·॥ श्री॥
॥ भर्तृहरिकृत नीतिशतकम् ॥
सव्याख्यानम्-आङ्गानुवाद, प्रतिपदार्थसहितं च)
चेन्नपुयो
वाविळू रामस्वामिशास्त्रुलु अण्ड् सन्म ,
इत्येतैः प्रकाटतम्
१९५१
All Rights Reserved

·मदनगरस्थ
वाविळ मुद्रणालय
मुद्रितम् ॥

·INTRODUCTION 1. It is very difficult and well nigh impossible to settle the dates of ancient writers generally. It is especially so with Indian writers, or account of (I) their antiquity and, (2) the want of bistoric feeling in the Hindu mind. (1) THEIR ANTIQUITI-When even the date of Chaucer who lived only five centuries ago is still a matter of dispute, (some saying that he was born in 1328 and others jo 1340), there is no reason to wonder at the divergence of opioion held as to the dates of famous Indian writers like Kalidasa, Bhartrihari, Bhavabbuti, Sriharsha, etc., who lived several centuries ago. The Sanskrit language had been perfected long before the existence of the modern European languages, and even before great works came to be written in Greek and Latin--the classical languages of the West. Such being the antiquity of Sanskrit, it will be an achievement indeed, if only the centuries when the several Indian writers flourished can be found out exactly. (2) THE WANT OF HISTORIC FEELING IN THE HINDU MIND.--Hindus are generally accused of a want of historic feeling. In one sense, this accusation is true. Surely, they have had no annals, like the dull recordings of tbe Roman anaalists, nor have they produced historians like Thucydides. The poetic mind of the Hindu, the genial climate and the environments among which he is placed these account for the fact that, instead of recording the facts as they took place, the Indiaa genius embellished ·INTRODTCTION them with poetic imagery, and converted history into poetry and romance. The date of birth and the date of death of any great poet was not carved on his tombstone, as in the West. His date was not recorded in books. But bis name was remembered and perpetuated in quite another way. A balo of romance gathered round it. He was deified or at least made the object of divine favour. Such being the case, where authors attempted at writing. bistory, it was history of a bastard sort. Even the Rajatarangini of Kalbana, from which modern historians of India try to draw so many historical conclusions, is only a cưrious intermixture of history, tradition and poetry. The Raghuvamsa of Kalidasa, in its bare ouiline, may have been the history of a race of kings who reigned at Ayodhya the facts baving been amplified by poetry and imagination. Even the national epics-Ramayana and Mahabharata may bave been founded upon some actual facts-probably some quarrel of succession or some account of the con* quest and colonisation of the South. These above-mentioned works may be non-bistorical in the sense that the incidents described in them did not take place actually as. described. But, in another sepse, they are more truly historical than many of the so-called history-books, which contain any amount of facts, but do not give us an adequate idea of the times of wbich they treat. Homer and Valmiki and Vyasa give us a true picture of the society of their times. They reflect the age in which they lived. They show us how kings dressed, and how they spent their life, how WOMEN were treated, how chiefs fought in those times, how the common people lived, and so on. this kind of history that is preserved to us in Sanskrit literature. So, we cannot be absolutely sure of dates determined from such evidences. We may come to con-- It is ·INTRODUCTION iii clusions from facts which we have at present at our command; but these conclusions may be blown away by future theorists wbo may be able to cull more facts. Therefore, it must be borne in mind, that the probable date which we are going to fix for our author is only a tentative one, even though it is supported by famous scholars like Dutt, Max Muller, Macdonell and Weber- 2. The age of Bbartribari is fixed by some in the 7th century A. D. on the strength of the hypothesis that Kalidasa lived in the 6th century A. D, and that as Böartrihari bas borrowed a verse from him; also on the evidence of the Chinese traveller. I-tsing, who stayed in India towards the close of the 7th century and who says that a Bbartrihari died some 40 years before his visit. But there are two fatal objections to this theory. In the first place, the date of Kalidasa is still an open question and there are not evidences waptiog tbat put him in the 1st century B. C., and an interval of seven centuries between the two authors bas evidence to justify it. Secondly, I-tsing refers to the grammarian Bhartrihari, and recent research scholars are ined to the lief tbat the post and the grammarian were two different persons i and the reasons they give have not been refuted successfully till now. It is said that the Vairagya Sataka speaks in the language of Vedanta Philosophy, of wbich the first great exponent was Sankaracharya, wbo, it is said, lived about the 8th or 9th century A. D. In the first place, the date of Sankara is still under discussion ; and, in the second, the concepts of Vedanta existed many, many centuries before Sankara, who used his powerful logical intellect to give a permanent form to the doctrine. Thus this argument use 10 ·iv INTRODUCTION to fix tbe date of Bhartribari in the 7th centary A.D. falls to the ground All taat we can do is to wait for more evidence. 3. The following tale is told about Bhartrihari. Once upon a time, a Brahman came across a valuable fruit, which he gave to Bhartribari who was then king Bhartrihari gave it to his wife, who gave it to her paramour ; he, in his turn, gave it to his sweat-beart, in whose baods the king saw the fruit. This incident turned the mind of the king from the pleasures of the world. He then, retired to the forests, where be is said to have composed the Satakas. Tradition weaves plenty of stories round an old, reputed personage, and the tales may be based on fact or fancy. Bhartribari was translated into Dutch as early as 1651 A.D. by Abraham Roger. 1 4. The extant works of Bhartrinari are the three Satakas on Niti (or conduct), on Sriogara (or love) and on Vairagya (or renunciation). Vakyapadiya and Bhattikavya, two works that have been attributed to the poet Baartribari, may now be said to be the work of one or two different bands 5. Vakyapadiya is a commentary on the Mababhashya. It is connected with the pbilosophy of granmar. Its style is so different from that of the author of the Sata kas that one may safely say that the gradinarian and the poet were not onc. 6. Bhattikavya has been ascribed by various commen: tators to Bhartibari. " It deals, in 22 cintos, with the story of Rama, but only with the object of illustrating Sapskrit grammar All the coajugational forms of verbs ·INTRODUCTION which are difficult to repember and all otter difficult derivations of words bave been interwoven in melodious verse, so that tbe student who knows the poem, knows Sanskrit grammar also. But the remark on tbe Vakyapadiya applies here also. 7. Thus we may safely conclude that the Sata kas were the scle productions of this Bhartrihari. They show that be was Hindu, though a few Buddhistic thoughts are found here and tbere. 8. The stanzas of Sringara Sataka are generally sensual. The effect of 1000n.light, cool breez, etc., on the ininds of lovers are well depicted. 9. The staz zas in the Vairagya Sataka are permeated with tbe influence of popular al Vedaatic philosophies. They are written with the full enthusiasm and determination of an ascetic who has renounced the world. The slokas are didactic in their general tenor. 10. The stanzes iu the Nitisataka are didactic lyric apothegors in easy anguage. Many of them are selected from the works of otber autbors. The following criticisms, of the class of poetry of which Nitisataka is a type, may be read with advantage. "The main buik of the lyrical creations of mediaeval India are not connected poems of considerable length, but consist of that miniaturo painting which, as with a few strokes, depicts an anatory situ ition or sentiment in a single stanza of four lines. These lyrics are in many respects cogaale to the sertentious poetry which the Indians cultivated with such eminent success. Bearing evidence of great wealth of observation and depth of feeling, they are often drawn by a master-hand. Many of them are in matter and form gems of ·IFTRODUCTION perfect beauty. Some of their charm is, however, lost in translation owing to the impossibility of reproducing the elaborate metres employed in the original. Several Sanskrit poets composed collections of these miniature lyrics.". Macdonell. “ Scattered throughout the various departments of Sanskritliterature, are innumerable apophthegms in wbich wise and noble, striking and original thoughts often appear in a highly finished and poetical garb. These are plentiful in the law-books, in the epic and the drama; they are frequently on the lips of heroes, sages and Gods; and in fables are constantly uttered by tigers, jackals, cats and other animals. Above all the Mababbarata, which, to the pious Hinda constitutes a moral encyclopaedia, is an inexhaustible mine of proverbial philosophy. It is, bowever, natural that ethical maxims should be introduced in greatest abundance into works which like the Panchatantra and the Hitc padesa, were intended to be hand-books of practical moral philosophy. Owing to tae universality of this mode of expression in Sanskrit literature, there are but few works consisting exclusively of poetical. Bphorisms. Tte most important are the two collections by the highly gifted Bhartrihari entitled respectively, Nitisataka or century of conduct, and Vairagyasataka or century of: renunciation."'-Ibid. With regard to the collections of moral maxim sz. sentiments, etc... these are generally in metrical stanzas and sometimes contain charming allusions to natural objects and domestic life, with occasional striking thoughts on the nature of God and the immortality of the soul, as well as sound ethical teaching in regard to the: various relations and conditions of society. They are:

·INTRODUCTICN really mines of practical good sense. The knowledge of human nature displayed by the authors, the shrewd advice they give, and the censure they pass on human frailties often in pointed, vigorous and epigrammatic language attest an amount of wisdom, wbich if it had been exhibited in practice, must have raised the Hindus to a high position among the nations of the earth. Whether, however any entire collection of such stanzas.can be attributed to any one particular author is doubtful. The Hindus, for the reasons we have already stated, have always delighted in apophthegms. Numbers of wise sayings bave, from time immemorial, been constantly quoted in conversation. Many, thus orally current, were of such antiquity that to settle their authorship was impossible. But occasional attempts were made to give permanence to the floating wisdom of the day by stringing together in stanzas, the celebrated maxims and sayings, like beads on a recklace, representing a separate topic and the authorship of a whole series being naturally ascribed to men of known wisdom like Bhartrihari, and Cbanakya, much in the same way as the authorship of the Puranas and the Mababharata was referred to the sage Vyasa."- Alomer Williams. [Some editions contain stanzas which bave been omitted in others. So, care bas been taken to include only such of tbe stazas as are warranted by eminent per sons to be the work of Bhartrihari. The stanzas in the: Addenda are omitted in some editions.]

·No text on this page.

·॥श्रीरस्तु। ॥ भर्तृहरिसुभाषितम् ॥ ॥ नीतिशतकम् ॥ ॥ व्याख्यानपीठिका वन्देहं रघुनन्दनानि सरसोजातद्वयीमदया- मन्दानन्दमरन्दबिन्दुलहरीसन्दोहनिष्यन्दिनीम्। यत्रेन्दिन्दिरजातवन्मुनिमनोवृन्दं कृतस्वाश्रयं काजितुन्दिलतामविन्दत परानन्दावबोधोदयात् ॥ श्रीमांस्त्रलिङ्गदेशे स जयति विबुधश्रेणिकोटीरकोटी कोटीमाणिक्यभूतागणितगुणगणोऽखण्डपाण्डित्यशौण्डः । धीरः शाण्डिल्यगोत्रः सकलकविकुलाहादिसूक्तिप्रवीणो वीणोदाहायविद्या विवरणनिपुणो रामचन्द्रो बुधेन्द्रः ।। वेदान्तोदन्तचिन्तामतनुत चतुरेणान्तरेणाकुतक तक चातयद्यः फणिपतिवचसा सारमादत्तयोगे। यो गेयः सांख्यसंख्यागमसमयविधावप्यलं तन्त्रविद्या- विद् यो यामिन्यधीशः स्फुरति निरुपमो वञ्चवंशाम्बुराशौ ।।. विप्रेणाभूतपूर्व फलमधितपसाऽलम्भि सूर्यप्रसादा- लब्ब्वा तस्मान् स्वयं तत् प्रचुरतरजरापञ्चताकुञ्चनाख्यम् । हित्वा मोहंस्वकान्ता स्वतिविमलधिया तं निषेव्यात्तभव्यो योगीन्द्री भर्तृहर्याह्वय इह कुरुतेऽद्यापि विद्याविलासम् ॥ सोऽहमेतत्प्रणीतायाः सुभाषितकृतेः कृती। कुर्वे सहृदयानन्दिन्याख्यां व्याख्यां सतां मुदे॥ व्याकुर्वन्ति निबन्धगौरवभयान्नैव स्फुटं युक्तिभि- ये तेऽन्येतृजनप्रतारणपरा का नैपुणी वा ततः।। वैखर्या वचसा कवीशहृदयं प्रख्यापयन्वय- द्वारैवाहमिहाखिलं प्रविवृणीम्युतिनजोजम्भितम् ॥

·२ नीतिशतके इह खलु तत्रभवानशेषविशेषसारपारदृश्वा विश्वातिशायिगुणगरिमावतारो भर्तृहरिनामा महायोगोश्वरो निजयोगमहिमानुसारेण करतलामलकोकृताखिल- विरिञ्चित्रपञ्चस्तृणझणमित्र जगजालमालोकयन् परमकारुणिको लोकव्यवहार परिज्ञानखिन्नान्तःकरणः लोकानुजिवृक्षया नीतिगृङ्गारवैराग्यवर्णनप्रख्यं सुभाषित त्रिशत्याख्यं कञ्चित् प्रबन्वं प्रारभमाणस्तत्परिपन्थिनिर्मन्धनद्वारा परिसमाप्ति- प्रचयगमनलक्षणं फलसाशासानः शिष्टाचारपरिप्राप्तविशिष्टपरज्योतीरूपेष्टदेवता. नमस्काराकारं मङ्गाळमादौ निबध्नाति ॥ दिक्क लाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये । खानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ व्या-दिशः प्राच्यादिदिक्प्रदेशाः। कालाः भूतभविष्यद्वर्तमानरूपाः । आदि. शब्दसङ्ग्रहोलानि वस्तूनि । तथा च दिक्काला आदयो येषां तानि दिक्कालादीनि । तद्गुण विज्ञानबहुव्रीहिः । अन्यथा तेषामप्राधान्येन विनाभावे शास्त्रविरोधः स्यात् । तैरनवच्छिन्ना अपरिकप्ता । विभुत्वानियवादे कस्वाच्च देशाः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्ने यर्थः । अत एवानन्ताऽपरिमिता विविधपरिच्छेदशून्यत्वा- दखण्डदण्डायमाने त्यर्थः । एतेन सजातीयविजातीयस्वगतभेदत्रयराहित्यमर्थात् सूचितमिति विज्ञेयम् । आनन्देति पाठे आनन्दचिच्छन्दयोद्वन्दान्ते श्रूयमाणो मात्रशब्दः प्रत्येक सम्बध्यते । तथा चानन्दमाता आनन्दमयी चिन्मात्रा ज्ञानघना च। चिदेकरसेति यावत् । तादृशी मूर्तिस्तस्यै तद्रूपायेत्यर्थः ; 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं यत् सानन्द ब्रह्मकेवल"मित्यादिश्रुतिस्मृतिकदम्बकमत्र प्रमाणमिति भावः; नात्र बहुव्रीहि राश्रयणीयः । अन्यथा। "इकोऽचि विभक्ता"वितिनुमि “मूर्तिन" इति स्यात् ; न च "तृतोयादिषु भाषितपुंस्कं पुत्रद्वालवस्ये "ति पुंवद्भाव इति वाच्यम् । मूर्तिशब्दस्य नियतस्त्रीलिङ्गवेनाभाषितपुंस्कत्वात्। तस्माद्यथाश्रुतमेव साधु मन्तव्यम् ! भाषितपुंस्कत्व यानि यस्वविवक्षायान्नु बहुव्रीहिविहिते तदा न काऽप्यनुपपत्तिरिति सर्व सुथम्, तया स्वानुभूतिरात्मानुभव एव 'ए मुख्य- मद्वितीयं वा । मानं स्व प्रकाशसाधनं । यस्य तस्मै; स्वयं प्रकाशसंविदूपत्वा- दस्य प्रदोपवत् स्वपरप्रकाशकतया स्वसाक्षात्कारे स्वानुभव एव प्रमाणं न घटा.

·मङ्गलाचरणम् अत्र रिव चक्षुरादिशामाणिकत्वमिति भावः । एनेन वृत्तिविषयत्वमेव न तु फल- विपयत्वमित्यवधेय; तदुक्त नाचायः स्वबोधेनाम्यबोधेच्छा बोधरूपतयात्मनः । न दोपखान्यदीपेच्छा यथा स्वात्मप्रकाशने ॥ इति; तथा शान्ताय अविद्यातत्कार्यलम्बन्धशून्यत्वात् प्रसन्नाय । "निष्कलं निष्क्रिय शान्त "मित्यादिश्रुतेः । तेजसे ज्योतीरूपाय । बझगे। नमः प्रतीभावः। "नमःस्वस्ती"त्यादिना चतुर्थी ॥ 'मङ्गळादीनि मङ्गळमध्यनि मङ्गळानानि शास्त्राणि प्रथन्ते । वीर- पुरुपकाण्यायुष्मत्पुरुषकाणि च भवन्ति । अध्येतारश्च प्रवक्तारो भवन्ती"ति भगवद्भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् । “आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशोवाऽपि तन्मु- ख"मित्यादि दण्डिवचनाच्चादौ नमस्काररूपमन्ते परब्रह्मस्मरणलक्षणं । च मध्ये'तदुभयात्मकं च मङ्गळमाचरितमित्यवगनव्यम् । “अथ शब्दानुशासन मित्यादौ सर्वत्र शास्त्रारम्भे मङ्गळार्थत्वेनाथशब्दप्रयोगदर्शनात् । तस्य तदर्थकरवं च; नि । “मङ्गळानन्तरारम्भप्रश्नकात्त्रयवथो अथे" त्यभिधानात् । "ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तेन माङ्गळिकावुभौ ॥ इति स्मरणाच; तच्च निर्विघ्नं पारिप्सितपरिसमाप्ति कामेनावश्यं कर्तव्यम् । "परिसमाप्तिकामो मङ्गळमाचरे "दि यनुमितश्रुतिबोधितकर्तव्यताकत्वात्। अनु- मानं च-मङ्गळं वेदबोधितकर्तव्यताकमलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वात् । दर्शाद्याचारवदित्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । तस्य कारणबानिश्चयात् कथमवश्य- कर्तव्यताकत्वम् ? तथा हि । शबरभाष्यादी कृतेऽपि मङ्गले समातेरजातत्वात् । किरणावळ्यादावकृतेऽपि जातत्वादिति चेत् । सत्यं । क्वचिद्विनबाहुळ्ये तत्सम- संख्याकमङ्गळाभावात् । क्वचित् प्राचीनमङ्गळवाहुळ्याच व्यत्यय; इत्यलमति - प्रसङ्गन॥ अत्र चारुत्वेन यथावद्वस्तुवर्णनात् स्वभावोक्तिरलङ्कारः । “स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावद्वस्तुवर्गन"मिति लक्षणात् । श्लोकास्यमेतदानुष्टभं वृत्तम् । “पञ्चमं लघु सर्वेषु सप्तम द्विचतुर्थयोः । गुरुषट्कं च सर्वेषामेतच्छोकस्य लक्षणम् ॥' इति वचनात् ॥ - " ·४ नीतिशतके २ पद्धतिः ॥ बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मरदूषिताः। अबोधोपहताश्चान्चे जीर्णरङ्गे सुभाषितम् ।। च्या प्रबन्धस्यास्य विविध स्वरूपपरिज्ञानार्थ तत्तत्पद्धतिनिबन्धनतया चिकीर्षितत्वात । तत्र मूर्खविद्वत्पद्धत्योावर्तकमावस्याविशिष्टत्वेनोभयनिरूपणे सम्पाते । प्राथम्ये मुख्यप्रसङ्गसङ्गत्योरन्यतरस्याभावादशोकवनिकान्यायप्राय स्वाच्चादौ मूर्खपद्धतिं वर्णयि मारभते । तत्र प्रथम सहृदयाभावात् सुभाषितस्य वकुमनवकाश इत्याह बोद्धारः इति-बोद्धारः परिज्ञातारः* "बुध अवगमन इत्यस्माद्धातोस्तृच् । मत्सरेणासूयया परोत्कर्षासहनेन प्रस्ताः समा-शान्ताः। ते न हृदयाळवः अतो नानुमोदन्त इति भावः । प्रभवो राजानः स्मयदूषिताः गर्वदुर्विनीताः न तु विनयप्रताः । अतो न ण्वन्तीति भावः । अन्ये उक्तोभय- व्यतिरिक्तजनाः बोधेनाज्ञानेन । उपहता नष्टात्मानस्ते न त्वधिकारिणः । अतरतेषामाकर्णनयोग्यताऽपि नास्तीति भावः । तस्मात् सुभाषितं साधुभाषणं ; प्रियवचनमिति यावत् । नपुंसके भावे क्तः । अङ्गेऽन्तरङ्गे । जीर्गमन्तर्हित ।न स्वद्यापि बहिः प्रवृत्तम् । तथाऽपि वक्ष्यामीति वाक्यशेषः । वृत्तं पूर्ववत् ।। अज्ञः सुखमाराध्यस्सुम्यतरमाराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ।। ३ व्या-ननु कीरशो मूर्खः यतस्तत्स्वरूपं निरूप्यते । तत्राह-अज्ञ इति- न जानातीत्यज्ञः अकिञ्चिज्ज्ञः मूड इति यावत् । सुखमक्लेशेन । आराध्यः समा. धेयः । तस्योपदेशमात्रेणैव विरम्भसम्भवादिति भावः । विशेष जानातीति विशेषज्ञः तत्त्ववेत्ता । सुखतरमयन्तानायासेनेत्यर्थः । 'द्विवचनविभज्ये 'त्यादिना वरप् प्रत्ययः । आराध्यते समाधीयते । तदुद्धेः सर्वदा विशेषग्रहणमात्रपर्यवसा- नादिति भावः । किं तु । ज्ञानं शास्त्रजन्यसंवित् तस्य लवेन दुर्विदग्धं पण्डित- मानिनम् । नर मूखंजनमित्यर्थः । ब्रह्माऽपि कर्तुमकर्तुमन्यथाकतुं समर्थश्चतु- मुखोऽपि । विमुतान्य इति भावः । न रक्षयति रञ्जयितुं न शक्नोति । तन्मनसः सूक्तिसहस्त्रैरपि समाधानासम्मवादिति भावः । उक्तोभयमध्यस्थो मूर्ख इति फलितार्थः॥ - ·मूर्खपद्धतिः रजनसम्बन्धेऽप्यसम्बन्धाभिधानादतिशयोक्तिभेदः । 'अज्ञो'। 'विशेषज्ञ' इत्यत्र च 'आतोऽनुपसर्गेक' इति कप्रत्ययो । न 'विगुपधज्ञे'त्यादिना कप्रत्ययः । अत एवाह भगवान् कात्यायन: "अकारादनुपसर्गात् कोपपदो भवति विप्रतिषेधेन"इति वार्तिकव्याख्याने भाष्यकारेणार्थज्ञशब्दमुदायास्यार्थस्य सम- थेनाद; एतच्चासकृदुक्तं मदीयङ्गारश्नाटकेऽपि । 'रुक्मिणीरसमयं समयज्ञः' इत्यादिषु; एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । आर्यावृत्तभेदोऽयमुन्नेयः; उत्तरत्रापि भेदान्तराण्युन्नेयानि ॥ प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरा- त्समुद्रमपि सन्तरेत्प्रचलदूमिमालाकुलम् । भुजङ्गमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारये- न तु प्रतिनिविष्टमूखंजनचित्तमाराधयेत् ।। ४ व्या-अथ द्वाभ्यां मूर्खजनचित्तस्य दुरारान्यतामाह-प्रसझेति-मकरः शिंशुमाराख्यो जलग्राहविशेषः। तस्य वक्त्रे वदनगह्वरे दंष्ट्राणां निशिताप्रदर्शन- विशेषाणाम् । अन्तरात् अन्तराळात् । अतिसङ्कटादित्यर्थः । प्रसह्य बलात्कारेण । मणि रत्नं । दुरुद्धरमपीति भावः । उद्धरेदुद्धतुं शक्नुयात् । जन इति शेषः। केनचिदवधानेनानयेदित्यर्थः । तथा प्रचलन्तो दोलायमानाः । ये ऊर्मयस्तेषां। मालाभिः परम्पराभिराकुलम् उल्लोलोजम्भितमित्यर्थः । समुद्रमपि । दुस्तर- मपोति भावः । सन्तरेत् सम्यक्तरितुं शक्नुयात् । केनचिप्लवनसाधनेनेति भावः । लयेदिति पाठे हनुमानिव केनचिच्छक्तिविशेषेण लकितुं शक्नुयादित्यर्थः । तथा कोपितं सञ्जातकोपं । कोपवशात् सफूत्कारं जिड्डयासृक्कप्रान्तौ लेलिहानमित्यर्थः । तदस्य सातं । तारकादिभ्य इतजि"तीतप्रत्ययः । तारकादिराकृति- गणः । भुजङ्गं सर्पमपि । दुर्धरमपीति भावः । शिरसि केशपाशे । पुष्पेण तुल्यं पुष्पवत् । पुष्पस्नजमिवेत्यर्थः । "तेन तुल्यं क्रियाचेद्वति'रिति वतिप्रत्ययः । धारयेत् धारयितुं शक्नुयात् । मणिमन्त्रादिसाधनेनेति भावः । किं तु प्रतिनिविष्ट- मभिनिवेशाकान्तं । दुराग्रहाविष्टमिति यावत् । मूर्खजनस्य दुर्विदग्धस्य । चित्तम् । नाराधयेत् आराधयितुं समाधातुं न शतायात । उपायालाभादिति. मकरदंष्ट्रान्तरस्यमण्युद्धरणादिप्राय मूर्खजनचित्तसमाराधनमिति लोकार्थः॥ NEKTI-2 भावः ।

·नीतिशतके लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् पिबेच्च मृगताष्णकासु सलिलं पिपासादितः। कदाचिदपि पर्यटन् शशविषाणमासादये- नतु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ व्या एवं दुर्लभवस्तुसाधने दुष्करकार्यकरणे च सम्भावनया शक्तिरुका । नमूर्खचित्तप्रसाधने ; इदानीमत्यन्तदुर्लभवस्त्वपि प्रसाधयेन तु तच्चित्तमित्याह- लभेतेति यत्नतः कुतश्चित्प्रयत्नात् । पञ्चम्यास्तसिल । पीडयन् केनचिद्यन्त्रण सम्मदयन् । लिकतासु वालुकास्वपि । कालत्रयेऽप्यन्तस्नेहानधिकरणभूतास्व- पीति भावः । तैलं स्नेहम् । लभेत लब्धुं शक्नुयात् । 'स्नेहनेतेल 'मित्यनुशास- नान्नात्र तिलसम्बन्धित्वाशङ्काकलङ्कावतार इति द्रष्टव्यम् । तथा पातुमिच्छा पिपासा । 'पा पान' इत्यस्माद्धातोः समन्तात् स्त्रियामप्रत्यये टापू । तया अर्दितः पीडितः तृष्णातुरः सन्नित्यर्थः । मृगतृष्णिकासु च मरुमरीचिकास्वपि वा । जलभ्रममात्रदायिनीष्वपीति भावः । मृगतृष्णाशब्दात् स्वार्थे कप्रत्यये । 'प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुप' इतीकारः । सलिलं जलम् । पिबेत् पातुं शक्नुयात् । 'पाब्राम्मे 'त्यादिना पिबतेः पिबादेशः । तथा पर्यटन तत्र तत्र वनान्तरे सञ्चरन् । कदाचित् कस्मिंश्चित् समये । शशस्य मृगविशेषस्य । विषाणं शृङ्गमपि । वाङ्मानगोचरमपीति भावः । आसादयेदधिगन्तुं शक्नुयात् । (न तु प्रतिनिविष्टेत्यादि पूर्ववत् ।। सिकतातैललाभादिवदत्यन्तदुर्घटं मूर्खचित्तसमाधान मिति भावः ; मृगतृष्णिकाजलशशविषाणयोगगनारविन्दवव्यापुत्रवदत्यन्ता सङ्गतत्वमुक्तं सुरेश्वरवार्तिके- "मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः। एष वन्न्यासुतो याति शशङ्गधनुर्धरः ॥" इति पद्यद्धयेऽप्यस्मिन् मणिमुद्धरेदित्यादौ 'शकि लिङ्चे 'ति शक्याथै विधिलिए; तथा अपि शब्दः समुच्चये । 'सम्भावनायां चेत् ' तदनुवाद इति विवेकः; उभयथाऽप्यनुशासनसम्भवात् । प्रकृतार्थोपपत्तेश्च ; यथाहामरसिंहः “ग - समुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपी"ति; अन्न समुद्रमपि लङ्येदि" स्युदाज हार खासी॥ अत्र मण्युद्धरणाद्यसम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धाभिधानादतिशयोक्तिः।

·मूर्खपद्धतिः श्लोकद्वयमेतत् पृथ्वीवृत्त । तदुक्तं केदारेण वृत्तरताकरे " जसौ जस- यलावसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरु रिति । अत एव 'सिकतालुतैल' मित्यत्र । मृगतृष्णिकातु सलिल' मित्यत्र 'मूर्वजनचित्त भियत्र च । अष्टमवणे विहितस्य विच्छेदस्याभावाद्यत्तिभ्रष्टं नाम दोषः। इसमेव केचिदपस्थयति वदन्ति । तदुक्तं विद्यानाथेन “यत्र स्थाने यत्तिभ्रंशस्तद्यतिभ्रष्टमुच्यत" इति ॥ कुत्रचित्पदमध्ये तु यतिामेच्छन्ति सूरयः। यत्र पूर्वापरौ भागौ स्यातामेवैकवर्गगो॥" इति दत्तिलनवनापि समाधातुं न शकोत; पूर्वापरभागयोरेकवर्गगतवा. भावात् ; निरंकुशः खलु कवयो भवन्ति सर्वपथोनाः इत्यलमतिमाञ्चेन ॥ व्यालं बालमृणाळ न्तुमिरलो रोर्बु समुजृम्भते भेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमधान सन्नह्यति । माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षाराम्बुधेरीहते मूर्खान्यः प्रतिनेतुमिच्छति बलात्सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ ६ व्या-अथ मूर्खानुनयेच्छायाः अयन्ताविवेकितामाह-व्याळमिति । असौ पुमान् । व्यालं दुष्टगजं । न तु साधारणजन्तुलित्यर्थः । नि-" व्याळो गजेसर्प" इति विश्वः । बालमृणाळसन्तुभिः कोमलबिसकिसलयसूत्रैः । ईष. निरोधस्याप्यनुपयुकैरिति भावः । रोर्बु नियन्तुन् । सनुजम्भते कृतप्रयत्नो भवतीत्यर्थः । तथा वनमणिं हीराख्यमणिविशेषम् । अलोहलेख्यमपीति भावः। नि।'हीरोवञ्चकथ्यत' इति हलायुधः । शिरीषकुसुमत्यातिकोमलपुष्पविशे षस्य । प्रान्तेनाञ्चलेन । भेत्तं विदारयितुम् । सन्ब्रह्मति उद्युक्ते इत्यर्थः । तथा क्षाराम्बुधेः लवणार्णवस्य । न तु स्वल्पजलाशयस्य । मधुबिन्दुना क्षोदविघुपा । न त्वविच्छिन्नमधुधारासम्पातेनेत्यर्थः । माधुर्य मधुरगुणं रचयितुं सम्पादयितु मीहते काङ्क्षति, कोऽसावित्यत आह ; यः पुमान् । बलाद्वारपाटवात् । सुधा स्यन्दिभिरमृतस्वादुभिरतिमधुरित्यर्थः । सूक्तैः प्रियोक्तिभिः । नपुंसके भावे का। मूर्खान् प्रतिनेतुं समाधातुमिच्छति सोऽसाविति सम्बन्धः; मृणालतन्तुभि- ाळनिरोधनादितत्पर इव मूर्खा जुनयपरोऽप्यत्यन्ताविवेकीति भावः । अत्यन्त दुष्करं मूर्खप्रसादनमिति फलितार्थः । ।

·८ नीतिशतके अन्न यः प्रतिनतुमिच्छति वाच्छति असौ समुज्जम्भत इत्यादि विशि- शानुनले छोविज़म्भमाणादिवाक्यार्थयोनिर्दिष्टैकत्वासम्भवात् सादृश्यलक्षणायाम- सम्दुसम्बन्धी वाक्यार्थवृत्तिनिदर्शनाभेदः; न चायं दृष्टान्तः । वाक्य- भेदेन प्रतिबिम्बकरणाक्षपे तस्योत्थानात् । अत्र तु वाक्याथें वाक्याथैसमारो. पादाक्यैकवाक्यतायां तदभाव इत्यलङ्कारसर्वस्वकारः ॥ शार्दूलविक्रीडितम् । “सूर्याश्वैर्मसजास्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्" इनि लक्षाया। स्वायत्तमेकान्तहित विधात्रा विनिर्मितं छादनम्ज्ञतायाः। विशेषतः सर्वविदा समाजे विभूषणं मौनमपण्डितानाम् ॥ व्या-अथैषां गतिमाह-स्वायत्तमिति-विधात्रा ब्रह्मणा का स्वायत्त भामाधीन । न तु परोपदेशसापेक्षम् । नि-अधीनो निन्न आयत्त' इत्यमरः । एकान्तहितमसान्तहितकारि । स्वावगुणाच्छादकत्वादिति भावः । तथा विशेषतो विशेषाकारण । सार्वविभक्तिवस्तसिः। सर्वविदां समाजे सर्वसभायाम् । विभू- घणमुपस्कारहेतुभूतत्वाद्भूषणप्रायम् । मौनं तूष्णीम्भावः कर्म वा 'इगन्ताच लघुपूर्वा' दियण । अपण्डितानामविदुषां सम्बन्धिन्याः अज्ञताया। मौढ्यस्य च्छादनमाच्छादकम् । सद् । विनिर्मितं रचितम् । अतोऽपण्डितैर्निजमौव्यसङ्गोप- नार्थ मौनेनैव वर्तितव्यमिदमेवैतेषां गतिः । अन्यथा हास्यास्पदता स्यादिति भावः । 'एकान्तकृत' मिति पाठे तु । कृतं कर्म । भावे क्तः । एकान्तकृत रहस्यनुष्टितं कर्म । अज्ञतायाः छादनं सद्विनिर्मितमपण्डितानां मौनं भूषण सद्विनिर्मितमिति प्रत्येकमन्वयो द्रष्टव्यः । अज्ञताच्छादनार्थमेकान्त एव कर्म कर्तव्यमण्डितैमौनिमिरेव स्थातव्यसन्यथा स्वरूपप्रकाशनेनापहास्यास्पदता स्यादिति भावः॥ उपजातिवृत्तम् । 'इन्द्रोपेन्द्रवज्रमिति लक्षणात् ; तौ द्वौ कीग्विधौ ? स्यादिन्द्रवना यदि तौ जगौ गः उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ । अनन्तरोदीरितलक्षमभाजः पादा यदीया उपजातयस्ताः॥" इति वृत्तरत्नाकरे उक्तत्वात् ॥ यदा किञ्चिज्ञोऽहं गज इव मदान्धः समभवं तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदवलिप्तं मम मनः।

·९ मूर्खपद्धतिः यदा किञ्चित्किञ्चिदुधजनसकाशादवगतं तदा मूर्योऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ व्या-अथ कश्चिदनुभविनः परान् प्रति स्वानुभवप्रकारमाह-यदेति-शि- चिद्ज्ञः अल्पज्ञस्सन् । यदा यस्मिन् साये । गज इव । मदेन दणान्धः कर्तव्यविवेकशून्यः । समभवं जातोऽस्मि । तदा तस्मिन् समये । सर्वज्ञ: अशेषज्ञोऽस्मीति मम मनोवलितं गर्वितमभवत् । " अल्लविद्यो महाग"ति न्यायादल्पज्ञत्वस्यैव गहेतुत्वादिति भावः । नि-'अबलेपस्तु गर्दै स्थालेपने दूषणेऽपि चे"ति विश्वप्रकाशः। यदा बुधजनस काशाद्विद्वजनमुखादित्ययः। 'आख्या- तोपयोग' इत्यपादानत्वात् पञ्चमी। किञ्चित्किञ्चित् स्खला स्वयं । शास्त्रो- धिताचारादिकमिति शेषः । अवगतं ज्ञातम् । तदा । मूखों मूढोऽमीति मे मम । मदो ज्वर इव । व्यपगतो निर्गजः । अभूदिति शेषः। ज्वरवद्विारकारिवा- दस्यैतत्साम्यमित्यवगन्तव्यम् । 'आचार्यवान्पुरुषो वेदेति श्रवणादाचार्यादतगत विद्यस्यैव विवेकसम्भवादिति भावः; अल्पज्ञाऽपि सन् यस्सर्वज्ञान सान मनुते स एव मूर्खः । यस्तु सर्वज्ञोऽपि मूढ मानो भवति स विद्यानिसि विवेकः । मदो गर्वहेतुर्गुरुशुश्रूलादिविनयहेतुरिति फलितार्थः । यद्वा एतानन्तं कालं मदवशान्मूल्ऽस्मि । इदानी गुरुशिक्षाव शाद्विवेकावगतिरिति वा योजनापन् । शिखरिणीवृत्त । “रसै रुदैश्छिन्ना यमनसभल्ला गः शिवगो नि लक्षणात् ॥ क्रिमिकुलचितं लालाक्लिनं विगन्धि जुगुपिसतं निरुपमरसप्रीत्या खादन्खरास्थि निरामिषम् । सुरपतिमपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते नहि गगयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्राफरगुताम् ।। व्या-मूर्खस्यातिनच्यं दृष्टान्तमुखेनाह-क्रिभिकुलमिति-श्वा शुनकः । क्रिमिकुलैरमेध्यमध्योत्पत्तिमदपादजन्तुसन्ततिभिश्चितं व्याप्तम् । लालाकिन चसापूराई । यद्वा । लाला सृणीका दन्तान्तजेलमिति यावत् । नि-सृणीकास्य. न्दिनीलाले 'त्यमरः । तया किन्नं खादनसमये तस्यास्तत्र स्त्रवणादिति भावः। विगन्धि दुर्गन्धि अत्र विशब्दस्य पूतिपर्यायस्वविवक्षायाम् । 'गन्धस्ये' यादिनः ·१० नीतिशतके समासान्त इकारोऽन्तादेशः । यद्वा । विगन्ध आमगन्धोऽस्यास्तीति विगन्धि। अत एव । जुगुप्सितं हेयम् । तदपि । निरामिषं मांसलेशशून्यम् । तदपि । खरास्थि रासभकीकसम् । निरुपमः । उपमानरहितो यो रसः स्वादः। तत्र या प्रीतिः प्रेम तया। खादन्भक्षयन्पार्थस्थमन्तिकस्थं । 'सुपिस्थ' इति क प्रत्ययः । सुरपतिमिन्द्रमपि । किमुतान्यमिति भावः । विलोक्य । न शङ्कतें न लजते। तथाहि । क्षुदो जन्तुः नीचजन्तुः । परिग्रहे स्वीकृतवस्तुनि । फल्गुतां तुच्छत्वम् । न गणयति न मनुत इत्यर्थः । जुगुप्सितकर्माचरणतस्परी मूर्योप्येवं न महधि- गर्हणाद्विभेतीति भावः । नि-"पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः" इत्यमरः । फल्गु तुच्छमसारं चेति यादवश्च ॥ अनामस्तुतवृत्तान्तकथनात् प्रस्तुतमूर्खजनवृत्तप्रतीतेरप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः ।। अप्रस्तुतस्य कथनात प्रस्तुतं यन्त्र गम्यते । अप्रस्तुतप्रशंसेयं सारूप्यादिनियन्त्रिता॥ इति लक्षणात् हरिणोवृत्तं । "भवति हरिणीन्सौ ब्रौ श्वौ गो रसाम्बुधि, विष्टपैः" इति.लक्षणात् ॥ शिरक्शा स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधर महीध्रादुत्तुङ्गादवनिमवनेश्चापि जलधिम् । अधो गङ्गा सेयं पदमुपगता विकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ १० व्या-अथाविवेकस्यानादिकथनद्वारा विवेकस्यावश्यकत्वं प्रदर्शयति । धिर इति-अनोत्तरवाक्ये तच्छब्दस्य विद्यमानत्वाधब्छदोऽध्याहर्तव्यः। यत्तदो. नित्यसम्बन्धात । उत्तरवाक्यस्थयच्छब्दस्यैव पूर्ववाक्यतच्छब्दानपेक्षितत्वनिय- भात् । तथा च या गङ्गा स्वलोकात् । शर्वस्येदं शार्वमैश्वरं । नि-'ईश्वरशवं ईशान' इत्यमरः । तस्येदमित्यण्प्रत्ययः । शिरशीर्षमुपगतेति सर्वत्रानुषज्यते। प्रथमत इति शेषः । तदनु पशुपतेश्शर्वस्य । शिरस्तइशीर्षात् । पञ्चम्यास्तसिल । परतीति धरः । पचायच् । क्षित्याः धरः क्षितिधरः । तं हिमवन्तमुपगता । मही धरतीति महीधः । मूलविभुजादित्वात्क प्रत्ययः । यथाह वामनः “ मही प्रादयो मूलविभुजादिदर्शनादिति । अत एव । नि-"महीध्र शिखरिक्ष्माभृदि' स्थायमरः । उत्तश्रादुनतान्महीधाद्धिमवदात्यक्षितिधरादवनिं भुवमुपगता स्तोकमथवा -- ·मूर्खपद्धतिः श्रवनेश्चापि जलधि समुद्रमुपगता । 'नदीनां सागरो गतिरिति 'गङ्गा सागर- पूरणीति वचनादिति भावः । अथो अनन्तरं नि-"मङ्गळानन्तरारम्भप्रश्न- कात्तथैवथो अथ"त्यमरः । सेयं परिदृश्यमाना गङ्गा मन्दाकिनी तोकमल्पं परिमितमिति यावत । पदं स्थानम् । उपगता प्राप्ता । यद्वा । अधः उक्तप्रकारे- णाधः प्रदेशे। पाताळे वा । पदमिति योजना । अथवा तथाहीत्यर्थः । पक्षान्तरे वा । विवेकभ्रष्टानां विवेकशून्यानां । स्थानभ्रष्टानां च । शतमुखो बहुप्रकारः। विनिपातो भङ्गः । अधोऽधः पतनं च । भवति । विवेकयुक्तानां तु नैवम् । अतो विवेकानभ्रंशितव्यमिति भावः । यतस्सकललोकमहिताया अपि गङ्गाया भ्रंश- वशादीगवस्थापत्तिः । किमुतान्येषामिति विवेकस्यात्यन्तावश्यकत्वमित्यवगन्त- व्यम् । पुरा किल तत्र भवान् भगीरथोऽश्वमेधीयाश्वान्वेषणतत्परतया पाताळ- मुपगतानां कपिलविलोचनानलभसीकृताना सगरकुमाराणमूचलोकप्राप्त्यर्थ सर्लोकात् सुरसरितमवतारयामासेति पौराणिकी कथाऽत्रानुसन्धेया॥ अनानेकस्मिन्नाधार क्रमेणैकस्या आधेथभूताया गङ्गायाः स्थितिकथनात् पर्यायाख्योऽलङ्कारः । तदुक्तं विद्यानाथेन- "क्रमेणैकमनेकस्मिान्नधारे वर्तते यदि । एकस्मिन्नथवाऽनेके पर्यायालङ्कतिर्मता॥" इति शिखरिणीवृत्तं - लक्षणंतूक्तम् ।। शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक्छत्रेण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिताङ्कशेन समदो दण्डेन गौगर्दभः । व्याधिर्भेषजसङ्गहैश्च विविधैर्मन्त्रैः प्रयोगैर्विषं सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥ ११ व्या-अथारम्यादीनां विनिवारणे शास्त्रप्रतिपादितजलादिरूपहेतून् प्रतिपाय मौल्य॑स्य निवारणे शास्त्राभावं हेत्वभावं च स्फुटीकुर्वजाह-शक्य इति- हुतभुक् । हुतं होमद्रव्यं हविः पुरोडाशवपादि भुनक्तीति हुतभुक् वैदिकाग्निः। अन्न तु गृहादिदाहकृत् लोकिकोऽग्निरिति मन्तव्यम् । जलेन उदकेन । वारयितुं निवारयितुम् । शक्यं । एवरीत्या । सूर्यातपस्सूर्यस्य रवेरातपः । छत्रेण वारयितुं शक्य इति पदद्वयस्योत्तरत्राप्यनुषङ्ग इति मन्तव्यं । समदः मदसहितः । नागेन्द्रः गजश्रेष्टः । निशिताङ्कुशेन तीक्ष्णाङ्कुशेन । गौः वृषभः । गर्दभो रासभश्च ।

·१२ नीतिशतके दण्डेण । व्याधिः कुष्टादिरोगः । भेषजसङ्ग्रहैरौषधसङ्ग्रहणैश्च । अत्र चकारात् महामन्त्रजपहोमसुरार्चनदानादिकमपि गृह्यते । 'तच्छान्तिरौषधैर्दानैपहोम- सुरार्चनैरिति स्मरणात् । विष कालकूटादि । विविधैर्नानाविधैः । मन्त्रैः मन्तारं ब्रायन्ते रक्षन्तीति मन्त्राः । तैमन्त्रैः प्रणवादिभिः । विविधैः प्रयोगैश्च । निवारयितुं शक्यमित्यर्थः। तस्मात सर्वस्य प्राणिहिंसाकारणीभूतदुष्टजन्तुजातस्य । शास्त्रविहितं शास्त्रविधिचोदितमौषधं जलादिरूपभेषजम् । अस्ति । मूर्खस्य तु । औषधं सुभाषितादिरूपं । नास्ति शास्त्रविहितं न वर्तते ॥ ॥ इति नोतिशतके मूर्खपद्धतिस्सम्पूर्णा ॥ ॥ विद्वत्पद्धतिः॥ शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयागमाः विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः। तज्जाड्यं वसुधाधिपस्य सुधि यस्त्वर्थ विनापीश्वराः कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षकैन मणयो यैरपतः पातिताः ॥ १२ व्या-अथ मूर्खपद्धतिवैलक्षण्येन विद्वत्पद्धति वर्गयति; यद्वा । यदुक्तं विवेकस्यात्यन्तावश्यकत्वं । तस्य शास्त्रपरिज्ञानसाध्यत्वात् । तस्य च विद्वद धीनत्वात् । तत्पद्धतिवर्णनमिदानीमारभते-शास्त्रेति ॥ शास्त्रैः काणादगौतमोयादि. भिरुपस्कृताः अलंकृतास्तथा शब्देन व्याकरणेन । सुन्दराः । गिरो वाचो । येषां ते तथोक्ताः । अत्र यद्यपि शास्त्रपदग्रहणेनैव सर्वेषां शास्त्राणां सङ्ग्रहात् पार्थक्येन शब्दशास्त्रग्रहणे पौनरुक्त्यं दूषणं स्यात् । तथाऽपि गोबलीवदन्या- येन समाधेयं । पहा 'सर्वशास्त्रमुर्ख व्याकरणम्' इति तस्य प्राधान्यातू पार्थक्येन निर्देशः । अथवा इतरेषां शास्त्राणामुपस्कारहेतुभूतत्वमात्रमेव । अस्य तु 'वाणी व्याकरणेन' इति स्वेनैवोत्तरत्र बक्ष्यमाणत्वात् तदेकान्त- सौन्दर्यावहत्वेन पृथग्ग्रहणमिति मन्तव्यम् तथा शिष्येभ्योऽन्तेवासिभ्यः प्रदेया व्याख्यानरूपेण प्रदातुं योग्या । आगमाः शास्त्राणि येषां ते तथोक्तः। सम्यक् शिशापाटवात् प्रबुद्धाखिलशास्त्र सिद्धान्तत्वेन शिष्यद्वारा व्याख्यात. निखिलागमा इत्यर्थः । यद्वा शिष्पेभ्यः प्रदेया विनियोगार्हाः न तु कुहकतया ·विद्वत्पद्धतिः गर्भ एव जीर्णीकृता इत्यर्थः । तथा भूता आगमा एषां ते तथोक्ताः । नि- आगमः शास्त्र आयतावि' ति विश्वः । अत एव विख्याताः सर्वत्र प्रसिद्धाः। कवयो विद्वांसः । निर्धनाः धनहीनाः सन्तः। यस्य प्रभो राज्ञो । विषये देशे सन्निधौ वा । सन्ति तिष्ठन्ति । तन्निरर्थत्वेनावस्थानं । तस्य वसुधाधिपस्य प्रभोरेव । जाड्यं मान्द्यं हैन्यमिति यावत् ॥ 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि चेति व्यन्प्रत्ययः । सुधियो विद्वांसस्तु । अर्थ धनं । विनाऽपि । 'पृथग्विने। त्यादिना विकल्पावितीया ॥ ईश्वराः समर्थाः पूज्या इत्यर्थः । विद्याया एव तेषां महाधनत्वादिति भावः । किं तु । यैः कुपरीक्षकैः तत्र शास्त्रपरिज्ञानाभावात् कुत्सितपरिज्ञानिभिः । मणयः अमूल्याअपीति भावः । अर्घतः मूल्यतः पातिताः यदि बहुमूल्या मणयोऽल्पमूल्याः कृता इत्यर्थः । कुत्स्याः किं । न स्युरेवेत्यर्थः- अयमर्थः । विद्वद्भिः प्रभुसमाश्रयेणैव स्थातव्यं “सदाश्रयेण शोभन्ते पण्डिता वनिता लता” इति न्यायात्; सत्र नते यदि विद्वन्मनोरथं पूरयेयुस्त तेषा. मेव कुत्सितत्वं । विद्वांसस्तु कुपरीक्षकोपहतमणय इव न कुत्स्या इति; अत: श्रेयस्कामैः प्रभुभिः तन्मनोरथपूरकैरेव भवितव्यमिति तात्पर्यम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तं-लक्षणं तूक्तम् ॥ हर्तुर्याति न गोचरं किमपि शं पुष्गाति यत्सर्वदा यार्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् । कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमन्तर्धनं येषां तान्प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तैस्सह स्पर्धते ? ॥ १३ व्या-अथ विद्याधनस्य प्रसिद्धधनवैलक्षण्यवर्णनद्वारा विदुषामुत्कर्षमापाद- यन्तेषु गौरवेण विश्वासोत्पादनार्थ नृपान् सम्बोधयति-हतुरिति-यद्विद्याख्य धनं । हर्तुश्चोरादेः । 'हर्तुमिति' तुमुन्नन्तपाठे अपहर्तुमित्यर्थः । गोचरं न याति विषयतां न प्राप्नोतीति । भावप्रधानो निर्देशः । तस्यात्यन्तदुर्महत्वादिति भावः। तथा सर्वदा कालत्रयेऽपि । किमप्यनिर्वाच्यं । शं सुख । पुष्णाति वर्धयति 'अर्थानामार्जने दुःखमि' ति सरणात् । प्रसिद्धं तु नैवमिति भावः । अनिशं सर्वदा । अर्थिभ्यो विद्यार्थिभ्यः याचकेभ्यश्च । प्रतिपाद्यमानं व्याख्यायमानं दीयमानमपि च । परामुत्कृष्टां । वृद्धिमभ्युच्छ्रयं । प्रामोति विद्याया व्याख्याने. नाभिवृद्धिसम्भवादिति भावः । तथा कल्पान्तेषु प्रळयेष्वपि । निधनं नाशं । न ·नीतिशतके प्रयाति न नश्यतीत्यर्थः । कल्पान्तेष्वपीति बहुवचनग्रहणं विद्याधनस्यात्यन्त विनाशाभावप्रकाशनार्थम् । प्रसिद्ध तूक्तविपरीतमिति भावः । तदुक्तम् ॥ 'न भोगहार्या न च बन्धुहार्या न भ्रातृहार्या न च राजहार्या । स्वदेशमित्रं परदेशबन्धु विद्यासुधां ये पुरुषाः पिबन्ति' इति । तद्विद्याख्यं विद्याभिधानं! यदोनित्यसम्बन्धात्तच्छब्दस्यान्याहारः। अन्तर्धनमभ्यन्तरस्थवित्तं । येषां पुरु- षाणामस्तीति शेषः । अतस्ताविद्याधनान्प्रति । हे नृपाः राजानो मानं को दुराग्रहमिति यावत् । उज्झत तैर्विद्वद्भिस्सह कः पुमान् । स्पर्धते निगृह्णाति? न कोऽपीत्यर्थः । ततस्ते सर्वदा गौरवेण बहुमाननीया इति भावः ।। अत्रोपमानात् प्रसिद्धधनादुपमेयस्य विद्याधनस्याधिक्यकथनाध्यतिरेका • लङ्कारः । 'उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकस्स एव स' इति । काव्यप्रकाशकार- लक्षणात् । वृत्तं पूर्ववत् ॥ परिगत परमार्थान् पण्डितान्मावमस्था. स्तृणमिति लघु लक्ष्मी व तान् संरुणद्धि ! अभिनवमदरेखाश्यामगण्डस्थलानां न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम् ॥ व्या-अथ त्वदीयलक्ष्मीन तेषां प्रतिबन्धिका । अतस्तेषु बहुमानाचरण- तत्परेणैव भवितव्यमिति सदृष्टान्तं राजानं सम्बोधयति परीति-हेनृप । परिगत- परमार्थान् विज्ञाततत्वार्थान् । “सर्वे गत्यर्थाः ज्ञानार्था" इति न्यायात् । अथवा प्रामपुरुषार्थान् । पण्डितान विदुषो भावमंस्थाः मावमानय । मन्यतेरवपूर्वा- लुङि थासि 'न माड्योग' इत्यप्रतिषेधः । कुतस्तृणमिव लघु निस्सारा । लक्ष्मीस्त्वदीयसम्पत्तिः । नि।"शोभा सम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव गीयत इति विश्वः । तान् पण्डितान नैव संरुणद्धि ईषदपि संरोढुं न शक्लोतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः । अभिनवमदरेखाभिः दानधाराभिः । श्यामानि गण्डस्थलानि येषां तेषाम् वारणानां मत्तेभानाम् । बिसतन्तुः मृणाळसूत्रम् । वारणं प्रतिबन्धकभूतम् । न भवति । अतः पण्डिनेषु बहुमानाचरणसत्परत्वेनैव वर्तितव्यमित्यर्थः ॥ अत्र दृष्टान्तालङ्कारः- यत्र वाक्यद्वये बिम्बप्रतिबिम्बतयोच्यते । सामान्यधर्मों वाक्यज्ञैः स दृष्टान्तो निगद्यते ॥ इति लक्षणात्। स चोकोपमयाऽङ्गेन सङ्कीर्यते। - ·विद्वत्पद्धतिः मालिनीवृत्तं । "ननमयययुतेऽयं मालिनी भोगिलोकै "रिति लक्षणात् ॥ अम्भोजिनीवनविहारविलासमेव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता। न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्ध वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः । व्या-किं बहुना ब्रह्माऽपि तदीयवैदग्ध्यापहरणे न शक्त इति दृष्टान्त- मुखेनाह । अम्भोजिनीति-विधाता ब्रह्मा । कुपितः केनचिद्वेतुना क्रुद्धस्सन् । हंसस्य निजयानमराळत्य । अम्भोजिनीवने पद्मिनीवने । यो विहारः क्रीडा । स एव विलासः लीला । तमेव न त्वन्यम् । नितरामतिशयेन । हन्तु नाशयतु । 'विलासमेक 'मिति पाठे । एक केवलं विलासमित्यन्वयः । अम्भोजाकरसंशोष- णेन तन्त्र विहारभङ्गमानमेव कर्तुं शक्नोतीत्यर्थः । किं त्वसौ विधाता । अस्य हंसस्य । दुग्धजलयोः क्षीरनोरयो/दविधौ. विभागकरणे विषये । प्रसिद्धां प्रख्याताम्। वैदग्ध्यकीर्ति वैदग्न्येन " कृत्यवस्तुषु चातुर्य वैदग्ध्यं परिकीत्यंत" इत्युक्तलक्षणनैपुण्येन । प्रयुक्ता या कीर्तिस्तामपहर्तुं न शक्नोति । हंसो हि क्षीरमिश्रिते नीरे नीरं विहाय क्षीरं गृह्णातीति प्रसिद्धिः । एवं कुपितो राजा स्वविषयवासादिभङ्गमात्रमेव कर्तुं शक्नोति । न तु तेषामशेषविद्यापरिशीलन- जनितचातुर्यभङ्गमतो निष्कोपेन भवितव्यं विद्वत्सु राज्ञेति तात्पर्यम् ।। अत्राप्रकृतविधातृवृत्तान्तकथनात् प्रस्तुतराजविद्वज्जनवृत्तप्रतीतेरप्रस्तुत - प्रशंसालकरः । लक्षणं तूक्तम् ॥ केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्वला: न स्नानं न विलेपेनं न कुसुमं नालंकृता मूर्धजाः । वाण्यका समलंकरोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते । क्षीयन्तेऽखिलभूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥ १६ च्या-अथ विदुषां तावद्विद्यैव भूषणरूपसम्पत्तिरित्याह द्वाभ्यां । केयूरा- णीति-केयूराण्यङ्गदानि । यद्यपि केयूरथोर्निजभुजशिरोभूषणत्वेन द्वित्वमेव वक्तव्यं । तथाऽपि तद्विशेषविवक्षायां बहुवचन प्रयोग इति मन्तव्यम् । पुरुष ·नीतिशतके जनम् । न भूषयन्ति नालं कुर्वन्तोति यथायोग सम्बध्यते । चन्द्रवदुजला धवळ- तराः हारा मुक्काहाराश्च । न भूषयन्ति । स्नानमभिषेकोऽपि । न भूषयति । विलेपनं घनसारकस्तूरीगन्धसारचर्चापि न भूषयति कुसुमं मल्लिकामालती चम्पकादिपुष्पमपि । जातावेकवचनम् न भूषयति । अलङ्कता अभ्यङ्गपुष्प- माल्यादिना सम्यक्प्रसाधिता मूर्धजाः शिरोरुहा अपि न भूषयन्ति पुरुषमिति सर्वत्रानुषङ्गः, किंत्वेका केवला । वाणी पुरुषम् समलकरोति सम्यग्भूष. यति । केयं वाणीत्यत आह । या संस्कृता व्याकरणादिपरिशुद्धा धार्यते स्वायत्ती- क्रियते सेत्यध्याहृततच्छब्देन सम्बन्धः । ननु केयूरादीनां विभूषणत्वेन प्रसिद्धत्वात्तनिषेधे प्रत्यक्षापलापः स्यादित्याशङ्कय तेषां क्षयिष्णुत्वान्न तथास्व. मित्याह । अखिलभूषणानि केयूरायुक्ताशेषभूषणानि क्षीयन्ते कालक्रमेग नश्यन्ति । 'क्षीयन्ते खल्लिति पाठे खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे । वाग्भूषगं संस्कृतवाग्रूपभूषणं तु सततं भूषणं नित्यभूषणं कदाऽपि न नश्यतीत्यर्थः ॥ व्यतिरेकालङ्कारः । लक्षणं तूक्तम् ॥ एतदादिश्लोकचतुष्टयं शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं विद्या भोगकरी यशस्सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बंधुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता विद्या राजसु पूज्यते नहि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥ १० व्या-विद्यानामेति-रूपं नाम कुण्डलहारनूपुराङ्गदादिचतुर्विधभूषणा- भावेऽपि विभूषितवद्भासमान आकारविशेषः तदुक्तं भावप्रकाशे- "आवेध्यारोप्यविक्षेप्यबन्धनीयैरभूषितम् । यद्भूषितभिवाभाति तदूपमिति कथ्यते ॥ इति- विद्या नाम वेदशास्त्राद्यारिमका विद्यैव । नरस्य पुंसोऽधिकं भूयिष्ठं । रूप. मुक्तलक्षणाकारविशेषः । तबल्लोकरक्षकत्वादिति भावः। तथा प्रच्छन्नं निगूढं यथा तथा गुप्तं रक्षितं । धनं विद्यैवेति सम्बन्धः । तद्वत्कालान्तरेषूपकारकस्वादिति भावः । विद्या भोगान् करोतीति भोगकरी सचन्दनादिभोग्यवस्तुलाभहेतुः । तथा - " ·विद्वत्पद्धतिः यशस्समाख्या । सुखमिन्द्रियतर्पणम् । एतस्करी एतद्धेतुश्च । उभयत्रापि 'जो हेतुताच्छील्यानुलोम्येष्विति टप्रत्यये टित्वात् डीम् । तथा विद्या । गृणन्त्युप- दिशन्तीति गुरवस्तेषां हिताहितोपदेष्टणामाचार्याणामपि । गुरुरुपदेष्टभूता। तथा परमार्थबोधकत्वादिति भावः । विद्या । विदेशगमने प्रवासे । बन्धुजनः सुहृजनः । तद्वद्विशेषोपचारसम्पादकत्वादिति भावः । तदुक्तं । 'स्वदेशमित्रं पर- देशबन्धुं विद्यासुधां ये पुरुषाः पिबन्ति' । विद्या परा देवता परमात्मभूता। मोक्षदायकत्वादिति भावः । यद्वा परादेवता स्वाभीष्टदेवता । तथा ऐहिकामुष्मिक- फलदत्वादिति भावः । विद्या । राजसु राजमध्ये । पूज्यते प्रास्यते । गौरवसम्प- नवादाजपूज्या भवतीत्यर्थः । यद्वा विद्याशब्देन विद्यावान् लक्ष्यते राजशब्देन च तत्सभाः लक्ष्यन्ते तथा च विद्यावान् राजसभासु पूज्यते पुरस्क्रियते सम्भा व्यत इति यावत् । धनं द्रव्यं तु । न युक्तप्रकारं न भवतीत्यर्थः । तस्माद्विद्यया उक्तरूपया। विहीनश्शून्यः जनः । पशुः पशुप्रायः । कर्तव्याकर्तव्यविवेकराहि. त्यादिति भावः । ततो बहूपकारकस्वाद्विशिष्टविद्यैव प्रधानं न त्वन्यदिति तात्पर्यम् ॥ अत्र विद्यायाः रूपधनाद्याकारण बहुधा निरूपणान्निरवयवमालारूप. कालङ्कारः॥ क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं किमरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृदिव्योषधैः किं फलम् । किं सर्यदि दुर्जनाः किमु धनैर्विद्याऽनवद्या यदि ब्रीडा चेकिमु भूषणैस्सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥ १८ व्या-अथ लोकहितवर्णनप्रसङ्गात्तस्था एव प्रकृष्टैश्वयंभावमाह-शान्तिरिति- देहिनां प्राणिनां । क्षान्तिः तितिक्षा । परिभवादिषूत्पद्यमानेषु क्रोधप्रतिबन्धक इति यावत् । अस्तिचेत्तर्हि । कवचेन वर्मणा । किं फलमिति सर्वत्रानुषज्यते न किञ्चिदपीत्यर्थः । तस्या एवारुन्तुदानामनवकाशप्रदत्वादिति भावः । क्रोधश्चित्त- क्षोभोऽस्ति चेत् । अरिभिः शत्रुभिः किम् ? तस्यैवान्तश्शत्रुत्वादुपद्रवहेतुत्वाञ्चेति भावः । ज्ञातियादोऽस्ति चेदनलेनाग्निना किम् ? तस्यैव सर्वार्थनिर्मूलननि- दानत्वादिति भावः । सुहृत् सन्मित्रमस्ति यदि * 'सुहृद्दईदौ मित्रामित्रयोरि'ति निपातनात्साधुः । दिव्यौषधैः सिद्धौषधैः किं फलन् ? न किञ्चिदपि , तस्यैवा- ·नीतिशतके : रोग्यकरत्वादिति भावः । दुर्जनाः खलास्सन्ति यदि सपैराशीविषैः किम् ? तेषामेव प्राणापहारित्वादिति भावः । अनवद्या निर्दुष्टा * 'अवधपण्ये! त्यादिना निपातनात्साधुः । ततो नञ् समासः । 'तस्मानुडची'ति नुडागमः । विद्या वेदवेदाङ्गाध्यामिका । अस्ति यदि । धनैः किम् । तस्या एवाखिलभोगसाध- कत्वादिति भावः। ब्रीडा अकार्यप्रवृत्तौ मनस्सङ्कोचलक्षणलजाऽस्ति चेद्भूषणैः किमु हारनूपुराद्यलङ्करणैः किम् ? तस्या एवं लोकोत्तरभूषणस्वादिति भावः । सुकविता सत्पाण्डित्यं । निसंख्यावान्पण्डितः कविरि 'त्यमरः । यद्वा कवयति वर्णयति रसोल्लसितशब्दार्थसङ्कटनां करोतीति कविस्तस्य भावस्तत्ता । यदि । राज्येन भूमण्डलाधिपत्येन किम् ? तस्या एव सकललोकवशीकरत्वादिति भावः । राज्ञो भावः कर्म वा राज्यं प्रजापरिपालनात्मकं । पुरोहितादित्वाद्यक्प्रत्ययः॥ दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम् । शौर्य शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः ।। व्या-अथ विदुषां गुणवर्णनपूर्वकं लोकव्यवस्थापकत्वमाह दाक्षिण्यमिति- स्वजने बन्धुजनेष्वित्यर्थः । जातावेकवचनम् । एवमुत्तरत्रापि । दाक्षिण्यं छन्दानु वर्तनम् । अन्यथा विनिन्देयुरिति भावः । नि- 'दक्षिणस्सरळावामपरच्छन्दानु वर्तिष्वि 'ति । परिजने भृत्यजनेषु विषये । दया दारिद्यादितदुःखप्रहाणेच्छा । अन्यथा विजयुरिति भावः । दुर्जने खलजनेषु विषये । सदा शाट्यं विप्रियका- रित्वम् । अन्यथा अधिक्षिपेरनिति भावः । साधुजने सजनेषु विषये । प्रीतिः स्नेहः । आदर इति यावत् । अन्यथाऽनुतपेयुरिति भावः । नृपजने राजसु विषये । नयो नीतिः । अनुवर्तनतात्पर्यमिति यायत् । अन्यथा दण्डयेरनिति भावः । विद्वजने पण्डितजनेषु विषये । आर्जवमवक्रता । अन्यथा निषिध्ये. युरिति भावः । शत्रुजने शत्रुजनेषु विषये । शौर्य विक्रान्तत्वम् । अन्यथा निपातयेरनिति भावः । गुरुजने पित्रादिषु विषथे । क्षमा सहिष्णुत्वम् । अन्यथा शपेरनिति भावः । कान्ताजने नारीजनेबु विषये । धृष्टता प्रागल्भ्यं च । अन्यथा वशीकुर्युरिति भावः । इत्येवमुक्तविधासु कलासु शिल्पेषु नि- "कळा शिल्पे कालभेदे चन्द्रशे कलना कळे"ति वैजयन्ती। ये च पुरुषाः । - ।

·विद्वत्पद्धतिः कुशलाः निपुणाः तेषु पुरुषेष्वेव । लोकस्थितिः लोकमर्यादा । अस्तीति शेषः । त एव लोकव्यवस्थासंस्थापकाः न तूक्तगुणरहिता इत्यर्थः । एवं भूतास्तु विद्वांस एव नत्वन्य इति हृदयम् ।। जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्य मानोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति । चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्ति सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ।। २० व्या-इत्थं विद्वज्जनाननुवण्य सम्प्रति सत्सङ्गन्तेश्श्रेयस्करत्वमाह-जांड्य- भिति-धियः बुद्धर्जाड्यं मान्धम् । हरति निरस्यति । वाचि वचने । सत्य सूनृतभावम् । सिञ्चत्याप्लावयति । मानोन्नति बहुमानातिशयम् । दिशति प्रयच्छति । पापं किल्बिषमपाकरोति नाशयति । धर्मोपदेशादिनेति भावः । सथा चेतः प्रसादयति निर्मलयति ज्ञानोपदेशादिनेति भावः । दिक्षु दशसु कीर्तिम् । तनोति विस्तारयति । अतस्सरसङ्गतिस्सजनसमागमः । पुंसां किं श्रेयो न करोति कथयेति पृथग्जनसम्बोधनम् । सर्वमपि श्रेयः करोत्येवेत्यर्थः अतस्तैरेव सङ्गतिः कर्तव्या न तु दुर्जनैरिति तात्पर्यम् अत्र क्रियाणां बहूनां समुच्चितत्वात्समुच्चयालङ्कारः । 'गुणक्रियायोगपद्यं समुच्चय उदाहृत' इति लक्षणात् ॥ वसन्ततिलकावृत्तं लक्षणं दक्तस् ॥ जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः । नास्ति तेषां यशाकाये जरामरणजं भयम् ॥ २१ व्या-अथैतेषामसाधारणमहिमास्पदत्वाल्लोकोत्तरत्वं वर्णयनिगमयति- जयन्तीति-सुकृतिनो धन्याः । नि । 'सुकृती पुण्यवान् धन्य' इत्यमरः। रस- सिद्धा सिद्धशृङ्गारादिरसाः सिद्धपारदधुटिकाश्च * 'चाऽऽहिताग्नथादिष्वि 'ति निष्ठायाः परनिपातः । ते प्रसिद्धाः पूर्वोपर्णिता वा । कवीश्वराः कविसार्व- भौमाः पण्डितोत्तमा इति वा । जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते अद्याऽऽपीति शेषः, यद्वा । रससिद्धाः सिद्धरसाः । ब्रह्मसाक्षात्कारवन्त इत्यर्थः ।। 'रसो वै सः इति श्रुतेः॥

·२० नीतिशतके "शृङ्गारादौ विषे वीर्य पारदे ब्रह्मवर्चसे । रेतस्यास्वादने हेन्नि निर्यासेऽमृतशब्दयोः-रसः ॥ इत्यभिधानाञ्च । कवीश्वराः । कवयः क्रान्तदर्शिनस्तेषामीश्वराः कालनयाभिज्ञा ब्रह्मविद्याविशारदा इत्यर्थः । जयन्ति । कुतस्तेषां कवीश्वराणाम् । यशःकाये कीर्तिशरीरे। जरामरणाभ्यां जातम् । इति तथोक्तम् । भयं नास्ति; रससिद्धानां भौतिकशरीर एव जरामरणभयं नास्ति । यशश्शरीरे तु किं वक्तव्यम् । तस्य कल्पान्तस्थायित्वादिति भावः।। भत्र रससिद्धपदार्थस्य विशेषणगत्या भयाभावपदार्थ प्रति हेतुत्वाकाव्य लिङ्गभेदः । वृत्तमुक्तम् ॥ ॥ इति नीतिशतके विद्वत्पद्धतिस्सम्पूर्णा ।। ॥ मानशौर्यपद्धतिः ॥ क्षुत्क्षामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्रायोऽपि कष्टां दशा- मापन्नोऽपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु नश्यत्स्वपि । मत्तेभेन्द्र विभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः कि जीणं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी ॥ २२ व्या-अथ विदुषामपि मानशौर्ययोरपेक्षितत्वाद्विद्वत्पद्धतिनिरूपणानन्तरं मानशौर्यपद्धति निरूपयति चुरक्षाम इति-क्षुधा क्षामाक्षीणोऽपि * "क्षायोम' इति मत्वं, जरया विस्त्रसया । कृशो जीर्णोऽपि । नि-'वित्रसाजरे'त्यमरः । शिथिलप्रायः विश्लथाङ्गतया बलहीनस्सन्नपीत्यर्थः । कष्टां दशामाहारालाभा. दतिकृच्छ्रावस्थामापन्नः प्राप्तोऽपि । नि-दशावर्ताववस्थायामि' ति विश्वः। अत एव विपन्नदीधितिर्नष्टकान्तिरपि । किं बहुना प्राणेषु पञ्चसु । नश्यत्सूक्रम- माणेषु सरस्वपि । प्राणप्रयासे सम्प्राप्ते सत्यपीत्यर्थः । मचेभेन्द्रस्य मत्तगज- पुङ्गवस्य । विभिन्चो विदारितो यः कुम्भः कुम्भस्थलं । तत्र यत्पिशितं मेदो मांस। तासे तत्कबळने । एकं मुख्यं यथा तथा । बद्धा सन्दानिता। (स्पृहा वान्छा यस्य स इति शौर्यातिशयोक्तिः । तथा मानमहतामभिमानोन्नतानामग्रेसरोऽग्रगण्य ·मानशौर्यपद्धतिः २१ " पुरोऽप्रतोऽग्रेषु सतेरिति स्प्रत्ययः । केसरी सिंहः । जीर्ण तृणं घासम् । अत्ति किं अभ्यवहरति किम् ? नात्येवेत्यर्थः । इति मानातिशयोक्तिः । नीचज न्तुस्तु नैवमिति भावः॥ अत्र यद्यपि सर्वत्रापिशब्दस्तावदेकैकविशेषणविशिष्टस्यैवात्यन्तनीच- बृत्तिप्रवृत्ति द्योतयति । तथाऽप्युक्ताखिलविशेषणविशिष्टोऽपि गजेन्द्रमेदा कबलनविहितप्रतिज्ञः केसरी न नीचवस्तुनि प्रवर्तत इति महती मानशौर्य- परकाष्ठोक्तिरिति मन्तव्यम्। प्राणानपि परित्यज्य मानमेवाभिरक्षयेत् । प्राणास्तरङ्गचपला मानमाचन्दतारकम् ॥ इति वचनान्मानशौर्यसम्पन्नेन भवितव्यं यशस्कामेनेति भावः ॥ चत्र प्रकरणे कुत्रचिन्मानस्य कुत्रचिच्छौयस्य कुन्नचिदुभयस्य च प्राधा- न्यकथनमपि द्रष्टव्यम् । कुलक्रमागतोत्तमशीलपरिपालनं मान सहायमनपेक्ष्य शत्रुसंहरणसामर्थ्य शौर्यमिति विवेकः । अन्न प्रायेणाप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारोऽनुसन्धेयः॥ शार्दूलविक्रीडितं वृत्तं । लक्षणं तूतम् ॥ स्वल्पस्नायुवसावसे कमलिनं निर्मासमप्यस्थि गोः श्वा लब्ध्वा परितोषमेति न च तत्तस्य क्षुधाशान्तये । सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनस्सत्वानुरूपं फलम् ॥२३ व्या-क्षुद्रजन्तुस्तु नैवमिति उक्तमेवार्थ भङ्ग यन्तरेणाह-स्वल्पेति- वा शुनकः । स्वल्पयोः लेशमात्रयोः । स्नायुवसयोः। स्नायुर्वस्त्रसाख्यनाडोभेदः। वसा मेदः । तयोरवसेकेन मेळनेन । महिनं मलदूषितमपि । नि-वस्रसा वायुः स्त्रियां'। हृन्मेदस्तु वपा वसे' त्यमरः । निमांसं मांसलेशशून्यमपि । पोः पशोनि- स्वर्गेषु पशुवारवज्रदिछनेत्रणिभूजले । लक्ष्यदृष्ट या स्त्रियां पुंसि गौः" इत्यमरः॥ अस्थि कीकसं । लब्ध्वा परितोषमेति सन्तुष्यति । तच्च गवास्थितस्य शुनः । क्षुधा * 'आपं चैव हलन्तानामिति वचनाहापू । तस्याः शान्तये NAKTI-3 ·२२ नीतिशतके क्षुन्निवारणाय । न पर्याप्तं न भवतीत्यर्थः । अस्तिभवन्तीपरोऽप्रयुज्यसानोऽप्य- स्तीति भाष्यकारवचनात् । भवन्तीति लटः पूर्वाचार्याणां संज्ञा । नीचजन्तु- रिति भावः । सिंहस्तु । अझं समोपमागतमपि । समीपवर्तिनमपीत्यर्थः । नि-'अङ्कस्समीप उत्सङ्गे चिढे स्थानापादयोरिति विश्वः । जम्बुकं क्रोष्टारम् । 'त्यक्त्वा अनादृत्यालक्ष्यीकृत्येति यावत् । द्विपं गजमेव दूरस्थ- भपीति भावः। निहन्ति विदारयति तथा हि । कृच्छ्रगतोऽप्यतिसङ्कटस्थोऽपि । सर्वोऽशेषो जनः । सत्त्वानुरूपं स्वशक्यनुगुणं । फलं लाभं वाग्छति न तु दुर्बलः प्रष्टफलकाङ्क्षी प्रबलो निकृष्टलाभकाडो च भवति; अत: श्वसिंहदृष्टान्तेन नीचानीचवस्तुपरिहारपरिग्रहतत्परेण भवितव्यमायुष्मतेति भावः ॥ वृत्तं पूर्ववत् ॥ लांगूलचालनमधश्चरणावधातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनञ्च । श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च मुक्ते ॥ २४ व्या-अथ क्षुदजन्तोश्चेष्टाविशेषमाह । लांगूलेति-श्वा सारमेयः । लांगूलचालनं पुच्छविवर्तनम् । अधः भूतले चरणावघातं पादेन विदारण च । भूमौ निपत्य स्वयमेव पतित्वा । वदनोदरदर्शनं वक्त्रकुक्षिप्रदर्शनं च । पिण्डदस्य पुरस्तादिति शेषः । कुरुते निजनीचचेष्टामाविष्कुरुत इत्यर्थः । पुमान् गौः पुङ्गवो वृषभः । विशेषणसमासः * 'गोरतद्धितलुकी 'ति समासान्तष्टच् । स एव पुङ्गवः श्रेष्ट इत्यर्थः । नि-'श्रेष्ठोक्षाणौ तु पुङ्गवावि'ति वैजयन्ती। गजपुङ्गवो गजेन्द्रस्तु । धीरं गम्भीरम् । विलोकयति पश्यति । पिण्डदसन्निधा विति भावः । अथ चाटुशतैरनेकप्रियोक्तिभिः । अनूनवाक्यैश्च वा । भुते भयवहरति । गुडतण्डुलादिकमिति शेषः * “भुजोऽनवन' इत्यात्मनेपदम् । इमावेव नीचानीचजनयोः दृष्टान्ताविति भावः॥ वसन्ततिलकावृत्तम् - लक्षणं तूक्तम् ॥ परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते । स जातो येन जातेन याति वंशस्समुन्नतिम् ।। २५ .

·मानशौर्यपद्धतिः व्या-अथ मानशौर्य संपन्न नया वंशवर्धनस्यैव जनस्य सत्तालाभो न स्वन्यस्येत्याह-परिवातनीति - परिवर्तिनि धर्माधर्मशात्पीन:पुन्येन वा वर्तमाने । संसारे जरामरणरूपे संसारचक्रे । को वा पुमान् । मृतः प्रेतः। न जायते न भवतीत्युत्पन्नो वा न भवतोति शेषः । यद्वा को वा न मृतः को वा न जायते नोत्पद्यते । सर्वोऽप्युत्पन्नो मृतश्च भवत्येवेत्यर्थः। “जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य चे" तिभगवद्वचनादिति भावः । ततः किमत आह । स पुमान् । जात उत्पन्नो जन्मलाभवानिति यावत् । कोऽसावित्वत आह । येन जातेनोत्पन्नेन पुंसा। शोऽन्ववायः समुन्नति महोन्नत्यम् । याति मोति ; वंशोद्धारको यः पुमान् स एव जन्मलाभवानेवम्भूवनं च मान- शौर्यसंपन्नस्यैव न वन्यस्य । अतः किसन्यैरजागळस्तनवदुत्पनर्मशकवद्विन टैश्वेति भावः॥ आनुष्टभ वृत्तम् ॥ कुसुमस्तबक येव यी वृत्तिमनस्विनः । मूनि वा सर्वलोकस्य शीर्थते वन एव वा ।। २६ व्या-इत्थं भूतस्य पुरुषस्य व्यापारमाह । कुसुमेति ॥ कुसुमस्तबकायेव पुष्पगुच्छस्येवेत्येकं पदम् । सनस्विनी धोरस्य ।मानशोर्यशालिनः पुंस इत्यर्थः । द्वयी द्विविधा। वृत्तियापारः । 'वे गतो हीति पाठे स्पष्टोऽर्थः । तृतीया तु न सम्भवतीत्यर्थः; किं तत्तद्वमित्यत आह-सर्वलोकस्य सर्वेषां जना- नामित्यर्थः । मूर्मि शिरस्युन्न तस्थाने च । स्थीयत एवेति शेषः । अथवा वन एवारण्ये । शीर्यते जीर्यते वा। भावे लट् । एवमुभयी वृत्तिः । शौर्यादुन्नतस्थान: स्थितिस्तदलाभे मानादरण्ये जीर्णता वा इति विवेकः । इयमेव पुंसां श्रेयस्करी वृत्तिरिति भावः । कुसुमस्तबकस्येवेत्यत्र समाना श्रौती पूर्णोपमाऽलङ्कारः। इवशब्देन सह समासस्य सम्भवात् । तथा च वार्तिकम् * 'इवेन सह नित्य- समासो विभक्त्यलोपः। पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं चेति । वृत्तं पूर्ववत् ॥ सन्त्यन्येऽपि बृहस्पतिप्रभृतयस्सम्भांविताः पञ्चषा- स्तान्प्रत्येष विशेषविक्रमरुची राहुन वैरायते । द्वावेव प्रसते दिवाकरनिशाप्राणेश्वरी भाखरौ भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिश्शीर्षावशेषाकृतिः ॥ २७ ·२४ नीतिशतके * - व्या-पुनरप्युक्तोभयगुणवैशिष्टयस्यैवोत्कृष्टतामाह-सन्तीति अन्ये वक्ष्य माणसूर्यचन्द्रापेक्षा इतरे । दृहस्पतिप्रभृतयः बृहस्पतिप्रमुखाः । प्रभृतिशब्देन बुधशुश्रादयोऽपि गृह्यन्ते । पञ्च षड्वा पञ्चषाः ग्रहाः * 'सलथयाब्धये' त्यादिना बहुव्रीहिः * 'बहुचीही सवयेये डज बहुगणादिति समासान्तो डच् प्रत्ययः । सम्भाविताः ग्राह्यत्वेनोपस्थिताः बहुमता वा । सन्ति वर्तन्ते । तान् प्रति बृहस्पतिप्रभृतीन लक्ष्यीकृत्ये त्यर्थः । विशेषेषु विशिष्ठेषु तेजोमहत्स्विति यावत् । विक्रमे पराक्रमणे । सचिःप्रीतिर्यस्य स तथोक्तः । तेजस्विभिस्सहैव कलहा. चरणतत्पर इत्यर्थः । एषः उपरागकर्तृत्वेन प्रसिद्धो । राहुः सैहिकेयः । न वैरायते वैरं न करोति । अलक्ष्यत्वात्तस्कबळनतत्परो न भवतीत्यर्थः * 'शब्द वैर कलहाभ्रकण्वमेधेभ्यः करण' इति क्या अकृत्सार्वधातुक्यो इति दीर्घः । विक्रमरुची राहुरित्यत्र * 'रोरी'ति रेफलोपे 'दलोपे पूर्वस्य दो!' इति दीर्घः । कि। भास्वरी तेजस्विनौ * 'स्थेष भास' इत्यादिना परम्प्रत्ययः । दावुभौ । दिवाकनिशाप्राणेश्वरौ सूर्याचन्द्रमसावेव । अन्ययोग- व्यवच्छेदार्थकोऽयमेवकारः । शीर्ष वावशेषो यस्यारसा शीर्षावशेषा आकृति- बस्य शिरोमात्रावशिष्टगान इत्यर्थः । 'शीर्षावशेषीकृत' इति पाठेऽप्ययमे- पार्थः परिणमथितव्यः । दानवपतिर्दानवेश्वरः पूर्वोक्तो राहुः । पर्वणि दर्श- पौर्णमासीप्रतिपसन्धौ । असति गिळति । हे भ्रातरित्यादरेण पृथग्जनसम्बो. धनम् । पश्येत्यत्र वाक्यार्थः कर्म-यतशिरोमात्रावशिष्ट एवायमीहकर्मा- धरणतत्परोऽभूत्सम्पूर्णाङ्गरिक करिष्यति न जानामीति भावः; एवं मान- कार्यशालिनो हि निजाणवैकल्ट्यं न परिगणयेयुरिति किं तु महत्कार्यमेव कर्तु व्यवस्यन्तीति तात्पर्य पुरा किल देवानाममृतप्रदानसमये विष्णुचक्रेण डिमशीर्षस्वाच्छिरोमानावशिष्टगानोऽभूत्रुहिकेय इति पौराणिकी कथात्रानु सन्धेया । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ वहति भुवनश्रेणिं शेषः फणाफलकस्थितां कमठपतिना मध्येपृष्ठं सदा स च धार्यते । तमपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोधिरनादरा- दहह महतां निस्सीमानश्चरित्रविभूतयः॥ व्या-थ महत्ता माहालयमाह-वहतीति-शेषः फणाः सहस्रसङ्घयाका: सरः फलकानीव तेषु । स्थितां । भुवनश्रेणि पाताळादिचतुर्दशविष्टपपति।

·मानशौर्यपद्धतिः २५ वहति धारयति । नि-स्फरायां तु फणा द्वयो"रित्यमरः । स च श्रेष: कमठपतिना आदिकूमण* 'पतिस्समास एवेति घिसंज्ञायां 'आडोनालियामि. त्याडो नाभावः । पृष्ठस्य मध्ये मध्येपृष्ठं निजकूर्परोपरिप्रदेश इयर्थः * 'पारे मन्ये षष्ट या वे'त्यव्ययीभावः । तत्सन्नियोगादेवन्तत्वं च मध्यशब्दस्य । सदा निरन्तरम् । धार्यते उह्यते । तमपि कमठपतिमपि । पयोधिः प्रळयाणवः। अनादरात् अनायासात् । क्रोडाधीनं आदिवराहायतं कुरुते । प्रलयकालें पाताळगतभूमण्डलस्यादिवराहावतारेण विना निजदंष्ट्रया समुद्धृतत्वादिति भावः । अतो महतां मानशौर्यशालिनां महानुभावानां सम्बन्धियश्चरित्र- विभूतयो माहात्म्यसम्पदो निस्सीमानो निर्मर्यादा । अवाङ्मानसगोचरा इति यावत् । अहहे त्याश्च । नि-'अहहे यद्भुते खेदे' इत्यमरः ॥ अत्र पूर्वपूर्व- स्योत्तरोत्तरगुणोत्कर्षावहत्वान्मालादीपकाख्योलङ्कारः। तदुक्तं विद्यानाथन । यदा तु पूर्वपूर्वस्य सम्भवेदुरारोत्तरम् । प्रत्युत्कर्षावहत्वं तन्मालादीपकमुच्यते।' इति ॥ हरिणीवृत्तं - लक्षणं वृक्तम् ॥ वरं प्राणोच्छेदः समदमघवन्मुक्तकुलिश- प्रहारैरुद्गच्छद्रहुलदहनोद्गारगुरुभिः । तुषारद्रेः सूनोरहह पितरि क्लेशविक्शे न चासौ सम्पातः पयसि पयसां पत्युरुचितः ॥ व्या-मानशौर्यशालिन एवोक्तविधमहत्त्वं न तु तद्विहीनस्येति मैनाक दृष्टान्तीकृत्याह । वरमिति-तुषारादेस्सूनोहिमवत्पुत्रस्य मैनाकस्य । उद्गच्छा- जम्भमाणो । बहुळो भूयिष्ठश्च । यो दहनश्शिलासकर्षणजनितवद्विस्तस्योद्वारै- निस्सरणैः । गुरुभिः दुस्सहैः । समदेन सदोण । मघवता देवेन्द्रेण । मुक्तस्य अयुकस्य कुलिशय वज्रायुधस्य । प्रहारैर्विदारणैः । प्राणोच्छेदो मरणमित्यर्थः । वरं मनाप्रियम् । नि-'दैवाद्धृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीव मनावित्रय' इत्यमरः । कुतः । अहहेति खेदातिशयद्योतनार्थोऽनुकरणशब्दः । पितरि । हिमवति । केशेन वज्रप्रहारजनितदुःखेन । विवशे विह्वले सति । असावयाऽप्युपलम्य. मानः । पयसा पत्युस्तमुद्रस्य । अत्रासमासवेन घिसंज्ञाभावात् * 'स्थत्या. स्परस्ये 'ति कृायगादेशातिशब्दात्परस्य इसोऽकारस्य उकारादेशः । पयति ·नीतिशतके । सलिले सम्पातः प्रवेशः। निजप्राणसंरक्षणार्थ निमज्यावस्थानमित्यर्थः। उचिती- न्याय्यो । न च द भवति हि । अस्यैवेति शेषः । यतो मानशौर्यसम्पन्नस्य पुंसः स्वप्राणमानपरिताणतत्परतया क्वचिन्निलीयावस्थानमेवात्यन्तायशस्करम् । किमुत पितरि विवशे; अतः प्राणपरित्यागेनापि मानशौर्य एवं प्रतिष्ठापनीये । अन्यथा महानपवादस्स्यादिति भावः । अत्रोद्गारशब्दस्य गौणत्वालग्राम्यतादोषः । प्रत्युत सोन्दातिशयमेवाधादयति । तदुक्तं दण्ड्याचार्यैः ॥ "निष्ठ यतोगीर्ण वान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्ष्या विगाहते"॥ इति पुरा किल भूमण्डलोपद्रवकारिणां पर्वताना कोपवशात्पक्षच्छेदोद्यते शके भयविह्वलो मैनाकः समुद्रमध्ये निमज्यातिष्ठदिति पौराणिकी कथाऽनानु' सन्धेया॥ शिखरिणी वृत्तम् ॥ यदचेतनोऽपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिन कान्तः। तत्तेजस्वी पुरुषः परकृतनिकृति कथं सहते ॥ व्या-अथ मानिनां परनिकारासहन सदृष्टान्तमाह । यदिति-यद्यस्मा. स्कारणदचेतनः चेतनरहितः निर्जीवोऽपीति यावत् । पाषाणत्वादिति भावः। इनकान्तस्सूर्यकान्तमणिस्सवितुरसूर्यस्य । पादैः रश्मिभिरङ्गिभिश्च । स्पृष्टः संचलितस्ताडितश्चेति वन्यते । प्रज्वलति जाज्वल्यमानो भवति । कोपोद्रितश्चेति गम्यते । तत्तस्मात्कारणात । तेजस्वी तेजशाली मानशौर्यसम्पन्नः पुरुषः सचेतन इति शेषः । परैक्शत्रुभिः कृतनिकृति विहितापकारं कथं सहते क्षमते । न कथञ्चिदिलर्थः ; मैनाकरतु नैवमिति भावः । नि-पादारइम्यडिन्तुर्याशा' इत्यमरः॥ भार्यावृत्तभेदः॥ सिंहः शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु । प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसा हेतुः ।। ३१ व्या-विक्रान्तत्वे वयोऽपि न हेतुरिति विनिगमयति। सिंह इति-शिशु. लोऽपि विक्रान्तरवयोग्यतारहितावस्थोऽपीत्यर्थः । सिंहः । मदमलिना: .

·अर्थपद्धतिः दानपयःपङ्किलाः । कपोलाः भित्तय इव एषां तेषु गजेषु । मातङ्गेषु । निपतति कुम्भस्थलविदारणार्थमिति भावः । इयं बाल्येऽपि विक्रान्तता । सत्त्ववतां बला- ख्यानां । प्रकृतिः स्वभावः । कुतः। वयो बाल्यादि । तेजसा प्रतापशालिनामिति तेजस्तद्वतोरभेदाभ्यवसायोऽत्यन्ततेजस्वित्वप्रकाशनार्थकः । हेतुः कारणं। न भवति खलु । 'तेजसा हि न वयः समीक्ष्यते' इति न्यायादिति भावः । 'वयः पक्षिणि बाल्यादावि 'त्यमरः । अयमप्यावृत्तभेदः॥ 1; इति नीतिशतके मानशौर्यपद्धतिः सम्पूर्णा ।। ३२ ॥ अर्थपद्धतिः ॥ जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तत्राप्यधो गच्छतात् शील शैल तटात्पतत्वभिजनस्सन्दह्यतां वाहना। शौथे वैरिणि वज्रमाशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवलं येनकेन विना गुणास्तृणलवप्रायास्समस्ता इमे ॥ व्या-मानशौर्ययोरप्यर्थमूलत्वात् तन्निरूपणानन्तरमर्थपद्धति निरूपयति- सत्र प्रथममथैकतत्पराणां मतमभिसन्धाय तमाह । जातिरिति जातिः ब्राह्मण- त्वादिः। रसातलं नामाधोलोकम् । यातु गच्छतु भ्रश्यत्वित्यर्थः । गुणगणो धैयौं- दायगाम्भीर्यादिगुणसमूहः । तत्रापि रसातलापेक्षयाऽप्यधःपाताळलोकम् । गच्छतात् प्राप्नुयात् । शीलं सत्स्वभावः । शैलतटात् । पततु विशीर्णं भवत्वित्यर्थः । अभिजनो वंशः । नि-"अभिजनान्वयौ वंश" इत्यमरः । वह्निना । सन्दह्यता भस्मीक्रियताम् । वैरिणि संक्षोभकारित्वाच्छत्रुभूते शौथे । शूरत्वमूर्तीत्यर्थः । आशु शीघ्रम् । वज्रमनिर्निपततु । अशनिनिपातेन तदपि विश्वस्तं भववित्यर्थः एवं पूर्वोक्तजातिकुलोचिताभिमानशौर्यादिनाशेऽप्यमाकं न किञ्चदपि च्छिन्नमिति भावः । तथाऽपि किं युष्मदभिलषितमित्यत आहुः । नोऽस्माकम् । अर्थः केवलं वित्तमेवास्तु सम्भवत्वयमेवास्माकं परमार्थ इति भावः । ननूत्कर्षावहत्वेन प्रसिद्धानामुक्तगुणानां विध्वंसमजीकृत्य एकेन वित्तेन किं करिष्यथेति नाशङ्कनीयं । यतस्तद्विना तेषामप्यत्यन्ताकिञ्चित्करत्वमेवेत्याहुः । एकेन केवलेन । नि-'एके मुख्यान्यकेवला' इत्यमरः । येन अर्थेन विना * 'पृथग्विने 'त्यादिना विकल्पा- ·'नीतिशतके " ततीया । इमे पूर्वोक्ताः । समस्ता अपि गुणाः जातिकुलशीलाभिमानादयस्तृण लवप्रायास्तृणकल्पास्तद्वन्निस्सारा इत्यर्थः । अतो गुणमहत्ताया अप्येतन्मूल- करवादयमेव सम्पादनीय इति भावः ॥ "धनमर्जय काकुत्स्थ धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नाभिजानामि निर्धनस्य मृतस्य च ॥" इति लक्ष्मणवाक्यमेव सिद्धान्तीकुर्मः "अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । रक्षितानां व्यये दुःख धिगर्थ दुःखभाजनम् ॥ इति मनुसरणं त्वशकविषयं मन्यामह इति तात्पर्यम् ॥ शार्दूलविक्रीडितं । लक्षणं तकम् ॥ यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितस्सश्रुतवान् गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति । ध्या ननु तथाऽपि गुणाभावेऽपि केवलवित्तस्याकिञ्चित्करस्वमेवेत्याशय तस्यैवाशेषगुणावहत्वं तावदाह । यस्येति यस्य नरस्य । वित्तमस्ति सम्भवति । स नरः । कुले जातः कुलीनः महाकुलप्रसूतः * 'कुलाख' इति खप्रत्ययः। स एव पण्डितो विद्वान् । स एव श्रुतवान् शास्त्रज्ञः । यद्वा । श्रुतं श्रवणं नपुंसके भावे कः । तदस्यास्तीति श्रुतवान् धर्मशास्त्राद्याकर्णनचतुरोऽपीत्यर्थः । स एवं गुणज्ञो गुणग्राही । अत्र * 'तोऽनुपसर्गे क' इत्यादिव्याख्यातं प्राक् स एवं वका वाग्मी स च स एव । दर्शनीयस्सुन्दरश्च । उक्तगुणराहित्येऽपीति भावः। नन्वेवं चेत्पुरुषस्यैकेन वित्तेन ईडगुणसाकल्यसम्पन्नत्वं कुत इत्याशङ्कयाह । सर्वे गुणाः पूर्वोक्तकुलीनस्वादयः । काञ्चनं वित्तमाश्रयन्ति । अतोऽनेनैव सकलगुण- सम्पत्तिसम्भवे किमन्यैः प्रत्येकप्रयाससाध्यैरिति भावः॥ अत्र वित्तस्यैतावद्गुणसम्पादकत्वासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धाभिधानादसम्बन्ध सम्बन्धरूपातिशयोक्तिः॥ गृत्तमुपजातिः॥ दौर्मन्च्यान्नृपतिविनश्यति यतिस्सङ्गात्सुतो लालना- द्विषोऽनध्ययनाकुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् ।

·अर्थपद्धतिः २९ । . हीमद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रया- मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्त्यागात्प्रमादाद्धनम् ।। व्या-अथ द्वाभ्यामर्थस्य विनाशप्रकारमाह । दौमन्न्यादिति नृपतिः राजा । दुष्टो न सुलक्षणप्रयुक्तो मन्त्रः षाड्गुण्यचिन्तनं यस्य तस्य दुर्मन्त्रस्य भावो दौमन्व्यं तस्माद्धतीनश्यति विनष्टो भवति। मन्त्रवैकल्ये परेषामवकाश सम्भवात् राज्याद्यपहरणादिति भावः । यद्वा । दुष्टा मन्त्रिणः प्रधानानि यस्य तस्य भावस्तस्मान्नश्यत्ति । अदण्ड्यदण्डनायुपदेशेन लक्ष्मयादिरहितो भवतीत्यर्थः- सम्मन्त्रिणा वर्धयते नृपाणां लक्ष्मीनहीधर्मयशस्समूहः । दुर्मन्त्रिणा नाशयते तथैव लक्ष्मीर्महीधर्मयशस्समूहः ॥' इति वचनादिति भावः ; यतियोगी । सगात्समागमानश्यति । सङ्गस्य काम- क्रोधादिहेतुत्वात् । तदुत्पत्तौ भ्रष्टयोगो भवतीत्यर्थः- “सङ्गात्सायते कामः कामाक्रोधोऽभिजायते । क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः॥" इति गीतावचनादिति भावः; सुती लालनानश्यति गुणहीनो भवति । लालनाबहवो दोषास्ताडनावहवो गुणाः । तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन तु लालयेत् ॥" इति न्यायादिति भावः; विप्रो ब्राह्मणोऽनध्ययनात् । नश्यति नीचो भवति। "वेदवेदाङ्गतत्वज्ञो विप्रस्सर्वत्र पूज्यते। अनधीतश्रुतिर्विप्रः सामध्ये न शोभते ॥" इति; कुलं वंशः । कुतनयाकुपुत्रानश्यति- कोररान्तर्भवी वह्निस्तरमेव दहिष्यति । कुपुत्रस्तु कुले जातः स्वकुलं नाशयेत्परम् ॥ इति न्यायात् । शीलं सत्स्वभावः । खलोपासनादुर्जनसमागमानश्यति । तेषा मत्यन्तानर्थमूलकत्वादिति भावः- छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरति शबुद्धयः । प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थस्लमहान्भवेत् ॥" इति वाक्यात, हीर्जु पिततकर्माचरणानिवृत्तिः । मद्यात् मद्यपानामश्यति ॥ -- ·३० नीतिशतके "अयुक्तं बहुभाषन्ते यन्त्र कुतापि शे। नग्ना विक्षिप्य गात्राणि ते जाल्मा इव मद्यपाः॥ इत्युक्तत्वात् । कृषिस्सस्यमनवेक्षणानश्यति । नित्यमपरामर्शानश्यति ॥ कृषि च पलोमनवेक्ष्य यः पुमानन्यानि कार्याणि समाचरेछ । ते वेवमेवं च समाकुले द्वे तथेति बाधानिचयं च यातः॥" इति स्मरणात् ; स्नेहः पुत्रदारादिषूत्पनी मोहः । प्रवासाश्रयाद्देशान्तरसञ्चार समाश्रयणान्नश्यति- "सुताङ्गनाबन्धुषु सोदरेषु नृपेषु भृत्येषु च जातमोहः । प्रवासमात्रेण हि नश्यतेऽखिलं चिरं प्रवासेन हरत्यशेषम् ॥ इति वचनात् मैत्री मित्रभावः । अप्रणयादननुतनश्यति- "मृदट इव सुखभेद्यो दुस्मन्धानश्च दुर्जनी भवति । सुजनस्तु कनकघट इव दुर्भेद्यश्च शु सन्धेयः॥ इति वचनात् । समृद्धिस्लम्पत्तिरनयान्नोतिराहित्यामध्यति- " रक्षायां स्वमतिक्षिपत्यधिकरं शिक्षा जैलभ्यते विद्वेष्टि स्वजनं त्यजत्यवति मद्वाति मारास्थितान् । भूति नेच्छति योजनाप्रतिभा दुबर्सना गच्छति काग्रं विनयाङ्कुश न सहते भूगलमात्र ।" धनं तु त्यागादर्थिसास्करणात् । 'धादिले पाठे । यतादक्षक्रीडायाः । प्रमा दादनवधानतया वा । नश्यति अलिकडन व दार्थासक्तधियां नृणाम्' इति । प्रमादानाशस्त्वनुभवसि CTETTER तरलोक एब वक्ष्यते । 'शिष्टानां गर्हणाचाशः सदाचारविजन मालविक्रीडितम् ॥ दानं भोगो नाशस्ति गतीत चित्तस्य । यो न ददाति न भुक्ते हरू तथा गतिर्भवति ।। व्या-अथ वित्तस्योत्तमादिदेल हमियमा दानभिति...दानं सत्पात्र- त्यागः। भोगः स्वक्वन्दनादिवारः भवः । नाम दानधर्माद्यभावे चोरादिना विलयश्च । तदक्तम्- ·अर्थपद्धतिः "चत्वारो धनदायादा धर्माग्निनृपतस्कराः। तेषां ज्येष्ठावमानेन त्रयः कुप्यन्ति सोदराः॥ इति एवमुत्तममध्यमाधमभेदेन वित्तस्य । गतयो गमनोपायाः भवन्ति । तत यः पुमान् । न ददाति अर्थियो न प्रयच्छति वित्तमिति शेषः । अथवा न भुते नानुभवति । तस्य दानभोगाभ्यां वित्तव्ययमकुर्वतः पुरुषस्य सम्बन्धिनो वित्तस्येति शेषः । तृतीया गति शावस्था भवति । सा त्वत्यन्तकष्टेत्यर्थः । अयमत्र निष्कृष्टोऽर्थः। वित्तस्य दानेन गतिरुत्तमा । आत्मभोगेन मध्यमा । चोरादिना नाशगतिरधमेति; अतो दानशौण्डेनैव भवितव्यं धनाढ्येनेति भावः ॥. आर्याभेदः॥ मणिशाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदळितो मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना । कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गळितविभवाश्चार्थिषु नराः ।। व्या-अथ दानशीलस्य वित्तव्ययजनिततनुत्वमपि शोभावहमेवेत्याह । मणिरिति । शाणशस्त्रोत्तेजनसाधनोपलविशेषः । तेनोल्लीढः संघृष्टो । मणिश्च । हेतिदळितः शस्त्रक्षतःसमरविजयी रणशूरश्च * 'जिघृक्षी' त्यादिना इनिः । नि- हेतिश्शस्त्रे तु नृस्त्रियो रिति केशवः । मदेन दानवर्षेण । परिक्षीणः कृशो नागश्च निः-"ग्रहाम्रा हि गजा नागा" इति वैजयन्ती । शरदि शरस्काले- आश्यानानि ईषच्छुष्काणि । पुलिनानि सैकतानि । यस्यास्सा । सरित् नदी च * 'संयोगादेरातोधातोर्यण्वतो' निष्ठानत्वं । कलाशेषः षोडशांसमानावशिष्ट' श्चन्द्रश्च । नि.-'कळा तु षोडशो भाग' इत्यमरः । 'प्रथमां पिबते पहि' रित्यादीतिहासक्रमेणेतरकलानामग्न्यादिदेवैळितत्वादिति भावः । सुरतेन रतिरणेन । मृदिता विह्वलीकृता । बालवनिता मुग्धाङ्गना च । 'जारवनिते'ति पाठे वेश्याचोच्यते । तथा । अर्थिषु विषये । गळितविभवा व्यपगतार्थसम्पदः । निश्शेषमर्थिसाकृतधना इत्यर्थः । नि.-" अर्थ रै विभवा अपी" त्यमरः । नरा दातृजनाश्च । तनिम्ना तनुत्वेनैव * पृथ्वादित्वादिमनिचू । शोभन्ते । एवं. भूततनुत्वस्यैव शोभाहेतुत्वादिति भावः ॥ अत्र प्रस्तुतानां नराणां च सामरत्येन शोभारूपस्य धर्मेणौपम्य स्य गम्यमा. नस्वाद्दीपकालङ्कारः॥ .

·नीतिशतके "प्रस्तुतानां तथाऽन्येषां पामस्त्ये तुल्यधर्मतः। औपम्यं गम्यते यत्न दीपर्क तनिगद्यते"॥ इति लक्षणात् ॥ शिखरिणीवृत्तम् ॥ परिक्षीणः कश्चित् स्पृहयति यवानां प्रमृतये स पश्चात्सम्पूर्णः कलयति धरित्री तृणसमाम् । अतश्चानेकान्ता गुरुलधुतयार्थेषु धनिना- मवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च ॥ व्या-अथ पुंसां धनाभावतत्सद्भावसमयावस्थामाह । परिक्षीण इति- कश्चिद्धनिकः पुमान् । परिक्षीणो दैवादरिद्रस्सन्' यवानां शितशूकाख्यधान्यानां प्रसृतये स्पृहयति प्रसृतिमात्रयवान् गुरुतया कासत इत्यर्थः * 'स्पृहेरीसित इति सम्प्रदानस्वाच्चतुर्थी । नि-'शितशूकयवौ समावि' त्यमरः । स परिक्षीणः पुमान् । पश्चादनन्तरं । कालान्तर इत्यर्थः । सम्पूर्णो दैववशाद्धनसम्पन्नस्सन् । धरित्री भुवम् । तृणसमां तृणाल्पां तदल्लध्वीमित्यर्थः । कलयति मनुते । धनमदेन तथाऽऽलोकयतीत्यर्थः । अतश्चात एव हेतो.रर्थेषु यवधरिन्यादिषु वस्तुषु विषये । गुरुलघुतया महत्त्वाल्पस्वभावेन । अनेकान्ताऽप्रतिनियता। सर्वथा गुरुणि गुरुत्वमेव लघुनि लघुत्वमेवेति नियमाभाववतीत्यर्थः । धनिनां -सम्बन्धी व्यवस्था व्यापारः । वस्तूनि यवधरियाद्यल्पमहत्तावस्तूनि । प्रथयति च धनाभावदशायां नीचमपि वस्तु गुरू रोतीत्यर्थः । तथा सङ्कोचयति च तत्सद्भावदशायां महदपि वस्तु निराकरोतीत्यर्थः । निधनधनिकयोरिस्थम्भूताs- वस्था प्रत्यक्षसिद्धा ॥ अतो विवेकिना नैवं विपर्यस्तबुद्धिना भवितव्यमिति . शिखरिणीवृत्तम् - लक्षणं तुक्तम् ॥ राजन् दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण । तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपुष्यमाणे नानाफलं फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ ३८.

·अर्थपद्धतिः व्या-अथ राजानं सम्बोधयंस्तस्यार्थसाधनोपायमतिदिशति-राजनिति है राजन् त्वमिति शेषः । अन्यथा * शेषे प्रथम' इति प्रथमपुरुषः स्यात् । एनामेतां स्वद्धस्तगतामित्यर्थः *अत्रान्वादेशाभावादेनादेशश्चिन्त्यः क्षितिधेनुरिवेत्यु.. पमितसमासः । न तु क्षितिरेव धेनुरिति रूपकं । वत्समिति स्पष्टोपमालिङ्गात् । तां क्षितिधेनुं । दुधुक्षसि यदि दोग्घुमिच्छसि चेत् । अर्थमिति शेषः * दुहे. स्सचन्तात् सिच् दुह्यादेर्द्विकर्मकत्वनियमात् । तर्हि तेन दुधुवाहेतुना । अचेदानीमुपलभ्यमानं । लोकं जनन् । वत्सं तर्णकमिव । नि-'वत्सो नाकुलजे वर्षे तर्णके तनयादिके' इति वैजयन्ती। पुषाण पोषय । नि । 'लोकस्तु भुवने जन' इत्यमरः । वत्सनाशे क्षीरस्येव लोकनाशेऽर्थस्यासम्भवादिति भावः । पोषणफलमाह । तस्मिन् लोके चानिशं सर्वदा । सम्यगसम्बाधं । परिपुष्यमाणे परिपाल्यमाने सति । भूमिः क्षितिः । कल्पलतेव कल्पवृक्षशाखेव । नि-'समे शाखालते' इत्यमरः । यद्वा कल्पयत्यभीप्सितानीति कल्पा । सा च सा लता * 'स्त्रियाः पुंव' दित्यादिना पुंवद्भावः । सैव कल्पवल्लीव । नानाविधफलं धनधान्यादिबहुरूपफलं । फलति निष्पादयति । 'फलनिष्पत्तावि 'ति धातोर्लट् । यतो लोकपरिपालनव्यतिरेकेण न तेऽर्थः सम्भविष्यति । तद्द्वारैव भूमेरप्य- खिलफलदोग्धृत्वात् । तस्मादशेषलाभार्थ तत्परिपोषणमावश्यकमिति भावः॥ अत्र पूर्ववाक्यस्थोपमया नियूंढोत्तरवाक्यस्थोपमेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ सत्याऽनृता च परुषा प्रियभाषिणी च हिंस्रा दयाळुरपि चार्थपरा वदान्या । नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरीतिः ॥ व्या-यतो राजानं सम्बोधितवानपि तनीतिः कीदृशीत्याशङ्कायां तस्याः बहुविधत्वमित्याह । सत्येति-सत्या यथार्थभाषिणी । अनृता असत्यवादिनी च । तथा परुषा कठोरभाषिणी । प्रियभाषिणी। मधुरालापिनी च । तथा हिस्सा धातुका। नि-'शरारुर्षातुको हिंस्र' इत्यमरः । * 'नमि कम्पी'त्यादिना स्प्रत्ययः । दयाळुरपि कारुणिका च । नि-स्थाहयाळुः कारुणिक' इत्यमरः * 'स्पृहि गृही'- ·नीतिशतके त्याक्षिा आळुच्प्रत्ययः । तथा अर्थपरा धनलुब्धा । वदान्या दानशौण्डा च कुत्रचिद्विषय इति सर्वत्राप्यध्यातायं । नि-युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा- बहुप्रद' इत्यमरः । तथा नित्यं प्रतिदिनं । व्ययो धनत्यागो यस्यास्सा तथोक्ता। प्रचुरनित्यधनागमा । प्रचुरं प्रभूतं यथा तथा । नित्यं । धनस्य । आगमः प्राप्ति- यस्यास्सा तथोक्ता च । अतो वाराङ्गना वैश्येव । नि-'वारस्त्री गणिका वेश्ये'. त्यमरः । नृपनीतिः राजवृत्तिः । अनेकरूपा बहुप्रकारा । न त्वैकान्तिकीत्यर्थः वाराङ्गन्नायामपि विशेषणानि समानि॥ अन्न सत्यानृतेत्यादिपदश्रवणमावेण झडिति विरोधः स्फुरति । तस्य स्वाभा व्येनाभासीकरणादलङ्कारस्सन् । वाराङ्गने वेत्युपसयाऽङ्गाङ्गिभावेन सङ्कीर्यते ॥ . आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च । येषामेते षड्गुणा न प्रवृत्ताः कोऽर्थस्तेषां पार्थिवीपाश्रयेण ॥ व्या-सोऽपि गुणात्य एव समाश्रयणीयो न तु निर्गुण इति राजानमेव सम्बोधयति । आज्ञेति-आज्ञा मर्यादापरिपालनात्मकशासनम् ; कीर्तिर्दान- क्षात्रोद्भवा सत्समाख्या । ब्राह्मणानां पालन निरुपद्रवं ब्राह्मणसन्तर्पणम् । दानं सत्पात्रे त्यागः । भोगः स्रक्चन्दनादिजनितसुखानुभवः । मित्रसंरक्षणं सुहृत्सम द्धरणम् । चेत्येते षड्गुणाः । येषां राज्ञाम्। न प्रवृत्ताः न प्रवर्तन्ते । कतरिक्तः । पृथिव्या ईश्वरः पार्थिवः तस्य सम्बुद्धिः। हे पार्थिव राजन् । * 'तस्येश्वरः।। 'सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणित्याप्रत्ययः । येषामुपाश्रयेण समाश्रयेण । कोऽर्थः को लाभः न कोऽपीत्यर्थः । तस्मादुक्तगुणसम्पन्न एव राजा समाश्रयणीयः । न तु कुक्षिम्भरिरिति भावः॥ शालिनीवृत्तं । 'शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिलोकै 'रिति लक्षणात् ॥ यद्धात्रा निजफालपट्टलिखित स्तोकं महद्वा धनं तत्प्राप्नोति मरुस्थलेपि नितरां मेरौ च नातोऽधिकम् । तद्धीरो भव वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं वृथा मा कृथाः कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम् ।। व्या-अथातिकार्पण्य मा कुरु । लाभालाभयोर्दैवायत्तमूलकत्वमित्याह- यदिति-धाना ब्रह्मणा । खोकमल्पम् । महबहुळं वा । यद्धनम् । निजफालं ·दुर्जनपद्धतिः निजनिरिलतडमेव पहुंदन । लिखितं लेखन निर्दिष्टम् । तद्ब्रह्मलिखितं धनम् । मरुस्थले ऊपरदेशेऽपि । विन्यनेति भारः । नितरामतिशयेन । प्राप्नोति लभते । अन्यूनमिति शेषः । नि-लमानी मरुधन्वाना'वित्यमरः । मेरो कनकाचलेऽप्यतो ब्रह्मलिखिलाधिकः । न प्राप्नोति । तत्तस्मात्कारणाद्धीरः स्थिरचित्तो। भव । वित्तवर मध्ये गये । कृपणां दोनान् । वृत्ति व्यापा- रम् । वृथा व्यर्थम् । माश्या: कालेन कार्पण्यजनितनिन्दामाता अयस्वमेव न त्वधिकधनप्राप्तिरिति भावः । * कृजो लुङियास् । तनादित्वेऽपि सिचो नित्य- लोपविधानानमिच् ! 'न माङयंग' इत्यानिषेधः । तत्र दृष्टान्तमाह । कूपेड- ल्पजलाधारे गर्नेऽपि । पमोनिधी सपि । घट कलशस्तुल्यमात्मपरिमितम् । जलं गृह्णाति स्वीकुरुते । पश्यति सम्बोधनं । न तु कूपेऽल्पं पयोनिधाव- धिकमत एतदृष्टान्तेन समाहिलाचत्तेन भवितव्यम् । न तु कार्पण्यपर्याकुलेनेति तात्पर्यम् ॥ ॥ इति नोतिशतके अर्थपद्धतिस्सम्पूर्णा । । दुर्जनपद्धतिः ॥ अकक्षागपकारणदिग्रहः परधने परयोषिति च स्पृहा । सुसन्धुजनेष्वसहिष्णुता प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् ।। Ep-अथ ऑदिसम्पन्नोऽपि दुर्जनो नोपादेय एवेत्याशयेनार्थपद्धतिनिरू- 'पणानन्तरं दुर्जनपद्धति निरूपयति । तत्र तेषामवगुणं गणयति । अरुणत्व- मिति परदुःखप्रहाणेच्छा करुणा । तदाहित्यमकरुणत्वं । दयाहीनत्वं च । अकारणविग्रहो निष्कारणकलहश्च । नि-"अस्त्रियां समरानीकरणाः कलह- 'विग्रहावः । परधने परद्रव्ये । परयोषिति परदारेषु । स्पृहा च । एकना- पहरणेच्छा ! अन्यत्र सम्भोगाभिलाषश्च । सुजनेषु बन्धुजनेषु च । असहिष्णुता असहनलीलत्वं चेतीदं सर्व * 'नपुंसकमनपुंसकेने' त्यादिना नपुंसकैकशेषः । दुरात्मनां दुर्जनानां । प्रकृतिसिद्ध स्वभावसिद्धं हि । अतस्ते नोपादेया इति भावः । नि- प्रकृतिः प्रपञ्चभूते प्रधाने मूलकारणे स्वभाव' इति विश्वः ॥ द्रुतविलम्बितवृत्तं । द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरा' विति लक्षणात् ॥

·? %3D - नीतिशतके दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपि सन् । मणिना भूषितस्सर्पः किमसौ न भयङ्करः ? व्या-आस्तां तावत् दुर्जनमात्रस्य परित्याज्यत्वकथनम् । अशेषावगुणाव- मार्जकसम्पन्नोऽपि दुर्जनः परित्याज्य एवेति सदृष्टान्तमाह । दुर्जनइति दुर्जनो विद्यथा वेदवेदाङ्गाद्यात्मिकयाऽलङ्कतो भूषितस्पन्नपि । सकलविद्यापारीणस्सन्न- पीत्यर्थः। परिहतंव्यस्त्याज्यः कुतः इत्यतआह । सर्पः आशीविषः । मणिना फलक स्थमाणिक्येन । भूषितोऽलङ्कृतरसन्नपि । असा सों । नभयङ्करः किम् ? भयङ्कर एवेत्यर्थः । अतो मणिभूषितसर्पप्रायो विद्याशनपि दुर्जन दूरतस्त्याज्य एवं । "दुर्जनं दूरतस्त्यजे "दिति न्यायादिति भावः * 'मेघर्तिभयेषु कृन' इति खश् । खशि 'अद्विष दि' त्यादिना मुमागम- ।। अन्नं बिम्बप्रतिबिम्बन्यायेन धर्मधर्मिणोर्वाक्यद्वये पृथनिर्देशादृष्टान्ता 'बिम्बानुबिम्बन्यायेन निदेशो धर्मधर्मिणोः । दृष्टान्तालतिया भिन्नवाक्यार्थसंप्रया॥" इति लक्षणात् । वृत्तमानुष्टुभम् ॥ जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतत्रौ दम्भः शुचौ कै शूरे निपुणता मुनी विमतिता दैन्यं प्रियालापिान । तेजखिन्यवलिप्तता मुखरता वक्तव्यशक्तिस्थिरे तत्को नाम गुणो भवेत्स गुणिनां यो दुर्जनैर्नाङ्कितः ॥ व्या-अथास्य सर्वदूषकत्वमाह । जाड्यमिति-द्वीमति लज्जाति पुंसि । जाड्यं मान्धं * “गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि चेति व्यञ् प्रत्ययः । गण्यते संख्यायते । दुर्जनैरिति शेषः । न तु जुगुप्सितकर्माचरणपराङ्मुखत्वम् । व्रतैस्तप- मान्द्रायणादिनियमैः । शुचौ शुद्धे । दम्भो धर्मध्वजत्वम् गण्यते । न वनुष्टातृ- त्वम् । शुचौ स्वभावादेव बाह्यान्तरशुद्धे । कैतवं कपट । गण्यते । न तु . पारमार्थिकत्वं शूरे । निघृणता दयाराहियं । गण्यते । न तु विक्रान्तस्वं मुनी मननशीले विमतिता बुद्धिहन्य गण्यते न स्वात्मैक्यानुसन्धान ·. दुजेनपद्धतिः तत्परत्वं प्रियालापिनि मधुरवादिनि । दैन्यं गण्यते । न तु श्रवणानन्दकरत्वं । तेजःप्रागल्भ्यं । प्रभाविशेषो वा तद्वयवलिप्तता गर्वग्रस्तत्वं । गम्यते । न तु खभावः । नि-अवलेपस्तु गर्वे स्याल्लेपने दूषणेऽपि चेति विश्वः । वक्तव्यं- वर्थेषु । शक्तिः प्रतिभापरपर्यायस्सामथ्य विशेषः । तया स्थिरे । मुख- मस्यास्तीति मुखरो दुर्मुखः । नि-दुर्मुखे मुखराबद्धमुखा वित्यमरः * खमुख कुन्जेभ्यश्चेति स्प्रत्ययः । तस्य भावस्तत्ता असम्बद्धप्रलापित्व- मित्यर्थः। गण्यते । न तु वाग्मित्वं । तस्मात्कारणात् । गुणिनां गुणसम्पन्नानां- स को नाम गुणो भवेत् । यो गुणः । दुर्जनैङ्कितः न दूषितः । दुर्जनादूषितो गुणस्सुगुणिनां न कोऽप्यस्तीत्यर्थः । 'यो दुर्जनानां मत' इति पाठे यो गुणः दुर्जनानां मतः इष्टः स्यात् स को नाम भवेदिति सम्बन्धः । दुर्जनाभिमतो गुणस्तु गुणिनां न कोऽप्यस्तीत्यर्थः॥ शार्दूलविक्रीडितं वृत्तं । लक्षणं टूक्तम् ॥ लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः सत्यं चेत्तपसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ? । सौजन्यं यदि किं बलेन महिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ? ॥ व्या-अथ गुणावगुणप्रणालिकामाह । लोभ इति-लोभो धनादिवान्छा- ऽस्ति चेदगुणेन दुर्गुणेन किं ? न किञ्चिदपीत्यर्थः । तस्यैवात्यन्तनिन्दावहत्वादिति भावः । पिशुनता परोक्षे परदोषसूचकता । अस्ति यदि । पातकैब्रह्महत्यादिभिः कि? तस्या एव निरयपातनदक्षत्वादिति भावः। सत्यं यथार्थभाषणं समदर्शित्वं वाऽस्ति चेत्तपसा चान्द्रायणादिना किं? तस्यैव परिशोधकत्वादिति भावः। शुचि द्रोह- चिन्तादिराहित्येन शुद्धम् । मनोऽस्ति यदि । तीर्थेन प्रयागादिना किं तस्यैवा- पवर्गमूलकत्वादिति भावः- “यस्त्वात्मतीर्थ भजते विनिष्क्रियस्य सर्ववित्सर्वगतोऽमृतो भवेत् ॥ इति स्मरणमत्र मूलम् । सौजन्यं सुजनभावोऽस्ति यदि । बलेन परिजनेन किं ? तस्यैवाशेषकार्यनिर्वाहकत्वादिति भावः । महिमा माहात्म्यमस्ति यदि । मण्डनैः NEETT-4 - ८ ·नीतिशतके कुण्डलक्षाराद्यलङ्करणैः किं ? तस्यैवोपस्कारहेतुभूतत्वादिति भावः । अपयशः अपकीर्तिरस्ति यदि मृत्युना मरणेन किं ? तद्वत् मृतप्रायत्वादिति भावः। एवं विचार्य सद्गुणार्जनतत्परेण भवितव्यं निपुणेन । अन्यथा दौर्जन्यमनायास- साध्यमिति वाक्यशेषत्वेनोन्नेयम् ॥ शशी दिवसधूसरो गळितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनरं स्वाकृतेः। प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतिसज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ व्या-कस्यचिदनुभविनो निजकष्टाभिवेदनमभिनीयाह-शशीति । दिवसेहि। धूसरो निस्तेजस्कः । शशी चन्द्रश्च । गलितयौवना भ्रष्टनूतनवयस्का । कामिनी कान्ता च । विगतवारिज पुण्डरीकपण्डहीनम् । सरः कासारश्च । शोभना आकृ- तिर्यस्ल सुन्दरपुरुषस्य । अनक्षरं शास्त्रविभ्रष्टं मुखं च । धनपरायणो। धनलुब्धः। प्रभुः राजा च । सततदुर्गतिः निरन्तरदारिद्रयवान् । सज्जनश्च नृपाङ्गणगतो राजगृहान्तरवर्ती । खलो दुर्जनश्च । तस्य विधातुकत्वादिति भावः; इत्येवं सप्त शल्यानि शूलानि । तथा दुस्सहदुःखजनकत्वादिति भावः इदमेवात्यन्तकष्ट- निवेदनवचनमिति तात्पर्यम् ।। अवाप्रकृतानां प्रकृतस्य खलस्य च दुःखहेतुत्वसाम्येनौपम्यस्य गम्यमा नत्वाद्दीपकालङ्कारः। लक्षणं तूतम् ।। गतमिदं पृथ्वीवृत्तम् ॥ न कश्चिञ्चण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभुजाम् । होतारमपि जुह्वानं स्पृष्टो दहति पावकः ।। व्या-अथ दुष्टराजलक्षणं सदृष्टान्तमाह-चण्डकोपानां उग्रक्रोधानां । भूभुजां राज्ञां । कश्चिदपि पुमान् । अत्मीयो नाम आत्मीयत्वेन प्रसिद्धः। न भवति । किंतु सर्वोऽप्यनात्मीय एवेत्यर्थः; ननु यथा कथंचिद्धितमाचरन्म विष्यस्येव आत्मीय इत्याशक्य दृष्टान्तमुखेन निराकुर्वन्नाह-जुह्वानमाज्य- पुरोडाशादिदानेनोपचरन्तमपि * 'हु दानादनयो रिति धातोः कर्तरि शानच् । .

·दुर्जनपद्धतिः होतारं यजमानं । पावकोऽग्निः । स्पृष्टस्सन् दहति सन्तापयतीत्यर्थः । अतोऽप्रि- दृष्टान्तेनेदृशो राजा न समाश्रयणीय इति भावः॥ मौनान्मूकः प्रवचनपटुर्वाचको जाल्पको वा धृष्टः पार्श्वे भवति च वसन् दूरतोऽप्यप्रगल्भः । क्षान्त्या भीर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ।। व्या-कर्थ न समाश्रयणीय इत्याशङ्ख्य तसेवाया दुष्करत्वादित्याह- मौनादिति ॥ मौनाराष्णीभावान्मूको निर्वचो भवति सेवक इति शेषः । प्रवच- नपटुः प्रगल्भश्वातिवक्ता । वाचको बहुभाषी । जल्पतीति जल्पकोऽसम्बद्ध- प्रलापीभवति । उभयत्रापि * 'एबुलू तृवाविति कतरि घुल्यत्ययः । णित्वादृद्धिः । 'जल्पक' इति पाठे जल्पतोति जल्पकः । पवाद्यच् स्वार्थ काययः । अन्यथा * 'जल्पभिक्षे'त्यादिना पाकन्प्रत्यये जलाक इति स्यात् ।। यदाहामरसिंहः। नि। 'स्याजल्पाकस्तु वाचाल' इति । पावे समीपे च । वसन् पृष्ठो निको भवति । दूरतो विप्रकुष्टदेशे । वसन् । अप्रगल्भः अप्रौढो भवति । क्षान्या परिभवादिधूत्पद्यमानेषु क्रोधप्रतिबन्धलक्षगयोपलक्षितश्वेगोरुभयशोलो भवति * "भियः क्रुक्लुकनाविति प्रत्ययः ॥ न सहते परिभवादिकं न क्षमते । यदि तर्हि । प्रायशो बाहुल्येन । अभिजातस्सत्कुलीनो न भवति । अतः परमग: हनोऽयन्तदुरवगाहः । सेवाधर्मः परिचर्यात्मकं कर्म योगिनामपि कालत्रय- ज्ञानामप्यतीन्द्रियवस्तुपरिज्ञानवतामित्यर्थः । किमुतान्येषामिति भावः। अगम्यो ज्ञातुमशक्यः । सर्वे गयर्थाः ज्ञानार्थाः । यतः परब्रह्माऽपि ध्यानादिना साक्षा- क्रियते न त्वयमिति भावः । मौनादिव्यतिरिकधर्मस्य गगनारविन्दप्रायत्वात्तस्य ब्रह्मणोऽपि दुर्विज्ञेयतयाऽत्यन्तदुष्करत्वमिति सात्पर्यम् ॥ अत्र सेवाधर्मस्य योगिगस्यत्वेऽप्यगम्यत्वोक्तरसम्बन्धे असम्बन्धरूपाति- शयोक्तिः । मन्दाक्रान्तावृत्तम्-'मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्मोभनौ तौ गुरूचे 'ति लक्षणात्॥ उद्भासिताखिलखलस्य विशृङ्खलस्य प्रोद्गाढविस्मृतनिजाधमकर्मवृत्तेः ।

·४० नीतिशतके .. B दैवादवाप्तविभवस्य गुणद्विषोऽस्य नचिस्य गोचरगतैः सुखमास्यते कैः ? ॥ ४९ व्या-किं बहुनाऽस्य पुरस्तान केनचिन् स्थातुमपि शक्यत इत्याह । उदासितेति-उद्भासिताः प्रकाशिताः । अखिलाः खलाः येन तस्य अधिकार- प्रदानेन पुरस्कृताशेषदुर्जनस्य यर्थः । तस्य सुजनविद्वेषित्वादिति भावः। तथा। विश्डलस्य विधिनिषेधातीततया स्वच्छन्दगतेरित्यर्थः । तथा। प्रोगाढमतितरां विस्मृता स्मरणाविषयीकृता । निजा स्वकीया । अधमकर्मवृत्तिः प्राक्तननीच. कृत्यव्यापारी । येन तस्य 'प्रागेव विस्मृते'ति पाठे प्राक् प्रथमम् आचरण. समय एवेत्यर्थः ॥ एतेन रज्जाहैन्यमुक्त । तथा। दैवाददृष्टवशादिदानीमवाप्तः प्राप्तो विभवः ऐश्वर्य सम्पत्तिर्यस्य गुणद्विषस्सुगुणनिन्दकस्यास्य पूर्वोक्तस्य नीचस्य राज्ञः । गोचरगतैः विषयवासिभिः । कैर्जनैस्सुखमक्केशेन । आस्यते. स्थीयते । न कैरपीत्यर्थः । अतो न नीचाश्रयः कर्तव्य इति भावः * 'आस उप- वेशने' भावे लटू॥ अत्रोद्भासितेत्यादिपदार्थस्य विशेषणगत्या सुखस्थित्यभावपदार्थहेतुत्वात्पदार्थ हेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः॥ वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लध्वी पुरा वृद्धिमुपैति पश्चात् । दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानाम् ।। व्या-अथ दुर्जनसुजनमैत्रीप्रकारमाह-आरम्भेति । पूर्वार्धपरार्धाम्यां पूर्वाह्वापराभेदेन । भिन्ना पृथग्विधा । छाया अनातप इव । नि-"छाया वानातपे कान्तो प्रतिबिम्बाजाययो" रिति वैजयन्ती । भारम्भे प्रारम्भ- समये । गुर्वी गुरुः वर्धिष्णुरित्यर्थः * 'वोतो गुणवचना' दिति विकल्पात् डीए । प्रमेण कालक्रमेण । क्षयिणी क्षयिष्णुश्च । 'जिदृक्षी' त्यादिना इनिः । तथा। पुरा प्रारम्भे । लघ्वी लघुः हस्वेत्यर्थः । पूर्ववत् ङीषु । पश्चादनन्तरम् । वृद्धिमुपैति प्रामोतीति भावः-अयमर्थः-दुर्जनमैत्री पूर्वाह्नच्छायेव प्रारम्भ गुर्वी क्रमेण क्षयिणी च भवति । सुजनमैत्री तावदपराहच्छायेवादौ लध्वी ततो वर्धिष्णु श्च भवतीति । अतोऽत्र याक्कं तत्कर्तव्यं कुशलेनेति भावः ।।

·सुजनपद्धतिः मृगमीन सज्जनानां तृगजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम् । लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणमेव वैरिणो जगति ॥ व्या-यदुक्तमकरुणत्वमकारणविग्रह इति तदेव प्रकटयन्नुपसंहरति- मृगेति । सन्तोषो दैववशाल्लब्धेन मनस्सन्तुष्टिः । तृणजलसन्तोषैर्विहिता कल्पिता । वृत्तिर्जीवनं । येषां तेषां । न तु परोपतापोपजीविनामित्यर्थः। नि- 'वृत्तिर्वर्तनजीवन' इत्यमरः । मृगाणां हरिणादीनां । मोनानां मत्स्यानां । सज्जनानां साधूनां च । लुब्धको व्याधः । धीवरो दाशः । जालिक इत्यर्थः । पिशुनस्सूचकश्च । नि-'व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुर्लुब्धकश्च सः ।' 'कैवतें दाराधीवरावि' ति चामरः । एते । जगति भुवि । निष्कारणं निर्हेतुकमेव । वैरिणो विद्वेषिणः घातुका इत्यर्थः ॥ तृणेन विहितवृत्तीनां मृगाणां लुब्धका निष्कारणवैरिण इत्यादि पथा- क्रममन्वयात्क्रमापरनामा यथासङ्घ यालङ्कारः । तदुक्तं विद्यानाथेन । "उद्दिष्टानां पदार्थानां पूर्व पश्चाद्यथाक्रमम् । अनूद्देशो भवेद्यत्र तद्यथासङ्घ यमुच्यते.॥” इति आर्यावृत्तम् ॥ ॥ इति नीतिशतके दुर्जनपद्धतिः सम्पूर्णा ॥ ॥ सुजनपद्धतिः ॥ वाञ्छा सज्जनसङ्गतौ परगुणे प्रीतिगुरौ नम्रता विद्यायां व्यसनं खयोषिति रतिलोकापवादाद्भयम् । भक्तिश्शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खलै- रेते येषु वसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नमः कुर्महे ॥ ५२ व्या-अथैतद्वैलक्षण्येन सुजनपद्धति निरूपयति । तखादावादरातिशया- तान्नमस्करोति । वान्छेति-सजनसङ्गती साधुसमागमे । वान्छा अभिलाषः । न सु जिहासा । तस्य मोक्षसाधकस्वादिति भावः । तदुक्तं ज्ञानवासिष्ठे- ·१२ नीतिशतके "मोक्षद्वारे द्वारपालाश्चत्वारः परिकीर्तिताः। शमो विचाररसन्तोषश्चतुर्थस्साधुसङ्गमः॥" इति । तथा चोक्तं श्रीमद्भागवते । 'महरसेवो द्वारमाहुर्विमुक्ते' रिति स्वेना - चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्ति सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥" इति । परेषां गुणे । प्रीतिस्सन्तोषः । न तु दोषापादनम्- परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं निजहदि विकसन्तस्सन्ति सन्तः कियन्तः ॥" इति वक्ष्यमाणवादपीति भावः । गुरौ विद्योपदेष्टरि । नम्रता भक्तिश्रद्धाभरण प्रतीभावः। न तु गोंद्वित्तता- 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते निखिला ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः॥" "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो जनार्दनः । गुरुस्साक्षात्परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥" इति श्रुतिस्मृती। विद्यायां वेदान्तादिविद्याभ्यासे । व्यसनमासकिन तु धूतवेळ्यादौ । तस्य मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानजनकत्वादिति भावः । स्वयोषिति निज दारेषु । रतिरसम्भोगः । न तु परदारेषु । “स्यं कुलवीरत" मिति भावः । लोकापवादात् लोकनिन्दायाः - 'भीत्रार्थानां भयहेतु'रित्यपादानत्वात्पञ्चमी । भयं न तु निर्टजस्वम् * 'लोकापवादो बलवानिति सत्यवती श्रुति' रित्यादि बचनात्तस्य बलिष्टरवादिति भावः । शूलिनि परदेवतायां भगवति भक्तिरनुरागः न तु क्षुददेवतायां 'शिवे भफिशिवे भक्तिरित्यादि वचनेष्वावृत्त्या तस्याः प्राशस्त्यश्रवणादिति भावः । वात्मदमने स्वपरिभवे सति । शकिस्सामर्थ्य पराक्रम इति यावत् । न तूपशमेनौदासीन्यम्- 'अन्यदा भूषणं पुंसां शमो लजेव योषितात् । पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्विव ॥' इति वचनादिति भावः । रूदुर्जनैरसह संसर्गमुक्तिरसङ्गत्यागः । न तु सत्सहवासामिलाः 'दुर्जन दूरतरत्यजे' दिति । 'दुर्जनः परिहतंव्य' इत्यादि- . " ·सुजनपद्धतिः वचनादिति भावः । इत्येते । निर्मलाः निष्कलङ्काः । गुणस्सजनसङ्गतिवान्छा दयो । येषु पुरुषेषु वसन्ति । तेभ्यो महङ्गयो नमः । इत्थं भूतगुणविशिष्टानामेव नमस्कारार्हत्वादिति भावः * 'नमस्स्वस्ती' त्यादिना चतुर्थी ; 'तैरेव भूभूषिते' ति पाठे तैर्निर्मलगुणसम्पन्नैरेव भूरलंकृता न त्वन्यैस्तेषामेव चारुत्वाद्यतिशय हेतुत्वादिति भावः ॥ शार्दूलविक्रीडितम् ॥ विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः। यशसि चाभिरतिय॑सनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ व्या-अथैषां निसर्गसिद्धगुणं गणयति । विपदीति-विपद्यापकाले । धैर्य निर्विकारचित्तत्वं । न तु दैन्यं । 'मनसो निर्विकारत्वं धैर्य सरस्वपि हेतुष्यि'ति । अथानन्तरं वाक्यारम्भे वा । अभ्युदये सम्पदि । क्षमा सहिष्णुत्वं । न तृचण्डता । सदसि राजविद्वत्सभायां वाक्पटुता वाग्मित्वं । सरसवचन- रचनाचातुर्यमिति यावत् । न तु मूकभावः । युधि रणरङ्गे । विक्रमः पराक्रमो। न तु पलायनम् । यशस्यभिरतिः सङ्ग्रहेच्छा । न त्वनादरः । श्रुतौ वेदशास्त्रा. म्यसने । व्यसनमासतिर्न तु निर्वेदः इतीदं सर्व * 'नपुंसकमनपुंसकेने ' त्यादिना नपुंसकैकशेषः । महात्मनां महानुभावानां । प्रकृतिसिद्धं स्वभावसिद्धं हि । नि-'संसिद्धिप्रकृती समे' 'स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चे'त्यमरः । द्रुत. विलम्बितवृत्तम् । लक्षणं तूक्तम् ॥ करे श्लाघ्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणयिता मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर्वीर्यमतुलम् । हृदि स्वच्छा वृत्तिः श्रुतमधिगतं च श्रवणयो- विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनमिदम् ।। ५४ व्या-अथैषां प्रसिद्धविलक्षणमण्डनसम्पत्तिमाह । कर इति करे हस्ते । शाध्यस्सकललोकप्रशस्तस्त्यागो दानम् । मण्डनं । न तु कङ्कणं । 'दानेन पाणिन तुकणेनेति स्वेनैवाग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । शिरसि गुरुपादयोः । प्रणयिता अभिवादनतात्पर्यम् । मण्डनं । न तु मणिहिरण्मयकोटीरादिः । मुख वक्त्रे । सत्या वाणी सूनृतभाषणम् । मण्डनं । न तु ताम्बूलचर्वणादि । भुजयोरतुलं ·४४ नीतिशतके निरुपमानम् । विजयि जयशीलं च * 'जिदृक्षी' त्यादिना इनिः। वीर्य बलम् । मण्डनं । न तु केयूरादि । हृद्यन्तरङ्गे। स्वच्छा वृत्तिः निष्कलङ्कव्यापारो मण्डनं । न तु हाररुचकादि । इच्छब्दस्य वक्षस्थलवाचकत्वमपि सम्भवतीति कृत्वा अभेदेन निर्देशः । श्रवणयोः । कर्णयोरधिगतं श्रुतं शास्त्रमेव । नि-श्रुतं शास्त्रावरतयो' रिति विश्वः । मण्डनं । न तु कुण्डले । 'श्रोत्रं श्रुतेनैव.न कुण्डलेनेति वक्ष्यति । इदं पूर्वोतदानादिकं सर्वमैश्वर्येण धनरनसम्पत्त्या । विनापि * 'पृथग्विने' त्यादिना विकल्पात्तृतीया । प्रकृत्या स्वभावेन । महतां महात्मनां । सौजन्यसम्पन्नानामित्यर्थः * 'प्रकृत्यादिभ्यस्तृतीये' ति तृतीया समासः । मण्डनं भूषणं तस्यैव लोकोत्तररामणीयकादिहेतुत्वादिति भावः ॥ शिखरिणीवृत्तम् ॥ प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् । तृष्णास्रोतोविभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा सामान्यं सर्वशास्त्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्थाः॥५५ व्या-गुणाझ्यस्वे को लाभ इत्याशङ्कय तेषां श्रेयोहेतुत्वमाह । प्राणेति- प्राणाघाताप्राणहिंसायाः । निवृत्तिनिवर्तनं च । 'माहिस्यात्सर्वाभूतानि'। अहिंसा परमो धर्मस्वधर्मः प्राणिनां वध' इत्यादिनाऽग्नीषोमीयपश्वालम्भन- वृत्त्यतिरिकहिंसाया निषेधश्रवणात् । परधनहरणे संयमो मनोरोधश्च "परद्र- च्याणि लोष्टव दिति न्यायादिति भावः । काले समये सत्यवाक्यं यथार्थभाषणं च। तथा धर्मोपदेशश्रवणादिति भावः । अत्र 'ब्राह्मणार्थे गवामर्थे ' इत्यादि वसत्यवचनस्यापि निषेधाभावश्रवणाकाल इत्युक्तम् । शत्या प्रदानं वित्तानु- सारेण त्यागश्च । “वित्त शाठ्यं न कारयेदिति वचनादिति भावः । युवतिजन. कथायां परस्त्रीवृत्तान्तकथने । मूकमावस्तूष्णीभावशीलत्वं च । 'स्वग्नेऽप्यन्यव. धूकथा'मिति वचनात् । परेषामन्येषां । याचकानामित्यर्थः तृष्णा धनलिप्सा । तस्या एवं । स्रोतसःप्रवाहस्य । विमङ्गो निरोधः । अभीप्सितदानेन मनोरथ- परिपरणं चेस्यर्थः- याचमानजनमानसवृत्तः पूरणाय बत जन्म न यस्य । तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैर्न गिरिभिर्न समुदैः॥" - ।

·, सुजनपद्धतिः इति श्रवणादिति भावः । गुरुषु विषये । नम्रत्वं च । 'गुरौ नम्रते' युक्तरवादिति भावः । सर्वभूतेष्वशेषप्राणिष्वनुकम्पया दयया सामान्यं समदर्शित्वं च । सर्व- शास्त्रेषु वेदवेदान्तादिसकलागमेष्वनुपहतः अविच्छिन्नः। विधिरभ्ययनविधानं च। यद्दा 'सर्वभूतानुकम्पेति पृथक्पदम् । तथा सर्वशास्त्रेषु सामान्यमवैषम्येण तत्तसिद्धान्तानुवर्तित्वम् । अनुपहतविधिरलुप्तकर्मानुष्ठानं चेत्येष गुणसमुदायः । श्रेयसां पन्था अखण्डितैश्वर्यादिश्रेयः प्राप्तिमार्गः । न वेतन्यतिरिकोऽन्योऽस्ती- त्यर्थः; एतादृशगुणसम्पत्तिस्सुजनानामेवेति कृत्वा त एव श्लान्या इति भावः अथवा श्रेयसां प्रशस्यानां मुजनानां सम्बन्धी । पन्था तत्प्रवृत्तिमार्ग इत्यर्थः । प्रशस्यशब्दादीयसुनि * 'प्रशस्यस्य श्र इति श्रादेशः । अत्र 'वान्छासजनसङ्गता वित्यादिश्लोकेषूक्तगुणाः । प्रायेण ॥ देवसम्पत् । अभिजातानामेव सम्भवति न स्वन्येषां । तदुक्तं भगवद्वीतासु- अभयं सत्त्वसंशुद्धिानयोगध्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्व स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागश्शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलत्वं मार्दवं होरचापलस् ॥ तेजः क्षमा तिश्शाचमद्रोहो नातिमानिता। वदन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥” इति ॥ इति लक्षणात् ॥ सम्पत्सु महतां चित्तं भवेदुत्पलकोमलम् । आपत्सु च महाशैलं शिलासङ्घातकर्कशम् ।। व्या-अथापत्सम्पदोस्सुजनमनोवृत्तिमाह । सम्परिवति-सम्पत्सु धन- धान्यवस्तुवाहनादिसमृद्धिषु । महता महात्मनां सज्जनानां चित्तमुस्पलवस्कोमलं मृदुलं भवेत् । न तु कठिनमित्यर्थः । आपत्सु दारिद्याद्यनर्थसङ्कटेषु । महाशैल- शिलासडातः पाषाणकूटः । तस्कर्कशं कठोरं च भवेत् । म स्वधैर्यविश्वथमित्यर्थः। प्युक्तवपरीत्यमन्यथा माहात्म्यमङ्गप्रसङ्गादिति भावः । विवेकिनामविवे- किनां चायमेव पन्थाः आदरणीय इति तात्पर्यम् । अत्र शैलस्य महत्त्वविशेषणं -तच्छिलासकातस्यात्यन्तदुर्भेयत्वद्योतनार्थम् । उक्तं चैतदन्यसापि ।

·४ नीतिशतके "सौजन्यामृतसिन्धवः परहितप्रारब्धवीरव्रता वाचालाः परवर्णने निजगुणालापे तु मौनव्रताः। आपत्स्वप्पविलुप्तधैर्यनिलयास्सम्पत्स्वनुरसेकिनो माभूवन् खलवक्त्रनिर्गतविषम्लानाननास्सजनाः॥" इति उपमालङ्कारः॥ प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनमसुभगेऽप्यसुकरं त्वसन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः । विपद्युच्चैर्धेय पदमनुविधेयं च महतां सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥ व्या-अथ द्वाभ्यामेव तद्वृत्तत्यासाधारण्यमाह । प्रियेति । न्यायदनपेता न्याय्या नीतिप्रवणा वृत्तिजीवन-नि-वृत्तिवर्तनजीवन' इत्यमरः। प्रीणातीति प्रिया इष्टा • न स्वन्या । तस्या एव श्रेयस्करत्वादिति भावः * 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति कप्रत्ययः । असुभङ्गेऽपि प्राणप्रयासेऽपि किमुतान्यदेति भावः। मलिन दुष्कर्म असुकरमकर्तव्यं । न 'त्वापत्काले नास्ति मर्यादे'ति न्यायात्सुकरं । तस्यैवैहिकामुमिकफलदस्वादिति भावः * 'ईषदुरि 'त्यादिना खल् प्रत्ययः। ततो नज् समासः असन्तः कुहकास्तु । नाम्पा कमिश्चिद्विषयेऽपि न प्रार्थनीयाः। किन्तु सन्त एव । तेषामुपेक्ष्यत्वादिति भावः । यद्यपि * 'न पादादौ खल्वादय इत्याह वामनः । तथाऽपि कविप्रोट्या तु शब्दस्य पादादी प्रयोगः । सुहृदपि प्राणप्रियवन्धुरपि किमुतान्यहति भावः * 'सुहृदुईदौ मित्रामित्रयो' रिति निपातनात्साधुः। कृशधनः धनहीनश्चेत् । न याच्या याचितुं न योग्यः। धना. दिकमिति शेषः । किन्तु धनपरिपूर्ण एव । तथाविधयाच्नाया अनुचितत्वादिति भावः । विपद्यनर्थसङ्कटेऽप्युच्चैः धैर्य महाधैर्य न तु भयविह्वलत्वं 'आपत्स्वप्यवि. लुप्तधैर्यनिलयाः' 'विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमेति चोक्तत्वादिति भावः । महतां पूल्यानामनुविधेयमनुकूलं । पदं व्यवसितं च । न त्वननुकूलं पदम् । तथाभूतस्यैव छाध्यत्वादिति भावः । नि-'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माद्भिवस्तुष्वि'त्यभि. धानात् । इतीदमेतत् । विषममसाधारणतया दुष्करमसिधारावतमस्यभिचरित- नतं । सतां सत्पुरुषाणां । केनोद्दिष्टमुपदिष्टं । न केनापीत्यर्थः । स्वतस्सिद्धत्वा- दिति भावः । अत्रासिधारावञ्चिशितत्वादसिधारासञ्चारवरसावधानेनैकाग्रताया ·सुजनपद्धतिः विधेयत्वादा असिधाराव्रतं । यहा असिधारया व्यवहरतां वतं वीरव्रतमित्यर्थः अथवा युवा युवत्या साधं यन्मुग्धभर्तृवदाचरेत् । अन्तर्निवृत्तसङ्गस्स्यादसिधारावतं स्मृतम् ॥' इत्युक्तमित्यवधेयम् । शिखरिणीवृत्तम् ॥ प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते सम्भ्रमविधिः प्रियं कृत्वा मौनं सदसि कथनं चाप्युपकृतेः । अनुत्सेको लक्ष्म्यां निरभिभवसाराः परकथा: सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ।। व्या-प्रदानमिति-प्रच्छन्नं प्रदान गुप्तदानं । न तु प्रकाशं । तथाभूतस्य दानस्य महाफलश्रवणादिति भावः। गृहं निजमन्दिरं प्रत्युपगते सति अर्थिनीति शेषः । सम्भ्रमविधिः प्रत्युत्थानाभिवादनादिसत्वरव्यापारविधानं च न तु वैमुख्यं । तस्यैव शास्त्रोदिताचारत्वादिति भावः । प्रियं तदभीष्टं - कृत्वा । मौन तूष्णींभावश्चापरिकीर्तनमिति यावत् । न तु प्रकरनं । कृतस्य परिकीर्तनं । 'नदत्त्वा परिकीर्तये' दिति मनुस्मरणादिति भावः । सदसि राजविद्वत्सभायामुपकृतेः। कथनं परोपकारप्रख्यापनं च । न तु तत्र तूर्णी शीलत्वम् । अन्यथा कृतघ्नत्व- प्रसङ्गादिति भावः । लक्ष्यां सम्पत्त्यामनुत्सेको गर्वराहित्यं । न तु मदान्धत्वं । 'सम्पत्स्वनुत्सेकिन' इत्युक्तत्वादिति भावः । निरभिभवसाराः । अनिन्दापरा: परकथाः पुरुषान्तरप्रसङ्गाश्च । न तु गहणपराः । 'वात्मप्रशंसा परगामपि चः वर्जये दि'त्यादिस्मरणात् । सतामित्यादि । वृचं च पूर्ववत् ॥ सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्तूस्थितं दृश्यते । अन्तस्सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते प्रायेणाधममध्यमोत्तमजुषामेवंविधा वृत्तयः ।। ५९ व्या-अथाधममध्यमोत्तमवृत्तिमाह । सन्तप्तायसीति-सन्तप्तायसि सम्य- वामितमायापिण्डे संस्थितस्य । निक्षिप्तस्यैत्यर्थः । पयसो जलस्य नामाऽपि नाम, ·४ नीतिशतके धेयमात्रमपि । न श्रूयते मूलतो वस्तमेव भवतीत्यर्थः । स्वरूपदर्शनं तु किमुवकर व्यमिति भावः । तदेव पयः । नळिनीपत्तस्थितं पद्मिनीपत्तगतं सत् । मुकाकार- तया मौक्तिकरूपेण । दृश्यते न तु मौक्तिकवेनेत्यर्थः। तदेव पयः । अन्तस्सागरे सागरान्तराळे । अन्तरित्यव्ययं । या शुक्तिः मुक्तास्फोटः - तस्याः । मध्ये उदरे पतितं सत् । मौक्तिकं जायते मौक्तिकत्वेन परिणमतीत्यर्थः 'ज्ञाजनोजें 'ति जादेशः मुक्कैव मौक्तिकमिति विग्रहः * विनयादित्वात्स्वार्थे ठक्; अतः प्रायेण भूम्ना अधममध्यमोत्तमजुषां निकृष्टसाधारणोत्कृष्टाश्रयाणां श्रितवतामेवंविधा: नामाश्रवणादिरूपा वृत्तयो व्यापारा भवन्तीति यथाक्रममन्वयाद्यथासंख्या- लङ्कारः । अतः महदाश्रय एव कर्तव्यः । 'नीचाश्रयो न कर्तव्यः कर्तव्यो महदा- श्रय' इति वचनात् । अत्रोत्तममध्यमाधमा इति लोकप्रसिद्धोद्देशक्रमः कविना .न विवक्षित इति ज्ञेयम् ॥ शार्दूलविक्रीडितम् ॥ यः प्रीणयेत्सुचरितैः पितरं स पुत्रो यद्भर्तुरेव हितमिच्छति तत्कळत्रम् । तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रिय य- देतत् त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ।। व्या-अथ सत्पुत्रकळत्रमित्रसम्पत्तिः पुण्यकृदधीनेत्याह । य इति- यः पुत्रस्सुचरितैः चाक्यकरणादिसदाचारैः । पितरं । प्रोणयेत् सन्तोषयेत् * प्रीन् तर्पण' इत्यस्माद्धातोश्चौरादिकाणिचि लिङ् * ' धून प्रीज़ो ग्वतव्य इति नुगागमः । स पुत्रः ‘पुन्नानो नरकात्तायत' इति व्युत्पन्न इति पुत्र- शब्दवाच्यः न तूत्पन्नमात्रः॥ “जीवतोर्वाक्यकरणात् प्रत्यब्दं भूरिभोजनात् । गयायां पिण्डदानेन त्रिभिः पुतस्य पुत्रता॥ इति सरणातू॥ यद्भः पत्युः । हितमिच्छति भयभक्तिम्यां हिताचरणउत्परं भवति । तदेव । कळनं भार्या । न तु यादृच्छिक । 'पतिभक्तिररा साधी शान्ता सा सत्य- भाषिणी' ति पतिव्रताधर्मत्वात् । नि-'कळत्रं श्रोणिभार्ययोरि 'त्यमरः॥

·यदापदि अनर्थसङ्कटे । सुखे सम्पदि च । समक्रियमविषमाचारमित्यर्थः । तुल्य- वृत्ति । तदेव मित्रं सुहृत् । नत्वापसम्पदोः त्यागानुवर्तनतत्परम्- आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः'। इति वक्ष्यमाणत्वादेतत्तयमुक्तसत्पुत्रादित्रितयं । जगति भुवि । पुण्यकृतो धन्याः लभन्ते प्राप्नुवन्ति । न त्वकृतसुकृता इत्यर्थः । एवंविधतियलाभस्य महापुण्यफलत्वादिति भावः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ नम्रत्वेनोन्नमन्तः परगुणकथनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः स्वार्थान्संपादयन्तो विततपृथुतरारम्भयत्नाः परार्थे । क्षान्यैवाक्षेपरूक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्जनान्दुःखयन्तः सन्तस्साश्चर्यचर्या जगति बहुमताः कस्य नाभ्यर्चनीयाः ॥ व्या-अथ सतां तावदसाधारणगरिमास्पदत्वेनाशेषोपादेयत्वमाह । नम्रत्वे. नेति-ननत्वेन प्रवत्वेनैवोन्नमन्त औन्नत्यं प्राप्नुवन्तस्तथा भावस्यैवौन्नत्यहेतु- त्वादिति भावः। परेषां। गुणकथनैस्सद्गुणवर्णनैः । स्वान् स्वकीयान् । गुणानू. सौजन्यादीन् । ख्यापयन्तः प्रकटयन्तः । नत्वात्मप्रशंसया। तादृग्भावस्यैव निज गुणप्रकटनहेतुत्वादिति भावः । परार्थे परप्रयोजननिर्वहणे । विततौ विस्तृतो. पृथुतरौ । महत्तरौ चारम्भयत्नौ प्रारम्भोत्साहौ च येषां ते तथोक्तारसन्त एव । स्वार्थान् स्वप्रयोजनानि । सम्पादयन्तो निष्पादयन्तः । परकार्यसाधनपुरस्कारे, गैवात्मीयकार्यसाधनतत्पराः न त्वेकान्तत इत्यर्थः । 'तथाभूतत्वस्यैवात्मार्थ. कत्वादिति भावः । क्षान्त्या सहनशीलत्वेनैवाक्षेपेण निन्दया । रुक्षाक्षराणि परुषवाक्यानि तैः मुखराणि वाचालानि । मुखानि एषां तान् परुषभाषिण इत्यर्थः । दुर्जनान् खलान् । दुःखयन्तः सन्तापयन्तः । नतूच्चण्डतया। तथा- विधत्वस्यैव तेषां हृच्छल्यप्रायत्वादिति भावः । अत एव साश्चर्यचर्या अत्यन्ताश्चर्य- करचरित्रास्सन्तरसत्पुरुषाः ; जगति लोके । बहुमताः बहुमानितास्सन्वः । कस्यवा पुसो नाभ्यर्चनीयाः न पूजनीया इति काकुः; सर्वेषामप्यभ्यर्चनीया एवेत्यर्थः । स्नग्धरावृत्तम् । 'मनैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तिते- यमिति लक्षणात् ॥ इति नीतिशतके सुजनपद्धतिस्सम्पूर्णा ॥

·नीतिशतके स्वभाव एवैष - । परोपकारपद्धतिः॥ भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गम- नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः । अनुद्धतास्सत्पुरुषास्समृद्धिभिः परोपकारिणाम् ॥ ६२ व्या-अथ सौजन्यस्य परोपकारफलकत्वात्तन्निरूपणानन्तरं परोपकार- पद्धति वर्णयति-भवन्तीति । तरवा पनसरसालादिवृक्षाः। फलोदमैः फलभारैः। नम्नाः अवनता भवन्ति धना मेघाः । नवाम्बुभिननोदकैरुपलक्षितास्सन्तः। दूरविलम्बिनस्सर्वत । प्रवर्षणार्थमन्तरिक्षसञ्चारिणो भवन्ति । सत्पुरुषास्समृद्धि- भिरुपलक्षिता अपि अनुद्धता अनुच्चण्डा भवन्ति । तीक्ष्णस्वभावा न भवन्तीत्यर्थः 'अनर्थिता' इति पाठे । अयाचिता भवन्ति । याच्जां विनैव परहितमाचरन्तीत्यर्थः तथा एष उक्तनिजनन्नत्वादिव्यवहारः । परोपकारिणां परहिताचरणतत्पराणां । स्वभावो निसर्गसिद्ध एव न स्वाहार्यक इत्यर्थः; महान्तो हि परोपकारार्थलेश क्केशवेन न गणयन्ति । तेषां तस्य स्वाभाव्यादिति भावः; तदुक्तं- "परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपफाराय वहन्ति नद्यः। परोपकाराय चरन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम्" ॥ इति । अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः । वंशस्थवृत्तम् । 'जतौ तु वंशस्थमुदीरित जरौ॥ श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिनं तु कङ्कणेन । विभाति कायः करुणापराणां परोपकारेण न चन्दनेन ॥६३ ज्या-अथैषां मुख्यमण्डनसम्पत्तिमाह । श्रोत्रमिति-करुणापराणां दया कुनां । परोपकारिणामित्यर्थः । श्रोत्रं कर्णः । नि । 'कर्णशब्दग्रहौ प्रोत्र'मित्यमरः श्रुतेन धर्मशास्त्रश्रवणेनैव । विभाति प्रकाशते । कुण्डलेन सुवर्णमणिमयकर्ण- भूषणेन न तु विभाति ; पाणिर्हस्तः । दानेन सत्पात्रत्यागेन । विभाति । कङ्कणेन कनकवलयेन न तु विभाति; कायो देहः । परोपकारेण परेषां हिताचरणेन विभाति, चन्दनेन कस्तुरीधनसारविमिश्रितपटीरपङ्कलेपेन तु न विभाति: - ·परोपकारपद्धतिः । महात्मनां श्रवणादिकमेव स्वाभाविक मण्डनं न वन्यत् । तस्य नश्वरत्वादिति भाa:॥ वृत्तमुपजातिः॥ पद्माकरं दिनकरो विकचं करोति चन्द्रो विकासयति करवचक्रवालम् । नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः॥ व्या-यदुक्त 'मनर्थितारूत्पुरुषा' इत्यादि तदेव प्रपञ्चयति-पद्माकरमिति। दिन दिवसं करोतीति दिनकरस्सूर्यः * "कृजोहेवि 'त्यादिना टप्रत्ययः । अभ्यर्थितो न भवतीति नाभ्यर्थितः । अयाचितस्सन्नित्यर्थः * नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । पद्माकरं पद्मवनं । विकचं विकसितं । करोति । नि । 'प्रफुल्लोत्फुल्लसम्फुल्लच्या कोचविकचस्फुटाः । फुल्लश्चैते विकसिते' इत्यमरः । तथा चन्द्रोऽपि कैरवचक्रवाळ कुमुदपण्डं । नि । 'सिते कुमुदकैरव' इत्यमरः । विकासयति व्याकोचयति । तथा जलधरो वारिवाहोऽपि * पचाद्यचू । नाभ्यर्थितस्सन्नेव । जलं ददाति प्रवर्षति । तथाहि सन्तस्सत्पुरुषाः स्वयमयाचिता एवेत्यर्थः । परेषां हिते हिताचरणे विहिताभियोगाः कृताभिनिवेशाः । न स्ववबोधिता इत्यर्थः, अतो युक्तमेवं हिताचरणमेतेषामिति भवः ॥ सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः। 'सामान्यविशेषकार्यकारण- भावाभ्यां सदृष्टप्रकृतकार्यसमर्थनमर्थान्तरन्यास' इति सर्वस्वसूत्रम् ॥ वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ एते सत्पुरुषाः परार्थघटकारस्वार्थान् परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्धाय निघ्नन्ति ये ये तु नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ।। व्या-अथ व्यापारतारतम्येन पुरुषाणामुत्तमादिभेदमाह-एते इति । ये पुमांसः । स्वार्थान् स्वप्रयोजनानि । नि 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिवि' ·५२ नीतिशतके त्यभिधानात् । परित्यज्य त्यक्त्वा । परार्थघटकाः परप्रयोजनसइटनशीलाः । एते । सत्पुरुषाः पुरुषोत्तमाः । सत्त्वस्य तेनैवाभिव्यक्तत्वादिति भावः । ये तु स्वार्थस्याविरोधेनावैषम्येण ; स्वार्थनिर्वाहतत्परत्वेनैवेत्यर्थः । परार्थ परप्रयोजन- निर्वाहार्थम् । उद्यमभूत उद्योगभाजः । ते सामान्यास्साधारणाः मध्यमपुरुषा- इत्यर्थः । ये तु । स्वार्थाय स्वार्थनिष्पत्त्यर्थ । परहितं । निन्नन्ति नाशयन्ति । तेऽमी । मानुषराक्षसाः मानुषशब्दवाच्याः राक्षसाः । तथा ऋराचारतत्पर स्वात्पुरुषाधमा इत्यर्थः । ये तु निरर्थक निष्फलं प्रयोजननिष्पत्तिराहित्ये- नापीति यावत् । परहितं घ्नन्ति । ते पुमांसः । के वा कथं भूना वा । न जानी- महे । उक्तत्रिविधपुरुषविलक्षणत्वात्तान् ज्ञातुं न शक्नुम इत्यर्थः । अत एव परमनीचा इत्यर्थः । उक्तपक्षेषु यः श्रेयान् तत्पक्षाश्रयणं कर्तव्यमायुष्म- तेति भावः॥ शार्दूलविक्रीडितम् ॥ पापानिवारयति योजयते हिताय गुह्यं निगृहति गुणान् प्रकटीकरोति आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः ।। व्या-अथ सन्मित्रलक्षणमाह । पापात्पापाचरणानिवारयति निवर्तयति। धर्मोपदेशेन दुष्कर्मप्रवृत्तेः विरमयतीत्यर्थः ॥ * 'जुगुप्साविरामे' त्यादिना पञ्चमी । हिताय योजयते सत्कर्माचरणाय प्रवर्तयती यर्थः । यद्वा श्रेयस्सङ्ग्र हार्थ प्रोत्साहयतीत्यर्थः । गुह्यं गोप्यं । निगृहत्याच्छादयति । न कुत्रापि प्रकटयतीत्यर्थः । गुणान् सौशील्यादिसद्गुणान् । प्रकटीकरोति प्रख्यापयति न तु निगूहतीत्यर्थः । आपद्गतमतिसङ्कटस्थमपि । न जहाति न त्यजति । तन्मित्र- मापदि सुखे च समक्रियं योदित्युक्तत्वादिति भावः । काले व्यसनादिसमये । ददाति वान्छितं दिशति । तदिदं पापनिवारणादिकं सर्व । सन्तस्सत्पुरुषा- स्सन्मित्रस्याकैतवसुहृदः । लक्षणं स्वरूपं प्रवदन्ति । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेऽखिला: क्षीरोत्तापमवेक्ष्य तेन पयसा स्वात्मा कृशानौ हुतः ।

·परोपकारपद्धतिः ५३ गन्तुं पावकमुन्मनस्तदभव दृष्ट्वा तु मित्रापदं युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥ ६७ व्या-पुनस्तदेव क्षीरनीरदृष्टान्तेन वर्णयति-क्षीरेणेति । क्षीरेण का मात्मानमुपगतं प्राप्तं । यदुदकं जलं तस्मै स्वात्ममिश्रितजलायेत्यर्थः । पुरा पूर्व । ते प्रसिद्धाः । अखिलास्समस्ताश्च । गुणा निजमाधुर्यधावळ्यादिगुणाः दत्ता: हि वितीर्णाः खलु । स्वगुणप्रदानद्वारा मैत्री सम्पादितेत्यर्थः । अतः क्षीरोत्तापं । क्षीरस्य श्रपणार्थमन्नौ निक्षिप्तस्य दुग्धस्य । उत्तापं सन्तापमवेक्ष्य । तेन क्षीरमिश्रितेन । पयसा उदकेन । नि ‘पयः क्षीरं पयोऽम्बु चे' त्यमरः । स्वात्मा स्वशरीरं । कृशानौ वढी हुतः मित्रसन्तापासहनासंशोषित इत्यर्थः । ततस्तत् क्षीरं कर्तृ मित्रस्य जलस्यापदं संशोषरूपां विपत्तिं । दृष्ट्वा । पावकं वह्नि । गन्तुमुन्मनः उद्युक्तमभवत् * 'उत्क उन्मना' इति निपातनात्साधुः । जलसंशोषणे क्षीराणां बहिर्निर्गमनसम्भवादिति भावः । तदनन्तरं तेन जलेन । युक्तं मिश्रितं सत् । शाम्यति प्रशान्तं भवति * 'शमामष्टाना' मिति दीर्घः। तथाहि । सतां मैत्री सौहार्दम् । व्याख्याता मैत्री । ईदृशी पुनः परस्परव्य- सनासहनशीला खलु । अत एतद्युक्तमिति भावः ॥ अत्र खभावसिद्धस्य क्षीरनीरव्यवहारस्य परस्परसन्तापदर्शनहेतुकत्वेनोत्प्रे: क्षणास्क्रियानिमित्तक्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा । सा चोक्तार्थान्तरन्यासनिव्यूढे यनयो: विजातीयसङ्करः। वृत्तमुक्तम् ॥ इतः स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीयद्विषा- मितश्च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते । इतोऽपि बडबानलः सह समस्तसंवर्तक- रहो विततमूर्जितं भरसहं च सिन्धोर्वपुः ॥ व्या-अथैतन्माहात्म्यमाह । इत इति । इतोऽस्मिन्प्रदेशे । केशवो विष्णुः कुक्षिस्थाखिलभुवन इनि भावः । स्वपिति योगानुसन्धानेन निद्राति * 'रुदादि- भ्यस्सार्वधातुक' इतीडागमः। इतोऽस्मिन्प्रदेशे। तस्य केशवस्य इमे तदीयाः * त्यदादित्वात् वृद्धाच्छः । ये द्विषो हिरण्याक्षरावणादयस्तेषां । कुलं समूह- स्तिष्ठतीति शेषः। इतस्ततोऽन्यस्मिन् प्रदेशेऽपि । शरणार्थिनो रक्षणाभिलाषिणः ।

·नीतिशतके नि । 'शरणं गृहरक्षित्रो' रित्यभिधानात् । तेषां शिखरिणां मैनाकादिपर्वतानां गणाश्च । शेरते स्वपन्ति * 'शीडो रुडि 'ति रुडागमः । इतस्तस्मादप्यन्यस्मिन् प्रदेशे । समस्ता ये संवर्तकाः प्रळयकालप्रवर्षिमेघविशेषाः । अत एव पुष्कला- वर्तकसंज्ञया च व्यवढियन्ते । तस्सह । बडबानलोऽपि वसति । तस्मात् । सिन्धोस्समुद्रस्य । वपुश्शरीरं । विततं केशवाधारत्वेन विस्तृतं । अर्जितं बड़बानलाश्रयत्वेऽप्यतिवर्धिष्णु । भरसह पर्वतभरणेन भारोवहनक्षमं च । अहो अप्रमेयानुभावत्वेनात्यन्ताश्चर्यमित्यर्थः ।। अत्र लक्षयोजनपरिच्छिन्नस्य समुद्रस्यापरिच्छिन्नकेशवाद्यवतारत्वकथना- दधिकप्रभेदोऽलङ्कारः । " आधाराधेययोरानुरूप्याभावोऽधिको मत" इति लक्षणातू॥ पृथ्वीवृत्तम् ॥ जातः कूर्मः स एकः पृथुभुवनभरायार्पितं येन पृष्ठं श्लाघ्यं जन्म ध्रुवस्य भ्रमति नियमितं यत्र तेजस्विचक्रम् । सञ्जातव्यर्थपक्षाः परहितकरणे नोपरिष्टान्न चाधो ब्रह्माण्डोदुम्बरान्तर्मशकवदपरे जन्तवो जातनष्टाः ।। व्या-अथ परहिताचरणपराकाष्टया द्वयोरेव जन्म सफलं न त्वन्येषा- मित्याह-जात इति । किंबहुना । अवतारेवपीत्यध्याहार्यम्-एकः केवलस्स कूर्म आदिकूर्मावतार एव जातः जन्मलाभवानित्यर्थः । कुतः ? येन कूर्मेण । पृथुर्महान् । यो भुवनभरश्चतुर्दश विष्टपभारस्तस्मै तहनार्थमित्यर्थः । पृथु विपुल- मिति पृथक्पदं वा । पृष्ठं निजकूर्परतलमर्पितं दत्तं । निरन्तरमधःप्रदेशे स्थित्या दुर्भरभुवनभारेण जनितः क्वेशस्सोढ इत्यर्थः । तथा भ्रवस्वौत्तानपादेर्जन्म । लाध्यं सकललोकप्रशस्तम् । कुतः ? यत्र यस्मिन् ध्रुवे ; तेजस्विनां ग्रहनक्षत्रादीनां । चक्र शिंशुमाराख्यं ग्रहनक्षत्रमण्डलं वा । नियमितं नियुक्तं सहमति पर्यावर्तते तत्रभवान्भगवदनुग्रहवशात्सकललोकोन्नतमेरुशिखरशिखामणिर्भुवः स्वायत्तत्वेन तेजस्विचक्र प्रवर्तयतीति श्रीविष्णुपुराणभागवतादिकथाऽनुसन्धेया; ततः किमत आह-परहितकरणे परोपकाराचरणविषये । व्यों निरर्थः अप्रयोजक इति यावत् । यः पक्षः - सनातो येषां ते सातव्यर्थपक्षाः। न तु सजातपरिहितकरण- समर्थपक्षा इत्यर्थः ॥ * सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । अपरे उक्काभ्यामन्ये 3B ·. परोपकारपद्धतिः जन्तवः प्राणिनः । नैच्योद्भावनार्थकोऽयं जन्तुशब्दप्रयोगः। उपरिष्ठान्न ध्रुववदु- 'परिभागेऽपि वर्तमाना न भवन्तीत्यर्थः । अधश्च न । कूर्मवदधताद्वा वर्तमाना अपि न भवन्तीत्यर्थः । किं तु उदुम्बरः जन्तुफलाख्यवृक्षविशेषः। तस्य फलमुहुः म्बरं - नि ॥ 'उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धक' इत्यमरः ॥ * ‘फले लुगि'ति लुक् । ब्रह्माण्डमुदुम्बरं तस्यान्तः अन्तराळे । अव्ययमेतत् । ये मशका. स्तैस्तुल्यं तद्वत् * 'तेन तुल्यं क्रियाचेइति रिति वतिप्रत्ययः। जाता उत्पन्नाश्च ते नष्टाश्च जातनष्टाश्च भवन्तीति शेषः ॥ * स्नातानुलिप्तप्रत्यूर्वकालसमासः । यतो न तैः किमपि साधितमतो मशकवन्निष्फलजन्मभिः किमन्यैरिति भावः॥ रूपकोपमयोस्सङ्करः ॥ स्रग्धरावृत्तम् ।। तृष्णां छिन्धि भज क्षमा जहि मदं पापे रतिं माथा: सत्यं ब्रह्मनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनम् । मान्यान्मानय विद्विषोऽप्यनुनय प्रख्यापय प्रश्रयं कति पालय दुःखिते कुरु दयामेतत्सतां चेष्टितम् ।। व्या-अथ विधेयलोकं सम्बोधयंत्सदाचारं शिक्षयति। तृष्णामिति-हेजने त्यध्याहार्य सर्वत्रापि । मध्यमपुरुषप्रयोग यम्भवात् । अलभ्येषु परधनेषु लाभाभि- लाषस्तृष्णा । तां छिन्धि वैराग्यशास्त्रेग विदारय-अन्यथा अनेकाशापाशनि- बद्धवेन क्लेशभागित्वं स्यादिति भावः । परिभवादिषूपद्यमानेषु क्रोधप्रतिबन्धः क्षमा · तां - भज सेवस्व । अन्यथा उग्रभावेन काहानिस्स्यदिति भावः । मदं विद्याजनितदर्पम् । जहि विज्ञानेन विनाशय । अन्यथा विवेकशून्यतया अकार्य- करणप्रवृत्ती अनर्थप्राप्तिस्स्यादिति भावः । पापे पापकर्माचरणे रति प्रीतिम् । माकृथाः अज्ञानेन माकार्षीः । किं तु 'धर्म चरे' त्याद्युपदेशवचनेन सत्कर्मा चरणे । एव रति कुर्वित्यर्थः । अन्यथा निस्थपातस्यादिति भावः ॥ * करोतिर्लुङि थासि 'न माङ्योग' इत्यत् प्रतिषेधः । सत्यं सूनृतम् । ब्रूहि 'सत्यं वदे 'ति वचनेन यथार्थमेव वचनं वदेत्यर्थः । अन्यथा 'नानृतात्यातकं पर' मिति न्याया- दविवेकित्वासकिस्स्यादिति भावः । साधुपदवी सन्मार्गमनुयादि धर्मशास्त्रानु रोधेनानुसर । अन्यधोत्पथप्रतिपन्नत्वे वचनीयतादिदोषापत्तिस्स्यादिति भावः। विद्वज्जन उपदेशेन कृतार्थीकरणशीलं पण्डितमण्डलम् । सेवस्त्र "यस्तु पर्यटने देशान् यस्तु सेवेत पण्डितान् । तस्य विस्तारिता बुद्धिस्तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥"

·नीतिशतके इति वचनाद्बुद्धिवेशद्यार्थ शुश्रूषस्व । अन्यथा बुझ्यवैशद्याशिक्षितत्वाद्यमियोग- रस्यादिति भावः । मान्यान् पूज्यान्मानय यथार्ह पूजय । अन्यथा समासमाभ्यां विषमसमे पूज्ये” इति गौतमसूत्रात् । अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पूज्याश्चैवावमानिताः। अयशो महदाप्नोति धनाद्धर्माच्च होयते॥' इत्यादिस्मरणाञ्च अन्यथा अकीर्तिस्सुकृतधनहीयमानत्वरूपाऽश्रेय प्राप्तिस्स्यादिति भावः । किं बहुना । विद्विषश्शनपि किमुतान्यान् । अनुनय - 'समश्शत्रौ च मित्रे च' इति भगवद्वचनात्प्रसादय । अन्यथा रन्ध्रेषु पातयिष्यतीति भावः । प्रश्रयं गुर्वाचार्यादिषु नम्रत्वं । विनयमिति यावत् । प्रख्यापय 'गुरौ नम्नते' त्युक्तत्वात्प्रकटय । अन्यथा दुर्विनीतत्वापवादप्रसङ्गरस्यादिति भावः; कीर्ति पालय । जन्मसाफल्यार्थ कीर्तिनिर्वहणे प्रयत्नं कुर्वित्यर्थः । अन्यथा 'क्षितितले किं जन्म कीर्ति विने ति वचनाजीवन्मृतत्त्वापत्तिस्यादिति भावः । दुःखिते सातदुःखेषु भूतेष्वित्यर्थः ॥ * तारकादित्वादितच् । जाताचेकवचनम् । दयां दुःखप्रहाणेच्छालक्षणाम् । कुरु 'दुःखिषु करुणे'ति शास्त्रानुरोधाद्विधेहि । अन्यथा चित्तशुद्ध्यसम्भवादिति भावः । एतस्सवं तृष्णाच्छेदादिकम् । सतां सजनानां चेष्टितं व्यापारः । यदि सौजन्ययशःकामी तदैव प्रवर्तस्व अन्यथा पूरुषार्थलाभा- सम्भवादिति भावः॥ मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णा- त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः । परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ॥ व्या-ईशा विरळा एवेति निगमयति-मनसीति । मनसि वचसि काये मनोवाक्कायेषु । पुण्यमेव । पीयूषममृतं । तेन पूर्णाः । करणत्रितयेनापि सत्कर्मा- चरणतत्परा इत्यर्थः ॥ * नि-पीयूषममृतं सुधे'त्यमरः । प्रयाणां भुवनानां समाहारत्रिभुवनं । लक्षणया त्रिभुवनस्थजनानित्यर्थः ।। * 'तद्धितार्थे 'त्यादिना समासः ॥ * पात्रादित्वान्न स्त्रीत्वम् । उपकारश्रेणिभिहिताचरणपरम्पराभिः । प्रीणयातस्सन्तोषयन्तः ॥ * 'प्रीप्रीणन' इति धातोश्चोरादिकाणिचि शतृ- धूनप्रीमोनुग्रवक्तन्य' इति नुगागमः । परेषां गुणपरमाणूनत्यल्प प्रत्ययः ॥

·धैर्यपद्धतिः गुणानपीयर्थः । यतोऽशुर्नास्ति स परमाणुरित्याहुः । पर्वतीकृत्य महत्तरान् कृत्वा * अभूततद्भावे चिः॥ * 'ऊर्यादिचिडाचश्चेति गतिसंज्ञायां * "कुगतिप्रादय' इति समासः । नित्यं ख्यापयन्तः निरन्तरं प्रशंसन्तः । तथा निजहदि स्वान्तः- करण एव विकसन्तः सन्तुष्यन्तस्सन्तः सत्पुरुषाः । कियन्तः कतिपये विरळा एवेत्यर्थः । सन्ति । न तु सान्द्राः एतादृशगुणसम्पत्तेरसाधारण्यादिति भावः। 'निजहदि विकसन्तस्सन्ति सन्तः कियन्त' इत्येव पाठः । तथाचोक्तं । 'सौज- न्यामृतसिन्धव' इत्यादि। मालिनीवृत्तम् ॥ इति नीतिशतके परोपकारपद्धतिस्सम्पूर्णा ॥ ॥ । ." - । धैर्यपद्धतिः रत्नैर्महाब्धेस्तुतुषुर्न देवा न भेजिरे भीमविषेग भीतिम् । सुधां विना न प्रययुर्विरामं न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥ ७२ व्या-रनैरिति । देवा अमराः । महाब्धेः क्षीराणवस्य सम्बन्धिभिः । रलैः कौस्तुभादिमणिभिः । नि-रख श्रेष्ठे मणावपीति विश्वः । यहा। रत्नैः। नि- 'जातौ जातौ च यच्छ्रेष्ठं तदनमभिधीयत' इति वचनात् । ऐरावतोच्चैश्रवः कल्पवृक्षादिश्रेष्ठजातीयवस्तुभिः हेतुभिः । न तुतुषुस्तुष्टिं न प्रापुः । मथनसमय इति शेषः । तथा । बिम्यत्यस्मादिति भीमः * 'भीमादयो पादान' इत्यपादा नाथै भियः मप्र यय औणादिकः । तथाभूतं यद्विषं कालकूटाख्यं । तेन हेतुना तस्मादित्यर्थः । न भीति भेजिरे न प्रापुरिति धैर्यातिशयोक्तिः * विषेणेत्यन्न भीत्रार्थानां भयहेतु रित्यपादाने पञ्चम्या भाव्यं । तथाऽपि हेतुत्वमात्रविवक्षया- ऽयं निर्देश इति मन्तव्यम् । किं तु सुधाममृतं । विना * 'पृथग्विने'त्यादिना द्वितीया । विराममवसानं । न प्रययुः मथनादिति शेषः । सुधोत्पत्ति विना न विरता इत्यर्थः । अनेन शीलसम्पत्तिक्ता । तथाहि । धीरा मनस्विनो निश्चिता. र्थात् प्रतिज्ञातान विरमन्ति विरामं न प्रामुवन्ति । किंवाफलोदयं प्रयतन्त एवे त्यर्थः । अओ धै शोलसम्पन्नानां देवानामपदं युक्तमेवेति भावः ॥ जुगुप्सा विरामे 'त्यादिना पञ्चमी * 'व्याझरिभ्यो रम' इति परस्मैपदम् ॥ अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। वृत्तमुपजातिः॥ *.

·नीतिशतके प्रारभ्यते न खलु विन्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैर्मुहुर्मुहुरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति ॥ व्या-उत्तमेवार्थ नीचातिवृत्तिकथनद्वारा द्रढयति-प्रारभ्यत इति । नीचैरधमैः विघ्नेभ्योऽन्तरायेभ्यो । यद्यं तेन हेतुना । न प्रारभ्यते खलु । नोप- क्रम्यते कार्यमिति शेषः । नि ॥ 'विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः' इत्यमरः । मध्याः मध्य. मास्तु । कार्य प्रारम्योपक्रम्य । विनिहता विह्वलीकृतास्सन्तो विरमन्ति । विरता भवन्तीत्यर्थः । उत्तमाः उत्कृष्टाः । गुणा धैर्यशीलादयो । येषां ते तथोक्ताः पुरुष- श्रेष्टास्तु विप्नैर्मुहुर्मुहुः पौनःपुन्येन । प्रतिहन्यमानाः बम्भज्यमाना अपि । प्रारब्धमुपक्रान्तं कर्म । न परित्यजन्ति ; अतः कालकूटबडबानलादिविघ्नायुप इतत्वेऽपि उक्तगुणसम्पन्नतया देवानां सुधोत्पत्तिपर्यन्तं मथनं युक्तमिति श्लोल यस्यापि तात्पर्यम् । अत्र प्रकरणे कुत्रचिद्वैर्यस्य कुत्रचिच्छीलस्य कुत्रचिदुभय- स्थापि प्राधान्यनिर्देश इति द्रष्टव्यम् 'मनसो निर्विकारत्वं धैर्य सत्स्वपि हेतुष्वि'- त्युक्तलक्षणं धैर्य । शीलं तु नियतकुलोचितसत्स्वभाव इति विवेकः । 'शील स्वभावे सद्वृत्ता' वित्यभिधानात् ॥ वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ कचित्पृथ्वीशय्यः क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनः कचिच्छाकाहारः क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः। क्वचित्कन्थाधारी क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ।। च्या-अथोक्तगुणसम्पन्नस्य कृच्छ्राकृच्छ्योर्दुःखसुखापरिगणनया कार्यसाध- नत्वमाह-क्वचिदिति । क्वचित्कुत्रचिद्देशे काले वा । पृथ्वी शय्या यस्य स तथोक्तः । कठिनतरस्थण्डिल शयनोऽपीत्यर्थः ॥ क्वचिच्च । पय के हंसतूलिकातल्पे । शयनं स्वापो। यस्य स तथोक्तः । मृदुलतरशय्योऽपीत्यर्थः । नि-शयन मञ्च. पर्यङ्कपल्यङ्काः खट्यासमाः'-'स्याभिद्रा शयनं स्वाप' इत्युभयत्राऽप्यमरः ।

·धैर्यपद्धतिः क्वचिच्छाक एवाहारो यस्य नीरसाहारोऽपीत्यर्थः । कचिच्च । शाल्योदने शाल्यन्ने । रुचिः स्वादो यस्य स तथोक्तः । षडसोपेतमृष्टानभोजनसन्तुष्टोऽपीत्यर्थः । कचि- स्कन्था जीर्णवस्त्रशकलनिर्मिताच्छादनं धारयतीति कन्थाधार्यपि । क्वचिच्च दिव्याम्बरधरः कनकनकपीताम्बरधरोऽपि । कार्यार्थी कार्यनिष्पत्त्यभिलाषी। अर्थः अभिलाषः । तद्वानर्थीति विग्रहः ॥ * “कृवृत्तेस्तद्धि तवृत्तिर्बलोयसी'ति महाभाष्ये । मनस्वी महामनाः धीरः ॥ * प्रशंसायामिनिः। पृथ्वीशय्यादिना दुःखं च न गणथति । पयङ्कशयनादिना सुखं च न गणयति । किन्तु सुखदुःख- योस्समानावस्थयैव कार्यसाधनतत्परो भवतीत्यर्थः ॥ निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् । अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ व्या-अथ धीराः लोकनिन्दास्तुतिप्राप्ता अपि न्यायमार्गान्न भ्रश्यन्ती. त्याह-निन्दन्विति । नीतिनिपुणा नयविशारदाः। निन्दन्तु कथञ्चिद्दपयन्तु । वा यदि अथवा । स्तुवन्तु भूषयन्तु वा। लक्ष्मीस्सम्पत् । समाविशतु प्रामोतु । वा, उत । यथेष्टं निरर्गळम् । गच्छतु वा । अद्यैवेदानीमेव । मरणं निधनमस्तु वा । उत युगान्तरे कल्पान्तरे वाऽस्तु । तथाऽपि । धीरा धैर्यशालिनः न्याय्या- नन्यायादनपेतात्पथो मार्गात् । पदमेकपादविन्यासमात्रमपि । न-प्रविचलन्ति न भ्रश्यन्ति । तेषां न्यायमार्गापरित्याग एव परमार्थो। न निन्दास्तुत्यादिरति भावः॥ वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य चित्तं न निर्दहति कोपकृशानुनापः । कर्षन्ति भूरिविषयाश्च न लोभपाशै. लोकत्रयं जयति कृत्स्नमिदं स धीरः ।। या-ननु को धीरस्प वा किं साधयतीत्याशल्कयाह-कान्तेति । यस्य चित्तं । कान्ताकटाक्षा ·नीतिशतके " यद्गतागतविश्रान्तिवैचित्र्येण विवर्तनम् । तारकायाः कळाभिज्ञारतं कटाक्षं प्रचक्षते ॥ इति भावप्रकाशोक्तलक्षणलक्षितकामिन्यपाङ्गालोकनानि । त एव विशिखा बाणा न लुनन्ति न भिन्दन्ति न सम्मोहयन्तीति यावत् तथा कोपकृशानु- तापः क्रोधाग्निसन्तापश्चन निर्दहति न व्याकुलयति । तथा भूरयो बलवत्तराः विषयाः शब्दादीन्द्रियार्थाश्च । लोभः परस्वापहरणे प्रयत्नः । एतेन कामादयोऽ. प्युपलक्ष्यन्ते । तथाच । लोभा एव पाशा रजवश्च बन्धनहेतुत्वात्तेषां पाशत्वारोपणं । न तर्षन्ति तृष्णायुक्तं न कुर्वन्ति कर्षन्तीति पाठे न स्वायत्ती- कुर्वन्तीत्यर्थः । स धीरः । कृत्समशेषं । लोकत्रयं स्वर्गादिलोकत्रितयमपि जयः त्यात्माधीनं करोतीत्यर्थः । तस्य न किंचिदन्यसाध्यमिति भावः । वृत्तं पूर्ववत् ॥ कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमाष्टुम् । अधोमुखस्वापि कृतस्य व धशिशखा यान्ति कदाचिदेव।। ७७ व्या-धैर्यगुणन्यकारः कथंचिदपि न युज्यत इति सदृष्टान्तमाह । कदर्थि- तस्येति कुत्सितोऽर्थः कदर्थः * ‘कोः कत्तत्पुरुषेऽची 'ति कुशब्दस्य कदादेशः। कदार्थीकृतः कदर्थितः तस्य नीचैः । कृतस्यापि सतः धैर्येण वृत्तिवर्तनं यस्य तस्य सम्बन्धि धैर्यमेव गुणः । प्रमाष्टुंमधःकर्तुं । न शक्यते; तत्र दृष्टान्तः । अधोमुखस्य कृतस्यावाङ्मुखीकृतस्यापि सतो । वढेशिशखा ज्वाला । कदाचि- देव कदाचिदप्यधो न यान्ति । किं तूर्ध्वमेव प्रसरतीत्यर्थः । तद्वद्धीरस्यापि धैर्यगुण इति विवेकः ।। उपजातिवृत्तम् ॥ वरं शृङ्गोत्सङ्गाद्गुरुशिखरिणः कापि विषमे पतित्वाऽयं कायः कठिनहषदन्ते विदलितः । वरं न्यस्तो हस्तः फणिपतिमुखे तीक्ष्णदशने वरं वह्रौ पातस्तदपि न कृतः शीलविलयः ।। व्या-मरणोझोगो वा वरं न तु शीलविलय इत्याह । वरमिति-अयं कायो देहः गुरुशिखरिणोऽत्युनतपर्वतस्य मृङ्गोत्सगाच्छङ्गोपरिभागाक्वाफि कमिश्चिद्विषमे विकटे । कठिनषदन्ते फर्कशपाषाणान्तराळे । पतिवा विगळित.

·धैर्यपद्धतिः शकलितश्चेद्वरं मनाप्रियं । तथा हस्तस्तीक्ष्णदशने विषानलोप्रदंष्ट्रे । फणिपतेः । मुखे वक्ते । न्यस्तश्चेद्वरं । तथा वहौ पातोऽग्निप्रवेशोऽपि । वरं । किं तु शील- विलयस्स्वभावत्यागः। कृतश्चन वरम् । मनाप्रियमपि। न भवतीत्यर्थः । प्राण प्रयासेऽपि शीलं न त्याज्यमिति तात्पर्यम् । 'दैवादृते वरः श्रेष्टे त्रिषु क्लीब मनाविप्रय' इत्यमरः॥ वह्निस्यस्त जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणा- न्मेरुः स्वल्पशिलायते मृगपतिः सद्यः कुरङ्गायते । व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते यस्याङ्गेऽखिललोकवल्लभतरं शीलं समुन्मीलति ।। व्या-नन्वेवं शीलस्यात्यन्तावश्यकत्वमुक्तं । तदावे को लाभ इत्या- शङ्कायामाह-वह्विरिति । तस्य पुंसः । वहिर्दाहकोऽपीति भावः । जलायते जलमिवाचरति । तदच्छीतलो भवतीत्यर्थः * 'कर्तुः क्णङ्सलोपश्चेति क्या * अकृत्सार्वधातुकयो' रिति दीर्घः । एवं सर्वत्र प्रयोज्यम् । जलनिधिर्दुस्तरोऽपीति भावः । कुल्यायते अल्पनदीवाचरति । तस्येति सर्वत्रान्वयोऽवगन्तव्यः। तत्क्षणा- त्तस्मिन्नेव क्षणे । न तु विलम्बेनेत्यर्थः । मेरुः स्वल्पशिलायते अल्पदृषदिवा- चरति । मृगपतिस्सिहः । हिंस्रोऽपीति भावः । सद्यः कुरङ्गायते हरिण इवा- चरति । व्याळस्सर्पः । विषोरगभीषणोऽपीति भावः । माल्यगुणायते पुष्पस्त्र- गिवाचरति । विषमेव रसो द्रवः प्राणप्रयास हेतुरिति भावः । पीयूष वर्षायते अमृतवृष्टिरिवाचरति । कस्येत्याकाङ्क्षायामाह । यस्य पुंसोऽङ्गेऽखिललोकानाम- शेषजनानां । वल्लभतरमत्यन्तमनोहरं । शीलं सरस्वभावः । समुन्मीलति समु. ल्लसति । तस्येति सम्बन्धः । शीलसम्पन्नस्य दुःखहेतवोऽपि सुखहेतव एव भवन्ति । अयमेव परमलाभ इति भावः ।। अत्र कृअर्थादौपम्यप्रतीतेरुपमाभेदः- "इवादिलोपे द्विविधे णमुलि क्यचि च क्यङि । तथा वाक्ये समाले च सप्तधैषा प्रकीर्तिता ॥" इति (एषा उपमेत्यर्थः) ·नीतिशतके छिन्नोऽपि रोहति तरुः क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः । इति विमृशन्तस्सन्त सन्तप्यन्ते न लोकेषु ॥ व्या-अथैषां कदापि सन्तापो न प्रवर्तत इत्याह-छिन इति । तरू छिन्नस्सन्नपि । पुना । रोहत्युद्गच्छति । चन्द्रः । क्षीणः कृष्णपक्षे दिनक्रमेण कृशस्सन्नपि । पुनरुपचीयते प्रवर्धते इत्येवं । विमृशन्तो मनस्यनुसन्दधाना- स्सन्तः शीलसंपन्ना लोकेषु बन्धुजनेषु । विश्लथेषु विह्वलेषु सत्स्वपि । न सन्तप्यन्ते । किं तु तरुचन्द्र दृष्टान्तेनाभिवृद्धिमाशंसन्त एव सन्तीत्यर्थः ।। आर्याभेदः॥ ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पाने व्ययः । अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्व्याजता सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूषणम् ॥ व्या-शीलभेवाशेषभूषणमित्याह । ऐश्वर्यस्येति-ऐश्वर्यस्य स्वाम्यस्य । सुजनता विभूषणं । न तु दौजन्यम् । शौर्यस्य विक्रान्तत्वस्य वाक्संयमो वाङ् नियमो विभूषणं न त्वसम्बद्धप्रलापित्वम् । ज्ञानस्य कर्तव्याकर्तव्यविवेकस्यात्म- विषयकस्य वा । उपशमो विषयोपरतिः । विभूषणं न तु लोलुपत्वम् । श्रुतस्य शास्त्रस्य । विनयो विभूषणं । न तु गर्वोदिकता । वित्तस्य पाने व्ययः सत्पाते प्रतिपत्तिः। विभूषणं । न तु विटनटादिषु । तपसश्चान्द्रायणादेरक्रोधः क्रोध राहित्यं * क्वचित्प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ् समास इष्यते । विभूषण न तु कोप- शीलत्वम् । प्रभवितुः समर्थस्य क्षमा सहिष्णुत्वम् । विभूषणं न तूच्चण्डता । धर्मस्य सत्पात्रदानस्य । निर्व्याजता व्याजराहियं । विभूषणं । न तु द्रव्यनाश- दुःखं । तथा सर्वकारणं ऐश्वर्यादिसमस्तनिदानमिदं पूर्वोपवर्णितमेव शीलं । सर्वेषामपि सर्वपुंसां । परं सौजन्याद्यपेक्षयाऽप्युत्कृष्टं । भूषणमलङ्कारः ॥ अत- स्सर्बथाऽपि शीलमेवाश्रयणीयमिति तात्पर्यम् ।। इति नीतिशतके धैर्यपद्धतिस्सम्पूर्णा ॥

·- ॥ देवपद्धतिः॥ नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वनं सुराः सैनिकाः स्वर्गो दुर्गमनुग्रहः खलु हरेरैरावणो वारणः । इत्याश्चर्यबलान्वितोऽपि बलभिद्भग्नः परैः सगरे तब्यक्तं ननु दैवमेव शरणं धिम् धिग् वृथा पौरुषम् ॥ ८२ व्या-अथ धैर्यशीलयोरपि दैवायत्तत्त्वात्तन्निरूपणानन्तरं दैवपद्धति निरूपयति-नेतेति । यस्य बलिभिदः । नेता शिक्षकः हिताहितोपदेशकर्ता। बृहत चाचां पतिवृहस्पतिः । न तु यः कश्चित् * ' 'तहतोः करपत्योचोरदेवतयोस्सुडू. तलोपश्चेति सुडागमतलोपौ। प्रहरणं आयुधं प्रहारसाधनं तु । वज्र वज्रायुधं । पर्वतपक्षच्छेदनेऽप्यकुण्ठितमिति भावः । न तु यत्किञ्चिदयोमयं । सैनिकास्सुराः न तु दुर्बललौकिकाः । दुर्ग गुप्तिस्थानं । स्वर्गः स्वर्गलोकः । न तु मृत्पाषाणा- दिनिर्मितम् । अनुग्रहः परिपालनतात्पर्य । हरेः खलु सकललोकाधीश्वरस्य विष्णोः । तस्यावरजभावेनावतीर्णत्वादिति भावः । न तु क्षुददेवतायाः । वारणो गजः ऐरावतः न तु यः कश्चित्कलभः । इत्यनेन प्रकारेण स बलभिदिन्द्रः। आश्चर्यबलान्वितोऽसाधारणत्वादद्भुतकरशक्तिसहितोऽपि । सङ्गरे रणे । परैर्दा नवैर्भग्नो विदारितः । तत्तस्मात्कारणाव्यक्तं स्फुटं यथा तथा । दैवमेव । पारणं रक्षकं । न तु पुरुषस्य कर्म पौरुषं * 'हायनान्तयुवादिभ्योऽणि 'ति युवादित्वादण् । नि। 'पौरुषं पुरुषस्योक्ते भावे कर्मणि तेजसीति विश्वः। पौरुषं पुरुषकारं । धिग्धिक् पौनः पुन्येन निन्द्यमित्यर्थः । वृथा व्यर्थसप्रयोजकत्वादिति. भावः । धिग्धिगिति * 'नित्यवीप्सयो रित्याभीक्षण्ये द्विरुक्तिः । तद्योगापौरुष- मिति द्वितीया; अतः पौरुषस्याकिञ्चित्करत्वमेवाश्रयणीयमिति भावः ।। 'उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- देवं प्रधानमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष: ?' इत्यादिवचनस्य अयमेव दत्तजलाञ्जलिरिति वेदितध्यम् ॥ अव साभिप्रायविशेषणत्वात्परिक रालङ्कारः साभिप्रायविशेषणं परि- कर" इति ॥

·नीतिशतके भग्नाशस्य करण्डपिण्डिततनो नेन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपनितो नक्तं मुखे भोगिनः । तृप्तस्तपिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यातः पथा स्वस्थास्तिष्ठत दैवमेव हि परं वृद्धौ भये कारणम् ॥ व्या-अथ बन्धमोक्षयोहानिवृद्ध्योश्चापि दैवमेव कारणमित्याह भन्नेति। आखुर्मूषकः कर्ता । नक्तं रात्रौ । विवरं बिलं । करण्डस्यैवेति भावः । कृत्वा । 'भग्नाशस्य भुग्नत्वाद्भग्नमनोरथस्य । करण्डे पिण्डिकायां । पिण्डिता पुञ्जीकृता । तनुर्यस्य तथोक्तस्य । विहारप्रसारशून्यतयाऽतिकृच्छ्रदशामापन्नस्येत्यर्थः । क्षुधा बुभुक्षाव्यसनेन । म्लानेन्द्रियस्य विनष्टेन्द्रियपाटवस्य । भोगिनः सर्पस्य । मुखे स्वयमेव दैववशानिपतितः । ततोऽसौ भोगी । तत्पिशितेन मूषकमांसेन । तृप्तस्सन् । तेनैव पथा विवरण। सत्वरं शीघ्रं । यातः बहिनिर्गत्य पलायितः हे जना इति शेषः । स्वस्थाः स्थिरचित्तास्सन्तः । तिष्टत कुतः वृद्धौ क्षये च दैवमेव । परमुत्कृष्टं कारणं हि नबन्यदतो मूषकभोगिदृष्टान्तेन स्वस्थैर्भाव्यं । न तु वृथा पौरुषैरिति भावः॥ यथा कन्दुकपातेनोत्पतत्यार्यः पतन्नपि । तथा त्वनार्यः पतति मृत्पिण्डपतनं यथा ।। ध्या अथ दैवायतिकतदन्ययोरवस्थामाह । यथेति आर्यों देवायतिकः । पतन्नपि कुतश्चित्कारणान्नीचैर्भवन्नपि कन्दुकपातेन दृष्टान्तेन यथोत्पतत्युच्छ्रयं प्रामोति । तथा तवदेव अनार्यः मृत्पिण्डपतनं यथा सान्द्रमृत्कबलमिव इववद्वायथाशब्दा' विति दण्ड्याचार्यानुशासनात् । पतति निलीनो भव- तीत्यर्थः॥ खर्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणः सन्तापिते मस्तके गच्छन्देशमनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः । तत्राप्यस्य महाफलेन पनता भग्नं सशब्द शिरः प्रायो गच्छति यत्र दैवहतकस्तत्रैव यान्त्यापदः ॥

·देवपद्धतिः च्या-दैवोपहतस्य न कुवापि सुखप्राप्तिरित्याह-खर्वाट इति । खर्वाट स्वभावलुप्तलोमशिरस्कः । मस्तके निजशिरसि । दिवसेश्वरस्य सूर्यस्य । किरण- स्सन्तापिते सति । अनातपमातपशून्यं देशं प्रति । द्रुतगतिः शीघ्रगमनः । गच्छन् । ताळस्य ताळवृक्षस्य । मूलं गतः ताळाधस्तात्तिष्ठति । तत्र ताळमूलेऽपि । पतता वृन्तागळता महाफलेन पृथुलतरफलेन । अस्य खटिस्य शिरः । स्वशिरशब्देन पटपटायमानेन सहितम् । सशब्दं यथा तथा । भन्नं विदळितं; ननु कुत एतदित्याशङ्कय दैवप्रातिकूल्यादित्याह-दैवहतको दैवोपहतः दैवानुग्रह- शून्य इत्यर्थः । यत्र यस्मिन् देशे गच्छति । य देशमुद्दिश्य गच्छति । तत्र तमुद्दिश्यैवापद उपद्रवा अपि । प्रायो भूम्ना । यान्ति तदेतन्मशकभयाग्राम विहाय गच्छतोऽरण्ये व्याघ्रग्रहणमभूदित्यर्थः॥ शार्दूलविक्रीडितम् ॥ गजभुजङ्गविहङ्गमबन्धनं शशिदिवाकरयोग्रहपीडनम् । मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः।। व्या-अतो दैवमेव बलीय इति मम मतिः प्रवर्तत इत्याह-गजेति अयं स्पष्टार्थः ॥ यतोऽत्यन्तदुर्ग्रहाणां गजादीनां बन्धनं । जगत्प्रकाशकयोस्सूर्या- चन्द्रमसोः राहुग्रहपीडनं । मतिमतां प्राज्ञानां । दरिद्रतामकिञ्चनत्वं च । विलोक्य दृष्ट्वाऽपि । अहो आश्चर्यम् । अतस्सर्वस्यापि दैवबलीयस्त्वं मन्ये देवमेव मूलमिति तात्पर्यम् ॥ द्रुतविलम्बितम् ॥ सृजति तावदशेषगुणाकरं पुरुषरत्नमलङ्करणं भुवः। तदपि तत्क्षणभनि करोति चेदहह कष्टमपण्डितता विधेः।। ८७ व्या-एवं चेद्विधेरप्यज्ञता स्यादित्याशयेनाह-सृजतीति । विधिरशेष. गुणाकरं सकलसद्गुणाश्रयं भुवोऽलङ्करणं मण्डनं । पुरुषरनं पुरुषश्रेष्ठं । सृजति सावन्नि ति खल्लु । ततः किमत आह-तदपि तथाऽपि सूजन्नपीत्यर्थः। तत्पुरुषरनं क्षणभङ्ग क्षणमात्रेण भङ्गुरं नश्वरमित्यर्थः । करोति चेत् । विधे. रपण्डितता मौढ्यमहह कष्टमतिकृच्छ्रमिति विषादातिशयाभिद्योतकमहहेति; करोति चेत्तरपाण्डित्यमेवेत्यर्थः । तथातादृक्पुरुषरत्नस्य क्षणभङ्गित्वेनैव निर्माणात्तु अपण्डित एव विधिरिति परमरहस्यम् ॥ द्रुतविलम्बितम् ॥

·ur नीतिशतके अयममृतनिधानं नायकोऽप्योषधीनां शतभिषगनुयातः शम्भुमूनोऽवतंसः । विरहयति न चैनं राजयक्ष्मा शशाडू हतविधिपरिपाकः केन वा लङ्घनीयः ।। व्या-कथञ्चिदपि दैवयोगो न लङ्य इत्याह-अयमिति । अयं परिदृश्य- मानश्चन्द्रः । अमृतस्य । निधानं स्थानमपि ओषधीनां सजीविन्यादीनान् । नायको नेताऽपि । शपभिषजा नक्षत्रेण । शतेन भिषम्भिवैद्यैश्वानुयातोऽनुसृतो- ऽपि । किं बहुना शम्भोसकललोकक्षेमङ्करस्य शङ्करस्य । मूनोऽवतंसशिरोभूषण- मप्येनमुक्तविशेषणविशिष्टं शशाङ्कं राजयक्ष्मा क्षयरोगो न विरहयति न त्यजति खलु । अतो हविधेर्नष्टदेवस्य । परिपाको नियोगः केन वा पुंसा । लङ्घनीयो न केनाऽपीत्यर्थः; हतेति निर्वेदानुसन्धानार्थकः । राजयक्ष्मेत्यत्र राज्ञश्चन्द्रस्य यक्षमा । राजा चासो यक्ष्मति वा विग्रहः यथाह बाहट:- अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः। राजयक्ष्मा क्षयोऽशेषरोगराडिति च स्मृतः ॥" प्रियसख विषदण्डघातप्रपातपरम्परा परिचयबले चिन्ताचक्के निधाय विधिः खलः । मृदमिव बलात्पिण्डीकृत्य प्रगल्भकुलालव- शमयति मनो नो जानीमः किमत्र विधास्यति ॥ ८९ व्या-मनोनियन्ताऽप्ययमेवेति सखायं सम्बोधयति-प्रिय इति । प्रिय- श्वासौ सखा च प्रियसखः । तस्य सम्बुद्धिः । हे प्रियसख * 'राजाहस्सखि- भ्यष्टच' खलइशठोऽयं विधिः ॥ प्रगल्भकुलालेन तुल्यं प्रगल्भकुलालवत् प्रौढ कुम्भकारइचेत्यर्थः * 'तेन तुल्यं क्रियाचेद्वतिरि' ति वतिः । मनो मदोयचित्तम् । मृदं मृत्तिकामिव । बलात्सामर्थ्यात्पिण्डीकृत्य कपालीकृत्य । विपदः आपदः। दण्डाघाताः मुद्रघटनानीव । तेषां । प्रवातानां च या परम्परा पौनःपुन्येना. वृत्तिः । तस्याः यः परिचयस्संस्तरो निबिडावयवपरस्परसन्निवेशश्च स एव । बलं दाढ्यं यस्य तस्मिन् । चिन्ताचक्रे चिन्ताचक्रमिव तस्मिन्निधाय भ्रमयति ।

·देवपद्धतिः ६० अत्र भ्रमणे । किं विधास्यति किं करिष्यति वा । नो जानीमः। कुलालस्तु घर्ट करिष्यत्ययं तु किं विधास्यति न जानीम इत्यर्थः । विरम विरमायासादस्मादुरध्यवसायतो विपदि महतां धैर्यध्वंसं यदीक्षितुमीहसे । अयि जड विधे कल्पापायेऽप्यपेतनिजक्रमा: कुलशिखरिणः क्षुद्रा नैते न वा जलराशयः ।। ९० व्या-एवमापत्परम्पराचरणे महद्वैर्यध्वंसो भविष्यतीति न मन्तव्यमिति विधिमलक्षीकृत्योपालभते-विरमेति । अपीति प्रश्ने । नि ॥ अयिप्रश्नानुनयो' रिति विश्वः । जडेति मान्छे । हे विधे दैवेति सम्बोधनवयम् । अस्मादुरध्यव- सायतो दुराग्रहाय आयासस्तस्माद्विरम विरम आमोण्येन विरतो भव * नित्यवीप्सयोरित्याभीक्ष्ण्ये द्विरुक्तिः । कोऽसावायास इत्याशङ्कायामाह । विप. दित्वत्कृतापदि । महतां महात्मनां धैर्यध्वंसं धीरत्वद्वासमीक्षितुमीह से काङ्- क्षसे। यत् त्वमस्मादायासादिति सम्बन्धः ॥ तस्यायन्तासम्भावितत्वात्त्वदाया सस्यैवावशिष्टत्वादिति भावः । कृतो वाऽसम्भावितत्वमित्याशक्य दृष्टान्तमुखेन ढयति-कल्पापाये कल्पान्तेऽपि अतिसङ्कटेऽपि किमुतान्यदेति भावः ॥ अपेताः विनष्टाः। निजक्रमाः स्वमर्यादाः । येषां ते तथोक्तासन्तः । एते कुलशिखरिणो महेन्द्रादिसप्तकुलाचला वा । जलराशयस्सप्तसमुद्रा वा क्षुद्रा नीचाः न खलु । किं त्वत्यक्तमर्यादा एव वर्तन्ते । अतः दृष्टान्तेन धीरधैर्यवंसनस्यातिदुष्करत्वा.. खदायास एवावशिष्टो न तु फललाम इति भावः ॥ "महेन्द्रो मलयस्सह्यस्सानुमानृक्षपर्वतः । विन्भ्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥" "लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलार्णवाः ॥” इति ॥ दैवेन प्रभुणां स्वयं जगति यद्यस्य प्रमाणीकृतं तत्तस्योपनमेन्मनागपि महानैवाश्रयः कारणम् । सर्वाशापरिपूरके जलधरे वर्षयपि प्रत्यहं सूक्ष्मा एव पतन्ति चातकमुखे द्वित्राः पयोबिन्दवः॥ ९१ ·६८ नीतिशतके । व्या-तथापि दैवमेव शरणमित्याह-दैवेनेति । प्रभुणा समर्थेन । जगति लोके । यस्य पुंसो। यद्वस्तु । प्रमाणीकृतं निर्दिष्टं । तद्वस्तु तस्योपनमेत सङ्गच्छेत् । महानाश्रयो । मनागीषदपि । नैवकारणं न साधनं हि। बहुफलप्राप्ताविति शेषः । तत्र दृष्टान्तः । सर्वांशापरिपूरके । सकललोकमनोरथपरिपूरके । सकलदिगन्त- व्याप्तफलके वा । जलधरेऽम्बुवाहे * पचाद्यच् । अहन्यहनि प्रत्यहम् * 'अव्ययं विभक्ती'त्यादिनाऽव्ययीभावः । अतश्च 'नपुंसकवदन्यतरस्या' मिति समासान्तः । वर्षति सत्यपि । चातकस्य स्तोककपक्षिणो । मुखे चञ्चूपुटे । सूक्ष्मा अणव एव । तथाऽपि द्वौ वा त्यो वा द्वित्रा एव * 'संख्ययाव्ययासन्ने' त्यादिना बहुव्रीहिः 'बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणा' दिति डच् प्रत्ययः । पयोबिन्दवो जलकणमः । पतन्ति । न त्वाश्रयमहत्तया बहुजललाभस्तत्रापि दैवस्यैव नियन्तृत्वादिति भावः। तस्मात्सर्वथा दैवमेव शरणमिति तात्पर्यम् । नि॥ 'स्तोककश्चातकस्समा . 8 इत्यमरः॥ इति नीतिशतके दैवपद्धतिस्सस्पूर्णा ॥ ॥ कर्मपद्धतिः ॥ नमस्यामो देवान्नतु हतविधेस्तेऽपि वशगा विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकमैकफलदः । फलं कर्मायत्तं किममरगणैः किं च विधिना नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ ९२ व्या-यदुक्तं दैवेन प्रभुणेत्यादिसन्दर्भण देवस्यैवात्यन्तावश्यकत्वं । तस्यापि कमनियम्यस्वेनास्वातन्त्र्यादित्याशयेन दैवपद्धतिनिरूपणानन्तयण कर्मपद्धति निरूपयिष्यनस्तत्रापि सर्वदेवनियामकत्वेन विधेस्तन्नियामकत्वेन कर्मणः प्राबल्य- मिति परम्परामनुविदधाति-नमस्याम इति । देवानिन्द्रादीनमस्यामोऽभिवाद. यामः । न त्वेकान्ततयैतेषामेवाभिवाद्यत्वमेतन्नियामकस्य कस्यचिद्विधेः विद्यमान- स्वात् । सोऽप्यभिवाद्य एवेत्याशय॑नाहते देवा अपि हतो यो विधिबंद्या तस्य । वशगा ननु नियन्याः खलु । अतो विधिरपि वन्द्यः न त्वस्यापि स्वातन्त्र्यमित्याह- सोऽपि विधिरपि । प्रतिनियतं यत्कर्मणः एक फलं तहदातीति तथोक्तः यत्फलं ·कर्मपद्धतिः ६९ ब्रह्माण्डमाण्डोदरे कर्मणः प्रतिनियतं तत्प्रदो न तु स्वतन्त्र इलथः । तथाच फलं काय यदि कर्माधीनं चेदपरैः देवः किं ? विधिना च किं न किञ्चिदपीत्यर्थः । तस्यैव फलदानस्वाम्यादिति भावः । तत्तस्मात्कर्मभ्यो ज्योतिष्टोमतपोदानादिरूपेभ्यो नमः। यतः विधिरपि । वेभ्यः कर्मभ्यो न प्रभवति न समर्थों भवति। स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तेरभावादिति भावः ॥ अत्र पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रत्युत्कर्षावहत्वान्मालादीपकाख्योऽलङ्कारः । तल्ल- क्षणं तूक्तम् ॥ ब्रह्मा येन कुलालबनियमितो विष्णुर्येन दशावताराहने क्षिप्त महासङ्कटे । रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं सेवते सूर्यों माम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ ९३ व्या-यदुक्तं 'विधिरपि न येभ्यः प्रभवतीति तत्प्रपञ्चयति ब्रह्येति । येन कर्मणा की ब्रह्मा चतुर्मुखो ब्रह्माण्डमेव भाण्डं । तस्योदरे । कुलालेन कुम्भक.रेण तुल्यं कुलालवनियमितः विविधवस्तु निर्माणकर्मत्वेन नियमितो नियोजितः । येन विष्णुः कुक्षिस्थाखिलभुक्नोऽपि । महासङ्कटेऽतिकृच्छ्रतरे । दशावतारा एव गहनमरण्यानी तत्र क्षिप्तो निक्षिप्तः । येन कर्मणा रद्धी मृत्युञ्जयोऽपीति भावः । कपालं ब्रह्मशिरः एव पाणिपुटकं करतलस्थ. भिक्षाहरणोचितभाजन तत्र । भिक्षाटनं सेवते । कपालस्थभिक्षानं भुङ्ग इत्यर्थः। किं च येन सूर्योऽपि सकललोकप्रकाशकोऽपीति भावः । नियमित इति शेषः । गगनेऽन्तरिक्षे नित्यमेव न तु क्षणमात्रमपि विश्रमावकाश इति भावः। भ्राम्यति परिवर्तते * 'चाभ्राशे' त्यादिना विकल्पात् श्यन्प्रत्ययः । तस्मै सकल- नियन्त्रे कर्मणे नमः । तथाभूतस्यैवाभिवादनौचित्यादिति भावः ॥ या साधूंश्च खलान् करोति विदुषो मूर्खान् हितान् द्वेषिणः प्रत्यक्षं कुरुते परोक्षममृतं हालाहलं तरक्षणात् । तामाराधय सक्रियां भगवती भोक्तुं फलं वाञ्छितं हे साधो व्यसनैर्गुणेषु.विपुलेष्वास्यां वृथा माकृथाः॥ NAETI -6 ·नीतिशतके च्या-एवं लोकद्वयेन सकलनियामकत्वकथनपूर्वकमभिवादनीयत्वोपयो गात्स्वयमभिवाद्य सम्प्रति बहुश्रेयोहेतुत्वात्तस्योपादेयतामाह-येति । या सस्क्रिया खलांश्च दुर्जनानपि साधून्करोति । मूर्खानज्ञानिनोऽपि विदुषः पण्डितान् करोति । द्वेषिणोऽपि हितांत्सुहृदः करोति । परोक्षमतीन्जियमपि वस्तु प्रत्यक्षमिन्द्रियगोचरं कुरुते । तथा हालाहलं विषमपि तत्क्षणात्सद्य एवामृतं करोति । ताहक्सामर्थ्यसम्भवादिति भावः । अतः हे साधो सजननिपुणेति वा । 'साधुस्समर्थों निपुणो वेति काशिकायाम् । वाञ्छितमभिलषितं । फलं भोक्तुमिच्छसि चेदिति शेषः । भगवतीं तां । सस्क्रियां सत्कर्माराधय । तस्याः अशेषफलदायकत्वादिति भावः । किं तु व्यसनैर्विपुलेवापद्भूयिष्टेषु । गुणेषु । रजस्तमःप्रभृतिषु वृथा व्यर्थमास्थामासक्ति । माथा माविधेहि । तस्याः केशैक फल कस्वादिति भावः । करोतेर्लुङ् * 'न माङयोग' इत्यट् प्रतिषेधः॥ अत्र खलादीनां साधुत्वादिकरणादशक्यवस्तुकरणरूपो विशेषालङ्कारः॥ शुभ्रं सम सविभ्रमा युवतयः श्वेतातपत्रोज्वला लक्ष्मीरित्यनुभूयते चिरमनुस्यूते शुभे कर्मणि । विच्छिन्ने नितरामनङ्गकलहक्रीडात्रुटत्तन्तुकं मुक्ताजालमिव प्रयाति झडिति भ्रश्यदिशोऽदृश्यताम् ॥९५ व्या-वृद्धिहान्योरप्येतन्मूलकत्वमेवेत्याह-शुभ्रमिति । चिरं चिरकाल" मारभ्यानुस्यूतेऽनुवर्तमानेऽपि * षिवु तन्तुसन्ताने' इति धातोः कर्तरि क्तः * 'च्छोश्शूडनुनासिके चेति ऊठि यणादेशः । शुभे कर्मणि पुराकृतविशेष सम्भवति सतीत्यर्थः । शुभ्रं सम सौधादिकं । सविभ्रमास्सविलासाः। युवतय. स्तरुण्यः । श्वेतातपत्रेणैकश्वेतच्छत्रेणोज्वला । लक्ष्मो राज्य श्रीरित्येतदखिलमित्यर्थः। अनुभूयतेऽनुभुज्यते । जन्मान्तरोयफलहेतुत्वात्तस्येति भावः । विच्छिन्ने शुभ. कर्मणि विनष्टे सति । नितरामतिशयेन । अनङ्गकल हो रतिरणस्स एव क्रीडा केळिस्तया हेतुना त्रुटन भिदुरस्तन्तुर्यस्य तत्तथोक्तं * शेरे कष्प्रत्ययः । मुक्काजालमिव भ्रश्यत्सत् । समादिकमिति शेषः । झडिति द्वाग्दिशः प्रयाति 'यत्र यत्र सितं गेह तत्र तत्र विनश्यतीति न्यायादिति भावः । दृश्यतां विलोक्यतामित्यर्थः॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धिद्वान्पोरस्यैव कारणत्वं द्रष्टव्य- मिति भावः॥

·कर्मपद्धतिः गुगवदगुगवद्वा कुर्वता कार्यमादौ परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन । अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्ते- भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ ९६ व्या-अथैषामाचरणप्रकारमाह-गुणवदिति । गुणवद्गुणयुक्तमगुण वद्गुणरहितं वा । यत्कार्यजातं तरकुर्वताऽनुतिष्ठताऽनेन । पण्डितेन परिज्ञाना। परिणतिः परिपाकावस्था । यत्नतः अतिप्रयत्नेन । सावधानेनेति यावत् । अवधार्याऽनुसन्धेया । यत्नत एव कर्मजातमारब्धम्यम् । समालोच्य परिणति- पर्यन्तमित्यर्थः । अन्यथाऽनर्थमाह-अतिरभसतानां सहसाऽनुष्टितानां कर्मणां गुणवतो वेति शेषः । आविपत्तेर्निष्पत्तिपर्यन्तं * विकल्मादाङोऽसमासः । विपूर्वापद्यतेनिष्पत्यर्थस्वमुपसर्गवशाद्धातूनामने झार्थवादित्यवगन्तव्यम् । हृदय: दाहो मनस्सन्तापकारी । कुशल्यतुल्यः शल्यप्रायो। विपाकः परिभाकदशा। भवति । अतस्सावधानेनैव कर्मजातमारम्भणीयं । तथाभूतस्यैव चित्तसमा- धायकत्वादिति भावः ॥ स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलखलं चान्दनैरिन्धनौधैः सौवर्णैर्लाङ्गलागैर्विलिखति वसुधामर्कतूलस्य हेतोः । छित्त्वा कर्पूरखण्डान् वृतिमिह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात् प्राप्येमां कर्मभूमिं न भजति मनुजो यस्तपो मन्दभाग्यः ।। व्या-अतस्सःकर्माननुष्टातुः दुर्मेधस्कतामाह-स्थाल्यामिति । स मनुजः : इह लोके । विदूरात्प्रभवति वैदूर्य वालवायजमणिः । नि 'वैदूर्य वालवायज मि'त्यमरः * 'विदूराळ्यः" इति ब्यप्रत्ययः । अत्र विदूरशब्दो वालवाय त्यादेश: पर्यायो वा तत्रोपचरितो वा । तेन 'वालवायाद्विरेरसी प्रभवति । सविट.. अगरात् । तत्र संस्कृत' इत्याक्षेपः प्रत्युतः ॥ "वालवायो विदूरं च प्रकृत्यन्तरमेव वा । न वै तत्रेति चेद्व्याजित्वरोबहुपाचरेत् ।।

·७२ नीतिशतके वैदूर्यमयाँ वैडूर्यमणि,विकारायां * विकारार्थे मयट । स्थात्यां पात्ने। चान्दनै- श्चन्दनतस्सम्बन्धिभिरिन्धनौधैः काष्टभाः । तिलखलं तिलिपिष्टं। पचति । तथा । सौवर्णैस्सुवर्णविकाराङ्गलाई मुखैरकतुलस्य हेतोराख्यवृक्षतलार्थ- मित्यर्थः * 'पही हेतुप्रयोग' इति षष्टी । वसुधां भुवं । विलिखति कर्षति । तथा कर्पूरखण्डान् कपूरकदलीकाण्डांदिछत्वा । कोदवाणां कोरदूषाख्यसस्य. विशेषाणां । नि ॥ 'कोरदूषरतु कोद्रवः' इत्यमरः। समन्तात्सर्वतोऽधिमित्यर्थः - वृतिमावरणं । कुरुते । कोऽसावीदृशो दुर्भग इत्याशङ्कायामाह-इमा कर्मभूमि कर्माचरणयोग्यभूमि । प्राप्य यो मन्दभाग्यो निर्भाग्यो मनुजस्तपश्चान्द्रायण,दि. कर्म । न भजति न सेवते । इति सम्बन्धः; वैदूर्य पाने तिलपिष्टपचनादि- प्रार्य कर्मभुव्यस्या तपोऽननुहानमित्यर्थः । अतस्सईया सत्व लिष्टेयं श्रेयस्का- मेनेति तात्पर्य ।। अन यत्तपो भजति स दिल खलं पचतीत्यादि विशिष्टभजनपचनाद्यो- वाक्यार्थयोनिर्दिष्टकरवा सम्भवासादृश्यलक्षणायाम सम्भवद्वस्तुसम्बन्धो वाक्यार्थ. वृत्तिनिदर्शनाभेद इत्येतत्सर्व मूर्खपद्धती व्याख्यातमितीहोपरम्यते ॥ नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शालं विद्यापि नैव न च यत्रकृतापि सेवा भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ।। ९८ व्या-पुण्यविशेष एव फलं न त्वन्यदित्याह-नेति । आकृतिराकारसम्पत्ति- रेव । नैव फलति फलकारणं न भवतीत्यर्थः । कुलं सद्वंशो वा । नैव फलति । शीलं सत्स्वभावो वा न फलति । विद्याऽपि वेदवेदाङ्गात्मिकाऽपि । नैव फलति । यनकृता प्रयत्नानुष्टिता । सेवा राजादिपरिचर्या च । न फलति किं तु पूर्व- तपसा पुराकृतसुकृतेन सञ्चितानि सम्पादितानि । पुरुषस्य सम्बन्धीनि । भाग्यानि । वृक्षायथा । वृक्षाइवेत्यर्थः-इव बदा यथा शब्दा' विति दण्ड्याचार्यानुशासनात् । काले परिपाकसमय एव फलन्ति खलु । तपो- जनितभाग्यविशेषव्यतिरेकेण फलजनकं न किञ्चिदस्तीत्यर्थः॥

·कर्मपद्धतिः मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रून् जयत्त्वाहवे वाणिज्यं कृषिसेवनादि सकला विद्याः कला शिक्षताम् । आकाशं विपुलं प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्नं परं नाभाव्यं भवतीह कर्मशतो भाव्यत्य नाशः कुतः ॥ उया-सर्वथाऽपि भाव्यभाविनोरावसकरवं कर्मकादेवयाह-मजस्थिति। अम्भसि । मज मन्नो भवतु । जल तम्मादिनेति भावः । मेरुशिखां । यातु गच्छतु । योगानुलन्धानादिनेति भावः । आहवे युद्धे । शव जयतु । वाणिज्य क्रयविक्रयादि । कृषिः कर्वगं । सेवन परिचयर्या । दो यादिनेति भावः । ते कृषि- सेवने च तथा सलाः समताः। विधा: वेदवेदाङ्गादयः॥ "अङ्गानि वेदाश्वत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्ये ताश्चतुर्दश॥" इत्येताश्चतुर्दश विद्याः । कला इतिहासागरप्रभृतोश्चतुष्पष्टिं कळाश्च शिक्षताम् अभ्यस्यतु । तथा । परमुस्कृष्टं । प्रयत्नं पादुकालिद्वयात्मकं । कृत्वा खगवखोन सुल्यं । विपुलमाकाशं प्रयातु । तथापि कर्मशतो धर्माधर्मात्मकर्मवशादि हास्मिन लोके । अभाग्यमावि फल न भवति । तथा भाव्यत्यावश्यम्भाविनः फलस्य । नाशः कुतः । तस्य ब्रह्मगाऽपि निवारयितुमसत्यत्वात् । यदावि तद्भवत्येव यदमावि न तद्भवेदिति न्यायादिति भावः । अत्राम्भोमजनादीनां चतुष्पष्टिकळास्वेवान्तर्भूतत्वमवगन्तव्यम् । ताश्च कळा मदीयश्चङ्गारशृङ्गारके संख्यातास्तत्रैव द्रष्टव्या इतीहोपरम्यते ॥ वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा। सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥१०० व्या-अतिसङ्कटस्थस्यापि प्राचीनपुण्यसदावे तु न क्षतिरित्याह बने इति । अयं तु स्पष्टोऽर्थः॥

·७४ नीतिशतके भीम वनं भवति तस्य पुरं प्रधान सर्वो जनः स्वजनतामुपयाति तस्य । कृत्स्ना च भूर्भवति सन्निधिरत्नपूर्णा यस्यास्ति पूर्णसुकृतं विपुलं नरस्य ॥ १०१ व्या-किंबहुना । सुकृतिनस्तावत्सर्वमप्यानुकूल्टमेव प्रयान्तीति निगम- यति-भीममिति । यस्य पुंसः । भीमं हिंस्त्रादिप्राचुण भयङ्करं । वनमरण्यानी वर्तृ । प्रधान नियतं । पुरं भवति । तदवशेषभोगसाधनं भवतीत्यर्थः । तस्य सोऽशेषोऽपि । जनः । स्वजनता विकातामुपयाति । तस्य करना चतुरसमु- द्वान्ता । भूः। सन्निधिभिसमीचीनैः स्वमहापद्मादिनिधाननिक्षेपैर्वा । रत्तैः श्रेष्ठ वस्तुभिश्च । पूर्णा भवति । समस्तफलानि प्रसूतइयर्थः । कस्ये त्यत आह । यस्य । नरस्य । विपुलं बहुळं । पूर्वसुकृतं पुराकृतसत्व मसञ्जातं पुण्यमस्ति वर्तते तस्येति सम्बन्धः । अतरसत्कर्माचरणतत्परेणैव भवितव्यं श्रेयस्कामेनेति सन्द भौमिप्रायः॥ इति नीतिशतके कर्मपद्धतिः सम्पूर्णा ॥

·MISCELLANEOUS.
यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरका
साप्यन्यमिच्छति जन स जनोऽन्यसतः।
अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या
धिक् तां च तं च मदनं च इमांच मां च ॥१॥
साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः ।
तृणं न खादन्नपि जीवमानस्तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ २॥
येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो नधर्मः।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्वरन्ति ॥३॥
वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह ।
न मूखंजनसंपर्कः सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥४॥
सूनुः सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः
सिग्धं मित्रमवञ्चकः परिजनो निष्केशलेशं मनः ।
आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं मुख
तुष्ट विष्टपहारिणीष्टदहरौ संप्राप्यते देहिना ॥५॥
तानीन्द्रियाणि सकलानि तदेव कम सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।
बथोमणा विरहितः पुरुषः स एव त्वन्यः क्षणेन भवतीति विचिवमतेत् ॥६॥
स्वमेव चातकाधारोऽसीति केषां न गोचरः।
किमम्भोदवराऽस्माकं कार्पण्योक्तिं प्रतीक्षसे ॥७॥
रे रे चातक सावधानमनसा मिल क्षणं श्रूयता-
मम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वे तु नैतादृशाः।
केचिदृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिदृथा
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥८॥
किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा यत्राश्रिताश्च तरवस्तरवस्तएव ।
मन्यामहे मलयमेव यदाश्रयेण ककोलनिम्बकुटजा अपि चन्दनाः स्युः॥९॥

·2
आलस्य हि मनुष्याणां शरीरस्थो महानिरपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कुर्वाणो नावसीदति ॥ १०॥
कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धिः कर्मानुसारिणी।
तथाऽपि सुधिया भाव्यं सुविचार्यैव कुर्वता ॥ ११ ॥
पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किं
नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिदा सूर्यस्य किं दूषणम् ।
धारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणं
यत्पू विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ॥ १२॥
को लामो गुणिसंगम किमसुख प्राज्ञेतरैः संगतिः
का हानिः समयच्युतिनिपुणता का धर्मतत्वे रतिः ।
कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा कानुन ता किं धनं
विद्या किं सुखमप्रवासगमनं राज्यं किमाज्ञाफलम् ॥ ११ ॥
अप्रियव चनदरिदैः प्रियवचनाढ्यै स्वदारपरितुष्टः।
परपरिवादनिवृत्तैः क्वचिकचिन्मण्डिता वसुधा ॥ १४ ॥
एकेनापि हि शूरेण पादाक्रान्तं महीतलम् ।
क्रियतै आस्करेणेव स्फारस्फुरिततेजसा ॥ १५ ॥
लज्जागुणौधजननी जननीमिव स्वामत्यन्तशुद्धवदयामनुवर्तमानाम् ।
तेजस्विनः सुखमसूनपि संयजन्ति सत्यवतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥१६॥
एको देवः केशवो वा शिवो वा एक मित्र भूपतिर्वा थतिर्वा ।
एको वासः पत्तने वा वने वा एका भाँ सुन्दरी वा दरी वा ॥ १७ ॥

·NOTES ON BHARTRIHARI 31 1. famamezn=not limited by space, time etc: faca far#17- Of pure intelligence. fac or pure intelligence is one of the three attributes of the Saprene Brabman. His other two definitions are ya or existence and 31172 or Supreme bliss. an=One who has no end. Another reading is stara farala = Of blissful pure intelligence स्वस्थ अनुभूतिरेव एकं (अद्वितीयम्) FTIR 247 92=The only proof of whose existence is the realisation of one's own self. 719=Proof. := worshipful adoration.--used as an indeclinable. 6: ala-garfar EESTI 77: and are goverz the dative case tranquil or serene. तेजस (ज्योतिरूपाय ब्रह्मणे) - to the Light (the lustrous spirit which pervades the universe). Mr. Telang points out that this Sloka is the opening sluka of Yogavasishta sara. This is the mangala sloka in every sataka of this author. 3. Dlart: - those who have great knowledge; hence, those who are capable of imparting kaowledge, and whose daty it is to do so. F@T= Jealousy. HT=Pride or arrogance. EINT = corrupted by, demoralized by. TET-Over-powered by ignorance, opast passive participle of , to wear out; here to = buried within and unenjoyed by others. In some editions this sloka is given in the Vairagya Sataka ; and in its place the following sloka is given :- यांचिन्नयामि सततं मयि सा विरका साप्यन्यमिच्छति जनं सजनोऽन्यसकः । अस्मस्कृते च परितुष्यति काचिदन्या धिक तां च तं च मदनं च इमां च मां च ॥ It is very probable that this stanza is spurious as it is more an utterance of a disappointed misanthrope than of a writer of ·4 NOTES ON moral verbe. See also notes on the first of the miscellaneous Atanzas. 3. न जानातोत्यज्ञः। सुखं and सुखतरं are adverbs. आराध्यः = that can be pleased or satisfied. gracza: यथा तथा विदग्ध. and विदग्धः is past passive participle of दह with fa l arga: One who is foolishly puffed op with a small bit of knowledge anfo Even Brahma, who is the creator of everything. cannot please such a man. When this word is masculine, the meaning is Brahman, (the four-headed God);' when it is nenter, the meaning is ‘Para Brahman or the Supreme soul.' "Little learning is dangerous" 4. प्रसह्य (indeclinable) = forcibly. मकरःम (विषं) किरति from (to scatter) = a crocodile or alligator ; more probably an extinct 888-monster, half fish, half serpent; for, in the older works मकर is classed under झव, ish. वक्त्रं (derived from वच् - to speak) - Mouth. e (asta maifa) a fang or a large tooth. उद्धरेत् may take out of - a wave, which is. fall of rows of waves. Fata=0an easily cross; from root = to cross भुजंग-भुजः सन् (कुटिलः सन्) गच्छति That which moves in ourves. This word has two other forms भुजग and भुजंगम । कोपः अस्य संजातः कोपितः =provoked or roused to anger; or p. p. कुपcausal. adversative particle = but; never used in the beginning of a sentence; mostly used after the first word fafarag. - A perverse fool. fafafag-Obstinate-past passive participle of fazt with afa and fa. दंष्ट्राङ्कुरात् is another reading for दंष्ट्रान्तरात्. 5. fakat agand always used in feminine plural. faser ACETTET fatt: a = oil, taa: is indeclinable. The particle af at the end of a noun converts the noun into an indeclinable and gives it the sense of the ablative 023. TET - by pressing.

·in BHARTRIHARI an मृगाणां तृष्णा यासु ताः मृगतृष्णाः। ता एव मृगतृष्णिकाः = mirage. So. called, because thirety deer were often drawn away by this illusion. Note the use in plural. पातुं इच्छा पिपासा-Desiderative noun form of पा- to drink, पिपासार्दित- afflicted by thirst. शशविषाण = the horn of hars (which does not really exist). Hence impossible or imaginary thing. Compare मृगतृष्णाम्भसि स्वातः खपुष्पकृतशेखरः । एष बन्ध्यासुतो याति शशङ्ग धनुर्धरः॥" 6. असो is to be construed with in the fourth line = He who. व्यालं = A wild elephant or a serpent.' बालमृणालतन्तुभिः by means of the fibres of a tender lotus stalk. sg-in order to bind ; from रुधू=to bind. समुज्जम्भते - tries. भेतु-छेत्तुं another reading. वज्रमणिः= diamond. शिरीषकुसुम is the lower worn by young women in their ears. It is regarded as the type of delicacy प्रांतेन = by the edge of सन्नाति = prepares oneself to. मधुरस्य भावः माधुर्य = sweetness. मधुबिन्दुना= with a drop of honey. क्षाराम्बुधिः = The ocean of salt. क्षारमयानि अम्बूनि धीयन्ते अत्र क्षाराम्बुधिः । इहते = attempte. प्रतिनेतुमिच्छति may be compounded into one word, viz. gràfaatara= wishes to turn into good ways). सुष्टु, धीयते (पीयते) सुधा । सुधा स्यन्दितुं शीलं एषां तैः सुधा स्यन्दिभिः = flowing with nectar. शोभनानि उक्तानि तैः सूक्तः = with. pleasant words. In some texts the fourth line is given thus:-. नेतुं वान्छति यः खलान्पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः। The sense is the game in either case. 7. स्वायत्त = That which is dependent on oneself. एकान्तं (Indeclinable) = wholly. विधाना=by Brahma, the creator. विनिर्मितं = created ; pp. of मा with वि and निर । अज्ञस्यभावः अज्ञता =ignorance. सर्वविदन्ति सर्वविदः = the all-knowing; the very learned. समाज - an assembly of men. giga=covering ; or veil. fazau - Ornament. gaafa: Aldi= silence. qust (Knowledge) एषां संजाता पण्डिताः। न पण्डिताः अपण्डिताः। Of the proverb.. 'Silence is gold.'

·- NOTES OX . 8. Cara Indeclicable correlatives=when, then. afat Agata fast:- one who knows very little. =:= Blind with arrogance. i amratfa ait: wafeg= Proud. ifaq "किंचित् little by little. 05137=yicinity. Bana Known, सूर्योऽस्मीति अवगतं = understood that I am a blockhead. व्यपगतं - disappeared. Just as a fever goes away by using a good medicine, so did my vanity disappear when I understood, little by little, my ignorance, by keeping company with the learned. Of. Pope's famous lines A little learning is a dangerous thing: Drink deep, or taste not the Pierian spring; There shallow draughts intoxicate the brain, Aod drinking largely sobers us again." 9. h = a worm. Another reading is # = collection. For covered with or fall of-past p. participle of fato collect. ist=saliva derived from = to play. 5-past p. participle of c = to become wet. विगन्धः अन्य अस्तीति fa al fega=disgusting; abhorrent-paat p. participle of IT (A)--to censure (present graà) In form, it is the desiderative of गुप् । निरुपमरसप्रीत्या = with ths fondness of matchless sweetness; as if it were of unmatched sweetness. Some editions have निरुपमरसं प्रीत्या, where the meaning of निरुपमरसं (adv.)- with incomparable relieb. Decline afin and glariga the bone of an ass-another reading is atificati faitá (मांसं) यस्मात्तत् निरामिषं = without any meat (sticking to it) पशूनां (ribs) समूहः पाश्व पार्श्वे तिष्ठतीति पार्श्वस्यः- standing beside शङ्कते- fig=creature; used to show contempt. qfiana worthlessness of the thing obtained. 10. शर्वस्येदं शार्च = of or pertaining to Siva पशुपतिशिरस्तः from the head of Pasupathi or Siva. Here the particle az is added in the sence of the ablative case. धरतीति धरः। क्षितेः धरः cares.

·BHARTKIHARI 7 . fafaat:- Talla A1-A mountain is so called, because it is supposed to give support to the earth. Here, there is a particular reference to the Himalaya mountain. उत्तया very high. अवनि - the earth u and अपि- and even. जलानि धीयन्तेऽत्र Fore: * Ocean. 3787 (indeclinable)--game as अथ स्तोकं पदं उपगता has gone down to a low position. 2-P. P. of भ्रंश to drop down. Fagora: ruin or calarcity. saat (अनेकानि) मुखानि (द्वाराणि) यस्य (or यस्मिन्) सः-As applied to the river, it means "having many months or openings into the sea" ; as applied to arrogant persons, the meaning is, " in very many ways.' The allusion in this sloka is this :--When the 60,000 8008. of Sagara, who went to the nether world in search of the sacrificial steed, were burnt to ashes by the anger of the sage Kapila, Bhagiratha, the great-grand-son of Sagara, practised the most austere penance, and sacceeded in bringing down the celestial river Gauges form heaven to the lower regions to purify the asbes of his 60,000 ancestors. The successive courses of the river while descending, are described in the sloka, In some editions the first line is given thus:- fart: स्वर्गात् पतति शिरसः तरिक्षतिधरं । अघोऽधो गङ्गे is another reading for at Tetapi. Ganga goes down and down. 11. artrag = to prevent (from acting). This word is to be construed with सूर्यातपनागेंद्र &c. हुतं भुङ्क्ते इति हुतभुक् He who eats the sacrificial offerings, 1.e, fire. 37=Umbrella ar the king of elephants. faig 19T = a sharp Elephant goed. समद maddened during the rutting season. fafata-pp, of शो with नि । भेषजसंग्रहः By collections of medicines; Ayurvedic medicines often includes a large number of vegetabe drugs. FOTIT Operation or action. Arari aurà (Terra). #91: 1 rafalga - prescribed by the shastras. falga p. p. of धा with वि । ओषः (दीप्तिः) धीयते अन ओषधिः - ओषधेः इदम् औषधम् - medicine; hence, cure.

·NOTES ON The Chapter on fools olosed with the eleventh Sloka. The chapter on Vidwans begins here with the mention of Sastraio learning. 12. शास्त्ररुपस्कृता शब्देन सुन्दराः गिरः येषां ते शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरfat: those whose utterances are beautiful by the use of words and forms that have been polished by sciences such as grammar and rhetoric. 37857 a refined. When the prepositions 37, and are are added to the root , an q creeps in between the root and the preposition in the sense of to adorn' facity: प्रदेयः आगमः येषां ते शिष्यप्रदेयागमाः-आगमः science or learning: gay-potential participle of a with s that are fit to be given (taught) facra famous, विषय - country. जाड्यं-folly or stupidity. वसूनि दधातीति वसुधा (Earth) वसुधायाः अधिपः वसुधाधिपः = king. = riches. Faar + safa = even without art: – Lord (here), rich (in his learning). cet:= fit to be blamed. spears à TIIST (24 FFT:false valuers, quacks that pose as experts in valuation अर्घतः (indec) in the sense of अर्धात् । f. सदाश्रयेण gittaa glosar araarsar: staja: qfaar: made to fall from their true value = undervalued. is to be understood as the complement of #: By Sastram the poet means specially Vyakaranam. He says later. Safor 515xUT. 13. af=one who takes away or seizes, such as a thief, a robber or an extrotionate king; personal noun from a=to take away. tai a alfa = is not within the range of, is not accessible to. किमपि - indescribable. T Happiness. 38a: Those who beg, suppliants. In the case of far, the sappliant is a faenfim, a student (lit one who begs to be given knowledge). प्रतिपाद्यमानमपि = though it is bestowed. अनिशं (indec.) = always 2477a end of the world, universal destruction. Wisdom is external and persists even after the universes are dissolved into primordial matter. विद्येति आख्या यस्य तत् विद्याख्यं । अन्तर्धन internal wealth. Ofe is to be understood after wat 79: -ocative case. Ha = pride. 3-Imperative second person ·BHARTRUHARI 9 6 6 plural of South to abandon. Tiaremolatos, vies with, rivals; (bere) cau rival Art is sqfts. This is a unique dharma, 14. अधिगत परमार्थः पैस्ते अधिगत परमार्थाः those who have learnt the bigbext truth. TĘ with are (lit) - to obtain to acquire Another reading is gira Ár; state:-2nd per. sing. aorist of FT with 39. (Atm. 17th con); the letter is dropped owing to the presence of the prohibitive particle wri तृणमिव लघुपक्षी wealth which in their eye is as light and insignificant as straw संरुणद्धि 3rd per. sing. pres. Parasm of u witb VIith con.) staats ar hias, arat: garafa गण्डस्थलानि वेषां ते अभिनवमदरेखाश्यामगण्डस्थला: those (elephants) whose terap!es are colored with streaks of fresh rat. fagara: the fibre of a lutas stalk ; arro restraining chain ;' also elephant.'. Alankara is certa. The comparison is reflected. 15 अम्मोजिनीनां धने यः विहारः स एव विलासः अम्भोजिनीवनविहार fagre: the pleasure of sporting in the midst of a collection of lotus plants aim (aastegatfa) ga a swan ; cf. Latin, = & goose. The description of this bird as given by Sanskrit Writers is more poetical than real. It is represented as being vifted with the pecnliar power of separating milk from water, Cf. "हंसोहि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः" हन्ति kills i.e. destroj 8. 3 faasi (indec.) = very much. fagrar the God Brahma. - to milk) = milked ; also (noun) milk' In the text, it means ' milk. (Tahahalaat- in the act of separating milk from water aeri-Skill. This stanza is a bit against kings who are too egoistic to be real patrons of learning; their offended pride may exile a learned man from the kingdom ; but can it deprive him of his knowledge ? Alankara 16. TTIPOT bracelets. grisao ETTT: Necklaces that moon. विलेपन = any perfume for the body from for to anoint. मूर्धजाः (मूनि जायन्ते) - hair 6 anser > SE Frat. (P.P. of अप्रस्तुत प्रशंसा. are shini ·10 NOTES ON % 3D " %3D . - growing on the head. न भूषयन्ति = do not adorn to be taken along with cach of the words केयूराणि &c , but, when the subject is singular as in स्नानं विलपनं &c., the verb is to be understood as भूषयति. to be in concord with the rubject. समलंकरोति सम्यक अलं- करोति = well adorns. संस्कृता refined धार्यते - is possessed. क्षीयन्तेऽखिलभूषणानि = all ornaments perish. Arother reading is starà ag auf. Here ag is simply ornamental, or may be taken to mean indeed to imply that it is a self-evident truth. सततं always. वाग्भूषणं the ornament of speech is a genuine ornament, the only real ornament. Alankara is व्यतिरेक. 17. नाम - indeed. रूपं beauty of form, प्रच्छन्न यथा तथा गुप्तं प्रच्छन गुप्त = that which is protected secretly. भुज्यन्ते इति भोगाः। तान् करोतीति भोगकरी the giver of all kinds of enjoyment. TEUI TE - greatest of the great ; the precepter of all precep. tors. विद्या बन्धुजनो विदेशगमने Cf. 'स्वदेशमित्र परदेशबन्धु विधासुधां ये पुरुषाः पिबन्ति' राजसु पूज्यते = is honoured in the presence of kings : another reading is gfaat, wherein the use of the locative is not gaite idiomatic. fagta - devoid of-P. P. of gr with वि = to abandon. पशुः = a brute. बन्नाति (मनः स्नेहादिना) बन्धुः-a relative. The अलंकारः or Figure of speech here is मालारूपकालंकारः, or a chain of metaphors. chain of metaphors. It is a Rupaka when the Upamana and the Upameya are spoken of as identical, to show very strong similarity. 18. क्षान्तिश्चेस्कवचेन किं-If there is patience, what necessity is there for an armour. That means, you can better protect yourself with patience than with armour. Another reading is शान्तिद्वचनेन किं-If a man possesses patience, there is no need for him to speak pleasant words; or, if a man has patience, then the bad words of the wicked will have no effect on him. किमरिभिः -where is the need for (other) eramien? देहः एषां अस्तीतिदेहिनः ·BHARTRIHA R1 BA Human beings. sila: -an aguatic relative; disputes aboutsuccession rights a buong agnates are more certainly destructiva than fire. दिवि भवं दिव्यं - celestial. a serpent, from Eto creep. ज्ञातिश्चेत्, यदि दुर्जनः, both idioms convey the meaning "if there be" न वदितुं योग्या अवद्या न अवद्या अनवद्या = अनिंद्या, faultless, irreproachable. किमु किं+3 why indeed. सुकदिता-good poetic or descriptive skill, sound knowledge. 117: 14: (at) Ti = royalty, sovereignty; kingdom. 19. दक्षिणस्य भावः दाक्षिण्यं = kindness, or परच्छन्दानुवर्तनacting in accordance with the pleasure of others. परिजन servant-another reading is 97579= stranger. TRT Ha: Tiri gaile; such as diplomatic guile. ay = policy or farsighted prudence. बाजोः भावः आर्जवम् = sincerity. शूरस्य भावः शौर्य = valour. कान्तति जनः कान्ताजनः सृष्टता boldness, ongeilding firmness. FITT is another reading. gåar is another reading for year i $71 =art. àg+57 - in them alone-They alone are the upholders of the social worid. लोकस्थितिः the existence of the universe ; tbe stability of the world. 20. HIS slaggishness. fae:-gen. sing. of efti, intellect fagfa afegi = sprinkles truthfulness on speech. Fiatala: great respect or honour. दिशति प्रयच्छति =gives. अपाकरोति removes. प्रसादयति-निर्म लयति- makes pure. तनोति = spreads. Fünfa: = the company of good people. Decline ją: The figure of speech in agrit:- bring together many actions or attributes. 21 Hafaa à = pre-eminent are they, fet = 'to oonquer' is here used in the sense of 'to be supreme or pre-eminent,' (It is generally used intransitively in this sense, in benedictory stanzas or salutations) sfaa: fortunate persons, cf. gaat goet- वान्धन्यः" सिद्धः रसः येषां ते सिद्धरसाः or रससिद्धाः -Those that have mastered the essence of all kinds of) sentiment. Rasas are NEETI-7 66 ·12 NOTES ON one ugaally said to be nine in number, simre, ait, FEUTT &c.; according to some rhetoricians, they form the very essential of & literary composition, poetry, prose or drama-TER 188 afat:-lords among literary authors, poets, proge writers or dramatists. जरा च मरणं च ताभ्यां जातं जरामरणजे । यशएव कायः afet = Body of fume (not physical body) Tagg: has been con strasd as equivalent to "those that have realized Brahman.' The words convey that meaning also, Brahman koower is the trae vid pan. Brahman is the true E TETTE: when he wrote about. faga 22. JETA: TITIA: wasted hy starvation. H P. P. of =to be emaciated. Flat: reduced by old age. शिथिल प्राय: who is almost in au enfeebled condition. fier is derived from স্বজু = =to slacken ; 919 is ad.led at the end of a compound in the sense of 'for the most part,' 'almost.' fatuatiara: whose bodily lustre is lost. Tot - This word is always used in the plural as the Pranas are considered to be five in number =an elephant ; cf. Latin 'Ebar.' fafha=torn open-p. p. of भिद् with वि-कुम्भ = the frontal lobe on the forehead of an elephant. fafata - mouthful, from ग्रस् * to swallow ; hence, food'. मत्तेभेन्द्रस्य विभिन्नः यः कुम्भः, तस्य पिशितं, तस्य ग्रासः, तस्मिन् एकं (मुख्य) यथा तथा बद्धा स्पृहा येन सः he, whose desire is bound up chiefly with tasting the flash toro out of the frontal lobes of the lords of slephants, intoxicated (with their strength) -P.P. of -to waste. Ara - rich or great in pride, greatly proud. staratia anat: - moving in front, first, or best केसः (manes) अस्य सन्तीति केसरी (lion). 23. स्नायुश्च वसा च स्नायुवसे। स्वल्पयोः स्नायुवसयोः अवसेकेन मलिनं Hà - contract. Fry tendon. qar=bone-marrow. Another reading is faci, meaning 'insignificant.' which then qualifies अस्थिक अवशेष is another reading for अवसेक निमासं fleshless. अस्थिर्क- The is added to show diminativeness, or contempt, qflatchfa flesh, JE:

·BHARTRIHARI 13 तस्या 3- may be compounded into one word as परितुष्यति । क्षुधायाः शान्तिः क्षुत् is another form of क्षुधा भवति = some such word may be understood at the end of the line, हिनस्तीति सिंहः-हिंस् becomes og by letter transference which occurs in many language fagt avfagara is the rule of grammar. 1 - a jackal is also used. निहन्ति pres. 3rd. per sing. of निहन - to kill; द्वाभ्यां fgaatfa fec: An elephant is so called because, it first drawn the water by the trunk, and then poars it into the mouth. zaagtatsfa though he is in trouble. सत्वानुरूपं = worthy of its greatness, corresponding to his strength, 24. लाङ्गूलचालन wagging of the tail. चरणावघात - pawing or scraping with the fore-foot. Another reading is चरणावपातं, which means "falling at the (master's) feet" वदनञ्च उदरञ्च वदनोदरं तस्य दर्शनं वदनोदरदर्शनं = showing = showing its mouth and belly, fùos agitta पिण्डदः = one who gives a monthfnl of food. पुमांश्चासौ गौश्च पुंगवः। गजः पुंगव इव गजपुंगवः = the lordliest of elephants धीरं (adverb) majestically. Tá a hundred entreaties; repeated coaxing. भुंक्ते-VII-Atm. The root भुजू is Atm. when it mean to eat' but is used both as Atm. and Parasm in the sense of 'to protect.' 25. परिवर्तितुं शीलं अस्य परिवर्तिन् = rotating. संसार = wordly existence. It is always popularly spoken of as a चक्र or wheel, The reference is to the doctrine of re-incarnation, in which the rotation of the wheel brings np birth and death alternately, of 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च"-also "पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयन"-at is usually added to the interrogative pronoun and its derivatives like इव or नाम, and may be trans lated by 'I should like to know,' indicating a sort of contempt for the ordinary human being whose birth or death need be given no thought. सजातः he (alone) is counted as born, who- समुन्नति-eminence, exaltation. 26. कुसुमस्तबकस्येव - as is the case with a bunch of flowers it is one word. cf. 'वागर्थाविव.' स्तबक = bunch. द्वाववयवौ यस्याः सा द्वयीं । प्रशस्तं मनः अस्येति मनस्विन् = a high-minded person. मूर्ति ·14 NOTES ON - Ar.ither form is मूर्धनि सर्वलोकस्य means सर्वेषां जनानां स्थीयेत is understood after मूनि शीर्यते impersonal pres. 3rd per. sing. of श to iade. वन एवम् वने + एच. cf. "नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस सिद्धा मूर्ति स्थिलिन चरणैरवताडितानि"-In some editions, this soka is repeated in a slightly different form, 27. = those other than the san and the moon). बृहस्पतिः प्रभृतिः (आदिः) येषां ते वृहस्पतिप्रभृतयः - Brihaspati and others, waar: = esteemed, respected. garagai 99:- five or six. This is a Bahurrihi compoud. प्रति, Governs the accusative. विशेषेषु (In great persons) यः विक्रमः, तसिन् सचिः यस्य सः विशेषfaxrafe: Having a taste for (showing cff) bis great prowess ; or having a taste for (showing off) his prowess against great persons. एषः = " this well-known." रुचिः राहुः = रूचोराहुः । वैरायते (= वैरंकरोति) is a nominal verb, or a verb derived from a noun प्रसते = eats ; eclipses. दिवा (दिन) करोतीति दिवाकरः sun. निशाया: प्राणेश्वर the lord of the night, i.e., the moon. Hagy from HIET *to phine,' to which the termination वरच is added. It is used here in the sense of “ the two shining ones." भ्रांत= 30 Brother! naed as a familiar form of address. Another reading is भ्रातः * wandering.' पवणि = during new-moon and full-moon. दानवपतिः ---The demon chieftain, Rahu. शीर्षमेव अवशेषः यस्याः सा शीर्षावशेषा खाकृतिः यस्य सः शीर्षावशेषाकृतिः One who has only his head remaining. 66 When the nectar, that was churned out of the milk ocean, was being served to the Gods, Rahu disguised himself and attempted to drink it along with them. But he was deteo. ted by the sun and the nioon who informed Vishnu of the fraud, Vishnu, thereupon, severed his head from the body; but as he had tasted a small quantity of nectar the head became immortal, and is supposed to wreak its vengeance on the sun and moon at the time of conjunction and opposition." Apte. 28. भुवनानां श्रेणिः ता - The row of (fourteen) worlds, शेषः a celebrated serpent, said to have 1000 heads, and respresented ·BHARTRIHARI 15 Ocean अनादरात् as forming the couch of Vishnı or as supporting the entire world on his head 6071 rata ag fent ai = resting on the expanded hoods which are like planks: 5.45 Traai = By the king of tortoises---This refers to the second or Karma incarnation of Vishnu. He is supposed to support the whole universe together with Adisesha on his back. पृष्ठस्य मध्ये मध्यपृष्ठं an अव्यवीमाव com- • pound; "पारे मध्ये षष्म्या वा"-The los. sing. of पार and मध्य are often used aa the first members of an adrerbial compound; as मध्येसरणि पारेगॉ. They are also use! optionally as the second members of षष्ठीतत्पुरुष in which case the forms are सरणिमध्ये। गङ्गापार-धार्थते is borne, क्रोड - bosom, or interior पयांसि धीयन्ते अस्मिन्निति पयोधिः without any great effort; with great ease. अहह-an interjection showing wonder. निर्गतः सीमा येभ्यः ते निःसोमानः boun 'less or immeasurable. TOTTE is the Alankara. 29. वरं (indecl.) is preferable. In this sense, the word is used with the clause containing the thing preferred, and नच, नतु or नपुन: with the clause containing the thing to which the first is preferred (bolh being put in the nominative case.) ara: = putting an end to one's life. Another reading is पक्षच्छेदः (cutting off of the wings), which seems to be better, as it fits in with the legend, mentioned later. मदेन सह वर्तत इति समदः = proud मह्यते पूज्यते इति मघवान् or मघवा= God Indra समदवासी मघवांश्च । तेन मुक्तः कुलिशश्व तस्य प्रहाराः तैः । Decline मघवन् । कुलिश- thunderboit. उद्गच्छन् बहुस: या दहनः तस्य उदारैः गुरवः तैः। दहतीति दहनः fire%; उद्च्छन्-going up. उद्वारा = emitting ; गुरुः = great. तुहोतीति तुषारः (snow) तुषार- प्रधानः अद्विः तुषारादिः तस्य । तुषाराद्रेः सूनुः the son of the Himalayas, viz, Mainaka पितरि केशविवशे when his father was beside him" self with pain. se shows sorrow, ' Alas.' TAT qfar = the lord of the waters, 1 6., ocean. qfa: is not declined like ETT: 1 gran p.p. of उद् to be fit. The allusion, in the sloka, is to the following Paranic legend :-Formerly all the mountains ad ·16 NOTES ON wings, by which they were able to fly about and alight on cities thus destroying them. Indra was enraged at this, and clipped their winga with his thunderbolti, But Mainaka was able to escape from his wrath, by hiding himself in the ocean, which was friendly towards him, - 30. न विद्यते चेतनं यस्य सः अचेतनः = an inanimate object, पाद has two meanings. (1) rays. (2) feet. geasfa (1) blazes up. (2) is roused to anger. इनकान्तः = sunstone : Cf. "स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्ताः तदन्यतेजोभिभवाद्वमन्ति " Sak. IT. 7. तेजः अस्थास्तीति तेजस्वी - a spirited person. परकृतनिकृति = humiliation caused by others. विकृति is another reading for निकृति । 31. प्रशस्ताः कपोला: or कपोला:भित्तयः इव कपोलभित्तय = excellent or broad temples. (xía: also means " wall ” hence teraara: means also wall-like temples. मदेन मलिनाः कपोलभित्तयः येषां तेषु मदमलिनकपोलभित्तिषु । सत्त्वं एषां अस्तीति सत्त्ववन्तः = those who have strength.'नखलु वयस्तेजसां हेतुः-Cf. 'तेजसा हि न वयः समीक्ष्यते,' also 'गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गन च क्यः।' 32. जाति:-'caste. रसातलं- one of the nether worlds. रसातलं 976-cf. 'Go to the devil' or 'Go to dogs. aerifq 878: = even lower than that. गच्छता-गम् is generally Parasm. Here it is used as an Atm. शीलं virtuous life or good conduct. शिला: अस्मिन् सन्तीति शैल:- a mountain, अभिजन:= Noble descent. वहति- हव्यं इति वतिः- fire. शूरस्य भावः कर्म वा शौर्य = valour. वीरस्य कर्म भावो या वैरं (enmity) वैरमस्यास्तीति वैरी शौर्य वैरिणि = in that enemy called " valour." आशु (ind)- soon. न: Gen. pl. of अस्मद् । तृणस्य लवेन प्रायाः (सदृशाः) तृणलवप्रायाः - worthless as a bit of straw.Cf. "धनमाज- य काकुत्स्थ धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नाभिजानामि निर्धनस्य मृतस्य च.' This and the next sloka are written in a cynical vein, The poet is angry with the world in placing material wealth far above every thing truly great. - ·BHARTRIHARI 17 - 33. विद्यते स्म इति वित्तं = Wealth. कुलस्य अपत्यं or कुले जाता कुलीनः = One born in a good family. पण्डा (learning) अस्य सात: इति पण्डितः= a learned man. श्रुतं अस्यातीति श्रुतवान् = 'Ore learned in the Vedas and the Sastras.' This must be distinguished from the past active paticiple. श्रुतवान् which means 'one who - had learned.' गुणं जानातीति गुणज्ञः = one who has discrimination of merits. वक्ता - an eloquent person. द्रष्टुं योग्यः दर्शनीयः = hand some. काञ्चति इति काञ्चन = Gold-lit. that which shines. 34. दुष्टः मन्त्रः यस्य (राज्ञः) सः दुमन्वः तस्य भावः दौर्मन्न्यं = bad policy, or दुष्टाः मन्त्रिणः (प्रधानानि) यस्य तस्य भावः तस्मात् = by having wicked councillors. ofa:= a Sanyasil-from a = to restrain. worldly attachment, लालना - indulgence. For parallel passages for each of these statements, vide commentary. अध्ययनस्य अभावः तस्मात् - By not studying. कुत्सितः चासौतनयः च कुतनयः तस्मात् =by a bad son. शीलं -good character. खलोपासनातू by keeping company with the wicked हीः --modesty. माद्यन्त्यनेनेति मद्यं तस्मात् = By drinking intoxicating liquor. अनवेक्षण = want of proper supervision. afa: = basbandry from gu = to plough: स्नेहः - natural affection. प्रवासाश्रय = living away from home. मित्रस्य भावः मैत्री friendship. अप्रणय -want of affection or familiarity or confidence. Fafa: = plenty or prosperity 399 == want of rectitude. त्यांग - giring away; extravagance प्रमाद - carelessness. Another reading is त्यागप्रमादात, meaning "careless (i.e., indiscriminatepcharity.” This appears more rational. 35. भुज्यत इति भोगः -enjoyment. गतयः = ways. बयाणां पूरणी तृतीया । तृतीया गतिः = third way, viz, destruction-A man should either himself use his riches for his owo enjoyment or give it to others who will make use of it; but, if he siuaply hoards it like a miser, it is sure to be lost and destroyed. From the order in which the words ara : aud aist: are given in the sloka, it is to be understood that ala is the best of the three; Hint: come next but alat: is the worst, - ·18 NOTES ON 38. शाणोल्लीढ:- polished by the whetstone. लोढः p.p. of लिट् समरविजयी - a victor in a battle. ara; = & weapon; foa = cat p.p. of -to cleave-Another reading is faca wounded. tor: reduced by the flow of rat-to-p. p. of - to waste away. शरत् - antumn. आश्यानानि पुलिनानि यस्याः साः आश्यानपुलिना having sand-banks (appearing in its bed), not yet wholly dry, कलैव शेषः यस्य सःलाशेषः = with just a sixteenth part of his disc left -कला तु षोडशो भागः The allusion is to a puranic legend which explains the waning of the moon by saying that the Gods drink away the moon's kalas one"by one during the dark fortnight, and that the moun that gives away his body deserves praise. बालवनिता- a young woman. तनोर्भावः तनिमा तेन तनिम्ना- thinness, reduced condition. for:= spent. Hea:=mendicants. नराः-Other readings are नृपाः and जनाः। अलंकारा दीपका. 37. परिक्षीणः & poor man; lit. one who has been redaced (to poverty). स्पृहयति यवानां प्रतये-स्पृहू governs the dative, qarat safa: = a haudful of barley. fa = reckons, धरित्री- Earth. अनेकान्ता= uncertain. गुरुलघुतया = By the greatness and smaliness. Under certain circumstances great things appear small and under other circumstances small things appear great. So it is one's status in life that causes these appearances, separa=magnifies ; &#19fa - belittles. 36. दोग्धं इच्छसि दुधुक्षसि-desid. of दुह् to milk क्षितिः धेनुरिव at faragj=the Earth-Cow. à a = then, sie the world,i .e., the Subjects. geros Imperative 2.d pers. Sing. of yt=to nourish, foster. IX conj. सम्यक् and अनिशं are indeclinables. तस्मिन् परि- YFTATÙ is a loc, abs. The addition of yft to gt gives the meaning of "very well." "exoessively." qaid = a variety of fruits, i.e, benefits. 9ga Creeper of Indra's paradise, which is supposed to grant all desires.

·BHARTRIHARỊ 19 39. परुषा= harsh or cruel. प्रियवादिनी= that which is kind in words. før=ruthless--derived from goto kill or torture, दयत इति दयालु:- merciful. अर्थ एव परः यस्याः सा अर्थपरा । (मां याचस्व' इति) वदतीति वदान्या= munificent नित्यं व्ययः यस्याः सा नित्यव्यया spending always ; spendthrifty. प्रचुरं नि:यञ्च धनस्य आगमः यस्याः सा * acquiring wealth always and in plenty, वाराजाना a harlot. नृपनीतिः = The politics of a king. न एक अनेकानि अनेकानि रूपाणि यस्याः सा अनेकरूपा that which has many forms. 40. BITTE='command'-here ased in the sense of power to command.' ब्रह्म (ई) विदन्तीति ब्राह्मणाः । तेषां ब्राह्मणानां पालनं - protection of Brahmanas. षट् is a separate word पृथिव्याः इश्वरः पार्थिवः (= a king) तस्य सम्धुद्धिः पार्थिव । पार्थिवोपाश्रयेण may also be taken as one word-पार्थिवानां उपाश्रयेण by resorting to (those) kings. 41. निजस्य फालमेव पट्ट तस्मिन् लिखित-written on one's fore - head.' This is a theory of the fatalists that what we are destined to be is written on our forehead. स्तोक = small or little, मरुस्थलं 'sandy desert.' नितरां is indeclinable = always. मेरी in Mount Mern (which is supposed to be made of gold). अतः = than that (which is written on our foreheads). uit: firm or fà i piatfa धीरः- a strong-minded or resolute person. वित्तं येषां तीति वित्तवन्त: तेषु । कृपणा wean. qu=' in vain-is an indeclinable. Al FSTT: do not do.-When मा is used with the aorist, the initial अ of the verb is dropped. पय मां निधिः पयोनिधिः- ocean तुलया संभितं तुल्यं ---Equal in quantity. 42. न विद्यते करुणा यस्य सः अकरणः । तस्य भावः अकरुणवं = want •of pity or sympathy. अकारणविग्रहः= ground:ess quarrel योषित -woman. सुजनाश्च बन्धुजनाश्च तेषु । सहनशीलः पहिष्णुः । न सहिष्णुः अस- हिष्णुः । तस्य भावः असहिष्णुता = envy. प्रकृया सिद्धं प्रतिसिद्ध = Natural. दुष्टः आरमा येषां तेषां दुरात्मनां = to the evil-minded. E ·20 NOTES ON 43. दुष्टश्चासौ जनश्च दुर्जनः - a wicked person. परिहतुं योग्यः परिहर्तव्यः should be avoided. मणिना = with a jewel. भयं करोतीति #6:=terror-striking. Sanskrit poets say that a very superior sort of cobra bas a gem in its hood. Alankara is Drishtanta. 44. हीः अस्यास्तीति हीमान् । तस्मिन् हीमति-in him who is bashfol or modest. जाड्यं = dullness of intellect. व्रतैः शुचिः तस्मिन् - in one who piously adheres to religious observances. दम्भः= ostentation.. क्तिवस्य भावः कैतवं = Hypocrisy. निघुणस्य भावः निघुणता = ruthless- MEES. विगता मतिः रस्मात सः विमतिः तस्य भावः विमतिता- foolishness. दनस्य भावः दैन्य - low-spiritedness ; want of proper spirit. प्रियं यथा त्था आलपितुं शीलं अस्येति प्रियालापी तस्मिन् = In one who is agreeable in speech (wishing to apare others' feelings) तेजः अस्यास्तीति तेजस्विन्. The brilliant. अलिप्तस्य भावः अवॉलप्तता- pride. मुखं अस्यास्तीति मुखरः तस्य भावः मुखरता = talkativeness. वक्तव्येषु या शक्तिः aarfaat: eloquent in what bas to be said æt are = who, indeed. गुणः येषां अस्तीति गुणिनः तेषां । अङ्कितः Branded as false. = back-biting. पातक= sin. तीर्थ= holy waters%3 shrine. सुजनस्य भावः सौजन्यं - kindness, a good heart. बलेन परिजनेन with followers. महत: भावः महिमा। ill-fame. अपष्टुयशः अपयशः 46. शशः अस्मिन्नस्तीति शशी - Moon. दिवसे धूसरः- pale and lustrelers during the day. युवत्याः भावः यौवनं । गलितं यौवनं यस्याः सा = who has lost the beauty of her youth. भूयान् कामः अस्याः इति. कामिनी- an amorous lady. वारिणिः जायन्त इति वारिजानि । विगतानि पारिजानि यस्मात्तत् that has lost its lotuses. न अक्षरं यस्मिंस्तत् अनक्षरं- illiterate ; unEducated. शोभना आकृतिः यस्य सः स्वाकृतिः = one who. has beanty of form. धनमेव परं अयनं यस्य सः धनपरायणः - one who is intent on wealth. सततं दुष्टा गतिः यस्य सः सततदुर्गतिः = who is. always in a wretched condition (.., in the grip of poverty.) 2919007: - who has got entrance into the palace of a kingie.. who has got influence over the King. शल्य =an arrow; that: which causes heart-rending grief, 45. पिशुनता क ·BHARTRIHARI 21 47. : 219: hai à 9094191: those who are fierce in temper; those who are extremely wrathful. BAA: 7 sirrite: one's own-friend or relative ale=Indeed. za uraifa mus: = kings. gara: The pres. of part. y='to offer oblations'mis जुह्वतः but the form जुह्वान may be defended by the rule ताच्छील्य- -autaga gig aRET'ga: ga: getalfa Egra:=one who regularly feeds the sacred fire (with rice, ghee &c.) slar =one who performs a sacrificial ritual, with fire. 48. ga: FÅ ha cea = By silence. per =& dumb man. प्रवचनपटुः =one who is clever in speaking. Faqatfe seg: = a prattler. The form HICEF in the text, as also the commentary on the word are both wrong; because if tbe peopltimate letter is a then it would take Vriddhi; but, as it is, the penultimate letter is and not 27; and so the form cannot be fley% many editions have reg: and 80 leq: may be a misprint. The termination : may be taken either for are or forskea alas: a talkative person. E: = presumptuoue. 7a-s indeclinable अप्रगल्भः = timid. यदि न सहते if he is not patient. Sayt: vin all probability. afara: - one who is not bigh-born ie, one who is low-born. सेवाधर्म = the duty of serving. परगहन that which is very hard to be understood. 10: De fa alita:= ascetics. गन्तुं योग्यः गम्यः। न गम्यः अगम्यः- impractica ble. योगिनी 8777777-gen, in the sense of instr. 49. उद्भासिताः अखिलाः खला: येन तस्य =of him who brings all wicked people into prominence. fanat FET ZEIT : =wbo. is unſettered; who is not tied by moral bonds. sige faraat निजा अधम कम्वृत्तिः येन सः= who is not alive to the meanness of his own actions. Saruby good fortune (not that he merits it) Haigiana:=one who has obtained wealth and power. Tonat Fak ar zuige: of one who hates (is inimical to) good qualities. After नीचस्य some word like राज्ञः is to be understocd गोचरगतः one who has come within the view of; z.e., one who resides in & ·22 NOTES ON country ruled by ye is an adverb indeclinable. serà = stays ; can live-impersonal pres. of आस्. 50. आरम्भगुर्वी = that which is intease in the beginning. गुर्वी and गुरुः are both feminine. क्षयिणी = that which decreasea वृद्धिमुपैति -one word is वर्धते । पूर्वार्धञ्च परार्धञ्च ताभ्यां भिन्ना=as divided by the first half and second half of the day, i.e., by the forenoon and the afternoon (respectively). मैत्री - Friendship. fha is the sun hat means belonging to the sun, The sun's Bhadow. 51. तृणं च जलं च सन्तोषश्च । तैः विहिता वृत्तिः येर्षा ते = those who live upon grass, water and contentment (respectively). लुब्धकa. hunter (who is the enemy of the deer). धीवर =afisher-man (who is the enemy of the fish),पिशुनः = a back-biter (who is the enemy of good people). 52. नम्रता = submissiveness. व्यसन passionate yearning and pursuit. अपवाद = censure. अपवादात् भयं. Note the use of the abl. case before words having the sense of fear. शूलं अस्यास्तीति शूली तस्मिन् शुलिनि in Siva. आत्मदमन = subduing one's self.संसर्गमुक्तिः = abandoning the company. 53. धीरस्य भावः धैर्य = courageअभ्युदय prosperity. arfa पटुः तस्य भावः वाक्पटुता Eloquense. gfa-loc. sing. of TT = battle' अभिरितिः =love. विक्रमः - Heroic valour. व्यसनं see stanza 51. grâ: = The Vedas (as the repositories of knowledge and wisdom). महान् आत्मा एषां तेषां महात्मनां = of great souls. हि प्रसिद्धौ-ased in the sense of "it is quite evident." 54. श्लाघितुं योग्यः श्लाध्यः = praiseworthy. गुरोः पादयोः प्रणयिता गुरुपादप्रगयिता। विजयि-nenter. वीरस्य कर्म वीर्य = valour. न विद्यते तुला यस्य तत् अतुलम् = unequalled. हृदि-loc. sing, of हृद् or हृदय । सते हिता सत्या । स्वच्छा = pare. ईश्वरस्य भावः ऐश्व - wealth. and power, प्रकृत्या महान्तः तेषां = to those who are naturally great. मण्डनं -- 3D 68 ·BHARTRIHARA 23 ornamertation, the singular is used to denote all the qualities taken collectively. 55. Soragariatie = aversion for killing lives. HTF: restraint सत्यं च तत् वाक्यं च = truthful speech. काले = at the (proper) time when occasion needs it. 791 = according to. one's ability, परेषां (अन्येषां युवनिजनानां कथायां मूकभावः = being dumb in the matter of (abstaining fron) speaking about the young woman of other people's (houses). Cena ala: art fue obstruction or stoppage of the flood of inordinate desire. सर्वभूतेषु अनुकम्पा sympathy towards all living beings. 21092afarg: - andisputed precept. 56. in prosperity; note the plural here and in आपत्सु उत्पलवत् कोमलं उत्पल कोमलं = tender as a water-lily आपत्सु- in adversity. शिलाः अस्मिन् सन्तीति शैलः। महांश्चासो शैलश्च, तस्य शिला:, तासां सातः तद्वत् कर्कशे = hard as a mass of stones in a bigge: mountain; showing unflinching courage. 57. 19ragat =171227 = just. fazar = taat which is liked. One's profession should be to one's own liking and at the same time, just. मलिनं = wicked deed. असूनां भङ्गः तस्मिन् = even at the loss of life. ** = that which is not fit to be done. [+sta: -स्वसन्तः-according to the ruleन पदादौ खल्वोदयः, तु should never begin a sentence; but there are exampler in which great writers have broken this rule. असन्तः = wicked persons. कृशं धनं यस्य सः कृशधनः = a man of little wealth. is indecl. अनुविधातुं योग्य Brglaai = fit to be followed. fg. dictated-p. p. of feet with 3a i faqa=severe; very difficult. Bargá --(according to some) the vow of standing on the edge of a sword; (according to others) the vow of being a bed mate with a young woman and yet steadily resistivg the temptation of sexual intercourse: with her. cf.

·-24 NOIES ON यौकशयनस्थाऽपि प्रमदा नोपभुज्यते । असिधाराव्रतं नाम वदन्ति मुनिपुङ्गवाः ॥ or युवा युवत्या साधं यत् मुग्धभर्तृवदाचरेत् । अन्तर्निवृत्तसङ्गस्स्यादसिधारावतं हि तत् ॥ (Hence fig) any task hopelessly difficult for an ordinary person. 58. प्रच्छन्नं = secretp. p. of छद् प्र। उपगते (सति अर्थिनि) loc, abg-when a guest cama. Anafafa: respectful treatmeut given in a fiutter of anxiety to please. सदसि कथनं चाप्युपकृतेः- acknowledgiog in an assembly the good that is received. Another reading isसदसि कथनं नाप्युपकृतेः= not to speak of one's own good deed in an assembly The first seems to be the better reading, as the second is in a way tantological. अनुत्सेकः absence of haughtiness निर्गतः अभिभवसारःयाभ्यः तानिरभिभवसारा:- those which are free from censure. परकथा:= tales told of others%B note the repetition of the fourth line of tbe previous verse. सुभङ्गेपि असुकरम् = The two words are seemingly contradictory. असुभङ्ग is loss of life असुकरं is life giving, The latter word really means have not T and therefore there is no contradiction. 59. सन्तप्तायसि = on (a piece of) red-hot iron. नामापि न even the name is heard. It disappears so that nothing is heard of it. मुक्ताकारतया दृश्यते = appears or shines like a pearl. तदेव- the same (drop of) water. अन्तः सागरे या शुक्तिः तस्याः मध्ये पतितं = fallen into the interior of pearl-oyster in mid-ocean. शुक्तिः = pearl-oyster - The reference is to the popular belief that a drop of watter fallen in a pearl-opater, auder the constellation Svati gets transformed into & pearl, मुक्कैव मौक्तिक - pearl. प्रायेण (ind.)-mostly. जुषां-gen. pl. of जुष = (who delights in) who betake themselves to the company of (-used at the end of a comp.) एवं विधा यासां ताः एवंविधाः। श्रूयते-Not ·BHARTRIHARI 25 । 60. सुचरितैः= By his good acts, or good behaviour. पुतः त्रायत इति पुत्रः । कलं यथा तथा नायन इति कलत्रं - a wife-This word is always neuter ffat-This word is neuter in the sense of friend' and masculine in the sense of 'Sun'समा क्रिया यस्य तत् समक्रियwho is attached equally in adversity as in prosperity पुण्य कृतः- Lucky persons, or lit. those who have done virtuous deeds (that lead to Heaven). 61. नम्रत्वं = submissiveness. ख्यापयन्तः = making famous. proclaiming-pres. part. of the causal of ख्या। विततो पृथुसरो च आरम्भयनौ येषां ते - Those whose attempts and efforts are wide and strenuous. क्षान्त्या by patience. आक्षेपेण रूझआणि यान्यक्षराणि।ते: मुखराणि मुखानि येषां ते = whose mouths are foul with harsh words •of objection. दुःखयन्तः - making (them feel sorry); another reading is दूषयन्तः which is not so good; for the aim to make the evil-minded man sorry, and not to lower him in the eyes of others. आश्चर्येन सहिताः साश्चर्याः चर्याः येषां ते = of admirable conduct बहुमताः who are highly esteemed afy is used in the sense of this idiom is common in Engliah ; e.g, He is respected of - केन। .all." -- 62. फलोद्गमैः = with the weight of fruits, नम्राः भवन्ति-(1) * bend low' and (2) — bend humbly' नवाम्बुभिः with fresh water दूरविलम्धिनः which are hanging very low. अनुद्धत rendered haughty; puffed up-negative of p. p. of हन् with उत्। समृद्धिभिः = with prosperity.. परेषां उपतुं शीलं येषां ते परोपकारिणः । 63. श्रुतः - sacred knowledge. कहाकुलाः = those who are filled with compassion. TTT TETT doing good to others, चन्दन - unctuous perfume of the sandal-wood. 64. पद्मानां आकरः पद्माकरः - an assemblage of lotuses. करोतीति करः । दिनस्य करः दिनकरः san. विकचं करोति makes to bloom. विकासयति in the next line means the same, चक्रवाल - multitude. Ta = a kind of white water-lily. artada:=unasked.

·26 NOTES ON 66. पापात् %D जलधर = a clond विहितः अभियोगः यैस्ते = determined on making efforts. 65. परार्थघरकाः = who accomplish other people's objects. उद्यमभृतः = who make efforts. स्वार्थना अविरोधेन = without prejudice to their own benefit. मानुषराक्षसाः == devils in human shape निरर्थक without any object whatsvever. ते के न जानीमहे = who . they are we do not know ; there is no name yet invented to fit such monsters. from doing sinful actions. योजयते हिताय prompts to do good, ci di vi = that which should be concealed. अप्रकटान् प्राटान् सम्पद्यमानान् करोति प्रकटीकरोति = makes. public. न जहाति do not desert काले in the proper time, ie.s. when there is a necessity. सन्मित्रलक्षणं = the characteristics of a good friend. 67. The reference in the sloka is to the fact that boiling milk can be prevented from overflowing by adding water to it. आत्मानं गतं आत्मगतं च तदुदकं च तस्मै गुणाः दत्ता:-when water is added to milk, it also assumes the colour, taste etc. of that milk कृश्यतीति कृशानुः fire. स्वात्मा कृशानौ हुतः = when milk is heated, the water in it begins to eraporate. उन्मनः= desirous of ; anxious गन्तुं पावकमुन्मनः-after a little while the milk begins to boil and over How. युक्तं- united ; added-p. p. of युज् । तेन जलेन युक्तं- when it is joined again with its friend water. इयमिव दृश्यत इति ईदृशी- Other forms of the same word are ईदृक् and इंक्षी। 68. -The termination तस् is used in the sense of the locative of इदम् । प्रशस्ता केशाः अस्य सन्तीति केशवः (केशाद्वोन्यतरस्यां- Panini) Vishna-The allusion is to the legend that Vishnu enjoys योगनिद्रा on the waters of the ocean. Other forms are केशी, 14., and art - but they have other meanings. actargar - of his enemies. The allusion is to Asuras like Hiranyakash, % 3D - ·BHARTRIHARI 27 the Kalakeyas and others taking renge in the ocean. इतन Tonigai etc.--The reference is to Mainaka and a few other mountains which had taken refuge in the sea when Indra formerly tried to clip their wings with his thunderbolt, bat failed, though he was successful in the case of other mountains. बडवानलः Submarins fire. The sons of Kartavirya, with the desire of destroying the descendants of Bhriga, killed even the children in the womb. One of the women of the family in order to preserve her embryo secreted it in her thigh (56), whence the child at its birth was called Aarva. Beholding him the song of Kartavirya were struck with blindness, and his wrath gave rise to a flame which threatened to consume the whole world, had he not at the desire of his pitris the Bhargavas, cast it into the ocean, where it remained concealed with the face of a horse. So it was called Badabagni, from Badaba = a mare. संवर्तक The fire of destruction or a kind of thander-cloud that is said to rise and spread all over the world when the final day of deatruction comes. facramp. P. of तन् with वि = to spread. सहतहति सहं । भरस्य सह भरसह the ability to bear burdens, fary: = the ocean. fazy is also the name of a country, the modern Sindh. A horse of that country is called सैन्धव. सिन्धु has also the meanings of a river' or the Indus.' H5 also suggests the burden of protecting others from danger. 69. a: :..........qg-The allusion is to the tortoise or second incarnation of Vishno-The earth is supposed to be supported on the back of Visb nu in the shape of a Kurma or tortoise. Serai F# get etc. Dhruva is the polar star, but personified in Mythology as the son of Uttanapada. The account of the elevation of an ordinary mortal to the position of the polar star runs thus. "Uttanapada had two wives Sarachi, and Suniti, but the latter was disliked by him. Suruchi had & Son NDETI-8 6 ·28 NOTES ON named Uttama and Saniti gave birth to Dhruva, One day this boy tried, like his elder brother, to take a seat in his father's lap, but he was contemptuously pushed down both by the king and his favourite wife, The poor child went sobbing to his mother who told him in consolatory terms that fortune and favour were not attainable without hard exertion and that he could get true greatness only through the favour of the Lord of all the worlds, Narayana. At these words, the boy left the paternal roof, retired to the woods, and though quite a lad, practised such rigorous austerities that he was at last raised by Vishnu to the position of the polar star." नियमितं = fixed ; regulated. aafatat चक्रं तेजस्विचक्र = the wheel of ihe shining worlds, the son and the stars. This is called also TARTĂ which is said to revolve round the Pole Star. -here the word means' wings': and this meaning of the word is consistent with मशकवत् । उपरिष्टात् is an indeclinable formed from अर्थ (Cf. उपर्युपरिष्टात् Panini) अधः is an ind. formed from अधर । न उपरिष्टात् न च अधः = neither high above (as in the case of Dhruva) nor down below (as in the case of Kurma) ब्रह्माण्ड एव उदुम्बरः । तस्यान्तरे ये मशकास्ते - the mosquitos in the Brahmanda fig. These insects are 80 short-lived that their wings are useless to them. 70. l2nd per. sing. imper. of 87 to kill पद्यते अनयेति पदवी- way अनुयाहि साधुपदवीं = follow in the footsteps of the virtn. ons 31999 = conciliate; win over by conciliation. quý= Modesty or civility. Tog= protect ; keep up gach all these (that are onumerated above). Sfeå - behaviour. 71. पीयते इति पीयूष == Nectar. उपकार श्रेणिभिः by a chain of benefactions. qaru= an infinitesimal particle, an atom (A) परमाणु is thus defined- जालान्तरगते रश्मौ यत्सूक्ष्म दृश्यते रजः । तस्य त्रिंशत्तमो भागः परमाणुः स उच्यते॥

·BHARTKIHARI 29 % 3D पर्वाण्येषां सन्तीति पर्वताः । अपर्वतान् पर्वतान् सम्पद्यमानात् कुवा पर्वतीय making mountains of ; magnifying. किं परिमार्ग येषां ते क्रियन्तः • or का सङ्घया येषां ते कियन्तः or कति just a few (h-re and there) 72. The allusion in the sloka is to the churning of the milky ocean by the Gods and the Asuras, yar was the last ta " come out ; there were 13 rare objects or beings-each a gem रत्नम् in its own kind that came out before. न तुतुषुः = were not satisfied.भीमविषेण-The Halahala poison was one of the products, and was drunk by Siva, who thus became नीलकण्ठः सुखेन धीयते (पीयते) इति सुधा = Necta.. विरामं प्रययुः may be compounded into one word as विरेमुः। विरमान The root रम् is Atm ; but when the prepositions वि, आ, परि, and उप are added, it is converted to Parasm. 73. विहननं विनः An obstacle. In this sloka, people are divided into three classes, the mean, the average and the best, and their respective characteristics are described. fakat:= show they are thoroughly beaten, because they accept defeat, प्रतिहन्यमानाः= Shows that the obstructions are continuour and never ending but these dever accept defeat. 74. परितः अङ्कयते इति पर्यङ्कः - a cot or bedstead-Another form of the same word is पल्यङ्कः । शय्यते अत्रेति शारा पृथ्वीशय्यः- one who has the ground for his bed. शाल्योदन = boiled rice (of a superior kind called शालिसण्डुलः). कंथा = rags. प्रशस्तं मनः merreta farit = a high-minded person, 75. यदि = or. Perhaps यदि बा is better translated by "either or" Sometimes at is used twice, fargra at fara af, Jast as in older English "or-~-or" was used in this sense. अन्यत् युगं युगान्तरं अद्य is used in the sense of अस्मिनहनि. It is formed from इदसू by the addition of the suffix घ । न्यायादनपेतः न्यायः- righteous. पद = a step, even a single step. a bed.

·30 NOTES ON D . "the -- - 76. कटं अक्षन्तीति कटाक्षा: Sidelong glances. नलुनन्ति = do nct Pierce. कृश्यति (तनूकरोति) इति कृशानुः fire. तर्षन्ति ='creates a passion for; iffa is another reading-do not attract, or draw along. विषयाः-the five sensations of रूप, रस, गन्ध, स्पर्श and शब्द, or sight, taste, smell, touch, and hearing, fafquafa gfa faqat: fag is a root meaning binding stagrar:= the cords that bind by a desire for what belongs to others. These evil desires bind one to the object one covets. कृत्स्नम् = अशेष % entire. 77. कुत्सितः अर्थः कदर्थः । कदर्थवान् कृतः कदर्थितः = despised. प्रमाष्टुं inf, of purpose of मृज् with प्र = to wipe off; to wash away. वहति हव्यं इति वह्निः fire. 78. उत्सङ्ग-generally means - lap. ' Here it means acclivity or edge at the top. sza inside, in the midst of faqa a uneven. दृषदन्ते in the midst of rocks, boulders. विदलितः split asunder, shattered. फणाः एषां सन्तीति फणिनः । फणिनां पतिः= the lord of serpents. तीक्ष्णदशनम् - containing sharp fangs. agfor न कृतः शीलविलयः-prose order as commonly understood:-शीलविलयः कृतः इति यत् तदपि न वरं । Yet, even as it is, the form may be true Sanskrit prose order, as the order of words in English shows:- ts But not the effected wrecking of character." वरं means preferable. जलायते-is a nominal verb, i.e., a verb formed from a noun. जलवदाचरति= behaves like water-does not burn, but is cool to the touch like water. Similarly कुल्यायते, कुरङ्गायते etc. कुले (प्राणिगणे) साधुः कुल्या । कुल्येव आचरति कुल्यायते- becomes like a Canal-easily fordable. स्वल्पशिलायते - becomes like a small stone को रङ्गन्तीति कुरङ्ग:- deer कुरङ्गायते - behaves like a deer ; becomes as. harmless as a deer. व्यालः= serpent. मालैव माल्यं । गुण-a thread. अतिशयेन वल्लभं वल्लभतरं - very dear. तर shows the comparative degree ; dearer to all the world than anything else. समुन्मीलति shines well.. 79.

·BHARTRIHARI 31 80. रोहति from = to grow. क्षीणwaning-p. p. of क्षि Another form is क्षित । उपचीयते= waxes-is passive in form, butactive in meaning; or it may be taken as IV. conj. as stad, (दिवादिः आकृसिगणः) सन्तप्यते is IV conj. act. न लोकेषु is a printing mistake for न विश्ठथेषु लोकेषु = not (even) when the worlds are submerged in a deluge. 81. ऐश्वर्य = affluenes and authority. सुजनता magnanimity. AFTA:=restraint in speech. 3A: - control of the senses. पात्र= deserving person. प्रभविता - an able man. निर्व्याजता -disinterestedness. 82. वृतां पतिः वृहस्पतिः = the Lord of speech. नेता=advisek; leader (by knowledge and intellect). दुर्ग=s fortress-shows impregnability also. Nag: RET:-Hari as the defender and protector of सुराः against दैत्याः, दानवाः, असुराः, राक्षसाः and others of this kind, is well known. सेनां समवयन्तीति सैनिका: or सैन्याः। इस (wine) वन (water) यस्मिन् सः इरावगः (ocean) इरावगे भवः ऐरावणः- Name of Indra's elephant. आ इति वर्यते आश्चर्य । बलभिद् = Indra. सङ्गर = battle. पुरुषस्य कर्म पौरुषं । धिगू-Governs the accusative. धिक fare may be taken separately as interjections; or the whole धिग्धिम् वृथा पौरुषम् may mean fie, fie on human prowess which is in vain." Indra is the deity who gives a 57 to others and he was the conqueror of the Asura named qot. Still he was beaten by Asuras. 83. करण्ड पिण्डिततनुः- whose body is compressed in a box ग्लान p. p of म्लै = to weaken. इन्द्रस्य (आत्मनः) लिङ्ग इन्द्रियं = sense or sense organ. नक्तं (ind.) == by night. भोगः (फणः वक्रगतिवा) अस्यास्तीति भोगो-a serpent. पिशितन् - raw flesh. तेनैव पथा-तेन आखुकृतविवरमार्गेणैव स्वस्थास्तिष्ठत-जनाः (voc) is understood. परं- final; ultimate ; beyond others. 84. कन्दुकपातेन यथा is used in the sense of कन्दुकपातवत्- exemplified by the fall of a ball, A noble person recovers from -- ·32 NOTES ON his cala mities like a rubber ball which rebounds after a fall wbcreas an ignoble man falls like a mass of clay which does not rebound, but stays flattened where it falls. 85:. patz: - a naturally bald-headed person, ataraq = a place free from the sun's rays a shady spot. Sa ga: daga: 1 &aga ga daga*:- One who is doomed to' misery ; lit :) one who is beaten by Fate, wbich follows him - like his shade. 86. fagara negatta fasgh: 1 An elephant, by its enormous strength, a serpent, by its deadly poison, and a bird by its ability to rise far above the reach of man, these three may be expected to be exercpt from bondage; but no, they too are bound. 98-Rabu and Ketv. Bet shows 'wonder.' 87. araa shows certainty. 197=mine or store house, रवं = the best. पुरुषरलं- a jewel among men. तदपि तथापि तदपि is better translated by " but then," aius alfa-rakes him live for just a moment, i.e., very short lived. 27&T - alas ! 88. निधानं == store. शतभिषगनुयातः = followed by the constellation gafHace which is a claster of a large number of stars (a hundred stars, as the name shows); or followed by a hundred physicians. शं (सुखं) भवतीति 7: Siva as the God of well. being मृदविर्तसः = here the word may be taken either as वस: or as अवतंसः (Cf, वष्टिभागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः) Each of these cases is enough to keep the Moon free from disease; yet-19: (erger) TRT 175798AT=pulmonary consumption-Daksha gave his 33 daughters Asvini and others, in marriage to Chandra who showed greater love to Robini because she was the most beautiful of them. So the other daughters represented to their father that their husband was not so fond of them as he was of Robini. In spite of the warning of Daksha, Chandra persistently continued to be partial to Rohini. So he was cursed by his father-in-law to become afflicted with consumption (AT).

·BHARTRIHARI 33 81 accoma As Chandra was the first person who was afflicted with the disease so it was called राजयक्ष्मा। or, राजा चासौ यक्ष्मा च राजयक्ष्मा of. 'अनेकरोगानुगतः बहुरोगपुरोगमः । राजा यक्ष्माक्षयोशेषरोगराडिति च स्मृतःn" Vahata. 77: 31: qT : TITI: I 89. fgga-ocative. प्रगल्भकुलालवत् = like plished potter ; a refers to work, fear farar = on the wheel of cares and anxieties. The shows that the wheel is strong. What the Strength is constituted of is shown by farc etc. It consists of परिचय (experience) in dealing दण्डाघातपरंपरा (a series of blows from a rod) in the shape of faqe: (misfortunes, calamities). fara: a:-appositional as in English-Fate, the wicked. fque tant = having kneaded into a pasty mass. 37915 here; in this case fagreita = what he purposes (to do). 90. Casagraa:=from evil determination; or, wicked effort. आयासः = trouble. विरम विरम = stop, stop. अयि shows interrogation (अयि प्रश्नानुनययोः) जड = dull, stupid. कल्पापायthe calamity of world's destruction ; in the case of Antra: it means अतिसंकटे in the greatest distress. अपेतनिजक्रमाः = those who have deviated from their own ways. fa sega etc. will they become those that have deviated &c. The last line bas been differently construed by different commentators; but the best commentary seems to be this:-नैते क्षुद्रा कुलशिखरिणः, नैते क्षुद्रा जलराशयो वा There are not the mean eraar: Lor are they the mean समुद्राः, as it places महान्तः above these. कुलपर्वताः are noted for their स्थैर्य and समुद्राः for their गांभीर्य, Yet when Searra comes, the mountains are shaken out of their placer and the oceans become seething masses of water; bat great boals go their own way tranquilly, whatever Fate may have in store for them. Fargeftor: - the seven chief mountains, cf., ·34 NOTES ON महेन्द्रो मलयः सह्यः सानुमानक्षपर्वतः । विन्भ्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥ For जलराशयः- लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलार्णवाः ॥ 91. प्रमाणीकृतं was destined to be meted out. उपनमेत् - (it) will resort to him. मनाक (ind) = little. न मनाक-not even a little. धरतीति धरः। जलस्य धरः जलधरः-cloud. आशा = (1) desire, (2) direction. सर्वाशापरिपूरकः =fulfilling the desires of all; filling all the quarters. अहन्यहनि प्रत्यहं-an Aryayiuhava compound. दौ चा त्रयो वा वित्राः = two or three. 92. THETH: 'we worship.'-The verbal form is derived from any i gafafar: accursed destiny. ca is often used at the beginning of compounds in the sense of accursed' or 'wretch the' दग्ध is used in the same way ; and हतक is used in the same sense after a word. मतगहतकः= the wretch matanga. ननु is used here in the arrestive sense ; “bat are even they not subject to scoursed Fate?" वशग= submissive. प्रतिनियतं च तत् कमकफलं च । तहदातीति एक फलं एकफलं-कर्मणः एकफलं कमैकफलं यत्प्रतिनियतं तत् that fruit alone which is predestined to be effect of any particular action. येभ्यः प्रभवति to which it does not rise superior % over which it cannot assume lordship. Note that words having the sense of 'able todo' are used with the dative. 93. कुं (= the earth) लालयतीति कुलाल:= a potter. ब्रह्माण्डमेव भाण्डं । तस्य उदरे=into the interior of the vessel which is the primordial egg out of w hich the Universe came, fagfha: - fixed in; confined to. The legend is that Brahma oame out of the primordial egg, the two halves of which formed the heaven and the earth. दशावतारा एव गहनं तस्मिन् । The ten incarnations of Vishnu are:- - ·BHARTRIHARI 35 मत्स्यः कूर्मों वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च रामश्च कृष्णः कल्की च ते दश ।। दशावतारगहने महासङ्कटे = in that very impenetrable dense forest of the tea incarnations. The word gt means also a planetary conjunction which affects mortals. Avatara then means the coming of a planetary Dasa. कं पालयतीति कपालं । कपालमेव पाणि पुटकं तस्मिन् भिक्षाटनं कारितः । कारितः being causal does not go well with भिक्षाटनम् ; the other reading fra êtà is more accurate ; meaning, “ follows the profession of wandering about for receiving alms." The allusion is this :--Brahma originally had five heads; but for having attered a lie Siva cut off the fifth head. Consequently Siva became tainted with the sin of Brahmabatya ; and in order to be rid of it, he wandered about like a mendicant with Brahma's skull bone in his hand for his alms-pot. The first line seems to be somewhat defective. Brahma is said to be confined to the interior of the sales7198 like a te, potter. The sufix, वत् shows that Brahma acts like a potter. i. e., while a potter makes pots out of clay, Brahma makes an infinite variety of forms in the Universe from मूलप्रकृति. But how can the potter be con. fined to the interior of the pot? Therefore the line may be taken to mean confined to the interior of the Brahmanda Bhanda to do his potter's work within it”; perhaps referring to the idea that Brahma does not create the Brahmandas, bat does the work of creation within them, 94. Constrne as या खलान् साधून करोति, मूर्खान् विदुषः करोति । not साधून खलान् करोति, विदुषः मूर्खान् करोति । हालाहलं is the deadly poison produced when the milky ocean as churned, euit: afa प्रत्यक्षं । अक्षणोः परं परोक्षं । मा कृथाः--Note that the अ of अकृथाः (2nd per. sing. aor, atm. of F VIII conj.) is dropped by being used with the negative particle | This stanza too has been ·36 NOTES ON one of the bones of contention among commentators. One of them construes वासनैर्गुणेषु विपुलेषु to mean व्यसन rågang yùg (the Rajas and Tamas ganas which are productive of many kinds of danger); another takes ogs: as equivalent to an adverb, meaning "with close application", and fagègog as equal to "in qualities that are profound, like those which make one famous.' ." Yet, either of these seems to ignoro the fact that the author gives this piece of advice to a hry, who must be already worshipping areas if he is to be a Sadhu; and he will not be indulging in in the Gunas he is advised to. eschew. This difficulty has been solved by two other readings for सस्क्रियां; namely, वक्रिकाम् चक्रिकाम् , which change the meaning of the stanza altogether. According to one commentary Sabor faar simtgal 5 a wafa,” (In this yuga; no effort will yield fruit except by crookedness, i, e., crooked diplomatic ways). The author seems to have had mauy bitter disappointments in life and can be as bitiugly satirical as the best of the satirists of the west. He therefore asks a virtuous person to. give up his energetic efforts towards the acquirement of virtuous qualities, and to worship the All-Powerful Goddess of crookedness, who can, in an instant convert honest men into rogues,. cultured men into fools, friends into foes etc., if he wishes to obtain whatever he wishes for. The idea in this sloka seems to echo the idea in Kunti's blessing sloka to Draupati. भाग्यवन्तं प्रसूयेथाः मा शूरं माच पण्डितम्। शूराश्च कृतविद्याश्च मम पुत्रा वनं गताः॥ May you beget fortanate sous, not a great warrior nor a learned pandit. What good are those great qualities ? Good fortune is the only thing wanted. My sons are greatest warriors and masters of learning. For want of good fortune, they spent the best part of their lives as exiles in a forest. Bhartrihari wants to emphasise that Bhagya Devatam-thegoddess of fortune-if worshipped and appeased will work ·BHARTRIHARI 37 miracles by showing really badmen as very goodmen, unlearned as learned and turning enemies as friepds and poison into nectar. She could also make the reverse changes. Why take elaborate pains (saa:) (2) acquire great gunas (fage IMT). The word enty means fagor (clever) (not a good natured person.) भगवती, सक्रिया is the goddess of good fate. The other readings given by Telang are चण्डिका, (chhandika) चक्रिका, वत्रिका, शंकरी in the place of areat. They all denote the goddess of fortune qraat or Lakshmi, Bbagavati Vakrika means also crookedness. Bagavati Vakrika may mean ironically the great virtue of crookedness which is dabbed as a goddess. If you cultivate hypocrisy and become a consummate dissembler you can work all these wonders. niy must be understood as 'clever' which is one of its meanings. aftr may also mean crooked and perverse Fate Goddess. 95. सविभ्रमा युवतयः sportful young women. आतपात् वायत इत्यातपत्रं-umbrella.श्वेतातपत्रोज्ज्वला लक्ष्मीः - The dazzling sovereign power as denoted by the white umbrella ; emperors alone, in those days, had the right to use a jazn. gra denotes "all these" अनुस्यूते when continuous. अनुस्यूत p.p. of सि with अनु to or to link together. न विद्यते अझं यस्य सः अनङ्गः - the God of love, अनङ्गकलह एव क्रीडा om a love-quarrel; such a quarrel is chosen because, on such occasions, even the loss of a pearl Neck lace is unnoticed; Lakshmi is said disappeared unnoticed like this तया त्रुटन् तन्तुः यस्य तत्-तन्तुक-Note the addition of the final क in the compound. झरिति (ind) - very soon. भ्रश्यदिशः= running away or being scattered in all directions. 96. पण्डा अस्य सञ्जातेति पण्डितःअवधार्या-has to be ascertained. fufa: - what it will turn out to be i.e., the effect. er faggi ar in the sense of till,'' as far as ' governs the ablative case. आविपत्तेः-- up to the time of death. हृदयं ताच्छील्येन दहतीति हृदयादाही which consumes the heart, 327564: - as piercing as a dagger; sew, 6 ·38 NOTES ON 'विपाकः = result. अतिरभसकृतानां कर्मणां = of aots which are done in great haste. 97. विदूरात प्रभवति वैदूर्य = lapis laruli. वैदूर्यस्य विकारः वैदूर्यमयी तस्यां । तिलखल the refuse of sesamum seeds after the oil is pressed out of it, लागल%Da plough share. विलिखति-कर्षति-ploughs . अर्क is a small medicinal shrub called the "sun-plant," whose .seeds are cotton-winged ; but the तूल, or cotton, on them is 80 Talueless both in quality and quantity that it is not worth the trouble of gathering, even when the plant grows wild. gfa:- fence. कोद्रव = a course grain eaten by poor. कर्मभूमि = this world Where duty consists of action. ##ZART: - a luckless fellow. 98. आकृतिः- a fair form, a noble form ; यनकृता = done with effort. 99. वणिजः कर्म वाणिज्यं = trads. खे गच्छतीति खगः । तेन तुल्यं ATTT 'like a bird.' yar qi='making much effort ;" अभाव्य-That which is not destined to take place. ' सकलाविद्याः- .all sciences. कला:-The arts (sixty-four in number). Cf. “यदभाविन सद्भावि भावि त्तेन तदन्यथा।" The first two actions (in the stanza) are attempts to escape Pate; the rest are descriptive of efforts to fight against Fate. a stanza breathing unqualified fatalism in every pore. 100. अणासि अस्मिन् सन्तीति अर्णवः । महाश्चासौ अर्णवश्च महार्णकः- the broad ocean. पर्वतमस्तक- The top of a mountain. सुप्त-p.p. of स्वप्to sleep. प्रमत्त- careless.विषमस्थितः-one who is in difficulties 101.. स्वजनस्य भावः स्वजनता=friendship or close relationship. सन्निधिमिः रतैः पूर्णा। पूर्णा- p.p. of y-to fill - पूर्वसुकृत- the good acts of previous births. विपुलम् -extensive. . " ·MISCELLANEOUS 1. The following tale about Bhatribari is told in the Vikramarka Charitra. Once upon a time & Brahmin oame across a valuable fruit which he gave to Bhartrihari, who 728 then King. Bhartrihari gave it to his wife; who gave it to hor paramour; he in his tarn gave it to his sweetheart in whose hands the king saw the fruit. This incident turned the mind of the king from the pleasures of the world. He then retired to the forests where he is said to have composed the three Satakas. In some editions this stanza is given in the place of act मत्सरग्रस्ता: etc. सक-p.p. of सजा कृते is an ind. used with gen or in compounds. faz (fie upon) is an ind. usually used with the acc. 2. साहित्यञ्च सङ्गीतञ्च कलाश्च ताभिर्विहीनः= devoid of acquaintance with literature and music and dancing. fola is defined thus:-ità are aaaa ai ertage à fagta is p.p., of er with fai The pres. part of file is sîjan bat sitwara is used in the text, because it is intended to mean 'habituated to live."" areniagaat वचनशक्तिषु चानश्" Paniri. 3. Rester in this world of mortals. 7 is anderstood before ज्ञान 4. ápp ending in a have sometimes the sense of neuter abstract nouns (agaah Hà:).'ai (ind.) is used with the clause containing the thing preferred, and 797 or a 99: with the clause containing the thing to which the first is preferred (both being put in the nominative case), '- Apte. Ta गन्तुंशक्याः दुःखेनापि गन्तुं अशक्याः दुर्गाः। वने चरन्तीति वनचराः तैः।

·2 5. स्वं अस्यास्तीति स्वामी= master. उद्गतं मुखं यस्य सः उन्मुख प्रसादे उन्मुख प्रसादोन्मुखः = one who is ever inclined to look with favour (on his servants) acai a:=a mind which is free from the least bit of care and anxiety. fagrá-parified by learning देहः अस्यास्तीति देही= a man.' विष्टपस्य (or विष्टपानाम्) दारी-One who attracts or pleases the world or worlds ; ce gratfa gez:-One. who grants our desires ; cf. सकलफलप्रदोहिविष्णुः. 6. इन्द्रस्य लिङ्गानि इन्द्रियाणि तदेव नाम is another and a better reading, slagar=not obstructed, not beaten back unconquered. Tetepot fatiga:- devoid of the warmth of wealth. Everything about the man is the same; but the presence or absence of wealth makes all the difference. 7. अम्भांसि ददतीति अम्भोदातेषु वरः। केषां न गोचरः = To whom is it not known ? Chatakas are birds which are supposed to live on rain-dropa. The author pats the stanza in the mouth of these birds, hinting thereby that masters should support their depende ants unasked, and not stand on prestige and wait to be supplicated. 8. अवधानेन सहितं सावधानं । सावधानं च तत् मनश्च तेन-with an attentive mind. एतदिन दृश्यन्ते इति एतादृशाः of this kind. अम्भोदः means literally 'the giver of water' ; yet many of the clouds bs. lie their name. वसूनि दधातीति वसुधा = the earth. गर्जन्ति केचित् वृथा- Some thunder in vain.' This stanza is a hit against people who talk a lot about " charity "and the deserving poor," with no charity in their hearts. 9, faalit what of that ? i.e., why should wa care for? हेमगिरी is Mount Meru which is said to be made of gold. रजताद्रि is the Kailasa mountain rich in silver, HST is a mountain range in the south of India abounding in sandal trees, arqata: à ga = the trees are the very same treesmanchanged by contact with the gold or silver there. The trees growing on the mountain of gold 3 ·3 or the mountain of silver do not gain anything by the wealth of the ground on which they rest. But any kind of tree growing on the Malaya mountain is at once changed to a sandal tree. There is no use of a person possessing much wealth ; even though he possesses little, he must be of & charitable turn of mind. 10. शरीरे तिष्ठतीति शरीरस्थः । अलसस्य भावः आलस्य idleness. उद्यम कुर्वाणः नावसीदति = He who makes an effort will not be lost, will never lose heart. 11. कर्मायत्त कर्माधीनं dependent apon (the nature of the) act. Ferry=oven when it is 80; all this is true, yet. Tvar oft: Ter Tutaa gani This stanza sounds a different sort of note. "Granted that Karma determines everything, even the play of intellect, yet it does not absolve us of our duty in using our intellect to giving mature consideration to a future course of aciion. 16. it is a thorny plant growing in deserts, and eaten by camels cf. किं पुष्पैः किं फलैस्तस्य करीरस्य दुरात्मनः । येन वृद्धिं समासाद्य न कृतः पत्र सङ्ग्रहः ॥ yer is used for afc The idiom in Eng. is very similar;" what fault is there in Spring, when the prickly shrab does not put forth leaves ? " E: an owl. Fear is an ind. - doring the day. The influence of fate is emphasized in this stanza. 13. In this stanza, the post questions himself what such and such is, and then answers it himself. As at 312: (what is gaio) ? TOEF#: (The association with the virtuous) -and so on TATT: = Those who are not wise, i.e.; fools. fuegla: - The loss of good opportunity. निपुण य भावः निपुणताaskill. धर्मतत्त्वे - In the essence of virtae. Dharm, is not more virtas ; it is daty and ·4 right combined. Its ata is the substance, the reality in it, not the shadow.fa:=pleasure, fafstarfa efzgano wa : fafstaleza: -One who has subdued his passions. अनुगतं व्रतं यस्याः सा अनुव्रता devoted. 793 M-What is sovereignty? Authority that is fruitful, 1.6., is obeyed. 14. f79aacha:= By those who are poor in the use of anpleasant words fggagach: by those who are rich in pleasing words. स्वस्य दाराः तैः परितुष्टाः तैः-By those who are satisfied with (the love of) their own lawful wives. qfarg = scandal.ec faq=Here and there. 15. alea sa =(1) occupied by the foot (2) overspread by the rays. भाः करोतीति भास्करः = the sun. स्फारं (increased) स्फुरितं तेजः यस्य सः तेजाः तेन । There is an allusion in the sloka to the Vamana incarnation of Vishnu in which he is said to have occupied the whole of the earth with one step, the whole of heaven with another, and by the third to have crushed Bali, 16. PUT Toata Cother good qualities) aai waait (producer) तां । अत्यन्तं शुद्धं हृदयं यस्याः सा तां । तेजः एषां अस्तीति तेजस्विनः = Noble persons. 17-This word is always plural. ye is an adverb here and means' easily.' Faha aa afwi syafaa:= Persons who are intent on observing the vow of truthfulness. व्यसन-close or intent application. अत्यन्तशुद्धहृदया and अनुवर्तमाना can be taken to qualify but sfat and gaat. In the first case it is अत्यन्तं शुद्ध हृदयम् यस्याम् =in which the heart is very pure ; in the second, it is mana y 4979 TENT:= whose heart is pure, s.e., full of unalloyed love. Baadhtar similarly is either“ staying along with, 2.e., binding" or " devoted to " 17. a mountain cave;r: Bernata a:"etsaareti " It is not quite clear what the author wishes to teach in this stenza. It may mean" both are one ; it does not matter ·5 which I have "But perhaps it is better to understand the anthor to say that " it must be one or the other, nothiog intermediate, must be the highest, and nothing less." For a God, either Vishnu or Siva, and not Indra or some lesser deity; for a friend, the highest in mundane wealth or the highest in spiritual wealth : for a residence a city (a place of culture) or a forest; for a wife, either a really beautiful woman, or none at all--a hermit's life in a cave is preferable to an ugly wife. Neeti9 ·TRANSLATION OF BHARTRUHARI. 1. I bow to that serene lustrous spirit (Brahman), whose eternal form of pure intelligence is unconditioned by space, time, etc., and whose only proof is self experience. 2. Those who have knowledge are affected by jealousy; those who hold high positions are spoiled by arrogance ; and the rest ale steeped in ignorance. (Therefore) learning remains absorbed in the body (of its possessor) finding no response or appreciation. 3. An ignorant person can be pleased (satisfied) easily ; a very learned man can be pleased still more easily. But even Brahma (the creator) cannot please a man who is vainly proud of a smattering of koowledge. 4. A man may even violently pluck out a gem from between the fangs of a crocodile (or, a sea-monster); he may even cross the ocean which is tumultuous with a succession of swiftly moving breakers ; he may even wear a furious cobra on his head like (a wreath of) flowers ; but he cannot at all please the mind of an obstinate fool. 5. One may obtain oil even fron sand by squeezing it with effort. One afflicted by thirst may drink water even in a mirage. One wandering about here and there may sometime or other even get holi of the horn of a hare.

·2 But one can never please the mind of an obstinately perverse fool. 6. He who makes mighty efforts to guide fools with fine words flowing with nectar-strives to bind the wild elephant with the fibres of the tender lotus stalk-ato cut an adamantine gem with the edge of a Sirisha flower and to sweeten the salt ocean with a drop of honey. 7. To hide the ignorance of the unlearned, silence has been made by the Creator a very beneficial thing, and one that is at their own command. It is an ornament for them especially in an assembly of the learned. 8. When I was blinded with pride with my scanty knowledge, like an elephant in rut, my mind grew conceited with the thought that it knew everything. But when I began to acquire knowledge little by little from the learned, I came to know that I was to know that I was a fool, and my conceit disappeared like fever 9. A dog, --cracking with matchless relish and eagerness, a piece of fleshless bone of an ass-full of worms, moist with spittle, of a sickening evil odour, and therefore loathsome does not mind even the Lord of Gods (Indra) standing by him. For, a mean creature does not mind the contemptible meanness of what it takes to. 10. From heaven, the river Ganges fell on Siva's bead ; from there, (it descended) on the (Himalayan) mountains; from the lofty mountain, down to the ground; from the ground to the sea (by a hundred mouths). (Thus ·3 she went down to a very low position. Thus, calamity occurs in very many ways to those persons who are devoid of discretion. 11. Fire can be put cut with water ; the heat of the sun can be warded off with an umbrella ; a big elephant in rut can be controlled with a sharp gead; a bull or an ass with a stick; a disease can be cured by the use of medicines; and a position can be counteracted by a variety of charms and incantations. There is a remedy prescribed in the Sastras for every disorder; but none for a fool. 12. It shows only the foolishness of the king, if renowned poets whose speeches are adorned by the use of words polished by scientific language knowledge, and wbose learning is worthy of being imparted to disciples dwell in his kingdom in utter poverty. For learned people are rich even without wealth ; and if the gems are undervalued by bad estimators, the blame attaches to these and not to the gems. 13. The hidden wealth called learning is not within the range of a thief; it always gives a kind of inexpressible happiness; though it is frequently imparted to those who seek for it, yet it attains a very large increase ; it does not perish even at the end of a deluge. O kingst Abandon your haughtiness towards those people who possess this wealth. Who can vie with such persons ? 14. Do not disregard those learaed people who have realised the supreme truth. Your wealth is as light and josignificant as straw; and it cannot at all attract or bind ·4 them. For, the fibre of a lotus stalk canaot be a bindingcord to those elephants whose temples are stained with streaks of fresh rut. 15. When the creator is inceased, he can utterly deprive the swan of oply one pleasure, that of sporting in the midst of a multitude of lotuses. (By withholding some) But he cannot take away from it the world-wide renown which it has obtained for its skill in separating milk from water. 16. Neither bracelets nor necklaces brilliant as the moon, nor bathing, por perfumery, nor flowers, nor wellcombed hair, adorn a person. It is the possession of wellrefined speech that adorns him. All other ornaments perish ; but the ornament of speech is always the only ornamento It is 17. Learning is indeed a great beauty to man. wealth protected secretly. It creates for him enjoyments, fame and happiness. It is the best of all preceptors. It is like a kinsman to one who travels in foreign lands. It is the supreme deity. It is honoured even among kings ; but not wealth. He who is devoid of learning is a beast. 18. If there is patience, what necessity is there for an armour; if there is anger, what need is there for men to have foes; if there is an agaate kinsman what need is there for fire ; if there is a friend, what is the use of heavenly medicaments; if there are wicked people, what necessity for serpents; if there is faultless learning, what need for riches; if there is modesty, what need for orna-, ·5 ments; and if there is good literary talent, what need is there for royalty ? 19. The stability of the world depends only upon those persons who are skilled in these arts, viz. a genuine desire to please in the case of relatives, kindness to servânts, trickery to knaves, affection towards good men, diplomatic behaviour in the case of kings, straightforwardness towards the learned, valour towards foes, forbearance towards elders, and determination towards womenfolk. 20. Association with good people removes sluggishness of mind, infuses truthfulness of speech, produces a high sense of respect, dispels sin, makes one's mind clear, and spreads fame in all directions. In fact, mention one thing which good company does not do for med. 21. Supreme are those fortunate lords among poets, who are well conversant with poetic sentiments, motives. Their body, created of fame, shall have no fear of old age or death. 22. Though a lion is emaciated by starvation, and reduced by old age, though it is almost completely enfeebled, though reduced to a wretched condition, though it bas lost its bodily lustre and is about to die--still that leader of the greatly proud will have its longing fixed on a mouthful of flesh from the broken frontal lobe of the lord of maddened elephants. Will it ever taste dry grass? 23. If a dog obtains a piece of fleshless bone of a cow, which is dirty and moist with a little sinew and ·6 marrow, it is fully satisfied with it, though it is not enough to allay its hunger; whereas a lion slays an elephant, having abandoned a jackal that is near within its reach. Therefore, every person, however much in trouble he may be, desires fruit which corresponds with his dignity. 24. On seeing the food-giver, the dog wags its tail, paws the ground with its feet, and crouching on the ground, shows its mouth and belly. But the lord of elephants looks with majestic air, and begios to eat only after repeated coaxing. 25. In this ever-rotating wheel of birth and death, who, indeed, that is dead, is not born again ? But he alone is counted as born by whose birth his family attains eminence. 25. Like a cluster of flowers, the state of existence of the high-minded is of two kiods- viz., they should either be at the head (or, on the head) of all the world or lie withering in the forest. 27. There are five or six other Gods, such as Brihaspati and others, who are much esteemed and respected; but this Rahu, with a particular longing for (showing off) heroic valour, does not bear any grudge against them. 0 Brother ! This Danava chieftain who has only his head left grasps during new-moon and full-moon only the two radiant planets of the sky, viz, the maker of the day (sun) and the lord of the pight (moon). 28. Adisesha supports the multitude of worlds on his expanded hoods, broad like planks. He, again, is ·7 always supported by the King of Tortoises on the middle of his back; and him the ocean puts away into its interior with very great ease, How boundless is the might of action manifested by the great. on 29. Alas! it would have been better for the son of Himavat, if he hai fallen a pray to the blows which were dealt by the furious Indra by means of his thunderbolt and which were unbearable account of the intensely hot fire that was emitted by it--than to have fallen and hidden himself in the waters of the ocean, while his father was beside himself with anguis!). 30. When a sunstone, which is an inanimate object, is touched by the rays (ieet) of the sun, it glows (with anger). Therefore, how can a noble persop put up with an injury offered to him by others ? 31. A lion, though very young, pounces upon elephants whose broad temples are marked by the juice of rut. This is the nature of the valiant. Age is not the cause of prowess. 32. Let caste go to hell ! let heaps of good qualities go lower than that; let good conduct fall from the side of a precipice ; let noble descent be burnt to ashes ; let a thunderbolt strike down the enemy called valour ; but only let us have wealth, without which alone, all these qualities are worthless like bits of straw. 33. He who has wealth is noble in descent, wise, learned in shastras, and capable of appreciating merit: be ·8 alone is a good speaker and a handsome person; for all the -virtues depend upon gold, 34. A king is spoiled by bad counsel; an ascetic by worldly attachment ; a son by over-indulgence; a Brahman -by want of study ; a family by a bad son ; good behaviour by association with the wicked; modesty by drinking ; husbandry by want of proper supervision ; natural affection by long absence in foreign lands; friendship by want of affection (or, confidence); prosperity by want of rectitude ; and wealth by extravagance and .carelessness. 35. There are three ways of disposing of wealth, viz., charity, enjoyment aod destruction. He who neither gives (to others), nor himself enjoys, disposes of it in the third way, i.e., by destruction. 36. The diamond that is polished by the whetstone, the victor in battle that is wounded by a weapon, the elephant that is reduced by the flow of rut, the river whose sand-banks are somewhat shrunk in autumn, the moon that is in its last digit, a young woman who is exhausted after sexual intercourse, and persons who have spent their riches on mendicants-all these shine by reason of their reduced condition. 37. In reduced circumstances a man longs for a handful of barley; afterwards in prosperity the same man regards the whole world as a bit of straw; therefore in matters of wealth, the change in the condition of the rich causes things to be over-rated or under-rated.

·9 38. Oh king! If thou wouldst milk this cow, 2.c., the earth, thou shouldst then nurture the world (o subjects) like a calf. If it be always nourished well, the earth will bring forth manifold fruit like the Kalpa creeper. 39. The ways of kings are diverse, as are the courtes sars--truthful as well as false, harsh as well as sweet - voiced, cruel as well as kind, miserly as well as munificent, extravagant io expenditure, yet having always a plentiful income. 40. What is the use of resorting to kings who are devoid of the six virtues--ability, fame, the support of the Brahmans, gifts, enjoyment and the protection of friends? 41. Whether it be small or great, whatever wealth is. written by the Creator on (the board of) a man's forehead, he will surely get it even in a barren desert; and he will: get no more even on Mount Meru (the mount of gold.). Therefore, take courage and be not servile towards the Look how a vessel draws the same quantity of water from the ocean as well as from the well. 42. Mercilessness, quarrelling causelessly, lusting after the wealth and the wives of others, jealousy of good men and relatives--these are the inborn qualities of the wicked-hearted, rich. even. 43. A wicked man should be shunned even though adorned with learning. Is not the serpent fearful, though adorned with a gem? 44. Dulness is ascribed to the modest, ostentation to the rigid observer of religious ceremonies, cunning to ·10 the frank, cruelty to the brave, lack of intelligence to the contemplative, weakness to the sweet toogued, pride to the brilliant, and empty prattling to those who are firm and eloquent in conversation. Where then is the virtue of the virtuous which is not stigmatised (in some way) by the wicked ? 45. If there be avarice, what need is there for vice? If there be tale-bearing, where is the need for crimes? If there be truth, what is the good of penances? If there be: purity of mind, where is the need for holy pilgrimages ? If there be goodness, what need is there for strength? If there be greatness, where is the need for ornaments? If there be learning, what is the need for riches ? If there be ipfamy, what fear has death ? 46. The moon shorn of all its splendour by day, thebeloved who has lost her youth, the tank that is devoid of lotuses, the face of a handsome man who is illiterate, a king who is avaricious, a good man who is always in poverty and a rogue who is in the household of a king--. these seven are as seven darts in my mind, 47. There is no one whom a king of a fiercely angry temper regards as his own (2.e., treats uniformly with favour). Fire, when touched, burns even the sacrificia, priest who offers the oblations. 48. If a man is silent, he is branded as being dumb (or dull); if he speaks, be is called a talkative fellow or å babbler; if he comes near, he is declared to be impudent; if he stays at a distance, he is said to be cowardly ; if he:

·11 is patient, le is taken to be timid; and if he is not patient, he is generally spoken of as low-born. The task of service is an extremely difficult task, hard even to the yogis (who have practised austere self-control). 49. Who can be happy under the rule of a base kings who favours all rogues, who is irrepressibly self-willed, who has completely forgotten the meanness (the mean position) from which he rose, who has become great through ..mere luck, and who hates goodness? 50. Like a forenoon shadow, the friendship of the wicked looms large in the beginning and gradually dwindles away; while the friendship of the good, like an after-noon shadow, is small at first and strengthens (lengthens, itself) gradually. 51. In this world, the hunter, the fisherman and the tale-bearer are enemies, without any cause, (respectively) of the deer, the fish and the good-(the three) who live respectively in or by grass, water and joy. 52. Love of the company of the virtuous, appreciating the merits of others, humility towards the preceptor, can ardent desire to learn, love for one's own wife, fear of the world's evil report, devotion to Siva, power of self- - control, and the renouncing of evil company-we bow to those great mea in whom dwell these spotless virtues. .53. Courage in adversity, forbearance in prosperity, eloquence in an assembly, heroism in battle, desire for fame, an eager desire in the Srutis-these are the inborn qualities of the noble-souled.

·12 54. This is (These constitute) the adornment of those who, by nature are great even without wealth, the hand which gives worthily, the head which bows low at the feet of the elders, the mouth which is truthful of speech, by the arms which have unrivalled valour and (hence) victorious, by a heart of stainless purity and by the ears which have taken in (and thus mastered) the meaning of the Srutis, 55. Refraining from cruelty to life, restraint of the mind regarding the seizure of another's wealth, truthful speech, timely charity administered according to ability, dumbness (remaining dumb) as regards tales (gossip). referring young men belonging to others, the obstruction of the stream of avarice, humility towards elder, compassion towards all animals, rigid observance of Sastraic precepts.all this is the path for all well being. 56. In prosperity the mind of the great would be soft as a lily; in adversity it would be as hard as a collection of stones upon a great mountain. 57. The just way of living should be the one liked; a wicked deed should not be done even though life should be lost, wicked men ought not to be entreated (for any thing), a poor man ought not to be begged of even though he be a friend, adversity should be borne with courage, and the foot steps of the great should be followed—who taught the good these difficult rows (or principles) sharp ·13 as the vow of standing on the edge of a sword ? (or difficult to keep like the Asidharaurata). 58. Giving in secret, hospitality shown in a flutter to one who has come to the house, keeping silence after doing a good deed, publishing in assemblies a benefit received, absence of pride in prosperity, tales told of others free from fault-finding-who taught the good those difficult vows sharp as the vow of standing on the edge of a sword ? -59. Even the name is not heard of water which is placed on (a piece of) well heated iron. The same water is seen in the form of a pearl on a lotus leaf. And falling into the midst of a pearloyster shell in the ocean (during Swati) it becomes a good pearl. Thus such generally are the results of associating with the wicked, the middling and the good. 60. He alone is a son who pleases his father with his good behaviour; she alone is a wife that seeks her husband's welfare; he alone is a friend who is alike in adversity and in prosperity ;-these three are obtained by he meritorious of the world, it 61. Those good men whose conduct is wonderfully good, who are (universally) esteemed, who raise themselves by their very humility, who reveal their own merits by their talk about the merits of others, who accomplish their own ends by putting forth mighty efforts on behalf of others and who check by their very patience and forbearance the wicked whose mouths sound loud with harsh ·14 words and disputations-such good men, whose adoration are they unworthy of in this world? 62. Trees become bent by their loads of fruits; the clouds with new (acquired) waters hang very low (in the sky); good men are not spoiled (or hardened) by riches. This is the nature of those who do good to others. 63. The ear of compassionate people shines with the hearing of the Sastras, not with earrings their hand with gifts, not with bracelets; and their body with the doing of good to others, not with sandal, 64. The sun unfolds the collection of lotuses; the moon similarly causes the lilies to blossom; the cloud gives water unasked. The good are voluntarily engaged in the work of serving others. 65. They are the best class of men, who do good to others by sacrificing their own interests; those form the ordinary class of men, who attend to the interests of others without sacrificing their owa; those are human Rakshasas, who sacrifice the interests of others for their own; but those who injure the interests of others to no purpose we do not know who these are; (We do not know what name can he given to them). 66. The good say that the sign of a good friend is this:--He prevents (bis friends) from committing a sin; he encourages (his friend) to employ himself in meritorious deeds; he keeps secrets; he publishes (his friends) good qualities; he does not abandon (him) in adversity, and gives in times (of need).

·15 67. The milk first gave all its qualities to the water which had come to it; seeing the distress of the milk the water sacrificed itself to the fire : seeing its friend's danger the milk wanted to fall into the fire ,but on being reunited to the water calms down again. Such is the friendship of the good. 68. Here sleeps Kesava, here too (lives) the race of his enemies; here sleep multitudes of mountains that have shelter ; here lies (also) Badabagni with all the clouds of the deluge; oh how expansive and weightbearing is the body of the ocean! 69. He alone was really born---the Tortoise (Avatar of Vishou) whose back was given by him to bear the weight of the large universe. Praise worthy too was the birth of Dhruva about whom, the fixed, the circle of luminaries revolves. All the other creatures that are neither high above nor down below in doing good to others, have come into cxistence in vain and like the winged insects in the interior of the Udumbara fruit of the universe, are born and lost (i. e., born to serve no purpose). 70. Break through greed. cultivate forbearance, kill pride, never take a pleasure in sin, speak the truth, follow the path of the virtuous, serve the learned, respect the venerable. win over, by conciliation, even your enemies, show humility (to elders etc.), guard your fame, and be ·16 compassionate towards the afflicted- this is the behaviour of the good, 7. Few are the good men who are full of the nectar of virtue in mind, word, and deed; who please all the three worlds with rows of philanthropic deeds, and who feel a pleasure in their own hearts, in making a mountain of the small atons of good qualities in others. 72. The Gods were not satisfied with the gems of the great ocean, they were not frighteoed by the terrrible poison, they did not stop until they got their nectar. The valiant do not shrink from the task they have undertaken. 73. The lowest class of men do not begin at all for fear of obstacles; tho middling begin and, when assailed by obstacles, they stop; but the highest class of men neve, abandon an under-taking that they have begun, although assailed again and again by obstacles. 74. Here he has his bed on the floor, there on a bed of soft down ; here he lives on greens, there he feasts on food prepared from the highest kind of rice ; here he wears rags, there he wears celestial garments. The brave man, who has set his mind upon an object, never takes into account pain or pleasure. 78. Let those learned in policy censure or-praise ; let Lakshmi enter or depart as she chooses ; let death come to-day or in another : (yuga-world cycle) ; brave men do not move a step out of the path of right.

·17 76. The inan of self control conquers all the three worlds, who cannot be pierced by the arrows of the sidelong glances of lovely women, whose mind is not burnt by the heat of the fire of anger, and whom the strong senses cannot drag with the help of the cords of desires. 5 77 It is not possible to change the quality of valour in a valiant man even when he is in disgrace, Even when the fire is held upside down, the flames never bura dowo-ward. 78. It is better to fall from the edge of a peak of a high mountain, upon a rough bed of sharp stones and thus to break this body to pieces: it is better to put one's hand between the sharp fangs in the mouth of a lordly serpent ; it is better to cast oneself into the fire-all this is better than to give up one's character. 79. To him in whom shines righteous conduct that captivates all the world--to him fire becomes as water, the ocean in a moment becomes as a canal, Mount Meru becomes as a small stone, the lion becomes at once as a deer, a serpent becomes of the nature of a garland and poisonous liquid turns into a shower of nectar, 80. The tree grows even when it is cut down ; even the waning moon waxes again. Good men who reflect thus will never be afflicted even when fortunes are affected, 84. Goodness adorns power ;control of speech is the ornament of valour; serenity, of wisdom; humility, of ·18 being learned in the Srutis; speoding for deserving objacts, of riches; subjucation of anger, of penance; forgiveness; of position; disinterestedness, of the perfcrmance of duty; of all these the greatest ornament is good nature which is the cause of all. 82. He whose guide (or leader) is Brihaspati, whose (offensive) weapon is the thunderbolt, whose soldiers are the Gods, whose stronghold is heaves, who has the favour of Vishnu, whose elephant is Airavatamthis Indra, although endowed with this wonderful strength, was defeated by others in battle. Hence it is evident that fate alone can save. Fie upon vain prowess ! 83. A rat gnawed a hole by night and fell of itself into the mouth of a serpent whose limbs were faint on account of hunger, whose body had been crushed (or cramped) in a basket, and who had grown despondente Satisfied with that rat's flesh, the serpent soon went out by that very path. Therefore (o men) be firm. Fate alone is the powerful cause of increase as well as decay. 84. A noble man like a ball rises again after falling; but an ignoble man falls (and; does not rise again) like a lump of clay. A bald man, scorched in the head by the rays of the sun, going towards a cool place with quick steps, reached the shade of a palm tree; and there his head was broken with a crash by the falling of a big fruit, Generally, wherever the accursed of fate may go, there dangers follow ·19 86. Seeing the bondage of elephants, of serpents and cf birds, the affliction of the sun and the moon by the planets (Rabu and Ketu) and the poverty of intelligent mer my belief is that Fate is wonderfully powerful, 87. He creates a man who is the storehouse of all good qualities without exception,who is as a gem amongst men and who is an ornament to the earth. And then he: causes this man to be in a moment perishable. Alas! the stupidity of Fate ! 88. The moon is the storehouse of nectar, he is the lord of life giving medicinal herbs, he is sought after by a. bundred physicians (or followed by a constellation called Satabhishag, consisting of a hundred stars), and he is the head-ornament of the God Siva, And yet this moon is never free from the clutches of consumption. Who can transgress the frution of an accursed fate ? 89. Oh dear friend, the rogue, Fate, like a clever potter, baving forcibly shaped my mind like a piece of clay into a ball and having fixed it on the wheel of cares and anxieties, by the might of the succession of blows from the stick of adversity, whirl: it round and round. We know not what he means to do. These great. 90. You stupid Fate, if thou desirest to see the courage of the great perish in adversity, cease, oh! cease from this vain endeavour and weariness. mountain tops and oceans do not become mean even at the end of the word when they have lost their appropriate functions.

·20 91. What is appointed to each man in the world by Fate, the Supreme Lord, that he surely gets; even the protection of the great will pot be of any avail. Even though the cloud rains, satisfying the desires of all the world, only two or three minute drops of rainwater fali into the mouth of the Chataka bird. 92. Let us worship the Gods; but even they are subject to this accursed Fate. Then Fate should be worshipped ; but even he gives only fruit that is determined by actions. If therefore fruit be dependent on our Karma or action, (what is) the good of (worshipping) the others or Fate ? Bow therefore to Karma, which even Fate is not superior to. 93. Bow to that Karma by whom Brahma has been placed in the interior of the cosmic egg (universe) to do the work of a potter, by whom Vishnu has been thrown into the laborious and forest-like work of the ten incarnations, by whom the God Siva has been made to go about begging for food with a skull in his hand, and by whom the Sun has been made to wander about the sky every day. 94. Ob sage! adore that good Karma the divine Goddess who instantly turns even villains into sages, fools into learned men, enemies into friends, the incomprehensible into the perceptible and Halabala poison into nectar. Do this if thou desirest to enjoy the desired fruit and do not vainly place thy desires on qualities rife with evils. 95. O virtuous man! do not ardently long, in vain, or broad (noble) qualities; but, if you wish to enjoy all ·21 that you wish for, worship the Gread Goddess of Crooked- Dess, who can, in an instant, convert honest men into rogues, leraned men into fools, friends into foes, the seen into the unseen and nectar into the deadliest poison, When good Karma goes on working continuously, these (fruits) are loog enjoyed, a clean mansion, sportive damsels, and sovereignty distinguished by the emblem of the white umbrella. But when that good Karma is broken. (.e., exhausted), all these snap and run away in all directions like a garland of pearls, the thread of which is snapped in the sport of a violent lovers' sportive competition. 95. The consequence must be carefully borne in mind by the wise man who proceeds to do something good or bad. The consequence of actions done in haste becomes until death like a dart poignant to the heart, 97. The luckless man who does not practise penance on coming into this world of Karma (is like a man who) cooks sesamum cake in a vessel made of the vaidurya gem, and with great quantities of sandalwood for his fuel ; (is like a man who) ploughs the earth with golden plough“ shares for the sake of (gathering) cotton from the arka tree, (and is like a man who) cuts down boughs of cam phor-trees and makes with them a hedge round a crop of Kodradas. 98. Neither appearance nor noble birth nor good nature nor learning nor laborious service is of any avail. Good luck stored by past penances fructifies for man in time, as do trees.

·22 99. A man may dive into water, go to tbe top of mount Meru, conquer his enemies in battle, learn commerce, agriculture, service and all the arts and sciences, or make a grand effort and soar like a bird into the infinite sky. Iu spite of all this, through the force of Karma, a thing that is not to take place never takes place; bow then can any action perish, wbich must take place ? 100. Good actions done in a previous life protect a man in a forest, in the battle field, in the midst of enemies, of water and of fire, in the vast ocean, or on the top of a mountain, wbether asleep or negligent or beset with difficulty. 101 To him who has immense merit (laid by) in a previous birth, the terrible forest becomes as tbe capital, all men are friendly towards him and the whole earth becomes full of combinations, or aggregates, of precious gems.

·MISCELLANEOUS 1. She whom I am always thinking of, hates me and loves another person; and that other person loves another; some other woman rejoices in me. Fie upon her, on him, od this woman, and upon myself. 2 He wbo is devoid of the arts of literary composition and music is evidently a brute without tail and horns. The fact that he lives without feeding upon grass is the great good fortune of the brutes. 3. Those who have neither learning nor penance, nor charity, nor wisdom, nor good conduct, nor good quality, nor virtue, are brutes; and they wander about in human shape, being a burden to this world of mortals. 4. It is better to wander about in mountain caves in the company of wild animals, than to associate with fools even in the abode of Indra. 5. A well behaving son, a virtuous wife, a master bent upon showing favour, an affectionate friend, an attendant who will not deceive, a heart free from eveo a bit of care, a beautiful form, everlasting prosperity, a mouth purified by learoing--all these can be attained by a man, when Visbou, who supports the world and gives all desired objects, is pleased. 6. The senses are all the same. The actions are the same. The keen intellect is the same. The speech also is the same. But it is wonderful, that the same person being ·2 deprived of the warmth of wealth becomes, in a moment, quite a new man. 7. To whom is it not known that you alone are the supporter of Chataka ? Wny then, you excellent cloud ! do you wait for our piteous words? 8. O friend, Chataka ! Listen to me for a moment with an attentive mind. There are of course numerous clouds (water givers) in the sky; but all of them are not of that kind. Some of them moisten the earth with showers and others make a thundering noise in vain. Do not therefore, make a plaintive request in the presence of every cloud you meet with, 9. What is the use of that mountain of gold or of that mountain of silver, even the trees resting on which are nothing but the same trees. We think highly of the Malaya Mountain alone, resting on which, even the Kankola, the Nimba, and the Kutaja trees become Sandal Trees. 10. Laziness is indeed a great enemy existing in the body of men. There is no friend equal to exertion, by which a man does not at all suffer. 11. For men, fruit depends on karma; and intelligence (too) follows karma. Still, a wise man should do a thing only after considering it well. 12. If there is no leaf in the Karira tree, then, is it the fault of the spring season? If the owl is not able to see by day, then is it the fault of the sun ? If the rain-drops do not fall in the mouth of the Chataka, then is it the fault ·3 of the cloud ? Who is able to wipe away that which is first written on the forehead by Fate? 13. What is gain ? The association with the meritorious. What is misery? Association with fools. What iş loss? The loss of time. What is cleverness ? Desire in the truth or virtue. Who is a warrior ? He who has subdued his senses. Who is a dear wife? She who is faithful. What is wealto? Learning. What is happiness? Not being absent from home. What is sovereignty ? Authority which is fruitful. 14. The earth is here and there adorned by persons who are poor in the use of unpleasant words, who are full of pleasant words, who are content with their own wives. and who are devoid of inimical followers. 15. The whole surface of the earth is occupied by the feet of a powerful man who, though single, has a splendour that shines far and wide ; just as it is overspread by the rays of the sun, who, though single, has a lustre that shines far and wide. 16. Persons endowed with splendour, and intent on (observing) the vow of truthfulness, will rather easily quit even their own lives, but not their promise ; which, like one's own mother, produces modesty and other qualities, purifies the heart very much, and is ever following. 17. The greatest Go is either Kesava or Siva; the best friend is either a king or an ascetic; the best residence is either the city or the forest; and the best wife is either a. beautiful woman or a cave.

·ADDENDA ST, 1. This stanza seems to refer to the doctrine of the unity of the Supreme and the Universal soul; since, the krowledge cbtained by the realization of the self is know ledge of the Supreme Brahman, ST. 6. Cf. Proverbs cf Sclomon, XVII-28, "Even a foci, when he holdeth his peace, is counted wise, and he that shutteth his lips is esteemed a man of understanding." St. 12. A Kalpa is supposed to be a day and night. cf Brahma, and to equal 432,000,000 years of men. After the creation of the world it is supposed to renain unaltered for ope of Brahma's days, a period of many millions of years. The world, with all its contents, is then destroyed by fire, only the gods, the sages and the elements surviving. Oo Brahma's awaking after his night, which lasts an equal number of years with the day, he repeats the process of creation. This goes on continually until his exislence of a hundred years is brought to an end, when he, the gods, the sages and the whole universe are resolved into constituent elements.-Wortbam. St. 20. The pretical rasas or sentirceats are ten : (1) sringara, love ; (2) vira, feroism ; (3) bibhatsa, disgust; (4) raudra, terrible anger; (5) hasya, mirtb ;(6) bhayanaka , terror ; (7) karuna, pity; (8) adbhuta, worder; (9) santa tranquillity; and (10) vattsalya, paternal fondness.

·2
ST. 37. The comparison between the earth and the
cow is a common one among Sanskrit poets. In fact the
Sanskrit word go means both the earth and a cow.
da is used as a correlative to af by an unusual construc-
tion.
ST. 52. Sruti " is that which has been heard or re-
vealed," as the Veda ;-as opposed to Smriti, "that which
bas been remembered and handed down by tradition"-
such as the laws of Manu.
Sr. 63. Cl. "नहि संहरते ज्योत्स्त्रां चन्द्रश्चण्डालवेश्मनि । and
"किं चन्द्रमाः प्रत्युपकारलिप्सया करोति गोभिः कुमुदावबोधनं ।
स्वभाव एवोन्नतचेतसा सतां परोपकारज्यसनंहि जीवितं ॥"
ST. 67. The sleep of Kesava or Vishnu is referred
to in Devi Mahatmya. "Once the adorable lord Vishnu,
at the end of a Kalpa, had spread out Sesha för his couch
on the world, which was covered with water, and was
wrapped in the sleep of meditation,"
The following slokas, though not strictly belonging to
Bhartrihari's Nitisataka, are found in some editions:-
पातितोऽपि कराघातहत्पतत्येव कन्दुकः ।
प्रायेण साधुवृत्तानामस्थायिन्यो विपत्तयः॥१॥
अग्राह्य हृदयं यथैव वदनं यदर्पणान्तर्गत
भावः पर्वतसूक्ष्ममार्गविषमः स्त्रीणां न विज्ञायते ।
चित्तं पुष्करपत्रतीयतरलं विद्वद्भिराशंसितं
नारी नाम विषाकरिव लता दोषैः समं वर्द्धिता ॥२॥
अभिमुखनिहतस्य सतस्तिष्टतु तावजयोऽथवा स्वर्गः।
उभयबलसाधुवादः श्रवणसुखोऽसौ बतात्ययम् ॥३॥

·3
इयत्येतस्मिन् वा निरवधिचमत्कृत्यतिशये
वराहो वा राहुः प्रभवति चमत्कारविषयः।
महीमेको मन्ना यदयमवहद्दन्तसलिलैः
शिरः शेषः शत्रुर्निगलति परं सत्यजति च ॥ ५॥
उदन्वच्छत्रा भूः सच निधिरपा योजनशतं
सदा पान्थः पूषा गरानपरिमाणं कलयति ।
इति प्रायो भावाः स्फुरदवधिमुद्राम्कुलिताः
सतां प्रज्ञोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते ॥५॥
कमठकुलाचलदिग्गजफणिपतिविनापि चलति वसुधेयम् ।
प्रतिपन्नममलमनसां न फलति पुंसां युगान्तेऽपि ॥६॥
किं कूर्मस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मान क्षिपस्येष य-
त्कि वा नास्ति परिश्रमो दिनपतेरास्ते न यनिश्चला।
किंवङ्गीकृतमुन्सृजन्न मनसा श्लाघ्यो जनो लजते
निर्वाहः प्रतिपलवस्तुषु सतामेद्धि गोत्रव्रतम् ॥७॥
को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः।
मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ॥ ८॥
क्षुद्राः सन्ति सहस्त्रशः स्वभरणव्यापारमात्रोद्यताः
स्वार्थो यस्य परार्थ एव परमो नैकः सतामग्रणीः।
दुष्पूरोदरपूरणाय पिबति स्त्रोतःपति बाडबो
जीमूतस्तु निदाघसंभृतजगरसन्तापविच्छित्तये ॥९॥
दूरादर्थ घरयति नवं दूरतश्चापशब्द
त्यक्त्वा भूयो भवति निरतः सत्सभारअनेषु ।
मन्दं मन्दं रचयति पदं लोकचित्तानुवृत्त्या
काम मन्त्री कविरिव सदा खेदभारैरमुक्तः ॥७॥
परिचरितव्याः सन्तो यद्यपि नसदुपदेशं ।
यास्त्वेषां स्वैरकथास्ता एव भवन्ति शास्त्राणि ॥1॥
पदि नाम दैवगत्या जगदसरोज कदाचिदपि जातं।
भवकरनिकर विकिरति तरिक कृकवाकुरिव हंसः॥१२॥

·यन्नागा मदभिन्नगण्डकरटास्तिष्ठन्ति निद्रालसा
द्वारे हेमविभूषणाश्च तुरगा वलगन्ति यद्दर्पिताः।
वीणावेणु मृदङ्गशङ्खपटहैः सुप्तस्तु यद्बोद्धयते
तत्सर्व सुरलोकदेवसदृशं धर्मस्य विस्फूर्जितम् ॥ १३॥
ये सन्तोषसुखप्रमोदमुदितास्तेषां न भिन्ना मुदो
ये स्वन्ये धनलोभसंकुलधियस्तेषां न तृष्णा हता।
इत्थं कस्य कृते कृतः स विधिना ताक्पदं संपदा
स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुन मे रोचते ॥१४॥
रक्तत्वं कमलानां सत्पुरुषाणां परोपकारित्वम् ।
असतां च निर्दयत्वं स्वभावसिद्धं त्रिषु त्रितयम् ॥ १५॥
वो हि सत्यं परमं विभूषणं वराङ्गनायाः कृशताच लक्षणं ।
द्विजस्य विद्यैव पुनस्तथा क्षमा शीलं हि सर्वस्य नरस्य भूषणम् ॥ १६ ॥
स्पृहयति भुजयोरन्तरमायतकरवालकररुहविदीर्णम् ।
विजयश्रीऊराणां व्युत्पन्नप्रौढवनितेव ॥ १७॥

·APPENDIX On Sanskrit prosody, with reference to Nitisataka. (Adapted from Apte) A stanza is a combination of four quirters, which are regulated either by the number of syllables (499) or by the number of syllabic instants (at). Vriththas are divided into 3 classes : -T in which the quirters composing the stanza are ali simila:; HET in which the alternate quarters are similar; and faqaga in which the quarters are all dissimilar. A syilable is a * short.' or TE ' long' according as its vowel is 'short' or long.' The vowels 4, 5, 3, 5, and are short; and sar, §, 5s, ET, I, 377 and an are long. But a short vowel becomes long in prosody when it is followei by an anuswarà or visarga or by a conjuct consonant. So also tbe last syllable of a pada is either long or short according to the exigence of the metre, whatever be its natural lengtb. सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुभवेत । वर्णः संयोगपूर्वश्व तथा पादान्तगोऽपि वा ॥ In metres regulated by the number of syllables, writers on prosody have devised 8 ganas or syllabic feet, each consisting of three sy llables, and distinguished from one another by particular syllables being short or long. They are given in the follywing verse :-

·2
आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् ।
भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥
Expressed in symbols (the symbol v denoting a short
syllable, and -- a long one) the different ganas may be
represented as follows:
:
244:4
Similarly ल (-) is used to denote a short syllable, and
ग(-) a long one.
The following metres occur in Nitisataka :
(१) अनुष्टुप् (also called श्लोक)
There are several varieties of this metre, but that
which is most in use has eight syllables in each quarter
but of variable quantity. Thus the fifth, syllable of each
quarter should be short, the sixth long, and the seventh
Alternately long and short.
पञ्चम लघु सर्वत्र सप्तमं विचतुर्थयोः।
षष्टं गुरु विजानीयादेतच्छोकस्य लक्षणम् ॥
Examples in the text are slokas 1, 20, 24, 25, 42, 46
55,83, Mis. 4,7,10, 11 and 15.

·(२) उपजाति ।
When इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवज्रा are mixed in one
stanza, the metre is called उपजाति.
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तो जगौगः
उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततोगी।
अनन्तरोदीरितलक्षामाजी
पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥
इन्द्रवज्रा consists of the ganas of त, त, ज and 2 . long
syllables. उपेन्द्रवजा consists of the ganas of जात, ज and 2
long syllables. The examples in the text are stanzas 6,32,
49, 62,71,76,99, and Mis. 2, and 3.
(३) शालिनी।
Def. मात्तौ गौवेच्छालिनी वेद लोकैः।
The ganas are #, a, a, and 2 long syllables.
The examples are stanzas 39 and Mis. 17.
(४) वंशस्यम् ।
Def. जतौ तु वंशस्थमुदीरत हैं।
The ganas are ज, त, ज, and. र.
The example is stanza 61.
(५) दुतविलम्बितम् ।
Def. द्रुतविलम्बितमाई नभौभरौ।
The ganas are न, भ, म and r.
The examples are stanzas 41,52,85, and 86.
Neeti-11
.

·4
(६) वसन्ततिलका।
Del. उक्ता वसन्ततिलका तभजाजगौंगः।
The ganas are त, भ, ज, and 2 long syllables.
The examples are stanzas 14, 19, 23, 37,38, 48,59,
53,65, 72, 74, 75, 97, 100, and Mis. 1,6, 9 and 16.
(७) मालिनी।
Def. ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।
The ganas are न, न, म, य and य.
The examples are stanzas 13,70,87 and 95.
(८) पृथ्वी।
Def. जैसा जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरु।
The ganas are ज, स,ज, स, one short syllable and
one long syllable.
The examples are stanzas 3, 4, 45, and 67.
(९) मन्दाक्रान्ता।
Def. मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्मोभनौ तौगयुग्मम् ।
The ganas are 7, 7 a, a, a and 2 long syllables,
The example is stanza 47.
(१०) शिखरिणी।
Def. रसैरुदैञ्चिायमनसभलागः शिखरिणी।
The ganas are याम, न, स, भ, one short syllable and
ne long syllable.
The examples are stanzas 7, 9, 28, 35, 36, 53,56,57,
73,77, and 91.

·5
(१) हरिणी।
Def. नसामरसलागः षड्वे हयैर्हरिणीमता!
The ganas are 7, 7, H, T, one short syllable and one
long syllable.
The examples are stanzas 8,27, 88 and 89.
(१२) शार्दूलविक्रीडितम् ।
Def. सूर्याश्चर्यदिमः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् ।
The ganas are म, स, ज, सतत, and one long syllable.
The examples are stanzas 5, 10, 11, 12, 15, 16, 17,
18, 21, 22,26, 31, 33, 40, 43, 44,51, 58, 64,66, 69,78
S0, 81, 82, 84,90, 92,93,94,98, and Mis. 5,8, 12 and 13.
(१३) स्रग्धरा।
Def. प्रधैर्यानां त्रयेण निमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् ।
The ganas are #, 7, 7, 7 and three ganas.
The examples are stanzas 54, 60, 68 and 96.
The most common variety of metres regulated by the
Dumber of syllabic instants is appal. It is said to have pine
subdivisions, of which we have examples of two in this
Sataka.
.
(१) आय
Dar. यस्याः प्रथमे पाद द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि ।
अष्टादशद्वितीये चतुर्थक पञ्चदश सार्या ।
The first and third quarters must each contain 12
matras or syllabic instants, the second 18, and the fourth 15.

·The examples are stanzas 2, 29, 30, 34, 79 and Mis. 14. (२) आर्यागीतिः । Def. आर्या पूर्वार्धसमं द्वितीयमपि भवति यत्र हंसगते। छन्दोविदस्तदानी गीति ताममृतवाणि भाषन्ते ।। The first and third quarters of this metre must contain 12 syllabic instants each, the and second and fourth 18 each. The example is stanza 50.

·No text on this page.