·तमसो मा ज्योतिर्गमय
SANTINIKETAN
VISWA BHARATI
LIBRARY
16.14
Sa 77
108322

·Bulletins of the Sanskrit Department, No, 4.
GENERAL EDITOR :
DR. C. KUNHAN RAJA,
Head of the Department of Sanskrit.

·No text on this page.

·No text on this page.

·PRINTED AT ANANDA PRESS, MADRAS.

·OGCIRINA:VIM: PROMOVE 1. INSITAM
Bulletins of the Sanskrit Department, No.
PANCAPRAKRIYĀ
OF
SARVAJÑATMAN
WITH THE COMMENTARIES OF
ANANDAJNANA AND PŪRNAVIDYAMUNI
EDITED BY
T. R. CHINTAMANI, M.A., PH.D.,
Senior Lecturer in Sanskrit, University of Madras.
UNIVERSITY OF MADRAS
1 9 4 6
[ Price : Rs. 2-8-0

·No text on this page.

·श्रीसर्वज्ञात्ममुनिविरचिता
पञ्चप्रक्रिया
श्रीमदानन्दज्ञानविरचितटीकया
श्रीपूर्णविद्यमुनिविरचितव्याख्यया च समेता
संपादक:
ति. रा. चिन्तामणिः
प्रकाशस्थानम्
मद्रपुरीयविश्वविद्यालयः
[मूल्यम् रू. २-६-०

·No text on this page.

·TABLE OF CONTENTS
Preface
Introduction
iii
1-72
73
..
Text of the Paſſcaprakriyā with commentaries
Readings in the Trivandrum Ms. of the text
Readings in the Tanjore Text of the third Prakaraņa
Readings in the Travancore University Ms. of the
Pañcaprakriyātīkā
76
78
Index of citations
89
Errata
92

·No text on this page.

·PREFACE. This edition of the Pañcaprakriyā of Sarvajſlātman with commentaries is based on the following manuscripts :-- 1. A manuscript of the Text of the Paicaprakriyā in palm leaf, deposited in the Government Oriental Mss. Library, Madras, designated G. 2. Another copy of the Text belonging to the Office of the Curator, University Library, Trivandrum, designated TM. 3. A manuscript of the commentary of Anandajñāna, deposited in the University of Travancore. 4. A manuscript of the commentary of Pūrņavidyamuni, deposited in the Government Oriental M88. Library, Madras, designated G. 5. Another copy of the commentary of Pūrņavidyamuni, deposited in the Office of the Curator, University Library, Trivandram, designated TM. After the printing was over, some other manuscripts came to my notice and the readings found therein are incorporated in the various appendices. Particularly noteworthy is the reading in the newly acquired manuscript of Anandajñāna's commentary found on page 85 of the appendix. In the portion as printed on page 45 a note had to be inserted that a few lines are missing in the original.” There was no indication in the manuscript abont any gap but the surmise was made as there was no continuity. This gap has been filled up by the newly acquired copy of Anandajiāna's commentary. A fragmentary manuscript, purporting to be a copy of a Pañcikaraṇa of an anonymous author, deposited in the ·11 Sarasvati Mahal Palace Library, Tanjore in fact contains the third Prakaraṇa of the Pañcaprakriyā and it came to my notice by chance. There are certain valuable readings in that fragment; and they too have beem incorporated in another appendix. Brahmasri T. V. Ramachandra Dikshitar, formerly Principal, Madras Sanskrit College and now Professor of Advaita Vedānta in the Benares Hindu University, with his visual kindness helped me in reading through the proofs and made very many valuable suggestions. My indebtedness to him is beyond measure; and I take this opportunity to express my heart-felt thanks to him. I am thankful to the Ananda Press for having executed the work neatly. T. R. CIIINTAMANI.

·INTRODUCTION SARVAJÑĀTMAN The author of the present treatise, Sarvajñātma Muni is an honoured name in the history of Advaita Vedānta. He is generally believed to have been a pupil of the illustrious Suresvarācārya, himself a pupil of the great śaikara. The list of pontiffs preserved in the Mathas of Saukarācārya regards Sarvajñātman to have been a pupil of Sureśvara. When and how this tradition gained currency we do not know; it certainly goes back to the days of Madhusūdana Sarasvatī, the author of the famous Advaita Siddhi, a work composed in the beginning of the 17th century or a few decades earlier. Madhusūdana Sarasvati has commented upon the Samkşepaśārīraka of Sarvajñātman and while commenting on the verse, यदीयसंपर्कमवाप्य केवलं वयं कृतार्था निरवद्यकीर्तयः । जगत्सु ते तारितशिष्यपङ्कयो जयन्ति देवेश्वरपादरेणवः ।। remarks: इदानी स्वगुरुं वार्तिककारं पूजयति-यदीयेति ॥ देवेश्वरस्य सुरेश्वराचार्यस्य ते पादरेणवो जयन्ति, सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ने, तान् प्रत्यरिल प्रणत इत्यर्थः । ......... सुरपदस्थाने देवपदप्रयोगः साक्षाद्गुरुनामाग्रहणाय, “गुरोर्नाम न गृह्णीयात्" इति स्मृतेः॥ This extract leaves no doubt as to the identity of the teacher of Sarvajñātman. According to the commentator, Sureśvara, the author of the Vārtikas is identical with Deveśvara who is mentioned by who is mentioned by Sarvajñātman as his teacher. The Anvayārthaprakāśikā, another commentary on the Samkşepasārīraka, published in the Anandāśrama Sanskrit Series has almost the same words while commenting on the verse यदीयसंपर्क etc. We find- इदानी साक्षात्स्वगुरुं सुरेश्वराचार्यमभिपूजयति-यदीयसंपर्केति ।। - ·17 INTRODUCTION Thus two writers at least have identified Deveśvara with Sureśvara. This coupled with the traditional account in the Mathas have led all to believe in the identity of the teacher of Sarvajñātman with the great Advaita teacher, Sureśvara. In this connection attention is invited to the following verse occurring at the end of the Sankşepasārīraka- श्रीदेवेश्वरपादपङ्कजरजःसंपर्कप्ताशयः सर्वज्ञात्मगिराङ्कितो मुनिवरः संक्षेपशारीरकम् । धके सजनघुद्धिवर्धनमिदं राजन्यवंश्ये नृपे श्रीमत्यक्षतशासने मनुकुलादिस्य भुवं शासति ॥ One commentator, the author of the Anvayārthaprakāsikā, commenting on this verse takes starà as the proper name and all other words as adjectives. He says-- नृपे-राजनीति यावत्। तस्य नाम निर्दिशति -श्रीमतीति ॥ श्रीमनानि । किंलक्षणे! अक्षतशासने अप्रतिहतराश इत्यर्थः । तस्य राक्षो वंशतश्च श्रेष्ठयमाह- मनुकुलादित्य इति ॥ मनुवंशप्रकाशक इस्यर्थः । एवंभूते श्रीमन्नानि नृपे भुष शासति सति सर्वज्ञात्मगिराङ्कितो मुनिवरः संक्षेपशारीरकं चक्र इस्यन्वयः॥ According to this commentator, the name of the king in whose reign the work was composed was called śrīmān and he was as if a Sun to the race of Manu. Following this up and taking into consideration the tradition that Sarvajñātman was the pupil of Sureśvara, some scholars, like Professor lliriyanna tried to identify śrīmān with Ceramān, the famous Perumal, whose name stands foremost in the history of Kerala. Ceramān Perumāļ belonged to the early part of the 9th century A. D. and he belonged to the Manukula race of the kings. But there were other scholars who took Manukulāditya as the substantive and saw in Aditya I, the famous Coļa king, who also belonged to the race of kings of the Manukula, the person that patronised Sarvajñātman. Aditya I was preferred by them for the reason that this will not militate against the tradition which makes Sarvajñātman, pupil of Suresvara.

·INTRODUCTION V This position was long unchallenged. The late Mr. T. A. Gopinatha Rao, while editing the Huzur Office Plates in the Travancore Archaeological Series, Vol II. first drew attention to the fact that Manukulādityadeva referred to in the verse cited should have reference to the king mentioned in these .plates and the Tirumūļikkalam Inscription of Bhāskara Ravi Varman, published in Vol. II, pp. 45–6 of the Travancore Archaeological Series. The main consideration which made Gopinatha Rao reject the position held by earlier writers is based on the reference in the Pramāṇalaksana of this author. The Pramānalakṣaṇa, a work on the epistemology of the Mimālsās was composed by Sarvajñātman and at the end of the work the heirarchy of teachers of the line of Sarvajñātman is found given as follows: Śreşthānandapāda Devānandapāda (pupil) Deveśvarapāda (pupil) Sarvajñātmapāda (pupil) In the colophons of the Samkṣepasārīraka we find that the author refers to himself as the pupil of Deveśvara and the name of Sureśvara occurs nowhere. The argument that he does not want to mention the name of his teacher as it is opposed to the rules of Dharmaśāstra is very thin. There has not been any other instance where the pupil refuses to refer to his master in his own name. This argument was advanced, it seems, to be in consonance with a late tradition. It is very likely that the tradition itself was started after an argument of this type was developed. The main objection to holding Sarvajñātman as the pupil of Sureśvara is based on two grounds. Whether the patron of Sarvajñātman be Aditya I or Ceramān Perumā!, his date will fall in the middle of the 9th century A. D. To make him a pupil of Sureśvara, the date of the latter too will have to be ·vi INTRODUCTION assumed to be the first quarter of the same century; and this again will take us to 788–820 A. D. as the date of Sankara. I have elsewhere shown that Sankara cannot be taken to be later than 680 A. D.; and I have not yet come across any argument or fact that militates against this date. If the date of Sankara is admitted to be between 655 and 687 A. D. Sarvajiiātman cannot certainly be regarded as his grand pupil. To these considerations must be added the following. In commenting on the verse in the Samkşepasārīraka चितिभेदमभेदमेव वा इयरूपत्वमथो मृषात्मताम् । परिहस्य तमोनिवर्तनं प्रथयन्ते खलु मुक्तिकोविदाः ॥ IV, 14. the commentators are agreed that the term gfamilar: refers to the author of the Iştasiddhi. In fact the author makes a pun on the name of the author of the Işțasiddhi, for he is known as Vimuktātman. That this conjecture (i.e.) that Muktikovida refers to the author of the Işțasiddhi is plausible is clear from the reference to the Iştasiddhi in the Pañcaprakriya, now published. On page 69 we find the author quoting from the Iştasiddhi, mentioning the source of the quotation thus- तदुक्तमिष्टसिद्धिकारैः- स्वरुक् च भाति बत्तत्र ज्ञानाशानविभागधीः ! अतोऽविद्या भवेद्यस्य भवेत्तद्विषयैव सा ॥ This verse appears as the eighth verse in the 6th adhyāya in the Iştasiddhi. It is therefore clear that Sarvajñātman is later than the author of the Istasiddhi. According to Professsor Hiriyanna, "the Iştasiddhi cannot be earlier than 850 A. D.” Sarvajñātman is certainly later than 850 A. D.; but how much later we are unable to say. We can certainly say that he could not have been the pupil of Sureśvara who must be referred to the closing years of the 7th century and the beginning of the 8th century A. D. cl. Journal of Oriental Research, Vol. III.

·INTRODUCTION V11 Now this will eliminate the possibility of identifying the patron of Sarvajñātman with either Aditya I or Ceramān Pernmāļ. Then who is this Manukulāditya ? According to Gopinatha Rao "This Manukulāditya is mentioned in an inscription of Bhāskara Ravivarman found in Tirumūļikkalam as a donor to that temple. It is ascertained that Bhāskara Ravivarman ascended the throne in A. D. 978 and the date of the inscription referred to above is the 49th year of his reign (A. D. 1027.) Therefore Manukulāditya should have ruled over Kerala at or before this date." i Sarvajījātman's commection with Travancore-particularly Trivandrum, has been long suspected, primarily because of his reference to Padmanābha, the presiding deity of Trivandrum, in the closing verses of the Saiksepasārīraka. They are - अधिरलपदपङ्किः पमनाभस्य पुण्या चरणकमलधूलिग्राहिणी भारतीयम् । धनतरमुपघातं श्रेयसः श्रोतृसंघात् सुरसरिदिव सद्यो माटु माङ्गल्यहेतुः ॥ भुजङ्गमाङ्गशापिने विहङ्गमाङ्गगामिने। तुरामाङ्गभेदिने नमो रथाङ्गधारिणे ॥ This reference, coupled with with the fact that a suburb of Trivandrum is still known after Manukulāditya strongly corroborates the possibility of associating Sarvajñātman with Trivandrum. ĀNANDAGIRI The first commentary here printed is that of the famous commentator, par excellence. Both as a commentator and original writer Anandagiri or Anandajñāna, as he is otherwise known, has acquired a very great reputation, scarcely equalled by few. He has interpreted to us most of the works of Sankara and many others of other important writers. The 1, Travancore Archaeological Series, Vol. II, pages 143–4, ·viii INTRODUCTION present work, though short, has been commented on by him and lucidly interpreted. The name of Anandagiri has come to us in different forms. He is familiarly known as Anandagiri, though the name Anandajñāna occurs as a variant in a large number of places. The colophons to his works give the name indiscriminately as Anandagiri and Anandajñāna. Some regard Anandaśaila as an alternative to Anandagiri, the term Saila standing for giri. Akhandānanda, the author of the Tattvadipana names his teacher as Anandaśaila and he is equated with Anandagiri by some. Mr. Tripathi has collected enough evidence in the introduction to his edition of the Tarkasaigraha in the Gaekwad Oriental series to show that Anandagiri was called Janārdana algo and that it was probably his name in his pre-samnyāsaasrama. There is a work called Tattvāloka modelled on the Tarkasangraha and attributed to Janārdana. Anandagiri refers to a Tattvāloka of his own in the commentaries on the Upanişad-bhāşyag of Sankara. The following extracts will clarify the point. 1. तात्पर्यलिङ्गानि विकल्पेन समुचयेन च अस्माभिः तत्त्वालोके दर्शितानीति ng qua Page 2 of the commentary on the Isavāsyabhāşya Vyākhyā. 2. भास्कराभिमतः परिणामवादः तत्त्वालोके निरस्त एव अस्माभिः ।। Page 15, commentary on the iśāvāsyabhāșya. Now who is the author of the iśāvāsyabhāşya ? According to the colophon in most of the manuscripts and the printed edition of this work, Anandagiri is the author. Mr. Tripāthi refers to an extract from Kika's commentary on the iśāvāsya where the authorship of the Tattvāloka is directly attributed to Anandagiri. The extract is as follows :- भास्करामिमतस्तु परिणामवादः तत्त्वालोकादिग्रन्थे विस्पष्टं निरस्त एव आनन्दगिर्यादिवेदान्तिभिरिति विस्तरभियोपेक्षितः ; तत एवाभ्यवसातव्यः ॥ 1. This work is in the course of publication by the Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay.

·INTRODUCTION ix 8 From these extracts it follows that the author of the Tattvāloka is the same as the commentator on the Iśāvāsyabhāsya and both are identical with Anandagiri. In this connection let me invite attention to the following interesting colophons 1. इति ईशावास्यस्य श्रीशङ्करकृतभाष्यस्य टिप्पणं प्रकटार्थकारीयं समाप्तम् ॥ 2. इति श्रीपरमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमनरेन्द्रपुरीविरचितेशावास्यस्य भाष्य टीका समाप्ता॥2 3. इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमनरेन्द्रपुर्या विरचितेशावास्य- भाग्यटीका संपूर्णा ॥ It may be mentioned here that the manuscripts in which these colophons are found are identical with the work printed in the Anandāśrama Sanskrit Series and attributed to Anandagiri therein. The question now resolves into this — Whose is this īsāvāsyabhāşya ? Is it by Anandagiri or Narendrapuri or Prakațārthakāra ? Another interesting colophon too may be noted in this connection:- इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीप्रकटार्थकारविरचिता भृगुल्ली- भाग्यटीका समाप्ता । समाप्तेयं तैत्तिरीयभाग्यटीका ॥4 The work in which this colophon appears is the same as the one attributed to Anandagiri and printed as such. To add to all this confusion, several manuscripts of the Upanişadbhāșyavyākhyas of Anandagiri including that on Īsāvāsya are attributed to one śivānanda. 1. This is the colophon of the work called iśāvāsyabhāsyațippana otherwise known as Prakațārthakāriya No. 39 in Haraprasada Sastri's catalogue, Vol. IV. Second series. 2. This colophon is found in the meg. with Govinda Šāstri Nirantar. See R. G. Bhandarkar, list of mss. in the private libraries of the Bombay Presidency. 3. No. 68, Vinayak Mahadev Gorhe collection, Deccan College, Poona. 4. No. 114, Haraprasada Sastri. These ikäväsya and Taittiriya Bhäşyaţikās are now in the Ganesa Mohalla, Benares. .

·INTRODUOTION The upshot of the whole thing is that the commentaries on the Upanişadbhāşyas of Sankara are variously ascribed to (1) Anandagiri or Anandajñāna, (2) Narendrapuri, (3) Prakaļārthakāra and (4) Sivānanda. Amidst this confusion, we find a Chāndogyabhâsyațīkā, different from the one printed in the name of Anandagiri in manuscript form and is attributed to Narendranagari (R. 3690, Government Oriental Møb. Library, Madras.) Again, the Brhadāraṇyakabhāşyatikā of Anandagiri printed in the Anandāśrama differs from the one ascribed to śivānanda. From this, it is possible to postulate the existence of three distinct commentators (i.e.) Anandagiri, Narendragiri and Śivānanda. With regard to Prakatārthakāra, it has been clearly shown that Anubhatisvarūpācārya is the author. The identity of Janārdana alone remains yet a problem. The Tattvāloka of Janārdana has been commented upon by Prajñānānanda and we find him referring to Anubhūtisvarūpācārya as his parama-guru (i.e.) teacher's teacher, Narendranagari is then referred to, evidently as bis teacher. It is significant that no reference is made either to Anandagiri or Janārdana. The omission of the name of Janārdana is probably accounted for by the fact that the name was a presamnyāsa-āśrama one; in that case it will stand to reason that Narendragiri was the samnyāsa name of the author of the text; and that he was the teacher of the commentator. If this proposition were conceded, we may find some corroboration in the fact that the author of the Tattvāloka is identical with the commentator on the Išāvāsyabhāşya and that he was Narendragiri as stated in some of the colophons and not Anandagari as is found in other colophons. This is only a 1. Dr. V. Raghavan, Annals of the Bhandarkar Institute Jubilee number.

·INTRODUCTION xi conjecture and until other evidences are brought forth this has to be regarded as tentative. In tabular form we may demonstrate the relationship thus -- Anubhūtisvarūpa =Prakațārthakāra Anandagiri (pupil) Janārdana otherwise known as Narendranagari (pupil) (pupil) Akhandānanda Prajñānānanda (author of Tattvadīpana if Saila were a variant of giri.) It will thus be seen that round Anubhūtisvarūpa there was practically a brilliant school of philosophers and most of them were the authors of standard treatises and commentaries. The Prakațārtha of Anubhūtisvarūpa was regarded by all these as the source of their inspiration and that is why the commentary of Ānandagiri on the Taittiriya Upunişad was called Prakatārthakārīya. Regarding the date of Ānandagiri, there is some difficulty. If he were taken to be identical with Janārdana, he may be easily assigned to the middle of the 13th century. If this identification is questioned, it may be difficult to postulate his exact date. In this connection another point is worthy of consideration. In his commentary on the Padūrthatattvanirņaya, we find Anandagiri referring to Narasimha in the following verse :- कलिङ्गदेशाधिपती नरेन्द्र भुवं प्रशासत्यमरेन्द्रतुल्ये । नृसिह्मदेवे जगदेकवीरे नरोत्तमेऽकारि मया निबन्धः॥ Narasimha, king of Kalinga was then the reigning monarch when he composed this commentary. There four Narasimhas and which of them is referred to in this verse, it is difficult to ascertain. Very probably it was Narasimha II, who was known to have patronized several scholars. If so he belonged to the middle of the 13th century A. D. are C ·INTRODUCTION Mr. Tripathi seems to think that Ānandagiri was an acārya of the Dvīrakāpīķha, his main argument being the probable identity of Janārdana with Anandagiri. If this identity is questioned as has been done above, the probability that he belonged to Dvārakā and incidentally to Gujrat falls to the ground. And in the face of the definite assertion that he wrote when Narasimha of Kalinga was king, we may have to drop the postulate of Mr. Tripathi. A more concentrated search in Kalinga may reveal something of his identity. At present we must rest content with the fact that he belonged to Kalinga. PŪRNAVIDYAMONI The second commentary printed herewith is by one Půrņavidyamuni about whom we know precious little. He follows Ānandagiri throughout. lle was probably a native of Malabar. PANCAPRAKRIYA The work itself is a short manual in five sections, the sections being : (1) Sabdavșttiviveka discussing the various modes of interpretation (i.e.) Ablidhā, Laksaņā etc. (2) Mahāvākyārthavivarana (i.e.) interpretation of the statement tat tvam asi. (3) Tativam-padārtha-vyākhyāna (i.e.) exposition of the terms tat and tvam in the above statement. (4) Aväntara--vākyārtha-vyākhyāna (i.e.) interpretation of the Upanişadvākyas like Satyam jñānam anantam Brahma etc, and (5) Bandha-mokşa-vicāra (i.e.) elucidation of the nature of bondage and release according to Advaita. A short exposition of these topics is made in the Sanskrit introduction following.

·INTRODUCTION xiii In preparing this introduction, Dr. V. Raghavan, my colleague in the department supplied me with me with several references and I am much indebted to him. Pandit Krishnamurti Sastri of the Madras Sanskrit College helped me in the preparation of the Sanskrit introduction and I express my gratefulness to him. An English rendering of this work is under preparation and will be published in due course as a companion volume to this.

·प्रास्ताविकम् विदितमेतत् यत् परमपुरुषार्थभूननिःश्रेयसप्राप्तिसाधनं न प्रत्यगभिन्नब्रह्मा- मझानादन्यदित्यौपनिषदः सिद्धान्त इति । तस्य चात्मज्ञानस्य “तं त्वौपनिषदं पुरुष पृच्छामि" इत्यादिश्रुत्यनुसारात् वेदान्तमहावाक्यमेव "तत्त्वमसि' "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिकं करण । शब्दादपि ततः प्रत्यक्षं सम्भवत्येव, यतः करणनिबन्धनं न प्रत्य- क्षत्वम् , परन्तु विषयनिबन्धनमिति आकरे स्पष्टम् । प्रकृते च प्रमातृस्वरूपं विषय इति शब्दजनितमपि तज्ज्ञानं प्रत्यक्षमेव । अतोऽपरोक्षस्य देहात्मैक्यभ्रमादेः ततो निवृत्ति- रुपपद्यते । तच वेदान्तमहावाक्यं श्रवणादिसहकारिणमपेक्ष्यैव मूलाधानादिनिवृत्ति- क्षममात्मशानं जनयितुमलम् । अन्यथा विषमस्खामाव्यात् सर्वेषामेवास्माकं तत्त्व- मस्यादिमहावाक्यैः उत्पादिते आत्मसाक्षात्कारे जीवन्मुक्तत्वापत्तिः। न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधात् । अतोऽङ्गोकर्तव्यं श्रवणादीनां आत्मसाक्षात्कारकारणत्वम् । श्रुतिश्च भवति "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति । तत्र श्रवणं नाम तात्पर्यावधारणानुकूला मानसी क्रिया। सैषा शारीरकमीमांसा- शास्त्रप्रथमाध्यायप्रतिपाद्या । मननं युक्तितो निर्धारणं श्रुतेऽर्थे । निदिध्यासनं आत्माकारसन्ततवृत्तिनिष्पत्त्यनुकूला मानसी क्रिया । एतेषां प्रमाणासम्भावना, प्रमेयासम्भावना, विपरीतभावनानिरासकत्वं क्रमेण । सर्वेऽप्यते श्रवणादयः मध्य- माधिकारिणामेव, न तु उत्तमाधिकारिणां साक्षात्कारे सहकारिणः, तेषां प्रतिबन्धानां उक्तासम्भावनारूपाणां अभावात् महावाक्यार्थशानमेव पदार्थज्ञानपूर्वकं प्रथमतः सम्भवति । स्पष्टश्चायमर्थः प्रकृतग्रन्थकर्तृभिरेव संक्षेपशारीरके ॥ तेषामेतेषामुत्तमाधिकारिणां कृते निर्मितमिदं प्रकरणं श्रीसर्वशात्ममुनिभिः । परिशीलने, संक्षेपशारीरकं मध्यमाधिकारिणां कृते अनुगृहीतमिति स्फुटीभवति, यतः शारोरकमीमांसायाः (ब्रह्मसूत्र, तद्भाष्य) वार्तिकस्थानीयम् ; परन्तु दुरुक्तीनां तत्राभावात् दुरुक्तिचिन्तनारहितम् ; अनुक्तार्थाभावात् अनुक्तचिन्तनारहितम् । उक्तस्यैवार्थस्य सगुणांशपरित्यागेन मध्यमाधिकार्यपेक्षितश्रवणादिक्रियोपयोगितया सम्यनिरूपणपरमिदं दृश्यते । उक्त चैतत् संक्षेपशारीरकसारसंग्रहे तदीयटोकारूपे श्रीमधुसूदनसरस्वतीभिः । ननु मन्दानुग्रहार्थ प्रवृत्तं संक्षेपशारीरकम् , सविशेष- निरूपणादर्शनात् तनिरूपणेनैव हि तेषामनुग्रहः । उक्तश कल्पतरकृतिः- "निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनुकम्न्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ॥" । तेषां तु ·प्रास्ताविकम् । इति । ततश्चेमे आचार्या मध्यमोत्तमाधिकारिभेदेन प्रकरणद्वयं संक्षेपशारीरक पञ्चप्रक्रियास्यं च रचयामासुरिति स्फुटम् ॥ तत्रोत्तमाधिकारिणां महावाक्यार्थशानं प्रथम सम्भवति इत्युक्तम् । परन्तु पदार्थ- क्षानमन्तरा न तदुत्पत्तमर्हति । पदार्थश्च प्रकृतवाक्यार्थान्वययोग्यो ज्ञातव्यः । तादृशश्च पदार्थः प्रकृते शुद्धः तस्वम्पदार्थः; विशिष्टोपहिनयोः सामानाधिकरण्यबोध्यात्यन्ता- भेदासम्भवात् । तादृशपदार्थश्च पदाभ्यां पदवृत्तिमानमन्तरा दुर्शयः; अन्वययोग्य- पदार्थोपस्थितेः शक्तिलक्षणादिवृत्तिभिः विकल्पितैरन्यत्र जनितत्वदर्शनात्; वृत्ति शानस्य पदार्थक्षाने पदजनिते बोधोपयोगिनि प्रयोजकत्वात् । तदेवमर्थ प्रथमतः शम्द- वृत्तिविवेकाख्यं प्रकरणं प्रथितम् । तत्र सर्वा अपि शब्दवृत्तयो निरूपिताः । तन्निरूप णम्य उक्तरीत्या मुमुक्षुप्रयोजननिर्वाहार्थ प्रतीचि कतमा शब्दवृत्तिरिति विवेचितम् । विविच्य च गौणी, जहलक्षणा, जहदजहल्लक्षणा इत्येता वृत्तयः अहन्त्वमादिमहा- वाक्यस्थपदानां प्रदर्शिताः। गौणीवृत्तिः श्रोसुरेश्वरवार्तिकोपष्टम्भेन निरूपिता । जहल्लक्षणापक्षश्च तत्पक्षरीत्या; तत्संग्रहश्लोकश्च "साभासामानवाची यदि भवति" इस्येषः । एवमेवोक्तपक्षसङ्गहरूपतया संक्षेपशारीरकेऽपि प्रथमाध्याये प्रथितः । प्रतीचि मुख्यवृत्तिः प्रतिषिद्धा । शब्दवृत्तिनिरूपणस्य मुमुक्षुग्राह्यत्वं चान्ते उक्तम् 'तस्मात् मुल्यवृत्तिपरिहारेण लक्षणया वा गुणवृत्त्या वा यथाभागं प्रत्यगात्मनि प्रतिपाद्यमाने न कश्चिद्विरोध इति लक्षणागुणवृत्तिशरणेन मुमुक्षुणा कृतान्वयव्यति रेकेण भाव्यम्" इति ॥ अथ वाक्यार्थनिरूपणं कृतम्, यतो वाक्यार्यज्ञानादेव मुमुक्षूणां मोक्षो भवति । तत्र क्रमश्चार्थत उक्तः। स एव च श्लोकरूपेण संक्षेपशारीरके प्रथितः- "सामानाधिकरण्यमत्र भवति प्राथम्यभागान्वयः पश्चादेव विशेषणेतरतया पश्चाद्विरोधोद्भवः । उत्पन्ने च विरोध एकरसके वस्तुन्यखण्डात्मके सर्वैरेव ततः पदैरयमिह शेयः क्रमः सूरिभिः ॥" इति ॥ एकजीववादाश्रयणेन खाज्ञानकल्पितगुरूपसदनतदनुमहेश्वरानुग्रहश्च फलीभूत. ज्ञानोपधायकत्वेनोक्तः । संक्षेपशारीरके विस्तरेणोक्तश्रवणादीनामपि सहकारित्व. मत्रोक्तं मध्यमाधिकार्यभिप्रायेण । जीवन्मुक्तिरस्ति नास्तीति पक्षवयं तवात्राप्युक्तम् , जीवन्मुक्तिश्रुतिरर्थवाद इति ॥ अथ तृतीयं तत्त्वम्पदार्थखरूपनिरूपणं वाच्चलस्यभेदेन । तत्र सष्टिक्रमश्चोक्तः । भास्मन्यतिरिक्तसर्वप्रपञ्चविलापनं समाधिप्रारम्भकाले मुमुक्षुणा कर्तव्यत्वेनोक्तम् ॥

·Ivi प्रास्ताविकम् अथावान्तरवाक्यार्थव्याख्यानं विस्तरेण शुद्ध जीवब्रह्मविवेचनमेष । तैत्तिरीयकांक्तरीत्या कोशपञ्चर.विवेकेन जीवखरूपम, तत्रैवोक्तप्रकारेण प्रिविध- परिच्छेद शून्यत्शेपपादनेन शद्ध ब्रह्मस्वरूपं विवेचितम् ॥ पञ्चमं वन्धमोक्षविचाराख्यं प्रकरणम् । ब्रह्मण एक माना बद्धत्वम् ; तस्यैव माक्षः; न तु विशिष्टस्वरूपादेः, बन्धमोक्षयोर्वैयधिकरण्याद्यापत्तः । तस्मादात्मन एका- शानित्वम , न त्वन्तःकरणादेः । गीताभाष्योक्तेरपि नान्तःकरणस्याहानि तात्पर्य परन्तु प्रत्यगात्मनः परमार्थतोऽज्ञानशून्यत्वं इत्याधुक्तम् । इसिकृितां वार्षिककृतांच घचनानि तत्र तत्र प्रमाणीकृतानि । निरूपणसाम्यात् निरूप्यसाम्याच सिद्धार बिन्दुः पञ्चप्रक्रियामिकामनुसरताति वक्तुं पार्यत; परन्तु तत्र युक्त्या विषयविवेचनं इतो- ऽधिकं पक्षभेदाश्च विशिष्योपादिताः। वृत्तिनिरूपणादिकं तत्रापि धनते । एदार्थ- शोधनपूर्वकवाक्यार्थशोधनादिकम् , प्रपञ्चसृष्टयादि, बन्धमोक्षादि च निरूपितं तत्रेति सिद्धान्तबिन्दुः पश्चप्रक्रियामनुसरतीति विशदम् । विशिष्टाश्च प्रतिपाद्याः प्रन्थतोऽवसेया:-इति शम् ॥

·श्रीः श्रीमत्सर्वज्ञात्मविरचिता पञ्च प्रक्रिया [शब्दवृत्तिविवेकः] पञ्चप्रक्रिया दीपवत्सर्वविज्ञेयविज्ञानोत्पत्तिहेतवे । चिद्विवर्ताय नित्याय नमो वेदाय वेधसे ।। श्रीमदानन्दज्ञानविरचिता पञ्चप्रक्रियाटीका कालत्रये यदायत्तं जगद्रज्जुभुजङ्गवत् । तं क्षराक्षरनिर्मुक्तं वन्देऽहं पुरुषोत्तमम् ॥ शुद्धानन्दपदद्वन्द्वस्मरणादरणान्मया। व्याक्रिया क्रियते पञ्चप्रक्रियानुगता[शुभा] ॥ प्रारिप्सितस्य पञ्चप्रक्रियाप्रकरणस्य परिसमाप्तिप्रचयपरिवस्थि[पन्थि दुरित- निबईणाय च शिष्टाचारपरिचालन[पालन]परिलब्धसुकृतसिद्धये च शिष्टाचारप्रमा- श्रीमत्पूर्ण विद्यमुनिविरचिता पञ्चप्रक्रियाव्याख्या रक्षताद्दक्षिणामूर्तेः कटाक्षोज्ज्वलदीपिका । निरस्तसंसृतिध्वान्ता सच्चिदानन्ददर्शिनी ॥ यद्वाग्रङ्गगता नित्यं नरीनर्ति सरस्वती । तं वन्दे वेदपूर्णाख्यं वेदान्ताब्जरविं गुरुम् ।। वेदपूर्णपदाम्भोजभृङ्गायितधिया मया । व्याक्रिया क्रियते पञ्चप्रक्रियायाः समासतः ।। १. TM. सत्याय [1] ·व्याख्याद्वयोपेता [शब्दवृत्ति- पञ्चप्रक्रियाटीका णमिष्टदेवतातत्त्वानुस्मरणपुरःसरं तन्नमस्काररूपमङ्गलाचरणं मुखतः संपाद- यन् अर्थादपेक्षितमनुबन्धजातं सूचयति-दीपवदित्यादिना ॥ तत्र वंशब्राह्मणे ब्रह्म स्वयंभु" इति ब्रह्मणो वेदात्मना विभावाभ्युपगमात् प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः एकत्वमुपेत्य प्रतिपादकप्राधान्यन प्रथसं प्रणामं कुर्वन् अस्य सर्वशकल्पत्वमाह- दीपवदिति ॥ यथा प्रदीपः सहितः संनिहित स्वयोग्यसमस्तवस्तुप्रकाशको दृश्यते तथैव सर्वस्य विज्ञातुं योग्यस्य विज्ञानोत्पत्ती वेदो हेतुरिग्यते । सर्वक्षस्य हि शानं सर्वविषयम् ; अस्य च विभडान विज्ञान तथेति सर्वशकल्पत्वमस्योच्यते । चैतन्या. भावात् “ईषदसमाप्तौ" इति कल्पप्प्रत्ययोपपत्तिरित्यर्थः । ननु "तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः। ऋचः सामानि जशिरे। छन्दांसि जशिरे नस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ।" इत्यादिना ऋप्रगाद्यात्मनो गाथाद्यात्मनो वेदस्य परं पर पुरुषकार्याव| यत्वावगतेः आकाशा- दिवदपहेयस्य कुतो नमस्कारयोग्यतत्याशङ्कय "अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत्" इति श्रुतेरस्य निःश्वासवत्प्रवृत्तस्य कार्यत्वेऽपि बुद्धिपूर्वविरचितत्वाभावेन पौरुषे- यत्वात् अपौरुषेयत्वात् ] विशिष्टविषयत्वाच उत्कर्षावगमात्, उपपन्नमस्य नमस्क्रिय- माणत्वमित्याह-चिद्विवतोयेति ॥ किञ्च प्रतिपादकरूपेण कार्यत्वेऽपि प्रतिपाद्य- देवतात्मना नित्यत्वात् , चिदात्मनश्च वेदात्मना विवर्तनकीर्तनात् "वाचा विरूप निस्थया" इत्यादिश्रुतेः “अनादिनिधना नित्या वाक्" इत्यादिस्मृतेश्च, पूर्वोत्तरकल्पयोः ऐकरण्याधिगमात् उचितं तस्य नमस्कार्यत्वमिति मत्वाह-नित्यायेति ॥ तस्यैव कर्मावबोधमुत्पाद्यानुष्ठानद्वारा अभ्युदयहेतुत्वं ब्रह्मज्ञानमुत्पाद्य च ब्रह्मनिष्ठाद्वारेण पश्चप्रक्रियाव्याख्या पञ्चप्रक्रियाख्यं शारीरकशास्त्रप्रकरणं प्रकुर्वाणः तदर्थप्रतीतेः वेदमूलत्वात् , वेदार्थावगतेश्च शब्दवृत्तिपरिज्ञानाधीनत्वात् तवृत्तिप्रकारं प्रथम प्रेदिदर्शयिषुः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्य अप्रत्यूह- परिपूरणाद्यभ्युदयलाभार्थमभिधानप्राधान्येन वेदात्मनाभिव्यक्ताभिमतदेवताप्रणतिलक्षणं मङ्गला- चरणं करोति-दीपवदिति श्लोकेन ॥ कथं वेदस्य विज्ञातुमर्हस्य सर्वस्य विज्ञानजन्मनि कारणत्वमित्याशङ्कयाह -चिद्विवर्तायेति ॥ तर्हि कार्यत्वान्नित्यत्वं न स्यादित्याशय "वाचा विरूप" इत्यादिश्रुतेः "अनादिनिधना" इत्यादिस्मृतेश्च नित्यत्वं सिद्धमित्याह-नित्यायेति ॥ , १. TM. पदमूलत्वात् २. TM. प्रदर्शयिषुः ३. G. सर्वस्यार्थस्य विज्ञानजनिका ४. TM adds आह [2] ·विवेकः १.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रियाटीका निःश्रेयसप्रयोजकत्वमभ्युदयं निःश्रेयसं च उभयमुक्तविधया विदधातीति व्युत्पत्ते- रिति वैशिष्टयान्तरमाह -वेधस इति ।। स तस्य यथोक्तविशेषणवतो वैशिष्टयदृष्टेः शिष्टमेव प्रणामविषयत्वमित्याह-नमो वेदायेति ॥वेदविषयं त्रिविधं प्रहोभावं नमः- शब्देनाभिधत्ते । तस्य च साधारणत्वात् , अत्र च तन्मात्रस्य चिकीर्षितकार्यानुगुणत्वे- नापेक्षितत्वात् । चिद्विवर्तायति कारणत्वेन चिदात्मनो निर्देशात् , अातौ अज्ञातस्य] तस्य विषयत्वं विषयविषयिभावसंबन्धश्चोक्तः विधस इति च निःश्रेयसहेतुत्वनिर्देशात् तस्य प्रयोजनत्वं तत्कामस्याधिकारित्वं चावगमितम् । अथ वा वेदनं वेदः अनुभवः; तस्मै नित्यष्टिरूपाय परमात्मने नमोऽस्तु इति संबन्धः । विज्ञायते हि तम्य नित्यदृष्टिरूपत्वम् “न हि द्रष्टुर्दष्टेर्विपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात्" "विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म" " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" "विज्ञानघन एव" "यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यादिश्रुतेः । तस्य सर्वत्र अप्रतिवद्धविज्ञानवत्त्वं सोपाधिकमुपन्यस्यति "दोपवत्" इति । प्रदीपो हि स्वसनिकृष्टमनवशिष्टं योग्यमर्थमवगमयति; तथायं परमात्मा सर्वस्य विज्ञानयोग्यस्य विज्ञानोत्पत्तौ सन्निधिमात्रेण आदित्यवद्भवति हेतुरित्यर्थः । यथोक्ते परस्मिन्नात्मनि कार्यलिङ्गत्व[ङ्गक मनुमान प्रमाणयति "चिद्विवर्ताय" इति । चितो विवों द्वैतप्रपञ्चः; स एव विवर्तो यस्य तस्मै परस्मै नमो भूयादिति योजना । परमात्मा हि चितोऽभिन्नत्वात् तदीयं विवर्तमात्मनोऽनुमन्यते । भवति च परस्या- स्मनो नित्यविज्ञानरूपस्य अनाद्यक्षानतो विवों वियदादि जगत्, “आत्मन आकाशा संभूतः" इत्यादिश्रुतेः। तस्मात् परस्मिन्नात्मनि नास्तीत्याशङ्का निरवकाशेयर्थः । "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः" "न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादिश्रुते, " पञ्चप्रक्रियाव्याख्या कार्यत्वस्यौपाधिकत्वात् स्वतः स्वात्मबोधमहिमरूपत्वादागमस्य इति भावः । ब्रह्मस्वरूपत्वादपि तस्य नित्यत्वं नमस्कार्यत्वं चेत्याह वेधस इति ॥ यद्वा कर्मब्रह्मविषयज्ञाननिष्पादनद्वारेण अभ्युदयं निःश्रेयसं च विधत्त इति वेधाः; तसै वेधसे वेदाय नमः ; प्रतीभावो भवविति योजना॥ १. G. स्वत्स्वात्म ४. TM. कं ब्रह्म ५. TM. अस्त्विति २. G. नागमस्य ३. G. नामस्वरूप [3] ·व्याख्याद्वयोपेता [शब्दवृत्ति- पञ्चप्रक्रिया अथातः शब्दवृत्तिप्रकारभेदान् व्याख्यास्यामो वेदार्थज्ञाननैर्मल्यसिद्धये । तिस्रः शब्दस्य वृत्तयः प्रसिद्धिलक्षणागुणवृत्तय इति लोके प्रसिद्धाः। प्रसि. पञ्चप्रक्रियाटोका " न जायते म्रियते वा कदाचित्" "नित्यः सर्वगतः स्थाणुः" इत्यादिस्मृतेश्च तस्य निस्यत्वमतिव्यक्तत्वान...प्युन व्युत्पाद्यमित्याह "नित्याय" इति । योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मो व्यापी सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव खयमुद्भवात् द्वभौ ॥" इति स्मृतेः तस्यैव हिरण्यगर्भात्मना विभावाभ्युपगममाप गमात्] वेधस्त्वमपि सुबोधमित्याह "वेधसे" इति । यदुद्दिश्य मङ्गलाचरणं कृतं तनिश्चित्य तथेति [तनिर्दिशति-अथेति ॥ साधनचतुष्टयविशिष्टस्याधिकारिणो ब्रह्मजिज्ञासानन्तरं शब्दप्रवृत्तीनां तत्प्रकारभेदानां च परिझानमन्तरेणापेक्षितब्रह्मशानायोगात् तद्धेतु- त्वेन शब्दवृत्तीः तत्प्रकारभेदांश्च तदन्तर्गताम् विस्पष्ट कथयिष्यामो येना- ज्ञानसंशयविपर्यासा न भवन्तीत्यर्थः । शब्दप्रवृत्तीनां तदन्तर्गतप्रकारभेदानां च व्याख्यानस्य प्रयोजनमाह -वेदार्थेति ॥ वेदस्य कर्मकाण्डस्यार्थः धर्मः, झानकाण्डस्य चार्थो ब्रह्मा...सूत्रभावतोऽपि ब्रह्म; अधर्मसूत्रात्मनोरपि त्याज्यत्वे तदुपायत्वेन वा तदर्थत्वात् तदीयशाने वैमल्यं संशयविपर्यासानास्कन्दितत्वं तत्सि- फलमिदं व्याख्यानमित्यर्थः । संप्रति तदेव व्याख्यानमनुवर्तयन् आदौ शब्दप्रवृत्तीः न्यूनाधिकव्यवच्छेदार्थ संगृह्णाति-तिस्र इति ॥ तत्र लोकप्रसिद्धिमनुकूलयति- पञ्चप्रक्रियाव्याख्या शारीरकस्य यानि विषयादीनि तान्येवास्यापि, तत्प्रकरणत्वात् । अतो न पृथक् कथनीया- नीति मन्यते । यदुद्दिश्य वेद लक्षणेष्टदेवतानमस्कारोऽकारि तदुद्देश्यं निर्दिशति-अथेति ॥ अथशब्देन साधनचतुष्टयसंपन्नस्याधिकारिणो ब्रहाजिज्ञासानन्तर्य विवक्ष्यते। अतःशब्देन वेदस्य सर्वविशेयविज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वम् । तद्वयाख्यानस्य फलमाह-वेदार्थेति ॥ नैर्मल्यशब्देन संशय- विपर्ययासंबद्धत्वमभिधीयते । शन्दवृत्तिपरिज्ञानात् तत्तद्वत्तिप्रकारप्रतीतेः प्रथमं तद्वत्तिं दर्शयति- - १. TM. विनयादीनि २. TM. प्रथनीयानि ३. TM. हेतुत्वात् ४. TM. वेदान्तार्थेति ५. TM. शब्दवृत्तीति तिस्रः परिशानात् तवृत्तिप्रकारः प्रतीयते [4] ·विवेकः १.] पञ्चप्रक्रिया पश्वप्रक्रिया द्विशब्देन मुख्या वृत्तिरभिधीयते । यस्यार्थस्य वाचकत्वेन वृद्धव्यवहारे यः शब्दो गृहीत शक्तिको भवति तस्य तेनैव प्रयोजन तत्रैवार्थे वृत्तिः मुख्या पञ्चप्रक्रियाटीका इतीति ॥ लोकशब्देन शाब्दव्यवहारभूमिरुच्यते । उक्तासु शब्दप्रवृत्तिषु प्रथम प्रसिद्धि विभजते-प्रसिद्धीति ।। का पुनर्मुख्या वृत्तिरिति, तो व्याचष्टे-यस्येति ॥ 'गामानय' इत्युत्तमवृद्धप्रयुक्तशब्दश्रवणानन्तरं श्रोतुः मध्यमवृद्धस्य गवानयने प्रवृत्ति प्रतिपद्य तदीयव्यवहारमेव निमित्तीकृत्य व्युत्पत्तुः बालस्य सानादिमतो यस्यार्थस्य गोत्वोपहितस्य वाचकत्वेन यो गोशब्दो ज्ञासामो भवति तस्य यो गोशब्दस्तस्य तेनैव गोत्वोपाधिना तस्मिमेव सानादिमत्यर्थ प्रयोगान्तरेऽपि प्रवृत्तिरगानेन भवन्ती मुख्या वृत्तिरिति व्यपदिश्यते । तथा हि-'गामानय' इत्यादिवचननिचयश्रवणसम. नन्तरं श्रोतुः गवानयनादिलक्षणा प्रवृत्तिः वृद्धव्यवहार इति व्यपदिश्यते । तमा- लक्ष्य बालस्य परिसरगतस्यैवं मनीषा समुन्मिपति-विमना प्रवृत्तिः विशिष्टविज्ञान पूर्विका, विशिष्टप्रवृत्तित्वात् , मदीयप्रवृत्तिवत् इति । तच्चेदं विज्ञानं कुतो जातम्-इति गवेषणायां अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृतवचनजनितमेतदित्यवतार धारयति । नदेवम- विशेषेण विशिष्टविज्ञानविषयत्वे पदसमुदायस्यावधारिते क्रियापदस्य प्रवर्तकविषय. त्वम् , इतरस्य च पदकदम्बकस्य कारकगोचरत्वमित्यधिगते सत्यावापोद्धाराभ्यां पञ्चप्रक्रियाव्याख्या तिन इति ॥ तत्र लोकसंप्रतिपत्ति प्रमाणयति-इति लोक इति ॥ प्रसिद्धिवृत्तिरिति न लौकिकी काचिद्वत्तिरित्यत्राह-प्रसिद्धीति ॥ का तर्हि मुख्या वृत्तिरित्याशङ्कयाह--यस्येति ॥ 'गामानय' इत्याधुत्तमवृद्धोदीरितशब्दश्रवणसमनन्तरं मध्यमवृद्धस्य गवानयनादिप्रवृत्तिमुपलभ्य विप्रतिपन्ना प्रवृत्तिः प्रवर्तकज्ञानपूर्विका, स्वतन्त्रप्रवृत्तित्वात् , अस्मदीयस्तनपानादिप्रवृत्तिवत्-इत्यनुमाय तस्य च ज्ञानस्य शब्दान्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दजन्यत्वमवधार्य बालकः शब्दसमुदायस्य अर्थसमुदाये सामर्थ्य अवधार्य पुनरावापोद्धाराभ्यां शब्द विशेषस्यार्थविशेषे शक्ति निश्चिनोति । अतो यस्य १. TM. प्रयोक्तृकेन २. The portion within brackets is omitted in the orijinal. ३. G omits तिस्त्र इति ४. TM. संपत्ति ५. G. तदीय ६. G omits अवधार्य ७. G. शब्दविशेषे [b] ·व्याख्याद्वयोपेता [शब्दवृत्ति- पञ्चप्रक्रिया वृत्तिरित्युच्यते । यथा सानादिमदाकृतौ गृहीतशक्तिकस्य गोशब्दस्य 'गामानय' इत्यादिप्रयोगे तत्रैवार्थे वृत्तिः । लक्षणा तु पुनः मुख्यार्थपरिग्रहे प्रमाणान्तर- विरोधे सति मुख्यार्थसंबन्धादर्थान्तरे वृत्तिः । यथा 'गङ्गायां घोषः प्रति- वसति' इति प्रयोगे गङ्गासंबन्धात् गङ्गातीरे गङ्गाशब्दस्य त्तिः । गुणवृत्तिस्तु मुख्यार्थपरिग्रहे प्रमाणान्तरविरोधे सति मुख्यार्थगुणयोगादान्तरे वृत्तिः इति; यथा 'सिलो देवदत्तः' इति क्रोयशोयादिसिह्मगुणयोगात् सिह्मशब्दस्य पञ्चप्रक्रियाटोका पदविशेषस्य अर्थविशेषविषयत्वाध्यवसायात् गोशब्दस्यापि तत्तत्प्रयोगभेदेषु गोत्वावच्छिन्नसानाविमदर्थाव्यभिचारात् तदर्थे तस्याविप्रतिपत्त्या प्रवृत्तिः मुख्य. वृत्तिव्यपदेशभागिनीत्यर्थः । तत्रोदाहरणमाह --यथेति ॥ द्वितीयां शब्दप्रवृत्ति व्याकरोति-लक्षणेति ।। यत्किञ्चिदर्थमपेक्ष्य वाच्यार्थस्यापि भवत्यर्थान्तरत्वमित्य- र्थान्तरे वृत्तिशब्दस्य लक्षणेत्युक्त मुख्या लक्षणा स्यादिति विशिनष्टि - मुख्यार्थसंबन्धादिति ॥ अथ वार्थान्तरे वृत्तिरित्युक्ते गुणवृत्तौ व्यभिचारे तन्नि- वारणार्थमिदं विशेषणम् । मुख्येऽर्थे शब्दस्य वृत्तिसंभषे तत्संबन्धात् अर्थान्तरे तदु- केरननुसरणीयत्वादसंभषि लक्षणमित्याशङ्कयाह-मुख्यार्थपरिग्रह इति ॥ यदा मुख्येऽर्थे शब्दस्य गृह्यमाणे प्रमाणान्तरविरोधोऽवतरति, तदा वाक्यस्य तस्मिन्नर्थे तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणावकाश इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-यथेति ॥ तृतीयां शब्दवृत्ति व्युत्पादयति-गुणवृत्तिरिति ॥ लक्षणावृत्तिं व्यवच्छेत्तुं मुख्यार्थगुण- योगादित्युक्तम् । प्रथमविशेषणं तु पूर्ववदुग्नेयम् । तत्र निदर्शनं दर्शयति-यथेति ।। पञ्चप्रक्रियाव्याख्या सास्नादिमतोऽर्थस्य वाचकत्वेन यो गवादिशब्दो गृहीतशक्तिकः तस्य तत्प्रयोजकवतः तस्मिन्नेवार्थ सास्नादिमति प्रयोगान्तरेऽपि वृत्तिः मुख्या वृत्तिरित्युदीर्यत इत्यर्थः। मुख्यवृत्तेरुदाहरणमाह- यथेति ॥ लक्षणावृत्तिं लक्षयति - लक्षणेति ॥ गुणवृत्तावव्यभिचारार्थम्-मुख्यार्थसंबन्धा- दिति ॥ तत्र निदर्शनं दर्शयति-यथेति ॥ गुणवृत्तिलक्षणमाह-गुणवृत्तिस्त्विति ॥ लक्षणा- वृत्तिं व्यावर्तयितुम्-मुख्यार्थगुणयोगादिति ॥ तत्र दृष्टान्तमाह-यथेति ॥ लक्षणागुणवृत्त्योः - ३. TM omits सिह १. G omits इति २. TM adds अपि [6] ·विवेकः १.] पञ्चप्रक्रिया - पश्वप्रक्रिया देवदत्ते वृत्तिः । यद्यपि परशब्दस्य परत्र वृत्तिः इत्येतद्पं समानं लक्षणागुण- कृत्योः तथाप्यनयोरवान्तरलक्षणभेदेन भेदः। एवमेतास्तिस्रः शब्दस्य वृत्तयो व्याख्याताः॥ एतासां तिसृणां मुख्यगुणवृत्त्योरेकविधत्वमेव । लक्षणा पुनस्त्रिविधा- जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति । तत्र जहल्लक्षणा नाम शब्दस्य पञ्चप्रक्रियाटीका ननु लक्षणागुणवृत्त्योरुभयोरपि परशब्दस्य परत्र वृत्तेरविशेषात् मिथो भेदाभावात् द्व] शब्दप्रवृत्ती युज्यते, न तु निम्नः संभवन्तीति, तत्राह-यद्यपीति ॥ परत्र परशब्दस्य वृत्तिरित्येतावता वृत्तिद्वयस्य सङ्करेऽपि लक्षणावृत्तौ मुख्यार्थसंबन्धात् अर्थान्तरे वृत्तेरिष्टत्वात् गुणवृत्तौ तु मुख्यार्थगुणयोगात् अर्थान्तरे वृत्तरङ्गीकृतत्वात् अवान्तरलक्षणभेदात् तयोरसङ्कर इत्यर्थः । अपर्यवसानवृत्तिस्तु गुणवृत्तावन्तर्भवति । न च वाफ्यार्थानुपपत्तिकृता लक्षणा; पदार्थानुपपत्तिकृतं चापर्यवसानमित्यवान्तर- भेदः; अनुपपत्तिद्वयेऽपि वाक्यतात्पर्यकारितलक्षणाया दुरित्वात् वृत्तिभेदो गुरुत्वान्नाङ्गीकारमर्हति इत्यभिप्रेत्योपसंहरति-एवमिति । शब्दवृत्तीरेवमुक्त्वा तदन्तर्गतप्रकाभेदानां वक्तव्यत्वे प्राप्ते मुख्यगुणवृत्त्योः न प्रकारभेदोऽस्तोत्याह ---एतासामिति ।। लक्षणावृत्तिगतमकविधः धत्वं पुनःशब्देन व्यावर्त्य तदन्तर्गतं प्रकारभेदं दर्शयनि-लक्षणा पुनरिति ।। तासां मध्ये जहल्लक्षणां विवृणोति-तत्रेत्यादिना ।। मुख्यार्थपरित्यागेत्यत्र मात्रपदमवगन्तव्यम् , अन्यथा पञ्चप्रक्रियाव्याख्या कथं भेदः, परशब्दस्य परत्र वृत्तेरुभयत्रापि तुल्यत्वाद-इत्याशङ्कय मुख्यार्थसंबन्धादर्थान्तरे वृत्तिः लक्षणा ; तद्गुणयोगात्तत्र वृत्तिः गौणी इति भेदान्न साङ्कमिति परिहरति-यद्यपीत्या- दिना ॥ उपसंहरति-एवमिति ।। लक्षणावृत्तेः त्रैविध्यं दिदर्शयिषुः इतरयोः तन्नास्तीत्याह-एतासामिति ॥ त्रैविध्यमेव दर्शयति-जहादिति ॥ सदृष्टान्तं जहल्लक्षणां लक्षयति-तत्रेत्यादिना ॥ सोदाहरणमनहलक्ष- १. TM. प्रवृत्तिः ४. G omits आदिना २. G omits लक्षणा...भेदः ३. This word is omitted in the orijinal. [7] ·व्याख्याद्वयोपेता [शब्दवृत्ति- पञ्चप्रक्रिया मुख्यार्थपरित्यागेन अर्थान्तरे वृत्तिः; यथा गङ्गाशब्दस्य स्वार्थ स्वार्थमात्र]परि- त्यागेन तीरमात्रे वृत्तिः । अजहल्लक्षणा तु पुनः मुख्यार्थमपररित्यज्य कृत्स्नमेव वार्थमुपादाय अर्थान्तरे वृत्तिः । यथा 'शोणस्तिष्ठति' इत्यश्वलक्षणायां शोण- शब्दस्य शोणिमानं गृहीत्वैवाश्वव्यक्तौ वृत्तिः । जहदजहल्लक्षणा तु मुख्यार्थ- परिग्रहे सति मुख्यार्थंकदेशपरित्यागेन शब्दस्यैकदेशान्तरे वृत्तिः। यथा 'सोऽयं देवदत्तः' इति वाक्ये सोऽयंपदयोः देशकालशबल वाचिनोः देशकालभाग- परित्यागेन देवदत्तव्यक्तौ वृत्तिः । एवमेषा त्रिविधा लक्षणा लोके प्रसिद्धा । पञ्चप्रक्रियाटोका जहदजहल्लक्षणायां व्यभिचारात् ; दृष्टान्ते तु स्वार्थमात्रपरित्यागेनेत्यत्र मात्रशब्दन स्वार्थस्य सामर्थ्य कात्यं गृह्यते; तीरमात्र वृत्तिरित्यत्र मात्रशब्देन जहदजहल्लक्षणा- यामिवाजहल्लक्षणायां स्वार्थे स तस्य शब्दस्य नास्ति वृत्तिरिति विवश्यते। अजहल्लक्षणां दृष्टान्तेन सह स्फुटयति-अजहल्लक्षणात्विति।। जहल्लक्षणां व्यवभि. कं व्यवच्छेत्तुं वार्थमुपादायेत्युक्तम अजहल्लक्षणाव्यवच्छदार्थ विशेषणम् । प्रदर्शितविशेषद्वयसमर्थ- नार्थ मुख्यार्थमपरित्यज्येत्युक्तम् । शोणशब्दस्य विशिष्टद्रव्यविषयत्वेऽपि गुणमात्र- विषयत्वमुपेत्यायोहरणमिति मत्वा शोणिमानमिन्युक्तम । तृतीयां लक्षणां विवृणोति- जहदजहल्लक्षणेति ॥ मुख्यार्थपरित्यागे शब्दस्य वृत्तिरित्येतावत्युक्ते जहल्लक्षणाया- मतिव्याप्तौ तत्परिहारार्थमकदेशग्रहणम् । असंभवित्वशङ्कां शिथिलयितुमेकदेशान्तर- विशेषणम् । यथोक्तलक्षणायां नास्ति प्रसिद्धिरिति शङ्कां वारयितुं तामुदाहरति-- यथेति ॥ किमिति लक्षणाया विधान्तरं नोक्तमित्याशङ्कय लोकप्रसिद्धयभावादित्य भिप्रेत्योपसंहरति-एवमिति ॥ ननु प्रत्यग्भूते ब्रह्मणि वेदान्तप्रामाण्यप्रतिपादनार्थ पञ्चप्रक्रियाव्याख्या णामाह-अजहदिति ॥ शोणशब्दस्य गुणिवाचित्वेऽपि गुणवाचित्वदर्शनादुदाहरणत्वमुपपन- मिति भावः । भागत्यागलक्षणां स्फुटयति-जहदहजहल्लक्षणेति ॥ तत्रोदाहरणमाह--- वथेति ॥ लक्षणातैविध्यमुपपादितमुपसंहरति--एवमिति ॥ नम्वविषये ब्रह्मणि कृत्तित्रयमप्यसं- ३. TM. तयं संभवीति १. TM. व्यापिनो २. TM omits त्याग [8] ·विवेकः १.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया ननु मुख्यगुणलक्षणावृत्तीनां मध्ये कतमा प्रत्यगात्मनि शब्दस्य वृत्तिरिति, तत्र ब्रूमः-मुख्या वृत्तिं वर्जयित्वा गुणलक्षणावृत्त्योः प्रत्यगात्मन्यप्रतिषेधः। षष्ठीगुण- क्रियाजातिरूढीना लौकिकानामभावात् प्रत्यगात्मनि मुख्या वृत्तिः प्रतिषिध्यत एव । न खलु "नेति नेति" प्रतिषिद्धसमस्तविशेषणे प्रत्यगात्मनि वाङ्मनस- पञ्चप्रक्रियाटीका शब्दस्य वृत्तित्रयं व्याख्यायते । न च तत्राविषये अयमपि संभवतीति चोदयति- मुख्येति ॥ तस्मिन् मुख्यवृत्त्यसंभवेऽपि वृत्त्यन्तरमविरुद्धमिति परिहरति तत्रेत्यादिना ॥ ननु ब्रह्मात्मादिशब्दानां तत्र मुख्यवृत्तेराश्रितत्वात् (कुंतः] तस्मिन् मुख्यवृत्तेरनुपपत्तिरित्याशङ्कय तस्मिन् निमित्ताभावादिस्याह -षष्ठीति ॥ कथं प्रत्यगात्मनि षष्ठयादीनामनुपपत्तिरित्याशङ्कय निर्विशेषत्वेन वामनसागोचरत्वा- दित्याह-न खल्विति ।। न हि प्रत्यगात्मनि षष्टी प्रतिष्ठां प्रतिपद्यते, तस्यासङ्गत्वेन तविषयत्वात् ; नापि तत्र निर्गुणे गुणोऽवकल्पते ; न च तत्र निष्क्रियः[क्रिये क्रिया] स्वीक्रियामर्हति ; न च अद्वितीये व्यक्तिभेदानुगता जानिरुपपद्यते ; न चाविषये रूढि- रवकाशमासादयति। तथा च राशोऽयं पुरुषः 'नीलमुत्पलम'['पाचकः'] गौः"आका- शम्' इतिवत् न प्रत्यगात्मनि शब्दस्य वृत्तिरूपमि रुपपद्यत इत्यर्थः । षष्ठयाद्यसंभवे .. पश्चप्रक्रियाव्याख्या भवीति शङ्कते-नन्विति ॥ परिहरति-तत्रेति ॥ वृत्त्यन्तरवत् मुख्यवृत्तिरपि तत्र भवत्वित्य- त्राह---षष्ठीति ॥ किमिति प्रत्यगात्मनि षष्ठयाद्यभाव इत्याशङ्कयाहन खल्विति ॥ न ह्यसङ्गे प्रत्यगास्मनि 'राजपुरुषः' 'औपगवः' इत्यादिवत् षष्ठी शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् ; नापि 'नीलमुत्पलम्' इतिवत् निर्गुणे गुणः संभवति; न च पाचकत्वा[क इत्या]दाविव अक्रिये क्रिया; नापि गवाश्वादाविव अद्वितीये जातिः; न चाविषये प्रतीच्याकाशादाविर्व रूढिः शब्दप्रवृत्तिकारणमिति भावः। पारि- १. G omits मध्ये ५. G. ननु २. G. स्मशब्दस्य ६. TM. निमित्तेनापि ३. TM omits लौकिकानां ७. Gomits इव 8. The word within brackets is omitted in the original. [9] P-2 ·व्याख्यायोपेता [शब्दवृत्ति- पश्चप्रक्रिया गोचरातीते षष्ठ्यादिसंभवोऽस्ति, येन मुख्या वृत्तिघटेत । तस्माद् गौणी लक्षणा वा शब्दस्य प्रत्यगात्मनि वृत्तिः। "प्रत्यक्त्वादतिसूक्ष्मत्वादात्मदृष्टयनुशीलनात्" इति गुणयोगादहमादिशब्दस्य गौणी प्रत्यगात्मनि वृत्तिरङ्गीकृनैव । लक्षणापि जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा च नेष्यते; जहदजहल्लक्षणा त्वङ्गीक्रियते पारोक्ष्य- पञ्चप्रक्रियाटीका प्रतोचिशब्दस्य मुख्यवृत्त्यसंभवे वृत्तिद्वयं परिशेषादंषितव्यमित्याह-तस्मादिति ॥ प्रत्यगात्मन्यविषये वृत्त्यन्तरमपि नोपपद्यते; तथापि साक्षाद्विषयत्वप्राप्स्यभावादविरुद्धं वृत्त्यन्तरमिस्यभिसन्धाय गुणवृत्तौ वृद्धसंमतिमाह-प्रत्यक्त्वादिति ।। अस्ति हि देहा- द्यपेक्षया प्रत्यगात्मवत् अहङ्कारेऽपि प्रत्यक्त्वम् , आत्मातिरिक्ततदभ्यन्तरवस्त्वन्तरा- भावात् । अस्ति चात्मवदहङ्कार द्विविधेन्द्रियगोचरत्वलक्षणमतिसूक्ष्मत्वम् । आत्म- दृष्टिः आत्मस्वरूपं तदनुशीलनं तदनुकारित्वं तच्छायत्वमहङ्कारस्य स्वीक्रियते । अहङ्कारो हि चैतन्यानुकारी चैतन्यछायापत्त्या चेतनवदुपलभ्यते । तस्मादहमिति वृत्तिव्यतिरिक्ता वृत्तीः शब्दान्तराणि च परित्यज्य अहमिति वृत्तिं गृहीत्वा तद्वाचकेन तत्साक्षी प्रत्यगात्मा उपलभ्यते, मुख्यार्थनिष्ठप्रत्यक्त्वादिप्रदर्शितगुणयोगादिस्यर्थः । ननूदाहृतवार्तिकस्य लक्षणावृत्तिविषयत्वेन चरितार्थत्वान गुणवृत्तौ पर्यवसानमित्या- शङ्कय तात्पर्यमाह-गुणयोगादिति॥प्रत्यगात्मनि गुणवृत्तिमहमादिशब्दस्य दर्शयित्वा लक्षणावृत्ति दर्शयन् अशेषलक्षणाप्रवृत्ति परिहस्य विवक्षितां लक्षणामवतारयति- लक्षणापीति ।। जहदजहल्लक्षणाङ्गीकारेणैवमाह कारे कारणमाह]-पारोक्ष्यति । पञ्चप्रक्रियाव्याख्या शेष्यावृत्तिद्वयं तत्राङ्गीकरणीयमिति निगमयति-तस्मादिति ॥ क्रौर्यशौर्यादिसिमगुणयुक्तदेवदत्त इवागुणे प्रतीचि कथं गौणी वृत्तिरित्यत आह-प्रत्यक्त्वेति ॥ अस्ति हि देहाद्यपेक्षया अहंकारस्य प्रत्यक्त्वमुभयविधेन्द्रियगोचरत्वरूपमतिसूक्ष्मत्वं च; यदात्मदृष्टयनुशीलनमात्मस्वरूपचैतन्यछायत्व तदपि तस्यास्ति । अतस्तद्वाचकस्य तद्गुणयोगात् प्रत्यगात्मनि वृत्तिः संभवतीति भावः । लक्षणाद्वयं विहाय जहदजहल्लक्षणाङ्गीकारे कारणमाह-पारोस्येति ॥ पारोक्ष्यशबले सद्रपचैतन्ये गृहीत- १. G. प्रत्यक्षात् २. TM. क्रियते ३. G. लक्षणात् ४. G omits भई कारस्य (10 ·विवेकः १.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया सद्वितीयशवले व्युत्पन्नयोः तत्त्वंपदयोः एकांशपरित्यागेनांशान्तरे वृत्ति- संभवात् 'सोऽयम्' इत्यादिवाक्यस्थपदयोरिव । तस्माज् जहदजहल्लक्षणया पञ्चप्रक्रियाटीका महावाक्यगतं तत्पदं पारोस्यशबले ब्रह्मचैतन्ये व्युत्पन्नम् । तत्रैव स्थितत्वंपदं च सद्विती- यशबले प्रत्यक्चैतन्ये गृहीगशक्तिकम् । तयोरेव पदयोः वाच्ययन वाच्यौ यो शबला- वौँ तयोरेकैकस्यांशस्य पारोक्ष्यस्य सद्वितीयत्वस्य परित्यागेन परिशिष्टंऽशान्तरे परि- पूर्णे प्रत्यक्चैतन्ये सदैकनाने पदद्वयस्य वृत्तिसंभवाद् युक्ता जहदजहल्लक्षणेत्यर्थः । न चेयमप्रसिद्धा, लोके प्रसिद्धत्वात् इति प्रागुक्तमेवोदाहरणमाह-सोऽयमित्यादीति ॥ तत्र हि तदेशकालविशिष्टे सशब्दस्य एतद्देशकालविशिष्टे च अयंशब्दम्य व्युत्पन्नत्वात् तद्देशकालयोश्च परित्यागेन देवदत्तमात्रे पदद्वयस्य वर्तनात् इष्टा जहदजहल्लक्षणा । न हि तत्र विशिष्टवैशिष्टयमिष्टं शङ्कयम्, अपर्यायेण विरुद्धोभयविशेषणवत्वस्यैकत्रा- संभवात् ; न विशिष्टलक्षितयोरेकत्वम् ; देवदत्तस्वरूपमात्रम्य भेदाभावोपलक्षितस्य बुभुत्सितत्वात् । नथा तत्त्वमसिवाक्ये तत्त्वंपदयोरखण्डार्थवृत्तित्वं वक्तव्यमित्यर्थः । लक्षणाविशेषाङ्गीकारे फलितमाह - तस्मादिति ॥ जहल्लक्षणाया वा अजहल्लक्ष- णाया था किमिति प्रत्यगात्मा बोध्यो न भवति इत्याशङ्कय तयोः सोपाधिकविषय- पञ्चप्रक्रियाव्याख्या सामर्थ्य तत्पदम् ; सद्वितीयशबले प्रत्यक्चैतन्ये निर्मातशक्तिकं त्वंपदम् । तद्वाच्ययोः शबलार्ययोः पारोक्ष्यांशस्य सद्वितीयांशस्य च परित्यागेनानन्दैकरसे परिपूर्ण प्रत्यङ्माले तयोः वृत्तेः जहदजह- लक्षणा संभवतीत्यर्थः । तत्रोदाहरणमाह-सोऽयमिति ॥ तत्र तदेतद्देशकालशबलदेवदत्त- वाचिनोः सोऽयंपदयोः जहदनहल्लक्षणया तदेतद्देशकालपरित्यागेन देवदत्तमाने वृत्तिरिति भावः। फलितमाह-तस्मादिति ॥ यथा "गायत्री वा इदं सर्वे भूतम्" इत्यत्र छन्दोविशेष- वाचिनो गायत्रीशब्दस्य तदपरित्यागेन छन्दोनुषक्तकारणात्मकब्रह्मणि अजहल्लक्षणा वृत्तिः ; १. TM. प्युत्पन्नयोः २. TM. एकास्वभाग ३. G. भङ्गान्तरे ४. TM. तदेकदेश ५. TM omits अनह...ब्रह्मणि [11] ·व्याख्याद्वयोपेता शब्दवृत्ति पञ्चप्रक्रिया प्रत्यगात्मा बोध्यते ; न गायत्रीवैश्वानरादिशब्दवत् स्वार्थापरित्यागेना- जहल्लक्षणया; नापि “यजमानः प्रस्तरः" "यजमान एककपालः" इत्या- दिवत् स्वार्थपरित्यागेन जहल्लक्षणयेति सिद्धम् ।। पञ्चप्रक्रियाटीका त्वात् निरुपाधिके प्रतोचि यथोक्तवल्लक्षणापेक्षणीयेत्याह न गायत्रीति ॥ "गायत्री वा इदं सर्व भूतम्" इत्यत्र गायत्रीशब्दस्य छन्दोविशेषवाचिनः तदपरिस्या- गेन तदनुगते कारणभूते ब्रह्मणि लक्षणा स्वीक्रियते । “वैश्वानरमात्मानं संप्रत्यध्येषि" इस्यत्र वैश्वानरशब्दस्य जाठराग्न्यादिगोचरस्य तदपरित्यागेन तदसगते ब्रह्मणि लक्ष- णाङ्गीक्रियते । आदिशब्देन प्राणाकाधादिशब्दा गृह्यन्ते । न तथा निरुपाधिके प्रत्य- गात्मनि अजहल्लक्षणावकाशोऽस्ति । अहमादिशब्दस्य वाच्यार्थमात्रमझीकृत्य प्रत्य- गात्मनि प्रवृत्तौ तदीयनिरुपाधिकत्वा...[कभावापानात् “यजमानः प्रस्तरः" इत्यादौ यजमानशब्दस्य चेतनवाचिनः स्वार्थसन्त्यागेन प्रस्तरादों जहल्लक्षणाभ्युपगम्यते । प्रस्तरशन्देन जुह्वाधारो दर्भमुष्टिविशेषो निरुच्यते । एवमस्मिन् [एवमेकस्मिन् ] कपाले अपयितव्यो द्यावापृथिव्यादिशन्दितपुरोडाशोऽत्रैककपालशम्दनाभिलप्यते । न तथा तत्त्वंशब्दयोः स्वार्थमा त्यक्त्वा चैतन्ये वृत्तिर्युक्ता, तस्याप्रत्यक्त्वादिप्रसङ्गात् । भत्र च आदिशब्देन "आदित्यो यूपः" इत्यादि संगृहीतमित्यर्थः । एवं जहदजहल्लक्षणायाः प्रत्यग्भूतं ब्रह्म बोध्यमित्युपसंहरति-इति सिद्धमिति ।। पञ्चप्रक्रियाव्याख्या यथा वा "वैश्वानरमात्मानं संप्रत्यध्येषि" इत्यत्र जाठरे र]जातवेदोवाचिनो वैश्वानरशः । तदनुगते ब्रह्मणि अजहल्लक्षणाश्रीयते न तथा निरुपाधिके प्रत्यगात्मनि सा संभवति । यथा “यजमानः प्रस्तरः" "यजमान एककपालः" इत्यादौ चेतनवाचिनो यजमानशब्दस्य जुह्वाधारभूतदर्भमुष्टि- विशेष प्रस्तरनामके तथा एकस्मिन् कपाले श्रपयितव्ये पुरोडाशे चैककपालाऽभिहिते जहलच- णया वृत्तिः न तथान जहल्लक्षणासंभवोऽपीत्यर्थः ॥ १. TM addsन २. TM. भिधीयते [12] ·विषेक: १.] पश्वप्रक्रिया पश्चप्रक्रिया साभासाज्ञानवाची यदि भवति पुनर्ब्रह्मशब्दस्तथाई- शब्दोऽहंकारवाची भवति तु जहती लक्षणा तत्र पक्षे । नारेषा रोति लोहं दहति विषधरो रज्जुरग्रे तवासा- वित्यत्रेवात्मवस्तुन्यपि न खलु तदा कश्चिदप्यस्ति दोषः॥ इदमेव वृत्तित्रयमङ्गीकृत्य "समर्थः पदविधिः' इत्यत्र सूत्रे जहत्वार्था- जहत्स्वार्थी जहदजहत्स्वार्थेति भाषापदप्रक्षेपेग विद्यद्धाः लक्षणाविभागं पञ्चप्रक्रियाटीका पारोस्यशबलं ब्रह्मशब्दवाच्यं सद्वितीयत्वशबलं प्रत्यक्चैतन्यमहंशब्दवाच्य- मिति पक्षेण नास्ति जहल्लक्षणेत्युक्तम् । इदानी पक्षान्तरमाह -साभासेति ॥ यदि "अहं ब्रह्म' इत्यत्र ब्रह्मशब्दः साभाममज्ञानमभिसन्धत्ते, अहंशब्दश्च अहंकार साभासमदिधाति, तदा पदद्वयस्य भवत्येव जहल्लक्षणा इति । अत्र उदाहरणं निदर्श- यति-नौरित्यादिना ॥तस्मिन् पक्षेप्रतीचि जहल्लक्षणाङ्गीकारे दोषराहित्यं हेतुमाह- न खल्विति॥उक्ते शब्दम्य वृत्तित्रये लक्षणाविभागे वैयाकरणसंमतिमाह-इदमेवेति॥ पदानां पूर्वापरीभूतानां विधिः विधानमितरेतरसंबन्धः समासः । स च समर्थः योग्यः संभवति । समर्थ हि पदं पदान्तरेण समर्थेनैव संबध्यमानं समस्यते । योग्य- त्वाभावे समासस्याभासत्वादिति सूत्रार्थः। तत्र च सूत्रे प्रागुक्तं वृत्तित्रयमुपेत्य जहत्स्वार्थेति भाषाविशेषसहितं पदं प्रक्षिप्य तेन लक्षणायामवान्तरविभागं वेदार्थ- पञ्चप्रक्रियाव्याख्या पारोक्ष्यादिशबलं ब्रह्मादिशब्द लक्ष्यमित्यस्मिन् पक्षे जहल्लक्षणा च न संभवतीत्यभाणि । संप्रति साभासमज्ञानं ब्रह्मशब्दाभिधेयं साभासश्चाहंकारोऽहंशब्दवाच्यः इत्यङ्गीकारे जहल्लक्षणा संभवतीत्याह-साभासेति ॥ तत्र पक्षे आत्मवस्तुभ्यपि नहती लक्षणा इत्यत्रेव भवत्येवेति संबन्धः। पुरोदीरितवृत्तित्रये लक्षणाविभागे च पातञ्जलभाष्यसंमतिमाह-इदमेवेति ॥ भाषापद- प्रक्षेपेणेति ॥ एषोऽर्थः-साङ्केतिकपदप्रयोगेणेति । नन्वात्मनि लक्षणाखोकरणे विषयत्वमापतेत्; १. TM. वैविध्यं वृद्धाः २. G. इत्यनेनैव [13] ·व्याख्यायोपेता (হাত্মাণ पञ्चप्रक्रिया चक्रुः । न चैवं मन्तव्यम्-लक्षणयाप्यात्मनो बोध्यत्वे कर्मत्वप्रसङ्ग इति, अ[अविद्या]ध्यारोपितातद्धर्मविनिवर्तकत्वात् शास्त्रस्य । शास्त्रं हि प्रत्यगात्मनि अविद्याध्यारोपितमतद्धर्म निवर्तयत्येव केवलम् , न तु तं कर्मीकरोति । अतः "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिविरोधोऽपि नास्त्येव । औपनिषदत्वविशेषणमपि प्रत्यगात्मनः शास्त्रस्य तद्विषयाविद्यानिवर्तकत्वेन कर्मत्वाभावेऽप्युपपद्यत एव । तस्मान्मुख्यवृत्तिपरिहारेण लक्षणया वा गुणवृत्त्या वा यथाभागं प्रत्यगात्मनि - पञ्चप्रक्रियाटीका विदोऽङ्गीकृतवन्त इत्यर्थः । वृत्तित्रयमुक्त्वा लक्षणावृत्तिरात्मन्यङ्गीकृता; सा चायुक्ता प्रत्यगात्मनोऽविषयत्वात्, लक्षणाविषयत्वस्यापि वक्तुमशक्यत्वादित्याशङ्कयाह न चेति ।। कुतो न मन्तव्यमिति चेत् तत्राह-अविद्येति ॥ तदेव समन्वयाधिकरण- न्यायेन साधयति -शास्त्रं हीति ॥ एवकारस्त्वयोगव्यावृत्त्यर्थः । केवलशब्दस्य व्यावर्त्य दर्शयति-न विति ॥ आत्मनः शास्त्रप्रतिपाद्यत्वे वाङ्मनसागोचरत्व. श्रुतिविरोधः स्यात् इत्याशङ्कय कर्मत्वाभावान्मैवमित्याह-अत इति ॥ शास्त्रं चेदा- स्मानं न कर्मीकरोति, कथं तर्हि तद्धितश्रुतिः इत्याशङ्कयाह –औपनिषदत्वेति ॥ मुख्यां वृत्ति विहाय वृत्तिद्वयमात्मन्यङ्गीकृतमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ पूर्वोक्तगुण- विभागमनुसृत्य गुणवृत्त्या वा, प्रागुक्तविभागमङ्गीकृत्य लक्षणया वा प्रत्यगात्मनि प्रतिपाद्यमाने शास्त्रप्रतिपाद्यत्वविषयत्वयोरन्यतरस्यापि न विरोधोऽस्ति इत्यर्थः । आत्मन्याश्रितवृत्तिद्वयस्य सहकारित्वेन पदार्थपरिशोधनं विवक्षन् मुमुक्षु शिक्षयति- लक्षणेति ॥ पञ्चप्रक्रियाव्याख्या अतः सापि न घटां प्राञ्चतीत्याशङ्कय प्रत्याचष्टेन चेति ॥ किं मन्तव्यमित्यत्राह अविद्ययेति धेति ॥ एतदेव साधयति-शास्त्रं हीति ॥ आत्मनः शास्त्रविषयत्वाभावे चोद्यान्तर- मपि निराकृतमित्याह-अत इति ॥ यद्यात्मा शास्त्राविषयः तर्हि "तं त्वौपनिषदम्" इति विशेषणमनुपपन्नमित्यत्राह ~~ औपनिषदत्वेति ॥ आत्मन्यङ्गीकृतं वृत्तित्रयं निगमयति तस्मादिति ॥ अविरोधफल दर्शयति-इति लक्षणेति ॥ - , - [14] ·विषेकः १.] पश्वप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया प्रतिपाद्यमाने न कश्चिद्विरोध इति लक्षणागुणवृत्तिशरणेन मुमुक्षुणा कृतान्वय- व्यतिरेकेण भाव्यम्-इति ॥ बाह्याभ्यन्तरवस्तूनि यन्महिम्ना चकासति । तस्यै कूटस्थनित्यायै महत्यै संविदे नमः ।। श्रीमद्देवेश्वराशिस्फुटकमलरजःपातसंपर्कपूतः सर्वज्ञात्मा समस्तश्रुतिपथकुशलः शब्दवृत्तिप्रभेदम् । व्याचख्यावेतमेवं यतिजनमनसि ज्ञानवैमल्यसिद्धये शब्दज्ञानं निदानं भवति हि जगतः श्रेयसः प्रेयसश्च ।। इति शब्दवृत्तिविवेकः पञ्चप्रक्रियाटोका शब्दवृत्तिविवेकविषयप्रकरणारम्भवत्तत्परिसमाप्तावपि परदेवतां प्रणमन् प्रकरणतात्पर्य संगृह्णाति-बाह्याभ्यन्तरेति ।। अन्तर्बहिर्भागेनावस्थितानि समस्ता- न्येवानात्मवस्तूनि चिदात्मप्रसादादेव भानमनुभवन्ति “तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति श्रुतेः । सा चयं प्रत्यग्भूता संवित् कूटस्थनित्यास्थेया, परिणामित्वे हि मृदादिवत् अनात्मत्वसावयवत्वानित्यत्वादिप्रसङ्गात् ; सा च त्रिविधपरिच्छेदविरहिणी परि- गृह्यते; परिच्छिन्नत्वे "यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्" इति न्यायेन कार्यत्वादि- प्रसङ्गस्य दुरुत्तरत्वात् । तस्यैवं यथोक्तविशेषणसहितायै संविदे त्रिविधोऽपि प्रतीभावो भवत्विति योजना ॥ संप्रति प्रकरणस्य सांप्रदायिकत्वेन विद्वद्भिरादरणीयत्वमादर्शयति-श्रीमदिति ।। तस्य गुरोरुक्तसंशावतोऽङ्गो स्फुट विकसिते, ताभ्यामुपमिती ताभ्यां रजसा वातो पञ्चप्रक्रियाव्याख्या प्रकरणारम्भे अभिधानप्राधान्येन प्रणम्य अन्ते पुनरभिधेयप्राधान्येन प्रणामं करोति- बाहोति ॥ स्वसंप्रदायपरिशुद्धिं प्रदर्शयन् प्रयोजनप्रकथनपूर्वकं प्रकरणार्थमुपसंहरति-श्रीमदिति ।। ज्ञानवमल्यसिद्धिरपि किमर्थेत्यत्राह-शब्दज्ञानमिति ॥ - १. TM. या ग्राम्यम्तर २. G. वृत्तिभेदः [16] ·व्याख्यायोपेता [शब्दवृत्ति- पञ्चप्रक्रियाटीका नमःप्रसरः, तेन संपर्कात् मम वाङ्मनोदहानां शुद्धिः सिद्धा । ततः समस्ते श्रुति- मार्गे तदर्थशानापेक्षितं कौशलं सर्वज्ञात्मनो यतेः संवृत्तम् । स च मुनिः सर्वशात्मा पूर्वोक्तरीत्या शब्दस्य तिस्रो वृत्तीः तदवान्तरभेदांश्च संभावितान् व्याख्यातवान् । ध्याचल्याविति परोक्षषचनमाचार्यस्य अहङ्कारराहित्यप्रकटीकरणार्थम् । एवं सति अधिकृतानां संन्यासिनां चेतसि शब्दतोशानमसंभावनादिरहितं ते ति जायतेति]तथा च युक्तमिदं शन्दवृत्तिव्याख्यानमित्यर्थः । ननु प्रत्यक्षानुमानाभ्यामपि पुरुषार्थसिद्धरुप- पत्तेः अनर्थकमिदं शब्दवृत्तिव्याख्यानमिति, नेत्याह-शब्दज्ञानमिति ।। जगतोऽधि- कृतस्य प्राणिवर्गस्य श्रेयः ब्रह्मज्ञानात् प्रेयश्च अग्निहोत्रादेः सिद्धयति; न च तदुभयं शब्दक्षानं विना संभवति ; न हि प्रत्यक्षादीनां दिना) ब्रह्म वा धर्मों वा निर्धारयितुं शक्यते, तयोः तदगोचरत्वेन शब्दमात्रप्रमाणकत्वाभ्युपगमात्; ततः शब्दवृत्ति- व्याख्यानमर्थवदित्यर्थः॥ 1 16 ] ·॥ द्वितीयं प्रकरणम् ॥ [महावाक्यार्थविवरणम् पञ्चप्रक्रिया भाति विश्वं यदज्ञानाद् यद्ज्ञानाच्च निवर्तते । तस्मै बोधखरूपाय नमः शुद्धाय शार्जिणे ॥ अथातो वेदान्तमहावाक्याथ व्याख्यास्यामः । “अहं ब्रह्म" इति महा. वाक्यार्थज्ञानादेव मुमुक्षूणां मोक्षो भवति। महावाक्यार्थज्ञानं च भवति 'अहम्, पञ्चप्रक्रियाटीका एवं शब्दवृत्तिविवेकं कृत्वा प्रकरणान्तरं प्रारभमाणः भगवन्तं पुरुषोत्तमं प्रणमति- भातीति ॥ तज्ज्ञानस्य अज्ञानतत्कार्यनिवर्तकत्वमनायासेन संभवतीति वक्तुं विशि- नष्टि-बोधस्वरूपायेति ॥ तद्रूपो हि परो वाक्योऽर्थे वाक्यार्थ]बुद्धिवृत्यभिव्यक्तो निर्वतयत्यशानं तत्कार्य च, सहकारिसामर्थ्यादित्यर्थः । तस्याज्ञानतत्कार्यसंबन्ध निबन्धनमशुद्धत्वनीते[त्वं धुनीते]-शुद्धायेति ।। मङ्गलाचरणस्य उद्देश्यं दर्शयति- अथेति ।। शब्दवृत्तिविवेकानन्तरं महावाक्यव्याख्यानं कर्तव्यमित्यर्थः । ननु "अहं ब्रह्म” इति वाक्यार्थज्ञानमपि नोपयुज्यते; ततो मोक्षस्य कर्मसाध्यत्वात्। तथा च महावाक्यव्याख्यानमकिञ्चित्करम् इति, तत्राह-अहमिति ॥ न हि कर्मणा मोक्षः साध्यते, कृतकत्वेन अनित्यत्वप्रसङ्गात् ; "न कर्मणा"इत्यादिनिषेधविरोधाच इत्यर्थः । तत्किं वाक्य वाक्यार्थानं वाक्यव्याख्यानादेव सिद्धयति, तथा च पदार्थपरिशोध. नमस्थाने स्यादिति, नेत्याह-वाक्याति ।। तर्हि परद्वयार्थी वक्तव्यौ, यद्ज्ञानाद् पश्चप्रक्रियाव्याख्या शब्दवृत्तिप्रकारभेदप्रदर्शनानन्तरं तज्ज्ञापनायत्तमहावाक्यार्थव्याख्यानार्थ प्रकरणान्तर प्रारिप्सुः तत्प्रतिपाद्यपरदेवताप्रणतिलक्षणं मङ्गलाचरणं करोति-भातीति ॥ मङ्गलाचरणोद्देश्य दर्शयति-अथेति ॥ अथातःशब्दाभ्यां शब्द वृत्तिविवेकानन्तर्यम् , तस्य वाक्यार्थावगतिहेतुत्वं च उच्यते । किमर्थं तद्वयाख्यानमित्यलाह---अहमिति ॥ तर्हि वाक्यव्याख्यानमेव क्रियताम् , व्यर्थ पदार्थपरिशोधनमित्याशङ्कयाह-वाक्यार्थेति ॥ को तर्हि पदद्वयार्थावित्याकाङ्क्षायां - १. TM. व्याख्याति [17] P-3 ·, व्याख्यालयोपेता [महावाण्यार्य- पञ्चप्रक्रिया ब्रह्म' इति पदद्वयार्थपरिज्ञानात् । पदद्वयार्थी च द्विविधी, वाच्यो लक्ष्यों च । तेत्र वाच्यौ शवलौ; लक्ष्यौ शुद्धौ । प्राणपिण्डात्मककार्यशबलं प्रत्यक्- चैतन्यमपि दैवपर्यन्तं मधिदैवपर्यन्तं अहंशब्दवाच्यम् । प्राणपिण्डकारणाविद्या. शबलं अद्वयानन्दचैतन्यं ब्रह्मशब्दवाच्यम् । एतदुक्तं भवति-सद्वितीयं पञ्चप्रक्रियाटीका वाक्यार्थे शानमित्याशङ्कय तनिष्ठमवान्तरभेदशावेदयति-पदायेति [पदद्वयेति] ॥ इदानीमहंशब्दवाच्यं विविच्य व्यपदिशति-प्राणेति ॥ प्राणः सूक्ष्मोपाधिः, पिण्डः स्थूलोपाधिः; तदुभयात्मकं यत्कार्य तेन शबलं प्रत्यग्भूतं चैतन्यमहंशब्दवाच्यमिति संबन्धः। आध्यात्मिकाधिभौतिकोपाधिद्वारकं परिच्छिन्नत्वं परिहर्तुम् "हिरण्यगर्भता नीत्वा तस्मै श्रूयात्" इति न्यायमनुसृत्य विशिनष्टि-अधिदैवपर्यन्तमिति ॥ ब्रह्मशब्द- वाच्यं प्रतिदिशति-प्राणपिण्डेति । तयोरेव कारणमविद्या; तया शबलं उक्तं चैतन्यं तत्पदवाच्यम् । प्राणपिण्डेस्थादिविशेषणं च कार्याभावे तदपेक्षितस्य कारणस्यापि भावायोगात् कार्यद्वारा कारणाधिगतिः सुकरति दर्शयितुमित्यर्थः । कार्यशषलं प्रत्यक्चैतन्यं त्वंपदवाच्यम्; कारणशबलं अद्वितीयं चैतन्यं तत्पदवाच्य- मित्युक्तम् । तर्हि वाच्यार्थयोः विशेषणविशेष्यत्वम् । तेन विरोधप्रतीतो जहदजहल्लक्ष- पञ्चप्रक्रियाव्याख्या तत्प्रतिपादनाय तद्गतावान्तरभेदमावेदयति । अहंशब्दाभिधेयं ब्रह्मशब्दाभिधेयं च क्रमेण प्रकट. यति-प्राणपिण्डेत्यादिना ॥ प्राणपिण्डशब्दाभ्यां सूक्ष्मस्थूलोपाधी प्रोच्यते । ननु पूर्वस्मिन् प्रकरणे सद्वितीयपारोक्ष्याभ्यां शबलं चैतन्य महावाक्यगतपदद्वयाभिधेयमित्यभिहितम् ; इह स्वन्य- थाभ्यमाणि ; अतः पूर्वापरविरोध इत्याशङ्कथं तात्पर्यमाह -एतदुक्तमिति ॥ वाच्यार्थानु- वादपूर्वकं पदयोः सामानाधिकरण्यम् , अर्थयोः विशेषणविशेष्यभावः ; ततो विरोधस्फुरणम् ; ततो १. G. विविधौ ४. TM. शुद्ध २. G. तदत्र 4. TM omits 3719 ३. TM omits शबलौ ६. TM. देववर्ने ७. The portion कार्याभावे...योगात् is read in the original after तर्हि. As found in the manuscript, the passage does not make sense. ८. TM adds विरोष ९. G. स्फुरणोऽस्ततो [18] ·विवरणम् २.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया प्रत्यग्रुपमहंशब्दवाच्यं पारोक्ष्यसहितमद्वयानन्दचैतन्यं ब्रह्मशब्दवाच्यमिति तयोरइंब्रह्मशब्दवाच्ययोः कार्यकारणशबलयोः पदार्थयोः सामानाधिकरण्य- विशेषणविशेष्यभावेन विरोधस्फुरणे सति उभयत्र उपाधिपरित्यागः क्रियते ; शुद्धौ पदार्थों च लक्ष्येते । तत्र अहंपदेन प्राणपिण्डात्मककार्यसद्वितीयभाग- परित्यागेन प्रत्यक्चैतन्यभागो लक्ष्यते । ब्रह्मपदेन च प्राणपिण्डात्मक- कारणाविद्यापारोक्ष्यभागपरित्यागेन अद्वयानन्द चैतन्यभागो लक्ष्यते । एवं प्रत्यक्चैतन्यमहंपदेन, अद्वयानन्दचैतन्यं ब्रह्मपदेन, लक्षयित्वावतिष्ठमानस्य - पञ्चप्रक्रियाटोका णेति क्रमविवक्षया लक्ष्यावर्षावुपन्यस्यति-तयोरित्यादिना ॥ उभयत्रेत्याधुक्त- मेव व्यक्तीकुर्वन् अहंपदस्य लक्षणां प्रकटयति -तत्रेति ॥ पदद्वयनिर्धारणा सप्तमी। उभयात्मकेन कार्येण वैशिष्टयादेव प्रतीचो यः सद्वितीयत्वाख्यो भागोऽवगतः तस्य त्यागेनेति यावत् । तयोः यत् कारणमविद्याख्यं तेन संबन्धात् ब्रह्मणि पारोस्य- लक्षणो यो भागः सिद्धः तस्य त्यागेनेत्यर्थः । पदद्वयस्य वाच्यो लक्ष्यौ चार्थों विभज्य दर्शयित्वा वाक्याधिकारिणो वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तिप्रकारं प्रकटयति एवमित्यादिना ॥ पदार्थपरिज्ञानवद् दुरितनिबर्हणमपि विशेष[षण]मधिकारिणो पञ्चप्रक्रियाव्याख्या लक्षणेति क्रमं विवक्षुः लक्ष्यार्थों दर्शयति-तयोरित्यादिना ॥ ब्रह्माई पदयोः वाच्यो लक्ष्यौ च अर्थों प्रतिपादितौ । संप्रत्यधिकारिणो वाक्यार्थबोधोद्भवप्रकारं प्रदर्शयति-पवमित्यादिना ।। तत्रैवमन्वयः-गुरुमुपसन्नस्य अहंपदेन प्रत्यक्चैतन्यं ब्रह्मपदेनाद्वयानन्दचैतन्यं चैवं लक्षयित्वा व्यवतिष्ठमानस्याधिकारिणः "अहं ब्रह्मास्मि” इति महावाक्यात् पदद्वयलक्षितयोरहंब्रह्मापदार्थयोः "ब्रौवाहमस्मि" "अहमेव ब्रह्म" इत्यनुभवफलपर्यन्तमेकत्वज्ञानमुत्पद्यत इति । "सर्वकर्मकाण्ड- फलभूतस्य" इत्यस्य अयमर्थः-प्रत्यक्प्रवणचित्तस्येति । यद्वा दर्विहोमादिसहस्रसंवत्सरसत्य- [सत्र]पर्यन्तकर्मणामनुष्ठानाज् जगदात्मभावापत्तेः “हिरण्यगर्भतां नीत्वा तस्मै ब्रूयात्तपस्विने" इति 8. TM omits area २. TM. करणशबलयोः ३. G. विरोधास्फुरणे ४. TM. दर्शयति [191 ·व्याख्याद्वयोपेता [महावाक्यार्थ - पश्वप्रक्रिया यज्ञादिक्षपितकल्मषस्य सर्वकर्मकाण्डफलभूतस्य सर्वकर्मसंन्यासिनः साक्षात्कृत- ब्रह्माणं जीवन्मुक्तं सम्यग्ज्ञानाग्निदग्धसमस्तदुःखनिदानं सर्वलक्षणसंपन्न खाज्ञानकल्पितवनदृश्यकल्पितगुरुमिव कल्पित सब्रह्मचारिसहस्रपरिवेष्टितं पञ्चप्रक्रियाटोका घक्तव्यमित्याह-यज्ञादीति ॥ घुद्धिशुद्धिरपि पुरुषसंस्काररूपा भावभूता तस्य विशे- पणमित्याह-सर्वकर्मेति ॥ अथ वा हिरण्यगर्भभावोऽपि विशेषणमस्येत्येतदनेन प्रोच्यते । दर्विहोममारभ्य सहनसंवत्सरत्रय सत्र पर्यन्तस्य क्रमेण कर्मणोऽनुष्ठा- नावशेषजगदात्मत्वं हिरण्यगर्भभावं प्राप्तस्य प्राप्तव्यान्तरमप्रतिपद्यमानस्य गार्य- वदवस्थितस्येत्यर्थः । तस्य च विरकस्य पारिवाज्यं विशेषणीभवतीत्याह सर्वकर्मसंन्यासिन इति ॥ न च तस्य गुरूपगमनमन्तरेण ज्ञानोत्पत्तिरित्यभिप्रेत्य गुरुं विशिनष्टि-साक्षात्कृतेति ॥ न हि पराक्षशानवतो गुरुत्वम् "उपदेश्यन्ति ते शानम्" इस्यत्र शानित्यव्यतिरेकेण तस्वदर्शित्वविशेषणदर्शनादिति भावः । तस्य सधोमुक्तिसंभवे कथमुपदेशकर्तृत्वमिस्याशङ्कय जीवन्मुक्तिविषयं शास्त्रमादित्य विशिष्टि-जीवन्मुक्तमिति ॥ तदेव व्यक्तीकरोति-सम्यग्ज्ञानेति ॥ तत्तस्य. [तत्त्वज्ञानस्य अनारब्धाशेषकर्मनिवर्तकत्वेऽपि न प्रारब्धकर्मनिवर्तकत्वम्, अयो- ग्यत्वादविरोधमिति[दित्यविरोध दर्शयितुं तस्मिन्नग्निपदम् । श्रोत्रियत्वब्रह्मनिष्ठ- स्वोपशान्तत्वदान्तत्वादिगुणसमुदायसंपत्ति संगिरते-सर्वलक्षणेति ॥ तस्य शिष्या- विद्याकल्पितत्वेन पारमार्थिकत्वं परिहरति -स्वाज्ञानेति ॥ अविद्याकल्पितस्य रज्जुसर्पवस्तुत्वात्म[सर्पवदधस्तुत्वादुपदेष्टुत्वं] अश्लिष्टमित्याशङ्कय तस्य सवर्ण- [सर्वक्ष त्वेन कल्पितत्वान्मैवमिति मन्वानो दृष्टान्तमाह-स्वमेति ॥ तस्याचार्यत्व- निर्धारणोपायमुपदिशति कल्पितेति ॥ न च यथा गुरूपसदनमात्रादस्य - पञ्चप्रक्रियाव्याख्या बचनाच हिरण्यगर्भभावमापनस्येति । य कंचिद्गुरुमुपसन्नस्य न बोधनन्मेति दर्शयितुं तं विशि- नाष्टि-साक्षात्कृतेत्यादिना ॥न चाशानकल्पितत्वेन गुरोरवस्तुत्वादुपदेष्टत्वानुपपत्तिरिति शङ्कनीयम्, ३. G omits ते १. G. कलुषस्य २. TM. शान निर्दग्ध [20] ·, विवरणम् २.] पश्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया गुरुमुपसनस्य तत्प्रसादलब्धश्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासनिरस्तांसंभावना- विपरीतभावनातापर्यज्ञानसंशयविपर्ययस्य परमेश्वरानुगृहीतस्य अधिकारिणः "ब्रह्मैवाहमस्मि" "अहमेव ब्रह्म" इति पदद्वयलक्षितयोरइंब्रह्मपदार्थयोः “अहं ब्रह्मास्मि" इति महावाक्यादनुभवफलपर्यन्तमेकत्वज्ञानमुत्पद्यते, अधिकारिणः पञ्चप्रक्रियाटीका ज्ञानमुत्पद्यते, किन्तु चिरतरपरिचयात् तत्प्रसादासादितश्रवणाद्यभ्यासप्रध्वस्तप्रति. बन्धस्य तदुत्पत्तिरित्यधिकारिणो विशेषणान्तरं दर्शयति-तत्मसादेति ॥ "ब्रह्मा [ब्रह्मैवाह]स्मि" इति शानवासनावैधुर्यमसंभाव[भावना] ; देहाद्यात्मत्ववासनावत्त्वं विपरीतभावना; तत्परत्वाशानम् , भत्परत्वशानं चातात्पर्यज्ञानम् ; अहं ब्रह्मणोऽन्यो- ऽनन्यो वेति संशयः ; देहाभावात्म[देहे आत्मत्वाभिमानो विपर्यय इति विभागः। गुर्वनुग्रहवदीश्वरानुग्रहोऽपि तस्य विशेषणम् “यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः" इति श्रुतेः इस्याह परमेश्वरोति ॥ यथोक्तविशेषणवतोऽधिकारिणो भवत्येकत्व- ज्ञानमिति संबन्धः । कथमेकत्वज्ञानमित्युक्ते व्यतिहारेणेति विशिष्टि-ब्रह्मवेति ॥ कयोरेकत्वमिति शङ्कां वारयति- पदद्वन्द्वयेति[पदयेति ॥ शानस्य परोक्षत्वं पराकरोति अहमिति ॥ यदेकत्वज्ञानमुत्पद्यते तत् 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यनु- भवफलपर्यन्तमिति योजना । न च तत् अभ्यासादिसाधनान्तराधीनम् , तस्या. प्रमाणत्वादिति मत्वाह-महावाक्यादिति ।। न सर्वनिन्वस्म]दादीनां श्रुतमहावाक्या. नामपि कथं यथोक्तज्ञानं नोत्पद्यते, अधिकारित्वाभावादिस्याह-अधिकारिण इति ॥ पञ्चप्रक्रियाध्याख्या तस्य सर्वज्ञत्वेन कल्पितत्वात् । ब्रह्मास्मीति ज्ञानवसानविधुरत्वमसंभावना; देहाद्यात्मत्ववासना विपरीतभावना; वेदान्तानामैक्यपरत्वानवगतिः अतत्परत्वावगतिश्च अतात्पर्यशानम् ; किमह ब्रह्मणोऽन्योऽननन्यो वेत्यादिः संशयः। अन्य एवेत्यादिविपर्ययः । नन्वस्याधिकारिणः कथमेवैविध- बोधोद्भवः, भस्मदादीनां श्रुतवेदान्तानामपि तादृग्बोधानुपलम्भात् इत्याशङ्कय अधिकारित्वाभावात् भवताम् ; भस्य पुनस्तद्भावात् इत्याह-अधिकारिण इति ॥ अनुभवफलपर्यम्तमेकत्वज्ञानमुत्पद्यत ३. G. तात्पर्य- १. TM. असद्भावना २. TM. कारिणि [21] ·व्याख्याद्वयोपेता [महावाक्यार्थ- पञ्चप्रक्रिया प्रमितिजनको वेदः इति न्यायात । तस्माज् ज्ञानोदयादज्ञानतत्कार्यनिवृत्ती बाधितानुवृत्या जीवन्मुक्तरूपेण पर बालाजीवन्मुक्त्योः युगपदनुभवाविरोधेन कश्चित्कालमवस्थितस्य शरीरारम्भमतः पुण्यपापयोरुपभोगादेव क्षपणात् , सश्चितकर्मणां सम्यग्ज्ञानामिदग्यत्वात्, आगागिनोश्च पुण्यपापयोः अकर- णात्, कथंचित्करणे तयोरपि ज्ञानादश्लेपार्तमानदेहपाते सति-हेत्वभावे पञ्चप्रक्रियाटोला उक्तरीत्या उत्पनैकत्वज्ञानस्य फलमा तस्माज् ज्ञाना[ ज्ञानोदया]दिति ॥ तर्हि सोमुक्तिप्रसक्तेः तदेव तदैव] शरीरपातापातात् कुतः संप्रदायसिद्धिः इत्याशङ्कयाह ....बाधितेति ॥ कथं तर्हि नस्य विदेहकैवल्यसिद्धिः शरीरवतो धर्मा- धर्मसंभावनया शरीरारम्भसंभवात् इत्याशङ्कय प्रारब्धेन वा सञ्चितेन वा कर्मणा तदारम्भः स्यात् इति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह-शरीरेति ॥ द्वितीयं दूषयति- सञ्चितेति ॥ तृतीयं निरस्यति-आगामिनोश्चति ॥ आत्मज्ञानवतोऽपि तदनु- सन्धानाभावावस्थायां रागादिदोषोद्भवात् पुण्यपापोपार्जनं संभावनोपनीतमिस्या- शङ्कयाह कथंचिदिति ॥ देहान्तरारम्भे हेत्वभावमुपपाद्य फलितमाह - वर्तमानेति ॥ 'शरीरान्तरानुत्पत्तेरात्यन्तिकं कैवल्यं भवत्येव' इत्युत्तरत्र संबन्धः। झानादक्षानतत्कार्यनिवृत्तौ अज्ञानकल्पितसर्वगतत्वादेरपि निवृत्तेः ब्रह्मपदार्था- पञ्चप्रक्रियाव्याख्या इत्युदितम् । तस्य फलं दर्शयति "तस्मात्" इत्यारभ्य “विदुष आत्यन्तिकं कैवल्यं भवत्येव" इत्यन्तेन ग्रन्येन । तत्रैवं संबन्धः--तस्माज्ञानादज्ञानतत्कार्यनिवृत्तौ किञ्चित्कालमवस्थितस्य विदुषः शरीरान्तरानुत्पत्तेः आत्यन्तिकं कैवल्यं भवत्येवेति । न सज्ज्ञान[नन्वज्ञान] निवृत्तौ तत्कार्यत्वा- देहस्यापि निवृत्तेः सद्योमुक्तिप्रसक्तेः संप्रदायविच्छित्तिरित्याशङ्कयाह-बाधितेति ॥ कथ तात्यन्तिकं कैवल्यं लभ्यते शानजन्मोत्तरकालं देह स्थितिवत् देहान्तरोद्भवस्यापि संभवात् इत्याशङ्कय त्रिविधस्यापि कर्मणोऽनारम्भकत्वात् नेत्याह-शरीरेत्यादिना ॥ कथं पुनः आगामि- कर्मणोऽकरणम् , विदुषोऽपि रागद्वेषादिवशात् तदुपार्जनोपपत्तेरित्याशङ्कयाह-कथंचिदिति ॥ १. TM. परब्रह्म शरीरस्थित्योः युग. पदनुभवत्वाविरोधेन २. TM. शाननिर्दग्धत्वात् ३. TM. कालमेव ४. TM omits आदि [22] ·विवरणम् २.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया फलाभावात्-शरीरान्तरानुत्पत्तेः सर्वगतत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वात्मत्व- सत्यसङ्कल्पत्वादीनां अज्ञानकल्पितानां गुर्वाकाशादिप्रपञ्चवत् अज्ञानाभावे यद्यप्यभावः, तथापि निर्गुणब्रह्मपरसमस्तवेदशाखोपनिषद्गतापुनरुक्तसमस्त. पदोपसंहारेण विधिमुखेन प्रवृत्तमहावाक्यशेषावान्तरवाक्यपरिमाणपरिज्ञा- नाभ्युपगमात्, सामानाधिकरण्यविशेषणविशेष्यभावेन विरोधस्फुरणे लक्ष्य- लक्षणभावेन हेयांशहानोपादेयांशोपादानन्यायोपपत्तेः, पदार्थज्ञानसमुत्थ- वाक्यार्थज्ञानसमूलदाहदग्धजगत्परिशिष्टनित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यपरमानन्दाद्वय - पञ्चप्रक्रियाटीका निर्धारणाद्वाक्याद्वाक्यार्थशानानुत्पत्तिरित्याशङ्कयाह - सर्वगतत्वेति ॥ तेषामशान- कल्पितत्वात शानोदयानन्तरीयकत्वेन निवृत्तावपि गुणोपसंहारन्यायेन सगुणविद्यागतगुणानां निर्गुणविद्यासिद्धयर्थमुपसंहारात् निर्गुणविद्यागतापुनरितर- [नरुक्त शब्दानां च तत्पूर्णताय तत्रोपसंहाराविरोधात् तत्त्वमस्यादिवाक्यशेषावान्त- रवाक्यपरिमाणनिर्धारणात् पदार्थज्ञानमविरुद्धं सिद्धयतीस्याह - तथापीति ॥ अवान्तरवाक्यपरिमाणपरिक्षाने च पदार्थज्ञानसंभवात् उक्तन्यायेन पदार्थपरिक्षान- द्वारा वाक्यादुत्पन्नं वाक्यार्थशानम् , तेन च मूलभूताशानदाहसहितं दग्धद्वैतप्रपश्चं ब्रह्म भवतीत्याह–सामानाधिकरण्यति । यदि यथोक्ताहानादशेषमपि सजगन्मूलं जगद् ध्वस्तमिप्यते तर्हि शून्यवादावकाशः स्यादित्याशङ्कयाह -परिशिष्टेति ।। तस्य कार्येण सहात्यन्तिकमेकत्वं व्यावर्तयति-नित्येति ।। तेन तादात्म्यं व्यवच्छि- नत्ति शुद्धेति ।। कारणेन सह आत्यन्तिकमभदं व्यासेधति-बुद्धति ॥ तेनापि तादात्म्यं निरस्यति-मुक्तेति ॥ उक्तैरेव विशेषणैरबाध्यत्वं सिद्धमित्याह पञ्चप्रक्रियाव्याख्या नन्वेवमपि कथं कैवल्यलब्धिः, बोधादबोधतत्कार्यनिवृत्तौ सर्वगतत्वादीनामपि निवृत्तेः ब्रह्मपदार्था- परिज्ञानात् वाक्यार्थज्ञानानुपपत्तेरित्याशङ्कय तेपामभावे गुणोपसंहारन्यायेन पदार्थपरिज्ञानोपपत्तेः; नेत्युत्तरमाह-सर्वगतत्वेत्यादिना ॥ जीवन्मुक्तगुरुद्वारकब्रह्मात्मैकत्वबोधेन कैवल्यलब्धिरित्यस - १. G omits सर्वेश्वरत्व ४. G. वेदोप ५. TM. लब्धि २. TM. प्रपञ्चपद ३. G omits भपि [23] ·व्याख्यावयोपेता [महावाक्यार्थ- पत्रप्रक्रिया चित्पत्यग्ब्रह्मखरूपावस्थानलक्षणमात्यन्तिकं कैवल्यं विदुषो भवत्येव । "आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" इति "तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते" इत्यादिश्रुतेः। उत्क्रान्तिगत्यागति- पञ्चप्रक्रियाटीका सत्येति ॥ तस्य परमपुरुषार्थतया शास्त्रप्रतिपाद्यतामाह-परमानन्देति ॥ सर्व- प्रकारभेदराहिस्योपलक्षितत्वेन परिपूर्णतामाह-अद्वयोति ।। तस्य सर्वदाभासमानत्वं दर्शयति-चिदिति ॥ ब्रह्मणो यथोक्तलक्षणत्वेऽपि प्रत्यगात्मनि किमायातमित्या- शङ्कयाह ----प्रत्यगिति ॥ एतच निरुपाधिक रूपमादर्शितमित्याह--स्वरूपेति ।। तवेदं कैवल्यं पुनरावृत्तिरहितमित्याह-आत्यन्तिकमिति ॥ ब्रह्मात्मशानाजीव- न्मुक्तिद्वारा विदेहकैवल्यं सिद्धयतीत्यत्र छान्दोग्यश्रुतिमुदाहरति-आचार्यवानिति । यो हि पुरुषः शुश्रूवयाधिकरोत्याचार्य स तद्वान् भूत्वा तदुपदेशादात्मानं यथावदव- गच्छति; तस्य च विदुषः तावानेव मोक्षप्राप्ती क्षेपो यावदस्मादेहान्न वियुज्यते; प्रारब्धस्य कर्मणो भोगेन क्षयाद् देहवियोगानन्तरं ब्रह्मणि सति संपन्नो भवतीत्यर्थः । ननु विदुषोऽपि कैवल्यं कदाचिद्देवादयो विघ्नन्ति । न हि मनुष्याणां देवपशुत्वात् व्यावृत्तिस्तेषामभिमता, "तन प्रियं यदेतन्मनुष्या विधुः" इति श्रुतेः इत्याशङ्कय बृदहारण्यकश्रुतिं पठति तस्य हेति ॥ देवादयः शक्तिमन्तोऽपि सन्तः तम्य विदुषोऽभूतिरभवनमब्रह्मभावः, तदर्थ नैवेशाना भवन्ति "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवनि" इति ज्ञानस्यावश्यकफलस्वावगमादित्यर्थः । श्रुतिस्मृतिसिद्धां जीवन्मुक्तिमुपेत्य ज्ञान- स्यैकान्तिकफलत्वमुक्तम् । इदानी पक्षान्तरमाह-उत्क्रान्तीति । तासु कारणं देहेन्द्रियादितादादात्म्यं तदभावाद् विदुषः सद्योमुक्तिरेव युक्ता “न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते" इति श्रुतेः उत्क्रान्त्यादिनिषेधाच मानवतः सैव पञ्चप्रक्रियाव्याख्या श्रुतिं प्रमाणयति - आचार्यवानित्यादिना ॥ एवं जीवन्मुक्तगुरूपदिष्टज्ञानवशादात्यन्तिकं निःश्रेयः सेत्स्यतीत्युक्तम् । संप्रति ज्ञानमाहात्म्यं संदयितुं स्वयूथ्याभिमतं सद्योमुक्तिपक्षमुप- क्षिपति-"उत्क्रान्ति" इत्यादिना "केचित्" इत्यन्तेन ग्रन्थेन । तत्र सद्योमुक्तिरेव युक्ततरा १. TM. प्रत्यक्षा २. G. युक्तम् ३. TM. Space is left out for writing केचित् [24] ·। विवरणम् २.] এমজিব। पञ्चप्रक्रिया कारणाभावात् तत्प्रतिषेधश्रुतेश्च सद्योमुक्तिरेव जीवन्मुक्तिश्रुतिस्मृतीनां कल्पितजीवन्मुक्तगुरुविषयत्वात् शिष्यस्य विदुषो जीवन्मुक्त्यभ्युपगमे च ज्ञानदग्धाभासमानरूपं शिष्यं प्रत्युपदेष्टत्वासंभवाद् विदुषो जीवन्मुक्तेः प्रयो- जनाभावात् चिरश्रुतिश्चाज्ञाननिद्राभिहननापनयनमात्रविलम्बिकैवल्याभि- पायत्वाधुक्ततरेति केचित् ॥ पञ्चप्रक्रियाटीका न्याय्यस्यर्थः । तर्हि जीवन्मुक्तिविषयश्रुतिस्मृतीनाम् "तद्यथाहिनिलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत" "सचक्षुरचक्षुरिव" "स्थितप्रज्ञस्य का भाषा" "प्रजहाति यदा कामान्" इत्यादीनां का गतिरित्याशङ्कयाह-जीवन्मुक्तीति ॥ कल्पितो जीवन्मुक्तो गुरुः न वस्तुतोऽस्ति; तद्विषयत्वममूषामिप्यते । तथा च विद्योदये सद्योमुक्तिः वस्तुतो भवतीत्यभ्युपगमेन प्रदर्शितश्रुतिस्मृतिप्रकोपोऽस्तीत्यर्थः। किश्च न विदुषः शिष्यं प्रत्युपदेशो युज्यते, शिष्यसंघातस्य दग्धपटवत् शानदग्धस्याभासमात्रस्योपे. क्षणीयत्वेन उपदेशायोग्यत्वात् ; अतश्च प्रयोजनाभावात् नाभ्युपगन्तव्या जीवन्मुक्तिः इत्याह-विदुष इति ।। जीवन्मुक्त्यनङ्गीकारे "तस्य तावदेव चिरम्" इति सत्यपि झाने क्षेमप्राप्तेः विलम्बवाचिनी चिरश्रुतिः अनुचिता स्यादित्याशङ्कयाह चिरश्रुतिश्चेति ॥ अज्ञानमेव महती निद्रा ; सैवाभिहननमात्मनो बन्धनमाच्छादनम् , तस्यापनयनमपाकरणम् , तावन्मानं विलम्बमवलम्ब्य कैवल्यमित्यभिप्रायेण प्रवृत्त स्वादेषा श्रुतिः युक्कैव । पक्षान्तरे पुनरियमयुक्ता, हानोदयानन्तरीयकत्वेना- हानतत्कार्यनिवृत्तेरिष्टत्वादिति मत्वा युक्ततरेत्युक्तम् । स्वयूथ्यमतमेतदनादरणी- यमित्यभिप्रेत्याह-केचिदिति ॥ पञ्चप्रक्रियाबाच्या इति केचित् इत्यन्वयः । तत्र कि मुत्क्रान्त्यपेक्षत्वान्मुक्तेः जीवन्मुक्त्यङ्गीकारः, किं वा प्रमाणवत्वात् , अथवा उपदेष्टसिद्धयर्यमिति विकल्प्य क्रमेण दूषणमाह-उत्क्रान्तीत्यादिना ॥ १. TM. मुक्त २. G. Space is left out for writing क्तगुरु ३. G. शिष्यसप्रति ४. G. श्रुतित्वाज्ञान ५. TM. हननात् नयन ६. G. Space is left out for writing विकल्प्य क्रमेण [25]] p-4 ·बाबायोपेता [महावाक्याय- पञ्चप्रक्रिया भूमन्यवस्यति नमस्यति वासुदेवं सङ्गं निरस्यति तपस्यति तत्वमर्थम् । संन्यस्य कर्म परिवरिवस्यनि वेदितारं धन्यो जयत्ययमहो मुनिरेकदण्डी ।। पश्चप्रकिटोका तदेव महावाक्यव्यायानं फलपयन्तं कृत्वा संन्यासिनामव तद्याख्यानश्रवणा- थिकारितेति दर्शयितुं संन्यासिनो महीकरोति - भूमन्निति ॥ परिपूर्णे पर- मिनारमनि परिव्राजको शानातिशयवशात् पर्यवसानं प्राप्नोतीत्यर्थः । सानातिशय- प्राप्तावन्तरङ्गभगवद्भजनम् “मत्कर्मकृत्" इत्यादिस्मृतिसिद्धमुपन्यस्यति-नमस्यतीति।। प्रणस्या पूजयतीति यावत् । शब्दादिषु विषयेषु आसङ्गाभावोऽपि तत्र हेतुरित्याह- समिति ॥ तस्वंपदार्थपरिशोधनार्थमन्वयव्यतिरेकरूपमालोचनमपि तत्र कारण- मिस्याह-तपस्यतीति ॥ तदर्थं त्वमर्थ पदमालोचयतीति यावत् । विधिपूर्वकं कर्म- परित्यागद्वारा विदुषो गुरोरनुसरणमपि तत्र कारणीभवतोस्याह-संन्यस्येति ॥ परि[परि]वस्यति परिचरतीत्येतत् । यथोक्तसाधनसंपत्त्या ज्ञानातिशयसंपन्नो मुख्यः संन्यासी जगत्याश्चयों दुर्लभः। 'मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिदेव' इस्यायधिकारिणं स्तौति --धर्मन्य[धन्य] इति ॥ विद्यामाहात्म्यात् तदधिकारिणो दौर्लभ्यमित्यभि- सन्धाय तम्माहात्म्ये श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धि द्योतयति-अहो इति ॥ पशप्रक्रियाव्याख्या एवं महावाक्यं व्याख्याय तदर्थपरिशाने परमहंसस्यैवाधिकार इति दर्शयितुं तं महीकरोति- भूमनिस्यादिना श्लोकेन ॥ तत्रैवं क्रमः--पूर्व वासुदेवं नमस्यति; तदनन्तरं संशरस्यति [सङ्ग निरस्यति]; ततः कर्म संन्यस्य वेदितारं वरिवस्यति परिचर्या करोति । ततस्तदर्थ त्वमर्थ च तपस्यति तवालोचनं करोति; ततो भूमन्यबस्यति परिपूर्णब्रह्मात्मनावतिष्ठते मुनिरकदण्डी। ततो धन्य इति । तन्महीकरणमात्मज्ञानमहीकरणार्थम् । अहोशब्द आर्य आश्चर्य वाचकः ।। १. TM omits नमस्यति २. G. न पश्यति ३. G. तमन्नीकरोति ४. G. Space is left out for सं...स्यति ५. G omits त्वमर्थ ६. TM. मोक्षशान [28] ·विवरणम् २.] पचप्रक्रिया पश्चप्रक्रिया श्रीदेवेश्वरपादपङ्कजरजस्संपर्कपूतात्मना सर्वज्ञात्मगिराङ्कितेन मुनिना व्याख्यानमेतत् कृतम् । ब्रह्मात्मैक्यपरस्य वेदशिरसः संन्यासिनो श्रेयसे तेरेवं निजधर्मपालनपरैर्नित्यं निषेव्यं तु तत् ।। इति महावाक्यार्थः समाप्तः पञ्चप्रक्रियाटीका संप्रति वृत्तस्य महावाक्यव्याख्यानस्य संप्रदायागतत्वादादरणीयत्वं दर्शयति- श्रीदेवेश्वरेति ॥ प्रमाणप्रमेयद्वारकमपि दोषरहित्यमस्य कथयति-ब्रह्मेति ॥ ख्यास्यादिसिद्धयर्थ व्याख्यानस्य तत्त्वे कथं तस्या व्य[तस्य निषेध्य त्वमित्याशङ्कयाह- संन्यासिनामिति ॥ यतः संन्यासिनां श्रेयस्सिद्धये व्याख्यानमिदं कृतम्, न तु ख्यातिलाभपूजार्थ ततस्तैरालस्यरहितैः सर्वदा श्रोतव्यमित्याह - तरिति ॥ तर्हि यथोक्तव्याख्यानश्रवणादिपराणां यथेष्टाचरणेऽपि न दूषणमित्याशङ्कयाह- एवमिति ॥ श्रुतिस्मृतिप्रदर्शितक्रमेण स्वधर्मनिरतैरिदं श्रोतव्यं व्याख्यातव्यं चेत्यर्थः ॥ - पत्रप्रक्रियाव्याख्या इदानीं स्वसंप्रदायशुद्धिं ख्यापयन् महावाक्यार्थव्याख्यानं निगमयति -श्रीमद्देवे. श्रीदेवेश्वरेति ॥ [27] ·[तत्त्वंपदार्थ- तृतीयं प्रकरणम्॥ तत्वंपदार्थव्याख्यानम्] पत्रप्रक्रिया महदादिजगयस्माज्जातं रज्जुभुजङ्गवत् । तं नमामि सदानन्दमन्त(नृत्तसाक्षिणम् ॥ - पञ्चप्रक्रियाटीका पूर्वस्मिन् प्रकरणे महावाक्यं व्याख्याय तदर्थत्वेन पदार्थव्याख्यानं प्रारभमाणो देवताभक्तेः शानं प्रत्यन्तरत्वमप[रङ्गत्वमव]गमयन् परां देवतां नमस्यति-महदादीति॥ महानाधो विकारः स यस्यादिरिति तद्गुणसंविधानो बहुव्रीहिः। परिणामव्युदासेन विवर्तपाद[पाद] विशदयन् दृष्टान्तमाह --- रज्जुभुजङ्गादिति[ङ्गवदिति ॥] भक्तिश्रद्धयोरतिरेकेण क्रियमाणा नमस्क्रिया फलवतीति मन्वानः सन् आह सदेति ॥ तस्य परमपुरुषार्थरूपत्वमाह-आनन्दमिति ॥ अथवा सदानन्दमित्येक विशेषणम् । सत्र सत्त्वेन कारणनिरपेक्षतया कार्यत्वं निराकस्य कारणत्वं समर्थ्यते । तस्य घानन्दत्वेन शास्त्रप्रतिपाद्यत्वमवधोत्यते । तस्येदानी प्रत्यक्त्वमाह-अन्तरिति॥ अन्तरात्मानमित्यर्थः। तस्य बुद्धयादिगुणाधारत्वं पारगति-धीवृत्तेति ॥ अथवा कार्यकारणसवातस्य अन्तः मध्ये या धीः तस्या नृत्तं बुद्धयादिविपरिणामः । तस्य साक्षी, न पुनस्तस्य अधिकरणमित्यर्थः॥ पञ्चप्रक्रियाव्याख्या महावाक्यव्याख्यानानन्तरं तदङ्गत्वेन पदार्थव्याख्यानार्थ प्रकरणान्तरं प्रारिप्सुः परदेवता- नमस्कारलक्षणं मङ्गलमाचरति-महदादीति ॥ महान् आद्यो विकारः ॥ ३. Gomits पर १. G. सदा...न्तर्षी २. TM. देशत्वेन [28] ·? व्याख्यानम् ३.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया तच्छन्द[सच्छन्द]वाच्यमविद्याशबलं ब्रह्म । तस्मादाकाशवायुतेजोऽवनानि पंञ्च महाभूतानि क्रमेण जातानि । अन्नशब्देन पृथिव्युच्यते । तस्मादा[सत आ]- काशः। आकाशाद्वायुः। वायोस्तेजः। तेजस आपः। अद्भयोऽनम् । अनशब्द- वाच्या पृथिवी । एवमेतान्यपश्चीकृतमहाभूतानि । तेभ्यः सप्तदशकं लिंगमुत्प- पञ्चप्रक्रियाटीका तत्त्वंपदार्थव्याचिख्यासया परदेवताप्रणतिमालाचरणं कृत्वा तच्छन्दवाव्य- मर्थ निर्दिशति - सच्छन्देति ॥ तस्मिन् कार्यलिङ्गकमनुमानं दर्शयितुं तस्य महाभूतकारण[णत्व]माह-तस्मादिति ॥ ननु कथं महाभूतसर्गप्रकरणे ब्रीहियवादिक- मनमुपसंख्यावते ? अत्राह-अन्नशब्देनेति ॥ महाभूताधिकारात् "अद्रयः पृथिवी" इति च श्रुतेः "ता अन्नमसृजन्त" इत्यत्रापि पृथिव्यामेव अनशब्दप्रयोगात् न प्रसिद्ध- मन्नं व्रीह्यादीह प्राह्यमित्यर्थः। क्रमेण जातानीत्युक्तम् ; तमेव क्रम तैत्तिरीयश्रुस्यवरम्भेन व्याचष्टे-सत इति ॥ अद्भयोऽनम् इत्यत्र अनशब्दार्थ पूर्वोक्तमेव स्मारवति-अनशन्दे- नेति[न्देति] ॥ न हीहानशब्देन बीह्यादि प्रायम् , "पृथिव्या ओषधयः" इत्यद्य:- संभूतपृथिवीकार्यत्वावगमादिस्यर्थः।यानि महाभूतानि क्रमेण जातान्युक्तानि तान्यपधी- कृतानि पञ्चीकृतानि वेति वीक्षायां त्वंपदवाच्यमर्थमभिधित्समानो हिरण्यगर्भोत्पत्ति- विवक्षया भूमिकामाह-एवमिति ॥ तेभ्यः समुदितेभ्यो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वात्मकख्य पञ्चप्रक्रियाव्याख्या एवं मङ्गलाचरणं विधाय तच्छब्दवाच्यमर्थमाह-तच्छ[सच्छन्दति ॥ त[स]छब्द- वाच्यमर्थमभिधाय त्वंपदाभिधेयमभिधत्ते "तस्मात्" इत्यादिना "एक एव शरीरदयामिमानी जीवस्त्वंपदार्थः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन । हिरण्यगर्भोत्पत्तिमुपदर्शयितुमपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतोत्पत्तिमाह- तस्मादिति ॥ महाभूतसर्गप्रकरणे कस्मादकस्मादन्नसृष्टयभिधानमित्यत्राह-अनशब्देनेति ॥ ननु छान्दोग्ये सच्छब्दवाच्याद् भूतत्रयसृष्टिरेवोच्यते, न पञ्चभूतसृष्टिरित्याशङ्कय तैत्तिरीयकश्रुतिसंश्रयेण पूर्वोक्तं क्रमं व्यक्तीकरोति-सत इति ॥ तान्यपञ्चीकृतानि किंवा पञ्चीकृतानि इत्याकालायामाह- एषमिति ॥ अपञ्चीकृतभूतकार्यजन्मनि हिरण्यगर्भनन्म सेत्स्यतीत्यभिप्रेत्य तदुद्भवं दर्शयति- । - १. G omits पद्य महा २. TM. वायोरमिक ३. G. लिन्नात् ४. TM omits.हिरण्य- [20] ·व्याख्याइयोपेता [तस्वंपदार्थ- पश्चप्रक्रिया मम् । वाक्पादपाणिपायूपस्थाख्यानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । श्रोत्रत्वचक्षुर्जिहा- घ्राणमिति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि । प्राणापानव्यानोदानसमाना इति पञ्च वायवः । मनोबुदिश्चेत्यन्तःकरणद्वयम् । संशयात्मकं मनः, निश्चयात्मिका बुद्धिः- इत्येकमन्तः मेवान्तःकरणमुभयथा व्यपदिश्यते, क्रियाभेदात्, पाचकलाव- कादिवदित्येतत् सप्तदशकं लिङ्गमुलिङ्गमित्युच्यते । अपश्चीकृतपञ्चमहा- भूतानि तत्कार्य च सप्तदशकं लिङ्गं हिरण्यगर्भः त[एतत्सूक्ष्मशरीरमात्मनः पञ्चप्रक्रियाटीका सूत्रात्मनो जन्म निर्दिशति-तेभ्य इति ॥ कथं तस्य सप्तदशकत्वम् ? तदाह- वागित्यादिना ॥ मनोबुद्धी विभजते-संशयात्मकमिति ॥ ननु संशयकारणमन्यत्; अन्यश्च निश्चयकारणमिति द्रव्यभेदः; तद्भावे लिङ्गस्य सप्तदशक त्वब्याघातात् इति; तत्राह- इत्येकमेवेति ॥ द्रव्यभेदे कल्पनागौरवात् , एकमेव द्रव्यं कल्पनालाघवाद् उभयथाव्यपदेशभागित्यर्थः । तर्हि कथमेकत्वे व्यपदेशभेदोपपत्तिरित्याशङ्कयाह- क्रियाभेदादिति ॥ वस्तुनो भेदाभावेऽपि विक्रियाद्वयकृतं भेदमादाय सप्त- दशकत्वोपपत्तिरित्युपसंहरति-इत्येतदिति ॥ तस्य लिङ्गत्वं प्रत्यगात्मगमकत्वात् । तहमकत्वं च सप्तदशकान्तभूतवागादिसाझ्यापेक्षया साक्षिणः सिद्धरित्याह- लिङ्गमित्युच्यत इति ॥ उक्तस्य सर्वस्य संपिण्डितस्य विज्ञानशक्तिप्राधान्येन हिरण्य- गर्भसंक्षां दर्शयति-अपञ्चीकृतेति ॥ तस्यात्मत्वं निराकर्तुमात्मसंबन्ध सङ्गिरते-- एतत्सूक्ष्मशरीरमिति ।। पञ्चीकृतेषु भूतेषु प्रमाणप्रदर्शनपूर्वकं हिरण्यगर्भद्वारेण पञ्चप्रक्रियाव्याख्या तेभ्य इति ॥ तस्य कथ सप्तदशकत्वमित्यत्राह-धागिस्यादिना॥ [मनो]बुद्धयोः स्वरूप दर्शयति- संशयति ॥ तर्षम्तःकरणस्य द्वैविध्यापत्तिः[त्तेः] सेतत्व[सप्तदशकत्व प्रसिद्धिविरोध इत्यत्राह- इखेकमेवेति ॥ तल हेतुः-क्रियेति ॥ उक्तस्य सर्वस्य हिरण्यगात्मकतामाह-अपञ्चीकृतेति॥ तस्यात्मत्याशकां वारयति-पतदिति ॥ हिरण्यगर्भोद्भवमभिधाय विराड्डद्भवमुपपादयितुं प्रथमम् , भपचीकृतमिति विशेषणमनुपपन्नम् , पञ्चीकृतापेक्षत्वात्तस्य ; तन्न च प्रमाणाभावादित्याशवाय . - - १. G. भेदान १. G. तत्कार्यसत- ३, TMomita.TA...यापत्तिः ४. G omits मनो ५, TM. सर्वसिद्धि [30] ·अतः व्याख्यानम् ३.] पञ्चप्रक्रिया पथप्रक्रिया त्रिवृत्करणश्रुतिसिद्धानि पञ्चीकृतमहाभूनानि । तेभ्य उत्पन्नमधिदैवं ब्रह्माण्डम् । अध्यात्म अधिभूतं च करशिरश्चरणादिमल्लोकप्रसिद्ध स्थूळशरीरजातम् । एतानि पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि तत्कार्य च ब्रह्माण्डं प्राणिनां स्थूलशरीर- जातं च सर्व विराडित्युच्यते । एतत्स्थूलशरीरमात्मनः । एकमेव स्थूलशरीरं विराडाख्यम् एकमेव मूषारीरंगहरण्यगमाख्यम् एक एव शरीरद्वयाभिमानी पञ्चप्रक्रियाटोका विराडात्मोत्पत्ति सूचयति-त्रिकरणति ॥ यथा हि भूतत्रयोत्पत्तिश्रुतिः भूत- पञ्चकोत्पत्तिपरा परिगृहीता, तथा त्रिवृत्करणश्रुतिरपि पञ्चीकृतभूतपञ्चकविषये. ज्यते, अन्यथा शरीरादौ भूतव्यवहारवद्भूतद्वयव्यवहारविरहप्रसङ्गात् , "तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि" इत्यादिश्रुतिसिद्धानि यथोक्तानि भूतानी- त्यर्थः । तेभ्यः समुदितेभ्यो ब्रह्माण्डस्य विराडात्मकस्य जन्म व्यपदिशति-तेभ्य इति ॥ अधिदेवमिति ॥ अनवच्छिन्नसमष्टयात्मकमग्न्यादित्यायवयवमित्यर्थः । विराजो यत्कार्य तदाह अध्यात्ममिति ॥ अस्मदादोनां व्याघ्रादीनां च शरीरजातं स्थूलं लोकसिखं करचरणादियुक्तमुभयथा व्यपदेशभाग्भवतीत्यर्थः । उक्तस्य सर्वस्य स्थूलप्रपञ्च जातस्य पिण्डीभूतस्य संज्ञां निवेशयति- एतानीति ॥ तस्य पूर्ववदात्मसंबन्धमात्मत्वव्यावृत्त्यर्थमाह -एतदिति ॥ प्राणिनां स्थूलशरीरेषु अवान्तरभेवद्विराजि हिरण्यगर्भ वान प्रत्येकमयान्तरभेदोऽस्तीत्याह-एकमेवेति ॥ ननु विराजि एको जीवात्मा हिरण्यगर्भे चापरः शरीरभेदे जीवभेदप्रसिद्धरम्यथा व्यवस्थानुपपत्तेरित्याशङ्कयाह-एक एवेति ॥ एकस्यापि जीवस्य भतीतानागत- पञ्चप्रक्रियाव्याख्या पञ्चीकृतेषु प्रमाणमाह-त्रिवृत्करणेति ॥ भूतत्रयसर्गश्रुतौ भूतपञ्चकस्वर्गस्वीकारवत् "तासां निवृत निवृतमेकैकां करवाणि" इत्यादिका त्रिवृत्करणश्रुतिः पञ्चीकृतानि भूतानीत्युपदर्शयतीत्यर्थः । विराहु- द्भयमुद्भावयति-"तेभ्यः" इत्यादिना "सर्व विराडुच्यते" इत्यन्तेन ग्रन्थेन । तस्य आत्मत्वशङ्कां शाक्यति-पतदिति ॥ अस्मदादिस्थूलशरीरवद् विराड्ढिरण्यगर्भयोः अवान्तरभेदो नास्ती- त्याह-एकमेवेति ॥ मा नाम भूत्तयोरवान्तरभेदः; तथापि शरीरद्वये जीवभेद इत्यनाह- ३. G omits स्थूल १. G. महाभूतं २. G omits लोक [31] ·व्याख्याद्वयोपेता [तस्वंपदार्थ- पश्वप्रक्रिया जीवः त्वंपदार्थः संच्छन्दवाच्यं ब्रह्मैव शरीरद्वयानुपविष्टं जलसूर्यवद् घटाकाशवच्च प्राणधारणक्रियायोगाज जी इत्युच्यते । स च जीव जाग्रत्- खमसुषुप्तिसाक्षी जाग्रत्स्वमसुषुप्तिव्यतिरिक्तो निर्गुणो निरवयवो निस्सको पञ्चप्रक्रियाटोका शरीरभेदसंभवात् न तद्भेदो जोवभेदमाक्षिपति ; व्यवस्थापि देहभेदादविरुद्धेस्यर्थः । यस्य शरीरद्वयमुक्तं स त्वंपदेनोच्यत इत्याह-त्वंपदार्थ इति ॥ उक्तयोः तत्त्वंपद- पाध्ययोः वास्तवे मेदे वाक्यार्थानुपपत्तिरित्याशङ्कय दूषयति – सच्छन्दोति ।। शरीरद्वयानुप्रविष्टं जोव इत्युच्यते इति संबन्धः। तथा च वाच्ययोः वस्तुतो भेदा- भावात् नोक्तानुपपत्तिरित्यर्थः । “तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् ।” इत्यादिश्रुतिसिद्ध प्रवेशे प्रतिबिम्बपक्षम्, अवच्छेदपक्षं त्वा[चाश्रित्य दृष्टान्तद्वयमाचष्टे-जलेत्यादिना।। शरीरद्वयानुप्रविष्टे ब्रह्मणि जीवशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमाह-प्राणधारणेति ॥ तत्त्वं पदवाच्यार्थावपीत्थमुक्त्वा पदद्वयलक्ष्यावर्षावन्द्य तयोरैक्यं वाक्यार्थ कथयति- स चेत्यादिना ॥ जागरितादीनां जडत्वात् अन्तरेण साधकमसिद्धः साधकान्तरस्य चाभावात् तेषामेष सन्निधिमात्रेण साधको भवतीत्यर्थः। तत्साक्षित ततो व्यतिरेका सिद्धयतीत्याह-जाग्रदिति ॥ न हि तेष्वन्तर्गतस्य तत्साक्षित्वं संगच्छते। तत्सा- क्षित्वं च तस्योक्तम् । तेन तस्मिन्नारोपितं जागरितादित्रितयमित्यर्थः । त्वंपदार्थस्य साक्षिणो लक्ष्यस्य शुद्ध स्वरूपं विभिर्विशेषणैर्व्यपदिशति निर्गुण इति ।। - पत्रप्रक्रियाव्याख्या पक एवेति ॥ एवं तत्त्वंपदवाच्यार्थी प्रदर्शितौ । संप्रति तयोभिन्नत्वात् एकत्वज्ञानानुपपत्तिरित्या- शङ्कय निराचष्टे-सच्छन्दवाच्यमिति ॥ प्रतिबिम्बपक्षमवच्छेदपक्षं चावलम्ब्य दृष्टान्तद्वयं दर्शयति-जलेति ॥ वाच्यार्थावावेद्याशङ्कास्तरं च निराकृत्य वंपदलक्ष्यमर्थ तत्पदलक्ष्यार्थ- पर्यन्तं शोधयति-सचेत्यादिना ॥ ननु जीवस्यावस्थात्रयेऽप्यवस्थानात् कथं तद्वयतिरिक्तत्वम् , १. TM. स च शब्द ३. TM. लक्षणार्थपर्यन्तं ४. G. प्युपस्थानात् २. G omits जीव: [32] ·व्याख्यानम् ३.] पश्वप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यपरमानन्दाद्वयखभावः परमात्मैव त्रिष्वपि कालेषु सन्नप्यन्तःकरणसनिधानाज् जाग्रत्स्वमसुषुप्तीरन्तःकरणावस्थाः क्रिया- कारकफलानि चाविकृतः पश्यति । इन्द्रियैरर्थोपलब्धिजागरितं स्थूलकर्म निर्मितम् ; करणेखूपसंहृतेषु जागरितसंस्कारजः क्षुद्रकर्मनिमित्तो वासनारूप. पञ्चप्रक्रियाटीका त्वंपदलस्यमर्थमेवमुक्त्वा तत्पदलक्ष्यमर्थ निक्षिपति-नित्येत्यादिना ॥ ननु परस्या- स्मनो मोक्षदशायामुक्तविशेषणवत्त्वेऽपि संसारदशायां एवंविध नैवंविधत्वमपरथा संसारविरोधादित्याशङ्कय स्वभावपदम् । न चैवं संसारानुपपत्तिः, अविद्यया तदुपपत्तेरिति भाषः । तयोरक्यं वाक्यार्थ विधक्षित्वा अवधारणं प्रयुक्तम् । जोवस्य सर्वदा परमात्ममात्रत्वे विक्रियाभावात् कुतोऽवस्थात्रयदर्शनम् , कुतश्च क्रियाकार- फलोपलब्धिरित्याशङ्कयाह-त्रिष्वपीति ॥ यद्यपि जोषः सदा परमात्मैव, तथापि यः सः स्वगतविकारमन्तरेणोपाधिवशाद घस्थायां स्थात्रयं तदन्तस्थं क्रियाकारकादि च साक्षित्वादनुभवतीत्य त्यर्थः । किं तदवस्थात्रयमित्य पेक्षायां जागरितं लक्षयति - इन्द्रियैरिति ॥ नं व्यवच्छेत्तुमायं विशेषणम; निरालम्बनशानवाद निरसितुं भर्थपदम , सुषुतिवृत्यर्थ ध । तस्य निमित्तं निवेदयति--स्थूलेति ॥ स्थूलं शरीरम् ! तम्य कर्म शुभाशुभच्यामिश्नरूपा चेष्टा । तनिमित्तं जागरितम् । अथ वा स्थूलशरीरं कर्म च धर्माधर्माख्यम् ; तदुभयं निमित्तीकृत्य एतद्बुद्धौ भवतीत्यर्थः । स्वप्नं लक्षयति करणेपिनि ॥ सुषुप्ति व्यावर्तयितुं हस्त्यादिविषय इति विशेषणम् । जागरितं व्यावर्तयनि--वासनारूपति ।। तदुत्पत्तौ दृष्टादृष्टात्मक- निमित्तद्वयमाह --जागरितेत्यादिना ॥ क्षुद्रं शरीरम् ; सूक्ष्मा देहः; तस्य कर्म पश्वप्रक्रियाव्याख्या कथं वाधिकारिणः साक्षित्वमित्यनाह-त्रिवपीति ॥ किं तदवस्थात्रयमिति वीक्षायां जागरितं तावदाह-इन्द्रियैरिति ॥ स्वप्नसुषुप्त्योद्यभिचारवारणार्थ इन्द्रियार्थशब्दौ । धर्माधर्मलक्षणं कर्म तत्कारणमित्याह-स्थूलेति ॥ स्वप्नं लक्षयति--- करणेग्विति ॥ सुषुप्तावन्यभिचारार्थ हस्त्यादि- विषय इत्यवादि । जागरितं वारयितुम्-वासनारूपेति ॥ सुषुप्तिलक्षणं कथयति-स्थूलेति ॥ १, TM adds च ४. TM. वीक्षया २. TM. राशा ५. TM. कारणेषु 3. The original omits the words within brackets. [33] P-5 ·व्याण्याद्वयोपेता [तस्वंपदार्थ- पत्रप्रक्रिया हस्त्यादिविषयः स्वमा स्थूलक्षुद्रकर्मद्वयोपरमे तस्कृतजाग्रत्स्वमद्वयोपरमाद् वटकणिकायामिव वटवृक्षस्यान्तःकरणस्य सच्छन्दवाच्ये मायाविनि ब्रह्मणि शबले कारणात्मनावस्थानं सुषुप्तिः। एवमेतानि जाग्रदादिस्थानानि जीव: क्रमतोऽक्रमतश्च पश्यति । एवमवधार्य पूर्व समाध्यारम्भकाले मुमुक्षुः पश्चा- पञ्चप्रक्रियाटोका चेष्टारूपम् ; पूर्वोक्तं वा धर्मादि तन्निमित्तस्वमादि इति यावत् । प्रथमं विशेषणं खरूप- निर्देशार्थम् । तेजसो भास्वरं शुक्लं रूपमिति यावत् । अथवा वासनारूपविशेषणमुपेश्य जागरितं व्यवच्छेत्तुमाद्यं विशेषणम् । सुषुप्ति निरूपयति-स्थूलेति ॥ देहवयस्य तगतस्य वा तदधीनस्य वा कर्मद्वयस्य चोपरमे सति हेतुभात्विभावे फलामावन्यायेन यथोक्तनिमित्ताधीनावस्थाद्वयाभावादन्तःकरणस्य कारणात्मनावस्थानं सुषुप्तिर्भवतीति संबन्धः । यदि हि कारणात्मना तस्यावस्थानम्, किमिति तर्हि नोपलभ्यते? तत्राह-पटाणिविटकणि कायामिति ॥ वटवृक्षस्य प्रागपि जन्मनो वटवीजेऽव- स्थानमास्वि[मास्थितम् , असतो नरविषाणस्येव जन्मायोगात्; तथापि तस्य उप- लम्भो नास्ति; तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । किं तत्कारणं यदात्मना बुद्धरवस्थान- मित्याशङ्कय कारणं विशिनष्टि-सच्छन्देत्यादिना ॥ तस्मिन् सति तदात्मनेति योजना । जीवस्य केन क्रमेण यथोक्तावस्थात्रयप्राप्तिरित्याशङ्कयाह -एवमिति । तत्त्वंशब्दयोः वाच्यो लक्ष्यो चार्थों एवं निश्चिस्य लस्ययोरर्थयोरेकत्वं च निर्धार्य, आत्मन्यवस्थात्रयं कल्पितमेव, वस्तुतस्तु नात्मनस्तत्संबन्धोऽस्तीत्यवगम्य,यथोक्तैकत्व- ज्ञानहढीकरणार्थ समाध्यारम्भकाले पूर्वोक्तं स पूर्वमेव कृत्वा मुमुक्षुस्सन् अन्तः- करणं विषयेभ्योऽपच्छिद्य प्रत्यक्प्रवणमापाध तनिष्ठत्वेन तस्मिन्निश्चले जाते प्रसं. ख्यानं कुर्यादित्याह-एवामिति ॥ आदिना क्षेत्रप्रविलापनवत् क्षेत्रकस्यापि प्रधि- पशप्रक्रियाव्याख्या केन क्रमेणावस्थासयमासिरित्यलाह-एवमिति ॥ एवं तवंपदवाच्यो लक्ष्यो चार्थावुक्तौ । त्वंपदार्थपरियोधनप्रसङ्गेन अवस्थालयमप्यवादि । संप्रति पूर्वप्रकरणप्रतिपादितवाक्यार्यशानस्य फलं प्रदर्शयितुं प्रसंख्यानं प्रणेतन्यमित्याह-एवमित्यादिना ॥ ननु सर्वमेव प्रविलाप्यम् ; [34] ·व्याख्यानम् ३.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया निश्चलेऽन्तःकरणे जाते क्षेत्रजातं सर्व क्रमेण प्रविलापयेत् , क्षेत्रज्ञं च परिशेष- येत् । पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यो यदुत्पत्रमण्डादि तत्सर्व पञ्चीकृतपञ्चमहा- भूतव्यतिरेकेण नास्ति, यथा मृदुत्पन्नो घटो मृद्वयतिरेकेण नास्ति, तत्कार्य- त्वात् । एवं पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि अपश्चीकृतपश्चमहाभूतव्यतिरेकेण न सन्ति । इदानीं हिरण्यगर्भमात्रमूक्ष्मशरीरमानं परिशिष्टम् । तत्रापि सप्तदशकं लिङ्गमपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतव्यतिरेकेण नास्ति, यथा मृदुत्पनो घटो मृद्वय- तिरेकेण नास्ति, तत्कार्यत्वात् । इदानीमपञ्चीकुंतपश्चमहाभूतानि परिशि- पञ्चप्रक्रियाटोका लापनमाशङ्कय परिहरति-क्षेत्रमं चेति ॥ सर्व क्षेत्रजातं क्रमेण प्रविलापयेदित्यु- क्तम् । तत्र महाभूतादिधृत्यन्तमुपेत्य तमेव क्रममनुक्रामन् पञ्चीकृतमहाभूतकार्य- स्याण्डादेः तद्यतिरेकेणासत्त्वं दर्शयति --- पञ्चीकृतेति ॥ अण्डादीत्यादिशब्देन अध्यात्ममधिभूतं च गृह्यते । कार्य कारणातिरेकेण नास्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह- यथेति ॥ पञ्चीकृतभूतकार्ये दर्शितन्यायमपञ्चीकृतभूतेष्वतिदिशति--एवमिति ॥ पञ्चीकृतमहाभूतानामपञ्चीकृतमहाभूतकार्यत्वात् तदतिरेकेणासत्वं युक्तमित्यर्थः । स्थूलप्रपञ्चप्रविलापनानन्तरं परिशिष्टमर्थमाचष्टे - इदानीमिति ॥ सूरमशरीरे प्रविलयक्रम प्रदर्शयन् अपश्चोकृतेषु महाभूतेषु सप्त[सद]शकस्य लिङ्गस्य प्रविलयं प्रकटयति-तत्रापीति अपञ्चीकृतमहाभूतकार्यत्वं त्वात् ] लिङ्गस्य तत्र प्रलयःसंभवति, मुदीप घटस्येस्याह-तत्कार्यत्वादिति ॥ लिने प्रविलापिते तद्धेतूनां भूतानां परिशेषं दर्शयति-इदानीमिति ॥ अपञ्चीकतानां भूतानाम् "विपर्ययेण तु क्रमः"इतिन्यायेन पञ्चप्रक्रियाव्याख्या क्षेत्र विशेषणेनेत्यत्राह---क्षेत्रकं चेति ॥ लयप्रकारमेव प्रकटयन् पञ्चीकृतभूतकार्याण्डादेः ताव. लयमुपदर्शयति-पश्चीकृतेति ॥ आदिशब्देन अध्यात्ममधिभूतं चाभिहितम् । कार्य कारण- न्यतिरेकेण नास्तीत्यन्त दृष्टान्तमाह-यथेति ॥ उक्तन्यायं पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेष्वतिदिशति-एव. १. G. कृतं च महा २. G. क्षेतशत्वेति [35] ·व्याख्याइयोपेता [तत्वंपदार्थ- , पश्चप्रक्रिया शानि । तत्राप्यनशब्दवाच्या पृथिवी उदकव्यतिरेकेण नास्ति, उदकं तेजो. व्यतिरेकेण, तेजो वायुव्यतिरेकेण, वायुराकाशव्यतिरेकेण, आकाशः तच्छब्द- वाच्यमायाविब्रह्मव्यतिरेकेण: मायाव्यपि शुदब्रह्मव्यतिरेकेण नास्ति । इदानीमन्तःकरणभावात् जाग्रत्स्वमसुषुप्तीनामभावे जीवत्ववर्जितप्रत्यगात्म- चैतन्यस्वभावो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यपरमानन्दाद्वयखभावं ब्रह्म तत्त्वंपदार्थों परिशिष्टौ । तत्र "ब्रह्मैवाहमस्मि" "अहमेव ब्रह्म" इति तप्तपरशुग्रहणपर्यन्त- पञ्चप्रक्रियाटोका उत्पत्तिविपरीतकमेण प्रविलापनक्रममुदाहरति तनापीत्यादिना ॥ केचित्तु मायाया नित्यत्वमङ्गीकुर्वन्तः मायाविमो ब्रह्मणोऽपि लयो नास्तीत्यङ्गीकुर्वते; तान् मायावीति ॥ "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" "मायामेतां तरन्ति ते" "तरस्यविद्यां वितता हृदि यस्मिनिवेशिते योगी मायाम्" इत्यादौ मायायाः निवय॑त्वभवणात् मायाविनो ब्रह्मणोऽपि लयः संभवतीत्यर्थः । सूक्ष्मप्रपञ्चद्वय- निवृत्तौ अन्तःकरणाभावात् तद्विशेषस्थावस्थात्रयस्याभावे प्रत्यगात्मा जीयत्ववर्जितः चैतन्यखभावोऽवशिष्यते । ब्रह्म च नित्यशुद्धत्वादिलक्षणं परिशिष्यते । तदेवं तत्व- पदार्थों द्वौ परिशिष्टौ इस्याह-इदानीमित्यादिना ॥ परिशिष्टे पदार्थद्वये व्यति- हारेण तप्तपरशुग्रहणदृष्टान्तेन श्रुत्युपदिष्टेन एकत्वनिश्चयढतोपेतस्य लक्ष्यपदार्थ- करसं पाक्यादपरोक्षीकुर्वती तमोऽवश्यंभावीत्याह-तत्र ब्रह्मैवेत्यादिना ॥ पञ्चप्रक्रियाव्याख्या मिति ॥ स्थूलदेहप्रविलापं प्रेकृतमप्रदर्श्य सूक्ष्मदेहप्रविलापप्रकार प्रदर्शयति-तापीयादिना ॥ एवं सूक्ष्मदेहं प्रविलाप्य मायाविबेक्षणो निरवद्यब्रह्मवत् प्रविलापाभावाशङ्कामपाकरोति-मायावीति॥ "मायामेतां तरन्ति" इत्यादौ मायानिवृत्तिश्रवणात् तद्वतो विनिवृत्तिरिति भावः। लयस्वरूप प्रत्याह - १. G omits तेजो वायुव्यतिरेकेण २. G. आनन्दावयवस्वभाव ३. G. प्रकृतयः प्रदर्य ४. TM. विलाप्य ५. G. ब्रह्म निरवधिवझवत् ६. G. पाशङ्कामपाकरोति ७. TM. इत्यादि ८. TM. तद्वतोऽपि निद. [36] ·व्याख्यानम् ३.] पश्वप्रक्रिया पश्चप्रक्रिया दादोपेतो यस्तत्त्वमसिवाक्यार्थः करतळन्यस्तामलक्वदनुभवपर्यन्तेन ज्ञानेन जानाति स मुच्यत एव, “आचार्यवान पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरम्" इति श्रुतेः॥ इति तत्त्वंपदार्थव्याख्यानं समाप्तम् पञ्चप्रक्रियाटीका वाक्यार्थ वाक्यार्थशानेन[वाक्येन] जानाति चेत् तावतैव फलसिद्धः अलं साक्षात्कारेण इत्याशङ्कय अपरोक्षभ्रमश्च[मस्य अपरोक्षशानमन्तरेण निवृत्त्यनुपपत्तेः साक्षात्कारस्य अनुसरणीयतेस्याह-करतलेति ॥ यथोक्तज्ञानवतो जीवन्मुक्तिद्वारा विदेहकैवल्य- मावश्यकमित्यत्र पूर्वोदाहतामेव श्रुतिमनुस्मारयति आचार्यवानिति ।। पञ्चप्रक्रियाव्याख्या निरूप्य परिशिष्टं निगमयति-इदानीमिति ॥ पदार्थदयपरिशेषणानन्तरं वाक्यार्थशानं न्यति. हाररूपमनूय तत्फलं दर्शयति-तत्र प्रवेत्यादिना ॥ तत्र प्रमाणमाह-आचार्यवानिति ॥ [37] ·[भवान्तरवाक्यार्थ- ॥ चतुर्थ प्रकरणम् ॥ [अवान्तरवाक्यार्थव्याख्यानम्] .. पञ्चप्रक्रिया सत्यानन्दादिरूपाय सर्वलोकैकसाक्षिणे । नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे भेदभेदिने । अथातोऽवान्तरवाक्यार्थ व्याख्यास्यामः, विधिवदुपसन्नाय नित्या- पञ्चप्रक्रियाटीका सत्त्वंपदार्थावित्थं व्याख्यायाप यावान्त रवाक्यार्थ व्याख्यास्यन् आदौ विशिष्ट- गुणसंकीर्तनद्वारा परापर परदेवतारूप गुरुं नमस्करोति-सत्यानन्दादीति ॥ उक्त देवतास्वरूपे प्रमाणमाह-वेदान्तेति ॥ तत्र पादत्रयण परदेवना नमस्क्रियते; चतुर्थेन तु पादेन गुरोर्वैशिष्टयानुशिष्टिपूर्व नमस्क्रियेति विवक्तव्यम् । संप्रत्युद्देश्यं दर्शयति- अथेति ॥ महावाक्यनिविष्टतत्त्वंपदयोरर्थद्वयनिरूपणानन्तरं तद्विषयज्ञानदाढर्थस्या- पान्तरवाक्यव्याख्यानमन्तरेणायोगाद् वेदान्तगतमहावाक्यापेक्षितावान्तरवाक्यार्थ स्पष्टं कथयिष्यामः, यतः संशयादेरनवकाशत्वमित्यर्थः। सत्यशानादिवाक्यस्य वा विज्ञानमयादिवाक्यस्य वार्थो यस्मै कस्मैचिन्न वक्तव्यः ; किन्त्वधिकारिणे विशिष्टायेति ध्रुवन् अधिकारिणो गुरूपगमनं विशेषणमुपन्यस्यति-विधिवदिति ॥ “समित्पाणिः" पञ्चप्रक्रियाव्याख्या महावाक्याविगतिशेषत्वेन तत्वंपदार्थों व्याख्याय अनन्तरं पूर्वोदितमहावाक्यार्थप्रकट- नार्थमवान्तरवाक्यव्याख्यानार्थे च प्रकरणान्तरं प्रारिप्सुः परदेवतारूपेण गुरुनमस्कारलक्षण- मङ्गलाचरणं करोति-सत्यानन्दादिरूपायेति ॥ तत्त्वंपदार्थव्याख्यानस्य महावाक्यार्थव्याख्या- नार्थत्वात् , तद्वयाख्यानानन्तरं महावाक्यार्थव्याख्यानं प्रतिनानीते-अथेति ॥ विशिष्टाधिकारिण एव महावाक्यार्थो व्याख्येयः, न तु यस्मै कस्मैचिदित्याह-विधिवदिस्यादिना ॥ ब्राह्मणस्यैव - १, TM. तन्महा २. G omits प्रकटनार्थ ३. G. लक्षण ४. G. तस्यैव [38] ·व्याख्यानम् ४.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया नित्यवस्तुविवेकादिसाधनचतुष्टयसंपन्नाय ब्राह्मणाय श्रवणमनननिदिध्या- सनादिविधिप्रेरिताय यतये मुख्याधिकारिणे ; अन्येषां श्रवणादिविधिप्रेरण- मन्तरेण प्रतिषेधाभावमात्रेण अधिकारित्वादेवामुख्यत्वात् ।। पञ्चप्रक्रियाटीका इति श्रुतेः "रिक्तहस्तस्तु नोपेयात्" इति स्मृतेश्च योग्योपहारवता विनयादिगुण- वताचार्योंपसदनं कर्तव्यमित्यर्थः । तस्यैव विवेकवैराग्यशमदमादिसा साधनसंप- न्मुमुक्षुत्वलक्षणं विशेषणान्तरमाह-नित्यानित्यति ॥ ब्राह्मणस्यैव पारिवाज्यपूर्वके तत्त्वपरिक्षाने मुख्योऽधिकारः; गौणमधिकारित्वमितरेषामिति मन्वानो विशिष्टि- ब्राह्मणायेति ॥ यथोक्तस्याधिकारिणो मुमुक्षोः मोक्षसाधने वैधी प्रवृत्तिः न यादृच्छिकोति सूचयति-श्रवणेति ॥ दर्शितविशेषणविकलानामपि संप्रतिपनानां केषांचिदुपलभ्यते ज्ञाने प्रवृत्तिरित्याशङ्कय फलविकला तेषां प्रवृत्तिरित्यभिप्रेस्थाह- मुख्यायेतिनरामुख्याधिकारिण इति ।। त्रैवर्णिकाधिकारनियममपाकृत्य देवादी- नामिव स्त्रीशूद्रादीनामपि ब्रह्मविद्याधिकारो निरूपितः; तत्कथं ब्राह्मणविशेषण- मित्याशङ्कय इतरेषां अधिकारित्वमित्युक्तं व्यक्तीकरोति अन्येषामिति ॥ अमुख्यत्वादुक्तविशेषणवतो ब्राह्मणस्यैव मुख्याधिकारित्वमिति शेषः ॥ महावाक्यापेक्षितावान्तरवाक्यव्याख्याने विशिष्टमधिकारिणं प्रति प्रस्तुते सति अवान्तरवाक्यार्थषुभुत्सायां तत्त्वंपदलक्ष्यार्थद्वयमेव तदर्थत्वेन प्रतिपत्तव्यमित्याह- - पञ्चप्रक्रियाव्याख्या सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकं ब्रह्मात्मावबोधेऽधिकारितेति दर्शयितुं ब्राह्मणायेत्यभाणि । ननु देवताधिकरणे देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारो निरधारि; तत्र कथमेवंविधस्यैवाधिकारित्वं ब्रह्मविशने दर्शितमित्याशङ्कय अन्येषां गौणमधिकारित्वमित्याह-अन्येषामिति ॥ १. TM omits वस्तु ३. G omits अन्येषां...त्वमिति २. TM. प्रेरणां [391 ·तस्यार्थ ग्याल्यावयोपेता [भवान्तरषाक्यार्थ- पञ्चप्रक्रिया तत्रावान्तरवाक्यार्थस्तावद् ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणमहावाक्यार्थान्वयितत्व- पदार्थद्वयमेव । तत्र “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इत्यादिनावान्तरवाक्येन साक्षाद् ब्रह्मपदार्थो निरूप्यते । अनृतजडपरिच्छिन्न- दुःखविरुद्धं वस्तु सत्यज्ञानानन्तादिशब्दैः ब्रह्मशब्दार्थत्वेन निवेद्यते, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति च । तथा हि- सत्यत्वात् नानृतं ब्रह्म ; ज्ञानत्वात् न जडम्, अनन्तत्वात् न परिच्छिन्नम् । पञ्चप्रक्रियाटीका ततेति ॥ वाच्यमर्थद्वयं व्यवच्छिनत्ति-ब्रह्मात्मेति ॥ तत्त्वंपदार्थयोर्मध्ये तत्पदार्थ- विषयम्, अवान्तरवाक्यार्थयोर्मध्ये तत्पदार्थविषयमवतार्य तत्पद- लक्ष्यमर्थ प्रस्तौति -तत्र सत्यमिति ॥ वाक्यार्थान्वययोग्यत्वं साक्षादित्युच्यते । वाक्यद्वये सत्यादिशब्दैः ब्रह्मपदार्थनिरूपणमेव प्रकटयति-अनृतेति ॥ सत्यादि- शब्दानामनृतादिविरुद्ध वस्तुनि प्रवृत्तिद्वारा ब्रह्मपर्यवसानं साधयति - तथा हीति ॥ व्यवहारभूमावनृते सत्यशब्दप्रयोगादर्शनात् ब्रह्मणि च तत्पद- प्रयोगात् न तदनृतं भवितुमलमिस्याह-सत्यत्वादिति ॥ जडे भानपदप्रयोगानु- पलम्भात् , ब्रह्मणि च तत्पदप्रयोगान जडं युक्तमित्याह-ज्ञानत्वादिति ।। परिच्छिन्ने घस्तुन्यनन्तशब्दप्रयोगादर्शनात्, ब्रह्मणि च तत्पदप्रयोगात्, न तत्परिच्छिन्न- मिस्याह-अनन्तत्वादिति ॥ परिच्छिन्नमित्युक्ते कालतो देशतो वस्तुतो वा परिच्छे- पञ्चप्रक्रियाव्याख्या अवान्तरवाक्यार्थावगममन्तरेण महावाक्यार्थावगमायोगात् , के पुनरवान्तरवाक्यार्थ इत्या- काङ्क्षायां तत्त्वंपदलक्ष्यार्थावित्याह-तत्रेति ॥ तंत्र लत्पदलक्ष्यविषयमवान्तरवाक्यं ब्याकरोति- तत्र सत्यमिति ॥ ब्रह्मपदार्थनिरूपणप्रकारमेव प्रकटयति-अनृतेति ॥ "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" "आनन्दो ब्रह्म" इति वाक्यद्वयावद्विय]गतसत्यादिशब्दैरनृतादिविरुद्ध वस्तु तत्त्वंपदार्थत्वेन निवेद्यत इत्युक्तम् । एतदेव विशदयति-तथा हीत्यादिना । न परिच्छिन्नमित्युक्तम् । तत्र परिच्छिन्नशब्दस्य - १. G omits इत्यादि 3. TM omits $: ३. TM omits तत्र ४. G. तत्पदप्र...विषयं [401 ·व्याख्यानम् ४.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया भेदाभावनयाभ्यां विरुद्धमित्यर्थः । तथा आनन्दत्वात् निर्दुःखमिति च निवेद्यते । तस्यैव ब्रह्मणः तथानिवेद्यमानस्य आनन्त्योपपादनाय पञ्च- विधानि युक्त्यर्थवादवाक्यानि विधिप्रतिषेधचोदनाथशेषभूतस्तुतिनिन्दार्थ- पत्रप्रक्रियाटीका दराहित्यं विवक्षितमिति चोदितेति[दिते विधापीत्याह-भेदेति ॥ अभावत्रयं प्राग- भावप्रध्वंसाभावान्योन्याभावलक्षणम् । आनन्दशब्दस्य ब्रह्मणि प्रवृत्ति प्रकटयति- तथेति।।लोके दुःखवत्यानन्दशग्दस्य प्रयोगाप्रतीतेः ब्रह्मणि ष तत्प्रतीतेः दुःखं निर्दुःखं] तदेष्टव्यमित्यर्थः। सृष्टयादिवाक्यानां ब्रह्मप्रकरणपठितानां कथं ब्रह्मपदार्थे यथोक्ते समन्वया स्यादित्याशङ्कयाह -तस्यैवेनि ॥ तथा सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकत्वेनेति यावत् । आनन्त्यादिशब्देन सत्यत्वं गृह्यते । युक्तिरूपाण्यर्थवादवाक्यानि सृष्टिस्थिति- प्रलयप्रवेशनियमनवादिनातिवादीनीति संबन्धः । सृष्टयादिवाक्यानां ब्रह्मवाक्येनै- कवाक्यत्वे दृष्टान्तमाह-विधीति ॥ "वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः" इत्यादि पश्चप्रक्रियाव्याख्या नेत्रश्च विवक्षितार्थमाह-भेदेति ॥ भेदत्रयम्-देशतः कालतो वस्तुतश्च परिच्छेदात्मकम् ; अभा- वत्रयम्-प्रागभावप्रध्वंसाभावान्योन्यामावलक्षणम् । आनन्दशब्दस्य ब्रह्मबोधनप्रकारं दर्शयति- तथेति ॥ ननु सत्यादिवाक्येन कथं ब्रह्म प्रतिपाद्यते ? “यतो वै" इत्यादिना निवेद्यमानसृष्टयादि- विषयत्वेन ब्रह्मणोऽनुवादादित्याशङ्कय "ब्रह्मविदाप्नोति" इति ब्रह्मोपक्रम्य तत्प्रकरणपठितानां तच्छेषत्वमेव न्याय्यमित्याह-तस्यैवेत्यादिना ॥ तथानिवेद्यमानस्येत्येषोऽर्थः-सत्यज्ञानानन्ता- नन्दात्मकत्वेनेति । पञ्चविधानि युक्त्यर्थवादवाक्यानि सृष्टिस्थितिप्रलयप्रवेशनियमनादीनि तस्यैव ब्रह्मण आनन्त्याभ्युपपादनायेत्यन्वयः। सृष्टयादिवाक्यानां ब्रह्मवाक्यशेषत्वे दृष्टान्तमाह-विधीति॥ "वायव्यं श्वेतमालभेत" इत्याद्या विधिचोदना ; तच्छेषभूतम् "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" इत्यादि देवतास्तुतिवादकार्थवादवाक्यम् । “बर्हिषि रजतं न देयम्" इत्याद्या प्रतिषेधचोदना; तच्छेष- .. १. Gadds ब्रह्म २. G. आवेद्यमानस्य ४. G omits परिच्छेद...न्याभाव ५. TM. विशेषत्वेन ३.G omits नमश्च [41] P-6 ·ग्यास्यावबोपेता [अवान्तरवाश्यार्थ- पञ्चप्रक्रिया वादवाक्यवत् सृष्टिस्थितिमलयप्रवेशनियमनवादीनि । तत्र "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्वि- जिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति ।" इति सृष्टिस्थितिप्रलयवाक्यानि । “तत्सृष्ट्वा । तदे- वानु प्राविशत्" इति प्रवेशवाक्यम् । “भीषास्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः" इत्यादिनियमनवाक्यम् । एतैः पञ्चविधैः संभावनार्थवादवाक्यैः तज्ज- त्वात् तल्लत्वात् तदनत्वात् तत्प्रविष्टत्वात् तनियतत्वाच्च तत्तावन्मानं जगदिति युक्त्युपबृंहितैः ब्रह्मण आनन्त्याद्युपपादने कृते ब्रह्मपदार्थो निश्चितो भवति । पशप्रक्रियाटीका [इस्यादिर्विधिचोदना । तच्छेषभूतम् "वायुर्वै क्षेपिष्ठा" इत्यादि देवतास्तुतिरर्थ- वादवाक्यम् ; "बर्हिषि रजतं न देयम्" इत्यादिः प्रतिषेध चोदना ; तच्छेषभूतम् "सोरि[सोऽरोदीत् ]" इत्यादि रजतनिन्दावाद्यर्थवावाक्यम् । तथेमान्यपि यथा यथादर्शित] ब्रह्मपदार्थप्रतिपादनशेषभूतान्येषितव्यानीयर्थः । उक्तमेव व्यक्ती- कुर्वाणः सृष्टयादिवाक्यानि विभजते-तत्रेत्यादिना । विभागेन प्रदर्शितानां वाक्यानां कथं ब्रह्मपदार्थनिश्चायकत्वमा त्वमित्या शङ्कय युक्तिसहितानामतेषां ब्रह्मविशेषणोप- पादनद्वारेण तनिश्चायकत्वमित्याह -एतैरिति ॥ ब्रह्मपदार्थस्य संभावनाहेतुत्वेन अर्थवादरूपाणि चेदेतानि, न तर्हि तैस्तनिश्चयः सिध्यति; तत्राह-तद्ज्ञात्वात- मिति तज्जत्वादिति) ॥ तज्जतज्जत्वादयो युक्तयः; ताभिरुपबृंहितानि यथोक्तानि वाक्यानि ; तयोः तैः] ब्रह्मणो लक्षितस्यानन्स्यसत्यत्वखतन्त्रत्वादिप्रतिपादने सतीति पञ्चप्रक्रियाव्याख्या भूतम् "सोऽरोदीत्" इत्यादि स्तुति [रजत]निन्दावाद्यर्थवादवाक्यम् । कानि तानि सृष्टयादिविषयाणि बाक्यानीत्यत्राह-तत्रेति ॥ कथमेषां ब्रह्मपदार्यनिर्णयनिदानता इत्याशङ्कयाह । एतैरिति ॥ तजत्वादियुक्त्युपबंहितैब्रह्मपदार्थसंभावनाहेतुभूतैर्ब्रह्मणो लक्ष्यस्य आनन्त्यसत्यत्वस्वतन्त्रत्वादि- १. G omits इति २. G. युक्त्युद्वहितः [42] ·, व्याख्यानम् ४.] पञ्चप्रक्रिया पशप्रक्रिया ब्रह्मपदार्थगता ज्ञानविपर्यासा विनष्टा भवन्तीति ब्रह्मपदार्थनिरूपणपरावान्तर- वाक्यार्थव्याख्यानम् ॥ तथा[अथ] स्वंपदार्थनिरूपणपरावान्तरवाक्यार्थमपि दयिष्यामः । अन्न- मयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाख्यसोपाधिकात्मलक्षणकोशपञ्चकोप न्यासो निरुपाध्यात्मस्वरूपनिरूपणार्थम् , मूषानिषिक्तद्रुतताम्रादिप्रतिमावत् पञ्चप्रक्रियाटीका यावत् । ब्रह्मपदार्थनिश्चयमेव ज्याचष्टे-ब्रह्मपदार्थेति ॥ तत्पदार्थविषयावान्तर- वाक्यार्थव्याख्यानमुपसंहरति --- इति ब्रह्मपदार्थेति ॥ तत्पदार्थप्रतिपादकावान्तरवाक्यार्थव्याख्यानानन्तरं त्वंपदार्थप्रतिपादका - वान्तरवाक्यार्थव्याख्यानमपि कर्तव्यमिति प्रतिज्ञां करोति - अथेति ॥ तत्र तैत्तिरीयके कार्य कोशचतुष्टयम् ; कारणं कोशान्तरम् ; तब पञ्चकं सोपाधिकस्य त्वंपदलक्ष्यस्यात्म त्मस्व रूपस्य निरूपणार्थम् । तथा च तत्र कोशोपन्यासप्रन्येन त्वंपद. धागार्थोक्तिद्वारा तलक्योऽर्थो निरूपित इत्याह -अन्नमयेति ॥ तत्तदन्नमयादि- निर्देशस्य तत्र तत्र खार्थे पर्यवसानं किं न स्यादित्याशङ्कयाह-भूषेति ॥ यथा मूषायां निषिक्तं द्रुतं ताम्रादि समानाकारं तद्भ्यन्तरमुपलभ्यते, तथानमयादि पूर्वपूर्व इस्यस्य पूर्वपूर्वेण समानस्य उत्तरस्य प्राणमयादेरिहोपन्यासादन्तरं सर्वस्मादात्मवस्तु पञ्चप्रक्रियाव्याख्या प्रतिपादने कृते तनिश्चयः स्यादित्यर्थः । किमिति तनिश्चयः, तत्राह-ब्रह्मपदार्थेति ॥ तत्पदार्थविषयावान्तरवाक्यव्याख्यानं निगमयति-ब्रह्मपदार्थेति ॥ ब्रह्मपदार्थप्रतिपादकावान्तरवाक्यार्थी व्याख्यातः । संप्रति प्रत्यगात्मप्रतिपादकावान्तर. वाक्यार्थब्याख्यानं प्रस्तौति-- अथेति ॥ तैत्तिरीयके अन्नमयादिकोशपञ्चकोपन्यासमन्थेन आत्म- पदाभिधेयार्थाभिधानद्वारेण लक्ष्यपदार्थोऽभ्यधायीत्याह-अन्नमयेति ॥ कथं तदुपन्यासस्य निरुपाध्यात्मनिरूपणपरतेत्यत आह-पूषेति ॥ मूषानिषिक्ततदन्तर्वर्तितताम्रादिवदत्यन्तरस्या- १. G. भवतीति ३. TM omits वाक्य ४. G omits अर्थ २. G. णार्थः [431 ·व्याख्याद्वयोपेता [भवान्तरवाक्यार्थ- पश्चप्रक्रिया पूर्वेणात्मना समानस्योत्तरात्मनोऽत्र कथ्यमानत्वात् । अन्यथा तदनुपयो- गात्, इत्थं च उपयोगात् । न हि अमुख्यमर्थमनुपन्यस्य मुख्यस्यार्थस्य सौकर्येण प्रतिपादनं संभवति, अरुन्धतीकथनवत् । न हि स्थूलां तारकाम- मुख्यामरुन्धतीमनुक्त्वा तत्समीपवर्तिनी सूक्ष्मा मुख्यारुन्धती सौकर्येण निर्देष्टुं शक्यते । तद्वत् कोशपश्चकमनुक्त्वा न मुख्य आत्मा वक्तुं शक्यत इति निरु- पाध्या(पाधिका]त्मस्वरूपकथनार्थमेव सोपाधिकानां कोशात्मनां कथनम् , मुजेषीकान्यायेन कोशपञ्चकादात्मनिष्कर्षोपपत्तेः। तथा च श्रुत्यन्तरम्- पञ्चप्रक्रियाटीका किश्चिदत्राभिप्रेतं प्रतिभातीत्यर्थः । सर्वान्तरस्य मुख्यस्यात्मनोऽनमिप्रेतत्वे कोशपञ्च- कोपन्यासयात् तस्यात्र विवक्षितत्वमेषितव्यमित्याह-अन्यथेति ॥ तथाविधात्म- विवक्षायामपि कथं कोशपञ्चकोपन्याससाफल्यमित्याशङ्कयाह - इत्थं चेति ॥ तमेवोपयोगं व्यतिरेकद्वारेण विवृणोति-न हीति ॥ अमुख्यार्थकथनस्य मुख्यार्थ- प्रतिपत्तिशेषत्वे दृष्टान्तमाह-अरुन्धतीति ॥ दृष्टान्तं स्पष्टयति-न हीति ॥ दार्शन्तिकमाह-तद्वदिति ॥ सोपाधिकात्मकथनं निरुपाधिकात्मप्रतिपत्त्यर्थमित्यु- पसंहरति-निरुपाधिकेति ॥ कथं कोशपञ्चकोपन्यासस्य निरुपाध्यात्मसिद्धयर्थत्वं सिवपन्यस्यते तत्राह-मुझेति ॥ देहादेः स्वात्मनः सकाशादात्मपदार्थस्य विवेक- द्वारा मुजे कोपं नि...ण्य[मुजेषीकोपमं निकृष्य निर्धारणे क[कठ]श्रुतिमनु- कूलयति -तथा चेति ॥ कथं पुरुषस्य पूर्णस्याङ्गुष्ठमात्रत्वमित्याशङ्कय हृदया- पश्वप्रक्रियाब्याख्या स्मनोऽविवक्षितत्वे दोषमाह-ना[अन्यथेति ॥ एवंविधस्यात्मनो विवक्षितत्वे कथं कोशपञ्चको- पन्यासस्य सफलत्वमित्याशङ्कयाह-इत्थमिति ॥ उक्तमेव व्यतिरकद्वारेण व्यनक्ति-न हीति ॥ कथममुख्याथोंपन्यासो मुख्यार्थप्रतिपत्तिहेतुर्भवतीत्यत्र निदर्शनं दर्शयति - अरुन्धतीति ॥ निदर्शनमेव स्फुटयति-न हीति ॥ दान्तिकमाह-तवदिति ॥ उपसंहरति-निरुपाधिकेति ॥ ३. G omits दोषमाह ...विवक्षितत्वे १. TM adds निर्देष्टुं २. G. तारमरुन्धती [44] ·व्याख्यानम् ४. पधप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं खाच्छरीरात्पन्मुञ्जादिवेषीका धैर्येण ॥" इति । तस्मात्कोशपश्चकाद्विलक्षणः प्रत्यगात्मा सर्वशरीरेष्वेको महा- वाक्यार्थान्वयी त्वंपदार्थ इति श्रुतौ कोशपञ्चकोपन्यासस्य तात्पर्यम् । तथा जाग्रत्वमसुषुप्तिविलक्षणो जाग्रत्स्वममुषुप्तिसंबन्धरहितोऽध्यात्माधिभूताधिदेव- शरीरस्थ एकस्त्वंपदार्थः, अवस्थात्रयस्य व्यभिचारित्वात् । आत्मनश्वावस्था- त्यानुयायिनोऽव्यभिचारित्वात् । व्यभिचारिणां च सर्पदण्डधाराभूच्छिद्र- बळीवर्दमूत्रितत्वादिवन्मिथ्यात्वात् । अव्यभिचारिणश्चात्मनो रज्ज्विदमंशवत् सत्यत्वादिति । तस्य "त्रय आवसथाः त्रयः स्वमाः" इत्यादिश्रुतो अवस्था- पञ्चप्रक्रियाटीका बच्छेदादित्याह-सदेति ॥ कथं तर्हि शरोरायतनहदयप्रदेशस्थितषुद्धयवच्छिन्नस्य पूर्णत्वसिद्धिरित्याशङ्कयाह -तमिति ॥ स्वाच्छरीरात् स्वकीयत्वेन कल्पितात् कार्यकारणसंघाप्रवृ......पृथक्[संघातात् प्रवृहेत् पृथक् कुर्यादिति यावत् । देहादेरात्मनो निष्कर्षोपायं विवेकमुपदिशति --- धैर्येणेति ॥ तैतिरीबश्रुतौ कोशपञ्चकनिर्देशस्य पूर्वोक्तं तात्पर्यमुपपादितमुपसंहरति - तस्मादिति ॥ इदानीमैतरेयश्रुताववस्थात्रयकथनतात्पर्यमुक्तमुपसंहरति-तस्येति ॥ ननु पदार्थद्वय- विषयावान्तरवाक्याभ्यां प्रत्येकं खार्थे पर्यवसिताभ्यां किमिति महावाक्यान्विवित्वेन पञ्चप्रक्रियाव्याख्या कर्य तस्य निरुपाध्यात्मप्रतिपत्यर्थत्वमित्यत्राह-मुखेति ॥ तत्र कठश्रुति प्रमाणयति-तथा चेति ॥ तैत्तिरीयकश्रुतौ कोशपञ्चकोपन्यासस्त्वंपदलक्ष्यप्रतिपादनपर इत्युपसंहरति - तस्मादिति ॥ ऐतरेयकश्रुतौ प्रत्यगात्मनिरूपणे तात्पर्यमवस्थात्रयोपन्यासस्य आत्मनिरूपणपुरस्सरं दर्शयति- तथेत्यादिना ॥ वैलक्षण्ये हेतुमाह-अवस्थात्रयस्येति ॥ अवस्थालयसंबन्धामावे हेतुमाह- ज्यभिचारिणां चेति ॥ आत्मन एकत्वे कारणमाह-अव्यभिचारिणश्चेति ॥ नम्ववस्थात्रय- - १. G. संस्खारहितः 8. Probably a few lines are missing in the original. [45] ·व्याल्यावयोपेता [भवान्तरवाक्वार्थ- पधप्रक्रिया त्रयस्योपन्यासस्य तात्पर्य खार्थे पुरुषार्थाभावात् , ब्रह्मात्मैकत्वज्ञाने च "ब्रह्मविदामोति परम्" इति पुरुषार्थश्रवणात्, “फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गम्" इति न्यायात् । अतोऽसदनृतजडपरिच्छिन्नदुःखविरुद्धं यत् सत्यज्ञानानन्ता. पश्वप्रक्रियाटीका स्वार्थः समयते ! अखतन्त्रत्वाभावे सत्यन्यशेषत्ववाचोयुक्तरयुकवात् इति, तत्राह- ब्रह्मेति स्वार्थ इति] ॥ ब्रह्ममात्रस्य आत्ममात्रस्य च प्रत्येकं खभावेन बाने महावाक्यार्थ- शेषत्वमन्तरेण स्वतन्त्रे स्वीकृते फलाभावान तत्रैवावान्तरवाक्यद्वयं पर्यवस्थतीत्यर्थः । एकत्वानेऽपि फलाभावाविशेषात् कथमवान्तरवाक्यद्वयस्य महावाक्यशेषत्वमिस्या- शवयाह-ब्रह्मात्मेति ।। युक्तमवान्तरवाक्यानां तच्छेषत्वमिति शेषः । अथवा किमिति सस्यादिवाक्यस्य महावाक्यशेषत्वम्,विपरीतमेव शेषशेषित्वं किंन स्यादित्याशङ्कयाह- ब्रमकस्वेति खार्थ इति ॥ तद्हानं चंदस्वार्थ सत्यादिवाक्यार्थशानशेषभूतमिभ्यते, तदा शेषिणि फलाभावात् तच्छेषेऽपि तदसिद्धः वाक्यद्वयमनर्थकमप्रमाणं स्यादित्यर्थः। पकत्वज्ञानस्य[शानं यदि] शेषिभूतमिप्यते तदा शेषिणि फलाभावात् तच्छषेऽपि तद. सिद्धेक्यित्वेऽपि[महावाक्येऽपि] तुल्यमिदमित्याशङ्कयाह-प्रमात्मैकत्वझाने चेति ॥ तस्मिन्नन्वशेषत्वमन्तरेण खार्थे स्वीकृते पुरुषार्थस्य श्रौतत्वात् तच्छेषत्वं सत्यादि- वाक्यस्य युक्तमित्यर्थः। तत्रैव मीमांसासंमतिमाह-फलवदिति ॥ तत्पदलल्यार्थ सत्यहानादिवाक्याथै महावाक्यान्वियिनमुपसंहरति-- अत इति ॥ तच्छन्देन पंचप्रक्रियाव्याख्या कथनस्य तत्रैव तात्पर्यमस्तु, मास्त्वात्मनि इत्याशङ्कयाह-वार्थेति ॥ ननु एकत्वज्ञानान्वयि- पदार्थनिरूपणद्वारकस्वशानेऽपि न तात्पर्यम् , प्रयोजनाभावादित्याशङ्कयाह-ब्रह्मात्मेति ॥ भवतु पुरुषार्थश्रवणं तत्र ; तथापि किमिति तच्छेषत्वमित्यत आहफलवदिति ॥ "तत्य शानम्" इत्याधवान्तरवाक्याथ तत्पदलक्ष्यं निगमयति-मत इति ॥ कोशपञ्चकोपन्यासादि- - ३. TM. तथावान्तरवाक्यार्य तस्वमि- १. G. स्वात्मनि २. TM adds एकत्व त्यत आइ [461 ·बाख्यानम् ४.] पश्चप्रक्रिया पश्वप्रक्रिया नन्दलक्षणं ब्रह्म तत् त्वमसि इति महावाक्ये तच्छन्देन स्ववाच्यशबल- ब्रह्मगतपारोक्ष्यांशपरित्यागेन लक्षयितव्यम् । यथोक्तश्च प्रत्यगात्मा त्वंशब्द- वाच्यशबळगतसद्वितीयांशपरित्यागेन स्ववाच्यसद्वितीयत्वशबलत्वंपदार्था - भिधानद्वारेण त्वंशब्देन लक्षयितव्यः जहदजहल्लक्षणया; अन्यथा सद्वयम् अद्वयम् , प्रत्यक्षं परोक्षम् इति तत्त्वमसिमहावाक्यार्थप्रतिपत्तौ विरोध- - पञ्चप्रक्रियाटीका लक्षवितव्यमिति संबन्धः । कथं लक्षणेत्यपेक्षायां विरुद्धांशपरिहारेणेस्याह- सवाच्येति ॥ तच्छन्दस्य वाच्यमविद्यया सह शबलत्वेन स्थितं ब्रह्म तद्गतस्य पारोस्यलक्षणस्यांशस्य परित्यागेन सत्यज्ञानात्मकपरिपूर्णाशखीकारेणेति यावत् । खपदस्यापि लक्ष्यमर्थ कोशपञ्चकोपन्यसाधवान्तरवाक्याथै निरुपाधिकं प्रत्यगात्मानं निगमयति-यथोक्तश्चेति ॥ 'प्रत्यगात्मा' 'स्वंशब्देन लक्षयितव्यः' इति संबन्धः । कथं तस्य लक्षणेति, तत्राह-त्वंशब्देति ॥ त्वंशब्देन वाच्यः सद्वितीयत्वविशिष्टो यः स्वंपदार्थः तस्योक्तिद्वारा त्वंशब्देन वाच्यं यत्प्रत्यक्चैतन्यं प्राणपिण्डशबलत्वेन स्थितम् , तत्र यः सद्वितीयत्वात्मका अंशः तस्य परित्यागेन निरुपाधिकप्रत्यक्चैतन्यमात्रोपादा- नेन लक्षणेत्यर्थः। पदार्थद्वयं कीश्या लक्षणायाः लक्षयितव्यमिति तत्राह-जहदिति।। वाच्ययोरेव पदार्थयोरेकत्वबोधनसंभवे किमिति लक्षणापेस्यते, तत्राह अन्यथेति ।। न तत्प्रतिपत्तिः संभवेदिति शेषः । पदार्थद्वये प्रागुक्तप्रकारेण लक्षिते पशप्रक्रियान्याख्या लक्षणावान्तरवाक्यार्थत्वंपदलक्ष्यमुपसंहरति-यथोक्तश्चेति ॥ जहदनहल्लक्षणया तच्छन्देन ब्रह्म लक्षयितव्यम्; यथोक्तश्च प्रत्यगात्मा स्वंशब्देन लक्षयितव्य इत्यन्वयः । लक्षणानझोकारेण वान्ययोरेवैकत्वाभ्युपगमे दोषमाह-अन्वयेति ॥ पूर्वोक्तं वाक्यार्थबोधप्रकारं प्रपञ्चयति- १. TM. आनन्दपञ्चलक्षणं २. G. वाक्येन ३. TM. शत ४. TM adds भाग ५. TM. वाक्या [47] ·व्याख्याद्वयोपेता [भवान्तरवाक्यार्थ- पञ्चप्रक्रिया प्रसङ्गात् । एवं पदार्थद्वयं शोधयित्वा व्यवस्थितं तदेव "तत्वमसि" इत्याचार्यों बोधयति । "तत्त्वमसि" इत्यादिमहावाक्येन स च मुमुक्षुः यथोक्तं ब्रह्मैवाहम् , यथोक्तः प्रत्यगात्मा अहमेवं, अहमेव च यथोक्तः प्रत्यगात्मा, तद्यथोक्तं परं ब्रह्म-इति व्यतिहारेण ब्रह्मात्मनोरेकत्वं दृढं प्रतिपद्यते । ततश्च संसाराद- चिरेण मुच्यते, "तस्य तावदेव चिरम्" इत्यादिश्रुतेः ॥ इत्यवान्तरवाक्यार्यव्याख्यानम् पञ्चप्रक्रियाटीका महावाक्यप्रवृत्तिरिस्याह -एवमिति ॥ आचार्येण प्रतिबोधितस्य शिष्यस्य पदार्थ- परिशोधनपूर्वकं लक्षितपदार्थद्वयस्य विरोधस्फुरणाभाव वात्] व्यतिरेकेन्यतिहारे]- णैकत्वप्रतिपत्तिः असंभावनादिरहिता भवतीस्याह–स चेति ॥ अहं यथोक्तो देहादेः निकृष्टः निष्कृष्टः] स प्रत्यगात्मा; यथा सत्यशानादिलक्षणं ब्रह्मैव, नान्यः तद्वय- तिरेको रिक्तोऽस्ति; ब्रह्म च यथोक्तमहमेव प्रत्यगात्मा नान्यदिति व्यतिहारः । भतिकत्वप्रतिपत्तिफलं सप्रमाणमुपन्यस्यति-ततश्चेति ॥ पञ्चप्रक्रियाव्याख्या एवमिति ॥ आचार्योपदेशद्वारेण शिष्यस्य व्यतिहारेण प्रतिपत्तिप्रकारमाह-से चेति ॥ एकत्वावबोधफलमाह-ततश्चेति ॥ तत्र मानं दर्शयति-तस्येति ॥ १. Gomits भामेव २.G.न चेति [48] ·॥पञ्चमं प्रकरणम् ॥ बिन्धमोक्षविचार] पचप्रक्रिया स्वाज्ञानकल्पितजगत्परपेश्वरत्व- जीवत्वभेदकलुषीकृतभूर्मभावा । खाभाविकखमहिमस्थितिरस्तमोहा प्रत्यक्चितिर्विजयते भुवनैकयोनिः ।। पश्चप्रक्रियाटीका महावाक्यार्थापेक्षितमवान्तरवाक्यार्थ पदार्थद्वयं व्याख्याय बन्धमोक्षविचा- रार्थ प्रकरणान्तरमवतार्य परदेवतातस्वानुस्मरणरूपं मङ्गलाचरणं संपादयति- स्वाज्ञानेति ॥ स्वस्य प्रत्यगात्मनः स्वात्मन्येवाज्ञानमनाद्यनिर्वाच्यत्वेन स्वं तेन] कल्पितो [तो यः] जगत्परमेश्वरत्वजीवत्वभेदत्वेन[दः नेन] कलुषीकृतो विभागमापादितो भूमभावो महत्त्वमनवच्छिन्नत्वं यस्याः सा तथोक्ता । सा च प्रत्याभूता चितिः पञ्चप्रक्रियाव्याख्या पुरोदितमहावाक्यार्थप्रतिपादनपूर्वकं तदपेक्षितावान्तरवाक्याथै व्याख्याय इदानीं पुरोदित- सकलशास्त्रार्थनिगमनार्थ बन्धमोक्षस्वरूपनिरूपणार्थ च प्रकरणान्तरमारममाणः तत्प्रतिपाद्यार्थ- संसूचनपुरस्सर परदेवतास्मरणं मङ्गलमाचरति--स्वाक्षानेति ॥ प्रत्यचितिः प्रत्यग्भूता चिद्वि- जयते । तां सोपाधिकरूपेण विशिनष्टि-भुवनेति ॥ भुवनस्य वियदादिद्वैतजातस्य एका स्वप्रधाना योनिर्निमित्तोपादानात्मकं कारणमित्यर्थः । ननु प्रत्यचितेः भुवनैकयोनित्वे केटस्थत्वै- करसत्वहान्यादयो दोषा भवेयुरित्याशङ्कयोक्तम्---स्वाहानकल्पितेति ॥ प्रत्यक्चैतन्याश्रयविषय- मशानं तत्परिकल्पितो यो जगत्परमेश्वरत्वं जीवत्वमित्येवलक्षणो भेदः, तेन कलुषीकृतो विक्षिती १. TM. भूत २. TM. महिमास्थितिः ३. TM. देवतानुस्मरणं ४. G. विनादि ५. G. योगिनिमित्त ६. TM. कूटस्थैकस्वहान्यादयः ७. TM. कल्मषी ८. G. निक्षितः [49] ·व्याल्बाद्वयोपेता [बन्धमोक्ष- पत्रप्रक्रिया अविद्यावस्थायां तु सामासाशानद्वारेण शुद्धस्यैव ब्रह्मणः प्रकृति- निमित्तकारणत्वं ईश्वरत्वं साक्षित्वं च कार्यप्रपश्चमीशितव्यजीवभेदं दृश्यं पश्वप्रक्रियाटीका सामानवशादेव भुवनस्य गगनादिप्रपञ्चस्यैका निरपेक्षा योनिरुपादानं निमित्तं चेति बन्धस्सूत्रितः । संप्रति मोक्षं सूचयति । स्वाभाविको हेतुमनवेश्य सिद्धा खे महिनि स्थितिर्यस्याः सा प्रत्यक्चितिः अपाकृतमोहतत्कार्या सर्वापेक्षयोत्कर्षवनी परमपुरु- पार्थरूपा भवतीत्यर्थः। लोकार्थमेव विवृण्वन् भुवनैकयोनिरित्युक्तं व्यक्तीकरोति -अविद्येति ॥ ब्रह्मणः शुद्धस्यैव अविद्यावशायां साभासाविद्याद्वारा विविध कारणत्वम् । न हि तस्याशुद्धस्य कार्यकोटिनिविष्टस्य देष्टुं शक्यम् । न च अविद्याद्वारमन्तरेण पुरुषम्य विशुद्धस्य भविशुद्धा विकृतिस्सेद्धमर्हति । न चाभासव्याप्त्या विना अविद्याकार्या- तेति । न च ब्रह्मणोऽन्यदुपादानं निमित्तमेव तु ब्रह्मेति युक्तम् , प्रतिसादृष्टान्तश्रुतेः, मद्वैतश्रुतेश्वोपरोधप्रसङ्गादित्यर्थः । कारणत्ववत् ईश्वरत्वं साक्षित्वं च तस्यैव स्वीकर्तव्यमित्याह -ईश्वरत्वमिति ॥ तदिदं त्रितयमपि न स्वाभाविकम् , किन्तु "शादि तिविषयंतं वसुधान्तं यत्तदविद्याविजृम्भितम" इति न्यायेन अविद्याकृत- मिति प्रकटयन् प्रकृतत्रितयस्य क्रमेण सापेक्षत्वमाह-कार्यप्रपञ्चमिति ॥ शुद्धस्यैव पञ्चप्रक्रियाव्याख्या भूमभावः अपरिच्छिन्नानन्दरूपत्वं यस्याः सा तथोक्ता। एवं पदद्वयेनाज्ञानस्याश्रयविषयभेदाभावो बग्यश्च सूचितः । स्वाभाविकस्वमहिमस्थितिरस्तमोहेत्याभ्यां मोक्षस्वस्वरूपं सूचयति । स्वाभावि- कान्यानपेक्षा स्वे महिम्नि स्थितिः यस्याः सा तथोक्ता ।। भुवनैकयोनित्वं विवृणोति-अविद्येति ॥ कार्यप्रपञ्चापेक्षया कारणत्वस्येवेश्वरत्वसाक्षि- त्वयोरपि ईशितव्यसाक्ष्यसंबन्धोपाधिकत्वेन सापेक्षत्वमेवाश्रयणीयमित्याह-ईश्वरत्वमिति ॥ तत्र पृथिव्या प्रकृतीत्यादीनां कार्यप्रपञ्चमित्यादिभिः यथाक्रम संबन्धः। एतत्त्रयं शुद्धस्यैव ब्रह्मणः १. TM. विक्यनपेक्षया २. TM adds चोकोक्त ३. G. पेक्षायाः कारणस्येव ४. TM. साक्षिसंबन्ध ५. TM. यथाप्रपञ्च [50] ·विचार५.] पधप्रक्रिया स्वम्, पशप्रक्रिया चापेक्ष्य भवति । यथा शुद्धस्यैव प्रत्यगात्मनस्साभासकार्यकरणसंबन्धद्वारेण नियोज्यत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वप्रमातृत्वसंबन्धः, न कार्यकरणसंघातादिविशिष्टस्य, तद्वत् । तदुक्तम्- पञ्चप्रक्रियाटीका ब्रह्मणो यथोक्तं त्रितयं साभासाविद्याकृतमित्युक्तं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना ।। न हि प्रत्यगात्मनः शुद्धस्यैवाविक्रियस्य यागे नियोगो ममेस्येवं स्वकीयत्वेन कार्य- बोद्धृत्वात्मकं निरोज्यत्वं कार्यकरणसंघातमन्तरेण सिद्धयति । न च चिदाभास- व्याप्त्या विना कार्यकरणानि प्रत्यगात्मनो नियोज्यत्वे प्रयोजकीभवितुमुत्सहन्ते । कर्तृत्वं क्रियायां गुणत्वम्, भोक्तृत्वं फलित्वेन प्रधानत्वम्, प्रमातृत्वं प्रमा प्रति कर्तृ- तैश्च प्रच संबन्धः साभासकार्यकरणसंबन्धाद् भवति; न खतोऽविक्रियस्य तैस्सह संबन्धस्सेद्धमईतीस्यर्थः । ननु शुद्धस्यैव प्रत्यगात्मनो नियोज्यत्वादिसंबन्धः साभासकार्यकरणसंबन्धद्वारेणेत्ययुक्तम् , कार्यकरणसंघातविशिष्टस्यैव तस्य नियो- ज्यत्वाद्यभ्युपगमादिति, तत्राह-न कार्यकरणेति ॥ विशिष्टस्य विशेषणभेदे भेदात् कर्तृत्वभक्तृित्वादिषु वैयधिकरण्यादकताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गादिस्यर्थः । उक्त- दृष्टान्तानुसारेण ब्रह्मणः शुद्धस्यैव साभासाविद्याद्वारकमीश्वरत्वादि त्रितयमिति दार्श- न्तिकमाह-तद्वदिति ॥ तस्य प्रत्यगात्मनो नियन्तव्यप्राणिभेदादिसंबन्धनिबन्धनम- विद्या विद्याङ्गमीश्वरत्वादिस्यत्र वृद्धसंमतिमाह-तदुक्तमिति॥ तस्य ईश्वरस्येति त... पत्रप्रक्रियाव्याख्या साभासाविद्याविनृम्भितमिति दृष्टान्तेन विशदयति यथेत्यादिना ॥ न हि चिदाभासव्याप्ति- निमित्तनियोज्यत्वोपैतकार्यकरणसङ्घातसंबन्धमन्तरेणाविक्रियस्य प्रत्यगात्मनो ममायं योग नियोग इतिकर्तव्यबोद्धृत्वात्मकं नियोज्यत्वं संभवति । न च कार्यकरणसंबन्धं विना क्रियागुणत्वात्मक कर्तृत्वं फलित्वेन प्रधानत्वलक्षणं भोक्तृत्वं प्रमा प्रति कर्तृत्वात्मकं प्रमातृत्वं वा संभवति । स्वतोऽ- विक्रियावानि[वत्वादि]त्यर्थः। ईश्वरत्वादित्रितयं प्रत्यगात्मनोऽविद्याविलसितमित्यत्नाभियुक्तसंमति दर्शयति-तदुक्तमिति ॥ ब्रह्मणः साभासाविद्याकृतमीश्वरत्वादिकमिति सिद्धे फलितमय १. TM. नापि दर्शयति ५. G omits त्वलक्षणं...प्रमातृत्वं २. G. णापि क्रियस्य ६. TM. रत्यादित्रितयं ३. TM. याग ७. G omits स्वादिकमिति...कोऽसो ४. G. कर्तृत्वबोद्धृत [51] ·ज्यास्यायोपेता [बन्धमोक्ष- বুখার্জি "ऐश्वर्य कारणत्वं च साक्षित्वमपि चात्मनः । सदेशितव्यकार्यार्थसाक्ष्यार्थेनास्य संगतेः॥” इति । तस्माद् ब्रह्मैव संसरति साभासखाविद्यया स्वविद्यया च ब्रह्मैव मुच्यते । संसारश्चास्य ब्रह्मणो जीवत्वेश्वरत्वजगद्देदाश्रयत्वम् ; तन्नाशे वरूपस्थितिः मोक्षः, “यो वै भूमा तदमृतम् , अथ यदल्पं तन्मयम्" इति श्रुतेः । ब्रह्मणश्च पञ्चप्रक्रियाटीका [अस्य ईश्वरस्य । ईशितव्ये नार्थेनाभिसंगतेरैश्वर्य तस्य तदपेक्षत्वात् कार्येण चार्थेनाभि- संगतस्तस्य कारणत्वं कार्यसंबन्धाभावे कारणत्वायोगात् । तस्य च साक्ष्येणार्थेन संबन्धादेव साक्षित्वम् । न हि साश्यासंबन्धे साक्षित्वं सिद्धयति । तथा चेदं त्रितयं सापेक्षत्वादविद्याकृतमित्यर्थः । ब्रह्मणोऽविद्याकृतमीश्वरत्वादीति स्थिते तस्यैवाविद्यया बम्धः, विद्यया मुक्तिरिति स्वसिद्धान्तसिद्धिरित्याह-तस्मादिति ।। ईदृशौ पुनर्गह्मणो पन्धमोक्षाविति वक्तव्यम् । न हि ब्रह्म इदानीं बद्धमिति वा ततो विश्लेषो मुक्तिरिति वा प्रसिद्धिरस्तीति, तत्राह-संसारश्चेति ।। तत्र छान्दोग्यश्रुतिमुदाहरति-यो वै भूमेति॥ यदनवरिछनं परमात्मरूपंतदमृतत्वं तं मरणादिबन्धवैधुर्योत्नित्यमुक्तम् । यस्पु- नरल्पं तत्परिच्छिन्नं जीवेश्वरजगदात्मकं तन्मयं मरणात्मकं मरणधर्मकंवन्धरूपमिस्य- थः । ननु ब्रह्मणोऽद्वितीयानन्दात्मनो शानाशानाश्रयत्व[त्वा]योगात् न तस्य बन्धमोक्षी पुज्येते; तथा च ब्रह्मणोऽन्यस्यैव शानाशानयोगिनो बन्धमोक्षभाक्त्वं वक्तव्यमिति, पशप्रक्रियाव्याख्या निगमयति-तस्मादिति त्वगादि तस्मादित्यादि ॥ तत्र कोऽसौ संसारः को वा मोक्ष इत्या- काकायामाह-संसारश्चेति ॥ तत्रोविद्यया संसरति विद्यया मुच्यते इति श्रुति प्रमाणयति-- यो वै भूमेति ॥ यदपरिच्छिन्नं परमानन्दरूपं तदमृतं म[अम रणधर्मकं नित्यमुक्तम् ; यत्पुनरल्प परिच्छिन्न जीवेश्वरनगलक्षणं संसारात्मक तन्मयै मरणधर्मकं विनाशीत्यर्थः । ननु सत्यज्ञानानन्दा- स्मकं ब्रह्म अभिप्रेतम् ; तथा च सति तस्य शानाज्ञानाश्रयत्वायोगात् बन्धमोक्षभागित्वासंभवात् १.G omits स्ववि ५. TM adds छान्दोग्ये ब्रझैव स्वा २. G. जीवेश्वरत्व ६. TM. स्वविद्यया ३. G. भयस्वनाशे ७. TM adds छान्दोग्य ४. Gadds च .. [2] ·विचारा ५.] पशप्रक्रिया पश्चप्रक्रिया प्रत्यभूपेणैव ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वमुच्यते । अहमेतावन्तं कालं नाज्ञासिषमात्मानम् । इदानीमाचार्यप्रसादात् [ईदानी जानामीति] ज्ञानाज्ञानयोः प्रत्यगात्माश्रयत्वानु- भवात् नाद्वयानन्दस्वरूपेण ब्रह्मणो ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वम् , अद्वयानन्दस्वरूपं ब्रह्म मृढमित्याउनुभवाभावात् । नापीश्वरस्य प्रतिबिम्बस्य ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वम् , ईश्वरो मूढ इत्यायनुभवाभावात् । ईश्वर स्य सर्वज्ञत्वश्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धिविरो- धाच । नापि जगतो ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वम् , जडत्वप्रसिद्धः। नापि जीवाख्यपति- पश्वप्रक्रियाटीका तत्राह-ब्रह्मणश्चेति।। प्रत्यग्रपेण तस्य तदाश्रयत्वमित्यत्रानुभवमनुकूलयति-अहमिति।। प्रत्यापेणैवेत्युप[णेत्येवकारेणैव निरस्यं दर्शयति-नाद्वयेति।। तत्र हेतुमाह-अद्वयेति॥ यदुक्तं ब्रह्मणोऽर्थान्तरस्य सानासानाश्रयत्वमिति, तत्र वक्तव्यम्-ईश्वरस्य वा जगतो था जीवस्य वा तदाश्रयत्वमिति । न प्रथम इत्याह-नापीति ॥ तत्र हेतुः ईश्वर इति ॥ तस्याज्ञानाश्रयत्वाभावे हेत्वन्तरमाह -ईश्वरस्येति ॥ “यस्सर्वशः सर्ववित्" इस्यादिश्रुतिः; "धुद्धिमता म[मस्मि" त्याद्या स्मृति; लोके चेश्वरस्सर्वक्ष इति प्रसिद्धः। द्वितीयं दूषयति-नापि जगत इति । तत्र हेतुमाह-जडत्वेति ।। पञ्चप्रक्रियाव्याख्या तद्वयतिरिक्तस्यैव तदाश्रयत्वात् बन्धमोक्षसंबन्धो भवेदित्यत्राह-ब्रह्मणश्चेति ॥ तत्रानुभव प्रमाणयति-अहमिति ॥ ऐवकारव्यावर्त्यमाह-नाद्वयानन्दरूपेणेति ॥ तन हेतुः-अद्वयेति ॥ परिशेषात् प्रत्यग्ब्रह्मण एव ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वं निर्धारयितुं ईश्वरस्य तदाश्रयत्व तावनिराचष्टे- नापीति ॥ तत्र हेतुमाह- ईश्वर इति ॥ तत्रैव हेत्वन्तरं दर्शयति-ईश्वरस्येति ॥ "यः सर्वशः सर्ववित्" इत्यादिका श्रुतिः; "बुद्धिमतामस्मि" इत्याद्या स्मृतिः । तर्हि अनुभवविरोधाद्यभावात् नगतो ज्ञानाद्याश्रयत्वमित्याशङ्कयाह-नापीति ॥ तत्र जडस्य अशानात्मकत्वाद् रशनोरगवत् [वत् न शाना] ज्ञानाश्रयत्वमिति हेतुमाह-जडत्वेति ॥ अस्तु तर्हि जीवस्यैवोभयाश्रयत्वमजडस्वादित्यत्राह- - - &. The words within brackets are omitted in the original. २. TM omits नन्द ...स्वरूप ७. TM. श्रुतिः ३. TM, श्वराख्यास्य ८. TM omits ज्ञान...रगवत् ४. G omits मूढ ९. TM. जडत्वादिति ५. TM. ब्रह्मणत्वेति १०. TM omits अस्तु...जडस्वात् ६. TM. एतद्वयवत्य [18] ·व्यापाद्वयोपेता [धमोक्ष- पञ्चप्रक्रिया विम्बस्य ज्ञानाज्ञानाश्रयत्वम् , सुषुप्तिकाले सर्वोपाधिपलये जीवत्वं शक्तिमद- विद्यायामवस्थितमिति पुनरुत्थानालङ्गेनानुमेयमेव भवति, न त्वपरोक्षतया परोक्षतया वा सुषुप्तिकाले जीवत्वम्य स्फुरणमस्ति । न च परोक्षे जीवत्वे जीवस्यापरोक्षत्वं संभवति । तत्र जीवाश्रयत्वं चेत् , अज्ञानमपि परोक्षमेव पश्वप्रक्रियाटीका न हि जडस्य स्वयमज्ञानात्मकस्य शानाशानाश्रयत्वं, रज्जुभुजङ्गादावदर्शनादित्यर्थः । तृतीयं प्रत्याह-नापि जीवाख्यस्येति ।। तत्र सौषुप्ताहानाश्रयत्वायोगात् प्रत्यक्- चैतम्यस्यैव ज्ञानाश्रयत्वस्यापि वक्तव्यत्वादिस्याह-सुषुप्तीति ॥ तत्र कार्यात्मनः सर्वस्यो. पाधेलियात् कार्योपाध्यवच्छिन्नजीवभावस्यापि तदभावात् न जीवस्तत्कालादिना- [लोना) ज्ञानाश्रयो भवितुमलमित्यर्थः । जीवत्वस्यात्यन्तविनाशे पुनरर्थानुपपत्ति- रित्याशङ्कयाह-जीवत्वमिति ।। जीवभावस्य सुषुप्तिकाले शक्तिशेषत्वेनावस्थाने किमिति तत्कालोना हानाहानाश्रयाजीवस्य [श्रयत्वं जीवस्य | नाश्रीयते? तत्राह-न त्विति ॥ उत्थितेनोत्थानलिङ्गात् जीवत्वस्य सौषुप्तिका शक्तिशेषस्य अनुमितस्यापि तत्काले कयापि विधया स्फुरणाभावात् न तदा स्फुरनोऽज्ञानस्य तदाश्रयत्वसिद्धिरित्यर्थः । नत्थितेन सौषुप्तजीवत्वं शक्तिशेषमनुमेयं परोक्षतया परिस्फुरति; तेन तदाश्रयतया जीवस्यापि स्फुरणात् युक्तमज्ञानाश्रयत्वम् ; तत्राह-न चेति ।। जीवत्ववत् जीवस्य परोक्षत्वेऽपि स्फुरणादेव अज्ञानाश्रयत्वं किं न स्यादित्याशङ्कयाह -तत्रेति ॥ पश्चप्रक्रियाव्याख्या नापि जीवस्येति ॥ सुषुप्तिसमये सर्वस्य कार्यस्य प्रविलीनत्वात् उपाध्यवच्छिन्नस्य जीवस्यापि तदानीमभावात् न सौषुप्ताशानाश्रयत्वं जोवस्य स्यादिति तत्र हेतुमाह-सुषुप्तीति ॥ ननु पुनरुत्थानानुपपस्यैव जीवत्वस्य नात्यम्तनाशः; अतोऽज्ञानस्य तदाश्रयत्वमस्तीत्याशङ्कयाह- जीवस्वमिति ॥ एवकारनिरस्यं निर्दिशति-ने विति ॥ ननु सुप्तोत्थितेन सौषुप्त जीवत्वमनुमेयं शक्तिशेषत्वेन ; अतो जीवस्यापि तदाश्रयतयावगमानानुपपन्नमज्ञानाश्रयत्वमित्यत्राहन चेति ॥ तथापि जीवस्य ज्ञायमानत्वादेव अशानाश्रयत्वमित्यलाह -- तत्रेति ॥ भवस्वज्ञानस्यापि पारोक्ष्य- ३. G. नन्विति १. G. भविद्ययावस्थितं २. TM. तदुपा- [4] ·- पत्रप्रक्रिया पश्चप्रक्रिया स्यात् । न चैतदृष्टम् । नस्मात् प्रत्यब्रह्मण एवाज्ञानिस्वमभ्युपगन्तव्यम् , सुषुप्तिकाले प्रत्यकचैतन्याश्रयत्वेनैवाज्ञानस्य स्फुरणात् । न चाज्ञानस्य विषया- श्रयविभागेनावश्यं भवितव्यमिति चोद्यमस्ति, सुषुप्तौ तदभावादेव ; तदुक्तं वार्तिककारैः- पञ्चप्रक्रियाटोका सुषुप्तिकालः सप्तम्यर्थः। आकाशे परोक्षेऽपि तदधिकरणस्य शब्दस्यापरोक्षत्ववत् जीवे परोक्षेऽपि तदाश्रितमक्षानमपरोक्षं किं न स्यादित्याशङ्कयाह-न चैतदिति।।] न हि जोवस्य परोक्षत्वं केनचिइष्टमिष्टं वा 'अहम' इस्यपरोक्षत्वात् , आकाशस्य च साक्षि- प्रत्यक्षत्वेन परोक्षत्वानभ्युपगमादित्यर्थः । अथवा भवत्वमानस्यापि सौषुप्तम्य परोक्षत्व- मित्याशङ्कयोक्तम्-न चैतदिति ॥ न खल्वमानस्य सुषुप्तिकालीनस्यापि परोक्षत्वं युक्तम्- एतावन्तं कालं न किञ्चिदवेदिषम' इत्युत्थिनस्य सौषुप्तशानपरामर्शात् , तस्य चानुभवापेक्षत्वान्नित्यानुभवादपरोक्षादेव तधिगतेरेष्टव्यत्वादित्यर्थः । सौषुप्ता- शानाश्रयस्यार्थान्तरस्यासम्भवे फलितमाह-तस्मादिति ॥ तत्पदपरामृष्टमेव हेतुं स्पष्टयति-मुषुप्तीति ॥ नन्वज्ञानस्य प्रत्यक्चैतन्याश्रयत्वेऽपि ततोऽन्यस्य तद्विषय- त्वमेषितव्यम् ; साने विषयाश्रयभश्वदशानेऽपि तद्भेदस्यावश्यकत्वात् इति, तत्राह- न चेति ॥ सुषुप्त्यवस्थायां प्रत्यक्चैतन्यातिरेकेणाझानस्याश्रयविषययोरदर्शनात् , अवस्थान्तरेऽपि प्रत्यक्चैतन्यम्योभयथाभावादिनि हेतुमाह - सुषुप्ताविति॥प्रत्यक्चैतन्यमेवाज्ञानमशानवासमक्षातं | चेत्यत्र सुरेश्वराचार्यसम्मति- माह-तदुक्तमिति।।प्रमावादस्थितिमत्थानमभिव्यक्ति, तदपेक्षया पूर्व सुषुप्स्यवस्थायां पश्वप्रक्रियाव्याख्या मित्याशङ्कयाह-न चेनि ॥ फलितमाह--तस्मादिति ॥ तच्छब्दोक्तमेव हेतुं व्यनक्ति- सुषुप्तीति ॥ ननु ज्ञानस्येवाज्ञानसापि भवितव्यमेव विषयाश्रयविभागेनेत्यत आह--म चेति ॥ सुषुप्तिसमये शानस्याश्रयविषयभेदाभावात् कालान्तरेऽपि तस्यैवाशत्वमशातत्वं चेत्यत्र वार्तिककार- सम्मति दर्शयति-तदुकमिति ॥ प्रमानाद्यभिव्यक्तः पूर्व सुषुप्त्य[साव भेदो न भवेदिति हेतुमाइ- १. TM. त्वेन चाज्ञानस्य ३. G adds भवस्वशानस्य २. This pratika is omitted in the original. [bb] तस्यैव तद्भावात्, - ·ब्बास्वादयोपेता [बन्धमोक्ष- पश्चप्रक्रिया "प्रमानायुत्थितेः पूर्व चिदन्यानचोत्तमः [नन्वयाचमो]।। विशेषणा चिदेवैका स्वानुभूत्यैव गम्यते ॥" इति । तत्राज्ञानस्यानादित्वात् अन्तःकरणकचुकद्वारं विनैव चैतन्यमाश्रयो भवति ज्ञानस्य तु परिणामित्वादन्तःकरणकचुकमपरिधायैव चैतन्यमाश्रयो भवति । पश्वप्रक्रियाटीका चिदात्मनोऽन्येन सह विषयविषयित्वेन, आश्रयाश्रयित्वेन च तमसोऽसम्बन्धाबिदा- स्मैव तमोविशेषणत्वेनादाय स्वगतभेदमन्तरेण तस्याश्रयतया विषयतया च 'अह- मझो मां न जानामि' इति स्वरूपभूतानुभूतिवशादवगम्यते । तथाशानस्य आश्रय- विषविभागो नास्तीत्यर्थः । शानाज्ञानयोराश्रयश्चैतन्यमित्यत्राधान्तरविशेषं दर्शयन् अनादिनोऽज्ञानस्य द्वारनिरपेक्षमनादिचैतन्यमेवाधिकारिणं करणं योग्यत्वादिस्याह- ततेति ॥ यदि पुनरन्तःकरणकञ्चुकितत्वं द्वारमपेक्ष्य चैतन्यमझानाधिकरण- मिवेत तदा कादाचिकत्वादन्तःकरणस्य तद्वैशिष्ट[टय]सापि तथात्वादनाद्यज्ञानं कदाचिदाधारविधुरमज्ञानमेव न स्यादित्यर्थः । तर्हि शानस्यापि व्यवधानं विनैव चैतन्यमाश्रयः स्यादित्याशङ्कयाह -ज्ञानस्य चेति[त्विति ॥ ज्ञानाख्यपरिणामा- पञ्चप्रक्रियाव्याख्या सुषुप्ताविति ॥ प्रत्यक्चैतन्यावस्थायां चितोऽन्येन सह विषयविषयित्वेनाश्रयायित्वेन चानम्व- यात्तमसश्चिदेकैव तमोविशेषणोपेता सती "अहमज्ञो मां न जानामि" इति तस्याश्रयत्वेन विषयत्वेन च स्वरूपावभासबलादवगम्यते ; अतोऽज्ञानस्य आश्रयविषयभेदो न भवेदित्यर्थः । यद्यपि चैतन्याश्रयत्वं ज्ञानाशानयोरविशिष्टम् , तथापि सादित्वादनादित्वविशेषादवान्तरविशेषो विद्यत इत्याह-तत्रेति ॥ चैतन्यस्य ज्ञानाभयत्वमन्तःकरणकञ्चुकदारकमित्यन हेतुमाह- ४. G omits विषय १. TM. साम्युस्थितेः २. G. चैतन्याभयः ३. G. प्रत्यक्चैतन्येन ५. G. मामन्यं न मानाति ६. TM. ततो [66 ·विचार: ५. पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया कूटस्थस्य परिणामिद्वारं विनैव परिणामसम्बन्धविरोधात् । अतो बोध्यश्शवल- प्रियात्मा न परो नाप्यचेतन इति शबलात्मनो बोध्यत्ववचनं जीवाज्ञान- पक्षस्य साधकं न भवति । ब्रह्माज्ञानपक्षेऽपि ज्ञानाश्रयत्वस्य ब्रह्मणोऽन्त:- करणशबलताद्वारत्वादनाद्यज्ञानसम्बन्धोऽपि ब्रह्मणोऽज्ञानसम्बन्धद्वारक एव, पञ्चप्रक्रियाटीका अयत्वं चैतन्यस्य व्यवधानसापेक्षमित्यत्र हेतुमाह-कूटस्थस्येति ॥ चिदात्मनो बुद्धि- खवधानेन ज्ञानाश्रयत्व बुद्धिविशिष्टस्यैव बोध्यत्वं फलमिस्याह-अत इति ॥ किमिति विशिष्टस्यैव बोध्यत्वमिष्टम , विशेष्यस्य परस्य वा विशेषणस्य बुद्धर्वा किमिति नेप्यते, तत्राह-नेत्यादिना ॥ उभयोरपि बोध्यत्वाभावे हेतुरितिशब्देनोच्यते । न हि नित्यशुद्धघुद्ध मुक्तस्वभावस्य परस्यात्मनो बुभुत्साभावे बोम्यत्वमुपपद्यते; नापि बुद्धेर्घटबदचतनाया घुभुत्सा अस्ति, येन बोध्यत्वं सिध्यदित्यर्थः । ननु विशिष्टस्य बोध्यत्वे तस्यैवाशत्वाभ्युपगमाद्विशिष्टस्य च जीवत्वाजीवस्यैषाशानाश्रयत्वं बलादा- पद्यतेत्याशङ्कयाह-शवलेति ॥ ज्ञानाज्ञानयोरेकाश्रयत्वेऽपि प्रस्यग्ब्रह्मणो धुद्धिव्यव- धानमन्तरेणाशानाश्रयतायाः तस्यैव नद्यवधानेन ज्ञानाश्रयतायाश्च दर्शितत्वान जीवस्योभयाश्रयत्वावकाशोऽस्तीत्याह ब्रह्मेति ॥ ननु ब्रह्मणोऽन्तःकरणसंबन्ध मन्तरेण अनाद्यज्ञानाधिकरणत्वं स्वाभाविक तस्याशानित्वमापद्येत; तथा च तनिवृत्तिश्चैतन्यवदशक्या स्यादिति, तत्राह---अनादीति ॥ यो ब्रह्मणोऽनाद्यज्ञान- सम्बन्धः सोऽपि तस्याज्ञानसम्बन्धद्वारको न स्वाभाविकः । पश्वप्रक्रियाव्याख्या कटस्थस्यति ॥ यतोऽन्तःकरणद्वारकमेव शानाश्रयत्वं चैतन्यस्य स्यात् अतो यत्परैरुदीर्यते जीवस्य शबलरूपस्वाच्छबलस्य बोध्यत्वे तस्यैवाशनाश्रयत्वं बलादापनमज्ञस्यैव बुभुत्सासंभवादिति, तदपि परिहृतमित्याह-अत इति ॥ अतश्शब्दाभिहितमेव हेतुं विवृणोति-ब्रह्माज्ञानपक्षेति॥ - .. . १. G. परिणाम २. G विरोधादतो शबल एवात्मा TM. विरोधावश्नुतो बोध्या ३. TM. विज्ञानाश्रय ४. G. द्वारकत्वात् ५. TM onmits अत इति ६. TM omits बुद्ध ७. TM omits वकाशो...अनाद्यशा ८. G. ज्ञान ९. G. भवादपि [67] R-8 ·আযখাবব। [बन्धमोक्ष- पश्चप्रक्रिया न ब्रह्मद्वारकः । नाप्यज्ञानान्तरसम्बन्धद्वारकः, भेदम्य भेदान्तरानपेक्षत्ववद. ज्ञानसम्बन्धस्याप्यज्ञानान्तरसम्बन्धानपेक्षत्वात् । तस्मादविदुष एवाविद्या, अविद्ययैव चाविद्यावत्वम् । तस्माद्ब्रह्मैव संसरति ब्रह्मैव मुच्यते "ब्रह्म वा इदमग्र पञ्चप्रक्रियाटीका नात्याविद्यत्यविद्यायामेवासित्वा प्रकल्प्यते । ब्रह्मद्वारा स्ववियेति न कथञ्चन युज्यते ॥" इति वार्तिककारैरुतत्वादिस्यर्थः । ब्रह्मणोऽज्ञानसम्बन्धोऽज्ञानसम्बन्धद्वारकश्चेदन- वस्था स्यादित्याशङ्कयाह --नापीति ॥ तत्र सदृष्टान्तं हेतुमाह - भेदस्यति । ब्रह्मचैतन्यस्यैवामानवतो बुद्धिद्वारेण शानास्यपरिणामसम्बन्धः; तस्य चाहानवशा- देवाज्ञानसम्बन्धः; न चानवस्था साश्रयत्वं वा, तस्य खपरनिर्वाहकत्वादिति । उप- संहरति-तस्मादिति ॥ विद्याविद्ययोरेकाश्रयत्वप्रसिद्धरित्यर्थः । भविद्यावत्त्वस्य चैतन्यवदात्मनि खाभाषिकत्वं ब्यावर्तयति-अविद्ययैवेति ॥ अनवस्था तु परिहता। परमप्रकृतं निगमयति-तस्माद्रीवेति ॥ उक्तेऽर्थे ब्रह्मकण्डिका प्रमाणयति ब्रम वा इति ॥ इदंकार्यावच्छिन्नं प्रत्यक्चैतन्यं त्वम्पदार्थभूतम् । अग्ने शानोदयात् पञ्चप्रक्रियाव्याख्या ननु ब्रह्मणोऽन्तःकरणकम्चुकपरिधानमन्तरेणाशानाश्रयत्वे चैतन्यवदानस्यानिवृत्तिः स्यादित्य. त्राह-अनाद्यज्ञानसम्बन्धोऽपीति ॥ अस्याज्ञानसम्बन्धोऽप्यशानद्वारक एव, न स्वाभाविक:- "नास्याविवेत्यविद्यायामेवासित्वा प्रकल्प्यते । ब्रह्मद्वारा त्वविद्येयं न कथञ्चन युज्यते ॥" इति वार्तिककृन्दिरभिहितत्वादित्यर्थः । अशानसम्बन्धस्याज्ञानहेतुत्वेन दृष्टान्तमाह-भेदस्येति ॥ यथा भेदस्य भेदान्तरमन्तरेण भेदभेदिनोभेंदहेतुत्वम्, स्वपरनिर्वाहकत्वात् , तथा ज्ञानस्यापीति भावः। सम्प्रति ब्रह्मण एवाशानित्वादेः सम्भवात्तस्यैव बन्धमोक्षो संभवत इत्युपसंहरति- तमादिति ॥ तत्र प्रमाणमाह-प्रीति ॥ ननु अन्तःकरणकरम्बितस्य नीवस्यैव ज्ञानकर्माधि- - १. TM. विद्ययैव ३. TM. अर्थेऽप्रशानो- ४. TM addsam २. G. तस्य पर [68] ·विचार: ५.] पशप्रक्रिया पशप्रक्रिया आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत्" इत्यादि- श्रुतेः । यदि पुनरनात्मविशिष्टस्य जीवप्रतिविम्बस्यैव ज्ञानकर्माधिका- रित्वं स्यात्, न पुनर्जीवत्वकन्चुकद्वारेण प्रत्यग्ब्रह्मणः, तदा विशिष्टरूपेणैव पश्चप्रक्रियाटीका पूर्वावस्यायामपि कारणावच्छिन्नं तत्पदार्थभूतं ब्रह्मवासीत्। तत्पुनस्त्वम्पदार्थरूपं चैतन्यं कार्यकारणवैशिष्टयं परित्यज्यात्मानं चिन्मात्रमेव महावाक्यवंशादवगच्छति । तमेवावगतिप्रकारमभिनयति 'अहम्' इति । प्रत्यक्चैतन्यं त्वंपदलक्ष्यमहमिरयुध्यते; ब्रह्मति तत्पदलस्यं पूर्णचैतन्यं निरुच्यते; तबोरेक्यं सामानाधिकरण्येन विषस्यते; अस्मीति तस्य निस्यसिद्धत्वं कथ्यते । तस्य यथोक्तात्तत्वज्ञानात् तदेव सर्वशब्दितं पूर्ण ब्रह्म विद्वान् भवतीति विद्याफलसङ्कीर्तनम् । भादिशब्देन "ब्रक्ष वेद ब्रय भवति"इस्याद्या श्रुतिगृह्यते । ननु अन्तःकरणविशिष्टस्य जीवास्यप्रतिबिम्ब- स्यैव जानकर्माधिकारित्वात् , तस्यैव बन्धमोक्षयोर्वक्तव्यत्वात् , “तयो को देवानां प्रत्ययत स एव तदभवत्" इत्यादिश्रुतेश्च जीवत्वकचुकं परिधाय प्रत्यग्नक्षण- स्तदनभ्युपगमात् कुतो यथोक्तसिद्धान्तसिद्धिरिति, तत्राह-यदि पुनरिति ॥ बुद्धिविशिष्टय मानकर्माधिकारित्वे तस्यैव तेनैव रूपेण वर्गापवर्गान्वयित्वे हेतुमाह- । पञ्चप्रक्रियाव्याख्या कारित्वात्तस्यैव बन्धमोक्षसम्बन्धः; अतःकरणकञ्चुकद्वारेण ब्रह्मैव संसरति स्वाविद्यया, खविद्यया च मुच्यत इत्येतन्न घटत इत्याशङ्कामनूद्य दूषयति-यदि पुनरित्यादिना ॥ १. TM. आत्मविशिष्टस्य 4. TU omits g7 २. 'TM. भूतं ६. TU omits मोक्ष...यथोक्तसिद्धा ३. TU. वत् ७. G adds अतोन ४. TU omits तस्य [59] ·दास्यास्यापता [बन्धमोक्ष- पञ्चप्रक्रिया तस्य स्वर्गमोक्षान्वयो वक्तव्यः, साधकस्यैव फलित्वात् । अन्यथान्यस्य साध- कत्वेऽन्यस्य च फलित्वे अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गात् ; विशेषणस्य च महाप्रलयादौ नष्टस्य पुनरुत्थानाभावात् । नष्टोत्पत्तेश्च लोकवेदविरुद्धत्वात् । पश्वप्रक्रियाटोका साधकस्यैवेति ।। विशिष्टरूपस्य बन्धमोक्षयोरेकस्यासम्भवात् न तस्य साधकत्वमिति शेषः। विशिष्टस्य साधकत्वं ततोऽन्यस्य फलित्वमिति कर्तृभोक्तृभेाङ्गीकारे दोष- माह-अन्यथेति ॥ एकस्यैव साधकत्वं फलित्वञ्चेति शेषः। अस्तु तर्हि विशि- टस्यैव तदुभयमित्याशङ्कयाह --विशेषणस्य चेति ॥ महाप्रलयादावित्यादिशब्देन सुषुप्तिमूछे गृह्यते; तदभावे विशिष्टस्यापि भावो न सिद्धयतीत्यर्थः । नष्टस्यापि विशेषणस्य पुनरुत्पत्तेः तद्विशिष्टतया जीवः सेत्स्यतीत्याशङ्कयाह -नष्टेति ॥ नहि लोकनस्य घटादेरसतो जन्म दृष्टम् ; "कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात्" इत्यादि- श्रुती चासजन्म निरस्तम् ; तेनालतो विशेषणस्यासपेण सद्रूपेण वा जन्मायोगात्त- द्विशिष्टो जीवोऽपि न सिद्धयतीत्यर्थः। "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्" इति श्रुतेः, 'तदेवेदम्' इति कल्पान्तरेऽपि प्रत्यभिज्ञानदर्शनात् पूर्वोत्तरकल्पयो- विशेषणैक्यात् तद्विशिष्टजीवसिद्धिरित्याशङ्कय "समाननामरूपत्वाचावृत्तावय- विरोधः" इति न्यायेन प्रत्यभिक्षादेः समाननामरूपविशेषणविषयत्वात्तदेव विशेषण पञ्चप्रक्रियाव्याख्या विशिष्टस्यैव स्वर्गापवर्गभागित्वे हेतुमाह-साधकस्यैवेति ॥ विशिष्टस्य साधकत्वे तदन्यस्य च फलित्वे दोषमाह-अन्यथति ॥ भवतु तर्हि विशिष्टस्यैव साधकत्वं फलित्वं चेत्यत आह- विशेषणस्य चेति ॥ आदिपदेन सुषुप्तिमूर्च्छयोर्ग्रहः । विशेषणाभावे विशिष्टस्याप्यभावः स्यादि- त्यर्थः । नस्यापि तस्य पुनरुत्पत्तेविशिष्टो जीवः सिद्धयेदित्याशङ्कयाह-नष्टंति ॥ न खलु लोके नष्टस्य घटादेर्जन्म दृष्टम् ; "कुतस्तु खलु सोभ्येवं स्यात्" इति श्रुत्या चासदुत्पत्तिनिरस्यते; अतश्चे तविरुदमित्यर्थः । “सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्" इति श्रुतेः स एवायमिति कल्प- - १. TM omits महा २. TM. जीवः सत् स्यात् ३. TM. लोके न तस्य ४. 'TM omits सपण 4. TM omits a 160] ·विचार: ५.] पञ्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया समाननामरूपप्रत्यभिज्ञया तदेव विशेषणमिदानीमिनि वक्तुमशक्यम् । विशेषण- नाशाद् विशिष्टस्य विशेषणप्रत्यभिज्ञान्त ज्ञातु]रभावात् स्वरूपस्यैव प्रत्यभिज्ञा- तृत्वे वरूपस्यैवाज्ञातृत्वमापद्यते। द्वैतदर्शनविभ्रमस्याज्ञानाश्रयत्वादुपाधिविशिष्ट- ताद्वारेण स्वरूपस्यैव साधकत्वे वरूपस्यैव फलित्यसंभवानोक्तदोषः। तथा . - पश्चप्रक्रियाटीका मिदमिति वक्तुमशक्यत्वात् , मैवमित्याह-समानेति ॥ किश्च विशिष्टस्य वा खरूपस्य वा प्रत्यभिक्षातृत्वमिति विकल्प्य प्रथमे प्रत्यभिज्ञानुत्पत्तिरित्याह विशेषणेति ॥ द्वितोयं प्रत्याह-स्वरूपस्यति । तथा च तस्यैव ज्ञातृत्वाशातृत्वाभ्यां बन्धमोक्षभाक्त्वं युक्तमित्यर्थः। इतश्च विशिष्टस्य द्वैतरष्टिविभ्रमान्तर्भूतस्य भाना- शानाभयत्वं बन्धमोक्षभाक्त्वं पा न युक्तमित्याह-द्वैतेति ॥ उक्तदर्शनात्मनो भूतस्या- जानकार्यत्वेन तभिष्ठत्वात् कार्यस्य कारणाधिकरणत्यायोगात् तदन्तर्भूतस्य जीवस्य नाहानाश्रयत्वमित्यक्षरार्थः । नन्वन्तःकरणकञ्धुकद्वारेण स्वरूपस्य साधकत्वेऽपि विशेषणनाशे द्वाराभावात् कुतः स्वरूपस्य साधकस्वफलित्वयोरुपपत्तिरिति, तत्राह- उपाधीति ॥ पिण्डद्वारा मृदो घटादिभाषेऽपि न तद्वारैव तस्याः सलिलानयनाद्यर्थ- पश्चप्रक्रियाव्याख्या भेदेऽपि प्रत्यभिज्ञावगतर्विशेषणैक्यात्तद्विशिष्टो जीवः सिद्धयेदित्यताह-समानेति ॥ "समाननाम- रूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधः" इति न्यायेन प्रत्यभिशादेः समाननामरूपविशेषणमात्रविषयस्वात्तदेवेदं विशेषणमिति वक्तुमशक्यमित्यर्थः। किञ्च प्रत्यभिशाबलाद्विशेषणैक्ये विशिष्टसिद्धिरिति वदता, किं विशिष्टस्य प्रत्यभिज्ञातृता अभिधीयते, किंवा स्वरूपस्यान्ये स्य? आये प्रत्यभिज्ञासम्भव इत्याह-विशेषणेति ॥ द्वितीये बन्धमोक्षभागित्वमसि मपि तस्यैवोपपद्यत इत्याह-वरूपस्यैवेति॥ ननु स्वत्पक्षेऽप्यन्तःकरणकञ्चुकदारेण स्वरूपस्यैव साधकल्वाङ्गीकरणात्तनाशे द्वारनाशात्तस्यैव फलित्वायोगादन्यस्य साधकत्वम् , अन्यस्य फलित्वमित्ययं दोषः समान इत्याशङ्कयाह छैतदर्शनविभ्रमस्यति ॥ पिण्डद्वारेण पटोत्पादनहेतुस्वेऽपि मृदो यथार्यक्रियाकारितो तदपेक्षा- - १. G. मिशास्वे २. TM. दैतदशायां भ्रमस्य G. दैतदर्शन...शाना ३. G. यथा ४. G. तमाशात्तस्यवे ५. G. अन्यसाधकत्वं 181] ·ब्याण्याद्वयोपता [बन्धमोक्ष- पञ्चप्रक्रिया ब्राह्मणादिशरीरविशिष्टताद्वारेणात्मनः कर्माधिकारित्वे ब्राह्मणादिशरीर- विशिष्टनारूपेणैवात्मनो भोक्तृत्वं स्यादिति चौद्यं नावतरति, विशिष्टस्यासाध. फत्वात् , स्वरूपस्यैव च साधकत्वात् । तस्माद् ब्रह्मैव संसरति स्वाज्ञानात् , खज्ञानाच मुच्यते । न च ब्रह्मणस्साधकत्वे 'अद्वयानन्दब्रह्म मूढम्' इत्याद्यनु- भवाभावो दूषणम् , प्रत्यमपेण ब्रह्मणो मृढत्वसाधकत्वाभ्युपगमादित्युक्तम् । पचप्रक्रियाटीका क्रियान्वयित्वं नियन्तुं शक्यते । तथोपाधिद्वारेण स्वरूपस्य साधकत्वे तद्वारैव फलित्वमिति नियमायोगादुपाधिनाशेऽपि फलित्वाविरोधादेकस्यैव साधकाल- स्खयोरनुपपत्तिरिस्यस्मिन् पक्षे दोषो नावतरतीत्यर्थः । विशेषणस्य वा विशिष्टस्य वाद्वारस्वेऽपि साधकत्वादिकोटिनिष्ठत्वाभावात् नानुपपत्तिरित्यत्र इष्टान्तमाह- यथेति ॥ तर्हि ब्राह्मणादिशरीरविशिष्टताद्वारेण कर्माधिकारित्वादास्मनो देवादि. शरीरविशिष्टताद्वारेण च तत्फलभोक्तृत्वात् कर्तृत्वभोक्तृत्वयार्वैय्यधिकरण्यमापते. दिस्याशङ्कयाह-विशिष्टस्योति । तथैव प्रत्यग्ब्रह्मण्यपि विशिष्टद्वारेण साधकत्व फलिस्वयोः स्वरूपनिष्ठत्वादस्मदुक्तमविरुद्धमित्युपसंहरति -- तस्मादिति ॥ ननु ब्रह्मणस्सापकत्वे तसिन् 'म्तम्' इस्याउनुभवराहित्यं कथमित्याशङ्कयाह न चेति ॥ मादिशब्देन शानित्वसाधकस्यादि सह्यते । तत्र प्रागुक्तमेव हेतुत्वेन भारयति-प्रत्यप्रपेणेति ॥ ब्रमण एवं प्रत्यगात्मना साधकस्य कस्वाद्यभ्युपगमेऽपि पञ्चप्रक्रियाब्याख्या मावः; तवत्स्वरूपस्योपाधिद्वारेण साधकत्वेऽपि फलित्वे तदपेक्षा नास्तोत्यस्मिन्मते नायं दोषः स्यादित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह -- यथेति ॥ सम्प्रत्युपाधिदारेण प्रत्यब्रह्मण एव साधकत्वफलि. स्वयोपपत्तिमुपसंहरति तस्मादिति ॥ ननु ब्रह्मणः साधकत्वे तन मूढत्वाद्यनुभवाभावः कपमित्याशझयाहन चेति ॥ तल हेतुमाह--प्रत्यगिति ॥ तत्रैवाभियुक्तसमतिमाह- - १. TM. चोदनात् तरति २. TM. भावात् १. G. स्पसापकत्वादिस्युक्तम् ४. TU. अस्मत्पक्षे ५. G omits स्वेऽपि...मत्र ६. G omits मूढत्वा... सत्रैवा [62] ·विचार: ५.] पश्चप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया तदुक्तं भाष्यकारैः "न च ब्रह्मण ईष्टं चिकीर्षुणा शास्त्रार्थविपरीनंकल्पनया खार्थपरित्यागः कार्यः" इति । वार्तिककारैरप्युक्तम्--- "अक्षमा भवतः केयं साधकत्वप्रकल्पने । किं न पश्यति संसारं मय्येवाज्ञानकल्पितम् ॥" पञ्चप्रक्रियाटीका वृद्धसंमतिमाह-तदुक्तमिति ।। ब्रह्मणस्सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकस्य मूढत्वसाध- करवादि नाभ्युपगन्तव्यम् , स्वभावभङ्गप्रसङ्गात् , ततोऽन्यस्यैव तु जीवस्य तदेष्टव्यम् , तदविरोधादिति वदता ब्रह्मणो हितमेव कर्तुमिच्छता भवता शास्त्रार्थस्याद्वैतमेव तत्वम; द्वितीयं तु कल्पितमसदिस्येवमात्मकस्य यद्विपरीतं ब्रह्मणोऽर्थान्तरस्य साधकत्वमित्यादि तस्य भप्रामाणिकस्यैव कल्पनया शास्त्रानुसारिणः स्वार्थस्य सम्य- ग्ज्ञानानुरोधिनी निःश्रेयसम्य परिस्थागो नैव कर्तुं युज्येत । यदि हि ब्रह्मणस्साघ- कत्वादि परित्यज्यान्यस्यैव कस्यचित्तदभ्युपगम्येत, तदा शास्त्रार्थीभूताद्वैतविपरीत- द्वैताभ्युपगमात् तस्वशानान्मोक्षो विवक्षितो न लिध्येत् । न च ब्रह्मणस्साधकत्वा- भ्युपगमे शानानन्ताधात्मकस्वभावव्याघातः; तस्यामानतः साधकत्वसंभवेऽपि वास्तवस्वभावविपरिलोपाभावादिस्यर्थः । प्रत्यग्भूते ब्रह्मण्येव साधकत्वादीत्यत्र भाचार्यान्तरसंवादं दर्शयति-चार्तिककारैरपीति ॥ न हि ब्रह्मणि प्रत्याभूते नित्य- शुद्धत्वादिलक्षणे साधकस्यकल्पना नावकल्पते, समस्तम्यापि संसारस्य तमिवा. माननिवन्धनस्याव्यवसायात्, तदन्तर्भूतलाधकत्वेऽनुपपत्यभावादित्यर्थः । प्रत्यप्रपेण पञ्चप्रक्रियाव्याख्या तदुक्तमिति ॥ सत्यशानानन्दात्मकं ब्रह्म संसारि इत्यङ्गीकारे स्वरूपवैपरीत्यापाताचेतकल्पयितुं शस्यम् , अन्यस्यैवाशत्वादिति वदता शास्त्रार्थविपरीतभेदाभ्युपगमात् संसारनिवृत्तिरूपपुरुषार्थ- हानिः कृता स्यादित्यर्थः । तत्रैव सुरेश्वराचार्यसंमतिं दर्शयति चार्तिककारैरपीति । १. G. इष्टः २. G omits रीत ३. TU. स्वार्थकस्य ४. TU. व्यापार ५. G and TU. अस्मिन् ६. G omits यविप...हानिः ७. G. ईश्वराचार्य [68] ·व्याख्यावयोपेता [बन्धमोक्ष- বসুমদিয়া इति । तस्माद्ब्रह्मैव संसरति ब्रह्मैव मुच्यते ; न तु जीवानां ज्ञानाज्ञानसंबन्धः, बन्धमोक्षान्वयो वा।[एतेने] अज्ञानकल्पितानामज्ञानकल्पितभेदानां वा प्रतिबिम्ब- कल्पानां वा बिम्बस्थानीये ब्रह्मणि अज्ञानमिति पक्षस्य निरस्तत्वात् । यत्तु पञ्चप्रक्रियाटीका अक्षणः साधकत्वादिसिद्धौ फलितमाह-तस्मादिति ॥ नम्वधानकल्पिताना जीवानां तत्कल्पितभेदानां वा तेषां शानाहानसंबन्धो बन्धमोक्षसंबन्धो वाभ्युपगम्येत; अथवा जीवानां प्रतिबिम्बस्थानीयानां बिम्बस्थानीयब्रह्मविषयमहानमिति मतमिप्यते; तदेवं मतान्तरेषु जानत्सु सत्सु कथं यथोक्तसिद्धान्तासद्धिरिति, तत्राह-ते[एतेनेति।। प्रागुक्तंन न्यायेन मतान्तराणां निराकृतत्वात् मस्मन्मतमविरुद्धं सिध्यति । न हि जीवानामज्ञानकल्पितानामझानादिसंबन्धः सेद्धं पारयति, अचानकल्पितानामझान- कार्यत्वात् , कारणाशानाधारत्वविरोधात् । न च अक्षानकार्यत्वे रज्जुभुजङ्गादिवत् जानाधन्वयो युज्यते । न च जीवानामझानकल्पितभेदानामहानादिसंबन्धः संभवति, तेषां निकृष्टभेदानां चिन्मात्रमत्रिस्या मानादिसंबन्धे सिद्धान्तभेदाभावात्; कल्पितभेदवतां चाहानादिसंबन्धे सिद्ध प्राचीनदोषानुषङ्गात् । न च जीवानां प्रति- पश्वप्रक्रियाव्याख्या उक्तार्थस्य चाचार्याभिमतत्वादयमेव वेदार्थ इति निगमयति-तस्मादिति ॥ प्रत्यग्ब्रह्मण एव कथं बोधाबोधाभ्यां मुक्तत्वममुक्तत्वं च भवेत् , अविद्या विजृम्भितानां जीवानामविद्याकल्पिताभेदानां वा जीवानामशानादिसंबन्धबन्धमोक्षोपपत्तेः, तथा प्रतिबिम्बकल्पानां जीवानां बिम्बस्थानीये ब्रह्माण्य- शानमिति पक्षसंभवाचेत्याशङ्कयाह--एतेनेति ॥ न खल्वज्ञानकल्पितानां जीवानां तत्कल्पित. भेदानां वा तेषामशानादिसंबन्धः संभवी, पूर्वसिद्धस्याज्ञानस्य पश्चिमजीवाश्रयत्वायोगात्; प्रति- बिम्बकल्पानां बिम्वस्थानीयेऽशानमिति पक्षेऽपि पूर्वोदितन्यायेनाशानस्याश्रयविषयभेदासंभवा- दित्यर्थः । ब्रह्मण एव यद्यविद्याश्रयत्वाधभिमतम् , कयं तर्काचार्येण जीवस्याज्ञानित्वमुक्तमित्या- १. G. संबन्धासंबन्धमोक्ष २. The word within brackets is omitted in all mss. 8. G omits for a fa ४. G and TU add जीवानां ५. TU. मात्र नाम ज्ञान ६. G omits जीवानां.. मेदानां ७. G. पूर्वोदितज्ञानेन ८. TM omits भमिमत...प्रेत्येतत् | 64] ·विचार५.] पञ्चप्रक्रिया पश्वप्रक्रिया "पराकमवणया दृष्टया धीस्थो जोऽज्ञानमात्मनि । व्योमकापादिवत्तत्तिज) संभावयति न स्वतः॥" इति धीस्थस्याज्ञानमुक्तम् , तदन्तःकरणोपाधिकस्य जीवरूपस्य स्वकारणाज्ञान- प्रत्यभिज्ञाव्यञ्जकत्वाभिप्रायेण, नाज्ञानस्य जीवाश्रयत्वाभिप्रायेण । प्रत्यक- पत्रप्रक्रियाटीका विश्वकल्पानां विम्वस्थानी ब्रह्मणि अक्षानमिति युक्तमा महानस्याश्रयविषयविभागा- भावस्थाभिहितत्वात् । तस्मात्तन्मतान्तराणामसंभवात ग्रीव प्रत्याभूतमझानादिसंबन्ध न्धवदिति सिमित्यर्थः । ब्रह्मणभेदज्ञानाद्वन्धः,शानान्मोक्षश्वेष्यते,कथं तहि वानिक- कृता जीवस्याज्ञानाश्रयत्वमुक्तमित्याशङ्कयानुवदति -यत्विति ॥ यथा बालो व्योनि विवेकवैकल्याल्यादिकमध्यस्य 'नभो नीलम' इति व्यवहरति, तथा चिदात्मा बुद्धयपहितः विषयेषु पराक्षु शब्दादिविषयषु प्रवणा तदाकारा था बुद्धिविपरिणाम- रूपा हष्टिरिष्टा, तया बहिर्मुखो भूत्वा स्वात्मनिष्ठाशून्यः सनात्मन्यज्ञानं तत्कार्य च संभाव्य 'मानेन जानामि कर्ताहम्' इति व्यवहरति; न त्वात्माष्टया तथाविधं व्यवहार. मनुभवतीस्यन्तःकरणसम्य विज्ञानात्मनो यदशानित्वं वार्तिककृतीक्तमिस्यनुबादार्थः । अन्तःकरणोपहितस्य जीवस्य स्वकारणीभूनाखानाभिव्यञ्जकत्वमुपेस्य वार्निक- कारैरुक्तम् , न तु जीवस्यामानाश्रयत्वमाभिस्य वार्तिकं प्रवृत्तमिति दर्शयति - तदन्तःकरणेति ॥ नन्वन्तःकरणोपहितस्य जीवस्याबानाभिव्यञ्जकत्वेऽपि स्वगतत्वेन तदभिव्यञ्जकत्वादज्ञानस्य जोवाश्रयत्वं दुष्परिहरमिस्याशङ्कयाह-प्रत्यगिति ॥ कथं पञ्चप्रक्रियाव्याख्या शङ्कामनुभाष्य अन्तःकरणोपास्यस्य पहितस्य] बन्धनिदानाज्ञानाभिव्यञ्जकत्वमभिप्रेत्यैतदभिहित- मिति समाधत्ते-यत्त्विस्यादिना ॥ तथापि जीवाश्रयत्वमेवाशानस्याश्रयणीयम् , तत्वैव प्रतीयमानत्वा- दित्यताह-प्रत्यागिति ॥ कयं पुनरेतनिणीतम् , तत्राह-व्यबकानामिति ॥ तेषामेवंस्वभावत्वं १. TM. परा प्रवणया ४. TM. वैकल्यादिक २. G. दयादियो ५. TM omits तु ३. TM. न्योमोण्यादिवसस्तत् ६, TM. निर्जितम् All msg. of the text add a before this. [66] P-9 ·व्याख्यात्योपेता [बन्धमोक्ष पश्वप्रक्रिया चैतन्याश्रयमेव ह्यज्ञानं जीवः स्वगत्वेनाभिव्यक्ति, व्यञ्ज कानां बहूनामेवंस्व- भावत्वात नथा हि शाबलेयादयः पिण्डाः सर्वगतमपि गोत्वं स्वगतत्वेनैव व्यञ्ज- यन्ति 'शाबलेयो गौः, बाहुलयो गौः, मुण्डो गौः' इति । तथा हस्वदीर्घप्लुतादयो ध्वनिभदाः करणाभिव्यक्तिद्वारेण शब्दमपि व्यञ्जयन्तः स्वगतत्वेनैवाभिव्यज- पञ्चप्रक्रियाटोका पुनरम्यगतमझानं स्वग तस्वेन जोवोऽभिव्यञ्जयेदित्याशङ्कथाह-व्यञ्जानामिति ॥ तेषामेवस्वभावत्वं विवृण्वन्नादौ सर्वगता जातिरिति पक्षापेक्षयोदाहरणमाह तथा हीति ॥ व्यक्तीनां म्बगतत्वन गोत्यादिव्यात्व मेवाभिनयति-शाबलेयेति ।। व्यक्ति- मात्रव्यापिनी जातिन सर्वगति दर्शने निदर्शनान्तरं दर्शयति-तथेति ॥ आदिशब्दा- दुदात्तादयो गृह्यन्ते । तेषां शन्दाभिव्यञ्जकत्वं कथमिति चेत्तत्राह-करणेति ॥ अस्ति हि शब्दस्याविशेषाभिव्यक्ता करणात्मक रूपम् : नाभिव्यक्तिश्च हस्व दीर्घ- स्वादिध्वनिभेदयशाद्भवति नागोऽनङ्गा जराजरा" ?इत्यादावर्थभेदप्रतिपत्तिदर्शनात्। तथा च शब्दगतस्य करणभावस्याभिव्यक्तिद्वाग शब्दं व्यञ्जयन्तो हस्वादयः खग. तत्वेनैव में व्यञ्जयन्तीत्यर्थः । स्वगतोन तेषां शब्दाभिव्यञ्जकत्वं प्रकटयनि-- हस्ख इनि ॥ अकारस्य वर्णात्मनः शब्दस्य हम्वादिना समानाधिकृतस्य तद्तत्वन तशादभिव्यक्तिरभिव्यक्तस्यर्थः । परीक्षकसम्मतमुदहारणद्वयमुक्त्वा लौकिकाभि- पञ्चप्रक्रियाब्याख्या सर्वसर्वगता जातिरिति पक्षावलम्बनेनं प्रदर्शयति तथा हीत्यादिना । व्यक्तिसर्वगता जातिरिति मते दृष्टान्तान्तरमाह--तथेत्यादिना ॥ तीथिकानामभिमतमुदाहरणमभिधाय लौकिकाभिमत- १. G omits गतत्वे २. G. यथा हि ३. TM. पिण्डात् ४. TM. गतिगोत्वं ५. TM. व्यञ्जयति ६. TM. भेदः ७. and TM. व्यञ्जयति c. G and TM. TIE ९. TU omits स्वभावत्वं १०. TM. पक्षापेक्षया ११. TM and TU. सर्वगता १२. TM omits पक्षा...मातिरिति [66]] ·विचारः ५.] पञ्चप्रक्रिया . पत्रप्रक्रिया यन्ति हस्खोऽकारो दीर्घोऽकार इत्यादि । तथा नणिकृपाणदर्पणादयो मुखस्या- भिव्यञ्जकाः स्वगतत्वेनैव मुखमभिव्यञ्जयन्ति । तस्मादभिव्यञ्जकानां बहूनाम. यमेव स्वभावो लोक समधिगतः यदुताभिव्यङ्गयं स्वगतत्वेनाभिव्यञ्जयन्ति इति । तस्मादन्तःकरणस्य तदुपाधिकजीवस्य वाज्ञानाश्रयत्वाभावऽपि प्रत्यगात्माश्रया- ज्ञानाभिव्यञ्जकत्वाद्युक्तमेवं तद्गतत्वेनाज्ञानस्य स्फुरणम् 'अहं न जानामीदम्' इति । अस्ति चान्तःकरणस्य तदुपाधिजीवस्य वाज्ञानाभिव्यञ्जकत्वम् । पश्चप्रक्रियाटीका प्रेतमुदाहरणान्तरमाह-तथा मणीति ॥ लौकिकपरीक्षकसंप्रतिपन्नोदाहरणसिद्ध- मर्थमुपसंहरनि-तस्मादिति ।। लोक शास्त्र चाधिगतमेवंस्वाभाव्यमेव स्फुटयति- यदुनेति ॥ दृष्टान्तनिविष्टमर्थ दान्तिक निवशयनि--तस्मादन्तःकरणस्येति ॥ न खलु अन्तःकरणस्य स्वगनत्वमवा त्वेना ज्ञानाभिव्यञ्जकत्वेऽपि तत्कार्यस्य तदाथय- त्वमाश्रीयते । तथा तदुपहितम्य जीवभ्योपाधिना समानयोगक्षेमस्य तद्वदव अज्ञानानाश्रयत्वेऽपि प्रत्यगाश्रिताशानाभिव्यञ्जनत्वात , अज्ञानस्य 'महं न जानामि' इति तद्गतत्वन स्फुरणाविरोधात् प्रत्यक्चैतन्याश्रितमेवाशानं जीवपक्षपातितमा प्रतीतिपथमवतरतीत्यर्थः । अन्तःकरणस्य जीवस्य वा तदुपहितस्य प्रत्यगक्षा- नाभिव्यजकत्वे किं प्रमाणमित्याशङ्कय प्रतिक्षापूर्वकमन्वयव्यतिरेको प्रमाणय- नादौ व्यतिरेक मुदीरयति अस्ति चेत्यादिना ॥ संप्रस्यन्वयमन्वाचष्टे पश्वप्रक्रियाव्याख्या मभिधत्ते-तथा मणीति ॥ उदाहरणोपपादितमुपसंहरति -तस्मादित्यादिना | दान्तिक निगमयति तमादन्तःकरणस्यति ॥ यद्यन्तःकरणस्य जीवस्य चाज्ञानाभिन्यञ्जकत्वे मानमस्ति, अस्तु तर्हि त्वदुक्तप्रकारेण प्रत्यक् चेतन्याश्रयोवाशानम् ; न तु तदस्तीत्याशङ्कय प्रति- शापुरस्सरं तत्र व्यतिरेकमन्वयं चावेदयन् क्रमेणान्वयव्यतिरेको प्रमाणीकुरुते-अस्ति चत्यादिना॥ - १. TM omits अभिव्यञ्ज...तस्मात् २. G omits यदुत ३. G omits गत ४. TM omits वा ५. G omits त्वा ६. TM adds तं ७. G omits जीव ८. TM omits त्वेऽपि...व्यञ्जक ९. G. ज्ञान 1 67 ·व्यापाद्वयोपेता [बन्धमोक्ष- पश्चप्रक्रिया तदभावे सुषुप्त्यादौ प्रत्यगात्माश्रयस्याज्ञानस्य प्रतीयमानत्वेऽपि स्फुटनर- प्रतीत्यभावात् । तद्भावे च जागरिते स्फुटनरप्रतीतेः', उक्तं च वार्तिक- कारैरन्तःकरणादेरज्ञानस्याभिव्यञ्जकत्वम् "बायां वृत्तिमनुत्पाद्य व्यक्तिः स्यानाहमो यथा । नर्तेऽन्तःकरणं तद्ध्वान्तस्य व्यक्तिराजसी ॥" इति । यदपि गीतासु क्षेत्रज्ञाध्याये स्थित्वा भाष्यकारेण करणस्याज्ञानित्व- पञ्चप्रक्रियाटीका तद्भावे चेति ॥ अत्र प्रतीतेः स्फुटनरत्वं सविकल्पत्वं प्रतीयमानत्वं निर्विकल्पमतो. तिविषयत्वमिति विवेकः । तस्य च स्वापादौ न ताडक्यतीतिविषयत्वं परामर्शवशाद- वसेयम्, अन्तःकरणस्योपाधः तदुपहितस्य च जीवस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धः । प्रत्य- गात्माश्रयाझानाभिव्यजकत्वे वृद्धसंमतिमाह-उक्तं चेति ॥ अहमित्यहङ्कारस्य निर्विकल्प.प्रतीतावपि 'घटमहं जानामि' इति सविकल्पकप्रतीतिः विषयाकारपरि- णामद्वारेणैव सिद्धयति । तथा खापादौ निर्विकल्पकत्वेनाशानम्फुरणे परामर्शसमधि- गतेऽपि सविकल्पकतया स्फुटतराभिव्यक्तितस्तस्यान्तःकरणपराधीनतया प्रसिद्ध स्वर्थः। पदुक्तं प्रत्यगात्मरूपेण ब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्वम् , तदयुक्तम् “करणे चक्षुषि विपरीतप्राहकादिदोषस्य दर्शनात्" इति वदद्भिर्भाष्यकारैः अन्तःकरणस्यामानाधि- करणत्वाभिधानादित्याशङ्कपाह-यदपीति ॥ भाष्यकाराभिप्रायमुकमेव प्रपत्रपति- पश्चप्रक्रियाव्याख्या प्रदर्शितेऽय विश्वरूपाचार्यानुमतिमाह---उक्तं चेति ॥ कथं नु नाम प्रत्यग्नमणोऽशत्वमभिधीयते, भाध्यकारेणैवान्तःकरणस्याज्ञानाश्रयत्वाभिधानादित्याशङ्कयाह-यदपीति ॥ नन्वन्तःकरणस्या- ज्ञानाश्रयत्वाङ्गीकरणेऽपि प्रत्यगात्मनस्तत्संबन्धाभावः सेत्स्यतीत्याशङ्कयापसिद्धान्तापातात् मैव- १. G. अतिस्फुट २. TM adds भभावात् ३. TM omits इति विवेकः...विष. यत्व ४. TM. भाष्यकारैरेव ५. G. यद्यपीति ६. G omits ननु .. तस्मादिति [ 68 ] ·विचारः ५. पश्चप्रक्रिया पत्रप्रक्रिया मुक्तम्, तदपि प्रत्यगात्मनोऽज्ञानित्वस्य परमार्थत्वापवादार्थम्, न स्वतःकरण- स्याज्ञानित्वसमर्थनार्थ, प्रत्यगात्मनोऽज्ञानिवस्य परमार्थत्वे प्राप्तेऽज्ञानाभिव्यञ्ज. कस्य करणस्य तदज्ञानमिति तस्य मस्तके तेदि क्षिपति, प्रत्यगात्मनस्तु तत्संबन्धो मा भूदिति ; न त्वन्तःकरणस्याज्ञानसंबन्धो विवक्षितः, साञ्जय- सिद्धान्तस्वीकारप्रसङ्गात्, भाष्यान्तरविरोधाच्च । तस्माद्भगवत्पादीये दर्शने प्रत्यगात्मने एव ज्ञानित्वमज्ञानित्वं च । तदुक्तभिष्टभिदिकारैः- "स्वरुक् च भाति यत्तत्र ज्ञानाज्ञानविभागधीः । अतोऽविद्या भवेद्यस्य भवेत्तद्विषयैव सा ॥" पत्रप्रक्रिबाटीका प्रत्यगात्मन इति ।। अन्तःकरणस्याहामाश्रयत्वसमर्थनेऽपि प्रत्यगात्मनो वस्तुतस्तन संवन्धे सिद्ध तदेव किं न स्यादित्याशङ्कथापरार्धा[राद्धान्जानमैमिनि व्यावत्यै विवृ. णोति-न स्विति ।। इतोऽपि गीतामाये बुद्धेरशानसंबन्धोश्त्या प्रतीचो वस्तुतस्तद- संबन्धोऽभिप्रेतः; अन्यथा भाषकारमात्मनोऽज्ञानसंबन्धाभिधायिभिर्विरोधप्रसङ्गा- दिस्याह - भाष्यान्तरेति ॥ गीताभाष्यविरोधमाशङ्कितमपाकृस्य प्रकृतमुपसं- हरति-तस्मादिति ।। अज्ञानं प्रत्याश्रयो विषयश्च प्रत्यगात्मैवेस्यत्र आचार्यान्तरसं- वाई संगिरते-तदुक्तमिति ॥ यदस्वयंप्रकाशजडमसंविद्रूपं तत्र भवत्यपि विभागो नावानसंबन्धः, तस्य अज्ञानात्मकत्वात् । यत्तु खयंप्रकाशं प्रत्यक्चैतन्यं तबाहानं पञ्चप्रक्रियाव्यास्या मित्युक्तमेव प्रकटयति--प्रत्यगात्मन इत्यादिना ॥ इतोऽपि नान्त:करणस्याज्ञानाधिकरणता गीताभाष्येऽभिमतेत्याह-भाष्यान्तरेति ॥ एवं भाष्यवार्तिकपालोचनया युक्तितश्चाश्रयत्व. विषयस्वभागिनी निर्विभागचिरेवेत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ उपसंहृतेऽर्थेऽभियुक्तान्तरवास्य- मनुकूलयति--तदुक्तमिति ॥ भशानद्वारेण परमात्मनः सर्वकारणत्वेऽप्यवान्तरविभागो विद्यत ४. TM. त्मना वा १, TM. वादार्थमनत्यन्तःकरणस्य २. TM. तस्मिन् ३. G. न तु करणस्य ५. TM omits सिद्धे ६. TU. तदुपसंहरति [69] ·व्याख्याद्वयोपेता [बन्धमोक्ष- - पञ्चप्रक्रिया इति । तस्मात् साभासप्रत्यगज्ञानमेव परमात्मनः क्षेत्रक्षेत्रज्ञात्मक जगत्का- रणत्वे द्वारम् । नत्राज्ञानवनिकश्चि निचिटाभासप्रधानद्वारावष्टम्भेन क्षेत्रज्ञ- कारणत्वम् , अज्ञानप्रधानद्वारमादाय क्षेत्र कारणत्वम् । तदुक्तम्- "तमः प्रधानं क्षेत्राणां चित्प्रधानश्चिदात्मनाम् । परः कारणतामेति भावनाज्ञानकर्मभिः ॥” इति । पञ्चप्रक्रियाटोका प्रत्याश्रयविषयविभागो न भाति, स्वप्रकाशे विभागस्य स्वतोऽन्यतो वा सिभ्यसंभ- वात् । अतः सिद्धान्ते अविद्याश्रयस्यैत्र तद्विषयावमित्यर्थः। प्रत्यगात्मरूपेण परस्य ब्रह्मणोऽहानाभयत्वे प्रागुक्तं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं साभासाक्षानद्वारकं सिद्धमिति फलितमाह-तस्मादिति । साभासं प्रत्यगशानं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे द्वामित्युक्तम् । इवानी कार्य जगति क्षेत्रक्षेत्रात्मके चेतनाचेतनविभागप्रश कथमित्याशङ्कयाह---- तोति ।। प्रकृतं जगदत्र सप्तम्या परामृश्यते । चिदाभासप्राधान्यन क्षेत्राकारण- स्वम्, अज्ञानप्राधान्येन क्षेत्रकारणत्वमित्यत्र प्रमाणमाह - तदुक्तमिति ॥ परस्य ब्रह्मणो विधाकरणत्वे सहकारिकारणगाह-भावनेति ॥ भावनाक्षानादि [शातानि पूर्ववासनात्मकानि कर्माणि धर्माधर्मरूपाणि ; तैस्सहकारिभिरेष तत्र तत्र कारणत्वं प्रतिपद्यते, "धिवा जनबते कर्मभिः" इति श्रुनेरित्यर्थः । अथवा भावना पूर्वज्ञान विहित प्रतिषिद्धं च विद्याशब्दवाच्यम् ; कर्म पुनरुक्तमेव ; तैरयं तत्र तत्र कारणीभवति "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च" इत्यत्र त्रयाणामपि परलोकारम्भे कारणत्व. श्रवणादिस्यर्थः । "नात्माश्रुतेः" इस्यत्र क्षेत्रज्ञस्य कार्यत्वनिराकरणात् कथं परस्य पत्रप्रक्रियाव्याख्या इति दर्शयितुं पूर्वोक्तद्वारत्वमेवाशानस्येति निगमयति-तस्मादिति ॥ तमेव विमागं दर्शयति- तत्रेत्यादिना । तत्र प्रमाणमाह-तदुक्तमिति ॥ कथं नाम परस्य क्षेलशकारणस्वम् ! "नास्माभुतेः" , १. G omits अशान...णत्वम् २. TM omits मेति भा ३. TU omits ते....तत्र कार ४. TM. स्यास्तीति ५. TM. परस्वक्षेत्रशश्रुतेः [ 70] ·विचारः ५.] पशुप्रक्रिया पञ्चप्रक्रिया अत्र क्षेत्रमशब्देन पुर्यष्टकोपाधिपतितचिदाभासग्रहणम् । कर्मेन्द्रियपञ्चकम् , बुद्धीन्द्रियपञ्चकम्, अन्तःकरणचतुष्टयम् , प्राणादिपञ्चकम् , भूतपश्चकम् , अविद्या, कामः, कर्म-इति पुर्यष्टकम् । "कर्मेन्द्रियाणि खलु पञ्च तथापराणि बुद्धीन्द्रियाणि मन आदिचतुष्टयं च । प्राणादिपञ्चकमथो वियदादिकं च कामश्च कर्म च तमः पुनरष्टभी पूः॥" अविद्यति मिथ्याज्ञानम् , अविद्याकार्यप्रकरणात् । अत्र तैमोग्रहणम- पञ्चपक्रियाटीका तत्कारणस्वमित्याशङ्कय उपहितस्याविरुद्ध जन्मत्याह-अवेति ॥ सप्तम्या सर्गप्रकरणं परामृश्यते । किं तत्पुर्यष्टकमिति, तयाचष्टे ---कर्मेन्द्रियपश्चकमित्यादिना ॥ उपदिष्टमेव पुर्यष्टक श्लोकन स्पष्टयतिकर्मेन्द्रियाणीति । 'अविद्याकामकर्माणि' इस्यत्राविद्याशब्देन, 'तमः पुनरष्टमी पूः' इत्यत्र तमाशब्देनाग्रहणापरपर्यायस्यानाद्य- निर्वाच्याज्ञानस्य कथं कार्याधिकारे प्रहणमित्याशङ्कयाह-अविद्येति ॥ प्रकरणविरो- धात् उभयत्राविद्यातमःशब्दयो ग्रहणविषयत्वमित्याह -~-अत इति ।। यदेतत्परस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वाद्युक्तं तदविद्यारूपमाश्रिस्य बन्धात्मकं प्रपश्चिमित्युपसंहरति- अविद्यति ॥ किं तर्हि विद्यावृत्तमित्याशङ्कय निरूपाधिकं प्रत्यग्ब्रह्मरूपं पगकृता- पशप्रक्रियान्याख्या इत्यत्न तस्य कार्यत्वनिराकरणादित्याशङ्कप विशिष्टस्य कार्यत्वाङ्गीकारेणैतदित्युत्तरमाह-अत्रेति ॥ किं तत्पुर्यष्टकमित्यत्राह-कर्मेन्द्रियाणीति ॥ जीवस्य कार्योपाधिकत्वात् कथं तस्याविद्योपाधि- कत्वमित्याशकथाविद्याशब्दार्थमाह-अविद्येति ॥ प्रकरणार्थसर्वस्वं संक्षेपेण निगमयति १. TM. तमा ४. TM. कारानैतत् ५. G omits किं...याणीति २. G.क्रमो ३. TM omits भवियेति...त्वमित्याह [71] ·व्याख्याद्वयोपेता [बन्धमाशविचार५.] पश्चप्रक्रिया विद्यावृत्तमेतत्परमात्मनः । [विद्यावृत्तं तु] पूर्वोक्तमिति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य सर्वज्ञात्मनः कृती पश्चप्रक्रियाख्यं प्रकरणम् समाप्तम् ॥ पश्चप्रक्रियाटीका शेषानर्थक परमानन्दात्मकं प्रागेव दर्शितमित्याह-विद्यावृत्तमिति ।। इतिशम्न वक्तव्यशेषाभावात प्रकरणपरिसमाप्तिरपि घोस्यते ॥ शुद्धानन्दपदाम्भोजभृङ्गायितधिया मया । सविधा सुधमा पञ्चप्रक्रियाव्याक्रिया कुता ॥ सा व प्रीतिं प्रतन्वाना तिनांदये सदा । उपागता गतद्वैतमुत्तमं पुरुषोत्तमम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीशुदानन्दपादशिम्ब- भगवदानन्दज्ञानविरचिता पञ्चप्रक्रियारीका समाप्ता॥ पशप्रक्रियाब्याख्या अविद्यावृत्तमित्यादिना ॥ पूर्वोक्तं पुर्यष्टकं प्रतिपत्तिसौकर्यार्थम् । तदेव श्लोकेन संगमाह “कमेन्द्रियाणि" इति ॥ वेदपूर्णपदाम्भोजभृङ्गायितमना मुनिः । व्याक्रियामकरोत्पश्चप्रक्रियायाः प्रमाणगाम् ॥ वन्देऽहं दक्षिणामूर्ति कुन्दमन्दारसप्रभम् । स्वप्रमं सुखसाम्राज्यं सर्वगीर्वाणवन्दितम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीवेदपूर्णमुनीन्द्रशिष्येण पूर्णविद्याख्येन मुनिना विरचितेयम् ॥ १. The words within brackets are omitted in all mss. २. G. सुप्रभ [7] ·APPENDIX I READINGS IN THE TRIVANDRUM Ms. OF THE TEXT, अथ . P. L. Printed Ms. 4, 2. अथातः 6, 7. मुख्यार्थगुणयोगात् मुख्यार्थसंबन्धागुणयोगात् 7, 3. परत्र वृत्तिः परप्रवृत्तिः 9, 2. ननु मुख्य मुख्य 4. लौकिकानामभावात् अभावात् 10, 6. इति गुणयोगात् गुणयोगात् 11, 3. एकांश एकांशभाग 12, 3. प्रत्यगात्मा प्रत्यगात्मानं 15, 3. प्रतिपाद्यमाने प्रतिपद्यमाने 19, 3-4. शब्दवाच्यं पारोस्यसहित- This passage is omitted. मद्वयानन्दचैतन्यं ब्रह्मशब्द- वाच्यमिति तयोरहंब्रह्म. 4. कार्यकारण कारण 6. लस्येते लस्यते 8. कारणाविद्या कारणादिविद्या 21, 3. असंभावना असद्भावना 4. तात्पर्यज्ञान तात्पर्याज्ञान 6. अधिकारिण: अधिकारिणि 22, 4. परब्रह्मताजीवन्मुक्त्योः परब्रह्मशरीरस्थित्यो 25, 3. जीवन्मुक्ति जीवन्मुक्त 6. हननापनयन हननात् नयन 26, 5. परिवरिवस्यति परि.[वस्यति 29, 5. वायोस्तेजः वायोरग्निः 6. अपञ्चीकृतमहाभूतानि अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि 30, 6. इस्येकमन्तः मेवान्तःकरणं इत्येकमन्तःकरणं 31, 6. पतत् तत् [73] -10 ·APPENDIX I 44, P. L. Printed Ms. 33, 3. कालेषु कालेषु च 6. निर्मितम् विनिर्मितम् 34, 3. विषयः विषय 5. कारणात्मना करणात्मना 34, 5-35, 3. समाध्यारम्भकाले This passage is omitted. मुमुक्षुः पश्चानिश्चले- ऽन्तः करणे जाते क्षेत्र- जातं सर्व 36, 3-4. तेजोव्यतिरेकेण तेजो वायु- तेजो वायुन्यतिरेकेण व्यतिरेकेण 40, 6. अनन्तादिशब्दैः अनन्तानन्दादिशब्दैः 43, 7. निषिक्त निमित्त 4. मुख्यस्यार्यस्य सूक्ष्मस्य मुख्वार्थस्य 46, 5. यत् सत् 47, 3. आनन्दलक्षणं आनन्दपलक्षणं 5. भूमभावा भूतभावा 50, 3. शानद्वारेण झानाद्वारेण 52, 5. स्वाभासस्वाविद्यया स्वाभावाविद्यया 6. नाशे 53, 4. 4. ज्ञानाशानयोः शानादज्ञानयोः 54, 4. अनुमेवमेव अनुमेयत्वमेव 57, 6. द्वारत्वात् द्वारकत्वात् अज्ञानसंबन्धद्वारका अज्ञानासंबन्धद्वारका 4. पुनरनात्म पुनरात्म 60, 5. महाप्रलयादौ प्रलयादौ 4. प्रत्यभिज्ञान्त[शातुरभावात् प्रत्यभिचातुरभावात् 5. आपचते आपाद्यते 49, नाशे च 59, 61, 6. तथा बथा 62, 6. खरूपस्यैव च साधकत्वात् This is omitted. [14] ·APPENDIX 1 P. L. Printed 32, 7. 7. मूढत्वसाधकत्वा 35, 4. कार्यादिवत्तत् [त्तज्जं 5. प्रत्यभिज्ञा 36, 4. सर्वगतमपि गोत्वं 4-5. व्यञ्जयन्ति 6. स्वगतत्वेनैवाभिव्यञ्जयन्ति 67, 6. वाहान 7. तत Ms. मूढत्वासाधकत्व कार्यादिवसस्तु মাবা सर्वगतिगोत्वं व्यञ्जयति स्वगतत्वेनाभिव्यञ्जयति द्वान 68. तत्तद्रत This is omitted. प्रतीतेर्भावात् अझानित्वमसमर्थ तस्य स मस्तके तस्मिन् 69, इदम् 4. प्रतीतेः 4. अधानित्वसमर्थ तस्य मस्तके ताद्ध 6. न त्वन्तःकरणस्य 8. प्रत्यगात्मनः 9. स्वरुक् च भाति हानाहान नत्वकरणस्य प्रत्यगारमना खरूपा भाति नशानाश 70, 6. परः 71, 9. तमा 1761 ·APPENDIX II READINGS IN THE TANJORE TEXT OF THE THIRD PRAKARANA. Ms. समा तत्कार्य सप्तदश P. L. Printed 29, 3. तच्छब्दसच्छब्द] सच्छब्द 4. तस्मादा[सत आ] 5. वायोस्तजः। तेजस आपः। वायोरग्निः । अग्रापः । 5-6. अद्भयोऽनम् । अनशब्द. अद्भयः वाच्या 6. एवमेतान्यपञ्चीकृतमहा एवमेतानि पञ्चोकृतपञ्चमहाभूतामि भूतानि तेभ्यः सप्तदशकं 30, 3. श्रोत्र श्रोत्रं 5. मनो बुद्धिश्चेत्यन्तःकरणद्वयं मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तःकरण- चतुष्टयम् 6. इस्येकमन्तः मेवान्तः]] इत्येकमेवान्तः क्रियाभेदात् पाचक क्रियाभेदात्मा च 7. सप्तदशकं लिङ्गमुलिङ्ग सूरूमशरीरं लिङ्गमित्युच्यते मित्युच्यते 8. तस्कार्य च तत्कार्य 31, 3. त्रिवृस्करण This is omitted. 4. शरीरजातं शरीरं जातं 5. तत्कार्य च सत्कार्य 6. जातंच जातं विराडित्युच्यते विराडुब्यते पतत् तत् 7. एक एव एवं 32, 3. द्वयानुप्रविष्टं द्वयप्रविष्टं 4-5. जाप्रत्स्वमसुषुप्तिसाक्षी This is omitted. 33, 3. नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यपर• नित्यः शुद्धः परमानन्दादश भाव मानन्दायखभाषः [ 76] ·APPENDIX II P. 33, L. Printed 4. सुषुप्तीरन्तःकरणावस्थाः 6. निर्मितं कर्मनिमित्तः 34, 3. जाग्रत् 4. मायाविनि ब्रह्मणि 5. जाग्रदादि 6. एवं 35, 7. सन्ति मात्र 8-9. यथा...नास्ति 9. पञ्चमहाभूतानि 36, 3. वाच्या 3-4. नास्ति...वायुः 4. आकाश 4-5. आकाशः तच्छन्दवाच्य 5. मायावि ब्रह्म मायाव्यपि . नास्ति 6. सुषुप्तीनां 7-8. ब्रह्म...तन्त्र 8. पर्यन्त 37, 3. यस्तत्त्वमसिवाक्वार्थः Ms. सुषुप्तीन्यन्तःकरणस्थानानि निमित्तं कर्मनिमित्त स्वप्नम् जागरित ब्रह्मणि मायाविनि जागरितस्वमसुषुप्ति एव सन्ति तत्कार्यत्वात् मात्रं This is omitted. महाभूतानि वाच्यव्याप्ता This is omitted. आकाशशब्द This is omitted. मायावि This is omitted. सुषुप्तानां This is omitted. पर्यन्तं तत्त्वमसीति वाक्यार्थः विन्यस्त अनुभवफलपर्यन्तेन This is omitted. अनुभवपर्यन्तेन 4. जानाति [771 ·APPENDIX III READINGS IN THE TRAVANCORE UNIVERSITY Ms. OF THE PAÑCAPRAKRIYĀTIKĀ. P. L. Printed Ms. 1, 13. [शुभा] गताः 14. वस्थि[पन्थि] 15. चालन[पालन] 2, 3. णमिष्ट णकमिष्ट 4. जातं जातं च 6. कुर्वन् प्रकुर्वन् 7. सहितः[संनिहित]] संनिहित 9. च विभाडनं विज्ञानं चाभिधान 10. दसमाप्तौ दसमाप्तिः 11-2. इत्यादिना ऋक् इत्याद्या 12. परं[पर परम कार्यावयित्वाव कार्यताव 15. यत्वात् [अपौरुषेयत्वात् ] अपौरुषेयत्वात् 4. स[तस्य] 7. अज्ञातौ[अज्ञातस्य अज्ञातस्य 16. लिङ्गत्व[क] लिङ्गक 18. भवति भवति 19. विज्ञानरूपस्य विज्ञप्तिरूपस्य 4, 7. वान प्यु[न व्युत्पा न व्युत्पा 9. वात् द्विभौ] दमौ 10. गममाप[गमात्] गमात् 11-2. तनिश्चित्यतथेति तनिर्दि- तनिर्दिशति-अथेति ॥ शति-अथेति ॥] 17. प्रमा...सूत्रभावतोऽपि ब्रह्म अधर्मादेत्ता भावतोऽपि [ब्रह्मा अधर्मसूत्रात्मनो- रपि] स्याम्पत्वेन 3 , खाम्यत्वे [18]] ·APPENDIA III P. L. Printed 4, 18-9. तत्सिद्ध 20. न्यूनाधिक 5, 6. इतीति Ms. तसिद्धि न्यूनाधिकत्व इति लोक इति शाब्दी शाब्द तस्य सानादिमस्यर्थे 'गां बधान' इत्यादि अविगानेन लक्षणां प्रवृत्तिमालस्य 10. तस्य यः 11. सानादिमत्यर्थे अगानेन 13-4. लक्षणा प्रवृत्तिः . दिश्यते तमालक्ष्य 16. स्यवतार[धार] 6, 14. मुख्या 16-7. तदुक्तः 19. लक्षणावकाश इत्यर्थः स्यवधार 7, 10. [] 11. संकरेऽपि 13. गुणवृत्ती 18. विधःधित्वं] 19. व्यायर्त्य 20. विवृणोति 8, 10. जहदजहल्लक्षणायां 11. सामर्थ्य कात्न्य 12. अजहल्लक्षणायां स तस्य 13. स्फुटयति व्यवभि.तंव्यवच्छेत्तुं 14. दायेत्युक्तम् अजहल्लक्षणा मुख्यापि नवृत्तेः लक्षणावकाशमासादयतीति युक्तं लक्ष- णालक्षणमित्यर्थः द्वे शङ्कितेऽपि लक्षणावृत्ती धत्वं व्यावृत्त्य सोदाहरणां विवृणोति जहल्लक्षणायां सामर्थ्य जहल्लक्षणायां This is omitted. स्पष्टयति व्यवच्छेत्तुं दायेत्युक्तम्-कृत्स्नमेवेति ॥ जहदजह लक्षणा परित्यागेन 17. परित्यागे [79] ·APPENDIX III पाचक: 10, P. L. Printed Ms. 8, 19. वारयितुं तामुदा वारयितुमुदा 9, 8. वृत्तित्रयं प्रवृत्तित्रयं 10. [कुतः] कस्मात् 14. निष्क्रियः क्रिये क्रिया निक्रिये क्रिया 16. [पाचकः] 17. शब्दस्य वृत्तिरूपमि रुप शब्दप्रवृत्तिरुपपत्तिमती पद्यत 8. प्रतीचिशब्दस्य मुख्यवृत्य- प्रतीचिशब्दस्य मुख्यवृत्तरेनुपपत्तिः संभव सिद्धत्याह-येनेति ॥ प्रत्यगात्मनि शब्दस्य मुख्यवृत्त्यसंभवे 9. वृत्त्यन्तरमपि वृत्त्यनन्तरमपि 12. इन्द्रियगोचर इन्द्रियागोचर 13. स्वरूपं तदनु स्वरूपं चैतन्यं तदनु 15. वृत्ति प्रवृत्ति 16. तत्साक्षी शब्देन तत्लाक्षी योगादित्यर्थः योगवदित्यर्थः 20. कारेणैवमाह[कारे कारण कारे कारणमाह माह 6. स्थितत्वंपदं स्थितं पदं 7. वाच्ययन[वाच्यौ यौ वाच्यौ यो 8. सद्वितीयत्वम्य सद्वितीयत्वस्य च 12. तद्देशकालयोश्च तंदशकालयोरेतद्देशकालयोश्च 13-4. एकत्रासंभात् एकस्मिन्नसंभवात् 14. न विशिष्ट नाविशिष्ट 15. तत्त्वमसिवाक्ये तत्त्वमसिवाक्येऽपि 16. जहल्लक्षणाया वा अजह अजद्दल्लक्षणाया वा जह 7. यथोक्तवलक्षण इत्यत्र इत्यत्र च 18. कत्वा...[कभावापा तात् कत्वव्याघातात् 15. एवमसिन [पवमेकसिन्] एकभिन् [80.] 11, 12, यथोक्तव लक्षण 10.

·APPENDIX 111 P. L. Printed 13, 12. अभिसन्धत्ते 13. भवत्येव 15. वृत्तित्रये 18. वृत्तित्रयं 19. जहत्स्वार्थेति 14, 10. वृत्तित्रयं 15. अत इाल 18. प्रागुक्तविभाग 20. वृत्तिद्वयस्य 15, 14. अन्तर्वहिर्भागेन 16. परिणामित्व हि 18. न्यायेन कार्यत्वादि 22. विकसित 160, 4. दर्शज्ञान सर्वज्ञात्मा 7. तति जायतेलि Ms. अभिधत्त संभवत्येव प्रवृत्तित्रय प्रवृत्तित्रयं जहत्स्वार्थाजहत्स्वार्थी जहदजहस्वाति प्रवृत्तित्रयं यत इति प्रागुक्तपत्र प्रवृत्तिद्वयस्य अन्तर्भागेन परिणामित्वेऽपि न्यायेनाकार्यत्वादिति विकसिते कमले तदर्थ ज्ञान सर्वज्ञात्मा नामा मत्स्यति PRAKARANA II. 17, 11. वाक्योऽर्थे वाक्यार्थ वाक्योऽर्थ 13. शुद्धत्वनीने त्वं धुनोने शुद्धलं धुनीते 14. विवेकानन महानाक्य विवेकानन्तरं महावाक्यव्याख्यानादेव "अहं ब्रह्मास्मि" इति वाक्यार्थ- ज्ञानोत्पत्तेः महावाक्य- 18. बाक्य वाक्यार्थ वाक्यार्थ 18, 7. पदायेति पदद्वयंति] पदद्वयेति 14-17. प्राणपिण्डेस्यादि... प्राणपिण्डेत्यादिविशेषणं च कार्यद्वारा- वावार्थयोः कारणाधिगतिः सुकरेति दर्शयितु. मित्यर्थः । कार्यशबलं प्रत्यक्चैतन्य [81] P-11 ·APPENDIX 111 तत्र लक्षणः 20, P. L. Printed Ms. स्वंपदार्थवाच्यम्: कारणशबलम- द्वितीयं चैतन्यं तत्पदधाच्यमित्यु. क्तम् । तर्हि कार्याभावे तदपेक्षस्य कारणस्यापि भावायोगाद्वाच्या- र्थयोरागन्तुकस्वमित्याशङ्कयाह एतदुक्तमिति ।। वाच्यार्थवृत्तावन्ध पदयोः सामानाधिकरण्यं पदार्थयोः 19, 12. तत्रेति 13. प्रतीचः प्रतीची 15. लक्षणोबर 16. वाक्वादधि वाक्याधि 17. विशेष[षण] विशेषण 8. प्रोच्यते उच्यते प्रय[स] सत्र 15-6. तत्तस्य तत्त्वज्ञानस्य तस्य 17. वादविरोधमिति[दिस्य स्वाइपिरोधात विरोधं] 20. सर्पवस्तुत्वात्म[सर्पयदवः सर्पवदवस्तुत्वादुपदेष्टत्वं स्तुत्वादुपदेष्टस्वं] 20-1. सवर्ण सर्वज्ञ] सर्वज्ञ 22. यथोक्त 21, 5. चिरतरपरिचयात् चिरतापरिचरणपरिचयात् 10. असंभावभावना असंभावना 16. कब तयाः पदद्वन्द्योत[पदद्वयति] पदयेति इत्यनु 19. न सर्वनन्धम] 22, 10. तदेव तदैव 11. शरीरषतो शरोरपरतो बथा 17. इति तदनु नन्वस्म तदेव [82] ·APPENDIX III P. L. Printed वा कर्मणा Ms. वा भाषा विना कर्मणा ज्ञानोदयान्त स्तुत्यर्थ तापुनरुक्तत्व समूलं पूर्णत्वं वशीकरोति तेषां तन्न तदभावात् This is omitted. प्रति विद्योपदेशः अनुशानमेव तदेवं अन्तरङ्गसाधनं भगवद्भजनं वरिवस्यति अधिकरणं कृतकत्वे कथं तस्यावकम्यत्वं [१] 25, 22, 12. 23, 12. ज्ञानोदयानन्त 13. सिद्धयर्थ 13-4. तापुनरितर नरुक्त 8. सजगन्मूलं 24, 8. पूर्णतां 1:3. अधिकरोति 17. 22. तादादात्म्यं तदभावात् 10. मृता 14. प्रत्युपदेशः 18. अज्ञानमत्र 5. तदेव 11. अन्तरङ्गभगवन्जन 16. परिवरि वम्यति 17. अधिकारिणं 27, 11. तत्त्वे कथं तस्या व्य तस्य निषेध्यत्वं 8. प्रत्यपरत्वमप 10. पाद वावं भुजङ्गादिति भुजङ्गवदिति 29, 10. कारण[णत्व]माह 18. भूमिका 30, 14. व्यपदेश 15. वस्तुनो 31, 11. भूतम्यवहारवद्भूतद्वय 16. शरीरजातं 32, 14. वाच्यार्थावपीथमुक्त्वा 33, 9. एवंविधानविधत्व 26, 28, प्रत्यन्तररथमव वादं भुजङ्गवदिति कारणस्वमाह भूतिका व्यपदेशे वस्तुतो भूतत्रयव्यवहारवद्भूतद्वार शरीरजात वाच्यावर्थावपि तामुक्त्वा भनेवविधत्व -- [83] ·APPENDIX III P. L. Printed Ms. . 33, 14. यासः This is omitted. अषस्थायां स्थात्र अवस्थात्रयं 15. नु भवतीत्य त्यर्थः । नुभवोत्यर्थः । किवस्थात्रयं यदय तदवस्थात्रयमित्या पक्षायां मांवकृतोऽनुभवति इत्यपेक्षायां 34, 8. तनिमित्त स्वप्नादि तनिमित्तं स्वप्नः 14. पटाणि[क्टकणिकायां वरकणिकायां 1. मास्विमास्थि तम् मास्थितम तस्य तदातस्य . 20. अवगम्य आगम्य 21. स पूर्वमेव सर्व पूर्वमव 22. अपच्छिद्य व्यवन्छिद्य 35, 16. कार्यत्वात् कार्यत्वात लिङ्गस्य 18. सप्त तदशकस्य सत्सदकस्य 10. कार्य कार्यत्वात् 36, 12. मायावीति माय्यपीति 13. यस्मिन् मायायाः माया 14. निवत्व वित स्थूल श्म 19. करसं करणं कुर्वती तमः कुर्वतो मोक्षः 37, 9. भ्रम [मस्य भ्रमभ्य 8. व्याख्यायापथावान्तर व्याख्यायावान्तर 9. परापर[परदेवतारूप गुरं परगुरुं 16. वाक्यस्य वार्थो 39, 8. दमादिसा[साधनसंप दमादिसंपन्मुमुक्षु न्मुमुक्षु 40, 11. अवान्तरवाक्यार्थयोर्मध्ये अवान्तरवाक्यमवतार्य तत्पदार्थविषयमवतार्य 38, [84] ·APPENDIX 111 P. L. Printed Ms. 10, 15. व्यवहार व्यवहानमो यह इन 17. तजई तरमा निदुःख । 18. तत्परप्रयागात् 1:). परिसिद्धन 41, !). दुःखं ।। 13. कानाति प्रदान 42, 11. पानिपौवापरा 11-2. स्तुनिरर्थाद 12. इत्यादिः प्रतिषेध 13. सोर सोऽदात्। 14. यथा यथादर्शित 18. चंदेतान 18-9. तशात्वानमिति नजत्वा दिति 19. तज्ज्ञ तज्ज 20. तयोः [तैः] 43, 13. सोपाधिकस्य इत्याचा विपक्षपष्टा देवता स्तुनिनादामाद इत्याद्या प्रांतषेध सोऽदीत् This is omitted. तेः सोपाधिकस्य त्वंपदयाच्यस्यात्मनो रूप- .दुपन्यासश्च निरूपाधिकस्य मुपासमानाकारं पूर्वपूर्वतुल्यस्थ 17. समानाका 18-9. पूर्यपूर्व इत्यस्य पूर्वपूर्वण समानस्य 44, 11. अनभिप्रेतत्वे 15. शेषत्वे अत्राभिप्रेतत्वे विशेषत्वे 18. स्वात्मनः अनात्मनः 19. मुजे कोपं नि ण्य[मुळे. मुजेपीकावत् निकृष्य षीकोपमं निष्कृष्य ककिठ 45, 14. पूर्णत्वसिद्धिः कठ पूर्णत्वं निधिः [861 ·APPENDIX III P. L. Printed Ms. 4b, 15. संघाप्रवृ...पृथक् संघा. संघालादिरित्यर्थः । प्रवृहत् उद्यच्छेत् नात् प्रवृहेत पृथक् कुर्यात् 18. ऐतरेय ऐतरेयक पृथक कुर्यात् -15, 18. तात्पर्य मुक्तमुपसंहरति- तस्येति ॥ on A fairly long passage is omitted bere as indicated in the second footnote page 45. The passage runs as follows:--- तात्पर्य त्वंपदार्थनिरूपणद्वारा कथयति- तथेत्यादिना ।। अवस्थात्रयसाक्षित्वात् तलक्षण्यमसंगत्वात् तत्संबन्धराहि- स्यात् भेदरूपाप्रामाणिकत्वात् त्रिविध- देहभेदस्थितस्य आरमपदार्थस्यैकत्वम् । आत्मनोऽवस्थात्रयव्यतिरेके हेत्वन्तर- माह-अवस्थात्रयस्येति ॥ अव्यभि- चारिणो व्यभिचारिणः सकाशादति- रिक्तवर्मातविशदमिति शेषः । कि चावस्थात्रयस्याव्यभिचारित्वाद् दण्ड- सादिवन्मिथ्यत्यनुमानान तेनात्मनो वस्तुतः संबन्धोऽस्ति इत्याहव्यभि- चारिणां चेति ॥ किं चाव्यभिचारि- वादात्मनो रज्ज्विदमंशवदेव सत्यत्वा- नुमानान्न तस्य परमार्थतोऽवस्थात्रवेण संगतिरित्याह-अव्यभिचारिणश्चेति ॥ ऐतरेकथुरेवकश्रुति]गतावस्थात्रयकथ- नतात्पर्यमुपसंहरति-इति तस्येति ॥ । [86] ·APPENDIX III P. L. Printed Ms. 46, 10. महावाक्यशेष तम्छष 15-6. शेषिभूतमिष्यते तदा शेषित्वेऽपि शेषिणि फलाभावात् तच्छेषेऽपि तदसिद्धः वाक्यत्वेऽपि महावाक्ये ऽपि 18. मीमांसा मीमांसक 47, 11. अंशस्य परित्यागन अंशपरित्यागेन सत्यशानात्मक सत्यज्ञानानन्दात्मक 16. परित्यागेन परिन्यागे 18, लक्षणां न लक्षणां 48, 11. भाव [वात्। भावात् व्यतिरेके व्यतिहारे व्यनिहारे 13. निकृष्टः [निष्कृष्टः निष्कृष्टः सप्रत्यगात्मा सन् प्रत्यगात्मा 14. तिरेको रिक्तो तिरिक्तो 49, 10. अवतार्य अवतारयम् 11. वाच्यत्वेन त्वं तेन] वाच्यं तेन 12. भेदत्वेन दः तेन] भेदस्तेन 7. सूचयति । सूचयनिस्वाभाविकेति ॥ 11. शुद्धस्यैव शुखस्यैवं 13-4. न चाभास.. तेति । न चाभासावाप्स्या विद्यमानाविध कार्याय पर्याप्तति । 17. तिविषयं तं वसुधान्तं] विषयान्तं 9. संघातमन्तरण संघातसंबन्धमन्तरेण 12. प्रच संबन्धः प्रतीचः संबन्धः 13. तैस्सह तैः 14. कार्यकरण कार्यकारण 19. विद्यामीश्वरत्वादिस्यत्र विद्यमानासमीपरत्वादीत्यत्र [87] 50, 51, ·APPENDIX III P. L. Printed Ms. 51, 19-52, 9. तस्यश्विरमादित.. तमा ईश्वर । ईशितव्येनार्थेन अस्य ईश्वरस्य । ईशित- व्ये नार्थेन 52, 14. ततो विशेषः निलषः 16. अमृतत्वं तं अमृतं वधुर्य यात्] वैधुर्यात् 17. मरणधर्म मरणादिधर्मकं 18. आश्चयत्व वा योगा आश्रयत्वायोगात् 53, 11. प्रत्यग्रपणेवत्युपणत्या प्रत्याप्रापावेत्येव 15. इत्यादिश्रुतिः इस्यामा श्रुतिः "बुद्धिमत्रासमसिम"] "धुजिधुद्धियनामस्मि" इस्याद्या . 54, 10. तव्यम्यैव चैतन्यस्यैव दायत्वात्तस्यैव 11. तदा भावात् 11, 1. कालादिना लीना कालीमा 12. पुनरर्थानुपात्तिः पुनरुत्थानानुपपत्तिः 14. श्रयाजीवस्य अयत्वं श्रयत्वं जीवस्य जीवस्य 16 दया कयापि 55, 9. [न तदिति ।। न चेति ॥ 1:'. सौषुभशान लोपुप्ताज्ञान 20. वामानमातं (वाशमशातं] वामझातं 56, 10. स्वरूपभूतानुभूति खरूपभूति 12. कारिणं करणं] कारणं 11. वैशिष्टष्टय स्यापि वैशिष्टयस्यापि [88] ·INDEX OF CITATIONS Page Reference BỊh. Vārtika I, iv, 1279 Katha VI, 17 Taitt. II, i, 1 २९ २ २ Brh. II, iv, 10 - Citation अक्षमा भवतः केयं अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अद्भयः पृथिवी भनादिनिधना नित्या अस्य महतो भूतस्य अहमेव ब्रह्म अहं ब्रह्म अहं ब्रह्मास्मि आकाशवत्सर्वगतश्र नित्यः आचार्यवान् पुरुषः आत्मन आकाशः संभूतः १९, २१, ३६ १३, १७ Brh. I, iv, 10 Brh. I, iv, 10 १९, २१ ३ २४, ३७ Cha. VI, xiv, 2 Taitt. II, i, ३ 1 आदित्यो यूपः १२ ४० Taitt. III, 6 २ २० Panini V, iii, 67 Bhagavadgita IV, 34 Brh. Vartika IV, iii, 354 ५२ आनन्दो ब्रह्मेति ईशादि ईषदसमाप्तो उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं रेश्वर्य कारणत्वं च करणे चक्षुषि कमेंन्द्रियाणि खलु कुतस्तु खलु सोम्य गायली वा इदं सर्व तं विद्याकर्मणी तरवमति ६८ ६. ११, १२ Samksepasariraka III, 18 Cha. VI, ii, 2 Cha. III, xii, 1 Brh. IV, iv, 2 Cha. VI, viii, 7 Taitt. II, vi, 1 Brh. IV, iv, 7 ४८ ३२, ४२ तत्सृष्ट्वा तद्यथाहिनिलयनी २५ [ 89] P-12 ·INDEX OF CITATIONS Page Reference Brh. I, iv, 10 Brh. III, ix, 26 २४ Brh. Vartika I, iv, 342 ३६ Citation तयो यो देवानां तं त्वोपनिषदं तन प्रियं यदेतम्मनुष्याः तमः प्रधानं क्षेत्राणां तरत्यविद्यां विततां तस्माद्यशात्सर्वहुतः तस्य तावदेव चिरं तस्य भासा सर्वमिदं तस्य ह न देवाश्च ता अनमसृजन्त तासां त्रिवृतं लिवृत धिया जनयते २ २५, ४८ Rg Veda x, xc, 8 Cha. VI, xiv, 2 Mundaka II, ii, 10 Brh. I, iv, 10 Chā. VI, ii, 4 Chā. VI, iii, 3 २४ २९ ३१ न कर्मणा न जायते म्रियते वा कदाचित् न जायते म्रियते वा विपश्चित् Mahānārāyaṇa X, ő Bhagavadgita II, 20 Katha I, ii, 18 ३ . ६३ २४ Byh. IV, iv,6 Bh. IV, iii, 23 ३ ६६ न च बाण इष्टः न तस्य प्राणा उस्क्रान्ति न हि द्रष्टुष्टः नागोऽनङ्गा नास्माश्रुतेः नास्याविधेति नित्यः सर्वगतः स्थाणुः नेति नेति ९ Brahma Sūtra II, iii, 17 Vārtikakāra Bhagavadgitā II, 4 Brh. II, iii,6 Brh. Vartika I, iv, 298 Taitt. II, i, 1 Bhagavadgita II, 55 ६५ २५ पराक्प्रवणया पृथिव्या ओषधयः प्रनहाति यदा कामान् प्रत्यक्त्वादतिसूक्ष्मस्वात् प्रमालाजुस्थिते फसवसंनिधौ Brh. Vartika I, iv, 290 [901 ·INDEX OF CITATIONS Citation Reference Page ४१, ४२ बर्हिषि रजतं बाह्यां वृत्तिमनुत्पाद्य बुद्धिमतामस्मि ब्रह्म वा इदमने ब्रह्मविदाप्नोति ब्रह्मवेद ब्रह्मैव Vārtikakāra Bhagavadgita VII, 10 Brh. I, iv, 10 Taitt. II, i, 1 Mundaka III, ii, 9 Brh. II. vi, 3 २४, ५९ २ १९, २१, ३६ ४२ ब्रा स्वयंभु ब्रह्मवाहमस्मि भीषास्माद्वाता भूयश्चान्ते विश्वमाया मत्कर्मकृत् मायामेतां तरन्ति ते ३६ Taitt. II, 8 Sveta. I, 10 Bhagavadgītā XI, 55 Bhagavadgita. VII, 14 २६ ३६ यजमानः प्रस्तर: १२ यजमान एककपाल: १२ यतो वा ४१,४२ २१ ३, ५३ Tait. III, 1 Taitt. II, iv, 1 Mundaka III, ii, 3 Mundaka I, i, 9 Brahma Sutra II, iii, 7 Cha. VII, xxiii, 1 Brh. Vartika I, iv, 51 ५२ यतो वाचो निवर्तन्ते यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः यः सर्वशः सर्ववित् यावद्विकारं तु विभागः यो वे भूमा तदमृतं योऽसावतीन्द्रियः रिक्तहस्तस्तु नोपेयात् वाचा विरूपनित्यया वायव्य वेतमालभेत वायु क्षेपिष्ठा विज्ञानघन एव विज्ञानमानन्द विपर्ययेण तु क्रमः वैश्वानरमात्मान २ ४१,४२ ३ Taitt. Sam. II, i, 1, 1. Taitt. Sam. II, i, 1,1. Brh. II, iv, 12 Bph. III, ix, 28 Brahma Sūtra II, iii, 14 Compare Chā. V, zi, 6 ३ [91]] ·INDEX OF CITATIONS Citation Page Reference पुचक्षुरचक्षुरिव सत्यं ज्ञानमनन्तं समर्थः पदविधिः ३,४०, ४६ १३ ३ ६०, ६१ समाननामरूपत्वात् समित्पाणिः ३८ साभासाशानवाची Taitt. II, i, 1 Panini II, i, 1 Brahma Sutra I, iii, 30 Mundaka I, ii, 12 Compare Samkşepaśārīraka I. 169 Rg Veda X, xc, 3 Taitt. Sar. I, v, i, 1 Bhagavadgitā II, 54 Istasiddhi VI, 8 Sainksepasariraka J, 2 ४२ २५ सूर्याचन्द्रमसौ सोऽरोदीत् स्थितप्रज्ञस्य का भाषा स्वरुक् च भाति स्वाशानकल्पित हिरण्यगर्भतां नीत्वा ERRATA Line Read Page 13 13 अभिदधाति 21 11 अतत्परत्व 21 16 30 5 37 3 तयोरेकत्वं मनो बुद्धिश्च न्यस्तामलकवत् न परिच्छिन्नं ईश्वरत्वादित्रितयं 40 19 51 17 [92] Ananda Press, Madras.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.