·No text on this page.

·[काव्येतिहास-संग्रह.]
[१९.]
श्रीमंत भाऊसाहेब यांची कैफियत.
हे प्रकरण
अर्थनिर्णायक व अवांतर माहितीच्या. टीपांसह
काशीनाथ नारायण साने बी. ए. (डेक्कन कालेज.)
यांणी.
प्रकाशित केले.
चिमाजीसंज्ञस्य सुतः सदाशिव इति स्मृतः ।
स तु वीरः कलावस्मिन् जामदग्भय इवाभवत् ।।
श्रीशिवकाव्ये १०-५७
शालिवाहन शके १८०९. राज्याभिषेक शके २१३.

·महाराष्ट्राच्या भाषेचा व इतिहासाचा आस्थापूर्वक
अभ्यास करूं पाहणाऱ्या सज्जनांस
हा ग्रंथ अर्पण करितो.
अंथ-प्रकाशक.

·॥ श्री.॥ श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत. - . - . केत श्रीमंत राजश्री सदाशिव चिमणाजी ऊर्फ भाऊसाहेवं वं विश्वासरावं चल्लाळ ऊर्फ रावसाहेब. सुरुसन इहिंद शीतन मया व अफ. शके १६८२. विक्रमनाम संवत्सरे. सन १९७० फसली. या साली विजया दशमीचे मुहूर्ताने पुण्यानजीक वानवडीचे रोखे डेरे देऊन मुहूर्ताने उभयतां डेन्यास दाखल झाले. मातबर सरदारांस व शिलेदारांस पत्रे पाठविली. वरचेवर लो- क जमा करून फौजेचे समनाविशीबद्दल एक महिना त्याच मुक्कामी राहिले. कार्तिक शुद्ध पक्षी मुजाफरखानाचे नांवयाने काही राजकारण जाणवून एकांती जावे असा राबता घातला. रविवारी घात योजिला. कटार उजवे बाजूस चालविली. पुढे कलमदान होते, शाई घ्यावयास हात पुढे केला, तो पुढे संधान चुकले. किंचित् जखम श्रीमंतांस लागली. ते समयीं महिपतराव चिटणीस व शिदोजी कुंजीर व बळवंतराव बाबा व सटवाजी राऊत वगैरे प्रसंगी होते, त्यांनी यास धरून मुसक्या बांधिल्या. आणि त्यास पुशिले . की, " तूं हे कर्म कोणाचे बोलण्यावर केले, हे सांगणे." त्याजवरून त्याने सांगि- तले, की " नवाब निजामअल्ली यांचे सूत्र मुजाफरखान यानकडेस बहुत दिवस १. हे प्रकरण रा. केशवराव सुंगठाण-, घासी असावा असे त्याच्या लिहिण्याच्या कर मु० पुणे यांजकडून मिळाले. उभ्या पद्धतीवरून वाटते. खची चिकट बंदावर लिहिलेले आहे. ३६ ३. सु. संन इहिदे शीतैनं मयां व आलफं पंद शाबूद आहेत. ३६ वा वंद फाटला आहे. ११६ शके १६८२=सन इसवी १७६०. पुढे पार बंद असावे असा अदमास होतो. मूळात " इहिदे तिसैन" असें आहे तें दुसरी प्रत या प्रकरणाची न मिळाल्यामुळे चुकीने पडले असावें. जी कांहीं दुर्योध स्थळे यांत आहेत ती ६. “ या साली " असे म्हटले आहे तशीच राहिली. ही : कैफत ' म्हणजे ते बरोबर नाही. भाउसाहेव शके १६८१ कैफियत कोणी कधी लिहिली याचा निर्णय सालच्या दसऱ्यास- डेरेदाखल होउन उद- करवत नाही. तथापि पेशव्यांची शकावली गीरची लढाई मारून पुढे फाल्गुनाच्या पृष्ठ १७ टीप ६१ पहा. सुमारास दिल्लीकडे रवानाही होण्याच्या या प्रकरणांत भाउसाहेबांस मारेकरी तयारीत होते. नंतर शके १६८२ च्या घालून मारण्याचा प्रयत्न-उदगीरची मो- पावसाळ्यांत दिल्लीकडे छावणीस राहून पुढे हीमः पाणिपतची मोहीम हे विषय आहेत. त्याच सालच्या पौषांत पाणिपत झाले. अक्षर सुटें आहे. लिहिणारा देशस्थ ब्रा-पेशव्यांची शकावली पृष्ठ पहा. म्हण किंवा दुसरा कोणी देशावरील रहि- | १७ ·'. भुजाफर- १२) श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत. आहे जे, भाऊसाहेब मातबर कारभारी यास्तव काही आपला उपाय चालत नाही. तरि त्यांस हरयत्ने करून जिवे मारावे. म्हणजे तुम्हांस एक लक्ष रुप. यांची जागीर देतो. तुम्ही याप्रमाणे हे काम आधी करावे. सर्व प्रकारे ऊर्जित करितो. त्याजवरून मुजाफरखान बहुत दिवस यत्नामध्ये आहेत. आम्हांस त्यांनी आपली लेक देऊ करून या उपायास लाविले आहे. आम्ही तुम्हां- पाशी एकांती यावयाचा राबता घालून लटकी राजकारणे सांगितली अंत- र्यामी समय साधून काम करावे, म्हणोन कटार चालविली. त्यासमयीं तुमचे प्रतापे करून माझा हात कांपों लागला: कठार पुरती चालवावयास सामर्थ्य आले नाही. आम्हांस तुम्ही ठेवितां असा अर्थ नाही. मरण प्राप्त झालेच आहे. झाली हकीकत आपणांस निवेदन केली." तेव्हां त्यास अभय देऊन दुसन्याचे बोलण्यावर तुजेला कशास मारावे, खरे असेल ते सागणे, [ असे बोलले.] इतके झालियावर बहुत लोक घाबरे होऊन सरदार वगैरे मंडळी थोर थोर पहावयास आले. तो मातोश्री गोपिकाबाईही परामषास आली. खानही आले, तेव्हां मुजाफरखानाचे समाधान केले की, तुजपासोन हे कर्म ४. मुझफरखान हा बुस्सी साहेब फरां- । मोठ्या हिमतीने व चातुर्याने पुन: आपला दाव शीस यांच्या लष्करांत कवाईत शिकविलेले सलाबतजंगावर वसविला. मुझफरखानास शिपायांचा सरदार होता. तो १७५२ साली माझ्या स्वाधीन करा असे त्याचे म्हणणे निघून पेशव्यांस सामील झाला व त्यास होते, पण सलाबतजंगाने हाती न देता त्यास पेशव्याने महादाजीपंत पुरंदऱ्याबरोबर १७५४ आपल्या नौकरींतून काढून टाकिलें. तेथून साली कर्नाटकांत पाठविले. तेथें महादा- पुण्यास येउन मागील फितुरीबद्दल फार जी पंताने आपल्या बेहड्यांत हात घातला फार क्षमा मागून व पुढे असे वर्तन होणार ह्याबद्दल राग येऊन तो म्हैसूरवाल्याकडे नाही अशावद्दल वचने देउन तो पेशव्यां- गेला. पण तेथें नीट न जमल्यामुळे तो कडे पुनः राहिला. भाऊसाहेबांच्या मनात सावनूरच्या नवावास मिळाला. नबाबाकडे त्यास पुनः ठेवं नये असे होते. पण ना- पेशव्याने मुझफरखानास आमच्या स्वाधीन | नासाहेबांपुढे त्यांचे त्यावेळी चाललें नाही. करा असे मागणे केले. पण नयाबाने तें न पुढे निझामअलीकडील इभ्रामखान गारदी ऐकतां गुतीकर व सोंडूरकर घोरपड्यांशी यास त्यांणी सोडल्यावर सदाशिवराव भाऊ स्नेह करून पेशव्यांशी लढण्याची तयारी यांणी ग्यास आपणाकडे ठेविलें. हा इभ्राम केली. पेशव्यानेही मोठी फौज तयार खान मुझफर खानाचा आप्त होता. मुझ- करून हैदराबादवाले यांसही बुस्सी फरां- फरखान ह्यावेळी नुकताच सुरते जवळील शीस या सुद्धां वश करून सावनुरास वेढा एका कोळी राजाचे पारपत्य करून परत घातला. बुस्सीच्या आगीपुढे सावनूरवाल्याचे आला होतातो त्यास इभ्रामखान यास ठेविलें न चालतां त्याणें हैदराबादवाले व पेशवे आहे हे कळलें. व मला काढण्याकरिता यांस शरण येऊन पुष्कळ मलख दिला. आणि किंवा माझ्या डोकीवर यास चढविण्याकरि- मुझफरजंग हैदराबादवाले सलाबतजंग यांज- तां भाऊंनी यास आणिलें असा संशय त्यास पाशी नौकरीस राहिला. पुढे बुस्सी साहेबाचें आला. त्यावरून त्याणे मारेकरी घालून व सलाबतजंगाचे वांकडे आले. पण वस्सीने भाउंस मारण्याचा बेत केला असे दिसते.

·(३) मुझफरखानाचे दुष्कर्म त्याचे पारिपत्य. होणार नाही. तोहणू लागला की, " माहनो माग पूरणी नाशो क. रोनाहान शोदिता कराना. मी आपली कला सीन. तीच गोय. रोक दुलरियाग देऊ केली, म्हणोन हटाने मगर त कान मत आहे. माहवों मानी मोट बांधोन हत्ती पुढे टाकावा. खरा नसली नार मारला जान." अशा कित्येक गोष्टी सांगितल्या. तेव्हां गये समाधान कम्न लायन दिल्दा. ना करितां तेव्हांच गाराना तरि पुरती चौकशी न करितां उगाच मारिला असा लौकिक जनांत होईल. यास्तर ते प्रसंगी दम खाऊन लावून दिदा. घरास जावयात निरोप बिहा. दुसरे दिवशी सासि आणोन पुगले. तेव्हां तो बोलिला की, तणा क्षणा आपण कशास पुसता ? नवाबाची पत्रे सादा आली ती बजिन्नस संदुकीमध्ये आहेत, अमें सांगितले. तेव्हा मुद्दा खरा झाला. पारपत्य करांग, बोभाट शाला तरि पळून जाईल, यास्तव अगोदर बिन हत्यारे सिंद यांचे नाडियांत सर्वत्रांनी याचे हा पंथ घातला होता; दररोज परामपास येत होता त्याप्रमाणे मुजाफर. खान हैदरतान उभयतां दरवारास आले. [ तेव्हां ] देवडीवर हन्योर ठेवानी महगोन आज्ञा जाली. त्या प्रमाणे हत्यारे पोरग्यापाशी ठेवून दोघेही आंत आले. भाऊसाहेब पडद्या आंत होते. हे बाहेर येऊन बसले तेव्हां खुणास आणोन बोलाविला. आणि जामदारांनी दोघांस धरून मुसक्या बांधिल्या. तेव्हां मुजा. फरखान बोलिला की, " चौकशी तुम्ही केली नाही. आपण आम्हांस कढई. मध्ये टाकावे. खरे असलो तरि जगून निघू. परंतु ऐकिले नाही. तेथे दोघांसही ठार केले. पायांत दोर लावून ओढून टाकिले. खुन्यासही दाले. पाशी नेऊन मारिला. ते दिवशी अकाजणांची [ ?] ते समयीं यांचीही डोचकी मारिली. आणि दोन हजार फीज घर कैद करावयास पाठविली. हस्तगत करून माल सरकारांत दाखल करून, बायका, मुलें सिंहगडावर घातली. त्या नंतर दो रोजांनी कूच करून मजल दरमजल नगराचे रोखे चालिलें. नगराचा किल्ला घेऊन नगरांत ठाणे आपले बसवावे याजकारतां आगोदर अणियाचे मुक्कामीहून राजश्री विसाजीपंत बिनीवाले यांनबराबर दहा हजार फौज देऊन पाठविले होते. परंतु किल्ला हस्तगत झाला नाही. बाहेर शह देऊन ५. यासि खुनी यास, जावयास आपणावर आलेला आरोप कबूल केला व ६. वजिन्नस-जशीच्या तशींच, खुद्द तीच. लगेच त्याचा जीव घेतला. ह्या फितुरांत ५. संदूक-पेटी. एक परभू गृहस्थही होता. त्यास कैद क- ८. 'खुणा' असेच मूळांत आहे. खुनी रुन एका डोंगरी किल्यांत टाकिलें. परंतु असे असावे " आकरा असामी ह्या कामांत होते"भ- 5. ग्रांट हफ म्हणतात मुजफरजंगाने सा त्यांच्या लेखांत उल्लेख नाही. घर ·श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत. बसले होते. खांशी स्वारी येते असे पाहून किल्लेदार यांणी सव्याचे बोलणे ला- विले. कांही द्रव्य अपणांस द्यावे, पुढे सर्वस्वी चालवावे, गणि आपल्याकडे स ठेवावे, ऐशी बोलणी घातली. त्या प्रमाणे मशारनिल्हे यांणी माऊसाहेवांस ले- हून पाठविले. त्यांणी श्रीमंतांस लिहून पाठवून मान्य केले. चाळीस हजार रुपये शिबंदी खर्च ठराव नक्त देऊन किल्ला घेतला. उभयतां खांसे नगरास आले. तेथे वर्तमान ऐकिले जे, नबाब निजामअल्ली यांणी चाळीस पन्नास ह. जार फौजवंदो करून बेदराहून या प्रांती येतात. त्रिंबक किल्ला नगर वगैरे घेतले, हे आपले माघारे घ्यावे, नाही तरि बिघाड करावा. लढौन मरावे. याउपर मराठे यांस दबोन रहावे, हे उत्तम नव्हे, हा निश्चय करून मजल दरमजल येत आहे. ऐशी वकिलाची पत्रे आली. त्यावरून श्रीमंतांस विनंतीपत्रे पाठविली की, आम्ही मोंगलाचे तोंडावर जातो. साहेबी कुले फौजांस ताकिंदी करून वरचेवर लोक आम्हांकडे पाठवावे. अपणही कूच करून नगरावर यावें, ऐशी पत्रे पुण्यास श्रीमंतांकडे पाठवून अपण दरकूच उदगिरीचे रोखे चालिले. लबाब निनामअल्ली हजार फौजेसुद्धां उदगिरोवर येऊन मुक्काम केला. राजश्री दादासाहेबों ही येऊन आपले फौजेत मिळोन त्रिवर्गांनी एकत्र होऊन मसलत केली की, उदगिरीवर मोगल आला आहे, सालमजकुरी मोंगल परिच्छिन्ने बुडवावा. बहुत दमाने आला आहे, याचे पारपत्य करावे. करून श्रीमंतांकडे पत्रे पाठविली. श्रीमंत खांसा स्वारी नगरास दाखल ज. हाली. वरचेवर त्यांजकडे सरंजाम पाठवीत होते. त्यानंतर इम्राहीमखान गारदी ह. जार फिरंगी ऐसे जमावानशी येऊन सामील जाला. भाऊसाहेबी बहुतांशी मुजारन करून बोली उत्तम प्रकारे केलो. सेवेत ठेविले. बरा मनुष्य मातबर कराराचा या. स्तव अगत्य धरून बक्षीस सीरपाव देऊन पहिले दिवशी नक्त खर्चास दहा हजार खुपये "दिव्हे. आणि समागमे घेऊन उदागिरीचे मुक्कामी मोगलाशीं गांठ घा- तलो, पहिले मुंज इभ्रामखान याणे तोंड लाविले. ते दिवशी काही जालें नाही, मोगलापाशी आगचे बळ भारी. उधळून काढिले. इभ्रामखान कस्त करून १०. पेशव्यांची बखर पृष्ठ ५९।६० पहा. १६. मुजारत ? समजाविशी ? खात्री.? तसेंच पेशव्यांची शकावली पृष्ठ १५ टीप १७. ग्रांटडफ म्हणतात ह्या पूर्वीच इभ्रा- मखान गार्दी यास भाऊंनी ठेविले होते. वर ११.किल्लेदार कविजंग नांवाचा होता. नंतर टीप ४ पहा. इभ्राम खानाची टोळी पांच लकडे यांजकडे ह्या किल्याचे काम सांगितले. हजारांची ह्या लढाईत होती. १२. कुल-सर्व. १८. आगेचे-तोफखान्याचें. १३. दादा तर बिथरले होते. दादा ह्या ११. कस्त मेहनत. लढाईस गेल्याचे दुसरे कोठे आढळत नाही. अगदी मोड झाला. त्याची ११ निशाणे मों- १५. पारोच्छिन्न अगदी, पुरा, गलांनी घेतली. ऐसा मनसुवा ६४ पहा. इभ्रामखानाचा ·शामध्ये कुमक उदगिरची लढाई-फते- तह. (५) मागे आला. मोगल बळ धरून मजल दरमजल धारूरचे रोखं चालिला, याणी फौजेचा बंदोबस्त कम्न मध्ये गोंगल, उजये बाजूस [ भाऊ ] साहेन, डावे. बाजूस दादासाहेब ऐसे दररोज झुंजत होते, धारुरानजीक आ ट क, उभय- तो फौजा पोचल्या. पुढे त्रिगही मिळोन मनसुवा केला की, मोगल वळ धरून जबरदस्तीने मारामार करून धारुरास पोहचतो, मग हातास येत नाही. अ- पोचली नाही तो हल्ला करून मुंज द्यावे. यश अपेश ईश्वरसत्ता. परंतु धारुरात गेल्यावर मग तोलत नाही. अशी मसलत करून तमाम सर- दारांस बोलावून रात्रोस सांगितले की, " सर्वत्रानी हिय्या करून उदईक मोंग. लावर हल्ला करावी. बळकट मुंज द्यावे आणि आझांस यश द्यावे. प्रातःका. ळी कूच नाले तेव्हा रोजच्या प्रमाणे मध्ये मोगल गोळा करून, गोल किल्ला करून, भंवता तोफखाना देऊन चालत होता. सभोवती आपली फीज नेमणु. केप्रमाणे चालत असे. तो पिच्छाडीचेच तोंडावर घोदे घातले. सर्वत्रांनी हिं. मत धम्न हल्ल्यास उठले. तोफेची रंजक एक झडली. त्या खाली इभ्रामखा- न याजकडील व हुनरातीच्या तोफखान्यांतील गाडद बहुत मारिले. त्यांहीमध्ये वळ धरून मारीतच चालिले. उनवेकडून भाऊसाहेब व रावसाहेब, व डावेकडून दादासाहेब ऐसे मारामार करीत उठले. तेव्हां मारीत खांशाचे हवद्यापर्यंत जाऊन लोक पोचले. मोगलांकडील लोक बहुत पडले. युद्ध उत्तम प्रकारे जाले. एक प्रहरपर्यंत खणाखणी जहाली. मोगल कचरला. हिंमत सोडली. ते दिवशी आणीक चार घटका दम धरून मुंज दिल्हे असते तरि मोंगल बुडवून गर्दीस मेळवून दिल्हा असता. परंतु संध्याकाळ होत आला. बहुत लोक पडिले. बराणनी मोहिते व केशवराव पानशे व आणीक कितेक ते दिवशी ठार जहा. ले. बहुत लोक जखमी नहाले. मुंज ज़ाले ते ठिकाणी मोगलाने नवळून मुक्काम केलो, आपलाही मुक्काम जहाला. यश आले. बहुत श्रीमंतांस खुशालीचे वर्तमान पत्रांत लेहुन सांडणीस्वार पाठविले. श्रीमंत नगराहून आंबे पडदुरावर अगोदरच आले होते. तेथे वर्तमान ऐकोन संतोष पावलं. सांडणीस्वारास इनाम बक्षीस सोन्याची कडी दिल्ही व पोषाख दिल्हे. इकडेस वर्तमानं लढाई नाली ते दिवशी संध्याकाळी मोगलाने आपल्या. मध्ये विचार केला की, गनीमाची फौज भारी आहे. आपल्यामध्ये अवसान राहिले नाही. लोकांनी हिंमत सोडली, लष्करांत महागाई बहुत जहाली. धारु- रास पोहोचू देत नाहीत. याउपर सलुख करितां उत्तम आहे. असा सर्व मसलत- संतोष जहाला. - २०. कारण धारूर येथे मोंगलाची आ- | णुखी फौज होती, ·श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत. ॥ आशी दार मिळोन मसलत करून वकील गनिमाकडेस पाठविले. दुसरे दिवशी वकिलानी। येऊन नबाबाचे बोलणे सांगितले की, तुमचे वडिलांचा आणि आमचे वड़ि- लांचा स्नेह चालत आला. त्यास सांप्रत तुम्हांपासूनच अंतर पडिले व तुमची रीतीप्रमाणे तुम्ही चालत नाही. पुरातन करार मोडून आमचे किल्ले दरसाल एक दुसरा तुम्ही घेतच आहां. बरे में जाले ते उपम. याउपरि तुम्ही किल्ले मुलुख घेतला आहे ता तुह्मांस मुभा आहे. . पुढे तुम्ही व आह्मी एक मते चालावे. त्यास यांनी उत्तर सांगितले की, " पूर्वी तह खराच आहे. परंतु हल्ली आम्हांस पातशाहांनी सांगितले की,तुम्ही गैरसनदी मुलुख खाता. तुमचे मुलुखां- पैकी निमे प्रांत आह्मांस द्यावा, नाही तर तुम्ही आयी युद्ध करूं. तुम्हांस आगों मोडिले तरि तुमचा मुलुख आयी घ्यावा. आणि तुम्ही आम्हांस मोडिले तरि आमचा मुलुख तुम्हीं घ्यावा. तेव्हा त्यांनी सांगितले की, "तुम्हांस फौजेस खर्च बसला आहे तरि एक क्रोड रुपये देतो." अशी बोलणी लावली. ऐवज घेत नाही. क्रोड रुपयांचा मुलुख द्यावा.याति किल्ले दवलताबाद द्यावी." असे निखालस वकिलांस सांगितले. तेव्हां विठ्ठल सुंदर दिवाण याजपाशी शिके कदार देऊन यांचे डेन्यास पाठविला. किल्ले मुलुख मागितला तो कबूल करून पत्रे करून देणे. त्याजवरून मशारनिल्हेनी येऊन बहुत रतबदली करून तह केला की, दवलताबाद, बहाणपूर व सालर व मुल्हेर, अमदानार एकूण किल्ले सहा. साठा लक्षांचा मुलुख. त्यामध्ये किल्याखाली जो मुलुख असेल तो वजा करून बाकी जहागीर करार करून घेतली. मोंगलांची पत्रे घेऊन राजश्री गोपाळराव गाविंद यांसि मोहेगम दहाहजार फौज देऊन दवलताबादेस रवाना केलें, दवलताबाद वगैरे किल्ले तहा प्रमाणे घेऊन आपली ठाणी बसवून नबाबाच्या भेटी होऊन हैदराबादेस दरकूच दरमजल मोंगल गेला. भाऊसाहेब व दादासाहेब व रावसाहे त्रिवर्ग कूच करून आंबंपड- दुरावर आले. श्रीमंतही तेथे आले. भेटी झाल्या. मोंगलांस तंबी पोचली, किल्ले मुलुख जहागिर मेळविली. बहुत संतोष साहला. त्यानंतर हिंदुस्थानांतून राजश्री जनकोजी शिंदे यांची पत्रे आली की, आवदल्ली गिलचा दुराणी एक लक्ष फौजेनशी बळ धरून दिल्लोस आला. दि. ल्लीनजीक दोन कोशावर चाळीस हजार फौजेनशा दत्ताजी शिंदे होते. गिलच्याने दिल्ली घेऊन आपल्या तर्फेने बादशाहा बसविला, म्हणजे आपला अंमल बैंडल, अशामध्ये जाऊन तोड टाकावे म्हणोन दोनशे स्वारांनशी जाऊन गिलाव्याचे फौजेत मिसळले. तो गिलच्यांची फौज भारी, वहूंकडून वेढा घालून दत्तात्री ३१. गनीम-शत्रु-मरादे.

·हिंदुस्थानचें वर्तमान-तिकडे आता कोणी जायें(७) शिंदे यांनला निघावयास जागा नाही असें जालें, जातीनिशी बहुत तरवार केली. इ. तकियांत छातीवर गोळी लागली. दत्ताजी शिंदे ठार जाले. तेयोन चढाई करून गिलच्याची फौज शिंदे यांचे फौजेवर आली. तेथे फीज शिंदे यांची व गिल. चांची लढाई जाली. जनकोजी शिंदे यांचे दंडावर गोळीची जखम लगला. फौज कचरली. मोड जहाला. फोजेस पळ सुटला, कत्तल करूं लागले. चार हजार फीज लुटून दस्त केली. बाकी राहिले ते व जनकोजी शिंदे खांसा ऐसे पळत जाटाचे मुलझांत राहिले. ऐसे वर्तमानाची पाने बसून एफे जागां वाचली. विस्म- य जाला. पुढे हिंदुस्थानांत खांसे स्वारी निशी जाचे अथवा फीज रवाना करावी हा मजकूर पडला. दुसरे वर्तमान आले की, गिलचा यमुनानदीपार होऊन दिछी- पाशी आला. दिल्लीस दाखल होऊन हिंदुस्थानांतील सर्व संस्थानिक त्यास सा. मील जाले. दिल्लीचा किल्ला घेऊन, पूर्वील पातशहास काढून आपले तर्फेने पा- तशहा स्थापिला, आणि दक्षणेस चाल करावयाची उमेद आहे. या प्रांतीचे संस्थानिक कुल त्यांसि सामील जहाले आहेत. नजीबखान रोहिला बारा हजार फौज व सुजाहौला पंधरा हजार आणिक कितेक संस्यानिक ऐसे त्यास सामील जहाले. आपणांकडील ठाणी अंतरवेदीतील व जयनगर वगेरे देखील मा. ळवा गडबडली आहेत. यासमयीं फौजा पाठवून यांस तंबी पोचली तरि उत्तम. नाहीं तरि परिच्छिन्न ठाणी या प्रांतीची उठतात. अशी पत्रे मल्हारजी होळकर व शिंदे यांची आली. ती वाचून, बहुत दिलगीर होऊन, राजश्री दादासाहेबांची रवानगी हिंदुस्थानांत करावी हा सिद्धांत करून श्रीमंत [ व ] रानश्री भाऊ- साहेब एकत्र होऊन दादासाहेबांस बोलावून सांगितले की, " हिंदुस्थानांत नावे. तुम्हीं गेले पाहिजे." तेव्हां दादासाहेब बोलिले की, " पूर्वी आपण तेह केलेत ते साठ लक्ष रुपये कर्ज जहाले. ते वारल्याशिवाय आम्हांस जावयास अनकूल पडत नाही. तेव्हां भाऊसाहेब बोलिले की," मुलुखागिरीस जावे ते कर्ज घेऊन घरास जावे की काय ? किंवा द्रव्य मेळवून घरास यावे ? तयापि तिकडील तिकडे लोकांची सम- जाविशी करावी. " तेव्हां श्रीमंत बोलिले की, " दादासाहेबांचे कर्ज वारून जा- ऊं तेव्हां त्यांस मुलुखगिरी सांगू. सांप्रत आम्ही जाऊं अथवा तुम्ही जावें. " तेव्हा भाऊसाहेबीही सांगितले की, “ साहेबी हिंदुस्यानांत मुलुखगिरीस जावें २२. 'दस्ते' किंवा 'पस्त लढाईच्या पूर्वीच होउन भाउंनी मोहीमशीर २३. आपण तह केलेत-म्यां तह केले | राहण्याचे काम पतकरलें होते, असा हल्ली आहेत. नाही तर तहांचा भाउंकडे संबंध में सर्वोचा समज आहे. दादा उदगीरच्या येतो आणि भाउ तर पूर्वी हिंदुस्थानच्या लढाईत नव्हते असाही समज आहे. मागें भानगडीत पडले असल्याचे पहाण्यांत नाही. टीप १४ पहा. २४. पण ही सर्व बोलणी उदगीरच्या - , ·(८) श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियतः [ मग ] आम्ही जवळ आसोन काय करावे ? आम्हांसं आज्ञा द्यावी. आजच कू- च करून जातो." ऐसें बोलोन, आज्ञा घेऊन, तेच दिवशी कूच करून, आंबेषड- दुराहून स्वार होऊन ब-हाणपूरचे रोखं चालिले. तीन कोशांवर डेरे दिल्हे. मुक्काम जाला, राजश्री विश्वासरावही समागमें चालिले. चार दिवस होता. सौ- मुक्काम भाग्यवती गोपिकाबाई भाऊसाहेबापाशी जाऊन बहुत प्रकारे सांगितले की, " तुम्ही जावे ऐसेनाही. दादासाहेब म्हणतील ते कबूल करून त्यांची खानगी करावी. आपण येथोन त्यांस सरंजाम पोहोचता करावा. येणेकरोन बहुत उपयोग आहे," असे सांगितले, परंतु विचारास आलेनाही. गोपिकाबाई फिरोन आंबेपडदुरास आली. पुढे यांणी कूच करोन फौजेची समजाविशी करीत करीत आठवे दिवशी बहाणपुरास दाखल जाले. तेथोन मजल दरमजल नर्मदेवर गेले. तेथे औठ मुक्काम जाले. हांडिया मुक्कामी इभ्रामखान गारदी होता तो आपला सरं. जाम करून दहा हजार गारदी व फिरंगी घेऊन आला. त्याचे इमान घेऊन वराबर समागमे घेतला. पुढे कूच दरकूच माळव्यांत दाखल जहाले. सुरंजेचे मुक्कामींहून फौजेची गणती घेतली. सत्तावीस हजार फौज व शंभर तोफा गण- ती नाली. अगोदर दादासाहेबी पन्नास तोफा माळव्यांत ठेविल्या होत्या त्याही घेतल्या. आणि मजल दरमजल ग्बालेरीस गेले. तेथे चार मुक्काम जहाले. तेथोन कूच करून मजल दरमजल खळया पार होऊन चालिले. नदी उत- रून ढवळपुरास पोहोचले. पंधरा मुक्काम आषाढमासी तेथेच जहाले. राजश्री मल्हारजी होळकर [ व ] जनकोजी शिंदे अंतरवेदीमध्ये होते तेयोन त्यांणी पत्रे पाठविली की, " साहेबी पुढे न यावे. आमच्या कुमकेस फौजा पाठवाव्या. धन्यांचे नांवावर आम्ही यांचे पारपत्य करून पराभव करूं, खांसा स्वारी आलि. याने आब जातो." असे कितेक प्रकाराने लिहिले. परंतु यांचे विचारास आले नाही. या प्रांतीचा भेद सांपडेल म्हणून येऊ नका म्हणतात, अशी कल्पना चित्तांत आणून उत्तर पाठविले की, " गिलच्याचे बळ भारी आहे. तुम्ही व आम्ही एकत्र जाल्याखेरीज तोलत नाही." त्याजवरून शिंदे होळकर यमुना उतरून आलीकडे आले. पांच सहा दिवसांत गंभिरा नदीवर गेले. उभयतां येऊन भेटले. आँठ मुक्काम तेथें जालियावर सुरजमल्ल जाट पांच सहा हजार फौजेनशी पलीकडे राहिला. त्यांच्या यांच्या भेटी जाल्या. होळकर यांचे विद्य माने जाटाने मनसुबा सांगितला की, "दिल्लीचा शहरपना आपणास देवावा गाजुदीखान यास वजोरी द्यावी, आणि शिंदे होळकर आम्ही मिळोन गिलच्यावर २६. येथे ही 'आज' असे स्पष्ट आहे २५. मूळांत 'आज ' असे स्पष्ट आहे पण ते हस्तदोषाने पडले असावें. - .

·जाटाची मसलत-दिल्लीवर हल्ला-दिल्ली सर फरितात. (९) जातो. आमची कुमक आपण परचेगर करानी. आणि मापले मुलकति उच्छाह करून रहाने. खांशानशी गिलच्यावर नाऊ नये." परंतु तो विचार यांचे ध्यानात आला नाही. [ जाट ] होळकर यांचे अनुगते बोलतात ऐसे मनात आणन त्यास सांगितले की, " येनिशी श्रीमंत राजश्री नानासाहेन याची आज्ञा पाहिजे. सांबत तुम्ही व आ'ही मिळोन हस्तनापुरास जाऊं. " ऐसे सांगोन कूच करून गदा प्रयोदशीचे दिवशी स्वार जहाले. ते तिसरे दिवशी आमावस्थेस आगरियानजिक गोघाटास यमुनास्नानास मुलामास गेले. तेथोन कूच करून मथुरेस गेले. तेथे मसलत करून शिंदे होळकर न हुजुरात आठ हजार अशी राडी फीज घळवंतराव यास मोघम देऊन पुढे रवाना केले. पांच दिवशी पोचलं. तेच दिवशी पळनंतराम जाजनं दरवाज्यावर उभे राहिले आणि पलान निशाणे शर्त करून किल्यावर चढविली. आणि श्रीमंतांकले गांडणीस्वार रवाना केले की, किल्ला फत्ते जाला. श्रीमंत खुषी वाहत जाले. सांडणाचारांस इनाम दिन्हें. इकडे निशाणे चढविली. कितेक लोक किल्यांत ताऊन पोचले. पातशहाचे जनानखान्यात मराठे लोक जाऊन लुटालूट करूं लागले. तेव्हां पठाग किल्यात सात आठ हजार होते. त्याणी शिपायगिरी करुन मार तंबी दिल्ही. लोक, निशाणे माघारी फिरविली. लोक आत गेले होते ते कापून कादिले. तेव्हा किल्याभोवते मोर्च बसवून दिल्ली आलीकडे दो कोशांतर डेरियास आले. फिलन माघारे आले याचे वर्तमान श्रीमंतांस लिहिले. वर्तमान ऐकून पळवंतराव याजवर रुष्ट जहाले. निशाणे चदपिली, कितेक लोक मा. त जाऊन पोहोचले असता, खांसे लोक गट करून उड्या घालून पठाण लोक कापून काढाये ते न केले. असे बोलून आपण कूच करून आठने दिवसात दिल्लीस दाखल जहाले. मोरचा एक होता. परंतु उपाय काही चालत नाही. श्रीमत आल्यावर एक दोन उठावण्या करून पाहिल्या. परंतु दिस्त्रीचा किल्ला हाती यावयास काही थान चालत नाही. काय करावे हा विचार श्रीमंतांस पड- ला. आंतील पठाण यांसि विचार पडला की, असे सगयों आहांस गिलचाची कुमक येऊन पोहचलो तरि उत्तम. नाही तरि र मुनानदी भरुन चालली आहे; भाऊसाहेन किल्ला घेतल्याखेरीज उठत नाहीत, आली मारले. जातो. विचार करून किल्याची सत्याची बोलणी गानुदीखान याचे विद्यमाने लाविली की, " वस्तभाव हत्यारे सुद्धां आम्हांस नदीपार करून दावे; म्हणने किया तुम. चे हवाली करूं. " यांणीही मान्य करून ओंठों पठाण यनुनमध्ये नांव चालन पार करून दिव्हे. पातशहा मात्र किल्यांत राहिले. मुंजत माणूस गिलचाकडील आठ हजार " पटायटलं आहे. २७:वर तर ·.. (१०) श्रीमंत भाऊसाहेबांची कौफेर्यंत. कोणी राहिले नाही. किल्ला हस्तगत जाला, ठाणे आपले बसविलें: नारो शंकर यांचे स्वाधीन दिल्लीचा कारभार करून बाळोजी पगडे व मीरखान ठोके व लोक मिळोन सात आठशे स्वारांनिशी दिल्लीत ठेविले. दिल्ली फत्ते नालियावर सुरजमल्ल जाट याणे पूर्वीप्रमाणे बाहर आपले स्वाधीन करावे, मणोन आड घातली. यांणी मान्य न केले. यास्तव जाट आपले देशास गेला. गाजुदीखान कुर्राण पढत होता. भावणमास संपूर्ण जाला. कोटयाचे आलीफडे यमुनातीरी हस्तनापूरचे ऑलीकडे मुक्काम होता. पुढे खर्चाची निकड लागली. यामुळे पादशहाचे तख्त होते त्याजखाली रूप- पाच्या कांबीवर त्याच्या पे टया कि ल्या बसविल्या होत्या त्या कादून, सात लक्षांचा ऐवज काढून लोकांस रोजमुरे दिल्हे. आणि भाद्रपदमासी हा मुझाम सोडून दिल्लीनजीक दोन कोशावर पश्चिमेकडे सीतारामाचे शहरात राहिले. उत्तरेकडे दिल्लीचे बाजूस चक्कीस दमाजी गायकवाडे, दक्षिणेकडे समशेर बहा- दूर, पूर्वेस गिलचाचे तोंडावर हुजुरात व खासा पागा, डेरा, व हुनरातीचे पतके, वे जनकोजी शिंदे फौज सुद्धा त्यांचे जवळ हिंदुस्थानी लोक सभोवते नेमून, बंदोबस्तीने लण्कर आवळोन अशा जागा जागां चवक्या नेमून भाद्र- पदमास पावेतों मुक्काम जाला: गिलचा यमुना नदी पलीकडे एक कोशावर होता. मध्ये नदीमुळे उभयता फौजेची हत्यारे न होता; भाऊसाहेबी जन- कोजी शिंदे यांचे अनुमते मनसुबा केला की, कुंजपुरामध्ये कुतुमशाहा पठाण व शाहामतखान बारा हजार पठाणानशी ठाणे बळकावून आहेत. पूर्वी दादा- साहेबांस खांसे गेले होते, परंतु ठाणे हस्तगत जाले नव्हते. गिलचाने घेऊन यासि तेथे ठेविले आहे. आधी ठाणे घ्यावे. पुढे नदीचे पाणी उतर. ल्यावर गिलचाची सुरत घ्यावी: अशी मसलत करून आश्विन शुद्ध १ पदेचे दिवशी कुँच करून; कुंज- पुन्याचे रोखें एक मजल जाऊँन, फौजेची निवड करून; शिंदे, होळकर व विठ्ठल शिवदेव असे पुढे रवाना केले. मागे एका मजलेचे अंतरें खांसा स्वारी व भ्रामखान गारदी असे दरकूच दरमजल चालले. पुढे फौज गेली. हे तेथे जाऊन पोहोचले. परंतु नजीक मोरचे देऊन राहिले. इलाज चालेना. आतून गोळा गोळी होत होती. दशमीचे दिवशी खासा स्वारी- निशी कुंजपुरानजीक दिढा कोशावर मुक्काम करून भाऊसाहेब व रावसाहेब घोड्यावरून उतरून, डेरियास जाऊन, पाणी मात्र प्राशन करून स्वार जाले, आणि निशाण फौजेपुढे घालून, किल्यानजीक जाऊन राहिले. तो बातमीचे पर्तमान ऐकिले की, गिलचाची पत्रे किल्लेदारास आली ती धरून आणली - ·कुंजपुरावर हल्ला-फत्ते. (१) आहेत. पत्रांत मजकुर पहातां कुतुबशहा यास लिहिले होते की, एक दिवस तुम्ही धीर धरून बसणे, कुमक इतकियांत हर इलाज करून पाठवितो. हे वाचून यांणी निकड करून भ्रामखान गाडदी मागे सहा कोशांवर होता त्याजला जलदोने स्वार पागेचे पाठविले की, पत्र पावतांच स्वार होऊन येणे. आम्हीही कुंजपुग्यास पोहचलो. ते दिवशी रात्र जाली. दुसरे दिवशी सर्वत्रांस ताकीद करून किल्यावर हल्ला केली. इभ्रामखान रातोरात कूच करून प्रातः काळीच दाखल जहाले. परभारे येऊन किल्यास झगढला. श्रीमंतांनी इभ्राम. खान यांस सांगोन पाठविले की, मुहूर्तास तान घटका अवकाश आहे, तूर्त न उठावे. त्याणे सांगोन पाठविले की, मुहूर्त कशास पाहिजे ? आम्ही किल्ला फत्ते करितो आणि हुजूर येतो. साहेबी धीर धरून एक प्रहर बसावे. परंतु याणी ऐकिले नाही. सर्वत्रांस ताकीद करून हल्लयास उठले. आतील प. ठाणांनी मार कुंबल दिला. परंतु मारामार करीत लोकांनी मरदुमी करून खंदक उडून किल्याचे भिताडावर जाऊन पोहोचले. ते दिवशी शिंदे पाणी तरवार सीमा परती केली. कुतुबशाहा व शाहामतखान खंदकाचा आश्रय करून होते तेथे जाऊन लोक पोहोचले. पठाण कापून काढिले. शाहाम. तखान याचे डोके मारून आणले ते भाज्यास लावून लष्करांत फिरविले. कुतुबशाहास जीवंत धरून आणिले. त्यास नेऊन ढालेपाशी त्याचे डोचके मारिले. वरकड बारा हजार पठाण कत्तल करून कापून काढले. किल्ला फत्ते जाला. काही गल्ला व काही ऐवन बिच्छायदी दहा पंधरा लक्षांचा सांपडला. किल्यामध्ये बळवंतराव यांस ठेवून आपण मुक्कामास आले. तेथे बातमी आली की, नदीपार कुंजपुरानजीक पांच सात हजार फौज गिलचाची आली होती, [ पण ] किल्ला घेतला हे वर्तमान त्यांणी ऐकून निघून गेली. या नंतर पोर्णिमेपर्यंत तेथेच मुक्काम होता. कुंजपुरास खाणत्या लाविल्या. भिताडे किल्याची फोडिली. साफ करावयास लागले. आणि कुरुक्षेत्रास जावें, तेथे दर्शन करून माघारे यावे, हा मनसुबा करून आश्विन वद्य प्रतीपदेस कूच करून कुरूक्षेत्राचे रोखे चालिले. तेथे वर्तमान आले की, गिलचास यमुनेने वाट दिल्ही. गळाभर पाणी जालें. नदी उतरून सडी फौज़ उतरली. तोफ- खाना मात्र उतरावयाचा राहिला होता. तोही उतरावयास लागला, असे वर्त- मान ऐकतांच कुल सरदारांस रात्री बोलावून मसलत केली की, आधी जाऊन २८. कुषल-मजबूद, जबर. आहे. पुढेही असेच म्हटले आहे. २९. 'विशमनखान' असें मूळांत दि ३०. ढाल मेंडा, मुख्य निशाण. सते पण वरती शाहमतखान अर्सेच आले - ·. - (१२) श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत. गिलचाचा मुशाम घ्यावा. तोफखाना वगेरे फीज नदीपार झाली नाही तो गांठ घालावी. सरंजाम जमल्यावर तोलणार नाही. म्हणोन कूच करोन पाणि- पताचे रोखे द्वितीयेचे दिवशी बारा कोशांवर पु ला व र मुक्काम केला. दुसरे दिवशी सहा कोशांवर मुशाम केला. बुणगे मागे राहिले होते याजमुळे केला. तेथे बातमी आली की, पाणपतावर पुढे तीन कोशांवर गिलचा आला. तिसरे दि. वशी कुल बुणगे झाडून आले. आल्यानंतर कूच करून पाणिपतावर दाखल जाले. तेथे वर्तमान आले की, गिलचा.सोनपतावर आला. सोनपतावर ठाणे सरकारचे होते ते दहशतीने उठोन आले. पानपतावर मुक्काम जाला. दुसरे दिवशी सडी फौज- माजी हरी समागमै देऊन पुढे त्यांचे लष्करा- नजीक बातमीस पाठविला होता. झाड़ी मोठी. गिलच्याचे लष्कर दिसत नाही, आपणांकडील स्वार लपकरानजीक - जाऊन घोड्यावरून उतरून हुरडा खात बससे होते. तो तिकडील पन्नास पाऊणशे स्वार आले. त्यांणी मध्ये गवसून पंचवीस स्वार धरून नेले. . त्यांपैकी तीने.. मराठे व एक ब्राम्हण, ऐसे. चवघांची डोचकी मारली. वरकडाची घोडी हत्यारे घेऊन जिवानशी सोडले. उघडे बोडके लण्करांत आले. त्यानंतर गिलचाकडील स्वार तोफखाना झाडून नदी इतरून लष्करांत मिळाले, कुल स्वार एकत्र होऊन राहिले,, म्हणोन वर्तमान आले; पूर्वी गिल. च्या नदी उतरेल ह्मणून कुंजपुराकडे जाते समयी दीडशे नाव शि ल म गडा- जवळ अटकावून ठेविली होती. परंतु ईश्वरचरित्र ! नदीस उतार जाला. त्याजमुळे फीज़ उतरून आली. लष्करा : नजीक तीन कोशांचे अंतराने राहि- ली, आपले लष्करः पाणिपताचा जुना खंदक मातबर होता तेथे पश्चमेकडे पागे बुणगे, पुढे सड्या फौजा, निवड करून राहिल्या, .' प्रथम मुंज शिंदे, होळकर यांणी स्वतां केले. आपला . तळ सोडून त्यां- च्या लष्करावर चालून गेले. तेही. वाढून पुढे आले. जुज मातबर होऊ लागले. त्यांचे कुमकेस सोनजी भापकर वगेरे पतके बळवंतराव यां समागमें देऊन पाठविले. ते आपला तळ सोडून एका कोशांवर फौज़ सुद्धां-शिंदे हो. लकर ऐसे मुंज होत आहे. शिंदे यांजकडील लोकांनी ते दिवशी शर्त केली. गिलचाचा मोड होऊन माघारे गोटांत नेऊन घातले. पांच सहाशे घोडे. आणिले. सिंद्याकडील शेटिबा खराडे व सटवाजी फाळके पडले, गिलचाकडील साहेब लोक मातबर दोन चार पडले. वगैरे बहुत ठार जाले, ३१.. फौजसुद्धा काय केलें ? वाक्य ३२, वगैरे-इतर त्या अर्थी. अपरें दिसते. - ·गिलचाशी पहिले झुंज-मराठ्यांचा जय. (१३) काही एक जखमीही जाले, ते दिवशी सुजाहित डवला, नजीबखान रोहिला पुढे आला होता. कस्त करून माघारा गेला. ते दिवशी बळवंतराव गणपत यांणी कमी केले. शिंदे यांची कुमक केली असती तरी गिलचा पांच सात हजार हुलका जाला असता. तो न जाला, परंतु यश मराठे यांस आले, गिलचाकडील फौज अबदाली खांसा वीस हजार देखील मातबर, नजीब खान रोहिला बारा हजार पायदळ व सुजात डवला पंधरा हजार, या शिवाय फिरकोळ पंचवीस हजार, एकूण साठ पन्नास हजार. सुजा .डीला यांजकडील व नजीबखान याजकडील तोफखाना लहान थोर शंभर सवाशे जमला. ल हा न फौज [ ? ] आपणाकडील फीज हुजुरात पागा देखील पतके सुमारो तीस हजार व जनकोजी शिंदे कुल बारा हजार व मल्हारजी होळकर आठ हजार व हिंदुस्थानांतील पतके तीन हजार. एकूण जूंजती फीज पन्नास साठ हजार. व इभ्रामखान गारदी पायदळ तोफखाना. शिवाय इभ्रामखान लहान थोर होते. आंब्याचे बागेत खांसे पागासुद्धा, उजवे बाजूस जांबळीचे बागानजीक जनको- जी शिंदे, त्यांचे उजवे हाती मल्हारजी होळकर, त्यांचे उजवेकडे पेंढारी, होळकराचे पिच्छाडीस रेणको आपाजी व यशवंतराव पंवार, डावे बाजूस भ्रामखान गारदी व समस्त सरदार, त्यांचे डावेकडे दमाजी गायकवाड व भानाजी पायगुडे व बाजी हरी व विठ्ठल शिवदेव व नारायणराव बापूजी व कृष्णाजी अनंत व तांबे व कितेक पतके अशा बाजू चांटून देऊन, फौजेची बंदोबस्ती करून, बुणग्याचे भंवता बाहेरून तोफखाना, कुल सभंवता खंदक आपले मसलतीने सर्वांकडून खंदक खचविला. पहिला कांही जुना होता तो सरसावून नीट केला. कार्तिक शुद्ध १ पासून लढाईस प्रारंभ केला.. तोफेचे गोळे चालू लागले. - गिलचाकडील फौजेचा बंदोबस्त, पिच्छाडीस खांसा अबदाल्ली, पुढे त्याजकडील पठाण, डावे . बाजूस सुजात डवला व उजवे बाजूस नजीबखान रोहिला. याप्रमाणे एका मागे एक राहिले होते. त्यांचे पुढे काही अर्ध. कोशावर फौज काही समागमे देऊन पुढे ढाला देऊन मोरचे दिल्हे. तोफखाना उभा करीत होते. आपले लण्करा पासोन त्यांजकडील तो. फखाना एका कोशावर होता. तेथोन. गोळे येऊन आपले लष्करांतील कितेक घोडे व माणसे मरत होती. आपला बंदोबस्त ज्या ठिकाणी पतके राहिली तेच मोरचे कायम केले. पुढे मोरचा चालू येता [ ? ] आपणांकडील तोफेचे गोळे त्यांचे लष्करांत दिढा कोशावर जाऊन पडत होते.. आपले लष्करावर ३३. कस्त-श्रम, मेहनत. ठे सरदारांसुद्धा. १४. देखील मातबर मातबरांसुद्धां, मो.

·(११) श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत. अर्ध कोशावर धमामा रचून, वरत्या तोफा लागू करून, तेथोन मार करूं लाग- ले. आपले गोळे दररोज शे दोनशे त्यांचे लकरांत पडतात. त्यांजकडील चाळीस पन्नास दररोज येतात. आपले छबिने चार पांच हनारांच्या टोळ्या पुढे जात होत्या. त्यांजकडीही फौजेच्या टोळ्या पुढे येतात. त्यांचा यांचा मुका. बला होत होता. कांहीं झडपड होऊन हे इकडे येतात व ते तिकडे जातात. आपल्याकडील कही काबाड जाई त्याजवर दंगा करूं लागले. तद्रू माणसे धरून नेऊ लागले. तेव्हां बंदोबस्त करणे प्राप्त जाला. दररोज चार हजार फोज कहीचे समागमें देऊत गवत मात्र आणीत होते. सरपणाचे साहित्य कोठे आंब्याचे वृक्ष होते ते तोडून गंज घातले. पांचा स्वारांचा लो क पतकी त्याणे एक दुसरा वृक्ष आटोपिला, मातबर सरदारांनी तर बहुत आटोपिले. आपले आपले ठिकाणी गंज घातले. त्यानंतर आपलेकडील पेंढारी त्यांचे लकरांत जाऊन दंगा करूं लागले. तेव्हा त्यांणी फौज पाठवून कहीस उपद्रव केला. पांच हजार कही धरून नेली. . पन्नास असामींची डोचकी मारिलो. तट्टे हिरोन घेऊन वरकडांस सो. डिले, त्यापासोन कलह मांतबर होऊ लागला. आपले लष्करात प्रथम धारण कमकसर बारा शेर धान्य होते. त्याच्या लष्करांत महर्गता चार शेरांची धारण. तेव्हां गिलचाने पहिला मुक्काम सोडून यमुनातीरी जाऊन राहिला. त्याचे लष्करांत अंतरवेदीकडील रसद चालू लागली. बाराशेर धान्य जालें. आप- णांकडील रहदारी बंद केली. त्याजमुळे महर्गता चार सहा शेरांची जाली. त्याजमुळे लोक बहुत गडबडले. कुरुक्षेत्राकडून रसद चालवावयाचा प्रकार करावा असा विचार करून मुलकांतील चारण बोलावून त्यांस बहुत मान वस्त्रे देऊन कौल द्यावा; तमाम संस्थानिकांस पत्रे देऊन मार्ग चालता केला. तेणे. करून दहा शेरांची धारण जाली. चारणासमागमें पांच हजार स्वार देऊन दहा बारा कोशांवर घालवावे, येते समयीं पुढे स्वार पाठवून भाणावे, असे केले. चारण पंचवीस तीस हजार बैल भरून दाणा वगैरे जिन्नस घेऊन येऊ लागले. तेणे करून काही एक दिवस धारण राहिली, दररोज धांडोरा पि. टीत गिलचावर चालोन जावे लागते. त्या समयीं त्यांणी तयार होऊन यावें. तेव्हा फौजा पुढे जात. परंतु तो जागा सोडोन चालो [ न ] नये, तेव्हां जुंजास अनकूल पडले नाही. गिलचाकडील बातमीचे लोक येत. त्यांणी सांगितले की, आपणाकडील फौजांचा बंदोबस्त आव सोडून ३५. कही दाणा वैरण नेणारी टोळी. ३५. 'आय' असे स्पष्ट आहे. 'भाराया. ३६. रसद-दाणावैरणीचा पुरवठा. तर 'नरे?

·बांध तोफा चढविण्यासाठी घालविला तो-धमामा. दुसरे मुंज-बळवंतराव पंडतो. (१५) पुढे येऊन मुंज करावयास खांशांचा हुकूम नाही. तुम्ही दररोज चालून गेला तरी खांसा शाहा बाहेर येत नाही. लष्कराचा अवघा घोळ आटपून पुढे तोफखाना देऊन राहिला आहे. मुंज दावयास खांसा बाहेर निघत नाही." [तेव्हा ] याणी दोन्ही लष्कराचे मध्ये रणखांब उभा केली, आणि भवताली पळसाची झाडी कितेक होती ती पतक्यांस वाटून देऊन, रात्रीच्या मशाला लावून दर पतक्यास दोनशे चारशे झाडे तोडावयास नेमून देऊन साडी तोडली. मैदान रान केले. आणि त्यासं जीसुदाबरावर सांगून पाठविले की, हिंमत धरून जुंजास यावे. आणून त्याजवरून रणखांबाचे इशारतीने कार्तिक चरा १० चे दिवशी तयार होऊन झाडून फौजा घेऊन खाँसा निघून गांवा बाहेर आला. हे वर्तमानं यांस कळले. यावर ही दररोज तयार होऊन येत होते, त्याप्रमाणे तयार होऊन दहा घटका दिवसास थोडक्या लहान गोळ्याच्या तोफा समागमे घेऊन, तमाम सरदारांस ताकीद करून तयार जाले. आणि तमाम धमायापाशी जाऊन उभे राहिले. सर्वत्र सरदारांस सांडणीस्वारांबरोबर सांगोन पाठविले की, आपला जागा सांभाळून रहाणे. ज्याजवर येईल त्याणे जुज यावे. जेथील तेथे कायम असावे. कोणाचे मदतीस कोणी जाऊ नये. म्ह. णोन ताकीद करून पुढे अर्ध कोश फौजा पुढे गेल्या. तेही तिकडून चालून आले. त्याणे हल्यास पुढे चाल केली. शिंदे होळकर यांजकडे उजवे बाजूस सुजात डवला, हुजुरात डावे बाजूस नजीबखान रोहिला वगैरे पठाण, खासा शाहा पाठीमागेच राहिला. प्रयम मुंजाचे तोड सुजात डवला याणे हल्ला होळकराकडे लावला. तो होळकराकडील लोक कुल पळो लागले. मुंजास ठरत नाहीत. होळकरास संकट पडले. तेव्हा आपण घोडियावरून उतरून गाशा टाकोन बसला. आणि लोकांस झणों लागला की, " तुम्ही सर्वत्र पळोन जावे आणि आपले जीव वाचवनि. आम्ही येथे मरतो. आमचे डोके त्याजला कापून नेऊ द्या. तुम्ही पळता त्याप्रमाणे वाट धरावी." ह्मणून बसला. त्याजवरून लोकांनी माघारी तोडे केली आणि शिपाईगिरी म्हणावी तशी केली. ते दि. पशी होळकराने एवला यास माघारे फिरवून विल्हे. मुंज उत्तम प्रकारे जाले, तिकडून दम खाऊन नजीबखान रोहिला याजकडे येऊन मिळाला, दोघे एकत्र होऊन हुजुरातींवर आले. डावे बाजूची पतके हलली नाहीत. ती जेथील तेथे कायम होती. इभ्रामखान गारदी हुजुरातीस सामील होता. हुजरा. तीकडे खांशावर उभयतां चालून आले. युद्धास तोड लावले. ते समयीं बळवंतरवि पंचवीस स्वारांनिशी पुढे सरकला. बळवंतराव याजकडील लोक ३८. खंदकाच्या बाहेर माऊंनी मातीचा ·६ . श्रीमंत भाऊसाहेबांची कफियतः भले सरदारासमागमें उठले नाहीत. लोकांनी कमी केले. आणि खांसा दहाँ- विसानशी जाऊन हत्यार फार केले. बळवंतराव यांचे कुमकेस हुजुरालीचे लोक कुल् जाऊन मिळाले. मुंज बळकट होऊ लागले. दिवस थोडा राहि- ला. वष्ठवंतराव यांस छातीवर गोळी लागली. ठार झाला, घोडियाखाली पडः ला. तो तिकडील लोकांची दाटी करून, घोड्या खाली उड्या टाकून, डोसकें कापून न्यावयासि आले. ते समयी हुजरातीच्या दहापांच लोकांनी हिंमत बळ- कट धरून पुढे होऊन, मोठया जबरदस्तीने दहा पांच त्यांजकडील असाम्या ठार करून, पायाशी धरून मुर्दा ओढून आणिला. बळवंतराव पडेला हे वर्तमान फौजेत कळतांच लोकांनी दहशतखाऊन मांधारे कचरले. जरीपटका पन्नास ५० स्वारांनशी राहिला. तो रोहिला लढाई करीत करीत धमाझ्यापाशी चालून आ- ला अगोदर लोकांस ताकीद होती त्यामुळे कुमक केली नाही. रात्रही फार झा- ली. धमाम्या पासून कचरून हुजरातीचे लोक कितीक गोटापर्यंत जाऊन दाखल जहाले. त्या समयीं साऊसाहनी छातीचा कोट करून, नेवील तेथे उभे राहून माघारे फिरते त्यांजवर काठ्या घालून तोंडावर लावीत. आ- पण जाग्यावरून हालले . नाहीत. त्या समयी जनकोजी शिंदे हाणा हाणा करीत राहिल्याचे फौजेत मिसळले, आणि कुबल मार दिल्हा. डावे बाजूस इभ्रामखान याणे शर्त करून जाऊन तोंड लाविले. मध्ये पहिले तोडींच तिहीं. कडून गारदी याणे खणारखणा केली. शेहिल्याचे लोक कापून काढिले. खांसा रोहिला माघारे तोंड करून पळू लागला. त्या तमयीं सुजात डवला याणे कमती करून हत्यारे केली नाहीत. खांसा शाहा तो मागेच होता. पुढे आला नाही. शेहिल्यास कुमक पोहोचली नाही: खरानी बहुत जाली. चार घटका रात्र परियंत जुज जाले. ते दिवशी दिवसाचे मुंज असते तरि गि. लचा परियंत मारीत जाते. शे पन्नास निशाणे आणिली व हत्यारेही आणिली. हत्यारे तळावरही बहुत पडली. त्याचे पाठी लागोन त्याचे मोरच्यापर्यंत घालविले. रात्री दिसेनासे जाले. यामुळे फिरून माघारे आले. ते दिवशी जनकोजी शिंदे यांणी बहुत मर्दुमकी केली. मुंज उत्तम प्रकारे नाले, नर करितां ते समयीं भाऊसाहेब माघारे तोड करिते म्हणजे काही वाकी न रहाती. मोठे धीराने लोक फिरवून मुंजे केल. यामुळे लोकांनी डोया देऊन शिपाईगिरी म्हणावी तशी केली. शहिल्याचा मोड होऊन माघारा आपले ल. 'एकरांत जाऊन मिळाला. श्रीमंतांस यश आले. संतोष जाला, परंतु बळ. वंतराव पडिले यामुळे श्रम जाले. प्रहर रात्रीस भाऊसाहेब व रावसाहेब ३९. हा लेख माउंस अनुकूल आहे. - ·। - रोहिल्याचे नुकसान-दाणा वैरणीची टंचाई गोविंदराव बुंदेले: (१७) चांदणीस दाखल नहाले. व कित्येक लोक जखमी व ठार जाले त्यांचा समाचार आणोन सर्वत्रांचा परामृष केला. आणि पळवंतराव यांचे डेन्यास जाऊन, त्यांची बायको संहगमनासं तयार झाली होती, तिजला बहुत प्रकारे समाधान करीत होते. परंतु तिने निश्चय केला. तेव्हां साहित्य करून रवानगी केली. रात्रीचेच दहन केले. आपण चांदणीस आले. दुसरे दिवशी तमाम सरदारांचे डेरियास जाऊन बहुतां प्रकारे समाधान केले. लोक संतोष जाले. त्यामुळे पुढे लढाई करून खामाखाय गिलचा मोडून काढावा याप्रमाणे सर्वांनी बळ दिल्हे. माणि स्वारी तयार केली. तो गिलच्यांचे लष्करांतील बातमी आली की, कालच मुंजांत रोहिल्या- कडील वगैरे पांच हजार लोक पडले. गिलचापाशी जाऊन रोहिला याणे पागोटें आपटिले की, " माझे सर्वस्वी घर बुडविले. नामी नामी सरदार पडिले. खराबी बहुत जाली. तुह्मी कुमक केली नाही. या उपर आपण आमांस तो- डी देतो. आपण निघून जातां. " [ ऐशा ] कितेक रागाच्या गोष्टी बोलून रूदन करीत बसला. तेव्हां शहाने बहुत समाधान केले. शिरपांव दिल्हा. व कितेक सरंजाम देऊन डेन्यास घालविला. असे वर्तमान शिंदे यांचे मुखें ऐकि- लें. ते दिवशी सुजात डवला याजकडील पठाण मातबर आला. सलुखाची बोली लाविली. परंतु राहिला या बोलीत नाही. डवला याणे काहीं अबदाली- चे अनुमत घेऊन वकील पाठविला. करारांत निश्चय अटकेपर्यंत मुलुख ध्या- वा. व शिंदे यांची मालत नेली ती घ्यावी आणि एक कोड रूपये नक्त घ्यावे व दिल्लीचा बंदोबस्त तुमचा तुही करावा. अशी बोली पांच सहा रोज पर्यंत होत होती. यांणी बोलणे केले, परंतु रोहिला आमचे हाती द्यावा. अशी आट यांची होती. गोळी वाजतां राहिली नाही. तोफांचा मार तिकडून व इकडून पूर्व- पत् प्रमाणे होतच होता. लोक छबिन्यास जातच होते. मुंज मात्र जाले नाही. बोली दोन महिने घातली. रोहिल्यास कळल्यावर पाहापाशी जाऊन म्हणों ला- गला की, " तुमचे सोबतीने आमचा खराबा बहुत जाला. कांहीं बाकी रा- हिली नाही. एक वेळां मी जाऊन लढाई करीन, मग तुझी सख्यत्व करावे. तूर्त आपण या मनसब्यास जावंत नाही." त्यावरून अबदालीनेही काज पाडिले. रोहिल्याकडील वकील उठोन गेली. ४०. चांदणी =छत, तंबु, डेरा. ११. गोहिला नजीबखान. ४२. छबीना-पहारा. (घोडेस्वारांचा.) ४३. रजावंत कबूल, खुपी. ४४. 'कान पाडले' तर नव्हे ? ४५. ही तहाची बोलणी कालहरण कर- ण्या करितांच अबदालीने सुरू केली असावी तह करण्याचा त्याचाही.मनोरथ नव्हता.

·- (१८) श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियतः पुन्हा पूर्ववत् प्रमाणे मुंज होऊ लागले. असे करितां लहान थोर मुंजे दोन महिनेपर्यंत जाली. पावणे तीन महिने मोर्ध्यावरच होते, आणि भाऊसाहेब चांदणीवर येत स्नान भोजन करून मोरच्यावर गेले म्हणजे ते माघारे येत: ऐसे नित्य चालीप्रमाणे जाहले.. वर्तमान वरचेवर श्रीमंतांकडे लिहून पाठवीत, घळवंतराव पडिल्यावर लहान लहान मुंजे वरचेवर होतच होती. परंतु दिवों- दिवस गिलचा बळावत चालिला, त्याचे लण्करांत संवगाई, आपले लष्करांत महागाई, दिवसोंदिवस होत चालली. यास्तव हरएक प्रकारे सख्यत्व करून सांप्रत निघावे हीच मसलत. याजकरितां श्रीमंतांकडे पुण्यास पत्रे पाठविली की, आपले लष्करांत धारण फार महाग जहाली आहे. सरंजाम कोणीकडून पोहचत नाही, यास्तव आब राहून सलूख करून प्रस्तुत निघावे की काय? त्याची उतरे श्री- मंतांनी पाठविली की, तह कोणत्याप्रकारे, मुलुख कोठपर्यंत, आपणांकडे काय देतो, व नक्त ऐवज किती देतो, हे लेहून पाठवणे. मनास आणून आज्ञा करणे ते केली जाईल. या नंतर लष्करांत लोकांस रोजमुरां नाही, खजीना कोणी कडून येऊ पावत नाही, यास्तव गोविंदपंत भाऊ बुंदेले यांस पत्रे पाठविली की, सरंजाम आह्मांकडे हरएक विचार करून पोचता तुझीं करावा, ते होत नाही. तरि गि- लचाकडे अंतरवेदीहन रसद येऊन पोचती, त्यास जागां जागां लोक घालून, वाटा बंद करून, सरंजाम न पोहचे ते करावे. त्याजवरून गोविंदपंत त्या का- मावर चार पांच हजार फौजेनिशी अंतरवेदीत फिरत होते. तेव्हां गिलचाने बातमी राखून गोविंदपंताचे पारपत्यास लंगडा नजीबखान पठाण दहा हजार फौज देऊन यमुना नदी उतरून अंतरवेदीत रवाना केले. नदीपार त्याणी मुक्काम केला. तेव्हां इकडे वर्तमान कळल्यावर गोविंदपंतांचे कुमकेस जावया- करितां नारो शंकर यांस पत्रे पाठविली. दिल्लीमध्ये नारो शंकर या समागमें श- हरचे रखवालीस मीरखान पठाण व बाळोजी रोकडे देखील नारो शंकर सातशें स्वारांनिशी होता त्यास व आपाजीपंतास हुजूर लष्कर नारायण बापूजी ते रा ह जा र ल खे णी बो ध णे तीनशे, पर्वतराव कदम दीडशे, व लक्ष्मणराव गावडे पन्नास, हिरोजी शेळके पन्नास अशी पतकें साडे अठराशे स्वार दिल्लीस रवाना केले. आणि त्यांस सांगितले की, गोविंदपंत अंतरवेदीत आहेत त्याजवर गिलचाने फौज रवाना केली, त्यास तुम्ही व नारो शंकर व दिल्लीतील लोक नाऊन कुमक करणे. लंगडा पठाण लुटून पस्त करणे ह्मणोन रवाना केले ४६. ते म्हणजे रावसाहेब विश्वासराव. । ४७. 'पस्त ' किंवा 'दस्त'? .

·. . बुंदेल्यांची वाताहत-गरनध्याचे चारण-नानांचे पत्र. (१९) हे दिल्लीस जाऊन पोहचले, तो गिलचाकडील फौजेने जाऊन गोविंदपंताशी गांठ घातली. संध्याकाळचा चार घटका दिवस होता तेव्हां जाऊन फौजेत मिसळले. त्याची फौज भारी होती. यांणी कोणी हत्यारे धरली नाहीत. गोविंदपंतांनी पळ कादिला. तीन वेळां घोड्यावरून पडिले. फिरून वरचेवर बसवीत. धीर पुरेनाप्ता झाला. लोक चहूंकडे पळो लागले. दिल्लीहून कुमक कांही पोचली नाही. ते समयीं गोविंदपंत सांपडले तेथे शिरछेद केला. आणि सुना डवला याजकडे शीर पाठविले. फौज लुटावयास लागले. कितेक लोक मारले व कितेक गेले. घोडीं बहुत पडिली, चारपांचशे घोडी घेऊन गेले. कितेक पळोन अंतरवेदीत गेले. कितेक देसचे लोक दिल्लीकडे पळत आले. दोन चार हजार पर्यंत दिल्लीस दाखल जहाले. सुजाधवला याजकडेस शार पाठविले होते. त्यांनी श्रीमंतांकडे पाठविले. श्रीमंतांस अपेशाचे श्रम जाले. शिराते दहन करविले. या नंतर कुरुक्षेत्राकडून. आपणाकडील चारण येत होते त्यांची बातमी रा. खून गिलचाने दोन हजार फौज पाठवून चारण लुटावयास सांगितले. ही बात- मी कळल्यावर विठ्ठल शिवदेव यांजकडील हजार स्वार ग र न ळ्यावर पा- ठविले की, चारण आला असला तरि त्याजला पुढे घालून लावून देणे, णि तेथेच गिलचाची बातमी राखून रहावे. त्याजवरून स्वार गरनळ्यावर जाऊन राहिले. काही चारण-रवाना केले. पुन्हा गरनळ्यास होते. त्या स्वा. रांस लिहिले की, “ चारण जमा झाला असेल तितकाच घेऊन येथे येणे, तेथे राहिल्याने गोविंदपंतांची अवस्था होईल." परंतु ते फिरोन माघारे आले नाहीत. गिलचास वर्तमान कळले की, " यांचे लष्करांत चार शेरांची धारण नाली. ने चारण कुरुक्षेत्राकडून येतात, त्यांजवर दोन हजार फौज पाठविली आहे परंतु तोलत नाहीत. गरनळ्यावर बसवून चारण पुढे घालून आणितात." त्यास फौज पाठवून द्यावी मणोन आणिक दोन हजार फौज पाठविली, आ. anchar पहिली दोन हजार [ होतीच. ] हे व ते एकत्र होऊन काही चारण लुटून नेले. दाणे यावयाचे बंद जाले, तेणे करून लण्करांत महागाई बहुत जहाली. दर रुपयास ४४१ शेर धान्य जाले. सर्व जिन्नस तीन दिवस याप्रमाणे जाले. भन्नाविणे माणसे मरों लागली. तेव्हां श्रीमंतांकडेस पुण्यास पत्रे पाठविली की, " लकति महर्गता बहुत जाली आहे. सरंजाम येऊन पोहचत नाही. अद्यापि सलूख करून निघावे की काय ? तह चमेलीपर्यंत मुलुख आह्मीं घ्यावा च पुढे अटकेपर्यंत चवथाई घ्यावी. गिलचाने निघोन आपले मुलकांत जावे. येणे प्रमाणे करार केला आहे. आता होईल त्या प्रमाणे निश्चयांत आणू, ·दहशत खाऊन , (२०) श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत, याचे उत्तर पाठवावे. " श्रीमंतांनी उत्तर पाठविले की, सलूख करावा, त्यास दादासाहेबी लाहुरापर्यंत काही मुलुख काबीज़ करून आपली ठाणी बसविली होती, तो मुलुख त्यास द्यावा आणि फक्त चवथाई घ्यावी, येणे करून दादासाहेब तुझांस हंसतील, असे न करावे. गिलचास मारून लु टून पराभव करावा. अटकेपर्यंत मुलुख आपला करावा. सख्यत्व एकंदर करूं नये. त्यास नीट दिसेल तैसे करणे. खांसा स्वारी तयार होऊन कूच दरकूच तुमचे कुमकेस दाखल होत आहेत. चिंता न करावी. " ऐसे लिहिल्यावर स- ल्याचा मनसुबा करण्याची गोष्ट तो राहिली. त्यानंतर भाऊसाहेबांस न कळ- तां शवसाहेबांनी विनंतीपत्र लिहिले की, “ गिलचांचा पेंच भारी पडला आहे. उलगडत नाही. आह्मांसारिखे पुत्र आहेत व पुढेही होतील, परंतु भाऊ सा- रिखा बंधु मिळणार नाही. अशा प्रसंगी खांशानी येऊन कुमक करावी. " झणोन, त्याचे उत्तर " आमी जलद येऊन पोहोचतो. " असे पाठविले, आ- णि पुण्याहून कूच करून पैठणावर गेले. लोक वरचेवर जमा करून दादा- साहेब व आपण खांसे देखील हिंदुस्थानचे कुमकेस जावयाचा निश्चय करून पैठणास जाऊन दाखल जहाले. पुढे मजल दरमजल जाणार, या नंतर पाणिपताकडील मजकूर, महागाई बहुत जाली. तेव्हां मसलत करून शिंदे, होळकर यांस सांगितले की, " तुह्मीं खांशा फौजेनशी जाऊन चारण बहुत आणावे. गरनळ्यास लोक ठेविले आहेत, त्यांणी लिहिले आहे की, मातबर फौज आल्याखेरीज चारण एकही येत नाही. अन्नामुळे लष्कर मेले जाईल. म्हणोन त्याजवरून शिंदे, होळकर दहा हजार फौजेनशी चारण आणावयासि गेले. हे वर्तमान गिलचास समजल्यावर नजीबखान रोहिला व सुजायत डवला पंधरा हजार फौजेनशी त्यांचे पाठीवर गेले, त्यांची यांची गांठ गरनल्याचे मैदानांत पडली. तोंडास तोड लागले. चारण पन्नास हजार होता. तो सांभा- ळून पुढे घातला. आणि ते येत असतां रोहिला व सुजात डवला याणे गांव घालून लढाई केली. चारण लावून देऊन त्यांशी मुंज दिल्हे. उधळून मुक्कामापर्यंत घातले. आणि चारण सांभाळून आणिले. त्यामुळे दीडशेर धारण जाली, धान्य मिळत होते. पुढे ज्याचे नांव अन्न मिळेनासे जाले. अन्नामुळे घोडी माणसे मरूं लागली. पुढे खजीना इकडून काही येत होता त्यास गिलचाने मनसुबा करून ४८. असें पत्र भाउसाहेबांसारख्या अ- 1 पूर्णपणे दृढ झाला असावा. पण अशी पर्ने भिमानी पुरुषांस लिहिल्यावर मग परिणाम नानांकडून गेल्याचा दाखला अन्यत्र मिः काय विचारावा? या पत्राने तो मानधन ळत नाही. हीज चढन त्याचा निश्चय ·दिल्लीचा खजीना-तळसोडण्याची मसलत-पौष शुद्ध दशके १६८२.(२१) दिल्लीचा मार्ग बंद करावा म्हणजे होथास येतील या विचारे पहिल्या मुक्कामी हून तळ सोडून दिल्लीकडे मुङ्गाम कला. दिल्लीस खजीना इकडून स्वार भा. णावयास गेले होते. त्यास गिलच्या मार्गावर राहिला हे ठावूक नाही. हमेशा येत होते त्याप्रमाणे रात्रीचा काही खजीना दिल्लीहून घेऊन येत होते. तों वाटेवर त्या लष्करांत पोहचले. रात्र समय, फाही न कळे. यांस भासले की, आपले लाकर. म्हणोन घोडियांवरून उतरले. थंडीचे दिवस. त्यांचे लष्करांत गोधराचे आगटी जवळ जवळ जाऊन शेकत बसले. गुडगुड्या आदूं लागले. आपले आपले लष्करच्या गोष्टी बोलत शेकत बसले. गोट को. णाचा ह्मणोन एका जणाने पुसले. तो ह्मणों लागला की, " हे लष्कर गिल. या पादशहाचे. तुम्ही कोण कोणाचे ?" तेव्हा अवसाने जाऊन धडपडून घोड्यावर बसले. आणि पळो लागले. त्यांचे लष्करांत आवई पड़ली की छापा आला म्हणोन त्यांणी तोफेची सरबत्ती दिल्ही, आपले लोक सांभाळून हे आपले लष्करात दाखल जाले, दुसरे दिवशी सर्वत्र सरदारांस व पतक्यांस बोलावून मसलत केली की, " गिलचाचे बळ दिवसेंदिवस बहुत जाले. आपले लष्कर सडत चालले, बहुत घोडी मेली. मातबर खासा घोड्यामुळे पायउतारा जाला. एक वेळा हा मुसाम सोडून बाहेर मोकळे रहावे. दिल्लीचा राबता सोडून दुसरीकडे जावे, पण झाडी मोठी मातबर, मार्ग नाही. तोफखाना निभावणार नाही. यास्तव दिल्लीच्याच रस्त्याने जावयास मार्ग उत्तम. परंतु गिलचा वाटेवर राहिला आहे. नाऊ देणार नाही. यास्तव बंदोबस्तीने निघावे. यमुनातीरी येऊन पांच कोशांवर जाऊन नदी पाठीशी ध्यावी. पुढे गिलचाचे तोडावर तोफ: खाना द्यावा. दिल्ली उनवे बाजूस राखोनं दिल्लीहून सरंजाम आणोन सारे ल. एकर आवादान करावे. हा मुक्काम सोडून यमुनातीरी मुक्काम करावा. " तेव्हा मल्हारजी होळकर बोलले जे, " गिलचा मार्गावर असतां फाट करून जा. वयास निभाव कसा होईल ? " तेव्हां निश्चय केला की, कुल बुणगे सुद्धा जुन देत, उडवीत, मार देत, मारीत मारीत जावे. आणि मुक्काम केल्यावर चहूकडून सरंजामही येऊन पोचेल. लोक आबादान जालियावर पुढ़े गिलचाचे पारपत्य करूं. हा सिद्धांत केला. तेव्हां शिंदे, होळकर यांणी सांगितले की, " निभाव लाला तर हा विचार उत्तम आहे. परंतु उद्यांच निघाचे ऐसे नाही, रविवारी कूच करून जाऊं. " तेव्हां भाऊसाहेब बोलले की, " आज मंगळवार आहे, रविवार सहा दिवस आहे. लष्करचे लोक गन्नावीण कितीक मरतील, ४९. सायास जेरीस.

·(२२२) Penisi . श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत. गिलचाचे लष्करांत जातील, मग जाऊन सार्थक काय ? इतके दिवस लश्करचे लष्करांत धीर पुरत नाही, तथापि उदईक कूच करावे. मारावे की मरावे. " हा सिद्धांत करून समस्त सैन्यास ताकीद करून, कुल् सर्वत्रांनो स्वार होऊन लढाईस निघावे. आपले आपले बुणगे पाठीशी घालून सांभाळून आणावे. तळावर काही एक ठेवू नये. मुंज करून पुढे दिल्लीच्या रोखे जाणे आहे. परंतु युद्धाचे सामानानशी निघावे. ऐशी बळकट समस्त सैन्यास ताकीद करून प्रातःकाळी पौष शु॥ ८ बुधवार स्वारी तयार केली. भालदार चोपदार सरकारांतून जागजागां सर- दारांसि बोलावू पाठविले की, स्वार होऊन लौकर निशाणापाशी यावे. पुढे तोफखाना इभ्रामखान गारदी, डावे बाजूस शिंदे होळकर, उजवे बाजूस वर- कड, कितेक पिछाडीस, बुणगे मध्ये, यांप्रमाणे रचना करून गोलचा गोल चा- लत सहा घटका दिवसा नंतर निशाणे हत्तीवर देऊन नौवत चौघडा सुरू केला, आणि भाराचे भार चालिले. त्या समयीं दिढा कोसावर जाऊन उभे राहिले. आणि तोफखाना मातबर तोफा निवड करून दिल्या. बाकी तोफा सभो. वत्या चालिल्या. तोफांचे मागे गारंदी, त्या मागे संड्या फौजा, त्याचे मागे बुणगे, असा तळ सोडून दिढा कोशावर आले, छकड़े व गाडे व कितेक सरंजाम 'न चाले तो टाकला. मोंगल आपले तळावर आवळून तयार होऊन उभे राहिले. भाऊसाहेबांनी मसलत केली की, " आपण नीट चालून मार्गाने नावं. गिलच्या वाट देऊन एकीकंडे जाला तरि लढाईचे प्रयोजन नाही. मार्ग मोकळा करीत नाही तरि मध्ये घोडी घालावी. मारामार करून उफळून मार देत जावे." ऐसे मातबर सरदारांस सांगोन निशाणे सोडून चालिले. तोंड लागले. प्रथम विठ्ठल शिवदेव, यशवंतराव व माणिकराव कापरे काहीसे वा- दून पुढे गेले, त्यांजवर मुंज मांडिले, तेव्हा ते कचरून माघारे तोफखा- न्यांत येऊन राहिले. तो दमाजी गायकवाड यांजवर गिलचाने गेऊन काहीशी मारामार केली. तेही माघीरे फिरले. डावे बाजूकडे मुक्कामी गोटाचे गोट राहिले होते त्याप्रमाणे पतके होती. त्यांनंवर खांसा अबदाली त्या झुंजावर डावेकडे होता त्याणे मुंज भारी केले. कुल आपणांकडील पतकें माघारी फिरली. हलके बहुत जाले. भ्रामखान गारदी यानवर खांसा खुरानशाहा व रोहिला याणे चालोन घेतले. एक रंजक उडाली. तिकडील लोक बहुतेक पडिले. हटला नाही. तसेच नेट धरून मारीत आले. इभ्रामखान गारदी याजवर चाल पडली, कुमक कोणी केली ·तिसरे जुंज-विश्वासराव पडतो-भाऊंचा पराक्रम. (२३) नाही. तथापि हुजरातचे लोक एकत्र होऊन संधान साधिले. का दिन होत्या. लढाई मातबर एक प्रहर केली. इकडे उजवे माजरा शिंदे, होगा। यांजवर सुनात एवला व गोसावी पंगेरे यांणी येऊन { धारात मंज मातबर होऊ लागले. मध्ये भाऊसाहेब व काहीसे लोक रानाभ. यतां घोडियावर सांभाळून होते. भाऊसाहेब परी घोडीवर, रारमाहेव दिल घोज्यावर होते. चोहोकडून लोक सांभाळून होते. मुंजाये तो बा. मा. रामार होत होती. मातबर लोक पडों लागले. इतकियात माई rity छातीमध्ये गोळी लागोन ठार जाले. हे भाऊसाहेब यांणी पाहन मापन सोडिल. बहुतेक शोक करूं लागले. मुडदा उचलून हत्तीचे अवारोमा पान. आणि भाऊसाहेबा निश्चय केला की, या उपरि गिलचा खांशानिशी मान ऐसे जाहले, आणि लोकांस ताकीद करून मुंज लागले. हाणा हाणा हामी बोलून सर्वत्रांस ताकीद करूं लागले. बरोबर समशेर बहादर होते. ते पुढे जाऊन तीन वेळां मागे हटविले. त्यांजवर चहूंनाडून गिलचाने मार तो व गोळ्यांचा व शरांचा केला. तेव्हां लोकांनी हिंमत धरुन भाऊसाहन पावर सरसाऊन शिपायगिरी बहुत केली. रोहिला माघारी फिरविला. हा मान मोड करून माघारी फिरविला. गिलचा खासा पळ काढून यमुनापार यालले जाला. शिपाईगिरी भाऊसाहेबांची म्हणावी तशी जाली की, याचे नागि. पायगिरी, विश्वासराव पडिले. डा बाजूचे लोक कचरून माघारे फिरले. भ. शामध्ये सांभाळून रोहिला माघारां सारिला. अबदाली पळून नदीतीरी गेला. लढाईची शर्त केली. विठ्ठल शिवदेव यांजकडेस पेशजी गिलचे चाकर दोन हजार टेगिले. त्यास इशारतीस भगवे फडके दिल्हे होते. ते डोईवर बांधून फिरत होते. ते समयी विश्वासराव पडिले ही खबर लकरांत, बुणागिया, जाली.. लष्कर गडबडले होतेच. गिलचे चाकर यांणी भगवे फडके टाकून दिलं आणि बुणगियांत आवई घातली की, लुटू लागले. वुणग्याने पळ कादिला. बुणगे पळते हे पाहून विठ्ठल शिवदेव यांणीही पळ काढिला. आधी राउसा. हेबांचे वर्तमान ऐकून दहशत खाल्लीच होती. बुणगे पळते हे पाहून पळाले. डावी बाजू रिकामी होत चालली. रोहिला यांजकडील लोकांनी लुटी ची धुमाळी मांडली. इकडे मुंज भाऊसाहेबांकडे होतच होते. उजवे बाजूस शिंदे होळकर यांजकडे मुंज होतच आहे. मारामारी होता होतां भारी ख. णाखणी झाली, रावसाहेबांचे वर्तमान ऐकोन जनकोजी शिंदे व मुकुंदजी शिंदे पाणी मोठी मर्दुमकी करून मारामारी करीत भाऊसाहेबांपाशी आले. तो इभ्रा- ते ·(२४ ) . श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत: मखान गारदी याजवर लूट [ ? ] पडली. त्याणे जिवाचा निधडा करून शि- पाईगिरी म्हणावी तशी केलीज्याचे नांव शिपाईगिरी. कितेक गारदी खेतात] आले व कितेक ठार जाले, हुजरातीचे लोक जवळचे पळो लागले, तोफ- खाना बंद जाला. जातीनिशी तरवार सीमेपरती केली. जाऊन गिलचाचे लष्करांत मिसळला, दहा पांच ठार केले. भोवता वेढा गिलचाचा पडला. आंगावर जखमा भारी पडिल्या. ऐसे असता लढतचं होता. प्रयत्न न चाले तेव्हां हत्यारे राहिली. धरून नेला. तेव्हां है वर्तमान श्रीमंतांस कळले. म. हारजी होळकर याचे बाजूवरही मातंबर मुंज जाले. रेटत नाहींसें जाले तेव्हा तेही बाजू सोडून निघाले. भाऊसाहेबांचे हेच तोडी की, हाणा हाणा हेच करीत असतां जातीनिशी मोठा हिय्या केला. बहुत झुंज मातवर केले ते कोठवर त्याहावे ? सरकारचे मुत्सद्दी तमाम बिलकुल एकीकडे पळो लागले. सोनजी भापकर यांसि भाऊसाहेब बोलले की, " सोनजीबाबा हा समय निघावयाची नव्हे. तुमचा भरंवसा बहुत धरला होता. उभे रहावें. " तेव्हा ते बोलले की, “ कुल लोक पळतात त्यांजला माघारे फिरवितो. साहेबांस टा. कून आम्ही कोठे जावे ? " एसें म्हणोन लोक फिरवावयास म्हणोन गेला तो तिकडेच गेला. तेव्हां मुकुंदजी शिंदे म्हणों लागले की, " महाराज, क्षात्र धर्माची शर्त जाली ! याज उपर निघावे हे उत्तम आहे. " तेव्हां भाऊसाहेब चोलले की, “ मुकुंदजी बावा, आतां कोणीकडे जावे ? काय तोड दाखवावे ? रावसाहेबांकडे पहावे." तेव्हां मुकुंदजी शिंदे यांणी घोडियावरून उडी टाकि- ली, जातीने हत्यार करवले तेथवर केले. मातबर मराठे धर्माची शर्थ करून ठार जाले. जरीपटक्याचे निशाणाजवळ अगोदर दाटी जाली होती तेव्हा हत्तीवरून उतरून घोडियावर घातले होते. निशाण गुंडाळून पळू लागले. तेव्हां भाऊसाहेबी शहाजणे वाजवावयास आज्ञा केली. फत्ते जालो, शहाजणे वाजतात, यानकरितां तरी लोक माघारे फिरतील, या अर्थी शहाजणे वाजवू लागले. परंतु उयांणी पळं काढिलो त्यांपैकी कोणी माघारा फिरला नाही. भाऊसाहेब व जनकोजी शिंदे व शेपन्नास लोक व रायाचे मुडद्याचा हत्ती इतकी बाकी राहिली, त्याज भवता वेढा भारी पडला. तेव्हां युद्ध बहुत फैलें. पूर्वी भारथी अतिरथी महारयी जुज जाले. त्याप्रमाणे भाऊसाहेवींही लूढाईची शर्थ केली. पुढे काही इलाज चालेनासा झाला. त्यानंतर भाऊ- "साहेब व जनकोजी शिंदे यांची गती काय जाली ती कोणी पाहिली नाही, J ५. शहाजणे-माठे नगारे.

·M त्याप मराठी रीत सोडून अविध रीतीचा स्वीकार-पळ. (२५) रावसाहेबांचे मुडद्याचा हत्ती व हत्ती व भाऊसाहेबांची बसती घोडी ऐशी सुजातडवला याजकडे गेली. त्यानंतर सौ पार्वतीबाई यांचे बंदोबस्तास विसाजी कृष्ण जोगदंड यां' समागमें पांचशे धनगर देऊन ठेविले होते. त्यांस आज्ञा केली होती की, " आम्ही मुंज करून पार होऊन निघालो तरि यांस. घेऊन दिल्लीचे रोखें निघोन यावे. आणि आम्ही पडलो असे वर्तमान ऐकिल्यावर यांस जिवे मारून तुम्ही निघोन जावे." असा निश्चय खास सांगून त्यांजला रखवालीस ठेविले होते. मोड जाला, लोक पळो लागले, ते समयीं विसाजी कृष्णे व लोक यांणी आपले जीव वाचविले. कोणीकडे गेले हे कळेना. जान भिंताडा खिसमतंगार एकटा राहिला. त्याणे हिंमत धरून आपले पाठीशी बांधून तेथून बाहेर काढिले. त्यानंतर दुसरे वर्तमान मुंजांतून मातबर सरदार व लहान थोर कितेक लोक पळोन आले. ते पश्चिमेकडे जुन्या तळावर खंदकांत येऊन दाखल जाले की, भाऊसाहेवी माघारे पळोन येऊन पूर्ववत् प्रमाणे तळ कादून रहातील. या मागे नित्य मुंजांत जात असत तेव्हां संध्याकाळी माघारां फिरून येत. माणे येतील. म्हणून माघारे बुणग्यांसुद्धा येऊन खंदकांत दाखल जहाले. तो तेथील फोन व बुणगे पळतात. तेव्हां तेथेही धीर पुरेनासा जाला, मग तेथूनही वाट सांपडेल तिकडून पळत गेले. ज्याचे घोड्यांत जीव होता तो खंदकं पार होऊन पाणिपत शहरांत गेला. तिकडून यास मार्ग दृष्टीस पडला तसे नि- घाले. कितेक गाडे व छकडे व बायका खंदकांतून निघावयाचे जालें नाहीं ते तेथच्या तेथेच राहिले. ते गिलंचाकडील लोकांनी पाणिपत शहरचा बंदोबस्त करून खंदकांतील मालत लुटू लागले. कितेक बायका धरून नेल्या. कितेकांनी जिवे मारिल्या. तीच गत पुरुषांस. कत्तल करून जिवे मारिलें। व धरून ही बहुत दस्त केले. प्रातः काळचे प्रहर दिवसानंतर मुंज लागले तो तीन प्रहर होणां मारा हेच नाले. पृथ्वीने रक्त प्राशन केले. हिंदूमध्ये या मों जूंज मार्गे जाले नाही व मोडही या प्रों होऊन कत्तल जाली नाही. पुढेही होणार नाहीसे दिसते. तथापि ईश्वराची करणी की, पृथ्वीतील लोक नेऊन त्यांस मारावयाचे केले. मराठे लोक निर्माण केले. फौजा हटाने कधी केल्या होत्या ? आपल्या लष्करांत भोवता खंदक खाणून कोण राहिले होते की काय ? उत्तम प्रकारे गाठ पडली तरि जुन द्यावे नाहीं तरि पळोन जावे. हा मराठधर्म पुरातन चालत आला आहे. तणे करूनच पृथ्वी जिंकिली होती. ते सोडून अविधी धर्माचा स्वीकार । .

·(२६) श्रीमंत भाऊसाहेबांची कैफियत. . - केला. आणि लोक दरोबस्त व घोडी मारविली. ईश्वरसत्ता! उपाय काय! . नाना साहेब व भाऊ साहेब ईश्वरी अवतार धरून या युगीं चरित्र केले. त्या नंतर मुंज होतां होतां रात्र जाली. जुन बंद. जालें. हत्यारे राहिली. विश्वासराव यांचे मुडद्याचा हत्ती सुनातडवला याजकडे गेला होता. तेथे दौला यांजकडील गोसावी शिपाई होता त्याणे लष्करचे पळांपैकी तैलंग ब्राम्हण आणून रायाचे दहन करविले, उत्तम प्रकारे गत करून अस्थि वाराणशीस खाना केल्या. पाणिपातील लोक शहरांतून दुसरे दिवशी गांवचे दरवाजे बंद करून कुल पळाचा बंद करून दहा-पंधरा हनार पळ धरिला. खंदकांतील धरले.. तेव्हां ताकीद नाली की, माणसांस न मारावें. मालत घेऊन सोडून यावे. त्याजवरून दुसरे दिवंशी यांणी मारले नाही. बंद धरिला होता तो फुल स हजार पर्यंत लकरांत आणिला. दोन दिवसपर्यंत लण्करांत होता. त्यास सुनायत दौला याणी गिलचाशी तीन लक्ष रुपये खंडणी देऊन धर्मार्थ बंद सोडून दिला. रणातील ही शोध सुजायत दौला याणे करून मातबर सर- दारांची वगैरे लोकांची ओळख निघाली त्यांस नेऊन गत उत्तम प्रकारे केली. त्यानंतर इकडील पळाचे वर्तमान तरि कितेक घोडियाचे सामध्ये करून दिल्ली- चा रस्ता ज्यांस सांपडला ते पांच-सात हजार निघोन गेले. त्यांस त्या मार्गे दांडगे गांवचे भेटले त्यांनी मारामार करून कितेकांची घोर्डी घेऊन सोडिले, व कितेक जिवे मारिले. त्यामध्ये ज्यांचे घोड्यांस नीव बराच होता ते पांच-सात- शें वांचून संध्याकाळी चाळीस कोस दिल्लीस नाऊन दाखल जाले. कितेकांस दुसरे मार्ग सांपडले, ते भकोन घोळांत पडले. भगवंते पाट दिल्ही तिकडे गेले. आयुष्य होते ते जगले आणि माले, .' यानंतर सौ पार्वतीबाई यांस जानू भिंताडा खिसमतगार याणे पाठीशी बांधोन आणिलें. पिराजी राऊत पळत होता त्यांणी पहाताच पाठीची सोडून आपल्या घोडियावर पाठीमागे बांधोन सहा फोशपर्यंत आणिली. पुढे त्याचा घोडा थंकला. त्याने उतरुन ठेविली. पुन्हा जानू भिंताडा खिसमतगार कोश अर्ध कोश चालवितो तो बळकट घोड्याचा मातबर सरदार कोणी [ भेटला तर ] त्याचे घोड्यावर बसवी. ऐसे करीत करीत तशा संकटाने दिल्ली आलीकडे तीन मजलावर मल्हारजी होळकर व कितेक सरदार व पागेचे बारगीर व स्वार, शिले. दार पन्नास भेटले.. त्यांमध्ये येऊन भेटली आणि मिळाली. त्यानंतर दिल्लीकडील मजकूर तरि बुधवारी अष्टमीचे दिवशी तिसरा पहर पर्यंत जंज होऊन माडे जाला. तो गुरुवारी प्रातःकाळी कितेक पळत आले. ५१. कुल पळाचा यंद धकन-सर्व पळालेल्या लोकांस कैद फवन, ·, पळ-हाल-जाटांचे उपकार. (२७) तेथे कोशावर मीरखान ठोका व बाळोजी पगेंडे ऐसे सहा सातशे किल्यात.होते बाकी हुजरातीचे पतके लक्ष्मणराव गावडे व हिरोजी शिरके व लखोजी बोधे व.बापू बाजीराव यांची पतके पर्वतराव कदम व गोविंदपंत बुंदेले याच्या सूत्रे [ ? ] पांचशे स्वारांनिशी अशी तीन सहस्र होती. हजार वाळवंटींत होते. त्यांस सर्वत्रांस पळाचे वर्तमान समजले. परंतु त ह की की की कदाचित भाऊ साहेब पळोन दिल्लीत आले आणि अगोदर पळाले. असे जाले. येणे तोड दाखवावयास जागा नाही. यास्तव धीर धरून रहाते जाले, पेशजी लश्करचे , उदमी कितेक बाहेर जाऊन राहिले होते. त्यांस त्या शहरांतील भिकारी याणी शोध करून लुटू लागले, व मारू लागले. वाळवंटींत पतके होती. गुरुवारी तिसराप्रहर पर्यंत धीर धरून होती. काही खजीना ही सरकारचा होता तो अ- गोदर काढून बाहेरील पतके व आपण एकत्र होऊन निघाले असते तरि नि- भाऊन येते. ते न जाले. संध्याकाळी गंगोबातात्या होळकराचे दिवाण पळतच दिल्लीस आले. नारो शंकराकडे भोजन केले. सविस्तर मनकूर सांगितला. पा. नउपर नसा मार्ग भगवंत देईल त्याप्रों निघोन पार व्हावे. नीट दिसत नाही. तुम्ही डोळे झांकून का बसला ? असे नारोशंकर यांस सांगितले. आणि ते स्वार होऊन गेले. तेव्हां अवसाने गेली. खजीना काढावयास अनुकूल पडले नाही. दिल्लीतील लोक व बायका देखील लण्करच्या लोकांस मारून लुटूं ला- गल्या. शहरात धूम जाली. जिवानिशी मारामार करीत नारोशंकर वगैरे कुल झाडून निघाले. अगोदर वाळवंटीतील पतके तीन निघाली ती फराडि.. यास जाऊन जीन न उतरतां दमसांड केला. तो ही रातोरात येऊन मिळाली. त्यानंतर नाना पुरंदरे व बाळोबातात्या व आणीक शे पन्नास तेही आले. तेही- एकत्र होऊन तीन मजला आले, तो होळकर यांची व बायकांची गांठ पडली. तेथून मजल दर मजल अकरावे दिवशी भिंडेस दाखल जाले. इकडील वर्तमान कितीकास दिल्लीचा मार्ग सांपडून दिल्लीस येऊन यांचे मागोमाग भिंडेवर आले. वाटेने कितेक जिवे मारले, कितेक गेले, कितेक लुटून सोडून दिल्हे. दिल्ली- चा मार्ग सांपडला आणि जिकडे गेले. फिरत फिरत तीस-चाळीस हजारांस पांच-पन्नास दांडगे मिळोन लुटून घोडी हिरावून घेतात. मातबर माणूस अनाथ होऊन पायउतारा जाले. बहुतांस अन्न कोठे मिळेनासें जालें. ऐसे नातां जातां जाटाचे मुलकात आले. एक मातबर गांव होता तेथे एका सावकाराने भिक्षेस खंडीभर उडीद वाटले. दर मनुण्यास दहा-दहा दाणे आले. आणीक मण दोन मणाच्या भाकरी करून तुकडे वाटले. एक-एकास पैशा एवढा तुकडा ५२. 'पगडे' की 'दगडे.' .

·Mother (२८) श्रीमंत भाजसाहेबांची कैफियत काल. ही मशः लो. दर वे नाही. कुन्चे भी न बदलें रहते, ब्रह- तो स्कर हिंद मन नाही. , पंडीचे देवस, बहु कान, नबर सरकार ननु दीन हेन वाले दिनो मत्त पुरुबर पेन दारूल वाले. ते जाटाची को हते, तिधर्म हुन के. समजा तर पाडून नुहकोट तारे केली की, शारे लेक पेतील लांद की छळू नये. मला लिगा देव- वन कार ना- अचान सशर माता काठ रोजाईम निरहे. इन्जूिन नेऊन दूध, निई दिल्हो, इसे एक दिवस -बुन दर माद पांच ६ एक रजई एक धोत्र देवतांचे उन्न, विवाह उचन कर देजन इहरात राहार रहन केले शहरात ताकीद केली . - जौ अनकूट पडेल व अन्न द. ३ रहातील ते ३० ६.३, कोनी हळूद, सर बहुत ही करून मालकर को मेटल या रेल बरयल किल्ही. के. पलली दिले. प्रासच न केला. बहुत लेने काले. तेवून पूड़े तो जिरोन लंडने वा इते, देवली. उडे बेड पहन पडत सिंहेत काहल बहले. नतो बाई द होकर नाना दुरदरे ते होते. ते न जन कले. त्यै धरान इ.ले. माने लेक ले. ई. नार संच चार बाईने दिले. नाना-पुरदरे पाले कारन भाज रहेन पांचे देवार पविले . कूद करून शालेले बाले. नंतर नानाले ऐनकले हते. तेथे लाले कल केले. सनि दाकरहेर लाह देन निको यो तर . केले. कारण दहा हजार जेनमें कूद करून नजल र जलबेलापूर द ब्लरले. तेथे राजा जाने भोरले सरे न भेटलं. त्यांचे व्हत प्रजरें इन करून हिंदमन का मोन्ले. हाच सहा हज़रनर्स तेही सोलनमा शालिले. श्री नाईक ८ गोमेन्दिरा द सननिय र शिल विक गंगाधर बानो द य शिव व गोकने केले. संत ही मनों दुखत को साई र ३ देथे दारुल हली. किन मुझन दे जाते. पुढे वाचा कार कल्न विन्द्र के तेल गोवाचा राजा असून ते ३ , , , देन न ५३. निले 2. ई उपकार अन्ई हेत. क र.

·परिसमाप्ति. (२९) करून चालिले. पार होऊन नर्सदेवर मुक्काम केला. तेथे बंदोबस्तः फौजेचा करून पुढे मजल दर मजल सुरंजेवर मुक्काम केला, जानोजी भोसले व हुजरालीची पतके खेचीवाडेकर बमान जाले होते, त्यांचे पारपत्यास खेची- वाड्याच्या मुलकांत पाठविले. श्रीमंत फौने सुद्धा मुक्कामावर होते. तेथे वर्तमान आले कितेक पतकींचे लोक उघडे बोडके ( आले ] श्रीमंतांनी ऐकोन खेद बहुत केला. श्रीमंतांचा निश्चय पूर्ण की, आपण दिल्लीस जोऊन गिलचा मारून टाकावा. असा विचार करून बंदोबस्त केला. त्यास . सौ गोपिका बाई यांणी बहुत बोध विवेक करून माघारे फिरविले. कूच करून मनल दर मजल नर्मदा उतरून प्रामपुरास भाले, इकडील. शिलेरीहून मातोश्री पार्वतीवाई व नाना पुरंदरे वगैरे लोक येऊन श्रीमंतांस xxx वर्तमान हिंदुस्थानचे सांगितले. ५५. हे ब-हाणपुराचे जुने नाव/काय ? वंद पुरा नाही. ५६. पुढील मजकूर फाटलेला आहे. ..