·No text on this page.

·STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS OF
AŚVALAYANA AND APASTAMBA
आश्वलायनापस्तम्बश्रौतसूत्रविमर्शः
Vol. I
BY
DR. BHABANI PRASAD BHATTACHARYA,
M.A. PH. D. Kavya-Vedatirtha
Lecturer in Sanskrit,
Jadavpur University AND Rabindra Bharati University
with a foreword
by
Professor Dr. Ramaranjan Mukherji M.A. D. PHIL., D. LIT. F.R.A.S.
Vice-Chancellor, Burdwan University
A.
सस्कृतपन्तकभामहार
SANSKRIT PUSTAK BHANDAR
38, Bidhan Sarani, Calcutta-6.

·First Edition, October 1978
© by the author
Published by :
Shyamapada Bhattacharya
Sanskrit Pustak Bhandar
Thirty Eight Bidhan Sarani
Calcutta Six.
Printed by :
D. P. Mitra
The Elm Press,
Sixty three Beadon Street
Calcutta Six,
Price :
Deluxe :
Rs. 45 00

·DEDICATED
TO
THE SACRED MEMORY
OF
MY DEAR MOTHER
Late Annapurna Devi

·No text on this page.

·विषयसूची
पत्रसङ्केता
...
प्रास्ताविकम्
आधानप्रकरणम्
२। अग्निहोत्रप्रकरणम्
३ । दर्शपूर्णमासप्रकरणम्
४। पिण्डपितृयज्ञप्रकरणम्
१८-४६
४७-६४
६५-१७१
१७१-१००

·No text on this page.

·FOREWORD Indian thought is marked by freshness, variety and ingenuity, which are incapable of being traced other thoughts in the arena of human civilisation. This freshness of Indian thought finds manifestation in diverse fields of Religious and Philosophical, Moral and Ethical studies, and consequently in order to have an idea of the richness of Indian mind it is necessary to have an idea of the diverse concepts of religion and morality, philosophy and ethics, politics and sociology as developed through centuries of struggle and search. The great edifice of Indian religion bears testimony to the the splendid ingenuity of the great thinkers beginning from the time of the Vedic seers down to the propounders of great religious sects and philosophies of diverse sections of Indian Philosophy. One such great thinker in the field of religious studies is Āśvalāyana, who along with his successor Apastamba is responsible for the great exposition of the principles of sacrifice and their bearing on religious and social life of Ancient India. Since Indian civilisation is a variegated texture comprised of myriad threads represented by different sects of religion, an analysis of the view-points of these two great thinkers was a desideratum. It is gratifying to note that Dr. Bhabani Prasad Bhattacharya, Lecturer in Sanskrit, Jadavpur University, has been able to a considerable extent to remove this long-felt want and to present to the bar of the academic world the rich thoughts of some of the exponents on Vedic sacrifices and Vedic religion. The monograph represents the dissertation submitted by Dr. Bhattacharya in support of his candidature for admission to the degree of Ph. D. of the Jadavpur University. Divided into ten chapters, the work tries to expound the details of different types of sacrifices, which play a significant role in the Vedic age. With the transition of the age of the Samhitā to the age of the Brāhmaṇa, one is astounded to see the stagnation of poetical inspiration, and emergence of dry and insipid thought that centres around the sacrifices and their details. This period, however, is temporary, and one is astounded again to trace the sparklings of philosophical disquisitions and enquiries to the ·(viii) riddle of the universe. The Upanişads representing the third tier in the Vedic system tries to solve the riddle of the universe in a marvellous manner and presents to the human civilisation an entire philosophical system, characterised by ever-lasting freshness. Though the phase represented by the Brāhmaṇa is transitory, yet to have the proper understanding of the Vedic mind it is essential to have an idea of this tier, and since the sacrifices play a predominant role in the second phase the knowledge of sacrifice comes out to be an essentiality. The dissertation prepared by Dr. Bhattacharya is a successful attempt to expound the mystery of the sacrifices which play such a crucial role in second tier of Vedic thought, and thereby to make a grand contribution to the field of Indian thought and civilisation. I am sure, the work will be able to satisfy the inquisitiveness of readers craving for an entry into the mystery of Vedic mird. I congratulate the author for his commerdable performance and recommend the work entitled “Studies in the Srautasütras of Aśvatāyana and Apastamba (Vol. I)" to the academic community. RAMARANJAN MUKHERJI Calcutta 19-9-78 ·PREFACE This book represents my doctoral dissertation which was approved for the Ph.D. (Arts) degree of Jadavpur University, Calcutta. It is now being published with some additions and alterations which have become necessary in order to present it to the academic world. The present work consists of ten chapters. The first chapter begins with an elaborate description of Agnyādhana (setting up of the sacred fires) without which none is eligible to perform any Vedic sacrifice. The formal setting up, the re-setting up, and the third setting up of the sacred fires are also included in this chapter. It makes an attempt to analyse the different views expressed by Asyalāyana and Āpastamba, the two eminent Sūtrakāras on the above subject. The second chapter deals with Agnihotra-ceremony which is performed daily in the morning and in the evening. It is an obligatory (nitya) rite for a householder who has set up the sacred fires. In the third chapter a detailed treatment of Darsapürnomása (New-moon and Full-moon sacrifices) has been made. The Darsapürnamāsa-sacrifice forms the model (prakrti) of all Işți-sacrifices. Therefore it deserves special mention in the field of Vedic rituals. It is discussed here in the form of prayoga (application) faithfully following the krama (order) as given in the two Srautasūtras. The fourth chapter seeks to explain the nature of PindapitȚyajña which is being performed in honour of the departed forefathers. The above sacrifice is essentially a šrauta rite because it is performed with the help of dakşina-fire. It, however, takes the form of a grhya rite when a person performs it in the aupäsana-fire. This chapter tries to examine the divergent view-points existing among the Mimämsakas and the ritualists regarding its performance. The fifth chapter opens with an account of the numerous optional sacrifices (Kämyà Iştayah) to be performed subsequent to the New-moon and the and the Full-moon sacrifices. The sixth, which is nothing but a continuation of the fifth, depicts the independent nature of the Căturmäsyas or the sacrifices of the seasons. The Caturmäsyas comprise four Parvans-Vaišvadeva, Varunapraghāsa, Säkamedha and Sunāsīriya respectively. In the ·(x) seventh chapter, the Agrayana-sacrifice (offering of the firstfruits) has been discussed with its different varieties. The eighth chapter comprises the Animal-sacrifice (Nirudhapaśubandha) which is regarded as the model of all other animal-sacrifices. The ninth chapter gives a comprehensive account of Somasacrifices which are divided into two main groups : (1) the norm (prakrti) and (2) the modification (viksti). The Jyotiştoma forms the norm of all other Soma-sacrifices, the Ekāhas, the Ahinas and the Sattras and itself consists of five Soma-sacrifices namely the Agnistoma, the Ukthya, the Sodasin, the Atirätra and the Aptoryāma. In the last chapter an attempt has been made to bring together all the Expiation-rites (Prāyaścittas) prescribed by the above two Sūtras for different kinds of vidhyaparādhas. Expiatory rites are generally occasioned by some deficiencies in the sacrificial procedure or they relate to faults or carelessness the part of the sacrificer. The concluding chapter, therefore, includes the numerous expiation-rites belonging to the various sacrifices mentioned earlier. The different Vedic verses quoted with pratikas by the Sūtrakāras have been given fully in the relevant foot-notes and a humble attempt has been made to trace their original sources as far as possible. OD The first volume comprises the first four chapters and the second is contemplated to contain the rest. As the doctoral thesis is a voluminous one, I am left with no choice but to divide it into two parts. In preparing this work I have fully utilised the various Sütra-works of Dr. C. G. Kashikar, a renowned Vedic scholar of modern times. I have also derived immense benefit from Darsapūrņamāsaprakāśa, a book published by the Anandāśrama, Poona while writing the section on Darśapürnamāsa. I take this opportunity of expressing my respectful gratitude to my revered Acharya Pt. P. N. Pattabhirama Sastri, the then Reader in Sanskrit, Calcutta University under whose able guidance the present thesis has been completed. It is indeed a Tare privilege on the part of the author of studying some difficult texts on Mimāņsā and Srautasütras with him. I also acknowledge my gratefulness to Prof. Dr. Ramaranjan Mukherji, Vice- Chancellor, Burdwan University, whose valued guidance at every, step is responsible to a great extent for the successful ·( xi ) completion of the work. In the midst of his numerous preoccupations he has kindly written a learned foreword to my work, which, of course, has enhanced its value. I am also grateful to him for all he has done to promote my academic career. The author expresses his profound sense of gratitude to his respected teachers Sri Hemanta Kumar Ganguli, Dr. Nanilal Sen, Sri Hem Chandra Chakravarti, Late Prof. Nagendra Nath Sastri, Dr. Narayan Chandra Bhattacharya and Late Sri Harihar Banerji. Thanks are also due to his colleagues, friends and well-wishers for their advice and encouragement. I am also thankful to my wife Sm. Minoti Bhattacharya who has rendered invaluable assistance by keeping me away from the worries and anxieties of the household work. My little daughter Nupur and still little son Tubai have also helped me in their own way. I shall be failing in my duty if I do not mention the name of Sri Shyamapada Bhattacharya of Sanskrit Pustak Bhandar for the personal interest he has taken in publishing this work. Sincere thanks are also due to Sri D. P. Mitra of Elm Press for his unstinted labour in piloting the book through the press. I would like to mention in this connection that the index will be added at the end of the second volume. On the eve of publication of his dissertation the author tenders respectful homage to the memory of his late Grandfather Sri Smarajit Bhattacharya who had always been a constant source of inspiration to him in his attempts to unfold the mysteries of Religion and Indian Studies and thereby to enrich the stock of human knowledge which represents the chief objective of a seeker of truth. Bhabani Prasad Bhattacharya Mahalaya, 1st October, 1978 169, Santoshpur Avenue Calcutta -700075

·No text on this page.

·ऋ० सं० का० शु० का० सं० जै० सू० सङ्के तेतग्रन्थसूची आ० श्रौ० -आश्वलायनश्रौतसूत्रम् आ० श्रौ० वृ०-आश्वलायनश्रौतसूत्रस्य गाय॑नारायणवृत्तिा आप० श्री. -आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् आप० शु० -आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् आप० प० सू-आपस्तम्बपरिभाषासूत्रम -ऋग्वेदसंहिता ऐ० ब्रा० -ऐतरेयब्राह्मणम् का० श्रौ० -कात्यायनश्रौतसूत्रम् -कात्यायनशुल्बसूत्रम् -काठकसंहिता -पूर्वमीमांसाजैमिनिसूत्रम् -तन्त्रवात्तिकम् -ताण्डयमहाब्राह्मणम् तै० सं० -कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता -तैत्तिरीयब्राह्मणम् तै० आ० -तैत्तिरीयारण्यकम् -पाणिनिसूत्रम् -बृहद्देवता बौ० श्री० बौधायनश्रौतसूत्रम् बौधायनगृह्यसूत्रम् बौ० ध० -बौधायनधर्मसूत्रम् -भाट्टदीपिका भा० श्री० -भारद्वाजश्रौतसूत्रम् (वैदिकसंशोधनमण्डलम्, पुणे) -मनुसंहिता मा० श० ब्रा०-माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणम् त० व० ता. ब्रा० तै० ब्रा० पा० सू० बृ० दे० m बौ० गृ० भा० दी० म० सं०

·( xiv )
मै० सं० -मैत्रायणीसंहिता
श० ब्रा० -काण्वशतपथब्राह्मणम्
शा०भा० -शाबरभाष्यम्
स० श्री० –सल्याषाढहिरण्यकेशिश्रौतसूत्रम्
Bihler : Sacred Laws of the Aryas, SBE, Vol. II.
Ram Gopal : India of Vedic Kalpasūtras (Delhi).
Srautakosa (English section) Vol. I. Part I.
(Vaidik Samsodhan Mandala, Poona).

·आश्वलायनापस्तम्बश्रौतसूत्रविमर्शः

·No text on this page.

·प्रास्ताविकम् अथदानीमापस्तम्बाखलायनश्रौतसूत्रयोविषयसङ्कलनात्मकनिबन्ध विदुषां सम्मुखमुपस्थापयता प्रथमं वेदसम्बन्धिनः केचन विषयाः प्रस्तूयन्ते । न केवलं भारतस्य किन्तु विश्वस्य जगतो महान् निधिर्वदः। निधरस्य रक्षणाय प्राञ्चः सुमतयो महर्षयः सर्वात्मना बद्धपरिकरा अभवन् । रक्षणञ्चास्या- ध्ययनाध्यापनाभ्यां प्राधान्येन कुर्वन्तः, वेदोदितकर्मणां श्रौतानां स्मार्तानाच यथावदनुष्ठानन पृथिव्याः सञ्चारित्रशिक्षक भारत देशमकुर्वन् । 'अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ये तत्र ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः युक्ता आयुक्ता अलूक्षा धर्मकामाः स्युः, यथा ते तेषु वर्तेरन् तथा तेषु वर्तेथाः, एष आदेशः'' इति सन्दर्भण स्पष्टमिदं प्रतीयते यन्जूनमयमस्माकं देशो मानव- सामान्यस्य शिक्षकोऽभवत् इति । अत एव भगवान् मनुः ‘एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः, स्वं स्वं चरित्रं शिक्षरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः'२ इति वदन् देशस्यास्यानितरसाधारणं गौरवमाविष्करोति। माता यथा बालान् वर्णान् शब्दांश्च शिक्षयति तथैव जगन्मातयं श्रुतिः वर्ण-स्वर-भाना-बल-साम-सन्तानान् षट् शिक्षणीयानवबोधयन्ती लोकान् शिक्षयति। इमे हि शिक्षणीयाः पदार्थाः शब्दाश्रिताः। वर्णादिषु यथायथं ग्रहौतषु पदवाक्यानां प्रयोगः साधु सम्पत्स्येत इति हि लौकिकी सरणिः। तामिमां सरणिं वेदनीयत्वेन वेदः शिक्षयति । शिक्षाशब्दो विद्योपादानार्थकशिक्षधातोनिष्पन्नः। सैव शिक्षा वेदेन प्रदीयते यया च विद्याया उपादानं भवति । इयञ्च शिक्षा पञ्चवधिकरणषु विभक्ता। तानि चाधिकरणानि-अधिलोकम्, अधिज्योतिषम्, अधिविद्यम्, अधिप्रजम्, अध्यात्म- चति। पृथिव्यादिलोकमधिकृत्य प्रवत्तमधिलोकम्, अग्न्यादिज्योतीथधिकत्य प्रवृत्तमधिज्योतिषम्, गुरुशिष्याद्यवलम्ब्य प्रवृत्तमधिविद्यम्, मारपित्राद्यवलम्व्य प्रवृत्तमधिप्रजम्, साक्षिचैतन्यमधिकृत्य च प्रवृत्तमध्यात्मम् । एषामधिकरणा- नामुपासनाया भित्तिरूपत्वं वेदा उपदिशन्ति । यो मानव इमान्युपास्ते स पञ्चभिः फलैः समन्वितो भवतीति वेद आह–'सन्धीयते प्रजया पशुभिः ब्रह्मmarveterar Sharonmeteeluprammarpalruarya - १. त० प्रा० ७११ म० ० सं २।२० ·2 STUDIES IN THE SRAUTASU TRAS वर्चसेनानाय ने सुवर्गेण लोकेन' इति । तत्र पञ्चमं फलमामुभिकमितराणि त्वैहिकानि । प्रजा वित्तं यशोऽन्नञ्चेतीमानि सवैर्मानवैरभिलष्यन्ते । ऐहिकम- वैकं फलं न मन्तव्यम्, किन्त्वेतदुपर्यामुभिकमपि फलं किञ्चिदस्ति यदवाप्तये मानवैः प्रयतितव्यमित्यभिप्रायो वेदस्य । सर्वलोकप्रसिद्ध यं सरणिः, यत् कस्मिंश्चन कर्मण्यनुष्ठित एव फलमवाप्नोतीति। जोषमास्ते फलञ्चानुभवतीति न तर्कसङ्गतं भवति। कर्त्तव्यम्, फलञ्चानुभवि- तव्यमित्ययं राजमार्गः। क्रिया च कायेन बहिरिन्द्रियैरन्तरिन्द्रियेण मनसा च सम्पाद्यते । कायेन क्रियतामिन्द्रियैर्वा, तत्र मनोव्यापारोऽत्यावश्यकः । कायमिन्द्रियाणि च विहाय केवलं मनसो व्यापारो भवितुमर्हति, न तु मनो विहाय कायस्येन्द्रियाणां वा व्यापारः सफलः परिगण्यते। चैतन्यसम्बन्धस्तु सर्वत्रापरिहार्यः। यदा कायमिन्द्रियाणि मनश्च नश्यन्ति तदा चैतन्यं स्वस्वरूपे- णावतिष्ठत इति वेदोन्नीतः पन्थाः। स्वस्वरूपेणावस्थितिस्त्वस्माकं परमं लक्ष्यम् । तत्संसाधनाय कर्माणि वा साधनानि भवन्तु ज्ञानं वा, अथवा भवतु संसृष्ट समुचित वा, किन्तु सर्वत्र कर्मानुष्ठानमनिवार्यमिति वैदिकानां सम्मतो मार्गः । किञ्चिदुद्दिश्य क्रियमाणं कर्मोद्देश्य सम्पादयति, किमप्यनुद्दिश्य क्रियमाणञ्च कर्म चित्तपरिपाकजनकं भवति। सर्वात्मना क्रियमाणं कर्म किञ्चिज्जनयतीति स्वीकर्तव्यम् । ज्ञानमपि क्रियास्वभावमिति सिद्धान्तो मोमांसकानाम् । अतस्तदपि किञ्चिज्जनयत्येव। अतश्चरमं लक्ष्यमधिगन्तुं किमपि कर्त्तव्यं भवतीति वैदिका आस्थिषत। तत्र सर्वमपि कर्मोपासनया ज्ञानेन चाप्त परिदृश्यते। वैदेन विहितं प्रथम कर्म स्वाध्यायाध्ययनम् । 'षे त्वा' इत्यादर्भागस्याध्ययनेन नियतस्वरवर्णक्रम- विशिष्टायाः संहिताया अवाप्तिः प्रत्यचैव। वर्णत्रयसंहितायां काचन महासं- हिताऽन्तहितास्ति, यस्या उपासनं विधत्तं वेदः-'अथाधिलोकम्, पृथिवी पूर्वरूपम्, द्यौरुत्तररूपम्, आकाशः सन्धिः, वायुः सन्धानम्, इत्यधिलोकम्' इति । 'इषे त्वा' इत्यत्र षकारोपरि योऽयमेकारः सोऽयं पृथिवीरूपस्तदधिष्ठानोऽग्निः, यश्ोपरितनस्तकारः, असौ दुबलोकस्तदधिष्ठान आदित्यः, तयोर्वर्णयोर्मध्यदेश प्राकाशस्तदधिष्ठानो वायुः। वायुर्यथा लोकवयं संयोजयति, तथैवाग्निरूप- मेकारमादित्यरूपञ्च तकारं विर्भावमापादितोऽन्यस्तकारो वाय्वात्मकः 'इषे वा' ·OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA 3 इति संयोजयति। इयं महासंहिता। अस्याः परिज्ञानेन देव्याः सम्पदोऽधि- गमो भवतीति तात्पर्यम्। खाध्यायाध्ययनावसर एवेयमुपासनेति न, किन्तु तत्तच्छीतस्मातकर्मानुष्ठानावसरेऽपीयमुपासना प्रवर्तते । होत्रध्वर्युप्रभृतय ऋत्विजः कर्माङ्गभूताः, यजमानेन चेमे दक्षिणादानादिना वशीक्रियन्ते। तत्र यदि यजमानस्य होनादिषु-मे मया दक्षिणया क्रीताः, अतो मदीयं कर्म कुर्युरिति बुद्धिः, होत्रादीनाञ्च यजमाने-अयमल्पीयस्या दक्षिणयाऽस्मान् वशीकृतवान्, अतः कथमपि तदीयं कर्म सम्पादयाम इति च बुद्धिर्भवेत् तहि नेदमुभयं फलप्रदम् । उभयत्र विद्यमानमाधिभौतिकत्वं विहाय मिथ आधि- दैविकत्वबुद्धिरावश्यिकी। 'यज्ञो वै यजमानः' 'अग्नि होता' इति यजमानस्य होतरि अग्नित्वबुद्धिः, होतुश्च यजमाने यज्ञापरपर्यायविष्णुत्वबुद्धिः फलप्रदेत्यु- पदिशति वेदः। न केवलमिदमेव, यावन्ति मानवाङ्गानि तान्येव यज्ञाङ्गत्वेन सङ्घटितानीति श्रुतिरुपदिशति-तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः, श्रद्धा पत्नी, शरीरमियम्, उरो वेदिः, लोमानि बहिः, वेदः शिखा, हृदयं यूपः, काम आज्यम्, मन्युः पशुः, तपोऽग्निः, दमः शमयिता, दक्षिणा वाग्घोता, प्राण उगाता, चक्षुरध्वर्युः, मनो ब्रह्मा, श्रोत्रमग्नोत्' इति। एवं मानवानां यावत्यः क्रियास्ता अपि यज्ञक्रियारूपा इति प्रतिपादयति वेदः-यावद् ध्रियते सा दीक्षा, यदनाति तद्धविः, यत् पिबति तदस्य सोमपानम्, यद्रमते तदुपसदः, यत् सञ्चरत्युपविशत्युत्तिष्ठते च स प्रवर्ग्यः, यन्मुखं तदाहवनीयः, या व्याहृतिराहुतिः, यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति, यत् सायं प्रातरत्ति तत् समिधम्, यत् प्रातमध्यन्दिनं सायञ्च तानि सवनानि' इति। एवमेव मानवस्य व्यवहाराङ्गभूता यावन्तः कालाः, यावत्योऽवस्थास्तत् सर्वं श्रौतयारूपमित्या- वेदयति श्रुतिः-ये अहोरात्रे ते दर्शपूर्णमासी, येऽर्धमासाश्च मासाश्च ते चातुर्मास्यानि, य ऋतवस्ते पशुबन्धाः, ये संवत्सराश्च परिवत्सराश्च तेऽहर्गणाः, सर्ववेदसं वा एतत् सत्रं यन्मरणं तदवभृथः, एतई जरामर्यमग्निहोत्रं सत्रम्' इति। प्रदर्शितनानन सन्दर्भणदं निर्गलति यन्मानवाः, तेषामङ्गानि, तेषां जीवनकालः सर्वञ्च जगत् कर्मभिरभिर्व्याप्तमिति । वेदविहितः कर्मसु परिशोल्यमानेषु स्पष्टमिदमवगम्यते यत् प्राचीन भारतेऽलसस्य कस्यापि स्थानं नाभवत्। यथायथं विहितानां कर्मणामाचरण ·4. STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS लोका निरता भूत्वा कर्मसाधनमन्त्रशब्दविलक्षणां काञ्चन स्थिति जगतः समुदपादयविति। यथा हि कासुचिदोषधीषु वीर्यवती शक्तिर्भवति या चाधिभौतिकान् रोगानपाकर्तुं समर्था, तथैव वैदिकमन्त्रशब्देषु आध्यात्मिक- माधिदैविकञ्च दुःखमुन्मूलयितु शक्तिरस्तीत्यनुभवबलादभ्युपगन्तव्यं भवति । दोहदप्रदानादिना सम्बधिता श्रोषधयः फलन्ति वीर्यवत्यश्च भवन्ति, तथैव नियताध्ययनव्यापारण सम्पादिता मन्त्राः फलन्ति वीर्यवन्तश्च भवन्ति । ग्रहणाध्ययनेन सम्पादितानां मन्त्राणां धारणाध्ययनेन जपाध्ययनन च परिपोषः कर्तव्यो भवति। तदैव तेषां वीर्यमनुभवितु शक्यम्। ओषधीनां पुनः पुनः पेषणेनैव वीर्यं समुपजायते, अनेकवारमग्निस्फुटेनैव हिरण्यस्य रजतस्य तानस्य वा भस्म भवति, तदेव महते कार्याय कल्पते, तथैव नियतं पुन: पुनरावय॑माना- स्तेषु तेषु कर्मसूपयुज्यमानाश्च मन्त्रशब्दा महते प्रयोजनाय कल्पन्ते । स्वरूपत ओषधीनां न केनापि फलप्रदत्वं परिगण्यते किन्तु क्रियाभिसम्बन्धात्, तथैव मन्त्राणामपि। क्रियासम्बन्धश्च मन्त्राणां ब्राह्मणहारा सिध्यति। ब्राह्मणं मन्त्रभागश्चेति हावपि मिथः सम्बद्धौ भवतः । मन्त्री विना ब्राह्मणानाम, ब्राह्मणैश्च विना मन्त्राणां स्वरूपलाभो दुष्करः। निरतिशयेन मननव्यापारण महर्षिभिः प्राप्ताः शब्दपुञ्जा मन्त्राः। एतेषां दर्शनेनैव ऋषीणामृषिव सिद्धम् । अतस्तदनुकूलं विशिष्ट किञ्चित् कर्म मन्त्राणां वक्तव्यम् । तदपि तैरेवावतम् । तद्बोधकमेव भवति ब्राह्मणम् । भागदयमपि बध्नात्येकेन सूत्रण श्रौतस्मात कर्माणि । तेषाच्चानुष्ठानाय मानवाः। मानवानां कर्मणाञ्च यथाधिकारं नियतः सम्बन्धः । तानि कर्माणि भवन्तु शारीरिकाणि मानसिकानि वाचिकानि वा, सर्वविधैरपि तैर्मानवानां नियतः सम्बन्धः । आत्मचिन्तनं क्रियताम्, देवा वा कर्मभिरारा- ध्यन्ताम्, जप्यन्तां वा मन्त्राः सर्वत्र तेषां प्रयोगावगमो ब्राह्मणाधीनः। प्रयोगश्च मानवाधीनो मन्त्रसाध्यश्चेति याचिकानां मीमांसकानाञ्च राजमार्गोऽयम् । सांसारिकावस्थायां मानवैः ये ये कामाः कामयितुं शक्यन्ते व्यष्टिरूपण समष्टि- रूपेण वा, यथा-धनं, तेजः, श्रुताध्ययनसम्पत्तिः, पुत्रपौत्रभृत्वकलवादिसम्पत्तिः, आयुः, शरीरारोग्यम्, लोकानां संग्रहः, विविधभयान्नित्तिः, वृष्टिः, क्षेमसुभिक्षता, ईतिबाधानिवारणम्, सामूहिकरोगनिवृत्तिः, जनताया एकता, भारव्येषु भेद .

·OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA 5 तत्र सत्ताज्ञान- इत्यादयः, समषामषां साधनाय कर्माणि तदोपयिका मन्त्राश्च दृश्यन्ते वेदेषु । तत्र वेदशब्दार्थनिर्णये मीमांसकानामयं पन्थाः-हिप्रकारो वेदशब्द उपलभ्यते, आदुधदात्त एकः, अन्तोदात्तश्चापरः। (वेदः, वेदः इति) तत्राद्यु दात्तो वेद- शब्दोऽक्षरगशिपरो ग्रन्थरूपः, अन्तोदात्तश्च कुशमुष्टिपरः । भगवान् पाणिनिरपि' गणभेदेन विविधं वेदशब्दं पठति। स्वरभेदेनार्थभेदस्तु लोके वेदे च प्रसिद्धः । तत्र कुशमुष्टिवाचकः शब्दो रूढ़ः, ग्रन्थवाचकस्तु योगरूढ़ः । लाभार्थकैस्त्रिभिर्धातुभिः वेदशब्दो निष्पादयितुं शक्यते। प्रथमं वस्तुनः सत्ता, अनन्तरं तज्ज्ञानम्, ततश्च तल्लाभ इति हि लौकिकी रीतिः। तथैवालौकिकस्य वस्तुनः सत्तां तज्ज्ञानं तलाभञ्चावेदयन्नयं वेदो भवति। स च ग्रन्थात्मक एवाङ्गी- कर्तव्यः । स्मृत्यधिकरणन्यायेनायमर्थः सिध्यति । तथा हि-मन्वादिभिर्महर्षि- भिर्विरचितानां स्मृतीनां पौरुषेयत्वेनाप्रामाण्ये शशिन्ते वेदमूलत्वेन तासां प्रामाण्यमवस्थापितम्। यासां स्मृतीनां प्रत्यक्षं मूलमुपलभ्यते तासां प्रामाण्ये सिद्ध ऽपि यासां मूलं नोपलभ्यते तासां प्रामाण्यं कथमिति शङ्काया उत्तरत्वेन सूत्रयति जैमिनि:-अपि वा कर्तृसामान्यात् प्रमाणमनुमानं स्यादिति। अत्रानु- मानं कस्य-किं ज्ञानस्य, उत शब्दस्य इति विचार्य भाष्यकार: शबरखामी' शब्दस्यैवानुमानमिति कथयति । वार्तिककारोऽपि भ्रान्तेरनुभवाहापि पुंवाक्या- दिप्रलम्भनात्। दृष्टानुगुण्यसाध्यत्वाच्चोदनैव गरीयसी" इत्यादिना भाष्यसम्मतं पक्षमुपष्टम्भयति। सूत्रकारमतेनापीदमेव सिध्यति-स्मृतीनामप्रामाण्यपूर्वपक्ष- परं सूत्रम् ‘धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यात्' इति। पूर्वपक्षी धर्मस्य शब्दमूलकत्वमङ्गोकुर्वन् तादृशस्य शब्दस्याभावात् स्मृतयः धर्मेऽप्रमाणमिति पूर्वपक्षयति । शब्दश्चात्र वेद एव पूर्वपक्षिणोऽभिमतः। यासां स्मृतीनां मूलं वेदशब्दो वर्तते तासामप्रामाण्यं न पूर्वपक्षिणोऽप्यभिमतमिति सूत्रस्वारस्यात् १. पा० सू०६।११६० , ६२०१ २. ज्ञानार्थकविदधातु ग वेदशब्द निष्पाद्य केवलयौगिकत्वं वेदशब्दस्य यदि स्वीक्रियेत तर्हि ज्ञानसामान्येऽतिप्रसक्तिः स्यादिति योगरूढल वेदशब्दस्य खौकर्त्तव्यम् । ० सू०१२ ४. 'ग्रन्थस्त्वनुमीयेत, कर्वसामान्यात् स्मृतिवैदिकपदार्थयोः । तेनोपपन्नो वेदसंयोगस्त्र वर्णिकानाम' (शा. भा० १६५ पृ० आनन्दाश्रम) ३. जै० ५. त० वा. १२२ जै. ० सू० ११३।१ ·6 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS प्रतीयते । अतः सिद्धान्तिनापि तदेव वक्तव्यं यत् पूर्वपक्षिणो मतं निरस्तं स्यात् । मूलभूतशब्दाभावादेव स्मृतीनामप्रामाण्यमभिमतं पूर्वपक्षिणः। अनुमानेन मूलभूत शब्द साधिते शब्दाभावहेतुर्निरस्तो भवति। अनुमितश्च शब्दो वेदः । अतो वेदस्य शब्दराशिरूपत्वमेवेति स्मृत्यधिकरणन सिद्धम् । तदस्य शब्दराशे रक्षणाय यथा षडङ्गानि महर्षिभिः प्रवर्तितानि, तथा तेन बोधितानां नैकविधानां कर्मणां यथावदनुवर्तनायापस्तम्बाखलायनादिभिः कल्पसूत्रग्रन्था व्यरचन्त। कल्पसूत्रग्रन्थानामाविर्भावात् प्राक् तदानीन्तने समाज कर्मानुष्ठानपारम्पयं नासीदिति न वक्त शक्यते। खाध्यायाध्ययना- ध्यापनतन्तोः नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानपारम्पर्यस्य वेदवाक्यार्थावधारणतत्- परिशीलनव्यापारस्य च वेदसंरक्षणसाधनत्वमवकृत्य यथानियममिमानि साधनानि परिरक्षन्त एव तदानीन्तना आसन् । वेदाध्ययनकत्त व्यताविधानपर 'खाध्यायोऽध्येतव्यः' इति वाक्ये विद्यमानं 'ख'पदमेवेममाशयं द्रढ़यति । अनत्यं 'ख'पदन्तु स्वकुलपरम्परासमागतशाखावबोधकम् । नेदं वाक्यं वेदस्याध्ययनं विदधाति, किन्तु स्वकुलपरम्परासमागतथाखायाः। तत्तदस्य शाखास्तु यथोपलम्भ महाभाथकारैरन्यैश्च पूर्वजैः संख्यया निर्दिष्टा एव । तेनेदं स्पष्टमवगम्यते यच्छाखाध्ययनपारम्पर्यमविच्छिन्न समाज समायातमिति । प्रत एवापस्तम्बादयः खखप्राक्कालौनान् 'इत्याश्मरथ्यः' इत्यालेखनः १ 'इत्येके २ 'इत्यपर'३ इति शब्दैनिर्दिशन्ति। किञ्च नेदं युक्तिसङ्गतमिव प्रतिभाति यत् पाणिनः 'नित्यादिनित्यम्' इति सूत्रविरचनात् प्राक् छात्रानध्यापकाः जित्नित्प्रत्ययान्तानां शब्दानामाप्रदात्तत्व न ग्राहयन्ति स्म। यथा तथा वा वेदाध्ययनमासीदिति । पर्वप्रतिपदष्टम्यादिदिनानि ग्रहणधारणाध्ययनयो- १. आप० औ० ५।२९।१४; ६३।१५ ; 81810% ९६३; शा३ ।१०।१२; १४।१३।८; १६१०; २११३७ २. आप० औ० ११११७; शरा६; २।४।१, ३।१।१४।२।८; ५।३।१०, ६।२।१० दा३।१५, ११२; १०१२।४।११।२।६१२।३।३१।२।३; १४।२।६% १५.१२ ३. प्राप० श्रौ० १११६६; १०१४।८; ११०८१२।२५।१५; १३१४।५; १४।२३।८ १५ा। ४. पा० सू०६११९७ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA रनध्यायरूपाणीति स्वाध्यायेऽनध्यायो मन्त्राणां न कर्मण्यर्थान्तरत्वात्' इत्यापस्तम्बसूत्रात् परमेव पूर्वजा अजाननिति न खलु भवितुमर्हति । 'मन्वान्तः कर्मादीन् सन्निपातयेत्'२ 'आधार धारायाञ्चादिसंयोगः'३ 'विकल्पो याज्यानुवाक्यासु' इत्यादिभिः सूत्रैविधीयमाना नियमाः सूत्राविर्भावात् पूर्व नाभवन्निति न खलु साधयितुं शक्यते। अध्ययनाध्यापनसम्प्रदाये ये नियमा आसन् तेषामेव सङ्कलनं सूत्रकारा अकार्षः। कर्मणां प्रयोग च शैथिल्यं किञ्चिदिवानुभूय जागरूका प्रापस्तम्बादयः प्रयोगग्रन्थान् रचयाम्बभूवुः । तेषु सूत्रग्रन्थेषु संहितायाः क्रमोऽवलम्बितः कश्चन, कैश्चन ब्राह्मणक्रमः । तत्रापस्तम्बाश्वलायनश्रौतसूत्रयोः प्रथम दर्शपूर्णमासयोनिरूपणमुपलभ्यते । पर्वकाले पूर्णिमायाममावास्यायाञ्चारभ्य तदुत्तरदिने प्रतिपदि समापनीयेष्टिः दर्शपूर्णमासेष्टिरिति व्यवयिते। ओषधिप्रभवै/हियवनीवारादिभिः दधिपयः- प्रभृतिभिर्वा द्रव्यैः साध्या यागा इष्टय इत्युच्यन्ते । सर्वासामिष्टीनां दर्शपूर्णमास- प्रकृतिकत्वं शास्त्रसम्मतम् । निखिलानामैष्टिकानामङ्गानां दर्शपूर्णमासप्रकरण एव समानातत्वादयं दर्शपूर्णमासयागः प्रकृतिरिति परिगण्यते । अन्यासामिष्टीनां प्रकरण समग्राङ्गोपदेशाभावन तासां विततित्वम् । अतः प्रतिभूताया अस्या दृष्टः स्वरूपं प्रथमं निरूपणीयम् । यद्यपि सोमयागानां दर्शपूर्णमासयोश्च न प्रकृतिविततिभाव इति सोमयागस्वरूपमपि प्रथमं निरूपयितुं शक्यते, तथापि सोमयागेषु सर्वेष्वङ्गतया बह वीनामिष्टोनामनुष्ठेयत्वेन विहितत्वात् तासां दर्शपूर्णमाससापेक्षत्वात् प्रथमं दर्शपूर्णमासस्वरूपनिरूपणस्यैवौचित्यात्तदेव निरूप्यते। 'ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यां दर्शपूर्णमासौं" इत्यापस्तम्बवचनाद वेदहयेन दर्शपूर्ण- मासयोः स्वरूपमवगन्तव्यं भवति। तत्र ऋग्वेदमवलम्ब्याखलायनः, यजुर्वेदञ्चा- वलम्ब्यापस्तम्बः कल्पसूत्रप्रणयनं चक्रतुः। दर्शपूर्णमासयोरनुष्ठाने छौ कल्पी १. आप श्री. २४.११३७ २. आप० औ० २४ारा ३. आप० औ० २४१२।२ आप० श्री० २४ारा आप औ० २४१५ ·8 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS भवतः-आधानोत्तरं सायं प्रातरग्निहोत्रमनुष्ठाय पर्वकाले सम्प्राप्त दर्शपूर्णमासौ कर्तव्यावित्येकः। अयमेवेष्टिपूर्वत्वकल्पः । अपरस्तु-आधाननाग्नीन् सम्पाद्य सोमयागार्थ सङ्कल्प्याग्निष्टोमसंस्थाकं ज्योतिष्टोमं निर्वयं तत्समाप्तानन्तरं सायं प्रातरग्निहोत्रं कृत्वा, प्राप्त पर्वणि दर्शपूर्णमासौ यावज्जीवं कुर्यादिति । अयमेव सोमपूर्वत्वकल्पशब्देन व्यवयिते । तत्र सोमपूर्ववपक्षे ‘य इष्ट्या पशुना सोमेन वा यजत सोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजत' इति विधिबलादेकादश्यां सोमार्थ सङ्गल्या पर्वणि प्रधानसोमयागं परिसमाप्य परेद्यवि प्रतिपदि दर्शपूर्णमासेष्टिरनुष्ठेया। तत्रापि प्राथम्यं पौर्णमासष्टेः 'पूर्वा' पौर्णमासीमुत्तरां वोपवसेत्' इति कात्यायन- वचनात्। शतपथब्राह्मणे प्रथमं पौर्णमास्या इष्टरुपक्रान्तत्वात् तदनुसारित्वाच्च कात्यायनश्रौतसूत्रस्य कात्यायनो महर्षिः पौर्णमास्या एव प्राथम्यमभिप्रति । आपस्तम्बाचार्यस्तु दशॆष्ट: प्राथम्यं प्रतिपादयति। अन्वाधानं समाधाय तदनन्तरं 'सन्नयतः पलाशशाखां शमीशाखां वाऽऽहरति'२ इति प्रथम पलाश- भाखायाः शमीशाखाया वा आहरण विदधान आपस्तम्बाचार्यों दर्शष्ट रेव प्राथम्यमवद्योतयति। तैत्तिरीयसंहितायां प्रथमम् 'दूषे वोर्जे त्वा' इति दर्शमन्त्राणामेवोपक्रमो दृश्यते। अतस्तदनुसारित्वादापस्तम्बश्रौतसूत्रस्य तत्र प्रथम दर्शष्टिरेव निरूपिता। आश्वलायनोऽपि दर्शपूर्ण मासौ तु पूर्व व्याख्यास्यामः'३ इत्यविशेषणारभ्य यज्ञदेशे होतुरागमनप्रकारं सामिधेनीमन्त्रपठनप्रकारमायवरणविधिञ्च प्रति- पाद्यानन्तरमावाहननिगदपठनावसरे ‘अग्निमग्नीषोमाविति पौर्णमास्याम्' 'अग्नीषोमयोः स्थाने इन्द्राग्नी अमावास्यायामसन्नयतः४ इति सूत्रयन् पौर्णमासेष्ट: प्राथम्यं ज्ञापयति । आश्वलायनश्रौतसूत्रन्तु ऐतरेयब्राह्मणमवलम्ब्य प्रवृत्तमिति बहनां मतम्। ऐतरेयब्राह्मणे च यद्यपि सोमयागाङ्गभूताया दोक्षणीयेष्टे रेवोपक्रमो दृश्यते तथापि सूत्रकारः सर्वासामिष्टीनां प्रकृतिर्दर्श- पूर्ण मासौ, तत्रैव तन्त्रस्य समाम्नातत्वात्' इति हेतु वर्ण यन्, दीक्षणीयेष्टिः १. का० श्री. १ २. आप० औ० पा० श्री० ११३ 8. आ० औ० १३१६-१० ०११८ ·OF ASVALAYANA AND APASTAMBA 9 पौर्णमासान्तर्गताग्नीषोमीयपुरोडाशस्यैव विकृतिरिति पौर्णमासेष्टिरेव प्रथम कर्तव्येत्यभिप्रेति । एवं क्वचिद् भेदे सत्यप्यापस्तम्बाश्वलायनसूत्रयोः परस्परपूरकत्वमङ्गी- कर्तव्यम् । आध्वर्यवं निरूपयितुमापस्तम्बः, हौत्रञ्च निरूपयितुमाश्वलायन: प्राधान्येन प्रवृत्तौ। सर्वेषु क्रतुषु यजमानः सङ्कल्पानन्तरं प्रथममध्वर्यावरण करोति । अध्वर्युश्च वृतः सन् खोयानि कर्माण्यारभत इति स्थितिः । तत्र दर्शपूर्ण- मासयोः सम्बन्धीनि हौषि यथायथं सम्पाद्य वेद्यां तान्यासाद्याध्वर्युः ‘होतरहिं' इति होतारमामन्त्रयति । एवमामन्वितस्य होतुः कर्माण्याश्वलायनः प्रदर्शयति । अग्निप्रणयनमारभ्याध्वर्युकतंकहोनामन्त्रणान्तानि यानि कर्माणि तान्याश्व- लायनसूत्रे न सन्ति । तत्पूरकत्वमापस्तम्बस्य । एवम्-'हविःश्वासन्नषु होताऽऽमन्त्रितः' इत्यारभ्य प्रषितो जपति इत्यन्तं यानि होतुः कर्माणि तान्याप- स्तम्बसूत्रे न सन्ति । अतस्तत्पूरकत्वमाश्वलायनस्य । एवं विभिन्नविषय- कत्वेन इयोः परस्परं पूरकत्वे सत्यपि कचिदेकस्मिन्नङ्ग तत्र तत्र मतवैषम्यं परिदृश्यते। तदत्र सम्प्रदर्य विवेचयामः- सर्वाखिष्टिष्वायवरणं नाम किञ्चिदङ्गमस्ति । तच्चाध्वर्युणा होत्रा च कर्तव्यं भवति। होटवरणावसरे क्रियमाणमायवरणमध्वर्युकतकम्, सामि- धन्यनुवचनानन्तरं क्रियमाणनिगदपाठावसरे होटकर्तृकमायवरणम्। यस्य यजमानस्य य ऋषयो गोत्रर्षित्वेनोपाख्यायन्ते तस्य त आर्षियाः। तेषां कीर्तनेन वरणं कर्तव्यमित्यायवरणशब्दार्थः। आर्षेयप्रवरशन्दौ पर्यायौ। गोत्रप्रवरशन्दौ च भिन्नार्थको । क्वचिधर्मसूत्रेषु समानप्रवरमानोपाधिवचनो गोत्रशब्दो दृश्यते । अस्तु यथा तथा वा। अस्मिन्नार्षयवरण इमान्यापस्तम्बसूत्राणि-'ऊर्ध्वजु मासीनं होतारं वृणीत' 'अग्निर्देवो होता देवान्यक्षविहांश्चिकित्वान्मनुष्वद्भरतवदमुवद- मुवदिति यथार्षयो यजमानः' 'नीन्यथर्षि मन्त्रकतो वृणोते 'अपि वैकं द्वौ बीन् पञ्च' 'न चतुरो वृणीते न पञ्चातिणीते 'वृत जानध्वर्युवृणोतेऽमुतोऽर्वाचो होता' 'पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवणीत 'अपि वा नाऽऽर्षे यं वृणीते मनुवदित्येव ब्रूयात्" इति । १. आप० श्री० २।१६।५-१२ ·io STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS अत्र होतुर्वरणं देवेज्याप्रार्थनारूपम् । अयं होता, अग्निदेवः'-अग्नि- देवतारूपः। य एव देवानां होता स एवायमिति विभाव्य होतारं वृणुयाद- ध्वर्युरिति तात्पर्यम् । देवानामयं यष्टा, विद्वानयम्, ज्ञानवानयम्, मनुष्य- रूपोऽयं देवः, भरतवत् भरणशीलश्च । यजमानस्य यः प्रवरः, तस्य य ऋषयः, तान् अमुवत्-अमुवत् भार्गववत् वीतहव्यवत् सावतसवत् इत्येवंरूपेण संकीर्त्य होतारमध्वर्युवृणीत इति प्रथमसूत्रस्यार्थः । यजमानस्य गोत्रर्षित्वेन ये मन्वक्षत ऋषयस्तेषु नीन् कीर्तयेत् । अत्र बीन्' इत्युपादानन पञ्चार्षे यस्यापि यजमानस्य बौनेव कीर्तयेदिति द्वितीयस्यार्थः। पक्षान्तरं ग्राह्णाति-'पपि वैति। एकाय एकम, बर्षियश्च हौ, आर्षे यश्च त्रीन्, पञ्चायश्च पञ्चत्यर्थः। चतुषिसम्भवे पञ्चभ्योऽधिकसम्भवे च तेषां वरणनिषेधपरमिदं सूत्रम्। प्रथमान्याखलायनसूत्राणि-यजमानम्यायान् प्रणीते यावन्तः स्युः' 'परं परं प्रथमम्' 'पौरोहित्यान् राजविशाम्' 'राजर्षीन् वा राज्ञाम्' 'सर्वेषां मानवेति संशये इति । अत्र अपि वैक हो त्रीन् पञ्च' इत्यापस्तम्बसूत्रस्य यज- मानस्यायान् प्रणीते यावन्तः स्युः' इत्याखलायनसूत्रस्य चैकरूपत्वं प्रतीयते । यस्य यजमानस्य यावन्त आर्षेयास्तस्य तान् कीर्तयेदिति सूत्रदयस्याप्यर्थः । 'त्रीन्यथर्षि मन्त्रकतो वृणोते' इत्यापस्तम्बः स्वीयं मतं प्रतिपाद्य मतान्तरम् अपि वे'त्यनेन गृह्णाति। आखलायनस्तु यावन्तः स्युः' इत्यनेन स्वीयं मतं प्रदर्शयन् पञ्चायस्य यजमानस्य पञ्चप्रवरत्वमेवेत्यभिप्रेति । पापस्तम्बस्य तु पञ्चायस्यापि यजमानस्य त्रिप्रवरत्वमेवेत्यभिप्रायः । आर्षेयवरणविषये मूलतया श्रुतिहयमुदायित-आर्षेयं प्रणीते यथर्षि, मन्त्रकतो वृणीत, न चतुरो वृणीते न पञ्चातिवणोते' इत्येका श्रुतिः। अपरा च 'अर्षिय प्रणीते, एकं वृणोते, द्वौ वृणीते, बीन् वृणोते, न चतुरो वृणोते, न पञ्चातिवणीत इति। तवाद्यायां श्रुतौ त्रीणि वाक्यानि । यथर्षिवरणं प्रथमस्यार्थः । मन्त्र- १. होतुरग्नित्वेन विभावनं यजमानस्य कर्मबन्धादिमोचनरूपमिति बहदारण्यकोपनिषदि तृतीयेs- ध्याये प्रतिपादितम् । (४० २०३१११) २. आ. श्री० १।३।१-५ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 11 कतामेव वरणं द्वितीयस्यार्थः। तत्रापि यथेष्टसंख्यकानां वरणे प्राप्त चतुर्ण- मतिपञ्चानाञ्च प्रतिषेधस्टतीयस्यार्थः । हितीयायाः श्रुतेरयमर्थः-आर्षेयं यजमानपूर्वजभूतो मन्त्रद्रष्टा ऋषिः, तस्यापत्यमित्यर्थः। तस्य होत्रोच्चारणं वरणमुच्यते । तच्च एकस्य हयोः त्रयाणां पञ्चानाञ्च वरणम्, चतुर्णामतिपञ्चानाञ्च वरणभाव इति । अन मीमांसकाः षष्ठाध्यायम्य प्रथमपादम्य दशमाधिकरणे पूर्वप्रदर्शितां हितीयां श्रुतिमुदाहृत्य तत्र त्रीन् वृणीत' इत्येव विधिः, एकं वृणोते, हौ वृणीत' इति त्रित्वस्तुत्यर्थोऽवयुत्यानुवादः, 'न चतुरो वृणोते इत्याद्यपि नित्यानुवाद इति सिद्धान्तितवन्तः । अत्रेदं जैमिनिसूत्रम्-प्रत्रयायस्य हानं स्यात्" इति । अयमत्र मीमांसकानामाशयः-भायं वृणीत' इति सामान्यविधिः, सच विशेषापेक्ष: सन् 'बीन् वृणोते' इति विहितत्रित्वेनैव विशेष्यते । अन्यथा त्रित्वश्रुतिरनर्थिका स्यात्। प्रमाणान्तरेण वित्वस्याप्राप्तत्वेनास्य नानुवाद- कत्वम्, नित्यवच्छ्र तत्वेन च नास्य पाक्षिकानुवादत्वम्। अनेन त्रित्वविधाने सति वैवानराधिकरणसिद्धन 'शते पञ्चाशन्यायेन' 'एक वृणीते, हौ वृणोते इत्यनयोः त्रित्वस्तुत्यर्थत्वमुपपद्यते। 'निर्विशेषं न सामान्यम्' इति न्यायेन सामान्यविधिनैव तित्वप्राप्तिरिति यदीयते तहि एकत्वादीनामिव चतुरादीनामपि प्राप्तौ सत्यां न चतुरो वृणीते न पञ्चातिवणीते' इति निषेधस्य वाक्यभेदमङ्गोकत्यै- वोपपादनीयत्वं स्यात् । वाक्यभेदस्तु महते दोषाय भवति मीमांसकानाम् । अतः 'न चतुरो वृणीत' इत्यादेनित्यानुवादत्वमन्तरिक्ष चयनन्याय इव खीकर्तव्यम् । तथा सत्येकवाक्यत्वं सिद्ध भविष्यति। एवञ्च चतुःषडादौनामिव पञ्चार्षे- यस्याप्यप्राप्त एवाधिकारः, तथापि यथा त्रीन् वृणोते इति न परिसंख्याविधिः जै० ० सू०६१।४३ २. 'वैश्वानरं हादशकपालं निर्वपेत् पुढे जाते' इति वैश्वानरीष्टि' विधाय श्रुताना 'यदष्टाकपाली भवति' इत्यादिवाक्यानां बादशकपालस्तुतिपरत्वं यथा सिद्धान्तितं तथैव 'एक वणीते' इत्यादीनां विवस्तुत्यर्थत्वमिति । ३. 'न पृथिव्यामग्निश्च तव्यो नान्तरिच न दिवि' इत्यवान अयनं पृथिव्यां प्राप्त प्रतिषिध्यते 'हिरण्य निधाय चेतव्यम्' इति विधः स्तुत्यर्थम् । तथा अन्तरिचे दिवि च चयनं सर्वथाऽप्राप्त निषिध्यते । अतोऽनयोर्वाक्ययोनित्यानुवादल' स्वीकृतं तददित्यर्थः । -- ·I2 STUDIES IN THE ŚRAUTASOTRAS . अत एव किन्तु त्रित्वगुणविधिः, तथैव यस्य यावन्त्याःयाणि तस्य तानि सर्वाणि वरयित- व्यानोति नार्थः, किन्तु यः त्रीण्यार्षयाणि सम्पादयितुं शक्नोति तस्य वरणविधान- मिति पञ्चायस्यापि त्रायवत् त्रित्वविशिष्टवरणसम्पादनेन यथाधिकारस्तथा चतुःषडाःयाणामपि तत्सम्पादनेऽधिकार इति निष्कर्षः सिध्यति । आपस्तम्बसूत्रं द्वितीयां श्रुतिमवलम्ब्य प्रवृत्तम्, आखलायनसूत्रन्तु प्रथमां श्रुतिमवलम्ब्य प्रवृत्तमिति मतभेदे मूलं वक्तव्यं भवति। आपस्तम्बसूत्रं मीमांसान्यायानुकूलम्, प्राखलायनसूत्रन्तु तविपरीतमिति प्रतीयते, किन्तु अध्वर्युकत्र्तकं होटकतं कञ्चेति विविध प्रायवरणऽङ्गोकत्य यदि पश्यामस्तर्हि आखलायनसूत्रस्यापि मीमांसान्यायानुकूलत्वं साधयितु शक्न मः । भादीपिकायां श्रीखण्डदेवाचार्याः तदेतद्भगवतो जैमिनर्मतमृष्यन्तरैरभ्युपगतम्' इत्यादिना मनुवत्पक्षमाश्रित्य मीमांसान्यायानुगुणत्वं कात्यायनापस्तम्बा- श्वलायनादिसूत्राणां प्रदर्शयन्ति । तत्र चतुर्विशप्रश्नात्मकमापस्तम्बीयं श्रौतसूत्रं कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीय- शाखामवलम्बते। अतः श्रौतकर्मखपेक्षिता मन्त्रास्तत एवादाय विनियुक्ताः । सूत्रकारेण स्वकीयमतोपचहणार्थं वा मतान्तरप्रदर्शनार्थं वा स्वशाखीयानि शाखान्तरीयाणि वा वचनान्युद्ध,तानि । आपस्तम्बसूत्रे वचनोद्धारोऽधिकतरी दृश्यते। 'इति विज्ञायते'' 'इत्युक्तम्'२ 'यथाब्राह्मणम्'३ 'यथासमाम्नातम्" 'वदति५ इति शब्दाह्मणवचनानि समुद्ध,तानि । एतेषु कानिचन वचनानि यत्र कुवापि ब्राह्मणग्रन्थेषु नोपलभ्यन्ते । कृष्णयजुर्वेदस्य शाखान्तरेभ्यो मैत्रायणीकाठकादिसंहिताभ्योऽपि उद्धता ऋची यजूंषि चापस्तम्बोयसूत्रे तत्र तत्रोपलभ्यन्ते । ब्राह्मणग्रन्थेषु कौषीतकि-६ १. आप० औ० २।५।११; ३।१६।८ ४।१३।६ ६.४.११, ७/१२।४ ; ८४१३; ८।४।४; १०ादाद २. श्राप० श्री० १।१४।६; २।१२।३ ; ३।६।१०; ५।२८।२, ६।१४।४ ; ७१।१८, ६४ार; १०७६; १११११५ ३. आप० औ० १३।२४।१८% १७/राह ४. आप० श्रौ० १।१५।७, ८२, ८१३६१५, १८।२१।६, १९४१४७१९१५॥१३ १२।८%; २०१२४।८।२२।११ ५. आप० श्री० २।१२।८।१४।१४।१३; २००८ २१।१।१५ ; २१शाह ६. आप० श्री० १०१।१० ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 18 ब्राह्मणमुल्लिखितं वर्तते। इदं विहायान्यान्यपि ब्राह्मणान्यत्र' निर्दिष्टानि । केषाञ्चन लुप्तब्राह्मणानामपि नामान्यापस्तम्बसूत्रे निर्दिष्टानि यानीदानों नोपलभ्यन्ते । तत्रापस्तम्बचार्यण नामनिर्देशमन्तरा बहनि वाक्याणि ताण्ड्य- ब्राह्मणतः स्वसूत्रे समुद्ध,तानि । तेषु कानिचन स्थलानि टिप्पण्या प्रदर्श्यन्ते । वाजसनेयकमतमापस्तम्ब श्रौतसूत्रे प्रायः षष्टिस्थलेषु निर्दिष्टम् । आपस्तम्बीय- श्रौतसूत्रे यथा तैत्तिरीयशाखीया मन्त्रा विनियुक्तास्तथा मैत्रायणी काठ६. कवाज सनेयसंहिताभ्योऽपि केचन मन्त्रा विनियुक्ताः। तत्रैषोऽत्यन्तप्रदेश:' इतिप्रकारकं साधारणनियमप्रदर्शनमस्मिन् श्रौतसूत्रे समवलोक्यते । एतावनाना' इतिप्रकारकं विशेषद्योतनमपि दृष्टिपथमवतरति। एकषां मतमापस्तम्बसूत्रे २. १. आप० श्री० १।२१।१०। ५।१५।१; ६।१३।९; ८५।२; ११।२।१०; १२।१७।२; १८८७ (बवचब्राह्मणम् ), १०१।३ ; १०।२।५ (छन्दोगब्राह्मणम् ) । आप० श्री० ५।१५।८; ५।२८।४ (पैगायनिब्राह्मणम् ), ५।३३।३ (शव्यायनिब्राह्मणम् ), १०।१२।१३-१४, ११।१६।४, १८ ( शघ्यायनकम् ), ६४७ (शैलालिब्राह्मणम् ), १४।२०।४ ( कति- ब्राह्मणम् ), २०६६ ( कालबविब्राह्मणम् ), २१।१६।१५ ( भालविकम् ), २१।१६।५ ( ताण्डकम् ) । ३. आप० श्री० १०।१।४ : ता० ब्रा० १।१।१ স্বাদ श्री० १० २।२२।१० : ता० ब्रा० २२।१२।१ आप० श्री० २३।३।६ : ता० ब्रा० २३।१६।१ आप० श्रौ० २३।१०।११ : ता० ब्रा० २५।४।४ आप० श्रौ० ११४७; राहा८; ४।१।५ ; ५।१३ , ६।२।१६, ७।२।१७, ८६।४; ।११।२३; १०३।४; ११११११५; १४।२४।१२; १६।४।८; १७५८; २०१८।११; २१।२३।१३ ५. आप० श्री० १।४।११ : मै० सं० १।१।२ आप० श्री० २।१३।३ : मै० सं० १।१।१३ आप० श्री० ३।१०।२ : मै० सं० १।४।३ आप० श्री० ४।१६।४ : मै० सं० १।४।२ ।०५।८७ : मै० सं० १६१ आप० श्री० ६।६।२ : मै० सं० १।पार आप० श्रौ० ७।२३।९ : का० सं० ३१७ आप श्री० १२ : का० सं० १३।१० आप० शौ० १२।२२।७ : का० सं २७।८ श्राप श्रौ० ० १२५।३-६ : श० ब्रा०१।।।७-१० आप०ौ० ५।०८ : श० ब्रा० १।२।५।१८ आप० श्री० ७।१४।१४ : श० ब्रा० ३२८१५ पाप० श्री० ८1५1५ : श० ब्रा० ३।२।१३ भाप० श्री० ११।१९०८ : श० ब्रा० ३।७।४।१०-११ आप० श्री० ·14 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS बहुवारमुल्लिखितम् । तत्र दाविंशतिस्थलेषु' एकीयं मतं भारहाजमतेन संवदति। आपस्तम्बस्य मूलस्थानं नान्ध्रप्रदेशः२ किन्तु कुरुपञ्चालदेश पासीदिति विदुषां निर्णयः। पूर्वभारते वाजसनेयशाखायाः प्रचार आसीत्। एतया शाखयापि आपस्तम्बसूत्रस्य दृढ़तरः सम्बन्धी वर्तते। अत आपस्तम्बस्य मूलस्थानमुत्तरभारते पूर्वस्यां दिश्यासोदित्यभ्यूहित वस्तुतस्तु दक्षिणदेशेषु कर्णाटक केरल-द्रविड़-महाराष्ट्रान्ध्रभेदेन यावन्तः समाजास्तेषु प्रतिशतमशीतिसंख्याकाः स्मात कर्माणि श्रौतकर्माणि चापस्तम्बसूत्रमवलम्ब्यैवानु- तिष्ठन्तीति हेतुनाऽऽपस्तम्बाचार्यों दक्षिणदेशीय एवेति खोकतं शक्यते । शक्यते। आप० श्री आप० पी० १. आप० श्रौ० ३।१।४ : भा० श्री० ३।३।९, २०१७।३ आप० श्री० ६।३।३ . भा० औ० दा८११-१२ ०७२।१२ : भा० औ० ० ७ाराद आप० श्री० ७।१५।२ : भा० श्री० ७।१२।४ आप० श्री० ७।२७।३ : भा० श्री० ७।२२।१ ०८ाररा४ : भा० श्री० ८।२५।४ आप० श्रौ० ८७७ : भा० श्रौ० ८।११ आप० श्री. रामा४ : भा० औ०९।११।४-६ आप० श्री० 10 NR : भा० श्रौ० ८।११।१२ आप० श्री० ८।१५।७ : भा० औ० ८।१७।६-६ आप० श्रौ० ६।१६।१० : भा० श्री०६।१८७ आप० श्री० १०१।७ : भा० श्री० १०१२।१४ आप० श्रौ० १०७/१५ : भा० श्रौ० १०१५।५ आप० श्री० १०८१६ : भा० श्रो० १०५।१५ आप० श्रौ० १०॥१६॥३ : भा० औ० १०७६ १० ११।२।१२ : भा० श्रौ० १२।२।१० आप० औ० ११३८६ : भा० श्री० १२रामार ० ११४१०७ : भा० श्री० १२११०१७ आप० श्री० १२।३।११ : भा० श्री० १३।३।११ आप० श्रौ० १राहा८ : भा० श्री० १३१५८.१० आप० श्रौ० १२।१७।२० : भा० श्री० १३६१७१३ आप० श्री० १२।१८.१४ : भा० श्री० १३१४८ B. Bühler, Sacred Laws of the Aryas, SBE. Vol. II. Introduction, p. XXXII आप० श्रो० प्राप० श्री. ३. Ram Gopal, India of Vedic Kalpaattras ·OF ASVALAYANA AND ÁPASTAMBA 15. 1 उत्तरदेशे कुत्रापि आपस्तम्बसूत्रावलम्बिनो न दृश्यन्ते। एकमपि कुलमुत्तरदेशे आपस्तम्बसूत्रानुसारं नास्तीत्येव प्रतीयते। सति चैवमापस्तम्बः कुरुपञ्चाल- देशीय इति कथनं विदुषां न मनो रञ्जयति । कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशाखायाः षट् सूत्राणि वर्तन्ते बौधायनभारद्वाजा- पस्तम्बसत्याषाढवैखानसबाधूलसंज्ञकानि। सत्याषाढसूत्रस्य वैजयन्तीटीकाकारो महादेवो ग्रन्थारम्भ षट् सूत्रकाराननेनैव क्रमेण प्रणमति । तत्र बाधूलसूत्रं वर्जयित्वा अन्येषां सूत्रग्रन्थानामैतिहासिकरीत्या स एव कालक्रमो द्रष्टव्यः। तत्र बौधायनसून प्राचीनतममिति वक्तुं शक्यते। बौधायनधर्मसूत्र' ब्रह्मयज्ञाङ्गभूत- तर्पण काण्वं बोधायनं प्रवचनकारमापस्तम्ब सूत्रकार सत्याषाढं हिरण्यकेशिनम्' इति क्रमेण सूत्रकारा निर्दिष्टाः। बोधायनगृह्यसूत्रे' सर्पबलिप्रकरणे एतेषामेव सूत्रकाराणामनेनैव क्रमेण निर्देशः समुपलभ्यते। बौधायन श्रौतसूत्रं प्रवचनरूपं वर्तते। तत्र मन्त्राः सकलपाठेनोद्धि यन्ते। आपस्तम्बसूत्रे तु सर्वां एव ऋचोऽनुषङ्गणोक्ताः। अनुषङ्गपद्धतिरिय सूत्रकाराणामुत्तरमुत्तरं कालमवद्योत- यतीति वक्तुं शक्यम् । आपस्तम्बश्रौतसूत्रस्य भारद्वाजत्रौतसूत्रात् पश्चात्कालीनत्वं बहुभिर्विवद्भिः प्रदर्शितम् । तत्र महादेवकते क्रमे भारहाजात् परमापस्तम्बो निर्दिष्टः । बोधायनभारद्वाजापस्तम्बास्त्रयः सूत्रकाराः स्वशाखीयचौतररह्यसूत्राणां रचयि- तार आसन्। एतेषां गृह्यसूत्र सम्बन्धि तुलनात्मकमालोचनमिममेव कालक्रम प्रमाणयति। उमे वय एव सूत्रकाराः पाणिनः पूर्वं वर्तमाना आसन्निति बहवो विहांस अभिप्रयन्ति। तत्रापस्तम्बः ख्रिस्तोः पूर्व ५५०-शतके पासोदित्यभ्यूहितुं शक्यते। भाखलायनश्रौतसूत्रमुग्वेदीययाकलशाखामवलम्बते । हादथाध्यायामक- मिदं सूत्रं षट्कइये विभक्तम् । तत्र पूर्वषट्के षट् अध्यायाः, उत्तरषट्के च षट् । अयमेवाखलायन: शौनकशिष्य प्रासीदिति परम्परातो ज्ञायते। तत्र भूयांसि प्रमाणान्यपि सन्ति। श्रौतसूत्रस्यान्ते 'नमः शौनकाय'३ इति वचनेन १. बौ०३० २।५९-१४ २. बौ० ट०४८ ३. आ. श्री. १२।१५।१३ ·16 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS च तस्मै नमस्कारोऽनेन विहितः । शौनकमतानि' च तत्र तत्र बाहुल्येन सबहुमानं सूत्रकारण उद्धि यन्ते। आश्वलायनश्रौतसूत्रमार्यावर्ते विरचितमासीदिति सप्रमाणमुच्यते यतस्तस्मिन् सूत्रे सरस्वत्याः प्लक्षप्रस्त्रवणस्य कारपचवस्य निर्देशो वर्तते। किञ्च महार्णवनामकग्रन्थात् प्रतीयते यदाखलायनीया शाखा तुङ्गभद्राकष्णागोदावरीभिस्तिमृभिः नदीभिस्तथा सह्याद्रिवेष्टिते अन्ध्रदेशपर्यन्तं भूभागे प्रचलिता आसीत् । तैत्तिरीयशाखीयेषु श्रौतसूत्रेषु श्रौतसूत्रान्तरेषु च आचार्याणां विभिन्नानि मतानि निर्दिष्टानि । तत्राश्मरथ्यालेखनसंज्ञकयोराचार्ययोर्मतनिर्देशो न केवलमेतषु सूत्रेषु अपि च भिन्नशाखीयसूत्रेषु तट्टीकासु च समुपलभ्यते । आपस्तम्बत्रौतसूत्रे पुनर्बाहुल्येनानयोर्मतनिर्देश: समवलोक्यते। इदन्त्वनुभव- सिद्ध यदेतयोमतानि तैत्तिरीयशाखीयसूत्रेष्वेव बहुशः समापतन्ति। सूत्रान्तरे- वयनयोर्मतानि आध्वर्यवविषयमेवानुसरन्ति । अत एव मावाचार्यों आध्वर्य- वशाखानुयायिनो तत्रापि च तैत्तिरीयशाखीयाविति वक्तुं योग्यम् । अनयोर्मतानि नेकविधेषु ग्रन्येषूड,तानि न सर्वत्र समानं विषयमनुबध्नन्ति। वचन एतयोम- तानि शाखान्तरीयवचनमवलम्बन्ते । मतयोरनयोः परस्यरतुलनायां कृताया- माश्मरथ्यमतं परम्परानुसारि आलेखनमतं तु सौकर्यानुसारीति सामान्यतो व्यपदेष्टुं शक्यते। अत एव प्रायेणाश्मरथ्यस्य मतनिर्देशः प्रथममालेखनस्य च तदनन्तरं क्रियते । आपस्तम्बश्रौतसूत्रे एतन्मतोपत्र हितानि स्थलानि बहनि उपलभ्यन्ते। तत्र क्वचित् स्वकीयमतोपोइलनाय कुत्रचिद्दा मतभेदप्रदर्शनार्थमनयोर्मतं सूत्रकारेण समुह तम् । तेषां स्थलानामालोचनं ग्रन्थगौरवभिया परिहीयते । आखलायन- सूत्रेऽपि स्थलइये एतस्याचार्ययस्य मतं संग्रहीतम्। तत्रैकत्र केवलमाश्म- १. आ० श्रौ० १२।८।३५१२।१०।२ , १२।१५।१३ २. अथ सारखतानि । सरखत्याः पश्चिम उदकान्ते दौरन ।""अथोत्थानानि। प्लाचे प्रस्रवणं प्राप्योत्थानम्। ते यमुनायां कारपचवेऽवभृथमभुपेयुः । आ० श्री० १२।६।१२; २८-३० ३. 'तुङ्गा कृष्णा तथा गोदा सह्याट्रिशिखरावधि । आन्ध्रदेशपर्यन्तं बहतचश्चाश्वलायनी ॥' (See Buhler, Sacred Laws of the Aryas, SBE. Vol. II, Intro. p. XXX foot note.) ४. आ० शौ० ५।१३।१०।६१०२९-३० ·OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA 17 रथ्यमतं नामग्राहं निर्दिष्टम् । आलेखनाचार्यस्य मतं तु तत्र परित्यताम् । अन्यत्र पुनरुभयोराचार्ययोर्मतमुलिखितम्। किन्तु तत्रापि व्युत्क्रमेणैवानयो- निर्देशः सूत्रकारेण समुपन्यस्तः । एतदालोचनेन इदन्तु विस्पष्टमनुमीयते यदनयोराचार्ययोर्मतं तस्मिन्नेव काले अन्येषां सूत्रकाराणामुपरि समधिकं प्रभाव विस्तारयामास। यद्यप्येतयोः सूत्रग्रन्थो न कोऽपि इदानों समुपलभ्यते तथाप्यनयोः श्रौतकर्मविषयकं ज्ञानं परं विस्मयमावहतीति ध्येयम् । कचिद्याज्ञिकानां प्रस्थानं मीमांसकप्रस्थानादिभित्रमेव भवति तथापि मीमांसान्यायानुगुण्ये कल्पसूत्रकारा यतन्त एव। उपरितने लेखे तत्र तत्र विषयोऽयं टिप्पण्यां प्रदर्शयिष्यते । तत्र सर्वेषां श्रौतकर्मणामाधानसिद्धाग्नि- साध्यत्वात् प्रथममाधानं तदनु अग्निहोत्रं यावज्जीवं सायं प्रातः क्रियमाणं सप्रयोगं निरूप्य पश्चात् सर्वासामिष्टोनां प्रतिभूता दर्शपूर्णमासेष्टिः प्रयोगसहिता निरूपयिथते। सूत्रकारैरन्यादृशे क्रमेऽवलम्बितेऽपि प्रयोगज्ञानसौकर्याय सक्रमः प्रयोगोऽस्माभिः प्रदर्शितः। दर्शपूर्णमासेष्टि परिसमाप्यानन्तरं पिण्डपिटयज्ञो निरूपितः । अत्र मीमांसकानां याज्ञिकानां च मिथो यो विवादः सोऽपि सम्प्रदर्शितः। ततः काम्येष्टीनां सूत्रक्रममवलम्ब्य स्वरूपं प्रदर्शितम् । काम्येष्टिषु चातुर्मास्यानामन्तर्भावे सत्यपि नित्यत्वमप्यस्तीति तेषां स्वरूपं पृथक् सम्प्रदर्शितम्। एवमेव आग्रयणष्टेरपि नित्यत्वात् पृथङ् निरूपणं कृतम् । ततो निरूढपशबन्धः। तदनु सप्तसंस्थाकज्योतिष्टोमस्य स्वरूपं सम्प्रदर्शितम् । ज्योतिष्टोमस्य विततिभूताः क्रतवः संख्यातीता विद्यन्ते-एकाहाहौनसत्रायनात्मना, तेषां स्वरूपपरिचय आवश्यक एव, तथापि प्रकृतनिबन्धस्य महान् विस्तारः स्यादिति मन्वानन तदत्रोपेक्षितम् । कर्मसु पुरुषाणां भ्रमाद्दा प्रमादाहा सम्भवतां दोषाणां निर्हरणाय यथाविधि प्रायश्चित्तेष्वनुष्ठितेषु कर्माणि सगुणानि भवेयुरिति प्रायश्चित्तप्रकरणं साङ्गोपाङ्गमन्ते सन्निवेशितम् । सूत्रकारैः प्रतीकग्रहणेन ये मन्त्रा विनियुज्यन्ते तेषां समग्रो भागष्टिपण्यां सबिवेशितः, तदाकरस्थानमपि निर्दिष्टं तत्रैव। गुरुमुखात् प्राचीनशैल्या आपस्तम्बमाखलायनच्च श्रौतसूत्रं तदवलम्बभूतान् ब्राह्मणग्रन्यांश्च यथावत् सश्रममधीत्यान्यानि च भारद्वाज- बौधायनकात्यायनादिसूत्राणि पर्यालोच्य यथामति निबन्धोऽयं सन्टब्धः । २ ·18 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS नूनं दोषबाहुल्यं भवेत्, किन्तु तन्मदीयमित्यवगत्य यदि कश्चन गुण उपादेयो भवेत् तर्हि स महु रुचरणनामिति खोकृत्य मामनुग्रहीयुस्तत्रभवन्तो विपश्चिदपश्चिमा इति सप्रश्रयं सम्प्रार्थ्यते। प्रथमोऽध्यायः आधानप्रकरणम् आपस्तम्बश्रौतसूत्रस्य पञ्चमप्रश्ने विस्तरेणाग्न्याधानं निरूपितम्। तथै- वाखलायनश्रौतसूत्रस्य द्वितीयाध्यायप्रारम्भ आधानमुपदिष्टम् । तत्रोभयोः सूत्रकारयोः कचित् साम्यं कचिच्च वैषम्यं परिलक्ष्यते। तदिदं पुरस्कृत्य साम्प्रतं विचारः प्रस्तूयते । अग्नराधेयमग्न्याधयम्, अग्निराधेयोऽस्मिन् कर्मणोति वा व्युत्पत्त्या अग्न्याधयशब्दः कर्मणो नाम। इदमग्न्याधेयं न कस्यचित् कर्मणोऽङ्गभूतं किन्तु स्वतन्त्रमेव कर्म। आधानं त्रिविधम्-होमपूर्वाधानम्, इष्टिपूर्वा- धानम्, सोमपूर्वाधानञ्चति । तत्राग्निहोत्रहोमात् पूर्वमेव क्रियमाणमाधान होमपूर्वाधानम्। अतश्चाधानानन्तरमेव अग्निहोत्रारम्भ होमपूर्वाधानम् । प्राधानानन्तरमेव दर्शपूर्णमासेट्यारम्भ इष्टिपूर्वाधानम् । आधानानन्तरमेव सोमयागसङ्कल्प सोमपूर्वाधानम् । अरण्योराहरणम् तवादी प्राधानार्थ यजमानेन सझाल्यं कृत्वा ऋत्विग्वरणे कृते सति अध्वर्युः 'यो अवस्थः शमोगर्भः' इति मन्त्रेण शमीगर्भादश्वत्थवृक्षात् शाखामकां छित्वा तां विधा कृत्वा अरणियं ताभ्यामेव सम्पाद्य, ते अरणी युगपदाहरेत् । पाखलायनोऽपि एतन्मन्त्रोच्चारणपुरःसरं यजमानकर्तृकमरण्याहरणमुपदिशति । प्रशमोगर्भादपि अश्वत्थवृक्षादरण्योराहरणं वाजसनेयिनः समामनन्ति। १. 'यो अश्वत्थः शमोगर्भ आरुरोह त्वे सचा। तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियः केतुभिः सह' इति समग्री मन्त्रः। आश्वलायनोऽपि अविकतमेव मन्वमिमं पठति । २. का. श्री. ४७२१ २ ·19 OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA अवस्थमात्रस्यैव शमोगर्भस्तवनात् अशमोगर्भऽपि मन्वानिवृत्तिर्हिरण्यकेशि'- मतात् सिध्यति। सम्भारसम्भरणम् ततः सम्भारसम्भरणमध्वर्युण कर्त्तव्यम्। तदर्थम् आयुर्मयि धेयायुर्यजमाने इत्यरणी युगपदभिमन्त्रा 'अश्वत्थाव्यवाहाद्धि जातामग्नेस्तनूं यज्ञियां सम्भरामि। शान्तयोनि शमोगर्भमग्नये प्रजनयितवे' इति मन्त्रेण सम्भारान् सम्भरेत् । तत्र सप्त पार्थिवाः२ सप्त वानस्पत्याश्च सम्भाराः सम्भरणीयाः । पञ्च पार्थिवाः पञ्च वानस्पत्या इति सम्भारविकल्पोऽपि आपस्तम्बेन प्रदर्शितः । पार्थिवसम्भारा अष्टौ वा कर्तव्या इत्यपि विकल्पान्तरमनन उपदिष्टम् । वाजसनेयिनस्तु सम्भारसम्भरणं नेच्छन्ति । अतस्तेषां पक्षे अरणी अभिमन्त्रा तूष्णीं निधानं कर्तव्यं लिङ्गविरोधात् । तत आहृतान् पार्थिवान् वानस्पत्यांश्च सम्भारान् वेद्यां स्थापयेत् । तत्र 'वैश्वानरस्य रूपम्' इति मन्त्रेण सिकताः, 'यदिदं दिवो यददः' इत्यूषरमृत्तिकाम्, ‘जतोः कुर्वाणः' इति मूषिकबिलमृत्तिकाम्, 'जर्ज पृथिव्याः' इति वल्मीकमृत्तिकाम्, 'प्रजापति- सृष्टानाम्' इति जलाशयमृत्तिकाम्, 'यस्य रूपम्' इति वराहविहतम्, 'याभिरहत्' इति शर्कराम्, 'अग्ने रेतश्चन्द्रम्' इति च हिरण्यशकलं क्रमेणाहरेत् । एते पार्थिवाः सम्भारा अनेनैव क्रमेण सम्भरणीयाः। पञ्च- सम्भारपक्षे ताम्रमयानि लौहशकलानि पञ्चमो भवति। तेषां तूष्णीं सम्भरणं १. 'अपि वाश्वत्थादवोद्धरेत्' इति हिरण्यकेशी ( स० श्री० ३।२) २. सिकताः, अपरभूमिगता मृत्, मूषिकोत्खाता मृत्, वल्मी कमृत्, अशोष्यस्य जलाशयस्य मृत्, वराहोत्खाता मृत्, शर्कराः (क्षुद्रपाषाणा:) इति सप्त पार्थिवाः सम्भाराः । ३. अश्वत्थः, उदुम्बरः, पलाशः, शमी, विकतः, अशनिहतवक्षशकलम्, पद्मपत्रम् इति सप्त वानस्पत्याः सम्भाराः। यस्य वृक्षस्योपरि अशनिपातेन शुष्को वृक्षः समजनि सोऽशनिहतो वृक्षः। तस्य व शकलं खण्डम् । ४. पार्थिवसम्भाराणामष्टत्वपचे सुवर्णस्य ग्रहणम् । ५. वक्ष्यमाणमन्वे 'यं त्वा सम्भरन् जातवेदः, स सम्म तः सौद शिवः प्रजाभ्यः' इति सम्भरणलिजात् सम्भरणाभावे तविरोधादमन्त्रकोऽयं विधर्बोध्यः । ६. 'अग्ने रतश्चन्द्र हिरण्यम्' इति मन्त्रे हिरण्यशब्दश्रवणात्ताये हिरण्यत्वाभावेन लिङ्गाविरोधात् तूणी सम्भरणं फलितम् ।

·20 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS कर्त्तव्यम्। ततः 'अखो रूपम्', 'जर्जः पृथिव्याः', 'गायत्रिया नियमाणस्य यत्ते' 'देवानां ब्रह्मवादम्' इति द्वाभ्याम्, 'यया ते सृष्टस्य', 'यत्ते सृष्टस्य', 'यत्ते तान्तस्य', 'यत् पर्यपश्यत्' इति क्रमणाश्वत्थोदुम्बरपलाशशमौविकङ्कता- शनिहतवृक्षाणां शकलानि पद्मपत्रञ्चेति सप्त वानस्पत्यान् सम्भारान् सम्भरेत् । एवमेतान् पार्थिवान् वानस्पत्यांश्च सम्भारान् सम्भ.त्य तान् तूष्णीमकस्थान् क्षत्वा यं वा सम्भरन्' इति मन्त्रेण निदध्यात्। निधानानन्तरं बौधायनमतेन नान्दीबाई कर्त्तव्यम्। ब्दं नान्दीवादमापस्तम्बीयानां न नित्यम्, पापस्तम्बनाविधानात्। आधाननक्षत्राणि तदनन्तरमाधानकालोपयिकानि नक्षत्राणि सूत्रकारणाभिधीयन्ते। यदि ब्राह्मणः कृत्तिंकानक्षत्रे प्राधानं कुर्यात् तदा स ब्रह्मवर्चसिनां प्रथमो भवति । यदि रोहिण्यामादधीत तदा सर्वत्र गौरवास्पदं भवति। यो यजमानो ब्रह्मवर्चसकामो यज्ञकामो वा भवेत् स मृगयोर्ष आदधीत । यः पूर्वं धनवान् सन् इदानीं दरिद्रो जातः स पुनर्वखोराधानं कुर्यात्। यो यजमान: 'प्रजा मे दानकामाः स्यु'रित्यभिलषति स पूर्वयोः फल्गुन्योरादधीत। एतादृशकामनाभावे तु पूर्वफल्गुन्योराधानकरण दरिद्रो भवति । यश्च सुभगो भोजनशक्तश्च भवामीति आत्मानं कामयते स उत्तरफल्गुन्योराधानं कुर्यात् । एतदेव पूर्वोत्तर- फल्गुन्योरक्त कामदयं विपर्यस्तमेके समामनन्ति । मतान्तरेण तु पूर्व- फल्गुन्योराधाय दरिद्रो भवति, उत्तरफल्गुन्योराधाय धनवान् भवतीति । यस्तु 'मह्य' जनैः प्रदीयेते ति कामनावान् भवेत् स हस्तायामाधानं कुर्यात् । 'हस्तो लाभकामस्य'२ इति सूत्रयन् कात्यायन इदमेव मतं सूचितवान् । राजन्यो भाटव्यवान् वा चित्रायामादधीत । अत्र राजन्यस्य चित्रा नित्या भवतीति वेदितव्यम् । प्रजाकामो विशाखयोः, ऋद्धिकामोऽनुराधेषु, पुष्टिकामः श्रवणे, प्रतिष्ठाकामश्चोत्तरेषु प्रोष्ठपदेषु प्राधानं कुर्युः। कामविहितान्यपि स सम्भ,तः सीद शिवः प्रजाभ्य उरु नी १. 'यं त्वा सम्भरन् नातवेदी यथा शरीरं भूतेषु व्यक्तम् । लोकमनुनेषि विद्यान्' इति समग्रो मन्त्रः । २. का. औ० ४७३ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 21 एतानि नक्षत्राणि आपस्तम्बमते नित्यानि भवन्ति । आखलायनोऽपि कृत्तिकारोहिणीमृगशिरःफल्गुनीपोष्ठपदेति नक्षत्रनामान्यभिधाय एतेषा- मकस्मिन्नक्षत्रेग्न्याधेयं कर्तव्यमित्यभिप्रेति। कात्यायनस्तु' आधानस्य नक्षत्रचतुष्टयं विधत्ते। प्राधानकाल: एवमाधाननक्षत्राण्युक्त्वा पर्वणोराधानं विधास्यस्तत्र फल्गुनीपौर्णमास्याधान कञ्चन विशेष सूत्रकारः प्रदर्शयति। यदि यजमानः फल्गुनीपूर्णमासे श्रादध्यात्तदा एतमग्निं संवत्सरमास्ये आदध्यात्। अतः पर्वणः प्राग् घहे एकाहे वा कालेऽग्निराधेयः। भारद्वाजस्तु' या पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां पोर्णमासी स्यान्न तस्यामादधीतत्याह। अत्र पर्वनक्षत्रयोः समुच्चय आपस्तम्बाभिमतो द्रष्टव्यः । अमावास्यायां पौर्णमास्यां वाधानं कर्तव्यमिति पर्वणी नक्षत्रस्य च विकल्पोऽपि सूत्रकारेण प्रदर्शितः। द कल्पद्यमावलायनाभिप्रेतमिति तदीयवृत्तिकारी नारायणो वदति। तत्र ब्राह्मणस्य वसन्त रेवाधानकालः, ग्रोमो हेमन्तो वा क्षत्रियस्य, शरद् वैश्यस्य, वर्षा रथकारस्य । त्रैवर्णिकान्तभूताः स्ववत्तिकर्शिता ये रथं कुर्वन्ति तेषां वर्षतुरेवाधानकालो बोध्य इति सूत्रकाराभिप्रायः । इदं तु मीमांसकमतविरुद्धम् । आश्वलायनस्तु आपस्तम्बवद् ब्राह्मणस्य वसन्त- तुमाधानकालमभिधाय क्षत्रियस्य वैश्यस्य उपक्रष्टस्य च यथाक्रम ग्रोपवर्षा- शरद आधानकालत्वेन विदधाति। शीत: वर्णत्रयसाधारणो वेदितव्य इत्यापस्तम्बाशयः। अत्र भारद्वाजोऽपि अविकलमापस्तम्बमतं स्वकीयत्वे- नोपन्यस्यति। ततः सोमपूर्वाधाने कञ्चन विशेष सूत्रकारः प्रदर्शयति। यश्चाधानानन्तरं सर्वकर्मभ्यः प्राक् सोमयागसङ्कल्पं कुर्यात् स सोमकालानुरोधेनाधानं कत्तुंमृतुं नक्षत्रं च नाट्रियेत। आखलायनोऽपि एवमाह-अद्यैव सोमेन यक्ष्ये' इति १. का० श्री० ४/७२ २. भा० श्री० ५।८ ३. आ० औ० ० २।१।११ ४. रथकाराधिकरणं ट्रष्टव्यम् (पू० मी० ६।१।१३)। का० श्री० १११८ ५. भा० श्री० ५।२।५ .

·22 STUDIES IN THE ŚRAUTASOTRAS १ सङ्कल्प्य य आधानमिच्छेत् स प्राधानस्य कालं नापेक्षत, सोमोपक्रमकाल एवादधीत। इदमाधान नियतमिति प्रतिपादयितुं पुनरपि आपस्तम्ब आह, यश्च रहे नियतवासं करोति स ग्रहाद्देशान्तरं गत्वा तत्राप्यादधीत। यश्च स्थिरतया न कुत्रापि वसति स यदा यत्र वसति तत्रैवाधानं कुर्वीत। अथवा यायावरोऽपि एकाहप्रयाणनोदवसायादधीत। अग्न्यायतननिर्माणम् तदनन्तरमाहवनीयाद्यग्नीनामायतननिर्माणं कर्त्तव्यम् । तदर्थम् ‘उद्दन्य- मानमस्या अमध्यमप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु। शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चतस्रः शन्नो माता पृथिवी लोकसाता' इति मन्त्रेण प्राचीनप्रवणं देवयजनमुदत्य 'शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये। शंयोरभिस्रवन्तु नः' इत्यद्भिरवीक्ष्य तस्मिन् देवयजनस्थाने उदीचीनवंश गार्हपत्यशरणं कुर्यात् । तस्य शरणस्य पृष्ठवंशादधस्तन देशमग्रोण गार्हपत्यायतनं भवति। तस्माद् गार्हपत्यस्थानात् पश्चिमतः अष्टसु प्रक्रमेषु अतीतेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनं कुर्यात् । एवमेकादशसु प्रक्रमेषु राजन्यस्य, हादशसु च वैश्यस्य कुर्यात् । त्रयाणां वर्णानामाहवनीयायतननिर्माणप्रकारमभिधाय सामान्यतो निर्माणप्रकारं सूत्रकार उपदिशति-चतुर्विशतिप्रक्रमेषु, अपरिमिते वा देश, यावता देशेन यथोक्तान् प्रक्रमान् चक्षुषा परिच्छिनत्ति तस्मान्नातिदूरं वाधेय इति। तदेतविधिनयं सर्वेषां वर्णानामविशेषेण श्रूयते। भारद्वाजोऽपि इदं विधित्रितयं प्रदर्शयति । गाईपत्यागारात् पृथगवाहवनीयागारं तयोरेवान्यतरत्न कर्तव्यम् । १. नित्य गमनशीलः, यावा यत्र कुवापि वसति । न स्थिरतया क्वचिहसतीति रुद्रदत्तः । बौधायनसूबे वन्यथा लक्षणमुक्तम्-'शालाश्रयत्वाच्छालीनत्वम् । वृत्या वरया यातीति यायावरत्वम्' (बौ० ध० २१॥३) इति। २. यो देशः प्राच्यां दिशि प्रवणो निम्नः स देशः प्राचीनप्रवणः । ३. यस्मिन् ग्रह मध्यमी वंश: (यस्मिन् इतर वंशाः प्रोता वर्तन्ते ) उदीचीनाग्रस्तद्ग्रहमुदीचीनवंश शरणमिति । ४. प्रक्रमो हिपदः, पदं पञ्चदशलमिति बौधायनः, हादशाङ्ग लमिति कात्यायनः (का० शु०५९) ५. भा० औ० ५।।१६-१८ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 23 दक्षिणाग्न्यायतनम् । तत पाहवनीयाग्नेः पुरस्तात् सभ्याग्नः स्थानं कुर्यात् । तस्य पुरस्तादावसथ्याग्नेः स्थानं प्रकल्पयेत्। अनेनैव प्रकारेण पञ्चानामग्नी- नामायतननिर्माणं भवति। अयं निर्माणप्रकार आखलायनेन नाभिहितः। ततो यजमानः केशश्मश्रुवापन नखनिकन्तनं च कारयित्वा स्नात्वा क्षौम वस्त्रे परिदध्यात्। एवं यजमानपत्नापि केशवज नखकर्तनादि परं कारयित्वा स्नात्वा क्षौममेव वस्त्र परिदधीत । गाईपत्यादिषु सर्वेष्वाधीयमानेषु कर्माधिकारी जायाफ्ती क्षौमे वसानौ सन्निहिती भवतः। परिहित क्षोमवस्त्रे प्राधान- परिसमाप्तौं दक्षिणात्वेन अध्वर्यवे देये। भारद्वाजोऽपि' अत्रापस्तम्ब- मतं स्वीयत्वेन कीर्तयति। ब्राह्मौदनिकाधान तदनन्तरं ब्राह्मौदनिकाधानं सूत्रकारेण कर्तव्यतया विहितम् । तदर्थ- मध्वर्युरपराह्न यजमानस्यौपासनाग्नेर पृथक्कृत्य तं गार्हपत्याग्नः पश्चाविधाय तत्र ब्राह्मौदनिकमादध्यात् । अयमर्धाधानपक्ष इत्युच्यते। सर्वाधानपक्षे तु सर्वमोपासनाग्निं ब्रह्मौदनपाकाथै ग्रहीयात् । भारद्वाजेन तु अयं सर्वाधानपक्षो नोतः। तत्र सर्वाधानपक्ष पुनरौपासनशेषाभावान्मथिताग्नावेव ब्रह्मौदन- पाकादिकं पुनराधाने कुर्यात् । सर्वाधाने यवमयं ब्रीहिमयञ्च हावपूपी १. भा० श्रौ० ५।२।२४ २. ब्राह्मणानामविजां भोजनाय उपयुक्तः पक्क ओदनी ब्रह्मौदनः। तस्य पाका) क्रियमाणमाधान ब्राशीदनिकाधानम् । ३. अर्धाधानमेवामर्वाधानशब्दन व्यवयिते । 'क्षौमे वसानावग्निमादधीयाताम्' इति विध्यनुसारं यजमानस्तत्पनी च क्षौमवस्वे धारयन्ती वैवाहिकमीपासनाग्नि प्रज्वाल्य ततोऽर्धमग्नि' पृथक्क त्य तव ब्रह्मौदनपाकादिका सम्पाद्य तमग्निं संवत्सरपर्यन्त संरक्ष्य तव अरणिप्रतपनं यथाविध्यनुष्ठाय तमग्निमुद्दा- प्यारणी मथित्वा मथिताग्निना गार्हपत्याधानं कुर्यात् । अवशिष्टमौपासनाग्नि गाह्य कर्मानुष्ठानाय परिरक्षेत् । इदमसर्वाधानमित्यु च्यते। सर्वमप्यौपासनानि ब्रह्मौदनपाका गृहीत्वा, पाकानन्तरमरणी प्रतितप्याधि- मुद्दाप्य, भरणी प्रमथ्य ततो निष्पन्न नाग्निना गाईपत्यादराधानं कुर्यात् । इदं सर्वाधानमित्य च्यते। अयं सर्वाधानपक्षः कलौ निषिद्धः। यदुत लौगाक्षिणा-'अर्धाधानं स्मृतं श्रौतसानियोस्तु पृथक्क तिः । सर्वाधानं तयोरैक्यकृतिः पूर्वयुगाश्रया ॥' इति । ४. भा० श्री०५१ ·24 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS उदुम्बरपर्णाभ्यां पृथक् संग्टह्य, ब्राह्मौदनिकायतने यवमयमपूपं पश्चात् ब्रीहिमयं च पुरस्तात् क्षिवा तत्रोपासनाग्निं स्थापयेत् । सर्वमपि औपासनाग्निमाहृत्य अपूपो तत्र क्षिपेदित्यपरे मन्यन्ते। ततो ब्राह्मौदनिकस्य पश्चात् प्राचीन ग्रीवे उत्तरलोम्नि रक्तवृषभधर्मणि, पाजके' वा, निशायां चतुःशरावपरिमितान् बोहोन् यवान् वा ब्रह्मौदनपाका) निर्वपेत् । 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽखिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां ब्रह्मणे प्राणाय जुष्ट' निर्वपामि' इति मन्त्रेण प्रथमं निर्वपेत् । तदनु 'ब्रह्मणेऽपानाय' इति द्वितीयम्, 'ब्रह्मणे व्यानाय' इति द्वतीयम्, ‘ब्रह्मणे जुष्टम्' इति च चतुर्थं निर्वपेत् । तूष्णीं वा चतुर्मुष्टिनिर्वापः कर्तव्य इति मतान्तरमपि सूत्रकारणोपन्यस्तम् । निर्वापानन्तरं तान् तण्डुलान् चतुर्दा जलपूर्णपात्रेषु निक्षिप्य पचेत्। दुग्ध वा श्रपणं कर्त्तव्यम् । अत्र प्रक्षालन प्रस्रावणं च निषिदम् । पाकावसरे यथा भक्तेषु तण्डुलांशोऽल्योs- वशिष्येत तथा पत्तव्यम् । ततो ब्रह्मौदनमुहास्य' दा ग्राहीत्वा 'प्रवेधसे कवये ३ इति मन्त्रेण तस्मिन्नेवाग्नी यजमानो जुहुयात्, तमभिमन्वयेत वा । अत्र होम एव भारद्वाजाभिमतो नाभिमन्त्रणम् । ततस्तं ब्रह्मौदनं चतुर्धा विमज्य पृथक् पात्रेषु निक्षिप्य तदुपरि प्रभूतं तमासिच्य चतुयं ऋविग्भ्योऽ- ध्वर्वादिभ्यः५ प्रयच्छेत् । तत्रविग्भिः प्रथमे ग्रासा गृहीता भवन्ति । पात्रेषु अप्रतिहताश्च पाणयो भवन्ति । एवं स्थितेऽध्वयुः ब्रह्मौदनशेषं संतष्य तस्मिन्बाज्यशेषमानीय तदन्न' तिसृभिरार्दाभिः सपलाशाभिः प्रादेशमानोभिः फलवतीभिः अश्वस्थसमिद्भिरालोद्य, आलोडनसमये 'चित्रियादश्वत्थात्' इति मन्त्र पठित्वा ताः समिधस्तस्मिन्नेवाग्नौ निदध्यात्। तत्र ब्राह्मणः . १. पाजको नाम विदलनिर्मितं महानसीपकरणमिति रुद्रदत्तः । मृत्तिकानिर्मित: शराव इति केचनाहः। २. अग्नबहिः निःसार्य स्थापनमुद्दासनम् । ३. 'प्र वेधसे कवये मेध्याय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णो। यतो भयमभयं तन्नो अस्त्वव देवान् यज इद्यान्' इति समग्री मन्त्रः । ४. भा० श्री० ५।३। ५. अवाध्वर्युहोटब्रह्माग्नीधा एव चत्वार ऋत्विजः ।

·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 25 'समिधाग्निं दुवस्यत' 'उप त्वाग्ने २ 'तं त्वा समिद्भिः'३ इति तिसृभिर्गायत्री- च्छन्दस्वाभि भिरादध्यात्। एवं राजन्यः ‘समिध्यमानः', 'तप्रतीकः', 'आयुर्दा अग्ने' इति त्रिष्टु बच्छन्दस्काभि ग्भिः, वैश्यस्तु 'वामग्ने' 'वामग्ने प्रदिवः' 'तप्रतीकम्" इति जगतोच्छन्दस्काभिर्ट रिभरादध्यात्। ततः समित्सु आदधत्सु अध्वर्यवे तिस्रो वत्सतरीदद्यात् । ततो ब्राह्मणा ऋत्विज ओदनं भुञ्जीरन् । प्राशितवा ऋत्विग्भ्यः समानमेव वरं दद्यात् । इदं च समिदाधानं यस्मिन्नहनि अग्रे आधानं चिकीर्षति तत एकस्माद वत्सरात् पूर्व हादशाहात् महात् बाहात् पूर्व वा, पूर्वस्मिन्नेव वा दिने कर्त्तव्यम् । अग्न्याधानं कुर्वता यजमानेन प्राक् समिदाधानमवश्यं कर्त्तव्यम् । 'अनाहितस्तस्याग्निरित्याहुः यः समिधी नाधायाग्निमाधत्ते' इति श्रुतिवचन- मेवात्र प्रमाणम् । व्रतचरणम् तदनन्तरं यजमानस्य व्रतचरणं विहितम् । यजमानी मांसभक्षणं स्त्र उपगमनञ्च न कुर्यात् । यजमानगृहादन्ये अग्नेराहरणं न कुर्युः, यजमानो वान्यत आहरणं न कुर्यात्। संवत्सरं व्याप्य ब्राह्मौदनिकेनाग्निनासीत । औपासनाग्निश्चेदाहितस्तहि तस्मिन्नेवाग्नी नित्यनैमित्तिकानि कर्माणि क्रियन्ते। १. 'समिधाग्नि दुवस्यत तर्बोधयतातिथिम् । अस्मिन् हव्या जुहोतन' इति समग्रा ऋक् । २. 'उप त्वाग्ने हविभतीर्घताचीर्यन्तु हर्यत । जुषख समिधी मम' इति समग्रा ऋक् । ३. 'तं त्वा समिनिरगिरो कृतेन वर्धयामसि । ब्रहच्छोचा यविष्य' इति समया ऋक् । ४. 'समिध्यमानः प्रथमो नु धर्मः समक्त भिरज्यते विश्ववारः। शोचिषकेशो मृतनिर्णिक् पावकः मुयज्ञो अग्निर्यजथाय देवान्' 'तप्रतीको हतयोनिरग्नित : समिद्धो तमस्यान्नम्। घृता षस्वा सरितो वहन्ति वृतं पिबन् सुयजा यक्षि देवान्' 'आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाणो हतप्रतीको हतयोनिरधि । वृतं पिबन्नामृतं चार गव्य पितेव पुत्रम भिरक्षतादिमम्' इति राजन्यस्य वयो मन्त्राः । ५. 'वामग्ने समिधानं यविष्ठ देवा दुतं चक्रर हव्यवाहम् । उरुज्जयसं हतयोनिमाहुतं त्वेष चक्षुर्दधिर चोदयन्वति' 'वामग्ने प्रदिव आहुतं तेन सुम्नायवः सुषमिधा समौधिरे। स वावधान ओषधीभिरुक्षित उरु जयांसि पार्थिवा वितिष्ठसे' 'घृतप्रतीकं व ऋतस्य धूर्षदमग्नि भिव' न समिधान ऋञ्जते। इन्धानी अक्रो विदथेषु दीद्यच्छ क्रवर्णामुदुनो यसते धियम्' इति वैश्यस्य वयो मन्त्राः । ६. सद्यो वत्सभावमतिकान्ता निहत्तस्तन्यपाना वत्सतर्यः ।

·26 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS अग्नि परित्यज्य यजमानोऽन्यत्र न गच्छेत् । । ब्राह्मौदनिकस्याग्नेरनुगमनं न कुर्यात्। यदि अग्निरयं प्रयायात् नाशमियाहा तदा ब्रह्मौदनं पत्ता पूर्वोतन प्रकारेण तव समिध आदध्यात्। तत्र तत्र कालेऽग्न्याधेयाशक्ती प्रायश्चित्तमेतत् कत्वा यदा शक्न यात्तदादधीत । प्रायश्चित्ते कृते सति हादशाहमकाहं वा व्रतानि चरित्वादधीत। योऽप्येकाहव्रतकल्पन व आधाता सोऽपि पुनर्ब्रह्मौदनपाकं कुर्यात्। यो य आधास्यति स स व्रतं घरतीत्यर्थवर्णनेन सर्वेषामृत्विजां व्रतचरणं सिद्ध भवति। भारबाजोऽपि अध्वर्योः सर्वेषामविजां वा व्रतचरणं मतान्तरत्वेन कीर्तयति। व्रतीपायनम् ततोऽध्वर्युर्गाहपत्यायतनस्योत्तरतः 'प्रजा अग्ने' इति मन्त्रेण कल्माषमजं बध्नीयात् । तदनु यजमानो व्रतोपायनं कुर्यात्। तदर्थम् 'अनृतात् सत्यमुपैमि, मानुषाद्देव्यमुपैमि, दैवीं वाचं यच्छामि' इति यजमानो वाग्यमनं कुर्यात् । वीणवणवादनादिभि रात्रिजागरणं कर्तव्यम्। रात्रिजागरणं वाग्यमनं च न कुर्यादित्येके अभिप्रयन्ति। इन्धनश्यकलैरतमग्निं सर्वा रात्रि प्रज्वाल्य रक्षेत्। अरणिसंस्कारः तदनन्तरं प्रातरुषःकाल एव 'जातवेदी भुवनस्य रेतः' 'अयं ते योनि वियः इत्येताभ्यामृग्भयां तस्मिन्नग्नौ पूर्वसम्भृते अरणी प्रतितप्य अग्ने रक्षांसि सेधति इति ते अभिमन्त्रा 'मही विश्वपत्नी' इत्यरणी प्राजियमाणे यजमानः प्रतीक्षेत। ततोऽध्वर्युः 'दीह्या च ते' इति मन्त्रेण ते यजमानाय प्रयच्छेत् । यजमानोऽपि हस्तहयेन ते प्रतिगृह्य अभिमन्त्रा यावन्मन्थनं स्वहस्त एव धारयबासीत। ततोऽध्वर्यु यजमानो जपं कुर्याताम् । आयतनौद्धननं पार्थिववानस्पत्यसम्भारावपनञ्च तदनु अध्वर्यु: 'अपेत वीत' इति मन्त्रेण गार्हपत्यायतनमुदत्य 'शन्त्री देवीरभिष्टये इत्यद्भिस्तदवोक्षेत्। अनेनैव प्रकारेणाध्वर्युः दक्षिणाग्नेराहवनी- १. भा० श्री०५।२३ १. ते० सं० १।५।५।२ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 27 यम्य सभ्यावसथ्ययोश्च उद्दननमवोक्षणं च कुर्यात्। ततः पूर्वस्थापिताः सिकता गृहीत्वा ताः समशो द्वधा विभज्य, एकमर्ध पुनर्वेधा विभज्य, एक भाग गार्हपत्यायतने, एक च दक्षिणान्यायतने प्रक्षिपेत् । अवशिष्टमर्ध वेधा विभज्य आहवनीयसभ्यावसथ्यायतनेषु' प्रक्षिपेत् । एतेनैव विभागप्रकारेण इतरान् पार्थिवान् सम्भारान् विभज्य पूर्वोक्तषु आयतनेषु स्थापयेत् । 'अग्नर्भस्मासि' इति मन्त्रेण सिकताः स्थापयेत्। 'संज्ञानमसि' इत्यूषरमृत्तिकाः स्थापयेत्। एतानूषान् स्थापयन् मनसा तेषां ध्यानं कर्त्तव्यम्। ततः पृथक् पृथङ् मन्त्रोच्चारणपुरःसरं मूषिकबिलमृत्तिकावल्मीकवपावराहविहतानि च तत्तदग्न्या- यतनेषु निदध्यात्। तत्र शर्कराणां स्थापनावसरे मनसा यजमानशत्रं ध्यायेत् । एवं सप्त पार्थिवान् सम्भारान् तेषु तेष्वायतनेषु न्युप्य, तदुपरि तेनैव प्रकारण सप्त वानस्पत्यानपि सम्भारान् न्युप्य तदुपरि हिरण्यं निवपत्। अग्निमन्थनम् तदनन्तरं ब्राह्मौदनिकस्याग्नेस्मापनीय तस्मिन्नेवायतने शमीगर्भाद- श्वत्थवृक्षात् पूर्वसम्पादिताभ्यामरणिभ्यामग्निमन्थनं कुर्यात् । ततः सूर्योदयात् पूर्वमग्निमादधानो दशहोमन्त्रण अरणी समवधाय 'सहाग्नेऽग्निना'३ इति मन्त्रेण तत्समीपस्थेऽश्वे अग्निं मन्येत् । अयमश्वः श्वेतवर्णः अलेपनाक्षी भवेत्, लोहितः श्वेतजानुरपि वा कश्चित् साण्डो भवेत् । अग्नौ मथ्यमाने सति ब्रह्मा शक्तः साङ्कतेः साम गायेत्। ततोऽग्नावुतपन्ने सति यजमानोऽध्वर्यवे वरं दद्यात् । १. केचित् सभ्यावसथ्यौ नादधते। तेषां पते अपराधस्य आहवनीय एव निवपनं कार्यम् । २. 'चित्तिः सुक् । चित्तमाज्यम् । वाग्व दिः । आधीतं बर्हिः। केतो अग्निः । विज्ञातमग्निः । वाक्पतिर्होता। मन उपवता। प्राणो हविः । सामाध्वर्युः' (ते. आ० ॥१॥१) इति दशहोटमलः । ३. 'सहाग्नेऽग्निना जायख सह रय्या सह पुथ्या सह प्रजया सह पशुभिः सह ब्रह्मवर्चसन' इति समग्री मन्त्रः । यत्र यत्र सामान्यतो वरी देयत्व न विहितस्तव सर्वत्र गौरव अभिनीता। 'गौवै वरः' (आप० औ० ५।११।४) इत्यादि सूत्रकारण खयमुक्तम् । गवाभाव तन्म ख्य निष्कपरिमाणं सुवर्ण वा देयम् । ४.

·28 STUDIES IN THE ŚRAUTASOTRAS गार्हपत्याधानम् ततोऽध्वर्युर्मथनजातमग्निमञ्जलिना परिग्रह्य तं काष्ठकरोषप्रक्षेपादिभिः बलवन्तं कृत्वा तं प्राञ्चमुद्द,त्य सम्यगासीनः सर्वेषां मन्त्राणामन्ते रथन्तरय- ज्ञायचीये च सामनी गीयमाने यथर्षि आधानन. प्रथमया व्याहृत्या डाभ्यां वा व्याहृतीभ्यां, सर्पराजीभ्यां३, प्रथमेन च धर्मशिरसा आदध्यात्। इदमेव गाईपत्याधानं सूत्रकाराभिमतं वेदितव्यम् । तदनन्तरं यास्ते शिवास्तनुवः' इत्यादिमन्त्रैः सम्भारेवग्नि निदध्यात्। ततः स्थाप्यमानमग्नि यजमानीs- भिमन्वयेत। तं यजमानञ्चाध्वर्युर्धर्मशिरांसि वाचयेत् । दक्षिणग्न्याधानम् ततः सूर्यस्यार्बोदयसमये आहवनीयार्थ प्रज्वालिताद गार्हपत्याग्नः कञ्चिद् भागमादाय पात्रे कस्मिंश्चिनिधाय साग्नि तत् पानं वहस्ते राहीत्वा तत्रैव तिष्ठत्यध्वयौँ ऊर्ध्वक्षु राग्नीध्र आसीनो दक्षिणाग्निमादध्यात्। अत्रापि यज्ञायजीये सामनि गीयमाने यथाधानेन द्वितीयया व्याहृत्या तिसभिः सर्पराजीभिः हितीयेन च धर्मशिरसा दक्षिणाग्न्याधानं कर्त्तव्यम् । तदनन्तरं पूर्ववत् 'यास्ते शिवास्तनुवः' इत्यादिमन्वैस्तमग्निं सम्भाराणामुपरि निदध्यात् । प्रवाहवनीयस्योपयुद्धरणकाले ब्रह्मा वामदेव्यं साम गायेत् । आहवनीयाधानम् सूर्येऽोदित आहवनीयाधानं कर्त्तव्यम् । सर्वोदिते ब्रह्मवर्चसकाम आहवनीयाधानं कुर्यात् । तदर्थ गार्हपत्ये प्रणयनार्थमिन्धनमादीप्य उपयमनार्थ १. आप० श्री० ५।११।७ २. भूर्भुवः सुवरिति तिस्रो व्याहृत्यः । ३. 'भूमि ना द्यौवीरिणा' (तै ० सं ११५॥३) इत्याद्याश्चतस्त्र ऋचः सर्पराज्ञियः । 'भूमि ना' 'आयं गौः पृश्निरक्रमीत्' 'विशद्धाम विराजति' 'अस्य प्राणादपानती' (तै० सं० १।५।३।१) इति चतस ऋचः सर्पराजय इत्य च्यन्ते । सर्पराजेन दृष्टत्वात्तन्नाम। सर्पाणां राजी भूमिः, तथा ऋच इति सायणाचार्यकृतोऽर्थः। See also t०० घार ४. 'धर्मः शिरस्तदयमग्निः संप्रियः पशुभि वत्। छर्दिस्तोकाय तनयाय यच्छ ।। वातः प्रागनदया मग्निः संप्रियः पशुभिभुवत् । खदित तोकाय तनयाय पितु पच ।। अर्कश्चत्तुस्तदसौ सूर्यस्तदयमग्निः संप्रियः पश्चभिमुंवत् । यत्त शुक्र शुक्र वर्चः शुक्रा तनुः शुक्र ज्योतिरजसं तेन मे दीदिहितेन त्वा दधेऽग्निान ब्रह्मणा' इति वीणि धर्मशिरांसि ।

·OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA 29 सिकताः पात्रेण राहीत्वा आदीप्त तमियम् 'ओजसे बलाय' इत्येताभिश्चत सृभि ग्भिरुद्धरेत्। अग्निमुद्धरन किञ्चिद् ग्रहीयात्। उद्यतमग्निं सिकता- भिर्धारयेत्। तदनन्तरमश्वस्य दक्षिण कर्ण वदन्नध्वर्युर्यजमानं 'या वाजिन्नग्ने' इत्यादिमन्त्र वाचयेत् । अग्नि धारयत्येव कञ्चित् कालं तिष्ठेत् । ततः 'प्राचीमनुप्रदिशम् 'विक्रमस्व महाँ असि२ इत्येतैर्मन्बैरवप्रथमा अध्वर्वादय ऋत्विज आहवनीयदेशं प्रति प्राञ्चो गच्छे युः। आहवनीयस्य दक्षिणभागे ब्रह्मा रथं रथचक्र वा त्रिवार परिवर्तयेत् । तदनन्तरं जानुप्रमाणे धारयमाणोऽध्वन- स्टतीयमग्निं हरेत् । एवं नाभिप्रमाणे तीयमास्यप्रमाणे च टतीयं हरेत् । कर्णप्रमाणादधिकमग्नेहरणं न कर्त्तव्यम् । यदि जान्वादिपरिमाणादग्निमुद्- गृह्य ततो नोचैर्ट हीयात् तदैनं मुखतुल्यं धारयित्वा आदध्यात्। इदमेव तत्र प्रायश्चित्त बोध्यम् । अग्नेरादित्यस्य च व्यवधानं न कुर्यात्। आत्मनो दक्षिणतः प्रसारिताभ्यां हस्ताभ्यां धारयन् हरेत्। मध्येमार्ग यजमानोऽध्वर्यवे वरं दद्यात्। ततोऽध्वर्युस्तत्रैव हिरण्यं निधाय 'नाकोऽसि ब्रनः प्रतिष्ठासंक्रमणे इत्यतिक्रामेत् । अवाक्रामणप्रकारस्तु सूत्रकारण स्वयं निर्दिष्टः । आहवनीयाय- तनस्य पूर्वस्यां दिशि प्रत्यङ्मुखमश्वं धारयेत् । अयमश्वस्तरुणौ भवति । तदभावे तरुणः कश्चिदनान् ग्राह्यः । तमेव प्राच्या दिश्यवस्थितमश्वम् 'अभ्यस्थाविश्वा'३ इति दक्षिणन पदा आहवनीयसम्भारानुत्तरत आक्रमयेत् यथा तेषु आहितस्याग्नेरङ्गारास्तत्पदमभ्यववर्तेरन् । तत्र स्वयमेव पतिष्यन्नित्यर्थः । ततः प्रदक्षिणमावर्त्य 'यदकन्द इति तं पुनरेवाक्रमयेत् । इदमेवाश्वपदे ४ १. 'प्राचीमनु प्रदिशं प्रहि विहानग्ने रग्ने पुरो अग्निर्मवेह । विश्वा आशा दीद्यानो विभायज नो धेहि द्विपद चतुष्पद' (ले० सं० ४।६।५।१ ) इति समग्री मन्त्रः । २. 'विक्रमख महाँ असि वेदिषन्मानुषेभ्यः । विषु लोकेषु जाग्रहि प्रजया च धनेन च ।। इमाउ मामुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह संवसेय। इह इडा विष्ठतु विश्वरूपी मध्य वसोदौदिहि जातवेदः' रति समग्री मन्तः । ० सं० ४ाशा ४. ते सं० ४।६।७१ ·30 STUDIES IN THE SRAUTASOTRAS आधानमापस्तम्बौयानां सम्मतम् । कमण्डलुपदे' श्राधानं कर्त्तव्यमिति बह्वचाः समामनन्ति। वाजसनेयिमतेन तु अजपद एवाधानं करणीयमिति । तदनन्तरं शिवाजप आपस्तम्बाचार्यस्य अभिमतो दृश्यते। तत्र यजमान: 'ये ते अग्ने ३ इत्यादिमन्त्रैः शिवाजपं कुर्यात् । ततः पारक्षुट्रण यजुषा यजमानः शत्वं प्रहिणयात् तस्य च पराभवं कुर्यात् । अरण्येऽनुवाक्या' अत्र प्रयोक्तव्या भवन्ति। ततोऽभिमन्त्रा आहवनीयायतनस्य पुरस्तात् प्रत्यङ्मुखोऽ- वस्थाय आहवनीयमध्वर्युरादध्यात्। ब्रह्मणि बृहति सामनि गोयमाने श्यैतवारवन्तौययोर्यज्ञायजौये च यथाधानेन सर्वाभिर्व्याहतीभिः सर्वाभिः सर्पराजीभिस्तोयेन च धर्मशिरसा 'यास्ते शिवास्तनुवः' इत्यादिभिमन्त्रैश्च पूर्वनिहितानां सम्भाराणामुपरि तं निदध्यात्। ततः ‘आनशे व्यानशे'६ इति मन्त्रेणाधीयमानमग्निं यजमानोऽभिमन्त्रयत। आज्यौषधिहीमः अक्तशमनोऽग्निर्न स्पष्टव्य इति सूत्रकार उपदिशति । अत भाज्येन पोषधिभिश्चासौ शमयितव्यः । तत्र या ते अग्ने' इत्यादिभिः प्रतिमन्त्रमाज्यमोषधीश्च जुहुयात् । अयमेवाज्यौषधिहोमः शमनहोमो वेत्युच्यते । शमनहोमाख्यमाहुति- त्रयमिदं सर्वेष्वप्यग्निषु कर्त्तव्यं नाहवनीयमात्र इति सूत्रकाराभिप्रायः । प्रतिमन्त्र समिदाधानं कर्त्तव्यमिति केचन अभिप्रयन्ति । अग्न्याधेये सर्वत्र ब्रह्मा सामानि १. कमण्डलुः करकः पाबविशेषः, तस्य योऽधोभागः स्थापनस्थानं तदव पदशब्द नाभिधीयत इति सबै वाधानम् । रुद्रदत्तस्तु कमण्डलुशब्दो मृगविशेषवाची इत्यस्य पगम्य भाष्यकारमतं खण्डयति । २. 'तमश्वस्य पद आधत्त' (२० ब्रा० २।४।२४) इति शतपथब्राह्मणं अश्वपद एवाधानविधानात् किमिदं वाजसनेयिमतमिति न ज्ञायते । ३. आप औ० ५.१५ार ४. 'यास्त अग्ने घोराखनुवस्ताभिरमु गच्छ' इति यजुर्मन्त्रः पारक्षुद्रशब्द नोच्यते । पारन्द्र इति तैत्तिरीयब्राह्मणस्य प्राचां संज्ञा । ५. अरण्य ऽनूच्यन्त इत्यरण्यऽनुवाक्याः । 'यास्त अग्ने घोराः' 'निक् च नीहितिच' (ले० प्रा० ४।२।२४) इत्यनुवाकइयम् । ६. आप० श्री० ५।१६१ ·OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA 31 गायेत् । एकेषां मतेन सामानि न गातव्यानि । वाजसनेयिनस्तु अध्वर्युणा गानविशिष्टा व्याहृतयः प्रयोक्तव्या इत्यामनन्ति । सभ्यावसथ्याधानम् ततो लौकिकाग्निना अरणिमथिताग्निना वा, आहवनीयाहा यथाधानेन सभ्याग्निमावसथ्याग्निं च श्रादध्यात्' । कात्यायनस्तु अरणिमथिताग्निनैव सभ्यावसथ्यौ प्रादध्यादिति वदति। तदनन्तरम् ‘अग्न आयूंषि पवसें' 'अग्ने पवस्व स्वपाः' 'अग्निऋषिः पवमानः'३ इति तिसृभि भिस्तिस्रस्तिस्र आखत्थ्यः समिध एकैकस्मिन्नग्नावादध्यात्। 'समुद्रादूमिमधुमान्" इत्यादिभिस्तिमृभिषू- शमोवृक्षीयास्तिस्त्रस्तिस्त्रः समिध एककस्मिन्नग्नावादध्यात् । उभयत्रापि केवलमाहवनीय एव सर्वाः समिध आदध्यादिति विकल्पोऽपि सूत्रकारेणाभिहितः । अनेनैव प्रकारेण उदुम्बरविकसतशमीमय्यो नानावक्षीयाः समिध एकैकस्मिन्नग्नावादध्यात्। ततस्तूष्णीमग्निहोत्रं जुहुयात्। अथवा हादशवारं ग्रहोतनाज्येन त्रुचं पूरयित्वा प्रजापति' मनसा ध्यायन् जुहुयात् । सेयं प्रजापतिदेवताका आज्याहुतिरग्निहोत्रस्य स्थानं प्रतिपद्यते। ततो हादशवारं ग्टहीतनाज्येन स्नु, पूरयित्वा सप्तवत्यर्चा पूर्णाहुतिं जुहुयात् । पूर्णाहुती हुतायां यजमानोऽध्वर्यवे वरं दत्वा शिवाजपं कुर्यात् । अत्र ये अग्नयः' इत्यादिमन्त्रेण एकामाहुतिं जुहुयात् । ततो विराट् क्रमैर्यजमानः सर्वान् आहितानम्नीनुपतिष्ठेत । तान्वताः १. अब सभ्यावसथ्यथोर्नित्यमाधानं सूत्रकारमतात् प्रतीयते। अन्य सूत्रकारा हिरण्यकशिभारद्वाज- प्रभृतयस्तु अनयोर्वैकल्पिकमाधानमिच्छन्ति । श्रुतिवचनेनापि तयोर्विकल्पोऽवसीयते। २. का० श्रौ० ४।०१८ ३. 'अग्न आयू षि पवस आ सुवोर्ज मिष चनः । आर बाधख टुच्छ नाम् ।। र बाधख टुच्छ नाम् ।। अग्ने पवख खपा असम वर्चः सुवीर्यम् । तदवोष रयिं मयि ।। (ले० सं० १।६।६।३) इति समग्रो मन्त्र: । 'अग्नि षिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः । तमीमहे महागयम्' इति सम्प ? मन्त्रः । आप० श्री० ५.१७३ ५. "प्रजापति मनसा ध्यायेत पीहोमेषु सर्वत्र' (आ० पी० २।३।१६) इत्याश्वलायनः । ६. 'सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वाः सप्तर्षयः सप्तधाम प्रियाणि । सप्त होत्राः सप्तधा त्वा यजन्ति सप्तयोनीरा पृणखा पृतन' (ते० सं० १।५।२) इति सप्तवती ऋक् । आप० श्री ५१चार .

·32 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS कार्या। आग्नेयौष्टिः प्राधानानन्तरमाग्नेयोष्टिः कर्तव्येति सूत्रकारोऽभिप्रेति। अस्यामिष्टौ अग्नि- देवता, अष्टाकपालः पुरोडाशी द्रव्यम् । इष्टिरियं पौर्णमासगताग्नेयौष्टिवत् अत्र हविषो निर्वापकाले निरुप्त हविरुपसन्नमप्रोक्षितं च कर्त्तव्यम् । यजमानो हाभ्यां क्ल,प्तिसा मनसोभ्यामग्नौनुपतिष्ठेत। आग्नेयस्य दक्षिणा- कालेऽग्न्याधेयस्य दक्षिणां दद्यात् । अजं पूर्णपात्रं नानावणैः सूत्रनिर्मितं शिरस उपधानमाग्नीध्राय दक्षिणात्वेन देयम् । वहनयोग्यमश्वं ब्रह्मणऽध्वर्यवे वा दक्षिणात्वेन प्रयच्छत्। आहवनीयदेशे स्थितायाध्वर्यवे अनड्वाहं दद्यात् । गार्हपत्यस्य पश्चाभागेऽवस्थिताय होने सवत्सां धेनुं दद्यात्। एतानि द्रव्याणि सर्वेषामविजां साधारणानि भवन्ति। वासःप्रभृतीनि निर्दिष्टानि दत्वा ततो हादशसंख्यापूर्तिपर्यन्तं गावो दक्षिणात्वेन देयाः। हादशपर्यन्ता संख्या नियता । प्रादिष्टदक्षिणाभ्य अवं याथाकाम्येनानियमे प्राप्त षट् हादश चतुर्विशतिर्वा देयाः। एताः संख्याः परस्परेण विकल्पन्ते । यदि कश्चन दरिद्रोऽग्न्याधेयं कुर्यात्तदा स एकामेव गां दक्षिणात्वेन दद्यात्। सा च गवामेव स्थानं प्रतिपद्यते। पवमानहवींषि तदनन्तरं पवमानहवींषि सूत्रकारेण कर्त्तव्यतया विहितानि । यस्मिन्नहनि प्राधानं क्रियते तस्मिन्नेवाहनि पवमानहवींषि निर्वपेत् । अथ वा आधानदिनात् १. 'कल्प तां द्यावापृथिवी' (ले० सं० ४।४।११।१ ) इति क्ल,प्तिः। 'येऽग्नयः समनसः' (ते० सं० ४।४।११।१) इति सामनसी। २. 'अष्टमुष्टि भवेत् किञ्चित् किच्चिच्चत्वारि पुष्कलम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपान प्रचक्षते ॥' इति पूर्णपावलक्षणम् । तस्मादष्टाविंशत्यु त्तरशतमुष्टिपरिमितं ब्रौद्यादिद्रव्य पूर्णपावमिति व्यवहारः । ३. पूर्वमीमांसायां धादशाध्यायस्य चतुर्थपाद षठाधिकरणे ‘संख्यासु तु विकल्पः स्थाच्छु तिविप्रतिषेधात्' इति सूबणाग्न्याधाने सूत्रकाराभिमतो दक्षिणासंख्याविकल्प एव सिद्धान्ततया निर्णीतः । ४. 'वीणि हवींषि निर्वपति–अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचये' (ते. ब्रा० १।१५।१०) इति विहितानि वीणि पवमानहवींषि। पवमानहविषामाधानाङ्गत्व केचन मीमांसका अभिप्रयन्ति । केचित्त आधानवत् पवमानेष्टोनां खत एवाहबनीयादिसम्पादकत्वात्तषां नाधानाङ्गत्वमिति वदन्त। विषयोऽयं पूर्वमीमांसायां हतीयाध्यायस्य प्रथमपाद बादशाधिकरणे विचारितः । .

·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 33 हादशाहे त्राहे चतुरहे अर्धमासे मासि ऋतौ संवत्सर वा इमानि कर्तुं शक्यन्ते। यस्तु आधानानन्तरं सोमयागं कर्तुमिच्छत् स संवत्सरात् पूर्वमेतानि हवींषि न निर्वपत् । तत्र सोमपूर्वाधाने संवत्सरमध्ये पवमानहवींषि निर्वपेदिति मतान्तरमपि' सूत्रकारिणोपन्यस्तम् । अत्र त्रीणि हवींषि भवन्ति । अग्नये पवमानाय, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचये इति तिसृभ्यो देवताभ्यस्तिस्र आज्याहुती हुयात् । यदा पुनः पक्षान्तरमवलम्ब्य सोमदेवताभ्यो इयते तदानीमपि तिस्र एवाज्याहुतीः जुहुयादिति सूत्रकार उपदिशति । इमानि समानतन्त्रेण भिन्नतन्त्रेण वाऽनुष्ठातुं शक्यन्ते । यदा समानतन्त्रेणानुष्ठान तदा पौर्णमासाग्नेयेन सहैवानुष्ठीयन्ते । कात्यायनमतेऽत्र प्रथमाया इण्टेरग्निः पवमानो देवता, द्वितीयस्या अग्निः पावकः अग्निः शुचिः, टतीयस्या अदिति- रिति। तत्रादितिदेवतायै चरुः कर्तय इत्यपि विशेष: सूत्रकारण प्रदर्शितः । आश्वलायनस्तु पूर्णाहुत्यन्तमग्न्याधियम्' इति सूत्रयन् अग्न्याधानस्य पूर्णाहुत्या समाप्ति स्वमते अभिौति । तत्र दृष्टान्तत्वपक्षे तिस्रः पवमानष्टयस्तु तन्मते वैकल्पिक्यो भवन्ति। यदि अध्वर्यवस्ता इष्टीः कुर्युस्तत्र प्रथमायामिष्टौ हे देवते भवतः। अग्निः प्रथमः, अग्निः पवमानो द्वितीयः। प्रथमेयमिष्टिः५ पोर्णमासाग्नयेन सह समानतन्त्रेणानुष्ठीयते । अतोऽत्र वात्रघ्नावाज्यभागौ कर्तव्यो। प्रधानयागे आग्नेयस्य ‘अग्निर्मूर्धा ६ इत्यनुवाक्या नित्या भवति । 'अयमग्निः सहस्रिणः' इति तु याज्यायां विशेषः । 'अग्न आयूंषि पवसें 'अग्ने १. 'निर्वपेदित्य के' (आप० श्री० ५।२१।४) इति सूत्रकरणादापस्तम्बमते विकल्पः सिध्यति । हिरण्यकेशी तु 'सोमेन यक्ष्यमाणस्वादधानस्य पवमान हविषां सांवत्सरिकः कल्पः ( स० श्रौ० ३।५) इति सूवयन् सोमपूर्वाधाने संवत्सरान्त पवमानहवींषि कर्तव्यानीति नित्यवदेषामनुष्ठान खमतेऽभिप्रति । २. कात्यायनभारद्वाजाभ्यां पवमानहवौंषि तनुहबौषि इत्य च्यन्त । अत्र यद्यपि प्रथमाया एवेष्ट रग्निः पवमानी देवता नेतरयोस्तथापि तिमृणामेव पवमानेष्टिवन व्यवहारी याज्ञिकसम्प्रदाय प्रसिद्धः । का० श्री० ४।१०१८-१० ४. प्रा० श्री. २।१।१७ ५. आपस्तम्बमते तु यदा समानतन्त्रणानुष्ठानं तदा तिमृणामवेष्टीनां पौर्णमासाने येन सहवानुष्ठानम् । ऋ० सं०८४४१६ . ऋ० सं०८७५४ ३ ·34 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS पवख खपाः' इत्यग्नः पवमानस्य याज्यानुवाक्ये। ‘स हव्यवाडमर्त्यः २ इति विष्टकतः अनुवाक्या। '३ यजामहेऽग्निं विष्टकतमयाडग्निरग्नेः प्रिया- धामान्ययाट् सोमस्य प्रियाधामान्ययाडग्नेः प्रियाधामान्ययाडग्नेः पवमानस्य प्रियाधामान्ययाड् देवानामाज्यपानां प्रियाधामान्ययाड् जुषतां हविरग्निर्होता पुरोहितः' इति याज्या। संयाज्ये इत्युक्तेः विष्टकद्यागसम्बन्धिन्यौ याज्यानु- वाक्ये प्रतीयादिति सूत्रकारी बोधयति । अत्रावाहनपञ्चमप्रयाजसूक्तवाक- पठने आश्वलायनोक्ताः केचन विशेषा एव द्रष्टव्याः। अन्यत् सर्व पोर्णमासवत् कर्तव्यम् । अत्रैव प्रसङ्गात् सूत्रकारण कतिपये साधारणधर्मा आम्नाताः। विकतो एकस्या योबह्वीनां वा देवतानामागमऽपि प्राकतीनां सर्वासामुद्धारो द्रष्टव्यः । तत्र सर्वासां प्राकतीनामुत कासाञ्चिदुद्धार इति संशये आज्यभागौ खिष्टकतं चान्तरा या देवता यष्टच्यास्ता एवोर्तव्या इति सूत्रकाराभिप्रायो गम्यते। यस्य प्राकृतस्य स्थाने वैकतं तज्जातीयमागतं भवति तब कृतं प्राकृतवर्मक वक्तव्यम् । तदा प्राकृतं वपनतव्यम् । यथा चातुर्मास्यान्तर्गत वरुणप्रवासपर्वणि पित्रोष्टी 'उपन्तस्त्वा निधीमहीत्येतां निरनवान ताः सामिधन्यः५ इत्युक्तः प्राकृतीनां सामिधेनीनामपायः सिद्धः । द्वितीयस्यामिष्टौ अग्निः पावकः, अग्निः शुचिरिति हे देवते भवतः। वृधन्वन्ता- वाज्यभागावत्र कर्तव्यो। स नः पावक दीदिवः ६ 'अग्ने पावक रोचिषा" १. ० सं० ८६६१९%3 शहा२१ २. ऋ० सं० ३।११।२ ३. ऋ० सं० २११२ ४. 'अग्निमावह, अग्निं पवमानमावह, देवा आज्यपा आवह, अग्नि होवायाऽऽवह, ख महिमान- मावह, आवह जातवेदः सुयजा यज' इति विलक्षण आवाहनमन्त्रः । 'ये यजामहे खाहाग्नि खाहा सोमं खाहानि पवमानं खाहा देवा आज्यपा जुषाणा अग्न आजस्य व्यन्त ३' इति पञ्चमप्रयाजे विशेषः । एवं सूतावाके 'पग्निरिदं हवि: सोम इदं हवि अग्निरिदं हवि अग्निः पवमान इदं हविः' इत्यादि विशेषः । ५. आ. श्री० २०१६ ६. ऋ० सं० १।१२।१० ऋ० सं० २६१ ·OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA 35 ११ इत्यग्नेः पावकस्य याज्यानुवाक्ये । 'अग्निः शुचिव्रततमः' 'उदग्ने शुचयस्तव'२ इत्यग्नः शुचेः याज्यानुवाक्ये। 'साह्वान् विश्वा अभियुजः 'अग्निमोडे पुरोहितम्" इति संयाज्ये। अन्यत् सर्वं दर्शयागवदनुष्ठे यम् । टतीयस्यामिष्टौ सप्तदशसंख्यकाः सामिधन्यः पठनीया इति कञ्चन विशेषं सूत्रकार उपदिशति। तत्र चोदकप्राप्ता याः पञ्चदश सामिधन्यस्तासामुपरि अधिकमृग्वयं प्रक्षेप्तव्यम्। तदर्थ समिध्यमानो अध्वरः'५ इति उपोत्तमायाः प्राक् ‘पृथुपाजा अमर्त्यः' 'तं सबाधो यतसुचः' इति ऋचौ प्रक्षिपेत् । सामिधेनीषु अतिरिक्ततया विहिते इमे ऋचौ धाय्ये इत्युच्येते। 'अग्निना रयिमश्नवत्' 'गयस्फानो अमोवहा' इति पुष्टि मन्तावाज्यभागौ कुर्यात् । एते आज्यभागयोरनुवाक्ये। याज्ये तु नित्ये भवतः । प्रकृतायामिष्टौ अग्नी- षोमाविन्द्राग्नी विष्णुरिति तिस्रो देवताः परस्परं विकल्पते। अदितिश्चान्या नित्या भवति। तत्र 'उत त्वामदिते महि' इत्यदितः पुरोऽनुवाक्या । 'महोम षु मातरं सुव्रतानामृतस्य पत्नीमवसे हुवेम। तुविक्षत्रामृजरन्तीमुरूची सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम्११ इति याज्या। 'प्रद्धो अग्ने' 'इमो अग्ने १३ इति स्विष्टकतो याज्यानुवाक्ये। विराजावित्युक्ते एते संयाज्ये प्रत्येतव्ये इति सूत्रकारोऽभिति। अन्यत् सर्वं पौर्णमासवत् कर्तव्यम् । अनेनैव प्रकारेण तिस इष्टयः कर्तव्या भवन्ति। । १. ऋ० सं० ८४४२१ ऋ० सं० ८।४४१७ ३. ऋ० सं० ३।११६ ऋ० सं० १११ ५. ऋ० सं० ३।२७।४ ६. ऋ० सं० ३।२७।५-६ ऋ० सं० ११३ ऋ० सं० १९११२ १. 'अग्निना रयिमत्रवत् पोषमेव दिवेदिवे' 'गयस्फानी अमौवहा वसुवित् पुष्टिवर्धनः' इति पुष्टिपदघटितौ मन्त्री पुष्टिमन्तौ। तदन्तावाज्यभागावपि पुष्टिमन्ताविति।। ऋ० सं० ८६७१० ११. शाखान्तरीयत्व न सूवकारी मन्त्रमिमं समग्र पठति । ० सं० ७१३ ११८ ·36 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS यदा आद्योत्तम ६ दृष्टी स्यातामाद्या वेति पक्षस्तदापि तिमृणामिष्टीनां यावत्यो देवतास्ताः सर्वा यष्टव्याः। तत्राद्योत्तमपक्षे ग्रहीते सति मध्यमायां ये देवते ते आद्यायामेव प्रक्षेप्तव्ये । यदा पुनराधव पक्षस्तदा सर्वा देवता आद्यायामेव प्रक्षिप्य यष्टव्याः। एवं सति हितोयटतीययोरपि या देवतास्ताः सर्वा एव प्रथमपक्षे प्राप्त युः। अतस्तस्यामेव प्रथमायामिष्टी धाय्ये विराजौ भवतः। पौर्णमासतन्त्रायामिष्टौ धाय्याविराणमात्रे विकार सति प्रसाविष्टि- वैराजतन्त्र विजानीयात्। आश्वलायनोक्ता इमे विशेषा आपस्तम्बेन न प्रतिपादिताः। अनुनिष्प्यानि पवमानहवींषि निरुप्य तस्मिन्नेवाहनि तस्मिन्न वाग्नौ अनुनिर्वाप्यानि सूत्रकारण कर्त्तव्यतया विहितानि। पवमानहविषां निर्वापमनु पश्चादनुष्ठ यतया हेतोरेवंविधं नाम सञ्जातम्। तत्र ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं पुरोडाशमादित्य च तश्रपितं चरु कुर्यात् । अत्र ऐन्द्राग्नस्य यागस्य मुख्यत्वादामावास्यमेव' तन्वं बोध्यम् । अस्यामिष्टौ सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति। पुरोडाशस्य चतुर्धाकरणसमये आदित्यं चरमविभक्त' ब्रह्मणे प्रयच्छेत्। तं विभज्य चत्वार ऋत्विजो भक्षयेयुः। प्राशितवद्भ्यस्तेभ्यः समानमेव वरं दद्यात् । अन धन्वनडुहोर्दानमेके सभामनन्ति । एतावता इष्टिरियं परिसमाप्यते । तदनन्तरं त्रुद्धिरिति नामिका काचनेष्टिरापस्तम्बेन कीर्तिता। त्रीणि पर्वाणि यस्याः स्थाल्याः सा बुद्धिरिति रुद्रदत्तोऽभिप्रेति। सत्याषाढस्त्वेतामिष्टि पूर्वथ्या सहकतन्त्रामुक्तवान् । अत्राग्नावैष्णव एकादशकपालः, अग्नीषोमीय एकादशकपालः, विष्णवे शिपिविष्टाय तश्रपितश्चरुरिति त्रीणि हवींषि निर्वपेत् । १. 'हिंदवता अग्नीषोमीयविकाराः' 'बहुदैवताच' 'ऐन्द्राग्नविकारा वा' ( आप०प० सू० ३।४१-४३) इति परिभाषासूत्र : प्रकृतेन्द्रानयागस्याग्नीषोमविकृतित्वमै न्द्राग्नविकृतित्वं वेति विकल्पो गम्यते, किन्तु- असन्नयनो यजमानस्य दशें ऐन्द्रामपुरोडाशस्य विहितत्वाद्द वताघटितस्य द्रव्यघटितस्य च सादृश्यस्य सत्वादामावास्यमेव तन्त्रमन भवति । २. 'आग्नेयं चतुर्धा करोति' इति विशेषवाक्यम् । 'पुरोडाशं चतुर्धा करोति' इति सामान्यवाक्यम् । सामान्यवाक्यं न सर्वत्र पुरोडाशे चतुर्धाकरणे प्राप्त विशेषवाक्य न संकोचः क्रियते-'आग्नेयं चतुर्धा करोति' इति। तेनादित्यचरौ चतुर्धाकरणख न प्राप्तिरिति सर्वं ट्रव्य ब्रहाणे दद्यात् ।

·OF ASVALAYANA AND APASTAMBA 37 अस्यामिष्टौ दर्शपूर्णमासवदन्वाहार्य एव दक्षिणा भवति। आपस्तम्बमते तु भिन्नतन्त्रेणास्या अनुष्ठानं कर्तव्यमित्यापति । वाजसनेयिनस्तु सर्वेषामनुनिष्प्यानां स्थान दितिदेवताकं तत्रपित- चरुद्रव्यकं सप्तदशसामिधनीक सधेनुदक्षिणं कञ्चन यागविशेषं विदधति । अग्निहोत्रारम्भः यस्मिन् दिने पवमानहवींषि समनुष्ठीयन्ते तस्मिन्न व दिने सायमग्निहोत्र- मारभेत इति सूत्रकारो बोधयति । अतो यस्मिनहनि सेष्टिकमग्न्याधेयं परिसमाप्यते तस्मिन्नहन्यग्निहोत्र कुर्वन् यजमानस्तस्मिन्न वाश्वपदिकेऽग्नौ अध्वर्युणा दशहोटमन्त्रेण' हुते सति सायमग्निहोत्र जुहुयात्। तस्मिन् सायमग्निहोत्रे व्याहृतीभिर्हविरुपसादयेदिति सूत्रकारोक्तो विशेषो द्रष्टव्यः । अनेन प्रत्याम्नानेन नित्यस्तूपसादनमन्त्री निवर्त्तते । तत आरभ्य संवत्सरेऽतीत सायंहोमे एताभिरेवोपसादनं कर्त्तव्यम् । हादशाहव्रतम् ततः सूत्रकारेणाहिताग्नेर्दादशाहसाध्यं व्रतमभिहितम् । पवमानहवींषि निरुप्यानुनिष्प्याण्यैन्द्राग्नादीनि च परिसमाप्य तानम्नीन् अनिर्वाप्य तथैव हादशदिनपर्यन्त धारयेत् । इदमेव अजस्रधारणव्रतमित्युच्यते। तत्र हादश- दिनपर्यन्तमजस्र धार्यमाणेष्वग्निषु यजमानः स्वयमग्निहोत्र जुहुयात् । आश्वलायनमत पौर्णमास्याममावास्यायाञ्चोभयत्राजस्रधारणं कर्त्तव्यम् । 'आधानाद्दादशरात्रमजस्राः'३ इत्यविशेषेणाजस्रधारणविधानात् सर्वदा हादश- दिनपर्यन्त यजमान एवाग्निहोत्र जुहुयादिति सूत्रकाराभिप्रायो गम्यते । तदेवाग्निहोत्र हुत्वा ग्रामान्तरे वसतिं न कुर्यात्। तद्धीमावसरे यजमानः पवित्र वासः परिदध्यात् । अग्निहोत्रहीमार्थ या प्रथमा गौदुंह्यते तामत्र दक्षिणात्वेन दद्यात्। १. 'चित्तिः स क्, चित्तमाज्यम्, वाग्व दिः, आधीतं बहि:, कैती अग्निः, विज्ञातमग्निः, वाक्पति- होता, मन उपवता, प्राणो हविः, सामाध्वयु:' इति दशहोता। तै आ० ३।११ २. प्रत्यावानं प्रकृतिप्राप्तस्यार्थस्य स्थानेऽर्थान्तरोपदेशः । तेन 'उपप्रत' इत्यादिः प्राकृत उपसादनमन्त्री निवर्तते। आप०प० सू० ४२ ३. प्रा० श्री० २११३५ ·38 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS दर्शपूर्णमासारम्भः तदनन्तरं सूत्रकार आधानसमाप्तौ दर्शपूर्णमासारम्भे मतान्तराणि प्रदर्शयति। पाधानात् परं तृष्णों हस्ताववनिज्य संवत्सरमग्निहोत्र हुत्वा ततः पूर्ण संवत्सरे दर्शपूर्णमासावारभ्य ताभ्यामेव संवत्सरं यजेत। ततस्टतीये संवत्सरे अग्निष्टोमेन निरुढपशुबन्धन वेष्ट्वा तदूर्ध्वमन्यानि नित्यनैमित्तिककाम्यानि कर्माणि कुर्यादित्ययमेकः पक्षः ।, पुनरपि पक्षान्तरमभिदधाति-अग्नीनाधा- याग्निहोत्रमारभ्य हादशाहव्रतविधिना पवित्रवासाः स्वयं यजमानस्त्रयोदशराब- मग्निहोत्र हुत्वा प्रवासमकत्वा चतुर्दशेऽहनि तेष्वेवाजस्राग्निषु अग्निष्टोमन निरूढपशुबन्धन वेष्ट्वा तदन्ते ज्वलतस्तानुत्सृजेत्। यथा हि शाकटिकोऽनडुहः सुयवसान् कत्वा तान् कृषिकर्मणि प्रयति तथैवान यजमानोऽप्यग्नीन् प्रथममेव सोमेन पशुना वा सुटतान् कृत्वा हविर्वहनाय प्रषयेदिति दृष्टान्तदान्तिकयोः ब्राह्मणोक्तः समन्वयः सूत्रकारेण बोधितः । अन्वारम्भणीयेष्टिः एवं प्रासङ्गिको कर्मणामारम्भविकल्पावुत्ता प्रकृतमवारम्भप्रकार सूत्रकार उपदिशति। समाप्त सेष्टिकेऽग्न्याधेये याऽनन्तरा पौर्णमासी तस्यामेव 'पूर्णा पश्चात् 'यत्ते देवा अदधुरिति मन्त्रहयेन सारस्वतौ होमो हुत्वा अन्वार' म्भणीयामिष्टि' निर्वपेत् । अस्यामिष्टौ तिस्रो देवता भवन्ति- अग्नाविष्णू, सरखती, सरखान् इति । तत्राग्नावैष्णव एकादशकपालः, सरस्वत्यै चरः, सारस्वती द्वादशकपाल इति वयो यागाः पूर्णमासतन्त्रेणानुष्ठीयन्ते । यश्चात्मानमन्नाद्य कामयेत सोऽग्नये भगिनेऽष्टाकपाल पुरोडाशं निर्वपेत् । इमं यागं नित्यतया कुर्यादिति केषाञ्चन मतम् । अन्ये तु नित्यस्य काम्यस्य च नानातन्त्रत्वविकल्पमिच्छन्ति । अत्र भगिनोऽग्नः याज्यानुवाक्ये सूत्रकारण - १. 'दर्शपूर्णमासावार सामाणोऽन्वारम्भणीयामिष्टि कुर्यात्' इतीयमिष्टिदर्शपूर्णमासयोरारम्भ निमित्ती- कृत्य विहिता। प्रतिमासं क्रियमाणयोर्दर्शपूर्णमासघोर्न कर्मभेदः, किन्तु प्रयोगभेद एव । अतः सवदिय- मिष्टिरनुष्ठ या, प्रयोगेषु भिन्न ष्वपि कर्मण एकत्वात् । आरम्भश्चाव 'दर्शपूर्णमासाभ्यां यत्य' इति सङ्कल्प एव। स चारम्भः यावज्जीवप्रयोगस्य सकदेव भवति। एवञ्च यत्र विकृतीष्टीनां कर्मभेदी निमित्तभेदश्च तब यमिष्टरनुष्ठ या सिध्यति। तदिदम् 'आरम्भविभागाच' (आप० प० सू० ४।२०) इति सूत्र णोक्तम् ।

·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 39 प्रदर्शित। ततः स्विष्टशद्यागात् पूर्व चित्तञ्च चित्तिश्च' इत्यादिमन्त्रेण द्वादश जयहोमाः कर्त्तव्याः। 'चित्ताय स्वाहा, चित्यै स्वाहा' इति चतुर्थीविभक्त्या सर्वे होमाः कर्त्तव्या इति मतान्तरमपि सूत्रकारेण कौतितम् । जयहोमानन्तर' 'प्रजापतिर्जयानिन्द्राय वृष्णे प्रायच्छत्' इति मन्त्रेण त्रयोदशीमाहुतिं जुहुयात् । यश्च जनसमूह आत्मानं विस्मापयितुमिच्छति स 'अग्ने बलद सह ओजः'२ इत्यादिमन्त्रेण चतुर्दशीमाहुतिं जुहुयात् । अस्यामिष्टौ मिथुनौ गावी दक्षिणात्वेन दद्यात् । एतेन इष्टिरियं समापिता भवति । आश्वलायनोऽपि दर्शपूर्णमासारम्भतः पूर्वमन्वारम्भणीयेष्टिं कर्त्तव्यतया विदधाति । साय प्रातरग्निहोत्रमनुष्ठाय पर्वणि दर्शपूर्णमासयोरारम्भतः पूर्वमन्वारम्भणीयेष्टिरनुष्ठीयते। अन्वारभ्यतेऽनयेत्यन्वारम्भणीया। सा च दर्शपूर्णमासारम्भविशेषः । तत्रापस्तम्बाचार्यो दर्शपूर्णमासारम्भकनिमित्ततया सारखतहीमयोरन्वारम्भणीयायाश्चानुष्ठानमुपदिशति । नायं सारस्वतहीम आखलायनाभिमतो दृश्यते । इयमिष्टिः पुरुषार्था बोध्या। इमे त्रयो यागा; पर्ण- मासतन्त्रणानुष्ठीयन्ते। तत्र भगिगुणकस्याग्नेनित्यतया काम्यतया च यागानुष्ठान- विकल्पमापस्तम्बः प्रतिपादयति। आश्वलायनस्तु नित्यवदेतस्य यागस्यानुष्ठान खमतेऽभिप्रेति। अत्र प्रधानदेवतानां याज्यानुवाक्याः सूत्रकारण प्रदर्शिताः । १. 'चित्तच चित्तिश्चाकूतं चाकूतिश्च विज्ञातं च विज्ञानं च मनश्च शक्करीश्च दर्शश्च पूर्णमासश्च बृहच्च रथन्तरच' (दै० सं० ३।४।४) इति समग्रो जयहोममन्त्रः । २. आप० श्रौ०५।२४।४ ३. 'अग्राविष्णू सजोषसे मा वर्धन्तु वाङ गिरः । युनर्वाजेभिगगतम् ॥' 'अग्नाविण महि धाम प्रियं वां वौथो घृतस्य गुह्या जुषाणा। दमेदमे मुष्ठ तिर्वामियाना प्रति वां जिह्वा तमुच्चरण्यत् ॥' इत्यग्नाविणोः कल्पजे याज्यानुवाक्ये । 'पावका नः सरखती वाजेभिर्वाजिनीवती। यज्ञ षष्टु धियावसुः' (ऋ० सं० १५२१०) इति सरखत्याः पुरोनुवाक्या । 'पावीरवी कन्या शिवायुः सरखती वौरपानी धियं धात् । नाभिरच्छिद्र' शरणं सजोषा दुराधर्ष टणते शर्म यंसत्' ( ऋ० सं० ६।४६७) इति सरखत्या याज्या। 'पीपिवांसं सरखत: स्तनं यो विश्वदर्शतः। भक्षीमहि प्रजामिषम्' (० सं० ७९६६) इति सरखत: पुरोनुवाक्या । 'दिव्य सुपर्ण वायसं वहन्तमपां गर्भ दर्शतमोषधीनाम् । अभीपती बष्टिभिस्तयन्त सरखसमवसे जोहवीमि' (ऋ० सं० ११६४५२) इति सरखती याज्या । 'आ सवं सवितुर्यथा भगस्य व भुजि हुवे। अग्नि समुद्रवाससम्' (ऋ० सं० ८।१०।६) इत्यग्न भगिनी याज्या। आपस्तम्बस्तु अब भिन्न याज्यानुवाक्य निर्दिशति ।

·40 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS आहिताग्निव्रतानि तत आपस्तम्बाचार्यणहिताग्नर्यावज्जीविकाणि व्रतान्यभिधीयन्ते । आहिता- ग्निना अनृतभाषण न कर्त्तव्यम् । अस्य रहे ब्राह्मणो बुभुक्षितो न कदापि तिष्ठेत्। अस्तमिते सूर्ये निवासायागतमतिथिं वसतिदानेन उपकल्पयेत् । ऋबीसपक्वं' द्रव्यं न भुञ्जीत। उदकसित दारु अग्नौ नादध्यात् । अन्तर्नावि या आपस्ता नाश्नीयात् । स्वभावत अषरे देशे न निवसेत् । सदैव पुण्यानि कर्माण्याचरेत्। प्रमादात् स्त्रुपगमने हिङ्कारमुक्त्वा वाचंयमो भवेत् । वाग्- विसर्जनं वा कुर्यात् । सायमाहुतौ प्रातराहुतौ चाहतायां न किमपि भक्षयेत् । इमानि आहिताग्निव्रतानि कात्यायनभार हाजाभ्यामुक्तानि । अत्र व्रतविषये आश्वलायनी न किमपि वदति । पुनराधेयम् अग्नीनां विधानेन सम्भारेषु स्थापनमग्न्याधेयम् । तत्राहिता अग्नयः पुनर्विधानान्तरेण यस्मिन् कर्मणि आधीयन्ते तत् पुनराधयं पुनराधानमिति वीच्यते । प्रजापश्खादिफललाभार्थं पुनः क्रियमाणमाधान पुनराधानमिति तच्छब्द- व्युत्पत्तिः। इदमग्न्याधेयस्यैव विकारी बोध्यः । अग्न्याधियवदेवास्यानुष्ठान करणीयं भवति। तत्र अनृद्धिकामः प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामो वा यजमानः अग्न्याधानात् परं तस्मिन्नव संवत्सरे पुनराधानं कुर्यात् । रोगादिभिः पीडित, पुत्रमरण, ज्ञातिनां राजादिभिः निग्रह, अङ्गवैकल्ये वा पुनराधयं कर्त्तव्यम्। यस्मिन् संवत्सरेऽग्न्याधानं कृतं तस्मिन्नेव संवत्सरे एतेषु निमित्तेषु कामेषु वा सञ्जातेषु पुनरादधीतति सूत्रकाराभिप्रायो गम्यते। आखलायनोऽपि आपस्तम्बवदाधानानन्तरं तस्मिन्नेव संवत्सरे उदरव्याधौ पुत्रपखादिहानी वा निमित्ते सति पुनराधानं कर्त्तव्यतया विदधाति । अस्मिन् पुनराधाने उत्सर्गध्या अग्नीनुत्सृज्य तदनुष्ठानं कुर्यात् । इयमुत्सर्गेष्टिरग्न्युवासनेष्टिरिति नाम्नापि व्यवह्रियते। अस्यामिष्टौ अग्निः, १. यत् तिरोहितस्याग्न पणा पकन प्रत्यक्षाग्निना तत् ऋबीसपक्वमिति रुद्रदत्तः । २. का. श्री. ४१०१५ ३. भा० श्री. ५१६।११-२४ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 41 अग्निर्वैश्वानरः,' वरुणः, अग्निरप्सुमान्, मित्रश्चेति पञ्च देवता भवन्ति । तत्राग्नेयोऽष्टाकपालः, वैश्वानरी हादशकपालः, वारुणो दशकपालः, अग्नयेऽप्सु- मतेऽष्टाकपालः, मैत्रो चरुश्चेति पञ्च यागाः कर्तव्याः। आखलायनमते तु अस्यामिष्टौ अग्निः, अग्निर्वैश्वानरः, वरुणः, अग्निरंशुमान्, मित्र इति पञ्च देवता भवन्ति । ततः विष्टकद्यागात् पूर्व सप्त आहुतयः कर्त्तव्या इत्यापस्तम्बा- भिप्रायः । एतावता इष्टिरियं परिसमाप्यते । आधानानन्तरं पर्वणि पौर्णमासेनष्ट्वा तत्समनन्तरमुत्सर्गेष्टि' निरुप्य ज्वलतस्तानग्नीनुत्सृजेत् । मया अग्नयः परित्यक्ता इति सङ्कल्प्य तान् बुद्ध्यो- पेक्षेत न रक्षेदित्यर्थः। तत्र संवत्सर एवोत्सर्गस्य परावधिर्बोध्यः । प्रागेव संवत्सरादाधातव्यम् । तेन संवत्सरातिक्रमऽग्निहोत्राद्यतिक्रम-२ प्रायश्चित्तानि भवन्ति । अतः पुनराधेयनक्षत्राणि सम्भाराश्च तत्र पुनराधानं कर्म विदधता सूत्रकारेण तत्कालौपयिकानि नक्षत्राणि कोय॑न्ते । रोहिण्यां पुनर्वखोरनुराधायां वा पुनराधानं कुर्यात् । कात्यायनस्तु पुनर्वस्वीः पुनराधानं कर्त्तव्यमित्यभिप्रति। वर्षासु शरदि वा पुनराधानं कतुं शक्यते। अस्मिन् पुनराधाने आग्न्यायिकाः सम्भारास्तथा आधानयजूंषि च पक्ष कता पक्षे अकृताश्च भवन्ति । तत्र सम्भारप्रवृत्तौ पञ्च पार्थिवाः पञ्च वानस्पत्याश्च सम्भाराः सम्भरणीया इति केचन अभिप्रयन्ति। ततो गाईपत्याधान- पर्यन्तमरण्याहरणादि सर्व समानमेव । सम्भरणकाले पुराणानपि दर्भान् १. यव 'वैश्वानरं हादशकपालं निर्वपत्' इति विधिर्वते तब सर्वत्रापि अग्निवैश्वानरः प्रत्य तव्यः, तदीयार्थवाद अग्निवैश्वानरस्यैव स्तवनात् तदीययाज्यानुवाक्यासु चाग्ने : श्रवणादिति । पूर्वमीमांसायां दशमाध्यायस्य चतुर्थदशमे विधिवाक्यगतस्य व शब्दस्यान्य नानतिरिक्तस्य देवतात्वमिति सिद्धान्तादव च 'वैश्वानरम्' इत्य व विधिशब्दात् तावन्मावस्यैव देवतात्व नाग्निविशिष्टयोति मीमांसकसिद्धान्तः । परन्तु आश्वलायनोऽग्निं वैश्वानरमेव देवतामुक्तवान् । २, प्रायश्चित्तप्रकरणं विलोकनीयम् । ३. का. औ० ४।११।५ ·42 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS २ सम्भृत्य निवपनकाले सम्भाराणामुपरि तान् स्टणीयात्। ततो भूमिभूम्ना' इति चतसृभिः सार्पराज्ञीभिर्गार्हपत्यमादध्यात्। इतरानग्नीन् मध्यन्दिने काले आदध्यात्। उपोलवाः पर्ववन्तः संवत्सरमुपशुष्का दर्भाः प्रणयनीयेध्मस्य स्थानं प्रतिपद्यन्ते। एवंविधैः दभैज्वलन्तमग्निमुद्द,त्य आहवनीयमादध्यात्। 'यत्वा क्रुद्धः परोवप' इति मन्त्रेण दक्षिणाग्निमादध्यात्। 'यत्ते मन्युपरोप्तस्य इतीतरानग्नीनादध्यात् । 'मनी ज्योतिर्जुषताम्'३ इति बृहस्पतिवत्यर्चा सर्वानग्नी- नुपतिष्ठत। आहितस्याग्नः शमने रुते अनेन मन्त्रेणोपस्थानं भारद्वाजाभिमतं वेदितव्यम् । अग्न्याधेिये योऽयं तूष्णींहीमो विहितः सोऽत्र ‘सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा' इति समन्वकं कर्त्तव्य इति विशेषः । अत्राग्निदेवताकः पञ्चकपाल- द्रव्यकोवा यागः कर्त्तव्यतया विहितः। यदि पञ्चकपालं यागं कुर्यात्तदा गायत्री - च्छन्दस्के ऋचौ संयाज्ये भवतः । यदि पुनरष्टाकपालं कुर्यात्तदा पङ त्यौं' संयाज्ये कर्तव्ये। अस्यामिष्टौ यदेव हविर्देवतासंयुक्तं क्रियते तत् सर्वमाग्नेयं भवति । अत्र पञ्चदश सप्तदश वा सामिधेन्या भवन्ति । सामिधनीभ्य आरभ्योत्तर- मनूयाजपर्यन्तं सर्वमुपांशु कर्त्तव्यम् । विष्टक्कतमुच्चै हुयात् । १. 'यत्वा क्र नः परीवप मन्युना यदवा । सुकल्पमग्न तत्तव पुनस्वोद्दीपयामसि' (ले० सं० १॥ शाश२) इति समग्रो मन्तः । २. 'यते मन्यु परोप्तस्य पृथिवीमनु दध्वसे । आदित्या विश्व तह वा वसवश्च समाभरन्' (ते० सं० ११५३२) इति समग्री मन्त्रः । ३. 'मनो ज्योतिर्जुषतामाज्य विच्छिन्न यज्ञ समिमं दधातु । बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्व देवा इह मादयन्ताम्' इति समग्रो मन्त्रः । ४. 'यस्थाजुषन्नमखिन' शमीमदुर्मखस्य वा। तं घेदग्निबधाऽवति' (ले० सं० २।६।११।३) इति गायवी अनुवाक्या । 'विद्मा हि ते पुरा वयमग्ने पितुर्यथाऽवसः । अधा ते सुम्बमी (ते. सं० श६११४) इति गायवी याज्या। दूमे गायवौच्छन्दक संयाज्य वेदितव्य । ५. 'आभिष्ट अद्य गीर्भिणन्तोऽग्नदाशेम । प्र ते दिवो न सनयन्ति शुष्माः' 'एभिनौं अर्भवा नो अर्वाड सुवर्णज्योतिः । अग्ने विश्वभिः सुमना अनीकैः' (ले० सं० ४।४।४।७) इति खिष्टकृतो याज्यानुवाक्य । ६. 'पौनराधेयिकी च प्रागुत्तमादन्याजात्' (आ० श्री० २।१५।१०) इत्याश्वलायनोऽपि उत्तमानु- याजात् प्रागुपांशुत्व' विदधाति ।

·OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA 43 तस्यां पुनराधियेष्टौ पञ्चानां प्रयाजानां मध्ये आदितश्चतुर्पु प्रयाजेषु विभक्ति-' सहितः पाठ उभाभ्यामपि सूत्रकाराभ्यां प्रदर्शितः । तत्रीभयोः विभक्तिकरणे कश्चन भेदी दर्शनपथमवतरति । आद्यानां चतुर्णा विभक्तिचतुष्टयनियमऽपि उत्तमप्रयाजानूयाजौ अविभक्तिको कर्त्तव्याविति सूत्रकारयोरभिप्रायो गम्यते । विभक्तिमुवा प्रयाजयाज्यया वषटकुर्यादिति विकल्पोऽपि आपस्तम्बेन प्रदर्शितः । तत्र प्रथमस्य प्रयाजस्य 'ये यजामहे३ समिधो भूर्भुवः स्वरग्नौ समिधी अग्न आज्यस्य' इत्याकारी भवति । एवमन्येष्वपि प्रयाजषु दृष्टव्यः । 'अग्नि स्तोमन बोधय'२ इत्याग्नेयस्याज्यभागस्य पुरोऽनुवाक्या । 'अग्न आयूंषि पवसे'३ इति सौम्यस्य । 'अग्निद्र्धा' इति वा सौम्यस्य पुरोऽनुवाक्या भवति । तत्र प्रथमपक्षे सोमस्य स्थानऽग्निं पवमानं देवतात्वेन निगमयेत्। द्वितीयपक्षे तु केवलमग्निमेव देवतां कुर्यात् । आश्वलायनस्तु पुनराधयेष्टौ समिधाग्निं दुवस्यत' 'एह्य षु ब्रवाणि ते इति हावेव अग्निदेवताकावाज्यभागी अभिधाय तो बुद्धिमदिन्दुमन्तौ कर्त्तव्याविति खमतेऽभिप्रेति। तत्रावाहनादिषु निगमषु सगुणयौरवानुवृत्तिः सूत्रकाराभिमता १. 'समिधो अग्नाग्न आज्यस्य वियन्तु' 'तनूनपादनावग्न आज्यस्य वेतु' 'इडो अग्निनाग्न आज्यस्य वेतु' 'बहिरग्निमग्न आज्यस्य वेतु' इति यथाक्रममापस्तम्बीयाना सविभक्तिकाः प्रथम द्वितीयवतीयचतुर्थप्रयाजाः । एवमाश्वलायनीयानां समिधः समिधोऽग्नेऽग्न आज्यस्य व्यन्तु' 'तनूनपादग्निमग्न अाज्यस्य वेतु' 'इडो अग्नि- नाऽग्न आज्यस्य व्यन्तु' 'बहि रग्निरग्न आज्यस्य वेतु' इति क्रमेण चत्वारः प्रयाजाः । নন নয়লি 'नराशंसोऽग्निमग्न आज्यस्य वेतु' इति सविभक्तिको हितीयः प्रथाजो भवति । २. 'अग्नि स्तोमेन बोधय समिधा नो अमर्त्य म्। हव्या देवेषु नो दधत्' (ले० सं० ४।१।११।४) इति समग्रा पुरोऽनुवाक्या । ३. 'अग्न आयू षि पवस आ सुवोर्जमिषं च नः । आर बाघख दुच्छ नाम्' (ऋ० सं० २६६१९) इति समया पुरोऽनुवाक्या । ऋ० सं० ८।४४१, ६१६१६ ५. 'विश्वतः सोम दृष्णियम्,' 'अमृताय सोम दिवि, 'दह त्वष्टारमग्रियम्,' 'देव त्वविरराणा, 'देवानां पत्नीरुशती.,' 'उत मा व्यन्तु देवपत्नीरिन्द्राण्यग्नायी,' 'राकामहं मुहवाम्, 'यास्त राके सुमतयः, 'सिनीवालि पृथुष्ट के। हविः सिनीवाल्यं जुहोतन,' 'कुइमई सुवृतम्, 'कुहर्देवानाममृतस्य' इतीमे पबीसंयाजानां मन्त्रखण्डाः । तत्र सर्वत्रापि देवतावाचकपदानन्तरं सविभक्तिकोऽग्निशब्दः प्रयोक्तव्यः । स एव प्रकारो भाष्यकारदर्शित एवम् 'सीमाग्न इष्णियम्, अमृताय सीमाग्ने दिवि, इह वटारमग्निमग्रियम्, देव त्वष्टरने विरराणः, देवानां पनीरग्निरुशतीः, देवपवौरग्निरिन्द्रानी, राकामग्निमहम्, यात राकोऽग्न, सिनीवाल्यग्नं पृथुष्ट क, सिनीवाल्या अग्नये नहोतन, कुहमग्निमहम्, कुहरग्निदेवानाम्' इति ।

·STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS दृश्यते। अनुब्राह्मणिन' आचार्याः केचन 'अग्नित्राणि' इति प्राक्ततं केवलाग्नि- देवताकं प्रथममाज्यभागमिच्छन्ति। तेषां मते ‘अग्न आयूंषि पवसे' इति केवलाग्निदेवताको हितोय आज्यभागः कर्त्तव्यो भवति। इदमनुब्राह्मणमतं प्रायश आपस्तम्बमतेन संवदति । अस्थामिष्टौ याः पत्नीसंयाजानामृचस्ता अग्निशब्दघटिताः कुर्यात् । यथाप्रति आज्यभागौ पत्नीसंयाजाश्च कर्तव्या इत्यपि मतान्तरमापस्तम्बेन प्रदर्शितम्। 'अग्ने तमद्य' 'अधा ह्यग्ने'२ 'आभिष्ट अद्य' 'एभिनों अः ३ इति चतस्र ऋची यथाक्रमं प्रधानस्याग्नेयस्य हे, खिष्टकतश्च ६ याज्यानुवाक्ये भवन्ति । आखलायनमते प्रधानस्य 'अधा ह्यग्ने क्रतीर्भद्रस्य' 'आभिष्ट अद्य गीर्भिर्टणन्तः' इत्यूचावग्नर्याज्यानुवाक्ये । विष्टकद्यागस्य 'एमिनों अः' 'अग्ने तमद्याव न स्तोमै' रिति । याज्यानुवाक्ये' भवतः । तत आपस्तम्बाचार्यः ‘पुनरूर्जा' 'सह रय्या'६ इत्याभ्यां पुरोडाशेज्यायाः पुरस्तादेकामुपरिष्टादन्यामाहुतिं कर्त्तव्यतया विदधाति। तत्र प्रथममन्त्रण प्रयाजानां पुरस्तादाहुतिमेकां कुर्यात्, हितीयेन चानूयाजानामुपरिष्टादन्यां कुर्यादिति विकल्पमपि प्रदर्शयति । उपरिष्टात् प्रयाजानां पुरस्तादनूयाजानामिति विपरीतक्रमणापि आहुतिहयं मतान्तरत्वेन सूत्रकारिणोपन्यस्तम् । अस्यामेव पुनराधयेष्टौ त्रयाणामनुयाजानामनुष्ठानावसरे सविभक्तिकः कश्चन पाठ उभयोः सूत्रकारयोरभिमतो दृश्यते। तत्रापस्तम्बीयानां 'देवे अग्नौ बहिर्वसुवने वसुधेयस्य वेतु' इति प्रथमोऽनुयाजः । 'देवो अग्निनराशंसो वसुवने वसुधेयस्य वेतु इति द्वितीयः। एवमाखलायनीयानाञ्च ‘देवं बहिरग्नर्वसुवने १. ब्राह्मणमनुसरन्ति ये आचार्या न एव अनुब्राह्मणिनः । एतेषां मतं प्रायशः सूबकारण मतान्तर- प्रदर्शनार्थमुद्ध,तम् । २. 'अग्ने तमद्याश्च न स्तोमैः क्रतुं न भद्रं हृदि स्प.शम् । ऋध्यामात ओहै:' 'अधा ह्यग्ने क्रतीभंद्रस्य दक्षस्य साधोः। रथौ तस्य बहतो बभूथ' इत्याग्ने यस्य समग्रे याज्यानुवाको । ३. ते. ० सं० 8181810 ऋ० सं० ४१०१२; ४१०१४ ५. ऋ० सं० ४.१०३:४१०११ १. ० सं० ११५३२ ·OF ASVALAYANA AND APASTAMBA 45 वसुधेयस्य वेतु' 'देवो नराशंसोऽग्नौ वसुवने वसुधेयस्य वेतुं' इति प्रथमहितीया- वनूयाजौ। उभयत्रापि कश्चन विशेषः सुधीभिरवलोकनीयः । अन्तिम प्रयाजऽन्ति- मेऽनूयाजे च सविभक्तिकः पाठी निषिद्धः। तत्रोच्च सम्प्रेषस्तु भवत्येव । अत्र दक्षिणादाने कञ्चन विशेषं सूत्रकारः प्रदर्शयति । अग्न्याधिये या दक्षिणा देयत्वेन विहितास्ता अप्यत्र देयाः । तेन अग्न्याधियपुनराधययो- दक्षिणासमुच्चय एव सूत्रकाराभिमतो दृश्यते । अयं पक्षस्तु मीमांसक मतविरुद्धः । अस्मिन् पुनराधये पुनः संस्कृतो रथः, पुनरुत्स्यूतं वासः, अवसन्त्री गौः, शतमानपरिमितञ्च हिरण्यं दक्षिणा भवन्ति। मतान्तरण पुनः संस्कृतो रथः, पुनरुत्स्यूतं कम्बलञ्चति दक्षिणायं पुनराधियफलावाप्तये पूर्वोक्ताभिर्दक्षिण- भिर्विकल्पते। यदीतराणि द्रव्याणि न लभ्येरन् तदा पुनरुत्सृष्टोऽनड्वानेव दक्षिणात्वेन देयः । एतावता इष्टिरियं परिसमाप्यते । आग्निवारुणीष्टिः अस्य पुनराधियस्याङ्गतया द्वितीया आग्निवारुणौष्टिरापस्तम्बेन विहिता। नेयमिष्टिराखलायनाभिप्रेता दृश्यते। अग्निवरुणदेवताक एकादशकपालद्रव्य- कोऽयमनुनिर्वाप्यः स्थानापत्तिबलात् सर्वेषां पवमानहविरादीनामनुनिर्वाप्यानां स्थानं गृह्णाति। ऐन्ट्राग्नाग्नावैष्णवाग्नीषोमीयानां विदेवत्ययागानां स्थानमयं प्राप्तीतीति केषाञ्चन मतम् । अत्र हिदेवत्यरूपलिङ्गस्य स्थानापेक्षया प्राबल्यमेव कारणं बोध्यम् । अन्यत् सर्वं पौर्णमासवदनुष्ठ यम् । अस्याः समास्यनन्तरमेव पुनराधेयं समाप्तं भवति । ततः सूत्रकारेण रतीयाधाने कश्चन विशेष उच्यते। 'यः पराचीनं पुनराधेयादग्निमादधीत स एतान् होमान् जुड्डयात्' इति विशेषवचनात् यः प्रथममग्नीनाधाय ततो द्वितीयं पुनराधेयं कृत्वा पुनस्सृतीयमाधत्ते तस्यैत होमा १. पू. मौ० ११०३० ; तब नैमित्तिक पुनराधैये प्राकृतदक्षिणाथा बाध एव सिद्धान्तितः । २. दायार्थ सूत्ररुतस्य तं पुनरुत्स्य तमिति रुद्रदत्तः । छिन्न' सत् सूचीतन्तु भ्यो स्य त पुमरुतस्य तमिति सायणपादाः । (ले० सं० १।५।२।४) ३. 'वन्नो अग्ने 'स त्वनी अने' (ले० सं० २।५।१२।३) इत्याग्निवारुणस्य याज्यानुवाक्ये । ४. पू. मी० ३।३।१४ ·46 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS भवन्ति। तत्र प्रथमत आधानम्, द्वितीयं पुनराधानम्, तृतीयमाधानमिति । तस्मिन् हतीयाधाने 'लेकः सलेकः सुलेकः' 'केतः सकेतः सुकेतः' 'विवखाँ अदितिः" इति मन्वत्रयेण नीन् लेकहोमान् जुहुयात् । नेदं दृतीयमाधान नायं विशेषश्चाखलायनेन उदृद्धितः । प्रायश्चित्ताधानम् अत्रैव प्रसङ्गादापस्तम्बः प्रायश्चित्तं पुनराधानमुपदिशति। अाधान त्रिविधम् प्रथमाधानम्, पुनराधानम्, प्रायश्चित्ताधानमिति । प्रथममग्निसिद्धार्थ क्रियमाणमाधानं प्रथमाधानम्। प्रजापशुहिरण्यादिफललाभार्थं पुनः क्रियमाण- माधान पुनराधानम्। अग्निनाशादौ दोषनिहरणय क्रियमाणमाधान प्रायश्चित्ता- धानम् । तत्र समारुढष्वग्निष्वरणिनाशोऽग्निनाशः। स चारणिनाशो विविध:- शक्तिनाशः स्वरूपनाशश्च । एवमरण्योरुभयविधनाशे तदेव पुनराधेयं प्रायश्चित्ततया कर्त्तव्यम् । तत्रीभयोाईपत्याहवनीययोविनाशकाले सूर्योदये अस्तमये च तदेव पुनराधेयं प्रायश्चित्तं भवति । अत्र पुनराधियशब्दस्य रुख्यर्थमङ्गोकत्य पुनराधानमेव प्रायश्चित्ततया कर्तव्यमित्याश्मरथ्यो मन्यते। पुनः आधेयमर्थात् आधानमेव पुनः कर्तव्यमित्यालेखनोऽभिप्रेति । आलेखनमतप्रदर्शनेनैव विकल्पसिद्धौ आश्मरथ्यमतप्रदर्शनं सूत्रकारस्य स्वमतप्रख्यापना) बोध्यमिति रुद्रदत्ताभिप्रायो गम्यते । भारद्वाजोऽप्यत्र आपस्तम्बवत् पुनराधेयमेव प्रायश्चित्ततया विदधाति। विस्तरस्तु प्रायश्चित्तप्रकरणे द्रष्टव्यः । समाप्तमाधानं पुनराधानं प्रायश्चित्ताधानञ्चति । अतः १. ते० सं० ११५३३ २. अरणिसमारोपणे ते पुनमन्थने क्रियमाणे यदि कालयं यावन्न जायतेऽग्निः, सोऽग्निनाश इत्य ध्यते। ३. भा० श्री. पार॥१४ ·द्वितीयोऽध्यायः अग्निहोत्रप्रकरणम् आधानानन्तरं दर्शपूर्णमासेष्टिरपि कर्तुं शक्यते सोमोऽपि । उभयत्रापि सङ्कल्पात् पूर्व सायं प्रातःकाले च प्राप्ते अग्निहोत्र' कर्त्तव्यम् । ‘यावज्जीवमग्नि- होत्र जुहोति इति विधिः । अत्र णमुल्प्रत्ययान्तस्य यावज्जीवशब्दस्य जीवन् जीवन् इत्यर्थः। आहिताग्निर्यदा यदा जीवति तदा तदा अग्निहोत्र कर्त्तव्य- मिति विध्यर्थः प्रतीयते। तदिदमनुपपन्नम्। अतः सायं जुहोति' 'प्रातर्जुहोति' इति विध्येकवाक्यतायां सत्यां सायंकालावच्छिन्ने प्रातःकालावच्छिन्न च जीवने निमित्ते सति अग्निहोत्र' कर्त्तव्यमिति विध्यर्थसंकोचः कर्त्तव्यः। अयमों यावज्जीवा धिकरणन्यायसिद्धः। इदं कर्म स्वयं यजमानेन कत्तुं शक्यमध्वर्युद्वारापि कर्तुं शक्यम् । अत्र च 'दना जुहोति ‘पयसा जुहोति' इति विहितदधिपयसोः विकल्पितत्व द्रव्यत्वम् । अस्य च कर्मणः सायमारभ्य प्रातरपवर्गः । 'यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति' 'यत् सूर्याय च प्रजापतये च प्रातः' इति विधिबलात् सायंहोम अग्निप्रजापती देवत, प्रातहोंमे च सूर्यप्रजापती देवते भवतः। अग्न्युद्धरणम् सायं प्रातरिति कालव्यानुष्ठानादिदमेक कर्म निष्यन्नं भवति। तत्र सायंकाले यदा सूर्यरश्मयी भूभागं परित्यज्य वृक्षोपरि प्रकाशमाना दृश्यन्ते तदा सायंहीमा अनुष्ठ याः। प्रातःकाले च प्राच्यां दिशि यदा रश्मय आविर्भवन्ति तदा प्रातोमाः कर्त्तव्याः । अयमेव होमानुष्ठानकाल आपस्तम्बाभिमती तत्र १. मौमांसकरग्रिहोत्रशब्दस्य तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयत्व प्रथमचतुर्थचरणे व्यवस्थापितम् । इयत इति होवं होमः। अग्नौ होवमग्निहोमित्य का व्युत्पत्तिः । एवमग्नये होत होमो यस्मिन् तदग्नि- होत्रमिति द्वितीया व्य त्पत्तिः। प्रथमव्युत्पत्त्या होमाधिकरणभूतोऽग्निः प्रतिपाद्यते। द्वितीयव्य तपच्या च देवतारूपोऽग्निः प्रतिपाद्यते। उभयोरपि गुणयोः प्रापणार्थमग्निहोत्रपदं न समर्थम् । यतश्चाधि- करणीभूतान : 'यदाहवनीये जुहोति' इति प्राप्तिरति । एवं देवतारूपस्यापि गुणस्य प्रापक 'यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति' इति विधिरूपं शास्त्र केचिदुपस्थापयन्ति। अपरं च 'अग्निोतिरग्नि खाहा' इति मन्लवर्णस्य देववारूपानिप्रापकत्वमभिप्रयन्ति । एवञ्च तस्वाग्निहोत्रपदन विधिसितस्य गुणस्याधिकरणरूपस्य वा देवतारूपस्य वा प्रापकं शास्त्रमन्यदस्तीति अग्निहोत्रपदं नामधयमिति । २. जै० सू० २।४।१ . 4) .... ।

·48 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS तदनन्तर- दृश्यते । तत्र सायमग्निहोत्रे प्रथममङ्ग गार्हपत्याग्निप्रदीपनम् । माहवनीयार्थं तदुद्धरणं कर्त्तव्यम् । यदि अध्वर्युकत्तुकमिदमुद्धरणं भवेत्तदा यजमानस्तम् ‘उद्धर' इति सम्प्रयत्। यदि स्वयं कर्तृकमुद्धरणं तदा न सम्प्रेषः । आश्वलायनोऽपि अग्निहोत्रं विदधानो नैकविधाहे शाइक्षिणाग्नेरानयन- मुपदिशति । तन्मते गार्हपत्य प्रज्वाल्य यजमानो दक्षिणाग्निमानयेत् । वैश्यकुलाद् यस्मात् कस्माञ्चिदित्तवतो वा ग्रहाद् दक्षिणाग्निमाहरेत्। एके पुनः गाईपत्यादेव दक्षिणारनेरुद्धरणं कार्य मिति वदन्ति। अथवा नित्यतस्य दक्षिणाग्ने: प्रज्वलनं कर्तव्यम् । अरणिमन्थनं वा तत्र कार्यम् । एतेषामन्य- तमप्रकारण दक्षिणाग्नि' सम्पाद्य ततो गाईपत्याज्ज्वलन्तमग्निमाहवनीयार्थ- मुद्धरत्। तत्रोदरणमन्त्र' आपस्तम्बाचार्यण कीर्तितः। आश्वलायनेन तु देवं त्वा देवेभ्यः श्रिया उद्धरामि' इत्यापस्तम्बविलक्षण उद्धरणमन्त्रः समानातः । उद्दरणावसरे यजमानकर्तृकोऽभिमन्त्रणमन्त्रः सायंप्रातर्भेदेनापस्तम्बेन प्रति पादितः । आखलायनोऽपि उद्धि यमाणाभिमन्त्रणमन्त्रमापस्तम्बवदेव निर्दिशति । अग्निस्थापनम् तत आहवनीयस्य पुरस्ताद् गत्वा उदङ मुखः प्रत्यङ मुखी वा सायमाह- वनौयायतनेऽग्निमवस्थापयेत्। तत्रैव प्राङ्मुखो भूत्वा प्रातरग्निमवस्थापयेदिति विशेषः। आदित्याभिमुखो भूत्वा 'अमृताहुतिम्" इत्यादिमन्त्रणाहवनीयाय- तनऽग्निं निदध्यादित्याश्वलायनोऽभिप्रेति । तत्र प्रातःकाले आदित्योदयात् पूर्वमाहवनीयात् पश्चास्थितन निधानं, सायं तु पुरस्तास्थितेनेति विशेषोऽपि सूत्रकारणाभिहितः । १. 'वाचा बा होता प्राणेनोहावा चक्षुषाऽध्वर्युणा मनसा ब्रह्मण श्रोत माग्नीधतेस्त्वा पञ्चभिर्दै - व्य ऋविग्भिरुद्धरामि' इत्यापस्तम्बोक्त उद्धरणमन्त्रः । 'भूर्भुवः सुवरुद्धि यमाण उद्धर पाभनो मा यदविहान् यच्च विद्याश्चकार । अह्ना यदनः कृतमस्ति पाप सर्वस्मान्मोड़ तो मुञ्च तस्मात्' इति सायमभिमन्त्रणमन्त्रः । प्रातः 'राविया यदन' इत्य तावान् विकारः। अन्यत् समानम् । ३. 'उद्धि यमाण उद्धर पाभनो मा यदविहान्यच्च विद्यांश्चकार । अह्ना यदनः क्तमस्ति किञ्चित सर्वस्मान्मोड.तः पाहि तस्मात्' इत्याश्वलायनोक्तः सायमभिमन्त्रणमन्त्रः । प्रातः पुनः 'अङ्गा यदैनः' इत्यस्य स्थाने 'रात्रा बदनः' इति कृत्वा प्रणयेत् । ४. आ. श्री० ।।४ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 49 धाधानम् तदनु यजमानः खयमेव 'विश्वदानीमाभरन्तो नातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषाम' इति मन्त्रेण इमानाहृत्य 'यदग्ने यानि कानि च इत्येतेः पञ्चभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्र पञ्चवग्निषु तानादध्यात् । तत्राहवनीये वरिष्ठमिन- मादध्यादिति सूत्रकाराभिप्रायः। येनैव क्रमेणाग्नय आहितास्तामेव आनुपूर्वी- मवलम्ब्य इमाधानं कर्त्तव्यम् । अथवा आहवनीयादारभ्य क्रममपरित्यज्य तत् कर्त्तव्यम् । तस्मिन्निमाधान कांश्चन धर्मविशेषानापस्तम्बः प्रतिपादयति- अग्नेबलवत्त्वसम्पादनम्, हुताया आहुतर्भूमिपर्यन्त यथा गमनं न स्यात्तथा इध्माना- माधानम्, गार्हपत्याहवनीययोर्मध्ये गमनाभावः, गार्हपत्यस्याग्नेराहवनीयानु- गमनेऽन्तरा सञ्चरणम्, होमानन्तरं तस्य प्रदेशस्य सञ्चार्यत्वमिति । एते आपस्तम्बोता धर्मविशेषा आश्वलायनेन न कीर्तिताः । आहवनीयप्रणयनम् पूर्वमाहवनीयस्य सायंप्रात:मयोः पृथक् प्रणयनमुक्तम् । अत्र तु सायमुपक्रम्य प्रातरपवर्गिणो होमवयस्यैककर्माभिप्रायेणैकमेव प्रणयनमुच्यते । यदि होमहयार्थं सङ्कल्प्य शाहवनीयाणयनं कुर्यात्तहि रात्रौ तस्य धारणमा- वश्यकम् । गतश्रियो यजमानस्याधानादारभ्य नित्य आहवनीयो धार्यते। भारद्वाजस्तु सभ्यावसथ्ययोरपि नित्यधारणमभिप्रेति । गाईपत्यधारणं तु नित्यमित्यापस्तम्बमतात् प्रतीयते। तत्राधानकाले यदि दक्षिणाग्निर्मथित्वाहितस्तदा तमपि सर्वे नित्यमेव धारयेयुः । यदि तदानीमयमाहार्यस्तदा स्खयोनितो दक्षिणाग्न्यायतनादेवाहरणं कर्त्तव्यम् । आश्वलायनमतात्तु आधानादारभ्य १. 'यदग्ने यानि कानि' 'यदत्त्य पजिविका' 'रात्रि' राविमप्रयावम्' 'नाभा पृथिव्याः समिधानम्' 'याः सेना अभिवरीः' इति क्रमेण पञ्चर्चः । (ले० सं० ४।१।१०।१-५) तव प्रथमयर्चा गाईपत्ये समिधमेकामादध्यात्। द्वितीयया दक्षिणानावेकाम् । तीयया आहवनीये वर्षिष्ठामेकाम् । चतुर्ध्या सभ्य एकाम, पञ्चम्याऽऽवसध्य एकामिति क्रमः । २. गता प्राप्ता यस्य श्रीः स गतीः । 'वयो वै गवश्रियः' इति श्रुतायुक्तम् । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्या इत्यथः। ३. भा० औ० दा१० ४ ·50 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS हादशरात्रप्रभृति त्रयोऽप्यम्नयोऽजस्र धारणीया भवन्ति । अतस्त्रयाणामप्यग्नीनां नित्यधारणं कर्तव्यमिति तस्याभिप्रायो गम्यते । अग्न्यलंकारः तदनन्तरमग्नीन् संशोध्य तान् गन्धपुष्यादिभिरलंकुर्युः। तत्र सायंहोम हामात् पूर्वमलंकारः, प्रातोंमे च ततः परमिति सूत्रकाराशयः। अस्यैव वैपरीत्य केचन समामनन्ति । कालदयेऽपि होमात् पूर्वमलंकार इति केचिदभिप्रयन्ति । विषयमिममधिसत्य आश्वलायनेन न किमपि उक्तम् । परिस्तरणम् तत उदगः प्रागग्रेश्च दभैरग्नीन् परिस्त णीयात्। गार्हपत्वरूपै- काग्निपरिस्तरणपक्षः, गाईपत्याहवनीयरूपाग्निहयपरिस्तरणपक्षश्चेति मतान्तर- त्वेन सूत्रकारण प्रदर्शितः। पावसादनमग्निहोत्रीदोहनम् अस्मिन्नग्निहोत्रे आंदरकाष्ठनिर्मितः स्त्र वः, विकसतकाष्ठनिर्मिता अग्निहोत्र- हवणी च पात्रे भवतः। अग्निहोत्रस्थाली हस्ताग्रतुल्याकतिरूव॑कपाला हस्त- निर्मिता च भवति । तत्र विहारस्य दक्षिणतः अग्निहोत्री गौः तिष्ठति। तस्या 'दुडासि' इत्याद्यभिमन्वणं यजमानेन कर्त्तव्यम् । ततः समन्त्रकं वेदिदेशाभि- मर्शनं कृत्वा 'पूषासि' इति दक्षिणतो गीर्वत्समुपस्टज्य प्रदक्षिणं पर्यावत्य तं प्राच्यामवस्थाप्य गां दुधात् । अत्र दोग्धा यजमानोऽध्वर्युर्वा भवति। शूद्रस्तु गोदोहनं न कुर्यात्। 'दुयाहा' इति पक्षान्तरमाश्रित्य शूद्रस्यापि दोहनमापस्तम्बः १. अत आपस्तम्बश्रौतसूत्रस्य भाष्यकारी धूर्तखामी वदति-'आश्वलायनमतिस्तु सर्वेषु पक्षेष्वाधान- प्रभूति सर्वे गतश्रियो धार्याः' इति ( आप० श्रौ० भा० हारा१२) २. 'अग्ने सहपते शुन्धख' इति गार्हपत्यम्, 'अग्ने वह्न शुन्धख' इति दक्षिणाग्निम, 'अग्ने सम्राट शुन्धख' इत्याहवनीयम्, 'अग्ने सभ्य शुन्धख' इति सभ्यम्, 'अग्ने परिषद्य शुन्धख' इत्यावसथ्यम् । अनेनैव ब्रमण पञ्च अग्नीनलंकुर्यात् । ३. प्रकृतसूत्र 'अग्नीन् परिस्त णाति' इत्यविशेषवचनात् सभ्यावसथ्यसहितानां पञ्चानामप्यनीनां परिसरणं सूत्रकाराभिमतं दृश्यते । भारद्वाजस्तु बयाणमेव गार्हपत्याहवनौयदक्षिणानीनां परिस्तरण कण्ठत उद्घोषयति । आपस्तम्बोऽपि मतान्तरत्वेन एकस्यान रनियस्य वा परिस्तरण प्रदर्शयति । ४. विहारी यज्ञानुष्ठानस्थानम् । ५. यस्याः पयो दुग्ध्वा अग्निहोत्र क्रियते सा अग्निहोत्री गौः । ६. आप० श्रौ० हाश१२ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 51 कीर्तयति । इदं दोहनमग्निहोत्रस्थाल्या गोदोहनन' च कर्त्तव्यम् । दोहनारम्भ प्रस्नवनार्थं स्तनस्पर्शनं न कर्त्तव्यम् । यावदुपलम्भ दुग्धं दुह्यात्। उपसृष्टां दुह्यमानां गां धाराघोषं च यजमानोऽनुमन्त्रयेत। सायं सूर्यास्तादनन्तरं दोहनं कर्त्तव्यम् । अयं गोदोहनप्रकारविशेष आपस्तम्बाभिमतः। नायमाश्वलायने समवलोक्यते । होमकालः तदनन्तरमापस्तम्बेन सायंप्रातोमकालः समानातः। ईषदस्तमिते सूर्य सायंहोमः कार्यः। अहोरात्रयोः सन्धी स होमः कर्त्तव्य इति शैलालिब्राह्मणोक्त ३ मतमत्र सूत्रकारणानूदितम्। प्रथमनक्षत्रं दृष्ट्वा, प्रदोषकाले सर्वेषु नक्षत्रेषूदितेषु, रात्री वेति त्रयः सायंहोमकाला निर्दिष्टाः। समिलित्वा चत्वारो भवन्ति । प्रातर्होमकालास्तु चत्वार एव निर्दिश्यन्ते। तत्रोषसि प्राच्यां जातप्रकाशायाम्, उदयात् पूर्वस्मिन् समये, अर्धोदयकाले, सम्पूर्णोदये वा प्रात:मः कत्तुं शक्यते । आश्वलायनस्तु व्युष्टायामुषस्युदितायामादित्योदयात् प्राक् प्रात:मकालं निर्दिशति। अस्तमिते सूर्ये सायंहीमस्तन्मते कर्तव्यः। प्रदोषान्तः सायंहोम- कालः, सङ्गवान्तः प्रातर्होमकाल इत्यपि काल विशेषस्तन प्रतिपादितः । तत्राग्नि- प्रणयनानन्तरं होमसमाप्तिपर्यन्तमाहिताग्नवतचर्यामयं सूत्रकारः समुपदिशति । यदि आहिताग्निरनुदितहोमी भवेत्तहि स प्रयोगपरिसमाप्तिपर्यन्त व्रतधरणं कुर्यात्। यदि अस्तमिते होमं कुर्यात्तदा तस्यापि व्रतचरणं तदङ्गत्वेनाचमनमपि सूत्रकारण कर्त्तव्यतया विहितम् । परिषेचनम् तत्रभवानापस्तम्बो होमकालान् विधाय पत्नीवतो यजमानस्याग्निहोत्र कर्म समुपदिशति । होमकाले यजमानसमीपे पत्नया अवस्थातव्यम् । विहारस्य दक्षिणत उदीच्यां दिशि सा उपविशेत् । यजमानस्तु आहवनीयस्यापरण १. गावो दुह्यंन्त्र यस्मिन् पाव तद् गोदोहनम् । २. दोहनार्थमुन्मुखीकरण प्रसवनम् । ३. इदं ब्राह्मणमिदानौं नोपलभ्यते । ४. आ० औ०३।१२।१-२ ५. सूर्योदयात् परं यच्छाखिनोऽग्निहोत्र कर्तव्यतया विहितं स उदितहोमी । ततः पूर्व तत् कुर्वाणा अनुदितहोमिनः । तब बह्न चाः कावीयाः छन्दोगाश्च अनुदितहोमिनः । कठात त्तिरीया मैवायणीयाच उदितहोमिनः ।

·52 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS दक्षिणाऽतिक्रम्य स्वस्थाने चोपविश्य 'विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात् सत्यमुपैमि मयि श्रद्धा' इत्यप आचम्य सायंहोमे 'ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि' इति, प्रातोम 'सत्यं वर्तेन परिषिञ्चामि' इति च मन्त्रेणाग्नित्रयं परिषिञ्चेत् । तवादी आहवनीयं ततो गार्हपत्यं तदनन्तरं च दक्षिणाग्निं परिषिञ्चेत् । अथवा गार्हपत्यमाहवनीयं दक्षिणाग्निमित्येवं क्रमण परिषेचनं कर्त्तव्यम् । अथवा येन क्रमेणाग्नय आहितास्तमेव क्रममाश्रित्य परिषचनं करणीयमिति। एवमग्नित्रयं जलेन परिषिच्य 'यज्ञस्य सन्ततिरसि' इत्यादिमन्त्रेण गार्हपत्या- दारभ्य आहवनीयपर्यन्तामविच्छिन्नामुदकधारां वेद्यां सावयेत् । आखलायनोऽपि त्रयाणामग्नीनां परिसमूहनं पर्युक्षणञ्च विदधाति । तन्मते यजमानो दक्षिणाग्निं सोदकेनाऽवाङ मुखेन पाणिना तूष्णीं त्रिः परिसमुह्य तथैव गार्हपत्यमाहवनीयं च परिसमुह्य ऋतसत्याभ्यां त्वा पर्युक्षामि' इति मन्त्र जपित्वा पुनः पुनरुदकमादाय त्रिस्त्रिरेकैकमग्निं पर्युक्षेत्। तत्र पर्युक्षणे अग्नीनामुत्पत्तिक्रमस्य होमक्रमस्य च विकल्पो द्रष्टव्यः । तत्र दक्षिणाग्निमेव प्रथमं पर्युक्षेत्, ततो गाईपत्यं तदनन्तरमाहवनीयमिति पर्युक्षणे क्रमो बेदितव्यः । अतः 'अग्नीनां दक्षिणः पिता, गार्हपत्यः पुत्रः, पौत्रः आहवनीयः' इत्यर्थवाद- वचनमुपपन्न भवति । तस्मादनेनैव क्रमेण पर्युक्षेत् । परिसमूहनऽपि अयमेव क्रमः प्रत्येतव्यः। तत्र गार्हपत्यादारभ्य आहवनीयपर्यन्त तन्तु तन्वनुजसा भानु- मन्विहिं इत्यविच्छिन्नामुदकधारां हरेत् । अधिश्रयणम् ततो धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ' इत्युपवेषमादाय गार्हपत्यादुदगङ्गारान् पृथक्कृत्य व्यवतान् तान् गार्हपत्येन कत्वाऽभिमन्त्रा सायम् 'अग्नय आदित्यं गृह्वाम्यह रात्रिम्' इति जपेत्, ‘आदित्यायाग्निं गृह्णामि राबिया अहः' इति प्रातः । तेष्वङ्गारषु अग्निहोत्रार्थ पयः 'उडायास्पदम्' इति मन्त्रेण अधिश्रयेत् । आश्वलायनाचार्योऽपि अधिश्श्रयणं विदधानो नित्यस्याग्निहोत्रस्य पय एव ट्रव्यं विधत्ते। तत्र यजमानस्तूष्णों गार्हपत्यस्य पश्चाद्दक्षिणोत्त'रिणोपस्थेनोपविश्य १. 'इडायास्पदं कृतवच्चराचरं जातवेदो हविरिदं जुषखा। ये ग्राम्याः पशवो विश्वरूपास्तेषां सप्तानामिह रन्तिरस्तु रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय' इति समग्रो मन्त्रः । २. पावलायनश्रौतसूत्रस्य प्रथमाध्याय एतादृश उपवेशनप्रकारोऽभिहितः ।

·53 । OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA गाई पत्यादुदक् पात्रान्तरे तदीयानङ्गारान् ‘सुहुतकतः स्थ सुहृतं करिष्यथ इति मन्त्रेण पृथक्कुर्यात् । ततस्तेष्वङ्गारिषु पृथक्क तेषु अग्निहोत्रार्थ होमद्रव्यं पयः 'अधिश्रितम्' इत्यादियजुषा 'इडायास्पदम्' इति वा ऋचा अधिश्रयेत् । अयमधिश्रयणमन्त्र उभयोरपि सूत्रकारयोः प्रायश: समान एव । दधि चेदग्निहोत्रार्थमुपयुज्यते तन्नाधिश्येत्। तदप्यधिश्रयेदिति केषाञ्चिन्मतम् । आश्वलायनमते काम्याग्निहोत्रस्य यवागुरोदनी दधि सर्पिश्चेति ट्रव्याणि भवन्ति। एतानि क्रमण ग्रामकामानाद्यकामिन्द्रियकामतजस्कामानामाहिताग्नीनां साधनतया ग्राह्यानि । हविष्याकः ततः समुदन्तस्य द्रव्यस्य होमसाधनत्वमापस्तम्बन कीर्तितम् | उद्गतान्त- मेव कृत्वाऽग्निहोत्रद्रव्यस्य प्रतिषेकः कर्त्तव्यः। तत्र तेजःप्रभृतीनि फलान्यभि- वाञ्छता यजमानेन प्रतिषको न कर्त्तव्यः। ईषदधिचितं होमद्रव्यं न प्रतिषेक्यम् । ज्वलता टणेन हविः व्यस्यावेक्षणं कुर्यात् । ततो दोहनपात्रसंक्षालितं जलं स्रुव प्रानीय हरस्ते मा विनैषम्' इति मन्त्रेण प्रतिषिञ्चेत्, अपां स्तोकेन वा। आखलायनोऽपि आपस्तम्बवदग्निहोत्नद्रव्यस्य ज्वलत्तृणेनावद्योतनं कर्त्तव्य- मिति वदति। तन्मते अधिचितं यदग्निहोत्रद्रव्यं तदवज्वलयेत्। अधिश्रय- रहितमपि दध्यवज्वलयेत्। तत्रोभयत्रापि अग्निष्ट तेजो मा हार्ड रिति मन्त्रः पठनीयः। ततः शान्तिरस्यमृतमसौति मन्त्रेण दोहनपात्रप्रक्षालितं जल स्रुव आनीय तदवज्वलितं प्रतिषिऽचेत्। अत्र प्रतिषकाभावोऽपि विकल्पेन कीर्तितः । विकल्पितयोरनयोः सङ्करी न कर्त्तव्यः। अर्थात् एकः सर्वदा प्रतिषिञ्च दपरः सर्वदा न प्रतिषिञ्चदिति व्यवस्थितविकल्पोऽत्राङ्गीकरणीयः । पर्यग्निकरणं हविरुन्नयनम् तदनु पुनरपि हविरवक्ष्य अन्तरितं रक्षः' इति मन्त्रेण त्रिः पर्यग्नि कृत्वा 'धर्मोऽसि' इति वर्त्म कुर्वन् तत् प्रागुदग्वा उदासयेत् । तत्र वम न कुर्यादित्येके वदन्ति । ततो वर्त्मकरणन प्रागुहास्य 'यह प्रजां पशून् ह' इति १. अन्तेषु समुगत: फेनो यस्य न मध्ये तत् समुदन्तम् । तावन्मावेण स्तं होतव्यमिति रुद्रदत्तः । भाष्यकारी धूर्तखामी 'समृदन्तम्' इत्यस्य पानस्य मध्ये यदा फेनो नोतिहति एवंलक्षणं सतायतमित्यर्थं वदति।

·54 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS विवारमग्निहोनद्रव्यं भूमौ प्रतिष्ठाप्य गाईपत्येऽङ्गारान् पुनः प्रक्षिप्य 'देवस्य वा सवितुः प्रसर्वे इति सुक्नुवमादाय 'प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः' इत्याहवनौये गार्हपत्ये वा ते प्रतितप्य 'अरिष्टो यजमानः पत्नी च' इति सम्मृश्य 'हिरण्ययष्टिरस्यमृतपलाशा स्रोतो यज्ञानाम्' इत्यग्निहोत्रहवणीमभिमन्त्रा 'पोमुन्नेष्यामि हव्यं देवेभ्यः पाप्मनी यजमानम्' इति सायं ब्रूयात्, ‘ओमुन्नयामि' इति प्रातः। ततो यजमानः 'हविर्देवानामसि' इत्युपांशूत्वा 'ओमुन्नय' इत्युच्चैरनुजानीयात्। स्वयंहोमऽपि आत्मानमनुजानीयादिति सूत्रकाराभिप्रायः । उन्नीयमाने यजमानावयू होमसमाप्तिपर्यन्तं वाग्यमनं कुर्याताम्। होमसमाप्ति यावद्यजमानः अभिमीलनं कुर्यात् । उन्नयनानन्तरं यजमान उपविशेत् । अत्र काम्यमप्युन्नयनमापस्तम्बो वदति। यस्य पुत्रस्यर्धिमिच्छेत् यजमानस्तं पुत्र चित्ते कृत्वा पूर्ण सुवमुन्वयेत्। यदि ज्येष्ठो ज्येष्ठ ऋद्धः स्यादिति कामयेत तदा प्रथमादारभ्य क्रमेण सुवान् ह्रासयेत् । यदि पुनः कनिष्ठः कनिष्ठ इति तदा प्रथमादारभ्य क्रमावर्धयित्वाऽन्त्यं पूर्णमुन्नयेत्। यदि पुत्राः सर्वे समानवौर्या भवेयुरिति कामयेत तदा सर्वान् समानुन्नयेत् । तत्र कामाभावे यथा- सम्भवमुन्नयनं कर्त्तव्यम् । समन्त्र काणि चत्वारि उन्नयनानि कृत्वा पञ्चावत्तिनां कृते पञ्चममप्युन्नयनं समन्त्रकं कुर्यात् । 'भूरिडा' 'भुवरिडा' 'सुवरिडा' 'करदिडा' 'पृथगिडा' इति वा प्रतिमन्त्रमुन्नयनं कुर्यात्। आखलायनमते तु पञ्चममुन्नयनममन्त्रकं भवतीति विशेषः । अत्राश्वलायनापेक्षया उन्नयनमन्त्रा अपि भिन्ना आपस्तम्बन कीर्तिताः । तत्रभवानाश्वलायनः पर्यग्निकरणमापस्तम्बवदेव कीर्तयति। तन्मते येनोल्मुकेनावज्वलनं कृतं तेन पुनर्बलता 'अन्तरिक्ष रक्षोऽन्तरिता अरातयः' इति सान्मन्त्रेण विस्तूष्णों तत् त्रिः परिहरेत् । अधिश्रितं इविद्रव्यं यदा समुदन्तं भवति तदा कर्षनिवोदगुहास्य 'दिवे त्वां 'अन्तरिक्षाय वा' इति मन्त्राभ्यामाकाशे निधाय 'पृथिव्यै त्वा' इति मन्त्रण १. 'अग्नये च त्वा पृथिव्यै चोन्नयामि' इति प्रथमम्। 'वायवे च त्वान्तरिक्षाय च' इति द्वितीयम् । 'सूर्याय च त्वा दिवे च' इति वतीयम् । 'चन्द्रमसे च त्वा नक्षत्रेभ्यश्च' इति चतुर्थम् । 'अयश्चौषधीभ्यश्च' इति जमदग्रौनां पञ्चमम् । २. सम्यगुदगतोऽन्तो यस्य द्रव्यस्य तत् समुदन्तं द्रव्यम् । पच्यमानं पयः स्थाख्या अन्त परिवः यदा भागच्छति वदेत्यर्थः।

·55 OF ASVALAYANA AND APASTAMBA तद् भूमौ निदध्यात्। ततः ‘सुहुतकतः स्थ सुइतमकाष्ट इति यजुर्मन्त्रेण पूर्व- मपौहितानङ्गारान् गार्हपत्ये प्रक्षिप्य प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः' 'निष्टप्तं रक्षो निष्टप्ता अरातयः' इति मन्त्राभ्यां सुकसुवं प्रतितपत्। ततः स्थाल्या उत्तरतः सुचमासाद्य सुवहस्तः ‘ओमुन्नयानि' इति मन्त्रेणाहिताग्निमतिसर्जयेत्। ततो हविरुन्नयनमाश्वलायनेन विधीयते। ऋत्विकर्तृकहोम यजमान एतस्मिन् काले आचम्यापरेण वैदिमतिप्रव्रज्य दक्षिणत उपविश्य अतिसर्जनमन्त्रं श्रुत्वा ‘ओमुन्नय' इति ब्रूयात्। एवमतिसृष्टोऽध्वर्युः भूरिडा' 'भुव इडा' 'स्वरिडा' 'वृध इडा' इति चतुर्भिर्मन्त्रः चतुरः सुवान् पूरयेत्। इदमुन्नयनं काम्यरूपेणापि सूत्रकारण विहितम् । यो यजमानः पुत्राणामनुज्येष्ठमिच्छेत् तस्य पूर्वः पूर्वः सुवः पूर्णतमो भवेत्। तत्र बहुपुत्रस्य यजमानस्य चतुर्थादुपरि प्रिये पुत्रे सति पञ्चमं सुवं तूष्णीमुन्नयेदित्येक मन्यन्ते । अत एव केचित् पञ्चमं सुवं तूणी सर्वेषामिच्छन्ति। पञ्चावत्ती चेद्यजमानस्तर्हि तूष्णीं पञ्चममुन्नयेत् । हविरासादनम् तत उन्नयनदेशमागत्य गार्हपत्ये स्वं हस्तं प्रताप्य ‘सर्देवैः सायम्' इति मन्त्रेण सायं सुग्गतं तत् सम्मृशेत्, ‘सर्देवैः प्रातर्यावनि रिति प्रातः। तदनु दशहोरमन्त्रेण तदभिमृश्य प्रादेशमात्रौं पालाशी समिधमुपरि धारयन् गार्हपत्य- समीपं हरेत् । तत्र 'उर्वन्तरिक्षं वोहि' इति गमनमन्त्रः सूत्रकारेण संकीर्तितः । गच्छन् दशहोतारमपि जपेत् । समं प्राणैः कृत्वा हरेत् । ततः 'स्वाहाग्नये वैवानराय' इति विहारस्य मध्यदेशे तद्रव्यं नियच्छेत्। 'वाताय त्वा' इति मन्त्रेण पुनस्तत् प्राणसममुग्रहीयात्। तदनु उपप्रेत" इत्याहवनीयस्थ पश्चिमभागे दर्भषु तत् सादयेत् । अत्रैव अग्न्युद्धरणप्रकारा' आपस्तम्बेन प्रदर्शिताः। प्रकारकीर्तन- स्येदमेव तात्पर्य सूत्रकारस्य यद होमाधिकरणभूतोऽयमग्निः कीदृश इति । प्रधानहोमः ततो विद्यु दसि विद्य मे पाप्मानमृतात् सत्यमुपैमि' इत्यप उपस्पृश्य पालाशी समिधमग्नावादध्यात्, एकां ई तिस्रो वा। तत्र त्रित्वपक्षे मन्त्रभेद आपस्तम्बेन १. 'उपप्रत संयतध्वं मान्तर्गात भागिनं भागधेयात् सप्तर्षीणां मुक्ततां यत्र लोकस्तव में यज्ञ यजमानं च धेा पानमुप भूर्भुवःसुवरायुर्मे यच्छ' इति समग्रो मन्त्रः । २. इमे प्रकारास्त तिरीयब्राह्मणस्य द्वितीयकाण्ड़े प्रथमप्रपाठके दशमानुवाके कौर्जिताः ।

·56 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS कीर्तितः। समिधमाधाय उच्चस्य निःश्वस्य निमील्य वीक्ष्य प्रधानहीम कुर्यात् । होमानन्तरं यत्कामो यजमानस्तयायेत् । हुत्वा आकाशमभिवीक्षेत । तत्र प्रधानहोम आदीप्तायां समिधि कर्त्तव्यः । श्यामभावमापनायां वा तस्यां कर्तव्यः। गतार्चिषि वा तस्यां कर्त्तव्यः। एवमग्नः स्वरूपं नित्यं भवति । कामनाभेदेन धूपायत्यां ज्वलत्यामगारेषु वा होमाः सूत्रकारण कर्त्तव्यतया विहिताः। सायमग्निहोत्रहोमः आहवनीयमभिक्रमणपुरःसरं कर्त्तव्यः, प्रातरव- क्रमणपुरःसरं कर्त्तव्य इति विशेषः। उभयोः कालयोरभिक्रम्याभिकम्य वाऽयं होमः कर्तव्यः। प्रधानहोमात् पूर्व महाव्याहृतीनां जपो भवति। तत्र सायंहोमे 'अग्निोतियोतिरग्निः स्वाहा' इति मन्त्रः, प्रातोंमे च 'सूर्यो ज्योतिर्योतिः सूर्यः स्वाहा' इति मन्त्रः पठनीयः। संसृष्टहामं' वा कुर्यात् । तदा 'अग्निोतियॊतिः सूर्यः स्वाहा' इति सायम्, 'सूर्यो ज्योतिर्कोतिरग्निः खाहा' इति प्रातः। इयमग्निहोत्रस्य पूर्वाहुतिरापस्तम्बाभिमता दृश्यते । लेपकार्यमुत्तराहुतिश्च ततो होमानन्तरम् ‘षे त्वा' इति मन्त्रेण सुमुखात् सायं ले रहौयात्, 'ऊर्जे त्वा' इति प्रातः। तं लेपं बर्हिषि निमृज्य 'वर्षो मे यच्छ' इति तत्र सुचं सादयित्वा अग्ने गृहपते २ इति गार्हपत्यं प्रतीक्ष्च व्याहृतिभिस्तूष्णीं वाऽग्नेः पूर्वार्ध समिधि उत्तरामाहुतिं जुहुयात्। अत्र पूर्ववत् समिधा हामो भवति । समिद्धोमाभावमपि केचन वदन्ति। उत्तराहुतौ पूर्वाहुत्यपेक्षया द्रव्यस्याधिक्यं भवेत्। भक्षार्थमपि तदवशेषयेत् । एवमुत्तराहुति हुत्वा सुचमादायाग्नेरुद्- ग्रहणं यथा स्यात्तथा तं कम्पयेत् । पूर्ववल्लेपमवमृज्य प्राचीनावीतो भूत्वा दक्षिणेन वेदि भूम्यां लेपं निमृज्य 'प्रजां मे यच्छ' इति सुचं सादयित्वा अप उपस्पृश्य उपवीती सन् प्रशब्दं कुर्वन् दन्तान् परित्यज्य शिष्टं लेपं प्राश्नीयात् । तत पाचम्य पुनरपि प्राश्याचम्य उदङ्मुखः पर्यावत्य उदग्गत्वा गमभ्यस्त्वा' १. संसृष्टन मन्त्रण संसृष्टाभ्यां देवताभ्या वा होमः संसृष्टहोमः । २. 'अग्ने ग्रहपते मा मा सन्तासीरात्मन्नमृतमधिषि प्रजा ज्योतिरदब्ध न वा चक्षुषा प्रतीचे' इति समग्रो मन्तः। ३. सूर्व यवाचमनं विधीयते तत्र सर्ववापां भक्षणमेवाभिप्रतम् । ततः शौचार्थमाचमनम्। ततः प्राशनम्, पुनः शौचार्थमाचमनम्। अयमेव क्रमः सर्वत्रावगन्तव्यः । ४. 'गर्भेभ्यस्त्वा गर्भान प्रौणीयाग्नेयं हविः प्रजननं मे अस्तु । दशवीर सर्वगण वस्तये । ४ .

·OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA 57 इत्युदग्दण्डया प्राग्दण्डया वा स्रुचा तदाचामत् । अस्मिन् मन्त्रे 'पाग्नेयं हविरित्यत्र प्रातोंमे 'सौर्य हविरित्यूहः कर्त्तव्यः । तदनन्तरं दिः सुचं निर्लिह्य अद्भिः स्रुचं पूरयित्वा आहवनीयस्य पुरस्तात्रौत्वा आचम्य दभैरग्निहोत्रहवीं प्रक्षालयेत्। अत्र हस्तेन प्रक्षालनं निषिद्धम् । पुनरपि अद्भिः सुचं पूरयित्वा हस्तेन सुचा वा प्रतिदिशं व्युत्सिच्य तिस्रः सुच उत्सिच्य चतुर्थी पूरयित्वा आहवनीयस्य पश्चात् तदेकदेशं निनीय शेषं पत्नया अञ्जली निनयेत्। यदि आर्तवादिना पत्नी सन्निहिता न भवेत्तदा तज्जलं पत्न्यायतने' निनयेत् । अपरमुदकं स्रुच्यानीय उन्नयनदेशे निनीयाहवनीये मुचं प्रताप्य हस्तः क्षेप्तव्यः, हस्तं वा प्रताप्य स्रुचि क्षिपेत् । तया हस्तसम्मृष्टया सुचोदङ्मुखस्त- मूभाणं 'सप्तर्षिभ्यस्त्वा सप्तर्षीन् जिन्व' इति सप्तर्षानुद्दिश्य मुञ्चेत् । ततोऽग्निहोत्रहवीं भूमौ निक्षिप्य सुवं गृहीत्वा तं पयसा प्रपूर्य तेन गार्हपत्ये चतस्त्र आहुतीः, दक्षिणाग्नौ च तावतोराहुतौर्जुयात् । तत्राग्निगृहपतिर्देवता पादितश्चतसृणामाहुतीनाम् । अग्निहपतिः, रयिपतिः, पुष्टिपतिः, कामः, अन्नाद्यो वा विकल्पेन देवता भवन्ति । तत्र पक्षान्तरे एकैव आहुतिः कर्त्तव्या। समुच्चययुक्ताप्याहुतिर्भवतीत्येके अभिप्रयन्ति । अग्निरदाभ्यः परिषद्यो दाक्षिणा- ग्निकानां प्रथमारतीयाचतुर्थीनामाहुतीनां देवता। 'अन्नपते अन्नस्य नो देहि इत्यग्निरबपतिदेवताका द्वितीया आहुतिनित्या भवति । अथवा यदाहवनीये होमस्तदा प्राशनादिकं कृत्वा सप्तर्षिभ्यो होमः कर्तव्यः । एवं क्रियमाणे विशिष्ट किञ्चित् फलं निर्दिष्टमापस्तम्बेन । तथा च गार्हपत्ये चतस्त्र आहुतयः, दक्षिणाग्नौ चतस्रः, आहवनीये च ६ इति मिलित्वा दश सम्पद्यन्ते । अनेन यज्ञस्य समृद्धिः प्रतिपादिता भवति। 'दौदिहि दीदिदासि दीदाय' इति सर्वेषामग्नीनामक एव उपसमिन्धनमन्त्री बह्व,चब्राह्मणोत आपस्तम्बन आत्मसनि प्रजासनि पशुसन्यभयसनि लोकसनि वृष्टिसनि। अग्निः प्रजां बहुलां मे करोवन्नं पयो रतो पमासु धेहि । रायस्पोषमिषमूर्जमस्मास दौधरत् स्वाहा' इति समग्रो मन्त्रः । १. पत्न्यायतनं नाम यत्र पनी उपविशति तत् स्थानम् । तस्या उपवेशनस्थानं गार्हपत्यस्य पश्चादभागः। दर्शपूर्णमासयोः गार्हपत्याग्नावेव पनौसंयाजा अनुष्ठीयन्ते । तदनुष्ठानावसरे पत्न्या वव भवितव्यम् । अतस्तत् स्थानं गार्हपत्यपश्चादभागः । तदेव पल्ल्यायतनमित्य च्यते। किञ्च पत्नीसंयाजेषु देवानां पल्यो देवता भवन्ति । तासां होमोऽपि गाईपत्ये विहितः । अतः पत्न्यायतनशब्दो गाईपत्यपश्चाक्षागवाची । २. गाईपत्यदक्षिणान्योरपि चतसश्चतस्रो नित्या आहुतयः कर्त्तव्या इति। एतेषा सर्वेषां दशानां होमानां प्रधानत्व मीमांसकमते, दश सम्पद्यन्ते इति वचनाच । भाष्यकारमते तु कैवलं प्रथमाइतेरव प्राधान्यम, इतरासां तु अङ्गत्वमेव ।

·58 STUDIES IN THE ŚRAUTASUTRAS निर्दिष्टः। 'दीदिहि' 'दीदिदासि' 'दीदाय' 'दीद्यासम्' 'दीद्यख' इति वा पञ्चभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रमकैकस्याग्नेरिन्धनं कर्त्तव्यम् । येन क्रमेणाग्नय आहितास्तेनैव क्रमेण आहवनीयाहा प्रक्रम्यान्तर्वेदि अपो निनीय पूर्ववदग्निपरिषेचनं कर्त्तव्यम् । अत्र धारापरिषकस्तु निषिद्धः। तदनन्तरमग्नि- होत्रस्थाल्याम् अपि प्रेग्ने' इति मन्त्रेण दर्भमड्वा तमाहवनीये प्रहरेत् । अत्रैवाग्निहोत्रस्य समाप्तिः । अग्निहोत्रे आस्तीर्णानां बहिषामग्नौ प्रहरणं नास्ति । यतश्च यज्ञस्यासंस्थितत्वात्। ततोऽग्निहोत्रस्थालों प्रक्षाल्य 'अक्षितमसि अक्षित्यै जुहोमि स्वाहा' इत्युन्नयनदेशेऽन्तर्वेदि वा तज्जल निनयेत् । तदनन्तरं 'वृष्टिरसि'२ इति मन्त्रेणाचम्य यजमानोऽन्तर्वेदि मार्जनं कुर्यात् 'अन्नादाः स्थानादो भूयास यशः स्थ यशस्वी भूयासं श्रद्धा स्थ अधिषीय' इति मन्त्रण । 'आपो ह प्रलेस'३ इति शिरसि अप आनीय प्रोक्षणं कुर्यात् । एतदन्तमापस्तम्बा- भिमतमग्निहोत्राख्यं कर्मोच्यते । पाश्वलायनप्रयोगः आश्वलायनस्तु उवयनानन्तरमग्निहोत्रस्थालीमभिमृश्य समिधं सुधं च गृहीत्वा गाईपत्यस्योपरि हृत्वा प्राणसम्मितां कत्वा आहवनीयस्य पश्चात् कुशेष्वासाद्य जान्वाच्य 'रजतां त्वाग्निज्योतिषं रात्रिमिष्टकामुपदधे स्वाहा इति मन्त्रेण समिधमादध्यादिति वदति। इमं समिद्धोमं परिसमाप्य 'विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमग्नी श्रद्धा' इत्यप उपस्पृश्य प्रदीप्तां समिधं मूलतो प्रङ्ग लमानेऽभिजुहुयात् व्याहृतिपुरःसरम् ‘अग्निोतिर्योतिरग्निः स्वाहा' इति मन्त्रेण। अस्याः पूर्वाहुतिरिति संज्ञा। एतामाहुति हुत्वा कुशेषु सुचं सादयित्वा ‘पशून्म यच्छ' इति मन्त्रेण गाईपत्यमवेक्षेत। अन्ये तु गार्हपत्य गत्वा तस्य पश्चात् प्रान खो भूत्वा तमवेक्षतेति मन्यन्ते। पूर्वाहुतेरनन्तरं जान्वाच्य उत्तरामाहुतिममन्त्रका जुहुयात् । पूर्वाहुतेर्भूयसी पूर्वाहुत्यसंस्कृष्टां पूर्वाहुतेः प्रागुदग्देशे उत्तरतो वैतामाहुतिं जुहुयात् । अस्यामाहुत्यां इयमानायां १. 'अपि प्रेरचे खां तन्वमयाट द्यावापृथिवी जर्जमस्मासु धेहि' इति समग्रो मन्त्रः । २. 'ष्टिरसि वश्च मे पाप्मानमृतात् सत्यमुपागामप्सु श्रद्धा' इति समग्रो मन्त्रः । ३. 'आपोह भ प्रथम सम्बभूव येन धृतो वरुणो येन मिनः । येनेन्द्र देवा अभ्यषिञ्चन्त राज्याय तेनाहं मामभिषिच्चामि वर्चसे' इति समग्रो मन्त्रः । अनेन मन्त्रण शिरसि अप नीयते। शिरस्यपामानयनमेव मार्जनम् ।

·59 OF AŚVALAYANA AND APASTAMBA प्रजापतिशब्द चतुर्थ्यन्तं ध्यायेत् । स्वाहाकारमुपांशूञ्चारयेत् । अग्निहोत्र- होमादन्यत्रापि तूष्णींहोमेषु सर्वत्र प्रजापतर्मनसा ध्यानं कर्त्तव्यमित्याश्वलायन उपदिशति। तत उत्तरस्या पाहुतर्भूयिष्ठं द्रव्यं मुच्यवस्थाप्य तदाहवनीयस्योपरि बिरनुप्रकम्प्य कुशेषु मुचं निधाय पुष्करलेपमवमृज्य हस्तलेपं कुशमूलेषु निमजेत् 'पशुभ्यस्त्वा' इति मन्त्रेण । तेषां कुशमूलानां दक्षिणत उत्ताना अङ्ग लो कत्वा प्राचीनावीती मूत्वा 'स्वधा पिलभ्यः' इति मन्त्रेण तूष्णीं वा अपो निनीय 'वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमप्सु श्रद्धा' इत्यप उपस्पृश्य स्खोयमनन्तरं कर्म कुर्यात्। अतोऽस्मिन्नग्निहोत्रे आश्वलायनीयं याजमानमुच्यते। आहिताग्निरनुमन्त्रणं कुर्यात्। तत्र यजमानः समिदाधानमन्त्रेण 'तेन ऋषिणे 'त्यनेन मन्त्रण च समिधमाधीयमानामनुमन्त्रयेत। ता अस्य सूद दोहसें' इति इयमानां पूर्वाहुति- मनुमन्त्रयेत । उत्तराहुतिमुत्थायानुमन्वयेत 'भूर्भुवः स्वः सुप्रजाः प्रजाभिः स्यां सुवीरो वोरैः सुपोषः पोषैः' इति मन्त्रेण । अथवाहुतिमीक्षमाण एव मन्त्रोक्तानि फलान्याकात। इमो हावप्यनुमन्त्रणमन्त्री आपस्तम्बन नाभिहितौ। 'उप वाग्ने दिवेदिवें इति तिसृभिराग्नेयोभिश्च प्रत्यहमुत्तरा- मेवाहुतिमनुमन्वयेत। 'अग्न आयूंषि पवसे' ३ इति तिसृभिः संवत्सरे संवत्सरे एतामनुमन्वयेतेत्यपि विशेष आखलायनेन प्रदर्शितः । एवं होमप्रकारमभिधाय आपस्तम्बवदेव स्वयंहोममृत्विकर्तृकं होममन्तवासि- कत्तकं वा होममाश्वलायनो विदधाति । यवाग्वा पयसा वा स्वयं पर्वणि पौर्णमास्याममावास्यायां वा सायं प्रातरग्निहोत्रं जुहुयात्। पर्वणोऽन्यत्र काले ऋत्विजां मध्ये 'कश्चिदेको जुहुयात्। शिष्यो वाऽन्यस्मिन् कालेऽग्निहोत्रं जुहुयात्। तदनन्तरं हविःशेषभक्षणमनेन सूत्रकारेण कीर्तितम् । पूर्ववदुद- कोपस्पर्शनं कत्वा उदगावत्य हुतशेषं भक्षयेत् । होमे त्वपरयोरग्न्योर्तुत्वा भक्षयेत् । तत्र 'आयुषे त्वा प्राशामि' इति प्रथमं भक्षयेत्। 'अन्नाद्याय त्वा प्राश्नामि' इत्युत्तरं भक्षयेत् । आपस्तम्बवदनेनापि गाहपत्ये दक्षिणाग्नौ च समिदाधानमुपदिष्टम् । तत्र तूष्णी समिधमाधाय 'अग्नये गृहपतये स्वाहा' इति माहपत्ये पूर्वामाहुतिं जुहुयात्। उत्तराहुतिं तूष्णीं भूयसी जुहुयात् । १. 'तेन ऋषिणा तेन ब्रह्मणा वया देवतयाऽङ्गिरखद ध्रु वासौत्' इति समग्रो मन्त्रः । ऋ० सं० १११।५-६ ३. ऋ० संश६६१९-२१ ·60 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS एवं तूष्णी समिधमाधाय 'अग्नये संवेशपतये स्वाहा' 'अग्नयेऽन्नाद्यायानपतये स्वाहा' इति वा दक्षिणाग्नौ पूर्वाहुतिं जुहुयात्। उत्तरा तु नित्या वेदितव्या । अन्ये सर्वेऽपि धर्मा निनयनकुशप्रक्षालनदिग्धोमसप्तर्षिहोमादय आपस्तम्ब- वदनेनापि सूत्रकारण कीर्तिताः। ततो गाईपत्ये आहवनीये वा स्रुचं प्रताप्य वैदिमध्ये निधानं परिचारकाय वा प्रदानमापस्तम्बवदेव कीर्तितम् । तदनन्तरं समिधो गृहीत्वाऽणाहवनीयं गत्वा तस्य तस्याग्नेर्दक्षिणत उदम, खस्तिष्ठ- बेककस्मिन्नग्नौ तिम्रस्तिस्रः समिध आदध्यात्। सर्वत्रापि प्रथमां' समिधं समन्त्रका, हितोयटतीये तु तूष्णीमादध्यात्। अत्राहवनीये प्रथमसमिदाधाने 'दौदिहि' इति मन्त्रः, गार्हपत्ये 'दीदाय' इति, दक्षिणाग्नौ 'दौदिदाय' इति । एतेषु मन्त्रेषु केचित् स्वाहाकारमन्ते कुर्वन्ति। 'ऋतसत्याभ्याम्' इति पूर्व यत् पर्युक्षणमुक्तं तदत्रापि कर्त्तव्यम् । ताभ्यां पर्युक्षणाभ्यां परिसमूहने व्याख्याते। पर्युक्षणाभ्यां पूर्व परिसमूहने तु कर्त्तव्ये भवतः । इमे एव होमधर्मा एवं प्रात'२. रिति सूत्रेण प्रातोंमेऽपि अतिदिष्टाः। तत्र पुनरयं विशेषः सूत्रकारण प्रदर्शितः । आदित्योदयसमीप, अपहृते तमसि, उदिते वा प्रादित्ये प्रातोमः कर्त्तव्यः । प्रातः पर्युक्षणे सत्यऋताभ्यां त्वा पर्युक्षामि' इति मन्त्रः पठनीयः, 'ओमुन्नेष्यामि' इत्यतिसर्जनमन्त्रः। 'हरिणीं त्वा सूर्यज्योतिषमहरिष्टकामुपदधे स्वाहा' इति समिदाधानमन्त्रः । 'भूर्भुवः स्वरों सूर्यो ज्योतिर्योतिः सूर्यः स्वाहा' इति मन्त्रेण प्रधानाहुतिहोमः कर्त्तव्यः । एवमाश्वलायनीतोऽग्निहोत्रहोमः समाप्तो भवति । काम्याग्निहोत्रम् नित्यमग्निहोत्रहोमप्रकारमभिधाय सूत्रकार आपस्तम्बस्तत्तत्क नापूर्वक क्रियमाणस्य होमस्य प्रकारविशेषं बोधयति । यदि यजमानः पशूनिच्छेत् तदा सोऽग्निहोत्रस्थाल्यां प्रथमां गां दुग्ध्वा हितीयाञ्च गोदोहनपात्रे, हे अपि पयसी मेलयित्वा तेन जुहुयात्। अत्र पूर्वदुग्धपयसा सहैवाग्निहोत्र- स्थालोमधिनित्यानन्तरं दोहनपात्रस्थस्य पयसस्तत्रानयनं कुर्यात् । नित्याग्निहोत्रे तु दोहने पात्रभेदश्रवणेऽपि सहाधिश्रयणमिव लभ्यते इति विशेषः। अनेनैव १. यव संस्कारकर्मणि विरातिर्विधीयते तव 'सकन्मन्त्रण विस्तूणीम् (पा० श्री० १०।२९) इति परिभाषा प्रवर्तते । प्रधानकर्मणि सा न प्रवर्तत इति कृत्वा सूत्रकारण 'प्रथमां समन्त्राम्' (आ. श्रौ० २।४।१८) इति सूवितम् । औ० २. श्रा० ०२४ार ·OF ASVALAYANA AND APAS TAMBA 61 दोहनप्रकारेण सायंप्रातोमं कुर्याद्यजमानः यश्च रुद्रद्वारा पशुपीडनमनुभवेदिति सूत्रकाराभिप्रायः। कृतेऽप्यग्निहोत्रे पुनश्चेद्रुद्रः पशून् हन्यात् तदा सजूर्जात- वेदः'' इति मन्त्रेण सायं प्रातराज्येन हविषा जुहुयात् । यद्यनेनाप्यनुष्ठानेन रुद्रो न विरमेत् तदा 'अग्ने दुःशीततनो जुषस्व स्वाहा' इति मन्त्रण बादशाह- पर्यन्तमाज्येन जुहुयात् । तत अवं न प्रतीक्षेत । पयसा नित्यहोमेऽपि पशकामो यजमानः पयसैवाग्निहोत्रं जुहुयादित्यापस्तम्बी वदति। एवं कामनाभेदेन द्रयभेदोऽपि आखलायनवदनेनापि कीर्तितः । यवागूरोदनो दधि तण्डुलो मांसं सोम प्राज्यमिति द्रव्याणि ग्रामानाद्य न्द्रियौजो- यशोब्रह्मवर्चसतेजस्कामानां यथासंख्येन भवन्ति । तत्र यवाग्वा होमे यवागू अपयंस्तूष्णीमुदकेन प्रतिषिच्य अपयेदिति विशेषः सूत्रकारेणाभिहितः। ततः शृतां तां पुनः 'हरस्ते मा विनैषम्' इति यजुर्मन्त्रेण प्रतिषिञ्चेत्। एवं मांसेन यदा होमस्तदापि अपणं प्रतिषेकश्च एवमेव कर्त्तव्यम् । आज्येन होमावसरे तु तस्य प्रतिषको निषिद्धः। तदा तत्स्थाने हे दर्भाग्रे एकं वा पूर्वोतनैव मन्त्रेण प्रत्यस्येत्। दना होमकाले तस्याधिश्रयणं परिषेकं च न कुर्यादित्यापस्तम्बाशयः। आखलायनोऽपि दनोऽधिश्रयणाभावमुपदिशति । मतान्तरत्वेन पुनरधिश्रयणं कर्तव्यमित्यधिक किञ्चिददतीति विशेषः । अत्रेदमभिसंहितं सूत्रकारस्य यद्यपि अधिश्रयणप्रतिषेधादेवाप्रतिषकः सिद्धस्तथापि पुनस्तत्प्रतिषधादन्येषां पाकधर्माणां ज्वलत्तृणावद्योतनावेक्षणादीनामनिवृत्तिरिति गम्यते। भारद्वाजोऽपि पूर्वोक्त- मापस्तम्बमतमङ्गीकरोति। न केवलं दध्नस्तण्डुलोदनसोमानामपि अधिश्रयण- प्रतिषको सूत्रकारमते निषिद्धौ । यस्य तेजस्कामादेरणतिषेक उक्तः स एतेषाम- प्रतिषक्याणामन्यतमनैव द्रव्येण जुहुयात्। एवं काम्यपक्षानभिवाय सूत्रकारण ब्राह्मणभोजन, नित्यमग्न्युपस्थानं, सत्यवादित्वं, यजमानस्यैव विकल्पतया पर्वहोमः, अन्तवासिकत, कहोम इत्यादयः साधारणाः केचन धर्मविशेषाः प्रतिपादिताः । अग्न्युपस्थानम् एवमग्निहोत्रप्रकरणं परिसमाप्यापस्तम्बः अग्न्युपस्थानप्रकारविशेषान् सविस्तरमुपदिशति। इमे प्रकारविशेषा आश्वलायनेन न प्रतिपादिताः । १. 'सर्जातवेदो दिवि आपृथिव्या अस्य हविषो घृतस्य वीहि खाहा' इति समग्रो मन्त्रः । २. भा० श्रौ० ६.१४.१७ ·62 STUDIES IN THE SRAUTASOTRAS प्रवत्स्यद्धोमः अग्न्युपस्थानात् परमापस्तम्बेन प्रवसतो यजमानस्याग्न्युपस्थानविधिवर्णितः । आश्वलायनोऽपि प्रवसद्याजमानविधिमिमं समुपवर्णयति। तत्र प्रवत्स्यन्ना- हिताग्निरग्निहोत्रवत्तणीमग्नीन् विहृत्य तान् प्रज्वाल्य विहागबहिः कर्माङ्गमा- चमनं कृत्वा तीन विहारं प्रविश्य तं तमग्निमतिक्रम्य तस्य तस्य पश्चात् प्राङ्- मुखः स्थित्वा तं तमग्निमुपतिष्ठेत। आपस्तम्बोऽपि विहरणं कृत्वा ज्वलतामग्नी- नामुपस्थानमुपदिशति । तत्रोभावपि सूत्रकारौ आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणा- ग्नीनां क्रमणोपस्थानं विधत्तः। उपस्थानमन्वा' उभयोरपि भिन्ना आम्नाताः । तदनन्तरमाश्वलायनो दक्षिणाग्निमुपस्थाय तत्रैव तिष्ठन् 'इमान् मे मित्रावरुणो २ इति मन्त्रेण गार्हपत्याहवनीयावीतेति वदति। आपस्तम्बस्तु उभयोर्मध्ये तिष्ठतो यजमानस्य जपमभिप्रेति । तती जपानन्तरमग्न्याधेयवत् विराट क्रमरग्नौनुपस्थाय भक्षयित्वा प्रवासं गमिष्यन्तं यजमानम् 'अग्नीन् समाधेहि' ततो ज्वलतस्त्रीनप्यग्नीन् पूर्वविलक्षणैः मन्त्रैरुपतिष्ठते । आखलायनस्तु यथेतं प्रत्येत्य विहारस्य प्रदक्षिणं कुर्वन् केवलमाहवनीयाग्निमेवोप- तिष्ठतेति वदति। तत्राखलायनोक्त आहवनीयो"पस्थानमन्त्र आपस्तम्बोक्तान द्वितीयाहवनीयमन्त्रेणाक्षरश: संवदति । ततो वाग्यतो भूत्वा ‘मा प्रगाम'६ इति सूक्त जपन् विहारान्निगच्छेत्। सूक्त समाप्य दूरादग्निभ्यो गत्वा वाग्विसर्जन इति ब्रूयात्। १. 'परान्नः शंस्य पाहि तान्नो गोपायास्माकं पुनरागमात्' 'प्रजा नो नयं पाहि तां नो गोपायास्माकं पुनरागमात्' 'अन्न नो बुध्न्य पाहि तन्नो गोपायास्माकं पुनरागमात्' इति वय आपस्तम्बोक्ता उपस्थानमन्त्राः । आश्वलायनौया उपस्थानमन्त्राः पुनः ‘शंस्य पशून मे पाहि' 'नर्य प्रजा मे पाहि' 'अथर्वपितुं मे पाहि' इति वयः । २. 'इमान्मे मित्रावरुणौ ग्रहान् गोपायवं युवम्। अविनष्टानविहतान् पूष नानभिरक्षत्वस्माकं पुनरायनात्' इति समग्रो मन्तः । ३. 'इमानो मित्रावरुणा ढहान् गोपायतं युवम्। अविनष्टानवितान् पूनानभिरक्षत्वस्माकं पुनरागमात्' इत्यापस्तम्बोतो जपमन्त्रः । ४. 'प्रजा में नर्थ पाहि ता मे गोपायास्माकं पुनरागमात्' 'अन्न मे बुध्न्य पाहि तन्मे गोपायास्माकं पुनरागमात्' 'पशून् मे शस्य पाहि तन्मे गोपाथास्माकं पुनरागमात्' इत्यापस्तम्बोक्ता उपस्थानमन्त्राः । ५. 'मम नाम प्रथमं जातवेदः पिता माता च दधतुर्यदग्ने। तत्त्व बिहि पुनराममैतीस्तवाह नाम बिभराण्यग्ने (ते. सं १।५।१०११) इत्याश्वलायनीय आहवनीयोपस्थानमन्त्रः। शाखान्तरीयत्वात मन्त्रोऽयं समग्रः सूत्रकारणोपन्यस्तः। आपस्तम्बस्तु खोयाखाले न मन्त्रमिमं प्रतीकग्रहणेन निर्दिशति । ऋ० सं० १०५७ ·OF AŠVALAYANA AND APASTAMBA 63 कुर्यात् । यावद्गतेऽग्न्यगारच्छदिन दृश्यते तावदवाराच्छन्देनोच्यते। अस्मात् प्राग् वाग्यत एव सर्व कुर्यात् । अग्निहोत्रकाले प्रवसन् यजमानो विहारदेशमभि- वीक्षमाणः सर्वानग्न्युपस्थानाधिकारविहितान् मन्वान् जपेत् । अत्र कात्या'- यनभारद्वाजौ' आपस्तम्बमतमेवानुसरतः। नानाखलायनेन किमप्यभिहितम् । अग्न्युपस्थानमरूत्वा यदि यजमानः प्रवासं कुर्यात्तदा ‘हेव सन्तत्र'३ इति पन्थानं प्राप्य ब्रूयात्। एवमग्निमुपस्थायैव प्रवसितव्यं नान्यथेति सूत्रकाराभिप्रायः। यदि कदाचिदुपस्थानमकत्वैव गन्तव्यं तदा इहैव सन्तत्र सन्तम्' इत्यादिमन्त्रेणाग्नि- मुपतिष्ठत। मन्त्रोऽयमुभयोरपि सूत्रकारयोः समान एव । ततः प्रवासं कृत्वा खग्रामं प्रत्यागत्य 'अपि पन्थामगन्महि' इति ब्रूयात् । प्रत्यागमनकाले समित्- पाणिरग्नीन् ज्वलतः श्रुत्वा आहवनीयसमीपमागत्याहवनीयमोक्षत 'विश्वदानीम्" इति हाभ्यां मन्त्राभ्याम् । आपस्तम्बस्तु आभ्यामग्निसमीपगमनमुपदिशति। ततः 'अग्नीन् समाधेहिं' इति सम्प्रेषितो ज्वलतोऽग्नीनुपतिष्ठेत। आश्वलायनोऽपि पूर्वमानीताः समिधी विभज्य तस्य तस्याग्नः समीपे निधाय मम नाम तव चं" इति मन्त्रेण आहवनीयोपस्थानं वदति। आपस्तम्बस्तु 'मम नाम तव च जातवेदः' इति चतसृभिराहवनीयमुपतिठे तेत्यभिप्रेति। तत उपनिहिता याः समिधस्ता अग्निष्वभ्यादध्यात्। उभाभ्यामपि सूत्रकाराभ्यां भिन्नाः समिदाधान- मन्त्राः कीर्तिताः। ततः पूर्ववत् ‘इमान् मे मित्रावरुणा'६ इति मन्त्रेण गार्हपत्याहवनीयावीक्षेत। आपस्तम्बोऽपि इममेव मन्त्र गार्हपत्याहवनीययोर्मध्ये तिष्ठन् जपेदिति वदति। अनन्तरं यथतं प्रत्येत्य सर्वस्य विहारस्य परिसमूहनं कृत्वा भूर्भुवःख रिति वाग्विसर्जनं कुर्यात् । का० श्री० ४।१२।१५ २. भा० श्री०६४।६-७ ३. 'इहव सन्तव सन्त त्वाऽग्ने हृदा वाचा मनसा वा बिर्मि। तिरी मा सन्त मा प्रहासीयोतिषा त्वा वैश्वानरणोपतिष्ठत' इति समग्रो मन्त्रः । ४. 'विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरीण मनसा। अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषाम' 'नमस्ते अस्तु मौदुषे नमस्त उपसबने। अग्ने शुम्भख तन्वः सं मा रय्या सृज' इत्याश्वलायनोक्त मन्वयम्। आपस्तम्बोऽपि अविकलमतन्मन्बयं प्रदर्शयति । ५. 'मम नाम तव च जातवेदो वाससी इव विवसानी चरावः । ते विभृवो दक्षसे जीवसे च यथायथं वी तन्वी नातवेदः' इत्याश्वलायनीयो मन्त्रः । ६. पूर्वोक्तस्य व मन्त्रस्य 'गोपायतम्' 'अभिरक्षतु' इति पदयस्थाने यथाक्रमम् 'अजुगूपतम्' 'अभ्यन्तराक्षीत् इत्यूहः। आश्वलायनस्तु ऊहितमेव मन्वं पठति । .

·64 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS ततो नैमित्तिकमग्निहोत्रमाश्वलायनो विदधाति। यदि दशरात्रादूर्ध्व प्रवसेत्तदा जुह्वां चतुगृहीतमाज्य ग्रहीत्वा ‘मनो ज्योतिर्जुषताम्" इत्यूचा जुहुयात्। अयमेवाज्यहोमः अग्निहोत्रविच्छेदेऽपि कर्त्तव्यतया विहितः । एतामाहुति हुत्वा प्रतिहोमं च कुर्यादित्येके वदन्ति । तत्र प्रतिहोमो नाम यावन्तः काला होमेन विच्छिन्नास्तावतामकैकं कालं प्रति एकैको होमः कर्त्तव्य इति। ततः प्रवासात् प्रत्यागत्य 'यहा मा बिभौत' इति मन्त्रेण ग्रहानीक्षेत । 'ग्रहानहं सुमनसः प्रपद्य' इति ग्रहं प्रपद्य 'शिवं शग्मं शंयोः शंयोरिति विर्जपेत् । प्रवासादागताय यजमानाय तस्मिनहनि अप्रियं किमपि न ज्ञापयेयुः। प्रवासादागतश्चाहरहरग्निहोत्रहोम अभयं वः' इति मन्त्रेणोपस्थानं कुर्यात्। एतावता आश्वलायनेन प्रवासोपस्थानविधिः समापितः । आपस्तम्बस्तु यथाक्रमं त्रयाणामग्नीनामुपस्थानमभिधाय नित्याग्न्युपस्थानवत् समिधां दिशां चोपस्थानं विधत्ते। नवमी रात्रिमतीत्य यदि कश्चन प्रवास कुर्यात्तदा 'मित्रो जनान् यातयति प्रजानन्'२ इति मैत्रयोपस्थाय 'मनो ज्योति- मुंषताम्' इत्याज्याहुतिं जुहुयात्। समिदाधानदिगुपस्थानयोर्मध्ये केचन मन- खत्याहुतिमिच्छन्ति। अत्र प्रवत्स्यदागतोपस्थाने उभे अप्यधिक्कत्य वाजसनेयिनः 'अभयंकराऽभयं मे कुरु' इत्येकमेव मन्त्र समामनन्ति। बत चास्तु इयोः प्रवत्स्यदागतोपस्थानयोः 'नमो वोऽस्तु प्रवत्स्यामि' 'नमो वोऽस्तु प्रावात्स्यम्' इति मन्त्रदयं पठन्ति । प्रवासादागत्य 'यहा मा बिभेथे' इत्यादिमन्त्रण राहसमोषमागच्छेत् । ततः क्षमाय वः शान्त्यै प्रपद्य शिवं शग्मं शंयोःशयों रिति ग्रह प्रविश्य निषीदन् वा यजमानः 'अर्ज विनवः'३ इति मन्त्र जपेत् । एवं प्रवासोपस्थानविधिमुत्ता आपस्तम्बः सपत्नीकस्य यजमानस्य प्रवासो- पस्थानविधि कीर्तितवान्। आश्वलायनेन तु इमं विषयमधिकृत्य न किमप्य- भिहितम् । १. 'मनो ज्योतिर्जुषतामाज्य मे विच्छिन्न यज्ञ समिमं दधातु। या इष्टा उषसो या अनिष्टास्ता: सन्तनोमि हविषा तेन खाहा' इति समग्री मन्त्रः । आपस्तम्बस्तु मन्वमिमं प्रतीकग्रहणेन निर्दिशति । 'मित्रो जनान् यातयति प्रजानन् मिवो दाधार पृथिवीमत द्याम्। मिवः कृष्टरिनिमिषाऽभिचष्टे सत्याय हव्य कृतवविधम' (ले० सं० ३।४।११५) इति समयो मन्त्रः । ३. 'जज विधः सुमनाः सुवर्चा ग्रहानागा मनसा मोदमानः । इरां वहन्तो छूतमुक्षमाणास्तेष्वह सुमनाः संविश्शामि' इति समग्रो मन्त्रः ।

·OF ĀŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 65 दर्शपूर्णमासप्रकरणम् 'यज्ञं व्याख्यास्यामः1 इत्यापस्तम्वयज्ञपरिभाषायां यज्ञस्य व्याख्या प्रतिज्ञाता। स चायं यज्ञ एकविंशतिसंस्थ इत्यभिधीयते । तत्र सप्त पाकश्यज्ञसस्थाः, सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः, सप्त सोम संस्थाश्चेति सर्वै- मिलित्वा एकविंशतिसंस्थो यज्ञः सम्पद्यते । सप्तानां हविर्यज्ञानां मध्ये दर्श- पूर्णमासयागोऽन्यतमः । तत्र प्रायशः सर्वेषु श्रौतसूत्रेषु दर्शपूर्णमासयोरादौ व्याख्यानं विहितम् । एतस्य कारणं किमित्यपेक्षायामापस्तम्बेन एवमुच्यते -शाखादौ दर्शपूर्णमासमन्त्राणां पूर्वमाम्नानादाधानेष्टीनामपि दर्शपूर्णमास- प्रकृतिकत्वादाधानादपि पूर्व दर्शपूर्णमासव्याख्यानं कर्तव्यमिति । आश्व- लायनेनापि मतमिदमङ्गीकृतम् । तत्रोक्तम्-'दर्शपूर्णमासौ तु पूर्व व्याख्यास्यामस्तन्त्रस्य तत्राम्नातत्वात्' इति । अत्रेदमभिसंहितम्- प्रकृतित्वात् निरपेक्षत्वाच्च पूर्वकाण्डस्यादौ कर्मान्तरं विहाय दर्शपूर्ण- मासयोरेव प्राथम्येन प्रतिपादनं क्रियते । प्रकर्षेण सर्वेषामङ्गानामुपदेशो यत्र क्रियते सा प्रकृतिः। कृत्स्नाङ्गविषयत्वमुपदेशस्य प्रकर्ष सूचयति। विकृतिषु तु विशेषाङ्गमात्रस्योपदेशः क्रियते अङ्गान्तराणि च प्रकृतेरति- दिश्यन्ते । अतोऽतिदेशस्य प्रकर्षाभावः स्फुटः। तत्रोपदेशातिदेशयोर्लक्षणे शास्त्रकारैरेवं निर्दिष्टे-'उपदेशो हि निर्देशः कुर्यादित्थमिदं त्विति । तद्वत् कुर्यादित्ययं यः सोऽतिदेशोऽवगम्यताम्' इति । प्रकृतिस्त्रिविधा–अग्निहोत्र- मिष्टिः सोमश्चेति । त्रिष्वप्येतेषु अन्यनिरपेक्षतयाऽखिलं स्वाङ्गजातमुपदिष्टम्। - 1 आप० श्रौ० २४११११ 2 औपासनहोमो वैश्वदेवं पार्वणमष्टका मासिश्राद्ध सर्पबलिरीशानबलिश्चेति सप्त पाकयज्ञसस्थाः। 3 अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणं चातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धः सौत्रामणी पिण्ड- पितृयज्ञादयो दविहोमाः सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः। 4 अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोमः उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोजतरात्रोऽप्तोर्याम इति सप्त सोमसंस्थाः। 5 आ०ौ० शश३ 5 ·66 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS तत्रसोमयागस्य स्वरूपेणान्यनरपेक्ष्येऽप्यङ्गेषु दीक्षणीयाप्रायणीयादिषु इष्टिषु दर्शपूर्णमासेष्टिसापेक्षत्वान्न तस्य प्रथमभावित्वं युक्तम् । इष्टेस्तु सोमयाग- निरपेक्षतया हेतुना सोमात् प्राक्कालीनत्वमुपपन्नम् । यद्यप्यग्निहोत्रस्य स्वरूपेऽङ्गेषु वा नास्त्यन्यापेक्षा तथाप्यग्निसिद्धप्रपेक्षत्वादाहवनीयाद्यग्नीनां च पावमानेष्टिसाध्यत्वात्, पावमानेष्टीनां च दर्शपूर्णमासविकृतित्वात् परम्परयाऽग्निहोत्रस्यापि दर्शपूर्णमासापेक्षास्तीति प्राग्भावित्वं न युज्यते । दर्शपूर्णमासयोरग्निसाध्यत्वादग्निसाधकमाधानं प्रथमतो वक्तव्यमिति चेन्न, यतो नाधानमात्रेणाग्नयः सिध्यन्ति किन्तु पावमानेष्टिभिरपि । ताश्चेष्टयो दर्शपूर्णमासविकृतित्वात् साक्षादेव दर्शपूर्णमासावपेक्षन्ते । अतो निरपेक्षत्वात् दर्शपूर्णमासेष्टि रेवादौ वक्तव्येति निश्चयः । पुनरपि संशयोऽयं पदं कुरुते--ऋग्वेदसामवेदयोरादौ दर्शपूर्णमासे- ष्टिर्नाम्नातेति कथं तस्याः प्रथमभावित्वं युक्तमिति चेदुच्यते-मन्त्राणा- मर्थज्ञान हि यज्ञे परं प्राथम्यमावहति । तत्तु यज्ञानुष्ठानं विना कदापि न सम्भवति । तत्र यज्ञानुष्ठाने यजुर्वेद एव परमं साधनम् । अतः कर्म- काण्डविषये यजुर्वेदस्यैव प्राधान्याद् यजुर्वेदमपेक्ष्यैव दर्शपूर्णमासयोरादित्व- मुक्तमिति न किञ्चित् हीयते । कमपि आनुपूर्वीविशेषमवलम्ब्य यज्ञकर्मणां स्वरूपं यजुर्वेदे समाम्नातम् । तत्र तत्र विशेषापेक्षायामपेक्षितायां तत्सिद्धार्थ याज्यापुरोऽनुवाक्यादय ऋग्वेदे समाम्नायन्ते, स्तोत्रादीनि तु सामवेदे । तथा सति भित्तिस्थानीयो यजुर्वेदः, चित्रस्थानीयावितरौ इति व्यपदेष्टु शक्यम् । तस्मात् यज्ञकर्मसु यजुर्वेदस्यैव प्राधान्यं निराबाधं तत्र च दर्शपूर्णमासेष्टिरादौ आम्नातेति तद्व्याख्यानमादौ युज्यते । अथेदानी दर्शपूर्णमासयोः स्वरूपं तदनुष्ठानप्रकारश्च प्रतिपाद्यते । दर्शपूर्णमासयोराध्वर्यवं हौत्रं ब्राह्म याजमानं च कर्तव्यानि भवन्ति । तत्रभवानापस्तम्बाचार्यों हौत्रं परित्यज्य अन्यानि सर्वाणि कीर्तयति । होतुः कर्म हौत्रं तच्चाश्वलायनसूत्रकसमधिगम्यम् । अतोऽस्मिन् प्रकरणे आपस्तम्बसूत्रानुसारमध्वर्यो: कर्माणि निरूपयन् मध्ये यत्र हौत्रं याजमानं ब्राह्म वा आपतेत् तत्र तान्यपि समावेशयामि येन च क्रमबद्ध: प्रयोगो दर्शपूर्णमासयोः प्रदर्शितः स्यात् ।

·OF AŚVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 67 अन्वाधानम् दर्शपूर्णमासयोः प्रथममङ्गमन्वाधानम् । तत्र यजमानोऽन्वाधानदिने प्रातरग्निहोत्रं हुत्वा कृतक्षौरो विहारावहिरीशान्यां दिशि प्राङमुखो भूत्वा यज्ञोपवीती द्विराचम्य गार्हपत्यस्य पश्चाद्दर्भेष्वासीनो दर्भान् धारयमाणः पवित्रपाणिः सपत्नीक: प्राणानायम्य देशकालावनुकीत्यं ममोपात्तदुरितक्षय- द्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ दर्शन यक्ष्ये' (पूर्णमासेन यक्ष्ये-इति पौर्णमास्याम्) इति सङ्कल्प्य 'विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात् सत्यमुपैमि' इत्यप उपस्पृश्य: 'अस्यां दर्शष्टौ अध्वर्यु त्वामहं वृणे' (पुर्णमासेष्टयाम्-इति पूर्णिमायाम् ) इत्यध्वर्यु वृत्वा एवमेव ब्रह्माण च वृणुयात् । अध्वर्युरपि 'वृतोऽस्मि कर्म करिष्यामि' इति ब्रूयात् । अन्येऽपि एवमेव वृता ब्रूयुः । ततो गार्हपत्यादाहवनीयार्थ ज्वलन्तमग्निमुद्धृत्य दक्षिणाग्निं यथायोनि प्रणीया- हवनीयं च प्रणीय विहारस्योत्तरत उपविश्य 'देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय विन्दत । मनसस्पतिना देवेन वाताद्यज्ञः प्रयुज्यताम्' इति जपित्वा 'ममाग्ने व! विहवे ध्वस्तु' इत्याहवनीयं महद्भिर्यज्ञियकाष्ठैः प्रज्वालयेत् । तदनन्तरं यजमानः 'अग्निं गृह्णामि सुरथं यो मयोभूर्य उद्यन्तमारोहति 1 अन्वाधान नाम अग्निषु काष्ठाना यज्ञियाना समन्त्रकमाधानम् । अत्राधानं नाम निक्षेपणमात्रमग्नेः प्रदीपनार्थम् । 2 यज्ञोपवीतस्य पुरुषार्थे सत्यपि दर्शपूर्णमासाङ्गतया प्राप्तं कर्मार्थ यज्ञोपवीतित्वम- वश्यं सम्पादनीयम् । यत्रोभावपि बाहू न्यग्भूतौ सन्तौ ब्रह्मसूत्रेण वीर्येते संवृता- वाच्छादितौ क्रियेते तन्निवीतम् । तच्च मनुष्याणां कार्येषु प्रशस्तम् । प्राचीनो दक्षिणो बाहुराधीयतेऽधस्तात् क्रियते यत्र तत् प्रावीनावीतम् । तच्च पितृकर्मणि प्रशस्तम् । दक्षिणं बाहुमूर्ध्व धृत्वा सव्ये बाही लम्बमाने सति यद्वेष्टनं तद्यज्ञोपवीतम् (तै० स० २।५।११) इति सायणाचार्याः । 3 इदमपामुपस्पर्शनं न केवलं दर्शपूर्णमासयोः किन्तु सर्वेषु इष्टिपशुसोमेषु दर्वि- होमेष्वपि प्राप्नोति । रुद्रदत्तस्तु सूत्रे यज्ञशब्दग्रहणात् अतद्रूपेषु दविहोमेषु न तद् भवतीत्याह। 4 'ममाग्ने वर्षो विहवेष्वस्तु वयं त्वेन्धानास्तनुव पुषेम। मह्य नमन्ता प्रदिशश्च- तस्रस्त्वयाऽध्यक्षेण पृतना जयेम' (तै० सं० ४।७।१।४) इति समग्रो मन्त्रः ।

·68 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS सूर्यमते। आदित्यं ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमं श्वो यज्ञाय रमतां देवताभ्यः । वसून् रुद्रानादित्यानिन्द्रेण सह देवताः । ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया ।। इमामूर्ज पञ्चदशी ये प्रविष्टास्तान् देवान् परिगृह्णामि पूर्वः । अग्निहव्य वाडिह तानावहतु' 'आमावास्यं हविरिदमेषां मयि' इत्याहवनीयेऽन्वाधीयमाने जपित्वा 'अन्तराग्नी पशवो देवतसद- मागमन् । तान् पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया' इति गार्हपत्या- हवनोयावन्तरा तिष्ठन् जपेत् । ततोऽध्वयु: 'मम देवा विहवे सन्तु सर्व इन्द्रावन्तो मरुतो विष्णुरग्निः । ममान्तरिक्षमुरु गोपमस्तु मह्यं वातः पवता कामे अस्मिन्' इति मन्त्रेण गार्हपत्यं महद्भिर्यज्ञियैः काष्ठः प्रज्वालयेत् । यजमानस्तु 'इह प्रजा विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंवसानाः । ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया ॥ इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभि- सवसानाः । तान् पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया' इति गार्हपत्य- मन्वाधीयमानमुपतिष्ठेत। तदनन्तरमध्वर्यु : 'मयि देवा द्रविणमायजन्तां मय्याशीरस्तु मयि देवहूतिः । दैव्या होतारा वनिषन्त पूर्वेऽरिष्टाः स्याम तनुवा सुवीराः' इति दक्षिणाग्निं महद्भिर्यज्ञियैः काष्ठैः प्रज्वालयेत् । अत्र विहव्यानु वाकस्य दशर्चस्य तिसृभिस्तिसृभिस्त्रीनेतानग्नीन् सकृत् सकृदुपसमिन्ध्यात् । अस्मिन् पक्षे दशमी जपेत् । तया आहवनीये वा : 1 अग्नि गृह्णामीत्यस्या ऋचः सद्यस्कालाया लोपः कार्यः, श्वो यज्ञाय रमता- मिति मन्त्रस्य श्वःशब्दघटितत्वात् । प्रकृतावूहाभावात् 'अद्य यज्ञाय रमताम्' इत्यूहेन पाठः प्रतिषिद्धः। विकृतौ सद्यस्कालायाम् ‘अद्य यज्ञाय' इत्यूहः कार्यः। 2 इमामूर्जमित्यस्या अप्यचः सद्यस्कालाया पौर्णमास्याममावास्यायां सन्नयतोऽप्य- सन्नयतोऽप्येवमेव लोपः कर्तव्यः पूर्वोक्तन्यायात् । पञ्चदशीमिति मन्त्रोक्तो लिङ्ग- विरोधोऽपि स्पष्ट एव । यदा त्वल्पाऽपि पञ्चदशी स्यात्तदान लोपः। विकृतीष्टिषु तु इमामूर्जप्रथमामित्याचूह कर्तव्यः । 3 'पौर्णमासं हविरिदमेषां मयि' इति पौर्णमास्याम् । विकृतिषु नामवतीविष्टिषु तेन तेन नाम्ना उपलक्षणं कर्तव्यम् । यथा चैत्रं हविः, आग्रयणीयं हविरित्यादि । 4 'भमाग्ने वर्चः (तै० सं० ४।७।२४) इत्यनुवाकस्य समग्रस्य विल्य इति संज्ञा। तत्र प्रथममन्त्रे विहवपदश्रवणात् ।

·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 69' सर्वाः समिध आदध्यात् । भूर्भुवःसुवरित्येकैकया व्याहृत्या एकैकस्या- ग्नेरन्वाधानमेके समामनन्ति । 'भूर्भुवःसुवरिति स्वयमातृण्णा मुपदधाति' इति समुच्चयेन विहितानामपि व्याहृतीनां सूत्रकारेण पृथगेव विनियोग- प्रदर्शनात् पृयग् विनियोगो बोद्धव्यः । अत्र तु गार्हपत्यादिव्याहृतिपक्षे वाजसनेयिनां समस्तोपदिष्टानां विभागकरणात् प्राक्संस्थाववनाच्च तिसृभिस्तिसृभिरेकैकस्यान्वाधानमुपदेशमते वेदितव्यम् । ततो यजमानः'अयं पितृणामग्निरवाड्ढव्या पितृभ्य आ । तं पूर्वः परि- गृह्णाम्यविषं नः पितु करदिति दक्षिणाग्निमन्वाधीयमानमुपस्थाय 'इदमह- मग्निज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञ प्रब्रवीमि । इदमहमिन्द्रज्यष्ठेभ्यो रुद्रेभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमि । इदमहं वरुणज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमि' इत्यन्वा- हितेषु जपेत् । अत्र गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नीनां समन्त्रकमन्वाधानं विहितम् । सभ्यावसथ्ययोरपि आध्वर्यवेऽनुक्तमप्यस्ति तूष्णीकमन्वा- धानमित्यवगन्तव्यम् । तत्र याजमानप्रकरणे 'अजस्रं त्वा' 'अन्नमावसथीयम्'4 इति तयोरुपस्थानमन्त्रौ भवतः । शाखाहरणम् ततः सन्न यतः शाखाहरणं विहितम् । सा पलाशशाखा शमीशाखा वा बहुपर्णयुक्ता बहुशाखायुक्ता च भवेत् । सा अग्रभागे अशुष्का छिद्ररहिता च सान्नाय्यार्थ मुपयुज्यते । एवंलक्षणा शाखा वृक्षस्य प्राच्या- 1 आप० श्रौ० १६।२३।१ 2 'महाव्याहृतिभिर्वा प्राक्सस्थम्' (का० श्री० २।११६) 3 'अजस्रं त्वा सभापाला विजयभागं समिन्धताम् । अग्ने दीदाय मे सभ्य विजित्य शरदः शतम्' इति सभ्याग्नेरुपस्थानमन्त्र.1 4 'अन्नमावसथीयमभिहराणि शरदः शतम्। आवसथे श्रियं मन्त्रमहिर्बुध्नियो नियच्छतु' इत्यावसथ्यस्योपस्थानमन्त्रः । 5 'शाखां छिनत्ति, शाखामाहरति, मूलतः परिवास्य उपवेषं करोति, उपवेषण कपालान्युपदधाति, शाखया वत्सानपाकरोति' इति वाक्यानि श्रूयन्ते । तत्र शाखाछेदनस्य प्रयोजक किमिति पूर्वमीमांसायां चतुर्थ द्वितीये तृतीयाधिकरणे विचारितम् । इमानि छेदनादीनि कर्माणि सान्नाय्यार्थ क्रियन्ते । 'येन यत सिध्यति तत् तस्य प्रयोजकम्' इति न्यायेन शाखाछेदनेन सानाय्ययागोपकारो ·70 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS मुदीच्यां प्रागुदीच्यां वा दिशि प्रवृत्ता भवति । अध्वर्यु: 'इषे त्वोर्जे त्वा' इति मन्त्रेण पलाशशाखां शमीशाखां वा छित्वाऽप उपस्पृश्य 'इमां प्राची- मुदीचीमिषमूर्जमभिसंस्कृताम् । बहुपर्णामशुष्काग्रां हरामि पशुपामहम्' इत्य- नेन तां शाखां हरेत् । अत्र केचन 'इषे त्वा' इत्यनेनाच्छेदनम, 'ऊर्जे त्वा' इत्यनेन तस्याः सन्नमनं स्पर्शनं वाऽभिप्रयन्ति । ततो यजमानः पयस्वतीरोषधयः' इत्यप आचम्य पुनः शुद्धयर्यमाचम्य, अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य दक्षिणेनाहवनीयमुदङमुखोऽवस्थाय व्रत- मुपैष्यन् समुद्रं मनसा ध्यात्वा अग्न्यादीन् देवानभिसन्धाय 'अग्ने व्रतपते ब्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताम्, वायो व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तन्मे राध्यताम्, आदित्य व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तन्मे राध्यताम्, व्रतानां व्रतपते व्रत चरिष्यामि तन्मे राध्यताम्' इति जपित्वा 'सम्राडसि' जायते, उपवेषसिद्धिरपि भवति । अतश्छेदनादिकं प्रति सान्नाय्ययागः उपवेष- श्चेति उभयं प्रयोजकमिति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु उपवेषार्थत्वं छेदनस्य न स्वीक्रियते, उपवेषस्यार्थतः सिद्धत्वात्। 'मूलतः शाखाम्' इत्यत्र मूलापादानक परिवासनं गम्यते। तच्च परिवासनमग्रस्य उपकारकाय न तु मूलस्य । अग्रभागस्तु शाखा सा च वत्सापाकरणे विनियुज्यते, उपवेषस्तु कपालोपधान । तप्ताना कपालानां हस्तेनोपधान दुःशकमिति उपवेषः काष्ठविशेषस्तत्र विनि- युक्तः । अतस्तदर्थत्वं शाखाया न सम्भवति किन्तु सान्नाय्ययागार्थत्वमेव इति । असोमयाजिनोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां च शाखाछेदनादिशाखोपगृहनान्तं कर्म न कर्तव्य सानाय्याभावात् । एव सोमयाजिन पौर्णमास्या शाखाछेदनादिशाखो- पगृहनान्त कर्म नास्ति, पौर्णमास्यां सान्नाय्याभावात् । 2 छेदनादावपामुपस्पर्शनमापस्तम्बयज्ञपरिभाषाया विहितम्-'रौद्रराक्षसनैर्ऋत पैतृकछेदनभेदननिरसनात्माभिमर्शनानि च कृत्वाऽप उपस्पृशेत्, (आप० श्री० २४।२।९) 3 ‘पयस्वतीरोषधयः पयस्वद्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत् पयस्तेन मामिन्द्र संसृज' (तै० सं० १।५।१०।४) इति समग्रो मन्त्रः। 4 'अग्ने व्रतपते' इति प्रथममन्त्रस्य ब्राह्मणकर्तृकत्वमापस्तम्बो विदधाति । 'बायो व्रतपते' इत्यादयस्त्रयो मन्त्रा राजन्यवैश्ययोरेकैकस्य भवन्ति । सर्वान् वैतान् मन्त्रान् ब्राह्मणो ब्रूयात् इत्यपि विकल्पस्तेनाभिहितः । 5 'सम्राडसि व्रतपा असि व्रतपतिरसि तत्ते प्रब्रवीमि तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासम्' इति समग्रो मन्त्रः। M ·OF ĀŚVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 71 इत्यादित्यमुपतिष्ठेत । यदि अस्तमिते सूर्ये व्रतग्रहणं कुर्यात्तदा आहवनी यमुपतिष्ठन्नादित्यमभिसन्धाय एतं यजुर्मन्त्रं जपेदिति विशेषः । भारद्वाजोऽपि इमं विशेष प्रतिपादयति । वत्सापाकरणम् शाखाहरणानन्तरं तया वत्सापाकरणं कुर्यात् । एतदर्थमध्वर्यु : 'वायवः स्थोपायव.स्य' इति मन्त्रेण तया शाखया षडवराान् वत्सानपाकृत्य 'देवो वः सविता प्रार्पयतु'3 इति गोचराय गा. प्रस्थाप्य 'शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्राय शरदो दुहानाः । रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्तु' इति प्रस्थितास्ता अनुमन्त्र्य 'ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्वीः' इति यजमान- गृहानभिपर्यावर्तेत । शाखोपगूहनम् ततः 'यजमानस्य पशून् पाहि' इति मन्त्रेण अग्निष्ठे शकटे अग्न्यगारे वा पुरस्तात्प्रतीची पश्चात्प्राची' वा शाखामुपगूह्य 'देवस्य त्वा सवितुः 1 भा० श्रौ० ४।३२८ 2 षडवराानित्यत्र अर्धशब्दो भागवचन.। अवराधसम्बन्धिनो वत्सानवराा- निति । 'यावतीनामेका कुम्भी दुग्ध सम्भरेत् तावती वराा मात्रा स्यात्' (भा० श्रौ० १।२।१३) इति भारद्वाजसूत्रमत्राभिसंहितम् । 3 'देवो व. सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमनिया इन्द्राय देवभाग- मूजस्वती. पयस्वतीः प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्मा मा वस्तेन ईशत माऽघशंसः' (त० सं० १, १, १,१) इति समग्रो मन्त्रः। अस्मिन् मन्त्र 'इन्द्राय' इति स्थाने 'महेन्द्राय' इति केचन पठन्ति । 4 महेन्द्रयाजिनोऽपि प्रकृतमन्त्रे 'शतं महेन्द्राय' इत्यू हेन पाठो न भवति । 'शतं शरदो दुहानाः'इति शतसंवत्सरसम्बन्धिदोहनाभिधानेन वर्तमानप्रयोगनिर्देशा- दसमवेताभिधायित्वादनूहः । रुद्रदत्तस्तु मतमिदं नाङ्गीकरोति । 5 अग्निसमीपस्थमनः शकटमग्निष्ठम् । 6 अनसोऽन्यगारस्य वा प्रत्यगग्राम् । 7 अनसः पुरस्तादग्न्यगारस्य वा परतः प्रागग्राम् ।

·72 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS प्रसवे' इति इति गार्हपत्यस्योत्तरस्यां निहितमसिदमश्वपशुमनडुत्पशु वाऽऽदाय 'यज्ञस्य घोषदसी'ति गार्हपत्यमभिमन्त्र्य 'प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः' इत्याहवनीये गार्हपत्ये वाऽसिदं प्रतितपेत् । बहिराहरणम् प्रतितपनानन्तरमसिदं कमण्डलु चादायाध्वर्युः 'प्रेयमगात्' इति मन्त्रं समग्रमुक्त्वा मध्ये विरम्याऽनन्तरम् 'उर्वन्तरिक्षमन्विहि' इति मन्त्रं पठित्वा प्राचीमुदीची वा दिशमभिप्रव्रज्य यतः कुतश्चिद्दिशो दर्भमयं बर्हिराहरेत् । तत्र बहिराहरणप्रकारः आपस्तम्बेन इत्थं प्रदर्शितः- 'देवानां परिषुत- मसि वर्षवृद्धमसि'3 इति यावदलं बर्हिः परिगृह्य 'विष्णोः स्तूपोऽसि' इति लाव्यत्वेनाभिप्रेतानां तेषां मध्ये एकं स्तम्बमुत्सृज्य 'अतिसृष्टो गवां भाग' इत्येकां द्वे तिस्रो वा नाडीरुत्सृज्याप उपस्पृश्य 'इदं देवानाम्' इति परिगृहीतानभिमृश्य 'इदं पशूनाम्' इत्यतिसृष्टानभिमृश्य 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां बहिर्देवसदनमारभे' इति 1 अश्वपर्शोरनडुत्पर्शीर्वा प्रतितपनं निषिद्धम्, 'न पशुम्' (आप०ौ० ११३।४) इति सूत्रात् । असिदं दात्रम्। पशुः पाश्वास्थि । 2 'प्रेयमगाद्धिषणा बहिरच्छ मनुना कृता स्वधया वितष्टा त आवहन्ति कवयः पुरस्ताद्देवेभ्यो जुष्टमिह बहिरासदे' (त० सं० १११।२।१) इति समग्रो मन्त्रः । अस्मिन् मन्त्रे 'मनुना कृता स्वधया वितष्टा' इत्यंशे स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽस्ति। अस्य स्त्रीलिङ्गसहितस्य मन्त्रस्य पशौं प्रवृत्तिः समवेता भवति । असिदे तु विलिङ्ग- त्वात् मन्त्रस्य प्रवृत्तिर्न भवति । अत एवासिदस्य कृते मन्त्रोऽयं न प्रवर्त्तते इति के वन' वदन्ति। इद मतं मीमांसाविरुद्धम् । पूर्वमीमासायां नवमाध्यायस्य तृतीयपादे पाशाधिकरणे गुणानुरोधेन प्रधानस्यानुनयनं न भवतीति निश्चितम् । लिङ्गन्तु प्रातिपदिकापेक्षया गुणभूतम् । अतस्तस्यानादरः कर्त्तव्यः। गुणभूतं लिङ्गमादाय मन्त्रस्य पशुमात्रे न सङ्कोचो भवितुमर्हति । अतो यथा पर्शी अन्नमयत्वं तथाऽसिदस्यापि इति तत्रापि मन्त्रप्रवृत्तिः। इदमेव मतं, मीमांसक- सम्मतम् । 3 एकस्तम्बपरिषवणे उत्सर्ग: अभिमर्शनं च न भवति । 4 नाडीः शलाकाः।

·OF AŠVALĀYANA AND APASTAMBA 73 विशाखेषु' दर्भान् संस्पृश्य 'देवबहिर्मा त्वाऽन्वङ मा तिर्यक्' इति सव्यहस्तेन गृहीत्वा 'पर्व ते राध्यासम्' इत्यसिदं पर्वण्यधिनिधाय 'आच्छेत्ता ते मारिषम्' इति सन्नखं मुष्टिं लुत्वाऽप उपस्पृश्य 'पृथिव्याः सम्पृचः पाहि' इत्यनधो निदध्यात् । अत्र योऽयं प्रथमलूनो मुष्टिः, स प्रस्तर इत्यापस्तम्बो वदति । अयुग्मसंख्याकान् मुष्टीन् छिन्द्यात् । तथा निधनान्यपि अयुञ्जि भवन्ति । तेषां मुष्टीनां निधनानाञ्च प्रस्तरेण सहायुग्मत्व- मेकेऽभिप्रयन्ति । प्रस्तरे अयुगर्यत्वं प्रति तु याथाकाम्यं सूत्रकाराभिमतम् । 'देवस्य त्वा' इत्यादि 'पृथिव्याः सम्पृचः पाहि' इत्यन्तं सर्व त्रिरावर्तयेत् । अत्र वाजसनेयिनः प्रस्तरस्य समन्त्रक लवनमितरस्य च तत्तूष्णीमामनन्ति। एवमावर्तनेनैकं निधनं भवति । एवमेव त्रोणि त्रोणि निधनानि लुत्वा 'देवबहिः शतवल्शं विरोह' इत्यालवानभिमृश्य 'सहस्रवल्शा वि वयं रुहेम' इत्यात्मानं प्रत्यभिमृश्य 'अदित्यै रास्नासि' इति त्रिधातु पञ्चधातु वा शुल्बं कृत्वा 'अयुपिता योनिः' इति प्रतिसन्दध्यात्। एवं शुल्बं कृत्वा ‘अदित्यै रास्नासि' इत्युदगग्रं तं वितत्य 'सुसम्भृता त्वा सम्भ रामि' इति तस्मिन्निधनानि सम्भृत्य प्रतिनिधनं मन्त्र- मावर्त्य 'अलुभिता योनिः' इत्युत्तमे निधने प्रस्तरमत्याधाय 'इन्द्राण्य सन्नहनम्' इति सन्नह्य 'पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नातु' इति ग्रन्थिं कृत्वा 'स ते मास्थात्' इति पुरस्तात्प्रत्यञ्चं पश्चात्प्राञ्चं वा ग्रन्थिमुपगूह्य 'आपस्त्वा- मश्विनौ त्वामृषयः सप्त मामृजुः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभे' इति बहिरालभ्य ‘इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छे' इत्युदादाय 'बृहस्पते । 1 विशाखाः प्रकाण्डादूर्ध्वभागाः। यत. शलाकाः पृथग्भवन्ति तेषु आलभते इत्यर्थः। 2 अधो भुवि, नाधोऽनधः, उपरिष्टानिदधाति न भूमौ इत्यर्थः । 3 निधनानि मुष्टीना राशय इत्यर्थः । 4 येषु काण्डेषु अलूना दर्भास्ते आलवा इत्युच्यन्ते । 5 धातुः सन्धिः। शुल्बमेकसरा रज्जुः । 'अदित्यै रास्नासि' इति रज्ज्ववयवा- भिधानान्मन्त्रावृत्तिः। प्रतिनिधानव्यवायाच्च ।

·74 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS हरामि' इति शिरसि अधिनिधाय 'प्रेयमगात्' 'उर्वन्तरिक्षमन्विहि'1 इति प्रत्या- गम्य 'अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि' इत्यन्तर्वेदि परिधिदेशेऽनधः सादयित्वा 'बर्हिरसि देवङ्गमम्' इत्यासन्नमभिमन्त्र्य 'देवङ्गममसि' इति यथोपसादनकाले प्राचीनमुपसादयितु योग्यं भवेत्तथाऽनधो निधाय तूष्णी दर्भदेशं गत्वा 'या जाता ओषधयो देवेभ्यस्त्रियुग पुरा । तासां पर्व राध्यासं परिस्तरमाहरन्' इति परिस्तरणमुष्टिमाहृत्य पर्वण्यसिदमधिनिधाय 'अपां मेध्यं यज्ञियं सदेवं शिवमस्तु मे । आच्छेत्ता वो मा रिष जीवानि शरदः शतम्' इति छित्वाऽप उपस्पृश्य 'अपरिमिताना परिमिता. सन्नह्ये सुकृताय कम् । एनो मा नि गा कतमच्च नाहं पुनरुत्थाय बहुला भवन्तु' इति सन्नहनं कुर्यात् । इध्मकरणम् ततः खदिरवृक्षीयाणि पलाशवृक्षीयाणि वा एकविंशतिसंख्यकानि इध्मकाष्ठानि कुर्यात् । तेषु त्रयः परिधयः कर्तव्याः । आर्द्राः शुष्का वा स्वग्युक्ता इमे परिधयो भवेयुः । तेषां द्वे आघारसमिधौ, एका अनूयाजा, पञ्चदश सामिधेन्यर्थमिति सर्वाणि मिलित्वा एकविंशतिसंख्यकानि भवन्ति । इध्माहरणम् इध्मकरणानन्तरं तूष्णीं परिभोजनीयार्थान् दर्भानुलपराज्यर्थाश्च छित्वाऽप उपस्पृश्य सन्नह्य आहृत्य निधाय त्रिधातु पञ्चधातु वा तूष्णी शुल्बं कृत्वा ‘अदित्यै रास्नासि' इत्युदगग्रं वितत्य खादिरं पालाशं वैकविंशतिदारुमिमं तूष्णी छित्वाऽप उपस्पृश्य 'यत् कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामेकविंशतिधा सम्भरामि सुसम्भृता । 1 पूर्व बहिराहरणार्थ गमनाङ्गत्वेन यो मन्त्री विहितौ तावेव मन्त्री प्रत्यागमनस्यापि अङ्गभूतौ। प्रत्यागमनेऽपि तावेव मन्त्री पठेदिति । 2 असिदाधिनिधानं 'राध्यासमिति पदोच्चारणानन्तरमेव कार्यम् । तल्लिङ्गाभिधाने क्रियानुष्ठानमिति हेतुः सर्वत्रात्रोह्यः । 3 'आच्छेत्ता' इति पदोच्चारणानुपदमेव आच्छेदनं कर्त्तव्यम् । 4 'सन्न ह्य' इति पदोच्चारणानन्तरमेव सन्नहनं कार्यम् । 5 दर्भत्रयं दर्भपञ्चक वा रज्जुरूपेण सम्पाद्येत्यर्थः ।

·OF ĀŚYALĀYANA AND APASTAMBA 75 . त्रीन् परिधीस्तिस्रः समिधो . यज्ञायुरनुसञ्चरान् । उपवेषं मेक्षणं धृष्टिं सम्भरामि सुसम्भृता' इति शुल्बेन इध्मं सम्भृत्य 'कृष्णोऽस्याखरेष्ठो देव पुरश्चर सध्यासं त्वा' इति सन्नह्य पुरस्तात्प्रत्यञ्चं पश्चात्प्राञ्चं वा ग्रन्थि- मुपगूह्यानधो निधाय इध्मप्रवचनानि च पूर्व बहिःस्थापिते देशे निदध्यात् । वेदकरणम् ततोऽध्वर्युः त्वया वेदिं विविदुः पृथिवी त्वया यज्ञो जायते विश्वदानिः । अच्छिद्रं यज्ञमन्वेपि विद्वास्त्वया होता सन्तनोत्यर्धमासान्' इति दभैंः वेदं कुर्यात् । इदं वेदपरिमाणं कामनाभेदेन भिन्नं भवतीत्या- पस्तम्बेनाभिहितम् । तत्र वत्सजानु तुल्य. पशुकामस्य वेदो भवति । धान्यावपनार्थ तृणपुञ्जसन्निवेशविशेषोऽन्नाद्यकामस्य वेदो भवति । त्रिवृच्छिरस ब्रह्मवर्चसकामस्य वेदं कुर्यात् । एवं वेदं सम्पाद्य शुल्बात् प्रादेशे परिवास्याप उपस्पृश्य वेदपरिवासनानि निदध्यात् । उपवेषकरणम् वेदं कृत्वाऽन्तर्वेदि शाखायाः पर्णानि कानिचनाग्रभागेऽवशेष्यान्यानि प्रशात्य मूलतः शाखां परिवास्य 'उपवेषोऽसि यज्ञाय त्वां परिवेषमधारयन् । इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवः शग्मो भवासि नः' इत्युपवेषं कृत्वा 'तृतीयस्यै दिवो गायत्रिया सोम आभृतः। सोमपीथाय सन्नयितुवकलमन्तरमाददे' इति परिवासनशकलमादाय प्रज्ञातं तं निधाय त्रिवृद्दर्भमयं पवित्रं कृत्वा 'वसूनां पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्रधारम्' इति शाखाया मूले दर्भाणां मूलानि, शाखाया अग्रे दर्भाणामग्राणि विना ग्रन्थिं लङ्गयेत् । 1 येभ्यः पलाशादिकाष्ठेभ्यः इध्मकाष्ठानि छिन्नानि अग्रतस्तेषामधस्तना भागा इध्मप्रनश्चनानीत्युच्यन्ते। 2 अन्नाद्यं भोज्यं भोजनशक्तिर्वा । 3 त्रिवृच्छिरास्त्रिगुणशिराः । 4 सोमयाजिनोऽसोमयाजिनश्च पौर्णमास्या वेदपरिवासननिधानानन्तरं यस्य कस्यचिद्यज्ञियकाष्ठस्य मन्त्रेणोपवेषः कर्तव्यो भवति । 5 'इयान् प्रादेशसम्मितः' इति मन्त्रलिङ्गात् पवित्रं प्रादेशपरिमित कर्त्तव्यम् ।

·76 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS ततो यजमानः 'त्रिवृत् पलाशे दर्भ इयान् प्रादेशसम्मितः । यज्ञे पवित्रं पोतृतमं पयो हव्यं करोतु मे । इमौ प्राणापानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः । आप्याययन्तौ सञ्चरतां पवित्रे हत्यशोधने' इति शाखापवित्रयोः संयोगं क्रियमाणेऽनुमन्त्रयेत । तदनन्तरमृत्विजः अग्न्यगारस्य सम्मार्जनं कुर्युः । अग्न्यायतनानि यजमानः पत्नी च अलङ्क र्वीताम् । नवे सान्नाय्यकुम्भ्यौ यावच्छर्करं गोमयेनानुलिप्ते भवतः । अमावास्यायां सायंकृत्यम् सान्नाय्यारम्भः अथ सान्नाय्यमुच्यते । अमावास्यायां रात्री स्वयं यजमानो यवाग्वा पयसा वाऽग्निहोत्रं जुहुयात् । अग्निहोत्रोच्छेषणमातञ्चनार्थ निदध्यात् । अस्यां रात्रौ अस्य कुमारा अपि पयस एकदेशं न लभन्ते । सायमग्निहोत्रे हुते सति सायंदोहं दोहयेत् । आहवनीयं परिस्तीर्याध्वर्यु : सान्नाय्य- पात्राणि प्रक्षाल्य आहवनीयादुत्तरतो दर्भान् संस्तीर्य कुम्भी शाखा- पवित्रम् , अभिधानी निदाने दारुपात्रं दोहनम यस्पात्रं, दारुपात्रं वा 1 'त्रिवृत् पलाशे' इति पलाशे त्रिवृत्त्वमुच्यते। तत् पलाशशाखायामेव, न तु शमीशाखायाम् । अतः शमीशाखायां मन्त्रनिवृत्तिः । 2 सन्नयतो यजमानस्य तु यवाग्वैव होमो न पयसा। तेन व्यवस्थितविकल्पोऽयं सिध्यति । 3 'अग्नीन् परिस्तृणात्यग्निमग्नी वा' (आप० श्री० १११११४) इति सूत्रे अग्नि- मित्येकवचनेन आहवनीय एवाग्निरभिप्रेतः। अग्नी इति द्विवचनेन पूर्वापरयो- राहवनीयगार्हपत्ययोरुपस्तरणमभिमतम् । अग्नीन् इति बहुवचनं त्रयाणामप्यग्नीनां परिस्तरणं भवतीति ज्ञापयति । अत्र बहुवचनमिदं कपिञ्जलाधिकरणन्यायन त्रित्व एव पर्यवस्मति इत्युपदेशमते वेदितव्यम् । 4 शाखया युक्तं पवित्रं शाखापवित्रमित्युच्यते। तच्च दुग्धशोधनार्थमुपयुज्यते। 5 वत्सबन्धनार्था रज्जुरभिधानी । अभिधीयते बध्यते अनयेत्यभिधानी। 6 दोहनकाले गोः पादबन्धनार्था रज्जुःनिदानम् ।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 77 पिधानार्थम्, अग्निहोत्रहवणीमुपवेषम्, पर्णवल्कं च तृणं चंति युग्मशः पात्राणि अधोमुखानि प्रयुज्य पृथुत्वेन समौ अप्रच्छिन्नाग्रौ प्रादेशमात्रे पवित्रे कृत्वा 'पवित्रे स्थो वैष्णवी वायुर्वा मनसा पुनातु' इति तृणं काष्ठं वा दर्भयो त्रस्य च मध्ये कृत्वा तेन सह छित्वा'विष्णोर्मनसा पूते स्थ :' इत्यद्भिरनुमृज्य तत्पवित्रान्तहितायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीयोदग- ग्राभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षणी: 'देवो वः सवितोत्पुनातु' इति प्रथममुत्पूय 'अच्छिद्रेण पवित्रेण' इति द्वितीयमुत्पूय 'वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः' इति तृतीयमुत्पूय 'आपो देवीरग्रे पुवः' इत्यभिमन्त्र्य उत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य 'शुन्धध्व दैव्याय कर्मणे देवयज्याय' इति सपवित्रेण पाणिना सर्वाभिरद्भिस्त्रिः प्रोक्ष्य सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम्, प्रज्ञाते पवित्रे निदध्यात् । ततो यजमानः 'आपो देवी: शुद्धाः स्थेमा पात्राणि शुन्धत। उपातङ्कवाय देवानां पर्णवल्कमुत शुन्धत । देवेन सवित्रोत्पूता वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः । गां दोहपवित्रे रज्जु सर्वा पात्राणि शुन्धत' इति प्रोक्ष्यमाणानि तान्यभिमन्त्र्य 'एता आचरन्ति मधुमद्द हानाः प्रजावतीर्यशसो विश्वरूपाः। बह्वी- भवन्तीरुषजायमाना इह व इन्द्रो रमयतु गावः' इति गा आयती: प्रतीक्षेत । तदनन्तरमध्वर्यु: 'निष्टप्तं रक्षो निष्टप्तोऽघशंसः' इति गार्हपत्ये सान्नाय्य - पात्राणि प्रतितप्य 'धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ' इत्युपवेषमादाय 'निरूढं जन्यं भयं निरूढाः सेना अभीत्वरीः' इति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान् निरूह्य 'मातरिश्वनो धर्मोऽसि' इति तेषु कुम्भीमधिश्रित्य 'भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यस्व' इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्दूह्य 'वसूनां पवित्रमसि'3 इति तस्यां कुम्भ्यां प्रागग्रं शाखापवित्रमत्याधाय कुम्भीमन्वारभ्य वाचं नियम्य पवित्रं वा धारयन् वर्तेत । ततो दोग्धा 'अदित्यै रास्नासि' इत्यभिधानी गृह्णीयात् । 1 नखेन छेदनं तु प्रतिषिद्धम्, 'न नखेन' (आप०श्री०१।११।७) इति सूत्रकरणात् । 2 'आपो देवीरने पुवो अग्रेगुवोऽग्र इमं यज्ञं नयताग्रे यज्ञपतिं धत्तयुष्मानिन्द्रो वृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्ये प्रोक्षिताः स्थ' (तै० सं० ११११४११) इति समग्रो मन्त्रः । 3 'वसूनां पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्रधारम् (तै० सं० १२१॥३॥१) इति समग्रो मन्त्रः।

·78 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS तदनु यजमानः 'त्रयस्त्रिंशोऽसि तन्तूनां पवित्रेण सहाऽऽगहि । शिवेयं रज्जुरभिधान्यघ्नियामुपसेवताम्' इत्यादीयमानां रज्जुमभिमन्त्रयेत । ततो दोग्धा 'पूषाऽसि' इति वत्सं बध्नीयात् । ततोऽध्वर्यु : ‘उपसृष्टां मे प्रब्रूतात्' इति दोग्धार प्रति सम्प्रेषं दद्यात् । दोग्धा च 'उपसृजामि' इत्यध्वर्यु- मामन्त्र्य 'अयक्ष्मा व: प्रजया ससृजामि रायस्पोषेण बहुला भवन्ती.' इत्यर्धर्चेन वत्समुपसृजेत् । ततो यजमानः 'अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामि रायस्पोषण बहुला भवन्तीः । ऊर्ज पयः पिन्वमाना घृतं च जीवो जोवन्तीरुप वः सदेयम्' इत्युपसृष्टामनुमन्त्रयेत । तदनु अध्वर्यु: 'गां चोप- सृष्टां विहारं चान्तरेण मा सञ्चारिष्ट' इति यजमान प्रति सम्प्रेषं कुर्यात् । यधुपसृष्टा गा विहारं चान्तरा कश्चित् गच्छेत्तदा यजमानः प्रायश्चित्तार्थ 'सान्नाय्य मा विलोपि' इति मन्त्रं पठेत् । ततो दोग्धा 'उपसीदामि' इति यजमानमामन्त्र्य 'अयक्ष्मा व. प्रजया संसृजामि' • इत्यादिमन्त्रेणोपविश्य दारुपात्रे दुह्यात् । अत्र शूद्रस्य दोहनादोहनविकल्पः सूत्रकारेण प्रदर्शितः। यदा शूद्रो दुह्यात् तदा अदारुपात्र एव दुह्यादिति विशेषः । ततो यजमानः 'द्यौरचेमं यज्ञं पृथिवो च सन्दुहाताम् । धाता सोमेन सह यजमानाय द्रविणं दधातु' इति दुह्यमानां गामनुमन्त्र्य 'उत्स दुहन्ति कलश चतुर्बिलमिडां देवी मधुमती सुर्विदम् । तदिन्द्राग्नी जिन्वतं सूनृतावत्तद्यजमानममृतत्वे दधातु' इति धाराघोषं चानुमन्त्रयेत । तदनु दोग्धा दुग्धं पयोऽध्वर्यवे आहरेत् । तं दोग्धारमध्वर्यु: पृच्छेत्- 'कामधुक्षः प्र णो ब्रूहोन्द्राय हविरिन्द्रियम्' इति । स च दोग्धा 'गङ्गाम्' इति गां नाम्ना निर्दिश्य 'यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितम्' इति प्रत्याह। ततोऽध्वर्यु: 'सा विश्वायुः' इति निर्दिष्टां गामनुमन्त्र्य 'देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा' इति कुम्भ्यां तिरः पवित्रमासिच्य 'हुतः स्तोको हुतो द्रप्सोऽग्नये बृहते नाकाय स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम्' इति विप्रुषोऽनुमन्त्रयेत । अनेनैव प्रकारेण द्वितीयां तृतीयाञ्च गां दुह्यात् । तत्र द्वितीयाया गोरनुमन्त्रणा वसरे ‘सा विश्वव्यचा' वातेन वायुः । 1 एकेन निदानेन गो पादौ बद्धा, अन्येन निदानेन गोः पूर्वपादसमीपे वत्सं बध्नीयात् । एव सर्वदोहनेऽनुसन्धातव्यम् । कात्यायनस्तु शूद्रस्य दोहन पर्युदस्यति (का० श्रौ० ४।२।२२) ।

·OF ĀŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 79 इति विलक्षणमन्त्रः पठनीयः । एवं तृतीयाया अपि अभिमन्त्रणकाले 'सा विश्वकर्मा' इति मन्त्रः पठनीयः। अन्यत् सर्व पूर्वेण समानम् । एवं तिस्रो गा दोहयित्वा यजमानः 'बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्य- माप्यायतां पुनः । वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्पताम्' इति त्रिवारं दोग्धारं प्रातः सम्प्रेषमुक्त्वा वाचं विसृज्यानन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरां दोहयित्वा दोहनेऽप आनीय 'संपृच्यध्वमृतावरी:1 इति कुम्भ्यां संक्षालनमानीया- विष्यन्दयन् सुशृतं कृत्वा 'दृह गा दृह गोपति मा वो यज्ञपती रिषत्' इति वर्त्म कुर्वन् प्रागुद्वास्य उदक्प्राक् उदग्वा 'सोमेन त्वाऽऽतन्च्मीन्द्राय दधि' इति दध्ना शीतबुध्नं पय आतच्य 'यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य त्वा सन्ततिमनुसन्तनोमि' इत्यग्निहोत्रोच्छेषणमन्ववधाय 'अयं पयः सोमं कृत्वा स्वां योनिमपि गच्छतु । पर्णवल्कः पवित्रं सौम्यः सोमाद्धि निर्मितः' इति परिवासनशकलमन्ववदध्यात् । अत्र प्रथमातञ्चनद्रव्यस्य दध्नो विकल्पान् सूत्रकार आचष्टे-व्रीह्यादयः, पूतीका नाम लताविशेषाः, बदरीफलानि, पलाशशकलानि चेति । द्वितीयातञ्चनद्रव्यस्य उच्छेषणस्याभावे तण्डुलै- रातञ्चनं सूत्रकारसम्मतम् । तण्डुलाभावे व्रीह्यादिभिरोषधीभिरातञ्चनं कुर्यात् । ततः 'आपो हविःषु जागृत यथा देवेषु जाग्रथ। एवमस्मिन् यज्ञे यजमानाय जागृत' इत्ययस्पात्रे दारुपात्रे वाऽप आनीय 'अदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापिदधाम्यहम् । अद्भिररिक्तेन पात्रेण याः पूताः परिशेरते' इति तेनापिदध्यात् । यजमानश्च 'अमृन्मयं देवपात्र यज्ञ- स्यायुषि प्रयुज्यताम्। तिरः पवित्रमति नीता आपो धारय मातिगुः' इति मन्त्र जपेत् । यदि अध्वर्यु: मृन्मयेन पात्रेणापिदध्यात्तदा तृणं काष्ठं 1 ‘सपृच्यध्वमृतावरीरूमिणीमधुमत्तमा मन्द्रा धनस्य सातये' (तै० स० १११।३।२) इति समग्रो मन्त्रः। 2 कुम्भीगत पयः तापकाले तापाधिक्येन बहिरागत्य यथा न पतेत् तथाकरणम- विष्यन्दनम् । तथा कुर्वन् । 3 'महेन्द्राय दधि' इति महेन्द्रयाजिन. । 'महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति' इति भारद्वाजः (भा० श्रौ० ११३।१५) । 4 शीतमनुष्णं कुम्भीपृष्ठ यस्य तच्छीत बुध्नम् । 5 भा० श्री० १।१५।१ ।

·80 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS वाऽपिधाने क्षिप्त्वा 'विष्णो हव्य रक्षस्व' इति कुम्भीमनधो निधाय 'इमो पर्ण च दर्भ च देवानां हव्यशोधनौ। प्रातर्वेषाय गोपाय विष्णो हव्यं हि रक्षसि' इति प्रज्ञातं शाखापवित्रं निधाय 'वायवः स्थोपायवः स्थ' इति तयैव शाखया दर्भेर्वा षट्कृत्वः प्रातर्दोहाय वत्सान् मातृभ्यः सकाशात् पृथक्कुर्यात् । ततः कपालानि उपधाय सायंदोहवत् प्रातर्दोह दोहयेत् । अस्मिन् प्रातर्दोहे आतञ्चनापिधाने निधानं च निवर्तते । दधिपयसोमि- लितयोः सान्नाय्यमिति संज्ञा याज्ञिकानाम् । तत्र सोमयाजिनः सान्नाय्येऽधिकारोऽस्तीत्येकम् । असोमयाजिनोऽपि सान्नाय्येऽधिकारो- ऽस्तीत्यपरम् । ततः सूत्रकारः सान्नाय्यदेवताव्यवस्थां ब्राह्मणोक्तां प्रदर्शयति । गता प्राप्ता श्रीर्येन स गतश्रीः। त्रयो गतश्रियः शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्यश्चेति । तत्रागतश्रीः सान्नाय्ये महेन्द्र न यजेत । अगतश्रीणां तेषां नित्यमिन्द्रो देवता भवति । और्वगौतमभरद्वाजास्त्रयः सोमयागादनन्तरं नित्यं महेन्द्रं यजेरन् । एतेषा तुसोमात् पूर्व नित्य- मिन्द्रो देवता भवति । और्वादिभिन्नानामगतश्रीणामपि सोमादूर्ध महेन्द्र एव यष्टव्यदेवता इत्यपि सूत्रकारोऽभिप्रैति । ततोऽध्वर्युः 'परिस्तृणीत परिधत्ताग्नि परिहितोऽग्निर्यजमानं भुनक्तु । अपां रस ओषधीनां सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुधा अमुत्रामुष्मिल्लों के' इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेषं कुर्यात् । आग्नीध्रोऽपि तूष्णीं गार्हपत्याहवनो यदक्षिणाग्नोनुदगग्रेः प्रागग्रैश्च दर्भः प्रागप्रैश्च दर्भः परिस्तृणीयात् । अथ वाऽध्वर्योरन्यस्य परिस्तरितुरवचनात् स्वयमात्मानमनुजानीयादिति- वदात्मन एव संस्कारार्थ सम्प्रेषः। तेनाध्वयु रेव स्वयं प्रैषमुक्त्वा पूर्वोक्तक्रमेण तूष्णीं गार्हपत्यादीन् परिस्तृणीत । अथवा परिस्तरणीपक्षे 'परिस्तृणीत' इति गार्हपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयानुदगग्रैः प्रागप्रैश्च दर्भः प्रत्यग्नि मन्त्रमावर्त्य यजमानः परिस्तृणीयात् । तदनु 'उभावग्नी उपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे । अहं ग्राम्यानुपवसामि मह्यं गोपतये पशून्'1 इति सायं 1 सद्यस्कालाया तु 'देवा देवेषु' इति मन्त्रो जप्य., 'उभावग्नी' इति तु न जप्य.। अन्वाधानदिने सायं यद्यपरिस्तीर्णा भवेयुरग्नयस्तदा यजनीयेऽहनि हस्तावने- जनानन्तरं पूर्वोक्तपरिस्तराणि प्रकारान्तरेण कर्तव्यानि ।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 81 तत्र परिस्तीर्यमाणेषु जपित्वा 'देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीयास्तृतीयेषु त्रिरेकादशा इह मावत । इदं शकेयं यदिदं करोम्यात्मा करोत्वात्मने । इदं करिष्ये भेषजमिदं मे विश्वभेपजा। अश्विना प्रावतं युवम्' इति जपित्वोपवसेत् । यदेतदग्न्यन्वाधानादि परिस्तरणान्तं कर्मोक्तं तत् सर्व कृत्वा यजमान उपवसेत् । वो यागार्थोऽग्निसमीपे नियमविशिष्टो वास उपवासशब्देनोच्यते । व्रतनियमाः सूत्रकारेणाभिधीयन्ते । ग्राम्येभ्यो यजमान उपवासं कुर्यात् । आरण्यं नैवारादि अश्नीयात् । माषमांसे च सर्वथा वर्जयेत् । मृगमांसं मधु प्राशातिक वा भोक्तुं न शक्नुयात् । एतेषां भक्षणे याथाकाम्यं सूत्रकारेणोपदिष्टम् । अपामशने तु विकल्पः सूत्रकाराभिमतो द्रष्टव्यः । यज्जातीयेन हविषा श्वो यष्टा तज्जातीयं हविः पूर्वदिने नाश्नीयात् । यश्चारण्येनैव श्वो यष्टा स अपामशनं कुर्यात्, न वा कुर्यात् । अमावास्यायां रात्रि- जागरणं कुर्वीत । जागरणाशक्तौ सुप्यात्, खट्वादीनामुपरिशयनमेव तु वर्जयेत् । उपरि वा शयीत, सर्वथाऽपि तावद् ब्रह्मचर्य परिपालयेत् । एके पुनः पौर्णमास्याममावास्यायां चोभयत्र जागरणमभिप्रयन्ति । आहवनी- यागारे गार्हपत्यागारे वा शयनं कुर्वीत । यदा कर्ममध्ये आपस्तम्बीयय- जमानो जञ्जभ्यते तदा प्रायश्चित्तार्थं 'मयि दक्षऋतू' इति ब्रूयात् । आश्वलायनीययजमानस्तु कर्ममध्ये क्षुत्वा जृम्भित्वाऽमनोज्ञं दृष्ट्रा पापकगन्ध- माघाय, अक्षिस्पन्दने कर्णध्वनने चैतस्मिन्निमित्तषट्के 'सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयासं सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां मयि दक्षऋतू' इति जपेत् । 1 तिला', माषा', बीहयः, यवा , प्रियङ्गवः, अणवः, गोधूमा इति सप्त ग्राम्य- धान्यानि। 2 वेणवः, श्यामाकाः, नीवारा., जत्तिलाः, गवीधुकाः, मर्कटाः, मामुताः, कुलुत्था वेति सप्त आरण्यधान्यानि । 3 प्राशातिक नाम वृक्षादितः पातनेन लब्धं फलादिकम् । प्राशातिक कोशीधान्यम्, यस्मात् प्रशातनेनोद्धियते इति रुद्र दत्तः । 6 ·82 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS प्रतिपद्दिनकृत्यम् तत्राग्निपरिस्तरणम्, पात्रासादनं च यजमानः सूर्योदयात् पूर्व ममावास्यायास्तन्त्रं प्रक्रमयेत् । तत्रोदित- होमेऽपि उदयात् प्राक् प्रक्रमोऽमावास्यायाः कर्तव्यः । तन्त्रमध्येऽपि स्वकाले ऽग्निहोत्रं जुहुयात् । ततोऽध्वर्यु : 'कर्मणे वा देवेभ्यः शकेयम्' इति हस्ता- ववनिज्य 'यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य त्वा सन्तत्यै स्तृणामि सन्तत्यै त्वा यज्ञस्य' इति गार्हपत्यादारभ्य सन्ततामुलपराजीमाऽऽहवनीयादास्तीर्य तूष्णी दक्षिणामुत्तराञ्च आस्तीर्य आहवनीयस्य दक्षिणतः पूर्व ब्रह्मणोऽपरं यजमानस्येत्यासने प्रकल्पयेत् । तत उत्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ दर्भान् संस्तीर्य स्फ्यश्च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृषच्चोपला चेति द्वन्द्व न्यञ्चि दश पात्राणि गार्हपत्यस्योत्तरतः प्रयुज्य स्रुवं जुहूमुपभृतं ध्रुवा वेदं पात्रीमाज्यस्थाली प्राशित्रहरण- मिडापात्रं प्रणीताप्रणयनमिति दश पात्राणि आहवनीयस्योत्तरतः प्रयुज्य योक्त्रं मदन्ती मेक्षणं वेदाग्राणि अन्वाहार्यस्थालीमुपवेषं पिष्टलेपफली- करणपात्रं कुम्भी शाखापवित्रमभिधानी निदाने दारुपात्रं दोहन मिति तान्युत्तरेण द्वन्द्वं न्यञ्चि प्रयुञ्जीत । अत्र केचिदेतेषां पात्राणां संसादनात् पूर्व प्रणीताप्रणयनस्यासादनमिच्छन्ति । अत्रैव प्रसङ्गात् दार्शपौर्णमासिकपात्राणां विवरणं सूत्रकारेणोपन्यस्तम् । स्रुवः खदिरकाष्ठनिर्मितो भवति । जुहूः पर्णमयी कर्तव्या। उपभृत् अश्वत्थकाष्ठनिर्मिता भवति । ध्रुवा विकङ्कतवृक्षनिर्मिता । एतेषां वा 1 उदित आदित्येऽग्निहोत्रादनन्तरं पौर्णमास्यास्तन्त्रं प्रक्रमयेत् । 2 स्फ्यः अष्टौ कपालानि चेत्येकं द्वन्द्वम् । अग्निहोत्रहवणी शूर्पञ्चेत्येकं द्वन्द्वम् । कृष्णाजिनं च शम्या चेत्येकम्। उलूखलं च मुसलञ्चत्येकम् । दृषच्चोपला चेत्येकम् । एवं पञ्च द्वन्द्वानि दश पात्राणि । 3 'सोमयाजिनोऽसोमयाजिनः पौर्णमास्यामसोमयाजिनश्चामावास्यायां पिष्ट लेप- फलीकरणपात्रं दर्भ च' इत्यासादनम् । तत्र कुम्भ्यादिदोहनपात्रान्तानां पात्राणां निवृत्तिः, सान्नाय्याभावात्।

·OF ĀŚVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 83 वृक्षाणां मध्ये येन केनापि स्रुचः कारयेत् । ताः स्रुचो बाहुमात्र्योऽरलिमात्र्य अग्राग्रास्त्वक्तोबिला हंसमुख्यश्च भवन्ति । स्फ्यः, शम्या, प्राशित्रहरण- मिति पात्रत्रय खादिरं कर्त्तव्यम् । यानि तु पात्राणि होमेऽनुपयुक्तानि तानि वारणानि भवेयुः । अत्र पात्रप्रयोगान्ते सन्नयतो यजमानस्य पूर्ववत् पवित्रे कर्तव्ये भवतः । सन्नयतस्तु ये सायंदोहार्थे त एवाद्यापि कर्मणे प्रभवतः । ब्रह्मवरणमपां प्रणयनं च ततोऽध्वर्यु यजमानौ 'भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमहे' इति ब्रह्माण वृणीयाताम् । तत्रापस्तम्बीयब्रह्मा' वृतो वेदेरुत्तर- तस्तिष्ठन् 'अहं भूपतिरह भुवनपतिरि'त्यादिमन्त्रं जपित्वाऽपरेणाहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्योदड मुखः स्थित्वा 'निरस्तः पराग्वसुः सह पाप्मना' इत्यङ्गष्ठोर कनिष्ठिकाभ्या स्वासनातृण प्रत्यग्दक्षिणा निरस्याप उपस्पृश्य 'इदनहमग्विसोः सदने सीदामि' इत्यादिनोपविशेत् । एवं ब्रह्मवरणानन्तरमध्वर्यु: 'वानस्पत्योऽसि देवेभ्यः शुन्धस्व' इति प्रणीताप्रणयन चमसमद्भिः परिक्षाल्य सायंदोहकालिकपवित्रान्तर्हित चमसमपरेण गार्हपत्यं निधाय 'अनया पृथिव्याऽपो ग्रहीष्यामि' इति पृथिवी मनसा ध्यात्वा को वो गृह्णाति स वो गृह्णातु कस्मै 1 आश्वलायनीयो ब्रह्मा प्रागुदगाहवनीयादवस्थाय प्राङमुखो यज्ञोपवीत्याचम्य दक्षिणावृद् विहार प्रविश्य समस्तपाण्यङ्ग ष्ठो भूत्वाऽग्रेणाहवनीय परीत्य तस्य दक्षिणत उदङ मुख. स्थित्वा 'निरस्तः परावसुः' इति स्वायतनादङ्ग ष्ठोपकनिष्ठि- काभ्या दर्भ नैऋत्या दिशि निरस्याप उपस्पृश्य 'इदमहमविसोः सदने सीदामि' इत्युपविश्य 'बृहस्पतिर्ब्रह्मा ब्रह्मसदन आशिष्यते बृहस्पते यज्ञ गोपाय' इति जपेत् । 2 असोमयाजिनः सोमयाजिनः पौर्णमास्याममावास्यायामसोमयाजिनश्च सायं- दोहकालिकपवित्राभावात्तात्कालिककृतपवित्रान्तर्हितमिति विशेषोऽत्रानुसन्धातव्यः ।

·84 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS वो गृह्णामि पोषाय वः' इति तस्मिंश्चमस उपबिलमप आनीय 'अनया पृथिव्याऽपो गृह्णामि' इति पृथिवीं मनसा ध्यात्वा 'देवो वः सवितोत्पुनातु' इति प्रथममप उत्पूय 'अच्छिद्रेण पवित्रेण' इति द्वितीय- मुत्पूय 'वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः' इति तृतीयमुत्पूय 'आपो देवीरग्रेपुवो अग्रेगुवोऽन इमं यज्ञं नयताने यज्ञपतिं धत्त युष्मानिन्द्रो वृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्ये प्रोक्षिताः स्थ' इत्यभिमन्त्र्य 'ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छ' इति सम्प्रेषं कुर्यात् । तदापस्तम्बीयब्रह्मा 'प्रणय यज्ञं देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तोमं यज्ञं यजमानञ्च धेहि' इत्युपांशु जपमुक्त्वा 'ओं३ प्रणय' इत्युच्चैरभ्यनुजानीयात् । प्रणोयमानासु अप्सु अध्वर्यु यजमानौ हविष्कृदेहीति प्रैषोच्चारणपर्यन्तं वाग्यतौ स्याताम् । ततोऽध्वर्यु: 'को वः प्रणयति स वः प्रणयत्वपो देवीः प्रणयानि यज्ञं सं सादयन्तु नः । इरं मदन्ती तपृष्ठा उदाकुः सहस्रपोषं यजमाने न्यञ्चती:' इति चमसं समं प्राणैर्धारयमाणः स्फ्येनोपसंगृह्य स्फ्यमधस्तात् कृत्वाऽविषिञ्चन् हरेत् । हरणसमये 'अनया पृथिव्याऽपः प्रणयानि' इति पृथिवीं मनसा ध्यायेत् । तदनु यजमानः 'भूश्च कश्च वाक् चर्च गौश्च वट् च खं च धूश्च नूश्च पूश्चैकाक्षराः पूर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनं व्यानशुस्ता नो देवी- स्तरसा संविदानाः स्वस्ति यज्ञं नयत प्रजानतीब्रह्मपूताः स्थ । को वो . 1 तत्तत्कामनापुर.सरमपि अप्प्रणयनं सूत्रकारेणाभिहितम् । तत्र यो ब्रह्मवर्चस कामयते स कांस्येनाप्रणयन कुर्यात् । यश्चात्मनः प्रतिष्ठामभिलषति स मृन्मयेनापः प्रणयेत् । उभयत्रापि तूष्णी प्रणयनं भवति, 'वानस्पत्योऽसि' इति लिङ्गविरोधात् । यदि कश्चित् पशुरूपं फलमिच्छेत् तदा स दार्शपौर्णमा सिकमपां प्रणयन गोदोहनेन कुर्यात् । गौर्दु ह्यतेऽस्मिन्निति गोदोहनम् । यस्मिन् पात्रे गृहे प्रतिदिनं गौर्दु ह्यते तत् पात्रं गोदोहनशब्देनोच्यते । 2 आश्वलायनीयो ब्रह्मा सम्प्रेष श्रुत्वा 'भूर्भुवः स्वबृहस्पतिप्रसूतः' इति जपित्वा 'ओ३ प्रणय' इत्यतिसृजत् । 3 'अन्यद्यज्ञस्य साधनात्' (आ० श्री० ११५।३७) इत्याश्वलायनवचनात् यज्ञ- साधनवचसोऽन्यत्र वाग्यमन बोध्यम् ।

·OF ĀŚVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 85 युनक्ति स वो युनक्तु विश्वेभ्यः कामेभ्यो देवयज्यायै । याः पुरस्तात् प्रस्रवन्त्युपरिष्टात् सर्वतश्च याः । ताभी रश्मिपवित्राभिः श्रद्धां यज्ञमारभे' इति प्रणीताः प्रणीयमाना अनुमन्त्र येत । ततोऽध्वर्युः 'को वो युनक्ति स वो युनक्तु' इत्युत्तरेणाहवनीयं द्रव्यान्तरेणासंस्पृष्टाः प्रणीताः दभैरभिच्छाद्य दर्भेषु सादयेत् । आहवनीयस्योत्तरेण स्थिताः प्रणीता अपः 'को वोऽयोक्षीत् स वो विमुञ्चतु' इति मन्त्रोच्चारणरूपविमोकपर्यन्तं तस्मात् स्थानान्न कम्पयेयुः, न प्रेरयेयुः । हविनिर्वापः तदनन्तरमध्वर्युः 'संविशन्तां दैवीर्विशः पात्राणि देवयज्याय' इति सपवित्रेण दक्षिणेन पाणिना पात्राणि संमृश्य 'वानस्पत्याऽसि दक्षाय त्वा' इत्यग्निहोत्रहवणीमादाय 'वेषाय त्वा' इति शूर्पमादाय 'प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः' इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्य 'यजमान हविनिर्वप्स्यामि' इति यजमानमामन्त्रयेत । यजमानश्च 'ओं३ निर्वप' इत्युच्चैरनुजानीयात् । ततोऽध्वयु : 'उर्वन्तरिक्षमन्विहि' इति 'शकटायाभिप्रव्रज्य: 'धूरसि'4 इति दक्षिणामुत्तरां वा युगधुरमभिमृश्य 'त्वं देवानामसि सस्नितमम्' इत्युत्त- रामीषामालभ्य जपित्वा 'विष्णुस्त्वाऽऽक्रस्त' इति सव्ये चक्रे दक्षिणं पादमत्याधाय 'अह्र तमसि हविर्धानम्' इति शकटमारुह्य 'उरु वाताय' इति 1 पात्राणामसम्भवत्यभिमर्शने मन्त्रावृत्तिः कार्या । 2 प्रवसति यजमाने 'यजमान' इत्यस्य स्थाने 'अग्ने' इत्यग्निमामन्त्रयेत । 3 शकटं त्वरेण गार्हपत्यं प्रागीषमुदगीषं वा नद्धयुगं व्रीहिपूर्ण यवपूर्ण वाऽवस्थित भवति । 4 'धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूमिः' (ते० सं० १११।४।१) इति समग्रो मन्त्रः। 5 'त्वं देवानामसि सस्नितम पप्रितमं जुष्टतमं वह्नितमं देवहूतमम्' इति सम्पूर्णी 6 ईषा शकटगतो लाङ्गलदण्डवदीर्घः काष्ठविशेषः। 7 'अह्न तममि हविर्धानं दृहस्व मा ह्वाः' (तै० सं० १३११४११) इति समग्रो मन्त्रः ।

·86 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS परीणाहमपच्छाद्य 'मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे'2 इति पुरोडाशीयान् व्रीहीन् यवान् वा प्रेक्ष्य 'निरस्तं रक्षो निरस्तोऽघशसः' इति यदन्यत् पुरोडाशीयेभ्य- निरस्याप उपस्पृश्य 'ऊर्जाय वः पयो मयि धेहि' इति निरस्तमभिमन्त्र्य 'चित्तिः स्रुक् । चित्तमाज्यम् । वाग्वेदिः । आधीत बर्हिः। केतो अग्नि. । विज्ञातमग्निः। वाक्पतिर्होता । मन उपवक्ता । प्राणो हविः । सामाध्वर्युः' इति दशहोतारं व्याख्याय शूर्पे पवित्रे निधाय तस्मिन् शूर्प यच्छन्तां पञ्च' इति ब्रोहीणां यवानां वा मुष्टिं गृहीत्वा स्रुचि मुष्टिमोप्य 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामि' इत्यग्निहोत्रहवण्या त्रिर्यजुषा तूष्णी चतुर्थ हवीषि निर्वपेत्, पवित्रवत्याऽग्निहोत्रहवण्या वा तानि निर्वपेत् । निर्वापा- नन्तरं यजमानः 'अग्नि होतारमिह तं हुवे देवान् यज्ञियानिह यान् हवामहे । आयन्तु देवाः सुमनस्यमाना वियन्तु देवा हविषो मे अस्य' इति हविर्निरु- प्यमाणमभिमन्त्रयेत । ततोऽध्वर्यु : निरुप्तेष्वन्वाप्य : 'इदं देवानाम्' इति निरुप्तानभिमृश्य 'इदमु नः सह' इत्यवशिष्टानभिमृश्य 'स्फात्यै नारात्य' इति निरुप्तानेवाभिमन्त्र्य 'इदमहं निवरुणस्य पाशात्' इत्युपनि- ष्क्रम्य 'स्वरभिव्यख्यम्' इति प्राचो दिशं प्रेक्ष्य 'सुवरभिविख्येषम्' इति सर्व विहारमनुवीक्ष्य 'वैश्वानरं ज्योतिः' इत्याहवनीयं वीक्ष्य 'स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम्' इति स्कन्नानभिमन्त्र्य 'दृहन्ता दुर्या द्यावापृथिव्योः' इति त्वा 1 परीणाहः कटः। धान्यस्योपरि प्रसारितमाच्छादनमित्यर्थः । 2 'मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे मा भेर्मा संविक्या मा त्वा हिसिषम्' इति समग्रो मन्त्रः। 3 पौर्णमास्या 'देवस्य त्वा' इत्यनुद्रुत्य 'अग्नीषोमाभ्यां जुष्टं निर्वपामि' 'इन्द्राय वैमृधाय' जुष्टं निर्वपामि' इति मन्त्रे विशेषः कर्तव्यः । दर्शे तु 'इन्द्राग्निभ्यां जुष्टं निर्वपामि' इति विशेषः। 4 हविनिरुप्यते यस्मिन् पात्रे तद्धविनिर्वपणं पात्रम् । 'अग्नि होतारम्' इति मन्त्रेण पात्रमेवाभिमृशेत् न हविरिति केचन बदन्ति । 5 यत्र चतुर्मुष्टिनिर्वापा विहितस्तत्रैवान्वावापः कर्तव्यः। निर्वापानन्तरं पुनरपि तत्र कियतश्चनांशस्य प्रक्षेपः अन्वावापः ।

·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 87 शकटात् प्रत्यवरोह्य उर्वन्तरिक्षमन्विहि' इत्याहृत्य 'अदित्यास्त्वोपस्थे सादया- म्यग्ने हव्यं रक्षस्व'' इत्यपरेणाहवनीयमुपसादयेत् । यदि शकटस्थानीयायाः पात्र्याः सकाशान्तिर्वपेत्तदा पात्र्या दक्षिणतः स्फ्यमुपधाय पात्र्यां पुरोडाशी- यानोप्य तां शकटस्थानस्थामालभ्य 'अह्र तमसि हविर्धानं दृहस्व मा ह्वाः' इत्यन्ताच्छकटमन्त्राञ्जपित्वा 'मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे' इत्यारभ्य 'हव्यं रक्षस्व' इत्यन्तं सर्व कर्त्तव्यम् । तत्र शकटमन्त्राभावात् परीणाहस्य शकटाङ्गाभावाच्च 'उरु वाताय' इति मन्त्रस्य लोपः कर्तव्यः। हविरा- सादनात् परं यजमानः 'कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्तु' इति सर्व विहार- मनुवीक्षेत । हविःप्रोक्षणम् ततोऽध्वयु: सशुकायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीय 'देवो वः सवितोत्पुनातु' इति प्रथममुत्पूय 'अच्छिद्रेण पवित्रेण' इति द्वितीयमुत्पूय 'वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः' इति तृतीयमुत्पूय 'आपो देवीरग्रेव.' इत्यभिमन्त्र्य 'ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि' इति ब्रह्माणमामन्त्र्यः 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये वो जुष्ट प्रोक्षामि'4 इति सकृन्मन्त्रेण 1 ‘अदित्यास्त्वोपस्थे सादयाम्यग्ने हव्यं रक्षस्वाग्नीषोमौ हव्यं रक्षेथामिन्द्रवैमृध हव्यं रक्षस्व' इति पौर्णमास्या विशेष.। 'अदित्यास्त्वोपस्थे सादयाम्यग्ने हव्यं रक्षस्बेन्द्राग्नी हव्यं रक्षेथाम्' इति दर्शे विशेष. । भारद्वाजोऽपि एवमाह- 'परिददाति अग्ने हव्यं रक्षस्व, अग्नीषोमौ हव्य रक्षेथाम्, इन्द्राग्नी हव्यं रक्षेथाम् इति यथादेवतम्' (भा० श्रौ० १।२०७) । 2 'विहारमनुवीक्षेत' इत्येव सिद्धे सर्व विहारमिति सर्वशब्दप्रयोगात् पात्रसहितस्य सर्वस्य विहारस्यानुवीक्षणं लभ्यत इति । 3 एवमामन्त्रितः सन्नापस्तम्बब्रह्मा 'प्रोक्ष यज्ञ देवता वर्धय त्वम्' इत्यादिपूर्वोक्तं मन्त्रमुपांशु जपित्वा 'ओ३ प्रोक्ष' इत्युच्चैरध्वर्युमनुजानीयात् । आश्वलायनीयो ब्रह्मा 'भूर्भुवः स्वबृहस्पतिप्रसूतः' इति जपित्वा 'ओं३ प्रोक्ष' इत्यतिसृजेत्। 4 'देवस्य त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताग्यामग्नये वो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नीषोमाभ्यां वो जुष्टं प्रोक्षामीन्द्राय वैमृधाय वो जुष्टं प्रोक्षामि' इति पौर्णमास्यां विशेषः । दर्श तु 'देवस्य त्वा सवितु. प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये वो जुष्टं प्रोक्षामीन्द्राग्निभ्यां वो जुष्टं प्रोक्षामि' इति विशेषः ।

·88 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS ततः [द्विस्तूष्णीं हविः प्रोक्ष्य अग्निमभिप्रोक्षेत् । यं प्रति द्वेष्यमाचरेत् तमभि- प्रोक्षेत् । इदमेव तत्राभिप्रोक्षणे यज्ञोपघातप्रायश्चित्तं वेदितव्यम् । स्वात्मानं दक्षिण मावर्त्य न्यञ्चि पात्राण्युत्तानानि कृत्वा 'शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे' इति सपवित्रेण पाणिना सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीं पात्राणि प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषमनेण गार्हपत्यं निदध्यात् । अवहननम् तदनु 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे' इति कृष्णाजिनमादाय 'अवधूत रक्षोऽवधूता अरातय.' इत्युत्करे कृष्णाजिन- मूर्ध्वग्रीवं बहिष्ठाद्विशसनं त्रिरवधूय 'अदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्तु' इत्युत्तरेण गार्हपत्यमुत्करदेशे वा कृष्णाजिनं प्रतीचीनग्रीवमुत्तर- लोमोपस्तीर्य पुरस्तात्प्रतीची भसदमुपसमस्य कृष्णाजिनमनुत्सृजन् 'अधिषवणमसि वानस्पत्यं प्रति त्वाऽदित्यास्त्वग्वेत्तु' इति तस्मिन्नुलूखलं प्रतिष्ठाप्य तदनुत्सृजन् 'अग्नेस्तनूरसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृह्णामि' इति तस्मिन्नुलूखले त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थ हविरोप्य 'अद्विरसि वानस्पत्यः स इदं देवेभ्यो हव्यं सुशमि शमिष्व' इति मुसलमादाय 'हवि- ष्कृदेहि-हविष्कृदेहि-हविष्कृदेहि' इति वारत्रयं हविष्कृतमाह्वयेत् । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां यथाक्रमं 'हविष्कृदेहि' 'हविष्कृदागहि' 'हविष्कृदाद्रव' इति मन्त्रो भवति । शूद्रस्य निषादस्थपतेः 'हविष्कृदाधाव' इति भवति, केवलशूद्रस्य यागानुष्ठानेऽनधिकारात् । सर्वेषां वर्णानामविशेषेण प्रथम यजुरेव भवतीत्यपि मतान्तरं सूत्रकारेण कीर्तितम् । आह्वानानन्तरं हविष्कृत् 'अव रक्षो दिवः सपत्नं वध्यासम्' इति व्रीहीनवहन्यात् । ततोऽध्वर्युः 'उच्चैः समाहन्तवै' इत्याग्नीध्राय प्रैषं दद्यात् । आग्नीध्रोऽपि तत्र 1 बहिष्ठाद्विशसनमिति यथाऽवधूयमानस्य बहिः पृष्ठभागो भवत्यन्तर्लोमभाग- स्तथेत्यर्थः। 2 भसत् कटिप्रदेशः । उपसमस्य द्विगुणीकृत्य। कटिप्रदेशं पुरस्ताद्भागेनाधस्तात्- प्रतीची गमयित्वाऽनन्तरप्रदेशेन सह द्विगुणितां कृत्वेत्यर्थः । 3 समाहन्तवै समाहन्तव्यं ताडनीयमित्यर्थः।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 89 यत्र 'कुटरुरसि मधुजिह्वः' इत्यश्मानमादाय 'इषमावदोर्जमावद'1 इति दृषदुपले समाहनन् द्विदं षदि सकृदुपले त्रिः सञ्चारयन्नवकृत्वः सम्पादयेत् । पर्यायसमाप्तिस्तत्रोपक्रमः कर्तव्यः । त्रिरावृत्तिमन्त्रस्य भवति । सावित्रेण यजुषा वा शम्यामादाय तया समाहननं कुर्यात् । ततोऽध्वर्यु : 'वर्षवृद्धमसि' इत्युलूखलस्य पुरस्तादुत्तरतो वा शूर्पमुपहत्य 'वर्षवृद्धाः स्थ' इत्यवहतान् तण्डुलानभिमन्त्र्य 'प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्तु' इति तण्डुलान् शूर्प उदोप्य 'परापूतं रक्षः परापूता अरातयः' इत्युत्करे शूर्पण तुषान् प्रोह्य 'प्रविद्धं रक्षः पराध्माता अमित्राः' इति तुषान् प्रस्कन्दतो- ऽनुमन्त्र्य मध्यमे पुरोडाशकपाले तुषानोप्य 'रक्षसां भागोऽसि' इत्यधस्तात् कृष्णाजिनस्योत्तरमपरमवान्तरदेशं वाऽऽवपेत् । बह्व.चानां मते तुषोपवपनं हस्तेनैव कर्त्तव्यम् । ततोऽध्वयु : अद्भिः कपालं संस्पर्य प्रज्ञातं निधायाप उपस्पृश्य 'वायुर्वो विविनक्तु' इति सतुषवितुषान् पृथक्कृत्य 'देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णातु' इति पात्र्यां तण्डुलान् प्रस्कन्ध 'अदब्धेन वश्चक्षुषाऽवपश्यामि रायस्पोषाय वर्चसे सुप्रजास्त्वाय चक्षुषो गोपीथायाऽऽशिषमाशासे' इत्यवेक्ष्य तण्डुलानादाय तूष्णीमुलूखले न्युप्य 'त्रिष्फलीकर्तवै' इति पत्नी सम्प्रेष्येत् । ततः पत्नी 'देवेभ्य. शुन्धध्वम्' 'देवेभ्यः शुध्यध्वम्' 'देवेभ्यः शुम्भध्वम्' इति मन्त्रत्रयान्ते तान् सुफलीकृतान्। कुर्यात्तूष्णीं वा। तदनु अध्वर्युः फलीकरणं प्रज्ञातं निदध्यात् । 1 'इषमावदोर्जमावद द्युमद्वदत वयं सङ्घातं जेम' (तै० स० १११।५।२) इति समग्रो मन्त्रः। 2 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे' इति मन्त्रः सावित्रं यजुरुच्यते। 3 अनालम्भुकत्वादिना पल्यामसन्निहिताया कमप्यवहन्तारं परिकर्मिणं सम्प्रेष्येत् । ततः स एवावहन्यात् । 4 फलीकरणं नाम तुषविमोकार्थ सकृदवहतानां तण्डुलानामुपरिगतकणापाकर- णाय पुनरवहननम्। 5 अस्यानन्तरं दक्षिणाग्नौ होमः करिष्यते। अतः प्रज्ञातं निधानम् ।

·90 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS हविःपेषणम् पुरस्नात्प्रतीची ततस्तण्डुलान् प्रक्षाल्य 'त्रिष्फलोक्रियमाणानां यो न्यङ्गो अवशिष्यते । रक्षसां भागधेयमापस्तत् प्रवहतादितः' इति प्रक्षालनोदकमुत्करे त्रिर्निनीयाप उपस्पृशेत् । अत्राध्वर्यु : पूर्ववत् सावित्रेण यजुषा कृष्णाजिनमादाय 'अवधूतं रक्षोऽवधूता अरातयः' इत्युत्करे ऊर्ध्वग्रीवं बहिष्ठाद्विशसनं तत्तिरवधूय 'अदित्यास्त्वगसि' इत्युत्तरेण गार्हपत्यमुत्करदेशे वा कृष्णाजिनं प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तीय भसदमुपसमस्यानुत्सृजन् कृष्णाजिनं 'दिवः स्कम्भनिरसि प्रति त्वाऽदित्यास्त्वग्वेत्तु' इति कृष्णाजिन उदीचीनकुम्बां शम्यां निधाय 'धिषणाऽसि पर्वत्या प्रति त्वा दिवः स्कम्भनिर्वेत्तु' इति शम्यायां दृषदमत्याधाय दृषदमनुत्सृजन् 'धिषणाऽसि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्वतिर्वेत्तु' इति दृषधुपलामत्याधाय 'अंशवः स्थ मधुमन्तः इति तण्डुलानभिमन्त्र्य 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिवपामि धान्यमसि धिनुहि देवान्' इति यावन्तस्तण्डुलाः सकृत् पेष्टुं शक्यन्ते तावतस्तण्डुलान् दृषदि त्रिर्यजुषा तूष्णों चतुर्थमध्युप्य 'प्राणाय त्वा' इति प्राचीमुपलां प्रापय्य 'अपानाय त्वा' इति प्रतीचीमुपलां प्रोहत्य 'व्यानाय त्वा' इति मध्यदेशे व्यवधार्य 'प्राणाय त्वाऽपानाय त्वा व्यानाय त्वा' इति सन्ततं पिष्टा 'दीर्घामनुप्रसितिमायुषे धाम्' इति प्राचीमन्ततोऽनुप्रोह्य 'देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णातु इति कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्ध 'अदब्धेन वश्चक्षुषाऽवेक्षे' इत्यवेक्ष्य 'असवपन्तो पिंषाणूनि कुरुतात्' इत्यवशिष्टतण्डुलार्थ पत्न्या दास्या वा ततः पत्नो दासी वा पिष्टानि अणूनि कुर्यात् । अत्र दासी प्रेषं कुर्यात् । 1 शम्याया. स्थविष्ठोऽन्तः कुम्बमुच्यते । तदुत्तरस्या दिशि यथा स्यात्तथेत्यर्थः । 2 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिव- पाम्यग्नीषोमाभ्यां जुष्टमधिवपामीन्द्राय वैमृधाय जुष्टमधिवपामि धान्यमसि धिनुहि देवान्' इति पोर्णमास्या विशेषः । दर्श तु–'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिवपामीन्द्राग्निभ्यां जुष्ट- मधिवपामि धान्यमसि' धिनुहि देवान्' इति विशेषः ।

·OF ĀŠVALĀYANA AND APASTAMBA 91 वाऽवहननं कुर्यात् । अपरे पुनः पत्नी अवघातमेव कुर्यात् न पेषणं, तत्तु शूद्रा दास्येव कुर्यादिति वदन्ति । कपालोपधानम् आहवनीये गार्हपत्ये वा हविःश्रपणं सूत्रकाराभिमतम् । तत्राध्वर्युः पिष्ट'लेपं प्रज्ञातं निधाय 'धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ' इत्युपवेषमादाय 'रक्षसः पाणिं दहाहिरसि बुध्निय' इत्यभिमन्त्र्य 'अपाग्नेऽग्निमामादं जहि' इति गार्हपत्यात् प्रत्यञ्चावङ्गारौ निर्वर्त्य 'निष्क्रव्यादं सेध' इति तयोरन्यतर- मुत्तरमपरमवान्तरदेशं निरस्याप उपस्पृश्य ‘आ देवयज वह' इति दक्षिण- मवस्थाप्य 'ध्रुवमसि'' इति तस्मिन्नगारे मध्यमं पुरोडाशकपालमुपधाय 'निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातयः' इति कपालेऽङ्गारमत्याधाय 'धमसि'3 इति मध्यमस्य पुरस्ताद्वितीय 'धरुणमसि' इति तस्माद् द्वितीयात् पुरस्ता- तृतीयं 'चिदसि विश्वासु दिक्षु सोद' इनि मध्यमस्य दक्षिणतश्चतुर्थ 'परिचिदसि विश्वासु दिक्षु सीद' इति मध्यमस्योत्तरतः पञ्चम 'मरुतां शर्धोऽसि' इति मध्यमस्य पश्चात् षष्ठं 'धर्मासि' इति दक्षिणस्य पुरस्तात् सप्तमं 'चितः स्थ' इत्युत्तरस्य पुरस्तादष्टमं कपालमुपदध्यात् । अनेनैव क्रमेणाष्टौ कपालान्युपदध्यात्। अत्रापस्तम्बेन कश्चन विकल्पोऽभिहित:- 1 अस्यापि दक्षिणाग्नावुत्तरत्र होमो भविष्यति । 2 'ध्रुवमसि पृथिवी दृ हायु ह प्रजा दृह सजातानस्मै यजमानाय पyह' (तै० स० १।१७।१) इति समग्रो मन्त्रः । 3 'धर्बमस्यन्तरिक्ष दृह प्राण दृ हापान दृह सजातानस्मै यजमानाय पर्य ह' इति समग्रो मन्त्रः। 4 'धरुणमसि दिव दृह चक्षुद ह श्रोत्र दृह सजातानस्मै यजमानाय पर्यह इति समग्रो मन्त्र । 5 'धर्मासि दिशो दृ ह योनि दृह प्रजा दृह सजातानस्मै यजमानाय प'ह' इति समग्रो मन्त्रः। 6 पौर्णमास्याम् 'अपाग्नेऽग्निमामादं जहि' इत्याधङ्गारनिर्वर्तनादिविधिना आग्नेयवदग्नीषोमीयस्याप्टौ कपालान्युपधाय नैर्ऋत्यां वायव्यामैशान्यां 'चितः रयोर्ध्वचितः' इत्यनेन मन्त्रेण कैकं कपाल यथायोगमुपदध्यात् । एवमेवेन्द्र- वैमृधस्यापि ज्ञेयम्। दशैं ऐन्द्राग्नस्याप्येवमेव कपालोपधान कर्त्तव्यम् ।

·92 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS मध्यमं कपालमुपधाय सव्यस्य पाणेरल्याऽभिनिधाय 'निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातयः' इति तस्मिन्नेव कपालेऽङ्गारानत्याधाय 'धमसि' इति तस्य पश्चात् तृतीय 'धरुणमसि' इति तस्य पुरस्तात् चतुर्थ कपालमुपधाय इत- राणि कपालानि पुरोडाशस्थापनं यथा भवति तथोपसादयेदिति । वाजसनेयिनस्तु' प्रतिकपालं तस्य तस्या ल्याऽभिनिधानमङ्गाराधिवर्तनं चाभिप्रयन्ति । यदि अष्टाभ्यः कपालेभ्योऽधिकानि उपधीयमानानि भवेयुस्तदा अष्टभ्य ऊर्ध्व 'चितः स्थोचितः' इत्युपदध्यात् तूष्णी वेति । हविःश्रपणम् ततोऽध्वर्यु: 'भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वम्' इति वेदेन कपाले- ज्वङ्गारानध्यूह्य मदन्तीरधिश्रित्य प्रक्षालितायां निष्टप्तोपवातायां पवित्र- वत्यां पात्र्यां 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- मग्नये जुष्ट सवपामि'' इति कृष्णाजिनात् पिष्टानि त्रिर्यजुषा तूष्णी चतुर्थ समोप्य वाच नियम्य 'देवो वः सवितोत्पुनातु' इति पिष्टानि प्रथममुत्पूय 'अच्छिद्रेण पवित्रेण' इति पिष्टानि द्वितीयमुत्पूय 'वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः' इति पिष्टानि तृतीयमत्पूय प्रणीताभिः तानि संयुत्य स्रुवेण प्रणीताभ्य आदाय वेदेनोपयम्य 'समापो अद्भिरग्मत' 5 इति पिष्टवानीय 'अद्भयः परिप्रजाताः' इति तप्ताभिरद्भिरनुपरिप्लावयेत् । -- 1 का० श्री० २।४।२८ 2 पौर्णमास्याममावास्यायां चायं मन्त्रः प्रतिकपालयोगमावर्तनीयः । 3 तप्ता आपो मदन्त्यः । 4 पौर्णमास्या 'देवस्य त्वा' इत्यनुद्रुत्य 'अग्नये जुष्टं संवपाम्यग्नीषोमाभ्यां जुष्टं संवपामि' इति विशेष कर्तव्यः। दर्शे तु 'देवस्य त्वा' इत्यनुद्रुत्य 'अग्नये जुष्टं संवपामीन्द्राग्निभ्यां जुष्ट संवपामि' इति विशेषः कर्तव्यः । 5 'समापो अद्भिरग्मत समोषधयो रसेन सं रेवतीर्जगतीभिर्ममतीमधुमतीभिः सृज्यध्वम्' (ले० स० २११८।१) इति समग्नो मन्त्रः । 6 'अद्भाः परिप्रजाताः स्थ समद्भिः पृच्यध्वम् (तै० सं० १११।८।१) इति समग्नो मन्त्रः।

·OF ĀŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 93 सयवनं पुरोडाशसम्पादनञ्च ततः 'जनयत्ये त्वा संयौमि' इति मेक्षणेन संयुत्य 'मखस्य शिरोऽसि' इति पिण्डं कृत्वा अतुङ्गमनपूपाकृति कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं पुरोडाशं कृत्वा 'इदमहं सेनाया अभीत्वर्यै मुखमपोहामि' इति वेदेन कपालेभ्योऽङ्गा- रानपोह्य धर्मोऽसि विश्वायुः' इत्याग्नेयं पुरोडाशमष्टासु कपालेष्वधिश्रि- त्याजुली. प्रक्षाल्य 'उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम्' इति पुरोडाशं प्रथयन् सर्वाणि कपालानि प्रथयित्वा 'त्वच गृह्णीष्व' इत्यद्भिः श्लक्ष्णी- कृत्याङ्गुली.' प्रक्षाल्य सायंदोहकुम्भीमानीय: 'अन्तरितं रक्षोऽन्तरिता अरातयः' इति सर्वाणि हवीषि त्रिः पर्यग्नि कृत्वा तदुल्मुकं निरस्याप उप- स्पृश्य पुनरुल्मुकानि गृहीत्वा 'देवस्त्वा सविता श्रपयतु' इत्युल्मुकैः परितप्य 1 सयवन जलेन मिश्रीकरणम् । सयुत्य पिष्टान्यपश्च मेलयित्वा । 2 पौर्णमास्या पिण्डकरणानन्तर –'यथाभाग व्यावर्तध्वम्' इत्याग्नेय विभज्य 'यथाभाग व्यावर्तेथाम्' इत्यग्नीषोमीयैन्द्रवैमृधौ विभजेत्। ततः 'इदमग्नी- षोमयोः' 'इदमिन्द्रस्य वै मृधस्य' इत्यन्तयोरेव निर्देशपूर्वकाभिमझे नाग्नेयस्य निर्देशाभिमर्श इति । दर्शे तु 'यथाभाग व्यावर्तेथाम्' इति विभज्य 'समौ पिण्डौ कृत्वा' (आप० श्री० १।८।५) इति सूत्राद्यथा प्रतिदैवतं समं विभजनं स्यात्तथा विभागकरणमिति गम्यते। ततः 'इदमग्ने.' 'इदमिन्द्राग्न्योः' इत्यभिमशेदिति विशेषः। 3 पौर्णमास्यामपि पुरोडाशकरणमेवमेव । अमावास्यायामपि तथैव । 4 'इदमहं सेनाया अभीत्वर्यै मुखमपोहामि' इति मन्त्र प्रतिकपालयोगमुक्त्वा अङ्गारानपोहेत्। 5 'घर्मोऽसि विश्वायु.' इत्याग्नेयवत् प्रतिपुरोडाश मन्त्रमावर्तयेत् । 6 'उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपति. प्रथताम्' इति प्रतिपुरोडाशप्रथनमावृत्ति कार्या । 7 'त्वच गृह्णीष्व' इति मन्त्रं प्रतिपुरोडाशमावर्तयेत् । 8 पौर्णमास्या सान्नाय्याभावात् सायंदोहकुम्भीनयन नास्ति। असोमयाजिनो- ऽमावास्यायामपि नास्ति । 9 'देवस्त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाके' इति परितपनमन्त्रं प्रतिपुरोडाश- मावर्तयेत् ।

·94 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS 11 'अग्निस्ते तनुवं तनुवं मातिधाक्' इति दéज्वलद्भिस्तृणादिभिर्वाऽ- भिज्वाल्य 'अविदहन्तः श्रपयत' इत्याग्नीभ्रं सम्प्रेष्य वाचं विसृजेत । तत आग्नीध्रो हवीषि सुशतानि कुर्यात् । भस्माध्यूहनम्, उदकनिनयनञ्च तदनन्तरमध्वर्यु : 'सं ब्रह्मणा पृच्यस्व' इति वेदेन पुरोडाशे साङ्गार भस्माध्यूह्य, अनुलिप्रक्षालनं पात्रीनिर्णेजनं चोल्मुकेनाभितप्यैकीकृत्य स्फ्येनान्तर्वेदि तिस्रो लेखाः प्राचीरुदीची लिखित्वा तास्वसंस्यन्दयन् 'एकताय स्वाहा, द्विताय स्वाहा, त्रिताय स्वाहा' इत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रत्यगपवर्गमुदकं त्रिनिनयेत् । तिसृषु लेखासु उदकं निनीय तत्र वा पृथगुल्मुकेनाभितपेत् । : वेदिकरणम्, स्तम्बयजुर्हरणञ्च ततोऽध्वर्यु: 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्यामाद' इति स्फ्यमादाय 'इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणः सहस्रभृष्टि: शततेजा वायुरसि तिग्मतेजाः' इत्यभिमन्त्र्य 'हरस्ते मा प्रतिगाम्' इति दर्भेण सुववत् सम्मृज्य दर्भमुत्करे निरस्याप उपस्पृश्यापरेणाहवनीयम् एकं द्वे त्रीणि चत्वारि' इति स्फ्यकृतेन मानेन यजमानमात्रीमपरिमितां वा प्रागपवर्गा वेदिं कृत्वा 'वेदेन वेदि विविदुः पृथिवीं सा पप्रथे पृथिवी पार्थिवानि । गर्भ बिभर्ति भुवनेष्वन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिः' इति पुरस्तात् स्तम्ब- यजुष उपरिष्टाद्वा वेदेन वेदि त्रिः सम्मृज्यात् । ततो यजमानः 'चतु:- 1 'अग्निस्ते तनुवं मातिधागग्ने हव्यं रक्षस्व' इत्यभिज्वलनमन्त्रं प्रतिपुरोडाश- मावर्तयेत्। 2 'सं ब्रह्मणा पृच्यस्व' इति भस्माध्यूहनमन्त्रं प्रतिपुरोडाशमावर्तयेत् । 3 यथा न निर्गच्छत्युदक लेखाभ्यस्तया कुर्षन्नित्यर्थः । 4 उपरिष्टान्नाम स्तम्बयजुषो हरणादुपरिष्टगत् खनिप्रत्यवेक्षणात् प्राग्वेदेन वेदि त्रिः सम्मृज्यात्।

·OF ĀŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 95 शिखण्डा 'युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये। मम॒ज्यमाना महते सौभगाय मह्य धुक्ष्व यजमानाय कामान्' इति वेदि सम्मृज्यमानामनुमन्त्र- येत। तदनन्तरमध्वर्यु: 'पृथिव्यै वर्मासि' इति वेदेः पूर्वार्धे वितृतीयदेशे उदगग्रं प्रागग्रं वा दर्भ निधाय 'पृथिवि देवयजनि'1 इति तस्मिन्नेव स्थाने स्फ्येन तृणं प्रहृत्याप उपस्पृश्य 'अपहतोऽररुः पृथिव्यै' इति स्फ्येन सतृणान् पांसूनपादाय 'व्रजं गच्छ गोस्थानम' इति हरेत् । यजमानस्तु 'यो मा हृदा मनसा यश्च वाचा यो ब्रह्मणा कर्मणा द्वेष्टि देवाः । यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्येन्द्र वज्रेण शिरश्छिनमि' इति स्तम्ब यजुह्रियमाणमनु- मन्त्रयेत। ततोऽध्वयु : 'वर्षतु ते द्यौः' इति वेदि यजमान वा प्रत्यवेक्ष्य 'बधान देव सवितः' इत्युत्करे स्तम्बयजुनिवपेत् । तत आग्नीध्रः 'अररुस्ते दिवं मा स्कान्' इत्युत्करे न्युप्तं स्तम्ब यजुरुपर्यजलिना गृह्णी- यात् । यजमानस्तु 'इद तस्मै हर्म्यकरोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिक्षु मनसा तपस्व्यन्तर्दूतश्चरति मानुषीषु' इत्युत्करमभिगृह्यमाणमनुमन्त्रयेत । तदनु अध्वर्युः 'अपाररुम देवयजनं पृथिव्याः' इति द्वितीयं प्रहृत्याप उपस्पृश्य 'अपहतोऽररुः पृथिव्यै देवयजन्यै' इति स्फ्येन सतृणान् पांसूनपादाय पूर्ववत् 'व्रजं गच्छ गोस्थानम्' इति हरेत् । हरणानन्तरं यजमानोऽपि पूर्ववत् 'यो मा हृदा' इत्यनुमन्त्रणं कुर्यात् । ततोऽध्वर्यु: प्राग्वदेव 'वर्षतु ते द्यौः' इति वेदि यजमानं वा प्रत्यवेक्ष्य 'बधान देव 1 'पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूल मा हिंसिषम्' (तै० सं० ११११८११) इति समग्रो मन्त्रः। 2 छिन्नस्य तृणस्य पांसूनां च व्यस्तसमस्तानां च स्तम्बयजुरिति नामधेयम् । सतृणाः पांसव इति केचित् । 3 'बधान देव सवितः परमस्या परावति शतेन पाशैर्योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मोक्' (तै० सं० १११।९।१) इति समग्रो मन्त्रः । 4 वेदिप्रदेशादुत्तरतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे द्विपदेऽपरिमिते वा देशे यत्र न्युप्तं स्तम्बयजुः स उतक ।

·96 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS यजमानः •. सवितः' इत्यादिमन्त्रेण उत्करे तन्निवपेत् । आग्नीध्रस्तु 'अवबाढं रक्ष' इत्युत्करे द्वितीयं न्युप्त स्तम्ब म्बियजुरुपर्यञ्जलिना गृह्णीयात् । पूर्ववत् 'इदं तस्मै' इत्युत्करमभिगृह्यमाणमनुमन्त्रयेत । तृतीयस्तम्वयजुर्ह- रणावसरेऽध्वर्यु : 'अररु मा पप्तत्' इति स्फ्येन तृतीयं प्रहृत्याप उप- स्पृश्य 'अपहतोऽररुः पृथिव्या अदेवयजनः' इति स्फ्येन सतृणान् पांसूनपादाय 'वजं गच्छ गोस्थानम्' इति पूर्ववद्धरेत् । एव हरणानन्तरं यजमानः पूर्ववत् 'यो मा हृदा' इत्यनुमन्त्रयेत । अध्वर्युरपि पूर्वोक्तेनैव मन्त्रेण यजमानं वेदिं वा प्रत्यवेक्ष्य उत्करे स्तम्बयजुनिवपेत् । तत आग्नीध्रः 'अवबाढोऽघशसः' इत्युत्करे तृतीयं न्युप्तं स्तम्बयजुरुपर्यञ्जलिना गृह्णी- यात् । यजमानोऽपि पूर्ववत् 'इदं तस्मै' इत्युत्करमभिगृह्यमाणमनुमन्त्र- येत । ततोऽध्वर्यु स्तूष्णी' चतुर्थ छित्त्वाऽप उपस्पृश्य तूष्णी स्फ्येन दर्भशेषेण सह सतृणान् पांसूनपादाय तूष्णी हृत्वा तूष्णी वेदिं यजमानं वा प्रत्यवेक्ष्य तूष्णीमुत्करे निवपेत् । ततो यजमानः 'यो मा हृदा' इति स्तम्बयजुस्तूष्णीं ह्रियमाणमनुमन्त्रयेत । तत आग्नीध्र : 'अवबाढा यातुधानाः' इत्युत्करे चतुर्थ न्युप्तं स्तम्बयजुरुपर्यञ्जलिना गृह्णीयात् । यजमानोऽपि 'इदं तस्मै' इत्युत्करमभिगृह्यमाणमनुमन्त्रयेत । वेदिपरिग्रहः ततोऽध्वयु 'द्रप्सस्ते द्यां मा स्कान्' इति खनि प्रत्यवेक्ष्य 'वसवस्त्वा परिगृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसा' इति स्फ्येन दक्षिणतो दक्षिणश्रोणिमारभ्य दक्षिणांसपर्यन्तं वेदेः स्वीकारचिह्णीभूतां रेखां कृत्वा ‘रुद्रास्त्वा परिगृह्णन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा' इति स्फ्येन पश्चाद्दक्षिणश्रोणिमारभ्योत्तरश्रोणिपर्यन्तं 1 स्तम्बयजुषस्तूष्णी हरणेऽपि 'यो मा हृदा' इति मन्त्रेण यजमानकर्तृ- कमनुमन्त्रणमवश्य कर्त्तव्यम्, स्तम्बयजुढियमाणमित्यविशेषवचनात् । रुद्र- दत्तस्तु अत्रानुमन्त्रण नेच्छति । 2 यतः पांसव उपात्ताः स प्रदेशः खनिरित्युच्यते । 3 ते० सं० ११३८२ 4 तै० सं० २११८।२ ·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 97 । विनिवपेत् । वेदेः स्वीकारचिह्णीभूतां रेखां कृत्वा 'आदित्यास्त्वा परिगृह्णन्तु जागतेन छन्दसा' इति स्फ्येनोतरत उत्तरश्रोणिमारभ्योत्तरांसपर्यन्तं वेदे: स्वीकार- चिलीभूतां रेखां कुर्यात् । ततो यजमानः 'यज्ञस्य त्वा प्रमयाऽभिमया प्रतिमयोन्म या परिगृह्णामि' इति वेदि परिगृह्यमाणामनुमन्त्रयेत । अनुमन्त्रणात् परमध्वर्यु: 'अपाररुम देवयजनं पृथिव्या अदेवयजनो जहि' इति स्फ्येन वेदिभूमेरुपरितनां मृदमुद्धन्यात् । ततो यजमानः ‘यदुद्धन्तो जहिसिम पृथिवोमोषधीरपः । अध्वर्यवः स्फ्यकृतः स्फ्येनान्तरिक्षं मोरु पातु तस्मात् । तदुद्धन्तो जहिंसिम क्रुरमस्या वेदि चकृम मनसा देवयन्तः । मा तेन हेड उपगाम भूम्याः शिवा नो विश्वैर्भुवनेभिरस्तु' इत्युद्धन्यमाना- मनुमन्त्रयेत । आग्नीध्रश्च अध्वर्युणा वेदेरुपरितनामुद्धतां मृदमुत्करे तदनन्तरमध्वयु: 'इमान्नराः कृणुत वेदिमेत देवेभ्यो जुष्टामदित्या उपस्थे । इमान्देवा अजुषन्त विश्वे रायस्पोषा यजमानं विशन्तु' इत्याग्नीध्राय सम्प्रेषं कुर्यात् । एवं प्रेषित आग्नीध्रः 'देवस्य सवितुः सवे'1 इति द्वाङ्ग लसम्मितां पुरीषवती खात्वाऽप उपस्पृश्य वेदि दक्षिणतो वर्षीयसीं प्राक्प्रवणां प्रागुदक्प्रवणां वा कृत्वा प्राञ्चौ वेद्यसा- वुन्नीय तथा प्रतीच्यौ श्रोणी उन्नीय पुरस्तात्तनीयसी पश्चात् प्रथीयसों च कृत्वा मध्ये सन्नततरां कुर्यात् । ततो यजमानः 'भूमिभूत्वा महिमानं पुपोष ततो देवी वर्धयते पयांसि । यज्ञिया यज्ञं विचयन्ति शञ्चौषधीराप इह शक्वरीश्च' इति वेदिं क्रियमाणामनुमन्त्रयेत । यत्तत्रौषध्यादेश्छिन्नस्य मूलमतीत्य तिष्ठति पुरीषं तत् स्फ्येन छिन्द्यात् न नखेन । यत्तु पुरीषमति- रिच्यते तदुत्करे निवपेत् । यश्च यजमानः पशून् कामयते स आहार्य- पुरीषां वेदि कुर्यात् । खननात् प्राग् यत् पुरीषमाहरेत्तत् खननमन्त्रेण खनेदिति सूत्रकारोऽभिप्रैति । 1 'देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वन्ति वेधसः' (तं ० सं० १११।९।२) इति समग्रो मन्त्रः । 2 वेदिपरिमाणमापस्तम्बेन एवमुक्तम्-द्वाङ्ग लपरिमितां त्र्यङ्ग लपरिमितां चतुरङ्ग लपरिमितां, पादस्य पश्चिमभागे यावाञ्छुक्लो देशस्तावत्परिमितां, त्रयोदशाङ्ग लपरिमितां रथचक्रवर्ममात्री कर्षमात्री प्रादेशमात्री वा वेदि खनेत् । 3 यत्र देशान्तरात् पुरीषं पांसूनाहृत्य वेदिनिर्मीयते सा आहार्यपुरीषा वेदिः । . 7 ·98 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS ततोऽध्वयुः ‘ब्रह्मन्नुत्तरं परिग्राहं परिग्रहीष्यामि' इति ब्रह्माण- मामन्त्रयेत । ततो ब्रह्मा' 'भूर्भुवःस्वबू हस्पतिप्रसूतः' इति जपित्वा 'ओं३ परिगृहाण' इत्यतिसृजेत् । अध्वर्युरपि 'ऋतमसि' इति वेदेर्दक्षिणत: पूर्ववत् स्फ्येन रेखां कृत्वा 'ऋतसदनमसि' इति पश्चात् पूर्ववत् रेखां कृत्वा 'ऋतश्रीरसि' इत्युत्तरतः पूर्ववत् रेखां कुर्यात् । यजमानोऽपि पूर्ववत् 'यज्ञस्य त्वा' इति मन्त्रेण वेदिं परिगृह्यमाणामनुमन्त्रयेत । यत्राविहृते आहवनीयाग्नौ वेदिर्भवति तत्र मन्त्र विपर्यासमेके इच्छन्ति । तदनु अध्वर्यु: 'धा असि स्वधा असि'3 इति स्फ्येन वेदिं प्रत्यगपवर्गा योयुप्य 'उदादाय पृथिवीं जीरदानुः इति वेदिमनुवीक्ष्य पश्चार्धे वेदेवितृतीयदेशे स्फ्यं तिर्यञ्चं स्तब्ध्वा 'प्रोक्षणीरासादयेध्माबर्हिरुपसादय, स्रुवं च सुचश्च सम्मृड्डि, पत्नी सन्नह्याज्येनोदेहि' इत्याग्नीध्राय सम्प्रेषं कुर्यात् । अत्र सम्प्रेषस्य परार्थ- स्वादाग्नीध्र एतानि कर्माणि कुर्यादित्यर्थो गम्यते । परप्रैषाभावादध्वर्युरेव एतानि कुर्यादित्यपरे अभिप्रयन्ति । भारद्वाजोऽपि एवमाह-'आग्नीध्र एतानि कर्माणि कुर्यादित्येकम् । अध्वर्यु रित्यपरमि'ति । , 1 आपस्तम्बब्रह्मा--'बृहस्पते परिगृहाण वेदि स्वगा वो देवाः सदनानि सन्तु । तस्या बर्हिः प्रथता साध्वन्तरहिंस्रा नः पृथिवी देव्यस्तु, देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तोमं यज्ञं यजमान च धेहि' इत्युपांशु जपमुक्त्वा उच्चैः ओं परिगृहाण' इत्यनुजानीयात् । 2 'ऋतमसी'त्यादयः पूर्व, 'वसवस्त्वा परिगृह्णन्तु' इत्यादयः पश्चात् । एवं मन्त्रविपर्यासो द्रष्टव्यः । 3 'धा असि स्वधा अस्युर्वी चासि वस्वी चासि पुरा क्रुरस्य विसृपो विरप्शिन्' इति समग्रो मन्त्रः । 4 निम्नोन्नतसमीकरणार्थ विघटय्य । 5 'उदादाय पृथिवी जीरदानुर्याम रयन् चन्द्रमसि स्वधाभिस्तां धीरासो अनुदृश्य यजन्ते' इति समग्रो मन्त्रः। 6 भा० श्री० २।३। ३ ·OF AŠVALAYANA AND ĀPASTAMBA 99 प्रोक्षण्यासादनम् तत आग्नीध्रः प्रोक्षणीरभिपूर्य उदञ्चं स्फ्यमपोह्य, दक्षिणेन स्फ्यम- संस्पृष्टा उपनिनीय 'ऋतसधः स्थः' इति यजमानस्य द्वेष्यं मनसा ध्यायन् स्फ्यस्य वर्त्मनि प्रोक्षणीरासादयेत् । आसादनानन्तरं यजमानः 'ईडेऽन्य- ऋतूरहमपो देवीरुप ब्रुवे । दिवा नक्तञ्च सस्रुषोरपस्वरी:' इति प्रोक्षणी- रासाद्यमाना अनुमन्त्रयेत । तत आग्नीध्रः 'शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वधः' इति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुत्करे स्फ्यमुदस्य हस्ताववनिज्य स्फ्यस्याग्रमप्रतिमृशन् स्फ्यं प्रक्षाल्योत्तरेणाहवनीयं प्रागग्रं दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिरुपसादयेत् । बर्हिरासादनम् ततो यजमानः 'ऊर्णामृदु प्रथमानं स्योनं देवेभ्यो जुष्टं सदनाय बर्हिः । सुवर्ग लोके यजमानं हि धेहि मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योमन्' इति बर्हि- रासाद्यमानमनुमन्त्रयेत । अत्रके नुक्सम्मार्जनात् पूर्व पत्नोसन्नहनमिच्छन्ति, अपरे पुनः स्रुक्सम्मार्जनं पूर्व ततः पत्नीसन्नहनमभिप्रयन्ति । माग्नीध्रः 'घृताचीरेताग्निर्वो ह्वयति देवयज्यायै' इति सस्रुवप्राशिका. स्रुच आदाय 'प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः' इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा ताः प्रतितप्य 'अनिशिताः स्थ सपत्नक्षयणीः' इति तप्ताः सप्राशिवाः सुचोऽभिमन्त्रयेत । सुक्सम्मानम् ततो विभक्तरविभक्तैर्वा वेदागैः ‘गोष्ठं मा निभृक्षम्' इति प्राचीन- मुदीचीनं वोत्तानं स्रुवं वेदाप्रैरन्तरतोऽभ्याकारं सर्वतोबिलमभिसमाहारं वेदानमूलैर्दण्डं च सम्मृज्य 'वाचं प्राणम्' इति प्राचीमुदीची वोत्तानां जुहं तदनन्तर- 1 'गोष्ठं मा निर्मूक्षं वाजिनं त्वा सपत्नसाहं सम्मामि' (तै० सं० १।१।१०।१) इति समग्रो मन्त्रः। 2 'वाचं प्राणं मा निर्मूक्षं वाजिनीं त्वा सपत्नसाही सम्माज्मि' (ते० सं० ११॥ १०।२) इति समग्रो मन्त्रः ।

·100 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS वेदाग्रागैरन्तरतोऽभ्याकार प्राची, वेदाग्रमध्यर्बाह्यतः प्रतीची, वेदाग्रमूलैर्दण्ड च सम्मृज्य 'चक्षुः श्रोत्रम्'' इत्युदीचीमेवोत्तानामुपभृत वेदाग्नानैरन्तरतो- ऽभ्याकारं प्रतीची, वेदाग्रमध्यैर्बाह्यतः प्राची, वेदाग्रमूलैर्दण्ड च सम्मृज्य 'प्रजां योनिम्' इति जुववद् ध्रुवा सम्मृज्य 'रूप वर्ण पशूनां मा निर्मू क्ष वाजि त्वा सपत्नसाह सम्माज्मि' इति स्रुववत् प्राशिवहरण सम्मृज्य, तूष्णी वा स्रुववदेव सम्मृज्याऽऽप्रयोगसमाप्तेः सम्मृष्टपात्राण्यसम्मृष्टपात्रैर्न संस्पर्शयेत् । 'अग्नेस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामि' इति पुनः त्राणि प्रतितप्य प्रोक्ष्याग्रे- णोत्करं जघनेन वा दर्भेषु सादयित्वा नुक्सम्माजनान्यद्भिः सस्पृश्य 'दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभि श्रितम् । तेन वय सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामास स्वाहा' इति यस्मिन्नग्नौ प्रतितपन तस्मिन्नग्नौ प्रहरेदुत्करे वा निरस्येत् । पत्नीसन्नहनम् तत आग्नीध्रो वेदमाज्यस्थाली योक्त्र पवित्रे चादाय 'आशासाना सौमनसम्' इत्यपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वजुमासीनां तिष्ठन्ती वा पत्नी मौजेन 1 'चक्षुः श्रोत्रं मा निमृक्ष वाजिनीं त्वा सपत्नसाही सम्मामि (तै० स० १११।१०।२) इति सम्पूर्णो मन्त्रः । 2 'प्रजां योनि मा निमक्षं वाजिनी त्वा सपत्नसाही सम्मामि' (तै ० स० १।१।१०।२) इति समग्रो मन्त्रः । 3 यदि प्रमादात् संस्पर्शस्तदा पुनर्निष्टप्य सम्मार्जनमेव प्रायश्चित्तं भारद्वाजा- भिमतम् । (भा० श्री० २।४।१०) आपस्तम्बमते त्वत्र सर्वप्रायश्चित्तं कर्तव्यमिति । 4 प्रकृतौ नित्यमेव प्रहरणम्, विकृतौ तु प्रहरणमुत्करे त्यागो वेति विकल्पः। त्यागे स्वाहाकारो न कर्त्तव्य इति वृत्तिकाराभिप्रायः । 5 यजमानपल्ल्याः कटयां बन्धनाय मुजतृणैर्निर्मिता रज्जुर्योक्त्रम् । यदा च याज्ञिका इमां गृह्णन्ति तदा योक्त्रं पवित्रे चादायेति वक्तव्यम् । यदा तु तां न गृह्णन्ति मौजमेव दाम स्वीकुर्वन्ति तदा न, मौज दाम पवित्रे चादायेति वक्तव्यम् । 6 'आशासाना सौमनसं प्रजा सौभाग्यं तनूम् । अग्नेरनुव्रता भूत्वा सन्नी सुकृताय कम्' (तै० सं० २०१०११) इति समग्रो मन्त्रः।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 101 दाम्नाऽन्यतरतः पाशंन योक्त्रेण वाऽभ्यन्तरं वाससः सन्नोत् । वाससो- ऽभिसन्नहनं न कर्त्तव्यमित्येके वदन्ति । अपरे पुनरभिसन्नहनं कर्त्तव्यतया विदधति । पत्नो तु उत्तरेण नाभिं शिखाकृतिं ग्रन्थिं कृत्वा प्रदक्षिणं पyह्य दक्षिणेन नाभिमवस्थाप्योपोत्थाय 'अग्ने गृहपत उप मा वयस्व' इति गार्हपत्यमुपस्थाय 'देवानां पत्नीरुपमाह्वयध्वं पत्नि पल्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः' इत्यपरेण गार्हपत्यं देवपत्नोरुपस्थाय तस्माद्देशादपक्रम्य 'सुप्रजसस्त्वा वयम्'1 इति दक्षिणत उदङमुखी उपविश्य 'इन्द्राणी वाऽविधवा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा। अस्थूरि त्वा सुपुत्रा। अस्थूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वाय' इति जपेत् । ततो यजमानः 'युक्ता मे यज्ञमन्वासातै' इति पत्नी सम्प्रेष्येत् । आज्यावेक्षणम् तदाग्नीध्रः 'पूषा ते बिलं विष्यतु' इति सर्पिर्धानस्य बिलमपावर्त्य । दक्षिणाग्नावाज्यं विलाप्य 'अदितिरस्यच्छिद्रपत्रा' इत्याज्यस्थालीमादाय 'महीनां पयोऽस्योषधीनां रसस्तस्य तेऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्याय' इति तस्यां पवित्रान्तर्हितायामाज्यस्थाल्यामाज्यं निरुप्य 'इद विष्णुर्वि- चक्रमे' इति तद्दक्षिणाग्नावधिश्रित्य 'इषे त्वा' इति दक्षिणार्धे गार्हपत्य- स्याधिश्रित्य 'ऊर्जे त्वा' इत्यपादाय भस्म प्रमृज्य वेदेनोपयम्य पन्या उपहरेत् । सा पत्नी तदाज्यमनुच्छ सन्ती नेत्रे निमील्य तूष्णीं वीक्ष्य 'महीनां पयोऽसि'3 इति वीक्षेत । तत आग्नीध्रः 'तेजोऽसि' इत्युत्तरार्धे गार्हपत्य- 1 'सुप्रजसस्त्वा वयं सुपत्नीरुपसेदिम । अग्ने सपत्नदम्भनमदब्धासो अदाभ्यम्' (तै० सं० १११।१०।१) इति समग्रो मन्त्रः । 2 'इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पासुरे' (तं ० सं० १११॥ १०१३) इति समग्नो मन्त्र. । 3 'महीना पयोऽस्योषवीना रसोऽदब्धेन त्वा चक्षुषाऽवेझे सुप्रजासत्वाय' (तै० सं० १११।१०।३) इति सम्पूर्णो मन्त्रः ।

·102 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS स्याधिश्रित्य 'तेजसे त्वा' इत्यपादाय वेदेन भस्म प्रमृज्य 'तेजोऽसि तेजो- ऽनुप्रेहि' इति हृत्वा 'अग्निस्ते तेजो मा विनैत्' इत्याहवनीयेऽधिश्रित्य वेदेन भस्म प्रमृज्य 'अग्नेर्जिह्वासि' इति स्फ्यस्य वर्त्मनि सादयेत् । ~ आज्यग्रहणम् ततोऽध्वर्यु यजमानौ तदाज्यं तूष्णीं निमील्य वीक्ष्यानुच्छसन्तो 'आज्यमसि सत्यमसि'3 इत्याज्यमवेक्षयाताम् । अनन्तरमध्वर्युः 'शुक्रमसि' इत्युदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारमाज्यं प्रथममुत्पूय 'ज्योतिरसि' इति पूर्ववद् द्वितीयमुत्पूय 'तेजोऽसि' इति पूर्ववत्तृतीयमुत्यूय 'देवो वः सवितोत्- पुनातु' इत्याज्यलिप्ताभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षणीः प्रथममुत्पूय 'अच्छिद्रेण पवित्रेण' इति पूर्ववद् द्वितोयमुत्पूय 'वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः' इति पूर्व- वत्तृतीयमुत्पुनीयात् । यजमानश्च 'अद्भिराज्यमाज्येनापः सम्यक् पुनीत सवितुः पवित्रैः । ता देवी: शक्वरीः शाक्वरेणेम यज्ञमवत संविदानाः' इत्याज्यं प्रोक्षणीश्चोत्पूयमाना अभिमन्त्रयेत । अभिमन्त्रणात् परमध्वयु: 'शुक्रं त्वा शुक्रायाम्' इत्याज्यस्थाल्या बिलेन समं जुह्वा बिलं धारयमाणो 1 अनालम्भुकत्वादिना पत्न्यामसन्निहिताया गार्हपत्यस्योत्तरार्धाधिश्रयणमपादानं च लुप्यते, तदीक्षणाभावात् । तदा योक्त्र मौज दाम वा स्वकाले दक्षिणतःपाशमुदक्शुल्वं पश्चाद्वेदेरन्तर्वेदि वा तूष्णीं निदध्यात् । 2 'अग्नेर्जिह्वासि सुभूर्दैवाना धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषे यजुषे भव' (तै० सं० १।१।१०१३) इति समग्रो मन्त्रः । 3 'आज्यमसि सत्यमसि सत्यस्याध्यक्षमसि हविरसि वैश्वानरं वैश्वदेवमुत्पूतशुष्मं सत्यौजाः सहोऽसि सहमानमसि सहस्वारातीः सहस्व पृतना. सहस्व पृतन्यतः। सहस्रवीर्यमसि तन्मा जिन्वाज्यस्याज्यमसि सत्यस्य सत्यमसि सत्यायुरसि सत्यशुष्ममसि सत्येन त्वाभिघारयामि तस्य ते भक्षीय' (त० सं० १।६।१) इति समग्रो मन्त्रः। 4 पुरतः आरभ्य पश्चात् कृत्वा पुरतः समाप्तिः, एवं त्रिः । 5 'शुक्रं त्वा शुक्रायां धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषे यजुषे गृह्णामि' 'ज्योतिस्त्वा ज्योतिषि धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषे यजुषे गृह्णामि' 'अर्चिस्त्वार्चिषि धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषे यजुषे गृह्णामि' इति त्रीणि यजूषि ।

·OF ASYALĀYANA AND APASTAMBA 103 जुहूं वेदेनोपयम्य, अनिष्कासिना' स्रुवेनान्तर्वेद्याज्यं भूयो जुह्वां प्रथम गृहीत्वा 'ज्योतिस्त्वा' इति पूर्ववद् द्वितीयमाज्यं जुह्वां गृहीत्वा 'अर्चिस्त्वा' इति पूर्ववत्तृतीयमाज्यं जुह्वां गृहीत्वा ‘पञ्चानां त्वा वातानाम्' इति पूर्ववच्चतुर्थ जुह्वां गृहीत्वा 'पञ्चानां त्वानाम्' इति पञ्चावत्तिनो यज- मानस्य कृते पूर्ववत् पञ्चम गृहीत्वा विहारसमीप आसादयेत् । चतुरवत्ती यजमानश्चतुर आज्यग्रहणमन्त्रानध्वर्युणा सह जपेत् । पञ्चावत्ती चेत् पञ्चाऽऽज्यग्रहणमन्त्रानध्वर्युणा सह जपेत् । अत्राध्वर्यु यजमानावुभावपि चातुःस्वर्येणैव जपतः। तत्राध्वर्यु राज्यग्रहणमन्त्र चातुःस्वर्येण जपित्वाऽऽज्यं गृह्नीयात् । ततोऽध्वर्यु: 'पञ्चानां त्वा दिशां यन्त्राय धीय गृह्णामि' इत्याज्यस्थाल्या मध्यदेश उपभृत धारयमाण उपभृतं वेदेनोपयम्य अनिष्का- सिना सुवेणान्तर्वेद्याज्यमल्पीय उपभृति प्रथमं गृहीत्वा 'पञ्चानां त्वा पञ्च- जनानां यन्त्राय धाय गृह्णामि' इति पूर्ववदुपभृति द्वितीयं गृहीत्वा ‘पञ्चानां त्वा सलिलानां धीय गृह्णामि' इति पूर्ववदुपभृति तृतीयं गृहीत्वा 'पञ्चानां त्वा पृष्ठानां धीय गृह्णामि' इति पूर्ववदुपभृति चतुर्थ गृहीत्वा 'चरोस्त्वा पञ्चबिलस्य यन्त्राय धीय गृह्णामि' इति पूर्ववदुपभृति पञ्चमं गृहीत्वा 'ब्रह्मणस्त्वा तेजसे यन्त्राय धीय गृह्णामि' इति पूर्ववदुपभृति षष्ठं गृहीत्वा 'क्षत्रस्य त्वौजसे यन्त्राय धीय गृह्णामि' इति पूर्ववदुपभृति सप्तमं गृहीत्वा 'विशे त्वा यन्त्राय धीय गृह्णामि' इति पूर्ववदुपभृति अष्टमं गृहीत्वा विहार- समीप आसादयेत् । ततो यजमानः अध्वर्यु णा सहेमानाज्यग्रहणमन्त्राज- पेत् । अध्वर्युस्तु पूर्ववदेव चातुःस्वर्येणैव मन्त्रानुक्वाऽऽज्यं गृह्णीयात् । तदनन्तरमध्वर्यु : 'सुप्रजास्त्वाय त्वा गृह्णामि' इति वेदेन सहाज्यस्थाल्या उत्तरतो भूमौ प्रतिष्ठितायां ध्रुवायामन्तर्वेदि भूयिष्ठमाज्यमनिष्कासिना 1 निष्कास. शेषः। अनिष्कासिना शेषरहितेनेत्यर्थः । 2 ‘पञ्चाना त्वा वाताना यन्त्राय धाय गृह्णामि ॥ पञ्चानां त्वतूनां यन्त्राय धीय गृह्णामि ॥ इति द्वे यजुषी । 3 'धामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनं देववीतये त्वा गृह्णामि' इति पञ्चावत्तिनो यजमानस्य विषः ।

·104 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS स्रुवेण प्रथमं गृहीत्वा 'रायस्पोषाय त्वा गृह्णामि' इति पूर्ववद् ध्रुवायामाज्यं द्वितीयं गृहीत्वा 'ब्रह्मवर्चसाय त्वा गृह्णामि' इति पूर्ववद् ध्रुवायामाज्यं तृतीयं गृहीत्वा 'भूरस्माकं हविर्देवानामाशिषो यजमानस्य देवानां त्वा देवता- भ्यो गृह्णामि' इति पूर्ववद् ध्रुवायामाज्य चतुर्गृहीतं गृहीत्वा विहारसमीप आसादयेत् । चतुर्ग्रहीतप्रभृतीन्येतान्याज्यानि उत्करे नासादयेत् । अन्तर्वेदि गृहीतं ध्रुवागतमाज्यं न पश्चाद्धरेत् । अत्र यजमान अध्वर्युणा सहेमानाज्यग्रहणमन्त्राञ्जपेत् । अध्वर्युस्तु प्राग्वदेव तान् चातुःस्वर्येणैव ब्रूयात् । वेद्यादीना प्रोक्षणम् ततोऽध्वर्यु: 'आपो देवीरग्रे पुवः' इति पूर्ववत् प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य 'ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि' इति ब्रह्माणमामन्त्रयेत । ब्रह्माऽपि 'भूर्भुवः स्वर्बह- स्पतिप्रसूतः' इति जपित्वा 'ओं३ प्रोक्ष' इत्यतिसृजेत् । एवं लब्धानुज्ञोऽध्वर्यु: इध्मं विस्रस्य 'कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽग्नये त्वा स्वाहा' इति सकृन्मन्त्रेण द्विस्तू- ष्णीमिमं प्रोक्ष्य 'वेदिरसि बहिषे त्वा स्वाहा' इति सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णी वेदिं प्रोक्ष्य 'बहिरसि जुग्भ्यस्त्वा स्वाहा' इति सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णो बहिः प्रोक्ष्यान्तर्वेदि पुरोग्रन्थि ऊर्ध्वाग्रं बहिरासादयेत् । ततो यजमानः 'अशि- श्रेम बर्हिरन्तः पृथिव्यां सं रोहयन्त ओषधीर्विवृक्ण । यासां मूलमुदवधीः स्फ्येन शिवा नस्ता: सुहवा भवन्तु। सुमनसो यजमानाय सन्त्वोष- धीराप इह शक्वरीश्च । वृष्टिद्यावा पर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णा: शतवल्शा अदब्धाः' इत्यन्तर्वेदि बर्हिरासन्नमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु रपि 'दिवे त्वा' इत्यासन्नबर्हिषोऽग्रं प्रोक्ष्य 'अन्तरिक्षाय त्वा' इति मध्य प्रोक्ष्य 'पृथिव्ये त्वा' इति मूलं प्रोक्ष्य, त्रुच्यग्राणि मूलानि च क्लेदयित्वा 'पोषाय त्वा' इति 1 पञ्चावत्तिनो यजमानस्य 'कामाय त्वा गृह्णामि' इति पूर्ववद् ध्रुवायामाज्यं पञ्चम गृहीत्वा विहारसमीप आसादयेत् । 2 आपस्तम्बब्रह्मा तु 'प्रोक्ष यज्ञं देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणा सुकृतां यत्र लोकस्तत्रमं यज्ञ यजमानं च धेहि' इत्युपांशु जप- मुक्त्वोच्चैः ‘ओं प्रोक्ष' इत्यनुजानीयात् ।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 105 •. झुग्बिलाग्रयोरुपरिन्यस्तन्युब्जहस्तेन प्रत्यगपवर्ग ग्रन्थिं प्रत्युक्षेत् । ततो- ऽध्वर्यु: प्राचीनावोती भूत्वा 'स्वधा पितृभ्यः' इति प्रोक्षणीशेषं दक्षिणायै श्रोणेरुत्तरस्याः सन्ततं निनीय यज्ञोपवीती भूत्वाऽप उपस्पृशेत् । बहिरास्तरणम् तदनन्तर 'पूषा ते ग्रन्थिं विष्यतु' इति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपगूढं ग्रन्थिं प्रागपवर्ग विस्रस्य 'विष्णोः स्तूपोऽसि' इति प्रस्तरमाहवनोयं प्रति बर्हिषः सकाशात् कर्षन्निव शनैरपादाय 'अयं प्राणश्चापानश्च यजमानमपि गच्छताम् । यज्ञे ह्यभूतां पोतारौ पवित्रे हव्यशोधने । यजमाने प्राणापानौ दधामि' इति तस्मिन् प्रस्तरे पवित्रे अपिसृज्य 'प्राणापानाभ्यां त्वा सतनु करोमि' इत्यग्रेणाऽऽहवनीयं प्रस्तरमाहृत्य यजमानाय प्रयच्छेत् । यजमानो ब्रह्मणे प्रयच्छेत् । ब्रह्मा प्रस्तरं धारयेत् । स्वयमेव वा यजमानः प्रस्तर धारयन्न ब्रह्मणे प्रयच्छेत् । ततोऽध्वयु: परिभोजनीयदभैंर्वेदिमन्तर्धाय दक्षिणतः सन्नहन शुल्बं प्राचीनं प्रागुदीचोनं वा निधाय 'ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्यः' इति बहुलमनतिदृश्यं प्रागपवर्ग प्रत्यगपवर्ग वा त्रिधातु पञ्चधातु वाऽर्मूलान्यभिच्छादयन् धातौ धातौ मन्त्रमावर्तयन् बर्हिषा वेदि स्तृणीयात् । यजमानोऽपि 'चतु:शिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते । सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुक्ष्व यजमानाय कामान् । शिवा च मे शग्मा चैधि स्योना चै मे सुषदा चैधि । 1 यदि सन्नहनकाले पश्चात् प्रागुपगूढो ग्रन्थिस्तदा तं पुच्छे गृहीत्वा पश्चादाकृष्य विस्रसन कुर्यात् । 2 प्रस्तरस्य शनैरपादानं सूत्रयता आपस्तम्बाचार्येण प्रस्तरस्यतस्तत करणं निन्दितम्। तदा प्रस्तरस्योत्क्षेपण प्रकर्षेण पुरस्ताद्धरण प्रतीचीनहरण- मितस्ततश्चालनमन्येन हस्तेन अनादारभ्य मूलपर्यन्त मूलादारभ्य अनपर्यन्त च स्पर्शन सर्व निषिद्धम् । 3 तै० सं० ११११११ 4 यथा वेदेभू भागो न दृश्यत तथा स्तरितव्यम् । 5 धातवः शलाकाः । त्रिवार पञ्चवारं वावृत्ताभिर्दर्भशलाकाभिर्वेदि स्तृणु- यादित्यर्थः। .

·106 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS ऊर्जस्वती च मे पयस्वती चैधि इषमूर्ज मे पिन्वस्व ब्रह्म तेजो मे पिन्वस्व । क्षत्रमोजो मे पिन्वस्व विशं पुष्टिं मे पिन्वस्व । आयुरन्नाद्यं मे पिन्वस्व प्रजां पशून् मे पिन्वस्व' इत्यास्तीर्यमाणां वेदिमनुमन्त्रयेत । परिधिपरिधानम् ततोऽध्वयु : प्रस्तरपाणिः ‘गन्धर्वोऽसि विश्वावसुः' इत्युदगग्रमन्योन्य- सस्पृष्टं मध्यमं परिधिं परिदध्यात् । यजमानोऽपि 'ध्रुवोऽसि' इति परिधीयमानं मध्यमं परिधिमनुमन्त्रयेत । तदनन्तरम् ‘इन्द्रस्य बाहुरसि' इति प्रागग्रमन्योन्यसंस्पृष्टं दक्षिणं परिधिं परिदध्यात् । अत्रापि यजमानः 'उग्रोऽसि' इति मन्त्रेण परिधीयमानं दक्षिणं परिधिमनुमन्त्रयेत । ततः 'मित्रावरुणौ त्वा' इति प्रागग्रमन्योन्यसंस्पृष्टमुत्तरं परिधि परिदध्यात् । यजमानोऽपि 'अभिभूरसि' इति परिधीयमानमुत्तरं परिधिमनुमन्त्र्य 'अस्मिन् यज्ञ उपभूय इन्नु मेऽविक्षोभाय परिधीन् दधामि । धर्ता धरुणो धरीयानग्नि- द्वेषांसि निरितो नुदाते' इत्यनया सकृदन्ते सर्वान् परिधीननुमन्त्रयेत । अग्निप्रज्वालनम् ततोऽध्वर्यु: 'सूर्यस्त्वा पुरस्तात् पातु कस्याश्चिदभिशस्त्याः' इत्या- हवनीयमभिमन्त्र्योपहिवनीये प्रस्तरं धारयन्नग्निं काष्ठेर्बलवन्तं कुर्यात् । यजमानश्च 'युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येन'3 'तेजिष्ठा ते तपना या च रोचना 1 'गन्धर्वोऽसि विश्वावसुर्विश्वस्मादीषतो यजमानस्य परिधिरिड ईडितः । इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो यजमानस्य परिधिरिड ईडित.। मित्रावरुणौ त्वोत्तरत परिधत्ता ध्रुवेण धर्मणा यजमानस्य परिधिरिड ईडितः' इति त्रयो मन्त्रा.। (त० स० ११११११११) 2 'ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽह सजातेषु भूयासं धीरश्चेत्ता वसुवित् । उग्रोऽस्युग्रोऽहं सजातेषु भूयासमुनश्चेत्ता वसुवित्। अभिभूरस्यभिभूरहं सजातेषु भूयास- मभिभूश्चेत्ता वसुवित्' इति मन्त्रा' (तै० स० १।६।२) 3 'युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येन हव्यायास्मै वोढवे जातवेदः। इन्धानास्त्वा सुप्रजसः सुवीरा ज्योग्जीवेम बलिहतो वय ते । यन्मे अग्ने अस्य यज्ञस्य रिष्याद्यद्वा स्कन्दादाज्यस्योत विष्णो। तेन हन्मि सपत्नं दुर्मरायुमैनं दधामि निर्ऋत्या उपस्थे' (तै० स० १।६।२।१) इति समग्रो मन्त्रः ।

·107 OF AŠVALĀYANA AND APASTAMBA दक्षिणामाघारसमिधं पूर्वाधारसमाप्तिप्रदेश ऊर्वाग्रामाधाय 'समिदस्यायुषे 2 भारद्वाजस्तु उत्तरामाधारसमिधं तूष्णीमादध्यादित्यभिप्रेति। प्रत्योषन्तीस्तन्वो यास्ते अग्ने। ताभिर्वाण्यभितो व्ययस्व मा त्वा दभन् यज्ञहनः पिशाचाः' इति चाहवनीयमनुमन्त्रयेत । आघारसमिदाधानम् तदनन्तरमध्वर्यु राधारसमिधौ गृहीत्वा ‘वीतिहोत्रं त्वा कवे'1 इति त्वा' इति मन्त्रेण तूष्णी वोत्तरामाधारसमिधमुत्तराधारसमाप्तिप्रदेश ऊर्ध्वा- ग्रामादध्यात् । प्रस्तरास्तरणम् तदनु समावनन्तर्गभौं दभी विधृतित्वेन कल्पयित्वा 'विशो यन्त्रे स्थः' इत्यन्तवेद्युदगग्रे ते विधृती निदध्यात् । ततो यजमानः 'विच्छिनद्मि विधृतीभ्यां सपत्नाजातान् भ्रातृव्यान् ये च जनिष्यमाणाः। विशो यन्त्राभ्यां विधमाम्येनानहं स्वानामुत्तमोऽसानि देवाः ।। विशो यन्त्रे नुदमाने अराति विश्वं पाप्मानममति दुर्मरायुम् । सीदन्ती देवी सुकृतस्य लोके धृती स्थो विधृती स्वधृती। प्राणान्मयि धारयतं प्रजां मयि धारयतं पशून् मयि धारयतम्' इति विधृती आसाद्यमाने अनुमन्त्रयेत । तदनु 'वसूनां रुद्राणामादित्यानां सदसि सीद' इति तयोर्विधृत्योरुपरि प्रस्तरं स्थापयेत् । ततो यजमानः 'अयं प्रस्तर उभयस्य धर्ता, धर्ता प्रयाजाना- मुतानूयाजानाम् । स दाधार समिधो विश्वरूपान्तस्मिन् स्रुचो अध्या- सादयामि' इति प्रस्तरमासाद्यमानमनुमन्त्रयेत । 1 'वीतिहोत्रं त्वा कवे घुमन्तं समिधीमह्यग्ने बृहन्तमध्वरे' इति समग्रो मन्त्र. । भा० श्री० २।९।८) 3 यस्य दर्भस्य मध्ये दर्भान्तरं नास्ति सोऽनन्तर्गर्भ. 4 प्रस्तरदर्भाणा पुन-सुखेन ग्रहणाय यौ दर्भावास्तीयते तो विधृती 5 यत्र धातौ प्रस्तरः साद्यते तर्हिमू लेभ्यः प्रस्तरमूलानि आहवनीयाभिमुखं पुरस्ताद्धृतानि भवन्ति । भवतः।

·108 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS हविरासादनम् तदनन्तरमध्वर्यु: : 'जुहूरसि घृतात्रो'1 इति तस्मिन् प्रस्तरे प्रागनां परस्परमसंस्पृष्टां जुहू सादयेत् । आसादनात् पर यजमानः ‘आरोह पथो जुहु देवयानान् यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुरागाः । हिरण्यपक्षाजिरा सम्भृताङ्गा वहासि मा सुकृतां यत्र लोकाः ।। जुहूरसि घृताची गायत्रियाम्नी कविभिर्जुषाणा। अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवानाग्नेयेन शर्मणा दैव्येन' इति जुहूमासाद्यमानामनुमन्त्रयेत । ततः 'उपभृदसि घृताची' इत्युत्तरेण जुहू प्रागग्रामसंस्पृष्टां विधृत्योरध- स्तात् प्रतिकृष्टतरामुपभृतं प्रस्तरे सादयेत् । तदनन्तरम् 'अवाहं बाध उपभृता सपत्नाजातान् भ्रातृव्यान् ये च जनिष्यमाणाः । दोहै यज्ञ सुदुघामिक धेनुमहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः ॥ सुभृदस्युपभृद्ध ताची त्रैष्टुभेन छन्दसा विश्ववेदाः । अव्यथमाना यज्ञमनु यच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवानन्द्रेण शर्मणा दैव्यन' इत्युपभृतमासाद्यमानामनुमन्त्रयेत । ततोऽध्वर्यु: 'ध्रुवाऽसि घृताची' ३ इति प्रस्तर उत्तरेणोपभृतं प्रागग्रामसंस्पृष्टां विधृत्यो- रुपरिष्टात् प्रतिकृष्टतरां ध्रुवामासादयेत् । आसादनानन्तरं यजमानः 'यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुह दारातीयादभिदासदग्ने । इदमस्य चित्तमधरं ध्रुवाया अहमुत्तरो भूयासमवरे मत्सपत्नाः । ध्रुवाऽसि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदाः । अव्यथमाना यज्ञमनु यच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवान् वैश्वदेवेन शर्मणा दैव्येन' इति ध्रुवामासाद्यमाना- मनुमन्त्रयेत । ततोऽध्वर्यु: 'ऋषभोऽमि शाक्वरो घृताचीनां सूनुः। प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद' इति दक्षिणेन जुहुमुत्तरेण वा, उत्तरेण वा ध्रुवां स्रुवं सादयेत् । सादनात् पर यजमानः 'स्योनो मे सीद सुषदः 1 'जुहरसि घृताची नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद' इति समग्रो मन्त्र : । 2 'उपभृदसि घृताची नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद' इति समग्रो मन्त्रः। 3 'ध्रुवाऽसि घृताची नाम्ना प्रियेण प्रिये सदसि सीद' इति समग्रो मन्त्रः।

·OF ASVALĀYANA AND APASTAMBA 109 स्थ स्थ पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके । दिवि सीद पृथिव्यामन्त- रिक्षेऽहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः । अय सुवो अभिजिहर्ति होमाञ्छत- क्षरश्छन्दसाऽनुष्टुभेन । सर्वा यज्ञस्य समनक्ति विष्ठा बार्हस्पत्यन शर्मणा दैव्येन' इति सुबमासाद्यमानमनुमन्त्रयेत । ततोऽध्वर्यु: पूर्वस्थापितस्थले तूष्णीमाज्यस्थालीमासादयेत् । यजमानोऽपि 'इय स्थाली घृतस्य पूर्णाऽच्छिन्नपयाः शतधार उत्सः । मारुतेन शर्मणा दैव्येन' इत्याज्यस्थालीमासाद्यमानामनुमन्त्रयेत । तदनन्तरमध्वयु: 'एता असदन्' इति 'एता असदन्' इति स्रुचोऽभिमन्त्र्य 'विष्णूनि वैष्णवानि धामानि प्राजापत्यानि' इति झुग्गता न्याज्यान्यभिमत्त्र्य वेदमाज्यस्थाली पात्री स्रुव चादाय 'इदमह- सेनाया अभीत्वर्यै मुखमपोहामि'2 इति वेदेन कपालवत् पुरोडाशादङ्गारा- नपोह्य 'सूर्यज्योतिर्विभाहि महत इन्द्रियाय'3 इति पुरोडाशमभिमन्त्र्य आप्यायता घृतयोनिरग्निहव्यानुमन्यताम् । खमङक्ष्व त्वचमडक्ष्व सुरूपं त्वा वसुविदम् । पशूनां तेजसाऽग्नये जुष्टमभिघारयामि' इत्याग्नेय पुरोडाश- मभिघार्य 'यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान् सोम घृतवान् हि भूत्वा देवान् गच्छ सुवर्विन्द यजमानाय मह्यम्' इति प्रातर्दोहमभिधार्य तूष्णों सायदोहमभिघार्य 'स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि ते' इति पात्र्यामुपस्तीर्य 'आर्द्रः 1 2 'एता असदन्त्सुकृतस्य लोके ता विष्णो पाहि पाहि यज्ञ पाहि यज्ञपति पाहि मा यज्ञनियम' (तै० स० १११।११।२) इति समग्नो मन्त्रः । 'इदमहं सेनाया अभीत्वयँ' इति मन्त्रेण पुरोडाशादङ्गारापोहनं कर्त्तव्यम् । अय मन्त्रः प्रतिपुरोडाशमावर्तनीयः । पौणमास्याममावास्यायामय समान एव । 3 सूर्यो ज्योतिरिति मन्त्र प्रतिपुरोडाशमावर्तयेत् पौर्णमास्याममावास्यायाञ्च । 4 पौर्णमास्यां तूष्णीमग्नीषोमीयमैन्द्रं वैमृधं पुरोडाशमभिधारयेत् । अमावास्या- यामाग्नेयमाप्यायतामिति मन्त्रेणाभिघार्य तूष्णीमैन्द्राग्नमभिधारयेत् । 5 यस्त आत्मेत्यादिसायदोहाभिधारणान्त कर्म पौर्णमास्या नास्ति सानाय्या. भावात्। असन्नयतोऽमावास्यायामपि तन्नास्ति सान्नाय्याभावादेव ।

·110 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS प्रथस्नुर्भुवनस्य गोपाः शृत उत्स्नाति जनिता मतीनाम्' इत्यपर्यावर्तयन् पुरोडाशमुद्वास्य वेदेन भस्म प्रमृज्य 'तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इति पात्र्यां प्रतिष्ठाप्य हस्तं प्रक्षाल्य 'दृह गा दृह गोपति मा वो यज्ञपती रिषत्' इत्युदक् प्रातर्दोहमुद्वास्य 'इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीत्' इति सुवगृहीतेनाज्येन कपालानि प्रत्यज्य: 'देवस्त्वा सविता मध्वानक्तु' इति सुवगृहीतेनाज्येन पुरोडाशमङक्त्वो- परिष्टात् पुराडा शस्याधस्तादजनमाज्याक्तेन हस्तेन कुर्यात् । ततो यजमानः 'तृप्तिरसि गायत्रं छन्दस्तर्पय मा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन । तृप्तिरसि त्रैष्टुभं छन्दस्तपय मौजसा वीर्येण । तृप्तिरसि जागतं छन्दस्तर्पय मा प्रजया पशुभिः' इति पुरोडाशमज्यमानमनुमन्त्रयेत । अञ्जनावसरे क्वचित् क्वचिदनक्तः पुरोडाशः करणीयः । विच्छेदनिकषणौ यथा न भवतस्तथा अञ्जीत । हविरभिमर्शनम् ततोऽध्वर्युः पञ्चहोतृमन्त्रेण पौर्णमास्यं हविरासाद्य अपरेण स्रुचः पुरोडाशम्, स्रुचामुत्तरतो दोहौ, पुरोडाशस्योत्तरतो हस्ते वा कुम्भ्यो त 1 स्योन त इत्यादिप्रतिष्ठापनान्तमग्नीषोमीयस्य वैमृधस्य च कार्यम् । असन्न- यतोऽमावास्यायामाग्नेयवदैन्द्राग्नस्य स्योनं इत्यादिप्रतिष्ठापनान्त कार्यम् । यवमयश्चेत् पुरोडाशस्तं तूष्णी प्रतिष्ठापयेत् । 2 पौर्णमास्यामसन्नयतोऽमावास्यायां च प्रातर्दोहोद्वासन नास्ति सान्नाय्याभावात् । 3 इरा भूतिरिति मन्त्रं प्रतिकपालयोगमावर्तयेत् पौर्णमास्याममावास्याया च । 4 पौर्णमास्यामसन्नयतोऽमावास्याया च 'देवस्त्वा सविता' इति मन्त्र प्रतिपुरो- डाशमावर्तयेत् । 5 'अग्निर्होता। अश्विनाध्व! । त्वष्टाऽग्नीत् । मित्र उपवक्ता' (० आ ३३१) इति पञ्चहोतृमन्त्रः। अयमेव मन्त्रोऽसन्नयतोऽमावास्यायां पुरोडाशा- सादनकाले पठनीयः। पौर्णमास्या 'पृथिवी होता । धौरध्वर्युः । रुद्रोऽग्नीत् । बृहस्पतिरुपवक्ता' (तै० आ० ३।१) इति चतुर्होतृमन्त्रेणापरेण सुच. पुरोडाशानासादयेत्। 6 पौर्णमास्यामसन्नयतोऽमावास्याया च दोहासादनं नास्ति सान्नाय्याभावात् ।

·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 111 शत मे मे सन्तु धृत्वा वेदिमध्ये पूर्व शृतमपरं दधि संश्लिष्यानन्तर विभज्य दक्षिणस्यां श्रोण्यां शृतमुत्तरस्यां दधि आसादयेत् ।। आसादनात् परं यजमानः 'यज्ञोऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयताम् । सन्त्वाशिषः सहस्रं सूनृता इरावती: पशुमतीः । प्रजापतिरसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूत भविष्यच्छ्रयताम् । शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीः' इत्याग्नेयं पुरोडाशमासन्नमभिमृश्य 'इदमिन्द्रियममृतं वीर्य- मनेनेन्द्राय पशवो चिकित्सन् । तेन देवा अवतोप मामिहेषमूर्ज यशः सह ओजः सनेयं शृतं मयि श्रयताम्' इत्यासन्नं प्रातःहमभिमृश्य 'यत् पृथिवीमचरत्तत् प्रविष्टं येनासिञ्चद्वलमिन्द्रे प्रजापतिः। इदं तच्छुक्र मधु वाजिनीवद्येनोपरिष्टादधिनोन्महेन्द्रं दधि मां धिनोतु' इत्यासन्नं दध्यभिमृश्य 'अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा साम्ना यजुषा देवताभिः । तेन लोकान् सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सख्यममृतत्वमश्याम्' इति सर्वाणि 1 आसादनप्रकारश्चेत्थम्-सकृन्मन्त्रमुक्त्वा सर्वेषां हविषामासादनासम्भवे प्रतिहविर्द्रव्यं मन्त्रमावर्त्य आसादयेत् । तथैकेन दक्षिणेन हस्तेनासादनासम्भवे हस्तद्वयेनासादयेत् । 'कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयमिति मन्त्रलिङ्गात् । 2 पौर्णमास्यामसन्नयतोऽमावास्यायां चाग्नेयपुरोडाशाभिमर्शनानन्तरम्-'अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा साम्ना यजुषा देवताभिः। तेन लोकान् सूर्यवतो जये मेन्द्रस्य सख्यममृतत्वमश्याम्' इति सर्वाणि हवींष्यभिमृश्य ‘यो नः कनीय इह कामयाता अस्मिन् यज्ञे यजमानाय मह्यम् । अपतमिन्द्रो वैमृधो भुवनान्नुदतामहं प्रजां वीरवतीं विदेय' इत्येन्द्रवमृधमभिमृश्य 'ममाग्ने वर्च.' इत्यनुवाके 'पृथिवी होता। द्यौरध्वर्युः। मित्रोऽग्नीत्। बृहस्पतिरुपवक्ता' (ते० आ० ३।२ ) इति चतुर्होतृमन्त्रेण सर्वाणि हवींष्यासन्नान्यभिमृशेत् । असन्नयतोऽमावास्यायाममृतत्वमश्यामित्यस्यानन्तरं 'यो नः कामयाता अस्मिन् यज्ञे यजमानाय मह्यम् । अपतमिन्द्राग्नी भुवनान्नुदेतामहं प्रजां वीरवतीं विदेय' इत्येन्द्राग्नमभिमृश्य 'ममाग्ने वचः' इत्यनुवाकेन पञ्चहोतृमन्त्रेण च सर्वाणि हवीष्यासन्नान्यभिमृशेत् । कनीय इह - ·112 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS हवीष्यभिमृश्य 'ममाग्ने वर्षो विहवेष्वस्तु' इत्यनुवाकेन पञ्चहोतृ मन्त्रेण च अमावास्या या सर्वाण्यासन्नानि हवीष्यभिमृशेत् । ततोऽध्वर्यु: 'अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद् गुहासती गहने गह्वरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोतु' इत्यग्रेणोत्तरेण वा ध्रुवां वेदं निधान वेद्यन्तान् परिस्तोर्य होतृषदनमुत्तरश्रोणिसमीपे परिभोजनीयदर्भ. कल्पयित्वा सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्येत । सामधेनीकर्म तत. सामिवेन्यर्थमिध्माधानादि प्रक्रम्याध्वर्युः ‘होतरेहि' इति होतार- मामन्त्रयेत । एवमामन्त्रितो होता तीर्थेन वेदिदेशमागच्छेत् । तत्र होता प्रागुदगाहवनीयादवस्थाय प्राङ्मुखो यज्ञोपवीत्याचम्य दक्षिणा- वृद्भ त्वा पूर्वेणोत्करमपरेण प्रणीता यो देशस्तेन विहार प्रपद्याभिहृततरेण पादेन वेदियोण्योत्तरया पाणी समां निधाय प्रपदेन बर्हिराक्रम्य सहितौ पाणी धारयन्नाकाशवत्यङ गली हृदयसम्मिता- वङ्कसम्मितौ वा द्यावापृथिव्योः सन्धिमीक्षमाणस्तिष्ठेत् । ततोऽध्वर्युः 'अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहि' 'समिध्यमानायानु३हि' इति वा होतार सम्प्रेष्य होत्रा सामिधेनीषूच्यमानासु प्रणवे प्रणवे समिधमाधाय 'समिद्धो अग्न आहुत' इति ज्ञात्वा एकामनूयाजसमिधमवशेष्य सर्वमिध्मशेष- --- 1 तै० सं० ४१८।१४ 2 पञ्चहोतृमन्त्रः पूर्वमेव निर्दिष्टः । 3 'अग्नये समिध्यमानाय' इति प्रेषस्य सामिधेन्यङ्गत्वात् सामिधेनीस्वर एव प्रयोज्यः।

·OF AŠVALĀYANA AND APASTAMBA 113 भ्यादध्यात् परिधानीयायां वा । यजमानोऽपि सानिधेनीनां पुरस्तात् शहोतृ मन्त्रमुक्त्वा सामिधेनोनां प्रथमऋगारम्भे 'अङ्गिरसो माऽस्य ज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्तु' इति जपित्वा सामिधनीषूच्यमानासु पूर्वोक्तं दशहोतारं व्याख्याय 'उच्छुष्मो अग्ने'3 इति समिध्यमानशब्दवत्यर्चा मिध्यमानमग्निमनुमन्त्र्य 'समिद्धो अग्निराहुतः स्वाहाकृतः पिपर्तु नः वगा देवेभ्य इदं नमः' इति समिद्धशब्दवत्यर्चा समिद्धमग्निमनुमन्त्रयेत । तो होता 'नमः प्रवक्त्रे नम उपद्रष्ट्र नमोऽनुख्याने क इदमनुवक्ष्यति न इदमनुवक्ष्यति षण्मो:रंहसस्पान्तु द्यौश्च पृथिवी चाहश्च रात्रिश्चाs- ऽपश्चौषधयश्च वाक्समस्थितयज्ञः साधु च्छन्दांसि प्रपद्येऽहमेव मां देवदत्त- शर्माणम्' इति स्वं नामाऽऽदिश्य 'भूते भविष्यति जाते जनिष्यमाण आभजाम्यपाव्यं वाचो अशान्तिं वह' इत्यनुल्यग्राण्यवकृष्य 'जातवेदो रमया पशून् मयि' इति तानि प्रतिसन्धाय 'वर्म मे द्यावापृथिवी वर्माग्निवर्म सूर्यो वर्म मे सन्तु तिरश्चिकाः। तदद्य वाचः प्रथमं मसीय येनासुरॉ अभिदेवा असाम । ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्चजना मम होनं जुषध्वम्' इति जपिरत्वा --- - 1 परिधानीया अन्तिमा ऋक् । 'सर्वत्रोत्तमां परिधानीयेति विद्यात्' ( आ० श्रो० २।१६।८) इत्याश्वलायनः। 'आजुहोता दुवस्यताग्निं प्रयत्यध्वरे। वृणीध्वं हव्यवाहनम्' (ऋ० स० ५।२८।६) इति ऋक् । 2 'चित्तिः नुक् । चित्तमाज्यम्। वाग्वेदिः। आधीत बहिः। केतो अग्निः । विज्ञातमग्निः । वाक्पतिर्होता । मन उपवक्ता । प्राणो हविः। सामाध्वयुः॥ (तै० आ० ३।१११) इति दशहोत मन्त्रः । 3 'उच्छुष्मो अग्ने यजमानाधि नि शुष्मो अभि दासते। अग्ने देवेद्धमन्बिद्ध मन्द्रजिह्वामर्त्यस्य ते होतमूर्धन्नाजिघर्मि रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सूवीर्याय' इति समनो मन्त्रः। 4 देवदत्तशर्माणमित्यत्र होता स्वं नाम निर्दिशेत् । 5 हिमित्युच्चैः स्वरेण हिंकृत्य 'भूर्भुवःस्वरो३म्' इत्युपांशु जपति । हिंकारसहितस्य जपस्याभिहिंकार इति संज्ञा सूत्रकारेण विधीयते। कौत्सस्तु भूर्भुवःस्वरित्येवाह। अभिहिंकारपूर्वजपं तु नेच्छति । अस्य 8 ·114 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS 11 । 'हि३म् इत्युच्चैर्हि कृत्य 'भूर्भुवः स्वरो३म् इत्युपांशु जपित्वा "प्र वो वाजा अभिद्यवो हविष्मन्तो घृताच्या देवाजिगाति सुम्नयो३म्, प्र वो वाजा अभिद्यवो हविष्मन्तो घृताच्या। देवाजिगाति सुम्नयो३म् प्र वो वाजा अभिद्यवो हविष्मन्तो घृताच्या। देवाजिगाति सुम्नयो- ३मग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये, नि होता सत्सि बहिषों३ तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठयों३ स नः पृथु श्रवाय्यमच्छा देव विवाससि । बृहदग्ने सुवीर्यो३मीळेऽन्यो नमस्य- स्तिरस्तमांसि दर्शतः, समग्निरिध्यते वृषों३ वृषो अग्निः समिध्यतेऽश्वो न देववाहनः, तं हविष्मन्त ईळतों३वृषणं त्वा वयं वृषन् वृषणः समिधीमहि, अग्ने दीद्यतं बृहो३मग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्व- वेदसम्। अस्य यज्ञस्य सुक्रतों३, समिध्यमानो अध्वरेऽग्निः पावक ईडयः। शोचिषकेशस्तमीमहों समिद्धो अग्न आहुत देवान्यक्षि स्वध्वर । त्वं हि हव्यवाळसो३माजुहोता दुवस्यताग्निं प्रयत्यध्वरे । वृणीध्वं हव्यवाहनो३माजुहोता दुवस्यताग्निं प्रयत्यध्वरे । वृणीध्वं हव्यवाहनो- ३माजुहोता दुवस्यताग्निं प्रयत्यध्वरे। वृणीध्वं हव्यवाहनो३मग्ने महाँ असि ब्राह्मणभारत' इति निगदेऽवसाय, 'यजमानस्यार्षेयान् प्रवृणीते यावन्तः --- 'जपानुमन्त्रणाप्यायनोपस्थानान्युपांशु' 'मन्त्राश्च कर्मकरणा.' (आ० श्री श१२०-२१) इत्याश्वलायनः । 2 आश्वलायनीयाना (१) सामिधेनीरारभ्य प्रयाजसमाप्तिपर्यन्तं मन्द्रः स्वरः (२) आज्यभागावारभ्य स्विष्टकृत्पर्यन्तं स्विष्टकृत्समाप्तिपर्यन्तं वा मध्यमः स्वरः (३) स्विष्टकृतमारभ्य स्विष्टकृत्समाप्त्यनन्तरं वा शंयुवाकसमाति- पर्यन्तमुत्तमः स्वरः (४) शंपवाकादूर्ध्व हौत्रसमाप्तिपर्यन्तं मन्द्रः स्वरः । आपस्तम्बीयानां पुनः (१) सामिधेनीषु मध्यमः स्वरः (२) ततः प्रागाज्य- भागाभ्यां मन्द्रः स्वरः (३) प्राक् स्विष्टकृतो मध्यमः स्वरः (४) स्विष्ट- कृतमारभ्य शंयुवाकसमाप्तिपर्यन्त क्रुष्टः स्वरः (५) पत्नीसंयाजे ध्वान उपांशुर्वा स्वरः। 3 अस्त्यत्र यजमानकर्तृकमनुमन्त्रणम् । 4 अस्त्यत्राध्वर्युकर्तृकं समिदाधानं यजमानकर्तृकमनुमन्त्रणं च ।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 115 स्युः परं परं प्रथमम्' इति सूत्रानुसारं काश्यपावत्सारासित इत्यवसाय समापयेत् । ततो यजमानः 'देवाः पितरः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन् यजे। यस्यास्मि न तमन्तरेमि। स्वं म इष्टं स्वं दत्तं स्वं पूर्त स्वं श्रान्तं स्वं हुतम् । मेऽग्निरुपद्रष्टा वायुरुपश्रोता आदित्योऽ- नुख्याता। द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजापतिबन्धुः । य एवास्मि स सन् यजे' इति होत्रा यजमानप्रवरे प्रत्रियमाणे जपेत् । तस्य निगदपाठः तदनन्तरं होता 'देवेद्धो मन्विद्ध ऋषिष्टुतो विप्रानुमदितः कविशस्तो ब्रह्मसंशितो घृताहवनः प्रणीर्यज्ञानां रथीरध्वराणामतूर्तो होता तूर्णिहव्यवाट्' इत्यवसाय वर्तेत । प्रथमाघार: ततोऽध्वर्यु: वेदेनाग्निं त्रिरुपवाज्य सुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय वेदेनोपयम्याऽऽसीन उत्तरं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य 'प्रजापतये' इति प्रजापति मनसा ध्यायन् 'स्वाहा' इत्युच्चारयन् दक्षिणाप्राञ्चमृजु सन्ततं ज्योति- ष्मति ज्वलत्यग्नावाधारमाघारयेत्, सर्वाणीध्मकाष्ठानि संस्पर्शयेच्च । अत्राघारयोरेतान् विकल्पान् ब्राह्मणमुपदिशति । ऋजू प्राञ्चौ तावाघारौ कर्तव्यावित्येकः कल्पः । तिर्यञ्चौ मिथो व्यतिषक्ताविति द्वितीयः । तावेवाव्यतिषक्तावृजू इति तृतीयः । ततो यजमानः 'मनोऽसि प्राजापत्यम्'1 इति सौवमाघारमाघार्यमाणमनुमन्त्र्य 'प्रजापतये इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । - 1 'मनोऽसि प्राजापत्यं मनसा मा भूतेनाऽऽविश' इति समग्नो मन्त्रः ·116 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS तत अग्निसम्मानम् ततोऽध्वर्यु: 'आप्यायतां ध्रुवा घृतेन'1 इति स्रवेणाऽऽज्यस्थाल्याः सकाशादाज्यमादाय ध्रुवामाप्याय्य 'अग्नीत् परिधोंश्चाग्निं च त्रिस्त्रिः सम्मृड्डी'ति आग्नीध्र प्रति सम्प्रषं कुर्यात् । आग्नीध्रः स्फ्यसहितैरिध्मसन्नहनैः स्पयरहितैरिध्मसन्नहनैर्वाऽनुपरि- क्रामं परिधीन् यथा परिधितमन्वग्रं त्रिस्त्रिः सम्मृज्य 'अग्ने वाजजिद्वाजं त्वा सरिष्यन्तं वाजं जेष्यन्तं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै सम्माज्यग्नि- मन्नादमन्नाद्याय' इति विरग्निं प्राञ्चं सम्मृज्यात् । देवतावाहन निगदपाठः तदनन्तरं होता 'आस्पात्रं जुहूर्देवानां चमसो देवपानोऽराँ वाग्ने नेमिर्देवांस्त्वं परिभूरस्यावह देवान् यजमानाय' इत्यवसाय 'अग्निमग्न आ ३वह, सोममा३वह, अग्निमा३वह, विष्णुम् ( उपांशु ) आ३वह, महेन्द्रमा३वह, देवाँ आज्यपाँ आ३वह, अग्निं होत्रायाऽऽवह, स्वं महिमानमा३वह, आवह जातवेदः सुयजा यज' इत्यावाह्य यथास्थितमूर्ध्व- जानुरुपविश्य 'अदितिर्माताऽस्यान्तरिक्षान्मा च्छेत्सीरिदमहमग्निना देवेन देवतया त्रिवृता स्तोमेन रथन्तरेण साम्ना गायत्रेण च्छन्दसा- ऽग्निष्टोमेन यज्ञेन वषट्कारेण वज्रेण योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तं हन्मि' इत्युदग्वेदेव्युह्य तृणानि भूमौ प्रादेशं कुर्यात् । 1 'आप्यायता ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भयः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्' ( तै० सं० १६।५।१ ) इति समग्नो मन्त्रः। 2 अनुपरिकामं तं तं परिधिदेशं गत्वा इत्यर्थः । 3 येन क्रमेण परिहिताः परिधयस्तेन क्रमेण। अन्वग्रं मूलादारभ्याऽऽग्रात् । 4 'आदि प्लावयन्' इत्याश्वलायनोक्तत्वात् 'आवह' इत्यस्य आदौ प्लुतिः कार्या । 5 उपांशुदेवतानाम्, आवह, स्वाहा, अयाट्, प्रिया धामानि, इदं हविः, महो ज्यायः इत्युच्चैरिति सूत्रात् आ३वह इत्युच्चैर्निर्देशः ।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 117 जुहूपभृतोरादानम् ततोऽध्वर्युः 'भुवनपसि'1 इत्यग्रेण ध्रुवां जुहूं वा नमस्काराञ्जलिं कृत्वा 'जुह्वेहि'' इति दक्षिणहस्तेन जुहूमादाय 'उपभृदेहि' इति सव्यहस्तेनोप- भृतमादाय 'सुयमे मे अद्य घृताची भूयास्तं स्वावृतौ सूपावृतौ' इत्युपभृति जुहूमत्यादध्यात् । अत्यादधज्जुहूमुपभृति मुखेनाभिहृत्याभिमुखं हृत्वा- ऽत्यादध्यात् । तथा होमार्थमुपावहरन्मुखत एवोपावहरेत् । सर्वत्रैवमत्या- धानोपावहरणे भवतः । न च ते संशिजयेत् । नाभिदेशे च सुचौ धारयेत् । वेद्युल्लङ्घनं द्वितीयाघारश्च ततः 'अग्नाविष्णू मा वामवक्रमिषम्' इत्यनेण स्रुचोऽपरेण मध्यम परिधिमनवक्रामं प्रस्तरं दक्षिणेन पदा दक्षिणाऽतिक्रम्योदक्सव्येन सव्येन पदा दक्षिणाऽतिक्रम्य दक्षिणेन प्रत्याक्रम्य वा 'विष्णोः स्थानमसि' इत्युदङमुखोऽवस्थायान्तवेद्यां दक्षिणं पादं संस्थाप्य तत्पाष्र्णी च बहिष्ठेन सव्यपदाङ्गुलिना स्पृशन्नप्रह्वन् दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य 'समारभ्यो? अध्वरः” इति प्राञ्चमुदञ्चमृजु सन्ततं ज्वलत्यग्नौ सर्वाणीध्म- काष्ठानि संस्पर्शयन्नाधारमाघारयेत् । यदि कमपि मरणधर्माणं कामयेत तदा ऋजुमाधारं वक्र कुर्यात् । यदि यजमानशत्रु मनसा ध्यायेत्तदा नाभिदेशादूर्ध्वमुद्गृहीतया स्रुचा 1 'भुवनमसि वि प्रथस्वाऽग्ने यष्टरिदं नमः' ( तै० स० १११।१२।१ ) इति समग्रो मन्त्रः। 2 'जुह्वह्यग्निस्त्वाह्वयति देवयज्याय' इति सम्पूर्णो मन्त्रः । 3 'उपभृदेहि देवस्त्वा सविता ह्वयति देवयज्याय' इति समग्रो मन्त्रः । 4 'अग्नाविष्णू मा वामवक्रमिष विजिहाथां मा मा सन्ताप्तम्' (तै० सं० १११११११) इति समग्रो मन्त्रः । 5 पदा प्रस्तरमनवक्रम्यानवक्रम्य। अन्तरा प्रस्तरं न कुर्यादित्यर्थः। प्रस्तरे पदं न स्थापनीयम् । अतिक्रमणमपि न कर्त्तव्यमित्यर्थः। 6 'विष्णोः स्थानमसीत इन्द्रो अकृणोद्वीर्याणि' इति समग्रो मन्त्रः। 7 'समारभ्योो अध्वरो दिविस्पृशमहतो यज्ञो यज्ञपतेरिन्द्रावान्त् स्वाहा' इति समग्रो मन्त्रः।

·118 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS धारामारभ्य मध्ये विच्छिन्द्यात् । अथवा प्रशिथिलामाहुतिं जुहुयात् । यदि यजमानो वर्षणं कामयेत तदा नाभिदेशान्नीचः स्रुचा आधारयेत् । अत्र यजमानशत्रोर्नीचैराघारमेके उपदिशन्ति । पूर्ववदूर्ध्व सर्वाहुतीनां मध्ये भूयिष्ठं च स्वर्गकामो जुहुयात् । अपि वाऽऽधारं न कुर्यादित्येके वदन्ति । पूर्वार्ध मध्ये पश्चार्धे वा जुहुयात् । आधारानुमन्त्रणमन्त्रः ततो यजमानः 'वागस्यैन्द्री सपत्नक्षयणी वाचा मे इन्दि-येणाऽऽविश'1 इति स्रुच्यमाघारमाघार्यमाणमनुमन्त्र्य 'इन्द्रायेदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । वेद्या उल्लङ्घनम् तदनन्तरमध्वर्यु राघारं हुत्वा तदुपरि श्वसित्वा 'बृहद्भाः' इति सुचमुद्गृह्य ‘पाहि माऽग्ने दुश्चरितादा मा सुचरिते भज' इति स्रुचौ असंस्पर्शयन् अग्रेण स्रुचोऽपरेण मध्यमं परिधिमनवक्रम्यानवक्रम्य प्रस्तरं सव्येन पदा प्रत्याक्रम्य दक्षिणेन पदा वा प्रत्याक्रम्य 'मखस्य शिरोऽसि'3 इति जुह्वाऽऽज्येन ध्रुवां द्विस्त्रि, समज्य 'उन्नीतं रायः' इति सुवेण ध्रौवमाज्यमादाय 'सुवीराय स्वाहा' इति जुहूमभिघार्य जुह्वा आज्यमादाय 'यज्ञेन यज्ञः सन्ततः' इति ध्रुवां प्रत्यभिघायाऽऽयतने सुचौ सादयित्वा 'क इदमध्वर्यु भविष्यति स इदमध्वर्यु भविष्यति यज्ञो यज्ञस्य वागार्विज्यं करोतु मन आत्विज्यं करोतु वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवर्विष्णोः साने तिष्ठामि' इतीध्मसन्नहनानि स्फ्य उपसंगृह्य वेद्याश्च तृणमव्यन्त- - me- 1 तै० सं० ११६२।२ 2 एते एव आक्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः । अत्र मन्त्रवती भवतो- ऽन्यत्र तूष्णीम् । 3 'मखस्य शिरोऽसि सं ज्योतिषा ज्योतिरङ् क्ताम्' (तै० सं० १११।१२।१) इति समग्रो मन्त्रः। 4 अव्यन्तं नाम अविगतान्तं मध्यवर्त्यसम्बन्ध तस्य प्राच्यावनं, वेद्यां तृणमपिसृजतीति लिङ्गात् । तत्र वेदिस्थवेद्यसम्बन्धं तृणं ग्राह्यमित्येकः पक्षः। वेदिस्थमेव तृणं वेदिसम्बन्धं ग्राह्यमित्यपरः पक्षः।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 119 मादाय प्रवरं वक्तु वेद्या उत्तरत एव पूर्वाभिमुखोऽवतिष्ठेत । आग्नोध्रोऽपि इध्मसन्नहनानि अन्वारभ्य 'क इदमग्नीद्भविष्यति स इदमग्नीद्भविष्यति यज्ञो यज्ञस्य वागार्विज्यं करोतु मन आत्विज्यं करोतु वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवर्विष्णोः स्थाने तिष्ठामि' इत्यध्वर्योरपरभागे पूर्वाभिमुखोऽवतिष्ठेत । प्रवराश्रावणानुज्ञा ततोऽध्वर्युः 'ब्रह्मन् प्रवरायाऽऽश्रावयिष्यामि' इति ब्रह्माणमामन्त्रयेत । आमन्त्रणानन्तरं ब्रह्मा 'भूभु वः स्वर्ब हस्पतिप्रसूतः' इति जपित्वा 'ओ३म् आश्रावय' इत्यतिसृजेत् । आश्रावगप्रत्याश्रावणे तदनन्तरमध्वर्यु: 'आ३श्रा३वय इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेषं कुर्यात् । एवं प्रेषित आग्नीध्रः 'अस्तु श्रौषट्' इत्यपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन् स्फ्यं सम्मार्गाश्च धारयन् प्रत्या श्रावयेत् । ततो होता 'आश्रावय यज्ञं देवेष्वाश्रावय मां मनुष्येषु कीय यशसे ब्रह्मवर्चसाय' इत्याग्नीध्र प्रत्याश्रावयिष्यन्तमध्वयु मनुमन्त्रयेत । --- 1 आपस्तम्बब्रह्मा-'वाचस्पते वाचमाश्रावयतामाश्रावय यज्ञं देवेषु मां मनुष्येषु देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणा सुकृता यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि' इत्युपांशु जपमुक्त्वा 'ओ३म् आश्रावय' इत्युच्चैरनुजानीयात् । 2 ‘ब्रूहिप्रेष्यश्रौषड्वौषडावहानामादेः' (पा० सू० ८।२।९१ ) इति पाणिनि- सूत्रेण ब्रूहि, प्रेष्य, श्रौषट्, वौषट्, आवह इत्येतेषामादेः प्लुतः सिद्धः । आग्नीध्रप्रेषे तु 'आ३श्रा३वय' इत्यध्वर्युणा प्रयोक्तव्यः । तत्र 'अग्नीत्प्रेषणे परस्य च' (पा० सू० ८।२।९२ ) इति शास्त्र प्रमाणम् । अस्यायमर्थ:- अग्नीधः प्रेषणे आदेः प्लुतस्तस्मात् परस्य चेति । 3 सोमयागे दर्शपूर्णमासविकृतिषु दीक्षणीयादिषु आग्नीध्रागारे तिष्ठन् प्रत्या- श्रावणं कुर्यात् । अनेनैव क्रमेण सर्वत्राश्रावणं प्रत्याश्रावणञ्च कर्त्तव्यम् ।

·120 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS अध्वर्यु कत्तुं कं प्रवराम्नानं स्रुगादापननिगदश्च ततोऽध्वयु : ‘अग्निर्देवो होता देवान्यक्षद्विद्वांश्चिकित्वान्मनुष्वद्भरत- वदसितवदवत्सारवत्कश्यपवत्' इति यथर्षि यजमानस्य प्रवरान संकीर्त्य ऊर्ध्वजुमासीन होतारं वृत्वा ब्रह्मण्वदा च 'वक्षद्ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितारः' इत्युक्त्वा होतुरुपांशु नाम गृहीत्वा 'मानुषः' इत्युच्चैरुक्त्वा यदव्यन्तमात्तं तृणं तद्वद्या प्रत्यपिसृजेत् । तदनन्तरं यजमानः 'देवाः पितरः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन् यजे । यस्यास्मि न तमन्तरेमि । स्वं म इष्टं स्व दत्तं स्वं पूर्त स्वं श्रान्तं स्वं हुतम् । तस्य मेऽग्निरुप- द्रष्टा वायुरुपश्रोता आदित्योऽनुख्याता । द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजापतिर्बन्धुः । य एवास्मि स सन् यजे' इत्यध्वर्युणा प्रवरे प्रक्रियमाणे जपेत् । ततो होता 'देव सवितरेतं त्वा वृणतेऽग्निं होत्राय सह पित्रा वैश्वानरेण द्यावापृथिवी मां पातामग्निर्होताऽहं मानुषः' इति प्रवृणानमध्वर्यु मनुमन्त्र्य 'मानुपः' इत्यध्वर्योः श्रुत्वा 'उदायुषा स्वायुपोदोषधीनां रसेनोत्पर्जन्यस्य धामभिरुदस्थाममृता अनु' इत्युत्थाय षष्टिश्चाध्वर्यो नवतिश्च पाशा अग्निं होतारमन्तरा विवृत्ताः। सिनन्ति पाकमतिधीर एति' इति जपित्वा 'ऋतस्य पन्थामन्वेमि होता' इत्यध्वर्युसमीपं गत्वा 'इन्द्रमन्वारभामहे होतृवर्ये पुरोहितम् । येनाऽऽयन्नुत्तमं स्वर्देवा अङ्गिरसो दिवम्' इत्यंसेऽध्वर्यु पार्श्वस्थेन दक्षिणेन पाणिना, आग्नीध्रमंसेऽङ्कदेशेन सव्येन पाणिना 1 यस्य यजमानस्य य. प्रवरः प्रवरकाण्डे दर्शितस्तस्य तत्रोक्तानृषीनमुवदमुव- दिति कीर्तयन् होतार वृणीते यावन्तः स्युरिति । यथा--जमदग्निवदौर्व- वढू गुवदित्यादि। 2 पावस्थेन पाणिनेत्यत्र 'अनादेशे दक्षिणं प्रतीयात्' (आ० श्री० १११११३ ) इति परिभाषासूत्रेण दक्षिणः पाणिः प्रत्येतव्यः। पावस्थेनेत्यस्यायमर्थः- कनिष्ठिकाप्रदेशेन स्थितः, न न्यग्भूतो नोत्तान इत्यर्थः । 3 अङ्कदेशोऽपि पूर्वपरिभाषासूत्रेण दक्षिण एवं गृह्यते। 'सव्येन वा' ( आ० श्रौ० १।३।२६) इति सूत्राच्च पाणिनोरुणा वा सह विकल्पः ।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 121 वाऽन्वारभ्य 'संमार्गोऽसि सं मां प्रजया पशुभिर्मू ड्ढि' इति संमार्गतृणैस्त्रि- रभ्यात्मं मुखं सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीं संमृज्योदकं स्पृष्टा स्वासनस्य पश्चादवस्थाय 'अहे दैधिषव्योदतस्तिष्ठान्यस्य सदने सीद योऽस्मत् पाकतरः' इति होतृषदनमभिमन्त्र्य 'निरस्तः परावमुः' इत्यङ्गुष्ठोपक- निष्ठिकाभ्यां होतृषदनात्तृणं प्रत्यग् दक्षिणा निरस्याप उपस्पृश्य 'इदमहमविसोः सदने सीदामि' इति दक्षिणोत्त'रिणोपस्थेनोपविश्य 'देवबर्हिः स्वासस्थं त्वाध्यासदेयम्' इति जपित्वा 'अभिहिष होतः प्रतरां वर्हिषद्भव' इति जानुशिरसा वर्हिरुपस्पृश्य 'भूपतये नमो भुवनपतये नमो भूतानां पतये नमो भूतये नमः प्राणं प्रपद्येऽपानं प्रपद्ये व्यानं प्रपद्ये वाचं प्रपद्ये चक्षुः प्रपद्ये श्रोत्रं प्रपद्ये मनः प्रपद्य आत्मानं प्रपद्ये गायत्रीं प्रपद्ये त्रिष्टुभं प्रपद्ये जगती प्रपद्येऽनुष्टुभं प्रपद्ये छन्दांसि प्रपद्ये । सूर्यो नो दिवस्पातु वातो अन्तरिक्षात् । अग्निर्न पार्थिवेभ्यः । नमो महद्भयो नम अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नम आश्विनेभ्यः । यजाम देवान् यदि शक्नवाम मा ज्यायसः शंसमावृक्षि देवाः। विश्वे देवाः शास्त न मा यथेह होता वृतो मनवै यन्निषद्य । प्र मे ब्रूत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो वहानि । अराधि होता निषदा यजीयानभिप्रयांसि सुधितानि हि ख्यत् । यजामहै यज्ञियान्हन्त देवाँ ईळामहा ईड्याँ आज्येन । तदद्य वाचः प्रथमं मसीय येनासुराँ अभि देवा असाम । ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्चजना मम होत्रं जुषध्वम्' इति जपित्वा प्रदीप्त इध्मे 'अग्निर्होता वेत्त्वग्नेर्होत्रं वेत्तु प्रावित्रं साधु ते यजमान देवता यो अग्निम्' इत्यवसाय 'होतारमवृथाः' इति जपित्वा 'घृतवतीमध्वर्योः सुचमास्यस्व देवयुवं विश्ववारे ईळामहै देवाँ ईळेऽन्यान्नमस्याम नमस्यान्यजाम यज्ञियान्' इति निगदशेषं समापयेत् । अग्निोंतेत्यारभ्य यज्ञियानित्यन्तो- ऽयमेकः सुगादापननिगदः । --- 1 दक्षिणं च तदुत्तरं च दक्षिणोत्तरम्। तद्वानुपस्थो दक्षिणोत्तरी उपस्थः । तेनोपविशेत् । वामोरूपरि दक्षिणे पादे संस्थापिते सति उपस्थो भवति । उक्तं चाभियुक्तः-'दक्षिणं चोपविश्योरु वामगुल्फोपरि न्यसेत् । वामोरं दक्षिणं गुल्फं तच्चोपस्थमुदीरितम्' इति ।

·122 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS प्रयाजा: ततोऽध्वर्युः होत्रा 'अग्निर्होता' इत्यस्मिन्निगदे उच्यमाने तत्रस्थ- घृतवतीशब्दे श्रूयमाणे जुहूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रम्योदङमुख- स्तिष्ठन् 'आ३श्रा३वय'1 इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेष कुर्यात् । तत आग्नीध्रः अपरेणोत्करं दक्षिणाभिमुखस्तिष्ठन् स्फ्यं सम्मागीश्च धारयन् 'अस्तु श्रौषट्' इति प्रत्याश्रावयेत्। सर्वत्रैवमाश्रुतप्रत्याश्रुते भवतः । प्रथमः प्रयाज: तत्राध्वर्युः ‘समिधो यज' इति प्रथमं प्रयाज प्रति होतारं सम्प्रेष्येत् । एव प्रेषितो होता 'ये३ यजामहे समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्तू३ वौषट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत । तत्र होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वर्युरपरेणाऽऽ- चारसम्भेदं पुरस्तात् प्रथमं प्रयाजं जुह्वा जुहुयात् । प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्रः ततो यजमानः 'पृथिवी होता। द्यौरध्वर्युः । मित्रोऽग्नीत् । बृहस्पतिरुपवक्ता' इति चतुझेतृमन्त्र व्याख्याय 'समिद्भयोऽग्नय इदं न -- 1 सर्वेषामध्व्यु प्रभतीना प्रचरता हविरादानादिप्रदानान्त वाग्यमन नियम्यते सूत्रकारेण। नियमविध्यपराधे च पुनराश्रावणादि व्याहृतिजपो वा प्रायश्चित्तमभिधीयते । तस्मात् प्रायश्चित्तभिया सर्वाग्यतैर्भवितव्यम् । 2 ये यजामहे, वौषट्, व्यन्तु इत्यत्राचार्येण 'तयोरादी प्लावयेत्' 'याज्यान्तं च' ( आ० श्री० ११५।७-८) इति सूत्राभ्यां प्लुतो विहितः । 3 आघारसम्भेदो आधारयोः सङ्गमः। पूर्वोत्तराधारयोर्मेलन- मित्यर्थः। नाम ·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 123 मम' इति त्यागं कृत्वा 'वसन्तमृतूनां प्रीणामि स मा प्रीतः प्रीणातु' 'एको ममैका तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः' इति हुतं प्रथम प्रयाजमनुमन्त्रयेत। सम्प्रेषं दद्यात् । द्वितीयः प्रयाजः ततोऽध्वर्युः द्वितीयप्रयाजार्थम् 'आ३श्रा३वय' इत्याग्नीध्राय आग्नीध्रोऽपि 'अस्तु श्रौषट' इति पूर्ववत् प्रत्याश्रावयेत् । तदनन्तरमध्वर्युः 'यज' इति द्वितीयं प्रयाज प्रति होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'ये३यजामहे 'तनूनपादग्न आज्यस्य वेतू३ वौषट' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमनुमन्त्रयेत । अत्रापि पूर्ववत् होत्रा वौषडित्युक्तेऽपरेणाऽऽघारसम्भेदं दक्षिणतो द्वितीयं प्रयाजं जुहुयात् । ततो यजमानः 'तनूनपातेऽग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'ग्रीष्ममृतूनां प्रोणामि स मा प्रीतः प्रीणातु' 'द्वौ मम द्वे तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः' इति हुतं द्वितीयं प्रयाजमनुमन्त्रयेत । तृतीयः प्रयाजः तदनन्तरमध्वर्युस्तृतीयप्रयाजार्थम् 'आश्रा३वय' इति पूर्ववदाग्नीध्र सम्प्रेष्य 'अस्तु श्रौषट्' इत्याग्नीधेन पूर्ववत् प्रत्याश्राविते 'यज' इति तृतीयं प्रयाज प्रति होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'ये ३ यजामह इळो अग्न आज्यस्य व्यन्तू ३ वौषट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत । तत्र होत्रा 1 'ये३ यजामहे नराशसो अग्न आज्यस्य वेतू३ वौषट् इत्ययं प्रयाजो द्वितीयप्रयाजतनूनपातस्थाने वसिष्ठशुनकात्रिवध्रश्वराजन्यानां द्वितीयो वक्तव्यः। अत्रानुमन्त्रणं तु पूर्ववद् भवति ।

·124 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS वौषडित्युक्तेऽपरेणाऽऽघारसम्भेदं पश्चात्तृतीयं प्रयाजं जुह्वा निःशेवं जुहुयात् । ततो यजमानः 'इड्भ्योऽग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'वर्षा ऋतूनां प्रीणामि ता मा प्रीताः प्रीण तु' 'त्रयो मम तिस्रस्तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः' इति हुतं तृतीयं प्रयाजमनुमन्त्रयेत । औपभृतस्याज्यस्य जुह्वामानयन चतुर्थः प्रयाजश्च अनेनैव प्रकारेणाध्वयं स्त्रोन् प्रयाजान् जुहूस्थितेनाज्येनेष्टाऽर्धमौप- भृतस्याज्यस्य जुह्वामानीय 'आ३श्रा३वय' इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेषं कुर्यात् । आग्नीप्रोऽपि 'अस्तु श्रौषट्' इति पूर्ववत् प्रत्याश्रावयेत् । ततोऽध्वर्युः 'यज' इति चतुर्थ प्रयाज प्रति होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'ये३यजामहे बर्हिरग्न आज्यस्य वेतू ३ वौषट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत । तत्र होत्रा वौषडित्युक्तेऽपरेणाऽऽघारसम्भेद- मुत्तरतश्चतुर्थ प्रयाजं जुह्वा जुहुयात् । ततो यजमानः 'बहिषेऽग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'शरदमृतूनां प्रीणामि सा मा प्रीता प्रीणातु' 'चत्वारो मम चतस्रस्तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः' इति हुतं चतुर्थ प्रयाजमनुमन्त्रयेत । पञ्चमः प्रयाजः एवं पञ्चमप्रयाजार्थमध्वर्युः 'आश्रिा३वय' इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेष कुर्यात् । आग्नीध्रोऽपि 'अस्तु श्रौषट्' इति पूर्ववत् प्रत्याश्रावयेत् । ततोऽध्वर्युः 'यज' इति पञ्चमं प्रयाज प्रति होतारं सम्प्रेष्येत् ।' एवं ·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 125 तत्र प्रेषितो होता 'ये ३ यजामहे स्वाहाऽग्निं स्वाहा सोमं स्वाहा विष्णुं' ( उपांशु ) 'स्वाहा महेन्द्रं स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा अग्न आज्यस्य व्यन्तू ३ वौषट' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत । होत्रा वौषडित्युक्तेऽपरेणाऽऽघारसम्भेदं4 मध्ये पञ्चमं प्रयाज जुह्वा सशेषं जुहुयात् । ततो यजमानः स्वाहाकारायाग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'हेमन्तशिशिरावृतूनां प्रीणामि तौ मा प्रीती प्रीणीताम्' 'पञ्च मम न तस्य किञ्चन योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः' इति हुतं पञ्चमं प्रयाजमनुमन्त्रयेत । दर्शपूर्णमासयोः पञ्च प्रयाजा भवन्ति । तान् आहवनीय- समीपं गत्वा जुहुयात् । तत्र पञ्चसु प्रयाजेषु यष्टव्येषु प्रथमप्रयाजहोम आहवनीयाद्दक्षिणतः कियतिचन दूरे स्थित्वा कर्त्तव्यः । द्वितीयप्रयाजहोमस्ततोऽपि किञ्चिदभिक्रम्याग्निसमीपं गत्वा कर्त्तव्यः । एवं पञ्चस्वपि प्रयाजेषु पूर्वपूर्वप्रयाजापेक्षया उत्तरोत्तरप्रयाजार्थ 1 पौर्णमास्यामसोमयाजिनः सोमयाजिनश्च-'ये ३ यजामहे स्वाहाऽग्निं स्वाहा सोमं स्वाहाऽग्निं स्वाहा विष्णु (उपांशु ) स्वाहाऽग्नीषोमौ स्वाहेन्द्र वैमृध स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा अग्न आज्यस्य व्यन्तू ३ वौषट्' इति विशेषः। 2 आपस्तम्बयजमानस्यासोमयाजिनः सोमयाजिनश्च अमावास्यायां विष्णुयागो नास्ति, तस्मात्तत्कीर्तनमप्युत्तमप्रयाजादिषु नास्तीति ज्ञेयम् । 3 अमावास्यायामसोमयाजिनः 'स्वाहा महेन्द्रमि'त्यस्य स्थाने 'स्वाहेन्द्राग्नी' इति वक्तव्यम्। अन्यत् स्वाहा देवा आज्यपेत्यादि समानम् । 4 प्रयाजानुष्ठाने देशविकल्पः सूत्रकारेणैवमभिहितः-अपरेणाघारसम्भेदं प्रागपवर्गान् पञ्च प्रयाजान् यजेत् । अथवाऽपरेणाऽऽघारसम्भेदं प्रतिदि- शमेते यष्टव्याः। तत्र पुरस्तात् समिधः, दक्षिणतस्तनूनपातं, पश्चाभागे इडः, उत्तरतो बर्हिः, मध्ये च स्वाहाकारं यजेत। यद्वाऽपरेणाऽऽघार- सम्भेदमेकस्मिन् देशे सर्वान् प्रयाजान् यजेत ।

·126 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS किञ्चित् किञ्चिदिवाग्निसमीपे गन्तव्यम् । तदेतदभिक्रमणमित्युच्यते । यद्यपि सूत्रकार आपस्तम्बः काम्यतया अभिक्रमण निर्दिशति तथापि 'अभिक्राम जुहोत्यभिजित्यै' इत्यभिक्रमणस्य फलार्थत्वदर्शनात् नित्यानुष्ठानेऽपि फलसाधनत्वमस्तीति ज्ञायते । भारद्वाजस्तु प्रयाजानुष्ठाने नित्यतया अभिक्रमणं विधत्ते । प्रयाजशेषाभिधारणम् ततोऽध्वर्युः पूर्वोक्तेन पूर्वोक्तेन प्रकारेण प्रत्याक्रम्य जुह्वाऽऽज्यशेषेण ध्रुवामभिघार्यानुपूर्व हवींष्यभिघार्य औपभृताज्ये निःशेषं जुह्वाऽऽज्य- मानीय स्वायतने जुहूपभृतौ सादयित्वा तूष्णी ध्रुवातः सुवेणाऽऽज्यमादाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रुवेणादाय 'आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भयः। सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्' इति ध्रुवामाप्याय्य वेण प्रस्तर- बहिषी समज्यात् । आज्यभागी तदनु 'अग्नयेऽनुब्रू हि' इति पुरोऽनुवाक्याय होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता "अग्निः प्रत्नेन मन्मना शुम्भानस्तन्वं स्वाम् । कविर्वि- प्रेण वावृधो३म्' इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । इत आरभ्याऽऽस्विष्टकृतो मध्यमेन स्वरेण प्रयोक्तव्यम् । ततोऽध्वर्यस्तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणादाय जुह्वामानीय आज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणादाय 'आप्यायतां wwws 1 भा० श्रौ० २।१६।५ 2 पौर्णमास्या तु 'अग्निः प्रत्नेने त्यस्याः पुरोऽनुवाक्यायाः स्थाने होता ‘अग्नि- त्राणि जङ्घनद् द्रविणस्युर्विपन्यया। समिद्धः शुक्र आहुतो३म्' (ऋ० सं० ६।१६:३४) इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् ।

·OF ĀŚVALĀYANA AND APASTAMBA 127 ध्रुवा घृतेन' इत्यादिमन्त्रेण ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य जुहूपभृतावादाय दक्षिणाऽतिक्रम्योदङ मुखः स्थित्वा 'आ३श्रा३वय' इत्याग्नीध्र सम्प्रेष्येत् । आग्नीध्रोऽपि 'अस्तु श्री३षट्' इति पूर्ववत् प्रत्याश्रावयेत् । ततोऽध्वर्युः 'अग्निं यज' इति याज्यायै होतारं सम्प्रेष्येत । एवं प्रेषितो होता 'ये३यजामहेऽग्निं जुषाणो अग्निराज्यस्य वेतू३वौषट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत । होत्रा वौषडित्युक्ते ज्योतिष्मदग्ने- रुत्तरार्धपूर्वार्धेऽग्नये जुहुयात् । ततो यजमानः 'अग्नय इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । द्वितीय आज्यभागः तदनन्तरमध्वर्युः प्रत्याक्रम्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं स्रवेणाऽऽदाय 'आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भयः। सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृ वी यज्ञे अस्मिन्' इति ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तर- बर्हिषी समज्य ‘सोमायानुब्रू हि' इति पुरोऽनुवाक्याय होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता '2सोम गीर्भिष्ट्रा वयं वर्धयामो वचोविदः । सुमृळीको न आविशो३म्' इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । ततोऽध्वर्यु स्तूष्णी भवति । 1 'अग्निना यज्ञश्चक्षुष्मानग्नेरहं देवयज्यया चक्षुष्मान् भूयासम्' इत्याग्नेय- माज्यभाग हुतमनुमन्त्रयेत । इदमनुमन्त्रणं प्रत्याज्यभागमनुमन्त्रणकरणपक्षः सूत्रोक्तो गृहीतश्चेदेव द्वयोरप्याज्यभागयोयुगपदेवानुमन्त्रणं सूत्रकृतोक्तमस्ति । युगपदनुमन्त्रणपक्षस्तु अग्रे प्रदर्शितरीत्या स्वीकार्यः । 2 ऋ० सं० १९११११ ; पौर्णमास्यां 'सोम गीर्भिष्ट्रा' इत्यस्याः पुरोऽनु- वाक्यायाः स्थाने होता 'त्वं सोमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहा। त्वं भद्रो असि क्रतो३म्' (ऋ० सं० ११९११५) इति पुरोऽनुवाक्यां पठेत् ।

·128 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं वेणाऽऽदाय 'आप्यायताम्' इति पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबहिषी समज्य दक्षिणाऽतिक्रम्योदङ मुखः स्थित्वा 'आश्रिा३वयं' इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेषं कुर्यात् । आग्नीध्रोऽपि 'अस्तु श्रौषट्' इति पूर्ववत् प्रत्याश्रावयेत् । ततोऽध्वर्यु : ‘सोमं यज' इति याज्याय होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'ये३ यजामहे सोमं जुषाणः सोम आज्यस्य हविषो वेतू ३ वौषट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत। होत्रा वौषडि- त्युक्तेऽध्वर्यु: ज्वलदग्नेर्दक्षिणार्धपूर्वार्धे पूर्वाज्यभागेन समं सोमाय जुहुयात् । ततो यजमानः ‘सोमायेदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया चक्षुष्मान् भूयासम्' इति हुतावाज्यभागावनु- मन्त्रयेत । व्रतलोपप्रायश्चित्तहोम तदनन्तरमध्वर्युः प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्याऽऽज्यभागार्थ गृहीते जुहूपभृतौ स्वायतने स्विष्टकृद्यागसमाप्तिपर्यन्तं न निदध्यात् । हस्त एव धारयेदित्यर्थः । अत्राग्नीषोमावाज्यभागी चतुगृहीताभ्यामा- ज्याभ्यां कर्तव्यो। यत्र यत्र चतुरवत्तचोदना तत्र तत्र जमदग्निगोत्राणां पञ्चावत्तं भवति । अजामदग्न्योऽपि पञ्चावत्तमिच्छन् जामदग्न्य- मनुज्ञाप्य सर्वत्र पञ्चावत्तं कुर्वीत । पञ्चावत्तिनस्तु पुनरेकदा तूष्णीं ध्रुवास्थमित्यारभ्य प्रस्तरबहिषो समज्येत्यन्तं कर्त्तव्यम् । व्रत्येऽहनि व्रतलोपप्रायश्चित्तार्थ व्रातपतीष्टिस्थान आपस्तम्बयजमानः पूर्णाहुति- मित्यत्र खुवाहुतिमिति वदेत् । ततोऽध्वर्यु स्तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं 1 सोमस्याऽज्यभागस्य पृथगनुमन्त्रणपक्षे–'सोमेन यज्ञश्चक्षुष्मान् सोमस्याहं देवयज्यया चक्षुष्मान् भूयासम्' इति मन्त्रः ।

·OF ĀŠVALĀYANA AND APASTAMBA 129 जुह्वां चतुरि सुवेण गृहीत्वा 'अग्नये व्रतपतये स्वाहा' इति जुहुयात् । यजमानोऽपि 'अग्नये व्रतपतय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'सम्भावित- समस्तदोषनिर्हरणार्थ सर्वप्रायश्चित्तं करिष्ये' इति ब्रूयात् । ततोऽध्वर्यु: आज्यस्थाल्या आज्यं सुवेण तूष्णीं जुह्वां सकृद् गृहीत्वा 'भूर्भुवः सुवः स्वाहा' इति जुहुयात् । यजमानोऽपि 'प्रजापतय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'अग्निर्होता। अश्विनाऽध्व' । त्वष्टाऽग्नीत् । मित्र उपवक्ता' इति पुरस्ताद्धविरवदानस्य पञ्चहोतारं वदेत् । आग्नेययागः ततोऽध्वर्युः तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाs- ऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेणाऽऽदाय 'आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भ्यः। सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्' इति ध्रुवामाप्याय्य वेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'अग्नयेऽनुबूदहि' इति पुरोऽनुवाक्याय होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत् पतिः पृथिव्या अयम् । अपां रेतांसि जिन्वतो३म्' इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । ततोऽध्वर्युः प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य 'मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हिंसिषं मा ते तेजोऽपक्रमीत् । भरतमुद्धरेम- मनुषिञ्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः' इत्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं .. -1 ऋ० सं०८१४४११६ 2 अङ्ग ष्ठपर्व अङ्ग.ष्ठस्योत्तमं काण्डम्। तिरिश्चीनं तिर्यग्भिरङ्ग ल्यङ्गाष्ठ- यथाऽवदानं सम्पद्यत तथा। तत्तद्यागेषु सम्पादितेभ्यश्चरुपुरोडाशसान्ना- य्येभ्यो हवियः तत्तद्देवताभ्यः प्रदानार्थ यत् पृथक्करणं तदवदानमित्युच्यते । तदवदानं द्रवद्रव्येषु दध्याज्यपयःप्रभृतिषु सुवेण कुर्यात्, चरुपुरोडाशादिषु कठिन- द्रव्येषु हस्तेन कुर्यात्, वपामांसादौ तु स्वधितिना कुर्यात् । 9 ·130 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS दक्षिणामध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरवदाय जुह्वामवधाय पूर्वार्धाद् द्वितीयमवदानं प्रागौमध्यमानामिकाङ्गुष्ठरवदाय जुह्वामवधाय हस्तं प्रक्षाल्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं स्रुवेणाऽऽदायावदानान्यभिघार्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय 'आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भ्यः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्' इति ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'यदवदानानि तेऽवद्यन् विलोमाकार्षमात्मनः। आज्येन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनः इति स्रवेणाऽऽज्यस्थाल्या आज्यमादाय हविः प्रत्यभिघार्य दक्षिणाऽति- ऋम्योदङ् मुखः स्थित्वा 'आ३श्रा३वय' इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेषं कुर्यात् । तत आग्नीध्रः 'अस्तु श्रौषट्' इति पूर्ववत् प्रत्याश्रावयेत् । ततोऽध्वयुः 'अग्निं यज' इति याज्याय होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'ये३यजामहेऽग्निं भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रा नियुद्भिः सचसे शिवाभिः। दिवि मूर्धानं दधिषे स्वर्षा जिह्वामग्ने चकृषे हव्यवाहाँ३ वौषट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत। होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वयु : झुग्गतमाज्यं प्रथमं स्रावयित्वाऽग्नौ प्रास्तं पुरोडाशं स्थगयन्निव उपाइँन तं पुरोडाशमहिंसन्नाधारसम्भेददेशे हुत्वाऽऽज्यशेपमन्ववस्रावयेत् । शान्तार्चिरङ्गारेषु लेलीयमान इव विस्फुर्जत्यग्निस्तदाहुतीर्जुहुयात् । यदा प्रधानयागानुमन्त्रणमन्त्रः ततो यजमानः 'अग्नय' इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'अग्नेरह देवयज्ययाऽन्नादो भूयासम्' इत्याग्नेयं पुरोडाशं हुतमनुमन्त्रयेत । -- 1 पञ्चावत्तिनो यजमानस्य कृते पश्चाद्भागात्तृतीयमवदाय जुह्वामवदध्यादिति विशेषः। 2 ऋ० सं०१०८६ ·OF AŠVALĀYANA AND APASTAMBA 131 उपांशुयाजः तदनन्तरमध्वर्युः प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रुवेणाऽऽदाय 'आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देव यद्भूयः । सूर्या या ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्' इति ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य ( उपांशु) विष्णवे, ( उच्चैः) अनुहि' इति पुरोऽनुवाक्यायै होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता उपांशु 'इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूळ्हमस्य पांसुरे'1 इत्युच्चार्य उच्चैः 'ओ३म्' इति समयां पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । ततोऽध्वयु : तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रुवेणाऽऽदाय 'आप्यायताम्' इति पूर्ववद् वारत्रयं ध्रुवामाप्याय्य स्रुबेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य दक्षिणाऽति- स्थित्वा 'आ३श्रा३वय' इत्याग्नीध्र सम्प्रेष्येत् । आग्नीध्रोऽपि 'अस्तु श्रौषट्' इति पूर्ववत् प्रत्याश्रावयेत् । प्रत्याश्रावणानन्तरमध्वर्यः ( उपांशु ) 'विष्णु, ( उच्चैः ) यज' इति याज्याय होतारं प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता ( उच्चैः ) 'ये ३ यजामहे, ( उपांशु) विष्णु त्रिदेव पृथिवीमेष एतां वि चक्रमे शतर्चसं महित्वा । प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नामा३, (उच्चैः) वौषट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत । अध्वर्युश्च होत्रा वौषडित्युक्ते मुच्याघारस्योपरि जुह्वग्रेण जुहुयात् । तदनु यजमानः 'विष्णव इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'दब्धिरस्यदब्धो भूयासं पाप्मानं दभेयम्' इत्युपांशुयाज हुतमनुमन्त्रयेत । क्रम्योदङ्मुखः आश्रावण- 1 ऋ० सं० १।२२।१७ ; अत्रेदमवधेयम्-उपांशुयाजाख्ये कर्मणि विष्णुः प्रजा- पतिः अग्नीषोमौ च देवतात्वे विकल्पन्ते। उपांशुयाजोऽयमापस्तम्बीयाना पौर्णमास्या- मेव यष्टव्यः। बह्व.चबौधायनीयकातीयानांतु सोऽयममावास्यायामपि भवति। 2 ऋ० सं०७११००१३ 3"असन्तयतोऽमावास्यायां महेन्द्रयागो नास्ति। पौर्णमास्यां तु सानाय्यप्रसङ्ग ·132 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS सान्नाय्ययागः : अनन्तरमध्वर्यु: प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं स्रुवेणादाय 'आप्यायताम्' इत्यादिमन्त्रेण पूर्ववद ध्रुवामाप्याय्य सुवेण एव नास्त्यनाम्नानात्। पौर्णमास्यामयं विशेषः पुनरत्रानुसन्धातव्यः-उपांशुयाजानु- मन्त्रणानन्तरमध्वयु: प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य तूष्णीं ध्रुवास्थमाज्यं प्रस्तर- बर्हिषी समज्य 'अग्नीषोमाभ्यामनुब्रूहि' इति पुरोऽनुवाक्याय होतारं प्रेष्येत्। एवं प्रेषितो होता 'अग्नीषोमा सवेदसा सहूती वनतं गिरः। स देवत्रा बभूवथो३म् (ऋ० सं० ११९३।९) इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात्। ततोऽध्वर्युः ‘मा भेर्मा संविक्थाः' इत्यादिमन्त्रेणाग्नीषोमीयस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्ग ष्ठपर्वमात्रमवदानं दक्षिणाप्रैरङ्गलि- भिरवदाय जुह्वामवधाय पूर्वार्धाद् द्वितीयमवदानं प्रागौरङ गुलिभिरवदाय जुह्वामवधाय हस्तं प्रक्षाल्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्य सुवेणाऽऽदायावदानान्यभिधार्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं खुवेणाऽऽदाय 'आप्यायताम्' इत्यादि पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'यदवदानानि' इति स्रवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादाय हविः प्रत्यभिधार्य दक्षिणाऽतिक्रम्यो- दङ मुखः स्थित्वा 'आश्रिा३वय' इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेषं कुर्यात् । आग्नीप्रोऽपि 'अस्तु श्रौषट्' इति पूर्ववत् प्रत्याश्रावयेत् । ततोऽध्वर्यः 'अग्नीषोमौ यज' इति याज्याय होतारं प्रेष्यत्। एवं प्रेषितो होता 'ये ३यजामहेऽग्नीषोमौ युवमेतानि दिवि रोचना- न्यग्निश्च' सोम सक्रतू अधत्तम्। युवं सिन्धूरभिशस्तेरवद्यादग्नीषोमावमुञ्चतं गृभीता- ३न्वौषट्' (ऋ० सं० ११९३।५) इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौं' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत। होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वयु: जुग्गतमाज्यं प्रथमं स्रावयित्वाऽग्नौ प्रास्तं पुरोडाशं स्थगयन्निव सुक्पाइँन तं पुरोडाशमहिंसन् सुच्याघारोपरि उपाशुयाजहोमसन्निहितं हुत्वाऽऽज्यशेषमन्ववश्रावयेत् । ततो यजमानः 'अग्नीषोमाभ्या वेणायाय 'आप्यायताम्' इत्यादिमन्त्रेण पूर्ववद् सुवामाद्याय्य सुवेणमिदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासम्' इत्यग्नीषोमीयं पुरोडाशं हुतमनुमन्त्रयेत। अग्नीषोमीयपुरोडाशानु- मन्त्रणात् परमध्वर्युः प्रत्याक्रम्य 'आप्यायताम्' इति पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'इन्द्राय वैमृधायानु३हि' हति पुरोनुवाक्याय होतारं प्रेष्येत्। एवं प्रेषितो होता "वि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः। यो अस्माँ अभिदा- सत्यधरं गमया तमो३म्' (ऋ० सं० १०.१५२।४) इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । ततोऽध्वर्यु: 'मा भेर्मा संविक्थाः' इत्यादिमन्त्रेण ऐन्द्रवैमृधस्य पुररोडाशस्य मध्यात् ·OF ĀŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 133 प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'महेन्द्रा यानुबूदहि' इति पुरोऽनुवाक्याय होतारं - प्रथममवदानं पूर्वार्धाच्च द्वितीयमवदानमवदाय जुह्वामवधाय' 'आप्यायताम्' इत्यादि पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'यदवदानानि' इत्यादि पूर्ववत् सुवेणाज्यमादाय हविः प्रत्यभिधार्य दक्षिणाऽतिक्रम्योदङ मुखोऽवस्थाय 'आशाश्वय' इत्याग्नीधं सम्प्रेष्येत्। आग्नीध्रेण पूर्ववत् प्रत्याश्राविते 'इन्द्रं वैमृधं यज' इति याज्याय होतारं प्रेष्येत्। एवं प्रेषितो होता 'येश्यजामहे, इन्द्रं वैमृधं मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावत आ जगन्था परस्याः। सृकं संशाय पविमिन्द्र तिग्मं वि शत्रून् ताह ळि वि मृधो नुदस्व' ३, वौषट्' (ऋ० सं० १०.१८०१२) इति वषट्कार- मुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत। ततो- ऽध्वर्युः होतृप्रयुक्तं वौषडित्युक्तं ज्ञात्वा सुग्गतमाज्यं प्रथम स्रावयित्वाऽग्नी प्रास्तं पुरोडाशं स्थगयन्निव सुपार्श्वेन तं पुरोडाशमहिंसन् स्रुच्याघारोपरि अग्नीषोमीय- होमसन्निहितं हुत्वाऽऽज्यशेषमन्ववस्रावयेत्। । तदनु, यजमानः 'इन्द्राय वैमृधायेदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्यया सपत्नो वीर्यवान् भूयासम्' इत्येन्द्रवमृधं पुररोडाशं हुतमनुमन्त्रयेत। ततः पार्वणहोमः कर्तव्यः । 1 असोमयाजिनः अमावास्यायामुपांशुयाजानुमन्त्रणानन्तरमेवं करणीयम्- तत्राध्वर्युः प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य' तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानी- याऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय 'आप्यायताम्' इत्यादिमन्त्रेण पूर्ववद् ध्रुवा- माप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'इन्द्राग्निभ्यामनुब्रू हि' हति पुरोऽनुवाक्यायै होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'इन्द्राग्नी अवसा गतमस्मभ्यं चर्षणीसहा। मा नो दुःशंस ईशतो३म्' (ऋ० सं०७१९४१७) इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । ततोऽध्वर्युः ‘मा भेर्मा संविक्थाः' इत्यादिमन्त्रेण ऐन्द्राग्नस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्ग ष्ठ- पर्वमात्रमवदानं दक्षिणामध्यमानामिकाङ्ग. प्ठेरवदाय जुह्वामवधाय' पूर्वार्धा- हि तीयमवदानं प्रागनैर्मध्यमानामिकाङ्ग.ष्ठरवदाय जुह्वामवधाय हस्तं प्रक्षाल्य (अत्र एञ्चावत्ती पश्चाद्भागात्तृतीयमवदाय जुह्वामवदध्यादिति विशेषः) तूष्णी ध्रुवास्थ- माज्यं सुवेणाऽऽदायावदानान्यभिघार्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय 'आप्यायताम् इति पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'यदवदानानि' इति सुवेणा- अज्यस्थाल्या आज्यमादाय हविः प्रत्यभिघार्य दक्षिणाऽतिक्रम्योदङ मुखः स्थित्वा 'मा३शाश्वयं' इत्याग्नीध्र प्रति सम्प्रेषं कुर्यात्। आग्नीघ्रण 'अस्तु श्री३षट' इति पूर्ववत् 'प्रत्याश्रावितेऽध्वयुः 'इन्द्राग्नी यज' हति याज्याय होतार प्रेष्येत्। एवं प्रेषितो होल थे क्यजामह इन्द्राग्नी, गीभिर्विप्रः प्रमतिमिच्छमान इट्टे रयिं यशसं पूर्वभाजम् ।

·134 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS .. सम्प्रेष्येत् । होता च 1 महाँ इन्द्रो य ओजसा पर्जन्यो वृष्टिमाँ इव । स्तोमैर्वत्सस्य वावृधो३म्' इति पुरोऽनु वाक्यां ब्रूयात् । ततोऽध्वर्यु: 'मा भेर्मा संविक्थाः' इत्यादिमन्त्रेण गृतस्य प्रातर्दोहस्य मध्यात् सुवेणाऽऽदाय जुह्वां निधाय पूर्वार्धाद् द्वितीयं सुवेणाऽऽदाय जुह्वां निधाय ‘मा भेर्मा संविक्थाः' इति दधिमध्यादवदानं सुवेणाऽऽदाय जुह्वां निधाय तूष्णीं ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय 'आप्यायताम्' इति पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य स्रवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय 'यदवदानानि' इति तन्त्रेण श्रुतं दधि च प्रत्यभिधार्य दक्षिणाऽतिक्रम्योदङ्मुखः स्थित्वा 'आ.श्रा३वय' इत्याग्नीध्र सम्प्रेष्य आग्नीध्रेण पूर्ववत् प्रत्याश्राविते 'महेन्द्रं यज' इति याज्याय होतारं प्रेष्येत् । होता च 'ये३यजामहे महेन्द्रं, भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महान् भुवो विश्वेषु सवनेषु यज्ञियः । भुवो नृश्च्यौत्नो विश्वस्मिन् भरे ज्येष्ठश्च मन्त्रो विश्वचर्षण ३ वौ३षट्' इति वषट्कारमुक्त्वा यागः इन्द्राग्नी वृत्रहणा सुवजा प्र नो नव्ये भिस्तिरतं देष्ण ३ वौषट्' (ऋ० सं० ७९३।४) इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपश्विनु- मन्त्रयेत। होत्रा वौषडित्युक्ते अध्वर्युः जुग्गतमाज्यं प्रथमं स्रावयित्वाऽग्नी प्रास्तं पुरोडाशं स्थगयन्निव स्रुक्पाāन तं पुरोडाशमहिंसन् स्रुच्याघारोपरि उपांशुयाजहोम- सन्निहितं हुत्वाऽऽज्यशेषमन्ववस्रावयेत् । ततो यजमानः 'इन्द्राग्निभ्यामिवं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'इन्द्राग्नियोरहं देवयज्ययेन्द्रियाव्यन्नादो भूयासम्' इत्यन्द्राग्न पुरोडाशं हुतमनुमन्त्रयेत। ततः पार्वणहोमः समनुष्ठेयः । आपस्तम्बीययजमानस्य सन्नयदसन्नयतोरमावास्यायामुपांशुयाजाभावादाग्नेयानन्तरमसन्नयता ऐन्द्राग्नो कर्तव्यः। सन्नयतस्तु आग्नेयानन्तर माहेन्द्र एवेति ज्ञेयम् । 1 ऋ० सं०८।६।१ 2 ऋ० सं०१०५०१४ 3 अत्र 'याज्यान्तं च' (आ० श्री० ११५।८) इत्याश्वलायनसूत्रानुसारं 'भुवस्त्व- मिन्द्र' इत्यादियाज्याया अन्त्यमक्षरं 'विश्वचर्षणे' इति प्लावितम् । अत्रायमभि- प्रायः सूत्रकारस्य-याज्यान्ते वर्तमानानामप्रगृह्यानां सन्ध्यक्षराणां विवेचनपूर्वकमाकार- मेव प्लावयेत् । तत्र एकारैकारयोरा३इ इति । ओकारौकारयोरा३ उ इत्येवं विविच्य एलुतिः कार्या । तेन 'विश्वचर्षणे' इत्यस्य 'विश्वचर्षणा३ इ' इति रूपं सम्पन्नम् - ·OF AŠVALĀYANA AND APASTAMBA 135 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत । होत्रा वौषडित्युक्ते स्रुच्याघारस्योपरि उपांशुयाजहोमसन्निहितं तद् द्रव्यं स्रुङ मुखेन जुहुयात् । सर्वाणि द्रवद्द व्याणि सुङ मुखेन जुहुयात् । ततो यजमानः 'महेन्द्रायेदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'महेन्द्रस्याहं देवयज्यया जेमानं महिमानं गमेयम्' इति माहेन्द्रं सान्नाय्यमनुमन्त्रयेत । पार्वणहोमः ततोऽध्वर्यु: प्रत्याक्रम्य वेदेरुत्तरत उपविश्य सुवेणाऽऽज्यस्थाल्या आज्यमादाय 'अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना । सा नो दोहतां सुवीर्य रायस्पोषं सहस्रिणम् । अपानाय सुराधसे- मावास्याय स्वाहा' इति पार्वणहोमं जुहुयात् । नारिष्ठहोमाः तदनन्तरं यजमानेन 'अमावास्याया इदं न मम' इति त्यागे कृतेऽध्वर्यु: आज्यस्थाल्या आज्यं सुवेण जुह्वां षड्वारं सप्तवारं वा गृहीत्वा 'दश ते तनुवो यज्ञ यज्ञियास्ताः प्रीणातु यजमानो घृतेन । नारिष्ठयोः प्रशिषमीडमानो देवानां दैव्येऽपि यजमानोऽमृतोऽभूत् स्वाहा' इति प्रथम - 1 अमावास्यायामसन्नयतोऽप्येवमेव पार्वणहोमः कर्तव्यः। पौर्णमास्यां सन्नयदसन्नयतो- स्त्वयं विशेषः-'ऋषभं वाजिनं क्यं पूर्णमासं हवामहे । स नो दोहतां सुवीर्य राय- स्पोषं सहस्रिणम्। प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहा' इति जुहुयात् । सम्बन्धिनौ पार्वणौ इति पार्वणशब्दव्युत्पत्तिः। पर्वशब्देन पूर्णमास्यमावास्या- कालिको कर्मसमुदायावुच्यते। 2 पौर्णमास्याम् 'पूर्णमासायेदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् ।

·136 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS ततः नारिष्ठहोमं जुहुयात् । ततो यजमानः 'नारिष्ठाभ्यामग्निवायुभ्यामिदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । ततोऽध्वयु : 'यं वां देवा अकल्पयन्नूों भागं शतक्रतू । एतद्वां तेन प्रीणानि तेन तृप्यतमं हहौ स्वाहा' इति द्वितीयं जुहुयात्। यजमानोऽपि पूर्ववदत्रापि नारिष्ठाभ्यामग्नि- वायुभ्यामिदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । एतदनन्तरमध्वयु: 'अहं देवानां सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुवाति । अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान् यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद् भागधेयं स्वाहा' इति तृतीयं जुहुयात् । ततो यजमानः 'नारिष्ठाभ्यामग्निवायुभ्यामिदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । तदनु अध्वर्युः 'अदारसृद्भवत देव सोमास्मिन् यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा नो विददभि भामो अशस्तिर्मा नो विदद्वृजना द्वेष्या या स्वाहा' इति चतुर्थ जुहुयात् । ततो यजमानः 'नारिष्ठेभ्यः सोममरुद्भ्य इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । परमध्वर्यु: 'ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचो ब्रह्म यज्ञानां हविषामाज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताऽऽहुतिरेतु देवान् स्वाहा' इति पञ्चमं जुहुयात् । ततो यजमानः 'नारिष्ठाय ब्रह्मण इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । ततोऽध्वयुः 'सं ते मनसा मनः सं प्राणे प्राणं दधामि ते सं व्याने समपानं दधामि ते । परिगृह्य यजमानोऽमृतोऽभूच्छं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे' इति षष्ठं जुहुयात् । तदनन्तरं यजमानः 'नारिष्ठाय ब्रह्मण इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । ततो यदि सप्तवारमाज्यं गृहीत्वा यागं चिकीर्षेत्तदा अध्वर्युणा तद् ग्राहयेत् । अध्वर्युरपि 'सं ते मनसा मनः सं प्राणेन प्राणो जुष्टं देवेभ्यो हव्यं धृतवत् स्वाहा' इति सप्तमं जुहुयात् । ततो यजमानः 'नारिष्ठायाग्नय इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । ततोऽध्वर्यु : 'सं प्राणे 1 प्रधानयागानन्तरं स्विष्टकृद्यागात् पूर्व क्रियमाणः पार्वणहोमो नारिष्ठहो- माश्च तैत्तिरीयाणामेव भवन्ति, नान्यशाखिनाम् । शाखान्तरे तद्विध्यदर्शनात तन्मन्त्रपाठाभावाच्च ।

·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 132 प्राणं दधामि ते सं व्याने समपानं दधामि ते। परिगृह्य यजमानोऽमृतोऽ- भूच्छं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहा' इति अष्टमं जुहुयात् । यजमानोऽपि 'नारिष्ठाय ब्रह्मण इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । अनेनैव क्रमेण एतान् नारिष्ठहोमान् जुहुयात् । अयमेव एषामुपहोमानां कालः । प्रधानयागात् परं समिष्टयजुर्होमात् वा प्रागेते उपहोमाः कर्त्तव्याः । स्विष्टकृद्यागः ततोऽध्वर्युः तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽ- ऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय 'आप्यायताम्' इति पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य 'अग्नये स्विष्टकृतेऽनुबूदहि' इति पुरोऽनु- वाक्याय होतारं संप्रेष्य 'पिप्रीहि देवॉ उशतो यविष्ठ विद्वाँ ऋतू ऋतूपते यजेह। ये दैव्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने त्वं होतृणामस्यायजिष्ठो३म्' इति होत्रा पुरोऽनुवाक्यायामुक्तायां तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं स्रवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेणाऽऽदाय 'आप्यायताम्' इति पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात् सकृत् सकृत् स्विष्टकृते प्रधानावदानाद् भूयिष्ठमवदाय जुह्वामवधाय प्रतिहविरव दानं हस्तं प्रक्षाल्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणादाय जुह्वा- मानीयाऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रुवेणादाय 'आप्यायताम्' इति पूर्ववद् ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य पुनरपि 'आप्यायताम्' इति - • 1 अत्र 'सन्ते मनसा' इत्यारभ्य 'चतुष्पदे स्वाहा' इत्यन्त एको मन्त्र इति भाष्यकारमतम् । 'सन्ते मनसा' इति प्रतीकगृहीतं 'सन्ते मनसा मनः सं प्राणेन प्राणो जुष्टं देवेभ्यो हव्यं घृतवत् स्वाहा' इति यजुरेको मन्त्रः। 'सं प्राणे प्राणम्' इत्यारभ्य स्वाहान्तोऽपरो मन्त्र इति केषाञ्चित् पक्षः । अत्र वृत्तिकारो रुद्रदत्तो द्वितीयपक्ष--- मेवाङ्गीकरोति प्रथमपक्षं खण्डयति च । 2 ऋ० सं० १०॥२।१ "3 पञ्चावत्तिनस्तु द्विरवदानं कर्तव्यम् ।

·138 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS ध्रुवामाप्याय्य न हविः प्रत्यभिधार्य, दक्षिणाऽतिक्रम्योदङ मुखः 'आशा३वय' इत्याग्नीधं संप्रेष्य आग्नीध्रेण 'अस्तु श्रौ३षट्' इति प्रत्याश्राविते सति 'अग्निं स्विष्टकृतं यज' इति याज्याय होतारं प्रेष्येत् । होता च "ये३ यजामहेऽग्निं स्विष्टकृतमयाडग्निरग्नेः प्रियाधामान्ययाट् सोमस्य प्रियाधा- मान्ययाडग्नेः प्रियाधामान्ययाट् ( उपांशु ) विष्णोः, (उच्चैः) प्रियाधामान्ययाण्महेन्द्रस्य प्रियाधामान्ययाड् देवानामाज्यपानां प्रिया- धामानि यक्षदग्नहॊतुः प्रियाधामानि यक्षत् स्वं महिमानमायजतामेज्या इषः कृणोतु सो अध्वरा जातवेदा जुषतां हविरग्ने यदद्य विशो अध्वरस्य होतः पावकशोचे वेष्ट हि यज्वा । ऋता यजासि महिना वि यद् भूहव्या वह यविष्ठ या ते अद्या३ बौ३षट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत । अत्रेदमवधेयम्-'ये३ यजामहेग्निं स्विष्टकृतमिति याज्यां वौषडित्यन्ता- मनुच्छ्रसन्नेव पठेत् । उच्छ्रसन्नेव पिपठिषेच्चेदर्धचें यज्वेत्यन्त उच्छ्रसन्नेव पठेत् । नान्यत्रोच्छ्रासः कर्तव्यः। होत्रा वौषडित्युक्ते- ऽध्वयु: झुग्गतमाज्यं प्रथमं स्रावयित्वाऽग्नी प्रास्तं हविः स्थगयन्निव सुपार्श्वेन तद्धविरहिंसन् अग्नेरुत्तरार्धपूर्वार्धे इतराभिराहुतिभिरसंसक्तं हुत्वाऽऽज्यशेषमन्ववस्रावयेत् । ततो यजमान: 'अग्नये स्विष्टकृत इदं न धामान्य- 1 पौर्णमास्याम्-येश्यजामहेऽग्निं स्विष्टकृतमयाडग्निरग्नेः प्रिया धामान्य- याट् सोमस्य प्रिया धामान्ययाडग्नेः प्रिया धामान्ययाट (उपांशु) विष्णोः, (उच्चैः) प्रिया धामान्ययाडग्नीषोमयोः प्रिया धामान्ययाडिन्द्रस्य वैमृधस्य प्रिया धामान्ययाड् देवानामाज्यपानाम्' इत्यादि समानम्। असन्नयतो यजमानस्य, अमावास्यायां च 'ये ३यजामहेऽग्निं स्विष्टकृतमयाडग्निरग्नेः प्रिया याट् सोमस्य प्रिया धामान्ययाडग्नेः प्रिया धामान्ययाट् (उपांशु) विष्णोः, (उच्चः) प्रिया धामान्ययाडिन्द्राग्न्योः प्रिया धामान्ययाड् देवानाम्' इत्यादि समानम् । आपस्त- म्बीययजमानस्य' सन्नयदसन्नयतोऽमावास्यायामुपांशुयाजाभावाद्विष्णोः प्रियेत्युपांशु देवता- नामकीर्तनं नास्ति 2 ऋ० सं०६।१५।१४ ·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 139 मम' इति त्यागं कृत्वा 'अग्नेः स्विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम्' इति सौविष्टकृतं हुतमनुमन्त्रयेत । अपां निनयनम् तदनन्तरमध्वर्युः प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य जुह्वामप आनीय 'वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि साहस्रमुत्सं शतधारमेतम् । पितामहं प्रपितामहं स्वर्गे लोके पिन्वमानो बिभर्तु स्वाहा' इत्यन्तः- परिधि निनीयाऽऽयतने जुहूपभृतावासादयेत् । ततो यजमानः 'अग्नये वैश्वानरायेदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । स नः पितरं रूरुपाम यज्ञस्य प्राशित्रहरणम् ततोऽध्वर्युः प्राशिवह रणपात्रमुपस्तीर्याऽऽग्नेयं पुरोडाशं प्राञ्चं तिर्यञ्चं वा भङ् क्त्वाऽप उपस्पृश्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ गुल्या व्यूह्य 'अज्यायो यवमात्रादाव्याधात् कृत्यतामिदम् । शुद्धं स्विष्टमिदं हविः' इत्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्याद्यवमात्रं पिप्पलमात्रं वा प्राशित्रमवदाय प्राशित्रपात्रे निदध्यात् । ततो हस्तं प्रक्षालयेत् । प्राशिकावदानात् परं यजमानः 'अग्निर्मा दुरिष्टात् पातु सविताऽघशंसाद्यो मेऽन्ति दूरेऽरातीयति तमेतेन जेषम्' इति प्राशित्रमवदीयमानमनुमन्त्रयेत । - 1 पितृप्रीत्यर्थत्वेन पित्र्यत्वात् प्राचीनावीतमिति हिरण्यकेशिनामभिप्रायः। भाष्यकारमते तु वैश्वानररूपाग्न्यभिधानान्न तदिति । परं हिरण्यकेशिसूत्रे प्राचीनावीतं न दृश्यते। 2 ब्रह्मणे भक्षणार्थ दीयमानस्य हविर्भागस्य कस्यचित् प्राशिवहरणमिति संज्ञा। 3 पौर्णमास्यामङ्गष्ठेनोपमध्यमयेत्यारभ्य हस्तं प्रक्षालय दित्यन्तं प्रतिपुरोडाश- मावर्तयेत् । अमावास्यायामसोमयाजिनोऽप्येवमेवेति ज्ञेयम् । A अत्र पिप्पलशब्देन' फलं वोध्यम् । व्रीहिप्रमाणमात्रमित्यर्थः ।

·140 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS ब्रा ततोऽध्वर्यु रभिघार्यानभिघार्य प्राशिवमग्रेणाऽऽहवनीयं ब्रह्मणे प्रयच्छेत् । ततो ब्रह्मा, 'मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे' इति प्राशित्रमाह्रियमाण- मीक्षित्वा 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि' इति तदलिना प्रतिगृह्य 'पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादया- म्यदित्या उपस्थे' इत्यन्तर्वेदि कुशेषु प्राग्दण्डं निधायाङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां गृहीत्वा 'अग्नेष्ट्राऽऽस्येन प्राश्नामि बृहस्पते, खेन' इति दन्तैरपीडयन् प्राश्याचम्य 'सत्येन त्वाऽभिजिघर्मि या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदं शमयन्तु चक्षुः श्रोत्रं प्राणान् मे मा हिंसी:' इत्यपः पीत्वाऽऽचम्य 'इन्द्रस्य त्वा जठरे दधामि' इति नाभिमालभ्य प्राशिवहरणं प्रक्षाल्य प्रक्षालितेनानेन प्राशित्र- हरणेनाऽऽत्मानमभिमुखेन हस्तेन च तथाभूतेनाऽऽत्मनः पुरतस्त्रिरपः सिञ्चेत् । । 1 आपस्तम्बब्रह्मा 'मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे' इति प्राशिवमवदीयमानं प्रेक्ष्य 'ऋतस्य पथा पर्योंहि' इत्यग्रेणाऽहवनीयं परिह्रियमाणं प्रेक्ष्य' 'सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतिपश्यामि' इत्यासन्नमाह्रियमाणं प्रेक्ष्य 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोब हुिभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि' इति तदञ्जलिना प्रतिगृह्य 'पृथिव्यास्त्वा नाभी सादयामीडायाः पदे' इत्यन्तर्वैदि व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्ड सादयित्वा 'अदब्धेन त्वा चक्षुषाऽवेक्षे' इत्यवेक्ष्य 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे' इत्यङ्ग ष्ठेनोपमध्यमया चाङ्ग ल्याऽऽदाय 'अग्नेस्त्वाऽऽस्येन प्राश्नामि ब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेर्ब्रह्मणेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि' इति प्राशि दन्तोष्ठाभ्यामनभिमृद्य निगीर्य 'या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदं शमयन्तु स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहा' इत्यद्भिः प्राशिवमन्तीत्वाऽऽचम्य 'घसीना मे मा संपृक्था ऊर्ध्व मे नाभेः सीदेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि' इति नाभिदेशमभिमृश्य 'वाङ् म आसन्' इति मुखमभिमृश्य 'नसोः प्राणः' इति नासिके अभिमृश्य 'अक्ष्णोश्चक्षुः' इति चक्षुषी अभिमृश्य 'कर्णयोः श्रोत्रम् इति श्रोत्रे अभिमृश्य 'बाह्वोर्बलम्' इति बाहु अभिमृश्य' 'ऊरुवोरोजः' इत्यूरू अभिमृश्य 'अरिष्टा विश्वान्यङ्गानि तनुस्तनुवा मे सह नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः' इत्यवशिष्टान्यभिमृश्याप उपस्पृश्य प्रक्षाल्य प्राशिवमद्भिः पूरयित्वा 'दिशो जिन्व' इति पराचीनमेकप्रयत्नेन निनीय 'मां जिन्व' इति पुनरपो गृहीत्वा हृदयाभिमुखं निनयेत्।

·OF AŠVALĀYANA AND APASTAMBA 141 इडावदानम् ततोऽध्वर्युः इडापात्रमुपस्तीर्य 'मनुना दृष्टां घृतपदी मित्रावरुण- समीरिताम् । दक्षिणार्धादसम्भिन्दन्नवद्याम्येकतोमुखाम्' इत्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात् प्रथममवदानमवदायेडायामवधाया- वदानदेशयोर्मध्ये स्थिताद्धविरंशाहि तीयमवदायेडायामवधाय पश्चार्धा- तृतीयं पञ्चावत्तिनः कृतेऽवदध्यात् । पूर्वार्धाच्च यजमानभागमिडाया- मवधाय हस्तं प्रक्षाल्य 'मनुना दृष्टाम्' इत्यादिमन्त्रेण शृतस्य दक्षिणार्धात् प्रथममवदानं सुवेणाऽऽदायेडायामवधायावदानदेशयोमध्ये स्थिताद्धविरंशाद् द्वितीयं स्रवेणाऽऽदायेडायामवधाय पश्चात् पञ्चावत्तिनां तृतीयमवदध्यात् । पूर्वार्धाच्च यजमानभागं स्रुवेण पात्रान्तरे गृहीत्वेडायां निधाय 'मनुना दृष्टाम्' इति मन्त्रेण दध्नो दक्षिणार्धात् प्रथम- मवदानं सुवेणाऽऽदायेडायामवधायावदानदेशयोर्मध्ये स्थिताद्धविरंशाहि तीयं सुवेणाऽऽदायेडायामवधाय पश्चार्धात् पञ्चावत्तिनां तृतीयमवदध्यात् । पूर्वार्धाच्च यजमानभागं स्रवेण पात्रान्तरे गृहीत्वेडायां निदध्यात् । सौविष्टकृतावदानादैडावदानं ज्यायः कार्यम् । इडोपाह्वानम् तदनन्तरं यजमानः 'सुरूपवर्षवर्ण एहि'3 इतीडामवदीयमानामनु- मन्त्रयेत । ततोऽध्वर्यु रवत्तं पुरोडाशीयं यजमानभागमीषदीर्घ 1 पौर्णमास्यां 'मनुना दृष्टामि'ति मन्त्रं प्रतिपुरोडाशमावान्यत् सर्व हस्तं प्रक्षाल्येत्यन्तं कुर्यात् । असन्नयतोऽमावास्यायामप्यन्द्राग्नं पुरोडाशं प्रत्येवमेव मनुना दृष्टामित्यादि कार्यम् । 2 पौर्णमास्यां सर्वपुरोडाशेभ्योऽवत्तं यजमानभागमिति विशेषः। अमावास्या- यामसन्नयतोऽप्येवमेव । 3 'सुरुपवर्षवर्ण एहीमान् भद्रान् दुर्या अभ्येहि मामनुव्रतान्यु शीर्षाणि मृद्व मृड एह्यदित एहि सरस्वत्येहि रन्तिरसि रमतिरसि सूनर्यसि जुष्ट जुष्टि तेऽशीयोपहूत उपहवं तेऽशीय' (ले० सं० श६॥३॥१) इति समग्रो मन्त्रः ।

·142 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS कृत्वाऽऽज्येन सर्वतोऽञ्जनं कृत्वा ध्रुवायाः समीप गमयित्वा तथा शृतदध्नोर्यजमानभागमाज्येन सर्वतोऽङ क्त्वा ध्रुवायाः समीप गमयित्वाऽभिघार्येडा होत्रे प्रदाय दक्षिणेन होतारमिडामनुत्सृजन्नेव पश्चाद् गत्वा होतुर्दक्षिणत आसीनः स्वयं प्राङ् मुखो भूत्वा होतुः प्रदेशिन्या उत्तमे पर्वणी सुवेणाज्यात् । होता इडामादाय तयाऽध्वयु मतिकामन्तं दक्षिणतो हृत्वेडामन्तराऽध्वर्युमात्मानं च कुर्यात् । अपि वाऽध्वर्यु: होने इडामदत्त्वा प्राचीमिडामपोह्य स्वयं पश्चाद् गत्वा होतुर्दक्षिणत उदङ् मुख आसीनः सुवेण होतुः प्रदेशिन्याः पर्वणी अङ्ग्यात् । ततो होता 'वाचस्पतिना ते हुतस्येषे-प्राणाय प्राश्नामि' इत्युत्तरपर्वलेप- मुत्तरे ओष्ठे अभ्यात्म निमृज्य 'मनसस्पतिना ते हुतस्योर्जेऽपानाय प्राश्नामि' इत्यधरपर्वलेपमधरे ओष्ठे निमृज्योदकं स्पृष्ट्राऽञ्जलिनेडां प्रतिगृह्य सव्ये पाणौ कृत्वा पश्चादिडाया दक्षिणपाणिमुत्तानाङ्गुलिमुपधायावान्तरेडामध्व- युणाऽवदापयीत । ततोऽध्वर्युः होतुः पुरस्तात् प्रत्यङ् मुख आसीन उपसृष्टोदकस्य होतुर्हस्ते इडागताज्यलेपादुपस्तीर्यावान्तरेडामवदाया- वदध्यात् । स्वयं होता अङ्गुल्यङ्गुष्ठयोर्मध्येन प्रदेशेन इडाया अवान्तरे- डामाददीत। तदनन्तरमध्वर्युः इडागताज्यलेपादभिधारणं कुर्यात् । पञ्चावत्तिनां कृते द्विरभिधारणं कुर्यात् । ततो होता प्रत्मालब्धान ठेनाभितंगृह्य प्रत्याहृत्याङ्गुलीरमुष्टि कृत्वा अवान्तरेडासहितेन दक्षिणेन पाणिना दक्षिणत इडां परिगृह्याऽऽस्यसम्मितां प्राणसम्मितां वा कृत्वा 'इडोपहूता सह दिवा बृहताऽऽदित्येनोपास्माँ इडा ह्वयतां सह दिवा बृहताऽऽदित्येनेडोपहूता सहान्तरिक्षेण वामदेव्येन वायु- नोपास्माँ इडा ह्वयतां सहान्तरिक्षेण वामदेव्येन वायुनोपास्मा इडा ह्वयतां सहान्तरिक्षेण वामदेव्येन वायुनेडोपहूता सह पृथिव्या रथन्तरेणाग्निनोपास्माँ इँडा ह्वयतां सह पृथिव्या रथन्तरेणाग्निना उपहूता गावः सहाशिर उप मां गावः सहाशिरा ह्वयन्तामुपहूता धेनुः सह ऋषभोप मां धेनुः सह ऋषभा ह्वयतामुपहूता गौघृतपधुप मां गौघृतपदी ह्वयतामुपहूता 1 अमुष्ठिं कृत्वा नाम अङ्ग लिभ्यो बहिरङ्ग ष्ठमकृत्वेत्यर्थः।

·OF AŠVALĀYANA AND APASTAMBA 143. उप दिव्याः सप्त होतार उप मां दिव्याः सप्त होतारो ह्वयन्तामुपहूतः सखाभक्ष मां सखाभक्षो ह्वयतामुपहूतेडा वृष्टिरुप मामिडा वृष्टिङ्घयताम्' इत्युपांशूपहूय य 'इडोपहूतोपहूतेडोपास्माँ इडा ह्वयतामिडोपहूता । मानवी घृतपदी मैत्रावरुणी ब्रह्मदेवकृतमुपहूतं दैव्या अध्वर्यव उपहूता उपहूता मनुष्याः । य इमं यज्ञमवान्ये च यज्ञपतिं वर्धानुपहूते द्यावापृथिवी पूर्वजे ऋतावरी देवी देवपुत्रे। उपहूतोऽय यजमान उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहूतो भूयसि हविष्करण इदं मे देवा हविर्जुषन्तामिति तस्मिन्नुपहूतः' इत्युच्चरिडामुपह्वयीत। ततोऽध्वर्यु यजमानौ उपहूयमाना- मिडामन्वारभेयाताम् । ततोऽध्वर्यु : 'दैव्या अध्वर्यव उपहूताः' इति होतुर्वाक्यमभिज्ञाय 'उपहूतः पशुमानसानि' इति जपेत् । इडोपाह्वानजपः ततो यजमानः 'भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिष एहि इड एहि सूनृत एहि' इतीडाया उपांशूपहवे सप्त देवगवीर्जपित्वा 'चिदसि मनासि धीरसि रन्ती रमति: सूनुः सूनरी' इत्युच्चैरुपहवे सप्त मनुष्यगवीज़ं- पित्वा 'देवीर्देवैरभि मा निवर्तध्वं स्योना स्योनेन घृतेन मा समुक्षत नम इदमुपदं भिषगृषिब्रह्मा यद्ददे समुद्रादुदर्चन्निव स्रुचा वागने विप्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर्दशभिर्दिशन्' इति चोच्चैरुपहवे जपित्वा 'वायविडा ते माता' इति होतारमीक्षमाणो वायुं मनसा ध्यात्वा ‘उपहूतोऽयं यजमानः' इति होतुर्वाक्यमुमभिज्ञाय 'उपहूतः पशुमानसानि सा मे सत्याशीरस्य यज्ञस्य भूयादरेडता मनसा तच्छकेयं यज्ञो दिवं रोहतु यज्ञो दिवं गच्छतु यो देवयानः पन्थास्तेन यज्ञो देवान् अप्येत्वस्मास्विन्द्र इन्द्रियं दधात्वस्मान् राय उत यज्ञाः सचन्तामस्मासु सन्त्वाशिषः सा नः प्रिया सुप्रतूतिर्मघोनी जुष्टिरसि जुषस्व नो जुष्टानोऽसि जुष्टिं ते गमे यम्' 'आशीर्म ऊर्जमुत 1 तै० सं० ६।३ 2 ते० सं० ३।२।८.५ ·STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS वमिषं दधातु द्रविणं सवर्चसम् । सञ्जयन् क्षेत्राणि सहसाऽहमिन्द्र अन्याँ अधरान् सपत्नान्' इति जपित्वा 'इडाया अहं देवयज्यया भूयासम्' इत्युपहूतामिडामनुमन्त्र्य 'इडा धेनुः सहवत्सा न में दुहाना पयसा प्रपीना। सा नो अन्नेन हविषोत गोभिरिडा- आगात्' इति भक्षायाऽऽह्रियमाणामनुमन्त्रयेत । इडाभक्षणं मार्जनञ्च जमानपञ्चमा ऋत्विज इडायाः स्वं स्वं भागं भक्षणार्थ गृह्णीयुः । होता इडामुपहूय 'इळ भागं जुषस्व नः पिन्व गा जिन्वार्वतो पोषस्येशिषे तस्य नो रास्व । तस्य नो दास्तस्यास्ते भागमशीमहि । मानः सर्वतनवः सर्ववीराः सर्वपूरुषाः' (सर्वपुरुषा इति वा ) इति गावान्तरेडां प्राश्याचम्य तूष्णीमिडाभागं भक्षणार्थ गृहीतं प्राश्याचम्य मार्जनात् वाग्यत आसीत। ब्रह्मा-पि तूष्णीं स्वीयमिडाभार्ग याचम्य मार्जन यावत् वाग्यम आसीत । अन्ये अध्वर्यु यज- लाग्नीध्रा 'इळे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः। तस्यास्ते वाण: स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः' इतीडायाः स्वं स्वं भागं याचम्या मार्जनात् वाग्यता आसोरन् । ततोऽध्वर्यु यजमानाग्नीध्राः ो ज्योतिर्जुषताम्' इति मन्त्रेणान्तर्वेदि स्थिते प्रस्तरे मार्जनं कुयुः । । प्रतिपुरुष मन्त्रावृत्तिः कार्या । होतृब्रह्माणाश्वेवं मार्जयतः । 1 आपस्तम्बब्रह्मा तु 'इडे भागं जुषस्व नो जिन्व मा जिन्वार्वतः। तस्यास्ते भवाणः स्याम' सर्वात्मानः सर्वगणाः' इति मन्त्रेण स्वभार्ग प्राश्नीयात् । अन्यत, समानम् । 2 . अन्तर्वेदि स्थिते प्रस्तरे जलमासिच्य तस्याधस्ताद्धस्तेन जलं गृहीत्वा शिरस्या- इनमेव मार्जनम् । आहवनीयपरिस्तरणरज्जलिमुदकधारणसमर्थ कृत्वाऽन्येन केनचित् इकारिणापामासेचनमेव मार्जनमित्याश्वलायनः । 3 आपस्तम्बब्रह्मा- मनो ज्योतिर्जुषताम्' इति मन्त्रोच्चारणपूर्वकमन्तर्वेदि- थते प्रस्तरे मार्जयेत्।

·OF ASVALĀYANA AND APASTAMBA 145 चतुर्धाकरणम् ततोऽध्वर्युराग्नेयं पुरोडाशं चतुर्धा कृत्वा बर्हिषदं कुर्यात् । बर्हिषदं वा कृत्वा चतुर्धा कुर्यात् । ततो यजमानः 'ब्रह्म पिन्वस्व । ददतो मे मा क्षायि । कुर्वतो मे मोपसदत् । दिशां क्लृप्तिरसि । दिशो मे कल्पन्ताम् । कल्पन्तां मे दिशः। दैवीश्च मानुषीश्च । अहोरात्रे मे कल्पेताम् । अर्धमासा मे कल्पन्ताम् । मासा मे कल्लन्ताम् । ऋतवो मे कल्पन्ताम् । संवत्सरो मे कल्पताम् । क्लुप्तिरसि कल्पता में' इत्यध्वर्युणा चतुर्थी कृतं बर्हिषि सन्नं पुरोडाशं तन्त्रेणाभिमृश्य 'आशानां त्वाशापालेभ्यश्चतुर्यो अमृतेभ्यः। इदं भूतस्याध्यक्षेभ्यो विधेम हविषा वयम् । ब्रन पाहि भजतां भागी भागं माऽभागो भक्त निरभागं भजामः । अपस्पिन्वौषधीर्जिन्व द्विपात् पाहि चतुष्पादव दिवो वृष्टिमेरय । ब्राह्मणानामिदं हविः सोम्यानां सोमपीथिनाम् । निर्भक्तोऽब्राह्मणो नेहाब्राह्मणस्यास्ति' इति सकृदुक्तेन मन्त्रेण प्रतिदिशं विभागपूर्वकं गमयित्वा 'इदं ब्रह्मणः, इदं होतुः, इदमध्वर्योः, इदमग्नीधः' इति प्रत्येकं विविधमादिश्य 'उपहूतो द्यौः पृथिवी । उप मां द्यौः पिता ह्वयताम् । अग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे। जीवात्वै पुण्याय । उपहुता पृथिवी माता। उप मां माता पृथिवी ह्वयताम् । अग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्याय' इत्याग्नीध्रभागस्य पुनव्यूंहनं कुर्यात् । इदं व्यूहनमाग्नीध्रभागस्य मन्त्रपूर्वकं वैशेषिकमिति सूत्रकाराभिप्रायः । ततोऽध्वर्युः 'इदं यजमानस्य' इति यजमानभागं निर्दिश्य कस्मिं- श्चिदेकस्मिन् पात्रे प्रथमं सकृदुपस्तीर्य आग्नीध्रभागं द्वेधा कृत्वैकं भागं पात्रेऽवधाय पुनरुपस्तीर्यापरभागमवधाय द्विरभिधार्य आग्नीध्राय तत् 1 पूर्व निरूपितमाधानप्रकरणे । तृतीयाध्यायप्रथमपादे पञ्चदशाधिकरणे विषयोऽयं विचारितः पूर्वमीमांसायाम्। 2 'इदमग्नीधः, इदं ब्रह्मणः' इत्यग्नीत्प्रथमान् वत्विजो भागित्वेनादिशेत् । यद्वा 'इदं होतुः, इदं ब्रह्मणः' इति होतृप्रथमानृत्विजो विविधमादिशेदिति मतान्तरं सूत्रकारेणोपन्यस्तम् । 10 ·146 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS पात्रं प्रयच्छेत् । अपि वा कस्मिंश्चित् पात्रे द्विरुपस्तीर्य द्विराधाय द्विरभिघार्य षडवत्तं सम्पाद्य तत् पात्रमग्नीधे प्रयच्छेत् । आग्नीध्रोऽपि विहाराबहिर्गत्वा पात्रस्थं स्वभागं गृहीत्वा 'अग्नेराग्नीध्रमस्यग्नेः शामित्रमसि नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः' इति भक्षयित्वा अप आचामेत् । ततोऽध्वर्यु यथास्थानमासीनाभ्यां ब्रह्मयजमानाभ्यां तयोर्भागी वेदेन हृत्वा प्रयच्छेत् । वेदादन्येन पात्रेण होतुर्भागं ततोऽन्येन चात्मनो भागं परिहरेत् । अध्वर्युप्रदत्तं स्वभागं ब्रह्मा प्राशिवहरणे निदध्यात् । ततो यजमानः प्राशिवहरणस्य पश्चात् कुशेषु स्वकीयं भागं निदध्यात् । अयं नियम आपस्तम्बीययजमानस्य नास्ति । अयमाश्वलायनीययज- मानस्येति वेदितव्यम् । तदनु अध्वर्यु: स्रुवेण होतुर्भागं होने प्रयच्छेत्तथा स्वभागं जुह्वा स्वस्मै प्रयच्छेत् । होता तूष्णीं भक्षयित्वा अप आचामेत् । .. अन्वाहार्यचरुः ततोऽध्वर्यु : 'अन्तरिक्षस्य भागोऽसि' इति स्वभागं प्राश्याचम्य दक्षिणाग्ना वन्वाहायं महान्तमपरिमितमोदनं पचेत् । क्षीरे वा पचेदित्येके मन्यन्ते । तत आश्वलायनीयब्रह्मा दक्षिणाग्नौ स्थितमन्वाहार्य गत्वा 'प्रजापतेर्भागोऽस्यूर्जस्वान् पयस्वानक्षितिरसि मा में क्षेष्ठा अस्मिंश्च लोकेऽमुष्मिंश्च' इत्यन्वाहार्यमवेक्ष्य 'प्राणापानौ मे पाहि कामाय 1 आपस्तम्बहोता तु 'पृथिव्यै भागोऽसि' इति भक्षयेत् । 2 ऋत्विग्भ्यो दक्षिणारूपेण देयो दक्षिणाग्नौ पक्व ओदनोऽन्वाहार्यः । 3 यथविग्भ्यः स पर्याप्तो भवति । 4 प्रस्थादिना तण्डुलमानप्रतिषेध एवात्रापरिमितशब्देनोच्यते। 5 आपस्तम्बब्रह्मा तु 'ब्रह्मन् ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्वा हुताद्य मा मा हिंसीरहुतो मध्य शिवो भव' इत्यन्तवेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमशेत् ।

·OF ASVALĀYANA AND APASTAMBA 147 त्वा' इत्यस्पृशन्नन्वाहार्यमवघ्राय अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां पुलाककलामात्रमन्वा- हार्याद् गृहीत्वा प्राशिवहरणस्थस्वभागे निदध्यात् । अध्वर्युस्तमन्वाहार्य- मभिधार्यानभिधार्य वोद्वास्यान्तवेद्यासादयेत् । अन्वाहार्याभिमर्शनम् यजमानश्च 'बधन पिन्वस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपसदत्प्रजा- पतेर्भागोऽस्यूर्जस्वान् पयस्वान् प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे पाह्य दानव्यानौ मे पाह्यक्षितोऽस्यक्षित्यै त्वा मा मे क्षेष्ठा अमुत्रा- मुस्मिंल्लों के'1 ‘इयं स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षीयमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवञ्च तेनौदनेनातितराणि मृत्युम्' इति मन्त्रद्वयेनान्वाहार्यमासन्नमभिमृशेत् । ततोऽध्वर्यु: 'दक्षिणसद्भय उपहर्तवै' इति यजमानं प्रेष्येत् । अन्वाहार्यदानम् प्रेषितो यजमानः उत्तरतः स्थितानध्वर्युप्रभृतीनाह-'दक्षिणत एत' इति । ततः स 'ब्राह्मणा अयं व ओदनः' इति तेभ्यश्चतुर्यो दक्षिण- सद्भयोऽन्वाहार्य दद्यात् । अध्वर्यु राग्नीध्रश्च 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि । राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे ब्रह्मण ओदनम् । तेनामृतत्वमश्याम् । वयो दात्रे । मयो मह्यमस्तु प्रतिग्रहीत्रे । क इदं कस्मा अदात् । कामो दाता। कामः प्रतिग्रहीता। कामं समुद्रमाविश । कामं समुद्रमाविश। कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि । कामैतत्ते । एषा ते काम दक्षिणा। उत्तानस्त्वाऽऽङ्गीरसः प्रतिगृह्णातु' इत्यन्वाहार्य प्रतिगृह्णीयाताम् । होतृब्रह्माणो 'क इदं कस्मा कामः कामाय । 1 तै० सं० श६।३।३ 2 'दक्षिणतः स्थितेभ्य ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा स्वयोपहर्तव्या' इति वाक्यस्यार्थः । 3 आपस्तम्बब्रह्मापि देवस्य त्वेत्यारभ्य गृह्णात्वित्यन्तेन मन्त्रेण प्रतिगृह्णीयात् ।

·148 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS अदात् कामः कामायादात् कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता कामं समुद्रमाविश कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि कामैतत्ते वृष्टिरसि द्यौस्त्वा ददातु पृथिवी प्रतिगृह्णातु' इत्यन्वाहार्य प्रतिगृह्णीयाताम् । ततो यजमानः 'उत्तरतः परीत' इति दक्षिणतः स्थितानृत्विजः सम्प्रेष्येत् । संप्रैषानुसारमध्वर्युः हविःशेषानुद्वास्य 'ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः, समिधमाधायाग्नीत् परिधींश्चाग्निञ्च सकृत् सकृत् सम्मृड्ढि' इति ब्रह्माणमाग्नीभ्रं च प्रेष्येत् । ततो ब्रह्मा- 'बृहस्पतिर्ब्रह्मा ब्रह्मसदन आशिष्ट बृहस्पते यज्ञमजूगुपः स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि । भूर्भुवः स्वबूंहस्पतिप्रसूतः' इति जपित्वा 'ओं प्रतिष्ठ' इत्यतिसृजेत् । तदनन्तर ब्रह्मणाऽनुज्ञात आग्नीध्रः 'एषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चाऽऽच प्यायस्व वर्धताञ्च ते यज्ञपतिरा च प्यायतां वधिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि स्वाहा' इत्यानुयाजिकी समिधमादध्यात् । ततो यजमानः पूर्वोक्तेनैव मन्त्रेणाधीयमानामानुया- जिकी समिधमनुमन्त्र्य 'अग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'यं ते अग्न आवृश्चाम्यहं वा क्षिपितश्चरन् । प्रजाञ्च तस्य मूलञ्च नीचैर्देवा निवृश्चत । अग्ने यो नोऽभिदासति समानो यश्च निष्टयः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेषि किञ्चन । यो मां द्वेष्टि जातवेदो यञ्चाहं द्वेष्मि यश्च माम् । सर्वास्तानग्ने सन्दह यांश्चाहं द्वेष्मि ये च माम्' इत्याहितायां समिधि अग्निमनुमन्त्रयेत । तदनु आग्नीध्रः पूर्ववत् परिधीन सकृत् सकृत् सम्मृज्य 'अग्ने वाजजिद्वाजं त्वा ससृवांसं वाज जिगिवांसं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै सम्मायरिनमन्नादमन्नाद्याय' इति सकृदग्निं प्राञ्चं सम्मृज्यात् । ततोऽध्वर्युरिध्मसन्नहनान्यद्धिाः संस्पृश्य 'यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा। पशूनस्माकं मा 1 आपस्तम्बब्रह्मा तु 'देव सवितरेतत्ते प्राह तत् प्र च सुव प्र च यज' बृहस्पतिर्ब्रह्मा स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि' इत्युपांशूक्त्वा 'ओं प्रतिष्ठ' इत्युच्चैरनु- जानीयात् ।

·OF ĀŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 149 हिंसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहा' इत्यग्नौ इध्मसन्नहनानि प्रक्षिप्याप उप- स्पृशेत् । उत्करे अग्निशालायां बलजायां परोगोष्ठे परोगव्यूतो तानि प्रक्षिपेत् । प्रक्षेपानन्तरं यजमानः 'भूतानामधिपतये रुद्राय तन्तिचराय वृष्ण इदं न मम' इति त्यागं कृत्वाऽप उपस्पृश्य 'वेदिबहिः शृतं हविरिध्मः परिधयः सुचः । आज्यं यज्ञ ऋचो यजुर्याज्याश्च वषट्काराः। सम्मे सन्नतयो नमन्तामिध्मसन्नहने हुते' इतीध्मसन्नहनानि हुतान्यनुमन्त्र्य महाहविर्होता। सत्यहविरध्वर्युः। अच्युतपाजा अग्नीत् । अच्युतमना उपवक्ता। अनाधृष्यश्चाप्रतिधृष्यश्च यज्ञस्या- अयास्य उद्गाता' इति सप्तहोतृमन्त्रं पुरस्तादुपरिष्टाद्वा अनूयाजानां वदेत् . भिगरौ । - अनूयाजाः अध्वर्यु रुपभृत्यनूयाजार्थ पूर्वमवशेषितमाज्यं जुह्वामानीय जुहूपभृता- वादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्त उदङमुखः स्थित्वा 'आ३श्रा३वय' इत्या- ग्नीध्र सम्प्रेष्येत् । आग्नीध्रेण 'अस्तु श्रौ३षट्' इति पूर्ववत् प्रत्याश्राविते- ऽध्वर्यु: 'देवान यज' इति प्रथमानूयाजार्थं होतारं प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'देवं बर्हिर्वसुवने वसुधेयस्य वेतू ३, वौषट्' इति वषट्कार- मुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कारमनु- मन्त्रयेत । वषट्कारान्तेऽध्वर्यु : आधारसम्भेदानदेशपूर्वभागे प्रथममनूयाज 1 बलजा तृणराशिर्धान्यराशिर्वा वंशेषु भवः संपुटको वेति भाष्यकाराशयः । 2 गोष्ठात् परतो यो देशः स परोगोष्ठः । गव्यूतिर्गोमार्गः, पररोगव्यूतिः परतो गोमार्गाद् यो देशः। 'गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगम्' इत्यमरः। 4 ते० आ० ३१५ 5 इयमनूयाजस्य याज्या। तथाप्यस्याः पुरतः 'ये यजामहे' इत्यागून वक्तव्या। एवमेव सर्वासामनूयाजयाज्यानाम् । 'आगूर्याज्यादिरनुयाजवर्जम्' (आ० श्री० ११५।४) इत्याश्वलायनसूत्रेण सर्वासामनुयाजवर्जितानां याज्यानामादावागूर्भवतीति ।

·150 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS समिधि जुहुयात् । तदनु यजमान: 'अग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'बर्हिषोऽहं देवयज्यया प्रजावान भूयासम्' इति हुतमनूयाजमनुमन्त्रयेत । ततोऽध्वर्यु णा आग्नीध्रेण च पूर्ववत् आश्रावणप्रत्याश्रावणे कृतेऽध्वयु : 'यज' इति द्वितीयानूयाजार्थ होतारं प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'देवो नराशंसो वसुवने वसुधेयस्य वेतू ३, वौषट्' इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । ततो होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वर्युराधारसम्भेदस्य पूर्वभागे प्रथमानूयाजात् प्रत्यक्समिधि द्वितीयानूयाजं जुहुयात् । तदनु यजमानः 'अग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'नराशंसस्याहं देवयज्य या पशुमान् भूयासम्' इति हुतमनूयाजमनुमन्त्रयेत । ततः पूर्ववदाश्रावणप्रत्याश्रावणे कृते सत्यध्वयु: 'यज' इति होतारं प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'देवो अग्निः स्विष्टकृत् सुद्रविणा मन्द्रः कविः सत्यमन्मायजी होता होतु)तुरायजीयानग्ने यान्देवानयाडयाँ अपि प्रेर्ये ते हो। अमत्सत तां ससनुषीं होत्रा देवंगमां दिवि देवेषु यज्ञमेरयेमं स्विष्टकृच्चाग्ने होता भूर्वसुवने वसुधेयस्य नमोवाके वीही ३, वौषट् 'इति वषट्कारमुक्त्वा 'वागोजः सह आजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत। होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वर्यु द्वितीयानूयाज- स्यापरेणोत्तममनूयाजमारभ्येतरावनूयाजौ संसर्जयन प्राक्संस्थं जुहुयात् । ततो यजमानः 'अग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'अग्नेः स्विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान • यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम्' इति हुतमनूयाजमनु- मन्त्रयेत । ग्व्यूहनम् ततोऽध्वयु : प्रत्याक्रम्याऽऽयतने स्रुची (जुहूपभृतौ) सादयित्वा 'वाजस्य मा प्रसवेनोग्राभेणोदनभीत्' इति दक्षिणेन हस्तेनोत्तानेन 1 'अमत्सत' इत्यत्रावसायानवसाय वा यजेत् ।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 151 सप्रस्तरां जुहूं किञ्चिदुद्यम्य 'अथा सपत्नाँ इन्द्रो मे निग्राभेणाघराँ अकः' इति सव्येन हस्तेनोपभृतमधो नियम्य 'उद्ग्राभं च' इति जुहूं किञ्चिदुद्यम्य 'निग्राभं च' इति दक्षिणेन हस्तेनोपभृतं निगृह्य 'ब्रह्म देवा अवीवृधन्' इति दक्षिणेन हस्तेन जुहूं प्राची गमयित्वा 'अथाऽसपत्नानिन्द्राग्नी मे विषूचीनान् व्यस्यताम्' इति सव्येन हस्तेनोपभृतं प्रतीची बहिर्वेदि निरस्याप उपस्पृश्य तां प्रोक्ष्यैनामभ्युदाहरेत् । ततो यजमानः अध्वर्युणा सह वाजवत्यावृचौ' जपेत् । अत्राध्वर्यु यजमानयोर्जपः सूत्र- काराभिमतो द्रष्टव्यः । परिधिसमञ्जनम् ततोऽध्वर्युः 'वसुभ्यस्त्वा' इति जुह्वाज्यलेपेन मध्यमं परिध्येकदेश- मञ्ज्यात् । अञ्जनसमनन्तरमेव यजमानः 'वसून् देवान् यज्ञेनापिप्रेम्' इत्यज्य- मानं मध्यमं परिधिमनुमन्त्र्य 'वसुभ्य इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । ततोऽध्वर्यु : 'रुद्रेभ्यस्त्वा' इति जुह्वाज्यलेपेन दक्षिणं परिध्येकदेशमञ्ज्यात् । अत्रापि यजमानः ‘रुद्रान् देवान् यज्ञेनापिप्रेम्' इत्यज्यमानं दक्षिणं परिधिमनुमन्त्र्य 'रुद्रेभ्य इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । ततोऽध्वर्यु: 'आदित्येभ्यस्त्वा' इति जुह्वाज्यलेपेनोतरं परिध्येकदेशमञ्ज्यात् । अत्रापि यजमानः 'आदित्यान् देवान् यज्ञेनापिप्रेम्' इत्यज्यमानमुत्तरं परिधिमनु- मन्त्र्य 'आदित्येभ्य इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । ततोऽध्वर्युर्वेद्यामेव बहिः प्रस्तराज्जुहूं सादयित्वा 'सं जानाथां द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ त्वा वृष्टयाऽवताम्' इति विवृतीभ्यां सह प्रस्तरमपादाय बर्हिषि विधृती अपिसृज्य 'अक्तं रिहाणा वियन्तु वयः' इति प्रस्तराग्रं जुह्वामङक्त्वा 'प्रजां योनि मा निर्मूभम्' इत्युपभृति प्रस्तरमध्यमङक्त्वा 'आप्यायन्ता- 1 'वाजस्य मा' इत्यारभ्य 'विषूचीनान् व्यस्यताम्' इत्यन्तावृचौ वाजवतीशब्देनोज्यते । 2 तै० सं० १११।१३।१ 3 तै० सं० ११२१३३१ ·152 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS माप ओषधयः' इति प्रस्तरमूलं ध्रुवायामञ्ज्यात् । एवं वारत्रयं कर्तव्यम् । अत्र मन्त्रमात्रे विकल्पा बहव आपस्तम्बेन कीर्तिताः । अञ्जन- समनन्तरं यजमानः 'समङक्तां बर्हिर्हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः। समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरङ क्तां दिव्यं नभो गच्छतु यत् स्वाहा' इत्यज्यमानं प्रस्तरमनुमन्त्रयेत । सूक्तवाकः प्रस्तरप्रहरणञ्च ततोऽध्वर्यु : 'आयुषे त्वा' इत्यक्तस्य प्रस्तरस्य तृणमपादाय प्रज्ञातं निधाय दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां सह शाखया प्रस्तरं गृहीत्वा जुह्वा प्रतिष्ठाप्याऽऽसीन आग्नीध्रमाश्राव्य तेन पूर्ववत् प्रत्याश्राविते 'इषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता बूऽहि' इति होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदार्म सूक्तवाकमुत नमोवाकमृध्यास्म सूक्तोच्यमग्ने त्वं, सूक्तवागसि । उपश्रुती दिवस्पृथिव्यो रोमन्वती तेऽस्मिन् यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्ताम् । शंगयी जीरदानू अत्रस्नू अप्रवेदे उरुगव्यूती अभयंकृतौ। वृष्टिद्यावा रीत्यापा 1 पौर्णमास्यां तथाऽसोमयाजिनोऽप्यमावास्यायां शाखाया अभावात् केवलं प्रस्तर गृहीत्वैव' । 2 सुष्ठूक्तं वदतीति सूक्तवाकः-'इदं द्यावापृथिवी' त्यारभ्य निर्दिष्टो मन्त्र- विशेषः। अनेन यावत्यो देवता इष्टास्तास्सर्वा अपि निर्दिश्यन्ते । प्रथमावाहन- निगदे या देवता निर्दिष्टाः ताः सर्वा अप्यनेन कीयन्ते। अस्मिन्मन्त्रे पौर्णमास- सम्बन्धिन्यो दर्शसम्बन्धिन्यश्च देवता अविभागेन समाम्नाताः। तत्र कालद्वय- सम्बन्धिनीर्देवता विभज्य पृथक् पृथक् तत्तत्काले मन्त्रविनियोगो मीमासायां ३-२-६ अधिकरणे निर्णीतः। एतन्मन्त्रपठनकाल एव 'सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति विधिविहितं प्रस्तरप्रहरणं क्रियते। प्रहरणमिदं यागरूपमिति सिद्धान्तितं मीमांसायाम् (३-२-५) अयं यागः प्रतिपत्तिरूपः ।

·OF ASVALĀYANA AND APASTAMBA 153 शंभुवौ मयोभुवा ऊर्जस्वती पयस्वती सूपचरणा च स्वधिचरणा च तयोराविदि' इत्यवसाय 'अग्निरिदं हविरजुषतावीवृधत महों ज्यायोऽकृत । सोम इदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । (उपांशु) विष्णुः, (उच्चैः) इदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत' । महेन्द्र इदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । देवा आज्यपा आज्यमजुषन्तावीवृधन्त महो ज्यायोऽक्रत । अग्निर्होत्रेणेदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । अस्यामृधेद्धोत्रायां देवंगमायामाशास्तेऽयं यजमानो यज्ञेश्वरशर्मा रौहिणः' इति यजमाननाम निर्दिश्य 'आयुराशास्ते सुप्रजास्त्वमाशास्ते रायस्पोषमाशास्ते सजातवन- स्यामाशास्त उत्तरां देवयज्यामाशास्ते भूयो हविष्करणमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्ते विश्वं प्रियमाशास्ते यदनेन हविषाऽऽशास्ते तदश्यात्तदृध्यात्त- दस्मै देवा रासन्तां तदग्निर्देवो देवेभ्योऽवनते वयमग्नेर्मानुषाः । इष्टं च वित्तं चोभे च नो द्यावापृथिवी अहसस्पातामेह गतिमिस्येदं नमो देवेभ्यः' इति ब्रूयात् । होत्रा अनूच्यमाने सूक्तवाके अध्वर्यु: 'मरुतां पृषतयः स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमेरय' इति तिर्यञ्चं हस्तं धारयन् कर्षन्निव सह शाख या प्रस्तरमाहवनीये प्रहरेत् । 1 पौर्णमास्याम् 'अग्नीषोमाविद हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्राता- मिन्द्रो वैमृध इदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत' इत्येतदुपांशुयाजदेवतायाः कीर्तनानन्तरं देवा आज्यपेत्यादि समानमुच्चारयेत् । एवममावास्यायामसोमयाजी उपांशुयाजदेवतायाः कीर्तनानन्तरम् ''इन्द्राग्नी इद हविरजुषतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्राताम्' इत्युक्त्वा 'देवा आज्यपा' इत्यादि समानं ब्रूयात् । 2 अत्र यजमाननाम व्यावहारिकं नाक्षत्रं च ब्रूयात् । तथा होतुर्गुरुश्चेद्यजमानः स्यात्तदा तत्सन्निधावुपाशु तन्नामनी ब्रूयात् । 3 सूक्तवाको नाम तत्रेष्टिपशुषु इष्टदेवतानुसंकीर्तनार्थः 'इदं द्यावापृथिवी' इत्यादि 'नमो देवेभ्यः' इत्यन्तोऽनुवाकः स च होत्रा पठनीयः । 4 तै० सं० १।१।१३।१; अस्मिन् मन्त्रे स्वाहाकारो न कर्त्तव्यः। जुह्वां प्रस्तरं प्रहरन्न कम्पनमवाचीनकम्पनं विचालनं वा कुर्यात् । प्रहरणावसरे यथाऽग्नि- मतीत्याग्रं गतं न भवति तथा प्रहरेत् ।

·154 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS शाखा- पौर्णमास्यां तु सान्नाय्याभावात् शाखाभावेन केवलं प्रस्तरमेवाहवनीये प्रक्षिपेत् । अमावास्यायामसोमयाजिनोऽपि सान्नाय्याभावात् प्रहरणं नास्ति किन्तु केवलं प्रस्तरप्रहरणमेव । प्रहरणानन्तरं यजमानः 'अग्नय इदं न मम । अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषम् । सोमायेदं न मम । सोमस्याहमुज्जितिमनूज्जेषम् । अग्नय इदं न मम । अग्नेरहमुज्जिति- मनूज्जेषम् । विष्णव इदं न मम । महेन्द्रायेदं न मम । महेन्द्रस्याहमुज्जि- मनूज्जेषम् । देवेभ्य आज्यपेभ्य इदं न मम । अग्नये स्विष्टकृते इदं न मम । अग्नेः स्विष्टकृतोऽहमुज्जितिमनूज्जेषम्' इति सूक्तवाकदेवता अनुमन्त्रयेत । यदा चास्य होता नाम गृह्णीयात्तदा 'एमा अग्मन्नाशिषो दोहकामा इन्द्रवन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजामिषम्' 'सा मे सत्याशीर्देवान् गम्याज्जुष्टाज्जुष्टतरा पण्यात् पण्यतराऽरेडता मनसा देवान् गम्याद्यज्ञो देवान् गच्छतु यज्ञो म आगच्छतु' इति सूक्तवाकमनुमन्त्रयेत । होतुराशी- वचनकाले न्यञ्चं हस्तं पर्यावर्त यन्नध्वयु: 'अग्नीद्गमय' इत्याग्नीध्र सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषित आग्नीध्रः ‘रोहितेन त्वाऽग्निर्देवतां गमयतु । हरिभ्या त्वेन्द्रो देवतां गमयतु । एतशेन त्वा सूर्यो देवतां गमयतु इत्येतै स्त्रिभिमन्त्रस्त्रि रञ्जलिना यथोद्यतः सर्वः प्रस्तरोऽग्निं गमितः स्यात्तयोद्यम्य प्रहरेत् । ततो यजमान एतन्मन्त्रत्रयोच्चारणपूर्वकमाग्नी- ध्रेण प्रह्रियमाणं प्रस्तरमनुमन्त्रयेत । 13 1 पौर्णमास्यां 'विष्णव इदं न मम' इत्यत' परम् 'अग्नीषोमाभ्यामिदं न मम । अग्नीषोमयोरहमुज्जितिमनूज्जेषम्। इन्द्राय वैमृधायेदं न मम। इन्द्रस्य' वैमृधस्याह- मुज्जितिमनूज्जेषम् । ततो देवेभ्य आज्यपेभ्यः' इत्यादि समानम् । अमावास्याया; मसोमयाजिनः 'विष्णव इदं न मम' इत्यनन्तरम् 'इन्द्राग्निभ्यामिद न मम । इन्द्राग्नियोरहमुज्जितिमनूज्जेषम्' इति । ततो 'देवेभ्य आज्यपेभ्यः' इत्यादि समानम् । अमावास्यायामापस्तम्बीययजमानस्य विष्णुयागाभावप्रयुक्तो 'विष्णव इदं न ममे'त्य- स्याप्यभावः। 2 तै० सं० २६४१२ 3 तै० सं० २६।४।३ ·OFĀSVALĀYANA AND APASTAMBA 155 तृणानुप्रहरणम् अनन्तरमाग्नीध्रः 'अनुप्रहर' इत्यध्वर्यु माह । एवमुक्तोऽध्वयु: यस्मात् प्रस्तरात्तृणमपात्तं तत् 'स्वगा तनुभ्यः' इत्याहवनीयेऽनुप्रहरेत् । यजमानश्च 'तनुभ्य इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेना सहस्रकाण्डेन द्विषन्तं शोचयामसि । द्विषन्मे बहुशोच त्वोषधे मो अहं शुचम्' इति प्रस्तरतृणे प्रह्रियमाणे जपेत् । जपानन्तरमध्वयु: 'एतदेतदेतत्' इति त्रिरङ गुल्या तदेव तृणं निर्दिश्य 'आयुष्पा अग्नेऽस्यायुर्मे पाहि' इत्यग्निमभिमन्त्र्य 'ध्रुवाऽसि' इत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशेत् । अनन्तरमाग्नीध्रः 'संवदस्व' इत्यध्वर्यु माह । ततोऽध्वयु : 'अगानग्नीत' इत्याग्नीध्र पृच्छेत् । आग्नीध्रः 'अगन्' इत्यध्वर्यु माह । ततोऽध्वर्यु: 'श्राइवय' इत्याग्नीध्र- माह। आग्नीध्रः 'श्री३षट्' इत्यध्वर्यु माह । तत शंयुवाकः ततोऽध्वर्यु: मध्यमं परिधिमन्वारभ्य 'स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मा- नुषेभ्यः शंयो— हि' इति होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता ‘तच्छं- योरावृणीमहे गातु यज्ञाय गातुं यज्ञपतये दैवी स्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः। ऊर्ध्व जिगातु भेषजं शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे' इति शंयुवाकं ब्रूयात् । होत्राऽनूच्यमाने शंयुवाकेऽध्वयु : ‘यं परिधिं पर्यधत्था अग्ने देव पणिभिर्वीयमाणः । तं त एतमनु जोष भरामि नेदेष त्वदपचेतयाते'1 इति मध्यमं परिधिमाहवनीये प्रहृत्य 'यज्ञस्य पाथ उप समितम्' इति दक्षिणोत्तरौ परिधी युगपत् प्रहृत्य उत्तरार्धस्य परिधेरपमङ्गारेषूपगृहेत् । ततो यजमानः 'वि ते मुञ्चामि -- 1 तै० सं० २११३३२ ·156 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS रशना वि रश्मीन वि योक्त्रा यानि परिचर्तनानि धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो ब्रूताद्भागधां देवतासु' इति परिधिषु विमुच्यमानेषु जपित्वा 'अग्नय इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'विष्णोः शंयोरहं देवयज्यया यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम्' 'यज्ञो नमस्ते यज्ञो नमो नमश्च ते यज्ञ । शिवेन मे सन्तिष्ठस्व । स्योनेन मे सन्तिष्ठस्व । सुभूतेन मे सन्तिष्ठस्व । ब्रह्मवर्चसेन मे सन्तिष्ठस्व यज्ञस्यर्धिमनु सन्तिष्ठस्व । उप ते यज्ञ नमः। उप ते नम उप ते नमः' इति जपेत् । संस्रावहोमः ततोऽध्वर्यु: 'यजमानं प्रथत' इति परिधीनभिमन्त्र्य जुह्वामुपभृतोऽग्रम- वधाय 'संस्रावभागाः स्थेषा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठा बहिषदश्च देवा इमां वाचमभि विश्वे गृणन्त आसद्यास्मिन बहिषि मादयध्वं स्वाहा'1 इति संस्रावेणा- भिजुहुयात् । होमानन्तरं यजमानः 'वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यः संस्रावभागेभ्य इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'इष्टो यज्ञो भृगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीर्दा वसुभिराशीर्वा अथर्वेभिः । तस्य मेष्टस्य वीतस्य द्रविणेहागमेः' इति संस्राव हुतमनुमन्त्रयेत । अत्रैव सर्व ऋत्विजो हविः- शेषान् भक्षयेयुः। पत्नीसंयाजसन्नाहः भक्षणानन्तरमध्वर्युः जुहूपभृद्गतानाज्यलेपान् प्रक्षाल्य सस्रुवे जुहूप- भृतावादध्यात् । तत्र होताऽध्वर्युणा दत्तं वेदं 'वेदोऽसि वेदो विदेय'. ---- 1 ते० सं० १११।१३।२-३ 2 जुहूपभृद्भ्यां सिच्यमान संस्रावहोमः। आज्यशेषः संसावः। तेन क्रियमाणो होमा ·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 157 1 इति मन्त्रेण गृह्णीयात् । आग्नीध्रश्च स्फ्यमाज्यस्थालीमुदकमण्डलुं चादद्यात । ततोऽध्वर्यु रग्रेण गार्हपत्यं दक्षिणेनाऽऽग्नीध्रप्रथमो गच्छेत् । एवं होतापि 'उदायुषा स्वायुषोदोषधीनां रसेनोत्पर्जन्यस्य धामभिरुदस्थाम- मृताँ अनु' इत्युत्थायोत्तरेण गार्हपत्यमाग्नीध्रप्रथमः प्रत्यग्गच्छेत् । स्वयमाग्नीध्रोंऽनेण गार्हपत्यं होत्रध्वोरगे गच्छेत् । ततोऽध्वर्युः 'अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामि सुम्नाय सुम्निनी सुम्ने मा धत्तम् इति कस्तम्भ्या2 जुहूपभृतौ सादयित्वा 'धुरि धुयौं पातम्' इति युगधुरोः प्रोहेत् । यदि पात्रीतो निर्वापस्तदा पूर्वोक्ताभ्यां द्वाभ्यां यजुर्त्या स्फ्ये स्रुचावासादयेदिति विशेषः सूत्रकारेणाभिहितः। तत्रविजामुपवेशनप्रकारं सूत्रकारः प्रदर्शयति-अध्वर्युरपरेण गार्हपत्यं दक्षिणत ऊर्ध्वजुरुपविशेत् । होता त्वपरेण गार्हपत्यमध्वोरुत्तरत उपस्थेनोपविशेत् । आग्नीध्रस्तु अपरेण गार्हपत्यमध्वर्योरुत्तरतो दक्षिणाभिमुखः स्फ्यं गृहीत्वोर्ध्वजुरुप- विशेत् । एतेनार्थाद्धोतुरुपवेशनमुभयोर्मध्ये सिद्धं भवति । पत्नीसंयोजेषु प्रथमो यागः सव्यहस्तेनाध्वर्यु: उपभृतं धृत्वा तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेण गृहोत्वा जुह्वां गृह्णन् 'सोमायानुब्रू हि' इति होतार सम्प्रेष्य पुनः सुवेण वारत्रयमाज्यं जुह्वां गृहीत्वा चतुगृहीतं सम्पादयेत् । प्रेषितो होता 'आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् । भवा वाजस्य संगथो३म् 13 1 ते० सं० १११।१३।३ 2 के शकटं तद्यत्र स्तभ्यते सा कस्तम्भी। 3 ऋ० सं० ११९१४१६ ; ९।३१।४ ·158 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS इति मन्द्रस्वरेण पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । तदनन्तरमाश्रावणप्रत्याश्रावणे कृते सत्यध्वर्युः ‘सोमं यज' इति होतार सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'ये३ यजामहे, सोमं, सं ते पयांसि समु यन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाहः । आप्यायमानो अमृताय सोम दिवि श्रवांस्युत्तमानि धिष्वा३ वौषट्' इति मन्द्रेणोक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कार- मनुमन्त्रयेत । होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वर्यु गर्हिपत्यस्योत्तरार्धे सोमं जुहुयात् । होमसमनन्तरमेव यजमानः 'सोमायेदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो धिषीय' इति हुत- मनुमन्त्रयेत । तत द्वितोयो यागः पूर्ववत त्वष्ट्रेऽनुब्रूहि' इत्यध्वर्युः होतारं प्रेष्येत् । होता च 'इह त्वष्टारमग्रियं विश्वरूपमुप ह्वथे । अस्माकमस्तु केवलो३म् 2 इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । आश्रावणप्रत्याश्रावणे कृतेऽध्वर्युणा 'त्वष्टारं यज' इति प्रेषितो होता 'ये३यजामहे त्वष्टार तन्नस्तुरीपमध पोषयित्नु देव त्वष्टर्वि रराण: स्यस्व । यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देवकामा३ वौषट्' इति याज्यामुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । वषट्कारान्तेऽ- ध्वर्यु र्हिपत्यस्योत्तरार्धे सोमाहुतेदक्षिणत उत्तरतो वा त्वष्टारं जुहुयात् । अत्रापि यजमानः 'त्वष्ट्र इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा त्वष्टुरहं देव- यज्यया पशूनां रूपं पुषेयम्' इति हुतमनुमन्त्रयेत । 1 ऋ० सं० १९१११८ 2 ऋ० सं० १११३।१० 3 ऋ० सं० ३।४१९, ७।२।९ ·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 159 तृतीयो यागः ततोऽध्वर्यु राहवनी यतो गार्हपत्ये परिश्रितेऽपरिश्रिते वा तूष्णीमाज्य. स्थाल्या आज्यं जुवेण गृहीत्वा जुह्वां कुर्वन् 'देवानां पत्नीभ्योऽनुब्रूहि' इति होतार सम्प्रेष्य पुनर्वारत्रयं सुवेणाज्यं जुह्वां गृहीत्वा चतुर्ग्रहीतं सम्पादयेत् । प्रेषितो होता 'देवानां पत्नीरुशतीरवन्तु नः प्रावन्तु नस्तुजये वाजसातये । याः पार्थिवासो या अपामपि व्रते ता नो देवीः सुहवाः शर्म यच्छतो३म्' इति पुरोऽनुवाक्यामनूच्याश्रावणप्रत्याश्रावणानन्तरमध्वर्युणा 'देवानां पत्नीर्यज' इति प्रेषितो होता 'ये३यजामहे देवानां पत्नीरुत (ग्ना व्यन्तु देवपत्नीरिन्द्राण्यग्नाय्यश्विनी राट् । आ रोदसी वरुणानी शृणोतु व्यन्तु देवीर्य ऋतुर्जनीनां३, वौषट्' इति मन्द्रेण याज्यामुक्त्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वयुः गार्हपत्यस्योत्तरार्धे देवपत्नी जुहुयात् । होमसमनन्तरमेव यजमानः 'देवानां पत्नीभ्य इद न मम' इति त्यागं कुर्यात् । Ramman 1 पत्नीसंयाजाख्ये होमकर्मणि सोमः, त्वष्टा, देवपल्यः, राका, सिनीवाली, कुहूः, अग्निगृहपतिरिति क्रमेण देवता भवन्ति । तत्रापस्तम्बीयानामयमेव क्रमः सूत्रे तथा दर्शनात् । केचित् देवपत्नीयागात् पूर्व राकादीना त्रयाणां यागमिच्छन्ति । अन्य पुनः देवपत्नीयागानन्तरमेषामनुष्ठानमभिप्रयन्ति। आश्वलायनीयानां राकादयस्त्रयो यागाः काम्या भवन्ति । आपस्तम्बेन तु एनेषा नित्यतया काम्यतया चोभयथा विधानादापस्तम्बीयानां मते विकल्पः सिध्यति। तत्रापस्तम्बमते सर्वा देवता आज्येन यष्टव्याः। अथवा आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वा देवपत्नीरग्निर्गृहपतिरित्युभावपि जान्या यजेत। जाघनी च पशोः पुच्छम् । सा लौकिकारणादितो ग्राह्या न तदर्थ पशुविशसनमिति पूर्वमीमांसायां निर्णीतम् (पू० मी० ३।३।१०)। 2 ऋ० स० ५।४६७ 3 ऋ० सं० ५।४६१८ ·160 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS चतुर्थो यागः पूर्ववदध्वयु : 'राकाया अनुब्रूहि' इति होतारं सम्प्रेष्येत् । होता च 'राकामहं सुहवा सुष्टुतीं हुवे शृणोतु नः सुभगा बोधतु त्मना । सीव्यत्वपः सूच्याऽच्छिद्यमानया ददातु वीर शतदायमुक्थ्यो३म्' इति पुरोऽनुवाक्यामुक्त्वा पूर्ववदाश्रावणप्रत्याश्रावणप्रैषादिषुः कृतेषु ये३ यजामहे, राकां, यास्ते राके सुमतयः सुपेशसो याभिर्ददासि दाशुषे वसूनि । ताभिर्नो अद्य सुमना उपाऽऽगहि सहसूपोषं सुभगे रराणा वो३षट्' इति याज्यामभिधाय 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वर्यु र्हिपत्ये राकां जुहुयात् । 'राकाया इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान् भूयासम्' इत्यनुमन्त्रयेत । यजमान- पन्यपि 'राकाया अहं देवयज्यया प्रजावती भूयासम्' इत्यनुमन्त्रयेत । अत्र यजमानः पञ्चमो यागः ततोऽध्वर्यु : पूर्ववत् 'सिनीवाल्या अनुबूदहि' इति होतारं सम्प्रेष्येत् । एवं प्रेषितो होता 'सिनीवालि पृथुष्टुके या देवानामसि स्वसा। जुषस्व हव्यमाहुतं प्रजां देवि दिदिड्ढि नो३म्' इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । आश्रावणप्रत्याश्रावणप्रैषादिषुः कृतेषु होता 'ये यजामहे, सिनीवाली, या सुबाहुः स्वङगुरिः सुषूमा बहुसूवरी। तस्मै विश्पत्न्यै हविः सिनी- तत -------- 1 ऋ० स० २।३२।४ 2 'राकां यज' इति याज्याप्रषः । 3 ऋ० सं० २।३२।५ 4 ऋ० सं० २०३२।६ 5 'सिनीवाली यज' इति याज्याप्रैषः। 6 ऋ० सं० २।३२७ ·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 161 वाल्यै जुहोतना३ वौषट्' इति याज्यामुक्त्वा 'वागोजा सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । होत्रा वौषडि- त्युक्तेऽध्वर्युर्गार्हपत्ये सिनोवाली जुहुयात् । होमसमनन्तरमेव यजमान: 'सिनीवाल्या इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमान् भूयासम्' इत्यनुमन्त्रयेत । पत्नी 'सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमती भूयासम्' इत्यनुमन्त्रयेत । षष्ठो यागः : सा तदनन्तरमध्वर्यु: पूर्ववत् 'कुह्वा अनुब्रूहि' इति होतारं प्रेष्येत् । प्रेषितो होता 'कुहूमहं सुवृतं विद्मनापसमस्मिन्यज्ञे सुहवां जोहवीमि । नो ददातु श्रवणं पितृणां तस्यै ते देवि हविषा विधेमो३म्' इति पुरोऽनु- वाक्यां ब्रूयात् । ततः पूर्ववदाश्रावणप्रत्याश्रावणप्रैषादिषु' कृतेषु होता 'ये३यजामहे कुहूं, कुहूर्देवानाममृतस्य पत्लो हव्या नो अस्य हविषः शृणोतु । स दाशुषे किरतु भूरि वामं रायस्पोषं यजमाने दधातू३ वौषट् इति याज्यामभिधाय 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । होत्रा वौषडित्युक्तेऽध्वयुर्हिपत्ये कुहूं जुहुयात् । होमानन्तरं यजमानः 'कुह्वा इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'कुह्वा अहं देवयज्यया पुष्टिमान् पशुमान् भूयासम्' इति हुतमनुमन्त्रयेत । पन्यपि 'कुहा अहं देवयज्यया पुष्टिमती पशुमती भूयासम्' इत्यनु- मन्त्रयेत । यजमान- सप्तमो यागः ततोऽध्वर्युः पूर्ववत् 'अग्नये गृहपतयेऽनुब्रूहि' इति होतारं प्रेष्येन् । RAM-e- ----- 1 'कुहूं यज' इति याज्याप्रेषः। 11 ·162 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS प्रेषितो होता 'अग्निर्होता गृहपतिः स राजा विश्वा वेद जनिमा जात- वेदाः । देवानामुत यो मानां यजिष्ठः स प्र यजतामृतावो३म्' इति पुरोऽनुवाक्यां पठेत् । तदनन्तरं पूर्ववदाश्रावणप्रत्याश्रावणे कृतेऽध्वर्यु: 'अग्निं गृहपतिं यज' इति होतारं प्रेष्येत् होता 'ये३यजामहेऽग्निं गृहपतिं हव्यवाळग्निरजरः पिता नो विभुर्विभावा सुदृशीको अस्मे । सुगार्ह- पत्याः समिषो दीदिह्यस्मक् सं मिमीहि श्रवांसी३, वौषट्' इति याज्यां पठित्वा 'वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ' इत्युपांशु वषट्कार- मनुमन्त्रयेत । वषट्कारानन्तरमध्वयु : गार्हपत्ये सोमत्वष्ट्राहुत्योर्मध्येऽग्निं गृहपतिं जुहुयात् । 'अग्नये गृहपतय इदं न मम' इति यजमानः त्यागं कृत्वा 'देवानां पत्नीरग्निर्गृहपतिर्यज्ञस्य मिथुनं तयोरहं देवयज्यया मिथुनेन प्रभूयांसम्' इति हुतमनुमन्त्रयेत । .. लेपसंस्कारः आज्येडा च ततोऽध्वयु सुवेणाज्यमादाय होतुः प्रदेशिन्या उत्तममध्यमे पर्वणी अङ्ग्यात् । होता च 'वाचस्पतिना ते हुतस्येशे प्राणाय प्राश्नामि' इत्युत्तरपर्वलेपमुत्तर ओष्ठे आत्माभिमुखं पाणितलं कृत्वा निमृज्य 'मनसस्पतिना ते हुतस्योर्जेऽपानाय प्राश्नामि' इत्यधरपर्वलेपमधर ओष्ठे निमृज्याप उपस्पृश्याऽऽज्यं पाणि तलेऽवदापयीत। ततोऽध्वर्यु रुपसृष्टोदकस्य होतुर्हस्ते चतुर आज्यबिन्दुनिडामवद्येत्, आग्नीध्रस्य हस्ते षडाज्यविन्दू- - 1 पत्नीसंयाजेषु सोमः, त्वष्टा, देवानां पत्नीः, अग्निहपतिरिति चतस्रो देवता नित्याः। राका सिनीवाली कुहूरिति तिस्रः काम्याः। तत्र काम्यपक्षे अग्ने- गंहपते: पूर्व काम्या यष्टव्याः। काम्ययागेष्वत्र पल्या अप्यनुमन्त्रणमन्त्री भवतीति विशेषः। 2 ऋ० सं०६।१५।१३ 3 ऋ० सं० ५।४।२ ·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 163 निडामवद्येत् । अध्वर्युराग्नीत्रः पत्नी चोपहूयमानामाज्येडामन्वार- भेरन् । ततो होता पूर्ववदिडामुपहूय मन्द्रस्वरेणाज्येडामुपह्वयीत । यजमानश्च 'इडाऽस्माननुवस्तान् घृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः । वैश्वानरी शक्वरी वावृधानोप यज्ञमस्थित वैश्वदेवी' इत्याज्येडामनु- मन्त्रयेत । . होता आग्नोध्रश्च स्वस्वहस्तस्थामाज्येडां तूष्णीं प्राश्याऽ- ऽचामेताम् । सम्पत्नीयहोमः अस्मिन्नेव काले जुवेणाज्यं गृहीत्वा पत्न्यामन्वारब्धायामध्वर्यु: 'सं पत्नो पत्या सुकृतेन गच्छतां यज्ञस्य युक्तौ धुर्यावभूताम् । सं जानानौ विजहताम रातीदिवि ज्योतिरजरमारभेतां स्वाहा' इति गार्हपत्ये जुहुयात् । ततो यजमानः 'दिवि ज्योतिषेऽजराय परमात्मन इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा "वेदोऽसि वित्तिरसि' इत्यन्तर्वेदि वेदं निधायाभिमृशेत् । तदनु होताऽध्वर्युर्वा वेदं पल्यै प्रदाय 'वेदोऽसि वित्तिरसि विदेय कर्मासि . करणमसि क्रियासंसनिरसि सनिताऽसि सनेयं घृतवन्तं कुलायिनं रायस्पोषं सहस्रिणं वेदो ददातु वाजिनं यं बहव उपजीवन्ति यो जनानामसद्वशी । तं विदेय प्रजां विदेय कामाय त्वा' इति पत्नी वाचयेत् । यदि पत्नी प्रजाकामा भवेत्तदा वेदस्य जानुसदृशेन प्रदेशेन पत्नी स्वनाभिमालभेत । एवंविधकामनाभावेऽपि वाचनं भवत्येव । 1 पल्यामन्वारब्धायामपि सम्पत्नीयहोमो न निवर्त्ततेऽपि तु पल्यामनालम्भुक- स्वादिना असन्निहितायामपि होमो भवत्येव । न च पत्नीसंयाजाङ्गं सम्पत्नीयहोमः । अतः पत्ल्यभावेऽपि भवतीति भावः। 2 'वेदोऽसि वित्तिरसि पाप्मनो व्यावृत्तिं विदेय कर्मासि करुणमसि क्रियासंसनि- रसि सनितासि सनेयं घृतवन्तं कुलायिनं रायस्पोषं सहस्रिणं वेदो ददातु वाजिनम्' (तै० सं० श६४१४) इति समग्रो मन्त्रः।

·164 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS योक्त्रविमोचनम् ततो होता 'प्र त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशात्' इति पत्न्या योक्त्रं विमुच्य तद्योक्त्रं fगुणं कृत्वा गार्हपत्यस्य पश्चात् प्राक्पाशं निधाय तस्योपरिष्टाद्वेदं वित्रस्य उदगग्रं निधाय वेदतृणैः संश्लिष्टं पूर्णपात्रं पुरो निधायाभिमृशन् पूर्णपात्रमभिमृशन्तीं पत्नी 'पूर्णमसि पूर्ण मे भूयाः सुपूर्णमसि सुपूर्ण मे भूयाः सदसि सन्मे भूयाः सर्वमसि सर्व मे भूया अक्षितिरसि मा मे क्षेष्ठाः' इति वाचयित्वा 'प्राच्यां दिशि मासाः पितरो मार्जयन्ताम् । दक्षिणस्यां दिशि मासाः पितरो मार्जय- न्ताम् । प्रतीच्यां दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्ताम् । उदीच्या दिश्याप ओषधयो वनस्पतयो मार्जयन्ताम् । ऊर्ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरः प्रजापतिर्जियतां मार्जयन्तामिति वा' इति तस्मात् पूर्णपात्रादुदकं गृहीत्वा प्रतिदिशमुदुक्षन् स्वयमुदुक्षन्तीं पत्नी वाचयित्वा योक्त्रस्याधस्तात् पल्यञ्जलिमुत्तानमात्मनश्च सव्यं हस्तमुत्तानं निधाय पूर्णपात्रं निनयन् 'माऽहं प्रजां परासिचं या नः सयावरीः स्थ न। समुद्रे वो निनयानि स्वं पाथो अपीथ' इति पत्नी वाचयेत् । पिष्टलेपफलीकरणहोमो अथाध्वर्यु: दक्षिणाग्नाविध्मप्रवश्चनान्यभ्याधाय: चतुर्ग्रहीत आज्ये 'फलीकरणानोप्य 'अग्ने दब्धायोऽशीततनो पाहि' इति मन्त्रेण दक्षिणानी जुहुयात् । अयमेव फलीकरणहोम इत्युच्यते । होमसमनन्तरमेव यजमानः 'अग्नयेऽदब्धायवेऽशीततनव इदं न मम' इति त्यागं कृत्वा 'या सरस्वती 1 ऋ० सं० १३८५।२४ 2 पात्रपूर्णमुदकं पूर्णपात्रमिति रुद्रदत्तः। 3 इध्मे शास्त्रोक्तप्रमाणेन छिन्ने सति तच्छेषकाष्ठानीध्मप्रवचनानि । तानि दक्षिणाग्नी प्रक्षिप्य तेषामुपरि जुहूगताज्ये स्थापितान् फलीकरणाजुहुयात् । 4 तण्डुलेषु गृहे क्रियमाणेषु अपनेया मालिन्यांशाः फलीफरपाः ।

·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 165 विशो भगीना तस्यां मे रास्व तस्यास्ते भक्षिवाणो भूयास्म' इति फलो- करणहोमे हुते मुखं विमृश्याप उपस्पृशेत् । तदनन्तरमध्वर्युश्चतुर्ग्रहीत आज्ये पिष्टलेपानोप्य 'उलूखले मुसले यच्च शूर्पे आशिश्लेष दृषदि यत् कपाले । अव प्रुषो विषुषः संजयामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विपुषः सन्ति बह्वीरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टाः सुहृता जुहोमि स्वाहा' इति जुहुयात् । यजमानश्च 'विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं न मम' इति त्यजेत् । दाक्षिणाग्निकहोमाः ततोऽध्वर्यु : जह्वां विकृत्व आज्यं गृहीत्वा 'या सरस्वती विशो भगीना तस्यै स्वाहा' 'या सरस्वती वेशभगीना तस्यै स्वाहा' 'इन्द्रोऽपानस्य केहमनसो वेशान् कुरु सुमनसः सजातान् स्वाहा' इति तिस्र आज्याहुतीः पृथक् पृथगाज्यग्रहणपूर्वकं दक्षिणाग्नौ जुहुयात् । यजमानस्तां तां देवता- मुद्दिश्य त्यजेत् । पूर्णपात्रजलाञ्जनम् तदनन्तरमध्वर्युः पल्याः सयोक्त्रेऽञ्जलो पूर्णपात्रमानयेत् । पत्नी च 'समायुषा सं प्रजया' इत्यानीयमाने पूर्णपात्रे जपित्वा तदुदकं भूमौ निनीयाऽऽāण हस्तेन मुखं विमृज्य 'पुष्टिमती पशुमती प्रजावती गृहमेधिनी भूयासम्' इत्युत्तिष्ठेत् । 1 पिष्टानां संयवनकाले पात्रे योऽशो लिप्तः स पिष्टलेपः। 2 'समायुषा सं प्रजया समग्ने वर्चसा पुनः। स पत्नी पत्याऽहं गच्छे समात्मा तनुवा मम' (त० सं० १११।१०।२) इति समग्रो मन्त्रः ।

·166 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS होतृकत कसर्वप्रायश्चित्तहोमाः तदनु होता वेदतृणानि दक्षिणेन हस्तेनाग्रप्रदेशे गृहीत्वाऽविधुन्वन् 'तन्तु तन्वनजसो भानुमन्विहि' इति गार्हपत्यादारभ्य सव्येन हस्तेन सन्ततं स्तृणन्नाहवनीयं गत्वा शेषं निधाय प्रत्यगुदगाहवनीयादवस्थायाऽऽज्यस्थाल्या स्रुवेणाज्यमादाय सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुयात् । 'अयाश्चाग्नेऽनभिशस्तीश्च सत्यमित्त्वमया असि । अयासा वयसा कृतोऽयासन् हव्यमूहिषे या नो धेहि भेषज स्वाहा' इति मन्त्रेणाहवनीये जुहुयात् । अत्राग्निरयसौ देवते । अवन्तु नः' इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यामाहवनीये ज हुयात् । अत्र क्रमेण देवा विष्णुश्च देवताः । ततो व्याहृतीभिर्व्यस्तसमस्ता- भिराहवनीये जुहुयात् । मिलित्वा सप्ताहुतयो भवन्ति । व्याहृतीनां व्यस्तसमस्तानां क्रमेणाग्निवायुसूर्यप्रजापतयो देवताः। अत्र सर्वत्रापि यजमानस्तत्तद्देवताभ्यो मनसा तत्तद्द,व्यस्य त्यागं कुर्यात् । एवम् 'अतो देवा পণ संस्थाजपः ततो होता यथास्थित एव 'ओं च मे स्वरश्च मे यज्ञोप च ते नमश्च । यत्ते न्यूनं तस्मै त उप यत्तेऽतिरिक्तं तस्मै ते नमः' इति संस्थाजपेनोपस्थाय तीर्थेन निष्कामेत् । एतदन्तं दर्शपूर्णमासयो)तृकर्म । अध्वर्युकत कप्रायश्चित्तहोमाः अध्वर्यु रपि आहवनीयसमीपं गत्वा आज्यस्थाल्या आज्यं जुह्वा सुवेण वा गृहीत्वा आहवनीये दर्शपूर्णमासयोरविज्ञातदोषनिर्घातार्थानि सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुयात् । इमा द्विचत्वारिंशदाहुतयो दर्शपूर्णमासयोः सर्वप्रायश्चित्तत्वेन सूत्रकारेण सूत्रिताः । ma- - 1 ऋ० सं० १०॥५३॥६ 2 ऋ० सं० २२।१६-१७ 3 See आ० औ० २१०७ ·OF AŚVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 167 ब्रह्मकर्तृकप्रायश्चित्तहोमाः अत्राश्वलायनेन मन्त्रयोः कर्मणो वा विपर्यासेऽन्तरिते मन्त्रे कर्मणि वा ब्रह्मकर्तृकः प्रायश्चित्तहोमः समुपदिष्टः । स ब्रह्मा गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्य दक्षिणं जान्वाच्य सुवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादाय 'भूः स्वाहा' इति गार्हपत्ये ज हुयात् । ऋक्ते यज्ञभ्रषे इदमेव प्रायश्चित्तं तदभिमतम् । एवं यजुष्ट यज्ञभ्रषे दक्षिणाग्नेः पश्चादुपविश्य पूर्ववत् सुवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादाय 'भुवः स्वाहा' इति दक्षिणाग्नौ ज हुयात् । सामतः आहवनीयस्य पश्चादुपविश्य पूर्ववत् 'स्वः स्वाहा' इत्याहवनीये जुहुयात् । सर्वेभ्यो वेदेभ्यो युगपद् श्रेषे स्मार्त्तानां शौचाचमनादीनां च भ्रेषे आहवनीयस्य पश्चादुपविश्य पूर्ववदाज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणादाय 'भूर्भुवः स्वः स्वाहा' इत्याहवनीये ज हुयात् । समिष्टयजुर्होमः ततोऽध्वर्युस्तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं सुवेण गृहीत्वा आप्यायताम् इत्यादि पूर्ववत् ध्रुवामाप्याय्य, अन्तर्वेदिगतं सर्व बर्हिगृहीत्वाऽन्तर्वेधूल- स्तिष्ठन् बहिर्बुवाया अधस्तात् कृत्वा 'देवा गातुविदो गातु वित्त्वा गातुमित मनसस्पत इमं नो देव देवेषु यज्ञं स्वाहा वाचि स्वाहा' इति बहिरनुप्रहृत्य 'वाते धाः स्वाहा' इति ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहुयात् । ततो यजमानः 'देवेभ्यो गातुविद्भ्यो ब्रह्मण इदं न मम' इति त्यागं कुर्यात् । प्रवासं कुर्वति यजमानेऽध्वर्युर्यजमानभागं 'प्रजापतेविभानाम लोक:'2 इति ध्रुवायामवधाय 'देवा गातुविद' इति पूर्ववज्जुहुयात् । यजमानो- ऽपि 'वसुर्यज्ञो वसुमान् यज्ञस्तस्य मा यज्ञस्य वसोर्वसुमतो वस्वागच्छतु 1 आपस्तम्बीययजमानगृहेऽध्वर्युरेव जुहुयात्, न ब्रह्मा। तदा 'भूर्भुवः स्वः स्वाहा' इति स्थाने 'भूर्भुवः सुवः स्वाहा' इति पठनीयः। 2 'प्रजापतेर्विभान्नाम लोकस्तस्मिस्त्वा दधामि सह यजमानेन' इति समग्रो मन्त्रः। (तै० सं० १।६।५।१) ·168 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS यज्ञेश्वरप्रसादो म आगच्छतु' इति समिष्टयजुर्हतमनुमन्त्र्य 'सं यज्ञपति- राशिषा' इति स्वभागं प्राश्याचम्य दधिक्राव्णो अकारिषम्' इति सायंदोहं प्राश्याचम्य 'इदं हविरिति प्रातर्दोहं प्राश्याचामेत् । अत्र क्षत्रियवैश्यौ सान्नाय्येडायजमानभागौ न प्राश्नीयाताम् । प्रणीताविमोकः ततोऽध्वर्युः 'अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदिं जामि मा हिंसीरमुया शयाना । होतृषदना हरिताः सुवर्णा निष्का इमे यजमानस्य बने' इति होतृषदनैर्वेदिमभिस्तीर्य 'को वोऽयोक्षीत् स वो विमुञ्चतु' इत्यन्तर्वेदि प्रणीता आसाद्य तासु सन्ततामुदकधारा स्रावयेत् । अत्र यजमानः 'सदसि सन्मे भूयाःइति प्रणीतासूदकधारायामानीयमानायां 'प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्ताम् । दक्षिणायां दिशि मासाः पितरो मार्जयन्ताम् । प्रतीच्यां दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्ताम् । उदीच्यां दिश्याप ओषधयो वनस्पतयो मार्जयन्ताम् । ऊर्ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञपति- मर्जियन्ताम्' इति तत्तन्मन्त्रप्रकाशितायां दिशि तेन तेन मन्त्रेणोद्धमपः सिक्त्वा 'समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमपि गच्छत । अच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परासेचि मत् पयः' इत्यन्तर्वेदि प्रणीताशेषं निनीय 'यदप्सु ते 1 'यत् कामयते तस्य नाम गृह्णाति' (आप० श्री० ४।१३।८) इति वचनाददः- शब्दस्थाने यज्ञेश्वरप्रसादो गृह्यते। 2 'दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः। सुरभि नो मुखा करत प्रण आयू षि तारिषत्' इति समग्रो मन्त्रः। 3 पौर्णमास्यां तथाऽमावास्यायामसोमयाजिनोऽपि सायदोहप्रातर्दोहप्राशनं नास्ति, सानाय्याभावात्। 4 'सदसि सन्मे भूयाः सर्वमसि सर्व मे भूयाः पूर्णमसि पूर्ण मे भूया अक्षितमसि मा मे क्षे-ठाः' इति समग्रो मन्त्रः (तै ० सं० १२६।५।१) 5 ते०सं० श६।५।१-२ ·OF ĀŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 169 सरस्वति गोष्वश्वेषु यन्मधु । तेन मे वाजिनीवति मुखमअग्धि सरस्वति । या सरस्वती वैशम्भल्या तस्यां मे रास्व तस्यास्ते भक्षीय तस्यास्ते भूयिष्ठ- भाजो भूयास्म' इति मुखं प्रमृशेत् । उपवेषनिरसनम् अथाध्वयु: 'यं देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन् । ये अस्मदपचेतसस्तान- स्मभ्यमिहा कुरु। उपवेषोपविड्ढि नः प्रजां पुष्टिमथो धनम् । द्विपदो नश्चतुष्पदो ध्रुवाननपगान् कुरु' इत्युपवेषमुत्करे पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपगूह्य 'निरमु नुद' इति पञ्चभिर्मन्त्रैः उपवेषं निरस्येत् । 'अवसृष्टः परापत'1 इति मन्त्रेण वा निरसनं कृत्वा 'यानि धर्मे निरसनं कृत्वा 'यानि धर्म कपालान्युपचिन्वन्ति वेधसः। पूष्णस्तान्यपि व्रत इन्द्रवायू विमुञ्चताम्' इति गणरूपेण प्रथितानां कपालानां समूहनं कृत्वा संख्यायोद्वासयेत् । एतावदाध्वर्यवं कर्म समाप्तम् । इममेव मन्त्रमध्वर्युणा सह यजमानो जपेत् । सर्वान्ते याजमानं कर्म एवं यज्ञं परिसमाप्यापस्तम्बाचार्यों ब्रह्मकर्तृकजपं विधाय याजमानं कर्म समुपदिष्टवान् । यजमानसम्बन्धीनि कर्माणि तत्र तत्र निर्दिष्टानि पूर्वमेव । सर्वान्ते विष्णुक्रमणादिकं यजमानेन कर्तव्यम् । विष्णुक्रम- - . 1 'अवसृष्टः परापत शरो ब्रह्म संशितः। गच्छामित्रान् प्रविश मैषां कञ्चनो- च्छिषः इति समग्रो मन्त्रः। 2 तै० सं० १शश७।२ 3 'विष्णो: क्रमोऽस्यभिमातिहा गायत्रं छन्द आरोह पृथिवीमनु विक्रमस्व निर्भक्तः स यं द्विष्मः। विष्णोः क्रमोऽस्यभिशस्तिहा त्रैष्टुभं छन्द आरोहान्तरिक्षमनु विक्रमस्व निर्भक्तः स यं द्विष्मः। विष्णोः क्रमोऽस्यरातीयतो हन्ता जागतं छन्द आरोह दिवमनु विक्रमस्व निर्भक्तः स यं द्विष्मः। विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयतो हन्तानुष्टुभं छन्द आरोह दिशोऽनु विक्रमस्व निर्भक्तः स यं द्विष्मः' (तै० सं० श६५।२) इति चत्वारो विष्णुक्रममन्त्राः। - ·170 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS मन्त्राश्चत्वारः, विष्ण्वतिक्रममन्त्रास्त्रयः, अतिमोक्षमन्त्राश्च त्रयः । एतेषां मन्त्राणां व्यतिषङ्गपक्षमेके स्वीकुर्वन्ति, एके च विनिरूढपक्षम् । व्यतिषङ्गो नाम मन्त्राणां परस्परं मेलनम् । विनिरूढो नाम यथाक्रम मन्त्राणां पठनम् । परस्परं मेलनञ्च-तत्तत्समुदायस्य प्रथमं मन्त्रं पठित्वा द्वितीयमन्त्रं तत्तत्समुदायस्य पठेत् । एवं परस्परमेलनेन मन्त्रान् यजमानो वेदिमध्येऽवस्थाय पठेत् । अनन्तरं यज्ञविमोकजपं, व्रत- विसर्जनजपं, पुनरालम्भजप, गोमतीजपञ्च कृत्वा ‘वृष्टिरसि' इति मन्त्रं जपित्वोपस्पर्शन कुर्यात् । 1 'अग्निना देवेन पृतना जयामि गायत्रेण छन्दसा त्रिवृता स्तोमेन रथन्तरेण साम्ना वषट्कारेण वज्रण पूर्वजान् भ्रातृव्यानधरान् पादयाम्यवनान् बाधे प्रत्येनान्नु- देऽस्मिन् क्षयेऽस्मिन् भूमिलोके योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणा- त्येनान् कामामि। इन्द्रेण देवेन पृतना जयामि त्रैष्टुभेन छन्दसा पञ्चदशेन स्तोमेन बृहता साम्ना वषट्कारेण वजण सहजान् भ्रातृव्यानधरान् पादयाम्यवनान् बाधे प्रत्येनान्नुदेऽस्मिन् क्षयेऽस्मिन् भूमिलोके योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान् कामामि। विश्वेभिर्देवेभिः पृतना जयामि जागतेन छन्दसा सप्तदशेन स्तोमेन वामदेव्येन साम्ना वषट्कारेण वणापरजान् भ्रातृव्यानधरान् पादयाम्य- बैनान् बाधे प्रत्येनान्नुदेऽस्मिन् क्षयेऽस्मिन् भूमिलोके योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वय द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान् कामामि' (तै० सं० ३।५।३।१-२) इत्रि त्रयो विष्ण्वतिक्रममन्त्राः। 2 'ये देवा यज्ञहनः पृथिव्यामध्यासते। अग्निर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम्। ये देवा यज्ञमुषः+वयम् । आऽगन्म मित्रावरुणा वरेण्या रात्रीणां भागो युवयोर्यो अस्ति। नाक गृह्णानाः सुकृतस्य लोके तृतीये पृष्ठे अधि रोचने दिवः ।। ये देवा यज्ञहनोऽन्तरिक्षेऽध्यासते। वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् । ये देवा यज्ञमुषः+वयम्। यास्ते रात्रीः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । ग्रहश्च सर्वैः प्रजया न्वने सुवो रहाणास्तरता रजांसि। ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो मा गच्छेम सुकृतो वयम् । ये देवा यज्ञमुषः+वयम् । येनेन्द्राय समभरः पयांस्युत्तमेन हविषा जातवेदः। तेनाग्ने त्वमुत वर्धयेम सजातानां श्रेष्ठय आ धेह्येनम्' (ते. सं० ३।५।४।१-२) इति' अयोऽतिमोक्षमन्त्राः।- तेभ्यो रक्षतु ·OF ASVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 171 आपस्तम्बाचार्यः-आध्वर्यवं ब्राह्मं याजमानञ्च पृथक् पृथक् कीर्तित- वान्, किन्तु प्रयोगज्ञानसौकर्याय यत्र यस्य यथाऽऽवश्यकता तत्र तस्य तथाऽत्र मया सन्निवेशः कृतः । दर्शपूर्णमासप्रयोगं परिसमाप्यापस्त- म्बाचार्यः-दर्शपूर्णमासयोः काम्यप्रयोगान्, पौर्णमासीसमानतन्त्रतया वैमृधेष्टिम्, आभिचारिकेष्टिम्, अन्यांश्चानु निर्वाप्ययागान्, साक- प्रस्थायीयं, दाक्षायंणयज्ञञ्च प्रदर्शितवान् । अत्र सर्वत्रापि दार्शपौर्ण- मासिकाङ्गान्येवानुष्ठेयानि भवन्ति । पिण्ड पितृयज्ञप्रकरणम् अमावास्याया अपराले श्रौतसूत्रकारैः पिण्ड पितृयज्ञः कर्त्तव्यतया समुप- दिष्टः । तत्र यज्ञानुष्ठानकाल आश्वलायनेनैवमुक्तः-'अमावास्या- यामपराले पिण्डपितृयज्ञः' इति । अस्यायमर्थ:-अमावास्याशब्दः प्रतिपत्पञ्चदश्योः सन्धिवचनोऽप्यत्रापराह्मशब्दसम्बन्धात्तद्वत्यहोरात्रे वर्तते । तस्मादहोरात्रस्यापराहे एव पिण्डपितृयज्ञः समनुष्ठेय इति सिध्यति । यदा पुनरहोरात्रनन्धौ तिथिसन्धिः स्यात्तदा औपवसथ्य एवाहनि कुर्वीत । आपस्तम्बाचार्येणापि पिण्डपितृयज्ञानुष्ठानकालविषये आश्वलायनमतमेव उररीकृतम् । अमावास्यायां तिथौ यस्मिन्नहनि चन्द्रमा दृष्टिपथं नावतरतिः तदहरेवापराहे पिण्डपितृयज्ञः कर्त्तव्य इति तस्या- शयः। यदि स्वतन्त्रोऽयं यागस्तहि किमर्थमस्य दर्शपूर्णमासप्रयोगमध्ये Hom- --- 1. इन्द्रो देवता, एकादशकपाल: पुरोडाशो द्रव्यम् । 2. अग्नीषोमीयमेकादशकपालम्, आदित्यं चरुम्, सारस्वतं चरु पूर्णिमायाम्, पोष्णं चरुम् ऐन्द्रमेकादशकपालममावास्यायाञ्च कर्तव्यं कर्म । 3. आ० श्रो० २।६।१ 4. आप० औ० ११७१ ·172 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS कथनं सम्भवेदिति प्रश्नस्योत्तरं वृत्तिकारेण एवमुपन्यस्तम्--औपवसथ्येऽ- हनि सन्धी वद्धक्रमेषु दर्शपूर्णमासपदार्थेषु स्थाननियमार्थमेवास्य दर्श- पूर्णमासान्तर्गतत्वं द्रष्टव्यम् । पिण्डैः साध्यः पितृयज्ञः पिण्डपितृयज्ञ इति तनिर्वचनं भाष्यकारेण प्रदर्शितम् । पिण्डयुक्तः पितृ यज्ञ इति वा विग्रहः । अत्र होमानन्तरं पितृनुद्दिश्य पिण्डदानविधानात् तत्त्वम् । इदं निर्वचनं होमतुल्यत्वनिर्देशेन पिण्डप्रधानगुणकमेव भवति । अस्य यज्ञस्य स्वरूपविषये याज्ञिकानां मीमांसकानाञ्च मतवैषम्यं वर्त्तते । तत्रायं विचार:-'अमावास्यायामपराले पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति' इति विधिरस्ति । तत्रायं यागः किममावास्याशब्दवाच्यदर्शयागाङ गमुत अमावास्यायामनुष्ठेयं स्वतन्त्रं कर्मति संशयः। अमावास्याशब्दोऽयं यागवाचक इति कृत्वा पिण्डपितृयज्ञस्य दर्शयागाङ गत्वेनोक्तत्वात् फलकल्पनालाधवात् दर्शाङ्गमिदं कर्मेति पूर्वपक्षिण कात्यायनोऽपि यागोऽयं दर्शाङ्गमित्युक्तवान् । अन्येऽपि सूत्रकाराः पूर्वपक्षिमतमङ गीकृत्य दोङ् गत्वमस्य अभिप्रयन्ति । तत्र सिद्धान्तिन इदमभिसंहितम्-'पितृयज्ञः स्वकालत्वादनङगं स्यादिति । अस्यायमर्थः- आशयः। 1. पिण्डपितृयज्ञस्य दर्शाङ्गत्वे स्वीक्रियमाणे किमिदं कर्म सन्निपत्योपकारकमुत आरादुपकारकमिति विवेचनीयमापतति। यदि दर्शयागीयं द्रव्यं देवता वोद्दिश्य कर्मेदं विहितं स्यात्तदा सन्निपत्योपकारकं भवितुमर्हति। किन्तु पिण्डपितृयज्ञस्योत्पत्तिवाक्ये दर्शयागीयद्रव्यस्य देवताया वा समुल्लेखो न दृश्यते। केवलममावास्यायामिति कालस्य उल्लेखः। अतस्तत्कालानुष्ठेयं कर्मेत्यङ्गीकृत्य' आरादुपकारकत्वमस्य वक्तव्यम् । तदपि दर्शप्रयोगान्तर्गतमिदं कर्म भवितु नार्हति। यतश्च 'पूर्वाह्लो वै देवानाम- पराह्न पितृणाम्' इति विधिबलात् पूर्वाह्न. कालो दर्शयागस्य, अपराह्णश्च काल: पिण्डपितृयज्ञस्य इति प्रतीयते। अतोऽस्यारादुपकारकत्वं सिध्यति । 2. का० श्री०४।११२८-३० 3. जै० सू० ४।४।८ ·OF AŠVALĀYANA AND ĀPASTAMBA 173 अत्र यागस्य यागोऽयं न कस्याप्यङ्ग किन्तु स्वतन्त्रं फलवत् कर्मेति । दर्शशब्दो न यागवाचकः किन्तु तिथिवाचक एव । तिथावेवास्य शक्तिः मुख्या, गोण्या स्वयं दर्श यागवाचकः। अतो 'मुख्यसम्भवे गौणी नाश्रीयते' इति न्यायेन दर्शशब्दोऽयं तिथिवाचक एव पर्यवस्येत् । अपि च, अनुवादे एव लक्षणा स्वीकार्यो न तु विधाविति । इदन्तु अत्र विधिवाक्यम् । अतोऽत्र लक्षणाश्रयणं न न्याय्यम् । 'अमावास्यायामपराहे' इत्यत्र कालवाचिना सप्तम्यन्तेनापराह्मशब्देनास्य सामानाधिकरण्यसभावादपि दर्शशब्दोऽयं तिथिविशेष वाचक एव बोध्यः । स्वातन्त्र्ये हेत्वन्तरमुक्तम्-'तुल्यवच्च प्रसंख्यानात्' इति । 'चत्वारो वै 'चत्वारो वै महायज्ञा अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासी ज्योतिष्टोमः पिण्डपितृयज्ञः' इति श्रुतिवचनेन अग्निहोत्रादीनां चतुणी महायज्ञतया व्यपदेशो विहितः । तत्र पिण्डपितृ- यज्ञस्यापि एकस्मिन्नेव वाक्ये तुल्यरूपेण महायज्ञत्वमेव विहितं दृश्यते । यदि यागोऽयं कस्याप्यङगं स्यातहि प्राधान्याभावादस्याविशेषेण महायज्ञत्व- व्यपदेशो नोपपद्येत । अतो नेदमङगकर्मेति । 'प्रतिषिद्धे च दर्शनात्' इति सूत्रेण पुनरपि हेत्वन्तरमुक्तम् । तदिदं व्यतिरेकव्यभिचारं दर्शयित्वा पिण्डपितृयज्ञस्य स्वातन्त्र्यं समर्थयति । यत्र दर्शयागो निषिद्धस्तत्रापि पितृयज्ञः कर्त्तव्यतया समुपदिष्टो वर्तते । अङ्गिनः प्रतिषेधे नाङगमनु- ष्ठातु शक्यते । प्रत्युत दर्शयागे प्रतिषिद्धेऽपि पिण्डपितृयज्ञः कर्त्तव्य- त्वेनोपदिष्टः। तेन नायं दर्शाङगं किन्तु स्वतत्रं कर्मेति सिद्धान्तः । 'न दर्शन विना श्राद्धमाहिताग्नेद्धिजन्मन:1 इति मनुस्मृतौ तृतीयान्तो दर्शशब्दः कर्मवाचित्वेन प्रसिद्धः । अतो मनुवचनादमावास्याशब्दोऽपि कर्मवाचीति प्रतीयते । तत्रापि स्मृतिवाक्ये श्राद्धपदेन मासिश्राद्धमुच्यते । तच्च कृष्णपक्षे क्रियमाणं भवति । अमावास्याकालं विना न तत् कर्तु सक्यते इति वाक्यमिदं बोधयति । अतः स्वतन्त्रफलार्थमेवेदं कर्म करणीयमिति मनुवचनादापतति । 1: म० सं० ३।२८२ ·174 STUDIES IN THE ŚRAUTASŪTRAS सिद्धान्तमिममङगीकृत्य मीमांसका वदन्ति-न दर्शाङगमिदं किन्तु स्वतन्त्रमिदममावास्याकालेऽनुष्ठेयं कर्मेति । अत एव विश्वजिन्यायेन रवर्ग एव पितृयज्ञस्य फलत्वेन कल्पनीय इति तेषामाशयः । तेषां मते त्वस्यानारम्भे न कोऽपि दोषः समुत्पद्यते। आरब्धस्य यज्ञस्य विच्छेदे एव प्रायश्चित्तं कर्त्तव्यम् । अत्र याज्ञिकमतापेक्षया मोमांसकमतमेव श्रेय इति प्रतिभाति । अनङ गत्वमेव तु युक्तम् । खण्डदेवाचार्योऽपि भाट्टदीपिकायां वस्तुत- स्त्वित्यादिना पिण्डपितृयज्ञस्याकरणे नित्यकर्मवत् प्रत्यवायजनकत्वेन पिण्डपितृयज्ञो दर्शपूर्णमासादिरिव नित्य इति बोधयति । अतः फलमनङ्- गत्वेऽपि न कल्पनीयमित्युक्तवान् । अस्य चाकरणे प्रायश्चित्तमापस्तम्बा- दिभिराचार्यैरुक्तम् । अतो मीमांसकमतमनुसृत्य यागोऽयममावास्या- यामपरालेऽनुष्ठेयं स्वतन्त्रं कर्मेति ग्रहीतुं शक्यम् । अनन्तरं यज्ञस्यानुष्ठानप्रकार इत्थमुच्यते--संकल्पानन्तरं तूष्णीं समूलं बहिराहृत्य 'अपां मेध्यं यज्ञियम्' इति मन्त्रेण परिस्तरणार्थान् कुशान् सकृदाच्छिद्य दक्षिणाप्रागनर्दमैदक्षिणाग्नि परिस्तीर्य तद्दक्षिणतः पश्चाद्वा दर्भानास्तीर्य तदुपरि पिण्डपितृयज्ञोपयिकानि पात्राणि आसादयेत् । तानि च पात्राणि चरुस्थाली, आज्यस्थाली, शूर्पम्, स्फ्या, उलूखलमुसले, स्त्रवः, ध्रुवा, कृष्णाजिनम्, सकृदाच्छिन्नं बहिः, मेक्षणम्, कमण्डलू इति । पात्राणामासादनानन्तरं तेषां प्रोक्षणं कर्तव्यम् । ततो दक्षिणतः प्रागीषं व्रीहिमच्छकटमवस्थाप्य अध्वर्युरुपवीती भूत्वा एकपवित्रेण चरुस्थाली- मन्तर्धाय तया दक्षिणत उत्तरतो वा शकटादधि 'पितृभ्यो वो जुष्टं निर्वपामि' इति मन्त्रेण तूष्णीं वा पितृभ्यो ब्रीहीन निर्वपेत् । निर्वापावसरे शकटाद्वहिः पतितान् ब्रीहीन् कस्मिश्चित् पात्रे निदध्यादित्याश्वलायनो --- and- 1. जै० सू० ४।३।७ 2. भा०दी०४।४।८ ·OF AŠVALĀYANA AND APASTAMBA 175 मन्यते। ततो दक्षिणाग्नेः पश्चिमतः कृष्णाजिनमास्तीर्य तदुपर्युलूखलं प्रतिष्ठाप्य निरुप्तान् ब्रीहोन् तत्रावपेत् । इदमावपनमाश्वलायनेन न कीर्तितम् । ततो यजमानपत्नी तानवहत्य सकृत् फलीकृत्य सकृत् प्रक्षाल्य दक्षिणाग्नौ पचेत् । भक्तेषु यथा तण्डुलांशः किञ्चिदिवावशिष्टो भवेत्तथा पाकः कर्तव्यः । तदनन्तरम् 'अपहता असुरा रक्षांसि वेदिषदः' इति मन्त्रमुच्चार्य दक्षिणाग्न्यतिप्रणीतयोर्मध्ये काञ्चन लेखामुल्लिखेत् । तां लेखां जलेन परिषिच्य सकृदाच्छिन्नैः कुशैरास्तोर्य आज्यं सर्पिश्च गृहीत्वा ध्रुवायां कृत्वा दक्षिणाग्नेर्दक्षिणतो निधाय तेनाज्येन स्थालीपाक- मभिधार्य दक्षिणाग्नेः पश्चादासादयेत् । यदि नवनीतमाज्यकार्यार्थमु- पयुज्यते तदाऽस्य विलापनमात्रं कृत्वा अन्यस्मिन् पात्रे आनीय पवित्राभ्यां तूष्णीमुत्पूय ततो ध्रुवायां कृत्वा दक्षिणाग्नेर्दक्षिणतो निधाय तेनाभिघार्य पूर्ववदासादयेत् । तत आञ्जनादीनि द्रव्याणि दक्षिणाग्नेर्दक्षिणतो निदध्यात् । तदनु अध्वर्युः मेक्षणेन हविरवदायाभिघार्य सशेषं दक्षिणाग्नी जुहुयात् । अत्र सोमः पितृमान् पितृपीतो वा देवता। तं शेषं पात्रान्तरे स्थापयित्वा पूर्ववत् पुनर्भेक्षणेनावदाय दक्षिणाग्नावेव सशेषं जुहुयात् । अत्र यमोऽङिग्रस्वान् पितृमान् देवता । ततः शेषद्वयमेकीकृत्य मेक्षणेऽ- वदाय जुहुयात् । तदिदं स्विष्टकृत्स्थानीयं भवति । अत्र अग्निः कव्यवाहनो देवता। अत्रेदमभिसंहितम्-होममन्त्रे सर्वत्र 'स्वधा नम:' इति शब्दो वर्तते । अत्राश्वलायनाचार्येण कश्चन विकल्पः प्रदर्शितः । तत्र स्वधानमःशब्दस्य स्थाने स्वाहाशब्दं वा कृत्वा होमं कर्तुं शक्नुयात् । अस्मिन् पक्षे मन्त्रविपर्ययो व्यत्यासो यज्ञोपवीतित्वं च प्राप्नोति । तेनेदं निष्पन्नम्-यज्ञोपवीती भूत्वा 'अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा' 'सोमाय पितृमते स्वाहा' इति मन्त्रमुच्चार्य जुहुयादिति । इदमत्रावधेयम्-पिण्ड- 1. कशिपुः सूलपूरिता शय्या। उपबर्हणम् उपधानम्। आञ्जनं कज्जलम् । अभ्यञ्जनं शरीरोद्वर्तनार्थतैलादि ।

·176 STUDIES IN THE SRAUTASUTRAS पितृयज्ञस्य पिश्यत्वात् 'प्राचीनावीती पित्र्येषु'। इति वचनादविशेषेण सर्वत्र प्राचीनावीतित्वमेव भवति । यत्र पुनः ‘अध्वर्युरुपवीती' इति विशिष्य वचन विहितं तत्र केवलमुपवीतित्वं बोध्यम् । एतदन्तमाध्वर्यवं कर्म प्रतिपादितम् । इतः परं याजमानं कर्म प्रतिपाद्यते । अथ यजमान: प्राचोनावीतो भूत्वा दक्षिणाग्नेरेकमुल्मुकं धूमविशिष्टं सव्यहस्ते गृहोत्वा आग्नेयकोणे सकृत् स्फ्येनोल्लिख्य 'उदीरतामवर' इति तामद्भिरवोक्ष्य उल्लिखिता- न्तस्थले तमुल्मुकं निक्षिप्य उल्लेखस्थाने पितृपितामहप्रपितामहेभ्यस्त्रीनु- दकाञ्जलीन् दद्यात् । ततोऽवाचीनपाणिस्तेभ्यस्त्रीन् पिण्डान् दद्यात् । 'एतत्ते पितासौ ये च त्वामनु, एतत्ते पितामहासौ ये च त्वामनु, एतत्ते प्रपितामहासौ ये च त्वामनु' इत्येतैः प्रतिमन्त्रं पिण्डदानं कर्तव्यम् । चतुर्थ पिण्डं तूष्णीं दद्यादित्यापस्तम्बो मन्यते । स च वैकल्पिको बोद्धव्यः । यदि पितृपितामहप्रपितामहानां नामानि यजमानो न जानीयात्तदा 'स्वधा पितृभ्यः पृथिविषद्भ्यः' इति प्रथमं पिण्डं स्वधा पितृभ्योऽन्तरिक्षसद्भ्यः' इति द्वितीयं 'स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भ्यः' इति च तृतीयं पिण्डं दद्यात् । आश्वलायनोऽपि पित्रादीनां नामाज्ञाने तत्र ततादयः शब्दाः प्रयोक्तव्या इति मन्यते । यदि यजमानो द्विपितृकः स्यात्तहि एकस्मिन्नेव पिण्डे द्वौ द्वौ नामतो निर्दिश्य पिण्डान् प्रयच्छेत् । अस्मिन् पिण्डदानविषये आश्वलायन आचार्यत्रयस्य मतमुल्लिख्य स्वकीयं मतमुपसंहरति । तत्र गाणगारिनामक आचार्यों वदति-इयं तु क्रिया पित्राद्यर्थ क्रियते । न च नितपिण्डो जीवांस्तर्पयति । तस्माद् गन्धमाल्यादिभिर्जीवतो पित्रादीन् प्रत्यक्षमेवार्चयेत् । तौल्वलिराचार्यो जीवद्भ्योऽपि पित्रादिभ्यः पिण्डदानं कर्त्तव्यमिति मन्यते। पिण्डपितृयज्ञ- रूपाया क्रियाया उद्देश्यकोटी पितरः सन्ति । अर्थात् पितृनुद्दिश्य इंदं 1, भा० श्री० ११११११ 2. आ० श्री०१६।२४ ·OF ASVALĀYANA AND APASTAMBA 177 भिप्रायः । पिण्डं दद्यात् । नधिकारप्रसङ्गात् कर्म क्रियते । कर्मसु उद्देश्यभूता देवता अङ्गत्वेन परिगण्यन्ते । तासां प्रीतिः कर्मद्वारा न सम्पाद्यते । देवताधिकरणसिद्धान्तेन कर्माङ्गदेवतानां प्रीत्याद्यनङ्गीकारात् । अतः क्रियागुणत्वात् पितृणां ते जीवन्तो वा भवन्तु प्रेता वा तेभ्य एव सर्वेभ्यः पिण्डदानं कर्तव्यमिति तस्या- गौतमाचार्यस्तु इदं मतद्वयं दूषयित्वा स्वकीयं मतमाचष्टे। 'प्रेतेभ्यो दद्यात्' इति श्रुतेः क्रियाया मरणार्थत्वात् यस्य पित्रादयः सर्वे जीवन्ति सोऽपि प्रपितामहात् परेभ्यस्त्रिभ्यः तत्रादौ आश्वलायनो गौतममतं खण्डयति । 'पित्रे ददाति, पितामहाय ददाति, प्रपितामहाय ददाति' इति श्रुतिबलात् परेषाम- प्रपितामहात् परेभ्यः पिण्डनिपरणं कर्तव्यम् । 'न प्रत्यक्षम्'1 इत्यनेन गाणगारेर्मतं सूत्रकारेण निरस्तम् । 'प्रेतेभ्यो ददाति' इति श्रुतेः जीवानामनधिकारप्रसङ्गात् प्रत्यक्षार्चनं न सम्भवति । 'न जीवेभ्यो निपृणी यात्' इति सूत्रेण तौल्वलिमतमपि निराकृतम् । इहाप्यनधिकारादेव जीवेभ्यो निपरणं न कर्तव्यम् । एवं गौतमगाणगारितौल्वलीनां मतानि क्रमेण दुषयित्वा सूत्रकार: स्वमतमभिदधाति । यस्य पिता जीवति तेनोत्तराभ्यां मृताभ्यामपि पिण्डदानं न कर्तव्यम् । यस्य पितामहो जीवति इतरी मृतो तेन पित्रे एव पिण्डदानं कर्तव्यम् । यस्य प्रपितामहो जीवति इतरी मृतो तेन पूर्वाभ्यां द्वाभ्यामेव पिण्डदानं कर्तव्यम् । तत्र जीवानां पिण्डदानमन्त्रेण स्वाहाकारान्तेन च पाणिना होमः कर्तव्यः । पित्रादयो जीवन्ति तेन सर्वे पिण्डा होतब्याः। अर्थात् जीवाय हुत्वा उत्तरस्मै प्रेताय पिण्डनिपरणं कर्तव्यम् । आपस्तम्बोऽपि जीवपितुर्यज- मानस्य पिण्डदानं निषिध्य तत्र होमकरणमभिप्रेति । 12 यस्य सर्वे meme-ms- 1 आ० श्री० २।६।२० 2 आ० श्रौ० २।६।२० 3 आप० श्री० १।९।३ . 12 ·178 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS 12 ततः पिण्डदानात् परं पित्रादीनुपस्थाय' 'अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम् इत्युक्त्वा पराडावर्तेत । अर्थात् दक्षिणामुखः सन् पिण्डं प्रदाय उदङ मुखः पर्यावर्तेत । औष्ण्यवशात् पिण्डेषु यावदूष्मा निर्गच्छति तावत्पर्यन्त- मुदङमुख एवोपासीत । निवृत्तेऽनिवृत्ते वोष्मणि 'अमीमदन्त पितरः सोम्याः' इति मन्त्रेण पुनः पर्यावर्तेत । अभिपर्यावृत्य 'अमीमदन्त पितरो यथाभागमावृषायीषत' इति मन्त्रेण हुतान् पिण्डाननुमन्त्रयेत । स्थालीस्थं शेषं यजमानोऽवजिप्रेत् । यस्तु यजमानो रोगाक्रान्तः, यश्च अन्नाद्यकामः, यश्च भोजनाय पर्याप्तः सन् भोक्तुं न शक्नुयात्, ते सर्वेऽपि पिण्डान् भक्षयेयुः । आश्वलायनस्तु यदि क्षयादिमहारोगेणा- क्रान्तः स्यात्तहि पिण्डं प्राश्नीयात्तेन रोगान्मुक्तो वा भवेत् मरणं वा गच्छेदिति वदति । पिण्डशेषमवघ्राय पूर्ववन्मार्जयित्वा एकस्फ्यायां लेखाया त्रीनुदकाञ्जलीन् प्रदाय आञ्जनाभ्यञ्जनवास। सि पित्रादीनां कृते पिण्डस्योपरि दद्यात् । यदि तेषां नामानि न जानीयात्तदा 'आजतां मम पितरः, आजतां मम पितामहाः, आञ्जतां मम प्रपितामहाः' इत्यनेनाञ्जनं दद्यात् । एवमभ्यञ्जनेऽपि 'आजतामि'त्यस्य 'अभ्यञ्जता- मि'त्यनेन सन्नमनं कर्त्तव्यम् । तदनन्तरं वाससो दशां छित्त्वा अविलो- मानि वा पिण्डानामुपरि निदध्यात् । यदि पञ्चाशत ऊर्ध्व वयः स्यात्तदा स्वकीयं लोम छित्त्वा निदध्यात् । 'उत्तर आयुषि स्वं लोम इति सूत्रयन्नापस्तम्ब आश्वलायनमतमेवा ङ्गीकरोति । अपगतोष्मसु पिण्डेषु 'नमो वः पितरो रसाय' इति तेभ्यो नमस्कुर्वन् जपेत् । ततः - Awa- 1 'यन्मे माता प्रममाद यच्चचाराननुव्रतम्। तन्मे रेतः पिता वृङ वतां भांसुर- न्योऽवपद्यताम्। पितृभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नमः, पितामहेभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नमः, प्रपितामहेभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नमः' इत्युपस्थानमत्रः। 2 'अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वम्' इत्याश्वलायनोक्तोऽनुमन्त्रण- 3 आ० श्री० २।७११७ 4 आप० श्री० १०१०११० प्रा० ०३।१० ·OF AŠVALÃYANA AND ÅPASTAMBA 179 पितृनुपस्थाय उदकं निनीय 'मनोऽन्वाहुवामहे'3 इति त्रिभिर्मनस्वती- भिरिभरुपस्थानं कृत्वा 'उत्तिष्ठत पितरः' इत्यादिना पितृनु त्थाप्य 'परेत पितरः सोम्याः' इत्यनेन तान् प्रवाहयेत् । तदनन्तरं यज्ञोपवीती सन् 'प्रजापते न त्वदेतानि' इति मन्त्रेण गार्हपत्यदेशं गत्वा 'यदन्तरिक्षम्" 1 'गृहान्नः पितरो दत्त सदो वः पितरो देष्म' इत्यापस्तम्बोक्त उपस्थानमन्त्रः । 2 'ऊर्ज वहन्तीरमृतं घृतं पयः कोलालं परिनुतम् । स्वधा स्थ त यत मे पितन' इति निनयनमन्त्रः। 3 'मनो न्वा हुवामहे नाराशंसेन स्तोमेन। पितृणां च मन्मभिः' (तै० सं० १।८।५।२) इति प्रथमा। 'आ त एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक् च सूर्य दृशे' इति द्वितीया। 'पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः। जीव वावं सचेमहि' इति तृतीया । इदमृक्त्रयमृग्वेदसंहितायामपि उपलभ्यते (ऋ०७० १०१५७५३-५)। 'नमो वः पितर इषे नमो वः पितर ऊर्जे नमो वः पितरः शुष्माय नमो व पितरो घोराय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरो रसाय। स्वधा वः पितरो नमो वः पितरो नम एता युष्माक पितर इमा अस्माकं जीवा वो जीवन्त इह सन्तः स्याम' इत्यु पस्थानमन्त्र आश्वलायन ोक्तो वेदितव्यः । 4 'उत्तिष्ठत पितरः प्रेतशूरा यमस्य पन्थामनुवेता पुराणम् । धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो ब्रूताद्भागधां देवतासु' इत्युपस्थापनमन्त्रः। 5 ‘परेत पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूयः। अथा पितृनत्सुविदत्रा अपील यमन ये सधमादं मदन्ति' (तै० सं० १।८।५।२) इत्यापस्तम्बोक्तः प्रवाहणमन्त्रः। आश्वलायनस्तु 'परेतन पितरः सोम्यासो गम्भीरेभिः पथिभिः पूविणेभिः । दत्वायास्मभ्यं द्रविणेह भद्रं रयि च नः सर्ववीरं नियच्छत' इति भिन्न प्रवाहणमन्त्र पठति । प्रवाहणात् परं तन्मतेदक्षि णाग्नेस्पस्थानं कर्तव्यम् । 6 'प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव। यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम्' (तै० सं० ३।२।५।६) इति सम्पूर्णी मन्त्रः। 7 'यदन्तरिक्ष थिवीमुत द्यां यन्मातरं पितरं वा जिहिसिम । अग्निर्मा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्रमुञ्चतु दुरिता यानि चकृम करोतु मामनेनसम्॥' (तै० सं० १।८।५।३) इत्यापस्तम्बोक्तो गार्हपत्योपस्थानमन्त्र. । आश्वलायनस्तु इममेव मन्त्रं 'दुरिता यानि चकृम' इत्यंशवर्जमविकलमेव पठति ।

·180 STUDIES IN THE SRAUTASŪTRAS तस्याशया। इति पङक्तिछन्दस्कयर्चा गार्हपत्यमुपतिष्ठेत । ततो मध्यमं पिण्ड स्वपत्न्यै प्रजाकामाय भक्षणाय दद्यात् । सा च तं गृहीत्वा 'आधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करस्रजम् । यथेह पुरुषोऽसदिति तं भक्षयेत् । अवशिष्टाना- मेकं पिण्डं यजमानो भक्षयेत् न वेत्यापस्तम्बो वदति । आश्वलायनस्तु मध्यमपिण्डं वर्जयित्वा इतरयोरप्सु प्रक्षेपमतिप्रणीते वा दाहनमभिप्रेति । यस्य वाऽन्नेच्छाभावो निनिमित्तकः स एतावितरौ भक्षयेदित्यपि ततः कुशानग्नौ प्रक्षिप्य उल्मुकमपि दक्षिणाग्नावेव पुनः प्रत्यस्य पात्राणि प्रोक्ष्य गृह्णीयात् । अनेनैव प्रकारेण पिण्डपितृयज्ञः परिसमाप्यते । यश्चानाहिताग्निः पितृयज्ञं कर्तुमिच्छति तस्यापि एवंविहितः कर्तव्यः । तस्य दक्षिणाग्निस्थानीये औपासने श्रपणहोमौ भवतः । औषासने एव श्रपयित्वा ततोऽग्निं दक्षिणाप्राञ्चं प्रणीय तस्मिन् वा जुहुयात्। आश्वलायनोऽपि औपासने श्रपयित्वा अतिप्रणीते तस्य होममिच्छति । यस्मिन्नोपासनेतिप्रणीते वा जुहुयात्तमेव 'यदन्तरिक्षमिति मन्त्रेणोपतिष्ठेत । तत्र त्वग्नावुपस्थीयमाने मन्त्रगतो गार्हपत्यशब्दो लुप्येत । कारणन्तु इदमेव-गार्हपत्यशब्दस्याधानसंस्कार- निमित्तकत्वात्तस्य चाग्नेस्तदाभावादिति । आश्वलायनसूत्रवृत्तिकृत गार्ग्यनारायणोऽपि एवं वदति-'यदन्तरिक्षमित्येतस्मिन् मा गार्हपत्यशब्द उद्धर्तव्यस्तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य संस्कारस्यात्राभावादिति । स्थाल्यादीनां पात्राणां द्वे द्वे गृहीत्वा देशान्तरे स्थापनं कुर्यात् । एकस्यातिरिक्तस्य तृणेन द्वित्वं सम्पाद्योत्सर्गः कर्तव्य इत्यधिक किञ्चिदाश्वलायनो विदधाति । अन्यत् सर्व प्राग्वदेव' कर्तव्यमिति । अत्र ------ m Home 1 ग्रहणकाले 'वीरं मे दत्त पितरः' इति मन्त्रं पठेत् । 2 'आधत्त पितरो गर्भ कुभारं पुष्करस्रजम् ! यथाऽयमरपा अदिति ईषदविकृती मन्त्र आश्वलायनेन पठितः। तन्मते तु पत्नी मन्त्रमिमं ब्रूयात, यजमानस्तां मध्यमपिण्डं प्राशयेत् । 3 आ० श्री० २१७११८-१९ 4 आ० श्री ० २७.१९

·No text on this page.