॥
क्षीरं पिबन सत्त्वमिवार्जयन् द्राङ्
निर्भत्तुकामो बहुधा तमांसि ।
पर्याप्तमेतावदितीव कृप्तैः
फूत्कारभेदैव्य॑वृणोत् फणित्वम् ॥४१॥
जिह्वायुगं किमु वसेन्मम गूढपात्त्व-
माविर्भवेत् किमिति बालतनुः फणीन्द्रः ।
वक्त्रेऽङ्गुलिं विरचयन् पदपङ्कजाग्र-
माकृष्य पाणिकमलेन किमालुलोके ॥४२॥

·28
श्रीरामानुजचम्पू:
व्याकुरदयाकारप्रबोधनपटीयसी।
अस्य दन्तमयी रेजे वक्लाब्जे मौक्तिकद्युतिः ॥ ४३ ॥
जिह्वानूतनचूतपल्लवगलन्नीहारधारााति-
वक्लाम्भोरुहमौक्तिकालिधिषणामङ्करयन्ती शिशोः ।
वेदान्तामृतबिन्दुसङ्गिसुषमासौभाग्यमाथिभ्रती
लालाम्भ:पृषदायली समगलत् कीर्त्या समं वादिनाम् ॥४४॥
श्रीमद्भाष्यादि दिव्यान्नं प्राशयेदखिलान् बुधान् ।
इति तं प्राशयामास किमु दिव्यान्नमध्वरी ॥४५॥
आलम्ब्य पाणियुगलेन स डोलिकाया
दामानमुद्गमनकेलिपरः किशोरः।
आधावतो मवशाद्विषयाटवीषु
चेतोगजानिव रुरोध शरीरभाजाम् ॥ ४६॥
उरसा तरसा रसावकाशे
सरसादुत्पतनानि संवितन्वन् ।
उरंगत्वमसौ स्फुट वितेने
न हि गूढं भवति स्वभावसिद्धम् ॥४७॥
लीलाविशेषदरनम्रितपूर्वकायो
दन्तैश्चतुर्भिरभिशोभितवक्त्रपद्मः ।
पाषण्डभूमिरुहखण्डनचण्डलीलो
रामानुजो गज इव प्रमदं ततान ॥४८॥
कुमतिमतविघातबातक्प्ताङ्क्षिपात-
व्यथितचकितचित्तामर्भको भूतधानीम् ।
अनुपदमनुनेता पाणिपङ्केरुहाभ्यां
व्यतनुत विमृशन् किं न्वङ्गणे रिडणानि ॥४९॥
अवलम्ब एष जगतामुश्चितः
करपल्लवेन निजबान्धवाङ्गुलिम् ।
अवलम्ब्य भूमिमभिभूषयन् पदै-
य॑चरन्महाविभवचिह्नशालिभिः ॥५०॥

·द्वितीयः स्तबकः
29
अयं हि सर्वास्वपि सुन्दरीषु
वर्तिष्यते मातृवदित्यवेत्य ।
प्रमोदतोऽमुं सुतनिर्विशेष
पौराम्वुजाक्ष्यः स्फुटमाद्रियन्ते ॥५१॥
कृताञ्जलिः पतञ्जलिः पदं शिशौ विवक्षति
प्रसक्तवाक्यकल्पने बभूव जैमिनिर्मुनिः।
तथानुमातुमुद्यते स्वरादिभिः स्ववान्धवान्
प्रमाणमार्गमत्यजत् स गौतमोऽधमो धिया॥५२॥
सोऽयं भजन सर्वशरीरभाजां
मात्रादिनानाविधवान्धवत्वम् ।
माता पितेत्यादि पदं ब्रुवाण-
श्चित्रीयमाणान् विवुधान् व्यधत्त ॥ ५३॥
सिद्धार्थशक्तिं वचसां स बाल:
सिद्धान्तयिष्यन् प्रथमं परीक्षाम् ।
कर्तुं किमम्बादिपदानि सिद्ध
प्रायुक्त वस्तुन्युदितानुभूतिः ॥ ५४॥
आम्नायचूडाशतकस्य भूषणं
स्वीयोक्तिमुक्तामणिभिर्विधास्यतः ।
निर्माय चूडामणिना व्यभूषयद्
बालस्य हर्षेण स केशवाध्वरी ॥५५॥
विपक्षपक्षक्षपणं विधत्स्व
स्वपक्षरक्षां कलयेति क्लृप्ताम् ।
गुरुत्तमैराशिषमादरेण
तदोमितीवाङ्ग चकरोत् स बालः ॥५६॥
धूलीसमीकरणकैतवतः शिरःस्थां
दुष्टाक्षरालिमपमृज्य वसुंधरायाः ।
डिम्भोऽक्षराभ्यसनडम्भत एष चक्रे
भद्राक्षरावलिमभीष्टफलप्रदानीम् ॥५७॥

·30 श्रीरामानुजचम्पू: किमपाठमपाठि पाठकेने- त्यतिशङ्कातरलीकृतान्तरङ्गः । गणयन्निव सर्ववर्णभक्ति विलिलेखार्भकवेषभाक् फणीन्द्रः॥५८॥ उपनिषद्मशेषामेष निधूतदोषां वरगुणमुपनेतुं ब्रह्म विन्देत शक्तिम् । इति सुतमुपनीतं केशवाध्वर्यकार्षीत् कलितकनकवर्ष साष्टवर्ष सहर्षम् ॥ ५९॥ स ब्रह्मसूत्रं विवरीतुकाम: सब्रह्म सूत्रं बिभरांबभूव । ब्रह्मोपदेशं जगतां विधातुं ब्रह्मोपदेशं जनकाद्वाप ॥६०॥ शिरोमणिविभूषितां विलसिताङ्गसंभावितां पदक्रममनोरमां द्विजवराननोझासिनीम् । सुवर्णपरिशोभितां नियमपूर्वकं सुन्दी त्रयीमिव रयादयं स्त्रियमुदूढवान् लक्ष्मणः ॥ ६१॥ अथायमनितरसाधारणसहजमेधावधीरितधिषणधिषणो विनय- भूषणो विख्यातविविधलक्षणो लक्ष्मणो वसिष्ठमिव विद्यावतां वरिष्ठमखिलकलाकलापपाठनगुरुं कमपि गुरुमुपासीन: श्रीमहा- भूतपुर्यामेवासीनः सर्वाणि शास्त्राण्यभ्यसितुमारेभे । विगाह्य काव्यपद्धति विधूतपातकोद्धति कथासुधातरङ्गिणीतरङ्गितां मुरद्विषः । वाप्रसूनपालिभिः समुन्मिषन्मधूलिभिः समर्थ्य केशवं विभु जहर्ष केशवात्मजः ॥ ६२॥ विचित्रशब्दचातुरी विजृम्भितार्थमाधुरी विमृष्टसत्कथोज्वलां विलोक्य नाटकावलीम् । अशेषलोकनाटकप्रकल्पनापटीयसो महीयसो गरीयसः स मन्यते स्म तत्कवीन् । ६३ ।।

·31 भदूष्य तानि जैमिनेगिरं प्रसाध्य सेश्वरां. द्वितीयः स्तबकः अलंकृतीरलं कृती प्रगृह्य सूक्तिमौक्तिकैः समं निबध्य सद्गुणैः प्रसाधयन् पतिं श्रियः । अलंकृतिर्भुवो भवन्नशेषलोकचक्षुषा- मवर्धतामृतांशुवन्मुदं परामुञ्चयन् ॥ ६४ ॥ अथाक्षपाभारती प्रपाठयन् प्रकृष्टधीः प्रभाववान् बुधोत्तमः प्रकल्पनेऽस्य चातुरीम् । परीक्ष्य लजितो नमन्नमुष्य पादपद्मयोः किमक्षि विद्यते न वेत्यवेक्षणं व्यत्त किम् ॥६५॥ निरर्गलं विनिर्गलद्गलान्तरालगह्वरे सुधातरङ्गधोरणीधुरीणमात्मभाषितम् । कथं निरुध्य भोगिराट् पपाठ लक्ष्मणाकृति- निगूढभावमञ्जसा स्वकीयभाष्यफकिकाम् ॥६६॥ विचार्य शाबरं वचो विविच्य भाट्टवार्तिकं प्रभाकरोक्तिदन्धनं विवुध्य दुर्निबन्धनम् । गुरोर्गुरुः स्वयं भवन स चित्रमातनोत् सताम् ॥ ६७॥ काव्यालंकृतिनाटकाक्षचरणव्याहारभोगीन्द्रवाङ्- मीमांसात्मकशास्त्रषट्पदलसद्धक्लाम्बुजोऽयं सुधीः । नानापक्षविवेकसंभवयशोजालेन दिग्व्यापिना शुक्लश्यामलपक्षयोय॑घटयच्चित्रं विवेकं भुवि ॥ ६८ ॥ सोऽयं सहजतेजोविशेषपराजितकुमारो विज्ञानसंपद्विकास- विहसितसनत्कुमारो विकस्वरमालतीकुसुमसुकुमारो हारीतकेशवा- ध्वरिकुमारः श्रीमन्महाभूतनगरीशातोदाः शिरोमणिरिव शोभमानो विद्वन्मौक्तिकहारनायकमणिरिवलसमानः, वाचस्पति- रिव विवुधोत्तमाभिमतवक्ता वनस्पतिरिव सदालिश्रेयोयोक्ता दिव- स्पतिरिव वादाहवेपु शतकोटिनीतिप्रयोक्ता फणिपतिरिव साधुपद्- व्याकरणे प्रवक्ता, अन्तरालोज्ज्वलतटिल्लतिकमञ्जुलं शीतलद्युति- कलायुगलं परिहसता स्वर्णरेखापरिष्कृताभ्यन्तरराजतपद्वितयशैली परिशीलयता हरिद्राचूर्णकलिकामन्तरा बिनता पार्श्वपरिशोभि- ·32 श्रीरामानुजचम्पूः - ज्योत्स्नासनाभिश्वेतमृत्लापरिकल्पितशाखाशालिना दिव्योर्ध्व- पुण्ड्रेण लसमानाष्टमीतमीकान्तललितललाटफलकदर्शनीयः चिर- न्तनभारतीराजहंसीविहारमन्दिायितवदनारविन्दरमणीयः श्रीरमण- रामणीयकामृततटाकस्फुटकमलवनायमानवदनकरचरणभृङ्गायमाण लोचनबन्दाभिनन्दनीयो भगवचरणारविन्दसंबन्धदिगुणसौरभानु- बन्धबन्धुरतुलसीदलदामसमाघ्राणोन्मुखोत्तुङ्गनासाचम्पकमुकुल कमनीयः उखेलकेशवानुरागोदन्वर्मिलतालीलाधराधरमणिसंभाव- नीयः, अखिलकलालतामूलकन्दवात्रिंशदक्षरीपर्यायमूर्तिधरमुख कमलमुक्ताफलावलीलीलावहबिजराजिविराजितो बहुलशास्त्रश्रवण- चातुरीबहुमानलब्धबिरुदमणिकुण्डलद्युतिमण्डलमण्डितगण्डमण्डल- विलसितः सारस्वतामृतपरिवाहप्रणालीकेलीधरंकम्बुबन्धुरकन्धर- शोभितो गङ्गाप्रवाहपरिवेष्टितहेमाचलशिलाफलकविडम्बनापण्डि- तेन ब्राह्मणलक्ष्मीसाम्राज्यरत्नसिंहासनवैखरीविलसितेन शुभ्रोप- वीतशोभिना महता वक्षःस्थलेन विराजितः, आजानुलम्बिवेतण्ड- शुण्डाविडम्बिस्वप्रकृतिभुजगाधिराजकायकाण्डाडम्बरप्रवचनचतुर भुजादण्डयुगलभासुरो नाभीतटाकावगाहकुतूहलसमागतकटी- तटीसमारूढधवलाङ्गविहंगसंदोहसन्देहसंधानसंनद्धमहार्घपट्टाम्बरो भ- वाम्भोराशिमज्जजनप्लवदण्डायमानोरुकाण्डयुगलमनोहरः शरणा- गतिसमयसमुज्जृम्भितसम्पदुज्वलनतजनतत्क्षणस्वसौन्दर्यनिरी क्षणनिक्षिप्तमणिदर्पणरमणीयजानुदितयसुन्दरोऽतिपरुषकलिपुरुष - पौरुषसर्वकषदिक्कूलंकषकीर्तिसरित्सूक्तिसमार्जितोर्जितजातरूप जयकाहलीयुगलीमाननीयजङ्घायुगमधुरः, दुर्वादिपरिषच्चरणविन्यास- दूषितमहीमहिलोत्तमाङ्गपरिमलभराधानधुरीणचरणनलिनयुगलवर - णीयो नमज्जनहार्दान्धतमसविध्वंसनधौरेयचरणनखमणिकिरणगण- गणनीयोऽभिनवार्णोजबान्धवबिम्बाडम्बरविडम्बनापण्डितदशवर्ण सुवर्णसवर्णस्वकायकान्तिमहनीयो महापुरुषलक्षणशतलक्षणीयः, महीमाननीयमहिमा हिमाचल इव समधिकधैर्यगरिमा महार्णव इव निरुपमगभीरिमा रामानुजनामा मेदिनीसुत्रामा प्रमोदार्णवपूरं पौरा- णामुढेलयन् लोलम्ब इव केशवचरणाम्बुजसक्तचित्तश्विरमेधांबभूव । - M 4 ·तृतीयः स्तबकः 33 पथि सतां विलसन् विजवल्लभः कुवलयप्रियदानदृढव्रतः। धवलपक्षशशीव दिने दिने बहुलकान्तिमवाप कलानिधिः ॥ ६९॥ इति श्रीवाधूलकुलकलशजलनिधिकौस्तुभोभयवेदान्ताचार्यसाम्राज्यपट्टाभिषिक्त- कल्याणवल्लीकल्याणवेदपादरामायणाद्यनेकप्रबन्धनिर्माणधुरीणश्रीमद्रा - मानुजदेशिकसार्वभौमचरणारविन्दचञ्चरीकेण तत्कृपालब्धसकलविद्या- वैशयेन तत्सागर्थ्यविभूषणब्रह्मर्षिचर्यभावनाचार्यविबुधवर्यतनूभवेन रामानुजदासेन विरचिते श्रीमद्रामानुजचम्पूप्रबन्धे द्वितीयः स्तबकः ।। अथ तृतीयः स्तबकः श्रीकेशवावरिसुधानिधिसंभवोऽयं सारस्वतामृतविवर्धनलब्धकीर्तिः। सन्मण्डलीपरिवृतस्तमसो विभेत्ता रामानुजो विरुरुचे रुचिरः कलाभिः॥१॥ मयूखबृन्दैरिव भानुमाली कलाकलापैरिव शीतरदिमः । तरङ्गसंधैरिव दुग्धसिन्धु- गिरां कदम्बैरयमुज्जजम्भे ॥२॥ दिड्मण्डलं सुरभयन् यशसां समूहै- श्चूतद्रुमः परिमलैरिव पुष्पशाली। विद्यावतो विवशयन् मधुरैर्वचोभिः पद्माकरो मधुरसैर्मधुपानिवाभात् ॥३॥ अथाय विबुधाग्रणीविविधविद्यापरिपूर्णोऽप्यर्णव इव भूयसा- मम्भसा विद्यान्तराणामपि लाभे बहुलं कुतूहलमाबिभ्राणः सर्वा- 5

·34
श्रीरामानुजचम्पू:
भ्यर्हितां ब्राह्मीमेव विद्या प्रथममभ्यसितुकामो निकटे निजपक्ष-
परीक्षकालाभात् पूर्वपक्षपरीक्षापि स्वपक्षरक्षायामुपयोक्ष्यत इत्यभि-
संधायाहाय जाह्नवीतरङ्गाडम्बरनिहवपटुतरनिजच्छालपरम्परा -
वाग्धाटीप्रतिघटितप्रतिकथकयशःप्रकाशस्य यादवप्रकाशस्य काश्ची-
नगरवासिन एकदण्डिसंन्यासिनो यथोक्तकारिश्रीमदावसथसंनिधि-
वीथीविभूषणमठघटितावस्थानस्याद्वैतविद्याविहारस्थानस्य करतला-
मलकीकृतशारीरकसूत्राध्यायस्य साशमभ्याशं समुपगम्य शाङ्करं
शारीरकभाष्यं पठितु हठात् करिगिरिमेखलारत्नकाञ्ची काञ्ची प्रति
प्रातिष्ठत।
N
अथ निजहृदयपुण्डरीकप्रतिष्ठापितगरुडांसावतंसशौरिः स
लक्ष्मणसूरिरभ्यर्णोद्धासमानासमानाविरलपरिमललहरीनिर्भरबहल .
प्रसूनभरभासुरमरतकशिलाश्यामलकोमलमृदुलदलपटलितकवलित-
विटपिवितानविराजमाननानानोकहनिवहदूरीकृताध्वगपरिश्रमनिर
न्तरानुस्यूतमहाटव्या पदव्या गच्छन्नच्छमतिरखण्डभूमण्डलमण्ड-
नायिततुण्डीरमण्डलालंकारसत्यव्रतक्षेत्रपरिष्कारकाञ्चीनगरीशिरो
मणिवारणाचलकूटकोट्याभरणरत्नमकुटायमानपुण्यकोट्यवलोक
नीयपुण्यकोटयभिधानविमानविलोकन विजृम्भमाणप्रमोदमेदुरहृयो
विस्फुरदिनयोदयो निरन्तरसमुचितरोमाञ्चप्रपञ्चकचकितमूर्ति-
निरर्गलविनिर्गलदानन्दवाष्पपूरपूर्तिः प्रतिपद्विहितप्रणामः परि-
णतचिरन्तनसुकृतपरिणामः सरभसाभ्यागतभागवतसमाकलित-
बहुमानः समारचितानन्तसरोऽवगाहनो वारिताश्रितारिजातं. वारण-
गिरिपारिजातं शरणागतरक्षणबद्धबिरुदं वरदं शारदाम्बुजसदृग्भ्यां
दृग्भ्यामनिमेषमालोकयन् सुधारसमुचा वाचेत्थमस्तावीत्-
विहाय क्षीराब्धि परमपि पदं वत्सलतया
दयासिन्धो बन्धो वरद विनतत्राणकुतुकी।
चिरालापश्रेणीमकुट इव दन्तावलगिरेः
समुत्तुङ्गे शृङ्गे निवससि निजाख्यां सफलयन् ॥४॥

·36
तृतीयः स्तबकः
दिवादीपप्राया दिवि तव गुणा ये स्म भगवन्
यौदार्यक्षान्तिप्रमितिबलशक्तिप्रभृतयः ।
त एते शोभन्तेऽनिशमिह करिक्ष्माधरगते
त्वयि ध्वान्तस्तोमावृतभवनदीपक्रमभृतः॥५॥
अनन्तादीन सूरीननवधिगुणानप्यगणयन्
महान्तं प्रेमाणं घटयसि विभो मादृशि जने ।
तदेतद्युक्तं गौः प्रथमभववत्सानभिमुखी
नवीने वात्सल्यं जगति यदपत्ये कलयति॥६॥
घनश्याम धाम प्रकटयति ते वर्म वहते
तटिवल्लीलीलां श्रितकटितटी हाटकपटी।
दया धत्ते धाराधरकलितधाराम्बुसुषमा
नतश्रेणीसस्थावलिकुतुकमेषा वितरति ॥७॥
सेवानम्रसमस्तदेवमकुटीकोटीस्थरत्नच्छटा-
रोचिर्वाचिसरोविकस्वरसरोजातायिताझे विभो ।
वेदोत्तंसवतंसनीलनलिनस्रग्दामरीत्याकृते
वेतण्डाचलमौलिमण्डनमणे मां पाहि देव प्रभो॥८॥
आकण्ठं प्रणयप्रवाहललितैरालोकनैः शीतलैः
कारुण्यामृतवारिराशिलहरीपारम्परीविभ्रमैः ।
एनं दीनमतीव दूनमधुना सिञ्चास्ति नातः क्षतिः
शुद्धाशुद्धतरेषु किं न वहति स्थानेषु भागीरथी॥९॥
काञ्चीरमणकरुणाकटाक्षसंधुक्षणसमुज्जृम्भिततत्त्वाव-
योधोऽपि लक्ष्मणाभिधानो विवुधाग्रणीरात्मकटाक्षेण क्रमेण यादव-
प्रकाशं विदितविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्रकाशं स्वसङ्गतिभून्ना विधातु-
मिव तद्भ्याशे शारीरकमीमांसाभ्यासमाकलयितुमुपाक्रमत ।
तदानीमेव,
कनीयस्या मातुः कमलनयनार्याम्बुजदृश-
स्तनूजः श्रीरामावरजमनुजातोऽनुजयशाः ।
प्रपन्नो गोविन्दो विकसदरविन्दोज्वलमुखः
समागावेगायास्तटभुवमगाधाद्भुतमतिः॥१०॥

·36
श्रीरामानुजचम्पू:
अधिकाश्चि विरिञ्चयज्ञवेदी-
कृतसांनिध्यमुपेत्य देवराजम् ।
विनयादथ यादवप्रकाश
स नयोज्जृम्भितधीप्रकाशमागात्॥११॥
रामो रामानुजेनेव कृष्णेनेव हलायुधः ।
सोऽयं रामानुजो रेजे गोविन्देन समं पठन् ॥१२॥
कदाचन प्रतिपक्षप्रतिक्षेपदक्षकक्ष्याशतोपक्षेपपुरःसरं
प्रचण्डतरं पाठयति मठाधिनेतरि हठाक्रियया विभीषणाभयप्रदान-
समये राम इव मानुषवेषकञ्चकितः शेषस्य विभाषायं रामानुजः
साधुपरित्राणकौतुकातिरेकादतिमानुषं पौरुषं प्रकटीकुर्वन्ननितर-
साधारणमेघागुणजुषा भगवत्लेहातुलोपमद्रढिमपुषा मनोधनुषा
दुर्निवारयुक्तिशतपरम्परां प्रयुञ्जानो गर्वगुरूं तं विद्यागुरुमपथप्रवृत्त-
मित्थं जिगाय-
अथ
स्वयं ज्योतिः परं ब्रह्म कथमज्ञानसंश्रयः।
न ह्यन्धकारप्रारभार भानुमाली भरिष्यति ॥१३॥
चिन्मानं ब्रह्म परममालीढं यद्यविद्यया।
पङ्कमग्नो गज इव कथमुन्मङ्क्तुमर्हति ॥१४॥
ब्रह्मावेद्यमवाच्यं चेद्धेद्यं वाच्यं कथं श्रुतेः ।
अवाच्यं व्याहतमिदं माता वन्ध्येति वाक्यवत् ॥१५॥
भेदाभेदैतदुभयघटनार्थश्रुतित्रयी।
ऐक्यवादे कथं गच्छेत् साकल्येन प्रमाणताम् ॥१६॥
अद्वितीयत्वनिर्वाहकृते वैदिकसत्तमैः ।
बायैरिवाभ्युपेया स्यावेदानामप्रमाणता ॥१७॥
प्रत्यक्षमेकं चार्वाकं प्रमाणमिति मन्यते ।
वेदान्तवादिनामेतत् प्रमाणं किं नु शोभते ॥१८॥
हेतुसाध्यादिसापेक्षं विशेषापादनक्षमम् ।
नानुमानं प्रमाणं स्यानिर्विशेषे चिदात्मनि ॥ १९॥

·तृतीयः स्तबकः 37 शब्दस्य तु विशेषेण प्रकृतिप्रत्ययात्मनः । विशिष्टाथै कनिष्ठस्य निर्विशेषे न मानता ॥२०॥ तन्निर्विशेषे नो किंचित् प्रमाणमुपलभ्यते । शिष्याचार्याज्ञविज्ञादिव्यवस्था नैक्यवादिनाम् ॥२१॥ अतः सर्वप्रमाणाहं सर्वश्रुतिमनोहरम् । विशिष्टाद्वैतमेवेदं ग्राह्य वेदान्तवेदिभिः॥२२॥ अथैनां कर्णपरुषामाकापि गिर गुरुः । शिष्यबुद्धिविशेषेण तुष्टो रुष्टो न चाजनि ॥ २३ ॥ तद्नु कदाचिभ्यञ्जनाय सभ्यं जनायतदयं सहृदयं समधिक- प्रेमभाजनं समधिगतसभाजनं तनूजमिव रामानुज न्ययुक्त साम- नीतिः स यतिः। तदनन्तरमभ्यञ्जयस्तं रञ्जयनन्तरादित्यविद्यायां प्रस्तूयमानायामादित्यमण्डलान्तर्वर्तिनो देवताचक्रवर्तिनः पुरुषोत्त- मस्य पुण्डरीकाक्षनामनिर्वचनान्तर्गतायाः कप्यासवाचः कपिजघन- परतां गुरुणा समीरितामाकर्ण्य कर्णकठोरां बाष्पायमाणलोचनः प्रदीप्तस्य प्रदीपस्य तैलबिन्दुभिरिवोष्मायमाणैरभुकणैस्तमूलकाण्डयोः प्रतपस्तेनोष्णालुना अकृपालुना सहसोदीक्ष्य किमिदमिति पुष्टो धृष्टो भगवदक्ष्णोरभ्यहितयोहीनोपमानकथनमिनालंकारिकगोष्ठी- दविष्ठमिति भूयिष्ठं प्रत्याख्याय भूयोऽपि तेन कुपितेन सम्यश्चम) त्वमञ्चसि चेत् प्रपश्चयेति संचोदितः प्रमुदितोऽयमुदारधीरित्थ- मुदीरयामास- अक्ष्णोस्तुलां कलयितुं किल पुण्डरीकं मार्ताण्डमण्डलजुषः पुरुषोत्तमस्य । कप्यासवागतिगभीरजलपरूढ- सन्नालमर्ककरफुल्लमियं ब्रवीति ॥२४॥ तदिमतिरमणीयमनिमुदयवाणीशिरःश्लाघनीयमाकासह मानो दुर्मनायमानः स दुर्मानी धीमानित्यपराधशतसहनेऽप्ययं प्रतिपदं मह्यमविषह्यं द्रुह्यतीति कोपानलज्वालासदृशा दृशा दहन्निव ताल्वोष्ठपुटकोशविनिर्गतया असूयाशाणनिशातया वाणीकृपाण्या ·38 श्रीरामानुजचम्पू: दारुणया दारयन् जोषमासीनमेनमन्तेवासिनं श्रीमन्महाभूतपुरी. निवासिनमेव विधाय स्वनियोगानुगुणं छात्रगणं पाठयन्नवातिष्ठत । अथ शठमतिः स कठिनयतिरनुपदं रामानुजसंवित्संपदमनु- स्मरन् नक्तंदिवं चिन्तानलेन दन्दह्यमानो दुर्वारदुरभिमानः कलि- पोतकैरिव कलितपातकैः कतिपयैरन्तेवासिभिः कौटिल्यैकविला- सिभिः समं विमृशंस्तन्मारणमेवास्माकं तारणमिति निर्धारयांबभूव। अथ च, अन्तर्गुढविषैर्बहिःसूतसुधासारैर्गिरां गुम्भनैः सान्त्वैलक्ष्मणदेशिक स्ववशतामानीय शिष्यैः कृती। मायावादविशारदत्वमधिकं प्रख्यापयन् पूर्ववत् सोत्कण्ठं तमपाठयत् कठिनहृद्यूढाभिसन्धिर्यतिः ॥ २५ ॥ अथ कतिपयेषु कथंताचिन्ताधूसरेषु वासरेषु विगलितेषु ब्रह्महत्यादोषभयनिगलितपारुष्यः सशिष्योऽमुष्य वैदुष्यमदूष्य- मुन्मिषति कथमस्थानायुष्यं कर्तुं प्रभविष्यामीत्यपारचिन्तापार- पारावारान्तरनिमग्नो दिष्टया हठात् पारमिव निरपायं कंचिदुपायं कृपायन्त्रणोज्झितोऽयमुपलभ्यालभ्यमिव धनं प्रमोदमानमानसः सहास इत्थं संजगाद- 'अस्य ब्रह्मविदो निपातनविधेर्नो पातकं जायते गङ्गाया मणिकर्णिकाह्वयमहातीर्थे गभीराम्भसि । दैतं तेन समं निमजतुतमां निःशेषमुज्जृम्भता- मस्माभिः सममन्तरायरहितं चाद्वैतमुर्वीतले ॥२६॥ अथैकदण्डी मुण्डी त्वात्मप्रतिबिम्वैरिव कलिततमोविजृम्भ- णावलम्बैरन्तेवासिभिरनेकैः संन्यासिभिरपनीतयज्ञोपवीतशिखा- भारस्थानिवद्भावसंभावनीयदुर्भरकन्था भरधारिभिरद्वैतविद्याविहा रिभिरनुगम्यमानः कृष्णाजिनपरिवेष्टितवेदान्तपुस्तकविन्यास - धन्यांसफलकैस्तृणीकृतैहिकफलकैः प्रमथसच्छात्रैइछात्रैः सविनयं -- - मठी . 2 म्बर A. B.

·39
तृतीयः स्तबकः
परिचर्यमाणः सप्रश्रयमनुगच्छद्भिः पौरैरुपचर्यमाणः स्वपक्षरक्षा-
पेक्षया लक्ष्मणसूर्यध्यक्षात्यन्तिकशिक्षा विधातुं भागीरथीयात्रा-
कैतवमुपचिक्षेप।
अद्वितीय इति वादकथायां
पाण्डिती प्रकटयन्निव मुण्डी।
दण्डमेकमवलम्ब्य स चण्डो
निर्ययौ कपटपूर्णपिचण्डः ॥२७॥
वामेषु हस्तेषु घटान् वहन्तो
दण्डान् दधाना इतरेषु चैकान् ।
मायाभुजङ्गानिव रोद्भुकामा-
स्ते प्रस्थिता यादवभक्तिशक्त्या॥२८॥
अभ्यागम्य पदे पदे सविनयं संप्रार्थितो गेहिभिः
शोणीजीरकरामठादिसुरभीगण्डाकृतीरिड्डुलीः।
दोशामण्डलमिन्दुबिम्बधवलं सद्योघृतेनाप्लुतं
भक्तं स्वर्णसवर्णसूपसहितं सामोदमास्वादयन् ॥ २९॥
वादाटोपमुश्चयन प्रतिभटाहंकारमुच्चाटयन्
सोऽयं मान्त्रिकतान्त्रिको बहुमतो भूपालकैर्भूरिदैः ।
नानाहिंसमृगावलीनिवडितां विन्ध्याटवीवीथिकां
नानागुल्मलतावितानगहनां वेगाजगाहे मठी॥३०॥
असिपत्रमित्रघनकण्टकावृते
परितप्तवालुकतयातिदुर्गमे ।
नरकोपमामधिगते घने वने
तनयोपमानमयतीव भास्वति ॥३१॥
आतन्वन्नवगुण्ठनं कतिपये मुण्डेषु मूर्धस्वहो
प्राधावन्मृगतृष्णिकासु सलिलभ्रान्त्या पिपासार्दिताः।
छायापादपशङ्कया स्थलभुवः केचित् समापेदिरे
दण्डैः केचन शाटकैरपि गृहान् कृत्वा न्यषीदन् भुवि ॥ ३२॥

·40
श्रीरामानुजचम्पू:
कन्थाः केऽपि तदा पदार्पणपटीरातेनिरे केचन
व्यातेनुर्हरिणाजिनानि परितश्छत्राणि केचित् पुनः ।
छायाभूरुहमूलभूमिमनयन् प्राक्षालयन् कुण्डिका-
पाथोभिः कतिचित् पदौ परिचरन्तीत्थं स्म भक्ता गुरुम् ॥३३॥
अथ रामानुजगोविन्दयोः रामलक्ष्मणयोरिव बाल्यात् प्रभृति
मैत्रीमाबिभ्रतोर्भेदाभेदश्रुत्योरिव घटकश्रुत्या नियत्या संगतिविशेषः
समजनि । तदनु गोविन्दो भयाकुलनयनारविन्दो गुणावर्जिता-
खिलमनुजाय रामानुजाय पापीयसो वैदिकपदवीदवीयसो हृद्या-
टवीजाज्वल्यमानाम्यावस्य यादवस्य पापसंकल्पं दम्भोलिकल्पं
कथयामास सुधियामग्रणीः ।
आकर्ण्य कर्णपरुषं मणिकर्णिकाया-
मात्मीयपातनवचः स च लक्ष्मणायः ।
गोविन्दभमुखतश्चकितः पद्व्या-
मन्तर्दधे कचन काननसीन्नि दिष्टया॥३४॥
तदनन्तरं वेदमार्गवैदेशिकानां वेदबाथमतदेशिकानां निबन्धनैः
समिन्धानमपन्थान निसन्धानोऽपि निरवधिकशोकसंधानो विगत-
जीवनाभिसंधानो महानद्या विष्णुपद्याः पन्थानं विमुञ्चन् विहित-
विविधस्वदुर्विधिशपथं किंचिद् दवपदं समञ्चन् कुतकरिव कण्टकै-
राकीर्ण दुर्वादिभिरिव दुष्टमृगैः संपूर्णमातपतप्तसिकताचूर्णं विदीर्ण-
विशीर्णशिलाशकलोदीर्णाभ्यण दुस्तरं दन्तुरं कान्तारान्तरं समन्ता-
दवेक्षमाणः कायक्लेशमुपेक्षमाणश्चण्डातपतापासहिष्णुतया वचन
विश्रान्तिमपेक्षमाणः सरभसमितस्ततो धावन् विधावर्पितभरो
लक्ष्मणविबुधवरो लक्ष्मीरमणकटाक्षात् कंचन छायावृक्षमाश्रित्ये-
त्थमभ्यनन्दत
किरति मिहिर एष स्फारमङ्गारजालं
दहति वसुमतीयं कण्टकैः कीलिताङ्गी ।
अशरणमिरिणेऽस्मिन् भ्राम्यताहो मयाप्तः
करिशिखरितटस्थः कल्पशाखीव शाखी॥३५॥

·तृतीयः स्तबकः 41 विध्यारण्यमरुस्थलीमुपगतान कालाहिदंष्ट्राखर- रुपैश्छालगणान् गुरुं च बहुधा संताप्य संपीडयन् । नानादिक्षु पलायितान विरचयन् लब्धावकाशोऽधुना हित्वा भास्करमण्डलं स्वयमयं गोविन्द एवागतः॥३६॥ अरक्षगोविन्दो द्रुपदतनयां क्रन्दनपरां समुद्दिष्टस्वाख्यामिति न खलु चिनं भवति मे। चिरान्मदकप्रवणहृदयः प्राप्य समय स्वयं गोविन्दोऽयं मवनकृदित्यद्भुतमिदम् ॥ ३७॥ अथाम्बुजिनीकुटुम्बिनि बिम्बफलाडम्बरविडम्बिनि चरमाचल- चूडाचुम्बिनि निरालम्बतया चिन्ताम्बुधिनिमग्नो नितरामुद्विग्नः कथंचिदप्यनुपलक्षितस्वरक्षणः स लक्ष्मणः समधिकसंताप इत्थं विललाप- अस्तक्ष्माधरकन्दरं सरभसं महुर्दशादर्शन- क्लेशाञ्चति लोकबान्धवतया ख्याते जगचक्षुषि । भीतिः काचिदुपस्थितोपशमिता तत्तादृशागोमुख- व्याघ्राव्याघ्रमुखायं बहुतरं संभाव्यते संप्रति ॥ ३८॥ सत्त्वोन्मेषमयं विधास्यतितरामुर्व्यामितीवेय॑या सन्ध्यारागमिषादजृम्भत रजो भूयो वितन्वद् व्यथाम् । पश्चात् प्रादुरभूत्तमस्तम इव व्यूढं निगूढं वने गाढं पीडयितुं दृढे जनममुं दुर्वारपापाकृति ॥ ३९ ॥ मायायादवमान्त्रिकेण महती किं प्रेषिता मत्कृते किंवा भूतपरंपरा समुदिता विन्ध्याटवीचासिनी। किं वास्मत्परिपीडनाय बहुधोद्भता कलेवैखरी किं वा मामकपातकालिरथवा ध्वान्तावली जृम्भते ॥४०॥ विद्युन्मण्डलखगवल्लिचलनैर्गारवैर्दुःश्रवै- झज्झामारुतघोषभीषणतरैौरः पतद्भिः शरैः। कालो मेघगणेन मेऽघनिकरः साडम्वरं रहसा बाधां वाङ्मनसातिभूमिमधुना कुर्वन् समुन्मीलति ॥४१॥ 6 ·42 श्रीरामानुजचम्पू: अयोध्यां काञ्ची वा नियतमभियास्यामि विरजां विगाहिष्ये किं वा फणिवरसरो व्योनि परमे । निषेविप्ये देवं करिगिरिपति वा सममियां समूहः सूरीणां क्षितिसुरवरैर्वा परिचयम् ॥ ४२ ॥ अथ भगवान् वेतण्डाचलमौलिमण्डनमणिर्दैवचूडामणिभक्त- रक्षणभक्तबिरुदो वरदो दयाम्बुनिधिः श्रीनिधिः स्वचरणारविन्द- मधुकरस्य गुणाकरस्य स्वपारम्यप्रतिष्ठापनपरस्य लक्ष्मणमृरिवरस्य वाङ्मनसागोचरवैक्लव्यनिराचिकीर्षया निखिलकल्याणगुणनिधि महादेवीमाहय तद्भ्यर्णमधिगन्तुं सज्जीबभूव । ग्राहग्रस्तकरीन्द्ररक्षणविधापारीणता मे वृथा प्रह्लादावनपाण्डितीमधिगता साविष्कृतिः स्यान्मुधा । पाञ्चालीपरिभूतिवारणकथा मिथ्या भवेदित्यहो देवो लक्ष्मणदेशिकावनकृते वेगादवापाटवीम् ॥४३॥ आत्मीयातिभिस्तमो निबिडयन् मन्दस्मितज्योत्नया भूयस्तत्परिखण्डयन् स्फुटतरं पन्थानमुद्दीपयन् । स्मेरामम्बुरुहाटवीं प्रकटयंश्चितं स्थले वीक्षणैः प्रत्यक्षो बत लक्ष्मणस्य समभूद् व्याधाकृतिः श्रीपतिः॥४४॥ अथ सोऽयं लक्ष्मणसूरिर्दिगन्तरविसारिविलोचनो भूरितर- कौतूहलभरितान्तःकरणः सरभसं समभ्यागच्छन्तौ तौ शबर- दम्पतिवेषवन्तौ भगवन्तौ जगतां पती . जायापती दूरादेवाव- लोकमानो मनुष्यसंभावनागन्धमात्रेण समेधमानो मनसेत्थं विभावयामास- बिभ्रत् कोदण्डदण्डं भुजशिखरयुगे सानुषङ्गी निषङ्गो फालस्थस्निग्धमुग्धद्विरद्मद्मषीरेखया राजमानः । चर्मोष्णीषं दधानो वनतरुकुसुमस्तोमक्लुप्तावतंसो रक्ताक्ष: श्यामधामा पृथुलतरपदताणशाली समेति ॥४५॥ andsamme

·43
तृतीयः स्तबकः
विस्तीर्णे कर्णपने द्विपदशनमये कर्णयोर्धारयन्ती
गुञ्जामालां दधाना गलभुवि वलये शङ्ककृप्ते वहन्ती।
कस्तूरीचित्रकोद्यनिटिलशशिकला देवतेवाटवीनां
काचित् कान्तास्य पार्श्वे विलसति किमयं व्याधयूथाग्रगण्यः॥४६॥
मानुष्यगन्धरहिते गहने गभीरे
पारुष्यपात्रमृगमावशरण्यभूते।
सीतासनाथमिव दाशरथिं सकान्तं
व्याधं विलोक्य स ततो व्यथयोज्झितोऽभूत् ॥ ४७॥
अनन्तरमचिरप्राप्तौ चिरविप्रोषितौ मातापितराविव शबर-
दम्पती साकूतावलोकनसुधालहरीभिः सादरमभिषिञ्चन्तो निहीन-
भूमिकापरिग्रहेणापि निजभक्तानमुञ्चन्तौ सरोमाञ्चप्रपञ्चस्तौ
निर्निमेषं निरीक्षमाणः प्रमोदभरं वोढुमक्षममाणः स लक्ष्मणः क्षणं
स्तिमितो बभूव।
अनन्तरमेव भो भो शबरयुवानौ युवामस्मद्भागधेयपरिपाक-
वशाझ्याशमुपागतौ कस्माद्देशात् प्रस्थितौ कं देशं प्रसादयितुं
गच्छथ इति स्वच्छमतिः स समुपजातजीवनेच्छः परिपप्रच्छ ।
अथ निषादराजोऽपि विषादममुष्य वाङ्मनसयोरगोचरं
निवारयन्नमृतकिरं गिरमित्यमुदीरयामास-
सिद्धाश्रमो मम निवासपदं प्रसिद्ध
संप्रस्थितोऽहमधुना सहितो वधूट्या ।
तुण्डीरमण्डलविभूषणसत्यनाम-
सत्यव्रताभरणकाञ्चयवलोकनाय॥४८॥
विषीदसि त्वं किमिहैक एव
निषीदसि त्वं क नु तहदाद्य ।
विमुञ्च भीति धृतिमञ्च कांचित्
समञ्चसि त्वं झटिति स्वदेशम् ॥ ४९॥

·श्रीरामानुजचम्:
अथ निरुपमप्रेमसुरभिलं करुणातरङ्गशीतलमभिनवनवनीत-
कोमलमतिमृदुलमतिसरलमखिलतापोपशमनदिव्यौषधमवधीरिता-
खिलव्यथं मृतसंजीवनमिव विरचितसंजीवनं मोचाममोचनं शुभ-
वचनमिदमाकानन्दामृतसागरान्तर्निमग्नसावयवः प्रशंसित-
भगवद्रक्षणोपायवैभवः पुनर्जातमात्मानं मन्यमानः पुण्यकोट्या
पुण्यकोटिं पुनरपि द्रक्ष्यामीति मोदमानः स सश्लाघं गिरां गुम्भ-
मित्थमुज्जम्भयामास-
अव्याजबन्धोः करुणैकसिन्धो-
दन्तावलोधिरशेखरेन्दोः।
अनुग्रहोऽयं निरवग्रहो मे
सविग्रहः संप्रति चाकशीति ॥५०॥
निषाद्भपाल कृपालय त्वं
सजानिलक्ष्मीरमणोऽसि साक्षात् ।
त्वत्पुण्डरीकेक्षणभाव एष
प्रत्यक्षमाख्याति भवत्प्रभावम् ॥५१॥
अञ्चामि काञ्ची क्षितिरत्नकाञ्चीं
साधं त्वया व्याधकुलावतंस ।
मादृक्षरक्षाप्रभवं यशस्ते
तादृक्षमा चिरमाविरस्तु ॥५२॥
नयामि काञ्चीमचिरान्न यामि भवता विना।
इति व्याधो जगादैनमथ वात्सल्यवारिधिः॥५३॥
अलक्ष्यत कटाक्षतः कमलचक्षुषस्तत्क्षणं
सरो भरितमम्भसा विहसितामृतस्रोतसा ।
विकस्वरकुमुदतीपरिमलोर्मिपारम्परी-
निरन्तरदिगन्तरं मरुभुवः स्थलेऽत्यद्भुतम् ॥५४॥
तत्रावगाह्य विमले विपुले तटाके
निर्मायसान्ध्यनियमं विधिवद्विधाय।
उज्जीवनाय जगतां स पपौ कृपालु-
स्तज्जीवनं सुरभिलं श्रममुद्धनानः॥५५॥

·MANASciate तृतीयः स्तबकः विषादमेष वारयन्निषादनाथवेषभा- गशेषलोकरक्षकः सयोषिदेकिकां निशाम् । दवीयसा पथा नयन् स दन्तिनूभृदन्तिक तृषं भृशं प्रकाशयन्नदर्शयच्च वापिकाम् ॥५६॥ निगूढः पाताले गुरुपरिबृढस्यास्य वचसां प्रवाहयग्भूतो द्रतममृतकूपः सुरपतेः। इदानीं साचिव्यं रचयितुमिवागत्य विलसन् दृशोः शालाकूपः कमपि परितोषं समदिशत् ॥५७॥ अथ ससंभ्रमं शबरकुटुम्बिपिपासामुपशमयितुं कल्हार- कुमुदकुवलयविचिलिताभ्यन्तरामविरलपरिमललहरीलुब्धमुग्धमधु - करनिकरकोलाहलवाचालदिगन्तरां वनदेवताविलासर्पणिकां निरन्तरघटितस्फटिकशिलारोहणश्रेणीनिःश्रेणिकां ददलत्कोकनद- कोशदीपिकां शालावापिकामम्भो ग्रहीतुमवतरति लक्ष्मणाभिख्या- वति संख्यावति, अकुण्ठमुपकण्ठं तं नीत्वा सोत्कण्ठमञ्जसा । महादेव्या समं भेजे वरदो द्विरदाचलम् ॥५८॥ अम्भः शीतलमादाय सोऽयमञ्जलिना स्वयम् । प्रदातुमुन्मुखस्तीरे नाद्राक्षीद् व्याधदम्पती ॥ ५९॥ ससंभ्रमं दिक्षु विदिक्षु चक्षुषी विचलायन् लक्ष्मण एष तत्क्षणम् । अवीक्षमाणः क्षमते न वोढुं तयोर्वियोगं समयोः पितृभ्याम् ॥६०॥ आतत्राणपरायणः स भगवानारायणो धारण- क्षोणीभृद्वरमौलिमण्डनमणिर्वन्दुारुचिन्तामणिः । मत्संतापनिवारणाय करुणापूर्णो हठादागतो बिभ्राणः शबराकृति मम परित्राता स्ववासं ययौ॥६१॥ मायावी धनंजयमिव मामपि वञ्चयामासेति दुरन्तचिन्ताभृति लक्ष्मणसुधीक्ष्माभृति, ·46 श्रीरामानुजचम्पूः श्रीकान्तः सह कान्तया शबरतामसाय मायां वहन व्यामोहं विरचय्य हन्त सुधियोऽप्येतेन सार्धं चरन् । अज्ञातः करिशैलधाम समगादित्येव हासोदया- जम्भारातिदिशाविशालनयना प्रापावदातद्युतिम् ॥ ६॥ आलापैर्मधुरैरशेषजगतामानन्दसंदायक भूयो जातमिवागतं गहनतो वीक्षाविशेषाद्विभोः । श्रीरामानुजनामकं द्विजपतिं सत्पक्षसंरक्षक संप्रासागमशेखरा द्विजवराः संतोषतोऽघोषयन् ॥ ६३ ॥ तत्राभादमवरावती विजयता काञ्चीपुरेणावनी नीता माघवनी वनीव ललिता शाला विशाला तदा। चेक केचन कर्षकाः कतिपये गोपालका जालिका- स्तान् पृष्ट्वा समवेत्य कांचन मुदं काञ्चीयमित्यभ्यगात् ।। ६४ ॥ श्रीकान्तचिन्तामणिहेमपेट्या परिष्कृतेभाचलकूटकोड्या। सत्पुण्यकोट्या मम पुण्यकोट्या विलोचने संप्रति शीतले मे॥६५॥ अन्यत् पूर्णादिति वचनतः सिद्धमर्थ मदर्थ व्यक्तीचके करिगिरिशिखापारिजातो ममेति । शालाकूपात् प्रतिदिनमयं पूर्णकुम्भं प्रदातुं काञ्चीपूर्णप्रमुखमुखतो हन्त सन्धां बबन्ध ॥६६॥ आकर्ण्य लक्ष्मणाचार्यरक्षणक्रममद्भुतम् अभीष्टवरदं देवं तुष्टुवुर्विविधं बुधाः॥६७॥ अपहृत्य वेदमधिगर्भमम्वुधे- दनुजो निनाय जलजः स्वलब्धये । अजनिष्ट यः स किल वेदवित्कृते वनचारयोग्यशबराकृतिहरिः॥६८॥ ।

·47
तृतीयः स्तबकः
आधारोऽम्बुनिधेः सुधामजनयन्मन्थानभूमीभृतो
यः पूर्व विवुधावनाय महतीं मूर्ति वहन् कामठीम् ।
सोऽयं लक्ष्मणदेशिकक्षितिभृतोऽधिष्ठानभूतोऽधुना
वेदान्धेरमृतं हरन् सुमनसां त्राणाय बोभूयते ॥ ६९॥
अम्भःपूरे निमग्नां महति जलनिधेरण्डभित्तिं प्रपन्नां
धाली प्रद्राणगाली सुकरमुद्धरत् पोलतो या क्षणेन ।
वेतण्डक्ष्माधरान्तर्विहरणरसिकः पोत्रिणां चक्रवर्ती
दुःखाम्बोधौ निमग्नं गुरुमचलमहो रहसाभ्युजहार ॥७०॥
आलम्ब्य स्तम्भमेकं नरहरिवपुषा रंहसा प्रादुरासी-
द्यः प्रह्लादावनाय स्वयमजनि निरालम्बनोऽयं किरातः।
दन्तित्राणत्वरातो रभसमनवधि प्राप्य वाहं विनैव
प्राप्तो रामानुजाख्यं गुरुमणिमवितुं व्याकुलश्चक्रपाणिः ॥७१॥
श्रियः कान्तो हन्त त्रिपदपरिमाणां वसुमती
बिभिक्षे रक्षायै विबुधकमितुः कैतववटुः ।
वटुर्जातो रामावरजविवुधाध्यक्षमवितुं
किरातः कान्तारे व्यचरदिति चितं न भवति ॥७२॥
कुठारं कठोरं करे- कल्पयित्वा
समीकृत्य भूमि समुत्कृत्य कुञान् ।
अनैषीत् पद्व्या समीच्या स काञ्ची
मुनिर्भार्गवोऽयं मुदा लक्ष्मणार्यम् ॥७३॥
अटव्यां महत्यां निषण्णं विषण्णं
समागत्य रामः स रामानुजं द्राक् ।
सुहृत्त्वैकपात्रं परित्रायते स्म
प्रभूतानुकम्पः प्ररूढप्रकम्पः ॥७४॥

·48
श्रीरामानुजचम्पू:
आत्मीयं पाशुपाल्यं समयविगमतो विस्मृतं मन्यमानो
भूयोऽभ्यस्यन्निवायं वनभुवि विचरंश्चारयन् गोसहस्रम् ।
दिष्टया लब्ध्वा निधानं निरवधिकमिदं लक्ष्मणार्याभिधानं
नूनं मोर्दकतानः करिगिरिवसतिर्वर्तते कंसवैरी ॥ ७॥
निराघाट घोटं श्रुतिमकुटमार्गाटनपटु-
स्तटीमध्यारुढः करिशिखरिणः कश्चिट्टवीम् ।
हठागत्वा विद्याविहरणपदं लक्ष्मणगुरूं
ध्रुवं संविभ्राणो द्रुतमनयदात्मीयवसतिम् ॥ ७६ ॥
अलब्धानात्मीयान् दशभिरवतारेरसुलभान
मणीन् जीवाभिख्यान् भवजलधिमध्ये निपतितान् ।
समुद्धर्तु रामावरजमवतार्य क्षितितले
कथंकारं हातुं प्रभवति करिक्ष्माधरपतिः ॥७७॥
व्यराजत स भाजनं वरदराजवीक्षाततेः
सभाजनसभाजनं समधिगम्य रामानुजः ।
अखण्डशशिमण्डलच्छविविडम्बनापाण्डिती
श्रितैर्निजयशोभरैधवलयन् दिशामण्डलम् ॥७८॥
अथ यादवो दव इवातिभीषणः सरुषा परुषारुणरोचिषा
चक्षुषा गजमुल्कयेव प्रताप्य लक्ष्मणसहज तं प्रविहाय सहजविनयं
समागतं कमलनयनसूरिसुतं समाप्य च कोपदावपावकज्वाला-
कलापविजृम्भणं निजचित्तघनाघननिरर्गल विनिनिर्गलदानन्दामृत-
वर्षधाराभिर्मध्येपथमेव फलितं मम संकल्पकल्पद्रमेणेति निश्चय-
रत्नं चिरत्नतपोलब्धमन्तर्निगूढं निधाय दुर्योधन इव पाण्डवविप-
त्ताण्डवे गलन्मोदाश्रु खेदाश्रु भावयन् दुःखाभिनयमित्यमाचचार-
विहंगमैर्भुजंगमैस्तुरंगमैः प्लवंगमै-
विशङ्कटेऽतिसंकटे महावटे घनावटे ।
अहो वने गतावने सयातने सपातने
विलक्षणो विरक्षणो विचक्षणः क लक्ष्मणः ॥७९॥

·49 तृतीयः स्तबकः किं व्याघ्रः कयलीचकार शरभः किं निर्बिभेद कूधा भूदारो विदार किं किमु वने कण्ठीरवोऽकुण्ठयत् । किं व्यालो निजगाल किं व्यदलयहन्तावलग्रामणी- श्चिन्तात: किमु तत् परं समभजज्योतिःस रामानुजः॥८॥ आरभ्य याल्यान्मम संनिधाने विद्यापयो बालक एष पीत्वा । वात्सल्यपालं मम हा विनैनं कथं वसेयं शबलेव वत्सम् ॥ ८१॥ रत्नं महामिव लक्ष्मणदेशिकेन्द्र पाटचरैरपटुधीरपहार्य सोऽहम् । कान्तारसीमनि कथं पुरमाश्रयिष्ये लज्जाम्बुधिं नयति शोकमहानदी माम् ॥ ८२॥ तदनु दुरापचण्डातपतापशान्तिसमनन्तरं क्रमेण दिगन्तरेभ्यः सीमन्तितैर्गुर्वाज्ञानिगलितैर्विजृम्भितविनयगुणैः स्वानुगुणैश्छात्र- गणैः सह विन्ध्याटवीकठोरतातिरेकेण रामानुजसुधीमणेर्व्यतिरेक- मेव निर्धाय स कपटी मठी रामानुजविरहसंतापोऽयमन्तरेण विष्णु- पदीपरिवाहावगाहनं न प्रशाम्यतीति चन्दनशीतलया वाचा समुद्घाटयन् झटिति घटितविकटतरचरणन्यासधाटीपाटवः खाट- तटिनीतटीमटीकत। शिष्यैः सार्धं विगाह्य त्रिदशकमलिनी मालिनी तां मठाल्या विश्वेशं वीक्ष्य काशीपतिमतिमुदितं स प्रकाशीकृतश्रीः । काञ्ची भूरत्नकाञ्चों झटिति यतिरयं लक्ष्मणार्यस्य चित्तं श्रुत्वा चारित्रमस्मिन् प्रचुरबहुमतिः पाठयन्नध्यवात्सीत् ॥ ८३ ॥ लिङ्गं गङ्गाधरस्य प्रबलकरुणया लिङ्गितस्य प्रसादात् पाणिप्राप्त महत्तन्निधिमिव सहसादाय गङ्गातरङ्गात् । आशारङ्गान्तरङ्गः पुरममरपुरीवैखरीमभ्यविन्द गोविन्दः स्थापयित्वा वचन बहुमतः सद्भिराचार्यवद्भिः ॥ ८४॥ 7

·50
श्रीरामानुजचम्पू:
काञ्चीपूर्णप्रमुखसुजनप्रेमसंतानशाखी
काञ्चीकान्तप्रगुणकरुणाम्भोधिराकाहिमांशुः ।
कांचित् कीर्ति दिशि दिशि शरच्चन्द्रिकाभां वितन्वन्
कांचित् पूजां प्रतिदिनमसौ लक्ष्मणार्योऽभ्युपैति ॥ ८५॥
इति श्रीवाधूलकुलकलशजलनिधिकौस्तुभोपयवेदान्ताचार्यसाम्राज्यपट्टाभिषिक्त-
कल्याणवल्लीकल्याणवेदपादरामायणाधनेकप्रबन्धनिर्माणधुरीणश्रीमद्रा-
मानुजदेशिकसार्वभौमचरणारविन्दचञ्चरीकेण तत्कृपालब्धसकलविद्या-
वैशयेन तत्सागऱ्याविभूषणब्रह्मर्षिचर्यभावनाचार्यविबुधवयतनूभवेन
रामानुजदासेन विरचिते श्रीरामानुजचम्पूप्रबन्धे तृतीयः स्तबकः ॥
अथ चतुर्थः स्तबकः
अञ्चन् काञ्चीरमणमनिशं लक्ष्मणाचार्यमूरिः
शालाकूपामृतकलशीमानयन् प्रीणयंस्तम् ।
काश्चीपूर्ण वरदकरुणापूर्णमभ्यर्णभाज
तस्योदृढव्यजनभजन सेवमानश्चकाशे ॥१॥
तदानीम् ,
श्रीमान् यामुनसंयमी सुरभयन् सूक्तैः सुधास्यन्दिभि-
वेदान्तानधिरङ्गभूमि विभवं श्रीरङ्गिणः पालयन् ।
शिष्याणां विततिं भुवो विरचयन् मुक्तावलीभूषणं
रेजे स्वीययशोभरैवलयन् दिक्सौधपारम्परीम् ॥२॥
अध्यक्षीकृतकेसराङ्कमुखतः सर्वप्रयन्धावली
लब्ध्वा नष्टधनं यथा प्रमुदितो रङ्गेशभक्ताग्रणीः ।
तामुव्यों प्रथयन् भगीरथ इव स्वर्लोककल्लोलिनी
ख्यातो यस्य पितामहो निरुपमो नाथाभिधानो मुनिः॥३॥
दिव्यालकमहौषधीमुपनयन संवत्सरार्ध स्वयं
संशोध्याय इवाथ कांचन रुचिं चातुर्यतः प्रापयन् ।
नीत्वा हन्त महार्थलाभपदवीं सिद्धो यथादर्शय-
द्रामो रङ्गनिधिं पितामहमुखैराराधितं साधितम् ॥४॥

·51 13365 चतुर्थः स्तबकः सोऽयमनुश्रवशिखरार्णवकर्णधारः सकलविद्याधारो वाचस्पति- रिव भौमः श्रीयामुनमुनिसार्वभौमः श्रीरङ्गभूपालं बालमिव सकलो- पचारैरुपलालयन् समधिकदेशिकपथिकप्रचारोद्धतिं वैदिकसिद्धान्त- पद्धति गीतार्थसंग्रहस्तोत्ररत्नसिद्धित्रयागमप्रामाण्याधनवीनवाणी- मङ्गलसूत्रायमाणनिबन्धनमुखेन प्रतिष्ठापयन् मदनन्तरमेतन्निवोढारं न कंचन विपक्षविनेतारं स्वपक्षनेतारमवेक्ष इति दुरन्तचिन्तासंतान- कल्लोलिनीकान्तजठरान्तर्निमजन् जीवसमुज्जीवनौषधराजीवाक्ष- कटाक्षविशेषोन्मेषमाकाङ्क्षश्विरमवर्तत । अगृहीतां वेगाचरणकमले यामुनमुने- रुभौ भक्तौ काञ्चीरमणचरणाम्भोजमधुपौ । अथैतावब्रूतामतुलमखिलोज्जीवनचणं विचित्रं चारित्रं शुभगुणगुरोर्लक्ष्मणगुरोः॥५॥ तदिदमाकर्ण्य कर्णामृतं स यामुनमुनिमूर्धन्यो धन्यो वदान्यो निखिलजनसंमान्यस्ताभ्यां पुत्रोत्सवशंसिभ्यामिव बहुलं पारि- तोषिकं वितीर्य प्रमोदरनिर्भरान्तःकरणश्चिकीर्षिताखिलहितकरणः स्वान्ते वासिनः स्वान्तेवासिनो दर्शनं निर्वोढुं प्रभविष्यतः स्वमनो- रथं पूरयिष्यतः सकलविद्याविचक्षणस्य लक्ष्मणस्य साधुजन- शरण्यस्य संख्यावतामग्रगण्यस्य विश्रुतविविधानुभावं प्रभाव प्रबोधयंश्चन्द्रमा इव चकोरान् घनाघन इव चातकान् प्रमोदय- नित्थमवादीत्- 'अस्ति श्रीभूतनगरी केशवोत्तंसशालिनी। तदाख्योऽध्वर्यभूत्तत्र तत्सुतो लक्ष्मणः सुधीः॥६॥ स यादवप्रकाशस्य पठन्नभ्याशमाश्रितः । उत्पथं प्रतिपन्नं तं शिक्षयन् विबुधाग्रणीः॥७॥ अधुनास्मत्पक्षरक्षादक्षिणाः कृतलक्षणाः । परपक्षप्रतिक्षेपदक्षाः कक्ष्याः प्रवर्षति ॥८॥ 8370

·52
श्रीरामानुजचम्पू:
अनेकधर्माश्रयमेकधर्मिणं
जगुः समानाधिकृतेर्वचांसि ।
इति ब्रुवाणो नयमेकतागिरा-
मखण्डवाक्यार्थमसावखण्डयत् ॥९॥
अविद्यावत् परं ब्रह्मत्यविद्यावत्वमेव हि ।
सत्योपाधि कथयतां सत्योपाधित्वमिष्यते ॥१०॥
परस्यातिष्ठमानानां परिणाम जगत्तया ।
दोषाकरत्वं तस्यैव स्वात्मनां च भविष्यति ॥११॥
कुण्ठितश्रुतयो ये स्युः कुण्ठितश्रुतयो हि ते ।
निद्भुतश्रुतयो जाता लब्धविस्मृतयस्तथा ॥१२॥
परित्यक्तब्रह्मसूत्रास्तथाभावं स्वयं श्रिताः ।
इत्थं बहुविधान न्यायानाचक्षाणः स लक्ष्मणः ॥ १३ ॥
विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तं रक्षन्नक्षतया धिया ।
प्रत्याचष्ट गुरुं स्पष्टं पूर्वपक्षाभिधायिनम् ॥१४॥
अथ कदाचिभ्यञ्जनवेलायाम् ,
अर्थ जल्पति मर्कटस्य जघनं कप्यासवाचो गुरौ
श्रीरामावरजस्य बाष्पपृषतो ह्यभ्यञ्जनं कुर्वतः ।
ऊर्वोरुष्णतरा निपेतुरथ तत्संचोदितोऽथै ब्रुवन्
गम्भीराम्भ इति प्रकृत्य स सुधीरेनं विजिग्येतराम् ॥ १५ ॥
अखण्डादि सर्वस्वं खण्डयन पण्डिताग्रणीः ।
अभ्यञ्जनमिषादेष शिरोहस्तं न्यधाचतेः ॥१६॥
इत्थं न्यायशतैस्तीक्ष्णैर्लक्ष्मणेन प्रपीडितः।
मेघनादो महामायी चुक्रोध विबुधेन्द्रजित्॥१७॥
गाङ्गयात्रामयीं कांचिन्मायामयमुश्चयन् ।
उद्ययौ लक्ष्मणं हन्तुं निर्ययौ मणिकर्णिकाम् ॥१८॥
मातृष्वसेयाद्गोविन्दादाकयेदमथाध्वनि ।
अन्तर्दधे वने कापि व्यथमान: सुधीमणिः ॥१९॥

·चतुर्थः स्तबकः
53
काञ्चीपरिबृढः सार्ध देव्या व्याधाकृतिर्भवन् ।
अहाय निन्ये स्वपुरीमेनं दूनं कृपानिधिः ॥२०॥
एवं ब्रुवाते सुव्यक्तमेतौ भागवतोत्तमौ ।
काञ्चीरमणकारुण्यकटाक्षात् स्वयमागतौ ॥२१॥
श्रीरङ्गभूमीरमणः करुणावरुणालयः ।
अस्मन्मनोरथं तस्मात् पूर्ण तूर्ण करिष्यति ॥२२॥'
इति । अथ तत्क्षणमेव लक्ष्मणमुनिदिदृक्षया रङ्गक्षमाध्यक्षमभ्यनु-
ज्ञाप्य सह शिष्यैः प्रस्थाय काञ्चीपूर्णप्रमुखबहुमतः काञ्चीमास्थाय
चिन्तामहार्णवं तितीर्घः कंचन रामानुजनामानं पोतं वारणाचल-
रमणकरुणातरङ्गिणीप्रवाहमार्गेण समानेतुकामो यादवझञ्झानि-
लावर्तगर्तातिक्रमेण तदाकर्षणं दुष्करमिति मत्वा पुण्यकोट्याह्वय-
कुट्यालयमपारसंसाराकूपारकर्णधार निरपायमुपायं प्रष्टुकाम इव तं
प्रत्यहं प्रणमन् कंचिदनेहसं तवावतस्थे ।
अथ कदाचन दन्तिक्षमाभृद्ध्यक्षावेक्षणापेक्षया प्रादक्षिण्य-
क्रमेणाभ्यागच्छति सच्छालगणे प्रत्नालापशिरोरत्नतस्करमुष्कर-
मस्करिणि नारायणनमस्कारपरायणे,
आजानुलम्बिभुजमम्बुजचारुनेत्रं
प्राभातिकामणिबिम्बविडम्बिकान्तिम् ।
उत्तुङ्गमङ्गलकृशाङ्गमवेक्ष्य धीरं
रामानुजोऽयमिति निश्चिनुते स्म योगी॥२३॥
आमूरिवंशकलशार्णवकल्पशाखी
श्रीकेशवाध्वरितनूभव एष सूरिः।
देवाधिपव्यजनकिंकरवाक्यमित्थं
संवादयन्नथ परं मुमुदे तदानीम् ॥२४॥
अब्जाकरे किरणजालमिवांशुमाली
जैवातृकः करकलापमिवोत्पलौधे ।
रामानुजे मुनिवरः करुणाकटाक्ष-
पूरं निधाय वरदं शरणं जगाम ॥ २५ ॥

·54
श्रीरामानुजचम्पू:
यस्य प्रसादकलया बधिरः शृणोति
पङ्गुः प्रधावति जवेन च वक्ति मूकः ।
अन्धः प्रपश्यति सुतं लभते च वन्ध्या
तं देवदेववरदं शरणं गतोऽस्मि ॥२६॥
कृत्वेत्थं शरणागतिं दृढतरां संसेव्य दन्तावल-
क्ष्माभृत्कान्तमनन्तमिष्टवरदं तेनातिसंमानितः ।
मध्येमार्गमनेकशिष्यनिवहैराराधितो वेगतः
श्रीमद्गोपपुरीमवाप्य मुदितो योगिक्षमाभृत्तदा ॥२७॥
आद्यद्राविडवेदेशिकमहायोगित्रयीसंभव-
संमर्दानुभवप्रमोदभरितं श्रीदेहलीवल्लभम् ।
नत्वा तत्कृतदिव्यदीपविदितं श्रीवीरनारायण-
क्षेत्रं पादरजापवित्रमगमत्प्राचां गुरूणां मुनिः ॥२८॥
अरविन्दसमालोकैः कुरुविन्दविडम्बिभिः ।
वीरनारायणसरः पम्पाकल्पमकल्पयत् ॥२९॥
अगण्यपुण्यसंप्राप्यं शरण्यं सर्वयोगिनाम् ।
अरण्यमभितः पश्यंस्तरण्यंशुनिवारणम् ॥३०॥
पितामहोऽस्मिन्नस्माकं पितामह इवापरः ।
साक्षात्कर्ता शठारातेर्लब्धात्मा तत्कटाक्षतः॥ ३१ ॥
उत्सन्नद्राविडाम्नायसमुद्धारविचक्षणः ।
श्रीमद्विभूतिमत् सर्व भगवत्प्रायमीक्षिता ॥३२॥
कंसारिध्याननिरतो योगाभ्यासविचक्षणः ।
चिरं नाथमुनिः श्रीमान् रेजे भेजे परां गतिम् ॥ ३३ ॥
निजाशिभक्तिदुग्धाब्धि तं निरीक्षितुमागतान् ।
अद्यापि कृतसांनिध्यांस्तवासस्थानगौरवात् ॥३४॥
श्रीरङ्गशायिश्रीराजगोपालादीन् भजन मुदा।
कुरुकेशपुराभ्याशमभ्यगच्छत् स योगिराट् ॥ ३५ ॥

·HINAMEER HEEranimun 55 चतुर्थः स्तबकः श्रीमान् भार्गवतीर्थतीरनिलयः श्रीवीरनारायणः सार्क क्रीडति गारुडाइमलतया ब्रह्मर्षिसंभावितः । शास्ति ग्राममयं तथापि लभते यो देवदेवान्वयात् ख्यातिं श्रीकुरुकेशवासवशतो भक्तोन्नतिस्तादृशी ॥ ३६॥ अथ प्रसङ्गात् स्वोदन्तमन्तेवासिजनोज्जीवनाय कंचन प्रपञ्च- यामास- द्रष्टुं तं कुरुकापुरीश्वरगुरुं तूर्ण तद्भ्यर्णभू- भागं सोऽहमवाप्य गूढचरणन्यासध्वनिस्तस्थिवान् । भीतो योगवियोगशङ्कितमतिर्योगानुयोगेच्छया संपश्यन् समयं क्षणेन गुरुणा प्रेम्णा समालोकितः॥३७॥ श्रीवक्षोजघटीतटीदृढतराश्लेषं तृणीकुर्वता मत्संश्लेषपरेण गोपशिशुनाऽवष्टभ्य मेंऽस्यस्थलीम् । पाणिभ्यामभिवीक्षितोऽस्मि बहुधा सोत्कण्ठमुत्कण्ठया तस्मान्नाथकुलोद्भवस्त्वमिति मां पौत्र गुरोर्ज्ञातवान् ॥ ३८॥ जाने तावकमाशयं मम वपुर्विश्लेषकाले त्वया योगो योगमुपेष्यतीति कथयन् मे प्रादिशत् पत्रिकाम् । श्रीरजेन्द्रसमक्षमक्षतधिया विज्ञापनाकारिणा संदिष्टः शठकोपसूक्तिमधुनानुष्ठानतः स्थापय ॥ ३९॥ इत्युक्तोऽहमनन्तपट्टणमगामुद्घाटयन् पेटिकां दृष्ट्वा तत्र च पत्रिका समशुचं नास्तीति मे पुष्पकम् । मविश्लेषभरासहेन जहता मच्छासनं रंहसा रङ्गान्मेऽभिमुखं समागतवता मेऽनन्तपुर्यग्रतः॥४०॥ प्राप्तेऽतिप्रणयं मयि प्रथयता प्राचार्यनिष्ठावता मोक्षोऽलभ्यत इत्यबोधि तदहं मुक्तोऽभवं चिन्तया। इत्येवं निकटस्थितान् निजकथाहृष्टान् वितन्वन मुदा श्रीमान् योगिवरोजगाम सहसा श्रीवीरनारायणम् ॥४१॥ इत्थमनुसंधाय संनिधाय प्रणिधाय विधाय च प्रणतार्तिवारण- परायणस्य वीरनारायणस्य प्रणतिं पुराणसुकृतपरिणति नगरा-

·56
श्रीरामानुजचम्पू:
द्वहिरभ्येत्य दक्षिणस्यां दिशि दृश्यमानमनतिचिरोज्झिततया
किंचिल्लुसालुप्तसंस्थानं संस्थानमालोकमानो जुगुप्समानः पुरातनं
स्वाभिमानं कुत्सयनहो जितमिति सोत्साहं झटिति घटित-
पदविन्यासः पदवीमवीयसीमतिक्रममाणो भक्तजनाभ्यर्थना-
सहस्रनिर्बन्धभूम्ना निखिलोज्जीवननिदानं स्वकीयमपदानमुदाहर्तु-
मुपचक्रमे-
संक्षेपेण पुराणवृत्तमधुना संकीर्त्यते श्रूयतां
सोऽहं षोडशवार्षिक: स्थिरवचःशास्त्राब्धिपारं गतः।
वाग्धाटी प्रतिवादिवारणघटाटोपार्भटीधिक्रिया-
पारीणा कविता च मे निरुपमा वाग्वल्लरीमञ्जरी ॥४२॥
महाभाष्यभट्टो महावृद्ध एको
महाभाष्यदाता ममेत्थं बभाषे।
पुरोधाय चीटी पुरेधोनिरोधं
स रोधोविहीनं विरोधैकमूलम् ॥४३॥
दशबन्धनिबन्धनां कठोर
शुचमेतस्य स चीटिकां विपाव्य ।
अहिताय पुरोहिताय हृद्यं
प्रहितं पद्ययुगं क्रमेण तस्मै ॥४४॥
आ शैलादद्रिकन्याचरणकिसलयन्यासधन्योपकण्ठा-
दा रक्षोनीतसीतामुखकमलसमुल्लासहेतोश्च सेतोः।
आ च प्राच्यप्रतीच्यक्षितिधरयुगलादर्कसोमावतंसा-
न्मीमांसाशास्त्रयुग्मश्रममृदितमना मृग्यतां मादृशोऽन्यः॥४५॥
न वयं कवयस्तु केवलं
न वयं केवलतन्त्रपारगाः ।
अपि तु प्रतिवादिवारण-
प्रकटाटोपविपाटनक्षमाः॥४६॥

·चतुर्थः स्तबकः 57 आज्ञप्तो धिषणोदयेन धिषणप्रौढिं तृणीकुर्वता मत्पाण्डित्यविदा स चोलनृपतिस्तेनातिकौतूहलात् । क्षिप्रं प्रेषयति स्म हाटकमयीमान्दोलिकां कौतुका- त्तामारुह्य सभां प्रविश्य च मया प्रारम्भि वादा टी॥४७॥ तत्काले महिषी बभाण भगवत्प्रावण्यविद्योतिता मत्मावण्यविशारदा यदि जयी मायी पुरोधास्तव । दास्यं ते करवाणि चोलनृपतिस्त्वेवं जगौ वैष्णवो जेता चेत्तव कीरवाणि वितराम्यस्यार्थराज्यं दिश॥४८॥ पणबन्ध विधायेत्थं राज्ञि राज्यांच पश्यतोः । वादावहं व्यरचयं लौकिके वैदिकेऽपि च ॥४९॥ न ते माता वन्ध्या नरपतिरयं सर्वपृथिवी- पतिः साध्वी भूमीरमणरमणीति विविधया। गिरेत्थं लौकिक्या प्रथममजयं वैदिकवच:- प्रभेदैस्त्रीन् वारानजयमथ तं गर्वभरितम् ॥५०॥ आश्लिष्य प्रमदप्ररूढपुलका मातेव राजाङ्गना सा मां पालयितुं समागत इति प्रोवाच कांचिद्विरम् । सा मे यामुननामतोऽपि महती ख्याता समाख्या भव- योगो रूढिमपेक्ष्य हन्त बलवावं समाढौकते॥५१॥ अधिरोप्य गजस्कन्धं राजधानी प्रदक्षिणम् । कारयित्वार्धराज्यं मे प्रादिशच्चोलभूपतिः॥५२॥ विभज्य राज्यं भुलानावर्धराज्यं नृपोऽप्यहम् । अभवावेति चित्रं तत्सार्वभौमावुभावपि ॥५३॥ अखण्डं चक्रवर्तित्वं खण्डितं नाश्रयदयात् । न ह्यधिष्ठानभेदेन भिन्नाग्नीषोमदेवता॥५४॥ आसीन्मेऽभिजनान्मदः प्रथमतो विद्यामदोऽनन्तरं ताभ्यां बद्ध इवाम्बरोन्मुखमुखः पश्चाद्गुणाभ्यां दृढम् । अक्ष्णोरे पटलायितो धनमदस्तैः पीडितोऽस्मि विभिः पन्था नैक्षि शुभावहो न च गुरुः षण्माससेवापरः॥५५॥ 8

·58
श्रीरामानुजचम्पू:
अज्ञानान्धतमिस्रनिर्भरतरे साम्राज्यगर्तान्तरे
भोगान्धावटसंकटे हरिणकालाहिभिर्भीषणे।
रामोऽन्तर्निपतन्तमन्तरहितं तान्तं नितान्तं हठात्
कूपान्तः पतयालुमाशु तनयं मातेव मामग्रहीत् ॥५६॥
इत्थं चित्रचरित्रवर्णनमुधापूरैः कृपोज्जृम्भितैः
पादाम्भोरुहसक्तचित्तमधुपानुज्जीवयन् संश्रितान् ।
कावेरीतटमार्गतः सरभसं रणक्षमामञ्चितो
रङ्गेन्द्र प्रणमन्नवर्तत चिरं श्रीयामुनार्यः सुखी ॥५७॥
तदनु तुण्डीरमण्डलाखण्डलस्य कस्यचिदखण्डसाम्राज्यलक्ष्मी-
भृतो भूमिभृतः कुमारिकाया ब्रह्मरक्षसो विमोक्षणाय राजपुरुषैः
सबहुमानमभ्यर्थितेन मान्त्रिकताप्रभवदिगन्तरनिरन्तरलसमाना-
समानयशाप्रकाशेन यादवप्रकाशेन स्वाहोपुरुषिकया परुषमुक्तं
स्वनिष्कासवचनं श्रुत्वा स्मित्वा तेन रक्षसा त्वमेव गच्छेति
साधिक्षेपमुपक्षिप्तं दुःश्रवं परिभववचनं समाकर्ण्य निकामं क्रोधातः
स्वयमेव निर्जगाम सच्छानविततिः स यतिः।
संप्राप्त राजगोष्ठीमनुगुणपठनव्यग्रमुग्रं समग्रं
धिक्कृत्य ब्रह्मरक्षः पद्मपि सहसा कुञ्चितं संप्रसार्य ।
भूयो मन्लान् ब्रुवाणं स्वयमहमभवं यज्ञभङ्गेन रक्षो
गौधेरस्त्वं बुधोऽभूः फणिपधरणिभृगन्तृभुक्तांशभुक्त्या ॥५८॥
अयं साक्षालक्ष्मीरमणपरिचयकरसिको
महान् सूरि मावखिलजनरक्षार्थमुदितः ।
कृशाङ्गः प्रत्यूषामणिरंमणीयद्युतिधरः
पदाम्भोजे कृत्वा शिरंसि मम मोक्ष वितरतात् ॥५९॥
उदीर्येत्थं रामावरजचरणाम्भोजयुगली
शिरोभूषां कृत्वा भजत भवभीतिय॑पगलेत् ।
इति स्वैरुद्धोषैर्वमदिव मदं यादवयते-
महाश्वत्थं भक्त्वा युगपद्गमन्मोक्षपदवीम् ॥ ६०॥

·चतुर्थः स्तबकः
59
अहल्या कौसल्यातनयचरणाम्भोजरजसा
पुरा शापान्मुक्ता मुदितहृदया गौतममगात् ।
इदानीं श्रीरामावरजपदपाथोजरजसा
हठाद्रक्षोमुक्ता रमणमभजद्राजतनया ॥६१॥
अशिक्षयल्लक्ष्मण एष लक्षयन्
स्वमायया पीडितवन्नृपात्मजाम् ।
स मेघनादप्रदमुटं हठात्
कठोररक्षस्तदिदं हि युज्यते ॥६२॥
अनादिपापवासनानिरूढदुर्विमोचन-
प्रपञ्चकर्ममोचने पटीयसोऽस्य का प्रया।
विमोचनेन रक्षसो विदारितेभमर्मण-
श्चमूरुदारणाद्यशः किमस्ति वारणद्विषः॥६६॥
इति प्रशस्य लक्ष्मणं विचक्षणं विलक्षणं
पुरस्क्रियां चमक्रियामवेक्ष्य लम्भितं पराम् ।
सयाद्वाः सभूधवाः ससाधवो दयालवो
ममज्जुरद्भुतार्णवे नितान्तमाशु मानवाः ॥६४ ॥
अथ कदाचिदभेदश्रुतिवाक्यभावबोधनं विद्धाने तस्मिन्
मठाधिनेतरि,
अभ्याचष्ट स्पष्टमद्वैतवाचां
धृष्टो हृष्टः शिष्टगोष्ठी प्रविष्टः।
धिक्कुर्वाणस्तं कुदृष्टिं विशिष्टा-
दैतार्थत्वं लक्ष्मणार्यो यथेष्टम् ॥६५॥
कठोरमिदमाकर्ण्य कुठारं स्वेष्टभूरुहाम् ।
समठी शठधीरेन हठालक्ष्मणमत्यजत् ॥६६॥
तदनु,
आन्वीक्षिक्यां प्रचण्डः फणिरमणवचोव्याक्रियाचक्रवर्ती
मीमांसासार्वभौमः श्रुतिशिखरपरिष्कारहीरायितोक्तिः।
वेदेषु व्यासकल्पः स्मृतिषु मनुसमो वत्स पूर्णोऽसि मत्या
काञ्चीपूर्णानुमत्या भज वरदमिति प्रेरितो मातृवाचा ॥६७॥

·60 श्रीरामानुजचम्पू: काञ्चीपूर्णानुसारी करिशिखरिशिरोभूमिभूषायमाणं बाहाशाखाभिरामं विवुधबहुमतं देवराटपारिजातम् । आविर्भावं विकासं जगति सुमनसां सत्फलं चापि लब्धं शालाकूपाम्बु दत्त्वा सरुचि परिचरन् लक्ष्मणार्यों रराज ॥६८॥ इति श्रीवाधूलकुलकलशजलनिधिकौस्तुभोभयवेदान्ताचार्यसाम्राज्यपहाभिषिक्त- कल्याणवल्लीकल्याणवेदपादरामायणाद्यनेकप्रबन्धनिर्माणधुरीणश्रीमद्रा • मानुजदेशिकसार्वभौमचरणारविन्दचञ्चरीकेण तत्कृपालब्धसकलविद्या- वैशद्यन तत्सागऱ्याविभूषणब्रह्मर्षिचर्यभावनाचार्यविबुधवयतनूभवेन रामानुजदासेन विरचिते श्रीरामानुजचम्पूप्रबन्धे चतुर्थः स्तबकः ।। अथ पञ्चमः स्तवक: श्लाघ्यः सर्वजनैर्विचित्रचरितः श्रीलक्ष्मणार्याग्रणी- विद्वन्मौक्तिकहारनायकमणिस्त्रय्यन्तरक्षामणिः । हस्तिक्ष्माधरमस्तकोज्वलमहामेघ कृपाम्भोभृतं नित्यं चातकवद्भजन् परिचरन्नेघांबभूव क्षितौ ॥१॥ यामुनमुनिरपि श्रीरङ्गमङ्गलमाश्रितचिन्तामणिमनुदिनं सविनय- माराधयन्नन्तेवासिनां तत्त्वहितपुरुषार्थावबोधं निराबाधं समेधयन् धिषणावधीरितधिषणस्य भूमितलभूषणस्थ विरचितविपक्षदूषणस्य प्रतिवादिभीषणस्य विख्यातवैदिकलक्षणस्य लक्ष्मणस्य शमद्म- प्रमुखकल्याणगुणभासुरस्य भूसुराग्रेसरस्यावेक्षणक्षणादारभ्य तस्मिन् दृढघटितप्रेमभरः सकलचेतनसुकृतकृताविर्भावायाः स्वचिन्तालवा- लवलयकलितप्रतिष्ठाया वारणक्षमाधररमणचरणोपनकल्पक्षोणीरुह- समारोहणसंभूतविज़म्भणाया महत्याः प्रपत्तिकल्पलतायाः फलो- द्गमं प्रतिक्षणं प्रतीक्षमाणो लक्ष्मणार्याभिमुख्यवार्ताहरणकौतूहल- भरेण काञ्चीपुरीपरिष्कृतां कौबेरी ककुभमेवेक्षमाणः कथंचन कंचि- दनेहसं समतिवाहयांचक्रे ।

·61 पञ्चमः स्तबकः अनन्तरमित्थं बहोः कालादारभ्य कृषि कुर्वाणस्यास्मदर्शन- क्षेमकृषीवलस्य विदिताखिलजीवजीवनचापलस्य यामुननामभृतो योगिक्ष्माभृतः फललाभसमयः संनिदधे । निधे च पदमधिरङ्ग काञ्चीपुरादन्छवैभवं श्रीवैष्णवद्वन्हें प्रियाख्यानोन्मुखं सुमुखम् । वेदान्ताविव तौ दान्तावतां वैष्णवावुभौ । वज्रकण्ठावेककण्ठं श्रीरामानुजवैभवम् ॥२॥ 'सोऽयमस्मत्पक्षरक्षादक्षिणाः कृतलक्षणाः । प्रतिपक्षप्रतिक्षेपदक्षाः कक्ष्याः प्रवक्ष्यति ॥३॥ अनादिवाणीरमणी कल्याणगुणशालिने । दौ वराय माङ्गल्यसूलिणी स्मृतिशोभिनीम् ॥४॥ कदाचित्समूलकाकषितकलिपुरुषोत्प्रेक्षितमृषावादिमतसरण्या कर्णयोस्तप्तनाराचलताव्यथाकारिण्या दारुणदारणवैखरीधरण्या गिरां धोरण्या हृदयदारुममणि विदार्यमाणो महता मत्सरेण विदीर्यमाणो नितरां निष्पकाशो यादवप्रकाशो दावपावक इव जाज्वल्यमानः सहजसत्त्वभाजं गजराजमिव तं स्वसहवासदुर्विगाहगहनाभ्यन्तरा- इहिश्चकार । तदनु, काञ्चीरमणमेवाञ्चन् काञ्चीपूर्णकटाक्षतः । कांचिन्मुदमुञ्चन् स काञ्ची नैव विमुञ्चति ॥५॥' अथ यामुनमुनिः श्रीरामचरित्रमिव पवित्रं श्रीरामानुजचरित्र कुशलवाभ्यामिव व्याहरयां ताभ्यां कुशलाभ्यां श्रीवैष्णवाभ्याम- परिमितं धनधान्यगवादिकं प्रदायाभ्युदयनिर्धारणेन कृतानन्दार्णव- मजनः सज्जनोपलालितः पुत्रोत्सवमिव दर्शननिर्वाहकदेशिक- लाभोत्सवं परिपालयन्नेवमभ्यनन्दत- तुषारैरालोकैस्तिभिरभरभङ्ग विद्धतं कलाभिः संपूर्ण कुवलयहितं सत्पथरतम् । द्विजेन्द्र श्रीरामावरजमभिनन्द्यं सुमनसा- ममुञ्चत् स्वर्भानुः खर इव चिराद्यावयतिः॥६॥ on ·62 श्रीरामानुजचम्पू: गुणारामो रामावरजगुरुरुद्दाममहिमा दुरापं संतापं क्षपयितुमुदीतः क्षितितले । समासिक्तो हस्त्याधिपतिकृपाम्भोलहरिभि- जवान्मुक्तो देवाद्विलसतितरां यादवद्वात् ॥७॥ अखण्डः श्रीखण्डक्षितिज इव रामानुजगुरु: निजच्छायादूरीकृतभुवनतापः सुसुरभिः । भुजङ्गादुत्सङ्गाद्विषपरुषवाग्दूषिततरा- द्विमुक्तस्तल्लाभः सुकर इति विज्ञातमधुना ॥८॥ ततः प्रभृति सिद्धं नः समीहितमिति शुद्धान्तःकरणसमाहित- सिद्धान्तो दूरीकृतदुरन्तचिन्ताध्वान्तः प्रसन्नमतिर्यामुनयतिर्मनोरथ- सौधारोहणपरम्परारोहणपारीणमानसराजहंसः परमहंसपरिव्राजका- चार्यचूडामणिपरिषत्परिचर्यमाणचरणनलिनः कतिचिदहानि निनाय। तदनु कदाचिदाा शिथिलीकृताशेषतोषपूर्त्या परमव्योमालं- चिकीपुर्यामुनमुनिः श्रीरङ्गैश्वर्यधुरामुपनिषदर्थभरं च सुदूरं वोढुम- क्षम एव रामानुजसुपाते निक्षेप्तुकाम इव तमानेतुं महापूर्णमित्थ- मभ्यचोदयत्। महापूर्ण श्रीमन्निरवधिकृपापूर्ण सुमते ममाभ्यर्ण तूर्ण नय नयविदं साभ्यनुनयम् । विशिष्टाद्वैतं तन्मुखकमलसौरभ्यलहरी- धुरीणं साम्राज्यं स्फुरति तद्धीनं मुरभिदः॥९॥ स चाचार्यनियमनं सुमनोमाल्यमिव मूर्ध्नि धारयन् सरयं प्राप वेधोहयमेधोदयाभिधानी राजधानीम् । महारंम्भा रम्भा इव परबुधाटोपपटली- Hदा भङ्क्त्वा भक्त्वा विहरणपरं शास्त्रविपिने । गिरां गुम्भैस्तत्त्वप्रवचनचणैर्यामुनमुने- वैशं नीत्वा रामावरजगजमभ्यानयदहो॥१०॥ तदनन्तरं पुरुषोत्तमनिवासानुकूलमुदीचीकूलं कनकसरितोऽ- धिष्ठाय नवाम्भोधरनिध्वानगम्भीरं हाहाकारकरम्बितं संस्कृतद्राविड़- ·63 पञ्चमः स्तबकः , वेदसूक्तपारायणघोषमाकर्णयन् पद्माकरमिव गाहमानां राजहंस- मण्डली, फलितरसालसालमिव श्रयन्ती शुकावली, पुष्पितानो- कहमिव सेवमानां मधुव्रतविततिमहमहमिकया यामुनमुनिमभि- वेष्टयन्ती महतीं श्रीवैष्णवगोष्ठीमालोकयन् अनुमानेनाप्तोपदेशेन च तस्य देशिकशिखामणेवैनतेयावतारस्य प्रोषितराजकुमारपुनर्नगर- प्रेवेशन्यायेन श्रीवैकुण्ठनगरीप्रवेशोपोद्घातमङ्गलोत्सववैभवमेत- दिति विज्ञाय प्रमुषितप्रज्ञः प्रज्ञावतामग्रणीः कथंचिवलम्बित- धैर्यस्य महापूर्णदेशिकवर्यस्य गिरा समाश्वासितस्तच्चरणारविन्दा- वलम्बनेन भवाम्भोराशिपरपारंपतिलम्भं भाविनं सूचयन्निव तत्कर- कमलावलम्बनेन कनकसरितः परं पारं प्रतिलभ्यास्ताचलचूड- मवलम्बमानमिवाम्बरमणिं, शाम्यन्तमिवाशुशुक्षणिं, निस्तरङ्गमिव तरङ्गमालिनं, कण्ठलग्नतुलसीमालिनं श्रीवैष्णवश्रीशालिनं लक्ष्मी- रमणकरुणातरंङ्गिणीप्रथमतीर्थ यामुनतीर्थं गाढमवगाढोऽपि दुरापं संतापमवाप । तद्नु, कुदृष्टीनां दृष्टिप्रसरणभवां पङ्कपटली- मपाकर्तुं शक्ता प्रसरति न चालोकलहरी । परीरम्भो लब्धो न भवपरितापप्रशमनो न कृप्तः संलापः सकलविशयध्वान्ततपनः ॥११॥ करस्थं हा रत्नं व्यपगतमहो पात्रनिहितं हठादन्नं स्कन्नं बत विघटितो जीवनघटः । फली वृक्षो वृक्णः कथममृतसिन्धुर्मरुद्भूत् प्रदीपो हा हन्त प्रशममुपयातः समजनि ॥१२॥ प्रलापैर्भूयोभिः किमिह यदिदं मङ्गलतरं विमानं श्रीरङ्ग परमिव पदं रङ्गनृपतेः। पवित्रं ब्रह्मज्ञप्रवरवपुरंहाप्रशमनं स्पृशेयं धन्योऽहं पदकमलमुन्नम्य शिरसा ॥१३॥ एवं बहुविधैः प्रलापैर्लब्धावकाशतया प्रादुर्भविष्यतां प्रभविष्यतां कलितमापिशाचानामुच्चाटनाय प्रवृत्तैरिव मन्त्रघोषै-

·64
श्रीरामानुजचम्पू:
दिङ्मुखानि मुखरयन् पुनरपि सत्त्वकलमप्ररोहणबीजार्पणायेव
धारालगलद्वाप्पाम्भोधाराभिर्भुवो धूलीजालं जम्बालयन् दुर्भरदुःख-
भरादिव भूयो भूयः प्रणिपातानारचयंस्तचरणारविन्दवन्दोत्तंसनेन
निजमुत्तमाङ्गमन्वर्थयन् कथंचिद्वष्टब्धधैर्योऽपि लक्ष्मणगुरुवर्यः
कराम्बुजाभ्यामश्रुपूरमपनीय दृगम्वुजाभ्यामापादचूडमाचार्यदिव्य-
मङ्गलविग्रहं सुदर्शनमिवाखिलतमाकर्शनं दुर्लभतरदर्शनं निनिमेष-
मालोकयन् स्वात्मनः शुभाश्रयतया हदयपुण्डरीके निधातुं निबद्धा-
दरं नितरां निद्ध्यो।
तदनु किमियं दक्षिणकराम्बुजाङ्गुलिदलत्रयी चिचिदीश्वर-
तत्त्वत्रयप्रकाशकलयीसारमन्त्रत्रयपरिगणनानुसारिणी लक्ष्यते?
किमिदमाजानसिद्धम् ? आहोस्विदौपाधिकम् ? पुराणं नवीनं किं वा-
नवरतचिन्तास्पदमाचार्यचरणानां प्रायेणेति साभिप्राय परिषद-
मपृच्छदार्यमिश्राणाम् ।
इत्याकर्ण्य गिर तस्य लक्ष्मणस्य सुधाकिरम् ।
ससंभ्रम यामुनार्यभावज्ञास्ते व्यजिज्ञपन् ॥१४॥
अशोष्या गम्भीरा प्रवहति नदी व्यासफणितिः
प्रवृत्ता वेदाद्रेः परमपुरुषाब्धि श्रितवती ।
मदान्धैर्गन्धेभैः क्षुभितहृदया पङ्किलतमा
प्रसादं तां नेतुं वचनकतकैः कः प्रभवति ॥ १५ ॥
निर्धूताखिलदुर्गुणः शुभगुणग्रामाभिरामो जग-
निर्माणावनभञ्जनादिरसिको विष्णुः परो मोक्षदः ।
इत्याख्याय पराशरः स्फुटतरं चक्रे पुराणोत्तम
तन्नाम्ना मणिनेव काञ्चनमियात् कश्चिद्विपश्चिदतिम् ॥१६॥
दिव्यं श्राव्यमभव्यभव्यभिमुखीकारप्रियंभावुकं
सर्वानव्यवचोविवेचनचणं हैयंगवीनोपमम् ।
निर्माय द्रमिडप्रबन्धमनघं नारायणं कारणं
व्याचक्रे शठजित्तदाह्वयधरः कश्चिद्विधेयः सुधीः ॥१७॥

·65 पञ्चमः स्तबकः , इत्थमार्यमिश्राणां प्रतिवचने प्रवर्तमाने, अमीभिः श्रीकाञ्चीरमणशरणागत्यवसरे कटाक्षो विख्यातो मयि विनिहितः स्यादयमिति । क्षमेतायं कर्तुं त्रितयमिति रामानुजगिरा तद्गुल्यस्तुशास्तमपि भुवि तुङ्गत्वमनयन् ॥१८॥ ततः सर्वेऽपि रामानुजगुरुणाऽस्मद्दर्शनोन्मीलनस्याचार्यकरा- म्बुजोन्मीलनमेव निदर्शनमिति निर्धार्य धैर्यावष्टम्भेन जीवन- कौतूहलभरं विभरांयभूवुः । अनन्तरं गुरुरयं शोकगुरुरनुतापाङ्गार- चुम्बितहृदयः सहृदयोऽप्यस्तमितान्योपलम्भः कृतात्मोपालम्भः सुलभो न बभूव श्रीरङ्गनिधिसंनिधिनयनकुतूहलं वहतां महताम् । पुरो भाण्डं भग्नं हहह नवनीतस्य हरणा- न्मया किं संवीक्ष्यो विगतकरुणो रहरमणः । इति क्लेशाविष्टः समभजत काञ्चीमतिजवात् परे रङ्गं प्राप्ता विरहविधुरा देशिकवराः॥१९॥ तदनु महादेव्या दन्तिक्षितिधरपतेर्यामुनमुने- स्त्रयाणामेतेषां प्रणयतटिनीनां जलनिधिः । अयं काञ्चीपूर्णः सुगुणपरिपूर्णो मुनिवरः परित्रातेत्येतचरणशरणोऽवर्तत सुधीः ॥२०॥ अयं यामुनमूर्धन्यचरणसमाश्रयणधन्यदेशिकानिशरणवरणमे- वात्मनो हितकारणमिति सिद्धान्तयता शुद्धान्तःकरणेन विनयगुरुणा रामानुजगुरुणा स्फुटतरमित्थमभाणि- अलभ्येयं लब्धा विबुधमहिता पञ्चजनता पुरस्तात्पश्चत्वाद्रचय चतुरां पञ्चभिरिमाम् । प्रशस्तैः संस्कारैर्मणिमिव नितरां शाणकषणैः कृतार्थी त्वं कर्तुं प्रभवसि कृपासागर विभो ॥२१॥ 9

·66
श्रीरामानुजचम्पूः
तदनन्तरं श्रीकाञ्चीपूर्णो धर्मज्ञसमयश्रद्धापरिपूर्णस्तूर्णमिद-
माकर्ण्य विनयभूषणं रामानुजसूरिभाषणं सान्त्वपूर्वमित्थं प्रत्य-
वादीत्-
तवा मुग्धानां भवति हि विरुद्धा मतिरतो
व्यवस्था वर्णानां व्यपगलति भङ्गोऽपि भविता।
मुरारेराज्ञाया इति चकितचेता मुनिरहो
न्यषेधीत् सर्वज्ञो वरदकरुणापूरसरणिः ॥२२॥
अथ भगवद्वादरायणवाणीरमणी न्यायमणिविन्यासरमणीयैः
सुवर्णभूषणैर्भूषयित्वौपनिषदपरमपुरुषरमणपरितोषणचातुरीधुरीणां
विधातुमुद्यम्य तन्मूल्यसिद्धये निगमान्तगर्भनिगूढनिक्षिप्तान पूर्वा-
चार्यसुरक्षितानपि कलितमोविजृम्भणवैचित्र्यसंधुक्षितदुर्मतिभिः
शरणीकृतदुर्गतिभिर्वैदिकघण्टापथलुण्टाकैदुर्वादिभिर्बलादुत्थाय दु-
स्तर्कदुमलैर्दूषितान् स्वकीयसतर्कशाणोल्लेखननिर्मलीकृतानपि
कांश्चिदर्थविशेषान् संगृह्य काञ्चीवल्लभवणिक्परिबृढपरीक्षया शोध-
यितुं वणिग्वर्णेऽवतीर्ण श्रीकाञ्चीपूर्णमेवाभ्यचोदयलक्ष्मणार्य
चक्रवर्ती।
श्रीरामानुजदेशिकाय किमहं दयामिति व्याकुलो
मह्यं पूर्णघटं प्रयच्छति किलेत्यालोचयन् देवराट् ।
काञ्चीपूर्णमुखानुयोगसुमुखस्तस्मै ददौ तत्क्षणं
षड्वार्तामणिमञ्चरी निजमनापेटीनिगूढां तदा ॥२३॥
सेयं षडर्थी कृतार्थीकृतरामावरजविबुधवरमनोरथा धरातले
बहुधा प्रथते । तथाहि-
परं तत्त्वं सोऽहं प्रपदनमुपायोऽन्तिमदशा-
स्मृते वापेक्षा वपुरपगमे मोक्षगमनम् ।
विशिष्टाद्वैतं स्वं मतमपि महापूर्णभजनं
षडप्यर्थानेतानुपनिषदिवाहोपनिषदः ॥२४॥

·67
पञ्चमः स्तबका
अथ तत्क्षणमेव लक्ष्मणदेशिको महापूर्णतटाकावगाह एव
प्रसन्नमधुरगभीरशिशिराशययामुनतीर्थविरहविजृम्भितसंतापापनो-
दनक्षम इति सिद्धान्तयंस्तस्मिन्नेव बद्धान्तःकरणः काञ्चीरमण-
मभ्यनुज्ञाप्य काञ्चीपूर्णसंनिधौ विज्ञाप्य श्रीरङ्ग प्रति प्रतिष्ठमानो
मध्येपथं मधुरान्तकतटाकतटीपरिष्कारं कासारपालकरामदेवागारं
प्रसाधयन्ती, मरालावलीमिव धारालश्रुतिहृद्यालापमनोहारिणी
सद्गतिधारिणी विशुद्धपक्षावलम्बिनी कमलाकरविहारिणी काद-
म्बिनीमिव जीवनदायिनी सन्मार्गसंचारिणी सारस्वतामृतहारिणी
श्रीरङ्गराजकरुणातरङ्गिणीतरङ्गपारम्परीमिवाभ्यागतां महतीं श्री-
वैष्णवगोष्ठी गरिष्ठामवद्यकथाया दविष्ठां कल्याणगुणभूयिष्ठां
नेदिष्ठामभिवीक्ष्य विस्मेरधीस्तन्मध्यमध्यासीनं षोडशकलापूर्ण
ताराभ्यन्तरभासुरमिव राकाहिमकरं सकलकल्याणगुणपूर्ण महापूर्ण
लोचनचकोरयोरतिथीचकार ।
अवगाह्य महातीर्थमभ्यागत इवाग्रतः ।
महापूर्ण प्रपन्नोऽयं कृतार्थोऽस्मीत्यमन्यत ॥२५॥
अञ्चद्रोमाञ्चपालीकवचिततनुभृन्निर्भरानन्दवाष्प-
स्यन्दिप्रोन्निद्रपङ्केरुहदलविलसन्नेत्रयुग्माभिरामः ।
भूयो भूयः प्रणामांश्चरणकमलयोः श्रीमहापूर्णसूरेः
कुर्वन्विस्मेरचेता विबुधकुलमणिलक्ष्मणार्योऽभ्युवाच ॥२६॥
धन्यो भवामि तव पूर्णगुरोः प्रसादा-
नान्यो भवामितशुचः शमनो विना त्वाम् ।
मत्संनिधानमयता त्वरया त्वयाद्य
गोवत्सनीतिरनघा प्रकटीकृताभूत् ॥२७॥
आर्तत्राणप्रणेतेत्यनुपममहिमोत्सेधशङ्का-
कलङ्कव्याख्याती मामकीनां प्रणयरुषमहो रङ्गिणोचाटयिता ।
नूनं श्रीयामुनार्यप्रतिनिधिरधुना तत्कृपापूर्णपालं
पूर्णार्य त्वं महीयानिधिरिव पुरतो दूरतः प्रेरितो मे ॥२८॥

·68 श्रीरामानुजचम्पू: श्रीमद्यामुनसंयमीन्द्रचरणाम्भोजातयोः संश्रयं लब्धुं भाग्यमहो मया न कृतमित्यु लचिन्ताकुलम् । काञ्चीपूर्णमुखेन काञ्चयधिपतिः संचोदयामास मा- मञ्चन् श्रीघनपूर्णदेशिकमणिं धन्यो भवेत्यञ्जसा ॥२९॥ परिम्लानं चण्डातपभरवशादुत्पलवनं हिमाद्वैरालोकैस्तपयति यथा शीतलरुचिः। तथा तापैस्तप्तं विनतमभिषिञ्चैनमचिरात् कृपारालोकैः कृतनवसुधागवहतिभिः॥३०॥ इत्थं प्रणिगदन्तमसकृत्पणिपतन्तमनन्तप्रेमभाजनं रामानुज- मनुरश्चयन्नाविष्कृतान्तररिपाङ्गामृततरङ्गैरभिषिञ्चन् भुजगपरिबृढ- भोगाभोगशालिभ्यां भुजाभ्यां दृढं परिरभ्य ससंभ्रममुत्थाप्येत्थम- भाषत- श्रीकाञ्चीरमणगिरा त्वमभ्युपेतः श्रीरङ्गप्रभुवचसाऽहमागतोऽस्मि । संजातः स्फुटमयमावयोरिदानी संभेदो गुरुचरणप्रपत्तिभूम्ना ॥३१॥ श्रीरङ्गराजविज्ञप्तिकरादीनां विपश्चिताम् । मत्प्रेरकाणामाचार्यमिश्राणां सफलः श्रमः॥३२॥ श्रीरङ्गराजसाम्राज्यलक्ष्मीरक्षीणवैभवा । अद्य प्रभृति धीरेन्द्र सनाथा भवतैधताम् ॥३३॥ आचक्रवालमवनीवलये वैष्णवश्रियः। निष्पत्यूह विजृम्भन्तां निहतारिविभूतयः ॥ ३४ ॥ इति लक्ष्मणपूर्णार्यावन्योन्यं प्रेमनिर्भरम् । चिरविप्रोषितौ पुत्रजनकाविव संगतौ ॥३५॥ तद्नु महापूर्ण: कृपापूर्णस्तूर्णमभ्यर्ण वारणाचलशिरोमणेर्देव- शिखामणेरेव देहिपरित्राणकृतावतारसुधीसारपरमपवित्रे सत्य- व्रतक्षेत्रे प्रपञ्चपावनविरिश्चहयमेधसचरित्रे सकलसजनावस्थानपाने

·69
पञ्चमः स्तबकः
भवतः समाश्रयणविधिर्भवतादित्यभाणीत् ।
तदनु लक्ष्मणसूरि-
रित्थं सत्वरातिशयं समुद्घाटयामास-
आचार्यकं कलयते तटितां शरीरं
श्रेयोऽन्तरायशतवागुरया परीतम् ।
आचार्यपाद विषये फलितं किलेदै
ततिक्षप्रमेव मयि कल्पय पूर्णदृष्टिम् ॥३६॥
गिरमेनामतिगभीरामाकर्ण्य कर्णामृतमतीव श्लाघमानो
मोदमान:-
शठारातिमाल्यप्रदानप्रशस्त-
क्षमाजातमूले तटाकस्य कूले ।
तटाकेशविष्णोः समक्ष जिताक्षं
कृतार्थ व्यतानीगुरुर्लक्ष्मणार्यम् ॥ ३७॥
अनन्तरमित्थं प्रार्थयामास-
तटाकमिव गम्भीरं रक्ष लक्ष्मणदेशिकम् ।
अयं हि प्राणिसस्यानां पोषकः संभविष्यति ॥३८॥
प्रमाणानां मूर्धाभरणभुदितः षट्पदमनुः
प्रमेयाणां मुख्यं करिगिरिशिरोमण्डनमणिः ।
प्रमातॄणां चूडामणिरपि भवानेव भुवने
गुरुः पृष्टस्तुष्टस्त्रितयमिदमाचष्ट कृपया ॥३९॥
तदनु रामानुजः स्वकृतार्थतामित्थमनुसंधे-
आदावङ्कुरितः कृपारसमयैः श्रीयामुनालोकनैः
पश्चात् पल्लवितो गजाचलपतेर्वीक्षासुधावृष्टिभिः ।
काञ्चीपूर्णमुनेः कटाक्षपटलैः प्रेमोज्वलैः पुष्पितो
मद्भाग्यामरभूरुहोऽद्य फलितः पूर्णायपूर्णेक्षया॥४०॥
अञ्चन्काचीं मणिरिव महापूर्णनामा महाघः
श्रीमान्नामावरजगुरुणा तेजसेवाभिरामः।
काञ्चीपूर्णप्रमुखसुदृशां लोचनानन्दपालं
हस्तिक्ष्माभृत्परिबृढपुरस्कारधन्यो व्यलासीत् ॥४१॥

·70 श्रीरामानुजचम्पू: अस्मत्पक्षं प्रथयितुमयं लक्ष्मणो दक्षिणोऽभू- दाचार्याणां शरणवरणं सांप्रतं सार्थमासीत्। सर्वाभीष्टप्रद इति यशोडिण्डिमस्ताड्यतां ते शेषाध्वानं नय करुणया वारणक्ष्माधरेन्दो ॥४२॥ इत्थमभीष्टवरदद्मभिष्ट्रय लक्ष्मणदेशिकेनाहंक्रियावैदेशिकेन प्रेमप्रद्राणहृदयनवनीतेन नितान्तविनीतेन स्वभवनमानीय परि- पाल्यमानो महापूर्णः परिपूर्णमनोरथश्चिरमुवास । अगृहालक्ष्मणार्योऽयं भक्तिमूल्येन पूर्णतः। महार्थ मन्त्ररत्नादि निगूढं निजसद्मनि ॥४३॥ एकदा तु रामानुजजायायाः समजायतयोगपद्येन कूपाम्भो- ग्रहणे स्वाचार्याणीमधिक्षिपन्त्या वागसिस्फुरणकेलिः । चेत्थमुद्धोष्यते- गुणं घटकसंगतं कमपि बिभ्रती जीवन- ग्रहैकचतुरां सती समवलोक्य पत्नी गुरोः । बृहचरणवंशभागिति कठोरवादोन्मुखी बृहच्च रणमातनोत्प्रकृतिनिष्ठुरा निर्भया ॥४४॥ तदिदमाकर्ण्य कर्णपरुषं भिया पूर्णो महापूर्णो महापचारः संवृत्त इति स्वात्मानं गर्हमाण एकगृहवासः लेहानोकहस्य कठोरः कुठार इति महतामुद्घोषः सांप्रतं प्रमाणपदवीमध्यारूढ इति हृत्ता- पदावपावकदन्दह्यमानमानसस्तत्क्षणमेवानिवेद्यैव विश्रुतशिष्य- लक्षणायापि लक्ष्मणाय सजाय: श्रीरङ्गराजधानी प्रसाधयांचके । तदनु रामानुजसुधीमणिरपि 'किमिदमकाण्डे निर्गमनमाचार्य- पादानाम् ? किमपराद्धं दासेन ?' इत्याचार्यापचारचकितचेता निजचकोराक्षीचरितमेतदिति विचार्य किमाचरितमेनसामाकरेणा- नयेति तामलातारुणत्विषा चक्षुषा प्रदहन्निव निर्भत्सयन्नकुत्सयत् । पुरस्तात्काञ्चीपूर्णभुक्तशिष्टसुधास्वादकुतूहलेन तं भोक्तुमा- मन्त्र्य वीथ्यन्तरेण तमानेतुं प्रयाति मयि मदाशयाभिज्ञः स ·71 पञ्चमः स्तबकः काञ्चीपूर्णमुनिर्वर्णव्यवस्थाभङ्गभिया रयादागत्य व्यजनवीजन- समयातिपातव्याजमाविष्कृत्य त्वया समर्पितमन्नमास्वाद्य तूर्ण वरदाभ्यर्णमभिविन्दति सति निन्दितचरिता त्वम् , अभाग्यच्छनतोऽमलं स्वभाग्यच्छत्रसंनिभम् । निरस्य दण्डतः लाता मभीष्टमजानती ॥४५॥ अनन्तरं च, अभ्यञ्जनाकल्पनखेदजात- स्वेदाम्बुपूरार्द्रसमस्तगात्रम् । अन्नाभिपूर्ण व्यतनोर्न पात्र- मन्नाभिपूर्ण विरचय्य पात्रम् ॥ ४६॥ इदानीं च, आचार्याणीघटघटनतः स्वं घट मोचयन्ती निन्दती तां परुषवचनैः स्वाभिजात्याभिमानान् । मुक्तिं मुक्तामणिमिव करे कल्पितामल्पभाग्या दूरात् क्षिप्त्वा निवससि कथं सर्वलोकापहास्या॥४७॥ तदनु, आगस्त्रयेन्धनसमिन्धनवर्धमान- कोपानलोल्यणविशीर्णकणोपमानः । आलोकनैर्विजितकोकनदैः स धीमा- नुल्काकणैर्गजवधूमिव संप्रताप्य ॥४८॥ वाचा रुषा परुषया कशयेव घोटी- मारोप्य भारमिव भूरि धनं वधूटीम् । निष्कास्य निर्भरतया मुमुदे तदानीं रामानुजश्वरममाश्रममाप्तुकामः॥४९॥ तदनन्तरमातिथ्यादिक्रियानहननुकूलभार्यात्यागस्मरणप्रामाण्य- प्रतिष्ठापनविचक्षणो लक्ष्मणोऽयमनन्तक्लेशसंभूतिं संमृति कुत्सय- नित्थमुदाजहार-

·72
श्रीरामानुजचम्पू:
किमानीता ज्वाला ज्वलति महती बाडबमुखा-
द्विषोद्गारकूरा किमु विहरते कालभुजगी ।
समष्टिः पापानां किमुत कृतपुष्टिस्तनुमती
मृगाक्षी तृष्णां हा दिशति मृगतृष्णेव जगति॥५०॥
अथ,
त्रयाणां पापानां जननसदनादात्मभवना-
हवज्वालामालावलयितदिगन्तादिव वनात् ।
बहिर्गच्छन् घोषं कमपि कलयन् बृहितरव-
प्रभावं लातोऽभूत्फणिसरसि रामानुजगजः॥५१॥
तत्क्षणमेव लक्ष्मणदेशिको विषयवासनावैदेशिको विना
विद्याशरधि दाशरथिं स्वभागधेयमिव सरूपधेयं विधेयं भागिनेयं
समस्तं संन्यस्तं मयेति व्याहरन् विदुषां परिषदि प्रेषं सतोष-
मुच्चतरबाहुरुचैरुच्चारयामास ।
एतदुपज्ञमेव दाशरथिगुरोरजहभागिनेयत्वसंबन्धनिबन्धन-
प्रभावमुद्भावयत् हृद्यपद्यमिदमभियुक्तैरभ्यधायि-
इतरसुलभा किमेषा
भाषा वाधूलदाशरथिरेकः।
न परित्यक्तस्त्यजता
बन्धूनिति सदसि लक्ष्मणार्यकृता ॥५२॥
-
श्रुतिश्रेणीपाणिग्रहणविधिनिःसाणनिनदै-
विशिष्टाद्वैतश्रीविजयपटगम्भीरनिनदैः ।
मृषावाश्रद्धाधवलगरुदम्भोधररवै-
स्त्रिभिः प्रेषोद्धोषैः करिगिरिभृदामन्त्रित इव ॥५३॥

·पञ्चमः स्तबकः 73 त्रिदण्डकाषायघटीपटीमुखं समस्तसंभारभरं वरप्रदः। प्रदाय योगीन्द्रम, हठाइयधात् स्वयं किमेतद्गुरुतार्थ्यभूद्यतिः॥५४॥ दीव्यदिव्यशिखामणीनिभशिखाबन्धाभिरामोऽङ्गुली- भूषाभूतपवित्रभासुरकरः पीताम्बराभांशुकः । श्रीमदेवलतानिदण्डललितः शुद्धोर्ध्वपुण्ड्रोज्ज्वलो दत्तात्रेय इवापरो जनदृशां दत्ते स्म मोदावलीम् ॥५५॥ काञ्चीपूर्णमुखान्नत्वा प्रणम्य करुणानिधिम् । ताभ्यां बहुमतो रेजे श्रीमान् योगिवरः सदा ॥५६॥ श्रीमान् कलाभिः संपूर्णः संसारतमसोज्झितः । रराज सेवितः सद्धिनित्यं योगीन्द्रचन्द्रमाः॥५७॥ निवृत्तः प्रतिबन्धो मे नानुबन्धोऽन लभ्यते । आर्याभीष्टत्रयीसन्धा त्रयीव स्यात्कथं मम ॥५८॥ इति चिन्ताभृति भगवति रामानुजयतिक्ष्माभृति क्षितिश्रुति जन्मनीव रघुवरचरितविधायिनि, कूरेशदाशरथ्यार्यों साक्षात् कुशलवाविव । कुशाग्रबुद्धी कुशलावभ्याशं साशमीयतुः॥५९॥ अमू प्रादादुधश्रेष्ठौ वेदान्तार्थावलोकने । अन्तरङ्गतमे नेले नेते संयमिनां विधिः॥६०॥ विद्याकुटुम्बभरणे कर्तव्ये योगिभूभृतः । योगक्षेमाविव प्राप्तौ तावुभौ सूरिसत्तमौ ॥६॥ रामानुजपदाम्भोजमाश्रितौ तौ विपश्चितौ । मधुव्रताविव तदा प्रमोदमभिजग्मतुः॥६२॥ यौ किलेत्थं वर्णयन्त्यवताररहस्यविदः पुराविदः- अध्यक्ष वीक्षमाणैरपि वचनसुधामाधुरीमुग्धचित्तै- यत्कौँ कर्णभूषामणिपटलमिषान्याकृतिजैविमृष्टौ। सोऽयं कूरान्वयाम्भोनिधिहिमकिरणो वात्सलीकल्पशाखी श्रीवत्साङ्काभिधानः प्रतिभटकरिणामङ्कुशीभूयमेति ॥ ६३ ॥ -- 10

·74
श्रीरामानुजचम्पू:
आन्वीक्षिक्याः प्रसङ्गे प्रतिकथकगणा यस्य पादारविन्दे
उन्नम्यालोक्य चक्षुः किमिह निवसतीत्युत्तमाङ्गे निधाय ।
आश्चर्याब्धौ न्यमज्जन् स किल गुरुमणिर्दाशरथ्यार्यनामा
वाधूलाग्रथाप्रपन्नो जयति यतिपते गिनेयत्वकीर्तिम् ॥६४॥
श्रीमद्रामानुजाख्योज्वलगुरुवपुषो भूजुषः कैटभारे-
र्मायावष्टम्भजृम्भत्प्रतिभटपटलीपाटवोच्चाटनाय ।
संप्राप्तौ चक्रशङ्खौ किमुत परभुजौ किं चतुर्बाहुभाव-
व्याख्यातारावुपेतौ किमु पदकमलोत्कण्ठितौ राजहंसौ॥६५॥
तर्काभिख्यावतीभिः खरतरनखरश्रेणिभिः शोभमानौ
शास्त्रारण्यप्रचारप्रकटितविभवौ शुद्धभावप्रसिद्धौ ।
सिंहाध्यक्षौ मदान्धप्रतिभटकरटिबातधिकारदक्षौ
हर्षादुज्जृम्भमाणौ यतिधरणिभृतो राजतः पाद्भाजौ ॥६६॥
विषाणाभ्यामिव गजः पक्षाभ्यामिव पक्षिराट् ।
मृगेन्द्र इव दंष्ट्राभ्यां शृङ्गाभ्यामिव पुंगवः ॥ ६७॥
आभ्यामाचार्यमिश्राभ्यां दुर्गमः प्रतिवादिनाम् ।
वेदान्तचिन्तामातन्वन् रराज यतिभूपतिः॥६८॥
अथ यादवप्रकाशः प्रतिदिनं देवराजभजनायाभ्यागच्छन्
भगवद्रामानुजयोगिपुंगवश्रीवैष्णवसाम्राज्यलक्ष्मीवैखरी प्रत्यक्षमव-
गच्छंस्तत्कटाक्षसुधासंधुक्षणसमुज्जृम्भितप्रबोधप्रकारः प्रायेण प्रह्वी-
बभूव।
चिरात्काञ्चीकान्तप्रणमनपरा तत्करुणया
समुन्मीलत्सत्त्वा विगततिमिरा विस्तृतमतिः ।
भजन्ती तद्भक्तान् सभयविनयं भव्यचरिता
जनन्यासीत्काचित्कुशलजननी यादवयतेः॥६९॥
विशिष्टाद्वैतज्ञप्रवरमुपविष्टं सह सदा
महाशिष्टैह्रष्टैः शमयितुमरिष्टं तनुभृताम् ।
श्रियाविष्टं ब्राह्मथा यतिपतिमभीष्टप्रदविभो-
विशिष्टं दृष्ट्यं घटितघनसंतुष्टिरजनि ॥ ७० ॥

·पश्चमः स्तबकः 75 कदाचिरेतण्डक्षितिधरवरारोहणजुषः स्वपुलः श्रीरामावरजमतभाक् स्यादिति मतिम् । वितन्वत्यास्तस्याः श्रुतिरिव शुभोपश्रुतिरभू- इशायां साबध्नात्तनयसुदशारत्नमिव ताम् ॥७१॥ अवादीद्वृत्तान्तं निजतनयविस्रम्भणकृते न्यषेधीन्मायावन्यनवधिममुष्याटनविधिम् । अनैषीत्पन्थानं यतिदिनकरेन्धानमचिरा- निरुन्धानं तापं हृदयमदसीयं निपुणधीः ॥७२॥ त्रिदण्डी चूडालो विलसदुपवीतापयतुलसी- मणिः पद्माक्षस्रक्प्रकटितभुजाभ्यन्तरतटः। शुभैरूवैः पुण्ड्रैललित इव रामानुजमुनि- विशिष्टाद्वैतित्वं भज भवभयं मुश्च झटिति ॥७३॥ नियुक्तो मालेत्थं स यतिरथ मायान्धतमसैः समालीढं प्रौढं निरयमरुकान्तारघटने । कुदृड्मार्ग त्यक्त्वा सुदृगुचितवैकुण्ठनगरी- घनज्योतिर्घण्टापथगमनकौतूहलमधात् ॥७४॥ शिखादित्यागैनाप्रशममवनीमण्डलमहं परिक्रामन् कर्तुं न खलु चतुरः स्यां हि जठरः । कथं प्रौढि पङ्गुगिरिशिखरमारोढुमयतात् कथं धन्योऽहं स्यामिति विदुषि चिन्तार्णवजुषि॥ ७५॥ चिरायोन्मुख्यं मय्यतनुत मृषावाद्ययमहो मृषावादं सर्वं दलयितुमनारब्धसमयः । असिद्धं दृष्टान्तं कलयितुमिव स्वममकरो- इतं काञ्चीपूर्णाद्यतिपतिपदाब्जाश्रयविधौ ॥७६॥ तदनु स याद्वयतिरतिमात्र प्रहृष्टमना द्विरदाचलनील- नीरदेन वरदेन स्वप्नदृशा काञ्चीपूर्णसुदृशा च सुव्यक्तमभिहितेन वचसा सान्त्वितः क्षमामण्डलीवोढुः परिबृढस्य फणाभृतामवतारस्य

·76
श्रीरामानुजचम्पू:
श्रीरामानुजयतिक्ष्माभृतः प्रदक्षिणमेव क्षमाप्रदक्षिणप्रतिनिधिभाव-
दक्षिणमिति तत्क्षणं निश्चित्य श्रीरामानुजचरणराजीवाश्रयणो-
ज्जीवनाय सज्जीबभूव ।
अथैकदण्डी स बभूव मुण्डी
क्षणात् त्रिदण्डी शिखया शिखण्डी।
अमण्डि सूक्त्या यतिधर्मसार-
समुच्चयस्तेन परोऽप्यखण्डि ॥७७॥
दव इव परुषोऽयं यादवाख्यां दधानो
व्यरचयतिमात्र क्षालमेवात चित्रम् ।
इति किमु रमणीयामस्य गोविन्दसंज्ञा
जगद्वनधुरीणां व्यातनोल्लक्ष्मणायः॥७८॥
विशिष्टादेतैकवचनचायविशिखै-
लग्नैर्मोद्दलनपटुभिः शल्यकटुभिः ।
अहो मायाटव्या विदलितमदो यादवगजो
वशं प्राप्तो भूम्ना यतिपरिबृढाधोरणविभोः॥७९॥
किमत्रास्यालम्ब निनयनमताडम्बरहरं
त्रिलोकीलाणाहत्रियुगकरुणावल्लिविटपम् ।
त्रिदण्ड सेनेशस्त्रिगुणमिव वेनं करतले
त्रिवर्गप्रावण्यक्षपणनिपुणं बिभ्रद्नघम् ॥ ८॥
वसानः काषायं वसनमरुणं पल्लवमिव
प्ररूढं वेतण्डक्षितिभृदनुरागं दृढमिव ।
परीतं वक्षोभूवलयमुपवीतेन कलयन्
यशापारावारप्रसरदुरुवीचीरुचिभृतः॥ ८१॥
कलानां संतानैरिव हिमरुचेरार्जवयुतै-
स्तटिवल्लीरेखाशकललसमानान्तरद्लैः।
शुभैरूवैः पुण्ड्रैरुचितपदविन्यासमधुरैः
समुन्मीलत्सत्त्वाङ्करपटलशैलीप्रणयिभिः ॥ ८२॥

·77
षष्ठः स्तबकः
विराजद्ब्रह्मश्रीविहृतिपदडोलाभतुलसी-
मणीपाथोजाक्षप्रवरसरयुग्मोज्वलगलः ।
शिखाबन्धं बन्धं द्रढयितुमशेषाग्रिमवच:-
शिखानां बिभ्राणो मणिमिव फणित्वात्प्रकटितम् ॥ ८३॥
घटीं बिभ्रत्पाणावमृतकलशीविभ्रमकरी
जगन्मायारोगं शमयितुमिवाम्भोधिभिषक् ।
यतीनामीशानः श्रुतिशिखरपालीपरिमल-
प्रदानप्रागल्भीभरितफणितिर्भावुकमतिः॥ ८४॥
महामायामग्नानपि कुमतिजाताञ्छठमतीन्
स्वसेवामाहात्म्यात्स्वमतनिरतान् साधु कलयन् ।
परिष्कुर्वन् काञ्ची कमपि घटयामास मनसां
विकासं पद्मानामिव किरणमाली सुमनसाम् ॥ ८५॥
इति श्रीवाधूलकुलकलशजलनिधिकौस्तुभोभयवदान्ताचार्यसाम्राज्यपट्टाभिषिक्त-
कल्याणवल्लीकल्याणवेदपादरामायणाद्यनेकप्रबन्धनिर्माणधुरीणश्रीमद्रा-
मानुजदेशिकसार्वभौमचरणारविन्दचञ्चरीकेण तत्कृपालब्धसकलविद्या-
वैशद्येन तत्सागऱ्याविभूषणब्रह्मर्षिचर्य भावनाचार्यविबुधवर्यतनूभवेन
रामानुजदासेन विरचिते श्रीरामानुजचम्पूप्रबन्धे पञ्चमः स्तबकः ।।
अथ षष्ठः स्तबकः
काञ्ची समश्चन् मुदा
श्रीमान् यामुनसंयमिक्षितिपतेराज्ञां शिरोमालिकां
कुर्वाणो गुरुपुंगवैरनुसृतः संप्रेषितो रङ्गिणा ।
काञ्चीपूर्णमुखैः पुरस्कृततरः
तद्विज्ञप्तिकरस्य मन्दिरगतो रङ्गेशविज्ञप्तिकृत् ॥१॥
स्तम्भान् पल्लवयशिलाः सलिलयन्नास्थानमामोदयन्
मूढान् पण्डितयन् फणीश्वरमयीं शय्यां समान्दोलयन् ।
तालाभ्याममृतं किरन् विगलितं श्रोतेषु पानेष्वहो
सोऽयं द्राविडवेदगानचतुरो व्यामोहयत्तं हरिम् ॥२॥

·78
श्रीरामानुजचम्पू.
अथ
.
भगवान् दन्तावलशैलशेखरालंकारमणिश्चिन्तितार्थ-
वितरणचिन्तामणिराश्रितावनवरदोऽभीष्टवरदो गानमधुरसास्वाद-
मत्तचित्तमधुव्रतः सत्यव्रतक्षेत्रमुलामा निरुपमप्रेमा विज्ञप्तिकृते
श्रीरङ्गराजनामभृते यथाभिलषितमभीष्टं वितरामीति महतां
परिषदि सन्धामावध्यापि तदभ्यर्थितं कौस्तुभादप्यधिक
श्रीरामानुजगुरुमणि वितरीतुमपारयन्नपारकृपाम्भोराशिरिस्थमा
बभाषे--
धनं वा रत्नं वा धरणिवलयं वाथ निलयं
स्वकीयं स्थानं वा परममुत वा मामकवपुः।
रथाङ्गं वा यदा जलजमथवा कौस्तुभमणि
प्रदयां शाङ्गवा न खलु वितरेयं यतिपतिम् ॥३॥
प्रसिद्धः शुद्धान्तःकरणललितो लक्ष्मणमुनि-
ममायं शुद्धान्तादधिक इति सिद्धान्तसरणिः ।
न दद्यामेनं ते न खलु भुवने क्षमापरिबृढा
महोदारा मानं ति महिताश्चापि कृतिभिः॥४॥
अथ विज्ञप्तिकृद्ग्रणीरित्थमभाणीत्-
दिर्नाभिभाषस इति प्रथते प्रथा ते
संकीय॑ते वरद इत्यपि नामधेयम् ।
दास्याम्यभीष्टमिति चाभिसमं त्वयोक्तं
तद्देहि लक्ष्मणगुरुं कुरु देहिरक्षाम् ॥५॥
विमुञ्चन् बाष्पाम्भः कथमपि निजाभीष्टवरद-
प्रथाभङ्गाशङ्कातरलितमना लक्ष्मणमुनिम् ।
अदात् काञ्चीपूर्णप्रमुखमुखमालोक्य भगवान्
जवादेनं लब्ध्वा निधिमिव स विज्ञप्तिकृद्गात्॥६॥
अप्रविश्य मठं योगी समानीय कृपानिधिम् ।
दाशरथ्यार्यमुखतः प्रतस्थे रङ्गमेदिनीम् ॥७॥

·79
षष्ठः स्तबकः
अनुपदमुपदाभिः पूज्यमानो महद्भि-
नयनरुचिसुधाभिर्जीवयञ्जीवराशिम् ।
अभजत पशुपालं देहलीकेलिशैलं
त्रिमुनिविनुतमेतल्लब्धसंमर्दसौख्यम् ॥ ८॥
रङ्गाभिवृद्धयुन्मुख एष योगी
संजीवयामास जनान् पृथिव्याम् ।
केदारमापूरयितुं प्रवृत्तः
पूरो न किं सिञ्चति मार्गवृक्षान् ॥९॥
वीरनारायणस्येव करुणावरुणालयम् ।
वीरनारायणसरो मुनिर्वीक्ष्य विसिष्मिये ॥१०॥
तत्र चागण्यपुण्यपरिणामावेक्षणीयं श्रीरङ्गशायिश्रीराजगोपा-
लादिदेवापेक्षणीयं श्रीमन्नाथमुनिप्रभृतिमुनिजनशरण्यं वरेण्यमरण्य-
मवेक्षमाणो यतिवरेण्यो विकस्वरमुखपुण्डरीको विगलदानन्दवाष्प-
तरललोचनो विरचिताध्वश्रममोचनः सहर्षमित्थं बभाषे-
अत्राविष्कृतमादरेण मुनिना नाथाभिधां बिभ्रता
मध्येकृत्य किलेश्वरं गुरुवरं तापापहं देहिनाम् ।
तीर्थ यामुनमद्भुतं विकलुषं पूर्णार्यसद्देशिका-
गम्भीरं सुलभं विगाह्य विगतश्रान्तिर्विशुद्धोऽस्म्यहम् ॥११॥
शिष्योऽमुष्य विशिष्य योगविषये वैदुष्यवान भावयन्
कृष्णं भावनया हृदुब्जकुहरे क्रीडन् मुहुश्चामुना ।
कुड्याभ्यन्तरमास्थितो हि कुरुकाधीशश्चकास्त्यार्तिहा
स्नातो भार्गवतीर्थवारिणि नतः श्रीवीरनारायणम् ॥१२॥
श्रोमान् भार्गवतीर्थतीरनिलयः श्रीवीरनारायणः
सार्क क्रीडति गारुडाइमलतया ब्रह्मर्षिसंभावितः ।
सर्वाभीष्टफलप्रदाननिपुणो गीर्वाणभूमीरुह-
प्रौढिं कांचिदुञ्चयन् विजयते सर्वागमाभ्युच्छ्रितः॥१३॥

·80
श्रीरामानुजचम्पू:
अयं हि पूर्वैराचारञ्चितः प्रेमशालिभिः ।
अहो भाग्यान्मदीयाक्ष्णोः पन्थानमधुनाञ्चति ॥१४॥
अथ वीरनारायणं वीक्षावनविहारपरायणं सप्रणयं प्रणम्य
श्रीयामुनमुनिपूर्वाश्रमसंबन्धसुगन्धबन्धुरां मन्दिरस्थलवसुन्धरामति-
विततपक्केष्टकचितभित्तिभागभासुरामनारतप्रणामरतानेकभूसुराम
भ्रंकषामशेषकलुषसर्वकषां दुर्वादिदुरभिमानकूलंकषां साभिलाष-
मनिमेषं चक्षुामापिबन भूयो भूयो भूयसा विनयेन प्रणामाना-
रचयन् वाङ्मनसयोरभूमि कांचिन्मुदं बिभरांबभूव ।
अनन्तरं चेत्थमुपश्लोकयामास-
अलभ्यसौरभ्यतरङ्गपाली-
निरन्तराशान्ततुलस्युपेता।
विभाति सज्जेव गुरुत्तमस्य
गृहस्थली विष्णुपदाश्चनाय ॥१५॥
पकेष्टकानां पटली धनानां
भित्तिस्थिता भक्तिमतां नराणाम् ।
आरोहणश्रेणिरिवावभाति
वैकुण्ठपुर्याश्रयणानुकूला ॥१६॥
दुर्वाभिञ्जनोपात्तविजयस्तम्भसंनिभम् ।
भवनं श्रीमदाभाति गुरोरभ्रंकषस्थलि ॥१७॥
आचार्यभवनालोकतत्परं यमिनां वरम् ।
आचकर्ष बलादेनं विज्ञप्तिकरचोदना ॥१८॥
कवेरकन्यातटमार्गमेत्य
प्रतिप्रवाहभ्रममावहन्ती।
सशास्त्रघोषा यतिराजगोष्ठी
प्रमुत्तमागारतटीमटीकत ॥ १९ ॥

·षष्ठः स्तबकः 81 अविरलदलपालीशीतलच्छायसालां तटभुवमधितिष्ठन् हेमनाम्न्यास्तटिन्याः। अनवधिपरितोषान्निनिमेषं स धीमान् पदमतनुत दृष्टयो रङ्गभूमीसमृद्धिम् ॥२०॥ अथेत्थमभ्यनन्दत्- श्रीवैकुण्ठादिनानाविधनगरजयस्थापितस्तम्भडम्भै- -प्रपाकारवद्भिः स्फुटविकटगरुभूमिभृत्प्रौढिमद्भिः। संदोहै!पुराणां प्रबलपरिघया हेमनद्याभिवीता वृक्षाघैः कायमानैरिव हरिविहृतेर्भात्यसौ राजधानी ॥२१॥ शृङ्गाघातक्षतेन्दुस्रवदमृतझरीलब्धनित्याभिषेक- तोद्दामशुभ्रच्छविरुचिरमहासौधपालिप्रतोलिः बिभ्राणा केतनाली: प्रकटितवलभित्पट्टणाटोपभङ्गा रङ्गाभिख्या पुरीयं रचयति नयनानन्दमन्यादृशं नः ॥२२॥ गर्भे लोकाः समस्ता विद्धति वसतिं यस्य सोऽयं मदीये गर्भ कापि प्रदेशे निवसति भगवान् भोगिभोगे शयानः । मत्साम्यं जहुकन्या कथमिव लभतां पादसङ्गावलिप्ते- त्युद्घोषं कल्पयन्ती कनकसरिदियं जाग्रती चाकशीति॥२३॥ श्रियः कान्तोऽनन्तः परमकृपया मादृशदृशां स्फुटीकर्तु भूमि स्वमिव किल निन्ये निजपुरीम् । असौ श्रीरङ्गाख्यां वहति विरजा सह्यतनया- मिषादेनां गाद सततमुपगृह्य प्रवहति ॥२४॥ श्रीरङ्गभूमीवलयं प्रवृद्ध- स्वर्णापगावारिपरीतमेतत् । आनन्दवल्लीशतकालवाल- लीलां दधानं नयने धिनोति ॥ २५॥ 11

·82
श्रीरामानुजचम्पू:
इत्यादिसूक्तामृतधोरणीभि-
रध्वश्रमं पादजुषां धुनानः ।
माध्यंदिनलानविधि विधातुं
हेमापगायां कुतुकी बभूव ॥२६॥
विशुद्धपक्षद्विजराजमण्डली-
मध्यस्थितोऽयं परमोऽथ हंसः ।
श्रुतिप्रियालापकलापशाली
सप्रेम हेमाम्बुजिनी सिषेवे ॥२७॥
अभ्यागतेव करुणा हरिणा प्रयुक्ता
मातेव वत्सलतया लहरी भुजैस्तम् ।
आलिङ्गय गाढमपनीय पथि श्रमं द्राक्
तूष्णीं सुवर्णतटिनी घटयांबभूव ॥२८॥
अध्वश्रमं विनुनुदे कनकापगायां
संमज्जनं विरचयन् यतिसार्वभौमः।
लोका भवश्रममहो विजहुस्तदानी-
मुन्मजनं समधिगम्य भवाम्बुराशेः॥२९॥
अभ्यन्तरोज्वलतटिल्लतिकार्जवाट्य-
डिम्भेन्दुडम्भपरिखण्डनलब्धवर्णैः ।
मध्यस्थहेमकलधौतलतासवर्ण-
श्रीचूर्णकान्तसितमृत्कलितोर्ध्वपुण्ड्रैः ॥३०॥
विभ्राजितो विमलसत्त्वगुणाभिराम-
शुभ्रोपवीतकमनीयभुजान्तरालः ।
ग्रीवाविलम्बितुलसीमणिवारिजाक्ष-
मालासनाभिशुभनाभिपुटाभिनन्द्यः ॥३१॥
लोकानुरागतरुपल्लवतल्लजाभ-
काषाययुग्मकमनीयतरामयष्टिः।
दीव्यत्तिदण्डपरिमण्डितपाणिपद्म-
स्त्रैलोक्यपुण्यपरिपाककृतावतारः ॥३२॥

·षष्ठः स्तबका
सत्संमतैर्युधवरैर्विमलात्मयोधैः
पूर्णानुरागभरितैर्विनतैरनेकैः ।
संसेवितो विरुरुचे यतिसार्वभौमः
श्रीरङ्गवासरसिकैरभिवन्दितातिः॥३३॥
अथ श्रीरङ्गचन्द्रः करुणासान्द्रः श्रीरामानुजयतीन्द्रसमागम-
वार्तासुधामास्वाद्य माद्यन्मनाः ससंभ्रम सेनान्यं समाहूय परिजन
मान्यं पश्यामि मान्यं श्रीरामानुजमुनिमूर्धन्यमानेतुम्; त्वमेवाभिमुखं
गच्छेति स्वच्छमतिमभ्यचोदयत् ।
अभ्युजंगामाथ यतिक्षमाभृतं
श्रीरङ्गभा प्रहितो बलाधिपः।
भक्तानुयातः प्रबलानुकम्पया
स्वकीयभारार्पणभूरिकौतुकी॥ ३४॥
अथ यतीनां पतिरतिमात्र प्रहृष्टः शिष्टः सह श्रीरङ्गभूरमण-
करुणापातं करकमलोदश्चितकनकवेत्रं सकललोकमितं सूत्रवती-
कलत्र विकसत्पुलकगात्रमविरलगलदानन्दाश्रुपूरनेलं बहुकृत्वः प्रणम्य
तेन बहुमानचक्षुषावेक्षितः श्रीमन्माल्यशेषापटीप्रभृतिभिः संमानैः
पुरस्कृतः सर्वैरपि पुरस्कृतः कनकसरितं सरभसं समुत्तीर्य प्राचार्य-
यामुनाचार्यचरणारविन्दपरागपरम्परासुरभीकृतं संजीवितसाधुसार्थ
तीर्थमाचम्य आनम्य च तनिवासपावनं भवनं श्रीरङ्गोपकण्ठवनं
सोत्कण्ठमधितिष्ठन्तमङ्कारोपितकम्बुकण्ठीकमाकण्ठकण्ठीरवं वैकुण्ठ-
मकुण्ठभक्तिरासेव्य श्रीरङ्गपुरप्रवेशाभिनिवेशातिशयमेदुरो बभूव
आभीरीदधिभाण्डगन्धलहरीर्वाराम्बुजातेक्षणा-
हारिद्रादिमसौरभाणि च मुदा जिघ्रन् कृतार्थो भवन् ।
तत्तद्वाञ्छितदानबद्धविरुदः स्मेराननाम्भोरुहो
देवो दीव्यति नारिकेलरसिको यो गोपुरस्याध्वनि ॥ ३५ ॥
तं दामोदरमादरेण कलयन् सौलभ्यमेवाङ्गभा-
गध्यक्षीभवतीति मोदमतुलं कंचिद्दधानो हृदि ।
बृन्दं बृन्दमुपागतानभिमुख मूर्धावबद्धाञ्जली-
नालोकामृतधारया यतिपतिः सिञ्चन् वगाहे पुरीम् ॥३६॥

·84
श्रीरामानुजचम्पूः
आषध्यन्ते पताकाः प्रतिगृहममलैः शीतलैर्वारिपूरैः
सिच्यन्ते च प्रतोल्यः किसलयनिकरैस्तोरणानि क्रियन्ते।
कीर्यन्ते पुष्पपुञ्जा मिललिपटला धूपदीपप्रचाराः
कल्प्यन्ते वन्दिशब्दो मुखरयति दिशां चक्रवालान्तरालम् ॥३७॥
दीर्ण ब्रह्माण्डभाण्डं कलयति बहुलो वाद्यघोषः सतोषः
सेवासंनाहभाजां ध्वनिरपि च नृणामुजिहीते महीयान् ।
भूयो भूयः प्रणामान विद्धति वहवो भक्तिमन्तः स्तुवन्तः
कोऽयं प्रेमानुबन्धः समुदयति मझ्यागमे मानवानाम् ॥३८॥
इति चित्रीयमाणहृद्यः सुगुणसिन्धुभिरव्याजबन्धुभिरखिलकला-
विद्भिर्विद्भिरभिशोभितः श्रीरङ्गराजचरणाम्बुजावलम्बिभिरतिथि-
सत्काराविलम्बिभिरात्मविभवैः कुबेरविडम्पिभिः कुटुम्बिभिरधिष्ठि-
तैरनवरतविहरदिन्दिरैः सौधमन्दिरैरवभासिताः कुतूहलिजनसंकट-
विशङ्कटशृङ्गाटकाः प्रेमपरवशप्रकटीकृतनाटका विपुलतरशाला
विशाला विद्युल्लताविद्योतमानमणिदीपशिखा विशिरवा विलोक-
मानो यामुनमुनिसमानो दिक्चतुष्टयाभ्यागतलोकालोकोन्मुखमुख-
चतुष्टयभृतश्चतुर्मुखगोपुरस्याग्रभुवि विरचितप्रणामो विजृम्भमाणा-
गण्यपुण्यपरिणामोऽन्तः प्रविष्टः प्रहृष्टः श्रीरङ्गभूकमनसुमनःस्नग्दाम-
स्तोमोद्दामपरिमलदानधौरेयालकामोदामनवधिकमोदां गोदामुदार-
धीरेवमभितुष्टाव-
सीतेव क्षितिसंभवा तुलसिकेवाविभ्रती सौरभ
धिन्वन्ती जनकं यथा स्वजनकं श्रीविष्णुचित्तं द्विजम् ।
वेदान्तोदितसर्वगन्धविभवं सत्यापयन्ती विभोः
कैश्यामोदितमालिकार्पणवशागोदेयमुज्जृम्भते ॥ ३९॥
नीला रूपवतीति तत्र महतीं प्रीतिं विधत्तेतरां
भक्तेति क्षितिरद्भुताकृतिरसौ गोदेत्यभिख्यावती।
तदक्षोरुहभूमिभूदरतटीसुसं नृकण्ठीरवं
तं संबोध्य वशं स्वसूक्तिमधुभिर्नीत्वैवमाक्रीडति ॥४०॥

·पष्ठ स्तबकः 85 इति स्तुत्वाथ हेतीश हुताशमिव भास्करम् । अस्तांवीदादिमं वस्तु स्वस्ति प्रस्तौति यहधत्॥४१॥ वीरेन्दिरावसथकोकनदप्रकाण्ड- मारात्रिकं किमपि रणधुरंधरस्य । आवर्तचक्रमिव तद्भुजतेजसोऽब्धेः सौदर्शनं स्फुरति मण्डलमप्रमेयम् ॥४२॥ वीरश्रीमणिभद्रपीठति महाकल्लोलिनीवल्लभ- स्रोतोविद्रुममण्डलीयति यशोवल्लीप्रवालीयति। बाहाकिंशुकशाखिकास्तबकति श्रीरङ्गिणस्तेजसो ज्वालाचक्रति चक्रमाश्रितमनःपथोजिनीसूर्यति ॥४३॥ अथ यत्यग्रणीरत्यारेणाविरलपरिमललहरीलाभलोभमिलन्मि- लिन्दपटलझकारकोलाहलवाचालदिक्चक्रवालं शिखरावलीसंघर्षण- दरदलितहिमकरमण्डलीकलशीधारालगलमृतधारासनाथमकरन्दपूर- पूरितालवालद्विगुणविजृम्भमाणरसालवकुलपनसासनदाडिमजम्बू- जम्बीरनारङ्गमातुलुङ्गनारिकेलबिल्वामलकप्रमुखशाखिशाखासहस्र- निवारितातपजालं मालतीमल्लिकादिवल्लिकामतल्लिकाकुञ्जपुचवि- लम्बमानमञ्जरीपरिशोभितान्तरालं लक्षमीक्षमासहचरश्रीरङ्गभूरमण- सविसभणसंचारकेलिसमुचितविचित्रवितानशोभमानकायमान- मिव विशालं क्रीडासरोऽभिराममन्तरारामं निकाममालोकयन्नभि- जगाम सप्रेम श्रीरङ्गनायिकाधाम। तदनन्तर चिरन्तनसरस्वतीशिरोमणिं चिन्तितार्थवितरणचिन्ता- मणिं क्षीराब्धिशुक्तिमौक्तिकमणि त्रिभुवनरमणीमणिं प्रसाधितरङ्ग- क्षमा रक्ष मामिति सरोरुहमन्दिरामिन्दिरा सादरं प्रणम्यैवमभि- तुष्टाव- जय जय जगजननि जनताभीष्टजननि जलजालये जलनिधित- नये कल्याणगुणमनोरमे रमे विश्वंभरावलयाभ्यन्तरमहत्तरनगर- परिष्कारसमुतुङ्गरम्यश्रीरङ्गहर्म्यभद्रपीठिके कावेरीपुलिनकेलीरसिक- कलहंसिके श्रुतिशिरःसीमन्तसिन्दूररेखिके चतुर्मुखशतमखप्रमुख- बहिर्मुखमकुटोत्तंसरत्नकलिके भगवति श्रीरङ्गभूपरीबृढवल्लभे ब्रह्मादि- ·86 श्रीरामानुजचम्पू: दुर्लभे भक्तजनसुलभे करकलितपने पद्मे त्वत्पादपद्मे शरणीकुर्वाण- मनन्यशरणं मां कटाक्षामृतस्रोतोभिरभिषिञ्च उदश्चयानिष्कम्पामनु- कम्पां प्रपञ्चय कांचन शोमुषीमशेषदुर्मतदूरीकरणप्रौढी समुपेयु- बीमलसेति। तदनु श्रीरङ्गनायक्या मात्रेव वात्सल्यप्रक्षालितहृद्यया सादरं सपुरस्कारमालोकितस्तद्धाम्नो बहिरभ्येत्य गोपुरोपरि विजृम्भितं कचिन्नूपुरपरिपाटीपरिमिलितं वचित्कण्ठीरवक्रमसौरभपरिमिलित- मत्यद्भुतमाम्नायशिखरपरिष्कारं किमपि ज्योतिरानम्येत्थमुपश्लोक- यामास मोदमानमानसो यतिचक्रवर्ती- संसारार्णवमग्नानां सुलभोत्तरणेच्छया। गोपुराग्रं महोदग्रमध्यास्ते नरकेसरी ॥४४॥ नरत्वमपि सिंहत्वं बिभ्रत् क्षीरसितानयात् । प्रह्लादाचनशीलं मे प्रह्लादं तनुते महः॥४५॥ अङ्के हिरण्यकशिपुं दारयन्नखरैः खरः। प्रत्ययं जनयत्येष भक्तानामरिभञ्जने ॥४६॥ अवतारेषु सर्वेषु नारसिंहवपुर्हरिः। श्रीमानिति हि सिद्धान्तो मुनीनां युज्यतेतमाम् ॥४७॥ अनन्तरमाश्रितरक्षणत्वरातिरेकविरचितचित्रविग्रहपरिग्रहप- वित्रचरित्रमननसमेधमानमहत्तराश्चर्यसरिदावर्तगर्ताभ्यन्तरात् कथ- मपि चान्द्रमस्याः सरस्यास्तीरमासाद्य पुराणपुरुषमवष्टभ्य निर्भरो वेदान्तसुरभिलमनन्तोदन्तमतिकान्तमुपवर्णयन् सद्भिः समं क्षण- मवातिष्ठत यतिपतिः। आचम्य जैवातृकवारिजिन्यां तापत्रयोन्मूलनशीलमम्भः । चन्द्रावगाहे गलितं तदीयं सोऽयं सुधौघं मनुते स्म योगी ॥४८॥ तीरे वसन्तं पुरुषं पुराणं शाखासहस्राभ्युदितानुभावम् ।

·पष्ठः स्तबकः
87
सौरभ्यभावं सुमनोऽभिनन्धं
स्वाभ्युद्गमायेव तमन्वपश्यत् ॥ ४९ ।।
विशालव्यालोलबहुलदलपालीकवलित-
स्वतीरोद्यत्तुङ्गप्रतिफलनसङ्गादिवतराम् ।
विहारे संक्रान्तां मरकतमणिश्यामसुषमा
मुरारातेनूनं प्रथयति सुधांशोः कमलिनी ॥५०॥
अटव्यां पद्मानां भ्रमरपटली गायतितमां
जलक्रीडाशैली जलरुहशो झंकृतिभिषात् ।
मराल्यः खेलन्त्यस्तटभुवि धरासिन्धुसुतयो-
गतेरभ्यस्यन्तो विभवमिव मोदं वितनुते ॥५१॥
विशालरङ्गमेदिनीविलासदर्पणायिता
महीगतेन्दुमण्डलीविडम्बनापटीयसी ।
निजापवादशान्तये निकाममिन्दुनाञ्चिता
ततः किमैन्दवीत्यसौ प्रथां बिभर्ति पद्मिनी ॥५२॥
अमुष्य चन्द्रमासरोवरस्य तीरमाश्रिता
विशुद्धपक्षशोभिता मनोज्ञगीतिशालिनी।
शठारिमुख्यमरिराष्ट्रपरम्परा मनोहरा
मरालराजराजिवद्विराजते लसगतिः ॥५३॥
अमी तेजोभाजो धृतशुभदशास्नेहभरिताः
स्थिरालोका लोकान्तस्तिमिरदूरीकृतिचणाः ।
क्षमाः क्षेमं कर्तुं प्रकटितजगन्नाथविभवाः
प्रकाशन्ते दीपा इव वकुलभूषप्रभृतयः॥५४॥
प्रसन्नो गम्भीरः प्रकृतिमधुरः शीतलतरः
सुवृत्तो निष्पको घनरसतरङ्गैकवसतिः ।
तटाकश्चान्द्रो वा निकटमदसीयं श्रीतवता-
ममीषां भावो वा विहरणपदं रङ्गनृपतेः ॥५५॥

·88 श्रीरामानुजचम्पू: श्रीमत्केसरभूषणप्रभूतिभिः संकीर्तितं सूरिभि- दिव्यं द्राविडवेदशेखरशतैः श्रीरङ्गभूवैभवम् । आकर्येक्षितुमद्भुतं सकुतुकं तैः साकमभ्यागतः श्रीवैकुण्ठनिकेतनोऽत्र मुदितः शेषाङ्कभाग्दीव्यति ॥५६॥ श्रीमहाविडवाफ्यामृतनदीजन्मावनीभृद्वरा हेमाम्भोरुहमाधवीसुममहारक्तोत्पलोद्भुतयः । प्राचीना मुनयश्चिरायुष इमे संचारपूताखिल- क्ष्माभागा विलसन्ति भक्तिनिधयः श्रीदेहलीशप्रियाः॥१७॥ जीयाद्राधिपयःपरीतपृथिवीपात्रोल्लसद्भानुम- हीपारोपणवारितान्धतमसः पद्माक्षमध्यक्षयन् । दत्त्वा काञ्चनमालिकामिव वचःपारम्परी द्रामिडी काञ्च्यां काञ्चनवारिजात् समुदितः कासारनामा मुनिः ॥५८॥ माधव्याः कुसुमाद्वाप्य जननं मल्लाभिधाने पुरे तन्सौरभ्यपरम्परामिव वहन् भक्तिं परां माधवीम् । भूताख्याभृदभूतपूर्वविभवो विज्ञानदीपप्रदः कौमोदक्यवतार एष कुरुते कौतूहलं मे मुनिः ॥५९॥ आविर्भावमिवादिकेशवकृपाप्रेक्षाविशेषाद् गतः शोणादञ्चितवान् मयूरनगरीवाप्यन्तरक्तोत्पलात् । अद्राक्षीत् कमलां कनत्कनकवद्गालं च यश्चक्रिणो वन्दे नन्दकमीश्वरस्य वचसां तं नन्दकांशं मुनिम् ॥६॥ अद्राक्षीदरविन्दचक्षुषमधीशानं समस्तात्मनां चक्षुभ्या चरणोद्भवेन तु भवं मोक्षप्रदानाक्षमम् । धिक्चक्रेऽक्षि विकासयन्तमलिके श्रीभक्तिसारं मुनि तं भुक्तोज्झितदुर्मतं मम मतत्रातारमीडे सदा ॥६१॥ अखण्डं भूचक्र कचन नगरं कापि निहितं घटायां वैधात्र्यां पुरमतिगुरुत्वं प्रकटयत् ।

·षष्ठः स्तबकः 89 महीसाराभिख्यामभजत मुनिस्तत्र जननात् कवीनां सारोऽभूत्प्रणमनपरोऽप्यस्य हि तथा॥६२॥ श्रीकान्ताझिजवंशवैभवभराविर्भावकौतूहला- जातस्तत्र वहन् प्रपन्नजनताकूटस्थभावश्रियम् । दीव्यन्मौक्तिकवत्सुवृत्तविमल श्रीताम्रपास्तटे यः कल्पद्रुमवत् समस्तफलदस्तं केसराकं भजे ॥६३ ॥ यः श्रीमन्मधुराभिधानकवये सत्संहितां द्रामिडी साक्षात्कृत्य जगाद सर्वजनतासाधारणी पावनीम्। आबिभ्राणमिवाकृति युतिमती श्रीकृष्णतृष्णाभरं वन्देऽहं शठकोपनामकमृर्षि मूर्ना तमेनं सदा ॥६४॥ श्रीमद्रामकथासुधामनुदिनं साधं बुधैरापिबन् श्रुत्वैकस्य खरादिभिः सह महद्युद्धं रघूणां प्रभोः । प्रस्थाय स्वबलेन साकमथ तं दृष्ट्रेति वाचा पुरी- मानीतः कुलशेखरोऽवतु महराजोऽपि सत्वाम्बुधिः ॥६५॥ मालां येन मुकुन्दमङ्गलगुणग्रमाभिरामां नयी- चूडासौरभदायिनी मधुरसस्रोताप्लुतामर्पिताम् । तां कान्तां हृदयंगमां तनुभृतः संबिभ्रतो भक्तितो भ्राजन्ते कुलशेखरः स जयतु श्रीरङ्गयात्रोद्यतः॥६६॥ कस्तूरी मिव शेषवृत्तिसुदृशः पाण्योः किणश्यामिका बिभ्रन्नन्दनकल्पनन्दवनिकां कुर्वन् खनित्रादिभृत् । विद्याशुल्कमवाप्य पाण्डयसदसि प्राज्ञैश्च राज्ञाञ्चितो रङ्गेन्द्रश्वशुरो द्विजान्वयमणिः श्रीविष्णुचित्तोऽवतात् ॥६७॥ आविर्भूय महीतले द्विजपतिः श्रीविष्णुचित्तो महान् वाचाटोद्भटदुर्घटद्विजघटापक्षानयं पाटयन् । पक्षं स्वं प्रथयन् मदावलगतो मल्लद्विषं वर्धय- नाशीभिः प्रणयप्रमुग्धधिषणः सूर्यग्रणीवर्धताम् ॥१८॥ 12

·90
श्रीरामानुजचम्पू:
श्रीरङ्गक्षितिसार्वभौमचरणाम्भोजातपुष्पंधय-
स्तद्रूषायितसूक्तिमौक्तिकमणीमालार्पणप्रौढिमान्।
सूरीन्द्रर्दशभिस्तु तत्त्वममलं तं प्रापयन्वैभवं
शेषाद्रीश्वरदुर्लभं विजयतां भक्ताङ्ग्रिरेणुर्मुनिः ॥ ६९॥
आरामागमकौतुकी विरचयन् पञ्चायुधीमञ्चनाद्
वेधासौ सदसन्मतप्रवणतारीतीः समुद्भावयन् ।
श्रीरङ्गेन्द्रसुवर्णपात्रहरणादात्मापहारैनसा
मुक्तश्चित्रचरित्रवान्विजयते भक्ताङ्ग्रिरेणुर्मुनिः ॥७॥
श्रीमदासपुरोपकण्ठविलसत्केदारभूसंभवं
श्रीवत्सांशतयातिनीलवपुषं योगीश्वरस्कन्धतः ।
नीतं तत्क्षणमेव रङ्गरंमणेनैक्यं गतं तं मुदा
गाथाभिर्दशभिः स्तुवन्तममलं पश्यन्तमीडेऽनिशम् ॥ ७१॥
अञ्चन्पञ्चमवर्णमश्चिततरं कुर्वन् स्वरं पञ्चमं
कांचिद्वाचमुश्चयन् मधुमुचं प्राग्वाक्प्रपञ्चाधिकाम् ।
आचूडाझि दृशोः पदं विरचयन् रङ्गे भुजङ्गेशयं
वीणावानुपवीणयन् विजयतां पाणाभिधानो मुनिः॥७२॥
चिश्चा स्वापमहो विमुञ्चति मही शेषस्फटावध्यपो
नाद्यापि प्रकटीकरोति वकुलो धत्ते शलाटून्न हि ।
चर्चा किञ्चन नैव शाम्यति पुरे श्रीकृष्णकुटयाह्वये
यश्चापेन सुवर्णबुद्धहरणो जीयात्स पाटच्चरः ॥७३॥
दिव्यानेकविधस्थलस्थभगवन्मूर्तिप्रथोद्भावन-
प्रौढो द्राविडवाङ्मयाशुगशतैर्जित्वा परं वादिनः ।
मञ्जीरं बिरुदं पदे करतले खङ्गं सखेटं दध-
बाग्घाटी परकाल एष घटयेबादार्भटीशालिनीम् ॥७४॥

·91 षष्ठः स्तबकः इत्थं चन्द्रसरस्तीरपरिष्कारमूरिवरपरिषत्परिनमस्क्रियासत्कियां क्रियासमभिहारेण कृत्वा भगवन्तं छन्दोमयं वैनतेयं सविनय नत्वेत्थमस्तावीत- धिक्कुर्वाणं स्वपक्षप्रवचनकलया लूनपक्षान् विपक्षान व्याकुर्वाणं स्वमूर्ना सकलशुभगुणालंकृतं कैटभारिम् । व्यक्ताङ्गं वेदसारं परमिव पतगाध्यक्षमध्यक्षयामि प्राचार्यो मे यदात्मा जगदखिलमिदं नातवानित्यघोषीत् ॥७॥ लक्ष्मीकान्तत्रिलोकीपरिबृढविभवव्याक्रियाचक्रवर्ती भूषाभोगीन्द्रचूडामणिकिरणगणव्यक्तदिक्चक्रवालः । कुप्यन्जम्भारिमुक्तोद्भटकुलिशशिखाकुण्ठनोद्दण्डपक्ष- द्वन्द्वः कल्याणराशिं कलयतु विनताशुक्तिमुक्तामणिनः॥७६ ॥ आम्नायमूर्तिभावादमृतकरत्वप्रशस्तिशालित्वात् । प्रबलतरपक्षवत्त्वाद् द्विजराजत्वं निधास्य बाभाति ॥७७॥ इत्यभिष्ट्रय संहृष्टः प्रविष्टो रङ्गमन्दिरम् । इन्दिराभरणं द्रष्टुमुत्कण्ठितमतिर्यतिः ॥७८॥ विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तराजधानीजयध्वजः। श्रीरामानुजयोगीन्द्रो गरुडध्वजमभ्ययात् ॥७९॥ अहिभ्यो भेतव्यं न खलु विषयेभ्यस्तनुभृता- मिति प्रेम्णा रङ्गक्षितितलनरेन्द्रेण महता। निबद्धं स्तम्भाने गरुडमदसीयाकृतिजितं यथा मेलं ननं कनकबलिपीठं प्रणतवान् ॥४०॥ रघूत्तंसात् प्राप्तं रजनिचरनाथानुजनुषा समानीतं सह्यक्षितिधरसुतासैकतगतम् । चतुःसङ्ख्यैर्वेदैः कलितमकुटं हाटकमय- प्रतीकं श्रीरङ्गक्षितिपतिसदावासमहितम् ॥ ८१॥ चिरत्नं नूनाभं प्रणवतनु रङ्गाभिधमसौ विमान प्राचीनं वचनमिव शेषिप्रकटनम् । CENTRO (New Delhi

·92
श्रीरामानुजचम्पू:
मुहुर्दर्शदर्श प्रणमनपरो मोदभरित-
स्ततो विष्वक्सेनं समभजन रामानुजगुरुः ॥८२॥
चिरागाढोदूढाखिलभुवनभारापनयनं
विधायाप्तुं सौख्यं नियतमधुना सैन्यरमणः ।
अपश्यत् साकूतं निजकरलसदेशिखरात्
त्रिदण्डागं नेतुं लिजगदधिराजश्रियमिव ॥८३ ॥
विमानाग्रे तिष्ठन् परमपुरुषो हाटकवपुः
समागच्छत्सेवारसिकजनवीक्षोत्सुक इव ।
विवृण्वन् वात्सल्यं किमपि धनवर्षातपसहः
सहासं संदृष्टो यतिकुलधुरीणेन गुरुणा ॥ ८४॥
अनारूढः पत्र परिहतपदा सरभसं
स्वयं प्रत्युद्गम्य प्रमद्भरितः स्मेरवदनः ।
पुरस्कारं कृत्वा प्रणयशिशिरालोकसुधया
मुहुः सिञ्चन्नन्तभवनमनयलक्ष्मणमुनिम् ॥ ८५ ॥
दिशन् पायं पाथः परिमलमयं शीतलतरं
शिरः शेषापच्या घटितमिव पट्टेन कलयन् ।
उभाभ्यां जायाभ्यामुभयतटभाग्भ्यामुचितया
गिरा प्रोक्तो व्यक्तां विद्धदुभयाम्नायगुरुताम् ॥८६॥
अरातिभ्यो भीतिं त्यज भज च मत्पक्षपदवी-
मितीवाचक्षाणः स्वयमभयहस्तप्रतिकृतिम् ।
करे कुर्वन्नध्योर्निवसति शठारेरिति कथा
स्फुटीकर्तुं पूर्वी शिरसि शठकोपं च घटयन् ॥८७॥
विभूतिद्वन्द्वं ते व्यतरमखिलेभ्योऽपि भवतः
श्रितेभ्यस्त्वं सेनापतिरिव गृहं पालय मम ।
गिरेत्थं व्याहृत्य प्रणयरसधारामधुरया
पियन् दृग्भ्यां रङ्गी बहुमतिमतानीद्यतिपतेः। ॥८८॥

·षष्ठः स्तबक: 93 , , गलवाष्पारोहत्पुलकमुकुलोद्गुदगलः स्तुवन् हृद्यैः पद्यैः श्रुतिसहचर्यामुनमुनेः। तृषार्ताभ्यां दृग्भ्याममृतमिव संतापशमनं परं ज्योतिः किंचित् फणिशयनमासाद्य मुमुदे ॥ ८९॥ तदनन्तरं श्रीरङ्गक्षमाभृगेक्षणावक्षोजतटालङ्काराभ्यन्तरविराजमा- नसरसमुक्ताफलपटल निरन्तरालघटितपृथुलविपुलवर्तुलपदकमण्डल- लक्ष्मीस्फुरणपटिमानमाटीकमानम् , अन्तर्मिलन्मिलिन्दबृन्दसुन्दरडि- ण्डीरपाण्डरपुण्डरीकप्रकाण्डवरवलयाडम्बरविडम्बनापाण्डितीमाहि- ण्डमानं, नीहारकरकिरणधोरणीवलननिनिद्रनीरन्ध्रकुमुद्समुदायान्त- रसमुदयमानेन्दीवरप्रवरसंदोहसंदेहसंधानप्रौढिमाढौकमानम् , अभ्यु- त्थिताञ्जनगिरिमञ्जुलान्तरीपपारावारपरीवाहापवर्तचक्रचमत्काररच- नाचातुरी भजमानम् , अभिनवाम्भोभारगम्भीरमुदिरनिकरभासु- रतुषारभूधरमहत्तरशिखरवैखरीमाबिभ्राणं, कस्तूरिकापङ्ककमनीय- कलङ्कालंकृतशशाङ्कमण्डलशङ्काकलनकौशलीमाश्रयमाणं, करि- कलभोपशोभितस्फाटिकाचलशिलाफलकशेलीमा विष्कुर्वाणं, श्री- रङ्गविमानगर्भमभितः परिष्कुर्वाणम् , अनेकधा किंकुर्वाणं, स्वकिंकरीकृताखिलगीर्वाणं, स्वोपरि परिभ्राजमान- मुकुन्दम्, अङ्गनदिमधवलिमगरिमपरिहसितविकसितकुन्द, विड- म्बितपुचीभूतशारदकन्दं, स्वावतारमूलकन्दम् , अन्यूनगुणबृन्दसान्द्र फणीद्रं चिरमनुभूय तदुपरि परिस्फुरन्तमनन्तं, जगदाक्रमणश्रम- भरादिव निजमेव दक्षिणभुजं भुजंगमपुंगववैभवभाज भुवनाभय- दानव्रतनिराकुलीकृताखण्डलादिनिखिलक्रतुभुज लैलोक्यसाम्राज्य- भुजं सरयमुपधानतया निधाय जगद्रक्षणजागरणानुगुणमुद्रां कामपि निद्रामनुभवन्तं, निजचरणारविन्दसंवाहनप्रवणयोर्लक्ष्मीक्षमयो- राजानुप्रसारिणा देदीप्यमानमणिकेयूरकङ्कणाङ्गुलीयकश्रीमनोहा- रिणा कुसुमितकल्पद्रुमविटपानुकारिणा सव्येन बाहुना संवहनीयप्रदे- शविशेषमिव प्रदर्शयन्तं, किरीटतटघटितकुरुविन्दकन्दल बृन्दपादा- रविन्दमहासंदोहसंदानितसदातनसन्ध्यारागबन्धुरपाशायुधपाकशास- नदिशावकाशं, लक्ष्मीचरणलाक्षारसला छनललितबाहान्तराल- स्वप्रभया ·94 श्रीरामानुजचम्पू: परिहसितबालातपजालावृतगगनाङ्कणप्रकाशं, पुरःस्थितस्वमूर्तिभेद- वरोपयन्तृवराङ्गसौन्दर्यपूर्तिसमालोकनसुखपारवश्यादिव • शयानं, निजलावण्यकणिकया कन्दर्पकोटिमतिशयानं, राकेन्दुबिम्बरमणीय- वदनमण्डलं, श्रवणान्दोलितमहाघमणिकुण्डलं, विनिद्रेन्दीवरदल- श्यामलिमकोमलाङ्गसुषमाप्रारभारपरिचुम्बितया विडम्बिताम्बरमणि- बिम्बनिस्तुलकौस्तुभमणिशोभाकदम्बकरम्बितया कम्बुबन्धुरकन्धर- विलम्बितया विहसितोडुपाल्या विरचितत्रिवेणीकेल्या मुक्तावल्या विभूषितं, हिमसारमौक्तिकमरतकपद्मरागपुष्यरागविद्रुमगोमेधवैडूर्य- रत्नखचितदिव्यावयवसमुचितविचित्राभरणसहस्रप्रसाधिततया श- क्रोपलशकलश्यामलाङ्गतया च रत्नाकरतारानिकुरुम्बकरम्बिताम्ब- राडम्बरविडम्बप्रागल्भ्यमवलम्बमानम्, अलकावलिशैवाललताविता- नविराजमाननयनशफरभासुरवदनकरचरणकमलविलसितत्रिवलीत- रङ्गललितबाहाकूलोपशोभितोरुतरोरुकाण्डप्लवदण्डभासमानकवाट- विस्तीर्णवक्षःस्थलीरोमावलीसरणिनिराघाटसंचारचञ्चसौन्दर्यामृतपूर- पूर्णलावण्यसरिदावर्तसनाभिनाभिप्ररूडवाणीपरिबृढसंभवनिदानपु- ण्डरीकप्रकटितदेवतासार्वभौमभावं, निगमान्तशतो ष्यमाणनि- रुपमप्रभावं, कटितटीघटितहाटकपटीतटिल्लताघटनाप्रकटीकृतघनाघ- नाटोपभरचारुतरवपुषम् , आश्रिताशोषाभिलषितपुषम् , अनवधिक- प्रेमजुषम्, आत्मनिःश्वसितायितऋक्सामयजुषं, भक्तलोकविलो- चनचकोरशीतत्विषं, मुरद्विषं सभक्त्युन्मेपमापादचूडमनिमेषमनु- भूयानन्दसागरान्तर्निमग्नसर्वाङ्गोऽस्तमितान्यव्यापारान्तरङ्गः सानन्द- बाष्पतरङ्गो विनयोत्तुङ्गः क्षणं स्तब्ध इवावर्तिष्ट । अभितुष्टाव च- यमाहुर्दुदर्श स्थिरवचनचूडामणिगणा यमन्ताहन्ते विमलमतयः केऽपि यतयः। तमद्राक्षं साक्षात्परमपुरुष मङ्गलपुष भुजंगस्योत्सङ्गे भुवनभयभङ्गाय शयितम् ॥९॥ नमञ्चेतोजन्मप्रतिभटजटाजूटतटिनी- परीवाहस्फायत्कुमुदपटलीविभ्रमकरीम् ।

·MANN.TRINidunia 95 षष्ठः स्तबकः नखज्योत्स्नागङ्गां निखिलजनसंतापशमनी विगाहे धन्योऽहं विबुधमहितां कैटभभिदः ॥९१ ॥ पदाम्भोजद्वन्दं फणिपरिबृढोत्सङ्गवसते- मुरारेरद्वन्दं मुनिजनमनोभृङ्गमहितम् । श्रुतिश्रेणीचूडाभरणमणिकोटीरसुषमा दधानं मददृष्टयोर्भजति विषयीभावमधुना ॥१२॥ श्रियं यक्षापीठे तटितमिव बिभ्रज्जलधर- स्तदाश्लेषाल्लग्नं मृगमदमिवात प्रकटयन् । दधानस्तत्केलीमुकुरमिव दिव्यं मणिवरं मुरारातिर्धत्ते मुदमनवधि शेषशयनः ॥९३ ॥ जगत्क्रान्तिश्रान्त्या स्वभुजमुपधायाधिभुजगं शयानो रङ्गेशो भुजमपरमाजानु कलयन् । रमाभूम्योः पादाम्बुजयुगलसंवाहनविधौ प्रदेश व्याकुर्वन्निव कनति रङ्गक्षितिपतिः॥१४॥ द्विषद्भद्यः संभाव्यं भुवनभयभारं दलयितुं भुजादण्डं कालायसपरिचण्ड प्रकटयन् । अधस्तान्नाथोऽयं समुपघटयन् दक्षिणभुजं न जीयेंद्गर्भस्थं भुवनमिति निद्राति गतभीः ॥९५ ॥ चितीर्णस्त्वं लक्ष्मीरमण रघुरामेण कृपया समानीतो लङ्कापरिबृढसगर्येण झटिति । गुणोत्तुङ्गं रङ्गं प्रणतजनरक्षोचितमिति स्थिरं वासस्थानं समधिगतवान् वेनि हृदयम् ॥१६॥ रङ्गं त्वया राजति कैटभारे रहेण च त्वं नितरां विभासि । अन्योन्यसङ्गो रमणीय एष सुवर्णमाणिक्यनयेन भाति ॥९७॥ अनन्तरमभ्यागच्छदाश्रितावनाभिमुख्यप्रणतरक्षणविलम्बाक्षम- तया उभयपावनिषण्णरमाक्षमाप्रेरणपरतन्त्रतया च ससंभ्रमं स्वय-

·96
श्रीरामानुजचम्पू.
मेव पञ्चायुधीं धारयन्तं सिंहासनादुत्तिष्ठन्तमिव भान्तं भगवन्तं
सकलजगन्नियन्तारं सौम्योपयन्तारभित्थमुपश्लोकयामास-
करेणुभ्यां दन्तावलवर इवोर्वोधरतटे
मरालः कान्ताभ्यामिव विकचपाथोजसरसि ।
यराभ्यां ताराभ्यामिव वियति राकाहिमकरो
स्थाङ्गिन् श्रीरङ्गे सह सहचरीम्यां विहरसे ॥९८॥
अभिव्यक्तिस्थानं भुवि विदितमष्टोत्तरशतं
श्रितानां देवानां गणयति गुणनात्मपितरि ।
विहायान्यान् गोदा भवति निदधे कौतुकभर
ततस्त्वं रङ्गक्ष्मारमण गुणभाजां गुरुरसि ॥१९॥
भूमा कश्चन चोलभूमिकमितुर्भूयान जरीजृम्भते
यस्त्वं नामसहस्रवानपि जगन्नाथोऽपि रङ्गप्रभो ।
तत्पुत्री परिणीय वासनगरीसीमन्तमुक्तामणि
जामातेत्यभिधीयसे खलु जनैः सर्वैर्जगन्मोहनः ॥१०॥
कुन्ती खेटी कृपाणी मणिमयकवची मौक्तिकोष्णीषधारी
घाटीसङ्गी निषङ्गी मुरमथन विभो भासि रङ्गी तुरङ्गी ।
डिल्लीनाथस्य कन्या यवनकुलसुधासिन्धुसंतानवल्ली
त्वामुद्यत्कीर्तिमल्लीसमुचितमभजबल्लभं स्त्रीमतल्ली ॥१०१॥
आढयस्त्वं मङ्गलगुणान् मणीन् रङ्गापणे विभो।
विक्रीणन् भक्तिमूल्यानि भूरि गृह्यन विजृम्भसे ॥ १०२॥
अनन्तरमरविन्दादिव मकरन्दनिर्भरावन्द्वादरविन्दाक्षचरणव-
न्द्वात् कथंचन चक्षुषी विकस्वरपुण्डरीकत्विषी समाकृष्याभ्यर्णभाज
देशिकसम्राजमनुग्रहपरिपूर्ण महापूर्ण सविनयमालोकयन्नित्थं श्लाघ-
यामास-
महापूर्ण श्रीमंस्तव चरणराजीवभजन-
प्रभावाजातोऽहं बहुमतिपदं रङ्गनृपतेः।
जगद्घोषः सत्यः सकलमपि भोगं नरपते-
स्नायासाडालो लभत इति सेवां कलयतः ॥ १०३ ॥

·षष्ठः स्तबकः 97 . एवं वदन्तं विनयाभिरामं न्यायोदधिं तं यतिसार्वभौमम् । सिञ्चन् कटाक्षः करुणारसा- रित्थं बभाषे घनपूर्णमूरिः॥१०४॥ श्रीमन् वैष्णवसंपदं बहुलयन् पापौघमुत्पाटयन् दूर्वारोहणदुर्गमां विरचयन् याम्यां पुरी सर्वतः। कुर्वन्नस्तबलिं कलिं क्षितितले कश्चित् समुत्पत्स्यते विद्यावानिति केसराङ्कफणितिस्त्वय्येव विश्राम्यति॥१०५॥ अथाध्यक्ष रङ्गक्षितिवलभिदो मण्डपवरे निषण्णः सहृन्दैर्बहुलमनुनीतः करुणया। परीचारस्थानेष्वथ परिजनान् धूतवृजिनान् व्यवस्थाप्य स्थाता सकलविधकर्यसरणौ ॥१०६॥ विमानगोपुरादीनि शोधयन् द्रढयन् पुनः । श्रीनामान् विमृशन् वेदग्रामांश्च सह सज्जनैः ॥१०७॥ अधिष्ठाय मठं कंचिदधिष्ठाता विपश्चिताम् । बभौ रङ्गं च ककुभः प्रतिष्ठाभ्यां प्रसाधयन् ॥१०८॥ श्रीरङ्गभूमीरमणविजयध्वजवैखरीम् । त्रिदण्डमण्डितकरो बभार यतिभूपतिः ॥ १०९॥ श्रीयामुनाचार्यशुभोक्तिवृन्द श्रीभाष्यमुख्याम्बुजमूलकन्दम् । रामानुजाख्ये निधे तटाके पूर्णः शिरोभूषयितुं श्रुतीनाम् ॥११०॥ श्रीरङ्गविज्ञप्तिकराननाब्जा- द्योगीन्द्रवक्ताम्बुरुहं प्रपन्ना। दिव्यप्रवन्धावलिराजहंसी चित्रान् विहारान् रचयांबभूव ॥ १११॥ गभस्तिमालीव गवां सहस्रं गिरां सहस्रं शठकोपसूरेः। 13

·98
श्रीरामानुजचम्पू:
मुखैः सहस्रेण स शेषभोगी
बभार योगी विचरीतुकामः ॥११२॥
अष्टादशावृत्ति विधाय याला-
मष्टादशद्वीपविसारिकीर्तिः ।
गीतान्तिमार्थ समवेत्य गोष्ठी-
पूर्णाद्रहो गोपुरभाग् जगौ तम् ॥ ११३ ॥
कूरेशस्य पवित्रकीर्तिवसतेरेकस्य वाच्यं रहो
नान्यस्येत्यभिशापपूर्वकमहो गूढं मयोदीरितम् ।
त्वं शृङ्गाटकगोचरं व्यरचयः का ते गतिः कथ्यता-
मित्याक्षेपगिरा गुरुयतिपतिं बोद्धं मनोऽभर्त्सयत् ॥ ११४ ॥
आचार्यवाक्यमतिलवय किलाहमेको
यास्याम्यधोगतिमशेषशरीरभाजः ।
यास्यन्ति मोक्षमिति लक्ष्मणयोगिवाणी-
माकर्ण्य देशिकमणिर्मुमुदे निकामम् ॥११५॥
अहो गीतारत्नं विजयरथसारथ्यसमये
हठाष्टं लीनं वचन गहने भारतवने ।
स्वयं नाथो लब्ध्वा स्वकुलजनुषां भूषणमदा-
दिदं गोष्ठीपूर्णादलभत स रामानुजयतिः॥ ११६ ।।
श्रीमद्भागवताभिमानपदवीपान्थीभवेच्चेन्नरो
बाढं सोऽयमकुण्ठमेव भजते वैकुण्ठघण्टापथम् ।
सर्वस्वं चरमार्थमित्थमदिशविज्ञप्तिकृत्पुंगवः
वाङ्गाह दिशतो यतिक्षितिभृतो हारिद्रलेपं मुदा ॥ ११७॥
रामानुजः शठनिधूदुनयोगिदृष्ट-
श्रीद्रामिडश्रुतिकिरीटगभीरभावम् ।
सांदीपनेरिव हरिर्जगृहेऽथ गोष्टी-
पूर्णेरितो झटिति माल्यधरादुदारात् ॥११८॥
विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तपद्धतिस्थापनक्षमः ।
परपक्षप्रतिक्षेपदक्षोऽभूल्लक्ष्मणो मुनिः ॥ ११९ ॥

·99
षष्ठः स्तबकः
तदनु कदाचन,
श्रीमद्यामुनदेशिकेन्द्रचरणाम्भोजातमाध्वीलिहा-
मार्याणां निवहै: सह प्रियसखैः श्रीकूरनाथादिभिः।
आ गाङ्गेयतरङ्गिणीविभजनादारामपारम्परी.
मृद्धामीक्षितुमद्भुतां यतिपतिः प्रागात्कदाचिन्मुदा ॥ १२०॥
विशाला शालेय विलसति तटे हेमसरित-
स्तरङ्गाणां सालति पवनः पावन इव ।
परीवाहः पार्श्व परिवहति लोलच्छबरिका-
गणस्निग्धच्छायास्थगिततरणिर्भाति सरणिः ॥१२१ ॥
चिश्चावृक्षपरम्परा दिविषदा स्नानोत्सुकानामिव
स्फारा स्यन्दनपालिका मरतकग्रामाभिरामाकृतिः।
प्रान्ते चामरधारिणीवरमणिश्रेणीमनोहारीणी
पक्काप्रैः कलमैः सुधांशुसुषमैः केदारभूसन्ततिः॥ १२२ ॥
तीर्थेष्वभ्यधिकत्ववैभवमियं हेमापगा बिभ्रती
स्वच्छैः कच्छसकाशकाशकुसुमैश्चन्द्रप्रकाशोज्वलैः।
चञ्चचामरसंचयैरिव शुभैः संवीज्यमानानिशं
डिण्डीरस्मितमण्डिता जलनिधि साडम्बरं गच्छति॥१२३ ॥
आकीर्णामपि कण्टकैः खरतरैरावेष्टितामप्यहि-
श्रेणीभिर्मधुपोऽनुमाय सुमितां सौरभ्यतो निर्भयः ।
गुञ्जन्नञ्चति केतकी सरभसं धूर्तो यथा मन्दिरे
गुप्तां भूपतिसुन्दी भटगणैर्निर्भीकमाकामति ॥१२४ ॥
भ्रान्तेक्षुदण्डा बहवस्तटोद्य-
द्वारुत्मताइमद्युतिपुञ्जकल्पैः।
चित्रे स्वपः करपत्रमित्तैः
स्नांतात्मपापानिव दारयन्ति ॥ १२५॥
श्रीरङ्गभूवल्लभवन्दनार्थ-
नभ्यागतानां सुरपुंगवानाम्।
संमददूरिकरणोचितानि
चित्राणि वेत्राणि परिस्फुरन्ति ॥ १२६ ॥

·100
श्रीरामानुजचम्पः
उच्चैर्गुच्छकदम्बकैः पृथुतरैर्मुक्ताफलैर्गुम्भितै-
राचूडाझि विभूषिता इव हरिं द्रष्टुं समभ्यागताः
क्रीडाक्रीडमुपाश्रिताः श्रमशमं कर्तुं निषण्णाः स्थली-
ष्वेते भान्ति मधूकभूरुहवराः पाण्ड्यक्षितीन्द्रा इव ॥१२७॥
अम्भोवाहघटीविमुक्तपयसा सिक्तातपैः शोषिता
धूता वाततरङ्गसङ्गवशतः शाखाशिखालम्बिनी।
जम्बूपकफलप्रकाण्डपटली भृङ्गावलीवैखरी
बिभ्राणा मधुसूदनस्य सुषमा प्राप्तुं विधत्ते तपः॥१२८॥
आम्रास्ताम्रतरैः फलैः परिणतैर्माधुर्यवद्भिर्घनैः
शाखाबाहुसमुज्वलैः किसलयैहस्तैः समुज्जृम्भितैः ।
किं तेनामृतकौतुकेन पियतैतानि स्वदन्तेतरा-
मित्यामन्त्रणमाचरन्ति पतगोद्धोषच्छलाद द्योसदाम्॥१२९॥
आरामापणवाटिकासु घटितान् दाडिम्यमुख्यमै-
रायः काञ्चनसत्फलाख्यमरणीरुद्वाट्य संदर्शितान् ।
बीजव्याजमणीनहो निजवचोमूल्यैः परिक्रीणते
सद्यस्तान् हृदयंगमान् विदधते कान्ता द्विजाः केचन॥१३०॥
विभान्तो मूलार्धप्रकटितनिजस्कन्धघटितैः
फलैः स्थूलैः कुम्भैरमृतभरितै गिपतिना।
नियुक्ता भित्वोवीं बहिरिव नमन्तः सरभसं
भजन्ते वोढारः पनसकपटा रङ्गनृपतिम् ॥१३१॥
वनस्थलीवारीजलोचनानां
करद्वयीकण्ठविभूषणाय।
मणिप्रवालानिव दर्शयन्ति
फलापदेशाहदरीमहीजाः ॥ १३२॥
द्विगुणसौरभनिर्भरमद्भुतं
मुनिगिरा कुसुमस्तबकैरपि।
बदरिकाश्रमतो बदरीवन
नियतमञ्चति रङ्गपुरस्थितिम् ॥ १३३ ॥

·SahasthSHAIN
षष्ठः स्तबकः
101
कुन्दो मुकुन्दपदपङ्कजसङ्गधन्य-
स्तद्वासनां परिमलैः प्रकटीकरोति।
तत्पूजनाय सुमनोजनमुदहन किं
सज्जीभवत्यभिरुचिं न जहच्चिराय ॥१३४॥
उन्नम्राः क्रमुका नमोवलभिकास्तम्भायमाना निजैः
शोणैः पकफलैः सुपर्वसुदृशां संमोदमातन्वते ।
ताम्बूलीलतिकाश्च पत्रपटलीमुढाटयन्त्यञ्जसा
चूर्ण तूर्णमिवार्पयन्ति कुसुमस्तोमानगस्त्यद्रमाः ॥१३५ ॥
वितानानां लक्ष्मी मरकतमणिश्यामलपटी-
निबद्वानामेते परिधति कङ्केलितरवः ।
समन्तादानद्धा विजितकुरुविन्दद्युतिभरा
गुलुच्छा लम्बन्ते परिकलितपट्टाम्बरधियः॥१३६॥
अवष्टभ्य च्छायां वसति भुवनं यस्य भुजयोः
स एवायं रङ्गक्षितिवलभिदस्तत्कुलभुवः ।
निषेव्यास्ते छायां हिमकरसरस्तीरजनुष-
स्ततस्तुङ्गाभिख्यां दद्धति किमु पुंनागतरवः ॥१३७॥
विराजन्ते वाप्यो विमलसलिला: सौरभभृतो
बृहद्भाण्डागारा वलभिरिव सान्द्रद्रुमततिः।
विशाला पलाली व्यजनपरिपाटी कलयते
प्रसूनालिर्धिष्ण्यं भवति जनशाला घनवनी॥१३८॥
आरामाः परिपक्वजम्भलफलान्याबिभ्रतो रङ्गभू-
नेते
हाटककन्दु
कप्रतिभटान्येतानि दत्त्वा पुनः।
लब्धू कामपि वृद्धिमद्भतममी संनाहमातन्वते
तृष्णा शान्तिमुपैति नैव महती संपत्तिभाजामपि ॥१३९॥
रम्भास्तम्भकदम्बकं फलभरैनम्राङ्गमालक्ष्यते
लज्जाभारनताननं जलधिजाकान्तोरुकान्त्या जितम् ।
साहंकारममी तदङ्कुरगणाः संजृम्भमाणा विभो-
जङ्घाकाहलिकाविडम्बनचणास्तन्वन्ति तोषं दृशोः ॥१४० ॥

·102
श्रीरामानुजचम्पू:
आरामेषु महत्तरेषु तिमिरपारभार आस्ते दिवा
गूढो रात्रिषु रङ्गभूमिपवपुःश्रीचौर्यसंरम्भवान् ।
आविष्कृत्य फणाभृतो निजफणामाणिक्यदीपावली-
मेतद्भङ्गकृतश्चरन्ति नियतं शेषाहिसंप्रेषिताः॥१४१॥
गम्भीराः शिशिरा विगाहसुलभा हेमापगासंभवाः
सारण्यो विविधा बनेद्धगतय: पाठीनकूर्माञ्चिताः।
राजन्ते धुरि रामकृष्णहरिक्रोडाइवसंभाविताः
कारुण्यस्य दशावतारसुभगाः पूरा इव श्रीपतेः॥ १४२॥
तीरस्थानां द्रुमाणां विभवमनुपमं वीक्ष्य लज्जातुराणां
स्वर्धाम्नामीश्वरेण त्रिदशविटपिनां कर्तुकामेन वृद्धिम्।
आज्ञप्ताः केऽपि भृत्या इव पृथुलफलव्याजगाङ्गेयकुम्भै-
रम्भो हेमापगायां दिवमभिचलिता नालिकेरा विभान्ति॥१४३॥
गुञ्जागुच्छमिलन्मिलिन्दपटलीधूमावलीवैखरी
धत्ते यः परिपक्वतत्फलचयो दत्ते कृशानोर्धियम् ।
पाकायैनमवेक्ष्य पान्थजनता हर्तुं यतेतापि वा
भ्रान्त्या भ्रान्तिरियं मृषोद्यमतवत् काचिजरीजृम्भते ॥१४४ ॥
अम्भापूरविजृम्भणस्य समये हेमापगाया महा-
कल्लोलावलिवेगतः सुघटितैरद्यापि लग्नरिव ।
स्थूलैर्निस्तुलनिस्तलै : सुविमलैः शाखाञ्चलस्थैः फलै-
र्धात्रीवृक्षपरम्परातिललिता धात्रीविभूषायते ॥ १४५ ॥
किसलयदलहस्ताः पुष्पमालाभिरामा
मधुकररवगीता वातपोतावधूताः ।
अनुद्धति च वल्ल्यो मल्लीकाद्या मतल्ल्यो
नटनपटुवधूटीपङ्किनाट्यप्रशस्तिम् ॥ १४६ ॥
आमूलाग्रविजृम्भमाणकुसुमस्तोमाभिरामा इमे
कूटा हाटकभूमिभृत्कटकतः प्राप्ता इवाराद्वनम् ।
भासन्ते सुरभीकृताखिलदिशश्चाम्पेयभूमीरुहो
नैतानञ्चति चञ्चरीकपरिषद्धात्रा वृथा वञ्चिता ॥ १४७॥

·षष्ठः स्तबकः 1.03 श्रीमद्राविडवेदमौलिवचसामामोदसंपादिका दातुं केसरभूषणत्वविभवं शक्ताः शठवेषिणः । तत्प्रेम्णा हरिणापि मूर्ध्नि विधृता यत्पुष्पक्तस्त्रज- स्तेऽमी केसरभूरुहो विदधते कौतूहलं मे दृशोः ॥ १४८ ॥ छायापादपमूलभूमिषु समावध्य स्विका मण्डली- ईयन्त्यो धुरि रङ्गनायकयशो विस्तारयन्त्यः फणाः। सश्लाघं भुजगाङ्गना निजशिरकम्पैः समीराङ्कुर- संसद्भिः कुसुमैः पुरस्कृतिमहो विन्दन्त्यमी शाखिभिः ॥१४९ ॥ आशा वंशकरीरकान्तिलहरीश्यामा वितन्वन्त्यमी व्योमाभोगविलम्यनोच्छ्यदृढस्तम्भा इमे वेणवः । दृश्यन्तेऽपि च कीचकाः स्वविवरैरापूरितैर्वायुना गायन्त्यो वनवैभवं परिसरे संगीतशीला इव ॥ १५०॥ वन्या नित्यवसन्तविभ्रमकरी धन्येयमन्याशी देवोद्यानवरेण योद्धुमनिशं चोद्यानमातन्वती । उद्यानाह्वयमाबिभर्ति तदिदं शक्त्यैव बम्भण्यते लक्ष्य लक्षणयैव नान्तरमिमि प्रज्ञा समुन्मीलति ॥ १५१ ॥ रिकन हेमतरङ्गिणीलहरिकावीथीषु मन्दं स्खलन कुञान्तेषु चरन लताविततिभिः सामोदमालिङ्गितः। दीव्यत्केलरमञ्जरीपरिगलदलीच्छटाधूसरो मुक्ताः पुष्पतती: किरन विहरते चित्र समीरार्भकः ॥ १५२॥ अखण्डानन्दैकप्रकृतिपरमब्रह्मभजन- प्रमोदप्रारभाराम्बुधिलहरिरेखासहचरी। अखण्डा कावेरी जनघनतमःखण्डनकरी द्विधा भूता रङ्गावनियुवतिमुक्तावलिरिव ॥ १५३ ॥ इत्थं बहुधा वर्णयन्नखण्डस्वर्णनदी स्वनदीमिव भुवं गतामव- जगाहे योगिनां चक्रवर्ती। अखण्डां स्वर्णाख्यां सरितमवगाद्यामलधियो यतीन्द्राद्या माध्यंदिननियममारच्य विधिवत् ।

·104
श्रीरामानुजचम्पू:
महाभक्त्या रङ्गाधिपवनसौरभ्यभरित
नतानीतं भक्तं विविधरसमास्वाद्य मुदिताः ॥ १५४ ॥
निरुन्धानं भास्वत्किरणकणिकाव्यापनकथां
समिन्धानं नानाकुसुमतरुपतया निबिडया ।
दिवान्धानन्दैकप्रवचनचणं ध्वान्तगहनं
स पन्थानं रामावरजगुरुराटीकत मुदा ॥ १५५ ॥
वर्षद्भिः पुष्पवर्षे किसलयकपटैः पाणिभिः पाद्यमम्भो
माध्वीव्याजादिशद्भिः फलभरमुचितं प्राभृतं प्रापयद्भिः।
सामोदैः शाखिमुख्यैर्दिजवरपरिषद्घोषमन्त्राभिलापान
कुर्वद्भिः सेव्यमानः प्रतिपद्मभितः पत्रत छत्रभृद्भिः॥ १५६ ॥
वाताङ्करप्रचारैः स्तबकपरिमलोद्गारिभिः कान्तिमत्या
गुञ्जद्भिर्मत्तभृङ्गैर्मधुरसविधया रम्यकुल्याप्रणाल्या।
कावेरीतीरपूरप्रसरणसिकताप्रायभूम्या पदव्या
गच्छन्नच्छान्तरङ्गो यतिनृपतिरगादुत्तरद्वारवीथीम् ॥ १५७ ॥
स्वतः सुधाविलेपतः स्वशृङ्गसौधसंगति-
क्षतेन्दुबिम्बविक्षरत्सुधारसाभिषेकतः ।
सिताभ्रवृन्दसप्रभं हिमावनीध्रसंनिभं
दशावतारमन्दिरं व्यलोकयत् स सुन्दरम् ॥ १५८ ॥
कलिद्विषं ननाम तं विसीमभूमवारिधि
निधिं सतां यदन्तिके वसत्यहो निरन्तरम् ।
तदीयसूक्तिधोरणीमधुप्रवाहमोहिता
भयाकुलाथवा कलेर्दशावतारसंततिः॥ १५९॥
निगमविपणिमध्यादाहृतं गूढवृत्त्या
हृदयकपटपेट्यामन्तरन्तर्निधाय ।
अभयमहह चोरोऽदर्शयद्योगिनेत्रे
दशविधहरिमूर्तिव्याजमाणिक्यराशिम् ॥ १६०॥

·षष्ठः स्तबकः 105 चिरन्तनोक्तिपालिकाकिरीटरत्नमालिका घरेखभद्रदीपिकाप्रणालिकानुकारिणी। सहासिको समश्चिता दशावतारभूमिका रमापतेः क्षमातले नताक्षिभाग्यसंततिः॥१६१॥ अनन्तरमहमहमिकया योगपद्योन हृद्येन रूपेणाभिरूपेण स्वस्वविषये समाकर्षन्ती दाशाईस्य दशावतारसंततिमित्थमभि- तुष्टाव शिष्टाग्रेसरोऽयमतिहष्टधी:-- क्षीराम्भोराशिकन्यानयनाचिरतास्तेयधौरेयकाय- स्फायत्पक्षप्ररोहत्पवनपरिचयक्षुभ्यभ्यन्तराब्धिः । प्राचीनः कोऽपि मीनस्तुहिनगिरिपरीणाहपारीणमूर्ति- बंधोवेदाख्यचक्षुर्वितरणविलसत्कीर्तिपूर्तिर्विभाति ॥ १६२॥ गीर्वाणश्रेणिपाणिनमितधरणिभृन्मूलपाषाणकोण- व्यूहप्रत्यूहरोहल्कषणसमुदितात्यल्पकण्डूतिकृत्यः । लक्ष्म्याः प्रादुर्भवन्त्या जलधिसलिलतः पादविन्यासधन्य- स्तन्यादन्यादृशीं नः कमठकुलपतिः कात्तिानां समृद्धिम् ॥ १६३ ॥ यो जातः स्तब्धरोमा खुरपुटदलितक्षुण्णगोलक्षमाभृ- द्वाटीजम्बालिताब्धिः स्तवपठितमुनीन् रोमकूपेषु विभ्रत् । भक्तानासेवमानाननवधिकमुदः स्तब्धरोष्णो वितेने सोऽयं सज्जो जनानां भवजलधिजुषां तारणायाविरस्ति ॥ १६४॥ आकण्ठं पौरुषं यः प्रथयति महितो मुख्यया सिंहरीत्या हस्तप्राप्तं हिरण्यं तृणमिव नखतस्त्यक्तहृत्प्राक्षिपद्यः । प्रह्लादं योऽन्तरङ्गं व्यतनुत दनुजस्तम्भयुग्मावमर्दी श्रीर्यस्याङ्क प्रपन्ना जयति स जयताद्देवतासार्वभौमः ॥ १६५॥ प्राग्वाणीसंप्रदायप्रवचनरचनाचातुरीधुर्यवाचा व्याकुर्वन् याचकानां प्रथमगुरुरयं याचनासंप्रदायम् । लक्ष्मीहस्तारविन्द्ग्रहविदितकरोपात्तदानाम्बुधारो मायावी कर्म कीदृङ् नतजनभरणे नर्म वा निर्मिनीते ॥ १६६ ॥ 14 ·106 श्रीरामानुजचम्पू: आबिभ्राणं जटौघं शिरसि भुजशिखासीस्नि घोरं कुठारं कण्ठे पद्माक्षमालां धनुरपि च करे तीक्ष्णबाणैः सनाथम् । ब्राह्म क्षालं च तेजो मिलितमिव महः किंचिदाश्चर्यचर्य मर्यादातीतवीर्य लसति धुरि भृगो रेणुकायाश्च भाग्यम् ॥१६७॥ श्रीरामोऽमोघबाणः समिति विजयते कोऽपि भूमा विसीमा भूमौ जोघुष्यते क्ष्माश्रुतिजनिमुनिवाग्डिण्डिमोऽत्र प्रमाणम् । तैर्बाणैराशु गाढं तम इव किरणैर्भास्करो वारय त्वं पक्षमायाविलासिप्रकटितमखिलं रक्ष मत्पक्षरीतिम् ॥१६८॥ गर्वालम्बप्रलम्बाभिधविबुधरिपुप्रौढशुद्धान्तकान्ता- पारम्पर्याक्षिपङ्केरुहपरिषदि यो वारिपूरं विधातुम् । कालिन्दीमाचकर्ष प्रबलहलमुखातोयमुद्दामभूमा रामो राकेन्दुधामा प्रणयजलनिधि पातु रामानुजं माम् ॥ १६९॥ अङ्ग्रिव्याक्षेपधाटी शकटविघटनापाटवं यस्य भेजे प्राणान् मायाजनन्या द्रुतमहरत यत्स्तन्यपानप्रणाडी। रिडा यस्यार्जुन क्षपणमतनुत व्यालवालावलम्बा यल्लीलोत्थानशैली समजनि स दिशेनोपडिम्भः शुभ नः॥१७॥ आरूढस्तुङ्गशृङ्गं तुरगपरिबृढ़ सादिरासीदनादिः कुन्तं खेटं कृपाणं धनुरिषुधियुगीं बारवाणं वहन्यः। व्याकुर्वाणोऽत्र रङ्गी यवनधरणिभृन्नाथजामातृभावं कल्कीकर्तुं तदीयं कुलमपि मलिनं किंनु संदेग्धि कल्किः ॥ १७१॥ स्तुत्वेत्थं हृष्टचेता झटिति यतिपतिर्यामुनाचार्यतीर्थ गत्वाचम्यादसीयं सदनमध समालोक्य नत्वाभिनन्द्य। दिव्यं तस्यापदानं प्रणतजनसमुज्जीवनानां निदानं संमोदानां निधानं बहुविधमुदयद्रोमहर्षे ब्रुवाणः ॥ १७२ ॥ उत्सङ्गं भूषयन्त्या जलनिधिसुतया पाणिपङ्केरुहाभ्यां हे भक्तेहै हि मा त्वं भज भयमिति धिक्कल्पयन्त्या समेतम् । व्यक्तास्य क्रूरदंष्ट्र कुटिलतरनटद्धृकुटीदारुणाक्षं भकत्या नत्योपकण्ठं हरिमाधिविपिन रङ्गधामोपकण्ठे ॥ १७३ ।। E

·107
नष्ठः स्तबका
श्रीरङ्गेन्द्राभिमुख्यं गतवति वहति श्रीमति स्वर्णनद्या-
स्तीर्थे निर्वर्त्य सान्ध्यं नियममथ समानम्य रङ्गावनीन्द्रम् ।
आनन्दं कंचिदश्चन् विघटितपरमव्योमवीक्षाभिलाषः
श्रीरङ्गक्ष्माधुरीणध्वज इव शुशुभे योगिनां चक्रवर्ती ॥१७४ ॥
अथ पाषण्डतरुषण्डखण्डनवेतण्डप्रकाण्डपाण्डितीभृति दुर्वारचा-
काखर्वगर्वसर्वस्वदावानलनिर्वापणधूर्वधाराधरप्रौढिमति बौद्धसि-
द्धान्तध्वान्तध्वंसनभानुमति कणभक्षाक्षपादक्षपणकभिक्षुपक्षक्षपण-
दक्षकुलिशभृत्कौशलवति कुदृष्टिकुतूहलजालझञ्झानिललीलाकृति
श्रीरङ्गराजधानीशिरोमणिरीतिमति भगवति श्रीरामानुजयतिक्षिति-
भृति श्रीवैष्णवश्रियमनुपद्रवमाचक्रवालमवनिवलयं नेतुं कौतूहल-
भरमुदूढवति प्रौढिमानमदीयं सोढुमक्षमः समक्षमनुष्य स्वपक्षं
निर्वोढुं दृढघटितसंकल्पः शङ्कराचार्यकल्पो दुरभिमानपूर्तिरिव
समूर्तिर्दिगन्तरविमृत्वरकीर्तिर्दर्शिताखिलप्रतिवादजनार्तिः विश्रुत-
विद्यापूर्तिर्यज्ञमूर्ति मैकदण्डिनां चक्रवर्ती साकमनेकैः स्वान्ते-
वासिभिः शकटीशतारोपितकोशराशिः काशीदेशादासा सम-
भजत श्रीरङ्गराजधानीम् ।
मायावादं सशैवं विदलयतितमामेष रामानुजार्यों
लीनाः स्युर्मोहशास्त्रप्रवचनविधयो मामकीना वृथेति।
रोषाहा हर्षतो वा हरिमतमवतीत्यस्य दातुं प्रसिद्धिं
काशीविश्वेश एव प्रमथगणवृतो यज्ञमूर्तिः किमागात्॥ १७५॥
अथ यज्ञमूर्तिः श्रीरामानुजयतिसार्वभौमं भौममिव गीर्वाणगुरुं
विनयादिगुणगुरुं श्रीरङ्गभूमिशिरोमणिं निजतेजःपराभूताम्बरमणि-
मालोक्य विस्मेरधीरविरलोदञ्चद्रोमाञ्चकञ्चुकितमूर्तिगिरा गम्भी-
रयेत्थमुदाजहार-
विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्रतिष्ठापनपाण्डितीम् ।
अञ्चन्नलंचकार श्रीरङ्गं प्राग्यामुनो मुनिः॥ १७६ ॥
अधुना तद्वदेव त्वं तत्परित्राणकौतुकी।
तिष्ठसीति परिज्ञाय त्वस्याहमुपागतः॥१७७॥

·108 श्रीरामानुजचम्पू: भारतायोधनन्यायादष्टादश दिनानि मे। वादयुद्धं प्रदेहि त्वं स्थिरां कीर्तिमावाप्नुहि ॥ १७८ ॥ विजेष्यसे यदि तदा भवत्पक्षसमाश्रयः। भवतश्चरणाम्भोजचञ्चरीको भवाम्यहम् ॥ १७९॥ आकर्येत्थं तदुक्तं समझनुपदं योगिनां चक्रवर्ती सन्धां कांचिद्वबन्ध स्वयमपजयितां प्राप्नुयां चेत्तदानीम् । ग्रन्थत्यागं करोमीत्युचितमथ मुदा रङ्गभूयुद्धरङ्गे वाग्धाटीतुङ्गघोटीमनटयदतुलं धीकशाचोदनाभिः । १८०॥ अबैते न कदाचिदात्मघटना मानोज्झितत्वाद्भवे- दप्रामाण्यमशेषवैदिकगिरां दुर्वारमुज्जृम्भते। जिज्ञासा न विशेषसङ्गरहिते प्रादुर्भवेदस्तुनि ब्रह्मोक्तेर्गुणपूर्तिबोधनपटोर्नो लक्षणा युज्यते॥१८१॥ अज्ञानावरणं प्रकाशवपुषो न ब्रह्मणः संभवे- दज्ञानित्वमतो भवेत्कथमतो मोक्षं च संभाव्यते । जीवन्मुक्तिमतं न जीवति जगन्मिथ्यात्ववादस्तथा प्रत्यक्षादिविरोधतो न घटते ज्ञाज्ञादिभेदो न हि ॥१८२॥ मिथ्यात्वं यदि नाम बाधिततया स्यादुत्तरज्ञानतो नाधिष्ठानमपि प्रमाणपभाग बौद्धोक्तितो बाधनात् । ध्यानोपासनशब्दवाच्यधिषणामुल्लङ्घय वाक्यार्थज- ज्ञानादेव विमोक्षमास्थितवतां स्यान्मोक्षदा नीचगीः॥१८३॥ आम्नायस्मृतिसूत्रसन्ततिगिरां वैयाकुली भूयसी शूद्राणामधिकारवारणकथा ब्रह्मागमे स्यान्मुधा। आर्षव्याकृतिलवनेन लघुता भूयिष्ठमाविष्कृता स्वोत्प्रेक्षापरिकल्पितं मतमिदं व्याघातवन्नैधते ॥१८४॥ इत्थं न्यायशतैर्यतिक्षितिपतिः सत्तर्कशाणोज्वलै- मिन्दानोऽपि मदावलेन्द्रमिव वक्रोक्ति वदन्तं यतिम् । दीनः सप्तदशे दिने निजमठं लेभे हठात्कुण्ठधी- दुस्तर्कान्धतमिस्रदुर्दिनकरे तस्मिन् महामायिनि ॥ १८५ ॥ S ·109 षष्ठः स्तबकः अथ यतिकुलनाथो नाथोपझं प्रवृत्त प्रकटितसाधुवृत्तं गरीयोभि- भूयोभिः कलिताखिलप्रमाणानुबन्धैर्विघटितभवयन्धैः सुघटित- सर्वजीवजातोजीवनसत्यसन्धैर्यामुनेयप्रबन्धैः समिन्धानमखिलतमो निरुन्धान पन्थानं निष्कण्टकीकर्तुं प्रवृत्तोऽहमधुना सकण्टकीकुर्या- मिति चिन्तादन्तुरान्तःकरणो विरचितविविधविचारणः शरणी- कृतस्वाराधनकरुणानिधिदेवचरणः कृतजागरणः क्षणं सुष्वाप। तदनु भगवान् कृपानिधिः साक्षात्प्रादुर्भूय कृपातरङ्गैरिव शुभैरपाङ्गैरभिषिञ्चन् परभङ्गोपायमनपायं कंचिन्न्यायमित्थमुपा दिक्षत्- लक्ष्ये ब्रह्मणि तद्गतेन मनसा स्वात्मा प्रयोज्यः शरो जीवेन प्रणवाभिधानधनुषेत्यर्थ ब्रुवाणां श्रुतिम् । ब्रूहि त्वं जहि तं वदन्तमहितं पाहि स्वपादाब्जयोः सङ्गत्या निजसाम्यमर्पय मतं स्वीयं प्रतिष्ठापय ॥१८६॥ अथ तत्क्षणमेव प्रबुद्धनयनपुण्डरीक: संयमिपुण्डरीकः प्रमोदनिर्भरः सत्वरः कृतप्राभातिकनियमः ससंभ्रमाभ्यागच्छदन्ते- वासिस्तोमः प्रसन्नवदनसोमो गजगम्भीराभ्यागमः सभ्याभिनन्द्य- महिमा महिमान्यपटिमा हिमतुरिवाम्भोरुहवनं तमेकदण्डिमण्डला- ध्यक्ष वीक्षामात्रेण संक्षोभयामास । तदनु यज्ञमूर्तिरन्तर्भवदार्तिर्भग्नशृङ्ग इव पुंगवः कृतपक्षभङ्ग इव विहङ्गो विहतमदानुषङ्ग इव मातङ्गः समुत्खातदन्त इव दन्दशूको मन्त्र- शक्तिकुण्ठितापसर्प इव सर्पः निर्धूतदर्पः सारज्ञतया भूयांसमनेहसं मनसि विभावयन्विशिष्टाद्वैतसिद्धान्त एव श्रुतिपरिषदां शुद्धान्त इति शुद्धान्तःकरणो राद्धान्तयंस्तस्मिन्नेव बद्धादरो यतीन्द्रचरणार- विन्दाभ्यां स्वमुत्तमाङ्गमुत्तंसयन्नुत्तमां गिरमित्थमाद्दे-अवश्य- मर्पयिष्यसि त्वमेव नचिरान्मह्यं पङ्केरुहवासिनीपरिबृढपरमसाम्य- लक्षणंमोक्षम्।तन्निदानमिदानीमर्पय भवत्स्वाम्यमनौपम्यमतिरम्यम्। सम्यक्तर्पयानिदंप्रथमालापकलापासदापलापाभिचारपारीणपामर- प्रदर्शितापथपरिभ्रमणदूनमतीव दीनं मां सूक्तिसुधाधाराभिरपाकृत- श्रुतिस्मृतिसूत्रगतज्वराभिः प्रेममधुराभिरिति।

·110 श्रीरामानुजचम्पू: अमुष्य धिषणानिधेर्विनयभूषणं भाषणं निशम्य यतिपुंगवः प्रकटयनयानां ततिम् । निजातिकमलाश्रयं विभवमद्भुतं प्रापयन् विभूषयदमुं कृपानिधिपदाव्यया स्वाख्यया ॥१८७॥ अध्याप्य द्रामिडान् वेदान् प्रतिष्ठाप्य मठान्तरे। तं पश्यन् मुमुदे योगी प्रतिबिम्बमिवात्मनः॥१८८॥ आख्यावैभवसाम्यसंभवभिया हित्वा मठं स्वं हठा- द्वत्वाचार्यमठं व्यराजततरां योऽहंक्रियावर्जितः। तेनाराधितपादपद्मयुगलः श्रीरङ्गभूमीशिरो- भूषारत्नरुचिं वहन्विरुरुचे श्रीलक्ष्मणार्यो मुनिः॥१८९॥ इति रामानुजाचार्यविरचिते श्रीरामा- नुजचम्पूप्रबन्धे षष्ठः स्तबकः ॥ अथ सप्तमः स्तबकः ॥ श्रीमद्वेङ्कटभूमिभृत्पतिपरीचारैकदत्ताशयं श्रीरामायणगूढभावविशदीकारप्रियंभावुकम् । श्रीशैलाबयपूर्णदेशिकमणि द्रष्टुं बहन कौतुकं श्रीरामानुजसंयमिक्षितिपतिः सज्जीबभूवाञ्जसा ॥१॥ अथ तत्क्षणमेव काञ्चीनिवासावसर एव स्वात्मना प्रेषितमति- हर्षितं श्रीवैष्णवद्वन्द्वमन्छन्दवैभवं श्रीवेङ्कटाचलाभ्यागतं सभ्यादर- णीगोविन्दनामधेयस्य मातृष्वसेयस्यालभ्यश्रीवैष्णवपदसाम्राज्य- पदमूर्धाभिषेकमहोत्सववैभवं यतिसार्वभौमस्य कर्णाध्वन्यताधन्यं विधातुमुपचक्रमे क्रमेण। श्रीमल्लक्ष्मणयोगिपुंगव भवत्संप्रेषितां पत्रिका दृष्टा तत्क्षणमेव रक्षणकृते गोविन्दसूरेगुरुः । Patra BHARA ·षष्ठः स्तबका 111 आज्ञातो वृषभक्षमाधरविभोरभ्यागतो वेगतो 'लेभे कामपि कालहस्तिनगरीसीमावनि पावनीम् ॥२॥ तदनु बिभ्रत्कामपि शाटिकां कटितटे चूतप्रवालद्युति भस्मोद्धूलनधूसराङ्गकतया कूइमाण्डतुल्याकृतिः। रौद्राक्षं वलयं गले विरचयन्नुहुन्धरज्जूपमं स्वांसे न्यस्य घटे तटाकमगमगोविन्दसूरिस्तदा ॥३॥ भो तपस्विन, प्रशस्तकेशशालितया प्राप्तकेशवनामधेयस्य चिरन्तनसरस्वतीशेखरशताभिधेयस्य देवतासार्वभौमप्रभाववतो भगवतोऽभिषेकविधि विधाय कपालिनः कृत्तिवाससो जटिलस्य भिक्षोरभिषेकविधिं कुर्वाण: कलमकेदारभुदारमुल्लङ्घय नलवन सिञ्चत: पामरस्य शैलीमञ्चसि । मुश्चेदमाचरणमनुचितमिति गुरुणा चोद्यमानोऽप्यभेद्यमानसः सान्तर्हासं सोऽन्तर्जगाम । अथ बहुकालाद्भयोऽप्याचार्यचूडामणिरनुजिघृक्षाभूम्ना सम- भ्यागम्य देवतान्तरपारम्यसाम्यादिशङ्काङ्करच्छेदनासिपुत्रिकां काश्चन पत्रिकां कालहस्तीश्वराभिषेकाम्भोहरणपदव्यां भव्यां प्राक्षिपत्। आदायाध्वनि यामुनार्यवचसा स्वाभाविकेत्यादिना रम्यां तामथ पत्रिकामनुपदं पश्यन् शिरः कम्पयन् । अभ्यर्ण समुपेत्य तूर्णमवदत्पूर्ण गुरुं वइच्युतं किं वास्तीत्यथ सोऽपि तं प्रतिजगौ नेत्यस्मदीयं तथा॥४॥ अथ तयोरुक्तिप्रत्युक्ती सरसगम्भीरयुक्ती समुद्जृम्भताम्- किं युष्मदीयं वस्तु च्युतम्। नास्मदीयं च्युतं भवति । किं सर्वेषां युष्माकमेकमार्गाश्रयणम् । अकलङ्कतैव तल निदानम् । किं केवलानां शङ्काकलङ्कः। न वयं केवला:, किन्त्वर्थवन्त एव । किं बन्धूनां देशान्तरप्रस्थापनाय भवतामभ्यागमविधिः। न तथा, किन्तु स्वैरचारिणां पशूनामाहरणायास्मदागमनम् । किं तिर्यगूर्ध्व- ·112 श्रीरामानुजचम्पू: मिति व्यवस्थया। आर्जववती जाग्रती वक्रिमपदाश्रयणपटिमानं विघटयति। नवीनेयं भवतां वाचोयुक्तिपारम्परी प्रादुर्भवति। प्राची- नालापकलापोऽप्येतत्सहचरभावमालम्ब्य किमपि माङ्गल्यं बिभर्ति । श्रीशैलपूर्णवचसा निर्जितोऽयं निरुत्तरः। सर्वोत्तरोऽपि गोविन्दः प्रविबेश शिवालयम् ॥५॥ अथ भगवान् रामानुजमुनिस्तदिदं दुरवगाहगम्भीरं महार्थगर्भ बाक्यसन्दर्भमद्भुतमाकर्ण्य तद्भावं स्वान्तेवासिभ्यः स्पष्टमभ्याचष्ट- च्युतवर्जितोक्तिः शुद्धात्मस्वरूपमभिप्रेति। अकलङ्कवर्तनीकीर्त- नमखिलतमाकर्शनं श्रीवैष्णवदर्शनं प्रदर्शयति। अर्थवत्ताभिधानं हरिदास्यैकधनसम्पन्नतां प्रथयति। पशुक्रयार्थागमनकथनं ज्ञानहीन- मानवसन्मार्गनयनावश्यंभावं विभावयति । ऋजुसमाश्रयणभाषण- मूर्ध्वपुण्ड्धारणमुत्तारणमिति बोधयति। प्राचीनवचनानुगुणतात्व- कथनं पाञ्चरात्रागमस्य निगमैककण्ठयेनाविचाल्यं प्रामाण्यं सूचयति। तस्मादस्मत्सिद्धान्त एव सर्वस्माज्यायानिति व्यक्तमुक्तं भवति । भूयोऽपि ताभ्यां श्रीवैष्णवाभ्यामित्थमभिहितम्-स गुरुः पुनरा- गम्य कस्यचिदुपवनतरोरधस्ताद्गोष्ठीमावध्य, व्याकुर्वन् वकुलाङ्कसरिफणिति माध्वीरसस्यन्दिनी वेदान्तस्मरणेतिहासवचनप्रायैर्वचोभिः शुभैः। गाथां कामपि नाभिपद्मजविधेर्नारायणात्पूजन नान्यस्योचितमित्युदाहृतगभीरार्थी तथा व्याकरोत् ॥६॥ आरूढः स च पाटलीविटपिनं पूजाकृतेधूर्जटेः पुष्पोपाहरणाय काश्चन पठन् गाथा मुदा शाम्भवीः । गोविन्दोऽवहितो निलीय विटपस्तोमान्तरे सादरं श्रुत्वैनां मधुरां गिरं कुशलधीभैजेऽनुतापं हृदि ॥७॥ एतावन्तमनेहसं नलवनं सिंक्तं मया पापिना कूपाम्भोभिरहो फलोत्तरतरे दिव्ये तरी जाग्रति ।

·सप्तमः स्तनकः 118 दुर्गाथाः पठता मया विरचितं वन्यन्तराक्रन्दनं पुष्प भूषयता शिवं हि विहिता हा हा शवालंकृतिः॥८॥ इत्थं स्वं परिकुत्सयन् परिजहत्पेटी हठारत- विछन्दन् कण्ठगताक्षहारवलयं स्वं कण्ठपाशं यथा । वेगादुर्भरदुःखभारभरणाशक्त्येव भूम्यां पतन वृक्णो वृक्ष इवापतञ्चरणयोरुद्घोषपूर्व गुरोः॥९॥ आलिङ्गय गाढं प्रणयाभिपूर्णः श्रीशैलपूर्णस्तनयं भगिन्याः। गाङ्गैस्तरङ्गैरिव तं कटाक्षः श्रीवैष्णवाध्यक्षपदेऽभ्यषिञ्चत् ॥१०॥ गुरुकुलपतिरेन भागिनेयं प्रनष्ट धनमिव समवाप्य श्रीनिवासाय दत्त्वा । अखिलमपि रहस्यं पञ्चसंस्कारपूर्व प्रकटमुपदिदेश प्रेमपूर्णः स पूर्णः ॥११॥ तदिमाकर्ण्य कर्णामृतं परिपूर्णमनोरथो यतिकुलनाथो महत्तरै- महापूर्णप्रभृतिभिः सह मोदमानो यामुनसमानस्ताभ्यांश्रीवैष्णवाभ्यां सबहुमान भूयिष्ठं पारितोषिकं प्रदाय चिराय गोविन्दमिन्दुमिव राहुमुखविनिर्मुक्तं निरस्तनीहारभरमिवाहस्कर जानकीजानिमिव शैवधर्मोद्दलनार्जितोर्जितकीर्ति विरचितवैष्णवधर्मपूर्ति कृष्णमिव दूरीकृतकालहस्तीश्वरप्राबल्यं विहितसत्यानुकूलमतुल्यमिव माणि- क्यं लभेय श्रीशैलपूर्णकृपाकटाक्षमहिम्नेति तं श्लाघयामास । जातु लोचनपदं भजन्नरो मातुलो भवति यस्य रंहसा। मातुलस्य महिमाऽस्य भूतले भातु लोकहितकारिणो महान् ॥१२॥ 15

·114
श्रीरामानुजचम्पू:
श्रीशैलपूर्णसंसर्गागोविन्दो वैष्णवोऽजनि।
कालायसमिव स्वर्ण सिद्धौषधरसान्वयात् ॥१३॥
जन्मना जायते शुद्रः कर्मणा जायते द्विजः।
पञ्चसंस्कारसम्पत्त्या वैष्णवश्च तथा ध्रुवम् ॥१४॥
इत्थं महतां शक्तयो मणिमन्त्रौषधानामिव दुरवगाहगम्भीरा
भूयस्यः संभविष्यन्ति। किमत्र चित्रमिति ।
तद्वीक्षोत्सुकमानसो यलिपतिर्गोष्ठ्या महत्या समं
रङ्गावेंकटमञ्चितुं प्रचलितो रङ्गेश्वरस्याज्ञया।
विन्दनुत्तमपुण्डरीकनयनश्रीदेहलीवल्लभ-
श्रीकाञ्चीरमणादिकान् कुसुमितान् वृक्षानिवागादलिः॥१५॥
अभ्यागच्छन् प्रमादात् कचन विपथगो वेदमार्गप्रतिष्ठा-
चार्यः पप्रच्छ कंचिहत झटिति घटीयन्वतन्तस्वतन्त्रम् ।
पन्थानं मानवोऽयं प्रकटतरमुपादिक्षदेनं स योगी
वैकुण्ठान्मानवोऽयं स्वयद्यपगत इत्यादरेणाभ्यपश्यत् ॥१६॥
समागताभ्युद्गमकामतो वा
पराङ्कुशादीक्षणकौतुकादा।
उपत्यकायां कमलानिवास
निषेदिवांस प्रणनाम योगी॥१७॥
आरोढुं फणिपुंगवात्मकतया भूमीधरं शङ्कया
सूरीणां प्रवरे प्रपद्य यमिनां पत्यौ निवृत्त्युन्मुखे ।
श्रीवासेन ससंभ्रमं सकुतुकं संप्रेषिताः संमुख
श्रीशैलान्वयपूर्णदेशिकवरानन्तार्यमुख्या बुधाः ॥१८॥
अमुं पूर्ण पूर्ण शुभगुणततीनां विततिभिः
समायान्तं भान्तं सह परिजनैर्वेकटविभोः।
ववन्दे श्रीरामावरजगुरुरुद्दाममहिमा
समाश्लिष्टो गाढं विनयगुरुणा तेन गुरुणा ॥ १९ ॥

·सप्तमः स्तबकः 115 तदनु सर्वे ते खर्चतरानुनयवचनरचनाचातुर्यधुर्या देशिक- वर्या रामणीयकनिधेरिन्दिरानिधेः ब्रह्मादिदुर्लभस्य सन्निधानस्य वेंकटा दिशिखर सन्निधानस्य काननचद्रिकासोदरभावपरिजिहीर्षया भगवद्रामानुजमुनिसार्वभौममित्थमभ्यर्थयांचक्रिरे-- अयमुर्वीधरो दीकरग्रामण्यवतार इति विनयातिरेकेण भवत्यमुमनारूढवति प्रणतमानवरक्षणदीक्षावलम्वी पङ्केरुहवासिनीकुटुम्बी वानराणामुप- भोग्यो भविष्यति। किंच पर्यङ्कविद्यावैशद्यवतां कथमेतचोद्यं प्रादुर्भविष्यति' इति । तदनु कृतकायशोधनो विनयधनो यतिधुरं- धरो वातंधयवसुंधराधरमधिभरोह । विक्रान्तैर्मेघवृन्दैरिव यहुलदलश्यामलैर्वृक्षजालै- वंशस्तम्वैः सुरेन्द्रः सुखमवतरितुं कृप्तनिःश्रेणिकल्पैः । शृङ्गैालम्बमानाम्बरभरणकृतस्थाणुसंभावनीयै- दीप्रैवप्रैर्महीरिव परिविलसद्धातुभिर्वप्रजालैः ॥२०॥ अम्भोदीप्तैः प्रदीसैरघटितघटनाशक्तिमुद्भावयद्भि- गीर्वाणैब्रह्मरुद्रप्रभृतिभिरभितः कल्पितैरिष्टसिद्धया। उत्फुल्लैः शोणपझैः प्रतिलहरि मिल द्रानुबिम्बप्ररोह- प्रायैरुद्धासमानरमलमणिमयादर्शकल्पैः सरोभिः ॥२१॥ विस्तीर्णैरातपत्रैमरतकमणिभिनिर्मितः स्थूलकाण्डै- मुक्तागुच्छाभिरामैरिव बहुलद्लैः श्यामलैः पुष्पवद्भिः। संतानैश्चामराणामिव पृथुलतरनिर्झराम्वुप्रपातै- न गैरानम्रभोगैरिव विपुलपटैः केतुभिः शोभमानम् ॥ २२ ॥ आबिभ्राणं किरीटं धनमणिखचितं हाटकं कोटिदीप्य- देवेन्द्राश्मप्रकाण्डं महदिव विलसद्धातुकूटं महीध्रम् । व्याकुर्वाणं गिरीणां विभुरिति विभवं सार्वभौमो यतीनां संपश्यन् वेङ्कटादि परिणतमिव दृग्भागधेयं ननन्द ॥ २३ ॥ आरोहणारोहणजातखेद- निवारणार्थ हरिणा नियुक्ता।

·116 श्रीरामानुजचम्पू: कारुण्यसारिण्यतिशीतलेव कर्पूरकुल्यास्य मुदं ततान ॥ २४ ॥ आरुह्य गण्डोपलमाश्रिताना- मागच्छतामर्थभृतां समृद्धिम् । आलोकयन्तं मुदमुद्रहन्तं श्रीकान्तमालोक्य जहर्ष योगी ॥ २५ ॥ अथायमम्बरमणिबिम्बशाणोपलोत्तेजनोज्वलतरनानारत्ननिकर- कमनीयशातकुम्भमयकुम्भसंभावनीयम् अम्बरपिशङ्गीकरणहारिद्र- द्रवायमाणकान्तिपूररमणीयं विमानवरमानन्दनिलयमनिमेषमालोक- मानः पुनः स्वयमानन्दनिलयो बभूव यमिनां पतिः। स्वयं यमी स्वामिसरोऽवगाहं विधाय तत्संनिभमभ्रनीलम् । पद्माभिरामं सरसं गभीरं ब्रह्म प्रविश्य प्रमुदं प्रपेदे ॥ २६ ॥ विहाय वैकुण्ठमकुण्ठवैभवं श्रिया समं स्वामिसरस्तटीवने। मृगादिभिः साकमहो विहारं करोति मृरिप्रवरैरिवाद्भुतम् ॥ २७ ॥ उरःस्थलक्ष्मीस्तनभारभीरुः कटीतटीकल्पितसव्यपाणिः। प्रदर्शयन् पादयुगं शरण्यं करेण दाक्षिण्यवता विभाति ॥२८॥ ख्यातोऽधमर्णः शरणोक्तिभाजां हन्तोत्तमर्णः कथमीड्यसे त्वम् । किं युज्यते वाधुषिकत्ववृत्तिः प्रशस्तसाम्राज्यवतस्तवापि ॥ २९ ॥ अप्राकृतं किमपि मानुषमांसचक्षु- र्धामातनोषि निजधाम विसीमभूम।

·सप्तमः स्तबकः
117
कालाम्बुवाह इव शीतलिमाभिराम-
मालम्ब्य शैलशिखरं करुणाम्बुधारी ॥३०॥
दिवि भुवि विनतानां वासभाजामभीष्टं
कलयितुमभिलाषी यौगपद्येन देव ।
निजपदभजनाचैः स्तन्यदानोत्सुकस्त्वं
यमलतनयमातुर्वैखरीमाविभर्षि ॥ ३१ ॥
विहाराहारेषु प्रणयरहितेयं मृगतति-
गुणाकृष्टा सूरिप्रवरपरिषद्विभ्रमवती ।
सदा पश्यन्ती त्वां कुवलयदलश्यामलरुचिं
विसीमानं वाचामपि च मनसां मोदमयते ॥ ३२ ॥
किं तप्तं भवता तपो वृषगिरे यत्सिन्धुकन्याकर-
क्रीडाम्भोजसनाभिक स्थिरवचश्चडा वरोसंसति ।
यह ध्येयं हृदयाम्बुजेषु यमिभिर्यद्भक्तरक्षागतौ
कण्डूलं तदिदं बिभर्षि शिरसा पावयं श्रीनिधेः॥३३॥
भूभाजां देहभाजां रचयितुमवनं कौतुकात् कैटभारि
श्रीवैकुण्ठादकुण्ठं क्षितितलमनयद्धोगिनां चक्रवर्ती।
प्रेम्णोदाम्नाधुनायं घटयति फणी शृङ्गमध्ये तमेनं
मादृक्षाणां समक्षं वृषभधरणिभृत्प्रौढिमाढौकमानः ॥ ३४ ॥
इति स्तुत्या दृष्टं बहु बहुमतं तीर्थमुखतो
दयादृष्टया सिञ्चन् घृषशिखरिनेतेत्थमवदत् ।
मया कावेर्यन्तःपुलिनभुवि पूर्व समुदितं
पुनश्चोक्तं शाघि त्वमुभयविभूतिप्रभुपदम् ॥ ३५ ।।
कीर्ण गोव्याघ्रसङ्घरहिनकुलकुलैः सिंहमातङ्गयूथैः
काकोलूकावलीभिर्हयमहिषगणैः कीशगोपुच्छजालैः ।
निवरैर्विष्णुभक्तैरिव वनवदनैः सान्द्रमद्रिं समन्ता-
नानावृक्षाभिरामं यतिकुलनृपतिर्वीक्षमाणो जहर्ष ॥ ३६॥

·118 श्रीरामानुजचम्पू: दिव्यं नव्यं रसालं फलमग्नृतमिति श्रीनिवासोपभुक्तं भुक्त्वा बीजं तदीयं कचन विरचयन् मुक्तिबीजं व्यतानीत्। सोऽयं शाखोपशाखं तरुरजनि महान् यस्य लोको विचिन्वन् पत्रं पुष्पं फलं वा धनमिव लभते मोक्षलाभाभिलाषी ॥ ३७॥ श्रीनिवासामृतं पीत्वाधित्यकायां दिनत्रयम् । उपत्यकायामेकादं पपौ रामायणामृतम् ॥ ३८॥ श्रीमद्रामायणार्थ सकलमपि निजान्मातुलादायवर्या- दाकण्यकाग्रचित्तः प्रपदनहृदयं मन्त्ररलेककण्ठम् । तहत्तं पूर्णपात्रं निरवधिककलापूर्णपात्रं पवित्रं चारित्रं धारयन्तं यतिनृपतिरथालब्ध गोविन्दमूरिम् ॥ ३९ ॥ पुण्यावर्ताभिरामं सुरभिलममलं शीतलं श्यामलानं पभिन्या भासमानं कमलवनया चारुकल्याणवल्ल्या। हत्तापघ्नं तटाकं तमिव तटगतं वीररामं निकामं गम्भीरं द्राग्जगाहे यतिकुलपतिः शालिहोत्रावगाह्यम् ॥ ४० ॥ अन्नं जलं स्थलमपि त्रितयं प्रयच्छे- त्यादाय वृद्धवपुषा पुरुषः पुराणः। श्रीशालिहोत्रसदने शयितः फणीन्द्रे तन्मौलिकल्पितकरोऽजनि योऽब्जनाभिः॥४१॥ क्लिष्टो गोविन्दसूरिगुरुविरहभरात्प्रेषितो योगिनेत्रा विक्रीता या सुगोत्रा वितरति तृणमित्यार्यवाचा निराशः। काञ्चीमञ्चन्तमाप्तः पुनरपि यमिनामग्रगण्यं तदीयं पादाम्भोज शरण्यं निधिमिव कलयन्नास्त विस्तारकीर्तिः ॥४२॥ अथ यतिकुलनाथ: कूरनाथाद्युपेतः कनकसरिदुपान्तं कान्तमभ्येत्य वेगात् । तटभुवि पुरुषाणामुत्तमं वीक्ष्य साक्षा- दकृत नयनपात्री रङ्गभूमीसमृद्धिम् ॥ ४३ ॥ जननीमिव रङ्गराजधानी निजविश्लेषभरासहां निषेव्य ।

·सप्तमः स्तबकः 119 अनुनीय च रङ्गिणं प्रणम्य प्रमदं कंचिदवाप भोगियोगी॥४४॥ अथ बान्धवा विषयविमुखं वेदान्तचिन्तैकसंमुखं गोविन्दा- सक्तहृदयं गोविन्दमुधियमतिनिबन्धेन यतिबृन्दारकाभ्यनुज्ञया कंचित्कालं सांसारिकसुखरतं कर्तु प्रायतन्त। गृहे वसन्तमपि सांसारिकभोगविमुखं तं दृष्टा, विरक्तिरास्ते सव्यक्तिर्गोविन्दाहयधारिणी। इति निश्चित्य ते सर्वे निराशा निर्ययुस्तदा ॥ ४५ ॥ अत्यद्भुतमथोदन्त विज्ञाय यतिभूपतिः । स्वाश्रमेण स्वनाम्ना च प्रेम्णा तं पर्यभूषयत् ॥ ४६ ॥ अटन्तं रथ्यायां परिषदि लसन्तं सुमनसां प्रणम्य श्रीरामावरजमथ मूकः शुभवचाः। भुवं त्रातुं शेषः परमपदतः प्रोदित इति प्रभावं व्याख्याय प्रकटतरमन्तर्धिमगमत् ॥४७॥ श्रीरङ्गैश्वर्यधुर्ये यतिकुलतिलके भासमाने निकामं स्थानस्थाः साभ्यसूया निजपदविलयभ्रान्तिभाजः सरोषाः। भिक्षायामपयित्वा विषमतिपरुषं भिक्षुमेनं वुमुक्षु मङ्गु त्वं मारथार्थं भज यहुलमिति प्रेरयांचक्रुरेकाम् ॥४८॥ श्रीरामानुजमारणोत्सुकमतिः सा पूतनावैखरी प्राप्ता कांचन वञ्चनां धृतवती मातेव मान्याकृतिः । भिक्षां दातुमचोदयत् सगरलां तस्मै निगूढं स्नुषा- मर्थाशाविवशाशयाः क्षितितले किंवा न कुर्युः स्त्रियः॥४९॥ अथ दत्तालेय इव जगद्रक्षाभिक्षुवेषभाजि स्वं गृहाङ्कणमधि- तिष्ठति, सा साध्वीकुलमौलिमण्डनमणिः श्वश्रूपिशाची खलां लोकत्राणपरायणं यतिपतिं चावेक्ष्य चिन्ताकुला।

·120
श्रीरामानुजचम्पू:
भिक्षां दातुमदातुमप्यचतुरा नत्वाग्रतस्तं ततो
दत्त्वा तां सभयानुकम्पमनघा तस्थौ सकम्पाकृतिः ॥ ५० ॥
भिक्षां तां जन्तवे दत्वा तत्क्षणं वीक्ष्य तत्क्षयम् ।
भिक्षाटनं विनाभक्षो लक्ष्मणार्योऽवसद्यतिः॥५१॥
अथोपवसन्तमतिवसन्तमधिरगावनि वसन्तमागमान्तामृत-
पानमाचरतं मुनिवरं तमवगम्य श्रीमान् गोष्ठीपूर्णो वात्सल्यपरिपूर्णो
वत्समिव गौरनुग्रहीतुं सत्वरमभ्याजगाम ।
अथाध्यक्ष यतिकुलाध्यक्षमसह्यतरचण्डातपतप्तवालुकायां
साजापगायां प्रणमन्तमवेक्षमाणो भिक्षार्पणपुरुषपरीचिक्षिषया
क्षणमुपेक्षमाण इव तूष्णीमवतस्थे ।
आत्रेयान्वयवार्धिशीतकिरणो रामानुजार्यः सुधी-
रुत्थाप्यादरनिर्भरो यतिपतिं संश्लिष्य दोया दृढम् ।
म्लानं माल्यमिवातपे सुमनसामस्याङ्गमाढौकते
किं त्वं सांप्रतमूवंचूड जडवत् क्रूराशयोपेक्षसे ॥५२॥
इति रुषा परुषाक्षरमुद्गिरन्तं बुधवरं तं श्रीमद्रामानुजमुनिमा-
हानसिकसाम्राज्यधुरामधिरोप्य निर्धूताधिः श्रीगोष्ठीपूर्णसुधीः
श्रीरङ्गधुरीणं प्रणम्य तत्क्षणमभ्यविन्दत स्वपुरी केसरीव दरीम् ।
श्रीरङ्गामृतदेशिकाह्वयधरः स्थानाधिकार्यग्रणी-
ग्रामण्यं यमिनामगण्यविभवं सेनान्यमन्यं हरेः।
मान्यं सोढुमशक्नुवन् बहुविधां बाधां व्यधात्तद्भयात्
सोऽयं रङ्गपुरी विहाय सरयः श्वेतावनीधं ययौ ॥ ५३ ॥
तदनु,
श्रीरङ्गसिंहासननायकेन
पाण्डेयश्वरेण प्रणयेन भक्त्या ।
संप्रापितः पूर्वदेव रङ्गं
संपूजितोऽवर्तत योगिनेता ॥ ५४॥

·सप्तमः स्तबक. 121 तदानीं श्रीमत्कूरकुलाम्भोधिकौस्तुभमणिर्देशिकचूडामणिनि- जाचारप्रतिष्ठापितवेदप्रामाण्यो निरवधिकारुण्यो निगमान्तविदग्र- गण्यः प्रह्लाद इव तृणीकृतहिरण्यो मैत्रावरुणिरिवाजहदाक्षिण्यो विधिरिव सत्यैकवसतिः श्रीपतिरिव श्रीवत्सचिहाभिख्याशोभितः मृडानीपतिरिव कलानिधिशिरोमणिः सुत्रामेव सुधमैकनिवासभूमिः भानुमानिव लोकाभ्यन्तरतिमिरापहारी चन्द्रमा इव कुवलयोपकामी जातवेदा इव जगत्प्राणवन्धुः विश्वामित्र इव विविधशास्त्रकौशल- शाली अतिरिवानसूयाभिरामः राम इव रामानुजपरिचर्याप्रकटित- प्रेमा लक्ष्मण इव दाशरथ्यनुबन्धलक्ष्मणाभिनन्दितो भरत इव भागवतपद्माणकसक्तचित्तः शत्रुघ्न इव भारतोक्त्यनुसारिव्यव- हारः कमलाकर इव सदालिलालनीया रत्नाकर इव सद्गुणरत्नरमणीयः निजदर्शनस्पर्शनादिसमुज्जीविताखिलजीवराशिरानृशंस्याम्भोराशि- वकुलकुसुममालापरिमलवासितं वर्णितसकलागमरहस्यार्थजातं प्रक- टितात्महितशुभवृत्तं श्रीवृत्तं नाम प्रबन्ध विघटितभवबन्ध सभाव- बन्धमावर्तयन्नुञ्छवृत्त्या वर्तयन्नद्भुतचरित्रो जगत्पवित्रः पावनकलत्रः श्रीमन्तं नारसिंहवपुषमाश्रिताभिमतपुषं तद्विरोधिपरुषं पुरुषमारा- धयन्नेधयामास। तदनु, आम्नायान्तगभीरभावविशदीकारप्रियंभावुकं श्रीवृत्तं परिकीर्तयन् गुणनिधिः श्रीकूरनाथ: सुधीः । श्रीरङ्गामृतदेशिकं द्रमिडवाग्गुम्भप्रवीणं शनै- राकर्षन् यतिशेखराशिशरणं चक्रे कटाक्षैः कृती ॥ ५५ ॥ स्वानुष्ठानकनिष्ठीकृतवसिष्ठो ब्रह्मनिष्ठागरिष्ठो विदुषां वरि- ष्ठोऽयं स्वकृपाकटाक्षसमुज्जीवितेन तेन परिणतपुरातनभागधेयेन परिज्ञाताखिलोपनिषदभिधेयेन श्रीरङ्गामृतदेशिकनामधेयेन विधे- येनाभ्यर्थनासहस्रेण कस्मिंश्चित्पैतृककर्मणि निमन्त्रितो वैराग्य- यन्त्रितोऽपि गुर्वाज्ञापरतन्लो मुक्तिसमये तदश्यानां शाश्वतमुक्ति- दानपत्रिकां प्रत्याययितुकामः श्रीरङ्गराजपत्रिकामभ्यर्थ्य संगृह्य अध्वनि सध्वनि विधूनितद्रविणाभरणाद्यखिलोपकरणः सकलपाप- 16 CAL ·122 श्रीरामानुजचम्पू: पाटनकृपाण्यां स्वर्णापगासलिलवेण्यां परिकल्पितमजनो विरचित- पत्रिकामात्रभरणो विनयाभरणो विचित्रचारित्रो वेपमानगात्रो यतिबृन्दारकमठद्वाराभ्यर्णभुवि मुहूर्तमवतस्थे । किमर्थो नैष स्यान्मठभगवदाराधनकृते किमर्थ व्यर्थ त्वं व्यकिर इति योगिक्षितिभृता। परीक्षार्थ पृष्टो गुरुतिलक एवं प्रणिजगौ किमुद्गारं रोढुं प्रभवति जगत्यामपि कृती॥५६ ॥ अथ सविनयं समर्पितां चिरन्तनोक्तिविततिपुत्रिकां श्रोरङ्गराज- कङ्कपत्रिकां निधिमिव गृहीत्वा विनयनिधेर्दाशरथेहस्ते वितीर्येत्थ- माशिषं प्रयुयुजे- श्रीरङ्गराजकैंकर्यसाम्राज्य परिपालय । आचार्यकं च जगतामाचरन् विजयीभव ॥५७ ॥ आबिभ्राणोऽथ चूडामणिमिव शिरसा शासनं योगिनेतुः श्रीरङ्गैश्वर्यरक्षापटुतरधिषणः सोऽयमार्याग्रगण्यः । तत्तत्स्थानव्यवस्थां समतनुत परीचारवृत्तौ श्रितानां सन्मान्याद्यापि सेयं समुचितघटना निर्विघातं विभाति ५८ ॥ अथ समुदितप्रज्ञारविः श्रीरङ्गामृतकविरंनादिकालप्रवृत्तानन्ता- पचारमनाघ्रातसदाचारमनाकलितात्महितविचारमतिवेलापथप्रचारम- विच्छिन्नविषयाटवीसंचारमननुष्ठितसाधुजनोपचारं विहितबहुवञ्च- नमकिंचनमपि मां नानाविधोजीवनोपायप्रपश्चनेन स्वीकृतयतिचक्र- वर्तिचरणारविन्दसमर्चनमारचय्य निर्हेतुककृपालयः स कूरकुलाब्धि- कौस्तुभमणिर्देशिकाग्रणीरिति स्वकृतार्थतामनुसंधानः कृतस्ववा- क्साफल्याभिसन्धानः स्वकीयद्राविडागमपाण्डित्येन कुम्भीभुवं कुम्भीभुवमेव लज्जया प्रवेष्टुकामं कुर्वाण: श्रीरामानुजचरणारविन्दयो- बहुधा किंकुर्वाणस्तत्प्रख्यातिमात्रस्तोत्रपराः परःशताः कृतीर्जग- दनुग्रहप्रवणदेशिकगणप्रार्थनासहस्रेण कथंचित् समधिगततभ्यनु- ज्ञानो वकुलाभरणादिदिव्यसूरिपरिषत्प्रावण्यादिपूर्वकगुणगणनरम- णीयमन्तादिरूपाष्टोत्तरशतगाथासंदर्भकमनीयं कमपि प्रबन्ध निरमि मीतामितभक्तिरद्भुतशक्तिः।

·अष्टमः स्तबकः 128 अनन्तरमेनां कृति कृतेक्षुरसन्यक्कृतिमधिगताखिलपुरस्कृति विर- चितविमततिरस्कृतिममृतस्तुतिमिव सुमनसां मण्डली पातुमियेष । यतीन्द्रः प्रतिजग्राह श्रीरङ्गामृतदेशिकम् । अनुजग्राह तां गातुं कृति रङ्गेशसंनिधौ ॥ ५९॥ गीतां गीतामिवाकर्ण्य रामानुजपदोज्वलाम् । जगदुत्तारणी रङ्गी तं कविं बहमन्यत ॥ ६॥ ब्राह्म रथं तमारोप्य सर्वे देशिकपुंगवाः । छत्रचामरतूर्यायैः साकं गृहमनीनयन् ॥ ६१ ॥ रामानुजपदोपेतां कृतिमन्तादिरूपिणीम् । प्रपन्नजनगायत्रीमाहुराचार्यशेखराः ॥ ६२ ॥ दिव्यसूरिततिहारनायको योगिराडिव तदीयसन्नुतिः। तत्कृतविडवाडयावली- मौलिभूषणमणिविराजते ॥ ६३ ॥ यतीन्द्रं यामुनाचार्यप्रथमाभीष्टसिद्धये । कूरेशदाशरथ्यायौं चोदयामासतुस्ततः ॥ ६४ ॥ अवाप्ताखिलविद्योऽयमखिलोजोवनोत्सुकः । ब्रह्मसूत्रव्याक्रियैककौतुकी यमिनां पतिः ॥ ६५ ॥ इति श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचिते श्रीरामानुजचम्पूप्रबन्धे सतमः स्तबकः ॥ अथाष्टमः स्तबकः॥ अनन्तरं श्रीमान् संयमीन्द्रचक्रवर्ती सर्वलोकनाथाय श्रीरङ्ग- दिव्यभवनवासिने रविमण्डलरत्नपीठरचिताधिष्ठानाय सुवर्णदिव्य- मङ्गलविग्रहशालिने पुण्डरीकाक्षायापहतपाप्मत्वादिकल्याणगुण-

·124
श्रीरामानुजचम्पू:
भूषाय किरीटमकुटकुण्डलहारकेयूरादिनानाभरणशोभिताय पुरु-
षोत्तमाय वरायापुंप्रभवतया नित्यनिर्दोषां तर्काङ्गसंगतिविशेष-
चारुतरवेषां शब्दानुशासनलावण्यधारिणी मीमांसान्यायमौक्तिक-
मणिभूषणमनोहारिणी सदर्थस्मृतिमती मङ्गलसूत्रधारणानुगुण-
स्थितिमती कृतकेतरभारतीकन्यां सकललोकमान्यां दातुकामो
भगवद्वोधायनवाण्यगण्यवैभवपुण्यतीर्थोदकधारापूर्वकदाने विशि-
ष्याभ्युदयो भविष्यतीत्यभिसन्धाय श्रीवत्सचिहसहायोऽहाय
जाह्नवीतीरमधिष्ठाय विविधविद्वज्जननिरन्तरं काशीदेशाधिपतिसभा-
भ्यन्तरं प्रविश्य ग्रन्थपरिशोधनाय तत्प्रार्थनामिक्षुरसास्वादनाय वेतनं
गृहीत्वा वर्तमानो बहोः कालान्निधिमिव बोधायनीयां तां वृत्ति-
मुपलभ्यालभ्यामिव जीवनौषधिंगाढं परिरभ्य दोभ्यो प्रतिनिवर्तमानो
मृषावादिबातापहृतकोशोऽयं पाटचरापहृतकोश इव शोकाकू-
पारस्य परं पारं प्राप्तुमपारयन् सहजधीविभवसनाथेन कूरनाथेन
पारेगॉ मध्येकवेरतनयं वा वृत्तिरियं मयोपन्यसनीयेति प्रतिज्ञाय
लब्धाभ्यनुज्ञेन तावदखिलमुपन्यस्यता . समारोपितधैर्यलक्ष्मीक:
प्रमोदनिर्भरो निर्भरमभ्यविन्दत राजसभाभ्यन्तरम् ।
अतिमानुषमालोक्य वैदुष्यं गुरुशिष्ययोः ।
विस्मरहृदयो राजा वृत्तिं तामदिशत्पुनः ॥१॥
तदनु यतिकुलनाथः कूरकुलनाथसनाथो दूरीकृतप्रतिभटनि-
रोधो रोधोविहीनानन्दानुरोधो विरहासहिष्णुतयाऽनुव्रजन्त्या विष्णु-
पद्येव विजृम्भमाणया मृषामतविषावनीरुहषण्डखण्डनकृपाण्या
कृतकेतरालापपयापारावारपयोवेण्या भगवद्गुणरत्नभरण्या प्रत्यक्षर-
क्षरदमृतरसधोरण्या गैर्वाण्या वाण्या मनोहारिण्या व्याहरन्नर्चिरा-
दिमार्गानुसारिण्या सरण्या मुक्त इव मुक्तशोको विरजयेव
कवेरजया परिवीतं प्रत्यक्षमिव परमव्योम श्रीरङ्गधामाभ्याजगाम।
न्यायशिलीमुखशरंधिं दाशरथिं भक्तिवारिधिं योगी।
आश्लिष्य सानुरागं मुमुदे संवीक्ष्य रङ्गभूमिनिधिम् ॥२॥

·अष्टमः स्तबकः 125 श्रीमन्तं प्रतिपाद्यमाद्यमनघं राक्षमावल्लभं वेदान्तं प्रतिपादकं च युगपत् त्रातुं यतिक्ष्माभृता। लब्धौ दाशरथिश्च कूरकुलराट् साहाय्यकाचार्यका- वित्युन्मस्तकमुबभौ तनुभृतामानन्दपारम्परी ॥३॥ अनन्तरमेकं बत्सरं निर्मत्सरसमुत्सारितान्यव्यापारो भगवान् यतिसार्वभौमो विगतनिद्रः समुदितयोगमुद्रो वेदान्ततत्त्वचिन्तां विधाय श्रोकूरनाथलेखिनीनिकषदृषदुल्लेखेन परीक्षितैः सुवर्णैः सुघटितं कृतकेतरभारतीशिरोभूषणं दूरीकृतसृषावादिमुख निखिल- दुर्वादिदूषणमन्वक्षरक्षरदमृतधारमतिगभीरं भगवद्वोधायनटङ्कद्रमिड- गुहदेवप्रमुखपूर्वाचार्योपदर्शितमुक्तिघण्टापथायमानविशिष्टाद्वैतसि- द्धान्तपद्धतिप्रतिष्ठापनधुरीणमखिलाज्ञानान्धकारनिराकरणपारीणम- दुष्यं शारीरकसूत्रभाष्यं प्रणिनाय । आनीय गङ्गामिव सूत्रवृत्ति गङ्गातटात् संयमिसार्वभौमः । दूनां मृषावादविधानलेन व्यासोक्तिमुज्जीवयति स्म दीनाम् ॥ ४॥ प्रगृह्य गङ्गामिव सूत्रवृत्ति भगीरथप्रक्रियया यतीन्द्रः। कुदृष्टिदृष्टया व्रणदोषदुष्टां पवित्रयामास स सूत्रमालाम् ॥ ५॥ अथ यतीन्द्रो विनयसान्द्रो विन्यस्य धुरि रङ्गधुरीणस्य भाष्य- मिदमतिगम्भीरया गिरा प्रपञ्चयन् देशिकसार्वभौमपरिषदमम्भोधर इवाम्बुधारया चातकमण्डलीमानन्दयत्। तेन रङ्गबन्धुना प्रेम- सिन्धुना प्रमोदामृतसरोविकस्वरसरोजसदृग्भ्यां दृग्भ्यां सबहुमानम- भिवीक्षितः सर्वजनश्लाधितः श्रीवैष्णवश्रियमभिवर्धयन्नेधयामास । श्रीलक्ष्मणार्ये जनरक्षणाय शैवादिपक्षक्षपणप्रवृत्ते।

·126 श्रीरामानुजचम्पू: भूचक्रमेतत्सकलं क्षणेन श्रीवैष्णवैकार्णवतामवाप ॥६॥ श्रीपाञ्चजन्यध्वनिवत्तदानीं कोलाहलः कश्चिद्भूत् प्रजानाम् । द्राग्दारयामास स मानसानि दुर्योधनादेरिव दुर्जनस्य ॥७॥ दिग्भ्यो यशः परिमलैर्मिलिता यतीन्द्र- पादारविन्दमकरन्दभुजः कृतार्थाः। धीरा मधुव्रतवरा इव झंक्रियाभि- र्गीर्भिस्तदीयविभवं प्रथयांबभूवुः ॥८॥ कञ्चदृष्टिकरुणासुरसिन्धोः कच्छसीमनि कृताभ्युद्योऽयम् । कल्पयञ्जयति काङ्कितपूर्ति कल्पवृक्ष इव लक्ष्मणयोगी॥९॥ आभिरूप्यमभिजातमावहन वैष्णवश्रिय इवैष योगिराट् । भागधेयमिव रूपधेयभृत् प्राणिनां स्फुरति चक्षुषां पुरः ॥ १०॥ शेषी च शेषश्च जनावनाय रामानुजाख्यौ मनुजौ प्रजातौ । पार्थाय पूर्वश्चरमार्थदोऽभू- दन्यस्त्वपार्थाय च तत्प्रदायी ॥११॥ श्रीमान् सुमित्रोदयलब्धकीर्तिः शेषत्वभागूर्मिलयावरोधी। रामानुजो धर्मभृतां वरिष्ठो रामानुषङ्गे विमुखो विचित्रम् ॥ १२ ॥ ज्योष्ठानुवृत्तिस्तु तथा पृथिव्यां रुन्धेतरां यद्धरि मेघनादम् । A

·अष्टमः स्तबकः
127
यः सर्वदा यामुनतीर्थसेवी
रामानुजस्तत्पर एव ताभ्याम् ॥ १३ ॥
भित्त्वा द्राक्छैवधर्म सगुणमनुगुणं वैष्णवं धर्ममञ्चन
मायावादप्ररूढं खरमपि शतधा दूषणं खण्डयित्वा ।
तादृग्गोत्रोदयाढयो बहुमुखकलिविष्फूर्तिधिक्कारकारी
साक्षाद्रामो विचित्रं तदनुजयशसो भाजन योभवीति ॥ १४ ॥
त्रयो रामानुजास्तेषां कवयोऽपि त्रयोऽभवन् ।
रामायणं भारतं ते सप्ततिं च व्यधुः क्रमात् ॥१५॥
शिखामणिर्वेदविदां भविष्णुः
शिखामणिष्ठां कलयन् यतीन्द्रः।
स ब्रह्मसूत्राकलनानुकूलं
सब्रह्मसूत्रः स्वयमाविरस्ति ॥१६॥
भोगिराजयतिराजतोयदे
बाहुदण्डयुगली विराजते।
प्राग्भवीयघनकायकाण्डधी-
संप्रदायघटनेद्धपाण्डिती ॥ १७ ॥
सत्त्वप्ररोहनिवहश्रियमावहन्ति
बाह्वादिदेशविनिवेशमनोहरोऽयम् ।
शुभ्रोर्ध्वपुण्ड्रविततिः शशिखण्डरूप्य-
रेखाद्युतिर्यतिपतेनयने धिनोति ॥ १८ ॥
आनाभिबिम्बपरिचुम्बि गलावलम्बि
राजीवबीजतुलसीमणिदामयुग्मम् ।
मालाव्यस्य सुषमामुभयोर्विभूत्यो-
राविष्करोति हृदये यतिनायकस्य ॥ १९ ॥
नाथानुरागतरुपल्लवतल्लजाभं
काषायमंसकलितं ललितं यतीन्दोः।
थालातपातिकदम्बविडम्बि धत्ते
हार्दान्धकारनिकुरुम्बनिरासकेलिम् ॥ २० ॥

·PRAVORIEND
128
श्रीरामानुजचम्पू:
आटीकते कटितटे घटिता यतीन्दोः
शादी प्रवालपरिहासपटीयसीयम् ।
पद्माटवी पदजिता मिलितेव भीत्या
भक्तानुरागलहरीपरिपाटिलीलाम् ॥ २१ ॥
दिव्यालापकलापके किपरिषत्केकारवाडम्बर-
स्मृत्यम्भोजवनी विहारिमधुलिझंकारशङ्काकरः ॥ २२ ॥
पाराशर्थवचोऽब्धिपूरविलसत्कल्लोलकोलाहल-
प्रायः संयमिभूभृदुक्तिनिकरः कर्णामृतं वर्षति ॥ २३ ॥
धीवल्लीपरिवीतशाखिपटलीशाखाशिखामण्डली-
राराजद्विजराजराजिसरसालापप्रियंभावुकः ।
संसृत्यातपतापपाटनपटुः श्रीलक्ष्मणाचार्यवा-
गारामः कमलासहायविहृतिस्थानं समुज्जृम्भते ॥ २३ ॥
आरामो यतिसार्वभौमकरुणाकल्लोलिनीकच्छभू-
रूढानेकविधागमोज्वलतमो भाष्यादिकृत्याकृतिः ।
श्रुत्याकर्षिशुकादिसद्धिजवरव्याहारसंभावितो
यत्र क्रीडति माधवः सुमनसामामोदमापादयन् ॥ २४ ॥
तर्कस्तम्भविजृम्भितं सुघटितं शब्देष्टकाभित्तिभि-
मर्मीमांसावलभीवृतं सुरभितं वेदान्तसंतानकैः ।
स्मृत्युल्लोचविराजितं विरचितं सूत्रैः सुधाभिर्विभोः
क्रीडाहार्यमवैमि संयमिविभोः सर्वोन्नतं व्याहृतम् ॥ २५ ॥
श्रुत्याधारशिलाप्रतिष्ठितभुवं तर्कोपलोज्जृम्भित
शब्दप्रस्तरपीठपर्वघटनश्लाघ्यं सद्ध्वोन्नतम् ॥ २६ ॥
मीमांसायततुङ्गशृङ्गरुचिरं योगीन्द्रगीर्गोपुरं
भात्येतन्मुखतः सुखेन भजतेऽयोध्यापुरी देहभृत् ॥ २७ ॥
आम्नायाञ्चलसौधपालिविलसन्माणिक्यदीपावलि-
स्मृत्यम्भोजवनीनवीननलिनीकान्तांशुपारम्परी।
पाराशर्यवचोनिकायकलशाकूपाररत्नच्छटा
श्रीमत्प्रेमलतां प्रसूनपटलीमिध्याद् यतीन्दोः कृतिः ॥ २८ ॥

·129 अष्टमः स्तबकः प्रणाली पद्माक्षप्रणयरसधाराद्युसरितो 'मृणालीसंपत्तिः प्रगुणधिषणाम्भोजविततेः। प्रतोली विस्तीर्णा नरहयरथोच्छ्रायजननी मधूलीधारेयं यतिपतिमुखाब्जस्य सरणिः ॥ २९ ॥ विश्वम्भराविवृतदुर्मतदुर्निवार- दुर्वासनाक्षपणदक्षिणमब्जगन्धि । उत्तंसभूषणमिदं विवुधोत्तमानां रामानुजाङ्गियुगलं मम भातु मूर्ध्नि ॥३०॥ त्रिवर्गोल्लङ्घनपटोरेकदण्डिनयोजितः । विजयध्वजवाति त्रिदण्डं योगिभूभृतः ॥ ३१ ॥ त्रियुगस्य बलाध्यक्षस्त्रिजगत्त्राणकौतुकी। त्रिगुणं वेत्रमादत्ते त्रिदण्डं लक्ष्मणाकृतिः ॥ ३२ ॥ श्रियः परिबृढं त्रयीशिखरभारतीनां गणो यथैकमुखमीरयन् कलितनैकपक्षक्षतिः। सहस्रमुखभोगिरा बहुमुखं स्वयं भाषते समक्षमिति लक्षितो जयति लक्ष्मणाख्यो मुनिः ॥३३॥ आजानसिद्धशेषत्वं विविधं भोगियोगिनः । शाणोत्तेजनरीत्येदमधुना शोभते भृशम् ॥३४॥ अनादिवाणीशिखरामृताब्धि- तरङ्गवेणीरमणीयधाटी। विभाति फाणित्थफलायितार्था मायाकृपाणी यतिराजवाणी ॥ ३५ ॥ अथ भगवान् रामानुजयोगी महामन्त्रप्रचारणधुरीणः समुच्चा- टितकलितमापिशाचाटोपो भूयस्तदुज्जृम्भणसंभावनागन्धदूरी- करणायेव दिशामण्डलं निजचरणाम्भोजरजोभिः पवित्रयितुं महत्या श्रीवैष्णवगोष्ठया परिवृतः प्रतस्थे । शिरसोरिव शैवमायिनोः कलयन् पादुकयोः पदारविन्दे। 17 ·180 श्रीरामानुजचम्पू: गजराजगतिः पतिर्यतीनां प्रययौ भूवलयप्रदक्षिणाय ॥ ३६॥ विभूतिद्वयसाम्राज्यकीर्तिस्तबकवैखरी। चकाशे काशसंकाशप्रकाशा चामरद्धयी॥ ३७॥ श्वेतातपत्रं विपुलं सगोलं शीतरोचिषः । श्रीवैष्णवश्रियो वासपुण्डरीकमिवाबभौ ॥ ३८ ॥ जजृम्भे गम्भीरो जयपटहनादो यतिपते- मृषालम्बस्तम्बरमदमनकण्ठीरववरः । प्रशंसापद्यानां पठननिनदानां सहचरो ध्वनीनां सच्छावः प्रमदवसतेश्छानविततेः॥ ३९ ॥ दिग्भित्तिप्रतिनादमेदुरतरैइछावाहासाभटी- प्राशस्त्यस्तवपाठघोषघटितालम्बाधिकोज्जृम्भिता । ढक्का दिक्करिकर्णधिक्कृतिचणैर्हिक्काकरैर्वादिनां रोदोगर्भमपूरय ध्वनिभरैर्दिग्जैत्रयालासखैः॥४०॥ एवं श्रीरामानुजगुरुचक्रवर्ती क्रमेण स्वरक्षणविचक्षणैर्भगव- कैयनिर्वाहलक्षणैः स्वीयनामकरवालधरैर्भगवद्भागवतकिङ्करैः परि- वृतो निखिलतत्त्वार्थविशदीकरणचणनिजवचोगुम्भविकसितमति- भिर्यतिभिः सप्रश्रयमनुगम्यमानो विमतमतनिरासधुरन्धरैर्विबुध- वरैरनुगतो माङ्गल्यसूचकविहगमृगविहितानुकूल्यपरितोषितान्तरङ्ग- स्तत्त्वत्रययोधनविधायित्रिदण्डकुलिशपरिमण्डितपाणिर्यतिवरवज्रपा- णिः कुमतिगिरिपक्षतक्षणकृतक्षणः प्रथमं प्राची ककुभमभि- गच्छस्तत्र वावदूकान् कश्चन कमलनयनचरणनलिनमिलिन्दाय- मानमानसान् विधायानेकदिव्यस्थलभगवत्सेवापुरःसरतत्तत्परिचार- कनिकरसदाचारनियमनमाचरन् स्वाचार्यपञ्चकाचार्ययामुनाचार्यपद- कमलभृङ्गायमाणमानसो रुचिरपटीरलिकुचमाकन्दकुरवककुरुविन्द- मन्दारकोविदारपनसानसप्रमुखविटपिविटपललितशैलाश्चलचलदूर्मि- मिलितहरिपदनूपुरायमाणन पुरापगासलिलतरङ्गशिशिरानिलपरिहत- भवपरितापभरितभवितापहरं वनमहीधरमासाद्य सुन्दरभुजचर- णारविन्दसंदर्शनकन्दलितानन्दः श्रीरघुवरोर्वीजयसूचकपताकाय- ·181 अष्टमः स्तनकः मानं निशाचरप्रवररावणशिरोभारनिवारणदिव्यौषधिभावविराजमा- नं भगवद्विमुखभीषणविनयभूषणशरणागतविभीषणराज्यलक्ष्मीहेतुं सेतुं दाशरथिगुणानुभावजनितहर्षपरम्परासूचकविकासयुग्भ्यां हरभ्यां संमान्य स्वचरणशरणवरणदृढीकरणायेव स्वयमपि वरुणाय शरणागतिमातन्वन्तं भगवन्तमासेव्य तत्रत्यविमतकुमतिदुर्मतिहतिं निजमतिविकासेन निर्निरोधं विधाय दक्षिणदिग्रमणीमणिरमणी- यश्रवणकुण्डलं मध्यमण्डलं समेत्य तद्देशिकार्यसुधीजनान्निजधी- प्रकाशनेन श्रीशपादारविन्दभक्तिमदग्रेसरान् विरचय्य वटद्लश- यनचरणकमलासक्तचित्तविष्णुचित्ततनयां विनयादानम्य तदीय- भगवत्परिणयसामयिकशतघटपायसान्नसमर्पणप्रार्थनापरिपूरणेन तद्- ग्रज इति मुख्यस्वाख्याविख्यातः तज्जनकभावभासितं मुनि वटदलशयनं मुरमथनं च संसेव्य पाण्डयमहीमहिलामहनीयमही- धरवक्षोजमुक्ताहारसमर्पणनिपुणां ताम्रपर्णीमवगाह्य प्रपन्नजनमौ- लिभूषणं वकुलभूषणं प्रणम्य प्रणमनपरवाञ्छितवितरणसुरसालं तोतशैलमधिगम्य भक्तजनभद्रदायकदेवनायकपादपद्मप्रपदनप्रभव- प्रमभरमेदुरहृदयः परिणतचिरन्तनसुकृतप्रणतजनरक्षणसमुचित- श्रीमत्कुरुकुटीकृताधिवासान् निजतनुविहसितातसीकुसुमविकासान कुन्देन्दुसुन्दरमन्दहासान् इन्दिरानिवासान् कृपारसपरिपूर्णान् पञ्च पूर्णान् प्रणम्य तेषु क्षीरकासारतीरवासिना केनचित् पूर्णेन बहुधाऽवतीर्णेनापि मया वशीकर्तुमशक्यान् वृजिनसमार्जनो- र्जितौत्सुक्यान् विरुद्धस्वभावान् जीवान् कथमिव सत्पथप्रवृत्तान् कृतवानित्याक्षिप्तः श्रोतव्यरीत्या शृणोषि यदि वक्तव्यप्रकारेण वक्ष्यत इत्याचक्षाणस्तत्कालोचिताचरणचतुराय च तस्मै मन्त्ररत्रमुपदिश्य तदाचार्यभावमाबिभ्राणस्तद्वास्तव्यविवुधमृगयूथान् केसरीव निर्जित्य निजकटकनिराघाटपर्यटनपटुतरमदकरटिकराग्र- कम्पितशिखासहस्रसमुद्भासमानसालतालस्पन्दनस्यन्दनचन्दनादि विविधमहीरुहनिवहपरिष्कृतवप्रजालं पटीरशैलमधिरुह्य पश्चिम- पयोनिधिमहीमीक्षमाणस्तत्तीरकृतसंनिवेशान् केरलदेशानतीत्य तत्र कचित्प्रदेशवर्तिना प्रमथगणचक्रवर्तिना प्रकटीकृतनिजकीर्ति-

·182
श्रीरामानुजचम्पू:
,
स्फूर्तिना दक्षिणामूर्तिना वृषभाधिरुवेन परिजनपरिवृतेन प्रत्यु-
द्गम्यमानस्तदर्भ
भ्यर्थनया परिहसितगङ्गातुङ्गभङ्गुरभङ्गावलीभङ्गावह-
भगिसंगतरुचिरतरवेण्या स्ववाण्या विशादीकृतवैदुष्यमदूष्यं
श्रीभाष्यमुपन्यस्य परितुष्टेन तेन विरचिताम् 'अद्भुततरकल्याण-
गुणपरिपूर्ण निखिलजनसमुज्जीवनावतीर्णाश्चर्यचर्य परमाचार्य भग-
वद्रामानुजाचार्य भवत्प्रणीतश्रीभाष्यमहिम्ना स्वयंज्योतिः परं
ब्रह्म शाणोत्तेजनज्वलघृणिमणिवदभिविद्योतते' इति बहुमतिम-
ङ्गीकुर्वाणः श्रीकृष्णनामसंकीर्तनपरपौरजनवती द्वारवतीमेत्य तत्र-
त्यानखिलान् हितोपदेशेन कृतकृत्यान् विधाय मधुरापुरी-
श्रीबृन्दावनगोवर्धनप्रभृतिदिव्यदेशानासाद्य तत्र निजप्रभावाति-
शयं प्रकाशयन् निजयशःप्रकाशीकृतदशदिशावकाशः काशी-
माससाद।
जित्वा वादिपरम्परामनुपदं मोदं समातन्वता
दृष्ट्राऽनेकविधान् जनान् जनपदानाश्चर्यमाविभ्रता ।
जन्माद्यस्य यतो बभूव जगतः स ज्ञानशक्त्यादिमान्
श्रीभर्तेत्यवगच्छता भगवता दृष्टा नदी वैष्णवी ॥ ४१ ॥
निजोक्तिपरिपाटिकाविजितधाटिकां जाह्नवी
हियं जगति बिभ्रतीमिव विलीयमानां पराम् ।
व्यगाहत कृतादो यतिपुरन्दरो लालयन
भुजाघटितसंगमो भुवनपावनः पावनीम् ॥ ४२ ॥
कपालिनो मौलिकपालमाला-
संसर्गदोषं व्यपनेतुकामः ।
रामानुजो मजनलालनीया
स्यादित्यमज्जत् किमु विष्णुपद्याम् ॥ ४३ ॥
चिक्रीड सख्यां मम सौख्यशाली
कालं महान्तं मयि विष्णुपद्याम् ।
कौतूहलं नातनुतेति खेदं
रामानुजोऽसावधुनोदिदानीम् ॥ ४४ ॥

·138
अष्टमः स्तबकः
आदौ विष्णुपदी बभूव जगतामुत्तारणे पावनी
मौलौ माल्यमिवार्पिता पशुपतेनिर्माल्यवहषिता ।
श्रीरामानुजपादपङ्कजरजःपारंम्परीभूषिता
सर्वेषामपि गाहनानुगुणतामाटीकते स्माधुना ॥ ४५ ॥
इति विविधवर्णनापटीयांसो विद्वांसो निकटे निषेदिवांसो
यतिकुलनेतुश्विरमपारमानन्दमनुबभूवुः ।
अथ भगवान् रामानुजमुनिर्दिनकर इव किरणकलापैरन्ध-
कारप्राग्भारमम्मोधर इव दावपावकज्वालाजालमम्भोभिर्वाग्गुम्भ-
विरचितसम्यङ्न्यायपरिरम्भैराविष्कृतजीवजीवनारम्भैः संरम्भैः
कथाहवजुषां मृषामतविदुषां दुराग्रहं निःशेषं निरस्यापि
श्रीभाष्यरत्नस्य शारदापीठशाणोल्लेखनेन कमपि प्रकाशमापाद-
यन् बहुलं कुतूहलं बिभरांबभूव ।
तद्नु तद्देशकृतावासा कुन्देन्दुसुन्दरकन्दलन्मन्दहासा नानारत्न-
भासुरभूषासहस्रसमुद्भासमाना असमाना तरुणशुकमुपलालयन्ती
समधिकप्रेमवती भारती रणन्मणिकङ्कणं झटिति कवाट विघटय्य
बहिरभ्येत्यातिपरुषकलिपुरुषनिरीक्षणकलुषितमानवेक्षणाप्यायनशु-
भरूप निराकृतकुमतिघनाटोप श्रीरामानुजयतिसार्वभौम कप्यास-
वाचः साध्वर्थविवेचनेन मामानन्दयेति प्रार्थयामास ।
अनन्तरं रामानुजसुधीमणिरपि गम्भीराम्भासमुद्तसुमृष्टना-
लरविकरविकसितपुण्डरीकदलामलायतेक्षणं प्रतिपादयति कप्या-
सवागितीममर्थ तस्यै निवेदयस्तया शंकरदुरर्थनिशमनावदीर्णयोर्मम
कर्णयोरलंकाराभिमतार्थसुधासेचनेन सुखं जनयसीति श्लाघितस्त-
त्रैव कानिचिदहान्यतिवाहयांचके ।
अथ निजयशःप्रकाशीकृतदशदिशाततिः काशीदेशाधिपतिर-
दसीयवैभवविलोकनेन विजृम्भितविस्मयातिरेकविवशीकृतमतिः
स्वभाग्यराशेः परिणामवशादेन मुनिमूर्धन्य धन्याग्रणीर्षहुधा पुरश्च-
कार, तिरश्चकार चान्यान् ।
निधाय भाष्ययुगलं शारदापीठसीमनि ।
घटयित्वा स्वयं राज्ञा मुद्रया श्वो विघाटिते ॥ ४६ ॥

·134 श्रीरामानुजचम्पू: शारदा शांकर भाष्यमधाकृत्य विशारदा । रामानुजमुनेर्भाष्यं बभौ मूर्धनि बिभ्रती ॥४७॥ विलोकमानास्तामेनां जनाः सर्वेऽपि मेनिरे । रामानुजमतं सर्वमताधिकमिति स्फुटम् ॥४८॥ अथ भगवती भारती सदसद्विवेचनचतुरा चतुराननवदनराजी- ववनविहारराजहंसीवैखरीमाथिभ्रती तत्करतलकलिताच्छस्फटिक- मणिमालारामणीयकमावहन्ती प्रसन्नहृया विस्मयोत्फुल्लनेत्रं रोमाञ्च- कच्चुकितगात्रं स्मितज्योत्स्नानिर्भरवदनचन्द्र शमधनेन्द्रमभिमुखी- कृत्य निरवग्रहमनुग्रहकिरं गिरमित्थं व्याजहार- श्रीभाष्यमिति भावत्वं भाष्यं जोघुष्यतां गुरो। श्रीभाष्यकार इति च प्रथा ते प्रथतां भुवि ॥ ४९ ॥ तदनु काशीराजबहुमतो भारतीशिरःश्लाघनविभाविताखिल- मताभ्यधिकभावनिरुपममतोऽयं संयमिसार्वभौमो भागीरथीतीरप- थेन यथामनोरथं सपरिवारः संचरमाणोऽगण्यपुण्यकलमस्तोमपरि णामस्मेरक्षेत्राणि दिव्यक्षेत्राणि निजावेक्षणपात्रीकरणेन भूयः पवित्रीकुर्वाण: स्वानुसरणपरानेकतत्तद्देशधरित्रीगीर्वाणस्तदनुगुण- मित्थमुपश्लोकयामास-- विश्वं प्रातुं विष्णुपद्यां निमज्जन रामाभिख्यां ख्यापयन् मार्गदशी। यामध्यास्ते विश्वनाथः प्रकाशी काशी सैषा सर्वदा चाकशीति ॥५०॥ तत्तद्घटस्थविद्वत्परिबृढपरिषत्पाठनप्रक्रियोद्य- द्वाग्धाटीग्राभवात्तप्रकटपरिभवा खाटलोकस्रवन्ती। गर्भान्तर्लोकधान्या बहुलमुदितया ब्रीडया लीयमाना वेगादाढौकतेऽसौ जलनिधिजठरं गूढमित्युन्नयामि ॥५१॥ गङ्गा माधवपादपङ्कजगलन्मारन्दधारासखी गौरीवल्लभमौलिवेल्लितमहामल्लीसराकारिणी।

·185 अष्टमः स्तबकः प्राप्ता भाति भगीरथार्जितयशःपारम्परीवैखरी स्वर्गारोहणपुण्यरज्जुपटली मजजनानामियम् ॥५२॥ पारेगङ्गमकृष्टपच्यमतुलं काश्मीरखण्डं घनं किंचिद्भारतखण्डमण्डनमिदं योधास्पदं चक्षुषाम् । लक्ष्मीकान्तकृपाकटाक्षणमिवाक्षीणं जगद्रक्षण- क्षेमाय क्षमते सदातनफलाविर्भावसंभावितम् ॥ ५३॥ गयेयं केदारः सुकृतकलमानां विजयते वटच्छाया पापातपशमनशीला विलसति । पदं विष्णोरेतत् स्फुरति पितृसंतर्पणपदं समष्टिधर्माणामिह मिलति दिष्टया तनुभृताम् ॥ ५४॥ अयोध्येयं धन्या दिनकरकुलीनक्षितिभृतां प्रथाभिः सौगन्ध्यं पृथुलमधुनापि प्रथयति । सरय्वाः पारेऽसौ मखमदगजालानपटली- दृढेयं यूपाली द्रढयति हशोः कौतुकभरम् ॥ ५५ ॥ अलभ्यं सौलभ्यं प्रथयितुमतीव क्षितितले जगत् त्रातुं नारायण इह चतुर्धा समुदितः । कृपाविष्टो भ्रातृत्रितयसहितो भूमितनया- समेतः श्रीरामो दशरथतनूजो विजयते ॥ ५६ ॥ अनन्तरं पाषण्डतरुषण्डखण्डनचण्डवेतण्डपरिबृढप्रौढिमाढौक- मानो भुवनावनकृतावतरणदत्तात्रेयसमानो विमतजनविमथनसमेध- मानमेधातिशयविद्योतमानो यतीशानो नरनारायणचरणनलिनध्व- जकलशवज्राङ्कुशप्रमुखरेखाविचित्रितविविधमहीरुहमूलभूतलोपल- क्षितोपवनशताभिरामं मन्दस्पन्दनचन्दनगिरिपवनपरिहतपथिकश्रम बदरिकाश्रममश्रमेणाधिगम्य तत्रत्यमष्टाक्षरीनिष्ठागरिष्ठं मुनिगण- मभिप्रणम्य कनदुपलगण्डभागमण्डलमण्डनायमानचण्डभानुमण्ड- लैककुण्डलालंकृतं नितम्बविडम्बमानकादम्बिनीनीलाम्बरं मद्भरित- मधुकरनिकरझङ्कारमनोहरवनमालिकोपेततया संकर्षणमूर्तिमिव परि- ·186 श्रीरामानुजचम्पू: हसन्तं हिमवन्तमुपेत्य तदुपत्यकानिवासिनः स्वान्तेवासिनः संविधाय विकटतरकटकवालीलालम्पटवनकरटिघटाविषाणोल्लिखितंतदीयशि- खरे लिखितनिजविजयपद्याक्षरनिगुम्भं जयस्तम्भं प्रतिष्ठाप्य साल- ग्रामशिलाचलं प्रदक्षिणीकृत्य बहुलतरतरङ्गपरम्पराविराजमानगण्ड- कीमवगाध श्रीपुरुषोत्तम प्रतिष्ठाप्य नतजनाभीष्टदायक श्रीजगन्नाथ- मासेव्य श्रीरङ्ग इव तदीयदिव्यदेशव्यवस्थां विधातुकामः स्वैरलीला- परवशनिजाशयवता भगवता क्षणमात्रेण श्रीकूर्म नीयमानस्तत्क्षणं विबुध्य परिजनाननवेक्षमाणः किमेतदिति चिन्तयमानः श्रीमद्गण- गणसनाथं श्रीकूर्मनाथं निषेव्य श्रीश्वेतकुण्डस्थितश्रीमत्सित- मृत्लाप्रकाशकेन तेन तत्तीर्थावगाहनपुरःसरमनुष्ठानाय नियमितस्त- दाज्ञाप्रकारेणानुष्ठान विधाय तद्वास्तव्यं भव्यनिजदुर्मतिविलसित- प्रतिपदकलितविपुलापभाषणं संततसंतन्यमानानन्तमतदूषणमति- भीषणं प्रतिकथकजनं झञ्झानिल इव तूलजालं दूरतः समुच्चाटयं- स्तद्देशाधीशं सपरिवारं निजान्तेवासिनमाकलय्य श्रीकूर्मनाथं परितः प्रतिष्ठापितरौद्रविग्रहानपारपारावारमध्ये विनिपात्य सुखेन वर्तमानो जगन्नाथप्रेषितस्वान्तेवासिजनसहितस्तस्माद्देशात् प्रतिष्ठ- मानः सिंहाचलश्रीकाकुलैकशिलानगराहोषिलादिदिव्यदेशानासाद्य तनत्यप्रतिवादिमुखकमलानि तुहिनभानुरिव मुकुलीकृतान्यातन्वानो दुरितपटलविघटनपटुतरवेंकटाचलकटकतटीमाटीकमानः श्रीशैलपूर्ण- प्रमुखमुमुखनिखिलसंख्यावद्भिगम्यमानस्तदुपदर्शितश्रीनिवासच- रणनलिननिधानः क्रीडाविधृतजटामुकुटनागाभरणश्रीवेंकटेशनिरी- क्षणक्षणसंधुक्षितभवभावान् भवान्धतमससंमोहितभावान् शैवा- निजप्रभावेणाभिभवितुकामो मध्यस्थरीत्या शङ्खचक्रादिकं शुला- दिकं च तत्र निधाय यदयं भरिष्यति तच्चिह्नित एव देव इति निश्चित्य मुद्रामुद्रितकवाट विघटय्य शङ्खपाणिं भगवन्तं नत्वा कालहस्तिपरिसरे जयस्तम्भं प्रतिष्ठाप्य प्रमोदमानमानसो घटिकाच- लहरिं प्रणम्य काश्चीनगरमुपगम्य काञ्चीपूर्णपुरुषकारेण देवराज भजमानस्तन्निकटवर्तिक्षेत्राण्यासेवमानो महाभूतपुरीमेत्य संसेवित- केशवपदकमलो निषेवितश्रीमत्कैरविणीविहाररसिकप्रसादपरपार्थ- ·137 अष्ठमः स्तबकः प्रियो दिग्वधूक्षौमीभूतनिजकीर्तिस्फूर्तिः श्रीरङ्गराजधानी प्रसाध- यांचवे. आचक्रवालमवनीवलयं विजित्य दिकण्डली निजयशोविसरैविभूष्य । तत्तत्स्थलस्थभगवद्भजनव्यवस्था- माज्ञाप्य लक्ष्मणमुनिर्नितरां व्यलासीत् ॥५७ ॥ तदनु स कूरराट् सततवर्षिणि वारिधरे विरचितमजनः शुचिरतीव सयोषिदसौ । अनशन उञ्छवृत्त्यनुपलब्धिवशाच्छयनं यभजत जायया सह लसन्निजसन्महिमा ॥५८॥ तदानीं कूरगुरुरमण्यां श्रीरङ्गाधिपगुडान्ननिवेदनावसरसूचक- घण्टारवं निशम्य त्वद्भक्तेऽस्मिन्नुपवसति कथमुपभोक्ष्यसीत्याक्षे- पगिरमुद्भावयन्त्यां तामाकर्णितवता भगवता श्रीरङ्गरमणेन 'उपव- सति कूरनाथ :, गुडान्नं सकलवाद्यघोषपुरःसरं शिरसा वहस्तस्मै प्रदेहि' इत्याक्षिप्तः स्वयमुत्तमपूर्णो गुडान्नपूर्णसुवर्णभाजनं मूर्ना संबिभ्राणस्तमनुबोध्य तस्मै समर्पितवान् । अनन्तरं गुरुर्भगवत्कटाक्षलब्धदिव्यान्नं सप्रणामं करेण गृहीत्वा सावशेषं तदुत्तमपूर्णहस्ते प्रदाय स्वयमुपभुज्य जायायै विधा प्रदाय तामभिवीक्ष्य किमेवं भवती प्रार्थितवतीति सक्रोधमाचक्षा- णस्तया तथैवेत्यभिहितः कल्पविटपिनिकटमभ्येत्य तृणयाचनामिव महाफलप्रदं तमल्पफलं याचितवती भवतीत्यभिधाय तां सुखं सुष्वाप। भनन्तरं च, यमलतनयौ जातौ तस्यां प्रसादमहत्त्वतो निजकरतले गोविन्दस्तौ वहन् द्वयरक्षया । यतिनृपतये प्रीत्या प्रादर्शयहयसौरभा- वदनयो म व्यासः पराशर इत्यसौ ॥ ५९॥ 18 ·188 श्रीरामानुजचम्पू: एवं यामुनसंयमीन्द्रमहिताभीष्टस्यीपूरणं कृत्वापूरयदेष लक्ष्मणमुनिर्वाञ्छां तृतीयामपि । गोविन्दावरजस्य कश्चन सुतः प्रादुर्षभूवास्य च प्रीत्या नाम पराङ्कुशोऽयमिति विख्यातं विधायाञ्जसा ॥६०॥ इति श्रीरामानुजाचार्यविरचिते श्रीरामानुजचम्पूप्रबन्धेऽष्टमः स्तयकः ॥ ॥ अथ नवमः स्तबकः ।। तत्तादृक्षदुरुक्तिलम्पटमुधावाचाटकौतस्कुत- वाताटोपमहाहहासपटलीपाटच्चरप्रौढिभिः । वाग्गुम्भैनिगमान्तभावविशदीकारप्रियम्भावुकै- रानन्दं रचयन् समस्तविदुषां रङ्गे यतीन्द्रो बभौ ॥१॥ नैजाख्यासिधरैः प्रपन्नजनताभृत्यैः सहबहु ख्यातै दशभिश्च सप्तशतसंख्यातैर्यतीनां वरैः । श्रीमद्वैष्णवमुख्यसबुधजनैर्मान्यैरनेकैश्चतु:- सप्तत्यार्यवरैर्वृतो यतिपती रङ्गे चकाशे भृशम् ॥२॥ तदानीमेव, कश्चिच्चोलपतिर्मुधा खलमतिर्भिक्षौ सुराजभवं मन्वानः कुमतिव्रजैरनुवृतो गोविन्दसंदूषकः । अय्यन्तेषु शिवात्परं हि परमं नास्तीति लेखाकृते सर्वानानयति स्म विद्वदधिपान् कुण्ठीभवत्स्वोधमः ॥ ३ ॥ आगता विवुधास्तत्र तस्य मौानुसारिणः । तभीष्टं तदा चक्रुः सफलं तद्भयाश्चिताः ॥४॥ चातुर्यामी विपश्चिच्छठरिपुफणितिप्रक्रियान्यक्क्रियाकृत् पाषण्डं तं नरेन्द्र प्रमुषितधिषणं प्रावदान्तचित्तम् ।

·189 नवमः स्तबकः श्रीमद्भाष्यप्रवक्ता बुधजनमहितो लक्ष्मणाचार्ययोगी लेखां छन्दोऽनुरोधात्तव यदि विलिखेत्कार्यसिद्धिटेति ॥४॥ श्रुत्वा चोलाधिपोऽसौ शठमतिवचनं धीविहीनस्तदानी- मानेतुं लक्ष्मणार्य झटिति भटगणान् प्रेषयामास रोषात् । प्राप्यावर्तन्त तेऽमी यतिनृपतिमठोपान्तभूमिं प्रवेगा- दाज्ञां राज्ञो वहन्तो गुरुतिलकममुं सत्वरं नेतुकामाः ॥५॥ तदानीं खलु निखिलकुमतिनिकरनिरसननिपुणनिरतिशयनिर- वद्यनिजविद्यातिशयो निरन्तरनिरुपमसज्जनावनकृतावतारलक्ष्मणगुरु- चरणरक्षणकृतक्षणनिजाशयो निगमान्तनितान्तसंचिन्तनसंतोषित- संश्रितस्वान्तः सदसद्विवेचनचतुरनिजमानसनिवासिश्रीकान्तः कन- दनघगुणगणसनाथ: कूरनाथश्चोलवसुन्धराधुरंधरसमुद्भटभटसमा- गमसमयसमुदितयतिपतिसमानयनवचनसमाकर्णनजनितसमुद्वेग-- स्तत्कालोचिताचरणसमुल्लसद्धेगो माध्यंदिनस्नानमाचरन्तं यतिवरं तमासेव्य तद्दत्तान्तमावेद्य 'भगवन् कलिकल्मषमलीमसमानससां- सारिकसमुत्तारणकृते मदीयधवलवसनधारणतिरोहितनिजाश्रमानु- गुणवेषः परिकलितमादृशविनतजनाभिलषितविशेषपरिपोषः कुत्र- चितिगूढतया तत्रभवता भवता स्थातव्यम् । अनेन तावकीनदासेन मया भवदीयकाषायवसनभरणनिगूढनिजगार्हस्थ्य राजभटमतानु- सारेण गम्यते' इति सविनय विनिवेद्य स्वाभिमतपरिपूरणपरे गुरु- वरे स्वमनोविमृत्वरसत्त्वगुणप्रभानिभविशवसनधरे कचन गमन- कृतादरे तदीयपादकमलजनितस्वानुरागरुचिनिचयसमानारुणांशुक- परिवीतनिजगात्रः स्वान्तेवासिलक्ष्मणमुनिपरिरक्षणविचक्षणस्वकी- यपरिरक्षणोचितकृपापूर्णमहापूर्णपरिष्कृतपुरोभागो भूपतिभृत्यानु- मत्या चोलनगरीमभिप्रतस्थे। ततः समागतममुं मन्वानो यतिभूपतिम् । पत्रिकालेखनं कर्तुमन्वशात् स महीपतिः ॥ ६ ॥ FANA ·140 श्रीरामानुजचम्पू: अनन्तरमसावनुपममहिमा हिमाचल इव समधिकधैर्यगरिमा महत्तरमद्भरितकुमतिमतनिरसननिपुणनिजवचनपटिमा मनीषिजन- समीडितमहितनिजगम्भीरिमा महीसुरसुत्रामा 'शिवात्परतर नास्ति' इति विलेखनावसरे 'द्रोणमस्ति ततः परम्' इति लेखनाकल- नातिरुष्टनरपतिनिर्दिष्टनिजनयनसमुत्पाटनवचननिशमनक्षण एव 'दुर्जननिरीक्षणक्षमं ममाक्षियुगलं मयैव शिक्ष्यते' इति तमाचक्षाणः स्वागमनसमयसमानीताभ्यां कपूरपूर्णजम्बीररसाभ्यां स्वयमेव स्ववि- लोचनविलयमकरोत् । तदनु महापूर्णोऽपि महाहंकृतिसहितमही- पतिकारिताक्षियुगलोत्पाटनजनितव्यथापूर्णस्तत्क्षण एव 'एतादृश- विपत्तिनिदानभूतः श्रीरामानुजयोगिवरमहिमासहनापचाराचरणशी- लश्चातुर्मामवास्यपि मदुपात्तामिमां महनीयां सम्पदमभिविन्दताम्' इति प्रार्थयन् प्राविन्दत परमां गतिम् । श्रीमान् कूरान्वयाम्भोनिधिहिमकिरणो लक्ष्मणाचार्यरक्षा कृत्वा श्रीरङ्गमेत्याखिलविबुधविनतो ज्ञानदृष्टया समेतः । स्वाचार्यक्षेमवार्ताश्रवणकुतुकवानास्त विस्तारिकीर्तिः श्रीमत्तत्पादपाथोरुहयुगलमसौ नन्तुकामस्तदानीम् ॥७॥ अनन्तरं श्रीरामानुजयतिरमणः स्वाचार्यचरणोदन्त विविदिषा- विचाराकान्तस्वान्तः कूरान्वायाकूपारताराकान्तसंप्रेषितस्वान्तेवासि- मुखावगतस्वमतविहतिकुपितचोलमहीपतिकारितनयनापनयनव्यथा- पूर्णमहापूर्णभगवत्पदभजनवृत्तान्तः स्वाचार्यचरणद्रोहाचरणनिपुण- चोलक्षोणीरमणविलयमाकाङ्कमाणः क्षणमवतस्थे । अत्याक्षीत् कूरनाथो मदवनविधये मांसचक्षुः स्वकीयं तादृक्पद्माक्षसाक्षात्करणपटुतरज्ञानदृष्टया समेतः । हा हन्तात्यन्तदुष्टक्षितिपविरचितस्वाक्षिविक्षोभकृत्य- स्तत्याजाङ्गं मदर्थ मम गुरुतिलकः स्वं महापूर्णनामा ॥ ८॥ प्रातः सन्ध्यामुपास्य प्रकटितमहिमा लक्ष्मणाचार्यसूरिः स्मृत्वा वाती सुघोरां प्रतिपदमुद्यत्कोधशोणायताक्षः ।

·नवमः स्तबकः 141 दैत्यः कृम्यात्तकण्ठो बजतु लयमयं चोल इत्यर्घ्यदानं कृत्वा कृत्यं व्यतानीनिजगुरुतिलकायाञ्जसा पारलौक्यम् ॥९॥ श्रीमात्रामानुजार्यः सितवसनधरः कूरनेतुः प्रतीची यातः काषायधारी स उपगत इह श्रीमहापूर्णयुक्तः । चातुर्माम्युक्तवाक्यं हितमिति समाकर्ण्य चोलक्षितीन्द्र- स्तूर्ण भृत्यान्ग्रहीतुं तमतिजवयुतान् प्रेषयामास रोषात् ॥१०॥ क्रूराः क्रूरंचरित्रचोलनृपतेभृत्याः प्रतीची दिशं संप्रासाः सरयं यतीन्द्रहरणव्यग्रास्तदानीमसौ। गाथां हेतिवरस्य कामपि जपन् धूली प्रतिपाक्षिपत् प्राप्तास्ते सहसा ततो गतिहति सोऽयं रयादत्ययात् ॥११॥ यतिक्ष्माभृद्भीत्या नरपतिभटस्तोमकृतया मधूलीवहयुर्वीधरकटकमभ्येत्य निभृतम् । समापृच्छत्सन्ध्या नियमविधये साधुचरितं निषादं तत्रत्य सलिलममलं व्याकुलमनाः ॥१२॥ ततः सविनयं तस्य तटाकं सोऽभ्यदर्शयत् । तत्र हृष्टो यतिवरः स्नातः संध्याविधि व्यधात् ॥ १३ ॥ कस्य त्वं शिष्यतामेत्य धन्यतामभिविन्दसि। इति पृष्टः स्वमाचष्टे नल्लानाख्यार्यसंश्रयम् ॥ १४ ॥ भक्त्या तेन समर्पितेन शुचिना वन्येन संतोषितः कान्तारान्तरसीम्नि सत्करुणया नल्लान्नवाम्भोधरः । अद्यास्माकमभीष्टष्टिमतनोदित्याश्रितान् लालयं- स्तत्रावासरतोऽभवद्यतिपतिः कूरेशचिन्ताकुलः ॥१५॥ अनन्तरं नितान्तसंतोषितान्त:करणा विरचितलक्ष्मणमुनि- चरणशरणवरणा विगतविषादा निषादास्तम्मै समीपवर्तिनि ग्रामे महीसुरभवनं व्यजिज्ञपन् ।

·142 श्रीरामानुजचम्पूः ततः प्रातः लातः श्रितजनसमेतो यतिपतिः प्रयातः पाश्चात्यां दिशमभि निजानिद्धयरताम् । सतां सेवासतां विनयविनतां साधुचरितां समासाद्य प्रीत्या वसतिमकरोत्तद्गृहभुवि ॥ १६ ॥ तदनु, भक्त्या संयमिपुंगवस्य सपरीवारस्य पूजाकृते भव्यं भोज्यपदार्थजातमुचितं प्रीत्यापयित्वा तया। स्वामिन्नद्य मदीयजन्म लभतां साफल्यमित्यर्थितः प्राहैनां भगवन्निवेदन विधिर्भूयात् कथं वेत्यसौ ॥ १७ ॥ एवं सा साध्वी श्रीरामानुजमुनिमूर्धन्यवाणीमाकर्ण्य प्रत्य- भाणीत्- साध्वाराधनसाधनं मम परं देवं गृहे संततं सांनिध्य कुरुते तदर्चनविधि कृत्वाऽधुना भुज्यताम् । इत्युक्तस्तदवेक्ष्य नजपदयोः संयोज्य पाठ्य सोऽयं तन्न समस्तभक्तनिकरानभोक्तुं समाज्ञापयत्॥१८॥ अथ सेयं भुक्तवत्सु भागवतेषु निजगृहोपरितले निद्रामातन्वानं निजपति वियोध्यान्तरानीय भुज्यतां भोज्यजातं भागवतशेषत- याऽतिपावनमितीरयन्ती निजरमणेन भवत्या च भोक्तव्यमिति संप्रार्थ्यमाना 'भवता पुनः सदगतिविचारणविहीनेनातिनिद्रितेन किमपि न ज्ञायते। संप्रति हि श्रीरामानुजयोगिपुङ्गवः साकमने- कैर्देशिकैरस्मद्गहमभ्येत्य भोक्तुं संशय्य बहुविधा परीक्षामातन्वा- नोऽस्मद्गृहाराधनविचारणेन मां स्वपदकमलसंश्रयवतीं विज्ञाय भोक्तुमभ्यनुज्ञां कृतवान् । अतोऽद्यैव त्वं तदन्तेवासी भवसि चेदुपभोक्ष्ये' इति स्वकीयरमणीवचनाङ्गीकारेण तस्मिन् भुक्तवति स्वयमुपभुज्य प्रातः सपरिवाराय गुरुवरायात्मीयपतिचरितं निवेद्य तमुज्जीक्य त्वदीयपदसमाश्रयणेनेति विज्ञाप्य स्वभर्तारं यतिपतिपद- सेवया धन्यं कारयति स्म ।

·143
नवमः स्तनकः
शङ्कचक्रपरिचिह्नितयाहा-
भासमाननिजशिष्यसमेतः ।
देशिकैः सह यतिक्षितिनेता
तत्र पञ्चषदिनानि निनाय ॥ १९ ॥
शेषावतारविख्यातः काषायवसनोज्वला।
भूषाभूतत्रिदण्डाठ्यस्तोषावहगुणो बभौ ॥२०॥
अनन्तरमयं यतिक्षितिपतिः स्ववाचां भरै-
विजित्य विविधान् वुधान् सपदि घट्टभूमिस्थिान् ।
स्वकीययशसा दिशो धवलिता व्यधान्मन्दर-
क्षमाधरविधूर्णितामृतपयोधिवीचित्विषा ॥ २१ ॥
प्रतीपविबुधद्धिपोन्मथनकेलिकण्ठीरवः
स्वभक्तपुरमास्थितो महितभक्तिपूर्णानतः ।
तदीशतनयाश्रितप्रबलरक्षसो मोचन
विधाय महितो बभौ निजपदाब्जतीर्थान्वयात् ॥ २२ ॥
रामानुजयतीशः स्वं महिमानं मुहुर्मुहुः ।
विचिन्त्य मुदितायास्मै शङ्खचक्राङ्कनं व्यधात् ॥ २३ ॥
तदनु प्राचीनवचनविवेचनानिपुणमतिविततिविहतधर्मजात-
माध्यमिकसौत्रान्तिकवैशेषिकवैभाषिकादिविमतकथकाखर्वगर्वसर्व-
स्वनिर्वापणचणमतिविलसितोऽसौ वादाहवसमागतान् विमताने-
तान् परिकलितशून्यवादान् निर्जरसरिदन्तरनिरन्तरविजृम्भमाण-
तरङ्गपरम्परापरिहसनधुरीणधोरण्या प्रतिकथकविच्छेदनकृपाण्या स्व-
वाण्या विनिहतमोदान् निरचय्य प्रतिक्षिप्तप्रतिपक्षपक्षः संरक्षिता-
त्मनीनपक्षः श्रितजनब्रजिनसमुन्मूलनपवित्रः साधुजनविस्मयनीय-
स्वभावातिशयेन नरपतिहृद्यमानन्दयन् प्रचकाशे।
विट्ठलरायप्रभुरपि माहात्म्यं तस्य तादृशं वीक्ष्य ।
तत्पादपद्मयुगलीसेवासंसक्तमानसः समभूत् ॥ २४ ॥

·144 श्रीरामानुजचम्पः एवं क्रमेण प्रतीची दिशं प्रतिष्ठमानो यतीशानोऽयद्धसिद्धान्त- पद्धान्तःकरणान् भखिलप्रपञ्चवश्वनैकनिपुणान् वैष्णवमुखावलोकन- मात्रासहिष्णूनपि कतिचन परमनास्तिकांस्तत्रत्यजलाहरणतीर्थे दाश- रथिपदकमलविन्यासेन समुद्यन्मतिविकासमान्यांस्तान् समस्तानपि मुकुन्द्भक्तमूर्धन्यान् विरचय्य स्वकीयपदपङ्कजभृङ्गायमाणनीरन्ध्र- भक्तिपूर्णजनाभ्यर्थितं समुज्जीविततीर्थजातं श्रीपादतीर्थं तत्रैव सालग्रामे प्रतिष्ठाप्य परिकलितसकलजनसमुज्जीवनो नरमृगेन्द्रा- लयमभ्यविन्दत । अनन्तरं रामानुजसंयमिसार्वभौमो दाशरथि- प्रमुखदेशिकसमेतो विठ्ठलरायमहीपतिप्रतिपदसंसेवितो नृसिंहालय- मधिवसन् श्वेतमृदलाभेन चिन्ताकुलितस्वान्तः श्रीमता यदुमहीधरधुरंधरेण स्वमसंविहितसांनिध्येन भगवता 'यदुक्षि- तिधरे दक्षिणपश्चिमहरिदन्तरभुवि तुलसीवृक्षमूलवल्मीक- प्रदेशे भीनारायणाख्यः कल्याणतटिनीतटमधिवासामि। तत्खनने मदाज्ञया श्वेतद्वीपादैनतेयानीता श्रीमत्सितमृत्तिका लभ्यते । मया तुलसीदलचिह्नितेन च पथा स च देशः प्रत्यभि- ज्ञाप्यते। तत्र कृतवसतिं मां त्वदीयान्तेवासिनरपतिमुखेन गोपुर- मण्डपप्राकारादिपरिशोधनपुरःसरं प्रकाश्य यथापूर्वमाराधय' इत्या- ज्ञप्तस्तत्क्षणं प्रबुध्यमानः किमाज्ञप्तं भगवतेति मोदमानः स्वप्नवचनं प्रभवे निवेद्य तत्प्रदर्शितमार्गेण तुलसीवृक्षमूलवल्मीकमुपेत्य भगवनियमनरीत्या तत्परिशोधनं विदधानो वल्मीकोपरि नीलमणि- संनिभां किरीटकोटिमभिवीक्ष्य नरपतिसमानीतक्षीरसहस्रघटाभिषे- केण प्रकाश्यमानं कोटिकन्दर्पसुन्दरमूर्ति परिहतप्रणतजनाति भक्ता- नमुश्चन्तं भगवन्तमनुभूय हर्षप्रकर्षप्रबुद्धनयनपुण्डरीकोऽयं पण्डित- पुण्डरीको द्विपञ्चाशन्नामघटितान् भगवत्कैंकर्यनिरतांस्तत्तत्कैङ्कर्येषु नियम्य भगवतः श्रीनारायणस्य संप्रोक्षणविधि विधाय नित्यमारा- धयन् कल्याणसरोवरपरिशोधनलब्धया प्रतीचीकूलस्थया श्वेतमृत्स्न- या कलितोर्ध्वपुण्ड्रः क्षितिपतिमवलोक्य भागवताश्रयस्त्वं भगव- भिवन्दनेन भूयांसि श्रेयांसि लभस्वेत्याशिषं प्रयुञ्जानः सर्वानपि भगवद्विग्रहानवलोक्य तेषूत्सवभगवन्तमलभमानस्तदाप्तये भगवद- ·145 नवमः स्तबकः भिव्यक्तिस्थानप्रतिष्ठापनचातुर्यधुर्यो हिमगिरिसदृशधैर्यो गुरु- वर्योऽपि निखिलदिव्यदेशशिरोभूषायमाणश्रीनारायणनगरीचूडा- रत्नरीतिमति श्रीमति यदुक्ष्माभृति नित्योत्सवपक्षोत्सवमासोत्सव- संवत्सरोत्सवान् कलयितुं कौतूहल भरमाविभ्राणो दुरन्तां चिन्ताम- वाप । तदनु स्वप्नसमागतेनारविन्दासनादिवृन्दारकवन्दितेन श्रीनारायणनामधेयवता भगवता 'कदाचिबहुशतसहस्रतुरङ्गियूथ- परिवीतो डिल्लीनेता भेरीभांकारघटितब्रह्माण्डदशदिशाभागः सकलमपि भवनमाक्रामन् मदीयं रामप्रियनामकं बिम्ब निजपुरी नीतवान् । अतस्त्वं तां पुरीमभ्येत्य तमानय' इत्याज्ञप्तां वाणी शिरसा वहन् यवनाध्यक्षापहृतोत्सवभगवद्विग्रहसमानयनसमेध- मानावधानः सावधानो भगवत्परिकरयूथेः परिवृतस्तद्देशाधी- शपरिषदनुसृतो निखिलनगरातिशयविजयसंपादितकीर्तिमल्ली स्वाभिमतवितरणसंतानवल्लीं नगरीमतल्लीं डिल्लीमुपेत्य त प्रभु- मभिवीक्ष्य सबहुमानं तदासादितादेशो नानादेशसमानीत- भगवद्विग्रहपरम्परापरिपूरिताङ्कणजाला विशाल चन्द्रशाला समेत्य तासु तासु भगवन्मूर्तिषु चान्विष्यान्विष्यापि रामप्रिय- मलभमानो दुर्मनायमानो दुरन्तचिन्ताकूपारान्तरं गाहमानो विगता- लोचनस्तत्कालनिध्यानोपगतनिद्रामुद्रितलोचनस्तत्क्षणमेव प्रासादा- धिरूढेन पङ्केरुहवासिनीपरिबृढेन स्वभोपागतेन कृपाभरितेन 'किमर्थ चिन्तापरवशोऽसि ? अत्रैव निवसन्तं मामुपलभ्य गच्छ' इति निवेदितस्तद्वसरे विवुध्य तुलुष्कधुरंधरमुपेत्य 'शाणोपलोत्ते- जनेनामलघृणिमणिगणघटनासमुदितविचित्रप्रभाभासमानासमान- मुक्ताजालकजालातिरम्ये भवदीयहर्ये देवोऽस्मदीयो दीव्यति' इत्य- भिधाय विरचिततदाज्ञाप्रतीक्षः कथमपि लब्धाभ्यनुज्ञस्तेन सहैव मणिसौधंप्रतिपद्य तमितस्ततो विचित्य 'अयमेव यदुगिरिनाथः' इति निश्चित्य डिल्लीश्वराय निवेद्य भूयोऽपि तेन 'युष्मदीयोऽयं देवश्चेत् स्वयमेव भवदऋतटीमाटीकताम्' इति समीरितो "भवत्वेवम्' इति ब्रह्मादिदुर्लभमपि भक्तजनसुलभं यदुशैलवल्लभम् 'अव्याजबन्धो वात्सल्यप्रमुखनिखिलकल्याणगुणसिन्धो भुवनजननसमवनहनन चा- 19 ·146 श्रीरामानुजचम्पू: तुरीधुरीण नतजनरक्षणक्रियापारीण' इत्यभिष्ट्रय 'घलंघलितमेखलं रणन्मणिनूपुरं समुञ्चन्मङ्घमञ्जीरशिक्षारवं सरयमभ्येहि, इमं जनं पाहि' इत्याचक्षाणस्तदुत्तरक्षण एव यवनप्रभुसमक्षमखिलजनमोहन- करत्रिभुवनपवित्रीकरणनिपुणनिजचरणविन्यसनक्रमेण त्रिविक्रमेण भगवता समलंकृतनिजाङ्कः किमेतदित्याश्चर्यपरवशाशयडिल्ली- शसमर्पितद्रविणाभरणाद्यनेकोपकरणसहस्रेण सह संपत्कुमार रत्नशिबिकामारोप्य रात्रिंदिवमविलम्बेनैव यादवमहीधरशिरस्तटी- मनीनयत्। तत्र चैनं प्रतिष्ठाप्य श्रीभूमिसहितं हरिम् । अस्योत्सवविधिं कुर्वन् रेजे रामानुजः सुधीः ॥ २५ ॥ इति श्रीरामानुजाचार्यविरचिते श्रीरामानुजचम्पूप्रबन्धे नवमः स्तवकः ॥ ॥ अथ दशमः स्तबकः ॥ श्रीरामानुजयोगिनेतरि यदुक्षोणीभृदीशं गते लब्ध्वा श्रीपदसंगति प्रविलसन्नारायणाख्यां पुरीम् । व्यामोहं यवनाधिराजतनया तस्मिन् समाबध्नती तद्विश्लेषभरासहिष्णुरभवत् तान्तातिकान्ताकृतिः ॥ १॥ स्मारं स्मारं मदनजनकं तद्वियोगातिखिन्ना नाहारेच्छां कल्यति परं नो विहारेषु वाञ्छाम् । आशाः सर्वाः स्तिमितनयन शाश्वदालोकयन्ती कान्ता सेयं सपदि सुतरां भ्रान्तचित्तेव जाता ॥२॥ तदानीं किल निखिलनिरन्तरविसमरपरिमलभरमनोहरसुमनो- गणविराजमानमाधवीमल्लीवल्लीपरिवेल्लितपाटलचम्पकवकुलमन्दार-- प्रमुखपादपपरम्पराप्रकटितकुसुमजालस्यन्दमानमकरन्दविन्दुसंदोहस- मास्वादनतुन्दिले.न्दन्दिरनिकरझंकारपरिपूरितविहारोपवनपरिकथित- निजसमागमान्, चन्दनाचलसमुदश्चत्पवमानबालकलीलासंचरणा-

·147
दशमः स्तवकः
JAN
पहृतपरभृततरुणमिथुनरतिश्रमान् रसालकिसलयचर्वणसंपादितमद-
मेदुरपरभूतसमुदयसमुञ्चत्पञ्चमाञ्चितान विरहिजनहृयव्यथावि-
धायकप्रसूनसायकसायकप्रदायकान् संततसंचरमाणशफरनिकरभा-
सुरगभीरशिशिरविमलसुभगंभावुकाम्भोजिनीनिविडतराम्भोरुह
निवहजरीजृम्भमाणमधुझरीलाभलोभससंभ्रमपरिभ्रमभ्रमरविसर-
परिरम्भणावसरप्रस्फुटत्पक्षपुटविक्षतिनिःसरत्परागपरम्परापरिधूसरान्
मधुवासरानवलोक्य यवनविभुतनया पञ्चशरशरनिकरपरिमथितनि-
जाशया निजरमणविश्लेषभरमसहमाना अवाड्मनसगोचरसमु-
पचीयमान विचारपरिदयमानमानसा मजनाशनादिष्वपि निरुद्यमा
बभूव।
शृङ्गारवन्यन्तरमाश्रयन्ती
भृङ्गावलीझङ्करणातिरम्यम् ।
मुकुन्दविश्लेषभरासहिष्णु-
श्वचार कान्ता मदनातितान्ता ॥३॥
कान्ता सन्ततकान्तसंगतिपराक्रान्ते वनाभ्यन्तरे
चूतान वीक्ष्य लतासमावृतनिजस्कन्धान् परं ताम्यति ।
पद्मिन्यामपि चक्रवाकमिथुनान्यालोक्य चिन्ताकुला
हा नाथाद्य विहाय मां सुवचनामन्यां समादिलष्यसि ॥४॥
यवनाधिराजतनया समधिगतनया समग्रतरविनया।
करकमले चित्रपटं चकार सा चित्रपटमालिखितुम् ॥५॥
डिल्लीनाथतनूभवा स्वकमितुः संचिन्तयन्ती मुहुः
सौन्दर्यं समवाप्तुमेनमलिखत् पञ्चेषुमत्युत्सुकात् ।
याणासं कनदिक्षुम्पमतुलं चोभासमानं घनं
पौष्पं बाणगणं समच्युतमिमं स्वाभीष्टसंसिद्धये ॥६॥
फुल्लत्पङ्कजमुद्रिकासनवरं तत्काण्डकाण्डोत्करैः
पाद्याध्ययवनाधिराजतनया तद्रेणुसप्तार्चिषि ।
तत्रत्यभ्रमरालिधूपरचनां तत्केसरौघाक्षता-
नप्यापाद्य निवेद्य तन्मधु रहो मारं समाराध्यति ॥७॥

·148 श्रीरामानुजचम्पू: एवमवोचत च- श्रीवत्साङ्कमिदं न दानवरिपोरिन्दीवरास्त्रं ध्रुवं गौरीनायकमूर्ध्नि नेन्दुकलिका त्वचन्द्रहासक्षतिः । वेधावक्त्रविलासिनी न च सरस्वत्यङ्गवत्युज्वला त्वत्कीर्तिः किमु वर्ण्यते रतिपते दोर्विक्रमस्तेऽखिलैः ॥ ८॥ स्त्रीषु प्राप्तपराक्रमो मुनिगणे त्वत्साहसो विश्रुतः पान्थे दूरगते सहायरहिते हिंसा हि ते विश्रुता । मार क्रूरतरं त्वदीयचरितं संचिन्तयन् पार्वती- जानिस्त्वामतनुं चकार सहसाऽहंकारहुंकारकृत् ॥९॥ स्मर मधुसेवनां पथिकनिष्ठुरवृत्तिमिमां तनुरहितत्वमेतदनुचिन्त्य मुहुर्भवतः । तदनुभवाय हन्त जनकस्तव मीलितहकू समजनि मातुलः कृशतनुजननी चटुला ॥ १० ॥ रे रे राकाहिमकर रविर्जायसे त्वं मदक्ष्णो- स्तापस्ताङ् मलयपयनोज्जृम्भते तावकीनः । किं वक्ष्येऽहं भवति भवतोरन्यथाभाव एवं तत्सुव्यक्तं चपलचपलं मानसं ज्ञातमासीत् ॥११॥ स चाहं च प्रेम्णा कुसुममयशय्यान्तरगतौ मुहुर्वेलातीतप्रथितरतिसंतोषभरितौ। भवामः श्रीरामावरज इति मूर्तः पुनरसौ महान्विघ्नः प्राप्तो व्यरचय दिवावां विरहिणौ ॥ १२॥ एतद्विम्बमहं दिवा सुरुचिरं संवीक्ष्य कौतूहलात् तद्गण्डस्थलचुम्बनाद्यकरवं तत्काललीलोचितम् । सोऽयं सुन्दरमूर्तिमान्निशि मया साकं रहस्तत्त्वत- स्तत्सर्व प्रकटीचकार विरहे तस्यास्ति किं जीवितम् ॥ १३ ॥ कत्या मे मनसो व्यथातिमहती व्यत्यासतो वा विधे- रत्यासक्तिरिय कृतातिचपले सत्यातिगे हो कथम् ।

·149 दशमः स्तबकः प्रत्यासीदति वा मनोहरतमः पत्या पुनः संगमः कृब्याकृत्यमहं न वेद्मि नितरामत्याकुला मे मतिः ॥ १४ ॥ स्मरः कठिनमानसः कलयति व्यथां भूयसी- महं प्रियतमं विना विविधकामलीलाचणम् । त्यजेयमिति जीवितं समधिकां धृतिं बिभ्रती चकार विविधां मति मनसि भाविनी भामिनी ॥१५॥ इति प्रतिपदं रतिप्रतिमवेषया योषया- ऽनया विविधभाषया भुवनभूषयोदीरितम् । निशम्य वचनं मुहुः प्रियसखीजनः सादरं चकार परिसान्त्वनं न च शशाम तस्या व्यथा ॥ १६॥ एवं वारिजलोचनाविरचितोल्लेखं प्रसूनाशुगं निर्वण्य प्रणयिन्यतिप्रणयितामासाद्य तान्ताधिकम् । आलीभिः परिसान्त्विता बहुविधं तैस्तैर्विलासक्रमैः शय्यां सूनमयीमुपाविशदिव प्रायोपवेशोत्सुका ॥ १७ ॥ आलीपालिषु काचन प्रियसखी कामाशुगैराहतां तामेनां परिसान्त्वयन्त्यकथयबाणी मनोहारिणीम् । श्रीरामप्रियसङ्गसूचनपरामाकर्ण्य तस्याः स्वयं मन्वानेयमुपश्रुतिं सुमहितां संप्राप्तहर्षा भवत् ॥ १८॥ चिन्तयन्ती मुहुः कान्तं नितान्त स्वान्तजार्दिता । कान्ता कान्ताकृतिः श्रान्ता शुद्धान्तं समुपाविशत् ॥ १९ ॥ अथायमपि भगवान् श्रीरामप्रियनामवान् श्रीरामानुजसंय. मिसार्वभौमेण विनयाभिरामेण विविधोपचारपुरःसरमुत्सवपरम्परया समुपलालितोऽपि स्वान्तजातेषुजातसन्ततसंताडितस्वान्ततया रतिमलभमानो दूरोत्सारितनिजाभिमानो मलयानिले वज्रायुधतां प्रियजनसंलापे निर्लोलुपतां मल्लिकादिकुसुममालाजाले कुन्तसन्त- तिक्रूरतां हरिचन्दनालेपे खदिराङ्गारताममृतमयूखमालिन्यंशुमालि- तामाहारविहारयोनिरादरतां निखिलोपचारेषूदासीनतामनुभवन् ·150 श्रीरामानुजचम्पू: दुरन्तविरहसंतापसंततिसंजनितश्रमभरपरिखिममना यवनात्मजा- विरहजनितनिजचरितमुवर्णयितुं प्रचक्रमे- कराञ्चितशीतलातिरुचिरश्रीखण्डमगारतां माल्यं सूचिपरम्परासदृशतां चन्द्रोऽपि तिग्मांशुताम् । आलापः सवयोभिरप्यतितरां हालाहल करतां कान्ताया मम विप्रयोगसमये हा हन्त संगाहते ॥२०॥ तस्यास्तद्वदनं प्रमोदसदनं तल्लोचने सारस- श्रीगोंद्धतिमोचने तद्धरो माध्वीकधाराधरः। तद्वाक्यं सरसामृतस्तुतिकृतौत्सुक्यं तदीयौ कुचौ कोकद्वन्द्वरुचौ पुनस्त्ववयवः सर्वोऽपि मोहावहः ॥ २१॥ हन्तायं तनयोऽपि मे भवति हा हन्ताधुना किं ब्रुवे संतापाय पटीरशैलपवनोऽनन्ताय संजायते । संतापज्वरसृष्टिकौशलमिदं कान्तावियोगादति- श्रान्ताङ्गे मयि संतनोति सफलं हन्तावसन्नोऽप्यसौ ॥२२॥ सा तन्वी सरसाभिलापचतुरा तां चिन्तयाग्यन्वह हृद्यं साधु कृतं तया सह रतं तस्यै मदीयं वपुः । तस्याः संभवति प्रमोदविततिस्तस्यास्त्वह किंकर- स्तस्यामेव ममानुरक्तमधिका यासीन्मया संगता ॥ २३ ॥ मन्ये पन्नगयोगिवाक्यमनिशं तस्या मुखं किं पुन- वीक्षिष्येऽप्यहमेतदाकृतिकलां वक्तुं कथं शक्नुयाम् । किं वक्ष्यामि तदीयमन्मथकलापाण्डित्यमन्यादृशं ताम्यत्येवमहर्निशं यदुगिरीशानः प्रियां चिन्तयन् ॥ २४ ॥ एवं नितान्ततान्तं श्रीकान्तं वाहिनीविभुर्वीक्ष्य । तत्संनिधिमेत्य रहः समपृच्छत्किमिति सान्त्वपूर्वमिमम् ॥२५॥ सोऽयं सूत्रवतीसखेन भगवान् पृष्टः शयानो रहा शय्यायां नवमल्लिकादिकुसुमस्तोमोज्वलायां निशि ।

·दशमः स्तबकः
151
कान्तां तामनुचिन्तयन् सुवदनां कामाशुगैस्ताडित-
स्ताम्यंस्तहिरहासहिष्णुरधिकं सेनान्यमेवं जगौ ॥ २६ ॥
डिल्लीविलोकनकुतूहलतः कदाचित्
तामेत्य तत्पतिसुताप्रणये प्रहृष्टः ।
कुर्वस्तया सह रहो विविधान्विहारां-
स्तत्केलिसौधवसतिं कृतवान् पुराहम् ॥ २७ ॥
सा कान्ता कृशमध्यमा कृशतनू राकेन्दुबिम्बानना
थिम्बोष्ठी दुतजातरूपविलसत्कुम्भोरुवक्षोरुहा ।
एणीशाबकवीक्षणा सरसलापा सुरूपा पुर-
श्चिक्रीडातितरां मम स्मरविभोः साम्राज्यलक्ष्मीरिव ॥ २८॥
फणियतिराजसंनुतिगिरा मम मुग्धधियो
यवनमहीपतीन्द्रतनयामतिरूपवतीम् ।
तततनुकान्तिनिर्जिततटित्ततिमिन्दुमुखी
तपति विहाय चित्तमधुना पृतनाधिपते ॥ २९ ॥
तया महितरूपया विहितमुग्धस्लापया
प्रशस्तनिजवेषया मयि कृतातिसंतोषया ।
मया कलिता गया ललितजातरूपाङ्गया
विना कनदपाङ्गया मम सखे कथं स्यादतिः॥३०॥
श्रीरामानुजयतिवरवचनं मोचाकचाकचिनौति ।
अनतिक्रमणीयमिति प्राप्तोऽहं तां विहाय सैन्यपते ॥३१॥
इति यदुशैलनायकगिरं विनिशम्य मुहु-
विरहसमाकुलं प्रतिजगाद तमेवमसौ।
यतिपतिरेष भक्तिभरितस्त्वयि वत्सलतो
यवनसुतां त्वया सह घटयिष्यति ताम् ॥ ३२॥
सेनाधिपो भगवतो वचनं निशम्य
रामानुजं यतिपुरन्दरमेवमूचे।
रामप्रियो यवननायिकया वियुक्तः
खिद्यत्यसौ सपदि योजय तामनेन ॥ ३३ ॥

·152 श्रीरामानुजचम्पू: श्रीमल्लक्ष्मणयोगिवर्य जगतामाचार्य सुस्थैर्य ते वयः किं महनीयभव्यमहिमा वाचामसीमा यतः। डिल्लीकल्पितवासमब्जभवनावासं यदुक्ष्माधरं भक्त्यैनं समनीनयः सुघटयानेन प्रियां तां ततः ॥ ३४॥ एवं सैन्यधुरीणवचनं प्रतिपदविरचितश्रवणामृतसेचनं मोचा- मद्मोचनं साधुवचनमुपश्रुस्य यत्यग्रणीर्यवनापत्यं पत्या सह घटयितुमत्यादरेण महत्या श्रीवैष्णवगोष्ठया परिवृतो भूयोऽपि डिल्ली प्रतिष्ठमानस्तत्कार्यघटनोल्लसन्मोदभरसमेधमानस्तत्तद्दे- शाधीशसंसेव्यमानः श्रीवैष्णवसाम्राज्याधिपत्यसूचकनिजतेजो- विराजमानः सरयं डिल्लीपतिमेत्य 'श्रीरामप्रिया सकलमपि भुवनमे- कातपत्रतया प्रशास्ति। तस्मै भवत्कन्यामतीव धन्यामनन्यसामान्य- लावण्यसौशील्यादिकल्याणगुणमान्यां प्रदाय क्षीराकूपार इव मिथिलाधिनाथ इव निचुलापुरीपरिबृढ इव भगवतः श्वशुरभाव- मवलम्ब्य धन्यतमो भव' इति तमाचचक्षे । अनन्तरमसौ तुरुष्कशिखामणिः धन्यंमन्यमानः श्रीरामा- नुजयतिपतिगिरमङ्गीकृत्य जङ्गममहीधरानिव समुत्तुङ्गान् मातङ्गा- निजगतिविजितपवनरयान् हयान् समग्रसैन्याभिरामान ग्रामान् अनघरत्नयटितनैकाभरणजालान्यपरिमितयौतकद्व्याणि च वितीर्य निजकन्यकां दिव्यरत्ननिकरप्रमापेटिका कनकशिबिकामारोप्य संप्रहृष्टमनाः साकमनेन प्रेषयामास । श्रीमान् रामानुजार्यो यवनविभुसुतां सर्वकामैरुपेतां प्रीतां रामप्रियेण प्रथितगुणवता संगतां संवितन्वन् । तद्वाञ्छां पूरयित्वा समधिकमहिमा सादरं प्रीतचेता दिक्कान्तालीदुकूलायितमहितलसत्कीर्तिपूर्तिबभासे ॥३५॥ तदनु, खलान् बद्धान् सर्वानुपलघनयन्त्रप्रतिहतान् विधाय श्रीरामप्रियमहितदिव्योत्सवततिम् ।

·दशमः स्तबका 158 प्रकुर्वाणस्तत्र प्रमद्भरितो लक्ष्मणमुनि- य॑तानीदावासं सह बुधजनैदश समाः ॥३६॥ श्रीरङ्गवृत्तान्तविवित्सया पुरा श्रीवैष्णवद्धन्दमुदारवैभवम् । संप्रेषितं तत्पुनरेत्य पत्रिका प्रादान्मुदा लक्ष्मणयोगिने तदा ॥ ३७॥ सोऽपि तां पत्रिकामादाय सादरं वाचयति स्म- श्रीमन् संयमिसार्वभौम भवता सर्व समाकर्ण्यतां श्रीरङ्गस्थलवृत्तमेतद्धना चोलोऽभियातिस्तव । श्रीमद्भागवतापचारकलनात् क्रिम्यात्तकण्ठो भव- न्नेतदुर्जनसंगतेः फलमिति प्राप्तोऽनुतापं हृदि ॥ ३८ ॥ कालप्रेषितदूतजातकलितप्राणप्रयाणत्वरः श्रीरामानुजयोगिपुंगवपदाम्भोजातविषतः । यातोऽहं गतिमीहशीमिति सुतं स्वं विष्णुभक्तोत्तम कृत्वा राज्यपदेऽभिषिच्य विलयं प्रायादपायादयम् ॥ ३९॥ एवं पत्रिकया सर्व विज्ञाय यतिचन्द्रमाः। श्रीमान् कुवलयानन्दकारी संसेवितो बभौ ॥४०॥ ताभ्यां संतोषशंसिभ्यां श्रीरामानुजयोगिराट् । बहुरत्नं मन्त्ररत्नं प्रददौ पारितोषिकम् ॥४१॥ तदनु, श्रीकल्याणसरोवरं कलयितुं लानादिनित्यक्रियां प्राप्तः साकमनेकशिष्यनिवहैः श्रीलक्ष्मणार्याग्रणीः । तत्काले सचिवाः समग्रविनयाश्चोलेन्द्रसंप्रेषिता- श्चिन्ताटव्यसिपुत्रिकां समदिशस्तस्मै मुदा पत्रिकाम् ॥४२॥ 'श्रीमल्लक्ष्मणसंयमीन्द्र भवते चोलात्मजः सांप्रतं सेवापूर्वकमातनोम्ययमहं विज्ञापनों मे पिता। 20 ·154 श्रीरामानुजचम्पू: पाषण्डानुसृतेर्गतः प्रमुषितप्रज्ञः प्रणाशं रया- दन्तेवासिनमेहि मां कलयितुं रङ्गाभिधानां पुरीम् ॥ ४३ ॥ कल्याणजननी ह्येषा कल्याणतटिनी मम । इति स्म पत्रिकां वीक्ष्य यतीन्द्रः प्रावदन्मुदा ॥४४॥ तद्नु रयादयं नरहरिं समुपेत्य विभु यतिनृपतिनिषेव्य यदुभूधरवासरतम् । नियमनमद्य मे प्रदिश रङ्गपुरीं श्रयितुं तमिति जगाद सोऽपि ददावतिखिन्नमनाः ॥ ४५ ॥ अनन्तरं यादवमहीधरशिरोऽलंकारमणि विनतजनताभीष्ट- वितरणचिन्तामणि श्रीनारायणं समधिकदयोपेतं डिल्लीवल्लभत- नयासमेतं भक्तजनप्रियं श्रीरामप्रियं च प्रणम्य समधिगतपरम- भक्तिः प्रणयोक्तिपुरःसरं तेन प्रभविष्णुना तदिरहासहिष्णुना किमिति भवति शश्वत्प्रेमभरसवित्री मैत्री विरचितवानहमधुना भवन्तं विना कथमिह निवसामीतीरयता भगवता कथंचित्कृता- भ्यनुज्ञः स्वयमपि पुत्रवत्सलतया तं विहाय गन्तुमक्षमो बहिरभ्येत्य द्विपञ्चाशन्नामकान् स्वानुधावकान् समस्तानभिवीक्ष्य संपत्कुमार- मुपलालयन्तो भवन्तोऽत्रैव निवसन्त्वित्याज्ञाप्य शिल्पिमुख्येन स्वं विम्बं परिकल्प्य निजविश्लेषमसहमानेभ्यस्तेभ्यः संवितीर्य श्रीरङ्गयात्राभिमुखः सद्यकन्यातटीं निजपदकमलविन्यासेन धन्या- मातन्वानस्तत्तीरपथेनाभ्यागच्छन् रसालवकुलपनसामलकजम्बू- जम्बीरचम्पकपुंनागकुन्दकुरवककोविदारमन्दारप्रमुखमहीरहनिवहदू- रीकृततपनमरीचिजालां विशालां शालामवलोक्य मार्गश्रमं विधुन्वानः श्रीरङ्गनगरीशिरोमणिभावविभ्राजमानमहोन्नतगोपुरनि- करविलोकनमोदमानमानसः समुज्जीवितसाधुसार्थे श्रीमुखतीर्थे परिकल्पितमन्जनः संमोदिताखिलसज्जनः परिधृतकाषायवसनयुग- लस्तत्तवयवसंनिवेशलसमानस्वाभ्यन्तररुचिरश्रीचूर्णरेखाचितश्वे- तमृत्परिकल्पितशुद्धोर्ध्वपुण्ड्रविसरः स्वोभयपावविभूत्याधिपत्य- सूचकतुलसीमणिपद्माक्षमालायुगलपरिशोभितकन्धरस्त्रिवर्गप्रवणज- ·दशमः स्तबकः 155 Awa नशिक्षणप्रचण्डतरत्रिदण्डपरिमण्डितशयकुशेशयः श्रीरङ्गराजसंप्रे- षितश्रीरङ्गस्थलनित्यवासरसिकसाधुजनप्रत्युद्गम्यमानः सबहुमानं श्रीरङ्गधुरीणसंनिधिमुपेत्य सभक्तिप्रकर्ष सहस्रकृत्वा प्रणम्य स्वावलोकनकन्दलन्महानन्दतुन्दिलप्रेमपरवशनिजाशयेन स्वकीय- विश्लेषासहिष्णुना निजसंगतिलाभोन्मदिष्णुना निखिलकल्याणगु- णवता तेन श्रीरङ्गभूरमणेन श्रीसुरभिलतीर्थशेषापटीमालायुग- लीशठकोपादिपुरःसरं सादरं बहुमतस्तदीयलावण्यमनुभवंस्तत्रैव क्षणमवर्तिष्ट। तदनु श्रीरंगनाथोऽप्येनमवादीत्- गता वचन लीनतां पुनरुपागता शेषिता ममेयुपकृतिः कृता सुमहतीति रङ्गप्रभुः। प्रशस्य बहुलक्षणं कुमतिवर्गसंशिक्षणं क्रियास्वतिविचक्षणं बहुमति मुद्रास्मै व्यधात् ॥ ४६॥ श्रीरामानुजयोगिवर्य कुमतिवातावलेपप्रथा- चार्यंकप्रथमानवीर्यनिजवाक्चातुर्यसंभावित । प्रख्याताद्भुतवेदमौलियुगलीभावं मुदा बोधय- नार्येभ्योऽनिशमार्यवर्य निवसंस्तत्रैव भूयाः सुखी ॥४७॥ तमेवमुक्त्वा तपनीयकाण्ड- श्वेतातपत्रैरपि चामराभ्याम् । वायैरनेकैः सह रङ्गनेता संप्रापयामास मलं यतीन्द्रम् ॥४८॥ तदानीमेव श्रीरङ्गक्षितिभूषणं विजयिनं श्रीलक्ष्मणं सद्गुणं चोलेन्द्रो विनयादुपेत्य विनतो वेत्रं च तां मुद्रिकाम् । धारापूर्वकमादात् स्वयमदादस्मै स्वताताहितं द्रोहं संपरिमार्टमेवममलप्रज्ञाविशेषाञ्चितः ॥ ४९ ॥ चोलेन्द्रार्पितरङ्गभूपतिमहासाम्राज्यचिह्नायित- श्रीमदेवपरम्परां सुमहितां तन्मुद्रितां तत्क्षणात् ।

·166 श्रीरामानुजचम्पू: श्रीवाधूलकुलाब्धिकौस्तुभमणिश्रीदाशरथ्याय- श्रीमद्देशिकवल्लभाय मुमुदे योगी प्रदायादरात् ॥ १० ॥ अनन्तरं च, गुरुपुण्डरीकघनपूर्णदेशिका- त्मजपुण्डरीकमहिराजयोगिराट् । समसान्त्वयद्भवुकवाक्यविस्तरैः स च सान्त्वितः सुविनयानतोऽजनि ॥५१॥ श्रीरामानुजयतिवर- रहिते रङ्गे कथं वसेयमिति । वनगिरिगतकूरेशं योगी भूयोऽप्यनीनयद्रङ्गम् ॥५२॥ तदनु लक्ष्मणयोगिधुरन्धरः समधिकप्रियकूरगुरुत्तमम् । समभिवीक्ष्य दृढं परिरभ्य तं प्रमबाष्पममूमुचदाह च ॥५३॥ क्रिमिगलचोलभूपकलितां महतीं विपदं किमिति समीरयामि विमलाशय कूरगुरो। निजनयनद्वयीमपनयन्मयि मांसमयीं स्वयमभजः प्रमोदजननी खलु बोधमयीम् ॥५४॥ तद्नु विनयगुरुः प्रणयसान्द्रेण यतीन्द्रेण भूयोऽपि निगमान्ता- दिग्रन्थावलोकनसाधननयनसंपादनाय सकलाभीष्टवितरणपारीण- वारणगिरिधुरीणश्रीवरदराजस्तवं विरचयेत्याज्ञप्तस्तथैव तं निर्वत- यामास। यतीन्द्रः करिशैलेशस्तोत्रे निर्वर्तिते तदा । तेनैव कूरगुरुणा साकं काञ्चीं समभ्ययात् ॥५५॥ अनन्तरं निजहृदन्तरतन्तन्यमानानन्तानन्तगुणानुभवसम्पूर- परीवाहरूपस्तोत्रविज्ञापनपरे प्रज्ञावद्ग्रेसरे स्वचरणकमलसमग्र-

·दशमः स्तबकः
167
भक्तिगुरौ कूरगुरौ करिगिरिधुरन्धरः समधिगतसमधिकप्रेमभरस्तद-
भीष्टं वितरीतुकामो रामानुजगुरुसंगतिरहितावसरे कूरेशमाहूय
भवदभिमतमभिप्रार्थयेत्यभिधाय तेन रामानुजगुरुवचनोदश्चितं वरं
चातुम्युिज्जीवनाय प्रवितरेति विज्ञापितः कुन्देन्दुहासं मन्दहास-
मङकूरयामास। तद्मिाकर्ण्य यत्यग्रणीः क्रोधकलुषीकृतचेताः
कूरनाथमभिवीक्ष्य मदन्तरे भगवति प्रसन्ने किमिति नयनयुगली
नयाचितवानिति साधिक्षेपमाचक्षाण: करिगिरिपरिबृढमभिवीक्षि-
तुं मामवलोकितुमपि दृष्टिसंपादनेन
भवितव्यमिति तमन्व-
शात्।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कूरनाथः सुधीर्जगौ।
तथैव दृश्यते रूपं वरदस्य च तावकम् ॥५६॥
इति प्रतिवचः श्रुत्वा यतीन्द्रस्तत्परीक्षितुम् ।
कीदृशो वरदो बृहीत्युक्त एवमसौ जगौ ॥५७ ॥
भास्वदनविभूषणोज्वलतरं नीलाम्बुदश्यामलं
भास्वत्कोटिसहस्रभास्वरतरं देवस्वरूपं मया ।
संदृष्टं विमलोपवीतललिता दिव्योर्ध्वपुण्ड्रोज्वला
त्वन्मूर्तिश्च विलोकिता गुरुमणे द्रष्टव्यमन्यन्न मे॥५८॥
आकर्ण्य कूरगुरुवाक्यमतिप्रहृष्टः
सप्रेम तं यतिपतिः परिरभ्य दोाम् ।
तेनैव साकमभजद्विभवैकतुङ्ग
रङ्गं समग्रगुणरङ्गभृदन्तरङ्गम् ॥ ५९॥
स्वाचार्यपञ्चकसुतान् सुगुणैरुपेतां-
स्तापादिपञ्चकयुतान विरचय्य पूतान् ।
श्रुत्यन्तपाठनरतान् धिषणासमेतान्
योगी दिशासु विततान व्यतनोदथैतान् ॥ ६०॥

·158 श्रीरामानुजचम्पू: एवमखिलसाधुसार्थरत्नखनी- श्रीमहाभूतपुर्यामतिगम्भीर- संसारापाराकूपारान्तरनिमग्ननिखिलजीवजातसमुत्तारणकृते पन्नग- परिबृढो हारीतकेशवाध्वरितनूभवभावमवलम्ब्य रामानुज इति मुख्यामभिख्यामाबिनाणः समुपनीतोऽयमधीतवेदशास्त्रो वधूटी- सहितः प्रथितप्रभावयादवप्रकाशसकाशे पापठयमानवेदान्तशास्त्रः पूर्वपक्षाभिधायिनं मायिनं विदितविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तपद्धतिं भाग- वताग्रेसरं विद्धानो द्वितीयाश्रमदूरीकरणेन गृहीततुर्याश्रमो यामुनमुनिसेवाकुतूहलाइततरमभ्यागच्छंस्तदीयचरमदिव्यमङ्गलवि- ग्रहं सभक्तिविनयमासेव्यानमिततदीयाङ्गुलित्रयीमभीष्टत्रयीसूचन- परामवलोक्य किमेतत्स्वाभाविकमाहोस्विदौपाधिकमिति विचार्य तदीयान्तेवासिमुखेन स्वाभाविकं न भवतीदमाधुनिकमित्यवधार्य व्याससूत्रव्याक्रियां व्यासपराशरोपकारस्मृतिं च विरचय्य तभीष्ट- त्रयीपरिपूरणप्रवीणः समधिकमतिमद्वैतसिद्धान्तप्रतिष्ठापनधौरेयं यज्ञमूर्तिनामधेयमेकदण्डिनमतिप्रचण्डतरभारतसांपरायन्यायेन वाद- युद्धेन विजित्य तं विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तसिद्धान्तःकरणं विधाय तापादिपञ्चसंस्कारसंपत्या स्वनाना चाभिभूषयन् श्रीरङ्गनायकं श्रित- जनशुभप्रदायकं विविधैरुपचारैरुपलालयन् प्रणतिं प्रकुर्वाणस्तदाज्ञया दिग्जैत्रयात्रया धरित्रीवलयं पवित्रीकुर्वाणः कदाचित् क्रिमिकन्धर- जनिष्यमाणव्यथाव्याजेन प्रतीची ककुभमभिप्रतिष्ठमानो यादवा- चलशिखरालङ्कारमणिं श्रीनारायणं डिल्लीवासप्रियरामप्रियसमान- यनतन्तन्यमानोत्सवपरम्परया पूजयन् द्विपञ्चाशन्नामधेयान स्वान्ते- वासिनस्तदन्तेवासिनो वितन्वानस्तद्नुज्ञया श्रीरङ्गराजधानीमभ्येत्य श्रीरङ्गनाथं प्रणम्य श्रीमहापूर्णतनयं समधिगतविनयं पुण्डरीकाक्ष- नामधेयं समाश्वास्य कूरनाथमालिङ्गय श्रीवरदराजस्तवमहिन्ना तमेनमपाङ्गवीक्षणसनाथमारचय्य श्रीशैलपूर्णश्रीमहापूर्णादिस्वाचार्य- तनूभवान् शङ्खचक्राङ्कनपूर्वकमधिगतदर्शनरहस्यान् वितन्वन् साधु- जनमान्यः श्रीरङ्गराजधान्यामेव सुखमुवास ।

·159 दशमः स्तबक: श्रीमान् रामानुजायः श्रीतनिवहपरित्राणचातुर्यधुर्यः प्रालयाहार्यधैर्यः प्रतिकथकगणस्थैर्यविध्वंसिचर्यः । मर्यादोपेतचर्यामुदितहृदयसर्यसूद्यत्सपर्यः शेषः साक्षादुदीतो जगति विजयतां केशवाचार्यसूनुः ॥६१॥ इति, श्रीवाधूलकुलकलशजलनिधिकौस्तुभोभयवेदान्ताचार्यसाम्रा- ज्यपाभिषिक्तकल्याणवल्लीकल्याणवेदपादरामायणाद्यनेकप्र- बन्धनिर्माणधुरीणश्रीमद्रामानुजदेशिकसार्वभौमचरणा- रविन्दचञ्चरीकेण तत्कृपालब्धसकलविद्यावैश- येन तत्सागiविभूषणब्रह्मर्षिभावना- चार्यविबुधवयतनूभवेन रामानुज- दासेन विरचिते श्रीरामा- नुजचम्पूप्रबन्धे दशमः स्तबकः ॥ श्रीरामानुजचम्पूप्रबन्धः समाप्तः ॥ . MADRAS : PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS.

·No text on this page.

·श्रीरामानुजचम्यूटिप्पणम् । प्रथमः स्तबकः। H श्लो १. आदौ सर्वमङ्गलावाप्त्यर्थ “मङ्गलानां च मङ्गलम् " इति परममङ्गलतया निर्दिष्टभगवदिव्यमङ्गल विग्रहशोभां प्रार्थयते। मृगमदः, कस्तूरी तद्रचित्ता मकरी मकराकारा पत्ररेवा। सह्यजा कावेरीनदी। प्रणाली जलनिर्गममार्गः। मुद्राशि संतोषराशिम् । २. आम्नायोत्तंसाः वेदान्ताः। हाटकं सुवर्णम् । फणि- रमणः शेषः । चाकशीति; यहलुगन्ते रूपम् । ३. पटीयान् ; अतिशयेन पटुरिति ईयसुन्प्रत्ययान्तः । मकुटीतटः किरीटदेशः। अरुणमणिभाचं पद्मरागताम् । शुक्ल- वर्णा अपि मुक्ता देवपादाम्बुजच्छायोपधानात् रक्तवर्णा जाता इत्यर्थः। ४. वक्षापीठे श्रियं कौस्तुभ श्रीवत्साख्यं लक्ष्म च विभ्रदित्यर्थः । गर्भभवनम् ; देवालये भगवद्रिग्रहनिवास- स्थानभूतमन्तहम् । धवलमपि फणिपति नीलं कुर्वदित्वन्वयः। ५. लक्ष्मीक्षितियुवती श्रीभूदेव्यो "हीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ” इति भगवन्महिष्यौ श्रुतिप्रसिद्धे। लङ्कापरिबृढसनाभिः लङ्गेश्वरभ्राता विभीषणः। भानोस्तनयककुभं यमदिशं दक्षिणां दिशमित्यर्थः । श्रीरङ्गे भगवान् रङ्गनाथ: दक्षिणामुखः शयानो वर्तते। 6. चोलक्ष्माकमितुः चोलराजस्य । अभिरामो वरः सुन्दरो जामाता। चोलराजस्य दुहितरं श्रीरङ्गनाथ उपयेमे। तदा उदाहसमये स अतीव सुन्दरूपः प्रचकाशे। तत आरभ्य श्रीरङ्ग- नाथस्य रम्यजामाता इति नाम प्रसिद्ध मिति सांप्रदायिकी कथा। ७. कनकतटिनी कावेरी। श्रीरजे कावेरी उत्तरकावेरी दक्षिणकावेरीति च द्विधा प्रवहति । तयोर्मध्ये श्रीरङ्गक्षेत्रं वर्तते ।

·162 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् ८ तुषारैः शीतलैः। दुरन्तं मदन्तःसंतापम् श्रीमहालक्ष्मी- कटाक्षमन्तरा प्राणिनां तापत्रयं नापगच्छति। अतः तत्पशमने सैव प्रभवतीत्यर्थः। अन्न “श्रेयो न परचिन्दलोचनमनःकान्ता- प्रसादाहते संसृत्यक्षरवैष्णवाध्वसु नृणां संभाव्यते कर्हि चित् ।" इति महतां सूक्तिरनुसंधेया। ९. सरस्वतः समुद्रात् प्रख्यातिः प्रादुर्भावो यस्याः सा । सरोजाक्षस्य "तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी” इति श्रुतिप्रतिपाद्यस्य पुण्डरीकाक्षस्य अहंता शक्तिरूपा । १०. गीर्वाणानां स्थपतिः देवेन्द्रः। पुरा नष्टस्वाराज्यो देवेन्द्रो लक्ष्मी स्तुत्वा तत्प्रसादात् पुनः स्वाराज्यं प्रतिपेदे इति पौराणिकी कथा। ११. धीराः धीमतामग्रेसरा विद्वांसः। परिवाहः अपरि मितस्य जलस्य प्रवाहः । मोचा कदलीफलम् । परीणा वृद्धिम् । १२. उत्तंसयन् शिरोभूषणं कुर्वन् । इयमनुं व्याख्यं मन्त्र विशेषम् । शठारिं मुनि, शठकोपमुनि प्रपन्नजनकूटस्थ इति श्रीवैष्णवसमयप्रसिद्धम् । पृतनाध्यक्षः, भगवतः सेनापतिः विष्वक्सेन इति प्रसिद्धः। मदीयं भर बिभर्तु, आत्मरक्षणरूपं भारमङ्गीकरोतु; अनेन भरन्यासः शरणागतिरिति च श्रीवैष्णव- समयाचारप्रसिद्धा स्वरक्षणभारनिक्षेपो विवक्षितः। १३. अनेनापि पद्येन विष्वक्सेनप्रणतिरेव क्रियते। माध्वी मकरन्दम्। वेत्रं बिभ्रतं, विष्वक्सेनस्य वेत्रधरणं प्रसिद्धम् । सूत्रवतीति तन्महिषीनाम। अन्न “बन्दे वैकुण्ठसेनान्यं देवं मूत्रवतीसरवम्। यवेत्रशिखरस्पन्दे विश्वमेतद् व्यवस्थितम् ॥" इत्यभियुक्तसूक्तिरनुसंधेया । १४. चिञ्चा तिन्त्रिणीवृक्षः। सत्वरमेव ; मातृग निःसर- णानन्तरमेव शिशूनां स्वाभाविक क्रन्दनस्तन्यपानादिकं विहाय समीपे स्थितस्य तिन्विणीतरो कोटर प्रविश्य भगवदुपासनायां ।

·168 प्रथमः स्तबकः निरतोऽभूदिति अनितरसाधारणोऽयं तन्महिमा तत्र तत्र प्रमाणे- पशृयते। यद्गाथेत्यादि; भगवद्वताराणां महिमा यथा अदसीयैः द्राविडगाथासहस्त्रैर्व्यक्तीभवति न तथा चतुर्भिरपि वेदैः नापि अष्टादशभिः पुराणरित्यर्थः। भगवद्गुणैकतानत्वादेवादसी- थानां भाषाप्रबन्धानां दिव्यप्रवन्ध इति सार्वजनीनो व्यवहारः, भाषाप्रवन्धत्वेऽपि वेदतुल्यप्रामाण्यं सर्वोपजीव्यत्वमित्यादिको महिमातिशयो विद्योतते। शठदेषिणम् ; मातृग निःसरण- समये इतरशिशूनिवात्मानमप्यभिभवितुमागतं शठाख्यं वायु- विशेष योगमहिम्ना अभिभूय पूर्वजन्मारब्धोपासनायामवातिष्ठतेति पौराणिकी कथा। १५. अस्मिन् पये दिव्यप्रवन्धमहिमोपवर्ण्यते। क्षीरामृत- द्राक्षादीनां संघातरूपोऽयमदसीयो दिव्यप्रबन्धः रसं जानातीति रसज्ञा इति व्युत्पत्या रसज्ञातृत्वरूपं प्रवृत्तिनिमित्त पुष्कलं चकारे- त्यर्थः। दिव्यप्रबन्धगाथानां पारायणे क्रियमाणे तावानानन्दो जिह्वाया भवति यावान् क्षीरामृतद्राक्षादीनां संमिश्रितानां पान इति भावः। १६. शठारातेर्वाणीविलसितं श्रीशठकोपाविष्कृतद्रमिडोप- निषदम्। घन इव ववर्ष क्षितितले ; यथा मेघः समुद्रजलं गृहीत्वा सर्वोपभोगाह स्वादु जलं वर्षति तत् नाथमुनिरपि श्रीपराङ्कुशदासाभिधानात् आचार्यात् दिव्यप्रबन्धैकदेशमुपलभ्य योगसाक्षात्कृतेन शठकोपमुनिनोपदिष्टां द्रमिडोपनिषदं लोके प्रवर्तयामासेति कथा। १७. यदुपज्ञम् येनोपज्ञायते आदौ अवगम्यत इति यदुपज्ञम् ; उपज्ञोपक्रम तदाद्याचिख्यासायाम् " इति नपुंसकत्वम् । भगवद्वोधायनटकद्रामिडाचार्यादिभिः प्रवर्तितमोपनिषदं विशिष्टा- दैतमतं मध्ये प्रवर्तकाधिकाश्विरल्यात् विच्छिन्नप्रायमभूत्। तत् श्रीमनाथमुनिना न्यायतत्त्वयोगरहस्यादिभिर्ग्रन्थैः पुनः प्रतिष्ठापित- मिति तचरित्रविदः । मुदां निधिः । ब्रह्मानन्दानुभवैकपरः।

·धर्मशब्दो धनु- 184 श्रीरामानुजच पूटिप्पणम् १८. श्रीमन्नाथः श्रीमानाथमुनिः। पमोल्लासकरैः कटाक्ष- निकरैः; कटाक्षपातेनाश्रितानां मोक्षश्रीसंपादकमित्यर्थः । हि श्रीरमृता सताम्" इति मोक्षसंपदेव हि अमृता श्रीरिति श्रूयते। पभेक्षणः; पुण्डरीकाक्षाभिधान आचार्य: १९. अत्र भगवता रामचन्द्रेण सह राममिश्रस्थाचार्यस्य श्लेषानुप्राणितोपमा वर्ण्यते। शवधर्मदलनात्, शौवाचारस्य दलनात्, शौवधनुषो दलनादिति च । वचनोऽपि विश्वप्रकाशे पठितः। क्षमाभृद्रिपुं जित्वा; क्षमाभृत् भगवान् विष्णुः, तस्य रिपुं श, भगवडिदेषिण इत्यर्थः; जाम दग्न्यमिति च। वैष्णवधर्मः; भागवतधर्मः, वैष्णवधनुश्च । शतानन्दतः, उत्तरोत्तरशतगुणितानन्देन ब्रह्मानन्देनेत्यर्थः शतानन्दनामकजनकपुरोहितनेति च। विश्वैः अमित्रवरैः प्रति- वादिभिः अप्रकम्प्यवैदुष्यविभवः, विश्वामित्रात् मुनेः लब्धः वरैः अप्रकम्प्यविभव इति च। श्रीरङ्गनाथाश्रयः ; श्रीरङ्गनाथं शरणत्वेनाश्रित इति उभयत समानम् । दाशरथे: श्रीरङ्गनाथारा- धकत्वं श्रीमद्रामायणादिषु प्रसिद्धं संप्रदायावगतम् । २०. आरण्यकैः; उपनिषद्भागः, अरण्ये जातैर्मनुष्यैश्च । "अरण्यान्मनुष्ये” इनि वुन् । वाक्चेतसोरपि सुदुर्ग्रहम् “ यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह" इति अवाङ्मनसगो- चरतया श्रुतम् ; औषधमपि अवाङ्मनसविषयशक्तियुक्तम् । यामुनः यामुनाचार्यनामा आचार्यवर्यः : स्लोवरनाख्येन ग्रन्थेन यः भगवद्गुणान् सर्वानपाययदित्यर्थः। २१. चोलाधिपस्त्री; चोलराजमहिषी। अयमत्रत्यकथासंग्रहः यामुनाचार्यस्य कदाचित् चोलराजसदसि तत्सभापण्डितेन सह वादः प्रवृत्तः। तदा विजयिनं यामुनाचार्य राजमहिषी स्वप्रतिज्ञा- पूरणसंतुष्टा 'मां पालयितुं किमागतोऽसि' इति स्तुत्वा नमस्कृत्य बहुमेने इति। रूढियोगापहारिणी' इति सामान्यतो योगात् रूबलीयस्त्वं लोके प्रसिद्धम् । एतद्विषये तु विपरीतमिदं जातमिति भावः। H ·165 प्रथमः स्तबकः २२. विश्वभरस्य भगवतः। आशावली अभिलाषपरंपरा। महापूर्णताम् ; संपूर्णताम् , महापूर्ण इति आचार्यविशेषस्य २३. अग्यभाषेत्यादि ; अग्यभाषा श्रुतिः सैव योषा योषित् तस्याः अवेयभूषायिता ग्रीवालंकारभूतमङ्गलरसन्नायिता शुभमणितिः यस्य सः। अस्याचार्यस्य सूक्तिभिरेव श्रुतिः मङ्गलसूत्रवती पतिवत्नी जाता। अस्थाचार्यस्य वक्तीनामभावे भगवान् पुरुषोत्तम. श्रुतिप्रतिपाद्यो न स्यादित्यर्थः । २४. मुक्तौथैः; मुक्तानां समूहः। वैष्णवपदम् ; परमपदम् । याम्यनगरीत्यादि; अस्मिन्नाचार्येऽवतीर्ण अमुमाश्रिताः सर्वेऽपि मुक्तिमार्ग प्राप्ताः । अतो यमनगर्याः कवाट संघटितमेवाभूदित्यर्थः । २५. सिता शर्करा । कुदृशाम् ; दुर्मतानाम् , अक्षिरोगवतां च । २६. यथा लिवेण्यां सरस्वतीयमुनाविष्णुपदीनां संभेदो भवति तथा लक्ष्मणकृत्यामपि सरस्वत्युल्लास: यामुनप्रवन्धरूड्रायः विष्णु- पदसंबन्धश्च भवतीत्यर्थः । २७. अष्टाक्षः अष्टाक्षरमन्त्रस्य। सकलवर्णानुगुणता न भवति; वैदिकमन्तत्वेन वैवर्णीकेतरशद्रादीनामनुपादेयता । रामानुजाख्यचतुरक्षरमन्त्रस्तु सकलवर्णानुगुणः, अत एच भूम्ना गुरुश्च भवति। २८. विशुद्धपक्षौ; सितच्छदौ, निर्दुष्टमतौ च । श्रुतिहृद्यसूक्ती; श्रुत्या वेदप्रमाणेन विदुषां मनोहरवचनौ; श्रुतेः श्रवणस्य हृद्या सूक्तिः विरावः ययोस्तौ इति च। मानसम्: मन एवमानसं सरश्च । देशिकराजहंसौ ; आचर्यवरौ कूरेशदाशरथ्याख्यौ । २९. श्रुतिः; वेदः श्रोनं च। सुवर्णानाम् ; शोभनाक्षरवतां, स्वर्णमयानां च । विलेखो यत्क्प्सः, श्रीरामानुजग्रन्थाः पूर्व कूरेशेन पले लिखिता इति प्रसिद्धिः। ..

·166 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् ३०. उदृढत्यदि; दाशरथिनामक आचार्थः श्रीरामानुजस्य स्वस्त्रीयः वालवंश्यश्च । श्रीरङ्गनमुकनकवेले धृतवते, श्रीरङ्गनाथ- देवालये प्रधानाधिकृतः। अयं वृत्तान्तोऽत अन्य दशमस्तबके वक्ष्यते। ३१. सरसिजदृशम् ; पानयनां पत्नीम्। भोक्तुमनुभोक्तुमे- कान्तं विजनप्रदेशमपश्यन् । यतः सर्वान्तर्यामित्या सर्वव्यापितया কামাল সুহ্মাঃ নল অলি, অশালিমেনহাল্লাল इत्यर्थः । भ्रमरघुणनीत्या, भ्रमरकीटन्यायेन, यथा अमरः कीदविशेषं सदा स्वसंपर्कण स्वचिन्तामुत्पाद्य नामेण भमरात्मना परिणामयति तत् सदा श्रीरामानुजध्यानात् गोविन्दोऽपि तुर्याश्रम स्वीकृत्य श्रीरामानुजसंज्ञां दधारेत्यर्थः । ३२. रङ्गक्षितिरमणतहारचिनुतिम् । श्रीरङ्गनाथरङ्गनायिकाविषयं श्रीरङ्गराजस्तवश्रीगुणरत्नकोशनामकं स्तोलव्यम्। भार्यः पराशर- भहार्यः। ३३. भगवड्रीगुणमणीन् ; भगवतः श्रियश्च गुणानेव मणीन् पूर्वोक्तस्तोत्रछये सुघटितान् । ३४. मृषावादः, ब्रह्मातिरिक्त सर्व मिथ्येति बादः, श्रीशङ्क- राबैतमतमित्यर्थः । वेदान्तवाक्यामृतेत्यादि । पावादकान्तारे वेदा- त्याख्यस्य दन्तिनः पातुं जलमपि दुर्लभमासीत्, सगुणपरवेदान्त- वाक्यानाम् अपारमार्थिककल्पितगुणपरत्वानीकारेण वेदान्तवाक्येषु न किमप्यास्वादनीयमासीत् । श्रीरामानुजमतप्रवेशानन्तरं तल सुधास्वादोऽभूदिति यावत् । ३५. वंशः; अन्वयो वेणुश्च । वेणुषु मणयो वियन्त इति कवि- समयप्रसिद्धिः। सन्मार्गः; साधुमार्गः नक्षलमार्ग आकाशं च । द्विजवराः; ब्राह्मणोत्तमाः पक्षिश्रेष्टाश्च । क्षमाभृतः पर्वताः संयमिनश्च। ३६. तवंशः वाधूलान्वय एव वेणुः। मागिनेयः भगिन्याः पुतः। दाशरथ्यार्थनामा; पूर्व विशे पद्ये निर्दिष्टः ।

·167 प्रथमः स्तबकः ३७. यदाख्यां दाशरथ्याख्यास् । श्रीरामानुजपादयुगलमेव दाशरथ्याख्यां विनत् प्रकाशते; तक्ताग्रेसर इत्यर्थः। ३८. श्रीकृष्णरायः; विजयनगराधीशः कृष्णदेवरायः । व्याले- त्यादि ; अस्य श्रीराचार्यस्य श्रीपादतीर्थसंसर्गण ब्रह्मरक्षापीडा নিজুলি লিখ। ३९. किंधामस्थेमनाज; तिरुवेल्लराव्यक्षेत्रवासिनम् । ४०, आन्वीक्षिकी न्यायशारणम् । फणिरमणः पतञ्जलिः। हीरः रत्नम् । ४१. वीक्षारण्य तिरुवेल्लूराव्यक्षेत्रम् । वीररामः श्रीवीर- राघवस्वामी। ४२ अमुष्य वरदगुरोः। शरणमातृनामा शरणाम्यानामकः । ४३ रघुकुलेत्यादिः यथा रघुकुले श्रीरामादयश्चत्वारो भ्रात- रोऽवातरन् तहदित्यर्थः। ४४. श्रीवत्लाङ्का, कूरेशः, तत्सदृशः। अत्र रामानुजाचार्य- नामा विवक्षितः। श्रुतिशिखरयुगम् ; उपनिषत् द्रमिडोप- লিঙ্গ। ४५ वरदगुरुसमः वात्स्यवरदाचार्यसमः। हेमवल्लीशः; कनक- वल्लीशः श्रीवीरराघवस्वामी। ४६. तन्मुखात् श्रीमद्रामायणविशेषार्थोपदेशात् । श्रीरामार्य- नामा। ४७ शब्दब्रह्मेत्यादि ; शब्दशास्त्रनिष्णात इत्यर्थः। कमलभवः ब्रह्मा। ४८. चेतण्डभूभृत् , हस्तिगिरिः श्रीकाञ्ची। घोट: अश्वः । तुरगवाहनमिति यावत् । लोकाचार्यः ; तन्नाम्ना प्रसिद्ध आचार्यः ;

·गुणाः। 168 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् तस्य प्रतिष्ठाकरण तहिम्बप्रतिष्ठाकरणम् । तत्समः लोकाचार्य समः। द्राविडाम्नायो दिव्यप्रबन्धः। ४९. पातञ्जलस्तूक्तिः महाभाष्यम् । ५०. श्रीशुद्धसत्वात् तन्नामकात् । ५१ गुरुपरिषदमेव दृढां नावमवलम्ब्येत्यन्वयः। रजवः, धार्मिकत्वादयो गुणाश्च। परमपुरुषानुग्रहमयं माणिक्यम् ; अनेन श्रीरामानुजचम्पूप्रणयनस्योद्देश्यं फलं भगवदनुग्रह एव, न प्रतिष्ठादिकमिति ज्ञापितम् । ५४. कविकथकसिंहप्रभृतयः श्रीमद्वेदान्तदेशिकप्रभृतयः । यतिराजसप्ततिरचनेनोपकारेणान तस्य विशिष्य स्मरणम् । ५५. कश्चिन्मूकः श्रीरामानुजानुग्रहात् वाग्मी जात इति वृत्तान्तः सप्तमस्तयके ४७ तमश्लोके व्यक्तः। ५६. विगाो अवगाहयोग्ये। भूमा महिमा । श्वेतगरुतो हंसाः। हीणाः लजिताः। ५७. श्रीरामावरजः श्रीकृष्णः। तचरिताख्यानचतुरौ व्यास- शुको। ५९. अत्रोत्तरार्धे वेदान्त्याख्ययतिर्विवक्षितः । ६०. व्याख्यामुद्रायाः कण्टकोद्धरणरूपफलोत्प्रेक्षा। ६४. सतामध्वनि; आकाशे। धुरि पुरुतः । ६५. श्रीरङ्गामृतकविः, श्रीरामानुजशतकान्तादिरूपद्राविड- प्रबन्धनिर्माता तिरुवरङ्गन्समुदनार इति प्रसिद्धः। प्रपन्नगायत्री इति तदीयप्रबन्धस्य व्यवहारः। ६६. भवताम् ; प्रमादः गुणग्राहिणां भवतां न वैमनस्य- मापादयेदित्यर्थः। अव दृष्टान्तः काममनस्य शशाङ्ककला- धारणम्।

·169 प्रथमः स्तबकः ७०. श्रीरङ्गक्षितिरमणकान्ता श्रीरङ्गनायिका । (ग) विदीप्राः; प्रकाशमानाः। अकूपारदाराः, नद्यः। विनिद्राः जागरूकाः। मिलिन्दाः भ्रलराः। कुरुविन्दाः रत्नानि । विशिरवाः रथ्याः। भोगिनः; सर्पाः भोगवन्तश्च । वनमाला, भगवतो वक्षसि विराजमानो मालाविशेषः। सर्वमङ्गला पार्वती । काञ्चनाभिख्यां कनकाभिधाम् , कांचन अभिख्यामिति च। विष्णुपदमाकाश, विष्णोः पादारविन्दं च । घनाघनः ; वर्षको मेघः। हाटकपटी पीता- म्बरम् । पञ्चमुखो रुद्रः। बर्हिर्मुखाः देवाः । चिरन्तनसरस्वती आनाया। ७३. वास्तव्याः वसन्तः। धाराणां धूः धाराधुरा ; “ऋक्पू- रब्धःपथामानक्षे” इति समासान्तोऽकारः । ७४. धिनोति; प्रीणयति । ७५. शुभ्रांशुः चन्द्रः। सारिण्यः कुल्याः । ७६. याः परितः ; यस्याः सर्वभागेषु । “अभितःपरितः" इत्यादिना द्वितीया। ७७. विबुधाः; देवाः विद्वांसश्च । देवराजा; इन्द्रः, वरदराज इति प्रथितो हस्तिगिरीशश्च । जलेशो वरुणः । ७८. हृत्तापघ्नम् ; हृत्तापनाशनीनामकं तिरुवुल्लूरक्षेत्रे विराज मानं सरः। ७९. कैरविणी; मद्रासूनगर विराजमानबृन्दारण्याभिधक्षेत्रे (तिरुवल्लिकेणि) विराजमानं सरः। प्रह्लादपार्थप्रियौ ; श्रीनृसिहः पार्थसारथिश्च । पार्थसारथिः प्राङ्मुखः नृसिंहः प्रत्यङ्मुखश्च निवसतः। ८०. जलशैला; 'तिरुनीर्मलै ' इति प्रसिद्ध क्षेत्रम् । . 22 ·170 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् ८१. महीसारमिति नामकरणे हेतुमाह-अखण्डेत्यादि । अन्ते वसत् , समीपे स्थितम् । ८३. तन्नामधेयेत्यादि ; केशव इति नाना प्रथितः। यायजूक- तिलकः, यजमानश्रेष्ठः। ८५. इलागीर्वाणचूडामणिः भूसुरश्रेष्ठः । श्रीमत्कैरविणीत्यादि। सकलमपि नित्यनैमित्तकं कर्म भगवदाराधनवेषणानुष्ठाय कांचि- दिष्टिमकरोत् । (ग) शातकुम्भं सुवर्णम्। दन्धनं दुर्बलम् । निबन्धनं ग्रन्थः। दीपकमृगविन्यासन्याया; वन्यमृग- ग्रहणाय व्याधाः मृगमेव वने चारयन्ति; तं मृगं दृष्ट्वा वन्या मृगाः तत्पद्वीमनुरुन्धाना व्याधहस्ते निपतन्तीति प्रसिद्धिः। ८६. भाग्योत्तरः उत्कृष्टभाग्यशाली। (ग) सत्यव्रतं काञ्चीक्षेत्रम् । अनन्तायां भूमौ । सुदर्शनं, सम्यग्दर्शनं विशिष्टाद्वैतदर्शनम् । विनतानामानन्दनचातुरीम् आनन्दजननसाम- यम् । दरः शङ्खः। दरं भयम् । दरमपि ईषदपि । कुमुदं, भूमेः संतोषम् । परमेष्ठि- पुत्रीयतः नारदीयतः। ८७. नलवनसमासेचनतुलाम् ; वैयर्थ्यमित्यर्थः । नृशेषत्वं, ना चासौ शेषश्च, नररूपी शेष इत्यर्थः तस्य भावम् । (ग) चक्षुःश्रवसः सर्पाः। सहासिका सहासनम् । ८८. निधानमिव निधिमिव । (ग) स्वातीवर्षाम्भः, स्वात्यां शुक्तिपतितं वर्षाम्भ: मुक्ता भवन्तीति प्रसिद्धिः। दन्दशूकः सर्पः । प्रश्रयो विनयः।

·171 द्वितीयः स्तबकः "अहंशुभ- ८९. धुरीणो मुख्यः। “(ग) अभ्युदयम् आविर्भावम् । अहंयुनि अहंकार- वति। शुभंयुनि शुभान्विते । मोर्युस्” इति युप्रत्ययान्तः। खे आकाशे अटन्तीति खेऽटाः, नक्षत्राणि । ९०. द्वन्द्वभूमा, लीलाविभूतिः नित्यविभूतिश्चेति विभूति- इयवान्। ९१. पण्डितपुण्डरीका, पण्डितव्याघ्रः पण्डितश्रेष्ठ इत्यर्थः । ९२. उद्यघृणेः उदितकान्तेः। (ग) जेगीमयानः, पुनःपुनर्गीयमानः । सूरसुता यमुना । कमलवासिनी लक्ष्मीः। अन्धयतीत्यन्धं तमः अन्धतमसम् । “अवसमन्धेभ्यस्तमसः" इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः। अहमहमिका परस्पर- स्पर्धा। क्रियासमभिहारेण पुनःपुनः । ९३. अब्जचक्रोज्वलं, शङ्कचक्रोज्वलं कमलसंघोज्वलं च । सकमल, लक्ष्मीसहितं कमलसहितं च । (ग) सुधाकिरगिरा, अमृतवर्षिण्या वाचा। ९६ क्षीरदेश्यं क्षीरकल्पम् । देवदेशीयः देवकल्पः। (ग) अकूपारः समुद्रः। ९७. महतामाशी:फणितिभिः, आशीर्वचनैः। , अथ द्वितीयस्तबकः । १. चेतना एव मुक्तामणयः, तान् । पिठरं स्थालीम् । ३. अनुश्रवो वेदः। फणाधरधुरंधरः शेषः। अलं समर्थः ।

·172 श्रीरामानुजचम्पाटप्पणम् ४. विश्वंभराभरम्, उत्तमाङ्गे शिरसि भूमिधारिणम् । अन्तरङ्गे मनसि विश्वंभरं भगवन्तं नारायणमाबिभ्राणं चिन्त- यन्तम्। ५. दर्विकराः सर्पाः। नात चित्रमित्यन्वयः। ११. परवस्तुपरं, परब्रह्मपरम् उत्कृष्टपदार्थविषयकं च । भूम्या- श्चक्र, भूमण्डल इत्यर्थः। १३. परं वस्त्वपि। परब्रह्मापि गुणमयं सत्यकामत्वादिगुण- प्रचुरम् । विभवभागपि ऐश्वर्यसंपन्नापि । गुणमयं तन्तुमयम् । १६. कंचिद्वालं धृतवती युवतिरपि केशवार्यपत्नी मन्दा गतिं भेजे; गर्भभरालसा मन्दमन्दां गतिमलभत । श्रुतिस्तु त्रैलोक्यधुरंधरं भगवन्तं धृतवत्यपि किंच जरत्यपि वयोऽधि- कापि परमां गतिं भेजे इत्याश्चर्यम् । (ग) व्रतती लता। १७. भूदेवीति केशवार्यपत्न्या नाम। तमोमण्डलम् , अन्ध- कारपरंपराम् . अज्ञानसंततिं च । १८. सिद्धार्थशक्तिग्रहण इत्यादि ; वाक्यस्य कार्य एव शक्तिग्रह इति मीमांसकमतं खण्डयित्वा वाक्यस्य सिद्धार्थेऽपि शक्तिग्रहः सुकरः यथा 'पुत्रस्ते जातः' इति वाक्ये इति वेदान्तिनां मतं स्थापयिष्यत्ययं बालक इति मत्वा तुतोषेत्यर्थः । २०. अभिराध्यति स्म, पूजयामास । २१. इत्थं कर्तुं पटीयान् ; गोवृन्दं वचोवृन्दं श्रुत्या वेदेना- धिकालंकृतम् उद्यत्सुवर्ण च कर्तुं पटीयानित्यर्थः । २२. बतेत्याश्चर्ये। (ग) पितामहपितामह इति; श्रीशैलपूर्णे वेंकटाचलपतेर- भिषेकतीर्थाहरणकर्य प्रत्यहं कुर्वाणे सति एकदा वेंकटाचल- पतिः स्वयं वृद्धविप्ररूपेण मध्येमार्गमागत्य तृषार्त इव 'तात ·द्वितीयः स्तबकः 173 ܩ , देहि मे पानीयम्' इति तं ययाचे। श्रीशैलपूर्णोऽपि पानीय- प्रदानेन बंतोषयामास । तत आरभ्य श्रीशैलपूर्णस्य 'तातः अथवा पितामह इति प्रसिद्धिर्जातेति कथा । सर्वलोक- पितामहस्यापि वेंकटाचलपतेः पितामह इत्यर्थः । २५. मेघनादमुखमायिविभङ्गम् ; इन्द्रजित्प्रमुखराक्षसनाशम् , मेघस्येव नादो येषां तानि मुखानि येषां तेषां मायिनां मायावादिनां पराजयमिति च । २६. दयपरिमलं व्याख्यमन्त्ररत्नसौरभम् । २७ आराधनोचितम् ; भगवता प्राणिनां हस्तपादादिका अवयवाः स्वाराधनाय प्रत्ता इति भावः । " अचिदविशिष्टान् प्रलये जन्तूनवलोक्य जातनिर्वेदा। करणकलेबरयोगं वितरसि बृषशैलनाथकरुणे त्वम् ॥” इत्याचार्यसूक्तिरिहानुसंधेया । २८ (ग) कुहनाभीरडिम्भः, कपटगोपबालकः श्रीकृष्ण इत्यर्थः। बन्धूनां समूहो बन्धुता। ३२. मोदकम् , भक्ष्यविशेषः संतोषकरं च । ३३. एते श्रवणे । तस्य शेषस्य अनर्घाणि यानि रत्नानि तानि भजेते इत्यर्थः। ३४. ललन्तिका, लम्बमानः पदकाख्य आभरणविशेषः । ३६. अधिकाञ्चि; काञ्च्यामधिकाञ्चि इति विभक्त्यर्थे अव्ययी- भावः। श्रुतीनां, श्रवणानां वेदानां च । ३८. चित्रकं विशेषकम् । ४०. श्रुतीत्यादि ; श्रुत्या एव युवत्याः कण्ठे मुक्तासरमिव भासमानम् । ४३. द्वयेति: द्वयाख्यो मन्त्रविशेषः । ४७. रसावकाशे भूप्रदेशे।

·174 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् ४८. रिवणानि संचारान् । ५२. विवक्षति, वक्तुमिच्छति सति । मुनिः मौनवान् । ५९. अशेषामुपनिषदं वरगुणं ब्रह्मोपनेतुं ब्रह्म पापयितुम् ; ब्रह्मप्रतिपादिकां कर्तुमित्यर्थः । ६०. सब्रह्म, समन्त्रकमित्यर्थः। ब्रह्मोपदेशं, परब्रह्मोपदेशं गायत्रीमन्त्रोपदेशं च । ६१. शिरसि विद्यमानेन मणिना विभूषिताम् । शिरसि उपनिषद्भागे यो मणिरिव अलंकारभूतो भगवान् तेन विभूषि- ताम् । विलसितैरङ्गैः, करचरणादिभिः शिक्षाव्याकरणादिभिश्च संभाविताम् । पदयोः यः क्रमः विक्षेपः तेन मनोरमाम् ; हंस- गामिनीमित्यर्थः । पदं क्रमः जटा घनमिति प्रसिद्धेषु चतुर्यु वेदपारायणेषु पदक्रमाभ्यां मनोरमामित्यर्थः । सुवर्णेन कनके- नालंकृताम् ; शोभनवगैरक्षरैः शोभितामिति च। द्विजवरः, चन्द्रः, स इव आननं मुखं तेनोद्भासिनीम् । बिजवराः ब्राह्मण- श्रेष्ठाः, तेषामाननेषूद्भासिनीम् ; तैः पठितामित्यर्थः । (ग) धिषणो बृहस्पतिः। धिषणा मेधा । ६२. मधूलिः मधुश्रेणिः। ६४. अलंकृतीः उपमाद्यलंकारान् । प्रसाधयन् अलंकुर्वन् । ६५. लजया नमन्मुखः गुरु: 'अयं गौतमः किम्' इति संदि- हानः अस्य पादयोरक्षि विद्यते किमिति वीक्षमाण इव बभासे इत्यर्थः । ६६. स्वकीयभाष्यम् ; महाभाष्यम् । ६७. दुर्निबन्धन, दुष्टं निबन्धनाख्यं ग्रन्थविशेषम् । सेश्वरां प्रसाध्य ; जैमिनिसूत्राणि न निरीश्वरपराणि, किंतु सेश्वरपरा- णीति साधयित्वेत्यर्थः। गुरोः प्रभाकरस्य । ६८. अक्षचरणव्याहारः, अक्षपादशास्त्रं न्यायशास्त्रम् ।

·175 तृतीयः स्तबकः भोगीन्द्रवाक् व्याकरणशास्त्रम् । यशोजालेन जगति धवली- भूते शुक्लपक्षकृष्णपक्षविवेक एवं नासीदित्यर्थः । (ग) कुमारः सुब्रह्मण्यः। शातोदरी वनिता । विबु धोत्तमः, देवेन्द्रः विद्वद्वरश्च । सदा अलीनां भ्रमराणां श्रेयसः योक्ता, सतामालीनां साधुबृन्दानामिति च। शतकोटि: वज्रा- युधम् । शतसंख्याकाः कोटयश्च । उज्ज्वलतटिल्लतिकं च तत् मज्जुलं चेति कर्मधारयः। तमीकान्तः चन्द्रः। द्विजराजयो दन्त- पन्ततयः । कम्वुबन्धुरः, शङ्ख इव सुन्दरः। धवलाङ्गविहङ्गाः हंसपक्षिणः। अर्णोजानि कमलानि, तेषां बान्धवः सूर्यः । ६९. सतां पथि; सत्पुरुषाणां मार्गे, नक्षत्राणां मार्गे आकाशे इति च । द्विजवल्लभः, ब्राह्मणश्रेष्ठः चन्द्रश्च । कुवलयं भूमण्डलं कुवलयपुष्पं च । धवलपक्षः शुक्लपक्षः। कलानां विद्यानां निधिः, षोडशकलानां निधिरिति च । , अथ तृतीयः स्तबकः। श्लो. १. सरस्वत्याः वाचः संबन्धि अमृतम् ; सरस्वतः समुद्रात् जातममृतं च । सतां साधूनां मण्डलं, सतां नक्ष- नाणां मण्डलं च । तमसः; अज्ञानस्य अन्धकारस्य च । कलाभिः; विद्याभिः, षोडशभिः कलाभिश्च । ३ (ग) ब्राह्मी विद्याम् ; वेदान्तविद्यामित्यर्थः । अहाय शीघ्रम् । यादवप्रकाशस्य तन्नामकस्याद्वैतविद्याचार्यस्य । यथोक्त- कारीति काञ्च्यां प्रसिद्धेषु अष्टादशसु दिव्यस्थानेषु कस्मिंश्चित् दिव्यदेशे विराजमानस्य भगवतो दिव्यनाम । ४. चिरालापाः वेदाः। दन्तावलगिरेः हस्तिगिरेः। ५. दिवादीपेत्यादि ; भगवतो वैकुण्ठवाससमये तदीया दयौदार्यायो गुणाः विषयाभावात् दिवादीपा इव व्यर्था अभ- वन्नित्यर्थः।

·176 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् ७. हाटकपटी पीताम्बरम् । ९ आकण्ठं, संपूर्णमित्यर्थः । १० कमलनयनार्य इति नाम । अनु सह जातं यशो यस्य ; सहजयशा इत्यर्थः। गोविन्द इति नाम । १२. (ग) शेषस्य विभाषा पर्यायः; तद्वतार इत्यर्थः । १३. प्रारभार समूहम् । १५. मे माता वन्ध्या' इति वचनं यथा स्ववचनव्याहतं तद्वत् श्रुतिः ‘ब्रह्म अवेद्यम्' इति वेदयतीति वचनं व्याहत- मित्यर्थः १६. भेदश्रुतिः अभेदश्रुतिः घटकश्रुतिश्चेति त्रिविधा श्रुतिः । १७. बायैरिव, वेदबायैः बौद्धादिभिरिव । २३. कर्णपरुषाम् ; स्वमतनिरासकतया कर्णकठोराम् । (ग) सभायां साधुः सभ्यः। अन्तरादित्यविद्यायाम् "य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते " इत्यादिना छान्दोग्यप्रतिपादितायां ब्रह्मविद्यायाम् । कप्यासवाचः; “तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी" इत्यादि- वाक्यस्य । कपः मर्कटस्य आसं जघनं यथा तथा भगवतोऽक्षिणी इति व्याख्यानं कृतं परैः । बाष्पायमाणे बाष्पमुद्वमन्ती लोचने यस्य । “बाष्पोष्मभ्यामुद्रमने” इति क्यङ् । एवमूष्मायमाणैरित्यपि । उष्णा- लुना; उष्णं न सहते उष्णालु:, तेन । “शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तदसहने" इति आलु- प्रत्ययः । हीनोपमानम् ; मर्कटजघनेन हीनेनोप- मानकथनम्।

·177 तृतीयः स्तबकः २४. अतिगभीरेत्यादि के जलं, तस्मिन् प्यास्ते वर्तत इति कप्यासम् ; अतिगभीरजलप्रख्ढमित्यर्थः। अथवा के जलं पिबतीति कपिः नाल, तस्मिन् आस्ते इति कल्यासम् ; सुमृष्ट- नालवर्तीत्यर्थः। आभ्यां विशेषणाभ्यां पुण्डरीकस्याम्लानत्व- प्रयुक्तशोभातिशय उच्यते। अथवा कं जलं पिवतीति कपिः सूर्यः, तेन आस्यते विकास्यत इति कप्यासम् ; रविकरविक- सितमित्यर्थः। अनेनापि शोभातिशय उच्यते । (ग) अनिदमुदयवाणीशीरः, उपनिषत् । २५. (ग) कथंताचिन्ता, कथमेष वध्य इति चिन्ता। एवं चिन्तापरोऽपि ब्रह्महत्यापातकात् बिभ्यत् । २६. मणिकर्णिका नाम गङ्गातीर्थे कश्चन घविशेषः । (ग) प्रमथलच्छात्रैः प्रमथगणवत् रहृदयैरित्यर्थः । उप- चिक्षेप आरेभे। २७. पिचण्डः कुक्षिः। २९ शुण्ठी, शुष्कमाकम् । रामठं हिङ्गु । इडली, अपूपविशेषः दक्षिणदेशे प्रसिद्धः। एवं दोशा अपूपविशेषः । भक्तम् अन्नम्। ३१. असिपलं क्रकचम् । तनयोपमानं यमसादृश्यम् । ३२. आतन्धन् कुर्वन् । शाटकैः, वस्त्रैः। ३३. पदार्पणपटीः ; तपनकिरणपरितप्तासु सिकतिलासु भूमिषु गमनसमये पादरक्षार्थ वस्त्रेण पादौ परिवेष्टय गच्छन्ति पथिकाः तदर्थ शिष्याः स्वकीयाः कन्थाः गुरवे दुरित्यर्थः । ३४ (ग) अपन्थानम् ; न पन्थाः अपन्थाः, तम् । "पथो विभाषा" इति समासान्तस्य वैकल्पिकत्वादप्रवृत्तिः। ३५. स्फारं विस्तृतम्। इरिणम् ऊषरप्रदेशः। ३६. उत्रैः रश्मिभिः। 23 ·178 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् ३८. गोमुखव्याघ्रात्, गोरिव मुखं यस्य तस्मात् व्याघात् । आपाततो दर्शने साधुरिव प्रतीतात् अन्ततः क्रूरहृदयात् यादव- मिश्रादित्यर्थः। ४०. मत्कृते मामुद्दिश्य । ५१. सजानि:, जायया सहितः । "जायाया निङ्" इति निङ् । ५५. जीवनं जलम् । ५७. शालाकूपः इति प्रसिद्धः कश्चन कूपविशेषः अद्यापि काञ्च्यां प्रथितो वर्तते। ६२. जम्भारातिदिशा, प्राची दिक् । ६३. बिजवरा, ब्राह्मणोत्तमाः पक्षिश्रेष्ठाश्च । पक्षिणो हि स्वयूथपरिभ्रष्टं चिरादागत पक्षिणं लब्ध्वा वृक्षाग्रमारुह्य रुवन्तीति प्रसिद्धिः। आगमशेखरः वेदान्तः। अगमशेखरः वृक्षाग्रम् । ६४. मघोनः इयं माधवनी । ६५. पुण्यकोटिरिति श्रीकाच्यां भगवन्मन्दिरविमानस्य नाम । ६६. काञ्चीपूर्ण इति कस्यचित् विख्यातस्य भक्ताग्रेसरस्य नाम। सन्धां प्रतिज्ञाम् । ६८. जलजः मत्स्यः । स्वस्य स्वकीयधनस्य वेदाख्यस्य लब्धये। ६९. मन्थानभूमिभृतः मन्दराडेराधार इत्यन्वयः। देशिक- क्षितिभृतः, देशिकराजस्य। सुमनसां विदुषां देवानां च । ७०. पोत्रं वराहमुखाग्रम् । पोलिणां चक्रवर्ती, आदि- वराहो भगवान् । ७१. दन्तित्राणत्वरातः; नक्रमुखपतितगजेन्द्रस्य रक्षणावसरे या त्वरा तया। वाहः वाहनम् ।

·179 तृतीयः स्तबकः ७६. निराघाट, निरावाधम् । घोटम् , अश्वम् । ७७. मणीन् जीवाभिख्यान ; कौस्तुभमणे: जीवाधिष्ठातृत्वं शास्त्रसिद्धम् । कथंकार, कथमित्यर्थः। ७८. सभाजनाः, सभ्या जनाः विद्वांसः । (ग) लक्ष्मणाख्यं सहजं भ्रातरम् । कमलनयनसूरिसुतं गोविन्दम् । ७९. घनावटे, निबिडगर्ने । सयातने, तीनवेदनासहिते । विलक्षणः, बुद्धिकौशलादिभिर्निरुपमः। विचक्षणः, निपुणः । ८०. भूदारो वराहः। व्यालः, सर्पः । ८२. पाटच्चराः, चोराः। (ग) व्यतिरेकम् , अभावम् ; नाशमिति यावत् । खाट- तटिनी, देवनदी गङ्गा। ८३. मठाल्या मालिनीम् ; मठसमूहरूपमालावतीम् । काभ्यां गङ्गातीरे बहूनि मठानि सन्ति, तयुक्तामित्यर्थः । ८४. कचन ; मधुरमङ्गलाख्ये भूतपुरीसमीपस्थे ग्रामे इति गुरुपरंपराचरिने उक्तम् । चतुर्थः स्तबका। श्लो. १. अञ्चन् , पूजयन् । काञ्चीरमणं, वरदराजम् । उढेत्यादि । श्रीवरदराजस्वामिनः सदा व्यजनवीजनकैंकर्यमाच- रन्तम् । ३. केसराङ्कः, श्रीशठकोपयोगी। ४. अर्लकः, कश्चन ओषधिवेशेषः 'तृतुवलै' इति द्राविडभाषायां प्रसिद्धः । तस्य भक्षणेन सत्त्वगुणोऽभिवर्धत इति महतां वचः। आये इव, महति लाभ इव । रामः, ·180 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् श्रीराममिश्राख्य आचार्यः। (ग) कल्लोलिनीकान्तः, समुद्रः । ५. (ग) स्वस्यान्ते, समीपे । स्वान्तेवासिनः, शिष्यान् । ९. अनेकधर्माश्रयमित्यादि ; सामानाधिकरण्यं नाम भिन्न- प्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थ वृत्तिरिति शब्दशक्ति विद्भिः निर्णयः कृतः। स च एकस्य धर्मिणः अनेकधर्म- वत्त्व एव संगच्छते; न तु निर्धर्मकत्वे इति भावः। एकता- गिराम् , अभेद्बोधकवाक्यानाम् । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिवाक्यमखण्डार्थबोधकमित्युक्तिरसंगतेत्यर्थः । १०. पूर्वाध शङ्कराद्वैतविषयम् । उत्तरार्ध भास्कराद्वैत- विषयम् । ११. इदं यादवप्रकाशाद्वैतविषयम् । १२. कुण्ठितश्रुतयः, श्रुतेः बाधवक्तारः, बधिरश्रोत्राश्च । १३. परित्यक्तब्रह्मसूत्राः, ब्रह्मसूत्राननुगुणमतप्रवर्तकत्वात् ब्रह्म- सूत्राणि धैयासिकानि सूत्राणि तैः परित्यक्तानि दत्तजला- अलीनि। अत एव संन्यासाश्रमे तेषां ब्रह्मसूत्रपरित्यागः यज्ञोपवीताधारणं युज्यत इत्यर्थः । १६. शिरोहस्तम् , पराजयसूचकं शिरसि हस्तनिक्षेपम् । १७. विबुधेन्द्रजित् , पण्डितवरजित् देवेन्द्रजिच्च । १९. मातृष्वसुः अपत्यं मातृष्वसेयः । २०. अहाय शीघ्रम् । २२. (ग) मुष्करः पुरुषः। वेदान्तरत्नभूतभगवदपहारनिपुण- पुरुषभूते मस्करिणि यादवप्रकाश इत्यर्थः । २६. देवाधिपव्यजनकिंकरः, श्रीकाञ्चीपूर्णः, तस्य वाक्यं रामानुजः एतादृशाङ्गविन्यासवान् एतादृशगुणकः' इत्यादिकम् । - " ·181 चतुर्थः स्तबकः २५. जैवातृका, चन्द्रः। २७. 'गोपपुरी; तन्नामकं क्षेत्र तिरुक्कोविलूर' इति भाषायां प्रसिद्धम् । २८. आयेत्यादि, द्राविडवेदप्रवर्तकेषु भगवद्भक्ताग्रेसरेषु सरोमुनिः भूतमुनिः महामुनिरिति विख्यातास्त्रय आद्याः । त एते त्रयोऽपि कदाचित् वर्षपीडिता गोपपुरीमेत्य भगव- न्मन्दिरं प्रविष्टाः मन्दिरस्यातिसंकोचेन सर्वेऽपि तिष्ठन्त एवासन् । तदा क्रमेण तेषां परस्परं समर्दोऽजायत । समर्द- स्यास्य किं कारणमिति ज्ञानदृष्टया पश्यन्तस्ते तत्रोपस्थितं भक्तप्रियं भगवन्तं साक्षात्कृत्य तमस्तुवन्निति कथाभिप्रेता। देहलीवल्लभ इति तत्क्षेत्राधीशस्य नाम । वीरनारायणक्षेत्र श्रीमन्नाथमुनेरवतारस्थलं 'मन्नारकोबिलू। भाषायां प्रसिद्धम् । ३१. पितामहः ; यामुनमुनेः पिता ईश्वरमुनिः, तस्य पिता नाथमुनिरिति थामनमुनेः पितामहो नाथमुनिः । ३५. कुरुकेशपुरम् ; कुरुकेश इति कश्चिन्नाथनुनिशिष्यः; तस्य पुरम् । 'कुरुकैकावलप्पनकोविल्' इति प्रसिद्धम् । ३६. भार्गवतीर्थम् ; श्रीवीरनारायणपुरे विराजमानः सरो विशेषः । गारुडाश्मलतया, मरकतवल्ल्याख्यया श्रीदेव्या । ३७. योगानुयोगेच्छया; योगाभ्यासमधिकृत्य प्रश्नेच्छया । ३८. इयमत्र कथा विवक्षिता-यामुनमुनिः कुरुकेशं योग- निष्ठितमवगत्य तद्योगभङ्गभिया निःशब्दं कस्मिंश्चित् भित्ति- कोणे तस्थौ । तदा कुरुकेशहृदयपुण्डरीकात् भगवान् श्रियः पतिः कुरुकेशस्यांसाववलम्ब्योर्ध्वमुन्नमथ्य कन्धरं यामुनमुनि दर्श । स्वांसनिपीडनात् योगानिवृत्तो यदा कुरुकेशश्चक्षुषी उन्मील्यापश्यत् तदा यामुनं पुरोऽवस्थितं दर्शति ।

·182 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् ४०. पुष्पकं नास्तीति ; शीघ्रमेव कुरुकेशपुरं गन्तुं पुष्प- कविमानं यदि स्यात् तदा शक्यं, तन्नास्तीति अशुचमित्यर्थः । ४१. मयि अतिप्रणयं प्रथयता; मदन्तेवासिनेति शेषः । (ग) संस्थानं, गृहम् । ४२. स्थिरवचः, वेदः । ४३. महाभाष्यदाता, महाभाष्यपाठकः । चीटी, कांचन पत्रिकाम् । पुरोधसः निरोध, दशबन्धाख्यकरदानविषयं निबन्धम् । रोधोविहीनं, मर्यादातीतम् । ४४. दशबन्धः, आयस्य दशमो भागः प्रदेय इति समय- पूर्वकं परिकल्पितः करः। ४७. तेन, पुरोधसा। हाटकमयीं, सुवर्णमयीम् । ४८. मत्प्रावीण्यविशारदा ; मद्वैदुष्यं जानती। मायी, माया- वादी। . ५०. यामुनमुद्दिश्य राजपुरोधसोक्तं यद्यत् त्वया अस्तीति वा नास्तीति बोच्यते तत्सर्व पाण्डित्यमहिना अहमन्यथयामि' इति । तदङ्गीकृत्य यामुनेन 'ते माता न वन्ध्या, राजायं सार्वभौमः, राजपत्नी पतिव्रता' इति त्रयो विषया उक्ताः। तेषामन्यथाकरणमनुचितमिति मत्वा तूष्णीं भूते पुरोधसि लौकिकविषये पराजयमभ्युपगच्छति वेदान्तविषयेष्वपि वादं कृत्वा तं पराजितमकरोदित्यर्थः । ५५. षण्माससेवापरः, षण्मासपर्यन्तमलकंदानेन मम दर्शना- वसरं प्रतीक्षमाणः श्रीराममिश्रो गुरुर्दान्नावेक्षितः । ५७. (ग) आहोपुरुषिका, 'अहो मयि तिष्ठति अन्योऽपि पुरुषो भवितुं किं प्रभवेत्' इति योऽयं दर्पः सा आहोपुरुषिका । S - Preena ·पंचम स्तबकः 183 ५८. कुञ्चितं संप्रसार्य ; यादवप्रकाशमागतं दृष्ट्वा पूर्व कुञ्चित- मपि पार्दै तदनादरेण संप्रसाचैत्यर्थः । गौधेरः, 'उडुम्बु' इति भाषायां प्रसिद्धो जन्तुविशेषः। फणिपेत्यादि । श्रीरङ्गात् वेंकटाचलमुद्दिश्य गन्तॄणां केषांचिन्महतां भागवतानां मधुरान्तक- ग्रामसरसि पाथेयभुजामुच्छिष्टं यदन्नं तद्भोजनजेन सुकृतेन गौधे- रस्त्वमेवं शास्त्रज्ञो विद्वान् जात इति पूर्वजन्मवृत्तान्तमयोधयदित्यर्थः । ५९. मम शिरसि पदाम्भोजे कर्मणी कृत्वेत्यर्थः । ६०. महाश्वत्थं भक्त्वा ; ब्रह्मराक्षसपिशाचादीनां पूर्वस्थान परित्यज्यान्यन गमनसमये महावृक्षभजन स्वभावसिद्धम् । ६३. इभो गजः। चमूरु:, हरिणजातिविशेषः । वारणद्विषः, सिंहस्य । ६५. विशिष्टाद्वैतार्थत्वम् ; अद्वैतश्रुतयः न निर्विशेषादैतपराः, किंतु सविशेषादैतपरा इत्यवोचदित्यर्थः । ६७. हीरायिता, रत्नायिता । ६८. यथा कश्चित् पर्वतोपरि विराजमान शाखानिचितं महीरुहं पुष्पाणां फलानां चाविर्भावमपेक्षमाणो जलैः सिञ्चेत् तथायमाचार्यो देवराजं हस्तिगिरिमस्तकविराजमान बाहाभिरामं शालाकूपाम्बुनाभिषिञ्चन् परिचचारेत्यर्थः । अथ पञ्चमः स्तबकः । श्लो. १. विचित्रचरितः, काननान्तरात् किरातवेषमाबिभ्रयां दिव्यदम्पतिभ्यां काञ्चीप्रापणादिरूपाश्चर्यवृत्तान्तः । (ग) उपनः, अन्तिके विद्यमान आश्रयः। कौबेरी ककुभम् , उत्तरां दिशम् ।

·184 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् २. वेदान्ताविव, संस्कृतद्रमिडोपनिषदाविव । एककण्ठं, परस्पराविसंवादीति क्रियाविशेषणम् । ४. अनादिवाणी, श्रुतिः । माङ्गल्यसूत्रिणीम् , मङ्गलकर- ब्रह्मसूत्रसहिताम् । स्मृतिशोभिताम् , उपबृंहणभूतस्मृतीति- हासादिसहिताम् । ६. कुवलयहितम् ; भूवलयहितम् , कुवलयपुष्पाणां हितम् । सत्पथरतम् ; सतां मार्गे रतम् , नक्षत्राणां मार्गे आकाशे रतं बिजेन्द्र चन्द्रं ब्राह्मणेन्द्रं च । सुमनसां, देवानां विदुषां च । स्वर्भानुः, राहुः । खरः, उग्रः । ८. श्रीखण्डक्षितिजः, चन्दनतरुः । भुजङ्गात् , सात् खलाच । तल्लामा, श्रीरामानुजगुरुलाभः । श्रीरङ्गैश्वर्यस्य श्रीरङ्गैश्वर्यधुरा ; समासान्तोऽकारः । ९. साभ्यनुनयं, समार्थनम् । (ग) हयमेधः, अश्वमेधयागः । १०. रम्भाः, कदलीः। भक्त्वा भक्त्वा पुनः, पुनर्भङ्- क्त्वेत्यर्थः । (ग) कनकसरितः, कावेर्याः । आशुशुक्षणिः, अग्निः । १२. वृक्णः, छिन्नः । १३. अंहाप्रशमनं, पापशमनम् । शिरसा पदकमलमुन्नम्य ऊर्ध्वं धृत्वा वपुः स्पृशेयमित्यन्वयः । (ग) कलमं, शालिसस्यम् । जम्बालयन् , पङ्किलयन् । शुभाश्रयतया, ध्येयबिम्बतया । त्रयीसार- भूतं यत् मन्त्रत्रयम् , अष्टाक्षरद्वयचरम- श्लोकाख्यम् । १५, व्यासफणिति:: व्यासवाकू, ब्रह्मसूत्राणीत्यर्थः । गन्धेभैः; मत्तगजैः, अद्वैत्यादिवादिभिरित्यर्थः । ब्रह्मसूत्राणां समीचीनभावाविष्करणचण भाष्यं कर्तुं कः प्रभवतीत्यर्थः ।

·186 पञ्चमः स्तबकः १६. पुराणोत्तमम् ; विष्णुपुराणम् । तन्नाम्ना रतिमियात्; पराशर इति नाम बिभ्राणः संतोषं जनयेदित्यर्थः । १७. भविनां संसारिणाम् । अभिमुखीकारः अभिमुखी- करणम् । अनव्यवचांसि, वेदाः। तदाहयधरः, श्रीशठको- पाहयधरः। १८. अमीभिः, आचार्यैः । पूजायं बहुवचनम् । अयं, कटाक्षः। तुङ्गाः, ऋजवः । तमपि, रामानुजमपि । (ग) सुलभो न बभूव ; श्रीरङ्गं नेतुं न शक्य इत्यर्थः । २१. पञ्चजनता, पश्चाचार्यता। पञ्चत्वात् , मरणात् । पञ्चभिः संस्कारः; शङ्खचक्राङ्कन, पुण्ड्रधारणं, मन्त्रोपदेशः, यागोपदेशः दास्यनामकरणं चेति पञ्च संस्काराः श्रीवैष्णवसंप्रदायसिद्धाः । २२. (ग) बादरायणवाणी, ब्रह्मसूत्राणि । औपनिषदः परम- पुरुषः, श्रीमान्नारायणः । २९. श्रीघनपूर्णदेशिकमणिम् , श्रीमहापूर्णदेशिकम् । ३१. संभेदः, संगमः । ३६. आचार्यपादोऽत्र यामुनाचार्यः । ३७ शठारातीत्यादि, वकुलपादपमूले । ४४. गुणं, रज्जुम् । घटकसंगतं, घटसंगतम् । ४५. अमलं, पात्रम् । ४९. घोटी, बडवाम् । ५१. बृंहितं, गजगर्जितम् । (ग) शरधिः, समुद्रः। प्रेषं, प्रेषाख्यं मन्त्रविशेषम् । ५३. निःसाणः, वाद्यविशेषः । धवलगरुतः, हंसाः। ५८. आर्येत्यादि ; श्रीयामुनमुनेः सकाशे कृतं प्रतिज्ञात्रयम् । प्रयीव: सत्येति यावत् । 24 ·186 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् (ग) क्षितिश्रुतिजन्मनि, वल्मीकजन्मनि । ६०. संयमिनां नेले नायकाय विधिः अमू नेत्रे नयने प्रादात् । वेदान्तार्थविचारे सहायभूतावेतावित्यर्थः । ६४. चक्षुः किमिह निवसति; किमक्षचरण एवं साक्षा- दागतः इति संदिदिहुरित्यर्थः । ७१. शुभोपश्रुतिः; 'त्वचिन्तितं सम्यक् सम्यक् ' इति आकाशवाक्यम् । ७२. दिनकरेन्धानं, सूर्येण प्रकाशमानम् । ७६. यतिपतिपदाश्रयणे दृष्टान्तं कलयितुमिव निध्यातुमिव । ७७. तेन यतिधर्मसारसमुच्चयाख्यो ग्रन्थः सूक्त्या अलंकृतः। ७९. आधोरणः, हस्तिपकः । ८०. त्रियुगः, भगवान् नारायणः । ८३. पाथोजाक्षसरः, पनवीजसरः । ८४. अम्भोधिभिषक, अम्भेषेर्जातो भिषक् धन्वन्त- रिरित्यर्थः। ८५. सुमनसां, विदुषां पुष्पाणां च । अथ षष्ठः स्तबकः । . श्लो. १. तद्विज्ञप्तिकरस्य ; विज्ञप्तिकर इति अन्तरङ्गकैंकर्यकर्तुः अरैयर' इति भाषायां प्रसिद्धस्य व्यवहारः । एवं श्रीदेव- राजविज्ञप्तिकरस्य मन्दिं गृहं गत इत्यर्थः। रङ्गेशविज्ञप्तिकृत् ; श्रीरङ्गराज इत्याख्यो रङ्गनाथविज्ञप्तिकृत् ।

·187 षष्ठः स्तबकः ७. कृपानिधिम् ; करुणाकराख्यं श्रीभगवदिष्यविग्रहम् । दाशरथ्यायः, श्रीरामानुजस्य स्वस्त्रीयो दाशरथिः । खतः । ८. देहलीकेलिशैलम् ; श्रीगोपपुराख्यं क्षेत्रम् । त्रिमुनि- विनुतम् ; भूतसरोमहामुनिभिः स्तुतम् । ११. ईश्वरं गुरुवरम् ; ईश्वरमुनिं नाथमुनेस्तनूजम् । १२. कुरुकाधीशः; नाथमुनेः शिष्यः कुरुकेशनामा आचार्यः । १८ विज्ञप्तिकरचोदना, श्रीरङ्गविज्ञप्तिकरस्य नियोगः । ३३. (ग) माद्यन्मनाः, प्रमुदितचित्तः। सेनान्यम् ; सेनाधि- पतिं विष्वक्सेनम् । मा अन्यमिति छेदः । ३४. यतिक्षमाभृतं, यतिराजम् । (ग) बटुकृत्वः, बहुवारान् । क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्य- सुच् प्रत्ययः । शेषापटी; तदाख्यः पट्ट- खण्डविशेषः, यं भक्तानां शिरसि भगवर- प्रसादचिह्नतया आवेष्टय तीर्थतुलस्यादिकं दीयतेइति संप्रदायः। कम्बुकण्ठी प्रमदा; श्रीमहालक्ष्मीरिति यावत् । मेदुरः, संपूर्णः । ३५ आभीर्यो गोप्यः । वाराम्बुजातेक्षणाः, वारनार्यः । ३६. कलयन , पश्यन् । वगाहे, अवगाहे ; भागुरिमते- नावेत्यत्राकारस्य लोपः । ३७. प्रतोल्यो वीथयः । मुखरयति ; मुखरं शब्दवन्तं करोति । ३८. कलयति, करोति । उजिहीते, ऊर्ध्व प्रसरति ।

·188 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् (ग) विशङ्कट निबिडम् । विशिखाः, वीथयः। लोकानामालोको वीक्षणम् । श्रीरङ्गभूक- मनः, श्रीरङ्गनाथः । ३९. वेदान्तोदितेति; “सर्वगन्धः सर्वरसः” इत्यादि नोक्तम् । केशानां समूहः कैश्यम् । ४०. नीलाख्या भगन्महिषी । ४१. हेतीशः सुदर्शनः । अस्तावीत् , तुष्टाव “ स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु” इतीडागमः । ४२ वीरेन्दिरा जयलक्ष्मीः । ४३. भद्रपीठमिवाचरति; भप्रपीठति, आचारे कि । कल्लोलिनीवल्लभः समुद्रः । मण्डलमिवाचरति मण्डलीयति आचारे क्यच् । एवं प्रवालीयतीत्यपि । स्तबकति, चक्रति, सूर्यति इति किपि रूपाणि । (ग) मिलिन्दाः, भ्रमराः । क्षमा, भूदेवी । काय- मानम् ; वस्त्रनिर्मितं गृहम् । अन्तरारामम् ; मध्ये उद्यानसहितम् । जनानां समूहो जनता। बहिर्मुखाः, देवाः । शेमुषी, बुद्धिः । ४५. सिता शर्करा । प्रह्लादयतीति प्रह्लादं, संतोषजनकम् । ४७. श्रीमान् प्रत्यक्षदृश्यलक्ष्मीविशिष्टः। (ग) चान्द्रमस्याः सरस्याः, चन्द्रपुष्करिण्याः । ४८. जैवातृका, चन्द्रः । चन्द्रावगाहे, चन्द्रकृतस्नाने । ४९. शाखासहस्रं, वेदशाखासहस्रम् । ५१. जलरुहदृशः, पुण्डरीकाक्षस्य भगवतः । धरासिन्धु- सुतयोः, श्रीदेवीभूदेव्योः ।

·189 षष्ठः स्तबकः ५४. दशाः, वर्तिकाः अवस्थाश्च । स्नेहः ; तैलं, भक्तिरूपा- पन्नं प्रेमं च । आलोकः प्रकाशः, ज्ञानं च। लोकाना- मान्तरं यत्तिमिरम् अज्ञानम् । लोकान्तरे लोकमध्ये स्थितं यत् तिमिरं तमः । ५६. केसरभूषणः, श्रीशठकोपमुनिः । ५७. हेमाम्भोरुहं माधवीकुसुमं रक्तोत्पलं चेति भूतसरो- महामुनीनामुत्पत्तिस्थानानि । श्रीदेहलीशः, गोपपुराधिपो भगवान् । ५८. त्रिभिः श्लोकैः त्रयाणामादिमुनीनामुत्पत्तिस्थानान्याह । पृथिवीं दीपपात्रं भानुमन्तं दीपं च कृत्वा आन्तरमज्ञानं व्यपोह्य भगवन्तं साक्षाचकारेति प्रसिद्धिः । काञ्च्यां, काञ्चीक्षेत्र। कासारनामा, 'पोयकै' इति नाना प्रसिद्धः । ५९ माधवीकुसुमं, जातीपुष्पम् । मल्लाभिधाने पुरे ; महा- मल्लपुरे, महाबलिपुरमिति प्रसिद्ध । माधवीं भक्ति, माधव विषयिणी भक्तिम् । भूताख्याभृत् , 'पूतत्ताल्वार्' इति नाम्ना प्रसिद्धः। भगवतः कौमोदक्याः गदाया अवतारभूतः । ६०. मयूरनगरी, 'मयिलापूर' नगरम् । शोणात् , रक्तात् उत्पलादित्यर्थः । कनत्, प्रकाशमानम् । नन्दकः भगवतः खङ्गः । वचसा नन्दकं, वेदानां संतोषकरम् । , ६१. चरणोड़वेन; अक्ष्णेति वचनविपरिणामेनान्वयः । भवं, रुद्धम् । अलायं धृत्तान्तः गुरुपरंपरातो ज्ञायते--भृगुमहर्षेः पुत्र- त्वेन जातोऽयं केनचित् व्याधेन परिपोषितः योगाभ्यासनिर- तोऽभूत् । तदा आकाशमार्गेणोमापतौ गच्छति तच्छायायाः भूमिपतितायाः स्वसंबन्धं परिजि_पुरयं कानिचित्पदानि अप- चक्राम । तत् दृष्ट्या महनीयस्यात्मनः छायायाः स्पर्शोऽनु- चित इति मत्वा तेनापक्रान्तमिति मत्वा तस्मिन् प्रसन्नः ·190 , . इति तं पप्रच्छ । श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् उमापतिः तन्निकटमेत्य 'किं तेऽपेक्षितम् ? तददामि ; वरं वृणु' 'मोक्ष एवात्मनोऽभीष्टः तं दातु प्रभ- वसि चेत् प्रयच्छ' इति ऋषिणोक्त 'मोक्षप्रदाने भगवा- नारायण एव प्रभवति; मोक्षं विनान्यत् यभीष्टं तत् वृणु इति रुदेणोक्तम् । ततः ऋषिः यद्येवं सूचिः येन मार्गेण गच्छति तेनैव मार्गेण तन्निवद्धा तन्तुरपि गच्छतु' इति वरं ययाचे । तदेतदवहेलनं मत्वा रुद्रः कुपितः स्वकीय तृतीयं लोचनमुद्घाटय तं दग्धुमारेभे। ततः ऋषिरपि स्वकीय- चरणे गूढं विद्यमानं चक्षुरुन्मील्य तं प्रतिदग्धुमारेभे । ततो रुद्रः निगृहीतकोपः तं प्रसाध कैलासं जगामेति । भुक्तो- झितदुर्मतम् ; मुनिरयं लोकायतसौगता दिषु मतेषु चिरम् अभिनिविष्टः तत्रासारतां बुद्धा श्रीवैष्णवं मतमवललम्बे इति प्रसिद्धिः। ६२. घटायां, तुलायाम् । प्रणमनपरोऽप्यस्य हि तथा ; कवीनां सारोऽभूदित्यर्थः । कणिकृष्णाख्योऽस्य शिष्यः कश्चित् वभ्यवाक् अभूदिति गुरुपरंपरासंप्रदायादवगम्यते । ६३. श्रीकान्तेत्यादि। “पद्धयां शूद्रोऽजायत" इति श्रुत्युक्तरीत्या शूद्रजातिः । केसरात, वकुलभूषणं श्रीशठ- कोपमुनिम् । ६४. मधुराभिधानकवये; मधुरकविनामकशिष्याय । साक्षा- स्कृत्येत्यनेन संस्कृतवेद् इव द्राविडवेदोऽपि अनादिः । शठकोपमुनिस्तु कठादिरिव तस्य द्रष्टैधेत्यभिसंहितम् । सर्व- जनतासाधारणीम् ; संस्कृतवेदः लैवर्णिकमात्राधिकारिकः । अयं तु सर्वाधिकारिक इति विशेषः । ६५. अयमत्र विवक्षितो वृत्तान्तः-कुलशेखरमुनिः स्वयं राजा सन् भृशं श्रीरामगुणानुसन्धानपरोऽभवत् । एकदा चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । एको रामश्च धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥” इति श्रीमद्रामायणश्लोक .

·191 षष्ठः स्तबकः पठन् रामस्य सहायं कर्तुमिच्छन् सद्यः स्वयं सकलसैन्यसमेतो वनाय 'प्रतस्थे । ततो मन्त्रिणोऽस्य भक्तः परां काष्ठां विचिन्त्य सद्य एव श्रीरामस्य विजयावेदकं "तं दृष्ट्रा शत्रु- हन्तारं महर्षीणां सुखावहम् । बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ॥” इति श्लोकमुच्चैः पेठुः । तच्छ्रुत्वा श्रीराम- विजयसंतुष्टः कुलशेखरमुनिः सद्य एव राज्यं प्रत्याययाविति । ६७. किणभ्यामिकामिति ; भगवतः श्रीतुलस्यारामपोषणार्थ खनित्रपिटकादिधरणेन जातस्य किणस्य श्यामवर्णमित्यर्थः । विद्याशुल्कमिति; वल्लभदेवाख्यस्य पाण्डयनृपतेः सदसि सकलविदुषां पुरस्तात् “विष्णुरेव परं तत्त्वम्" इति पर- तत्वनिर्णयं कृत्वा तदर्थं कल्पितं पणबन्धमपि लब्ध्वा राज्ञा विद्वद्भिश्च संमानितोऽभूदिति कथा । रङ्गेन्द्रश्वशुरः; अस्य सुता गोदादेवी श्रीरङ्गेश्वरेण भगवता परिणीता। अतोऽयं श्रीरङ्गनाथस्य श्वशुरः । ६८. मदावलगतो मल्लद्विषं वर्धयन् ; राजसदसि विजेतार ममुं विष्णुचितं गजस्कन्धमारोप्य संमानयामास पाण्डन्यराजः । तदा तमिम महोत्सवं द्रष्टुं गरुडारूढः श्रीमान्नारायण आकाशे आविर्भूय ददृशे । तदा भक्ताग्रेसरोऽयं दिव्यदंपत्योः मङ्गल- गीतानि पपाठेति कथा । मल्लद्विषम् ; मल्लनिहन्तारं श्रीकृष्णम् । ६९. पुष्पंधयो भ्रमरः । सूरीन्द्रर्दशभिः, दशसंख्याकैः भक्तमुनिभिः । शेषाद्रीश्वरदुर्लभम् ; दशभिः भक्तमुनिभिः गाथारूपस्तोत्रकरण श्रीरङ्गनाथस्यैव; वेंकटचलपतेरपि तत् दुर्लभमित्यर्थः । श्रीरङ्गेन्द्रेत्यादि ; भगवत्प्रेरणया कस्याश्चित् वेश्यायाः प्रीणनाय श्रीरङ्गनाथदेवालयात् सुवर्णपात्रमेकमनेनाप- हृतम् । अनन्तरं देवालयाधिकारिभिश्चोरोऽयमिति कृत्वा अमुं दण्डयितुं प्रयत्ने कृते श्रीरङ्गनाथ: स्वयमेवाविर्भूय 'मम प्रेरणयै- ·192 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् वानेनैतत् कृतम् । तस्मान्नायमपराधी' इत्युक्त्वा विमोचित इति कथा । ७१. वासपुरम् ; श्रीरङ्गक्षेत्रसमीपे विद्यमानो ग्रामः ‘उरैयूर इति आधुना व्यवह्रियमाणः । केदारभूसंभवम् ; केदारभुवो विनिर्गतम् , अयोनिजमित्यर्थः । भगवतः श्रीवत्सस्यांशतया नीलवर्णदेहम् । इयमत्र कथा-केदारादुत्पन्नोऽयम् अयोनिजः भक्तशिशुः अनपत्येन केनचिच्चण्डालेन भगवद्भक्तेन गृहीत्वा पोषितः । यदायं भक्तः प्राप्तवयस्कः तदा प्राकृतविषय- विरक्तः भगवद्धयानैकपरः आत्मानं चण्डलजातीयं भावयन् पुण्यतमं श्रीरङ्गक्षेत्रमनासाद्य कावेरीतीर एव वर्तमानो भगवन्तं ध्यायन्नास्त । एकदा लोकासारङ्गमुनि म कश्चिद् ब्राह्मणभक्तः तं चण्डाल इति कृत्वा अधिचिक्षेप । तदा भगवता कुपितेन सः लोकसारङ्गमुनिः तं भक्तं स्वास्थान- मानेतुमाज्ञप्तः यदा स भक्तः श्रीरङ्गक्षेत्रं स्वपदा अस्पष्टव्य- माचष्ट तदा स मुनिः तं भक्तं स्वस्कन्धे समारोप्यानिनाय। अनन्तरं भगवता परितुष्टेन तस्य भक्तस्योत्पत्तिरहस्यमव- बोधिताः सर्वेऽपि विसिष्मियुः। भक्तश्च सद्यः ज्योतीरूपेण भगवति लयं गतः इति । स भक्तः 'तिरुप्पाणमुनिः" इति कथ्यते । ७३. सुवर्णबुद्धहरणः; सुवर्णमयं बुद्धविग्रहमपहृत्य तं विलाप्य तल्लब्धेन द्रव्येण श्रीरङ्गे गोपुरप्राकारादिकमनेन निर्मितमिति प्रथा। ७४. परकालनामा भक्तोग्रेसरः । 'तिरुमङ्गैमुनिः, इति प्रसिद्धः । ७५. प्राचार्यः, श्रीयामानुचार्यः । ७६. कुप्यदित्यादि ; अमृताहरणसमये इन्द्रेण गरुडस्य युद्धं प्रवृत्तम् । तदा इन्द्रस्य कुलिशमस्मिन् कुण्ठितमभूत् । HAR ·षष्ठः स्तबकः 193 ७७. त्रिधा%B वेदरूपत्वात् ब्राह्मणत्वम् ; अमृतकरत्वात् चन्द्रत्वम्। पक्षवत्त्वात् पक्षिराजत्वमित्यर्थः । ८०. विषयेभ्य एवाहिभ्य इत्यन्वयः । ८१. रजनिचरनाथानुजनुषा%; विभीषणेन । रामपद्याभिषेका- नन्तरं श्रीरामेण श्रीरङ्गनाथावासभूतं श्रीरङ्गविमानं विभीष- णाय दत्तम् । तेन कावेर्योमध्ये प्रतिष्ठापितमिति संप्रदायः । ८३. सैन्यरमणो विष्वक्सेनः । ८४. विमानाने परवासुदेवनाना तिष्ठन् भगवान् संदृष्ट इत्यर्थः । ८५. पत्रम् , वाहनम् । अनयत् ; भगवान् श्रीरङ्गनाथ इति शेषः । ८९. यामुनमुनेः पद्यैः, स्तोत्ररत्नादिभिः । (ग) डिण्डीर:, फेनः । आहिण्डमानं, प्राप्नुवानम् । निर्निद्राणि, विकसितानि । अन्तरीपं, द्वीपम् । मुदिराः, मेघाः । अनेकधा किंकुर्गणम् ; "निवासशय्यासनपादुकांशुकोपधानवर्षातप वारणादिभिः। शरीरभेदैस्तव शेषतां गतैर्य- थोचितं शेष इतीयते जनैः ॥” इत्युक्तरीत्या बहुभिः प्रकारैरुपचरन्तम् । स्वावतारेति; श्रीरामानुजः शेषावतार इति भावः। पाशा- युधः, वरुणः । वरोपयन्ता, सुन्दरजामाता उत्सवविग्रहः । कम्बुः, शङ्खः । निराधार- संचारः, निराबाधः संचारः । ९१. चेतोजन्मप्रतिभटः; कामशनुः रुद्रः । १००. वासनगरी; उरैयूामः । न 25 ·194 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् १०१. डिल्लीनाथस्येत्यादि ; रामप्रियो रङ्गनाथ इति भावः । १०३. सेवां कलयतो बाल इत्यन्वयः । १०४. घनपूर्णः ; महापूर्ण इत्यर्थः । १०५. केसराङ्कः, श्रीशठकोपमुनिः । १०६. अध्यक्ष पुरतः । १०८. प्रतिष्ठाभ्याम् ; व्यवस्थया की| चेत्यर्थः । ११०. श्रीयामुनेत्यादि ; सिद्धित्रयागमप्रामाण्यादिकम् । १११. दिव्यप्रबन्धावलिः, दिव्यप्रवन्ध इति द्राविडवेदनाम । ११३. गीतान्तिमार्थम् ; श्रीभगवद्गीतायाः चरमश्लोकस्यार्थम् । ११४. शृङ्गाटकं चतुष्पथम् । ११५. आचार्यवाक्यमित्यादि; ममैव मरणं भूयान्मा भूद्वंशविनाशनम् । इति बुध्द्या विनिश्चित्य राघ- वाय न्यवेदयत् ॥" इति रामशासनलड्डिलक्ष्मणाचारोऽप्यनु- संधेयः । ११६. नाथः, नाथमुनिः । ११७. चरमार्थम् , चरमश्लोकार्थम् । विज्ञप्तिकृत्पुंगवः श्रीरडेशसनिधाने दिव्यप्रबन्धादिपठने वन्दिभूतः अन्तरङ्ग- किंकरः। ११८. माल्यधरात्; मालाधराख्यात् आचार्यात् । १२०. गाङ्गेयतरङ्गिणी; कनकसरित् कावेरी, तस्याः विभ- जनपर्यन्तमित्यर्थः । १२१. शाला, रथ्या । परीवाहः, कुल्या । शफरिका, मत्स्यविशेषः; तासामुत्पततां छायाभिः तरणिः स्थगित इति भावः । १२२. स्फारा, वितता । स्यन्दनपालिका, स्थपङ्क्तिः ।

·षष्ठः स्तबकः 195 - १२३ डिण्डीमः, फेनः । १२४ मधुपः भ्रमरः, मद्यपश्च । १२७. मधूकभूरुहाः; मधूकवृक्षाः, येषां पुष्पाणि पाण्ड- राणि भवन्ति । पाण्डन्याक्षितीन्द्रा इव, पाण्डव्यराजस्य मुक्ता- फलसमृद्धिः प्रसिद्धा । १२८. तपः विधत्ते इति उत्प्रेक्षा । तपस्यन् पुरुषः वृष्टि- जलेन सिच्यते, आतपेन शोष्यते, वातेन कम्प्यते च । १२९ किं तेनामृतकौतुकेन ? अमृतेच्छया क उपयोगः ? १३०. काञ्चनफलं दाडिमफलम् । १३५. चूर्ण, सुधाम् । १३९ जम्भलफलं जम्बीरफलम् । १४२. सारण्या कुल्याः । १४३. गाङ्गेयकुम्भैः, स्वर्णकुम्भैः । १४४. मृषावादिमतवत्; अविद्याख्यभ्रान्तिज्ञानेन प्रपञ्चभ्रान्ति- ज्ञानमुदेतीति तन्मतम् । १४७. कूटाः, शिखराणि । चाम्पेयपुष्पेषु भ्रमरा लगन्तीति कविसंप्रदाया। १४८. केसरभूरुहः, वकुलवृक्षाः । १५०. वंशकरीरं वंशाङ्कुरः । १५१. उत् ऊर्ध्वं यानमित्यर्थः । वनान्तरं तु लक्षणया लक्ष्यमिति ज्ञानं भवति । १५३. अखण्डा कावेरी; दक्षिणकावेरी उत्तरकावेरीति कावेरी द्विधा भिद्यते । एतादृशभेदात्पूर्व प्रवहन्ती कावेरी अखण्डकावेरी ।

·196 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् १५४. भक्तम्, अन्नम् । १५५. दिवान्धाः, घूकाः । १५८. सुधा; लेपनद्रव्यम् , अमृतं च । १५९. कलिछिट् , तन्नामकः आचार्य: परकाल इति प्रसिद्धः । १६१. धरायां भूमौ इद्धा प्रकाशमाना । (ग) दाशार्हो विष्णुः । १६८. क्षमाश्रुतिजनिमुनिः, वाल्मीकिमुनिः । १७०. शकटविघटनापाटवम् ; शकटासुरभजनसामर्थ्यम् । मायाजनन्या:, पूतनाया: । १७३. हरि सिंहम् । १७५. मोहशास्त्रेति; "त्वं हि रुद्र महाबाहो मोह- शास्त्राणि कारंय” इति भगवदादेशात् कृतानि मोहशास्त्राणि वृथा भवेयुरित्यर्थः । १८१. आत्मघटना, आत्मसिद्धिः । प्रमाणविरहात् । अप्रामाण्यम् ; ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्या- त्वाङ्गीकारात् वेदगिरामपि मिथ्यात्वेनाप्रामाण्यमित्यर्थः। विशेष- सङ्गरहिते; निर्विशेषे वस्तुनि जिज्ञासा नोदेतीत्यर्थः । ब्रह्मोक्तरिति; " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इत्यादिवाक्यस्थ- पदानां लक्षणा न युज्यते । १८२, तथा, न जीवतीत्यर्थः । प्रत्यक्षादिविरोधतो ज्ञाज्ञादिभेदो न घटते इति न, किंतु घटत एवेत्यर्थः । १८४. शूद्राणामित्यादि ; वाक्यार्थज्ञानमात्रान्मोक्षं ब्रुवतां मते शूद्रस्यापि वेदेतरलौकिकवाक्येन ज्ञानोदयसंभवात् अप- शूद्राधिकरणसिद्धान्तो वृथेति भावः । आर्षव्याकृतिः, मानोज्झितत्वात् । - ·सप्तमः स्तबकः 197 वोधायनकृतविवरणम् । २८३. लक्ष्ये ब्रह्मणीत्यादि ; "प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते। अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥” इति श्रुतिरत्राभिप्रेता। (ग) दन्दशूकः, सर्पः। १८७. कृपानिधिपदाढ यया स्वाख्यया; वरदरामानुज इत्या- ख्यया। १८९. आख्यासाम्येन वैभवसाम्येन च संभूतया भिया आचार्यस्य रामानुजस्यैव मठं प्राप्य अहंकारवर्जितः यः वरद- रामानुजाख्यो व्यराजततरां तेनाराधितः सन् लक्ष्मणार्यो विरु- रुचे इत्यर्थः । अथ सप्तमः स्तबकः । , १. वेंकटभूमिभृत् , वेंकटाचलः । (ग) मातृष्वसेयः, मातृष्वसुरपत्यम् । अध्वन्यः पान्थः । ४. स्वाभाविकेत्यादिना; "स्वाभाविकानवधिकातिशयेशि- तृत्वं नारायण त्वयि न मृष्यति वैदिकः कः । ब्रह्मा शिवः शतमखः परमस्वराडित्येतेऽपि यस्य महिमाणवविप्रुषस्ते ॥ ॥" इति पद्येन । वश्च्युतं किं वास्ति; 'युष्माकं वस्तु किं च्युतं भवति' इति प्रपच्छ । अस्मदीयं वस्तु न तथा ; न च्युतमित्यर्थः । (ग) एकमार्गस्य श्रीवैष्णवमार्गस्य । अकलङ्कतैव, दोषराहित्यमेव । केवलानाम्, अर्थरहिता- नाम् । स्वैरचारिणाम् ; यथेच्छसंचारिणां युष्मादृशामित्यर्थः । तिर्यगूर्ध्वव्यवस्था ; तिर्यक्पुण्ड्रम् , ऊर्ध्वपुण्ड्रमिति व्यवस्था ।

·, 198 श्रीरामानुजचम्पूठिप्पणम् ५. सर्वोत्तरोऽपि सर्वेभ्यः श्रेष्ठोऽपि । ६. वकुलाङ्कसरिः, श्रीशठकोपमुनिः। विधेः नारायणादन्यस्य पूजनं नोचितमिति अर्थवती गाथाम् । ८. फलोत्तरतरे; श्लाघ्यफलवति । वन्यन्तः; वनमध्ये, व्यर्थमिति यावत् । ९. वृक्णः, छिन्नः । (ग) शैवधर्मः, रुद्राक्षमालाधारणादिरूपः पाशुपत- धर्मः, शैवधनुश्च । वैष्णवधर्मः ; पद्माक्ष- मालाधारणादिरूपः पाञ्चरात्रधर्मः, विष्णुधनुश्च । कालहस्तीश्वरः; कालहस्तिक्षेत्रपतिः, काल: कृष्णवर्णः हस्तीश्वर इति च । सत्यस्यानु- कूल्यम् , सत्यभामाया आनुकूल्यमिति च । १२. मातुला, मया लक्ष्म्या तुला साम्यं यस्य ; मातुोता १६. घटीयन्त्रम् ; कूपादेर्जलाहरणायोपयुज्यमानं यन्त्रम् । १७. उपत्यका; अनेरासन्ना भूमिः । १९. पूर्ण श्रीशैलपूर्णम् । (ग) इन्दिरानिधेः, श्रीनिवासस्य । दर्वीकरः, सर्पः । पर्यऋविद्या, कौषितक्यांप्रसिद्धा ब्रह्मविद्या। वातंधयः, सर्पः । २० वंशाः, वेणवः । २३. देवेन्द्राम, इन्द्रनीलमणिः । २४. आरोहणं सोपानम् । करिकुल्या, तन्नाम्ना प्रसिद्धा कुल्या। २६. स्वमिसरः, स्वामिपुष्करिणी । २९. वार्धषिकः, वृद्ध याजीवः ।

·199
सप्तमः स्तबकः
३५. कावेर्यन्तःपुलिनभुवि , श्रीरङ्गक्षेत्रे ।
३८. अधित्यकायां पर्वतोर्ध्वभूमौ ।
३९. निजान्मातुलात्, श्रीशैलपूर्णात् ।
४०. कल्याणवल्ल्या, कनकवल्ल्याख्या महिष्या ।
पघ्नम् ; तन्नामक तटाकम् । वीरराम, श्रीवीरराघवम् । शालि-
होत्रः, कश्चित् ऋषिः ।
४२. विक्रीतायास्तु गोः को वितरति तृणमिति पाठः ।
गुरुविरहः, श्रीशैलपूर्णगुरोविरहः ।
४६. स्वाश्रमेण स्वनाम्ना च; संन्यासाश्रमेण रामानुजनाना च ।
४८. मच, सपदि । एकां भिक्षाप्रदाने निरतां कस्यचित्
गृहस्थस्य पत्नीम् ।
४९. बहिः मातेव वात्सल्यमभिनयन्ती ।
५०. सा, स्नुषेत्यर्थः ।
५१. तत्क्षयं तजन्तुनाशम् ।
(ग) गोष्ठीपूर्णः, तन्नामक आचार्यः ।
५४. (ग) देशिकचूडामणिः, कूरनाथः । श्रीवत्सचिह्न इति
कूरनाथस्य स्वं नाम । जगत्प्राणो वायुः ।
शस्त्राणां संबन्धि शास्त्रम् । रामानुजो
लक्ष्मणः । दाशरथिः, तन्नामा आचार्यः ।
श्रीवृत्तं नाम द्राविडप्रबन्धः 'तिरुविरुत्तम्'
इति प्रसिद्धः।
५५. श्रीरङ्गामृतदेशिकम् ; तन्नामकं कंचित् भागवतम् ।
६४. यामुनाचार्यप्रथमाभीष्टम्; ब्रह्मसूत्राणां समीचीनार्थावि-
ष्कारक्षभाष्यकरणम् ।
HAR

·200 , " श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् अथाष्टमः स्तबकः । (ग) अपुंप्रभवतया, अपौरुषेयतया । तर्कस्थाङ्ग- भूता ये संगतिविशेषाः पक्षधर्मतादयः तैः चारुतरवेषाम् । मङ्गलसूत्रम् 'अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा' इत्यारम्भसूत्रम्। अहाय शीघ्रम् । इक्षुरसास्वादः स्वत एवं स्वादुतमः । तत्र यदि वेतनं दत्वा नियुज्यते, किमु वक्तव्यं तस्याङ्गीकार्यत्व इति भावः । पाटचराः तस्कराः, तैरपहृतधन इव । गङ्गायाः पारे, पारेगङ्गम् । एवं मध्येकवेरतनयम् । १. वृत्तिं बोधायनवृत्तिम् । ३. (ग) टङ्कः, ब्रह्मनन्द्यपरनामा छान्दोग्योपनिषवाक्यकारः। द्रमिडः, तद्भाष्यकारः । गुहदेवः, तन्मत- प्रवर्तक आचार्यः । ९. कंजम् , कमलम् । ११. शेषी रामानुजा, बलरामस्थानुजः श्रीकृष्णः । शेषः रामानुजः, आचार्यवर्योऽयम् । पूर्वः, शेषी रामानुजः; पार्थाय अर्जुनाय चरमार्थदः चरमश्लोकार्थदाता । अन्यस्तु शेषो रामानुजस्तु अपार्थाय परैः कल्पितायार्थाभासाय चरमार्थः नाशः तत्प्रदः । १२. सुमित्रायाः तदाख्यायाः दशरथमहिष्याः उदयः । सुमित्राणां सुहृदामुद्यः । शेषत्वभाक् श्रीराम प्रति शेषवृत्तिः, शेषावतारश्च । ऊर्मिलाख्यया देव्या अवरोधवान् भार्यावान् ; ऊर्माणां कामक्रोधादीनां षण्णामूर्मीणां, लयः, रलयोरभेदात् रयो वेगः, तस्यावरोधः प्रतिबन्धः, तद्वान् । रामायाः स्त्रियः अनु- षङ्गे संबन्धे । रामस्यानुषङ्गे इति च । १३. एको रामानुजो लक्ष्मणः ज्येष्टानुवर्ती मेघनादनिरोद्धा च । अन्यो रामानुजः श्रीकृष्णः यमुनायास्तीर्थसेवी । अयं , ·अथाष्टमः स्तबका 201 तृतीयो रामानुजस्तु ज्येष्ठानां महतामनुवर्तनशीलः, प्रति- वादिनां मेघसदृशघोषनिरोद्धा, यामुनाख्यगुरुसेवी च । अत- स्तृतीयोऽयं रामानुजः पूर्वाभ्यां द्वाभ्यां रामानुजाभ्यां उत्कृष्ट इत्यर्थः । १४. शैवधर्मः; शैवं धनुः, पाशुपतधर्मश्च । वैष्णवधर्मः; वैष्णवं धनुः श्रीवैष्णवधर्मश्च । मायावादः; अविद्यावादः कपटवादश्च । खरः; क्रूरः, तन्नामको राक्षसश्च । एवं दूषणं परैः स्वमतोपरि आपादितं दूषणं तन्नामक राक्षसं च । गां भूमि ब्रायत इति गोत्रो भूमिपो दशरथः तस्मादुदयः; गोत्रं वंशः, तस्मिन्नुदयः। कलिः पापं कुलियुगश्च । १५: त्रयो रामानुजाः-लक्ष्मणः श्रीकृष्णः आचार्यवर्यश्च । कवयोऽपि त्रयः-वाल्मीकिः व्यासः वेदान्तदेशिकश्च । ग्रन्था अपि त्रयः-रामायणं भारतं यतिराजसप्ततिश्च । १६. अणिष्ठाम् , अल्पामित्यर्थः । ब्रह्मसूत्राणामाकलनमर्थ- विचारः । ब्रह्मसूत्रं यज्ञोपवीतम् । १७. प्रारभवीयघनकायः, शेषत्वावस्थायां भोगः । १८. सत्त्वप्ररोहेत्यादि । श्वेतमृत्स्नया निर्मिता पुण्ड्रपङ्क्तिः सत्त्वप्ररोहनिवहतया वर्ण्यते शुभ्रवर्णत्वसाम्यात् विष्णुभक्ति- करत्वसाम्याच । धिनोति प्रीणयति । १९. राजीवबीज पद्माक्षम् । उभयोर्विभूत्योः, लीलानित्य- विभूत्योः । २०. नाथः, नाथमुनिः । २१. धीवल्लित्यादि, धीरेव वल्ली, तया परिवीताः ये शाखिनः तैत्तिरीयादिशाखाभेदद्वन्तो वेदाः, तेषां पटल्याः याः शाखा:, तासां शिखा उपनिषदः । द्विजाः, पक्षिणो विप्राश्च । २२. आगमाः; वेदाः, आगमा वृक्षाश्च । श्रुत्याकर्षी, वेदा- लम्बी श्रोताकर्षकश्च । शुकः, तदाख्यो मुनिः कीरश्च । माधवः, रमापतिः वसन्तश्च । 26 ·202 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् २३. संतानकैः, वृक्षविशेषैः । उल्लोचः, वितानम् । क्रीडा- हार्य, कृत्रिमपर्वतम् । २७. श्रुतिरेवाधारशिला । सद्ध्वा ; नक्षत्रमार्गः आकाशः, सन्मार्गश्च । अयोध्यापुरी; श्रीवैकुण्ठमित्यर्थः । २९. प्रणाली, कुल्या । द्युसरित् , गङ्गा । प्रतोली, वीथी। नराश्च हयाश्च रथाश्च तेषामुच्छ्रायजननी । नरहयो हयग्रीवो भगवान्, तस्य ये रथा निवासभूता विद्वांसः तेषामुच्छ्रायजननी । मुखाब्जस्य सरणिः, तन्निर्गता कृति- रित्यर्थः । ३०. विवृतानि विस्तृतानि यानि दुर्मतानि मताभासाः । ३१. त्रिवर्गः, धर्मार्थकामाः। एकदण्डिनां त्रयी, शङ्कर- भास्करयादवाः। ३२. त्रियुगस्य, षाड्गुण्यवतो भगवतः । बलाध्यक्ष, सेनेशो विष्वक्सेनः । त्रिदण्डमेव वेत्रम् । विष्व- क्सेनो यतिपतिरभूत् वेत्रसारस्त्रिदण्डः” इति श्रीमन्निगमान्त- महादेशिकोक्तिरनुसृता । ३३. श्रियः परिवृढम् एकमुखमीरयन् लयीशिखरभारतीनां गणो यथा गण इव सहस्रमुखभोगिराट् शेषः बहुमुखं बहुभिः मुखैः भाषते इत्यर्थः । ३४. आजानसिद्धशेषत्वं जन्मसिद्धं शेषावतारत्वम् । ३५. अनादिवाणी, आनायः। फणित्यं, द्राक्षा । ३७. काशं, पुष्पविशेषः श्वेतवर्णः । ३८. पुण्डरीकं, सिताम्भोजम् । ३९. स्तम्बेरमो हस्ती । ४०. हिका ; रोगविशेषः, येन मुखात् विकृतो ध्वनिरुदेति ·203 अथाष्टमः स्तबकः (ग) करवाल:, असिः । तत्त्वत्रयं, चिचिदीश्वरा- स्वाचार्यपञ्चक, महापूर्णगोष्टीपूर्ण- श्रीशैलपूर्णमालाधररङ्गेशानामकमिति केचित् । अत्र रङ्गेशस्थाने यामुनाचार्यशिष्यं आल- वन्दाराख्यं श्रीवेदान्तदेशिकोऽभिप्रेति । नूपुरा- पगा, तीर्थविशेषः । वनमहीधरः, क्षेत्र- विशेषः । विष्णुचित्ततनयां, गोदाम् । तजनकं मुनि, विष्णुचित्ताख्यम् । वकुल- भूषणं श्रीशठकोपमुनिम् सरसालं कल्नकम् । श्रीमत्कुरंकुटी, तिरुक्करंकुटीतिप्रसिद्धं क्षेत्रम् । पञ्च पूर्णान् , पञ्च अारूपिणः भगवतः । पटीशैलः, सह्याचलः। ४१. वैष्णवी नदी, गङ्गा । ४४. मम सख्यां, रामानुजः सन् श्रीकृष्णः यमुनायां चिरं चिक्रीडेति भावः। अथवा मम सख्यां, कावेर्याम् अयं रामानुजाचार्यश्चिरं चिक्रीडेति भावः । ४५. (ग) मायावादः, अद्वैतवादः । कप्यासवाचः यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी" पनिषदाक्यस्य । शंकरदुरर्थः ; कपेमर्कटस्य जघनमिव स्थितं पुण्डरीकमित्यर्थः । ४६. राज्ञा का मुद्रया करणेन घटयित्वेत्यन्वयः । ४९. (ग) धरित्रीगीर्वाणाः, भूसुराः ब्राह्मणा इत्यर्थः । ५०. रामाभिख्याम् ; श्रीरामनाम । मार्गदर्शी; मोक्षमार्ग- दी। "श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे। सहस्र- नामतस्तुल्यं रामनाम वरानने ।" इत्युक्तरीत्या श्रीरामनाम तारकमन्त्रमुपदिशन् इत्यर्थः । ५१. खाटाः, देवाः । " an ·204 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् ५३. पारेगङ्ग, गङ्गायाः पारे । अकृष्टपच्यम्, अकृष्टे स्वयमेव पच्यत इति अकृष्टपञ्च्यम् । "राजसूयसूर्य" हत्या- दिना क्यवन्तो निपातितः । सदातनफलं मोक्षः । ५६. (ग) गण्डकी, तन्नामिका नदी। अनन्तमतं, श्रीवैष्णव- मतम् । ५७ आचक्रवालं, लोकालोकपर्यन्तम् । ५८. सततवर्षिणि, सतीति शेषः । (ग) उत्तमपूर्णः तदाख्यो भक्तः । ५९. प्रसादमहत्त्वतः, श्रीरङ्गनाथानुग्रहलब्धगुडान्नभक्षण- महत्त्वतः । गोविन्दः, तदाख्य आचार्यः । व्यास इति परा- शर इति च नामाकरोत् । ६०. महिताभीष्टदयीपूरणम् ; शारीरकसूत्राणां श्रीभाष्य- करणं प्रथमम् , व्यासपराशरनामकरणेन द्वितीयमित्यभीष्टद्वयं पूरितम् । तृतीयामपि ; गोविन्दावरजपुत्रस्य पराङ्कुश इति श्रीशठकोपनामकरणेन तृतीयमभीष्टं पूरितमिति भावः । अथ नवमः स्तबक: श्लो. १. लम्पटः, स्पृहयालुः। आगमप्रामाण्यमनभ्युपगम्य- सर्वत्र 'कुतः कुतः' इति ये केवलं हेतुवादमवलम्बन्ते ते कौतस्कुताः “कस्कादिषु च” इति सत्वम् । २. द्वादशसहस्रभक्तः, सप्तशतसंख्याकैर्यतिभिः, चतुरधिक- सप्ततिसंख्याकैराचार्यपुरुषैश्च यतिपतिवृतोऽभूदित्यर्थः । ३. गोविन्दसंदूषकः, भगवति श्रीपतौ द्वेषमावहन अन्ततः कुण्ठीभवता प्रयत्नेन युक्तः ।

·205 नवमः स्तबकः ५, चातुर्मामी; तदाख्यः राजपुरोहितः । न्यक्रिया, अन्यदः । तव छन्दानुरोधात् ; तवाभिप्रायमनुरुध्य । ६. शठमतेः, पुरोहितस्य वचनम् । ७. (ग) द्रोणमस्ति; द्रोणमिति शिवाख्यात् परिमाणात् अधिकः परिमाणविशे:। निशमनं, श्रवणम् । १२ हेतिवरस्य, सुदर्शनस्य । १३ मधूलीत्यादि ; प्रतीच्या दिशि वर्तमानस्य पर्वत- विशेषस्य नाम । १५. नल्लानाख्याः, 'तिरुमलै नल्लान्' इति नाना प्रसिद्धः चतुःसप्ततिसंख्याकेषु श्रीरामानुजशिष्येषु आचार्यपुरुषेषु श्रीभाष्य- सिंहासनाधिपतिषु एकः । तस्य शिष्योऽहमिति निषादो जगादेत्यर्थः । , १६. वन्येन, फलमूलादिना । १७. साधुसरिताम् , स्वभक्तामिति शेषः । १८. भगवनिवेदन विधिः, भगवते अनिवेदितस्यान्नस्याभोज्य- त्वात् 'त्वद्भवने किं भगवद्विग्रहो वर्तते ? किं त्वया तस्मै इदमन्नं निवेदितम्' इति पप्रच्छेत्यर्थः । १९. परं देवं, श्रीरामानुजपादुकाव्यरूपम् । तत् पादुका दयं नैजपदयोः संयोज्य मुश्लिष्टतया 'स्वकीयमेवेदं पादुका- द्वयं भक्तयानया संरक्षितं प्रतिदिनमाराध्यते' इति मत्वा भक्तान् भोजनाय समाज्ञापयदित्यर्थः । २२. घभूमिः पर्वतसमीपे विद्यमाना भूमिः । २३. स्वभक्तः, विठ्ठलदेवराया, तस्य पुरंम् ।

·206 श्रीराभानुजचम्पूटिप्पणम् २४. (ग) सालग्रामे ; तदाख्ये ग्रामे । दाशरथिः, श्रीरामा- नुजस्य पूर्वाश्रमे भागिनेयः, तच्छिष्येष्वन्यतमश्च । 'विपञ्चा- शन्नाम्ना प्रसिद्धान् । रामप्रियः, उत्सवमूर्तेर्नाम । संपत्कुमार इत्यपि तस्य नाम । " अथ दशमः स्तबकः । , श्लो. १. श्रीपदसंगतिम् ; 'श्री' इति पदसंयोगम् । नारायणपुरी, श्रीनारायणपुरीमित्यर्थः । तस्मिन् , यदुक्षोणी- भृदीशे श्रीरामप्रिये इत्यर्थः । २. स्मारं स्मारम् , पुनः पुनः स्मृत्वेत्यर्थः । (ग) प्रसूनसायको मन्मथः तस्य सायकाः बाणाः पुष्पाणीत्यर्थः । संचरमाणः, ताच्छील्ये चानश् । निजरामणः, रामप्रियः । ३. शृङ्गारवनी; लीलोद्यानम् । ४. कान्तसंगतिपरैः पक्षिमृगादिभिराक्रान्ते। हा नाथे- त्यादि ; संततध्यानमहिना सर्वमपि चराचरात्मकं वस्तु राम- प्रियमेव पश्यन्ती त कान्तान्तरसंगतमजानादित्यर्थः । ६ पञ्चेषु, मन्मथम् । वाणासं, चापम् । कनदिक्षु- रूपम् , प्रकाशमानेक्षुमयम् । ८. चन्द्रहासः, खगः । ९. मुनिगणे; विश्वामित्रादौ । पान्थे, पथिके । १० जनकः, विष्णुः। मीलितहक् , क्षोरोदधौ निद्राति । मातुल:, चन्द्रः । जननी, लक्ष्मीः । ११. भवतो:, हिमकरमलयपवनयोः । १४ स्वान्तजः, मनोभूः ।

·207 देशमः स्तबकः , २१. सरसायाम् अमृतकृतस्तुतौ कृतौत्सुक्यम् । १२. हन्ता, निहन्ता । २५. वाहिनीविभुः, सेनेशः विष्वक्सेनः । २६. सूत्रवतीसखेन, विष्वक्सेनेन । २९. फणियतिराजः, श्रीरामानुजः । ३४. वाचामसीमा; वाचामविषयः । अब्जभवनावासं, लक्ष्मीनिवासम् । (ग) निचुलापुरीपरिबृढः. कश्चित् चोलराजः । ३८. अभियातिः, शनुः । ३९. स्वं सुतम् , स्वस्यात्मजं द्वितीयकुलोत्तुङ्गनामकम् । ४१. मन्त्ररत्नम् , दयनाम्ना प्रसिद्ध मन्त्र विशेषम् । ४४. कल्याणतटिनी, कल्याणपुष्करिणी । ४७. अनैव, श्रीरङ्ग एव । ४९. चोलेन्द्रः, द्वितीयकुलोत्तुङ्गः । ५५. (ग) चातुर्माम्युज्जीवनाय ; 'आचार्यभक्तिप्रवणेन मया- लभ्यां संपदं चातुर्याम्यपि लभताम्' इति विज्ञापयामास। मन्दहासमङ्करयामास, स्वाप- कारपरेऽपि तस्मिन्नदसीयां शुभां मतिमनु- संधाय तद्वरप्रदानसूचकं मन्दस्मितं चका- रेत्यर्थः। ६०. (ग) गद्येनानेन पूर्व विस्तरेणोक्तं श्रीरामानुजचरितं संग्रहेणाह । समुत्तारणकृते, समुत्तारणाय । मायिनं, मायावादिनम् । अभीष्टत्रयी; श्रीभाष्यकरणं प्रथम, कूरनाथमुतयोः व्यास- पराशराख्यनामकरणं द्वितीय, गोविन्दानु- ·Ammonitor 208 श्रीरामानुजचम्पूटिप्पणम् जात्मजस्य परङ्कुशाख्यनामकरणं तृतीयमिति त्रिविधमभीष्टं पूर्वमेवोक्तम् । भारतसंपराय- न्यायेन, अष्टादशसु अष्टादशसु दिनेषु प्रवर्तितेन वादेनेत्यर्थः । ६१. प्रालेयाहार्यः, हिमाद्रिः । इत्थं श्रीभाष्यकृत्प्रख्यरामानुजमुनीशितुः । चरिते दुरितव्रातपरासनपटीयसि ॥ टिप्पणं तद्गुरूत्तंसपदपङ्केसहालिना । श्रीशैलनल्लान्वंश्येन रचितं कृष्णमूरिणा॥ (New Delhi USICAL LLORARY