·अध त्यक्तमपलोके भट्टपादे मण्डनमिश्र विजिगीपवः श्रीमद्रुरवो माहिष्मती नगरी ययुः । तत्र गत्वा मण्डनमिश्रगृहं पिहितद्वारं दृष्ट्वा व्योममार्गेणैव तत्मा- विशन् । अथ श्राद्धविधी प्रयत्नो मण्डनमिश्रस्तं यतीन्द्रं दृष्ट्वा संवृतद्वारमपि मगृहं प्राप्तोऽयं को भवेदिति मनसि कृत्वा तं पतिश्रेष्ठं साश्चयं पृष्टवान्को भवा- निति । स मस्करीन्द्रो विवादभिक्षामिच्छन्भवत्संनिधिमागतोऽस्मीति तेमुवाच । अंध मण्डनमिश्रोऽपि तं तथा कर्तुमनुमेने । ततः स यतीन्द्रो मण्डनमिश्रस्य चादोत्सुकतां विज्ञाय तमुवाच भो यद्यहं पराजितः स्यां तहि संन्यासं परि- त्यज्य गृहस्थाश्रमी भवेयपिति । अथ मण्डनमिश्रोऽपि तनिशम्य भवनामभृ- द्यतिमुवाच । भो यद्यहं पराजयभाग्भवेयं तहि सन्यासमार्ग स्वीकुर्यामिति । एवं कृतप्रतिज्ञयोस्तोषिवदतोबहवो दिवसा व्यतीताः । अन्ते च शंकराचा- थैमण्डनमिश्रः पराजितः । अथ संप्राप्तपरिभवाय मण्डनमिश्राप तत्पतिज्ञानु- सारेण मुमुक्षुसार्थवाहशंकराचार्याः संन्यासदीक्षा ददुः । तथा च माधवीये शंकरविजये-- संन्यासगृह्यविधिना सकलानि फर्माण्यह्राय शंकरगुरुर्विदुपोऽस्य कुर्वन् । कणे जगी किमपि तत्वमसीति वावचं कर्णे जपन्निखिलसंसतिदुःख- हानेः ॥ १॥ इति । तदाप्रभृत्येव मण्डनमिश्रः मुरेश्वराख्यां लब्ध्वा श्रीमन्छकराचार्याणां शिष्यत्वं स्वीकृतवान् । अथ दिनेषु गच्छत्सु सुरेश्वराचार्येणाऽऽत्मगुरुं प्रणम्येदमवोचि । भगवन्यन्मम करणीयमस्ति तत्वं मामनुशाधीति । अथ तद्वचनं श्रुत्वा शंकराचार्यास्तं प्रत्यवोचन्मम भाष्यस्य वातिकाख्यो निबन्ध- स्त्वया विधेय इति । गुरुवचनं श्रुत्वा स मुरेश्वराचार्यों भवदीपं शारीरभाष्यं सतके द्रष्टुं यदि में शक्तिनास्ति तथाऽपि भवतामनुग्रहादेव यथाशक्ति निबन्ध- नायाहं यत इत्युक्त्वाऽस्त्वेवमित्याचार्यपादाभ्यनुज्ञा माऽऽदाय च निर्ज- गाम । अथ गते मुरेश्वरे चित्मुखाद्यैः शिष्यैः सर्वैरपि मिलित्वाऽऽचार्यान्मतीद- मृचे । भगवन्मुरेश्वरावार्य आजन्मनः कर्मणि पोजितात्मा खलु । एता- शो जनो यदि युष्मद्भाष्ये निबन्धं करिष्यति तईसंशयं सर्वमेव भाष्पं कर्मपरं भविष्यतीति । एवं बहुविधानि निन्दावचनानि निगाधामेन मुरेश्वरेण भगवतां भाष्ये निबन्यो नैव विवेय इति सर्वेऽपि भगवतो भाष्यकारानिर्बन्धेन पृष्टवन्तः । अथ सर्वेषां वचनमाकाद्वैत्तामृतास्वादपरा भगवन्त आचार्या ·यदेकस्मिन्कार्ये सर्व प्रतिकला भवन्त्यतो ममापि संशय उत्पन्न इत्युक्त्वा मुरेश्वराख्यं स्वशिष्यं रहस्याहयेदं बभापिरे । भो भिक्षो मदीयभाष्ये वार्तिक मा कापीः । इमें मे दुर्विदग्धाः शिष्यास्तन्न सहन्त इति । एतद्वचन- साकये प्रमाणीकृतगुरुवचनः सुरेश्वरः सविनयं गुरुनवोचत् । भगवन्यदि पुरा मपा गृहस्थाश्रमिणा नैयायिकादी प्रबन्धा विहितास्तथापीतः परं भवत्पा- दपड़जसेवां विलड्घ्य न किंचिदपि चिकीर्षुरस्मीति । एतद्विनयोपेतं सुरेश्वर- वचनं निशम्य ज्ञानप्रदीपध्वस्ताज्ञानान्धकारास्तुरीपाश्रमिश्रेष्ठा भगवन्त आचार्यास्तमिदमृचुः । भो भिक्षो यद्येव तर्हि किंचित्कतु त्वामज्ञापयामि । मम तैत्तिरीपशाखा वर्तते । तस्या अन्तगतो भाष्यलक्षणो मम निबन्धोऽप्यस्ति तस्मान्मत्क्रते तस्य वार्तिकं त्वया क्रियताम् । त्वमपि काण्वशासाध्याय्यसि । तच्छाखान्तगतमपि में भाष्यं वर्तते । तस्यापि वार्तिक स्वया विधेयमिति । तथा च माधवीये शंकरविजये- सत्पं यदात्य विनपिन्मम याजुपीया शाखा तदन्तगतभाष्यनिबन्ध इष्टः। तद्वार्तिकं मम कृते भवता मणेयं सच्चेष्टितं परहितैकफलं प्रसिद्धम् ॥१॥ तद्वत्त्वया खलु काण्वशाखा ममापि तनास्ति तदन्तभाष्यम् । तद्वार्तिकं चापि विधेपमिष्टं परोपकाराय सतां प्रवृत्तिः ॥२॥ एवं गुरुभिराज्ञप्तः सुरेश्वराख्यो मस्करीन्द्रो वार्तिकद्वयं चकार । अनेनैव विद्वद्र्येण न्यायसागरेण मुरेश्वराचार्येण गुर्वाज्ञानुराधेन नैष्कर्म्यसिद्धयाख्यो द्वैतमत्तनिवर्हणरूपो ग्रन्धः कृतः । अन्येऽपि केचिन्यायमतिपादका ग्रन्धा अनेन कृता इति भगवनिर्माष्यकारःसह तस्य संवादादेव ज्ञायते । काण्वशाखीय- बृहदारण्यकवार्तिकमचिरेणैव प्रकाशं गमिष्यति । इदं तैत्तिरीयवार्तिक- मविद्यामलनाशकं ब्रह्मज्ञानमकाशकं विद्वज्जनप्रेमास्पदं भयादित्येव प्रार्थना लेले इत्युपाहस्य- वामनसूनोः काशीनाथस्य ·तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकस्याऽऽदर्शपुस्तकानि येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदश्यन्ते । (क.) इविमंज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिकं सटीकं वडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. रा. रा. चिदम्बरदीक्षितकुलोत्पन्नानां मात- ण्डदीक्षितानाम् । लेखनकालः शके १८०९ (ख) इतिमंज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिकं सटीकं वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाहाना रा.रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम्। (ग.) इतिसज्ञितम्-तैचिरीयवार्तिकं सटीकं करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. द्रविडोपाह्वानां नानाशाखणाम् । (घ.) इतिमंज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिक सटीक विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेपाम् । लेखनकालः शके १६९० (रु.) इतिसंज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिकं सटीकं पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुत्तानां खाजगीवाले इत्युपाहानां तात्यासाहेव इत्येतेषाम् । (च.) इतिमंज्ञिता-तैत्तिरीयवार्तिकटीका विचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेखनकाला शके १६३३ ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठाहाः। अशुद्धम् । शुद्धम् । पत्यका पात्यहा पृष्टाङ्काः। अशुद्धम् । शुद्धम् । ११ "२६ साध्यत्वे कत्वं तहष " ११५ देशस्यै द्देश्यस्यै १९१९ स्याद्यमृत त्यादावमृत १७ शिरस्तै शिरसस्तै २०२३ मेधाकास्य मेधाकामस्य २२७॥नरति निरति २३.२७ द्वीतीया द्वितीया कीर्तिमत्वं कीर्तिमत्त्वं २४, ९,महत्वा महत्त्वा १९ हि शब्दे हिशब्दे साध्यत्वेन ४६यथा भूतार्थ पंथाभूतार्थ ३० ६फलवत्वा फलवत्त्वा ५/२३ व्यंजकत्वे व्यञ्जकत्वे ९पाश्च पाडूंच ६:१४ फत्वं दप ३७२५) सामथ्यमस्ती सामर्थ्य मस्ती २५गजावि गोजावि ४०२० समुच्चयों समुच्चयो १९'त्वात्मा क्रिया स्वात्माक्रिया | ४४/१५ ता फलोक्ति-ताश्रुतिर्मुक्ति- इष्टानिष्टफ श्रुतिर्मुक्ति- फलोक्तिद्वा- ८८को यस्माद कोपः स्याद द्वारेण रेण १३माणाविरोधः प्रमाणविरोधः ४७ २त्यतोज्ञाना त्यतो ज्ञाना १९ शयामीतिः शया भीतिः ४८ ४/परमार्थिक पारमार्थिक २४ कर्मसाधनम् कर्म साधनम् ४८/२७त्यर्थं सूयर्थ सू ९१२ त्यत्वं वारयति * ४९/२३ व्यावृत्तसिद्ध व्यावृत्यसिद्धे स्वफला स्वफला ५१/४/लक्ष्यस्य लक्षणस्य २२ सति यत्कृतकं सति कृतकं दिन्यतस्य दन्यत्तस्य स्यातचा स्यात्तचा ५४/१२/ववस्तु विद्वस्तु ८ नित्ययो नित्यत्वयो ५५/१० वाक्य स्यक्ष-वाक्यस्पक्ष- १२ ९हितामु णिका णिका ३१धीनत्त्व धीनत्व ५७ ६सह शब्दो सह ब्रह्मशब्दो १३,३०त्मकत्त्वात्वा त्मकत्वात्वा । ५८२२/मित्याह मित्याद १४११ ध्यात्मिको-ध्यात्मिको ६११९ ज्ञानवत्त्व ज्ञानत्व १५६ दर्शयन्वर्ण दर्शयन्वर्णः ६२ तज्ज्ञानं १६२५ महत्त्वं महत्त्वं ६३ ५/ब्रह्मज्ञाना व निवायनामि न्यायाऽऽहान पति ! न द्वार प्रमाणजन्या विद्या मोक्षस्यानन्यल वारयति । " हि तामु तद्गानं ब्रह्म ज्ञाना ·(२) Gङ्कत्या. अशुद्वम् । शुद्धम्। IRE पडूक्त्यकाः अशुन्द्रम् । शुद्धम् । साशुत्वं ७८१०त्मसूत्र "स्वमसि , ६४/ ७धर्मवत्वा धर्मवत्त्वा १२०१४ विक्षितत्वे विवक्षितत्वे ६७ ९शब्देन शब्देन १२२१४/पत्कार्य- यत्कार्य ७० ४ तस्मादिति तस्मादितीति १२३/१९ व्यावहारिक व्यावहारिक ७१/२८ प्रत्याऽऽह प्रत्याह १३९/४/सातियश सातिशय ७३, ३तिमि व तिमिरादिव १४१ ४साधुत्व ७७११ तर्जिन्य . तयोर्जन्य " १२ शयवत्वा शपवत्वा त्मकसूत्र १५६२७ भवतात्या भवतीत्या २२ स्वप्रसि स्वमसि १६२ ५ तदप्पैप तदप्येप २३ देवाविद्या देवाविद्या १६४१७ ते एक हत एव स्वमसि १६५ ५भावनयारेन्य भावनयारन्य "२९/९ (क. ख.)९ (ग. घ. १६६/१६ सद्भावोफलब्धे सद्भावोपलव्धे स्वप्नसि 'देव सि. १६८१५ लवन्ते लम्बते , ३०/१० (ग.घ.)/१० (क.ख.)१६९२८ सिरित्याह सिद्धिरित्याह "देव सि स्वमसि १७०१७व्यवहाभूमौ व्यवहारभूमौ ८० ४ बुद्धयेशै बुद्धचंशै २६ व्यस्य सू व्यस्य रू २० स्पर्शेने स्पर्शने ., २२/लवत्वा "लवत्त्वा ९३७व्यपदेशसि व्यपदेशसि-१७३१० दर्थाव्यतिरेके दायतिरेके ९५ ५अन्न अन्न- १६ संष्टा संसृष्टा १०२२३ सर्व इति २९ गुम्य – "द्गम्य २०३९परत्म परमात्म १७५ दज्ञानादरेपि ज्ञानादेरपि "२६) महत्वा महत्त्वा ,, २१ स्वयंप्रकाशं स्वयंमकाशत्वं ॥३१६ (घ. घ .६ (ग. घ.)/१७६/१२ वाक्यार्थे वाक्यार्थ १०४११ त्तत्कतृत्वा तत्कर्तृत्वा २४र्थ ब्रह्म र्थब्रह्म १०५१२न्महत्त्व न्महत्व १८६२३वस्तुनोभेदो वस्तुनो भेदो १०८१५/परमात्मनः परमात्मनः १८७ ४ वाऽऽत्मनो वात्मनो तिश्रुते १८८२७/ वाक्यर्विध्य वाक्यैविध्य ११११३/पोतद्धेतो पांत्तद्धेतो १८९२९ क्यार्थम 'क्यार्थाम ११३२७ सत्त्वान्नको सत्त्वान्न कों १९९ ६ उप्तत्त्यादि उत्पत्त्यादि ११८१९ र्कायव्यापि कार्यव्यापि २०६७ व्याचष्टै व्याचष्टे ११२/ ९सत्यनने सत्पनेन २०८३११४ (य.ब.) ४ ( क.स.) " " सर्व इति " "१८ श्रुतिते ·BH M SN....... सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । LIBR 1RY. mr सत्यं ज्ञानमनन्तमेकंममलं ध्वस्तान्धकारं परं नितं हृदि पद्ममध्यनिलयं निःशेपधीसाक्षि- णम् । वेदान्तोपनिविष्टबोधविषयं प्रत्यक्त्या योगिनां भक्त्या तं प्रणिपत्य वेदशिरसो व- क्ष्यामि सदार्तिकम् ॥१॥ कृष्णाय सचिदानन्दतनवे परमात्मने । नमो विधीयते त्रेधा गुरवे च तदात्मने ॥१॥ श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य संप्रदायानुसारतः। व्याख्यास्पेऽहं यथाशक्ति तैत्तिरीयफवार्तिकम् ॥२॥ तैत्तिरीयकशाखोपनिषदस्तदाण्यस्य च वार्तिकमुक्तानुक्तदुरुक्तचिन्तात्मक चिकीर्घराचार्यश्चिकीर्पित्तस्य चार्तिकस्पाविघ्नपरिसमाप्तिपचयगमनाभ्यां शिष्टा- चारपरिपालनाय च शास्त्रीयवस्तुतत्त्वानुस्मरणपूर्वकं तनमस्काररूपं मङ्ग- लाचरणं मुखतः संपादयन्नदिपेक्षितमनुबन्धजातं च सूचपबुद्देशस्यैकदेशं म- विजानीते । सत्यमित्यादिना । तं प्रकृतं परमात्मानं प्रत्यञ्चं भक्तिश्रद्धाभ्यां प्रकर्पण त्रिधा नत्वा चेदशिरस्तैत्तिरीयकोपनिषदः सदबाधितन्यायसंहब्धं दु- रुक्तादिचिन्तात्मकं वार्तिकं वक्ष्यामीति संवन्धः । उपनिपदः स्पष्टार्थतया व- स्तुतो दुरुक्ताभावेऽपि दुरुक्तत्वज्ञान्त्या तेचिन्तासिद्धिरनुक्तं तु गुणोपसंहार- न्यायेन तत्र चिन्तयितुं शक्यते । उक्तचिन्ता तु सुकरैव प्रतिविषयत्वेन अकृतस्य परमात्मनस्तत्पदार्थस्यातविरोधित्वेनावितथत्वं सन्मात्रत्वं सर्वकल्प नाधिष्ठानत्वमुपन्यस्यति । सत्पमिति । तस्यैव जाड्यविरोधित्वेन चिन्मात्रत्वं . स्वयंप्रफाशत्वं दर्शयति । ज्ञानमिति । तस्यैव कालतो देशतश्चापरिच्छिन्नत्वेन सर्वगतत्वं नित्यत्वं च कथयति । अनन्तमिति । वस्तुतश्च परिच्छेदपरिहाराय १(ख. उ.) कमकलं (ग.घ.) कसकलं। २(क.) मि तद्वा ३(ग. घ.) यशा। ४ (क.) मुख्यतः । ५ (ग. प.) क्तधा। ६ (ग. घ.) तत्सिद्वि।

·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपनाप्यवार्तिकम् । शीक्षाध्याये सजातीयविजातीपभेदराहित्यमुदाहरति । एकमिति । एतस्यैव कार्यकारणसं- स्पर्शशून्पत्वेन परमोत्कृष्टत्वमाचष्टे | ध्वस्तेति । समारोपितसकलविशेषविकल- त्वमाह । निद्वैतमिति । तत्पदलक्ष्यमर्थमित्यमुपतिप्प त्वंपदार्थ निर्दिशति । हृदीति । हृदि पो हत्पमः मथमा सप्तमीमयोगादलुसमासाद्वा तस्य मध्यमे व निलयो यस्य तं गुद्धिस्थमात्मानमित्यर्थः। समष्टिधुद्धिविशिष्टं त्वंपदवाच्य- मर्थमुक्त्वा तस्यैव लक्ष्यमर्थमाह । निःशेषेति । उक्तपदार्थद्वयविषयाणां पदा- ना मिथः सामानाधिकरप्पेन सिद्ध पदार्थक्पं वाक्पार्पभूतं शाषीयं विषय विवक्षनाह । वेदान्तेति । योगिनो ज्ञाननिष्ठाः संन्यासिनस्तपां मत्पम्भावेन वेदान्तेषु तत्त्वमस्यादिवाक्पेषु व्यर्वस्थितौ यो चौधो ग्राहमस्मीत्पेवमात्मक- स्तस्य विपयं परमात्मानं प्रत्यञ्चं मणिपत्य वार्तिकं वक्ष्यामीति पोजना । अत्र चैक्ये विषये सूचिते विपपविपपिभावः संवन्धो ध्वनितः। ध्वस्तान्धकारमि- त्यादिना सर्वाननिवृत्तिपरमानन्दमासिरूपे फले दर्शिते तत्कामोऽधिकारी सिध्यतीति द्रष्टव्यम् ॥ १॥ यस्येदं सकलामलेन्दुकिरणप्रख्यैर्यशोरश्मिभि- याप्तं यश्च कृपालुतापरवशश्चक्रे हितं दुखि- नाम् । यहाणीकुलिशावरुग्णमतयः पेतुर्दिश- स्तार्किका भक्त्या पूज्यतमं प्रणम्य तमहं त- द्भाष्यनीतौ यते ॥२॥ पस्य देवे परा भक्तिपंथा देवे तथा गुरावितिश्रुतेर्देवताभक्तिरिव गुरुभक्ति- रपि विद्यायामन्तरङ्गसाधनमित्यङ्गीकृत्य विशिष्टगुणसंकीर्तनपूर्वकं गुरुविषयं प्रणामं प्रकुर्वनवशिष्टयुद्देश्यभागमभिदधाति । यस्पेत्यादिना । तं भगवन्तं भा- प्यकारं विशिष्टगुणविशिष्टं पूज्यतममस्मदाराध्यतमं भत्त्या श्रद्धया च प्रकर्ष- ण नत्वा तेनैव गुरुणा कृतस्य तैत्तिरीयकभाष्यस्य नीतिर्नयनं विभजनं तत्रा- -हं पते यनं करोमि । दुरुत्पादिनिरूपणरूपं वार्तिकं संपादयामीति संबन्धः । उकानुक्तचिन्ता तावदिह सुघटैच दुरुतचिन्ताऽप्यापाततो घटते तत्राऽऽचार्यस्य निरतिशयकीर्तिमत्वं गुणमनुकीर्तयति । यस्पेति । अशेषमपि खल्विदं विश्वं पस्य भगवतो भाष्यकारस्य यशोरूपै रश्मिभिव्याप्तमुपलभ्यते तानेव यशोर- श्मीनशेषलोकानन्दयितृत्वेन विशिष्टि । सकलेति । सकलस्य सपूर्णस्यामल- १ (ग. घ. ड. च.) एकैति । २ (ग.) पयमा । ३ (ग. घ. ङ. च.) तो बो। ४(ग घ. ङ च ) "भिवदति ।

·३ - प्रथमोऽनुनाकः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् | स्य मेधनीहारादिमलसंस्पर्शविकलस्येन्दोश्चन्द्रमसो ये किरणा रश्मपस्तत्म- ख्यैस्तत्तुल्यैरिति यावत् । तस्यैव भाष्यकृतो दुःखितानां संसारिणां दुःखमु- पलभ्य कृपालुतया परवशस्याऽऽस्मतत्त्वज्ञानादन्यत्र तदुद्धरणमपश्यतस्तेषां हितं दुःखनिवृत्तिसाधनं प्रति प्रणेतृत्वं भाष्यायध्यात्मग्रन्थमणयनद्वारेण मसिद्धमि- स्याह । यश्चेति । सम्पग्दर्शनमार्गप्रतिरोधकत्वेन प्रवृत्तानां वैशेपिकवैनाशिका- दीनां ताकिकाणां भाष्यकारवचनसामदेिव निवृत्तिरिति गुणान्तरमाह । यद्वाणीति । पस्प वाणी पद्वाणी सैव फुलिश.वजं तेनावरुग्णा भमा मति- पां ते तार्किका दिशः पेतुर्नष्टा इत्यर्थः। तमेवंविधं भाष्यकारं भक्त्या मणम्य सदीयभाष्यनीतौ यतेऽहमिति योजना ॥ २ ॥ तैत्तिरीयकसारस्य मयाऽऽचार्यमसादतः। विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संमणीयते ॥३॥ एवं परापरगुरुनमस्कारव्याजेन तैत्तिरीयोपनिषदस्ताव्यस्य च वार्तिकं फरोमीति श्लोकाभ्यामुक्तं तदेवं च स्वकीयग्रन्थस्य संप्रदायपूर्वकत्वं दर्शयन्म- कटपति । तैत्तिरीयकेति । तैत्तिरीयकशास्त्रोपनिषदस्तगाष्पस्प च भाष्यका- रमसादादेवयं व्याख्या वार्तिकाख्या संशयविपर्यासव्यतिरेकेणाबाधितन्यापव- ती क्रियते । ननूपनिषदर्थस्य भाष्येण भाण्यार्थस्य च तदक्षरैरेव मतिपत्तुं श. क्पत्वारिकमनया व्याख्ययेत्पाशय विशेषेण ये स्पष्टमय रोपन्ते तेषा- मियं व्याख्योपयुक्तत्याह । विस्पष्टेति । हि शब्देनास्या व्याख्याया न्यापसंदृब्ध- त्वेनोपनिपत्तद्भाष्पार्थभकटीकरणसामध्यं द्योत्यते ॥३॥ दुरितक्षयहेतूनि नित्यानि ब्राह्मणे ययुः । काम्यानि चेह कर्माणि दृष्टादृष्टफलानितु ॥४॥ ननु विधिकाण्डेनैवोपनिषदो गतार्थत्वात्तत्मयोजनस्य कर्मवशादेव संमवाद- वशिष्टार्थाभावादुपनिषदस्तगाष्यस्य च पृथग्व्याख्यारम्भो वृधेत्याशय नित्या-- नित्यादिभाष्यमाश्रित्य कर्मकाण्डार्थमनुवदति । दुरितेति । संचितस्प दुरि- तस्य क्षयः साध्यत्वे हेतुरनुष्ठापको येषां नित्यनैमित्तिककर्मणां तानि ना- ह्मणशब्दिते विधायके काण्डे पूर्वस्मिन् ग्रन्थे सिद्धानि न हि चानि निःश्रेयः- प्रपोजनानि धर्मेण पापमपनुदतीति श्रुतेरुपाजितदुरितनिबईणार्थत्वावगमा- तथा च अथातो धर्मजिज्ञासेति सूत्रकृता धर्मग्रहणेन सिद्धवस्तुविचारस्य पर्यु- ·१ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपनाप्यवार्तिकम् । शीक्षाध्याये व्यानि पूर्वकाण्डेऽपि गतार्थानि किंतु. कामनानियन्धनान्यपि चित्राकारीया- दीनि दृष्टफलान्यदृष्टफलानि च दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादीनि तत्रैव सिद्धानि न च तान्यपि मोक्षार्थानि स्वर्गकामः पशुकाम इतिवन्मोक्षकामः सनिदं कर्म फुर्यादित्य श्रवणादतः संसारफलमेव कर्मत्यभिप्रत्याह । काम्यानिचेति ॥ ४ ॥ विद्या प्रस्तूयतेऽथोर्ध्व यथा भूतार्थवोधिनी । कर्मोपादानहेतूंस्तान्सैवोच्छेत्तुमलं यतः ॥५॥ फर्मकाण्डार्थमुक्त्वा तत्राविचारितमुपनिपदयं वदन्पूर्वोत्तरकाण्डयोः संगति- मिदानीमित्यादिभाष्येण दर्शयति । विद्येति । ऐहिकैजन्मान्तरीपैर्वा पुण्यक- मंभिरन्तःकरणशुद्धयनन्तरं तत्परिपाकतो विवेकवैराग्यसिद्धेरूवं मुमुक्षत्वे सत्प- पेक्षितमोक्षसिद्धयर्थमुपनिपच्छव्दिता विद्या मारभ्यते। सा च यथाभूतस्य ब्रह्मा- स्मैकत्वस्य प्रकटीभावहेतुरतो हेतुहेतुमल्लक्षणः संवन्धो द्वयोरपि काण्डयोरित्य- धः। ननु कर्मणा पुरुषार्थहेतुत्वमसिद्धेर्मुमुक्षु मत्पपि विशिष्टं कर्मवोच्यतां किमिति विद्या प्रस्तूयते तत्राह । कर्मेति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कर्मानुष्ठाने कामादयो हे- तवस्तानुच्छेत्तुं विचैव शक्नोति । तत्कारणाविद्यानिराकरणहेतुत्वादतो विद्यैव मुमुझं मत्यारब्धं योग्येत्यर्थः॥५॥ स यथाकाम इत्येवं योऽकामश्चेति सादरम् । कामाकामैकहेतू नो बन्धमोक्षौ श्रुतिर्जगौ ॥६॥ फामादीनां बन्धकारणकर्मप्रवृत्तिहेतुत्वं विवक्षित्वा कामादिनिवृत्त्या मोक्ष भवतीत्पादुक्तम् । तत्र फामादिना बन्धे तनिवृत्या मोक्षे च प्रमाणमाह।सय- थेति ॥ ६ ॥ अपविद्वद्दये तत्त्वे सर्वदेवात्मरूपके । विपर्ययोऽनभिज्ञानात्ततः कामः क्रियास्ततः॥७॥ फामादेरपि कार्यत्वेन कारणापेक्षायां तत्कारणमदर्शनपूर्वकं तस्य प्रवर्तकत्वे- न बन्धहेतुत्वं प्रकटयति। अपविद्धेति । प्रत्यगात्मनोऽपरिज्ञानं मिथ्याज्ञानकारणं सस्मात्कामादेस्ततश्च शुभानुभव्यामिश्रप्रवृत्तिद्वारा सुखदुःखमाप्तिरित्पर्थः।।७॥ यदज्ञानात्प्रवृत्तिर्या तज्ज्ञानात्सा कुतो भवेत् । तस्मात्सर्वप्रवृत्तीनामलं विद्योपशान्तये ॥ ८॥ १ (च.) "निवार।२(रु.) माः । ३ ।

·प्रथमोऽनुवाक.१] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितम् । प्रतीचः स्वात्मन्पज्ञानान्मिथ्याज्ञानं तद्धेतुकामादिवशात्मवृत्तिरित्युक्तमयुक्त- म्। विदुषोऽपि प्रवृत्तिदर्शनादित्याशङ्कयाह ! पदज्ञानादिति । ज्ञानादूर्व वाधि- तानुवृत्तिव्यतिरेकेण ज्ञानहेतुकप्रवृत्तरसंभवे फलितमाह । तस्मादिति ॥८॥ मोक्षार्थी न प्रवर्तत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिंहासया ॥९॥ ज्ञानान्मुक्तिरित्युक्ते सत्यैकमविकन्पायेन मीमांसकस्य शड्डां काम्यतिपि- द्धयोरित्यादिभाष्योक्तामुद्भावयति । मोक्षार्थीति ॥ ९॥ इति मीमांसकंमन्यैः कर्मोक्तं मोक्षसाधनम् । प्रत्याख्यायाऽऽत्मविज्ञानं तत्र न्यायेन निर्णयः ॥१०॥ भारब्धफलं तु कर्मभोगादेव क्षयं गच्छतीत्यङ्गीकृत्य यथावर्णितवरितस्य ना- नव्यतिरेकेण मोक्षो भवतीति शरीरान्तरोत्पादे हेत्वभावादिति फलितमाह । इति मीमांसकंमन्यैरिति । युक्तिपर्यालोचनायां नायं पक्षः संभवतीति दूपपति । तत्रेति ॥ १०॥ नैतदेवं भवेन्याय्यं विरुद्धफलदायिनाम् । संभवात्कर्मणां पुंसो भूयसां शास्त्रदर्शनात् ॥११॥ तदेवन कर्मानेकत्वादित्यादिभाष्यावष्टम्भेन स्पष्टयति नैतदिति । यद्यपि मुमुक्षु- चतमाने देहे काम्यं निषिद्धं वा बुद्धिपूर्व नारभते तथापि संचितस्यानेकस्य कर्मणः संभवादागामिनि देहे हेत्वभावस्यासिद्धिरित्यर्थः । साधारणेन मायणेनाभिव्यक्ता- नि सर्वाण्येव कर्माणि संभूयकं शरीर कुर्वन्ति । तत्र सर्वकर्मणामुपभोगेन क्षीणत्वा- नास्ति संचितं कर्मत्येतन्निराकतुं विरुद्धफलदायिनामित्युक्तम् । स्वर्गनरकफ- लानां ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादीनामेकस्मिन्देहे भोगासंभवात्ममाणासंभवात्मायणस्प सर्वकर्माभिव्यंजकत्वे च मानाभावादलवता प्रतिवद्धस्य दुर्वलस्पावस्थान सिध्य- तीत्यर्थः । मायणाभिव्यक्तेन वलवता कर्मणा प्रथममारम्भकेण प्रतिबद्ध दुई- लं कर्मानारम्भकत्वमवशिष्टमित्यत्र प्रमाणमाह । शास्त्रदर्शनादिति ॥ ११ ॥ अनारब्धफलानीह सन्ति कर्माणि कोटिशः । तद्य इहतिवचसो गम्यतां कर्मणां स्थितिः ॥१२॥ १(ग. घ.) जिघास २ (ग.प. च.) कक। ३(घ.) देहहेत्व। ४ (डा.) वात्मा। ५ (ग.) भारूपप्रमाणम। ६ (ग घ.) तिपिद्ध। ७ (च.) म्भकरणेन निब।

·४ सुरेश्वराचार्यक्रतं तैत्तिरीयोपनिपाष्पवार्तिकम् । शीक्षाध्याये व्यानि पूर्वकाण्डेऽपि गतार्थानि किंतु कामनानिवन्धनान्यपि चित्राकारीर्या- दीनि दृष्टफलान्पदृष्टफलानि च दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादीनि तत्रैव सिद्धानि न च तान्यपि मोक्षार्थानि स्वर्गकामः पशुकाम इतिवन्मोक्षकामः सन्निदं कर्म कुर्यादित्य श्रवणादतः संसारफलमेव कर्मत्यभिमेत्याह । काम्यानिवेति ॥ ४ ॥ विद्या प्रस्तूयतेऽथोर्ध्व यथा भूतार्थवोधिनी । कर्मोपादानहेतूंस्तान्सैवोच्छेत्तुमलं यतः॥५॥ फर्मकाण्डामुक्त्वा तत्राविचारितमुपनिषदर्थं वदन्पूर्वोत्तरकाण्डयोः संगति- मिदानीमित्यादिभाष्येण दर्शयति । विधेति । ऐहिकैर्जन्मान्तरीपैर्वा पुण्यक- मभिरन्तःकरणश्चयनन्तरं तत्परिपाकतो विवेकवैराग्यसिद्धेचं मुमुक्षुत्वे सत्य- पेक्षितमोक्षसिद्धयर्थमुपनिपच्छन्दिता विद्या भारभ्यते। सा च यथाभूतस्य ब्रह्मा- स्मैकत्वस्य प्रकटीभावहेतुरतो हेतुहेतुमल्लक्षणः संवन्धो द्वयोरपि काण्डयोरित्य- र्थः। ननु कर्मणां पुरुषार्थहेतुत्वप्रसिद्धेर्मुर्मुक्षु प्रत्यपि विशिष्टं कर्मवोच्यतां किमिति विद्या मस्तूयते तत्राह । कर्मेति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कर्मानुष्ठाने कामादयो हे तवस्वानुच्छेत्तुं विद्यैव शक्नोति । तत्कारणाविद्यानिराकरणहेतुत्वादतो विद्यैव मुमुक्षु प्रत्यारब्धं योग्येत्यर्थः ॥ ५॥ स यथाकाम इत्येवं योऽकामश्चेति सादरम् । कामाकामैकहेतू नो बन्धमोक्षौ श्रुतिर्जगौ ॥६॥ कामादीनां बन्धकारणकर्मप्रवृत्तिहेतुत्वं विवक्षित्वा कामादिनिवृत्त्या मोक्षो भवतीत्पादुक्तम् । तत्र कामादिना बन्धे तनिवृत्त्या मोक्षे च प्रमाणमाह । सय- धेति ॥६॥ अपविद्वये तत्त्वे सर्वदेवात्मरूपके । विपर्ययोऽनभिज्ञानात्ततः कामः क्रियास्ततः॥७॥ फामादेरपि कार्यत्वेन कारणापेक्षायां तत्कारणमदर्शनपूर्वकं तस्य प्रवर्तकत्वे- न बन्धहेतुत्वं प्रकटयति। अपविद्धति । प्रत्यगात्मनोऽपरिज्ञानं मिथ्याज्ञाकारणं तस्मात्कामादेस्ततश्च शुभारभव्यामिश्रप्रवृत्तिद्वारा मुखदुःखमाप्तिरित्यर्थः ॥७॥ यदज्ञानात्प्रवृत्तिर्या तज्ज्ञानात्सा कुतो भवेत् । तस्मात्सर्वप्रवृत्तीनामलं विद्योपशान्तये ॥८॥ १ (च.) निवारं। २ (ड.) माः । ३ (च.) नवर।

·- मथमोऽनुवाकः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । कर्मणो न ततो निवृत्तिरविरोधादिति वदन्पदिनामेत्यादिभाष्यं ध्याचष्टे । पापस्पेति ॥ १६॥ कामश्च कर्मणो हेतुस्तस्योच्छित्तेर्न संभवः ।। प्रत्यग्बोधमृते यस्मादसम्यगिदमुच्यते ॥१७॥ पत्तु काम्पानि कर्माणि वर्जपेन्मुमुक्षुरिति तदिदानी न च फर्महेतुनामि- त्यादिभाष्येण दूपयति । कामश्चेति । यस्मात्कामस्प फर्महेतोरज्ञानकार्यत्वात्तत्त्व- ज्ञानमन्तरेण निवृत्तेरसंभवस्तस्माद्यथावर्णितचरितस्य ज्ञानमन्तरेण मुक्तिरि- त्ययुक्तमतो ज्ञानादेव मोसो न कर्मणेत्यर्थः ॥ १७ ॥ यद्वयनात्मफलं तस्मै कर्म सर्व विधीयते । आसत्वादात्मनः कर्म नैव स्यादाप्तये ततः॥१८॥ किंच मोक्षस्प कर्मासाध्यत्वे न तावदुत्पाद्यत्वं नित्यत्वान्नापि संस्कार्यत्वं निर्गुणत्वानिर्दोपत्वाच न च विकार्यत्वं फूटस्थत्वादाप्यत्वमपि नोपपद्यते त- मादात्मस्वेन नित्याप्तत्वादतो मोक्षे कर्म निरर्थकमित्याह । यद्धीति । आत्म- पतिरिक्तं फलं स्वर्गपशुपुत्रादि ॥ १८॥ नित्यानां चाक्रियाऽभावः प्रत्यवायस्ततः कुतः। न ह्यभावाद्भवेद्भावो मानं यस्मान विद्यते ॥१९॥ पदुक्तमकरणनिमित्तमत्यवायपरिहारार्यानि नित्यानि कर्माणीति तत्र नि- पानां चेत्यादिभाष्येणोत्तरमाह । नित्यानां चेति! आगामिदुःखं प्रत्यवायस्तस्य विरूपस्य नाभावो निमित्तं निषिद्धाचरणनिमित्तत्वाद्दुःखस्पेत्यर्थः । अभावा- विोत्पत्त्यसंभवं मानाभावेन साधयति । नहीति ॥ १९ ॥ पूर्वोपचितकर्मभ्यस्तस्मात्कारमेति या । प्रत्यवायक्रिया तस्या लक्षणार्थः शता भवेत् ॥२०॥ अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसज्जश्चेन्द्रियार्थेषु नरः पतनम- च्छवीतिशतृमत्ययादकरणस्यापि मत्यवापनिमित्तत्वं प्रमितमित्याशङ्कचाह । पूर्वेति । तस्मादित्यसतः सदुत्पत्त्यसंभवादित्यर्थः ।। २० ।। १(ग. घ. ) महेतुर्नस्त । २ (ग. घ.) ये स्वतः । ३ (ग. घ.) माष्योत ४ (क.) वस्माल्लक्ष ·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाष्पवार्तिकम् । शिक्षाध्याने ८ नित्यांनामक्रिया यस्माल्लक्षयित्वैव सत्वरा । प्रत्यवायक्रियां तस्माल्लक्षणार्थ शता भवेत् ॥ २१ ॥ उक्तमेवार्थमतः पूर्वोपचितेत्यादिभाष्पावष्टम्भन स्पष्टपति । नित्यांनामिति । पदि यथावनित्यनैमित्तिकानुष्ठानं स्यात्तदा संचितदुरितक्षयोऽपि भवेन चान विहितमकापीत्ततः प्रत्यवायी भविष्यतीति शिष्टलक्ष्यते तेन शतृप्रत्ययस्याः न्यथापि सिद्धत्वान तहलादकरणस्य प्रत्यवायहेतुत्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ २१ ॥ सर्वप्रमाणको यस्मादभावाद्भावसंभवे । तस्मादयत्नतः स्थानमात्मनीत्यतिपेलवम् ॥२२॥ ननु लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति शतृप्रत्ययस्योभयत्र विधाने सति किमि ति हेतुत्वमेव न गृह्यते तत्रायत्यादिभाष्य व्याचष्टे सति । सर्वस्य भावरूप स्य कार्यस्य भावरूपं कारणमिति प्रत्यक्षादिभिरवधारितं शतृप्रत्ययादभावस्थ हेतुत्वाभिधाने सर्वाणविरोधः स्पादित्यर्थः । अस्मत्पने त्वकरणज्ञानस्य प्रत्य वायज्ञापकत्वं न च ते ज्ञातादकरणात्मत्यवायोत्पत्तिः । केवलात्मत्यवायाभावन- सङ्गायोग्यानुपलब्धिरपि ज्ञातैवाभावप्रमितिहेतुः । प्रतिवन्धकाभावस्य तु कर णत्वमन्योन्याश्रयत्वादमामाणिकमित्यभिप्रेत्य यस्मादकरणनिमित्तप्रत्यवाया रिहारार्थ न नित्यं कर्म किंतु श्रुतिमामाण्यापितृलोकादिप्राप्तिफलं तस्मान यथोक्तचरितस्य मुक्तिरित्युपसंहरति तस्मादिति ॥२२॥ निर्धूताऽतिशयाप्तीतिः कर्महेतुरिति त्वया । यदभाणि तदन्याय्यं यथा तदभिधीयते ॥२३॥ स्वर्गकामवाक्ये स्वर्गशब्देन निरतिशयपीतेर्मुक्तरुक्तत्वात्तद्धेतुत्वेन कर्मविधा- नात्कर्मसाध्यैव मुक्तिरिवि द्वितीयं पूर्वपक्षं भाष्योक्तमनुभाष्य दूपयति । निर्धूते- ति ॥ २३ ॥ मुक्तेः कौटस्थ्यरूपत्वान्न तस्याः कर्मसाधनम् । स्वर्गादिवदनित्या स्याद्यदि स्यात्कर्मणः फलम्॥२४॥ मोक्षस्य कर्मकार्यत्वानुपपत्ति नहीत्यादिभाष्येण साधपति । मुक्तेरिति १(ग घ.) त्याना चाक्रि । २ (ड.) वैतिस । ३ (ग घ. ड. त्यानां चेति । ४ (ग. घ.) क्षेऽक ।५ (ग. घ..' भान्मवेज्ञा। निर्धते dire...

·प्रथमोऽनुकाकः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । भात्मत्वेन मोक्षस्य कूटनित्यत्वान कर्मसाध्यतेत्युक्त्वा विपक्षे दोषमाह। स्वर्गादिवदिति ॥ २४॥ अनित्यफलदायित्वं ज्ञानहीनस्य कर्मणः। कूटस्थफलंदायित्वं विद्येतस्येतिचेन्मतम् ॥२५॥ विद्यासहितानामित्यादिभाष्येण कर्मसाध्यत्वेऽपि मोक्षस्य नानित्पत्वमिति समुच्चयवाद्याह | अनित्येति ॥२५॥ नैवमारभ्यमाणस्य ह्यनित्यत्वसमन्वयात् । न च प्राप्तमनित्यत्वं विद्या वारयितुं क्षमा ॥२६॥ विद्यासहितेनापि कर्मणा मोक्षश्चेदारभ्यते तहि यत्कृतकं तदनित्यमितिन्या- यान्मोक्षानिस्पत्वं दुनिवारमिति न विरोधादित्यादिना निरस्यति। नैवमिति सहा- पीभूतविद्यासामर्थ्यादनित्यत्वं वारयति । अकारकत्वात् । उपासना तु स्वफलाए नित्यत्वमपि वारयितुमशक्ता कथं कर्मफलानित्यत्वं वारयतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ प्रध्वंसाभाववच्चेत्स्यात्कर्मकार्यमपि ध्रुवम् । भावात्मकत्वान्मोक्षस्य नैव मय्युपपद्यते॥२७॥ कर्मकार्यत्वे मोक्षस्यानित्यत्वं यत्कृतकं तदनित्यमितिव्याप्तिदर्शनादित्पत्र व्याप्तिभई शङ्कवे । प्रध्वंसेति । यद्भावरूपं कार्य तदनित्यमितिव्याप्तेस्तव मो- क्षस्य निरतिशयमीते रूपत्वादारभ्यत्वे स्यादेवानित्यत्वमिति दूषयति । भावेति ॥ २७ ॥ कार्य प्रध्वंसतोन्यद्यत्तदनित्यं क्रियोत्थितः। घटादिवत्प्रतिज्ञायां विशिष्टत्वाददोपता ॥२८॥ यद्भावत्वे सति कृतकं तदनित्यमित्येतदेव साधयति । कार्यमिति । अनि- त्पमिति प्रतिज्ञायां कार्यत्वहेतोर्भावत्वेन विशिष्टत्वात्मतिज्ञाहेत्वोाप्तिभङ्गदोष- वैत्ता नास्तीति फलितमाह । प्रतिज्ञापामिति ॥ २८॥ १ ( ग, घ.) लकारित्वं । २ (ग, घ.) ति नावि । ३ (घ. ड.) मप्युप। ४ (ग. घ. च.) वत्वा । (ङ, च.) त्वमपीति । ६(ग. घ.) वर्ष ना? २ ·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपनाष्यवार्तिकम् । शीक्षाध्याये प्रध्वंसाच्छकलादि स्यातच्चानित्यं घटादिवत् । कल्पनामावतोऽभावो नेवारभ्यः स कर्मभिः ॥२९॥ मध्वंसस्प कार्यत्वेऽपि नित्यत्वमभ्युपगम्योक्त तदेवासिद्धमित्याह । मध्वं- सादिति । नाशक्रियातः शकलादिका जापते तच्च घटादिवदनित्यमतो न भवदभिप्रेतो ध्वसस्तकार्यत्वं वास्तीत्यर्थः । कस्तहि भवन्मते मध्वंसाभावस्त- बाह । कल्पनेति । प्रध्वंसस्यास्मन्मते शशविपाणवद्विकल्पमात्रत्वान्नित्यत्वा- नित्यपोरभावान्नासौ व्यभिचारंभरित्यर्थः ॥ २९ ॥ आविर्भावतिरोभावैर्धर्मिण्यां मृदि सर्वदा । धर्मा घटादयः सर्वे वर्तन्ते न खभावगाः ।।३०॥ प्रध्वंसस्य शशविपाणकल्पत्वे घटादीनां सदा मृदादिपु विद्यमानत्वात्कयां. लाद्युत्पत्तावनुपलब्धिर्न सिद्धयेदित्याशङ्कयाह । आविर्भावति । विद्यमानमपि घटादिकाप विरोधिकार्यनिरुद्धत्वानोपलभ्यते कदाचिदित्यर्थः ॥ ३० ॥ नास्त्यभावस्य संबन्धः क्रियया वा गुणेन वा । निरात्मकत्वान्नैवालं संबढुं केन चित्वचित् ॥३॥ प्रध्वसाभावस्य गुणो नित्यत्वं भागभावस्य चानित्यत्वं नाशक्रियावत्वमि- तरस्य चोत्पत्तिक्रियावत्त्वमिति परस्य मत तदपि न युक्तमित्याह । नास्तीति। तदेव स्फुटयति । निरात्मकत्वादिति ॥ ३१ ॥ तस्मात्स्यात्कल्पनामात्रो व्यवहारप्रसिद्धये। प्रध्वंसादिरभावोऽयं शिलापुत्रादिवन्मृपा ॥३२॥ प्रध्वंसादावभावे निरात्मके धर्मर्मिभावस्य दुर्भणत्वात्कल्पनामात्रत्वमेवेत्युप- संहरति । तस्मादिति । चतुर्विधाभावव्यवहारसिद्धचर्यमविद्याकल्पितोऽभावोन वास्तवोऽस्तीत्यर्थ ॥ ३२॥ तस्मादविद्याव्युच्छित्तौ स्यादवस्थानमात्मनि । नचाविद्यापहाणं स्याद्ब्रह्मविद्यामृते क्वचित् ॥३३॥ काम्यप्रतिपिद्धवर्जनायुपायादात्मन्येवस्थानलक्षणस्य मोक्षस्य दुर्वचनवाद- विद्यातत्कार्यनिवृत्तौ तथाविधकैवल्यं ज्ञानादेवेत्युपसंहरति । तस्मादिति ॥३३॥ १ (ग) "काय वा। २(ग घ ) पाणादिव। ३(क) रइत्य। (गघ) धाविच्छि(ड) चाधुच्छि५ (ग) न्याय ·प्रथमोऽनुवाकः१] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितम् । तस्मादिद्याऽऽप्तये ज्ञेया प्रारब्धोपनिषत्परा । सैवाविद्यापनुत्त्या विद्यां चैवात्मगामिनी ॥ ३४ ॥ यतो ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानादेव संसारकारणास्माविद्यानिवृत्तिस्तस्मादात्मज्ञाना- र्थत्वेनोपनिषदारम्भः संभवतीत्यारम्भमुपसंहरति । तस्माद्विधेति । तामेव विद्या विशिनष्टि । सेवेति ॥ ३४ ॥ विद्यासंशीलिनां यस्मागर्भजन्माचशेषतः। उपमृद्नाति विद्येयं तस्मादुपनिषद्भवेत् ॥३५॥ ब्रह्मविद्यायामुपनिपच्छन्दमसिद्धिरपि विद्याया एवं निःश्रेयससाधनत्वे प्रमा- णमित्यभिप्रेत्योपनिषदि तिविद्यत्पादिभाष्यं व्पाचष्टे । विद्येति ।सकारणसंसारस्प शिथिलीकरणादत्पन्तविनाशहेतुत्वाद्वा ब्रह्मविद्योपनिपच्छन्दवाच्येत्यर्थः॥३५॥ उपेत्य वा निषण्णं तच्छ्रेय आत्यन्तिकं यतः। तस्मादुपनिपज्ज्ञेया ग्रन्थस्तु स्यात्तदर्थतः ॥३६॥ आत्यन्तिकं श्रेयो ब्रह्म तद्विद्यानिमित्तमात्मनि निपण्णमात्मानं गमयत्यनया वाविद्यया ब्रह्मविद्योपनिपच्छब्दवाच्येत्याह । उपेत्येति । ब्रह्मविद्या चेदित्यमुप- निपच्छन्देनोच्यते कथं तर्हि ग्रन्थे तच्छब्दं प्रयुञ्जते तत्राह ! ग्रन्थस्त्विति ॥३६॥ प्राणवृत्तेस्तथा चाहो देवता याभिमानिनी। मित्रः शनः मुखं भूयादिति ब्रह्मेह याच्यते ॥३७॥ एवमुपनिषदस्तद्भाष्यस्य च व्याख्येयत्वं मतिपाद्य प्रतिपदं व्याख्यामार- भते । प्राणवृत्तेरिति । शन्नो मित्र इत्यत्र मित्रशब्देन पाणवृत्तेरहश्चाभिमानी' देवतात्मोच्यते स च नोऽस्माकं मुखकद्भवत्विति सूत्रात्मकें ब्रह्म मुमुक्षुणा मा. यते सप्तम्या वाक्यं गृह्यते || ३७ ।। रात्रेरपानवृत्तेश्च वरुणश्चाभिमानभाक् । शन्नो भवतु सर्वत्र चक्षुस्थश्चार्यमा रविः ॥ ३८ ॥ शं वरुण इत्यत्रापि वरुणशब्देनापानवृत्ते रात्रेश्चाभिमानभागी देवतात्मा क- थ्यते । स चास्माकं मुखकद्भवत्विति पूर्ववदेव सूत्रात्मकब्रह्मप्रार्थनामाभिमेत्याह । रात्रेरिति । एवमुत्तरत्रापि ब्रह्मैव प्रार्थनाविषयमृतमित्याह ।, सर्वत्रेति । शनों भवत्वर्यमेत्यत्रार्यमा चक्षुरभिमानी रविरादित्य इत्याह । चक्षुस्थश्चेति ।। ३८ ॥ १ (ग. घ.) 'धा येवा । २ (ग. घ.) मित्युपरें। ३ (क. च.) दिवि (3. च.) के परं नं। ५ (रु.) थ्यंत इहेति स ६ (ग. घ.) पयो ।

·१२ सुरेश्वराचार्यक्रतं तैत्तिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम् । [शीक्षाध्याये बले तु भगवानिन्द्रो वाचि बुद्धौ बृहस्पतिः । विष्णुश्चोरुक्रमः शनो विस्तीर्णक्रमणो ह्यसौ ॥३९ ॥ शंन इन्द्रो बृहस्पतिरित्यत्र वलाभिमानी देवतात्मेन्द्रो वृहस्पतिवांगभिमानी बुद्धयभिमानी चेत्याह । बल इति । शन्नो विष्णुरित्पत्र विष्णुनाम पादाभिमा- नी देवतात्मा स चास्माकं मुसकृदस्तु तदाह । विष्णुश्चेति । तस्योरुक्रमत्वं स्फोरपति | विस्तीर्णेति || ३९ ।। अध्यात्मदेवताः सर्वा मित्राद्याः शं भवन्तु नः। मुखकृत्सु हितासु स्यादिघ्नोपशमनं ध्रुवम् ॥ ४०॥ व्याख्यातानां वाक्पानां संपिण्डितमर्थमाह । अध्यात्मेति । किमिति यथोक्ता देवताः पार्थ्यन्ते ब्रह्म जिज्ञासुभिरित्याशय तास होत्यादिभाष्यार्थमाह । सुखकृत्स्विति ॥ ४०॥ श्रवणं धारणं चैवमुपयोगश्च सिध्यति। ज्ञानस्याप्रतिवन्धेन प्रार्थनीयमतो भवेद ॥४१॥ तासु देवतास सुखकृत्सु सतीपु वेदान्तश्रवणार्थं मुमुक्षूणामविभेन गुरुपा- दोपसर्पण सिध्यति ततश्च वेदान्तानां तात्पर्यावधारणं श्रवणं श्रुतस्याविस्मरणं धारणमुपयोगः शिष्येभ्यो निवेदनम् ।। ४१ ॥ ब्रह्मविद्योपसर्गाणां शान्त्यर्थ वायुरूपिणे । ब्रह्मजिज्ञासुना कार्य नमस्कारोक्तिकर्मणी ॥४२॥ नमो ब्रह्मण इत्यादिवाक्पस्य तात्पर्यमाह । ब्रह्मविद्येति ॥ ४२ ॥ सर्वक्रियाफलानां हि ब्रह्माधीनत्त्वहेतुतः। वायवे ब्रह्मणे तस्मै प्रह्वीभावोऽस्तु सर्वदा ॥४३॥ किमिति वायुरूपिणे ब्रह्मणे नमस्कारवन्दैनक्रिये क्रियेते अन्यस्मै कस्मै चिदेवतात्मने विनोपशमनानं ते कि न स्यातामित्याशङ्कय सर्वक्रियाफलाना- मित्यादिभाष्यार्थमाह । सति । कर्मफलस्य सर्वस्य सूत्रब्रह्माधीनत्वात्तस्यैव नमस्कारवन्दनक्रिये नान्पस्येत्यर्थः ॥ ४३ ॥ १(क ) 'स्तीर्णाक | २(च)न्दने क्रियेवे ।

·प्रथमोऽनुवाकः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । पारोक्ष्येण नमस्कृत्य प्रत्यक्षेण नमरिक्रया। परोक्षसाक्षाद्रूपाभ्यां वायुरेखाभिधीयते ॥४४॥ नमो ब्रह्मण इत्येतावतैव वायुरूपिणे ब्रह्मणे नमस्कारस्प सिद्धत्वादुत्तरवा- क्पमकिंचित्करमित्याशङ्कयाह । पारोक्ष्येणेति । स ब्रह्मेत्याचक्षत इतिश्रुतेः । ब्रह्मणः सूत्रस्पादौ पारोक्ष्येण नमस्कारः कृतस्तस्यैव वायुशब्देन भत्यक्षतपा निर्देशः माणस्य प्रत्यक्षवादतो न पौनरुक्त्यमित्यर्थः । साक्षात्वासाक्षात्वा भ्यां वायुब्रह्मणोर्भेदमाशङ्कयाह । परोक्षेति ।। ४४ ।। प्रत्यक्षं ब्रह्म हे वायो त्वमेवासीति संस्तुतिः । त्वामेवातो वदिष्यामि साक्षात्त्वमुपलभ्यसे ।। ४५॥ त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासीत्यस्य तात्पर्यमाह । प्रत्यक्षमिति । हे वायो तव सू- प्ररूपेण पारोक्ष्येऽपि प्राणरूपेणापरोक्षमस्ति चक्षुरादि हि रूपदर्शनाद्यनुमेय- स्वायवहितं साक्षिवेद्य माणस्त्वव्यवधानेन साक्षिवेद्यः सनिहितश्च भोक्तुरिति भ- त्यक्षो विवक्ष्यते प्राणे कृतनाशनादिना शरीरादेबृंहणमसिद्धेब्रह्मत्वं च तवातिव्य- क्तमतस्त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासीति वायुदेवतास्तुतिरत्र विवक्षितेत्यर्थः । त्वामेव प्र- त्यक्षं ब्रह्म वदिष्पामीत्पस्प तात्पर्पमाह। त्वामेवेति । यथा कश्चन राजदर्शनार्थी राज्ञो दौवारिक कंचिदुपलभ्य स्वमेव राजेति ब्रूते तथा हाईस्प ब्रह्मणो द्वारपालं माणं प्रतीत्य हार्द ब्रह्म दिक्षुर्मुमुक्षुरभिवदति त्वामेव मत्यक्षं ब्रह्म वदिष्या- मीति पतस्त्वं साक्षिणा साक्षादुपलम्पसे तस्मात्त्वामेवाहं ब्रह्म वदिष्यामीति ब्रह्मवदनकिया माणदेवताया स्तुतिरेवेत्यर्थः॥ ४५ ॥ यथाशास्त्रं यथाकार्य बुद्धौ मुपरिनिश्चितम् । ऋतं तत्त्वदधीनत्वाददिष्यामीति संगतिः॥४६॥ ऋतं वदिष्यामीत्यस्य तात्पर्यार्थमाह । पथाशामिति । अमिहोत्रादिलक्षणं कार्य कर्तव्यं कर्मानतिक्रम्य तदेव शास्त्रानुरोधेन बुद्धौ सुपरिनिश्चितमनुष्ठेपत्वेन निर्धारितमृतमित्युच्यते तच तदधीनत्वात्तदात्मकत्वांच त्वामेव वदिष्यामीति देवतास्तुतिरेवेत्यर्थः ।। ४६ ।। प्रयोगस्थं तदेवर्त सत्यमित्यभिधीयते । तदपि त्वद्धीनत्वादिष्याम्येव सांप्रतम् ॥ ४७ ।। स्तुत्यन्तरमाही प्रयोगस्थमिति ऋतमेवानुष्ठीयमानं सत्यमुच्यते तदपि त्वदा- स्मकत्वात्वामेव वदिष्यामीति वाक्पयोस्तुत्पर्ययोरपुनरुक्ततेत्यर्थः ॥ ४७॥ १(ग.घ.) स्कृत्वा १२(रु.) णवृत्तेना' (च.) णकृताश। ३(6.) व मेरा। ४(क.ख.) क्रियया 14(ग.प.उ.च. ) त्यस्पार्थ । ६ (ग.घ.च.) खात्वा ।

·१४ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यवार्तिकम् । [शीक्षाध्याये विद्यार्थिना स्तुतं सन्मां ब्रह्मावतु गुरुं च मे। विद्याग्रहणवक्तृत्वशक्तिभ्यां नौ सदाऽवतु ॥४८॥ तन्मामवत्वित्यादिवाक्यस्यार्थमाह । विद्यार्थिनेति । उक्तमकारेण मया स्तुतं सद्ब्रह्ममामाऽऽचार्य चावतु रक्षत्वितिमार्थनायां केन रूपेण रक्षत्वितिविवक्षायामा- ह। विद्याग्रहणेति। श्रुत्यादिद्वारेणाऽऽचार्पोपदिष्टस्प तत्त्वस्य ग्रहणे सामथ्यं यथा मम श्रोतुर्न विहन्यते यथाऽऽचार्पस्प वक्तृत्वसामर्थ्यमप्रतिहतं भवति तथा शि- ष्याचार्ययोः शरीरद्वयं तथा रक्षणीयमित्यर्थः ॥ ४८ ॥ विद्याप्राप्युपसर्गाणां त्रिः शान्तिरभिधीयते । आचार्यशिष्ययोस्तस्यां ब्रह्म ज्ञातुं हि शक्यते ॥४९॥ आचार्यस्य विद्योपदेशार्थ विद्याग्रहणायं च शिष्यस्य प्रवृत्तस्याध्यात्मिको- ज्वरादिनिमित्तः सह चक्षुःश्रोत्रादिनिमित्तश्चाधिभौतिको' व्याघचोरादिभपनि- मित्तो वर्षगर्जनादिप्रयुक्तश्चाधिदैविको विघ्नः संभाव्यते तस्य त्रिविधस्योपसर्ग- स्य विनस्य परिहारार्थं त्रिः शान्तिरुच्यते तस्यां विघ्नोपशान्तौ सत्यामेव ज्ञानो- पदेशतद्ब्रहणसंभवादितिपुनरुक्तिशड्डी वारयति । विद्येति ॥ ४९ ॥ अर्थज्ञानप्रधानखावेदान्तानां विपश्चिताम् । पाठे खयत्नो मा प्रापदिति शिक्षाऽभिधीयते ॥५०॥ प्रथमं शिक्षाध्यायारम्भे हेतुमाह । अर्थज्ञानेति । वेदान्तानां ब्रह्मात्मपरत्वा- स्कर्मकाण्डस्य च कर्मपरत्वाद्बुद्धिपूर्वकारिणामध्ययने स्वरोष्मव्यानेष्वनास्था संभवाद्विवक्षितार्थासिद्धिः स्यादित्याशक्य तन्निवृत्त्यर्थमेतध्यायप्रवृतिरि त्यर्थः॥५०॥ शिक्ष्यते ज्ञायतेसाक्षादर्णाद्युच्चारणं यया।स्याहा कर्मणि शिक्षेति व्याख्यास्यामोऽधुना तु ताम्॥५॥ शिक्षाशब्दस्य द्विधा व्युत्पत्ति संभावनया दर्शयति । शिक्ष्पत इति । लक्षण- शास्त्रस्पान्यत्रैव सिद्धत्वादिह कर्मव्युत्पत्तिरेव ग्राहोत्यङ्गीकृत्य वाक्यार्थमाह । स्पाद्वेति ॥ ५१॥ १(क.) वाक्याथें । २(क. ख. ड.) क्षतीति | ३ (घ. ड. ) को । ४ (ग घ. रु.च.) का परिहरति वि।५ (ग. घ. च )स्य क।

·मथमोऽनुवाकः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । अकारादिभवेद्वर्ण उदात्तादिः स्वरस्तथा। हस्वदीर्घप्लुता मात्रा प्रयत्नश्च बलं स्मृतम् ॥५२॥ समता सामवर्णानां वैपम्यस्य विवर्जनम् । सन्तानः संहिता तु स्यादितिशिक्षोपदिश्यते ॥५३॥ शिक्षितव्यानेव विभज्य दर्शयन्वर्ण स्वर इत्यादि व्याकरोति । अकारादि- रितिद्वाभ्याम् । वर्णादीनामेकस्यापि वैगुप्पे फलपर्यन्तं ज्ञानं न सिध्यति मन्त्री हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तोन तमर्थमाहेतिदर्शनादतो वर्णादयः सबै शिक्षितव्या भवन्तीत्यर्थः ।। ५२ ॥ ५३ ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः॥ १॥ सूक्ष्मार्थानुप्रवेशाय बहिः प्रवणचेतसाम् । संहिताविपयं तावत्स्थूलोपासनमुच्यते ॥ ५४॥ अधुनेत्यादिभाष्यार्थमाह । सूक्ष्मार्थेति । अध्येतारो हि बहिरेव ग्रन्थमवृत्त- चित्तास्तेपामर्थज्ञाने सूक्ष्मे बुद्धिमवेशसिद्ध्यर्थ संहितावर्णानां संनिकर्पस्तद्वि- पपमुपासनं स्थूलशब्दसंसष्टमादावुच्यते संनिधानाचात्र स्वशाखासंहितैव ग्राह्ये- त्पर्थः॥ ५४॥ संहितादिनिमित्तं यद्यशस्तत्रौ सहास्त्विति । आचार्यशिष्ययोस्तद्ब्रह्मवर्चसमावयोः ॥ ५५ ॥ समस्तोपनिपच्छेपः शं नो मित्र इत्यादिराशीर्वादः संवृत्तः। संपति संहितो- पनिपच्छेपमाशीर्वादान्तरं सह नौ यशः सह नौ ब्रह्मवर्चसमिति वाक्याभ्यामु- च्यते तद्व्याचष्टे । संहितादीति ।। ५५ ॥ यशः ख्यातिः प्रकाशः स्याद्वृत्तस्वाध्यायहेतुजम् । ब्रह्मवर्चसमित्याहुस्तेजो यत्तन्निबन्धनम् ॥ ५६ ॥ पशोब्रह्मवर्चसशब्दयोरर्थभेदं कथयति । यश इति । श्रुतिस्मृत्युक्तकारित्वं वृत्तं स्वाध्यायश्च नियमाध्ययनं ताभ्यां जातं यशः तच्च ख्यातिः प्रकाशश्चेति व्यवाहियते । ताभ्यामेव हेतुभ्यां जातं त्वग्व्याप्तं तेजो ब्रह्मवर्चसमिति व्यवहर- न्तीत्यर्थः।। ५६॥ १ (क. ख.) मात्रामा २ (क. ख.) विसर्जे।

·सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम्। [शीक्षाध्याये शिष्यस्याशीरियं ज्ञेया नाचार्यस्य कृतार्थतः । अनाप्तपुरुषार्थानामाशीर्वादो हि युज्यते ॥ ५७ ॥ सेपं प्रार्थना शिष्यस्पाचार्पस्प वेत्याकाक्षायां शिप्यस्य होत्यादिमा पार्य- माह । शिष्पस्येति । कृतार्थोऽपि कस्मादाचार्यों न मार्पयते तनाह । अनाप्त- ति ॥ ५७॥ वेदाध्ययनविज्ञानादनन्तरमिदं यतः। नेदीयः संहिताज्ञानमतस्तदभीधियते ॥ ५८॥ अथात शब्दयोरर्थमाह । वेदेति ॥ ५८॥ संहिताविषयं ज्ञानमिहोपनिपदुच्यते। पञ्चाधि- करणां तां तु व्याख्यास्यामोऽधुना स्फुटम् ॥५९॥ आनन्तर्यमथशब्दार्थों हेत्वर्थश्चातः शब्द इत्युक्त्वा संहिताया इत्यादि व्या- चष्टे संहितेति । पञ्चवधिफरणेवित्पस्पार्थमाह । पञ्चेति । पञ्चस्वितिसप्तमी तृ- तीयार्थे परिणम्यते । अधिकरणशब्दश्च विपपपर्यायः । पञ्चभिः पदार्थविशेषितं ज्ञानं वर्णेषु प्रतिमायां विष्णुदृष्टिरिव कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ५९ ॥ अधिलोकमधिज्योतिरधिविद्यमधिप्रजम् । अध्यात्मं चेति लोकादेमहत्त्वात्तहिदो जगुः ।। ता महासंहिताः सर्वा इति ता य उपासते ॥६॥ विषयानेव विविच्य दर्शयति । अघिलोकमिति । लोकाधिकृत्य ध्येयत्वे- नोपादायेत्येतज्योतिःशब्देनाग्न्यादिह्यते विद्याशब्देन विद्याहेतुराचार्यादि- विवक्षितः । प्रजाशब्देन प्रजाहेतुः पित्रादिरुक्तः । अध्यात्ममित्यात्मानं भोक्ता- रमधिकृत्य यजिह्वादि भवर्तते तदुच्यते सर्वत्र चात्र तदभिमानिनी देवतैव माझा ततोऽन्पस्पोपास्पत्वासंभवादित्यर्थः । संहितोपनिषदां महत्वं संहितात्वं चार्थ- वादोक्तमुपपाध तासां कर्तव्यत्वमुत्पतिविधिना दर्शयति । लोकादेरिति । लोकादिमहावस्तुविषयत्वाइदाक्षरसंहिताविषयत्वाच्च महत्व संहितात्वं चोप- निषदा विज्ञेयं ताश्च कर्तव्या इत्यर्थः । ये चोपनिषदस्तात्पर्येणानुवर्तन्ते तेषां वक्ष्यमाणं भवतीति द्रष्टव्यम् ।।६०॥ १(क.ख. ड.) दि गृहा । २ (ग, घ. ड. च.) दिव।

·द्वितीयोऽनुवाकः२] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितम् । दृष्टिक्रमविधानार्थास्त्वथशब्दा अमी स्मृताः। लोकादीनधिकृत्योक्तेरधिलोकायतो भवेत् ॥६॥ अधाधिलोकमित्पादौ सर्वत्रायशब्दाः सन्ति तेपामर्थमाह | दृष्टीति | कर्तुरेक- स्वादनुष्ठेपानां बहुत्वादवश्यंभाविनि क्रमे हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यथ जिह्वाया अथ वक्षस इतिवत्तद्विशेपनियमार्था.वाक्येष्वथशब्दा इत्यर्थः । अघिलोकादिशब्द- वाच्यत्वं कथमुपासनानामित्याशङ्कयाह । लोकादीनिति ॥ ६१ ।। पृथिव्यग्निरथाचार्यो माता या चाधरा हनुः । स्यात्संहितारूपं दिवादित्याद्यथोत्तरम् ॥.६२॥ संहिताया यत्पूर्वमक्षरं तत्र पृथिवीदृष्टिरमिदृष्टिराचार्यदृष्टिमातृदृष्टिरधराहनु- दृष्टिश्च कर्तव्पेतिविनियोगविधि दर्शयति । पृथिवीति । यच्चोत्तरं संहिताक्षर तत्र द्युलोकदृष्टिरादित्यदृष्टिरन्तेवासिदृष्टिः पितृदृष्टिरुत्तराहनुदृष्टिश्च कर्तव्ये- स्पाइ । दिवेति ।। ६२॥ पूर्वो वर्णः पूर्वरूपमुत्तरश्चोत्तरं स्मृतम् ॥६३॥ संहिताया इति ज्ञेयं ततोऽन्या कात्र संहिता ॥ संधिः स्यान्मध्यमं छिद्रमाकाशादिस्तथैव च ॥६४॥ फै ते पूर्वोत्तरे संहिताया रूपे पत्र पृथिव्यादिदृष्टिरित्याशङ्कयाह । पूर्व इति । उक्ताक्षरातिरेकेण संहितारूपस्य दुनिरूपत्वमाह । तत इति । अक्षरयोर्म- ध्यमं छिद्रं संधिस्तत्र च पूर्ववदाकाशदृष्टिर्जलदृष्टिविद्यादृष्टिः प्रजाष्टिारह- टिश्च कर्तव्येत्याह । संधिरिति ।। ६३ ॥ ६४॥ संधत्ते येन संधानं वाय्वादिरिहकीर्त्यते। इतीमा इतिवाक्येन प्रदर्श्यन्ते यथोदिताः॥६५॥ पूर्वोत्तराक्षरयोः संवन्धहेतुर्यत्नविशेषः संघानं तत्र वायुदृष्टिविद्युदृष्टिः प्रव- चनदृष्टिः प्रजननेन्द्रियदृष्टिजिहादृष्टिश्च कार्यत्याह ! संधत्त इति । इत्थं संहितोपा- सनप्रकारा उक्ता इति विनियोगविधिमितीमा इतिवाक्यार्थकथनेनोपसंहरति । इतीमा इति ॥६५॥ १ (च.) श्यं विधिक्रमेण | २(ग घ.) "विना क्रमेण ) ३ (ग.घ. रु.च ) खमित्याह ।

·१८ अरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदा पवार्तिकम्। शीक्षाध्याये वेदोषास्ते तु यस्त्वेताः फलं तस्येदमुच्यते । शास्त्रार्पितधियोपेत्य यातादात्म्याभिमानंतः ॥ चिरासनं भवेदर्थे तदुपासनमुच्यते ॥६६॥ यथा दशादयः पड्यागाः समुचित्य फलसाधनमधिकारोशेनाभेदात्तथा प- श्योपनिषदः समुच्चिताः प्रजादिफलकामस्यानुष्ठेपा इत्पधिकारविधि य एवमेता इत्यादिवाक्यस्यार्थकथनेन कथयति । वेदेति । मजादि स्वर्गान्तमिदमापराम- श्यते । उपासनशब्दार्थमाह । शास्त्रेति । श्रुतिस्मृतिसिद्धेऽर्थे तदीयं साक्षात्क- रणं यावदुत्पद्यते तावद्विजातीयप्रत्ययानन्तरितसजातीपप्रत्ययसन्ततिकरण- मुपासनमित्यर्थः ।। ६६ ॥ संधीयतेऽसौ स्वर्गान्तः प्रजादिभिरसंशयम् । महती संहिता वेद यो यथोक्ताः समाहितः ॥६७ फलकामिनाऽनुष्ठीयमान संहितोपासनं कामितफलाय संपद्यते फलानभि- संधिनी त्वनुष्ठीयमान तदेव ब्रह्मविद्यार्थं भवतीत्य भिमेत्य वेदोपास्ते यस्त्वित्या. दिनोक्तं मपञ्चयति । संघीयत इति ॥ ६७ ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ यश्छन्दसामितिज्ञानं मेधाकामस्य भण्यते। आवहन्तीति तद्वत्स्याच्छीकामस्येह लिङ्गतः ॥६८॥ यश्छन्दसामित्यारभ्य श्रुतं मे गोपायेत्यन्तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्यमाहा परछ- न्दसामिति । तेन हि ज्ञानमोकारोपासनमधिकृत्य जपो मेधाकामस्योच्यते । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोत्विति लिङ्गान्मेधाहीनेन ब्रह्मणोऽवगन्तुमशक्यत्वात्तत्काम- स्य जपोऽपि ब्रह्मविद्यार्थी भवतीत्यर्थः। आवहन्तीत्यारभ्यानुवाकसमाप्यन्तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्यमाह । आवहन्तीति । यथा जपो मेधाकामस्याभिधीयते तथैवा- वहन्तीत्यादिना सबैणानुवाकेन श्रीकामस्य होमो विवक्षितः स्यात्ततो मे त्रि- यमाचहेति लिङ्गात् । न हि श्रीविहीनेन वित्तयुद्धयर्थ यागाद्यनुष्ठातुं शक्यते ततः श्रीकामस्य होमोऽपि परंपरया ब्रह्मविद्योपयोगीत्यर्थः ॥ ६८॥ १( ग घ ते म व 1 २ (ग. घ.) माऽनु'1३(ग घ.) स्येति लि'।

·BHAR तृतीयोऽनुवाकः] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । N.१९ छन्दःशब्दास्त्रयो वेदास्तत्प्रधानत्वकारणा | KIRARY ऋषभो विश्वरूपश्च सर्ववाग्व्याप्तिकारणात वेदत्रयं छन्दःशब्दवाच्यं तस्मिन्वेदत्रये प्रधानत्वमोंकारस्यास्ति तस्मादेव कारणाहपभशब्दादोकारो गृह्यते । तद्यथा शड्डनेत्यादिश्रुतेरोंकारस्य सर्वात्मक- त्वश्रवणाद्विश्वरूपश्चासावितिपदत्रयस्यार्थमाह । छन्दःशैब्दा इति ॥ ६९ ॥ अमृतेभ्योऽसौ वेदेभ्यः प्रतिभातः प्रजापतेः । ओंकारस्य हि नित्यत्वान्नाञ्जसोत्पत्तिरुच्यते ॥७०॥ छन्दोभ्योऽधीत्यादेरर्थमाह। अमृतेभ्य इति ।अमृतादिति पदमपि बहुवचन- सामानाधिकरण्याबहुवयनत्वेन योज्यते संबभूवेति जन्मवाचके पदे भूपमाणे किमिति मजापति|कान पतपदित्पादिश्रुत्यन्तरमनुसृत्य श्रेष्ठत्वेन प्रतिभानं व्याख्यापते तबाह । ओंकारस्पेति ॥ ७० ॥ ओंकारः सर्वकामेशः स इन्द्रः परमेश्वरः । मेधया प्रज्ञया मां स स्टणोतु प्रीणयविति ॥७१॥ समेन्द्रो मेधयेत्पादेरर्थमाह । ओंकार इति ।। ७१ ॥ अमृतत्वैकहेतोः स्यामात्मज्ञानस्य धारणः ॥७२॥ विचक्षणं च मे भूयाच्छरीरं देव सर्वदा । मनः प्रल्हादिनी मे स्याजिह्वा मधुरभापिणी ॥७३॥ अमृतस्येत्यायमृतशब्देनामृतहेतुत्वादात्मज्ञानमुच्यते तस्याहं त्वत्प्रसादादा- रपिता स्पामिति प्रार्थनान्तरमाह । अमृतत्त्वेति ॥ ७२ ।। शरीर में विचर्षणमित्यस्पार्थमाह । विचक्षणं चेति । जिह्वा मे मधुमत्तमे- त्यस्पार्थमाह । मन इति । यदि हि शरीरपाटवं न स्यात्तदा मेधाफलस्यात्म- मानस्य सिद्धयर्थ श्रवणाधनुष्ठानयोग्यता न मे सिध्येत् । यदि च मदीयं वागि- न्द्रियं परुपमापणे व्याधियत तदा ज्ञानोपदेष्टर्यपि तत्संभवान्न मे ज्ञानं संभवेद- तस्तदुभयं प्राथ्पते मुमुक्षुणेत्यर्थः ।। ७३ ॥ १ ( ग घ ) शन्दम्र । २ ( ग घ च ) शब्द ई। ३(ग घ च ) नसि।

·सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपदाप्यवार्तिकम् । [शीक्षाध्याये कर्णाभ्यां चैव वेदार्थ भूरि विशृणुयामहम् । ब्रह्मणश्चासि कोशस्त्वमसेरिव परात्मनः ॥७४॥ फर्णाभ्पामित्पादेरर्थमाह । कर्णाभ्यामिति । ओंकारस्प शब्दमात्रत्वेनाये. सनत्वात्कथं मेधादिमदाने सामर्थ्य कथं चन्द्रशब्दवाच्यत्वमित्याशड्याऽऽह.. ब्रमणश्चेति । ओंकारस्प योपलब्धिस्थानत्वेन ब्रह्मसनिकपत्तित्र सर्वमुपपन्न- मित्यर्थः ।।७४ ।। अपविद्वेषणा यस्मात्त्वयि पश्यन्ति तत्परम् । अभिधानप्रतीकत्वहारेणास्योपलब्धये ।। त्वमेव हेतुतां यासि तस्माकोशस्त्वमुच्यसे ॥७५॥ ब्रह्मकोशत्त्वोकारस्य साधयति ।अपविद्वेति । त्वयीति सप्तमी निमित्ताया। कथाकार निमित्तीकृत्य विरक्ता मुमुक्षवो ब्रह्म पश्यन्तीत्यपेक्षायामाह । मभि- धानेति ।।७५॥ लौकिकमज्ञया यस्मान्मेधया पिहितस्ततः। नोपासते पराश्चित्तास्त्वां देवममृतप्रदम् ॥७६॥ प्रक्षाभेदेन मुमुषणामपेक्षितमेोदिदाने चेदोंकारः सामथ्र्पमश्नुते तदि किमिति सैवरेव मेधाद्यार्थिभिरसौ नोपास्यते तत्राद। लौकिकेति । विषयाभिनिवेशो शैफिकमज्ञा.॥ ७६ ॥ रागदेपादिहेतुभ्यः श्रुतं गोपाय मे प्रभो ॥७७॥ येन श्रुतेन संपन्नस्त्वामेव प्रविशाम्यहम् । प्रापयन्यावहन्तीतिविस्तारार्थोत्तरा क्रिया ||७८॥ श्रुतमित्पादेरर्थमाह । रागद्वेषादीति । ज्ञानसाधनं श्रवणादिकमनुतिष्ठतो मे यथा रागादिज्ञानप्रतिबन्धकं न भवति तथा स्वया कर्तव्यमित्यर्थः । मेधाका- स्प जपार्थान्मत्रान्व्याख्याय श्रीकामस्य होमान्मिन्नान्व्याचिख्यामरावहन्ती वितन्वानेतिपदद्वयस्प क्रमेणार्थमाह । प्रापंयन्तीति ॥ ७७ ॥ ७८ ।। + १ (क. ख.) किश्या | २ (ग. घ.) धादा। ३ ( क. स.) किश्ये- वि। ४ (क. ख. ग. घ..) विस्वरा।

·२१ तृतीयोऽनुवाक.३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । कुर्वाणामुभयं देव चिरमावह मे श्रियम् । ततो वेदार्थविज्ञानादन्नपानान्तदायिनीम् ॥७९॥ कुर्वाणत्यादेरर्थमाह । कुर्वाणामिति । उभयं वसाधानयनं तद्विस्तारं चेत्य- थः। देवत्योंकारो ब्रह्माभेदेन संबोध्यते । वेदार्थ विज्ञानादनन्तरमिविशेषः वर- भावे श्रीरनाप संभाव्यते ॥ ७९ ॥ लोमशां पशुभिर्युक्तां प्रत्येकं सर्वदोत च । मन्त्रान्तज्ञापनार्थाय स्वाहाकारोऽयमुच्यते ॥८॥ लोमशामित्यादेरर्थमाह । लोपशामिति । अजाव्यादियुक्तत्वं श्रियो लोमश- त्वं स्वतस्तदयोगात्सर्वदा वासांसि सर्वदा गाः सर्वदाऽनपाने च मामावदन्ती विस्तारयन्ती कुर्वाणां श्रियमावहेत्त्यन्वयं सूचयति । प्रत्येकमिति । स्वाहाका- रमयोगस्पाभिप्रापमाह । मन्त्रान्तेति ॥ ८॥ तथैव चोत्तरत्रापि स्वाहा तत्संभवाद्भवेत् । देवेन मानुषेणैव वित्तेनाऽऽमुत्रिकैहिकम् ॥ कर्म कर्तुमलं यस्मात्मार्थ्यते तेन तवयम् ।। ८१ ॥ उत्तरेष्वपि मन्त्रेषु स्वाहाकारो मन्त्रान्तज्ञापनायैव भवेत्तत्र तत्र स्वाहाकारेण मन्त्रान्तज्ञापनसंभवादित्याह । तथैवेति । ननु किमर्थं मुमुक्षुणा ज्ञानं धनं च प्रा. पते तत्राऽऽह । देवेनेति । दैवं वित्तं ज्ञानम् । मानुपं सुवर्णादि ॥ ८१॥ आयन्तूद्दिश्य मां सर्व अधीति श्रवणार्थिनः ॥८२॥ प्रकृष्टयार्थ प्रमायन्तु यत्नतो ब्रह्मचारिणः । संभूय कोदिशश्चैव मामेवायन्तु सत्वराः ॥ ८३ ॥ आमापन्त्वित्पादेरर्थमाह । आयन्त्विति ॥ ८२।। अमापन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा शमापन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहेतिवाक्पद्वयं केचित्पठन्ति तस्यार्थमाह । महष्टयर्थमिति ॥ ८३ ॥ १ (ग. घ.) मत्रान्वेषु । २ (क. ख.) 'कृष्टार्थ । ३ (क. ख.) रुटा । , ·२२ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीपोपनिपदाम्पवार्तिकम् । शीक्षाध्यायें जनेऽसानि यशश्चेति पूर्वस्यैतत्प्रयोजनम् । वस्यसोऽहं सकाशाच्च श्रेयान्स्यां गुणतोऽधिकः ॥ वसीयसो वस्यस इतीलोपश्छान्दसो भवेत् ॥४॥ किमर्थमनेकवह्मचायांगमं प्रार्थ्यते तन्नादाजनेऽसानीति । वहयो ब्रह्मचारि- णो यदि मचो विद्यामाददीरन्विद्वत्सभायां. तदा मम ख्यातिर्भवतीत्यर्थः।- यानित्पादेरर्थमाह । वस्पसोऽहमिति । वस्यस इति वसीयस इत्यस्मिन्नर्थ है- कारलोपश्चान्दसः । वसीयसः सकाशादहं श्रेष्ठः स्यामित्यर्थः ।। ८४ ।। ईयमुन्वसितुर्वा स्यात्स्याहा वमुमतः परः अभीष्टोऽतिशयो यस्मात्सजातीयाद्गुणोनतेः ॥८५॥ वसितुः पुरुषाद्धनवतो वा पुरुपादुत्तरत्रायमीयसुन्मत्ययो न धातोरुपरिष्टा- दितिविवक्षितत्वादित्याह । ईयमुनिति । तत्र हेतुमाह । अभीष्ट इति । गुण- तया सजातीयेभ्यः श्रेष्ठत्वस्य विवक्षितत्वादित्यर्थः । अथवा वस निवासे वस आच्छादन इति धातुद्वपादुमत्पर्यः । ताच्छील्पार्थे' वमुर्वसनशीलः पराच्छा- दनशीलो वा वसुरित्यतिशयेन वमुर्वसीपानुक्तस्तस्माद्वसीयसोऽहं श्रेष्ठः स्याम्। वसमान्वा वसुशब्देन लक्ष्यते । ततो वसुमत्तरादहं श्रेष्ठो भ्यासमित्यर्थः ॥८॥ ब्रह्मणः कोशभूतं त्वां भगवन्प्रविशाम्यहम् । मां च सर्वात्मभावेन प्रविशेश प्रसीद मे ॥८६॥ ऐकात्म्यमावयोरस्तु भेदहेतु विनाशय । अनन्तभेदे त्वय्येव निमजे दुष्कृतं ततः ॥८७॥ पूर्वोक्तस्य प्रार्थनस्य प्रयोजनमाह । ब्रह्मण इति । मुमुक्षोः श्रेष्ठत्वे सत्यों- कारवाच्येन ब्रह्मणा सहकत्वमपेक्षित सेत्स्पतीत्यर्थः । तस्मिन्नित्यादेरर्थमाह । अनन्तेति । यस्मादहं त्वदात्मभृतोऽस्मि तस्मात्त्वनिमित्तमेव मम पापक्षयः स्पादित्यर्थः ॥८६॥ ८७ ॥ १ (ड) "क्षित्वां । २ (गध) 'य. । शोलेऽर्थे सुरेश्मसु वस (च.) यः । लेड मुखेन वमुर्वम् । ३ (ख ) | नेश्मम वस (इ.) ) स्ववेश्मस वम ।

·. तीयोऽनुवाकः३] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितम् । २३ द्रुतमापो यथा यन्ति निम्नेन मकरालयम् । तथैवायन्तु मां सर्वे समन्ताद्ब्रह्मचारिणः ॥८८॥ यस्मिनहानि जीर्यन्ते सोऽब्दोऽहर्जर उच्यते । अहर्जरे यथा मासा यन्ति संवत्सरात्मनि ॥८९॥ यदुक्तं ब्रह्मचारिणो मामापन्विति तत्र दृष्टान्तद्वयं श्रुत्युक्तं व्याचष्टे । हुतमित्यादिना ॥ ८८ ॥ ८९॥ आसन्नगृहपर्यायः प्रतिवेश इहोच्यते। प्रतिवेश इवासि वं सर्वदुःखापनोदकृत् ॥ ९० ॥ प्रतिवेशोऽसीत्पत्र प्रतिवेशशब्दार्थमाह । आप्तन्नेति । सन्निहितगृहवदशेपदुः- खनिवृत्तिहेतुस्त्वमितिवाक्पार्थ कथयति । प्रतिवेश इति ॥ ९० ॥ प्रतिप्राणिप्रवेशादा प्रतिवेशोऽसि कीर्त्यसे । मां प्रत्यतः प्रभाहि त्वं प्रमापद्यस्व चाञ्जसा ॥९॥ आकाशवत्सर्वपाण्यनुप्रवेशाद्वा प्रतिवेशस्त्वमित्यर्थान्तरमाह । प्रतिमाणी- ति । ममा भाहीत्यादेरर्थमाह । मां प्रतीति । यतस्त्वं सर्वगतोऽतो मां.प्रति प्र- माहि त्वत्स्वरूपं प्रकटय मां च प्रपद्यस्वेत्यर्थः । प्रकृतेपु मन्त्रेषु ब्राह्मणोत्पन्न- त्वात्तद्बद्भावादार्पयादि नाऽनुसंधेयम् ॥ ९१ ॥ इति तृतीयोऽनुवाकः॥३॥. उपासनमथेदानी व्याहत्यात्मन उच्यते ॥ स्वाराज्यफलसिद्धयर्थ महिमाऽतोऽस्य कीर्त्यते ॥१२॥ ओंकारवाच्यत्वेन तत्पतीकत्वेन वा ब्रह्मणो ध्येयत्वमुक्तम् । जपार्था हो- माश्चि मन्त्रा व्याख्याताः । संप्रति व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽपरस्योपासनं विशिष्टफलं वक्तव्यमित्युत्तरानुवाकस्य तात्पर्यमाह । उपासनमिति । यतो व्या- हृत्पात्मनो ब्राह्मणोऽत्रोपासनं विवक्षितमतः समनन्तरवाक्येन तथाविधव्रह्मणः स्तुतिर्विवक्षितेत्याह । महिमेति ।। ९२ ॥ भूर्भुवः स्वरितिज्ञेयाः प्रसिद्धा व्याहतीनरैः । तिम्रस्तासां चतुर्थी तु मह इत्यपिरभ्यधाव ॥१३॥ एवं तात्पर्यमुक्त्वाऽक्षरार्थ कथयति । भूरिति । व्याहृतीरितिद्वीतीया प्रथ- मा तासामित्यादिवाक्यत्रयस्यार्थमाह । तासामिति ॥ ९३ ॥ १ (क. ख. ग. घ.) वायान्तु । २(ग. घ.) शगिरोच्य। ३ (घ, च.) पर्या- थमा ४ (क. ख. ग. घ.) तुर्थी तु।.

·२४ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपलाष्पवार्तिकम् । शीक्षाध्याय महाचमसगोत्रत्यागोत्रार्थस्तद्वितो भवेत् । माहाचमस्योतः साक्षान्महो वेदयते पराम् ॥१४॥ तद्धितार्थमाह । महावमसेति ॥ १४ ॥ उपासनाङ्गतार्थोऽयमृपिनामग्रहो भवेत् । आर्षेयस्मृतिसंमिश्रमुपासनमिहोच्यते ॥ ९५ ॥ पिनामग्रहणस्य प्रयोजनमाह । उपासनेति ।। ९५॥ चतुर्थी व्याहृतिर्येयं ब्रह्मेत्येवमुपास्यताम् । महत्वाद्ब्रह्म सा ज्ञेया आत्मा चामोति येन सा ॥१६॥ तोत्पस्पार्थमाह ( चतुति । तस्या महत्त्वाहह्मत्वं सर्वव्यापकत्वाचाss- स्मत्वमित्येतदाह । महत्वादिति ॥ ९६ ॥ आदित्यचन्ब्रह्मानभूतेन व्यापिना यतः ॥९७॥ लोकदेवादयो व्याप्सा आत्मा तन महो भवेत् । देवताग्रहणं चात्र परिशिष्टोपलक्षणम् ॥ ९८॥ सर्वव्यापकत्वं साधयति । आदित्येति ॥ ९७ ॥ व्याहतीनां श्रद्धागृहीतत्वात्तत्त्यागेनोक्तं ब्रह्म बुाझे नारोहति । अतो व्या- इतिशरीरं हिरण्यगर्भायं ब्रह्म हृदयान्तध्यत्वेनोक्त्वा महोव्याहृतावङ्गिबम- दृष्टिमहत्वव्यापकत्वसामान्यादितराश्च व्याहृतपस्तस्य पादाद्यवयवत्वेन कल्प्य- न्ते । पथमा व्याहृतिः पादौ द्वितीया बाहू तृतीया शिर इति व्याहृत्पवयवं ब- झोपासीतेत्युत्पत्तिविधिरित्युक्तम् । इदानीमङ्गान्यन्या देवता इत्पत्र देवताग्रहण- स्प तात्पर्यमाह । देवतेति ॥२८॥ लोका देवास्तथा वेदाः प्राणाश्चाङ्गानि सर्वशः। मह इत्यस्य ज्ञेयानि व्याहृत्यात्मन एव हि ॥९॥ परिशिष्टोपलक्षणे सिद्धमर्थमाह । लोका इति ॥ ९९ ॥ महीयन्ते यतः सर्व आदित्याद्यात्मना परे। मह इत्येवमुक्तेन तस्मादात्मा भवेन्महः ॥१०॥ चतुर्थव्याहव्यापकत्वेनाऽऽत्मत्वं पूर्वत्रोकम् । अधुना लोकादिद्धिहेतुत्वा- दात्मत्वमित्येतदाह । महीयन्तइति ।। १०० ॥ १(क..) लोका दें। २(रु.) नोक्तं म३ग.)म्पन्ते । ४(ह.) भगमिदय। ५ (ग. प.) द्या यथा ।

·चतुर्थोऽनुवाक:४] आनन्दगिरिंकृतटीकासंवलितम् । आत्मना. हि महीयन्ते हस्ताद्यनानि सर्वशः। यथा लोकादयस्तहदादित्याद्यात्मनधिताः ॥१॥ उक्तमर्थ दृष्टान्तेन साधयति । आत्मनेति । यथा देवदत्तस्य पादादीन्यला- नि मध्यभागश्चाङ्गी तेपामेङ्गानां वृद्धिहेतुत्वादुच्यते तथा । महोव्याहतिब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य लोकाद्यात्मकस्प मध्पभागो लोकादेरादित्पाद्यात्मना वृद्धिहेतु- वादात्मेति चोच्यत इत्यर्थः ॥ १॥ अयं लोकोऽग्निर्ऋग्वेदः प्राणश्चेति चतुर्विधा । भूरिति व्याहृतिज्ञैया तथैवान्या यथाक्रमम् ॥२॥ उत्पत्तिविधेरुक्तत्वादनविशेषविधिमधुना कथयति । अपमित्पादिना।। २॥ अन्तरिक्षं च वायुश्च साम चापान एव च । चतुर्धा भुव इत्येपा द्वितीया व्याहृतिर्मता ॥३॥ द्यौरादित्यो यजुश्चेति व्यानश्चेति चतुर्थ्यपि। महेश्चेति पुरा प्रोक्ता चतस्रः स्युश्चतुर्विधाः ॥४॥ तथैवान्या इत्यादि विवृणोति । अन्तरितमिति ।। ३ ।। व्यानश्चेत्यत्र तृतीया व्याहृतिमतेत्यनुपज्यते । महश्चेति चतुर्थ्यपि व्याह- तिः। एवं पूर्वव्याहृतिवदादित्यचन्द्रब्रह्मानभूतेनेत्पत्र चतुर्विधा मोक्तत्याह । चतुर्थ्यपीति । प्रदर्शितप्रकारेण चतस्रो व्याहृतयश्चतुर्विधा भवन्तीति निगमय- ति । चतस्रः स्युरिति ॥ ४ ॥ उक्तानां पुनरुक्तिः स्यादुपासानियियंसया । यथोक्ता व्याहृतीरेता वेदोपास्ते तुं यो नरः॥ स वेद सकलं ब्रह्म वक्ष्यमाणविशेषणम् ॥५॥ अयं लोक इत्यादिना व्याहृतीनां प्रत्येकं चतुर्विधत्वमुक्तमेव किमित्तिपुनरु- च्यते तत्राह । उक्तानामिति । व्याहृतीनां स्तुत्यर्थं चतुर्विधत्वं नोच्यते किंतु प्रत्येक तासां चतुर्विधवेनोपासनं नियतमिण्यते । तथा पोडशकलस्य युरुपस्यो- पास्यत्वमत्र सेत्स्यति । अधिकवचनस्यार्य विशेपसूचकत्वादित्यर्थः । अधिकार- विधिविवक्षया ता यो वेदेत्यादेरर्थमाह । यथोक्ता इति । व्याहत्त्यनुवाकनीक्त व्र- ह्मोपासने गुणविधानमनन्तरानुवाके भविष्यतीत्यभिमेत्य विशिनष्टि । वक्ष्य- माणेति ॥ ५॥ १(क. ख.) ति वोच्य । २ (ग.प.क.) हश्चैवं पु। ३(ग. घ. च. 'वा- न्येत्या ४ (क.) तुर्धा | ५ ( ग घ.) रचिव) ६ (ग. घ. च.) नोक्तन । ४ ·२६ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाण्यवार्तिकम् । [शीक्षाध्याये ब्रह्म वेद स इत्येवं पुनरुक्तं किमुच्यते । वक्ष्यमाणानुवाकार्थविवक्षुत्वाददोषता॥६॥ तब्रह्मेति ब्रह्मणश्चतुर्थच्याहत्यात्मन उक्तत्वात्पुनरुक्तिरनधिकैतिशते । ब्रह्मेति । अनुवाकद्वयनैकमुपासनं विवक्षितमिति वक्तुमुक्तानुवादानास्ति पुन- रुक्तिरित्पाह । वक्ष्यमाणेति ॥ ६॥ स य एषोऽन्तरित्यादि वक्ष्यमाणानुवाकगम् । वस्तूपास्यमिहैवेति स वेदेति पुनर्वचः ॥७॥ सत्पमित्पादिभाष्यमाश्रित्योक्कमेव प्रपञ्चयति । स य इति ॥७॥ एकवाक्यत्वमेतस्माद्वयोरप्यनुवाकयोः ॥८॥ लोका देवादयश्चास्मा उपासित्रे यथाबलम् । बलिं भोगं प्रयच्छन्ति फलमेतदुपासितुः ॥९॥ अतो वक्ष्यमाणानुवाकेनेत्यादिभाष्यार्थमाह । एकवाक्पत्वमिति । एतस्मादु- पासनक्यादित्यर्थः ।। ८॥ सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीत्यस्पार्थमाह । लोका इति । उपातित्रे स्वा- राज्यमासापेत्यर्थः ॥ ९॥ इति चतुर्योऽनुवाकः ॥४॥ तिखो व्याहृतयो यस्य ब्रह्मणोऽङ्गान्यवादिपम् । स्थानादिसिद्धये तस्य परः संदर्भ उच्यते ॥ १०॥ उत्तरानुवाक्यस्प तात्पर्यमाह । तिस्र इति । ताश्चेत्याध्यात्मिका दर्शिताः। ब्रह्मणो महाल्पाहत्यात्मकस्य स्थानादीत्यादिशब्देन गुणमार्गों रहते ॥१०॥ स यः परोक्षनिर्दिष्टः प्रत्यक्षेण स दयते। अन्तर्हृदय आकाशे पश्याऽऽस्मानं त्वमात्मना ॥११॥ स वेद प्रोति पूर्वस्मिन्ननुवाके परोक्षरूपेण निर्दिष्टं ब्रह्म मत्पक्ष हृदयाकाशे मदश्यत इति पदार्यव्याख्यानं करोति । स य इति । तस्मिनयं पुरुप इत्यस्य तात्पर्पमाई । अन्तरिति ॥ ११ ॥ १ (ग, घ. .) राज्य प्रा२(.) चाश्च लोकापामि (ग. ध.च.) वाधेत्यापारिम १३ (ग. प.) जो न्या।

·२७ पश्चमोऽनुवाक:५] आनन्दगिरिकतटीकासंलितम् । पद्मांकारो हि मांसस्य खण्डो हृदयमुच्यते । आकाशस्तस्यमध्ये यो बुद्धेरायतनं सदा ॥ तस्मिन्स पुरुषो ज्ञेयो मनोमय इहानसा ॥ १२ ॥ हृदयशब्दार्थमाह । पति । अन्तरित्पादेर्वाक्पार्थ कथयति । आकाश इति ॥ १२॥ शशिस्थराहुवत्साक्षान्मनस्येवोपलभ्यते ॥ १३ ॥ मनुते मनसा यस्मात्तेनायं स्यान्मनोमयः। स्याहा तदभिमानित्वात्तल्लिङ्गात्तन्मयः स्मृतः ॥१४॥ मनोमयत्त्वं तस्प श्रुत्योक्तमनेकधा साधपति । शशिस्थेति ॥ १३ ॥ मनुते विषयजातमितिशेषः । तल्लिङ्गात्तेन मनसा लिडेन गम्यमानत्वादि- त्यर्थः ॥ १४ ॥ अमृतोऽमरणधर्मा स्यादिरण्यं ज्योतिरुच्यते । तन्मयोऽयं पुमान्ध्येयस्तत्माप्ती हारथोच्यते ॥१५॥ शद्वयस्पार्थमनूद्य गुणद्वयात्मकत्वेन ब्रह्मणो ध्येयत्वमाह । अमृत इति । 'अन्तरेणेत्यादिवाक्पस्य तात्पर्यमाह । तत्माताविति । शरीरस्थित्यर्थकर्मसमा- स्यानन्तर्यमधशब्दार्थः ॥ १५ ॥ ऊर्ध्व प्रवृत्ता नाड्येका सुषुम्ना हृयाद्धि । गत्वा तालुकयोर्विदान्मध्ये नोदानगर्भया ॥ १६ ॥ स्तनवल्लम्बते कण्ठे मांसखण्डस्त्वधोमुखः इन्द्रस्यासौ मृतिज्ञैया रेचकेन तया व्रजेत् ॥ १७ ॥ तमेव द्वारशद्धितं मागं तेनोपासकस्य गमनं च वाक्यं योजयन्दर्शयति । अर्घमित्यादिना । या हृदयादारभ्य सुपुन्ना नाडी ध्येयस्येन्द्रस्यापरस्प ब्रह्म- णः प्राप्तये प्रवृत्ता सा च मृतिर्योगशास्त्रानुसारेण ज्ञातव्या ॥ १६ ॥ यया चौपासको विद्वान्कण्ठे स्थितं स्वनसदृशमधोमुखं संलम्बमानं मांसख- ण्ड भित्वा तालुकयोर्मध्ये न गत्वा प्रकृतया मृत्योदानवायुपूरितया रेचकमा- णायामवलाद्ब्रजेदिति योजना ॥ १७ ॥ १(च.) वेनकस्य । २ (ग.घ.रु.) रशाब्दि। ३ (ग.घ.) 'न्द्रस्य पर ·२८ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । शीक्षाध्याये तया गत्वाऽथ यायात्स येत्केशान्तो विवर्तते । भित्त्वा शिरकपाले हे भूरित्यग्निं प्रपद्यते ॥ १८॥ द्वितीययाऽथ व्याहत्या वायौ संप्रतितिष्ठति । आदित्ये सुवरित्येवं लोकेशे प्रतितिष्ठति ॥ १९ ॥ स्थित्वैवमङ्गभूतेषु प्रतितिष्ठत्यथाशिनि । मह इत्यात्मनि स्थित्वा स्वाराज्यं प्रतिपद्यते ॥२०॥ किं ब्रजेदित्यपेक्षायां यत्रेत्यादि व्यांचष्टे । तयेति । फलमाप्त्याभिमुख्या- नन्तर्यमशब्दार्थः । शिरस्कपाले भित्त्वा मूर्धानं गत्वा तदनन्तरमङ्गाङ्गिभावेन स्थितं ब्रह्म मानोतीत्याह । भूरित्यादिना ।। १८॥ १९ ॥ २० ॥ नान्यो राजाऽस्ति यस्येह राजा यः स्वयमेव तु। स स्वराद् तस्य भावन स्वाराज्यमिह कीर्यते ॥२१॥ भानोति स्वाराज्यमित्यत्र स्वाराज्यशब्दार्थमाह 1 नान्य इति । व्यवहारभू- भिर्वाक्यं चेहशब्दाभ्यां परामृश्यते ॥ २१ ॥ मनो गीश्चक्षुपां चैव श्रोत्रविज्ञानयोरपि । आप्नोति पर्युपासीनः स्वाराज्यं नात्र संशयः। तत एतत्फलं दिव्यं यथोक्तोपासनाद्भवेत् ॥ २२ ॥ आप्नोति मनसस्पतिमित्यादि व्याकरोति । मनो गीरिति । एतत्चत्तो भवती ति व्याकुर्वन्फलमुपसंहरति । तत इति ॥ २२ ॥ व्याहत्यात्मन एतस्य रूपसंकृप्तयेऽधुना। उपासनविधित्सायै परो ग्रन्थोऽवतार्यते ॥२३॥ आकाशशरीरं ब्रह्मेत्पादेवाक्यस्य तात्पर्पमाह । व्याहत्यात्मन इति । फुत्र हिरप्पगर्भपसंक्लप्तिरुपपुज्यते तत्राह । उपासनेति ॥ २३ ॥ १ (ग.) त्या यां। २ (ख, ग.) या पेशा। ३ (ग. घ.) यो सम। ४ (ग. प. उ.) भस्य ।

·पञ्चमोऽनुवाकः५] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । वियदेहमिदं ब्रह्म वियत्सदृशमेव वा। मूर्तामूर्तस्वभावं च त्रैलोक्याद्यात्मतो भवेद ॥२४॥ तापर्यमुक्त्वा पदार्थमाह । वियदिति । इदं ब्रह्मेत्याकाशोपाधिकमुच्यते तस्य च वियता सूक्ष्मत्वव्यापित्वादिभिः साहश्यं सत्यात्मेत्यस्यार्थमाह । मूर्तामूर्ततिक्षा सच्चत्यचेति भूतपञ्चकं मूर्तामूर्तात्मकं सत्यं तदात्मा स्वभावो यस्य तद्रहास- त्यात्मत्पर्यः ॥ २४॥ इन्द्रियारमणं चैव मनआनन्दमेव च । शान्त्या समृद्धमत्यर्थ ब्रह्मैतदमृतं परम् ॥ २५ ॥ माणाराममित्यादेरर्थमाह । इन्द्रियति । माणेण्विन्द्रियेष्वारमपामाक्रीडा पस्य पत्र वा नेपामारमणं तद्ब्रह्म प्राणारामं मनआनन्देमानन्दकरमेवं यस्य तद्ब्रह्म तथेत्यर्थः । शान्तिसमृद्धममृतमिति पदद्वयस्यार्थमाह । शान्त्येति ॥ २५ ॥ प्राचीनयोग्योपास्वेतद्यथाव्याख्यातलक्षणस् । माहाचमस्य आचार्य अन्तेवासिनमुक्तवान् ॥ २६ ॥ उक्तविशेषणमपरं ब्रह्मात्मत्वेनोपास्पमित्याचार्यनियोगं शिष्यं प्रति दर्शयति । भाचीनेति ॥ २६ ॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ पालस्वरूपेणैतस्य भूयोऽप्यन्यदुपासनम् । उदारफलसिद्धयर्थ पृथिवीत्युच्यतेऽधुना ॥२७॥ मकृतस्यैव ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य पाङस्वरूपेणोपासनं वक्तव्यमित्युत्तरा- नुवाकमवृत्तिरित्याह । पातेति ॥ २७ ॥ पञ्चभिर्यत आरब्धं जगत्पाश्रमतो भवेद । यज्ञः कृप्तो भवेदेवं पाडो यज्ञ इति श्रुतिः ॥२८॥ कथं हिरण्यगर्भस्प पट्टित्वमित्याशय पञ्चभूतारब्धत्वाजगदात्मा हिरण्य- गर्भः पाको भवतीत्याह । पञ्चभिरिति । एवं सति जगदात्मनो हिरण्यगर्भस्य यजत्वमपि क्लप्तं गवतीत्याह । यज्ञ इति ॥२८॥ १ (क. ख.) त्मनो मी २ (च.) स्य वि। ३ (आ.) वि । भू! ४ (म घ.) मणं क्रो। ५ (क, ख... 'न्दक। ६ (क.) में कर्तव्य ।

·सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्धाण्यवार्तिकम् ।। [शीक्षाध्याये यज्ञेन परिक्लप्तेन त्रैलोक्यात्मानमश्रुते । पाङ्गत्वसिद्धये तस्मादारब्धपा परा श्रुतिः ॥२९॥ पत्नीयजमानपुत्रदेवमानुपवितैः पञ्चभिः संपाद्यतया यज्ञस्य पाङ्गत्वं वक्तव्य जगतो पजत्वं किमर्थ कल्प्यते तत्राह । यज्ञेनेति । पानात्मकयज्ञरूपमजापत्यु- पासनात्मजापतिरेव भवतीत्यर्थः । पानात्मकजगदुपासनस्य विशिष्टफलवत्वाज- गतो वक्तव्यं पाङ्गत्वमित्युचरग्रन्थमवृत्तिरित्युपसंहरति । पाङ्गत्वेति ॥ २९ ॥ दिगन्तं लोकपातं स्यानक्षत्रान्तं च दैवतम् । आत्मान्तं भूतपातश्च विराडात्माधिकारतः ॥३०॥ वाक्पत्रयमाश्रित्य पङ्गिविभागं दर्शयति । दिगन्तमिति। कोऽसावात्मेतिभू- वप्रकरणादात्मशब्देन विराडुच्यत इत्याह । विराठिति ॥ ३०॥ उपलक्षणमेतत्स्याद्देवतालोकपानयोः। अधिमूतमिति वक्ष्यामोऽथाध्यात्ममतः परम् ॥३१॥ इत्पधिभूतमित्पन्न भूतग्रहणस्प विवक्षितमाह । उपलक्षणमिति । अधा- ध्यात्ममित्यत्र तात्पर्यमाह । वक्ष्याम इति ॥ ३१ ॥ वायुपाङ्ग समानान्तं खगन्तं चैन्द्रियं तथा। चर्मादि धातुपाङ्गं च विश्वमेतावदुच्यते ॥३२॥ वाक्पत्रपमाश्रित्याध्यात्मिकं पाड्डत्रयं विभजते । वायुपामिति ॥ १२ ॥ पारमेव जगत्सर्वमिति दृष्ट्वाऽभ्यधापिः। पाङ्गं वा इदमाब्रह्मस्तम्बं नान्यदिति स्म ह॥३३॥ एतदधिविधायेत्पादेरर्धमाद । पाडूमेवेति । ऋपिउँदो वा यथोक्तदर्शनसंपनी का कश्चित् । निपातपं वस्त्वन्तरातत्त्वमतिद्धयर्थम् ॥ ३३ ॥ आध्यात्मिकेन पालेन संख्यासामान्यकारणा। बलयत्यात्मभावन पाझं बाह्यमशेषतः॥ ३४॥ उत्कृष्टदृष्टिनिकृष्ट कर्तव्पेतिन्यायादाध्यात्मिक पात्रपमितरपानपात्म- मा विवादित्यभिमेत्पपाङ्गपदस्पोपासनाप्रकारं दर्शपापा नैव पाझं स्टणोतीत्य- स्पार्यमाह । आध्यात्मिकेनेति ।. संख्यासामान्य पञ्चसंख्यावचम् ॥ ३४ ॥ इति पष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ १ (ग. प.) "मिदं । २ (क. ख.) दम । ३ (क. ख. ग. घ.) बेन्दिा ४ (ग. प. दिवसा ५ (ग. प.) कर (र.)। वल।

·- सप्तमोऽनुवाकः७] आनन्दगिरिकृतटीकासंलितम् । सर्वोपासनशेषस्य प्रणवस्याधुनोच्यते । उपासनमलं यस्माद्ब्रह्मणोः प्राप्तये इयोः॥३५॥ ओमिति ब्रह्मेत्याधनुवाकस्प तात्पर्पमाह । सर्वेति । उपासनाशब्देन शाखीयं सर्व कर्म लक्ष्यते । उपासनं परापरब्रह्मदृष्टयेविशेषः । तथोपासितस्प मणवस्प तत्माप्तिसाधनत्वादितिहेतुमाह । अलमिति । वेदविहिताः सवाः क्रियाः प्रणव- मुश्चार्य प्रवर्त्यन्ते तेन तस्प श्रद्धागृहीतत्वात्तत्परिहारेणोपदिष्टं ब्रह्म न बुद्धि- मारोहेदतस्तमादापैतस्मिन्नुभयविधव्रह्मदृष्टिविधीयत इत्यर्थः॥ ३५॥ परस्य ब्रह्मणो यस्मादपरस्य च चोद्यते । आलम्बनतया तस्मात्स एवात्राभिधीयते ॥ ३६ ।। परापरब्रह्मदृष्टयालम्वनत्वेनोंकारस्य परं चापरं चेत्यादौ विधानाच तदनुवा- देन ब्रह्मदृष्टिरत्र विधित्सितेत्याह । परस्पेति ॥ ३६ ।। अमित्यतच्छब्दरूपं ब्रह्मेति मनसा सदा । धारयेत्स्तुतये तस्य परो ग्रन्थोऽवतार्यते ॥ ३७॥ ओंकारोध्येयत्वेनात्रीच्यते न तु सर्वशेपत्वेनेत्येवं तात्पर्यमुक्त्वोमिति ब्रह्मेत्य- स्पार्थ माह । ओमिस्पेतदिति । उपास्यत्वादोंकारस्प स्तुत्पहत्वं गृहीत्वा समन- न्तरसंदर्भस्प स्तुतिपरत्वमाह ! स्तुतय इति ॥ ३७॥ तद्यथा शङ्कुनेत्येवं सर्वमोमिति युज्यते । अभिधानाइते यस्मादभिधेयं न विद्यते ॥ ३८॥ ओमितीदं सर्वमित्योंकारस्य कथं सर्वत्वमुच्यते सर्वस्योतत्कार्यत्वादित्या- शइथ तस्य सर्वले श्रुतियुक्ती क्रमेण दर्शयति । तद्यथेति ॥ ३८ ॥ अनुज्ञानुकृतिस्तद्वत्सर्वत्रोमिति कीर्त्यते । ओश्रावयेत्यनुज्ञाता यत आश्रावयन्ति च ॥३९॥ ओमित्पेतदनुक्रतीत्पत्रानुकृतिशब्देनानुज्ञा लोकवेदयोरुच्यते । तथा च त- स्प सर्वात्मत्वेनोत्कर्पवदनुज्ञारूपत्वाच्चोत्कर्षः सिध्यतीत्साह | अनुशेति । अ- प्योभावयेत्पादेरर्थमाह । ओश्रावयेतीति । अतोऽनुज्ञारूपत्वमोंकारस्य प्रकट- मितिशेपः॥ ३९॥ १ (ग. घ.) तम। २.(क. ख.) 'रोहयेदं। ३ (ग, घ. ह. च. 'स्वदादा (च.) स्तदारोहाये। ४ (ग. घ.) तरं सं। ५ (च.) स्यानुकार्य। ६ (क. ख. इ.) युक्तिका .

·सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम् । [शीक्षाध्याये प्रसौति ह्यनुजानाति ब्रह्मोमित्येव चविजम् । ' प्रवक्ष्यन्ब्राह्मणो वेदमोमित्येवं प्रयुज्यते ॥ ४०॥ ओमिति ब्रह्मा प्रसौतीत्यस्यार्थमाह । प्रसौतीति। ओमिति ब्राह्मण इत्यादेर- र्थमाइ । प्रवक्ष्यनिति ॥ ४०॥ उपानवानि ब्रह्मेति स च वेदमवाप्नुयात् ॥४१॥ परात्मा वा भवेद्ब्रह्म स तदोंकारपूर्वकम् ॥ प्रामोत्येव न संदेह उपासीतात ओमिति ॥४२॥ किमभिसंधायाँकारपूर्वकं वेदाध्ययनं करोति तत्राह । उपासवानीति। ब्रह्मश- देन वेदो गूयते ।। ४१॥ ब्रह्मशब्दस्यार्थान्तरमुक्त्वा तत्रापि वाक्यं योजयति । परात्मेति । उपासकः सर्वनान्ना परामृश्यते ।। ४२ ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ यथोतोपासनादेव स्वाराज्यफलसंश्रयात् । नैष्फल्ये कर्मणां प्राप्ते तत्साफल्यार्थ उत्तरः॥४३॥ थाप्नोति • स्वाराज्यमित्युपासनादेव स्वाराज्यश्रवणारकर्मणामानर्थक्पमाश- ष्ट्रय तदर्थवचं वक्तुमृतं चेत्याधुत्तरानुवाकप्रवृत्तिरित्याह । यथोक्तति ॥ ४२ ॥ स्वाध्यायोऽध्ययनं ज्ञेयं तथाचाध्यापन परम् । आधातव्या यथाशास्त्रमग्नयः श्रेयसे तथा ॥ होतव्यमनिहोत्रं च कुर्याचातिथिपूजनम् ॥४४॥ ऋतसत्पशब्दयोरर्थस्य प्रथमानुवाके गतत्वादिदानी स्वाध्यायमवचनशद्ध- योरर्थमाह । स्वाध्याय इति । अनपश्चेत्यादेरथं कथयति । आधातव्या इति ।। ४४॥ 'तथा संव्यवहारश्च मानुपं स्यादसंशयम् ॥४५॥ उत्पाद्या च प्रजा योग्या प्रजनं चर्तुसेवनम् । निवेशन सुतस्येह प्रजातिरितिगम्यताम् ॥४६॥ मानुपं चत्पादो मानुपशब्दार्थमाह । तथेति । लौकिका संव्यवहारो विवा. हादिः ॥ ४५ ॥ मजामजननशब्दयोरर्थमाह । उत्पाद्याचेति । मजाविशब्दार्थ विवक्षितं दर्श- यति । निवेशनमिति ।। ४६ !! १ (ग. घ. रु.) विजः। | २ (क.) बझैव स! ३.(ग. घ.) रोखीत्यना! ४ (ग. घ.) 'वयात्रा 1५ (ग घ.) किम।

·भष्टमोऽनुवाका आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । उक्तेषु व्याप्तेनापि कार्ये एव प्रयत्नतः । स्वाध्यायप्रवचने तेन प्रत्येकं च ग्रहस्तयोः ॥४७॥ पुनः पुनः स्वाध्यायमवर्चनग्रहणस्य तात्पर्पमाह । उक्तेष्विति ॥ ४७ ॥ वेदार्थबोधनं नास्ति स्वाध्यायेन विना यतः। तथा प्रवचनेनातो धर्मार्थ च ग्रहस्तयोः॥४८॥ कर्तव्यान्तरे व्याटतेनापि स्वाध्यायप्रवचने कर्तव्ये इत्यत्र हेतुमाह । वेदा- थैति । अतस्तयोः प्रत्येक ग्रहणमितिशेपः । प्रवचनेन विनेति संबन्धः । पुण्यो- पचयहेतुत्वाच प्रत्येकं ग्रहणं तपोरित्याह । धर्मार्थ चेति ॥ ४८ ॥ सत्यमेव तु वक्तव्यमिति सत्यवचा जगौ । राथीतरो मुनिस्तहत्तप एवेत्युवाच ह ॥४९॥ पुरुशिष्टस्य तनयः कर्तव्यं तु महातपाः। मुद्गलस्याऽऽत्मजश्चाह कर्तव्ये यत्नमास्थितैः॥ स्वाध्यायप्रवचने एव ते एव तु तपो यतः॥५०॥ ऋषीणां मतभेदोपन्यासेन स्वाध्यायमवचनयोरादरं सूचयति । सत्यमेवेत्या दिना ।। ४९ ॥ ५० ॥ इत्यष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ स्वाध्यायार्थश्च विज्ञेयः अहं वृक्षस्य रेरिखा। इत्यादिरुत्तरो ग्रन्थो विशुद्धिर्हि ततो धियः॥५१॥ अहं वृक्षस्येत्यादिमत्रान्नायस्य तात्पर्यमाह । स्वाध्यायार्थश्चेति । अत्र हि प्रकरणे मनपाठो जपार्थो गृह्यते । इपेत्वैति शाखामाच्छिनत्तीतिवदन्यत्र वि- नियोजक श्रुत्पाद्यनुपलम्भाने चाक्षितमसीत्यादिवदुपासनादि शेपत्वमस्य वक्तुं शक्यं ज्ञानसाधनक्रियाविधैः प्रक्रान्तवादित्यर्थः । मन्त्रजपस्प फलमाह | विशु- द्विरिति ।। ५१ ॥ विशुद्धमनसो यस्मात्सम्यग्ज्ञानोदयो भवेत् । मन्त्राम्नायोऽयमारब्ध एतस्मात्कारणात्परः ॥५२॥ विशुद्धिमयोजनमाह । विशुद्धति ।। ५२॥ १(क. ख.) 'य। २ (क. ख.) चनेन। ३ (ग. प.) 'न्तरव्या'। ४ (ग. घ.) नवाऽक्षिा ·मुरेश्वराचार्यकृतं तैसिरीयोपनिषद्भाष्यवासिकम् । शीक्षाध्याय, उच्छित्तिलक्षणस्याहं विश्वस्य जगतः सदा । अस्य संसारवृक्षस्य रिवा जनकोऽस्म्यहम् ॥५३॥ अहं वृक्षस्य रेरिवत्पस्यायें कथयति । उच्छितीति । अहमिति मन्त्रहरब- झभूतो गृयते ॥५३॥ कीर्तिः ख्यातिमर्म ज्ञेया गिरेः पृष्ठमिवोच्छिता । ऊर्ध्व तत्कारणं ब्रह्म पवित्रं भवहानतः॥ ५४॥ कीतिः पृष्ठ गिरेरिवेत्पस्यार्थमाह । कातिरिति । ऊर्ध्वपवित्र इत्यस्यार्धमा-- ह। अमिति । तच्च पवित्रं भवेदितिसंवन्धः । पवित्रत्वं साधयति । भवेति। चाक्पोत्पबुद्धितिद्वारेणेतिशेपः ॥ ५४॥ यस्य सोऽहं भवेदूर्व पवित्रं पावनं परम् ॥ ५५॥ वाजमन्नमिति ज्ञेयं तद्वतीय दिवाकरे । स्वमृतं परमं ब्रह्म बुद्धावस्यामहं सदा ॥५६॥ पवित्रत्वं स्पष्टयति । पावन परमिति । पस्य ममेदं स्वरूपमुक्तलक्षणं ब्रह्म सोऽहमूलपवित्रोऽस्मीति योजना ॥ ५५ ॥ वाजिनीवे त्यादेस्र्थमाह । वाजमिति । यथानवत्यादित्य प्रकटं ब्रह्माहमस्मी- त्पादित्यो मन्यते तथाऽस्यां बुद्धौ स्वमृतं शोभनममृतमहमस्मीत्यर्थः ॥५६॥ द्रविणं धनमित्याहुरिह त्वात्मावबोधनम् । सवर्चसं मुदीप्तं स्यान्मोक्षामृतफलप्रदम् ॥ ५७ ॥ द्रविणमित्पस्पार्धमाह । द्रविणमिति । तत्र हेतुत्वेनोत्तरपदमवताप व्याचष्टे। सवर्चसमिति ॥ ७॥ अक्षितोऽक्षीणरूपत्वावेदानुवचनं त्विदम् । त्रिशोर्वह्मभूतस्य ह्यार्प संदर्शनं परम् ॥५८॥ मुमेघा अमृतीक्षित इत्यत्र पदद्वपस्य प्रसिद्धार्थत्वादविवक्षित इतिपदस्पार्थ- माह । अक्षित इति । अक्षीणरूपत्वं पद्भाव विकाररहितत्वमिति त्रिशहोरित्या- देरर्यमाह । वेदेति । स्पेखिशकोब्रह्मभावं माप्तस्य अमवेदनमनु यदेतदार्पमा- स्मीपं परं दर्शनं तस्य स्वानुभावस्प प्रकटीकरणमेवे तद्वचनमित्यर्थः ।। ५८ ।। १(क.) 'वेन्यस्या। २ (ग, प.) तारयन्व्याच। ३ (ग. घ. ड.) राि ·३५ नवमोऽनुवाकः९] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । पावनोऽस्य जपः श्रेयान्ब्रह्मज्ञानस्य जन्मने । मुमुक्षुः प्रयतस्तस्माज्जपेदेतत्समाहितः। कर्मप्रसङ्ग उक्तत्वादयमर्थोऽवसीयते ॥ ५९ ॥ मन्नानायोऽस्मिन्प्रकरणे जपार्थः स्यादित्युक्तमधिकविवक्षया पुनरनुबद- ति । पावनोऽस्येति । तदेवाधिकं दर्शयति । कर्मेति । ऋतं चेत्यादौ पूत्रि वेद- मनूच्येत्यादावुत्तरेत्र कर्माभिधानान्मध्ये मन्त्रानायो जपार्थ एवेति गम्यते । जपस्य कर्मवादित्यर्थः ।। ५९ ॥ मुमुक्षोस्तत्परस्यैवं श्रौतस्मातेषु कर्मम् । आर्ष च प्रातिभं ज्ञानमाविर्भवति मोक्षदम् ॥६०॥ म केवलं जपस्यैव ब्रह्मज्ञानं फलं किंत सर्वकर्मणामित्याह । मुमुक्षोरिति । ईश्चरार्थेषु श्रौतेपु स्मार्तेपु च कर्मसु फलाभिसंधिर्जितस्यैश्चरायत्येवं तात्पर्यण मवृत्तस्य परिसुद्धबुद्धक्षिमेवापेक्षमाणस्याएं यथार्थ प्रातिभमुपदेशानपेक्ष मोक्ष- फलज्ञानमुद्भावपतीत्पर्धः ॥ ६० ॥ इति नवमोऽनुवाकः॥ ९॥ भारम्भो नियमार्थः स्यादात्मज्ञानोदयात्पुरा । श्रुतेर्वेदमनूच्योति श्रुतिश्चैवानुशास्ति हि ॥ ६१ ॥ वेदमनूच्यादेरनुवाकस्य तात्पर्यमाह । आरम्भ इति । ज्ञानस्पाऽऽत्मविषयस्य मोक्षसाधनस्योदयात्पूर्व नियमेनावश्यंभावेन कर्तव्यानि नित्यनैमित्तिकानि फ- मांणीत्येको नियमः । तानि पूर्वमेव कर्तव्यानीत्यपरो नियमः । तस्योभपवि- धस्य नियमस्य सिद्धयों वेदमनूच्येति श्रुतेरारम्भः स्यादित्यर्थः । ज्ञानात्पूर्व- मवश्यमनुष्ठेयानि कर्माणीत्यस्मिनियमे ममाणमाह । श्रुतिश्चेति । विविदिष- न्तीत्यादिका श्रुतिः। चशब्दात्कपायपङ्गिः कमाणीत्यादिका स्मृतिश्च पथोकम- धमभिवदतीत्यर्थः ।। ६१ ।। विद्योत्पत्त्यर्थमेतानि कर्तव्यानि मुमुक्षुणा । वक्ष्यमाणानि कर्माणि यावदात्मावबोधनम् ॥६२॥ आत्मज्ञानोदयादूर्घ पुरुषार्थावसानतः । स्वतः सिद्धेश्च मोक्षस्य कर्मकाण्डमनर्थकम् ॥६॥ तथापि मागेव कर्माणि कर्तव्यानीति नियमो न युज्यते । ज्ञानादूर्ध्वमपि यावज्जीवश्रुत्या तेषां कर्तव्यत्वादित्याशइयाऽऽह । विद्येत्यादिना ॥६२॥६॥ १ (ग. प.) रक। २.(म. घ. 6) स्यैव औं । ३(क. ख.) विद्योत्पत्यादि।

·३६ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्माण्यवार्तिकम् । [शीक्षाध्याये तस्मात्सर्वविशुद्धयर्थ कार्य कर्म मुमुक्षुभिः । मागेव ब्रह्मविज्ञानानियमेनेति ह श्रुतिः॥ ६४॥ उत्पन्ने ज्ञाने विवक्षितस्य मोक्षस्प सिद्धत्त्वादुत्तरकोलं कर्तव्याभावात्मागेव कर्तव्यानि कर्माणीत्युपसंहरति । तस्मादिति ॥ ६४ ॥ आनर्थक्यापनुत्त्यर्थमृतादीनां पुरा श्रुतिः। नियमार्थमिहोक्तिः स्यादात्मज्ञानोदयार्थिनः ॥६५॥ प्रतं चेत्पादौ कर्माण्येव कर्तव्यत्वेनोक्तानि वेदमनूच्येत्यादिप्रकृतश्रुतावपि तान्यपि कर्तव्यत्वेनोच्यन्ते तेन पुनरुक्तिरित्याशङ्कयाऽऽह।आनर्थक्येति । उ- पासनादेव स्वाराज्यश्रवणादानर्थप कर्मणामाशच तत्परिहारार्थमृतं चेत्यादि- रनुवाकोवेदमनूच्येत्यादिस्तु नियमद्वयसिद्धयर्थ इति न पुनरुक्तिरित्यर्थः॥६५॥ अध्याप्य निखिलं वेदमन्तेवासिनमादरात् । सत्यं वदेत्येवमादि गरीयाननुशास्ति हि ॥६६॥ संगति दर्शयित्वा वाक्यमवतारंपति । अध्याप्येति । सत्यं वद धर्म चरे- स्पाद्यनुशासनम् ।। ६६ ।। यथोपलब्धं यदाक्यं हिंसाकल्कविवर्जितम् । सर्वधर्मविदः माज्ञास्तत्सत्यं प्रतिजानते॥ ६७॥ तत्र सत्यशब्दार्थमाह । यथोपलब्धमिति । हिंसाकल्काभ्यां विवर्जितम् । करको भावदोपः॥ ६७ ॥ अग्निहोत्राद्यनुष्ठान धर्ममाहुर्विपश्चितः । प्रमादं मा कृथास्तद्वत्स्वाध्यायं प्रति सर्वदा ॥ ६८ ॥ धर्मशब्दार्थमाह । अग्निहोत्रादीति । स्वाध्यायादित्यादेरर्थमाह । प्रमादमिति । विहिताकरणं ममादः । तद्वत्सत्यवदनाद्यनुष्ठानवदित्यर्थः ॥ ६८ ॥ तथाभिलपितां न्याय्यामाचार्यायाथ दक्षिणाम् । दत्वा दारांस्त्वमाहृय माच्छेत्सीः सुतसन्ततिम् ॥६९॥ भावार्यापेत्पादेरर्थमाह । तथेति । अध्ययननिवृत्याऽऽनन्तर्यमयश. हदार्थः ।। ६९॥ २ (ग. प.) कालक । २ (च.) दिश्रुचिनिय। ३ (च.) हचवि।

·'दशमोऽनुवाकः१०] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । विस्मृत्याप्यनृतं नित्यं न च वक्तव्यमण्वपि । इत्यस्य प्रतिपत्त्यर्थ सत्यादीति पुनर्वचः ॥ ७० ॥ सत्यान्न ममदितव्यमित्यस्पार्थमाइ । विस्मृत्यापीति ॥ ७० ॥ एवं शिष्टेष्वपि ज्ञेयं प्रसिद्धार्थत्वकारणात् । स्पष्टार्थ उत्तरो ग्रन्थः स्वयमेवावगम्यताम् ॥७॥ उक्तं न्यायं धर्मान्न ममदितव्यमित्यादिवाक्पष्वतिदिशति । एवमिति । तेव- क्षरयों न वक्तव्यो मन्यस्य स्पष्टार्थत्वेन व्याख्यानानपेक्षत्वादित्याई । मसिद्धा- पत्वेति ॥ ७१॥ उक्तेभ्योऽन्यानि कर्माणि शिष्टाचारोपगानि तु । अनाशङ्कितदोषाणि खया कार्याणि यत्नतः ॥७२॥ पान्यनवद्यानीत्पादेरर्थमाह । उक्तभ्य इति । सत्यादिभ्य इति यावत् ||७|| समाशक्तिदोषाणि शिष्टैराचरितान्यपि । सावधानि न कार्याणि कर्माणीह कदाचन ॥७३॥ नो इतराणीत्यस्पार्थमाह । समाशविन्तेति ।। ७३ ॥ श्रुतिस्मृत्यविरुद्धानि शिष्टाचारोपगानि च । अस्मत्कर्माणि कार्याणि न विरोधीनि कर्हिचित् ॥७४॥ पान्पस्माकमित्यादेरर्थमाह । श्रुतीति ।। ७४ ।। अस्मत्तो ब्राह्मणा ये स्युः श्रेयांसः शास्त्रवेदिनः। तेपामासनदानेन श्रमापनयनं कुरु ॥ ७५ ॥ ये के चास्मदित्पादेयं कथयति । अस्मत्त इति । श्रेयांसः समा हीनाति द्रष्टव्यम् ॥ ७५॥ तेषामाख्यायिकायां वा न वाच्यं संभ्रमात्वया । तदुक्तसारं खादाय नापकार्य यथावलम् ॥ ७६ ॥ तस्यैवार्थान्तरमाह । तेपामिति । एतेषां कार्यविधाताय मम सामथ्यमस्ती- ति कृत्वा तेपामपकाराप न प्रपतितव्यमित्याह । नापकार्यमिति ।। ७६ ॥ १(ग.प.) नेव त्वया व। २ (ख..) त्यं नैव १३ (ख.) माना।

·३८ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपगाव्यवार्तिकम् । [शीक्षाध्याये श्रद्धयैव हि दातव्यमश्रद्धाआजनेष्वपि ॥ ७७ ॥ श्रीविभूतिस्तया देयं देयं चापि सदा ह्रिया। भिया भयेन दातव्यं संविन्मैत्री तयाऽपि च ॥७८॥ श्रद्धया देयमित्यस्यार्थमाह । श्रद्धयैवेति । एवकारेण श्रद्धापूर्वकं दानं प्र- शस्तं न त्वश्रद्धया दातव्यं तस्य फलविकलवादित्येतदुच्यते ॥ ७७ ॥ श्रिया देयमित्यादेरर्थमाह । श्रीरितिहिया स्वापेक्षया हीनधनेषु दानं दृष्टा लज्जयेतियावत् । भिया राजादिभयेन विवाहादी प्रसिद्धो लौकिकसंव्यवहारः संविन्मैत्रीतिचोच्यते ॥ ७८॥ एवं चेदर्तमानस्य श्रौतस्मातेषु कर्मसु । वृत्ते वा विचिकित्सा स्यात्संशयो मतिविभ्रमात् ॥ तस्मिन्कमणि वृत्ते वा विप्रा ये सूक्ष्मदर्शिनः ॥७९॥ अथ यदीत्पादेरर्थमाह । एवं चेदिति । श्रुतिस्मृत्यनुसारेण तत्र तत्र वर्तमानस्य कुत्तः संशयस्तत्राह । मतीति । संमाशैन इत्यस्यार्थमाह । सूक्ष्मेति ।। ७९ ॥ स्वतन्त्रा अभियुक्ताश्च ऋजवः कामवर्जिताः। यथा ते तत्र वर्तन्ते वर्तथास्त्वं तथैव च ॥ ८०॥ युक्तत्वं स्वातन्त्र्यमपरपयुक्तत्वमायुक्तत्वमभियुक्तस्वमलूक्षत्वमृजुत्वमरत्वं ध-- मकामत्वमदृष्टापित्वम् ।। ८० ॥ तथा शङ्कितदोषेषु यथोक्तमुपपादयेत् । आदेशोऽध विधिज्ञैय उपदेशः मुताय च ॥८॥ अधाम्पारुपाते वित्पादेरर्थमाह । तति । अभिशस्तेष्वपि यथैवंविधाः पु- रुपा वर्तन्ते तथा त्वयापि वर्तितव्यमित्यर्थः । एप आदेश इत्यस्यार्थमाह । आदेशोऽत्रेति । सत्यं वदेत्यादिनोक्तोऽथै विधिरादेशोऽनुष्टेप इत्यर्थः । एष उपदेश इत्यस्यार्थमाह । उपदेश इति ॥ ८१ ॥ रहस्यं सर्ववेदानां वेदोपनिपदुच्यते । अनुशासनमीशस्य ज्ञेयमेतत्परात्मनः ।। ८२ ॥ एपा वेदोपनिपदिति व्पाचष्टे । रहस्यमिति । एतदनुशासनमिति व्याक. रोति । अनुशासनमिति ॥ ८२॥ . १(ग. प.) 'दित्युच्य। २ (च.) 'नयं ५। ३ (क. स्व. ) "भिनयु।

·.. दशमोऽनुवाकः१०] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितम् । यस्मादेवमतः सद्भिर्यथोक्तं यत्नमास्थितैः । उपासितव्यं कर्तव्यमेवं चैतंत्समाचरेत् ॥ ८३ ॥ उपास्यमुपासितव्यमिति पदद्वयस्यार्थ कथयति । पस्मादिति । यथोक्तमा- देशोपदेशाध्वं यस्माद्वेदोक्तं तस्माद्यत्नमास्थितैः सद्भिरेतत्माग्गतं सत्याधुपा- सितव्यं कर्तव्यतया बुद्धौ ध्यातव्यम् । ततश्च यथाव्याख्यातं तथा कुर्यादित्येत- दुपास्पमित्यनेन विवक्षितमित्यर्थः ॥ ८३ ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ प्रमादोत्थादपन्यायागुरुशिष्याभिसंगतेः । प्रसक्तो यस्तयोषस्तच्छान्यै शान्तिरुच्यते ॥४॥ संहितोपनिपदारम्भे साधारणी शान्तिरुदाहृता संप्रति तदवसाने सगुण- विद्यानामुक्तत्वात्तदसाधारणी शान्तिमुदाहरति । ममादेति । अपर विद्यार्थिनः शिष्पस्य तदुपदेष्टुराचार्पस्य च परस्परसंगतिं निमित्तीकृत्य प्रमादकृतादपरा- धान्यापातिक्रमसंभवाद्यस्तयोमियो द्वेपः शकन्यते तदुपशान्त्यर्थं शं नो मित्र इत्याद्या शान्तिरिहोक्तेत्यर्थः ॥ ८४ ॥ स्याज्ज्ञानं फलवद्यस्माच्छान्तान्तःकरणे गुरौ । तस्येश्वरेणानन्यत्वाद्भूयः शान्तिरियं ततः ॥ ८५ ॥ भाव्यं तु परिहाराय तन्मा मावीदितीरणम् । आत्मना ब्रह्मतां यस्मात्स्वतः सिद्धांप्रवक्ष्यति॥१८६।। इति शिक्षाया वार्तिकानि समाप्तानि ॥ गुरुशिष्ययोमियो द्वेपे स्थितेऽपि को दोपः स्यात्तत्राऽऽह | स्यादिति । गुरौ प्रसन्नचित्ते सत्येव तदुपदिष्टं ज्ञानं तत्प्रसादादासादितं रागद्वेषादिरहितस्य शिष्यस्य सफलं संपद्यते तस्मात्तयोपस्थितिरयुक्तेत्यर्थः। आचार्यस्य बुद्धिप्रसा- दार्थ शिष्येण प्रयत्नवता भवितव्यमित्पत्र हेतुमाह । तस्येति । सह नाववत्वि- त्यादिशान्तिपाठस्य तात्पर्यमाह । भूय इति । यतस्तदपरं ब्रह्म मामाचार्य चा- 'बीदरमदित्येवमीरणमिह मध्यमायां शान्तौ दृश्यते।ततः सगुणविद्याविपपशान्त- रतिप्रवृत्तवादियंशान्ति यो निर्दिश्यमाना निर्गुणविद्याविषया भविष्यति त- त्रापि भाव्यं संभावितमेवोपसर्गजातमतस्तत्परिहारार्थ पुनः शान्तिरर्थवतीत्यर्थः । कुत्र तर्हि निर्गुणविद्या निगद्यते तत्राऽऽह |आत्मन इति । आत्मनस्त्वंपदलक्ष्यस्य तत्पदलक्ष्यब्रह्मतां नित्यसिद्धामविद्यातिरोधानन्यावृत्त्यर्थं यतो ब्रह्मविदित्पा- या श्रुतिर्वक्ष्यति । अतो निर्गुणविद्या वल्लीद्वये भविष्यत्तीत्यर्थः ॥ १८६॥ इति प्रथमवल्लीशिक्षावातिकटीका समाप्ता ।। १ (क.ड च.) पः शक्यते । २ (ग.घ.) वृत्तिवा'। ३ (क.स.) 'स्तस्य परि।।

·४०
बिसवल्या
सुरेश्वराचार्यकृतं निरीयोपनिषदाष्पवार्तिकम् ।
ब्रह्मवल्ली।
.
कामादयो यदज्ञानात्तज्ज्ञानात्स्यादकामता।
अतःपरं तदैकात्म्यं वक्ष्यतेऽज्ञानघस्मरम् ॥ १॥
सगुणविद्यामुक्त्वा निर्गुणविद्यां वक्तुमारममाणो नमस्कारव्याजेन वल्लीद्ध-
यार्य संक्षिप्य कथयति ॥१॥
नानागतमनैतिचं प्रत्यगेकमविक्रियम्।
अनादेयमहेयं यन्नमस्तस्मै सदाशे ॥२॥
नानागतमिति । कालत्रयानवच्छिन्न कूटस्थमहेयमनुपादेयं चिदेकतानमा-
स्मतत्त्वं द्वाभ्यां वल्लीभ्यां प्रतिपाद्यं तस्मै त्रिविधोऽपि महीभावो भक्तिन.
द्धाभ्यां भवत्वित्यर्थः ॥ २॥
यावन्त्युपासनान्यादावविरुद्धानि कर्मभिः ।
संहिताविषयादीनि स्युस्तान्यभ्युदयाय तु ॥३॥
नमस्कारव्याजेन वल्लीद्वपस्प तात्पर्पमुक्त्वा प्रागुक्तोपासनावशादेवापेक्षित-
मोक्षसिद्धेरलमात्मज्ञानार्थेनोपनिपदारम्भेणेत्याशङ्काय पूर्वोक्तान्युपासनान्यनूच
तेपामभ्युदयफलत्वमेव न मुक्तिफलत्वमित्येतदाह । यावन्तीति ॥ ३ ॥
न चैतावदवष्टम्भात्कामकर्मोद्रवत्वतः ।
सर्वानर्थकबीजस्य मोहस्यास्ति निराक्रिया ॥४॥
उक्तानां केवलोपासनानां मुक्तिफलत्वाभावेऽपि कमसहितानां तासां मुक्ति-
फलत्वमित्याशंद्याऽऽह । न चेति । एतावच्छन्दे फर्मोपासनसमुच्चयों गृह्यते
सदलेन सर्वस्मिन्न निरपेक्षफारणस्याज्ञानस्य नैव निवृत्तिस्तस्प संसारकारण-
फामकर्मप्रसवहेतुत्वात्तस्य सकार्यस्प विरोधिनो ज्ञानादेव नित्तिर्युक्तेत्यर्थः ॥४॥
तस्मात्संसारमूलस्य भृशमुच्छित्तयेऽधुना ।
यथाभूतार्थबोध्यात्मज्ञानं सम्यक्मवक्ष्यते ॥५॥
यतो ज्ञानादेवाज्ञानं निवर्वते ततस्तनिवर्तफज्ञानार्थत्वेनोपनिषदारम्भः
स्पादित्याह । तस्मादिति ॥५॥

·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतीकासंलितम् । ४१ नित्यकर्माचनुष्ठानाच्छुद्वान्तःकरणः पुमान् । विरक्तश्वायजाल्लाभात्स्वप्नपुत्रादिलाभवत् ॥६॥ ज्ञानार्थत्वेनोपनिपदारम्भेऽपि ज्ञानाधिकारी का स्पादित्याशय सर्वकर्म- त्यजः संन्यासिनस्तदधिकारं वक्तुमन्तःकरणशुद्धिवैराग्ययोरधिकारिविशेपण- त्वमाह । नित्यति ॥ ६॥ प्रत्यक्षागमलिङ्गैर्हि यद्यत्कर्मोद्भवं फलम् । तत्क्षयिष्ण्विति विज्ञाय विरक्तो नरकाद्यथा ॥७॥ शुद्धबुद्धेवैराग्यं कथं सिध्यतीत्याश-न्य कर्मफलस्यानित्यत्वदर्शनादित्याह । प्रत्यक्षेति । कस्यचित्मत्यक्षेण कस्यचिद्यत्कृतकं तदनित्यमित्यनुमानेन कस्य- चित्तद्यथेहेत्यादिनाऽऽगमेने कर्मफलस्य क्षयदर्शनाचतो नरकादिव विरक्तो भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ अपास्ताशेपदोपं यत्सर्वकामनिरासकृत् । तदनाप्तं तमोमात्राप्रसिद्ध्यैव हि तद्यतः ॥८॥ साधनचतुष्टयसंपन्नस्य संन्यासिनो जिज्ञासोरेव मोक्षसाधनज्ञानेऽधिकारिते- त्यत्र हेत्वन्तरमाह । अपास्तेति । मोक्षस्य ज्ञानव्यवहितत्वेन नित्पसिद्धत्वाज्ज्ञाना- थिनः संन्यासिनस्तत्राधिकारो भवतीत्यर्थः। तच्च तम शब्दितमज्ञानं मानायो- ग्यत्वादनुभवादेव सिध्यतीत्यभिप्रेत्याऽऽह । प्रसिद्धचैवेति ॥ ८ ॥ तदनाप्तिकृदज्ञानध्वस्तयेऽलं न कारकम् । प्रत्यग्ज्ञानेऽधिकार्यस्मात्त्यक्तपूर्वोक्तसाधनः ॥९॥ मोक्षव्यवधिभूतस्याज्ञानस्य कर्मैव निवर्तकं न ज्ञानमित्याशङ्कय ज्ञानस्य तद्विरोधित्वात्कर्मणस्तदविरोधित्वान्नैवमित्याह । तदनाप्तीति । ज्ञानस्याज्ञा- ननिवर्तकत्वात्कर्मणस्तदनिवर्तकत्वादस्मादेव हेतोस्त्यक्तकर्मा पूर्वोक्तविशेषणः संन्यासी ज्ञानाधिकारीत्युपसंहरति । प्रत्यगिति ॥९॥ त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् । यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक्परं पदम् ॥१०॥ त्यज धर्ममधर्म च तथा सत्यानृते अपि । न्यासो ब्रह्मेति च प्राहं तैत्तिरीयश्रुतिस्तथा ॥ ११ ॥ संन्यासिनो ज्ञानाधिकारित्वे श्रुतिस्मृत्यानुकूल्यं दर्शयति।त्याग इति॥१०॥१२॥ १ (ख.) पुरादि । २ (ग. घ.) नऊ। ३ (क. ख.) 'लक्ष। ४ (म. घ.) वात्ममि। ।

·४२ अनवहयों सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीपोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । क्षयिष्णु साध्यं विज्ञाय निःशेष कम साधनम् । तत्त्यागसाधनस्तस्मात्प्रत्यग्ज्ञाने प्रवर्तते ॥ १२॥ श्रुतिस्मृतिभ्यां फलितमर्थ कथयति ॥ क्षयिष्ण्विति ॥ १२ ॥ उत्पत्त्यादि स्वतश्चेत्स्यात्कर्मगा किं प्रयोजनम् । खत एव न चेत्तत्स्यावद स्यात्कर्मणाचन ॥१३॥ किंचोन्पत्त्याप्तिविकृतिसंस्कृतीनामन्यतमस्य मोक्षे स्वतः सखे रवतोऽसत्त्वे च फर्मवैयत्किर्मत्यजो मुमुक्षुता विवक्षितेत्याह । उत्सत्त्यादीति ॥ १३ ॥ उत्पत्त्यादौ तु यच्छक्तं हेतुमात्रमपेक्षते । कर्मव्यपेक्षा तस्यैव घटोलत्तौ मृदो यथा ॥१४॥ मुक्ती कमानर्थक्ये कुत्र तदर्थवत्वं तत्राऽऽह ! उत्पत्त्यादौ विति ।। १४॥ नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता । न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव ॥ १५॥ उत्पत्त्यादि स्वतश्चेत्स्यादित्यादिनोक्तं प्रपञ्चयति । नित्यमिति ॥ १५ ॥ कर्तव्यता न सांध्यस्य विदितत्वाविधीयते । दुःखत्वाच्च न यागस्य त्युपायस्त्वववोध्यते ॥ १६ ॥ ननु कर्मकाण्डस्य फर्मनियोगनिष्ठत्वेन तत्र मामाग्यवज्ञानकाण्डस्यापि ज्ञाननियोगनिष्ठतया तत्र प्रामाण्यं नैपोगिकज्ञानसाध्यत्वान्मुक्त तत्र कर्मत्य- जोऽधिकारः सिध्पेदित्याशड्य दृष्टान्तं दुषपति । कर्तव्यतेनि । स्वगारिफल य पुरुषार्थत्वेन स्वानुभवसिद्धत्वान तत्र कर्तव्यता वैधी यामादेरपि धात्वर्थस्य छेशात्मकत्वात्कर्तव्यत्वापोगान्न तत्र कर्तव्यतां वक्तुं शक्यते । अतो यागादेरि- साधनत्वमात्रमज्ञातं कर्मकाण्डेन बोध्यते । तथा ज्ञानकापडेनापि ब्रह्मात्मत्व- मज्ञातमेव बोध्यमितिकर्तव्यतापरपर्यापस्य नियोगस्पानवकाशत्वाग्ज्ञानादेव केवलात्कैवल्यमितिकर्मत्यजस्तत्राधिकारसिद्धिरित्यर्धः ॥ १६ ॥ विजिज्ञासस्व तदिति ब्रह्मज्ञाने प्रवर्तकम् । जिज्ञास्य लक्षणोक्तिः स्याद्यतो वा इति च श्रुतिः॥१७॥ काण्डद्वये नियोगानदीकारे कर्मणि ज्ञाने वा कि भवर्तकामित्याशइय रागस्प प्रवर्तकत्वमभिमेत्याऽऽद । विजिज्ञासस्वेति । यस्मिन्यामविशेषिते ज्ञाने रागस्प प्रवर्तफ चमिष्टं तत्र ग्रह्मणो विशेषणस्य किं लक्षणमित्याशडयाऽऽह । जिवास्पेति । मगदुत्पत्तिस्थितिलपकारणत्वं तस्य तटस्थलक्षणं सच्चिदान- न्दात्मक स्वरुपलक्षणं श्रुत्युक्तमित्यर्थः॥ १७॥ .

·. १३ मपमः खण्ड:१]] आनन्दगिरिकृतटीकातंवलितम् । कोशप्रत्यक्प्रवेशेन पूर्वपूर्वप्रहाणतः। कारकादिनिपेधेन छुपायो ब्रह्मवेदने ॥ १८ ॥ पथोक्तस्प ब्रह्मणो ज्ञाने साधनं दर्शयति । कोशेति । पूर्वपूर्वस्यानमयादि- फोशल्प दृश्यत्वपरिच्छिन्नत्यादिना त्यागेन किपाकारकफलात्मकद्वैतनिरासेन कार्यकारणात्मफकोशेषु प्रत्यक्त्वेनैवाऽऽत्मनो निश्चयेन पदार्थज्ञान. ब्रह्मज्ञाने सायनमवस्तदुपायचिन्तया न मनः खेदनीयमित्यर्थः ॥ १८॥ अविद्योततृष्णेन पुंसा यत्कल्पितं फलम् । अनन्तफलसिद्धयर्थ तदनूक्तिः प्रवृत्तये ॥ १९ ॥ वल्लीद्वयतात्पर्यादि च दर्शयित्वा मतिपदं व्याख्यामारभमाणो ब्रह्मविदा- मोति परमितिमथमं प्रयोजनोपादानस्य तात्पर्यमाह । अविद्येति । स्वात्मभूत- मेव नित्पमाप्त फलमपिद्यातिरोधानादिदं मे स्यादित्यद्भूततृष्णावता मुमुक्षुणा परिच्छिन्नत्वेन प्राप्यत्वेन कल्पितं ब्रह्मज्ञानमयोजनं ब्रह्मविदामोति परमित्यन- घते । तदनुवादश्च तदुपाये जाने मुमुक्षुप्रवृत्तिद्वारा परिपूर्णस्य फलस्य स्वरूप- भूस्याऽऽविर्भावाय भविष्यतीत्यर्थः ।। १९ ।। कर्तुः कर्माणि कार्यार्थमनात्मफलदानि हि । पुरोक्तानि यतो नासावन्यथाऽतः प्रवर्तते ॥ २० ॥ मोक्षसाधने सुमुक्षयवृत्त्यर्थं मोक्षफलानुवादेऽपि पुरुषार्थसाधनत्वेन कर्मणां प्रसिद्धत्वात्तेवेव मुमाप्रवृत्तिरित्याशयाऽऽह वर्तुरिति । कार्य साध्यं फलं तम्सिद्धचर्य यानि कर्मागि क्रियन्ते तानि कनिर्वर्तकस्य यदनात्मभूतं फलं स्वर्गप पुत्रादि तत्माधिसायनान्येव पुरा कर्मकाण्डे भोक्तानि कर्मफलस्य चतु-- विधवादात्मस्वभावभूतापामुस्तद्विलक्षणत्वाद्यस्मादेवं तस्मादसौ मुमुक्षुर्न कर्मसु रागेण पर्वतते . किंत्वन्पथा कर्मपरिहारद्धारेण मोक्षेच्या ज्ञाने प्रवृत्ती भवतीत्यर्थः ॥ २०॥ . १(ग.प.) पर्यद। २ (ग.प.ह.) 'वयते । ३ (रु.च.) स्पष। ४(ग घ. इ.च.) वलवे।

·[ममवहां
मुरेश्चराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् ।
क्षयिष्णु साध्यं विज्ञाय निःशेष कम साधनम् ।
तत्त्यागसाधनस्तस्मात्प्रत्यग्ज्ञाने प्रवर्तते ॥ १२॥
श्रुतिस्मृतिभ्यां फलितमर्थ कथयति ॥ क्षयिण्विति ॥ १२ ॥
उत्पत्त्यादि स्वतश्चेत्स्यात्कर्मगा कि प्रयोजनम् ।
स्वत एव न चेत्तत्स्यावद स्यात्कर्मणाचक ॥१३॥
किंचोन्पत्त्याप्तिविकृतिसंस्कृतीनामन्यतमस्य मोक्षे स्वतः सत्वे रवतोऽसत्त्वे
च फर्मवैयत्किर्मत्यजो मुमुक्षुता विवक्षितेत्याह । उत्पत्त्यादीति ॥ १३ ॥
उत्पत्त्यादौ तु यच्छक्तं हेतुमात्रमपेक्षते ।
कर्मव्यपेक्षा तस्यैव घटोसत्तौ मृदो यथा ॥१४॥
मुक्तौ कर्मानर्थक्ये कुत्र तदर्थवत्वं तत्राऽऽह । उत्पत्त्यादौ विति ॥ १४ ॥
नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता।
न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव ॥ १५॥
उत्पत्त्यादि स्वतश्चेत्स्यादित्यादिनोक्तं प्रपञ्चयति । नित्यमिति ॥ १५ ॥
कर्तव्यता न साध्यस्य विदितत्वाविधीयते ।
दुःखत्वाच्च न यागस्य त्युपायस्त्ववबोध्यते ॥ १६॥
ननु कर्मकाण्डस्य कनियोगनिष्ठत्वेन तत्र मामाग्यवज्ञानकाण्डस्यापि
ज्ञाननियोगनिष्ठतया तत्र मामाण्यं नैयोगिकज्ञानसाम्पत्वान्मुक्तेन तत्र कर्मत्य-
जोऽधिकारः सिध्पेदित्याराड्य दृष्टान्तं दूपयति । कर्तव्यतेनि । स्वगोरिफल प
पुरुषार्थत्वेन स्वानुभवसिद्धत्वान तत्र कर्तव्यता वैधी यामादेरपि धात्वर्थस्य
केशात्मकत्वात्कर्तव्यत्वायोगान सत्र कर्त यतां वक्तुं शक्यते । अतो यागादेरि-
प्टसाधनत्वमात्रमज्ञातं कर्मकाण्हेन बोध्यते । तथा ज्ञानकाण्डेनापि ब्रह्मात्मत्व:
मज्ञातमेव बोध्यमितिकर्तव्यतापरपर्यायस्य नियोगस्यानवकाशत्वाज्ञानादेव
केबलात्कैवल्पमितिकर्मत्यजस्तत्राधिकारसिद्धिरित्यर्धः ॥ १६ ॥
विजिज्ञासस्व तदिति ब्रह्मज्ञाने प्रवर्तकम् ।
जिज्ञास्य लक्षणोक्तिः स्याद्यतो वा इति च श्रुतिः॥१७॥
काण्डद्वपे नियोगानगीकारे कर्मणि ज्ञाने या कि प्रवर्तक मित्याशय
रागस्य प्रवर्तकत्वमभिमेत्याऽऽह । विजिज्ञासस्वेति । यस्मिन्यामविशेपिते ज्ञाने
रागस्प प्रवर्तक वमिष्टं तत्र ब्रह्मगो विशेषणस्प कि लक्षणमित्याशङ्कयाऽऽह ।
जिज्ञास्येति । जगदुत्पत्तिस्थितिलपकारणत्वं तस्य तटस्थलक्षणं सच्चिदान-
न्दात्मकं स्वरूपलक्षणं श्रुत्युक्तमित्यर्थः ॥ १७ ॥

·मपमः खण्डः१] आनन्द गिरिकृतटीकातंवलितम् । कोशप्रत्यक्प्रवेशेन पूर्वपूर्वप्रहाणतः । कारकादिनिपेधेन छुपायो ब्रह्मवेदने ॥ १८ ॥ पथोक्तस्य ब्रह्मणो ज्ञाने साधनं दर्शयति । कोशेति । पूर्वपूर्वस्यान्नमयादि- फोशस्य दृश्यत्वपरिच्छिन्नवादिना त्यागेन क्रियाकारकफलात्मकद्वैवनिरासेन कार्यकारणात्मककोशेषु प्रत्यक्त्वेनैवाऽऽत्मनो निश्चयेन पदार्थज्ञानं ब्रह्मज्ञाने सायनमतस्तदुवायचिन्तया न मनः खेदनीयमित्यर्थः ॥ १८ ॥ अविद्योततृष्णेन पुंसा यत्कल्पितं फलम् । अनन्तफलसिद्धयर्थ तदनूक्तिः प्रवृत्तये ॥ १९ ॥ वल्लीद्वपतात्पादि च दर्शयित्वा प्रतिपदं व्याख्यामारभमाणो ब्रह्मविदा- मोति परमितिप्रथमं प्रपोजनोपादानरय तात्पर्यमाह । अविद्येति । स्वात्मभूत- मेव नित्यमाप्तं फलमविद्यातिरोधानादिदं मे स्थादित्यद्भूततृष्णावता मुमुक्षुणा परिच्छिन्नत्वेन प्राप्यत्वेन कल्पितं ब्रह्मज्ञानप्रयोजनं ब्रह्मविदामोति परमित्यन- धते । तदनुवादश्च तदुपाये जाने मुमुक्षुपतिद्वारा परिपूर्णस्य फलस्य स्वरूप- मास्याऽऽविर्भावाय भविष्यतीत्यर्थः ।। १९ ।। कर्तुः कर्माणि कार्यार्थमनात्मफलदानि हि । पुरोगनि यतो नासावन्यथाऽतः प्रवर्तते ॥ २० ॥ मोक्षसाधने मुमुक्षुपवृत्त्यर्थं मोक्षफलानुवादेऽपि पुरुषार्थसाधनत्वेन कर्मणां मसिद्धत्वाचेष्वेव मुमक्षप्रवृत्तिरित्याशद्वयाऽऽह परिति । कार्य साध्यं फलं तसिद्धयर्थं यानि कर्मागि क्रियन्ते तानि कनिर्वर्तकस्य पदनात्मभूतं फलं स्वर्गपचपुत्रादि तत्माप्तिसायनान्येव पुरा कर्मकाप्डे प्रोक्तानि कर्मफलस्य चतु- वियत्वादात्मस्वभावभूतायामुक्तस्तद्विलक्षणत्वाद्यस्मादेवं तरमादसौ मुमुक्षुर्न कर्मसु रागेण पर्वतते . कित्वन्यथा कर्मपरिहारद्वारेण मोक्षेच्छया ज्ञाने प्रवृत्ती भवतीत्यर्थः ॥२०॥ १(ग.प.) पर्य द| २ (ग.घ.रु.) 'वर्त्य ! ३ (रु.च.) स्य च। ४ गते।

·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्या क्षयिष्णु साधनाधीनं फलं बुध्या वितृष्णतः । कामहेतोरनुच्छित्तेरपरात्परमीसति ॥ २१ ॥ मुमुक्षुक्षेच्या कर्माणि परित्यज्य जाने प्रवृत्तो भवतीत्युक्तं प्रपञ्चयति । क्षयिविवति । साधनसाध्यै फलमेहिकमामुषिमके च क्षयशीलं विनाशीति ज्ञात्वा ततः साधनाद्वैराग्यस्य सिद्धत्वात्कर्मभिरेव रागद्वेषादिहेतौरज्ञानस्यानुच्छि- नत्वादपरात्कर्मफलात्कार्यकारणमपञ्चाच परं मोक्ष कार्यकारणविलक्षणमातु- मिच्छति तयों चेच्छया मोसौपयिकज्ञानसाधनश्रवणादौ मुमुक्षुाहतो भव- तीत्यर्थः ।। २१ ॥ साध्यसाधनवदाक्यं तबिरुद्धार्थसिद्धये । प्राह ब्रह्मविदामोति श्रुतिः प्रत्यक्प्रवेशिनी ॥२२॥ शानादौ फलसूत्रणमुपपन्नमित्युपसंहरति । साध्येति । कैवल्पं सायं निरतिशयफलं साधन ज्ञान तदुभयमत्र प्रतिभातीति तद्विशिष्टमिदं ब्रह्मविदामोति परमितिवाक्यं तच्च सूत्रभूतं साध्यसाधनाभ्यां विरुद्धार्थस्य कैवल्यस्य सिद्धयर्थ प्रकृता फलोक्तिश्रुतिर्मुक्तिद्वारेण प्रतीचीच्छां जनपन्ती तन्त्र प्रविष्टे हृष्टा यथोक्तं वाक्यं माहेतियोजना ॥ २२ ॥ शिखा ते वर्धते वत्स गुडूची श्रद्वया पिब । मातिव प्रेरयेद्वालं सदसंभाव्यसिद्धये ॥ २३ ॥ सूत्रे फलकथनं प्रवृत्त्यर्थमित्येतदृष्टान्तेन.स्पष्टयति । शिसेति । यथा बाल- मौपचपाने वालाभिप्रेतफलोक्तिद्वारेण माता मेरयति तथा ज्ञानातिरिक्तसमस्त- साधनासंभाव्यमोक्षसिद्धयर्थ श्रुतिसुमुहूं प्रेरयतीत्यर्थः ।। २३ ।। साध्यसाधनसंबंधात्प्रसक्ता येह दोपधीः । सा चैकरूपविज्ञानशिसिप्लुष्टा विनइक्ष्यति ॥२४॥ साधनान्तरसाध्यत्वाभावेऽपि ज्ञानसाध्यत्वाभ्युपगमान्मुक्तेरनित्यत्वं प्राप्तमि- त्याशयाऽऽह ! साध्यति । इहेतिमोक्षोक्तिः । साध्यसाधनादिव्यवहारस्थावि- धातत्त्वादसाध्यसाधनमेकरूपं ब्रह्मेतिज्ञाने सत्युक्ताशद्वानिवृत्तिरित्यर्थः॥२४॥ १(ग. प.) क्षगं प्रामु १२ (ग. घ.) वधाचें। ३(च.) सूचनम् । ४(८.२.) शयं । ५ ( क. ख.) 'ल्या ६ (क रा. ग घ. र.) वटा । ७ (ग. प...) म।

·मयमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । ४५ मा भूदण्वपि मे दुःखं मुख्येव स्यामहं सदा । इति स्वतोऽभिलापोऽयं सत्येव विषये भवेत् ॥२५॥ केचित्तु मोक्षमेव नानुमन्यन्ते तदिच्छा तु दुरापास्तेति तत्राऽऽह । मा भूदिति ॥ २५॥ अज्ञातमोक्षरूपोऽपि कैवल्याय प्रवर्तते । अलं यथोक्तकामेद्धधिपणो अवभीषितः ॥ २६ ॥ यथोक्तेच्छाविषयस्य मोक्षत्वेन ज्ञातत्वं नास्तीत्याशङ्कयाऽऽहा अज्ञातेति।स विपयो पद्यपि मोक्षत्वेन न ज्ञातस्तथाऽपि यथोक्तेच्छासंसाराद्विरक्तस्प मोक्षफल- कात्मज्ञानप्रवृत्तिहेतुर्भवतीत्यर्थः ।। २६ ।। प्रवृत्तिजनकं यस्मात्सर्वत्रैव प्रयोजनम् । श्रुतिर्ब्रह्मविदामोतीत्याह पुंसः प्रलुब्धये ॥ २७ ॥ प्रथममेव प्रयोजनमदर्शनस्य तात्पर्यमुक्तमुपसंहरति । प्रवृत्तीति ॥ २७ ॥ फलश्रुत्युङ्कुशाकृष्टः श्रवणादौ प्रवर्तते । तत्पूर्वकं यतो ज्ञानं श्रुतिश्चैवमभाषत ॥२८॥ फलश्रवणादुपाये प्रवृत्तिरित्येतदेव स्पष्टयति । फलश्रुतिरिति । किमिति श्रवणादौ साधनान्तरं परित्यज्य प्रवर्तते तत्राऽऽह । तत्पूर्वकमिति । श्रवणादि- पूर्वकमेव ज्ञानं लभ्यते यतःश्रोतव्य इत्याचा श्रुतिरेवं श्रवणादिपूर्वकमात्मज्ञान- मुक्तवतीत्यर्थः ।। २८॥ लौकिकी वैदिकी चाय प्रवृत्तिह काचन । नर्ते प्रयोजनं यस्मात्तदेवातः प्रवृत्तिकृत् ॥ २९॥ यद्यपि प्रयोजनमनुद्दिश्येत्यादिन्यापेन प्रयोजनाधीना लौकिकी प्रवृत्तिस्त- थाऽपि वेदवशादेव वैदिकी प्रवृत्तिरन्तरेणापि प्रयोजनं स्यादित्याशङ्कयाह । लौकिकीति ॥ २९ ॥ ब्रह्मविद्वह्म वेत्तीत्ति यः स आमोति तत्परम् । सत्यादिलक्षणं ब्रह्म वक्ष्यते तदृचा स्फुटम् ॥ ३०॥ दौ प्रयोजनोक्तेस्तात्पर्यमुक्त्वा वाक्यं योजयति । ब्रह्मविदिति । कि त- ब्रह्म वेद्यमित्याशयाऽऽह । सत्यादीति ॥ ३० ॥ १ (क ख.) प्रवृत्तये । २ (6.) अयं यं । ३ (क ख.) हेतुः संम। ४(क.ख.) .

·। सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाण्यवातिकम् । [ब्रह्मवल्या फलोक्तिः परमामोतीत्याप्ता ब्रह्मविदुच्यते । सामर्थ्याद्ब्रह्मविद्या तु परस्थावाप्तिसाधनम् ॥ ३१ ॥ तत्रैव सूत्रवाक्ये विभागं दर्शयति । फलोक्तिरिति । परस्य ब्रह्मणोऽवाप्सिसा- धनं ब्रह्मविद्येति कथमवगम्यते तत्राऽऽह । सामादिति (ब्रह्मवि द्विवान्परं ब्रह्म माप्नोतीत्ययं संबन्धो न सिध्यति । यहिब्रह्मज्ञानं ब्रह्ममाप्तिसाधनं न स्यातस्मा- छुत्पानुपपत्त्या साधनत्वसिद्धिरित्पर्थः ।। ३१ ।। स्वर्ग यथाऽग्निहोत्रेण यजमानः प्रसाधयेत् । परावाप्ति तथा कुर्याद्ब्रह्मविद्ब्रह्मविद्यया ॥ ३२ ॥ ब्रह्मज्ञानाद्ब्रह्ममाप्तिरित्युक्तमर्थ दृष्टान्तेन साधयति । स्वर्गमिति ।। ३२ ।। ब्रह्मेवात्र परं ग्राह्य तज्ज्ञानं नान्यसिद्धये । अन्यज्ज्ञानं हि नान्यस्य क्वचिदप्याप्तये. यतः ॥३३॥ ब्रह्मवित्तरमाप्नोतीतिपरावारुतत्वात्क] ब्रह्मविद्यया ब्रह्ममातिा ख्यायवे सत्राऽऽह । ब्रह्मैवेति । तत्र हेतुमाह । तज्ज्ञानमिति । ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मणोऽन्यस्प न भापकमित्येतदुपपादयति अन्यज्ञानं हीति । क्वचिदपीतिलोकवेदयोरुक्तिः॥३३॥ देशकालादिसंभेदपूर्विकावाप्तिरिष्यते । देशकालायमिनस्य कथं सेत्युच्यते यथा ॥ सर्वात्मनोऽप्यनाप्तिः स्यादशमस्येव मोहजा॥३४॥ बझावाप्तिमाक्षिपति । देशति उभयत्रादिशब्दन वस्तु रायते यथोक्तस्य ब्रह्म- जो मुख्यावाप्रत्ययोगेऽपि यथौपचारिकी सा घटते तोच्यत इत्याह । उच्यत इति। दशमस्प भाणवफस्प दशमलानाप्तिरज्ञानहेतुकतान्तिमभावादुपल- भ्यते तथैव परिपूर्णस्यापि तत्त्वस्य मोहवशादनाप्तिसंभवात्तनिवृत्त्या मातिरुप- चरितेत्यर्थः ॥ ३४॥ पञ्चस्वन्नमयायेषु ह्यहमस्मीतिविभ्रमात् ॥३५॥ मोहवशादप्राप्तिरित्युक्तमंशं विशदयति । परिवति । अन्नमपमाणमयम- नोमयविज्ञानमयानन्दमयेषु कार्यकारणात्मसु प्रत्येकमहमस्मीविमोदजन्याद्वि- मोरमसिद्धा ब्रह्मानाप्तिरित्यर्थः ॥ ३५ ॥ पथा लोके १(ग. प.) प्राति माता ! २ (ग. ५.) विद्वा (च.) पिप ३ (ग. घ.) परस्याप्ति । ४(ग. प. च.)वि ५ (रु.) यधीप।६(ग. प.च.) मारिसद्धा।

·मथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । दशमोऽस्मीत्यतोज्ञानादज्ञानध्वस्तिवर्ल्सना । दशमाप्तिवदाप्तिः स्याद्ब्रह्मणोऽज्ञानहानतः ॥ ३६ ॥ विभिन्नवेत्तृवेद्यादौ गौणं ब्रह्म यतस्ततः । अभिन्नवेत्तृवेद्यादि ग्राह्य मुख्यार्थसिद्धये ॥ ३७॥ ग्रह्मानाप्तिरज्ञानादिति दृष्टान्तेनोवत्वा ज्ञानात्तदासिरित्येतदापि दृष्टान्तन दर्शयति । दशमोऽस्मीति ॥ ३६ ।। मुख्यामाप्ति विहाय किमित्याप्तिरौपचारिकी रयते तत्राह| विभिन्नेति । प्रमाता प्रमाणं ममयमित्यादौ द्वैते भिन्नेऽपारमार्थिक ब्रह्मणोऽथा.. न्तरभूते स्वीकृते ब्रह्म गौणममुख्यं यस्मादापद्यते तस्माद्देशतः कालतो वस्तुतवानच्छिन्नस्य मुख्यस्य ब्रह्मशब्दार्थस्य सिद्धयर्थमभिन्नं च वस्तुतो भेदरहितं समानादि ग्रहीतव्यं तस्माद्विभागस्याविद्याकृतत्वाद्विद्योत्पत्तौ तनिवृत्ती गौण्येव ब्रह्ममाप्तिरित्यर्थः ।। ३७ ॥ अन्यदृष्टाविवातोन न नियोगो मनागपि । मोहमध्वंसमात्रेण निवृत्तेरोगहानिवत् ॥३८॥ ब्रह्मविदोऽपि ब्रह्म याने नियोगाङ्गीकारात्तदधीना ब्रह्ममाप्तिः स्वर्गादिमा- प्तिवन्मुख्यैवेत्याशवयाऽऽह । अन्यदृष्टाविति ।,यथाऽज्यहष्णावविद्यायां सत्या कर्मणि नियोगोऽवगम्यते तथाऽन ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने विरोधित्वादेव मोहस्य प्रध्वंसात्तावन्मात्रेण संसारस्पापि तत्कार्यस्य निवृत्तत्वाद्धयानाभ्यासरयानपेक्षि- तत्वान तत्र निपोगो मनाप युज्यते । यथोपयायोगेण रांगनिवृष्या रबर- पावस्थानवज्ज्ञानादज्ञानतत्कानिवृत्त्या स्वरूपावस्थानलक्षणो मोक्षो नियोगाह- तेऽपि सिव्यत्यतो वेदान्पु न नियोगावकाशोऽस्तीत्यर्थः ।। ३८ ॥ कर्तृतां प्रत्यगालिङ्गय योऽकात्मानमीप्सति। उल्कापिशाचं सोऽभ्येतिशीतातः पावकेच्छया॥३९॥ ब्रह्मविदोऽपि भिक्षाटनादौ कर्तृत्वोपलम्धेानाभ्यासनियोगादेवाकर्तृब्रह्ममा- प्तिरित्याराडयाऽऽह | कर्तृतामिति ! प्रत्यगात्मनि कर्तृतां परमार्थभूतां गृहीत्वा प्रमाफत्रभातृस्वरूपत्वेन यहीतुं योऽपेक्षते स पारमार्थिककर्तृत्वादिनिवृत्त्ययो- गानानानिवर्तते न च ब्रह्म प्राप्नोति । यथा शीतात. शीलापहरणबुद्धया वहिमिच्छन्नुल्कापिणाचमनुगच्छन्न शीतनिति मतिपद्यते तस्यानमित्वादन! च पामोति समीपम्पसप्तस्प पिशाचन भक्ष्यत्वसंभवात्तथानापि द्रष्टव्यम् । भिक्षा- टनादौ तु ब्रह्मविदो बाधितानुवृत्त्या प्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ ३९ ॥ १ (१.८.) ख्यावाति । २ (क. ख.) शब्दार्थत । ३ (ग. प. च.) वा- जाना॥४ग घ सोऽन्वेति।

·४८ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्गाष्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्या करोमीति धिया चैतद्ब्रह्मास्मीति हि लभ्यते । व्रतालाभेऽस्य को हेतुर्न यतोऽन्योस्त्यदर्शनात्॥४०॥ इतोऽपि नास्ति परमार्थिकं कर्तृत्वं किंतु कल्पितमेवेत्याह । करोमीति । फरोमीत्येवमात्मिका धीनाम कर्ताऽस्मीतिबुद्धिस्तया विशिष्टस्य पारमार्थिक कर्तृत्वमारूढस्यैतद्ब्रह्माकभोक्रहमस्मीति यदि लभ्यते तहि कर्तृज्ञाने सत्येव ब्रह्ममाप्त्यङ्गीकारात्कर्वज्ञानस्य च स्वापादेरन्यन सत्त्वाद्ब्रह्मोपदेशमन्तरेण तत्माप्तेः संभवादस्याऽऽत्मनस्तदलाभे को हेतुरितिष्टाः सन्तो हेतुं ब्रूत । स च हेतु!प- लेभ्यते । न हि कश्चिदपि ब्रह्मालामे हेतुरवोऽस्माददर्शनादज्ञानादन्यो दृश्यते। तस्मादात्मनि कर्तृत्वाद्यज्ञानकृतमेव न पारमार्थिकमित्यर्थः ॥४०॥ तस्मादविद्यासंभूतकर्तृ प्रत्यगविक्रियम् । अविद्यानर्थतत्कार्यप्रत्याख्यानेन बोध्यते ॥४१॥ आत्मनि कर्तृत्वादेरविद्याकृतत्वे फलितमाह । तस्मादिति ।। ४१ ॥ कर्तुमा॑तुर्हि या दृष्टिः सामान्याद्यर्थसंश्रया। तत्प्रत्यगात्मदृष्टया तां प्रत्याख्यायाभुते परम् ॥४२॥ कार्यकारणनिराकरणेन प्रत्यगात्मप्रतिवाधफलं कथयति । कर्तुरिति । ज्ञाता प्रमाता तस्य कर्तृत्वं परिणामित्वं तस्प सामान्यविशेविषया या दृष्टि- स्तस्याः स्वरूपभूता या कूटस्थदृष्टिस्तद्रूपेण तां पूर्वोक्ता दृष्टिं निराकृत्य पर ब्रह्म कूटस्थदृष्टिरूपमामोतीत्पर्धः ॥ ४२ ॥ अशेपानन्दवल्यर्थमूत्रमाद्यमिदं वचः । यस्मात्तस्मात्तदर्थस्य याविष्कृगुदीर्यते ॥४३॥ ब्रह्मविदाप्नोति परमितिसूत्रभूतं वाक्यं व्याख्याय तदेपाभ्युक्तत्यस्य वाक्यस्य तात्पर्पमाह । अशेषेति ।। ४३ ।। १ (ग. घ. ऊ. च. ) भीतीवि । २ ( ग. घ.) स्यैव त। ३ (ग. रु.) 'कर्तृभो । ४ ( क. ख.) र्तृत्वज्ञा । ५ (क. स.) तृत्वज्ञा । ६(ग. घ.) 'लक्ष्यते । ७ (च.) पसंश्रया १ ८ ( ग.) टिस्वरूपे ! ९ (व.) स्वरस्वरूप। १० (ग. च.) पर दें। ११ (ग. प.) त्यथं सू।

·४९ . प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । विशेषणविशेषत्वात्सत्यादीन्यत एव च । चत्वार्यकविभक्तीनि नीलरक्तोत्पलादिवत् ॥ ४४ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मत्पत्र चतुणां पदानामेकविभक्तियुक्तत्वे हेतुमाह । विशेपणेति ॥४४॥ वेद्यत्वेन यतो ब्रह्म प्राधान्येन विवक्षितम् । तस्माविशेष्यं विज्ञेयं ततोऽन्यत्स्यादिशेपणम् ॥४५॥ तेषु विशेषणविशेष्यत्व विभाग दर्शयति । वेद्यत्वेनेति ॥ ४५ ॥ नीलं महत्सुगन्धीति विशिष्यन्त्युत्पलं यथा । एकाधिकरणान्येवं सत्यादीनि परं महत् ॥४६॥ ब्रह्मणो विशेष्यत्वं सत्यादीनां विशेषणत्वमित्येतदृष्टान्तेन साधयति । नीलमिति । परं महदित्यत्र महदितिविशेष्यं ब्रह्मोच्यते ॥ ४६॥ एवं विभज्यमानं सत्सत्यमित्येवमादिभिः । स्वविशेपविरुद्धेभ्यो धर्मिभ्यः स्यानिराकृतम् ॥४७॥ उक्त विशेषणविशेष्यत्वे फलितं कथयति एचमिति | स्वशब्देन ब्रमोक्तमस्प विशेषाः सत्यादयस्तैर्यदा ब्रह्म विशेपितं तदा सत्यादिविरुद्धेभ्योऽसत्यजाड्य- परिच्छिन्नेभ्यो निराकृतं ब्रह्म सिध्यतीत्यर्थः ।। ४७ ।। एवं च सति तज्ज्ञातं यदन्येभ्योऽवधार्यते । नीलोत्पलादिवद्ब्रह्म नान्यथाऽनवधारणा ॥४८॥ व्यात्तिफलमाह । एवं चेति । यथा नीलमुत्पलं रक्तमुत्पलमित्यादिमयोगे व्यक्त्यन्तरेभ्यो व्यावृत्तमुत्पलमवगम्यते तथा यदन्येभ्योऽसत्यादिभ्यो व्या. समवधार्यते । तंद्रीत्येवं व्यावृत्तत्वे सति सच्चिदेकतानं परिपूर्ण तदिति ज्ञातं भवति व्यावृत्तिचन्न ज्ञायते तदाऽन्तादिभ्यो व्यावृत्तसिद्धेर्न ब्रह्म ज्ञातं स्पादित्यर्थः ।। ४४ ॥ १ (क.) 'न्येव सं २ (आ.) ज्ञानं य। ३ (ग. घ. ) व्यमित । ४ (प.) "तानन्दप (च.) तानन्दं ५ ( क. ग.) हानानं स्या।

·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । [मावलयां ननु व्यभिचरदस्तु स्वादिशेष्यं विशेषणैः । ब्रह्मान्तराहते त्वत्र कुतो ब्रूहि विशेष्यता ॥४९॥ ब्रह्म विशेष्यं सत्यादि विशेषणमित्यत्र शकते । नन्विति । यद्वस्तु व्यक्ति- भेदान्मिथो व्यभिचरति तद्विशेषणैर्विशेष्यमिष्यते । यथोत्पलव्यक्तयो भूपस्पो मिथो व्यभिचारिण्यो नीलरतादिधर्मविशेष्यन्ते न तथा ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वाद- हुत्त्वं संभवत्पतो ब्रह्मणि विशेषणविशेष्यत्वानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ४२ ॥ विशेषणविशेष्यत्वे सति दोपः प्रसज्यते । लक्ष्यं लक्षणतां यातु न दीपोत्र मनागपि ॥५०॥ विशेषणविशेष्यपरत्वाभावाद्वाक्यस्य लक्षणकयनेन ब्रह्ममतिपादनपरत्वान चोद्यावकाशोऽस्तीति परिहरति । विशेपणेति ॥ ५० ॥ अनेकात्मविशेष्यस्थमागृहीतविशेष्यकम् । सजातीयानिराकर्तृ विशेषणमिहोच्यते ॥५१॥ किं ताई विशेषणं तदाह । अनेकेति । एकरसस्य विशेष्यत्वादर्शनादनेका- त्मनि नानारसे विशेष्ये स्थित्तं तनैवोपरतं समानजातीपायावर्तके व्यवहार- भूमो विशेषणं प्रसिद्धमित्यक्षरार्थः । विशेष्यबुद्धयुपरक्तमेव विशेष्यव्यावर्तकं विशेषणमित्यर्थः ।। ५१ ॥ सामान्येतरसंयुक्तमनेकगुणसंयुतम् । संभव्यसंभविगुणं विशेष्यं तत्पचक्षते ॥५२॥ कि नहि विशेष्यं तदाह । सामान्येति । सामान्यविशेषसंवद्धमनेकैः शुकृत्वा- दिभिर्गुणैर्युक्तं विशेष्यमित्यर्थः । ते गुणा यदि तत्र नित्यं संभवन्ति तदा न तस्य विशेष्यत्वं विशेषाभावायदि सर्वथा नत्र र संभवन्ति तदाऽपि न विशे- प्पत्त्वमप्ततां व्यावर्तकत्वापोगादिति मत्वाऽऽह | संभवीति । सजातीयमात्रा- धातिवं विशेप्पमित्यर्थः ॥ ५२ ।। १(ग. प. उ. प.)"दिगु। २ (ग. घ.) "पि च न ।

·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितम् । विशेष्यान्तरशेष यत्स्वविशेष्यान्यबुद्धिकृव । परिकल्पितसंबन्धं लक्षणं भावलक्षणम् ॥ ५३॥ संमति लक्ष्यस्य लक्षणमाह । विशेष्यान्तरेति । विशेष्यान्तरं विशेष्यादन्य- तस्प शेपमित्पस्यैवार्थमाह । स्वविशेष्यति । स्वेन विशेष्यं स्वेन लक्ष्य यत्तस्य सर्वस्मादन्यबुद्धिं व्यावृत्तबुद्धिं करोतीत्पर्थः । लक्ष्येणासंबद्धस्प लक्षण- स्वानुपपत्तेः स्वलक्ष्येण सह परिकल्पितो निष्पन्नः संवन्धस्तादात्म्यं यस्य तदेवंविधलक्षणं वस्तु भावलक्षणं पदार्थलक्षणमित्याह । परिकल्पिवेति । सजा- तीपाद्विजातीपाच सर्वस्माट्यावर्तकं लक्षणमित्पर्थः ।। ५३ ।। निरस्यति यथैवैकं तथैवान्यतिरोधि यत् । स्वात्मनैवैकरूपेण लक्ष्यमत्र निगद्यते ॥ ५४॥ लक्ष्यलक्षणमधुना कथयति । निरस्यतीति । यथावकाशपदमाकाशमित्युक्ते सत्पाकाशं स्वलक्षणेनावकाशदानेन सर्वस्मायावय॑ते तत्रैकमित्येकजातीयमु- रूयते । अन्यदिति । भिन्नजातीयमत एव विरोधीत्युक्तं तथैवाँकाशादन्यदपि स्वात्मनैवैकरूपेण स्वलक्षणेन सर्वस्माद्यावर्तितं पत्तलक्ष्यं विवक्षितं सर्वस्मा- ध्यावर्तितं लक्ष्पमित्यर्थः ॥ ५४॥ सत्यादयः परार्थवादितरेतरनिस्टहाः। एकैकस्त्वत एवैषा विशेष्यार्थेन बध्यते ॥५५॥ विशेषणादीनां चतुणां स्वरूपमुक्त्वा विशेषणविशेष्यत्वपक्षमुपपादयति । सत्यादय इति । सत्यज्ञानानन्ता विशेष्यपारतभ्यादन्योन्यनिरपेक्षत्वान्न मिथः संबध्पन्वे तथा च मियोऽसंबंधात्परतत्रत्वाश्चैषां मध्ये प्रत्येकमेव सत्यादिवि- शेष्यार्थेन ब्रह्मणा संवध्यते ततश्च - सत्यादिविशेषणानि प्रत्येकं ब्रह्मणा संब- द्धानि ब्रह्मासत्यादिभ्यो व्यावर्तयन्तीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ सकूत्ममितरूपाद्यद्रूपमन्यत्कदाचन । नैव प्रपद्यते सत्यं तस्मात्कार्यविलक्षणम् ॥ ५६ ॥ सत्यशब्दार्य दर्शयति । सदिति ॥ ५६ ॥ १(ख. ग. ध.) बनवलं । २ (ग. घ.) वृत्ति। ३ (ग. घ.) पत्तेर्यत्र ल'४ (ग. घ.) तथा चान्य'। ५ (ग.प.) क्ष्यस्य ल। ६ ( क. स्व.) व. ते। ७ (ग. प. ) वावका ८ (ख. ड.) तत्स्यात्का।

·५२ [ब्रह्मपत्या सुरेश्वराचार्यकर्त तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । यावान्कश्चिदिकारोध ब्रह्म तस्मानिवर्तितम् । भजते कारणत्वं तत्तथाऽचैतन्यधर्मकम् ॥ ५७ ॥ सत्पमितिविशेषणेन ब्रह्म कापीदम्पदिवि निर्धार्यते चेत्तस्य कारणत्वं मानं ततश्व मृदादिवज्जडत्वं मसक्तमितिशते । यावानिति ॥ ५५ ॥ तद्दोपदयनुत्त्यर्थं ज्ञानं ब्रह्मेत्युदीर्यते । अनेकार्थाभिसंबन्धाकिमर्थ ज्ञानमुच्यते ॥ ५८॥ कारणत्वं जडत्वमितिमाप्त दोपद्वयं निराकर्तुं विशेषणमवत्तारयति । तद्दो- पेति । कर्तृकर्मकरणभावविषयत्वेन ज्ञानशब्दस्पानेकार्थत्वसंभवात्तदर्थविशंपबु- भुत्सपा पृच्छति । अनेकार्थेति ॥ ५८ ॥ ब्रह्मणो भेदकं यस्मादानन्त्येन च संगतः। ज्ञप्तिानमितिन्याय्यमन्यथा दोपदर्शनात् ॥ ५९॥ ग्रह्मविशेषणवेन ज्ञानपदमयोगाज्ज्ञानमनन्वमित्यनन्तपदसयोगात्कादि- विषयत्वे तदयोगाझावविपयं ज्ञानपदमित्युत्तरमाह । ब्रह्मणइति । ज्ञानपदस्प समिविपयत्वं परिहृत्य कादिविषयत्वे ब्रह्मविशेषणत्वायोगादानन्त्येन संगते. रसंगतत्वाच्च ज्ञप्तिविपयत्त्वमेव युक्तमित्युपपादयति । अन्यथेति ।। ५९ ॥ तस्मात्सत्यमनन्तं यज्ज्ञानं तदिह गृह्यते । आवसाधनमेवातः स्यादेतद्युक्तिदर्शनात् ॥ ६०॥ पदद्वपार्थमुपसंहरति । तस्मादिति । ज्ञानपदं भावसाधनमेव स्पादिपत्रात:- शब्दोपात्त हेतुं दर्शयति । युक्तीति ॥ ६ ॥ ज्ञानं ब्रह्मेति वचनादन्तवत्त्वमवाप तत् । ज्ञानस्य लौकिकस्यह घन्तवत्त्वसमन्वयात् ॥६१ ॥ ज्ञानस्य ब्रह्मत्वे तस्य क्षणिकरत्वेन ब्रह्मणोऽपि तद्रूपस्य क्षणिकत्वं स्पादिति शइते । ज्ञानमिति ॥६१ ।। अतस्तत्प्रतिपेधार्थमनन्तमितिशब्द्यते । अन्तः सीमा तथेयत्ता तनिषेधस्त्वनन्तता ।। ६२॥ कृटस्पं चैतन्यं ज्ञानं न क्रिया ततः शद्वितदोपस्य निरवकाशत्वमित्यनन्त- पदेन परिदरति । अत इति ॥ १२ ॥ १(क स्व.) पये ना।२ (क रा.) टम्पचे।

·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् ।' अनृतादिनिषेधेन सत्यादीनामुपक्षयात् । ब्रह्मणश्चाप्रसिद्धत्वान्मिथ्यार्थ चेदचो न तव ॥६॥ विशेषणपने सत्यादिशब्दार्थानामतादिनिवृत्त्यर्यत्वाद्विशेष्यस्य च ब्रह्मणो मानान्तरासिद्धत्वात्सत्यादिवाक्यं शून्यार्थनिष्ठं माप्तमिन्याशनमनूद्यमतिपेधति । अनृतादिति ॥ ६३ ॥ परमार्थमनालिङ्गय न दृष्टं वितथं क्वचित् । तस्माद्दा वितथं सर्व परमार्थेकनिष्ठितम् ॥ ६४॥ न तदित्युक्तं सिद्धान्तं प्रपञ्चयति । परमार्थमिति । निरधिष्ठानभ्रमासंभवात्तद- विष्ठानस्प परमार्थवस्तुनो वक्तव्यत्त्वे सत्यादिवचनस्य तदर्थवान शून्पार्थते- त्पर्यः || ६४॥ पदात्पदार्थबुद्धिर्न उत्पलादौ प्रजायते । तदभावधियै नालं पदवाक्यार्थरूयतः ॥६५॥ सत्यादिपदादसत्यादिप्रतिषेधमतीतिमङ्गीकृत्योक्तमिदानीमङ्गीकारंपरित्यज- ति । पदादिति । पदार्थविषया बुद्धिरेव पदादुत्पद्यमाना लोके दृश्यते । न तु पदं वाक्यार्थविषया बुद्धिमुत्पादयितुमुत्सहते । अनृतनिषेधो जाड्यनिषेधः परिच्छेदनिषेधश्चत्पस्य सर्वस्य वाक्यार्थरूपत्वात्तथाविधाभावज्ञानार्थ सत्यादिपर्द नै च पर्याप्त तथा च परमार्थत्वस्वयंमभत्वपूर्णत्वाख्यानर्थान्वोधयन्ति सत्या- दीनि पदानीत्यर्थः ॥६५॥ प्रतिपद्य पदार्थ हि विरोधात्तदिरोधिनः । पश्चादभावं जानाति वध्यघातकवत्पदात् ॥६६॥ सत्यादिपदेभ्यश्चेदसत्यादिनिपेधानधिगतिः कथं तर्हि तद्धीः सिध्येदि- त्याशवयाऽऽह । प्रतिपद्येति । यथावच्छयेन पकादिना पितां भूमिमुपलभ्प तद्विरोधिनो घातकस्य मार्जारादेरभावोऽर्थादवगम्पते तथा सत्पादिपोत्पदार्थ परमार्थत्वादिकं प्रतीत्य प्रतीतपरमार्थत्वादिविरोधिनोऽसत्यत्वादेरभावोऽर्थाप- त्याज्ञायते न हि सादेरसत्यादेश्चैकाधिकरणत्वं घटते तेन मानान्तरसिद्धत्वाद- न्यव्यायत्तेरशब्दार्थतेत्यर्थः ।। ६६ ॥ १(म. ए.) थाभा । २ ( ग, घ, ङ. च.) न प ३ (ख. घ. ङ, च.) पिका ४ (ग. घ.) दापर। ५ (च.) तीत्या परमार्थत्वासत्यादेर ६ (क. ख.) धमत्यादि। ७ (ग. घ.) मवादे । ८ (ग.) त्यात्माया।

·[वझवल्या मुरेश्वराचार्यकृतं, तेचिरीयोपनिपढ़ाप्पचार्तिकम् । शब्दाप्रतीयते तावत्संगतिधर्मधर्मिणोः । मानान्तरादपोहस्तु न शाब्दस्तेन स स्मृतः ॥६७॥ अर्धापत्तिसिद्धार्थस्यापि शब्दार्थत्वं किं न स्पादित्पाशङ्यानन्यलभ्यत्वा- भावानवमित्याह । शब्दादिति । सत्यं ब्रह्मेत्यादिना ब्रह्मशब्दसमानाधिकृतस- त्यादिशब्दाद्धर्मस्य सत्यार्मिणश्च ब्रह्मणस्तादात्म्यरूपा संगतिस्तावदवग- म्यते तथा च सत्यादिरूपं चेम कथं तदसत्यादि स्यादित्यापनिरूपान्मा- नान्तरादसत्याधपोहो भासते ततश्च तस्यापूर्वत्वाभावान शब्दगम्यत्वं युज्यते । पश्चार्थादों न स चोदनार्थ इति न्यायातदेवं सत्यादिवाक्यं परमार्थादिरूपे ब्रह्मणि पर्यवसितमशून्याय सिमित्यर्थः ॥ ६७॥ न नीलबदनादाय नीलधीरुपजायते । विशेष्यज्ञानमप्येवं नान्तरेण विशेषणम् ॥ ६८॥ सत्यादिवाक्यस्याशून्यार्थत्वे हेत्वन्तरमाह । न नीलवदिति । यथा नील- मित्युक्ते नैल्यविशेषणविशिष्टं वस्तु भाति विशेष्यमन्तरेण विशेषणायोगात्तथा विशेष्यमित्युक्ते विशेषणवस्तु गम्यते तयोमियोवद्धत्वादेवें प्रक्रतेऽपि सत्यं ब्रह्म ज्ञानं ब्रह्मानन्तं ब्रह्मेत्युक्ते शून्यनिष्ठत्वं सत्यादिवाक्यस्य नोपपद्यते विशे- पणविशेष्ययोमियोवद्धत्वादित्यर्थः ॥ ६८ ।। वाक्यार्थानुभवोऽस्माकं नीलादेरुपजायते। किं नीलमितिचाकाङ्क्षा सत्येवमुपपद्यते ॥६॥ इतोऽपि सत्यादिवाक्यं शून्यनिष्ठं न भवतीत्याह । वाक्यार्येति । अन्वितोs- यो वाक्यास्तत्रानुभवोऽस्माकमन्विते पदशक्तिमवगच्छतां नीलमुत्पलमित्या- दिपदादुत्पद्यतेऽन्यान्विते शक्तिग्रहे सत्पेव नीलमित्युक्ते कि नीलमित्याकाइसा दृश्पमानोपपद्यते तुच्छे च नीलादिपदाथै नीलादिपदं स्वार्थशून्यमितरान्वित नाभिधातुं शक्नोति । तुच्छस्प फनचिदन्यपाभावादतथेतरान्विते संगतिसंवे- दनसामान सत्यादिवाश्यस्य अन्यार्थत्वारा इत्यर्थः ॥ १९ ॥ १(.) योयोध्यत्रा २ (ग. ) योयोध्यावा । ३ (ख. ग. घ. वि. वा ४ ( क. स.) ये नों।

·प्रथमः खण्ड:१] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । प्रत्यक्षतोऽवसेयत्वादेवं सर्वस्य वस्तुनः। नैव साधयितुं शक्यं क्षणिकत्वं कथंचन ॥ ७० ॥ ज्ञानं ब्रह्मेति सामानाधिकरण्याज्ज्ञानस्य क्षणिकत्वाद्वाक्यस्य शून्यनिष्ठत्वा- भावेऽपि क्षणिकवस्तुनिष्ठता दुरित्याशङ्कयाऽऽह । प्रत्यक्षत इतिान हि क्षणि- कत्वं कचिदपि पदार्थस्य कदाचिदपि साधयितुं शक्यं ममाणाभावान तावत्म- स्पक्षमत्र प्रमाणीभवति तेनाज्ञातस्पार्थस्य ज्ञातत्वाभ्युपगमादनधिगतिसमये चा- धिगतेविरुद्धत्वादवस्थाभेदेन वस्तुनि ज्ञातत्वाज्ञातत्वयोर्वक्तव्यत्वादेवमनुमानादे- मानान्तरस्यापि वस्तुन्यज्ञाते ज्ञापकत्वाविशेषान क्षणिकत्वसाधकत्वं दृष्टयविप- लोप श्रुतेश्च नित्यष्टिरूपस्य ब्रह्मणोऽक्षणिकत्वान सत्यादिवाक्य स्पक्षणिका- निष्ठत्वमित्यर्थः ॥ ७० ॥ सति कुम्भे न नाशोऽस्ति नाशोऽपि न तदाश्रयः । अस्ति चेत्पूर्ववधर्मी न नष्टः पूर्ववन्द्वटः ॥७१॥ वस्तुनि नाशस्प दुनिरूपत्वाच्च क्षणिकत्वायोगान क्षणिकार्थनिष्ठता सत्पा- दिवाक्यस्य सिध्यति न तावदसति घटे तत्र नाशो वर्तितुमर्हति नैरर्थक्यादा- श्रयाभावाच्च नापि सति घटे तत्र नाशोऽस्ति सत्त्ववन्नाशस्य तदाश्रयत्वायोगा- देकन सत्त्वासत्त्वयोरपायेण विरुद्धत्वादित्याह । सतीति । यदि नाशे प्रवृ- सेऽपि तदाश्रयत्वेन नाशमवृत्तिमागवस्थायामिव कुम्भोऽभ्युपगम्यत तदि पूर्ववदेव कुम्भस्य नष्टत्वाभावान्नांशात्माक्पूर्वोत्तरकालयोरविशेपो घटे स्पादि- स्याह । अस्ति चेदिति ॥ ७१ ॥ इष्टो नाशस्य नाशश्चेदस्तु जीव शतं समाः । घटोऽनाशीति मत्पक्षः स च नैवं विहन्यते ।। ७२॥ सति घटे नाशस्प प्रवृत्तत्त्वेऽपि घटगतं सत्वं स्वविरुद्धं दृष्ट्वा पुनर्नष्टः स्या- दित्याशइन्चाङ्गीकरोति । इष्ट इति । नाशस्य नाशाङ्गीकारे घटस्याविनाशित्व- पंक्षक्षतिनास्तीति हेतुमाह । घट इति ।। ७२ ।। न नाशो हन्ति नष्टारं गन्तारमिव तद्गतिः। यस्मिन्सत्येव यः सिध्यनिरुणादि स तं कथम् ॥७३॥ किंच नाशो न स्वाश्रयं घटं निवर्तयति । तत्क्रियात्वान्न हि गमिक्रिया स्वाश्रयं गन्तारं निवर्तयन्ती दृष्टेत्याह । न नाश इति । नाशस्य स्वाश्रयनिव- तंकवाभावं साधयति । यस्मिन्निति || ७३ ॥ १ (ड.) माशात्पूर्वोत्तरकालविषो घदे न स्या। २ (क.ख.) पक्षे क्ष। ३ (ग. घ.) द्विकथं सतम् ।

·सुरेश्वरायार्यकृतं तेत्तिरीयोपनिपाष्पवार्तिकम् । [ब्रहावल्या लक्षणार्थमिदं वाक्यं यस्मात्पूर्वमुदाहृतम् । विशेषणाश्रयानातः शून्यताच प्रसज्यते ॥ ७४ ॥ सत्यादिवाक्यस्य विशेषणार्थत्वमुपेत्य शून्यार्थत्वं क्षणिकार्थत्वं च नास्ती- त्युक्तम् । अनुना स्वरूपलक्षणार्थमिदं वायमित्युक्तत्वान्न शून्यार्थत्वं क्षणिकार्थ- खं वा वाक्पस्याऽऽडिन्तव्यमित्याह । लक्षणार्थमिति । अत्रेति वाक्यार्थोक्तिः शून्यताग्रहणं क्षणिकेतोपलक्षणार्थम् ॥ ७४ ।। विशेषणत्वेऽप्येतेषां लक्षणार्थत्वमात्मनि । लक्ष्येऽसति न तादय सत्यादीनां प्रसज्यते ॥ ७५॥ सत्पमाकाशं ज्ञानं गुणोऽनन्ता पृथिवीत्पत्र सत्पादिपदस्प विशेषणार्थत्वद- र्शनादत्रापि तथा स्यादित्याशयाऽऽह । विशेषणत्वेऽपीति । प्रत्यग्ब्रह्मणि विशेषणविशेष्यत्वस्याभुत्सितत्वात्तत्र सत्यादिपदं बभुत्सितस्वरूपलक्षणार्थमे- वेत्यर्थः।वास्यस्प लक्षणार्थत्वेऽपि शून्यमेव लक्ष्यं किं न स्यादित्याशयाऽऽह । लक्ष्येऽसतीति ।। ७५ ॥ अतो लक्षणवाचित्वान्न शून्यार्थमिदं वचः । विशेष्यत्वेऽपि नैवं स्यात्स्वार्थासंत्यागकारणाव॥७६॥ वाक्यस्य लक्षणार्थत्वादसतश्चासत्त्वादेव लक्ष्यत्वायोगान्नास्ति वाक्यस्य शून्यार्थत्वाशइत्युपसंहरति । अत इति । सत्यादिभिम्रह्मणो लक्ष्यत्वमडीक्रत्य चाम्पस्प नास्ति शून्याधतेत्युक्तम् । इदानी ब्रह्मणः सत्पादिभिर्विशेष्यत्वेऽपि नास्ति वाक्यस्य शून्यार्थत्वं सत्पादिपदानां स्वार्थापरित्यागेन विशेष्पानिपा- मकवादित्याह विशेष्यत्वेऽपीति ॥ ७६ ॥ स्वार्थेऽसति न सत्यादेविशेष्यार्थनियन्तृता । नियम्यार्थनियन्तृत्वं स्वार्थे सत्युपपद्यते ॥७७ ॥ सत्यादिपदस्य स्वार्थनिष्ठस्पैव विशेष्पानिपामफत्वमित्येतदन्वयव्यति- रेकाभ्यां साधयति । स्वार्येऽसतीति ॥ ७७॥ १ (ग. ) वं वा क्ष। २ (इ.) क्यस्य श। ३ (क. ग.) क्वोप। ४(ग. य.) शून्यते । ५ (प.) त्वनि ·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । स्वेनार्थेनार्थवांश्चात्र ब्रह्मशब्दः सहेतरैः । तत्रानन्तोऽन्तवदुस्तुव्यावृत्त्यैव विशेषणम् ॥ ७८ ॥ स्वार्थार्पणप्रनाध्यैव परिशिष्टौ विशेषणम् । तद्विरोध्यर्थसंत्यागः सामर्थ्यात्स्यान शब्दतः ॥७९॥ किंच परमार्थत्वादिसमपकैः सत्यादिशब्दैः सह शब्दोऽस्मिन्दाक्ये वृहद्वस्तुवा- चित्वेनार्थवानालस्यते ततश्च कुतो वाक्यस्य शून्याधतेत्याह । स्वेनेति । सयो- दीनि पदानि त्रीणि ब्रह्मणो विशेषणसमकाणीत्यत्रावान्तरविशेपमाह । तत्रेति। सत्पत्वं ज्ञानत्वं पूर्णत्वमितिवदसत्यादिव्यावृत्तिरपिशब्दार्थः स्यादित्याशय पूर्वोक्त स्मारयति । तद्विरोबीति ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ गुहायां निहितं यस्मादेतस्मादात्मनस्तथा । ब्रह्मात्मशब्दयोस्तस्मादैकार्यमवसीयते ॥ ८० ॥ ननु पूर्णत्वेन ब्रह्मगो यदानन्त्यमुच्यते तदयुक्तं ब्रह्मात्मशब्दयोरर्थभेदादा- स्मना ब्रह्मणः परिच्छेदसिध्देरिति तत्राऽऽह | गुहायामिति । यो वेद निहितं गुहायामिति वक्ष्यमाणत्वाद्ब्रह्मणो बुद्धिसाक्षित्वेनाऽऽत्मत्वागमात्तस्माद्वा एत- स्मादात्मन इति चाऽऽत्मशब्दस्प ब्रह्मणि प्रयोगाद्ब्रह्मात्मशब्दयो रैकाथ्याध्य- वसायामात्मना परिच्छेदो ब्रह्मणः संभवतीत्यर्थः ॥ ८॥ विज्ञानात्मातिरेकेण ज्ञाप्यते ब्रह्म चेत्परम् । नियोगगम्यः सन्भेदो वद केन निवार्यते ॥ ८ ॥ प आत्मनि तिष्ठनित्यादिश्रुत्या विज्ञानात्मनों भेदेन परस्य ब्रह्मणो ज्ञापनाम ब्रह्मात्मशब्दयोरेकार्थत्वसिद्धिरित्याशय नियोगतो नियमेन शास्त्रगम्यो भेदो पदीष्टस्तार्ह तस्य निवारणानुपपत्तेर्भदस्य भ्रान्तिसिद्धस्यानुवादाक्यमेव, भावार्थः स्पादित्याह । विज्ञानात्मेति ।। ८१॥ न चेदात्मा परं ब्रह्म स्वतः स्यादस्य दुःखिनः। नियोगो वाऽनियोगो वा कं विशेष करिष्यति ॥८२॥ शास्त्रगम्पोऽपि जीवब्रह्मभेदस्तत्वमसीति चेतो धारयेदिति नियोगावष्टम्भा- सथाविधभावनामभावाद्वा निवत्यों भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । न चेदिति । पद्यात्मनो ब्रह्मत्वं न स्वाभाविकं तदा न तन्नियोगभावनाभ्यां कतुं शक्यं न हि वः शैत्यमन्येन क्रियते नापि जीवब्रह्मभेदो नियोगादिना निवर्तयितुं शक्यते शास्त्रगम्यत्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ ८२॥ ११ ग. घ. 3.) नाड्या च ५। २ (क.) "शिटविशे। ३ (ग. व.) वान्ल- स्य। ४ (रु.) त्यादिप। ५ (क. ख.) पूर्वत्वे । ६(ख. ग. घ.) योरेक्यार्थी। ७ (क.) 'म्यः ममेदों। ८ (ग. प.) नो दें।

·[ब्रह्मवयो सुरेश्वराचार्यकृत तैत्तिरीयोपनिपढ़ाष्पवासिकम् । पश्यतः प्रत्यगात्मानमपविद्वान्यवस्तुनः । अहं ब्रह्मेति चेज्ज्ञानं शास्त्रादन्यत्परं कथम् ॥ ८३ ॥ जीवब्रह्मभेदस्य शाम्रगम्यत्वमङ्गीकृत्योक्तं तदेव नास्तीत्याह । पश्यत इति । नेति नेत्पस्थूलमनवित्यादिवाक्यादपातानात्मवर्गस्य प्रत्यगात्मभूतमात्मान परिशुद्धं पश्यतस्तत्त्वमस्ययमात्मा ब्रह्मेति शास्त्रात्तात्पर्योपेताददं ब्रह्मेत्यात्मनि विज्ञानं जापते चेत्परंब्रह्मात्मनोऽन्यन्न भवेदात्मों वा 'ब्रह्मणोऽन्यो न स्पाद्य आत्मनीत्यादिवाक्यस्पान्यपरत्वात्मधानवाक्यविरोधे मामाण्यायोगादि- त्यर्थः ॥ ८३॥ आत्मनोऽन्यस्य चेदर्मा अस्थूलत्वादयो मतोः । अनात्मत्वेऽस्य किं तैः स्यादात्मत्वे त्वन्यधी हनुतिः॥८४॥ नन्वस्थूलत्वादिधर्मकं ब्रह्म स्थूलादिधर्मकस्त्वात्मा तोमियो विरोधादै- क्यासिद्धिरिति तन्नाऽऽह | आत्मन इति । त्वमर्थादात्मनः सकाशादन्यस्य ब्रह्म- गो यद्यस्थूलत्वादयो धर्माः स्वीक्रियन्ते तदा तेपामस्थूलत्वादीनामात्मविशे- पणत्वरादित्ये सत्यस्यात्मनस्त्वंपदार्थस्य तैरस्थूलत्वादिभिर्न किंचिद्भवति यदि पुनरस्थूलत्वादीनामात्मविशेषणत्वं तदात्मब्रह्मणोरन्यधीर्मेदवुद्धिस्तस्पा नितिः सेत्स्पत्पात्मब्रह्मणोलक्षणाभेदादतो विरुद्धधर्मत्वाभावान भेदाशढ़ें- त्यर्थः ।। ८४॥ यत्साक्षादित्युपक्रम्य य आत्मेत्युपसंहृतेः । अन्योन्यार्थसमाप्तेश्च व्यतिरेके त्वसंभवात् ॥ ८५॥ पत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तर इत्यत्र ब्रह्मणोपक्रम्पाऽऽत्मनोपसं- हारदर्शनादपि ब्रह्मात्मनारक्यमुपपत्रमित्याऽऽहायत्साक्षादिति ब्रह्मशब्दार्थस्प ब्रह्मणो ब्रह्मशब्दपालोचनायामात्मनि समाप्तेरात्मशब्दपर्यालोचनायां चाss. स्मशब्दास्पाऽऽत्मनो ब्रह्मणि समाप्तेश्च तपोरेक्पं भेदे समाप्तिश्रुत्यारसंभवान्न हि तयोमियो भेदे ब्रह्मशब्दार्थस्याऽऽत्मन्यात्मशब्दार्थस्य च ब्रह्मणि समाप्ति- युक्तस्पाइ ! अम्पान्य इति ॥ ८५ ॥ १(प.) काय वयोक। २ (ग. य.) व नेत्यां। ३(म. प.) हत्तस्याना । ४ (ग. प. च.) मा च ५ (ग. प. उ.) मूलादि। ६(ग. प.) 'रिम । ७ (ग. प.) शम्दया HAIN ·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिक्तटीकासंवलितम् । आत्मैव चेत्परं ब्रह्म भवताऽभ्युपगम्यते । आत्मनो ज्ञानकर्तृत्वाज्ज्ञानं स्यात्कर्तृसाधनम् ॥८६॥ अनन्तं ब्रह्मेत्युक्ते तदानन्त्यसमर्थनार्थ ब्रह्मात्मनोरक्यमुक्तमुपेत्य चोदयति । आत्मैवेति । ऐक्यपक्षे ज्ञान ब्रह्मेत्यत्र जानातीति । ज्ञानमिति । ज्ञानपदं कर्तृ. साधनमात्मनस्तत्कर्तृत्वादतो ज्ञानकर्ताऽऽत्मा ब्रह्मेत्युक्तं भवतीत्यर्थः ॥८६॥ पारतन्त्र्यमनित्यत्वं धात्वर्थत्वे प्रसज्यते । तर्कशास्त्रप्रसिद्धेश्च कर्तृत्वाऽऽत्मनो भवेत् ॥ ८७ ॥ ज्ञानपदस्य कर्तृसाधनवं भावसाधनत्वे दोषप्रदर्शनद्वारा प्रकटयति । पार- तपमिति । ज्ञानक्रिया ज्ञानशब्देनोक्ता चेज्ज्ञानस्य परतन्त्रत्वादनित्यत्वावा- णोऽपि ज्ञानं ब्रह्मेति सामानाधिकरण्यात्तदभेदादनित्यत्वादिप्रसङ्गात्कर्मुसाधनं ज्ञानपदमित्यर्थः । तर्कशास्त्रावष्टम्भाच कर्तृत्वमात्मनः स्वीकर्तव्यमित्याद । तर्केति ।। ८७॥ उच्चैर्वाहु समुदृत्य इयाहुश्वोद्यचुञ्चवः । यथोदितमिदं सर्व नैतदेवं भवेत्कुतः ॥ ८८ ॥ शानकर्ताऽऽत्मैव ब्रह्म नान्यद्यास्तीति पूर्वपक्षमुपसंहरति । उच्चैरिति । मानस्य कार्यत्वमङ्गीकृत्य कर्तृत्वमात्मनः शतिं शिथिलपति । यथोदितमिति । झानस्य कार्यत्वासंभवे कथं कार्यत्वमतीतिरिति पृच्छति । कुत इति ॥ ८८ ।। स्वरूपाव्यतिरेकेऽपि कार्यत्वमुपचारतः। बुद्धपाश्रयकार्याणि कल्प्यन्तेवाविवेकतः ॥८९॥ संवेदनापरपर्यायस्य ज्ञानस्याऽऽस्मस्वरूपाभेदेऽपि कार्यत्वमौपचारिकमित्यु- तरमाह । स्वरूपैति । कार्यत्वस्यौपचारिकत्वं स्फोरयति । बुद्धीति । अत्र हि संवेदने बुद्धिवृत्त्यविवेकात्तद्गतान्येव जन्मविनाशादीनि कार्याणि कल्प्यन्ते वस्तुतस्तु न तत्र जन्मादयो विकाराः सन्ति तेन फूटस्थे संवेदने कार्यत्वमारो- पितमित्यर्थः ।। ८९ ॥ स्वरूपमात्मनो ज्ञानं न तस्माद्यतिरिच्यते । बुद्धेः प्रत्ययकारित्वं तत्साक्षिण्युपचर्यते ॥ ९ ॥ पत्त्वात्मनो ज्ञान प्रति कर्तृत्वमुक्तं तदूपयति । स्वरूपमिति । वृत्तिमदन्तः करणोपाधिकमात्मनि कर्तृत्वमारोपितमित्यर्थः ॥ ९० ॥ 12 घनततक3म कला ·६० मुरेश्वराचार्यकृतं सैत्तिरीयोपनिपद्धापवार्तिकम् ।अन्नपल्या आत्मचैतन्यसंव्याप्ता वृत्ती(ः कुरुते यतः। चैतन्यालिङ्गिताः सर्वास्तप्तायोविस्फुलिङ्गवत् ॥९॥ कूटस्थमात्मसंवेदनं बुद्धिवृत्त्युपाधिकं कार्यत्वमारकन्दतीत्युक्तं विवृणोति । आत्मेति । यथा तप्तस्यायसो विस्फुलिङ्गा वलयाकारा दृश्यन्ते तथा परिणामिनी बुद्धिरात्मचैतन्येन व्याप्ता सती नानाविधा वृत्तीवेतन्याभासव्याप्ता यतो निर्व- यस्यतो बुद्धिवृत्त्यपाधिचैतन्य' कार्यत्वेन भातीत्यर्थः ॥ ११ ॥ चैतन्यखचितान्दृष्ट्वा प्रत्ययान्बुद्धिकर्तृकान् । ज्ञानं क्रियत इत्यज्ञाः कूटस्थमपि मन्यते ॥१२॥ यत्तु वृत्तिमदन्तःकरणोपाधिकमात्मचैतन्यं कर्तृत्वेन भातीति तदुपपाद- पति । चैतन्येति ॥ १२ ॥ आविर्भावतिरोभावौ बुद्धैर्यत्साक्षिको नृणाम् । ततोऽन्यं कं समाश्रित्य साक्षिकर्तृवमुच्यते ॥ ९३॥ बुद्धेः प्रत्ययकारित्वं तत्साक्षिण्युपचर्यत इत्युक्तमधुना प्रपञ्चपति । भावि. भर्भावति ॥ ९३ ॥ बुद्धिभावानवच्छिन्नं तादृग्रूपं यथा पुरा । बुद्धयुत्पत्तावपि तथाऽविक्रियं ह्यनुभूयताम् ॥ ९४॥ आत्मनः संविदात्मकस्य कर्तृत्वकार्यत्वयोरारोपितत्त्वे कूटस्थत्त्वं फलतीत्पाह। बुद्धीति । यथाहि पूर्व बुद्ध युपाध्युत्पत्तेस्तद्भावनानवच्छिन्नमकरूपमेव बुद्धयभा- वसाधकमवतिष्ठते तथा बुद्धयुत्पत्तावपि तगावसाधकमेकरूपमैव चैतन्यमास्थेयं बुद्धिभावाभावपारपि साधक साक्षिचैतन्ये विशेषस्य दर्शपितुमशक्यत्वादतश्च कटस्थमैव चैतन्यमनुभववलादास्थेपं तस्य सर्वकियातायकवादित्यर्थः।। ९४ ।। कर्तृकार्यावामित्वाकर्तृकार्याभिधायिनः । लक्षयन्ति परं ब्रह्म नाञ्जसा तत्प्रचक्षते ॥ ९५॥ पाच्पत्त्वाठादिवदेव सक्रियं ब्रम न कूटस्थमित्याशडयाऽऽह । कत्रिति । फकर्मादीनां कारकाणां साक्षित्वेन ब्रह्मणो भासकत्वात्क/दिवाचिनः सत्यादि- शब्दा ब्रह्म परं लक्षयन्ति । न तु साताद्वक्तमुत्सहन्ते शब्दमवृत्तिनिमित्तानां जात्पादीनां ब्रह्मण्यसवादतो वाच्यत्वं ब्रह्मण्यसिमित्यर्थः ॥ ९५ ।। १(ग. ड.)न्दयतीं। २( ग. घ च.)तो ॥३(च)न्यक्र्तृत्वें । ४(ग.) प.) बुद्धन्चमा ५ ( ग. घ.) स्वदमा । ६ (क.) 'मेकं ७ (च.) मेक्चै ७ (7. च.) वैविक्रिी ८ (ग. घ) म कर्तृ । ९ (ग. घ.) तोऽवान्यत्वं ब्रह्मण. सिं .

·प्रपासष्ठः भानन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । यत्तु तद्ब्रह्मणो ज्ञानं सर्वानन्यदविक्रियम् । ब्रह्मणोऽव्यतिरिक्तं तत्सर्वप्रत्यक्समाप्तितः ॥ ९६ ॥' जानशब्दस्य ब्रह्मणि लक्षणया प्रवृत्ति प्रकटयति । यत्चिति । ब्रह्मणो पत्त- ज्ज्ञानं चैतन्यं न च पष्ठीमयोगाह्मणस्तद्भिद्यते तद्धि ब्रह्मणः सकाशादव्य- तिरिक्तं ज्ञानव्यतिरके जडत्त्वाद्ब्रह्मणोऽब्रह्मत्वमसङ्गात्तच्च ब्रह्मात्मकं ज्ञानं सर्वान- न्पदद्वितीयं ब्रह्मणः सर्वानन्यत्वादतथाविक्रियं विक्रियाहेत्वभावाच सर्वत्र प्रत्य- क्त्वेन वर्तते तत्र तत्राऽऽत्मत्त्वेन समाप्तत्वादतो ज्ञानपदं ब्रह्मणि लक्षणयैव वर्तते तत्र जात्यादेरसंभवादित्यर्थः ॥ १६ ॥ प्रत्याख्याताखिलानात्मभेदसत्यार्थवाचिना। तथैव सत्यशब्देन लक्ष्यते तन्नं तूच्यते ॥ ९७ ॥ सत्यपदस्यापि ब्रह्मणि लक्षणयैव प्रवृत्ति प्रत्याययति । प्रत्याख्यातेति । निरस्तः समस्तोऽनात्मविशेपोऽनृतवर्ना पस्मिन्परमार्थार्थे तस्य वाचकेन सत्य- शब्देनापि ज्ञानशब्देनेव ब्रह्म लक्ष्यते न तु तत्वेन वक्तुं शक्यते निमित्ताभा- वस्य तुल्यत्वादित्यर्थः ॥ १७ ॥ एवं सत्यादयः शब्दाः स्वार्थासंत्यागिनः परम् ।। लक्षयन्ति विरुद्धार्थनिवृत्त्याऽज्ञानहानतः ।। ९८ ॥ सत्यज्ञानशब्दवदानन्दादयोऽपि शब्दलक्षणयैव ब्रह्म बोधयन्तीत्याहा एव- मिति । स खल्वेते शब्दाःस्वार्थस्य परमार्थत्वं ज्ञानवत्वमानन्दत्त्व पूर्णत्वमित्यस्य स्वार्थस्यापरित्यागिनो भूत्वा विरुद्धार्थप्रतीतिहत्वज्ञाननिरासद्वारा विरुद्धस्या. स्यारतजउँदुःखपरिच्छेदेनिवृत्तिवर्मना परं ब्रह्म लक्षयन्ति न तु साक्षादेव अझ बर्फ क्षमन्ते मागुक्तन्यायविरोधादित्यर्थः ।। ९८ ॥ १(ग. घ.) न सूयं ! २ (ग, घ, च.) मवगोंऽनु। ३ (क.) वृत्यज्ञा। SH, ·६२ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्या निवर्त्यभेदाद्भित्रोऽर्थोऽसत्याद्यर्थनिवर्तिनाम् । सत्यादीनामतः सिद्धमवाक्यार्थत्वमात्मनः ॥ ९९॥ सत्यादिशब्दाःस्वार्थासंत्यागिनश्चेत्स्वार्थानां सत्यादीनां भेदाद्वानयनादिवा- क्यवदस्मिन्नपि सत्यादिवाक्ये वाक्पार्थः संसर्गः संसृष्टोवा स्यादित्याशङ्कया- ssह । निवत्यैति । सत्यादिशब्दानामसत्यार्थनिवर्तकत्वेनोक्तानां निवर्त्यभेदा-' देव यद्यपि भिन्नोऽर्थोऽभ्युपगम्यते तथापि विरुद्धार्थ परिहारायालक्ष्ये ब्रमणि तेषां पर्यवसानादात्मनो ब्रह्मणः सत्यादिवाक्यार्थस्य संसर्गसंसृष्टाभ्यामन्यत्वेन- करस्यं वाक्यादेव सिध्यतीत्यर्थः ॥ ९९ ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते नेति नेतीति चापरम् । एवं सत्यर्थवत्सर्वमन्यथा तदनर्थकम् ॥ १०॥ यत्पत्यग्ब्रह्मणः शब्दाविषयत्वं जातिमत्त्वादि विशेषशून्यस्वादुक्तं तथैव तस्मिन्नभ्युपगते सत्पविष्यत्वस्य निर्विशेपत्वस्य च प्रतिपादकं वाक्यजातमुप- पन्नार्थ ब्रह्मणोऽविपयत्वे विशेषवत्वे चानुपपन्नार्थमप्रमाणमेव तदापयेतेत्या- त्मनो विषपत्वाद्यभावे प्रमाणमाह । यत इति ॥१०॥ कौटस्थ्यं सत्यमित्युक्तं तद्गुणं ज्ञानमुच्यते । स्वतो वोधस्य कौटस्थ्ये ज्ञातुरानन्त्यमेकता ॥१॥ सत्यादिशब्दानां ब्रह्मणि लक्षणया घोधकत्वमुपपाद्य पदार्थत्रयमुक्तमुपसं- हरति । कौटस्थ्पमिति । तदेव सत्यं गुणो यस्य ज्ञानस्य तद्द्वानं तद्गुणं सत्पत्वं ज्ञानस्य स्वरूपमित्याह । तद्गुणमिति । सत्यत्वेनोक्तस्य ज्ञानस्य स्वारस्पेन पोटस्थ्ये स्थिते त्रिविधमानन्यं तस्य सिध्यत्तीत्याह । स्वत्त इति । यथोक्तं ज्ञानं ज्ञातुः साक्षिणो ब्रह्मणः स्वरूपं तस्याऽऽनन्त्यं कीगित्यपेक्षायामुक्तम् । एकतेति ॥ १ ॥ १ (क. ख.) दिन्नाथों। २ (क. ख. ) मिन्नायौँ। ३ (क. ख.) द्वाप । ४ (ग. प. च.) यतु प्रत्य। ५ ( क. ख.) दक्या। ६(ग. प.) स्य त। * पदार्थांना परस्परसंसर्गः संचधः स एव वाक्यार्ष इत्यभिधानवादिनी महाः । परम्परं संबद्धाः संमृष्टाः पदार्था एव संमृटसंज्ञको वाक्यार्थ इत्यभिहितान्वयवादिनः भारराः । इदि मीमा सक्मने द्विवियो वारयाः ।

·मथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । ६३ ज्ञातृभेदात्तु तद्ब्रह्म घनीप्सिततमं परम् । ज्ञातुरन्यस्य चाभावायो वेदेत्युच्यते कथम् ॥२॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेतिवाक्यमेवं व्याख्याय समनन्तरवाक्यगतं यो वेदेति. भागमाक्षिपति । ज्ञातृभेदादिति । तद्धि प्रकृतं ब्रह्मज्ञानात्मत्वेन वर्तते ज्ञान ः सकाशादभिन्नत्वाभ्युपगमान च तस्य ज्ञानकर्तृत्वमविक्रियत्वान्न च ब्रह्मातिरेकेण ज्ञाताऽभ्युपगम्यते न चैकत्र कर्मकर्तृभावः संभवत्यतो यो वेदेत्यनुपपन्नमि- त्यर्थः ॥२॥ सत्यादिलक्ष्याज्ञानोत्थाऽसत्याद्यर्थनिषेधधीः । वर्मनवासमामोति केवलाज्ञानहानतः ॥३॥ सत्यादिशब्देन यद्ब्रह्म लक्ष्यते तदज्ञानोत्थं यदसत्यादि तनिधिका याऽहं ब्रह्मास्मीत्यविषयाकारा धीरुत्पद्यते तया प्राप्तमेव ब्रह्मामाप्तिहेत्वज्ञाननिवृत्त्या प्रामोतीत्युपचारादुच्यतेऽत्र कमकर्तृत्वस्याविवक्षितत्त्वान्नैवमिति परिहरति । सत्यादीति ॥ ३॥ एवं ज्ञातं विजानाति विमुक्तश्च विमुच्यते । निवर्तते निवृत्तं च त्रिवः शपथयाम्यहम् ॥४॥ नन्वज्ञातं ब्रह्म ज्ञायते बद्धं च मुच्यते निवर्तते च निवृत्तमेवाज्ञानं तथैवामात- मेव ब्रह्म मातुं युक्तं तत्राऽऽह । एवमिति प्राप्तमाप्तिवदिति यावत् । ब्रह्मैव सन्ध- माप्येति प्रज्ञानं ब्रह्म विमुक्तश्च विमुच्यते । एकमेवाद्वितीयमित्यादिशात्रमा प्रमाणमित्यभिप्रेत्याऽऽह । त्रिरिति ॥ ४ ॥ तस्मादासनकर्तृत्वतिमिरोऽयमविद्यया । सत्यादिलक्षणं ब्रह्म प्रत्यक्स्थमपि नेक्षते ॥५॥ अज्ञानादोनत्यनिवृत्तत्वे किमिति सर्वदा ब्रह्मणि न प्रतिपत्तिरित्याश- न्याऽऽह । तस्मादिति । निवृत्तस्यैवाज्ञानादेरनिवृत्तवद्वानादिति यावत् ॥ ५॥ अतोऽविद्यानिषेधेन सदा विस्फुरितेक्षणः । पिबज्ञानादि नानात्वं प्रत्यगात्मानमक्षिते ॥६॥ आसन्नत्वमारोपितत्वमविद्याध्यस्तकर्तृत्वादिकृतं प्रत्यग्ब्रह्मणोऽस्फुरणमिति स्थिते फलितमाह । अत इति ॥ ६॥ १(3.) नेयत्वेन न वा२ (ग. प. उ. च.) कर्तृस। ३(ग. घ.) रात्र । ४ (ख.) ते तत्र । ५ (च.) "तिभावः। १६ (ग. ५.) श्च मु ७(रु.) विस्फार ·[हावयाँ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम् । भूतमात्रोपसंश्लेपसमुत्थं यत आत्मनः। कर्तृभोक्तृत्वविज्ञान बुद्धौ तनिहितं ततः॥७॥ एवं यो वेदेतिवाक्यभागे संभवत्यपि निहितशब्दो न संभवति कुण्डे बदरपद- नाधारत्वाद्ब्रह्मणो बुद्धौ निहिवत्वासिद्धरित्याशयाऽह ! भूतमात्रेति । भौति- कमन्तःकरणं भूतमात्राशब्देनात्र गृह्यते । अविद्याध्यस्तबुद्धिसंवन्धकृतकर्तृ- त्वादिधर्मवत्वादात्मनो बुद्धौ निहितत्त्वोक्तिरित्यर्थः ॥७॥ तमोरजोविनिर्मुक्तं तद्वृत्त्या चोपलभ्यते। ब्रह्मातो निहितं बुद्धौ मनसैवेति च श्रुतिः ॥८॥ साचिफबुद्धिवृत्त्योऽहं ब्रह्मास्मीति वाक्योत्थया ब्रह्मणो दर्शनालाइद्धिस्थ- मुक्तमितिपक्षान्तरं सप्रमाणमाह । तम इति ॥ ८ ॥ निगूढमस्यां तद्ब्रह्म कामाविद्याद्युपप्लवात् । प्रत्यग्धियोऽनुपश्यन्ति तस्माद्बुद्धिMहोच्यते ॥९॥ निहितशब्दार्थमित्यमुक्त्वा बुद्धमुहात्वं साधयति । निगूढ मिति ॥ ९ ॥ परमं व्योम हाई स्याद्वाह्यात्तत्परमं यतः। श्रुतेर्योऽयं बहिति तच्च बुद्धेः समाश्रयम् ॥ १०॥ परमे व्योमनित्यस्यार्थमाह ! परममिति । हृदयावच्छिन्नं भूताकाशं परमं व्योमरपत्र प्रमाणमाह । तेरिति । उक्त हृदयाँकाशे या गुहा बुद्धिस्तस्यो मझ नित्यं सनिहितमिति सप्तम्यर्थ सूचयति । तचेति ॥ १० ॥ गुहायां परमे व्योमन्वस्तुवृत्तमपेक्ष्य वा । सत्यादिलक्षणानान्यद्वियः प्रत्यक्प्रतीयते ॥११॥ परमे व्योमनित्पस्पार्थान्तरमाह । गुहायामिति । अन्तःकरणे कार्यापेक्षया भकष्टं व्योमाव्याताकाशमज्ञातं ब्रह्म तत्र कार्यकारणविनिमुक्तं शृद्ध अझ व्यवस्थितमिति वास्तवं वृत्तमपेक्ष्प पाचौक्तिरित्पर्धः। वस्तुत्तमपेक्ष्योक्तमेव 'व्यनक्ति । सत्पादीति । अन्तःकरणात्कार्पभूतोत्मत्यगान्तरं यदज्ञातं ब्रह्मका- रणं तत्र सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मैपात्परिशुद्धात्कार्यकारणविरुद्धामणोऽन्यन्न मामाणिमस्तीपतो बुद्धिगुहापां परमं व्योमाजातं ब्रह्म तत्स्वरूपत्वेन स्थित नत्र पार्यकारण विलक्षणं या निहित्तमित्पर्धः ॥११॥ १ (स.) वासवा २ ग. ए. ६. च.)च्या मंग. प. च.) जिनम्। ४(ग. य.) पाका ५ (ग. प.) वारसमानान्त । ६(ग. प.) मापार ७(ग. प.का.

·मथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । सत्याद्यर्थविरुद्धेभ्यः सम्यग्व्यावृत्तीयतिः । धियः प्रत्यक्प्रविश्याथ सत्यात्मानं प्रपश्यति ॥१२॥ बुद्धिकारणे ब्रह्मण्यज्ञाते कार्यकारणविनिर्मुक्तस्य ब्रह्मणोऽवस्थानकथनप्र- योजनमाह । सत्यादीति । अनृतजडपरिच्छिन्नदुःखेभ्यः संशयविपीसम्पति- रेकेण व्यावृत्तबुद्धिरुत्तमो ज्ञानाधिकारी धियोऽन्तःकरणात्प्रतीचि कारणे ग्रमणि प्रविश्य कार्यमात्रस्य तदुपाधिकामावस्य च तदतिरेकेणाभावमालोच्या- अज्ञातस्य ब्रह्मणोऽपि कारणस्य कार्यकारणविलक्षणब्रह्मव्यतिरेकेणाभावं ज्ञात्वा सत्पज्ञानानन्तानन्दात्मकं ब्रह्मैव बुद्धिसाक्षिणस्तत्त्वमिति निश्चिनोतीत्यर्थः॥१२॥ तस्मादुपायसिद्धयर्थ बुद्धेः प्रत्यक्प्रवेशनम् । गुहायां परमे व्योमञ्चतिरस्मानतोऽन्वशात् ॥१३॥ यस्मादेवं वुद्धिकारणे निहितं ब्रह्मेत्युक्ते बुद्धिसाक्षिणो ब्रह्मत्वं सिध्यति तस्माद्बुद्धेः प्रतीचि कारणे कार्यकारणविलक्षणब्रह्ममवेशनं निहितं गुहायामि- त्पाद्या श्रुतिरहं ब्रह्मास्मीतिप्रतिपत्त्युपायत्वेनानुशास्त्पतो यो वैदेत्याचा श्रुति- रुपपन्नाथैत्याह । तस्मादिति ।। १३ ।। ज्ञातुर्जेयं परं ब्रह्म भेदबुद्धचपनुत्तये । गुहायां परमेव्योमज्ञेयं ज्ञातरि शिष्यते ॥ १४ ॥ संप्रति प्रथमव्याख्यानमेवानुसत्य वाक्यार्थ कथयति । ज्ञातुरिति । आत्मनो बुद्धिसाक्षिणो ज्ञेयं परं ब्रह्मेत्युक्त तयोर्मेदवद्धिरुपजायते तनिवृत्त्यर्थं बुद्धी वाह्याकाशापेक्षया प्रकृष्टं यदाकाशं तत्र निहितं ब्रह्मेत्युच्यते तथा च ज्ञेयं ब्रह्म साक्षिणि तावन्मात्रमशिष्यते सोऽपि साक्षी ब्रह्ममात्रमिति न तो भैदश- झाऽस्तीत्यर्थः ।। १४ ॥ साध्यसाधनसंवन्धवर्त्मनैवानुधाक्तः । साध्यसाधननिर्मुक्तं स्वात्मन्याविशते परम् ॥१५॥ ज्ञातृशेययोर्जीवब्रह्मणोरभेदे जीवस्य संसारित्वाद्ब्रह्मणोऽपि संसारित्वमस- झात्तत्माप्तिरसमीहिता स्पादित्याशङ्कयाऽऽह । साध्येति । यागादिना स्वर्गादि साध्यमितिसाध्यसाधनसंगतिद्वारेण प्रवृत्तस्प संसारिणस्तदुभयविलक्षणं पर ब्रह्म स्वरूपत्वेन यदा माप्तं भवति तदा संसारिणोऽपि संसारित्वं निवर्तते तत्कथं तद्वारा ब्रह्मणः संसारित्वं शङ्गिन्तुं शक्यमित्यर्थः ॥ १५॥ १ (ग.) "विकस्य । २(ग. घ. रु.) क्षणं । ३ (ग. घ.) ह्या। ४( 5 च । भेनाशी ५(ग, च.) तं संभ।

·सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदायवार्तिकम् । [ब्रह्मवाइयां सोऽश्नुते निखिलान्कामान्कर्तृत्वे तदसंभवम् । आशङ्य ब्रह्मणेत्याह युगपत्स्यात्सहेति च ॥१६॥ ब्रह्मात्मैकत्वविदशेपं पुरुपार्थमानोतीत्वस्मिन्नर्थे सोऽनुत्ते सर्वान्कामानिति- वाक्यैकदेशं व्याचष्टे । सोऽश्नुत इति । कर्तृत्वे सर्वपुरुषार्थीसद्धिर्न संभवतीत्या- शङ्कय संस्पाविद्याध्यारोपितत्वाद्ब्रह्मरूपेण विदुषः सर्वपुरुषार्थसिद्धिरविरुद्धेत्यु- तरवाक्यावष्टम्भेन दर्शयति । कर्तृत्व इति । सहशब्दार्थमाह । युगपदिति ॥१६॥ प्रतीचि न स्यात्तद्ब्रह्म भेदार्था चेत्सहार्थता। संभाव्यते पराम्भूतं नापि सत्यादिमत्परम् ॥ १७॥ सहशब्दस्य यथाश्रुतार्थत्वं किं न स्यादित्याशवयाऽऽहमतीचीति । सहश- उदस्य मुख्यार्थत्वे सत्यात्मब्रह्मणोर्मेदाढ़ेदार्थता सहशब्दस्य स्यादेवं सहशब्द- श्रुतिर्भेदार्था ततश्च सहशब्दस्य भेदैनार्थनार्थवत्तेति चेदुच्यते तदात्मनि स्वा- पभूतं ब्रह्म न सिध्यति तथा च तत्त्वमस्यादिवाक्यविरोधाधुगपदर्थतायाः सहशब्दस्य युक्तस्वादेकस्मिन्नेव क्षणे सर्वान्पुरुपान्ब्रह्मरूपेण ब्रह्मविदनुभव- तीत्यर्थः । आत्मनः सकाशाद्ब्रह्मणो भेदे दोपान्तरमाह । संभाव्यत इति ॥१७|| नापि नोत्सहते वक्तुं निपातत्वात्सहार्थताम् । तस्मायुगपदर्थस्य वाचकं स्यात्सहति यत् ॥१८॥ सहशब्दस्प युगपदर्थे सामाभावान्न तदर्धत्वमित्पाशचाऽऽह नापीति। सहशब्दः सहार्यतां वदन्युगपदर्थ वक्तुं नैव शनोतीति न निपातानामनेकार्थ- वादस्प च निपातत्वादित्यर्थः । फलितमुपसंहरति । तस्मादिति ।। १८ ॥ ज्ञानादसत्याधुच्छितेरात्मनोऽन्यन्न विद्यते। तस्मादिपश्चिद्ब्रह्मभ्यां कामान्सर्वान्सहाश्रुते ॥ १९ ॥ सहशब्दस्य युगपदर्थत्वेऽपि पौगपद्यस्य भेदसापेक्षत्वाद्भेदमसक्तिरित्याश- एचाऽऽह । ज्ञानादिति । अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या तत्कासित्पप- रिच्छेदादिनिवृत्तःसाक्षात्कृतमा ब्रह्मविदात्मरूपेण ब्रह्मरूपेण च सर्वानानन्दा- न्योगपचुनानुभवति । अविद्यावस्थायामुपाध्यवच्छेदाद्विभक्तवदभिव्यक्तबहक्ति- रित्यर्थः ॥ १९ ॥ १ ( क.स.)द्विरित्यति २(ग.घ.) तं दृश्य मिथ्या च रूप्यान् ॥१७॥ ३(र.) भने ४(च.) क्षान्न५ (प.) 'ब्रह्मति।

·६७ प्रथम खण्ड.१] आनन्दगिरिकतटीकासंवस्तिम् । ज्ञातुर्दिगृहान्तस्थं प्रतीचोऽन्यन्न लभ्यते । सत्यादिमदतो ब्रह्म प्रत्यगात्मैव तद्विदः ॥२०॥ विपश्चिद्ब्रह्मभ्यामित्युक्तत्वाद्विद्वब्रह्मणोर्मेंदः स्पादित्पाशइयाऽऽह । ज्ञातु- रिवि । यो वेद निहितं गुहापामिति ब्रह्मणो बुद्धिस्थत्वाभिधानादात्मनश्च तथा- खाचपोर्मेंदगन्धोऽपि नास्तीत्यर्थः॥२०॥ विपश्चिव्यतिरेकेण ज्ञेयत्वाद्यपनुत्तये । सामानाधिकरण्येन ब्रह्मणां ह विपश्चिता ॥ २१ ॥ विद्ववह्मणोंर्भेदाभावे हेत्वन्तरमाह । विपश्चिदिति । ज्ञेयत्वादीत्यादिशब्द न प्राप्यत्वं ब्रह्मणो गृह्यते ॥ २१ ॥ एकयाऽक्रमवर्तिन्या व्याप्नोति क्रमवर्तिनः । अवगत्याखिलान्कामान्योऽकाम इति च श्रुतिः॥२२॥ सन्किामान्समश्नुत इत्यस्यार्थमनूद्य तत्रैवार्थे श्रुत्पन्तरसंवादं दर्शयति । एफयेति । विदुषो विषयमुखमाप्तो सक्रियत्वमाशङ्कचावगति विशिष्टि । अकमवर्तिन्येति ॥ २२॥ आदावन्ते तथा मध्ये धियोऽनेकशरीरगाः। निर्विशेपैकचियाप्ता धनन्यानुभवात्मना ॥ २३ ॥ अवगतेरक्तं कृटस्थत्वं साधयति । आदाविति ॥ २३ ॥ सर्वप्रवृत्तिहेतूंश्च यस्माद्ब्रह्मविश्नुते । कामान्ब्रह्मविदस्तस्मान्न प्रवृत्तिरहेतुतः ।। २४ ।। अह्मविदोऽपि प्रवृत्तिमिच्छतां यथोक्तश्रुतिविरोध. स्यादित्यार्थिकं वाक्य- वात्पर्पमाह । सर्वप्रवृत्तीति । बिदुपा मुसानां कामशब्दितानामाप्तत्वात्तस्य कामाभावात्तनिवन्धना प्रवृत्तिन सिध्यतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ अविद्याहेतवः कामाः काममूलाः प्रवृत्तयः। धर्माधर्मी च तन्मूलौ देहोऽनाश्रयस्ततः ॥ २५॥ अतोऽविद्यानिरोधै स्यानिरोधो विदुषः सदा । निःशेपकर्महेतूनां विकाराणां तदैव तु ॥ २६ ॥ यह्मविदो विद्ययाऽविद्यानिवृत्त्या कामादिनिवृत्तिरयत्नतः सिध्यतीत्येत- दुपपादयति । अविद्येत्यादिना ॥ २५॥ २६ ॥ १ (क. ख.) हीद गु॥ २ ( क. ख.) लक्ष्यते । ३ ( क.) णा हि वि। ४(ख) 'विपश्चि५ (ग, घ.) दो ब्रह्मवि ।

·. सुरेश्वराचार्यकृतं वैत्तिरीयोपनिपगाण्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवलयां कृत्स्रोपनिषदर्थस्य सूत्रमित्यभ्यधात्पुरा । संक्षेपतस्तदर्थश्च सम्यमन्त्रेण वर्णितः ॥ २७ ॥ तस्माद्वा एतस्मादित्यादेरुत्तरस्य संदर्भस्य संबन्धं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति । कृत्स्नेति । ब्रह्मविदामोति परमितिवाक्यं वल्लीद्वयार्थस्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य तत्फलस्य च सूत्रमिति भाष्यकृदुक्तवान् । तच्च मूत्रितमर्थत्रयं सत्यमित्यादिना मन्त्रेण संशयविपर्यपापोहेन संक्षेपतो व्याख्यातमित्यर्थः ॥ २७ ।। अनेन खाद्यमूत्रेण यावानर्थोऽध मंत्रितः । आसमाप्तेरियं वृत्तिस्तस्मादित्युच्यतेऽधुना ॥ २८ ॥ ब्रह्मविदाप्नोति परमितिसूत्रेण योऽर्थः सूत्रितो यश्च मन्त्रेण संक्षेपतो व्याख्यातस्तस्यार्थस्य प्रपञ्चनार्थं तस्मादित्यादिसमाप्तिपर्यन्तं ग्रन्थजातमिति संबन्धं दर्शयति । अनेनेति ॥ २८ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च रसादेः पञ्चकात्परम् । स्थामदृश्यादिशास्त्रोक्तमहं ब्रह्मेति निर्भयम् ॥ २९ ॥ समुदायतात्पर्यमुक्त्वा मन्त्रोक्तमनुवदति । सत्यमिति ॥ २९ ॥ ननु सत्यमनन्तं च कथं सम्यक्प्रतीयते । देशकालादिहेतुत्वात्तदिदानी विभाव्यते ॥३०॥ कोशपञ्चकविलक्षणं सत्पज्ञानानन्तानन्दात्मकं निर्विशेपं निर्भयं ब्रह्मात्मेत्या- त्मब्रह्मणोरैक्ये मन्त्रेणोक्ते चौदयति । नन्विति । सर्वपदार्थानां त्रिधा परिच्छि- नत्वोहह्मणोऽपि वस्तुत्वेन विभक्तत्वाद्रज्जुसर्पवदेव सत्यत्वायोगादसत्यत्वादेव जडत्वादुक्तो मन्त्रार्थो न सिध्यतीत्यर्थः। सर्वजगत्कारणत्वाद्ब्रह्मणविविध- मानन्त्यं सिध्यत्यतश्च सत्यत्वं ज्ञानत्वं च तस्मिन्नुपपद्यते तच्चानन्त्यं सर्वकार- णत्वकृतमनन्तरमेव प्रकटीकर्तव्यमिति परिहरति । देशेति ॥ ३१ ॥ वस्तुतो देशतश्चैव कालतश्च निधोच्यते । आनन्त्यं ब्रह्मणश्चातः सत्याद्यपि च सिध्यति ॥३॥ तदिदानी विभाव्यत इत्युक्तं प्रपञ्चपति । वस्तुत इति । अतःशब्दादुपरि- टाव शय्दः संबध्यते परिच्छिन्नस्यैवासत्यत्वजडत्वदर्शनान्नापरिच्छिन्ने तत्मा. सिरित्पर्पः ॥ ३१ ॥ १(क. ख.) मचितः । २ (के. ख.) त्वात्त।

·प्रथमः खण्ड] आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितम् । अनन्तं देशतो व्योम देशवत्प्रकृतित्वतः । कारणेनैकदेशं हि कार्य नान्यत्र वर्तते ॥३२॥ आकाशवदेव ब्रह्मणोऽनन्तत्वं न निरमित्याशङ्कय वैपम्यमाह । अनन्त- मिति । देशवतां पृथिव्यादीनामुपादानत्वेऽपि कथमाकाशस्य देशतोऽनन्तत्व- मित्याशङन्य कार्याणां सर्वेषामाकाशेऽन्तर्भावादित्याह । कारणेनेति ॥ ३२॥ कार्यत्वात्कालतो नास्य वस्तुतश्च विहाय सः। वस्त्वन्तरस्य सद्भावादानन्त्यं वस्तुतोऽपि न ॥३३॥ नहिं तथैव कालतो वस्तुतश्च तस्पाऽऽनन्त्य नेत्याह। कार्यत्त्वादिति । वस्तुतश्चा- ssकाशस्य नाऽऽनन्त्यमित्युक्तं स्पष्टपति । वस्त्वन्तरस्येति । आकाशव्यति- रिक्तस्य ब्रह्मणः सद्भावादित्यर्थः ।। ३३ ।। कालाकाशादियोनित्वात्सर्वात्मत्वात्तथाऽऽत्मनः । वस्त्वन्तरस्य चासत्वान्मुख्यानन्त्यं परात्मनः ॥३४॥ ब्रह्मण्पाकाशाद्वपम्यं दर्शयन्नाह ! कालेति ॥ ३४ ॥ कल्पितेन परिच्छेदो न यकल्पितवस्तुनः । कल्पितश्चेह कालादिर्वाचारम्भणशास्त्रतः॥३५॥ कार्येण कालादिना परिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो न युक्तं मुख्यमानन्त्यमित्या शडय कल्पितत्वात्कालादेनैवमित्याह । कल्पितेनेति । कल्पितत्वमेव कालादेर- सिद्धं मानामावादित्याशङ्याह । कल्पितश्चेति । विकारस्य वाचारभ्मणत्वेन मिथ्यात्वाद्विकारत्वाच्च कालादेरपि मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ ३५ ॥ तस्मात्सत्यादि याथात्म्यं तस्मादित्येवमादिना । वक्ष्यते ब्रह्मणः सम्यक्सृष्टिव्याजेन यत्नतः ॥३६॥ तस्मादित्पादिना सृष्टिप्रतिपादनात्कार्यकारणभपश्चस्य सत्यत्वेसिद्धिरित्या- शम्य दृष्टिकथनव्याजेन ब्रह्मयाथात्म्यं सत्यत्वादिलक्षणं श्रुत्या प्रतिपाद्यते न तु सृष्टिरित्याह । तस्मादिति । ब्रह्मणनिविधमानन्त्यं कार्यकारणयोश्च कल्पि. तत्वमित्यस्पार्थस्य विवक्षितत्वादिति यावत् ॥ ३६ ।। १(च.) 'लमित्या ·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाण्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्या तस्मादित्यादि वाक्योक्तं वैशब्दः स्मरणाय तु । एतस्मादितिमन्त्रोक्तं सत्यादिगुणलक्षितम् ॥३७॥ तस्मादित्पादिवाक्पस्पै तात्पर्यमुक्त्वा पदत्रयायं कथयति । तस्मा- दिति ।। ३७॥ तहिदिपश्चित्सामर्थ्यात्तदेतद्यां प्रतीयते । आत्मश्रुतेन मुंख्योऽर्थः प्रतीचोऽन्यत्र लभ्यते ॥३८॥ प्रकृतस्य ब्रह्मणस्तच्छब्दपरामृष्टस्य भैत्यक्त्वेन सन्निहितत्वादेतच्छब्देनोपा- दाने कारणमाह । तद्विदिति । ब्रह्मविदामोति पमितिब्रह्मज्ञानमात्रामाप्तिश्रव- गाह्मणा विपश्चितेति च ब्रह्मविदो विपश्चितो ब्रह्मणा सामानाधिकरपय श्रवणार- यात्मनोरेक्यावगमात्पूर्वोक्तसामानाधिकरण्यसामर्थ्यात्तस्मादित्यत्रोक्ताभ्यां तदे- तच्छन्दाभ्यां समानाधिकरणाभ्यां ब्रह्मात्मनोरभेदरूपं प्रत्यक्त्वं ब्रह्मणो भाति तेन तस्मिन्नेतच्छन्दप्रयोगोपपत्तिरित्यर्थः । किंचास्मिन्वाक्ये ब्रह्मण्यात्मशब्द- प्रयोगो दृश्यतेस चाऽऽत्मत्वे सत्येव ब्रह्मणो युज्यते मतीचोऽन्यत्राऽऽत्मशब्द- प्रयोगापोगादतो युक्तं ब्रह्मात्मनोरक्यमित्याह । आत्मश्रुतेरिति ||३८ ।। मत्तः सर्वमिदं जातं मय्येवान्ते प्रलीयते । अहमेको विभदिमित्येवं च प्रसिध्यति ॥३९॥ किंच ब्रह्मणः सर्ववेदान्तेषु जगत्कारणत्वश्रवणादात्मनश्वाऽऽत्मा वा इदमेक एका आतीदित्यादाविपात्र तदभियानात्कारणद्वपस्पायुक्तात्वाजगत्कारणत्व- लिङ्गादात्मनोरक्यं सिध्यतीत्याह । मत्त इति ॥ ३९ ।। सर्वानन्याविकार्येकमकार्याकारणं परम् । ब्रह्मस्वभावमालम्ब्य सृष्टिवक्तुं न शक्यते ॥४०॥ आकाशः संभूत इत्यादिश्रुत्युक्तत्वादाकाशादिरष्टिवास्तवीत्याशयाऽऽद । सर्वति ॥ ४०॥ १(रु.) पुस्याः । २ (ग. प.) मसक्केन । ३ (ग. घ.) गलि।

·७१ प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । ब्रह्मणोऽन्यदतः सर्व कार्यत्वेन विवक्ष्यते । ब्रह्मणोऽकारणत्वाच्च सृष्टौ हेतोरसंभवः॥४१॥ न ब्रह्मस्वभावमनुसृत्य सृष्टिरुंच्यते किंतु कारणानुरोधेनेत्याशङ्कय कारणं ब्रह्मणोऽन्यदनन्यद्वेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह । ब्रह्मणोऽन्यदिति । अतःशब्देन ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य कार्यत्वे ब्रह्मान्यत्वमेव हेतूक्रियते तथाच मूलकारण- त्वासिद्धिरितिशेषः । तर्हि ब्रह्मैव कारणमितिद्वितीयं पक्षमाशङ्कयाऽऽह । ब्रह्मण इति । अकारणत्वं कूटस्थत्वम् ।। ४१ ।। ब्रह्मस्वभावो हेतुश्चेत्सृष्टस्तत्संनिधेः सदा । सर्वदा ब्रह्मवत्सर्गो न च देशाचसंभवात् ॥४२॥ फूटस्थस्यापि कारणत्वमयस्कान्तवदित्याशड्य ब्रह्मसत्तासंनिधिसातत्या- छावदेव जगतः सर्गोऽपि सातत्येन स्यादिति दूपयति । ब्रह्मेति । न चास्तु सर्वदा सटिरिति वाच्यं सर्वं हि जायमानं देशे काले च जायते न च तथा देशकालादि संभवति देशस्य देशान्तराभावात्कालस्य च कालान्तराभावान्न चावस्थान्तरमवस्थायाः सिध्यत्यनवस्थानादतो न सर्वदा सृष्टिरित्याह । न चेति ॥ ४२ ॥ नाभूत्सप्टिरभूतत्वादभूतं कालहेतुतः । न भविष्यत्याव्यत्वादभाव्यं चाक्रियोत्थितः ॥४३॥ किंच भूतकालपरिच्छेद्या वा भविष्यत्कालपरिच्छेद्या वा वर्तमानकालपरि- च्छेद्या वा सृष्टिरेष्टव्या नोंद्या सट्टत्वेनेष्टस्य ब्रह्मणोऽसङ्गत्वेन भूतकालसंबन्धामा- वादित्याह । नाभूदिति । अभूतत्वे ब्रह्मणो हेत्वन्तरमाह । भभूतमिति । काल- कारणत्वादभूतं कालापरिच्छेद्यं ब्रह्म कारणत्वेन कालान्वयस्य मायात्मकत्वाद- मणो घटादिवन कालव्याप्यतेत्यर्थः । द्वितीयं दूपयति । न भविष्यतीति । ब्रह्मणो भविष्यत्कालापरिच्छेद्यत्वादितिहतुमाह । अभाव्यत्वादिति । तस्याभा- व्यत्वे हेत्वन्तरमाह । अभाव्यं चेति । अक्रियोत्थितिरकार्यत्वम् || ४३ ।। नेदानीमद्वितीयत्वात्कौटस्थ्यादात्मनः सदा । भविष्यत्यस्त्यभून्नातो वस्तुवृत्तमपेक्ष्य तु ॥४४॥ तृतीयं प्रत्याऽऽह । नेदानीमिति ॥४४॥ १ (ग घ) रुत्पद्यते । २ (ग. ध ) 'तीयप) ३ (ग. घ.) 'तत्येन ब्रह्म ४ (ग. घ) नाघः ।

·७२ मुरेश्वराचार्यकृत्तं तैत्तिरीयोपनिपद्भाष्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्यां भविप्यत्यस्त्यभूञ्चेति यतो वन्ध्यं विशेषणम् । उष्ट्रादिवदणोस्तस्मादविद्यैवात्र कारणम् ॥४५॥ इदं च हेतुद्वयं पूर्वत्रापि तुल्यं कालत्रयविशेष्यत्वं यतः सृष्टेरश्लिष्टमतो मायात्मिकैव सृष्टिरितिफलितमाह । भविष्यतीति । यथा करभो रासभो वा परमाणुरितिपरमाणोर्विशेषणं निरर्थक तथा कालत्रयमपि सृष्टिविशेषणं न सिध्पत्यतः सृष्टावविद्यैव कारणमित्युक्तं स्पष्टयति । उष्ट्रादिवदिति ॥ ४५ ॥ असतः कारणं नास्ति सतोऽनतिशयत्वतः। कौटस्थ्याजन्मनाशानामनवस्था जनेर्जनौ ॥४६॥ किंच सदसद्वा जायते न तावदसदुत्पद्यते तस्यासत्त्वादेव कारणासंबन्धेन जन्मायोगानापि सैजायते तस्य पूर्वमेव सत्त्वाजन्मातिशयाभावादतः सृष्टिर- पारमार्थिकीत्याह । असत इति । जन्मादिभाव विकाराणां जन्माद्यभावात्तेपां कूटस्थत्वाच्च सृष्टिरपारमार्थिकीत्याह । कौटस्थ्यादिति । जन्मनाशग्रहणमितरे- पामपि भावविकाराणामुपलक्षणार्थ जन्मादेर्जन्माद्यङ्गीकारे दोपमाह । अनव- स्थेति । यथा जन्मनो जन्माभ्युपगमेऽनवस्था तथा नाशस्य नाशेऽपक्षयस्या- पक्षये परिणामस्य परिणामे विवृद्धवृद्धावस्तित्वस्यास्तित्वे चानवस्थासाम्या- ज्जन्मादेर्जन्माद्यपोगात्कूटस्थत्वमास्थेय न च तथेष्यते ततः सृष्टयादि कल्पि- तमेवेत्यर्थः ॥ ४६॥ कालत्रयस्याविद्यायाः समुत्थानादहेतुता। कर्मदेवेश्वरादीनामत एवानिमित्तता ॥४७॥ कालो जगतो हेतुरिति केचित्तत्राऽऽह । कालत्रयस्येति । धर्माधर्मादिकार- मित्यपरे तान्मत्याह । कर्मेति । अत एवं तेषामचिद्यायाः समुत्थानादेवेति यावत् ।। ४७॥ जनिस्थित्यप्यया ह्येते जगतः स्युः प्रतिक्षणम् । धिया जनयते कर्ता कर्मभिश्चेति हि श्रुतिः ॥४८॥ कालादेरकारणत्वे ब्रह्मणश्च कूटस्थत्वे मायामपी सृष्टिविद्याकर्मवशात्मति- क्षणं जगतो भवतीति श्रुत्यन्तरावष्टम्भन दर्शयति । जनीति ॥ ४८ ॥ १(ग प. च.) रणमं । २ (ग. घ. इ. च.) सजन्यवे। ३(च.) वमे।।

·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितम् । अनादिमध्यनिधनाविद्यासंदूपितात्मनः। ब्रह्मणो जायते व्योम तिमिलादव चन्द्रमाः ॥४९॥ सष्टिश्चेन्मायामयी तर्हि कथमात्मन आकाशः संभूत इति प्रत्यग्यमणः सकाशादाकाशादिसृष्टिरुपदिश्यते तत्राऽऽह ! अनादीति ॥ ४२ ॥ नालं क्षणमपि स्थातुं कार्य तद्धृवता कुतः । रज्ज्वेव भोग्यविद्योत्थंमूढदृष्टेधुवायते ॥ ५० ॥ भाकाशादेब्रह्मणो जायमानत्वेऽपि प्रध्वंसवदनाशित्वं किं न स्यात्तत्राऽऽह | नालमिति । तहि कथमाकाशादेधुंवत्वबुद्धिस्तत्राऽऽह । रज्ज्वेवेति ॥ ५० ॥ तिमिरोपप्लुतो यहद्भिन्नामिव समीक्षते । चन्द्रिकामात्मनस्तहत्कार्य भिन्नं समीक्षते ॥५१॥ ब्रह्मकार्यत्वे जगतो ब्रह्मभेदभतिभानासंभवादटस्य दो भेदानुपलम्भात्मकतेच भेदमतीतेन ब्रह्मकार्य जगदित्याशययाऽऽह । तिमिरेति ॥ ५१ ॥ यद्यद्भूतं यथासंख्यं तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम् । पूर्वाप्तानि कार्यत्वादुत्तराणि यथाक्रमम् ॥५२॥ आकाशो जायमानः स्वगुणेन शब्देन सह जायते वाय्वादीनि तु स्वकी- येगुणः स्पर्शनादिभिराकाशादिपूर्वपूर्वगुणैच शब्दादिभिः सह संभवन्तीति भाष्योक्तमनुवदति । यद्यदिति भाष्या समर्थयते । पूर्वरिति । पूर्वपूर्वाकाशादि. भूतव्याप्तत्वनोत्तरोत्तरवाय्वादिभूतोत्पत्तेस्तत्तदाकाशादिभूतगुणवत्त्वमुत्तरोचर- -वाय्वादिभूतस्योचितमित्यर्थः॥ ५२॥ आकाशादेश्च कार्यत्वान्न वाय्वादि प्रजायते । वियद्रपान्मरुज्जन्म तस्मादात्मन एव तत् ॥५३॥ आकाशाद्वायुरित्यादावाकाशादेवीयवादिकारणत्वं श्रूयते तन्न यथाश्रुतं ग्राह्य- मनन्वपादनवस्थानाच कार्यस्योपादानत्वासंभवादित्याह । आकाशादेश्चेति । भाकाशाद्वापुरित्याद्या अतिस्तार्ह कथमित्याशय तत्तडूपापन्नं ब्रह्मैवानादि तत्तदुपादानमितिश्रुतेरुपपत्तिमाह । विपद्पादिति ॥५३ ॥ • १ (ग. घ.) "दिलं। २ (ग. घ.) घोत्थो । ३(ग.घ.) शा व। ४ (ग. य.) मृदा ५ (ग. घ. च.) कायगुणः । - ·मुरेश्वराचार्यक्रतं तैत्तिरीयोपनिपद्गाष्पवार्तिकम् । [ब्रह्मवस्या पञ्चैव खलु भूतानि व्योमादीन्युपलक्षयेत् । कार्यकारणरूपेण भूतेभ्यो नान्यदिप्यते ॥ ५४॥ दशैव भूतमात्रेति क्वचिदुक्तत्वात्किमिति पञ्चानामेव भूतानामिहोत्पत्तिरुक्ते- स्याशङ्कय पञ्चीकतापञ्चीकताभिमायेण दशसंख्याव्यपदेशात्पञ्चैव वस्तुतोभूता- नीति तेषामेवात्रोत्पचिरुतत्याह । पञ्चैवेति । भूतानां पश्चत्वेऽपि तदतिरिक्तम- स्ति कार्य कार्यभेदस्यासंख्यत्वादित्याशय कार्यकारणरूपेण वर्तमानभूतपञ्च- कातिरेकेण नान्यदस्ति कार्यमित्याह । कार्येति ॥ ५४॥ वाय्वादिषु तु यः शब्दः खस्थं तमविचक्षणाः। वाय्वादीनामिवेक्षन्ते स्रग्गुणानिव भोगिनः॥५५॥ आकाशस्य सहजः शब्दो वायो. सहजस्पर्शस्तत्राकाशसंवधेन शब्दो दृश्यते तेजस. सहज रूपं तस्मिन्नाकाशवायुसबधेन शब्दस्पर्शो दृश्यते । अपां सहजो रसस्तास्वाकाशादिभूतत्रयसबधेन शब्दस्पर्शरूपाण्युपलभ्यन्ते । पृथिव्याः सहजी गन्धस्तस्यां पूर्वभूतचतुष्टयसंपर्कद्वारेण शब्दस्पर्शरूपरसा गृधन्ते न स्वत इत्पयुक्त गृह्यमाणगुणानां तत्र तत्र स्वाभाविकत्वसंभवादित्याशङ्कयाह । वाग्वादिग्विति । शब्दग्रहणं स्पर्शादीनामुपलक्षणार्थमेकैकत्रैकैकगुणस्प स्वत्तो- भावाद्गुणान्तरस्प भूतान्तरसपर्कपयुक्तत्वान्न स्वाभाविफत्वसिद्धिरित्पर्य ॥५५॥ चतुर्गुणात्मिका पृथ्वी न चतुर्वपि सा यथा । ब्रह्मात्मकं जगत्सर्व ब्रह्मैवं न जगन्मयम् ॥५६॥ ब्रह्मणो भूतकारणत्वे भूतमयत्वेन सविशेषत्वमसक्तिरित्याशयाऽऽह | चतु. गुणेति । गुणशब्देन भूतान्युच्यन्ते । आकाशादिभूतचतुष्टयकार्यत्वात्रथिव्या भूतचतुष्टयात्मकत्वेऽपि न भृतयतुष्टयस्य प्रथिव्यात्मकत्वं पृथिवीकार्यत्वाभावा. तथाभूतभौतिक जगद्ब्रह्मकार्यत्वादशेपमपि ब्रह्मात्मक तद्यतिरेकेण नास्ति न हि सुक्यादिव्पतिरेकेण रजतादि सभवति ब्रह्म तु न जगदात्मकमतत्कार्य- त्वान्न हि शुत्यादिरजताद्यात्मकमतो ब्रह्मणो निर्विशेषत्त्वमविरुद्धमित्यर्थ ॥५६|| सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्प्रत्यज्ञायि पुरैकलम् । अनन्यानुभवं ब्रह्म तत्सिद्वं न्यायतः स्फुटम् ॥ ५७॥ ग्रह्मणः सर्वकारणत्वेन सर्वरय जगतो ब्रीव्यतिरेणासत्त्वस्यारम्भणाधि- परणन्यायेन मिद्धत्वात्मतिज्ञातं सत्यत्वादिसिद्धमित्युपसंहरति सत्यमिति॥५७) १( क ग ) ये । का। २(च) 'थिव्या म13 ( 7 ) इत्युत (ख) इति । ४ (प.) प्रवन्य।

·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकतटीकासंलितम् । दिगादिकारणो देवः पञ्चभूतशरीरभृत् । सर्वोऽस्मीत्यभिमानेदो विराडेवमजायत ॥ ५८ ॥ पृथिव्या ओषधय इत्योपधीनां पञ्चीकृतपृथिवीकार्यत्वश्रवणात्पञ्चीकृतपश्च- महाभूतोत्पत्तेरिहोक्तत्वेऽपि पृथगेव विरादात्मोत्पत्तिर्वक्तव्येत्याशडन्य पञ्चीकृत- महाभूतशरीरत्वाद्विराजस्तदुत्पत्त्यैवोत्पत्तिः सिद्धेत्याह । दिगादीति ।। ५८ ॥ अस्मात्पूर्व भवेत्सूत्रं तस्मिन्सति विराज्यतः। श्रुत्यन्तरानुरोधाच विज्ञानमितिलिङ्गतः ॥ ५९॥ तहि विराजः सूत्रकार्यत्वात्कारणस्य सूत्रस्योत्पत्तिरुच्यतां तत्राऽऽह अस्मा- दिति । सूत्रमत्र विवक्षितमित्यत्रैच हेत्वन्तरमाह । श्रुत्यन्तरेति । कस्मिनु खलु ग्रझलोका ओत्ताश्च प्रोताश्चेतिश्रुत्यन्तरे विराडाधारत्वेन सूत्रस्य विवक्षितत्वादिद्द सूत्राधारविरामतीतेः सूत्रमन्त्र विवक्षितं प्रतिभातीत्यर्थः। विज्ञानं पज्ञं बनत इति विज्ञानपदस्य सूत्रवाचकत्वाचान सूत्रमभिप्रेतमित्याह विज्ञानमितीति॥१९॥ व्युत्थाप्यान्नमयादिभ्यो ह्यन्नं माणमितीरणात् । उपासनोपदेशाच्च मूत्रमत्र विवक्षितम् ॥६०॥ भृगुवल्यामन्नं पाणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमितिमाणादिशब्दैः सूत्र- स्याभिधानाच सूत्रमत्राभीष्टमित्याह । व्युत्थाप्येति । विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्मज्ये- प्रमुपासत इत्पत्र विज्ञानपदेनोक्तस्योपासनोपदेशाच सूत्रं पञ्चीकृतभूतोत्पत्तः पूर्व विवक्षितमेवेत्याह । उपासनेति । न हि धात्वर्थस्यात्रोपासनमुच्यते ब्रह्मज्ये- मितिविशेषणविरोधात्कर्तुरात्मनश्च कर्मत्वायोगात्कारणब्रह्मणथ विज्ञानपदेना- ग्रहणादतो विज्ञानशब्देन सूत्रमेव गृहीतमित्यर्थः ॥ ६०॥ कार्योत्पादात्पुरा मूत्रं मृहत्सदविभार्गवत् । कारणं कार्यमुत्पाद्य कार्यतामिव गच्छति ॥६॥ पूर्वमेव विराडुत्पत्तेः सूत्रोत्पत्तिरभीष्टा चेत्तत्र पूर्वमेव किमिति कार्यव्यव- हारो न बमवेत्याशयाऽऽह । कार्येति । विराडुत्पत्तेः पूर्व कार्यमपि सूत्र स्वकारणेन सता परमात्मना सह विभागाभावादतिसूक्ष्मत्वात्कार्यव्यवहारक्षम न भवति तदेव पुनर्विराडात्मकं कार्यमुत्पाद्य मुदिव घटादिकार्य कार्यता कार्यव्यवहारं गच्छति तद्व्यवहारक्षम भवत्येव विराहात्मद्वारा स्थूलतालामा- दित्यर्थः ॥ ६१॥ ग. घ.) दिकर। २ (ग. घ. च.) दम । ३ (ग) नुन ४ (रु.) 'गतः । का। ५ (ग. ५ ) र्थवाव्य! ६ ( क. ख.) त्येवंशि। .. १ (ख.

·." सुरेश्वराचार्यकृत तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । [जमवल्या कार्येऽसति तु तत्सूत्रं प्रज्ञानघनरूपभृत् । अवच्छिन्नं स्वकार्येण समष्टिव्यटितां ब्रजेत् ॥६२॥ विरादुत्पत्तौ सूत्रे सामान्यविशेषव्यवहारोऽपि सिध्यतीत्याह । कार्येऽसतीति। विराडारूपं कार्य चेदसिद्धं तदा तत्सूत्र क्रियाविज्ञानशक्तिरूपेण स्थितं नोभये- विधव्यवहोराय पर्याप्तं यदा तु विराहुत्पत्त्या तदवच्छिन्नं सूत्रमवतिष्ठते तदा तदुभयुविधव्यवहारभाग्भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ वृष्टयादिसव्यपेक्षाया भुवः पञ्चगुणात्मिकाः । नीहिप्रभृतयः सर्वा भवन्त्योषधयः क्रमाव ॥ ६३॥ आकाशादिसृष्टिश्रुतेस्तात्पर्यो दर्शितः । संपत्ति पृथिव्या ओपधप इत्यस्या- माह । वृष्ट्यादीति । भुवो वृष्ट्यादिसक्यपेक्षत्वं पञ्चीकृतत्वम् ।। ६३ ॥ अदनाह तथाऽनं च ताभ्यः समभिजायते । जग्धादन्नाद्रसोत्पत्तिः शोणितं जायते रसात् ॥६४॥ जायते रुधिरान्मांस मेदसश्च ततो भवः । मेदसोस्थीनि जायन्ते मज्जाऽप्यस्थिसमुद्भवा ॥ ततः शुक्रस्य निप्पत्तिजि मात्रसृजा सह ॥६५॥ ओपधीम्पोऽन्नमित्यस्यार्थमाह । अदनाहीमति । अन्नात्पुरुप इत्युक्तं न हि फेवलादनात्पुरुषोत्पचिदृश्यते तत्र रेतोरूपेण परिणतादनात्पुरुषोत्पत्तिरिति वक्तुं रेतो जन्मक्रममनुक्रामति ! लग्धादिति ॥ ६४ ॥६५॥ निजाविद्यामहाजालसंवीतधिपणः पुमान् । मोहोत्थानलकामाख्यवडिशापहृताशयः ॥६६॥ उक्तेन क्रमेणोत्पन्नं रेतो मातुः शोणितेन सहितं पुरुपोत्पत्तीपीमित्युक्त्वा तस्मात्पुरुपौत्सतिक्रमं दर्शपति ! निजाविद्यत्पादिना । आत्मन्यनादिरनिर्वा- पाविद्या निजावियेत्युच्यते । मोहशब्देनाविवेको गृह्यते ततो जातस्प काम- स्पानलत्वं कदाचिदप्पलंमत्ययविकलत्वम् ।। ६६ ।। १(च.)यव्य । २ (ग.) हारप। ३ (क. ख.)"च्छिन्न । ४ (च.) 'यव्य'। ५ (क.) वदनं । ६ (ग. घ. ह. च.) सपर। ७ (क. ख.) 'पदता । (ग. प.) जमुक्त्वा ९ (ग' प.) मनोऽना। १० (च.) "नापनि ·प्रथमः खण्डः आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । तमसा कामशाङ्गेण संकल्पाकर्षणेन सः । रागाख्यविपलेपेन ताडितो विषयेपुणा ॥६७॥ ग्रहाविष्ट इवानीशश्वोदितो जन्यकर्मणा । योषिदग्निं पतत्याशु ज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ॥६८॥ समस्तृतीपो गुणः कामरागयोर्विमकृष्टसनिकृष्टविपयत्वेन भेदोरागाख्यं विषं सेन लेपो यस्मिन्निति बहुव्रीहिणा विषयेपुर्वि शेष्यते ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ आकृष्य देहान्तच्छुक्रं यथाकर्म यथाश्रुतम् । रेतोवहानाध्याऽथ योनौ पुंसा निपिच्यते ॥ ६९ ॥ परवशस्य योपिदनुपड़े पश्चात्तनं कृत्यं दर्शयति । आकृष्यति । तच्छुकमि- विमायुक्तमकारेण निष्पन्नमित्यर्थः । तोर्जन्यजनकयोर्वा स्त्रीपुंसपोर्वा यथाकर्म पथाश्रुतं तथा रेतः सर्वेभ्योगेभ्यः समाकृष्य रेतोवहया मजननेन्द्रियरूपया नाड्या पुरुपेणानन्तरमेव योनौ निपिक्तं भवतीत्यर्थः ॥ ६९ ॥ तस्य योनौ निपिक्तस्य निमित्तवशवर्तिनः। जायते कललाऽवस्था ततो बुद्बुदरूपिणी ॥ ७० ॥ निमित्तवशवर्तित्वं पूर्वोक्तज्ञानकर्मानुसारित्वम् ।। ७० ॥ बुद्धदाज्जायते पेशी पेशीतो जायते धनम् । घनादङ्गाभिनिष्पत्तिः केशरोमाणि चाङ्गतः ॥७॥ पेशीतो मांसादनं कठिनं कार्य ततोळं शरीररूपं निवर्तते ॥ ७१ ।। पूर्वजन्मनि यान्यासन्भूतानि करणानि च । तान्येवेहापि देहाय तद्यथेति श्रुतेर्बलाव ॥७२॥ अनेन क्रमेण जायमानस्य शरीरस्य पूर्वोपात्तदेहारम्भकभूतपञ्चकमेवोपा- दान करणानि च तत्रत्यान्पवात्राभिव्यज्यन्ते । तद्यथा पेशस्कारीत्यादिश्रुते- रित्तमर्थमाह । पूर्वजन्मनीति ॥७२॥ १ (ग. घ, च.) विशिष्य । २ (क, ख.) जनें। ३ (क.) 'नं कार। ४ (च.) "रित्यन्तमा - ·७८. मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपगाण्यवार्तिकम् । ब्रह्मवयां सर्वात्मनोऽप्यवच्छेदो विराजः मूत्रजन्मनः । इयानस्मीति संमोहात्कामकर्मसमन्वयात् ॥ ७३ ॥ यदुक्तक्रमेणान्नादुत्पन्नं शरीरं तत्र यः स्थूलो भागः स सूत्रकार्यस्य विरा- लोऽनवच्छिन्नस्यापि संमोहात्कामकर्मवशादियानेव तावन्मानोऽस्मीत्यवच्छेदो भवतीत्याह । सर्वात्मन इति ॥ ७३ ॥ लिङ्गात्मकतया तत्समष्टिव्यष्टिरूपिणः । तदवच्छेदहेतोः स्यादव्यक्तस्य मुपुप्तता ॥ ७४ ॥ तथैव तस्मिन्नेव शरीरे यः सूक्ष्मो भागः सप्तदशलिङ्गात्मकत्वेन वर्तते स समष्टिव्पष्ट यात्मसूत्रस्यावच्छेदः स्यादित्याह । लिनेति । तस्यावच्छेदद्वर्यस्य हेतुरव्यक्तं तस्य सौपुतं रूपमत्र शरीरेऽवच्छेदो गृहवामित्याह । तदव- च्छेदेति ।। ७४॥ परात्मनोऽप्यनन्तस्य क्षेत्रज्ञत्वमविद्यया । क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीत्येवं सत्युपपद्यते ॥७५ ॥ यश्चात्र शरीरे क्षेत्रज्ञाख्पश्चैतन्याभासो गृद्यते स परस्य कार्यकारणविलक्षण- स्थावच्छेदो ज्ञापतामित्याह । परात्मनोऽपीति । परमात्मैवान शरीरे क्षेत्रो नाऽन्पोऽस्तीत्पत्र भगवद्वाक्यमनुकूलपति । क्षेत्रज्ञं चेति ॥ ७५ ॥ न जानामीत्यविधैकाऽनित्या तत्कारणं मता। स्वप्रसिद्धयैव सा सिध्येनिशीलूकीव वासरे ॥ ७६ ॥ पूर्वोक्तानामवच्छेदानां किं कारणमित्याशङ्कच क्षेत्रज्ञत्वमविधयेत्युक्तामवियाँ विकृण्वन्नाह । नेत्यादिना । क्षेत्रज्ञत्वे हेतुरविचैव पूर्वोक्तानामवच्छेदानां कारण- मित्यर्थः । प्रमाणनिवर्त्यत्वादविद्याया न प्रमाणतः सिद्धिरित्याशङ्कय स्वप्रसि- द्विरात्मचैतन्यं तद्वलादेवाविद्या सिध्यतीत्याह । स्वसिद्धयैवेति । स्वानुभवाद- विद्यासिद्धि दृष्टान्तेन साधयति । निशेति उलूकस्येयमौलूकी निशा यथा दिवसे- अन्धकारबुद्ध्या रात्रिरुलकस्य स्वानुभवादात्येवं चिदेकताने वस्तुन्यविद्या स्वानुभवादेव सिध्यतीत्यर्थः ॥ ७६ ॥ १(ग. छ. ) शकाल (ग. घ.) शकलाल १ २ (च. ) च्छेदकः स्या। ३(च.) 'यहें। ४ (च.)रीरा ५ ( क. ख.) परमात्म। ६(क. ख.) परमात्मा ७ (व.ख.) स्वामि ८ (ख.) 'काव। ९(क. स.) स्वप्नक्षिा १० ( ग. प.) देव मि११ ( क.) वमोऽन्य।

·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । प्रमाणोत्पन्नया दृष्ट्या योऽविद्यां द्रप्नुमिच्छति । दीपेनासौ ध्रुवं पश्येहहाकुक्षिगतं तमः ॥७७ ॥ यस्तु स्वानुभवमवेधीर्य प्रमाणसिद्धामविद्यामाद्रियते तं प्रत्याह । प्रमा- णेति ॥ ७७॥ अनात्मेतीह यद्भाति तदविद्याविजृम्भितम् । तस्मादविद्या सोऽप्युक्ता विद्या खात्मैकरूपिणी ॥७८॥ अविद्याया मानसिद्धत्वाभावेऽपि मानसिद्धत्वादनात्मनो नाविद्याकार्यतत्पाश- स्य दृश्यत्वादिना तस्याप्यविद्यान्तवमभिमेत्याऽऽह । अनात्मेतीति । का ताई विद्यत्याशहुन्य विद्या चैतन्यं तदात्मैवेत्याह । विद्यात्विति ॥७८॥ आत्माग्रहातिरेकेण तस्या रूपं न विद्यते । अमित्रवदविद्येति सत्येवं घटते सदा ॥७९॥ केचित्तु ज्ञानप्रागभावमविद्यामाचक्षते तान्प्रत्याह । आत्मैति । आत्मनोऽग्रहो नामावरणमाच्छादनं न तदतिरेकेणाविोया रूपमस्ति न खल्वभावस्याऽऽच्छा- दकत्वं संभवत्यतो वस्त्वाच्छादकत्वमविद्यायाः स्वरूपमित्यर्थः । अविद्येति । नमस्तहि कोऽर्थः स्यादित्याशय यथाऽमित्राधर्मादौ तदन्यत्वं तद्विरुद्धवं वा नमोर्थस्तथा विद्यातोऽन्यत्वं विद्याविरुद्धत्वं वा नमोऽर्थो न तदभावत्वमित्याह । अमित्रवदिति ॥ ७९ ॥ तस्मात्सदसदित्यादिर्विकल्पो मूढचेतसाम् । निरूप्यमाणों निर्वाति न वेद्मीत्यग्रहात्मनि ॥८॥ एवमभावविलक्षणत्वमविद्याया दर्शयित्वा यदनात्मवर्गस्याविद्याविजृम्भितत्व- मुक्तं तदुपसंहरति । तस्मादिति । सदसदाद्यात्मकमनात्मजातं निरूप्यमाणमवि- थायामेव यस्मात्पर्यवस्पति तस्मादविद्याविलसितं तदेष्टव्यमित्यर्थः ॥८॥ तया संवीतचित्तोऽयं त्यक्त्वा देहं पुरातनम् । लिङ्गात्मा प्राविशेद्योनि कर्मादिमरुतरितः॥८॥ आत्माविद्याया वस्त्वाच्छादकत्वेऽपि मते शरीरजन्मनि कि सिमित्याश- इयाऽऽह । तयेति । चित्तशब्देन विवेकज्ञानं गृह्यते लिङ्गात्मा लिङ्गोपहितो जीवः॥ ८१ ॥ २ (इ. च.) वधार्य) २ (ग. घ.) सा युक्ता ३ ( क. ख.) मित्रादिव। ४ (च. ) 'घारू। ५ (ग. घ. ) त्वं च न । ६ (ग. घ.) लंच न१७ (क. ख. ड. च.) 'मित्रादिव ८ ( क. ख.) स्मा मत्रि।

·- सरेश्वरावार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । [नावश्चयां अन्नमम्भस्तथा तेजो भुक्तं प्रत्येकशस्त्रिधा। त्रिवृत्कृतं तथैकैकं परिणामं प्रपद्यते ॥ ८२॥ पुरीपमांसबुद्धयेशैमूत्रामृक्माणरश्मिभिः । तथास्थिमजावाग्भागैरन्नाप्तेजांसि कालतः॥ ८३ ॥ योषियोनि प्रविष्टस्यानुशायिनो जीवस्य द्विविधशरीरग्रहणं प्रतिपादयितुं मात्रा भुक्तस्पान्नादेखिधा परिणाम दर्शयति । अन्नमित्यादिना ॥ ८२ ॥८॥ मनोबुद्दीन्द्रियाणां स्यात्कर्मशक्तेश्च भारती। प्राणश्च प्राणभेदानामुपलक्षणसिद्धये ॥ ८४॥ योऽणिष्ठस्तन्मन इत्पत्र मनःशब्देन बुद्धीन्द्रियाण्युपलक्ष्यन्ते। योऽणिष्ठः सा वागित्यत्र वाक्पदेनावशिष्टानि कर्मेन्द्रियाण्युपलक्षितानि ।योऽणिष्ठः समाण इत्पत्र प्राणशब्देन माणादिवृत्तीनामुपलक्षणं विवक्षितमित्याह । मन इति॥८४|| कर्मोत्थभावनाभिस्तु चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् । जायते तदहंकाराद्यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ८५॥ मनआदेश्चैतन्याभासानु विद्धस्यैव जन्मेत्येतदधुना सांख्यपक्षप्रतिक्षेपार्य कथयति । कर्मोत्थेति ॥ ८५॥ श्रोताऽस्मीत्यभिमानाद्वि जायते श्रवणेन्द्रियम् । परिशिष्टेषु चाप्येवमिन्द्रियेषूपधारयेत् ॥ ८६ ॥ साभासादहंकारातत्तदिन्द्रिपजन्मेत्येतदेव विशदयति । श्रोतेति । स्मष्टाऽस्मी- स्पभिमानाद्धि जायते स्पर्शेनेन्द्रियम्। द्रष्टाऽस्मीत्यभिमानात्तु जायते चक्षुरिन्द्रि- पमित्यादि द्रष्टव्यमित्याह । परिशिष्टेविति ॥८६॥ देहोत्पत्तिमनूरपन्नो व्योमवद्घटजन्मना । अस्त्यादयोप्यतो न स्युः सति जन्मनि ते यतः ॥८॥ अन्तःकरणादिवदात्मनोऽपि जन्म स्पादित्याशअन्य तस्योपाधिकं जन्मे- स्याह । देहेति । भात्मनः स्वतो जन्मनिरासादितरेऽपि भावविकारास्तस्य निषिद्धा भवन्तीत्पाह । अस्त्पादप इति ।। ८७ ॥ १(क. स. च.) घोनिम। २(ग. घ.) निषेध्या मा ·मथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । ८१ यावद्यावदयं देहो वर्धते गर्भशायिनः । तावत्तावदभिव्यक्तिर्लिङ्गस्याप्युपजायते ॥ ८८ ॥ देहोत्पत्तिमनूत्पन्न इत्यत्र लिलोत्पत्त्यपेक्षया जीवोत्पत्तिर्विवक्ष्यते चेदसदेव लिङ्गं कथमुत्पद्यतेत्याशङ्याऽऽह | यावद्यावदिति ॥ ८८ ॥ समग्रकरणस्याथ नवमे मासि देहिनः । व्यतीतानेकजन्मोत्था व्यज्यन्ते वासनाः क्रमाव॥८॥ लिङ्गोपहितस्य जीवस्य गर्भाशयं भविष्टस्य तत्रैव वर्तमानस्य संसारोपवर्णनं वैराग्याथ करोति । समग्रेत्यादिना । देहिनो देहलिङ्गवतो धर्माधर्मवशाद्गर्भ प्रवि- टस्य तत्रैव शयानस्य सवरेव करणैरुपेतस्य नवमे दशमे वा मासे जन्मप्राप्तौ तस्मात्पूर्वमेवातीतानेकजन्मप्रवृत्तवासनाभिव्यक्तिर्भवतीत्यर्थः। अथशब्दो मास- विकल्पार्थः ॥ ८९ ॥ आविर्भूतप्रबोधोऽसौ गर्भदुःखादिसंस्कृतः । हा कष्टमिति निर्विष्णः स्वात्मानं शोशुचीत्यथ॥१०॥ गर्भस्थस्य वासनात्मकज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं तत्कार्यस्प महतः शोकस्य स्वात्मन्युत्पत्ति दर्शयति । आविर्भूतेति ।। ९०॥ अनुभूताः पुराऽसह्या मया मच्छिदोऽसकृत् । करम्भवालुकास्तप्ता या दहन्त्यशुभाशयान् ॥ ९१॥ शोकमकारमनुर्वदति । अनुभूता इति । पुरा गर्भप्रवेशात्पूर्वमतीतेपु जन्मस्विति यावत् । मर्मच्छिदो वेदनाइति शेषः या हि करम्भवालुकाभृशं तप्ताःसत्योऽ- "शुभाशयान्पापकर्मवतोजनान्दहन्ति ताश्चासकृन्मयाऽनुभूता इति संबन्धः।९१॥ जाठरानलसंतप्ताः पित्ताख्यरसविप्लुपः । 'गर्भाशये निमग्नं ता दहन्त्यतिभृशं तु माम् ॥१२॥ पूर्वानुभूतवेदनाभ्यः समधिका वेदना गर्भाशये शपानस्य ममाऽस्तीत्याह । जाठरेति ।। ९२॥ १(.) स्याप्यभिजा २ (क. ख.) तजीं। ३ ( ग, घ, च.) कथयति । ४ (ग. घ' ) भूता मयाऽमह्या पुरा मर्म ।

·.. मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपदाप्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्यां औदर्यकृमिवत्राणि कूटशाल्मलिकण्टकैः । तुल्यानि वितुदन्त्यात पाङस्थिक्रकचार्दितम् ॥१३॥ न केवलं गर्भे वर्तमानस्य मातुरौदर्येणाग्निना दग्धत्वमेव किंतु दुःसान्तर- मपि दुःसहमस्तीत्याह । औदर्येति ।। ९३ ॥ गर्भे दुर्गन्धभूयिष्ठे जाठराग्निप्रदीपिते । दुःखं मयाप्तं यत्तस्मात्कनीयः कुम्भिपाकजम्॥९४॥ कुम्भीपाकदुःखापेक्षया गर्भवासंदुःखस्याऽऽधिक्यं दर्शयन्गर्भवासस्य हेपत्त्व- माह । गर्भ इति ।। ९४॥ पूयासृक्श्लेष्मपायित्वं वान्ताशित्वं च यद्भवेत् । अशुचौं किमिभावश्च तत्प्राप्तं गर्भशायिना ॥ ९५॥ यद् शयनं तदनेकेषु नरकभेदेष्ववस्थानादतिरिच्यते । अतोऽपि गर्भवा- सनिरासाय मयतितव्यमित्याह । पूर्वति ॥ १५ ॥ गर्भशय्यां समारुह्य दुःखं यादृङ्मयाऽपि तत् । नातिशेते महदुःखं निःशेपनरकेषु यत् ॥ ९६ ॥ किंच सर्वेष्वेव नरकेषु पदुःखं महंदृष्टं तन्न गर्भवासकृताहुःखादतिरिच्यते तेनापि गर्भे शयनं परिहर्तव्यमित्याह । गर्भेति ॥ १६ ॥ अस्थियन्त्रविनिप्पिष्टः परीतः कुक्षिवह्निना। छेदाग्दिग्धसङ्गो जरायुपटसंवृतः ॥ ९७ ॥ गर्भ प्रविष्टस्प जीवस्य गर्भस्थितिमुपसंहरति । अस्थीति !॥ १७ ॥ निष्क्रामन्भृशदुःखार्तो रुदबुचैरधोमुखः। यन्त्रादिव विनिर्मुक्तः पतत्युत्तानशाय्यधः ॥ ९८॥ तस्य जन्मप्रकारं दर्शयति । निष्कामन्निति ॥ ९८॥ १ ( क. रा. 'सस्य दुःखाधि । २ (म. घ.) चौ समिभा। ३ (ड.) ह- कष्टं (च. ) हनिष्टं । ४(क. स. प.) परिवः ।

·८३ प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । अकिंचिज्ज्ञस्तदा वालो मांसपेशीसमः स्थितः । श्वमार्जारादिदष्ट्रिभ्यो रक्ष्यते दण्डपाणिभिः ॥१९॥ पितृवद्राक्षसं वेत्ति मातृवड्डाकिनीमपि । पूयं पयोवदनाति धिक्पापिष्ठं हि शैशवम् ॥२०॥ जातस्य बाल्यावस्थां विवृणोति । अकिंचिज्ज्ञ इति ॥ ९९ ॥ २००॥ दृप्तोऽथ यौवनं प्राप्य मन्मथज्वरविह्वलः । गायत्यकस्मादुच्चेः स तथाऽकस्माच वल्गति ॥१॥ आरोहति तरुं वेगाच्छान्तानुढेजयत्यपि । कामक्रोधमदान्धः सन किंचिदपि वीक्षते ॥ २॥ वाल्यानन्तरं यौवनावस्था प्रपञ्चयति । दृप्त इति ॥ १ ॥२॥ महापरिभवस्थानं जरां प्राप्याथ दुःखितः । श्लेष्मणा पिहितोरस्को जग्धमन्नं न जीर्यति ॥३॥ भनदन्तो भग्नदृष्टिः कटुतिक्तकपायभुक् । वातभुनकटिग्रीवाकरोरुचरणोऽबलः ॥४॥ गदायुतसमाविष्टः परिभूतः स्ववन्धुभिः । निःशौचो मलदिग्धाङ्ग आलिङ्गितधरोपितः ॥५॥ कासाधोवायुमुरजा सितश्मश्रुकचाम्बरा । श्वासोत्थस्वनवंशाच जाठरध्वनिगेयिका ॥६॥ वलीपलितपञ्चमवरकञ्चुकधारिणी । दण्डतृतीयपादेयं प्रस्खलन्ती मुहुर्मुहुः ॥७॥ यौवनानन्तरं निरतिशयस्य परिभवस्यास्पदभूतां जरां प्राप्यातिदुःसितो भवतीत्पाह । महापरिभवेति । तामेव जरां स्फोटयति । श्लेष्मणेत्यादिना ॥३॥ ॥ ४ ॥५॥६॥ ७ ॥ १ ( क. स. ड.) मुरुजा । २ (ग. ध. च.) प्राप्य दुः। ३ (क. ख.) 'फोरयति ।

·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपदाप्यवार्तिकम् । [वझवल्या अग्निपाकिकरुक्माच्या मूक्ष्मत्वक्पटसंता। गुल्फजान्वस्थिसंघर्षचलनूपुरघोपिणी ॥ ८॥ अनिपाकिकशब्देन शरीरे दृश्यमाना मांसग्रन्थयो गृहन्ते ॥८॥ प्रज्ञां मेधां धृतिं शौर्य यूनां जग्ध्या बलं तथा। कृतार्थेव प्रहर्षेण जरायोषित्पनृत्यति ॥ ९ ॥ प्रज्ञा श्रुतग्रहणसामर्थ्यम् । मेधा गृहीताविस्मरणसामा वृत्तिः । धृतिश- ब्देन शरीरेन्द्रियावसादमाप्तौ धैर्यम् । शौर्य पराक्रमकृतं बलम् । वलं शरी- रादिसामर्थ्यम् ॥ ९ ॥ ततोऽपि मृतिदुःखस्य दृष्टान्तो नोपलभ्यते । यस्माद्विभ्यति भूतानि प्राप्तान्यपि परां रुजम् ॥१०॥ जरानन्तरं मरणावस्थां विवृणोति । ततोऽपीति । मृतिदुःखमेव विशिष्टि। यस्मादिति ॥ १०॥ ह्रियते मृत्युना जन्तुः परिष्वतोऽपि बान्धवैः । सागरान्तर्जलगतो गरुडेनेव पन्नगः ॥ ११॥ बान्धवैरेव मृतिदुःख परिहत शक्यमित्याशङ्कय सदृष्टान्तमाह । हिपत इति ॥ ११ ॥ हा कान्ते हा धनं पुत्र क्रन्दमानः सुदारुणम् । मण्डूक इव सर्पण गीर्यते मृत्युना नरः ॥ १२ ॥ निपमाणस्य पुत्रकलत्रादिविषयं दारुणं रोदनं दृष्ट्वा मृत्पु गमिष्पत्तीत्पा- शङ्कयाह । हा कान्तेति ॥ १२ ॥ मर्मसूत्कृत्यमानेषु मुच्यमानेषु सन्धिषु । यदुःखं नियमाणस्य स्मर्यतां तन्मुमुक्षुभिः ॥ १३॥ पधोकमरणावस्थामाप्त्यपेक्षया पूर्वमेव स्वस्थावस्थायां तत्माप्तिपरिहारार्थ शुभाचरणाय मुमुक्षुभिः स्मर्तव्यं दर्शयति । मर्मस्विति ॥ १३ ॥ १ (प.) घोचलं २ (क. ख.) प्रक्रें। ३ (ग. घ.) त्युनाऽवरः ।

·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । दृष्टावाक्षिप्यमाणायां संज्ञया ह्रियमाणया। मृत्युपाशेन बदश्च त्रातारं नोपलंप्स्यसे ।॥ १४ ॥ मरणे प्राप्ते शुभाचरणद्वारेण दुःखं परिहर्तव्यमित्याशवयाऽऽह । दृष्टा- विति ।। १४ ॥ संरुध्यमानस्तमसा महच्छभ्रमिवाऽऽविशन् । उरोनतस्तदा ज्ञातीन्द्रक्ष्यसे दीनचक्षुपा ॥ १५॥ तदा ज्ञातयखातारो भविष्यन्तीत्याराडयाऽऽह । संरुध्यमान इति ॥ १५ ॥ अयापाशेन कालेन स्नेहपाशेन बन्धुभिः । आत्मानं कृष्यमाणं त्वमभितो द्रक्ष्यसे तदा ।। १६ ॥ किंच तस्यामवस्थायां शुभाचरणे नास्ति स्वातन्यमित्याह । अपापाशे- नेति ॥ १६ ॥ हिक्किकाबाध्यमानस्य श्वासेन परिशुष्यतः। कृप्यमाणस्य पाशेन न खल्वस्ति परायणम् ॥१७॥ नियमाणस्य मरणावस्थामुपसंहरति । हिकिकेति । पाशो द्विविधो विवक्षितो मुमूर्पोः ॥ १७॥ संसारयन्त्रमारूढो यमदूतैरधिष्ठितः । क्व यास्यामीतिदुःखातः कालपाशेन योजितः ॥१८॥ स्थूलादेहानिकान्तस्य कर्मफलभोगार्थ गच्छतोऽपि नास्ति स्वच्छन्दते- त्याह । संसारेति ॥१८॥ मातापितागुरुमुताः स्वजनो ममेति मायोपमे जगति कस्य भवेत्प्रतिज्ञा। एको यदा ब्रजति कर्मपुर-सरोऽयं विश्रामवृक्षसदृशः खलु जीवलोकः ॥१९॥ मात्रादिजीवलोकोऽस्य तस्यामवस्थायां सहायो भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । मातेति ॥१९॥ १ ( क. ख.) लभ्यते ॥ १४ ॥ (प.) लप्स्यते ॥१४॥ २ (क. ख. 'त्याशङ्कयाह । ३ (क. ग ) स्थूलदेहा।

·हरेश्वराचार्यक्रत तैत्तिरीयोपनिपक्षाप्पवातिकम्। ब्रह्मपत्य
सायं सायं वासवृक्ष समेताः
प्रातः प्रातस्तेन तेन प्रयान्ति ।
यक्त्वाऽन्योन्यं तं च वृक्षं विहङ्गा
यहत्तदज्ञातयोऽज्ञातयश्च ॥२०॥
उक्तं विश्रामवृक्षसहशत्वं जीवलोफस्प व्यक्तीकरोति सायं सायमिति ॥2
मृतिवीजं भवेजन्म जन्मवीजं तथा मृतिः ।
घटीयन्त्रपशान्तो वभ्रमीत्यनिशं नरः ॥२१॥
गर्भजन्मवाल्पपोवनजरामरणायवस्थासे नीवस्य वैराग्या, अपश्चिा
संसारगतिमुपसंहरति । मृतीति ।। २१ ॥
घुपर्जन्यधशमर्ययोपिदग्निषु दैवतैः ।
श्रद्धोडुराजवानरेतजारव्यं हविर्तुतम् ॥ २२ ॥
पञ्चम्यामाहुतावेव पुंवचा जायते पुमान् ।
क्रमात्तस्य महानर्थसंमृत्यच्छित्तिरुच्यते ॥ २३ ॥

·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । इत्याद्या विक्रियाः सर्वा लिङ्गदेहसमाश्रयाः। अतदानपि संमोहात्तदानित्यभिमन्यते ॥ २४ ॥ समनन्तरवाक्येषु पुरुषग्रहणस्य तात्पर्य वक्तं यथोक्तस्य संसारस्योपाधिनि- कृत्वादात्मनिष्ठत्वाभावात्तस्मिन्वैराग्योपयोगित्वेन तदुपवर्णनमुचितमित्याशइश्य परिहरति । इत्याद्या इति । यद्यपि प्रागुक्ता गर्भवासाद्या विक्रियाः शरीरद्वय- निष्ठा नात्मनि तिष्ठन्ति तथाऽप्यात्मा वस्तुतो गर्भवासादिविक्रियारहितोऽपि देहद्वपादात्मनो विवेकाग्रहणादहमेव गर्भवासादिविक्रियावानस्मीत्यात्मानं मोह- माहात्म्यादभिमन्यते तेन तत्र संसारो दृश्यमानो वैराग्यं भावयिष्यती- त्यर्थः ॥ २४ ॥ ज्ञाताऽस्मीयभिमानाद्वि चेष्टते ज्ञानकर्मणी । मन्ताऽस्मीति ततो मोहाकुरुते मानसीः क्रियाः ॥२५॥ कथं देवदयेऽहमभिमानः स्यादित्पाशइन्य बुद्धावहमभिमानमैज्ञानकृतं तत्कार्य च प्रकटयति । ज्ञातेति । मनस्पहमभिमानमविवेककृतं तत्कायं च कथयति । मन्तेति ॥ २५॥ प्राणाद्यात्माभिमानेन कर्मचेष्टां प्रपद्यते। चक्षुराभिमानी च रूपाचालोचनापरः ॥२६॥ प्राणापानादौ कर्ताऽस्मीयात्माभिमानं तत्कार्य चाज्ञानप्रयुक्तमपन्यस्यति । माणादीति । इन्द्रियेषु ममाभिमानं तत्कार्य चाज्ञानकृतं दर्शयति । चक्षुरा- तथा देहस्य दाहादौ दग्धोऽस्मीति च मन्यते । श्यामोऽस्मीति च देहस्य श्यामत्वं मन्यतेऽबुधः॥२७॥ स्थूले देहे मोहादभिमानं तत्कार्य च प्रकटयति । तथेति । देहादात्मनो विवेकग्रहविहीनत्वमनुधत्वम् ॥ २७ ॥ १ ( क. ख.) क्ये पु। २ (ग. घ. ङ. च. गुक्तग। ३ (च.) "निष्ठास्त- था ४ ( ग. ग.) 'मणि । ५ (ग. घ. मविवेकछ। ६(क. ख.) यात्म्यामि। ७ (क. ख.) स्थूलदें।

·८८ विझवल्या मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । गोधनाद्यभिमानन तदानस्मीत्यविद्यया । ब्रह्मचारी गृहस्थोऽहं तापसोऽस्मि तथा मुनिः ।। देहलिङ्गात्मसंस्कारान्मन्यते सङ्गकारणात् ॥२८॥ गवादी ममाभिमानादविद्यपा विद्यमानाद्यत्का जापते तदुदादरति । गोधनादीति । देहे लिङ्गात्मनि च ये संस्कारा ब्रह्मचारित्वादयः सानाचमना- यश्च तानविद्याकृतांस्तयोरेव सङ्गाद्धेतोरात्मनि कल्पपतीत्याह । ब्रह्मचा- रीति ।। २८॥ भिन्नात्मनां तु भूतानां शरीरं कार्यमुच्यते । ममाहमितिसंमोहादनथै प्रतिपद्यते ॥२९॥ किंबहुना । पञ्चभूतमपं शरीरंतस्मिन्नई ममाभिमानादात्मनों नित्पमुक्तस्यैव संसारो मोहमाहात्म्यात्मतिभातीत्युपसंहरति । भिन्नात्मनामिति ।। २९ ।। सर्वपां चान्नकार्यत्वे ब्रह्मजत्वे समे तथा । कर्मज्ञानाधिकारित्वात्पुमानेवेह गृह्यते ॥३०॥ एवमात्मनि संसार दर्शयित्वा समनन्तरवाक्ये पश्वादिग्रहणं विहाय पुरुष- ग्रहणस्प तात्पर्यमाह । सर्वपां चेति ॥ ३० ॥ अनेकानर्थनीडेऽस्मिनिमग्नं ब्रह्मविद्यया । संक्रामयितुमिष्टत्वाद्ब्रह्मान्तरतमं नरम् ॥३३॥. कर्मज्ञानाधिकारित्वस्य पुरुपग्रहणहेतुत्वं साधयति । अनेकेति । कर्मभिः शुद्धान्तःकरणस्य ब्रह्मज्ञानान्मोतोऽत्र विवक्ष्यते तस्मादनेकानर्थाश्रये संसार- सागरे पतितं नरं ब्रह्मास्मीतिविद्यया सर्वान्तरतमं ब्रह्म पापपितुमिष्टत्त्वाद्यस्य कर्मज्ञानपोरधिकारः संभाव्यते तस्यैवान ग्रहणं युक्तमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ तरुशाखाग्रदृष्टयैव सोमं यहत्प्रदर्शयेत् । निष्कोशं कोशदृष्ट्यैव प्रतीचि ब्रह्म दर्श्यते ॥३२॥ ब्रह्मविद्यया मोक्षस्यात्र विवक्षितत्वे सैव वक्तव्या कोशपञ्चकोपन्यासस्तु वृधेरैयाशयाऽऽह । तरुशाखेति ॥ ३२ ॥ १ (ग. घ. च.) विद्यावि। २(ग घ.) योरिव । ३(3.) दयते । ४ ( क. ख.) घ दृश्यते । ५ (ग. घ.) त्यत माह ।

·८ ९ मयमः खण्डः१] आनन्दगिरिकतटीकासंलितम् । अनादाविह संसारे वासनारक्षिता मतिः। प्रतीच्युपायतः कर्तुं शक्या तस्मात्स उच्यते ॥३३॥ ब्रह्मविद्योपायत्वेन कोशपञ्चकोक्तिरित्युक्तमेव व्यक्तीकरोति । अनादा- 'विति ॥ ३३॥ दैतास्टक्प्रत्यगात्मैकः प्रतीचीव परागपि । युष्मदस्मद्विभागाभ्यां भिद्यतेऽविद्यया मृषा ॥३४॥ ब्रह्मविद्योपायत्वेन कोशपञ्चकोपदेशे ब्रह्मकोशयोरभेदादद्वैतहानिरित्या- शङ्याऽऽह । द्वैतास्गिति । यथाऽयं मत्यगात्मा मतीचि स्वात्मनि भेदस्पर्श- मन्तरेणैकोऽवतिष्ठते तथा परागपि कोशापेक्षया द्वैतस्पी न भवतीत्पन हेतु- माह । युज्मदिति । युष्मत्पञ्चकमस्मत्पञ्चकं चेति कोशदशकरूपेण स्वाविद्यया प्रत्यगात्मनो विभक्तत्वा दस्प सर्वप्रकारस्याऽऽत्माऽविद्याकृतत्वेन मिथ्यात्वाना- द्वैतहानिरित्यर्थः ।। ३४ ।। अस्मदिमागे पञ्चास्य यथैवानमयादयः । तथा तत्प्रत्यगात्मानो युष्मदन्नादयः स्मृताः ॥ ३५ ॥ युष्मदस्मद्विभागेन सूचितान्दश कोशानेव दर्शयति । अस्मादिति । यथैवास्य प्रत्यगात्मनोऽस्मद्विभागे पञ्चान्नमयमाणमयमनोमयविज्ञानमयानन्द- मया मयटर्थभूताः कोशा भवन्त्यहवुद्धिग्राह्यास्तथा तेषां प्रत्यगात्मानोऽन्नमाण- मनोविज्ञानानन्दाः प्रकृत्पर्यभूता युष्मद्भावेनाभिमतास्तेष्वहंबुद्धयमावादेवमस्ति कोशदशकमित्यर्थः ॥ ३५॥ आध्यात्मिकाविलाप्याथ यथास्वं प्रत्यगात्मसु । अन्नादीन्पर्युपासीत झुत्तरोत्तररूपगान् ॥ ३६ ॥ कोशपञ्चकस्य प्रकृतिमत्ययविभागेन दशधा करणं कुत्रोपयुक्तमित्याश- क्याऽऽह। आध्यात्मिकानिति । पूर्वोक्तरीत्या कोशानां दशधापतिपत्यनन्तरमा- ध्यात्मिकान्नमयमाणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयान्मयदर्थान्प्रक्रत्यर्थेषु प्रत्येक कारणेष्वात्मभूतेष्वन्नमाणमनोविज्ञानानन्देषु कारणातिरेकैण कार्य नास्तीति विवेकबुद्धया पविलाप्य तन्मात्रतया ज्ञात्वा पुनरन्नं माणतया पाणं मनस्त्वेन मनो विज्ञानतया विज्ञानमानन्दशदितमूलकारणमात्रतया निरूपयेदित्यर्थः ॥ ३६॥ १ (के, स्व.) कोरत्यप! २ (ग. घ. ) पशों न ।

·[ब्रह्मवल्या हरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । जम्ध्वा कार्यात्मतामेवं कारणात्मतया स्थितः । आत्मनाऽऽलिङ्गते ब्रह्म वाक्याजग्ध्वा च तामपि॥३७॥ प्रदर्शितपा प्रक्रिया कार्यात्मतां कारणात्मतपोपसंहृत्याज्ञातब्रह्मरूपेण स्थितो विद्वानहं ब्रह्मास्मीतिवाक्पोत्यज्ञानेन तामपि कारणात्मतां प्रविलाप्य स्वरूपेण कार्यकारणविलक्षणं ब्रह्म प्राप्नोतीत्तदाह । जग्ध्वेति ।। ३७ ॥ अन्नं विराडिति ज्ञेयं प्राणात्तदभिवर्धते । ऋग्यजुःसामरूपोऽतो वेदात्माऽन्तर्मनोमयः ॥३८॥ अन्नादीपर्युपासीतेत्यक्ताननादीन्कथयति । अन्नमिति । क्रियाविज्ञानशक्ति- मति सूत्रात्मनि प्राणशब्देन क्रियाशक्तिभागो गृह्यते ततोऽन्नस्योत्पत्तिरित्याह । माणादिति । विज्ञानशक्तिभागोऽपि मनो विज्ञानं चेति द्वेधा भिद्यते तत्र सविकल्पकज्ञानोत्पादनशक्तिमदन्तःकरणं मनःशब्दवाच्यमित्याह । ऋग्यजुरि- ति । अतोऽस्मात्माणादन्तरितिसंवन्धः । मनोमयशब्देन मनो गृह्यते ।। ३८॥ वेदार्थविषया बुद्धिर्विज्ञानं निश्चयात्मकम् । ज्ञानकर्माभिनित्त आनन्दः फललक्षणः ॥ ३९ ॥ प्रकृतिपकरणानिर्विकल्पज्ञानोत्पादनशक्तिमदन्तःकरणं विज्ञानमित्याह । वेदार्थेति । आनन्दशब्देन कारणमुच्यत इत्यङ्गीकृत्याऽऽह । ज्ञानेति । तत्र माणो मनो विज्ञानं चेतिकोशत्रयं सूत्रात्मरूपमन्नं विराटकोश आनन्दः कारण- कोश इति संग्रहः ॥ ३९ ।। त्रीण्येवानानि चैतानि प्राजापत्यानि सर्वशः। प्राणो मनस्तथा वाक्च विराडनात्मतां गतः ॥४०॥ एतच्च कोशपञ्चकमुक्तं वृहदारण्यकेऽपीत्याह । त्रीण्येवेति । वाक्शब्देन विज्ञानं गृह्यते । कनीयोऽन्नं करिष्य इत्यत्रानशब्देन विराडुच्यते तद्धेदं तहत्यित्र कारणमुक्तमिति चशब्दार्थः ॥ ४० ॥ १ (घ.) त्युक्त्वाऽन्ना। २ ( 5 ) तिविमा। ३ (क ख.) यात्मिका।

·११ प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । चतुर्णा प्रत्यगात्मैवमानन्दमय उच्यते । प्रज्ञानघनरूपत्वात्स्यानेदोऽप्यस्य कार्यतः॥४१॥ यथाऽन्नादीनां चतुणां प्रकृत्यर्थानामानन्दस्वरूपमेवमन्नमयादीनां मत्यपाधी- नामानन्दमयः प्रत्यगात्मा स्वरूपमित्येतदाह । चतुर्णामिति । तत्र कोशचतुष्टयस्य जीवव्यतिरेकेणाभावादितिहेतुमाह । प्रज्ञानेति । जीवस्य मज्ञानघनत्वे कथं शिरः- पुच्छादिकल्पनेत्याशडन्य कर्मफलभेदादित्याह । स्यादिति ॥ ४१ ॥ शिरादिप्रकृप्तिस्तु स्यादुपासनकर्मणे । तस्मादेवं चितीरेता मानसीाचचक्षिरे ॥४२॥ स वा एप पुरुप इत्यादौ तात्पर्यायमुक्त्वा तस्येदमेव शिर इत्यादेस्तात्पर्य- माह । शिरआदीति । उपासनानुष्ठानार्थ शिरआदिकल्पनामाश्रित्य वृद्धानामपि प्रसिद्धिरित्याह । तस्मादिति ।। ४२॥ शिरो मूर्धा भुजौ पक्षावात्मा कायश्च मध्यमः। शेष पुच्छमिति ज्ञेयं चितिमेवं विचिन्तयेत् ॥४३॥. तस्येदमेवेत्यादरक्षरोत्यमर्थ कथयन्पञ्चप्रकारां चितिमेव चिन्तनीयां स्फोर- यति । शिर इति ॥ ४३ ॥ उपासीनश्चितीरेवं विद्वानेता यथाक्रमम् । पूर्वपूर्वप्रहाणेन ह्यन्तरन्तः प्रपद्यते॥४४॥ पञ्चपकारचित्युपासनेन किं फलतीत्यपेक्षायामाह । उपासीनइति । पञ्चवि- धकोशानां चित्यात्मकानां नैरन्तर्येणानुसन्धानाद्धद्धिशुद्धचतिशय विवेकबुद्धि- भवति । तद्धलाच पूर्व पूर्व कोशमपहायोत्तरमुत्तरं प्रतिपद्यते तदेवं सर्वानपि कोशान्यविलाप्याहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानान्मोलमधिगच्छतीत्यर्थः ॥४४॥ श्रुतेरनतिशयत्वात्संभाव्यत यथोदितम् । लिङ्गप्रत्यक्षगम्ये हि स्यादाशङ्का नृबुद्धितः॥४५॥ कथं तर्हि सर्व वै तेऽनमामुवन्तीत्यादि यथाश्रुतं फलमुपासनस्य संभवेदेक स्योभयफलत्वासंभवादित्याशइन्च फलद्वपमेकस्योपासनस्य श्रुतिसिद्धत्वादाविरु- मित्याह । श्रुतेरिति । श्रुतेनिर्दोषत्वात्तदुक्तेऽर्थे शङ्काभावे कुन शङ्कायाः साव- कागत्वमित्याशङ्कय पुरुपबुद्विवशात्मत्यक्षादियुं करणदोषसंभवादाशझ स्या- द्वेदे तु तदभावानवमित्याह । लिङ्गेति ॥ ४५ ॥ १ (ग. घ. ङ.) त्यादेस्तात्प। २ (ग. घ. ) नार्थे शि । ३ ( क. ) राय। ४ (ग. घ.) येन वि। ५ (ग. प.) वं मनि म। ६ ( क. ख.) पु कार । .

·९२ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपाप्यवार्तिकम् । [ग्रहावयां स्वभावतो वा संप्राप्तमनूद्योपासनं श्रुतिः । नामादाविव भूमानं विधत्ते ज्ञानमात्मनि ॥ ४६॥ पञ्चविधकोशोपासनोपदेशस्य तात्पर्यान्तरमाह । स्वभावतो वेति । यथा छान्दोग्पे सप्तमे प्रपाठके स्वभावतः सिद्धमुपासनमुच्चनीचभावेन नामादिविषय- मनूद्य भूमविज्ञानं विधीयते तथा कोशेष्वात्माभिमानिनो यथोक्तध्यानानुष्ठानादेव पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्मिन्विलापनं कृत्वा श्रुतफलविवक्षामन्तरेणैव ब्रह्मात्मकत्व- विज्ञान प्रधानत्वादन विवक्षितमित्यर्थः ॥ ४६ ॥ श्रुत्यन्तरादा संमाप्तं मोक्षादक् फलाय तु । तदनूद्य परं श्रेयः प्राप्तये ज्ञानमुच्यते ॥४७॥ कोशपञ्चकोपन्यासस्पापरं तात्पर्यमाह । श्रुत्पन्तरादिति । पद्धि मोक्षादा- चीनं संसारान्तर्भूतं फलं तस्मासये विराडात्मनः सूत्रात्मनश्च बृहदारण्यकादा- बुपासनं सिद्धं तदनुवादेन मोक्षफलं ज्ञानमत्रोच्यत इत्यर्थः ।। ४७ ।। ब्रह्मविद्योडुपेनैवे कोशानर्थमहोदधेः । निनीषन्ती परं पारं स वा इत्यभ्यधादथ ॥४८॥ एवं तात्पर्यमुक्त्वा तत्रैवार्थे वाक्यं पदार्थकथनार्थमवतारयति । ब्रह्मविद्येति । निनीपन्ती श्रुतिरितिशेपः । पुरुपस्यैव ज्ञानकर्मणोरधिकारो न पश्चादेरिति निर्धारणानन्तरमित्यथशब्दार्थः॥४८॥ मूलात्मानं स शब्देन स्पृष्ट्वा तत्स्मृतयेऽथ वै। कोशात्मतां समापन एष इत्यभिधीयते ॥४९॥ तत्र पदत्रयस्पार्थ कथयति । मूलात्मानमिति । कार्यकारणविलक्षणं प्रत्य- गात्मानं स्वशब्देन गृहीत्या सस्पैन्य सोपलिस्यसिद्धरप पैशब्देनानुसंथानं कृत्वा स एव स्वाविद्यया पञ्चकोशात्मकत्वं प्राप्तः सन्नपरोक्षत्वादेप शब्देनोप- दिश्यत इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अविद्यया तोऽपि रज्जुः सपात्मतामिव । कोशपञ्चकतां यातस्तमनुक्रोशतीव हि ॥५०॥ कार्यकारणविलक्षणश्चेत्मत्यगात्मा तहि कथमसावविद्ययाऽपि पञ्चकोशा- स्मतां गन्तुमईतीत्याशङ्कयाऽऽह । अविद्यपेति ॥ ५० ॥ १ (ग. घ. ङ. च.) रेण २ (घ. ङ. च.) त्वज्ञा, ३ ( क. ख.) 'नवं को। ४ (ग. प.) त्मत्वं (५ (ग. घ. ) वोह । ६ (ग. घ.) साह ।

·१३ प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितम् । मयडत्र विकारार्थे निषिद्धोऽसौ परात्मनः । युक्त्यागमाभ्यामनस्य कार्य देहः प्रतीयते ॥ ५१ ॥ . पथोक्तमत्यगात्मनोऽन्नरसमपत्वं कथमित्याशयाऽऽह । मयडत्रेति । प्रकृते वाक्ये मयुक्तो मयहिकारार्थे मयुज्यते । विकारश्च परस्य प्रत्यगात्मनो निरवयव- त्वासङ्गत्वादियुक्त्या न जापते म्रियते चेत्याचागमाच निपिद्धत्वान्न सिध्यति । अतः शरीरस्यानरसविकारत्वमतीतेगत्मनोऽपि तदुपाधित्वात्तथा व्यपदेशसि द्धिरित्यर्थः॥५१॥ इदमेव शिरस्तस्य मा भूदध्यासलक्षणम् । प्राणकोशवदेवति तस्मादेवावधार्यते ॥५२॥ प्रसिद्धमेव गिरआदिप्रथमकाशे ग्राह्यं न माणादिष्विव कल्पनेति दर्शयितुं तस्पेदमवत्पत्रावधारणमित्याह । इदमेवेति ॥ १२ ॥ विराट्रपिण्डात्मनोरैक्यं श्रुत्यन्तरवशादिह । उपासनोपदेशाच्च जानीयात्पिण्डदेवताम् ॥ ५३ ।। अन्नरसमयशब्देन न प्रसिद्धमेव शरीरं ग्राह्यं किंतु विराडात्माऽपीत्याह । विराडिति । आत्मैवेदमन आसीत्पुरुपविध इत्यादिश्रुत्यन्तरे शरीरविराजोरे- कत्वस्प विवक्षितत्वाद्येऽनं ब्रह्मोपासत इत्यत्र ध्यानोपदेशाच्छिरआदिकल्प- नायाश्च ध्यानार्थत्वाद्विरादेवताऽन्न ग्रहीतव्येत्यर्थः ।। ५३ ।। विराडात्मकतां याते पिण्डेऽध्मात्मावसायिनी। प्राणोवाय्वात्मतामेति प्रध्वस्तघटदीपवत् ॥ ५४॥ विराजो देहस्य च किमर्थमेकत्वमुच्यते तत्राह । विराडात्मकतामिति । उपा- सनातः शरीरस्य विराडात्मभावे संवृत्ते प्राणोऽपि शरीरान्तर्गतो हिरण्यगर्भो भवति ततश्च तदुपाधिरात्माऽनवच्छिन्नः सिध्यति यथा घटे प्रध्वस्ते कपाला- दिभावमापने तदन्तर्गवो दीपस्तेजोमात्रतामापधते तद्वदित्यर्थः ।। ५४ ॥ १ (ख. ड.) रायर्यो नि । २(इ.), तमस्य । ३ (च.) 'रः सर्शशू. न्यस्य प्र४ (क, ख.) त्याप येऽन्नं ।

·.. मुरेश्वराचार्यक्रतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । [बवल्या विद्यादन्नमयेनैव मूषायां द्रुतताम्रवत् । सर्वान्प्राणमयादीस्तान रचितान्पुरुषाकृतीन् ॥ ५५॥ अन्नमयस्य प्रसिद्धमेव शिरआदि प्राणमयादेस्तु कथमित्याशडन्चाह | विद्यादिति । यथा भूपायां द्रुतं ताम्रादि प्रक्षिप्तं मूपाकारं भजते तथा शरी- रस्य शिरआदिमत्त्वात्तदन्तर्वर्तिमाणमयादेस्तद्युक्तमुपासनार्य पदार्थ विवेकसौक- धि चेयं कल्पनेत्यर्थः ॥ ५५॥ यथोदितानुवादी तु श्लोकोऽप्यत्र निगद्यते । ब्राह्मणोक्तार्थविज्ञानद्राढिम्ने हितकाम्यया ॥५६॥ तदप्येप श्लोको भवतीत्पस्यार्थमाह । यथोदितेति ॥ ५६ ॥ इति प्रथम: खण्डः ॥ १॥ अन्नादेव प्रजाः सर्वा जायन्तेऽनेन बृंहिताः । वर्धन्ते त्वन्नमेवैताः प्रविलीयन्ति सर्वशः ॥ ५७॥ श्लोकाक्षराणि योजयति । अन्नादेवेति ॥ ५७ ॥ भूतेभ्यः पूर्वनिष्पत्तेज्येष्ठमन्नं विराभवेत् । स वै शरीरी प्रथमस्तथा पौराणिकी स्मृतिः ॥५८॥ अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठमिति कथमन्नस्य ज्येष्ठत्वमुच्यते तत्राह । भूतेभ्य इति । विराजो भृतापेक्षया पूर्वनिष्पन्नत्वे प्रमाणमाह । स वा इति ॥ १८ ॥ ओपणादग्निरोषः स्याद्वातूनुष्यति येन सः। धानात्तस्यात्रतत्त्वज्ञैरौषधं शब्द्यते सदा ॥ ५९॥ अन्नस्प सापधत्वं श्रुत्योच्यते तत्कथमित्याशङ्कयाह । ओपणादिति । दहनादिति यावत् । अग्नेरोषत्वं साधयति । धातूनिति । उष्यति दहतीत्यर्थः । अन्नाला जाठरोऽमिर्धातूनेव दहति तस्याग्नेरन्नेन धानापानादुपशमनानृसिसा- धनादनमौषधमित्येतदाह । धानादिति ॥ ५९ ॥ सर्वेपां जाठराग्न्याख्यं वत्सं चोप्यादिभिस्तनैः । अन्नं गौर्धयते यस्मात्सर्वोपधमतो भवेत् ॥६० ॥ सपिमित्पस्य सपिण्डितमधमाह । संवैपामिति । चोष्यादिभिरित्यादि- शब्देन ले भक्ष्यभोज्यानां ग्रहणं धयते पापपतीत्यर्थः । ६० ।। १ (.) 'दिकं मां २ (ड.) रं जायते । ३ (ग. घ.) तं तेन । ४ (८.) 'म्यानं ६५ (स.) 'टरामि ·द्वितीयः खण्डः२] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । ९५ उद्भूतिस्थितिहानिभ्यो जगतोऽनं हि कारणम् ॥६१॥ कार्यस्य कारणाद्ब्रह्म तो नित्यमुपासते । आमुवन्त्यखिलं तेऽनमध्यात्मं देवतात्मना ॥ १२ ॥ येऽन्नं ब्रह्मोपासत इत्यत्राने ब्रह्मशब्दप्रयोगे निमित्तमाह । उद्भूतीति । अन्न ब्रह्मोपासनस्य फलमाहातच इति। तदन्नं विराडात्मकंये दीर्घकालमादरनैरन्तर्या- भ्पामहंग्रहेण ध्यायन्ति ते विराडात्मरूपेण सर्वमेवाऽऽध्यात्मिकमन्नमामुवन्ति । विराडपासको हि विराडात्मवदेव सैपामन्नानामत्ता भवतीत्यर्थः॥६१॥६२॥ सैपा विराडिति युक्तमन्नात्तृत्वं हि ताण्डिकैः कार्य सर्व यतो व्याप्तं कारणेनात्तृरूपिणा ॥ इति हेतूपदेशाय यन्नं हीत्युच्यते पुनः ॥ ६३ ॥ विराजोऽन्नात्तृत्वे प्रमाणमाह । सैपेति । अन्नं हि भूतानामित्यादि पुनर्वचनं किमर्थमित्याशङ्कयाऽऽह । कार्यमिति । उपासकस्य विराडात्मरूपेण सन्निभक्ष- णसमर्थनार्थमुपास्यस्य विराहात्मनः कार्पव्याप्तिलक्षणो हेतुः पुनर्वचनेन चोच्यते । दृष्टं हि सर्व कार्य कारणेन व्याप्त प्रकृते चोत्तरूपेण विराजा सर्वमन्नं यतो व्याप्यते ततश्चान्नोपासकस्य विराडात्मरूपेण सन्निभक्षणं संभवतीतिहे- तुकथनार्थमन्नं हीत्यादि पुनर्वचनमुचितमित्यर्थः ॥ ६३ ॥ अद्यतेऽनं प्रधानत्वादितित्वात्तथाऽत्ति च । अन्नानादत्वहेतोस्तदन्नं हीत्युच्यते बुधैः ॥ ६४ ॥ अद्यतेऽतिचेत्यादिवाक्पद्वयस्यार्थमाह । अद्यत इति । अदनादद्यमानत्वा- चानमिति ॥ ६४ ॥ आमोति सर्वकार्याणि कारणात्मतया विराट् । ततोऽप्यन्तःप्रवेशाय तस्मादित्यभिधीयते ॥६५॥ प्रजापतिरूपमेवोक्तमित्पन्नान्नादत्वेन विराजो व्याप्तिमुक्तामुपसंहरति ॥ आमोतीति । प्रकृतात्प्रकृत्पादनादन्नमयाच्च प्रत्ययार्थादन्तरवस्थितात्मनि बुद्धिमवेशनार्थ प्राणपर्यायस्य प्रवृचिरित्याह । ततोऽपीति ॥६५॥ १ (ग. घ. ऊ.) मं देवं । २ (ग. घ. ड.) "ण्डिके । ३ (ग. घ. ड.) 'य वनं। ४ (ङ, च. ) नेनोच्य। ५ (ग. च. ) चानरू'। ६ (घ. ड.) रूपिणा वि१७ (ग. घ.) ददनाच्च तथा ८ (ग. घ.) 'ति चाय वा।

·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् । बनवल्या वैशब्देनैव संस्मार्य दवीयोदेशवर्तिनम् ॥६६॥ तस्माच्छब्देन वैराजमादायाध्यात्मरूपिणः । एतस्मादितिशब्देन वैराजत्वं प्रबोध्यते ॥६७ ॥ प्रस्ताविते वाक्ये शब्दत्रयस्यार्यमाह । वैशब्देनेति । दूरवरे देशे व्यव- स्थितं प्रकृत्यर्थभूतमन्नात्मक विराडात्मानं वैशब्देनै संस्मार्य तत्रैव तस्माच्छदं प्रयुज्यं तेन वैरोंजमात्मानं गृहीत्वा पुनरध्यात्मरूपिणो देहस्य मत्पपार्थस्प सन्निहितत्वादेतस्मादित्युपादानाच्छन्दसमानाधिकृततच्छन्देन विराडेकत्वमे- तस्य प्रदर्यते । पदद्वयसामानाधिकरपपस्यैकत्वमन्तरेणायोगादित्यर्थः ॥ ॥६६॥ ६७ ॥ कार्याणां कारणात्मत्वमेवे स्यादुत्तरेष्वपि । ब्रह्मानेन्तं भवेदेवं सांख्यराद्धान्तमन्यथा ॥ ६८॥ यथाऽत्र तदेतच्छब्दाभ्यामध्यात्मदेहस्य विराडक्यं विवक्ष्यते तथोत्तर- त्रापि तदेतच्छदाम्पां'कारणेन प्राणादिना कार्यस्य प्राणमयादेरैक्यमभिप्रेत- मित्याह । कार्याणामिति । कार्यस्प कारणमात्रत्वे फलितमाह । ब्रह्मेति । उक्तन्यायेन द्वैतमपञ्चस्याज्ञातब्रह्ममानत्वे तस्य कार्यकारणविलक्षणानवच्छि- नवस्तुमात्रत्वेन पर्यवसानं सिध्यतीत्यर्थः । जगद्ब्रह्मगोर्भेदे तु सांख्यादीनां सिद्धान्तो निर्णयो यस्मिन्द्वैते तदेव स्यात्ततश्चानेकागमयुक्तिविरोधो भवेदि- त्पाद । सांख्येति ।। ६८॥ पूर्वकार्यातिरेकेण स्वात्मना चान्वयोक्तितः। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथोक्तार्थः समर्थितः ॥६९॥ कार्यस्प कारणात्मत्वं हेत्वन्तरेण साधयति । पूर्वकार्येति । पूर्वस्मादन्नम- यादिकार्यादतिरेकेणोत्तरस्य पाणमयादिकारणस्य सिद्धेर्यतिरेकसिद्धिापूर्वस्य च.फार्पस्पोत्तरेण कारणेनान्वयात्तदव्यतिरेकादन्वयसिद्धिः । एवमन्वयव्यतिरे- काम्पा कार्यकारणयोरेक्पं समर्थितमित्यर्थः ।। ६९ ।। यथोक्तानमयादस्मादन्यः स्यात्तद्विलक्षणः। अन्तरः प्रत्यगित्येतदात्मा चात्मसमन्वयात् ॥ ७० ॥ अन्योऽन्तर आत्मेतिशब्दानामर्थमाद । यथोक्तेति ॥ ७० ॥ १(ग. प.) "विश्वाक्य। २(ग प.)'न स्मा। ३ (क. ख.) 'ज्यते में। ४ ( क. र.) राजात्मा । ५ ( क. ) नन्दं में ६ (ग. प. ड.)*ण स्वामी ७ (ग. घ.) यगोकोऽधः !

·द्वितीयः खण्डः२] आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितम् । कोशैश्चतुर्भिः संव्याप्तौ यथैवान्नमयः पुरा। जानीयादुत्तरानेवं त्रियेकार्थसमन्वयात् ॥ ७१ ॥ अन्नमये दर्शितन्यायं प्राणमयादिष्यतिदिशति । कोशैरिति । यथा प्रथम पर्याय व्यवस्थितोऽन्नमयः प्राणमपमनोमयविज्ञानमयानन्दमयैश्चतुर्भिःकोशेर्पा- प्पतें तथा प्राणमयो मनोमयविज्ञानमयानन्दमयैविभिव्याप्तो मनोमयो विज्ञान- मयानन्दमयाभ्यां द्वाभ्यां विज्ञानमयस्त्वेकेनानन्दमयेन व्याप्तः। ततश्च पूर्व- पूर्वस्योत्तरोत्तरेण व्याप्ते रज्ज्वा सवत्पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरमुत्तरं स्वरूपं सिध्यती- त्यर्थः ।। ७१ ॥ तेन प्राणमयनैष पूर्णो रज्ज्वेव पन्नगः। कार्यतोऽन्नमयः कुप्तो वाचारम्भणशास्त्रतः ॥ ७२ ॥ अन्नमयस्पप्राणमयेन व्याप्तत्व तेनैप पूर्ण इति वाक्यं प्रमाणयति।तेनेति अन्न- मयस्य कल्पितत्वाप्तिहेरुदाहरणमननुगुणमित्याशड्याऽऽह । कार्यत इति॥७२॥ स वै पुरुषविधो युक्तो योऽयं प्राणमयः स्मृतः । अमूर्तत्वात्कुतोऽन्वेतद्धेतुस्तस्येति भण्यते ॥ ७३ ॥ स वा एप पुरुपविध एवेत्यस्पार्धमा । स चा इति । निस्वयक्त्वात्माणम- यस्य शिरःपाण्यादिमत्त्वेन पुरुपविधत्वमयुक्तमित्याह । अमूर्तत्वादिति । तस्य पुरुपविधतामित्यादिना परिहरति । हेतुरिति । स्थूलदेहस्य पुरुषाकारत्वात्तद- न्तर्गतस्य प्राणमयस्यापि मूपानिपिद्रुतत्ताम्रवत्पुरुपविधत्वं प्रकल्प्यते ततोऽ- स्य पुरुपविधत्व हेतुरनेन वाक्पेनोच्यत इत्यर्थः ॥ ७३ ॥ प्राणस्तस्य शिरःश्रेष्ठयात्माणो यस्मान्मुखालयः । व्यानोऽस्य दक्षिणः पक्ष उत्तरोऽपान उच्यते ॥४॥ तस्प प्राण एव शिर इत्पादेरर्थमाह । प्राणस्तस्येति ।। ७४ ॥ सामान्य वीर्यवत्ता स्यादितरस्यातथात्मता। आकाश इति चात्र स्यात्समानोऽम्बरसाम्यतः॥७॥ कोऽसौ व्यानः स्यादित्युक्ते देहधर्मसामान्यं वीर्यवत्ता व्यानस्य स्यादितिध- मंद्वारा धर्मिणं निर्दिशति । सामान्यमिति !नप्राणादेस्तथाविधधर्मवत्त्वमित्याह । इतरस्पेति । आकाश आत्मेत्यत्राकाशशब्देन समानो गृह्यते समानस्य व्याप- •कत्वेनाऽऽकाशसहशत्वादित्याह । आकाश इति चैति ।। ७५ ॥ १ (च.) पंइव पूर्व। २ (ग.) त्याशङ्कामा ! ३ (म घ.) तमा ४(क. ख.) 'क्तगत ५ (ख. च.) कल्पने । ६ ( ग घ.) था ) ·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाध्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्यां वैशब्देनैव संस्मार्य दवीयोदेशवर्तिनम् ॥ ६६ ॥ तस्माच्छब्देन वैराजमादायाध्यात्मरूपिणः । एतस्मादितिशब्देन वैराजत्वं प्रबोध्यते ॥ ६७ ॥ मस्ताविते वाक्ये शब्दत्रयस्यार्थमाह । चैशध्देनेति । दूरतरे देशे व्यव- स्थितं प्रकृत्पर्थभूत्तमन्त्रात्मकं विराडात्मानं वैशब्देने संस्मार्य तत्रैव तस्माच्छदं प्रयुज्यं तेन वैरॊजमात्मानं गृहीत्वा पुनरध्यात्मरूपिणो देहस्य प्रत्ययार्थस्य सनिहितत्वादेतस्मादित्युपादानाच्छब्दसमानाधिकृतैतच्छब्देन विराडेकत्वमे- तस्य प्रदर्श्यते । पदद्वयसामानाधिकरण्यस्पैकत्वमन्तरेणायोगादित्यर्थः ॥ ॥६६॥ ६७॥ कार्याणां कारणात्मत्वमेव स्यादुत्तरेष्वपि । ब्रह्मानन्तं भवेदेवं सांख्यराद्धान्तमन्यथा ॥ ६८॥ यथाऽत्र तदेतच्छब्दाभ्यामध्यात्मदेहस्प विराडेक्यं विवक्ष्पते तथोत्तर- त्रापि तदेतच्छन्दाभ्यां कारपोन प्राणादिना कार्यस्य प्राणमयादेरैक्यमभिप्रेत- मित्याह । कार्याणामिति । कार्यस्य कारणमात्रत्वे फलितमाह । ब्रह्मेति । उक्तन्पायेन द्वैतमपञ्चस्पाज्ञातब्रह्ममात्रत्वे तस्य कार्यकारणविलक्षणानवच्छि- नवस्तुमानत्वेन पर्यवसानं सिध्यतीत्यर्थः । अगहह्मणोदे तु सांख्यादीनां सिद्धान्तो निर्णयो यस्मिन्द्वैते तदेव स्यात्तत्तश्चानेकागमयुक्तिविरोधो भवेदि- त्पाद|| सांख्येति ॥ ६८।। पूर्वकार्यातिरेकेणं स्वात्मना चान्वयोक्तितः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथोक्तार्थः समर्थितः ॥६९॥ फार्पस्प कारणात्मत्वं हेत्वन्तरेण साधयत्ति । पूर्वकार्येति । पूर्वस्मादन्नम- यादिकार्यादतिरेकेणोत्तरस्प प्राणमयादिकारणस्प सिद्धेय॑तिरेकसिद्धिः पूर्वस्य च.कार्यस्योत्तरेण कारणेनान्वयात्तदव्यतिरेकादन्वयसिद्धिः । एवमन्वयव्यतिरे- फाभ्यां कार्यकारणपोरक्यं समर्थितमित्यर्थः ।। ६९ ॥ यथोक्तानमयादस्मादन्यः स्यात्तविलक्षणः । अन्तरः प्रत्यगिरयेतदात्मा चात्मसमन्वयाद ॥ ७० ॥ अन्पोऽन्तर आत्मेतिशब्दानाम/माह । ययोक्तति ॥ ७० ॥ १(ग. घ.) 'विश्वाक्यन। २(ग. घ.) न स्मा। ३ (क. ख.) ज्यते । ४ (क. ८.) राजात्मा ५ (क.) नन्दं मा ६ (ग. घ. ड.) 'ग पारम। ७ (ग. प.) यगोनोऽमः ।

·तृतीयः खण्ड ३] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । तस्य खन्नमयस्यैष योऽयं प्राणमयः स्मृतः। अवः शरीरे शारीर आत्मा तेनाऽऽत्मवान्यतः ॥८॥ नोपासन विधानमस्मिन्प्रफरणे विवक्षितमुपक्रमोपसंहारयोर्बह्मात्मैकत्वमति- पादनेनैवोपक्षयान्मध्यग्रन्थस्पोपासनविधौ तात्पर्य वाक्पभेदप्रसङ्गादतस्तत्र तत्र फलश्रुतेरर्थवादमात्रतेत्यभिप्रेत्प तस्यैप एवेत्यादेरर्थमाह । तस्य विति ॥८३॥ सत्यादिलक्षणो वाऽऽत्मा गौणो ह्यात्माऽमुतोऽपरः। सर्वान्तरत्वान्याय्यैवं यः पूर्वस्येति हि श्रुतिः ॥८॥ पूर्वपूर्वकोशस्योत्तरोत्तरकोशो भवत्यात्मेत्यापातदर्शनेन व्याख्यातं तदयुक्तमा- स्मशम्दस्पामुख्यार्थत्वमसात्मकृतपरामर्यंतच्छन्दव्याकोपाचातः सर्वकोशा- ध्यासाधिष्ठानभूतं चिदात्मैवात्राऽऽत्मशब्देन विवक्षित इत्याह । सत्यादीति । प्रत्यग्भूतस्य परमात्मनो मुख्यात्मत्वात्तस्य सर्वान्तरत्वात्तदभ्यन्तरवस्त्वन्तरा- भावात्कोशात्मनश्च गौणात्मत्वाद्यः पूर्वस्पेति श्रुतेश्चैवमुपपन्नत्वादेप शब्दस्य च प्रकृतपरामशिनो दर्शितन्यायेन युक्तत्वाचिदात्मैवात्र सत्यादिलक्षणो विवक्षित इत्यर्थः ।। ८४॥ मिथ्यात्मनां हि सर्वेषां सत्यादिगुणलक्षणम् । व्याविद्वाशेपसंसारमात्मानं तं प्रचक्ष्महे ॥ ८५॥ कोशपञ्चकस्य कल्पितत्त्वाच्च परमात्मैवात्राऽऽत्मशब्देन गृह्यत इत्पाद । मिथ्यात्मनामिति ।। ८५॥ न ह्यात्मवान्भवेत्सो दुण्डायध्यासरूपिणा आत्मना वितथेनैव सो रज्वात्मनाऽऽत्मवान् ॥८६॥ उक्तमर्थ दृष्टान्तेन साधयति । न हीति ।।। ८६ ॥ प्राणादवेयतो न्यायावक्ष्यमाणश्रुतीरितात् । व्युत्थाप्यानमयं तुच्छं प्राणोऽस्मीतिव्यवस्थितः॥ यस्तं मनोमयात्मानं संक्रामयितुमुच्यते ॥ ८७ ॥ तृतीयपर्यायस्य तात्पर्पमाह । प्राणाद्वीति । प्राणायेव खल्विमानि भूतानि जापन्त इति भृगुवल्यामुक्तेन न्यायनान्नमयं निरस्य प्राणोऽस्मीति यो व्यव- स्थितस्तं मनोमयमात्मानं पापयितुं तृतीयकोशमवृत्तिरित्यर्थः ।। ८७ ॥ १(के स.) "यव य । २ (ग. घ.) वात्म। ३ (क.) मुख्यत्वा । ४(ग. घ.) त्मता तम्य ।

·२८ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्या प्राणानां तत्प्रतिष्ठानादात्माऽसौ श्रुतितो अवेत् । पृथिवी देवता पुच्छं सैपेति श्रुतिदर्शनात् ॥७६॥ असोराध्यात्मिकस्यैपा स्थितिहेतुः प्रकीर्तितः। अन्नात्मनीवेहाप्याह श्लोकं प्राणमयात्मनि ॥ ७७॥ कुतः समानस्य व्यापकत्वमित्याशझ्य कस्मिन्प्राणः प्रतिष्ठित इति श्रुत्या माणादिवृत्तीनां समानप्रतिष्ठत्त्वावगमात्समानो वृत्तीनामात्मेति दर्शयन्नुत्तरमाह। माणानामिति 1 पृथिवी पुच्छ प्रतिष्ठेतिवाक्यमवतारयति । पृथिवीति । प्राणम- यस्येतिरोपः । सपा पुरुपस्पापानमवष्टभ्येति श्रुतेराध्यात्मिकस्य प्राणस्पैपा पृथिवी देवता पुच्छयत्मतिष्ठौस्थितिहेतुरितिवाक्पं योजयति । सैपेति । तदप्येष श्लोको भवतीत्यस्यार्थमाह । अन्नात्मनीवेति ।। ७६ ॥ ७७ || इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ प्राणं प्राणं तमन्वेव देवाः प्राणन्ति न स्वतः ॥७८॥ वर्षसीह यदैव त्वमथेमाः प्राणते प्रजाः । मनुष्याः पशवोऽन्ये च प्राणन्त्यमुसमाश्रयात् ॥७९॥ प्राणं देवा अनुपाणन्तीत्यादिश्लोकाक्षराणि व्याचष्टे पाणमिति ॥ ७८ ॥ भाणाधीना देवादीनां वृत्तिरित्पत्र श्रुत्पन्तरमुदाहरति । वर्षसीति ॥ ७९ ॥ अध्यात्ममधिदैवं च करणान्यधिदेवताः। प्राणस्वरूपर्मापद्य जहुर्मृत्युमिति श्रुतिः ॥ ८०॥ तत्रैवार्य बृहदारण्यकश्रुति दर्शयति । अध्यात्ममिति ॥ ८० ।। घटतेऽसाविदं सर्व सर्वस्यायुर्यतो ह्यमुः। तस्मात्तं तदिदः प्राहुः सर्वायुपमनेकशः ॥ ८१ ॥ अना मृत्युमत्यवदित्याद्या श्रुतिः श्रुतिशब्देन गृह्यते । तस्मात्सायपमु. ध्यत इत्यस्यार्थमाह । घटतेऽसाविति । माणविपया निमित्तार्था सप्तमी। माण- निमित्तं सर्व परस्परं वर्धयन्ती वर्तन्ते तेन पाणः सर्वस्पायुर्भवतीत्यर्थः ।। ८१॥ सर्वायुपगुणेनासु य आत्मानमुपासते। ते तं सर्वायुपं प्राणं प्राप्नुवन्यभियोगतः ॥ ८२॥ समवेत्यादेरथमाह । सर्वायुपैति ।। ८२॥ १ (ख. र.) हिंता । २ (ग. प.) यादिरिय। ३ (ग घ.) 'रिति श्रृं। ४ (ग. घ. र.) "घि देव। ५ (इ.) बता । मा ६ (क. स.) भाषाघ । ७ (7.) नाही (प. स ) मो. ९ (प.) या ·तृतीयः खण्डः३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । १०१ ज्ञानात्मत्वे हि मन्त्राणां घटते मानसो जपः। ज्ञानस्याशब्दरूपत्वादृगात्तिर्न सिध्यति ॥ अशक्यत्वान्न चावृत्तिर्घदादेरिव शक्यते ॥ ९३ ॥ चैतन्पोपरक्ता विशिष्टा बुद्धिवृत्तिश्चैतन्यं वा मागक्तबुद्धिवृत्तिविशिष्टं यजुरा- दिशब्दवाच्यमित्यत्र युक्तिमाह । ज्ञानात्मत्वे हीति। यजुरादिमन्त्राणां ज्ञानस्वरू- पत्वे तेषां मानसो जपो विधीयमानो युज्यते ज्ञानस्य शब्दत्वमन्तरेण क्रिया- त्वादावृत्तियोग्यत्वादित्यर्थः । यदि तु यजुरादिशब्दानां घटादिवद्धाह्यद्रव्यत्वं गृह्यते तदा मनसो बाह्येऽर्थे स्वातन्याभावात्तेपां मनोविपयत्वायोगान्मानसो जपो न सिध्यैदित्याह । ऋगात्तिरिति । आकाशत्वं प्रपञ्चयति । न चेति । क्रियैवाऽऽवयते न द्रव्यं शब्दस्य च घटादिवव्यत्वेन मानस्यावृत्तिर्युक्ते- स्पर्थः ९२॥ आवृत्तिश्चोद्यते चर्चा श्रुतौ त्रिः प्रथमामिति ॥१४॥ अथर्को विषयत्वेऽपि स्मृतेरावृत्तिरिष्यते । ऋगर्थविषयायाश्चेन्मैवं गौणी हि सा भवेत् ॥९५॥ ऋगादेरावृत्तिरेव मा भूदित्याशडच त्रिः प्रथमामन्वाह निरुत्तमामितिश्रु- विविरोधोन्मैवमित्याह । आवृत्तिरिति ॥ १४ ॥ आवृत्तिसिद्धयन्यथानुपपत्त्या क्रियात्वमृगादेवाच्यमित्यत्रान्यथाप्युपपत्ति चोदयति । अथेति । मन्त्रेभ्यः स्मृतेरन्यत्वादन्यावृत्तिर्गौणी पसज्येतातो नान्य- थाप्युपपत्तिरित्युत्तरमाह | मैवमिति || ९५ ॥ भूयोऽल्पीयःफलत्वं च बाह्यमानसोपे। अतो मानसमुख्यत्वमितरस्यास्तु गौणता ॥ १६ ॥ किंच वाचनिकजपस्पाल्पफलत्वं मानसँस्य जपस्य साहस्रो मानसः स्मृत इतिबहुफलत्वं स्मर्यते । तदपि यजुरादेर्मनोवृत्तित्व युक्तमित्याह ! भूय इति || ९६ ॥ १ (क ख ) नरू। २ (च.) नसज। ३ (ड.) न चावृत्तिरिति । ४ (ग. घ) धान्नैव । ५ (ड, च.) 'वृत्या न्यायवृत्ति । ६ (म. घ.) लकत्वं । ७ (3. च ) "सजी ८ (च.) "मित्यत आ 143.

·। मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यकार्तिकम् । [ब्रह्मवल्या तस्मादित्यादिवाक्यस्य त्वर्थ पूर्वमवादिपम् । प्राधान्यं यजुषो ज्ञेयं हविःप्रक्षेपकारणात् ॥ ८८॥ तस्मादितिप्रकृत्यर्थमुपादाप तमेव वैशब्देन स्मृत्वा प्रत्ययार्थस्यैतस्मादित्यु- पादानात्तदेतच्छन्दयोश्च सामानाधिकरण्यात्मकृतिप्रत्ययार्थयोरेकत्त्वावगमा- कार्यस्य कारणव्यतिरेकेणाभावात्कार्यकारणविलक्षणं व तत्त्वमित्येतदन पदनये विवक्षिमिति पूर्वमेवोक्तमित्याह । तस्मादित्यादीति । अन्यत्वं मनो- मयस्प पाणमयादत्यन्तविलक्षणत्वमन्तरत्वमभ्यन्तरत्वं प्रत्यगात्मत्वं तु परमा- यात्मव्याप्तत्वात्तदतिरिक्तस्वरूपाभावादित्यवधेयम् । तस्प पजुरेव शिर इत्यत्र पर्जुपः शिरस्त्वं प्राधान्यादित्यादिभाष्योक्तं व्यकीकरोति । प्राधान्यमिति ॥८८॥ स्वाहा स्वधा वपद् चेति संनिपत्योपकुर्वते ॥८९॥ शिरमादिप्रक्लप्तिस्तु वाचनिक्यथ वास्त्विह ॥ वचनं बलवद्यस्मात्पौरुषेयी हि कल्पना ॥ ९०॥ हविपो यजुषोऽग्नौ प्रक्षेपमेव प्रकटयति । स्वाहेति ।। ८९ ॥ कल्पनातो वचनस्य बलीयस्त्वमङ्गीकृत्य पक्षान्तरमाह । शिरआदीति ॥१०॥ पदवाक्यस्वरस्थाननादवर्णादिसंयुता । यनीत्थमानसी वृत्तियजुःसंकेतवमना ॥११॥ ऐश्वरज्ञानसंहब्धा पवाक्यानुरञ्जिता । श्रोत्रादिकरणदास्था यजुरित्यभिधीयते ॥ ९२॥ यजुःशब्देन बाहो यजुर्वेदो गृह्यते तस्य कथमान्तरं मनोमयं प्रति शिर- स्वमित्याशय मनसो हीत्यादिभाष्येणोत्तरमाह । पदेति । सा च पदाद्य- नुरक्ता विशिष्टा मानसी वृत्तिः श्रोत्रं मनश्चेतिकरणाधीना गृह्यमाणा यजुःसंके- तमस्तीति विशिनष्टि । पदवास्येति ।। ९१ ।। ९२॥ १ (इ.) त्मत्वमात्मत्वं तु । २(ग घ. च ) जुः शि। ३ (ग.) पा म ४ (रा. घ.१.) लोया मा| ५ (ग घ.) 'न्तरम। ६ (ग. प.) मयत्वं मी (ग. भीनम्य मनमा ·तृतीयः खण्डः२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । मनोमयात्मसाक्ष्यत्र श्लोकः पूर्ववदुच्यते । यथोक्तवेदसिद्धयर्थ लिङ्गं श्लोकोऽपि कीर्त्यते ॥२॥ मनोवृत्तिनिष्ठमात्मचैतन्यमनादिनिधनं यजुरादिशब्दवाच्यत्वमित्युक्तेऽर्थे मन्त्रमवतारयति । मनोमपेति । तदेव स्पष्टयति । यथोक्तेति ॥ २॥ अभिधाननिवृत्तिर्हि ब्रह्मणो नान्यतो यतः। सदावगमरूपत्वान्मनों यस्मानिवर्तते ॥३॥ अवतारितस्य मन्त्रस्य विवक्षितमर्थ दर्शयति । अभिधानेति । वाचां मनसा चाविषयत्वमत्र मनोमयस्योच्यते तच्च परत्मपरिग्रहे परमुपपद्यते तस्य कूटस्था- वगातरूपस्प वागाद्यगोचरत्वाद्यस्मादेवं तस्माद्रीवात्र ग्राह्यं न शब्दराशि- रित्यर्थः ॥ ३ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ यद्वि वाचाऽनभ्युदितं मनुते मनसा न यत् । ब्रह्मणोऽविषयत्वं हि श्रुतिर्वाङ्मनसोऽवदत् ॥४॥ ब्रह्मणो वागाद्यगोचरत्वे श्रुत्यन्तरमनुकूलयति । यद्धीति । यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्रुतिः ॥ ४ ॥ नोगोचरं ययोरस्ति ब्रह्म मुक्त्वा निरञ्जनम् । ते मनोमयनिर्दिष्टे विद्याहाङ्मनसे बुधः ॥ इतीममर्थ चोद्दिश्य श्लोकं श्रुतिरुदाहरत् ॥५॥ ब्रह्मैव वाङ्मनसयोरविपयो व्यतिरिक्तं सर्व पयोर्विपयत्वेनैव वर्तते ते वाङ्मनसे मनोमयकोशे निर्दिश्यते यजुरादयश्च प्रसिद्धा गृह्यन्ते रूढिमावल्या- दितिपक्षान्तरमाद । नेत्यादिना ॥५॥ ब्रह्मणोऽनवरत्वात्तु नेह मन्त्राभिधेयता। वृत्तिप्रधानो वेदात्मा वृत्तिमान्स्यादथोत्तरः ॥६॥ ब्रह्मैव मन्त्रे प्रतिभातीत्याशय कोशमकरणविरोधान्मैवमित्याह । ब्रह्मण इति । न हि मनसः साक्षिवेद्यत्वेनानपेक्षस्य वागादि विपयत्वं वृत्तिविरोधाच न स्वविपपत्वं सूत्रस्य महत्वात्तदात्मके मनसि ब्रह्मशब्दश्वोपपद्यते तस्य ब्रह्मणो मनोमयस्याऽऽनन्दमुपासनाफलं विद्वानुपासनातो ब्रह्मानन्दं च प्राप्य हिरण्यग- भावस्थायां कदाचिदपि न विभेतीतिमन्त्राक्षराण्यपि कोशपक्षे निर्वयन्तीति- भावः । चतुर्थ पर्यायमुत्थापयति । वृत्तीति ॥ ६ ॥ १(ग. घ.) श्लोकेऽपि । २ (ग. घ. ड.) 'नोऽप्यस्मा ३ (ड. च.) 'यवं मनो। ४ (ग. घ.) स्मात्तस्मा। ५(क, ख.) न गों। ६(घ. घ.) वेवा। ७ (ग. प.) य म ८ (ग. य.) भेति ।

·[बहावल्या १०२ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाण्यवार्तिकम् । नाऽऽत्मानं लभते गौणी मुख्यार्थे सति कल्पना। तस्मादेश्वरविज्ञानं यजुर्बुद्ध्याधुपाश्रयम् ॥ ९७ ॥ गोणेऽपि जपे का क्षतिरित्याशय मुख्पसापेक्षत्वात्तस्य तेनैव चरितार्थ- स्वादानर्थक्यमित्याह । नात्मानमिति । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वस्यावश्यकत्वान्म- नोवृत्तीनां च सदा चिदात्मव्याप्तत्वेनैव सिद्धेश्चिदात्मत्वमिष्टमित्याह । तस्मा. दिति । ९७। एवं च सति नित्यत्वं वेदानां घटतेऽञ्जसा । वाचकत्वमशब्दस्य सिद्ध न स्फोटरूपतः ॥ ९८॥ न केवलं मन्त्राणां मनोवृत्तित्वे सत्यावृत्तिरेव घटते किंतु परंपरया चिदा- त्यस्वे सति नित्यत्वमपि सिध्यतीत्याह । एवं चेति । यदा वेदस्य चिदात्मत्व- मुक्तरीत्या सिध्यति तदा तस्य जे शब्दरूपं परिहाय चिदात्मरूपेणैवांव- स्थितस्य धर्माधर्थबोधकत्वमपि सिध्यतीतिलाभान्तरमाह । वाचकत्वमिति । ननु स्फोटरूपेणार्थपतिपादकत्वेऽपि वेदस्याशब्दस्य बोधकत्व सिध्यति । स्फो- टस्य वर्णेभ्योऽर्थान्तरत्वादित्याशय स्फोटस्यामामाणिकत्वोन्मैव मित्याह । न स्फोटेति ॥ ९८॥ सर्वे वेदाश्च यत्रैकं भवन्तीति श्रुतेर्वचः। आदेशो ब्राह्मणं विद्याद्यस्मात्स विधिरूपभृत् ।।९।। ब्रह्मणो वा परस्येयमाज्ञा ब्राह्मणलक्षणा । तस्मादादेश इत्येवं ब्राह्मणं संप्रचक्षते ॥३००॥ अथर्वा निरसाभ्यां ये दृष्टाः पुष्टयादिकारिणः । एत एव हि मन्त्राः स्युस्थर्वाङ्गिरसोच तु ॥१॥ मनोवृत्तिव्यापकचिदात्मत्वे वेदानामुक्त प्रमाणमाह । सर्वे इति । यत्र साक्षि. भूते चिदात्मनि सवै वेदास्तादात्म्पेनकतां गच्छन्ति स मानसीनः साक्षितया मनसि भवो जनानां सर्वपामात्मेत्यर्थः ॥ १९ ॥ ३०० ॥ १ ॥ १(ख. र.) 'जुः म्याइन्युपा । २ (6.) त्मत्वव्या! ३ (ग. घ.) च्या प्यत्वे । ३ (फ. ए.) खमभीष्टमि ५ (क.ख.) जडश६(क. ख.) त्म खरू । ७. घ.) वाऽऽम्बि ८ (ग. घ.)'ब्दवों। ९ (क. ख.) ध्य तावि। १० रा. घ.) वानव । ११ (ग. घ.) रयो दृष्टाः शान्ति पु।

·तृतीयः खण्डः३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । मनोमयात्मसाक्ष्यत्र श्लोकः पूर्ववदुच्यते । यथोक्तवेदसिद्धयर्थ लिङ्गं श्लोकोऽपि कीर्त्यते ॥२॥ मनोवृत्तिनिष्ठमात्मचैतन्यमनादिनिधनं यजुरादिशब्दवाच्यत्वमित्युक्तेऽर्थे मन्त्रमवतारयति । मनोमयेति । तदेव स्पष्टयति । यथोक्तेति ॥ २॥ अभिधाननिवृत्तिर्हि ब्रह्मणो नान्यतो यतः । सदावगमरूपत्वान्मनो यस्मानिवर्तते ॥३॥ अवतारितस्य मन्त्रस्य विवक्षितमर्थ दर्शयति । अभिधानेति । वाचा मनसा चाविषयत्वमत्र मनोमयस्योच्यते तच्च परत्मपरिग्रहे परमुपपद्यते तस्य कूटस्था- वगातरूपस्य वागाद्यगोचरत्वाधस्मादेवं तस्माद्ब्रह्मैवात्र ग्राझं न शब्दराशि- रित्यर्थः ॥ ३ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ यदि वाचाऽनभ्युदितं मनुते मनसा न यत् । ब्रह्मणोऽविषयत्वं हि श्रुतिर्वाङ्मनसोऽवदत् ॥४॥ ब्रह्मणो वागायगोचरत्वे श्रुत्यन्तरमनुकूलयति । यद्धीति । यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्रुतिः ॥ ४॥ नोगोचरं ययोरस्ति ब्रह्म मुक्त्वा निरञ्जनम् । ते मनोमयनिर्दिष्टे विद्याहाङ्मनसे बुधः ॥ इतीममर्थ चोद्दिश्य श्लोकं श्रुतिरुदाहरत् ॥५॥ ग्रीव वाड्मनसपोरविपयो व्यतिरिक्त सर्व यपोर्विपयत्वेनैव वर्तते ते वाङ्मनसे मनोमयकोशे निर्दिश्येते यजुरादयश्च प्रसिद्धा गृह्यन्ते रूढिमावल्या- दितिपक्षान्तरमाह । नेत्यादिना ॥ ५॥ ब्रह्मणोऽनवरत्वात्तु नेह मन्त्राभिधेयता। वृत्तिप्रधानो वेदात्मा वृत्तिमान्स्यादथोत्तरः ॥६॥ ब्रह्मैव मन्ने प्रतिभातीत्याशक्य कोशमकरणविरोधात्मैवमित्याह । ब्रह्मण इति । न हि मनसः साक्षिवेद्यत्वेनानपेक्षस्य वागादिविषयत्वं वृत्तिविरोधाच न स्वविषयत्वं सूत्रस्य महत्वात्तदात्मके मनसि ब्रह्मशब्दश्चोपपद्यते तस्य ब्रह्मणो मनोमयस्याऽऽनन्दमुपासनाफलं विद्वानुपासनातो ब्रह्मानन्दं च प्राप्प हिरण्यग- भर्भावस्थायां कदाचिदपि न विभेतीतिमन्त्राक्षराण्यपि कोशपले निर्वक्ष्यन्तीति- भावः । चतुर्थ पर्यायमुत्थापयति । वृत्तीति ॥ ६ ॥ १ (ग. घ.) लोकेऽपि । २ (ग. घ. ड.) नोऽप्यस्मा । ३ (ड. च.) 'यवं मनो। ४ (ग. घ.) स्मात्तस्मा । ५(क. ख.) न गों। ६(घ. घ.) वेवा। ७ (ग. ब.) य म ८ (ग. घ.) भेति ।

·[ब्रह्मवल्यां सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम् । व्यवसायात्मिका बुद्धित्तिमानित्युदीर्यते । यज्ञं तनुत इत्येतत्कर्तृत्वे सति युज्यते ॥ ७ ॥ कोऽसौ वृत्तिमानित्यपक्षायामाह । व्यवसायेति । विज्ञानशब्देन वृत्तिरेचो- च्यते न वृत्तिमानित्याशङ्कय वाक्यशेपविरोधान्मैवमित्याह । पज्ञमिति ॥७॥ आत्मचैतन्यरूपा धीः कात्मा न धृवत्वतः । यज्ञारम्भस्य हेतुत्वात्तदभावाद्वृथा यजिः ॥ ८॥ विज्ञानशब्देन कर्तृग्रहणेऽपि यज्ञादिकर्तृत्वमात्मनः स्यादित्याशय वुद्धिरेवात्माभासा कौ न त्वात्मा कूटस्थत्वादित्याह। आत्मेति । चिदाभासाया बुद्धेरेव कर्तृत्वं प्रकारान्तरेण प्रतिपादयति । यज्ञेति । कृटस्थत्वादात्मनोऽकर्तृ- त्वात्तदानासाया बुद्धरेव यज्ञानुष्ठानकर्तृत्वात्तत्कतृत्वानङ्गीकारे कर्तुरन्यस्या- भावाद्यागादिस्वरूपाभावात्तदीयफलारम्भस्य दूरनिरस्तत्वाचिदाभासोपरक्ता बु- द्विरेव कों वक्तव्येत्यर्थः ॥ ८॥ श्रद्धाया उत्तमानत्वं स्मृतिरश्रद्वयेति च ॥ ९ ॥ सत्यं हि अदिति प्राहुर्धत्ते धीः प्रत्यगात्मनि ॥ तद्यतस्तां महात्मानः श्रद्वामित्यूचिरे धियम् ॥१०॥ एवं विज्ञानशब्दार्थमुक्त्वा तस्य श्रद्धव शिर इत्यस्यार्थमाह । श्रद्धापा इति। शिरसःशरीरावयवानामुत्तमत्वाद्भुद्विवृत्तीनां च श्रद्धापास्तथात्वादश्रद्धया हुतं दत्तमित्यादिस्मृतेश्च श्रद्धाप्राधान्याधिगमादुक्तेन सामान्येन शिरसि कर्तव्या श्रद्धादृष्टिरित्यर्थः ॥ ९ ॥ श्रद्धाशब्दार्थमाह । सत्यं होति । श्रच्छब्दवाच्यं सत्यवचनं तदात्मनि स्वस्मि- न्नेव धत्ते विवेकधीरित्यसौ श्रद्धेत्युक्त्वा यद्धा श्रच्छन्देन सत्पमवितथं ब्रह्मो- च्यते तत्मत्यगात्मनि शमादिसंस्कृता धीरियत्यतो यथोक्ता धीरव श्रद्धे- त्यर्थः ॥ १०॥ १ (ग. घ. द.) धानेव। २ (ग. प.) स्मृतेर । ३ (ग. य.) “धारमा ।

·चतुर्थः खण्डः४]] भानन्दगिरिकतटीकासंचलितम् । । योगो युक्तिः समाधानमात्मा स्यात्तदुपाश्रयात् । श्रद्धादीनि यथोक्तार्थप्रतिपत्तिक्षमाणि च ॥ ११ ॥ योग आत्मेत्यस्पार्थमाह । योग इति । देहावयवानां मध्यमात्मा तत्र पोग- इष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । तदेवोपपादयति । तदुपाश्रयादिति । यथा हस्ताद्यनानि देहमध्यमाश्रित्य स्वव्यापारसमर्थानि तथा सत्पादीनि यथोक्तं योगाश्रयाणि सन्ति यथार्थमतिपत्ती समर्थानि भवन्तीत्यनेन सामान्येनात्मनि योगदृष्टिरि- त्यर्थः॥११॥ महत्तत्त्वं महो ग्राह्यं नीडं कार्यस्य तद्यतः। व्याचष्टे तन्महद्यक्षं श्रुतिः प्रथमजं तु यत् ॥ १२॥ महः पुच्छं प्रतिष्ठेत्पन महाशब्दार्थमाह । महदिति । सूत्रं महत्तत्वं तस्य सर्व- कार्याश्रयत्वान्महत्वमित्यत्र श्रुत्यन्तरं प्रमाणयति । व्याचष्ट इति ॥१२॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ विज्ञानं तनुते यज्ञं कर्माण्यन्यानि यानि च । सर्वे च देवा विज्ञानं ब्रह्म जेष्ठमुपासते ॥ १३ ॥ विज्ञानमयस्य महत्तत्वं पुच्छवत्मतिष्ठात्वेन ध्येयमित्युक्त्वा ब्राह्मणोक्तेऽर्थे मन्त्रमवतारयति । विज्ञानमिति ॥ १३ ॥ परमेव हि तद्ब्रह्म बुद्धिकञ्चुकभृत्स्वयम् । घटादाविव विज्ञप्तौ धीरात्मानं ततोऽर्पयेत् ॥ १४॥ ब्रह्मशब्दार्यमाह । परमेवेति । यथोक्तस्य ब्रह्मणो ग्रहणे प्रयोजनमाह । पादाविति । यथा घटादौ विपये धीरात्मानमर्पयन्ती घटादिविषयं प्रकाशयति तथा विज्ञप्तिरूपे ब्रह्मणि धीरात्मानमर्पयन्ती ब्रह्म प्रकाशयति ततो बुद्धयुपरक्तं प्रोत्युक्ते मुमुक्षोत्रापतिपत्तिः सुकरा भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ अग्रज ब्रह्म विज्ञानं देवा अग्न्यादयः सदा । उपासते तदात्यर्थ ते देवा इति च श्रुतिः ॥ १५॥ ब्रह्मणो पत्यकृतमुपासनं तत्पकटपति । अग्रजमिति । तत्रैव श्रुत्यन्तरं संवा- दपति । ते देवा इति ॥ १५॥ १ (ख. ग. घ. ड.) 'णि हि ॥११॥ १ ·[ब्रह्मवल्या १०६ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपाप्यवार्तिकम् । यथोक्तेन प्रकारेण विज्ञानं ब्रह्म वेद चेत् । प्रमाद्यति न चेत्तस्मादुक्तकोशात्मशक्तिः ॥ १६ ॥ प्रकृतस्योपासनस्य पापक्षयः सर्वकामावामिश्चेति द्विविधं फलम्। तत्र पापक्षपं फलं विज्ञानं ब्रह्म चेत्यादिवाक्यव्याख्यानेन कथयति । यथोक्तेनेति । प्रकृतो- पासनस्य प्रमादप्रप्तडं दर्शयत्ति । उक्तैति । प्रथमजवुद्धपाधिबमोपासने प्रवृत्ती यद्यात्मबुद्धिं प्राचीने कोशत्रये न करोति तदोपासकस्य शरीराभिमानाभावा- पापक्षयः सिध्यतीत्यर्थः ॥ १६॥ पाप्मनामाश्रयो यस्माद्रूपनामक्रियात्मकः । देहोऽतस्तत्महाणेन हानिः स्यात्सर्वपाप्मनाम् ॥१७॥ शरीरे पाप्मनो हित्त्वेत्यस्यार्थ प्रपञ्चयति । पाप्मनामिति । देहाभिमान- निमित्तत्वात्पाप्मनां देहाभिमानाभावे सर्वपापहानिः सिध्यतीत्यर्थः ॥ १७ ।। विज्ञानमहमस्मीति तावन्मात्राभिमान्यतः। शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान्कामान्समश्नुते ॥ १८ ॥ अवशिष्टमुपासनाफलं सर्वान्कामान्समश्नुत इतिवाक्यव्याख्यानेन कथयति । विज्ञानमिति ॥ १८॥ अणिमादिगुणैश्वर्यो बुद्वयात्मा कार्यरूपिणः कार्य हि कारणव्याप्तमतः कामान्समश्नुते ॥ १९॥ उपासकं हिरण्यगर्भरूपमापन्नं विशिष्टि । अणिमादीति । कामानां विशेषणं कार्यरूपिण इति कामानां कार्यरूपित्वे कथमुपासकस्य तत्माप्तिरित्याशयाss- ह। कार्य हीति। उपासकस्य हिरण्यगर्भभावं प्राप्तस्य सर्वकर्मफलकारणत्वा- स्कारणस्य च कार्यव्यापकत्वादुपासकस्प युक्ता सर्वकामावाप्तिरित्यर्थः ॥ १९ ॥ ज्ञानकर्मफलोपाधिविज्ञान प्रत्यूगात्मनः । आनन्दमय इत्यत्र भण्यते कर्तृशान्तये ॥२०॥ पञ्चमपायस्प तात्पपार्थमाह । ज्ञानेति । मुसादि ज्ञानकर्मफलं तदात्मक यदन्तःकरणं तदुपाधि यस्मत्यगात्मनो विज्ञानं चैतन्याभासःसोनाऽऽनन्दमय शब्देनोच्यते । आत्मनि यत्कर्तृत्त्वमुक्तं तनिवृत्त्यर्थ भोत्तृत्वं तस्य कथ्यत इत्पर्षः १२० ॥ १(ग. घ. मानत. २(क. ख.) 'रूपा३ (ख.)स्य पूर्व। ४(ग..) 'काम'। ५ (ग. प.)स्य का।६ (ड. च.) पर्य। ।

·पथमः खण्ड. आनन्द गिरिकृत टीकासंवलितम् । १८७ विज्ञानमयशब्दन कर्ता व्याख्यायि पूर्वया । तस्य प्रत्यक्तया चाथ श्रुत्या भोक्तोच्यतेऽधुना ॥२१॥ उक्तमेव व्यक्तीकरोति | विज्ञानेति ॥ २१ ॥ शुद्धस्यापि स्वतो बुद्धौ प्रियाद्याकारतोदये। जायते तदुपाधित्वाद्भोक्ताऽऽत्मा स्यादविद्यया॥२२॥ नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्याऽऽत्मनो न भोक्तृत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । शुद्ध- स्पापीति । प्रत्पगात्मनः शुद्धस्वभावस्पापि बुद्धौ प्रियादिपरिणामोदये सति तदुप- रक्ततया चैतन्याभासों जायते तदा तदुपाधित्वादविद्ययाऽऽत्मा भोक्ता स्पादित्यर्थः ॥ २२ ॥ अपरे पण्डितंमन्याः परमेतं प्रचक्षते । इहैवोपरमादूर्ध्व भृगोश्च वरुणस्य च ॥ २३ ॥ आनन्दमयशब्देन चैतन्याभासो जीवो गृह्यत इति स्पसिद्धान्तमुक्त्वा पूर्वप- क्षमाह । अपर इति । आनन्दवल्यामानन्दमयशब्देनोक्तस्य भृगुवहपामानन्दा- द्ववेत्यानन्दत्त्वेन परामर्शात् । भृगुवरुणयोश्च सैपेति पश्चमपर्यायेणैवोपसंहारा- दानन्दमयस्पाब्रह्मत्वे तदयोगादित्युक्तेऽर्थे हेतुमाह । इहवेति ।। २३ ।। अपि चाऽऽनन्दरूपस्य.ब्रह्मवं बहुशः श्रुतम्। तथा चाऽऽनन्दवल्लीति व्यपदेशोऽपि युज्यते ॥२४॥ आनन्दमयशब्देनोकस्याऽऽनन्दशब्देनाभ्यासाच तस्य ब्रह्मत्वमिति हेत्वन्त- रमाहाअपि चेति । आनन्दवल्लीतिसमापायाश्चाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं प्राधा- न्येन व्यपदेशाहह्मणः प्रधानत्वाजीवस्य तदभावान्मयटश्च प्राचुर्यार्थत्वेनाविरु- इत्यादिन्यभिमेत्याऽऽह ! तथा चेति ॥ २४ ॥ कार्याधिकारगत्वात्तु नैतद्ब्रह्म परं भवेत् । अन्नादिमयवत्कार्य स्यादानन्दमयोऽप्ययम् ॥२५॥ विकारप्रकरणमाश्रित्य सिद्धान्तयति । काति ॥ २५॥ १(क. ख.) हालमा ·१०८ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । [बसवल्या मयट चात्र विकारार्थे यथैवान्नमयादिषु । वैरूप्यलक्षणो दोपः प्रायोऽर्थत्वे प्रसज्यते ॥२६॥ विकारार्थमयट्शब्दश्रुतेश्चाऽऽनन्दमयोन परमात्मेत्याह । मपट् चेति | आन- न्दमये मपटोन विकारार्थत्वं किंतु प्राचुर्यार्थत्वमित्युक्तमाश-याऽऽह । वैरूप्येति। न चात्रार्थविरोधोऽस्त्यानन्दस्य ब्रह्मत्वेऽपि मयहन्तस्य तस्य ब्रह्मत्वे हेत्वमा- चात्तस्मात्मकरणश्रुतिभ्यां कार्यात्मैवाऽऽनन्दमय इत्यर्थः ॥ २६ ॥ अपि संक्रमणादस्य कार्यताऽध्यवसीयते । कार्यात्मनां हि संक्रान्तियुज्यते कारणात्मनि ॥२७॥ आनन्दमयस्य परमात्मत्वाभावे हेत्वन्तरमाह । अपीति । एतमानन्दमयमा- स्मानमुपसंक्रामतीति संक्रमणकर्मत्वश्रवणेऽपि कथमानन्दमयस्य कार्यतेत्याश- याऽऽह । कार्यात्मनामिति ॥ २७॥ अत्ययो वाऽथ संप्राप्तिः संक्रान्तिः स्यात्परात्मनः । नाऽऽत्मत्वादात्मनः प्राप्तिस्तदु नात्येति कश्चन ॥२८॥ आनन्दमपस्य परमात्मनः संक्रान्तरसंभवमभिधातुं संक्रान्ति विकल्पपति । अत्ययो वेति । जीवस्य परमात्मनोऽभिनत्वान्न परमात्मनि माप्तिम संक्रान्तिः संभवतीति द्वितीयं प्रत्यादिशति । नाऽऽत्मत्वादिति । तद्ब्रह्म कश्चिदपि नात्येती- श्रुतितेर्न ब्रह्मादिक्रमण जीवस्य घटते ब्रह्माभेदात् । ब्रह्मणः सर्वगतत्वाचेति प्रथमं प्रत्याह । तदुनेति ॥ २८ ॥ न चाऽऽत्मना स्वमात्मानमुपसंक्रामतीश्वरः । नालं स्वस्कन्धमारोढुं निपुणोऽपीह साधकः ॥२९॥ स्वेनैव स्वस्यातिनमो वा प्राप्तिा न संभवतीत्युक्तमयं दृष्टान्तेन साधयति । न चेति ।।२९ ॥ शिरआद्याकृतेरत्र मूर्तामूर्ताद्यसंभवाव । असंभवः परे तत्त्वे नेति नेतीतिशास्त्रतः॥३०॥ इतश्चाऽऽनन्दमयस्प नास्ति ब्रह्मत्वमित्याह। शिरआदीति । आनन्दमये शिर- भाधवयवकल्पनया सविशेषत्वसिद्धेब्रह्मणि च परस्मिन्नति नेतीतिशाघ्रान्भूर्ता- धशेषविशेपासंभवान्न सविशेपस्याऽऽनन्दमयस्स ब्रह्मत्वमित्पर्थः ॥३०॥. १(क.) राय। २(ग. प.) 'लेम'। ३(क.) त्मनो हि। ४(क. ग. घ.) मारमामा ! ५ (ग. घ.) क्रमणं वा । ६ (ग. घ.) कृतः पृसेरन । ७ ( क. ए.) माधी ·पथमः खण्डः५] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । अदृश्येऽनात्म्य इत्येवं पूर्वोत्तरविरुद्धता । न स्यादाकारवत्त्वाद्वि अस्ति नास्तीतिसंशयः ॥३१॥ पूर्वापरविरोधमसङ्गाचाऽऽनन्दमयस्य न ब्रह्मस्वमित्याह । अदृश्य इति । भानन्दमयस्य सविशेषत्वेनास्तित्वस्य प्रसिद्धत्वांतत्रास्ति नास्तीति संशयायो- गाणि च तदर्शनानाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वमित्याह । न स्यादिति ॥३१॥ कार्यात्माऽयमतो ग्राह्यो यथोक्तन्यायगौरवाद । भृगोरुपरमाचेति कार्यात्मत्वेऽपि युज्यते ॥३२॥ उक्तयुक्तिफलं कथयति । कार्यात्मेति । यदुक्तमानन्दमानमुक्त्वा सैषा मार्ग- वीति भृगुवरुणयोरुपरमणमानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं गमयति स्थानमामाण्यादिति तत्राद । भूगोरिति ॥ ३२॥ आनन्दवयां ब्रह्माक्तं तदुपायविधित्सया। अधीहि भगवो ब्रह्मेत्यवोचद्दरुणं भृगुः ॥ ३३ ॥ तदेवोपपादयितुं संप्रतिपन्नमर्थमाह । आनन्देति ॥ ३३ ॥ व्याख्यातत्वादुपेयस्य त्युपायोऽत्रावशिष्यते । उपायाः कोशाः पञ्चापि यस्मात्तैस्तं प्रपद्यते ॥३४॥ ग्रमात्मैक्यज्ञानोपायविधानार्थं भृगुवल्ल्यारम्भ इत्यत्र हेतुमाह । व्याख्यात- स्वादिति । तमेवोपायमुपन्यस्पति ( उपाया इति ।। ३४॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कोशैरात्मसमीक्षणम् । क्रियते हि यतस्तेषामुपायत्वं प्रतीयते ॥३५॥ कोशानामात्मज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेनोपायत्त्वमुपपादयति । अन्वयेति । आनन्द- वल्लयां ब्रह्मात्मैक्यज्ञानमुपेयमुक्तं भृगुवल्पां तदुपायत्त्वेनान्नमाणादिकौशपञ्चको- तिद्वारेणान्वयव्यतिरेकॉख्यव्यापारो विहितस्तथा चोपायोपेययोः सिद्धत्वाद्वक्त- ध्यानवशेषादव भृगोरुपरमणमुचितं न तु पञ्चमपर्यापस्य ब्रह्मविषयत्वादानन्द- मयस्य वमत्वं शडितष्पमानन्दशब्दस्पात्रापि कोशविपयत्वादित्यर्थः ||३५|| १ (ग. घ.) 'यसंभवात् । २(क. ख.) वल्या नं। ३(3.) तैस्तत्मप ४(ग. प. उ. च.) "काख्यो व्या | ·[ब्रह्मवल्या ११० सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपनाप्यवारिकम् । स्वातन्त्र्यं यत्र कर्तुः स्यात्तत्रैवासो नियुज्यते । फलं कर्बनधीनत्वात्संवन्धायैव शक्यते ॥३६॥ अन्वयव्यतिरेकाख्यो व्यापारो नात्र विधीयते । आनन्दो ब्रह्मेति व्यजाना- दितिविज्ञानस्योक्तत्त्वात्तस्पैव विधेयत्वादित्याशङ्कयाऽऽह स्वातन्त्र्यमिति । ज्ञानस्प विधेयत्वाभावे ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादौ ज्ञानसंकीर्तनं किमर्थमिति चेत्तत्राऽऽह । फलमिति । अन्वयव्यतिरेकव्यापारस्य साधनत्वमैक्यज्ञानस्य च साध्यत्वमित्येवं साध्यसाधनसंवन्धसिद्धयर्थ प्रकृते वाक्ये फलमैक्यज्ञानलक्षणं विवक्ष्यते न तु विधेयत्वसिद्धयर्थं तदुच्यते तस्य कधीनत्वराहित्यादेव विध्य- योग्यत्वादित्यर्थः ।। ३६ ॥ पञ्च कोशानतस्तस्मै वाक्यार्थप्रतिपत्तये । स्वतः प्रसिद्धेः शेषस्य ह्युपरेमे भृगुस्ततः ॥ ३७॥ यतो ज्ञानस्य विधेयत्वं नोपपद्यतेऽतो वाक्यार्थप्रतिपत्त्युपायत्वेनान्नादी- नानन्दान्तान्पञ्च कोशान्भृगवे वरुणेनोक्तान्प्रतिपाद्यावशिष्टस्य ज्ञानस्य स्वतो विधिव्यतिरेकेण वाक्यादेव सिद्धत्वागुरुपरतवान्न त्वानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं प्रति- पन्नवानित्पुपसंहरति । पञ्च कोशानिति । ततःशब्देन वक्तव्यशेपाभाषः परा- मृश्पते ॥ ३७ ॥ ब्रह्मताऽऽनन्दरूपस्य केन वा प्रतिषिध्यते । निरस्ताशेषभेदस्य रूपं तत्परमात्मनः ॥ ३८॥ आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादित्यत्रानन्दशब्दस्य कोशविपयत्वमुक्तमिदानी तस्य ब्रह्मविषयत्वेऽपि नानुपपत्तिरित्याह । ब्रह्मतेति । प्रियमोदादिस्चविशेपशू- न्यस्याऽऽनन्दस्योत्राऽऽनन्दशब्दैन ग्रहणात्तस्य ब्रह्मत्वाचदेवानन्दशब्द- वाच्यं न साभासमज्ञानमित्यर्थः ॥ २८ ॥ प्रियाद्यानन्दरूपाणां भेदो यत्र निवर्तते । अमनोविपयेऽत्यन्तं तमानन्दं प्रचक्ष्महे ॥ ३९॥ आनन्दो निर्विशेषो ब्रह्मवेत्येतदेव प्रकटयति । पियादीति ॥ ३९ ॥ १ (ग. प.) शस्यते ( ड.) शब्धते । २ ( ग.प.च. ) 'विपर्धा । ३ (ग.) 'नित्यर्थमुप। ४ ( क. ग.) दिसान ५ ( म. प.) वे ना ६ (घ. इ.) पान। ७ (ग. प.) 'मविपयत्या । ८ (ग. य.) 'ये मन्वंत'।

·पथमः खण्ड.५] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितम् । कोशपञ्चक एतस्मिन्निपिद्वेऽज्ञानहेतुके । नाऽऽनन्दमयता न्याय्या धियां वाचामगोचरे ॥४०॥ आनन्दो ब्रह्मेत्पत्राऽऽनन्दशब्देनाऽऽनन्दमयो गृहाते स्थानमामाण्यादि- त्याशडयाऽऽद । कोशेति । आनन्दस्प निर्विशेपत्वेन वाड्मनसयोरगोचरत्वा- दज्ञानतत्कार्यात्मककोशपञ्चकानन्तर्भावान तस्याऽऽनन्दमयत्वमतो नाऽऽन- न्दमयस्य स्थानावष्टम्भाब्रह्मत्वं तस्य प्रागुक्तश्रुत्यादिविरुद्धस्याप्रमाणत्वादि- त्यर्थः ॥ ४० ॥ परानन्दस्वभावेन पूर्णा ह्यनमयादयः । कार्यात्मानोऽपि तदेतोरानन्दमयता भवेत् ॥४१॥ तेनेप पूर्ण इतिवाक्यावष्टम्भेनाऽऽनन्दमयस्याब्रह्मत्वे हेत्वन्तरमाह । परान- न्देति। यथा कार्यात्मानोऽन्नमयादयश्चत्वारोऽपि कोशा बह्मणापरानन्दस्वभावेन पूर्णा वर्ण्यन्ते तथाऽऽनन्दमयस्यापि कापीत्मत्वाविशेपातदेतोरानन्देन ब्रह्मणा पूर्णत्वादानन्दमयता न तु ब्रह्मत्वादत्तो यथा विज्ञानमय आत्माऽऽनन्दमयेन पूर्णस्तथाऽऽनन्दमयोऽपि पुच्छब्रह्मणा पूर्णी न स्वयं ब्रह्मेत्यर्थः ॥ ४१ ॥ तस्माज्ज्ञानक्रियाकार्य मियाद्यारक्तबुद्धिगम् । आनन्दमयमात्मानं श्रुतिः सोपाधिक जगौ ॥४२॥ आनन्दमयस्योक्तमकारेण ब्रह्मत्वासंभवे फलितं निगमपति । तस्मा- दिति ॥ ४२ ॥ प्रियादिवासनारूपो ह्यानन्दमयं ईक्ष्यते । विज्ञानमयसंरथो यः स्वप्ने वै स्वप्रदर्शिभिः ॥ ४३ ॥ स्वप्नावस्थामा प्रत्यगात्मना दृश्यत्त्वाचाऽऽनन्दमयस्य न ब्रह्मत्वमित्याह । मियादीति ॥ ४३ ॥ पुत्रादिविपया प्रीतिर्वासना शिर उच्यते । प्रियलाभनिमित्तोत्थो हर्षो मोदः प्रकीर्तितः॥४४॥ प्रकर्षगुणसंयुक्तः प्रमोदः स्यात्स एव तु । मुखसामान्यमात्मा स्यादानन्दो भेदसंश्रयात् ॥४५॥ तस्य मियमेव शिर इत्यादिवाक्यचतुष्टया संक्षिप्य दर्शयति । पुत्रादी- त्यादिना ॥४४॥४५॥ १(क. ग. प.) यात्मनो! २ (ग. प.) इत्यादिवाक्यस्याय। ३ (ख. ग. घ.) यात्मनों। ४ ( ग. घ.) परमान) ५ ( ग घ. ) पा) ६ (ग. घ.) य इप्यते । , ·११२ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाव्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवाहपा उत्कृष्यमाण आनन्दो निष्ठां यत्राधिगच्छति । तकं सकलं ब्रह्म पुच्छं सर्वाश्रयत्वतः ॥४६॥ ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यस्पार्थ कथयति । उत्कृष्यमाण इति ।। ४६ ॥ आनन्दः पर एवाऽऽस्मा भेदसंसर्गवर्जितः। स एव मुखरूपेण व्यज्यते पुण्यकर्मभिः ॥४७॥ कर्मफलस्याऽऽनन्दस्य सातिशयत्वानिरतिशयात्परमानन्दादर्थान्तरत्वमा- पतेदित्याशङ्कयाऽऽह । आनन्द इति ।। ४७ ।। यावद्यावत्तमोऽपैति बुद्धौ धर्मसमाहतम् । तावत्तावद्वियः स्वास्थ्यं तावत्तावत्मुखोनतिः॥४८॥ आत्मरूपस्यैवाऽऽनन्दस्य पुण्यकर्मवशात्तत्फलत्वेनाभिव्यक्तिमुक्तां प्रकट- यति । यावदिति ॥ ४८॥ तारतम्यं मुखस्यापि वैचित्र्योदुपपद्यते । पुण्यस्य कर्मणस्तस्मादात्मैवानन्द उच्यते ॥४९॥ तस्मात्कामादिहानेन झुत्तरोत्तरवृद्धितः । श्रोत्रियस्येतिवाक्येन काष्ठाऽऽनन्दस्य भण्यते ॥५०॥ ब्रह्मानन्दस्यैव कर्मफलत्वे कथं तस्य तारतम्यमित्याह । तारतम्पमिति ॥४९॥ परमानन्दस्य परमात्माभेदाजीवपरयोश्च भेदाभावाद्ब्रह्मविदि निरस्तकामसं- बन्धे ब्रह्मानन्दस्य काष्ठां परिसमाप्ति सर्वात्मनाभिव्याकै श्रुतिरादर्शपतीत्यु- तेऽर्थे लिङ्गमाह । तस्मादिति ॥ ५० ॥ तंत्रतस्मिन्यथोक्तेऽर्थे श्लोकोऽप्युच्चैर्निगद्यते । मन्त्रबारेण वाक्यार्थ कथं नाम प्रपत्स्यते ॥५१॥ असत्समोऽसौ भवति योऽसद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्देद सन्तं तं ब्राह्मणा विदुः ॥५२॥ सर्वस्य प्रतिष्ठाभूते स्वप्रधाने ब्रह्मणि ब्राह्मणोक्ते मनमवतार्य तदर्थ संक्षिपति। तत्रेति ॥ ५१ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥५२॥ १ (ग. घ.) या निगी २ (ग. घ.) 'देवत्सक। ३ (इ.) यापुप। ४(इ.) त्याशयाह । ५ (३. स्व.) मात्मना।६ (च.) त्मिाभि ·पः खार:६] आनन्दगिरिकतीकासंवलितम् । ११३ सदप्यात्मस्वरूपेण ब्रह्मासदिति वेद चेत् । सोऽसन्नेवेह भवति कोशात्मत्वाभिमानभाक् ॥५३॥ असनेब स भवति । असझेति वेद चेदित्यस्प श्लोकभागस्पार्थ प्रपञ्चपति । सदपीति ॥ ५३ ॥ न हि कोशात्मना सत्त्वमृते ब्रह्म समश्नुते । कुतः सपात्मना सत्त्वमृते रज्जु सदात्मिकाम् ॥५४॥ किमित्यात्मनोऽसत्त्वं कोशरूपेण सत्त्वादित्पाशङ्कयाह । न हीति । दृष्टान्ते सर्पो दाष्टान्तिके चाऽऽरमा कर्तृत्वेन संबध्यते ॥ १४ ॥ असद्यः खलु कोशेभ्यः सदेकं ब्रह्म वेद चेत् । दृशे रूपान्तरासत्त्वात्सन्तं तं ब्राह्मणा विदुः ॥५५॥ अस्ति ब्रह्मेतिचेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरितिश्लोकस्योत्तराध अपञ्चपति । असङ्गय इति । दृशेरात्मनो ब्रह्मणः सकाशाद्रूपान्तरस्यासत्वाब्रह्मणश्च सत्त्वा- भ्युपगमादिति हेत्वर्थः ॥ ५५ ॥ यस्मादेवमतो हित्वा कोशानज्ञानकल्पितान् । निर्विकारमनाद्यन्तं परमात्मानमाश्रयेत् ।। ५६ ।। पतो ब्रह्मरूपेणैवाऽऽत्मनः सत्त्वं न कोशरूपेण कोशानां कल्पितत्वेनास- चादतश्च कोशान्विवेकज्ञानेन विहाय परमात्मानमात्मत्वेन जानीपादित्याह । पस्मादिति ।। ५६ ॥ यतः कोशातिरेकेण नासत्त्वं विद्यते परम् । मृत्यु असदित्येवं घटते श्रुत्युदीरणम् ॥ ५७ ॥ परमात्मरूपेणापि कोशरूपेणैवाऽऽत्मनोऽसत्त्व स्यादित्याशङ्कयाऽऽह ! यत इति । कोशात्मनैवासत्त्वमित्यत्र प्रमाणमाह । मृत्युः इति ॥ ५७ ॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यः सदेवेति च शासनम् । ब्रह्मात्मव्यतिरेकेण सत्त्वमन्यत्र दुर्लभम् ॥ ५८ ॥ कोशपञ्चकं मृत्युशब्देन विवक्षितं ब्रह्मात्मना तु नाऽऽत्मनोऽसत्त्वमित्य- प्रापि प्रमाणमाह । अस्तीत्येवेति । श्लोकार्थमुपसंहरति । ब्रह्मात्मेति ॥ ५८॥ १(क. ख.) मत्तानको।

·११४ [प्रझवश्यां मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपढ़ाष्पवार्तिकम् । तस्यैष एव शारीरो योऽशरीरः सदेकलः। आनन्दान्तस्य पूर्वस्य यात्मा नात्मवतः परः ॥५९॥ तस्पैप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्येत्यस्यार्थमाह । तस्पेति ।। ५९ ॥ उक्तं ब्रह्मविदामोति परं नाज्ञोऽसदाश्रयः । इत्यस्य निर्णयार्थाय परों ग्रन्थोऽवतार्यते ॥६०॥ अथातोऽनुप्रश्ना इत्यादैरुत्तरग्रन्थस्प तात्पर्यमाह । उक्तमिति । ब्रह्मविदा- भोति परमित्यत्र ब्रह्मविदेव परं ब्रह्म प्राप्नोति नाज्ञोऽविद्वान्कल्पितकोशप- ञ्चकमात्मत्वे गतत्वादित्युक्तमस्पैवार्थस्याऽऽक्षेपद्वारा समाधानार्यमुत्तरमन्यम- वृत्तिरित्यर्थः ।। ६० ॥ साधारणं परं ब्रह्म विदुपोऽविदुपश्च चेत् । प्राप्त्यप्राप्ती समे स्याता नियमे हेत्वसंभवात् ॥६१ ॥ श्रुत्या विवक्षितमाक्षेपमेव दर्शयति । साधारणमिति । विदुपोऽविदुषश्च साधारणं स्वरूपं यदि परं ब्रह्म तदा द्वयोरपि ब्रह्ममाप्तिस्तदप्राप्तिर्वा समाने पुज्यते न तु विदुपो ब्रह्ममाप्तिरविदुपश्च तदप्राप्तिरिति नियमो नियामकामा. वादित्याक्षिप्य नियमसमर्थनार्थमुत्तरग्रन्थप्रवृत्तिरित्यर्थः ।। ६१ ॥ कार्यमात्रावबद्वान्तःकरणत्वात्तमस्विनः । न शक्यास्तीति धीः कर्तु स्वतःसिद्धात्मवस्तुनि ॥ अतोऽस्यास्तित्वसिद्वयर्थ कल्पनातीतरूपिणः ॥६२॥ उत्तरग्रन्थस्यैव तात्पन्तिरमाह ! कार्य मात्रेति । कोशपञ्चकस्याऽऽत्मत्वेम प्रतिपन्नत्वात्परमात्मा नास्त्पेवेतिशङ्कापां तदस्तित्वसाधनापावशिष्टप्रश्नवर्यसमा. धानाप च समनन्तरग्रन्थसमुत्थानमित्यर्थः ।। ६२॥ अथात इत्यनुप्रश्ना वक्ष्यन्ते निर्णयार्थिने ॥ ६३ ॥ अथानन्तरमस्यैव साधारण्याप्रमेयतः। आचार्योक्तिमनुप्रश्नाः शिष्यस्य गुरुसंनिधौ ॥ ६४॥ एवं तात्पर्यमुक्त्वा पदाधीन्कथयति । अथेति।ब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य फलवत्त्वक- घनानन्तर्यमयशब्दार्थः । यतो विदुपोऽविदुपश्च साधारणं ब्रह्म यतशममेयमतः प्रश्ना भवन्तीत्यतःशब्दार्थः । आचार्पोक्तेरनन्तरमित्यनुशब्दार्थः ॥६॥६४॥ १ (ग. घ.) धमाकों। २(क. ख.) "दियुक्त। ३ (ग. घ. च.) रणरू। ४ (क. ख. ग. घ.) यसाधना। ५ (ग, ड.) "पिन ।

·पखण्ड ६] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् अप्यविहानमुं लोकं प्रेय कश्चित्समश्नुते । न चेदविद्वानाप्नोति विदानेतीति का प्रमा॥ स्यान वेत्यपरः प्रश्नस्त्रित्वादि बहुवागियम् ॥६५॥ प्रश्नामेव विभज्य कथयति । अपीति । अविद्वान्कश्चिन्मृतः सन्कैवल्पं मानोत्पुत नमाप्नोतीत्येकः प्रश्नः आत्मत्वे सत्यपि ब्रह्मणोऽविद्वान्विद्यावलाभा- वान मानौतीति चेत्तदा विद्वानपि प्राप्नोत्युत नेति द्वितीयः। ब्रह्ममाप्नेरविद्यानि- तेरैतिरेकाब्रह्मास्ति नास्तीति तृतीयः । तेन बहुवचनमित्यर्थः ।। ६५ ।। प्लुतिश्चात्र विचारार्था विचार्य वस्त्विदं यतः। एतेषां खलु चोद्यानामुत्तरार्थोत्तरा श्रुतिः ॥६६॥ सुतेर्विचारविषयत्वोक्तिपूर्वकं सोऽकामयतत्यागुत्तरसंदर्भस्य तात्पर्यमाह । भूतिथेति ॥ ६६ ॥ द्वयोः सद्भावपूर्वत्वादस्तित्वं तावदुच्यते ॥ ६७ ॥ घटाकुरादि यत्कार्य दृष्टं सत्कारणं हि तव । आकाशादि च नः कार्य तदप्येवं प्रतीयताम् ॥६॥ क्रममतिक्रम्य तृतीयमनस्य माथम्येन निर्णये हेतुमाह । द्वयोरिति ॥६७॥ ब्रह्मणः सत्त्वमनुमानेन साधयति । घटेति । आकाशादि सत्पूर्वक कार्य- स्वाहादिवदिति लौकिकव्याप्त्यवष्टम्भेन सत्कारणं तावदधिगतं तस्य च देशादिकारणत्वेन देशाधनवच्छिन्नत्वाद्ब्रह्मत्वं सिद्धमित्यर्थः ।। ६८ ॥ असतश्चेदिदं कार्य सर्व स्यादसदन्वितम् । असतः कारणत्वं च निरात्मत्वान सिध्यति ॥६९ ॥ जगत्कारणस्य ब्रह्मणो विशेषतोऽनुपलम्भेनासत्त्वादसदेव कारणं जगता स्पादित्याशइयाऽऽह । असतश्चेदिति । किच कारणत्व कार्यापेक्षया नियतमा- कालसत्त्वं तत्र शून्यस्य संभवतीत्याह । असत इति ॥ ६९ ॥ १ (र च.)द्वानेव क। २ (ख. ग घ ड.) मोतिचें। ३ ( क. ख. ग. प. च.) रनति ४ ( क ख ) वेत्युत्त ५ ( क ) दिवत्का । ६ (ड. च.) चमत्कार्य। (गय.च.) गत्व दे।

·[विझवल्यां सुरेश्वराचार्यकृतं वेत्तिरीयोपनिपट्टाप्पयातिकम् । ध्रुवः सन्कुरुते कार्यमयस्कान्तो मणिर्यथा । कारणत्वं भवेदेवं कुर्वतोऽतिशयः कुतः ॥ ७० ॥ ब्रह्मापि जगतो न कारणं कूटस्थत्वादित्याशङ्याऽऽह । ध्रुवः समिति । कुर्वत्कारणमित्यङ्गीकरणान कूटस्थस्य कारणत्वमित्याशयाऽऽह । कुर्वत इति । सदा कुर्वच्चेत्कारणं तदाऽतिशयस्य विशेपस्याभावादैकरूपत्वात्कूटस्थस्यैव कारणत्वमापद्येत कदाचित्कुर्वच्चेत्कारणं ताई कारणत्वमकुर्वत एव कुर्वनूपस्या- कुर्वत्कार्यत्वादित्यर्थः ॥ ७० ॥ साविद्यः प्रत्यगात्मा यो वियद्योनिः पुरोदितः। सोऽकामयत नाविद्यां विना कामोऽस्ति कस्य चित् ॥७॥ आकासादिकारणस्प प्रत्यगात्मनः सद्भावं प्रसाध्य तत्रैवार्थे समनन्तरवा- स्यमवतारयति । साविद्य इति । आकाशादिकारणस्याज्ञातस्य प्रत्यगात्मनः सशब्देनोपादाने हेतुमाह । नाविद्यामिति ॥ ७१ ।। मलातस्यैकरूपस्य वैश्वरूप्यं यथाऽन्यतः। रूपाभिधानभ्रान्त्युत्था बहुतेयं परात्मनः ॥ प्रजायेयेत्यतो वक्ति नामरूपात्मना प्रभुः ॥ ७२ ॥ अविद्यया कामयितृत्ववत्परस्याऽऽत्मनो बहुभवनमर्पितथैवेति दर्शयननन्तरं वाक्पमुत्थापयति । अलातस्येति । तस्य नैश्वल्पे सति तेजोमानत्वेनैकरूपस्य बहुरूपत्वं दीर्घत्ववकत्वादिचलनविशेषाद्यथोत्पद्यते तथा परस्याऽऽत्मनः स्वार- स्थेनेकरूपस्य नामरूपात्मकाविद्याजनितश्चान्तिवशादहुभवनं भवति। अतो बहु- भवनस्पाविद्यामन्तरेणापोगानामाद्यात्मना मजायेतिश्रुतिरित्यर्थः ।। ७२ ॥ आत्मस्थे नामरूपे ये देशकालाद्यपेक्षिणी । जगत्कर्मवशादीशायज्यते बहुधाऽऽत्मनः ॥७३॥ व्याकृतिर्या तयोर्विष्णोः प्रत्यहं नामरूपयो। भूयो भवनमेतत्स्यान्मायिनोऽनेकता यथा ॥७४॥ अविद्यया बहुभवनं परस्प प्रपञ्चयति । आत्मस्थ इति जगच्छब्देन प्राणि- जातं गृयते । वार्तिकद्धयेऽपि नामरूपशब्देनाविद्योच्यते ।। ५३ ।। ७४॥ २ (३.) ध्रुवं मरकुरु। २ (च.) ध्रुवं सदिति । ३(प.) व वाक्ये मी ४ (ख.) "पि यये। ५ (ग. प.) थे ये नामको दें।

·पः खण्डः] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । ११७ न बनवयवस्यास्य बहुत्वं युज्यतेऽजसा । तस्माद्राक्तं बहुखं स्यान्योनो यहवटादिभिः ॥७॥ परिणामित्वामणो मुख्यमेव बहुभवनं नाविधाकृतमित्याशङ्कयाऽऽह । न होति ।। ७५॥ श्रौतं सृष्टयादिविषयमीश्वरालोचनं तपः । कार्यत्वाल्लौकिकस्येह तपसोऽसंभवो भवेत् ॥ ७६ ॥ स सपोऽतप्यतेत्पत्र तपशब्दार्थमाह । श्रौतमिति । किमिति तपशब्देन प्रसिद्धमेव कच्छादि नोच्यते तस्य कार्यत्वेन वर्णाश्रमादिसर्गोत्तरकालत्वाइ- अणि चासंभवादित्याह । कार्यत्वादिति ॥ ७६ ।। यथाश्रुति समालोच्य ससर्ज जगदीश्वरः । यथाक्रमं यथारूपं यथाकर्म यथाकृति ॥ ७७॥ स तपस्तत्वत्पादेरर्धमाह । यथाश्रुतीति ॥ ७७ ॥ मायावी जगदुत्पाद्य माययैवेश्वरेश्वरः । सादीन्कल्पितास्रग्वत्तदेवानुविवेश सः ॥ ७८ ॥ तत्सष्टुत्यादेरथ कथयति । मायावीति ॥ ७८ ॥ मृच्चेत्कारणं ब्रह्म कार्य सर्वं तदात्मकम् । तदात्मतातिरेकेण प्रवेशोऽन्यो न विद्यते ॥ ७९ ॥ जगत्सष्ट्वाऽत्र मविष्टं सट्ट ब्रह्मेत्युक्तं प्रवेशमाक्षिपति । मृद्वदिति ॥ ७९ ॥ न चान्यः प्राविशहिष्णोः श्रूयते टेककर्तृता। सृष्ट्वा जगत्तदेवानुप्राविशन्चेति हि श्रुतिः ॥ ८॥ कार्यस्पोपादानाव्यतिरेकादुपादानस्य ब्रह्मणोऽप्रविष्टदेशाभावात्मवेशो न सिध्यति चेत्तहि ब्रह्मणोऽन्यस्य कस्य चित्मविष्टत्वमेष्टव्यमित्याशय सृष्टि- प्रवेशपोरेककर्तृकत्वश्रुतिविरोधान्नैव मित्पाह । न चैति ॥ ८ ॥ १ (ग.घ.) भिवाद।। २ (आ.) त्मनाऽति । ३ ( क. ख. ) चान्यत्मावि ४ (क. च.) तत्व ·११८ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवहां कपालाद्यात्मना कुम्भं मृदृच्चेत्माविशजगद । मृदोऽनेकात्मकत्वात्तु घटते नैकतो दृशेः ॥ ८१ ॥ पथा घटस्प समवायिकारणमेव फपालचूर्णादेघंटे मवेशे सति तदात्यना घर्ट प्रविशतीति व्यपदिश्यते तथा जगतः समवायिकारणमेव ब्रह्म नगदुत्पाथ तत्र प्रविष्टमिति व्यपदेशः सिध्यतीति शइन्ते । कपालादीति । वैपम्पमद- शंनेन प्रत्यादिशति । मृदाइति ।। ८१ ॥ अनाप्तदेशवन्मृहत्प्रवेशो व्यापिनः कथम् । प्रवेशश्रवणात्तर्हि परिच्छिन्नं प्रकल्पताम् ॥ ८२॥ वैपम्पमेव स्फोरयति । अनाप्तेति । प्रवेशश्रुत्या परिच्छिन्नत्वं सटुरिष्पता- मित्याशङ्कते । मवेशेति ।। ८२ ॥ मुखे हस्तादिवञ्चायं प्रवेशोऽपि घटिष्यति । अमूर्तस्यापि नैव स्यात्कार्यव्यापित्वहेतुतः ॥ ८३ ॥ परिच्छिन्नत्वाङ्गीकारेऽपि कथं प्रवेशोपपचिरित्याशङ्कयाऽऽद । मुख इति । मर्तस्य मन्तिरे प्रवेशदर्शनात्परस्य चामूर्तत्वान्न कार्ये प्रवेशो युज्यते । तस्य फार्यव्यापित्वार्दव्याप्तकादेशाभावादित्युत्तरमाद । अमूर्तस्येति ॥ ८३ ॥ व्यापि वाऽव्यापि वा कार्य व्यामोत्येव हि कारणम् । न ह्यात्मशून्यो देशोऽस्ति यं जीवेनाविशेत्परः ॥८॥ तस्य परिच्छिन्नत्वाङ्गीकारात्कथं कीपव्यापित्वमित्याशङ्कयाऽऽह । व्यापि वेति । समवायिकारणं परिच्छेदेऽपरिच्छेदे च स्वकार्य व्याप्नोत्पेव तोंच सृष्ट्वा प्रविष्ट इत्येतदनिष्टमित्यर्थः । परस्प व्यापित्वेऽपि जीवस्याव्यापित्वात्तेनाऽऽत्म- नोऽस्य कार्ये प्रवेशः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-[ न हीति ॥ ८४॥ अथ कारणरूपेण कार्यमीशः समाविशेत् । अहं ब्रह्मेतिवजह्याकार्य कार्यात्मतां तथा ॥ ८५ ॥ यथा कार्य कारणरूपेण पर्यवस्यति तथेश्वरो जगदुत्पाद्य तत्र प्रविशती- त्पभ्युपगमान प्रवेशानुपपत्तिरिति चोदयति । अथेति । यथाऽहं ब्रह्मास्मीत्पत्रा कर्तृत्वनिरासेनात्मनो ब्रह्मत्वं बोध्यते तथा यथोक्ते प्रवेशे कार्यस्य कार्यात्मता- त्यागः स्यात्तथा सति न कार्य प्रवेशः सिध्यतीत्युत्तरमाह । अहमिति ॥८॥ १(ग. घ.) कल्प्यता । २ ( क. ख ) स्फोटय। ३ (ग.प.) कार्यमा ४(ग.प.) दका ५( ग.य.) पापि सृ१६(च) नातस्प७(क.ख ) कार्यम ·पठः खण्डः६] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । ११९ मतं जीवात्मकं कार्य याति कार्यान्तरं यदि। विरोधान्नैवमप्येतन्नति कुम्भः शरावताम् ॥ ८६ ॥ परमात्मकार्यस्य जीवस्याहंकारादिकार्यात्मकत्वं परस्य प्रवेशो नामेति पुनः शकते । मतमिति । घटस्य शरावत्वादर्शनादन्यस्यान्यभावासंभवान्न जीवस्पा- इंकारांधात्मत्वमिति दूपयति । विरोधादिति ।। ८६ ॥ नामरूपादिकार्याच्च व्यतिरेकानुवादिनि । श्रुतिः कुप्येत मोक्षश्च तदापत्तौ मुदुर्लभः ॥ ८७ ॥ किंच जीवस्य परमात्मकार्यस्याहंकारादिकार्यभावे सत्यनने जीवेनाss- स्मनानुमविश्येति नामरूपक्रियात्मककाांतिरेक जीवस्यानुवदन्ती श्रुतिर्वि- रुपेतेत्याह । नामेति । कार्यस्य जीवस्य कार्यान्तरापत्तौ तस्य ब्रह्मभावो मोक्षोऽपि दुर्लभो भवेत्स्वरूपनाशमन्तरेणान्पस्यान्यभावासंभवादतोऽपि यथो- कमवेशानुपपत्तिरित्याह । मोक्षश्चेति ।। ८७ ।। जलार्कवत्प्रवेशश्वेनापरिच्छिन्नरूपतः । अमूर्तत्वाच नास्यैवं प्रवेश उपपद्यते ॥ ८८ ॥ प्रकारान्तरेण प्रवेशमाशङ्कन्ध प्रत्यादिशति । जलार्कवदिति ।।८८ ॥ एवं तर्हि प्रवेशोऽस्य श्लिप्यते न कथंचन । न च गत्यन्तरं विनो येन वाक्यं समर्थ्यते ॥ ८९ ॥ पथोक्तानां प्रवेशप्रकाराणामन्यतमोऽपि प्रकारो दर्शितरीत्या नोपपद्यते वेत्ताई परस्पाऽऽत्मनोन कथंचिदपि भवेशो पुज्यत इत्युपसंहरति एवं तहीति । मवेशवाक्यं तहि प्रागुक्तान्मकारान्परिहाय प्रकारान्तरेण समयतामित्याश- इयाऽऽहन चेति ॥ ८९ ।। आनर्थक्यादिदं तर्हि त्यज्यतां शिशुवाक्यवत् । प्रवेशवाक्यं नैवं तद्गत्यन्तरसमाश्रयाद ॥ ९०॥ कथं तहि प्रवेशवाक्यस्य प्रामाण्यमित्याशङ्कय पूर्वपक्षमुपसंहरति । आनर्थ- स्पादिति । प्रवेशवाक्यं न त्याज्यं तस्य गत्यन्तरसंभवादिति सिद्धान्तयति। नैमिति ॥२०॥ १ (ख.) रात्म'! २ (प.) 'मकल' (ग ) मकमि ·মো 3 १२० मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्वाप्पयार्तिकम् । ब्रह्मवित्परमानोतीत्युक्त्वा सत्यादिलक्षणम् । प्रावेशयद्गृहां तच तदनात्मत्वशान्तये ॥ ९१ ।। ब्रह्मात्मनोरेफत्त्वज्ञानार्थ मवेशस्पातिपाद्यस्पैच फरिपतत्त्वानोकदापागाय- वकाशोऽस्तीति गत्पन्तरमेव स्फोरयति । ब्रह्मविदिति ॥ ११ ॥ अब्रह्मत्वनिवृत्त्यर्थ ब्रह्मात्मेतिविशेषणम् । तन्निवृत्ताववाक्यार्थ कैवल्यं प्रतिपद्यते ॥ ९२॥. यो वेद निहितं गुहायामिति गुहाप्रवेशवचनं ग्रह्मणोऽनात्मत्वनिवृत्पर्ध- मितियथोच्यते तथैवायमात्मा नीति प्रक्षणोविशेष्यत्वमात्मनोऽप्यनमत्वशा- निवृत्त्यर्थमित्याह । अयमत्वेति । ब्रह्मणोऽनात्मत्वनित्तिरात्मनश्याममत्वनि चिर्यदा विशेषणसामर्थ्याल्लभ्यते तदा सिद्धमर्थ कथयति । निवृत्ताविति ॥१२॥ यस्मादेवं फलं तस्माज्ज्ञानमत्र विवक्षितम् । गुहायामद्दयं ब्रह्म तस्मानिहितमुच्यते ॥ ९३ ॥ मोतफलस्पैक्पज्ञानस्पात्र विक्षितत्वे तायन मन्ने प्राझणे घ भवेशकल्प- नेत्याह । यस्मादिति ।। ९३ ॥ तद्रूपानुगमायानमयान्तं कार्यमाह हि ॥ ९४॥ पूर्वपूर्वातिरेकेण त्रीन्कोशानतिलध्य च । विज्ञानमयरूपायां गुहायां दर्शितः परः ॥ ९५ ॥ कथमेकत्वज्ञानमत्र विवक्षित मित्युच्यते कोशपश्चकोपन्यासस्यापीह दर्शना- दित्याशङ्कयाऽऽह | तद्रूपेति । ब्रह्मात्मैकत्वस्वरूपानुगमस्तदवगतिस्तदर्थ- मानन्दमयाद्यन्नमयान्तं कोशपञ्चकमिहोपन्यस्पते तस्मादेक्यज्ञानमेवान विव- क्षितं कोशपञ्चकवचनस्य तदुपायत्वादित्यर्थः ॥ १४॥ प्रवेशवचनमेकत्वज्ञानार्थमित्युक्तं मपञ्चपति । पूर्वपूर्वति । पूर्वस्मादन्नमया- दाहादतिरेफेणान्तरं प्राणमयं ततोऽपि चातिरेकैण मनोमयं ततश्चातिरेकेण विज्ञानमयं गृहीत्वा जीन्कोशान्पूर्वोकानेवमतिक्रम्य विज्ञानमयरूपा या बुद्धिल क्षणा गुहा तन परमात्मा प्रविष्टो दर्शितस्तथा च जीवपरयोरैक्पं सिध्यती - त्यर्थः ।। ९५॥ १(ग.) थमेकमेकत्व (प.) यमेकमेव त्व।२(ग.घ) नमन 1३(गघ) अकं च तस्य ·पः खण्डः६] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । १२१ तबाऽऽनन्दमयो यस्माल्लक्ष्यते राहुचन्द्रवत् । मानुपाधि यत्रेदं मुखं निष्ठां प्रपद्यते ॥ उत्कृष्यमाणं क्रमशस्तद्ब्रह्मासीति बोधयेत् ॥ ९६ ॥ कोशान्तरं परित्यज्य बुद्धावेव परस्य प्रवेशवचने हेतुमाह । तत्रेति । यात्म- कत्वज्ञानस्पान विवक्षितत्वादाचार्यों योग्यं शिप्पं दृष्ट्वा त्वं ब्रह्मेत्युपदिशेदि- त्पाद । मानुपादिति ॥ १६ ॥ विकल्पयोनावेतस्यां निर्विकल्पोऽधिगम्यते । तस्मात्तस्यां प्रवेशोऽस्य कल्प्यते नाजसोच्यते ॥९॥ एकत्वज्ञानाय प्रवेशकल्पनेत्युक्तमेव प्रकारान्तरेण प्रकटपति । विकल्पेति । एषा हि बुद्धिर्विकल्पयोनिः सर्वविकल्पाश्रयत्वात्तत्र प्रत्यगात्ममवेशे सत्येव निर्विकल्पः सर्वाविद्यतत्कार्यविनिर्मुक्तोऽहं ब्रह्मास्मीति यस्मात्परो ज्ञातुं शक्यते तस्मात्तत्र प्रवेशकल्पना भवत्पैक्पज्ञानार्थेत्यर्थः॥ ९७ ॥ प्रकाशात्मक एतस्मिन्द्रष्टश्रोत्रादिलक्षणम् । मोहादीक्षामहे यस्मात्मविष्टस्तेन कल्प्यते ॥ ९८॥ आत्मनो दर्शनश्रवणादिविशेषज्ञानस्पान्तःकरणद्वारा चक्षुःश्रोत्रादिकृतत्वाच सस्य तत्र प्रवेशो भवतीत्याह । प्रकाशात्मक इति । एतस्मिन्नित्यन्तःकरणमु- स्पते तस्य च प्रकाशात्मकत्वं ज्ञानाकारपरिणामाङ्गीकरणातत्र द्रष्टा श्रोतेत्पा- दिरूपं मोहात्मतीपते तस्य च परिशुद्धस्य परमात्ममात्रत्वादैक्यसिद्धयर्थत्वेनैव प्रवेशकल्पनेत्यर्थः ।। ९८॥ तस्यैष एवं शारीर आत्मेत्येवं ब्रुवाणया। ऐकात्म्यमुच्यते श्रुत्या हृत्पविष्टाप्रविष्टयोः ॥ ९९॥ इतश्चात्र ब्रह्मात्मनोरकत्वं विवक्षितमित्याह । तस्येति । यो हि परमात्माऽ. सभेव स भवतीत्यादिश्लोके निर्दिश्यते तस्य संनिधानादेपशब्देन पराम्रष्टुं शक्यत्वादसावेव परमात्मा तस्य पूर्वोक्तस्य कोशपश्चफस्य शारीर आत्म- स्पुक्त जीवब्रह्मणोरेकत्वमेव सिध्यति परस्यैव कोशपञ्चकानुभवेशेन जीवभावा- दित्यर्थः ॥ १९॥ १ (ग. प.) "दिकरणत्वा २ (क. च.) केन नि। ३ (क. ह.) राष्टं श' .

·- १२२ ब्रिह्मवत्यां मरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्धाप्पचार्तिकम् । प्रवेशहेतृदोपाणामध्यस्तानां परात्मनि । यदाहीत्यादिना ध्वंस एवं सत्युपपद्यते ॥ ४००॥ जीवब्राह्मणोरेकान्तेनेकत्वे प्रवेशनिमित्तकर्तृत्वादिदोपाणां यमण्यध्यारोपि- तानां यदा हीत्यादिवाक्योत्वज्ञानानिवृत्तिः सिध्यतीति फलितमाद । 'भवे- शेति ।। ४००॥ अप्रविष्टस्वभावस्य प्रवेशस्तेन कल्प्यते । क्षेत्रज्ञेश्वरहानेन बैकात्म्यं स्यात्कथं त्विति ॥ १ ॥ जीवब्रह्मणोरकत्वे ब्रह्मणोऽसंसारित्वात्तदभेदाज्जीवेऽपि भातसंसाररय कल्पि तत्वादेकत्वज्ञानान्माक्षोपपत्तरैकत्वज्ञानाप मवेशकल्पना युक्त्युपसंहरति । अविष्टेति । तेनेत्युक्तं प्रवेशकल्पनाकारणमेव स्फोरयति । क्षेत्रक्षेति ।।१।। मूर्तीमूर्तात्मकं कार्य यत्सृष्ट्वा प्राविशत्ममुः । रजतं शुक्तिकैवात्मा तदात्मेवाभवन्मृपा ॥२॥ तदनुपविश्य सञ्च त्पञ्चाभवदित्यस्य तात्पर्यायमाह । मूर्तेति । यत्कार्य- मूर्तामूर्तात्मकं भूतपश्चकै तदविद्यया सृष्ट्वा परमात्मा माविशत्मविश्य चापमात्मा तत्तदात्मैव मिथ्या संवृत्तः । यथा शुक्तिका मिथ्या रजतं भवति तददित्यर्थः।।२।। मूंत भूतत्रयं सत्स्यादितरत्त्यदिहोच्यते । अव्याकृतादाशरीरादेतावद्वस्तु नापरम् ॥३॥ दृषिव्यापस्तेजश्चेति भूतत्रयं मूर्त सच्छन्दवाच्यं वायुराकाशधेति भूतद्वपम- मूर्त त्यच्छब्दवाच्पमित्यवान्तरविभागमाह । मूर्तमिति । प्रतीचो भूतपञ्चकात्म- कत्वकथनेऽपि कार्यान्तरं पृथगवशिष्टंमस्तीत्याशडून्याव्याकृतादागन्त्यकार्य- पर्पन्तं सर्व भूतपञ्चकात्मकमित्याह 1 अव्याक्तादिति ॥ ३॥ १ (ग. घ.) "क्थन्विति । २ (घ.) रेकान्नैक। ३ (च.) "पि भ्रान्ते. सं। (ग. घ.) पि नातः सं। ४ (ग. घ.) क्तिकेवा ५ (रु.) पर्यमा (ग. घ.) कं पञ्च। ७ (क. ख.) मूर्तभू। (ग. घ.) "थिव्यप्तेज। ९ (ग. घ. ङ.)"त्मव। १०(ग. घ.) एमित्या।

·पष्टः खण्ड.६] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । १२३ समानेतरजातीयानिधीदंतयोच्यते । यनिरुक्तं तदत्र स्यादनिरुक्तमितोऽन्यथा॥४॥ निरुक्तं धानिरुक्तं त्यस्पार्धमा । समानेति । सजातीयाद्विजातीयाच पृथकृत्य येन विशेषेणेदंतपा वस्तु निर्दिश्यते स विशेषो निरुक्तशब्देनोच्यते । सजातीयविजातीयोभ्यामव्यावर्तको विशेपस्त्वनिरुक्तशब्दवाच्यो, भवती-. त्पः ॥ ४॥ साक्षात्परोक्षरूपे तु मूर्तामूर्ते पुरादिते । निरुक्तेतररूपे ये तयोरेव विशेषणे ॥५॥ निरुतानिरुक्तयोः स्वातन्यं व्यावर्तयति । साक्षादिति । भूतत्रयमपरोसे सच्छदवाध्यं भूतद्वयं परोक्षं त्यच्छन्दवाच्यमित्युक्तयोरेव निरुक्तानिरुक्ते यथाक्रम विशेषणे स्यातामित्यर्थः ॥५॥ निलयो मूर्तधर्मः स्यादुत्तरोऽमूर्तसंश्रयः । विज्ञानं चेतनं विद्यादविज्ञानमचेतनम् ॥६॥ निरुक्तानिरुक्तयोरुतन्यायं निलयनं चानिलयनं चेत्पत्रापि योजयति। निलय इति । विज्ञानं चाविज्ञानं चेत्यस्यार्थमाह । विज्ञानमिति ॥ ६ ॥ व्यावहारिकमेवात्र सत्यं स्यादधिकारतः। पारमार्थिकसत्यस्य वाक्यान्ते समुदीरणात् ॥ ७॥ सत्ये चानृतं च सत्पमभवदित्यत्र प्रथमसत्यशब्दार्थमाह । व्यावहारिक- मिति । सस्पदादिव्यावहारिकपदार्थोक्तिपकरणे सत्यमित्युक्तत्वादनृतसंनिधा- नाचेति हेतुमाह । अधिकारत इति । तत्रैव हेत्वन्तरमाह । पारमार्थिकेति।। ७ ॥ मृगतृष्णादिवन्मिथ्या तदिहानृतमुच्यते । इत्येतदभवत्स्रष्टा त्यविद्योत्थमविद्यया ॥ ८॥ अनतशब्दार्थमाह । मृगतृष्णादीति । सच्च त्यचेत्यादिवाक्यानामुक्तमर्थमुफ संदरति । इत्येतदिति ॥ ८॥ १ (ग घ.) क्तमतोऽ१२(ग.घ.) याभ्या व्या । ३(ग. घ. च.) शेषोऽनि ४ (ग.घ.) पेण म।५ (ख.) या त्वति।

·१२४ [मनवाया सुरेश्वराचापकतं तैत्तिरीयोपनिपनाप्पवार्तिकम् । प्रत्याख्यानेन सर्वस्य सत्त्यदाद्यात्मकस्य हि । व्यावृत्ताखिलनानात्वमहं ब्रह्मेति वोध्यते ॥ ९ ॥ प्रत्यगात्मनोऽविद्यया समरतजगदात्मत्वमित्युक्ते फलितमर्थ कथयति । प्रत्पाख्यानेनेति । सर्वविशेषनिराकरणेन सर्वस्याऽऽत्मभूतमखण्डं वस्तु यदा होवेत्यादिना वोध्यते तदेवं सत्युपपन्नं भवतीत्यर्यः ॥ ९ ॥ नेतदस्ति न नास्तीदं द्वयोर्मोहोद्भवत्वतः । न संत्तनासदित्येवं प्राह विश्वेश्वरोऽपि हि ॥ १०॥ सत्त्यदाद्यात्मकस्य जगतो यदि कल्पितत्वं तर्हि ब्रह्मणोऽपि फल्पितत्व सदन्तर्भावादित्याशयाऽऽह । नैतदिति। न तावदनसत्त्वं निपेध्यं तस्य सिसा- धयिपितत्वादतो व्यभिचारित्वात्कार्यकारणपोरब्रह्मत्वं श्रुतिस्मृत्योरभिप्रेत- मित्यर्थः॥ १०॥ आविर्भावतिरोभावौ बुद्धेर्यत्साक्षिकाविह । तमेकमन्तरात्मानं विद्यादव्यभिचारिणम् ॥ ११ ॥ ज्ञानात्कार्यवत्कारणस्यापि व्यभिचारे कस्पाव्यभिचारः स्यादित्पाश- इयाऽऽह । आविर्भावेति ॥ ११ ॥ तस्मादस्ति परं ब्रह्म यस्याविद्याविकल्पिताः। सन्तीव सत्तामालम्ब्य कार्यकारणलक्षणाः ॥ १२॥ सर्वानात्मकल्पना कूटस्थब्रह्मचैतन्याधीनेत्युक्त्या प्रकृतं ब्रह्मणोऽस्तित्वं सिद्धमिति फलितमाह । तस्मादिति ॥ १२॥ विवादगोचरापन्नं यत्किचिद्रचनात्मकम् । तत्सर्व बुद्धिमत्पूर्व तदात्मत्वाद्घटादिवत् ॥ १३ ॥ प्रकृते ब्रह्मणोऽस्तित्व संभावनाहेतुत्वेनानुमानमारचयति । विवादेति । पत्किचिद्विशिष्टरचनात्मकं तत्सर्व बुद्धिमत्पूर्वकं यथाघटघटिकादि तथाऽभिमतं जगदपि चेतनपूर्वकं विशिष्टरचनात्मकत्वात्संमतवदित्पर्धः ॥ १३ ॥ १(च.) विषयनि। २ (ग. घ.) "णे सं। ३ ( क. ख.) समुत्पन्न । ४ (ड.) मस्यं नास। ५ ( क.) ज्ञानका । ६ ( क.ख.) चामक । ७ (च.) "त्मत्वां।

·खतः६] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । १२५ तत्रेतस्मिन्यथोक्तेऽर्थे श्लोकः पूर्ववदुच्यते । श्रुत्युक्तार्थानुवादी तु द्रढिने पुंधियोऽधुना ॥ १४ ॥ पक्षणः सत्त्वे ग्राह्मणानुमानाभ्यामुक्ते तदप्येप श्लोको भवतीतिमन्नमवतार- पति । तत्रेति ॥ १४ ॥ इति षष्ठः खण्डः॥ ६ ॥ यदिदंशब्दधीगम्यं प्रागसत्तदभूजगव । असच्छब्देन चात्र स्याद्ब्रह्मैवानामरूपकम् ॥ १५॥ असदा इदमग्र आसीदित्यस्पार्थमाह । यदिति । इदंशब्देनेदंधियाऽवगम्य- मानं पदिदानी जगदनुभूयते तत्मागवस्थायामसदभूदित्यर्थः । असच्छब्दस्प शून्पविपपत्वं व्यावर्तयति । असच्छब्देनेति । शून्यस्प जगज्जन्महेतुत्वायो. गादित्पर्यः ॥ १५॥ नामरूपात्मकं कार्यमनात्मत्वात्स्वतो यसव । यत्सदेकं परं ब्रह्म ततो वै सदजायत ॥ १६॥ लगतः स्वतः सत्त्वसंभवात्ततो वै सदजायतेत्ययुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह । नामेति । सत्त्वं तुच्छव्यावृत्तत्वम् ॥ १६ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्तदुपेतमविद्यया । खात्मनैव स्वमात्मानं सत्त्यद्रूपमचीनृपत् ॥ १७ ॥ तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्यस्यार्थमाह । सत्यमिति ॥ १७ ॥ यस्मात्स्वयमिदं सर्वमकरोनिपुणः प्रभुः । सुकृतं प्रभुमेवातो महात्मानः प्रचक्षते ॥ १८॥ वस्मात्तत्सुकृतमुच्यत 'इतिवाक्यस्यार्थमाह । यस्मादिति ॥ १८ ॥ यदि वेश्वरनिर्वृत्तं कार्य सुकृतमुच्यते । निष्ठासंश्रवणात्साक्षान तु कर्तेश उच्यते ॥ १९ ॥ सत्सकृतमिति सट्टब्रह्मविषयत्वेन व्याख्यायार्थान्तरमाह । यदि वेति ॥१९॥ १(ग. घ. ) सत्से तु। * भत्र यद्यपि सर्वेष्वप्यादर्शपुस्तकेष्विविकारद्वयं नास्ति वयाऽपि-तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इवीविषास्यस्यार्थमाइ-इत्यपेक्षितम् । श्रुती-वस्मा- तत्सुरुवमुच्यत इति एतादृशवाक्यस्य स्थितत्वादनुकरणार्थ द्वितीयेतिशब्दस्यापेक्षि- सत्वात् ।

·[ब्रह्मवल्या १२६ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । लोकेऽपि स्वामिना साक्षात्कृतं कर्म यत्नतः । तदेव मुकृतं प्राहुन तु भृत्यैस्तथा कृतम् ॥ २०॥ ईश्वरेण कृतं मुक्तमित्पत्र लोकमसिद्धि दर्शयति । लोकेऽपीति ॥ २० ॥ यदै तत्सुकृतं प्रोक्तं सत्त्यदादिस्वभावकम् । नीरसस्यास्य कार्यस्य रसोऽसौ परमः स्मृतः ॥२१॥ यद्वै तत्सुकृतमित्यादेरर्थमाह । यद्वै तदिति ॥ २१ ॥ रसः सारोऽमृतं ब्रह्म आनन्दो हाद उच्यते। निःसारं तेन सारेण सारवल्लक्ष्यते जगत् ॥२२॥ रसशब्दाचं दर्शयनुक्तमेवे विशदयति । रस इति ॥ २२ ॥ रसस्यातीन्द्रियस्यास्य त्वानन्दत्वं कुतो न्विति । अतस्तत्प्रतिपत्त्यर्थ रसं हीत्युत्तरं वचः ॥२३॥ रसस्याऽऽनन्दत्वमुक्तमुपपादयितुमनन्तरवाक्यमादत्ते । रसस्येति ।। २३ ॥ एतस्मादपि हेतोस्तदस्तीत्यभ्युपगम्यताम् । इतश्वास्ति परं ब्रह्म रसत्वस्य प्रसिद्धितः ॥२४॥ रसं हीत्यादिवाक्यस्यार्थान्तरमाह । एतस्मादिति । न केवलं कारणत्वादेव ब्रह्मास्ति किंतु ब्रह्मणो रसत्वस्य श्रुतिसिद्धत्वाच्च तदस्तीत्युक्तमेव प्रपञ्चयति । इतश्चेति ॥ २४ ॥ तृप्तिहेतू रसो नाम मधुराम्लादिलक्षणः ॥२५॥ अन्नादिरसलाभेन यथा तृप्ताः समासते । आनन्दिनः कामहीना निरीहाः साध्यसिद्धये ॥२६॥ प्रसिद्धरसशब्दार्थकथनमुखेन ब्रह्मणि रसत्वस्य सत्त्वसाधकत्वं साधयति । तृप्तिहेतुरिति । असतस्तृप्तिहेतुत्वायोगाह्मणश्च रसत्वेन तृप्तिहेतुत्वादस्ति ब्रह्मे- त्यर्थः ॥ २५॥ तदेव स्पष्टयितुं दृष्टान्तमाह 1 अन्नादीति ।। २६ ।। अपविद्वैपणास्तहबायोपादानवर्जिताः । निःसंवोधं परानन्दं प्राप्ताः संन्यासिनोऽमलाः॥२७॥ दाष्टान्तिकं दर्शयति । अपविद्रेति ॥ २७ ॥ १(ग.) "देवं मुं। २ ( क. ख.) व दर्शय। ३ (ग. घ.) तुर'।

·सप्तमः खण्ड.७]] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितम् । नूनं तेषां परं स्वास्थ्यं चेतांस्यालादयन्त्यलम् । प्रह्लादचेतसां यानि तानि लिङ्गानि तेषु हि ॥२८॥ विषयोपभोगविहीनानां विशेषविज्ञानरहितं परमानन्दं प्राप्तानां परमहंसप- रिवाजकानां परमं स्वास्थ्यमस्तीतिस्थिते किं सिध्यतीत्याशइयाऽऽह । नूनमिति । तत्र गमकमाह । प्रादेति ॥२८॥ उपाग्नि पामनस्येव सुखसंसक्तचेतसः । लिङ्गं कण्डूयमानस्य लक्षयोम्यात्मवदिषु ॥२९॥ तान्येव लिङ्गानि दृष्टान्तोपन्यासेन स्पष्टयति ।उपानीति | अग्निसमीपे वर्तमा- नस्य पानाव्याधिविशेषेण संयुक्तस्य विशेषतोऽनिसंतापपूर्वकं लिङ्गादिकण्डूयने मवृत्तस्य जायमाने सुखे संसक्तान्तःकरणस्य परमं स्वास्थ्यं माप्तस्य यदिन्द्रिय- बुद्धयादिप्रसन्नत्वमुपलभ्यते तदेव विपपरसानामातचेतःस्वात्मवेदिपु परमहं- सपरिव्राजकेपु लक्ष्यते । तस्मादस्ति यथोक्तरीत्या तृप्तिकारणं ब्रह्मेत्यर्थः।।२९॥ अज्ञातानन्दतत्त्वानामनुमानमिदं भवेत् । साक्षात्कृतात्मतत्त्वानां प्रत्यक्षतममेव तत् ॥३०॥ प्रत्यक्षस्याऽऽत्मसंवेद्यस्य मुखस्य पुरुषार्थत्वाभ्युपगमादानन्दस्य मागुक्ताल- जानुमेयत्वे पुमर्थत्वासिद्धिरित्याशयाविद्वदृष्टयाऽनुमानापन्यासाद्विद्वदृष्टया चाऽऽनन्दस्य प्रत्यक्षत्वान्नैतदित्पाह । अज्ञातेति ॥ ३० ॥ बोटेन्द्रियाणामध्यात्मं संहतिर्येह लक्ष्यते । एकार्थवृत्तिरूपेण सा दृष्टाऽसंहते सति ॥ ३१ ॥ रसं हीत्यादिवाक्यमेवं व्याख्याय को हीत्यादिवाक्यमवतारपितुं भूमिका करोति । वाइन्द्रियाणामिति । या हि व्यवहारभूमौ शयनासनादीनामेकस्मिन्भो- गाख्येऽर्थे संहत्य वृत्तिरूपेण संहतिदृष्टा साशयनादिभिरसंहते शेषिणि देवदत्ते सत्येव भवतीत्युपलब्धं तथा च वायुभेदानामिन्द्रियाणां बुद्धयादेश्वोध्यात्मं शरीरे संहतिरालक्ष्यमाणा कस्मिंश्चिदसंहते सत्येव भवितुमर्हति विमता संहतिरसंहत- चेतनार्या विशिष्टसंहतित्वात्संपतिपन्नशयनादिसंहतिवद्यदर्थेयं संहतिस्तदस्ति ब्रह्मेत्यर्थः ।। ३१ ॥ १(क. ख.) मुखं सं। २ (रु.) यास्यात्म । ३ (ग. ध ) वाय्विन्द्रि ४ (ग. घ. च.)वि । वाय्विन्ति । ५ (ग. घ.) नाशना । ६ (ग. ५) श्वात्मश।

·[महामाया १२८ सुरेश्वराचापंकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाष्यवार्तिकम् । अतः साक्षेपमाहेयं को ह्येवान्यादिति श्रुतिः। आकाशे परमे व्योनि ह्यानन्दो न भवेद्यदि.॥३२॥ उक्तेऽर्थे वाक्यद्वयमवतारपत्ति । अत इति । संहत्तेरसंहतार्पत्त्वस्पानुमानसि. द्धत्वादिति यावत् । सप्तम्यन्तं पदं छित्त्वा श्रुति योजयति | आकाश इति । पदि हृदयावच्छिन्ने सर्वदोपरहिते व्पोनि भूताकाशरूपे समस्तबुद्धित्तिसाक्षि- भूतो निरतिशपमुखात्मकः प्रत्पगात्मा न भवेत्तदा माणापानादिसंहतिद्वारा चेष्टा न सिंध्येदित्यर्थः । अथवा प्रथमान्तमाकाशपदमानन्दपदसमानाधिकरणं वव. थाऽऽकाशाभिधानः परमानन्दः परमात्मस्वभावो यदि न स्पाचदा माणादिसंह- तिद्वारा प्रवृत्तिरनुपपन्नेत्यर्थः ॥ ३२ ॥ आब्रह्मस्तम्बलोकेऽस्मिन्पुण्यकर्मानुरूपतः । आनन्दः परमो यस्मादानन्दयति नः सदा ॥३३॥ एपोवानन्दपातीत्यस्पार्थमाह । आब्रह्मेति । सातिशयस्प लौकिकानन्दस्य निरतिशपब्रह्मानन्दव्यतिरेकेणायोगात्तेन भवितव्यमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ सोऽयं लौकिक आनन्दो निष्ठां साधनसंपदा । यत्र प्रपद्यते भूम्नि सोऽस्त्यानन्दः परो रसः ॥३४॥ तदैव प्रपञ्चयति । सोऽयमिति । साधनसंपदेत्पत्र लब्धात्मकः समित्यव्या- हरणीयम् ॥ ३४॥ अस्तित्वे हेतवः सम्यग्ब्रह्मणोऽभिहिता यतः। उताविद्दानिति प्रश्नः श्रुत्याऽऽविष्क्रियतेऽधुना ॥३५॥ पदाहीत्यनन्तरवाक्यस्य संगतिं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति । अस्तित्व इति । सोऽकामयतेत्यारभ्यातीतेन ग्रन्थेन ब्रह्मणोऽस्तित्वे यतो बाधविधुरा हेतवो दर्शितास्ततोऽस्ति नास्तीतिप्रश्नस्पोत्तरं सिद्धमित्यर्थः । परिशिष्टमश्नद्वयनिर्ण- यार्थत्वेनोत्तरग्रन्थमवतारयति । उतेति ॥ ३५॥ १(ग. घ.) "सिद्धरेय । २ (ग. प.) 'देवं मा ·सप्तमः खण्ड.७] आनन्दगिरिकपटीकासवालतम् । विद्वानेवैति तद्ब्रह्म ह्यभयं भयहेतु यत् । तमोमात्रावरुद्धत्वात्तत्प्राप्तेर्नान्यदस्ति हि ॥ ३६॥ तत्र विद्वानेव तद्ब्रह्म मानोतीत्यस्पार्थस्य समर्थनार्थ यदा हीत्याद्यध सोs- भयंगतो भवतीत्येतदन्तं वारयमित्याह । विद्वानवैति । विद्वानेव ब्रह्म मामोतीत्यत्र हेतुमाह । तमोमात्रेति । ब्रह्ममाप्लेस्तमोमात्रव्यवहितत्वमसिद्ध देशकालादेरपि वयवधानत्वारित्याशङ्कयाऽऽह । नान्यदिति ॥ ३६॥ व्यवधानं हि यद्यस्मात्तत्तन्मोहैकहेतुकम् । यस्मात्तस्मादविद्यैव मोक्षप्तेिर्व्यवधिर्भवेत् ॥३७॥ अविद्यातिरिक्तं मोक्षव्यवधानं नास्तीत्येतदुपपादयति । व्यवधानं हीति।।३७॥ अविद्यासाक्ष्यपि प्रत्यक्सदाऽनस्तमितोदितः । अविद्यया व्यवहितस्तलेनैव तद्वचः ॥ ३८ ॥ आत्मनः स्वयंपाशस्पाविद्यासायकस्य कथमविद्याऽपि व्यवधानं स्यादि- त्याशयाऽऽह । अविद्यी । आत्मनो यथोक्तलक्षणस्यैवाविद्याव्यवहितत्वम- विद्यावलादेवोच्यते । तस्मादात्मविद्यावशाब्रह्मात्ममाप्तिर्विदुप एवेत्यर्थः ॥३०॥ विद्वत्ताव्यतिरेकेण यदि तत्प्राप्तिरुच्यते । चोद्यमेतत्तदा युक्तं न त्वेवं सति युक्तिमत् ॥ ३९ ॥ ब्रह्मणः सर्वस्वरूपत्वादविदुपोऽपि वत्मातिः स्यादित्याशय किं संसार- हेत्वविद्यानिरासेन ब्रह्ममाप्तिरविदुपोऽपि स्पादित्युच्यते किंवा ब्रह्मणः स्वरू- पत्वेन प्राप्तिरविदुपोऽपि समानेति विकल्प्याचं दूपयति । विद्वत्तेति । ज्ञानस्य ब्रह्ममाप्तावकारणत्वे स्पादविटुपोऽपि ब्रह्ममातिरिति चोद्यते । ज्ञानादनर्थहेत्व- ज्ञाननिवृत्तिद्वारा ब्रह्ममातिरित्यङ्गीकारे तु गाविदुपो ब्रह्ममाप्तिचोद्य मुल्लसती- त्पर्थः॥ ३२॥ या तु साधारणी प्राप्तिरात्मत्वाद्ब्रह्मणः स्वतः। विदुपोऽविदुषो वाऽसावस्माभिर्न, नियम्यते ॥४०॥ द्वितीयमङ्गीकरोति । या त्विति ॥ ४० ॥ १ ( ग. घ.) वबद्ध। २ (ग. घ.) त्यस्य। ३ ( ग. घ. ) क्षाप्य व्यव। ४ ( ग. प. ) 'काशावि ५ (ड.) चोधेत । ज्ञा।

·. २३० मुरेश्वराचार्यक्रतं तैतिरीपापनिपदाप्यपातिकम् । [प्रपायो अतोऽविद्यानिषेधेन सर्वदाऽवाप्तिरूपिणः । प्राप्तिः स्यादात्महेतुत्वादिति पूर्वमवादिपम् ॥४१॥ ज्ञानादनहेत्वज्ञाननिराकरणेन प्रामाप्तिविद्वदसाधारणीपन अझविदा- भोति परमितिवाक्यं प्रमाणयति । अत इति । तत्त्वज्ञानं पञ्चम्पा परामृश्पते । आत्महेतुत्वादिति । ब्रह्मणः सर्वमत्यगात्मत्वाद्धेतोरित्यर्थः ॥ ४१ ।। अतः परीक्ष्यते श्रुत्या तदिदानी प्रयत्नतः। विदानेवैति नाविदान्यदा हीत्येवमाद्यया ॥४२॥ यतो विदुप एवाविद्यानिवृत्त्या ब्रह्ममाप्तिनापिदुपः संभवत्यतस्तदेव वस्तुनि- रूपणद्वारेण प्रतिपाद्यते समनन्तरवाक्येनेत्युत्तरवाक्यमादत्ते । अत इति ॥४२॥ विषयानुपातिनी या तु यशेपकरणाश्रया। लौकिकत्वात्पदार्थस्य दृशिरत्राभिधीयते ॥ ४३ ॥ तस्मिन्वाक्ये पदानि व्याकुर्वन्नदृश्यपदार्थस्य दृश्याधीनत्वात्तस्य च हशि- निवन्धनत्वादृशिशब्दार्थमाह । विपयेति । अदृश्य इत्यत्र शिशब्देन विषयषि- पयं चक्षुःश्रोत्रादिजन्यं सर्व ज्ञानमुच्यते । पदार्यस्प लौकिकात्वेनापूर्वत्वायोगा- दित्यर्थः ॥४३॥ विशेषवद्भवेदृश्यं तद्धि दर्शनमर्हति । निया दृष्टिरावो वा नैव दर्शनमर्हति ॥४४॥ दृश्यशब्दार्थमाह । विशेषादिति । सविशेपस्य वस्तुनः सर्वदर्शनयोग्यत्वा- दित्युक्तेऽर्थे हेतुमाह । तद्धीति।न कटस्थबोधो नापि शून्य दृश्यं तयोः साधारण- दर्शनयोग्यत्वाभावादिति व्यावर्त्यमशं दर्शयति । नित्यति । अदृश्यं यथोक्तह- इयरहितं तस्मिन्ब्रह्मणीत्यदृश्यशब्दार्थ. ॥ ४४ ॥ दृश्यान्वयि हि यबस्तु तदात्म्यमिति अण्यते । स्वतो ह्यस्यात्मदारिद्यादहीफ लभते च यत् ॥४५॥ आत्मशब्दार्थ कथयति । दृश्येति । सामान्यमात्म्यशब्दवाच्य तस्य व्यक्तिपरतत्रत्वात्तदत्तिरेकेण स्वरूपाभावादात्मानमहतीत्पात्म्पमिति यत्मत्यया- र्थमाह । स्वतो हीति । अनात्म्पमिति नि.सामान्य ब्रह्म तस्मिन्नित्यर्थः ।।४५|| १ ( ग घ ) याप्त। २(म घ) न्य त ! ३ ( ग घ ) र्शनायो। ४ (ग. प ) वादि। ५ ( ग ड ) 'स्तु तादा। ६ (ग ) ह्यस्वात्म। ७ (ड) "स्यात्मादा ( ग घ. च ) के ख। ८ ·मधमः खण्डः आनन्दगिरिकतटीकामवलितम् । स्यादा जाग्रदवस्थेयं दृश्यत्वेन प्रसिद्धितः । कोशत्रयमिहात्म्यं स्यादात्मार्थत्वसमन्वयात् ॥४६॥ दृश्यशब्देन पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतात्मको विराडात्मा जारितशब्दवाच्योs- अमयकोशो गृह्यते ततश्च समस्तमेव स्थलं कायं दृश्यशब्दवाच्यमितिपक्षान्त- रमाह । स्याद्वेति । आरम्पराब्देनापि प्राणमयमनोमयविज्ञानमयारूपं सूत्रम- पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतात्मक विवक्ष्यते । तथा च सर्वमेव सूक्ष्म कार्यमात्म्पश- ब्दवाच्यं तस्याऽऽत्मशेपत्वादित्याह । कोशत्रयमिति ॥ ४६॥ पञ्चमोऽत्र निरुतः स्यात्पारिशेष्यात्फलात्मकः । अत्यानन्दमयं ब्रह्म खनिरुक्तं परं पदम् ॥४७॥ आनन्दमयकोशः शरीरद्वयावच्छिन्नोज्ञानकर्मफलात्मकश्चैतन्याभासो जीवोत्र पारिशेष्यान्निरुक्तझब्दवाच्यो भवतीत्याह । पञ्चम इति । कार्यकारणवि- निर्मुक्तं त्वंपदलक्ष्य चिन्मात्रमनिरुक्तशब्दवाच्यमित्याह । अत्यानन्देति । तस्मिन्ननिरुतो त्वंपदलक्ष्यात्मके चिन्माने ब्रह्मणीत्यर्थः ॥ ४७ ॥ निलीयते जगद्यस्मिनिलीनं जायते यतः । निलये तत्परं ब्रूमः कोशपञ्चककारणम् ॥४८॥ अज्ञातं ब्रह्म सर्वस्यापि जगतःकारणं निलयनशब्दवाच्यमित्याह । निलीयत इति । अनिलयनशब्देन तत्पदलक्ष्यं नित्यशृद्धवृद्धमुक्तस्वभावं लक्ष्यं त्वंपदार्थ- स्वरूपभूतं ब्रह्मोच्यते । तस्मिन्ननिरुत्तोऽनिलयने ब्रह्मणीतिसामानाधिकरण्यात्त- चमर्थयोरक्यं लक्ष्ययोविवक्षितमित्यर्थः । ४८॥ सच्चत्यच्चादि वाऽपेक्ष्य निधोऽयमिहोच्यते । प्राप्तिीभवदित्युक्ता चारु प्राप्तनिपेधनम् ॥ ४९ ॥ अश्यादिवाक्यस्यान्तरमाह । सच्चेति ! सच त्पञ्चामवदित्यादिना ब्रह्मणि साविद्यस्य जगतः सर्वस्य प्राप्तिरुच्यते । तस्य च प्राप्तस्याश्यादिवाक्ये निपेधः क्रियते । वाक्यस्य निपेधरूपत्वात्मौप्सनिषेधस्प च युक्तत्वादित्यर्थः।।४९|| १ (ग, घ.) तम'१ २ (ग.घ.) 'त्मविशे'। ३ (ग. य.) निलीयन्तं वयं ब्रू ४ (ड.) 'यं तं वयं । ५ (क. ग. व.) यश ६ (क. ग. प.) 'यश ७ (क. ख.) त्याशिनि ।

·मुरेश्वराचार्षक त्तिरीयोपमिपदाप्यवासिकम् । मूर्तामूर्ती हि राशी हो सञ्चत्यञ्चादिनोदितो । श्रुत्यन्तरेण संगानात्तयोरेवास्त्वपढ्नुतिः ॥ ५० ॥ निषेधपक्षे श्रुत्यन्तरेण नेवि नेतीत्पादिना सदैकवायत्पसिद्धिरिति लाभा. न्तरमाद । सूतति ।। ५० ॥ अस्मिन्पक्षे तु निलयो वासनानिलयो भवेद ।। एवं च नेति नेतीति साक्षात्स्यावह्मदर्शनम् ॥ ५ ॥ निषेधपक्षे च मूलकारणं निलयनशब्देन न गृधत कितु वासनानां निलप- स्वादन्तःकरणं सवासनं निलयनशब्दवाच्यं ततश सासनमन्तःफरणमनिलयन- शब्देन निपिध्पते । अदृश्यादिपदैरेव मूर्तापूनमतिपयन कारणस्पापि निपिद्धत्वा- निराकाईब्रह्ममतिपत्ति सिद्धिरित्यभिभेत्याऽऽह । अस्मिन्निति । संपतिपेया- नामुकन्यापेन प्रतिपिद्धत्वे सति वाइपार्थज्ञानं निराशाई सिध्यतीतिफलित- माद । एवं चेति ॥ ५१ ॥ भावाभावात्मिका बुद्धिर्यत आत्मापचारिणी। भावाभावनिपेधेन प्रतीचि स्थाप्यते ततः॥५२॥ ननु प्रत्यगात्ममतिपत्त्येव पुरुषार्थपरिसमातिर भात्कार्यकारणमपञ्चपत्तिपेयो वृषेत्पाशङ्गन्यानात्ममपञ्चस्पाऽऽत्मायनर्थहेतुत्वान्निषेधेन ततो व्याँवात्मन्येव बुद्धिः स्थिरीकर्तव्या ततोऽनात्मनिपेयोऽर्थवानि याहा भावाभावेति । प्रत्यगात्म- न्यन्तःकरणे प्रविष्टे सति तस्य ब्रह्मविबुद्धचा पुरुषार्थपरिसमाप्तिरित्यर्थः।।५२॥. दृश्यादिप्रतिषेधोक्त्या प्रतीचि ब्रह्म बोध्यते। न तदन्यत्तदन्यस्य परमार्थात्मता कुतः ॥ ५३॥ अदृश्यादिवाक्पस्य निपेधपरत्वे प्रतीयमाने कुती वस्तुपरत्यमित्याशडयाss- स्मब्रह्मणोरैक्यं स्वतः सिद्धं निषेधमुखेन बोध्यते ऽतो निषेधस्य वस्तुसिद्धी द्वारत्वान्न निषेधपरं वाक्यं किंतु वस्तुपरमित्याह । दृश्यादीति । प्रतीचि ब्रह्म बोध्यमितिनिर्देशादात्मनोऽर्थान्तरं प्रोत्याशइयाऽऽह ।न तदिति । तद्धि ब्रह्म नाऽऽत्मनोऽन्यद्भवितुमलमात्मनोऽन्यस्य मिथ्यात्वाइह्मणोऽप्यन्यत्वे तत्पस- शाहह्मात्मनौरैक्यमेवेत्यर्थः ॥ ५३ ॥ १ (ग. घ.) यश २ (ग. . च.) यशं। ३ (क. ख.) यश ४ (ग. घ.) इत्व। ५ (ग. घ.) प्रम। ६ (ख.) भात्मोप। ७ (ग. घ. च.) 'व्यावृत्यात्म | ८ (च.) ते तों।

·मतमः स्वण्ड:७] आनन्दगिरितटीकासंवलितम् । न नत्रर्थो विकल्पो वा परमार्थमकल्पितम् । असंप्रविश्य संसिद्धिं लभते क्वचिदन्यतः ॥ ५४॥ मात्मनोऽन्यस्य नास्ति परमार्थत्वमितिकल्पितत्वाभिधानात्कल्पिताक- ल्पितयोमैदास्यादित्याशयाऽऽह | नेत्यादिना । शून्यस्य कल्पितस्य वा कटस्थानुभवादन्यत्र सत्त्वोपलेग्ध्योरसिद्धः सचिदेकतानं कूटस्थं तत्त्वमास्थयमि- स्पर्थः ।। ५४॥ दृश्यादिगुणहीनस्य स्वत आत्मत्वकारणाद । वेत्ति विन्दत इत्यस्मादेकार्थ्यादुपसंहतिः ॥ ५५ ॥ ब्रह्मविदामोति परमितिविदिनोपकम्पाभयं प्रतिष्ठा विन्दत इति विन्दतिनोप- संहारे श्रुतेरभिमापमाह । दृश्यादीति । अदृश्यादिवाक्योक्तस्य ब्रह्मणः स्वारस्पे- नाऽऽत्मस्वरूपत्वात्तस्य वेदनव्यतिरकण लाभायोगाद्वैचि विन्दत इत्यनयोरेका- अंत्वाद्धेतोर्वेतीत्युपक्रम्प विन्दत इत्युपसंहारे न कश्चिद्दोषोऽस्तीत्यर्थः ॥५५|| दृश्यादिगुणहीनेऽस्मिनिरविद्यो यदाऽभयम् । साक्षादत्ति तदैवायमभयं विन्दते परम् ॥ ५६ ॥ अभयं विन्दत इत्यस्पार्थमाह । दृश्यादीति । निर्विशेपे ब्रह्मणि प्रकृते यदा साक्षादहमस्मीतिमत्यगभेदमवगच्छति तदैव विद्वाभिरविद्यः सन्नभयं कैवल्पं लम्ध्वा कृतकृत्पो भवतीत्यर्थः ।। ५६ ॥ ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठति यदभाणि पुरा सकृद । तेनैकवाक्यतार्थाय प्रतिष्ठामिति भण्यते ॥ ५७ ॥ मतिष्ठापदमयोगे ब्रह्मज्ञानफलं ब्रह्मैव नान्यदितिमदर्शनमभिसहितमित्याह । प्रीति । ब्रह्मविद्यामाप्तेरनन्तरंस विद्वानभयं ब्रह्म प्राप्य कृतकृत्यो निर्विष्णोभव. तीत्यथ सोऽभयं गतो भवतीतिवाक्यमर्थाच्याख्यातमितिभावः ॥ ५७ ।। अथाधुना यथा विद्वान्प्रेत्य नैति परं पदम्। व्याख्यायते तथा स्पष्टं यदा हीत्येवमाद्यया ॥१८॥ विद्वान्ब्रह्म प्राप्नोत्युत नेतिमश्ने प्राप्नोत्येव विद्वान्ब्रह्मेति निर्धारितम् । इदानी- मविद्वानपि ब्रह्म मानोति न वेतिप्रश्नं प्रत्याह । अथेति ॥ ५८ ।। १ ( ग. घ.) लवेर । २ ( ग. घ.) इत्येवयो । ३ (ग.) रवयों। ४(क. रा.) र्शनार्थम । ५ ( क. च.) 'गंडत। ६ ( क. ख.) वाक्यार्थी।

·१३८ [नमाया सुरेश्वराचा निरीयोपनिषदायरातिकम् । सदा लब्धात्मकस्यापि यतोऽज्ञानमनाप्तिकृत । जवाद्युञ्चरतः श्रुत्या विद्वानेतीति सादरम् ॥ ५९॥ ज्ञानस्य अममाप्तिहेनुत्यानिधानादशरपं नामाप्तिरयुक्तपेतदुपपादयति । सदेति ॥ ५९॥ यस्मादेव ततोऽविद्वाल्लंमते न तमीश्वरम् । अविद्याव्यवधानादि लब्ध एव न लभ्यते ॥६०॥ विद्यावतो नामलाभे सिद्धे फलिनमाद । यस्मादिति । अविद्वान लभते अझे. त्ययुक्त तस्पाऽऽत्मत्वेन सदा लन्चत्वादित्याशद याऽऽह । अविद्येति॥ ६०॥ यदा ह्येवैप आत्मेको दृश्यत्वादिविवर्जितः । एतस्मिन्वर्तमानोऽपि वञ्चितोऽविद्ययेव हि ॥६॥ यदा येवैप एतस्मिन्नितिवाक्याक्षराण्यपेक्षितं पुरयन्पोजपति । यदा होवेति । ततश्च स्वरूपममाप्तमिव पश्यतीतिशेपः ॥ ६१ ॥ हस्तप्राप्तमपि द्रव्यमप्राप्तमिव मन्यते । मोहादेवमनाप्तिः स्यादात्मनोऽपि ममाऽऽत्मनः ॥६२॥ आत्मत्वेन माप्तमेव ब्रह्म मोहव्यवहितत्वादमाप्तबद्भवतीत्यैतदृष्टान्तेन स्पष्ट- पति । हस्तेति । ममाऽऽत्मनोऽपि ब्रह्मण प्रत्यग्मृतस्प मोहादनाप्तिरितिस- घन्धः ॥२॥ अविद्यया तदोदृन्य रेज्या रज्जुमिव स्वयम् । अहिलेनाहयाद्वोधात्कुरुते कर्तृभोक्तृभिः॥६३ ॥ एवमविद्यया वश्चितत्वे कि स्पादित्याह । अविद्ययेति । यदायमात्मा प्रागु- तेन न्यायेनाविद्यया वञ्चितो वर्तते तदा यथा रज्जु. स्वाविद्यया स्वात्मानमहि- स्पेन करोति तथाऽयमप्यात्मा स्वाविद्यर्यो स्वमात्मानमद्वयाडोधाद्ब्रह्मणः सका- शात्मृधकृत्य कर्तृभोक्त्वरूपेण करोतीत्यर्थ ॥६३ ॥ १ ( ग घ ) स्य च । २ ( ग घ ) रग्ग्वा । ३ (फ सयमात्मा । ४ ( ख ) या स्वात्मा । ( च ) रू।

·सक्षमः खण्डः आनन्दगिरिकतटीकासंबलितम् । १३५ अरं छिद्रं भिदाऽन्यत्वं वेद्यवेत्तृत्वलक्षणम् । यस्मादुत्कुरुते मोहादात्मनो ब्रह्मणः स्वतः॥६४॥ उदरमन्तरं कुरुत इत्यस्यार्थमाह । अरमिति । यदाऽऽत्मन्यविद्यया कर्तृ- स्वादिकमारोप्य पश्यति तदा ब्रह्मात्मनोभदं यस्मान्मन्यते तस्मान्मिथ्या ज्ञानी भवतीत्यर्थः ।। ६४ ॥ अन्योऽसावीश्वरो मत्तस्तस्माचाहमनीश्वरः। इति च्छिद्रयतोऽच्छिद्रं छिद्रेऽनर्थों भवेद्भयम् ॥६५॥ मिथ्याज्ञानफलं कथयन्नथ तस्येत्यादिवास्यस्यार्थमाह ।अन्योऽसाविति ॥६५॥ निर्भयोऽपि स्वतो विधानकं सन्तमनेकधा । प्रकल्प्याविद्ययाऽऽत्मानं तमेव भयमाप्नुयात् ॥६६॥ आत्मब्रह्मणोर्मेदं पश्यतः संसारभयमाप्तिरित्यैतदेव मपञ्चपति । निर्भयोs- पीति । विभागेन दृष्टमात्मानं तच्छब्देन परामृशति ॥ ६६ ।। भयहेतोदितीयस्य हिशब्देन परिग्रहाद । द्वितीयादै अयं हीति श्रुतिरुच्चैरतोऽन्वशात् ॥६७॥ यदाहीत्यत्र हिशब्देन धोतितम, कथयति । भयहेतोरिति । द्वितीयद- शिनो भयमपश्यं भावीत्येतदिहोच्यते तदेव श्रुत्यन्तरेऽपि दर्शितमित्याह । द्वितीयादिति । यतो द्वितीयं भयकारणमतः श्रुतिरेवमनुशास्तीत्यर्थः ॥६७॥ ईशितव्यादिभक्तो यद्यस्मादीशो भयंकरः । इति कल्पयतस्तस्मादमयं जायते भयम् ॥ ६८॥ तत्त्ववेत्यादिवाक्पमवतारयितुं भूमिकां करोति । ईशितव्यादिति । यस्मा- मद्विच्छेदादींशितव्याज्जीवाद्विभक्तत्वेन दृष्टः सन्नीश्वरो विभागदर्शिनी भयं- करों भवति तस्मादभयमेव ब्रह्म विभागेन परिकल्प्य विभक्तं पश्यतस्तदेव भयं जायते भेददर्शनस्य भयकारणत्वादित्यर्थः ॥ ६८ ॥ १(क. ग.) वेदितृल। २ (क. ख.) 'च्छिद्रं यः। ३ (ड.) श्यं भव- तीत्ये।। (च.) श्यं भवत्ये । ४ ( क. ख.) देवच्छृत्य। ५ (ग. घ.) 'रेद। ६ (क, ख.) वीये भ। ७ ( क. ग. प.) को मद्य। ८ (अ.) 'न्मच्छब्दि. वादी। ९ (च.) 'गेति ।

·[दपायां सुरेश्वराचापंकृतं तैत्तिरीयोपनिपद्धाप्पवार्तिकम् । अहो बलमविद्याया अतिशेते न कश्चन । अग्न्यादिभयहेतोर्या ब्रह्मणोऽपि भयंकरी ॥ ६९॥ यौवाभयमात्मा चेत्कुतस्तस्य भपमित्याशइचाविद्यासामादित्पाद । अहो इति ॥ ६९ ॥ निर्भयो भयकृदेव ईश्वराणामपीश्वरः । भयं तस्यापि जनयेनाज्ञानस्यास्त्यगोचरः ॥७०॥ मविघासामथ्यं प्रपञ्चयति । निर्भय इति ॥ ७० ॥ यज्ज्ञात्वा विन्दते विद्वानभयं हीत्यवादिपम् । तत्त्वेवाभयकृद्ब्रह्म स्यान्मोहादात्मनो अयम् ॥ ७१ ॥ उक्तधै तत्त्वेव भयमितिवाक्यभागं विभजते । यज्ज्ञात्वेति ।। ७१ ॥ निषिद्धदृश्यत्वाद्येकमभयं मोहनिह्नवात् । यत्तस्यैव भयं तस्यादविद्यावशवर्तिनः ॥ ७२ ॥ तदेव स्पष्टपति । निपिद्धति ।। ७२ ॥ अपि वालाग्रमात्रेण विदुपः प्रत्यगात्मनः । भिन्नं ब्रह्मेतिसंमोहादात्मैवास्य अयं भवेत् । व्याख्यानं वा पुरोक्तस्य च्छिद्रस्य क्रियतेऽनया॥७३॥ विदुषो मन्वानस्यतिभागं योजयति ! अपीति । प्रत्यगात्मनः सकाशादीप- न्मात्रेणापि भिन्नं ब्रह्मेति पश्यतः संमोहवशवर्तिनो मोहादात्मैव भयं भवती- स्पर्धः । अविद्याया मास्ति दुष्करमित्येवं परत्वेन तत्त्ववेत्यादिवाक्यं व्याख्याय व्याख्यानान्तरमाह । व्यारूपानं वेति ।। ७३ ॥

·१३७ ससमः खण्डः७) आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । अमन्वानस्य तद्ब्रह्म विदुषोऽपि भयंकरम् ॥७४ ॥ वेद्यवेत्तृत्वशून्यत्वाविद्वत्ताऽपि तमोमयी। रजतत्वादिवच्छुक्तावमन्वानो भवेदतः ॥ ७५ ॥ व्याख्यानमकारमेव प्रकटयति । अमन्वानस्येति । यथा शुत्पादौ रजतत्वा- दि तमोमयं वरतुनो नास्ति तथा ब्रह्मण्यात्मनि विद्वत्ताऽपि तमोमयी वस्तुतो न विद्यते ब्रह्मात्मनों' वेद्यवेत्तृत्वविभागशून्यत्वादतश्चावेद्यं ब्रह्मात्मत्वेनामन्वानो यो भवेत्तस्यैकत्वेन ब्रझामन्वानस्यावेद्यमेव तद्वेद्यतया भिन्नत्वेन पश्यतोऽपि भयंकरमापद्यते । अन्यथादर्शित्वादित्यर्थः ।। ७४ ।। ७५ ।। यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति हि श्रुतिः ॥ ७६ ॥ पेयवेत्तृत्वशून्यं ब्रह्मेत्यत्र श्रुत्यन्तरमुदाहरति । यस्पेति ॥ ७६ ॥ अन्यदेव हि तवेद्यादवेद्यादन्यदेव तव । वेद्यवेत्तृदयाच्चान्यदितिश्रुत्यनुशासनम् ॥ ७७ ॥ उदाहतश्रुत्पन्तरस्य विवक्षितमर्थमाह । अन्पदेवेति ॥ ७७ ॥ वेद्यावेद्यात्मता. यस्माच्छब्दाद्यर्थानुपातिनी । वेद्यवेत्तृत्वमप्येवमन्यथा तदसंगतः ॥ ७८ ॥ ग्रमात्मनो वैद्यत्वमवेद्यत्वं वेत्तृत्वं च नास्तीत्पत्र श्रुतिमुदाहृत्य तत्रैव श्रुतिसि- द्वेऽर्धे युक्तिं समुच्चिनोति । वेद्येति । ज्ञानोदये वेद्यरूपता जडेपु शब्दार्थेष्वनुपवि- इयवर्तते ज्ञानानुदये च तदविपयत्वमवेद्यात्मत्वं तेष्वेव तिष्ठति । एवमेव वेद्ये- प्वर्येषु वेत्तृत्वं ज्ञानकर्तृत्वं च साभासान्तःकरणस्य परिणामवतो जडस्यैव युज्यते यस्मादात्मनः संविदेकतानस्याजडस्य वेद्यत्वादि नोपपद्यते तस्मात्तस्य कूटस्थदृष्टिरूपस्य सिद्धमविपयत्वमित्यर्थः । यद्यात्मनो वैद्यत्वाद्यभ्युपगम्येत तदा तस्य कूटस्थाद्वपष्टिब्रह्मत्वं शास्त्रसिद्धमसंबद्धमापयेतातो न तस्य वेद्यत्वा- दीत्युक्तामेव युक्ति व्यक्ति । अन्यथेति ॥ ७८ ॥ १ (ग. घ.) नोर्वेद्य । २ (ड.) वेदितृत्व। ३ (ग. घ.) त्वेन म। ४ (ग. प.) ता या स्यात्सा शब्दार्था'। ५ (ग. घ.) "त्मनोवेध। ६ (क. ख.) त्वं च। ७ (क. ख. च.) 'बाद्यर्थे । ८ (ग. घ.) मविद्या । ९ (ग. घ.) 'त्मकं तें।

·विनावस्या १३८ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपनाप्यवासिकम् । व्युत्थाप्य वेद्याविद्याया वेत्तुश्चाज्ञानकल्पितात् । तदन्येभ्यश्च जानीयादहं ब्रह्मेतिवाक्यतः ॥७९॥ आत्मनः सर्वविशेपंविलक्षणत्वे कथं प्रतिपत्तव्यतेत्याशइचाह । व्युत्था- प्येति । वेद्यं विद्यावेत्तेति त्रयमवेद्यमविद्याऽवेत्तेति च त्रयं तस्मादेतस्मादज्ञानक- ल्पितादशेपात्पृथकृत्पाऽऽत्मानं तत्त्वमस्पादिवाक्पादहं ब्रह्मास्मीति विद्यादेन तु सविशेषतया दृष्टं ब्रम भयावहं भवतीत्यर्थः ७९॥ इति सप्तमः स्वण्डः ॥७॥ यथोक्तबोधविरहादीश्वराणामपीश्वराः । प्रतीचो ब्रह्मणो भीताः स्वकर्माणि प्रकुर्वते ॥ ८० ॥ ब्राह्मणोक्तेऽर्थे तदप्येप श्लोको भवतीति मन्त्रगवतार्य भाषाऽस्मादित्यादि श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे । यथोक्तेति ॥ ८० ॥ वातादयो महावीर्याः स्वतन्त्रों वाहुशालिनः । तेऽपि भीताः प्रवर्तन्ते ब्रह्मणोऽपि महत्तमाः॥ ८१ ॥ उक्तमेव मपञ्चयति । चातादय इति ।। ८१ ॥ यस्माद्ब्रह्मण आनन्दागीता वातादयोऽवशाः । स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते भृत्याः स्वामिभयादिव ॥ तस्याऽऽनन्दस्य मीमांसा विचारः क्रियतेऽधुना ॥८२॥ सैपाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवतीतिवाक्यं व्याचष्टे । यस्मादिति ॥ ८२ ।। उत्कर्षतरहीनोऽसौ य आनन्दोऽधिगम्यते ॥ ८३॥ . दृष्टः सातिशयस्तावदानन्दः कर्महेतुकः। • आब्रह्मनरपर्यन्ते लोकेऽस्माभिः प्रमाणतः॥८४॥ यो विचारेणाऽऽनन्दोऽधिगम्यतेऽसावुत्कीपकर्षरहितः सर्वविशेषवर्जितो निरतिशयो भवतीतिविचारसिद्धानन्दस्य स्वरूपं कथयति । उत्कपैति ॥८॥ ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वे कथं प्राणिनिष्ठानन्दस्य सातिशयत्वप्रतीतिरि- त्याशय कर्मफलभूतानन्दस्य सातिशयत्वं प्रतिभातीत्याह । दृष्ट इति ॥४॥ १ (क. ख.) पणवि'। २ (ड.) याय म। ३ (6.) "दितिश्लो। ४ (ड. श्रा बहु। ५ (ग. घ)न्दस्व। ६ (ग. घ. ट. च.) "णिवान । ) ·नटमः खण्डः८] आनन्दगिरिकृतीकासंचलितम् । उत्कृष्यमाणो यत्रायं परां निष्ठां प्रपद्यते । जनापन्नादिमध्यान्तं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥ ८५ ॥ ब्रह्मादिषु मनुष्यपर्यन्तेपु सातियशश्चेदानन्दो दृश्यते तहि बरमानन्दोऽपि सातिशयः स्यादानन्दत्वाविशेषादित्याशय निरतिशयानन्दं ब्रह्माहमस्मीति- निर्धारणार्थ ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वमाश्रयितव्यमित्याह ! उत्कृष्यमाण इति ।। ८५ ॥ ब्रह्मादिनरपर्यन्तं पुण्यकर्मानुरूपतः । उपजीवति लोकोऽयं यस्याऽऽनन्दस्य विग्रुपम् ॥८६॥ तर्हि सातिशयानन्दो निरतिशयानन्दधेत्यानन्दभेदमसक्तिरित्याशङ्कचैतस्यै- वाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुत्या परिहरति । ब्रह्मादीति । स एव ब्रह्मानन्दः शुभकर्मजनितबुद्धिवृत्त्यपच्छिन्नः सातिशयोऽनवच्छिन्नो निरतिशय इति न भेदमसक्तिरित्यर्थः ।। ८६ ॥ उत्तरोत्तरवृद्धयैवं मनुप्यादधि तं वयम् । प्रतिपद्यामहे साक्षादानन्दं स्वात्मनि स्थितम् ॥८७॥ कल्पितेन सातिशयानन्देन निरतिशयानन्दस्याकल्पितस्य पतिपत्तिरित्युपा- यौपेयभावमुपन्यस्यति । उत्तरोत्तरेति । वक्ष्यमाणेन प्रकारेण मनुष्यादारभ्योपरि- टाब्रह्मपर्यन्तमुत्तरोत्तरभूमौ शतगुणाभिवृद्धिद्वारेण निरतिशयानन्दं स्वात्मनि 'पर्यवसित स्वरूपत्वेनापरोक्षतया प्रतिपद्यामहे तेन विचारद्वारा निरतिशयानन्द- पत्पग्भूतब्रह्ममतिपत्तिरित्यर्थः ।। ८७ ॥ विपयेन्द्रियसंवन्धसमुत्थो वा भवेदयम् । लौकिकानन्दवत्स्यादा सर्वसाधननिस्टहः ॥.८८ ॥ विचारस्वरूपं दर्शयति । विपयेति ॥ ८८ ।। तत्र लौकिक आनन्दो वाह्याध्यात्मिकसाधनः। संपनिमित्तो यो दृष्टः सैपेति स इहोच्यते ॥ ८९॥ संपाऽऽनन्दस्यत्यत्राऽऽनन्दशब्दार्थमाह । तनेति ।। ८९ ॥ १ (ख. उ.) पिनु । २ (ग. व. ङ. च.) शयमान। ३ ( क. ख. ) १ .. स्वम्ब।

·[ब्रावस्या - सुरेश्वराचार्यकृतं तेत्तिरीयोपनिषदाप्यवानिकम । उत्कृष्यमाणेनानेन ह्यस्मद्गोचरवर्तिना। असाधनमसाध्यं तमानन्दं व्याचचक्ष्महे ॥ ९० ॥ किमिति कर्मफलं मुखमानन्दशब्देनोच्यते निरतिशयानन्दमह्मादमस्मीवि- भतिपत्तरेवाभिमेतत्त्वादित्याशइत्याऽऽह | उत्कष्यमाणेनेति ॥ १० ॥ निष्ठां सातिशयं यस्मात्स्वतोऽनतिशयात्मनि । गच्छदीक्षामहे यस्मादेवमानन्द ईक्ष्यताम् ॥११॥ सातिशयानन्देन निरतिशयानन्दस्प प्रतिपत्तिमेव दृष्टान्तेन स्पष्टपति । निष्ठामिति । सातिशयं परिमाणादीतिशेषः । द्वितीयो यस्माच्छब्दस्तस्मादि- स्पस्मिन्नधै द्रष्टव्यः ।।९१ ॥ येयं सातिशया संख्या संख्येयार्थावसायिनी। यथैवमस्मदानन्दः स्यात्परानन्दनिष्ठितः ॥ ९२ ॥ उक्तमेव दृष्टान्तदान्तिकरूपमर्थ समर्थयते । पेयमिति ।। ९२ ॥ आविष्करिष्यन्त्याहात इममर्थ श्रुतिः स्वयम् । बहिप्प्रवणदृष्टीनां स्वतोऽसामर्थ्यदर्शनात् ॥ ९३ ॥ उक्तस्पैव निरतिशयानन्दस्प प्रतिपादकत्वेन पुवा स्पादित्यादिश्रुतिमववा- रपति । भाविष्करिष्यन्तीति । यतः सातिशयानन्देनाऽऽनन्दो निरतिशपो गम्पतेऽतश्चममेव निरतिशयानन्दारुपमर्थ सातिशयानन्दद्वारेण प्रकटीकरिष्प- न्धी श्रुवि वा स्पादित्याचाहेतियोजना । ननु निरतिपानन्दस्प स्वप्रकाश प्रत्पगात्मभूतस्प स्वारस्पेन समधिगविसंभवादनधिका सातिशयानन्दोक्तिरिति नेत्याह । वहिरिति ।। ९३ ॥ युवा प्रथमवयाः स्पायूनः सायुवेतिकिम् । पञ्चविंशाब्दिकः साधुरिति साधुयुवोच्यते ॥ ९४ ॥ एवं तात्पर्यमुक्त्वा युवशब्दार्थमाह । युवेति । साधुयुवेत्पत्र यूनः साधुरिति विशेषणं किमर्थमिति पृच्छति । यून इति । तत्रोत्तरं वक्तुं प्रथम प्रथमवयस्त्वं पूर्वोक्तं भकटपति । पञ्चविंशेति । साधुश्चासौ युवा चैति व्युत्पत्त्या साधरितिपूर्वो- तस्य पूनो विशेषणमिति तावदाह । साधुरितीति ॥ ९४ ।। १ (ग. घ. प.) पचिरें। २ (रु.) शयस्यान'।.३ (ग.) 'शात्मकः । ४(क.ख.ग.) प्रथम ·अष्टमः खण्डः] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । मिथः सव्यभिचारित्वात्साधुयौवनयोरतः । विशेषणमिदं तस्मात्पुनः साधुयुवेति हि ॥ ९५ ॥ इदानी प्रश्नस्पोत्तरमाह । मिथ इति । युवत्वं परित्यज्य स्थविरे साधुत्व दृश्पते । सातत्व विधयोन्मादवति पञ्चविंशाब्दिके यथेष्टचेष्टाविशिष्टे युवत्वमुपल- भ्पते । अतः साधुपौवनपोरन्पोन्यव्यभिचारित्वाचूनः साधुरितिविशेषणमर्थ- वदति तस्माद्विशेषणवैयर्यचोचं नास्तीत्यर्थः ॥ ९५ ॥ अध्योति सर्वमध्येयमतोऽध्यापक उच्यते। क्षिप्रकार्यतिशायित्वादाशिष्ठोऽसौ भवेदतः ॥१६॥ अध्यापकशब्दार्थमाह । अध्येतीति । आशिष्ठशब्दार्थमाह । क्षिमेति । शिमका- रिपु मध्ये स्वयमतिशयवत्वादिति यावत् । अतःशब्दस्तु पञ्चम्या संवध्यते।।१६।। समग्राशेषचार्यको दृष्टिः परिकार्यते । अभिभूय यतः सर्वान्वलिनो वर्तते ततः ॥ बलिष्ठस्तेने विवद्भिः कीर्त्यते पृथुकीर्तिभिः ॥ ९७ ॥ विष्ठशब्दार्थमाह । समग्रेति । बलिपशब्दं पोजयति । अभिभूपेति । तेन चातिरेकेणेति यावत् ।। ९७ ॥ यावदाध्यात्मिकं किंचित्पुंभिरापेक्ष्यते. क्वचित । दृष्टादृष्टेष्टभोगाय तेन सर्वेण संयुतः ॥१८॥ पुर्वत्यादिवाक्यस्याक्षरार्थमुक्त्वा सासर्यार्थमाह । यावदिति ॥ २८ ॥ तस्येयं पृथिवी सर्वा पूर्णा वित्तस्य चेद्भवेत् । इति साधनमुक्तं स्यादृष्टादृष्टार्थकर्मणः ॥ ९९ ॥ बाझोपकरणैरपि संपनत्वमनन्तरवाक्यावष्टम्भेन दर्शयति । तस्पेति । यदि यथोक्तवित्तसंपतिस्तदा बाघसाधनसंपत्तिरित्यर्थः । वाक्पत्रयार्थमुपसंहरति । इतीति । साधनमित्याध्यात्मिकं बाह्यं चेत्युमयं साधनं गृह्यते ॥ ९९ ।। वारािध्यात्मिकैश्चैव संपवः साधनैः पुमान् । लभते यमसौ हादं नरानन्दः स उच्यते ॥ ५००। स एको मानुए आनन्द इत्यम्पार्थमाह । बाहोरिति ।। ५००। १ (ग. प. च.) मश्नोत्त। २ (३.च.) धूय चोन्मा ! ३ ( क.) धुत्वयौं। ४ (ग. य ) यध्ये चो। ५ (क. .) कार्याति ६ (इ.) न तद्विद्भिः ७ ( ग घ, .) संपूर्तिरि ८ (ख. इ.) 'वं सं। ..

·[प्रमावल्या १४२ मुरेश्वराचार्यकतं तैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । य एते शतमानन्दा मानुपाणां समाहृताः। नरगन्धर्वकाणां स्यात्तापानेकः प्रमाणतः ॥ १॥ ते ये शतमित्यादिवास्यद्वयस्यार्थमाह । य एत इति ॥१॥ मुगन्धिनः कामरूपा अन्तर्धानादिशक्यः । नृत्यगीतादिकुशला गन्धर्वाः स्युनुलौकिकाः ॥२॥ मनुष्यानन्दापेक्षया शतगुणितो मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दो भवतीत्यत्र कारणं वक्तुं मनुष्यगन्धर्वस्वरूपमाह । मुगन्धिन इति ।। २॥ भूयोइन्दप्रतीपातशक्तिसाधनसंपदा । नारंगन्धर्विको भूयानानन्दो मानुपादधि ॥३॥ तेपामानन्दाधिक्ये विवक्षितं कारणमाहाभूपोद्वन्द्वति । भूयतां द्वन्द्वानां प्रति- घाते प्रतिक्षेपे शक्तिश्च साधनानि च तेषां संपदा सामयेति यावत् ।। ३ ।। आविरिश्चाद्भवेदेवं पूर्वरमादुत्तरोऽधिकः । सहस्रदशभागेन द्युत्तरोत्तरतः क्रमाद ॥४॥ यथा मानुपानन्दान्मनुष्यगन्धर्वानन्दस्य शतगुणमाधिपं साधनवहुत्वादु- क्तमेव हिरण्यगर्भपर्यन्तं पाठक्रमानुसारेणोत्तरोत्तरभूमौ पूर्वपूर्वापेक्षया सतगु- णितः सन्नानन्दः साधनबहुत्त्वमेव प्रयोजकीकृत्य प्रवृत्तोऽस्तीत्यत्तिदिशति । आविरिश्चादिति ॥४॥ श्रोत्रियोऽधीतवेदः स्यात्साध्वाचारः प्रसिद्धितः । कामानुप॑हतात्माऽपि स्यादकामहतस्तथा ॥५॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्पेत्यस्पार्थमाह । श्रोत्रिय इति । तस्य साध्वाचा. रत्वविशेपणं कुत्तो लब्धमिल्याशड्याधीतस्वाध्याये स्वाचारवति वृद्धानां श्रोत्रियत्वमसिद्धेरित्याह । मसिद्धित इति ॥५॥ १. (ग. घ.)'न्दा मनुष्याणां । २ (ड.) क्यस्या । ३(ड.) 'स्मान्य। ४ (ग. घ.) "नि ते'। ५ ( क. ख.) मेव हि । ६ । न ·१४३ भटमः खण्डः८] आनन्दगिरिक्तटीकासंवलितम् । मार्यानोगादिरक्तस्य द्युत्तरालादकामिनः । सहस्रदशभागेन मानुपाद्गुणतो भवेत् ॥६॥ इत्येतस्य प्रसिद्धयर्थमादावग्रहणं कृतम् । अकामहत इत्यस्य हेतोरानन्ददृद्धये ॥७॥ मथमे पर्याये श्रोत्रियत्वादेरग्रहणे कारणमाह । माादिति । मनुष्यसंव- धिनः सुखभोगाच्छर्दितान्नादिवद्विरक्तस्य तदपेक्षयोत्तरत्र च मनुष्यगन्धर्वा- नन्दे तत्माप्तिसाधनानुष्ठानव्यतिरेकेणांत्रिव प्राप्तिमिच्छतो मानुपानन्दाच्छतगु- पतो मनुष्यगन्धर्वेण तुल्यः सन्नानन्दो भवेदित्येतस्पार्थस्य प्रतिपत्त्यर्थमकाम- हतत्वादेरग्रहणं प्रथमे पर्याये कृतं ततश्च मानुपागोगाद्वैराग्यहेतोर्मनुष्यगन्धर्वण तुल्यानन्दलाभान्मानुपाद्विरक्तस्य मनुष्यापेक्षपा मुखविवृद्धिसिद्धयर्थं श्रोत्रि- यस्य चाकामहतस्येत्यादौ नोक्तं यदि प्रथमपर्याय एवाकामहतो गृह्येत तदा तस्य सार्वभौमानन्देनाऽऽनन्दः समः स्यात् । ततश्च व्याघातो मानुपानन्दे विरक्तो मानु- पानन्दभोगभागी चेति ततो मनुष्यगन्धर्वानन्देन नुल्यमानन्दं मनुष्यानन्दा- द्विरक्तस्प दर्शयितुं प्रथमपर्याये श्रोत्रियत्वादेरग्रहणमित्यर्थः ॥ ६॥ ७ ॥ श्रोत्रियाजिनत्वे दे सर्वत्रैव समे अपि । कामानुपहतत्वस्य वृद्धौ लादो विवर्धते ॥ ८॥ श्रोत्रियत्वमवृजिनत्वमकामहतत्वमित्येतानि त्रीणि मुखमाप्तौ साधनानि तेष्ववान्तरविशेषमाह । श्रोत्रियेति । अपिशब्दो द्विशब्देन सर्वशब्देन च संबध्यते । एक्शब्दस्तु समशब्देन संबन्धनीयः । कथं तर्हि मुखवृद्धिरित्या- शश्याऽऽह | कामेति ॥ ८ ॥ यतोऽकामहतत्वं स्यात्सर्वातिशयिनोऽनसा। मुखस्य प्राप्तये तस्मात्तदेवोत्कृष्टिकृद्भवेत् ॥ ९ ॥ तदेव स्पष्टयति । यत इति । निरतिशयानन्दमाप्तौ निरतिशयाकामहतत्वं यतो हेतुस्तस्मादानन्दस्यावान्तरोत्कर्षोऽपि तस्यैवाकामहतत्त्वस्यावान्तरोत्कपाधीनः स्यादित्यर्थः ॥९॥ १ (ग. घ.) द्रुणितो । २ (ग. घ. ङ.) व विर। ३ (ग. घ.) णात्र प्रा ४ (ग. घ.) थमे प१५ (क. ख ) तले स्या।

·[ब्रह्मवश्या - मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । तस्माद्यथोदितानन्दप्राप्तये साधनत्रयम् । श्रोत्रियाजिनले दे तथाकामहतात्मता ॥ १०॥ श्रोत्रियत्वादीनां त्रयाणामवान्तरविशेपमुक्त्वा साधारण रूपमाह । तस्मा- दिति । श्रुतत्वाविशेपादित्यर्थः । अजिनत्वं यथोक्तकारित्वं तदत्रानुक्तमपि भुत्पन्तरसिद्ध संगृह्यते ॥ १० ॥ तुल्ये आब्रह्मगः पूर्व उत्कर्पस्तूत्तरस्य च । अकामहततैवातः पूर्वाभ्यां साधनं परम् ॥ ११ ॥ यदुक्तं श्रोत्रियाजिनत्वे व सर्वत्रैवेत्पादि तदेव स्पष्टयति । तुल्ये इति । श्रोत्रियत्वावृजिनत्वयोस्तुल्यत्वमुत्कर्पश्चाकामहतत्वस्येति स्थिते फलितमाह । अफामहततेति ॥ ११ ॥ चिरकालस्थितिर्येषु पितृलोकेपु ते स्मृताः । चिरलोकलोकास्तेऽपि स्युः पितृश्रादादिकारिणः॥१२॥ स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्द इत्यत्र पितृणां चिरलोकलोकत्वं विशेषणं तदुपपादयति । चिरकालेति । के ते चिरकालं पितृलोकेषु वसन्ति सानाह । तेऽपीति ॥ १२ ॥ आजानो देवलोकः स्यात्तजा आजानजाः स्मृताः। स्मार्तकर्मकृतस्तत्र जायन्ते देवभूमिपु ॥ १३ ॥ स एक आजानजानां देवानामित्यादावाजाने शब्दार्थमाह । आजान इति । केषां देवलोके जातत्वमित्युक्ते वापीकूतटाकादिमुकृतकारिणामित्याह । स्मातेति ॥ १३ ॥ कर्मणैव त्वविद्वांसो ये जाताः मुरसामु । कर्मदेवांस्तु तान्विद्याद्देवांश्चोत्तरमार्गगान् ॥ १४ ॥ स एकः कर्मदेवानामित्यादौ कर्मदेवशब्दार्थमाह । कर्मणैवेति । कर्मशब्देना- ग्रिहोत्रादि केवलं कर्म गृह्यते। स एको देवानामित्यादौ देवशब्दार्थमाह । देवानिति। देवाः समुच्चपकारिणो देवयानमार्गगामिनो देवान्विद्यादितिसंबन्धः ॥ १४॥ १ (ग. घ.) न्तरं सि! २ (क. ख. च ) "नजश। ३ (क. ड.) देवास्तु ।

·नामः खण्डः] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । १४५ त्रैलोक्यदेहश्चात्र स्यादिराडेव प्रजापतिः। . समष्टिव्यष्टिरूपश्च ब्रह्मेह परिगृह्यते ॥ १५॥ स एकः प्रजापतेरानन्द इत्पादौ मजापतिशब्दार्थमाह । त्रैलोक्येति। स एको अझण आनन्द इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य सूत्रात्मविपपत्वमाह । समष्टीति ॥ १५ ॥ त एते सर्व आनन्दा यत्रैकत्वं व्रजन्ति नः । कामश्च तनिमितोत्थो ज्ञानं यच्च दयात्मकम् ॥१६॥ तथाकामहतत्वं चं निष्ठां यत्र प्रपद्यते । तमानन्दं विजानीयादमनाऽनेन वाक्यतः ।। १७ ॥ तथाऽपि कथं निरतिशयानन्दसिद्धिरित्याशयाऽऽह । त एत इति । पत्र हिरण्यगर्भानन्दात्परस्मिन्नानन्दे गणनं व्यावर्तते यत्र चाऽऽनन्दाः सातिशयाः सर्वे पर्यवस्यन्ति यत्र च कामः सातिशयविषयः सहेतुको ज्ञानाद्राध्यते ज्ञानं च सातिशयं सर्व यस्य ज्ञानानिवर्तते तमानन्दमनतिशयं ब्रह्मात्मत्वेन सातिशयेन निरतिशयस्यानुमानमित्युक्त्वाऽनुमानानुगृहीतेन तत्त्वमस्पादिवाक्येनाहम- स्मीति जानीयादित्यर्थः ॥ १६ । १७ ॥ आनन्दानन्दिनोश्चात्र न भेदः स्यान्मनागपि । श्रुत्यैवापोदितो यस्माच्छिद्रं कुर्वन्मनागपि ॥ १८॥ फर्मफलानन्दतद्वतोरिव ब्रह्मानन्दतद्वतोरपि भेदात्कथं यथोक्तमानन्दं ब्रह्मा- स्मत्वेन जानीयादित्याशयाऽऽह । आनन्देति । अत्रेति ब्रह्म गृह्यते । ब्रह्मणि स्वल्पमात्रस्यापि भेदस्याभावे हेतुमाह । श्रुत्यैवेति ॥ १८ ॥ न साधनमयं किंचित्स्वात्मसिद्धावपेक्षते । स्वतःसिद्धरविद्याया हानमात्रमपेक्षते ॥ १९॥ ब्रह्मानन्दस्पापि कर्मफलानन्दवदेव साधनसव्यपेक्षत्वागिन्नतेत्याशङ्कयाऽऽह । न साधनमिति । प्रत्यग्भूतस्य ब्रह्मानन्दस्य स्वतःसिद्धत्वेन सर्वेपामानन्दरूपता किमिति न भातीत्याशइयाविद्यावृतत्वादित्याह । अविद्याया इति ॥१९॥ १ (ग. प.) च यत्र निष्टां प्री २ (ग. घ.) वय॑ते । ३ (च.) नव्य।

·(वनवायो १४६ मुरेश्वराचार्यकृतं तेत्तिरीयोपनिपनाप्पवार्तिकम् । गुरुमारावसनस्य भारापनयतो यथा । उत्कृप्यते क्रमात्स्वास्थ्य स्वात्मन्येवं तमःक्षयात् ॥२०॥ स्वरूपत्वेन माप्तस्यैवाऽऽगन्दस्पाविद्यानिवृत्तिमपेक्ष्याभिव्यक्तिरित्युक्तं दृष्टा- न्तेन स्फोरपति । गुरुभारेति ॥ २० ॥ अथेदानीं परीक्षाया अद्वैतानन्दलक्षणम् । उपसंहियते साक्षात्फलं साधननिस्टहम् ॥२१॥ स यश्चापमित्यादिवाक्पत्रपस्य तात्पर्यमाह । अथेति सैपानन्दस्पेत्यादी सातिशयानन्दद्वारा निरतिशयानन्दमनुमाय यबम निरतिशयानन्दात्मकं निर्धारितं तदत्राऽऽत्मत्वेन संक्षिप्य प्रतिपाधत इत्यर्थः ।। २१ ॥ निर्धूताशेपसंसारः सत्यमित्यादिनोदितः। व्युत्थाप्यासत्यज्ञानादेर्बुदौ चाऽऽत्मनि दर्शितः॥२२॥ न केवलं विचारफलोपसंहारार्थमिदं वाक्यं किंतु सत्यज्ञानादिमन्त्रार्थोपसंहा- रार्थमपीत्याह । निधूतेति । यो हि परमात्मा सत्पज्ञानादिवाक्पेन सत्यादि. लक्षणो दर्शितः स एव यो वेद निहितं गुहायामिति बुद्धी चाऽऽत्मनि बुद्धि स्वरूपे भविष्टो निर्दिष्टः । स एव चात्र स यथायमित्यादावुपसंहिपत इत्यर्थः॥ २२॥ निप्कृष्याविद्योत्संगस्थात्तत्साक्षिणमनात्मनः । साक्षात्तेनैव तं विद्मः प्रात्यक्ष्यात्सोऽयमित्यतः ॥२३॥ सत्यज्ञानादिवाक्यार्थस्यात्रोपसंहारे किं फलतीत्यपेक्षायामाह । निष्कृष्येति । अविद्योत्संगस्थादविद्याकार्योदहंकारादेरनात्मनः सकाशोत्तत्साक्षिणं विविच्य गृहीत्वा तेनैव सत्पज्ञानादिरूपेण ब्रह्मणा तमात्मान साक्षादेव विद्या इति योजना। सत्यं ज्ञानमित्यत्रैकत्वेनोपक्रम्प स यश्चायमित्यादौ तेनैवोपसंहियते । ब्रह्मात्म- नोरेकत्वज्ञानदृढीकरणार्थमित्यर्थः । वाक्पनयतात्पर्यमित्यमुक्त्वा प्रथमवाक्य- गतमयंशब्दं व्याकरोति । प्रात्यक्ष्यादिति । बुद्धिसाक्षिणः स्वयंमकाशत्वेना. परोक्षत्वादयमिति सं निर्देशा) भवतीत्यर्थः । अतःशब्दस्य पूर्वपश्चम्या संबन्धः ॥ २३ ॥ १ (क. ख.) स्फोटय। २ (ग. घ.) 'दं कि । ३ (ग, घ.) क्षणेन । ४ (घ.) नः प्रत्यक्षारसोऽ। ५ (क. ख.) यहि । ६ (ग. घ.) शारसा ७(ष. र.) 'ति । मन्यक्षादि। ८ (ग. प.) मनि।

·१४७ म. सण्ड आनन्दगिरिकतटीकासंबलितम् । जकामहत इत्येवं निरखद्योऽभिधीयते । तस्यामसत्यां तद्ब्रह्म स्वयमेवानुभूयते ॥ २४ ॥ श्रोत्रियम्य चाकामहतस्पेत्यन्त्ये पर्याये ज्ञानान्निरस्ताविद्यस्य प्रत्यगात्मनः सनिहितत्वादपि ब्रह्मात्मा प्रत्यगात्मैवायंशब्देन निर्दिश्यत इत्याह । अका- महत इत्येवमिति । विद्यया निरविद्यत्वं चेदुच्यते कथं ताद ब्रह्मसिद्धिरिति वनाऽऽह । तस्यामिति ॥ २४ ॥ जज्ञातं ज्ञायते यत्र प्रमातृत्वाद्यनिहूनवार । तत्र मानान्तरापेक्षा न स्वतोऽवगमात्मके ॥ २५ ॥ ग्रह्म स्वयमेव सिध्यतीत्ययुक्तं तस्य वस्तुत्वेन घटादिवन्मानान्तरसापेक्षत्वा; नुमानादित्याशइय जहत्वोपायमैवमित्याह । अज्ञातमिति ॥ २५ ॥ प्रमैवात्मात्मिका यत्र त्वनन्यानुभवात्मिका। नात्र मानान्तरापेक्षा सैवानस्तमितोदिता ॥ २६ ॥ साधनव्याप्तिपरिहारार्थ नसतोऽवगमात्मक इत्युक्तं तत्मपञ्चपति । ममैवेति । श्रुतिः स्वविषयमात्मानमविपयत्वेनैव बोधयन्ती तद्गता विद्यानिवर्तकत्वेन तत्र भविशतीतिभावः ॥ २६ ॥ आधेयार्थप्रधानेयं सप्तमी पुरुषात्परा । योऽयमित्यादिना तदच्छृतिरेवं प्रमादिनी ॥२७॥ वाक्पदयेऽपि सप्तमीपयोगस्याधारप्रधानत्वाभावानोपासनापरत्वमाधेयात्म- मह्यपरत्वात्तु तयोरेकत्वपरत्वं पुरुषग्रहणस्यादित्योपलक्षणत्वादित्यभिमें- त्याऽऽद | आयेयेति । आधारार्थत्वं परित्यज्याऽऽधेयप्रधाना सप्तमी न दृष्टेत्या- शङ्कय योऽयं विज्ञानमयः प्राणेबित्यत्राऽऽधेयात्मप्रधाना सप्तमी दृष्टेत्याह । योऽपमित्यादिनेति ॥ २७ ॥ अकामहतधीगम्यो योऽयंबुद्धेः सदेक्षकः । अयं पुरुष इत्यत्र स एव खभिधीयते ॥२८॥ स पश्चायं पुरुष इतिवाक्यस्य त्वंपदलक्ष्पमर्थमुक्तमुपसंहरति । अका- मेति ॥२८॥ १ (ग प ) 'दित्याऽऽ ।

·(ब्रह्मवल्या सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्माष्पचार्तिकम् । प्रध्वस्तास्मद्विभागश्च रोचिप्णुर्यश्च भास्करे । मूर्य आत्मेतिमन्त्रोऽपि योऽसाविति च साक्ष्यथ॥२९॥ यश्चासावादित्य इतिवाक्यस्य तत्पदलक्ष्यारिपपत्वमाह | मध्वस्तेति । आदित्यमण्डले परमात्मा सन्निहितोऽस्तीत्यत्र श्रुतिस्मृती प्रमाणयति । सूर्य इति ॥ २९ ॥ क्षेत्रज्ञेश्वरभेदेन ह्यभिन्नं वस्त्वविद्यया । तस्मात्तहानतश्चैक्यं घटेतरखयोरिख ॥३०॥ स एक इतिवाक्पस्प तात्पर्यार्थमाह । क्षेत्रक्षेति । अभिन्नमेव वस्तुतोवस्तु क्षे. प्रजश्वेश्वरश्चेत्यविद्यया भिन्नं यस्माद्भासते तस्मादविद्यानिरासद्वारा घटाकाशम- हाकाशयोरिव जीवेश्वरयोरक्यमत्र बोध्यमित्यर्थः ॥ ३० ॥ मूर्तीमूर्तात्मकस्यास्य द्युत्कर्षः परमो रविः । स्वान्तर्गतेन तस्यैक्यं तनिमित्तनिषेधतः ॥३१॥ आदित्पाधारं तत्पदार्थमुक्त्वा त्वंपदार्थ चान्तःकरणाधारमुपदिश्य तयोरे- क्यकथने फलितमाह । मूर्तेति । भूतपञ्चकस्य प्रधान कार्य तद्गतेन लिड्डेन सहादित्यमण्डलं तत्र सन्निहितस्प ब्रह्मणस्तत्पदार्थस्य साक्षिणा त्वंपदार्थेनेक्य- मध्यारोपितोत्कीपकर्पकारणाविद्यानिराकरणेनान बोध्यत्ते ततश्चाऽऽदित्याधा- तदर्थस्पोत्कृष्टत्वं त्वमर्थस्प चान्तःकरणाधिकरणत्वेन रागादिकलुपित्तत्वा- निकृष्टत्वमित्याशङ्का न कर्तव्यत्यर्थः ॥ ३१ ॥ अनूद्य स य इयेवमपकृष्टं' नृबुद्धिगम् । उत्कृष्टेनेश्वरेणाथ विशिनष्टयहिरज्जुवत् ॥ ३२ ॥ तत्त्वंपदार्थपोरेकत्वबोधनमकारमत्राभिप्रेतं प्रकटयति । अनूयेति । यथा यः सर्पः सा रज्जुरित्युच्यते तथा बुद्धिस्थमपकृष्टत्वेन कल्पितं त्वंपदार्थमनू- द्याऽऽदित्यमण्डलस्थेन प्रकष्टतया कल्पितेन तत्पदाधनैक्यमत्र बोध्यते तथा चोकपिकर्पहीनं सच्चिदानन्दात्मक वस्तु परिशिष्टं भवतीत्यर्थः ।। ३२ ॥ १ (च.) सर्यमा २ (क.) नेन । ३ (क. ख.), खयु'। ४ (ग. घ. च.) रमात्रा।

·भष्टमः खण्डः८]
आनन्दगिरिकतटीकासंबलितम् ।
१४९
उत्कृष्टो यदपेक्ष्येशस्तत्तावद्वाध्यते वलात् ।
जहाति पश्चादुत्कर्षमपकृष्टाश्रयो हि सः ॥ ३३ ॥
विशेषणफलं विशदयति । उत्कृष्ट इति । ईश्वरो हि जीवगतमपकृष्टत्वमपेक्ष्य
स्वयमुत्कष्टो व्यपदिश्यते । तच्च जीवगतमपकष्टत्वं जीवानुवादेन तस्य ब्रह्मणा
विशेष्यत्वे व्यावर्तते । ब्रह्म हि जीवस्य विशेषणं तद्गतमपकृष्टत्वं बलादेव बाधते।
उत्कृष्टस्य निकृष्ट प्रति विशेषणत्वायोगाजीवगतापकर्षनिवृत्तौ च ब्रह्म स्वगतमु-
स्कर्ष परित्यजति । तस्यापकर्पसापेक्षत्वादित्यर्थः ॥ ३३ ॥
नादित्यस्थस्तदोत्को नापकृष्टिस्तथाऽऽत्मनि ।
हित्वोभयमवाक्यार्थ नेति नेतीति विन्दते ॥ ३४॥
उत्कर्षापकर्षनिवृत्तावात्मनो ब्रह्मत्वं ब्रह्मणश्चाऽऽत्मत्वं सिध्यतीत्युत्कर्षा-
पकर्षनिवृत्त्यनुवादेन तत्फलं कथयति । नेत्यादिना । विशेषणविशेष्यत्वाव-
स्था जीवब्रह्मणोस्तदेति परामृश्यते ॥ ३४ ॥
उत्कृष्टिवाऽपकृष्टिा नेह स्वात्मनि विद्यते ।
तमोपहतदृष्टीनामुत्कर्षतरवीक्षणम् ॥ ३५॥
उत्कृष्टत्वापकृष्टत्वयोर्वस्तुत्वे कुतो निवृत्तिरित्याशङ्याऽऽह । उत्कृष्टि-
अविद्यैव यतो हेतुरुत्कृष्टयादेन वस्त्वतः ।
जग्धायां विद्यया तस्यां नानात्वं विनिवर्तते ॥३६॥
उत्कदेरविद्याकार्यत्वे फलितमाह । अविथैवेति ॥ ३६ ॥
अतिशेते यतः सर्वानानन्दानाग्रजादधि ।
विकल्पभूमेया॑वृत्तेरैक्यं स्वात्मरविस्थयोः ॥ ३७॥
ज्ञानफलमपकर्पाद्यनर्थनिवृत्तिरेव न भवति किंतु निरतिशयानन्दमाप्तिरपी-
त्याह । अतिशेत इति । अग्रजो हिरण्यगर्भो ब्रह्मा तत्पर्यन्ताये केचिदानन्दा-
स्तान्कर्मफलभूतानशेपानतिशेते यस्मादुपरिष्टाद्व्यवस्थितो निरतिशयो ब्रह्मान-
न्दस्तस्मादात्मन्यन्तःकरणे साक्षित्वेनावस्थितस्य त्वंपदलक्ष्यस्याऽऽदित्यमण्ड-
लेऽवस्थितस्य ब्रह्मणस्तत्पदलक्ष्यस्य निरतिशयानन्दात्मकस्य वाक्यादैक्यमा-
स्थे' तज्ज्ञानाच्च सर्वविकल्पाश्रयस्याज्ञानस्य व्यावृत्तेरनर्थनिवृत्त्युपलक्षितं
निरतिशेयमुखमाविर्भवतीत्यर्थः ॥ ३७ ।।
१ (ग. घ.) स्तदाऽऽत्म। २ (ग. घ.) मुत्कृष्टीत। ३ (ग. घ.) क-
टादे। ४ ( क. ख.) यं यन्ना। ५ (ग. घ. च.) शयं सं।
रिति ॥ ३५॥

·१५० सुरेश्वराचार्यकृतं तेत्तिरीयोपनिपदाप्यवार्तिकम् । [मावस्या सत्यं ज्ञानमिति ह्यस्मादसत्याद्यर्थवारणात् । भेदाश्रयस्य व्याहत्तरेक्यं स्वात्मरविस्थयोः ॥ ३८॥ पदुक्तं ब्रह्मात्मनोरक्यं तदेव साधयति । सत्यमिति । सत्पं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यस्माद्वाक्पाद्ब्रह्मणः सत्यादिरूपत्वविधानादसत्पादेस्थस्य निवारणाज्ज्ञा. नत्वविधानादज्ञानस्य भेदादिकारणस्य निराकरणादात्मनोरक्यं युक्तमि- त्यर्थः ॥ ३८॥ कार्येण रसलाभेन प्राणनायुपपत्तिभिः । अस्तीत्यपाक्रियेतस्य प्राहुर्भाप्यकृतः स्वयम् ॥३९॥ प्रश्नयोरस्ति नास्तीति व्याख्यातत्वादथाधना । आहो विहानमुं लोकमित्यस्यापाक्रियोच्यते॥४०॥ संपति भाष्यकारीयं व्याख्यानमनुवदति । कार्येणेति । सोऽकामयतेत्यादिना मागुक्तोपपत्त्यनुरोधेन ब्रह्मास्तीत्यस्यार्थस्य सिद्ध वादस्ति नास्तीत्येतस्प प्रश्नस्प व्याख्यातत्वादपाकृतत्वादनन्तरमवशिष्टयोः प्रश्नपीपीऽपाक्रिया कर्त- व्या तदवसरे प्राप्ने सत्याही विद्वानित्पादियों द्वितीयः प्रश्नस्तस्यैतस्यापाक्रिया स यश्चापमित्यादिनोच्यते । विद्वानेव ब्रह्म माप्नोतीत्युक्ते चार्थादविद्वान्न मानोती. स्पुताविद्वानित्यादिप्रश्नोऽपि निर्मातो भवतीति स्वयं भाष्पकृतः माहुरिति पातिकपोरक्षरपोजना ।। ३९ ॥ ४०॥ तद्दाणीभानुसंप्लुटबहुलाज्ञानधारहम् । यदाहीत्यादिना मन्ये उतेत्योदेर्विनिर्णयम् ॥४१॥ इदानी स्वव्याख्यानं दर्शयति । तद्वाणीति ॥ ४१ ॥ उताविहानमुं लोकमिति प्रश्नविनिर्णयात् । अस्ति नास्तीति सिद्धः स्यात्प्रश्नयोरपि निर्णयः॥४२॥ उताविद्वानित्यादिमश्नस्योत्तरंपदा ह्येवैप एतस्मिनित्यादिना शब्देनैवोच्यते न त्वादिति स्थिते लाभान्तरमाह । उताविद्वानिति । उताविद्वानित्यादिना प्रश्नयोरुभयोविनिर्णयादस्ति नास्तीत्यस्यापि प्रश्नस्य निर्णयलाभात्रयाणामपि प्रश्नानामत्रैव निर्णयः सिद्धः स्यादिति योजना | असतोऽर्थस्य ज्ञानाज्ञानाभ्यां मुक्तिबन्धयोरयोगाद्यदाहीत्यादि वाक्यं त्रयाणामपि भनानां भवत्युत्तरमि- त्यर्थः॥ ४२ ॥ १(क. ख.) "ति यस्मा। २ (ड.) यास्मीत्य ३ (च.) योगा। ४ (ग. ध )ोऽप५ि (ग. घ.) त्यादिवि।

·अष्टमः खण्डः] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । १५१ विद्वत्ताव्यतिरेकेण फलं भिन्नं यथा तथा । अकामहततायास्तु परानन्दो न भिद्यते ॥४३॥ सं यथायमित्यादिवास्येन ब्रह्मात्मनोरेकत्वगुक्तं तज्ज्ञानफलं समूलानर्थनित. त्तिरनतिशयानन्दश्चेतिभावाभावात्मकं निधो भिन्नमित्याशयाऽऽह । विद्वत्तेति । विद्वत्ता विदुपोभायो ब्रह्मत्वं तस्याव्यतिरेकेण पूर्णत्वेन हेतुना तस्माद्ब्रह्मभावाद्वि- द्रुपात्कलं यथा भिन्नं न भवति तस्पाद्वितीयत्वानकारस्तूपरिष्टात्ततोत्रानुपज्यते तथैवाकामहततायाः समूलानर्थनिवृत्तेः सकाशात्परमानन्दो न भिद्यते समस्ता- नर्थनिवृत्युपलक्षितस्य ब्रह्मगोनिरतिशयानन्दत्वस्य निर्धारितत्वात्तस्मादैक्य- ज्ञानफले नास्ति भेदशद्देत्यर्थः ।। ४३ ॥ अनेकजन्मसंसिद्धः स यः कश्चिद्भवेदिह । यथोदितार्थवित्साक्षादस्माद्रागेतरात्मकात् ॥४४॥ लोकादाध्यात्मिकात्मेत्य यश्च स्यादाधिौतिकः । तदुत्क्रान्तेर्भवेद्वेतुरन्नसृष्टिस्थितिक्षयः ॥ ४५ ॥ स य एवं विदित्यादेरर्थमाह । अनेकेति । अनेकेष्वतिक्रान्तेषु जन्ममु ज्ञानसाधनानुष्ठानद्वारा क्षपितज्ञानोत्पत्तिपतिबन्धकः संसिद्धो लब्धज्ञानसामग्रीको मनुप्पाणां सहस्रेषु कश्चिदेव योऽत्र संसारमण्डले यथोक्तार्थे सर्वानर्थरहिते निरतिशयानन्दे ब्रह्मात्मन्यहगस्मीति साक्षादेव वेदिता संभावितः सोऽस्मादन- भवाख्ढादाध्यात्मिकादेहादनेकानर्थकलुपितादाधिभौतिकादाधिदैविकाच्च सर्व- स्मादेव कोशपञ्चकात्मेत्य ज्ञानवलात्तत्राभिमानं परित्यज्याभयेनिर्विशेपे स्वात्मनि मतिष्ठां प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥ ४५॥ लोकादस्मात्समुत्क्रम्य ह्येवं विदितिवाचकः । सर्वशेपमितिन्यायं तव्याख्यानाय चोत्तरम् ॥ ४६॥ विद्वान्देहाभिमानं परित्यज्य किं करोतीत्यपेक्षायामाह । लोकादिति । एवं विदित्ययंशब्दो वाचको यस्य स विद्वानेवंविच्छन्दवाच्यो देहदिभिमानतः स्वीकृतादध्यात्मादिभेदभिन्नात्तत्त्वज्ञानवलमवलम्व्य समुत्क्रम्य तत्राभिमानम- पवाध्यासङ्गोदासीनः स्थितः सर्वत्र वक्ष्यमाणोसंक्रमणे शेपत्वेन कर्तेत्येवमभ्यु- पगन्तुं युक्तं सर्वत्रोपसंक्रमणकर्ता विद्वानवेत्येतस्यार्थस्य व्याख्यानार्थमन्नमय- मित्यादिवाक्यमित्यर्थः ॥ ४६॥ १ (ग. घ.) वृत्तिः साति । २ (ग. घ. ऊ. च.) भेदाश। ३ (क. ख.) 'तिकात्। ४ (ग.) क्षयाः ॥ ४५ ॥ ५ (ग. घ.) कार्यस) ६ (च.) 'ति- टामाप्नो ७ (ग. घ. ) दिनिश ( क. ख.) हामि । ९ ( क. ख.) स्यार्य।

·[ब्रह्मवयां १५२ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपा पदाण्यवार्तिकम् । गत्वेहान्नमयात्मानं तत्कार्य यददत्यगात् । अनेनानमयं तदादिद्वान्प्राणमयात्मना ॥४७॥ तस्यापि खन्तरात्मानमही रज्जुमिव स्वतः। मनोमयात्मना बाह्यमुपसंक्रामतीश्वरः । पूर्वपूर्वप्रहाणं स्यादुत्तरोत्तरगामिभिः ॥४८॥ व्याख्यानमकारं प्रकटयति । गत्वेत्यादिना । अत्र सर्वोत्थंभावे तृतीया। उत्क्रमणं कोशपञ्चकेऽभिमानापबाधः संक्रमणं कोशपञ्चफस्यैव वाध इति भेदः। पदार्थपरिशोधनावस्थायां प्रथमं विरादात्मानमात्मत्वेन प्राप्य तत्कार्य पुत्रपौत्रा- दिकं सर्वं तन्मात्रत्वेनापवाध्य यथान्नमयोऽस्मीत्यवतिष्ठते । तथैवानमयमपि प्राणमयमात्रत्वेन बाधित्वा पाणमयमात्मरूपेण विद्वान्वर्तते माणमयस्यापि पुन.. रभ्यन्तरमात्मानं मनोमयं प्राप्य तेनाऽऽत्मना वाचं प्राणमयं स्वसामर्यादेव जहाति यथा कल्पितः सो रज्जु प्राप्य तत्स्वभावसामर्थ्यादेव सर्पत्वं मुश्चत्येव- मेव पूर्वस्य मनोमयस्य विज्ञानमयात्मना पहाणं विज्ञानमयस्य च पूर्वस्याऽऽनन्द- मयात्मनावस्थानंतस्प चाऽऽनन्दमयस्य॑ पुच्छब्रह्ममात्रत्वेन स्थितिरिति पदार्थ- विवेककुशलो निरूपपति । तथा निरूपणानन्तरं वाक्याद्वाक्यार्थ प्रतिपद्य कोशपञ्चकमपबाध्य निर्भये ब्रह्मणि तिष्ठतीत्यर्थः॥ ४७ ॥४८॥ दृश्यादृश्यादिहीनेऽथ प्रतिष्ठां विन्दतेऽभयम् ॥४९॥ योऽसावेवं विदित्युक्तः परस्मारिकमसौ भवेत् । खतो भिन्नोऽथवाऽभिन्नो यदि वोभयलक्षणः ॥५०॥ वाक्यार्थज्ञानमुपसंहरति । दृश्येति ॥ ४२ ॥ स य एवंविदित्यादेरित्थं पदार्थव्याख्यानं कृत्वा विचारमवतारयति । योऽसाविति । ब्रह्मविद्ब्रह्मणः सकाशाद्भिन्नो वास्यादभिन्नो वा भिन्नाभिन्नोवेति विमर्शनार्थः । स्वतः स्वभावादुपाधिपरामर्शमन्तरेणेति यावत् ॥ ५० ॥ भेदश्रुतिविरोधः स्यादन्योऽसावितिनिन्दनात् । कर्मकर्तृत्वमेकस्य दोपो भेदेऽपि विद्यते ॥५१॥ तत्त्वमस्पादिवाक्पविरोधोभेदनिन्दाश्रुतिविरोधश्चेति भेदपंक्षे दोपं सूचयति । भेद इति । उपसंक्रमणमतिक्रमणं प्राप्तिर्वा द्विधाऽप्यानन्दमयं परमात्मानमुपा- दाप कर्मकर्तृत्वविरोधमभेदपक्षे दर्शयति । कर्मेति ।। ५१ ॥ १(ग.घ.) ञ्चकाभि । २ (च.) अयोपादि । ३(ग. घ.) त्यत्राव। ४(ग. घ.) तथान |५(ग. घ.)"ल्पिवस ६(ग.प.) ज्ञानात्म |७(ग घ.) वस्यचाऽऽन। ८(ग.घ.) स्य च पु१९(ग.घ.) भये ।।४९॥ १० (ग.य.च.) नफलम। ११ (ग.प.) 'मयमा।

·नमः खण्ड. ८]] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । परस्य दुःखिता चैवं पराभावः प्रसज्यते । तस्मानिर्धारणार्थोऽयं विचारः क्रियतेऽधुना ॥ ५२ ॥ जीवपरयोरभेदे जीवस्य संसारित्वात्परोऽपि संसारी स्वात् । ततश्च परासत्त्व- मित्पभेदपले दोपान्तरमाह । परस्पेति । विद्वच्छब्देनाऽऽत्ममात्रमन गृह्यते । भेदाभेदपक्षे तु विरोधोऽतिस्फुटत्वानोद्भाव्यते । पक्षत्रयेऽपि दोपस्य सत्त्वाददुष्ट- पक्षनिर्धारणार्थ विचारः कर्तव्य इत्याह । तस्मादिति ॥ १२ ॥ निश्चित हि परिज्ञानं फलवत्स्यात्प्रसिद्धितः॥ ५३॥ नान्यस्यान्यात्मता यस्मासे वाऽध्वंस एव वा । तस्मादनन्यो विज्ञेयः परस्मादात्मनो बुधः ॥ ५४ ॥ अदुष्टपक्षनिर्धारणं फिमर्थमित्याशङ्कचाऽऽह । निश्चितं हीति । प्रसिद्धितो निश्चितस्य ज्ञानस्य फलपत्ताया वृद्धव्यवहारे प्रसिद्धत्वादित्यर्थः ।। ५३ ॥ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीतिश्रवणादन्यो जीवो ज्ञानद्वारा ब्रह्म प्राप्नोतीत्यम्यु पगमाढ़ेदपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तमाह । नान्यस्येति । न हि नष्टरयानष्टरय वाऽन्य- स्पान्यभावो युज्यते । घटे नष्टेऽनष्टे च पटभावानुपलम्भात्तस्मादात्मा सदा झैव न ततोऽन्यो भवतीत्यर्थः ।। ५४ ।। अनन्यश्चेद्भवेदिहान्भूतत्वाद्भवतीति किम् । बाढं प्राप्तं परं ब्रह्म नानात्माऽऽनोति येन तत् ॥५५॥ जीवस्य सदा ब्रह्मभावे ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीतिश्रुतिरनुपपन्नेवि शडते । अनन्यश्चेदिति । तत्रानन्यत्वमन्यस्यान्यभावानुपपत्तेरेवाङ्गीकरोति । याद- मिति ॥ ५५॥ दशमाप्तिवदज्ञानात्स्वरूपादिव वर्ण्यते। विद्यया तदवाप्नोति यदनाप्तमविद्यया ॥ ५६ ॥ शहितश्रुतिविरोधं दृष्टान्तेन निराचष्टे । दामेति । यथा दशमो माणवकः स्वस्वरूपादविद्यया विभक्तानातीति तयाप्तिानादुन्यते तथा जीवोऽपि ब्रह्मस्व- रूपादज्ञानाद्विभक्तवद्भार्तीतिज्ञानात्तहारो वर्ण्यते शास्त्रेणेत्यर्थः । ब्रह्मण्यमातिरोप- धाकृताविद्याकृतातन्नित्तिरेव माप्तिरित्युक्तमेव व्यक्तीकरोति । विद्ययेति ॥५६।। १ (च.) "मित्यर्थ । अमे। २ (ग. घ.) मानं | ३ (क. ख.) पक्षे नि ४ (ग घ.) प्राप्त। ५ (क ख.) 'स्यान्यो भा'। ६ (ग. घ.) कः स्वरू।

·१५४ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपगाप्पवार्तिकम् । ब्रिनवश्या तमोहनुत्यतिरेकेण नेह ग्रामाद्यवाप्तिवत् । तत्प्राप्तिसाधनं ज्ञानं ग्राममार्गप्रवोधवत् ॥ ५७॥ इत्येवं चेन वैधान्न हि तत्रोपदिश्यते । गन्तव्यविषयं ज्ञानं यथा सत्यादिलक्षणम् ॥ ५८॥ ग्रामादिपाप्तिबह्मण्पपिमाप्तिर्मुख्यैव किं न स्यादित्याशङ्मय प्रत्यग्भूतत्वाह- ह्मणस्तत्राज्ञाननिवृत्त्पतिरेकेण नास्ति माप्तिरित्याह । तमोद्भुतीति । यथा ग्रामस्प मार्गज्ञानं गमनद्वारेणेव प्राप्तिसाधनमेवं ब्रह्मज्ञानमपि स्वाभ्यासद्वारेणैव ब्रह्म- माप्तिसाधनमिति ब्रह्मणि मुख्यावाप्तिः सिध्यतीति शइत्ते । तत्माप्तीति । उपदेश- वैपम्योपन्यासेन परिहरति । न वैधम्यादिति । यथा सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकं ब्रह्म तत्त्वमसीतिप्राप्पं ब्रह्माधिकरप ज्ञानमुपदिश्यते न तथा दृष्टान्ते गन्तव्यं ग्रामं विपयीकृत्य ज्ञानमुपदिश्यमानं दृश्यते । तत्माप्तिमार्गस्तु तत्रोपदिश्यते तेन तत्र गमनद्वारा मुख्या प्राप्तिः । इह तु ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या प्राप्तिरौपचारिकी. त्यर्थः ॥ ५७॥ ५८॥ कर्मापेक्षं परप्राप्तौ ज्ञानं स्यादिति चेन्न तत् । मुक्तौ न कर्मणः कार्य यस्मादण्वपि विद्यते ॥ ५९॥ उपदेशवैषम्येऽपि ज्ञानस्य कर्मापेक्षस्य ब्रह्ममाप्तिहेतुत्वात्तत्माप्ते मुख्यत्वसि- द्विरिति शङ्कते । कर्मापेक्षमिति । मोक्षे फर्मकार्पस्प कस्यचिदपि वनुमशक्य- त्वान तत्र कर्मापेक्षा ज्ञानस्येति दूपयति । ल तदिति ॥ १९ ॥ बुद्ध यस्मात्स्वतस्तत्त्वमत्र शुद्ध खतो भवेत् । अतो मुक्तं स्वतोलावदस्यात्कर्मणाऽत्र किम्॥६॥ चतुर्विधमपि कर्मकार्यमुक्तो नास्तोत्येतदेव साधयति । बुद्धमिति ।। ६० ।। स्रष्ट्रप्रवेष्ट्रीश्चैक दाभिन्नः स्यात्पराहुधः । विपश्चिद्यतिरेण यदीशोऽन्यो न विद्यते ॥ ततः स्यादप्राप्तिद्वितीयादै अयश्रुतेः ॥६१॥ विद्वब्रह्मणोर्भेदपक्ष राक्रत्याभेदपक्षे समर्थिते प्रमाणमाह । खष्ट्रिति । मोक्षान्यथानुपपत्त्या तयोरैक्यमास्थ्यमित्याह । विपश्चिदिति ॥ ६१ ॥ १ (ग.):पाशा २ (च.) त्यग्रूपत्वा । ३ (ग, घ.) ह्मज्ञानपा ४ (म. प.) पाप्यत्र ५ (क. ख.) कर्मकार्यापे। ६ (क.) ति! 'मुक्ताविति ॥५९॥ ७ (ग. य.) ट्रिोरेक ८ (ग.) भयं श्रु॥

·भष्टमः खण्डः८] . आनन्दगिरिकृतीकारांवलितम् । द्वितीयं चेदविद्योत्थमकं वस्तु स्वतो यदि । न स वेदैकधैवेति विभागोक्तिस्तदा भवेत् ॥ ६२॥ अभेदस्य पारमार्थिकत्वं भेदस्य भ्रान्तत्वमित्यभ्युपगमे सत्यथ योऽन्यां देव- तामुपास्तेऽन्योसावन्योऽहमस्मीति न स वेदेति भेददर्शने तस्याप्पविद्याकतत्वेन भेदस्यावस्तुन्वोक्तिरेकचैवानुद्रष्टव्यमित्यभेदविधानं चोपद्यतेऽतोऽपि जीवपर- यौरैक्यमभ्युपगन्तव्यमित्याह । द्वितीयमिति ।। ६२ ॥ यदि तैमिरिकादन्यैर्दितीयो नेक्ष्यते शशी ॥ ६३ ॥ चन्द्र एक इति ज्ञानं तदा स्यात्पारमार्थिकम् । तगृह्यते द्वितीयं चेन सुषुप्तेऽग्रहः श्रुतेः ॥ ६४ ॥ पथाचन्द्रकत्वज्ञाने संत्यदर्शनाचन्द्रद्धित्वस्य भ्रान्तिदर्शनसिद्धत्वं तथाद्वैत न कदाचिदपि न गृश्यते तस्मादभ्रान्तद्वैतमितिशइन्ते । यदीति । न हि निदुष्टदृष्टिभिर्द्वितीयश्चन्द्रो दृश्यते तेन दोपजन्यभ्रान्तिविपर्यत्वाद्वितीयेश्चन्द्रो मिथ्येति युक्तं चन्द्रेक्यज्ञानस्य निर्दोपकरणजन्यत्वेन सम्यक्त्वाचन्द्रैक्यं पारमा- पिकं न तथा द्वितीयं कदाचिन्न गृह्यते तस्मादद्वैतस्य परमार्थत्वायोगाद्वैतस्पैव परमार्थतेत्यर्थः । न तावत्मपुप्त्यवस्थायां द्वैतस्य ग्रहोऽस्ति न तु तद्वितीयम- स्तीतिश्रुतेरतो द्वैतस्य कदाचिद्हेऽपि कदाचिदग्रहाव्यभिचाराद्युक्तं मिथ्यात्व- मिति दूपयति । न सुपुप्त इति ।। ६३ ॥ ६४ ॥ न चेहान्यमनस्ता स्यात्सर्वेषामग्रहो यतः । अस्त्यैवैतड्वितीयं चेद्वहणात्स्वप्नबोधयोः॥६५॥ सुपुप्ते विद्यमानस्यैव द्वैतस्यान्यमनस्कत्वादग्रहणं न त्वभावादित्याशड्या- ऽऽह । न चेति । यदि सुपुप्ते द्वैतस्पाग्रहणादसत्त्वं तर्हि जाग्रत्स्वप्नयोग्रहणात्तस्य सत्त्वं किं न स्यादिति शइन्ते । अस्त्येवेति ॥ ६५ ॥ १(ग. घ.) 'विभें। २ (च.) र्शनं त। ३ (क. ख.) विद्यया की ४ (रु. घ.) पधेतातो। ५ (ख. ड.) नेक्षते । ६ (ड.) म्। न गृह्या ७ (गं. घ.) सति द'। ८ (च.) द्वितीयस्य । ९ (च.) द्धत्वे त। १० (ड.) यचन्द्रौ। ११ (ग. प.) 'यद्वारा दिए १२ (ड.) यचन्द्रों। १३ (ग. व.) पन।

·[प्रावल्या १५६ सुरेश्वराचार्यकृत चिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम् । अविद्योत्थानतो नैवं तदा तद्भावभावतः । हयाबोधः सुपुप्तेऽपि त्वज्ञानादिति चेन तत् ॥ स्वाभाविकत्वात्तस्यापि निमित्तस्यानपेक्षणात् ॥६६॥ अज्ञोऽहमिति स्फुटसराविद्यापतिभाने द्वैतमतिभानात्तदभावे च तत्मतिभा- नाभावादविद्याकृतं द्वैतं न परमार्थतोऽस्तीति परिहरति । अविद्येति । यथा- अन्धकारापत्तो घटादिविंद्यमानोऽपि तदातत्यान्नोपलभ्यते तथा द्वैतमपि विद्य- मानमेव पुस्यवस्थायामज्ञानावृत्तत्वादनुपलब्धमिति शहते । द्वयेति । सौषुप्त- स्थाग्रहणस्य निमित्तनिरपेक्षत्वेन स्वभावतः सिद्धत्वान्न तत्र द्वैताग्रहणमावृतत्व- प्रयुक्त मिति दूपपति । न तदिति ।। ६६ ।। अन्यापेक्षं हि यद्रूपं न तत्तस्य स्वतो भवेद । विक्रियाऽविक्रिया त्वस्य तत्त्वमन्यानपक्षणात् ॥६७॥ किंच ग्रहणस्य विक्रियात्वेन हेतुकतत्त्वादस्वाभाविकत्वात्तद्विषयस्यापि द्वैतस्य दृश्यत्वादेव रज्जुसादिवत्कल्पितत्त्वात्तस्य स्पुप्ते ग्रहणाभावार्दकि- पत्वमेवास्य स्वाभाविक रूपमित्यभिमेत्याह । अन्यापक्ष हीति ।। ६७ ।। स्वप्तवन सुशुप्तोऽतः स्वत एवादयत्वतः । द्रष्टुऐन लोपः स्यात्सत्यमेवं श्रुतेवचः ॥ ६८॥ पथा स्वामं रूपं मिथ्या तथा सीपुप्तमपि रूपं मिथ्यैवेति युक्तमवस्थावच्छिः नावाविशेषादित्याशवयाऽऽह | स्वप्नवदिति । अन्यापेक्षामन्तरेण सौषुप्तमात्मरूपं परमार्थतोऽद्वितीयत्वान्न स्वमतुल्यमित्यर्थः । विनाशमेवापीतो भवतीतिश्रव- णादात्मैव सुषुप्ते नास्तीत्याशय विनाश श्रुतेर्विशेपविज्ञानविनाशाभिप्रायत्वा- न्ममित्याह । द्रष्टुरिति ।। ६८॥ आत्मनोऽन्यो भवेद्येषामीश्वरः कारणात्तथा । कार्य अयानिवृत्तिः स्यादन्यहेतुत्वसंश्रयात् ॥६९॥ एवं जीवेश्वरयोरभेदपक्षं प्रसाध्य भेदपक्षे दोपान्तरमाह । आत्मन इति । जीवेश्वरदे कार्यकारणयोश्च भिन्नत्वे भेदेन दृष्टादीश्वरान्जीवस्प भयं भवेद- न्यस्य गोरुपलब्धस्य भयहेतुत्वाद्वितीयाद्वै भयं भवतीत्यादिश्रुतेरित्यर्थः॥१९॥ १ (ग. घ.) भानात्त। २(ग.) तस्य नं। ३ (ग. घ.) 'क्रियत्वं स्या- सवम ४ (ड.) यावखेन । ५ (च.) व कल्पि। ६ (क. च.) 'दविभि' ७ (ग.) मेव भु। ८ (ग. प.) स्वाद्विशे। ९(च) मखरू। १०(ग. घ.) तातिश्रु॥

·भामः खण्डः८] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । १५० अन्यस्य भयहेतुत्वमधर्मापेक्षयेति चेदं । मैवं तस्यापि तुल्यत्वानिवृत्तेः स्यादसंभवः ॥ ७० ॥ ईश्वरस्यान्यत्वेऽपि सहाँपीभूताधर्माद्यभावान्न भयहेतुरिति शङ्कते । अन्य- स्पेति । सहकार्यभावादीश्वरस्य भयं प्रत्यकारणत्वमित्यैव नोपपद्यते सहायीभू- ताधमांदेरपि जीवगतस्प जीवत्वादी कारणे सति सत्त्वस्य तुल्पत्वानिवृत्तर- संभवो यस्माद्भवतीति दूपपति । मैवमिति ।। ७० ॥ निर्निमित्तं भयं चेत्स्यान तस्यास्ति निवारणम् । ध्वंसेन वा निवृत्तिः स्यादात्मनो नेप्यते तथा ॥७॥ संसारभपस्प निमित्तनिरपेक्षत्वान्न तस्येश्वरकतत्वमिति शते । निर्नि- मित्तमिति । तहि संसारभयं सदा स्यादिति दूपयति । न तस्येति । किंच स्वाभाविकं भयमात्मन्यभ्युपगम्यते चेत्तस्याऽऽत्मनिवृत्त्यैव निवृत्तिः स्यान्न चाऽऽत्मनो निवृत्तिवैदिकैरिप्यते तस्माद्देदपक्षे मोक्षस्यैवानुपपत्तिरित्याह । ध्वंसने वेति । वाशब्दचार्थे ।। ७१ ॥ एकत्वपक्षे खेतेपां दोपो नान्यतमो भवेत् । भयस्याज्ञानहेतुत्वात्तनिवृत्तौ निवर्तते ॥ ७२ ॥ अभेदपक्षे यथोक्तसर्वदोपराहित्यमित्याह । एकत्येति । सर्वदा संसारित्वं न कदाचिन्मुक्तत्वं वन्धहेतोर्मोक्षहेतोश्चाऽऽनर्धक्यं शाविरोधश्चेत्येतेपामिति या- वत् । तत्र हेतुं सूचयति । भयस्येति ॥ ७२॥ अन्यहेतुः स्वतो वा स्याद्भयं नोभयथाऽपि हि । स्वातन्त्र्याभावादन्यस्मिन्यात्महानं च नेष्यते ॥७३॥ किंच भेदपक्षे भयस्यान्यकृतत्वमात्मकृतत्वं वेति विकल्प्योभयथाऽपि तनिवृत्ति- में संभवतीत्याह । अन्येति । अन्यस्मिन्मयनिमित्ते स्वीकृते सत्यात्मनः स्वात- ज्याभावादन्यनिमित्तं संसारभयं सदा स्यादेवेत्यन्यहेतुत्वपक्षे भयान्निात्त साध- पति । स्वातन्येति । आत्महेतुत्वपक्षे तु भयस्याऽऽत्मनाशानगीफारात्तत्कृतं भयं सदा संभाव्यतत्याह । स्वात्मेति ॥ ७३ ॥ २(ग. घ. ) त् । नैव । २ (क. ख. रु.) हायमू। ३ (ग. च.) त्येवं नों। ४ (ग. घ.) 'ति। नैव । ५ (क. ख. ऊ. च.) अन्यवि । नि। ६ (ग.) स्या- सवात्म। ७ (च.) ते यस्मा। ८ (ग. घ. रु. च.) सेनेवें।९ ( क. ख. .) 'हेतुः वी १० (ख. ग. घ. च.) यानिवृ'! ११ (ख. ग. घ.) मान्यते । .

·१०८ मुरेश्वराचार्य कृतं तैत्तिरीयोपनिपनाप्पवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्या अनिवर्त्य स्वमात्मानं न भयस्य निराक्रिया। निवृत्तावपि नैव स्यानिटत्त्येव समाप्तितः ॥ ७४॥ कुलालकृतस्प घटस्य कुलालनाशमन्तरेण नागवदात्मकृतस्प भयरयाऽऽत्म- नाशाहतेऽपि नाशःस्पादित्पाशइयाऽऽत्मना भयं प्रति निरपेक्षहेतुत्वान्नैवमि- स्याह । अनिवत्यति । तहि स्वात्मनिवृत्त्या भयनिवृत्तिरित्यागइन्चाऽऽत्मनो निवृत्या भपनिवृत्तावपि निवृत्तिरूपेणैवाऽऽत्मनः समाप्तत्वाद्यनिवृत्तिफलेन फलितत्वायोगानतद्युक्तमित्याह । निवृत्ताविति ॥ ७४ ॥ अविद्यामावहतो तु सर्वमेतत्समञ्जसम् । तस्यामसत्यां तन्न स्यात्सत्यामेव हि भीर्यतः॥७९॥ त्वत्पक्षेऽपि यधोक्तं सर्व समानमित्याशहुचैकत्वपक्षे त्वेतेपामित्पत्रोक्तं स्मारयति । अविद्येति ॥७५॥ यदज्ञानाद्भयं यत्स्यात्तज्ज्ञानात्तत्कुतो भवेत् । रज्जुसादिवत्तस्मादविद्यैव भयोद्भवः ॥ ७६ ॥ विदुपोऽपि भयदर्शनानाविधाहेतुत्वं भयस्पेत्पाशइयाऽऽह । यदज्ञानादिति । विदुषो भयस्य बाधितानुवृत्त्या भानेऽपि वस्तुतस्तदसंभवे फलितमाह । रज्जुस- पैति ॥ ७६ ॥ विद्याविद्यात्मकं ब्रह्म मतं चेन्न विरोधतः। पृथक्व दृश्यमानत्वादात्मनो घटरूपवत् ॥ ७७ ॥ आत्मन्यविद्यया भयमतीतिविद्यया च तभिवृत्तिरित्यङ्गीकारे विद्याविद्ये च तत्र स्वीकृते स्यातामित्याशय तयोरात्मनि स्वरूपत्वं धर्मत्वं वेति विकल्प्या- थमन्ध टूरपति वितिसपोरालयामाये हेत्त्वन्तरमाहयति प्रत्यक्षेण हि दृश्येते विद्याविद्ये मनोगते । न तयोरात्मधर्मत्वं तस्मात्ते नामरूपयोः ॥ ७८ ॥ कल्पान्तरं प्रत्याह । प्रत्यक्षेणेति । विद्या कादाचित्कं ज्ञानमविद्या मिथ्या- ज्ञानमग्रहणं च तयोर्मनोनिष्ठत्वानुभवात्तदुपादानभूतानाद्यनिर्वाच्याज्ञानगतत्व- मेव साश्रययोविद्याविद्ययोरित्याह । तस्मादिति । नामरूपशब्देनानायज्ञानम- च्यते ॥ ७८ ॥ । १ ( ग घ.च ) मनि । २ (ख ग.घ.) "लियायो । ३ ( ग.घ.) मग ।

·नमः खण्डा रिति ॥८॥ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । १५३ अन्तरा नामरूपे ये ब्रह्मबाह्ये तयोहि तव । न स्तो ब्रह्मणि ते भानावुदयास्तमयाविव ॥ ७९ ॥ नामरूपयोबृह्मणश्च मियो विलक्षणत्वे प्रमाणमाह । अन्तरति । ये नामरूपे ते ब्रह्मणः सकाशादा विलक्षणे तयोश्च नामरूपयोस्तब्रह्मान्तरा विलक्षणाम- त्यर्थः । विलक्षणत्वेऽपि नामरूपयोब्रह्मणि संगतिमाशझ्यासङ्गत्वश्रुतिविरोधा- नैवमित्याह । न स्त इति ॥ ७९ ॥ कर्मकर्तृकतैकस्य दोपः स्यादिति चेन्न तव । संक्रान्तेर्ज्ञानमात्रत्वात्तदि भेदनिरासिनः ॥ ८॥ यत्तु नीवब्रह्मणोरभेदश्चैदेतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीत्यत्र फर्मकर्तृत्व- विरोधः स्यादिति तदनूध दूपयति । कर्मेति । अत्र हि वाक्पे संक्रान्तेरहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानमात्रत्वात्तस्य च ब्रह्मात्मन्यध्यस्तसकार्याविद्यानिवर्तकत्वात्मा- मायां विद्यायां कर्मकर्तृत्वविरोधाशवा नास्तीति दूषणमेव प्रपञ्चयति । संक्रान्ते- मुखदुःखादिसंबद्धमात्माऽऽत्मानं न वेत्ति चेत् । भवतो मुमुक्षुता कस्माहिस्रम्भादेतदुच्यताम् ॥८॥. ब्रह्मात्मनि नित्यमुक्ते संसारस्यैवाभावात्कुतस्तनिवृत्तिर्विद्याफलमित्याश- दृय ब्रह्मव्यतिरिक्तसंसार्यभावाद्ब्रह्मणः संसाराभावे मुमुक्षोरभावान्मोक्षशास्त्रान- र्थक्यं स्यादित्याह । मुखेति ।। ८१ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु वस्तुवृत्तानुरोधतः । श्यामः सुखी न वेनीति वेत्त्यात्मानं प्रसिद्धितः ॥८२॥ न केवलं मोक्षशास्त्रानुपपत्त्यैव ब्रह्मणि संसारसिद्धिः किंतु स्वानुभववशाद- पीत्याह । जागदिति । वस्तुवृत्तानुरोधतःप्रसिद्धित इति संबन्धः । वस्तुनो वृत्तं स्वरूपभूतं चैतन्यं तदनुसारात्मसिद्धिः स्वानुभवस्तद्वशादिति यावत् ।।८२॥ कार्यकारणहानाच न विभागः परात्मनि । अभावात्कर्मकादेोध एवावशिष्यते ॥ ८३ ॥ ब्रह्मात्मन्युपपत्तेरनुभवाच संसारसमारोपमुक्त्वा कर्मकर्तृविरोधाभावे हेत्व- न्तरमाह । कार्येति । आत्मनि कर्मकर्तृकरणादिविभागाभावे किमवशिष्टं भवती- त्याशइयाऽऽह | अभावादिति ।। ८३॥ २ (ग. घ.) गोमेद २ (च.) 'ति पिज्ञा'। ३ (क.) रोवश ४ ( क. ख.) संपन्धमा । ५ (क, ग्व.) "द्वियम्भा। .

·[बानपाव . २६० सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्गापवार्तिकम् । कारकाण्युपमृगाति विद्या बुद्धिमिवोपरे। कारकत्वमविद्योत्थं स्वतश्चाकारकात्मता ॥ ८४॥ फिंच फूटस्थस्याऽऽत्मनः स्वाभाविकत्वात्कर्तृत्वादेरविद्याकृतत्वानिवृस्या निवृत्तेर्न कर्मकर्तृत्वविरोधाशङ्काऽस्तीत्याह । कारकाणीति ॥ ८४ ॥ यदि यस्य स्वतो रूपं न तत्प्राप्तावपेक्षते। क्रियामन्यनिमित्तत्वादपेक्षा कर्बपनवे ॥ ८५॥ आत्मरूपमेव कूटस्थत्वं क्रियापेक्षमित्याशचाऽऽह । यद्धीति । विक्रियापा- मुत्पत्त्यादिरूपायां क्रियाया निमित्तत्वादितिहेतुमाह । अन्येति । तोह त्व.. सक्षे कर्मशानमनर्थकमित्याशवाय बुद्धिद्धिद्वारेण सर्वजगनिर्माणकारणा- ज्ञानापनोविज्ञानमाप्तौ कर्मापेक्षेत्पवैयय कर्मकाण्डस्पेत्याह । अपेक्षेति ॥८५|| नैवेहान्नमयात्मानं जलूकावत्परोञ्जता । उपसंक्रामतीत्यस्माद्दौणी संक्रान्तिरिष्यते ॥ ८६ ॥ किमित्युपसंक्रमणं गौप्या वृत्त्या ज्ञानमात्रमिति व्याख्यातं प्रसिद्धमेवोपसं- क्रमणं फरमान्न स्यादित्याशयाऽऽह । नैवेति ॥ ८६ ।। बहिःप्रवृत्तेः संक्रान्तिः प्रत्याऋत्येति चेन्मतम् । मनोमयादिवनैवं विरुद्धा स्वात्मनि क्रिया ॥ ८७ ॥ यथा मनो बुद्धिर्वा स्वत्तिद्वारेण विपयपर्यन्तं गत्वा तस्मात्मत्यावृत्य स्वा- त्मानमेवोपसंक्रामति । तथात्माऽपि मनोद्वारेण देहादी बहिर्भूत्वा ततो निष्क- म्याऽऽत्मानमेव पविशतीति मुख्या संक्रान्तिरन संभवतीति शडते विहिरिति! कर्मकर्तृभावस्यैकत्र विरुद्धत्वान्न हि तदिति दूपयति । नैवमिति ।। ८७ ॥ स्फुरन्ती न जलूकापि स्वात्मानं स्वात्मनाऽञ्जसा । उपसंक्रामतीत्यत्र निर्मागत्वात्तथाऽपि न ॥८८॥ विरोधमेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति । स्फुरन्तीति । जलकायाः सावयवत्वादेके- नांशेन संक्रमणे कर्तृत्वमशान्तरेण कर्मत्वं चाविरुद्धमित्याशङ्कामङ्गीकृत्य नैवमात्मनि संभवति । निरवयवत्वादित्याह । अत्रेति ।। ८८ ॥ २ (ख. ग. घ. ङ.) वोखरे । २ (ग. घ.) त्यत्वस्या । ३ (ग. घ.) निवृत्ते । ४ (ग. घ.) त्मस्वरू। ५ (क. ख.)स्थत्वक्रि । ६ (ख.) मुत्पाद्यादिरू। ७ (क. ख.) जलौका (उ.) मुख्यसंक्रामविर'। ९ (क. ख.) १० (स. ग.) शङ्गमाङ्गी (घ. च.) शङ्कायमा ·अष्टमः खार.८] आनन्दागरिकतटीकासंबलितम् । तस्मात्प्राप्तिन संक्रान्तिन च कोशात्मकर्तृका । पञ्चकोशातिरिक्तात्मकर्तृका परिशिष्यते ॥ ८९ ॥ आत्मनि मुख्पसंक्रान्तेरतिक्रमणस्य प्राप्तेर्वा यथोकन्यायेनायुक्तत्वाद्वाक्या- र्थज्ञानमेवात्र संक्रमणं न च तत्कोशपञ्चककर्तृकं पञ्चानां कोशानामचेतनत्वा- ज्ज्ञानकर्तृत्वापोगादित्युपसंहरति । तस्मादिति । बाद किंकर्तृका पथोक्ता संक्रान्तिरित्याशङ्याह । पञ्चकोशेति । कार्यकारणात्मककोशपञ्चकव्यतिरि- क्तकूटस्थचिन्मात्रब्रह्मकर्तृका संक्रान्तिरहं ब्रह्मास्मीतिज्ञानरूपा वाक्यकृता स्वीकता न च कूटस्थस्याज्ञानमन्तरेण कर्तृत्वमित्यज्ञाने ज्ञानानिवृत्तेतदुत्त्यं कर्तृ- त्वमपि निवृत्त मवेत्यात्मनः स्वेन निर्विशेषात्मनाऽवस्थानसिद्धिरित्यर्थः ।।८।। कोशातिरिक्तरूपस्य सर्वान्तरतमात्मनः। अक्रियस्यैव संक्रान्तिनभोवत्स्यात्परात्मनः ॥९॥ आकाशमवकाशं ददातीतिवदात्मनो ज्ञानकर्तृत्वं कूटस्थस्याज्ञानोत्थमास्थे- यमिति साधयति । कोशेति ॥९॥ गुहाश्रयाभिसंबन्धो योऽविद्याविभ्रमाद्भवेत् । आत्मज्ञानाद्धमध्वस्तौ संक्रान्तिरिति गीरियम् ॥११॥ आत्मनि संक्रमणमौपचारिकं न मुख्पमित्यत्रैव हेत्वन्तरमाह । गुहाश्रयेति । गुहा बुद्धिराश्रयो यस्यामासस्य तद्वैता साभासेन कोशपञ्चकेनात्मनो यःसंब- न्धाऽविद्याऊतविभ्रममयुक्तो भवति स पुनक्यिोत्थात्मज्ञानात्तदज्ञाननिवृत्त्या तदुत्त्यविश्नमध्वस्तौ कोशपञ्चकातिक्रमणादात्मा ब्रह्मैव भवतीत्यतः संक्रान्ति- रित्यौपचारिको व्यपदेश इत्यर्थः ॥ ९१ ॥ तस्मात्सत्यमनन्तं यत्सर्वदाऽविकलेक्षणम् । तदस्मीतिप्रवोधार्थ वहुस्यामिति कल्प्यते ॥ ९२ ॥ बह्मात्मनि कर्तृत्त्वं वास्तवमेव सृष्टिश्रुतिवशादेष्टव्यमित्याशङन्य प्रदर्शितम- कारेण ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वेन सृष्टिमवेशादेरारोपितत्वान्मैवमित्याह ।तस्मादिति।।९२|| पञ्चकोशातिवत्यत्मिा ज्ञानभानूदयात्क्रमात् । जग्ध्वा पञ्चापि कोशांस्तानिर्वात्यात्मनि दीपवत् ॥९॥ झानफलमिदानीमुपसंहरति । पञ्चकोशेति ॥ ९३ ॥ १(ग. घ. ) त्वमज्ञा। २ ( ग. घ.) मेवात्म ! ३ (ग. प.) गोय॥९॥ ४ ( क. च.) द्वत्तामा ५ ( ग. घ.) न वाक्यों। ६ (ख. ड.) कल्पते ।। ९२ ।। ७ (व.) योगा। .

·[मनवाया क २६० मुरेश्वराचापंकृत तैत्तिरीयोपनिषद्गाप्यवार्तिकम् । कारकाण्युपमृद्राति विद्या बुद्धिमिवोपरे। कारकत्वमविद्योत्थं स्वतश्चाकारकात्मता ॥८४॥ किंच कूटस्थस्याऽऽत्मनः स्वाभाविकत्वात्कर्तृत्वादेरविद्याकृतत्वात्तभिवस्या निवृत्तेनं कर्मकर्तृत्वविरोधाशङ्काऽस्तीत्याह । कारकाणीति ॥ ८४ ।। यद्धि यस्य स्वतो रूपं न तत्प्राप्तावपेक्षते । क्रियामन्यनिमित्तत्वादपेक्षा कर्बपनवे ॥ ८५॥ आत्मरूपमेव कूटस्थत्वं क्रियापेक्षमित्याशझ्याऽऽह । यद्धीति । विक्रियाया- मुत्पत्यादिरूपायो क्रियापा निमित्तत्वादितिहेतुमाह । अन्येति । ताई त्व- पक्षे फर्मशास्त्रमनर्थमित्याशय बुद्धि शुद्धिद्वारेण सर्वजगनिर्माणकारणा. ज्ञानापनोदिज्ञानप्राप्तौ कर्मापेक्षेत्यययं कर्मकाण्डस्थेत्याह । अपेक्षेति ॥८५|| नैवेहानमयात्मानं जैलूकावत्परोञ्जता । उपसंक्रामतीत्यस्माोणी संक्रान्तिरिष्यते ॥ ८६ ॥ फिमित्युपसंक्रमणं गौप्या वृत्त्या ज्ञानमात्रमिति व्याख्यातं प्रसिद्धमेवोपसं- क्रमणं कस्मान स्यादित्याशयाऽऽह । नैवेति ॥ ८६ ॥ बहिःप्रवृत्तेः संक्रान्तिः प्रत्याश्त्येति चेन्मतम् । मनोमयादिवनैवं विरुद्धा स्वात्मनि क्रिया ॥ ८७ ॥ यथा मनो बुद्धिर्वा स्वगृत्तिद्वारेण विपयपर्यन्तं गत्वा तस्मात्मत्यावृत्य स्वा. स्मानमेवोपसंक्राति । तथात्माऽपि मनोद्वारेण देहादी वहिर्भूत्वा ततो निष्क- म्याऽऽत्मानमेव प्रविशतीति मुंख्या संक्रान्तिरत्र संभवतीति शङ्कते । बहिरिति । कर्मकर्तृभावस्यैकत्र विरुद्धत्वान हि तदिति दूपयति । नवमिति ॥ ८७॥ स्फुरन्ती न जलूकापि स्वात्मानं स्वात्मनाऽञ्जसा। उपसंक्रामतीत्यत्र निर्मागत्यात्तथाऽपि न ॥ ८८॥ विरोधमेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति । स्फुरन्तीति । जलुकायाः सावयवत्वादेके- नांशेन संक्रमणे कर्तृत्वमशान्तरेण कर्मत्वं चाविरुद्धमित्पार्शङ्कामङ्गीकृत्य नैवमात्मनि संभवति । निरवयवत्वादित्पाह । अत्रेति ॥ ८८॥ २ (ख. ग. घ. ङ.) वोखरे। २ (ग. घ.) स्वत्वस्या। ३ (ग. घ.) निवृत्ते'। ४ (ग. प.) त्मस्वरू। ५ (क. ख.) 'स्थत्वक्रि । ६ (ख.) मुत्पाधादिरू। ७ (क, ख.) जलौका ८ (ड.) मुख्यसंक्रामतिर । ९ (क. ख.) वृत्वमा १० (ख. ग.) शवयागी (घ. च.) शडयम।

·नवमःखपर ३.९] मानन्दगिरिकतटीकासंवरितम् । न मातृयायिनो यस्मात्प्रत्यया बुद्धिकर्तृकाः। तनिवृत्तौ निवर्तन्ते तस्मात्ते मनसा सह ॥ ९९ ॥ मनसा सहेतिभागस्पार्थमाह । नेत्यादिना । मत्पया विपरिणामा बुद्धि- कट्काः सर्वे बुद्धि दृत्तिसाक्षिणि मातरि यस्माद्वगन्तुं न पारयन्ति तस्मात्तेपां पत्पपानां साक्षिणः सकाशानिवृत्तौ जिनकाः शब्दाः स्वकार्यभूतैर्मनःशब्दि- तैस्तैरेव मत्ययः सह निवर्तन्ते । अतः शब्दतज्ज्ञानयोरविषयो ब्रह्मत्यर्थः।।२९॥ यतो वाचोऽभिधानानि प्रयुक्तान्युपलब्धये । सर्वाण्यनभिधायैव निवर्तन्तेऽववोध्य च ॥ ६०० ॥ तहि कुतो ब्रह्मणः शास्रममाणकत्वमित्याशक्य लक्षणावृत्त्या ब्रह्मणि गा- वस्प बोधकत्वमित्युक्तं स्मारपति । यत इति । वाचकत्वाभावेऽपि लक्षणया बोधमाधापैव निवृत्तेनं शब्दप्रमाणकत्वहानिरितिशेषः ॥ ६०० ।। उदयादि च यच्छब्दैनिमाकारसद्धियः । स्वतो बुद्ध तदप्राप्य नाम्ना सह निवर्तते ॥ १ ॥ ज्ञानेन सह शब्दानां निवृत्तिमुक्त्वा शब्देन सह ज्ञानस्य निवृत्ति दर्शयति । सदपानीति ॥१॥ माहात्म्यमेतच्छब्दस्य यदविद्यां निरस्यति । मुपुप्त इव निद्राया दुर्वलत्वाच वाध्यते॥२॥ ब्रह्मणः शब्दतजन्यज्ञानाविपयत्वे कथं तद्गताविद्यानिवर्तकत्वं शब्दस्य सिद्धयतीत्याशद्वयाह । माहात्म्यमिति । तत्त्वमस्यादिवाक्यस्पात्मविषयत्वम- न्तरेण तद्गतापिद्यानिवर्तकत्वे दृष्टान्तमाह । सयुम इति । यथा सुपुप्ते पुरुष देवदत्तोचिष्टेत्पादिरतरोधकः शदरवमविपयीकुर्वन्नेव तद्गनिद्रापा निवर्तको दृश्यते तथाऽत्रापीत्यर्थः ॥ २॥ २ (ग. प. ) पनि गा२ (ग. घ.) दसन। ३(,.) त'! ४ (ग. प.) गति ·ब्रिह्मवयों मुरेश्वराचार्यक्रतं नैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । तदेतस्मिन्यथोक्तेऽर्थे श्लोको मन्त्रोऽपि विद्यते । अशेपानन्दवल्लयर्थसारस्यास्य प्रकाशकः ॥ ९४ ॥ निरतिशयानन्दरूपं निःशेपाननिवृत्त्युपलक्षितं ब्रह्म तदज्ञानादात्मा संस- रति तज्ज्ञानाञ्च मुक्तो भवतीत्यस्मिन्ब्राह्मणोक्तऽ तदप्पेप श्लोको भवतीति- मन्त्रमवतारपति । तदेतस्मिन्निति ॥ ९४ । इत्पष्टमः खण्डः ॥८॥ यतो वाचो निवर्तन्ते तद्ब्रह्मेति प्रतीयताम् ॥१५॥ शब्दप्रवृत्तिहेतूनां प्रत्यगात्मन्यसंभवाव । शब्दार्थासंभवं प्राह ह्यप्राप्येत्यादराच्छ्रुतिः ॥ ९६ ॥ । शय्दातिरिक्तममाणागम्यं ब्रह्माहमस्मीति प्रतिपत्तव्यमित्पस्मिन्न यत इत्पा- दिवाक्यमाकाक्षा पूरयन्योजयति । यत इति ॥ ९५॥ अमाप्येत्यत्र विवक्षितमर्थ कथपति ! शब्दमवृत्तीति । पष्ठीगुणक्रियाजाति- रूढयः शब्दपत्तिहेतवः शब्दार्थासंभवः शब्दवाच्यत्वासंभवः ॥ ९६ ॥ तस्माल्लक्षणवाचीनि सत्यादीनि पुराऽत्रुवम् । विशेषणविशेष्यानां निषेधारकोशशायिनाम् ॥ ९७॥ कथं तर्हि ब्रह्मणः शब्दप्रमाणकत्वमित्याशङ्कयोपक्रमे दर्शितं स्मारयति । तस्मादिति । वाच्यत्वाप्समवादिति पावत् ॥ ९७ ॥ निर्ममं निरहंकारं ब्रह्मेवात्मेत्युपास्महे । द्रव्यादिविषये यानि प्रयुक्तानि प्रयोक्तृभिः ।। स्वार्थहेतोनिवृत्त्यैव निवर्तन्ते वचांस्यतः ॥ ९८॥ लेषणावृत्त्या बोधकैशब्दवशादुत्पन्नज्ञानात्मत्यक्त्वेनैव ब्रह्मप्रतिपत्तिरिति नापं दर्शयति । निर्मममिति । यत इत्यादिवाक्यस्यार्थं पूर्वोक्तमुपसंहरति । नैव दीति पानि लोके द्रव्यगुणाचनात्मविषये श्रोतृबुद्धिसिद्धयर्थ प्रयोक्तृभि- सि प्रयुक्तोनि प्रतीयन्ते तानि स्वार्थे प्रवृत्तिहेतोः पष्ठयादेनिवृत्यैव ४ (ग. वर्तन्ते तस्मान ब्रह्मणो वाच्यतेत्यर्थः ॥ ९८ ।। ७ (क. ख.:---- १० (ख. ग.) १(ग. घ. ड.) कर। -- ·१६३ स्वमः खबर ९] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितम् । न मातृयायिनो यस्मात्प्रत्यया बुद्धिकर्तृकाः। तनिवृत्तौ निवर्तन्ते तस्मात्ते मनसा सह ॥ ९९ ॥ मनसा सहेतिभागस्पार्थमाह । नेत्यादिना । प्रत्पया विपरिणामा बुद्धि- कर्नुकाः सर्वे बुद्धिर्तवृत्तिसाक्षिणि मातरि यस्माद्गन्तुं न पारपन्ति तस्मात्तेपा प्रत्ययानां साक्षिणः सकाशानिवृत्तौ तेजनकाः शब्दाः स्वकार्यभूतैर्मन शब्दि- स्तैरेव मत्ययः सह निवर्तन्ते । अतः शब्दतज्ज्ञानयोरविषयो ब्रह्मेत्यर्थः॥२९॥ यतो वाचोऽभिधानानि प्रयुक्तान्युपलब्धये । सर्वाण्यनभिधायैव निवर्तन्तेऽववोध्य च ॥ ६०० ॥ ताई कुतो ब्रह्मणः शाम्रप्रमाणकत्वमित्पाशवय लक्षणावृत्त्या ब्रह्मगि शा. अस्य वोधकत्वमित्युक्तं स्मारयति । यत इति । वाचकत्वाभावेऽपि लक्षणया बोधमाधापैव निवृत्तेन शब्दममाणकत्वदानिरितिशेषः ॥ ६०० ।। उदयादि च यच्छब्दैमा॑नमाकारसद्धियः। स्वतो बुई तदप्राप्य नाना सह निवर्तते ॥१॥ ज्ञानेन सह शब्दानां निवृत्तिमुस्त्वा शब्देन सह ज्ञानस्य निवृत्ति दर्शयति । उदयादीति ॥ १ ॥ माहात्म्यमेतच्छब्दस्य यदविद्यां निरस्यति । सुषुप्त इव निद्राया दुर्बलत्वाच वाध्यते॥२॥ ब्रह्मगः शब्दतजन्र्पज्ञानाविषयत्वे कथं तद्गताविद्यानिवर्तकत्वं शब्दस्य सिद्धयतीत्याशङ्कयाह । माहात्म्यमिति । तत्त्वमस्यादिवाक्यस्यात्मविषयत्वम- नरेण तद्गताविद्यानिवर्तकत्वे दृष्टान्तमाह । सुघुत इति । यथा सुपुप्ते पुरुपे देवदत्तोत्तिष्टेत्यादिस्तद्धोधकः शब्दस्तमविषयीकुर्वन्नेव तद्गनिद्राया निवर्तको दृश्यते तथाऽत्रापीत्यर्थः ॥ २॥ १ ( ग घ ) तद्वनि मा। २ ( ग घ ) रत्तन। ३ (उ, च.) गत्ता ४ (ग. घ.) 'न्यविन ·२६४ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवश्या दुर्बलत्वादविद्याया आत्मत्वाबोधरूपिणः। शब्दशक्तेरचिन्त्यत्वाद्विमस्तं मोहहानतः॥३॥ अविद्याया दुर्बलत्वाच प्रत्यगात्मनि शब्दोत्थविद्या तद्धाधिकत्याह । दुर्बल- त्वाच्चेति । दान्तिकं प्रपञ्चयति । दुर्बलत्वादिति । बोधैकरसस्पात्मत्वातत्रावि- धाया दुस्थत्वाद्विपमन्त्रादिपु दृष्टत्वादेव शब्दसामर्थ्यस्याचिन्त्यत्वादात्मनो विष- यीकरणमन्तरेण तदाकारज्ञानोदयमात्रेण तत्राविद्यां शब्दो निवर्तयतीत्यर्थःशा अगृहीत्वैव संबन्धमभिधानाभिधेययोः। हित्वा निद्रां प्रबुध्यन्ते सुषुप्ते बोधिताः परः ॥४॥ मुपुप्तदृष्टान्तं पूर्वोपदिष्टं प्रपञ्चयति । अगृहीत्वैवेति । मुषप्ते हि स्थाने पाच- स्थैवाधिताः मुपतास्तत्काले शब्दार्थयोः संबन्धं पूर्वविदितमपि स्मरणेनापति- पचैव शब्दोत्थज्ञानानिद्रां परित्यज्योत्तिष्ठन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥ जाग्रहन्न यतः शब्दं मुषुप्ते वेत्ति कश्चन । ध्वस्तेऽतो वचसाऽज्ञाने ब्रह्मास्मीति भवेन्मतिः ॥५॥ मुपुतिकाले संबन्धास्मरणे शब्दास्मरणं कारणमाह । जाग्रद्वदिति । यथा- मुषुप्तिकाले संबन्धस्मरणमन्तरेण फलवती शब्दार्थमतिपत्तिदृश्यते तथाऽख- ण्डैकरसवाक्यान्वियित्वमाद्यर्थे संबन्धग्रहणाहते एव शवले त्वमाद्यर्थे शक्ति- ग्रहणमात्रेण लक्षणावृत्त्या प्रत्याभूते ब्रह्मण्यविपये शब्दो बुद्धिं जनयति तया बुदया ध्वस्ते सत्यज्ञाने ब्रह्माहमस्मीत्यनुभवो भवतीत्पाद । ध्वस्त इति ॥५॥ नोभेदः क्रिययोरत्र क्रियातत्फलभेदतः । किं पूर्वमितिचोद्यस्य नात्रातः संभवो भवेत् ॥६॥ ज्ञानस्य कारणत्वादज्ञानध्वंसस्य कार्यत्वात्कार्यकारणयोश्च पूर्वापरीभावस्प व्यवस्थितत्वाचोधाभासस्य निरवंकाशत्वमित्याह । नेत्यादिना ॥ ६॥ अविद्याघातिनः शब्दादहं ब्रह्मेतिधीर्भवेत् । नश्यस्यविद्यया सार्ध हत्वा रोगमिवोपधम् ॥७॥ मानस्याज्ञाननिवर्तकत्वेपि निवर्तकान्तरं तस्य मृग्पमित्पाशर्क्याह । भविषेति ॥ ७॥ १(ग. प. च.) 'दोत्या1ि २ (ग. घ.) पूर्व पिहित (च.) पूर्वापहिव । ३ (ग. घ.) रणमम। ४ (ड.) पुमो । ५ (ग. घ.) ले शब्दम्म । ६ (इ.) न में। ७ (ग. ५.) दापाई।

·नवमः सम्प.९] भानन्दगिरिकतटीकासंबलिनम् । अवशिष्टं स्वतो बुद्धं शुद्ध मुक्तं ततो भवेत् । नातः स्याद्भावनापेक्षा नापि मानान्तरं प्रति ॥८॥ सकार्याविधानिवृत्तौ किमवशिष्यते तदाह । अवशिष्टमिति । यधोक्तस्प वस्तुनोऽवशिष्टत्वे तत्र नियोगभावनपोरन्यतरापेक्षा मानान्तरापेक्षा वा नावतर- बीति विचारान्तरं प्रस्तौति । नात इति । भावनाशब्देन नियोगोऽपि गृह्यते नित्यत्वादुक्तस्य मुक्तिरूपस्य वस्तुनो नियोगभावनयोरपेक्षा न युक्ता बुद्धत्वान्मा- नान्तरं प्रत्यापि नापेक्षा तत्र सिद्धयतीत्यर्थः ॥ ८॥ अलौकिकत्वाद्वोधस्य स्वतश्चावगमात्मनः । बोध्ये हि लौकिकेऽपेक्षा परतोऽवगतौ तथा ॥९॥ मानान्तरीयोग्यत्वाचाक्त वस्तुनि तदपेक्षा नास्तीत्याह । अलौकिक- त्वादिति । तत्रैव हेत्वन्तरं पूर्वोक्तं स्मारयति । स्वतश्चेति । मानान्तरापेक्षा तर्हि कुत्रेत्याशक्य मानान्तरयोग्ये स्वप्रकाशत्वरदिते च तदपेक्षेत्पाद । बोध्ये हीति ॥ ९॥ नद्यास्तीरे फलानीव प्रत्यक्षायनपेक्षतः। किमिवेहान्यमानेषु तवापेक्षाऽभिधाश्रुतेः ॥ १० ॥ उक्तस्प वस्तुनो मानान्तरापेक्षाभावं व्यतिरेकदृष्टान्तेन स्फोरयति । नद्या इति । यथा नद्यास्तीरे फलानि सन्तीति लौकिकाभिधाश्रुतेराप्तमयुक्ताया मूलप्रमाणापेक्षा दृश्यते न तथा तत्त्वमस्याद्यभिधाश्रुतेरन्यमानेषु तवापेक्षा युक्ता तदर्थे प्रत्यक्षाद्यपेक्षाया वक्तुमशक्यत्वादतो वस्तु तन्मानं चानपेक्ष- मित्यर्थः ॥१०॥ प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयो निश्चितिस्तथा । यत्सांनिध्यात्मसिध्यन्ति तत्सिद्धौ किमपेक्षते ॥१३॥ किंच सर्वसाधकत्वात्पूर्वोक्तस्य वस्तुनो नास्ति मानान्तरापेक्षत्वमित्याह । प्रमाता चेति ॥ ११ ॥ १ (ख. ग. घ.) बोध्यस्य । २ (ग. घ.) रानपेक्षत्वा । ३ (3.) क्षकः । कि। ४ (क रा.) पञ्च १५ (क ) पेक्षितमि | ·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपढ़ाष्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवष्य जाग्रत्स्वममुषुप्तेषु घटोऽयमितिसंविदः । व्यवधानं न चेहास्ति तद्भावाभावसाक्षितः॥ १२॥ यथा घटोयमितिसंविदो देशकालज्ञानबुद्धित्तिलक्षणं व्यवधानमस्ति न तथा नागरिताद्यवस्थात्रये प्रत्यगात्मनः सिद्धौ किंचिद्यवधानमुपलभ्यतेऽतो व्यवधा- नभावाभावसाक्षित्वादात्मनः सदाभानान्न तन्त्र मानान्तरापेक्षेत्याइ । जा- अदिति ॥ १२॥ इदमेवमिदं नैवमितिबुद्धिर्विभागभाक् । अनात्मिकात्मवस्यत्र येनासौ किमपेक्षते ॥ १३ ॥ किचेदं कर्तव्यमिदं न कर्तव्यमित्येवंप्रकारा बुद्धिर्भागभागिनी स्वारस्येन स्वरूपशून्या येन चिदात्मना स्वरूपवत्यालक्ष्यते नासावात्मा भावनां नियोगं मानान्तरं वा किंचिदपेक्षितुं क्षमते तस्य सर्वभकारबुद्धिसत्तामंदत्वादित्याह । इदमिति ॥ १३॥ कळदिव्याटतेः पूर्वमसंकीर्ण उपाधिभिः । अविक्षिप्तो घसंमुप्तोऽनुभवः किमपेक्षते ॥ १४॥ कादिकारकव्यापारात्पूर्वमेय स्वापादावात्मनः सद्भावोफलव्धेश्च न सत्सिदी नियोगभावनामानान्तरेष्वपेक्षास्तीत्याह । कीदीति ॥ १४ ॥ अभिधेयं न यवस्तु प्रत्ययश्च न दौकते। नियुक्तोऽपि नियोगेन कथं तद्रष्टुमर्हति ॥ १५॥ किंचात्मनो नियोगापेक्षा न स्वसत्तासिद्धये युक्ता तदीयसत्ताया नित्यत्वाम च तदर्शनाय नियोगापेक्षा संभवतीत्याह । अभिधेयमिति ॥ १५ ॥ अपि मानान्तरप्राप्त वस्तुवृत्तं निवर्तयेत् नियोगार्थानुरोधेन यदि वस्त्ववबोध्यते ॥ १६ ॥ अपिच वैधज्ञानानुरोधेन यदि वस्तुसिद्धिरिष्यते तदा तत्त्वमस्यादिवाक्यं द्रष्टव्यादिवाक्यापेक्षया मानान्तर तेनावगतं यस्मत्यग्भृतं ब्रह्म तदयं वादी निराकुर्यानियोगानुरोधेन वस्तुबोधने तत्त्वमस्यादिवाक्यस्यापि नियोगसिद्धी- वेवोपक्षीणत्वादन्येपरस्य प्रत्यक्षादिविरोधे वस्तुनि मानत्वानुपपत्तरित्याह । अपि मानान्तरेति ॥ १६ ॥ १(क. ख.) भावान्न । २(ग. घ.) मातृत्वा (च.) प्रदातृत्वा । ३ (ग.) "पेक्ष्यते । ४ (ग. घ ) यस्तु न । ५ (च.) च दर्श'। ६ (ग. प.ड.) गानु- पपेशेन । ७ (ग. ५) 'पेक्षाया । ८ ( ग घ ) हावियों। ९ (फ ख.) न्य- तरस्य । १०(क.क्ष.) क्षावि।

·१ १६. नामः खण्र.१] आनन्दगिरिकृत टीकासंचलितम् । भाव्यते सनपीहार्थः प्रसिद्धेोकवह्निवत् । ब्रह्मणस्त्वप्रसिद्धत्वात्तथाप्यत्र सुदुर्लभम् ॥ १७ ॥ बह्मज्ञाने विध्यसंभवे हेत्वन्तरमाह । भाव्यत इति । यद्यप्यसनाप सुलो- कस्पामित्वलक्षणोऽधों व्यवहारभूमावसौ वाव लोको' गौतमानिरिति श्रुत्पा भाव्यते । धुलोकोऽग्निश्चेति पदार्थयोरत्र प्रसिद्धत्वात्तथाऽपि ब्रह्मणोऽभिगे- तस्य नित्पशुद्धत्वादिलक्षणस्प लोकवदमिवच्चापसिद्धत्वादन्न ब्रह्मज्ञाने विधान- मतिदुर्लभमनुपपन्नमित्यर्थः ॥ १७ ॥ क्रियते लौकिकोऽप्यर्थः पदार्थान्वयरूपतः । अवाक्यार्थात्मकं ब्रह्म तथाप्यत्र सुदुष्करम् ॥ १८॥ अतश्च ब्रह्मज्ञानं विधातुमशक्पमित्याह । क्रियत इति । यद्यपि नियोगो भावना वैत्यलौकिकोऽप्यर्थः कतुं शक्यते पदार्यान्वयद्वारा संसृष्टरूपत्वात्तथाऽपि मझावाझ्यात्मिकमखण्डैकरसमतो न तज्ज्ञाने विधानं मुकरमित्यर्थः ॥१८॥ प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासस्तथैव च । कुर्वन्त्येव प्रमां यत्र तदसंभावना कुतः ॥ १९ ॥ भवाक्याथात्मकं ब्रह्मेत्यत्युक्तं ब्रह्मणोऽसंभावितत्वादित्याशङ्कयाह । प्रमा- णमिति । ममाणादिसाधकवेन नित्यदृष्टिस्वभावस्य ब्रह्मणः सिद्धत्वात्तदसंभा- बना नास्तीत्यर्थः ॥ १९ ॥ प्रामाण्यमेतत्रटेन कस्मानत्यभिधाश्रुतिः । नियोगस्यापि मानत्वं नानपेक्ष्य प्रमामिमाम् ॥२०॥ वेदान्तेषु ज्ञाननियोगानङ्गीकारे कथं धामाप्पमित्पाराश्य पूर्वोक्तकूटस्थानु- भवस्थित्ताविद्यातत्कार्यनिवर्तकज्ञानकारणत्वेन वेदान्तमामाग्यं नियोगमन्तरे- णाविरुद्धं सिध्यतीत्याह । मामाण्यमिति । किंच नियोगस्प संसर्गाक्षेपकत्वेन तत्मामाण्यं त्वपेष्यते न च जडस्प नियोगस्प यथोक्तमनुभवमन्तरेण मानत्वम- नुमन्तुं शक्यते तस्मानियोगसाधनत्वेन प्रागुकानुभवस्याभ्युपगन्तव्यत्वादले निनियोगाङ्गीकारेणेत्यभिमत्याह । नियोगस्पति ।। २० ॥ १ (ग. घ. ) विधासं १ २ (घ. च.) घस ३ (ग. प.) को गोत। ४ ( ग. घ. च.) नाचेय'। ५ (क. ख. ) गोपेक्षक । ६ (ग. घ.) नुमातुं का ७ (च.)"ल विज्ञा' ८ (ग, प.) जानं नि।

·१६८ मुरेश्वराचार्यक्रतं तैत्तिरीयोपनिपनाप्पवार्तिकम् । [ब्रह्मवलयां पश्येदात्मानमित्यादि वाक्यं यत्स्याविधायकम् । ज्ञानकर्तव्यतीयां तं नियोज्य पुरुष' प्रति ॥ २१ ॥ किंच वेदान्तेषु विध्यभ्युपगमे विधिवाक्याद्वाक्यान्तराद्वा ब्रह्मसिद्धिरिति विकल्प्प विधायकस्य वाक्यस्य विधोवेव चरितार्थत्वान वस्तुनि मानतेत्याचं दूषयति । पश्येदिति ॥ २१ ॥ स्वव्यापारेऽनपेक्ष्यैव वस्तुवृत्तं वचो यतः। नियुले पुरुष तस्मादस्तुवृत्तं मुदुर्लभम् ॥ २२॥ पुरुपव्यापारे वस्तुवृत्तमनपेक्ष्यैव पुरुषस्य प्रवर्तकत्वाद्विधापकं वाक्यं वस्तुनः साधकं न भवतीत्येतदेव साधयति ! स्वव्यापार इति ॥२२॥ स्वशक्त्यननुरूपं चेत्कार्य वाक्यशतैरपि । नियुक्तोऽपि न तत्सिद्वावलं शक्ये स हीश्वरः ॥२३॥ . ज्ञानस्प विधेयत्वमङ्गीक़त्योक्तं तदेव नास्तीत्पाह । स्वशक्तीति । पद्धि'ज्ञा- नारूप कार्य पुरुपस्य कर्तुमकर्तुमन्यां कर्तुमशक्यं तत्र द्रष्टव्यादिवाक्यैरने- कैनियुक्तोऽपि पुरुषो ने ज्ञानसिद्धौ स्वातन्यमवलबन्ते । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपर- तिनस्य पुरुषाधीनत्वाभावाद्यागादौ हि पुरुषः स्वाधीने स्वतत्रो भवति तस्मा- द्विधिघटनायोग्यत्वाज्ञानस्प न तत्र विधिरस्तीत्यर्थः ।। २३ ।। अभिधाश्रुतितत्सिद्वौ व्यापच्छेत प्रयत्नतः।। विधिवाक्यानुगामित्वान्नार्थस्पैक्स्यात्स्वतन्त्रतः॥२४॥ तत्त्वमस्पादिवाक्पाद्विधिवाक्यातिरिक्ताद्वस्तुसिद्धिरिति द्वितीयं कल्पमुत्या- पति | अभिधेति । अभिधाश्रुतेरपि विध्यनुसारित्वान स्वातन्त्र्येण वस्तुसाध- कत्वमिति दूषयति । विधीति ॥ २४ ॥ १(क. ख.) ज्ञानंक | २ (क. ख.) व्यवां यां। ३ (ग घ.) "पं रुति। (रु.) पं रुवा । ४ (ग. घ.) विश्व वा । ५ (ग. ) धायैव । ६ (क. ख.) 'पं यस्मा। ७(ग. घ. इ.) यद्विज्ञा| ८ (ग. घ. च.) भावा । ९(ग.ध. 'न सि।१०(ग. प. इ.) च्यायच्छेत । व्यापारं कुर्यादिरार्थः । ११ (ग. प. र.) चिवमानु'। १२ (मकमा मन'।

·नवमः खण्डः९] पीति ॥ २५ ॥ २६ ॥ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । १६९ स्वमांसान्यपि खादन्ति नियोगानतिलविनः ॥२५॥ जहत्यपि प्रियान्प्राणाशक्यार्थत्वात्ततोऽपि हि । अशक्ये विनियुक्तोऽपि कृष्णलाञ्चपयेदिति ॥२६॥ ज्ञानस्य पुरुपतत्रत्वाभावात्तत्क पुरुपो न शक्नोतीत्यत्र वैधदृष्टान्तमाह । स्वमांसानीति । यथा कृष्णलाश्रपयेदिति विक्लितिफलके कृष्णलपाके सर्वथै- वाशक्पे नियुक्तोऽपि बुद्धिपूर्वकारी न प्रवर्तते तयाततोऽपिकृष्णलपाकादशक्पे ज्ञाने नियुक्तो विवेकी तदशक्यत्वबुद्धया नैव तत्र प्रवर्तितुं प्रभवति ततः स्वानधीने ज्ञाने न युक्तो विधिरिति साधर्पदृष्टान्तेन स्पष्टपति । ततोs- सर्वात्मनाऽप्यसौ कुर्वन्कुर्यात्तस्करकन्दुवत् ॥२७॥ नेचोपासान्तराधीनो ब्रह्मज्ञानोदयो भवेद । तं यथा तं तमेवेतिन्यायदृब्धश्रुतेः स्मृतः ॥२८॥ यदि पुनः सर्वात्मना कर्तुमशक्यमपि ज्ञानमसौ नियोज्यो नियोगबलादेव कुर्यात्तदाऽयं सामर्थ्यमनपेक्ष्य नियोगमेवानुरुध्य कुर्वन्केवलकेशभागी भूत्वा स्वापेक्षितं पुरुपाय न पतिपद्यत इति सदृष्टान्तमाह । सर्वात्मनेति । कश्चिचौर्य कृत्वा स्वकीयचौर्यसंवरणार्य संनिहितं कन्दुगृहं प्रविष्टो गृहस्वामिना कन्दुना कन्दुकर्मणि नियुक्तस्तत्कर्मण्यशक्पे विनियुक्तत्वात्तत्कुर्वन् राजपुरुपैस्तस्करम- न्वेपमाणैस्तत्र झटिति समागतैरुक्ते कर्मण्यकुशलता समालोच्य तस्करोऽय- मिति ज्ञात्वा गृहीतो व्यर्थक्केशभागी यथा तस्करकन्दुः संवृत्तस्तथा ब्रह्मज्ञाने नियुक्तोऽपि तस्य कर्तुमशक्यत्वात्तत्कुर्वन्ध्यर्थक्केशभागी भवैदित्यर्थः ॥ २७ ॥ ज्ञाने विध्यभावेऽपि वैधोपासनातो ज्ञानं भवतीत्याशङ्कच श्रुतिस्मृतिभ्या- मुपासनस्य ज्ञानातिरिक्तफलश्रवणान्मैवमित्याह । नचेति । न्यायशब्देन तत्क- तुन्पायो गृह्यते ॥ २८ ॥ नार्थस्टग्भावना चेत्स्याद्ब्रह्मधीजन्मने न सा। स्वभ्यस्ता राजती नो धीः शुक्तिकाज्ञानजन्मने॥२९॥ किंचोपासनस्पार्थसाधकत्वे ज्ञानानतिरेकादर्थासंस्पर्शित्वं वक्तव्यं ततश्च ज्ञानसाधनत्वासिरित्याह । नार्थेति । उपासनस्यास्पिर्शित्वेऽप्यभ्यासमका- यति सम्यग्धीहेतुतेत्याशङ्कयाह । स्वभ्यस्तेति ॥ २९ ॥ १ (ग. घ.) ने वेन नि'! २ ( ग. घ.) नमो। ३ (ग. घ. ) दृष्टश्रु। ४ (ग. घ. ड.) 'गवत्वादे'। ५ (घ. च.) यं समा। ६ (ग. घ. ) दुःस सं॥ ७ (ग. घ.) सनतो। ८ ( क. ख ) कार्थी 1 ९ (ग. प.) तेवभ्या।

·सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपद्भाष्यवार्तिकम् । . [बझवल्या द्रष्टव्यश्चेद्भवेदात्मा स्यानियोगस्तदात्मनि । निषेधाद्दर्शनस्येह न नियोगोऽस्त्यतः परे ॥३०॥ द्रष्टव्य श्रुतेरात्मज्ञाने तदुपासने वा नियोगः स्यादित्याशङ्कय न दृष्टरित्या- दिना दर्शनार्दिविषयत्वनिषेधानात्मज्ञाने तदुपासने वा नियोगोऽस्तीत्पाह । द्रष्टव्यश्चेदिति । आत्मनीत्यात्मज्ञाने तदुपासने वेत्यर्थः । दर्शनस्पेत्युपास- नस्याप्युपलक्षणमतः परे दर्शनादेरगोचरे वस्तुनि दर्शनादौ न नियोगोऽस्ती- त्यर्थः ॥ ३० ॥ नियोगानुप्रवेशेन वस्तुतत्त्वं प्रबोध्यते । न हि विध्यनपेक्षस्य प्रामाण्यमनुवादिनः ॥३१॥ नियोगानभ्युपगमे वेदान्तानामनुवादकत्वे नापामाण्यप्रसङ्गानियोगदौरैव तेपां वस्तुबोधकत्वमिति शङ्कते । नियोगेति ।। ३१ ।। नैवं यतः क्रियैवह चोदनाभिर्विधीयते । खव्यापारे यतस्ताभिर्नियोक्तुं शक्यते पुमान् ॥ द्रव्यस्वरूपे साध्यत्वात्कथं ताभिः प्रवर्त्यते ॥ ३२॥ कि वेदान्तेष्वात्मनि तज्ज्ञाने वा विधिविवक्ष्यते नाऽऽद्य इत्याह । नैवमिति । विधिव्यवहाभूमौ क्रियाया एव फर्तव्यत्वेन विधिभिरभिधानानात्मनि विधिश- त्यर्थः । साध्येऽर्थे नियोगस्य सावकाशत्वादात्मनि सिद्धेऽर्थे तस्य निरवका- शत्वमित्येतदुपपादयति । स्वव्यापार इति ॥ ३२॥ नचापीहात्मविज्ञानं चोदनाभिर्विधीयते । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति ह्येतस्मात्तस्य सिद्धितः॥३३॥ न द्वितीय इत्याह । नचेति । किं शॉन्दमात्मज्ञानं विधेयं किंवा ज्ञानान्तरं मपममपि स्वोत्पत्यथं स्वफलायं वा विधीयते नाऽऽद्य इत्याह । स्वाध्याय इति ॥ ३३॥ १(ग. घ.) "दिवि वि २ (. घ.) वन मा ३ (क.) 'मित्याश। ५(ग.प.) व्यस्य । ५ (च.) 'पिर्व ! ६ (ग.) विधैर। ७ (6.) शान्दामा

·नवमः खण्ड:९]
आनन्दागरिकतटीकासंवलितम् ।
कर्मावबोधो न यथा नियोगान्तरमीक्षते ।
तथैवात्मावबोधोऽपि न नियोगान्तराद्भवेद ॥ ३४॥
शाब्दस्पात्मविज्ञानस्याध्ययनविध्यनुरोधादेवोत्पत्तेरुपपत्तेस्तदर्थ नास्ति
विध्पन्तरापेक्षेत्येतदेव दृष्टान्तेन साधयति । कर्मेति ॥ ३४ ॥
स्यादेतदात्मबोधस्य नियोगविरहाचंदि।
पुमर्थकारिता पुंभिर्लभ्यते न तु लभ्यते ॥ ३५ ॥
नियोगैकाधिगम्यत्वाज्ज्ञानकार्यस्य नान्यतः ।
प्रमान्तरादिदं सिद्धयेनापि स्यादभिधानतः ॥ ३६ ॥
आत्मज्ञानस्य विधेयत्वमन्तरेण फलवत्वं चेन तस्य विधेयत्वं सिध्यन्नचा-
न्सरेण विधेयत्वं फलवत्त्वं तस्य लभ्यते तेन तस्य फलसिद्धयर्थ विधेयतैति
करुपान्तरमुत्यापयति । स्यादेतदिति ॥ ३५ । ३६ ।।
नैतदेवं यतो नेह ज्ञेयार्थव्याप्तिमात्रतः।
फलान्तरं प्रबोधस्य किंचित्संभाव्यतेऽण्वपि ॥३७॥
झेपनिश्चयस्य ज्ञानफलेवासस्य च ज्ञानोत्पत्तिनान्तरीयकत्वान्न फलाप ज्ञाने
विधिरिति परिहरति । नैतदिति ॥ ३७ ॥
अन्तरेण नियोग च स्वात्मबोधस्य सिद्धितः ।
स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति ब्रूहि स्यादि नियोगतः॥३८॥
ज्ञानं चेदुत्पद्यते तदा ज्ञेयाभिव्याप्तिरूपं फलं विधिमन्तरेण सिध्यतु तदुत्प-
तिरेव विध्यभावे कथं सिद्धेदित्याशमय न चापीत्यत्रोक्तं स्मारयति । अन्तरे-
नैवं यतोऽन्यदेवेदं विज्ञानान्तरमात्मनि ।
सोपायं कार्यमित्येवं चोद्यते केवलं परम् ॥ ३९ ॥
न वयं शोब्दज्ञानं विधेयं ब्रूमः किंतु ज्ञानान्तरमेव शमदमाशुपायसहितं
विधेयमितिमतान्तरमुत्यापयति । नैवमिति ॥ ३९ ॥
शब्दाजनितविज्ञानांव्यतिरिक्तं परात्मगम् ॥४०॥
असंसृष्टापरोक्षवस्तुगोचरत्वं केवलत्वं ज्ञानान्तरमेव विशदपन्परत्वं स्फोर-
यति । शब्दादिति ॥ ४० ॥
१ (क) विहराद्य । २ ( ग. घ. च.) लवत्वा । ३ (.) स्वात्माबों।
४ (ग. घड. ) ने चेहूँ। ५ (ड. च. ) शान्दं ज्ञा६ (5) नाति
णेति ॥ ३८ ॥

·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्पवार्तिकम् । [ब्रह्मवल्या न हि शब्दसमुत्थेन ब्रह्मज्ञानेन शक्यते । तस्यावाक्यार्थरूपत्वात्परिच्छेत्तुं घटादिवत् ॥ ४१ ॥ शाब्दज्ञानेनैव ब्रह्मणः सिद्धत्वादनर्थकं ज्ञानान्तरविधानमित्याशङ्कयाऽऽह । नहीति ॥४१॥ नानापदार्थसंसर्गलमणोऽयं यतः स्मृतः । वाक्यार्थी वाक्यविद्भिर्हि प्रमावाक्यं च नो मतम् ॥ तस्य चाविषयत्वात्तु ब्रह्मावाक्यार्थरूपभृत् ॥४२॥ कथमवाक्यार्थरूपत्वं ब्रह्मणः स्यादित्याशङ्गयाखण्डैकरसत्वाङ्गीकारादि- स्याह । नान्पेति । ब्रह्मणि वाक्यं प्रमाणमित्यभ्युपगमादवाक्यार्थत्वं तस्यासि- दमित्याशङ्कय वाक्यं ब्रह्मणि प्रमाणमित्येतदङ्गीकृत्य वाक्यार्थत्वं तस्य निर- स्पति । अमेति ॥ ४२ ॥ विज्ञानान्तरगम्यं तदभ्युपेयं बलादपि । नचेदाक्योत्थविज्ञानग्राह्यं ब्रह्माभ्युपेयते ॥ नाऽऽनायार्थो भवेत्तर्हि नैवं वेदार्थ एव च ॥४३॥ अवाक्यार्थत्वे ब्रह्मणः सिद्धे शाब्दज्ञानातिरिक्तज्ञानगम्यत्वं तस्य बलादेव मामोतीति फलितमाह । विज्ञानान्तरेति । ब्रह्मणो वाक्योत्यज्ञानाविषयत्वे वेदवाक्यं तत्र प्रमाणमित्यङ्गोकारो विरुध्येतेति शङ्कते । न चेदिति । वेदवा- क्योत्थज्ञानाभ्याससाध्यसाक्षात्कारलक्षणज्ञानगम्यत्वाद्वेदार्थत्वं ब्रह्मणः सिध्य- तीति परिहरति । नैवमिति ॥ १३ ॥ कथं वेदार्थततस्य न चेद्दाक्यार्थ इप्यते ॥४४॥ पुण्यापारानधीनत्वान नियोगादयं भवेत् । पदार्थानन्वयानापि वाक्योत्थो वोध आत्मनि ॥४५॥ उक्तमेव सैद्धान्तिक चोद्यमनुवदति । कथमिति ॥ ४४॥ वेदोत्थज्ञानगम्पत्वेन वेदार्थत्वमितिभवनिपौगावदाज्ञावलान्नायमर्थः सिध्ये- दयमस्प वाक्यस्यार्थ इन्यस्यार्यस्प पुरुपव्यापारसाध्यत्वाभावादिति पूर्ववादी परिहरति । व्यापारैति । धर्मस्य वाक्पोत्यज्ञानगम्यत्वेन वाक्यार्थत्ववद्र- ह्मणोऽपि स्पादित्याशइयाऽऽह । पदाति । पदस्यार्थत्वेन पदानन्वपाहह्म णोऽपदार्थत्वाद्धर्मवलक्षण्यान वाक्पजन्पज्ञानगम्पत्यमित्यर्थः ॥ ४५ ॥ १ (ग.) ग्रन वा । २ (क.स.) 'माखन। ३ (ग) नैन । ४ (ग. ) स्वर।

·नवमः खण्डः९]] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितम् । तदन्वयेऽपि नैवायं वाक्यार्थत्वं समश्नुते । सामान्यमात्रवाचित्वे पदानां संक्षयो यतः ॥ ४६॥ पदेन पदार्थतया ब्रह्मणोऽन्वयेऽपि न तस्य वाक्पगम्यत्वं पदस्य सामा- न्यमानविषयत्वाद्वाक्यस्य विशेषविपयत्वाद्ब्रह्मणश्च सामान्यत्वेऽपि विशेष- त्वाभावादित्पाह । तदन्वयेऽपीति । वस्तुतस्तु ब्रह्म त्वया सामान्पविशेपभाव- शून्पमभ्युपगतं तत्र कुतः शब्दमवृत्तिरित्यर्थः ॥ ४६ ॥ पदार्थव्यतिरेकेण न चावाक्यार्थवाचकः । अतोऽवाक्यार्थरूपोऽयं योऽहं ब्रह्मेति निश्चयः॥४७॥ किंच पदवाच्यादर्थाव्यतिरेकेण ब्रह्मणोऽपदार्थत्वादपदार्थस्प चावाक्पार्थ- त्वादवाक्यार्थस्य ब्रह्मणो वाचको वोधकः शब्दो नास्ति । न च लक्षणया शब्दो ब्रह्म बोधयति । सर्वथा वाच्यत्वरहितस्य लक्ष्यत्वायोगादतो न ब्रह्मणि शब्दमवृत्तिरित्याह । पदार्थेति । यस्मादेवं शाब्दज्ञानाविषयो ब्रह्म तस्मादवा- क्यार्थरूपमशाब्दं ज्ञानान्तरमसंस्रष्टापरोक्षाकारं विधेयं तच्च शाब्दज्ञानाभ्यासो- पापसाध्यापरोक्षज्ञानलक्षणमिति तद्म्यं ब्रह्म वेदप्रमाणकमुपचारादित्युपसंह- रति । अत इति । योऽहं ब्रह्मास्मीत्यसंष्टापरोक्षाकारो निश्चयोऽभ्यासादुत्पद्यते स यद्यपि शाब्दो बोधो न भवति तथाऽपि तथाविधबोधाभ्यासमचयप्रसूतत्वा- तद्गम्ये ब्रह्मणि शास्त्रं प्रमाणमिति शक्यमेवं वक्तुमित्यर्थः ॥ १७ ॥ नियोगानुप्रवेशेन वस्तुतत्त्वमितीरितम् । यत्तस्य परिहाराय श्लोकोऽस्माभिर्यथोदितः ॥४८॥ निपोगानुरोधाद्वस्तुसिद्धिर्न 'वेदमसादादिति त्वदीयचौद्यस्य यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्लोकेनोक्तं समाधानमिति सिद्धान्तमाह । नियोगेति ।। ४८ ॥ इदं ज्ञेयामिदं ज्ञानं ज्ञाताऽस्मीति विभागतः । सर्वदा दर्शनात्तावन्नाविद्याऽस्यैषु विद्यते ॥ ४९ ॥ कथमस्य श्लोकस्य यथोक्तचोद्यपरिहारहेतुत्वमित्याशय तत्सिद्धयर्थमनात्म- प्रपञ्चस्य कल्पितत्वं साधपति । इदमिति । ज्ञेयादित्रितपस्यासंकीर्णत्वेन सदा भासनादस्याऽऽत्मनस्तद्विपयाज्ञानाभावात्तस्मिन्नजोतत्त्वायोगात्तस्य प्रमाणग- म्यत्वासिद्धेः सादिवदविद्याविजृम्भितत्वमित्यर्थः ॥ ४९ ।। १ (ग. ध ) सृष्टयप। २ (ग. घ.) द्रम्य । ३ (ग घ.) दम्यत्वे व ४ (ग. घ.) 'वेदे म। ५ (ग. प.) 'नानायों।

·१७४ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाव्यवार्तिकम् । [ब्रह्मवड्या चिन्मात्रव्यतिरेकेण सर्वप्रत्ययसाक्षिणः। रूपान्तरं न संभाव्यं प्रमाभासात्तथा इनुतिः ॥५०॥ चिदात्मनोऽपि सदासिद्धत्वाविशेषात्प्रमाणागम्यत्वादज्ञातत्वमन्तरेण तद- योगादविद्याविजृम्भितत्त्वं तुल्पमित्याशयाऽऽह । चिन्मात्रेति । प्रत्यगात्मनः सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वादविद्याकल्पितत्वं रूपान्तरमसंभाव्यमित्यर्थः । आत्मा चि- दूपश्चेत्कथं यथावदस्फुरणमित्याशझ्याज्ञानादित्पाद । ममामासादिति । इति- रित्यस्फूतिरुच्यते ॥ ५० ॥ हानोपादानहीनोऽयं तत्साक्षित्वात्स्वतो ध्रुवः । द्रष्दादिसाक्षिताऽप्यस्य तत्कारणसमाश्रयात् ॥५१॥ कल्पितत्वं जगतो वदता मत्यगात्मनोऽविष्ठानत्वेनाकल्पितत्वं स्वयंमभवत्वं चोक्तम् । इदानी तस्य कूटस्थत्वमाह । हानेति । कूटस्थस्य कथं साक्षित्वमि- त्याशय हानोपादानाद्यात्मकस्य द्वैतस्य कारणं साभासमज्ञानं तदवष्टम्भा- दस्य साक्षित्वमित्याह । द्रष्ट्रादीति ॥ ५१ ॥ इदं वेद्मि न वेद्मीदमिति बुद्धिर्विवर्तते । प्रत्यभिज्ञाश्रया सा स्याद्रष्टेवोभयरूपभाक् ॥५२॥ अज्ञानादात्मनः साक्षित्वमित्युक्ते ज्ञानाज्ञानयोरेकाश्रयत्वादात्मन्यज्ञानसंब- न्धवज्ज्ञानसंवन्धस्यापि वक्तव्यतया निर्विशेषत्वहानिरित्याशङ्कयाह । इदमिति । बुद्धिरहंवृत्तिः सैव ज्ञानाज्ञानरूपेण भातीति नात्मनः सविशेषत्वमसिद्धिरित्यर्थः । अहंवृत्तेरात्माश्रयत्वादात्मनि सविशेपत्वं दुष्परिदरमित्याशय प्रत्यभिज्ञा- वृत्तेरन्तःकरणाश्रयत्वात्मत्यभिज्ञाशब्दितान्तःकरणाश्रयाऽहंवृत्तिरित्यङ्गीकारा- नाऽऽत्मनि सविशेषत्वशङ्कत्याह । मत्पभिज्ञेति । अहंवृत्तेरन्त:करणाश्रयत्वे सा- भासमन्तःकरणमेव ज्ञानाज्ञानरूपभोगभ्युपगन्तव्यमित्याह । द्रष्टैवेति ॥५२॥ निर्विभागात्मकत्वात्तु सर्वकोशातिवर्तिनः। रूपं नानात्मवन्याय्यं प्रत्यभिज्ञासमाश्रयम् ॥ ५३॥ ज्ञानाज्ञानयोरात्मगतत्वेन प्रतिभानादात्माश्रपत्वमेष्टव्पमित्याशङ्कयाऽऽह । निर्विभागेति । अन्तःकरणस्येवाऽऽत्मनो नानाविधं रूपं नोपपद्यते सर्वकोशाति- वर्तित्वादतो पदन्तःकरणं साभासं प्रत्पभिज्ञाशब्दितं ज्ञानाज्ञानविकल्पा- हमित्यर्थः ।। ५३ ।। १ (ग. व.) तवसम२ (च.) मागित्यम्यु। ३ (क. र.) णस्यैवा।

·नवमः खण्डः९] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । १७५ प्रतिस्मृत्यान्यतः प्राप्तं रूपं यत्सारिणामिकम् । ज्ञाता प्रत्यभिजानाति प्रत्यक्षार्थोपसंस्कृतः ॥ ५४॥ प्रत्यगात्मनो ज्ञानाज्ञानविकल्पाश्रयत्वं न्यायशून्यमित्युक्तं प्रकटयति । प्रतिस्मृत्येति । अहं कर्ता परिणामी साभासो ज्ञातेत्युच्यते स च पूर्वमवृत्तम- त्ययानुभवमसूतार्थसंस्कारसंस्कृतो विपपद्रकृत्वेन प्राप्त पारिणामिकं रूपं पति- स्मृत्य तदनुस्मरणपूर्वकं सोऽयमिति वा सोऽ हमिति वा प्रत्यभिजानातीतच साभासान्तःकरणगतानुसंधानप्रत्ययवदज्ञानादरेपि तद्गतत्वेन फूटस्थानुभवनि- शत्वाभावात्तत्र कल्पनया प्रतीतिरित्यर्थः ॥ ५४॥ बुद्धेः स्यादपराधोऽयं यद्बाह्यार्थानुकारिता । प्रत्यक्त्वं चिनिभत्वं च कौटस्थ्यानायमात्मनि ॥५५॥ केचित्तु प्रत्यगात्मैव ज्ञातेत्याचक्षते तान्मत्याह । बुद्धेरिति । विषयाकारे- णाऽऽत्माकारेण च परिणामो बुद्धेरेव सिध्यति । न त्वात्मनि परिणामो पुज्यते । तस्य कूटस्थत्वादित्यर्थः ॥ ५५॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जाग्रत्स्वमसृप्तिषु । बाह्यं निरस्य धीरूपं चिन्मात्रात्मावभासया ॥ धियोपलक्ष्यावाक्यार्थ सर्वदाऽव्यभिचारतः ॥५६॥ व्यभिचारिणश्च बाधेन तत्त्वमस्यादिरूपिणी। दहन्त्यखिलमज्ञानं वोधयत्येव केवलम् ॥ ५७ ॥ मत्यगात्मनो नियोगगम्यत्वनिराकरणेन केवलशब्दगम्यत्वप्रतिपादनार्य स्वयंप्रकाशं निर्विशेपत्वं कूटस्थत्वं ज्ञेयादिद्वैतस्य कल्पितत्वेनाद्वितीयत्वं चो- क्तम् । इदानी केवलशब्दगम्यत्वं प्रतीचः साधयति । अन्वयेत्यादिना । मन- नशब्दितान्वयव्यतिरेकाख्यश्रीतयुक्त्यवष्टम्भाद्भुद्धिग्राह्यं बुद्धयाकारं बाझं सर्व- मनात्मजातमवस्थात्रये व्यभिचारित्वानिराकत्य चिन्मात्रस्य सदैवाव्यभिचारि- त्वात्केवलचिदाकारज्ञानेनावाक्यार्थात्मकं वाक्यान्वेियायोग्यं तदेव चिन्मोत्रं त्वंपदार्थरूपं गृहीत्वा व्यवस्थितस्य मुमुक्षोस्तत्त्वमस्यादिवाक्योत्या ब्रह्माहमि- त्येवरूपा बुद्धिवृत्तिरात्मगतमज्ञान तत्कायं च स्वोयनान्तरीयकत्वेन दहन्ती त्वमर्थस्प ब्रह्मत्वं ब्रह्मणश्चाऽऽत्मत्वं सकलविशेषशून्यं वोधयत्येवेत्यङ्गीकारा- धुक्तं ब्रह्मणः शब्दैकगम्यत्वमित्यर्थः ॥ ५६ ॥ १७ ॥ १(ग. घ. च.) रणे ग। २ (ग. घ.) ण वा । ३ (क. ग.) "लक्ष्य वा ४ (5.) 'चारितः । ५ (ग. ड.) 'न्वययो। ६ (क. ख. ड.) मान- १७ (इ.) दयान्तं (च ) दयेना।

·[ब्रह्मवल्या मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्पवार्तिकम् । सामानाधिकरण्यादेर्घटेतरखयोरिव । व्यावृत्तेः स्यादवाक्यार्थः साक्षानस्तत्त्वमर्थयोः॥५८॥ ब्रह्मात्मनोरन्योन्यान्वयःशब्दवोध्यचेन्न शब्दादवाक्यार्थधीरित्याशङ्कयाss. है । सामानाधिकरण्यादेरिति । यथा घटकाशो महाकाश इत्यत्र विरुद्धशि: निराकरणेनाssकाशमात्रं चोध्यते तथा तत्त्वमसीत्यत्र तत्त्वंपदयो सामानाधि- करण्यात्तदर्थयोश्च वाच्ययोविशेषणविशेष्यभावात्पदतदर्थयोश्च लक्ष्यलक्षणभा- वात्तत्वमर्थयोर्विरुद्धांशव्यावृत्तेरवाक्पार्थोऽखण्डकरसलक्षणो वाक्यादेव साक्षा- त्पत्तिपन्नः स्पादित्पर्षः ॥ ५८ ॥ वाक्यादेवमवाक्यार्थो यस्मात्साक्षात्मसिध्यति । अन्यदेवेदमित्यादि सर्व स्यात्तुपकण्डनम् ॥ ५९॥ शब्दादेव वाक्यधिपतिपत्तावित्थं संभवन्त्यां ज्ञानान्तरस्प शाब्दज्ञानाति- रिक्तस्प विधेयत्ववचनमनुचितमिति फलितमाह । वाक्यादिति ॥ ५९॥ अज्ञानमन्यथाज्ञानं संशयज्ञानमेव च । घटादावेव तदृष्टं न ज्ञातृज्ञानसाक्षिषु ॥६० ॥ शाप्दतानादेवावाक्यासिद्धावपि ज्ञानान्तरमज्ञानादिनिवृत्यर्थ विधेयमि- त्पाशस्याऽऽद । अज्ञानमिति ॥ ६॥ अज्ञानादि त्रयं तावत्प्रत्ययेऽपि न विद्यते । तस्य यव्यवधानेन प्रत्यक्षानान्यमानता ॥ ६॥ ज्ञातुरव्यवधानेन संशयो निश्चयोऽपि वा। प्रत्ययः प्रथते यस्मान मानान्तरकोङ्मयतः ॥ ६२॥ भनानादि त्रितयं माने नास्तीत्तदादो संक्षेपविस्तराम्पो वातिफदपेन शं. पति भमानातीति। वक्ष्पमाणमुतिकन्पायचोतनायॉऽपिशरदः ॥६॥६॥ २ (ग. प. प.) पं मनमा २ (८. कागः । २(२.८. प.) वि.

·१७७ नवमः स्वण्ड, आनन्दगिरिकतटीकासंबलितम् । अज्ञानादि त्रयं तावज्ज्ञातयपि न विद्यते । किमङ्ग सर्वदाऽलुप्तचक्षुष्यात्मनि केवले ॥ ६३ ॥ ममातर्यपि न त्रितयमस्ति तस्याप्यव्यवधानेन साक्षिमत्यक्षत्वादित्पाद । अज्ञानादि त्रयमिति । यत्तु साक्षिणि त्रयं नास्तीति प्रतिज्ञातं तदिदानों कैमु- विकन्यायेन साधयति । किमलेति । प्रमात्रादेरप्यात्मप्रसादादेव सिद्धत्वात्त- प्रापि नाज्ञानादि त्रयं संभाव्यते किमुत साक्षिण्यात्मनीति ततो नाज्ञानादिनि- वृत्त्यय ज्ञानान्तरं विधेयं शाब्दादेव प्रमाणज्ञानादात्मनि प्राविभासिकाज्ञानादि- निवचिरित्यर्थः॥६३ ॥ निधूताशेपभेदोऽयमवाक्यार्थात्मकरतथा । मुपुप्ते गम्यतेऽस्माभिर्नानृतं श्रुतिगौरवात् ॥ ६४ ॥ निर्विशेषस्पावाक्यार्थात्मकस्य ब्रह्मात्मनः सुपुत्यवस्थायामनभूयमानत्वाच तत्सिद्धये ज्ञानान्तरं न विधेपमित्याह । निर्धूतेति । न च सौपुप्तं यथोक्तं वस्तु भतिज्ञातं मिथ्येति वक्तव्यं तत्मतीतर्यद्वैतन्न पश्यतीत्यादिश्रुतिमूर्लेवादित्याह । नातमिति ॥ ६४ ॥ सर्वदा चाऽऽत्मरूपत्वाहचभिचारादनात्मनः । ब्रह्मात्मनि स्वतः सिद्ध ज्ञानं मोहापनोदि यत् ॥६५॥ पत्तु ज्ञानान्तरमज्ञानादिनिवृत्त्यर्थमात्मनि विधेयरित्याशय निराकृतं तत्रैव हेवन्तरमाह । सर्वदाचेति । आत्मस्वरूपचैतन्यस्यैव वाम्पोत्यबुद्धि- पभिव्यक्तस्याज्ञानादिनिवर्तकत्वात्कुतो ज्ञानान्तरे विध्यपेक्षेत्यर्थः ॥ ६ ॥ ज्ञाताज्ञातविभागोऽस्मिज्ञानाज्ञानात्मता तथा । ज्ञोत्रज्ञातृत्वमप्येवं स्वतः सिद्धेर्न साक्षिणः ॥ ६६ ॥ ननु जगतो ज्ञाताज्ञातज्ञानाज्ञानात्मकस्पाऽऽत्मनि वस्तुतो विद्यमानत्वात्तत्रि- वृत्त्यर्थ वैधज्ञानापेक्षेति चेन्नेत्याह । ज्ञातेति । ज्ञाताज्ञातज्ञानाज्ञानात्मकस्य जगतः स्वतः साक्षिणः सकाशादेव सिद्धेः सत्योपलब्ध्योः साक्ष्यवीनत्वेन तस्य कल्पि- तत्वान्न तत्र परमार्थतो द्वैत सिध्यति । तथैव साक्षिणः साक्षित्वमपि वस्तुभूतं नास्ति । तथा च वस्तुतो जगतः साध्यसाधनात्मकस्य निवृत्त्यर्थं ज्ञानविधिन संभवतीत्यर्थः ॥६६॥ १(ग. घ.) 'प्यव) २ (ग. घ. च.) व सदा सिं। ३ (क. ख. ड.) - साक्षिा ४ (ग.प.) लकत्वा । ५ (ग.प.) स्यनावा । ६ (गध.) ज्ञातु । -14 ·सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाण्यवार्तिकम् ।, [ब्रह्मवलयां स्वव्यापार नियोगोऽपि नियुङ्क्ते पुरुपं बलात् । यथाभूतार्थता बुद्धेर्वास्तवी न तु पौरुषी ॥ ६७ ॥ ममाणज्ञाने नास्ति विधिरित्पत्र हेत्वन्तरमाह । स्वव्यापार इति । विधिर्हि पुरुपस्प व्यापारे स्वसामर्थ्यात्पुरुषं प्रवर्तयति ।ममाणज्ञानं तु प्रमाणवस्तुपरतत्र- त्वान विधियोग्यमतोऽपि न विधेयमित्पर्थः । ज्ञानस्य यथार्थवोधकत्वार्थ विधे- यत्वमेष्टव्पमित्याशय निराचष्टे । यथाभूतेति ॥ ६७ ॥ इदमेव मदो नेति यथैवार्थमृते विधिम् । वेत्ति तत्त्वमसीत्येवं किंन वेत्यभिधाश्रुतेः ॥६८॥ फिंच कर्मकाण्डाद्विधिव्यतिरेकेण कर्मवाक्यार्थज्ञानवद्ब्रह्मकाण्डादपि विधि- व्यतिरेकेण ब्रह्मज्ञानं संभवत्यविशेषादित्याह । इदमिति ॥६८ ॥ क्रियायां विधिसंपातः कादिषु न सिद्वितः। न चानेकार्थतैकस्य वाक्यस्य भवतेष्यते॥६९॥ आत्मतज्ज्ञानयोविधेयत्वाभावे हेत्वन्तरमाह । क्रियायामिति । किंच ज्ञानस्य विधेपत्वे वाक्यस्य ज्ञानविधिपरत्वात्तस्मादेव वस्तुसिद्धेरयोग्यत्वाद्वाक्पान्तरं वस्तुबोधकमेष्टव्यमित्याह । न चेति ॥ ६९ ॥ प्रत्यक्षादेव भेदोऽयमभिधाननियोगयोः । तस्य चेद्यभिचारित्वं व्यर्थ सर्वज्ञभाषितम् ॥७॥ विधापकमेव सर्व वाक्यं न वस्तुबोधकमस्तीत्याशहाचाऽऽह । मत्यक्षादेवेति । नियोगशब्देन विधायकं वाक्यं गृह्यते । तत्त्वमस्यादेरभिधानवाक्यस्य विधाय- कवाक्यस्य च श्रोत्रेन्द्रियेण भेदग्रहणाद्विधायकमेव सर्वं वाक्यमिति न शक्यं वकुम् । केवलवस्तुबोधिनोऽपि तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य प्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षं पभिचारिभ्रान्तमित्पाशच सत्समयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां वुद्धिजन्म प्रत्यक्ष- मिति प्रत्यक्षलक्षणसूत्रस्य तद्भाप्यस्य च यद्यभिचरति न तत्प्रत्यक्ष यन व्यभिचरति तत्सत्यक्षमित्यस्य विरोधान्नैवमित्याह । तस्य चैदिति ॥ ७० ॥ १(उ.) मत्त्वज्ञा २ (ग. घ.) क्यस्याम। ३ (क. स.) 'मयं । ४(ग. घ. च.) 'म तत्मत्य।

·नवमः खण्ड:९] भानन्द गिरिकतटीकासंवलितम् । कर्तुः क्रियायां स्वातन्त्र्यं वस्तुवृत्ते धनीश्वरः। वस्तुवृत्तं च नो मुक्तिः क्रियातश्चेदनित्यता ॥ ७१ ॥ वस्तुनि तज्ज्ञाने च विधिर्नास्तीत्युक्तम् । इदानी' वस्तुनि विध्यभावे हेत्वन्तर- माह । कर्तुरिति । क्रियायां पुरुषस्य स्वातच्यात्तन युक्तो विधिः। वस्तुस्वरूपे तु पुरुषस्यानैश्चर्यान तत्र विधिः संभवतीत्यर्थः । वस्तुनि विध्यभावेऽपि मुक्तेदै- धक्रियासाध्यत्वमित्याशक्य तस्या वस्तुस्वरूपत्वान्नैवमित्याह । वस्तुवृत्तं चेति । वस्तुत्वेऽपि क्रियासाध्यत्वे तस्याविवक्षिते नित्यत्वानुपपत्तिरित्पाद । क्रिपातश्चेदिति ॥ ७१ ॥ यथावस्तु हि या बुद्धिः सम्यक्ज्ञानं तदेव नः । पौरुषायासमात्रोत्थमज्ञानं रजतादिवत् ॥ ७२ ॥ वस्तुनि विधेयत्वं निराकृत्य तज्ज्ञानस्य विधेयत्वे दूपणान्तरमाह । यथाव- स्त्विति । ममाणवस्तुतनं ज्ञानं न विधेयम् । विधेयत्वे तु पुरुपतत्रत्वेन रजतादि- ज्ञानवदममाणमेव स्यादित्यर्थः ॥ ७२ ॥ वस्तुमात्रानुरोधित्वात्सम्यग्ज्ञानस्य दुष्करम् । नियोगानुप्रवेशेन वस्तुतत्त्वावबोधनम् ॥ ७३ ॥ सम्यग्ज्ञानस्य मानवस्त्वनुरोधित्वानियोगानुभवेशद्वारा वस्तुस्वरूपबोधनं वेदान्तानां दुष्करमित्युपसंहरति । वस्तुमात्रेति ॥ ७३ ॥ नियोगानुप्रवेशे वा हेतोर्व्याप्तिः प्रदर्श्यताम् । गमकत्वमृते व्याप्ति नैव हेतोः प्रसिध्यति ॥ ७४॥ किंच वेदान्तेषु नियोगानुप्रवेशे वाक्पत्वं प्रमाणत्वं वा हेतु कर्तुं न शक्यते। पेरपक्षे प्रत्यक्षादौ च व्याप्त्यभावादित्याह । नियोगेति । यद्यपि परपक्षरूपे वास्ये नियोगानुप्रवेशाभावाद्वाक्पत्वस्य न व्याप्तिः प्रत्यक्षादौ च प्रमाणत्वेऽपि नियोगानुप्रवेशाभावात्ममाणत्वस्य न व्याप्तिरस्ति तथाऽपि हेतुद्वयस्य गमकत्वे का अतिरित्याशय व्याप्तिमन्तरेण गमकत्वस्यामसिद्धत्वान्मैवमित्याह । गमकत्वमिति ।। ७४॥ १ (ग. प.)नी वि1 २ (क. ग. घ.) तस्य वि। ३ (ग. घ.) पत्तेरि। ४ (रु.) स्तुविषय । ५ (ग.प.) वेशाद्वाक्य । ६ (घ च.) पक्षरूपे वाक्ये मा ·[ब्रह्मवल्या सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । विधिशून्यस्य वाक्यस्य प्रामाण्यं प्रत्यगात्मनि । येषां प्रकाश्यत इति न तेषां मतिरीशी ॥७५॥ वेदान्तेषु त्वयाऽपि क्वचित्वचिन्नियोगाङ्गीकारानियोगनिराकरणमस्थाने संभ्रममात्रमित्याशङ्कयाऽऽह । विधिशून्यस्येति । उपनिपद्वाक्यस्य विधिविधु- रस्प प्रत्यगात्मविषये प्रकाश्यते प्रतिपाद्यते प्रामाण्यमिति येषां मतं तेषां वेदान्तेषु नियोगोऽस्तीत्वंमकारा मतिनं भवति । तत्र क्वचित्क्वचिन्नियोगाली- कारस्तु श्रवणादिक्रियाविपयो ज्ञानविषयनियोगनिषेधाविरोधीत्यर्थः ॥ ७५॥ प्रकाश्यत्वाश्रयश्चायं व्यापारः सर्व एव च । तस्मिन्नसति तन्मिथ्या यदेतद्भवतेरितम् ॥ ७६ ॥ किंच शाब्दज्ञाने वा तदभ्यासे वा तदुत्यै ज्ञानान्तरे वा विधिव्यापारो प्रमणो ज्ञानगम्यत्वसापेक्षत्वात्तदभावे न संभवतीत्याह । प्रकाश्यत्वेति ॥७॥ अस्थूलाशब्दतावादिप्रकाश्यत्वादि कुप्यति । नियोगानुप्रवेशेन यदि वस्तु प्रकाश्यते ॥ ७७॥ किंचास्थूलाशब्दतावादिना वाक्येन ब्रह्मणः सर्वविशेपनिपेधद्वारेण प्रति- पायत्त्वं तत्फलं च विधेयज्ञानगम्यत्वे विरुध्येत तस्मादस्थूलादिवाक्यविरोधी ब्रह्मात्मनो विधेयज्ञानबोध्यत्वे स्यादित्याह । अस्थूलेति ॥ ७७ ॥ न चाप्रमाणता तस्य नियोगोत्सङ्गसंश्रयात् । एवमप्यप्रमाणं चेनियोगोऽविषयो भवेत् ॥ ७८॥ किंचास्थूलादिवाक्ये नियोगानुप्रवेशे तस्य नियोगनिष्ठत्वेन स्वरूपे प्रामाण्यं न स्पान च प्रमाणस्यै सतोऽन्यसंश्रेयादमामाण्यं युक्तमित्याह । नचेति । नियो- गाननुप्रवेशेऽपि वाक्यं विधिरहितवाक्यत्वादनाप्तवाक्यवदप्रामाण्यमेवेत्याशहा. मनूध दूपयति । एवमपीति । विधिरहितवाक्यस्याप्रमाणत्वे ब्रह्मणस्तद्गम्पन्वा. भावादन्यस्य च तत्र प्रमाणस्यानिष्टत्वात्तदसिद्धी तद्विपयज्ञानासिद्धाननियोगो निर्विपयो निरवकाशः स्पादिति दूपणभागस्यार्थः ॥ ७८ ॥ १(रु.) काशत | २ (ग. घ.) 'त्येव म। ३(क. ग. घ.) कारम। ४ (ग. घ.) ने संभ। ५ (रु.) काशत्वा । ६ ( क. ख.) 'दभासे । ७ (क. प.) म्यत्वे सा1 ८ (6.) काशवें।९ (.) काशत्वा । १० (क. ख.) "दिया। ११ (च.) 'रुध्यते ।। १२ (क.) 'श्य स्खों। १३ (च ·नवमः स्वण्ड:९] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितम् । १८१ अदृश्यं पश्य इत्येवं नियुक्तोऽपि न शक्नुयात् । शक्नुयात्सन्नियोगाचेत्कुर्यात्तस्करकन्दुवम् ॥ ७९ ॥ अविपपत्वेऽपि ब्रह्मणस्तज्ज्ञाने नियोगः स्यादित्याशइच वस्त्वन्यथाकरणे पुरुषस्पासामर्थ्यान्नैवमित्याह । अदृश्यामिति । नियोगसामर्थ्यादविपरमपि विषपीकर्तृ पुरुषः शक्ष्यतीत्याशझ्याशक्येऽर्थ प्रवृत्तस्य प्रयासवैफल्यमित्युक्त स्मारयति । न शक्नुयादिति ॥ ७९ ॥ विदितेतरातिरेकित्वाद्ब्रह्मरूपानुवादिभिः । नियोगगर्भवचनैः पश्येदिति विरुध्यते ॥ ८० ॥ पत्तु नियोगसहितवचन पश्येदित्युच्यते तदन्यदेव तद्विदिवादित्पादि- वाक्पैर्वह्मणोऽविषयत्ववादिभिविरुध्यते । ततोऽपि न ब्रह्मज्ञानस्य विधेयत्व- मित्याह । विदितेति ॥ ८०॥ विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति श्रुतिः। न दृष्टेरिति दृश्यत्वं नियोगैरेव वार्यते ॥ ८१ ॥ नियोगसहितवाक्यैर्बह्मणो विषयत्वनिषेधाच तज्ज्ञानस्य विधेयत्वासि- दिरित्याह । विज्ञातारमिति ॥ ८१ ॥ सदावगतिरूपस्य ज्योतिश्चक्रावांसिनः। स्वयंज्योतिःस्वभावस्य न्याय्यं तस्मान दर्शनम्॥८२॥ इत्तश्च ब्रह्मणो दृश्यत्वानुपपत्तेर्न तज्ज्ञानस्प विधेयवसिद्धिरित्याह । सदेति ॥ ८२॥ द्रष्टा चेदृश्यते दृश्यं प्रत्यक्षाविषयः कथम् । कर्मकर्तृत्वमेकस्य दोषी ब्रह्मात्मदर्शने ॥ ८३ ॥ दृष्टात्मना रूपादिजगतो दृश्यत्वात्तस्य चाहमिति प्रत्यक्षविपपत्वादविषय- त्वस्यैवाभावादात्मज्ञाने विधिः संभवतीति शङ्कते । द्रष्टा चेदिति । ब्रह्मा- स्मनो दर्शनकर्मत्वे कर्जन्तराभावात्कर्मकर्तृविरोधः स्पादिति दृपयति । कर्मेति ।। ८३ ॥ १(3.) नियोक्ताऽपि । (ग. घ. ड.) सनियों। ३ (क. ) पस्य सा1 ४ (ग. घ.) 'दितव्यतिरेकित्वं वन'। ५ (ख. रु.) "कित्वमा ६ (ग. थ.) श्रुतेः । न । ७ ( ग. घ.) 'हिर्वा । ८ (क. स.) मासनः । ९ (क.) "त्यादि । १० (ग. घ.) कर्तृत्वे ।

·१८२ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीपोपनिषद्गाप्यवार्तिकम् । [नवायां अदृष्टं तदकर्मत्वात्कौटस्थ्यानापि दृष्टिकृत् । जन्यादिविक्रियापनिपेयोऽप्येवमर्थवान् ॥ ८४ ॥ ब्रह्मात्मनश्चेदेकंस्पोभपरूपत्वमयुक्तं तर्हि कर्मत्वं कर्तृत्वमेव वा स्पादित्या- शझ्याऽऽह । अदृष्टमिति ! ब्रह्मात्मनो न कर्मत्वं नापि कन्वमित्पत्र हेवन्त- रमाह । जन्पादीति ॥ ८४ ।। प्रमातृत्वादिभेदेन यत्स्वरूपं प्रतीयते । तत्प्रकाश्यत इत्याहुरप्रकाशस्वरूपतः॥८५॥ आत्मनो दर्शनकर्मत्वाभावे कस्य दर्शनकर्मत्वमित्याशइन्याऽऽह प्रमातृत्वा- दिति । अप्रकाशस्वरूपत्वं जडत्वम् ॥ ८५॥ प्रमातैव प्रमेयं चेत्प्रमाणं प्रमितिस्तथा। स्वरूपाच्चैकरूपत्वान्न तदेभिर्निरुच्यते ॥ ८६ ॥ यत्तु पूर्ववादिना प्रमेयत्वं द्रष्टुरुपदिष्टं तदनूद्य दूपणान्तरमाह । प्रमातेवेति । प्रमेपस्प प्रमातृत्वे प्रमाणतत्फलयोरपि साक्षिमात्रत्वं स्यादित्यर्थः । यदि साक्षिस्वरूपाचैतन्यमानान्मेयत्वादरेकत्वं तदा मेयत्वादेचिन्मात्रत्वेनाद्वयत्वादे- निमयत्वादिशन्दै मयत्वादिनोंच्यते । मेयत्वादेश्चैतन्यातिरिक्तस्पामावादतो न मेयत्वादि साक्षिणो युक्तमिति फलितमाह 1 स्वरूपादिति ॥ ८६ ।। . प्रामाण्यमनुवादानां न चेत्स्वविपये मतम् । पयोगुणस्य संबन्धो न प्राप्नोति जुहोतिना ॥ ८७ ॥ किंच पदानामर्थवादानां चानुवादशब्दितानां स्वार्थ प्रामाण्यमेष्टव्पमन्यथा पयोद्रव्यस्य दधिद्रव्यस्य च जुहोतिना संबन्धो न सिध्येत्तत्तत्पदेन तत्तदर्थ- स्पासिद्धत्वात्तथा च पयसा जुहोति दना जुहोतीत्यादिवाक्यमप्रमाणमापचे. तातश्च पदमामाण्ये विधिरहितवाक्यस्य किय वक्तव्यं मामाण्पमित्यभिमेत्याss- ह। प्रामाण्यमिति॥ ८७ ॥ १ (ग. घ. च.) रुपादि। २ (क. ख.) नोंच्येत । मे। ३ (क. ग. घ.) 'स्वार्थमा। ४ (ग. प.): माण्यवि।

·नवमः खण्डः९] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । १८३ स्वर्गणेवाभिसंवन्धः पयसश्चेदनुत्तरम् । स्वर्गस्य सिद्धये नालं द्रव्यमानं पयो यतः ॥ ८८॥ पयोदध्यादेर्नुहोतिना संबन्धो न भवति किंतु स्वर्गेणेति शङ्ते । स्वगंणैवेति । अनुवादापामाण्ये दध्यादिगुणस्य जुहोतिना संवन्धो न सिध्य- तीति मच्चोद्यस्य स्वर्गेण संबन्धी दध्यादेरित्युत्तर न भवति । अनुवादापामाण्ये स्वर्गेणापि दध्यादिगुणस्य संवन्धासिद्धरित्युत्तरमाह । अनुत्तरमिति । पयोद- ध्यादैः स्वर्गेण संबन्धमङ्गीकृत्यानुत्तरमित्युक्तं न च तस्य क्रियाद्वारमन्तरेण संवन्धोऽस्तीत्याह । स्वर्गस्येति ।। ८८ ॥ प्रणयः साधनत्वं च प्राप्त तस्मादनूद्यते । विशिष्टोपाश्रयं द्रव्यमतोऽलं पशुसिद्धये ॥ ८९ ॥ ‘पदानां पदार्थस्मारकत्वेऽपि पदार्थस्मृतीनामधिगतपदार्थासाधारण्येन तत्र मामाण्पोपपत्तेस्तद्धेतूनां तेषामपि प्रामाण्यं दुरपनवमित्यभिप्रेत्य द्रव्यस्प क्रिया- द्वारेणैव पुमर्थसाधनत्वमित्येतत्मसङ्गेन चमसेनापः प्रणयेदित्यत्र विवक्षितं विशेष दर्शयति । प्रणय इति । अतःशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादोदोहनद्रव्यं स्वर्गसाधनीभूतदर्शपूर्णमासकवर्थविशिष्टमपां प्रणयनमुपाश्रित्य पशुकामस्य पथसिद्धये समर्थीभवति तस्मादर्शपूर्णमासपकरणे चमसेनापः प्रणयेदित्यत्र मणयस्तस्यापूर्वसाधनत्वं च प्राप्तमेव पशुकामवाक्पेऽनूद्यते । तच्चोभयमानित्य गोदोहॅनद्रव्यं पश्चर्थे विधीयते । क्रियोपरागमन्तरेण द्रव्यस्य पुमर्यसाधनत्वानु- पपत्तेरित्यर्थः ॥ ८९ ॥ गोदोहनस्य भिन्नत्वाद्भिन्नं चेत्साधनं मतम् । -प्राप्ता प्रणयतीत्यस्य साध्यभेदाहिभिन्नता ॥ ९०॥ चमसात्मणपतिकारकात्तथाविधस्य गोदोहनस्य भिन्नत्वात्मणयनाख्यमपि साधनं भिद्यतेति शङ्ते । गोदोहनस्येति । यदि गोदोहनचमसभेदात्मणयतिभेद- स्तदा स्वर्गपशुसाध्यभेदादपि प्रणपतिभेदः स्यांज्ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासवदुभ- ययाऽप्याश्रित्य विधानप्रक्रिया वाध्येतेति टूपयति । प्राप्तेति ॥ ९०॥ १(ड. ति तचो। २ (च.) "रित्येतदुत्त । ३ (ग.) रं । ४ (क. ख.) 'गेंण द। ५ (ग. घ. च.) पि गु। ६(ग. घ.) देः सं। ७ (ग. घ.) "दार्थमा ८ (च. ध नचोभः। ९ ( ग. घ.) "श्रित्यागों। १० ( ग. घ. च.) 'हन द्र। ११ ( क. ख.) 'सा प्रण। १२ (ध. च.) 'या बोध्ये।

·१८४ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषदाप्यवार्तिकम् । [ब्रम्पल्या हानोपादानशून्यत्वादप्रामाण्यं र यदि। ब्रह्मास्मीति परिज्ञानमप्रमाणं । अनुवादमामाण्यमसमाप्तमेव परिसमाप्याभिः प्रकृतं प्रतिपाद- यितुं पूर्वपक्षयति । हानेति । प्रवर्तकं निवर्तकं वा गुरूपत्वविरहे नास्ति मामाण्य वाक्पस्येत्यभ्युपगमेऽपि । देदान्तानां मवर्तकत्वनिवर्तकत्वविरहितत्वाचेभ्यो जा प्रमाणं स्पादित्पाद । ब्रह्मेति ॥११॥ आत्मत्वादनुपादेयमनन्यत्वादहय। अभिधाश्रुतेश्चैदेतेस्किमन्यत्प्रार्थ्यते विधेः ।। वेदान्तेभ्यो ब्रह्मात्मैकत्वज्ञाने सति कर्तव्यप्रवृत्तिनिवृत्त्योरभावे सर्वकतव्य- तानिवृत्त्या कृतकृत्पत्वसिद्धेर्विध्यपेक्षामन्तरेण तत्त्वमस्यादिश्रुतेरनतिशयपुरु- पार्थहेतुज्ञानजनकत्वात्मामाण्यसिद्धिरित्युत्तरमाह । आत्मत्वादिति ॥ ९२ ।। अनूक्तेरपि मानत्वं नैव ध्वाळेविलुप्यते । नियोगानुप्रविष्टत्वाद्यथैवेहाभिधाश्रुतेः ॥ ९३ ॥ भिधाश्रुतैविध्यपेक्षामन्तरेणेत्थं प्रामाण्येऽपि यदनुवादशब्दितानां पदाना- मादानां च स्वार्थे मामाण्यमुक्तं तन्न सिध्यति तेषां नियोगानुपविष्टत्वादि- शवयाऽऽह । अनूक्तेरिति । यथाऽभिधाश्रुतेः स्वार्थे मामाण्य नियोगानुर- मन्तरेण संभवतीत्युक्त तथैवानूक्तिशब्दितानां पदानामर्थवादानां च स्वार्थे त्वं नियोगानुप्रविष्टत्त्वावष्टम्भेन काकोपमैमीमांसकैन निवारपितुं शक्यते । सामर्थवादानां च नियोगनिरपेक्षमेव स्वार्थ पतिपाद्य पश्चात्कैमर्थक्यवशेन उनुप्रवेशाम्युपगमादित्यर्थः ॥ १३ ॥ एवं च सति दृष्टान्तो भवतां नोपपद्यते । दे विज्ञानमित्येवं नियमः कुतः ॥ ९४॥ प्रामाण्य सिद्ध नियोगानुपविष्टमेव वाक्पं स्तीति फलितमाह । एवं चेति । दृष्टान्ताभावे च मा भवति नियमासिद्धिरित्याह । नियोगादिति||१४|| ·नमसम:९ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । वादानुवादयोरों यदि भिन्नः प्रतीयते । अगतार्थाधिगन्तृत्वादस्त्वनूक्तेः प्रमाणता ॥ ९५ ॥ किंव वादानुवादयोरयाये वादवदनुवादस्यापि प्रामाण्याभ्युपगमधौव्यादर्थ- भेदे वक्तव्ये प्रामाण्यमविशिष्टमेष्टुं शक्पमित्याह । वादेति ॥ ९५ ।। अन्वतं भिन्नरूपा धीरिह वादानुवादयोः । अपूर्वाधिगतिः पूर्वमिह बुद्धावबोधनम् ॥ ९६ ॥ अनूक्तिशब्देन पदान्यर्थवादवाक्यानि च गृहीतानीत्यङ्गीकृत्योक्तमेव प्रपञ्च. पति । अन्वक्षमिति ॥ ९६ ॥ मृगतोयादिवन्मिथ्या यद्यनूक्तेर्भवेन्मतिः। विधेर्निर्विषयत्वं वः सर्वत्रैव प्रसज्यते ॥ ९७ ॥ किंच पदोत्था बुद्धिमिथ्या चेन्नियोगस्य निर्विषपत्वं स्याद्यागाद्यनुवादेन तस्मिन्नियोगाभ्युपगमात्पदजन्यबुद्धर्मिथ्यात्वे च तदयोगादित्याह । मृगतो. पेति ।। ९७ ॥ स्वाभिधेयं निराकाङ्को ह्यनुवादः प्रबोधयेत् । तत्र चेदप्रमाणं स्यात्स्यात्तदुच्चारणं वृथा ॥ ९८॥ अन्यापेक्षामन्तरेण स्वार्थबोधकत्वाच पदस्य मामाण्यमप्रत्यारपेयमित्पाह। स्वाभिधेयमिति । विपक्षे दोपमाह । तत्र चेदिति ॥ ९८ ॥ साकाङ्कत्वानुवादत्वे कुतश्चावगते त्वया । अप्रामाण्यान्न चेत्ताभ्यां विधेयप्रक्षयादिधेः ॥ ९९॥ किंच पदस्य साकाङ्कत्वमनुवादत्वं चेण्यते तच्चोभयं पदाद्वा विधैर्वा ज्ञातव्य- मिति पृच्छति । साकारत्वेति । ताभ्यां साकाहत्वानुवादत्वाभ्यां विशिष्टाप- दादेव तद्दतमुभयं ज्ञापत चेत्तन युक्तं पदममाण्यानङ्गीकारादम्पया तस्मामा- प्पप्रसङ्गादित्याह । अपामाण्यादिति । न च विधिवशादेव साकारत्वमनुवादैत्वं च पदगतं ज्ञातव्यं तस्य विधेयार्थप्रतिपादनोपक्षीणत्वादित्याह । विधेयेति । नपदमत्राप्यनुपज्यते ॥ ९९ ॥ १(च.) प्यावं। २ (रु.) याविधेः ॥ ९९ ।। ३ ( क.ह.) बादाम्या। ४ (ग. घ. च.) दकत्वं । ५ (ग.) ज्ञानं त। ~ ·૨૮૬ सुरेश्वराचार्यका वैत्तिरीयोपनिषदाप्पवार्तिकम् । [नामवड्यां स्वशब्दानभिधेयं यत्तदेवापेक्षते पदम् । स्वार्थे तदप्रमाणं चेदाक्यार्थस्यान्वयः कुतः ॥७००॥ स्वाभिधेयं निराकाटो झनुवादः मबोधयेदित्यत्र पदरप निराकाहत्वमुक्तं साधयति । स्वशब्देति । वाक्यार्थमतिपत्तिजननार्थ पदं स्वशब्दानभिधेयं पदार्थान्तरमपेक्षते । स्वार्थे तु पदं निराकाङ्कमेवेत्यतः स्वाभिधेयं निराकाडो घोषपेदिति युक्तमेवेत्यर्थः । पदस्य पदार्थे निराकाइपामाण्याभावे वाक्पार्थ- प्रतिपचिरयुक्ता स्पादित्याह । स्वार्थ इति ॥ ७०० ।। अप्रमाणमिति ज्ञानं कस्मादज्ञायि कथ्यताम् । विद्यमानोपलम्भानि न ह्यभावं प्रमिण्वते ॥१॥ पदमप्रमाणमिति पदस्य प्रमाणत्वाभावज्ञानं प्रत्यक्षादिम्यो वा पदादेव वा सिध्यतीति पृच्छति । अप्रमाणमिति । प्रथम प्रत्याह । विद्यमानेति ॥१॥ "परस्वभावविध्वंसवम॑नैवाऽऽत्मवस्तुनः । वक्ष्यत्यवगतिं चोर्ध्व विधिनैवेतिदुस्थितम् ॥२॥ द्वितीये पदमामाण्यममतिहत मित्यभिमेत्याभिधाश्रुतेविंध्यनपेक्षं प्रामाण्यमि- त्पत्र हेत्वन्तरमाह । परस्वभावेति । अन्नमाणमनोविज्ञानानामनात्मस्वभावानां प्रतिषेधद्वारेणैवाऽऽस्मवस्तुनो ब्रह्मणोऽवगतिमुत्तरत्र भृगुवहपां श्रुतिर्वक्ष्यति । अतोऽपि विधि विनवावगतिरित्यस्यार्थस्य स्थितत्वादभिधावाक्यमेवात्र ममाण- मित्यर्थः ॥ २॥ व्यावृत्तिः परतोऽभावो न च तस्येन्द्रियेण हि । संबन्धोऽस्ति ततो भेदः प्रमाणोंपलभ्यते ॥३॥ अन्नमाणादिनिराकरणेन वस्तुसिद्धिर्विधिवादिना नेष्यते किंतु ततो भित्र- वेन तत्सिद्विारष्टेति चेत्तत्रानादेर्वस्तुनोभेदो व्यावृत्तिर्भावोऽभावो वा ।भावश्चे- स्पृथक्त्वादिरूपस्प तस्य परस्पराश्रयत्वादिदुष्टत्वादमामाणिकत्वमित्यभिमेत्य द्वितीयं प्रत्याह । व्यावृत्तिरिति । अमावस्येन्द्रियसंमयोगाभावे तत्पूर्वकस्य प्रमाणान्तरस्यापि तत्र न प्रवृत्तिरित्याह । तत इति ॥३॥ १ (ग. च ) निरपेक्षमा १२(ग. घ.) लम्मानि । ३ (च.) मितीति । ४ ( क ख.) यन्या ५(ग.) "स्थित ॥२॥६(ग.) ण्य। ७ (इ.)भाव। प ·नवम खण्ड १]] मानन्दगिरिकवटीकासंलितम् । प्रमाभावस्वरूपत्वान्नाप्यभावाद्भिदेष्यते । संवित्त्यभावो नैवेह प्रकाशयति किंचन ॥४॥ अभावाऽऽत्मनो भेदस्पामावप्रमाणादेव सिद्धिरित्याशय प्रमाणाभावाद्वा संविदभावाद्वा तसिद्धिरिति विकल्प्यायं दृपयति । अमेति | प्रमाणाभावस्प प्रमाणत्वं व्याहतमित्यर्थःन द्वितीयः प्रकाशाभावस्प प्रकाशफत्व विरोधादि- त्याह । संवित्तीवि ॥४॥ इति स्वाभिमतं सर्व तेन चास्य विरुद्धता। वस्तुवृत्तानुरोधेन व्यापारः फलवानिह ॥५॥ किंघ प्रमाणाभावः संविदभावो मेयाभावश्चत्पभावमात्रमेव माभाकरै म्युप- गम्यते। तथा चाभावादभावात्मनो भेदस्य सिद्धिरिति स्वोक्तविरुद्धमित्याह । इवि स्वाभिमतमिति । अन्नमाणादिभ्यो भिन्नत्वैनाऽऽत्मवस्तुनो बोधनं यतः श्रुत्या नोपपद्यतेऽतस्तन्निपेधेनवोभिधापकवाक्पस्यात्मबाँधने व्यापारः स्पादिस्पाह। वस्तुवृत्तेति ॥ ५॥ न कुलालवशाधोम शरावायाप्यलं यतः । आत्मज्ञानं प्रसिद्धं चेदिधेरेव विधिः कुतः ॥ अथाप्रसिद्धं नितरां विधिर्नवोपपद्यते ॥६॥ अभिधाश्रुतिजनितस्य ज्ञानस्य स्वतोऽप्रमाणत्वात्तत्मामाण्याय ज्ञाने विधि- रित्याशयाऽऽकाशं स्वतः शरावभवनायोग्यं कुलालबशान शरावो भवति तथा स्वतोऽप्रमाणस्य विधिवशात्मामाण्यायोगानैवमित्याह । नेत्यादिना। किंचाss- स्मज्ञानस्प प्रसिद्धत्वेऽप्रसिद्धत्वे च न तत्र विधिः संभवतीत्याह । आत्मज्ञान- मिति ॥ ६॥ कैवल्यकारिता-बुद्धेर्नियोगादेव चेद्भवेत् । नियोगार्थावगतये नियोगोऽन्योऽपि मृग्यताम् ॥७॥ ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वसिद्धये ज्ञाने विधिः स्यादिति शडते । कैवल्येति । नहि नियोगस्यापि पुमर्थसाधनत्वाम्युपममानियोगात्पुमर्थसिद्धपे नियोगे नियोगान्तरमन्वेष्टव्यमिति निराचष्टे । नियोगार्थेति ॥ ७ ॥ १ (ग. घ.) वप्रामाण्या३ । २ (ग. घ.) विदाभावाचसि । ३ (ग. घ.) 'त्वेन ना। ४ (ड.) ते वनि। ५ (ग. घ. च.) वाविधा'। ६ (ग. प.) स्याववों। ७ (ग. घ. च.) बोधेन ग्या'८ (क. ख.) धेरिख। ९ (ग. प.) 'नोसामाण्यस्य ·१८८ मुरेश्वराचार्यकृतं तेत्तिरीयोपनिषद्भाव्यवार्तिकम् । [ब्रमस्या तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थं विज्ञानं वफलं स्वतः । अतोऽवगम्यतेऽस्माभिस्तृप्याख्यफलवलुजेः॥८॥ अतिमसपरिहाराय वाक्योत्यं ज्ञानं स्वारस्पेनैव पुमर्थ साधयतीति फलि. समाह । तत्त्वमस्पादीति ॥८॥ स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति विध्यन्तरमृते यथा । विध्यर्थावगमस्तहदस्विहाप्यभिधाश्रुतेः ॥९॥ अभिधाश्रुतेः स्वार्थबोधकत्वं विधिव्यतिरेकेण नास्तीत्याशयाध्ययनवि- घिदृष्टान्तेन परिहरति । स्वाध्याय इति ॥ ९ ॥ नियोगविरहादस्य यद्यर्थावगमोऽमृपा । इहापि तदमानत्वमभिधानश्रुतेरिव ॥ १०॥ नियोगमन्तरेणाभिधावाक्पार्थावगमो मिथ्येत्पाशयाध्ययनविधिवा- क्पादपि तर्हि विध्यन्तरमन्तरेण वाक्यार्थप्रतिपत्तिमिथ्या स्यादित्याह । नियोगेति ॥ १०॥ भवेदिध्यनुकूला वा अभिधा यदि वा विधिः । अभिधावमयायी स्यात्तत्र दोपगुणाविमौ ॥ ११॥ वेदान्तवाक्पे विध्यभ्युपगमेऽपि किं विधेरभिधानगुणत्व किं वाऽभिधापा विष्प गुणत्वमिति विकल्पयति । भवेदिति । तत्राभिधा श्रुतेविध्यनुगुणत्वे स्वत्पक्षसिद्धिमत्पक्षासिद्धिश्च विधैरभिधाश्रुत्पनुगुणत्वे त्वत्पक्षासिद्धिर्मत्पक्षसिदि- त्पभिप्रेत्याऽऽह । तत्रेति ।। ११ ।। स्याद्युलोकाग्निवज्ज्ञानं यदि विध्यनुरोधिनी । अभिधाश्रुतिरदृष्टार्था सम्यग्ज्ञानं तु दुर्लभम् ॥१२॥ अभिधाया विध्यनुगुणत्वे सूचितं दोपं विशदयति । स्यादिति ॥ १२ ॥ अथाभिधानुरोधी स्यानियोगोऽयं तथाऽपि च । अभिधानुविधायित्वादिध्यर्थोऽत्र सुदुर्लभः ॥१३॥ विधेरभिधानुरोधित्वेऽपि सूचितं दोपं प्रकटयति । अथेति ॥ १३ ॥ ७१ ( क. ख. ग..) 'स्वा वों। २ (ड) वाक्यर्विघ्य। ३ (ड) 'विरा ४(1) धातु रोपि स्या।

·. । नापासण्य.९] आमन्दगिरिकतटीकासंदलितम् । प्राक्त वाक्यार्थविज्ञानात्तन्निविष्टपदार्थयोः । अन्वयव्यतिरेकोख्यविवेकाय विधिर्भवेत् ॥ १४ ॥ आत्मज्ञाने विध्यभावेऽपि वेदान्तेषु विध्यभावे ममुभूणां प्रचियांन्छिकी स्पादित्याशङ्कय पदार्थविवेके विध्यभ्युपगमान्मैवमित्याह । मारित्वति ॥ १४ ॥ वाक्यार्थप्रतिपत्तौ हि पदार्थज्ञानमेव च । प्रतिबन्धो यतस्तस्मादन्वयावलोकनम् ॥ १५॥ वाक्यार्थज्ञानस्यापेक्षितत्वोत्तत्मतिबन्धनिवृत्त्यर्थे विधावर्यमाने किमिति पदार्थपरिशोधने विधिरित्याशद्वयाऽऽह । वाक्यार्थेति ॥ १५ ॥ वाक्यार्थज्ञानकाले यः पदार्थो नैव विद्यते। कर्तव्यः कारकापेक्षा विधेयः स न संशयः॥१६॥ कर्मकापडे विधेयमंशं यागादिकं दर्शयति । वाक्यार्थज्ञानेति ॥ १६ ॥ विपरीतस्ततो यस्तु वाक्यादेवावगम्यते । नित्योऽकर्मविमुक्तः सन्न विधेयः कथंचन ॥ १७ ॥ कर्मकाण्डवज्ज्ञानकाण्देऽपि किंचिद्विधेयं भविष्यतीत्याशइन्य ज्ञान वातद्विष- पो वा निदिध्यासनं वाऽत्र विधेपमिति विकल्प्प ज्ञाने विधेनिरस्तत्वात्तद्विपये व प्रमात्मभावे नित्यसिद्धे विधेरसंभवान्न कल्पद्वमित्याह । विपरीत इति ॥१७॥ स्वसिद्धेः कारणं नान्यज्ज्ञानमज्ञानहानये। यस्मादपेक्षते तस्मान निदिध्यासनाय तव ॥ १८॥ ज्ञानस्य निदिध्यासनापेक्षस्याज्ञाननिवर्तकत्वात्तस्य तच्छेपत्वानिदिध्यासनं विधेयमितिकल्पान्तरं प्रत्याह । स्वसिद्धेरिति । ज्ञानस्य स्वोत्पत्तिमात्रेणाज्ञान- निवर्तकत्वानिदिध्यासनशेषत्वाभावान तस्य विषेयत्वमित्यर्थः ।। १८॥ सिद्धमप्यात्मकार्यस्य कारणं सिद्धये न चेत् । विध्यपेक्षं तदेव स्यान स्वसिद्धिप्रकाशकम् ॥ १९ ॥ उक्तमेव मपञ्चयति । सिद्धमपीति । कारणमज्ञाननिवृत्तौ ज्ञानं तददि लब्धात्म- कमपि स्वफलस्याज्ञाननिवृत्तिलक्षणस्य प्राप्तये न भवति ताहे तदेव निदिध्या- सनविध्यपेक्षं स्वसिद्धः स्वफलस्य मागुक्तस्य प्रकाशकं साधकमित्येतन स्यात् । न हि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन शक्यत इतिन्यायादित्यर्थः ॥ १९ ॥ १ (ग. घ.) कात्मवि। २ (क.ख.) क्यार्थम । ३ (ख. ड.) दार्याज्ञा ४ (ग.प.) विलोचन। ५ (ग.घ) खात्मा ६ (ग.घ.) नं च ।। ७ (ग. प.) रक सि1 (ग. प. च, 'न प्रम।

·नवमः स्वारः] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् ।
१२१
परमात्माधियैतस्मिन्प्रत्यगात्मनि केवले।
निरस्तायामविद्यायां भयं नास्ति कुतश्चन ॥ २६ ॥
उक्तमेवार्थ विवृणोति । परमात्मेति ॥ २६ ॥
निर्धूतपदवाक्यार्थमित्येवं प्रतिपत्तये ।
यतो वाचो निवर्तन्त इत्येवं वचनं श्रुतेः ॥ २७ ॥
तथा मनोविकल्पानां निषेधाय परात्मनि ।
धिया सहेत्यतो वक्ति श्रुतिर्याथात्म्यबोधिनी ॥२८॥
एवं मन्त्रं व्याख्याय तदीयपूर्वार्धस्य तात्पर्थमाह ! निधूतेति।।२७ ॥ २८ ॥
निषिध्य नायमात्मेति भिन्नमात्मोपलम्भनम् ।
अनन्यानुभवं ब्रह्म यमेवेत्याह नः श्रुतिः ॥२९॥
सत्यगात्मा न पदार्थो न वाक्यार्थी नापि विकल्पज्ञानानां विषयो भवतीत्य.
स्मिन्नेवार्थे नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य इत्यादिश्रुत्यन्तरसंवादं दर्शयति ।
निषिध्येति ॥ २९ ॥
प्रत्यग्ब्रह्मावसायित्वाद्भेदानां रज्जुसर्पवत् ।
उदाहारि ततः श्रुत्या ह्ययं श्लोको मनोमये ॥३०॥
यदि कोशपञ्चकातिरिक्तमत्यग्ब्रह्मविषयोऽयं श्लोकस्तहि किमिति मनोमय-
कोशे यथोक्तश्लोकस्योदाहरणमित्याशय कोशपञ्चकस्य प्रत्यगात्मातिरेको
नास्तीति मविपादनायेत्याह । प्रत्यगिति ।। ३० ।।
विद्वानेव परं ब्रह्म आत्मनाऽऽत्मानमदयम् ।
न निभेत्येकलोऽदन्हो भयहेतोरसंभवात् ॥३१॥
द्वैतस्प भयकारणत्वात्तस्य चाविद्याकार्यत्वाद्विद्ययाऽविद्यानिवृत्तौ भय-
हेतोरभावाद्विद्वानभयं ब्रह्मैव भवतीति मन्त्रार्थमुपसंहरति । विद्वानिति । अद्वय-
मात्मानमवगच्छतीतिशेषः ॥ ३१॥

·१९० मुरेश्वराचार्यकृवं तैत्तिरीयोपनिषदाप्पवार्विकम् ।' जिवापा तस्मात्कूटस्थविज्ञानं प्रत्याख्याताखिलद्दयम् । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्चन ॥२०॥ विधेयज्ञानात्पुरुपार्थसिद्धिरिति वक्तुमशक्यत्वाद्वारपोत्यज्ञानादेव परि- पूर्णपुरुषार्थसिद्धिरिति वाक्पद्वयोपादानपूर्वकं विचारफलमुपसंहरति । तस्मा- दिति ॥ २०॥ ब्रह्मणो ब्राह्मणस्येति भेदश्चात्रौपचारिकः । राहोः शिरोवन्मुख्यस्तु नैव स्यानिर्गुणखतः ॥२१॥ आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानितिभेदनिर्देशादानन्दब्रह्मणोर्गुणगुणिभावः स्पादि- त्याशद्वयाऽऽह । ब्रह्मण इति । ब्रह्मविदो ब्राह्मणस्य ब्रह्मीभूतस्य स्वरूपभूतमान- न्दं साक्षात्कुर्वतो भयहेत्वभावान्नास्ति भपमित्यस्पार्थस्पात्र विवक्षितत्वाहमणि गुणगुणिभावस्याभावा दस्यात्र राहोः शिरोवत्कल्पितत्वाद्वस्तुतोऽभावादर्थ- गन्या पष्टीत्पर्थः ॥ २१ ॥ महिमा ब्राह्मणस्यैष हानिवृद्धिविवर्जितः । स्वतः सिद्धेर्विजानस्तं न विभेति कुतश्चन ॥२२॥ विद्वानित्यादेरथं विवृणोति । महिमेति ॥ २२॥ विद्वान्सन विभेतीति विद्याकालं भवेत्फलम् । न तु स्वर्गादिवत्प्राप्यं भुञ्जानस्तृप्यतीतिवत् ॥२३॥ विद्वान्न विभेतीति विद्यातत्फलपोः समानकालत्व निर्देशस्य तात्पर्यमाह । विद्वानिति ।। २३॥ यतोऽविद्यातिरेकेण प्रतिबन्धो न विद्यते। तन्नाशानन्तरां मुक्तिं विद्यानिति ततोऽवदत् ॥२४॥ ज्ञानोदयनान्तरीयकत्वेन मुक्तिव्यवधानस्याज्ञानस्य निवृत्तेश्च ज्ञानसमानकोला मुक्तिर्वक्तव्येत्याह । पत इति ॥ २४ ॥ भयहेतुईयं यस्मात्तच्चाविद्यासमुद्भवम् । प्लष्टायां विद्यया तस्यां न कुतश्चन भीर्भवेद ॥२५॥ इतोऽपि ज्ञानतत्फलयोरेककालत्व युक्तमित्याह । भयेति ॥ २५ ॥ २(ग.प.) गैसि । २ (ग) वाक्यादत। ३ (ग.) लमित्युप। ४४॥ ख.) स्यैव हा । ५(ग. घ.) मजेत्। ६(ग. घ. इ.) वन्याय्यं भु। घ.)न्तरं मु८(क. .)दयानां। ९ ( ग घ.) काले मु।१० तात्याश- 'म् । दग्धायां । ११ (ग.घ) नोज्ञा । १२ (च.) लत्वमुक्त।

·नवमः खप १] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् ।
परमात्मधियैतस्मिन्प्रत्यगात्मनि केवले।
निरस्तायामविद्यायां भयं नास्ति कुतश्चन ॥ २६ ॥
उक्तमेवार्थ विवृणोति । परमात्मेति ॥ २६ ॥
निर्धूतपदवाक्यार्थमित्येवं प्रतिपत्तये ।
यतो वाचो निवर्तन्त इत्येवं वचनं श्रुतेः॥२७॥
तथा मनोविकल्पानां निषेधाय परात्मनि ।
धिया सहेत्यतो वक्ति श्रुतिर्याथात्म्यबोधिनी ॥२८॥
एवं मन्त्रं व्याख्याय तदीपपूर्वार्धस्य तात्पपार्थमाह । निर्धतेति।।२७ ॥ २८ ॥
निषिध्य नायमात्मेति भिन्नमात्मोपलम्भनम् ।
अनन्यानुभवं ब्रह्म यमेवेत्याह नः श्रुतिः ॥ २९ ॥
मत्यगात्मा न पदार्थो न वास्यार्थो नापि विकल्पज्ञानानां विषयो भवतीत्य-
स्मिन्नेवार्थे नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य इत्यादिश्रुत्यन्तरसंवादं दर्शयति ।
निषिध्येति ॥ २९ ॥
प्रत्यग्ब्रह्मावसायित्वा दानां रज्जुसर्पवत् ।
उदाहारि ततः श्रुत्या ह्ययं श्लोको मनोमये ॥३०॥
पदि कोशपञ्चकातिरिक्तप्रत्यग्ब्रह्मविपयोऽयं श्लोकस्तहि किमिति मनोमय-
कोशे यथोक्तश्लोकस्योदाहरणमित्याशय कोशपञ्चकस्य प्रत्यगात्मातिरेको
नास्तीति प्रतिपादनायेत्याह । प्रत्यगिति ॥ ३० ॥
विद्वानेव परं ब्रह्म आत्मनाऽऽत्मानमहयम् ।
न विभेत्येकलोऽद्वन्दो भयहेतोरसंभवात् ॥३१॥
द्वैतस्प भूयकारणत्वात्तस्य चाविद्याकार्यत्वाद्विद्ययाऽविद्यानिवृत्तौ भय-
सावाद्विानभयं ब्रह्मैव भवतीति मन्त्रार्थमुपसंहरति । विद्वानिति । अद्वप-
गच्छतीतिशेषः ॥ ३१ ॥

·१९२ सुरेश्वराचार्पकृतं तैत्तिरीयोपनिपदापयवार्तिकम् । मनवाया ननु साध्वक्रियाहेतुः पापानुष्ठानमेव च । इत्येतस्य निषेधार्थमेतं हेत्युच्यतेऽधुना ॥३२॥ एतं हेत्यादिवास्यस्य व्यावत्पीमाशङ्कामाह । नन्विति । हेतुर्विदुषोऽपि भय- स्वैतिशेषः । तत्रोत्तरखेन वाक्यमवतारयति । इत्येतस्पेति ॥ ३२ ॥ नैतमेवंविदं यस्माद्दावेतीहावधारणे । न तपत्यन्तकाले तमकर्तृत्वात्मवेदिनम् ॥ ३३ ॥ अवतारितस्य वाक्पस्पार्थमाह । नैतमिति । यस्मादेवं विदमकर्तृत्वाभोक्तृत्वो- पललितब्रह्मात्मवैदिनं निपिद्धसेवन विहिताकरणं चान्तकाले नैव तपति प्रकृते वाक्ये वावेतिनिपातस्यावधारणे प्रयुक्तत्वात्तस्मान्निपिद्धसेवनादि विदु- पोऽपि भयकारणमस्तीत्वं न शद्वितव्यमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ क्रियाफलस्य सर्वस्य कर्तृगामित्वकारणार ॥३४॥ धिमां योऽहं शुभं कर्म जीवन्नाकरवं क्वचित् । अकार्प च सदा पापं ह्यतो भयमुपस्थितम् ॥३५॥ विहिताननुष्ठानं निषिद्धानुष्ठानं च विदुषोऽकर्तुरपि किमिति भपकारणं न भवतीत्याशयाऽऽह । क्रिपेति । किमहमित्यादिवाक्यद्वयं योजयति । धिगिति ॥ ३४ ॥३५॥ . अस्मा तोर्महांस्तापोऽविद्यासंवीतचेतसाम् । जायते मृतिकाले हि हिकिकावशवर्तिनाम् ॥३६॥ पुण्पस्याकरणात्पापस्य करणाच महद्भयं कदा केषां वेत्यपेक्षायामाह । अस्मादिति ॥ ३६॥ फलस्यायं स्वभावो हि यत्स्वकर्वनुगामिता। अतो न तपतो ज्ञोत्थावकर्तारं शुभाशुभौ ॥ ३७॥ पुण्यपापयोमरणकाले तापकत्वं विशेषाभावाद्विदुषोऽपि भविष्यतीत्याश- इयाऽह । फलस्येति ॥ ३७॥ .

·नवमः खण्डः९] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । कस्मान तपतस्तौ चेदर्माधर्मी विपश्चितम् । कौटस्थ्यादद्दयत्वाच्च प्लुप्यत्येव शुभाशुभे ॥ ३८ ॥ विदुषोऽपि पुण्यपापयोरतापकत्वे हेत्वन्तरं वक्तुं पृच्छति । कस्मादिति । विव- क्षितं हेत्वन्तरमुदाहरति । कौटस्थ्यादिति । वस्तुसामर्थ्यादेव सर्वमकारविक्रिया- विरहितत्वाताभावोपलक्षितपूर्णस्वभावत्वाच्च विद्योदयनान्तरीयकत्वेन विद्वा- नविद्यया सह पुष्पपापे दग्ध्वा स्वस्थोऽवतिष्ठते । तथा च पुण्यपापयोनास्ति विदुपि तापकत्वमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ स य एवं यथोक्तार्थ विद्वानेते शुभाशुभे ॥ ३९ ॥ साधुकर्माक्रिया या च पापानुष्ठानमेव च । अकर्ताऽस्मीतिविज्ञानहुताशेनाज॑सो द्रुतम् ॥ ४०॥ दग्ध्वा निरन्वये कृत्वा ह्यात्मानं स्पृणुते यतः । स्पृणोतिर्बलकर्माऽयमात्मानं बलयत्यतः॥४१॥ उक्तेऽधैं स य इत्यादिवाक्पं योजयति । स य इति । यथोक्तार्थ सत्यज्ञा- नादिलक्षणमेवमुक्तेन प्रकारेण प्रत्यगात्मतया यो विद्वानवतिष्ठते स पुनरविद्या- कार्य शुभाशुभे दग्ध्वाऽऽत्मानं स्पृणुते वलयतीत्यर्थः । शुभाशुभे दग्ध्वेत्युक्तमेव व्यनक्ति । साधुकर्मेति । यस्मादात्मानं विद्वानुक्तरीत्या स्पृणुते तस्मानास्ति तस्मिन्धर्मादेस्तापकत्वमितिशेपः। स्पृणुत इति क्रियापदस्य विवक्षितमर्थमाह । स्पृणोतिरिति । अत इत्यहं ब्रह्मेतिज्ञानादित्यर्थः ॥ ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ।। अविद्यासंश्रयादात्मा बलीयानपि दुर्बलः। अविद्याराजयक्ष्माऽस्य कायमेति तया यतः ॥ -ध्वस्तायां विद्यया तस्यामात्मानं वलययतः॥४२॥ आत्मनो बलस्य स्वाभाविकत्वारिक विद्याकृतेन बलेनेत्याशयाऽऽह । अविद्येति । आत्मबलस्य स्वाभाविकत्वेऽप्यविद्याकृतदौर्वल्पस्य विद्यया निर- मने स्वाभाविकवलाभिव्यक्तेर्विद्याधीनमस्य बलमभीष्टमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ १(इ.) त्येक २ ( ग. प. च.) दुपि पु। ३ ( क. ङ. ) "क्षितहे। ४ (ग. घ.) यार'। ५ ( ग. प. ) सा हुव (रु.) सात। ६ ( ग. घ. ) दग्ध्वा सृक्त । ७ ( ग. घ. च. ) 'नास्मि' ८ (च ) विद्यया | ·१९४ सुरेश्वरापायंकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्पवार्तिकम् । [जप्रवाहा बोधेनव निरस्तायां निद्रायां स्वमंदर्शनम् । बुद्धात्मशेषतामेति तथैहैकलशेषताम् ॥४३॥ अविद्यातत्कार्पयोंविंद्यपानिरस्तयोरात्मनः सकाशा देनावस्थानमाशाप पृष्टान्तेन निराचष्टे । बोधेनेति ॥ ४३ ॥ अथवा एप एवोभे सत्यादृश्यादिलक्षणः । शुभाशुभे यतस्तस्मादात्मानं वलयत्ययम् ॥४४॥ एते पुण्यपापे विद्यया दग्ध्वाऽऽत्मानं वलपतीतिपूर्ववाक्पस्पार्थो व्याख्यातः। संप्रत्युभेदीत्यादिसमनन्तरवाक्पस्पार्य कथयति । अथवेति । उक्तलक्षणो विद्वा- विद्याबलादुभे पुण्यपापे स्वात्मानमेव करोतीति कुत्तस्तयोस्तापकत्वाश- इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ लिङ्गदेहाश्रितं कार्य तच्च कर्मनिवन्धनम् । कर्म कादिसंभूतं कर्नाद्यज्ञानहेतुकम् ॥४५॥ अहं ब्रह्मेत्यतो ज्ञानाद्दुस्तायां प्रत्यगात्मनि । कायहेतावविद्यायामेकत्वाद्वलयत्ययम् ॥ ४६॥ वाक्पद्वयार्थमुपसंहरति । लिङ्गदेहेति ॥ ४५ ॥ ४६॥ स्वतो बुद्धं स्वतः शुद्ध स्वतो मुक्तं यथोदितम् । वैदेवं यः स्वमात्मानं फलं तस्येदृशं स्मृतम् ॥४७॥ प एवं वेदेश्यस्यार्थमाह । स्वत्त इति । ईदृशमविद्यानिरासद्वारेण बलात्मकमिति यावत् ॥ ४७ ॥ ईतीत्युक्तपरामर्शो ब्रह्मणोऽदयरूपिणः । साक्षात्तद्बोधहेतुत्याहल्ली युपनिषद्भवेत् ॥ १८ ॥ इत्युपनिषदिस्पतिशब्दार्थमाह । इतीत्युक्तेति । उपनिपच्छब्दस्यौपचारि- कमर्थ कथपति 1 साक्षादिति ॥४८॥ विथैवोपनिपज्ज्ञया तयैवोपेत्य निर्दयम् । विन्दते निर्भयात्मानं तस्मादुपनिषत्स्मृता ॥४९॥ मुख्यमुपनिपच्छब्दार्थ कथयति । विद्यवेति ॥ ४९ ॥ १(ग. घ.) 'धेने। २ (क. ख.) बुद्धः । ३ (ग. घ.) 'निरसनहा। ४ ( क. ख.) इवि युक्त (ग घ.) इतिमक्तप।

·आख्यायिकातात्पर्य दर्शयित्वा वाक्यद्वयाभिप्रायमुवत्वा तृतीयं वाक्यमुपस- दनमन्त्रमदर्शनार्थमित्याह । अधीहीति । अध्यापयेत्यस्मिन्नर्थे भवत्यधीहीति पदम् । यथाश्रुतार्थस्यात्रासंभवादित्याह | अन्ततिति ॥ ४॥ १(ग.) 'सर्वेष। २ (ग. घ.) शुभम् । ३ (ग. घ.) नन।४(च.) नवमः खार.९० भागन्दगिरिकतटीकासंचालतम् । इमां वल्ली तु तार्थ्यात्परब्रह्मविदो गुणात् । सदोपनिपदित्यूचुस्त्यक्तसर्वेपणाः शुभाम् ॥ ७५० ॥ इति ब्रह्मवल्या वार्तिकानि समाप्तानि ॥ वहपामुपनिपच्छब्दमवृत्तिमौपचारिकीमुक्कामुपसंहरति । इमामिति ।।७५०|| ॥ इति ब्रह्मवल्लीवार्तिकटीका समाप्ता ।। अथ भृगुवल्ली। सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्मोक्तं प्रत्यगात्मनि । तदभिन्नं परं ज्ञानमुक्तं मोहापनोदि यत् ॥ १॥ पूर्वोत्तरवहयोः संगतिकीर्तनाथ वृत्तं संकीर्तयति।सत्यमिति । यहा सत्पज्ञा- नाद्यात्मकं तत्मत्यगात्मनि स्वरूपभूतं यो वेद निहितं गुहायामित्यत्रोक्तं तेने व ब्रह्मणा मत्यग्भूतेनाभिन्नमेकीभूतं यत्परं ज्ञानं तदेव मोहनिवर्तकमिति चोक्तम् । स्वरूपज्ञानस्यैव वाक्योत्यबुद्धिवृत्त्यवच्छिनस्याज्ञाननिवर्तकत्वादित्यर्थः॥ १॥ अभिधित्सुरथेदानीं यथोक्तज्ञानसिद्धये । यत्साधकतमं तस्य प्राप्त्यै प्रववृते श्रुतिः ॥२॥ आनन्दवल्लीतात्पर्यार्थमनूद्य भृगुवल्लीतात्पर्यार्थमाह । अभिधित्सरिति । सका- पांज्ञाननिवर्तकस्य ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानस्य साधनोपन्यासार्थ भृगुवल्लीमति- रित्यर्थः ॥ २ ॥ गुरुद्वारैव विद्येयमाचायीदेति नः श्रुतिः । शिष्योपाध्यायरूपेयमत आख्यायिकोच्यते ॥३॥ किमित्येपा वल्ली शिष्याचार्यक्रमेणोपन्यस्यते तत्राऽऽह । गुरुद्वारेति ॥शा अधीहि भगवो ब्रह्मेत्येतन्मन्त्राभिशब्दितम् । अन्तर्णीतणिजर्थस्य ह्यधीहीति भवेद्यतः ॥४॥ 'त्यगात्ममृते । ५ ( इ.) स्यैव प्रय। ६ (ग. घ. रु.) 'स्य वधी ·सुरेश्वराचार्यकृतं देत्तिरीयोपनिपद्धाप्यवार्तिकम् । [भूगवल्या जिज्ञामुः परमं ब्रह्म श्रद्धाभक्तिपुर सरः । उपसीदेगरीयांसं मन्त्रेणानेन शुद्धधीः ॥५॥ उक्तौ मन्त्रस्य विनियोगं दर्शयति । जिज्ञासुरिति ॥ ५॥ मोक्षादक्षु भोगेषु व्यावृत्तकरणो भृगुः । अध्यापय परं ब्रह्मेत्यपृच्छदरुणं गुरुम् ॥६॥ पथोपसदनै बुद्धिशुद्धिरधिकारिविशेपणं तथा वैराग्यमपीत्याह । मोक्षादिदि । अध्यापप स्मारप ज्ञापयेति यावत् ॥ ६ ॥ अन्नं प्राणमितीत्यादि वरुणो भूगवेऽवदत् । देहकारणमन्नं स्यात्प्राणः प्राणादिकारणम् ॥ चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्क करणान्युपलब्धये ॥७॥ तस्मा एसदित्यादिवाक्यद्वयमुत्थापयति । अन्नमिति । अन्नपाणचक्षुरादिश- ब्दानामसंकीर्णमर्थ कथयति । देहेति । माणादीन्पश्चवृत्तिभेदान्करोतीति प्राणा- दिकारणो वृत्तिमान्वायुरेवेत्यर्थः ॥ ७॥ अन्वयव्यतिरेकोक्तिब्रह्मणो वोपलब्धये ॥८॥ अनिर्देश्यस्य वा भूम्नो लक्षणस्य प्रवृत्तये । अन्नं प्राणमितीत्यादि प्रत्यग्धर्मोपदिश्यते ॥९॥ ब्रह्म मां ज्ञापयेति प्रष्ट्रे भृगवे किमित्यन्नादिसंकीर्तनमित्याशङ्कयानमाणा- दिव्यभिचारित्वादनात्मा लगादिवदात्मा त्वव्यभिचारीत्येवंविधान्वयव्यतिरेक- योब्रह्मज्ञानोपायत्वेन कथनार्थमन्नादिसकीर्तनं क्रियते । न हि तदन्नादिना विनाऽन्वयव्यतिरेकवचनमुचितमित्याह । अन्वयेति । वाशब्दो वक्ष्यमाणविव- क्षया प्रयुज्यते ॥ ८॥ अत्रमाणादिसंकीर्तन ब्रह्मस्वरूपविवक्षयेति पक्षान्तरमाह । अनिर्देश्यस्येति॥२॥ १ (ग घ.) शुध्यति ! २ (ग. घ. ड.) तार्थस्य म] ३ (च.) ने शु- हबुद्धिर'। ४ (ग.) रण । च। ५ (ग घ.) दिकरण। ६ (क.ख.) 'दिकी।

·मधमः खण्डः१] भानन्दगिरिकवटीकासंबोलतम् । प्राणस्य प्राणमित्येवं श्रुतिरप्याश्रिता भवेत् । कर्मश्रुतिश्च ब्रह्मत्वे वाचमित्यादि युज्यते ॥ १० ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपलक्षणार्थत्वेन माणादिसंकीर्तने श्रुत्यन्तरमपि संगीत भवतीत्याह । माणस्पेति । प्राणादिशब्देन प्रत्यग्भूतब्रह्मग्रहणे माणं वायमित्पा- दिद्वितीयाश्रयणमन्यशेपत्वमन्तरेण मुख्या सिध्यतीतिद्वितीयपक्षरप गमका- माह । फर्मेति ॥ १०॥ अन्नादयः पदार्था वा अन्वयव्यतिरेकयोः । इहोच्यन्ते प्रवृत्त्यर्थ सौकर्य स्यात्कथं न्विति ॥११॥ प्रथमपक्षमुपसंहरति । अन्नादय इति ॥ ११ ॥ उत्पत्तिस्थितिनाशेषु ब्रह्मादिस्थावरावधि । नात्येति ब्रह्मरूपं यत्तद्ब्रह्मेति प्रतीयताम् ॥ १२ ॥ तं होवाचेत्यादिवाक्यतात्पर्यमाह । उत्पत्तीति । परराष्ट्र ग्रा तस्य लक्षणे यतो वा इत्यादिनोच्यते । जगदुत्पत्तिस्थितिलपकारणं अधेति प्रक्षणरसटरप. लक्षणमित्यर्थः ॥ १२॥ विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म यदेवलक्षणं भवेत् । अनुत्पन्नमहीनं च जगदुत्पत्तिहानिभिः ॥ १३ ॥ तद्विजिज्ञासस्वेत्याविवक्षितमाह । विजिज्ञासस्वेति ॥ १३ ॥ तपश्चचार तच्छ्रुत्वा भृगुब्रह्मोपलव्धये । प्रतिपेदे तपोऽनुक्तं सावशेपोक्तिकारणाव ॥ १४ ॥ स तपोऽतप्यतेत्यस्यार्थमाह । तप इति । पित्राऽनुक्तस्य तपसो ज्ञानसाधेन- त्वेन ग्रहणे कारणमाह । प्रतिपेद इति ॥ १४ ॥ शृङ्ग्याहिकयोक्त्वाऽपि ह्यन्नं ब्रह्मेति लक्षणम् । पितोवाच यतस्तस्मात्तपो भेजे स्वयं भृगुः ॥ १५॥ सावशेषोक्तिकारणादित्युक्तं प्रकटपति । शृङ्गेति । अन्नं माणमित्यादिना ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन साक्षादुक्त्वाऽपि यतो वा इमानीति ब्रह्मलक्षणं तटस्थत्वेन द्योतकमु. तवान् । अतस्तस्य प्रत्यक्तया मतिपत्तिसाधनमनुक्तमपि तपः स्वयमेव भृगुरव- गतवानित्यर्थः ॥ १५॥ १ ( क. ख.) श्रवण । २ (च.) 'न्यत्व। ३ (ग. घ.) विति। ४ ( ग घ.) टरथं ल। ५ (च.) धकवें । ६ (ग.4.) स्थत्वो) (. च.) स्थत्वे घो। ७ (ग. प.) स्तस्याम ·.. सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिपदाप्पवार्तिकम । [भृगुवस्या ब्रह्म साक्षान निर्दिष्टं लक्षणोक्तेरतो भृगुः । नूनमाकाङ्क्ते योग्यं साधनं ब्रह्मवित्तये ॥ १६ ॥ यद्यन्नं माणमित्यादिना साक्षादेव ब्रह्म प्रत्पक्त्वेन पित्रा निर्दिष्ट ताई यती वा इमानीत्यादिना लक्षणोक्तिरविवक्षिता स्यात् । अतो ब्रह्मणः प्रत्यक्त्वेन साक्षा- त्पतिपत्तिसिद्धये योग्यं साधनं मायेणाऽऽकाते पितेति तपश्चरणकाले कलिप- तवान्भृगुरित्याह । अमेति ॥ १६ ॥ तपोविशेषा दित्सा स्यात्तत्साधनमतत्त्वतः । यदुस्तरं यदुरापमिति स्मृत्यनुशासनात् ॥ १७ ॥ ब्रह्मपतिपत्तौ योग्यं साधनं पितुराकाङ्कितमस्तु तथाऽपि भृगौस्तपोविशे- पान्वेपणा कुतः स्पादित्याशयाऽऽह । तपोविशेपेति । तपसः सार्धकतमत्वं सममाणं प्रकटयति । पहुस्तरमिति ॥ १७ ॥ मनसश्चेन्द्रियाणां चेत्येवमाध्यात्मिकं तपः। इह न्याय्यं प्रसिद्धं तु ह्यारादुपकरोति नः ॥१८॥ तपःशब्दार्थमाह । मनसश्चेति । इहेत्यध्यात्माधिकारो गृहते । कच्छचा. न्द्रायणादेरनुपयोगं व्यावर्तयति । प्रसिद्धं त्विति ॥ १८ ॥ अन्वयव्यतिरेकादिचिन्तनं वा तपो भवेत् । अहं ब्रह्मेतिवाक्यार्थबोधायालमिदं यतः ॥ १९॥ सपःशब्दस्य प्रकृतोपयोगित्वेनार्थान्तरमाह । अन्वयेति । वाक्यतात्पर्यपर्या- लोचनं साधनविशेषानुसंधानं फलविशेषचिन्तनं चाऽऽदिशब्देन गृह्यते ॥१९॥ कोऽहं कस्य कुतो वेति कः कथं वा भवेदिति । प्रयोजनमतिनियमेवं मोक्षाश्रमी भवेत् ॥ व्यासः प्राहात एवेदं मुमुक्षोर्मुक्तये तपः ॥२०॥ अन्वयव्यतिरेकन्यापारस्य वाक्यार्थबोधं प्रत्यन्तरङ्गसाधनत्वे प्रमाणमाह । फोऽहमिति ॥ २० ॥ २(ग. घ.) येण का। २(ग. य.) 'षणं कु। ३ (ग. प.) स्याह । ४ ( ग घ.) भनी ·मथमः खण्ड.] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितम् । २९९ यतो वा इति चैवं स्यादुक्तमेव परं तपः॥२१॥ उक्तलक्षणसंपन्नं तपस्तत्त्वा प्रयत्नवान् । अन्नं ब्रह्मेति भूतानामुत्पत्त्यादिसमन्वयात् ॥ २२ ॥ उप्तत्त्यादिभाक्त्वादूतानामनात्मत्व ब्रह्मणस्तु तद्राहित्पादात्मत्वमित्येवमन्व- पव्यतिरेकरूपं तैपोविवक्षितत्वाल्लक्षणवाक्यमपि प्रवृत्तमित्याह । यत इति ॥२१॥ स तपस्तत्वत्यादरथं कथयति । उक्तति । इति प्रथमः खण्डः ||१|| अन्वयव्यतिरेकाख्यं तपो ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन निर्धार्य गुरुणोक्तं लक्षणमन्नस्या- स्तीति संभाव्यानं ब्रह्मेति मविपत्रवान्भृगुरित्यर्थः । अन्ने अझलक्षणसंपत्तिमेव साधयति । भूतानामिति ॥ २२ ॥ उक्तान्यन्नमयादीनि यानि तेषां तु कारणम् । अन्नादिप्रतिपत्तव्यं न हि कार्येऽस्ति लक्षणम् ॥२३॥ आनन्दवहपामुक्तानां मपहर्थानां कारणान्यन्नादिशब्दवाच्यानीत्याह । उक्तामीति । कार्यत्वादन्नमपादेः सर्वभूतोत्पत्त्यादिहेतुत्वासंभवादित्युक्तेऽर्षे हेतुमाह । न हीति ॥ २३ ॥ शुङ्ग ह्यन्नमयायेतदन्नादेरुपजायते । कार्यप्रविलयंश्रुत्या कारणानन्दमेत्यतः ॥२४॥ कार्यत्वमन्नमयादरुपपादयति । शृङ्गमिति । अयं कार्य शृङ्गमिति पर्यायाः। अन्नमयारुक्तकार्यत्वे फेलितमाह । कार्येति ॥ २४ ॥ कार्याणि कारणेग्वेवं तानि चैवोत्तरोत्तरम् । प्रविलाप्य परानन्दं यायाहाचामगोचरम् ॥ २५ ॥ कार्याणां मविलपद्वारेण फारणभूतमानन्दमेति विद्वानिति वदता कार्यकार- नविलक्षणं तत्त्वं मुक्तीपरप्पमित्येतदुपेक्षितमित्याशङ्कयाऽऽह ! कार्याणीति । अन्नमयादीन्मयानन्नादिषु प्रकृतिषु प्रविलाप्यानं प्राणे प्राणं मनसि मनो विज्ञान विज्ञान समस्तजगत्कारणे ब्रह्मण्यानन्दे तच्चातिं कारणं कार्यकारण- विलक्षणे नित्यशुद्धत्वादिलक्षणे ब्रह्मणि प्रत्यगात्मनि ज्ञानबलात्मविलाप्य तद्रू- पेण विद्वान्पर्यवस्यतीत्यर्थः ॥ २५ ॥ अन्नं ब्रह्मेति विज्ञाय कार्यत्वं तस्य वीक्ष्य सः। संशयोच्छित्तये भूयो गत्वाऽटच्छद्गुरुं भृगुः ॥ २६ ॥ तद्विज्ञायेत्यादेस्तात्पर्यमाह । अन्नमिति ॥ २६ ।। १ (ग. घ.) मपन्नवा । २ (च.) वयोविव'। ३ (ग. घ.) णोक्तल। ४ (ग.प.) 'यस्मृत्या । ५ (ग. .) भन्नका १६ (ग. घ.) र्यायः । म ७ ( ग. घ. द. च.) का ८ (ग. ५.) 'ज्ञानं का!

·२८. - - .. m सरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्गाप्पवानिकम् । भिगवायां अन्नादेब्रह्मणश्चैवं दोपं दृष्ट्वा सकार्यताम् । मूयो भूयः परं ब्रह्म पप्रच्छाऽऽतृण्णिवर्तनाव ॥ २७ ॥ यथाऽनस्प ब्रह्मत्वविज्ञानानन्तरमपि तस्य कार्यत्वोपलम्भानराकायामा- वात्पुनरपि वरुणं प्राप्याधीहि भगवो वयेति भृगुरमाक्षीत्तथैव प्राणस्य मनसा विज्ञानस्य च ब्रह्मत्वं ज्ञात्वाऽपि तत्र तत्र कार्यत्वप्रतीत्पानिराकाहत्वासंभवात्पुन- रपि गुरुं गत्वा भृगुराकाहाशान्त्यर्थ पृष्टवानेव ब्रह्मत्याह । अन्नादेरिति । प्राणा- रेरित्यर्थः ॥ २७ ॥ यावत्साक्षात्परं ब्रह्म करविन्यस्तविल्ववत् । न वेत्ति निर्वभुत्सुः सन्न तावदिनिवर्तते ॥२८॥ एवमित्याचं पर्यायं दृष्टान्तयति । तर्हि प्रश्नस्यापर्यवसानमित्पाशङ्प तस्व- साक्षात्कारानन्तरमाकाझोपरमात्मश्नपरिसमाप्तिरित्याह । यावदिति ।। २८ ॥ विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म तपसेति पुनः पुनः। वज्ञापयतीहास्मांस्तपसैवाऽऽत्मवीक्षणम् ॥ २९ ॥ भृगोराकाझोपशान्तिपर्यन्तं प्रश्नाभ्यासेऽपि तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेति पुनः पुनर्वचनं वरुणस्य केनाभिमायेणेत्यांशङ्गपाऽऽह | विजिज्ञासस्वेति ॥२९॥ इति द्वितीयतृतीपचतुर्थपञ्चमखण्डाः ॥ २॥ ३ ॥ ४ ॥५॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवं स शनकै गुः । तपसैव परं ब्रह्म विजज्ञौ प्रत्यगात्मनि ॥३०॥ भानन्दो ब्रह्मेति व्यजानादित्यादेस्तात्पर्पमाह । अन्वयेति ॥ ३० ॥ यस्मादेवमतः कार्य संसारं प्रजिहामुभिः। प्रत्यग्ब्रह्मावबोधाय सदा निष्कल्मषं तपः॥३१॥ अन्वयव्यतिरेकारुपेन सपसा प्रत्यगात्मनि प्रतिष्ठितं ब्रह्म वाक्येन झार्नु शक्यमिति स्थिते फलितमाह । यस्मादिति ॥३१॥ व्युत्थायाऽऽख्यायिकारूपा तन्नित्तमथाधुना। श्रुतिः स्वेनैव रूपेण व्याचष्टेऽर्थ प्रयत्नतः॥३२॥ सैषेत्पादि वाक्पद्वयमवतारयति । व्युत्थायेति ॥ ३२॥ १ (ग, घ, ) क्षात्करणान। २(च.) 'न्याह ।

·पठः खण्डः६] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् ! भृगुणा विदिता यस्माद्भार्गवीयं भवेदतः । वारुणी.वरुणोक्तत्वाविद्या स्याद्ब्रह्मवेदनात् ॥३३॥ भार्गवीत्यादि पदत्रयं व्याचष्टे । भृगणेति ॥ ३३ ॥ युप्मदस्मद्विभागोऽयं यंत्र व्यावर्ततेऽञ्जसा । स आत्मा तत्परं व्योम तत्र विद्या प्रतिष्ठिता॥३४॥ आनन्दाद्धयवेत्यादिदर्शनादानन्दशब्दस्य कारणविषयत्वात्कार्यकारण- विलक्षणब्रह्मविपयत्वासिद्धिरित्याशङ्काय परमेव्योमन्प्रतिष्ठितेत्पत्र व्योमशब्दस्प कार्यकारणविनिर्मुक्तमत्यगात्मविषयत्वान्मैवमित्याह । युप्मदिति ॥ ३४ ॥ आत्मता ब्रह्मणो यत्र आत्मनो ब्रह्मता तथा । अहं ब्रह्मेत्यवाक्यार्थमेवं वाक्यात्मपद्यते ॥ ३५॥ यथोक्तस्य यमात्मैकत्वस्यालौकिकत्वादसिद्धिरित्याशझ्याऽऽत्मनो ब्रह्मत्वं घमणचाऽऽत्मत्वं वेदान्तवाक्यादेव सिध्यतीत्याह । आत्मतेति ॥३५॥ अन्योऽपि भूगुवत्तत्वा तपं ऐकाश्यलक्षणम् । कोशानिरस्य पञ्चापि प्रतिष्ठां लभते पराम् ॥ ३६॥ य एवं वेद प्रतितिष्ठतीत्यस्यार्थमाह । अन्योऽपीति ॥३६॥ ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति वल्योक्तं पूर्वया तु यत् । तस्थामेव प्रतिष्ठायां विद्वान्संपतितिष्ठति ॥ ३७॥ कार्यकारणविलक्षणब्रह्मत्वेन पर प्रतिष्ठामेव भैकटयति । ब्रह्मेति ॥३७|| अन्नाद्युपासकानां वा फलमेतदिहोच्यते । न्याय्यं नावाप्तकामानामन्नादिफलकीर्तनम् ॥ ३८॥ अन्नवानित्यादिना प्रकृतस्यैव विज्ञानस्य स्तुत्यथं सगुणविद्याफलकीर्तन- मङ्गीकृत्य फलान्तरमाह ! अन्नादीति । यदेतदन्नाद्युपासकानामन्नवत्त्वादिफले तदिह ब्रह्मविद्यायाः स्तुत्यर्थमुच्यते । सगुणविद्याफलेन निर्गुण विद्यायाः स्तुति- संभवादित्यर्थः । मुख्यमेव ब्रह्मविदोऽन्नादिफलकीर्तनं किं न स्यादित्याश- इयाऽऽह । न्याय्यमिति ॥ ३८ ॥ १ (ग. घ.) यतो व्या। २ (क. ख. ङ.) प एका! ३ (ग. घ.) द्वास ४ (क. ख.) प्रकाशय। ५ (ग. घ.) मनानां । ६ (ग.५. च.) 'नमित्यगी।

·२०२ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्धाप्यवार्तिकम् । [भूगवल्या भूयोऽनवान्दीप्तवह्निर्महांश्च स्यात्प्रजादिभिः । शान्तिदान्त्यादिहेतुस्त्विब्रह्मवर्चसमुच्यते ॥ ३९ ॥ अन्नवानित्पादि व्याचष्टे । भूयोऽनवानिति ॥३९॥ इति पष्ठः खण्डः ॥६॥ अन्नमेव गुरुाय्यमुत्तरज्ञानहेतुतः । अन्नं न निन्द्यात्तेनाऽऽदौ व्रतं स्यात्तदुपासितुः ॥४०॥ अन्नं न निन्द्यादित्यादेरर्थमाह। अन्नमिति। अन्नस्पोपभुक्तस्योक्तवक्ष्यमाणज्ञा- नहेतुत्वेन गुरुवदनिन्दनमन्नोपासकस्यावश्यकमित्यर्थः ॥ ४०॥ अन्योन्यस्थितिहेतुत्वादन्नानादत्वमुच्यते । शरीरप्राणयोरेवमुत्तरेष्वपि निर्णयः ॥४१॥ माणो वा अन्नमित्यादेरथं संक्षिपति । अन्योन्येति । प्राणो वा अन्नम् शरीर- मन्नादमिति माणशारीरयोरन्नानादत्वमुक्तम् । तत्रमाणे शरीरं प्रतिष्ठितमित्यादिना हेतुरुच्यते । अन्नववादिसंकीर्तनं तु सर्वत्र पूर्ववन्नेतव्यमित्पर्थः । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम्। पृथिवी वा अन्नम्।आकाशोऽनादः । इति पर्यापद्वयेऽपि यथोक्त- न्यायमतिदिशति। एवमिति । अज्योतिःपृथिव्याकाशेष्वन्नानादत्वमन्योन्यस्थि- तिहेतुत्वादिति निर्णतव्यम् । अन्नवत्त्वादिफलसंकीर्तनं तु पूर्ववदेव तत्रापि नेतव्यमित्पर्थः ॥ ४१ ॥ इति सप्तमः खण्डः ॥७॥ प्राप्तं न परिचक्षीत वनव्रतमिदं भवेत्। अन सुबहुकुर्वीत तथैवेहोत्तरं व्रतम् ॥ ४२ ॥ शरीरमाणयोरन्नान्नादत्वोपासकस्य प्राप्तानामत्याख्यानं व्रतमित्यनं न परि- चक्षीतत्यादिवाक्यद्वयस्यार्थमाह । माप्तमिति ॥ इत्यष्टमः खण्डः ॥ ८॥ अपां उपोसिपश्चामान्मादत्त्वोपासकस्पानचहुकरणं प्रतमित्पन्नं बहुकुर्वीते- त्यादेरर्थमाह । अन्नमिति ॥ ४२ ॥ इति नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ वसत्यर्थ तथा यातं प्रत्याचक्षीत नैव तम् । वसते चानदानार्थ कुर्यादन्नं गृही बहु ॥४३॥ पृथिव्याकाशयोरन्नान्नादत्वोपासकस्य वसत्यर्थमागतस्याप्रत्याख्यानं व्रत- मिति न कंचन वसतावित्यादेरर्थमाह । वसत्यर्थमिति । तस्मादित्यादिवा- क्यस्प तात्पर्यार्थमाह । वसते चेति ॥ ४३ ।। १(च.) दिपदानि व्या। २ (ग. घ.) नं च स ३ (च.) देवापि। ४(क. रु.) वनं नं। ५ (ग. घ.) दं चरेत् । ६ (क.ख.)नं स यी ७ (क.) तरन ।

·दशमः खण्डः१०] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । २०३ एतदै मुखत इति सत्कारोक्तिस्त्रिधा भवेत् । वयोवस्था विधा वा स्यादन्नदानविवक्षया ॥ ४४ ॥ उत्तममध्यमाधमभेदेनानसत्कारोक्तिविधा भवति । तत्कथनार्थमेत? मुख- तोऽन्नमित्यादिवाक्यमित्याह । एतदिति । अन्नदानविवक्षया सत्कारोक्त वैविध्य- मुक्त्वा तद्विवक्षयैव बाल्ययौवनवार्धकरूपा वयसोऽवस्था त्रिविधा विवक्षितेति पक्षान्तरमाह । वयोवस्थेति ॥ ४४ ॥ रा, सिद्ध.अवेदन्नं पात्रेभ्यो यस्य तस्य तु । यथासत्कारवयसी अन्नदानफलं भवेत् ॥४५॥ तेष्वेव वाक्येष्वक्षरार्थ संग्रहाति । रामिति ॥ ४५ ॥ गृहिणो ह्यनवन्तोऽपि यत आचक्षते सदा । अराधि सिद्धमेवान्नमतिथ्यर्थ न संशयः ॥ यत एवमतः कार्य बह्वनं यत्नतः सदा ॥४६॥ तस्मादित्यादिवाक्येनानस्प बहुकरणमित्युक्तम् । तत्र हेतुत्वेनाराद्धीत्यादि वाक्यं संबध्यते । तथा व हेतुहेतुमद्भावेन वाक्यद्वयं नेतव्यमित्याह । गृहिणी हीति ॥ ४६॥ अपि चानस्य माहात्म्यमिदमन्यद्यथाक्यः ॥४७॥ यथाश्रद्धं यथाकालं यथासत्कारमेव च। अन्नं ददवानोति तत्तथैव न संशयः ॥४८॥ प्रतद्वै मुखतोऽनमित्यादिवाक्पपनस्य पूर्वोक्तमेवार्थ संक्षिप्पानुवदति । अपि चेति॥४७॥४८॥ उपात्तरक्षणं क्षेमो ब्रह्मैतहाचि संश्रितम् । क्षेमहेतुर्यतो वाक्यं तदुपासीत वाच्यतः ॥ ४९ ॥ क्षेम इति वाचीत्यस्यार्यमाह 1 उपात्तेति ॥ ४९ ॥ अप्राप्तप्रापणं योगः क्षेमश्चोभयरूपमृत् । प्राणापानाश्रयं ब्रह्म तदुपासीत तौ यतः॥५०॥ योगक्षेम इति प्राणापानयोरिस्यस्पार्थमाह ! अमाप्तेति ॥ ५० ॥ १(क ) विविधा । २ (ग. प.) क्यमाह । ३ (ग.प.) वि तथैवैवन्न सं। ४(क. ख.)'तु यनो।

·२०४ मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीपोपनिपनाप्यवार्तिकम् । [मृगुवलयां योगक्षेमात्मकं ब्रह्म प्राणापानसमाश्रयम् । कर्मेति हस्तयोस्तबदुपासीताप्रमादवान् ॥ ५१ ॥ कथं माणापानाश्रपत्वं यथोक्तस्प ब्रह्मणः सिद्धमित्पाशइयाऽऽह । योगेति । जीवतो योगक्षेमाविति कृत्वा प्राणापानाश्रयौ योगक्षेमो विवक्ष्यते । तस्मात्प्राणा- पानात्मना व्यवस्थितब्रह्मदृष्टया योगक्षेमावुपास्यावित्पर्थः । कर्मेति हस्तयोरि- त्यस्पार्थ सूचयति । कर्मेति ॥ ५१ ॥ तथा गतिरिति ध्येयं पादयोब्रह्म सर्वदा । विमुक्तिरिति पायौ च समाज्ञा मानुपीः स्मृताः ॥५२॥ गतिरिति पादयोरित्यस्यार्थमाह । तथेति । विमुक्तिरिति पायावित्पस्यार्थ सूचपति । विमुक्तिरिति । त्रपुरीपविसर्गो विमुक्तिः। तहपेण ब्रह्म पायौ व्यव- स्थितमिति ध्येयमित्यर्थः। इति मानुपीरित्पादेरथ वक्तुं वाक्यमुपादत्ते। समाज्ञा इति ॥ १२ ॥ मनुष्यविपया यस्मादाज्ञा विष्णोरियं ततः। समाज्ञा मानुषीस्त्वेवं सदैवाऽऽचक्षते बुधाः ॥५३॥ तदेव व्याचष्टे । मनुष्येति ॥ ५३॥ अथ दैवीः समाज्ञास्तु उपासीत यथाक्रमम् । वृष्टौ तृप्तिरिति ध्येयं तृप्तेदृष्टिसमन्वयात् ॥ ५४॥ अथ वीरित्यस्पार्थमाह । अथेति | सृप्तिरिति दृष्टावित्यस्यार्थमाह । वृष्टा- विति ॥५४॥ तेन तेनाऽऽत्मना तहदुत्तरेष्वपि चिन्तयेत् । ब्रह्मोपस्थ उपासीत प्रजात्यादिगुणात्मकम् ॥ ५५॥ बलमिति विद्युतीत्यादिवाक्येपूक्तन्यापमतिदिशति । तेनेति । बलरूपेण विद्युति यशोरूपेण पशुषु ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु व्यवस्थितं ब्रह्मेत्युपासनानि कर्तव्यानीत्यर्थः । प्रजातिरित्यादि व्याचष्टे । ब्रह्मेति ॥५५॥ १(क. ख. ड.) वक्षते । २ ( ग घ. ) त्मन्य। ३ (ग.) तया ग। ४(ग.घ. 'य पतः ।

·२०५ दशमः खण्डः१०] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । प्रजातिः पुत्रपौत्रादिरमृतत्वं ततः पितुः । आनन्दः पुरुषार्थोऽत्र सोऽप्युपस्थाश्रयो भवेत् ॥५६॥ आदिशब्दार्थ कथयति । प्रजातिरिति । सन्तानाविच्छित्त्या शुद्धयादिद्वा- रेण पितुर्ज्ञानोत्पत्त्या भवत्पमृतत्त्वम् । आनन्दश्च वैपयिकं सुखमुपस्थयलादिति प्रसिद्धम् । तथा च मजात्यादिगुणविशिष्टं ब्रह्मोपस्थे व्यवस्थितमिति ध्यातव्य- मित्यर्थः ॥५६॥ आकाशे सर्वमित्येवं ब्रह्मोपास्यं समाहितैः । सर्वाश्रयं तदाकाश उपासीनस्य शिष्यते ॥ ५७ ॥ सर्वमित्याकाश इत्यस्यार्थमाह । आकाश इति । सर्वाश्रयत्वादाकाशस्प सर्वप्रपञ्चात्मना ब्रह्माकाशे व्यवस्थितमित्युपासीनस्य सर्वात्मत्वमेव फलं तं यथा यथेत्यादिश्रुतिसिमित्याह । सर्वाश्रयमिति ॥ ५७ ॥ तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत प्रतिष्ठावानसौ भवेत् । उपासनानुरूपं स्यात्फलं यादृगिदं तथा ॥ ५८ ॥ आकाशात्मना व्यवस्थितं ब्रह्म प्रतिष्ठागुणविशिष्टमित्युपासकस्य प्रतिष्ठेव फलमिति तत्सतिष्ठेत्यादेरर्थमाह । तत्मतिष्ठेतीति । प्रतिष्ठागुणकब्रह्मोपासने दर्शितन्पापं सर्वोपासकेषु दर्शयति । उपासनेति ॥ ५८ ॥ तद्ब्रह्म मह इत्येवमुपासीत ततः फलम् । प्रजादिभिर्महान्स स्यात्तं यथेति श्रुतिस्तथा ॥ ५९॥ तन्मह इत्पादेरर्थ कथयति । तद्ब्रह्मेति ॥ ५९ ॥ तन्मन इत्युपासीत मनस्वी मानवान्भवेत् । प्रह्वीभावो नमोर्थः स्यात्फलं तस्येदमुच्यते ॥ नम्यन्तेऽस्य यथाकामं विपया भोगकारिणः ॥६०॥ तन्मन इत्यादेरर्थमाह । तन्मन इति । आकाशात्मकं ब्रह्म मनोगुणविशि- ष्टमित्युपासकस्य मनस्वित्वं फलमित्यर्थः । तन्नम इत्यादेरर्थमाह । मह्वीभाव इति ॥६०॥ १ (ग. घ.) सत्यां मा २ ( क. ख. ड.) तमुपा। ३ (घ. च. ) स- नेषु । ४ (ड.) तथे।

·[भूगवल्यां २०६ मुरेश्वराचार्पतं तैत्तिरी पोपनिपदाप्पवार्तिकम् । यस्तु ब्रह्मेति तद्ब्रह्म युपासीत यथोदितम् ॥६॥ फलं तस्य तदेव स्यादिति पूर्वमवादिपम् । ब्रह्मणो ब्राह्मणस्यैव परिमरं ब्रह्म तत्तदा ॥ ६२॥ तद्ब्रह्मेत्यादेरर्थमाह । स्त्विति ॥ ६१ ॥ यथोदितमित्याकाशात्मत्वं ब्रह्मणो निर्दिश्यते । तं यथा पति श्रतिमाश्रित्य फलश्रुति व्याचष्टै । फलमिति । पूर्वत्र महत्त्वं मजादिभिरुक्तम् । इह तु विद्ययेवि विशेषः । तद्ब्रह्मण इत्यादिवाक्यस्यार्थं दर्शयति । ब्रह्मण इति । तदाकाशा त्मकं ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य परिमरगुणविशिष्टमुपासकस्य तस्यामुपासनापां वक्ष्य- माणं सिध्यतीत्यर्थः ।। ६२ ॥ विद्युदृष्टिः शशी भानुरग्निश्चेति यतः श्रुतिः । वायौ म्रियन्त इत्याह परिमरस्तेन कीर्यते ॥६॥ - कथमाकाशस्य परिमरत्वमित्याशइच वायोरादौ संवर्गश्रुत्यवष्टम्भन परि- मरत्वं दर्शपति । विद्युदिति ।। ६३ ।। अनन्यश्चायमाकाशी वायुना ब्रह्मणां च खम् । विपन्तश्चादिपन्तश्च म्रियन्ते तस्य शत्रवः ॥ ६४॥ वापोरेव परिमरत्वेऽपि किमायातमाकाशस्पेत्याशवयाऽऽह । अनन्पश्चेति । अयमाकाशो वायुना सहानन्यो भवति । तत्कारणत्वेन तदात्मत्वात् । आकाशश्च ब्रह्मणो ने भिद्यते । तत्कार्यत्वेन ततोऽतिरेकाभावात् । तेनाऽऽआकाशो प्रह्मणः परिमर इति ब्रह्म परिमरगुणकमित्यर्थः । तथागुणकं ब्रह्मेत्युपासकस्य फलमाद । द्विषन्तश्चेति ॥६४॥ प्राणो वा अनमित्यादिवियदन्तस्य पूर्वया । अन्नानादत्वं श्रुयोक्तं कार्यत्वात्संहतस्य हि ॥ अन्नान्नादत्वमस्यैव कथं नाम प्रतीयते ॥६५॥ पर्पणमित्यादिवाक्यद्वयस्यार्थमुक्त्वा पाणों वा अन्नमित्यारभ्याऽऽकाशो ऽन्नाद इत्यन्तेन ग्रन्धेनान्नान्नादव्यवहारस्य प्राणादिगतत्वदर्शनस्वाभिमाय प्रकटयति । भाणो वा इति ॥६५॥ १(क. ख.) यत्तु । २ (ग.घ.ड.) स्यैष । ३ ( क ख.) यचिति ४(ग.) 'ति । आका" (च.) ति यदा ५(क. ख.) रत्वगुण६(च.मित्युपा ७ (ग. घ.) माणायो सि| ८ (ग. घ.) 'णा च ख।९ (ग. घ.)न भेद्य १०(ग.)त् । मा। ११ ( क.) प्रमीय'। १२ ( ग. घ. च.) त्वमद।

·२०७ दामः खण्डः१०] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । मा भूद्ब्रह्मणि तत्सक्तिर्मनोवाचामगोचरे ॥ ६६ ॥ अविद्याविषयस्तस्माद्रोक्तृमोज्यादिलक्षणः । व्यवहारोऽवसेयः स्यान तु सत्यादिलक्षणे ॥६७॥ अस्यैवेत्यवधारणार्थ कथयति । मा भूदिति ॥६६॥ व्यवहारविशेपस्याविद्याकृतत्वं न वास्तवत्वमित्युपसंहरति । अविद्येति । प्रत्यगविद्याविलसितत्त्वेनानात्मगतः संसारो नाऽऽत्मनि संभवति । आत्मन्य- विद्यपाध्यस्तो भातीत्यर्थः ।। ६७॥ अविद्योत्थं व्याभासं भोज्यभोक्तृत्वलक्षणम् । यत्र हि दैतमित्याद्या श्रुतिर्नः प्रत्यपीपदव ॥६॥ पदविद्योत्थत्वं संसारस्योक्तं तत्र प्रमाणमाह | अविद्योत्थमिति ॥ १८॥ यत्र त्वस्येति विध्वस्तसर्वाविद्यातिलक्षणे । निषेधति सदाऽविद्याध्यस्तं द्वैतमिहात्मनि ॥६९॥ अविद्यामन्तरेण वस्तुतस्त्वात्मनि संसारो नास्तीत्यत्रापि श्रुतिमुदाहरति । यन स्विति ॥ ६९ ॥ एकत्वाच न संसारः क्रियाकारकलक्षणः । कुतस्तदिति चेत्तत्र स यश्चायमितीर्यते ॥ ७०॥ आत्मनि संसारस्याविद्याकल्पितत्वे श्रुतिमुक्त्वा तत्रैवोपपत्तिमुपन्यस्यति । एकत्त्वाचेति | आत्मनो ब्रह्माभिन्नत्वे न तत्र भातसंसारस्प स्पादेव कल्पितत्वं नं चाऽऽत्मनो ब्रह्माभिन्नत्वं मानाभावादिति शक्ते । कुत इति । आत्मनो ब्रह्मणा सहकत्वे प्रमाणत्वेन वाक्पमवतारयति । तत्रेति ॥ ७० ॥ सह ब्रह्मणेति यच्चोक्तं निर्णयस्तस्य सांप्रतम् । कथं नु सकलान्कामानश्नुते युगपदुधः । प्रतिपत्तयेऽस्यार्थस्य श्रुतिः प्रववृते परा ॥७१ ॥ वाक्पनयमात्रस्य तात्पर्यमुक्त्वा समनन्तरसंदर्भस्पसमस्तस्यैव तात्पर्यमाह । सहेति । सोऽनुते सर्वान्कामान्सहेति यदुक्तं तनिर्णयार्थम् । स यश्वामित्यादिरु- तरो ग्रन्थः सर्वोऽपीत्यर्थः। तदेव प्रश्नद्वारा प्रकटयति । कथमिति ॥ ७१ ॥ १ (ग. च.) वम्। २ (च.) न स्यात्म ·२०८ सुरेश्वराचार्यक्रतं तैत्तिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम् । [भृगुवल्या न सहार्थे तृतीयेयं न्यायोञ प्राक्समीरितः। यतोऽतोऽध तृतीयेयं ग्राह्येत्थंभूतलक्षणा ॥ ७२ ॥ सर्वकामावाप्तिविंदुपो ब्रह्मरूपेणोक्त्वा तत्मपञ्चनार्थः स पश्चायमित्यादिरुत्तरो अन्ध इत्युक्तमेव व्यक्तीकतुं ब्रह्मणा विपश्चितेति तृतीयार्थमविवक्षितमपाकत्य विवक्षितं कथयति । नेत्यादिना । विदुपो ब्रह्मणश्च भेदासंभयो न्यायः ।। ७२ ।। हेवी वा भवेदेपा तृतीया ब्रह्मणेति या। सर्वकामाशनं यस्माद्ब्रह्मणैवोपपद्यते ॥ ७३ ॥ अर्थान्तरं तृतीपापा दर्शयति । हेत्वति । तमेव हेतुरूपमर्थ स्फोरयति । सर्वकामेति । सर्वस्य ब्रह्ममानत्वाद्ब्रह्मणा हेतुना ब्रह्मविदः सर्वकामाशनमुपपन्न- मित्यर्थः ।।७३ ॥ निरात्मकस्य सर्वस्य ब्रह्मात्मा येन तत्परम् । सत्यज्ञानादिरूपत्वात्तदेतदधुनोच्यते ॥७४॥ सर्वस्य ब्रह्ममात्रत्वं साधयति । निरात्मकस्येति । सर्वस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मा स्वरूपं पस्मादिष्यते तस्मात्तस्य स्वतो रूपहीनस्प ब्रह्ममात्रत्वं युक्तमि- त्यर्थः । सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकत्वेन परमार्थत्वं ब्रह्मणो यस्मादिष्टं तस्माद्र- मात्मा सर्वस्य प्रपञ्चस्येत्येतदुपपादयति । सत्येति । सर्वस्य प्रपञ्चस्याऽऽस्मा ब्रह्मेत्यंत्र वाक्यमवतारयति । तदेतदिति ।[७४ ।। स यश्चायमिति झुक्तिरन्नानादादिकस्य हि । ग्रन्थस्य असनार्थाय ब्रह्मविद्यापरस्य तु ॥ ७५॥ स यश्चायमित्यादेरुत्तरस्थ ग्रन्थस्य तात्पर्यान्तरमाह । स यश्चेति । अन्ना- नादत्वेन प्रस्तुतस्प समस्तस्य प्रपञ्चस्य असनं ज्ञानबलेन बाधनम् । तदर्थं च स पश्चायमित्यादिकस्योत्तरग्रन्थस्य ब्रह्मविद्यापरस्योक्तिरत्र क्रियते । तस्माज्ज्ञान- बाध्यं द्वैतमद्वैत पारमार्थिकमित्यर्थः ॥ ७५ ॥ संक्रम्य विद्यया सर्वानविद्योत्थाननात्मनः । आत्मनाऽऽत्मानमापन्नः सत्यादृश्यादिलक्षणम् ॥७६॥ एवं तात्पर्य प्रदयाक्षरार्थ कथयति । संक्रम्येति । स यश्चायमित्यादिवाक्पो- स्थब्रह्मात्मैकत्वज्ञानात्कोशपञ्चकमनात्मभूतमुपमृद्याऽऽत्मनाऽऽत्मानमद्वितीय सत्पज्ञानादिरूपममपञ्चं ब्रह्म प्रतिपन्नो विद्वानास्ते कृतार्थतयेत्यर्थः ॥ ७६ ॥ १(ग. घ) मानाप्ति। २ (ख. ग. घ.) णोक्ता त। ३ (ग.) न्याय्यः । ४ (य.ख) स्फोरय। ५ (च.) 'सधैं वा । ६ (ग. घ.) ति चान्तोक्ति। ७(ग. घ. ङ.) यना।

·दशमः खण्डः१०] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितम् । २०९ उत्कृष्टीतरहीनः सनिमाल्लोकान्क्रियोद्भवान् । कामानी कामरूपी सन्नुपाधीननुसंचरन् ॥ ७७ ॥ इमाल्लोकान्कामानीत्यादेरक्षरार्थमाह । उत्कृष्टीति [ प्रक्रतो हि विद्वान्ब्रह्मा- भृत. सन्नुत्कषीपकर्पहीनो बाधितानुवृत्त्या प्रतिभासमानानुपाधीननुसंचरन्नास्त इति संबन्धः ॥ ७७॥ न हि संचरणं साक्षाद्ब्रह्मणोऽस्त्यविकारिणः । यत्र हि ध्यायतीवेति तथा च श्रुतिशासनम् ॥७८॥ परमार्थतोऽनुसंचरणमित्याशक्य श्रुतियक्तिविरोधान्मैवमित्याह । म हीति ।। ७८॥ सर्वात्मत्वादिमाँल्लोकान्पश्यनात्मतया बुधः । एतद्ब्रह्म समं साम गायनास्ते कृतार्थतः ॥७९॥ विदुषोऽक्रियस्य कथं लोकानुसंचरणमित्याशय गत्यर्थीनुबुद्धय इति- न्यापादनुसंचरणमनुभवमात्रमित्यङ्गीकृत्यैतत्सामेत्यादि व्याचष्टे । सर्वात्मत्वा- दिति ॥ ७९ ॥ वेधा भिन्नमिदं सर्वमन्त्रमन्नादु एव च । सत्यादृश्यादिरूपात्मा अहमेवैतदीक्ष्यताम् ॥ ८०।। अहमन्नमहमन्नाद इत्यादि सामद्वयं तस्यार्थमाह । द्वेधैति । अन्नान्नादविभक्त समस्तं जगत्सत्यादृश्याद्यात्मकमात्मरूपमेवेति द्रष्टव्यमिाते विदुषो वरन- मित्यर्थः ॥ ८॥ तयोः श्लोकश्च संबन्धो भोज्योतृत्वलक्षणः । अहमेव यथोक्तात्मा न मत्तोऽन्यस्ततोऽस्ति हि॥८॥ अहं श्लोककृदिति सामान्तरं व्याकरोति । तयोरिति । भोक्का भोज्यं तयोः संबन्धश्वाहमेवेत्यर्थः ।। ८१ ।। क्रियाकारकनिर्मुक्तं पश्यनात्मानमात्मनि । त्रिरही इति भवेत्स्तोमो विस्मयार्थश्च स स्मृतः॥८॥ योक्तं जगदात्मत्वेन कोऽनुभवतीत्यपेक्षायां विद्वानेवेति वक्तुं तं विशिष्टि । क्रियेति । हा३७ हाश्चुहाश्व । इति स्तोभत्रयम् । तस्यार्थमाह । निरिति ||८|| १ (च. ) 'माश| २ (ग. घ. च.) । ३ (च.) 'दिवाक्यमाची ४ (इ.) दीक्षता ५ (ग, घ. ड.) यौनज।

·मुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्धाप्पवासिकम् । [भृगुवल्या त्रिरुक्तिश्चादरार्थेयमहमन्नमितीप्यते । अश्रद्दधानलोकस्य प्रतिपत्त्यर्थमुच्यते ॥ ८३ ॥ अहमन्नमित्यादावभ्यासत्रितयमस्ति तस्य तात्पर्यमाह । त्रिरुक्तिरिति । अन्न ग्रहणमन्नादश्लोककृतोरुपलक्षणम् ॥ ८३ ॥ मूर्तामूर्तात्मकस्यास्य ह्यन्नानादत्वरूपिणः । अतहानग्रजोऽहं वै न तनाति हि श्रुतिः ॥ ८४॥ अहमस्मीत्पादिवाक्यस्यार्थमाह । मूति । ऋतं सत्यं भूतपञ्चकं तस्य मूर्तामूर्तरूपस्यानानादात्मकस्य प्रसिद्धस्य समस्तस्य प्रपञ्चस्प प्रथमजोऽग्रे विद्यमानोऽहं वस्तुतस्तद्विलक्षणोऽस्मीत्यत्र प्रमाणमाह । न तदिति । कार्या- कारणाच ब्रह्मभूतस्य विदुपो विलक्षणत्वात्तद्रूपस्य च तद्यतिरेकेणाभावायुक्तं विदुषो द्विधाभूतात्मपश्चात्तदस्पर्शित्वेनाग्रे स्थितत्वमित्यर्थः ।। ८४ ॥ देवेभ्यः पूर्वमेवाहं नाभिरस्म्यमृतरय च । कारणत्वाद्भवेन्नाभिर्मनिष्ठी वाऽमृतात्मता ॥ ८५॥ पूर्व देवेभ्य इत्यस्यायं कथयति । देवेभ्य इति । ऋतशब्देनोपाधीनां गृही- तत्वादेवशब्देन चैतन्याभासानां जीवानां ग्रहणात्तेभ्योऽहमाभासाभासिविभाग- विकलः शुद्धः सन्नग्रे स्थितोऽस्मीत्यर्थः । अमृतस्येत्यादेरर्थमाह । नाभिरिति । प्रसिद्धममृतं गृहीत्वा प्रत्यगात्मनस्तदाश्रयत्वं नाभिवं साधयति । कारणत्वा- दिति । अमृतशब्दस्य कैवल्यार्थत्वं गृहीत्वा कैवल्यस्य ब्रह्मणः स्वरूपं प्रत्य- गात्मवत्पर्थान्तरमाह । मनिष्ठेति ॥ ८५॥ अदत्वाऽनं तु पात्रेभ्यो यो मामश्नाति घस्मरः। अहमनमदन्तं तं प्रत्यग्रीहानयनरम् ॥ ८६ ॥ अहमन्नमन्नमदन्तमित्यादेरर्थ कथयति । अर्दत्वेति ॥ ८६ ।। यो मां ददाति पात्रेभ्यो देशकालसमन्वितम् । ददित्थमसावन्नं मामवत्येव सर्वदा ॥ ८७ ॥ देशकालपात्रानुरूपमन्नदानमकुर्वन्प्रत्यवायीत्युक्त्वा तदनुसारेणानदानं कुर्व- नभ्युदयभागी भवतीत्येतदाह । यो मामिति ॥ ८७ ॥ १(क ख.) वाक्यार्थ। २ (ड.) या चाम् । ३ ( ग घ ) ल्याथै गृ । ४ (ग. घ. इ.च.) मात्मेन्य।

·दशमः स्वप्ड १० आनन्दगिरिकतटीकासंवारतम् । सत्यज्ञानादिरूपोऽहमविद्योत्थमशेषतः । अहं यभिभवाम्येको दिनकृच्छार्वरं यथा ॥ ८८ ॥ यो मां ददातीत्यादिना सविशेषरूपस्योक्तत्त्वाइम समपञ्च प्राप्तमित्याशहुन्य सभिवृस्पर्थमहं विश्वमित्पादेरर्थमाह । सत्येति । कार्यकारणविरही प्रत्यगात्मा ऽहमित्युच्यते । स चाविद्यामविद्याकापंच सर्व वाक्योत्थबुद्धिवृत्त्यभिव्यक्तः सन्न- भिभवति वाधत इत्यर्थः । वास्योत्पबुद्धिवृत्त्यभिव्यक्तोऽपि मत्यगात्मा कर्मज्ञा- नाभ्यास वा सहकारित्वेनोपादायाज्ञानमज्ञानका वो परिहरिष्यति न स्वात- येणेत्याशय मुवरित्यादिवाक्यस्य तात्पर्यमाह | अहं हीति । एपा तावदु- पनिषदेवं प्रवृत्ता । यश्चैतामुपनिपदमुक्तेन प्रकारेण प्रतिपद्यते स विद्वान्यथोके परमानन्दे निर्भये ब्रह्मणि तन्मात्रत्वेन प्रतिष्ठितो निर्वणोतीत्यर्थः ॥ ८८ ॥ इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥ ध्यानकताननिबिडाहितचेतसोज प्रध्वस्तकृत्सनिजमोहसमस्तदोषम् । प्रत्यक्तया शुभधियो यतयोऽभ्युपेत्य यं देवमेकममलं प्रविशन्ति सोऽव्यात् ॥८॥ इदानी वल्लीद्वयस्पार्धं संक्षिप्य रक्षणव्याजेन दर्शयन्नुपसंहरति । ध्यानेति । परमात्मनि प्रत्याभूते प्रत्ययमवाहो ध्यानं तस्पैकानं नामैकविस्तारः सजा- तीयमत्ययनिष्ठत्वं तस्य च निविडत्वं विजातीयपत्ययानन्तरितत्वेन नैरन्तर्य तने ध्यानस्पैकताने निविडे विशेषणत्रयवति विपयेभ्यः सर्वेभ्यो व्यावा- हितं तदेकनिष्ठमापादितं चेतो येषां ते ध्यानकताननिविडाहितचेतसः श्रवण- मनन निदिध्यासनाभ्यासवन्तो यतयो मुख्याः संन्यासिनो यं प्रविशन्ति सोड- व्यादिति संबन्धः। मुक्तोपम्प्यं परमात्मानं जन्मादिसमस्त विक्रियाशून्यत्वेन कूटस्थं दर्शयति । अजमिति । तस्यैव निराकृत स्वाविद्यातत्कार्यत्वेन नित्यशु- द्धत्वमाह । प्रध्वस्तेति । पुनरुन्मजनायोग्यत्वेन ध्वंसगतो विशेषों वाक्योत्य- बुद्धिवृत्तिवशादखण्डो दण्डायमानो निजे स्वात्मन्याश्रयविषये च वर्तमानो मोहो नैसर्गिकस्तजन्यदोषश्च कर्तृत्वादिः समस्तः संसारो यत्र तं परमात्मानमिति योजना । तस्यैव शास्रयुक्तिसिद्धं स्वयंममत्वमाह । देवमिति । तस्यैव सर्वमकारभे- १ (ग. घ. च.)'५ चापह। २ (आ.) वाऽपह। ३ (ग. घ.) 'तान- वा ना। ४ ( क. ख.) "विस्तरः । ५ (च.) व च ध्या। ६ (क.) परात्मा। ७ (उ.) शेषवा ८ (ग.प.) प्रभाव! ९ (ख. ड.) भवत्व।

·२१२ सुरेश्वराचार्यकृतं तेत्तिरीयोपनिषद्भाव्यवार्तिकम् । [भृगुवष्ठयां दशून्यत्वेनाद्वितीयंत्वमाद । एकमिति । मध्वस्तेत्यादिना नित्यशुद्धत्वस्योक्त- त्वान्नित्यमुक्तत्वं कथयति । अमलमिति । केन मार्गेण संन्यासिनो यथोक्तं पर- मात्मानं प्रविशन्तीत्पपेक्षायां पदार्थपरिशोधनद्वारेण प्रकृतपरमात्मानमभ्युपे- त्याऽभिमुख्येन प्रत्यगात्मत्वेन वाक्याज्ज्ञात्वा तेन ज्ञानमार्गेण ते भविशन्ती- त्याद । प्रत्पगिति । येपां यतीनां ज्ञानमाप्तिद्वारा परमात्ममवेशस्तान्पथोक्तज्ञा- नमाप्तियोग्यान्विशिनष्टि । शुभेति । वर्णाश्रमानुरोधिशुभकर्मानुष्ठानापेक्षया निर्मलान्ताकरणविवेकवैराग्यद्वारेण सर्वकर्मसंन्यासिनो भूत्वा शमदमादिसाध- नसामग्रीसंपन्ना मोक्षमेवापेक्षमाणा यथोक्ततत्त्वज्ञानद्वारा यं प्रविशन्ति सोऽ. व्यात् । आत्ममदानेन मुमुक्षून्ब्रह्मनिष्ठान्परिरक्षतादित्यर्थः ।। ८१ ॥ तैत्तिरीयकसारस्य वार्तिकामृतमुत्तमम् । मस्करीन्द्रप्रणीतस्य आष्यस्यैतदिवेचनम् ॥ ९०॥ आशीर्वादष्पाजेन वल्लीद्वयार्थ संक्षिप्योपसंहृत्य प्रकृतं वार्तिकमिदानीमुप- संहरति । तैत्तिरीयकैति । मस्करो वैणवो दण्डः। तदुपैतानां संन्यासिनां श्रेष्ठो भगवान्भाष्यकारः। तेन प्रणीतं यतैत्तिरीयकशाखासारस्योपनिपदोभाष्यं तस्यै- तद्विवेचनम् । वार्तिकांमृत सर्वदोपरहितं निरतिशयपुंरुपार्थसाधनम् । मुरैशाख्यो पतिश्चकारेति संबन्धः ।।९।। मुमुक्षुसार्थवाहस्य भवनामभृतो यतेः । शिष्यश्चकार तद्भक्त्या मुरेशाख्यो महार्थवित् ॥११॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छं- करभगवत्पादपूज्यशिप्यस्य श्रीमत्सुरे- श्वराचार्यस्य कृतिषु तैत्तिरीयकोप- निषद्भाष्यवार्तिक संपूर्णम् ॥ संपदायपूर्वकत्वेनास्य वार्तिकस्य विद्वदुपादेयत्वं सूचयति । मुमुक्षुसार्थवा- हस्पेति । मुमुक्षवो मोक्षमेवापेक्षमाणाः साधनचतुष्टयविशिष्टाः संन्यासिनस्तेषां सार्थः समूह स्तं वहति तत्र निर्वाहकत्वेन वर्तते भगवान्भाष्यकारस्तस्य यतीनाम- १(क. ख.) ण ते प्र| २ (रु.) द्विलोच। ३ ( क. ख.) रेश्वराख्यो। ४ (ग. घ.) मधृवो । ५ ( क. ख.) रेश्वराख्यो ।

·दशमः खण्ड.१०]] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् । २१३ ग्रेसरस्य भवस्य भगवतो महादेवस्य नाम शंकराख्यं विनतस्तेनैव नाना सर्वत्र प्रख्यातस्य सुरेश्वरसंज्ञया लोके विख्यातो यतिः शिष्योऽभूत् । स च तस्यैवाss- चार्यस्याऽऽज्ञां परिपालयन्नाचार्यभक्तिमेव पुरस्कृत्य यथोक्तं वार्तिकं चकारेति योजना । भक्तिमात्रेण कृतस्य वार्तिकस्य कथं विद्वद्भिरुपादेयत्वं तत्राऽऽह । महार्थविदिति । महान्तं बहुप्रकारमबाधितं चाय वेत्तीति तथोच्यते । तथा च तेन प्रणीतमिदं वार्विकामृतं वृद्धः श्रद्धेयमेवेत्यर्थः ॥३॥ परापरगुरुन्नत्वा संप्रदायानुसारतः । व्याकृतं संग्रहेणैव वैचिरीयकवाति- कम् ॥ १॥ सा चेपं व्याक्रिया प्रीतिं भगवत्येव कुर्वती । चिराय वर्ततां कृष्णे तृष्णां त्पक्त्वाऽन्यगामिनीम् ॥२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपाद- शिष्यभगवदानन्दज्ञानविरचिता तैत्तिरीयक- वार्तिकटीका समाप्ता॥

·२१२ मुरेश्वराचार्यकृतं तेत्तिरीयोपनिपाण्यवार्तिकम् । [भूगुवघ्या दशून्यत्वेनाद्वितीपत्वमाद । एकमिति । प्रध्वस्तेत्यादिना नित्यशुद्धत्वस्योक्त- खान्नित्यमुक्तत्वं कथयति । अमलामेति । केन मार्गेण संन्यासिनो यथोक्तं पर- मात्मानं प्रविशन्तीत्यपेक्षापां पदार्थपरिशोधनद्वारेण प्रकृतपरमात्मानमभ्युपे- त्याऽऽभिमुख्यन प्रत्यगात्मत्वेन वाक्पाज्ज्ञात्वा तेन ज्ञानमाणे तं प्रविशन्ती- त्पाद । प्रत्पगिति । येप पतीनां ज्ञानमाप्तिद्वारा परमात्मप्रवेशस्तान्यथोक्तज्ञा- नमासियोग्यान्विशिनष्टि । शुभेति । वर्णाश्रमानुरोविशुभकर्मानुष्ठानापेक्षया निर्मसान्तःकरणविवेकवैराग्यद्वारेण सर्वकर्मसंन्यासिनो भूत्वा शमदमादिसाध- नसामग्रीसंपन्ना मोक्षमेवापेक्षमाणा यथोक्ततत्त्वज्ञानद्वारा पं प्रविशन्ति सोड- व्यात् । आत्ममदानेन मुमुक्षून्ब्रह्मनिष्ठान्परिरक्षतादित्पर्थः ।। ८२ ॥ तैत्तिरीयकसारस्य वार्तिकामृतमुत्तमम् । मस्करीन्द्रप्रणीतस्य भाष्यस्यैतदिवेचनम् ॥ ९०॥ आशीर्वादव्याजेन वल्लीद्वयार्थ संक्षिप्योपसंहृत्य प्रकृतं वार्तिकमिदानीमुप- संहरति । तैत्तिरीयकेति । मस्करो वैणवो दण्डः । तदुपेतानां संन्यासिनां श्रेष्ठो भगवान्भाष्यकारः तेन प्रणीतं यत्तैत्तिरीपकशास्खासारस्योपनिपदोभायं तस्पै- तद्विवेचनम् । वार्तिकामृत सर्वदोपरहितं निरतिशयपुंरुपार्थसाधनम् । मुरैशाख्यो पतिश्चकारेति संबन्धः ॥ ९॥ . मुमुक्षुसार्थवाहस्य भवनामभृतो यतेः । शिष्यश्चकार तद्भक्त्या मुरैशाख्यो महार्थवित् ॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छं- करभगवत्पादपूज्यंशिष्यस्य श्रीमत्सुरे- श्वराचार्यस्य कृतिषु तैत्तिरीयकोप- निषदांष्यवार्तिकं संपूर्णम् ॥ संप्रदायपूर्वकत्वेनास्य वार्तिकस्प विद्वदुपादेयत्वं सूचपति । मुमुक्षुसार्थवा- हस्पेति । मुमुक्षवो मोक्षमेवापेक्षमाणाः साधनचतुष्टयविशिष्टाः संन्यासिनस्तेषां सार्थः समूहस्तं वहति तत्र निर्वाहकत्वेन वर्तते भगवान्भाष्यकारस्तस्प यतीनाम- १(क. ख.) "ण ते प्र। २ (6.) द्विलोच! ३ (क. ख.) रेश्वराख्यो। ४ (ग. घ.) मधुवो। ५ ( क. ख.) रेश्वराख्यो ।