·Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the 'Nirnaya Sagar' Press,
26-28, Kolbhat Street, Bombay 2.
Published by Dhirajlal Trajdas Sanklia, B. A., IL B, Advocate
at Khakhar Building, C. P. Tank, Bombay 4.

·EDITORS' NOTE. The publication of this great work, the Anu Bhashya together with the commentary Prakasha thereon by Shri Purushottamaji, the erudite Acharya of Vallabha Sampradaya, and the Rashmi on both of these by Goswami Shri Gopeshvarji, who flourished in the nineteenth century and who is known to have written various books and commentaries on Shuddhadwaita Philosophy and allied subjects, was undertaken under the auspices of the Trust of the Late Sheth Gordhandas Soondardas Mulji Jetha, by Mr. Mulchandra Tulsidas Telivalla. He began to publish these from the Third Adhyaya of Anu Bhashya, and published in February 1926, the First Pada of the said Adhyaya. The reader is referred to the introduction of the said Pada in which a short history is given of the author and the literature on the Anu Bhashya available in the Shuddhadwaita Sampradaya. He published the Second and Third Padas of the Third Adhyaya, and the reader is referred to the Preface of the Third Pada published on 27-4-1927, in which is established the connection of Shri Krishnachandraji with the great work. By the impenetrable will of God, the Editor, Mr. Telivalla, died suddenly on 26-6-1927, to the utter dismay and consternation of us, his friends and collaborators. Through extreme diffidence, and with the consent of the Trustees of Sheth Gordhandas Soondardas Trust, we took upon ourselves to continue the work leſt incomplete by our colleague. We are thankſul to the Almighty for removing all difficulties and putting facilities in our way of completing this stupendous task. In the middle of the task, we were deprived of the help of one of our colleagues, the late Mr. Gordhandas Pragji of the Editorial Staff of the Bomtay Samachar. His enthusiasm and rigidity of purpose are still present in our minds. We may frankly mention that Shastri Kalyanji Kanji of Gondal has been chiefly instumental in gettiog the work carried through the Press. He deserves our thanks, and the Sampradaya will always remain indebted to him for this. It was our intention to provide the reader with the comparative views of the different Bhashyakaras on the various Adhikaranas of the Brahma Sutras, which have been so lucidly given by Goswami Shri Purushottamaji, and with a view to have them in the Introduction to tbis publication, we requested Prof. G. H. Bhatt, M. A., Professor of Sanskrit in the Baroda ·( 2 ) College, to take up the work, and he readily undertook to do it. Unfor. tunately, on account of other engagements, he could not find time to do it. We, however, wish that he may be able to do this as an Introduction to the Translation of the Anu Bhashya, which he has undertaken under the Gaekwar Oriental Series. In these circumstances and in view of the daily growing scarcity of paper and printing materials, we have thought it fit to give as Preface to this work the very clear analysis of the Adhikaranas made by Goswami Shri Purushottamaji himself in his Adhikaranamala, and to complete this work, without further delay, We are thankful to H, H. Goswami Shri Gokulnathaji Maharaja of Bombay, for his favour of co-operation and consent for getting the work published, and it may be safely said that the present work sees the light of day through his good offices with the Trustees, and chiely with the late Mr. Lalji Naranji, one of the Trustees. Thus by the grace of God we have been able to complete the work left unfinished by our friend the late Mr. Mulchandra Telivalla, and we offer this fruit of our labour of love at the Lotus Feet of Lord Shri Krishna. Bombay, 31st May 1942. DHIRAJLAL VRAJDAŞ SANKALIA. JAMNADAS KANJEE. HIRALAL MOOLJEE. PURUSHOTTAM KANJEE.

·यि नमः। वेदान्ताधिकरणमाला। श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। प्रथमोध्यायः श्रीपालकृष्णमाचार्यान् प्रभून श्रीविठ्ठलेश्वरान् । व्यासाचास्तिद्वचांसि प्रणमामि पुनः पुनः॥ भाष्यप्रकाशे विस्तीर्णोर्थोवगन्तुं न शक्यते । सर्वैरतोथै सङ्गृह्य न्यायमाला वितन्यते ॥२॥ तत्र तावद् व्यासचरणैरज्ञजनानुग्रहार्थ सर्ववेदार्थरूपस्स ब्रह्मणः स्वरूपसाधनफलमतान्तर- निराकरणभेदेन चतुर्धा विचारोत्र शास्त्रे क्रियते । तत्र सर्ववेदार्थरूपं ब्रौवेति ज्ञापयितुं चतुर्लक्षण्यां तत्सम्बन्धि सर्व विचारितम् । तत्र प्रथमेध्याये सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मण्येव समन्वयः, वेदार्थ- निश्चयश्च वेदान्तविचाराधीन इति सर्वोपि वेदो ब्रह्मण्येव प्रमाणमित्युक्तम् । द्वितीये च श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारेण विरुद्धस्मृतीनां दूषणेन च ब्रह्मैव प्रमेयमिति नितिम् । ततस्तृतीयेन्तरङ्गं पहिरङ्गं च साधनं सोपकरणं, विचारितम् । ततश्चतुर्थे फलप्रातिप्रकारस्तदनुभवप्रकारो ब्रह्मैव च फलमिति नितिमिति शास्त्रार्धसङ्ग्रहः । तत्र प्रथमेध्याये सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयश्चतुर्भिः पादैर्वक्तव्यः । तत्रासन्दिग्धेपु वेदान्तवाक्येपु विचारासञ्चारात्सन्दिग्धान्येव निर्णेतव्यानि । तानि चतुर्धा, कार्यप्रतिपादकानि, अन्तर्यामिप्रतिपादकानि, उपास्यरूपप्रतिपादकानि प्रकीर्णकानि चेत्यतश्चत्वारः पादाः । तन प्रथमपादे ब्रह्मसम्बन्धिविचारं प्रतिज्ञाय ब्रह्म लक्षयिस्वा ततः कार्यवाक्यानि विचारितानि । तत्र प्रथमे एकसूत्रे जिज्ञासाधिकरणे पडडैरेव वेदार्थनिश्चयस्स संभवादत्यन्त- निश्चयस्य तपःप्रभृतिभिरेव संभवात्तदर्थ किं चेदान्तविचारेणेत्याशय, ऋपिभिर्नानाशास्त्राणां कृतत्वात्तच्छ्रवणेन बुद्धिदोषान्मन्दानां संदेहसम्भवे तन्निवारणार्थं विचारशास्त्र कर्तव्यम् । तत्र यद्यपि 'सर्वे वेदा यत्सदमामनन्ति' इति, 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेय' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिर्मौव सर्ववेदार्थः, तथापीदं वाक्य वेदान्ते श्रुतं 'त त्योपनिपदं पुरुषं पृच्छामी'ति, पुरुषरूपता च तत्रैव श्रुता, 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थी' इतिवाक्येन वेदान्तानामर्थनिश्वायकत्वं च तत्रैव श्रुतम्, अत इदानीं तपःप्रभृतीनामसंभवाद्वेदान्तविचारेणैव वेदार्यरूपब्रह्मखरूपनिश्चय इत्समिसंधाय ब्रह्मसंपन्धिविचार श्रीवादरायणाचार्यः प्रस्तुत इत्युक्तम् । अतोनिमाणि यान्यधिकरणानि शास्त्रसमाप्तिपर्यन्तं तानि सर्वाण्यस्मैव विषय इति तेपामस च विषयविपयिमावः संगतिरित्यपि योषितम् ॥१॥ १ प्रन्थे अस्मिन् प्रतिपाद को विषय इति प्रस्तावनाया वक्तव्यमावश्यक प्रकाशकानाम् । साधारणसशोधको य सार- मुद्धरेत् तदपेक्षया श्रीमदणुभाष्यप्रकाशकारैः गो श्रीपुरुषोत्तमचरणे अशुभायाधिकरणतो सारमात्र सगृय अधिकरणमाला रचितास्ति स्वास्माभिः ग्रन्थप्रतिपायविषयतयान मुद्रापितास्ति । सा यद्यपि वेलीवालापडिते. सशोध्य पृथक् मुद्रितास्ति तथापि विपुलविस्तरार्थ पुनर्मदाप्यते इति न मोघास कृतिरिति विदाउर्वन्तु विद्वास । .

·- , वेदान्ताधिकरणमाला ततो द्वितीये एकसूत्रे जन्माद्यधिकरणे ब्रह्म किंलक्षणकं किंप्रमाणक चेत्याकाहायां जगदुत्पत्तिस्थितिकारणं ब्रह्मेति सूत्रांशेन लक्षितम् । ततोंशान्तरेण वेदरूपशास्त्रप्रमाणकं ब्रह्मत्युक्तम् । तेन कर्तृरूपं निमित्ततया सिध्यति ॥२॥ ततस्तृतीये एकसूत्रे समन्वयाधिकरणे ब्रह्म जगतः कर्तृ निमित्तं चेति चेत्, कि जगतः समवायीत्याशङ्कायामनारोपितानागन्तुकरूपेण समनुगमाद्रीव जगतः समवायीति नितम् । तेनाभिन्ननिमित्तोपादानवादोस्मिन् शास्त्र इति योधितम् ॥३॥ एवं त्रिसूच्या ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मलक्षणं तद्विचारस कर्तव्यता च साधिता । ये पुनः कर्तृत्वे वैपम्यादयो दोपाः, समवायित्वे च विकृतत्वादयः, ते सर्वेग्रिमाध्याये परिहर्तव्याः, विचारकर्तव्यतायाः प्रतिज्ञातत्वात् । तत्र सचिदानन्दरूपत्वस्य ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणत्वात्पूर्वोक्तं कार्यलक्षणं विष्वप्यनुगतं वक्तव्यम्, अन्यथा लक्षणेऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । अन्यतश्च निवारणीयम् , अन्यथातिव्याप्तिप्रसङ्गात् । असंभवश्च निवारणीयः । तत्र द्वाभ्यामधिकरणाभ्यां सद्पे तलक्षणं योजितम् । अतःपरं चिद्रूपेऽव्यातिनिवारणाय प्रकृतिपरमाण्वादावतिव्याप्तिनिवारणाय च चतुर्थ सप्तसूत्रमीक्षत्यधिकरणमारम्यते । तत्र प्रथमसूत्रे 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मणः सर्वव्यवहारातीतत्वेन सर्वप्रमाणागोचरतया तज्ज्ञानासंभवाद्विचारो व्यर्थ इत्याशझ्य, ब्रह्म. सर्ववेदान्तप्रतिपाद्यम् , 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्युपक्रम्य, 'तदैक्षत', 'बहु स्यां प्रजायेय' इत्यनेनेक्षणंस्य बहुभवनस्य च श्रावणात् । अतः सृष्टे पूर्वभव्यवहार्यत्वेपि तदनन्तरं तत्कर्तृत्वेन तदुपादानत्वेन च व्यवहार्यत्वं श्रुत्योच्यत इति तया तज्ज्ञानस्स संभवात्तद्विचारो न व्यर्थ इति घोधितम् । ईक्षणकर्तृत्वेन चेतने तस्मिन् पूर्वोक्तलक्षण- समन्वयाचिद्रपे लक्षणाच्याप्तिरपि परिहता । तेनैव प्रकृतिपरमाण्वादावतिव्याप्तिरपि निवारिता, असंभवश्च निवारितः । ततो द्वितीयसूत्रे तसेक्षणकर्तुरात्मशब्दवाच्यत्वात्प्राकृतगुणवत्त्वं निवारितम् । ततस्तृतीये तदुपासकस मोक्षरूपफलकथनादपि तन्निवारितम् । ततश्चतुर्थे जगद्वद्धेयत्वस्याकथनादपि तन्निवारितम् । एवं चतुःसूत्र्यां कार्यविधिमुखेन तद्विचार उक्तः । ततोग्रे त्रिसूत्र्यां कार्यनिषेधमुखेन तद्विचार्यते, निषेधश्च प्रलयात्मकः । तत्र पञ्चमे खाप्ययसूत्रे जीवसुषुप्तिम्रोसंयन्धेनोच्यते । सा च मोक्षभिन्नापि जाग्रदादिवत्कर्मसंवन्धरहितेति प्रलयतुल्या। सा च खसंवन्धेनैव जायत इति भगवतस्तत्कर्तृत्वम् । ततः पठे मोक्षदशायां जीवस्य भगवत्तुल्यत्वं श्रुत्योक्तम् । तत्र मैत्रेयीग्राह्मण आदिमध्यावसानेपु ब्रह्मण एव बोधनात् तदातृत्वं ब्रह्मण एवेति बोधितम् । ततः सप्तमे सर्वप्रलये ब्रह्मैवावशिष्यत इति श्रुत्या योध्यते । अतः प्रलयो ब्रह्मकर्तृक एवेति बोधितम् । एवमनेनाधिकरणेन चित्स्वरूपे कार्यलक्षणयोजनादच्याप्तिः परिहता । चित्खरूप- वयोधनात्प्रकृत्यादावतिव्याप्तिरपि परिहता ॥४॥ ततः पञ्चमेष्टसूत्र आनन्दमयाधिकरण आनन्दे लक्षणयोजनेन तत्राव्याप्तिः परिहियते। तत्र प्रथमसूत्रेऽविशेषेण पुनःकथनरूपादभ्यासादानन्दमयस्स ब्रह्मत्वं स्थापितम् । तत्र प्रथमवर्णके 'आनन्दसार्थतोम्यासः शब्दतश्च । द्वितीयवर्णके तु 'तस्यैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वसे'ति: वाक्याभ्यास उक्तः । एवमभ्यासेन मयटनवाहा दे साधिते आनन्दमयस ब्रह्मत्वम् । यथा पूर्वतत्रे यजत्यम्यासात्कर्मणस्तद्वत् । ततो द्वितीयसूत्रे मयो विकारार्थत्वादानन्दमयस्स न ब्रह्मत्वमिति . . + ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। सूत्रांशनाशय, मयट प्राचुर्यार्थकत्वान्न मयत्प्रत्ययेनाब्रह्मत्वं वक्तुं शक्यत इत्यशान्तरेण समाहितम् । ततस्तृतीये सूत्रे आनन्दजनकत्वेन तत्कारणत्वान्मयटो विकारार्थत्वं निवारितम् । ततश्चतुर्थसूत्रे 'सत्यं ज्ञान मितिमन्त्रे योर्थ उक्तः स एव संपूर्णे प्रपाठके प्रपञ्न्य गीयते, अत आनन्दमयो ब्रह्मैवेति निर्णीतम् । ततः पुनरग्रिमया चतुम्सूत्र्यायमेवाथों निषेधमुखेन निर्णीयते । तत्र प्रथमेन जीवसानन्दमयत्वं निराक्रियते, जीवे निरङ्कुशजगत्कर्तृत्वादिरूपस्य माहात्म्यस्यानुपपद्यमानत्वात् । द्वितीये 'चानन्दीभवती'त्यादिना जीवस्यानन्दनीयत्वमुच्यते, न त्वानन्दत्वम् , अतो भेदव्यपदे- शादपि जीवस्य नानन्दमयत्वमित्युक्तम् । ततस्तृतीये 'सोकामयते'तिचेतनधर्मस्य कामस्य जडायां प्रकृतावनुपपयमानत्वात्सापि नानन्दमयीत्युच्यते । ततश्चतुर्थेस जीवस्यानन्दमये प्रवणि योग- मुपसङ्कमरूपं फलत्वेन कथयति श्रुतिः, तेन जीवापेक्षया उत्कृष्ट एवानन्दमयो,ग्न तु जीवादपकृष्टः । तस्मादानन्दमयो ब्रह्मैवेति निरूपितम् । एवं चतुःसूत्र्यां जीवजडनिपेधमुखेनानन्दमयो विचारितः । एंवमष्टसून्यानन्दमयस्स ब्रह्मत्वे साधिते निरहशजगत्कारणत्वं तत्रैव पर्यवस्पतीत्यानन्देपि लक्षणसम- न्वयात्तत्रायाप्तिः परिहता । जीवजडयोर्निवारणादतियाप्तिश्च एवमधिकरणचतुष्टयेन सचिदा- नन्देषु लक्षणसमन्वयादसंभवोप्यर्थादेव परिहतः । तेन जन्मायधिकरणस्य शेपभूतमधिकरणत्रय- मिति शेषशेषिमावः संगतिः॥५॥ ततः पप्ठे द्विसूत्रेन्तस्तद्धर्माधिकरणे आदिलान्तरक्ष्यन्तश्च विद्यमानो हिरण्मयः पुरुप उदित्यादिब्रह्मधर्मोपदेशाद्रबैवेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे 'यमादित्यो न वेदेतिश्रुत्यादित्याद्भेदनिर्दे- शेनापि तस्य ब्रह्मत्वं स्थापितम् । तदज्ञाने सति, यदि तस्य ब्रह्मत्वं न विचार्येत तदा, तदज्ञाने सति, 'स यश्चायं.पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः स य एवंविदि'त्युक्त्वाग्रे 'एतमानन्दमयमात्मानुपसङ्का- मती'त्यनेन श्रावितं तद्विदोक्षरसायुज्यं परब्रह्मप्राप्तिश्च नोपपद्येत । तस्माद्धेतुतागर्भया प्रसंगसंग- खैतद्विचारितम् । किंच, अयं जन्मादिसूत्रसविचारः सर्वस्याग्रिनविचारस्य मूलम् । तत्राने 'फलमत उपपत्ते- रित्यनेन सर्वफलदाता भगवानेवेति वक्तव्यम् । ततोग्रे चतुर्थेध्याये निषेधमुखेन. प्रतीकोपासना, विधिमुखेनाङ्गोपासनाश्चादित्यादिमतिसूत्रे वक्तव्याः । तत्र मतान्तरोक्तरीत्या प्रतीकोपासनानाम- ब्रह्मपरत्वेपि तद्वाक्योक्तफलसिद्धिस्तत्तदन्तःस्थाह्मण एवेति ज्ञापनायाङ्गोपासनानां ब्रह्मपरत्वे तदुक्त मवान्तरफलं तत्क्रतुत्वरूपं मुख्यं फलं च भगवत एवेति ज्ञापनाय चाप्येतद् बोध्यम् ॥ ६॥ : ततः सप्तम एकसूत्रे तल्लिङ्गाधिकरणे, अष्टम एकसूत्रेतिदेशाधिकरणे च प्रसप्रकरणे आकाशप्राणादिशब्दैः ब्रह्मैवोच्यते, निरङ्कुशजगत्कारणत्वरूपग्रालिङ्गादिति विचारितम् । तेन पूर्वोक्तलक्षणेतिव्याप्तिदोपः परिहियत इति पूर्वोक्तशेपभूतमिदमधिकरणद्वयम् । पञ्चमायधिकरणद्वये प्रत्ययकृतसंदेहनिरासः, सप्तमाघधिकरणेषु तु प्रकृतिकृतसंदेहनिरास इति विशेषः, प्रकृतिप्रत्ययभेदेन शब्दस्य द्विविधत्वादिति । पठायधिकरणत्यस विषयवाक्यान्युद्गीथविद्यास्थान्युक्तानि । तेन कर्माङ्गोपासनाखंपि ब्रह्मैव फलदम् , तज्ज्ञानेनैव च कर्मणो वीर्यवत्तरत्वमित्यपि 'बोधितम् । तेन प्रसङ्गोपि संगतिः ॥ ७॥८॥ ततो नवमे चतुःसूत्रे ज्योतिश्चरणाधिकरणे 'मय यदितः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत' इतिवाक्ये ज्योति शन्देन ग्रीवोन्यत इति निर्णीतम् । तत्र प्रथमसूत्रे 'एतावानस महिमे तिम । ..

·वेदान्ताधिकरणमाला। भूतात्मकानां चरणानां ब्रह्मधर्मत्वाज्योतिःशब्देन ब्रौवोच्यत इति नितिम् । ततो द्वितीयसूत्र एतत्संदर्भारम्भे गायत्रीछन्द एवोच्यत इति न चरणानां ब्रह्मधर्मत्वमिति सूत्रांशेनाशपांशान्तरेण समाहितम् । भगवति चेतोर्पणार्थ संदर्मादी गायत्री प्रस्तुता, 'तयोपासने प्रदर्शनं भवतीति तस्माद्ब्रह्मण एव पादाः, न गायत्र्या इत्युक्तम् । ततस्तृतीये गायत्रीछन्दो हि शब्दरूपम् , भूतपृथिवीशरीरहृदयान्यर्थरूपाणि । तेपां शब्दरूपछन्दःपादत्वं न संगच्छते । अतो ब्राह्मण एव पादा इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थसूत्रे यद्यप्येवं पादानां ब्रह्मधर्मत्वमायाति, तथापि 'एतावानितिमन्ने 'दिवी'ति सप्तम्या पादानां धुलोकाधारत्वकथनेन विवक्षितस्य ज्योतिषस्तदाधारत्वमुक्तम् । अथ यदतः परो दिव' इतिपञ्चम्यानाधारत्वमुच्यत इत्युपदेशभेदाज्योतिर्न प्रोत्साशन, यया 'वृक्ष श्येनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन' इतिविमक्तिमेदेपि यथैकार्थ्यप्रत्यमिज्ञा न विरुध्यते, तथानापीति न दोप इति समाहितम् । तस्मादन ज्योतिःशब्दवाच्यं प्रद्यैवेति निणीतम् । यद्यपि पूर्वाधिकरण- न्यायेन ज्योतिःशब्दस्य ब्रह्मवाचकत्वमायाति, तथाप्यत्र प्रकरणस्य लिङ्गस्य च संदिग्धत्वात्पुनर्वि- चारितम् । तेन सामान्यविशेषभावः पूर्वाधिकरणसङ्गतिः । एतेनान्या अपि पादसंबद्धाः प्रणवादिविद्या अपि ब्रह्मपरा इत्यपि घोधितम् ॥९॥ ततो दशमे चतुःसूत्रेनुगमाधिकरणे कौशीतकिब्राह्मणस्थ इन्द्रप्रतर्दनसंवादे 'प्राणोहमस्मि अज्ञात्मेत्यादिनोच्यमानः प्राणो अझैव, नासन्यो, नापि जीवः, तस्य प्रधत्वाङ्गीकार एव वाक्योक्त- पदार्थसंगतेरित्युक्तम् । तदुपपादितं च भाष्ये । ततो द्वितीयसूत्रे वक्नेन्द्रेण प्रतर्दनं प्रति स्वात्मैव प्राणत्वेनोपदिश्यत इति, न तस्स अक्षयोधकत्वमिति सूत्रांशेनाशकंप, “ततोंशान्तरेण समाधानायास्मिन् प्रकरणे ब्रह्मसंबन्ध एव भूयानुपलग्यते, तस्मादत्र प्रतिपाद्यः प्राणः परमात्मेत्येवं प्रतिपादितम् । ततस्तृतीये यदि ब्रहौवात्र प्रतिपाषं तदा ‘मामेव विजानीही तिखात्मोपदेशस्य का गतिरित्याशङ्कायामयमुपदेशः शास्त्रदृष्टया, न तु लोकदृष्टया । शास्त्रे च ब्रह्मज्ञाने सति ज्ञातुर्ब्रह्माभेदेन सर्वभाव उच्यते । यथा श्रुत्यन्तरे वामदेवस्य सर्वात्मभाव उच्यते, 'तद्वैतत्पश्यपिमिदेव' इत्यादिना, तद्वदनापि ज्ञानेन ब्रह्मात्मभावात्स्सस्सोपासत्वेनोपदेश इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे नन्वस्मिन्प्रकरणे जीवधर्मा मुख्यप्राणधर्माय भूयांस उपदिश्यन्त इति नास्स ब्रह्मप्रकरणत्वमिति सूत्रांशेनाशक्यांशान्तरेण समाधानमाह । यदि जीवप्राणप्रह्मणां धर्मदर्शनात्रयाणां मुख्यत्वं स्वीक्रियेत, तथा सत्युपासनात्रयप्रसङ्गाद्वाक्यभेद आपद्येत । स तु दुष्ट इति न युक्तः । तथा सति योत्र जीवधर्माणां प्राणधर्माणां चोपदेशः, सोत्र जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वात् , प्राणस्य तु तद्योगात् । तस्मात्ते सर्वे नवधर्मा एवेति प्राणो अवैवेति प्रतिपादितम् । इदं चाधिकरणं पूर्वोक्तसर्वनिगमनार्थम् । इदं यया तथा भाष्यप्रकाशादवगन्तव्यम् । भाप्ये तु चिदचित्संश्लेपनिवारणार्थमित्युक्तम् । ब्रह्मवादे केवलस्यैव ब्रह्मणो जगत्कारणत्वेन चिदचिच्छरीरापेक्षाराहिलादिति । तेन न पुनरुक्तिदोषः । कार्यप्रतिपादनद्वारा वाक्यानां स्वरूपपरत्वं नवखप्यधिकरणेषु स्पष्टम् ॥१०॥ ... 'इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृतौ वेदान्ताधिकरणमालायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । , २ ·-- , श्रीपुरुपोत्तमावराचेता। ' एवं प्रथमपादे कार्यप्रतिपादकानां वाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयो विचारितः । प्रकृतिप्रत्यय. भेदेन शब्दस्यान्यपरत्वसंदेहे तन्निवारणं च कृतम् । अतःपरं द्वितीयादिष्वर्थसंदेहो निवारणीयः। जीवजडतत्समुदायभेदेनार्थस्स त्रैविध्यात् । तत्र द्वितीयपादे जीवपुरःसरेणार्थसंदेहो निवारणीयः। अन्तर्यामिप्रतिपादकानां वाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयो वक्तव्यः । तेन पादानामेककार्यत्वं संगतिः । - 'तत्र प्रथमे चतुःसूत्रे सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणे छान्दोग्यस्था ' शाण्डिल्यविया विचार्यते । तत्रास्यां विद्यायां 'मनोमयः प्राणशरीर' इत्यनेन विज्ञानमयस्य जीवस मनोमयत्वादिधर्म- वैशिष्टये तैरेव च धर्मैः कर्तृत्वनिर्वाहाद्रह्मणो जगत्कर्तृत्वमपि नोपपद्यत इत्याशङ्कायां, जीवस्य ब्रह्मत्वेनोपासनं निवार्य, सर्ववेदान्तप्रसिद्धस्य ब्रह्मण एवोपदेशाद्वात्रोच्यत इति प्रथमसूत्रे आक्षेपनिवारणादाक्षेपोधिकरणसंगतिरित्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रेस्यां विद्यायां फलत्वेन विवक्षिता ये गुणास्तेषां प्राप्तिभंगवत्स्वरूपलाभात् तत्सारूप्यलाभाद्वोपपद्यते, अंतोपि तथेत्युक्तम् । ततस्तृतीय- सूत्रे तिरोहितानन्दत्वेन निराकारत्वादपि नात्र जीव उच्यते, किंतु ब्रह्मवेत्युक्तम् । ततस्तुरीये ब्रह्मात्र ध्येयत्वेन प्राप्तत्वेन च व्यपदिश्यते; जीवस्तु प्रातृत्वेन ध्यातृत्वेन च व्यपदिश्यत इत्युक्तम् । तेनात्रान्तर्यामिभूत ब्रह्मैवोच्यत इति साधितम् ॥ १॥ ततो द्वितीये चतुःसूत्रे शब्दविशेषाधिकरणे वाजिशाखाएं 'यथा नीहिवा ययो वेत्यादिविषयवाक्यमुपन्यस्य, तत्रान्तरात्मन्युक्तो हिरण्मयः -पुरुषो न जीवः, - किंतु प्रौव, शब्देनोक्ताद्धिरण्मयत्वरूपाद्विशेषादित्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन. तिष्ठती'ति गीतास्मृतेरपि हृद्देशे वर्तमानस्य ब्रह्मत्वमित्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे व्यापकस्येश्वरस्यापे. हृदयस्थाने स्थितेरयुक्तत्वाच्छुतौ व्रीह्यादितुल्यताश्रावणाच तस्स ब्रह्मत्वं न युक्तमिति सूत्रांशेनाशक्यां- शान्तरेण समाहितम् । हृदये निदिध्यासने कृते ब्रह्म ज्ञातुं शक्यते, तत्रैव साक्षात्कारात् । तस्माद् हृदयस्य स्थानत्वमुच्यते । अन्ये त्वत्र दृष्टान्तमप्याहुर्यथा सर्वलोकपतिरप्ययोध्यापतिरिति । तस्मान व्यापकत्वहानिः । यत्पुनर्वीह्यादितुल्यत्वकथनं तत्तु चतुर्विधभूतान्तरवर्तित्वज्ञापनार्थम् । अतो. व्योमवत्सर्वन स्थितियोंध्यते । तस्मान्न दोष इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थसूत्रे तस्स हृदये वर्तमानत्वे जीववसुखदुःखभोगोपि संभवतीति सूत्रांशेनाशवांशान्तरेण समाहितम् । तस्य स मोगो न संभवति, तस्य सर्वरूपत्वानन्दरूपत्वादिरूपाणां विशेषाणां विद्यमानत्वादिति । तस्माद्रीवात्रोच्यते । इदं चाधिकरणमन्तर्यामिणो रूपनिश्चायनाथ हिरण्मयपुरुषत्वेनान्तस्तद्धर्माधिकरणविषयवाक्योक्ताकारस्य मासाग्निहोत्रे नित्यामिहोत्रधर्मवद्वक्तुं शक्यत्वादिति मम प्रतिभाति । संगतिरत्र प्रसको योध्यः ॥२॥ ततस्तृतीये द्विसूत्रे अत्ता चराचरेत्यधिकरणे 'यस्स प्रम च क्षत्रं चेतिकाठकवाक्योक्तं. ब्रह्मक्षप्रात्तृत्वं न जीवस्स, किंतु ब्रह्मण एवेति निर्धारितम् । तत्र प्रथमसूत्रे चराचरग्रहणं हेतुः, चरो मृत्युरचरं कस्याप्यचाल्यम्, प्रचक्षत्राणां संपघमानानां भोगः साधितः, सर्वरूपत्वात्मकं वैशेष्य च । द्वितीयसूत्रे च प्रकरणं हेतुः । तया च जीवाशक्यमोगस चराचरस ग्रहणरूपाठिशादस्य वाक्यस्य ग्रह्मप्रकरणपठितत्वायात्रोक्तं ब्रह्मैवेति सिध्यति । मोक्षापेक्षिग्रहक्षत्रप्राणानामुत्क्रमणामावे- .। नान्तःप्रकटे भगवत्येव लयादन्तर्यामित्वमपि सिद्धम् पूर्वाधिकरणे ब्रह्मणो जीवविलक्षणस मोगस्यो- कत्वाचसाधनायात्रोपोदातेनानन्दरुपाद्वैशेष्यात्संपन्नजीवसाहाय्येन मोगो विचारितः, चन्तर्यामि- धर्मविचारसैव प्रकृतत्वादिति ॥३॥ 1 . V +

·६
वेदान्ताधिकरणमाला।
ततश्चतुर्थे द्विसत्रे गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणे 'पतं पिबन्ता विति काठकवाक्यं
विषयत्वेनोपन्यस्यान जीवद्वयं नोच्यते, किंतु जीवब्रह्मणी उच्यते । अत्र जीवब्रह्मणोरेव प्रतिपाय-
त्वदर्शनात् । इतः पूर्व 'येयं प्रेते विचिकित्सा' इति 'अन्यत्र धर्मादिति वाक्यद्वयेन तयोरेव पृष्टत्वा-
दिति पूर्वसूत्र उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे पूर्वप्रकरणोक्तविशेषणवलादप्यत्र जीवनह्मणी एवोच्यते
इति साधितम् । पूर्वाधिकरणोक्तब्रह्मक्षत्रभोगोत्रैवेतिज्ञापनार्थम् । तेनानुप्रसनः संगतिः ॥ ४॥
ततः पञ्चमे पञ्चसूत्र अन्तर उपपत्तेरित्यधिकरणे छान्दोग्ये उपकोसलविद्यास्वं
'य एपोक्षिणि पुरुषो दृश्यत'इतिवाक्यं विषयत्वेनोपन्यस अक्षिपुरुपस्स ब्रह्मत्वं निर्धारितम् । तत्र
प्रथमसूत्र आपदर्शनस्योपपद्यमानत्वान्न तत्र प्रतिविम्बस्स ब्रह्मत्वेनोपासना विधीयते, किंतु
प्रवेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सर्वलोकस मामवामनयनरूपस्थानादिव्यपदेशात्तदेव साधितम् ।
ततस्तृतीयेऽभृतादिपदकथनादपि तत्साधितम् । ततश्चतुर्थसूत्रे तदुपासकस ब्रह्मविद्गतिकथनादपि
तत्साधितम् । ततः पञ्चमसूत्रे जीवो निवारितः । एवं चात्र पञ्चसूत्र्यां स्थानमाहात्म्यादिरूपं
वैशेष्यं घोधितम् । अक्षिस्थितस्स भोगस्तु वाजिनां मण्डलबाह्मणे प्रसिद्धः । एवमधिकरणत्रयेण
भोगदोपासंसर्गहेतुभूतं वैशेष्यमक्षिस्थितस्य पुरुषस्यान्तर्यामित्वं च विचारितम् ॥ ५॥
ततः पठे त्रिसूत्रे अन्तर्याम्यधिकरणे बृहदारण्यकस्थमन्तर्यामिब्राह्मणं विषयवाक्यत्वे-
नोपन्यस्तम् । अन्तर्यामी सर्वत्रैकः, अथवाधिदैवादिशब्दभेदादिन्नः, तत्तदभिमानी जीवो घेत्याशप
प्रथमसूत्रे पृथिव्यादीनां तदमिमानिनां च ये धर्मास्तेषां भगवत्प्रयुक्तत्वयोधनादन्तर्यामी सर्वत्र
भगवानेवेति नितम् । आधिदैवादिसज्ञोपि स एवेति च । ततो द्वितीयसूत्रेऽन्तर्यामी
ब्रह्मवादे न प्रसिद्धः, जीवब्रह्मजडानामेव प्रसिद्धत्वात् । ततोऽन्तर्यामी साङ्ख्यपरिकल्पितः
कश्विद्भविष्यत्तीत्याशङ्कर, नात्र साङ्ख्यमतम् , तद्धर्माणामनमिलापात् , अतोऽन्तर्यामी भगवानेवेति
ब्राम्यवादसिद्ध इत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रेऽन्तर्यामी जीवो न संभवति, काण्वशाखायां 'यो विज्ञाने
तिष्ठ'निति माध्यन्दिनीयशाखायां च य आत्मनि तिष्ठनितिवाक्याभ्यां जीवाद्भेदस्य श्रावणादित्युक्तम् ।
अस्मिन्नधिकरणे स्थितिकर्तृत्वनिर्वाहकतयोपोद्घातेन सर्वनियमनं विचारितम् । गुहांप्रविष्टावित्यधिकरणे
प्रतिगुहं भिन्नतया “प्रवेशादन्तर्यामिणां भेदे प्राप्ते तदभावाय तस्मैक्यमत्र साधितम् । तेनं
रूपभेदाद्विन्नोप्येक एवान्तर्यामी नामेत्युक्तं भवति ॥ ६॥
ततः सप्तमे त्रिसूत्रे अदृश्यत्वाधिकरणे 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत' इति
मुण्डकथं वाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्येयमुपनिपत् साङ्ख्यविद्या ब्रह्मविया वेत्याशकोयं ब्रह्मविद्येव ।
यद्यप्यवाक्षरं पुरुषश्चेत्युभयमुच्यते, पुरुषसाक्षरात्परत्वं चोच्यते, एवं परापरमावेप्यक्षरं परमात्मैवेति
नितिम् । तत्र प्रथमसूत्रे अदृश्यत्वादिगुणकोऽक्षरत्वेनोक्तः परमात्मैव, विश्वजनकत्वरूपस्य
अलपर्मस्य तत्रोक्तरित्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे अवाक्षरपुरुषौ साङ्ख्यविद्यासिद्धप्रकृतिपुरुषावे-
वेत्याशय, तौ नात्र संभवतः, अक्षरस सर्वज्ञत्वादिना पुरुषत्वेन च विशेषणात्, पुरुषस्य च
दिव्यत्वादिना प्राणादिजनकत्वेन च विशेषणात् । न हीदं साङ्ये सिध्यति । किंच, अन्न हि
समाप्तावादी मध्ये च महाविद्या इति विद्याविशेषणमुक्तम् । तस्मादपि नात्र साङ्ख्यसिद्धौ
प्रकृतिपुरुषावित्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे 'अग्निर्धेत्यादिना यद्रपमुक्तं तद्विश्वकायस्य प्रक्षण एवं
संगच्छते न तु सायसिद्धयेत्युक्तम् । तेन सृष्टिपूर्वदश्शायामप्पक्षरनियामकत्वाद्भगवतोऽन्तर्यामिल
नित्यमित्युपोशातने मोधितम् ॥७॥

·भीपुरपोत्तमविरचिता ततोऽष्टमे नवसुन्ने वैश्वानराधिकरणे पूर्वाधिकरणोक्तं रूपं साङ्ख्यसिद्धकार्येश्वरस्य कुतो न ? अक्षरपरमपुरुपयोर्मेदाभेदी च कथमित्याकालायां, छान्दोग्यस्थां वैश्वानरविद्या विषयवाक्यत्त्वे. नोपन्यस्स, रूपस्य निसत्वं विरुद्धधर्माश्रयत्वं च तत्रोपोद्घातेन विचारितम् । तत्र प्रथमसूत्रे वैश्वानरशब्दवाच्यो हिरण्यगर्भादिः परमात्मा वेति संशये, हिरण्यगर्मादिवोपकसाधारणशब्दायो विशेषः प्रादेशमानस्सैवामितो विगतमानत्वरूपा, नस्मादित्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे 'केचित्ख: देहान्तर्हृदयावकाश'इत्यादिस्मृत्युक्तस्सानुमापकत्वम् । अतः प्रादेशमात्रो घुमूर्धत्वादिविशिष्टः परमात्मवेत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे ननु प्रादेशमावस्मृत्या वैश्वानरपदस्य भगवत्परत्वं निणेतुं न शक्यम् , 'अहं वैश्वानरो भूत्वेति जाठराग्निपरत्वस्यापि स्मरणात् , समानप्रकरण 'एप वा अग्निवैश्वानरः इत्यग्निसमभिव्याहारेण श्रावणाद् भगवद्विभूतित्वाच । अत्राप्यनेः 'हृदयं गार्हपत्य' इत्यादिना नेताग्निकल्पनश्रावणात पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वश्रावणाच न भगवत्परत्वं शक्यवचन मिति सूत्रांशेनाशय, नात्र भगवत्परत्वं निपेढुं शक्यम्, भगवतो भोकृत्वं वक्तुं श्रुतायमिदृष्टयुपदेशाजाठरे घुमूर्घत्वादिधर्माणामसंभवाच । नच तदुपासनार्थमिति शवयम् , वाजसनेयिभिः पुरुषत्वस्य श्रावणादित्येवमंशान्तरेण समाहितम् । तस्माद्वैश्वानरः, परमात्मैव । ततश्चतुर्थे उक्तहेतुभ्य एवं जाठरोऽनिर्देवतारूपोशिश्च न संभवतीत्युक्तम् । एवं चतुर्भिः सूबवैश्वानरस्स ब्रह्मत्वं नितिम् । ततोनिमः पञ्चभिः सूत्रस्तस्य परिमाणं विचार्यते, अहिलवादिनिवृत्त्यर्थम् । तत्र पश्चमे जैमिनिमतेन परिमाणविरोधपरिहारमाह, व्यापकस्य प्रादेशमानत्वं कल्पनां विना साक्षादपि संभवति, यथाकाशस्य । तथा च 'प्रादेशमात्रमभिविमान'मित्यत्र शाब्दक्रमादर्थक्रमो वलिष्ठ इति जैमिनेराशयो बोधितः । ततः पठे निराकारमेव ब्रह्म मायाजवनिकाच्छन्नं विष्णवादिदेवताधिष्ठितेन पुरुषाकारेणा- भिव्यक्तः पुरुषविधोऽन्तर्यामी, न तु स्वाभाविकस्तसाकार इत्याश्मरथ्यस मतमुक्तम् । ततः सप्तमेऽनुस्मृतिवशात्पुरुषाकारो 'यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे.सदनुग्रहाये:- तिस्मृतेः साधकानुग्रहार्थमिति पादरिमतमुक्तम् । ततोष्टमे पूर्वोक्तं नियतपरिमाणवादवोधक जैमिनिमतं तदेकदेशिनो, न तस्येतिबोधनार्थ पुनमिनिमतमाह । श्रुतौ 'प्रादेशमात्रमिह वै देवा' इत्यारभ्य अभिसंपादयिष्यामीतिकथनात्सम्पत्तिनिमित्तं प्रादेशमात्रत्वम्, न तु वास्तवमिति तदाशय उक्तः । ततो नवमे 'आमनन्ति चैनमस्मि नितिस्त्र 'एनं वैश्वानरमस्मिन्मूर्धचिबुकान्तराले' जापालाः समामनन्ति 'एपोव्यक्त' इत्यादिना । तस्मात्प्रादेशमात्र एव व्यापकः, अतो वस्तुभावादेव विरुद्धधर्माश्रय इति वैश्वानरो भगवानेवेति स्वसिद्धान्त उक्तः । एवमस्मिन्पादे स्थितिरूपकार्यनिर्वा- हार्थमन्तर्यामिप्रतिपादकानि वाक्यानि विचारितानि ॥ ८॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ ३ अतःपरं मोक्षदातृत्वार्थमुपास्यरूपप्रतिपादकानि वाक्यान्यस्मिन्पादे विचार्यन्ते, साधनाध्याये : गुणोपसंहारपादे तत्तन्मार्गमेदेनोपासनाया एव साधनत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । तत्र प्रथमे सप्तसूत्रे शुभ्वायधिकरणे 'अस्मिन् यौः पृथिवी तिमुण्डकवाक्यं विषयत्वे ५. नोपन्यास, तत्र किं साध्यसिद्धं प्रधानमुच्यते, अब वेति संशये, प्रधान निरस नौवेति माध्यते। : --- ·वेदान्ताधिकरणमाला। तन प्रथमसूत्रे खशब्दो हेतुत्वेन, स च श्रुतिस्थ स्यात्मान'मित्यात्मशब्दस्य वाचकः । तथा च धुम्वादीनां भारत्वं तदा सायदि तेषां सूत्रे मणिगणवत् प्रोतत्वं सात्, न तु तथा, नेपा कार्यतयैतदात्मकत्वेनैतत्स्वरूपान्तःपातित्वात् । न च सेतुत्वेन साधनत्ववोधनात्फलरूपत्वामा सति न ब्रह्मत्वमिति शमम् । 'अमृतस्य सेतुरित्यत्र पाठवाऽमेदवोधकत्वेन फलरूपत्वानपायात् । तस्माद धुभवावायतनं ब्रह्मैव । ब्रह्मणो व्यापकत्वव्युत्पादनं तु पूर्वमन्त्रे 'लक्ष्यं सर्वगतं चैवे'त्यनेन ब्रह्मणः सर्वगतत्वकथनात् तद्वोधनार्थमित्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे ननु भवतु ब्रह्मत्वं तयापि तज्ज्ञानेन सर्वविज्ञानस्योपक्रान्तत्वादन्यवाग्विमोकः कथं. संगत इत्याशय, ब्रह्मणि मुक्तोपरप्यत्वं वक्तुं शररूपस्य जीवस्य पूर्वमन्त्रे ब्रह्मणि योजनस्योक्तत्वात् तस्य निरध्यस्तत्वरूपं मुक्तत्वमन्यवाग्विमोकेन वोध्यत इति तदपि संगच्छत, इत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे एतत्प्रकरणे जडधर्मवाहुल्यस्य जडदृष्टान्तस्य चोक्तत्वादन प्रधानमेवाङ्गीकार्यमित्याशय, तद्बोधकानां निःसंदिग्धानां धर्माणाम- दर्शनाद्ब्रह्मवोधकानामात्मसर्वज्ञानन्दरूपादिशब्दानां निःसंदिग्धानां दर्शनान प्रधानमङ्गीकत शक्यम् , किंतु. परमात्मैवेत्युक्तम् । ततश्चतुर्थसूत्रे तर्हि जडजीवविशिष्टः , साझयवादोत्रास्त्वित्याशक्ष, तद्वाचकनिःसंदिग्धशब्दाभावात् न जीवो, नापि प्रधानम्, किंतु सर्वज्ञत्वादीनां ब्रह्मधर्माणां निःसंदिग्धानां दर्शनाद्रदेव । ततः पञ्चमसूत्रे 'तमेवैकं जानथात्मान'मिति ब्रह्मणि ज्ञानकर्मत्वस्य जीवे ज्ञानकर्तृत्वस्य बोधनेन भेदव्यपदेशात् न, जीवपरत्वं तस्येत्युक्तम् । ततः पठे सूत्रे. अस्स वाक्यस्य ब्रह्मप्रकरणपठितत्वादपि न जीवपरत्वमित्युक्तम् । ततः सप्तमे सूत्रे द्वा सुपर्णा'वितिश्रुती परमात्मनः शरीरे स्थितिमात्र प्रकाशकत्वं च श्राव्यते, जीवस्य तु कर्मफलमोगोपीति स्थित्यदनाम्यां ब्रह्मजीवौ पृथगेव निणर्णीयते । तस्मादपीदं ब्रह्मवाक्यमेव, न तु प्रधानजीवसंदेहात : साञ्चयपरमिति नितिम् । तेन पूर्वपादोक्तमन्तर्यामिरुपमपि ब्यापकत्वसर्वात्मकत्वादिगुणविशिष्टमेवोपासनीयमिति साधितम् । अत्र शरधनुयश्रावणात्पृथगुपासनं ज्ञानमार्गीयाणामपि कर्तव्यत्वेन चोधितम् ॥१॥ ततो द्वितीये द्विसूत्रे भूमाधिकरणे 'यो वै भूमा तत्सुख मिति छान्दोग्यस्थसनत्कुमार- नारदसंवादगतं वाक्यं विषयत्वनोपन्यस्य, तत्र थाहुल्यं सुपुप्तिश्च नोच्यते किंतु ब्रह्मैवेति साधितम् । तत्र प्रथमसूत्रे सुषुप्तेः सकाशादाधिक्यस्य स एवाधस्वादि'त्यादिना बोधनात् मुख्यवृत्त्यात्मशब्द- परिग्रहसंभवाद् ब्रह्मणः सर्वशब्दवाचकत्वेन भाववाचकशब्दानामपि ब्रह्मपरत्वसंभवाचं भूमा भगवानेवेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे 'नान्यत्पश्यती' यादिनोक्ता अन्या दर्शनादयो धर्मा अप्याविभूते परस्मिन् भगवति तदर्शनेन तदैक्यात्तदविभागाद्वा तदेकतानतायां समवन्तीति -भूमा प्रवेति साधितम् । तेन नित्यनिरवध्यानन्दरूप एवान्तर्याम्युपास्य इति पृथगपि भक्तिमार्गीवरुपास इति बुद्धिस्थं प्रसङ्गादोधितम् ॥२॥ ततस्तृतीये.त्रिसूत्रे अक्षराधिकरणे वृहदारण्यकस्थ मेतद्वै तदक्षरं गार्गी तिवाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्स, सूत्रद्वयेनाज्ञया -पृथियाद्यम्बरान्तधारकत्वेनाक्षरस्य ब्रह्मत्वं साधितम् । ततस्तृतीये सूत्रे तस्य प्रशासनस्य जीवधर्मत्वव्यावृत्त्याक्षरज्ञानफलयोधनेन च ब्रह्मत्वम् । अत्र च पूर्वपादेऽदृश्यत्वाधिकरणेन विचारितस्याक्षरस्य विरुद्धधर्मत्वबोधनमिति बुद्धिस्थोपोडातः संगतिः । अक्षरोपासनं च ज्ञानमार्गीयाणां केपाचिन्मुख्यम्, 'ये त्वक्षरमनिर्देश्य'मित्यादिगीतावाक्यात् । भक्तिमार्गीयाणां त्वक्षरज्ञानमङ्गत्वेन प्रविशतीत्यो 'अक्षरधिया मित्यत्र वाच्यम् । तेनेदं मार्गद्वयोपयो- गीति तदुमयोरन्तरं प्रसङ्गत उक्तम् । तेनात्र क्रमनियामिका प्रसङ्ग सङ्गतिः॥३॥. ..

·९ श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। i. 'ततश्चतुर्थ एकसूत्र ईक्षतिकर्माधिकरणे प्रश्नोपनिषत्पञ्चमप्रश्नस्थ मेतद्वै सत्यकाम पर 'चापरं च ब्रह्म यदोहार' इतिवाक्यं विपयत्वेनोपन्यस्य, अत्र ध्येयः परमात्मेव, न तु विराइ, ब्रह्मा वा । परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत' इतिवाक्यशेपे ईक्षतिकर्मत्वेन जीवधनादक्षरात्परस्यैवोक्तत्वात् । अत्र ध्यानविपयस्पेक्षतिकर्मत्वप्रतिपादनेनोपासनानां फलं साक्षात्कार इत्यप्यनेन साधितम् । तेन, प्रसङ्ग संगतिरिति बोधितम् ॥४॥ ततः पश्चमे. अष्टसूत्रे दहराधिकरणे 'अध यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक वेश्मे'त्यादि छान्दोग्यस्थं वाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र दहरशब्दवाच्य आकाशः परमात्मैव न जीव. इति निीयते । तत्र प्रथमसूत्रे उक्तछान्दोग्यवाक्ये वक्ष्यमाणेभ्यो. हेतुभ्यो दहरः परमात्मवेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे 'यथा सुवर्णनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा . उपर्युपरि सञ्चरन्तोपि न विदुः एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ती'त्यनेनोक्तं प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानां यद् ब्रह्मलोके गमनं सा गतिः 'एप आत्मापहतपाप्मा सत्यसङ्कल्प'इत्यत्रापहतपाप्मत्वादिविशिष्ट आत्मशब्दः पूर्वोक्तो ब्रह्मलोकशब्दश्च ताभ्यां हेतुभ्यां दहरः परमात्मैव । न च जीवपरमात्मनोस्ततो भेदाभावात्खमदशायामज्ञानकल्पितानामेव ब्रह्मलोकगमनमात्मशब्दश्च जीवसाधारण इति न ताभ्यां परमात्मसिद्धिरिति शक्यम् । अत्र हि प्रजानां ब्रह्मलोके गच्छन्तीनां 'अनृतेन प्रत्यूढा' इति विशेषणं दृश्यते । तदर्थस्तु अनृतेन पिहितत्वम् । 'अनृतापिधाना' इतिश्रुत्यन्तरे तथादर्शनात् । तच्च सुपुप्तौ सुखमहमस्खाप्सम् , न किञ्चिदवेदिप'मित्यनुभवस्तासां प्रजानामज्ञत्वं साधयति, न त्वज्ञानकल्पितत्वम् , अज्ञानकल्पितत्वे सति ब्रह्मलोकगतिर्न ,संगच्छते, तथापहतपाप्मत्वादिविशेपणादात्मशब्दश्चन संगच्छते, अतोः गतिशब्दयोग्रलपरत्वादहरः परमात्मैव । किं च, अत्र : 'तद्य इहात्मानमननुविद्य अजन्ती'त्यात्माज्ञानं लोकक्षयहेतुत्वेनोच्यते । यद्यात्मा ब्रह्माभिन्नः : खाज्ञानं न . स्यात् । अत इदमज्ञानं जीवस्य ब्रह्मभिन्नत्वं । एवमपहतपाप्मत्वादिविशेषणान्यप्यात्मशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे लिङ्गमिति प्रागेवोक्तम् । अतो दहरः परमात्मैवेति साधितम् । ततः तृतीयसूत्रे 'य आत्मा सेतुर्विधृति'रितिश्रुतेः सर्वलोकविधारकत्वात्स्वयं साधनीभूय संसारपारप्रापकत्वात् एकस्यैवाकाशद्यावापृथिव्यादेरन्तर्वहिःस्थापनेन तस्य सर्वलोकधारणस महिमरूपत्वात् तस महिनो विरुद्धधर्माश्रयत्वरूपतया श्रीयशोदादिमिरन्तर्वहिरुपलब्धश्च दंहरः परमात्मैवेत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे आकाशशब्दवाच्यत्वप्रसिद्धरपहतपाप्मत्वादिप्रसिद्धेः प्रकरणोक्तसर्व- धर्मप्रसिद्धेश्च दहरः परमात्मैवेत्युक्तम् । एवं चतुःसूत्र्या विधिमुखेन दहरस परमात्मत्वं विचारितम् । अतः परमग्रिमचतु:सूत्र्येतरनिषेधमुखेन तस्मैव परमात्मत्वं पुनः साधयति । ततः पञ्चमे अस्मिन् प्रकरण आदिमध्यावसानेषु सम्प्रसादादिशब्दैर्जीवस्य परामर्शान्जीव एव दहर इति. सूत्रांशे- नाशय, जीवे. जगदाधारत्वादेरसंभवात् स न दहर, इत्युक्तम् । ततः पष्ठ एतदनंतरमुक्त इन्द्रप्रजा- पतिप्रकरणे जीवस्यैवामृताभयत्वादिरूपेणोक्ततयात्रापि स एव परामृश्यतामिति सूत्रांशेनाशय, तत्र प्रजापतिरुपदेशसमय आविर्भूतप्रारूपो जातः, यथा नृसिंहोपासको नृसिंहाविष्टो भपति, अतस्त थाभूतत्वात्सर्वत्रात्मानं पश्यन्नुपदिष्टवान् , अतो न तत्र जीवः प्रकरणार्थः । अतस्तदनुरोधेना जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वं न वक्तुं शक्यम् । तस्मादहरः परमात्मैव । ततः-सप्तमे तर्हि तत्र-जीवपरामर्शस्य किं । २ न स र प्र.

·भवंति । 'उभौ वै देवाना५ शमितारौ अधृगुश्चापापश्वे' यादौ ऋत्विजोपि श्राव्यते । तस्मान श्रुति- परं मनुष्यादुत्कृष्टानां ब्रह्मविद्यायामधिकारः संभवादुक्तः । यद्यपि देवादीनामुपनयनादिकं न प्रसिद्धम्, सूत्रे पूर्वसूत्रोक्तस्य देवादीनामधिकारस्य विप्रतिपन्नतया तद्बलेन तेषु ब्राह्मण्यादेवक्तुमशक्यत्वात्, तेषां वर्गस्यत्वेन पृथिवीरूपदेशस्य, ग्रीधादिरूपद्रव्यस्य तत्र सूर्यगत्यभावेन दर्शादिरूपकालस्य च, तदतिरिक्तदेवाभावेनोद्देश्यदेवतान्तरस्यापि वक्तुमशक्यतया तदमावेपि कर्मकरणे श्रुतिविरोध इति सूत्रांशेनाशय, अंशान्तरेण प्रजापतिन्यायादु वर्णसत्तायाः साधितप्रायत्वात् , 'इन्द्रो द्वात्रिंशद्वर्षाणि प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवासे'तिश्रावणादाश्रमसत्तायाः, 'साध्या वै देवाः सुवर्गकामा एत५पात्रमपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्ते'तियज्ञकरणश्रावणाद्, 'देवा वै सत्रमासते'त्यादी भूमावागत्य ऋषीन् वृत्वा यज्ञकरणश्रावणाचानेकधोपयोगो देवानां वेदे दृश्यते । भगवदवयवरूपा ये देवास्ते तेपामुद्देश्या अपि विरोध इत्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु वेदात् कर्म ज्ञात्वा पश्चात् कतव्यं देवैः, तत्र देवानां कर्म- वेदान्ताधिकरणमाला । प्रयोजनमित्याकालायां पूर्वप्रकरणे सत्यनामकस्स ग्रह्मणो ज्ञानेन प्रमसुखरूपं फलमुक्तम् । तदपेक्षायां तादृशं ब्रह्मज्ञानमावश्यकम् । तत्र सच्छब्देनामृतस्य जीवस्य, तिशब्देन मर्त्यस्य जडस, यशब्देनो- भयनियामकस्य ब्रह्मण उक्तत्वात् । नियम्यद्वयज्ञानामाचे नियामकस्य ब्रह्मणो ज्ञानासंभवात् । तदर्थ शब्दोक्तस्स नियम्यस्य जीवस्य स्वरूपज्ञानाय जीवपरामर्शः, न तु प्रकरणित्वेनेत्युक्तम् । ततोऽष्टमे भवत्वेवं तथाप्यल्पे हृदयपुण्डरीके आकाशरूपस्य ज्यायसो ब्रह्मणः स्थितिर्न संभवतीत्यतो जीव एवोच्यतामित्याशङ्कायां 'निचाय्यत्वादेवं व्योमवये'त्यत्र विरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मणः स्थितिर्वक्तुं शक्ये- त्युक्तम् । तादृशत्वस्यात्राप्यनुसंधेयत्वात्तेन तत्समाधिसिद्धिरिति दहरः परमात्मैव । अत्र बुद्धिस्थस्य विचारादुपोद्धातगर्भः प्रसङ्गः सङ्गतिः । किं च, परामर्शसूत्रे जीवस्य सर्वावस्थासु ब्रह्मनियम्यत्वस्यैव सिद्धत्वात् , अतो जीवस्य परममुक्तिदशायामपि ब्रह्मनियम्यत्वमेव सिध्यति । वेदस्तुतावपि 'अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियंतृ भवे'दित्यत्र तथैव सिद्धत्वाच ॥ ५ ॥ ततः पठे द्विसूत्रे अनुकृत्यधिकरणे 'न तत्र सूर्यो भातीति कठवल्लीस्यं वाक्यं विषयत्वेनो- दाहृत्य, लोकप्रकाशकानां सूर्यादीनां दहरांतःस्थत्वकथनात् कठवलीस्थमुक्तवाक्यं तद्विरुद्धमित्या- शय, तेषां स्वतो न प्रकाशकत्वम् , किंतु भगवदनुकारित्वाद्भगवत्प्रकाशेनैव प्रकाशकत्वं सर्वत्र सर्वदेतिप्रसङ्गानिीतम् । तेन. जीवस्य मुक्तिदशायां तदनुकारित्वरूपमेव साम्यम्, न तु परममि- त्यपि चोधितम् । अन्यथैतद्विचारस्थान निष्प्रयोजनत्वापत्तेरिति ॥६॥ ततः सप्तमे द्विसूत्रे शब्दादेव प्रमित इत्यधिकरणे कठवल्लीस्थमङ्गुष्ठमात्रवाक्यं विषय- वेनोदाहृत्याङ्गुष्ठमात्रस्य भूतभव्येशानत्वं शब्दादेव प्रमीयते इति प्रथमसूत्रे निर्णीतम् । द्वितीये च तस्य तत्र स्थितिमनुष्याणामधिकारार्थेति नितिम् । अत्रापि प्रसङ्ग एव सङ्गतिः । इदं च जीवस्य मुक्तिदशायां ब्रह्माविर्भावेन विरुद्धधर्माश्रयत्वे फलिष्यति ॥७॥ ततोष्टमेष्टसूत्रे तदुपर्यपीत्यधिकरणे प्रसङ्गाद्देवादीनां ब्रह्मविद्यायामधिकारो विचारितः । तन्त्र प्रथमे सूत्रे मनुष्येपु त्रैवर्णिकानामुपनयनादिसंस्कारवतां कर्माधिकाराद् प्रयविद्यायामप्यधिकार इति पूर्वतत्रादेव सिध्यति । ततो मनुष्याद्धीनजातीयानां तु योग्यताऽभावादेव नाधिकारः । अतः तथापि यज्ञोपवीतमन्ने ‘प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तादि तिश्रावणात्तन्यायेनान्यत्रापि जन्मानुग्रहविशेषतपः- प्रभृतिमिर्मतङ्गविश्वामित्रादीनामिवाधिकारः संभवति । तस्मादप्यधिकार इत्युक्तम् । ततो द्वितीय " - " ·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। करणं वदन् वेदो देवानामधिकारं वदेत् । देवाश्च जन्या इति वेदार्थज्ञानसमये तेषामभावाद्, ज्ञप्ती चात्माश्रय इति कर्मकर्तृणां ज्ञातृत्वेन वक्तुमशक्यत्वात् कर्मकर्तृविरोधः । वेदश्च तेषां वृत्तान्तं वदन् स्वयं कथं नित्यो भवेत् । अतो वेदानित्यत्वापादकत्वादयं देवाधिकारपक्षो न सङ्गत इति सूत्रांशे- नाशय, अंशान्तरेण समाधिमाह, शब्दोक्ताः पदार्थाः सर्वे एवाधिदैविका भगवदवयवरूपाः, शब्द एव विद्यते, नित्यास्तैः सह पदानां सम्बंधोपि नित्य इति न वेदस्यानित्यत्वम् । इदमेव चतुर्थेन सूत्रेण वक्तव्यम् । न च चैदिकपदार्थानामतिरिक्तवाङ्गीकारे प्रत्यक्षविरोधः शयः । इदानीमपि यजमानर्विक्प्रभृतीनां वेदादेव सपरिकरकर्मावगतेद्धव्यवहारादिना दर्शनेन वैदिकपदार्थांतरेष्वपि तेनैवावगतिसम्भवात् । अतो यैर्भगवान् दृष्टस्तेषां तु तत्रैव सर्वपदार्थदर्शनातेष्वेव संकेतग्रहः, ततोवी- चीनानामिदानीन्तनपर्यंतानां तूपमानात्तेपु संकेतग्रहः, भगवतः सर्वानुकारित्वात् । किं च, यथा 'जमदग्नीनां पञ्चायत्त'मित्यत्र खस्मिन् जामदग्न्य इति प्रत्यक्षज्ञानाभावेपि परोक्षानुभवो भवति, तथा वैदिकप्रपञ्चस्यापि परोक्षानुमवो भवत्येवेति वैदिकप्रपश्योतिरिक्त एव । तस्मान्न ज्ञाने कर्मकर्तृविरोध इति सूत्रद्वयेनोक्तम् । ततः पञ्चमे ननु भवत्वेवं वैदिकसष्टिरतिरिक्ता, तथापि 'यतो वा इमानि भूतानि जायते'इत्यादिषु सृष्ट्यादिरुच्यते इति तदनुरोधेनानित्यापि सृष्टिदे उच्यते इत्यङ्गीकार्यम् । तथा ये देवाः कर्म कुर्वति तेप्यनित्या इति च । एवं सति वेदस्य तवाचकत्वे शब्दार्थयोनित्यसंबंध- विरोधः, अतस्तदमायार्थमाकृतावेव संबंधो वक्तव्यः । तथासति किं जैमिनिमतदूपणेनेत्याशप, लोक- दृष्टिमङ्गीकृत्य तद्रीत्यापि समाधानमाह । यद्यपि सर्वस्य भगवद्पत्वादुत्पत्तिप्रलययोः सञ्चरप्रतिसञ्चर- रूपत्वेन वस्तुनित्यत्वावाधकतया दर्शनादर्शनयोरेव नित्यानित्यत्वपर्यवसानम् , न तु वस्तुनीति न काचिदाशका । तथापि लोकदृष्टया प्रपञ्चस देवादीनां चानित्यस्वाङ्गीकारे तत्तत्प्रवाहे एव शब्द- संबंधः। लोकेऽपि शरीरगङ्गाप्रभृतिषु प्रवाहे एव शब्दसंबंधदर्शनात् । अतो देवादीनां तत्कर्मणां चानित्यत्वेपि तत्प्रवाहस्य नित्यत्वात् तद्वोधके वेदेपि नानित्यत्वं शङ्कितुं शक्यते इति । ततः पष्ठसूत्रे ननु यद्यपि श्रुतिविरोधपरिहारेण कर्मण्युपासने च देवानामधिकारः प्रतिपादितस्तथापि छांदोग्ये 'असौ वा आदित्यो देवमध्वि'त्यादिनोक्तायां मधुविद्यायां स न सङ्गच्छते । तत्र मधुत्वेनोपवर्ण्यमानस्सादि- त्यस्य विधाविपयत्वात् स कमन्यमादित्यमुपासीत । एवं संवर्गविद्यादिपु वाग्वादीनां विपर्यत्वात्तेपा- मप्यनधिकारो योध्य इत्याद्युक्तम् । ततः सप्तमे 'अग्निः पुच्छस्य प्रथमं काण्ड'मित्यादिश्रुतिध्वन्या- दीनां देवानां ज्योतिर्गणे विद्यमानत्वकथनात्तेपां च तत्र महाभोगकथनात्प्राप्तफलत्वेनोपासनायाम- धिकारो न संगत इत्येवं जैमिनिमतेनाशतितम् । ततोऽष्टमे तत्परिहारमाह, वेदे हि प्रजापत्यादीनां कर्माधिकारो निरूप्यते, 'प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति', 'स एतमग्निहोत्रमिथुनमपश्यत्, तदुदिते सूर्येऽजुहोदि'त्यादिपु । तथा ज्ञानेपि श्रूयते, 'तयो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तत्तदभव'दित्या- दिषु । अत्र च भूतार्थवादः, तेन स्वार्थ प्रमाणं न स्यात् तदा तादृशाग्निहोत्रहोमेन तादृशज्ञानेनान्य- स्यापि फलं न स्यात् । अतः कर्मणि चाधिकारोयमवश्यमभ्युपेयः । ये पुनरुपास्यत्वेन तत्रोक्तास्ते मगवदंशा एव । 'न ह वै देवा अनन्ति न पियन्ती' सनशनतादिरूपालिंगात् । इदं च पूर्वमेव साधितम् , तथापि जैमिनिमतनिराकरणाय पुनरुक्तम् । एवमष्टमिः सूत्रैर्देवानामधिकारो वेदनित्यत्वं च प्रसङ्गान्निीतम् ॥ ८॥ - १. आदित्यानामिति पाठः । २. विषयतया देवानामधिकार इति पाठः ।

·। वेदान्ताधिकरणमाला। ततो नवमें पञ्चसूत्रे शुगस्येत्यधिकरणे शूद्राणां ब्रह्मविद्यायामधिकारोनुप्रसान्निराकृतः। तत्र प्रथमसूत्रे छांदोग्यस्था संवर्गविद्या विपयत्वेनोपन्यस्ता । तत्र च जानश्रुति हा शुद्रेत्येवं संवोध्य पश्चात् संवर्गविद्योपदिष्टा । तस्माजातिशूद्रस्याप्यधिकार इत्याशङ्कायाम्, नात्र शूद्रशब्दो जातिवाची, किंतु शुचा आद्रवतीति शूद्र इति यौगिकः । अतो योगेन जानथुतेर्मत्सरित्वं योधयति । तेन पूर्व धिक्कारः पश्चाचोपसरणेन मत्सरत्यागे विद्योपदेश इति नात्र जातिशूद्रस्याप्यधिकार इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे जानश्रुतिजातेः श्रुतावनुक्तत्वात् योगापेक्षया च रूढेः प्रपलत्वादन शूद्रशब्दो रूढ एव सन् जानश्रुतिजाति बोधयतीति जातिशूद्रस्याप्यधिकारोस्त्वित्याशङ्कायां जानथुतेः क्षत्रियत्व- मुत्तरत्र प्रकरणान्तरे काक्षसेनिपदादवगम्यते । कक्षा स्पर्धास्थान सेना रथा यस्येति कक्षसेनस्तस्या- पत्यं काक्षसेनिरिति क्षत्रियलिङ्गात् । यद्यपि तत् प्रकरणान्तरम् , तथापि छन्दोगानां द्विरात्रे 'एतेन वै चैत्ररथं कापेया अयाजय'नितिश्रवणात् 'समानान्धयानां समानान्वया एव याजका भवन्तीति कापेयसंबंधेन काक्षसेनेः क्षत्रियत्वमवगतम् । अतो लिङ्गवलादस क्षत्रियत्वावगतः जानश्रुतेः जाति- निर्धार्यते । तस्माजातिशूद्रस्य नाधिकारः । यत्र परम्परितब्रह्मविद्यायामपि नाधिकारस्तत्र साक्षाद्रह्म- विद्यायां तु शङ्कितुमपि न शक्यते इत्युक्तम् । ततस्तृतीये श्रौतेषु साधनेषु सर्वत्रोपनयनसंस्कारपरा- मच्छूिद्रे च तदभावान्नाधिकार इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे 'सत्यकामो ह जावाल' इत्यत्र जावाले शूद्र- त्वाभावनिर्धारण एव गौतमेन तस्मिन् शिष्यमावः प्रवर्तितः । तस्मादपि जातिशूद्रस्य नाधिकार इत्युक्तम् । ततः पञ्चमे शूद्रस्य वेदे श्रवणाध्ययनार्थज्ञानानां निषेधश्रावणात् स्मृतिप्वपि वेदाक्षर- विचारेण शुद्रस्य पातकथनाच नाधिकार इत्युक्तम् । एवमिदं प्रासनिकमधिकरणद्वयम् ॥९॥ ततो दशमे एकसूत्रे कम्पनाधिकरणे कठवल्लीस्थं यदिदं किश्च जगत् सर्वमितिवाक्यं विषयत्वेनोदाहृत्य, किम-द्रः प्राणो ब्रह्म वा निरूप्यते इति संदेहे, प्राणेंद्री निवार्य, सर्वजगत्कंपना- खेतोीवानोच्यते इति निर्धारितम् । तेनावतारदशायामपि भगवतो दण्डपाणित्ववोधनाय तत्र जीवानां सन्नतये च भगवत इदं कार्य प्रसङ्गेनावसरेण वा विचारितम् ॥ १० ॥ तत एकादशे एकसूत्रे ज्योतिर्दर्शनाधिकरणे दहरविद्यास्थं परं ज्योतिरूपसंपये'तिवाक्य विषयत्वेनोपन्यस्य, ज्योतिःशब्देन महाभूतरूपं ज्योतिरुच्यते, उत ब्रह्म वेति संदेहे, महाभूतरूपं ज्योतिर्निवार्य, संपत्तिरूपाद्दर्शनावात्र निरूप्यते इति प्रसङ्गाद्विचारितम् । तत्प्रयोजनं तूपसंपत्त- व्यत्योपसंपन्नखरूपामिनिष्पादकत्वपूर्ववाक्यंगतहृदयत्वोत्तरवाक्यगतसत्यपदोक्तमामृतनियामकत्व- रूपाणां चतुर्णा धर्माणां निष्कर्षार्थत्वान्न ज्योतिश्चरणाधिकरणेन गतार्थता ॥ ११ ॥ ततो द्वादशे एकसूत्रेऽर्थान्तरव्यपदेशाधिकरणे छांदोग्यसमाप्तिस्थ माकाशो वै नाम नामरूपयोनिहित तिवाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र भूताकाशो ब्रह्म वेति संदेहे, भूताकाशस्य यत्प्र- योजनं वायुजननं तस्माद्भिन्नस्य प्रयोजनस नामरूपनिर्वाहकत्वरूपस्य कथनाद्, ब्रह्मादिश्रुतीनां च कथनान, ब्रह्मेवाकाश इत्युक्तम् । तेनान्यवाचकपदवाच्यस्य यत्रैव तद्धर्मातिरिक्तधर्म- कथनं तत्रान्यवाचकपदस्य ब्रह्मपरत्वमिति न्यायवोधकमिदमधिकरणमिति प्रसङ्गादुक्तम् । अतो न तद्धर्माधिकरणादिना गतार्थता ॥१२॥ - - - - .

·, श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। ततस्त्रयोदशे द्विसूत्रे सुपुप्त्युत्क्रांत्योरित्यधिकरणे वृहदारण्यकसं ज्योतिर्बाह्मणं शारी- रब्राह्मणं चेत्युभयं विषयत्वेनोपन्यस्य, तयोः किं जीववाक्यत्वमुत ब्रह्मवाक्यत्वमिति संदेहे; उपक्रम- सासखातविरोधत्वेन प्रावल्यात् , तत्र च 'कतम आत्मेतिप्रश्ने 'योयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यत, ज्योतिः पुरुष इति शारीरलिङ्गात्, 'योयं विज्ञानमयः प्राणे'ग्विति काण्वपाठे उपसंहारे च तादृश- बाक्याद्, यद्यपि संसारी प्रतीयते, तथापि मध्ये 'ध्यायतीवेत्यादिसंसारिधर्मनिराकरणादुपसंहारे च 'स वा एप महानज आत्मेतिसंसारधर्मरहितपरमेश्वरात्मबोधनादन्यैश्च हेतुभिः परमात्माभिन्नो संसारी मुक्तो जीवः प्रतिपाद्यते इति पूर्वपक्षे, यदि मुक्तो जीवो ब्रह्माभेदेनात्र प्रतिपाद्यः स्यात्तदावस्थाभेदस्या- प्रयोजकत्वात्सुपुप्तावुत्क्रांती च जीवं परमेश्वरान्न भिन्द्यात्, प्रतिपिपादयिपितेऽभेदे अवस्थया भेदक- धनस्स निष्प्रयोजनतया वैयर्थ्यप्रसङ्गात् , जाग्रत्स्वप्नयोरज्ञत्वादिवैशिष्टयस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन सुपुप्ति- मरणयोस्तमोभिभवादज्ञानादिवैशिष्टयाज्ञानेपि सौपुप्तिकस्मरणेन मृतानां भूतादिभावदर्शनेन चानुमान- सिद्धतया तत्कथनवैयर्थ्यानपायाच । अतो यत् ज्ञायमानावस्थासिद्धं भेदमनुवदति तदसंसार्यवस्था- यामपि भेदयोधनायैवानुवदति । 'यथोदकं शुद्धं शुद्ध आसिक्तं ताडगेव भवति एवं मुनेविजानत आत्मा भवति गौतमे ति काठकेपि तथैव श्रावणात् । न च तद्युपक्रमाद्यनुरोधादसंसारी परमेश्वरस- मानधर्मा जीवो वाच्योस्त्विति शङ्यम् । उपक्रमादिष्वपि तथार्थाभावात् । तथाहि । उपक्रमे 'किं- ज्योतिरयं पुरुप' इति प्रकाशकप्रश्ने 'आदित्यायनंतरमात्मज्योतिरित्युत्तरे संसारिणः पुरुषस्य प्रकाशा- पेक्षित्वेनाप्रकाशकत्वात् 'प्रकाशक आत्मा क' इत्याशयेन पृच्छति 'कतम आत्मेति ?' । तत्र स्पष्टतया वक्तव्येप्युत्तरे याज्ञवल्क्यो 'न वदिष्ये' इति स्वाभिसंधेर्वरदानस्य चानुरोधात् लिप्टमेवोत्तरं दत्तवान् । अतस्तद्विचारे 'अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीति निगमनवाक्ये परमात्मैव स्वयंपदवाच्यः सिध्यती. त्युपक्रमगतः प्रश्नः सामान्योप्युत्तरे तत्पर एव पर्यवस्यति । तथापि लिष्टप्रयोगात् जनकेन सोर्थः सम्यङ् न ज्ञातः, किंत्वेतावत् ज्ञातं संसारिव्यरिरिक्त आत्मा प्रकाशक इति । ततस्तत्संदेहवारणाय पृच्छति 'विमोक्षाय बही'ति । तदापि पूर्वोक्तानुरोधात् ‘स वा एप एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्व'- त्यादि लिष्टमेवोत्तरं दत्तवान् । तदा सुषुप्तौ जोवस्थासङ्गत्वे उत्तेपि जनकस्य संदेहो न निवृत्त इति पुनर्मोक्षाय पृच्छति । तदा पुनरपि तथैव वदन् मत्स्यादिदृष्टांतेन खप्नसुपुती अवस्थे उक्त्वा, सुषुप्तौ असङ्गादपि जीवात् परमात्मानं भेदेनाह, संपरिष्वक्तस्त्रीपुंदृष्टान्तेन । तदापि जनकस्य प्रकाशकसंदेहो. न निवृत्त इति पुनर्मोक्षाय पृच्छति । तदा पुनरपि लिप्टवाक्येनैवोत्तरे, पुनरपि मोक्षाय पप्रच्छ.। तदा. याज्ञवल्क्यो राजो मेधावित्वाद्रीतः संसारिणो जीवस मरणावस्थां वदन् परमेश्वराजीवस मेदमाह । तदापि लिप्टप्रयोगात्तस्य संदेहो न निवृत्त इति तदानीमकामयमानस्य सद्योमुक्तिमाह । तत्र 'ब्रोव सन् ब्रह्माप्येती'तिश्रुतेः 'प्राज्ञ आत्मा ब्रह्मैवेति च श्रुतेजीवस्य ब्रह्ममाव एव मुक्तिः । प्राज्ञ आत्मा प्रम योस्ति स एव प्रकाशकस्तज्योतिपैवायं जीवः सर्वे करोतीति ज्ञात्वा जनकः 'सोहं भगवते सहस्र देदामी'त्युक्तवान् । तदा याज्ञवल्क्यः श्लोकैः सर्व शास्त्रार्थमुक्त्वा, ‘स एप आत्मे'त्यादिना तमेवार्थ स्पष्टमुक्तवान् । तदा जनको विदेहान् खात्मानं च तस्मै दत्तवान् । याज्ञवल्क्योपि तथा विद्यां समापितवान् । अत उपक्रमोपसंहारयोः परमात्मन एव प्रकृतत्वसिझा तस्यैव प्रकरणित्वम्, न तु. ब्रह्ममावापनस जीवसेति सिध्यति, समाप्तौ पत्यादिशन्देभ्यश्च । तस्मादिदं प्रसवाक्यमेवेति ।

·वेदान्ताधिकरणमाला । अत्र पादे उपास्यरूपाण्याधाररूपाणि च विचार्य प्रमातिरिक्तानामनुकारित्वं च विचार्य समाप्ती यत् जीवब्रह्मणो दः साधितः, तेन मुक्तिदशायामपि जीवसानुकारित्वमेव, तदात्मकत्वात् , न त्वत्स- न्तामेदः, सर्वथा तौल्यं वेति प्रसङ्गादुपोढाताद्वेति विचारितम् ॥१३॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांबरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदांता- धिकरणमालायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ . , अतीतेषु पादेषु प्रथमे कार्यरूपवाक्यानि, द्वितीये अन्तर्यामिवाक्यानि, तृतीये उपास्वरूप- वाक्यानि विचार्य, सर्वेषां वेदांतानां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपादितः । तद्दार्थ प्रकीर्णकानि वाक्यानि विचार्यते । तेषां च जीवजडसमुदायात्मकार्यनिरूपकतया कापिलमतीतताभ्रमजनकत्वं प्रकीर्णत्वमिति तद्धमनिरासायोपोद्धाततया तेषां विचारः । तत्र प्रथमस्य सप्तसूत्रस्यानुमानिकाधिकरणस्य प्रथमसूत्रे 'इंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था' इति काठकवाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्य । तत्र ज्ञानकर्ममयाणि दशेंद्रियाणि भूतमात्राभेदभिन्ना दशार्था मनो- बुझ्यहकारमहत्तत्वाव्यक्तपुरुषाः साङ्ख्यमतसिद्धाः पदार्थास्तत्रोच्यते इति कापिलमतमपि श्रौतमिति 'आनुमानिकमप्येकेपामिति चेदितिसूत्रांशेनाशय, अंशांतरेण समाधानमाह । नात्र तन्मतसिद्धाः पदार्था उच्यते, किंतु पूर्व मात्मानं रथिनं विद्धी'त्यादिना शरीररूपकं यदुक्तं तत्रत्या ये रथादि- भावेन पदार्था निविष्टास्ते एवात्रास्मिन् वाक्ये गृह्यते । एतद्धि जीवप्रकरणम् । अत्र च तस्य मुक्त्युपायो निरूप्यते । 'योग्यं शरीरमारुह्य हरेः पदं गच्छे'दिति । तत्र योग्यं शरीरं रथः, आत्मा रथी, इंद्रियाणि हयाः, बुद्धिः सारथिः, मनः प्रग्रहः, भगवदीया विषयाः, तेषां हयानामात्मरूपाः सम्यक्त्वेन भावितत्वात् । बुद्धरात्मा ब्रह्मविषयं विज्ञानं तन्महत्तत्त्वेनोच्यते । अव्यक्तं तु भगवत्कृ- पैव, पुरुषस्तु भगवानेवेति ब्रह्मवाद एवात्र सिध्यति, न साङ्ख्यमतम् । यतोगे 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वय्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिमि'रितिमत्रेणात्मदर्शनपरिकरतयैव त उच्यते । तस्माद्ब्रह्मवाद एवात्रेत्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे अव्यक्तशब्देन भगवत्कृपा वक्तुं न शक्यते, अत्र धर्मिप्रवाहमध्ये धर्मरूपायास्तस्या वक्तुमशक्यत्वादित्याशक्य, अत्राव्यक्तशब्देन सूक्ष्ममुच्यते, तच्च ब्रह्मैव, धर्मधर्मिणोश्वाविनाभावेन स्थितत्वादभेद इति तदभिन्ना कृपैवात्रोच्यते इत्यदोप इत्युक्तम् , योग्यतावलात् । तथा च न प्रायपाठविरोध इत्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु यद्यु- सतयुक्त्या कृपाया ब्रह्मत्वम् , तदाऽभिन्नत्वे ब्रह्ममिन्नत्वमसङ्गतम् । अथ कयाचिद्युत्त्या तस्या धर्म- स्वम् , तदा धर्मिप्रायपाठविरोध इत्युभयथापि दोपात्पूर्वसूत्रोक्तमसङ्गतमित्याशन, कृपाया ब्रह्माभि- नत्वेपि ब्रह्माधीनत्वाद्रह्मभिन्नत्वम् , ब्रह्मभिन्नत्वात् ब्रह्मनियम्यत्वम् । अतो यथैकरूप्येण ग्रहणमभेदे युक्तिः, तथा नियम्यनियामकभावोपि भेदे युक्तिरित्युभयथाप्युपपन्नम् । न चाभेदेनैकत्वे नियम्य- नियामकभावानुपपत्तिरिति शक्यम् । 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यत्रैकस्यैव ब्रह्मणः सच्चिद्रप्रेण विषयत्वम् , आनंदरूपेण फलत्वमितिवदुपपत्तेः । तथा च कृपाविष्टः साधनम्, आनंदरूपः फलम् । अथवा, अव्यक्तं सचिद्रपुमक्षरम् , आनंदरूपः पुरुष इति तयोरभेदेपि परापरभावो युक्तः । अदृश्यत्वाद्यधि- करणे तथा साधितत्वात् । तस्मा दिन्द्रियेभ्यः परा' इतिवाक्ये आनुमानिकं न किंचिदस्तीत्युक्तम् । एवं त्रिभिः सूत्रैर्वाक्यानां पूर्वापरसंबंधेन मतांतरं निराकृत्य ब्रह्मवादः प्रतिपादितः । इदानीं तु केव- ·- श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। लैतद्वाक्यविचारेण मतांतरं निराकरोति । ततश्चतुर्थेऽस्मिन् वाक्येऽव्यक्तं ज्ञेयत्वेनोच्यते । कापिल- मते तु 'गुणपुरुपान्तरज्ञानात्कैवल्य'मितिप्रवचनस्त्रात् प्रकृतिपुरुपयोरन्तरं मोक्षार्थ ज्ञेयम्, न त्वव्य- तरूपा प्रकृतिः । अतो ज्ञेयत्वावचनादपि नात्र तन्मतसिद्धिरित्युक्तम् । ततः पञ्चमे ननु ज्ञेयत्वा- वचनमसिद्धम् , एतदुत्तरवाक्ये 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्यय'मित्यत्राव्ययस्य 'महतः परमव्यक्त'मित्यत्र महतः परस्याव्यक्तस्य ज्ञानान्मुक्तिश्रावणादितिसूत्रांशेनाशझ्य, अंशांतरेण समाधानमाह । अत्र संदर्भ श्रुतिलिङ्गवाक्यानां संदिग्धत्वान निर्णायकत्वम् , अतो 'महतः, पर'मितिवाक्यस्या'शब्दमस्पर्श'मिति- वाक्यस्य चेति द्वयोरेकवाक्यत्वम् , नान्येपामित्यत्र नियामकाभावेन प्रकरणस्य निर्णायकत्वं वक्त- व्यम् । तर 'ऋतं पिबन्ता वित्यारभ्य 'नाचिकेतमुपाख्यान'मित्यंतमेकं प्रकरणम् । तत्र चात्मानावेव परामृश्य जीवात्मनो रथित्वं तदुपकरणं फलं चोक्त्वा, अग्रे 'एप सर्वेषु भूतेष्वि'त्यारभ्यासमाप्ति पर- मात्मैव शेयत्वेन परामृश्यते इति मृत्युमुखात्प्रमोकरूपं फलं चोच्यते । अतः प्राज्ञः परमेश्वर एवा- त्रार्थः, नाव्यक्तं प्रधानम् । अतो ज्ञेयत्वावचनं नासिद्धमित्युक्तम् । तेन प्रकरणस्य नियामकत्वाद- शब्दवाक्यमपि भगवत्परमेवेत्युक्तम् । ततः पष्ठे ननु नेदमेकं प्रकरणम् , किंत्वि'द्रियेभ्यः परा' इत्यारम्य 'नाचिकेतमुपाख्यान'मित्येकं भिन्न प्रकरणम् । तत्र प्रथमं पदार्थान्निर्दिश्य, ततोग्रे पुरुपज्ञानं 'चोच्यते इति सावयमतस्यापि निरूपणात्तस्याश्रौतत्वमसंगतमित्याशय, तत्र परिहारमाह । अत्र हि त्रयः प्रश्नाः, अग्निजीवब्रहाविपयकाः । तेपामुत्तराणि च त्रीणि । तत्र 'स त्वममिमितिप्रश्ने प्रतिव- वीमी'त्याधुत्तरम्, ततो 'येयं प्रेते' इतिजीवप्रश्ने 'देवरप्रापी'त्याद्युत्तरम् । ततोन्यत्र धर्मादितिब्रह्मप्रश्ने 'सर्वे वेदा' इत्याधुत्तरम् । अतस्त्रय एव प्रश्नाः त्रीण्येवोत्तराणि च यदि साङ्ख्यमत मिंद्रियेभ्य'इत्यादि स्यात्तदा चतुर्थे प्रश्नोत्तरे स्याताम् । ते तु न स्त इति नात्र तन्मतसिद्धिरित्युक्तम् । ततः सप्तमे ननु मतान्तरेन्यत्र प्रसिद्धाः शब्दा ब्रह्मवादे ब्रह्मपरतया कथं योजयितुं शक्या इत्याशय, महदू- प्टांत उक्तः । यथा महच्छन्दो 'महांतं विभुमात्मान'मित्यादौ ब्रह्मपरः, तथाव्यक्तशब्दोप्यक्षरपरः । तस्मादिद्रियादिवाक्येन न साङ्ख्यमतसिद्धिः, किंतु ब्रह्मवाद एवात्र सिध्यतीत्युक्तम् ॥१॥ ततो द्वितीये त्रिसूत्रे चमसवदित्यधिकरणे 'अजामेका'मित्यादीनि श्वेताश्वतरवाक्यानि विपयत्वेनोपन्यस्य, एतेषु मणेष्वजादिशब्दैः प्रकृतिः परामृश्यते, मुक्तामुक्तमेदेन जीववैविध्यमजायाः प्रकृतेरेकत्वमने कपिलस नाम च पश्यते । यद्यपि किंकारणेत्युपक्रमाद्यविद्यात्वेनोपनिषत् प्रतीयते, तथापि पूर्वकाण्डे यथा प्रणवादिमन्त्राणां नानास्थले विनियोगान्न प्रकरणानुरोधः, तथैतेष्वपि मण कपिलमतप्रत्यभिज्ञानान्नोपक्रमाद्यनुरोध इति साङ्ख्यमतमपि वैदिकमितिशकायाम् , पूर्वसूत्रेण समाधि- माह । यथा 'अर्वाग्विलश्चमस' इतिवृहदारण्यकमत्रे कर्मविशेषः । तत्राग्विलं चमसं यशोरूपं सोमं सप्त होतारो भक्षयेयुरिति कल्पयितुं न शक्यते, तथा प्रकृतमधे लोहितशुक्लादिशब्दैः रजःसत्त्वादि कल्पयित्वा तद्वशेन सर्वमेव मतं कल्पयितुं न शक्यते, विशेपाभावात् । कपिलवाक्येपि कपिलशन्देन ब्रह्मैवोच्यते, न त्वनित्यर्षिः, नित्यानित्यसयोगप्रसंगादित्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे. ननूक्तस्य चमसमत्रस्य व्याख्यानं 'शिरश्चमस' इत्यादिना श्रुतौ क्रियते, तथात्र मन्त्रव्याख्यानाभावात्तदृष्टांतोत्र न युक्त इत्याशकां तुशब्देन परिहरन्नजान्दार्थकथनमुखेन समाधत्ते । अत्राजाशब्देन ज्योतिरुच्यते, प्रथमकार्यरूपत्वाचतुर्मुखाजत्वन्यायेन । यथाजाल्पदोग्धी, तथैवेयं नश्वरफलदात्रीतियोधनाय चाजा- शब्देनोच्यते । सत्यकामब्राह्मणेमिसोमसूर्यविधुद्रपचरणरूपतया हंसेनोक्तश्चतुष्कलो यो ब्रह्मणः पाद- स्तद्रूपत्वात् ज्योतीरूपा त्रिवृत्कृतत्वात्रिवर्णा ज्योतिरेवाजाशब्देनोच्यते । अत्रोपक्रमे ब्रह्मणः प्रात- ·. वेदान्ताधिकरणमाला । खात् 'तदेवाग्निस्तद्वायुस्तदादित्यस्तदु चन्द्रमा'इतिकथनाच । सा च चेतनाधिष्ठिता, मध्ये 'द्वासुपर्णेति मत्रकथनात् , अजद्वयं च जीवब्रह्मरूपं ताभ्यामधिष्ठिता । सा च.प्रथमसृष्टिरवादिजननेन पहुप्रजा. स्रष्ट्री चेति । एतच्छंदोगशाखायामधीयते । अतस्तदनुसारेणायमेवार्थः, न तु मतांतररूप इत्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु शब्दस्य वृत्तिद्वयं योगो रूढिर्वा । तत्र न जायते इति.योगः प्रथमसृष्टौ न, सङ्ग च्छते, जननात् । रूढिस्तु छाग्याम् , साप्यत्र न सङ्गच्छते, तदाकाराभावात् । अतः कथमजाशन्देन प्रथमसृष्टिप्राप्तिः । साशयमते तु प्रधानस्य जननानङ्गीकाराद्योगो निर्वाधः । तस्मात्सायमतमेवादर्त- व्यमित्याशङ्कायां समाधिमाह । अत्र हि किंचित्कार्यार्थ परोक्षवादेनाजाशब्दस्तस्यां कल्पनयोप- दिश्यते । यथाजावकरसहिता सवत्सा स्वामिहिता, तथेयं जीवविशिष्टा, कार्यवती. भंगवल्लीलोपयोगा- येति भगवतः , परोक्षप्रियत्वाचेति । तथा च यथा मध्वादिविद्यायां 'असावादित्यो. देवमध्वि', त्यादौ (कल्पना; तथैवात्र)। अतो गौण्या तथोपदिश्यते । तस्मान्नाजामण सायमतसिद्धि- रित्युक्तम् ॥२॥ ... ततस्तृतीये त्रिसूत्रे न सहयोपसङ्ग्रहाधिकरणे 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठित'इतिवाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र 'पञ्च पञ्चजना' इतिशब्दे पञ्च च ते पञ्च च पञ्चपञ्च, तादृशाश्च ते जनाश्च पञ्चपञ्चजना इत्येवं समस्य, अनेन शब्देन पञ्चविंशतिसङ्ख्यासङ्ग्रहादत्र साङ्ख्य- सिद्धानि पञ्चविंशतितत्त्वान्युच्यते इति साश्यमतसिद्धिरित्याशय निषेधति । अत्रानेन समासेन 'पञ्चानां समूहानां पञ्चतया तदुक्ता सङ्ख्या सिध्यति, न त्वन्यथा । तेपां तु न समूहाः पञ्च । 'मूल- प्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष' इति- भिन्नप्रकारेण सङ्ख्याव्युत्पादनात् । मत्रे आकाशस्यात्मनश्च ततोतिरेकेणोक्तत्वाच । तस्मान्न तन्मत- सिद्धिरिति प्रथमसूत्र उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे तर्हि को वा मत्रार्थः, किं च, तत्र प्रमाणमि- 'त्याकाङ्क्षायां बुद्धेः संशयाद्याः पञ्च वृत्तीर्जनयंतीति पञ्चजनास्ताशा ये प्राणादयः पञ्च तेत्र पञ्च पञ्च- जनशब्देनोच्यते । अत्र 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदु'- रितिवाक्यशेषः प्रमाणम् , 'संदिग्धेषु वाक्यशेषा'दितिन्पायात् । तस्मान्न तन्मतसिद्धिरित्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे ननु वाक्यशेपे कण्वशाखायां 'अन्नस्यान्न'मिति पाठाभावात् पञ्चवृत्तिजनकानां प्राणादीनां पञ्चसङ्ख्याकत्वं नास्तीति न वाक्यशेषस्य निर्णायकत्वमितिशङ्कायॉम्, 'तद्देवा ज्योतिपां ज्योतिर्वायुहोपासतेऽमृत'मिति पञ्चमसे ज्योतिषः पाठातेन सञ्जयापूर्तिरिति वाक्यशेपस्स निर्णायकत्व- मक्षुण्णम् । तस्मादसवाद एवात्र, न साइपमतसिद्धिरित्युक्तम् । एवमेतैस्त्रिभिरधिकरणैः श्रुतीनां अंग्रणि समन्वयार्थमुपोद्धावेन साइवमतस्य औतत्वं निराकृतम् ॥३॥ अतः परमग्रिमैः श्रुतिविप्रतिषेधं निराकरोति । तत्र चतुर्थे एकसूत्रे यथाव्यपदिष्टाधि- करणे ननु श्रुतौ सृष्टिप्रकारा बहुधा दृश्यते, कचिदाकाशादिका, क्वचित्तेजआदिका, क्वचिच युगपत् सर्वसृष्टिः । तत्रैकस्य पदार्थस्य नानाप्रकारतया वक्तुमशक्यत्वात्सृष्टिवाक्यानामर्थवादत्वेन ब्रह्मस्वरूप- मात्रज्ञापकत्वं वक्तव्यम्, न तु सृष्टी तत्प्रकारे वा तात्पर्यम् । अतोध्यारोपापवादेन ब्रह्मणस्तटस्थत्व- सिझ्या न पूर्वोक्तरूपं कारणत्वं सिघ्यतीति श्रुतिं विहाय कपिलस्मृत्युक्तप्रकारेणैव . जगद्व्यवस्थाकी- कार्येत्याशङ्कायाम् , आकाशादिवाक्येषु यद्यपि क्रमादिविप्रतिपत्तिः, तथापि ब्रह्मणः - कारणत्वविप्रति- पतिनास्ति । एकत्र यादृशं ब्रह्मोन्यते तादृशमेव सर्वेषु सृष्टिवाक्येषु कारणत्वेनाभिप्रेयते । क्रमप्रकारा- दिमेदस्तु माहात्म्यस्यैव सूचकः । तस्मात् श्रुत्यैव. निर्णय इति कारणत्वांशे स्मृतिर्न ग्राह्येत्युक्तम् ॥४॥ ।

·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। ततः पञ्चमे एकसूत्रे समाकर्षाधिकरणे ननु श्रुतौ क्वचित्सतः कारणत्वमुच्यते, क्वचि- दसतः, कचिदुमौ . निषिध्य तमसः, क्वचिद्व्याकृतस्पेसेवं विप्रतिषेधाद् ब्रह्मणोपि कारण न सिध्यति । तस्मात्स्मृतिरेव कारणयोधिका ग्राह्येत्याशंकायाम् , असदादिशब्देपु न निरात्मकत्वाचर्या उच्यते, किंतु ततः समाकर्ण्य सर्वैः शब्दैौवोच्यते । सर्वेषां शब्दानां प्रणवविकृतित्वेन प्रणवायें एव पर्यवसानात् । प्रणवस्य च ब्रह्मवाचकत्वात् । तस्मान्न विप्रतिषेध इत्युक्तम् । एवं द्वाभ्यां श्रुतौ शब्दविप्रतिषेध उपोद्घातेन परिहृतः ॥५॥ ततः पठे त्रिसूत्रे जगद्वाचित्वाधिकरणे कौपीतकिब्राह्मणपष्ठाध्यायस्थं बालाक्यजात- शत्रुसंवादं विषयत्त्वेनोपन्यस्य तत्र किं ब्रह्मसहितो जीवः कर्तृत्वेनोच्यते, उत ब्रह्मैव वेतिसंदेहे, ब्रह्म- सहितस्य जीवसैव कर्तृत्वमाशय, 'यो वै वालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस वै तत्कर्म सवै वेदितव्य' इसजातशत्रुणा सिद्धांतकथनोपक्रमे एतच्छन्देनादित्यमण्डलादिजडोल्लेखात्पुरुपशब्देन च जीवोल्लेखात् जीवजडात्मकं जगद्यत्कर्तृकं तस्य वेदितव्यत्वकथनेन श्रुत्यंतरसिद्धब्रह्मगएव कर्तृत्वम् , न प्रकृत्य भिमानिजीवस्येति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे जीवमुख्यप्राणलिङ्गदर्शनान्न 'ब्रह्मणः कर्तृत्वमितिसूत्रांशेनाशय, अंशांतरेण पूर्वमनुगमाधिकरणे उक्त समाधानं स्मारयामास । जीवस्य प्रमाश्रितत्वान्मुख्यप्राणस्य च ब्रह्मयोगादत्र तथात्वेन कयनं न खेन रूपेण । तस्मादेव कत्रित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे प्रकृत्यभिमानिजीवस्य कर्तृत्वमप्यस्मिन् वाक्येऽनभिमतम् , जीव- लयोद्मयोर्ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वात् । प्रश्नव्याख्यानाभ्यां तथावसायात् । वाजसनेयिनामेतत्समानप्र. करणेपि तथावसायाचेत्युक्तम् । एवमत्र जीवब्रह्मवादनिराकरणेन जीवविशिष्ट प्रकृतिरेख, कारणमित्ये. तदुपोदातेन निराकृतम् ॥ ६॥ ततः सप्तमे चतुःसूत्रे वाक्यान्वयाधिकरणे जीवब्रह्मवादनिराकरणेन प्रकृतिकारण- वादो निराक्रियते । तत्र बृहदारण्यकरथं मैत्रेयीब्राह्मणद्वयं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र जीवस्य प्रकरणित ब्रह्मणो वेति संशये, वेदरूपमहावाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्वयदर्शनात् , सुखरूपभगवदन्वयेनैव जीवस्यापि प्रियत्वात् , सर्वोपनिषदनुरोधेनास्यापि वाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्वयादत्रापि ब्रसवोच्यत इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रेऽस्मिन् वाक्ये प्रौवोच्यते इत्यत्रान्येषां प्रक्षवादैकदेशिनां संमति वक्तुं प्रथममा- श्मरथ्यमतेनाह । तन्मते हि ब्रह्मणा खस्य भोगनिष्पत्त्यर्थं विस्फुलिङ्गवत्प्रकटीकृतः खांशो जीवः, तेन जीवनोपक्रमः, तस्यैव प्रियत्वेन संसूचनात्, उपक्रमस्य च बलिष्ठत्वात् जीवात्मैव प्रकरणीति स एव ज्ञेयत्वेनोपदिश्यते इतिशंकायाम् , नात्र जीवात्मनो ज्ञेयत्वेनोपदेशः, किंतु परमात्मन एव । जीवेनोपक्रमस्तु 'आत्मनि वा विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीतिप्रतिज्ञायाः सिद्धिः तस्सा लिङ्गम्, यदि हि जीवः परमात्मनः सकाशाद्भिन्नः स्यात् , तदा परमात्मज्ञाने तदज्ञानादात्मज्ञानेन सर्वज्ञान- प्रतिज्ञा न सिध्येत् । अतस्तदर्थमुपक्रमे जीवः परामृश्यते, न तु प्रकृतिसंसृष्टस्य जीवस कारणत्वार्थ- मित्याश्मरथ्यमतमुक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे, यदवोपक्रमे गौणप्रियवैराग्या जीवकथनं, तत्त्वना- दिसिद्धस्यापि जीवस्य संसारभावादुत्क्रमिष्यतो मुक्तौ जीवो भगवानेव भविष्यतीति वोपनार्थ लिङ्गम् , न तु प्रकृतिसंसृष्टजीवस्य कारणत्वार्यम् । तस्मान्नात्र प्रकृतिसंसृष्टजीवकारणवाद इत्यौडलोमिमतमुक्तम् । ततश्चतुर्थे सूत्रे कयाचिदवस्थयावस्थितं ब्रह्मैव जीवः । अतः संसारदशायामपि जीवो नहीवेति ज्ञापनार्थं वदुपक्रमो, नतु प्रकृतिसंसृष्टस्य जीवस्य कारणत्वार्थमितिकाशकृत्लमतमुक्तम् । तस्माद्वझे- वान कारणलेनोच्यते ॥७॥ "

·.
वेदान्ताधिकरणमाला ।
खात् 'तदेवामिस्तद्वायुस्तदादित्यस्तदु चन्द्रमा'इतिकथनाच । सा च चेतनाधिष्ठिता, मध्ये 'द्वासुपर्णे'ति
मन्त्रकथनात् , अजद्वयं च जीवब्रह्मरूपं ताभ्यामधिष्ठिता। सा च.प्रथमसृष्टिरवादिजननेन पहुप्रजा.
स्रष्ट्री चेति । एतच्छंदोगशाखायामधीयते । अतस्तदनुसारेणायमेवार्थः, न तु मतांतररूप इत्युक्तम् ।
ततस्तृतीये ननु शब्दस्य वृत्तिद्वयं योगो रूढिर्वा । तत्र न जायते इति योगः प्रथमसृष्टौ न सङ्ग-
च्छते, जननात् । रूढिस्तु छाग्याम् , साप्यत्र न सङ्गच्छते, तदाकाराभावात् । अतः कथमजाशब्देन
प्रथमसृष्टिप्राप्तिः । साङ्ख्यमते तु प्रधानस्य जननानङ्गीकाराद्योगो निर्याधः । तस्मात्सायमतमेवादर्त-
व्यमित्याशङ्कायां समाधिमाह । अत्र हि किंचित्कार्यार्थ परोक्षवादेनाजाशब्दस्तस्यां कल्पनयोप-
दिश्यते । यथाजावकरसहिता सवत्सा खामिहिता, तथेयं जीवविशिष्टा, कार्यवती, भगवेलीलोपयोगा-
येति भगवतः, परोक्षप्रियत्वाचेति । तथा. च यथा मध्वादिविद्यायां 'असावादित्यो..देवमध्वि'
त्यादौ (कल्पना; तथैवात्र)। अतो गौण्या तथोपदिश्यते । तस्मान्नाजामण साञ्चयमतसिद्धि-
रित्युक्तम् ॥२॥
ततस्तृतीये त्रिसूत्रे न सह्योपसङ्ग्रहाधिकरणे 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च
प्रतिष्ठित'इतिवाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र 'पञ्च पञ्चजना' इतिशब्दे पञ्च च ते पञ्च च पञ्चपञ्च.
तादृशाश्च ते जनाश्च पञ्चपञ्चजना इत्येवं समस्य, अनेन शब्देन पञ्चविंशतिसङ्ख्यासङ्ग्रहादत्र साङ्ख्य-
'सिद्धानि पञ्चविंशतितत्त्वान्युच्यते इति साशयमतसिद्धिरित्याशय निषेधति । अत्रानेन समासेन
‘पञ्चानां समूहानां पञ्चतया तदुक्ता सङ्ख्या सिध्यति, न त्वन्यथा । तेषां तु न समूहाः पञ्च । 'मूल-
प्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुष' इति-
भिन्नप्रकारेण सङ्ख्याव्युत्पादनात् । मत्रे आकाशस्थात्मनश्च ततोतिरेकेणोक्तत्वाच । तस्मान्न तन्मत-
सिद्धिरिति प्रथमसूत्र उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे तर्हि को पा मम्रार्थः, किंच, तत्र प्रमाणमि-
'त्याकाङ्क्षायां बुद्धेः संशयाद्याः पञ्च वृत्तीर्जनयंतीति पञ्चजनास्तादृशा ये प्राणादयः पञ्च तेत्र पञ्च पञ्च-
जनशब्देनोच्यते । अब 'प्राणस्य प्राणमुत- चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदु'-
रितिवाक्यशेषः प्रमाणम् , 'संदिग्धेषु वाक्यशेषा'दितिन्यायात् । तस्मान्न तन्मतसिद्धिरित्युक्तम् ।
ततस्तृतीयसूत्रे ननु वाक्यशेपे कण्वशाखायां 'अन्नस्यान्न मिति पाठाभावात् पञ्चवृत्तिजनकानां
प्राणादीनां पञ्चसयाकरवं नास्तीति न वाक्यशेषस्य निर्णायकत्वमितिशकायॉम्, 'तद्देवा ज्योतिषां
ज्योतिर्वायुर्योपासतेऽमृत'मिति पञ्चमस्य ज्योतिषः पाठात्तेन सङ्ख्यापूर्तिरिति वाक्यशेपस निर्णायकत्व,
मक्षुण्णम् । तस्माद्रह्मवाद एवात्र, न सायमतसिद्धिरित्युक्तम् । एवमेतैत्रिभिरधिकरणः श्रुतीनां
ब्रह्मणि समन्वयार्धमुपोद्धातेन साथममतस्य श्रौतत्वं निराकृतम् ॥३॥
, अतः परमग्रिमैः श्रुतिविप्रतिषेधं निराकरोति । तत्र चतुर्थे एकसूत्रे यथाव्यपदिष्टाधि-
करणे ननु श्रुतौ सृष्टिप्रकारा बहुधा दृश्यते, क्वचिदाकाशादिका, क्वचित्तेजआदिका, क्वचिच्च युगपत्
सर्वसृष्टिः । तत्रैकस्य पदार्थस्य नानाप्रकारतया वक्तुमशक्यत्वात्सृष्टिवाक्यानामर्थवादत्वेन ब्रह्मस्वरूप-
मात्रज्ञापकत्वं वक्तव्यम् , न.तु सृष्टौ तत्प्रकारे वा तात्पर्यम् । अतोध्यारोपापवादेन ब्रह्मणस्तटस्थत्व-
सिद्ध्या न पूर्वोक्तरूपं कारणत्वं.सिध्यतीति श्रुतिं विहाय कपिलस्मृत्युक्तप्रकारेणैव . जगद्व्यवस्थाङ्गी-
कार्येत्याशङ्कायाम् , आकाशादिवाक्येषु यद्यपि क्रमादिविप्रतिपत्तिः, तथापि ब्रह्मणः - कारणत्वविप्रति-
पचिर्नास्ति । एकत्र यादृशं ब्रह्मोच्यते तादृशमेव सर्वेषु सृष्टिवाक्येषु कारणत्वेनाभिप्रेयते । क्रमप्रकारा-
दिभेदस्तु माहात्म्यस्यैव सूचकः । तस्मात् श्रुत्यैव निर्णय इति कारणत्वांशे स्मृतिर्न ग्राह्येत्युक्तम् ॥४॥

·, . " श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। ततः पञ्चमे एकसूत्रे समाकाधिकरणे ननु श्रुतौ क्वचित्सतः कारणत्वमुच्यते, क्वचि- दसतः, कचिदुभौ . निषिध्य तमसः, कचिदव्याकृतस्येत्येवं विप्रतिषेधाद् ब्रह्मणोपि कारण न 'सिध्यति । तस्मात्स्मृतिरेव कारणवोधिका ग्राह्येत्याशंकायाम् , असदादिशब्देषु न निरात्मकत्वाद्यर्थी उच्यते, किंतु ततः समाकर्ण्य सर्वैः शब्दैग्रोवोच्यते । सर्वेषां शब्दानां प्रणवविकृतित्वेन..प्रणवार्थे एव पर्यवसानात् । प्रणवस्य च ब्रह्मवाचकत्वात् । तस्मान्न विप्रतिषेध इत्युक्तम् । एवं द्वाभ्यां श्रुतौ शब्दविप्रतिषेध उपोद्घातेन परिहृतः ॥ ५॥ ततः पठे त्रिसूत्रे जगद्बाचित्वाधिकरणे कौषीतकिब्राह्मणपष्ठाध्यायस्थं पालाक्यजात- शत्रुसंवादं विषयत्वेनोपन्यस्य तत्र किं ब्रह्मसहितो जीवः कर्तृत्वेनोच्यते, उत ब्रह्मैव वेतिसंदेहे, ब्रह्म- सहितस्य जीवस्यैव कर्तृत्वमाशङ्कष, 'यो वै चालाक एतेषां पुरुपाणां कर्ता यस्य च तत्कर्म स वै वेदितव्य' इत्यजातशत्रुणा सिद्धांतकथनोपक्रमे एतच्छब्देनादित्यमण्डलादिजडोल्लेखात्पुरुषशब्देन च जीवोल्लेखात् जीवजडात्मकं जगवत्कर्तृकं तस्य वेदितव्यत्वकथनेन श्रुत्यंतरसिद्धब्रह्मण एव कर्तृत्वम् , न प्रकृत्यभिमानिजीवसेति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे जीवमुख्यप्राणलिङ्गदर्शनान 'ब्रह्मणः कर्तृत्वमितिसूत्रांशेनाशक्य, अंशांतरेण पूर्वमनुगमाधिकरणे उक्तं समाधानं स्मारयामास । जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वान्मुख्यप्राणस्य च ब्रह्मयोगादत्र तथात्वेन कथनं न खेन रूपेण । तस्माद्रदेव कत्रित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे प्रकृत्यभिमानिजीवस कर्तृत्वमप्यस्मिन् वाक्येऽनभिमतम् , जीव- लयोद्गमयोब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वात् । प्रश्नव्याख्यानाभ्यां तथावसायात् । वाजसनेयिनामेतत्समानप्र- करणेपि तथावसायाचेत्युक्तम् । एवमत्रोवब्रह्मवादनिराकरणेन जीवविशिष्टा प्रकृतिरेव कारणमित्ये- तदुपोटातेन निराकृतम् ॥ ६॥ ततः सप्तमे चतुःसने वाक्यान्वयाधिकरणे जीवब्रह्मवादनिराकरणेन प्रकृतिकारण- वादो निराक्रियते । तत्र वृहदारण्यकस्थं मैत्रेयीब्राह्मणद्वयं विषयत्वेनोपस्य, तत्र जीवस्य प्रकरणित्वं ब्रह्मणो वेति संशये, वेदरूप महावाक्यस ब्रह्मण्येवान्वयदर्शनात सुखरूपनगवदन्वयेनैव जीवसापि प्रियत्वात् , सर्वोपनिषदनुरोधेनास्यापि वाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्यादत्रापि ब्रह्मैवोच्यत इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रेऽस्मिन् वाक्ये प्रयोच्यते इत्सवान्येषां ब्रह्मवादैकदेशिनां संमतिं वक्तुं प्रथममा- श्मरथ्यमतेनाह । तन्नति हि ब्रह्मणा खस्स भोगनिष्पत्ययं विस्फुलिङ्गवत्प्रकटीकृतः खांशो जीवः, तेन जीवेनोपक्रमः, तस्यैव प्रियत्वेन संसूचनात्, उपक्रमस्य च बलिष्ठत्वात् जीवात्मैव प्रकरणीति स एव ज्ञेयत्वेनोपदिश्यते इतिशंकायाम् , नात्र जीवात्मनो ज्ञेयत्वेनोपदेशः, किंतु परमात्मन एव । जीवेनोपक्रमस्त 'यात्मनि वा विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीतिप्रतिज्ञायाः सिद्धिः तस्सा लिङ्गम्, यदि हि जीव परमात्मनः सकाशाद्भिन्नः स्यात् , तदा परमात्मज्ञाने तदज्ञानादात्मज्ञानेन सर्वज्ञान- प्रतिज्ञा न सिंध्येत् । अतस्तदर्थमुपक्रमे जीवः परामृश्यते, न तु प्रकृतिसंसृष्टस्य जीवस्य कारणत्वार्थ- मित्याश्मरथ्यमतमुक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे, यदवोपक्रमे गौणप्रियवैराग्याथं जीवकथनं, तत्त्वना- दिसिद्धसापि जीवस्य संसारभावादुत्क्रमिष्यतो मुक्तौ जीवो भगवानेव भविष्यतीति चोपनार्थ लिङ्गम् , न तु प्रकृतिसंसृष्टजीवस्य कारणत्वार्थम् । तस्मानात्र प्रकृतिसंसृष्टजीवकारणवाद इत्यौडुलोमिमतमुक्तम् । ततश्चतुर्थे सूत्रे कयाचिदवस्थयावस्थितं ब्रह्मैव जीवः । अतः संसारदशायामपि जीवो ब्रह्मवेति ज्ञापनायं तदुपक्रमो, नतु प्रकृतिसंसृष्टस जीवस कारणत्वार्थमितिकाशकृत्लमतमुक्तम् । तस्माद्री- वान कारणत्वेनोच्यते ॥७॥ .

·- वेदान्ताधिकरणमाला। ततोष्टमे पञ्चसूत्रे प्रकृतिश्चेत्यधिकरणे प्रकृतिः समवायिकारणम् , ब्रह्म तु निमित्तादिका- रणमित्येवमाशंक्य, प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रह्मैवेति साधितम् । छांदोग्ये एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं यत् प्रतिज्ञातं, मृत्तिण्डादिदृष्टांतत्रयं च यदुक्तं, तदनुपरोधादितिहेतुश्च प्रथमसूत्रे उक्तः। तथा च यदि मूलकारणे ब्रह्मणि समवायिकारणत्वरूपं प्रकृतित्वं न स्वीक्रियेत, तदा प्रतिज्ञादिसामअस्सं न सात् , अतस्तथेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सृष्टयै भगवत्कृतमभिध्यानं 'बहु स्यां प्रजायेये'ति खस्य बहुरूपत्वेन उच्चनीचभावेन च यद्विचारणं तहेतुत्वेनोक्तम् । तेन स्वयमेव तत्तद्रूप इति सिध्यति । किंच, 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शांत उपासीत' इत्येवमुपासनाप्युपदिश्यते । अतोपि प्रकृ- तिशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । ततस्तृतीये 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पर्यते । आकाश प्रत्यस्तं यंती'तिश्रुत्या ब्रह्मणः प्रपश्चोत्पत्तिलयाधारत्वं साक्षादेवोच्यते । तच्च समवायित्वस्यैव लिङ्गम् । अतोपि प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । ततश्चतुर्थे 'तदात्मानं स्वयमकुरुते'तिश्रुतिः ब्रह्मणः परिणाम- माह । परिणामयोपादानसमसत्ताककार्यापत्तिरूपः । अतोपि ब्रह्मैव प्रकृतिशब्दवाच्यम् । ततः पञ्चमे ननु जडस्य समवायिकारणं ब्रह्मास्तु, यत्तु चेतनाधिष्ठितं शरीरं तस्य शुक्रशोणितजन्यखद- र्शनात् तत्र ब्रह्मणो निमित्तत्वम् , प्रधानस्य तु समवायित्वमित्यस्त्वित्याशङ्कायाम् , 'सदेव सोम्येद'-. मित्यादिपु सृष्टियोधकश्रुतिप्ववधारणदर्शनात् प्रौवोभयरूपम् , अन्यथावधारणविरोधापत्तेः । किंच, 'कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनि'मित्यादिपु योनित्वमपि ब्रह्मश एवोच्यते, पुरुषत्वं च । तस्मादक्षर- पुरुषमावनोमयरूपो भगवानेव, योनिर्वीजं च । अतः कचिदपि न प्रकृतिप्रवेशः । एवं विमिरधि- करणैरूपोदातेनार्थविप्रतिषेधः परिहतः । अतः साक्ष्यमतमशव ॥ ८॥ ततो नवमेधिकरणे एकसूत्रे अन्येपि स्मार्स वादेश येषु ब्रह्मणः सर्वविधं कारणत्वं नोच्यते, ते सर्वे अश्रौता एवेत्यतिदिष्टम् । तदेवाग्रिमाध्याये विस्तरेण लक्ष्यते ॥ ९ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थी पादः । प्रथमाध्यायः समास । : द्वितीयोध्यायः। प्रथमाध्याये सर्वासां श्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपादितः । स तदा थिरो भवति यदा श्रुतीनां परस्परविरोधः परिहियते, अन्ये विरुद्धाः स्मार्ता वादाश्च निराक्रियते । अतस्तदर्थ द्वितीयेऽध्याये श्रुत्सविरोध प्रतिपादयति, विरुद्धवादांध निराकरोति । तत्र प्रथमे पादे युत्तया श्रुतिविरोधपरिहारः । ततो द्वितीयपादे स्मृतीनां वेदवोधकत्वा- मायेपि ताभिः सातत्येण कश्चित् पुरुषार्थः सेत्स्सतीत्याशनानिवृत्त्यय पाद्यायाधमतान्येकीकृत्य तेपां निराकरणम् । मंतकीकरणं च भ्रान्तेस्तुत्यत्वयोधनार्थम् । तृतीयपादे प्रथमं भूतानामुत्पति- स्वरूपमुत्पत्तिकमय विचार्यते, ततो जीवात्मस्वरूपं तद्धर्माश्च । चतुर्थे च इन्द्रियोत्पत्तिकम- स्वखरूपादिकं घ विचार्यते । तम प्रथमाध्यापे 'यपि मर्यते, स्मृतेथे तिकयनेन स्मृतिप्रामाण्याङ्गीकारात् तयेव श्रुत्य- पंनिर्णयः कार्यः, अन्यया तयर्गाप्रसंग इत्याशक्षानिवृत्त्यर्थ प्रयमं सूनत्रयेण साध्वयोगस्मृत्लो- । , ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। नित्यानुमेयश्रुतिमूलकत्वाभावाय प्रामाण्यमुपोद्घातेन निराकृतम् । ततः प्रथमे सूत्रे साध्यस्मृते- मोक्षकोपयोगित्वात् तत्प्रामाण्यमङ्गीकृत्य तदनुरोधेनैव श्रुतिविप्रतिषेधः परिहार्यः, अन्यथा तद्वैयर्थ्य- प्रसङ्गादितिसूत्रांशेनाशक्य, तत्प्रामाण्याङ्गीकारे 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथे'त्यादिगीतास्मृ- तिविरोधः । तदप्रामाण्याङ्गीकारे च ब्रह्मकारणत्वबोधकश्चतिविरोधः । अतो गीतास्मृतिप्रामाण्यमा; वश्यकम् । तेन श्रुतिविप्रतिषेधनिराकरणे कपिलस्मृतेर्न प्रामाण्यमित्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे प्रकृतिव्यतिरिक्तानां महदादीनां लोके वेदे चानुपलम्मात् तदुक्तयुक्तीनामप्रयोजकत्वमित्युक्तम् । तत- स्तृतीये सूत्रे पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिविरोधाद् योगस्मृतिरपि सावयवत् प्रधानकारणत्वांशेऽप्रमाणमित्यु- क्तम् । एतेषु पूर्वपादोक्तस्यैवार्थस्य परामर्शात् तदुपोद्घातगर्मः प्रसंगः संगतिः । एवमग्रेऽपि योध्यम् । प्रीण्येतानि प्रत्येकमधिकरणानीति भाप्यप्रकाशादवगंतव्यम् ।। १,२,३ ॥ ततचतुर्थे निसने न विलक्षणत्वाधिकरणे प्रथमसूत्रस्येन पूर्व प्रक्षः । एकेनाग्ने सिद्धांतः । तत्र प्रथमसूत्रे चेतनं ब्रह्म जगदुपादानं न भवति, जगतो जंडत्वेन ब्रह्मणस्तद्विलक्ष- पत्वात् । विलक्षणत्वस्य 'विज्ञानं चाविज्ञानं चे'तिश्रौतशब्दादेव प्रतीतेरित्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे 'ननु 'मृदब्रवी' दितिश्रुतौ मृदादेवक्तृत्वादिकथनेन मृदादिष्वपि चेतनत्वस्य श्रुत्यभिप्रेतत्वात् जगतोपि चेतनतया ब्रह्मसालक्षण्याद् ब्रह्मकार्यत्वमिति सिद्धांतिनाशक्षित, अत्र मृदायभिमानिनी देवतैव वक्तृत्वादिरूपेण व्यपदिश्यते, 'अन्यथा विज्ञानं चाविज्ञानं चेतिचेतनाचेतनविभागृरूपो विशेषो नोच्येत । 'अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविश'दितिश्रुतौ देवताप्रवेशो वागादिषु नोच्येत । तस्माचेतना- चेतनात्मकं जगत् न ब्रह्मोपादेयमिति सूत्रद्वयेन पूर्वपक्ष उक्तः । ततस्तृतीये समाधिमाह । कार्य- कारणयोवलक्षण्यं लोके गोमयवृश्चिकादौ देहकेशादौ च दृश्यते । अतो विलक्षणत्वेन हेतुना जगति ब्रह्मोपादेयत्ववाधनं न शक्यवचनम् । सदंशस्य कार्यकारणयोस्तुल्यत्वेन सालक्षण्याच । तस्मान्न जगतो ब्रह्मकार्यत्वप्रतिषेधः ॥४॥ ततः पञ्चमे पश्चसूत्रे असदिति चेदित्यधिकरणे असत्कारणत्वसत्कारणत्वयोधक- श्रुत्योः परस्परविरोधः परिहियते । तत्र प्रथमे सूत्रे 'असद्वा इदमग्र आसी'दितिश्रुतावसतः कारण- त्वमुच्यते । 'सदेव सोम्येद'मिस च सतः कारणत्वमुच्यते, तयोः कथं विरोधपरिहार इत्याशय,, उक्तश्रुतौ 'असदिति यत् कथनं तत् छांदोग्ये 'कथमसतः सन्जायते'ति कथनात् असतः कारण- स्वनिषेधार्थम् । यत् पुनस्तैत्तिरीये तथावचनं तत् लक्ष्यमाणापेक्षया पूर्वसृष्टस्सासाधुत्वार्थम् , असाधु- न्यप्यसदितिप्रयोगात् । कार्यस्थूलरूपसत्ताभावार्थ वा । अतो न श्रुयोर्विरोध इत्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे ब्रह्म कारणवादे पूर्वपक्ष उच्यते । ब्रह्मकारणवादे यदा कार्यस्य ब्रह्मणि लयः, तदा कार्यधर्माः परिच्छिन्नवाशुद्धत्वादयो ब्रह्मणि भविष्यतीत्यसंगतं प्रसकारणत्वमित्येवं शंकाकरणात् । ततोनिमेषु तत्परिहार उक्तः । ततस्तृतीये ब्रह्मकारणवादो नासंगतः । कार्यस्य कारणे लये कार्यधर्मा न कारणे दृश्यते, शरावरुचकादीनां मृदि लये शरावादिधर्मादर्शनादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे प्रतिबंदी उक्तः । तवापि सत्कार्यवादित्वात्सविशेपस्य कार्यस्य ये धर्माः परिच्छिन्नत्वव्यक्तत्वादयस्ते अव्यक्त प्रधाने भविष्यति । अतो न वयं पर्यनुयोकन्या इत्युक्तम् । ततः पञ्चमे सावद्यतर्कस्याप्रतिष्ठितत्वा- प्रतिवादिना तदनङ्गीकारेण दोषादविमोक इत्युकम् ॥५॥ ततः पष्ठे एकसूत्रे एतेनेत्यधिकरणे सांख्यनिराकरणेनान्येपि वादा निराकृता इत्युक्तम् 2.६.५. इदं कश्चित्र महते. अयाधिकरण एवं शद इति ब्रूते ! ।

·वेदान्ताधिकरणमाला। ततः सप्तमे एकसूत्रे भोक्त्रापत्तेरित्यधिकरणे ननु प्रलये सर्वस्य कार्यस्य कारणरूप- तया एकरूपत्वे जाते पुनरुत्पत्तिदशायां मोग्यस्य स्रश्चंदनादेः भोक्तृत्वापत्तिः, भोक्तुश्चेतनस्स भोग्यत्वापत्तिरित्येवमविभागः स्यादितिसूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण समाहितम् । यया लोके कटक- मुपमृद्य रुचके क्रियमाणे कटकत्वं न भवति, तथोत्पत्तिदशायां भोग्यस्य भोग्यत्वेनेवोत्पत्तिः, भोक्तु- भोक्तृत्वेनैवेति न विभागाभावः । कारणस्य चेतनत्वेन तस्य तस्स तथैवोत्पादनादित्युक्तम् । तेन 'विज्ञानं चाविज्ञानं चेति श्रुतौ कार्ये विमागाभावरूपो दोपः परिहृतः ॥ ७ ॥ ततोष्टमे त्रिसूत्रे तदनन्यत्वाधिकरणे छांदोग्यस्थे वाचारंभणवाक्ये कार्यस्य कार- गणामिन्नत्वं प्रतिपादितम्, न तु कार्यमिथ्यात्वमित्युक्तं प्रथमसूत्रे ।. ततो द्वितीयसूत्रे कार्यस्य घटादेविद्यमानत्व एवोपलम्भः । नत्वविद्यमानत्वे । अतः श्रुत्सविरुद्धं प्रत्यक्षमपि कार्यस्य कारणा- नन्यत्वे प्रमाणमित्युक्तम् । ततस्तृतीये प्रपञ्चस्स सदैव सत्त्वम्, 'सदेव सोम्येदमन आसी'दित्या- दिश्रुतौ परिदृश्यमानयोधकादिदंपदात् । 'तदेतदक्षयं निसं जगन्मुनिवराखिठम् । आविर्भावतिरो- मावजन्मनाशविकल्पव'दितिविष्णुपुराणवाफ्याच । एवमनेनाधिकरणेन श्रुतिप्रत्यक्षाभ्यां कार्यस्य सदात्मकत्वेन ब्रह्मानन्यत्वं साधितम् ॥८॥ ततो नवमे चतु:सूत्रे असयपदेशाधिकरणे असत्कार्यवादो निराकृतः । ततः प्रथमसूत्रे 'असद्वा इदमग्र आसी'दितिश्रुतौ कार्यमसदितिव्यपदेशात् असत्कार्यवाद आस्थेय इतिसूत्रांशनाशक्य, सूत्रांशेन समाहितम् । एतद्वाक्यशेपे 'स आत्मानं खयमकुरुते'तिश्रावणात् कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरात्मत्वेनैव रूपेण संत्त्वम्, नतु व्याकृतखरूपेण । तस्मादसत्त्वमुच्यते, न त्वस- त्त्वेनेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सत्कार्यवादस्वाभियुक्तिमिरात्मानमितिशब्दांतराच नासत्कार्य- वाद आस्थेय इत्युक्तम् । युक्तयस्तु भाष्यप्रकाशादवगंतव्याः । ततस्तृतीये पटदृष्टांत उक्तः । यथा पटः संवेष्टितो न तावान् प्रतीयते, तथा कारणे कार्य सूक्ष्मरूपत्वान्न प्रतीयते, प्रकटं तु प्रतीयत इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे प्राणादिदृष्टांत उक्तः । यथा प्राणादीनां नियमने जीवनमात्रम् , अनियमने त्वाकुञ्चनादिः संभवति, तथा जगदपि कारणे प्रविष्टं सन्मानं तिष्ठति, पहिःप्रकटं कार्य करोति अतोऽसत्कार्यवादो न प्रामाणिक इत्युक्तम् ॥ ९॥ ततो दशमे त्रिसूत्रे इतरव्यपदेशाधिकरणे चेतनकारणतायां प्राप्ता दोषाः परिहि- यंते । तत्र प्रथमे चेतनस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात्सृष्टौ तस्य प्रवेशे दुःखित्वादिकं भवति । तच ब्रह्मणो हिताकरणत्वादिदोपप्रसत्या असंगतमित्याशंक्य, अग्रिमसूत्रद्वये परिहारमाह । तत्र द्वितीये ब्रह्म जीवादधिकम् , न तु जीवमात्रम्, तेन तदोपेपि न दुष्यति । यथा सुवर्णखण्डस्यान्यमेलनेन दुष्ट- खेपि न सुवर्णस्य दुष्टत्वम् , तद्धिताहितं च करोति, लोके स्वदेहेपि नखनिकृतनकेशप्रसाधना- दिदर्शनात् । जीवपरमात्मनोमेंदस्तु विज्ञानानंदप्राधान्यभेदात् । आनंदस्याधिक्यं तु भूमविद्यायां तत्रैव ज्ञेयत्वस पर्यवसानात् । ततस्तृतीये यथा पार्थिवत्वाविशेषेपि हीरकपाषाणयोश्चंदननिंब- योश्च स्खमावभेदः, तथा जीवानामपि । तथा च ब्रह्मवादे लोकन्यायेन प्रत्यवस्थानं नोचित- मिति साधितम् ॥ १०॥ तत एकादशे पट्सूत्रे उपसंहारदर्शनाधिकरणे तत्रैकस्यैव ब्रह्मणः सर्वविधकारणत्वे दोषाम्छे परिहियवे । बत्र प्रथमसूत्रे के मुकुलालचकचीवरादीनामुपादानकर्तृनिमितांव- , , -- ·" श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। २१ राणां परस्परमिन्नानां दर्शनादेकस्यैव सर्वविधकारणत्वमसंगतमिति सूत्रांशेनाशंक्य, क्षीरं यथा यदा दध्याकारेण परिणमति, तदा नान्यत्किञ्चिदपेक्षते, तथा ब्रह्मापीत्वंशांतरेण समाहितम् । ततो द्वितीयसूत्रे यंथा देवर्षिपितर इतरनिरपेक्षा योगबलेन सर्व कुवैति, तथा ब्रह्मापीच्छयेति समा- धानांतरमुक्तम् । ततस्तृतीये ब्रह्मण उपादानवे कृत्स्नप्रसत्यादिदोष आशंकितः । ततश्चतुर्थे ब्रह्मणः स्वरूप कारणत्वं च न लोकगम्यं येनैवमाशंक्येत, किंतु श्रुसेकसमधिगम्यम् । सा च स्वत एव प्रमाणम् । सा च यथा वदति, तथैवांगीकार्यमित्येवं समाहितम् । ततः पञ्चमे ब्रह्मणः सर्व विधकारणलेपि देशकालाधिकरणापेक्षा त्वावश्यकीयाशंक्य, 'परास्य शक्ति'रिति श्रुतेर्ब्रह्मणो विचि. प्रशक्तिवाद्देशकालायनपेक्षा युक्ता । 'आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजेहमनुपालय' इत्यात्मन्यपि सृष्टि- युक्तेत्युक्तम् । ततः पष्ठे प्रधानकारणवादेपि ते दोपास्तुल्या ये ब्रह्मकारणवादे दीयते । तस्मात्पर्य- नुयोगो न युक्त इत्युक्तम् ॥११॥ ततो द्वादशेष्टसूत्रे सोपेता इत्यधिकरणे भगवतः कर्तृत्वे दोषान् परिहरति । तत्र 'स विश्वकृ'दिति श्रुतौ कर्तृत्वं बोध्यते, निर्वाहकाभावे तत्कथं संगच्छत इत्याकांक्षायां प्रथमसूत्रे सर्वशक्तियुक्तत्वं साधितम् । ततो द्वितीये सूत्रे ब्रह्मणो निरिंद्रियकत्वात्कथं कर्तृत्वम् । ततस्त- तीयसूत्रे ब्रह्मणः प्रयोजनामावास्किमर्थं कर्तृत्वमित्येवमाशंकितम् । ततश्चतुर्थे लोकवलीलया समा- हितम् । ततः पञ्चमे ब्रह्मणः सृष्टिकरणे जीवानां सुखदुःखसंभवात् वैपम्यनघण्ये स्यातामित्याशंक्य, जीवकर्मसापेक्षत्वान ब्रह्मणि दोष इत्युक्तम् । कर्मसापेक्षवेपि नेश्वरत्वहानिरिति चोक्तम् । ततः पाठे जीवानां अपञ्चप्रलयदशायां ब्रह्माविभागात्कथं कर्मसत्तेति सूत्रांशेनाशक्य, बीजाकुरवत्प्रवाहानादि- त्वादिति सूत्रांशेन समाहितम् । ततः सप्तमे उपपत्त्या श्रुतिस्मृत्योस्तदुपलम्माच जीवस्यानादित्वं समर्थितम् । ततोष्टमे ब्रह्मणः सर्वसमर्थत्वात्सर्वं संगच्छत इत्युक्तम् । एवं चास्मिन्पादे पूर्वा- ध्यायचतुर्थपादस्थितं हृदिकृत्य सर्व चिंतितम् । तेन • थुद्धिस्थानात्मकोपोद्घातात्तद्गर्भः प्रसंगः संगतिरिति ॥ १२॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः।। . अथ द्वितीयपादे वेदविरुद्धा बाह्या अवाह्याश्च स्मृतयो दुष्यंते, तासां न परमफलसाध- कत्वमिति ज्ञापनार्थम् । तत्र प्रथमे पसूत्रे रचनानुपपत्तेरित्यधिकरणे प्रधानस्य कर्तृत्वं दूष्यते । तत्र प्रथ: मसूत्रे अचेतनस्य प्रधानस्य बुद्धिपूर्वकक्रियारूपा या रचना सा नोपपद्यते, प्रधानस्याचेतनत्वेन क्रियाकारणभूताया युद्धस्तत्र वक्तुमशक्यत्वादित्युक्तम् । ततो द्वितीये सूने लोकरचना यथा केवलादचेतनानोपपद्यते, तथा शुक्रशोणितजन्या शरीररचनापि । तत्र मातापित्रोरुमयोश्चेतनयोः प्रवृतिदर्शनात् , अचेतने केवले तादृशप्रवृत्त्यदर्शनादित्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु केवलाचेतनेपि दुग्धे फेनरचनादयो विचित्रा दृश्यते, ताशे नदीजले च स्पंदनादयः । तदृष्टांतेनाचेतनस केव- उप प्रधानस्यापि रचनाकर्तृत्वं प्रवृत्तिश्चास्त्विति सूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण समाधत्ते । तत्रापि दोड 1. बर्मसतेति मूले पाठः।

·. , वेदान्ताधिकरणमाला। नाधिश्रवणयोश्चेतनकर्तृकयोनिमित्तत्वेन दर्शनात् । नदीजले च मेघानां चेतनानां निमित्तत्वेन दर्श- नादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे एवं त्रिभिः सूत्रैः केवलप्रधानस्य कर्तृत्वं दूषयित्वा केवलस्य तस्य परिणाम दूषयति । केवलं प्रधानं चेत् खतः परिणमेत् , सर्वदैव परिणमेत् , तथा सति प्रलंयो न स्यात् । गुणाश्च साम्यावस्थयावस्थिताः स्वत एव संक्षुभ्येरन् , तदा सृष्टिस्थितिप्रलया युगपदेव स्युः, कार्य च सात्त्विकादिभेदेन न विभज्यतेत्युक्तम् । ततः पञ्चमे ननु तृणपल्लवादयः पशुमक्षिताः स्वभावा- देव क्षीरभावेन परिणमंते इत्याशंकायां समाधीयते । यदि तृणादिकं स्वभावत एव क्षीरभावेन परि- णमेत, तदा शृङ्गेपि क्षीरं लम्येत, तत्तु न लभ्यते, धेन्वादिकृता भक्षणक्रिया च तत्र सहकरोतीति न केवलस्य प्रधानस्य परिणामः शक्यवचन इत्युक्तम् । ततः पष्ठे 'तुष्यतु दुर्जन' इति न्यायेन केव- लस्य प्रधानस्य परिणाममभ्युपगम्य पुनर्दूषयति । यदि केवलस्य प्रधानस्य परिणामोऽभ्युपगम्यते, तदापि स किमर्थः । न च पुरुषार्थ इति वक्तव्यम् । प्रयोजनप्रेक्षापूर्वकप्रवृत्तेश्चेतनधर्मत्वेन केवले प्रधाने सा न वक्तुं शक्यते । तस्माद् दूपणतादवस्थ्यम् । एवमनेनाधिकरणेन केवलप्रधानकारण- वादो निराकृतः ॥१॥ ततो द्वितीये चतु:सूत्रे पुरुषाश्मवदित्यधिकरणे पुरुषप्रेरितप्रधानकारणवादो निरा: क्रियते । पंग्वारूढोन्धो यथा गच्छति, तथा पुरुषाश्लिष्टं तत्प्रेरितं प्रधानं महदादिसृष्टिं करोतीत्येक मतम् । अन्यच, यथा अयःकान्तसन्निधौ लोहस्य क्रिया, तथा पुरुषसन्निधानमात्रेण प्रधानस्य मह- दादिकर्तृत्वमिति द्वितीयम् । तत्पुनः सूत्रांशनाशंक्य, अंशांतरेण दूषयति । प्रधानपुरुपयोापक- त्वेन संसर्गस्य सन्निधेश्च सार्वदिकत्वात्पूर्वोक्तदोपस्तदवस्थः । अनिर्मोक्षश्वाधिकः । तस्मान्मतद्वय- मप्यसंगतमिति पूर्वसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे प्रधानपुरुषयोमध्ये किं पुरुषस्यांगित्वं प्रधानस्य वा । तत्र नाद्यः, सर्वेषां पुरुषाणां समत्वेनैकस्य नियामकत्वम्, नान्येपामिति विभागो न स्यात् । न द्वितीयः, स्वतत्रेण प्रधानेन पुरुपाय म्वदोपा न प्रदर्शनीयाः । तथा सति दुःखाभावेन वैराग्या- भावात् मोक्षार्थ प्रयत्न उच्छियेत । तस्मादंगित्वमनुपपन्नमित्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु गुणा एवं विभागशः प्रवृत्तिमंतः, चलस्वभावत्वात् , चलदलदलवदित्येवमनुमाने पूर्वोक्ताः सर्वे दोपाः निरा- कृताः स्युरित्याशक्य, तत्र दूषणमाह । एवं प्रकारांतरेणानुमितावपि न दोषपरिहारः, कार्यक्रमानु- पपत्यादिपणग्रासात् । नहि गुणैः कालो ज्ञायते, येन प्रथमं रजः क्षुभ्यति, ततः सत्त्वम् , ततस्तम इति । अतो गुणेषु ज्ञानशक्तिवियोगात् सर्वमसमक्षसमित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे सांख्यमतवर्तिनां नाना- विधानि मतानि लोके दृश्यते । एकादशस्कंधे उद्धवप्रश्ने भगवता चानूदितानि । अतः परस्परविरोधादपि तन्मतमसंगतमित्युक्तम् । एवं दशभिः सूत्रैरधिकरणद्वयेन प्रधानकारणवादो निराकृतः ॥२॥ ततस्तृतीये सप्तसूत्रे महद्दीर्घद्वेत्यधिकरणे न्यायवैशेषिकादिमतमयसरसंगत्या दृप्यते । ते हि परमाणूनां समवायित्वमंगीकृत्य, ईश्वरकृताचसंयोगाद्रतादिष्टिमंगीकुर्वति । तत्र संयोगप्रकारो दृप्यते । परमाणूनां स्वरूप हवं परिमण्डलं च । तयोर्यर्युपर्युपरि संयोगः, तदा कार्य यष्टिवन्महत्यात् । यदि तिर्यक्, तदा नौकादिवदीर्घ सात् । पुनसंयोगस्तु तैर्नेष्यते । अतस्तन्म- तमसंगतमिति प्रथमसूघेणोक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे परमाणुद्वयसंयोगः सार्वदेशिको वैकदैशिको यो । नात्यः । प्रदेशांगीकारे प्रदेशवत्त्वस्य सावयवत्वव्याप्यत्वात्परमाणोः सावयवत्वमनित्यत्वं' पापपेत । नायः । संयोगसाच्याप्यवृचित्वनियमात् । किंच, कर्मजोऽवयवजय संयोगो..द्विविधः । , ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिता । २३ तंत्र निरवयवत्वान्नावयवज इत्युक्तम् । अथ कर्मजः। तत्र किं खभावादुत्पद्यते, ईश्वरसिसक्षया वा । तयोरुभयोरपि नित्यत्वात्सर्वदा सृष्टिप्रसंगः । तस्मान्न स वक्तुं शक्यते इत्युक्तम् । ततस्तृतीये समवायो दूष्यते । स हि संबंधः, संबंधिद्वयनिरूप्यः । तथा सति व्यणुकस पूर्वमभावेन स कयं वक्तुं शक्यत इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे, किंच, परमाणोः समवायिन ईश्वरेच्छाजीवादृष्टयोनिमित्तयोश्च सृष्टिप्राक्काले सत्त्वात् सामग्रीसमवधानजन्यस्य परमाणुकर्मणस्तजन्यस्य संयोगस च सर्वदा आपत्त्या तयोरपि नित्यत्वापत्तिरित्युक्तम् । ततः पञ्चमे परमाणुनित्यत्वं दूप्यते । परमाणुषु ते रूपाचंगीक्रि- यते । यच्च रूपादिमत् , तदनियं लोके दृष्टम् । अतः परमाणुरनित्य इत्युक्तम् । ततः पठे यदि परमाणुषु रूपादिकं नांगीक्रियते, तदा ध्यणुकादिषु रूपाद्यमावापत्तिः । कारणगुणाः कार्यगुणारं- भका इति तन्नियमात् । अतो रूपाचंगीकारे तदनंगीकारे च दोपादसंगतः परमाणुकारणवाद इत्यु- क्तम् । ततः सप्तमे सर्ववैदिकानास्तत्वादप्यसंगतः परमाणुकारणवाद इत्युक्तम् ॥ ३॥ ततश्चतुर्थे दशसूत्रे समुदाय उभयहेतुकेपीत्यधिकरणे । एकोनविंशतिसूत्रैर्वाह्य- मतान्यवसरसंगत्या निराक्रियते । तत्र सौगताश्चतुर्विधाः वैभाषिकसौत्रांतिकविज्ञानवादिमाध्य- मिकभेदात् । तत्र पूर्व वैमापिकमतं निराक्रियते । तेषां मते समुदायद्वयं जीवभोगाथै संहन्यते । तत्र पृथिव्यादिपरमाणुसमुदाय एकः । रूपादिस्कंधसमुदायश्चापरः । रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कार- नामकाः पञ्जस्कंधाः । तदुभयसंबंधे जीवस्य संसारः, तदपगमे मोक्ष इति तेषां मतं प्रथमसूत्रे दूपयति । जीवस्य क्षणिकत्वेन तदुभयसमुदायाप्राप्तिः, तेन तदुक्तः संसारप्रकारो मोक्षश्चासंगत इत्युक्तम् । ततो द्वितीये क्षणिकत्वदूषणपरिहारं सूत्रांशेनोद्भाव्य, अंशांतरेण दूपयति.। तन्मते प्रत्ययः कारणसमुदायः। तत्र संस्कारः। सर्वक्षणिकत्वेपि मध्यपातिभ्योऽविद्यादिभ्यः स्कंधप्रत्य- येभ्यो जन्मादयः जन्मादिभ्यः प्रत्ययेभ्यश्चाविद्यादय इत्येवं चक्रवत्परिवृत्तावपि न कारणव्यक्ति प्रति कार्यव्यक्तः प्रत्ययता, किंतु पूर्वपूर्वप्रत्ययस्योत्तरोत्तरप्रत्ययं प्रति कारणत्वम् । उत्तरोत्तरक्षणिकविज्ञा- नसंततेरेव जीवत्लम् , ताशार्थ संततेरेव जडत्वम् । अतः क्षणिकविज्ञानसंतसात्मकस्स जीवस्य क्षणिका) संतत्यात्मकसविषयेन्द्रियशरीराख्यरूपस्कंधसंबंध इति संसारः । रागादिरूपसंस्कारस्कं- . धविरामादेव तदभावरूपो मोक्षः । अतो न काप्यनुपपत्तिरितिसूत्रांशेनाशक्य, अंशांतरेण तदूप- यति । ये हि प्रत्यया उक्तास्ते सदृशीं संततिमुत्पाय नश्यति । तथा सति विज्ञानसंततिरूपस जीवस्य पूर्वकालीनप्रियाप्रियसंस्पर्शाननुसंधानात् कथं वेदनादिस्कन्धात्मसंसारसिद्धिः, कथं च तद; भावसिद्धिः, स्थिरस्य कस्याप्यभावात् । तस्मादसंगतं तन्मतम् । ततस्तृतीये। किंच, तन्मते स्थितिक्षपास्याभावात्प्रथमक्षणे उत्पत्तिः, द्वितीयक्षणे नाश इति प्रत्ययत्वस्यैवासंभवः, संघातस्य चासं: भव इत्युक्तम् । एवं त्रिभिः सूत्रः पुञ्जस्य कारणता दूषिता । ततश्चतुर्थे । असत्ये हेतौ फलोत्पत्ति- रित्यांकस्मिकत्वपक्षं दूषयति । तेपां हि प्रतिज्ञाद्वयम् । एका तु सर्व क्षणिकमिति प्रतिज्ञा । द्वितीया तु आलंबनप्रत्ययसमनंतरप्रत्ययाधिपतिप्रत्ययसहकारिप्रत्ययाख्यांश्चतुर्विधान हेतून् ‘प्राप्य विज्ञानस्कं- धात्मकं चित्तं वेदनास्कंधात्मकाश्चैत्ता उत्पद्यत इति । तत्र. द्वितीयांगीकारे वस्तुनः क्षणांतर, संबंधात्प्रथमप्रतिज्ञा नश्यति । द्वितीया चेन्नांगीक्रियते, तदा प्रतिनियतहेत्वभावात्सर्वं सर्वतो युग-. पदेव सात् । तस्मात्तदसंगतमित्युक्तम् । ततः पञ्चमे एवं तदुक्तमुत्पत्तिप्रकारं दूपयित्वा नाशप्रकार दूषयति च । तत्र तेषां मते पञ्चपदार्थाः । एनं नाशयामीति बुद्धिपूर्वको विनाशः प्रतिसंख्यानिरोधः। तां विना यो नाशः स अप्रतिसंख्यानिरोधः । आकाशश्च । एतत्रयं निरूपाख्यम् । अवस्त्विति

·२४
वेदान्ताधिकरणमाला।
यावत् । तत्राकाशखरूपं तदूषणसूत्रे वाच्यम् । क्षणिक संस्कृतं चेति पञ्च । तत्र क्षणिकं संस्कृत
चेति द्वयं पूर्वसूत्रेषु दूषितम् । अधुना निरोधद्वयं दूष्यते । तन्मते पदार्थाः सर्वे क्षणिकाः सदृशसं-
तानजननवभावाः । क्षणिकानां च नाशकसंबंधो न पूर्वदृष्ट इत्यन्यानामपि पदार्थानां नाशक-
संयन्धाभावात्पूर्ववदेव संततिप्रतिबंधाभाव इत्यविच्छेदादित्युक्तम् । एवमत्र कार्यविचारेण निरोधद्वयं
दूषितम् । ततः पठे तवयस्वरूपविचारेण तद्रूपयति । तत्र वैभापिकाः सौत्रांतिकाः योगाचाराश्च
उक्तनिरोधैकदेशभूतेऽविद्याविनाशे मोक्षस्तद्दर्शनोक्तरीतिको भवतीति मन्यते । तदसंगतम् । अविद्या-
(या)निर्हेतुके नाशेंगीक्रियमाणे तन्मतीयसाधनविधायकशास्त्रवैफल्यम् । सहेतुकनाशांगीकारे निहें-
तुकत्वप्रतिज्ञाहानिरित्युभयथापि दोष इत्युक्तम् । एवं सूत्रद्वयेन तदुक्तनाशप्रकारो दूपितः । ततः
सप्तमे आकाशं दूपयति । तेषां मते आवरणाभाव एवाकाशः। सोपि निरूपाख्यः । तादृशेपि भूतांतर-
वद्वस्तुत्वव्यवहारस्पाविशिष्टत्वात् । अत्र गृधः, अत्र श्येन इत्यादिव्यवहारस तत्रापि दर्शनात् ।
अवकाशरूपेण प्रत्यक्षत्वाचावस्तुत्वमसंगतमित्युक्तम् । ततोऽष्टमे पुनः संक्षेपेण क्षणिकवादं निरा-
करोति । सर्वत्र स एवायमिति प्रत्यभिज्ञा दृश्यते । क्षणिकत्वे तु तस्य नष्टत्वाकालान्तरे प्रत्यभिज्ञा
याध्येत । तस्मादसंगतः क्षणिकवाद इत्युक्तम् । ततो नवमे तदमिमतामभावाद्भावोत्पत्ति निराक-
रोति । ते हि चीजोपमद विनांकुरोत्पत्ति, दुग्धोपमर्दै विना दध्युत्पत्तिमपश्यतो नष्टेम्य एव वीजा-
दिभ्यस्तत्तदुत्पत्तिं पश्यतः केवलादभावादेव भावोत्पत्तिं मन्यते । तथाचालीकादेवोत्पत्तिरिति
सिध्यति । तदसंगतम् । दृष्टविरोधात् । यदि छलीकादभावादेव केवलात्कार्य स्वात्तदा चीजाधि
स्यात् , दुग्धादंकुरं च । तत्तु न दृश्यते । तस्मान्नाभावादावोत्पत्तिरित्युक्तम् । ततो दशमे यद्यमा-
वादेव सर्व स्यात् , तदा तस्य सर्वत्र सुलभत्वात् कृषिहलादिसाधनरहितानामपि धान्यादिः सिध्येत् ।
तत्तु न दृश्यते । अतोपि नाभावाद् भावोत्पत्तिरित्युक्तम् । एवं दशभिः सूत्रः वैभापिकसौत्रांतिकयो-
मतं निराकृतम् ॥ ४॥
ततः पञ्चमे पञ्चसूत्रे नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणे कारणांशे पूर्व निराकृतोपि
विज्ञानवादी कार्योशे निराक्रियते । विज्ञानवाद्येव योगाचारः । स हि बाह्यं प्रपञ्चं नीलं पीतं घट
इत्येतत्सर्वं विज्ञानाकारं मन्यते, न तु बाह्यार्थोस्तीति । अनादिवासनयैव च भासत इति तन्मतम् ।
एवं यस्तेन वाधार्याभाव उक्तः, स न युक्तः । यदि सबै ज्ञानाकारमेवानादिवासनया मासेत, तदा
वासनाया अन्तः विद्यमानत्वात् सर्वं सर्वदा सर्वत्र भासेत । तत्तु नास्ति । अतः कदाचित्कचिदुपलं-
मात् पाह्यार्थीस्तीति मंतव्यमित्युक्तम् । ततो द्वितीये उपलब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं चेत्तदा स्वममा-
याघ्रमादिपु ये उपलब्धास्तेपि सत्याः स्युः । तस्मान्नोपलब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं वक्तुं शक्यमित्याशक्य
निराकरोति । घायः प्रपञ्चः स्वप्नादिविलक्षणः, बहुकालस्थायित्वात् । नहि तथा खप्तादिषु दृश्यते ।
तस्मात्तदृष्टान्तोप्यसङ्गत इत्युक्तम् । ततस्तृतीये यत्तैर्वाद्याथै विनैव वासनया ज्ञानवैचित्र्यमंगी-
क्रियते, तत्र याद्या विना वासनैवानुपपन्ना, याद्यार्थस्यैव वासनाजनकत्वात् । तस्य च तन्मते-
भावादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे वासनाया आधारमूतस्स, अहमित्याकारो रूपादिविपय इंद्रियादि-
बन्योयं क्षणिकविज्ञानसंतानः कर्ता भोक्तेत्यभिमानवान् आलयविज्ञानाख्यः, तस्य क्षणिकत्वाद्वास-
नायाः आधारोपि न वकुं शक्यः । तस्मादपि तन्मतमसङ्गतमित्युक्तम् । ततः पञ्चमे सर्वथानुपप-
अत्वादपि तन्मतमसंगतम् । तेन माध्यमिकोप्यसंवद्धभापित्वादुपेक्षित इत्यपि सूचितम् । एवं पञ्च-
दशमिः सांगता निराकृताः ॥५॥

·- श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। ततः पठे चतु:सूत्रे नैकस्मिन्नसंभवादित्यधिकरणे विवसनस्य स्याद्वादिनो निराक- रणम् । स हि स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति नास्ति, स्याद्वक्तव्यः, स्यादस्ति चावक्तव्यः, स्यान्नास्ति चावक्तन्यः, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्य इत्येवं सप्तभंगी मन्यते । सप्तभंगी नाम सप्तानां मंगानां समाहारः । सा च सार्वत्रिकी । तदिदं प्रत्यक्षविरुद्धम् । न ह्यस्तिनास्त्यादिभंग एककालं सर्वेषां दर्शनगोचरीभवतीति । तस्मादसंभवन्नसंगतः। किंचेयं सप्तभंगी सार्वत्रिकीति तदुक्तसाधनेषु तदु- पदेष्टषु तीर्थकरेषु तदुक्ते मोक्षरूपे फले चानुवर्तमाना सर्वेष्वेव तदुक्तेष्वनाखासं जनयतीत्यतोऽप्य- संगतस्तद्वाद इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे तदुक्तमात्मस्वरूपं दूष्यते । स हि आत्मानं कृत्रं मन्यते । सृष्टिं च परमाणुभ्योगीकरोति । मोक्षे च निरावरण आत्मा तिष्ठतीति । तदिदं दूष्यते । परमाणुभ्य एव सृष्टचंगीकारेणात्मनो वस्तुपरिच्छेदांगीकारादकास्यं सर्वत्वं न भवति । तथा च मोक्षदशायामवलोकाकाशवर्तित्वेन तत्कृतावरणसंभवान्निरावरणप्रतिज्ञाहानिः । किंच, सर्व- वस्तुण्यात्माभावादात्मनामस्तिकायत्वप्रतिज्ञाहानिधेसर्ग इत्युक्तम् । ततस्तृतीये तदभ्युपगतो देह- परिमाणात्मवादो दूप्यते । स हि देहपरिमाण आत्मेति मन्यते । सूक्ष्मदेहे सूक्ष्मः । स एव स्थूलदेहे स्थूल इति । एवं पर्यायेण तत्तत्परिमाणांगीकारे अवयवोपचयापचयाभ्यामात्मनोपि विकारापत्तिः । संकोचविकाशेपि विकारस दुःपरिहारत्वादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे तदुक्तमात्मपरिमाणमेव दूष्यते । स हि मोक्षावस्थावस्थितजीवस्य परिमाणं नित्यं वदति । तदने देहाभावात् । संसारावस्थायां त्वनि- त्यम् । तथा सति संसारावस्थायां चार्वाकवदात्मन अनित्यत्वापत्तिः। तथा सति मोक्षः कस्य स्यात् । अतः संसारावस्थायामपि तस्य नित्यं परिमाणमंगीकार्यम् । अणु वा महद्वा । तथा सति देहपरिमा- णात्मवादस्त्वसंगत इत्येवं दूषितमित्युक्तम् । एतेषु पदस्खप्यधिकरणेषु ब्रह्म जगदुपादानं न वेति संदेहः, तत्तन्मतविरोधः संदेहवीजम्, नेति पूर्वः पक्ष, सर्वसमयानामयुक्तत्वाद् ब्रह्मैवोपादानमिति सिद्धांतो ज्ञेयः । पष्ठे तु ब्रह्मैव विरुद्ध- धर्माधारम् , नेतरदिति नियमो युक्तो न वेति संदेहे, स्याद्वादिभिः सर्वत्र तथाभ्युपगमान्नेति पूर्व स्याद्वादस्यासंगतत्वाद्रौव तथेति नियमो युक्त एव, श्रुत्या भक्तप्रत्यक्षेण च प्रमितत्वादिति सिद्धांत इति प्रकारांतरमधिकं ज्ञेयम् ॥ ६ ॥ ततः सप्तमे पंचसूत्रे पत्युरसामंजस्यादित्यधिकरणे नैयायिकवैशेषिकहरण्यगर्भपा- तंजलकापालिककालामुखपाशुपतैशवा ईश्वरस्य निमित्तमात्रत्वं मन्यते, न तूपादानत्वम् , तद्रूपयति । यदीश्वरः निमित्तमात्रं स्यात्तदा केयांचित्सुखं केपांचिद्दुःखं ददद्विषमो निघृणश्च स्यात् । अतो साम- जस्थात्तन्मतमसंगतम् । ततो द्वितीये तन्मते जीवनह्मणोर्विभुत्वादजसंयोगस्य वक्तुमयुक्तत्वेन पति- त्वानुपपत्तिः । यजि च संबंधोंगीक्रियेत, तदापि विभुत्वनित्यत्वाभ्यां तुल्यत्वापत्त्या नियम्यनिया- मकमावानुपपत्तेः संबंधानुपपत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीये ईश्वरः शरीरं किंचिदाघार चाधिष्ठाय करोति, तद्विना वा । आये तन्नित्यमनित्यं वा । आये परमाणुपुंजरूपस्य तस्य कार्यानिर्वाहकत्वम्, अवयवित्वाभावात् । द्वितीये तु जन्यत्वम् । तथा सति तत्कर्तुर्निवक्तुमशक्यत्वादनवस्थापतिः। अथाशरीर एव करोतीति मतम् , तदा तु मुक्तानामिव तस्यापि कर्तृत्वानुपपतिः । अतोधिष्ठानानुप- पत्त्या तन्मतमसंगतम् । ततश्चतुर्थे यथा जीवोऽशरीर एवेंद्रियादीनि करणान्यधितिष्ठति, निय- भयति, तथेश्वरोप्यशरीर एव जीवान् नियमयिष्यतीति सूत्रांशनाशंक्य, सूत्रांशेन समाहितम् । यदि जीवदृष्टांतेन तथांगीक्रियते, तदा तद्दष्टांतेनैव तस सुखदुःखभोगाद्यापत्तिः । (ततः पंचमे तैड- ·वेदान्ताधिकरणमाला। जीवनियमनाथ हीचरोभ्युपगम्यते । नियमनं चेयत्तायां संभवति । ततश्च तेपामियत्तापत्तिः । तथा सति तेषामंतवत्त्वम् । इयचापरिच्छिन्नेषु घटादिष्वंतवत्त्वस्य दृष्टत्वात् । एतद्दोपपरिहाराय जीवानां व्यापकत्वमसंख्येयत्वं चांगीक्रियते, तदा असंख्येयत्वस्य सर्वाज्ञेयत्वनियमात् सर्वतद्विपयकज्ञानस्से- श्वरेऽभावेनासर्वज्ञता स्यात् । ) तदनापत्तौ नियामकाभावादित्युक्तम् । तेनेश्वरविषयेपि तन्मतमसंगत- मित्युक्तं भवति ॥७॥ ततोष्टमे चतुःसूत्रे उत्पत्यसंभवादित्यधिकरणे पाञ्चरात्रमते योशो हि श्रुतिविरुद्धः सोशो दूष्यते । पंचरात्रस्य भगवत्प्रणीतत्वेपि तावतोंशस्य बुद्धिपूर्वकमेव गौतमशप्तानामृषीणाम स्थापनात् । सशस्त्वयम् । ते हि परब्रह्मणो वासुदेवात् संकर्षणस्य जीवस्य, तस्मात्प्रद्युम्नस्स मनसः, ततोऽनिरुद्धस्याहंकारस्योत्पत्तिं वदंति । तेषां चतुर्णा व्यूहतां च वदंति । तदेतच्छृतिविरुद्धम् । एव- मुत्पत्ती व्यूहत्वासंभवात् । व्यूहत्वे चैवमुत्पत्त्यसंभवात् । जीवोत्पत्ती मोक्षस्याप्यसंभवात् । तस्मा- दयमंशो विरुद्ध इति पूर्वसूत्रे दूपितः । ततो द्वितीये संकर्षणात्प्रद्युम्नोत्पत्तिर्दूष्यते । कर्तुर्जीवात् करणस्य उत्पत्तिर्लोकविरुद्धा; मनसः करणादहंकारोत्पत्तिरपि तथा । अतः . प्रद्युम्नादनिरुद्धोत्पतिरप्य- संगता । ततस्तृतीये तेषां सर्वेषां परमेश्वरत्वं चेदंगीक्रियते, तदा अनेकेश्वरत्वापत्तिरित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे शांडिल्यश्चतुर्पु वेदेषु परं श्रेयः अलब्ध्वा इदं शास्त्रमधीतवान् । तथा तप्तचक्रादिधारणं च तत्र विहितम् । तदेतच्छ्रुतिविरुद्धम् । ततचक्रादिधारणस्य पुराणेषु शूद्रधर्मलेनोक्तत्वात् । वेदेषु परमश्रेयोलाभाभावकथनस्यापि तथात्वात् । तस्मादेतत्सूत्रचतुष्टयोक्तं दृष्यं यत् तद्वेदविरुद्धम् । एवं स्मृतिषु वेदविरुद्धांशदूषणेन सर्वाण्येव वेदविरुद्धानि शास्त्राण्युपलक्षणविधया दूपितानि ज्ञेयानि ॥८॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांवरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ अथ ततस्तृतीये पादे पूर्व क्रमसृष्टौ भूतोत्पत्तिप्रकारस्तत्स्वरूपं च विचार्यते । तत्र प्रथमे सप्तसूत्रे न वियदित्यधिकरणे आकाशोत्पत्तिर्विचारिता । तत्र छांदोग्य तेजआदिका सृष्टिः, तैत्तिरीयके आकाशादिका, तत्रासृजतेति पदाभावादाकाशस्योत्पत्तिः संदिग्धा । तत्र प्रथमसूत्रे आकाशस्योत्पत्तिः छांदोग्ये न श्रूयते । तस्मान्नोत्पत्तिरित्याशंकितम् । ततो द्वितीये तैत्ति- रीये द्वितीये सृष्टिप्रकरणे 'इदं सर्वमसूजते'ति श्रावणात् पूर्व 'चात्मन आकाशः संभूत' इति कथना- दस्त्युत्पत्तिरित्युक्तम् । तेन छांदोग्येपि तत्सृष्टिरनुमातव्येति सिध्यति । ततस्तृतीये आकाशस्य निर- वयवत्वेन व्यापकत्वेन चाकाशस्योत्पत्तिर्न संभवति । तस्मादाकाशोत्पत्तिौणीत्याशंकितम् । ततश्चतुर्थे 'वायुधांतरिक्षं चेति श्रुतावमृतत्वश्रवणादपि नोत्पत्तिः संभवतीत्युक्तम् । ततः पंचमे ननु तैत्तिरीये संमूत इतिपदस्य सर्वत्रानुवृत्तिदर्शनादेकत्र गौणी, अन्यत्र मुख्या, संभूतिपदस्य वृत्तिरिति न वक्तुं शक्यम् । युगपवृत्तिद्वयविरोधादित्याशक्य, यथा 'तपसा अझ विजिज्ञासख, तपो ब्रह्मेतिश्रुतौ एकस्सैव प्राशब्दसैका मुख्या, तपसि गौणी, तथात्रापि पदावृत्या विरोधाभावो भविष्यतीत्युक्तम् । एवं त्रिभिः सूत्रः पूर्वपक्षमुक्त्वा, पठे सप्तमे च समाधानमाह । तत्र स्यादेवं यदि छांदोग्योक्ता एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा न पाध्येत । तत्रैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्टांते कार्यकारण- भावेन तयुसादितम् । तदनंगीकारे तदाध्येव । तस्मादाकाशोत्पचिरंगीकार्यवेत्युक्तम् । ततः ·, श्रीपुरुपोत्तमविरचिता । २७ सप्तमे ननु निरवयवत्वादीनां वाधकानामुक्तत्वात्सा कथं संभवतीत्याशंकायाम् , आकाशो नोत्पद्यते, निरवयवत्वादित्येवं साधने, उत्पद्यते लौकिकव्यवहारविषयत्वादित्येवं साधने, उत्पद्यते, ठौकिक- व्यवहारविपयत्वादित्येवं सत्प्रतिपक्षत्वेन युक्तीनामप्रयोजकत्वमुक्तम् । तस्माच्छ्रुत्युक्ता आकाशोसत्ति- रंगीकार्येत्युक्तम् ॥१॥ ततो द्वितीये एकत्तूने एतेन मातरिश्वेत्यधिकरणे एवमेव वायूत्पत्तिरिति साधि- तम् ॥२॥ ततोनिमसूत्रे ब्रह्मणोप्युत्पत्तिरस्त्विति वितंडयाशंक्य, मूलभूतस्य सतः नित्यत्वव्यापकत्वयो- निरंकुशत्वादुत्पत्तिर्न संभवतीत्युक्तम् ॥ ३॥ ततश्चतुर्थे एकसूत्रे तेजोत इत्यधिकरणे वायुतस्तेजस उत्पत्तिः समर्थिता ॥ ४॥ ततः पंचमे एकसूत्रे आप इत्यधिकरणे तेजस अपामुत्पत्तिः समर्थिता ॥ ५ ॥ ततः पष्ठे एकसूने पृथिव्यधिकारेत्यधिकरणे छांदोग्ये अद्भ्यः सकाशादन्नोत्पत्ति- रुक्ता, तैत्तिरीये च पृथिव्युत्पत्तिरिति विरोधपरिहारार्थमन्नशब्देन पृथिव्येवोच्यते । छांदोग्ये भूता- धिकारात् 'यत्कृष्णं तदन्नस्से ति नीलरूपकथनातैतिरीये अङ्ग्यः पृथिवीति शब्दांतराचेत्युक्तम् ॥६॥ ततः सप्तमे एकसूत्रे तदभिध्यानादेवेत्यधिकरणे आकाशभावापन्नात्परमेश्वराद्वायोरु- सत्तिः, एवं वाय्वादिभावापन्नादनेपि तेजआदीनां ज्ञेया । सर्वकर्तृत्वस्य ब्रह्मलिंगत्वादियुक्तम् ।। ७॥ ततोष्टमे एकसूत्रे विपर्ययेणेत्यधिकरणे प्रसंगात्प्रलयप्रकारो विचारितः । क्रमसृष्टौ येन क्रमेणोत्पत्तिस्तद्विपरीतक्रमेण प्रलय इत्युक्तम् ॥ ८॥ ततो नवमे द्विसूत्रे अंतरा विज्ञानमनसीत्यधिकरणे विज्ञानशब्देन जीवः मनश्च एतयोरपि क्रमेण मध्ये उत्पत्तिरिति सूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण समाहितम् । विज्ञानमयो जीवात्मकः, मनोमयस्तु वेदात्मकस्तैत्तिरीये उक्तः । अतस्तयोरुत्पत्तिर्न वेदाभिप्रेता । नामरूपव्याकरणात्मिकायां सृष्टौ जीवस्स करणत्वेन वेदस्य च द्वारत्वेन तत्पूर्वभावितया सृष्टावुत्सत्यभावात् । यद्यपि न्यूनांश- पूरणाय प्राणेंद्रियमनसां क्वचिदुत्पत्तिर्वक्तव्येति चेत् ? पुराणानां श्रुत्युपवृंहणत्वात्तदनुसारेणाकाशात्पूर्व- मेव तत्कारणभावापन्नाद्ब्रह्मण एवेति जानीहि । ततो द्वितीये ननु विज्ञानमयस्य जीवस्थानुत्पत्तौं सर्वव्यवहारोच्छेदप्रसंग इलाशक्य, जीवस्यापि स्थावरजंगमशरीरे समागमरूपोत्पत्तिस्तु भवत्येव, न तु खरूपोसत्तिरूपा । अतो न व्यवहारोच्छेद इत्युक्तम् । तेन जीवोत्पत्तिभक्तेति सूचितम् ॥ ९ ॥ ततो दशमे एकसूत्रे नात्माऽश्रुतरित्यधिकरणे जीवस्य स्वरूपत उत्पत्तिनिवारिता । देवदत्तो जात इत्यादौ देहोत्पत्तेरेव श्रवणेन जीवोत्पत्यश्रवणात् । 'न जायते न मियते वा विपश्चि'- दित्यादिषु जन्ममरणाभावश्रावणेन नित्यत्वबोधनाचेति ॥ १०॥ तत एकादशे एकसूत्रे ज्ञोत एवेत्यधिकरणे जीवो ज्ञानखरूपो ज्ञानधर्मा च विज्ञान- मयः, 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' इत्यादिखरूपयोधकश्रुतिभ्यः । 'न पश्यो मृत्यु पश्यति', 'द्रष्टा श्रोता मंते'त्यादिज्ञानधर्मत्वबोधकथुतिम्यवेत्युक्तम् ॥ ११ ॥ ततो द्वादशे दशसूत्रे उत्क्रांतिगत्यागतीनामित्यधिकरणे तत्र जीवस्य नित्यत्वेन मध्यमपरिमाणस्य वक्तुमशक्यत्वात्सरमाणु वा परिमाणं महद्वा संभवति । तत्र किं युक्तमित्या.

·, वेदान्ताधिकरणमाला । २८ कांक्षायां परिमाणं विचारितम् । तत्र प्रथमसूत्रे स यदास्माच्छरीरादुत्कामती'ति, 'ये के चास्मालो- कात्प्रयांती'ति तस्मालोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण' इति श्रुतिषु उत्क्रांतिगत्यागतिश्रावणात् जीवोऽणुरित्युक्तम् । ततो द्वितीये 'ऊर्णनाभिर्यथा तंतून्सजते हरत्यपि, जाग्रत्स्वप्ने तथा जीवो गच्छत्यागच्छते पुनरिति श्रुताविंद्रियरहितस्य केवलस्यैव गसागतिश्रवणादपि तथेत्युक्तम् । तत- स्तृतीये जीवोऽणुर्भवितुं नाहति, ‘स वा एप महानज आत्मा योयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति विज्ञान- मयस्य जीवस्य महत्त्वश्रावणात् जीवो नाणुरिति सूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण समाहितम् । उक्त- श्रुतेब्रह्मप्रकरणपठितत्वान्न तया जीवमहत्त्वसिद्धिरित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे 'स्वयं विहृत्य स्वयं निर्मायेति स्वप्नविषयकश्रुतौ स्वशब्दः जीवस्याणुत्वं वोधयति । खप्ने शरीरमध्ये तावत्परिमाणस्य व्यापकस्य च विहारकर्तृत्वासंभवात् । 'वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य तु । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानंत्याय कल्पते' इतिश्रुतौ जीवमुपकृत्य तत्परिमाणवोधनाचाणुरित्युक्तम् । ततः पञ्चमे अणो- जीवस्य सर्वशरीरव्याप्तिः कथं संगच्छते इत्याशंकायां यथा स्वल्पश्चंदनखंडः महाकटाहे तप्ततैले निक्षिप्तस्तैलं शीतलं करोति, तथा जीवोपि सामर्थ्यात्करोतीति व्याप्तौ युक्तिरुक्ता । ततः पठे ननु चन्दनस्यावस्थानं प्रत्यक्षतो निश्चितम् , तेन तस्य तथात्वम् । जीवस्य स्थितिस्तु नैकत्र निश्चितेति स दृष्टांतो न वक्तुं शक्यते इति सूत्रांशेनाशंक्य, 'गुहां प्रविष्टा वितिश्रुत्या जीवस्य हृदि स्थितिः शास्त्रा- निश्चितेति न दृष्टांतवैपम्यमित्युक्तम् । ततः सप्तमे जीवस्य यो गुणश्चैतन्यं तेन जीवः सर्वशरीरं व्याप्नोति । यथा मणेः कांतिहुदेशव्यापिनी, तद्वदित्युक्तम् । ततोष्टमे चैतन्यगुणस्य खाश्रयाधि- कदेशवृत्तित्वं चंपकादिगंधवदवगंतव्यमित्युक्तम् । ततो नवमे चैतन्यगुणेन सर्वशरीरव्याप्तौ कौशीतकिब्राहाणे 'हिता नाम पुरुषस्य नाड्य' इत्यादिना तासां नाडीनामणुत्वं तासु. जीवस्य स्थिति चामिधाय, स एप इह प्रविष्टः 'आलोमभ्य आनखाग्रेभ्य' इत्यनेन व्याप्ति प्रदर्शयति । तस्मात्साम- येन गुणेन च व्याप्तिरुपपन्नेत्युक्तम् । ततो दशमे 'प्रज्ञया शरीरं समारुह्येति श्रुतौ प्रज्ञायाः फरणत्वनिर्देशात्स्वरूपचैतन्याद्भिन्नं गुणरूपं चैतन्यं निरूपितम् । अतो गुणेन व्याप्तिरुपपन्नेति साधितम् ॥ १२॥ ततस्त्रयोदशे चतुःसूत्रे तदुणसारत्वादित्यधिकरणे जीवे ब्रह्मत्वव्यपदेशो मुख्यो गौणो वेत्याशंकायाम् , सुषुप्तिसाक्षिणि प्राज्ञे यथा ब्रह्मत्वव्यपदेशो गौणस्तथा 'प्रज्ञानघनस्तत्त्वमसी'- सादावपि ब्रह्मगुणसारत्वाद्ब्रह्मत्वव्यपदेशो गौण इत्युक्तम् । ततो द्वितीये ननु नीचस्यात्युत्कृष्टत्व- व्यपदेशो न युक्तः । न च प्राज्ञवदिति वाच्यम् । तथा सति प्राज्ञवत्तत्तिरोहितं स्यात् । तथा सति किं व्यपदेशेनेत्याशंक्य, समाधानमाह । यावदात्मा वर्तते, तावत्सर्वोत्कृष्टत्वं तस्य स्फुरति । अर्था- दात्मा नित्य इति सर्वदेव स्फुरति । तस्मान्न दोष इत्युक्तम् । ततस्तृतीये (ननु) जीवे आनंदां- शामिव्यत्तया मझधर्माविर्भाव इत्युक्तम् । तन्न युक्तम् । आनंदांशस्य पूर्वमसत्वेन पश्चाजन्यत्वात्, जन्यत्वेन नश्वरत्वेन च व्याप्त्या तस्य नश्वरत्वप्रसंगादित्साशंक्य, यथा चालकस्य सदेव पुंस्त्वं यौव- नेऽभिव्यज्यते, तया पूर्व सूक्ष्मरूपेण वर्तमान एवानदो ब्रममावे सत्यमिव्यज्यते । अतो न तस्य नश्वरत्वमित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे नन्विदानी सचिदांशावेव प्रकटी, मोक्षे खानंदांशोपि प्रको भवती- सेवमवस्थामेदेन विमागे को हेतुरित्याशंक्य, तत्र हेतुमाह । यदीदानीमप्यानंदः प्रकटः स्यातदा सचिदंशवदिदानीमप्यानंद उपलम्येत, संसारश्च न स्यात् । यदि कदापि न स्यातदा मोक्षावस्था विरुध्येत । नित्यनिरतिशयसुखामिव्यक्तरेव मोक्षत्वात् । यदि जीवो निरानंद एव, मौवानंदमय- ·- , श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। २९ मिति नियमोंगीक्रियते, तदा 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीतिश्रुतिर्विरुध्येत । अतः प्रमाणाधविरोध एव- मंगीकारे हेतुरित्युक्तम् ॥ १३ ॥ ततश्चतुर्दशेऽष्टसूत्रे कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यधिकरणे जीवस्य कर्तृत्वं व्यवस्थापि- तम् । सांख्यः प्रकृतिगतमेव जीवे तत् प्रतीयत इत्यंगीक्रियते, तन्निवृत्त्यर्थम् । तत्र प्रथमसूत्रे शास्त्रार्थवत्त्वं हेतुरुक्तः । वेदादिषु जीवमेवाधिकृत्याभ्युदयनिःश्रेयसफलकानां यज्ञोपासनारूपाणां कर्मणां विज्ञानदर्शनादित्युक्तम् । ततो द्वितीये जीवस्य खतः कर्तृत्वाभावेपि संसारदशायां प्रकृति- संसृष्टत्वेन विवेकाग्रहात्याकृतकर्तृत्वग्रहणेपि न शास्त्रानर्थक्यमित्याशंक्य, विहारोपदेशादिति हेतुरुक्तः। विहारः खेच्छाक्रीडात्मकभोगरूपो दहरविद्यायामुपदिश्यते, स च दहरविदः कर्तृलमाक्षिपतीति जीव एव कर्ता इत्युक्तम् । ततस्तृतीये तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाये'तिश्रुतौ विज्ञा- नादानकथनेन जीवस्य खातभ्ययोधनात्तस्यैव कर्तृत्वमित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे 'विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेपि चेतिश्रुतौ साक्षादेव कर्मकर्तृत्वव्यपदेशात् । तच्चेन्नांगीक्रियते, तदा श्रुतौ प्रथमा- निर्देशो विरुध्येत । प्रथमानिर्देशाद्विपरीतस्तृतीयाविमक्तिनिर्देशश्चापद्यतेत्युक्तम् । ततः पंचमे यदि जीवस्य कर्तृवं स्यात्तदा स्वतंत्रत्वात्स्वाहितं न कुर्यादित्याशंक्य, यथा चक्षुपेष्टमनिटं चोपलमते, तथैवेंद्रियैः कर्म कुर्वन्निष्टमनिष्टं चाप्नोति । तथा च सांख्यवत् केवलमोक्तृत्वांगीकारेप्ययं दोपस्तुल्य इति कर्तृले पर्यनुयोगो न कार्य इत्युक्तम् । ततः पष्ठे ननु खतंत्रश्चेदीश्वरवत् खार्थमन्यथा न कुर्या- दियाशंक्य, अस्स शक्तिस्तिरोहितेति तथा करोति । तावता न कर्तृत्वहानिरित्युक्तम् । ततः सप्तमे जीवस्य शक्तितिरोभाव एव कुत इत्याशंक्य, जीवस्य क्रियाज्ञानशक्तियोगेन घृतद्रवत्ववत् सिध्यति । अतस्तदभावाच्छक्तितिरोभाव इत्युक्तम् । ततोष्टमे ननु कर्तृत्वभोक्तृत्वयोन्निधर्मत्वं दृष्टम् , यथैको गृहं निर्मिमीते, अन्यस्तु तदुक्ते, तस्मान्नेदं साधीय इत्याशंक्य, यथा तक्षा रथं पीठं वा निर्माय तवारूढो विहरति, तथा तयोरैकाधिकरण्यस्यापि दर्शनान्न दोष इत्युक्तम् । एवमनेनाधिकरणेन जीवस्य कर्तृलं साधितम् ॥ १४ ॥ ततः पंचदशे द्विसूत्रे परात्तु तच्छुतेरित्यधिकरणे जीवस्य कर्तृवं खतो वा भगवतो घेत्याशंकायां भगवगतमेव कर्तृत्वं भगवदंशवाजीव भासते । 'एए एव साधु कर्म कारयती'तिश्रुतेः। ब्रह्मणः सर्वरुपलान्न वैपम्यनैपुण्यादिदोप इति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे क्रीडा यो भगवता उद्यमः कृतो वर्तते, तदपेक्ष एव भगवान् खांश जीवं तत्र तत्र तथा प्रवर्तयतीत्युक्तम् । दोपपरिहारस्तु सर्वरूपत्वादेव कृतः ॥ १५ ॥ ततः पोडशे एकादशसूत्रे अंशो नानाव्यपदेशादित्यधिकरणे जीवस्य ब्रह्मसंघ- धिरूपमुच्यते तत्र प्रथमसूत्रे जीवो अक्षणोंश एव । 'सर्व एवात्मानो न्युचरंति, कपूयचरणा रम- णीयचरणा' इतिश्रुतौ बहुत्वेन व्यपदेशाद् 'ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्मेमे कितवा उते'तिश्रुती ब्रह्मत्वेन च व्यपदेशाच । नटेकस्य जीवस्य यहुत्वं ब्रह्मरूपत्वं चेत्युभयमंशत्वं विना संगच्छते । तस्मादंश इत्युक्तम् । ततो द्वितीये 'पादोऽस्य विश्वा मूतानी'तिमंत्रवर्णे जीवस्य पादत्वादप्यंशत्वमित्युक्तम् । ततस्तृतीये 'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन' इति स्मृतौ कंठत एवांशत्वमुक्तम् । एवं त्रिमिः सूत्रैर्जीवस्य ब्रह्मसंबंधिरूपमुक्तम् । ततश्चतुर्थे जीवस्य ब्रह्मांशत्वे तद्वारा ब्रह्मण्यपि या दोपसंबंध शंका सा द्वाभ्यां परिहृता इति न वक्तुं शक्यम् । जीवस दुःखित्वेन तदंशिमूते ब्रह्मण्यपि दुःखिला- दिप्रसंगात् । पाददुःखे पुरुषदुःखवदित्याशंक्य, तस्य परिहार उक्तः । तथाहि प्रकाशादीनां दुष्ट- ·. वेदान्ताधिकरणमाला प्रकाश्यसंसर्गेपि न सूर्यादेर्दुष्टत्वम् , तथा ब्रह्मणोपि । वस्तुतस्तु दुष्टप्रकाश्यसंसर्गेपि प्रकाशस्यापि न दुष्टत्वम् । कुतः सूर्यादेः, तथा जीवस्य ब्रह्मणश्चेत्यदोष इति । ततः पंचमे स्मृत्यादिदोपपरिहार उक्तः 'तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः। न लिप्यते फलश्चापि पद्मपत्रमिवांमसेति । 'कर्मात्माप्यपरो योसौ मोक्षधैः स युज्यते' इति जीवस्य दोपसंसगों, न ब्रह्मण इति । ततः पठे ननु जीवस्य यदि ब्रह्मांशत्वम् , तदा विधिविषयत्वाभावात्कर्मसंबंधाभावः फलासंबंधश्चेत्याशंक्य, जीवस्यापि न स्वतो विध्यादिविषयत्वम् , किंतु देहयोगादेव विधिनिषेधाधीनत्वमपि । तत एव यथा शवाग्निचंडालोदकं तद्घटादिश्च परिहियते, शिष्टसंबंधिनस्ते गृह्यते, एवं जीवस्य देहसंबंधकृतौ गुणदोषी न खत इत्युक्तम् । तेनैव फलसंबंधश्चेत्यपि साधितम् । ततः सप्तमे जीवस्य देहसंबंधाद्गु- पदोपसंसर्गकथनं न युक्तम् , कालिकनित्यप्रलयेन देहस्स प्रतिक्षणमन्यान्यत्वादाधानकाले ब्राह्मण्यस्य वक्तुमशक्यत्वेन कर्मानधिकारप्रसक्तेजींवैक्यमादायाधिकारसाधने तु देहांतरेपि तदापरित्याशंक्य, देहांतरे पूर्वदेहसंतत्यभावान्न पूर्वदहिककर्माद्यापत्तिः । एकस्मिन् देहे तु संततिसामान्यात्कर्माधि- कारः सुघटः । ततः सिद्धे देहसंतत्यैक्ये तद्वारा जीवस्य गुणदोपसंसर्गों न दुर्घटावित्युक्तम् । ततो- ऽष्टमे सचिदानंदस्य ब्रह्मणोंशोपि तादृश एव वक्तव्यः, तथासति कथं तस्य देहसंबंध इत्साशंक्य, जीवो ब्रह्माभास इत्युक्तम् । यथा अनाचारी ब्राह्मणो ब्राह्मणाभासः, अखिलब्राह्मणधर्माणामभावात् , एव- मानंदांशस्य तिरोधानेन ऐश्वर्यादीनां ब्रह्मधर्माणामभावात् तादृशाकारस्य चाभावात् जीवोपि ब्रह्मा- भासः । तथा चानंदांशाभावादेहसंबंध इत्युक्तम् । एवं त्रिभिः सूत्रीवस्य खतो निर्दुएत्वे देहसंबं- धादोपसंबंधो देहसंबंधहेतुश्च साधितः । ततोनिमेषु त्रिषु यन्नैयायिकादिभिर्भोगव्यवस्थया जीवनानात्वं व्यापकत्वं चांगीकृतं तप्यते । तत्र प्रथमे तेपामात्मनां व्यापकत्वेन सर्वमनइंद्रियदेहसंबंधायेनकेनचित्करणग्रामेण यत् कर्म क्रियते, तजन्यादृष्टस्य सर्वत्र तुल्यत्वाददृष्टनियमो न स्यात् । तस्मात्तदुक्तप्रकारेण जोवव्यापकत्वनानात्व- स्थापनमसंगतमित्यर्थः । ततो द्वितीये विलक्षणमनःसंयोगेन पूर्वोक्तं सर्व साधयंति । तद्देष्यते । तत्र दृष्टारष्टकारणकलापसामान्ये एकस्यैव वैलक्षण्यम् , नान्यस्सेत्सत्र हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति वोधि- तम् । ततस्तृतीये जीवस्य च्यापकत्वेपि प्रदेशमेदान्न दोप इति ते वदंति । तदृप्यते । यदि तथा- गीफियते, तदा यत्र कर्मकरणेन यस्मिन्प्रदेशेऽद्दष्टमुत्पन्नं, तस्य प्रदेशस्य देशांतरेऽभावात् तत्रोप- नानां वस्तूनां भोगो न स्यात् , अदृष्टस्याचंचलत्वात् । तस्मान्न तदुक्तरीत्या तन्मतसिद्धिरिति निमिः सूत्रैरुक्तम् । एवमेकादशभिः सूत्रीवस ब्रह्मसंबंधिरूपमुक्तम् ॥ १६ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांयरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृतौ वेदान्ता- धिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ पूर्वपादे जीवस्य स्थूलशरीरनिष्पादकानां भूतानां खरूपमुत्पत्त्यादिकं च विचारितम् । अस्मिन् पादे इंद्रियादीनां तदवसरसंगत्या विचार्यते । तत्र प्रथमे पंचसूत्रे तथा प्राणा इत्यधिकरणे इंद्रियाणां भूतवत् कार्यलं वा, जीव- पदंशत्वं वेति संदेदे जीववदंशत्वमिति नितिम् । तत्र प्रथमसूत्रे पूर्वपादे निरूपितजीवस्य ये १. बालपाटा।

·, श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। चिदंशत्वातिरिक्ता धर्मा उत्कांत्यादयस्ते सर्वेतिदिश्यते । ततो द्वितीये ननु प्राणेषु नित्यत्वाश्रव- . पादुकांत्यादिश्रुतिौणी भविष्यतीत्याशंक्य, एकैव श्रुतिजीवे मुख्या, प्राणादौ गौणीति वक्तुं न शक्यत इत्युक्तम् । ततस्तृतीये सृष्टेः पूर्वमपि प्राणादीनां स्थितिः श्रूयते । 'असद्वा इदमम आसी- दित्यारभ्य; 'प्राणा वा ऋषय' इत्यतेन तन्निगमनात् । ततश्चतुर्थे मनःपूर्वो वागुत्तर' इतिश्रुतेर्म- नसो वाक्पूर्वरूपत्वात् । वाचश्च वेदरूपाया 'वाचा विरूपनित्ययेति श्रुत्या नित्यत्वश्रावणात्तत्पूर्व- रूपस्य मनसः कथमनित्यत्वं भवेत् । ततः पंचमे 'तमुत्क्रामंतं प्राणोऽनूत्कामती'तिश्रुतौ सप्तानां गतिमिर्जीवगतिर्विशेष्यते । अतो जीवसमानयोगक्षेमत्वात्तेपामपि जीवतुल्यत्वमित्युक्तम् ॥ १॥ ततो द्वितीये एकसूत्रे हस्तादय इत्यधिकरणे उत्क्रांतिश्रुतौ प्राणानां जीवेन सहो- क्रमणकथनात् तेषां नित्यत्वमंशत्वं चांगीकृतम् । अतःपरं ते कतीति विचार्यते. । श्रुतौ क्वचित् सप्तोक्ताः, कचिदष्टौ, क्वचिन्नव, कचिद्दश, कचिदेकादशेति नानापक्षाः श्रूयते । तद्विप्रतिषेधपरिहा- राथं विचारः । तत्र 'हस्तौ चादातव्यं चेति श्रुतौ हस्तोपस्थपायुपादानां सप्तभ्योधिकानां कथनात् चक्षुस्त्वग्वाणरसनश्रवणमनोवाचां सप्तानां पूर्व कथनाचैकादश, न तु सप्तैवेत्युक्तम् । तेषु पंच ज्ञाने- द्रियाणि, पंच कर्मेद्रियाणि, उभयनायकमंतःकरणं मन इत्येवं तेषां विभागो ज्ञेयः ॥२॥ . ततस्तृतीये एकसूत्रे अणवश्चेत्यधिकरणे तेपां जीववत् परमाणुपरिमाणं विचारितम् । ततश्चतुर्थे द्विसूत्रे श्रेष्ठश्चेत्यधिकरणे मुख्यप्राणस्याणुत्वं विचारितम् । 'आनीदवातं खधया तदेक'मितिश्रुत्या अननात्मकत्वेन सृष्टेः पूर्वं सत्ता च प्रदर्शिता । ततो द्वितीयसूत्रे वायुर्वा, इंद्रियक्रिया वा, मुख्यः प्राणोस्त्वित्याशंक्य, 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वैद्रियाणि च, खं वायु-. ज्योतिरापः पृथ्वी विश्वस्य धारिणी'तिश्रुतौ वायुमिन्नत्वेन पृथगुपदेशात् । वृत्तिवृत्तिमतोरभेदेन क्रियाया इंद्रियांतःपातित्वे सिद्धे, तेभ्योपि प्राणस्य पृथक्त्वात् भिन्न एवासन्य इति साधितम् ॥४॥ ततः पंचमे चतुःसूत्रे चक्षुरादिवत्त्वित्यधिकरणे प्राणः स्वतंत्रः, परतंत्रो वेति शंका- याम्, मुख्यः प्राणोपि आसन्यत्वाद्भगवदधीनः । व्यवहारे तु जीवाधीनः । श्वेताश्वतरे इंद्रियादिजय- वत् तजयस्वाप्यनुशासनादित्युक्तम् । ततो द्वितीये प्राणश्चेजीवाधीनः, तदा करणवत् किंचिद्व्यापार कुर्वन् जीवोपकरणरूपो भवेत् । तत्तु न करोतीति कथं तस्य जीवोपकरणत्वमित्याशंक्य, मुख्यप्राणस्य यः व्यापाराभावः सः करणत्वाभावात् । उपकरणत्वं तु देहस्थितिरूपकार्यस्य करणात् । अतो व्यापाराभावेपि तस्य जीवोपकरणत्वं न विरुद्धमित्युक्तम् । ततस्तृतीये ननु व्यापाराभावे तस्य जीवोपकारित्वमसमंजसमित्याशंक्य श्रुतौ 'अहमेवैतत् पंचधात्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमवष्टन्य विधा- रयामीति व्यपदिश्यते । अतो यथा मनसो द्वारभेदेन खरूपत एकादशवृत्तयंस्तथा प्राणेपि पंचवृ. त्तयो व्यपदेशप्रामाण्यादंगीक्रियते । ताभिरेव देहं स्थापयजीवस्योपकरणं संमवतीत्युक्तम् । तत- श्वतुर्थे तस्याप्यणुत्वं साधितम् ॥५॥ ततः पष्ठे एकसूत्रे ज्योतिरायधिष्ठानं त्वित्यधिकरणे वागादयः किं देवताधिष्ठानेन खखकार्ये प्रवर्तते, स्वत एवेसाशंक्य, आधिभौतिकाः आध्यात्मिकास्ते स्वखाधिदैविकाधीना इत्य- म्यादिस्वस्खदेवताधिष्ठानेनैव प्रवर्तते, न तु खत इति निर्णीतम् ॥६॥ ततः सप्तमे द्विसूत्रे प्राणवतेत्यधिकरणे अग्न्यादिदेवताः किं खत एव केवला वागा- दीनधितिष्ठति, मुख्यप्राणसहिता वेत्साशंक्य, मुख्यप्राणसहिता एवाधितिष्ठति । 'सोऽयमग्निः परेण . , ·वेदान्ताधिकरणमाला । मृत्युमतिक्रांतो दीप्यत' इतिश्रुतेरित्युक्तम् । ततो द्वितीये प्राणस्य तत्संबंधस्य च नित्यत्वमुक्तम् । तेन प्राणसहिता एव देवा वागादीनधितिष्ठति । तेनैव जीवस्य भोगसिद्धिः, तेपां जीवोपकारकत्वं च सिद्धमित्युक्तम् ॥७॥ ततोष्टमे त्रिसूत्रे इंद्रियाणि तद्यपदेशादित्यधिकरणे इंद्रियाणां प्राणाधीनसर्वव्या- पारत्वात् प्राणशब्दवाच्यत्वाच्च प्राणवृत्तिरूपाणींद्रियाणीत्याशंक्य, तत्त्वांतराणीति सिद्धांतितम् । 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेद्रियाणि चेति तत्त्वोत्पत्तियोधकश्रुतौ प्राणाद्भिन्नतयेंद्रियत्वेन व्यप- देशात् । नन्वेवं व्यपदेशमात्रेण भेदे सति प्राणापानादिव्यपदेशभेदादासन्योपि प्राणादिभ्यो भिन्नः स्यादिति नाशंकनीयम् । प्राणादिशब्दानां पाचकपाठकादिवदासन्ये यौगिकत्वान्न तद्भेदकत्वम् । इंद्रियशब्दस्य तु न यौगिकत्वम् । अतो नैतदृष्टान्तेनाशंकनीयमित्युक्तम् । ततोऽग्रिमसूत्रद्वये हेत्वंतरमित्युक्तम् । यत्रापि प्राणशब्दप्रयोगस्तत्रापि भेदेन श्रूयते । 'तमुत्क्रामतं प्राणोऽनूकामतीति, 'प्राणमुत्क्रामंतं सर्वे प्राणा अनूकामंती'ति । वैलक्षण्यं च, प्राणस्य चेंद्रियाणां च । 'सुप्तेषु वागादिषु प्राणो जागर्ति । स्वामिसेवकवचाने वैलक्षण्यम् ॥८॥ ततो नवमे एकसूत्रे संज्ञामूर्तिकृप्तिरित्यधिकरणे भूतभौतिकसृष्टिः परमेश्वरादेवेति निर्णाय, नामरूपव्याकरणमपि परमेश्वरादेवेति निर्णीयते । तत्र नामरूपव्याकरणं लोके जीवानामेव दृष्टमिति हिरण्यगर्भादेव तद्व्याकरणमित्याशंक्य, नामरूपव्याकर्ता परमेश्वर एव । छांदोग्ये 'हंता- हमिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी'तिश्रुतौ नामरूपव्याकर्तृत्वेन निवृत्कुर्वतः परमेश्वरस्यैवोक्तत्वात् । नामव्याकरणं हि वाक्साध्यम् । रूपव्याकरणं क्रियासाध्यम् । वाक्रिये च शरीरं विना जीवस्य न संभवतः । शरीरं नामरूपव्याकरणोत्तरं भावि । तस्मान्न जीव- स्तत्का, किंतु परमेश्वर एव तत्कर्तेत्युक्तम् ॥ ९॥ ततो दशमे द्विसूत्रे मांसादिभौममित्यधिकरणे 'एतस्मानायते प्राण' इतिश्रुतौ प्राणस्येंद्रियाणां च भगवतः सकाशात्सृष्टिरुक्ता । छांदोग्ये तु 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयत इतिश्रुतौ मनःप्राणयाचां मौतिकत्वं श्राव्यते । 'अन्नमयं हि सौम्य मनः, आपोमयः प्राणः, तेजोमयी वागि:- त्यनेन, 'एतस्मानायत' इतिश्रुत्युक्ताया उत्पत्तेः परम्परयाप्युपपद्यमानत्वात् । 'अन्नमय'मित्यादिश्रुते- स्तु मांसादिसाहचर्येण विशेपयोधकत्वात् । मनआदीनां भौतिकत्वमेवेति प्रथमसूत्रेणाशंक्य, द्वितीयसूत्रे तेषां तत्त्वांतरत्वमेवेति स्थापितम् । मनःप्रभृतीनामन्नमयत्वादिकं तु अन्नादिपोपित- खेनाप्युपपद्यते । 'पंचदशाहानि माशी' रित्यायुपपादकदर्शनात् । सर्ववाक्ये साक्षात्सृष्टेरुक्तत्वेन तत्र परंपरायाः प्रवेष्टुमशक्यत्वात् । तस्मात्तत्त्वरूपाणि तानि भगवत एवेति सिद्धांतितम् । एवमस्मि- अध्याये सर्वोपि विरोधः परिहतः ॥१०॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांचरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती चेदान्ताधिकरणमालायां द्वितीयाध्यापस्य चतुर्थः पादः । द्वितीयाध्यायः समाप्तः। तृतीयोध्यायः। तृतीयाध्यायसाधिकरणार्यसंग्रहः । ततस्तृतीयेऽध्याये जघन्यमध्यमाधिकारिणां साधनसंप- चायुपनिषदां विधाजनकता, अन्यथा तु सत्संप्रदायेपि परोक्षज्ञानजनकतैवेत्सतः प्रथमे पादेऽधि- ·श्रीपुरुपोचमविरचिता। कारिणो जन्मनिर्धारः क्रियते । तत्र पंचाग्निविद्यया निष्पन्नदेहः स्वरूपतोऽधिकारीति तदर्थं तद्वि- प्रास्थाः पंचाप्याहुतयो विचार्यते । तत्र ब्रह्मसंबंधिविचारविशेषरूपत्वाच्छानसंगतिः। साधनविचार- पत्वादध्यायसंगतिः । तत्राप्टावधिकरणानि । तत्र प्रथमेऽधिकरणे जीवेंद्रियाणां होमाभावेनाशुद्धिमाशंक्य, तेपामपि शुद्ध्यर्थं जीवस्येतो लोकांतरगमनावसरे संस्कृतभूतसूक्ष्मेंद्रियसाहित्य सप्तभिः सूत्रैः साध्यते । तत्र प्रथमसूत्रे संस्कृत- भूतसूक्ष्मः संपरिष्वक्त एव परलोकं गच्छतीत्युच्यते । ततो द्वितीये सूत्रे श्रुत्युक्तप्रश्ननिरूपणाभ्या- मद्भिः संपरिष्वक्त एव गच्छतीति ज्ञायते, नतु भूतांतरसंपरिष्वक्त इत्याशक्य, अपां भूतत्रयात्मकत्वं साध्यते । ततस्तृतीयसूत्रे, प्राणस्यापि गमनं वोध्यते । ततश्चतुर्थे प्राणगमनस्याम्यादिभावश्रुत्या याधमाशंक्य, तन्निवारणेन प्राणानां परलोकगतिः साध्यते । ततः पंचमे श्रुतौ श्रद्धापदानापां होम त्याशंक्य, श्रद्धापदेनाप एवोच्यते इति निर्धार्यते । ततः पष्टे सूत्रे, सर्वे जीवास्तथा गच्छंति, उत ज्ञानोपयोगिन एवेत्साशंक्य, ज्ञानोपयोगिनो यज्ञादिकृतो गच्छंतीति निर्णीयते । ततः सप्तमे तेषां होमेन सोमभावेऽनिष्टमाशंक्य, तन्निवार्यत इति । एवं प्रथमाहुतिः सफला विचारिता भवति ॥१॥ ततो द्वितीये चतुःसूत्रे कृतात्ययाधिकरणेऽवसरसंगत्या सोमभावोत्तरं वृष्टिभावं प्राप्नो- तीति द्वितीयाहुतिर्विचार्यते । तत्र प्रथमसूत्रे सानुशयो वृष्टिभावं प्राप्नोतीति बोधनार्थमनुशयो विचार्यते । अनुशयो द्विविधः। यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेपित'मिति श्रीभागवतवाक्याद्भोगसाधक- सामग्रीशेषरूपं यत् फलं तदात्मकः सुखलेशरूप एकः, कर्मशेषरूपो द्वितीय इति निर्णीतम् । ततो द्वितीयसूत्रे आचरणाततयोनिप्राप्तिमाशंक्य, चरणस पूर्वजन्मीनकर्मोपलक्षकत्वम् , नत्वग्रिम- जन्मनि समीचीनकरणाहेतुत्वम् । तस्मादग्रिमार्थ कर्मशेषरूपोऽनुशयोऽवश्यमपेक्षणीय इत्युच्यते । ततस्तृतीयसूत्रे चरणस्य पूर्वजन्मीनकर्मोपलक्षकत्वे प्रयोजनामावेन चरणथुतेरानर्थक्यप्राप्ती तस्सा जन्मविधायकत्वमंगीकर्तव्यम् । तथा सति कर्मशेपरूपानुशयवैयर्थ्यमित्याशंक्य, निष्कामसकामभेदेन द्विविधानां कर्मिणां मध्ये निष्कामस्य पूर्वोक्तफलशेपरूपोनुशयः। द्वितीयस तु सुकृतदुःकृतकर्मशेष- रूप इति तस्य दुःशरीरप्राप्तिः, 'सुखानन्तरं दुःख'मितिन्यायेनोपपद्यते, तन्निवारणार्थ चरणश्रुत्सा शरीरप्राप्तिरिति योध्यत इति दुःशरीरनिषेधार्थ सा धूममार्गमुपक्रम्योक्ता । अतो धूममार्गस्य तदपे- क्षत्वान्न सा कर्मशेषरूपानुशयप्रतिपेधिका । तस्मान्न सोमभावापन्नस्य वृष्टिभावयाधः, अन्यथा ताश- शरीरप्राप्तेराकस्मिकता स्यात् , अतोनुशय आवश्यक इति निर्णीयते । ततश्चतुर्थे द्विविधकर्मशेप- रूप एवानुशय इति थादरिमतम् । तेन मोक्षपर्यंतमनुशयानुवृत्तिरिति योध्यते । एवं द्वितीयाहुतिः सफला विचारिता ॥२॥ ततोऽनिष्टादिकारिणामिति पञ्चसूत्रे तृतीयाधिकरणे इष्टादिकारिव्यतिरिक्तानां पंचाहतिधूममार्गयोः संबंध इति प्रथमसूत्रे आशंक्यते । तेन सर्वेषां सोमभावप्राप्त्यनंतरं जन्मेत्याश- क्यते । ततो द्वितीयसूत्रे तन्निपिध्यते । यदि सर्वेषां स सात्तदा यमगतिश्रुतिविरुध्येत । तस्मान्न सर्वेषां सोगभावः । ततः सूत्रद्वयेन स्मृत्यापि यमगतिः स्थाप्यते । ततः पञ्चमे सूत्रे चित्रगुप्तादी- नामपि यमसेवकत्वं निर्णीयते । तेन यमगतेरपि सत्त्वान्न सर्वेषां सोमभावः, किंतु मार्गद्वयस्थानावे- त्युपोद्घातप्रसंगाम्यां निर्णीयते ॥३॥ ५ म.सू.र.प्र. 4 ·वेदान्ताधिकरणमाला। ततश्चतुर्थे चतुःसूत्रे विद्याकर्मणोरित्यधिकरणे । सर्वेषां चंद्रलोकप्राप्तिः श्रुता । पंचा- निविद्याप्रस्तावे यमगतिस्तु नोक्ता । अतो विद्यया कर्मणा सोममार्ग इति न यममार्ग इति आशंक्य, वेदांते गौणमुख्यफलभेदार्थ तत्कारणत्वेन विद्याकर्मणोरुक्तत्वान्न तृतीयमार्गवाधकत्वमिति प्रथम सूत्रे निीयते । ततो द्वितीये सूत्रे 'जायख प्रियखे'तिश्रुत्युक्तस्य तृतीयमार्गत्वमाशंक्य, तस्मि- न्मार्गे पुण्यपापभोगस्यातिखल्पत्वान्न तेन यममार्गवाध इत्युक्तम् । अयं च पंचाहुतिनियमो मर्यादा- मार्गे एव, न सर्वत्र चेति नितिम् । ततः सूत्रद्वये स्मृतिलौकिकदर्शनाभ्यां यममार्गसत्ता साधिता । तेन 'जायखेति मार्गो विवेचकसापेक्षत्वात् यममार्गे एवं प्रविशतीति साधितम् ॥४॥ ततः पञ्चमे त्रिसूत्रे तृतीयशब्दावरोध इत्यधिकरणे । वृष्टेरन्नभावस्तृतीयाहुतेः फलम् । तत्र वीजावापं विना केवलवृष्टेरन्नासंभवात्प्रत्यक्षविरोधमाशंक्य, तृतीयाहुती देवहोमात्कार- गभूतमेव जलं वर्षतीत्युच्यते । तस्माचान्नं श्रुतावेवोक्तम् । 'ता आप अन्नमसृजतेति । तस्मात्प्रत्य- क्षस लौकिकत्वात्तद्विरोधो न दोपायेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे, 'वायुर्भूत्वा धूमो भवती'तिश्रा- वणात्ते वाय्वादयो जन्या इति तदनंतरमाविनी वृष्टिरपि जन्या, अपामिवेति कारणभूतं जलं न वक्तुं शक्यत इत्याशंक्य, वाय्वाद्याकृतिमात्रेण स्वरूपान्यथाभावाभावाद्वायुभवनाद्युक्तिगौणी । अतस्तदनु- रोधेन वृष्टौ जन्या आपो वक्तुमशक्याः । तस्मात्कारणभूता एव ता आप इति निर्वाधमित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे, शीघ्रमेव वृष्टेः सकाशादन्नरूपो भवतीत्युक्तम् । तेन तृतीयाहुतिः सफला विचारिता ॥५॥ ततः पठे द्विसूत्रे, अन्याधिष्ठित इत्यधिकरणे, अन्नाद्रेतोभवनरूपा चतुर्थी आहुति- विचार्यते । तत्रान्नस्स कंडनपाकादौ क्रियमाणे जीवस्यापगमात्कथं जीवस्य रेतोभाव इत्याशंक्य, उप्ते यीजे पापिजीवांतराधिष्ठितेऽनरूपेण जायमाने पश्चादृष्टौ देवहुतौ जीवोऽन्ने प्रविश्यातिथिवन्निरमि- मानस्तत्र तिष्ठतीति न तस्य कंडनादिक्लेशः, किंतु पापिन एव सः। न च तस्यापगमः शंकनीयः । सिद्धान्नादेर्यहुकालपर्युपितत्वे कृमिभावदर्शनात् । एवं तस्यान्नस्य भक्षणेपि पापिन एवान्नभूतस्य जर- णादिक्लेशः, नास्य निरभिमानस्येति तस्य रेतोभावो युक्त इत्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे तस्मिन्नन्ने पापिजीवसहभावादन्नस्साशुद्धौ कथं तेन योग्यदेहसंपत्तिरित्याशंक्य, यथा वैदिकेन प्रोक्षणादिसंस्का- रेण लौकिकत्रीहीणां शुद्धिः, तथा वैदिकेन देवकृतहोमरूपसंस्कारेण तस्यान्नस शुद्धिरिति । तेन योग्यदेहनिप्पत्तिः निष्प्रत्यूहेत्युक्तम् ॥ ६॥ ततः सप्तमे एकसूत्रे रेतःसिगधिकरणे, रेतसः पुरुषभावो विचारितः ॥ ७॥ ततोष्टमे एकसूत्रे योने शरीरमित्यधिकरणे, गर्भस्य न पुरुषत्वम् , किंतु बहिनिर्गतस्यैव पुरुषत्वमिति नितिम् । अत्र सर्वत्रावसर एव संगतिरिति बोध्यम् ॥ ८॥ तेन जघन्याधिकारिणो देहनिष्पत्तिविचारः, मध्यमस्य च योगादिना देहसंपत्तौ पुनर्विचाल- नामावाय वैराग्यविचारः पादार्थत्वेन सिध्यति । मुख्याधिकारिणां तु चरणादेव तत्सिद्धिरिति नात्र तद्विचार इति योध्यम् ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांवरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । , -- ·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। अथ द्वितीये पादे जीवस स्वरूपतो मुक्तियोग्यता विचार्यते । प्रथमपादोक्ताया योग्यताया ज्ञानोतिको साधने एव पर्यवसानात् । तदुत्तरं विषयनिश्चयश्च कियते । तेनाधिकारसिद्ध्वनंतर विषयस्य निश्चयो वेदांतार्थरूपब्रह्मखरूपस्य शाब्दं परोक्षज्ञानं हृदि स्थिरीभवतीत्येतदर्थ पादारंभः । तथा सति पादयोरेककार्यत्वं संगतिः । आनंतर्य नियामक उपजीव्योपजीवकभाववेति योध्यम् । जनैकादशाधिकरणानि । तत्र प्रथमैत्रिभिः जीवस खप्नसुपुप्तिजाग्रदवस्था मुक्तियोग्यताज्ञाप- नार्यमुपोद्घातेन विचार्यते । अंतिमैरप्टभिः प्रबखरूपम् । तत्र प्रथमे पढ्सुत्रे संध्याधिकरणे द्वाभ्यां खमसृष्टिभंगवतस्तत्कर्तृत्वं च यद्गृहदारण्यके काठके च श्रावितं तत्सृष्टिसंबंधो जीवस्य भवतीति निरूपिता शुद्धिय॑त्साशंक्य, तृतीये तस्याः सृष्टेः मायामात्रत्वेन मिथ्यात्वं साध्यते । तेन जीवस्य तस्कृतगुणदोपंसंबंधाभावान्न पूर्वोक्तशुद्धिनि- रूपणस्य वैयर्थ्यम् । ततश्चतुर्थे स्वप्नसृष्टेमिथ्यात्वे तत्करणय किं प्रयोजनमित्याकांक्षाया समस कचित् शुभाशुभसूचकत्वात्फलतः सत्सत्वम्, अन्यत्र तु तादृशमगवलीलाप्रदर्शनमात्र प्रयोजनमित्यु- च्यते, तच्च वैराग्याय फलिष्यति । ततः पंचमे जीवस्यापि भगवदंशत्वात्कथं स्वप्ने दुःखसंबंधः, दुःखाद्यभिमानो वेत्याकांक्षायां भगवदभिध्यानात् जीवस्यैश्वर्यादिपधर्मतिरोमावेन जीवस्य बंधो भगवद्धर्मविपरीतधर्मवत्त्वं च भवति । तेन दुःखित्वादिकं तदभिमानश्च । ततो भगवदिच्छया कथं- चिन्मोक्षश्चेति खमतमुक्तम् । ततः पष्ठे देहयोगाद्वा ऐश्वर्यादितिरोभावो बंधदुःखादिकं चैति मतां- तरमुक्तम् । अस्मिन्पक्षे देहपियोगे ससेवैश्वर्याद्याविर्भावः, पूर्वस्सिन्पक्षे तु देहसद्भावेऽपि भगवदि- च्छया ऐश्वर्यायाविर्भावो बंधाभावश्यैश्वर्याद्याविर्मावदशायां दुःखित्वादिसर्वदोपाभावाद मुक्तियो- ग्यता निष्प्रत्यूहेति सिद्धम् ॥१॥ ततो द्वितीये एकसूत्रे तदभावो नाडीस्वित्यधिकरणे जीवस द्विविधा सुपुसिः । एका नाडीयु, द्वितीया सत्संपत्तौ । तत्र प्रथमायां दुःखाभावमानम्, द्वितीयायां तु सुखमपीति द्विवि- धायामपि सुषुप्तौ न प्रपंचप्टिरिति प्रसंगाद्विचारितम् ॥२॥ ततस्तृतीये त्रिसूत्रे अतःप्रवोध इत्यधिकरणे प्रथमसूत्रे जाग्रदवसापि भगवत एवं भवतीति, यत्र स्वपिति तत्रैव जागर्ति, पश्चाद्धृदयं समागच्छति चेति निरूपितम् । ततो द्वितीये सूत्रे स एव जीवः समायाति, अन्यो वेसाशंक्य, कर्मानुस्मृत्यादिभिर्हेतुभिः स एव समायातीति नितम् । ततस्तृतीये सूत्रे मूर्छाविशेषेऽतिमुग्धे कर्मानुस्मृत्यादयो न संभवंति । तत्र स एवान्यो वेत्याशंक्य, तत्र स वाऽन्यो वेति संदेह एव पर्यवस्यतीति सिद्धांतितम् । अयं च विचारः प्रसंगानुप्रसंगायात एव । एवमधिकरणत्रयेण समसुषुप्तिजाप्रद्रयावस्थात्रयं भगवत्कृतमेव । तत्र जाग्रति जीवस्य मात्रा- संसर्गवारणार्थमुपनिषदर्थनिश्चय आवश्यक इति सूचितम् । एताश्च गुणतो बुद्ध्यवस्थाः । तत्र खप्नो राजसः, सुपुतिः तामसी, जायदवस्था सात्त्विकी । जीवस्तु देहयोगेन खस्मिन्नभिमन्यते, तस्मादेक एव जीवः समादिदोषसंबंधरहितस्वादशजन्मयुक्तो भगवज्ज्ञानरहितो ज्ञानाधिकारीति त्रिभिरधिकरणैः सिद्धमिति ज्ञेयम् ॥३॥ ततश्चतुर्थे बिसूने उभयलिंगाधिकरणे ब्रह्मणः साकारत्वं निराकारत्वं चेत्युभयं सर्वत्र श्रूयत इति स्थानोपाधिकं तत्तदवच्छेदभेदेन च न वक्तुं शक्यत इत्युच्यते । न चोक्तप्रकारेण ब्रह्म- भेदेंगीकृते न दोष इति वक्तुं शक्यम्, सर्वत्र ब्रह्मण एकस्यैव कथनाद्, मेददर्शने दोपकथनाच । १. दोपसंधाभानादसंगावादिति पाठः । .

·-
वेदान्ताधिकरणमाला ।
एवमुभयलिङ्गाविरोधे सिद्धे उपनिषदां पूर्वाध्यायद्वयोक्ता ब्रह्मयोधकता वक्तुं न शक्यत इत्याक्षेप-
संगसोक्तम् ॥ ४॥
ततः पंचमे पंचमसूत्रे अरूपवदेव हीत्यधिकरणे एकदेशिमतेन समाधानमुच्यते । सत्य-
मुभयलिंगविरोधस्तथापि 'सर्वकामः सर्वगंधः' इत्यादयो जडजीवधर्मा ब्रह्मण्युपदिश्यमाना उपास-
नार्थी भवंति । न च जडस्य भगवत्कार्यत्वान्जीवस्य भगवदंशत्वात्तद्धर्मा अपि भगवद्धर्मा एवेति कथ-
मुपासनार्थत्वमिति शंक्यम् । 'बहु स्या'मितीच्छया भगवत एव कार्यरूपतयांशरूपतयां चैकदेशेन
भवनात्कारणरूपस्य ततो भिन्नतया तस्मिन् रूपे जडजीवधर्मनिपेध एव युक्तः । तथा चाद्वैतपक्षे
जडजीवधर्माणामपि ब्रह्मात्मकत्वाद् ब्रह्मत्वमेव, न तु ब्रह्मधर्मत्वम् , अतः सर्वकर्मत्वादीनां ब्रह्मण्यु-
पचार एव, अरूपवतः सर्वप्रपञ्चविलक्षणस्वास्थूलादिवाक्यैः प्रधानत्वेन निरूपणात् । ततो द्विती-
यसूत्रे एवं ग्रह्मणः सर्वव्यवहारातीतत्वे शास्त्रवैफल्यम्, 'मनसैवैतदाप्तव्य'मित्यादिश्रुतिविरोधश्चे-
त्याशंक्य, यथा सौरः प्रकाशो व्यवहार्योऽव्यवहार्यश्च खतो न कर्तुं शक्यते, आगते तु सूर्ये मेघा-
पभावेन सांनिध्यात् व्यवहत शक्यते, तथा लौकिकवाङ्मनोभिर्बम खतो न व्यवहर्तुं शक्यते,
ईश्वरसंनिधाने तु शक्यते, अतोऽसंनिधाने सर्वव्यवहारातीतत्वम् , संनिधाने तु धर्मवत्त्वेन व्यवहार्य-
त्वमिति न शास्त्रवैफल्यम् । नापि श्रुतिविरोधः । अन्यथा 'तं त्वौपनिषदं पुरुपं पृच्छामि',
'यतो
वाचो निवर्तत' इत्यादिष्वन्यतरवैयर्थं स्यात् । अतः संनिधानासंनिधानाभ्यां सधर्मकत्वनिर्धर्मक
त्वयोधनव्यवस्था मंतव्येत्युक्तम् । ततस्तृतीयसूत्रे 'आसीनो दूरं व्रजति, 'अपाणिपादो जवनो
ग्रहीते'त्यादौ परस्परविरुद्धा अलौकिकधर्माः अकारणककार्यवचनान्नित्याः श्राव्यंत इत्यव्यवहार्यपि
तादृशधर्मसिद्ध्या शास्त्रवैफल्यनिरास इति किमर्थं संनिधानासंनिधानाम्यां व्यवस्थांगीक्रियते, अलौ-
किकानींद्रियाण्येव कुतो नांगीक्रियंत इत्याशक्य, वृहदारण्यके 'स यथा सैंधवचन' इत्यादिना
कृत्स्सस्स ब्रह्मणः प्रज्ञानघनत्वश्रावणान्नेंद्रियाणि कल्पयितुं शक्यानि । न च क्रियाभावोपि । तत्रैव
वेदानां निःश्वसितत्वस्य भूतसमुत्थानादेश्च श्रावणेन, तत्रैव निःश्वासोत्थानक्रिययोरुक्तत्वात् । अतो
ब्रह्मैव सर्वाकारखरूपं, कृत्लत्वश्रावणात् । तस्मादिद्रियकल्पनया विरोधपरिहारो न युक्त इत्युक्तम् ।
ततश्चतुर्थे सूत्रे नन्वभिन्ननिमित्तोपादानतया ब्रह्म जगत्कारणत्वेन सिद्धम् , कारणधर्मा एव च
कायें भवंति, कामादयस्तु श्राव्यंते निषिध्यंते च, वेदवादिमिस्त्वण्वप्यन्यथा न कल्पनीयम्, अतः
कथं विरोधपरिहार इत्याशंक्य, मूर्तामूर्तप्राह्मणे ब्रह्मणो रूपद्वयमुक्त्वा, 'अथात आदेशो नेति
नेती'तिवारद्वयं कथनेन कार्यकारणयोः समानप्रकारनिषेधः कारणस्य ब्रह्मण एव त्वनिपेघश्च क्रियते । एवं
रूपं निरूप्य 'सत्यस्य सत्य'मिति नाम च श्राव्यते, तेन प्रपंचातिरिक्तस्य ब्रह्मणो विद्यमानत्वात् तस्मिन्
जडजीवधर्माणामौपचारिकत्वमेव युक्तम् । गीतास्मृतावपि 'सर्वेद्रियगुणाभासं सर्वेद्रियविवर्जित मिति
'अनादिमत्सरं ब्रह्म न सत् तन्नासदुच्यते' इति चोच्यते । तेन श्रुतिस्मृतिभ्यां जडजीवधर्मरहितं
मोति सिध्यतीत्युक्तम् । ततः पंचमे प्रपंचधर्मा ब्रह्मण्यौपचारिका इत्यत्र निदर्शनांतरमप्युच्यते,
'यया घयं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोनुगच्छन् , उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः
क्षेत्रेवेवमजोयमात्मेतिस्मृतौ उपाधिना रूपमेदकथनात् , 'सम शुपिणे त्यादावपि निरुपमस्स भगवतो
यत् प्लप्यादिकमुपमानं तदप्युपाधिसंबंधादेव जलसूर्यन्यायेन संभवति । तस्मात् साकारेपि ब्रह्मणि
ते धर्मा न संतीत्यौपचारिका मंतव्याः, उपासनार्थमिति नोमयलिंगविरोध इत्येकदेशिमतेन समाधा-
नम् । एतस मतस्स किंचिदंदोनोपादेयत्वाय प्रसंगादुक्तम् ॥५॥

·,
.
श्रीपुरुषोत्तमविरचिता।
ततः पठे चतुःसूत्रे अंबुवदग्रहणादित्यधिकरणे एकदेशिमतं दूपयित्वा खमतेन
विरोधः समाधीयते । यदुक्तं समवाय्यतिरिक्तस्स ब्रह्मणः समवेतजडजीवसंबंधात् सर्वकामत्वादयः
प्रतिविवे विवधर्मवत् प्रतीयंते, तस्मादौपचारिका इति । तदयुक्तम् । तथाहि । समवाय्यति-
रिक्तस्य ब्रह्मणो जडजीवेषु प्रतिविवो न वक्तुं शक्यः, तेपामखच्छत्वेन प्रतिविवाग्राहकत्वात् ।
ब्रह्मणो व्यापकत्वेन तत्र विद्यमानत्वाच । यदि ह्यस्वच्छे व्यापकस्य प्रतिक्विः स्यात्, दारुण्या-
काशस्य स्यात् , स तु न दृश्यत इति । तस्मादुक्तरीसौपचारिकत्वमंगीकृत्य समाधानमसंगतमिति
प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे यथा व्यापकस्याप्याकाशस करकादिप्रवेशे वृद्धिहा-
समाक्त्वं, महानाकाशः स्वल्प आकाश इत्याद्यभ्रमप्रतीतेः । नच महत्त्वाल्पलादीनामौपाधिकत्वम् ।
करकादीनां व्यंजकत्वेन जनकत्वानंगीकारात् । तथा च यथाकाशे सदोदितव्यंग्यभेदेन व्यापक-
स्वाल्पत्वयोः सामंजस्यम् , तथा ब्रह्मणि निर्धर्मकत्वसधर्मकत्वयोरपि सामंजस्यात् ब्रह्मगता. एव सर्व-
कामत्वादयो जडजीवाम्याममिव्यज्यते । तस्मात्ते ब्रह्मगता एवेति आकाशधर्मवदुभयलिंगत्वविरोध-
परिहारः । ततस्तृतीये सूत्रे दर्शनादपि विरोधपरिहारः क्रियते । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम, व्याघा-
तात्, अतो विरुद्धधर्माश्रयमेव प्रोत्सवगंतव्यम् । दर्शनं च मृत्लाभक्षणोलूखलवंधनादिपु स्पष्टमिति
परमार्थतः स्वरूपविचारेण ब्रह्मखमावादेव विरोधपरिहारः । ततश्चतुर्थे युक्त्यापि विरोधः परिहियते ।
प्रकृते ब्रह्मणि लौकिका जडजीवधर्माः निषिध्यते । अस्थूलादिवाक्येषु स्थूलादिपर्युदासस्यैव दर्शनात् ।
तथा च पर्युदासः सदृग्ग्राहीति स्थूलसदृशं ब्रह्मेयेवं सर्वत्र ब्रह्मस्वरूपं ग्राहयति । तथा सति सदोदि-
तमेव तत् । न च व्यंग्यमेव तदिति वाच्यम् । यतो यत्रैव धर्मान् निषेधति, तत्रैवालौकिकान् वक्ति,
यथाऽस्थूलादिवाक्ये 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गी लादिनालौकिकं प्रशासितृत्वादिकं वदति,
तथा सति तत्सहचरितत्वात् स्थूलत्वादयोप्यलौकिका एव सदोदिताः सेत्स्यंतीति लौकिकानां
निषेधः, अलौकिकानां सत्ता, इति युक्त्या विरोधपरिहार इति मतेन शब्दबलविचारेण द्वेषा
समाधानम् ॥६॥
ततः सप्तमें द्विसूत्रे तदव्यक्तमाह हीत्यधिकरणेऽर्थवलविचारेण विरोधः परिहियते,
अन्यथा अर्थवलेन विचारकाणामृपीणामाक्षेप उत्तिष्ठेदिति तन्निवारणायायमारंभः । तत्र सर्वाणि
विरुद्धवाक्यान्युदाहृत्य चिंत्यते, 'न चक्षुपा गृह्यते,' 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत,' 'अपाणि-
पादः,' 'विश्वतश्चक्षुरित्यादीनि विरुद्धयाक्यानि श्रौतत्वात् प्रमाणानि । वस्तुविचारे तु एकं वस्तु
द्विरूपं न संभवति । अतः प्रमाणांतरानुरोधेन एकस्य स्वार्थे प्रामाण्यमन्यस्योपचरितार्थत्वं वक्तव्यम् ।
तत्र कस्य सार्थत्वं, कस्योपचरितार्थत्वमित्याकांक्षायां 'अगृह्यो नहि गृह्यते,' इति श्रुतिः प्रत्यक्षानुरो-
रोधिनी । नहि ब्रह्म केनचित् चक्षुषा वा मनसा वा दृष्टमस्ति, सर्व(ख)रूपत्वे तु सर्वैर्द्रष्टुं शक्येत,
तस्मात् सर्वधर्मवत्त्वेन प्रतिपादकानि वचनान्युपचरितार्थानि, अनुभवविरोधात् , अन्यक्तत्वयोध-
कानि तु स्वार्थप्रतिपादकानि, अनुभवसंवादादिति प्रथमसूत्रे पूर्वपक्षमुक्त्वा, अपि संराधन
इति द्वितीयेन समाधानमाह । 'श्रद्धाभक्तिज्ञानयोगादवैहि,' 'यमेवैप वृणुते' इत्यादिश्रुतिमिः,
'भक्त्या त्वनन्यया शक्य' इत्यादिस्मृतिभिश्च साकारब्रह्मणो दर्शनमुच्यते । 'ततस्तु तं पश्यते
निष्कलं ध्यायमान' इत्यनेन निष्कलसापि दर्शनमुच्यते । अतः प्रत्यक्षस रूपद्वयसाधारणत्वात्
साकारमनंतगुणपरिपूर्ण निर्गुणं विरुद्धधर्माश्रयं ब्रह्मेति साक्षाक्रियमाणार्थवलेन साक्षात्काररूपार्थ-
बठेन वा निर्णय इति साधितम् ॥७॥

·, , - वेदान्ताधिकरणमाला ३८ ततोष्टमे त्रिसूत्रे प्रकाशादिवचेत्यधिकरणे पूर्वोक्त एवार्थः प्रकारांतरेण स्थिरीक्रियते । तत्र यथा सूर्यचंद्रमणिप्रकाशादिषूष्णशीता उभयरूपाः स्पर्शाः प्रतीयमाना अपि तेजसि तातो नांगीक्रियते, किंतूष्ण एव स्पर्शोंगीक्रियते, एवं हिमतप्तकुंडादिषु प्रतीयमाना अपि जले तातो नांगीक्रियते, किंतु शीतस्पर्श एवांगीक्रियते, एवं सुवणे वर्णभेदा अपि, अतो न ते स्वाभाविकाः, तेजस्त्वादिखभावहानिप्रसंगात् , तथा ब्रह्मणोऽपि निर्विशेषत्वमेवांगीकर्तव्यं, सर्वत्र निर्विशेष ब्रह्मदेव प्रसिद्धः । अत एव 'अगृह्यो नहि गृह्यते' इत्यादिश्रुतयोऽपि संगच्छंते । न च पूर्वोक्तश्रुतिप्रत्यक्षादेः का गतिरिति शंकनीयम् । तपःप्रणिधानादिकर्मणि यथा तेषामुपासकानां कामस्तथा प्रकटीभवतीति तत्कामहेतुकं तादृशप्रत्यक्षम् । अत एव कचित्प्रत्यक्षं कचिदन्यथाप्रत्यक्षं च यद्यकवारमेकरूप एव प्रकटः स्यात्ताशरूपमंगीक्रियेतापि, किंतु वारंवारं किंचिद्वैलक्षण्येन प्रकटीमवति । अतः प्रकाशोऽपि कृत्रिम एव, दीपप्रकाशवदित्येका शंका । तस्मान्न भक्तप्रत्यक्षेण निर्णय इति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे एकस्य वस्तुनः निमित्तं विना प्रतिक्षणमन्यान्यादृशत्वं न वक्तुं शक्यते, अतोनंतरूपेणा- विर्भावे भक्तकाम एव निमित्तम् । तथा सति तद्विग्रह एव, न तु ब्रह्मस्वरूपम् । अत एव 'यद्यद्धिया तु उरुगाय विभावयंति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहायेति तृतीयस्कंधे ब्रह्मणाप्युक्तम् । अतस्तच्छरी- रमेव, न तु ब्रह्मस्वरूपमिति द्वितीया शंका । तस्मान्न श्रुत्या निर्णयः, नापि भक्तप्रत्यक्षेणेति सूत्रद्वये- नाशंक्य, तृतीयसूत्रेण सिद्धांतमाह । नैवं केवलयुक्त्या लौकिकदृष्टांतेन निर्णयः कर्तुं शक्यः, शास्त्रवैयर्थ्यप्रसंगात् । अत्र हि वेदादेव ब्रह्मस्वरूपमवगम्यते, तत्कथं खरूपशक्त्यैकतरनिर्णयः, वेदे निर्गुणत्वेनानंतगुणपूर्णत्वेन च व्यपदेशात् । तहकिस्सानेकधाभानं कथमिति तु न शंक्यम् । यथा एक एव सर्प ऋजुरनेकाकारः कुंडलश्च भवति, तद्वदुमयरूपताया उपपत्तेः । न चैवं यथाश्रुतांगी- कारे शास्त्रवैफल्यं शंक्यम् , नानास्वभावैः सूरिव्यामोहे तन्निवारणार्थत्वेन शास्त्रसाफल्यात् । तस्मा. च्छुतिप्रत्यक्षाभ्यां यत्पूर्व निर्णय उक्तः, स एव सिद्धांत इत्युक्तम् ॥ ८ ॥ ततो नवमे त्रिसूत्रे प्रकाशाश्रययत्यधिकरणे धर्मस्वरूपविचारेण ब्रह्म सगुणं निर्गुण- मिति पक्षद्वयमपि स्थाप्यते । तत्र धर्मा यदि ग्रह्मस्वरूपाद्भिन्नास्तदा कार्याः, ययभिन्नास्त्रदा ब्रह्मैवे- त्याशंक्य, प्रकाशाश्रयवत् भिन्नाभिन्ना इति सिद्धांत उक्तः । यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयस्तेज प्रका- शाद्विनाः प्रकाशधर्मकत्वात् , अभिन्नाथ तेजस्त्वात् , एवं 'परास्य शक्तिरित्यादौ पष्ठीनिर्देशाद्भिन्नाः, सच्चिदानंदरूपत्वेनाभिन्नाश्च । तथा च धर्माणां भिन्नत्वेन ब्रह्मणोनंतगुणपूर्णत्वं, तेपामपि सचिदानंद- रूपत्वेन ब्रह्माभिन्नत्वाद्ब्रह्मणो निर्गुणत्वमित्युभयमप्युपपन्नमिति स्वमतम् । ततः पूर्व ब्रह्म निर्गुणमेव, पश्चादिच्छारूपेण, ततो धर्मरूपेण, ततः प्रपंचरूपेणाविर्भवतीत्युत्पत्तिविचारेण धर्माणां पश्यादिनत्वेपि कार्यत्वाद्रह्मत्वं कटककुंडलादीनां सुवर्णत्ववदित्येकदेशिमतमपि सूत्रद्वयेनांगीकृतम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया अत्राप्युपपवेरिति । एतयोः प्रथममेव ज्याय इति भाष्यप्रकाशादवगंतव्यम् । एतेषां पंचानामप्यधिकरणानामेककार्यकारित्वं संगतिरवगंतव्या । पंचभिरपि श्रुतेर्योधकताप्रकार- स्मैव निधायनात् ॥ ९॥ ततो दशमे सप्तसूत्रे परमतः सेतन्मानेसधिकरणे, 'य आत्मा स सेतुर्विधरण' इत्या- दिमिः श्रुतिमिस्रह्मणः सेतुत्वादिकमुक्तम् , ग्रह्मणस्तथात्वे परत्वं न संगच्छते, सेत्वादीनां साधनादि- 1. विपनामपत्य स्पप्रमामाग्य रीक्रियते । २. सीतानुभवरूपा इति पाठः । .

·- " . श्रीपुरुपोचमविरचिता। ३९ रूपत्वात् । अतो देशकालवस्तुस्वरूपकृतचतुर्विधपरिच्छेदरहितं ब्रह्मणोऽन्यदेव किंचित्परं वक्तव्य- मिति प्रथमसूत्रे आशंक्य, द्वितीये 'सेत्वादिसामान्यात्सेत्वादिव्यपदेशार्थः । संसारसागरतरणो- पायत्वात्सेतुत्वम्, निर्लेपत्वायाकाशत्वमित्यादिकं गौण्या व्यपदिश्यते । यथा कुंडपायिनामयने 'मासमग्निहोत्रं जुहोती'ति, तस्मात् गुणार्थमेव तदुक्तिः, न तु सर्वप्रकारकसाम्याथम् । अतः सेत्वा- दिदोपाभावात् ब्रह्मैव परम्, नान्यदिति समाहितम् । ततस्तृतीये यथा भूतादि पादवत्त्वेनोपास- नीयम् , तथा गोण्यान्यसमानधर्मवत्त्वव्यपदेशस्य किं प्रयोजनमित्याकांक्षायां सेत्वादिधर्मवत्त्वेनोपास- नीयमित्युपासनार्थत्वं प्रयोजनमुक्तम् । ततश्चतुर्थे स एवायमित्यतिदेशेप्युपासनासंपत्तेः किमर्थो धर्मातिदेश इत्याशंक्य, यथा चंद्रादित्याग्मितेजसा तेजस्त्वेनैक्येपि स्थानविशेषान समानप्रकाशक- त्वम्, तथा स एवायमित्यतिदेशेऽपि न समानधर्मवत्त्वमिति ज्ञानसंभवात् , तन्निवृत्त्यर्थं धर्माति- देश इति प्रयोजनमित्युक्तम् । तेन ब्रह्मैव सर्वोत्कृष्टमिति साधितम् । ततः पंचमे ब्रह्मणोऽन्यत् परमितिमतस्य दूपणार्थं, यदि हि सत्यज्ञानायुक्तधर्मविशिष्टब्रह्मणोऽन्यत्किचित्परं स्यात् , तदा येन- केनचित्प्रमाणेन प्रमितं स्यात्, यतो नैवमतो नैवमितिप्रमाणाभावरूपा युक्तिरुक्ता । ततः पठे यथा ग्रह्मणि सेतुत्वादिकं श्रुत्योक्तम् , तथा 'न तत्समश्याभ्यधिकश्च दृश्यते' इति श्रुत्या समाभ्यधिक- निधोप्युक्तः । यदि ब्रह्मणः सकाशादधिकं परमन्यत्स्यात्तदा तन्न निषेधेत् , यत एवमतो नैवमिति युक्त्यंतरमुक्तम् । तस्मात्सेत्वायुक्तिगाण्येवेति साधितम् । ततः सप्तमे ब्रह्मणोन्यस्य परत्वनिरासेन 'आकाशवत्सर्वंगतश्च नित्य' इत्यादिश्रुतिम्य एव ब्रह्मणः सर्वगतत्वम्, नत्वनुमानैकशरणम् । अनु- मानं तु श्रुतिसंवादित्वात्प्रमाणमस्त्विति फलितमुक्तम् । तेन ब्रह्मण एव परत्वम् , नान्यस्य । यद्यपि समन्वयविचार एवैताः श्रुतीः विचार्य दोषाः परिहताः, तथापि खरूपविरोधपरिहारप्रस्तावात्पुन- रुच्यते । सर्ववाक्यप्रतिपाद्यमेकमेव ब्रह्मेत्यपि अर्थवलविचारेण न सिद्धम् , अतो विशिष्टज्ञानोत्पा- दनार्थ पुनः अर्थवलेन विचारितम् ; अतो न दोष इति ज्ञेयम् । अर्थवलं च समाभ्यधिकरहितं यत्व- रूपं तलम् । एवं सर्वोत्तमत्वनिरूपणेनोत्तमाधिकारिणां भजनीयत्वप्रयोजकं रूपं वक्ष्यमाणोपोदा. ततया निरूपितम् । एवमग्रेऽपि ॥ १० ॥ तत एकादशे चतु:सूत्रे फलमत इत्यधिकरणे जघन्यमध्यमानामर्थे ब्रह्मणः फलदत्वं सूत्रद्वयनोच्यते । ततस्तृतीये श्रुत्युपपत्तिभ्यां जैमिनिमतेन धर्मस्य फलदातृत्वमाशंक्य, चतुर्थेन भगवत एव कर्मकारयितृत्वान धर्मस्य फलदाने स्वातंत्र्यम् , किंतु ब्रह्मण एव इत्येवं तन्मतं दूप्यते ॥११॥ एवमष्टभिरधिकरणः श्रुतीनां वोधकताप्रकारविचारेण तत्तदधिकारिणं प्रति श्रुतीनां तादृश- ताशयोधजनकत्वमित्यस्मिन्पादे निर्णीतमिति बोध्यम् । इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांवरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती चेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। अत्र पूर्वपादे श्रुतीनां योधकताप्रकारनिरूपेण यया परोक्षज्ञानजनकलं तया निरूपितम् । अतःपरं यथा साक्षात्कारो भवति, तथा तत्साधनमुपासनारूपं वक्तव्यम् । उपासनायां च किय- माणायां धारणासिद्धौ मानसी मतिरमिव्यक्ता भवति । तत उपासनापरिपाके साक्षालार इति तदर्थ- मस्मिन्पादे गुणोपसंहारोंतरंगविचारेण कर्तव्यतया विचार्यते । तत्र किमंतरंगमित्याकांक्षायां योगा- ·वेदान्ताधिकरणमाला। स्त्रयो मया प्रोक्ता' इति भगवदुक्तेषु त्रिपु साधनेषु ज्ञानभक्ती अंतरंगे । तत्र निर्विण्णाधिकारकत्वात् ज्ञानस्यांतरंगता । निर्वेदाभावेपि लौकिकात्यासक्तिरहिताधिकारकत्वाद्भक्तेरंतरंगतेति भेदः। कर्म तु कामाधिकारकत्वादहिरंगसाधनम् । अतः कर्मोपसंहारात्पूर्व ज्ञानभक्त्युपयोगित्वात् पूर्व गुणोप- संहारो विचार्यते । स कथं कर्तव्य इत्याकांक्षायां ज्ञानमत्त्योः सविपयत्वात् पूर्व विपयो विचारणीयः । तत्र विपयः पूर्वसिद्धं ब्रह्म, तदेव च फलदाने समर्थमिति द्वितीयपादांते स्थितम् । तदेतत्स्मारयितुमुप- संहारोपोद्घातत्वेन ज्ञानभक्त्योपियतया ब्रह्मणः ज्ञानभक्तिपु युक्ततयोपासनायाश्च सर्ववेदांतप्रत्ययत्वं सूत्रद्वयेन विचारितम् । तेन ज्ञानाधिकारिभिस्तथैवोपासना कार्येति सेत्स्यति ॥१॥ तत इदानींतनानां सर्वशाखाज्ञानाभावेन सर्ववेदांतप्रत्ययत्वस्यावधारयितुमशक्यत्वात्तेपामुप- काराय भक्तिमार्गीयोपासनोपकाराय काम्योपासनोपकाराय च तत्तच्छाखानुरुद्धशिष्टाचारमनुरुध्य, तत्तद्भक्तिमनुरुध्य, तत्तत्काममनुरुध्य च खाध्यायादिसूत्रद्वयेऽनुपसंहारहेतुकथनेन तत्तद्गुणोपसंहाररूपः संकोचो विचारितः ॥२॥ ततो गुणोपसंहार एवास्य पादस्यार्थ इति चोधयितुमुपसंहारसूत्रेण सर्वोपसंहारतत्संकोचयोः काम्योपासनोपयुक्तोपसंहारस्य च वीजमुक्तम् । ततोऽन्यथात्वादिसूत्रत्रयमध्ये प्रथमेन सर्वोपसंहार- पक्षेऽब्रह्मत्वरूपं बाधकं निवारितम् । ततो द्वाभ्यां संकोचपक्षे तदेव बाधकांतरेण भक्तिमार्गीयोपास- कानामर्थे निवारितम् । ततश्च अनित्यत्वेन प्रतीयमानानां खरूपधर्माणामेकेन नित्यत्वं, तदग्रिमे तदुपपत्त्यर्थं भक्तनित्यत्वं, लीलापदार्थानां भगवदभेदश्वोपपादितः । एवं लीलापदार्थानां भगवदभेदे सति भगवत्तुल्यत्वं स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं पूर्णानंदत्वादीनां भगवदसाधारणधर्माणां तेष्वभाव आनं- दादिसूत्रेण प्रतिपादितः । तेन भक्तपु तदनुपसंहारः सिध्यति । ततः प्रियशिरस्त्वसूत्रे अधिकारिभेदेन स्वरूपोपासकस्य प्रियत्वादीनां शिरस्त्वादिरूपेणानुपसंहारस्तदुपसंहारश्च प्रतिपादितः । तत एकेनोप- संहारपक्षे वीजमुक्तम् । तत आध्यानादिसूत्रद्वये उपसंहारसंकोचे वीजमुक्तम् । एवमस्मिन्नधिकरणे पादार्थरूप उपसंहारप्रकारः सपरिकरो विचारितः । भगवतः कैवल्यरूपं मुख्यत्वरूपमैक्यं च समर्थि- तम् । ततोग्रे एतस्यैव प्रपंचः॥१॥ ततोग्रे चतुर्भिरधिकरणैरुपासनानियामकसंबंधिभेदे रूपात्मकः संबंधो विचार्यते । तत्रादौ द्वितीये द्विसूत्रे आत्मगृहीत्यधिकरणे तद्गुणोपसंहारनियमनाय तत्तद्विभूतिद्वारा ब्रह्मण एव फलदातृत्वसमर्थनाय भक्तिज्ञानमार्गोपकारकशांत्युत्पादनाय विभूतीनां प्रमात्मकत्वभावनाय च अन्नमयादिपु विभूतिष्वानंदमयस्यैव शरीराभिमानित्वं विचारितम् । ततस्तृतीये पट्सूत्रे कार्याख्यानादित्यधिकरणे प्रथमसूत्रवर्णकद्वयमध्ये प्रथमवर्णकेन विभूत्युपासनेषु आनंदमयस्याध्यात्मिकरूपेणैव फलदातृत्वरूपविशेषसमर्थनाय पूर्वोक्तविभूतीनामन्न- मयादीनां चतुणी पुरुषाणामाधिभौतिकत्वनिराकरणेनाध्यात्मिकत्वं समर्थितम् । द्वितीयेन वर्णकेन सर्वगुणोपसंहारायानाविभूतपुरुषोत्तमविग्रहस्यैवात्मत्वं ज्ञानभक्तिमार्गीयसाधारण्येन विचारितम् । ततो द्वितीयसूत्र आविर्भूतस्य श्रीकृष्णादिरूपस्याप्यात्मत्वमेवेति व्यापकत्वैकरसत्वसचिदानंदत्वादयः सर्वे धर्मा उपसंहर्तच्या इति केवलभक्तार्थ विचारितम् । ततस्तृतीयसूत्रे आवेशिनि गुर्वादावाविष्ट रूपे २, मनोरातप्रत्ययत्वेन । १. प्रथमेति मूलपाठः। ..

·४१.. anta:' श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। सर्वभगवद्गुणोपसंहारः ज्ञानिभक्तार्थ विचारितः। ततनिभिरावेशिनि गुरुपतिमादावाविष्टे रूपे तदनु- पसंहारः केवलभक्तार्थ विचारितः ॥३॥ - ततश्चतुर्थे एकसूत्रे पुरुपविद्यायामित्यधिकरणे उत्तमाधिकारिभिरशेपगुणपूर्ण परं ब्री- वोपास्यम् , न विभूतिरूपमिति साधितम् । आध्यात्मिकेषु विभूतिरूपेषु सर्वगुणानुपसंहारेऽसाधारण- गुणानाम्नानरूपो हेतुश्चोक्तः ॥४॥ ततः पंचमे द्विसत्रे वेधाधिकरणे पूर्वसूत्रेणासन्यरूपे चेतनविभूती भगवत्संबंधादो- पाभावनिरूपणात्कैमुतिकन्यायेन मूलरूपस्य निर्दोपत्वं समर्थितम्, आधिभौतिकरूपाणां. जीवानां सदोपत्वं च योधितम् । ततो द्वितीये सूत्रे तत्सदोपत्वं भगवत्सकाशात् विभागदशायामेव, तथा सति मुक्तिदशायां तारतम्याभावे प्राप्ते भगवत्तुल्यतापि स्यादिति तन्निवारणार्थं तदापि न्यूनगुणकत्वं " स्थापितम् । तेनाध्यात्मिकरूपेषु कतिपयगुणोपसंहारः, मूलरूपे सर्वगुणोपसंहारः । लौकिकरूपेषु मुक्तिदशायामेव निदोपत्वपरिमितगुणोपसंहारौ, न संसारदशायामिति नितिम् । एवं चतुर्भिरधि- करणैः रूपभेदः प्रपंचितः॥५॥ ततः पठाधिकरणमारभ्य पंचदशभिरधिकरणैरुपसंहारनियामकस्तत्तन्मार्गरूपः संबंपिभेदस्त- त्तदधिकारनियामकं मार्गतारतम्यं च निरूप्यते । 'तत्र पठे द्विसूत्रे संपरायाधिकरणे अंतरंगसाधनयोनिभक्त्योर्मूलरूपोपासनासंभवाद- विशेपे प्राप्तेवसरसंगत्या स्वरूपतो मर्यादाभक्तानाज्यायस्त्वस्य भक्तौ दोपाभावस्य च निरूपणेना- तरंगतरत्वं निरूपितम् ॥ ६ ॥ ततः सप्तमे एकसूत्रे गतरर्थवत्त्वमित्यधिकरणे हेतुबोधनेन तदेव दृढीकृतम्, मार्गभेदेन पुष्टिभक्तेरंतरंगतमत्वं च निरूपितम् ॥७॥ ततोष्टमे उपपन्नाधिकरणे पुष्टिभक्तरंतरंगतमत्वं दृढीकृतम् । एवं त्रिभिरधिकरणैरंतरंगसाध- नानां त्रैविध्ये निणीते पूर्व 'इतरे त्वर्थसामान्या'दित्यादिसूत्रत्रयेणोपसंहारानुपसंहारवीजयोधने कृते किमीयोपासनायां के के गुणा उपसंहार्या इत्याकांक्षापि पूरिता । ज्ञानमागीयोपासनायां तदुपयोगिनः सर्वे, तत्तद्भक्तिमार्गीयोपासनायां तु तत्तदुपयोगिनस्ते ते इत्यर्थादेव सिद्धेरिति ॥ ८॥ ततो नवमेऽनियमाधिकरणे ज्ञानापेक्षयांतरंगाणां भक्तीनां मुक्तिसाधने समुच्चयविकल्पयो- रनियमः प्रसंगेन विचारितः । पादार्थसंगतिस्तु पूर्वसिद्धवावापि ॥९॥ ततो दशमे आधिकारिकाधिकरणे आधिकारिकाणां मुक्तिसाधने प्रवृत्यर्धमाधिकारि- काणां भगवद्धर्माणां मुक्तिसाधनत्वाभाव उपोदातगर्भप्रसंगसंगत्या प्रतिपादितः । आधिकारिकाणां धर्माणां भगवत्संबंधितया साधनत्वप्राप्तावपवादसंगत्या उपोद्घातगर्मप्रसंगसंगत्या वा मुक्तिसाधनत्वा- भावः प्रतिपादितः। उपसंहारस्तु ज्ञानादिमार्गानुरोधीति तदनुसारेणायातीति पादार्थेनापि संगतिः १० ततः पूर्व संपरायायधिकरणेषु ज्ञानमत्योः स्वरूपतस्तारतम्यसाधनेपि विषयफलयोरविशेषा. दंतरंगतरत्वादिकस्याप्रयोजकलं प्राधमिति तनिवारणार्थमेकादशे द्विसूत्रेऽक्षरधियामित्यधिकरणे ज्ञानमक्तिसंबंधिविषयफलयोर्भेदयोधनात् मक्सपेक्षया ज्ञानसापकर्पयोपनेन भक्तावतरंगतरत्वादिकं तयैव संगत्या दृढीकृतम् । उपसंहारस्तु तत्तदुपयोगी प्रागेव सिद्धः ॥ ११ ॥ 1. भौतिक इनिपाठः। २. भक्ति इनि पाठः। ६ म. सू. र.प्र.

·..४२
TA am
वेदान्ताधिकरणमाला।
ततो द्वादशे त्रिसूत्रंतरा भूतग्रामवदित्यधिकरणे श्रुतावहंग्रहोपासनस्स मुख्यत्वक-
थनात् ज्ञाने भक्तौ च तस्य तुल्यत्वादुभयोस्तौल्यस्य ज्ञानाधिक्यस्य वा प्राप्ती तस्या उपासनाया
भत्त्येकदेशत्वकथनेन ज्ञानापेक्षया मुख्यभक्तविरहरूपांतरंगसाधनत उत्कर्पः पूर्वोक्तसंगत्या प्रति-
पादितः ॥ १२॥
ततस्त्रयोदशे द्विसूत्रे सैव हीत्यधिकरणे प्रथमसूत्रेण विहिताविहितरूपाया द्विविधाया
अपि मध्यमभक्तेः पूर्वोक्तसंगत्या साधनत उत्कर्पः प्रतिपादितः । द्वितीयसूत्रेण भगवद्विपयककामा-
दीनामपि मुक्तिफलकत्वकथनेन मुक्ती भगवद्विषयकत्वरूपसाक्षात्संबंधस्यैव मुक्तिसाधनतावच्छेदक-
त्वम्, न तु ज्ञानत्वं भक्तित्वं वेति निरूपितम् ॥ १३ ॥
ततचतुर्दशे द्विसूत्रे आदरादित्यधिकरणे कैमुतिकन्यायेन कर्मापेक्षया भक्तिसाधनाना-
मुत्कर्षः कर्मिप्रत्यवस्थाननिवृत्त्यथै प्रतिपादितः ॥ १४ ॥
ततः पंचदशे एकसूत्रे तन्निर्धारणाधिकरणे खकृतवेदमर्यादारक्षार्थ विहिताविहितभक्ति-
मार्गीयस्य कर्मकरणाकरणयोर्हेतुफले बोधिते । द्वितीयपक्षेपि मुख्यमक्तेः पूर्वोक्तभक्तिद्वयादुत्कर्षः
साधनतः फलतश्च प्रसंगात् प्रतिपादितः ॥ १५॥
ततः पोडशे प्रदानवदित्यधिकरणे सर्वात्मभावात्मकमुख्यभक्तर्विहितयावत्साधनसाध्यत्व-
निराकरणेन वरदानवप्राप्तिरित्युक्तम् ॥१६॥
ततः सप्तदशे दशसूत्रात्मके लिंगभूयस्त्वाधिकरणे सर्वात्ममावात्मकमुख्यमक्तेः
खरूपमंतरंगतमत्वकाष्ठावोधनाथै श्रुतिवाक्यैः प्रपंचितम् ॥ १७ ॥
ततोऽष्टादशे त्रिसूत्रे व्यतिरेकाधिकरणे ज्ञानिनां पूर्णाक्षरज्ञानामावस्य प्रतिपादनेन
अग्रिमसूत्रद्वये निदर्शनकथनेन च भक्तानां पूर्णतज्ज्ञानकथनात्सर्वात्मभावरूपमुख्यभक्तिफलस्य
भोग्यस्य पुरुषोत्तमज्ञानमध्यमभक्तिफलरूपपुरुषोत्तमसायुज्यादाधिक्यमर्थतः प्रतिपादितम् ॥१८॥
तत ऊनविंशे एकसूत्रे भून्न इत्यधिकरणे फलविचारेण सर्वात्मभावस्स साधनदशायां
दुःखरूपदोपः परिहृतः ॥ १९॥
एवं च-पंचदशमिरधिकरणैः संबंधिरूपमार्गस्तत्तारतम्यं च निरूपितम् । एवं खरूपपरासू-
पासनासु तारतम्यवोधनेन तासु तासु तत्तझ्यानोपयोगिनो गुणा उपसंहार्या इति पादार्थसंगतिः ।
ततो विंशे एकसूत्रे नानाशब्दादिभेदादित्यधिकरणे ततो न्यूनासु सत्त्वोपहितावतार-
रूपोपासनासु नानात्वं विचारितम् ॥ २०॥
ततोनिमे एकसूत्रे एकविंशे तासां तासां विकल्पो विचारितः । गुणोपसंहारस्तु तत्तझ्या-
नोपयोग्यवेति पूर्वोक्तैव व्यवस्था ॥ २१ ॥
ततो द्वाविंशे काम्योपासनासु समुच्चयविकल्पो यथाकामं विचारितो, तेन तासु तत्तत्कामो-
पयोगी गुणोपसंहारो योषितः ॥ २२ ॥
ततस्त्रयोविंशे द्विसूत्रे अंगेष्वित्यधिकरणे उपासनांगानां व्रतानामाश्रयनित्यत्वं प्रसंगा-
द्विचारितम् ॥ २३॥

·। . श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। ततोऽग्रिमे द्विद्विसूत्रे समाहारादित्यधिकरणद्वये ज्ञानमागीयोपासनासु. सर्वगुणोपसंहा- रानुपसंहारावधिकारिभेदेन विचारतौ । तेन ज्ञानमागीयो- विचार एवात्र मुख्यो, भक्तिमार्गविचा- रस्तु भक्तो भगवत्कृपारूपस्याधिकस्य साधनस्य प्रवेशान्न सर्वोपयोगी यद्यपि, तथापि शास्त्रारंभे ब्रह्मसंबंधिजिज्ञासाप्रतिज्ञानुरोधात्कृतः, तत्प्रयोजनं त्वनि- मपादे 'भक्तिमार्गप्रचारकहृदयों यादरायण' इति श्लोकेन वक्तव्यमिति॥२४,२५।। इति,श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांवरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ वेदांतेषु कौगभूता उद्गीयाद्युपासना उक्ताः । आचार्येणापि अंगेयु यथाश्रयमाव इत्यादिना पूर्वपादांते ता विचारिताः। भाष्यकारैरपि प्राचीनवृत्तिकारादिसंमतं पूर्वोत्तरकांडयोरैकशाख्यमंगी- कृतम् । तृतीयाध्यायारंभे च चतुर्थपादस्य कर्मोपसंहारोर्थ उक्तः। तथा सति ज्ञानेपि कर्मा- पेक्षास्तीति सिद्धम् । प्रकृतपादारंभे च प्रथमसूत्रेण खमतमुक्त्वा, ततः पट्सूरीश्वरस्य ज्ञानस्य च कर्मशेषबोधकं जैमिनिमतं पूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्य, अधिकोपदेशादित्यादिभिर्नवमिः सूनिस्सेश्वरस्य च यज्ञादिकर्मशेपत्वं निराकृतम् । ततः ऊर्ध्वरेतःसु चेति सूत्रेण ज्ञानस्य संन्यासाश्रमिणः कर्मशेषत्वमपि निराकृतम् । तेन ज्ञानस्य न कर्मशेषत्वम् । तेन पूर्वकांडवैयर्थ्यांपत्तौ यज्ञादिकर्मणां यथाकथंचि- त्परंपरया मोक्ष एव फलत्वेन परामृश्यत इति नैकशाख्यादिहानिरित्यभिसंहितम् । ततः परामर्शसूत्रे तदपवादं पूर्वपक्षीकृत्य, अनुष्ठेयसूत्रे ज्ञानसाधनत्वेन तत्करणमंगीकृत्य कर्मस्वातंत्र्यं निवारितम् । अग्रिमैः पंचभिः सूत्रस्तदेव समर्थयित्वा ज्ञानस्वोत्कृष्टत्वं साधितम् । एवं पंचविंशतिसूत्रात्मकेनाद्या- धिकरणेन उपसंहारोपोद्वातत्वेन कर्मणः स्वातंत्र्यास्वातंत्र्ये विचारिते । तत्र भगवत्प्राप्तिरूपस्य पुरुषार्थस्य सर्वात्ममावरूपपुरुषोत्तमज्ञानकलभ्यत्वमिति स्थितम् ॥ १॥ ततः कर्मणः किं परोक्षज्ञानसाधनत्वमपरोक्षज्ञानसाधनत्वं वेत्यपेक्षायां सर्वापेक्षेति पहसूत्रे द्वितीयाधिकरणे साक्षात्कारस्य खरूपोपकारार्थ कर्मज्ञानभक्त्यपेक्षा प्रतिज्ञाय तत्तन्मार्गोतकर्म- सापेक्षत्वं साधितम् । पूर्वपाद एवांतरंगसाधनविचारे ज्ञानभक्त्यावश्यकताया निरूपितत्वात् । ततो द्वितीयसूत्रे शमदमादीनां सत्त्वशोधकत्वे तैरेव ज्ञानसिद्ध्या यज्ञादिकर्मनिरपेक्षत्वमाशंक्य, विशेषानुष्ठेयत्वम्, न तु कर्मनिवारकत्वमिति तदानीमपि यज्ञादिकर्म कर्तव्यमेवेति सिद्धांतितम् । ततः ज्ञानिनः सर्वानमक्षणस्यानुज्ञानात्कामतः सर्वभक्षणे प्राप्ते आहारशुद्ध्यमावेन शमायसंभवात् पयोवतावभावेन यज्ञादेरप्यसंभवायज्ञशमदमादीनां साक्षात्कारजनकत्वमसंगतमित्याशक्य, सर्वान्ना- नुमतेः प्राणात्ययायापत्तिविषयत्वेनान्यदा तदप्राप्त्या तदानीं कामचारामावात् यज्ञशमदमादिसंभवेन तेषां ज्ञानप्रतिबंधनिवर्तकतया कारणत्वं निर्वाधम् । यद्यपि पूर्णस्य ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वम्, तथापि साधनदशायां तदपेक्षास्तीत्युपसंहारहेतुतया सर्वान्नानुमत्यादिस्त्रचतुष्टये सावितम् ॥ २॥ ततस्तृतीयेऽष्टसूत्रे विहितत्वाचाश्रमकर्मेसधिकरणे प्रथमस्त्रद्वयेन जातज्ञानस्सापि ज्ञानमागीयस्याश्रमपर्माणां नित्यत्वेन प्रत्यवायपरिहारकतया शमदमादिसहकारितया च कर्तव्यत्वं नितिम् । तेनैव कर्ममार्गीयस निष्कामतायामपि तदावश्यकत्वमित्यर्यादेव घोधितम् । ततोऽग्रिमः सर्वथापीत्यादिभिः पड्मिः सूत्रैर्विहितानां भगवन् वणादीनां पूर्वोक्तेभ्यः सर्वेभ्य आधिक्यं, तद- विरोधेनैवानमधर्माणां कर्तव्यत्वं, भगवद्धर्मकर्तुरनमिमवं, आश्रमधर्माणां फलसिद्धावंतरायरूपत्वाद- विरोधेनैव कार्यत्वं, भगवद्धर्माणां मक्तेखत्फलस्य च ज्ञानादिफलाउयायस्त्वमंतरंगतरविचारेण निरूपितम्, तेन भगवद्धर्माविरोधेनैव ते कर्तन्या इत्युपसंहारप्रकारो दर्शितः ॥३॥ , ·" चेदान्ताधिकरणमाला। ततस्तत्फलं कि, कथं च तस्य ज्ञानफलादाधिक्यमित्याकांक्षायां चतुर्थं एकसूने तभूतस्ये- त्यधिकरणे भगवद्धर्माणां साधनदशायामुत्कृष्टत्वेपि फलदशायां मुक्तिभवने फलतो न कश्चिद्विशेष इत्याशंक्य, नियमादिमिर्हेतुभिस्तस्य नित्यत्वं, भक्तानां गुस्यनिच्छया तत आधिक्यं च मुख्य- भक्तिमार्गस्योत्कर्थि प्रसंगात्प्रतिपादितम् ॥४॥ ततः पंचमे द्विसूत्रे न चाधिकारिकमित्यधिकरणेः मर्यादापुष्टस्यापि यत् भगवदीयत्व- रूपमंतनिष्ठारूपं यत्फलं तन्नित्यं, ज्ञानमार्गायमुक्तेः सकाशादधिकमित्यनुप्रसंगेन निरूपितम् । एवमधिकरणद्वयेन पूर्वोक्तकर्मोपसंहारप्रकारे वीजं वोधितम् ॥ ५ ॥ ततः पष्ठे चतुःसूत्रे पहिस्तृभयथेत्यधिकरणे सर्वविधस्य पुष्टिमार्गीयस्स आश्रमरूप- संन्यासधर्मानुपसंहारार्थ साधनत उत्कर्पवोधनायानुप्रसंगेन गृहत्यागो विचारितः । स च मध्यमा- धिकारे एवेति फलति ॥ ६॥ ततः सप्तमे एकसूत्रे सहकार्यतराधिकरणे गृहत्सागिनो मर्यादापुष्टिमार्गीयस्य शमादिकं 'भावनासहकारित्वेन कर्तव्यम् , पुष्टयंशवाहुल्ये तु तेनापि भावनामात्रमेव कर्तव्यमिति साधन- व्यवस्थानुप्रसंगाद् दर्शिता ॥ ७॥. ततोऽष्टमे चतुःसूत्रे गृहिणोपसंहाराधिकरणे, प्रथमसूत्रेण पूर्वोक्तेभ्यो जघन्याधिकारिणां त्यागानुकल्परूपं गृहे स्थित्वा भगवद्भजनं कर्तव्यमिति विचार्य, द्वितीयादिमिस्तस्य करणप्रकारस्तदा- धिक्यं, भगवद्भावस्य लोकेष्वप्रकटनं, भगवद्भजनव्यतिरिक्तसमये लौकिककरणं, गृहिणोपसंहार- 'श्रुतिमनुसृत्यानुप्रसंगाद्विचारितम् । तेन विहितत्वाचाश्रमकर्मापीत्यनेन यत्पूर्वमुक्तं तस्य प्रकारो योधितः ॥८॥ ततो नवमे एकसूत्रे एवं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणे तादशस्य देहपातोत्तरं मुक्तिर्वा भगवदीयत्वं वेति संशये मुक्तिस्तु नियतैव, भगवदीयत्वं तु भगवत्कृपाधीनमित्यनियमो निर्णीतः । तेनानुकल्पोपि मर्यादामार्गादधिकः, निरवध्यानंदपुरुषोत्तमसायुज्यादिति ॥ ९॥ एवमस्मिन्पादे बहिरंगविचारेण सप्रकारः कर्मोपसंहारो दर्शितः । एवमस्मिन्नध्याये चतुर्भिः पादैः सर्वसाधनं सप्रकारमुपदिष्टम् ।। इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांवरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः । तृतीयाध्यायः समाप्त। , चतुर्थाध्यायः।.. अथ चतुर्थाध्यायेवसरसंगत्या फलं निरूप्यते । तच्च फलं ब्रह्मविद इति चतुभिः पादै- जवितो प्रियमाणस्य गच्छतः प्राप्तफलस्य च क्रमेण तस्य यथाधिकारमवस्था निरूप्यते । तत्र प्रथमपादस्य द्विसूत्रे प्रथमेधिकरणे प्रथमवर्णकेन श्रवणादीनामवांतरफलत्वाय तेपामावृत्तिः कर्तव्येत्युच्यते । तेन पूर्वपादांते गृहिणोपसंहारे सबैद्रियाणामात्मनि प्रतिष्ठापनमुक्तम् , तत्प्रकारोत्र दर्शित : इति पूर्वेण सह प्रकारकारिभावः- संगतिरिति बोध्यम् । द्वितीयवर्णकेन तु ·४५ श्रीपुरुषोत्तमविरचिता1 ज्ञानभक्त्योः फलत उत्कृष्टत्वाय कर्ममार्ग आवृत्तिव्युत्सादनेन फलजधन्यत्वमपि बोषितम् । तेन कर्मणि तत्फले चानासक्तिरपि तत्प्रकारलेन बोध्यत इति सैव पूर्वेण सह संगतिरिति बोध्यम् ॥१॥ ततो द्वितीये त्रिसूत्रे आत्मेतीत्यधिकरणे प्रथमवर्णकेन ज्ञानफलं द्विविधं विचार्यते। मुख्यं त्वात्मप्रवेशरूपमनश्वरम्, द्वितीयं त्वधिकारिपूपस्थितेषु तेभ्यो ज्ञानोपदेशरूपमवांतरफलम् , मगवदाज्ञापरिपालनात्मकम् , न लाचार्यत्वकामनाकृतमित्युच्यते । द्वितीये ननु 'नस पुनरावर्तत' इतिश्रुत्युक्तो ज्ञानभक्त्योः फलरूपः पुनरावृत्यमावः किं सापधिक उत निरवधिक इत्याशंकायाम् , निरवधिक इति सिद्धांत उच्यते । नित्ये भगवद्रप आत्मनि ब्रह्मविदो जीवात्मनः शुद्धजले जलस्येव प्रवेशेन ताइक्वसैव श्रुतायुक्तत्वादिति, मक्तिमार्गे च भगवतो मुत्तोपसुप्यत्वेन सेवार्थ तन्निकट- स्थितेरपि नित्यत्वादिति । एवमात्मोपदेशस्यावांतरफलत्वं त्वत्रापि समानम् । ततो द्वितीयसूत्रे 'प्रतीकोपासकानां न मोक्षः, अतद्रपे तत्त्वेनोपासनादिति । अतः सा न कर्तव्येति चोधितम् । तृतीये •सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिः. कर्तव्येति चोषितम् । तथा च सर्वत्रात्मभावनात् तथा स्फुरणाच दुःखस्स निवृत्ते- स्तस्याप्यवांतरफलत्वम् । पूर्वपाद उक्तानां गृहत्यागिनां यदांतरं चायं च साधनं तदत्रोपदिश्यत इत्यत्रापि तेन सह प्रकारप्रकारिभाव एष संगतिरिति घोधितम् ।। २ ।। ततस्तृतीये पंचसूत्रे आदित्यादिमतय इत्यधिकरणे प्रथमसूत्रे प्रतीकोपासना न कर्तव्या एव चेत्, ताः किमर्थमुपदिश्यते, (नन्वेवमगोपासना एव?), सिद्धांत प्रतीकोपासना इत्याकांक्षायाम्, अवसरसंगसा सिद्धांते अंगोपासना - एव प्रतीकोपासना इति तरखरूपमुच्यते । ताश्योपासना जघन्याधिकारिणां फलदानद्वारा माहात्म्यज्ञापनेन भक्तिद्वारा आधिभौतिकसर्वात्मभाव- रूपज्ञान एवोपकुवैतीत्युच्यते, अग्रिमसूत्रस्तथैव प्रतिपादनात् । ततो द्वितीयसूत्रे भावनोत्कट्ये बहिर्भगवदध्यासरूपं प्राकट्यं फलमुच्यते । ततस्तृतीये ध्यानात्मनो मानसीमूर्तिसिद्धिरूपं फल- मुच्यते । ततश्चतुर्थे लीला. अपि भगवान् तथा प्रकटयतीत्युच्यते । ततः पंचमे अधिकारौत्कट्येन तेषां तत्रैव फलत्वं भासत इति श्रीमागवतोक्तस्मृतिबलेनोच्यते । तस्मात् तासां ज्ञानोपकार एवं फलमिति सिध्यति ॥३॥ ततश्चतुर्थे एकसूत्रे यत्रैकाग्रतेत्यधिकरणे बहिरंतर्भगवत्प्राकट्यक्तोमासकयोने तार- तम्यमिति सिद्धांतः प्रसंगेन क्रियते ॥ ४॥ ततः पंचमे एकसूत्रे आप्रायणेत्यधिकरणे भगवत्प्रातिरूपपरमफलपर्यंतं तस्य सैवावस्था तिष्ठति । परमफलं. च तस्य साक्षाद्भगवत्सेवनरूपं सिध्यतीत्यनुप्रसंगेन पुष्टिमार्गीयस्योक्तम् । इदमेव च पूर्व तस्ताधिकरणे प्रतिपादितमत्रांगोपासनाविपयेपि स्मार्यते । तेन पुष्टिमार्गीयस्य जीवत इंदम- वांतरफलमिति घोधितम् ॥५॥ ततः पठे चतुःसूत्रे तदधिगम इत्यधिकरणे मर्यादामार्गीयस्सापांतरफलमवसरसंग- योच्यते । तत्र प्रथमसूत्रे (चित्तशुद्धौ) ज्ञानोदये सति पूर्वपापनाशः, तदनंतरं पापस्यानुत्पत्तिः । 'द्वितीयसूत्रे पूर्वपुण्यस्य नाशः, तदनंतरं तदनुत्पत्तिः । कदाचित् प्रारब्धवशाद्भगवद्भावाच्युतौ उत्तरकर्मण उत्पत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीये ज्ञानात् कर्मनाशे सति कर्मजन्यदेहस्सापि नाशादा- चार्यामावेन ज्ञानादिसंप्रदायोच्छेद इत्याशंक्य, अनारब्धकार्याणामेव तेषां नाशः, न प्रारब्धकार्याणा- मिति, तेषां मोगैकनाश्यत्वादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे ब्रह्मविदोमिहोत्रादिकरणमपि पारन्धमोगरूप- , ·चेदान्ताधिकरणमाला। कार्यायैव, येपामग्निहोत्रकरणरूपं प्रारब्धमस्ति तेपां तत्करणरूपेण भोगेन तन्निवृत्तेः, न तु तस्स कर्मणः संश्लेष इत्युक्तम् । तेन मर्यादामागीयस्य कर्मसंसर्गाभाव इसनेनाधिकरणेनावसराद्वा प्रसंगाद्वा साधितम् ॥ ६॥ ततः सप्तमे त्रिसूत्रे अतोन्यापीत्यधिकरणे पुष्टिमार्गीयस्य 'तस्य पुत्रा दायमुपयंति सुहृदः साधुकृत्याम् द्विपंतः पापकृत्या मिति श्रुतिवलाद् विनैव भोगं प्रारब्धनिवृत्तिरिति प्रथमसूत्र उच्यते । ततो द्वितीये 'यदेव विद्ययेति श्रुत्या ब्रह्मविदः कर्मकरणप्राप्ती तत्संक्षेपमाशंक्य, इदं वाक्यं कर्मागभूतोगीयोपासनाविषयम्, न तु ब्रह्मविद्याविषयम्, अतो न तस्स आपादयितुं शक्यते कर्मसंश्लेषो ब्रह्मविदः। किंच, यद्यनया कर्मकरणं प्रसक्तं क्रियते, तदा ब्रह्मवित्कर्ममोक्षायैव कर्म करोतीति तच्छेपामावायैव तत् फलिष्यतीति तु मर्यादामारीत्या समाधानम् । पुष्टिमार्गीयस्तु केवलं भगवदासक्तः, भगवद्गुणानां च जीवगुणाः अंशाः, जीवनिष्ठं विद्यारूपं यज्ज्ञानं तद्भगव- ज्ज्ञानस्य अंश इति सिध्यति । तथा सति जीवनिष्ठविद्ययापि चेत् न मर्यादामार्गीयस्य कर्मश्लेषः, तदा भगवत्स्वरूपासक्तस्य पुष्टिमार्गीयस्य कर्मश्लेपः कैमुतिकन्यायेनैवापास्त इत्युक्तम् । ततस्तृतीये पुष्टिमार्गीयः पूर्वोक्तप्रकारेण स्थूललिंगशरीरे क्षपयित्वा ततो यथाधिकार भगवत्साक्षात्कारादिरूपेण फलेन संपद्यत इति परमफलमुक्तम् । अन्न क्षपणं च कुरुक्षेत्रग्नसंगे यजमक्तानां जीवकोशध्वंसरूपम् । मोगश्च तदनंतरदर्शनादिरूपो जीवदशायामेव भवतीत्यवांतरफलपरिसमातिरिति मम प्रतिभाति । इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांबरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृतौ वेदान्ता- धिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ , - - अथ द्वितीयपादे नियमाणस्य ब्रह्मविदोवांतरफलव्यवस्था अवसरसंगत्योच्यते । तत्र प्रथमे चतुःसूत्रे वाङ्मनसीत्यधिकरणे तत्र प्रथमसूत्रे 'अथाकामयमान' इति वाजसनेयिश्रुतिमालंब्य प्रियमाणस्य पुष्टिमार्गीयस्य नियमाणदशायां बहिर्मनसि वा दर्शनं वेणुनाद- श्रवणं वा भवति, तदा तस्य वाङ्मनसि संपन्ना भवतीत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे पूर्वोक्तिनैव हेतुना अन्यान्यपींद्रियाणि मनसा सह संगतानि भवंतीत्युक्तम् । ततस्तृतीये सर्वेद्रियविशिष्टं मनः प्राणे संगतं भवतीत्युच्यते । ततश्चतुर्थे तत्सर्वविशिष्टप्राणो हृदि वा बहिर्वा प्रकटे भगवति लीनो भवती- त्युच्यते । तथा चानेन क्रमेण तसेंद्रियाणि भगवति लीयंते, आत्मापि लीयते, 'न तस्मात्राणा उत्क्रामंति, अत्रैव समवनीयंते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती'ति श्रुतेरित्युच्यते । तस्सालौकिकदेहप्राप्तिश्चतुर्थे पादे वक्ष्यते ॥१॥ ततो द्विसूत्रे द्वितीये भूतेष्वित्यधिकरणे नियमाणस मर्यादामार्गीयस्य व्यवस्था अव- सरगर्भेण प्रसंगेनोच्यते । तत्र प्रथमसूत्रे तस्येंद्रियाणि भूतेषु लीयंत इत्युच्यते, स्वयं तु हृद्येवं भगवंतं प्राप्य मुक्तो भवतीत्यपि तेन सूच्यते । ततो द्वितीये सूत्रे भक्तो ज्ञानी च मर्यादामागीयौ भवतः । तत्रोभयोरिय व्यवस्था, उत भक्तस्य पुष्टिमार्गे प्रवेश इत्याशंक्य, द्वयोरपीयं व्यवस्थेत्युच्यते । ततस्तृतीये नवसूत्रे समाना चामृतीत्यधिकरणे उभयोर्मुच्यमानत्वेपि प्राणादिलय- प्रकारे पुष्टिमर्यादास्ययोः कुत एवं (विशेषादेव) विशेष इति वक्तुं पुष्टिमार्गीयस्स मर्यादामार्गादा- धिक्यमुपोदातेन विचारितम् । तत्र प्रथमसूत्रे साधनद्वारा मोचनेच्छा हि मर्यादामार्गीया मर्यादा, , ·श्रीपुरुपोत्तमविरचिता। विहितसाधनं विनैव मोपनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा । अतस्तयोः संकरः कदापि न भवतीति विशिष्टे- छया आधिक्यमुक्तम् । ततो द्वितीये पुष्टिमार्गीयमुक्तिदशायां मर्यादामार्गीयमुक्तेः संसारतौल्यव्य- पदेश इत्युक्तम् , तेन पुष्टिमार्गसाधिक्यं सूच्यते । ततस्तृतीये यदि तस्याः संसारतुल्यत्वं तदा तस्या हेयत्वं स्यात् , तद्वोधकश्रुतेः प्रतारकत्वं चेत्याशंकायाम् , पुष्टिमार्गीयं तत्त्वं दुर्जेयम् । अतस्त- दज्ञानान्मर्यादामागीयमुक्तिर्येपामीप्सिता तान् प्रति तामेवोपादेयत्वेन श्रुतिर्वदति, रागिणः प्रति वर्गादि उपदिश्यते (तद्वत् । ततश्चतुर्थे तर्हि यक्षविदामिव तादृशानां भक्तानामपि खनार्मोपदेशनं कचिच्छू- येत), यतो नैवम् , अतो नैवमित्याशंकायाम् , तदनुपदेशने वीजमाह । पुष्टिमार्गीयाणां हि अवस्था- द्वयम्, विरहः प्रियसंगो वा । तबाचे वास्थ्याभावानोपदेशः । द्वितीये तु गगवत्संनिधानेन तदये धावस कर्तुमशक्यत्वानोपदेशः । अत उपदेशाभावान्न तस्यासत्ता वक्तुं शक्येत्युक्तम् । ततः पंचमे भगवदीयानां विरह एव कथमित्याशंकायाम् , पुष्टिमार्गे भगवतो रसात्मकत्वस्यैव प्राकट्यात्. तेनैव तदुपपत्तिरिति युक्त्या समाहितम् । ततः पछे विरहांगीकारे श्रुतिविरोधमाशंक्य, श्रुती शरीर- संघधिन एव दुःखस निषेधो, न भगवद्विरहजन्यसेत्सेवं समाहितम् । ततः सप्तमे श्रृंत्या, अष्टमे च स्मृत्या तदृढीकृतम् । ततो नवमे सर्वासां रसावस्थानां सत्ता श्रीगोकुल एच विद्यत इति श्रुत्सा व्यवस्थापितम् । एवं पंचभिः सूत्रैः प्रमाणपूर्वक रसावस्थास्थापनेन पुष्टिमार्गस्य सर्वोत्कृष्टत्वं व्यव ) स्थापितम् । अतः पुष्टिमर्यादायामुपदेशेपि न कश्चिद् दोष इत्यर्थात् सूचितं भवति ॥ ३ ॥ बतचतुर्थे एकसूत्रे अविभागो वचनादित्यधिकरणे प्रसंगात् पुष्टिमार्गीयस्य नित्य- लीलारूपफलानुभवस नित्यत्वं मर्यादामार्गात् फलतो विशेषप्रतिपादनाय विचारितम् ।।४।। ततः पंचमे एकसूत्रे तदोकोग्रज्वलनाधिकरणे मर्यादामार्गीयस्य ब्रह्माण्डमध्ये सद्यो मुक्तिप्रकारो विचारितः । तदग्निमे च अवसरसंगत्या मर्यादामार्गीयस्य जीवोत्क्रांत्यनंतरं क्रममुक्ति- प्रकार उच्यते । तत्र साधारणस्यापि जीवस्य इंद्रियरूपाभिस्तेजोमात्राभिः सहैव येन केनचिहारेण निर्गमनम्, तथापि यस्स सापनेन (परमात्मा तुष्टः,) स जीवस्तु एकशतनाडीषु या शताधिका मूर्धन्या नाडी, तया ऊर्ध्वं स 'क्त्वा' निष्कामति, साधनेन तुष्टो यो हृदयवर्ती परमात्मा तदनु- महाद्विधासामर्थ्याच या भगवत्स्मृतिपरंपरा, तया तस्यानुग्रहः, तेन मूर्धन्यनाच्या निष्क्रमणमि.. त्युक्तम् ॥ ५॥ ततः पठे चतुःसूत्रे रश्म्यनुसायधिकरणे। तत्र प्रथमसूत्रे यः क्रमेण मोक्षाधि- कारी रश्म्यनुसारी मूर्धन्यनाड्या निःसरति तसापि हृदयाने प्रकाश इत्युक्तम् । ततो द्वितीये तृतीये च रात्रिकृतोऽयनकृतो विशेषश्च नास्तीत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे स्मृतौ धूममार्गस्याप्युक्तत्वात् तत्र च रात्रिदक्षिणायनादीनामुक्तत्वादर्चिरादिमार्गे च ज्योतिरुत्तरायणादीनामुक्तत्वान्मुच्यमानस्य कथं न विशेष इयाशंक्य, स विशेपो योगिन एव, गती च ते स्मातें, अतो न ज्ञानिनः, तेन ज्ञानिन उत्क्रमणे सर्वोपि काला समान इत्युक्तम् । एतस्स करणग्रामनिप्पत्तिस्तु यत्र प्रारब्धसमाप्तिस्तत्र भूतेष्वेव भविष्यतीति ज्ञेयम् । उपक्रमे तथैवोकवादिति ॥ ६ ॥ १. विहांतर्गतफकिका त्रुटिवेति प्रतिभाति । २. इतः परं सूचनयं मिझाधिकरणत्वेन श्रीगोपेवर इच्छंति, भाव- प्रकाशिकाकाराः श्रीकृष्णाचंद्राथ। - ·४८ १ वेदान्ताधिकरणमाला। एवमस्मिन् पादे पुष्टिमर्यादामार्गाययोनियमाणावस्था विचारिता ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांवरात्मजपुरुपोत्तमस्य कृती चेदान्ताधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ - , अथ तृतीयपादे क्रममुक्त्यधिकारिणो ब्रह्मविदोचिरादिमार्गेण गच्छतो व्यवस्थावसर- प्राप्तोच्यते । तत्र प्रथमे चतुःसूत्रे अर्चिरादीत्यधिकरणे ज्ञानमार्गीयस भक्तस्य चेत्युभयोरचिरा- दिमागेंण गमनम् , उत सद्योमुक्तिरितिसंशये, यथा ज्ञानिनो नियमाभावस्तथा भक्तम्यापीति पूर्वपक्षे, पंचाग्निविद्यायां ज्ञानमार्गीयाणामेवोपक्रांतत्वात्तेपामेव तेन मार्गेण गतिः, न तु भक्तस्सापीति निश्चीयते । ततनिभिः सूत्रैस्तन्मार्गपर्वनिर्धारः क्रियते । श्रुतिभेदेन पर्वभेदानामनेकधोक्तत्वात् मार्गभेदे प्राप्ते देवयानस मार्गस्य श्रुत्यंतरे यदैक्यमुक्तं तद्विरोधसंभवात् । पर्वसु निर्धारितेपु तु यस्य यत्पर्व- भोगो भावी तं प्रति तत् पर्व, अन्यं प्रत्यन्यत् । यथा महामार्गे नानाग्रामेपु सत्खपि कंस्यचित् कस्मिंश्चिद् ग्रामे अवांतरनिवासः, अन्यस्यान्यस्मिन् ग्रामे सः, तद्वत् । एवं पर्वभेदेप्युपपत्तौ ब्रह्म लोकगमनस्यैक एवाचिरादिमार्गो देवयानाख्यः सिध्यतीति निर्णीतम् ॥१॥ ततो द्वितीये त्रिसूत्रे आतिवाहिकाधिकरणे तेन मार्गेण कथं गच्छतीत्याकांक्षाया- मवसरगर्भेण प्रसंगेन गमनप्रकारो निर्धार्यते । तत्र पर्वभूतविद्युलोकपर्यंत विद्यासामर्थ्येनैव गच्छति । ततो विद्युल्लोके अमानवः पुरुषो ब्रह्मलोकगमयिता तत्रागत्य तं विद्युल्लोकस्यं गंतारं ब्रह्मलोकं प्रापय- तीति श्रावितम् । एवं सति येषां विद्युल्लोकभोगोस्ति ते वरुणादिलोकं गच्छंति । तत्र सः ब्रह्मलो- कप्रापयिता आयाति न वेति संशये, तत्राप्यायाति, श्रुत्यंतरे प्रजापतिलोकानंतरमपि ब्रह्मलोकस्योक्त. त्वात् , ब्रह्मलोकप्रापयितॄणां पुरुषाणां च बहुत्वात् , यस्य यल्लोकभोगेन प्रारब्धसमासिस्तं तत एव लोकाट प्रापयंतीति प्रथमसूत्रे निर्णीतम् । तेषां ब्रह्मलोकप्रापका ये पुरुषास्ते आतिवाहिकशब्दे- नोच्यंत इत्यपि । ततो द्वितीये सूत्रे अपुनरावृत्तिश्रुत्या देवयानं पंथान प्राप्तानां ब्रह्मवित्त्वात्तेषां सद्योमुक्तिरेवोचितेति तेषामवांतरलोकभोगजनिका कामनैव कुतः । किंच, 'यत्कर्मभिर्यत्पति भग- वंद्वाक्ये मर्यादाभक्तस्स या लोकांतरकामनोक्ता सापि कुतः । तेपां सद्योमुक्तेरेव प्रथमाधिकरणे निर्धा- रादित्याशंक्य, केषांचित् ज्ञानिनां मर्यादामक्तानां व्यामोहितत्वात् सा । व्यामोहन लीलासिद्ध्यर्थ, येऽवांतर्लोकाः कृतास्तत्सृष्टिसार्थकत्वाय भगवतैव क्रियते । अतो नानुपपत्तिरित्युक्तम् । ततस्त- तीयसूत्रे ये वरुणादिलोकं गतास्तेषां स्वत एव ब्रह्मप्राप्तिरस्तु । आतिवाहिकस्स विद्युल्लोकीयत्व- श्रावणेन तेषु लोकेषु तदभावादियाशंक्य, श्रुतावातिवाहिकस्स न विद्युल्लोकीयत्वमभिप्रेतम् । 'पुरु- पोऽमानव एसेति श्रावणाद्रह्मलोकीयत्वम् । वैद्युतत्वं तु तस्य विद्युल्लोकपर्यंतमागमनात् । अतो लोकांतरादपि प्रद्यलोकप्राप्तावातिवाहिकापेक्षास्तीत्युक्तम् । किंच, वाजसनेयके 'ब्रह्मलोकान् गमय- वीति श्रावितम् । छांदोग्ये तु 'ब्रह्म गमयतीति श्रावितम् । तेन मर्यादामाीयं भक्तं वैकुंठलोकान् गमयति । ज्ञानमार्गीय त्वक्षरब्रह्म गमयतीत्यपि तत्र नितिम् । एवमेतेन गमनप्रकारो निर्णीतः ॥२॥ , ·श्रीपुरुषोत्तमविरचिवा। ततस्तृतीये अष्टसूत्रे कार्य वादरिरित्यधिकरणे पूर्वसूत्राधिकरणश्रुत्युक्तस्स प्राप्तव्यस्य ब्रह्मणः किमविकृतब्रह्मत्वम् , उत कार्यप्रधलोकत्वमिति संशये, प्रथम पंचसूत्रैर्यद्वादरिमतमुक्तम् , तत्राधिकृतस्य परब्रह्मणो व्यापकत्वादग्रोक्तं गमनं न संगच्छते तस्मात् । किंच, श्रुत्यंतरे 'ब्रह्मलोका'- निति 'तेषु वसंतीति च बहुत्वेन वासाधिकरणत्वेन च विशेपितत्त्वादपि तथा। तत्र ब्रह्मत्वव्यपदेशस्तु ब्रह्मसामीप्यात् । कल्पसमाप्तौ कार्यबसलोकस्य नाशे चतुर्मुखेन ब्रह्मणा सह तस्यापि चतुर्मुखवत् परब्रह्मप्राप्तेः श्रुतौ स्मृतौ चाभिधानादपि प्राप्यब्रह्मलोकोऽपर एव, न तु परब्रह्मेति पूर्वपक्षत्वेनोक्तम् । ततस्त्रिभिः सूत्रैजैमिनिमतं सिद्धांतत्वेनोक्तम् । तत्र प्रथमसूत्रे ब्रह्मशब्दस्य बृहत्त्वादिगुणविशि- पुत्वेन परस्मिन्नेव मुख्यवृत्तत्वात् गौण्याऽपरब्रह्मांगीकारो न युक्त इत्युक्तम् । ततो द्वितीये कौपीत- किश्रुतौ प्रजापतिलोकाब्रह्मलोकस्य पार्थक्येनोक्तत्वात् छांदोग्ये अचिरादिमार्गप्राप्यत्वेन समासौ 'ब्रह्म गमयती'त्युक्तत्वात् प्रजापतिलोकादन्यस्य कार्यग्रह्मलोकस्य कुत्राप्यश्रवणाद्गमनस्य प्रारब्धहेतुकत्वेन विलंब्यप्राप्तेः संभवाय न गमनादिश्रुतिस्मृतिविरोध इत्युक्तम् । ततस्तृतीये 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मिति श्रुतौ परप्राप्तिर्या उक्ता सैवाग्रिमी वित्रीयते । तस्यां च ब्रह्मणा सह सर्वकामभोगलक्षणा या' प्रति- पत्तिरुच्यते, सा परेणैव सह । कुत्रापि श्रुतौ कार्यरूपे प्रतिपत्तेरनमिप्रेतत्वात् । अतो ब्रह्मशब्देन परप्रझैवोच्यत इति सिद्धांतितम् । एवमष्टभिः सूत्रैः गंतव्यब्रह्मस्वरूपं प्रसंगानिरूपितम् ॥ ३ ॥ ततश्चतुर्थे एकसूत्रे अप्रतीकालंयनाधिकरणे पूर्वोक्तप्रकारेणातिवाहिकप्रापिता ब्रह्म- प्राप्तिः किं सर्वेषामुपासकानाम् , उत केषांचिदेवेति संशये, अप्रतीकालंबनानेवातिवाहको नयतीति निश्चीयते । तत्र प्रतीकोपासका द्विधा । केचिदतस्मिंस्तत्त्वेनोपासकाः, अन्यं तु तदंगेपु तत्वेनो- पासकाः । तत्राद्यानामुपासनैव व्यंगा । 'योऽन्यथा संतमात्मान'मिति वाक्योक्तदोपप्रसंगात् । द्विती- यांना तूपासनाच्यंगत्वाभावेपि 'यावन्मनसो गतं तत्रास्य कामचारो भवती'त्यादिश्रावणेन तत्क्रतुन्याय- तस्तत्रैव पर्यवसानेन तेषां ब्रहाप्राप्तेरनभिप्रेतत्वात् । पंचामिविद्यायास्तु अंगोपासनात्वेन प्रतीकत्वेपि वाचनिकत्वात् तेषां नयनम् । तस्मात् ये पूरग्रह्मोपासकास्तानेव नयतीति ज्ञानमार्गीया व्यवस्था । भक्तिमार्गीयस्तु निष्कामांगोपासनकर्ता भक्तः सन् भक्तिवलादेवातिवाहिकं विनैव स्वयं गच्छतीति तत्क्रतुश्चेति सूत्रशेपेण निश्चीयत इत्युक्तम् । एवमत्र चतुर्मिरधिकरणैः सप्रकारा गच्छद्रह्मविद्व्यव- स्थोक्ता । संगतिस्तत्रावसर एव ॥४॥ ततः पंचमे एकसूत्रे विशेषं च दर्शयतीत्यधिकरणे भक्तिमार्गीयाणां ज्ञानमार्गी- याणां चाविशेषेणैव ब्रह्मप्राप्तिः, उत गमने विशेषात् फलप्राप्तावपि कश्चिद्विशेषोस्तीति संदेहे, 'ब्रह्मविदामोति परमिति यजुर्व्याख्यानरूपायां 'सत्यं ज्ञान मित्यस्याचि ज्ञानमार्गीयस्य अक्षर- प्राप्तिरेव, भक्तिमार्गीयस्य तु 'यमेवैष वृणुते' इति श्रुत्युक्तवरणेन भत्त्या हृदि अक्षरब्रह्मप्रादुर्भावात्तत्र स्थितेन पुरुषोत्तमेन सह भोग उच्यते । तत्र भक्तिमार्गः पुष्टिमर्यादाकेवलपुष्टिभेदेन द्विविधः । तत्राद्यस्य यथाधिकारं पुरुषोत्तमानुभवरूपो भोगः। द्वितीयस्य तु यथाधिकारं ब्रह्मणा सह सर्वकामा- शनरूप इति विशेषं श्रुतिर्दर्शयति । तस्माद् ब्रह्मप्राप्तावस्ति तयोविशेष इति प्रसंगगर्भया पूर्वोक्त- संगत्यैव नितिम् ॥ ५॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांवरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । - ·५० वेदान्ताधिकरणमाला। ततश्चतुर्थे पादे पंचभिरधिकरणैः प्राप्तफलस्य ग्रह्मविदो व्यवस्था वक्तव्या । तत्र ब्रह्मविदो भक्तिज्ञानमार्गमेदेन द्विविधाः । भक्तिमार्गीया अपि मर्यादापुष्टिकेवलपुष्टिभेदेन द्विविधाः । अवांतर- भेदास्त्वनेके । तत्र ज्ञानमार्गीयाः पुष्टिमर्यादामार्गीयाश्च प्रायशः क्रमेणव मुच्यते । अतिकृपया तु केचित् सद्योऽपि । पुष्टिमार्गीयास्तु सद्य एव । एवमेतेषु ब्रह्मवित्सु ज्ञानमार्गीया अक्षरोपासकत्वात्त- त्रैव पर्यवसन्नाः सद्यः क्रमेण वा तमेव प्रविशति । पुष्टिमर्यादामार्गीयास्तु सद्यः क्रमेण वा नित्यं ब्रह्मलोकं प्राप्नुवंति । तेषां लौकिक्यामेव गुहायामक्षरम् । तत्र स्थितं पुरुषोत्तमं चानुभूय पुरुषोत्तम- खरूपे प्रविशंतीत्येतावत्पूर्वपादांते सिद्धम् । ये पुनः क्रमेण नित्यं भगवल्लोकं प्राप्नुवंति, ते तत्रैव भगवंतं भिन्नमीश्वरत्वेनानुभवतो यथाधिकारं सेवौपयिकदेहं प्राप्नुवंतीत्यर्थात् सिध्यति । तदपि तृतीयस्कंधे 'अथो विभूतिं मम मायाविनस्ता'मिति कपिलदेववाफ्यादवसीयते । अतःपरं पुष्टिमार्गीयस्य प्राप्तफलस्य 'सोऽनुते सर्वान् कामान्' इति श्रुत्युक्ता व्यवस्थाव- शिष्यते । सा विशेषदर्शनसूत्रे संक्षेपेण सिद्धास्मिन्पादे प्रपंच्यते । ततः संपद्याविर्भाव इति चतुःसूत्रे प्रथमाधिकरणे प्रथमसूत्रे भगवत्स्वरूपे लीनस्य पुष्टिमार्गीयस्य खलीलानुभावनार्थं भगवता यहिराविर्भावः क्रियते, अनुगृहीतत्वात् । स चाविर्भावो भगवत्स्वरूपवलेनैव लीलाधिकरणे भवति, न तु प्रपंच इति श्रुतिबलादुक्तम् । ततो द्वितीये तस्यैवमाविर्भावेपि मुक्तत्वं नापैतीत्युक्तम् । ततस्तृतीये एवं फलदातुः परमात्मत्वमेवे- त्युक्तम् । ततश्चतुर्थे 'सत्यं ज्ञान'मित्यस्या ऋचः 'ब्रह्मविदाप्नोती'त्यनेनैकवाक्यत्वं व्याख्यान- व्याख्येयमावादस्ति, तस्मादयमेवार्थ इति निर्धारितम् ॥ ततो द्वितीये अप्ठसूत्रे ब्राह्मणेत्यधिकरणे येन देहेनायं जीवो लीलानुभवं करोति तादृशो देह उपोद्घातेनावसरेण वा विचारितः । तत्र प्रथमसूत्रे सचिदानंदात्मकेनैव देहेन ब्रह्मणा सह भोगान् भुंक्त इति स देहस्तादृशो ब्रह्मणा संपादित इति साधितम् । तत्प्रकरणे ब्रह्मात्मकाना- मेवान्नमयादिविभूतीनामुपन्यासादिति जैमिनिमतकथनमुखेन तत्संपत्तिश्च प्रदर्शिता । ततो द्वितीय- सूत्रे प्रज्ञानघनश्रुत्या केवलज्ञानात्मको ब्रह्मणो विग्रहो बोध्यते । अतस्तादृशेन सह मोगकर्ता ज्ञानात्मकेनैव भवितव्यम् । नचैवमानंदानुभवेन सर्वकामाशनपाधः शंकनीयः । भगवतः पूर्णानंदत्वात् तत्संबंधेनैवानंदानुभवः सिद्धः। तस्माद्विग्रहं विनैव केवलखरूपेण भुक्तं इत्यौडुलोमिमतमुक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे 'सत्यं ज्ञान'मित्यस्यामृचि गुहाया उक्तत्वात् तस्याश्च विग्रह एव संभवात् श्रुतौ विग्रहत्वेनैवोपन्यासः । ते च विग्रहा भगवद्धाग्नि पूर्वमेव वर्तते भगवद्धर्मरूपाः । तेषु कस्मिंश्चिदयं चिन्मात्र एवाविश्याभिमानं कृत्वा भगवदिच्छानुरूपलीलात्मकान् भोगान् भुंक्ते । तस्मान्न चिन्मात्र- त्वस्य नित्यविग्रहवत्त्वस्य च विरोध इति मतद्वयं संगृह्य तादृशविग्रहेणैव मुंक्त इति स्वमतमुक्तम् । ततश्चतुर्थ सूत्रे तादृशदेहप्राप्तौ भक्ते भगवदनुग्रह एव हेतुरित्युक्तम् । तेन तादृशो भोगो न सर्वेपाम् , किंत्वत्यंतमगवदनुगृहीतानामेवेति वरणभुत्या सिध्यति । ततः पंचमसूत्रे अतो हेतोः भगवाननन्याधिपतिः । अनन्याश्च त एव ये साधनत्वेन (फलत्वेन) च भगवर्तमवे जानंति । तस्मात्तदर्थमेवं भगवतः संकल्प इत्युक्तम् । तेन तदेकतानतया तदाश्रयतया च ते सर्वदा तिष्ठंतीति सिध्यति । ततः पष्ठे सूत्रे मुक्तस्य देहांगीकारप्रतिकूलं वादरिमतमाह । 'यत्र हि द्वैतमिव भवती'- त्यादिश्रुतिरमुक्तिदशायां दैतदर्शनमुक्त्वा 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवामूदित्यादिना मुक्तस्स द्वैतदर्शनं - ·। 877 श्रीपुरुषोत्तमविरचिता। निषेधति । तथा सति द्वितीयदर्शनामावे कामभोगवातेव दूरेति तदाक्षेप्यो देहोषि दूरतरः । एतन्मते 'ब्रह्मविदामोति पर'मित्यादिश्रुतिः पूर्वकक्षाविश्रांता। ततः सप्तमे पादरिविरुद्ध जैमिनिमतमाह । जैमिनिस्तु मुक्तस्य देहसत्तां मन्यते । 'ब्रह्मविदाप्नोती'ति श्रुतिः पूर्वकक्षाविश्रांतेत्यत्र मानाभावान्न वादरिमतं साधीयः। अनेन श्रुतिविरोधापत्तेः । श्रुतौ हि 'ब्रह्मविदाप्नोती'त्यत्र ज्ञानस्य तत्प्राप्ति- साधनत्वमुच्यते, 'नायमात्मे'त्यत्र वरणकप्राप्यत्वम् । अतः साधनवोधकश्रुत्योः परस्परविरोधः । 'सोश्नुत' इत्यादिना परप्राप्तिरुपन्यस्यते । 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती'त्यत्र ब्रह्मणि जीवस्य लय उच्यते । अतः फलयोधकश्रुत्योविरोधः । एवं विरोधे सति तदमावाय गतिरवश्यं कल्पनीया । तत्र पुष्टि- मर्यादाभ्यां मार्गभेदस्य सिद्धत्वात् तत्तन्मार्गीयस्य तत्तदेव फलं परममिति व्यवस्थितविकल्प एव ज्यायानिति नैकतरादरणं युक्तमिति । ततोप्टमे भगवान् व्यासः खसिद्धांतमाह । लोके हि शरीरं भूतजन्यं भोगायतनं च दृष्टम् । मुक्तस्य तु शरीरतदभावावाक्षेपलम्यौ न निवारयितुं शक्यौ । अतः शरीरमेव तादृशं कल्पनीयं येन श्रुत्यविरोधः । तत्र भूमविद्याया मात्मतः प्राण' इत्युपक्रम्य 'आत्मत एवेदं सर्व'मित्यंतेन भगवत एव सकाशादोगोपयोगिसर्वसामग्रीश्रावणान्मुक्तस शरीरं न भूतजन्यम् , तस्मादशरीरम् । तत्रैव 'आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानंद' इति श्रावणातच्छरीरं भोगा- यतनम् । तस्माच्छरीरमपि । एवमुभयविधत्व आस्थिते श्रुतीनां न कश्चिद्विरोधः ॥ ततस्तृतीये द्विसूत्रे तत्त्वभावाधिकरणे गुणोपसंहारपादोक्तं निर्दोषपूर्णगुणं भगवत्स्व- रूपमेव फलमिति विचारितम् । तत्र पूर्वसूत्रे दोपरूपाणामज्ञत्वादीनां भगवति या प्रतीतिः, सा प्रांता, स्वमवदर्थाभावेपि प्रतीयते । तस्माद् ब्रह्म निर्दोपमित्युक्तम् । ततो द्वितीये सूत्रे याः पौगंडादयो- वस्थाः, ये च गुणास्ते सर्वे संत एव मायापसारणाद्भक्तानां प्रतीयते । तस्माद् ब्रह्मानंतगुणपूर्णमव- तारेपीत्युक्तम् । तथा चावसर एव संगतिरित्यर्थः ॥ ३॥ ततश्चतुर्थे द्विसूत्रे प्रदीपवदित्यधिकरणे फलानुभवोपकरणं प्रकृतत्वाद्विचार्यते । पूर्वा- धिकरणयोः फलप्राप्त्युपकरणस्य फलस्वरूपस्य च विचारितत्वात् । अतोवसरोत्र संगतिः । तत्र प्रथ- मसूत्रे मुक्तस्य भगवत्कृपयाभिव्यक्ताभ्यां जैवज्ञानक्रियाम्यां योगेपि न ताभ्यां भगवता सह काम- भोगकरणसमर्थो भवति, किंतु यथा प्राचीनः प्रकृष्टो दीपः स्नेहयुक्तायामर्वाचीनायां वत्सां प्रविष्टस्तां समानकार्यक्षमा करोति; तथा भगवानपि स्वदत्ते मुक्तदेहे जीवेन सह प्रविष्टस्तं देहं स्वमोगरूपकार्य- क्षमं करोति । यतो 'भर्ता सन्निति भर्तृसूक्तारंभमंने भगवतः क्रीडाथ बहुधा आवेश उक्तः । तेनैवं ज्ञायते क्रीडोपयोगिभगवदावेश एव फलानुभवोपकरणमिति । ततो द्वितीयसूत्रे अस्थूलादिश्रुतेः सर्वकामभोगश्रुतेश्च यो विरोधः स सुषुप्तिमोक्षभेदेन भगवदाविर्भावप्रकारभेदात् परिहतः ।। ततः पंचमे पसूत्रे जगद्व्यापाराधिकरणे भोगप्रकारो विचारितः । तत्र प्रथमसूत्रे 'सोश्नुते सर्वान् कामा'निति श्रुतिर्मुक्तिप्रकरणस्था । तस्मात्तत्र न जगत्संबंधः । किंच, भगवल्लीला कालमायावतीता । तेन प्राकृतं जगत् ततो दूरतरमिति न तत्संबंधः । अतो लौकिकव्यापाररहित- मेव मुक्तस्स भोगकरणमित्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सर्व हि पश्यः पश्यती'तिश्रुत्युक्तप्रत्यक्षोप- देशेन तस्य जगद्व्यापारसाहित्यमाशंक्य, श्रुतौ सर्वपदेन न जगदुच्यते, किंतु लीलास्थाः पदार्था एवोच्यते । तेषामेव दर्शनम् । अतो न श्रुतिविरोधः । किंच, पूर्वोक्तश्रुत्यनंतरं 'स एकधा भवतीति भक्तस नानारूपयोधिकाश्रुतिः पठ्यते । तेन नानारूपैर्नानालीलां भगवदनुमावितामनुभवतीति न 1 ·वेदान्ताधिकरणमाला लीलानामनित्यत्वम् , नापि काचिदन्यानुपपत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे 'आयास्य' इत्यागम- नभविष्यत्त्ववोधकभगवद्वाक्याल्लीलानां भक्तरूपाणां चानित्यत्वमाशंक्य, भगवल्लीला प्राकृतविलक्षणा भगवदिच्छयैवोपपद्यमाना न कुतकैरन्यथा भाव्या, किंतु श्रुत्या नित्यत्वेनोक्तत्वादलौकिकानुसरण- मेव कर्तव्यमित्युक्तम् । ततश्चतुर्थसूत्रे अस्मिन् सूत्रे कुतर्केणान्यथाभावनं न कर्तव्यमिति यदुक्तं तदेव श्रुतिप्रत्यक्षाभ्यां साधितम् । ततः पंचमसूत्रे जीवस्य भोगमात्र एव भगवत्साम्यम्, न तु सर्वथेति 'न तत्समश्याम्यधिकश्च दृश्यते' इतिश्रुतेन विरोध इत्युक्तम् । एवमत्र पंचसूत्र्या भगवतः परमफलत्वमर्थादुक्तं भवति । ततः पठे ईदृशं परमफलं प्राप्य भक्तानां ज्ञानिनां चावृत्तिर्नास्ति । तत्र प्रमाणं च शब्दः श्रुतिरूपः स्मृतिरूपश्चेत्युक्तम् । एवं पद्धिः सूत्रैर्फलभोगप्रकारो विचारितः ॥ ५ ॥ वेदांतीयन्यायमालामणुभाघ्यानुसारिणीम् । सौकर्यायार्थयोधस्य चकार पुरुषोत्तमः ॥१॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांवरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृती वेदान्ताधिकरणमालायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः। . चतुर्थाध्यायः समाप्तः ॥

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनचल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः। श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवहितम् । अथ प्रथमोऽध्यायः। चतुर्थः पादः। आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥१॥ (11) एवं सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वे निर्णीते, केचिद् वेदार्थाज्ञानात् कचिद् वेदभागे कापिलमतानुसारिपददर्शनेन तस्यापि वेदमूलकत्वं वदन्ति । तन्निराकर- भाष्यप्रकाशः। आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥१॥ अतीतेषु पादेषु प्रथमेऽतिव्याप्तिजनकशब्दकृतसंदेहवारणाय कार्यनिरूपकाणि वाक्यानि विचार्य, द्वितीयतृतीययोश्च यथायथं जीवजडरूपार्यकततत्संदेहवारणायान्तर्याम्युपास्यरूपनिरूपकाणि च वाक्यानि विचार्य सर्वेषां वेदान्तानां साक्षात् परंपरया च ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपादितः । स तदा दृढीभवति यदा श्रौतत्वेनाभिमन्यमानस मवान्तरस्य श्रीवचा निराक्रियते । अतस्तदर्थ चतुर्ये पादे जीवजडसमुदायात्मकार्थनिरूपकतया मतान्तरोतताभ्रमजनकानि प्रकीर्णनि पाक्यानि विचार्यन्त इत्युपोद्घातबोधनाय पूर्वपादत्रयसिद्धमर्थमनुवदन्त एतत्पादार्थमाहा एवमित्यादि । तथा च निराकरणं प्रयोजनं, तादृशवाक्यविचारधार्थ इत्यर्थः । नन्वदृश्यत्वाय- रश्मिः । आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥१॥ परंपरयेति जीवमुख्यप्राणलिङ्गादित्यत्र जीवमुख्यप्राणप्रतिपादकवेदान्तानां परंपरया समन्वय । उपोद्धात इति । तयाच प्रकृतः स च वेदान्तानां समन्वयः तत्सिद्ध्यो चिन्ता मतान्तरनिराकरण- चिन्तामुपोदातं बुधा विदुरिति । ननु सांख्यमतनिराकरणमाकस्मिकमिति चेन्न, पदसु शास्त्रेषु वेदवेदान्तयोरगाङ्गिमावः परसर, स आरम्म एव विचारितः । अधुना तृतीयशासस्स विचारः प्राप्तावसरः क्रियत इति योगः प्रत्युक्त एव । द्वितीयेच्याये परावविचारः पाशुपतमतदूपणं 'येप्यन्यदेवता भक्ताः' इत्यादिना गीतायां सप्टमेव । नातिकादिमतानि दुप्पलेन पुराणप्रसिद्धानि द्वितीये द्वितीयपादे प्रतिवक्तव्यानीति क्षेपम् । तादृशेति प्रकीर्णकवाक्यविचारः प्रकीर्णकत्वं कापिठमतीतताम्रमजनकत्वं कचिद्वेदमागे कापिलमतेत्यादिमाप्यात् । समन्वयानुफूलः मतान्तर प्रोतताममजनकवाक्यविचारः इसम विचारपदं तादृशसमन्वये ठावणिकं वा । समन्वपस्त्वम्यापार्य। १.५F• ए.र.

·भीमद्रमसूत्राणुभाप्यम् । [अ०१ पा०४ १०१ सू०१ णाय चतुर्थः पाद आरभ्यते । तत्र, ईक्षते शब्दमिति सांख्यमतमशब्दत्त्वादिति निवारितम् । वेदेन प्रतिपादितमिति तत्राशङ्कते। आनुमानिकमप्येकेपाम् । एकेपां शाखिनां शाखासु सांख्यपरिकल्पितप्रकृत्यादि श्रूयते । 'इन्द्रियेभ्यः परा यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान् परः ॥ माप्यमकाशः। धिकरणे एतादृशमपि वाक्यं विचारितमेवेति, किमनेन विचारेणेत्याशङ्का समादधानाः सूत्रांश- मवतारयन्ति तत्र ईक्षतेरित्यादि । तथाच यद्यपि तद्वाक्यं विचारितं, तथापि तन्मतस्य सर्वथा अश्रौतत्वमेवेति नोपपादितमतो विचार इत्यर्थः । एतेनास्य पादस्य, ईक्षतिसमन्वयसूत्रप्रपञ्च- रूपत्वं चोधितम् । नन्वत्र प्रतिनिराकरणमेवास्तु । मतस्य श्रीवतानिराकरणे किं गमकमित्या, काक्षायामानुमानिकपदमेव गमकमित्याशयेन व्याकुर्वन्ति एकेपामित्यादि । तथा च पूर्वग्रन्थे- 'कामाच नानुमानापेक्षा, 'नानुमानमतच्छब्दात्' इत्यादौ केवलानुमानपदादत्र च संबन्धितद्धि- वान्तानुमानिकपदात् सांख्यप्रवचनीये, 'संघातपरार्थत्वात् पुरुषस' इति सूत्रेऽनुमानेन प्रकृतिसं- पन्धित्वेन सिद्धः पुरुषोऽपि संग्राह्यत्वेन गम्यते । तयोच निराकरणे तन्मतमेव निराकृतं भवतीति सौत्रं पदमेव गमकमित्यर्थः । केषां शाखायामित्याकालायां विषयवाक्यमुदाहरन्ति इन्द्रियेभ्य रश्मिः। एतादृशमिति 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रम्' इत्यादिवाक्यं मायाप्रकृत्यविद्यावादानां श्रौतताम्रमजनकम् । अवतारयन्तीति इदमुपलक्षणं तन्मतं पूर्वपक्षे निक्षेप्तुं शंकराचार्यमतेनावतारयन्ति स्म विचारितमिति । नन्वीक्षयधिकरणे तु शब्दा- प्रतिपाद्यं न भवति ईक्षतेः श्रावणादित्युक्तं न प्रकृतिर्निवारिता शंकरभाष्ये तु निवारितति. चेन्न । प्रकृतिनिराकरणं सूचितार्थत्वेनाङ्गीकृत्य विचारितप्रायमित्यर्थः । नोपपादितमिति सूचितार्थपक्षे । एतेनेति सूचितार्थाङ्गीकारेण 'सर्वेषामेव शब्दाना व्यक्षकत्वमपीष्यते' इति । बोधितमिति व्यञ्जनया बोधितं सूचितमिति यावत् । तथा चायं भाष्यार्थः। तत्रेति शांकरमतेस्माकं सूचितार्थपक्षे] इतीति इत्येवं तयोः पक्षयोराशङ्कत इत्यर्थः । ननु शांकरमतपूर्वपक्षस्य पूर्वपक्षकरणे किं फलमिति चेन्न सिद्धान्तस्य पूर्वपक्षतुल्यत्वात् । तथा च शांकरभाष्यमेतत्सूत्रसमाप्तौ । तदेवं पूर्वापरालोचनायां नास्त्यत्र परपरिकल्पितस्य प्रधानस्यावकाश इति । परपरिकल्पितस्येति प्रधानविशेषणान्मायाङ्गीकार- ध्वननात् । पूर्वग्रन्थ इति आनन्दमयाधिकरणे धुम्वाद्यायतनाधिकरणे च । संवन्धीति अनुमानेन संयक्ष्यत इत्यानुमानिक 'शेपे' इति ठक् । इति सूत्रे प्रथमाध्यायस्थे । अनुमानेनेति । ननु आनुमानिकेनेति वक्तव्ये अनुमानपदं कुतः इति चेन्न । अनुमानेन प्रकृत्या सिद्धः पुरुषः संग्राह्यत्वेन काठके गम्यते । प्रकृतिसंवन्धित्वेन संघातपरार्थत्वेन सिद्धः पुरुषः संग्राह्यलेन गम्यते इत्यपि पदादर्थात् । तथा च सूत्राणि 'सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रकृतेर्महान् महतोहं- कारात्पञ्चतन्मात्राणि उभयमिन्द्रियं स्थूलभूतानि पुरुष इति पञ्चविंशतिगुणाः' 'स्थूलारपञ्चतन्मात्रस्य आद्याभ्यन्तराम्यां तैरहंकारस्य' 'तेनान्तःकरणस्य ततः प्रकृतेः' 'संघातपरार्थत्वात्पुरुषस' तयो- रिति प्रकृतिपुरुषयोः । इन्द्रियेभ्य इत्यादीति तथा च काठकपदावजुदे चरकानाम द्वादशविधा ·, भाष्यप्रकाश-रश्मि-परि हितम् । महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुपान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ इति काठके श्रूयते । तत्र बुद्धरात्मा अहंकारः । ततो महान् महत्तत्त्वम् । ततोध्यक्तं प्रकृतिः। ततः पुरुप इति । न हाहंकारादयः पदार्था ब्रह्मवादे संभवन्ति । तस्मादेवंजातीय- केषु तन्मतपदार्थानां श्रवणान्मायाप्रकृत्यविद्यावादा अपि श्रीता इति चेन्न । भाष्यप्रकाशः। इत्यादि । कात्र प्रकृत्यादीत्यतो व्याकुर्वन्ति तत्र वुद्धरित्यादि । बुद्धरात्मा अहंकार इति । पर इत्यनुपज्यते। बुद्धः सकाशादात्मा। 'सर्वात्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम्' इत्यन्तःकरणत्वेन सिद्धस्स गिरित्रस्य, 'चन्द्रो मनो यस्य गर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः' इति स्वस्मिन्ना- त्मपदप्रयोगादात्माऽहंकारः पर इत्यर्थः । शेष स्फुटम् । तथा चैवमत्र सांख्यमतप्रत्यभिज्ञानाद तन्मतं श्रौतमिति तदाहुः नहीत्यादि । अपिशब्दार्थमाहुः तस्मादित्यादि । एवंजातीयके विति । वक्ष्यमाणेप्वजादिवाक्येपु । मायाप्रकृत्यविद्यावादा इति । मायां तु प्रकृति विद्याद, पश्चाशझेदां पञ्चपर्वामधीम' इत्यादिवाक्येष्वभिमन्यमानाः । एवं पूर्वपक्षांशमनूध' तद्रूपकं रश्मिः। भवन्ति चरकाहरको कठाः प्राच्यकठाः कपिष्ठलर्कंठावारायणीयाः वार्तन्तव्याः श्वेता: अश्वतराः औपमन्यवः पाता ऐरिनेयोः मैत्रायणीयाश्चेति । श्वेताश्वतरोपनिषदिति प्रसिद्ध्याकारो न वाचनीयः यथालिखितपाठक इति हि भाष्ये पाठकाधमेषु गणनात् । अतो द्वादश । यद्वा चरका इत्युद्देश्य अग्रे द्वादशविधेयानि । तथा चायं भाष्यार्थः । एकपां मुख्येभ्यः सामाथर्वशाखिभ्योऽन्येषां यजुर्वेदशाखिनां शाखासु चरकादिनामीयु यद्वा एकेषां चरकानां केवलानां शाखिनां शाखासु हरकादिषु इति । कठशाखायामित्यर्थः । कात्रेति अत्र श्रुतिषु सांख्यसिद्धप्रकृत्यादि केति प्रश्नः । सांख्य- सूत्राण्युक्तान्येव । आत्मपदस्साहंकारवाचकत्वं युद्धेः परत्वं च व्युत्पादयन्ति बुद्धेरिति । सर्वात्मनः पुरुषस्य । इदं द्वितीयस्कन्धेस्ति । अन्तःकरणत्वेनेत्यस्याहंकारत्वेनेत्यर्थः । चन्द्रो मनः । इदमुत्तरार्धे त्रिषष्टितमेध्याये शिवस्तुतावस्ति । अहं श्रीशिवः अहंकारः । आत्मेत्यात्मपदमहंकारवाचकम् । बुद्धेः परत्वमीश्वरस्य स्पष्टम् । 'यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धः परं गतः । तावुमौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ।। इति । भुजा इन्द्रः । खमिनिति श्रीकपर्दिनि अहंकारे तथाच गिरित्रसाहंकारस्य चन्द्रो मन इत्यायुक्तरीत्या वाचकं यदात्मपदं तस्य प्रयोगात् कस्मिन्नित्यतः स्वस्मिन्नहंकाररूपे श्रीशिवे इति फक्किकान्वयः। चैत्रस्य गुरुकुलमित्यस्येवैकदेशान्वयः। सांख्येति तदिदं सांख्यमतं श्रुताविति सांख्यमतप्रत्यभिज्ञानम् । ननु वैदिकशब्दानां भिन्नत्वात्कथं श्रौतमिति चेन्न परमत ऐक्यात् अपीति मायाविद्यासमुच्चये रूपम् । ननु मायावादः शांकराणां प्रकृतिवादो निरीश्वरसांख्यानां अविद्यावादः सैषाऽविद्या जगत्सर्वमिति श्रीनृसिंहतापिनीयश्रुतेः तापिनीयशाखिनामनिर्णयकदृणामिति नयाणां भेद उक्तो भाष्ये तेषामैक्यं पूर्वपक्ष इति प्रमाणपूर्वकं तं पक्षमाहुः मायां विति । पञ्च- पर्वाविद्या तासामभेदान्वयः आदिनाजादिवाक्यानि । श्रोता इति समस्ता अभेदान्वयान् नाममेदेन प्रवृत्ताः व्यस्ता । अभीति अभिमन्यन्ते ये वादास्तेमिमन्यमानाः लटः शतृशानचौ' 'आने मुक'।

·८३२ श्रीमद्मासूमाणुभाष्यम् । [अ० १ पा०४ १० १०१ शब्दसाम्पमात्रेण न तन्मतं सिध्यति । 'संदिग्धानां पदार्थानां पौर्वापर्येण निर्णयः। न तु संदिग्धवाक्येन सर्वव्याकुलतोचिता' । अन हि पूर्वम् । 'जात्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुर्विपयाँस्तेपु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ तदनु चत्वारि वाक्यानि । 'यस्त्वविज्ञानवान्' इत्यादि । तदनु 'इन्द्रियेभ्यः भाष्यप्रकाशः । हेतुमवतारयितुं निपे व्याकुर्वन्ति शब्देत्यादि । तन्मतमिति । अहंकारमहत्तवप्रकतिपुरुषाणा- मुत्तरोत्तरं परत्वबोधकं सांख्यमतं कुवो न सिद्धयतीत्यतः कारिकया तहेतुमाहुः संदि- ग्धेत्यादि । पौर्वापर्येणेति पूर्यापरसंदर्मेण । संदिग्धा यस्मिन् वाक्ये पदवाच्या अर्थाः । पदानि वाक्यावयवभूतानि, वाक्यं च महावाक्यस्य । अतो महावाक्यानुरोधेन तदर्थो निर्णयः। न तु संदिग्धपदघटितवाक्येनावयविभूतस्य महावाक्यस्य व्याकुलता युक्ता । तथा च तव्याकुलीमावा- देतन्मत न सिद्ध्यतीत्यर्थः । तदेतद् व्युत्पादयन्ति अन हीत्यादि । अत्रेति प्रकरणे। हिहेतौ । चत्वारीति । विज्ञानसारथिवाक्पस कचिदिन्द्रियेम्पा परा इत्यायनन्तरं दर्शनाचत्वारि, विज्ञान- रश्मिः। ननु 'कर्तरि कृत्' इति चेन्न पबादौ कर्तरि कृदित्यस्याप्रवृत्तिवदत्राप्यप्रवृत्तेरिति वैयाकरणभूषणसारे सद्धान्तनिर्णय उक्तत्वात् । निषेधमिति सौत्रनकारार्थम् । महेति अवयवमूतम् । व्याकुलतेति उक्तशरीररूपकविन्यस्तगृहीतिपरित्यागेन सूक्ष्मदर्शनपरित्यागेन च स्थूलदृष्ट्या शन्दपीडा युक्तेत्यर्थः । हिरिति । परा इतीति हेतोः इत्यग्रेन्वयः । चत्वारीति । 'यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्पेन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथः ॥ 'यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्पेन्द्रियाणि वश्यानि सदश्या इव सारथे ॥ 'यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमामोति संसारं चाधिगच्छति' ।। 'यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः। स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते । इति चत्वारि । वदतीति सूत्रे व्यासो वदति । भाष्ये। पूर्वेति आत्मानं रथिनमित्यादि. संघद्धः । एषकारेण सांख्यमतव्यवच्छेदः । तमिति पूर्वसंबद्धार्थम् । प्रकृते । ननु प्रथमसुबोधिन्यां काव्यवद्रपकनिरूपणे स्पष्टोर्थों भवति यद्यपि तथापि भागवते तथाकथनमनुचितं सर्ववेदसारोद्धार- त्वात् । रूपकादिकं तु बुद्धिपरिकल्पितमिति रूपककरणं भाष्ये कुतः इति चेन्न ईश्वरवद्वेदोपि कर्तु- मकर्तुमन्यपयितुं समर्थ इति ज्ञापनाय कचिद्रपककरणात् 'अत एव च नित्यत्वम्' इति व्याससूत्रात् ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । परा' इति । तत्र पूर्वसंबन्ध एवार्थ उचितस्तमाह शरीररूपकविन्यस्तग्रहीतेः। शरीरेण रूप्यन्ते ये शरीरेन्द्रियादयस्ते विन्यस्ता यत्र रूपकभावेन रथादिपु तपा- मेवान गृहीतिर्ग्रहणम् । अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतपरिग्रहापत्तिः। जीवमकरणं घेतन्मुक्त्युपायोऽस्य रूप्यते । योग्यं शरीरमारुह्य गच्छेदिति हरेः पदम् ।। तत्र जीवस्य ब्रमप्राप्तौ मुख्यं साधनं शरीरम् । स रथः। सर्वसामग्री- सहिताऽपराधीनयानत्वात् । रथस्तु हयाधीनः। हयाश्च स्वबुद्धपधीनाः। सा च भाप्यप्रकाशः। सारथिवाक्यार्थस्त्वने कारिकया वक्तव्यः। एवं संदर्भ यत् सिद्धं तद्वक्तुं हेतुं वदतीत्याहुः तत्रेत्यादि । तत्रेति इन्द्रियेभ्य इति पाक्ये । विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयकाण्डे । 'उपमानेन तुल्यत्वमुपमेयस्य रूपकम्' इति रूपकलक्षणाद रूप्यते यत् तद्पमिति कर्मणि घनि कृते, 'इवे प्रतिकृती' इति कनि च कृते रूपकमित्यलंकारनाम सिद्धयतीत्यभिसंधाय हेतुं व्याकुर्वन्ति शरीरेणेत्यादि । स्वस्थ स्वज्ञापकत्वेऽपि दोपामावाच्छरीरेण रूप्यन्ते ये शरीरेन्द्रियादयस्ते यत्र रश्मिः । यद्वेदं समाधानम् 'काव्यादीनामसत्यत्वान्नोपयोगः कथंचन' इत्यनुपयोगाद्धर्मवाचकलुसोपमा रूपकमत्र न काव्योक्तमिति तदाहुः विष्णुधर्मेति । उपमीयतेऽनेन करणे ल्युट । उपमानम् । उपमातुमर्हमुपमेयम् 'हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते' इत्यत्र हंसी उपमानं तद्वाचक 'इव' पदम् । कीर्तिरूपमेयं उपमानेन तुल्यत्वं स्वर्गद्वावगाहनं उपमानोपमेयसाधारणधर्मः इयं पूर्णोपमा 'कर्पूरन्ती शोर्मम' इति धर्मवाचकलुप्तोपमा कर्पूरमिवाचरन्तीपर्ये विहितस्स कर्पूरवदा- नन्दात्मकाचारार्थस्य किप इवशब्देन सह लोपात् धर्मलोपस्वैच्छिकः दृशोरानन्दात्मकतयों कर्पूर- न्तीति तदुपादानस्यापि संभवात् तथा चोपमेयसंवन्धिरूपकमिति भावः । अत्र शरीरेन्द्रियादयः उप- मेयाः रथादीन्युपमानानि । घनीति कर्मणि पनि दीर्घत्वम् । रूप रूपकरणे चुरादिरिति । यद्वा रुशब्दः रुयते स्तूयते रूपं खष्पशिल्पेति सूत्रेण पप्रत्ययो दीर्घश्च निपातितः । ननु भाष्ये स्वार्थे कप्रत्ययो वक्ष्यते अत्रेवार्थे कुत उच्यते तत्राहुः अलमिति । अन भाष्ये शरीरेण पदेन रुयन्तेऽस्य परोक्षवादः रुप्यन्ते शब्द्यन्ते शरीरेन्द्रियादयः । ननु विषयाः कथं शरीरेण शब्द्यन्ते सत्यम् । जीवप्रकरणे मोक्ष निरूपणीये विषयाणां ब्रह्मत्वात् । 'सर्वेषां ब्रह्मता ततः' इति सिद्धान्तरहस्यात् तथा चात्मपद- शक्तिर्विपयेषु । शरीरेन्द्रियादयः इत्यत्रादिपदेनानिन्द्रियं मनो वा आत्मन उपलक्षकम् । यद्वा सर्वे सर्वार्थवाचका इति शरीरस्य सर्ववाचकत्वेन शरीरेन्द्रियात्मवाचकत्वं यद्यपि तथापि अन्यावाचकत्वं दोषः स्यात् तद्वारणायात्मोपनिषदा शरीरस्यात्मत्वेन ग्रहणमिति शरीरेण त्रिविधात्मनापदेन सम्यन्ते शुब्धन्ते शरीरादयः शरीरद्वयात्मानः रथादिग्विति भाष्यात् । यत्रेत्यसार्थमाहुः रूपकेति रूपपदस्थले खार्थे कप्रत्ययेन सूच्यतेऽयमर्थः । तेपामिति स्यादीनाम् । एतावतो हेतोः श्रुतौ सूत्रेण सांख्यमत- निराकरणाय प्रयुक्तेन विशेषणादिकृत्यमतिदुरूहम् । प्रकृते। एतदाहुः खस्येति । स्वस्थ शरीरसदस्य खेषां प्रतिपायत्वेन सीयानामर्थानां शरीरेन्द्रियादीनां ज्ञापकत्वेऽवयोधकवे . अपिरेवकारायें अवयोधकत्व एवपदजन्यपदार्थोपस्थितिरुक्ता । दोषः सर्वार्थवाचकत्वं तस्सामावात् । शरीरेण ·श्रीमद्राक्षासूत्राणुभाग्यम् । [अ०१पा० ४ ०१ सू० १ प्रग्रहांधीना । स च सारथ्यधीनः । स च स्वबुद्ध्यधीनः । सा च मार्गाधीना। स भाग्यप्रकाशः। वाक्ये स्थादिपु रूपकभावेन अलंकारयोधितप्रतिकृतिभावेन विन्यस्ताः स्थापितास्तेषां सर्वेषां स्थादिप्रतिकृतिभूवानामेवात्र गृहीतिम्रहणम् । अतः शरीररूपा रूपकविन्यस्ताः । शरीररूपक- विन्यस्ताः । रूपकविन्यस्तानां च्यावर्तकं शरीररूपत्वमित्युपसर्जनत्वात् तस्य पूर्वनिपातः । शाकपार्थिवादेराकृतिगणत्वाद् रूपपदलोपश्च । अतः शरीररूपकविन्यस्तानां गृहीतिग्रहणं शरीर- रूपकविन्यस्तगृहीतिस्तस्मादित्यर्थः । तथा च स्यात् सांख्यमतापत्तिर्यद्यहंकारादीनां पदार्थानां तत्वेन गृहीतिः स्यात् सा तु नास्ति । यतः शरीरेण ये रूप्यन्ते शरीरेन्द्रियादयस्ते विन्यस्ता यत्र रदिमः। शरीरपदेन रुप्यन्ते रुयन्ते रुशब्दे परोक्षवादात् । शन्धन्ते शब्दव्यापारोभिषा तद्विपयीक्रियन्ते ये शरीरेन्द्रियादयः । ननु काव्यनिषेधेन रूपकस्य । 'विषय्यभेदताद्रप्यरखनं विपयस्य यत् । रूपकं तु त्रिधाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः ।। अयं हि धूर्जटिः साक्षायेन दग्धाः पुरः क्षणात् । अयमास्ते विना शंभुस्तातीयीकं विलोचनम् ॥ शंभुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृटिताम् । अस्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किमिन्दुना ॥ साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोदिता । अयं कलकिनश्चन्द्रान्मुखचन्द्रोतिरिच्यते ॥ विपय्युपमानमूतं पनादि विषयस्तु उपमेयं वर्णनीय मुखादि । रूपकं द्विविधमभेदरूपर्क ताप्यरूपकं च । अयं हीति सार्धेनाभेदरूपकाणि । अस्या मुखेन्दुनेति सार्धेन ताप्यरूप- काणि आधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तयुद्देशक्रमप्रातिलोम्येनोदाहृतानीत्येवंरूपस विवक्षां वारयितुमाहुः अलंकारेति अलंकारबोधितस्य सदृशमावेन धर्मवाचकलुप्तोपमात्वेन रूपकस्य विन्यस्ताः विशेपेण नितरामस्ताः प्रेरिताः स्थापिताः शरीरेन्द्रियादयः खाभेदसंवन्धेनान्यत्र गतिनिवृत्तियुक्ताः कृताः भवन्ति त इत्यन्वयः । एतेन तेषामिति भाष्यपदं व्याकृतम् । कीदृशामित्यत आहुः प्रतिकृतयः संदृशाः भूतानि शरीरेन्द्रियादीनि येषां तेषां रथादीनां तथा च रथादयश्च ते प्रतिकृतिमूता रथादिप्रतिकृतिभूतास्तेषां रयादिप्रतिकृतिभूतानां तेपामिति स्थादीनाम् । समासमाहुः अत इति उक्तकारणात् । रूपकेति शरीरेन्द्रियादीनाम् । व्यावर्तकं विशेषणम् । ननु विशेषणं शरीररूपा इति न तु शरीररूपकत्वमि- तीति चेन्न कप्रत्ययेन स्वार्थिकेन शरीररूपा शरीररुपकाणीखेतयोरेकार्थबोधकत्वेन विशेषाभावात् । इवायें कप्रत्ययस्यालंकारनामत्वाथै रूपकपदचितार्यनिबन्धनत्वात् । पूर्वेति 'उपसर्जनं पूर्वम्' इति पूर्वनिपातः सूत्रे व्यासपादैः कृतः। आकृतीति गणपाठे नास्ति काचित्कमाकृतिगणत्वम् । तत उपपदस्स रूपपदस लोपः । आकृतिगणवामावे शरीररूपका विन्यस्ता यति माध्यप्रोक्तो पहुव्रीहिः । तस्मादिति ननु तस्सा इति वक्तव्ये तस्मादिति कुत इति चेन्न शरीररूपकविन्यस्त- अहणादित्यर्ये तात्पर्यात् । गृहीतेस्रहणादिति . वक्ष्यन्ति तथा च सामान्ये नपुंसकमिति मावः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ८३५ च प्राप्याधीन इति । एवं ज्ञात्वा युक्तसामग्रीकस्तद्देशं प्रामोति । तनेन्द्रिया. णामात्मा विपयाः। भाष्यप्रकाशः। पाक्ये रूपकभावेन रथादिपु, आत्मानं रथिनं विद्धीत्यादिना, तेपामेयात्र गृहीतेस्रहणान् । यदि ह्येवं नोपगम्येत तदा प्रकृतहानादिदोपावापद्येताम् । किंचेदं हीति निश्चयेन जीवप्रकरणम् । अत्रास्य मुक्त्युपायो, योग्यं शरीरमारुह्य हरेः पदं गच्छेदित्येवं विज्ञानसारथिमन्त्रेण रूप्यते । न ह्येतत् सांख्यमते संभवति । खरूपावस्थानातिरिक्तस्य भगवत्पदप्राप्तिरूपस्य मोक्षस्य तैरनङ्गीकरात् । अव इन्द्रियेभ्य इति वाक्ये अहंकारादितत्वरूपो नार्थः। किंतु वक्ष्यमाणप्रकारकः । तथाहि । तत्र मुक्त्युपायेषु षोधनीयेषु वक्तव्ये रूपके जीवः स्वतत्रत्वाद् स्थी । जीवस्येत्यादिना विवृतं शरीर रथः । तत्र हेतुः सर्वेत्यादि । सामग्री इन्द्रियादिरूपा ! अपराधीनता तु स्वायत्ततया । तेन शरीरे स्थरूपकम् । रथस्तु गमने हयाधीन इतीन्द्रियेपु हयरूपकम् । हयबुद्धिस्थानापन्नाचेन्द्रियदेवता देवतानाधान्य एवेन्द्रियाणां भगवत्परत्वस, 'देवानां गुणलिङ्गानाम्' इत्यत्र तृतीयस्कन्धे सिद्ध- स्वात् । देवतासाहित्यस्वार्थतः प्राप्तत्वाध एवमग्रेऽपि बुद्धिस्थानापन्ना देवतैव । हयबुद्धिस्तु प्रग्रहा- धीनेतीन्द्रियनियामकमनसि तद्रूपकम् । एवमेव बुद्धौ सारथिरूपकम् । सारथिबुद्धिर्मार्गाधीनेति विपयेषु . गोचरपदेन मार्गरूपकम् । रधिस्वरूपवोधनापात्मेन्द्रियेत्यर्धश्लोकः । ततो, मार्गस्तु प्राप्याधीन इति तद्बोधनाय प्रापकसामग्री निगमनपूर्वका, यस्त्वविज्ञानवानित्यादयश्चत्वारः श्लोकाः । प्राप्यनिगमनाय पञ्चम इति बोधयितुम्, एवं ज्ञात्वेत्यादिना हयरूपकपर्यन्तग्रन्थस तात्पर्यकथनम् । इन्द्रियविषयेषु देशरूपकस्य तात्पर्य वक्तुम्, 'इन्द्रियेभ्यः परा' इत्यादेस्तात्पर्यमाहुः तंत्रेन्द्रियाणामित्यादि। आत्मेति 'घाणं च गन्ध' इति न्यायेन भगवदिन्द्रियरूपतया तदाधिदैविकत्वात् तेषां नियामकाः । श्रौतस्य परपदस्यायमर्थः । यद्यप्याकर्पकत्वानियामकत्वमुक्तं श्रीभागवते । 'इन्द्रियैर्विपयाकृष्टैरिति । अनुभवश्च कामिनीकुचकुम्भादिदर्शने चक्षुराद्याकर्षस्य । रदिमः। अन्यथेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यदि हीति । कारिकार्थमाहुः किं चेति । योग्यमिति तत्तलीलायोग्यम् । मयूरादिरूपमपि । प्राप्तत्वाचेति एतेन भाष्ये एतदनुक्तावपि न क्षतिरिति द्योतितम् । पञ्चम इति । 'विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ इति । भाष्येऽर्थपदार्थों विषयाः इत्युक्तम् । इन्द्रियाणामर्या विषया इति पाठे क्वचिदिन्द्रियाणामात्मा विषया इति पाठस्तमाहुः । प्रकृते । आत्मेति । प्राणं च गन्ध इति अयं न्यायः द्वितीयस्कन्धे तु 'प्राणोस गन्धो मुखमनिरिधः' इति अस्यानन्तस्य गन्धो प्राणग्राह्यो गुणो घ्राणेन्द्रियम् । तदाधीति इन्द्रियाधिदैविकत्वात् । तेपामिति इन्द्रियाणाम् । तथा च भाष्ये आत्माधिदैविकरूपा जसो डा। आचार्येषु भेदबुद्धेः अपराधेषु गणनात् तद्भाष्यस्य वेदतुल्यत्वात् सविसर्गो नकारः प्रतितो. वा तथा चेन्द्रियाणां परा आत्मानः आधिदैविकाः अर्था विषया इति भाष्यार्थः । अयमिति नियामकरूपः । ननु न परपदसायमर्थः किं तु विषयपदस्सेत्याहुः यद्यपीति.। न विषयपदस्सार्य ·* श्रीमद्धासूबाणुभाष्यम् । .[म०१पा० ४ अ० १०१ ते च मनसा सम्यक्त्वेन भावितास्तथा भवन्ति । चिरक्तेन्द्रियाणामतथा- त्वात् । बुद्धेरात्मा विज्ञानम्, तद् व्रामविषयकं महद् भवति । ततः परमव्यक्तं, न प्रकटं, भगवत्कृपैच । सा तु भगवदधीना, न साधनान्तराधीना । स च भगवान् खाधीन इति । एवमेवार्थस्तस्योचितः। किंच, दर्शयति खयमेवेममर्धम् । 'एप सर्वेषु भूतेपु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वय्या बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ इति । भाष्यप्रकाशः। तथापि नात्र तदमिप्रेतम् । मोक्षप्रकरणत्वादित्यभिप्रेत्याहुः ते चेत्यादि । तथाच मोक्षप्रकरणे यदिन्द्रियेभ्यः परत्वं विषयाणामुच्यते, तद् भगवदीयतया मनसा सम्यक्त्वेन मावितानामेव । यथा नवमस्कन्धादायम्बरीपादिचरिते, 'सबै मनः कृष्णपदारविन्दयोः' इत्यादिश्लोकत्रयोक्ता- स्तादृशाम् । न तु सामान्यानाम् । नापि ज्ञानीन्द्रियविषयविवक्षया । विरक्तेन्द्रियाणां विपयाना- कृष्टत्वात् । अतः 'तस्सारविन्दनयनस्य' इत्यादिवद् यत्र भगवदमिप्रायः सा मोक्षप्रणाड्यत्र विवक्षिता, न तु शुष्कज्ञानप्रणाडीति बोधनाय तदुक्तिरित्यर्थः । एतेन अर्थेभ्यश्च परं मन इत्यपि व्याख्यातप्रायम् । मनसा सम्यक्त्वेन भावन एव तेषां तथात्वादिति । मनसस्तु परा बुद्धिरिति सारथिमावादेव स्पष्टम् । युद्धेरात्मेत्यादिकं व्याकुर्वन्ति युद्धरात्मेत्यादि । विज्ञान- मिति तत्कार्यभूतं विशिष्टज्ञानम् । तस्स बुद्धिनियामकत्वं तु ब्रह्मविपयकत्वेन महचादित्यर्थः। रश्मिः। इत्याहुः तथापीति । नात्रेति किं तु 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः' इति श्रुत्युक्त आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्ता विषयग्रहणेन सुखदुःखसाक्षात्कारवानित्याकर्षकत्वमभिप्रेतम् । ननु तद्वाक्यं हानोपादानबुद्धौ तु विशेष इत्युक्त्वा प्रस्थानरत्नाकरे व्याकृतम् । अत्र मोक्षप्रकरणे आत्मो- पादानबुद्धौ विशेषापेक्षायां कुतो नाभिप्रेतमिति चेन्न विषयोपादानबुद्धौ मनसा सम्यक्त्वेनामावितत्वस मोक्षप्रकरणे प्रतिबन्धकत्वात् । ते च मनसा सम्यक्त्वेन भाविताः इति भाष्यात् । भावितानामिति गुरूपदेशादिना भगवदीयत्वादिना वा स्मृतानाम् । तादृशामिति क्रियाकलापं 'सर्वात्ममा विद- धन्महीमिमां तनिष्ठविप्रामिहितः शशास ह' इति सर्वात्मभाववताम् । श्लोकत्रयार्थानुवादकोयं श्लोकः । 'एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्रामिहितः शशास ह' ॥ इति । तस्यारविन्देति तृतीयस्कन्धे सनकादिप्रसङ्गेस्ति । भगवदिति श्रुत्यभिप्रायः भगवत्पदस्य श्रुतिवाचकत्वं ब्रह्मपदवत् । तदुक्तं कृष्णोपनिषदि 'तस्मान्न भिन्ना एतास्ता आभिभिन्नो न वै विभुः' इति । अत्रेति आत्मानं रथिनमित्यादिश्रुतिः । तदुक्तिरिति साधनोक्तिः । तेपामिति आधिदैविकानामर्थविषयाणाम् । तथात्वात् युक्तपदार्थत्वात् । एतेनैव विरक्तेन्द्रियाणामिति भाष्यमपि विवृतम् । अतथात्वात् अयुक्तपदार्थत्वात् । ननु शमदमाद्युपेतसूत्रे भक्तिमार्गीयस्य स्वतः शमाद्युक्तेः कुतो विरक्तेन्द्रियाणामतथात्वादिति भाष्यमिति चेन्न 'ततो भूय एव तमो ये संभूत्याश्रताः। इति शारीरब्राह्मणात् । संभूत्या विद्यायां पञ्चपर्वात्मिकायां वैराग्यादिरतौ सत्यां तमः प्रविशतीति कपनात् । महत्वादिति व्यापकधर्मस्य व्यापकत्वनियमात् । ननु ज्ञाने गुणे परिमाणं नास्ति.गुणे गुणानङ्गीकारादिति चेन्न प्रकाशाश्रयन्यायेन ब्रह्माभेदपक्षेऽगुणे सत्त्वात् । एकं रूपं रसात्पृथगिति- १. विषयोपादानबुद्धौ। .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ८३७ सूक्ष्मया उपनिपदनुसारिण्या बुद्ध्या । भगवज्ज्ञाने हि तत्प्रातिरिति । चकारात्, 'ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्' इति स्मृतिहीता। तस्मात्, साधनोपदेशान्न सांख्यमतमिह विवक्षितमिति ॥१॥ भाष्यप्रकाशः। शेपं स्फुटम् । एवं हेतुं व्याख्याय दर्शनपदं व्याकुर्वन्ति किंचेत्यादि । इममिति पूर्वोक्तम् कथं. दर्शयतीत्यत आहुः सूक्ष्मयेत्यादि । तथाच सूक्ष्मपदेन बुद्धरुपनिषदनुसारित्ववोधनादुक्तरीत्या भक्तिप्रणाड्या प्राप्तिं दर्शयतीत्यर्थः। तेन श्रुती गम्यत इति गतिरिति प्राप्यत्वबोधनात्, स्मृतावपि, विशत इति पदेन तसैवार्थसोपहणादत्र प्राप्तिरूप एवार्थोऽभिप्रेतो दृश्यते, न तु रूक्षदर्शनरूपोऽतो नात्र सांख्यमतप्रत्यभिज्ञानमिति भावः ॥१॥ रश्मिः। वद्वा । ब्रह्मगतपरिमाणस्य विज्ञाने भावात् ब्रह्मविषयकत्वमेव ज्ञाने वैशिष्टयम् । शेपमिति । ननु अव्यक्तपदस्य कृपायां शक्तिः कुत इति चेत्तत्राहु प्ये । नेति तथा च योग इति भावः । सत्त्व- रजस्तमःसाम्यावस्थारूपा प्रकृतिः व्यक्ता खकार्यद्वारापि । ननु अन्यक्तोक्षर इति चेन्न पुरुषपदेनैव ग्रहणात् । पुरि शेते इति व्युत्पत्तेः । पूरक्षरः अस्फुटेप्यभिधेयवदिति विश्वः । तथा चाव्यक्तमिति सामान्ये नपुंसकम् । अव्यक्तमित्यत्राविकारो वा अव्यक्ता आम् अङ्गीकारे । 'अव्यक्तं महदादिके' इति विश्वात् कृपायां वा । न चैवं मायावजगबीजेपि स्यादुपनिषद्भाष्ये तस्यापि महदादित्वादिति शक्यम् । मायावादमसच्छास्त्रमिति तस्याकिंचित्करत्वात् । न च कृपातुल्यो भक्तोऽव्यक्तपदवाच्य इति वाच्यम् । अव्यक्तमिति नपुंसकलिङ्गादत एव न विष्णुर्वाच्यः । तथा च विश्वः । 'अव्यक्तः शंकरे विष्णौ' इति अयं श्लोकः । 'अव्यक्तः शंकरे विष्णौ अव्यक्तं महदादिके । आत्मन्यपि स्यादव्यक्तमस्फुटेप्यमिधेयवत्' ॥ इति । ननु वरणमेवाव्यक्तमस्तु तस्य कार्येण स्पष्टत्वात् । ऋत्विग्वत् । तथा च कोशाच्छक्ति- ग्राहकात् शक्तिग्रहोऽव्यक्तपदस्य कृपायामित्युक्तम् । तथा हि अव्यक्तं न प्रकटं भगवत्कृपैवेति भाष्यम् । तत्राव्यक्तपदविग्रहः सूक्ष्मं विति सूत्रभाष्ये सर्वप्रकारेण न व्यज्यते तदव्यक्तमिति सूच्यते तत्र न व्यज्यते व्यनक्तिकर्मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोर्थः अत्र न प्रकटमित्यस्यान्वयः । अमावेन शब्दार्थामावस्यामेदः संसर्गः कर्मणि ते प्रत्ययार्थभूते प्रकटस्साभेदान्वयः व्यनक्तिप्रकट- कर्मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकोभावः स भगवत्कृपाभिन्न इति भाष्यार्थः । तेनाव्यक्तमिति कर्मप्रत्य- यान्तं कृपा न प्रकटे कर्तृप्रत्ययान्ते तेषां कथमन्वय इति कुचोयं निरस्तम् । न साधनेति । ननु साधनैः कृपा लोके दृष्टा कुतो न साधनाधीनेत्युच्यते इति चेन्न भक्तिहेतुग्रन्थे उपपादित- . प्रायत्वात् । तस्येति श्रुतिसंदर्भस्य । एवं शेष स्फुटमित्यर्थः । उपनिपदिति । ननु सांख्यान- सारित्वं कुतो न वोधितमिति चेन्न शास्त्रान्तरे शास्त्रान्तरीयस्तुतेरनौचित्यात् । छान्दसः सा काष्ठा सा परा गतिरित्यत्र पुरुषविशेषणत्वेन कर्मणि क्तिन् इत्याहुः गम्यत इति । त्रियां क्तिन् मावे लोके वेदे. विकल्पात् कर्मण्यपि कर्तरि तु न भावेन बाधात् । उपेति । गतिरिति गमनकर्म पुरुषः । मां विशते । इति विशेः कर्म पुरुप इत्युपहणात् । अत्रेति । आत्मा दृश्यत इत्यत्र । अभिप्रेति तथा चागूढ १०६ न. र. र.

·, ८३८ श्रीमद्भपासूत्राणुभाष्यम् ।। [१०१ पा०४ अ० १सू०२ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ २॥ नन्वव्यक्तशब्देन न भगवत्कृपा वक्तुं शक्या। धर्मिप्रवाहादित्याशवय परिहरति तुशब्दः । सूक्ष्म तद् ब्रैस्मैव । धर्मधर्मिणोरभेदात् । अव्यक्तशब्देन हि सुक्ष्ममुच्यते । तदेव हि सर्वप्रकारेण न व्यज्यते। अहत्वात् । तदेव अहं योग्यम् । उभयत्राप्ययं हेतुः। तस्माद्धर्मधर्मिणोरभेदाद् भगवानेव सूक्ष्ममिति तत्कृपैवा. ऽव्यक्तवाच्या ॥२॥ भाष्यप्रकाशः। सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥२॥ उभयत्रेति अव्यक्तस्स ब्रह्मत्वे, भगवत्कृपात्वे च। अपमर्थः । 'युद्धेरात्मा महान् परः' इत्यत्र, 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' इति थुत्यन्तरोक्तं ज्ञानं बुद्धिनियामकत्वेन परामृष्टम् । तच नायमात्मेति श्रुत्यन्तराद्वरणाधीनम् । वरणं च कृपपैवेत्ति ज्ञानात् परस विमर्श योग्यतावलात् . कृपैव तथात्वेन सिद्ध्यति । सा च भगवद्धर्मः। धर्मधर्मिणोश्चाविनाभावेन स्थितत्वादभेद इति तस्या अपि ब्रह्मत्वं योग्यतावलादेव सिद्ध्यतीति तथेति । तथाच न प्रायपाठविरोध इत्यर्थः ॥२॥ रश्मिः। आत्मा प्राप्यत इत्यर्थः । न तु गूढः सूक्ष्म आत्मा दृश्यत इति प्रत्यभिज्ञानं तत्तेदंताप्रकारकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञा 'ये धातुशब्दा यत्रार्थे' इति पत्रावलम्बनापूर्वोक्तोों धातूनामनेकार्थत्वादरेणासंभवीत्यतो गूढ आत्मा दृश्यते तदनन्तरं तं विशते इति पूर्ववद्विशतेः कर्म आध्याहारेण पूरयित्वा श्रुत्यर्थ इत्याहुः । भाष्ये । भगवदिति भगवज्ज्ञानं आत्मा दृश्यत इति तत्प्राप्तिस्त्वध्याहृत्य व्याकृता सैव । स्मृति- गीताष्टादशाध्यायस्था तेन मुख्यपक्षेण श्रुतिव्याकरणे संमतिरुक्ता अध्याहारे च । साधनेति सांख्ये तु 'मुक्तिरन्तरायध्वस्तेर्न परः' अन्तरायस्य निःसङ्केप्युपरागस्याविवेकाजातस्य 'ध्यानधारणाभ्यासवैरा- ग्यादिमिः निरोधोस्य' इति ध्यानादिसाधनैरन्तरायध्वस्तिः न निःसंगस्य सा साधनजन्या ॥१॥ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ २॥ भाष्ये । धर्मीति । ननु बुद्धर्ज्ञानरूपायाः गुणत्वेन न धर्मिप्रवाह इति चेन्न मनोभेदत्वेनागुणत्वात् । प्रकृते । अत्राव्यक्तपदस्य योगेन कृपावाचकवेपि श्रुतौ वापि तद्वाच्यादर्शनात् कृपावाच्यानुपस्थित्या वरणोपस्थित्या वरणमहिमा कृपोपस्थितिमाहुः अयमिति । अपरं चात्मा विज्ञानमिति भाष्ये विज्ञानमपि बुद्धिरित्येकस्सा नियम्यनियामकभावासंग- तिरित्याहुः बुद्धेरिति । अथ परेति मुण्डके । नायमात्मेति श्रुतिर्मुण्डके । योग्यतेति यथा 'पातु वो दयितामुखम्' इत्यत्र मुखं सांमुख्यं न वदनं कामत्राणायोग्यत्वात् । यद्यपि चुम्बनादिना वदनमपि कामत्रायकं तदापि सांमुख्यमेव योग्यम् । असति तस्मिन् सर्वं वैरस्यायैवेति तस्यैवौचित्यम् । औचित्य योग्यता । तथात्वेनेति विज्ञानात्परत्वयुक्तपदार्थत्वेन युक्तपदभव्यक्तपरम् । तथेति औकारस्य 'अव्ययादाए सुपः' इति लुक् । अव्यक्तस ब्रह्मभगवत्कृपात्वे प्रकारौ । तथा चेति कृपाया ब्रह्मत्वेन धर्मित्वे च । भाष्ये । तस्मादिति प्रसिद्धात् । 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात्' इति व्याससूत्रात् धर्मधर्मिणोरभेदस्सोक्तत्वात् । अव्यक्तपदवाच्या प्रकृतमुच्यते इदं विह वक्तव्यम् । तद्वान्यानुपस्थित्यैत्यादि तदसिद्धम् । लिकुञ्चीथा , इत्यस्य, वाच्यादर्शनेन योग्यार्थानुपस्थित्या पद- वैयर्यमतोव्यक्तपदयोगेनार्थोऽदुष्टः । नाप्यत्र वरणोपस्थितियुक्ता । इदं श्रुतिद्वयं 'विद्यैव तु ·माष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । तदधीनत्वादर्थवत् ॥३॥ ननु धर्मित्वे परत्वमनुपपन्नम् । अन्यथा पूर्वोक्तो दोप इत्यत आह अभे- देऽपि कृपायास्तद्धीनत्वात् परत्वम् । तत्र दृष्टान्तः । अर्थवत् । अर्थः पुरुषार्थः फलं, तद्वत् । 'ब्रह्मविदामोति परम्' इत्यत्र एकस्यैव ब्रह्मणः सचिद्रूपेण विषयत्व- मानन्दरूपेण फलत्वमिति । तथैवाक्षरपुरुपोत्तमविभागोऽपि । स्वधर्मा अपि खा. धीनाः। स्वयमपि स्वाधीन इति। तथा कृपाविष्टः साधनम् , आनन्दरूपः फलमिति। भाष्यप्रकाशः। तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ उक्तं समाधिमाक्षिपति नन्वित्यादि । यदि पूर्वोक्तयुक्त्या कृपाया ब्रह्मत्वं, तदा धर्मित्वे तद्भिनत्वरूप परत्वं युक्तिरहितम् । यदि कयाचियुक्त्या धर्मवं तदा धर्मिप्रायपाठविरोधरूपो दोप इति पूक्तिः समाधिरसंगत इत्याशङ्कायामस्थापि समाधि- माहेत्यर्थः । समाधिं व्याचक्षते अभेदेऽपीत्यादि । तथाचाभेदे यथैकरूप्येण ग्रहणं युक्तिस्तथा भेदे नियम्यनियामकभावो युक्तिरित्युभयमप्युपपन्नमित्यर्थः । एकत्वेऽपि नियम्यनियामकमार एव कथमित्यत आहुः तत्रेत्यादि । तथैवेति एकत्वेऽपि गणितानन्दत्वागणितानन्दत्वात्मकरूप- भेदेनैव तथाच रूपमेदेन सोऽप्युपपन्न इत्यर्थः। एतदेव निगमयन्ति स्वधर्मा इत्यादि, फल- रश्मिः। निर्धारणात्' इत्यत्र पुष्टिमार्गसद्योमुक्तिपरत्वेन वर्णितमत्र मर्यादामक्तौ क्रममुक्तौ च कुत उपतिष्ठेत बुद्धेर्बुद्धिनियामकत्वं तु पाणं च गन्ध इति न्यायेनोपपन्नम् । कृपोपस्थितिस्त्वनुकृत्यधिकरणसिद्धा । अन्यथा इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिः कस्मादनुकुर्यात् । 'नीशद्रद्विजवन्धूनां प्रयी न श्रुतिगोचरा । कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह । इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम्' ।। इति वाक्ये मुनिकृपया मारतीयपदैः वाक्यैश्च भारतार्थविज्ञानं ख्यादीनां कृपया पदवाक्यैः भगवद्विज्ञानं भगवदीयमतुकरोतीति 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि' इति भक्तविषयकं भगवदीयं ज्ञानमिति अन्यच व्यक्तं प्रपञ्चरूपमपि ज्ञानं भगवान् अव्यक्त ईपठ्यक्तस्तद्धर्मः तत्त्वत्वात् । अव्यक्ता परमात्मा 'ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते' इति वाक्यात् ॥ २॥ तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ परत्वमिति 'अव्यक्तात्पुरुषः परः' इत्यत्र परनिष्ठम् । कयेति तत्र सूर्यः प्रकाशः सूर्यस्य प्रकाश इति धर्मधर्मिणोर्मेदाभेदयोरनुभवसिद्धतया प्रकाशाश्रयन्यायेन । यथैति नीलमुत्पलमित्यत्र । नियम्येति राज्ञः पुरुष इत्यत्र । एकत्व इति । ननु सचिद्रूपेणा- क्षरत्वमानन्दरूपेण फलत्वमिति भाष्योक्तः कुतो नार्थः भाष्यार्थोपलक्षणत्वादस्सार्थस्य । न चात्रार्थे विकृतत्वं निरवयवत्वशब्दकोपो वा स्यादिति वाच्यम् । विकृतत्वस्य समन्वयायधिकरणे वारणाद् द्वितीयस तु 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' इति सूत्रेणेति । निगमयन्तीति खधर्मा इत्यत्र तस्मादिति पूरयित्वा एतद्वाक्यनिष्ठावयवविभाजकोपाधिमत्त्वं निगमनत्वं यथा तस्माद्वह्निमानित्यत्र । प्रतिज्ञा. हेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चावयवा तन्निगमनं कुर्वन्तीत्यर्थः । खधर्माः सत्यत्वादयः कृपादयश्च, वयमपि न रोधयति मां योगो न सांख्यं धर्म उद्धव' इत्यादिना स्वस्स सर्वात्मभावस्साधीनः ।

·८४० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१ पा० ४ अ०१ सू०३ अथवा अव्यक्तं सचिद्रूपमक्षरमेवास्तु । तस्मिन् सति विज्ञानस्य विपया- धीनत्वमर्थः। एतेनान्येऽपि सर्वसंप्लववादिनो निराकृता वेदितव्याः । असंबद्धा. भिलापाच। भाग्यप्रकाशा मितीत्यन्तम् । अस्मिन् पक्षे अव्यक्तपदस्य यौगिकत्वाच्छैथिल्यं शक्यतेत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि अक्षरमेव, 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः' इति गीतावाक्यादव्यक्तमस्तु । नच लिङ्गवि- रोषः। 'अक्षरं ब्रह्म परमम्' इति ब्रह्मत्वविवक्षायां तत्रापि नपुंकसलिङ्गप्रयोगात् तस्य च भगवतः सकाशाद् भेदाभेदी, गीतायाम्, 'एवं सततयुक्ता ये' इति प्रश्नोत्तरसंदर्भ स्फुटौ । धामत्वाद्ध- गवदधीनत्वं च स्फुटम् । अतस्तद्धीनत्वादक्षरमेवाव्यक्तम् । अस्मिन् पक्षे यो दृष्टान्तस्तमाहुः तस्मिन्नित्यादि । तसिन्नक्षरे स्फुरिते सति, विज्ञानस्य बुद्धेर्यदक्षरात्मकविपयाधीनत्वं सोन दृष्टान्तभूतोऽर्थों ग्राह्यः। तथाच तद्विज्ञानं यथा अक्षरसारूप्येऽप्यक्षराद् भिन्नमक्षराधीनं च, तथा अक्षरमपि ब्रह्मसरूपं ब्रह्मणः परसाद् मिन्नं तदधीनं चेत्यैक्येऽपि न परत्वानुपप- त्तिप्रवाहविरोधावित्यर्थः। एवं त्रिसूत्रीव्याख्यानेनैकदेशिकृतं व्याख्यानान्तरमपि निराकृतमित्याहुः एतेनेत्यादि । अयमर्थः । मायावादिनो ह्यानुमानिकसूत्रे अव्यक्तशब्देन रथरूपकविन्यस्त शरीरमङ्गीकृत्य तस्य कथमव्यक्तशब्दितत्वमित्याकाङ्क्षायां द्वितीयसूत्रे भूतसूक्ष्मस्याऽव्यक्तशब्दार्हत्वात् तत्कार्यस शरीरस्साव्यक्तशब्देन ग्रहणं यथा, 'भोमिः श्रीणीत मत्सरम्' इत्यत्र गोशब्देन पयस इत्युक्त्वा, तृतीयसूत्रे, तद् भूतसूक्ष्मं न स्वतन्त्रं येन प्रधानकारणवादः प्रसज्येत किंतु परमेश्वराधीनम् । तच्चावश्यकम् । शक्तिरहितस्य कर्तृत्वानुपपत्तेः । अतस्तदर्थवदित्युक्त्वा, अव्यक्तशब्दवाच्याम- विद्यां वदन्ति । यथोक्तं तेषां भाष्ये । अविद्यात्मिका हि सा वीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया मायामयी महासुप्तिर्यस्यां स्वरूपयोधरहिताः शेरते संसारिणो जीवास्तदव्यक्तं कचिदाकाशशब्दनिर्दिष्टम् । 'एतस्मिन्नु खल्यक्षरे गार्याकाश ओतश्च प्रोतश्च' इति श्रुतेः । क्वचिदक्षरशब्दोदितम् । 'अक्षरात् परतः परः' इति श्रुतेः । क्वचिन्मायेति सचितम् । 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति मत्रवर्णादिति । रश्मिः। यौगिकत्वादिति योगस्य वेदान्ते मुख्यत्वेन पक्षान्तरोत्थाने तुप्यतु दुर्जनन्यायेन दोप उक्तः । इतिहासमतमाहुः । भाष्ये । अथ वेति । भेदाभेदाविति मेदोविमक्तकः 'अविमक्तं च भूतेषु विमक्तमिव च स्थितम्' इति गीतायाः । अत इति परत्वस्य नियामकत्वस्य प्रकरणात् । तदधीन- त्वाद् ब्रह्माधीनत्वात् । आर्थिकस्तदधीनत्वादिति सूत्रार्थ उक्तः । दृष्टान्तोर्थवदित्वंशस्तं वक्तुमाहुः अन्यस्मिन् पक्ष इति । ननु भाष्ये दृष्टान्तत्वयोधकपदामाव इति चेन्न अर्थ इति पदस्य योधकत्वात् । अर्थस्तद्वदिति मायार्थात् । पक्षान्तरे संपूर्णसूत्रार्य उक्तः । अत्रेतिहासपक्षे एकमेव सूत्रम् । तत्पक्षस्यापि स्मृतेश्चेति सूत्रे कथनात् । कचिदेकार्थत्वेन कचित्पृथक्त्वेनेति । भूतेति शन्दरूपरसगन्धस्पर्शरूपस्य । तत्कार्येति पञ्चमहामौतिकत्वाच्छरीरस्य । ग्रहणमिति लक्षणया ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ८४१ भाष्यप्रकाशः। . तदेतदसंगतम् । कारणग्रहणेनैव संभवति गत्यन्तरे कारणवाचिशब्देन कार्यग्रहणस्य लक्षणादोपयुक्तस्यानुचितत्वात् । 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके' इति गीतोक्ते अक्षरे कारणत्वस श्रुत्यादिपु 'तन्मायाफलरूपेण' इत्यायेकादशस्कन्धवाक्यैर्निर्धारणात् । अधीनस्वस धामत्वादेव सिद्धथ। तद्विहाय तत्प्रथमकार्यरूपमायापदयाच्यशक्तिग्रहणसानुचितत्वात् । 'यो वेद निहित गुहायां परमे व्योमन्' 'ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्' इत्यादिश्रुतावाकाशपदयाच्यत्वस्यापि तत्रैव स्पष्टत्वात् । 'अक्षरात् परतः परः' इत्यत्रापि परत इति विशेषणेन मायाशक्तिव्यावृत्त्या भगवद्धामरूपस्यैव तस्य सिद्धेः । अतो व्यासाशयविरुद्धत्वाद् अयमसंबद्धाभिलाप एव । जगद्वीजं तु भगवानेव । 'वीजं मां सर्वभूतानाम्' इति गीतावाक्यात् । अक्षरस्य कारणत्वं तु योनित्वात् । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म तसिन् गर्भ दधाम्यहम्' इति वाक्यात् । नच पुरुषत्वो- क्तिविरोधः । त्वं स्त्री त्वं पुमान्' इत्यादिश्रुत्या सर्वरूपत्वेन सिद्धत्वादिति । रश्मिः । शक्यसंपन्धो लक्षणा, संवन्धः कार्यता, गोभिः पयोभिः मत्सरं सोमं श्रीणीत मिनितं कुर्वति । तच्चेति । तदधीनत्वं शक्त्यधीनत्वम् । शक्तिरहितस्य परमेश्वरस्य नित्यस्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वमावस्य । तदर्थवत् तदविद्याख्यं बीजं अर्थवत् न तेन विना परमेश्वरस्य सृष्टत्वं सिक्ष्यते शक्तिरहितस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तदसमिति असंबद्धाभिलापाचेति भाच्यार्य उक्तः । कारणेति भूतसूक्ष्मग्रहणेन । कार्येति शरीरग्रहणस । निर्धारेति चतुर्विशे । 'तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वामनोगोचरातीतं द्विधा समभवदृहत् ॥ इत्यत्र वृहत्पदात् 'गणितानन्दकं वृहत्' इत्यक्षरपदस्याक्षरे शक्तिः सिद्धान्तमुक्तावल्याम् । स्पष्टेति ।व्योमन्नित्यत्र सप्तम्या लुक् ब्योनि आकाश इत्यर्थः। परत इतीति अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणे मायावादिनोऽक्षरान्मायायाः परतः । परो भूतयोनिरिति ब्याचक्रुः । खमते तु अक्षरात् कीदृशः परतः इदं विशेषणं सांख्ये प्रधानस्याक्षरत्वात् तद्वारणायेत्यदृश्यत्वाधिकरण उक्तम् । सांख्यमत- सादृश्यान्मायावादेप्याहुः मायाशक्तीति । तथा चाक्षरमविद्यापरत्वं मायाप्रधानमिन्नत्वं तेनाका संप्लववादी । एतेनेति भाष्योक्तेतिहासमताङ्गीकारेणासंबद्धाभिलारेन च निराकृतः 'सम्यक बाढप्रशंसयोः' इति विश्वात् सम्यक् प्रशस्तेङ्गीकृतो वा 'येप्यन्यदेवता मक्ताः' इति गीतोक्तेः । प्लवः शब्दः तेन तैर्वा वदितुं शीलमेषां ते संप्लववादिनः सर्वेषां संप्लववादिनः सर्वसंप्लववादिनः सर्वे च ते संप्लववादिनो वा । स्वस्ववादेन वीयदेवताप्रासेः । तत्र मायावादेन मायादेवताप्तिः तत्राधिकारिणां च कदाचित्कृष्णप्रसादयुक्तस्य मुक्तिरपि । अयं निराकृतः । इतिहासमतेनाक्षरे- व्यक्तपदशक्तेर्मुख्ये संभवति गौणस्यान्याय्यत्वात् । असंबद्धामिलापस्तु कारणग्रहणेनैवेत्यादिना प्रकाश एव कृतः । कारिकाक्यं यथा अनेकेति । अनेकेषां रूढेः शब्दानां व्यापारव्यापारिभावः संबन्धः पष्ठ्यर्थः । वाच्यं ब्रह्मेति ॐमित्येकाक्षरं ब्रह्म सर्वं तस्योपव्याख्यानमिति प्रस्थानरत्नाकरे स्पष्टम् । एवकारो विशेषणसंगतोऽयोगव्यवच्छेदकः यथा शङ्खः पाण्डुर एवेत्सत्र । ब्रह्मवायोगव्यवच्छेदव- द्वाच्यमिति । वाच्यं विशेष्यम् । ब्रह्म विशेषणं व्यावर्तकत्वात् । आर्थिकमाहु परमिति उत्तरार्ध ·सीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा०४ ०१ सू०३ अनेकदिशब्दानां वाच्यं ब्रह्मैव नापरम् । शाक्तास्तांश्चेत् तथा ब्रूयुस्ते सन्मार्गाद बहिष्कृताः॥ भाष्यप्रकाशः। तदेतत् सर्वमभिसंधायाहुः अनेकेत्यादि । शक्तित इति । जैमिन्युक्तं भादृप्रसिद्ध लोकदाधिकरणमाश्रित्य लौकिकशक्तितः । तथेति प्रकृतिवाचकत्वम् । शाक्तास्तां चेदिति- कचित् पाठः । तदा तु, तां प्रकृति तथा जगद्वीजभूतां ब्रूयुरित्येवं योजना । तथाच, 'शिवः शच्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि' रश्मिः। व्याचख्युः जैमिन्यनुक्तमिति य एव लौकिकाः शब्दाः ते एव वैदिका इति वदन्ति तयदि जैमिन्युक्तं स्वात्तदा सर्वे विधयच्छन्दसि विकल्प्यन्ते इत्यादिपूर्व व्याकृतेः स्फुटा इति कारिकांशव्याख्याने स्वरा- दिना भेदोपपादनं विरुद्धमिव भायात् अतो हि उत्पत्ती वेत्यादिप्रथमपादाधिकरणमन्यथा व्याकर- णीयं यलोकवेदाधिकरणमित्युच्यते । तर्हि शक्तितश्चेत्तथा ब्रुवाणा मीमांसकाः के इत्यत आहुः भाद्देति तथा चाहुः जैमिनिन्यायमालाविस्तरे तदेवमधिकरणत्रये व्युत्पादनाय भाषामाकरमतभेद उक्तः । अथ प्रायेण मादृमतमेवोपन्यस्यते इति चतुर्थाधिकरणावतरणे सप्तमाधिकरणकारिके । 'वेदवाक्यममानं स्यात् मानं वा नास्य मानता । पृथक्संकेतवीक्षायामनपेक्षत्ववर्जनात् ॥ वेदेखि लोकवन्नैव वाक्यार्थे संगतिः पृथक् । ग्रहीतन्या ततो वाक्यं प्रमाणं नैरपेक्ष्यतः' ।। इति । तया च वृद्धव्यवहारेण लोके शक्तिग्रहः गृहीतशक्तिकः शब्दो वेदेपि चोधक इति इदं मादृमतं मादृप्रसिद्धम् । लौकिकशक्तितो वेदे व्यक्तपदे तथा प्रकृतिवाचकत्वं ब्रूयुः ते सन्मार्गादुक्ता- दोमित्येकाक्षरं प्रोत्यादि श्रौतान्मार्गावहिःकृताः पापण्डिन इति भावः । अत्रेतिहासमते रूढि- शब्दान्तर्गतोव्यक्तशन्दोपि भवति । ननु पूर्वपक्षे यौगिकोव्यक्तशब्दः उक्तः वेदान्ते योगादरादिति- हासे तु रूढिरव्यक्तपदस्साक्षरे । ननु योगोपि संभवीति चेन्न ज्ञानिनः प्रति व्यक्तत्वेन तदेव हि सर्वप्रकारेण न व्यज्यत इति माप्यविरोधात् । अत एव न कोशोक्तशंकरादी योगः। अत एव न योगरूढः शन्दः। ततो रूब्यास्य वाच्यं प्रझाक्षरं ब्रह्मेत्यर्थः । विष्ण्वादयो वाच्या इति वदन्तः औतान्मतादहि कृताः विशिष्टाद्वैतवादिनोव्यक्तपदेनाक्षरग्रहणेनासंपद्धामिलापेन च सर्वसंप्लववादिनो निराकरणं इदमयुक्तम् । 'आचार्यचैत्यवपुपा खगति व्यनक्ति' इति 'आचार्य मां विजानीया- भापमन्येत कंचन' 'सर्ववादानवसरं नानावादानुरोधि तत्' इति नियन्धे । तथापि नानावादानुरोधेन मोडतः क्रीडाप्रकाशपूर्वकनिएक्रीडानिरुपणं ज्ञेयमेवं पूर्वाग्रेपि योध्यम् । यया शंकराचार्यमते. भ्यतपदेन शरीररुपमाया सैवाविया सोच्यते । एते तु शरीरमव्यक्तपदार्थमाहुः तत्र कोशः प्रमाणं तदपेक्षया गीताप्रमाणं प्रपठमिति नान्यक्तवाच्यं शरीरमपि त्वक्षरमित्येतेनेति मायार्थकृतनिराकरणं 'शरीरं रयमेप तु' इत्यत्र शरीरग्रहणेनानन्यलम्यो हि शब्दार्यः इत्यसंपद्धामिलापश्च । भास्कराचार्य- मतेप्येवं अम्पक्तपदाः शरीरं असंपदामिटाप माप्याकृतनिराकरणे पूर्ववत् । भिक्षुमतेपि शेयम् । माप्पमते तु अन्यकपदार्थी विष्णुरधरः।सोपि सत्त्वगुणोपाधिरतः सविदक्षराशिनः इति गीताविरोपः ·भाष्यप्रकाश-र -रश्मि-परिहितम् । ८४३ तस्मादिन्द्रियेभ्यः परवाक्ये नानुमानिकं किंचिदस्ति ॥३॥.. ज्ञेयत्वावचनाच्च ॥४॥ पूर्वापरसंबन्धेनार्थः प्रतिपादितः । केवलतद्वाक्यविचारेऽपि न तदभीष्टं प्रकृतिरूपमव्यक्तं सिध्यतीत्याह । अत्रं हि वाक्ये अव्यक्तं ज्ञेयत्वेन नोक्तं, तेषां तु प्रकृतिपुरुपान्तरं ज्ञातव्यम् । न हि सिद्धवन्माननिर्देशे तेपा मते पुरुषार्थः सिद्ध्यति । अपुरुषार्थसाधनत्वे वा असंबद्धार्थवाक्यत्वमेव स्यात् । परत्व- भाप्यप्रकाशः। इत्यादि स्वश्रद्धाजाड्याद् वदन्तो वेदान्तविरुद्धवादित्वात्तथैत्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मा; दित्यादि ॥३॥ ज्ञेयत्वावचनाच ॥ ४॥ सूत्रमवतारयन्तः प्रयोजनमाहुः पूर्वेत्यादि । व्याकुर्वन्ति अत्र हीत्यादि । ज्ञातव्यमिति । 'गुणपुरुपान्तरज्ञानात् कैवल्यम्' इति प्रवचनस्तात् । विभूतिविशेषाप्तये प्रधानस्यापि ज्ञेयत्वस्मरणाच तथेत्यर्थः । परत्वेत्यादि । परापरभावो हि रश्मिः। अक्षरस्य निर्गुणत्वात् मुख्यार्थस्य भाष्ये गीतोपन्यासेनोक्तवैष्णवमार्गस्यासंबद्धाभिलापत्वम् । शैवा- चार्यमतेप्येवं ज्ञात्वा वक्तव्यम् । सिद्धमाहुः तथा चेति । शिव इति । सौन्दर्यलहरीस्य शिवपदं ब्रह्मपरं शक्तिर्माया । वेदान्तेति ॐमित्येकाक्षरं ब्रह्मेत्युक्तवेदान्तविरुद्धवादित्वात् तथा ते सन्मार्गा- द्वहिःकृतत्वेन प्रकारेण संपन्नाः । तस्मादितीति अत्र भाष्ये तस्मात् अव्यक्तपदस्याप्रधान- वाचकत्वात् । परस वाक्यं परवाक्यं 'इन्द्रियेभ्यः परा धर्था' इति वाक्यं तस्मिन् । ननु कस्मात्पर वाक्यमित्यत आहुः इन्द्रियेभ्य इति । ननु इन्द्रियेभ्यः परा इति वाक्ये इति वक्तव्ये इन्द्रियेभ्यः परवाक्य इति विलम्योपस्थितिकप्रयोगः कुत इति. चेन्न सर्वशब्दत्वात् । आचार्याणां प्रयोगेऽतार- ज्ञेयत्वावचनाच ॥ ४ ॥ गुणेति गुणश्च प्रकृतिरूपः तदन्यः पुरुषश्च तयोर्ज्ञानात् । पुस्तकान्तरस्थं सूत्रं शंकरभाष्ये उक्तमिहोपन्यस्तं सूत्रं तु तदा सर्वांवरणमपलापे तस्य ज्ञानस्सानन्त्यात् ज्ञेयमल्पमिति तदा पूर्वसूत्रोक्तसमाधिः ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः इति सूत्रं ततस्तदेति सूत्रमतस्तदा नाम समाध्यनन्तरं क्लेशकर्मनिवृत्तिकाले । विभूतीति 'मत्रौपधितपःसमाधिजाः सिद्धयः' इति सांख्यप्रवचनसूत्रात् । विभूतिविशेषाः परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानमिति स्मरणम् । तथेति ज्ञातव्यत्वेन । परिणामत्रयसंयमो हि प्रधानरूपप्रधानकार्यज्ञानाधीनमस्त्येव श्रीभागवते चैकादशस्य पञ्चदशेध्याये कचित्स्मयते । 'उदासीने मयि परे प्रकृतेर्गुणवृत्तिषु । चिन्मये धारयेचेतो द्वन्द्वै३वाभिभूयते' ॥ इति । अत्र विभूतिविशेषो द्वन्द्वाभिभवाभावः । यद्वा गुण इत्यस्यायमर्थः सत्त्वादिगुणरूपात्प्रधाना- पुरुषस्सान्तरं भेदस्तज्ज्ञानादित्यर्थः । न हि शक्यमिति च वदद्भिः प्रधानं ज्ञेयत्वेन मर्यते इति । न केवलं प्रधानस्य भेदप्रतियोगितया ज्ञेयत्वं तैरिटं किं तु तस्योपासनयाऽणिमादिप्राप्तयेपीत्याहुः विभूतीति । भाष्ये । ननु 'घव्यक्तात्पुरुषः परः' इति शान्दज्ञानविषयत्वमस्त्येव समाध्यनन्तरं -- तम्यात् ॥३॥ ...

·८४४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ०१ सू०३ वचनं चासंगतम् । श्लिष्टत्वादुभयोरिति चकारार्थः । अयं हेतुः पूर्वमुक्तोऽप्यव- सरे स्मारितः। तस्मादव्यक्तं न प्रकृतिः॥४॥ भाष्यप्रकाशः। विश्लेपेऽवगन्तुं शक्यते, न तु संश्लेपे । इदानीमज्ञानदशायां तु श्लेप एवेत्युदासीनतयोक्तौ पुरुषस परत्ववचनमप्यसंगतं स्यादित्यर्थः । अयमिति । चकारसूचितः । पूर्वमिति अदृश्य- वायधिकरणे ॥४॥ रश्मिः। सिद्धयोपि भवन्ति इति ज्ञेयत्वेनोक्तमेव प्रधानं कथं ज्ञेयत्वेन नोक्तं इति भाष्यमित्याकाङ्क्षायामाहुः नहीति । मत इति तदुक्तं सांख्यप्रवचनसूत्रवृत्ती 'प्रात्यहिकक्षुत्प्रतिकारवत् तत्प्रतिकारचेष्टनात् पुरुषार्थत्वम्' इति । "निवन्धे 'वामा शाक्ताश्च योगे तु प्रकटाप्रकटे भिदा । प्रकृतिस्तत्र संराध्या साध्यो योगश्चतुष्टये' । छलयोगो द्विविधसांख्यं शाक्तो मार्गश्च चतुर्थो वामः इति चतुष्टयम् । अत्र योगो पुरुषार्थः । 'अय विविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः' इति सांख्यप्रवचनसूत्रवृत्तेः 'यद्वा तद्वा तदुच्छित्तिः पुरुषार्थस्तदुन्छित्तिः पुरुषार्थः' इति सूत्रवृत्तेः तदाहुरपुरुपार्थेति प्रधानस्य तथा वा पुरुषार्थेन हरेः पदे गमनेन संबद्धेप्वात्मानं रथिनमित्यादिवाक्येपु अस्य वाक्यस्यासंबद्धार्थोऽपुरुषार्थसाधनत्वं तस वाक्यत्वमेव स्यादेवकोरण मार्गान्तरत्वात् पुरुपार्थवाक्यत्वव्यवच्छेदः । प्रकृते। श्लेप इति 'असंगोयं पुरुष' 'प्रधानाजगजायते' 'निःसंगेप्युपरागो विवेकात्' 'दूयोरेकतरस्य वा औदासीन्य- मपवर्गः' इति । उदासीनतया अपवर्गे उदासीनतया । चकारेति वैयाकरणमतादरेण निपातानां घोतकत्वमाहुः सूचितपदेन । अदृश्येति उभयोः संश्लिष्टत्वादयं हेतुः। पूर्व प्रकृतिपुरुपयोः लिटत्वात् इति भाष्येणोक्तोपि 'अक्षरात् परतः परः' इति मुण्डके प्रकृतिपुरुपयोः श्लिष्टत्वात्सरापर- मावासंगतिरित्यशे वक्तव्येपि प्रतिवन्धकीमूतजिज्ञासा कथमदृश्यत्वादिगुणकस्साक्षरस्य परमात्मत्वा- दिकमिति तन्निवृत्तये अदृश्यत्वादिगुणकाक्षरस्य परमात्मत्वं त्रिसून्योक्तम् । ततः पूर्वाधिकरणोक्तं रूपं सांख्यसिद्धस्य कार्येश्वरस कुतो न अक्षरपरपुरुपयोः भेदाभेदौ च कथमित्याकालायां वैश्वानराधिकरण नवस्न्योक्तम् । द्वितीयपादः समापितः । अन्तर्यामिप्रतिपादकवाक्यानां द्वितीयपादे विचारणात् । तृतीयपाद उपास्यरूपप्रतिपादकानि वाक्यान्यन्तर्याम्यानन्दत्वेन मोक्षदातृप्रतिपादकानि स्मृतानि विचारयितुं धुम्वाधायतनाधिकरणम् । तत्र तस्मिन् चौः पृथिवीति मुण्डकवाक्यं विषयत्वेनोपन्यस्य तब किं सांस्यसिद्धं प्रधानमुन्यते ब्रह्म वेति संदेहे प्रधानं निरस ब्रह्मवेति साध्यते सप्तसूच्या तेन पूर्वपादोक्तमन्तर्यामिरूपमपि व्यापकत्वसर्वात्मकत्वगुणविशिष्टमेवोपासनीयमिति साधितम् । ततो नित्यनिरवध्यानन्दरूप एवान्तर्यान्युपास्सः पृथगपि भक्तिमार्गीयैरुपास इति घुद्धिस्यं प्रसङ्गा- दोपयितुं द्वितीयं द्विसमं भूमाधिकरणम् । ततो हि पूर्वपादेश्यत्वायधिकरणेन विचारितस्याक्षरस पिरुद्धधर्मत्वं पोषयितुं पुद्धिस्योपोद्वातसंगत्या तृतीयं त्रिसूत्रमक्षराधिकरणम् । तत उपासना न फलं साधालार इति सापयितुं चतुर्यमेकसूत्रमीक्षतिकर्माधिकरणम् । ततः प्रसासंगत्या जीवनावाद निर्गतुं पचममष्टसूर्य दहराधिकरणम् । ततो ददाविरुद्ध 'न तत्सूयों माति न चन्द्रतारकम्' इति ·. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ८४५ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५॥ ननु ज्ञेयत्वावचनमसिद्धम् । पूर्व निर्देशमानमुक्त्वाऽग्रे ज्ञेयत्ववचनात् । 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् अमुच्यते ॥ इत्युत्तरवाक्ये वदतीति चेन्न । प्रकरणस्य नियामकत्वेनैकवाक्यत्वे द्वयोः सर्वेकवाक्यत्वेन प्राज्ञः परमात्मैव निचाय्यः । न तु द्वयोरेवैकवाक्यत्वं वक्तुं शक्यम् । तस्मात् प्रकरणस्य नियामकत्वे अशब्दवाक्यमपि भगवत्परमेव ॥५॥ भाष्यप्रकाशः ।। वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥५॥ प्रकरणस्येत्यादि अव्यक्तथुतेः परत्वलिङ्गस तटितवाक्यस्य च साधारणत्वात् प्रकरणस्य निर्णायकत्वं वक्तव्यम् । अतस्तस्य नियामकत्वेनैकवाक्यत्वे याच्ये, 'महतः परमव्यक्तम्' इति, 'अशब्दमस्पर्शम्' इति द्वयोरेवैक- रश्मिः। वाक्यमाशक्य समाधातुं प्रसङ्गसंगत्या षष्ठं द्विसूत्रमनुकृत्यधिकरणम् । ततः प्रसङ्गसंगत्या जीवस्य मुक्तिदशायां ब्रह्माविर्भावेन विरुद्धधर्माश्रयत्वं फलितुं सप्तमं द्विसूत्रं 'शन्दादेव प्रमितः' इत्यधिकरणम् । ततः प्रसङ्गसंगत्या देवादीनां ब्रह्मविद्याधिकार विचारयितुमष्टममष्टसूत्रं तदुपर्यपीत्यधिकरणम् । ततोनु प्रसङ्गसंगत्या शूद्राणां ब्रह्मविद्याधिकारं निराकर्तुं नवमं पञ्चसूत्र शुगस्येत्यधिकरणम् । ततः प्रसङ्गसंगत्या- वतारदशायामपि भगवतो दण्डपाणित्वं योधयितुं दशममेकसूत्रं कम्पनाधिकरणम् । ततः प्रसङ्गसं- गत्या उपसंपत्तव्यत्वोपसंपन्नस्वरूपामिनिष्पादकत्वपूर्ववाक्यगतहृदयत्वोत्तरवाक्यगतसत्यपदोक्तमा- मृतनियामकत्वरूपाणां चतुरो धर्मान् निष्क्रप्टमेकादशमेकसूत्रं ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम् । ततः प्रसङ्ग- संगत्यान्यवाचकपदवाच्यस यत्रैवान्तर्धर्मातिरिक्तधर्मकथनं तवान्यवाचकपदस्य ब्रह्मपरत्वमिति न्यायं वोधयितुं द्वादशमेकसूत्रमर्यान्तरव्यपदेशाधिकरणम् । ततः प्रसङ्गोपोद्घातान्यतरसंगत्या मुक्तिदशायामपि जीवस्यानुकारित्वमेव तदात्मकत्वात् न त्वत्यन्ताभेदः सर्वथा तौल्यं वेति ब्राह्मणद्वये विचारयितुं त्रयोदशं द्विसूत्र सुपुत्युत्कान्त्योरित्यधिकरणम् । एवं निरूपणेन परापरमावासंगतिनिरूपणे प्रतिपन्धकीभूतायाः कथमदृश्यत्वादिगुणकस्साक्षरस्य परमात्मत्वादिकमित्यस्यानिवृत्ताववश्यवक्तव्यत्वं चकारार्थहेतावित्सवसर इत्युक्तं भाष्ये । स्मारितो व्यासपादैशकारप्रयोगेण । तस्मादिति ज्ञेयत्वायचनाचकारसूचितहेतोय ॥ ४ ॥ वदतीति चेन्न माज्ञो हि प्रकरणात् ॥५॥ भाष्ये । पूर्वमिति महतः परमव्यक्त- मिसन । यदतीति महतः परमित्यन्यक्तमुक्त्वा तनिचाय्य ज्ञात्वेति वदति । प्रकरणापेक्षया श्रुत्सादीनामुपन्यासः सूत्र उचित इसाशक्य तेषां साधारण्येनाप्रयोजकत्वमाहुः अव्यक्तेति । महतः परमव्यक्तमित्यव्यक्तश्रुतिः निरपेक्षरवरूपा महतः परं ध्रुवमिति परपदश्रुतिरिति प्रकृत्योः साधारण्यं श्रुतेः परत्वरूपपरशन्दसामर्थ्यस । तहटितेति लिपटितवाक्यस पदानां वाक्यानां वा एकवाक्यतारूपस्य वाक्यस साधारण्यं तत्र लिङ्गपटितलं वाक्यद्वये पूर्वमीमांसोकवास्यलक्षण- पटनायोग्यत्वाय । तदित्यं वाक्यद्वयं महतः परमव्यक्तमिति महतः परं ध्रुवं निचाप्य तमिति च। अम परस्पपिटितत्वं तेनोमयोः पदानां वाक्यानां चैकवाक्यतापटनायोग्यत्वम् । वाक्यं नाम ·१८४६ श्रीमद्रसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१ पा० १ १०१सू०६ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासःप्रश्नश्च ॥६॥ ननु न वयं सर्वमेकं प्रकरणमिति वदामः । किंतुं, 'इन्द्रियेभ्यः पराः' इत्या- रभ्य, नाचिकेतमुपाख्यानमित्यन्तं भिन्न प्रकरणम् । तत्र प्रथमं पदार्थनिर्देशः। भाप्यप्रकाशः। चाक्यत्वं नान्येपामित्यत्र नियामकाभावात् सर्वेपामेवैकवाक्यत्वं वक्तव्यम् । प्रकरणं च, 'ऋतं पिवन्तौ इत्यारम्य 'नाचिकेतमुपाख्यनम्' इत्यन्तमेकम् । तत्र चात्मानावेव परामृश्य जीवात्मनो रथित्वं, तदुपकरणं तत्फलं चोक्त्वाग्रे, एप सर्वेषु भूतेष्वित्यारम्य वल्लीसमाप्तिपर्यतं परमात्मैव शेयत्वेन परामृष्टः। मृत्युमुखप्रमोकरूपफलदर्शनात् । प्रधानज्ञानेन सांख्यैस्तदनम्युपगमात् चेतनात्मज्ञानादेव तदभ्युपगमाय । अतः प्रकरणस्य नियामकत्वे अशब्दवाक्यसापि भगवत्परत्वाज्ज्ञेयत्वावचनं नासिद्धमित्यर्थः ॥ ५ ॥ त्रयाणामेव, चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ६ ॥ किं त्विन्द्रियेभ्य इत्यादि । तथाचात्रे पदार्थनिर्देशानन्तरं पुरुपविषयस्य प्रकृतिविपयस्य च ज्ञानस्य पार्थक्येन निर्देशात् रश्मिः। पदानां वाक्यानां वा एकवाक्यता तत्र पदानां महदादीनामेकवाक्यता । अत्र यावतां पदानामेकोर्थः प्रयोजनं विष्णुपदगमनं मृत्युमुखात्प्रमोकरूपं च विभागे साकाङ्क्षता । पूर्वस्य ज्ञेयत्वावचन- साधकाकासा परस्य ज्ञेयत्वावचनसाध्याकासा तच लिङ्गश्रुतिकल्पनेनाङ्गत्वबोधकं परस्याव्यक्त- चोधनसामर्थ्यमालोच्य महतः परमव्यक्तमित्यत्र ज्ञेयत्वावचनं सिद्धं कुर्यादिति लिङ्गश्रुतिकल्पनम् । वाक्यैकवाक्यता नाम स्वार्थबोधे समाप्तानां वाक्यानां पुनराकासावशेनैकवाक्यता, तद्यथा खार्थ- पोधे समाप्तयोः वाक्ययोरङ्गाङ्गित्वायपेक्षया पूर्ववाक्यीयज्ञेयत्वावचनस्य साध्यस्य साधकापरवाक्या- पेक्षा तया एकवाक्यतया पुनरुभयोर्जेयत्वावचनसाध्यसाधकमावाख्यपरवाक्यस्य परमात्मज्ञेयत्व- प्रतिपादनसामर्थ्यमस्तीति सामर्थ्यमालोच्य महतः परमव्यक्तमित्यत्र ज्ञेयत्वावचनं सिद्धं कुर्यादिति लिङ्गश्रुतिकल्पनम् । प्राज्ञ इति माष्यं विवृण्वन्ति स्म प्रकरणमिति । ज्ञेयत्वेनेति । निचाय्य इति भाष्यार्थः । तेन भाष्ये हिकारस्य सौत्रस्यावधारणमर्थस्तमाहुः परमात्मैवेति । प्रकृते । फलेति अग्रे नाचिकेतमुपाख्यानमित्यादिश्लोकद्वयं तूपाख्यानवचनश्रवणश्रावणफलयोधकं ज्ञेयम् । शंकरमाप्योकं किंचिदाहुः प्रधानेति । प्रकरणस्येति 'उभयाकाङ्क्षा प्रकरणम्' प्रकृते नास्तीति देशकालो प्रकरणम् । ज्ञेयत्वेति । ननु ननकारी कुतः ज्ञेयत्ववचनं सिद्धं सांख्यानामित्येव कुतो नोक्तमिति चेन्न अप्रयोजकत्वात् । न हि सांख्यानां ज्ञेयत्ववचनं साधयितुं व्यासचरणानां प्रवृतिरिति किं तु सांख्ये ज्ञेयत्ववचनं वेदान्ते ज्ञेयत्वावचनमिति वक्तुम् । ततश्च ज्ञेयत्वावचनम- सिद्धमिति भाग्यम् । ततो नशब्दं पूरयित्वा ज्ञेयत्वावचनं नासिद्धमिति प्रकाश इति न नयू- नकारी पयुक्तौ । मावास्तु प्रकरणादिति सूत्रविमागेनाहुः । अर्थस्त्वयमेव तत्र जन्मायधिकरणरीत्या हेतुपटितं सूत्रं युक्तम् ॥५॥ प्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नच ॥ ६॥ भाप्ये । प्रकरणमिति सूत्रोक्तं प्रकर- पम् । प्रकृने । एवमिति सांस्यनमजनक यया भवति तथात्मानं रथिनमित्यादिप्रकारेण । पुम्पेति । एश्यते स्वप्रया पुया' इति । महतः परं भुवं तं निचाप्येति । प्रकृतिविषयकस्स तयोः प्रकृति- ·८४७ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । तदनु, एप सर्वेषु भूतेप्विति पुरुपज्ञानम् । अशब्दमिति तु प्रकृतिज्ञानम् । तस्मादेतावत्मकरणे सायमतनिरूपणादशब्दत्वमसिद्धमित्याशङ्कय परिहरति ।। त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ असादुक्तव्याख्याने त्रिप्रकरणत्वमन्यथा भाप्यप्रकाश तयोरन्तरमेव ज्ञातं भवतीति नेदमीश्वरबोधकत्वेन वक्तुं शक्यमिति प्रधानस्याशब्दत्वक- थनमयुक्तमित्यर्थः। अस्मदुक्तेत्यादि । अयमर्थः । उभयाऽऽकासा हि प्रकरणम् । साचं प्रयाणाममिजीवब्रह्मणामेव प्रश्नोत्तराभ्यां प्रतीयते। यदि तृतीयस्यां बद्दयाम्, इन्द्रियेभ्या'. इत्यारभ्य प्रकरणान्तरं सात् तदा पूर्ववदत्रापि प्रश्नोत्तरे साताम् । यदि च खत एव परान्तरं दद्यात्, तदा, 'तमत्रवीत् प्रीयमाणः' इतिवत् तमप्युपक्षिपेत् । किंचैतस प्रकरणा- न्तरस्य किं प्रयोजनमित्यपि विचारणीयम् । यदि मुक्तिस्तदा तु, 'अन्यच्छ्रेयो अन्यदुतैव प्रेयः' इत्यारम्य, 'सोऽध्वनः पारमामोति, तद्विष्णोः परमं पदम्' इत्यन्तैरेव वाक्यैः सपरि- करायास्तस्या उक्तत्वात् किमनेन । यदि च स्वरूपावस्थानरूपा काचिदन्या परमपदप्राप्ति- तोऽप्युत्कृष्टामिमन्यते, तदा त, 'स तु तत्पदमामोति यमाद् भूयो न जायते । सोऽध्चनः पारमामोति' इत्येतस्य पूर्वग्रन्थस विरोधः । त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तेः पदप्राप्यवोक्तत्वात् । विज्ञानरूपस्य स्वरूपावस्थानसाधनस्यापि ततः प्रागेवोक्तत्वाच । किंचाशब्दमत्रे प्रकृतिज्ञाना- रदिमः। पुरुपयोरन्तरं भेदः। नेदमिति 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्' इति वाक्यम् । अनेन भाष्यार्थः साष्टः । उभयेति यथा प्रयाजादिपु समिधो यजतीत्सवेष्टविशेपानवणात् समिधा यागेन भावयेत् किमित्यस्त्युपकार्याकाङ्क्षा । दर्शपूर्णमासवाक्येपि दर्शपूर्णमासाम्यां स्वर्ग भावयेत् कथमित्यस्त्युपका- रकाकासा तया दर्शपूर्णमासाङ्गत्वं प्रयाजादीनां सिद्ध्यतीति । अत्र विश्वजिन्यायसत्रिसनन्याययो- विकाश इत्युपपादितं पूर्वतत्रे । श्रूयमाणफलस्सैव साधनसाकाश्त्वादन चातथात्वात् केवलं किं भावयेदिति भाव्यमात्राकाङ्क्षा प्रयाजादीनामित्येवं बोध्यम् । सेति उमयोः प्रश्नोत्तरयोः प्रतिपाद्य- प्रतिपादकयोः परस्पराकासा ! अन्यथेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यदीति । ननु तमब्रवीत् प्रीयमाण इति वरोस्तु सांख्यविधेत्याकाङ्क्षायामाहुः यदि चेति । दद्यादमिः । तं नचिकेतसं, तं वरं तवैव नाना भवितायमग्निरिति श्रुत्या नचिकेतसो वाजःश्रवःपुत्रस्य नामाग्निरपि नचिकेता इति वरः । मुक्तिरिति 'मुक्तिरन्तरायध्वस्तेर्न परः' इति सांख्यसूत्रम् । अभीति पञ्चशिखर्षिः अभिमन्यते सनन्दनाचार्यो वा । उक्तत्वादिति 'यस्माद्भूयो न जायते' इति श्रुत्योक्तत्वात् । नन्वन्यच्छ्रेय इत्यादिना मुक्तरुक्तावपि विज्ञानं तत्साधनं नोक्तमिति चेत्तत्राहुः विज्ञानेति । तत इति मुक्तियोषकादन्यच्छ्रेय इत्यादिसंदर्मात्माकू 'यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपराये महति हि नस्तत् । योयं वरो गूढमनुप्रवियो नान्यं तस्मानचिकेता वृणीते' ॥ इति श्रुत्यो क्तत्वात् । अस्या भाष्यम् । यस्मिन् प्रेते इदं विचिंकित्सनं सांपराये परलोक- विषये । 'मद्दति महायोजननिमित्ते, गूढं गहनं दुर्विवेचनं प्राप्तस्तस्माद्वरादन्यं बरं नचिकेता न + ·८४८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० १०१सू०६ चतुष्पकरणत्वं स्यात् । तृतीया चैपा वल्ली। 'स त्वमग्निं खर्गमध्येपि मृत्यो प्रवृहि तं श्रद्दधानाय मह्यम्' इति प्रश्नः प्रथमः। 'प्रतिव्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्गमग्निं भाष्यप्रकाशः। ङ्गीकारस्तु 'मृत्युमुखात् प्रमुच्यते' इति फलोक्यैव विरुद्धयते । तस्माचतुष्प्रकरणत्वमसंगतमिति । किंच, तृतीयैपा वल्ली.। अतस्तृतीयप्रश्नोत्तरत्वमेवात्र युक्तम् । न त्वाकस्मिकं सांख्यमतनि- रूपकत्वेन प्रकरणान्तरत्वम् । यता, स त्वमग्निमित्यादिना, प्रतिववीमीत्यादिना च त्रीण्येव रश्मिः। वृणीते मनसापीति श्रुतेर्वचनमिति । अत्रेदं विचिकित्सनं करोति पहुवचनं छान्दसं बहुलमिति योगविभागसूत्रेण यथा चपालं ये अश्वयूपाय तक्षतीति ये तक्षतीति प्राप्त तत्र 'सुपतिड्पग्रहलिङ्गनराणां कालहलचस्वरकर्तृयां च । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन' ।। इति व्यत्ययो बहुल मिति सूत्रकारिकया तिव्यत्ययः । सूत्रे योगविभागो महाभाष्येस्ति । अवार्थे विज्ञानं न स्पष्टं यतो यस्मिन् पूजके प्रेते यत्पूजादि कर्तृ इदं परमैश्वर्यवद्ब्रह्म तदन्यं गतं प्राप्तं तोयादि विचिकित्सन्ति कित निवासे भ्वा. प. से. केतितुमिच्छति सांपराये परलोके प्रापयितव्ये सति । अथवा परः पुरुषोत्तमः तस्यायो ज्ञान तथा च सम्यग्भूतं पुरुषोत्तमज्ञानं येन स संपरायो भक्तिमार्ग इति यावत् । अथवा परे पुरुषोत्तमे अयो गमनं प्रवेश इति यावत् । तथा च सम्यक् परायो येन स तथा भक्तिमार्ग इत्यर्थः । तस्मिन् प्रापयितव्ये महति फलानां मध्ये तेनाल्पे ज्ञानमार्गीयाक्षरे प्रापयितव्ये तदप्युक्तं तृतीयाध्यायतृतीयचरणे 'संपरांये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये' इति सूत्रभाष्ये ज्ञानमार्गक्षरप्रात्येत्यादिना किं चान्येष्वल्पेषु पित्र्यगान्धर्वप्राजापत्यदैवमानुषान्यभूत- संबन्धिपु बाझं त्वत्र श्रुतं नाल्पं किं तु महत् तद्विस्तारकं नोस्मान् भूहि हे मृत्यो गूढं ज्ञानसंवरणं यथा भवति तथा श्रद्धामनु पश्चात् नचिकेतसि प्रविष्ट इत्यादिश्रुतेर्वचनम् । अत्र विज्ञानं तेनाल्पे इत्यनेन प्राप्यते स्वरूपावस्थानमपि परमपदप्राप्त्यङ्गं प्रामोति । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादिति सूत्रात् । तृतीयेत्यादि भाष्यं व्याचख्युः किं चेति । तृतीयेति तृतीयं च तत् प्रश्नश्चोत्तरं च तयोः समाहारः प्रश्नोत्तरं तृतीयं प्रश्नोत्तरं तस्य भावः । तद्भाष्ये स्पष्टम् । स त्वमग्निमित्यादिभाष्यार्थमाहुः यत इति । श्रुत्यर्थस्तु हे मृत्यो स एवं गुणविशेषणविशिष्टः स्वर्गलोकस्य प्राप्तिसाधनमग्निं स्वर्गे साधु 'सत्र साधुः' इति यत् । त्वमध्येपि स्मरसि तं मह्यं नचिकेतसे ब्रूहि श्रत् सत्यं दधानाय कर्तरि शानच् । अयं प्रश्नः, मूहीति संप्रश्ने लोट् । इत्यादिनेत्यादिपदेन भाप्योक्तोत्तरादि । उत्तरार्थः । प्रति ते मागं प्रवीमि त्वां प्रतीत्यध्याहारात् । कचित् प्र ते ब्रवीमीति पाठः ते तुभ्यं प्रमवीमीत्यर्थः । तत उमे मत्तो वियोध प्रजानन्नई मृत्युः तदुमे इत्यपपाठः । भाष्ये । आदिपदेन स्वर्गलोक । अमृतत्वं मजन्ते एतद्वितीयेन वृणे वरेणेति येनाग्मिनोचितेन स्वर्गों लोको येषां ते स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वमानन्दं मजन्ते तदुपर्यप्यधिकारात् सेवन्ते तदेतदग्मिविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृण इत्यर्थः । प्रकृते । येयं विचिकित्सा गन्तुर्मगवतो निवासेच्छा । अयमिति अज्विकारद्वयम् । विचिकित्स- सर्यः । प्रश्नोयम् । अस्तीत्यत्र लेडाश्रयणात् । अस् भुवि 'लिङ्र्थे लेट्' इति सूत्रेण लेट्, अस्ति 'सिन् पहुलं लेटि' इति पहुलग्रहणान सिए ‘इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' इति तिप इकारालोपः । वृत्तौ वाकार- अहणादिकल्पात् लटो डाटी' इति सूत्रेण नाडाटावत्र, छन्दसि सर्वविधीनां विकल्पात् । अज्झीनं परमनुपावतीसखि इति प्रयोगसिद्धिः । अत्र संप्रश्ने लेडिति । देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा नहि ·भाष्यप्रकाश रश्मि-परिहितम् । ८४९ भाप्यप्रकाशः। प्रश्नोत्तराणि प्रतीयन्ते । नच पितृसौमनसेनाग्निजीवप्रश्नाम्यां च वरत्रयपूर्तेस्तृतीयप्रश्नस्य रश्मिः। सुविज्ञेयमणुरेप धर्म इत्युत्तरम् । शान्दविज्ञानविपयत्वमात्रमिति तु । अन्यत्रेति धर्मादिभ्योऽन्यत्र । 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यन भूताच भव्याच यत्तत् पश्यसि तद्वद ॥ इति स्पष्टा । प्रश्नोयम् । वदेति प्रश्ने लोट । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्दन्ति । यदिच्छन्तो माचर्य चरन्ति तते पदं संग्रहेण प्रवीम्योमिसेतत्' । 'एतद्धयेवाक्षरं ब्रह्म घेतझ्येवाक्षरं परम् । एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ इत्युत्तरम् । आमनन्ति अम्पस्सन्ति, तपांसि पुराणानि विचारकत्वात् तप आलोचनेऽसुन् । गुरुमजनवान् ईश्वरभजनकर्तृत्वादत्र । भाष्ये । ननु पाठक्रमात्पूर्वमुपन्यासात्प्रश्नप्रक्षेपोऽयुक्त इत्याशङ्क्याहुः उपेति । उपन्यासः कथनम् । पश्चादिति तथा च यथा वह्निमान् धूमादित्यत्र हेतोः पश्चाद्वचनम् । तथानोपन्यासः प्रश्नात् । यथा दशमस्कन्धे प्रश्नादुपन्यासः साध्यतावच्छेदकसंवन्धो वाच्यतया प्रवन्धः । हेतुतावच्छेदकसंवन्धो वाच्यता । अत एवेति अनुमानध्वननादेव । तस्येति प्रश्नस्य । प्रकृते। इन्द्रियेभ्यः परा इत्यारभ्य नाचिकेतमुपाख्यानमित्यन्ते भिन्ने प्रकरणेऽभावात् पूर्ववल्लोट- लेटोरमावेन तस्य । ननु पटो घट येत्युक्तिवदुपन्यासः प्रश्नश्वेत्युक्तिरस्त्वनुमानयोधकं किं पदमित्यत आहुः उत्तरेति । स्यादेवं घटः पट इत्यनुक्त्वा पोट घट इतिवदुपन्यासः प्रश्नश्चेति विपरीतं त्वेवं किंतु मिक्षामट गां चानयेतिवदन्वाचये चकारोस्तीति तेन गवानयनवत् मिक्षाटनकर्तृत्वाद्देव- दत्तवदिति चोपन्यासवती प्रश्नवतीत्वादिति चकारान्वार्चेययोरादुत्तरः उपन्यासादुत्तरः प्रश्नस्तस्य भावः सत्ता तदर्थ चकार इति भाष्यार्थः । प्रकृते । त्रीण्येवेति । भाप्ये एक्कारं समर्थयितुं जीवब्रह्मवादं च निराकर्तुं शंकरभाष्यस्यं किंचिदाहुः न च पित्रिति । अयमर्थः । पूर्व उशन् इच्छन् अर्थात् पुत्रं वाजश्रवसो वाजमन्नं तस्माच्छ्वः श्रवणं यस्य स वाजश्रवास्तस्यापसे वाजश्रवसो नाम स पुत्रेष्टयजे तत्फलं कामयमानः स तस्यामिष्टौ सर्ववेदसं सर्वखं ददौ । तस्य ह नचिकेता पुत्र आस स सर्वस्वान्तर्गतः स्वस्सादाने पितुरनिष्टं फलं श्रद्धावेशादाज्ञाय तात 'कस्मै मां दास्यसि' इत्युक्तवान् । शंकरभाष्ये तु वाजमन्नं तदानादिनिमित्तं पुत्रेष्टयेजे इत्यत्र विश्वजिता सर्वमेधेनेजे इति पठितम् । तदा पिता स्वस सर्वखदानसत्यतायै मृत्यवे दत्तवान् स च यमभवनं गत्वा तिस्रो रात्रीस्वास ततश्च यममाह भार्या भगिनी वा, पद्मपुराणे यमुनामाहात्म्ये यमुनावचनं यमं प्रति स्मर्यते 'ब्रूहि प्रातः खकार्य हि किं त्वं श्रावय तत्पदम् । तदाकर्ण्य करिष्यामि विचार्य सहृदि प्रियम् ॥ इति, तद्वत् । उदकाहरणं ब्राह्मणाय कर्तव्यमित्येवमुक्तो यम आह- 'तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीहे मे अनश्मन ब्रह्मन् अतिथि मस्यः । नमस्तेऽस्तु अझन् खस्त्रि मेस्तु तस्मात्प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्वेति' ॥ १. ईश्वरं गुरुं च भजखेति । २. समुच्चये। ३. गुरुभजनवान् ईश्वरभजनकर्तृत्वादसदादिवत् इति । ४. चकारसमुच्चयाददुत्तरः। ।

·८५० श्रीमद्रमासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा० १०१सू० रश्मिः। तत्रेकैकां रात्रि प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्वेति शंकरभाष्यम् । शान्तसंकल्पः सुमना वीतमन्युरिति वस्त्रयसंभवादिति नीन् वरान् वृणीष्वेति मृत्युनोक्तो नचिकेताः । 'शान्तसकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युः गोतमो माभिमृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं मामिवदेत् प्रतीत एतत्रयाणां प्रथमं वरं वृणे' ।। इति पितृसौमनस्येनेत्यर्थः। किंचामिजीवप्रश्नाभ्यां स त्वमग्निमित्यस्योत्तरार्ध 'स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' एतद्वितीयेन वृणे वरेणेति द्वितीये वरे प्रथमप्रश्नपरिसमाप्तेस्तथा 'येयं प्रेते विचिकित्सा' इत्य- स्योत्तरार्धे 'एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः' इति तृतीये वरे द्वितीयप्रश्नपरिसमातेरन्यत्र धर्मादित्युक्तस्तृतीयः प्रश्नः काल्पनिकः कल्पनेन व्यवहरति तेन दीव्यति खनति' इति ठक, इत्याशङ्क- मानस्तृतीयः प्रश्न इति भाष्यमाक्षिप्तम् । तेन जीवप्रश्न एव परमात्मप्रश्न इति पुनरनुकृप्यते जीवनाज्ञ- योरभेदात् । न च जीवस्य धर्मादिगोचरत्वात् स नान्यत्र धर्मादिति प्रश्नमर्हति प्राज्ञस्तु धर्माद्यती- तत्वात् अन्यत्र धर्मादिति प्रश्नमर्हति प्रश्नच्छाया च न समाना लक्ष्यते पूर्वसास्तित्वनास्तित्वविषय- त्वादुत्तरस्य धर्माद्यतीतविषयत्वात् । तस्मात्प्रत्यभिज्ञानाभावात् प्रश्नभेदो न पूर्वस्यैवोत्तरबानुकपर्णमिति शयम् । भवत्प्रष्टव्यभेदात् प्रश्नभेदो यद्यन्यो जीवः प्राज्ञतः स्यान् न त्वन्यत्वमस्ति तत्त्वमसीत्या- दिश्रुत्यन्तरेभ्यः इति शंकराचार्याः जीवब्रह्मवादमवतारयन्ति सोत्रावतारितस्तद्रूपयामासुः यत्तदिति । अयमभिप्रायः पश्यसीति पदात् । 'भय वा शून्यवदादं व्योमेव ब्रह्म तादृशम् । प्रकाशते लोकदृष्टया नान्यथादृक् स्पृशेत् परम्' ॥ इति । निबन्धोक्तरूपस्मारणात्तस्य चात्यन्तजीवभिन्नत्वेन प्रश्नभेद इति । जीवस्य त्वात्यक्षत्वं 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्' इति श्रुतेः । न चावृत्तचक्षुस्त्वं पश्यसि तद्वदे- सर्थ इति शपम् । 'त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि' इति वायुप्रतिपादकश्रुतेः 'ब्रह्म तर्हि अमिः' इति श्रुतेश्च अमिस्तु पृष्ट एव । जीवस्याणुत्वं जीवाणुत्ववाद उपपादि, अतो न जीवो वायुवत्प्रत्यक्ष इति । अन्यच वायुरपि त्वाचप्रत्यक्षविषयोतो क्षरं प्रत्यक्षं पृष्टं परं च अन्यच शंकरभाष्येऽस्य प्रश्नस्साङ्गीकारः केषां चिदस्स पृथकू सत्त्वं स्फोरयति सूत्रकृताङ्गीकृतं सत्त्वमिति चेत् कुतो निराक्रियते श्रुत्सर्थसंगति- पलादिति चेन पद्मपुराणे उत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे गुणत्रयविवरणकथने 'मायावादमसच्छास्त्र- मित्यस्यानिराकरणान्छिवेन । ननु तर्हि श्रुत्यर्थसंगतिरन्या केति चेन्न ब्रह्मवादेन संगतिः सुस्थिरा भवति । तथाहि सौमनस्सपर्यन्तं समानकं सर्वमुक्तम् । अर्थस्तु हे मृत्यो माममि मां प्रति मपिता शान्तसंकल्प इत्यादिरूपः सन् त्वत्प्रसृष्टं त्वर्जितं माभिवदेप्रतीतो लब्धस्मृतिः स एवायं पुत्रो ममे- समिजानन् एतत्प्रयोजनं वरमाद्यं वृणे । तदा मृत्युवाच 'यथा. पुरस्तात् भविता प्रतीतः' इति तव पिता मवितेत्यर्थः । नचिकेता उवाच । 'खगें लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र च त्वं न जरया विमेति' किंच 'उमे तीा भशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके इति यामिति पर्णागमः । एतदमे स त्वमग्निमिति । इतः संगतिभिन्ना प्रयाणामेवामिजीवपर- मात्मनामेव वरप्रदानसामात् वक्तव्यतयोपन्यासो दृश्यते कठवलीषु तद्विपय एव च प्रश्नो नातोन्यस प्रश्न उपन्यासो वा दृश्यते इति सूक्षार्थः परेषाम् । अवधारण एवं पदं व्याकृतमत्र "- ·भाष्यमकाश-रश्मि-परिहितम् । .८५१ नाचिकेतः प्रजानन्' इत्यायुत्तरम् । 'येयं मेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येक नायमस्तीति चैके' इति द्वितीयः प्रश्नः । देवैरत्रापीत्यने उत्तरम् । 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्' इति तृतीयः प्रश्नः । 'सर्वे चेदा यत् पदमामनन्ति' इत्यादिना भाष्यप्रकाशः। काल्पनिकत्वं शवम् । 'यत् तत् पश्यसि तद् वद इति श्रुत्यैव सिद्धत्वात् । नच निर्हेतुकत्वम् । 'तमनवीत् प्रीयमाणो महात्मा' इत्युक्तवरवदसापि वक्तप्रीतिहेतुकत्वात् । नच सत्प्रीतेः काल्पनिकत्वम् । 'नेपा तण' इति वाक्यस्थस प्रेष्ठपदस्यैव गमकत्वात् । नच 'यत् सांपराये महति ब्रूहि नस्तत्' इतिवदस्यापि पूर्वप्रश्नानुवादत्वं शक्यम् । विषयनिर्देशविरोधात् । नच, 'येयं प्रेते' रश्मिः। तु प्रयाणामेव प्रकरणानामेक एक्शन्देन चतुर्थप्रकरणव्यवच्छेदः । अस्मदुक्तेति भाष्यात् । उत्तरत्वेन प्रयाणामेव न चतुर्थस्यैवमुपन्यासः । चकारोग्यादिसमुचये, अयादिकथनं च प्रश्नसमुच्चये, प्रश्नश्च द्वितीयचकार उत्तरप्रश्नमावार्थ स चौतरः प्रयोक्तव्यः उत्तरवतीवेदान्तप्रश्नात् यन्नैवं तन्नैवं वेदश्रुतिवदित्युतरोत्तरप्रश्नप्रयोगफलं वह्निमान् धूमादित्यन पर्वतो वह्रिमानितिवदुत्तरप्रयोगफलमिति सूत्रार्थः । सिद्धत्वादिति वदेति लोटः संप्रश्नार्थकत्वेन तथा तस्मात् । नन्वन्येप्याः सन्ति संप्रश्नार्थग्रहणे किं कारणमिति चेन्न । तृतीयवरानन्तरमन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्वेति मृत्यूक्तेः वर- कारणसत्त्वात् । श्रुत्यैवेत्यत्रैवकारेण वरव्यवच्छेदः । वराभावं तत्र कारणामावं च शङ्कते स्म नच निरिति । आपयेत इति शक्यमिति शेपः । वरचदिति तवैव नामा भवितापममिरिति वरवत् पष्ठयन्ताद्वतिः । अस्येति तुरीयवरस्य इति । वाक्येति 'नेपा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां त्वमापः सत्यधृतिर्वतासि त्वाडङ् नो भूयानचिकेतः प्रष्टा' । इति वाक्यस्थस्य । किंच वरप्रदानसामर्थ्यात् प्रश्नोत्तरे इत्यसंवद्धं वरोभीष्टमिति पक्षे वरः श्रेष्ठ इति पक्षे च प्रश्ने तयोः सामर्थ्यस्याहेतुत्वात् । अभीष्टश्रेष्ठसामर्थ्यामावेप्यनुरोधात् प्रश्नदर्शनात् । तदत्र नास्ति यौक्तिकत्वात् । तर्हि अनुवादत्वमस्य तृतीयप्रश्नस्यास्त्वित्याहुः न च यदिति । अयं च 'येयं प्रेते' इति प्रश्नानुवादः । 'यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो' इति पूर्वपादात् । अर्थस्तूक्तः । तदुभयोरर्थयोः प्रथमेधेनुवादत्वम् । अस्येति तृतीयप्रश्नस्य । पूर्वप्रश्नो जीवप्रश्नस्तस्यानुवादत्वं सिद्धय कथनमनुवादस्तस्य भावः । विषयेति । पूर्वस्य जीवः तृतीयप्रश्नस्याक्षरः । न च जीवोऽक्षर इति पूर्वानुवादलं 'एतद्ध्येवाक्षरं परम्' इतिश्रुतौ परपदेनादृश्यत्वाद्यधिकरणोक्तपरब्रह्मोक्तेः । न च 'एतक्षेवाक्षरं ब्रह्म ह्येतद्ध्येवाक्षरं परम्' इत्याधनन्तरं 'न जायते प्रियते वा विपश्चित्' इति जन्ममरणप्रतिषेधेन प्रतिपायमानशारीरपरमेश्वरयोर्मेदं दर्शयति । सति हि प्रसङ्गे प्रतिषेधो भागी भवति प्रसङ्गश्च जन्ममरणयोः शारीरसंस्पर्शात् शारीरस्य भवति न परमेश्वरस्य । तथा। 'स्खमान्तं जागरितान्तं चोमो येनानुपश्यति । महान्तं विमुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ इति स्वप्नजागरितदृशो जीवस्यैव महत्वविभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दशर्यन्न प्राज्ञादन्यो जीव इति दर्शयति प्राज्ञविज्ञानाद्धि शोकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्तः । तथाने 'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदेवेह मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति' इति जीवप्राज्ञमेदइष्टिमपवदति ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० १ अ०१ सू०६ भाष्यप्रकाशः। इत्येतदुत्तरस्य ब्रह्मप्रश्नात् प्रागभावात् तत्पूर्वग्रन्थस्य तदनुत्तरत्वं शक्यम् । 'न सांपरायः' इति वाक्ये परलोकासत्त्वमानिनः पुनः पुनः स्ववशगत्वोत्या तादृशस्याप्यस्तियोधनस्यै वोत्तरत्वात् । रश्मिः । चातो जीवब्रह्मवादोस्त्विति वाच्यम् । अदृश्यत्वायधिकरणोक्तं रूपमेतब्येवाक्षरं ब्रह्मेत्युक्त्वा न जायत इति श्रुत्युक्तरेतासां कृष्णावतारपरत्वात् । विपश्चित्पदात् ‘सूर्यो विपश्चिन्मनसा पुनातु' इति विपश्चितः सूर्यत्वं कृष्णस्य सूर्यत्वं च 'कृष्णामणिनिम्लोचे' इति वाक्यात् । अतः कृष्णविपश्चितोरेकार्थवाचक- त्वम् । जन्ममरणयोराविर्भावतिरोभावात्मकत्वान्न दोषः । 'आविर्भावतिरोभावौ शक्ती वै मुरवैरिणः' इति वाक्यात् । न च मुरस्य जलदोपात्मकस्यारित्वसमकालिकावाविर्भावतिरोभावाविति शक्यम् । नारायणत्वेनात्मत आविर्भावतिरोभावाविति श्रुतेश्च मुरवैरित्वसमकालिकत्वस्याविर्भावतिरोभावयोः पौराणत्वात् । खमान्तं जागरितान्तं चेत्यादि कृष्णावतारे 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' इति सूत्रात् । इहेति इह लोके कृष्णावतारे । अमुत्र परब्रह्मणि । नानादर्शने स्वगतद्वैतापत्तिरतः साधनै राजसतामसज्ञाने निहत्य सात्त्विकं ज्ञानं संपाय नानादृष्टिर्निवर्तनीया तदुक्तम् 'सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं सात्त्विकं स्मृतम् ।। इत्येकादशस्कन्धे । अतो न जीवब्रह्मवादः । एवं विषयनिर्देशविरोधादित्यर्थः । किं च अनूध- जीवप्रश्न एकः अनुवादकं तु दृष्टान्तदाान्तिकयोभिन्नं तत्र यदि दृष्टान्तेऽनुवादकं वाक्यं स्यात् तदा दान्तिकेपि वदेत् तदेव तु न दृष्टान्तीयानुवादकवाक्यस्य त्वर्थान्तरादिदं वाक्यं जीवप्रश्ने मृत्युना 'अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्य' इत्युक्तौ नचिकेताः 'यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपराये महति ब्रूहि नस्तत् । योयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं वरं तस्मानचिकेता वृणीते ।। इत्याह । अत्र तस्मादित्यस्य यस्मिन्नित्यादिनानूदितद्वितीयप्रश्नार्थादित्यर्थे अनुवादः स्यान्न त्वेवं न्यूनताख्यनिग्रहस्थानापत्तेः । न हि ब्रह्म जीवस्यात्ममात्रं 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' इति सूत्रात् किं तु तस्यादित्यस्य श्रौतपदस्सोक्तोमयार्थद्वितीयपक्षः ब्रह्मण इत्यर्थः । अतोनानुवादत्वं शङ्यमित्यर्थः । न चान चतुर्थो वरस्तस्य समाप्तत्वात् नचिकेता नामा अनि प्रसिद्धी अतोन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व इत्यन्तं चरमवरकारणकस्तृतीयो ब्रह्मप्रश्न इति । एवं तृतीये प्रश्ने समर्थिते देवैरत्रापीत्यस्य प्रथम- वलीसमातिपर्यन्तस्योपरत्वम् । द्वितीयवल्लीस्थस्स ॐमन्यच्छ्रेय इत्यादेरनुत्तरत्वमाशा समादधुः नच येयमिति । येयं प्रेत इत्यस्य प्रश्नस्य यदुत्तरं तस्य देवैरत्रापीत्यारभ्य 'नचिकेता वृणीते' इति प्रथमवलीसमात्यन्तस्स ग्रन्थस्यात्र प्रागभावादित्यत्र प्रागभावादिति पाठः। तत्पूर्वेति ब्रह्मप्रश्नात्पूर्व- अन्यस्य प्रथमवलीसमात्यनन्तरस्य ॐमन्यच्छ्य इत्यादिग्रन्थस्य द्वितीयवल्लीस्थस्य 'न सांपरायः' इति वाक्यात्पूर्वस्य । तदनुत्तरत्वं द्वितीयप्रश्नानुत्तरत्वं विचिकित्सनामावाच्छयम् । न इति । 'न सांपरायः प्रतिमाति वालं प्रमायन्तं वित्तमोहेन मूढम् । अयं वा लोको नास्ति पर इति मानी पुनःपुनर्वशमापद्यते में। इति वाक्ये । स्वबशेति मृत्युवशगत्वोत्या । तादृशेति परलोकासत्त्वमानिनोपि । अस्ति 'अस्तीत्येके नायमस्तीति के इत्यनयोरस्तियोधनपक्षस्यात्रापि सत्त्वात् । यद्धर्मप्रकारकयद्विपयकप्रश्न- सद्धर्मावन्छिनतदुद्देश्यकमुत्तरमिति नियमस को पटः कम्युग्रीवादिमान् घट इत्यादिपु दर्शनादस्ति- ·MARR S.N......... LIBRARI: BHARALLAX भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १५३ भाष्यप्रकाशा नच तदनिमग्रन्थवैययं शक्यम् । उत्तमाधिकारदर्शनेनाधिकप्रश्नोदयार्थमेव तदुक्त्या अवयवा॑त् । तत एव श्रेयाप्रेयसोविद्याविद्ययोश्च कथनमपि युज्यते । अतः 'तं दुर्दर्शम्' इति वाक्यद्वयान्त- रश्मिः। घटितजीवप्रथस्सास्तिबोधकस्यासंपराय इति वाक्यसोत्तरत्वादिति । तदग्रिमेति न संपराये- तिवाक्याग्रिमस्य 'श्रवणायापि बहुभियों न लम्यः' इत्यादिजीवनिरूपकग्रन्थस्य वैयर्थ्यम् । उत्तमेति यस्मिन्निदमिति वाक्येन कामाप्रलोभादुत्तमाधिकारदर्शनेन त्वा नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा' इति प्रश्नप्रशंसया चोत्तमाधिकारदर्शनेन । अधिकेति प्राप्रश्नोदयार्थम् । तदुत्त्येति तदग्रिमग्रन्योत्तया हेतोः। तत इति अधिकप्रभोदयार्थत्वादेव 'अन्यच्छ्यो अन्यदुतैव प्रेयस्ते उमे नानार्थे पुरुष सिनीते.। तयोः श्रेयआददानस्य साधु भवति हीयतेय उ प्रेयो वृणीते ।। श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ संपरीत्य विविनक्ति धीरः। श्रेयो हि धीरो अभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो गन्दो योगक्षेमाद् घृणीते ।। सत्त्वं प्रियान् प्रियरूपांच कामान् अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यनाक्षीः । नैतां सतिं वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मनन्ति बहवो मनुष्याः ॥ इति श्रेयाप्रेयसोः । सिनीत इति छान्दसत्वादेकवचनं वधीत इत्यर्थः। आ इत इति छेदः । एत इत्यत्र प्राप्नुतः । तौ संपरीस मनसालोच्य विविनक्ति पृथक्करोति गुरुलाघवम् । अभिप्रेयसे इति अभिप्रेयो विहाय । प्रेयः पशुपुत्रादिलक्षणम् । योगक्षेमात् योगक्षेमनिमित्तम् । मृतिमिति गतिम् । अतस्त्वं नचिकेतःश्रेय आददान इति भावः । विद्येति उक्तश्रुत्सन एव 'दूरमेते विपरीते विपुची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितं नाचिकेतसं मन्ये न वा कामा बह्वो लोलपन्तः॥ 'अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः । दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढाः अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः' ।। इत्यनेन विद्याविद्ययोः दूरं महतान्तरेण एते श्रेय प्रेयसी । विपूची इति । प्वच गतौ भ्वा. आ. से. वचते इन् संप्रसारणं नानागतिभिन्नफले संसारमोक्षहेतुत्वेन एका विपूचिरविया या । सोर्याच् । अपरा विचिर्विया इति ज्ञाता भवेत् । विद्या अभीप्सिता यस्य । दन्द्रति द्रम गतौ वादिः आ. से. यङ् दन्द्रम्यन्ते दन्द्रम्यमाना, शानच्, आने मुक् । पुनःपुनः कामकामा गम्यन्ते आगम्यन्ते चेसर्थः । परियन्तीति परितो गच्छन्ति श्रेयःप्रयसोर्विद्याविद्ययोश्च कथनमेवं कृतमस्साधिकप्रश्नोदया- र्थत्वं तु अर्धस्य प्रयोजनरूपत्वादधिकप्रश्नोदयः प्रयोजनमस्स कथनस्य । अत्र कथनस्स कारणत्वमा त्रापि कथनरसामिनिवेशः कारणमिति ज्ञेयम् । तच्च प्रथमस्कन्धसुबोधिन्यां 'त एकदा तु मुनयः' इत्यत्रोक्तम् । अत्र प्रश्नकथनरसाभिनिवेशयोः शौनकनिष्ठत्वम् । तत्र तु प्रश्नस्य नचिकेतोनिष्ठत्वं कथन. रसाभिनिवेशस मृत्युनिष्ठत्वमिति । व्यधिकरणं फलं केनचिरसंवन्धेन समानाधिकरणम् । अत इति एतावतो ग्रन्थस्योक्तसंगतिकवादगे जीवप्रश्नासंगतत्वाच । वाक्येति । वाक्यद्वयमगे वक्तव्यम् । १वियामीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते । १.८म. म. र.

·श्रीमद्रदासूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० १ अ०१सू० भाष्यप्रकाशः। संदर्भ एव तृतीयवरप्राप्तस्य द्वितीयप्रश्नस्य पूर्वेः 'अन्यत्र धर्माव' इत्यनेनोक्तस्य प्रश्नस्य तृतीयत्वं प्रसादहेतुकत्वं च मन्तव्यम् । नच प्रसङ्गाभावः शक्यः । जीवप्रश्नप्रत्युत्तरोपसंहारस्थे - दुर्दर्श- वाक्योत्तरम् । 'एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रगृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सम नचिकेतसं मन्ये ।। इत्यस्मिन् वाक्ये, एतत्पूर्ववाक्योक्तं, देवं व्यवहारं जीवमाचार्यमुखाच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य सम्यगात्मत्वेनोपादाय मर्त्यः शरीरद्वयव्यतिरिक्तत्वज्ञानेन हर्पशोकशून्योऽपि, येऽन्येऽरवि- न्दाक्षेतिवाक्योक्तन्यायान्मरणधर्मव सन् प्रगृह्य धयं, 'न हि सुविज्ञेयमणुरेप धर्मः' इत्यु- पक्रमवाक्ये धर्मत्वेनोक्तो यो जीवस्तस्मादनपेतं सखित्वानिकटस्थं प्रकर्पणालम्व्य, अणुमेतमाप्य, रश्मिः। वाक्यद्वयाने तृतीयः प्रश्नः । तृतीयत्वमिति प्रश्नत्रये श्रुत्यभिप्राय उक्तः । तेन त्रयाणामेवेत्येवकारः सौत्रः समर्थितः । प्रसादेति प्रसादो वरद्वारा हेतुर्यस्य । न च मृत्युनाऽन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्वेति प्रोक्त वाक्ये प्रसादो न वर इति शयम् । श्रुत्याग्ने यस्मिन्निदमिति वाक्ये गूढवरस्य नचिकेतस उक्तत्वात् । एवं चात्रापि प्रसादो वरः प्रश्न उत्तरं च । प्रसङ्गेति । तृतीयप्रश्ने संगत्यभावः । दुर्दशेति 'तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति' ।। इति वाक्यम् । गहरमनेकार्थसंकटम् । तत्र तिष्ठतीति गहरेष्ठम् । अधीति आत्मनीत्यध्यात्म अव्ययीभावः, तत्संबन्धियोगः । जीवमिति जीवप्रश्नोतराभ्याम् । शरीरेत्यध्यात्मयोगाधिगमेनेत्यस्या- मिप्रायः । येन्य इति । 'येऽन्येरविन्दाक्षविमुक्तिमानिन- स्त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः । आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यथोऽनारतयुष्मदङ्मयः' ।। अयं न्यायः प्राप्तसांख्यस्यामर्त्यत्वेन मर्त्यपदोपपादनाय तस्मान्मरणधर्मेत्यत्र हेतुः । यद्यप्या- स्मयप्राप्तविवेकस्तथापि मृत्योः सूक्ष्मदेहीयोऽत्यन्तविस्मरणरूपो जीवस्यास्त्येव पतन्त्यध इति वचनात् । इत्युपेति जीवप्रश्नान्तरमुत्तरोपक्रमवाक्ये 'देवरत्रापि विचिकित्सितं पुरा नहि सुविज्ञेय- मणुरेप धर्मः' इतिवाक्यम् । धर्मत्वेनेति तथाच धर्म्यमित्यत्र धर्म धर्मत्वमर्हतीति धर्म्यः । वैदिक- प्रक्रियास्पेन 'छन्दसि च' इति सूत्रेण यत् । तथाच वृत्तिः 'प्रातिपदिकमात्रात्तदहतीति यत्' इति । धर्म्यमित्यत्र धर्मस्य मावप्रधाननिर्देशापत्या 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' इति सूत्रेण यतमाहुः तस्मा- दिति । धर्माजीवादनपेतं सुपर्ण 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समाने वृक्षे परिपस्वजाते' इति श्रुतिः धयं प्रोत्सस्सार्यः । इदमेव धर्मत्वमईतीति धर्म्यम् । इदमेव धर्मेण प्राप्यं धये 'नौक्यो- धर्मविपमूठमूठसीतातुलाम्यस्तार्यतुत्यप्राप्यवघ्यानाम्यसमसमितसंमितेषु' इति सूत्रेण यत् । इदमेव धर्मे साधु धर्म तत्र साधुरिति यत् । धर्म प्रवृोति क्वचित् पाठः, पृथकृत्य शरीरादेरिति तमाभ्यम् । भाप्यप्रकाशानुसारेण तु धर्म जीवं प्रवृद्ध वर्द्धयित्वा मुक्तं कृत्वा । अणुत्वं तर्सवास्तव- मित्यारामाणुमित्यस्सार्यमाहुः अणुमिति । एतं जीवमणुमाप्य प्राप्य ज्ञात्वेति यावत् मुक्तत्यानन्तर- ·. भाष्यप्रफास-रश्मि-परिहितम् । ८५५ उत्तरम् । एवमग्निजीवनमणां प्रश्नोत्तराणि । तत्र यदि सायमतं निरूपणीयम्, 'इन्द्रियेभ्यः' इत्यादि स्यात् तदा चतुर्थस्याप्युपन्यासः स्यात् । उपन्यासे हेतुः प्रश्नः। अत एव पश्चाद्वचनम् । तस्य प्रकृतेऽभावादस्मदुक्तरीत्या त्रीण्येव मकर- णानीति सिद्धम् । उत्तरप्रश्नभावार्थ चकारः ॥ ६ ॥ भाष्यप्रकाश:। सा, जीवं ज्ञात्वा विद्वान्, मोदनीयं सर्वथालम्बनेन प्रसादनीयं ब्रह्म लब्ध्या प्राप्य मोदते । एपे घेवानन्दयातीति श्रुतेः । मोदते हि यतो हेतोरतो नचिकेतसं त्वामधिकारिणं प्रति सम सदन- भूतं ब्रह्म विवृतमपावृतद्वारं मन्य इति कथनेन ब्रह्मणः स्मारणात् । नच पञ्चमवल्लीस्थस्य, यथा च मरणं प्राप्येति सार्द्धवाक्यस्योत्तरत्वं शङ्कयम् । व्यवहितत्वात् । हन्त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सना- तनमिति प्रतिज्ञानन्तरपठितत्वेन तल्लीलाबोधनार्थत्वावगमाच । नचात्र लीलाङ्गीकारे मानाभावः शक्यः । य एप सुप्तेषु जागतीत्यारभ्य वल्लीसमाप्तिलीलाकथनदर्शनेनापि तथावसायादिति । ररिमः। मपि । स इति मर्त्यः देहदयविशिष्टः, जीवमणुमक्षरांशमिति न कर्मकर्तृविरोधः । सदनेति अक्षरम् । अपेति नापृष्टो ब्यादिति सुबोधिन्या ब्रह्मपृच्छकः सन्नुत्तरं धारयिष्यति चेति । स्मरणेति तथा च स्मृतस ब्रह्मप्रश्नस्सोपेक्षानहत्वात् जीवप्रश्नोत्तरेण ब्रह्मप्रश्नस प्रसङ्गसंगतिरिति न प्रसङ्गामावः शयः । ननु देवैरत्रापीत्यस्स उत्तरत्वं भाष्य उक्तं तन्न संभवति देवैरपि संदिग्धमत्र यत उपसंहारेपि 'यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति' इति संदेहः श्रुत्योक्तः । अत एवान्यं वरं नचिकेतो वृणीष्वेति मृत्युनोक्तम् । संदिग्धस्यानुत्तरत्वात् । अत्र प्रथमवली समाता । ततो हि ॐ मन्यच्छ्रेय इत्यादीनामधिकप्रश्नोदयार्थत्वं श्रवणायापीत्यादिना पुनर्जीवनिरूपणं तत्राप्याश्चर्यों वक्ता कुशलोस्स लब्धेति अस्स जीवस्य वक्ताश्चर्यः न नरेणावरप्रोक्त एप सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमान इति एप जीवः । अतः संदिग्धसानुत्तरत्वम् । उत्तरसमाप्तिकायां तं दुर्दर्शमित्यादिवाक्यद्वयं तद्ध्याकृतं तत्राप्यध्यात्मयोगाधिगमेन देवं जीवं मत्वेत्यध्यात्मयोगाधिगमसाध्यावबोधकत्वेनाज्ञानकं ततो ब्रह्मप्रश्नः । अतः शंकरभाष्योक्तम् 'हन्त त इदं वक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च भरणं प्राप्यात्मा मवति गौतम ।। 'योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ।। इति व्यवहितमुत्तरमित्याशय समादधुन चेति । व्यवेति येयं प्रेते इति जीवप्रश्नस्य प्रथमवलीस्थत्वात्तथा । यथा प्रहरे प्रहरेऽसहोचारितानि पदानि न प्रमाणानि संनिध्यभावात् । तथान प्रश्नोत्तरप्रमाजनकमुत्तरमिति भावः । ननु . 'स्वार्थबोधे समाप्तानामङ्गाशिवायपेक्षया । वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते ॥ इति । पूर्वतत्राप्रश्नोत्तरभावो मविष्यतीति चेत्तत्राहुः हन्तेति । गुह्यमिति 'गूढं ब्रह्मणि वाम्भये' इति श्रीभागवतात् कृष्णावताररूपम् । तथा च जीवविषयत्वाभावात् नाङ्गाङ्गित्वायपेक्षेति भावः । लीलाकथनेति 'श्रोतव्यविपयत्वेन लीला दशविधा यता' इति द्वितीयस्कन्धसुपोधिनीकारिकातो दशविघलीलासु प्रथमम् ।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१ पा० १ ० १ सू०६ रश्मिः। 'यथा हि मरणं प्राप्यात्मा भवति गोतम । योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति ययाकर्म यथाश्रुतम् । मरणं प्राणत्यागं जीवीयं प्राप्य त्यक्ताः प्राणा भगवत्समीपं गच्छन्ति स आत्मा आध्या- त्मिकादिप्रितयविदाश्रयो भवति आत्मावतारादिरपि । लोकवत्तु लीलाकैवल्यमिति सूत्रानुसरणात् । धीरविषय उक्तः । अघीरविषयमाह योनिमिति 'योनेः शरीरम्' इति सूत्रात् । स्थाणुमन्ये । श्रुतं गुर्वादिमुखद्वारा । प्रसङ्गागतान्यगतिसहितेश्वरनिर्याणस्य मुक्तिलीलात्वेपि शोकदत्वात्तद्विहाय विसर्गली- लामारम्याहुः य एष्विति । य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेवावक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ॥ अवकं ऋजुः "विसर्गः पौरुपः स्मृतः' इति वाक्यम् । अत्र स्वप्नसृष्टिनिर्मातृत्वं तच कर्तृत्वमात्रं नाभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपमिति न संध्याधिकरणभाष्यविरोधः 'यस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तदुनात्येति कश्चन एतद्वैतत्' इति श्रुतिरत्र अत्येति असन्तमेति तद्ब्रह्म 'ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः' इति अन लोकधारकत्वादाश्रयलीला कृष्णाश्रयनामाश्रयः । 'अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो यहिश्च ॥ वायुर्यथैक इति वाक्यं पूर्ववत् । अत्र धर्मिणोऽसाधारणधर्मेण व्यापकत्वेन रूपनामनिर्वाह- कत्वलीला तत्त्वादिरूपनामनिर्वाहकत्वेन सर्गलीला । महत्तत्वाहंकारादीनि नामानि 'प्रोचुः प्राजलयः' इति वाक्यात् रूपाणि । 'सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुपैर्वाह्यदोपैः। एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः' । इत्यत्र लोकदुःखासंसृष्टत्वोक्या जगद्व्यापारवज 'सर्वरसः' इति श्रुतेः सर्वरसलीला विसर्गलीला । भक्तानुरोधिनी लीला विसर्गरूपामाह । 'एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एक रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनु पश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ इति । अत्रैकरूपस बहुधाकरणं भक्तानुरोधात् यद्यद्धियेति वाक्यात् । आत्मस्थं श्रुतिस्थं तस्मान्न- मिना एतास्ता आमिर्मिनो न वै विभुः' इति कृष्णोपनिपछुतेः मनास्यं वा 'स मानसीन आत्मा जनानां सर्वात्मा' इति श्रुतेः । फलदातृत्वरूपां स्थानादिलीलामाह 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना- मेको पहनां यो विदधाति कामान् तमात्मस्थम्' इति पूर्ववत् । सुखस्थाने शान्तिः फलमत उपपवेरिति सूत्रात् 'तदेतदिति मन्यन्ते निर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीयात् किमुतो भाति वा न वा ॥ तद्ब्रह्म एतत्प्रत्यक्षं समीपतरं मन्यन्ते जानन्ति अवयोधयन्ति वा निवृत्तेपणा ब्राह्मणादयः तत्सुखं कयं केन प्रकारेण जानीयामहं नचिकेताः। विजानीयात् यः कोपि । किमुतेति नातिशये ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवहितम् । १८५७ रश्मिः। आङक्तेः, न विकल्पे, वाकारोक्तेः । अतः प्रश्ने आसमन्ताद्वाति न वेति प्रश्नः । भासाद्वारा दीप्यते इत्युत्तरमाह 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विमाति' ॥ इति । 'अनुकृतस्तस्य च' इत्यत्र व्याकृता पञ्चमवल्लीस्था लीला । एवमा वल्लीसमाप्ति लीला- कयनदर्शनेनेसर्थः । अग्रेतनवल्यर्थः कथ्यते प्रसङ्गात् । 'अत एव च नित्यत्वम्' इति सूत्रभाष्ये वेदस्यार्थतौल्यं शब्दब्रह्मवेदपुरुषशब्दवाच्यत्वमुक्तं तदाहुः ऊर्ध्वमूल इति इयं विसर्गरूपेण लीला 'तस्माद्विराडजायत विराजो अधिपूरुषः' इत्युक्त्वा किंचिदन्यदुत्त्वोच्यते 'तस्माद्य- ज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दासि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत' इति श्रुतेः । 'ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एपोऽश्वत्थः सनातनः। तदेव शुक्र तब्रह्म तदेवामृतमुच्यते' 'तस्मिलोकाः श्रिताः सर्वे तदुनात्येति कश्चन एतद्वैतत्' इति श्रुतिः । अन्न पक्षिवृषभवृक्षेषु वृक्षत्वेन वेदोऽवर्णि । ननु वृक्षे लोकानां श्रितत्वं बाधितमिति चेन्न ऊर्ध्वमूलं तद्विष्णोः परमं पदमस्य स्वर्गनरकतिर्यगादि- शाखाभिरवाक्शाखः अश्वत्थः अश्वत्थं जलमस्यास्ति 'अर्शआयच्' 'आपः प्रजाहितं शान्तं अश्वत्थं पवनं शिवम्' इति केशरमालाकोश इति व्याख्यासुधायां भानुदीक्षितः । यद्वा अश्वस्तिष्ठत्यस्मिन्नि- त्यश्वत्थः लोकास्त्वश्वे तिष्ठन्ति अस्मिंस्त्वश्वस्तिष्ठतीति अश्वो रूपं कृत्वा यदश्वत्थे तिष्ठते इति अश्वशब्दो योगरूढः 'विचारो योगरूढितः' इति पूर्वमीमांसाकारिकायाः । तथा च व्यापकोश्वनामा पदार्थः कल्की अवतारः । अवतारत्वाद्व्यापकः । रूपं प्रत्यक्षाश्वत्थरूपम् । तिष्ठत इति उपग्रहव्यत्ययः । परस्मैपदी आत्मनेपदी उपग्रहः । सनातनो नित्यः। तथा च वेदतरोः शब्दात्मकत्वमर्थतरोरवतारा- त्मकत्वमतोत्र शुक्रत्वादि विदधौ श्रुतिः तदेव शुक्रमिति । शुक गमने भ्वा. प. से. गतमित्यर्थः क्रियेति यावत् वेदार्थयोरभेदात् । तद्ब्रह्मेति अवतारावतारिणोरभेदात् । एतदमृतमिति तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे । अत्यन्त नेति प्राप्नोतीत्यर्थात् । अग्रे भगवतो मारणलीलार्थमारकं रूपं भगवत आह यदिदं कि चेति । कम्पनादित्यधिकरणे चिन्तिता । इयं लीला स्थानलीला । पुनः स्थानलीलामाह । 'भयादस्यामिस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ इति । सष्टम् । यथा वजोद्यतकरं स्वामिनं दृष्ट्वाऽभिमुखीकृत्य भृत्या नियमेन तच्छासने प्रवर्तन्ते तथेमाः प्रजा इति स्थानलीला । पूर्ववाक्ये फलमुक्तं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तीति द्वितीय: श्रुत्युक्तस्थानलीला ज्ञानफलमाह । 'इह चेदशकद्वोढुं प्राक् शरीरस्य विस्रसः । ततः स्वर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ इति । स्थानलीलां बोद्धुमशकत् शक्नोति कालव्यत्ययः । शरीरस्य विस्रसः पतनात् प्राक् । क्वचिद्विनसः इत्यत्र विश्रम इति पाठः । श्रम धातुः खेदतपसोः दि. प. से. । चोडुमित्युक्ते स्थान- लीलाबोधे वैजायात्फलवैजात्यमाह यथादर्श तथात्मनि यथा खप्ने तया पितृलोके यथाप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपौ ब्रह्मलोके इति । आदर्श प्रतिबिम्बभूतकार्येश्वरं पश्यति तथात्मनि बुद्धौ मनसि वा 'स मानसीन आत्मा जनानाम्' इति श्रुतेः । पश्यति यथा च दशें चन्द्रसूर्ययोः संगमे यथा १. वेयात्याद। २. वैयाल्याव । - ·१८५४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा० ११०१ सू०६ रश्मिः । चावलोकनात्मके दर्श विषयत्वेन पश्यति तथा आत्मनि मनसीति पूर्ववत् 'दर्शस्तु संगमे चन्द्रसूर्य- योरवलोकने' इति विश्वः । चन्द्रसूर्ययोरवलोकने इत्यन्वये सूर्यत्वेन चन्द्रत्वेन पश्यतीत्यर्थः । यथा स्वप्ने जीवस मायिकभोगस्तथा पितृलोककामस्य पितृलोके उपस्थिते मायिकभोगः यथाप्सु परिददृशे परिदृश्यते एकोपि बहुत्वेन इव तद्वत् । तथा तेन प्रकारेणैको बहुत्वेन परिदृश्यते छायातपयोरिवात्यन्तविलक्षणौ ब्रह्मलोके । शोकाभावफलार्थमाह । 'इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ इति । युक्तो हि इन्द्रियाणां पृथगुत्पन्नानां पृथग्भावं मत्वा ज्ञात्वा न शोचति । अयमपि भेदो निरध्यस्तदेहेन्द्रियकेषु । भक्तिज्ञानमार्गयोः निरध्यस्तदेहेन्द्रियके भेदावाह निरध्यस्तेन्द्रियो भक्तश्चेदिन्द्रियाणामुदयः निरध्यस्तेन्द्रियैरेव कर्मकरणसंभवात् । ज्ञानी चेदिन्द्रियाणामस्तमावः । इन्द्रियत्वेनाज्ञानमात्मत्वेन ज्ञानम् । 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च' इति फलाध्यायसूत्रात् मुक्तस्यामृतत्वं फलमाह इन्द्रियेभ्य इति । 'इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् । अव्यक्तात्परः पुरुपो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्त्वं च गच्छति ॥ इति । परत्वमिन्द्रियनायकत्वात् 'मनसैवानुद्रष्टव्यः' इति करणत्वाच । उत्तमत्वं ज्ञानजनकत्वा- द्विष्णुत्वोपपादकत्वाच । अधि न दघातीत्यधि घोः किः आधेयो जीवः आत्मा अस्स सत्त्वाद्विष्णुत्वा- पादकादुत्तमत्वं कथमित्यत आह महानिति । अपरिच्छिन्नपरिमाणवान् मुक्त इति यावत् । तथा च निर्गुणत्वादुत्तमत्वमधिकत्वं वा कवर्णलोपात् । अव्यक्तमक्षरम् । अलिङ्ग इति लिङ्ग्यते गम्यते येन ' तत्तयोक्तं चिदं तदविद्यमानमसेसलिङ्गः । चिहादीनां विद्यमानत्वालिम लिगि गतौ वा. प. से. । 'नवाम्बुदानीकमनोहराय प्रफुल्लराजीवविलोचनाय । वेणुखनामोदितगोकुलाय नमोस्तु गोपीजनवल्लभाय' ।। इति । गोपीजनवलमाष्टकोक्तानि चिह्नानि गम्यन्ते येन स आत्मा लिङ्गः तज्ज्ञात्वेत्युक्तं तत्र करणाकाहायामाह । 'न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीपा मनसाभिकृतो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' ।। इति । संदृशे सम्यज्ज्ञानाय रूपं तिष्ठति । द्रव्य चाक्षुपं प्रत्युद्भूतरूपस्य कारणत्वेन कथं तत्पश्यति । उच्यते । हृदा मनसा । मनीद मनसः संकल्पादिरूपस्येष्टं नियन्तृत्वेनेति मनीट् बुद्धिस्तया मनसा यमितः कृतम् । सुपां सुः मनसाभिकृतः । एतद्विशेषणं रामतापिनीये 'उपासकानां कार्य ब्रह्मणो रूपकल्पना' इति । स मानसीन आत्मा जनानामिति मनसा । ननु मनोग्राद्यत्वापत्तिः आत्मा 'मस्याहमेकया ग्राह्यः' इति वाफ्याक्तिमात्रग्राय इति चेन्न । मनसाभिकृप्तपदेन मनसामिकल्पन- विषय उन्यतेन मनसा फत्पनं 'मक्तिरहस्यमजनं तदिहामुत्र फलभोगनैराश्येनामुष्मिन् मनःकल्पन: 1.सारा २.रेगलम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । रदिमः। मेतदेव च नैःकर्म्यम्' इति गोपालतापिनीयश्रुत्युक्तमनसः कल्पनरूपं गृह्यते इति मनसा कल्पनं मनः- कल्पनमिति विगृह्य समासस्यापि संभवात् तथा च मनःकल्पनेन भक्तिरूपेण ग्राह्यः, हृदा मनीपा च सहकारिकारणानुगृहीतेनेति करणमुक्तम् । 'भत्त्या प्रसन्ने तु इरौ तं योगेनैव योजयेत्' इति सुपोधिन्या योगमाह । 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ।। 'तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ अवेति आत्मन्यवतिष्ठन्ते निरोधलक्षणोक्तरीत्या । बुद्धिश्च स्वव्यापारे न व्याप्रियते तां परमा गति फलरूपां सेवामाहुः । निरोधलीला इत्युक्तम् । अप्रमत्तस्तदा भवतीत्युक्त्या मन्यन्त इत्यत्र केचिदिति कर्तृबोधनात् विरलाः कर्तारः । अतः सकलसाधारणयोगमाह योग इति प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः इति 'भुवः प्रभवः' इत्यत्र व्याकृतं मनोरमायां भट्टोजिदीक्षितेनानापि बोध्यम् । अपि अयः ब्रह्मणि गमनं संयोगो भवत्येव हि निश्चयेन यतः सर्वोपि वदति गच्छतीत्यत्र गमनं उत्तरदेशसंयोग करोतीति न च फलानुकूलव्यापारो धात्वर्थ इति वाच्यम् मण्डनमिश्रवत्फलमात्रस्य धात्वनी- कारादस्यामप्यययोगदशायां निर्गुणेप्ययः न च साकारेनन्तमूर्ती ब्रह्मणि कुतो नाप्ययः । भक्त्यैकलभ्यत्वात् ता नाविदन्निति वाक्यात् तथा चोभयोमक्तसाधारणयोमजीवयोग्य ग्रहण- कारणाभावादनुपलभ्यमाने न स्त एव जीवब्रह्मणी इति प्राप्त आह । 'नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति' । इति नैव वागादिभिः प्राप्तुं शक्ये यद्यपि तथापि योगकाले आत्मद्वयमस्तीत्येवोपलब्धन्य आत्मा कस्मादस्तीति अवतो अस्तिवादिन आगमानुसारिणः श्रद्दधानादन्यत्र नास्तिकवादिनि विपरीतदर्शिनि कयं तद् द्वयमुपलभ्यते न कथंचनेत्यर्थः । तस्मादपोह्यासद्वादिपक्षमासुरमस्तीत्येवो पलब्धव्यः आत्मा तत्त्वभावेन तस्स आत्मनो भावस्तत्त्वं तस्य भावः सत्ता तयोपलब्धव्या जीवात्मा तमाप्युभयोर्जीवब्रह्मणोः । निर्धारणे पष्ठी । पूर्वमस्त्रीत्येवोपलब्धव्यः । आत्मा प्रसीदति तत्त्व- भावो जीवसत्ता प्रसीदति योग ऐक्यान्न चकारप्रयोगः । अधुना जीवन्मुक्तिप्रकार उच्यते । 'यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येस्स हृदि स्थिताः । अथ मोऽमृतो भवति अब ब्रह्म समश्नुते ॥ इति सष्टम् । जीवन्मुक्तिप्रकार एप सलिङ्गदेहस्य । 'यदा सर्वे अभियन्ते हृदयसेह ग्रन्थयः । अथ मोऽमृतो भवत्सेतावदनुशासनम् ॥ इति । हृदयस्य ग्रन्थयो लिङ्गदेहास्तेषां मेदनेऽमृतो भवति । इहेति पदादयमपि जीवन्मुक्त प्रकारो द्वितीयः । मुक्तिप्रकारमाह शतमिति सष्टम् । -- ·श्रीमद्हासूत्राणुभाष्यम् । [अ० १पा० १ अ० १ सू०६ । रश्मिः । 'शतं चैका हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःस्तैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्त्वमेति विश्वकन्या उत्क्रमणे भवन्ति' । इति श्रुतिः । सर्ववल्यार्थोपसंहारार्थमाह । 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुखादिवेपीकां धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतम् ॥ इति । मुञ्जादिति श्रीभागवते स्पष्टम् । शुक्रमिति शुच शोके भ्वा. प. से. शोचति ऋजेन्द्रेति रन् तमङ्गुष्ठमात्रं जीवसहितं शोचन्तं जीवं संचितकर्मसद्भावात् । अमृतमानन्दरूपमात्मानं विद्याजानी- यात् पुनर्वचनं कर्ममार्गीयजीवाङ्गुष्ठमात्रयोः ग्रहणाय । भक्तिमार्गे तु ततः संसारदुःखस्य निवृत्तिर्ब्रह्म- पोधनम्'. इति. न शोकान्वयः मनुष्यानधिकृत्येदं मृत्यूपाख्यानं प्रवृत्तम् । अतो मनुष्याणां हृदयस्था- गुष्ठमात्रत्वाद्रक्षार्थमङ्गुष्ठमात्र उपसंहार उक्त इति 'शब्दादेव प्रमितः' इत्याधिकरणे उक्तम् । 'हृद्यपेक्ष- पातु मनुष्याधिकारत्वात्' इतिसूत्रे मुक्तिप्रकारकथनानन्तरमङ्गुष्ठमात्ररूपोक्तिीवस्य मुक्तिदशायां ब्रह्मा- विर्भावेन विरुद्धधर्माश्रयत्वे फलिष्यतीति वेदान्ताधिकरणमालायामभिप्राय उक्तः । सोपि साकारस्या- नन्तमूर्तेरनेकावस्याग्रहणे घाधकाभाव इत्यभिप्रायेण । नचिकेत उपाख्यानावगतसाधनस्य फलमाह । मृत्युप्रोक्ता नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजोभूद्विमृत्युरन्योप्येवं यो विदध्यान्ममेव ॥ श्रुतेर्वचनान्मम श्रुतेरिव । अन्योर्थः । अन्योप्येवं यः सोध्यात्मविदेवेति । मनुष्याधिकार ज्ञानकाण्डे निरूपयन्ती श्रुतिर्विभयांचकार निःश्वसितत्वेन वायुत्वात् । वायुः शब्दतामापद्यत इति । ततश्च भयादिन्द्रश्च वायुश्चेति श्रुतेर्भयमस्याः सा श्रुतिराह स ह नाववतु इति स आत्मा ह प्रसिद्धः नौ वक्तृश्रोतारौ अवतु आमन्त्रणे लोट् अधीष्टे वा, न प्रार्थने 'प्रार्थिते वा ततः किंस्यात् खाम्यभिप्राय- संशयात्' इति वाक्यात् । ननु ज्ञानकाण्डीयस्याधिकारात्प्रच्यावनेन भगवान् मारयेदिति चेत्तत्राह सह नौ भुनक्तु इति पालयतु अभ्यवहरतु वा। 'यस ब्रह्म च क्षनं च उभे भवत ओदनः मृत्युर्यसोपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः' । सह वीर्य करवावहे वीर्य विद्याकृतं सामर्थ्यं तेन सह आवां करवावहे यथा न द्विष्यात् । तथा च तृतीयप्रश्नोत्तरे प्रधानीकृत्य वीर्य करवावहे आवामिति मावः । तेजसि नावधीतमस्तु यथा तेजखि नौ आवयोः वक्तृश्रोनोरधीतमस्तु मा विद्विपावहै मा निपेधे आत्मानं सर्वप्रशास्तारं आवां मा विद्विपावहै इत्यर्थः । शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति । ननु वीर्ये कृतेप्युपक्रमोपसंहारयोर्मनुष्याधिकाराद्विद्याया ज्ञानकाण्डे कोपयोग इत्यत आह शान्तिरिति । शम उपशमे दि. प. से. शम आलोचने चु. बा. से. लोचूदर्शने चु. प. से. उपालोचनं विद्याया ज्ञानकाण्डीयनझज्ञाने कर्तव्यम् । मार्गत्रये शान्तित्रयम् । अन्यव्याख्याने शान्तिपदे योगरून्यापत्तिः । पत्र वेदान्ते योगमात्रादरणादेवं व्याकृतमिति । प्रकृतमनुसर्यते तधावसायादिति लीलात्वेन य एषु मुसेप्वित्यादिषु पदायेंवङ्गीकारावसायात् । अतो देवरत्रापि इत्यत्र उत्तरम् । प्रश्नोत्तरयोः समान- विपयत्वस्य को पटा कम्युग्रीवादिमान् घट इत्यादिषु दर्शनादिति माथ्यार्थः । तथाच व्युत्पत्तिः । संगतिः अन्य उक्का । यद्धर्मप्रकारकयद्विपयिणी जिज्ञासा तद्धर्मावच्छिन्नतदुद्देश्यकं लक्षणादि- निरुपणमिति नियमसासोदाहरणं को घटः कम्युग्रीवादिमान् घटः इति । किंच माध्यं प्रति प्रवीमि ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिइंहितम् । भाध्यमफाशः। यत्तु वरदानानुरोधेन ब्रह्माप्रश्नस जीवप्रश्नान्तर्गतत्वं शंकराचारङ्गीकृतं तदसंगतम् । वक्तृप्रसादस्सैवात्र प्रश्नकारणवादर्शनात् । नच त्रीन् वरान् घृणीष्वेति चास्पयाधापतिः । खस्ति मे स्त्विति वाक्योक्तस्स खाविनाशार्थकवरत्रयस्य सौमनस्याग्निजीवप्रश्नाभ्यां च पूर्त्या तदभावात् । नच तृतीयप्रश्नस्य काल्पनिकत्वम् । वदेति श्रुत्यैव तभिरासात् । नचाधिक्यं दोपः। दोपत्वाभावस्सोपपादितत्वात् । अतोऽस्य भिन्नप्रश्नत्वेऽपि कल्पनाया अभावेन, यथा चरन्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायामदीप एवं प्रश्नव्यतिरेकेण प्रधानोपन्यासकल्पनायामप्यदोप इति । सायोक्तप्रतिपन्देरपि परिहाराद् व्यर्थ एव प्रष्टव्यमेदमनादृत्य, रश्मिः। इत्यभिप्रश्नोत्तरमुक्तं तदपि शंकराचार्यः 'लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै' इति तदग्रिमवाक्यस्यो- त्तरत्वमुक्तं तन्निरसितुम् । न च 'प्रति प्रवीमि तदु मे नियोध स्वर्ग्यमानं नचिकेतः प्रजानन्' इत्यस्य प्रतिज्ञावचनत्वात् तदेवोत्तरमिति शक्ष्यम् । 'अनन्तलोकाप्तिमयो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहा- याम्' इत्युत्तरार्धनास्सैवोत्तरत्वात् । यदपि 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति तृतीयप्रश्नोत्तरमुक्तं तस्यावाभिप्रायाभावाददर्शनाच 'सर्वे वेदा' इत्येवोत्तरम् । वरदानेति न वयमिह वरदानव्यति- रेकेण प्रश्नं कंचित्कल्पयामो वाक्योपक्रमसामर्थ्यात् । वरदानोपक्रमा हि मृत्युनचिकेतःसंवादरूपा वाक्यप्रवृतिरासमातेः कठवल्लीनां लक्ष्यते । मृत्युः किल नचिकेतसे पित्रो प्रहिताय त्रीन् वरान् ददौ । नचिकेताः किल तेषां प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्सं वत्रे, द्वितीयेनानिविद्या, तृतीयेनात्मवियां 'येयं प्रेते' इति 'पराणामेप वरस्तृतीयः' इति लिङ्गात् । तत्र यदि 'अन्यत्र धर्मात्' इत्यपूर्वोयमन्यः प्रश्न उत्थाप्यते ततो वरव्यतिरेकेणापि प्रश्नकल्पनाद्वाक्यं पाध्येतेति भाष्येण यत्त्वित्यादिः । प्रश्नति वरप्रदानद्वारा प्रश्नकारणता । स्वस्तीति । मे नचिकेतसे । स्वेति नकिचेतोऽविनाशार्थकवरत्रयस्य । तदभावादिति तथा च वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नाङ्गीकारः श्रुतिं विरुणद्धीति श्रुत्यन्तरोक्तवरो- ङ्गीकृत इति भावः । भाष्योपपादने समाहितमपि काल्पनिकत्वं मतान्तरे प्रश्नद्वयस्सैक्यसाधनप्रयासस्य व्यर्थत्वसाधने पुनराहुः न चेति । एतच पूर्वमुपपादितम् । पूर्व वरत्रयान्तर्गततृतीयवरस्य काल्प- निकत्वमुक्तमत्र तु वरत्रयपृथगित्येतस्य । ननु त्रीन् वरानित्युक्ते चतुर्थोयमाधिक्यं निग्रहस्थानदोषः । यथाह दिनकर्याम् । अधिकस्याधिकहेत्वाद्यभिधानरूपस्य गुणेन्तर्भाव इति वाच्यम् । उपेति न च निर्हेतुकत्वमित्यादिनोपपादितत्वात् । अत इति उक्तोपपादनात् । यथाश्रुतमन्थव्याकरणपक्षेऽत्रं तृतीयप्रश्ने वरप्रवेशाभावादाहुः वरव्यतिरेकेणेति । अत्रोच्यते नैव वयमिह वरदानव्यतिरेकेण प्रश्नं कंचित् कल्पयाम इति शंकरमाष्यं पूर्वोकयुक्त्याक्षिप्तं तेन च तेपामस्य पूर्वपक्षग्रन्थः । यथैव वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायामदोष एवं प्रश्नव्यतिरेकेण प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोपः स्यादिति तत्रापि वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पना युक्तियुक्ता, प्रश्नव्यतिरेकेण प्रधानोपन्यासकल्पना युक्तियुक्ता न भवतीति दृष्टान्तदाान्तिकयोः वैषम्यं सूचितम् । पूर्वपक्षग्रन्ये न प्रतिबन्दिः । अपरीति । अत्रो- च्यते । नैव वयमित्लादेः सिद्धान्तग्रन्यस्योकरीत्या शैथिल्येन पूर्वपक्षसोक्तस्सापरिहारात् । प्रष्टव्येति द्वितीयतृतीयप्रश्नयोः जीवब्रह्मणोर्मेदं स च ननु च प्रष्टव्यभेदाद पूर्वोयं प्रश्नो भवितुमर्हति । पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषयः येयं प्रेते मनुष्येस्ति नास्तीति विचिकित्साभिधानात्, जीवस धर्मादिगोचरत्वात, स १. पित्र्याय हिताय । - १.म. सू. र.

·८६२ भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ ० १ सू०६ भाष्यप्रकाशः। 'स्खमान्तं जागरितान्तं चोभौं येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ।। इत्यादिश्रुत्युक्तं जीवघ्रह्मणोधर्मभेदं चानादृत्य प्रश्नद्वयस्सैक्यसाधनप्रयास इति दिक् । रामानुजाचार्यास्तु, उपायोपेयोपेवणां त्रयाणां प्रश्नोपन्यासावत्राङ्गीकुर्वन्ति । तथाहि । नचिकेता हि मुमुक्षुर्मृत्युना दत्ते वरत्रये प्रथमवरेणात्मनः पुरुषार्थयोग्यतापादनायात्मनि पितः सौमनसं प्रतिलभ्य द्वितीयेन वरेणानिविद्या वने । सा च मोक्षोपायभूता प्रश्नवाक्ये, रश्मिः। नान्यत्र धर्मादिति प्रश्नमर्हति । प्राज्ञस्तु धर्माद्यतीतत्वात् 'अन्यत्र धर्मात्' इति प्रश्नमर्हति, प्रश्नछाया च न समाना लक्ष्यते । पूर्वस्यास्तित्वनास्तित्वविषयत्वात् । उत्तरस्य धर्माद्यतीतवस्तुविषयत्वात् । तस्मा- प्रत्यभिज्ञाभावात् प्रश्नभेदो न पूर्वस्यैवोत्तरत्रानुकर्पणमिति ग्रन्थोक्तः । अग्नेः इति चेन्न जीवप्राज्ञयोरे- कत्वाभ्युपगमात् । भवति प्रष्टव्यभेदात् प्रश्नभेदो यद्यन्यो जीवः प्राज्ञतः स्यादित्यादिना तमनाहत्य 'स्वमान्तं जागरितान्तं च उमौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ इति । खमजागरितदृशोः जीवस्यैव महत्वविभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयन्न प्राज्ञादन्यो जीव इति दर्शयति प्राज्ञविज्ञानाद्धि शोकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्तः इति माष्ये धर्ममेदानादररूपं दोपमुद्घाटयामासुः स्वमान्तमिति । स्वमान्तं बहुव्रीहिणा जागरितं, पष्ठीतत्पुरुषेण वा । जागरितान्तं खमः ताभ्यामेव । येन जीवभावेन पश्यति यत्तदोनित्यसंबन्धात् । तं महान्तं विभुमात्मानं मत्वे- आद्यर्थः । अत्र कर्मकर्तृधर्मभेदानादरः । स च कर्मकर्तृव्यपदेशादिति सूत्रं विरुणद्धि । अतः प्रथमत्यागे मानाभावात्स धीरः महान्तमित्याद्यर्थः । नतु तमिति द्वितीयान्तमादाय धीरस पश्चादन्वयो भवति वाक्यमेदप्रसङ्गात् जीवब्रह्मवादापत्तेश्च । प्रश्नद्वयेति जीवनाप्रश्नद्वयस । यद्यनान्यत्र धर्मादित्यन न त्वयमपूर्वोयमन्या प्रश्न उत्थाप्यते ततो वरप्रदानव्यतिरेकेणापि प्रश्नकल्पना ग्रीन वरानिति वाक्यं पाध्येतेति भाष्येणानुकर्पणं पूर्वप्रश्नस्सान्यत्र धर्मादित्यत्र न त्वयमपूर्वप्रश्न इत्यैक्य- साधनप्रयासः तदुक्तं तस्मायेयं प्रेते इत्यस्यैव प्रश्नस्यैतदनुकर्षणमन्यत्र धर्मादिति । दिगिति । तेन 'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदेवेह' 'मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति' इति श्रुतिर्जीव- प्राज्ञयोरमेदं वक्तीति यदुक्तं तदपि विस्फुलिङ्गो नाग्निरिति प्रत्ययामावादशांशिमावेनैव । किं च यदुक्तं अविधाकल्पितजीवप्राज्ञभेदापेक्षया सूत्रं योजयितव्यमिति । तत्राविद्यासंबन्धे आत्मनो जीवत्लापतिस्तदसंवन्धे जीवत्वहानिरित्येवं बहूनि दूपणानि विद्वन्मण्डने उक्तान्यवधेयानि । पुरुषेति 'पितृदेवो भव' इति श्रुत्या पुरुपेत्यादिः । अमिवियेति अमिज्ञानम् । प्रश्नति, 'स त्वममि खर्यमध्येपि मृत्यो प्रयूहि तं प्रधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं मजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ इति याक्ये वर्गशब्देनान परमपुरुषार्यलक्षणो मोक्षोभिधीयत इति । एते ज्ञानकर्मसमुच्चय- वादिनः । वर्णाश्रमविहितं कर्माविया, ज्ञानं धुवानुस्मृतिरूपम्, तयोः समुञ्चयः । सत्यार्जवादि- गुणयुक्तसाममाचारपमरेव विपानिप्पतिरिति विघा ज्ञानं भुवा स्मृतिरिति यावत् । तदथै ज्ञानमुक्तवा ·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परिइंहितम् । ८६३ " भाग्यप्रकाशः। अमृतत्वं भजन्त इत्युचरवाक्ये, 'त्रिकर्मकन् तरति जन्ममृत्यू' इति कथनात् । तृतीयेन यरेण मोक्ष- प्रश्नद्वारेण उपेयखरूपमुपेत्त्वस्वरूपमुपायभूतानुष्ठितकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूपं च पृष्टं, 'येयं प्रेते' इत्यनेन । इत्येवं मोक्षे पृष्टे, तस्योपदेशयोग्यता परीक्ष्य, 'तं दुर्दर्श गूढम्' इत्यनेनोपदिदेश । तदा नचिकेताः प्रीतः सन्, देवं मत्वैत्युपास्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्यस्य देवस्स, अध्यात्मयोगाधिगमेनेति वेदितव्यतया निर्दिष्टस्य प्रामः प्रत्यगात्मना, मत्वेत्यनेनोक्तस्स ब्रह्मोपासनस च स्वरूपावधानाय पुनः पप्रच्छ, अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादिति । एवं पृष्टे प्रथम, सर्वे वेदा इत्यादिना प्रणवं प्रशस तद्वाच्यं प्राप्यखरूपं, तदन्तर्गतं प्रत्यक्स्वरूपं, वाचकवरूपं चोपायं पुनरपि सामान्येन ख्यापयन् रदिमः। माहुरुत्तरेति । 'विणाचिकेतस्विमिरेत्य सिद्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू' इति वाक्यम् । विकृत्यो नाचिकेतोमिः चितो येन स त्रिणाचिकेतास्तत्संबोधनं, तद्विज्ञानस्तद्ध्ययनस्तदनुष्ठानवांश्च त्रिमिः पितृमानाचार्यत्रिकर्मकृत् इज्याध्ययनदानानि । इत्येतद्भाष्ये शंकराचार्याः । तृतीयेनेति, 'येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेप वरस्तृतीयः ।। इत्यत्र वरस प्रश्नहेतुत्वातृतीया । वरेणेति विशेषेण केतितुं वसितुमिच्छा सन्नाविवक्षायां निवासः शाश्वत विष्णुलोके निवासो मोक्षस्तस्य स्वरूपं तस्य प्रश्नः स द्वारं यस वरस्य तेन मोक्षपदं मोक्षस्य रूपे लाक्षणिकं मोक्षस्वरूपप्रश्नद्वारेणेति भाष्यात् । अत्रोपेयं मोक्षखरूपं विचिकित्सापदेन, उपेतृखरूपं प्रेतमनुष्यपदाभ्यां, उपायभूतानुष्ठितकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूपमेत- द्विद्यामिति । पृष्टमिति वरस्य प्रश्नहेतुत्वात् तेन वरेण त्रयाणां प्रश्नः कृत इत्यर्थः। तं दुरिति 'तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हपंशोको जहाति ॥ इत्यनेन । नचिकेता इति पुनः पप्रच्छेत्येतेनान्वयः । उपास्येति ननूपास्यवोधकं पदं नास्तीति चेन्न आर्थिकार्थत्वात् । तथा च मत्वेत्युक्तं ज्ञानं स्मृत्यात्मकमुपासनम् । केन मत्वेत्युच्यते अधीति । अध्यात्ममात्मविषयकयोगेनाधिगमो ज्ञानं तेन मत्वा । निर्दिष्टस्येत्यत्र भाष्ये निर्दिश्येति पेठः । निर्दिष्टस्येति देवसेत्यस विशेषणम् । प्रणवमिति ॐमित्येतदिति श्रुत्योक्तं प्रणवं प्रशस्य । न च भाष्ये करणानुक्तेरस्य करणस्यान्वयोक्तेः प्रश्नवाक्येन प्रणवं प्रशस्येति कुतो नोक्तमिति शक्यम् । अन्यत्र धर्मादिति प्रश्नवाक्ये प्रणवानुक्तेस्तस्य कर्मतानुपपत्तेः । वाचकवरूपल्यापनमाहुः पूर्वमिति । 'तस वाचकः प्रणवः' इति योगसूत्रात् । उपेति 'सर्वे वेदाः' इत्यादिना । ननु कथमेकस्य प्रशंसोपदेशयोः करणत्वमिति चेन्न एकं वाक्यं प्रशंसा या प्रकृष्टवचनरूपा तद्रूपं प्रकृष्टवाञ्छाविशिष्टं वा सदेव मत्ररूपोपदेशकर्मरूपमिति 'शंसा वचनवान्छयोः' इति विश्वः । 'चन्द्रसूर्यग्रहे तीर्थे सिद्धक्षेत्रे शिवालये । मत्रमात्रप्रकथनमुपदेशः स कथ्यते ॥ इति रामार्चनचन्द्रिकायां रुद्रयामलवचनम् । उचरवाक्यं प्रशंसाविशिष्टं आघम् । तेन प्रश्नवाक्पस प्रशंसावैशिष्ट्येपि न क्षतिः । प्रशंसावैशिष्टयं यदि प्रश्नवाक्यस विमान्यते तदोम् ।

·८६४ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१ पा०४ अ०१सू०६ भाष्यप्रकाशः। पूर्व प्रणवमुपदिदेश प्रशशंस च। ततो, न जायत इत्यादिना प्राप्तः स्वरूपमुक्त्या अणोरणीया- नित्यारभ्य, 'क इत्था वेद यत्र सः' इत्यन्तेन प्राप्यस्य विष्णोः स्वरूपं वदन मध्ये, नायमात्मे- त्यनेन उपायभूतस्योपासनस्य भक्तिरूपतामप्याहेत्यादि चाहुः । तेन तन्मते प्रश्नद्वयस्य सामान्य विशेषभावेनैक्यादन्यत्र धर्मादिति प्रश्नोऽपि तृतीयं वरमनुरुन्धे । शैवमतेऽप्येवम् । अत्रोदासीना वयम् । भास्कराचार्यास्तु जीवपरयोर्गोपुरुषवदत्यन्तभेदो नास्ति । पररूपादर्शनमेव चाविद्या । सा च विद्यया निवर्त्यते । ततश्च स्वरूपं प्रतिपद्यत इति पूर्वसूत्र उवाऽस्मिन् सूत्रे सौमनस्या- पेक्षया जीवप्रश्नस्य तृतीयत्वमुक्त्वा ब्रह्मप्रश्नस्य ततोऽतिरिक्तत्वं सूचयामासुः । तेन तन्मते जीयममस्याऽनतिप्रयोजनत्वम् । भावास्तु, आनुमानिकसूत्रे, 'अव्यक्तात् पुरुपः परः' इत्यत्राऽव्यक्तशब्देन, 'योनिमन्ये प्रपयन्ते शरीरत्वाय देहिनः' इत्यत्र देहिशब्देन च सांख्यानुमानकल्पितं प्रधान जीवश्चोच्यते, उत विष्णुरिति संदेहे विष्णुरेयोच्यते । कुतः । शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः । शरीरस्य रूपमिव शरीररूपकम् । कप्रत्ययः कुत्सने । तथाच यथा शरीरं पुरुपतत्रं, तथा परमात्म- तत्रत्वेन शरीरसमे प्रधानादौ स्थितस्य गृहीतेः । नन्वत्र शरीरं रथमेव त्वित्यत्रोक्तं शरीरम्, आत्मानं रथिनं विद्धीत्यत्रोक्तो जीव एव च गृह्यताम् । परमात्मग्रहणे किं मानमिति शक्यम् । स्त्रकतः कुत्सार्थकप्रत्ययप्रयोगस्य रूपपदप्रयोगस्य च मानत्वात् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यात् । नच सूत्रकता कथनेऽपि श्रुतेस्तथैवाशय इत्यत्र किं गमकमिति शक्यम् । तुच्छेनाभ्यपिहितं यदासीदिति श्रुतावल्पेन विभोरपिधानं दर्शयति । अव्यक्तमचलं शान्तमिति पिप्पलाद- रश्मिः। प्रशशंसेति एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्मेत्यादिवाक्यद्वयेन प्रशशंस । तदन्तर्गतचिदचिद्विशिष्टेश्वरान्तर्गत प्रत्यक्षरूपमाहुः तत इति । भक्तिरूपतामिति । 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः' इत्यत्र वरणं ध्रुवानु- स्मृतिरिति माति । इत्यादीति ऋतं पिबन्ताविति चोपास्यस्योपासकेन सहावस्थानात्सूपास्यतामुक्त्वा 'आत्मानं रथिनं विद्धि' इत्यादिना 'दुर्गापदं तत्कवयो वदन्ति' इत्यन्तेनोपासनखरूपप्रकारमुपासीनस्स च वैष्णवपरमपदप्राप्तिमभिधाय अशब्दमस्पर्शमित्यादिनोपसंहृतम् । इत्यादिपदार्थः । तमाहुरित्यर्थः । तृतीयप्रश्नस सिद्धान्ते वरानुरोधिसापेक्षतया वरानुरोधप्रतिपादकग्रन्थस्सादुष्टत्वात् । उदासीनाः प्रकाशाय आसीनाः । उत् प्रकाशे । आस्त आसीनः शानच् 'ईदासः' इति सूत्रेणासः परस्यानस्सेत् 'आदेः परस्स' आसीनः । ययम् । तत्त्वमस्यादिश्रुतेः जीवप्रश्नस्यात्मप्रश्नत्वेन सामान्यविशेषमावस्य यथाकथंचित्सत्वात् । गोपुरुपेति गोपुरुषवद्योत्यन्तभेदः स नास्तीत्यर्थः । पूर्वति 'पदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात्' इति सूत्रे । तेनेति जीवपरयोमेंदामेदवादविषयत्वेन । अनतीति अभेदभाने प्रयोजनामावादनतीति पाक्षिकप्रयोजनत्यम् । जीवश्चोच्यत इति जीवय यदुक्तं तदुच्यते इत्यर्थः । शरीरेति शरीररूपं प्रधानादि तत्कुत्सितमव्यक्तमित्याहुः फेति । प्रधानादाविति । 'तुच्छे- नाम्यपिहितं यदासीत्' इति दर्शयति च । अर्योग्रेस्ति । स्थितस्येति । सौत्रविन्यस्तपदार्यः पिप्पोरित्यर्थः। गृहातामिति शरीरविनस्तपदाम्यां गृह्यताम् । तद्वा इति तयोर्वेयर्थ्यात् । अपक्तमिति । । ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहियम् । ८६५ भाप्यप्रकाशः । , + शाखायामव्यक्तपदवाच्यतां च दर्शयति । अक्षरं ब्रह्म परममित्युक्त अक्षरे, 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः' इति गीतास्मृतेरित्याहुः । तथा ग्रेऽपि । तत्रापि व्याख्यानस्स क्लिष्टत्वाछुत्यर्थसान्यथापि संभवाद् गीतायां भगवान्यव्यक्त- पदप्रयोगाच वयं तत्रोदासीनाः। विज्ञानभिक्षुस्तु, आनुमानिकसूत्रे, अजामेकामिति घेताश्वतरथुतिमुदाहृत्य श्रुत्यन्तरे ब्रह्म- कारणताया अत्र च प्रकृतिकारणताया उक्तत्वात् कपालद्वयं घटस्येव जगतोऽपि द्वयं कारणं भवत्विति शङ्कायां ब्रह्मणो न कारणत्व, विकारित्वापत्तेः । किंतु प्रकृतेरेवेति पूर्वपक्षदलार्थः । तमिमं पूर्वपक्षं शक्तिशक्तिमद्भावेनोभयोः कारणत्वेन समाधत्ते न शरीरेत्यादि । 'यस्तन्तुनाम रश्मिः। 'अव्यक्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम् । यो वेद हरिमात्मानं स भयादनुमुच्यते ॥ इति वाक्यम् । तथाग्र इति सूत्रद्वये । 'प्रथमे सूक्ष्ममव्यक्तं मुख्यगृहीतं तद्व्यक्ततामहंतीति तदर्हत्वम् । द्वितीये सूत्रे । तदधीनत्वाचान्यक्तरवादीनां तस्यैवाव्यक्तत्वपरावरत्वादिकमर्थवत् । 'यदधीनो गुणो यस्य तद्गुणी सोमिधीयते' यथा जीवः परमात्मेति । यथा राजा जयीत्यपि स्कान्दै । तृतीये सूत्रे अन्यस्य वाच्यत्वं न युज्यते इति भाष्यं वदतीति सूने विशेपार्थकाभावः। प्रकरणादिति सूत्रस्य सोध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदमिति तस्स ह्येतत्प्रकरणमिति भाष्यम् । क्लिष्टत्वेति रूपपदस्स तत्सदृशे लक्षणा । तदधीनसूत्रे प्रधानादाव्यक्तपदगौणी । अप्रसिद्धाश्च श्रुतयः इति क्लिष्टत्वात् । ननु तथापि श्रुतय एता सर्वचाधिका इति चेत्तत्राहुः श्रुत्यर्थस्येति । तथा हि । 'एप खेव तुच्छः' इति महोपनिपच्छ्रुतेः । तुच्छेन ब्रह्मणाभ्यपिहितमभितो पिहितं पहिरपि गत व्यासमिति यावत् । हि गतिवृद्ध्योः खा. प. अ. हितं वद्धितं वा । न च कथं तुच्छत्वमिति शक्यम् । 'तोदनातुच्छमुच्यते' इति महाकौात् तुदतीति तुच्छः प्रत्ययस्तु मावे घञ् , पाक इतिवत् । तोदनातुच्छमिति वाक्ये मावोक्तेः । वृद्ध्यभावच्छन्दसि सर्वविधिविकल्पात् दकारस्य यकारों विकारः हल्विकारः । तुदः वर्णविकार इति 'सर्वेषां तदधीनत्वात् तत्तच्छन्दाभिधेयता' इति तत्रत्यवाक्यात् । मुख्यतयाव्यक्तपदप्रयोगाचेत्येवमन्यथासंभवादव्यतात्पुरुषः पर इतीतरमुख्यवचनानद्धाम परमं ममेति वचनाचाव्यक्तादित्यस्याक्षरादित्यर्यात् देहिन इत्यस्यान्यविशेषणत्वाच । न देशव्यक्तशन्दौ परमात्मवचनावित्युदासीनाः प्रकाशायासीनाः इत्यर्थः । गीतायामिति । 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ।। इति गीतायाः महापुरुषयोगाध्याये । तथैवेति उदासीनपदेनान्वयः । सौमनस्येति सुमना यया स्यादिति लिङ्लकारवोधितायाः । तथा च भाष्यम् । प्रयाणामेव पितृसौमनस्यखाग्नि- परमात्मनां प्रश्न उपन्यासश्च 'अविज्ञातप्रार्थनं च प्रश्न इत्यभिधीयते' इति वचनान्न विरोध इति । येयं ते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके' इत्यत्रास्तीत्यत्र लेडनाश्रयणात् । जीवप्रश्नसाविरोध श्रुत्यन्तर इति 'यतो वा इमानि' इति श्रुत्यन्तरे । प्रकृतीति वहीं प्रजां जनयन्तीमिति श्रुत्सा।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । अ०१ पा०४०१९०६ भाष्यप्रकाशः। इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतो देव एकः समावृणोति स नो दधातु ब्रह्माऽव्ययम्' इत्यादिषु वाक्यशेषेषु शरीरेण रूपकेण दृष्टान्तेन विन्यस्तमुपन्यस्तं यन्मायाख्यं प्रधानं तस्यैवाजावाक्ये ग्रहणं, न तु स्वातन्त्र्येण परेच्छाननुविधायित्वरूपेण । अतो न तस्याः स्वातव्येण कारणत्वमिति व्याख्याय, त्रयाणामेवेति सूत्रे त्रयाणामपीति पाठमङ्गीकृत्य प्राज्ञस्य प्रकरणित्वसमर्थनार्थ तदित्याशयेन तत्सूत्रमेवं व्याख्यौ। भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वेति श्रुत्युक्तानां त्रयाणां पुरुषप्रकृतिदेवतावर्गाणामपि चाक्योपक्रमे उपन्यासः, प्रतिवचनं, तत्प्रश्नश्च प्रसज्येयाताम् । न ह्येवं दृश्यते । किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता इत्यादिना केवलब्रह्मण एव प्रश्नदर्शनात् । 'य: कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः' इत्यादिना केवलब्रह्मण एवोपन्यास- दर्शनाचेति । तदसंगतम् । अपिशब्दघटितपाठस्य क्वाप्यदर्शनात् । सांख्येऽपि देवतावर्गस्याधिदैवतत्वेन भोग्यकोटिपतिततया पृथग ज्ञेयत्वाऽनङ्गीकारेण त्रयाणां प्रश्नाद्यापत्तेरपि दातुमशक्यत्वात् । किं कारणमिति थुतावपि विचारस्यैव दर्शनेन तत्र प्रश्नत्वायोगात्, 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्' इत्यनेऽपि दर्शनकथनेन प्रतिवचनादर्शनाच । एवं पूर्वोत्तरग्रन्थेऽप्यवगन्तव्यमिति दिक् ॥६॥ रश्मिः। प्रधानजेरिति सत्त्वरजस्तमोभिः । देवः कालः । एवं कालकर्मस्खमावा उक्ताः । कर्म प्रधानमज्ञानं मायेति यावत् । समावृणोतीति सम्यक् भजति विभागं करोति, वृह् संभक्तौ फ्या. आ. से. विकरणोपग्रहयोर्व्यत्ययः । वृञ् वरणे स्वा. उ.. से. वा अर्थः । स एव वृन् वरणे इत्यत्र घृङ संभक्तावित्यस्य त्युडन्तस्य रूपमिति । नोस्मान् धारयत्विति दधात्वित्यस्यार्थः । वाक्येति संदिग्धेषु वाक्यशेपात् । आदिपदार्थः स्पष्टः । शरीरेणेति तन्तुनाभशरीरेण । तदिति सूत्रम् । इत्यादीत्यादिना । तमेकनेमिमित्यादिः तन्मतसमाप्तावितिपदम् । भोग्येति प्रकृतिकोटिपतिततया । पृथज्ञेयत्वेति । यथाहुः अपवादमात्रमबुद्धानामिति कापिलसांख्यप्रवचनसूत्रवृत्तौ । देवतावर्गः प्रधानकार्याध्याये निरूपितः इति प्रधानात्पृथक् ज्ञेयत्वानङ्गीकारः। विचारस्येति मननस्य । प्रश्न- स्येति । ननु किं कुतः इति प्रश्नस्य वाचके पदे स्तः इति चेत्तवाहुः ते ध्यानेति । ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढाम्' इति श्रुतिः । अत्रात्मशक्तिस्तत्त्वशक्तिः खखकार्यनिर्माण- सामर्थ्यम् । तदर्शनकथनेन ब्रह्मत्वावधित्वकरणवाधिकरणत्वानामदर्शनेन यद्धर्मप्रकारकयद्विपयकप्रश्नः तद्धर्मावच्छिन्नतदुद्देश्यकं लक्षणादिनिरूपणमिति व्युत्पत्तेः । को घटः कम्बुग्रीवादिमान् घटः इत्या. दिपु दृष्टायाः प्रकृतेः अमावादप्रश्नत्वादतः किमिति प्रश्नः । कुत इत्यवधिकरणान्तर्गत एकापेक्षया पहनामनुग्रहो न्याय्य इति प्रश्नं न्यकृत्य 'कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्यम्' इति श्रुत्युक्तमननं विचाररूपमङ्गीकृतमिति घोध्यम् । किं च वेदान्तत्वेन किं कारणं महोत्सत्र किंपदस योग आवश्यकः । स च के शन्दे भ्वा. प. अ. कायतेर्डिमिः शन्दरूपं शब्दकर्तृ चा प्रा कारणमित्यर्यात् , कुतः पञ्चम्याजाताः, केन शब्दकळ, क शब्दकर्तरि, इत्यर्याच न प्रश्नार्थलम् । अतः पुरुष इति चिन्त्यमित्युक्तचिन्तनं मननात्मकमुच्यते न प्रश्नः तदुक्तं विचारस्यै- वेत्यनेन । पूर्वोत्तरति शेयत्वावचनाच' इति सूत्रस पूर्वोत्तरग्रन्ये यद्वा पूर्वस्वानुमानिकसूत्रस्योचरग्रन्ये 'सूक्ष्मं तु तदईत्यात्' इत्यादिग्रन्ये ॥६॥ 1. प्रसस्पेति रमिपाठः।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ८६७ महद्वच्च ॥७॥ ननु तथापि मतान्तरेऽन्यत्र संकेतिताः कथं ब्रह्मवादे ब्रह्मपरतया योज्यन्त इत्याशङ्कय परिहरति महद्वत् । यथा महच्छन्दः । 'महान्तं विभुमात्मानम्' 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्' इत्यादौ महच्छन्दो ब्रह्मपरो योगेन । एवमव्यक्तशब्दो- ऽप्यक्षरवाचक इति । न हि सांख्यमत इव वेदान्तेऽपि महच्छब्दः प्रथमकार्य वक्तुं शक्यते । तस्मादिन्द्रियादिवाक्ये सांख्यपरिकल्पितानां पदार्थानां नामापि नास्तीति सिद्धम् । चकारोऽधिकरणसंपूर्णत्वद्योतकः॥७॥ इति श्रीमधमाध्याये चतुर्थपादे प्रथम सप्तसूत्रात्मकमानुमानिकाधिकरणम् ॥१॥ भाष्यप्रकाशः। महद्वच ॥७॥ अत्र भाष्यं निगदव्याख्यातमित्युपरम्यते । मायादिवादानां निराकतिरपि शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेरेव बोध्या ॥७॥ इति प्रथममानुमानिकाधिकरणम् ॥ १॥ रश्मिः । महदच ॥७॥ निगदेति यथा महच्छन्दो महत्तत्वे प्रसिद्धोपि परममहत्वासर- मात्मन एव मुख्य एवमितरेपि इत्याहुः । भाष्ये । यथा महदिति । अधीति अत्राधिकरण- संपूर्णत्ववाचकं किमिति चेन्नाधिकरणस्य संपूर्णत्वे कर्तुः स्वमतनिराकरणपूर्वकखमतस्थापन रूपार्थपूर्तिः कारणम् । संपूर्णलं समातिः । सा च चरमवर्णध्वंसरूपा । तद्धंसश्च चरमवर्णस कारणमात्मा 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' इति श्रुतेः । तथा च चरमवर्णस्य महद्वदित्यत्र तकारस्य ध्वंसस्तत्कारणभूतात्मरूपः । न तु अभावरूपः ध्वंसप्रागभावी कारणावस्थातो नातिरिच्यते इति प्रस्थानरत्नाकर उपपादितत्त्वात् । ततश्च चरमवर्णध्वंस आत्मा तद्वाचकमात्म- पदमध्याहार्य पदजन्यपदार्थोपस्थितेः शाब्दयोधे कारणत्वात् । अर्थाध्याहारेप्येवम् । तथा चात्मपर्द वाचकं, अभावपदं वाचकमित्यन्ये ध्वंसस्सामावत्वात् चकारध्वंसो वा चरमवर्णध्वसः उभययात्म- पदमधिकरणसंपूर्णत्ववाचकं चकारस्तु अधिकरणसंपूर्णत्वद्योतकः । न च वाचकोस्त्विति शक्यम् । वृक्षाश्चेत्यत्र केवलवृक्षशन्दात् समुचयायोघाचकारभवणे तदोषाचकार एव तद्वाचको न द्योतकस्तद्वत् प्रकृते अमावात् । एवं निगदव्याख्यातम् । नन्वव्यक्तशब्दस्य योगो मायादौ पूर्वसूत्रे उक्तस्तस्य का गतिरिति चेत्तत्राः मायादीति । मायाप्रकृत्यविद्याविष्णुशिवादिपदार्थ तथा च विवः । 'भन्यक्ता शंकर विष्णावच्यक्तो महदादिके । आत्मन्यपि स्यादव्यक्तमस्फुटेप्यभिधेयवत्' ।। इति । एते वादाः शंकराचार्यादीनां पूर्वमुक्तास्तेषां निराकृतिः शरीररूपकविन्यस्ता रथादयस्तेषां गृहीतेः । महदादिकेऽव्यक्तपदे प्रयोक्तव्ये कृपायामन्यक्तपदमात्मनि प्रयोक्तव्येऽक्षरे । 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्ता' इति प्रमाणात्। 'महतः परमव्यक्तमव्यक्तायुरुपः परः। पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ इति विषयः।मत्र महदम्यक्तपुरुषशन्दानां सांख्यशास्त्रप्रसिद्धानांश्रवणात् सांस्यमपि नीतं भवति न वेति संशये, मवतीति पूर्वपक्षं सांख्यमतं श्रोतं न भवतीति सिद्धान्तः । संगतिः पूर्वमुक्ता ॥७॥ इति मधमाधिकरणम् ॥१॥ .

·श्रीमद्रदासूत्राणुभाष्यम् । 4 [अ०१पा०४ अ०२ सू०८ चमसवदविशेषात् ॥ ८॥(श४२) पुनः श्रुत्यन्तरेण प्रत्यवस्थितं निराकर्तुमधिकरणान्तरमारभते । ननु प्रक- रणवशात् पूर्वमस्मदुक्तोऽर्थोऽन्यथा वर्णितः। यत्र प्रकरणापेक्षैव नास्ति मन्ने तदस्माकं मूलम् । 'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बहीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो धेको जुपमाणोऽनुशेते जहात्यनां भुक्तभोगामजोऽन्या' । इति । यद्यपीदं श्वेताश्वतरोपनिपदि चतुर्थाध्याये विद्यमानत्वात् पूर्वापर- भाप्यप्रकाशः। चमसवदविशेषात् ॥८॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः श्रुत्यन्तरेणेत्यादि । अत्रापि साध्यमानुमानिके श्रौतत्वाभावरूपमेव । अजामन्त्रस्थोऽजाशब्दस्तु पूर्वपक्षोत्थाने द्वारमतः संशयं तद्वीजं चानुलिख्य पूर्वपक्षं विषयवाक्यं चाहुः नन्वित्यादि । नन्वस्य मन्त्रस्य श्वेताश्वतरोपनिषचतुर्थाध्याये, 'य एको वर्णो बहुधा शक्तियोगाद् वर्णाननेकान्निहितार्थों दधाति' इत्यादिमन्त्रैर्बम प्रकृत्यैव पठितत्वाद् उपनिपदारम्भेऽपि, किं कारणं ब्रह्मेति ब्रह्मण एव प्रकृतत्वात् कथमस्य कारणानपेक्षत्वमित्याकाङ्क्षायां तदनपेक्षतामुपपादयति यद्यपीत्यादि । तथाच यथा प्रणयादिमन्त्राणामर्थान्तरवाचकानां प्रकृतोपयोगः 'इमं मे वरुण' इत्यादीनां च रश्मिः। चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ अनापीति अपिः समुच्चये । आनुमानिकं श्रौतत्वाभावव- च्छुतो शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेस्तदग्रहणात् घटवत् । यत्र यत्रान्यगृहीतेस्तदग्रहणं . तत्र तत्र तदप्रतिपाद्यत्वमिति व्याप्तिः । प्रतियोगिता हेतुतावच्छेदकसंबन्धः, विशेषणविशेष्यता च साध्यतावच्छेदकसंवन्धः इति समुच्चयः । अत्रेति सूत्रे । आनुमानिकं श्रौतत्वाभाववत् चमसवद- विशेषात् इति । अत इति । उपस्थितत्वात् । पूर्वपक्षस्यान्यामिमतत्वेन सिद्धान्तस्पर्शित्वात् संशयोनायकत्वं तत एव तद्वीजोन्नायकत्वम् । अतो विषयवाक्यं पूर्वमनुक्त्वा पूर्वपक्षो विषयवाक्या- पूर्वमुपातः । भाष्ये । प्रत्यवस्थितमिति सांख्यवादिनम् । प्रकरणेति वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात्' । इति सूत्रे । अजामिति न जायते इत्यजा तां मूलप्रकृतिरविकृतिरित्यभ्युपगमात् । ननु रूढिरत्र छागस्य स्त्रियां प्रजापदस्य रूढियोगमपहरतीति चेन्न विद्याप्रकरणात् । लोहितं रजो रजना• स्मकत्वात् , शुक्लं सत्त्वं प्रकाशात्मकत्वात्, कृष्णं तमः आवरणात्मकत्वात् , तेपां साम्यावस्थाऽव- यवधर्मयपदिश्यते । लोहित शुक्लकृष्णेति सरूपावैगुण्याः, अजोऽसङ्गः पुरुषः, जुपमाणः सेवमानः । अनुशेते तामेव । प्रकृतिमध्यासेनात्मत्वेनोपगम्य सुखी दुःखी मूढोहमित्यविवेकतया संसरति । अन्यः पुनरजः पुरुष उत्पन्न विवेकज्ञानो विरक्तो जहात्येनां प्रकृति भुक्तमोगां कृतमोगापवर्गा परित्यजति मुच्यत इत्यर्थः । प्रकृते । एको वर्ण इति प्रणवः । वर्णान् अकारेकारमाकारादीन् पटः पटः कुष्यं फुसुलं महाविष्णुः गोरोचनकमित्येवमनेकान् वर्णान् । पहुधा शक्तिलक्षणा लक्षितलक्षणा योगो रूढियोगरूढिरिति नाममिः बहुधा शक्तियोगाग्निहिता अर्या शब्देषु येन । ब्रह्मप्रेति एको वर्णः प्रणय इति ब्रह्म प्रकृत्य । तदनपेति प्रकरणानपेक्षताम् । यद्यपीत्यादीति । भाष्ये । पूर्वापरसंपद्धमिति माज्ञानम् । प्रशविधेति यावत् । प्रणयेति पूर्वकाण्डे हरिः ॐ इत्यस पूर्वापरसंपद्धसार्यसाग्रे इरिस मोमित्युत्वोक्त मन्ये न नियमः तदीयोपक्रमावधीनत्वात् । तथा च ·भाध्यप्रकाश-रहिम परिहितम् । रश्मिः। प्रणवः तदादिश्च प्रणवादी प्रणवाद्योर्मत्राणां नायं नियम इत्यर्थः । यद्वा हरिः ॐ इति प्रणवमन्त्रो विशेषणविशिष्टः आदिशब्देन 'चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा' इति मन्त्रः । अत्र महाभाष्ये व्याकरण- परता पूर्वापरसंवद्धोधः न च नायमर्थः । 'यावानर्थः' इति गीतायाः । सांख्यमतमसङ्गपुरुषः । अन्य- न्मतम् । सिद्धान्ते ब्रह्मविद्या तद्वाचकस्य अन्यन्मतं मतान्तरमिति प्रकृते सांख्य उपयोगः । प्रकृते तदेवाहुः तथा चेति । अर्थान्तरं ब्रह्मविद्या । प्रणवादिमघाणामिति वहुवचनघटितत्वाद्भाष्यस्य मत्रानाहुः 'इमं म' इति संहिताद्वितीयाप्टके प्रथमेध्यायेऽन्तिमो मत्रः इत्यादीनामित्यादिपदेन विश्वचर्पणे 'मित्रस्य चर्पणी धृतः श्रवः' इति मत्रः संहितातृतीयाप्टकचतुर्थेध्यायेन्तेस्ति । तथा 'आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्य च, हिरण्ययेन सविता रथेनादेवो याति भुवनानि पश्यन्' इति मन्त्रसंहितायां तत्रैव तृतीयाष्टकचतुर्थेध्यायेस्ति सूर्यादीत्यादिना वरुणः। तथा हि संघ्यायां इमं मे वरुण इत्यादीनामित्यत्र संहितापाठक्रमः । सूर्यादीनामित्यत्रार्थनमः । सूर्योपस्थानमन्तरा सायंकालाभावेन वरुणानुपस्थितेः । थतः सूर्याधुपथान इत्युक्तम् । अतः प्रथमं सूर्योपस्थानमत्रौ व्याख्यायेते । विश्वेषां सर्वेषां चर्पणे प्रजनने ऐष्ये च मित्रस्य पथश्चर्पण्यो हि परिभ्रमणशक्तयः तासां धृतः धारकस्य मित्रस्य इनस्य मेघति ध्यायति निमिदा स्नेहने दि.प.से. अमिचिमिदिशसिभ्यः इति क्रन् । श्रूयते इति श्रवो यशः तेन देवः दीव्यति हलव्येति घः देवः यशसा देवस्स सानसिं मजनीयं सम्यक् । पण संभक्तौ वा. प. से. सानसिर्वर्ण- सीत्यादिना निपातितोऽसिजन्तः । सत्यमिति यथार्थम् । चित्रमाश्चर्यकरं श्रवः श्रवणं यस्य अतिशयेन तथाभूतं चित्रश्रवस्तमम् । मित्रो जनान्यातयतीति अन्तस्तद्धर्माधिकरणोक्तरूपस्य पूर्वोक्तस्य मित्रस्तं मेयति लिझतीति मित्रः, कन् , सूर्यः। जनान् लोकान् यातयति जना यतन्ते भवाय नाशाय च कर्म कर्तुम् इति पञ्चमस्कन्धात्प्रेरयतीति यातयति यती प्रयत्ने भ्वा. प. से. हेतुमण्ण्यन्तालद, कीदृशो मित्र इत्याह प्रजानन् तत्तजीवकृतधर्माधर्मज्ञानं प्रमिमाणः पुनः पुनर्मिन्नपदं लेहमुख्यतया भक्तिप्रतिपादनाय । मित्रो भगवान् 'ध्येयः सदा सविमण्डलमध्यवर्ती' अत्रापि मित्रपदस्य योगरूढिः सर्वपदवाच्यत्वात् मित्रः सूर्यो वा पृथिवीमुत 'उतः प्रश्ने वितर्के स्यात्' इति विश्वात् । दाधारेति प्रश्नो वितकों वा 'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्च' इति श्रुतेः जङ्गमस स्थावरस्य च मिनः वृष्टिद्वारा अन्नं गाश्च जनयन् दाधार धारयति ।प्रश्नपक्ष उत्तरमाह मित्रः कृष्टीरनिमिपामिचष्टे अभितोवतीर्यापि चष्टे वक्ति श्रीमागवत- द्वारापि सत्याय हव्यं धृतवद्विधम इति । सत्याय यथार्थाय हव्यं दानादनयोः अदनयोग्यं घृतयुक्तं विधेम । विध विधाने तु. प. से. तस विधानं कुर्याम इति दानमपीन्द्रियाणां संमवति । इन्द्रियाणि जुहोतीति श्रुतेः । यथामये धृतदानं तद्वदिन्द्रियदानं निरोधलक्षणग्रन्थोक्तदिशा विधेम प्रयच्छेम । इत्यन्यः 'प्रसमित्र मर्तो अस्तु प्रयखान् यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेन' इति हे मित्र कृष्णस्य मुख्या- धिकारिन् लेहकर्त आदित्य स मित्रो भगवान् 'ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती मों यलोपः। मों मनुष्यः वसुदेवद्वारा प्रास्तु स्वयं भगवान् भवतु स क इत्याह । पहुपु साकाररूपेष्वित्याह यो व्रतेन खानंशान् प्रशिक्षति यस्ते तुम्यं शिक्षति व्रतेनेति 'न हन्यते न जीयते त्वोतो नैनमंहो अश्नोत्यन्ततो न दूरात्' । यत् त्योतः त्वयाधिकारिणा सूर्येणोतः शिक्षितः उङ् शब्दे वा. आ. अ. 'कृष्णधुमणिनिम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह' इति वाक्यात् । न हन्यते न जीयते नामिमयते केनापि न एनं त्वया शब्दितं होतीतं समीपात् अभोति व्यामोति । अशूर च्याती उपग्रहव्यत्ययः स्वा. आ. ये. न दूरादपि यत् मह निपिद्धदेवपूजादिकर्तृ इति .योगः । निपिद्धदेवपूजाकर्ता पुरुषोपि १.म.पू..

·श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् ।। [अ०१ पा०४ अ० २ सू० . रश्मिः। भवत्यतः समुदायशक्तिरंहसीति रूढिः योगरूढं पदं यचिद्धिते विशो यथेतीमं मे वरुण इति मनाने व्याख्येयम् । अत्राप्यास्याम वरुणप्रियासः इत्युपसंहारादुपक्रमस्य तु विचारात्तस्य यज्ञ ऋध्यते यस्य हविरतिरिच्यते इत्यस्य यज्ञवृद्ध्यर्थत्वात् ॥ प्रकरणं यज्ञवृद्धेवरुणप्रीतेश्च तदुभयनिरपेक्षेण सूर्योपस्थाने मित्रस्येति मन्त्रः । न च वरुणोपस्थानायास्त्विति शक्यम् । ततः सूर्योपस्थानं तत्र मत्राः मित्रस्ये- त्यादयः इति संध्याव्याख्यानात् । तत इत्यस्य गायत्रीजपानन्तरमित्यर्थः । आसत्येनेति मम्रो व्याख्यायते । सत्येन सह वर्तमानः सत्येन व्यावहारिकेणेत्यन्ये रजसान्तरिक्षलोकेन लोका रजांस्युच्यन्ते इति यास्कोक्तेः । सविता सूर्योक्षरो वा अमृतमानन्दं देवं वा मर्त्य मनुष्यं कृष्णं वा आसमन्तात् नितरां वेशयन् मित्रत्वादधिकारित्वादक्षरस्य लोकत्वात् स्वस्थाने मनुष्यान् वक्रीडायां कृष्णं महाराजत्वाद्वेशयन् इति भक्तिमार्गमर्यादाऽन्यत्र तु कर्ता कारयिता हरिरिति हिरण्ययेन निरोधस्कन्धोक्तेन रथेन देवः क्रीडयिता कृष्णः हिरण्ययेनेत्यत्र व्यवास्त्व्यवास्त्वमाध्वीहिरण्य- यानि च्छन्दसीति सूत्रेण मयटो मकारलोपः। यस्येति लोपे प्रत्ययस्वरः वर्णलोपः मयटो मकारस्य हलो लोपः। याति प्रापयति निरोधं दशरसः। आसमन्तात् भुवना जसोर्डा भुवनानि विशेपेण पश्यन् । अन्नापि प्रकरणं पूर्वोक्तम् । उद्वयमित्यादिमन्त्रव्याख्या उत् वयं यद्वा उ आश्चर्ये द्वयं कृष्णरामरूपं वेदार्थो रामकृष्णयोरिति कृष्णोपनिपदः । एक दूयमित्याश्चर्यम् । तमसः परि परितो वर्तमान अजुष्टं द्वयं तमः सेवमानं तमसः पार इत्यन्ये । ज्योतिरुत्तरं पश्यन्तः वयं श्रुतयः । उत्तरं वितर्कतरं यथा भवति तथा वेदाः पश्यन्तो वा । उद्वयं तमसस्परि पश्यतो ज्योतिरुत्तरमिति व्याकृतम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् । देवत्रा देवेषु देवमनुष्यपुरुमडॅम्यो द्वितीयासप्तम्योर्षहुलम्' इति सप्तम्यर्थे नाप्रत्ययः । देवेषु देवं इह वृन्दावनादौ क्रीडन्तं सूर्ये अन्तर्वर्तमानं सूर्य धुमणिं कृष्णं सूर्य वा उत्तम ज्योतिस्तदेवागन्म 'छन्दसि लुल्लङ्लिटः' इति प्रार्थनायां लिद, बहुलं छन्दसीति शपो लुक् म्योश्चेति मकारस्य धातोर्नकारः पादादित्वान्निधातोनेति सन्ध्याटीका । संहिताचतुर्थाष्टक- प्रथमाध्यायस्थेयं श्रुतिः । अत्र छन्दसि लुड्ललिट इति सर्वकाले लङ् इति पाठः । तथाहि धात्वर्थानां संवन्धे सर्वकालेषु एते वा स्युरिति वृत्त्यन्तरं देवो देवेभिरागमदिति लुङः लोड । इदं तेभ्यो करं नमः आनिमय होतारमवृणीतायं यजमान इति इमे उदाहरणे लङः । अद्याममार इति लडफे लिटः । अद्य मियत इत्यर्थः । तथा चागन्मेत्यत्र लङपलब्ध्या लिटोनुपलब्धेः तथा चागन्मेति श्रुत्याज्ञाविधौ ठकुत्तमपुरुपयहुवचनं सर्वकालेषु न तु भूतानद्यतनकाल एव प्रकरणमन युधानं प्रथमं मन इत्युपक्रमेण शं नो भवतु वाने वाजे इत्युपसंहारेणोन्नेयम् । 'उदुत्सं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः' दृशे विश्वाय सूर्यम् । "चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुमित्रस्य वरुणस्सामेः। आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्युपश्च' इति मन्त्रः । प्रथमाष्टकचतुर्थाध्यायस्थः । उदिसमिति टीकायां पाठः । उत् उ, इ वा, त्यं प्रसिद्धं जातं वेदो धनं यस्मात् जातवेदाः अमिस्त्रं देवं केतयोऽया नहन्ति यान्ति वहन्ति प्रापयन्ति वा । जातवेदा इत्यत्र 'गतिकारकयोः पूर्वपदप्रकृति- सरत्वं च' इति उणादिस्त्रेणाऽसिः पूर्वपदप्रकृतिस्वरश्च । केतव इति 'केतुती पताकायां ग्रहोत्या- तारिलक्ष्मसु' इति विश्वः । अश्वाः केतव इति निरुक्तम् । योगरूढं पदं विश्वाय भुवनाय सामो दपे तम्स को द्रष्टुं सूर्यम् , सूर्यजातवेदसोरभेदः । 'पष्ठयर्थे चतुर्थीति वाच्यम्' इति वार्तिकेन पष्ठपर्ये चतुर्मी या सर्वेग पिपति तसे सर्व इत्यत्र पया । विश्वायत्यत्र न के स्म । विश्वस्येश्वरसामर्थ्य- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । ८७१ रश्मिः । नामत्वात् ॐमित्येकाक्षरं ब्रह्म सवै तस्योपव्याख्यानमिति उपपदवाच्यसामर्थ्यस्य व्याख्यानम् । उप 'सामर्थ्य' इति विश्वात् । यद्वा सर्वमिति पदादिसर्वमित्यर्थात् । न उप इत्यस्य सामर्थ्यमात्र- वाचकत्वद्योतकत्वेऽपि तु सामर्थ्यादेर्वाचकत्वद्योतकत्वे तथा च विश्वः । "उप सामर्थ्यदाक्षिण्यदोपाख्यानात्ययेषु च । आश्चर्यकरणे दाने व्याप्तावारम्भपूजयोः ॥ इति । 'नाभिः प्राण्यङ्गके क्षेत्रे चक्रान्ते चक्रवर्तिनि । नामिः प्रधाने कस्तूरीमदेपि क्वचिदीरितः ॥ इति च । दृशे इति 'दृशे विख्ये' इति तुमुनर्थे निपातितः। चित्रमिति देवानामिन्द्रादीनां कृष्णोपनिषदुक्तानां तं होचुः सुराः सर्वे इत्येषां देवानां वाऽनीकं सकलदेवसमूहात्मकं वा चित्रमा- श्चर्यकरं उदगात् चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं आपाः तेजसा क्रीडया चापूरयत् । प्रा पूरणे लङ् पुरुषव्यत्ययः त्वमाप्रा इति श्रुतिवचनं वा । अदादिरयमनिट् परस्मैपदी च । जगतो जङ्गमस्य तस्थुपः स्थावरस्यात्मा व्यापकः । अत्राप्याददे ग्रावास्त्वध्वरकृदित्युपक्रमः त्वमग्ने विचर्षणे इत्युपसंहारः । प्रकरणमुन्नेयम् । 'तचक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् । नन्दाम शरदः शतम् । मोदाम शरदः शतम् । भवाम शरदः शतम् । शृणवाम शरदः शतम् । प्रत्रवाम शरदः शतमजीता स्याम शरदः शतम् । ज्योक् च सूर्य दृशे' 'य उदगान्महतोर्णवात् विभ्राजमानः सरिरस्य मध्यात् स मा वृपभो लोहिताक्षः सूर्यो विपश्चिन्मनसा पुनातु' इति आरण- श्रुतिनिरूपणम् । चक्षुः प्रकाशकम् । देवेभ्यो हितं निर्मलं पुरस्ताच्छुकं शोककर्तारम् । 'उत्प्रकाशे वियोगे च प्रावल्यखास्थ्यशक्तिपु । प्राधान्ये बन्धने भावे मोक्षे लाभोर्ध्वकर्मणि' ॥ इति विश्वः । प्रकाशाय चरत् गच्छत् अडमावश्छान्दसः अभक्षयद्वा । अतश्चक्षुरादिभक्षक- मक्षकत्वात् पश्येम इत्यादि स्पष्टम् । ज्योक् चेति ज्योक बहुकालं तत् ब्रह्म वर्णलोपः सूर्य सूर्यान्तस्थं दृशे द्रष्टुम् । मा माम् । 'शन्नो वातः पक्तं मातरिश्वा शनस्तपतु सूर्यः' इत्युपक्रमकः ब्रह्म प्रावा- दिष्म तन्नो मा हासीद्युपसंहाराद्रह्मप्रकरणम् । सायं वरुणोपस्थानं 'इमं मे वरुण श्रुधी हवमया च मृडय त्वामवस्युराचके 'तत्त्वा यामि प्रमणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविभिः अहेडमानो वरुणेह वोध्युरुशरसमान आयुः प्रमोपीः' इति । इमं मे मम हे वरुण हवं आह्वानं श्रुधि शृणु, अद्य मां मृडय सुखय त्वामवः रक्षणं आत्मन इच्छतीत्यवस्युः आचके आह्वये, कै शब्दे छन्दसि लिडिति लियत्ययेनात्मनेपदम् । तत्त्वेति । तत् सूर्यान्तस्थः त्वा त्वां वरुणं यामि याति कीदृश इत्याह ब्रह्मणा वेदेन वन्दमानः स्तूयमानः यकारलोपः, तत् त्वमाशास्ते आशास्से यजमानो देवपूजादिकर्ता- शास्ते हविर्मिस्तत् । हे वरुण अहेडमानः अनादरमकुर्वन् इह मत्कर्तृकां स्तुतिं योधि युद्ध्यत्र अयोधि वा । स्तुतिमत्कर्तृका त्वया । कीविरुण इत्याह उरुर्महान् शंस स्तुतिर्यस्य तादृक् नोऽस्माकं उत्तमलोकवार्तायातमानामायुर्मा प्रमोपीः न्यूनं मा कापीः। उपसंहारमत्रोयम् । उपक्रममत्रस्तु वायव्यं वेतमालमेत भूतिकाम इति प्राप्रकरणम् । वायुमुपक्रम्य त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासीति श्रुतेः । अग्रे यचिद्धिते विशो यथेति मत्रः तृतीयाप्टकचतुर्याध्यायान्तेस्ति । विश्वचर्षणे मित्रस्य चर्षणी धृत- अवो देवस्येसस्यागेतनो मत्रः । यच चिद्धिते विशो यया प्र देव वरुण व्रतं मिनीमसि यद्यवियति ·८७२ श्रीमद्रमासूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा०४ अ०२ सू०८ संबन्धमेव वक्तव्यम् । तंत्र, ब्रह्मवादिनो वदन्तीत्युपक्रम्य ब्रह्मविद्यैव निरू- पिता। तथापि पूर्वकाण्डे प्रणवादिमन्त्रणां नायं नियम इति प्रकृतेऽपि मता. न्तरवाचकस्यैव प्रकृतोपयोग इति शङ्कर । 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवा- भाष्यप्रकाशः । सूर्याद्युपस्थाने, तथास्यापि मन्त्रस्य कपिलमतसिद्धार्थवाचकस्यैव ब्रह्मविद्योपयोग इत्येप मत्रः स्वार्थनिरपेक्ष एवेति शङ्केत्यर्थः। किंचात्र ययेक एव मत्र एतादृशोऽन्ये त्वन्यादृशा इति स्यात् तदा बहूनामनुग्रहो न्याय्य इत्यस्वार्थोऽन्यथा करप्येतापि । यथा कठवल्लीमन्त्रस्य । इह तु मत्रणां बहूनां तादृशत्वात् तदपि न वक्तुं शक्यमित्याह ते ध्यानेत्यादि । रश्मिः। यत् किं चेदं वरुण देव्ये जनेभिद्रोहं मनुष्याश्चरामसि अचित्ती यत्तव धर्मायुयोपिम मा नः तस्मादेनसो देव रीरिषः कितवासो यदिहि पर्णदीवि यद्वा चासत्यमुतन्न विद्म । सर्वा ता विष्यशिथिरे यदेवाथाते स्याम वरुणप्रियास इति । हे देव वरुण ते व्रतं त्वदीयपरिचर्यारूपं द्यविद्यवि दिवसे दिवसे प्रमिनि- मसि मिनीमः । मीन हिंसायां क्या. उ. अ. मीनातेनिगमेति हस्तः । यचिद्धि, चिद्धीति वा । यद्येवं तथापि विशो यथा, प्रजा इव, वयं तथा च सापराधाः अपि प्रजाः स्वासिना यथानुगृह्यन्ते तथा वयमप्यनुग्राह्या इति भावः । यत्किंचेति । किं च हे वरुण दैव्ये देवसमूहरूपे जने यत् । किं च अभिद्रोहमपकारजातं वयं चरामसि चरामो मनुध्याः किं चाचित्ती अचित्या अज्ञानेन तव त्वदीयं यद्धर्मधारकं कर्म आयुयोपिम युप विमोहे दि. प. से. विमोहितवन्त हे देव तस्मादेनसः पापानो- स्मान् मा रीरिपः मा हिंसीः रिप हिंसायां भ्वा. प. से. । कितवास इति कितवास्तीत्याचक्षाणाः कितवा दूतकृतः कितवेत्यनुकरणादाख्यातण्यन्तं पचायच् पृषोदरादित्वात् किमो मलोपः दिवीति ते वरुणस्य दीविनीति ताच्छील्ये जिनौ प्राप्ते देवनमिव देवनं द्यौः तस्यां दिवि दिवेर्डिविः अन्येपामपीति दीर्घः । कितवासस्ते मित्रीभूतस्य दिवि नरि रिपुः रप व्यक्तवाचि म्वा. प. से. यन् नाम देवपूजादिकर्तृ व्यक्तमूचुरिति यत् वाक् हा सत्यमिति छेदः यस्य देवपूजादिकर्तुः वाक् सत्सं हा जहाति उत वितर्के यत् यस्य न, न जहाति तन्न विद्म । यद्वा घा सत्यमिति छेदः ऋचि तु नुघ मक्षु तङ् कुत्रो रूष्माणामिति संहितायां दीर्घः सर्वा सर्वाणि ता तानि विष्य विशेषेण प्य नाशय पोन्तकर्मणि दि. प. अ. विपूर्वालोटि मध्यमैकवचनम् । शिथिरेव शिथिलानीव । शिथिरेत्यत्र शश्छन्दसि बहुलमिति शिलोपे 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति न लोपः । हे वरुण अथ अनन्तरं तव प्रियासः प्रियाः । ओजसेरसुगिति जसोऽसुगागमः । स्याम भवेम । अयमुपसंहारमत्रः। वि वा एतस्य यज्ञ ऋद्ध्यते यस्स हविरतिरिच्यते इत्युपक्रमः। प्रकरणमुन्नेयम् । न चान सूर्योपस्थानं न वरुणोपस्थानमिति शक्यम् । इमं मे वरुणेत्युपक्रमात् । वरुणप्रियास इत्युपसंहाराच्च । न च सूर्यो- पस्थानपरग्रन्थविरोध इति वाच्यम् । व्याख्याने सूर्यप्राधान्येन तत्परत्वात् । हेतुद्वयेनार्थद्वयव्यवस्था । प्रकृतमधुनानुसर्यते । एतादृश इति सांख्यप्रतिपादकः 'त्यदादिपु दशोनालोचने । कम्य' इति कन् । अस्यैवेति अजामेकामित्यस्सैव । कठवल्लीमन्नस्येति 'इन्द्रियेम्यः परा. शर्थाः, इत्या दिकं सकलमतसाधारणम् । अतो महतः परमव्यक्तमिति मत्रस । मन्त्राणामिति वक्ष्यमाणानां मत्राणाम् । तादृशेति कर्मकर्तरि प्रत्ययः रूल्यनुगुणत्वादिति मनोरमायां प्रत्ययस्तु, १. बामसोरममिति वा पाठः। ।

·भाष्यप्रकाश रश्मि-परिबृहितम् । त्मशक्तिं खगुणैर्निगूढाम्' इति च । तथा 'ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशी' अजा ोका भोक्तभोग्यार्थयुक्ता । अग्रे च यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको विश्वानि रूपाणि योनीश्च सर्वाः । 'ऋपि प्रसूतं कपिलं .यस्तमग्रे ज्ञानविभर्ति जायमानं च पश्येत्' इत्यादि च । वाक्यानि कपिलतन्मतवाचकानि वर्तन्त इति सांख्य- मतमपि वैदिकमेवेत्येवं प्राप्ते, उच्यते-चमसवदविशेषात् । 'अर्वाग्विलश्चमस अलवुनस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् । तस्यासते पयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदाना' ।। भाष्यप्रकाशः। तथाचात्र खगुणैर्निगूढत्वम् । अग्रिम मुक्तामुक्तात्मसंधैर्भोक्तृभिभौग्यार्थैर्मत्रादिकार्युक्ता अनादिः प्रकृतिः। तदग्रिमे चाधिष्ठातृत्वम् । तदग्रिमे च कपिलस्य नाम तद्धर्माश्च प्रत्यभिज्ञायन्ते । एतावान् परं विशेयो यत् कापिलैः प्रकृतिः स्वतत्रोच्यते । अन तु परमेश्वरशस्तित्वेनेति । न तावता तस्या अजात्यहानिः । शक्तनित्यत्वात् । अतः शक्तित्वमात्रेण विशेषेण कपिलमत- प्रत्यभिज्ञापकनानापदानादरणमनुचितमिति सांख्यमतस्यानुमानिकत्वोक्तिः प्रधानसाशब्दत्वो- क्तिश्चानुपपन्नेति प्राप्ते इत्यर्थः। सूत्रं पठित्वा सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति उच्यते इत्यादि । एकप- दमिदं सूत्रम् । चमसेन तुल्योऽविशेषश्चमसवद विशेपस्तस्मात् । सात् सांख्यमंतमत्र, यदि तस्याः सृष्टिकरणे स्वातव्योपपादको रजःसच्चतमासाम्यावस्थात्मका खरूपस्य विशेपो रश्मिः। त्यदादिषु दृशोनालोचने कच्च' इति सूत्रेण । वहवो मन्त्राः सांख्यप्रतिपादकास्ते । दृश्यन्ते स्वयमेवेति तादृशाः सांख्यप्रतिपादकत्वेन दृश्यन्त इति फलितम् । तथा च तादृशत्वात् सांख्यप्रतिपादकत्वात् । तदपीसेकमनान्यथार्थकल्पनम् । तन्मताभिज्ञापकपदानि स्फोटयन्ति तथा चेति । शक्तिपदं प्रकृति- व्यतिरिक्तपि शक्तमित्यज्ञापकम् । खगुणैर्निगृहत्वं तु ज्ञापकमिति तदुक्तं मुक्तामुक्तेति । ज्ञाऽज्ञावित्यनेनाविवक्षितैकत्लकेन । अजेति स्पष्टम् । मात्राः शब्दादयः आदिना महदादियुक्ताः । आत्मपदार्थमाहुरनादिरिति । अधीति । योनिः समवायिकारणं प्रकृतिस्तदधिष्ठातृत्वम् । असङ्गस पुरुपस्यामिमानेन । मायावादेऽविधावादे च युक्तयस्तत्त्वानुसंधाने सन्ति । तद्धर्मा इति ज्ञानर्धारण- कर्मत्वं जायमानत्वं दर्शनविपयत्वं च । त एते सांख्यपदार्था इति प्रत्यभिज्ञाविषयीकियन्ते सांख्यमतमपि वैदिकमेवेति भाष्ये एवकारव्यावर सांख्यनतस्यानुमानिकत्वप्रधानस्साशन्दत्वं चेत्साहुः एतावानिति विशेष इति सांख्यमताद्विशेषः । स्वतन्त्रेति 'प्रकृतिपुरुपयोरन्यत्सर्वमनित्यम्' इति सूत्रवृत्तौ वदनिरुच्यते 'असङ्गोयं पुरुषः इति' 'प्रधानाजगजायते इति' च इतिशन्दान्तं सूत्रद्वयम् (खातभ्यं कर्तृलं 'प्रकृतिः कर्वी पुरुषस्तु पुष्करपलाशवनिर्लेपः' इति) परमेति हे देव । आत्म- शक्तिमिति श्रुत्यर्थात्परमेश्वरस्य शक्तित्वेन । आनुमानिकेति । पूर्वाधिकरणपूर्वसूत्रे दृप्यत्वेनानुप- पना तया चानुमानेन प्रकृत्या संपझ्यत इति भानुमानिकमित्युक्ता न व्युत्पतिः किं तु अनुमानेन च्यात्या परामर्शेन वा जयति परामवतीति आनुमानिकं तेन दीव्यति खनति जयति जितम्' इत्यनेन छक् । वैशेपिकादि इति भावः । अशन्देति । प्रधानसाव्यक्तशन्दाप्रतिपाद्यत्वोक्तिः । अखपद- विग्रहोऽविग्रहो वा नित्यसमासस्तदर्थमाहुः तुल्य इति । तेन तुल्यं क्रिया चेदतिः' इति वतिः ।

·८७४ श्रीमद्भहासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा० ४ अ० २ सू० ९ इति मन्ने यथा न विशेपो विधातुं शक्यते । न हि कर्मविशेष कल्पयित्वा तत्राग्विलचमसं कल्पयित्वा तत्र यशोरूपं सोमं होतारो मन्त्रेण भक्षयेयुरिति कल्पयितुं शक्यते । तथा प्रकृते रोहित शुक्लकृष्णशब्देन रजासत्त्वतमांसि कल्प- यित्वा न तद्वशेन सर्वमेव मतं शक्यते कल्पयितुम् । कपिलऋपिवाक्यमप्यनित्य- संयोगभयान्नित्यऋपेरेवानुवादकम् । तस्मान्न मन्त्रमात्रेण प्रकरणश्रुत्यन्तरनिरपेक्षेण विशेष: कल्पयितुं शक्यः ॥८॥ भाग्यप्रकाराः । विधातुं शक्येत । स च न शक्यते । शक्तित्वेन शक्तिमदधीनोदयतया तत्सापेक्षतयैव सिद्धत्वात् नच खगुणैनिंगूढत्वं तद्गमकम् । तत्र स्वपदेन ब्रह्मण एव ग्रहीतुं शक्यतया तद्गुणानामेव ग्राह्यत्वात् । उत्तरार्धे, 'यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधिति- प्रत्येका' इत्यनेनापि तस्यैव परामृष्टत्वाच । नापि भोक्तभोग्यार्थयोगस्तथा । जन्यायां शक्तावपि तथात्वस्य पुराणसिद्धत्वान्नापि, योनि योनिमिति तद्गमकम् । वीप्साया बहुत्वस्य च वाधकत्वात् । नाप्यंशभेदात् समाधिः । तथापि शक्तिसाधारणत्वात् । अतश्चमसवाक्यवदत्राप्युक्तरीत्या कल्प्यमानस विशेपसाभावान्न सांख्यमतसिद्धिः । कपिलवाक्यादसिद्धिस्तु भाष्य एवोपपादितेति पूर्वाधिकरणोक्तमक्षुण्णमित्यर्थः ।। ८॥ रदिमः। तेन चमसेन तुल्यश्चमसवद्वर्ततेऽविशेष इति क्रिया । तत्सापेक्षेति शक्तिमदात्मसापेक्षतया । घटवद्भुतलमित्यादेः प्रयोगस्य भूतलादिज्ञानवत् संवन्धित्वात् । यद्यपि घटज्ञानवत् संवन्धित्वमपि प्रयोगस्य तथापि प्रकृते नोपयोगः । तद्गमकमिति अनादिप्रकृतिगमकम् । प्रकरणादाहुः। तन्नेति प्रकरणं श्वेताश्वतरे ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवामेत्युपकमात्ख- शब्दस्यात्मात्मीयज्ञातिधनवाचकत्वाच्च ब्रह्मणः । स्वशब्देन प्रकृतिसंग्रहाभावे प्रमाणान्तरमाहुः उत्तरेति । निखिलानीति प्रकृतिरपि संगृहीता । अधितिष्ठति स्वगुणैः । तस्येति ब्रह्मणः । तथेति तद्गमकत्वेन । पुराणेति तृतीयस्कन्धपञ्चमाध्याये । 'त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आधः पुरुषः पुराणः । त्वं देवशक्तयां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेञ्जः ॥ इति पुराणसिद्धत्वात् । किं च 'ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थे वभूविम' इति पुराणम् । वयं सात्त्विकाहंकारप्रमुखाः। यदर्थे भगवतः कार्यार्थे । बहुत्वस्येति । योनीरित्यन । अंशेति प्रकृत्यंशमेदाद् वीप्सायहुत्वयोः समाधिः । शक्तीति जन्यशक्तिसाधारणत्वात् । अत इति कपिलवाक्यातिरिक्तवाक्यानां प्रकृत्यगमकत्वात् । विशेपस्येति । रोहितशुक्लकृष्णशब्दानां रजः- सत्त्वतमोवाचकत्वरूपस्य । कपिलेति । 'ऋषि प्रसूतं कपिलम्' इति कपिलस वाक्यम् । प्रतिपाघ- प्रतिपादकमावसंवन्धे पष्ठी । अत्राप्यनुमानिको न वैदिकश्चमसवदविशेषात् । यन्नैवं तन्नैवं 'यतो वा इमानि' इत्युक्तजगजन्मादिकर्तृत्वादिवदित्यनुमानमपि । भाष्ये । न विशेष इति । ननु कं प्रत्याक्षेप इति चेच्छृणु-चम्पते भक्ष्यते सोमोस्मिन् पात्र विशेष इति चमसः सोमपानपात्रं स्यात् यधिकरणे पन्, वृद्धिर्न, छन्दसि विकल्पात् सोयं पूर्वतश्रे तृतीयस पश्चमपादे ज्योतिष्टोमे प्रेतु- होतुथमसः प्रमाणः प्रोद्गातॄणां प्रयजमानस्स प्रयन्तु सदस्यानामित्युक्तः। एवं च जिज्ञासाधिकरणोक्तं ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥ ननु चमसमन्त्रे अर्वाग्विल इति मन्नव्याख्यानमस्ति । शिरश्चमसः गणा वै यशः प्राणा वा अपय इति । नात्र तथा व्याख्यानमस्तीतीमां शङ्कां भाष्यप्रकाशः। ज्योतिरुपक्रमासु तथा ह्यधीयत एके ॥९॥ सूत्रमवतारयन्तो व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । इतीमामिति इति हेतोश्चमसदृष्टान्तस वक्तुमशक्यत्वादजाशब्दे यौगिकार्थमा- त्याध्यात्मप्रकरणासंबद्धत्वाबूढार्थ च विहायात्र सांख्यसिद्धा प्रकृतिरेवाङ्गीकार्यतीमामित्यर्थः । रश्मिः । तस्माद्यत्रापि विध्यश्रवणं तत्रापि अर्याग्विलश्चमसः ऊचुनोभवदिति विधि परिकल्प्य तत्रत्वानां तच्छेपत्वं परिकल्प्य कर्मविशेष प्रब्रह्मण एत्वित्युक्तब्रह्मत्वार्थ कल्पयित्वा ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मा तं दर्शपूर्णमासयोवृणीत इति वाक्यात् । तथा च स्यादेतत् अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादि जिज्ञासाधिकरण- भाष्योक्तमानवं प्रत्याक्षेपः सिद्धः । एवं च विशेषो ब्रह्मलार्थ धर्मविशेषरूपः । एतदेवाहुनहीति । तत्रा गिति विशेपणार्थः स्पष्टः। सोने यशोरूपव्यापकत्वं तु श्रुतिप्रामाण्यात्, विश्वरूपत्वं तु सर्वस्य सर्वात्मकत्वात् । वागष्टमीत्यस्यार्थमाहुः मन्त्रेणेति । वागष्टमी ऋषिवत्तीरे निकटे कर्मविशेपस्से- त्यष्टमीत्वं ब्रह्मणा वेदेन संविदाना संबंधातीति मन्त्रार्थः । अत्र कर्मविशेपे चमसो ब्रह्मणः प्रैत्वित्यत्रोक्तचमसपदव्युत्पत्या सोममक्षणं प्राप्तं तदाहुः भक्षयेयुरिति नान्यं क्रियापदमत्र । नित्यऋपेरिति आद्गुणस्तु न । छन्दोवदग्निमाध्यमिति विकल्पात् । अन्विति । सिद्धस्स कथनमनुवाद- इति कपिलपदार्थः सिद्धः । विशेष इति ब्रह्मत्वार्थ धर्मविशेषः ॥ ८॥ ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके ॥९॥ नन्वित्यादीति अयं मत्रो वृहदारण्यके शिशुब्राह्मणेस्ति । व्याख्यानमिति श्रुतिस्तु अर्वागविलश्चमसः ऊर्ध्वषुभ इतीदं तच्छिर एप अर्वागविलश्चमसः ऊर्ध्वबुधस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति । प्राणा वै यशो विश्वरूपप्राणा नो तदाह तस्यासत ऋपयः सप्ततीर इति प्राणा वा ऋपयः प्राणा तदाह वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति अत्र हि शिशूपासनं प्रक्रम्येयं श्रुता सप्रतीकन्याख्यात्री तनेदं तन्छिर इति अयं वा व शिशुर्योयं मध्यमः प्राण इति श्रुतेः प्राणात्मकस्य शिशोः प्रत्याधानमूतशिर एव तत्र श्रोत्रादिछिद्रेषु प्रत्येक प्राण आधीयते शृण्वोत्रं भवतीति । अर्वागविलः अबाध्मुखः अधः स्थितस्यैव मुखस्स विलत्वात् । शिरसो युनाकारस्योपरिदर्शनात् ऊर्ध्ववुनः चमसो यज्ञपात्रविशेष- स्तद्वदिति । प्राणादीति प्राणादिरूपं यशशब्दादिप्रकाशनं तत्कारणं नार्थोलासकत्वाद् विश्वरूपं तस्मिन् । शिरसि निहितं एतदिति यश इत्यर्थः प्राणा वा इति प्राणरूपा सप्तऋषयः शिरोलक्षण- चमसस्य तीरे निकटे आसते भवन्तीति । एतदिति पीनित्यर्थः । ब्रह्मणेति वेदेन संयनाति के ते प्राणा अपयः इत्याहाने इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदनिरिमादेव वसिष्ठकश्यपावयमेव वसिष्ठोयं कश्यपो वागेवानिः वाचा छन्नमद्यते अत्तिई वै नामैतघदधिरिति इमाविति करें अयं दक्षिणः कर्णः अयमुत्तरः कर्णः इमौ चक्षुपी इमाविति नासापुटौ इति व्याख्यानम् । भाष्यसिद्धार्थेन समं माल्यार्थमाहुः चमसेति । अविशेपे दृष्टान्तः अध्यात्मेति आत्मनि । आत्मविषयप्रकरणासंघद्धत्वात् । स्टेति छागीरूपम् । इमामिति प्रत्यक्षगे इदमः १.एगा।

·. - ८७६ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०२ सू०९ परिहरति तुशब्दा। अजाशब्देन ज्योतिरेवोच्यते । यथा ह्यजा. अल्पदोग्धी तथेयं नश्वरसुखदात्री अग्निसूर्यसोमविशुद्रूपा ब्रह्मणो हंसोक्तचरणरूपा । भग- वत्कार्यांशरूपत्वात् 'तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि इति श्रुतेश्च प्रथमोत्पन्ना भाष्यप्रकाश नन्वजाशब्दार्थानि रे कथं तत्परिहार इत्यत आहुः अजेत्यादि । तर्धजाशब्दप्रयोगः कुत इत्यत आहुः यथेत्यादि । तथाच 'पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वानिःसरन्ति शिताः शराः' इति- वन्निगीर्याध्यावसानेन तथात्वबोधनाय प्रयोग इत्यर्थः । ननु किं तज्योतिर्यदेवमुच्यत इत्यत आहुः अग्नीत्यादि । अग्निसूर्यसोमविद्युद्रूपत्वाज्योतिः । रूपादिति पाठे भावप्रधानो निर्देशः। रूपेति पाठः श्रीहस्ताक्षरेपु संदिग्धत्वाद् योध्यः । छान्दोग्ये पप्ठे प्रपाठके सत्यका- माय हंसेन, अग्निः कला सूर्य कला चन्द्रः कला विद्युत् कलैप वै सौम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नामेत्युक्तो यश्चरणस्तद्रूपा । तस्य चरणरूपत्वं तु, तत् तेजोऽसृजतेति थुत्युक्तभगवत्कार्यांशत्वात् तस्स त्रिरूपत्वं, कार्यत्वस्त्रीत्वे च । तासां त्रिवृतमिति श्रुतेः । चोऽब- धारणे । अतः प्रथमोत्पन्ना या देवता तेजोरूपा सैवात्राजापदेनोच्यत इत्यर्थः । ननु तसा अत्र रश्मिः । प्रयोगाद्वाष्यीयशान्दज्ञानगां प्रकाशोक्तसिद्धार्थप्रत्यक्षमाचार्याणां तद्गां चेत्यर्थः । अजेति ज्योतिः- शन्दं विहाय । अध्याहृतगौणीयोघनायेति भाष्यार्थमाहुः तथा चेति । इदं वाक्यं चन्द्रालोकस्थम् । पूर्वार्धे तु 'रूपकातिशयोक्तिः स्यात् निगीर्याध्यवसानतः' इति । तथा च यथात्र नीलोत्पलशरपदाभ्यां लोचनकटाक्षाणां निगरणं विपयवाचकपदोल्लेखमन्तराप्युपस्थापनं तत्पूर्वकं तद्रूपताध्यवसानं तथा जातकार्यपदाम्यां ज्योतिस्तत्कार्ययोस्तद्वाचकपदोल्लेखमन्तराप्युपस्थापनं तत्पूर्वकतद्रूपताध्यवसानं तेन तथात्वम् । अध्याहृतगोणीत्वं तु 'अम्' तस्य वोधनाय । तथा च गौर्वाहीक इत्यत्र इव लक्ष्यमाण- गुणा गवाद्यपेक्षयाल्पदोग्धीत्वादयः अजात्वविशिष्ट अजारूपशक्यस्याधेयतासंबन्धाख्यलक्षणाया अल्पदोग्धीत्यादिषु सत्त्वाद्गुणेषु लक्ष्यमाणलं 'लक्ष्यमाणगुणैयोगात् वृत्तेरिष्टा तु गौणता' इति काव्यप्रकाशे। ननूपचारमिश्रेयं गौणीति चेदोम् । उपचारो गुणयोगः सोस्त्येवेति । एवमल्पदोग्धीत्व- नवरफलदात्रीत्वयोः दुःखदातृत्वादिगुणयोगः अन्यत्पूर्ववत् । अल्पदोग्ध्रीत्वमजापदप्रवृत्तिनिमित्त दुःखदातृत्वादि अल्पदोग्धीत्वपदप्रवृत्तिनिमित्तम् । ज्योतिरिति तथेयमिति भाष्योक्ता ज्योतीरूपाजा। भाषेति । यद्वा । अग्निसोमसूर्यविद्युतां रूपं प्राप्यात्मेयं ज्योतिरूपाजा नवरसुखदात्रीति माध्यार्थः । त्यन्लोपे पञ्चमी । ब्रह्मण इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म छान्दोग्य इति । भगवत्कार्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्येति ज्योतिपः । तासामिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्येति । ननु ततेजोऽसजतेति छान्दोग्यश्रुत्या कार्यत्वं तत्पदवाच्यसब्रह्मणस्नेजसस्तर्हि तस्य निरूपत्वं वक्तव्यम् । आनन्येपि हि कायार्णामित्युक्त्या 'सर्वेषां त्रिगुणत्वाद्धि तयोर्भेदाः पृथत् मताः' इति निबन्धात् । किं च मगवत्कार्येति मायोक्तकार्यलं अन्यादावसंभवि ब्रह्म तर्हि अमिरिति श्रुतेः । सूर्यचन्द्रयोः प्रश्नोपनिपदि बहुधासृष्टिकर्तृत्वोक्तालक्षणाक्रान्तत्वात् । विद्युतो विद्युब्रोत्याहुरिति बृहदारण्यकात्। अतः कार्यत्वे कारणं वक्तव्यम् । तथा ज्योतिपि नपुंसकेजति स्त्रीत्वे हेतुर्वक्तव्यः इति चेत्तत्राहुः निरूपत्वमित्यादि । अत इति दोपामावात् । कार्येऽजापदयोगः कथमित्याशशाग्रे सूत्रे निराकार्या।

·८७७ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबंहितम् । देवता अजाशब्देनोच्यते। तत्र हेतुः। उपक्रमात् । अत्रैवोपक्रमे, 'तदेवाग्निस्तद्वा- युस्तदादित्यस्तदु चन्द्रमाः' इति । द्वा सुपर्णेति चाग्रे । मध्ये चायं मन्त्रः पूर्वोत्त- रसंघद्धमेव वदति । सा मुख्या सृष्टिः । अजद्वयं जीवब्रह्मरूपमिति । अत्र भाष्यप्रकाशः। कथं प्रत्यभिज्ञानमित्यत आहुः तत्र हेतुरित्यादि । तथापि चेतनाधिष्ठितत्वस्य कथं प्रत्यभि- ज्ञानमित्यत आहुः द्वा इत्यादि । सैव कुत उच्यत इत्यत आहुः सा मुख्या सृष्टिरिति । सा त्रिवृत्कृतदेवतारूपा मुख्या सृष्टिः । सृष्टयन्तरकरणसमर्थमा कार्यमत उच्यत इत्यर्थः । एवमत्राजामन्त्रस्य पूर्वाधं व्याख्यातम् । उत्तरार्ध व्याकरोतीत्याहुः अजद्वयमित्यादि । रश्मिः। अयमर्थः । ब्रह्मत्वेपि चतुर्वृहेऽन्तर्भावस्य साध्यत्वेन स्वरूपलक्षणानाक्रान्तत्वेन चैकत्वाभावात् 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुत्यस्पर्शादनेकेश्वरापत्तेः । 'भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । मयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ इति । 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयममिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' ॥ इति च । काठके श्रावणात् विद्युति वाच्यं ब्रह्मत्वं तदपि विद्युझेयाहुरिसत्र केचिदित्यध्याहारे केचिदित्यखरसं ग्रस्तं तदपि केचिदिति विरला इति सुबोधिन्याः । स्वरूपलक्षणाक्रान्तेति हलम- योग्यकर्तृकविचारेणेति । किं च ब्रह्म तर्हि अमिरिति श्रुतिरपि सुपोधिन्यामत उमयं सुबोधिनीप्रमाणकं तदुभयं विहाय कार्यत्वमत्रोक्त ज्ञेयमिति चतुरस्रम् । त्रिरूपत्वं लोहितशुक्लकृष्णरूपलं तत्तेजोऽसृजत इत्युक्त्वोच्यते तदपोसृजत तदने ता अन्नमसृजन्त इत्युक्त्वोच्यते तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैका करवाणि इत्युत्तवा यदमे रोहित५रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नसापागादग्नेरग्मित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाण्येव सत्समिति निवृत्करणे छान्दोग्यश्रुतेः त्रिवृतमिति श्रुत्यंशेन योध्यते कार्यत्वस्त्रीत्वे तासामिति श्रुत्यंशेन योध्यते । तासामित्यस्य तेजोयन्नरूपदेवतानां कार्यरूपाणामित्यर्थात् । इमास्तिस्रो देवता इति श्रुतेः । कथमिति केन हेतुनेति प्रश्नः । प्रत्यभीति रोयमजेत प्रत्यभिज्ञा । न च नित्यानित्यसंयोग इति शमम् । दृष्टान्तार्थमात्रस्वात् । दृष्टान्तव्यतिरिक्तस्थले ऐक्यविषयत्वात् ऐक्यप्रतीतेर्तीमत्वात् तत्र हेतुरित्यादीति उपक्रमोपसंहारा- भ्यामर्थनिर्णयादुपक्रमस्सासंजातविरोधित्वेन प्रबलत्वात् सृष्टिकर्तृत्वोत्याजा ज्योतिः प्रश्नोपनिषदुत्तौ सूर्यचन्द्रमसौ । वायुः वृहदारण्यकोक्तो यश्चक्षुपः खखरूपं प्रापितवान् सः । अग्निापकः ब्रह्मरूपः एवमजा ज्योतिश्चतुष्टयरूपा । अत्र बृहदारण्योक्ता विद्युत् न छान्दोग्ये वायुर्न विद्युदस्ति । तस्या मशरूपायाः संनिवेशार्यमुत्तरभाष्यं व्याचक्रुः तथापीति चेतनोमिः।दा इत्यादीति । द्वौ जीवनारूपी मद्यामिः । विद्युसक्षे विद्युद् ब्रह्मेति । तदेवामिरित्यस्साः अमिः कलेत्यसाश्चकवाक्यत्वे वायुः प्राणी विद्युदिति यावत् । सैवेति अव्याकृता देवता सदेव सोम्येदमम आसीदेकमेवाद्वितीयमिति श्रुत्युक्ता- मिविद्युदन्यतरान श्रुती कुतः कस्माद्धेतोरुच्यते तेजोनिरूपणे इत्यत इत्यर्थः । उच्यत इति । समपायित्वार्थम् । खतः प्रतीतत्वाद्वा भावप्रत्ययेन प्रकृतिजन्ययोपे प्रकारतामापनेनोच्यते इत्यर्थः । अत एव मुख्यपदम् । अजद्यमित्यादीति प्रयममजपदं जीवपरम् । द्वितीयं ब्रह्मपरम् । तत्रेति 1.स.र.

·श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०२ सू०९ प्रकरणे न स्पष्ट इति निरूपयति । तथाहि श्रुत्यन्तरे स्पष्टमेव अधीयत एके 'यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत् कृष्णं तदन्नस्य' इति । एवमग्रेऽपि कलात्रये । अनेन जीवेनात्मनेति जीवब्रह्मणोश्चानुप्रवेशः। बीजेऽपि त्रैविध्यमिति सरूपत्वम् । भगवतोऽभोगे हेतुः जीवेन भुक्तभोगामिति । तस्मात् प्रकृतेऽपि चमसवच्छ्तावेवार्थकथनान्न सांख्यमतप्रतिपादकत्वम् ॥९॥ भाष्यप्रकाशः। नन्वज्ञाया ज्योतिष्देन निरूपणमयुक्तम् । छान्दोग्ये तेजस उत्पत्तिकथने त्रिरूपताया अनुक्तत्वात् । भाष्ये च हंसोक्तचरणरूपत्वेन व्याख्यानमयुक्तम् । तस्यापि तत्रानुक्तत्वादित्याशयेन सूत्रशेपमवतारयन्ति अत्रेत्यादि । अत्र प्रथमकार्यप्रकरणे त्रिरूपत्वं, हंसोक्तश्चरणो न स्पष्ट इति हेतोस्तत्रत्यं श्रुत्यन्तरं दर्शयतीत्यर्थः । श्रुतिमाहुः यदग्नेरित्यादि । ननु यदि तेजोरूपा देवताभिप्रेता तदा सूत्रकृता तेजःपदमेव कुतो नोक्तमित्यत आहुः एवमित्यादि । कलात्रय इति सूर्यसोमविधुद्रूपे । तथाचैतदने, यदादित्यस्य रोहितं रूपं यच्चन्द्रमसो यद् विद्युत इत्यादिनिरू- पणात् तत्र हंसोक्तपादरूपतादिधर्मनिरूपणार्थ ज्योतिःपदं प्रयुक्तं, न तेजःपदमित्यर्थः । अस्यां श्रुतौ जीवब्रह्मणी कुत्रोक्ते इत्याकासायामाहुः अनेनेत्यादि । जीवेनेति सहार्थत्तीययाऽऽत्मनेति करणतृतीयया च वोधिते इत्यर्थः । सरूपत्वकथनप्रयोजनमाहुः वीजेऽपीत्यादि । 'बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्' इति वाक्याद् वीजं भगवान् । तत्रापि सच्चिदानन्दरूपत्वात् त्रैविध्यमस्तीत्यतः प्रजासरूपत्वम् । तथाच कार्यकारणयोः सालक्षण्यस्यौत्सर्गिकत्वेनार्थात् प्राप्ता- वपि यत् सरूपत्वकथनं तत् प्रजानां तेजोऽयन्नात्मकत्वेऽपि वीजधर्मस्य सच्चिदानन्दरूपत्वस्व ज्ञापनार्थमित्यर्थः । तस्मादिति यस्मादेवं वाक्यतात्पर्य तस्मात् ॥ ९॥ रश्मिः। छान्दोग्ये । अनुक्तेति उक्तत्वेप्यग्रिमग्रन्थावतरणायाहार्यज्ञानविषयत्वं कृत्वानुक्तत्वादित्युक्तम् । एवं पूर्वप्रापि ज्ञेयम् । तत्रत्यमिति छान्दोग्ये भवं जाताद्यर्थेऽव्ययात्त्यप् । श्वेताश्वरतरश्रुतेरन्या श्रुतिः श्रुत्यन्तरम् । तत्र छान्दोग्ये जातादिः तत्रत्यं तद्दर्शयति तत्रेति छान्दोग्ये । हंसोक्तेति आदिना विरूपता । अस्यामिति श्वेताश्वतरल्याख्यानरूपायाम् । छान्दोग्यश्रुतौ जीवब्रह्मणी उत्तरार्धेऽज- द्वयवाच्ये कुत्रेति स्थलप्रश्नः । सरूपेति व्याख्येयश्रुतौ 'सरूपा' इतिपदेन तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानीति छान्दोग्योपबृंहितां गीतामाहुः वीजं मामिति । सचिदिति सद्रोहितं परिशेपात्, चित् शुक्ला प्रकाशकत्वात् , आनन्दः कृष्णस्तमोजनकत्वात् , तमसश्च कृष्णत्वात् । वीजधर्मेति तेन समवायित्वं स्फोरितम् । निमित्तत्वं सतः । ज्योतिषि कार्ये सतोऽमिन्ननिमित्तोपा- दानत्वम् । एवमिति उक्तप्रकारेण छान्दोग्यश्रुतिषु व्याख्यानतात्पर्य . श्वेताश्वतरीया: जामेकामिति श्रुतिवाक्यतापर्यम् । भाष्ये । श्रुतावेवेत्यत्रैकवचनमविवक्षितम् । ताश्च श्रुतयः पूर्वमर्थानुरोधेन त्यक्तकमा अत्र प्रोच्यन्ते 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् , तक्ष्येक आहुर- सदेवेदमन आसीत् एकमेवाद्वितीयम् । तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति, तत्तेजोऽसृजत तदैक्षत बहु. स्यां प्रजायेयेति, तदपोरजत तस्माद्यत्र क च शोचति स्वेदति वा पुरुषः तेजस एव तदध्यापो जा-. पन्ते, ता आप ऐक्षन्त यह्वयः स्याम.प्रजायेमहि इति, ताः अन्नमसजन्त तसाचत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्सद्भ्यः.एव.तघ्यन्नाय जायते । तेषां खल्वेषां मूतानां त्रीण्येव वीजानि मवत्पण्डजं.

·भाष्यमकाश-रश्मि-परिहितम् । ८७९ रश्मिः। जीवजमुद्भिनमिति सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत् । तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोयथा नु खलु सोम्येमा- स्तिस्रो देवताखिवृषिवृदेकैका भवतीति तन्मे विजानीहीति । यदनेः रोहितं रूपं तेजसस्तद्रपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नसापागादग्नेरग्मित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाण्येव सत्यम् । यदादित्यस्य रोहितं रूपं तेजसस्तद्रपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदनस्सापागादादित्यादादित्यत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाण्येव सत्यम् । यचन्द्रमसो रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं तच्छुल्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाचन्द्रमसश्चन्द्रमस्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाण्येव सत्यम् । यद्विद्युतो रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुल्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाण्येव सत्यम् । एतद्ध स्म वै तद्विद्वापस आहुः पूर्व महाशाला महाश्रोत्रिया न नोऽद्य कश्चनाश्श्रुतममतमविज्ञातमुदाहरिष्यति इति ह्येभ्यो विदांचकुरिति श्वेताश्वतर- श्रुतिव्याख्यानरूपश्छान्दोग्यश्वेतकेतूपाख्यानस्थाः एकमेवाद्वितीयमित्युक्तं 'वीर्य मे दुश्वरं तपः' इति द्वितीयस्कन्धालोचनाद्वीर्याचेजः अन्नोत्पतिः । वर्षति वर्षणमपां विमोका तथा चापां वर्षणकर्तुः सामर्थ्यादन्नत्वं अस्थ्यादिवत् । पृथिवी वा अन्नं आयं अद भक्षणे 'ऋहलोपॅत्' अतुं योग्य तयोः समाहारोन्नाद्यः अपिजायते अध्युपसर्गकृतविशेष उन्नेयः । अधुना तेजःपदवाच्याऽजायाः प्रथमकार्यत्वं वक्तुं कार्याणां सत्पदार्थभूतानि सदेव सोम्येदमन आसीदित्यत्र सत्पदेन उक्तानि बीजान्याह तेपामिति । तेषां प्रसिद्धानामेपां भूतानां मनुष्यपक्ष्यादिकानां कानीत्याह आण्डजमिति । खराट् 'एतन्नानावताराणां निधानं वीजमव्ययम्' इति वाक्यात् । जीवजं रेतः । जरायुजं वा जरायुजं मनुष्यादि । तत्र वीजपदप्रयोगश्चिन्त्यः । उद्भिनत्ति इत्युद्भित् कर्तरि किए । स्थावरं ततो जातमुद्भिज स्थावरपदमनुक्त्वोद्विजपदमुक्तं तेनोद्भिनत्ति यो जगदाश्रयः स सर्वेषां बीजम् । अभिन्ननिमित्तोपादानम् । तत्तु समन्वयादिति व्याससूत्रात् । 'विष्टम्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्' इति गीता । अत्र श्वेताश्वतरोक्तो ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम इत्युक्तब्रह्मप्रश्नोत्तरं सदेव सोम्येत्यादि तदेव बीजत्रयं चतुष्टयं वा तेषु । एतस्मान्जगदाश्रयरूपात्सतः भूतान्तर्गततेजःपदं तदर्थश्चाजा अग्निवाय्वादित्यचन्द्ररूपा प्रथमकार्यम् । सापि नश्वरसुखदा न रूपकार्यसहितेति । तस्याश्च प्रत्येकं चत्वारि रूपाण्याह । सेयमिति प्रकृताव्यवहितोक्ता व्याकृताख्या देवता पूर्ववदैवत आत्मनाऽनश्नता सता । अन्विति । एषां सृष्टिमनु 'पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चके चतुष्पदः पुरः स पक्षीभूत्वा पुरः पुरुष आविशत्' इति मधुब्राह्मणस्थश्रुत्युक्तन्यायेन । विजानीहहि इति हेति अस्विकारः।हि हीति, विजानीहीति पाठः स्पष्टः । तेजःपदवाच्याजायाः अम्यादित्यचन्द्रमो- -विधुदूपेष्वग्नित्रिवृत्करणमाह यदग्नेरिति अग्नी सतस्तेजोनिविष्टस्य सत्त्वादाह रोहितमिति, अग्निविष्टस्य सत्त्वादाह यन्छुक्लमिति, पृथिवीनिविष्टस्य सत्त्वादाह यत्कृष्णमिति, तथा च यान्यनेत्रिवृत्कृतस्य रोहि- तादिरूपाणि तान्यत्रिवृत्कृतानां तेजोवन्नानां रूपाणि इत्युक्तम् । नन्वग्निवं गन्तृत्वं नानौ दृश्यते । न च येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेनैवेन्द्रियेण तद्गता जातिस्तदभावश्च गृह्येते इति नैयायिकोक्तेः दृश्यते इति वाच्यम् । अपागमनानन्तरमिन्द्रियेण तदृह्यते । अपागमनमेव कुतः इत्यतो विचारादित्याह अपेति । लाट न्यासौ इत्यस रूपनोति । अतो व्यापकेन सता रूपत्रयरूपामित्वमागादिणो गा । अतोमौ , ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ८८१ रुद्धः। न जायत इति योगः । अनुभयरूपत्वात् कथं सृष्टिवाचकत्वमित्याशङ्कयं परिहरति कल्पनोपदेशाच्च । कल्पनात्रोपदिश्यते। आद्या सृष्टिः कल्पनया अजाशब्देनोच्यते । यथा ह्यजा बर्करसहिता भाष्यप्रकाशः। परिहारं व्याकुर्वन्ति कल्पनाऽनेत्यादि । एतस्यैव विवरणम् आयेत्यादि । कल्पनाया विवरण यथेत्यादि । तथाच तस्खा भगवत्साहित्येन कार्यसाहित्येन चोपासनार्थ गौपयाजत्योपदेश रश्मिः। इति वदतां समुदायशक्ती रूढिः अवयवशक्तियोंगः एतदुभयातिरिक्तयोर्यत्रावयवशक्तिमध्ये समुदाय- शक्तिरप्यस्ति तद्योगरूढ़ पहजादिपदम् । यत्र तु यौगिकार्यरूब्यर्थयोः खातध्येण चोधस्तयौगिक रुढं यथा उद्भिदादिपदम् । अत्र ह्यूलभेदकर्ता तरुगुल्मादिरपि बुध्यते योगविशेपोपि इति रूढियोगातिरिक्तशक्तिद्वयदर्शनान्न नैयायिकशकेयमिति चेन्न । पङ्कजादिपदं योगरूढं तत्र पकन- निकर्तृरूपत्वमवयवशक्त्या पङ्कजपदं बोधयति, समुदायशक्त्या च पनत्वेन रूपेण पमं बोधयति । न च केवलावयवशक्त्या कुमुदादौ प्रयोगः स्यादिति वाच्यम् । रूढिज्ञानस्य केवलयौगिकार्थ- वोधप्रतिवन्धकत्वादिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु समुदायशक्त्योपस्थितपद्म अवयवार्थपङ्कजनिकर्तुरन्वयो भवति, सांनिध्यायत्र तु रूव्यर्थस्य वाधः प्रतिसंधीयते कुमुदत्वेन रूपेण च बोधे तात्पर्य तत्र लक्षणया कुमुदादेवेति । यत्र तु कुमुदत्वेन पोधेन तात्पर्यज्ञानं पद्मत्वस्य च बाधः तत्रावयवशक्ति- मात्रेण निर्वाह इत्याहुः। यत्र तु स्थलपद्मादौ अवयवार्थवाधः तत्र समुदायशत्तया पनत्वेन रूपेण वोधः । यदि स्थलपङ्कजं विजातीयमेव तदा लक्षणयैवेति सिद्धान्तमुक्तावल्या वस्तुतस्त्वित्युक्तपक्षेपि रूढियोगमपहरतीत्यस्य प्रसक्तेः । न च पनत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वानिरूपितपङ्कजपदप्रयोगजन्य: परजनिकर्तृत्वावच्छिन्नविषयताशालिबोधं प्रति रूडिज्ञानस प्रतिवन्धकलेन पअधर्मिकपकजादि- पदयोगार्थबुद्धेः प्रतिवध्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादिति वाच्यम् । विरोध्यविषयकज्ञानस प्रतिवन्धकत्वं "ज्ञानविघटकत्वेनैवेति नियमभङ्गात् । अत उक्तं ननु द्विधा शब्दप्रवृत्तिरिति योगो रूढिवेति । छागायामिति । अत इति । सिद्धेऽजादिग्रहणं ज्ञापयति । जातिलक्षणं ङीपं पाधित्वाऽजवाचकाद- दन्ताट्टायेवेति । तदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । अजाद्युक्तिींपो ङीपश्च वाधनायैवेति । जातेरस्त्री- विपयादयोपधादिति सूत्रस्साजशब्दाहाविधान एव प्रवृत्तिर्न छागशब्दात् व्यक्तेरभेदस्स जातियाधक- संग्रहस्य सत्वात् । यथा घटत्वं जातिर्न कलशत्वं व्यक्तेरभेदादिति । 'आकृतिग्रहणा जातिः' इति लक्षणपक्षे छागत्वं जातिः अनुगतसंस्थानव्यङ्ग्यत्वात् । तथापि नैयायिकप:कवाक्यतयाऽजात्वं जातिरस्त्येवेति गौरवात् न छागत्वं जातिरिति बोध्यम् । अनुभयेति अजाशब्दसौभौ रुदि- यौगिकावयवौ अस्य । संख्याया अवयवे तयप् । तयपोऽयच् 'उमादुदात्तो नित्यम्' इत्युभयरूपत्वा- भावात् प्रथमसृष्टितेजोवाचकत्वं कथमिति प्रश्नः । प्रकृते । गौण्येति तेन योगरूढिव्यतिरेकेणापीति भाष्ये गौण्येति शेषः । भाष्ये तु शब्दब्रह्मण ब्रह्मतुल्यत्वस्य 'अत एव च नित्यत्वम्' इति सूत्र: उक्तत्वात् तद्व्यतिरेकेणापि शब्दसामर्थ्य योत्यते । गौणी तु पूर्वसूत्र उपपादिता । भाष्ये। वर्करेति । कोशे कस्मिंश्चिदयं शन्दः । शंकरभाष्ये च बहुवर्करा सरूपयर्करा चेसजाविशेषणे। उपदेशेति कल्पनोक्तिरित्यनुक्त्वा । ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परि हितम् । ८८३ भाप्यप्रकाशा धोक्तस्य मधुत्वस्य तस्मिन् वक्तुमशक्यत्वेन सांख्यवादिनापि तत्र गौण्येव पृत्तिः कल्पनोपदेश- मादायैपादरणीया । अन्यथा श्रुतिविरोधापत्तेः । निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति सूत्रयतः कपिलाञ्चा- यस्यापि तद्विरोधस्यासदत्वात् । अतो यथा मध्वादिविद्यायां कल्पनोपदेशस्त्वयाङ्गीक्रियते वथा श्रुतिविरोधपरिहारायात्राप्यङ्गीकार्यमिति प्रतिवादियोधनार्थ तदनुसारेणोक्तम् । वस्तुतस्तु पुरुषविधव्राह्मणे रमणार्थ सृष्टिं प्रकृत्य अजेतराभवद् यस्त इतर इति श्रावणादत्रापि तागाका. रमादाय चतुर्मुखाऽजन्यायपाधादजात्वमायसृष्टेरुच्यते बन्धकत्वाय । नचात्र मानाभावः ।. रश्मिः। इति वाक्याच । अपीति । ननु बनेन पदेन प्रतिवादिमते गौणी ध्वन्यते सा न संभवति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य प्रतिज्ञातत्वात् । आदित्यादीनां ज्ञानकर्तृभगवदभेदबोधनाय मधुबाह्मणस्य प्रवृत्तेरभेदसंभवादिति चेन्न 'आनन्दादयः प्रधानस' इति सूत्रे आदिपदेन मधुत्वस्यापि संग्रहात् । सूर्यधर्मत्वाभावेनाभेदान्वयासंभवात् । अतो गौण्यर्थ, योगरूढिव्यतिरेकेणापि शब्दप्रवृत्त्यर्थं पा मधुबाह्मणम् । श्रुतीति श्रुतीनां व्याख्यातश्रुतीनां छान्दोग्यस्थानां विरोधः । तत्तेजोऽसृजत इत्यस्सा वा । त्वयेति सांख्यप्रतिपादकेन प्रतिवादिना वा । तदन्विति तदनुसारः तदुक्ताभिन्न प्रकारेणानुसरणं तेनोक्तमविरुद्धम् । तेन मात्सर्यामावो ध्वन्यते । तेन भाष्यस परमार्थत्वं ज्ञातव्यम् । 'धर्मस्थानं उच्चैः स्थितोऽत एव बृहस्पतिर्मङ्गलयुतश्च तत्फलं जातकाभरणेस्ति, 'विलमतः शीतमयूखतः कर्मणि मघोनः सचिवो यदा स्यात् । नानाधनाम्यागमनानि पुंसां विचित्रवृत्तं नृपगौरवं च ॥ मङ्गलसाहित्यफलं- 'मत्रासशस्त्रादिकलाकलापैः विवेकशीलो मनुजः किल स्यात् । चमूपतिर्वा नृपतिः पुरेशो ग्रामेश्वरो वा सकुजे सुरेज्ये' ॥ इति ज्ञानप्रदीपनामग्रन्थे- 'भवति भाग्यपतिर्नुपवलभः सुरगुरौ नवमे सुखवान् गुणी । त्रिदशयज्ञपरः परमार्थवित् प्रचुरकीर्तिकरः कुलवर्धनः ॥ इति । यथाश्रुतार्थे मधुविद्यायाम् । अक्षरमात्रमपि वेदो नान्यथावतीति पक्षेप्यविरुद्धः प्रतीतार्थउक्तः । भेदान्वयस्फूर्तेगीणी न मधुमाह्मणे संभवतीत्यरुच्या अजागेकामिति मने परोक्षवादमाहुः वस्तुत इति । पुरुपेति वृहदारण्यके । अजेति अजा इतरा शतरूपा, इतरो मनुः । इतीति 'अजेतराभवत् घस्त इतरोऽविरितरा मेष इतरस्ता समेवाभवत्ततोऽजावयोऽजायन्तैवमेव च यदिदं किं च मिथुनमा- पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमस्जत' इति श्रावणात् । समेत्यस्स मिथुनाय गतवान् इत्यर्थः । समाय सुपां डा पुताय । 'इ'आश्चर्ये पुत्रीत्वात् खसेत्याश्चर्यम् । वा । वा गत्यादौ गतवान् । अभवत् सत्तां कृतवान् । अत्रेति अजामेकामिति मन्त्रे । सा दृश्यते स्वयमेवेति तादृक् । कर्मकर्तरि प्रत्ययः । आकार आकृतिः तमादाय जातित्वात् । नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यमिति । विशिष्टे अजात्वविशिष्टे अजारूपेर्ये बाधितो. योगो विशेषणमुपसंक्रामतीत्यजात्वं न जायते इति योगभाक् । अतः श्रौतेन पौराणस्य चतुर्मुखाज- न्यायस्य पापात् । पुराणानां वेदत्वपक्षे विकल्पः । तथा सति कया वृत्त्योच्यते इत्यत आहुः बन्धेति । धन्धकत्वमिन्द्रियविक्षेपकत्वं तस्सा अजात्वमुच्यते तेनाजापदप्रयोगः ज्योतिःस्थलैजापदप्रयो- गेजात्वेन ज्योतियोंधो न ज्योतिष्ट्रेन, यथा कलशस्यले घटपदप्रयोगे घटत्वेन योधो न कलशलेनेति ·. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ૮૮૬ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११॥ (१२४३) मन्नान्तरेण पुनराशङ्कय परिहरति । वृहदारण्यकपठे श्रूयते । 'यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः। तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्माऽमृतोऽमृतम्॥ भाष्यप्रकाशः । न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११॥ सूत्रमवतारयन्ति मना- न्तरेणेत्यादि । आशयेति सांख्यमतस्य श्रीतत्वमाशय । तेन विपयरूपहेतुमेदादधिकरणा- न्वरत्वं पा, पूर्वशेपत्वान वेत्यपि योधितम् । विषयमाहुः वृहदित्यादि अत्र पष्ठ इति काण्यपाठाभिप्रायेणोक्तम् । माध्यंदिनानां चतुर्थे दर्शनादिति । मन्त्रार्थस्तु, यस्मिन्नेते पश्चादय आकाशान्ताः प्रतिष्ठितास्तमात्मानमेवं ब्रह्माऽमृतं विद्वानन्यो जीवः, अमृतो मुक्तो भवतीति शेपः । अन्यैस्तु तमेवात्मानं ब्रह्माऽमृतं विद्वानहममृत इति मन्य इति व्याक्रियते । रश्मिः। स्फुटत्वान्न कोपीत्यर्थः । सूत्रार्थः । कल्पनोपदेशाचकारात् पञ्चम्या लुक् । चकारात् परोक्षवादात् । मध्वादिष्विव मध्वादिवदित्यत्र सप्तम्यन्ताद्वताकृतत्वात् अजाशब्दस्साघसृष्टिरूपज्योतिर्वाचक- त्वस्याविरोधः। विरोधः सहानवस्थानलक्षणः । अजात्वविशिष्टाजावाचकत्वेन सह ज्योतिर्वाचक- त्वस्यानवस्थानं न । प्रत्यक्षवादे पूर्वस्य परोक्षवाद उत्तरस्य सत्त्वादिति । भाष्ये । वेद इति वेदस्य चेश्वरात्मत्वादिति भावः । प्रकाशे गौण्युक्तेव । अत्राजामेकां ठोहितशुक्लकृष्णामिति विपयः । अनाजाशब्देन सांख्यमतसिद्धा प्रकृतिरुच्यते वा अग्निसोमसूर्य विद्युदादिरूपं ज्योतिरुच्यते इति संशये प्रकृतिरिति पूर्वपक्षेऽजाशब्देन ज्योतिरेवोच्यत इति सिद्धान्तः । संगतिस्ततोक्ता निर्वाहकत्वरूपा ज्ञेया । पूर्वाधिकरणनिरूपणानन्तरं किं सांख्यनिराकरणनिर्वाहप्रयोजकमिति जिज्ञासया 'कल्पनोप- देशाच मध्वादिवदविरोधः' इत्यधिकरणनिरूपणमिति ॥ १०॥ इति द्वितीयमधिकरणम् ॥२॥ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११॥ भाष्ये । बृहदारण्यकेति माध्यंदिनानां पप्ठेध्याये 'अय जनको ह चैदेहः कूर्चात्' इसारम्भके तत्रापि शारीरव्राह्मणे श्रूयते । प्रकृते । सूत्रमिति त्रिसूत्रमिदमधिकरणम् । तत्रात्र सूने मत्रान्तरेण पुनराशय परिहार इतरयो- मंत्रार्थः संख्यापूर्ण च । एवमन्यत्रापि । यस्मिन्निति । पूर्वार्धे भाष्ये व्याकरिष्यते। उत्तरार्ध व्याकुर्वन्ति यद्यपि तमेव मन्येहमात्मानं विद्वान् वेदोववोधयामि ब्रह्मामृतं कृष्णं सदानन्दं अमृतोहं मन्ये ब्रह्म सदमृतमानन्द इत्यर्थो भवति । तथापि पूर्वमन्त्रे 'यदैतमनुपश्यत्यात्मानं देवमजसा । ईशानं भूतभव्यस्य न तदा विचिकित्सति' इति मन्त्रे आत्मदर्शी विशेषेण निवासं कर्तुं नेच्छतीत्युक्तम् । तत्रात्मदर्शनस्य पूर्व सिद्धत्वाबोधनं नोपयुज्यत इत्यर्थान्तरमाहुः तमात्मानमिति । ब्रह्मामृतं कृष्णम् । 'कृषिभूवाचकः शब्दो णश्च निर्वृतिवाचकः । तयोरक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते' ॥ इति वाक्यात् । अन्यैरिति वृहदारण्यकटीकाकृदादिभिः । शाब्दापरोक्षवादोत्र । तत्तच्छब्दार्थ एव जीवात्मानः तत्त्वमसीति वाक्येन ब्रह्मामृतं विद्वान् शाब्दज्ञानवान् । मन्ये अपरोक्षज्ञानवान् । अखरसस्तु शाब्दापरोक्षस्य दूषणादाकरे दूपितवं ज्ञेयम् । विपयवाक्यार्थ उक्तः । विषयस्त्वत्र पञ्चगुणिताः ११२० सू० र.

·भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१ पा०४ अ०२ सू० १० सवत्सा स्वामिहिता तथेयमिति उपदेशपदात् तथोपासनमभितम् । चकारात् परोक्षवादोऽपि देवस्य हिताय । यथा आदित्यो वै देवमधु, वाचं धेनुमुपासीत। द्युलोकादीनां चाग्नित्वं पञ्चाग्निविद्यायां तथा प्रकृतेऽप्यविरोधः। योगरूढिव्यति- रेकेणाप्येपा वेदे शब्दप्रवृत्तिः । तस्मादजामात्रेण न सांख्यमतसिद्धिः॥१०॥ इति प्रथमाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं त्रिसूत्रं चमसाधिकरणम् ॥२॥ भाष्यप्रकाशः। 'समाने पक्षे पुरुपो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः' इत्यग्रिमग्रन्थेन तथावसायात् । एवं मधुविद्यायामपि, दृष्ट्वैव तृप्यन्तीति तृप्तिलिङ्गादादित्यस्य मधुत्वम् । नच विरोधः। सैपा वय्येव विद्या तपतीति श्रुत्या शब्दात्मकत्ववद् रसात्मकत्वेऽन्यदोपात् । एवमेव वाचो धेनुत्वमपि धरणीवनातव्यम् । एवं झुलोकादीनामनित्वमपि । 'सर्व सर्वमयम्' इति तापनीयश्रुतेः सर्वत्र सर्वसत्चात् तत्तदुद्भवानुवयोर्भगवदिच्छया नियामकत्वेन प्रत्यक्षविरोधस्याकिंचित्कर- त्वादिति । तदेतदुक्तं चकारात् परोक्षवादोऽपीति । अनेनैवाशयेन सुबोधिन्यां निगमक- ल्पतरोरित्यत्र, असौ वा आदित्यो देवमधिति खर्गस्थानां सूर्यो मधु । यथास्माकं सारधमित्यु- क्तम् । एतावान् परं विशेपो यच्छ्रुतौ परोक्षवादोऽत्र नेति न कोऽपि शङ्कालेशः ॥ १० ॥ इति द्वितीयं चमसाधिकरणम् ॥२॥ रश्मिः। तद्वत् । तथा चाजामन्त्रे रूढमजापदम् । अजेतरेत्यत्रेव । मैवं योगेप्यजात्वमविरुद्धमिति । पाठकस्थले भाषकपदप्रयोगे पाठकस्य भाषकत्वेन चोधो न पाठकत्वेनेति तद्वत् । नन्वजेतरेत्पन्न योगो बाधित इति चेन्न । निसानिससंयोगभियाधिदैविकाजाऽजापदवाच्या नियेति योगाविरोधात् । अत्रेति बन्धकत्वे । वृक्षो देहः अनीशा माया इन्द्रियरूपा अनीशतयेति वार्थः । तकारलोपः । अग्रिमेयजामानिमग्रन्थेन । तथेति बन्धकत्वावसायात् । दृष्यन्ते परोक्षवादमाहुः एवं मध्विति । दृष्ट्वैवेति इदं दर्शनं भक्त्यनन्तरं दर्शनानन्तरं भक्तिर्वा 'दृष्ट एव स्नेहा' इति भाष्यात् । आदित्यपदस्या- स्मन्यधिकरणे वा पारोक्ष्यं आदित्यत्वे वा पारोक्ष्यम् । आदित्यत्वस्य, ध्येयः सदा सवितृमण्डल- मध्यवर्तीयन्तस्तद्धर्माधिकरणोक्तरूपत्वात् 'येनेन्द्रियेण यदृश्यते तेनैवेन्द्रियेण तद्गता जातिस्तदगावच गृह्यते' इति स्वीकारस्य मतान्तरीयत्वात् । एतादृशादित्यस्य अभेदान्वयी मधु तस्य ज्ञानकर्तृत्वात् । तदाहुरादित्यस्य मधुत्वमिति । विरोधः प्रत्यक्षविरोधः परोक्षवादे मानाभावादित्यर्थः । मानमाहुः सैपेति । श्रुत्येति महानारायणीयोपनिषच्छुत्या । रसेति सर्वं सर्वमयमिति श्रुतेः। तथा च त्रयीविद्याया भक्तिरसात्मकोप्ययम् 'रसो वै सः' इति श्रुतेश्च । धरणीवदिति । भूमिर्धेनुर्धरणी लोकधारिणीति, तैत्तिरीये यथा भूमेधेनुत्वमाधिदैविकं रूपं श्रीभागवते तथा वाचोप्यान्यत्रिकमाधिदैविकं ज्ञातव्यम् । परोक्षवादे, प्रत्यक्षवादे गौणी स्पष्टय । युक्तिमाहुः तापीति नृसिंहतापिनीयश्रुतेः । नन्विदमपि प्रत्यक्षवाधितं तत्राहुः तत्तदिति । अकिमिति । श्रुत्यपेक्षया । अनापि परोक्षवादे । प्रत्यक्षवादे तु गोण्येवमत्र परोक्षवादो वेदान्तत्वेन योगादतीसमिरिति घुलोकादिरमिर्गतेसेव सर्वस सर्वमयले । तदेतदिति वस्तुत इत्यादिनोक्तं भाष्यीयम् । चकारात् परोक्षवादोपीति दान्तिके दृष्टान्ते. चास्माभिरुक्तं परोक्षवादार्थम् । अनेनेति परोक्षवादोक्तेन । सारघमिति सरघा मधुमक्षिका तासु बात सारपं तत्र जातः' इति सूत्रेणाण । अत्रेति सारघे । न कोपीति । अविरोधपदार्थस भाष्ये ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-मरियहितम् । ८८५ 'न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ ११॥ (१।४।३) मन्त्रान्तरेण पुनराशङ्कय परिहरति । वृहदारण्यकपप्ठे श्रूयते । 'यसिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः। तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्माऽमृतोऽमृतम्। भाष्यप्रकाशा न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११ ॥ सूत्रमवतारयन्ति मन्त्रा- न्तरेणेत्यादि । आशङ्कयेति सांख्यमतस्य श्रीतत्वमाशय । तेन विपयरूपहेतुमेदादधिकरणा- न्तरत्वं चा, पूर्वशेषत्वान्न वेत्यपि पोधितम् । विषयमाहुः वृहदित्यादि अत्र पष्ठ इति काण्वपाठाभिप्रायेणोक्तम् । माध्यंदिनानां चतुर्थे दर्शनादिति । मत्रार्थस्तु, यस्मिन्नेते पञ्चादय आकाशान्ताः प्रविष्ठिवास्तमात्मानमेवं ब्रह्माऽमृतं विद्वानन्यो जीवः, अमृतो मुक्तो भवतीति शेषः । अन्यैस्तु तमेवात्मानं ब्रह्माऽमृतं विद्वानहममृत इति मन्य इति व्याक्रियते । रश्मिः । स्फुटत्वान्न कोपीत्यर्थः । सूत्रार्थः । कल्पनोपदेशाचकारात् पञ्चम्या लुक् । चकारात् परोक्षवादात् । मध्वादिष्विव मध्वादिवदित्यत्र सप्तम्यन्ताद्वताकृतत्वात् अजाशब्दस्साघसृष्टिरूपज्योतिर्वाचक- त्वस्याविरोधः । विरोधः सहानवस्थानलक्षणः । अजात्वविशिष्टाजावाचकत्वेन सह ..ज्योतिर्वाचक- त्वस्यानवस्थानं न । प्रत्यक्षवादे पूर्वस्स परोक्षवाद उत्तरस्य सत्त्वादिति । भाष्ये । वेद इति वेदस्य चेश्वरात्मत्वादिति भावः । प्रकाशे गौण्युक्तेव. । अत्राजामेकां लोहितशुक्लकृष्णामिति विषयः । अनाजाशब्देन सांख्यमतसिद्धा प्रकृतिरुच्यते वा अग्निसोमसूर्यविद्युदादिरूपं ज्योतिरुच्यते इति संशये प्रकृतिरिति पूर्वपक्षेज्जाशब्देन ज्योतिरेवोच्यत इति सिद्धान्तः । संगतिस्ततोक्ता निर्वाहकत्वरूपा ज्ञेया। पूर्वाधिकरणनिरूपणानन्तरं किं सांख्यनिराकरणनिर्वाहप्रयोजकमिति जिज्ञासया 'कल्पनोप- देशाच मध्वादिवृदविरोधः' इत्यधिकरणनिरूपणमिति ॥ १० ॥ इति द्वितीयमधिकरणम् ॥२॥ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११ ॥ भाष्ये । वृहदारण्यकेति माध्यंदिनानां पष्ठेघ्याये 'अघ जनको ह वैदेहः कूर्चात्' इत्यारम्मके तत्रापि शारीरब्राह्मणे श्रूयते । प्रकृते । सूत्रमिति त्रिसूत्रमिदमधिकरणम् । तत्रात्र सूने मत्रान्तरेण पुनराशय परिहार इतरयो- मंत्रार्थः संख्यापूर्ण च । एवमन्यत्रापि । यस्मिन्निति । पूर्वार्धे भाष्ये व्याकरिष्यते। उत्तरार्धं व्याकुर्वन्ति यद्यपि तमेव मन्येहमात्मानं विद्वान् वेदोववोधयामि ब्रह्मामृतं कृष्णं सदानन्दं अमृतोहं मन्ये ब्रह्म सदमृतमानन्द इत्यर्थो भवति । तथापि पूर्वमत्रे 'यदैतमनुपश्यत्यात्मानं देवमञ्जसा । ईशानं भूतमव्यस्स न तदा विचिकित्सति' इति मन्त्रे आत्मदर्शी विशेपेण निवासं कर्तुं नेच्छतीत्युक्तम् । तत्रात्मदर्शनस्य पूर्व सिद्धत्वाद्वोधनं नोपयुज्यत इत्यर्थान्तरमाहुः तमात्मानमिति । ब्रह्मामृतं कृष्णम् । 'कृषि वाचकः शब्दो णश्च निर्वृतिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते ॥ इति वाक्यात् । अन्यैरिति बृहदारण्यकटीकाकृदादिभिः । शान्दापरोक्षवादोत्र । तत्तच्छब्दार्थ एव जीवात्मानः तत्त्वमसीति वाक्येन ब्रह्मामृतं विद्वान् शाब्दज्ञानवान् । मन्ये अपरोक्षज्ञानवान् । अखरसस्तु शान्दापरोक्षस्य दूपणादाकरे दूपितत्वं ज्ञेयम् । विषयवाक्यार्थ उक्तः । विपयस्त्वत्र पञ्चगुणिताः ११२ न. सू. र.

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा० ४ अ०३ सू०११ इति । यद्यप्यन्न पञ्चजनाः पञ्चोच्यन्ते, न पञ्चानां पञ्चगुणत्वम् । समासा- नुपपत्तेः । तथा हि। आद्यः पञ्चशब्दः संख्यावाची, संख्येयवाची वा? । आये पञ्चसंख्याया एकत्वान्न पष्ठीसमासः। संख्यायां संख्याभावाच । संख्येयपरत्वे भाष्यप्रकाशः । अनेन मन्त्रेण कथमाशोत्थानमित्याकासश्यामस्मिन् मन्त्रे पञ्चशब्दद्वयदर्शनात् पञ्चसंख्याविषयक- पश्चसंख्यान्तरश्रवणाभिमानरूपेण मूढग्राहेणेति वक्तुं तं व्युत्पादयन्ति यद्यपीत्यादि । तथाच तद्विवक्षितसंख्यानुपसंग्रहान्मूढग्राह इत्यर्थः । कथं समासानुपपत्तिरित्याकालायां तां व्युत्पाद- यन्ति तथा हीत्यादि । अयमर्थः । संख्योपसंग्रहार्थं पञ्चानां पञ्चेति समासे वाच्ये पञ्चसंख्याया एकत्वाद् ब्राह्मणसमाज इत्यत्र ब्राह्मणानामित्यस्येव पञ्चानामित्यस संख्यावाचिनो बहुवचना- न्तस्य प्रवेशो न वक्तुं शक्य इति न पष्ठीसमासः । यदि च पञ्चशब्दस्य नित्यं बहुवचनान्तत्वेन दारा इत्यादिवद् बहुत्वस्याविवक्षितत्वेन प्रवेशो विभाव्यते, तदापि पञ्चपञ्चेत्यस्य पञ्चसंख्यासंव- धिनी पञ्चसंख्येत्यर्थों वक्तव्यः। संबन्धश्च विपयतया वक्तव्यः । तथा सति तसां संख्यायां रश्मिः । पञ्चेति व्याख्याय सांख्योक्तानि पञ्चविंशतितत्वानि ग्राह्याणि वाशाणचक्षुःश्रोत्रमन्नं मन इति पञ्चकं पञ्चजनशब्देन ग्राह्याणीति अत्र पूर्वपक्षमनुवदन्ति स्माचार्याः इति सूत्रयामासुरनेनेति । पञ्चेति पञ्चसु पञ्चेसत्र तं मूढग्राहं मूढो मोहयुक्तस्तस्य ग्राहो ग्रहणम् । तद्धीति गुणो विंशतिस्तत्त्वं 'गुणोऽप्रधाने रूपादों' इति विश्वात् रूपादिनैयायिकोक्तोतः संख्यालामः । भाष्ये । पञ्चानां पञ्चगुणत्वे पञ्चविंशतिसंख्यालन्ध्या न पञ्चानामिति तेषां सांख्यपदार्थश्रौतत्वकल्पकानां विवक्षिता संख्या पञ्चविंशतिसंख्या । आद्य इत्यादि भाष्यार्थमाहुः अयमिति । संख्येति पञ्चविंशतिसंख्योपसंग्रहार्थ पञ्चानां संख्यानां पञ्चेति पष्ठीतत्पुरुषः । पष्ठया वैशिष्टयमर्थः । गुणगुणिनोः समवायात् 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः। संख्यार्थे द्विवहुत्वे स्तः' इत्यमरात् पञ्चसंख्या न पञ्चत्वम् । पञ्चेति पञ्चपञ्चकेषु एकं पञ्चकं पञ्चतत्त्वरूपं पञ्चसंख्याविशिष्टमिति प्रतीतेः सामानाधिकरण्यसंवन्धेन पञ्चसंख्यायामेकत्वं एफं रूपं रसात्पृथगित्पत्र रूपे गुणे एकत्वसंख्यावत् । न पष्ठीति भाष्यं विवृण्वन्ति स ब्राह्मणेति । ब्राह्मणानां समाजः। अनेन प्रकाशन प्रकृतिविचारे प्रत्ययार्थबहुत्व- संख्यास्मरणात्तद्विचार्यते इत्यस्येति । अत्र प्रकृत्यर्थे प्रत्ययार्थबहुत्वस्याश्रयतयान्वयः बहुत्वावच्छिन्न- ब्राह्मणसंबन्धी, अस्स समाजपदार्थेज्मेदान्वयः संवन्धस्य पदार्थमर्यादयाभावात् । तादृशसंबन्ध्यभिन्न एकत्वविशिष्टः समाज इति चोपः । एकत्वस्थ समाजेन्वयात् बहुत्वसंख्याया इव इत्यस्य ! प्रवेश इति न च पञ्चपदं पञ्चसंख्यावाचकं मागत्यागलक्षणिकया सामानाधिकरण्येनके तवान्वयीत्युक्तम् । तत्र पहुत्वं पञ्चपदवाच्यसंख्येयान्वयि वाच्यं बहुत्वावच्छिन्नपश्यसंख्येय- निष्ठपयनिष्ठमेकं नैयायिकमते पञ्चसंख्यायामेक इत्यत्र प्रथमान्तविशेष्यकवोपाङ्गीकारादिति वायम् । भागत्यागलक्षणिकया बहुत्वान्वयिपञ्चसंख्येयाप्रतीतेर्यहुत्वान्वयप्रवेशस्य वक्तुमक्यत्वात् । नेति पहुत्यसैकार्थीमावेऽन्वयाऽप्रतीतः सामर्थ्यामावान पष्ठीसमासः । ननु बहुत्वस विवक्षा नानि इत्यप्रतीतत्येपि समासः सामर्थ्यादिति चेत्तत्रादुः यदि चेति । तस्यामिति पचाना पवेत्सम विपयतासंबन्धोलीकृतः विषयतासंपन्धेन सत्त्वे सप्तम्या भाव्यमिति ससम्यप्युक्ता !

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ८८७ भाष्यप्रकाशः। तत्संख्याऽभावात् समासानुपपत्तिः। अनेन सप्तमीसमासोऽपि नेत्युक्तप्रायम् । एवमन्येऽपि चोयाः। यदि चाद्यस पञ्चशब्दस्य संख्येयपरत्वेन द्वितीयस संख्यापरत्वेन ससमीसमासो भाव्यते, तदा पञ्चसंख्यासंख्येयेषु पञ्चसंख्येत्यर्थलाभादभीष्टायाः संख्याया असिद्ध्या समास- चैयर्थ्यम् । यदि च पूर्ववदाद्यस्य संख्यार्थत्वं, द्वितीयस्य संख्येयार्थत्वं, तदापि पष्ठीसमासे संख्येयवोधकपदादेव विशेषणीभूतसंख्यालाभेन पूर्वपदस्थानन्वयः। सप्तमीसमासे तु संख्यायां संख्येयाभावादुत्तरपदसानन्वयः । न चावासूर्यपश्या राजदारा इतिवदसमर्थसमास एवास्त्विति वाच्यम् । अत्र 'असूर्यललाटयोईशितपोः' इतिवत् तादृशसमासज्ञापकाभावादिति । एतेनान्येऽप्य- रश्मिः। संख्यायामिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अनेनेति । पञ्चानां पञ्चगुणत्वमित्यत्र पञ्चानों पञ्चेति विग्रहे पष्ठया विषयत्वसंपन्धाङ्गीकारेण संख्यायां संख्यानङ्गीकारेण च पञ्चसंख्यासु पञ्चसंख्येया इति विग्रहः । द्वितीयपञ्चपदं संख्यावाचि चेत् पञ्चानां पञ्चगुणत्वं, अत्र पश्चानां पञ्च इत्यत्र घटानां घटा इतिवदतिमूढग्राहत्वं पञ्चानां सकलानां पञ्चविंशतिपञ्चेति । यदि च शते पञ्चाशदितिवदुच्यते तथापि द्रव्यादिगतायाः एव प्रत्ययाङ्गीकाराददोपः । एवमन्य इति द्वन्द्वाव्ययी- भावयोरसंभवात्तत्पुरुपबहुव्रीहिद्विगुकर्मधारया इत्यर्थः । अत्र पष्ठीसप्तम्योस्तत्पुरुषस्योक्तत्वात् मूढग्राहत्वात् तृतीयादिसमासस्तु न सूत्राभावात् । संख्येयपरत्व इत्यादि माध्यं विवृण्वन्ति स्म यदि चेति, तं समासमाहुः तदेति, पञ्चेति संख्यावाचकः । अभीति एतत्समासे पञ्चत्वमेवेति अभीष्टायाः पञ्चविंशतिसंख्यायाः । पूर्ववचेदनन्वय इति व्याचक्रुः यदि चेति चेद्यदि पूर्ववदिति संख्यार्यत्वमित्यनेनान्वयि । संख्यायां संख्याभावादित्युक्तभाष्यात् । अत्र भाष्य एव संख्यावाचकत्वं पञ्चपदस्य द्वितीयस्य तदा तु संख्येयार्थत्वमित्यन्तमन्वयः। संख्येयेति पञ्चानां पश्चेत्यत्र संख्येयवाची पञ्चशब्दः । स च पञ्चविशिष्टवाचकः । तत्र पञ्चत्वे पश्चानामित्युक्तपश्यसंख्या- नामभेदान्वयः स च नास्ति उद्देश्यतानवच्छेदकविधेययोरैक्यात् । घटो घट इत्यत्र यथा । विशेपणीति पञ्चसंख्यालाभात् । पूर्वपदस्येति पञ्चानामिति पदस्स । हेतुभाष्यमवतारयन्ति स्म न चानेति । अत्र पञ्चानां पञ्चेत्यत्र पष्ठीति सूत्रेण वा कृतसमासके । असमर्थेति दृशिना नमः संबन्धादसूर्यमित्यसमर्थसमासः सूर्यं न पश्यन्तीत्यसूर्यपश्याः इत्यर्थात् । अत्रासूर्योपपदे दृशेः खर प्रत्ययः कृतः । मनोरमात्र गुप्तिपरं चेदं वचनं यदपरिहार्यदर्शनं सूर्यमपि न पश्यन्ति सत्यपि सूर्यदर्शने प्रयोगो भवत्येव यदा तु सूर्यदर्शनाभावमानं सूर्येतरस्य चन्द्रादेः दर्शनं वा विवक्षितं तदा खश न भवत्यनभिधानात् इति । तथा च दान्तिकेऽसमर्थसमासः । पञ्चानां पञ्चत्वानां व्यपेक्षा जना इत्यनेन जना इत्यस्य पञ्चेत्यनेन पञ्चानामाश्रयतया संवन्धिनो जनास्ते च पञ्च पश्चगुणिताः पञ्चेति पञ्चविंशतिसंख्या लब्धा । अयं समास एवास्त्विति वाच्यमित्यर्थः । पश्चानां जनाः पञ्चेसर्थात् । असमर्थसमासत्वं तु समर्थपदमहिना समासपदसैनिधेश्च ‘समर्थः पदविधिः' इत्यत्र व्याख्यातं सामर्थ्य तद्विशिष्टत्वम् । सामथ्र्य च व्यपेक्षालक्षणं एका भावलक्षणं च, अजहत्वार्थी वृत्तिः जहत्स्वार्थी वृत्तिश्च उभयोः पर्यायरूपे । जहदजहत्स्वार्थवृत्तिरूपसामर्थ्य विशिष्टत्वं समर्थत्वं तद्विशिष्टः समर्थः । न समर्थोऽसमर्थः । तादृशसमसनत्वम् । तथा च राजपुरुप इत्यत्र वृत्तिद्वयमस्ति तद्वत्प्रकृते १. संख्यानाम् । ।

·८८८ श्रीमद्रदासूनाणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०३ सू०११ द्वितीयस्य संख्यात्वे पञ्चत्वमेव पूर्ववचेदनन्वयः । विधायकाभावाच । अतो चीप्सा। पञ्चजनसंज्ञाविशिष्टानां वा पञ्चत्वमिति यथासंभवमर्थः । तथापि मूढग्राहेण संख्योपसंग्रहेपि लक्षणार्थ केनचिद्धर्मेण पञ्चसंग्राहकेण भाव्यम् । स च तेषां मते न संभवति । तथा सति पञ्चैव तत्त्वानि स्युः । अतस्ते भाग्यप्रकाशः। समर्थसमासा निवारिताः। एवं समासानुपपत्त्या तन्मतं दूपयित्वा सूत्रोक्तं पूर्वपक्षहेतुं साधयितुं पुनस्तन्मतोत्थापनायाहुः अत इत्यादि । यतः पूर्वोक्तरीत्या न पञ्चविंशतिसंख्योपसंग्रहोऽतस्त्वया असमस्तयोरेव पञ्चपञ्चेति पदयोर्वीप्सा द्विरुक्तिवा, अथ समासान्तरेण पञ्चजनसंज्ञा विशिष्टानां वा पञ्चत्वं यथासंभवं त्वदमीष्टं यथा. सात् तथा, - अर्थो वक्तव्यः । स चेत्थम् । वीप्सापक्षे पञ्चसंख्यायाः पञ्चगुणत्वयोधकस्याभावाद्दशानामेव बोधो न पञ्चविंशतीनाम् । अतो यसिञ्जनाः पञ्चशः पञ्चेत्येवं संख्योपसंग्राह्या । द्वितीयपक्षादरे तु पञ्चजनपदस्स, 'दैत्यः पञ्चजनो महान्' इत्युक्ते दैत्ये वा, 'स्युः पुमांसः पञ्चजना' इतिकोशोक्तेषु मनुष्येषु वा रूढिमाश्रित्य पश्च पञ्चपूल्य इतिवत् पञ्चानां पञ्चजनानां समाहारः पञ्चजना इति समासो लिङ्गव्यत्ययादेश्छान्दसत्वं च वक्तव्यम् । अथवा 'दिकसंख्ये संज्ञायाम्' इत्यनेन सप्तर्पय इतिवंद रश्मिः। नेति वैयाकरणभूपणसारे विस्तरः । असमर्थेति यथा देवदत्तो राज्ञः पुरुषो विष्णुमित्रस्य इत्यत्र राजपुरुष' इति समासस्तद्वत् । पञ्चत्वानां संवन्धिनां जनाः पञ्च पञ्चगुणिताः पञ्च पञ्चजनाः । पञ्चसु जनाः पञ्चपञ्चगुणिता इत्यर्थे पञ्चविषया जनाः पञ्चगुणिता पञ्चपञ्चेति द्वितीयः समासः । पञ्चसु स्थलेषु जनाः पञ्चपञ्चगुणिताः पञ्चपञ्च । पष्ठीति सूत्रेण सप्तमीति योगविभागात् । सुपेति सूत्रेण वा समासास्तेषामनुपपत्तेर्निवारिताः ॥ भाष्ये । विधायकेति । 'न निर्धारणे' इति सूत्रेण 'पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन' इति सूत्रेण गुणे परे समासनिषेधे विधायकाभा- वात् । 'असूर्यललाटयोटेशितपोः' इतिक्त् । पूर्वेति संख्योपसंग्रहादिति हेतुम् । स चेति वीप्सयार्थः।। समासान्तरेणार्थश्च । एवं सांख्यमतमुत्थाप्य पूर्वपक्षहेतुं साधयामासुः अत इति । पञ्चश इति 'संख्यैकवचनाच वीप्सायाम्' इति शस् । पञ्च पञ्च ददति द्वितीयपञ्चशब्दस्य पञ्चकवाचकत्वाद्वीप्सया पञ्चकलामः । जनाः पञ्च पञ्चकान् ददतीत्यर्थः । अतो वीप्सेति भाष्यं व्याख्याय पञ्चजन- संज्ञेति भाष्यं व्याचख्युः द्वितीयपक्षेति । रूढिमिति । नृवर्गे पञ्चभिर्भूतैर्जन्यते इति पञ्चजनाः घन् । जनिवध्योश्चेति न वृद्धिः । यद्वा पञ्चजना उत्पादका यस्येति विग्रही प्रकृतिप्रत्ययज्ञानार्थ, नावयवशक्त्यर्थम् । समुदायशक्त्यापहारात् । पञ्चानां पञ्चपूलीनां समाहार इत्पन्न 'संख्यापूर्वो द्विगुः' इति समासो विहितः । ततो 'द्विगोः' इति सूत्रेण ठीव विधानात् समाहारप्रतीतौ समाहाराः कति इत्याकालायां सत्यां पश्चेति पदान्तरान्वयो युक्त इतिवत् । अत्र शंकरभाष्यादौ पूलशन्दः 'पुलं तु पिपुलेन्यवत् । पुलः स्यात्पुलके चापि' इति विश्वात् । हस्वादिः पुलशब्दः । मूलशब्दो वा 'मूलं मोपे शिफायां च मे निकलेन्तिकेपि च' इति विश्वः। शिफाटा। लिङ्गेति स्त्रीलिङ्गन्यत्ययैकवचन- व्यत्ययौ । सप्तेति प्रागनं शकटाकारं तारासप्तकं सप्तर्पिसंज्ञकं मण्डलम् । एवं भाष्यं व्याख्याय तस विवक्षितसंख्यासाधनत्वाय पूर्वस्मिन् पक्षे पञ्चविंशतिसंख्या स्पष्टेति । वीप्सापक्षमपहाय समास- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ८८९ रदिमः। भाग्यप्रकाशः। पञ्च च ते पञ्चजनाथेति संज्ञासमासो या वक्तव्यः। तत्र पूर्वमिन् विकल्पे दैत्यस्यैकत्वेन समाहारासंभवान समासः। द्वितीयविकल्पे तु मनुष्याणां बहुत्वेन समूघटकतया समास- संभवेऽपि विशेषणीभूतपञ्चत्वोपपत्यर्थ, 'वैवस्वतो न तृप्यति पञ्चभिर्मानवैर्यमः' इति मत्रोक्का वा, जना यदग्निमयजन्त पञ्चेति यागसंवन्धलिङ्गेन निपादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णा वा ग्राह्याः । तदापि न पञ्चविंशतिसंख्योपसंग्रहः। संख्याया एकमिन्नेव पञ्चशब्दे, प्रविष्टत्वेन गुणकसंख्यान्तरस्या- भावात् । तथा संज्ञासमासपक्षेऽपि । वस्तुतस्तु पशिष्ठादिपु. सतर्पय इतिवत् पञ्च पञ्चजना इति संज्ञायाः कुत्राप्यभावात् समासस्यैवानुपपत्तिः । अत एतत्सर्वं विहाय जनयन्तीति जना इति योगं चाश्रित्य तत्त्वानि ग्राह्याणि । ततः पञ्चानां जनानां समाहारः पञ्चजना, पञ्चानां पञ्चजनानां सः पश्चपञ्चजना इति समाहारसमासद्वयस्य वा पञ्चगुणिताः पञ्च पञ्चपञ्च, ते च ते जनाश्त्युत्तरपदलोपिगर्भस कर्मधारयस्स या आश्रयणेन पञ्चविंशतिसंख्यामुपसंगृहा वेदान्ते पक्षे पञ्चविंशतिसंख्यासाधकखं सष्टमाहुस्तत्र पूर्वेति । निषादेति मायणान्द्रायां जातो निपादः । यागसंवन्धस्तु 'निपादस्थपति याजयेत्' इति श्रुतेः । एकस्मिन्निति विशेपणे द्वितीयस रूढपदा- न्तर्गतत्वात् । गुणकेति गुणः विंशतिसंख्या तत्रः पञ्चसंख्या पचशब्देनोक्ता विंशतिः संख्या गुण- ‘पदार्थः । गुण एव गुणकः । 'गुणोऽप्रधाने रूपादौ' इतिः विश्वः । रूपादिः रूपरसगन्धस्पर्श इत्यादि- नैयायिकोक्तः । तत्र संख्या गुणः । तथेति यथा समाहारद्विगुपक्षे तथा । एवंमुपपादितेपि. गाण्ये समासपक्ष एव पश्चजनपदे व्याकरणसंचारात् प्रतिपिपादयिपितवाक्यशेपान्छक्तिग्रहः पञ्चजनपदे उपपदमतिङिति सूत्रेणापि समासस्य वैयर्थ्यमापादयतीति । पञ्चजनपदे ।' उक्तव्याकरणनैर्वल्याय पक्षान्तरमाहुः बस्तुत इति । न चानापि व्याकरणं वक्ष्यमाणं भवतीति 'दिकसंख्ये संज्ञायाम्', इति व्याकरणं कुतो नेति शङ्यम् । पञ्चजनपदे अन्यस्य वक्ष्यमाणस्यापि व्याकरणस्य क्लिष्टकत्वेन युक्त्यन्तरतौल्यात् सप्टस्य दिकसंख्येति सूत्रस्याप्राप्तिमाहुः वशिष्ठेति: । ननु पूर्वपक्षभाष्यस्य पञ्चजनसंज्ञाविशिष्टानां वेत्यस्य विरोध इति चेन्न । पश्चजनपदे संज्ञासमासं परित्यज्य वाक्यशेषेण प्राणादिवाचकत्वस्योत्तरसूत्रभाष्य एवादरात् । किं च प्राणादिवाचकवेपि समासस्तु दिक्संख्येत्य- नेनैव । न च सप्तर्पय इतिवत्पञ्चजना इति संज्ञायाः क्वाप्यदर्शनान्न 'दिक् समासः किंतूपपदमतिङिति सूत्रेण समास इति वाच्यम् । कर्मणि चेति निषेधात् । न च कुम्भकार इत्यत्रेवोभयप्रास्यमावादस्तु समासो बुद्धेः पञ्चवृत्तिं जनयन्तीति प्राणादयः पञ्चजनाः इति भाष्यादिति वाच्यम् । कुम्भकार इत्यत्रास्तु उपपदमतिङिति सूत्रेण समास इह तु पञ्चसंख्याश्रावणात् दिक्संख्येतिसूत्रेण समासः । समानाधिकरण एवेति नियमाश्रयणे तु उपपदमतिङिति सूत्रेण समासः । वसिष्ठादयस्तु 'सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वो' इति लोकव्याख्याने द्वादशस्कन्धे सन्ति वसिष्ठो, मरीचिरनिरसः, अनिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुरिति अयं प्रकाशो दिक्संख्ये संज्ञायामिति सूत्रप्रवृत्तिर्या पञ्चजनपदे तस्या नैवल्यं प्रतिपादयति । दिक्संख्यासमासप्रसङ्गात् । उत्तरसूत्रे वक्तव्यमत्र पूर्वपक्षग्रन्य उक्तम् । संख्योप- संग्रहादपि नेति सूत्रांशं व्याकरिष्यन्तो यथा संभवमिति भाष्येग वीप्सादिक्संख्येतिसमासयोर- नास्थासूचनादाहुः अत इति । यथासंभवमिति भाष्यतात्पर्यात् । जना इति पचायच् । उपपदामावान्नान्येष्वपि दृश्यत इति डः । योगमिति । तथा च योगरूढ़: पदमिति भावः । अवयवशक्तेः कुलालादौ सत्त्वात् । उत्तरेति पञ्चगुणिवा इत्यत्र पञ्चोत्तरपद इत्यर्थः । शाकपार्थि- ।

·८९० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०३ सू०११ नानाभावा एवं सीकर्तव्याः । यद्यपि भूततन्मात्राकृतिचित्त्यन्तःस्थितत्वधर्मा वक्तुं शक्यन्ते । तथापि न ते तथोक्तवन्तः । भाष्यप्रकाशः। मोक्षाधिकारान्मुमुक्षुभिः कपिलस्मृतिसिद्धानि पञ्चविंशतितत्वानि ग्राह्याणीति तन्मतस्थापि श्रौतत्वकल्पनं मुढग्राह इतीदं सर्व संख्योपसंग्रहादपीत्यनेनोत्थाप्य, नेत्यनेन निषेधन्ति । तत्र हेतुर्नानाभावादिति । तद् व्याकुर्वन्ति तथापीत्यादि । एवं वाधेऽप्युक्तरीत्या मूढग्राहेण संख्योपसंग्रहेऽपि जनशब्दवाच्यानां तत्त्वानां प्रत्यभिज्ञानार्थ तत्पञ्चकनिष्ठपञ्चत्वसंग्राहकेण केन- चिद्धर्मेण सांख्यमते भाव्यम् । तादृशश्च धर्मस्तन्मते अप्रसिद्ध इति न संभवति । तदसंभवे सति पञ्चैव तत्वानि स्युन तु पञ्चपञ्च । अतस्तेषां संख्यासंग्रहस्सावश्यकत्वात् पञ्चकनिष्ठपञ्चत्वसंग्राहका 'धर्मा नानाभावा:, प्रकृतित्वादिधर्मेभ्योऽतिरिक्तो भावो धर्मों येषां तादृशाः स्वीकर्तव्याः। रश्मिः। वादिराकृतिगण इति भावः । पञ्चविंशतीति पञ्चगुणिताः पञ्च पञ्चविंशतिः संख्या पञ्चानां जनानां समाहार इत्यत्र समाहारः पञ्चानां जनानामेवैकैकस्य पञ्चकरणं ततः पञ्चककृतस्य जनस पञ्चत्वाय पञ्चानां पञ्चजनानां समाहारः पञ्चकरणं पञ्च पञ्चजना इति पञ्चविंशतिसंख्या तामुपसंगृह्येत्यर्थः । सौत्रापिपदार्थ भाष्ये तमाहुः मूढेति । अपि गहीयाम् । मूढग्राह इति गर्दा सप्तम्यन्तपदं मूढेन मोह- युक्तेन ग्राहो ग्रहणं यस्य समासमात्रस्य स मूढग्राहकस्तस्मिन् । निपेधन्तीति सूत्रकारो निषेधति । तन्नेति निषेधे हेतुः सूत्रे नानाभावादिति । एवमिति पूर्वोकप्रकारेणातः एतत्सर्वमित्युक्तसमासयो- रर्थवाधे । पाधस्तु पञ्चपदस्य पञ्चगुणितरूपत्वं कल्पितं अन्यसार्थस्य संभवात् । गौरवात् । समाहारे एकैकस पञ्चकरणमित्यपि न समाहृतिस्तु इति शब्दादिवर्गीयामरकोशात् । 'विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः। निवन्धो यः समासेन संग्रहं तं विदुर्बुधाः' ॥ इति । 'संग्रहो वृहदुद्रङ्गे मुष्टिसंक्षययोरपि' इति हैमः । अपि गहीयाम् । मूढमाहो नहीं । लक्षणेति भाष्यार्थमाहुः जनशब्देति । तत्त्वानामिति पञ्चविंशतितत्त्वानाम् । पञ्च पञ्चजना इत्यत्र प्रत्यभिज्ञानार्थम् । जनपञ्चकनिष्ठपञ्चत्वसंग्राहकेण । पञ्चेति भाष्यस्य संख्यापरत्वस्फोरणार्थं भाव- प्रत्ययो न तु भाष्ये पञ्चपदं भावप्रधानमिति बोधनार्थम् । 'विंशत्याद्याः सदैकवे सर्वाः संख्येय- संख्ययोः' इत्यमरात् । केनचिदिति द्वितीयपञ्चपदं पञ्चगुणेषु लाक्षणिकम् । शक्यसंवन्धो लक्षणा 'संवन्धश्च खरूपः गुणपदवाच्यविंशतिसंख्यायाम् । तथा च खरूपसंपन्धः कश्चिद्धर्मस्तेन । स चेति भाष्यं विवृण्वन्ति तादृशश्चेति । स धर्मो दृश्यते स्वयमेव । त्यदादिष्विति कन् । अप्रेति । यथा नैयायिकमते शन्दप्रत्यक्षानुमितयः तथा सांख्यमतेपि खरूपसंवन्धो नैयायिकमते नैतेषां मते इति भावः । तथासतीति भाष्यं विवृण्वन्ति तदसमिति अयमपि क्वचित्प्रकारोतस्तथा- पदार्थः । पञ्चानां पञ्चगुणत्वमित्यत्र पञ्चगुणेषु लक्षणाभावागुणावोधे पञ्चानां पञ्चानां पवेति स्थिती पश्चैव तत्त्वानि स्युरित्यर्थः । पञ्चपञ्चेति पञ्च पञ्चगुणिताः । अतस्त इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति पञ्चतत्त्वापत्तेः । तेषां संख्यानां तत्त्वानां वा । प्रेति आदिपदेन महत्तत्त्वादित्वे । अतिरिक्त इति । नानापदार्थः । नाना भिन्नवाची नैयायिकभेदवादे य इह नानेव पश्यतीति श्रुतिविचारे विनार्थेपि । 'नाना विनापि भवेत्' इति विश्वात् । अपिना 'नानानेकोमयार्थयोः' इति विश्वोक्तम् ।

·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाग्यप्रकाशः। न च तादृशामभावः । भूतादिपु भूतत्वतन्मात्रात्वाकृतित्वचित्चित्वानां प्रकृतिपुरुपमहदहंकारमन- स्वन्तःस्थत्वस्वेत्येवं तादृशां वक्तुं शक्यत्वात् । यद्यप्येवं शक्यन्ते वक्तुं तथापि न ते तथोक्त- चन्तः । मूलप्रकृतिरित्यादिना एकैकनिष्ठसप्तनिष्ठपोडशनिष्ठानां चतुर्णामेव धर्माणां वाभिमत- संख्यासंग्राहकत्वेनोपगमात् । तथा चायं सूत्रार्थः । पञ्चपञ्चजना इत्यत्र केनचित् समासेन संख्योपसंग्रहादपि न सांख्यमतस्य शब्दवत्त्वम् । कुतः ? नानाभावात् । संख्यासंग्राहकधर्माणां तन्मते पञ्चपञ्चकनिष्ठधर्मभिन्नत्वेन विद्यमानत्वात् । यदि हि तत्त्वेपु श्रौतत्वं तदभिप्रेतं स्यात् संग्राहकधर्माणां औतशब्दविरुद्धसंख्याकत्वं न युरतस्तथेति । भाप्ये, आकृतित्वं कर्मेन्द्रियाणां धर्मः । चित्तित्वं ज्ञानेन्द्रियाणाम् । अन्तास्थितत्वं प्रकृतिपुरुपमहदहंकारमनसाम् । सांख्यकारिकायां रश्मिः। (शोधपत्रमत्र) नानापदस्यानेकार्थकत्वे तु कारिकोक्तचतुष्कं नाभिप्रेतम् । अत्रोच्यते । मूलप्रकृतिर- विकृतिरित्यत्र मूलप्रकृतेः प्रकृतित्वेनोपस्थितौ अनेकार्थकत्वं अविकृतित्वेनोपस्थितौ अविकृतित्व- प्रकृतिविकृतित्व-विकृतित्वप्रकृतिविकृतिविलक्षणत्वरूपचतुष्कमतो विकृतित्वेन रूपेणोपस्थिति बदामः यथा क्षितिर्गन्धसमवायिकारणमित्यत्र गन्धसमवायिकारणत्वेन क्षितियोधो न पृथिवीत्वेन तस्या गन्धसमवायिकारणतासिद्ध्यधीनत्वात् । तथाहि । क्षितौ गन्धसमवायिकारणता किंचिद्धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात् घटस्य समवायिकारणतावत् । तद्वदविकृतित्वं तत्त्वान्तरोपादानत्वं किंचिद्धर्मावच्छिन्नं कारणत्वाद् घटदृष्टान्तः पूर्ववत् । एवं 'महदाद्या प्रकृतिविकृतयः' इत्यत्र न महदायत्वेन बोधः किं तु प्रकृतिविकृतित्वेन तत्र किंचित्तत्त्वोपादानत्वे सति किंचित्तत्त्वोपादेयत्वमत्रसं तत्त्वोपादानत्वमादाय किंचिद्धर्मावच्छिन्नकारणतात्वात् । दृष्टान्तः स एव । अग्रे 'पोडशकश्च विकारः' इत्यत्र विकारत्वं साक्षात्तत्त्वोपादेयत्वमत्र कारणताभावाभावात्तादृशज्ञानकारणतां विषयनिष्ठामादाय किंचिद्धर्मावच्छिन्न- मित्यादि पूर्ववत् । एवं पुरुपलक्षणे उक्तत्रितयविलक्षणत्वेन ज्ञानं तत्कारणतां पुरुपनिष्ठामादाय किंचिद्धर्मावच्छिन्नमित्यादि पूर्ववत् । तदुक्तं द्वितीयपरिच्छेदे दिनकाः 'स्पर्शस्तस्यास्तु विज्ञेयो ह्यनुष्णाशीतपाकजः' इत्यस्या मुक्तावल्या व्याख्याने ॥ अत्र शंकरभाष्ये तु नाना अनेकार्थकः नाना- भावात् । नाना ह्येतानि पञ्चविंशतत्त्वानि तेषां पञ्चशः पञ्चशः साधारणो धर्मोस्ति येन पञ्चविंशत्यन्त- रालेऽपरा पञ्चपञ्चसंख्या निविशेरन् । न ह्येकं निवन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिसंख्याः निविशन्ते इति माष्यात् । अत्र नानाभावादिति सांख्यमतानुवादो भगवता व्यासेन कृतः । इति सांख्यकारिकोपन्यासेन गम्यते । यद्यपीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म न चेति । भूतादीति आदिपदेन तन्मात्राः पञ्च । आकूतयः कर्मेन्द्रियाणि पञ्च, चित्तयः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । अन्तःस्थिततत्त्वानि तानि धर्माः। इति द्वन्द्वगर्भितकर्मधारयः । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकं अभिसंवश्यते । मूलेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म मूलेति । चतुर्णामिति अविकृतित्व-प्रकृतिविकृतित्व-विकारत्व-प्रकृतिविकृति- विलक्षणत्वानाम् । केनेति पूर्व लक्षणोक्ता केनचित्स्वरूपसंवन्धघटितेन समासेन पष्ठीतत्पुरुपेण 'उपपदमति' इति सूत्रकृतसमासेन वा । अपीति मूढग्राहेणेत्यर्थः । नानाभिन्नत्ववाचकं लुप्ततृतीया- न्तम् । भिन्नत्वं धर्मप्रतियोगिनावपक्षेते । भावो विद्यमानत्वमित्याशयेन विवृण्वन्ति स्म संख्यास- मिति । अतस्तथेति संख्योपसंग्रहादपि न सांख्यस्य श्रौतत्वम् । कारिकेति । आर्याछन्दः । ।

·८९२ भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । - [अ० १ पा०४४०३ सू०११ 'मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ इत्यन्यथोपगमात् । पुरुपे वैलक्षण्याभावप्रसाश्च । किंच नायं श्रुत्यर्थ इति श्रुतावेव प्रतीयते। अतिरेकादाकाशश्चेति । चकारादात्मा यस्मिन्नित्यधिकरण- त्वेनोक्तः। तस्मानानेनापि मन्त्रेण तन्मतसिद्धिः॥ ११ ॥ भाष्यप्रकाशः। तु प्रकृतित्वं तत्त्वान्तरोपादानत्वम् । प्रकृतिविकृतित्वं किंचित्तत्त्वोपादानत्वे सति किंचित्तत्त्वोपा- देयत्वम् । विकारत्वं साक्षात् तत्वोपादेयत्वम् । पुरुपत्वं चोक्तत्रितयविलक्षणत्वं बोध्यम् । जनशब्दोपि तन्मते विरुद्ध्यत इति दूपणान्तरमधिकमाहुः पुरुष इत्यादि । जनशब्दस्य जनकत्वोपाधिना तत्त्ववाचकत्वेन गृहीतत्वात् पुरुपेऽपि तदापत्त्या तथेत्यर्थः । न च छत्रिणो यान्तीतिवद् गौण्या तत्संग्रहान दोप इति शक्यम् । तत्र प्रत्यक्षस्येवात्र गौणीनियामकस्याभावेन तस्या वक्तुमशक्यत्वाजनशब्दे युगपद् वृत्तिद्वयापातादगतिकगतित्वाचेति । हेत्वन्तरं व्याकुर्वन्ति रश्मिः। 'यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेपि । अष्टादश द्वितीये पञ्चदश चतुर्थके सार्या ॥ तत्त्वेति अविकृतिपदार्थः । विकृतिर्विकारः कार्य तत्त्वान्तररूपं तद्भिन्ना उपादानकारणरूपा । विकृतीराह महदाद्या इति द्वितीयपादे महदहंकारपञ्चतन्मात्राणि इति सप्तप्रकृतिविकृतयः । तत्त्वं च किंचित्तत्त्वस्याहंकारस्योपादानत्वं महति तत्वे सति किंचित्वं प्रकृतिस्तस्या उपादेयत्वं किंचित्तत्त्वस्येति पष्ठयाऽभेदोर्थकः । पष्ठयोनिरूपितमर्थः । एवमन्यत्रापि । पोडशके विकारत्वं पञ्चस्थूलभूतान्ये- कादशेन्द्रियाणि च पोडशके विकारत्वं न प्रकृतित्वं तत्त्वान्तरभ्यो भिन्नत्वाभावात् । साक्षाचत्वानि महदादीनि । न च मनसो महत्तत्त्वमतः पोडशकत्वं विकारस्पति कथमिति वाच्यम् । अहंकारवचित्त- बुद्ध्योः पृथक्त्वात् दोपाभावात् । उक्तेति प्रकृति-प्रकृतिविकृति-विकृतिभ्यो विलक्षणत्वम् । तदुक्तं 'सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रकृतेर्महान् महतोहंकारात् पञ्चतन्मात्राण्युभयमिन्द्रियं स्थूलभूतानि पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गुणाः' इति प्रवचनसूत्रवृत्तौ । भाष्ये। अन्यथेति पञ्चपञ्च- कत्वप्रकारादन्यः प्रकारः । चतुष्कत्वं तत्त्वान्तरोपादानत्वं किंचित्तत्त्वोपादानवे सति किंचित्तत्त्वो- पादेयत्वं साक्षात्तत्त्वोपादेयत्वम् । उक्तत्रितयविलक्षणत्वमेतेपामुपगमात् पञ्चविंशतितत्त्वेषु । प्रकृते । दूपणेति पुरुषस्य जनत्वापत्तिरूपं दूपणान्तरम् । तदिति ‘असङ्गोऽयं पुरुषः इति' इति सांख्य- प्रवचनसूत्रात् । वैलक्षण्यवति पुरुषे जनकत्वापत्त्या तथावैलक्षण्याभावप्रसङ्गः । ननु 'प्रकारवचने यार' इति तथापदसोक्तप्रसङ्गोर्थः कथं स्यादिति चेन्नास्य पुरुषधर्मत्वेन प्रकारत्वात् । असङ्गस पुरुपस्स वैलक्षण्यमजहत्स्वार्थलक्षणया जनपदवाच्यत्वं चाशक्य निषेधन्ति स्म न चेति । एतत्समिति असङ्गपुरुपसंग्रहात् । तथाहि । यथा छत्रिण इत्यत्र एकसार्थवाहित्वे छत्रिपदलक्षणा इयमेवा- जहत्वार्या लक्षणोच्यते । एकसार्धवाहित्वेन छत्रितदन्ययोर्वाधात् । तथा जनपदस्सैकप्रक्रमपठितत्वे लक्षणा । एकपक्रमपठितत्वेन जनतदन्ययोर्योधात् । तत्रेति दृष्टान्ते । वृत्तिद्वयेति गौणीयोगरूढ्यो- रापातात् । ननु छनिपदस्य वृत्तिद्वयमस्त्येवेत्यत आहुः अगतीति । हेत्वन्तरमिति सौत्रमति- ·- भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिएंदितम् । ८९३ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥ . .it: नन्ववश्यं मन्त्रस्यार्थी वक्तव्यः । तदनुरोधेन लक्षणयापि ज्योतिशास्त्रवत् पञ्चपञ्चशब्दः पञ्चविंशतिवाचकतया परिकल्प्यः । स्पष्टमाहात्म्यार्थमात्माका- शयोराधाराधेयभावः प्रदर्शितस्तत्रत्ययोरेव । अतो मख्ने तन्मतसिद्धिरित्याशड्य भाष्यप्रकाशा किंचेत्यादि । आकाश आत्मा चेत्येतयोरतिरेकाननशब्दोक्तेभ्य आधिक्यात् संख्याविरोधे सति न तन्मतसिद्धिरित्यर्थः॥ ११ ॥ प्राणादयो वाक्यशेषात् ।। १२ ।। सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । अयमर्थः । पञ्चविंशतिसंख्योपसंग्रहे मत्रवर्णविरोधो दोपत्वेनोक्तः । सोऽस्माभिः परिहियते । यतो मत्रस्सार्थो भवतामस्माकं चावश्यं वक्तव्यः । तत्र भवन्मते आत्मनि प्रतिष्ठिता द्विपञ्चसंख्याका पञ्चविंशतिसंख्याका वा एते जनाः, पञ्चसंख्याका बा एते पञ्चजना इति निश्चेतुमशक्यत्वाद- सन्मते तु पञ्चविंशतिसंख्याकानां तत्चानां निवितत्वादस्मन्मतमेव ज्यायः। एवं सति तदनुरो- धेन यथा, 'पञ्च सप्त च वर्षाणि न वर्ष शतक्रतुः' इत्यत्र द्वादशसंख्याघटकतया पञ्च सप्तेति पदद्वयेऽवयवद्वारेण समुदाये लक्षणा। तथान पञ्चविंशतिसंख्याघटके पञ्चेतिपदद्वये समुदाय- रश्मिः। रेकादिति हेतुम् । संख्येति । सप्तविंशतिसंख्यापत्या पञ्चविंशतिसंख्याविरोध इति । न चाकाशः स्थूलभूतमात्मापुरुष इति कुतोतिरेक इति चेन्न यस्मिन् पञ्चपञ्चजना इति श्रुतौ यच्छन्दार्थ आत्माकाशय तयोरतिरेक आधिक्यं पुनरुक्क्यापत्तेः । भाष्ये श्रुतावयमिति यस्मिन् पचपचजना इति श्रुतौ अयं पञ्चविंशतिसंख्याप्रतिरूपोर्थः । प्रतीयत इति आत्माकाशयोः पथर्विशतिसंख्यातो- तिरेकस्यातिरिक्तत्वस सत्त्वात् । तदाहुः सोनं हेतुम् । अतिरेकादिति आकाश इति अनेन भाष्येण सौत्रचकारार्थाकथनेन च ज्ञायते नायं श्रुत्यर्थ इति भाध्यमतिरेकाचेति सौत्रचकारार्थ- प्रतिपादकमिति । तथा चानुक्तसमुच्चयार्थकश्वकार इति भावः । आकाशथेति सौत्रचकारादात्मा । नन्वात्मग्रहणे किं बीजमत आहुः यस्मिन्निति । ननु कथमेकस्याधाराधेयभाव इति चेन्न 'अदृश्यत्वा- दिगुणको धर्मोक्तेः' इत्यधिकरणे एतादृश एव ब्रह्मवाद इति भाष्यात् ॥ ११॥ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२॥ ननु सत्यमुक्तं मत्रवर्णे सप्तविंशतिसंख्या वर्तत इति । तथाप्यस्माकं शास्त्रत्वाच्छुतार्थों वक्तव्य एवेति तमर्थान्तरेण प्रत्यवतिष्ठन्तं सांख्यं प्रत्याहुः भाष्ये इत्याशयेनाहुः अयमिति । मत्रवर्णों यस्मिन् पञ्चपञ्चजना इति । द्वीति । द्वौ च ते पञ्चेति विग्रहे 'तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः' संख्यापूर्वो द्विगुरित्यत्यत्र चरितार्थः । दशसंख्याका इत्यर्थः । पश्चजनाः पुमांसः । ज्योतिःशास्त्रवदिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यथेति । द्वादशवाणि इन्द्रो न ववत्यर्थः । द्वादशसंख्या घटयतीति द्वादशसंख्याघटकपदद्वयम् । अवेति । अत्र पचपदेन पञ्चानां संख्येयानां वर्षाणामुपस्थितिः सप्तपदेन सप्तानां संख्येयानां वर्षाणामुपस्थितिः समवायेन कीदृशेनाक्यवौ पथसप्तरूपौ, द्वारे अभ्युपायौ निर्गमौ यस्य 'द्वारं निर्गमे अन्युपाये' इति हैमः । समुदाये द्वादशसंख्येवरूप लक्षणा । अवयवद्वयसमवायरूपा । समुदाय इति । पञ्चविंशतिसंख्येयरूपे लक्षणा पञ्चावयव समवायसंपन्धरूपा तया । परिकल्प्य इति भाष्यणान्वयः । भाप्ये लक्षणयापीत्यपिपदं समुच्ये तदर्थ- ११३७० सू०र० ·भाष्यप्रकाशः। ८९४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०३ सू०१२ परिहरति । प्राणादयः पञ्चजनाः वाक्यशेपस्य मन्त्रार्थनियामकत्वात्। 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मनः' इति । लक्षणया, अथवा, त्रिणवेनौजस्कामं याजयेत्, 'युद्धं त्रिणवरात्रं तदभूत्तुमुलमुल्वणम्'इत्यत्र यथा त्रयो नव यत्रेति बहुव्रीहिस्तथात्र पञ्च पञ्च यत्रेति बहुव्रीहिणा सुब्लुका च गणलक्षणयापि ज्योतिःशाखे इव पञ्चपञ्चशब्दः पञ्चविंशतिवाचकवया परिकल्प्यः। एवं वाचकत्वे कल्पितेऽत्र पञ्चविंशतितत्त्वसिद्धावेवं मत्रार्थः । यस्मिन् पञ्चविंशतिसंख्याकानि तत्वानि आकाशश्च प्रतिष्ठित उत्कर्ष प्राप्तस्तमात्मानमेव ब्रह्माऽमृतं विद्वान् अमृतो मुक्तो भवतीति मन्य इति । न च तत्त्वेष्वात्माकाशयोः प्रविष्टत्वात् पुनस्तत्कथनमतिरेकापादकतया वाधकमिति शक्यम् | यतोऽत्र तत्रत्ययोर्गणस्थयोरेवात्माकाशयोराधाराधेयभावः । आत्मनः स्पष्टमाहात्म्याथ प्रदर्शितो योऽन्यत्र सर्वाधारत्वादिधर्मवत्तया प्रसिद्धः सोऽपि यस्मिन्निति । अत्रात्मन आधारता, मोक्षे इच्छाऽस्ती- तिवद् विपयतया। तथा च यसिन्नात्मनि विपये तत्त्वान्याकाशश्च संघातरूपतया परार्थत्वेन ज्ञेयत्वरूपां प्रतिष्ठां प्राप्तवन्तस्तमात्मानं विद्वांस्तथेति निर्गलितोऽर्थः । अतो मत्रे तन्मतसिद्धिरि- त्याशय परिहरतीति । परिहारं व्याकुन्ति प्राणादय इत्यादि । भवेदयं मत्रविरोधपरिहारो यद्यस्मन्मते पञ्चजनानामनिश्चयः सात् । स तु नास्ति । यतः प्राणादयो निश्चिताः पञ्चजनाः। कुतः? वाक्यशेपात्। यहूनां प्राप्तौ वक्ष्यमाणस्य वाक्यशेपस मन्त्रार्थनियामकत्वात् । रश्मिः। माहुः अथवेति । सुब्लुकेति 'अव्यपादाप्सुपः' इति सूत्रेण लुकृता बहुत्वसंख्या प्रथमपञ्चपदाल्लुकृता पञ्चदशसंख्या द्वितीयपञ्चपदाबहुत्वं पञ्चैवेति पञ्चविंशतिः । गुणेति गुणे विशेषणे लक्षणा पञ्चगुणितेषु अवयवेषु समवायः तयापि । ज्योतिरिति गुणपदं गुणितेषु तद्वत् । उत्कर्पमिति विकारत्वं माहात्म्यसूचकत्वं वा। यद्यपि मायाऽविद्याप्रकृतिवादाः किंचित्परस्परं विलक्षणा अपि मुक्त्यशे भिन्ना इति मायावाद्यनुसार्यर्थः पूर्वोक्तो वक्तव्यस्तथापि जगन्नित्यत्वपरिणामभक्ताङ्गीकारपूर्वक 'मुक्तिरन्तरायध्वस्ते न परः' इति सूत्रणात् । तन्मतरीत्यार्थमाहुरुभयार्थमिश्रणेन । तमात्मानमिति। मन्य इति अहममृतो ध्वस्तान्तराय इति मन्य इत्यर्थः । स्पष्टमिति भाष्यं व्याकर्तुमाहुः न चेति । अतीति । भिन्नत्वापादकतया सप्तविंशतितत्त्वानुसंधानजनकतया सांख्यमतवाधकम् । गणेति पञ्चविंशतिगणस्थयोः । माहात्म्यमाहुर्योन्यत्रेति । अन्यत्र गीतादौ 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः' इति । अत्रेति श्रुतौ विपयेति वैषयिकाधारे सप्तमी। विषय इति विषये आधारे तत्त्वानि तत्त्वान्तर्गत इन्द्रियाणामिवान्येषामपि सविपयत्वेन । आकाशस्तु तत्त्वान्तर्गतोप्युक्तमाहात्म्यार्थ पृथगुपात्तः । ननु माहात्म्यस्स सांख्ये कोपयोगः इति चेन्न स्नेहकारणत्वादस्य भक्तौ तात्पर्य भविष्यति । 'एक सांख्यं च योगं च वेदारण्यकमेव च । परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रं च कथ्यते' ॥ इति भारतात् । पश्चराने 'स्लेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथा' इत्युक्तेः । संघातेति । 'संघात- परार्थत्वात्पुरुषस्य इति' इति सूने यदेते संहता भावा तदेतदर्थं पुरुपः 'शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान्' 'संहतपरार्थत्वात्' इति सूत्राभ्यां परार्थः पुरुष इति प्रयोगे परार्थत्वेन पुरुषभाने पुरुषस्यासंगत्वादाधे- यत्वेन ज्ञेयत्वरूपाम् । तमात्मानमिति तमात्मानमेवेति पूर्वमुक्ते सेश्वरसांख्यापत्तिरदूष्यत्वं 'चातस्तत्पुरुषमात्मानं जीवं विद्वानिति लापवोक्तिः । अर्थसोक्तत्वात् । तथेति इति पूर्वोक्तप्रकारेण ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । ८९५ ननु कथमस्य वाक्यशेषत्वम् । उच्यते । प्राणादयः संज्ञाशब्दाः करण- वाचकाः। ते ज्ञानरूपं वा, क्रियारूपं वा कार्यं जनयन्ति स्वव्यापारेण । तत्र तेषां करणान्तरापेक्षाभावात् प्राणादीनां पुनः प्राणादिमत्त्वं बाधितं स्यात् । भगवतो भाष्यप्रकाशः। एतस्य वाक्यशेपत्वे प्रत्यवतिष्ठते नन्वित्यादि । एकवाक्यलक्षणे परस्परसाकासत्वस्मैकवाक्यता- चीजस्य सूचितत्वात् तस्याश्चात्राप्रतीयमानत्वे एकवाक्यत्वाभावेन शेपताया निश्चेतुमशक्यत्वात् कथमस्य वाक्यशेषत्वमित्यर्थः । एवं प्रत्यवस्थाने तां व्युत्पादयन्ति उच्यते प्राणादय इत्यादि। सत्यमापाततो नाकाङ्क्षा प्रतीयते । तथापि सूक्ष्मविचारे, प्राणादय इत्यादिनोक्तप्रकारेण पुनः प्राणादिमत्त्वं बाधितं स्यादित्यतः प्रतीयते । किंच । ते निचिक्युरित्युत्तरार्धात् भगवतो माहात्म्यनिरूपणार्थमिदं वाक्यं प्रवृत्तम् । सांख्यमते चेश्वरानङ्गीकाराद् भगवतो माहात्म्य- रश्मिः। निर्गलितो निष्कृष्टः । पहूनामिति पक्षाणाम् । भाष्ये वक्ष्यमाणस्य । एतस्येति भाष्योक्तस्य प्राणस्य प्राणमित्यस्य । न तु वाक्यस्य यस्मिन् पञ्चपञ्चेत्यस्य शेपः तदर्थः। पारार्थं शेपलक्षणमिति पञ्चपञ्चजना इति गूढार्थ इति तदनेतनवाक्ये प्राणादिपयोक्तेः तच्छेप इति । नन्विति भाष्यस्य कि प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां वाक्यशेपत्वे कारणं वक्तुम् । मुक्तावल्यामपि वाक्यशेपे एकवाक्यतायाः कारणभूताया अनुक्तेस्तामाहुः एकेति । पूर्वतने द्वितीयाध्याये 'अर्थकत्वादेकं वाक्यं साकाहं चेद्विभागे स्यात्' इति सूत्रे। सूचीति यदि विभागे साकाझं स्यात् तदैकवाक्यं स्यात्, अर्थकत्यादित्यत्र हेतुहेतुमद्भावे लिङ्गाबोधितत्वं यद्यपि तथापि अर्थकत्वादेकं वाक्यं भवति चेद्विभागे साकाई स्यात् इत्यर्थे लिह भावाद् हेतुहेतुमद्भावस्य सूचितत्वम् । शेषताया इति एतस प्रयोजनं वै यस्स तो न तृप्यति निपादपञ्चमा वर्णा इत्येतयोरसंग्रहोगे । एवं सतीत्यनेनात्रैव स्फुटीभविष्यति । तामिति आका- साम् । प्राणादय इति एतेषां संज्ञाशब्दत्वकयनं पाचको याचक इतिवदुभयो संज्ञाशब्दत्वार्थम् । यद्वा प्राणा आदिउँपां ते प्राणादय इत्यत्र 'न संज्ञायाम्' इति सूत्रेण 'शेपाद्विभापा' इति सूत्र- विकल्पितकवभावो नित्यः । तेन प्राणादय इति सौत्रप्रयोगः । न कदापि प्राणादिका इति सूचितम् । ज्ञानकरणानि ज्ञानरूपं कार्य कर्मेन्द्रियाणि क्रियारूपं कार्यम् । करणत्वं व्यापारनियतमत आहुः खेति । करणेति । द्वितीयान्तप्राणादिपदवाचकानामपेक्षाभावात् । उत्तरत्र हेतुः । पाधितमिति वाधितत्वमाधाराधेयभावः। अनेन उक्तप्रकारेण । प्रतीयत इति अन्तिराकाला प्रतीयते प्राणादीनां भगवतः प्राणादिरूपस्याकाला वर्तते । ननूक्तं न कारणानां कारणान्तरापेक्षेति । अनोच्यते । 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागम्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति केनोपनिपछुतेः भगवत आकासास्ति । भगवत इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म किं चेति । ननु द्वितीयप्राणादीनां भगवति शक्ती किं मानमत आहुः ते निचिक्युरिति ते निचिक्युब्रह्म पुराणमत्र्यम्' 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' 'नेह नानास्ति किंचन' इति 'ये प्राणस्य प्राणमिति विदुः ते मसपुराणमत्र्यं निचिफ्युः ज्ञातवन्तः । अत्र ब्रह्मनानोक्तेः प्राणस्य प्राणमित्यादि भगवतो माहात्म्यं देवत्वं तनिरूपणायें । अतो द्वित्तीयप्राणादिशब्दार्थो भगवान् । किं च शारीरबामणेपि भगवाकरण- मस्ति । सांत्येपि किंचिदाहुः सांख्येति चकारस्त्वर्थे । सांख्यमते लीवरानझीकारान्नेदं प्रवृत्तम् ।

·८९६ श्रीमदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०३ सू०१२ माहात्म्यविरोधश्च । अतः सार्थनिर्वाहामन्यार्थी वर्तते पञ्चजनवाक्यस्य च । अतो बुद्धेः पञ्चवृत्तीर्जनयन्तीति प्राणादयः पञ्चजनाः । भाष्यप्रकाशः। विरोधश्च स्यादतोऽपि सा प्रतीयते । अतस्त्वद्रीत्या वाक्यस्यायोधकत्वात् तस्स खार्धनिर्वाहार्थ- मन्योऽर्थों वर्तते । अन्याथै वर्तत इति सप्तम्यन्तपाठे तु, तद्वाक्यमन्पार्थे वर्तते इत्येवं व्याख्येयम् । पञ्चजनवाक्यस्य च सांख्यरीत्या पञ्चपञ्चकनिष्ठधर्मपञ्चकानुपलम्भात् पञ्चपञ्च- जननिधायकोऽन्योऽर्थों वर्तते । स क इत्यपेक्षायां संशयादिरूपपञ्चयुद्धिवृत्तिजनकाः पञ्चजनास्ते पञ्चेति पञ्चानां ब्रह्मणि प्रतिष्ठितत्वमर्थः प्रतीयते । तदेतदुक्तमतो बुद्धरित्यादि। एवं सति प्राणवाक्यं तेषां करणत्वं चोधयत् पञ्चजनवाक्यसूचित कार्यमाकालते, पञ्चजनपास्यं च तेपां तदित्यादिनोकरीत्या प्राणवाक्योक्तं भगवन्तमाकाइत इति द्वयोर्विभागे साकारत्वे ब्रह्मबोधक- तया च द्वयोरेकार्थत्वे ब्रह्मज्ञानार्थतया द्वयोरेकप्रयोजनकत्वे च सति यदयानुपपद्यमानत्वेनोक्तं तत् सर्व संगवं स्वादतोऽस्य वाक्यशेपत्वम् । यदि चोभयोः परस्परसाकासत्वाद् गौणमुख्य- भावाच एकस्य शेपित्वमपरस्य शेपत्वमिति नोपेयते, तदा तु साकाहत्त्वेन खण्डत्वादेव शेपत्वमतो रश्मिः। अत इति शेपः । अतो द्वितीयप्राणादिपदार्थोन्यवेद्भगवतो माहात्म्यविरोधः । सेति अर्थान्तराकाला। अत इति भाष्यं विवृण्वन्ति अत इति सांख्यरीत्या । भाष्यं प्रतीकं धृत्वा स्वयं विवृण्वन्ति पञ्चेति । पञ्चका इति पञ्चविंशतितत्त्वावयवाः पञ्चकाः पञ्च तन्निष्ठो यो धर्मपञ्चकस्तस्यानुपलम्भात् । किं तु प्रकृतिविकृतिरिति कारिकोक्तमविकृतित्वादिरूप चतुष्कम् । अतो वुद्धेरिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म स क इति । पञ्चजना इति अत्र पञ्चबुद्धिवृत्तीर्जनयन्ति ते पञ्चजनाः कर्मणि घन् । पश्चानां जनाः पञ्चजनाः 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति समासः। सामानाधिकरण्यनियमस्स छन्दसि विकल्पात् । 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति परिमापया । सामानाधिकरण्यपक्षे तु 'उपपदमतिङ्' इति सूत्रेण समासः । भाष्ये वाक्यं तु तृतीयस्कन्धस्स पविशेध्याये । तेषां तदिति वाक्यं विवृण्वन्ति म एवमिति । पञ्चजनेति एकार्थीभावापञ्चजनेषु शक्तिः समासशक्तेः । बुद्धिवृत्तिरूपं कार्य तु तात्पर्यवृत्त्या । विग्रहेण तत्प्रतीतीच्छयोचरितत्वं तात्पर्य तदवगतेः । तेषां तदिति तेषां प्राणानां तत्तद्गन्धत्वादिप्रकारो यत्र गन्धादिज्ञानेषु ताईशि स्वकार्याणि प्राणकार्याणि तेषां जननं न खतो न प्राणभ्यो किं तु भगवतोऽजडत्वात् । केनोपनिपच्छ्रुतेः । इति द्वयोरिति भाष्यार्थमाहुः इति द्वयो- सर्वमिति भाष्यार्थमाहुः यदत्रेति । यदत्र प्राणवाक्ये पञ्चजनवाक्ये च । अनुपपयेति प्राणादीनां प्राणादिमत्त्वं पञ्चजनानां पञ्चत्वम् । ननु सर्वादीनि सर्वनामानीति अन्वर्थसंज्ञावलात् कि किमन्यत्संगतमिति चेन्न प्राणस प्राणवत्त्वं चक्षुपः चक्षुष्मत्त्वं इत्येवं प्रातिखिकरूपैः सर्वे योध्यमिति । अतोस्येति विभागे साकाश्योरर्थः प्रयोजनं ब्रह्मज्ञानं तस्यैकत्वात् । एकं वाक्यम: मात् वैवखतो. न तृप्यतीत्यस निपादपञ्चमानां वर्णानां च पञ्चजनप्रतिपादकत्वं पञ्चजनत्वं घेत्युक्तम् । मत्रस्य यममाहात्म्यपरत्वात् । निपादेत्युक्तानां लौकिकत्वात् । जना यदमिमित्यत्र तु पञ्चजना ये ते एव 'वनस्पतयः सत्रमासते' इति श्रुतेः । खण्डत्वादिति भाष्यं विवृण्वन्ति यदि चति । उभयोरिति यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इत्यस्य प्राणस्य प्राणमित्यस्य च । साकाङ्गत्वेनेति ·Ur भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । 'संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च । खाप इत्युच्यते वुर्लक्षणं वृत्तितः पृथक ॥ इति । तेषां तत्तत्प्रकारकं खकार्यजननं न खतः किंतु भगवत इति द्वयो- रेकार्थत्वे सर्व संगतं स्यात् । खण्डत्वाच शेपत्वम् । सर्वप्रवर्तकत्वाद् भगवतो न माहात्म्यविरोधः । तत्र प्राणशब्देन त्वगधाणप्राणा गृहीताः। रसना चान्ने भाष्यप्रकाशः। न वाक्यशेपत्वानुपपत्तिरित्यर्थः। ननु प्राणादिप्रवर्तकत्वं जीवस्याप्यस्तीति भगवन्माहात्म्यमत्र वाक्यद्वयेऽपि न स्फुटतीति तद्विरोधात् कथमस ब्रह्मवाक्यत्वमित्यत आहुः सर्वेत्यादि । नन्वत्र पञ्चेव प्राणादयः प्रतीयन्ते, नान्ये इति कथमत्र सर्वप्रवर्तकत्वसिद्धिरित्यतः पञ्चसु सर्वनिवेशं व्युत्पादयन्ति तत्रेत्यादि । प्राणशब्दो मुख्यप्राणवाचकः । स च वायुरूप इति प्राणशब्देन वायुविकारभूता त्वक्, तत्सहभूतं घ्राणं मुख्यप्राणस्य रूपान्तरभूवा अन्ये अपानादयः प्राणा गृहीताः । रसना चान्ने प्रतिष्ठिता 'तन्निरनस्य वर्धते' इति वाक्यादत्यन्ताना रश्मिः। यस्मिन् पञ्चपञ्चेति वाक्यस्स ह्याकाङ्क्षत्वेन प्राणस्य प्राणमिति वाक्यं पञ्चसंख्यापूरकं यावत् तावतो खण्डत्वं पूर्ववाक्यशकलत्वं तस्माच शेपत्वमतो नैव वाक्यशेपत्वानुपपचिः । एवकारो न- शब्देनान्वयी । भाष्ये चकारस्यान्यार्थत्वाभावात् । नैवशब्दार्थकत्वम् । जीवस्येति 'तमुकामन्तं प्राणोनूत्कामति प्राणमनूकामन्त सर्वे प्राणा अनूकामन्ति' इति श्रुतेः । तं जीवम् । स्फुटतीति तु. प. स्फुट विकसन इत्यस्य रूपम् । स्फोटतीति तु स्फुट विशरणे भ्वा. प. से. रूपम् । धातूनामनेकार्थत्वात् प्रयुक्तमन्यत्रास्माभिः स्फुट विकसन इत्यस्यैव रूपं नामधातुत्वाद्वा तत्प्रयुक्तम् । सर्वेत्यादीति सर्वान्तर्गतो जीवोपि । तेन जीवस्याणुत्वान्न व्यापकत्वं तत एव न प्राणादिप्रवर्तकत्व- मित्यग्ने वक्ष्यते । प्राणादीनां सर्ववाचकत्वं व्युत्पादयन्ति प्राणशब्द इति । प्राणपदे वर्णविकारात् प्राणवाचकं प्राणपदमनुक्त्वा प्राणपदोक्त्या प्राणान् पञ्चेन्द्रियाणि चानुक्तानि सूचयति तत्र सूचितार्थ उक्तः प्राणशन्द इति वाचको व्यसनया । त्वक् स्वरूपमाहुः वारिवत्यादि तथा च सूत्रे प्राणश्च प्राणश्च प्राणश्च प्राणश्च प्राणश्च प्राणाः सरूपैकशेपः । व्यञ्जनापक्षे श्रुतौ प्राणस्वेत्येकवचनं प्राणापेक्षं जात्यभिप्रायेण व्यञ्जनापक्षे । तत्र द्वितीयप्राणशब्दस्त्वचो वाचकः प्राणपदे हविकारः प्राणादय इति भाष्यात् । तस्याभिधावृत्तिर्घाणे तदाहुः तत्सहेति । ततोभिधावृत्त्या प्राणं प्राणपद- वाच्यं प्रसिद्धं हेति । स भगवान् श्रुतिप्रसिद्धः प्राणमिति द्वितीयान्तमुक्तं तदर्थ उक्तः । पुनः सूचितार्थमाहुः मुख्येति । रसनेति भाष्यार्थमाहुः रसनेति रस भाखादने रसाः पद मधुराम्ल- ठवणकटुकपायतिक्तभेदात् । रसयन्ते ये इति रसाः चु. प. से. कर्मणि घम् । तदुक्तं प्रश्नोपनिपदि रसं च रसनीयं चेत्युक्त्वा एप पुरुषः परेक्षरेत्युक्तम् । तत्र रसो रसना रसनीयमन्नं पुरुषरूपं यद्यप्यक्षर उक्तं तथाप्यक्षरस साधारणाश्रयत्वात् संनिहितानत्यागे मानाभावाद्विशेपाश्रयत्वमन्नस्य न बिहायाः श्रुतावनहणात् । न चान्नं पृथिवी सा चान्नं जिहेति शुन्यम् । पुराणमतत्वात् । तृतीयस्स पठेध्याये। 'निर्मिन्नं ताल वरुणो लोकपालोविशद्धरेः । जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपयते ॥ इति ।

·श्रीमदमसुनाणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०३सू०१२ प्रतिष्ठितेत्यन्नं गृहीतम् । वार वा तेजसि । अत्ता चान्नं चैकत्र भवतः। सह- भावित्वात् फचिदेकग्रहणं, कचिदुभयग्रहणमिति तेनैते सर्वे पश्चैव भवन्त्यति. रिच्यते परमाकाशः। भाप्यप्रकाशः। , फाक्षिणीति तद्ग्रहणायात्रानं गृहीतम्। पाठान्तरेऽन्नस्थाने ज्योतिः पठितम् । तच तेजः । रदिमः। जिहापीन्द्रियमिति सुपोधिनी । रसति अनयाऽस्यां वा रसना । णिचो वैकल्पिकत्वं अन्ने प्रतिष्ठितत्वमेवं 'रसना' इन्द्रियम् । रामानुजभाष्ये तु बन्नस्येति प्राणरसनयोः तत्रेणोपादानमन्न- शब्दोदितपृथ्वीसंवन्धित्वादित्युक्तम् । 'पृथ्वी वा अन्नमिति' अत्र प्रमाणमाहुः तन्निरन्नेति निष्क्रान्तोन्नान्निरन्नः पुरुपः 'अन्नात् पुरुषः' इति श्रुतेः, यतो पुरुषस्य वर्धते अतोने प्रतिष्ठिता पुरुषस्या- नानिर्गतस्यान्नत्वात् यथा पटो मृदिति प्रतीतिः समवायित्वातथा पुरुषोन्नमिति प्रतीतिः। ननु निरोपधेर्वर्धते इति कुतो नोक्तं साक्षादन्ने प्रतिष्ठितत्वसंभवादिति चेन्न पुराणस्याज्ञासिद्धत्वात् न चैवं सति पुंसो वर्धत इत्युक्त्या अन्नात्पुरुष इत्युक्त्या पुरुषप्रतिष्ठिता सती जायते, अस्ति, विपरिणमते, इति शक्यम् । 'अत्ता चान्नं चैकन भवतः' इति भाष्यात् । अत्तृत्वं तु जिहायां यतो जिह्वा गलाधः- संयोगानुकूलव्यापारवती तनान्नमत्र विवक्षितं अन्ने रसना इन्द्रियरूपा करणाधिकरणयोश्चेति निष्पन्ना न भावल्युडन्ता। शारीरप्राह्मणस्थत्वेन विचार्यवाक्यानां शरीरस्य तत्र त्याज्यत्वेन पड्रसानां स्थूलस्थत्वादन भावल्युडन्तताभावात् । ननु जिह्वायां प्रतिष्ठिता रसनं जिह्वाग्रवर्तीति नैयायिकग्रन्था- दिति चेन्न रसना हि रसग्राहिकेति रसग्रहकारणं कारणताग्राहकस्तों न जिह्वाग्रवर्तित्वेऽपि तु अन्ने प्रतिष्ठिततत्वे अन्नसत्त्वे रसग्राहकत्वं तदभावे तदभाव इति रसाभिव्यक्तिस्थानत्वं भवतु जिह्वानस्पति अन्नं पृथिवीति पक्षे जिह्वा अन्नं तस्मिन् प्रतिष्ठिता न चान्नमत्र पृथिव्याधिदैविकी रूपत्रयोक्तेः । तदन्नं त्रिवृत्कृतम् । त्रिवृत्करणस्य पुरुपं प्राप्य भिन्नत्वात् । तदन्नमत्ता वृहदारण्यकोक्तः 'सर्वमत्तुमधियत' इति श्रुतेः । न च गलाधःसंयोगानुकूलव्यापाराभावः शक्यः 'सर्वतोक्षिशिरोमुखम्' इति श्रुतेः । तथा चात्ता चान्नं चैकत्र भवतः इति भाष्यस्यायमर्थो रसनायास्तत्राकाङ्क्षया संभवान्न पूर्वोक्त इति वाच्यम् । सहभावित्वादिति भाष्यविरोधात् 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत आकाशाद्वायुः वायोरग्नि- रग्नेरापः अद्भयः पृथिवी पृथिव्या ओपधयः ओपधिभ्योऽन्नमन्नात्पुरुषः' इति श्रुतौ आत्मन आकाशो- त्पादकत्वेन सर्वपूर्वत्वं अन्नस्य तु औषधिभ्योऽक्त्विमिति सहभावित्वाभावात् । वृद्धिस्तु परिणामस्य । 'पूर्वरूपपरित्यागो द्वितीयस्यादिमस्तथा । उभौ चैकीकृतौ लोके वृद्ध्यादिभिरुदितौ ॥ इति द्वितीयस्य दशमाध्याये 'आभासश्च विरोधश्च, इति श्लोकेस्ति । यद्वा भन्ने प्रतिष्ठितेति भाष्ये नान्नपदेनान्नजः पुरुषः किं तु अन्नमेवेति पक्षे । अत्र प्रमाणमाहुरिति न संभवसतस्त- निरनेत्युत्तरत्र हेतुः यतः पुंसो वर्धतेऽतोत्यन्तान्नाकाङ्गिणी आकाङ्क्षा पुरुषगता रसनायामारोप्यते पुरुषोत्पन्नाकाङ्क्षा क्षुधितोत्पन्नाकासी यद्यपि तथापि 'रसवर्ज रसोप्यस परं दृष्ट्वा निवर्तते' इत्यतिक्षुधितो · रसनावानपि । उपलक्षणार्थं रसनानयोराकाझ्याकासकभावसंवन्धोप्युक्तः । तथा चान्नपदं रसनोपलक्षणार्थ गृहीतमिति भाष्यार्थः । तद्हणायेति उपलक्षणविधया रसनाग्रहणायान्नं गृहीतमित्यर्थः । तथा च प्रश्नोपनिपच्छुतिः रसश्च रसनीयं चेति अत्र सो सना प्रायपाठात् रसनीयमन्नं रस इत्यत्र वर्णलोपः । वाग्वेति भाष्यार्थमाहुः पाठति । .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिधृहितम् । ८९९ भाप्यप्रकाशः। वाक् च तेजोमयीति सा तेजसीति तेन वारसंग्रहः । अत्ता चान्नं चैकत्र भवतः । अवार्थमेवान्न- प्राकव्यात् । अतोऽनग्रहणेनैवात्तापि गृहीतः । तथा च तस्य तस्य तत्तत्सहभावित्वात् क्वचिदेकग्रहणं, क्वचिदुभयोर्ग्रहणम् । तेजस्येकस्या वाचो ग्रहणम् । प्राणान्नयोस्तुभयोस्त्वग्वाणयो रसनानयोथ ग्रहणमिति सिद्ध्यति । तेन प्राणादिपदैरन्येषां संगृहीतत्वेन, चक्षुम्ोत्रमनसां च फण्ठत उक्तत्वेनैते सर्वे प्राणवाक्ये पञ्चसु निविष्टत्वात् पञ्चैव भवन्ति । अतः पञ्चजनवाक्येऽपि पञ्चजनपदेनत एव संगृह्यन्ते । अतिरिच्यते परमाकाशः। स च भूतत्वादिविधया पृथिव्या- दीनां भूतानां तद्गुणानां च संग्राहक इति तेषां सर्वेषां ब्रह्मणि प्रतिष्ठितत्वकथनात् प्राणवाक्ये च तत्प्रवर्तकत्वकथनाजीचे तादृशत्वाभावेन वाक्यद्वयेऽपि भगवन्माहात्म्यमेव स्फुटतीति ब्रह्मवाक्यत्वमेतयोरविवादमित्यर्थः । एतेन बुद्धिवृत्तिजनकत्वं चक्षुाश्रोत्रमनसामेव, 'न तु रश्मिः। माध्यंदिनपाठादन्यः पाठः काण्वपाठः पाठान्तरं तस्मिन् । तेजोमयीति विवृत्करणप्रसङ्गे तेजोऽशितं त्रेधा विधीयत इत्युक्त्वा योणिष्ठः सा वाम्' इत्युक्तेस्तेजोविकारः, विकारे मयद, 'अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत्' इति तेजोभिन्ना वाङ् नोक्ता । अभेदस्योपलक्षणविरुद्धत्वादत आहुः सा तेजसीति । तेनेति । ज्योतिपोपलक्षणविधया वासंग्रहः विकारविकार्यभावसंवन्धात् । अत्तेति भाष्य विवृण्वन्ति अत्तेति । एकत्रेति । परेऽक्षरे । तथा च श्रुतिः प्रश्नोपनिपदि गाग्येण पृष्ठः, कस्मिन्नु सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्ति इति पृष्टः पिप्पलादः पृथिवी च पृथिवीमात्रा चेत्याद्युक्त्वा प्राणश्च घातन्यं च रसश्च रसनीयं चेदित्याद्युक्त्वा 'एप हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता. प्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः स परेऽक्षरे आत्मनि संप्रतिष्ठित' इति । सहेति भाष्यं विवृण्वन्ति अनार्थमिति । अत्तुरर्थम् । गृहीत इति उपलक्षणेन गृहीतः । तथा च रसयितेत्युक्तश्रौतपदे रस आस्वादने चुरादिः पठितः । न तु रस शब्दे भ्वा. आ. से. हखपाठात् । पुरुषविशेषणं रसनया- खादकर्ता प्रतीयते सोयमत्ता तस्य रसनीयं चेति श्रुतौ रसनीयपदेन अन्नग्रहणात् । रसरसनीय एव इत्यनेनोक्त्वा रसयितेति एप इत्यनेनाभेदकथनात् । तथा चात्र रसनान्ने रसयितृपदेनोच्यते । आखादनानुकूलव्यापारो रसनानिष्ठः काष्ठानि पचन्तीतिवत् । अन्ननिष्ठो वा व्यापारः । व्यापाराणा- मनेकविधत्वात् । कचिदिति भाष्यं विवृण्वन्ति तथा चेति । उदाजहुः । तेजसीति तेजसा वाचा ग्रहणमिति प्राप्ते विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति औपश्लेपिकाधारे सप्तमी। यथा 'इको यणचि' इत्यत्र । उप समीपे श्लेपः संवन्धस्तत्कृतमौपश्लेषिकम् । प्राणान्नयोरिति सप्तम्यन्तं पदद्वयम् । प्राणे कयो- ग्रहणमित्याहुः त्वगघाणेति षष्ठयन्तम् । रसना चात्ता च तयोः । तेनैत इति भाल्यार्थमाहुः तेन प्राणेति आदिपदेनान्नज्योतिपी। अतीति पञ्चजनवाक्य एव संगृहीतेभ्योतिरेको भेदः, तस्य कर्म, भिन्न इति यावत् । भूतत्वादित्यादिपदेन पञ्चतन्मात्रत्वम् । तद्गुणानामिति शब्दरूपरसगन्ध- स्पर्शानाम् । तत्प्रवर्तेति । ननु प्राणस्य प्राणमित्युक्ते कथं प्रवर्तकत्वमिति चेन 'यद्वाचानम्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति श्रुत्युक्तवागभ्युदयकर्तृयच्छब्दार्थत्व- प्रवर्तकत्ववत् प्राणस्य प्राणमित्यत्र द्वितीयान्तस्य प्राणस्य प्रवर्तकत्वात् । प्राणपदवाच्यत्वं ब्रह्मणो 'अत एव प्राणः' इत्यधिकरणे छान्दोग्ये कतमा सा देवता प्राण इति होवोचेत्यत्र . श्रुतौ । एतयोरिति पञ्चपञ्चजनप्राणवाक्ययोः । एतेनेति । बुद्धीति बुद्धेर्वृतीनां संशयादीनां जनकत्वम् । ननु ·श्रीमद्रासासूबाणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०३ सू०१२ तसात् प्राणादय एव पञ्चजना इति न तन्मतसिद्धिः॥१२॥ भाप्यप्रकाशः। प्राणान्नयोरता कथं प्राणादीनां पञ्चजनत्वमित्याराकापि निरस्ता। केवलानां चक्षुरादीनां न तथात्वमपि तु कर्डगोलकादियुक्तानाम् । अतस्तद्विशिष्टानामेव पञ्चजनत्वमिति योधनात् । किंचात्रैवं ब्रह्माणि सर्वप्रतिष्ठासिसा पञ्चसंख्यादीनामपि न निस्तात्पर्यकत्वम् । परोक्षवा- दत्वाचैवमुक्तिरिति सर्व मुस्थम् । तदेतदभिसंधायाहुः तस्मादित्यादि । एवंचात्र पञ्चजनपदे योग आता। रश्मिः। बुद्धिवृत्तिजनकत्वे संशयादीनां चाक्षुपत्र घुद्धिवं वेति चेदुच्यते । एतस्य पूर्ववाक्ये- 'तेजसातु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत् सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रयाणामनुग्रहः ॥ इत्यत्र । तैजसादाजसाईकारात् । युद्धिलक्षणमाह इन्द्रियाणामिति । कार्यलक्षणमिदम् । बुद्ध्यनु- गृहीतान्येवेन्द्रियाणि पश्यन्ति कुर्वन्ति चेति । अत एव बुद्धितारतम्येन इन्द्रियज्ञानक्रिययोस्तारतम्यं 'द्रव्यस्फुरणविज्ञानम् इति खरूपलक्षणम् । द्रन्यस्य पटादेः स्फुरणे सति शब्देन संस्कारेणालोकेन वा यद्विशिष्टं ज्ञानं यस्मात् , केवलं चक्षुपा ज्ञाने तारतम्यं न स्यात् । स्वतः स्फुरणं योगजधर्मादिभिरपि भवति अतो द्रव्यफुरणविज्ञानं बुद्धेर्लक्षणमित्युक्त्वाधिमौतिकं विभागनिरूपणेनैव लक्षयति संशय इति । एवमाध्यात्मिकवुझ्यनुगृहीतानीन्द्रियाणि मनसि सूक्ष्मरूपेण स्थितमाधिभौतिकं संशयादिकं बुद्धिवृत्तिशब्देनोक्तं जायते इति घुद्धिवृत्तिजनकत्वं चक्षुरादीनामिति संशयादीनां चाक्षुपत्वं युद्धियत्वं चेत्युभयम् । अत्र प्रस्थानरवाकरे दैवानुकूल्येनान्तर्यामिणा मनस्तकार्यार्थ प्रेर्यते तचेन्द्रियप्रेरणाय तत्तदिन्द्रियेण संसृज्यते तत्र तत्तदिन्द्रियदेवतानुकूल्ये विषयसंसृष्टैरिन्द्रियैः खावच्छिन्नमनसि पूर्व निर्विकल्पकमुत्पायते तदा इन्द्रियदेशे युद्धेतिः । तदा युद्ध्यापि वृचिद्वारा तदनुग्रहे सविकल्प भवतीति बुद्धितत्त्वनिवेश उक्तः । तथात्वमिति तथा बुद्धिवृत्तिजनकत्वम् । तु अम् । कत्रिति आदिना प्राणान्ने । तद्वीति तथा च साक्षात्सरंपरया बुद्धिवृत्तिजनकत्वं विवक्षितमिति भावः । ननु पञ्च बुद्धिवृत्तीर्जनयन्ति इति पञ्चजना इत्यत्र पञ्चपदं साक्षाद् बुद्धिवृत्तिवाचकमिति कुतः परंपरापि विवक्षितेत्याशझ्याहुः किं चेति । निस्तात्पर्येति तथा च पञ्चपदस्य प्राणान्चयोस्तापर्यवृत्तिरिति मावः । 'प्रायशः सर्वशब्दाना व्यञ्जकत्वमपीष्यते' इति काव्यप्रकाशे । साक्षाद्बुद्धिवृत्तिवाचकत्वमपि पञ्चपदस्साहुः परोक्षेति । प्राणस्य प्राणमित्यत्र प्राणपदे परोक्षवादः, घ्राणस्य प्राणमित्यर्थः । तथानपदे परोक्षवादः रसनाया रसनेत्यर्थः । तथा च प्रश्नोपनिपत् । प्राणश्च धातव्यं च रसध रसनीयं चेति प्राणः पवर्गादिः प्रातव्यं कवर्गादिः । ननु रसपदे रसनेत्यस परोक्षवादो न त्वन्नपदे -इति चेन्न रस्सते यः स रसः। कर्मणि पञ् । इत्यर्थस्यापि रसपदोक्त्या सूचनात् । अद्यते यत्तदन्न- मित्युभयोरेकार्थतया रसपदे परोक्षवादेनान्नपदेपि परोक्षवादात् । ऐकार्थ्यात्प्राण इत्यत्रान्त्याक्षरै- क्यात् परोक्षवादः औचित्याच पायपाठाच रस इत्यवायाक्षरैक्यात् परोक्षवादो प्राणरसनयोः । एवमिति पञ्चजनान्तर्गतत्वेन प्रकारेण प्राणान्नयोरुक्तिः । सर्वं पूर्वोक्तं शोमनं तस्यास्थितिकर्ता यस्य तत् । तमादित्यादीति । भाष्ये । तन्मतेति सांख्यमतसिद्धिः । शंकराचार्यादिमतैः पञ्चजन- पदार्थे योगं निश्चेतुमाहुर एवं चेति । ननु रूढियोगमपहरतीति. न्यायाद् योगः कुत आहतः इति ·भाप्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९०१ भाष्यप्रकाशः। शंकराचार्यास्तु, 'ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः' इत्यत्र पञ्चसु प्राणेषु प्रयुक्तत्वात् 'प्राणो हि पिता प्राणो माता' इत्यत्रापि पित्रादिरूपेण प्राणस्यैवोक्तत्वाच जनसंवन्धन प्राणादीनां जनशब्द- भावे सिद्धे दिसंख्येति संज्ञासमासबलात् पञ्चजनेति समुदायस्यापि प्राणादिपु रूढत्वमविरुद्ध- मित्याहुः तचिन्त्यम् । ते वा इति श्रुतौ जनवचनस पुरुपपदस्य प्राणापानादिपु प्रयुक्तत्वे- रश्मिः। चेन पूर्वपादे 'शुगस्य तदनादरश्रवणात्' इति सूत्रे दत्तोत्तरत्वात् । ननु प्रकृते किं सूचकमिति चेन्न वाक्यशेपस्सैव योगसूचकत्वात् । ननु कथं योगसूचकत्वमिति चेद् भाष्यार्थः स्फुटं नोक्तोत्रोच्यते । शांकरमतमनुवदति स प्राणादय इति । ननु पञ्चजना इसत्र 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति सूत्रेण समासः स न संभवति पञ्चेत्यस्य संज्ञाशब्दत्वाभावात् । इत्याशबाहुः संज्ञाशब्दा इति । तथा च शंकरभाष्यं पञ्चजनशब्दः समासान्वाख्यानादवगते संज्ञामावः संज्ञाकाक्षी वाक्यशेपसमभिव्याहृतेषु प्राणादिपु पतिष्यते इति । जातिगुणक्रियायदृच्छाशब्देषु यदृच्छाशब्दाः गौः शुक्लः चलति डित्यः इति चतुष्टयशन्दाः न च पातिशब्दाः । संज्ञारूपो यहच्छात्मक इति काव्यप्रकाशात् । तथा च पञ्चक इत्युक्ती प्राणादयः पञ्चेत्युत्तरे संज्ञाशन्दत्वेनार्थस्य संज्ञाप्रत्यायकत्वात् पञ्चजना इति समास इति भावः । 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति विशेषस्मरणात् संज्ञायामेव पञ्चशब्दस्य जनशब्देन समास इति 'न संख्योपसंग्रहादपि' इति सूत्रस शंकरभाष्यं तेन 'संज्ञा पञ्चजनेत्येपा प्राणायाः संज्ञिनः श्रुताः' इति वैयासकिन्यायमालायां संज्ञा प्राणादयः इति पश्चजनास्तु संज्ञिनः इति युक्तः पाठः । पञ्चजनानां विचार्यत्वेन संजि""दिति ज्ञेयम् । खेति यतो 'व्यापारवदसाधारणं कारणं करणं' 'साधकतमं करणे' क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं करणसझं स्यात् यझ्यापाराव्यवधानेन क्रियानिष्पत्तिस्तत्प्रकृष्टमिति शेखरे । माहात्म्यमिति तच निवन्धे टीकायाम् । रतिर्देवादिविपयेत्यत्र रतिः स्नेहः देवत्वं माहात्म्य- मित्युक्त्या देवत्वं सर्वप्रेरकत्वं तस्य विरोधः प्राणस्य प्राणमित्यादौ द्वितीयप्राणादिपदार्थानुक्तः । वैयासकिन्यायमालायां प्राणादीनां पञ्चानां साक्षी चिदात्मा द्वितीयप्राणादिशब्दैरभिधीयत इत्युक्तं तन विवर्तप्रेरकमिति विरोधः । ब्रह्मामृतवर्पिणीकारोपि द्वितीयप्राणादिपदार्थान्न जगाद । वर्णागम इति पक्षे एकवर्णागमादन्योऽप्रसिद्धः स्पष्टमन्यत् । अत्र वाक्यशेपात् पञ्चानां बुद्धिवृत्तीनां जनाः पञ्च प्राणादयः इत्येकवाक्यतया सूचनात् । ननु रूढिः कैरुच्यत इति चेत्तत्राहुः शंकरेति श्रुतिमाहुः ते वा इति । ब्रह्म वायुः पुरुषा जनाः तथा च पञ्च ब्रह्मवायवः पुरुषा जना यद्वा ब्रह्मणो वायोः जना इति श्रुतिवचनव्यक्तः, पञ्चसु प्राणेषु जनेषु पञ्चजनपदय प्रयुक्तत्वात् । जना पुरुष- पदार्थाः सष्य इति नोक्ताः । ब्राह्मणमाहुः प्राणो हीति । जनेति पुरुपपदोक्तजनसंवन्धेन संबन्धश्च ब्रह्मेति भिन्नं पदं यदा तदा भेदः । ब्रह्मणः पुरुषा इति पष्ठीसमासे तु अवयवावयविभावः संवन्धः । प्राणादीनां ब्रह्मपदार्थानां पुरुपपदार्थजनपदभात्त्वे इत्यर्थः । संज्ञेति संज्ञाशब्दा रूढा इति भावः । प्राणादिष्विति प्राणश्चक्षुःश्रोत्रादिषु । अविरुद्धमिति प्रथमप्रयोगस्य श्रुत्युक्तेषु प्राणेषु सत्त्वात् " प्राणादिषु वाक्यशेषोक्तेपु रूढत्वं पञ्चजनशब्दसाविरुद्धम् । तथा च भाष्यम् । कथं पुनरसति प्रयोगे रूढिराश्रयितुं शक्येति । ननु रत्नप्रभायां प्राणेषु रूढस्य पञ्चजनपदस प्राणादिषु लक्षणेत्युक्तमिति रूढत्वं विरुद्धमिति चेन्न । पञ्चजनशब्दस्य रूढिरेव नावयवशक्त्यात्मको योग इत्युक्तत्वात् । प्राणापाना- दिष्विति । ते वा एते प्राणापानादयः पञ्चजनाः ब्रह्मवायव इत्यन्वयः। समासे लक्षणाप्रसङ्गात् । । ११४ 5. सू० ० ·९०२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०३ सू०१२. भाष्यप्रकाशः । नान्येषु रूढ्यभावात् समुदायस्यापि तत्रैव रूढिसिद्ध्या वाक्यशेपोक्तेषु चक्षुरादिपु पञ्चजनशब्दस्य रूढे रनिरस्तत्वात् । न च प्राणापानादय एवं पञ्चजनाः सन्त्विति वाच्यम् । तथा सति प्राणा इति बहुवचनेनैव चारितार्थ्ये आदय इत्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । खस्यापि वाक्यशेपगा विवक्ष्यन्त इति कथनविरोधप्रसङ्गाच्चेति । समुदायशब्दार्थेऽवयवार्थस्याभावेन जनशब्दस्य तंत्रानर्थकतया तेन तदुपपादनस्याशक्यत्वादित्यन्ये । रश्मिः। इत्येवं प्राणापानादीति । चक्षुरादिपु प्रयुक्तत्वेन । अन्येष्विति वाक्यशेषोक्तेषु प्राणेषु समुदायस्स पञ्चजनस्यापि तत्रैव प्राणापानादिष्वेव । घटादिपदवदनेकेषु रूढिदर्शनात् प्राणचक्षुरादिष्वपि प्राणेष्वस्तु रूढिरित्याशयेन प्राणानुक्तिः । ननु तर्हि प्राणेषु रूठिस्तत्सहचरितत्वसंवन्धश्चक्षुरादिष्विति चक्षुरादिषु लक्षणास्त्विति चेन्न योगेन निर्वाहेऽस्य गौरवग्रस्तत्वात् । वाक्यशेपान्तरस ौतत्वाद्वि- कल्पमाशङ्कते स्म न चेति । एवकारोप्यर्थे । ते वा एते इति श्रुतौ उक्तवाक्यशेपे संनिधिवत् पञ्चेति पुरुषा इति च पञ्चजना इत्यस्य संवन्धिनो दर्शनात् । प्राणा इतीति सूत्रीयप्राणादयः इत्यत्रेदं वोध्यम् । नतु प्राणा इत्युक्तेपि प्राणापानादिषु रूढिः, तथा वाक्यशेपोक्तप्राणेषु रूढिबक्षुरादिषु संपन्धरूपा लक्षणेति चेत्तत्राहुः खस्येति । शंकराचार्यसापि वाक्यशेषगताः पञ्चजनाः । प्राचां नैयायिकानां मतमादृत्याहुः समुदायेति । अत्र योगः स्फुटति परं तु रूढियोगमपहरतीति रूढिरेवोक्ता सा तु पञ्चजनपदैकार्थीभावप्रतिषन्धिका पञ्चबुद्धिवृत्तीर्जनयतीति पञ्चजनाः प्राणादय इति भाष्याद् योगसत्त्वादेतदाहुः समुदायेति । इदं प्राचां नैयायिकानां मतम् । समुदायशक्तिः रूढिः, अवयवशक्तियोगः । तत्र पञ्चजनशब्देऽनर्थकतया । अयमर्थः । शब्देन्दुशेखरे तु एकार्थीभावस्य स्थलं दर्शितं 'समर्थः पदविधिः' इति सूत्रस्य । अवयवार्थविरुद्धो यत्र समुदायार्थस्तत्रैवैका भाव इति । तदुक्तं वृद्धैः 'जहत्स्वार्था तु तत्रैव यत्र रूढिविरोधिनी' जहत्स्वर्था एकाभिावः जहन्ति पदानि स्वाथै यस्यां वृत्तौ सा जहत्वार्था । तथा च तेन जहत्वार्थेन पञ्चजनसमुदायगतेन जनशब्देन तदुपपादनं तसा रूढेरुपपादनं तस्याशक्यत्वात् । न चाजहत्वार्था वृत्तिरस्तु व्यपेक्षालक्षणसामर्थ्यरूपेति शक्यम् । महाभाष्ये ऋद्धस्य राजपुरुप इति वारणाय तस्या अनाहतत्वात् योगप्रतीत्यापत्तेश्च । अन्य इति एकदेशिनः । एकदेशिमतस्यारूपवत्सूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । तेन तदुपपादनस्साशक्यत्वं त्वेवम् । समुदायान्तर्गतजनशन्दसानर्थकतया । कथं पुनः प्राणादिपु जनशन्दप्रयोगः तत्वेपु वा कथं वा जनप्रयोग इति शंकराचार्यभाष्यासंगतिः। समासं- शक्तेरतिरिक्तत्वात् । जनशब्दाशक्तेः । न च शब्देन्दुशेखरे कृप्तशक्तित्यागे मानाभावात् प्रत्येकशक्ति- सहकृतया समुदायशक्त्या तथोपस्थितिरयमेव चैका भावः । जहत्स्वार्था वृत्तिः । पदानामानर्धक्य- मिति तु न युक्तम् । महापाहुः सुपन्धा इत्यादावात्वायनापत्तेः भूतपूर्वाश्रयणं तु सत्यां गतावयुक्तम् । तदुक्तं वृद्धः 'जहत्स्वार्थी तु तत्रैव यत्र रूढिविरोधिनी' । अवयवार्थविरुद्धो यत्र समुदायार्थः तत्रैव सेति तदर्थ इति ग्रन्थेन जनशब्दशक्तयुक्तेः न शंकराचार्यभाष्यासंगतिरिति वाच्यम् । 'पदं न वाचकं वाक्ये सादृश्यात्स्मारकं परम् । विशिष्टवाक्यमेवान वाक्यार्थस्य च वाचकम्' ।। इति । सर्वनिर्णयात् । तदुक्तं वैयाकरणम्पणसारे 'जहति पदानि सार्थ यस्यां सा जहत्वार्था' पदवर्णा वा वृती पदानामानर्धक्यमिति कथं तर्हि महायाहुः सुपन्धा इति च 'आन्महतः ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशा यदपि, देवाः पितरो गन्धर्वा असुरा रक्षांसि वा निपादपञ्चमाश्वत्वारो वर्णा वा यत् पाञ्चजन्यया विशेति प्रजापरः पञ्चजनशब्द इति तत्परिग्रहेऽपि न दोपः । आचार्येण तु, न तच्चानामिह प्रतीतिरस्तीत्येतावन्मात्राभिप्रायेण बाक्यशेपोक्तमादृतमित्याहुः । तदपि स्वप्रज्ञाविल- सितमात्रम् । पूर्वोक्तपक्षद्वयोपगमे सर्वाधारत्वरूपनामाहात्म्यासिझ्या पञ्चसंख्याया निस्तापर्य- रश्मिः। समानाधिकरणजातीययोः' इत्यस्य शब्दविपयत्वात् । पधिमथ्यभुक्षामात्' इत्यस्य च शब्दविपयत्वात् पदानामानर्थक्येप्यदोपात् । न च समानाधिकरणस भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वे सति एकार्थवोध- कत्वादानर्थक्येऽर्थयोधकत्वासंभवात् समानाधिकरणे आत्वानापतिरिति वाच्यम् । सादृश्यात् स्मारकत्वात् समानाधिकरणत्वस । अनर्थकपदैः सार्थकपदसमानाधिकरणस्मारणेनान्महत इति सूने स्मृतसमानाधिकरणाश्रवणात् । पूर्व महच्छब्दस्य वाहुशब्दस चार्थोनुभूतो महावाहुरित्यत्र तत्सदृशशब्दाभ्यां सोर्थः स्मारितः । 'सदृशादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिवीजस्य वोधकाः' इति भाषापरिच्छे- दात् । तदुक्तं टीकायां तथा वाक्येपि पदं न वाचकं तर्हि संकेताग्रहेपि वाक्यार्थज्ञानं स्यात् गौरवं च स्यादित्याशयाह. सादृश्यात्स्मारकं परमिति । वाक्यावयवभूतस्य खतन्त्रपदतुल्यत्वात् पदार्थस्मारकत्वम् । अन्यथा खाथै प्रतिपाद कृतार्थत्वे वाक्याथों न तैर्जन्येतेति शंकराचार्यैकदेशिनो- मतद्वयमाहुः यदपीति । निपादेति निपादः पञ्चमो येपाम् । शंकराचार्यैः श्रुत्या पञ्चजनशब्दार्थ उक्तस्त्रमाहुः यत्पाञ्चेति श्रुत्यर्थस्तु पाञ्चजन्यया प्रजया विशतीति विद तया विशा पुरुषरूपस्ये- न्द्रियस्याहानार्थ घोपाः सृष्टा इति यत्तद्युक्तम् । घोपातिरेकेणेन्द्राबानायोगात् इति श्रुत्यनुसारेण अंजामात्रग्रहेपि न दोष इत्यर्थः । प्राणादयः पञ्चजना इति सूत्रोक्तविरोधमाशङ्कयाह शंकरभाष्य भाष्यकारस्तदाहुराचार्येणेति भगवता व्यासेन । वाक्येति प्राणादीनां पञ्चजनत्वम् । सर्वाधारेति अत्रार्थे श्रुतिः प्रश्नोपनिषत्था कस्मिन् सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीत्यादिः पूर्वमुक्ता । ननु पृथिव्यादीनां पूर्वमुक्तत्वादेव पितृगन्धर्वासुररक्षोभिर्निपादपञ्चमचतुर्वणैश्च सर्वप्रतिष्ठा सिद्धिरस्तु इति चेत्तत्राहुः पञ्चेति । पञ्चशब्दद्वये द्वितीयपञ्चशब्दस पञ्चबुद्धिवृत्तिवाचकत्वेन प्रथमपञ्चपदं पञ्चसंख्येयान् वक्ति त्वगघ्राणादिपश्च प्राणाः प्राणापानन्यानादयः पञ्च पुनः प्राणाः नागकूर्मकृकल- देवदत्तधनंजयाः इति पञ्च, रसनादयः पञ्च । काण्वपाठे वागादयः पञ्च, एतदेकवाक्यतया रसना कर्मेन्द्रियम् । न च पुराणे ज्ञानेन्द्रियेषु पाठविरोध इति शक्यं पुराणमतत्वात् 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' इतिप्रकाशकत्वेन वागिन्द्रियस्स ज्ञानेन्द्रियत्वात् । न च वस्तुप्राप्यकारित्वप्रसङ्ग इति शक्यम् । ज्ञानेन्द्रियाणां वस्तुप्राप्यप्रकाशकारित्वेपि निस्तात्पर्यकत्वप्रसङ्गवारणप्रसङ्गे चतुर्णां प्राप्य- प्रकाशकारित्वं न वाचः । यथा दोरादिचतुष्कमन्यदेवेति व्यष्टिसमष्टिभेदेन श्रुत्युक्तमनोबुद्धिचित्ता- इंकाराः । पञ्चेति तन्निष्ठपञ्चसंख्यायाः निस्तात्पर्यकत्वं निष्कान्ता तात्पर्यकादिति निस्तात्सर्यका तस्याः भावो निस्तापर्यकत्वम् । वे चेति सूत्रेण न्हखो वा समासाश्रयविधिस्थं सूत्रं तस्य प्रसङ्गस्य । अयं भावः । यस्मिन् पञ्च पचजना इति मन्त्रे बुद्धिवृत्तिजनाः पञ्चेत्यनुक्त्वा पञ्च पञ्चजना इत्युक्तम् । पश्चेत्यपि वाक्यशेषाद्गणनया लभ्यते एवं च पञ्च पञ्च पञ्च पञ्च पञ्च जना इत्युक्तम् । पञ्चजना वृद्धत्वविशिष्ट पञ्च पञ्च पञ्च । बहुत्वं च पञ्च पञ्च पञ्च पञ्च पञ्चनिष्ठमप्येतदितीच्छयोक्तम् । 'वक्तुरिन्छा तु तासर्यम्' तत्प्रतीतीच्छयोचरितत्वं वा । एवं च पञ्चपदस्य त्वगूधाणादिपञ्चसु तात्पर्यम् ।

·भीमब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४०३ सू०१२ भाष्यप्रकाशा कत्वप्रसङ्गस दुरत्वात् । पाल्पशेपानादरे सले कपोतिकापत् सर्वपक्षापातेन वाक्यार्थनिर्णयामा- वप्रसङ्गाच । वाक्यशेषसानिर्णायकत्वेन न्यायचर्चावयापचेय। अन्ये तु वाक्यशेपरलादेव पञ्चजनशन्दस्स प्राणादिषु रूदिमाहुः । तत् पूर्वोक्तपक्षापेक्षया सम्पगपि वाफ्यशेपस्य वराह गावोऽनुधावन्तीत्यादौ नियामकत्वेन शक्तिमाहकत्वदर्शनामियमस रश्मिः। द्वितीयपञ्चपदस प्राणेषु पञ्चसु, तृतीयस्य नागादिप्राणेपु, चतुर्थस्स रसनादीन्द्रियेषु वागादीन्द्रियेषु वा, पञ्चमस्य मन आदिकरणेषु । श्रुत्या प्रजापरः पयजनशन्द इति यदुक्तं तदपि पञ्चजना घ्राणादयस्तेभ्यो हिताः पाञ्चजन्या इति न भवति 'पञ्चजनादुपसंख्यानं' इति वार्तिकाच्छप्रत्ययः पञ्चजनीनमिति स्यात् अतः स्वार्थे ष्यम् । नापि छान्दसेन 'भवे छन्दसि' इति सूत्रेण यत् । अर्यासंभवात् । तया विशा प्रजयेत्यन्यत् पूर्ववदित्यर्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वादविरुद्धम् । अतो वाक्यशेपानादरे दोपमाहुः वाक्यशेपेति । खले कपोतिकान्यायस्तु- वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथामी युगपसतन्ति । तथैव चामी युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति ॥ इति । वाक्येति वाक्यं तु यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इति । न्यायेति सिद्धान्तमुक्तावल्यां. विश्व- नाथः । वाक्यशेषादपि शक्तिग्रहः यथा 'यवमयश्वर्भवति' इत्यत्र यवपदस्य दीर्घशुकविशेपे आर्याणां प्रयोगः कङ्गौ च म्लेच्छानां यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते अथैते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्ति तत्रः । 'वसन्ते सर्वसस्यानां जायते पत्रशातनम् । मोदमानाश्च तिष्ठन्ति यवा कणशशालिनः ॥ इति वाक्यशेपाद्दीर्घशूकविशेपे शक्तिर्निीयते कङ्गौ च शक्तिप्रमात्प्रयोगः । नानाशक्ति- कल्पनागौरवात् । हरिपदादौ विनिगमकाभावान् नानाशक्तिकल्पनमिति चकाराद्वेदव्याससूत्र- प्रामाण्यात्च्छुतेरुक्त एवार्थः । आहुरिति रामानुजाचार्या व्यसनामाहुः तथा च वाक्यशेपोत्य- नन्तरं भापयन्ति ब्रह्माश्रयाः प्राणादयः एव पञ्च पञ्चजना इति विज्ञायत इति सम्यगपीति सर्वा- धारत्वरूपब्रह्ममाहात्म्यसिद्ध्या सम्यक् तात्पर्यार्थानुत्त्या न तादृश ब्रह्ममाहात्म्यासिझ्यापीति पदम् । अपिर्गीयाम् । माहात्म्यसिद्धिर्हिता तात्पर्याभावात् पञ्चपञ्चपदयोः । वाक्यशेपस्येति वाक्य- शेषत्वेन रूपेण वाक्यशेषस्य । पूर्वतत्रे प्रथमस्य तृतीयपादे पञ्चमाधिकरणे वाराही उपानहाबुपमुञ्चते इति श्रूयते अत्र वराहशब्दमार्याः शूकरे प्रयुञ्जते म्लेच्छाः कृष्णशकुनौ तथा सति लोकव्यवहारेण निश्चेतव्येपु शब्दार्थेषु आर्यम्लेच्छप्रसिद्ध्योः समवलत्वादुभयविधोप्यर्थः विकल्पेन स्वीकार्य इति प्राप्ते उक्तम् । शास्त्रीयधर्मावयोधे शास्त्रप्रसिद्धिर्बलीयसी प्रत्यासन्नत्वादविच्छिन्नपारंपर्याहतत्वाञ्च. शाख्ने च वराहं गावोनुधावन्ति इत्यादौ वाक्यशेष इत्यर्थः । आदिपदेन यवमयश्चर्भवति इत्यस्य वाक्यशेषः । यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते अथ ते. मोदमाना इवोतिष्ठन्ति इति तस्य संग्रहः । गवामनुधावनं शूकर- विषये संभवति न कृष्णशकुनिविषये इति वाक्यशेपत्वं वराह इत्सस्स । शक्तीति वराहे वराहपदस्य ·९०५ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम्। ज्योतिपैकेषामसत्यन्ने ॥१३॥ काण्वपाठे, अन्नस्यानमिति नास्ति, तदा कथं पञ्च? तबाह । ज्योतिपा संख्यापूर्तिस्तेषाम् । यस्मादक संवत्सर इति पूर्व पठितो मनः । तत्र तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरिति । अन्नस्थाने ज्योति घम् । व्याख्यानं पूर्वमेव । तस्मात् सिद्धं न तन्मतस्य श्रुतिमूलत्वम् ॥१३॥ इति प्रथमाध्यायचतुर्थंपादे तृतीयं त्रिसूत्रं न संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ॥ ३ ॥ भाग्यप्रकाशा - च प्रसिद्धप्रसृत्वरशक्तिसापेक्षत्वात् प्रकृते च प्रसिद्ध्यभावाचिन्त्यम् । तसाइ योग एव साधीयानिति दिक् ॥ १२॥ ज्योतिपैकेपामसत्यन्ने ॥१३॥ व्याख्यानं पूर्वमेवेति ज्योतिपा तेजोवाचौ ग्रहीतव्ये । मनसोऽन्नमयत्वेन मनसाऽन्नात्तृरसना ग्राह्याः। चक्षुपैकं चक्षुरेवं ग्राह्यमित्येवं पूर्वोक्त- रीतिकमेवेत्यर्थः । ननु काण्वमाध्यंदिनपाठविरोधादिह वाक्यपगतप्राणादिग्रहणं न युक्तम् । विकल्पापादकत्वादिति चेन्न । तुल्यपलतया पोडशिग्रहणाग्रहणवत् श्रुत्यभिप्रेतत्वेन विकल्पस्या- दुष्टत्वात् । न च तत्रातिरात्रयागे व्यक्तिभेदेन ग्रहणाग्रहणयोरुपपचिवत् प्रकृते ब्रह्मण एकत्वेन रश्मिः। शक्तिग्राहकत्वेसादिः । प्रसृत्वरेति प्रपूर्वकसतेः करम् । सूत्रं तु 'इणनशूजिसर्तिभ्यः करम्' इति । मसिद्धीति पञ्चजनशब्दस प्राणादिषु । योग एवेति तथा च भाष्यम् । महद्वचेति सूत्रस्य 'महान्तं विभुमात्मानं' 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्त'मिलादौ महन्छन्दो ब्रह्मपरो योगेन एवमव्यक्तशब्दोप्यक्षरवाचक इतीति । दिगिति व्याकरणसाङ्गतया वेदान्ते योगाबाधे रूढिरयुक्तेति न रूढियोगमपहरतीति नैया- पिकमतप्रसरः । नैयायिकमतस्य पातित्यसाधकत्वस्मरणाच्छृतिविरुद्धांशत्याजकत्वस्मरणाच ॥.१२ ॥ ज्योतिपैकेपामसत्यने ॥१३॥ भाष्ये । यस्मादगिति । 'यस्मादाक् संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ इति मन्त्रः । प्रकृते। काठिन्याद् व्याकुर्वन्ति स्म ज्योतिषा तेजोवाचाविति व्याख्यातम् । विकल्प इति केषां- चिदन्नं पांचिज्योतिरिति स च पूर्वतत्रे परिसंख्याविधिनिरूपणे विकल्पस्य दोपत्वकथनात् । तुल्येति अन्नज्योतिर्ग्रहणयोस्तुल्यबलत्वम् । अतिरात्रे षोडशिनं गृहाति नातिराने पोडशिनं गृहातीति श्रुतिज्यों- तिष्टोमस्य संस्थाविशेपेस्ति । अदुष्टत्वादिति यथाह जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे सस्वप्यप्रदोषेपु गत्यन्त- राभावाद् व्रीहियववत् विकल्पोस्त्विति तत्र व्रीहियवविकल्पो द्वादशतृतीयपादे चतुर्थाधिकरणे. व्रीहि- भिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रुत्युपन्यासेनोपपादितः । व्यक्तीति दशमस्याष्टमे पादे तृतीयाधिकरणेस्ति अतिरात्रेभेदादतिरात्रव्यक्तिभेदेन । इदमपि तत्रैव । पर्युदासार्थवादनिपेधेषु निषेधार्थमङ्गीकृत्या न चात्रापि व्याघातः शङ्कनीयः। अनुष्ठानविकल्पाङ्गीकारेण भिन्नप्रयोगविषयत्वात् । सत्स्वप्यष्टदोपेषु गत्यन्तराभावात् चीहियववत् विकल्पोभ्युपेतव्यः । तस्मात्प्रतिपेष इति राद्धान्त इति इयमुपपत्तिरपि । तद्वद् दार्शन्तिके. योजयन्ति प्रकृत इति । ब्रह्मणोतिरावस्थानीयत्वम् । यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इत्यत्र यच्छन्दार्थस्य । १. पा उमामहेश्वरसंवादेखि ।

·N श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम्। [अ०१पा०४१०३सू०१३ भाष्यमफाशः। ग्राह्याणां प्राणादीनामन्यान्यत्वेन युगपद् ग्रहीतमशक्तिरिति शवयम् । प्रकृतेऽपि नेपामेव सत्त्वेन ग्राहकशब्दमात्रभेदस्य तत्तत्पाठकरूपाधिकारिमेदाद् ग्रहीतुं शक्यतया सुखेनैवोपपवेरिति । भाष्यं तु निगदव्याख्यानमेवेति शुभम् ॥ १३ ॥ इति तृतीयं न संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ॥ ३ ॥ रश्मिः । दृष्टान्ते पोडशिग्रहणाग्रहणे उक्ते दार्शन्तिकेऽनस्यानमित्यस्य ग्रहणाग्रहणे ते प्राणायन्तर्गते इति । प्राणा- दीनां प्राहकत्वमाहुः प्राधाणामिति । अन्येति अन्येषां काण्वानामन्यत्वम् । कर्मव्यतिहाराभावात् समासः । समासवत् सुपः सोरभावश्च तद्धितसमाप्तिसमीपे सर्वनामो द्वे विहित कर्मव्यतिहारे सर्वनामो द्वे वाच्ये समासवञ्च बहुलम् । बहुलग्रहणात् अन्यपरयोन समासवत् । इतरशब्दस्य तु नित्यम् । असमासवद्भावे पूर्वपदस्थ सूपः सुर्वक्तव्यः अन्योन्य विश्रा नमन्तीतिवत् । अन्यमित्यस द्वित्वे पूर्वपदस्य सुपः सौ रूपसिद्धिः । ग्रहीतुमिति पोडशिग्रहणाग्रहणवत् । प्रकृत इति काण्वपाठे। तेपामिति सोयं गकार इतिवत् । तेपां माध्यंदिनपठितानां प्राणादीनामेव सत्त्वेन । ग्राहको शब्दौ अन्नज्योतीरूपौ तावेव ग्राहकशब्दमात्रौ तयोर्मेदस्य । तत्तत्पाठकेंति काण्वमाध्यंदिन- पाठकेत्यर्थः । प्रहीतुमिति पोडशिग्रहणाग्रहणयोर्महणवत् । पोडशी ज्योतिष्टोमसंस्था । स्वयमेकोपि ज्योतिष्टोमः समातिभेदात् भिद्यते यतो यज्ञायज्ञीयस्तोत्रेण समाप्तावनिष्टोम इत्युच्यते । तस्मादपि स्तोत्रा- दूर्ध्वमुक्थ्यस्तोत्रेण समाप्तावुक्थ्य इत्युच्यते । अतिरात्रे पोडशिनमित्यादिमत्रेण समाप्तौ पोडशीया- धुच्यते । इत्येवं सप्तसंस्थावान् ज्योतिष्टोमः । श्रीभागवते तृतीयद्वादशेध्याये- 'पोडश्युक्थ्यौ पूर्ववक्रात् पुरीष्यनिष्टुताचय । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं स गोसवम् ॥ इति वाक्यम् । अमिष्टुत् अग्निष्टोमः पुरीच्या अग्नयः चयनात्मका: पुरीपं यस्सास्तीति पुरीपी च अग्निष्टुच्च पुरीष्यामिष्टुतौ समासान्तः आप्तौर्यामः अतिरावस्यैव भूमा सविशेपोतिरात्र इत्यर्थः । वाजपेयोपि खतम्रो महाफलः । गोसवः गोसत्रं तयोरपि सहभावः । इति सुबोधिनी । शंकराचार्यभाष्ये तु कयं पुनरुभयेषां तुल्यवदिदं ज्योतिः पठ्यमानं समानमत्रगतया पञ्चसंख्यया केषांचिगृह्यते केपांचिन्नेति अपेक्षाभेदादित्याह माध्यंदिनानां समानमत्रपठितप्राणादिपञ्चतया लाभान्नास्सिन् मत्रान्तरपठिते ज्योतिष्यपेक्षा भवति तदलाभाच काण्वानां भवत्यपेक्षा अपेक्षाभेदाच समानेपि भत्रे ज्योतिषो ग्रहणाग्रहणे यथा समानेप्यतिराने वचनभेदात् पोडशिनो ग्रहणाग्रहणे तद्वत् इत्युक्तम् । ननु व्याख्यानं पूर्वमेवेति भाष्यमानं व्याकृतमन्यत्कृतो न व्याकृतमित्याशक्याहुः भाष्यं त्विति । अत्र यस्मिन् पश्च पञ्चजना इति विपये संशयः अत्र पञ्च पञ्चजना इति प्रोक्ताः पदार्थाः किं सांख्य- शास्त्रोक्ततत्वानि आहोखिच्छुतिप्रोक्ताः प्राणचक्षुःश्रोत्रमनोन्नसंज्ञकाः इति । पूर्वपक्षस्तु सांख्य- शास्त्रानसिद्धायाः पञ्चविंशतिसंख्याया अत्रावभासनात् सांख्यतत्त्वानि पञ्च पञ्चजना इति । सिद्धान्तस्तु वाक्यशेषोक्ताः प्राणादयः पञ्च पञ्चजनाः इति । संगतिस्तु पूर्वाधिकरणोक्ता । किं च पञ्चपदं पचि व्यक्तीकरणे स्वा. आ. सेद, पचि विस्तारे चुरा प. सेट् । .'संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनूवन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषुः ।।

·९०७ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तः ॥ १४ ॥ (१४) श्रुतेर्विप्रतिषेधात् स्मृतिरेव ग्राह्येति मतं दूरीकर्तुं श्रुतिविप्रतिपेधो नास्ती- त्यधिकरणमारभते । तत्र श्रुतौ सृष्टिभेदा यहवः कचिदाकाशादिका । 'आत्मन आकाशः संभूतः' इति । कचित् तेजःप्रभृतिका। तत् तेजोऽसृजतेति । कचिदन्य- भाष्यप्रकाशः। कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥१४॥ ननु पूर्वाधिकरण सांख्यमतस्य श्रौतत्वे निराकृते पुनरस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामधिकरणप्रयोजनमाहुः श्रुतेरित्यादि । स्मृतिरिति सांख्यस्मृतिः। मतमिति सांख्याभिमतम् । नास्तीति इति वोधनाय । विप्रतिपेधयोधकं विपयमाहुः तत्रेत्यादि । असृजतेत्यन्तम् । अन्यथैवेति युगपत् साक्षात् । संशयस्तु एकस्यां सृष्टौ वक्तव्यायामेवं विप्रतिपिद्धनानाप्रकारकमनेन तदनिर्णायिका श्रुतिं विहायैकमकारनिर्णायिका स्मृतिरेवादर्तव्या ? उत, विप्रतिपेधं परिहत्य सर्वस्मृत्युपजीव्या रश्मिः। इति पचेः कनिन् कर्तरि, तथा च व्यक्तीकृतबुद्धिवृत्तीनां जनाः पञ्च व्यक्तिकारका घ्राणादय इत्यों भवति न रूढ्या प्राणादयोः। रूढेवेदान्तानङ्गत्वात् । योगयोधकव्याकरणस्याङ्गत्वात् । न च भाष्ये यौगिकार्थः कुतो न कृतः इति शक्यम् । भगवदिच्छया प्रसिद्धो योर्थस्तत्परत्वात् भाष्यस्य, उक्तार्थाविरुद्धत्वाद्वा भाष्यस्येति ॥ १३॥ इति तृतीयमधिकरणम् । कारणत्वेन चाकाशादिपु यथाव्यपदिष्टोक्तः ॥१४॥ श्रुतेरित्यादीति । भाष्ये । विप्रतिपेधात् अनेकधा विरुद्धप्रतिनिधिप्रापणात् । श्रुतेर्हतोब्रह्मणो विप्रतिषेधात् । ग्राह्येति । अयमर्थः । ननु प्रथमस्स तृतीयपादे औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेदिति श्रुत्या औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्येति स्मृतिरप्रमाणमित्युक्ते ग्राह्येति बुद्धिरेव नोदेतीति चेन्न । मूढग्राहेण स्मृतिसंग्रहात् । तथाहि औदम्बरी ज्योतिष्टोमे सदोनामकस्य मण्डपस्य मध्ये काचिदौदम्बरीशाखा निखन्यते तस्याश्च वेष्टनं वाससा स्मर्यते इति श्रुतिमूलरहिता स्मृतिरप्रमाणम् । सांख्यस्मृतिस्तु तच्छास्त्ररूपा अष्टकाः कर्तव्या इति वाफ्य- वत्प्रमाणं सांख्यानाम् । 'एकं सांख्यं च योगं च वेदारण्यकमेव च । परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रं च कथ्यते ॥ इति परस्पराङ्गत्वात् । तथा चैतन्मतम् । तदुक्तं 'यावानर्थ उदपाने' इति गीतायाम् । 'सांख्योप्येकः सदाहतः' इति निवन्धे । तृतीयाधिकरणे सदाचारस्य मानत्वोक्तेश्च । दूरीकर्तुमिति तत्र श्रद्धात्याजनेन पापण्डित्वापादकं दूरीकर्तुमधिकरणमारभत आचार्यः । ननु श्रुतिविप्रतिपेधोस्ति, इति व्यर्थोधिकरणारम्भः इति चेत्तत्राहुः श्रुतीति । नास्तीति चोधनायेति योजनामाहुः प्रकाशे इतीति । तत्रेति भाष्यं व्याकर्तुमाहुः विप्रतीति । युगपदिति । अग्रेतनश्रुतिद्वये द्रष्टव्यम्। 'एतस्माद् ब्रह्मणः प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुयोतिरापः पृथ्वी विश्वस्य धारिणी' इति ॥ मुण्डके युगपत् । इदं परिदृश्यमानं सर्वं ब्रह्म कर्तृ असृजत इति तैत्तिरीये साक्षात् । एवं पूर्वोक्ता- तैत्तिरीये। द्वितीया छान्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्याने। सर्वस्मृतीति इदमुपपादितं पूर्वतत्रे प्रथमस तृतीयपादे ·९०८ भीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४भ०४ सू०१४ थैच। एतस्माज्जायतेमाण' इति । 'इदर सर्वमसृजत' इति च। एवं क्रमव्युत्क्रमानेक- विधसृष्टिपतिपादकत्वाद् वस्तुनो द्वैरूप्यासंभवाद्, 'ग्रहान्त्या अनु प्रजा पशवः प्रजायन्ते' इतिवत् सृष्टिवाक्यानामर्थवादत्वेन ब्रह्मखरूपज्ञानार्थत्वादध्यारोपाप- चादन्यायेन न वेदाह्रमणः कारणत्वं सिद्ध्यति । अत: परिदृश्यमानजगतः कारणा- न्वेपणे क्रियमाणे पायायाधमतभेदेषु सत्सु कपिलस्य भगवज्ज्ञानांऽशावता. रत्वात् तन्मतमकारेणैव जगद्व्यवस्थोचितेत्येवं प्राप्ते, उच्यते। न सृष्टिभेदेषु भाष्यप्रकाशा : श्रुतिरेखादरणीयेति । अनिर्णायकत्वमुपजीव्यता च संदेहवीजम् । वन संशयस पूर्वपक्षयुक्ति- भिरेवावगमात् वमनुस्वा पूर्वपक्षमेवाहुः एवमित्यादि । क्रमव्युत्क्रमेति नानाविधकमैर्नाना- विधव्युत्क्रमश्वेत्यर्थः । सृष्टिवाक्यानीतिपाठे त्वर्थवादत्वेनेत्यसाग्रे, ग्राह्याणीति शेपो वोध्या। शेपं स्फुटम् । एतत्समाधि व्याकुर्वते न सृष्टीत्यादि । अयमर्थः। श्रुत्यो हि ब्रह्मणस्तन्मा. हात्म्यस्य च बोधनार्थ प्रवृत्ताः । 'बन्दिनस्तत्पराक्रमः' इति श्रीभागवते वेदस्तुतौ वाक्यात् । तत्रापि माहात्म्यमेव मुख्यम्। बोधनद्वारत्वात् । न चाध्यारोपापवादन्यायादरे ब्रह्मस्वरूप- प्रतिपत्तिः । उन्मचादिप्रलाप इव तत्रापि वाक्ये अप्रामाण्यस्य, श्रुतौ च प्रतारकत्वस्य स्फूर्त्या ररिमः। विमता स्मृतिर्वेदमूला वैदिकमन्वादिप्रणीतस्मृतित्वात् उपवयनाध्ययनादिस्मृतिवत् न च वैयर्थ्यम् । अस्मदादीनां प्रत्यक्षेषु परोक्षेषु नानावेदेषु प्रकीर्णस्यानुष्ठेयार्थसैकत्र संक्षिप्यमाणत्वात् । अनिर्णायेति. नन्वतेषां पदानां श्रुतौ कुतोऽनिर्णायकत्वमिति चेन्न पुराणोपचूंहितस्स वेदस्य निर्णायकत्वात् । तमिति, संशयम् । नानेति नानापदार्थों भेदः अनेकपदे नोर्थः । आश्रयतया एकभेदोऽन्यत्रैकरसां संख्येयायां विधायां सा भेदविशिष्टा । नानापदार्थोपि भेदः आश्रयतया विधासु । अतो भाष्योक्ता- नेकविधापदस्य नानाविधापदसैकार्थत्वम् । 'नानानेकोभयार्थयोः' इतिविश्वाच । तथा च क्रमव्युत्त: माभ्यामनेकविधानां सृष्टीनां प्रतिपादकत्वादिति भाष्यार्थप्राबल्येपि क्रमव्युत्क्रमयोरनेकविधानां सृष्टीनां प्रतिपादकत्वादित्यर्थे क्रमव्युत्क्रमसंवन्ध्यनेकविधासंपन्धिनी न सृष्टीनामित्यर्थेनेकविधानां क्रमव्युत्क्रमयोरपि भानादेवमर्थ उक्तः। शेषमिति । वस्तुनो ब्रह्मणः । द्वैरूप्यं विकृतत्वम् । अतः प्रकृतिर्मायाऽविद्या वा की पुरुषोऽसंग इति भावः । गृहानिति श्रुतौ वै निश्चये गृहानिति द्वितीयाऽनोोंगे ज्ञेया । श्रुतिस्तु पष्टाष्टकपञ्चमाध्याये । अर्थवादत्वेनेति दृष्टान्तेऽर्थवादोऽनुवादा- रमका प्रत्यक्षसिद्धार्थानुवादात् । 'अग्निर्हिमस्स भेषजम्' इतिवत् । दान्तिकेयर्धवादत्वं आधे गुणानु- वादलं वा 'आदित्यो यूपः' इतिवत् । गुणवादरूपार्थवादत्वम् । आकाशाद्वायुरित्यत्राथवा अन्यः पृथिवी- सत्राप्सु पृथिव्युपादानत्वरूपप्रत्यक्षविरुधार्थबोधकत्वविरोध इति । आदिले यूपे आदित्यत्वरूप- प्रत्यक्षविरुद्धार्थवोधकत्वविरोधवत् । ननु सांख्यमते निराकर्तव्ये भाट्टमतस किं प्रयोजनमिति चेदुच्यते । मायाप्रकृत्यविद्यावादा अपि श्रौता इति भाष्यसानुमानिकसूत्रे दर्शनान्मायावादिनां ज्यवहारे भाट्टमताङ्गीकारात् ततुल्ये सांख्यमतेपि भाट्टमतवोधनस्यैव प्रयोजनत्वात् । ब्रह्मेति 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' सांख्यसूत्रोक्तब्रह्मस्वरूपेत्यादिः । अध्यारोपेति जगजन्मादिकर्तृत्वं तटस्थ- लक्षणं काकवन्तो देवदत्तस्य गृहाः इतिवत् । इदं मायोपहितम्य ब्रह्मणः, अयमेवाध्यारोप इत्युच्यते । असापवाद इदानीमुच्यते अपवादो नाम अधिष्ठाने भ्रान्त्या प्रतीतस्य तद्ध्यतिरेकेणाभावनिश्चयः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । रश्मिः। यथा शुक्त्यादौ प्रान्त्या प्रतीतस्य रजतादेः शुक्तिव्यतिरेकेण नेदं रजतं किं तु शुक्तिरित्यभावनिश्चयः, अनेन न्यायेन । तत्त्वानुसंधानेस्य प्रपञ्चः । न वेदादिति 'अथात आदेशो नेति नेति' 'नेह नानास्ति किंचनेति' अपवादरूपाद्वेदात् । वाह्येति वाह्या नास्तिकाः। अवाद्याः प्रच्छन्नवौधाः माया- प्रकृत्यविद्यावादिनः । ज्ञानेति तृतीयस्कन्धे कपिलोपाख्याने । एवं शेषं स्फुटमित्यर्थः । अत्र वेदार्थस निर्गुणसगुणरूपस्य आरोपापवादसंगत्यधीनत्वं सतो ह्यारोपापवादयोः वेदसार्थवादत्वं खार्थे प्रमाणाभावोपपादने बाधकामावादतो निर्वाहकसंगतिं सूचयितुं श्रुतिविप्रतिपे, निपेन्ति अतोत्रारोपापवादसंगतिनिषेधतात्पर्यमिति । अनेनाशयेन भाष्यं विवृण्वन्ति अयमर्थ इति । स्थाद्यदि धारोपापवादसंगत्या वेदार्थः स्थायेहि अधिष्ठाने भ्रान्त्या प्रतीतस जगत्कर्तृत्वादेः तव्यतिरे- केणाभावनिश्चयः न त्वेवं श्रीभागवते कचिच्छ्रयमाणोप्यध्यारोपपावादो न सार्वत्रिकः । जगन्मिथ्यात्व एव जगबन्मादिकर्तृत्वापवादापत्त्या जगन्नित्यत्ववोधकश्रीभागवतविरोधात् । किं तु पुराणमतत्वेन पुराण एव । भगवदिच्छावशात् । अतो वेदस्तुतिवाक्यं श्रीभागवतीयं वक्ष्यन्ति तदाहुः श्रुतय इति । माहात्म्यं देवत्वं तच पदजन्यपदार्थों भवति । अत्र पदज्ञानं तु करणं 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्याधुक्तपदानां ज्ञानं करणं, माहात्म्यरूपपदार्थधीस्तद्वोधनरूपा द्वार; शाब्दबोधः फलम् । स च यतो यच्छब्दार्थभूताभिन्ननिमित्तोपादानिका प्रत्यक्षभूतकर्तृका जनिरिति । नन्वध्या- रोपापवादानङ्गीकारे वस्तुनो वैरूप्यापत्तिस्तदङ्गीकारे ब्रह्मस्वरूपस्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावासङ्ग- रूपस्य प्रतिपत्तिः प्रकृत्यादेलूप्यादित्याशङ्कते वादीत्याहुः न चेति । इति शङ्यमिति योजनीयम् । तनापीति वेदान्तेष्वपि यत्र विधिं परिकल्प्यार्थवादा योज्यन्ते तत्रेत्यर्थः । प्रतारेति प्रकृष्टतारको दैत्यः 'प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः' इत्युक्तस्तत्त्वस्फूर्त्या । अत इति । तादृशन्याया- नादरणसमानाधिकरणा कारणस सिद्धिः । कालोधिकरणम् । अयमर्थः यावत्कालमुक्तन्यायादर- स्तावत्कालं न कारणसिद्धिः वेदस्यार्थवादत्वेन खार्थे प्रामाण्याभावात् कारणत्ववोधकस्य । यदा तु युक्तन्यायानादरस्तदा तु वेदस्यानधिगतार्थगन्तृत्वलक्षणप्रामाण्यम् । निर्वाहकसंगत्या स्फोरणात् । ननु कोक्तेयं संगतिरिति चेन्न श्रीभागवत एव- 'ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात्सदसतः परे । इति राज्ञा पृष्टः श्रीशुकः स्वरूपलक्षणं त्यक्त्वा 'बुद्धीन्द्रियमन प्राणान् जनानामस्जत्प्रभुः' इति तटस्थलक्षणमाहेति । न च गुणवृत्तय इति श्रुतिविशेषणात् आरोपापवादोपीति वाच्यम् । 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति प्रतिज्ञाय 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यवदद्यतो व्यासः अत्राप्येवमिति चेन्न पूर्व स्वरूपलक्षणमित्यादसंदिग्धत्वपीति सहृदयैर्विचारणीयम् । निर्गुणब्रह्म प्रतिज्ञाय सगुणनिरूपणे व्यासस्स प्रतिज्ञाहानिरूपनिग्रहस्थानापत्तिरुपक्रमविरोध इत्यलम् । विद्वन्मण्डने निर्गुणसगुणप्रति- पादकश्रुतिभागौ कल्पयित्वा वाध्यवाधकमावविचारे 'अभेदादनुपाधित्वाजगदप्रत्ययातितः । सर्वाधारत्वतस्तावच्छक्तित्वान्नास थाधनम् ।। इत्यस्याः कारिकायाः विवरणे । किं च ब्रह्मनिरूपकमहावाक्ये लन्मते सृष्टिनिरूपकाणि वाक्यान्यसंगतानि स्युः तदनिरूपकत्वात् । नन्वस्ति संगतिरध्यारोपापवादलक्षणा। तथाहि शुद्धब्रह्मणो ११५. सू. र.

·- ९१० श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम्। [अ०१ पा०४ अ०४ सू०१४ ब्रह्मणः कारणत्वे विमतिपत्तिः। सर्वप्रकारेपु तस्यैव कारणत्वोक्तेः । आकाशादियु कारणत्वेन ब्रह्म यथा व्यपदिष्टमेवैकत्र, अन्यत्रापि तदेव कारणत्वनोक्तम् । 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते' इत्यादिनिराकरणं तु लौकिककर्तृत्वनिषेधपरम् । भाप्यप्रकाशः। विश्वासनाशप्रसङ्गात् । अतस्तस्य न्यायस्थानादरे कारणस सिद्धौ न सृष्टिप्रभेदेपु ब्रह्मणः कारणत्वे विप्रतिपत्तिः । सर्वप्रकारेषु कारणत्वोक्तः । तदेवदाह कारणत्वेन चाकाशादिष्विति । आकाशतेजाप्रभृतिषु ऋमिकेषु प्राणादिपु चाक्रमिकेषु कार्येषु कारणत्वेन यथाव्यपदिष्टोक्तेः। एकत्र यथैव सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वात्मत्वैकत्वाद्वितीयत्वसचिदानन्दरूपत्वादिधर्मवृत्तया कारणत्वेन व्यपदिष्टमेवमन्यत्रापि तदेव कारणत्वेनोक्तं, तस्मादिति । नच, 'न तस्य कार्यम्' इति निषेध- रश्मिः। दुज्ञेयत्वेन तज्ज्ञापनाय जगजननमुक्त्वा कर्तृत्वमोक्तत्वे प्रतिपाद्य तद्वारा सोपाधिके ब्रह्मणि बुद्धी सिद्धायां शाखारुन्धतीन्यायेन पूर्वोक्तमपोद्य कर्तृत्वाद्यपेतं ब्रह्म पश्चाद्वोध्यते इति चेन्नैवं वक्तुं युक्त जगदप्रतीतिप्रसङ्गात् । तथाहि न हि जगत्प्रतीतिः श्रुतिसिद्धा येन पूर्व बोधयति पथानिषेधती- त्युच्येत किंतु लौकिकसिद्धा । तथा च तत्र कपेक्षायां कर्तारमेवोपदिशतीति वक्तुं युक्तं न तु लोकसिद्धमेव जगदनुद्य तत्र कर्तृत्व बोधयित्वा पश्चान्निपेधतीति । तथा सति कार्यस्य प्रतीति- सिद्धत्वेन कर्नन्तरस्याभावाच जगत एवासंभवेनानुवादो बाधितविषयः स्यादित्यादिना । जगत्प्रतीतिरत्र शाब्दी श्रुतिसिद्धेति चेन्न नित्यानित्यसंयोगभिया इमानि भूतानि इत्यत्र शाब्यास्तस्या अभावात् । आधिदैविकानीमानि भूतानीति प्रतीतिः श्रुतिसिद्धा, आधिभौतिकभूत- विषयिणी वियम् । इदंपदप्रयोगात् । नन्धिमानि भूतानीत्यत्राधिदैविकप्रतिपादकान्याधिभौतिकप्रति- पादकानीति चेन्न आधिदैविकप्रतिपादकानि सन्तीदृशस्थलेऽभियुक्तप्रसिद्ध्याधिभौतिकेष्वर्थेपु तात्पर्य- वन्तीत्यन्युपगमात् । सादृश्यात्स्मारकाणि आधिभौतिकानां वा । तथा च निर्वाहकसंगतिः स्फुटति । 'न कर्तृत्वनिषेपो ब्रह्मणि शक्यनिरूपणः' इति विद्वन्मण्डनात् । किमन्यनज्ञाननिर्वाहकमिति जिज्ञासया सृष्टिनिरूपकवाक्यानां निरूपणात् । प्रकृतमुच्यते । कारणस्य सिद्धाविति सामाना- धिकरण्ये सति सप्तमी 'सिद्धिसमानाधिकरणं न सृष्टीत्यादिभाष्योक्तमित्यर्थः । तथाहि । निर्वाहक- संगत्यार्थवादत्वनिवृत्तौ सर्वकारणप्रतिपादकानां 'आत्मन आकाशः संभूतः' इत्यादीनां खार्थे प्रामाण्योपपत्तौ तदुक्तेषु सर्वप्रकारेपु तस्यैव न तु प्रकृतेः कारणत्वोक्तिस्तस्याः । न सृष्टिभेदेषु ब्रह्मणः कारणले विप्रतिपत्तिरिति भाष्यार्थः प्रकाशेन सिद्धः । न च कारणस्य सिद्धावित्यन्तप्रकाशस्य न सृष्टीत्यादिभाष्येणान्वयोस्त्विति शङ्करम् । अस्य भाष्यस सिद्धत्वापत्त्या सर्वप्रकारेष्विति भाष्यस्य न सृष्टीत्यायर्थसाधकस्य वैयर्थ्यापत्तेः । आहेति सूत्रकार आह । कारणत्वेनेति । सूत्रव्याख्याने नैवाकाशादिष्विति भाष्यं विवृण्वन्त आहुः आकाशतेज इति । स्पष्टयांबभूवुः एकत्रेति । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यत्र 'जन्मायस्य यतः' इत्यधिकरणे मुख्यतयोक्तेः । सर्वज्ञेति जगदुपादानापरोक्षज्ञानचिकीपांकृतिमत्त्वं जगत्कर्तृत्वं तेन 'यः सर्वज्ञः' इति श्रुत्युक्तसर्वज्ञेति । मनसायाकलयितुमशक्यस्य विचित्रसन्निवेशस्य सर्वेश्वरातिरिक्तकारणासंभवात् सर्वेश्वरत्वेति ! समवायित्वात्सर्वात्मत्वेति अनेकेश्वरेषु सत्सु विसंमतिरत एकवेति । एकरसत्वव्याहत्यापत्तिरतोऽ- द्वितीयत्वेति । सगुणत्वं सादतः सचिदानन्दरूपत्वेति । आदिपदेन वैपम्यनैपुण्यापत्तिवारणाय कृतप्रयत्नापेक्षलम् । व्यपदिष्टमिति यथा प्रथावट्यपदिष्टम् । तस्योक्तरिति सूत्रों न तु व्यपदिष्टमनतिक्रम्येति यथान्यपदिष्टमित्यव्ययीभावो व्याख्यानात् । अन्यत्रेति उक्तेषु 'आत्मन आकाशः संभूतः' इत्यादिषु । न तस्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स न च नेति । श्वेताश्वतरे पष्ठाध्याये। - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । तस्यैव प्रतीतेः । सर्वलक्षण्या वैदिकानामघाधितार्थंकवाक्यत्वस्याभिप्रेत- त्वादिति चकारार्थः। कार्यप्रकारे भेदस्तु माहात्म्यज्ञापको न तु बाधकः । बहुधा कृतिसामर्थ्य लोकेऽपि माहात्म्यसूचकमिति । तस्मान्न श्रुतिविप्रतिषेधात् स्मृतिपरिग्रह इति सिद्धम् ॥१४॥ इति प्रथमाध्याये चतुर्थपादे एकसूत्रं यथा व्यपदिष्टाधिकरणं चतुर्थम् ॥ ४॥ भाप्यप्रकाशा। श्रुतिच्याकोपः। तस लौकिककर्तृत्वनिषेधपरत्वात् । निपेधकवाक्योत्तरार्धे 'स्वाभाविकी ज्ञान- बलक्रिया च' इति स्वाभाविकक्रियासद्भावप्रतिपादनात् । द्वितीयपादे समाऽभ्यधिकनिषेधाच । कार्यकारणसापेक्षलौकिककर्तृत्वनिपेधसैव प्रतीतेरिति । चकारसूचितं हेत्वन्तरमाहुः सर्ववै- लक्षण्येत्यादि । वैदिकानामिति पदवाक्यानाम् । सिद्धमानुः तस्मादित्यादि । उक्तरीतौ कस्या अपि श्रुतेाकोपाभावात् तथेत्यर्थः ॥ १४ ॥ इति प्रथमाध्याये चतुर्थपादे चतुर्थमेकसूत्रं यथाव्यपदिष्टाधिकरणम् ॥४॥ रश्मिः। 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाप्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च' ॥ इति । लौकिकेति तत्त्वं तु कार्यस्य घटादेः कारणं समवायिनिमित्तं तज्ज्ञानरूपं तत् सापेक्षत्वं अलौकिकत्वं ब्रह्मनिष्ठममिन्ननिमित्तोपादानत्वम् । इच्छाया धर्मत्वेन कार्यत्वादन्यानपेक्षत्वं च । एतदेवाहुः कार्यकारणेति तस्यैवेत्यादिभाष्यविवरणमिदम् । तथा च तस्यैवेत्यादिभाष्यस्यार्थ- स्तावत् तस्य कार्यकारणसापेक्षलौकिककर्तृत्वनिपेधसैव प्रतीतेः । कस्मै प्रयोजनायेसाहुः सर्वेति । न च पदार्थकारणेभ्यो वैलक्षण्यार्थम् । न च कामधेन्वादेर्नवतत्वान्तर्गतत्वेन न नवपदार्थकारणेभ्यो वैलक्षण्यमिति शक्यम् । कामधेन्वादेः कार्यत्वेनाकार्यत्वेनापि वैलक्षण्यस विवक्षणात् । अत्र नैयायिक- युक्तिसंचार इति सर्वेति भाष्यसार्थान्तरं चाहुः चकारेति । चकारार्थोऽये वाच्यतेनायमर्थः सूच्यते । भाष्येस्सोक्तार्थेन चकारार्थो वैदिकानामित्यादिर्ध्वनितः अनपिगतो यः सृष्टिभेदेपु ब्रह्मणः कारणत्वे विप्रतिपत्त्यभावोर्थः तस्य गन्तृत्वं तस्य प्रमाण्यस्य 'आत्मन आकाराः संभूतः' इत्यादिषु विपयत्वेनोदाहृतेषु सत्त्वात् । वैदिकानां लोकानधिगतो यो अवाधितार्थः पूर्वोक्तस्तस्याधिकरणा- त्मकेनार्थेऽस्मैकवाक्यत्वस्य तथा च सर्ववैलक्षण्यं चकारेण सूच्यत इत्यर्थः । अनधिगतार्थगन्तृत्वं प्रामाण्यमित्यत्र चकारो मानमित्युक्तम् । तथा च व्याकरणादिना श्रुत्यर्थे कृते 'यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः' इति तौदिसंपातेनाधिगतार्धगन्तृत्वं प्रामाण्यं दुष्टं भवेत्। एवं तु श्रुत्सनुकूलतकै प्रगृह्य नेपा तर्केण मतिरापनेयेति श्रुत्या यथार्थवस्तुज्ञानं भवतीति । माहात्म्येति । 'यथा विविधभक्तेषु त्रिविधा भगवत्कृतिः' देवत्ववोधकम् । यथा वा दशविघलीला देवत्वयोधिका । लोके इति स्मृतौ व्यासादीनां माहात्म्यस वाचकं माहात्म्यपदं, सूचकं तु बहुधा कृतिसामर्थ्य पदमर्थो वा काव्यप्र- काशे अर्थस्य व्यजकत्वं यथा 'सर्वेषां प्रायशर्थानां व्यञ्जकत्वमपीप्यते' इति । तत्त्वं वाच्यस्य यथा । 'माए परोव अरणं अबहु गयि ति साहिलं तुमए । ता भण किं करणिनं एमेज ण वासरो ठाइ॥ 1. मातगेहोपकरणमय स नास्तीति साधितं त्वया । तद्गण किंकरणीयमेवमेव न वासरः स्थायी ॥

·९१२ श्रीमद्रासूघाणुभाप्यम् । [अ०१पा०४ १०५ सू०१५ समाकर्षात् ॥ १५॥ (१।४।५) पुनरन्यथाशय परिहरति । ननु कचित् 'असद्वा इदमग्र आसीत् इति फचित्, 'सदेव सोम्येदमन आसीत् । तदैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत् । अव्या- कृतमासीत् । 'नासदासीनो सदासीत् 'तम आसीत्' इत्यादिवाक्येषु ब्रमणोऽपि विगानं श्रूयते । तदैक आहुरितिवत् पक्षान्तरं संभवति । न पसत्तमःशन्दैव्रह्म भाष्यप्रकाशः। समाकर्पात् ॥ १५ ॥ सूत्रमवतारयन्ति पुनरित्यादि । प्रकारान्तरेण श्रुतिविप्रतिषेध- माशय परिहरतीत्यर्थः । अत्रापि संशयस्तद्वीजं च पूर्वयदेव । एकस्य ब्रह्मणः कारणत्वे वक्तव्ये नानाशब्दानां कारणे प्रयोगादनिर्णायिका श्रुतिं विहायेत्येतावान् विशेषः । पूर्वपक्षमाहुः ननु कचिदित्यादि । विगानमिति विरुद्धं गानम् । के गै शब्दे । विरुद्धः शब्दः कारणान्तरचु. रश्मिः। माए मातः अनेन सुखानुज्ञानाथै प्रियोक्तिः सून्यते । घरोव अरणं गृहोपकरणं तण्डुलादि, अनेनावश्यकरणीयत्वं सूच्यते । अजः अद्य, अनेन शीघ्रत्वं सूच्यते । खलु ण स्थित्ति नास्तीति साहियं कथितम् , तुमए त्वया । अनेन मया व्याजो नोत्पादितः इति सूच्यते, ता तस्मात् भण, भण अनेन प्रेरणार्थः शीघ्रत्वं सूच्यते, किंकरणिजं किं करणीयम् । एमेय एवमेव, ण न, वासरो वासरः, ठाइ तिष्ठति । अनेन सायंकाले मम पतिव्रताया गमनं नोचितमित्यात्मनः शुद्धत्वं द्योत्सते । त्वरया प्रेरय इति वा । अत्र व्यङ्ग्यं किमित्याकाङ्क्षायां काव्यप्रकाशे व्यङ्ग्यमुक्तम् । अत्र खैर: विहारार्थिनीति व्यज्यते । अत्रान्येपां मतानि नान्यविधानि । माधवास्तु आकाशादिष्ववान्तर: कारणत्वेनापि स एव स्थितः । यथाव्यपदिष्टस्यैव परस्य यच्चाकाशे तिष्ठतीत्यादिनाऽकाशादिपूक्तेः ॥१४॥ इति चतुर्थाधिकरणम् ॥ ४ ॥ समाकर्षात् ॥१५॥ सर्वशब्दानां परमात्मवाचिनः शब्दाः अन्यत्र समाकृष्य व्यवहियन्ते । 'परस्य वाचकाः शब्दाः समाकृष्येतरेष्वपि । व्यवयिन्ते सततं लोकवेदानुसारतः ॥ इति पाने चेत्साहुः तत्स्पष्टमिति नात्र सिद्धान्ते सूत्रं प्रवर्तितम् । समाकर्षादित्यधिकरणे भिन्न भिन्नशब्दप्रयोगप्रयोजनं न किमपि स्फुटतीति दूपणं वक्ष्यते संगतिस्तु निर्वाहकरूपैव । विपयस्तु उक्त- श्रुतिरूपः । सांख्यस्मृतिरूपश्च । आकाशादिषु कारणत्वेन यथा व्यपदिष्टायाः प्रकृतरित्येवं सूत्रार्थस्पर्शि- त्वात् । न च स्मृतेः सूत्रविषयत्वं नास्त्यपीति युक्तम्, पूर्वतत्रे पष्ठेध्याये सत्त्वात् , तथा हि पष्ठस्य द्विती- यपादे पष्ठाधिकरणे 'उपनयनादिनियमः' इति प्रागुपनयनात्कामचारवादमक्षा' इति स्मृतिविषय इति । ननु तर्हि कुतो दूपणमष्टकाः कर्तव्या इति स्मृतिवत् प्रमाणमस्त्विति चेन्न प्रकृतिवादत्वेन मूलश्रुत्य- भावात् सर्ववेष्टनस्मृतिवत् प्रमाणत्वं न श्रुत्युक्तत्वेनेत्यलम् । सदाचारस्यापि मातुलकन्यापरिणयवदादरः । पूर्वतत्रे तृतीयपादे पञ्चमाधिकरणे मातुलकन्यापरिणये सदाचार उक्तः । सदाचारस्य स्मृतिमूलत्वम् । स्मृतिस्तु-'मातुलस्य सुतामूढ्दा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति । तद्वत्प्रकृतेऽपि पाने द्विचत्वारिंशाध्याये रुद्र उवाच । 'शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तामसानि यथाक्रमम् । येषां श्रवणमात्रेण पातित्यं ज्ञानिनामपि ॥ इत्युत्त्वा ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। युल्लासकः । कर्मवदिति । यथा, मलबद्वाससोऽनं नायादिति निषिद्धय अथो खल्वाहुरभ्यञ्जनं वा व स्त्रिया अन्नमभ्यञ्जनमेव न प्रतिगृह्यं कामनयान्यदिति पक्षान्तरं कर्मविशेष उक्तं तद्वत् । रश्मिः। 'प्रथमं हि मयोक्तं वै शैवम्' इत्युक्त्वा 'काणादेन तु संप्रोक्तं शास्त्र'मित्युक्त्वा 'सांख्यं तु कपिलेन वा' इति परंपरया पातित्यसाधकवाक्यम् । समाकर्पात् । सूत्रमित्यधिकरणात्मकं सूत्रम् । ननु पूर्वाधिकरणे इमाः श्रुतीरुक्त्वा ब्रह्मविगानपरिहारार्थ सूत्रमिदमिति कुतोधिकरणमिति चेन्न । पूर्वश्रुतिपु सृष्टिवैचिच्याब्रह्मणः सतो विकारित्वापत्त्या प्रकृतिः की पुरुषोऽसङ्ग इति श्रुतिविप्रति- पेधात्स्मृतिपरिग्रहस्तर्कितः । अत्र तु ब्रह्मविगानेन श्रुतिविप्रतिषेधात् स्मृतिपरिग्रहस्तर्कितः इति भेदात् । प्रकारेति प्रकारोत्र विप्रतिषेधे स च प्रकृतिः कर्ती पुरुषोऽसङ्ग इति हेतुकः श्रुतिविप्रति- पेध इति तादृशहेतुकत्वम् तस्मादन्यः प्रकारः प्रकारान्तरं ब्रह्मविगानेन श्रुतिविप्रतिषेध इत्यत्र ब्रह्मविगानहेतुकः श्रुतिविप्रतिरोध इति ब्रह्मविगानहेतुकलं तेन अयं भाष्यीयान्यथाशब्दार्थः । तथा च पूर्वाधिकरणे सेश्वरसांख्यः अस्मिन्नधिकरणे निरीश्वरः सांख्य इत्यपि भेदः । पूर्ववदिति अत्रापि श्रुतिरूपो निरीश्वरसांख्यस्मृतिरूपश्च विषयः । संदेहवीजं तु अनिर्णायकत्वमुपजीवत्वं च । पूर्वस्माद्विशेपमाहुः एकस्येति । विशेप इति अग्रे तु एकप्रकारनिर्णायका निरीश्वरसांख्यस्मृतिरे- वादर्तव्या उत विप्रतिषेधं परिहत्य सर्वस्मृत्युपजीव्या श्रुतिरेवादरणीयेति विशेषपूरणम् । ननु कचिदित्यादीति तैत्तिरीये कचिदिति छान्दोग्ये । एवमव्याकृतमिति पुरुपविधनादाणेति । नासदासीदिति बाबणे द्वितीयाप्टकेऽष्टमाध्याये पीपोन्नारजिवृद्धा सुमेधा इत्यारम्भकेस्ति पै आदिपदेन वृहदारण्यके आरणे । नेति नेतीति मूर्तीमूर्तबाङ्गणे वाक्यपदोपादानं श्रुतिपदमपहाय ज्ञापयति 'यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसक्षवः' इति श्रीभागवतवाक्यम् । तद्धैक इति । एके मुख्यान्यकेवला: इति कोशात् एके मुख्या आहुरित्यर्थे कर्मणा मात्वे पक्षान्तरे तत्कर्म तदसतो माले पक्षान्तरं संभवतीत्यर्थः । कर्मवदित्यस्यार्थमाहुः यथा मलवदिति कर्मवत् सप्तम्यादतिः । दर्शपूर्णमासाख्य कर्मणीव तद्धैक इति श्रुतावपि पक्षान्तरं संभवतीति भाष्यार्थः । कर्मणि किं पक्षान्तरमित्याकाहाया- माहुः यथा मलेति अयं न्यायः तृतीयस्य चतुर्थपादेस्ति प्रागवरोधान्मलवद्वासस इत्यधिकरणे मलवद्वाससा न संवदेत न सहासीत नास्यान्नमद्यात् ब्रह्महत्याय होपा वणे प्रतिमुच्यास्ते इति निपिझ्य नासा अन्नमद्यादिति श्रुत्यर्थः प्रकाशे उपन्यस्तः । तत्रायं प्रतिपेधः कलर्थ आहोखित् पुरुषार्थ इति संदेहे त्वर्थः प्रकरणादिति प्राप्ते रजखला निःक्रतुव्यापारा तामवरुझ्य यजेत इति वाक्यात् ऋतावमाप्सत्वात् पुरुषे च खत प्रामवानिपेघोष पुरुषार्थ इति स्थितम् । अन्यवनं घृवतैठेन यो युक्तं दीपमः । कामं ययेन्छम् । अन्यदिति पृथ्वी वा मन्नमिति श्रुतौ पृथ्वी प्राधेयर्थः । कर्मविशेप इति दर्शपूर्णमासयोः । वेधिति 'असन्चेव स भवति असद्रोति चेद चेत्' इत्यत्रासद्ब्रह्मवेत्तृनिन्दया। पायो निषेधः । श्रुती तैतिरीये । अन्येति प्रथमनिर्दिष्ट अप्यसत्यतिपादिकाः श्रुतयः पनान्तरपात्लेन पश्चात् संग्रहीता अतः प्रथमाः परित्यज्याच्याकृतपदयटितधुत्यर्थपुरस्कारेणार्यमाहुः अव्याकृतेति ।

·श्रीमद्रक्षासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ १०५ २०१५ प्रतिपादयितुं शक्यते । असन्नेव स भवतीति बाधात्। आदित्यवर्ण तमसः परस्तादिति च । तस्मात् कारणत्वेनापि श्रुतिविप्रतिषेधान.ब्रम कारणं नेत्येवं प्राप्ते उच्यते समाकर्पात् । आकृप्यते खस्यानाच्याव्यत इत्यार्पः सर्वेष्वेतेषु वाक्येपु असदादिपदानां न निरात्मकत्वायर्या उच्यन्ते । किंतु चैलक्षण्येन । भाध्यमफाशः। तमसः परस्तादिति असन्नेवेत्यत्र यथावेतृनिन्दया वाघ एवमत्र तमापरत्वकथनेन वाधादित्यर्थः । तगादिति अन्याकृतपदेनाध्यक्तस प्रधानस्य ग्रहीतुं शक्यत्वात् । श्रुती पक्षान्तरस्याप्यङ्गीकारा दुसदादिशब्दैह्मणः प्रतिपादयितुमशक्यत्वाच। शेषमतिरोहितार्थम् । अत्र समाधानं सूत्रकथन- पूर्वकं व्याचक्षते आकृप्यत इत्यादि । कारणत्वेनेति पूर्वमादनुवर्तते । कारणत्वेन ब्रीवाद- रणीयम् । अतो नात्र श्रुतिविप्रतिषेधः । कुतः ? समाकर्पात् । आकर्पत इत्याकर्षः । समीचीनो निश्चायनार्थ आकर्पः समाकर्पस्तस्मात् । सामीचीन्यं व्युत्पादयन्ति सर्ववित्यादि । किंतु पैलक्षण्येनेति एकश्रुत्युक्तरूपपिलक्षणरूपान्तरमभिनेत्य श्रुत्यन्तरे तस तस शब्दस खार्थाद रश्मिः । (ताविति तद्धक आहुरिति श्रुतौ । तर्हि असदादिपदैः कः प्रतिपाय इति चेणु असन्मृत्युरिति वृहदारण्यकादसच्छन्दप्रतिपायो मृत्युः 'मेनेऽसन्तमिवात्मानम्' इति लोकोक्तासच्छन्दार्थो वा। आदिपदेन 'नासदासीनो सदासीत्तदानीम्' इत्युक्तः सदसद्विलक्षणः पदार्थः कश्चित् । भाष्यार्थस्तु तस्माद्ब्रह्मणोपि विगानात् कारणत्वेन रूपेण श्रुतिमिरसदादिनिरूपकै विरुद्धस प्रधानस प्रति प्रतिनिधिरूपस्य पेधात्तापणात् । अपिशब्देन पूर्वाधिकरणोक्तामिरात्मन आकाश इत्यादिश्रुतिभिः वैरूप्यप्रतिपादिकाभिः श्रुतिप्रतिपायाविरुद्धस्स प्रधानस्य प्रति प्रतिनिधिरूपस्य प्रापणाच ब्रह्मकारणं नेति । न च श्रुतेविप्रतिपेधादिति भाष्ये पष्ठीतत्पुरुषाङ्गीकारात् तद्विरोध इति शक्यम् । कर्मादी- नामपि संपन्धसामान्यविवक्षायां पष्ठयेवेति पछ्यङ्गीकारात् 'विप्रतिपेधपदेन बाधोक्तथा । इह तु वाधपदमतिहाय विप्रतिषेधपदमुक्तम् तदन्वर्थमित्येवं समर्थितम् । सूत्रकथनेति । व्याख्यातुमिति भावः । पूर्वं तु उद्देशमात्रम् । ब्रीति जिज्ञासासूत्रादनुवृत्तम् । नाति साध्यं तु भाष्यम् । एतदर्थं हेतुरूपाधिकरणावतरणात् । तथाहि ब्रह्मपक्षः न कारणमिति साध्यम् । श्रुतिविप्रतिषेधादिति हेतुः । अत्र ब्रह्मणि श्रुतिविप्रतिषेधरूपत्वप्रसिद्धिः । स्वरूपासिद्धिभेद इत्याहुः । नाति अत्र ब्रह्मणि न श्रुतिविप्रतिषेधः समाकर्पादिति पूर्वसूवादनुवृत्तबकारस्तदर्थः । वैदिकानामबाधितार्थक- वाक्यत्वस्याभिप्रेतत्वाचेति । अधुना व्याचख्युः आकृष्यत इतीति । समीचीनं विवृण्वन्ति निश्चयनार्थ इति यथा असदितिपदं स्वस्थानान्मृत्युरूपादर्थात् प्रच्याव्यन्ते स आकर्षः स समीचीनः । लक्षणायन्तरेण तृतीयाध्याये वक्ष्यमाणविरुद्धधर्मानयत्वनिश्चायनार्थः । सद्ब्रह्मासद्ब्रह्मेति सत्त्वासत्त्वे हि नकुलवद्विरुद्धौ धर्मों तदाश्रयत्वनिश्चायनार्थः । 'न चासन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चैत्' इति श्रुत्युक्तासत्त्वं वेत्तरि स्यादिति शक्यम् । विरुद्धधर्माश्रयत्वेन वेत्तुरङ्गीकारात् । सामी- चीन्यमिति विरुद्धधर्माश्रयत्वस लक्षणायन्तरानिश्चायनार्थः । निश्चायनेसत्र नन्दादित्यायुः । सर्ववित्यादीति । भाष्ये । न निरात्मकेति । निर्गतः सत्सदार्थ आत्मा यस्मात्तन्निरात्मकम् । असन्नेव स' इति श्रुतौ निन्दाश्रवणात् । कि विति नअर्थभूतवलक्षण्येन । प्रकृते। नअर्थपढें प्राचीनानां तेषु विरोधितारूण लक्षण्यमादाय भाष्यार्थमाहुः एकेति । विरोधो नजर्थः अधर्म इत्यत्र ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९१५ सर्वशब्दवाच्यत्वं च सिद्धं ब्रह्मणः । यथा 'को अद्धा वेद'। 'क इह मायोचत् । 'सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति' । 'यतो वाचो निवर्तन्ते'। 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इत्यादिसा विरुद्धधर्मा भगवत्युच्यन्ते । एवमनेकविरुद्धशब्दयाच्यत्वं लोक- प्रसिद्धतादृशार्थात् समाकर्पादवगम्यते । तं यथा यथोपासते तथा भवतीति फलज्ञापनार्थमसन्नेव स भवतीति यथा कंसादीनां मारकः । तद्धक आहुरित्यत्र भाष्यप्रकाश: 1 प्रच्यावनं कृत्वा तत्तद्रूपविशिष्टं ब्रीयोच्यते । नच लक्षणापत्तिः। यतः सर्वशब्दवाच्यत्वमपि सिद्धं ब्रह्मणः । तदप्युपपादितं वल्लिङ्गायधिकरणेपु । नच सर्वत्र ब्रह्मण एव कारणत्वे वक्तव्ये विरुद्धशब्दप्रयोगस्य किं प्रयोजनमिति शक्यम् । यथा को अद्धा वेदेत्यत्र सृष्टिकर्तृ विषयकमज्ञानं, सर्व वेदा इत्यत्र साधनैस्तज्ज्ञानं यतो वाच इत्यत्र वागाद्यप्राप्यत्वं, मनसेत्यत्र तत्प्राप्यत्वमित्येवं ब्रह्मणि विरुद्धा धर्मास्तत्र तत्र ते ते उच्यन्त एवमनेकविरुद्धशब्दवाच्यत्वमपि लोकप्रसिद्धो यस्तादृशधर्मविशिष्टोऽर्थस्ततः : शब्दस्य समाकर्षादवगम्यते । तस्य प्रयोजनं तु तेन तेन प्रकारेण तद्भावने तादृशतादृशफलाप्तिरिति । तत्रोदाहरणं तु कंसादीनां मारकत्वभावनाद् यथा मृत्युः । एवमसत्त्वेन भावनादसत्त्वमिति । अतस्तत्तत्फलार्थे समापें ब्रह्मणः कारणत्वमक्षुण्णमित्यर्थः । एवं सूत्रं व्याख्यायासदादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तं सिद्धान्तसिद्ध स्फुटीकुर्वन्ति तद्धक इत्यादि। रश्मिः। धर्मविरोधोर्थः । अभावो वा नर्थः। आर्थिकार्थो विरोधः । यद्वा .पर्युदासो नञर्थः । सद् ब्रह्म तद्भिन्नतत्सदृशो मृत्युः असन्मृत्युरिति वृहदारण्यकात् । तथा चैकश्रुतिः सदेव सोम्येदमिति तदुक्तं रूपं सद्रूपं तद्विलक्षणमसदेवेदमित्यत्रासदूपान्तरमित्यर्थः । श्रुत्यन्तर इति असदेवेति श्रुतौ । तस्येति । असच्छब्दस्सार्थो मृत्युस्तस्मात्प्रच्यावनं कृत्वा तत्तदसद्पविशिष्टमभेदेन विरुद्धधर्मा- श्रयत्वाय ब्रह्मैवोच्यते इत्यर्थः । सर्वशब्द इति भाष्यमवतारयामासुः न चेति । मृत्युवाचकस्या- सच्छब्दस्य ब्रह्मणि लक्षणा । संवन्धस्तु भेतव्यभीपकभावः 'मृत्युर्धावति पञ्चमः' इति श्रुतेः शून्यवाचकस्सासच्छब्दस्य लोकोकस वा ब्रह्माण लक्षणा। भेनेसन्तभिवात्मानम्' इति लोके ज्ञानाश्रयस्य कर्तुरसद्विपयः तस्य शुद्धा सति ब्रह्मणि भागत्यागलक्षणा ज्ञानाश्रयब्रह्मणो ज्ञानविषयत्वस्य भागस्य त्यागात् । न च शुद्धा सति प्रयोग इति शङ्यम् । धर्मः प्रोज्झितकैतवोत्रेत्यस विरोधात् । तदुक्तं पद्मपुराणे उत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे गुणत्रयकथने द्विचत्वारिंशेध्याये । 'चौधशास्त्रमसत्प्रोक्तं नग्ननीलपटादिकम् । मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते ॥ इति । शानं शब्दात्मकमिति तत्प्रतिपाद्यमप्यसतदिति । यथा क इति भाष्यमवतारयन्ति न च सर्वेति । अद्धति साक्षात् । अज्ञानमिति क इह प्रपञ्चे प्रवोचन्न कोपीत्यर्थात् । तज्ज्ञानमिति सृष्टिकर्तृज्ञानम् । आमनन्ति अभ्यस्यन्ति । अतो वेदोकसाधनैः तज्ज्ञानमिति ज्ञायते इति । तत्रेति श्रुतिपु । ते सत्त्वमसत्त्वं च ज्ञानमज्ञानं च वागाद्यप्राप्यत्वं वागादिप्राप्यत्वं च धर्माः । ननु मनसैवेत्यत्र कथं वागादिग्रहणमिति चेन्न । मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपमिति श्रुतेः वाचामादि मनः तद्रहणात् । यद्वा मनसैवेत्येवकारेणान्येन्द्रियव्यवच्छेदः भक्तिरूपव्यापारस्य तु मनसेति करणतृतीयया वोधनात भक्तिश्च वागादिरूपा कीर्तनादिरूपा । एवमुच्यन्त इत्यन्तं भाष्यं व्याख्यायैवमिति. भाष्यं व्याचक्रः ।

·९१६ भीमद्रासूधाणुभाप्यम् । [अ०१पा०४ अ०५सू०१५ - रश्मिः । एवमिति अनेके विरुद्धाः सदसदादयः शब्दास्तद्वाच्यत्वमपीत्यर्थः । लोकेति भाप्यं विवृण्वन्ति लोकप्रसिद्ध इति लोकः स्मृतिः मैनेऽसन्तमिवात्मानमिति तत्प्रसिद्धो यस्तादृशः असत्त्वरूपो धर्मः तद्विशिष्टो|सद्रपः स्पष्टमन्यत् । तं यथेति भाष्यमयतारयन्ति लोकप्रसिद्धस्येति लोकसिद्धार्था- त्प्रच्यावनस्स । तेनेति असत्त्वेन प्रकारेण । तद्भावने ब्रह्ममावने । तादृशेति 'मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः' इत्यत्यन्तविस्मरणरूपफलाप्तिः । न च लोकोक्तासच्छन्दे प्रतिपाद्यासत्त्वेन प्रकारेण ब्रह्मभावने तादृशफलमस्त्विति वाच्यम् । तादृशफलामावप्रसङ्गात् । पुराणस खतत्रत्वेन तदुक्तरीत्या भावनेनौप- निपदपुरुषरूपं फलं भवेत् । असन्निति भाष्यं विवरीतुमाहुः तत्रोदाहरणमिति । मारक इति आदिपदेनाम्वष्ठचाणूरशलानां मारकः । मृत्युपदार्थः मृत्युर्भोजपतेरिति वाक्यात् । मारकोपि भावना- न्मृत्युरित्यभेदान्वयः। असन्मृत्युरिति वृहदारण्यकात् । निगमयांवभूवुः एवमसत्त्वेनेति एवं पूर्वोक्तप्रकारेण एवं चासन्निति श्रुतौ स परमात्मा असन्मृत्युर्भवति योसद्ा मृत्युनोति वेद स्मरति, स भावयति स्मेति यावत् । स वेत्तेति नार्थः । ॐ तत् सत्' इति त्रिविधब्रह्मनिर्देशात् । नित्यानित्यसंयोगापत्तेश्च । न च य इत्यत्र नित्यानित्यसंयोग इति वाच्यम् । वेदस्यापिदैविक- प्रतिपादकत्वात् । तदैक इत्यादीति । भाष्ये । सर्वप्रपञ्चवलक्षण्यमसच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । सत् सर्वप्रपञ्चः ननो वैलक्षण्यमर्थः । सद्विलक्षणत्वम् । तत् सत् असत् सर्वप्रपञ्चलक्षण्यविशिष्टम् । इदमित्युक्तप्रपञ्चामेदकथनात् प्रपश्चरूपोपि स इत्यर्थः । प्रकृते। इत्युक्तः पक्ष इति सत्पदोक्त- ब्रह्मणो विरुद्धधर्माश्रयत्वेन एके इत्यस्य मुख्यार्थकत्वेन च प्रथम इत्यर्थः । भाष्ये । अरूपवत्सूत्रोक्तं द्वितीयपक्षमाहुः अव्याकृतमिति । इदं रूपमिदं नाम इदमित्यव्याकृतम् । प्रकृते । वैलक्षण्ययोध- कमिति तथा च न तृतीयः पक्ष इति भावः । भाष्ये । नासदासीदिति न असत् सद्विलक्षणो मृत्युः नो निपेधे न सद्ब्रह्मासीत् इति द्वयोनिपेधेन हेतुना मनोग्राह्यम् । नैवेह किंचनान आसीत् । मृत्युनैवेदमावृतमासीत् इति कालस्याग्रपदेन मृत्योश्च मृत्युपदेनाभिधानात् । तदुक्तं वृहदारण्यके, मनोमयब्राह्मणे मनोमयोयं पुरुषः भाः सत्यः तस्मिन्नन्तहृदये यथा वीहिर्वा यवो वा एवमयमन्तरात्मन् पुरुपः स एप सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किं च य एवं वेदेति मनोमयो मनःप्रायः भाः सत्यस्वरूपं यस्य स भाः सत्यः अन्तरात्मन् इत्यत्र सप्तम्या लुक् । वेदेत्यस्य सस्मार इत्यप्यर्थः । मनःप्रायपदेन टीकास्थेन मनु अवबोधने असुन् । एवं भूतेन सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ज्ञानप्रधानम् न चान्नमयप्राणमयविज्ञानमयानन्दमयाः कुतो -न गृहीता इति शयम् । वृहरारण्यक एव अन्नं ब्रह्मयेक आहुः तन्न तथा पूयति वा अन्नमृते प्राणात् प्राणो ब्रह्मयेक आहुः तन तथा शुष्यति प्राणमृतेन्नादेते ह त्वेव देवते एकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छत इति एकेन्यग्रे दूपणात् । तत्तथा न ग्रहीतव्यम् यथा प्राणाद्भक्षकाटते विनानं वै पूयति क्लियत इति प्रसिद्ध तथा प्राणो ब्रह्मसकेऽन्य आहुः तदपि न तथा न ग्राह्यम् । अतोन्नाददनीयात् पृथ्वीरूपाद्वा ऋते प्राणः शुष्यति वै ह शोपमुपेतीति प्रसिद्धम् । ब्रह्म तु क्लेदशोपविवर्जितम् । एत एव तु देवते अन्नप्राणलक्षणे एकधाभूयं एकभावं भूत्वा गला परमतां ब्रह्मतां गच्छतः प्राप्नुवत इत्यर्थः । विज्ञानमयो जीवो न सृष्टिकर्ता इत्यनुपयुक्तः । आनन्दमयस्तु नित्यलीलायां 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि' इति स्मृतेः । सृष्टिकर्तापि । विरुद्धधर्माश्रयत्वात् । इदमित्यतया ज्ञानत्वाच.। अत उक्तं तदपि ब्रह्मेति । तथा च श्रुतिः मनो ब्रह्मेति.न्यजानात्.मनसो ह्येव खल्विमानि A ·भाष्यप्रकारा-रश्मि-परिभृहितम् । ९१७. सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्यम् । प्रपञ्चरूपोऽपि स इति प्रथमः पक्षः । अव्याकृतमसत्पक्षण तुल्यम् । नासदासीदिति मनस्तदपि ब्राम, तम आसीदित्यनभिव्यक्तम् । कर्मणोऽपि भगवत्वात् । पूर्वकाण्डेऽपि तस्मादेव सृष्टिः । न हि तमस्तः खेन गूढत्वं लोके संभवति । अतः फचिद् विलक्षणात् कचिदविलक्षणाद ब्रह्मणो जगत् । भगवत्त्वादेव खयं कर्तृकता च । संभवति चैकवाक्यत्वे भाष्यप्रकाशः। प्रथमः पक्ष इति सदेव सोम्येत्युक्ता पक्षः । असत्पक्षेण तुल्यमिति पैलक्षण्यवोधकम् । तमाशब्देन कर्माप्युच्यते । पूर्वमनभिव्यक्तत्वादित्यभिप्रेत्याहुः कर्मण इत्यादि । कर्मणस्तमः शब्दवाच्यत्वे युक्तिः न हीत्यादि । शेपं स्फुटम् । एतेनैव यत्रादिकारणे शिवरुद्रभगवती- रश्मिः। भूतानि जायन्त इत्यादि । यद्वा मनसैवानुद्रष्टव्यः इति श्रुतेर्मनसो दर्शनसाधनस्वमुच्यते तन्मनन्न ब्रह्म तदा मनः संकल्पनभत्त्यादिव्यापारेण न ब्रह्मदर्शनसाधनं 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्य त्वं पुरुषोत्तम' इत्यस्सान पाठस्यापि वक्तुं शस्यत्वात् । द्वितीये नवमाध्याये प्रयस्त्रिंशे श्लोके तु नासदासीनो सदासीत्तदानीमित्यादेस्तु स्थूलसूक्ष्मकार्यपरत्वमित्युक्तम् । तत्पक्षेत्र न ब्रह्मवार्ता । तम इति अनमिव्यक्तं ब्रह्म तमः इत्यर्थः । तत्रैव सुबोधिनी तम आसीदिति तमोपि ब्रह्मैव सर्वतः सुप्तत्वसाम्यात् न प्रकृतिः किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्निति कार्याश्रयप्रयोजनाभावात् तस्याः कार्याश्रयप्रयोजनाभावादिति किं कार्य कुह कुत्र कस शर्मन् कस सुखाय आवरीवः आवृणुयादिति श्रुत्यर्थः । इदमप्यवान्तरकल्पाभिप्रायेण । प्रकृते । कर्मापीति यथा तमु कासायामित्यस्य रूपमन्ध- कारे, तथा तम ग्लानावित्यस्य रूपं कर्मणि वाच्ये । कर्मणो गहना गतिरिति कर्मग्लानि करोतीति एतेन कर्मणो हि पूर्वभावे श्रुतिरुक्ता । ननु पूर्व कर्म वा ब्रह्म वा, उभयोः पूर्वत्वे द्वैतमिति चेन्न 'अत एव च नित्यत्वम्' इति सूत्रे वेदस ब्रह्मपदवाच्यत्वेपि भाष्येङ्गाङ्गिमावोक्तेश्वोभयोः 'अथातो धर्मजिज्ञासा' 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति धर्मधर्मिभावेन धर्मिपूर्ववस्स न्याय्यत्वात् । पूर्वमनभिव्यक्तत्वादिति सृष्टेः पूर्वम् । तथा च प्रस्थानरत्नाकरे सुबोधिनी द्वितीयस्कन्धस्य प्रदर्शिता ब्रह्मा हि धर्मरूपेण भवन् ज्ञानानन्दकालेच्छाक्रियामायाप्रकृतिरूपेण पूर्व भवतीति, अतः कर्मानभिव्यक्तम् । कर्मण इत्यादीति कर्मणो भगवत्त्वं 'धर्मो यस्यां मदात्मकः' इति भगवद्वाक्यात् । भावार्थपादस्थक्रियामात्रं न धर्मः किं तु अतीन्द्रियो यागादिः स्थिरो धर्मः । द्रव्यदेवतासंबन्धो यागः देवताया अतीन्द्रियत्वं तत्संबन्धोपि प्रीतिहेतुत्वेन खीकाररूपोतीन्द्रियः द्रव्यं चालौकिकमित्यनित्यतायां न कोपि हेतुरिति । भाष्ये । तस्मादिति तृतीयाष्टके प्रजापतिरकामयत प्रजा एजेयमिति । प्रकृते । युक्तिरिति खस्स खेन गूढत्वाभाव इति न्यायः । न हीत्यादीति । लोक इति वेदे तु संभवति अनधिगतार्थगन्तृत्वात् । घटः पटेन गूढः इत्यत्र योगजधर्मेण पटस्थ घटत्वे खस्स घटस्स खेन घटेन गूढत्वात् । स्फुटमिति विलक्षणादसतः । अविलक्षणात् सतः । ननु कर्मणः सृष्टिरित्युक्तं तत्र कर्मरूपसहकारिकारणनिष्ठ- व्यापारमपेक्ष्य कर्म करोतीति प्रयोगो न तु ब्रह्म करोतीतिवत् प्रसिद्धप्रयोग इति कर्तृकलं ब्रह्मापेक्ष- मित्याशमाहुः भगवत्त्वादेवेति । ननु शंकरभाष्ये असता इदमन आसीदित्यत्र सदेव ब्रह्म सदिवासीदित्युपचर्यते प्रागुत्पतेः तद्ध्याकरणाभावापेक्षयाऽतोऽसद्वादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्मेत्युक्तमिति चेत्तत्राहुः संभवतीति सदसद्रूपले संभवति विरुद्धधर्मानयब्रह्मार्याज्ञानानिराकरण- १६. सू..

·९१८ श्रीमद्रदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ १०५सू०१५ भाष्यप्रकाशः। यक्षादिशब्दाः प्रयुज्यन्ते अधर्वशिरशिखासुन्दरीतापनीयगोपथनाह्मणादिषु तत्राप्ययमेव न्यायो योध्य इति चोधितम् । रश्मिः। माहुः तस्मादिति विरुद्धधर्माश्रयत्वाद् ब्रह्मणः । शब्दवैलक्षण्येनासच्छन्देन श्रुतिविप्रतिषेधः श्रुतिघायः एवं स्फुटमित्यर्थः । द्वितीयस्कन्धनवमाध्याये सुबोधिनी, एवमन्यान्यपि वाक्यानि तत्तद्भावप्रकारेण पोधयन्ति पूर्वमेकरूपे भगवति न वाधकानि भवन्तीति तथाः एतेनेति । -शिवेति । आदिपदेन आत्मा वायवादयः । अथर्वति । अधर्वशिरः अथर्वशिखा च तत्राहमेका प्रथममासीद्वामि च भविष्यामि च नान्यः कचिन्मत्तो व्यतिरिक्त इतीति रुद्रवचनं देवान् प्रति । अधर्वशिखायां च शिव एको ध्येयः शिवंकरः इति सुन्दरीतापिनीयं यथा दुर्गामाहात्म्यं ब्रह्माण्डपुराणे तत्र स्थिता नित्या अर्धमात्रा यानुचार्या विशेषतः । त्वमेव सत्त्वं सावित्रि वं देवि जननी परा। त्वयैव धार्यते सर्व त्वयैतत्सृज्यते जगत् । इत्युक्त्वाग्रेन्यदुक्त्वोक्तं महामोहा च भगवतीति तथाने 'सौम्या सौम्यतराशेपसौम्येभ्यः । स्त्वतिसुन्दरी' इति अत्र भगवती अतिसुन्दरी च । गोपथब्राह्मणं यथा बृहदारण्यके महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति आदिपदार्यः पुरुषविधब्राह्मणे 'आत्मवेदमन आसीत्पुरुषविधः' इति वायुविषये त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासीति श्रुतिस्ततिरीये । अत्र लोकप्रसिद्धी यस्तादृशधर्मविशिष्टोर्थः । तस्माच्छब्दस्य प्रच्यावनं शिवादित्वेन रूपेण ब्रह्मणो भावुकाः शिवादिभक्ताः शिवादिशब्दैौवाहुरिति समाकपन्यायावतरणम् । एवं न्यायो चोध्य इति बोधितम् । अयं न्यायः कारणशब्दविषयः तेन तलिङ्गाद्यधिकरणेषु सर्वशब्दवाच्यत्वं मुख्यवृत्या प्रतिपादितम् । अत्र तु असच्छब्दस्य मृत्युवाचकस्य समाकर्ष इति विरोध इति कुचोचं निरस्तम् । वस्तुतस्तु पुरुषविधवाह्मणे साकारब्रह्माभिधायके आत्मपुरुपपदे समाकर्षणन्यायो प्रसिद्धकारणशन्दा असदादयस्तद्विपयः इति । आत्मा परमात्मनि प्रसिद्धः 'आत्मा देहमनोब्रह्मस्वभावधृतिबुद्धिषु' इति विश्वात् । पुरुषशब्दश्वात्मनि 'पुरुषान्न पर किंचित्सा काठा सा परा गतिः' इति श्रुतेः । असदादयस्तु अप्रसिद्धा इति । न चायं न्यायः कारण- शब्दविषय इति व्युत्पत्तावप्रसिद्धकारणविषय इति विशेषणनिवेशे सोऽविभेदित्यसंगतमिति वाच्यम् । विरुद्धधर्माश्रयत्वात् 'बजे स बालको भूत्वा क्रीडते पुरुषोत्तमः इति बजे बाललीलापरत्वात् । 'कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणी कपन्तमञ्जन्मपिणी खपाणिना । उद्वीक्षमाणं भयविहलेक्षणं हस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्यवागुरत् ॥ इति बाललीलावाक्यात् आश्रितत्वादिह तद्योगाच जीवधर्मभयस्य योगात् । सुबोधिन्यां मल्लानामशनिरित्यत्र दशधा रसरूपत्वोक्तः तन्निर्वाहकलाद्वा तदात्मनोकुरुतेति वृहदारण्यकान्मनस करणानन्तरं भयं वा 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धाधृतिरधृतिहीं(ीरित्येतत्सर्वं मन एवं' इति वृहदारण्यकात् ।. 'न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्व जापि चापरम् । पूर्वापरं वहिवान्तर्जगत्तो यो जगच यः । इति -- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अज्ञानान्निराकरणं चायुक्तम् । तस्माच्छन्दवैलक्षण्येन श्रुतिविप्रतिषेधो वक्तुं न शक्य इति सिद्धम् ॥ १५ ॥ इति प्रथमाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं समाकाधिकरणम् ॥५॥ भाष्यप्रकाशः। अन्येतु स माकर्यादित्यस्य पूर्वप्रकृतपरामादित्यर्थमाहुः । तन्मते मिन्नशब्दप्रयोगप्रयोजन न किमपि स्फुटति ।। माध्वास्तु भगवद्वाचिनां शब्दानां जगति समाकर्षणमर्थमाहुस्तत्रापि तथा बोध्यम् ॥ १५॥ इति पञ्चममधिकरणम् ॥५॥ रश्मिः। वाक्यात् । शंकररामानुजभास्कराचार्यनतमाहुः अन्ये विति । पूर्वप्रकृतेति असद्वा इदमग्र आसीदिति नात्रासन्निरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते यतो- 'असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद' सन्तमेनं ततो विदुः ।। इतीत्यसद्वादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्मान्नमयादिकोशे परंपरया ब्रह्मप्रत्यगात्मानं निर्धार्य सोऽकामयत इति तमेष प्रकृतं समाकृप्य सप्रपञ्चां सृष्टिं तस्माच्छावयित्वा तत्सत्यमित्याचक्षत इत्यादिना चोपसंहृय तदप्येष श्लोको भवति इति तस्मिन्नेव प्रकृतेर्थे श्लोकमिममुदाहरति असदा इदमग्र आसीदिति यदि स्वसन्निरात्मकमस्मिञ्छोकेऽभिप्रेयेत ततोन्यसमाकर्षणेऽन्यसोदाहरणाद- संघद्धवाक्यमापयेत तस्मान्नामरूपच्याकृतवस्तुविषयः प्रायेणाऽसच्छन्दः प्रसिद्धः इति तद्व्याकरणा- भावापेक्षया प्रागुत्पत्तेः सदेव ब्रह्मासीदित्युपचर्यते इति भाष्यादस्ति ब्रह्मेति पूर्वप्रकृतं ब्रह्म तस्य सोकामयत इत्यत्राकर्पः तस्य तस्मिन्नेव प्रकृतेथें यः श्लोकोऽसद्वा इति तत्राकादित्यर्थमाहुः । रामानुजाचार्याश्वानन्दमयविपयत्वमस्य मत्रस्याहुः असद्वा इदमग्र आसीदिति सत्यसंकल्पमा- नन्दमयं विपश्चिदैव समाकृष्यत इति तदानीं नामरूपविभागाभावेन तत्संबन्धितयास्तित्वाभावात् प्रवासच्छब्देनोच्यते इति च । भास्कराचार्यास्तु जगत्तदासदिवासीत् असदस्पष्टमिवाभूत् इत्यर्थ- यामासुः दूषणमाहुः तन्मत इति अयमभिप्रायः इदंशब्दोक्तप्रत्यक्षकार्यस्य भगवदिच्छयेदंपदार्थस्य खकारणे लयो वाच्यः । इदंशब्दस्य परमैश्वर्यकर्तृरूपकार्यवाचकस्यार्थः परमैश्वर्यकर्ता तस्यापि खकारणे लयः तस्मिन् वान्ये सत्यसति लये विशेषाभावादुपचारवैयथ्य ततश्च सदसदिति भिन्नभिन्न- कारणशब्दप्रयोजनं न किमपि स्फुटति 'मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तहक्' इति वाक्य पुराणमते रामानुजाचार्यमतेप्येवम् । असच्छब्दप्रयोगप्रयोजनं न किमपि । भास्कराचार्यमतेप्येवम् । जगत्सदासीदसदासीदिति भिन्नभिन्नकारणशब्दप्रयोगप्रयोजनं न किमपि स्फुटति । ननु कदाचित्स- जगत्कदाचिदसजगदिति प्रतीतिः प्रयोजनमस्त्विति वाच्यम् । सिद्धान्तेपि तौल्यात् । आचार्यैस्त्वे- तन्निराकरणायासदित्यत्र पर्युदासमङ्गीकृत्यातः कचित् इत्याधुक्तमिति ज्ञेयम् । शैवविज्ञानेन्द्रभिक्षुमतयो- ज्ञेयमाहुः इति । तथा च मध्वाचार्यभाष्यीयपायवाक्यम्- ·. ९२० श्रीमद्रदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४४०६सू०१६ जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ (१९४६) एवं शब्दविप्रतिषेधं परिहत्यार्थविप्रतिपेधं परिहरति कौपीतकिब्रामणे चालाक्यजातशत्रुसंवादे । बालाकिरजातशत्रवे ब्रमोपदेष्टुमागतः। आदित्यादि- दक्षिणेक्षिपुरुषपर्यन्तं परिच्छिन्नबमोपासनान्युक्त्या तथा निराकृते तमेव ज्ञानार्थमुपससाद । ततः सुप्तपुरुषसमीपमुभावागत्य व्रह्मवायं चक्रतुः। भाष्यप्रकाशः। जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः एवमित्यादि । शब्दविरोधकृतो यो ब्रह्मणि कारणत्वप्रतिपेपस्तं परिहत्य अर्थविरोधकतं तमनेनाधिकरणेन परिहरतीत्यर्थः । विषयमाहुः कौपीतकीत्यादि । गाय॑नामा चालाकिलाकपुत्रोऽजातशत्रवे काशिराजाय रश्मिः। 'परस्य वाचकाः शब्दाः समाकृष्यान्तरेष्वपि । व्यवह्नियन्ते संततं लोकवेदानुसारतः ॥ इति । वेदो य आकाशे तिष्ठन्नित्याद्यन्तर्यामिब्राह्मणम् । तत्कारणत्वेनेति पूर्वसूत्रे तथाहि । आकाशादिष्ववान्तरकारणत्वेनापि स एव स्थितः । यथा व्यपदिष्टस्यैव परस्य य आकाशे तिष्ठन्नित्या- दिना आकाशादिपूक्तेरिति जगति तु जगद्वाचित्वादिति सूत्रे तथाहि । तर्हि कथं तेषां शब्दानां जगति प्रसिद्धिः ॐ जगद्वाचित्वात् ॐ......"जगति हि व्यवहारो लोकस्य न तु परमात्मनि तथा । अतो जगति प्रसिद्धिः शब्दानामिति । तथेति प्रसिद्धः प्रकारो दूषणं बोध्यम् । अयमभिप्रायो द्रष्टव्यः । मण्डूकोपनिपदि ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्व तस्सोपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोकार एव यच्चान्यत्किंचित्कालातीतं तदप्योङ्कार एव सर्व ह्येतद्ब्रह्म अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतेः । उक्त प्रकारः प्रसिद्धो न विषयः सूत्राणामिति संदिग्धस्यैव विषयत्वात् ।। १५ ॥ इति पश्चमाधिकरणम् ॥५॥ जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ शब्देति असदादिशब्दविरोधकृतः। अथेति जीवरूपोथैः । कात्येवमर्थविरोधकृतम् । तमिति ब्रह्मणि कारणत्वप्रतिषेधम् । कौपीतकीत्यादीति कौषीतकिन इति रामानुजाचार्यभाष्यात्कोपीतकाः केचन सामवेदभेदाः सन्ति । तथा च चरणव्यूहे सामवेदस्स सहस्रमासीत्तेष्वनध्यायध्वधीयानास्ते शतक्रतुना वज्रेणाभिहताः । शेषान्व्याख्यास्यामः तत्र राणायनी- यानां सप्तभेदा भवन्ति राणायनीयाः शाट्याः मुग्र्याः कॉलोपाः महाकालोपा लाङ्गलायनाः शार्दूलाः कौथुमाश्चेति अत्र कौपीतका न गणिताः अत शतक्रतुहतेषु भेदोयं द्रष्टव्यः । हननात्पूर्व ब्राह्मणं कौपीतक्याख्यं तदधुना शंकराचार्यादिभाष्येषु प्रसिद्धम् । न दृप्तबालाकिवाह्मणमिदमग्रे एक इत्यस्य व्याख्याने पृथक्तया तस्योपादानात् । ते च कौषीतकिनः केशधारिणः । 'कोपातकः कचे' इति विश्वात् । तालव्यस्य मूर्धन्यः आकारस्कारश्चान्दसौ यथा लोके पाण्डिस्यपदं वेदे तु शाण्डिल्यपदं तद्वत् । लोके मूर्धन्यादिवेदे तालव्यादिरेवमत्र वेदे मूर्धन्यपकारमध्ये । लोके तु तालव्यशकारमध्ये इसपि द्रष्टव्यम् । गाग्र्योक्तनामेति गर्गस्यगोत्रापत्यं गार्यः तन्नाम गर्ग इति तत् दृप्सवालाकि- माझणे नकवाक्यताप्यत्रोक्ता गार्यपदेन सबालाकिहानूचानो गार्य आस इति श्रुतेः । पलाकेति अत इन् । बलाकाया अपत्यमिति विग्रहे स्त्रीभ्यो इक् सात् क्वचिदपवादविषये उत्सर्गस्थ, ·: भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । ९२१ भाष्यप्रकाशः। -- रश्मिः। ब्रह्मोपदेष्टुं स्वकीर्त्यर्थ खत एवागतः आदित्यचन्द्रविद्युत्स्तनयिनुवाय्याकाशाम्यवादर्शच्छायाप्रति- श्रुत्काशब्दस्खमशरीरदक्षिणाक्षिसव्याक्षिपुयः पुरुषस्तत्पर्यन्तं यान्युपासनान्युक्तवान् यथा आदित्य निष्ठपुरुषस्य बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेत्येवं गुणकोपासने अतिष्ठाः सर्वेषां मूर्धा भवतीति परिच्छिन्नं फलम् । तथान्यत्रापि तत्तद्गुणकोपासने तत्तत्परिच्छिन्नफलमजातशत्रुणा तस्मा उक्तमिति तादृशानि परिच्छिन्नब्रह्मोपासनानि वान्युक्त्वा ततो राज्ञा उक्तप्रकारेण तदुक्ते प्रकारे निराकृते घालाकिस्तमेव पूर्णब्रह्मज्ञानार्थमुपससाद शिष्यत्वेन समित्पाणिनिकटे गतः। ततो राजा लेहेन हस्ते तं गृहीत्वा सभात उत्थाय कचिदेकान्ते सुप्तपुरुपसमीपमुभावागत्य, बृहत्पाण्डरवासः सोमराजनित्यादिभिः संबोधनैस्तं राजा संयोधयाञ्चके तदापि त - सुप्तं दृष्ट्वा प्रवृत्तिरित्यगतिकगतिः न च वंशवामणे । वलाफाकौशिकाबलाकाकौशिक इति पलाकाशब्दो न चलाक- शन्द इति शक्यम् । समाप्तौ काश्यपीयालाक्यमाडरीपुत्रात् काश्यपीवालाक्यमाडरीपुत्र इत्यत्र बलांक- शब्दस्य खार्थे ष्यजन्तस्य सत्त्वात् । स्त्रीलिङ्गशब्दात् ष्याः प्रसिद्धः । खेति दृप्तवालाकिमेकवाक्यार्थ वक्ष्यन्ति 'अन्यार्थ तु जैमिनिः' इति सूत्रे तत्रत्यदृप्तत्वं ब्रह्मवित्त्वाद्गर्वितत्वं तदत्राप्येकवाक्यार्थत्वाय च वक्तव्यमित्याशयेन खकीयर्थमिति । आदित्यचन्द्रेत्यादिभाष्यार्थमाहुः आदित्येति सहोवाच गार्य: य एवादिसे पुरुषः एतमेव ब्रह्मोपास इत्येवंविधेषु । अत्र पुरुषपर्यन्तमिति भाष्याय एवादिये पुरुष इत्युपासना तमेव ब्रह्मोपास इति तदनुवाद उपासनाया गानत्वादवग्रह इतिवत् ज्ञानमुपासना । आदित्यपुरुप इति श्रुतं श्रवणं प्रति लक्षीकृत्य यः शब्दः स प्रतिश्रुत् स इवेति प्रतिश्रुत्कः संच शब्दश्चेति स च दृप्सबालाकिनाह्मणे य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोनूदेवेतमेवाहं ब्रह्मोपासे इत्यत्रोक्तः । यन्तं गच्छन्तं पुरुष अनूदेति उत्पद्यते प्रतिश्रुत्काशब्देति पाठे प्रतिश्रुत्का टाए । शब्दश्च । यानीति हप्तबालाकिनाह्मणे च स होवाच गार्ग्यः य एवासावादिसे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति । खसंघाते कर्ता भोक्तेत्येवमुपासे । स यश्चायं पुरुषे यथासावादिसे स एक इति भृगूपनिषत्कात् । तान्यपोय मा मैतस्मिन् संवदिष्ठा इति । एतस्मिन् संघाते। यानि अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपासे इत्युपासनान्यजातशत्रुरुक्तवानित्यर्थः । वृहत्साण्डरवासा इति दृसवालाकिनाह्मणे । अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानामिति श्रुतौ वृहत्पाण्डरवासा नास्ति । अतिष्ठा इति स य एतमेवमुपास्ते इति श्रुतेः अस्याः श्रुतेः शेषश्रुतिमाहु अतिष्ठा इति । परिच्छिन्नमिति । सर्वभूतातीतत्वं सर्वपूज्यत्वं राजत्वं च । अतीत्य सर्वाणि भूतानि तिष्ठतीत्यतिष्ठाः स्वोतिक्रान्तो तिष्ठ इति वा। अन्यत्रेति चन्द्रादिषु। तत्तगुणकेति । यथा दृसवालाकिनाह्मणे वृहत्पाण्डरवासाः सोमो राजेत्येवंगुणकोपासने परिच्छन्नफलं तु अहरहईसुतः प्रसुतो भवतीति श्रुत्युक्ता अस्योपासकस्य प्रकृत्यात्मके यज्ञे अहरहः किल सोमः सुतः कृताभिपवो भवति विकृत्यात्मके च यज्ञे प्रस्तुतः प्रकृष्टं सुतरां स्तुतो भवति सुतो भवतीति वा । उभय- विधयज्ञानुष्ठानसामर्थ्य भवतीत्यर्थः । एवमन्यत्र विद्युदादिषु । तस्मा इति पालाकये । परिच्छि- नेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म परिच्छिन्नेति । तथा निराकृत इति भाष्यार्थमाहुः तत इति । उक्तेति यथा आदित्यनिष्ठपुरुपस्सेत्याधुक्तप्रकारेण । तदुक्त इति वाठाक्युक्त कर्तृभोक्तृत्वेन खसंघात उपासनप्रकारे निराकृते । तमेवेति भाष्यार्थमाहुः बालाकिरिति । तमजातशत्रुम् । उपेति यया दृप्तबालाकिब्राह्मणे स होवाच गार्य उप सायातीति वा खामजातशत्रुम् । ततः सुतेति भाध्यं विवृण्वन्ति स्म । ततो राजेति । वृहत्पाण्डवासः शुक्लबासः । इत्यादिभिरिति कौपीतकि:

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०६सू०१६ , भाध्यप्रकाशः। यथ्या क्षिप्तवान् । स पुरुषस्तत एव समुत्तस्थौ । तदा राजवालाकी वक्ष्यमाणाभ्यां प्रश्नोत्तराभ्यां ब्रह्मवायं चक्रतुः । तत्र, कैप एतद् घालाके इत्यादिके बालाकिं प्रति, पुरुषखमस्थानं, स्वप्नावस्था, तत आगमनं चेति त्रयविषयके राजप्रश्ने पुरुपपदेन जीवः प्रक्रान्तः । यदा च वालाकिस्तं न ज्ञातवाँस्तदा राजैव, यत्रैप एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टेत्यादिनोत्तरं जगाद । तत्र हिताख्यासु हृदयनिकटस्थनाडीषु जीवस्य शयनं, तत्र खमसुपुप्त्याख्यमवस्थाद्वयं, ततः पुनरागमनं वदता राज्ञा तत एवामिविस्फुलिङ्गन्यायेनोत्पचिरुक्ता । ततः, स एष प्राण एव अज्ञात्मेदं शरीर- मात्मानमनुप्रविष्ट आलोमम्य आनखेम्यस्तद्यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितो विश्वम्भरो वा विश्वम्भर- कुलाय इति दृष्टान्तद्वयेन ब्रह्मणः प्रज्ञात्मप्राणाख्यस्यानुप्रवेश उक्त इति सर्वोऽपि पष्ठोऽध्यायो रश्मिः ।। ब्राह्मणाभिप्रायं दृप्सयालाकिब्राह्मणे नास्ति संवोधनत्रयातिरिक्तम् । यष्टयेति दृप्तबालाकिब्राह्मणे तु स नोत्तस्थौ तं पाणिपेपं बोधयाञ्चकार सहोत्तस्थौ इति श्रुतिः । राजापालाकी इति द्विवचना- म्तम् । ब्रह्मवाद्यमिति वादयितुं योग्यं ब्रह्म चक्रतुः । यद्वा । वाधते ध्वन्यते वदेय॑न्तादचो यत् । तत्रेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्रेति । इत्यादिक इति कैप घालाके पुरुषोऽशयिष्ट क वै तदभूतु कुत- एतदगात् इत्येवं रूपे । पुरुषेति स्थीयतेस्मिन्निति स्थानम् । तत्केतिपदेन पृष्ठम् । स्पष्टमन्यत् । तस्मादेवेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यदा च बालाकि रिति । इत्यादिनेति कुत एतदगादित्यस्याः अग्रे यथा सुप्तः खमं न किंचन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवतीत्यादिना शयनभवनयोराधार उत्थानापादानं च प्राणपदवाच्यः परमात्मेत्युत्तरार्थः ब्रह्मामृतवर्षिण्याम् । रामानुजाचार्यभास्करा: चार्यानुसारेणार्थमाहुः तत्र हिताख्येति । तत्रेत्युत्तरे तनेति हितानामनाडीपु अत्र स्वप्न उक्तो न सुषुप्तिः सा दृप्तवालाकिब्रायणे पुरितत्यामुक्ता । अय यदा सुषुप्तो भवतीत्युपक्रम्य पुरितति शेते इति श्रुतेः। तत इत्यवस्थाद्वयात् । अत्रेति हृदये । तत एवेति जागरितावस्थावस्थिताजीवादेव। उक्तेति । तथा च श्रुतिः । कुत एतदागादित्यस्याः अने पृष्टमर्थमजानते गााय वालाकये खयमेवाजात- शत्रुणोक्ता हितानाम नाड्यः तासु तथा भवति यथा सुप्तः खप्नं न कथंचन पश्यत्ययास्मिन् प्राण एवैकथा भवति तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति मनः सर्वानः सहाप्येति स यदा प्रतियुष्यते यथानेवठतः सर्वा दिशो विस्फुलिकाः विप्रतिष्ठेरन् एवमेवैतस्मादात्मनः प्रागा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेम्यो देवा देवेम्यो टोका इति । ब्रमणोप्यनुप्रवेशवेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म ततः स एप इति । पुरुषविधप्रामणे तु स एष इह प्रविष्ट इति पश्यतेऽत इयमपि कौपीतकि- मायणसा। श्रुत्यर्थस्तु । प्राणस्य प्रकृष्टज्ञानात्मकत्वं ब्रह्म ते वाणीत्युपक्रमात् । आत्मानमिति अत एव विश्वः 'आत्मा देहमनोमनखभावधृतियुद्धिपु' इति । आलोमभ्य इत्यादि माउभिविषौ मर्यादायामारिति टीकायाम् । तम लोमनखाव्यापकत्वासनः लोमानं नखाग्रमिति व्याख्याने ठोमनसपोर्टधनापचिः। पुरः पुरधाने क्षुरोधीयतेऽस्मिन् नापितोपस्काराधाने एकदेशेऽवहितः प्रवेशितः सितः स्यात् यया या विश्वमरो अमिः जाठरत्वेन विश्वस भरणादिश्वमरकुलाये असाधारभूत काष्ठादिलक्षणे नोडे प्याप्य स्थितः । सर्वोपीति कौपीतकिमापणस्य पष्ठाघ्याये । दृसपालाकिमानणं ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिइंहितम् । ९२३ तत्र, 'कैप एतद् पालाके पुरुषोऽशपिष्टं इत्यादी जीवः मकान्तः। तमादेव सर्वोत्पत्तिरुक्ता ब्रह्मणोऽप्यनुमवेशश्च । तत्र संदेहः । जीव एव ब्रह्मसहितः कर्ता ? ब्रह्मैव वेति ? । तंत्र जीव एव कर्ता सर्वस्य जगतों ब्रह्मत्वादयस्तस्य धर्माः राजत्ववद् यजमानत्ववद्वा । अस्मिन् प्रकरणे ब्रह्मोपक्रमेण जीवपर्यवसा नोक्तेः । सर्वत्रैव ब्रह्मत्वेनोक्तो जीव एव कर्ता । तथा सति लोकेऽपि जीवकर्तृत्वं सहज भवेद् । पन्धमोक्षव्यवस्था च । एवं सत्यर्थात् प्रकृतेरेव फलिप्यतीत्येवं प्राप्त भाष्यप्रकाशः। विषयः । संदेहमाहुस्तनेत्यादि । पूर्वपक्षमाहुः तत्र जीव इत्यादि । सर्वस जगतो जीव एव कर्ता । यो चै वालाक एतेपां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत्कर्मेति कर्तारं वेदितव्यत्वेनोपक्षिप्य सुप्तपुरुपनिकटगमनाद्युत्तरं वसादेव प्राणानां देवानां लोकानां चोत्पत्तिकथनात् । नच ब्रह्मणोऽपि कर्तृत्वम् । तदनुप्रवेशमात्रस्यैव वोधनात् । अतः साहित्यमात्रं ब्रह्मणो भवतु । नच जीवस रश्मिः। तु चतुर्थाध्याये बृहदारण्यके । तत्रेत्यादीति कैप एतद्वालाके पुरुषोऽशपिठेति पुरुषपदमुपक्रमो मध ते प्रवाणीति संदेहवीजं प्राणोनुप्रवेशस्यावार्यत्वाब्रह्मसहित इति । एतेपामिति स-वेदितव्य इति श्रुतिशेषः । श्रुत्यर्थः पूर्वपक्षे जीवपरः यत्तदोनिससंबन्धात् । यस वा एतत्कर्म त्रिविधमिति जीव की न ब्रह्म धर्माधर्मलक्षणकर्मानाश्रयत्वात् स जीवो वेदितव्य इति । उपक्षिप्येति प्राप्तकाले कृत्यप्रत्ययेनोपक्षेपो ध्वनितः । सुप्तपुरुपति आदिपदार्थः पूर्वमुक्तः । तस्मादेवेति जीवादेव । साहित्यमानमिति । ब्रह्मणा सहपुरुष इति न तु स यदा प्रतिबुद्ध्यते इत्यनन्तरमेतस्मादा- स्मनः इत्यत्र ब्रह्मसहितादात्मनो जीवादित्यर्थेन ब्रह्मणो विप्रतिष्ठन्ते इति क्रियायामन्वयः । पुत्रेणं सहागतः पिता इत्यत्रेव । ब्रह्मत्वादय इति भाष्यमवतारयन्ति न च जीवस्येति । तथाति अत्र सांख्यमते 'प्रकृतिपुरुषयोः अन्यत्सर्वमनित्यम्' 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इति च वदतां सांख्यानां न जीवः पुरुषातिरिक्तः तस्य व्यवस्था मायावादिवत्। प्रकृत्यभिमन्तृत्वमिति मलिनबुद्धौ प्रतिविम्बितत्वं जीवत्वं प्रकृतौ प्रतिविम्बितत्वमीश्वरत्वं प्रकृतिपुरुपयोरनादिरविवेकः । 'निःसंगेप्युपरागोऽविवेकात्' जपास्फटिकयोरिव नोपरागः किं त्वभिमानः । तथा च प्रकृतेर्जडायाः अप्यमिमन्तृत्वमई कति तदेव ब्रह्मत्वं चिदुपरागस्याप्यविवेकानादिलेनानादित्वात् । तदभिमन्तृत्वमुपाधिस्तदा भवति यदा ज्ञानान्मुक्तिः सा तु मलिनबुद्धिरूपप्रतिबिम्बाधारनिवृत्तिः 'मुक्तिरन्तरायध्वस्तेन पर' इति अतस्तेषां ब्रह्मत्वादीनामपि आगन्तुकत्वं मलिनबुद्धिरूपोपाषेः खाभाविकत्वात् । अभिमन्ता गीतात्रयोदशाध्याये। 'प्रकृति पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उमावपि । विकारांच गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोकृत्वे हेतुरुच्यते ॥ पुरुषः प्रकृतिस्थो हि मुझे प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोस सदसयोनिजन्मसु ॥ उपद्रष्टानुमन्ता च मर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन् पुरुषः परः ॥ इति ·९२४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०६२०१६ भाष्यप्रकाशः। कर्तृत्वे उपक्रमोक्तस्य ब्रह्मत्वस्य वृहदादीनां धर्माणां न विरोधः शक्यः । यथा तुल्येऽपि सर्वत्र जीवत्वे क्वचिदेव देहे अन्यनियोजकत्वोपाधिना राजत्वं, कर्मकरणे मुख्यत्वोपाधिना यजमानत्वं चोच्यते, तथात्र प्रत्यभिमन्तृत्वोपाधिना तेपामाप्यगन्तुकानां वक्तुं शक्यत्वात् । नचोपक्रम- सासंजातविरोधत्वेन पावल्याद् ब्रह्मण एव कर्तृत्वं युक्तमिति शक्यम् । उपसंहारस्थान विवरणरूपत्वेन पूर्वोक्तार्थनिर्णायकत्वादव ब्रह्मोपक्रमेण जीवपर्यवसानोक्तमत्वेनोक्तो जीवः एव कर्ता । एवमुपक्रमोपसंहारभेदस्तु सर्वत्रैवैतन्यायज्ञापनार्थम् । एवमत्र देहविशिष्टस्वाभिमानिनो दैवान् प्रति कर्तृत्वे पोधिते सति लोकेऽपि जीवस्य कर्तृत्वं देहसहभाव्येव भवेत् । तचकर्मणां बन्धमोक्षव्यवस्था च सुखेनोपपघेत । एवमभिमानिनः कर्तृत्वे सिद्धे सति यो यागभिमानी तेन ताक कर्तव्यमिति नियमात् सर्वकर्तृत्वं प्रकृत्यभिमानिनः सेत्स्यति । सांख्यमते प्रकृती महत्तत्त्वे या प्रतिविम्बितस्यैषेश्वरत्वोपगमान्मलिनयुद्धौ प्रतिविम्वितयैव जीवत्वात् प्रतिविम्बस चाधारा- रश्मिः। मधुसूदन्यामत्र जीवो व्याकृतः प्रकृतिं पुरुष चैव विद्धीत्यादिश्लोकेषु । अस्मिन्नित्यादि भाष्यमवतारयन्ति स्म न चोपक्रमस्येति । ब्रह्म ते वाणीत्यस्य । अग्ने पोडशपुरुषा आदित्यादय उक्ताः । उपसंहारस्येति स एष प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट इत्यस्य । इसमालाकि- ब्राह्मणे तु सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेफामेप सत्यमित्यस । उपसंहारार्थ उक्तः। द्वितीयस तु' तस्योपनिषदिति पूर्वमुक्तं तत्र कासावुपनिपदित्यत आह सत्यस्येति किं वा सत्यं किं पुनः सत्यमित्यत आह प्राणा इति प्राणा वै सत्यं सच सत्यमिति व्युत्पत्तेः । तेषां प्राणानां मध्ये य एप उक्त आला सत्यमवाध्यं तत्त्वमित्यर्थः । तस्योपनिषदित्यस्य तु तस्याकाशशब्दोदितस्य आत्मनो ब्रह्मणः उपनिषत् इति नाम उपसमीपं निरन्तरं सादयति गमयतीति व्युत्सत्तेः निरन्तरं समीप- गमिकेत्यर्थः । रामानुजाचार्यभाष्ये तु सर्वान्पाप्मनो अपहत्य सर्वेषां च भूतानां श्रेष्ठयं खाराज्य माधिपत्यं पर्येति य एवं वेदेत्युपसंहारः एकत्र फलस्तुत्योपसंहारोन्यत्र नां विहाय । फलस्तुयेति- रिक्तत्वादिति विवेकः । विवरणेति उपक्रमोक्तब्रह्मानुसंधायैप प्राणो ब्रह्म एव प्रज्ञायां - बुद्धावात्मा खरूपं यस्य जीवस्येत्यन्यत् स्पष्टम् । पूर्वोक्तेति घटः कलश इतिवत् । शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान- कोशाप्तवाक्याझ्यवहारतश्चेति वाफ्यात् । प्रासनिकमाहुः एवमिति । एतन्यायेति । उपक्रमस्या- संजातविरोधत्वेपि विवरणेन शक्तिग्रहो नोपक्रमेणेति न्यायज्ञापनार्थम् । तथा सतीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म एवमत्रेति । देखानित्यादि प्रकृतिजान् 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुक्ते प्रकृतिजान् गुणान्' इति गीतायाः। कर्तृत्वं मोगकर्तृत्वम् । देहसह सहभावि एव । बन्धमोक्षेति माप्याईमाहुः तत्तदिति । अन्यथैकजीवस देहमेदेपि कर्तृत्वस प्रकृतिगुणनिष्ठत्वेन प्रकृतेर्वन्ध- मोक्षापत्तिः बन्धमोक्षव्यवस्था च सहजा भवेदिति भाष्यार्यात् । यादृगिति यादृकर्माभिमानी ताकर्म कर्तव्यम् । सर्वेति । आदेहं सर्वकर्मकर्तृत्वम् । आधारेवि प्रतिविम्वाधारः । प्रकृतिमहत्त- त्वाख्यं मनः मलिनबुद्धिश्च तदधीनले चारुणजपाकुसुमाधीनस्फटिकारुणिमवत्कर्तृवं जीवस्यामि- मानिन इति भावः । अयं जीवाणुत्ववादे तृतीयः पक्षः । तत्र मूलप्रकृतावेव चित्रतिविम्ब ईश्वर इति भावरणशक्तिप्राधान्येनाविधादिशन्दितायां तस्यामेव चित्रतिविम्यो.जीव इति च कथनात् । मूलमकृतिरविकृतिरिति अविधादयो तहणसंविज्ञानेन महत्त्वमलिनवुयादयः तः शन्दितायां क ·९२५ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिघहितम् । उच्यते।जगदाचित्वात् । एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत् कर्मत्युपक्रम एतच्छन्देन जगदुच्यते । पुरुपशब्देन च जीवः । तज्जडजीवात्मकं जगद् ब्रह्मकर्तृकमिति हि पूर्वसिद्धम् । तदनुरोधेनानापि ब्रह्मपरत्वमेवोचितं, न तु सर्वविप्लवोऽश्रुतकल्पना च । अतः सुषुप्तावपि ब्रह्मण्येव लयस्तस्मादेव सर्वमिति ज्ञातव्यम् । माणात्मश- ब्दवाच्यत्वं तु पूर्वमेव सिद्धम् । तस्मान्न जीवाधिष्ठिता प्रकृतिः कारणम् ॥ १६ ॥ भाप्यप्रकाशः। रश्मिः। धीनत्वात् । नच ब्रह्मानुप्रवेशोक्तिवैयर्थ्यम् । तस्य साक्षित्वमानवोधनार्थत्वात् । तत्वं तु, स एप इत्यैक्यविधानान्न ब्रह्मेवो भिन्नम् । अतोऽभिमानिन एव कर्तृत्वात् प्रकृतेरेव कर्तृत्वमर्थादेव फलिप्यतीत्येवं प्रासे इत्यर्थः । समाधि व्याकुर्वन्ति एतेपामित्यादि। अत्रापि कारणत्वेनेत्य- नुवर्तते । कारणत्वेन ब्रह्मैवादरणीयम् । नात्र जीवः कर्तुत्वेन विवक्षितः । कुतः? जगद्वा चित्वात् । अत्र हि चालाकिनोक्तानादित्यादीनिराकृत्य अजातशत्रुणा, 'यो वै यालाक एतेषां पुरुपाणां कर्ता यस्य चैतत् कर्म स वै वेदितव्यः' इति सिद्धान्तकथनोपक्रमे, एतेपामित्ये- तच्छब्देनादित्यमण्डलायुल्लेखादुपलक्षणविधया जडं जगदुच्यते । पुरुषशब्देन च जीवरूपम् । वजडजीवात्मकं जगद् ब्रह्मक कमिति हि पूर्वसिद्धम् । आदित्यमण्डलायुत्पतेः प्रागेव, 'यतो या इमानि भूतानि जायन्ते', 'तत्तनोऽसृजत', 'एतस्माआयते प्राणः' इत्यादिष्वादिसृष्टिबोधिकासु तस्यां मूलप्रकृतावेवेति सांख्यमतम् । न च कर्ता कारयिता हरिः इत्युक्तनशानुप्रवेशो हि कर्तृत्वा- देवं तु तदुक्तिवैयर्थ्यमित्याशा समाधत्ते न च ब्रह्मेति । 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इति सूत्रात् । पञ्चविंशतितत्त्वेषु कुत्रास प्रतिविम्बितत्वस्य निवेश इत्याशयाहुः तत्त्वं त्विति । स एष इत्युपसंहार- श्रुतिः । एवं सतीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति । ननु भाष्ये एवं सतीत्यस्याभिमानिन एव कर्तृत्वे सतीत्यर्थः । अत्र तु पञ्चम्यन्तं कुत इति चेन्न विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति । अर्थादिति असङ्गत्वरूपार्थात् प्रकृतेर्विकारशीलायाः । एतेषामित्यादीति भाष्ये एतेपामादित्यादीनाम् । एतत् एति गच्छतीत्येतत् एतेस्तुट् च' इति सूत्रेणादिप्रत्ययस्तस्य तस्य तुडागमश्च । कर्मेति क्रियत इति कर्म 'सर्वधातुभ्यो मनिन्' इति मनिन् । कृति कर्म जगदित्युक्तम् , तच जडम् । 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यत्रारूढानि मायया ॥ इति गीतातः । पुरुषेति पुरुषाणामित्युक्तः पुरुषशब्देन जीवः । प्रकृते। अप्रेमां श्रुति सकलामाहुः पूर्वापरसंबन्धाय । अत्र हि बालाकिनेति । निराकृत्येति अन हि वालाकिरजात- शत्रुणा ब्रह्म ते प्रवाणीति संवदितुमुपचक्रमे स च कतिचिदादित्यायकारणान्पुरुषान् मुख्यमदृष्टि- भाज उक्त्वा तूष्णीं बभूव तमजातशत्रुर्मपा वै खलु मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते बवाणीति । अमुख्यब्रह्म- वादितया तं निराकृत्येत्यर्थः। तत्कर्तारमन्यं वेदितव्यतयोपचिक्षेप तमाहुः अजातशत्रुणेति । एतच्छब्देनेति भाष्यमवतारयन्ति एतेपामित्येतच्छब्देनेति । उक्तार्थस्य भगवदिच्छया प्रसिद्ध्य- भावात् प्रसिद्धार्थमाहुः उपलक्षणेति । पुरुषेति भाष्यं 'विवृण्वन्ति पुरुषशब्देनेति । जीवेति पुरि शेते इति व्युत्पत्त्या जीवरूपं जगदुच्यते । तज्जडेति भाष्यं विवृण्वन्ति तज्जडेति । भूतानीति भूतं.क्ष्मादि पिशाचादि च तेजोधाम छान्दोग्यश्रुतिः । इत्यादिष्विति ! 11. सू०२० .

·धीमब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४०६सू०१६ भाष्यप्रकाशः। श्रुतिषु सिद्धम् । अत्रापि पूर्वमिन्द्रप्रतर्दनसंवादे एवमेव सिद्धमतस्तदनुरोधेनात्रापि कर्तृत्वस ब्रह्मपरत्वमेवोचितम् । न तु पुरुषशब्देन देहमात्रमभिप्रेत्य तत्कर्तृत्वस प्रकृत्यभिमानिनि संभवदुक्तिकत्वेन तदङ्गीकृत्य सर्वथुत्युपप्लवो विधेयः। नच, न जायते न म्रियते वेति • थुतेर्जीवोत्पत्तिः सिद्धान्तेऽप्यनिष्टेति जडजीवात्मकजगत्कर्तृत्वकथनमसंगतमिति शक्यम् । 'सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्ति' इति श्रुत्यन्तरेण व्युञ्चरणरूपाया उत्पचेस्तत्राप्यङ्गीकारात् । अतो जडवत् खरूपान्यथाभावाभावादेव, न जायत इत्युपपत्तेर्न सिद्धान्ते दोपः । नव सिद्धान्ते उपलक्षण- विधावत् पूर्वपक्षे संकोच इति दोपतौल्यात् साम्यं शक्यम् । ब्रह्मण उपक्रमे श्रुतत्वेन तदादरस युक्ततया उपलक्षणविधाया अदुष्टत्वात् । प्रकृत्यभिमानिनस्त्वश्रुतत्वेन तत्कल्पने श्रुतत्यागोऽश्रुत- कल्पना च स्यादिति दोपाधिक्यात् । नच ब्रह्मपदमत्र सांख्याभिमतजडब्रह्मवाचकमिति शङ्यम् । स्वरूपलक्षणविरोधप्रसङ्गात् । अतः सर्वश्रुत्येकवाक्यत्वायात्रापि ब्रह्मैव कर्मिति मन्तव्यत्वात सुषुप्तावपि ब्रह्मण्येव वागादीनामत्रोक्तानो लयः। तस्मादेव सर्व यथायतनं विप्रतिष्ठत इति ज्ञातव्यम् । नच प्राण एव प्रज्ञात्मेत्यस्य विरोधः । ब्रह्मणि प्राणात्मशब्दवाच्यस्येन्द्रप्रवर्दनसंवादे पूर्वमेव सिद्धत्वादिति । तमादत्र प्रकृत्यभिमानी जीवो न तत्कर्तृत्वेन सिद्धयतीति न तदधिष्ठिता प्रकृतिः करणमित्यर्थः ॥ १६ ॥ रश्मिः। 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथ्वी विश्वस धारिणी' ॥ इति । मुण्डके आदिपदेन 'धावापृथिवी जनयन् देव एकः' इति । पूर्वसिद्धमित्लस भाष्यस्यार्थान्तरमाहुः अत्रापि । पूर्वमिति भाष्येपि पूर्वमनुगमाधिकरणे कौपीतकिवाधणे वा पूर्वम् । एवमेवेति जगद् ब्रह्मकर्तृकमेव सिद्धम् । तदनुरोधेनेति भाष्यं विवृण्वन्ति अतस्तदनुरोधेनेति । अनापीति कौषीतकिबामणेपि । संभवदिति प्राक्तनकर्मद्वारा । कर्मणां प्ररोहेकखभावत्वम् । सर्वश्रुतीति यतो वा इमानीति श्रुतिविप्लवः । न जायत इति न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति । न च विपश्चित् सूर्य इति शक्यम् । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति आत्मत्वात् । व्युचरणेति सर्व एव जीवाः सर्व एवात्मानः इति व्युचरणं समागमः । 'अनित्ये जननं नित्से परिच्छिन्ने समागमः' इति सुबोधिनीकारिकायाः । जडे शब्दरूपरसगन्धस्पर्शपरावृत्तिवजीवेष्वित्याहुः अत इति । अन्यथा- भावः शन्दादिपरावृत्तिः । अश्रुतफल्पना चेति माप्यमवतारयन्ति न चेति । उपलक्षणेति एतच्छन्देनोपलक्षणविधया। संकोच इति देहमात्रसंकोचः। शङ्कत न च ब्रह्मेति । सांख्येति सांख्यैरभिमतं जडं प्रकृतिः नझ असङ्गपुरुषस्तदुभयवाचकमभिमानिवाचकमिति यावत् प्रतिविम्यं वा जडं प्रम तद्वाचकं वोपक्रमगतं ब्रह्मपदमित्यर्थः । स्वरूपेति सत्यं ज्ञानमनन्तं नोति श्रुत्युक्तम् । अत: सुपुसावित्यादिमाप्यं विवृण्वन्ति स्म अतः सर्वेति । अनापीति कौपीतकिवाधणेपि । विप्रतिष्ठन्ते इति जागरित विप्रतिष्ठन्ते तच विपयोपपादनं पूर्वमुक्तम् । न जीवादिति भावः। माणात्मेति भाप्पं विवृण्वन्ति न च माण इति । पूर्वमिति अनुगमाधिकरणे । कौपीतकिब्राह्मणे पा पूर्वम् । तदधिष्टेति प्रतिविम्याधिष्ठिता प्रतिविम्वाधारभूता प्रकृतिः । न च गीताविरोध इति वान्यम् । यपपि क्षेत्रक्षेत्रवानिर्देशाध्याये क्षेत्रज्ञनिरूपणं न्यायं तयापि क्षेत्रेषु देहेषु दा सुपणेति श्रुत्सा ·। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९२५ जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत्तद्व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ किंचिदाशङ्कय परिहरति । नन्वत्र जीव एव प्रफ्रान्तः । कैप एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टेति । ब्रह्म त्वद्यापि न सिद्धमेतादृशं, नैताहशमिति । अतः शयनोत्थानलक्षणजीवधर्मदर्शनात् तस्यैव ब्रह्मत्वं जगत्कर्तृत्वं च। तत् खतोऽनु- पपन्नं प्रकृती फलिष्यति । अथवा मुख्यप्राणलिङ्कमप्यत्रास्ति । प्राण एवैकधा । भवतीति सुपुसौ तस्यैव वृत्तिरुपलभ्यते । वियमानादेव सर्वोत्पत्तिमलयौ। स च भाष्यप्रकाशः। जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत्तद्व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ भाष्यमत्र निगदच्या- रदिमः। जीवमात्रस्याशक्यनिरूपणत्वात् उपद्रष्टेत्यादिना ब्रह्मनिरूपणात् । न चात्र मानाभाव इति शमम् । भुते इति जीवे भोक्तृत्वसिद्ध्या भोक्तेति भोक्तृत्वस्य पृथगुक्तस्य मानत्वात् । न चानुवाद इति शक्यम् । गौरवात् । न चानश्नन्नन्योभिचाकशीति श्रुतिविरोधः शक्यः खेनाशननिषेधात् । जीवरूपेण भोकृत्वस्यावरणात् । अन्यथा माण्डूक्योपनिपदि स्थूलभुक्त्वोक्तविरोधः स्यात् । न च चरणरूपेण स्थूलभुक्त्वमिति शाम् । ॐ। न च प्रकृतेरनादित्वं न युज्यत इति शक्यम् । मायया च निपेवितमिति वाक्यात् । माया प्रकृतिरिति । न च क्षेत्रक्षेत्रज्ञनिर्देशविरोध इति शङ्करम् । उपक्रमे, 'प्रकृति पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव' । इति ज्ञेयोतः । न च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवं सांख्यरीत्या सर्वनिवेशः क्षेत्रक्षेत्रज्ञनिर्देश इत्यध्याय: नानः इति शक्यम् । प्रतिविम्बस विद्वन्मण्डने दूपणात् निरीश्वरवादापत्तेश्चेति ॥ १६ ॥ जीवमुख्यमाणलिङ्गादिति चेत्तद्वयाख्यातम् ॥ १७ ॥ निगदेति । तथाहि । किंचिदिति प्रतीतार्थत्यागेनायमात्मा ब्रह्मेति शारीरबामणे जीवस्य ब्रह्मत्वोक्तरुपक्रमो जीवपरः कैप इत्यत्र जीवः स्पष्टः । सुप्तात् सुपुप्ताञ्च जीवाच्छ्रौती सृष्टिः तत्कर्तृत्वं प्रतिविम्बे बाधितम् । प्रकृतौ भविष्यति उपसंहारे स एष प्राण एव विज्ञानात्मेत्येकवचनेन सांख्यवाददर्शनात् फलनिरूपणेपि पापाहत्यादीनां संभव इत्याशयेति । ननु ब्रह्म ते प्रवाणि इत्युपक्रम इति चेत्तत्राहुः ब्रह्म त्विति । अस्तूपक्रमवार्ता अत्रेन्द्रप्रतर्दनसंवादेपि ब्रह्म न सिद्धं प्राणपदं ब्रमवाचकमिति सिद्धं ततस्त्वष्ट्रवधोत्र तु शारीरमाह्मणोको जीव उपक्रमे उक्तः । अत इति शक्यार्थविचारात् । जीवमुख्यप्राण- लिङ्गादित्येकवचनादेकं दुष्टमेकं लिङ्गमित्युक्त्या दुष्टं जीवलिङ्गं व्याख्याय मुख्यप्राणलिङ्गं व्याकुर्वन्ति म अथ वेति । ननु कोऽखरसो येन पक्षान्तरोक्तिरिति चेच्छृणु उपक्रम एवासंभवी यतोशयिष्टेति खप्नार्थकधातुमात्रं न किं तु सुषुप्तिसहितवप्नवाचकः यदा सुप्तः खमं न कंचन पश्यति इति श्रुतेः दृप्तवालाकिब्राह्मणे पुरीतति शेते इति सुपुष्तिनाडीपुरीतद्रपाया उक्तेष सुपुतात्पुरुषात्सृष्टिः सुखमहमखाप्सं न किंचिदवेदिपमिति प्रत्ययविरुद्धेति प्रविष्टब्रह्मणः सृष्टियुक्तत्यस्वरस इति । मनु अत्रापि स दोपस्वदवस्य इति चेत्तत्राहुः सुपुप्ताविति यदा सुमः खमं न कंचन पश्यति अयास्मिन् प्राण एवैकधा भवतीति उपक्रम्य एतस्मादात्मनः प्राणा ययायतनं प्रतिष्यन्ते प्राणेभ्यो ·:९२८ श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०६९०१८ प्रकृत्यंशोऽतो जडादेव प्रधानात् सृष्टावपि.सर्वोत्पत्तिः। अतोऽस्मात् प्रकरणाजी- वद्वारा साक्षाद्वा प्रकृतेः कारणत्वमित्येवं प्राप्ते उच्यते तयाख्यातम् । एतयो. रुभयलिङ्गत्वमेव नास्तीति, आश्रयत्वादिह तद्योगादित्यत्र सर्वमेव कार्य भगवत एव नान्यस्मादिति । अतोऽस्माद् ब्रह्मवाद एव सिद्धयत्ति, न प्रकृतिवादः ॥ १७ ॥ अन्यार्थ त जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥१८॥ खमतेन. परिहारमुक्त्वा नियतधर्मवादेनापि परिहारमाह । खापप्रति- योधौ जीवधर्मावेव । चक्षुरादिलयाधारत्वं प्राणस्येति । तस्मिन्नपि पक्षे अन्यार्थ तद्धर्मकीर्तनम् । भेदे हि तन्निराकरणमवश्यं कर्तव्यमिति तुशब्दः । ब्रह्मपति- भाष्यप्रकाशः। ख्यातमित्युपरम्यते ॥ १७॥ अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ अत्र सांख्यमतमाचार्यदेश्यानामन्येषामप्यनुमतं न भवतीति ज्ञापनाय सूत्रप्रयोजनमाहुः स्वमतेने- त्यादि । नियतधर्मवादस्वरूपमाहुः स्वापेत्यादि । परिहारमाहुः तस्मिन्नित्यादि । यसिन् पक्ष रश्मिः। देवा देवेभ्यो लोका इति च । प्राणवृत्तयोऽपानादयः प्रतिष्ठन्ते जागरिते परीक्षकैरुपलभ्यन्ते । ननु प्राणोस्तु परं तु ब्रह्मणोनुप्रवेश उक्तः । तस्मादेवात्मनः सकाशात्प्राणप्रतिष्ठाद्युक्तम् । तथा च शंकराचार्यभाष्यं परस्माथ ब्रह्मणः प्राणादिकं , जगजायते' इति वेदान्तमर्यादेति चेतनाहुः विद्यमानादिति । प्राणादिति वृत्तौ मरीचिकाख्यायां लालभट्टकृतायां वृत्तावप्येवम् । प्राणे विद्य- मानाद् ब्रह्मणः सत्सवादिवत् कर्तृत्वरूपादित्यर्थः अत एव एतस्मादात्मन इति श्रुतावात्मपदं प्राणेष्वात्मपदाभावात् । भाष्यं चातः सुपुप्तावपि ब्रह्मण्येव लयस्तस्मादेव सर्वं ज्ञातव्यमिति स च प्राणः प्रकृत्यंशः । प्रकृतेर्मायारूपाया महत्तत्त्वं महत्तत्त्वादहंतत्त्वं तस्मात्तामसाहंकाराच्छन्दः ततः खं ततः स्पर्शस्ततो वायुरिति प्रकृत्यंशः समष्टिप्राणः व्यष्टीनां प्राणा अपि प्रकृत्यंशाः । सांख्य आइ अत इति यतो भवतामेवमतोस्माकमपि जडादेवेसादिः । अतोमादिति । कौपीतकिप्रकरणात् । जीवद्वारेति प्रकृतौ प्रतिविम्बो जीवस्तस्मात्सर्वम् । साक्षादिति 'प्रधानानगञायते' इति । एतयोरिति लिङ्गयोः । प्रकरणित्वोपपादने उभयलिङ्गत्वमेव नास्तीति उभयलिङ्गत्वाभावो व्याख्यातः केत्याकाङ्क्षायामनुगमा धिकरण इत्याहुः आश्रितत्वादिहेति कथं व्याख्यातमित्याहुः सर्वमिति । नन्वेवं सति प्रतर्दन- वाक्यनिर्णयेनैवेदमपि वास्यं निर्णीयेत न नियते यस वै तत्कर्मेत्यस वाक्पस्य ब्रह्मविषयत्वेन तत्रानवधारितत्वात् तस्मादन जीवमुख्यप्राणाशक्षा पुनरुत्पद्यमाना निवर्त्तते । सिद्धमाहुः अत इति शक्यार्थादस्माब्राह्मणात् । एवं निगदव्याख्यातमित्यर्थः ॥ १७ ॥ अन्या, तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ अव जैमिनिम- तोक्तः प्रयोजनं वक्तुमाहुः अत्र सांख्येति । आचार्यदेश्यानामिति ईपना आचार्या आचार्यदेश्याः 'ईपदसमासी कल्पन्देश्यदेशीयरः' इति सूघेण देश्यप्रत्ययः । अन्येपामाचार्यदेश्यत्वं प्रत्यधिकरणं स्फुटमेव दूपणात् । अन्पामिति जैमिनीनाम् । नियतेति खापप्रतियोधौ जीवसैव चक्षुरादिलयापारलं प्रागति नियतधर्मवादः 'तत्प्रमाणं पादरायणसानपेक्षत्वात्' इति सूत्रे ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९२९ पत्त्यमेव जीवलयोद्गमौ । मृतिलक्षण्येन माणकीर्तनमाश्रयब्रह्मयोधाय । कुत एतदवगम्यते. तत्राह उपक्रमोपसंहाराभ्यामेवावगम्यते । 'यो वै वालाक एतेपां पुरुपाणाम्' इत्युपक्रमे मुख्यं ब्रह्मैव निर्दिष्टम् । तज्ज्ञानेनासुरजयः, सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठ्यं खाराज्यमाधिपत्यं चेति फलम् । न घेतवयममुख्ये संभवति । अपि च प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् । 'कैप एतद् पालाके पुरुषोऽशयिष्टेति प्रश्नः तत्र जीवस्य ज्ञातत्यादधिकरणमेव न ज्ञातम् । यत्रैप एतद्वालाके पुरुपोशयिष्टेति भाष्यप्रकाश एतयोजीवमुख्यप्राणधर्मत्वात् तल्लिङ्गत्वमेव, न ब्रह्मधर्मत्वं, तसिन्नपि तद्धर्माणां कीर्तनमन्यार्थ ब्रह्मबोधार्थम् । तथा च ब्रह्मपरिचायनाय तच्छेपत्वेनैतत्कथनानैतेन सांख्यमतसिद्धिरित्यर्थः । ननु सूत्रे तुशब्दादस पक्षस पूर्वसाड्यायस्त्वमेव कुतो नाद्रियत इत्याकालायां तोः प्रयोजनमाहुः भेदे हीत्यादि । एतस्य मतस्य पूर्वस्माद् भेदे यतो हेतोर्जेमिनिनापि सांख्यमवनिकारणमवश्यं कर्तव्यमिति ज्ञापनाय तुशब्दो, न तु सिद्धान्तपक्षादस्योत्कर्पज्ञापनार्थः । गामाविश्य च भूतानीत्यादिभिभूतादिसर्वकार्यस भगवत्कार्यतयैव सिद्धत्वादिति । तस्मिन् पक्षे जीवप्राणयो कथमन्यार्थत्वमित्यत उपपादयन्ति ब्रह्मप्रतीत्यादि । अपिचेत्यनेन सूचितं हेतुमाहुः रश्मिः। जैमिनिना व्यासग्रहणात् जीवखरूपं व्यासोक्तं यथाशास्त्रम् । 'जैमिनिः कर्मतत्वज्ञः' इति धर्मशास्त्रे नियतधर्मवादः । यथा मध्वादिष्वनधिकारं जैमिनिः । अधिकारं व्यास आह खापेत्यादीति श्रुति यदा सुप्तः स्वमं न कंचन पश्यति अधास्मिन् प्राण एवैकधा भवतीति । न ब्रह्मेति परंपरया ने ब्रह्मधर्मत्वम् । नन्वत्रापि ब्रह्मणः एकविधत्वं तत्प्रमाणं बादरायणसानपेक्षवादित्यौत्सत्तिकसूत्र- शेषादिति शङ्ग्यम् । आत्माधिकः कलादिभिर्न मोगः इति जैमिनिसूत्रात् आदित्यादिग्रहेषु कलादिभिः सकलगुणैरधिक आब्यः न भोगो ग्रहः आत्मेति ज्योतिषजैमिनिसूत्रसुबोधिन्याम् । आत्मलक्षणसं ज्योतिर्विन्नीलकण्ठैः प्रतिपादनात् । तस्मिन्नपीति वेदवेदान्तादिपटशास्त्रे वेदशास्त्रपक्षे । ब्रह्मपरीति दर्शपूर्णमासयोब्रह्मत्वार्य ब्रह्मपरिचायनाय । एतदिति जीवमुख्यप्राणलिङ्गकथनात् । ब्रह्मिष्ठो बंद्या तं दर्शपूर्णमासयोः वृणीत इति वाक्यात् । ज्यायस्त्वमिति तोः पूर्वोक्तस्य व्यासपक्षस्य निराकरणस तोरर्थात् इति भावः । तु इति पूर्वपक्षिणमिति तुः, तुः पूर्वपक्षनिरासः इति भाष्यात् । पूर्वसादिति वेदान्तमतात् । कर्तव्यमिति - अन्यथा पट्शास्त्रव्यवस्था भज्येत । वेदशास्त्रमेव सांख्यशास्त्रम् । कर्मणः कर्तृत्वादि च न स्यात् प्रकृतेरुपादानवे । तथा च पूर्वपक्षिणं सांख्यं तुदतीति तुरिति भावः। भगवदिति । गीतायां न कर्मकार्यतया न सिद्धत्वमित्येवकारव्यावर्सन् । ब्रह्ममतिपत्तीत्यादीति प्रतिपतिान तयणो जगअन्मादिकर्तृलेन भवति तवगजन्मादिकर्तृत्वमेतेषां पुरुषाणां कर्तेसने- नोक्तं सुषुप्तावपि ब्रह्मण्यपलयः इति भाष्योक्तो लयः । तावेतौ जीवलयोद्गमौ ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमेव तलक्षणत्वात् । मृतिः शारीरब्राह्मणे उक्ता 'सुपुस्युत्क्रान्त्यो देन' इसधिकरणे विवृता तत्र सर्व- प्राणानां भगवन्निकटे गमनमुक्तमत्र तु वागादिलयाधारत्वं प्राणस्येति वैलक्षण्यं तेन ! प्राणकीर्तन प्राण एवैकधा भवति इति श्रुत्या । एतदिति आश्रयब्रह्मबोधनार्थत्वम् । जीव प्राणधारणे इति धातुपाठात् साक्षात्प्राणाश्रयजीवमपहायाश्रितत्वं परंपरयावगम्यते । अपि चेति खरादेराकृति- ·९३० श्रीमद्रासूमाणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ भ०६सू०१८ व्याख्यानम् । न हि नाडीज्ञापयितुं व्याख्याति, किंतु प्रतिज्ञातं ब्रह्म । कथमे- तदवगम्यते, नाडीव्यतिरिक्त आत्मा ज्ञाप्यत इति तत्राह एवमेके । एके शाखिनो वाजसनेयिनः । तत्रापि तवालाकितामणे, 'स होवाचाजातशर्यत्रैप एतत् सुप्तोऽभूदु य एप विज्ञानमयः पुरुषस्तदेपां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञान- मादाय, य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते' इत्यत्र आकाशशब्दं ब्रह्म सता सोम्य तदा संपन्नो भवतीति च । खं ह्यपीतो भवतीति च । तसादाधार भूतब्रह्मज्ञापनार्थत्वान्जीवमुख्यप्राणलिङ्गात् प्रकृतिवाद इत्यसंगतम् ॥ १८ ॥ इति प्रथमाध्यायचतुर्थपादे पठं त्रिसूत्रं जगद्बाचित्वाधिकरणम् ॥६॥ भाष्यप्रकाशः। उपक्रमेत्यादि । फलमिति उपसंहारे निर्दिष्टं फलम् । जीवस्य ज्ञातत्वादिति । एष इति, पदेन पालाकिज्ञातपदार्थस्यैव निर्देशात् तथेत्यर्थः । शेष स्फुटम् ॥ १८॥ इति पष्ठमधिकरणम् ॥६॥ रश्मिः। गणत्वादन्यच्चेत्यर्थे प्रयुज्यते तत्र किं चेत्यनुत्त्वा एतत्प्रयोगः सूचयति सूत्रान्वयान्तरम् । प्रश्न- व्याख्यानाभ्यामप्येवमेवैके शाखिनश्चेति तदाहुरपि चेत्यनेनेति हेतुमिति । उपक्रमोपसंहाररूपम् ।, समुच्चयार्थकेनापि नायं हेतुः समुचित इति भावः । उपसंहार इति सर्वान्पाप्मनोपहत्येत्यादिनोक्त- तस्मिन् । भाष्ये । अमुख्ये साक्षात्राणाश्रये जीवेङ्गीकृते सति संभवत्यपि तु परंपरयाश्रये अक्षण्यङ्गीकृते सति संभवति । सूचितार्थ व्याख्याय वाच्यार्थं वक्तुमाहुः अपि चेति । अन्यचेत्सर्थक, मव्ययम् । मनोरमायां खरादेराकृतिगणत्वात् । त्यत्र किमः सप्तम्यन्तात् किमोदिति अत्प्रत्यया-- दधिकरणसप्तम्या अधिकरणविषयक प्रश्नः इत्याहुः तत्रेति । प्रकृते । बालाकिज्ञातेति ज्ञातमत्र शास्त्रदृष्टया प्रत्यक्षं वा । अधिकरणं न ज्ञानमिति जीवाधिकरणं किमिति प्रश्नः। शेषमिति उत्तरस्स" यद्धर्मप्रकारकयद्विषयी प्रश्नः तद्धर्मावच्छिन्नत्वतदुद्देश्यकं लक्षणादिनिरूपणमिति व्युत्पत्त्या को घटः कम्युग्रीवादिमान् घट इत्यत्र दर्शनेन ताशत्वाच्छुत्यन्तरसिद्धमाकाशब्रह्मोत्तरयतीत्याहुः यत्रैप इति योससाकाशशब्दब्रह्मणि इत्यर्थः । ननु श्रुत्यन्तरे पुरीतति शेते इति यत्रेयस पुरीतति इत्यर्थः । कुतो नेति चेत्तत्राः नहीति । आकाशेति आकाशः शब्दो यस प्रतिपादकस्तदाकाशशब्दं ब्रह्म । यवैप जीवः सुसोभूत् एतज्जगत्सुतोभूत् । खयं विवृणोति य एप इति विज्ञानमयो जीवः प्राणाना- मिन्द्रियाणां विज्ञान प्रकाशनसामर्थ्यम् । करणे ल्युटा खविज्ञानेन प्रत्यक्षप्रणाल्यामजीकृतेनादाय गृहीत्वा हृदय इत्याकाशविशेषणम् । सप्तम्यन्तं न हृदयब्रह्मणोक्तबदक्षत्रहृदयमिति नपुंसक- शंन्दात् । अत उक्तमाकाशशन्दं ब्रह्मेति । अन्यञ्च सतेति सता ब्रह्मणा तदा सुपुतौ । स्वमिति खमात्मानमपि इतः प्राप्तो भवति । सिद्धमाहुः तस्मादिति जीवमुख्येत्यत्र ल्यन्लोपे पञ्चमी आधारभूतनवज्ञापनार्थत्वात् जीवमुख्यप्राणलिङ्गमाज्ञाय पूर्वसूत्रोकरीत्या प्रकृतिवाद इत्यसंगत- मित्यर्थः । संगतिस्तु निर्वाहकरूपा प्रत्यधिकरणम् ॥ १८ ॥ इति पष्ठाधिकरणम् ॥६॥ , ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिइंहितम् । ९३१ वाक्यान्वयात् ॥ १९ ॥ ( १७) पुनर्जीवनमवादेन प्रकृतिकारणवादमाशङ्कय निराकरोति । बृहदारण्यके चतुर्थे पष्ठे च याज्ञवल्क्यमैत्रेपीसंवादे, पेनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्या- मिति विरक्तिमुक्त्वा, यदेव भगवान् वेद तदेव मे बहीति पृष्टे तामभिमुखी- कृत्य, न वा अरे पत्युः कामायेत्यादिना अमृतत्वाय ज्ञानमुपदिशति पठे। पुनरुपसंहारेऽप्येतावदरे खत्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्या प्रवत्राजेति। भाष्यप्रकाशः। वाक्यान्वयात् ॥ १९ ॥ अधिकरणमवतारयन्ति पुनजीवेत्यादि विषयमाहुः बृहदिः त्यादि अनाजेत्यन्तम् । इदं वाक्यद्वयं प्रकृतिसंवन्धशून्यकेवलपुरुपतत्त्वज्ञापनपरम् । यथार्दैन्धाने- रित्यारम्य वागेकायनमित्यन्तेन नामरूपात्मकप्रपञ्चोत्पत्तिलयाधारश्रावणात् । सांख्यमते केवलस पुरुषस्य तथात्वाभावात् । किंतु प्रकृतसंसृष्टतत्परम् । तेन तादृशस्य जीवस प्रकरणित्वम् । रश्मिः। वाक्यान्वयात् ॥१९॥ पुनर्जीवेत्यादीति जीव एव ब्रह्मेतिवादेन जीवस प्रतिषिम्यत्वात् प्रतिविम्वसाकारणत्वात् प्रकृतौ कारणवपर्यवसानात् प्रकृतिकारणवादेत्यादि । चतुर्थ इति चतुर्थे ।। ब्राह्मणे पष्ठेध्याये च ब्राह्मणं तु पञ्चमं एतद्राह्मणद्वयं विषयः । येन जन्मना हेतुना 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इति वाक्यात् । अहं मैत्रेयी नामृता न शब्दो ननू चामृतत्वामिलापसूचनायान्यथा- मृता स्वामित्येतावतैव चारिताय लाघवं च । किं चामृतत्वाय ज्ञानोपदेशस्यासंगतिः स्यात् 'नाऽपृष्टो यात्' इति सुयोधिन्याः एवं तु किं कुर्याममृतत्वार्थ किं कुर्यामिति प्रश्नव्यक्तेरमृतत्वाय पृष्टोऽमृतत्वाय ज्ञानमुपदिदेशेति अमृतत्वाय ज्ञानोपदेशस्यासंगतिर्नेति । स्यामिति हेतुहेतुमद्भावे लिङ् तेन जन्मना संपूर्णेन किं कुर्यामिति कृतिविषयकप्रश्नः नामृतत्वस कृतेश्च कार्यकारणभावः । न मृतत्त्वस्य कृतेश्य कार्यकारणभावः । कृतिपदेन सेवाकृतिकर्मकृत्योर्विवक्षणात् मृतत्वेप्यसत्कृतिसंभवात् । अतो हेतु- हेतुमद्भावे लिऊर्थमपि न नौ। विरक्तिमिति । येनाहमिति वाक्यार्थस्य व्यञ्जकत्वात् व्यजनयोक्त्वा वाक्यार्थेन विरक्तिव्यञ्जनात् । भगवान् याज्ञवल्क्यः । मे मम मैत्रेय्या मा इ इति च्छेदे मा मामि- त्यर्थः । एवं विषयः स्फुटः संशयस्फोव्यमाहुः संशयवीजमिति । पूर्वेति पूर्वं शारीरबाबणं ततः पूर्वस्मिध्योतिर्बाह्मणे। आत्मज्योतिः सम्राडिति होवाचेति श्रुतेह्मणः प्रकृतत्वम् । तत्र आत्मन इत्यादीति । ननु जायापत्योरादित्वमपेक्षितमित्याशमाहुः खमतीत्येति । खप्रतीतिर्दम्पत्योर्नास्ति । ननु दम्पत्योर्मिवखभार्यारूपयोः स्वप्रतीत्या प्रियत्वमस्त्येवेति चेन्न मुक्तस विषयरागाभावात् भाया अपि 'पुत्रे कृष्णप्रिये रतिः' इति वाक्याविषयप्रियत्वाभावात् । जायायाः पत्नीत्वे दम्पत्योः सहाधिकारस्य पूर्ववत्रसिद्धत्वात् तयोः प्रियत्वं खप्रतीतिगोचरो न भवति तथा च प्रतीति; प्राधान्यात् न पाठक्रम इति भावः । यद्वा पुत्राणामादी पुत्रादी पुत्रा आदयो येषां विचब्रह्मक्षत्रादीनां ते पुत्रादयः पुत्रादी च पुत्रादयश्च पुत्रादयस्तेपामपेक्षयेत्यर्थः । जीवमेवेति अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतौ जीवे आत्मपदप्रयोगात् । जीवस्येति । भाष्ये । तदित्यव्ययं लुप्तषष्ठीकं तस्येति निष्पन्न तखार्थो जीवसेति अव्ययार्थ आत्मत्वेन बोधानन्तरमिति । तत्रेसत्र विषयससमी तदर्थस्तद्विषय- कमेव जीवविषयकमेव दर्शनादिकं विधत्ते इति माध्यान्वयः 'न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति न वा अरे जायायाः कामाय जाया प्रिया भवति आत्मनस्तु ·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७ सू०१९ . तत्र जीवस्य प्रकरणित्वं ब्रह्मणो वेति संशयः। तत्रात्मनः प्रियत्वं स्वप्र- तीत्या पुत्राद्यपेक्षया योधयञ्जीवमेवोपक्रमे आत्मत्वेन वदति । तदनु तत्र दर्श- नादि विधत्ते । तेन सर्व विदितमिति फलमाह । तत्र कथमात्मज्ञानेन सर्वज्ञान- मित्याकालायां, ब्रह्म तं परादादित्यादिना, इदं सर्वं यदयमात्मेत्यन्तेन तस्यैव सर्वत्वमाह । भाष्यप्रकाशः। जीवलिङ्गस भूयस्त्वात् । अथवा ब्रह्मणः प्रकरणित्वम मृतस्वरूपस्य फलस्सोक्तत्वादित्याशयेनाहुः तत्रेत्यादि । एवंचास्मिन्नपि सून्ने आनुमानिक नेत्यानुमानिकसूत्रादाकाशादिपु कारणत्वेन चेत्याकाशादिसूत्राचानुवर्तते । तथाच ब्रह्मण्येव वाक्यान्वयाद् ब्रह्मैव,कारणत्वेन मन्तव्यं, न तु प्रकृतिविशिष्टो जीवः । सर्वश्रुतीनामेकवाक्यात् । अतो नानुमानिकसूत्रे योजनं पर्यवस्थतीत्याशयेन पूर्वपक्षमाहुः तत्रात्मन इत्यादि । वप्रतीत्येति लौकिक्या खप्रतीत्या । जीवमिति प्रकृतिसंसृष्टं पुरुषम् । तदनु तनेति जीवसात्मत्वेन बोधनानन्तरं तद्विपयकमेव । 'ब्रम तं परादात् इत्यादिनेति ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादादित्यादिना । अर्थस्तु- वनक्षत्रादिरूपा वर्णाभिमानिनी देवता तं वक्ष्यमाणलक्षणं पुरुष परादाज्ज्ञानापराधात् पराकुर्यात् । अपराधमाह । योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेदेति । यः पुमान् अन्यत्रात्मन आत्मनः सकाशादन्यद् ब्रह्मक्षेत्रादि वेदेति । अल साविभक्तिकः । तथाचायमात्माभिन्नत्वेन मां पश्यतीत्यपराधात् तमात्मज्ञानरहितं कुर्यादित्यर्थः । सर्वत्वमाहेति । इदं सर्व पदित्यन्तमनूधभागः । अयमात्मेति विधेयभागः । तथाचात्मनः सर्वत्वादात्मज्ञाने सर्वज्ञानमुपपनमिति भावे- नात्मनः सर्वरूपत्वमाहेत्यर्थः । तदन्विति एवं प्रतिज्ञोपपादनमुखेन तन्माहात्म्यश्रावणा- नन्तरं कथमस्मिन् संघाते आत्मज्ञानं भवतीत्याकाङ्क्षायां दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तत्रयमाह । यथा दुन्दुमेहन्यमानस न वाह्याञ्छब्दाञ्छनुयात् तद्हणाय दुन्दुमेस्त ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीत इत्यादि । अर्थस्तु- यथा दुन्दुमेहेन्यमानस्य सकाशाद् वाह्यान् अतिरिक्ताञ्छ- व्दान् महाकोलाहले ग्रहणाय ग्रहीतुं न शक्नुयान समर्थः पुरुषो भवेत् । किंतु हन्यमानस दुन्दुभैरेव शब्दो गृहीतो भवति । तत्र करणं दुन्दुभैर्दर्शनम् । दुन्दुभ्याघातस्य वा दर्शनम् । तदेतदुक्तं, दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वेति । तथा च महाकोलाहलाभिभावके कस्मिंश्चि- रदिमः। कामाय जाया प्रिया भवति' इत्यारम्य 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनि वा अरे.दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व विदितमित्यादिज्ञानोपदेशं जीवविषयकं विधत्ते । भाष्ये । तेनेति आत्म्श्रवणादिना श्रुतिराह । प्रकृते । वक्ष्यमाणेति अपराधिनम् । सार्वति तथा च बल द्वितीयायाः अन्यदित्सन्यत्रेति । आत्मन इति भाष्यीयस्स तस्येत्यस्वार्थः । प्रतिज्ञेति प्रतिभावावच्छिन्ना प्रतिज्ञा तद्विशिष्टं वाक्यमपि प्रतिज्ञावाक्यम् । तन्माहात्म्येति जीवमाहात्म्य श्रावणानन्तरम् परंपरयेत्यादि भाप्याोंने सटोन । यथा महेति भाष्यं विपरीतुं श्रुतिमाहुः यथा दुन्दुभेरिति आदिपदेन स यया वीणाय पायमानायै न पाधान्छन्दान्छनुयात् ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन पीणावादस वा शन्दो गृहीतः स यथा शकस ध्मायमानस्य न याद्यान्छन्दाञ्छनुयाद्रहणाय शरस तु मङ्गेन. शछष्मस्य वा शन्दो गृहीत इति : शान्तद्वयवोधकश्रुतिसंग्रदो योध्यः । भाष्य सिंम्पन्ति स यथा. दुन्दुभेरिति आपाताल्या संयोगः । अनुमानेति ,भाप्यं विवरीतुमाहुः ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिदितम् । तदनु कथमस्मिन् संघाते आत्मज्ञानं भवतीत्याकाङ्क्षायां दुन्दुभ्यादि- धान्तत्रयमाह। परंपरया बाह्याभ्यन्तरभेदेन । यथा महाकोलाहले दुन्दुभेह- न्यमानस्य शब्दो गृहीतो भवति । तत्र करणं दुन्दुभिदर्शनं दुन्दुभ्याघातदर्शनं वा। अनुमानद्वारा चित्ते तन निविष्टे तत्साक्षात्कारो भवतीति तथा आत्मनो योधककार्यानुसंधाने तत्साक्षात्कारो भवतीति । तत्र कथं सर्वत्वमित्याकाङ्क्षायां तत एवोत्पन्नं सर्व नामरूपात्मकं तस्मिन्नेव लीयत इति। स यथेति द्वयेनाह। मध्ये भाष्यप्रकाशा च्छब्दे श्रुते, कसायमिति जिज्ञासायां योग्यतया सजातीयशब्दान्तरेण वा कारणमनुमिनोति । एवमनुमानद्वारा चित्ते तत्र निविष्टे ततः प्रयत्नेनान्यथा वा तस्स दुन्दुभैः साक्षात्कारो भव- तीति दृष्टान्तः । तथाप्रात्मयुभुत्सायाम् , आत्मनो वोधकानि यानि चेष्टादिरूपाणि तत्कार्याणि तेषां विचारेण चित्तेऽनुमानद्वारा आत्मानुसंधाने तस्यात्मनोऽप्यस्मिन् संघाते श्रवणादिमिः रश्मिः । तथा चेति योग्यतयेति एकपदार्थेऽपरपदार्थसंवन्धो योग्यता । एकस्मिन् पदार्थे महाकोलाहलाभि- भावके शन्देऽपरपदार्थस्य दुन्दुभेः संवन्धः । खान्वितान्वितत्वं संबन्धः खं शब्दः तस्माद्वा एतस्मा- ! दात्मनः इति श्रुतेः तेनान्वित आकाशस्तेनान्वितो वायुरित्येवं संबन्धः खरूपः । अनया कारणानुमान दुन्दुभिशब्दः क्वचिदाश्रितः गुणत्वाद्रपादिवदिति । ननु रूपादिकं न दृष्टान्तः साध्यतावच्छेदक- खरूपसंवन्धेन हेतुतावच्छेदकसमवायसंवन्धेन हेतुमति घटादिरूपादौ साध्याभावात् । प्रत्युत साध्याभाववद्वृत्तित्वेन साधारणो हेतुरिति चेन्न घटादिभिन्नौपधिवृत्तिरूपादीनां दृष्टान्तत्वात् । तथा च श्रुतिः 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः आकाशाद्वायुयोरमिरग्नेरापः अङ्ग्यः पृथिवी पृथिव्या ओषधयः' इति । स्वरूपं रूपं तेजसस्तन्मात्रा. तत्राश्रयो दुन्दुभिरेव संबद्धत्वात् ततश्च शब्दः दुन्दुभ्याश्रित इत्यनुमितिः । अत्र नैयायिकैः साध्यतावच्छेदकसंबन्धशैथिल्यप्रयुक्तसमवायाङ्गीकारेण शब्द आकाशाश्रित इत्यनुमित्यापत्त्यार्थान्तरं निग्रहस्थानमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः सजातीयेति । 'सर्वः शन्दो नभोवृतिः श्रोत्रोत्पन्नस्तु गृह्यते । वीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता' । इति भाषापरिच्छेदस्य मुक्तावल्याम् । दूरस्थशब्दसाग्रहणादाह श्रोत्रेति ननु मृदङ्गाय- वच्छेदेनोसन्ने शब्दे श्रोत्रे कथमुत्पत्तिरित्यत आह वीचीति आधशब्दस्य बहिर्दशदिगवच्छिन्नोन्य- शब्दस्तेनैव शब्देनोपाद्यते एवाद्यशब्दव्यापकः । एवं क्रमेण श्रोत्रोत्पन्नः शब्द उपलभ्यत इति । एवं च श्रोत्रोत्पन्नेन तत्कारणं शब्दाद्यनुमिनोति तेन शब्देन तत्कारणं तेन तत्कारणमित्येव सजातीयशब्दान्तरेण कारणं दुन्दुभिमनुमिनोति शब्दान्तरं कारणजन्यं कार्यत्वात् पटवदिति कारणं दुन्दुभ्यादिकमिति । अनुमानेति भाष्यं विवृण्वन्ति एवमनुमानद्वारेति । तत्रेति दुन्दुम्यादौ जानाति इच्छति यतते इत्यत्रेच्छा न नियतेत्याशयेनाहुः ततः प्रयत्न इति । अन्यथेति । + अप्रयनकर्तृत्वेन द्वितीयपक्षे दुन्दुभिसाक्षात्कारोनुमितिः सोक्ता । तथेति भाप्यं विवृण्वन्ति तथात्रात्मेति । बुभुत्सेति चोडुमिच्छायां सन्' भष्मावः खरि चेति चत्वम् । तत्कार्याणीति शरीरकार्याणि शरीरसमवेतचेष्टयेति अग्रे ग्रन्यात् । अनुमानेति अनुमानं च संघातः आत्मवान् चेष्टाव- त्त्वात् देवदत्तसंघातवत् । कार्यादिति वा हेतुः । भाष्यप्रकाशे तत्र कार्यलिङ्गकानुमानमित्यग्ने वक्ष्य- ११८ व्र० स० र ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७ सू०१९ भाष्यप्रकाशः। साक्षात्कारो भवतीति अत्र प्रथमो दुन्दुभिदृष्टान्तः परंपरया ज्ञानजनने । शरीरसमवेतचेष्टया निमित्तभूतस्यात्मनो ज्ञानात् । द्वितीयस्तु वाह्याद् भेदेन ज्ञानजनने । तत्र बाह्यशब्दा रागादि- भेदज्ञापका शब्दप्रयोजकं नेतरभेदेन प्रत्याययन्तीति तास्तद्हणाय न शक्नुयात् । वीणाया वीणावादस्य वा ग्रहणेन तु अयमीदृशः शब्दो न केवलमजुलीसंसर्गप्रयुक्ता, किंतु मनोव्यापार- विशेषप्रयुक्त इति ज्ञायते । अतः स शब्दस्तत्कारणस्य बाह्याद् भेदेन ज्ञापकतया गृहीतो भवति । रश्मिः। माणत्वात् । एतदनुमानद्वारा संघातात्मवान् इत्यनुमितिविपयास्यात्मनोनु अनुमितेरनु पश्चात् चित्तप्र. वेशस्यानुपश्चाद्वा संधानेनुमितिविषयत्वेन ज्ञाने संघट्टने 'संधानं स्यादभिपवे तथा संघट्टनेपि च' इति विश्वात् । चित्तस्साधिकरणत्वोक्तेः । मनसि धीरिव चित्तेपीति । भवतीति यथा चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिरित्यत्र भगवत्प्रमेययलेन जीवदर्शनं तथा द्रष्टव्य इति श्रुतिबलेन भवति । अत्रेति मैत्रेयीब्राह्मणे। अनेन प्रकाशेन परंपरयेति भाष्यं विवृतम् । ज्ञानेति आत्मनो ज्ञानजनने । उपपादयन्ति शरीरेति चेष्टाकिययोर्मेदोऽस्मन्मतेऽतः शरीरसमवेता चेष्टा । निमित्तेति शरीरसमवेतचेष्टानिमित्तभूतस्य अनेन आत्मनो वोधकानि यानि चेष्टादिरूपाणि कार्याणि तैश्चित्ते चात्मानुसंधाने जीवसाक्षात्कारो भवतीति भाष्यार्थः । ननु चेष्टावत्त्वं हेतुरर्थान्तरसाधकम् । संघात इन्द्रियवान् चेष्टावत्त्वादिति चेत् तत्र द्वितीयदृष्टान्तमाहेलाहुः द्वितीयस्त्विति वाह्यादात्मनः सकाशाद्वाह्यादिन्द्रियसमूहात् लिङ्गदेहात् वृत्तावप्येवमर्थो वाह्यशब्दस्य मनसः आत्मनो वा भेदेन ज्ञानजनने । तत्रेति तत्र श्रुतौ । वीणायां वा विचार्यमाणायाम् । वीणाशब्दाचतुथ्यौँ पष्ठ्यर्थे । कोलाहलाभावात् परमैश्वर्यवद्योग्यशब्दा रागाधनुकूला वाह्या अतिरिक्ताः शब्दाः रागतानमूर्च्छनानां भेदा भैरवादयस्तेषां ज्ञापकाः शब्द- सामान्यं विहाय रागादिपदं वीणापदसूचितम् । वीपैश्चर्यवद्गृहे वाद्यते इति श्रुतिप्रसिद्धार्थात् ते शब्दाः शब्दप्रयोजकं मनोव्यापार नेतरभेदेन इतरलिङ्गशरीरं ततो भेदेन न प्रत्याययन्ति मनोव्यापारो न लिङ्गभिन्नः रागादिभेदज्ञापकशब्दप्रयोजकत्वात् अस्मदाद्यभ्यस्तरागशन्दवत् । इति तानिति इति हेतोः तान् शब्दान् तद्वहणाय लिङ्गभिन्नमनोव्यापारग्रहणायात्मपदार्थमनोग्रह- णाय वा । न शक्नुयान्न शक्तान् हेतून् पुरुषः कुर्यात् इति श्रुत्याज्ञाविधौ लिङ् । तर्हि के शब्द शनुयात् इत्याह वीणाया इति । ग्रहणं ज्ञानम् । तद्यथा रागादिभेदज्ञापकशब्दानामभिभावके कस्मिंश्चिच्छन्दे श्रुते कस्यायं शब्द इति जिज्ञासायां योग्यतया सजातीयशब्दान्तरेण वा कारणमनु- मिनोति । एवमनुमानद्वारा चित्ते तत्र प्रविष्टे प्रयतनेनान्यथा वा तस्सा वीणायाः तद्वादस्य वा साक्षात्कारो भवतीति । एतादृशग्रहणे न तु अयमीदृशः वीणासंबन्धी शब्दः समानो व्यापारो रागादिभेदज्ञापकशब्दप्रयोजको न त्वगुलीचालनविशेषजन्यशन्दप्रयोजकोऽतो मनोव्यापारविशेप- प्रयुक्त इत्युक्तम् । स शब्दो वीणाशन्दः । तत्कारणस्येति मनोव्यापारविशेषस्य मनसो वा विलक्षणस वाघालिजात् । तथा च मनोव्यापारविशेष लिङ्गभिन्नं वीणाशब्दप्रयोजकत्वात् आत्मवत् यन्नैवं तत्रैवं गन्धवत् । ननु पक्षः पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नभेदवान् कथमिति चेन्न मनोन्यापारविशेष पक्षः। तस पोडशकलिङ्गभेदात् मनोव्यापारस्य लिङ्गनिवेशेपि तद्विशेषस्स लिनिवेशामावात् । नन्यस्त्वेवं प्रकृते भात्मविषये किमायातमिति चेन्न मनस आत्मत्वात् । तद्व्यापारतविशेषयोरप्यात्म- १. विमन्वेिति।।

·भाष्यप्तकाश-रश्मि-परिहितम् । रश्मिः। त्वात् । नन्वन्नमयादि व्यतिहायात्र मन आत्मग्रहणे किं कारणमिति चेन्न 'मनसैवानुद्रष्टव्यः' इति श्रुतेरुतात्मनो मनोग्राशत्वात् । ननु ग्राहकस्य किं प्रयोजनमात्मत्वेन निरूपणे इति चेन्न आत्मनः खग्राह्यत्वात् । 'खयमेवात्मनात्मानं वेत्थ' इति गीतायाः । ननु स यथा वीणायै इति श्रुतौ यथा- पदात्तयेत्यायाति तस्स संदर्भस कोर्थ इति चेच्छृणु । तथात्मनो वाद्याझेदवुभुत्सायां आत्मा बायमिन्नः प्राणधारकत्वात् जीववत् । 'जीवो जीवमजीवयत्' इत्यत्रात्मवाचकत्वं जीवपदस्य आत्मा लिङ्गभिन्नः वीणाशन्दप्रयोजकत्वाद् वा । मनोव्यापारविशेषवदिति दृष्टान्तः तथा चेष्टया इन्द्रियाणि सिद्ध्यन्तु नाम परं तु चेष्टया तद्भिन्नात्मसिद्धौ वाधकाभाव इति भावः । सकलेन्द्रिय- रहितसंघाते चेष्टावत्त्वस्य साधारण्याच । ननु वाघानेदसाधनेपि न मनोभिन्न आत्मा मनसैवानु- द्रष्टव्य इति श्रुतेः मनोग्राह्यत्वात् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्य त्वं पुरुषोत्तम' इति गीताचाफ्यादिति चेत्तत्राहुः तृतीयस्त्विति । मनसः सकाशात्प्राणस्य प्राणवाह्मण उपसंहारब्राह्मणे वा त्रयं वा इदं नामरूपक,त्यारम्भके निरूपितस्य नामरूपकात्मकस्य तदेत्तत्रय रसदेकमयमात्मेति श्रुतेः आत्म- रूपस्य भेदज्ञानजनने । तत्रेति ध्मा शब्दामिसंयोगयोः वा. प. अ. धमतीति ध्मा कर्तरि किए अविकारच्छान्दसः शङ्खस्य ध्मः शङ्खध्म इति । वाह्या अतिरिक्ताः शङ्खशब्दाः प्राणेन मनोभेद- ज्ञापकाः प्राण आत्मा मनोमिन्नः परंपरया शतशब्दस्तस्य प्रयोजनकत्वादिसत्र हेतोः स्वरूपा- सिद्धत्वात् । परंपरया शकशब्दप्रयोजकत्वस्य हेतोरवान्तर शब्दादौ सत्त्वेन प्राणेऽभावात् । ग्रहणं ज्ञानं पूर्ववत् अनुमानं तु प्राण आत्मा मनोभिन्नरूपनामकर्मात्मत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं मनोवत् । साक्षाच्छवशब्दप्रयोजकत्वाद्वा । ननु साक्षाच्छयशब्दप्रयोजकत्वं मनोमये वेदे । 'स एप जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन पोपेण गुहां प्रविष्टः । मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा खरो वर्ण इति स्थविष्ठः ॥ इति ।. एकादशस्कन्धवाक्यात् । तथा हृदि च वर्तते मनोमिन्नत्वं नास्तीति हेतोः साधारण्यमिति चेन्न मनोमयस कारणलेन प्रयोजकत्वाभावात् हृदस्त्वन्यथासिद्धत्वात् मनोनिविष्टमनसैव स्थविष्ठ- व्यक्तः संभवादृदन्यथासिद्धमिति भावः । जीवादीनां साक्षाच्छयशब्दप्रयोजकत्वं वर्तते तेषां मनो- भिन्नत्वमपि वर्तत इत्यदोपः। मुख्यप्राणस्येति आसन्यप्राणस्य आसन्यस्य सेवायामिन्द्रियाणां देवतात्वमिति शास्त्रार्थनिबन्धटीका । अस्सोक्तत्रयखात्मत्वमुक्तश्रुतेः । आत्मनः अमृतत्वम् । एकः सनेतत्रयं तदेतदमृतमिति श्रुतेः एक इसात्मा पूर्वमुक्तः । अमृतस्य प्राणत्वं प्राणो वामृतमिति श्रुतेः । ननु दुन्दुभिदृष्टान्तेन संघात आत्मज्ञानमुक्तम् । द्वितीयेन दृष्टान्तेन मनस्तदात्मकं करणम- प्युक्तम् । तृतीयेन प्राण उक्तः । स क इति चेच्छृणु प्राणपदेन प्राणादयः पञ्चोपस्थाप्यन्ते आत्म- पदेनात्मत्वमप्युपस्थाप्यते एवं च प्राणा आत्मरूपाः प्राणपदार्थः । ते च संध्यायां मित्येकाक्षरं ब्रह्मेति ब्रह्मपदेनात्मानमुपक्रम्य गायत्री छन्दसां मातेदं जुपख म इति गायत्र्यभेद उक्तः माता मातरं अमो डा संध्याव्याख्याने तु गायत्री गायत्रीमातेव मातेति व्याख्यान भट्टोजीदीक्षितकृतम्। ननु स्त्रीत्वान्वयः कथमिति चेन्न भगवत्सेवानुकूल्यरूपपुंस्त्वस्योमित्यनेन प्राप्तेः । गायत्र्यां प्रसादरूप- शक्तरेव स्त्रीत्वात् मगवत्सेवाप्रातिकूल्यरूपत्रीत्वसेह जुपखेति श्रुतिपदविरुद्धत्वात् । तदुक्तं गोपाल- तापिनीये प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं वदन्ति ब्रह्मवादिन इति महोपनिषञ्चतुर्थे ॐ देवा ह वै प्रजापतिम- ब्रुवन् अनुष्टुभस भवराजस नारसिंहस्साझ मत्रानो ब्रूहि स होवाचः प्रजापतिरोकार सावित्री :

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । - [अ० १पा० ४ १०७ सू०१९ भाप्यप्रकाशः। तृतीयस्त्वभ्यन्तरान्मनसोऽपि भेदज्ञानजनने तत्र वाह्याः शब्दा मन्द्रतारादयस्ते प्राणस्य न मनोभेदज्ञापकाः। शंखस्य शंखध्मस्य वा ग्रहणेन तु शब्दस्तत्कारणसान्तःकरणाद् भेदेन ज्ञापकतया गृहीतो भवति । मुख्यप्राणस्यायं शब्द इति । एवं संघाताद् भिन्नतया संघातेऽन्त- रात्मज्ञाने उपायो मननात्मक उक्तः। तत्र कार्यलिङ्गमनुमानमात्मनि चिचं निवेशयतीति सिद्धम् । तत्रात्मकार्यविवक्षयैव इतः पूर्वमात्मज्ञाने सर्वज्ञानस्योक्तत्वादात्मा सर्वत्वेन वक्तव्यः । तत्र कथमात्मनः सर्वत्वमित्याकाङ्क्षायां तत एवोत्पन्नं सर्व तत्रैव लीयत इति घटादेः पूर्व पश्चाच मृदिव सर्वस्यात्मेति बोधनाय, स यथा आzधानेरिति स यथा सर्वासामपामिति कण्डिकाद्वयेनाह । तेन नैयायिकायभिमतं निमित्तमात्रत्वं निराकृतम् । तथापि स्थितिदशायां रश्मिः । गायत्रीमित्यमानि जानीयाद्यो जानीते सोमृतत्वं च गच्छति अग्ने ओमूलक्ष्मी वर्लक्ष्मीः सुवः कालकर्णी तन्नो महालक्ष्मीति श्रुतिः अन ओं सुवः महालक्ष्मीत्यभेदेनोक्तिः । पद्मपुराणे चोत्तरखण्डे । 'वृपभानुरिति ख्यातो गोपो ज्ञातिमतां वरः। तस्स पत्नी महाभागा नाना सौभाग्यसुन्दरी॥ तावुभौ ब्रह्मसावित्र्यौ खांशेन जगतीं गतौ । तयोगेंहे महालक्ष्मीः प्रादुर्भूता सुरेश्वरी ॥ अयोनिजा विशालाक्षी कृष्णस्यानन्दकारिणी । मासे भाद्रपदेष्टम्यां भौमे मूलर्भमण्डिते' ॥ इति । तस्य वाचकः प्रणव इति योगसूत्रम् । तस्यासङ्गपुरुषस्य । तया चात्मतद्वाहके मनसि उक्त्वा आत्मवाचकः प्रणवः उक्तः । स प्राणपदार्थः । नामरूपकर्मत्वात् । कर्म च 'क्रिया सा राधिका देवी' इति कुत्रचिद्वाक्यात् राधिका । ननु आकाशस्य शब्दो न प्राणस्य नामरूपकर्मरूपस्य श्रुतेस्तु शन्दमूलत्वात् आकाशशरीरं ब्रह्म कार्यत्वेनाकाशसमन्वयाच । ननु स यथेत्यत्रापि श्रुतौ दर्शनात् । तथेसायाति तस्स संदर्भस्य कोर्थ इति चेच्छृणु तथात्रात्मवुभुत्सायां आत्मा प्राणभिन्नः प्राणकर्तृत्वात् फुलालवत् । 'आसीज्ज्ञानमयो बर्थः केवलं निर्विकल्पितम् । वामनोगोचरातीतं द्विधा समभवद् वृहत् । तयोरेकतरो बर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका' ॥ इति । एकादशस्कन्धसार्धशोकात् । सिद्धमाहुः एवमिति । संघातादिति सूक्ष्मदेहात्ममनसब । ननु सूक्ष्मदेहग्रहलेनैव मनोग्रहणात् । पृथक्ष्मनोग्रहणमपार्थमिति चेन्न श्रुतिप्रामाण्यात् सूक्ष्मदेहे वक्तव्ये पथदशग्रहणात् । तया सकीचकर्मास्तपूर्णरन्धैरित्यत्र न कीचकपदस्स मारूतपूर्णरन्धत्व- विशिष्ट वेणी शक्तिः किं तु वेणावेवैवमत्रापि वाद्यपदस पञ्चदशके शक्तिर्न तु पोडशत्वविशिष्टे इति । मननेति दुन्दुन्यादिदृष्टान्तत्रयेणात्मज्ञानोत्या दृष्टान्तावधारणमात्रेणात्मनोपि दृष्टान्तोक्तरीत्यानु- चिन्तनरूपं मननं तदात्मक इत्यर्थः । 'अत्र मां मार्गयन्सद्धा युक्ता हेतुमिरीश्वरम्' इति वाफ्यादाहु- स्तप्रेति । युक्तिए कार्यलिङ्गकानुमानम् । तच संपात आत्मवान् चेष्टावत्वादिति चेष्टाया आत्म कार्यत्वात् । कार्यादिति हेनुर्वा । तत्र कयमिति भाष्यं विवरीतुमाहुः तत्रात्मकार्यति ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । स एव नातिरिक्तं चिशतीति, स यथा सैन्धवघन इत्यनेनाह । आधेयत्वेन ताच- न्मात्रतानिराकरणायाह न प्रेस संज्ञास्तीति । कार्यातिरिक्तरूपं कथयितुं न शक्यत इति तत्र विशेषाकाङ्क्षायामतिरिक्ताकथने वञ्चकत्वमाशय तत्परिहा- भाष्यप्रकाशः। भेददुर्शनात् पूर्वोक्तं सर्वमुपचारमात्रं मंस्यत इति तन्निवारणाय मध्ये स्थितिदशायामपि स आत्मैव केवलो, नातिरिक्तं किमप्याधेयत्वेन विशतीत्यन्तर्वहिस्तसवानन्तरत्वमबाह्यत्वमैकरूप्यं चाह । 'स यथा सैन्धवघनोनन्तरोग्याह्यः कृत्लो रसघन एव सादेचं वा अरे इदं महद्भूतमन- न्तमपारं कृत्ला प्रज्ञापन एव' इति । तर्हि सर्वदा कुतो न प्रतीयते इत्यत आह । एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यतीति । एतानि शरीरात्मकानि महान्ति च भूतानि कार्यत्वादस्य ज्ञापकानीति तेभ्यः समुत्थाय तद्द्वारा खं ज्ञापयित्वा तानि विनश्यन्ति सन्त्ययमात्माऽप्यनुविनश्यत्यदर्शनं प्रामोतीति वहि समुत्थानानुविनाशक्रियादर्शनात् कालपरि- च्छिन्नो भविष्यतीत्याशङ्कायां तावन्मात्रतानिराकरणायाह न प्रेत्य संज्ञास्तीति । प्रेत्य भूतलयोत्तरं संज्ञा सम्यग् ज्ञापकं नास्ति । कार्यमेव तस्य ज्ञापक रूपम् । अतस्तसिन् लीने कार्यातिरिक्तं तस्य रूपं वक्तुं न शक्यत इति न ज्ञायते । न तु स एव नास्तीत्यतो न ज्ञायत इति । तथाच तदानीमपि विद्यमानत्वान्न स कालपरिच्छिन्न इत्यर्थः । एवमुक्ते मैत्रय्या मोहो जातः । सा होवाच मैत्रेयी, अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापीपदन्न वा अहमिदं विजानामि न प्रेत्य संज्ञास्तीति । मोहान्तं मोहमध्यमापीपदद् आपादितवानसि शेपोऽर्थः स्फुटः । एवं मैत्रेय्या उक्ते तत्र विशेषाकाङ्क्षायामतिरिक्ताकथने वञ्चकत्वमाशक्य तत्परिहारायाह । रश्मिः। तन्तुकार्यपटवत् । इतः पूर्व विषयश्रुतौ विवृण्वन्ति तत्र कथमिति । निमित्तेति 'संसारमहीसहस वीजाय' इति नैयायिकाः । मायावादिनस्तु सगुणात् सृष्टिरिति, सांख्याः 'प्रधानाजगजायत' इति तेपामभिमतं निमित्तमात्रत्वमात्मनो निराकृतमभिन्ननिमित्तोपादानखं मृदिवेति दृष्टान्तेन समन्वया- धिकरणोक्तं स्मारितम् । मध्यपीति भाष्यं विवरीतुमाहुः तथापीति । पूर्वोक्तं मृदिव घटादेः पूर्वं पश्चाच सर्वस्यात्मेति बोधनाय कण्डिकायोक्तम् । तावन्मात्रेति भाष्यं विवरीतुमाहुः तहीति । कालेति कालपरिच्छेदः शरदः शतं सूर्यपरिस्पन्दस्तद्विपयस्तावदिति । कार्यमात्रता- निराकरणाय । कार्यातिरिक्तेति भाष्यं विवरीतुमाहुः कार्यमेवेति । कार्यमिति शरीरं जीवपक्षे जगत् सिद्धान्ते कार्य तस्स जीवस्य ज्ञापकमपि व्यक्तिस्थानं सिद्धान्ते जगत्कर्तृत्वं लक्षणम् । स एव जीव एव । तदानीमिति संघातादिलयकाले । स इति जीवः । मोहान्तमिति 'अन्तः प्रान्तेन्तिके' इति विश्वात् । एकस्य मध्यवाचकत्वात् । कोशान्तराद्वा मध्यार्थकस्तदाहुः मोहमध्यमिति मोहमध्ये यथा भवति तथा । मोहमध्ये इति यावत् । आसमन्तात् प्रापितवानसि । शेप इति न वा इत्यादेरर्थः शेपः स स्फुट इत्यर्थः । तत्र विशेपेति भाष्यं विवृण्वन्ति एवं मैत्रेय्येति तृतीयान्तं संहिताविवक्षाभावान्नाद्गुणः विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति पष्ठयन्तं वा । तति विज्ञानधन एवेति प्रतिज्ञाय पुनर्न प्रेस संज्ञास्तीति विरुद्धवदने । कार्येति कार्या_लक्षण्यं नित्यत्वेनेश्वरस ।

·९३८ ! श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७सू०१९ रायाह स होवाचेति । अविनाशीत्यनेन कार्यवैलक्षण्यं सिद्धवत्कारेणोक्त्वा विषयसंवन्धेन संसारमाह मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति । विशेपतस्त्वकथने हेतुमाह यद्वैतमित्यादिना, यावत्समाप्ति । चक्षू रूपमेव पश्यति, नात्मानम् । भाष्यप्रकाशः। स होवाचेत्यादि । स होवाच याज्ञवल्क्यः। न वा अरे मोहमहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस भवतीति । अत्र, अविनाशीत्यनेन स्वरूप- नित्यत्वस्य, न विद्यते उच्छित्तियेषां तेऽनुच्छित्तयस्तादृशा धर्मा यस्येत्यनुच्छित्तिधर्मत्यनेन स्वरूपधर्माणां च नित्यत्वस्य बोधनात् कार्यवैलक्षण्यं सिद्धवस्कारेणोक्त्वा विपयसंबन्धेन संसारमाह । मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति । तथाच यद्यनित्यः स्याद् विषयसंवन्धेन पुनः संसार कस्य स्यादतः सोऽविनाशीत्यर्थः । यद्येवं तर्हि तदर्शनार्थ विशेपोऽपि वक्तव्य इत्याकासायां विशेषतस्त्वकथने हेतुमाह यद्वै तमित्यादिना, यावत्समाप्ति यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तद् द्रष्टव्यं न पश्यति । न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात् । न तु द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद् विभक्तं यत् पश्येदिति । तन्न पश्यतीत्यत्रानुस्वारस्य परसवर्णः । यतश्चक्षु रूपमेव पश्यति, नात्मानमतो यद्वै तन्न पश्यतीत्यनेनात्मदर्शनाभावमन्ध कार्यस्य कारणात्मकत्वात् । ननु रूपमप्यात्मेति कथमदर्शनमुच्यत इति चेत् तत्राह । पश्यन् वै तद्द्रष्टव्यं न पश्यति । रूपात्मकमात्मानं पश्यन्नपि द्रष्टव्यत्वेन न पश्यतीति । तथाचेदं तस्स दर्शनाभावस्स खरूपं, न तु सर्वथा अविषयतया तदर्शनाभावरूपमित्यर्थः । ननु कभमेतदवगम्यते अस्सेदमेव स्वरूपं, न सर्वथा तद्दर्शनाभावरूपमित्यतो युक्तिमाह । न हि द्रष्टुईष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वादित्यादि । दृप्टेरिति पञ्चमी । घाणाद् रसादित्यादिपञ्चमीप्रायपाठस्यैवाग्रे दर्शनात् । तथाच द्रष्टुरात्मनो दृष्टेश्चक्षुरिन्द्रियाद् विपरिलोपो विरुद्धः परिलोपः सर्वथा अदर्शन- रश्मिः। सिद्धवलारसूचकं चैपदं निश्चयवाचकम् । बै निश्चयेनाविनाश्यनुच्छित्तिधर्मेति । विशेषत इति भाष्यं विवरीतुमाहुः यद्येवमिति । विवृण्वन्ति विशेषतस्त्विति । चक्षु रूपमिति भाष्य विवरीतुं व्याख्येयां श्रुतिमाहुः यद्वै तन्नेति । यद्वै तन्नित्यादीति भाष्ये परसवर्णकथनादाहुः तत्र पश्यती- त्योति 'अनुखारस्य ययि परसवर्णः' इति सूत्रेण । विवृण्वन्ति यतश्चक्षुरिति अत्र यदित्यव्ययं यत इत्यर्थे, वै निश्चयेन । द्रष्टुर्दष्टेर्वक्ष्यमाणाया कर्तृत्वममिप्रेत्योक्तं चक्षुरिति । रूपमेवेति आत्मकर्म- कदर्शनामावस्य किंचित्कर्मकदर्शनरूपप्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणकत्वाद्रपमेव पश्यतीति लब्धम् । ननु द्रव्यमपि पश्यन्तीति चेन्न । वाद्यास्त्रावद्रूपातिरिक्तं द्रव्यं नेच्छन्ति तद्वादानुरोधिरूपं भगवत उक्तमिति । नात्मानमिति तन्न पश्यतीत्यस्यार्थः । एतेन भाष्यमपि व्याकृतम् । ननु रूपमिति माप्यं व्याचक्रुः कार्यस्येति । तत्राहेति एतेन तत्रेति भाष्यं क्रियाध्याहारेण व्याकृतम् । पश्यन् वा इति माप्यं व्याचक्रुः पश्यन्येति । व्यत्ययो बहुलमिति स्वविभागेन । 'सुपतिङपग्रहलिङ्गनराणां कालहलच्खरकर्तृय च । व्यसयमिच्छति शास्त्रकृदेपां तदपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन । इति लिङ्गव्यत्ययः पश्यन्तीत्यर्थः । द्रष्टिः। द्रष्टव्यत्वेनेति किं तु रूपलेन पश्यति । इदमिति द्रष्टन्यत्वेनादर्शनम् । सर्वधेति रूपत्वेनापि । तदर्शनेनेति आत्मदर्शनाभावरूपम् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १३९ ननु रूपमप्यात्मेतिचेत् । तत्रापश्यन् वै तद् द्रष्टव्यत्वेन न पश्यति । न हि द्रष्ट स्वरूपं दृश्यज्ञानेन ज्ञातं भवत्यतद्रूपत्वात् । एवं द्रष्टदृश्यव्यवहारे अज्ञानावस्थायां विशेषतस्तज्ज्ञानमशक्यमुक्त्वा ज्ञानोत्तरं कर्मकर्तृभाव एव नास्तीत्याह. पत्र भाष्यप्रकाशा रूपो न विद्यते। कुतः। अविनाशित्वात् । खरूपतः स्वरूपधर्मतश्च नित्यत्वात् । तर्हि पश्यत्त्वमेव, नापश्यत्वं तत्राह।न वित्यादि। यद् द्वितीयं पश्येद् यद् दर्शनकरणमिन्द्रियं तत्तु तत आत्मनो- ऽन्यद् विभक्तं नास्ति । भेदे विभागे च सति द्रष्ट्रदृश्यभावः । स तु कार्ययो रूपचक्षुपोरेपातो रूपदर्शनम् । न तु कार्यस्य रूपस चक्षुपश्च कारणादात्मनो भेदो विभागोया । अतस्तदभावाचक्षुः खकारणमात्मानं न पश्यतीत्यपश्यत्त्वम् । न हि द्रष्टुः स्वरूपं दृश्यज्ञानेन ज्ञातं भवति । अतद्रूपत्वात् एवमग्रेऽपि वोध्यम् । एवं द्रष्टदृश्यव्यवहारे अज्ञानावस्थायां विशेषतस्तज्ज्ञान- मशक्यमुक्त्वा ज्ञानदशायां विशेपतो वक्तुं शक्यो भविष्यतीत्याकासायां ज्ञानोत्तरं कर्मकर्तृभाव ररिमः। खरूपत इति आत्मत्वादिरूपतः। खरूपधर्मो अविनाशित्वं जगजन्मादिकर्तृत्व समन्वयाधि- करणोक्तमभिन्ननिमित्तोपादानत्वमिदमित्यतया शब्दाप्रतिपाद्यत्वं चेक्षत्यधिकरणोक्तं तथा च रूपेप्यस्ति; भातिप्रियत्वेनान्वयात् रूपत्वेन विरुद्धः परिलोपोऽदर्शनरूपो न विद्यत इति भावः । पश्यत्त्वमिति चक्षुप आत्मनः पश्यतीति पश्यस्तत्वम् । अपश्यत्त्वं स्वामिन्नात्मनश्चक्षुषोऽपश्यत्त्वं न रूपतौल्यात् । भेदे विभागे चेति । ननु च न तु तद्वितीयमस्तीत्यत्राभावप्रतियोगिद्वितीयं चक्षुरादीन्द्रियं तत्र द्वितीयत्वं अन्यदित्युक्तभेदप्रयोज्यमस्तु विभक्तमित्यधिकमिति चेन्न समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्थितेरिति सूत्रे गुणादिष्वपि विचारे इत्यादिना विभागस्यापि खरूपानतिरेक उक्तः स न क्षोदक्षमः । पदार्थतत्त्वविवेचनग्रन्थे शिरोमणिना विभागतत्त्वाविवेचनात् । यथा दिकालौ नेश्वरादतिरिच्यते इति दिक्कालतत्त्वे विवेचिते तथा । एवमपि भिन्नो घटः पटाद्विभक्तः । इति प्रत्यये विभागो भेदस्वरूप एवमन्यत्रापि स्वरूपानतिरेको द्रष्टव्यः । ततोन्यद्विभक्तमिति श्रुतिरिति । विभागो गुणान्तरमिति नैयायिकाः । न चैवंसति न तु द्वितीयमस्तीत्युक्त्वा ततोन्यदिति विभक्तमिति चोभयोरेकपदमस्तु तावतैव चारितार्थ्यमिति दोपानुद्धार इति वाच्यम् । सजातीयविजातीयखगत- द्वैतवारणाय द्वितीयान्यविभक्तपदानामावश्यकत्वेनादोपात् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन के पश्येदिति वक्ष्यमाणत्वात् । द्वितीये सजातीयमन्यद्विजातीयं घटः पटादन्यो न तु, घटो घयत् अन्य इति प्रत्ययात् । विभक्तत्वं खमते । यथाविभागमविभागः स्वगतः यत्र कपाले कर्म ततः कपालद्वयविभागः । ततो घटारम्भकसंयोगनाशस्ततस्तेनैवं कपालविभागेन सकर्मणः कपालस्याकाशा- दिविभागो जन्यते ततः पूर्वसंयोगनाशः तत उत्तरदेशसंयोगः ततः कर्मनाश इति मुक्तावल्याम् । 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति गीता ब्रह्मणि । एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मः इति च । नहीति भाष्यं विवृण्वन्ति नहीति स्पष्टम् । विरुद्धधर्माश्रयत्वादाहुः अतद्रूपेति । अरूपवत्सूत्रे जगद्विलक्षणं ब्रह्मेति प्रतिपादनात् । अत एव रूपब्रह्मज्ञाने तत्तुल्यचक्षुरादिसाधनं आत्मज्ञाने तु भत्तयादीति युज्यते । ननु रूपमेव चक्षुःस्थले कुतो नोक्तं कार्यत्वसाम्यादिति शमम् । भाष्ये श्यज्ञानेनेत्यत्र दृश्यपदेन रूपं गृहीतम् । तस्साः तद्रूपत्वप्रतिपिपादयिपायाः । युगपदेकत्रैवात्मा- भेदाभेदी न प्रतिपतुं शक्यते इति अतो रूपं नोक्तम् । चक्षुरुपातं.प्रकाशे। अतिदिशति.एवमग्रेपीति ·९४० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७ सू०१९ वा अन्यदिवः स्यादित्यादिना । इदमेव हि ज्ञानममृतत्वमिति । भाष्यप्रकाशः। एव नास्तीत्याह । यत्र वा अन्यदिव सात् तत्रान्योऽन्यत पश्येदित्यादि । यत्र त्वस्य सर्वमात्मै- वाभूत् तत् केन कं पश्येदित्यादि । तथाचावस्थाद्वयेऽप्यशक्यवचनत्वाद् विशेषतो न वक्तुं शक्य इत्यर्थः । तदेवनिगमयति येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयाद, विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति। एवमुपदिश्योक्तमुपसंहरति उक्तानुशासनासि मैत्रेय्येतावदरे खल्बमृतत्वमिति। इदमेव हि ज्ञानं सर्वनिमित्तोपादानभूतमविनाश्येकमेव तत्त्वमित्याकारकज्ञानोत्तरं यसिन्नि- पियमात्मरूपं ज्ञानं तदेवाऽमृतत्वमित्यर्थः । रश्मिः। यदै तन्न जिप्रतीत्यादौ यद्वै तन्न रसयतीत्यादौ यदै तन्न वदतीत्यादौ यदै तन्न शृणोतीत्यादौ यद्वै तन मनुते इत्यादौ यद्वै तन्न स्पृशतीत्यादौ यद्वै तन्न विजानातीत्यादौ । एवं दृष्टीति भाष्यं; विवृण्वन्ति स्म एवं द्रष्ट्रिति । यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योन्यत्पश्येदन्योन्यजिघेदन्योन्यद्रसयेत् अन्योन्यदमिवदेत् अन्योन्यं शृणुयादन्योन्यन्मन्वीतान्योन्यत्स्पृशेदन्योन्यद्विजानीयादिति । अग्रिमां श्रुतिमाहुः यन्न त्वस्येति । इत्यादीति तत्केन के जित् तत्केन करसयेत्तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कर शृणुयात् तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत् तत्केन के विजानीयात् इति । अग्रिमामाहुः येनेदमिति येनेद५सर्वमिति क्वचित्पाठः । श्रुत्यर्थः स्पष्टः । इतीति श्रुतिस्तं पदम् । अनिमाया आभासमाहुः एवमुपेति इदमेव हीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति इदमेवेति । सर्वस्य निमित्तो- पादानभूतं अविद्वद्दशायां सखण्डब्रह्मज्ञाने विचारविषये 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादिभिः ज्ञानं प्रवृत्तं तदत्रोक्तम् । यनिर्विपयमात्मरूपं ज्ञापितं विद्वदशायामखण्डब्रह्मज्ञाने विचारविषये यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यादिभिर्ज्ञानं तदत्रोक्तम् । इदमखण्डसखण्डभेदेन द्वैराश्य प्राप्त ज्ञानं मैत्रेयीब्राह्मणे एकस्मिन्नमृतत्वप्रश्ने उक्तमित्येतदेवामृतत्वम् । निष्कान्तं विषयेभ्यः इति निर्विषयं प्राहकस्स मन आदेरात्मरूपत्वात् तद्विपयादपि निष्क्रान्तम् । श्रुत्यन्तरेति शारीरब्राह्मणस्थेन । तस्येति जीवस्य प्रात्यमेतदात्मत्वम् । ननु सिद्धान्ते जीवसैतब्रह्मत्वं दूपणाय कुतः पूर्वपक्षिज्ञानविषयमाचार्यमतस्साधु- निकत्वाचेति चेन्न पूर्वपक्षिपूर्वपक्षत्वात् जीवीयब्रह्मत्वस्साचार्यमतस्याधुनिकत्वेपि, छान्दोग्ये ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति मतस्यानाधुनिकत्वाच । अतिरिक्तत्वादिति 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' इति सूत्रभाष्ये एतदुक्तम् । अत्र चेति ब्राह्मणे । स यथाद्रधानेरभ्याहितस्य पृथग्धूमाविनिश्चरन्त्येवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणविया उपनिपदः श्लोकाः सूपाण्यनुल्याख्यानानि व्याख्यानानि दत्तं हुतमाशितं याचितमयं लोक परलोकः सर्वाणि भूतानि अस्सैवैतानि सर्वाणि प्रतिष्वसितानीत्यत्र । ब्रह्म तं परादायोन्यत्रात्मनो मम वेद क्षत्रं तं परादायोन्यत्रात्मनो इत्याद्युक्त्वा इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदर सर्व परमात्मेत्सन्न चात्राभ्याहितस्सेत्सस प्रज्वलितस्सेत्सर्थः । अमित आसमन्ताद्धितस्स अन्योत्सन सार्वविभक्तिकस्रल् । अन्यत् । जगत्कर्तृत्वेति यथाक्रममुक्तश्रुत्यों आदिपदेनेदं मधेसनः प्रमसमन्वयेन ब्राह्मणजातित्वरूपं ब्रह्मत्वं ब्रह्मलिङ्गम् । अभ्यर्हितेति अभ्यर्हितत्वं सेवरसांख्ये इवानीश्वरसांख्ये ईश्वरवजीवप्रतिपादकब्राह्मणप्रतिपायलम् । तस्मिनिति. जीवे शारीर- मायणोक्तं मालं जगत्कर्तृत्वं च । असमपुरुषादुत्कृष्य जीव उत्कर्षः उत्कर्पणं तस्मै । सिद्धान्ते तु जीवे .एतदात्मत्वम् प्रयत्वं जगबन्मादिकर्तृवं ब्रह्मत्वमंयमानं तत्त्वमसीत्यत्र तस लं तत् ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिभृहितम् । ९४१ तत्रादिमध्यावसानेपु जीवप्रकरणमित्येव प्रतिभाति । तस्य ब्रह्मता जग- कर्तृत्वमित्युत्कर्षः। न तु तमादन्यदू ब्रह्मत्वेन वक्तुं युक्तम् । अर्थविरोधाच। तसाद वेदे सृष्टिवाक्यानामेतन्यायेनान्यार्थत्वान ब्रह्म जगत्कारणमिति प्रकृति- भाष्यप्रकाशा एवं विपयवाक्यं व्याख्याय पूर्वपक्षी खाभिप्रायमाह तत्रादीत्यादि । नन्वयमात्मा ब्रह्मेति श्रुत्यन्तरे एतस्य ब्रह्मत्वं विहितं, न तु ब्रह्मण एतदात्मत्वमतोऽस्मादात्मनो ब्रह्मणो- ऽतिरिक्तत्वादत्र च जगत्कर्तृत्वजगदात्मकत्वादिरूपब्रह्मलिङ्गादस्य ब्रह्मप्रकरणत्वमेवास्त्वितिचेत् तत्राह तस्य ब्रह्मतेत्यादि । तथाचाभ्यर्हितत्वात् तस्मिन्नेतद्वयमुत्कर्षायोच्यते । ननु किमत्र मानमिति चेदन्यथाऽनुपपतिमेव जानीहि । एतावदरे खल्वमृतत्वमित्यनेनाऽमृतत्वस्यात्रैव नियमितत्वान्न तु तस्मादन्यद् ब्रह्मत्वेन वक्तुं युक्तमविरोधाच । ब्रह्म यविकारं कथं कार्यरूपेण विकुर्यादित्यर्थ विरोधादित्यर्थः । सिद्धमाह तस्मादित्यादि । [अर्थविरोधेन ब्रह्मणः कारणताया बाधितत्वादात्मातिरिक्तब्रह्माभावाच वेदे सृष्टिवाक्यानामेवल्यायेन अत्राधानेरिति दृष्टान्ताद्यथा तत्संसृष्टस्याने नाविधधूमजनकत्वं तथा प्रकृतिसंसृष्टस्यैव जीवस रूपनामात्मक- प्रपञ्चजनकत्वमिति सिध्यतीत्येतन्यायेन] जीवस्तुत्यर्थत्वान्नातिरिक्तं ब्रह्म जगत्कारणमिति जीवाधिष्ठिता प्रकृतिरेव कारणम् । तेन प्रकृतिकारणवाद एव युक्त इति प्राप्ते इत्यर्थः । सूत्रं रश्मिः। त्वमसीति प्रकारद्वयदर्शनात् । न त्वित्यादि भाष्यमवतारयन्ति स्म ननु किमिति । अन्यथेति तथा हि अनोपसंहारस्यार्थस्यामृतत्वरूपस्य निर्णायकत्वेन तत्र च ब्रह्मता जगत्कर्तृत्वं चेत्येतद्- द्वयविशिष्टजीवं एतावत्सदेन परामृश्यामृतत्वोक्तिः प्रमितार्थः। जीवस्यामृतत्वं तद्ब्रह्मतारूपान्तरं विनानुपपद्यमानस्तस्योपपत्तयेान्तरकल्पना जीवस्य ब्रह्मत्वकल्पनार्थापचिस्तन्मानमिति प्रस्थानरत्ना- करेापतिस्तु प्रत्यक्षेण शब्देन का प्रमितस्सार्थस्वार्थान्तरं विनानुपपद्यमानस उपपत्तये यथार्थान्तर- कल्पना, एवमर्थापत्तेमानतोक्ता । तथापि लाघवाजीवस्य ब्रह्मत्वजगजन्मादिकर्तृत्वयोः कल्पना- प्रकारान्यप्रकारेणोपक्रमोक्तस्स ब्राह्मणेऽमृतत्वानुपपत्चिरित्सन्यथानुपपत्तिर्मानं जानीहीत्युक्तम् । सांख्य- मते प्रमाणानां त्रैविध्यात् 'त्रिविधं प्रमाणं तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेर्नाधिक्यसिद्धिः' इति सूत्रात् । तदपि मानत्वमनुमानत्वेनान्यथानुपपत्तेर्नान्यथानुपपत्तित्वेन यथा नैयायिकानाम् । तदनुमान तु जीवन्देवदत्तो गृहे नास्तीत्यत्र देवदत्तो पहिरस्ति जीवत्वे सति गृहेऽअसत्त्वात् इति केवलव्यतिरेकि सांख्यमतत्वादुपातम् । याशार्थान्तरं विनानुपपद्यमानत्वं तादृशार्थान्तरं ब्रह्म जगत्कर्तृत्वविशिष्ट- जीवरूप भाष्ये वक्ष्यते इत्याशयेन विवरीतुमाहुः एतावदिति । अत्रैवेति । त्रिविधप्रमाणेषु शब्दप्रमाणेन जीव एव । विवृषवन्ति न तु तस्मादिति । अर्थेतिमाध्यं निक्षिप्य व्याचक्रु: अर्धति । विकुर्यादिति परिणामवादिनः सांख्याः । आहेति पूर्वपक्ष्याहः । ब्रह्मण इसविकृतस्से- त्यर्थः । आत्मेति आत्मा जीवः तदतिरिक्तस ब्रह्मणोऽभावात् । ननु वेदे 'प्रजापतिरकामयत प्रजाः सजेय' इति तृतीयाष्टके सष्टिरुक्ता तसा का गतिरित्यत आहुः वेदे सृष्टीति । एतभ्यायो मैत्रेयी- प्राधणन्यायस्वेन । अतिरिक्तमिति जीवातिरिकं तदुक्कं 'जन्मादिरखसातः पुरुषपहुत्वम्' इति 'उपा- धिभेदेप्यकस नानायोग आकाशस्सेव घटादिभिः' इति च सूत्राभ्याम् । कापिलसांपप्रवचनसूत्रवृत्तौ । १५. सू.र.

·. ९४२ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४०७ सू०१९ वाद एव युक्त इत्येवं प्राप्ते उयन्ते वाक्यान्वयात् । इदं वाक्यं भगवत्येवान्वेति, भाष्यप्रकाशा पठित्वा सिद्धान्त व्याकुर्वते इदमित्यादि । अत्रापि कारणत्वेनेत्यनुवर्तते [इति प्रागेवोक्तम्] । कारणत्वेन ब्रह्मैवात्रावगतव्यं, न जीयः । कुतः? वाक्यान्वयात् । वाक्यस्यान्वयो वाक्यान्वयस्तस्मात् । सर्वमिन् वेदरूपे महावाक्ये ब्रह्मण एव कारणत्वेनानुगमदर्शनादिदमपि रश्मिः। तेनेति जीवेपि पाधात् प्रकृतिमात्रपर्यवसानेन । अनुवर्तत इति मण्डूकप्लुत्यानुवर्तते । 'कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तेः' इति सूत्रात् । वाक्य इति सप्तमीसमासः वाक्य अन्वय इति । पाठः प्रमादात् । यद्वा श्रुतिः स्ववाक्यं कर्म भगवत्येवान्वेति अन्तर्भावितण्यर्थः । कर्मणि धन् अन्विधातोः संहिताया नित्यत्वात् 'नित्या धातूपसर्गयोः' इति वाक्यात् । वाक्ये अन्वयः इति पाठे । ननु वाक्यं भगवत्येवान्वेतीति भाष्याय प्रतीतार्थमादाय कर्तर्युपपदे समासोस्त्विति चेत्सत्यं कर्तरि कृदित्यस्य तंत्रोपपदं सप्तमीस्थमित्यत्राविचारितत्वात् , प्रत्ययस्याचो विधानेपि एरजित्यनेन चयो जयोऽय इति साधनान्न कर्तर्युपपदेऽग्विधानमिति । एतदाशयेनाहुः सर्वस्मिन्निति । वेदरूप इति वेदान्तरूपेपि । वेदपदस्सं वेदान्तेपि शक्तेः । वेदेनुगमो वेदार्थों रामकृष्णयोरिति कृष्णोपनिपद 'गूढं ब्रह्मणि वामये' इति श्रीभागवततृतीयस्कन्धे अनुगमपदेनं वेदान्तेनुगमाधिकरणे शब्दसंदेह- वारकप्रथमपादे संदिग्धतत्पराणां वाक्येषु मह्मण एव कारणवेनानुगमप्रतिपादनात् 'स स्मार्यते । एवं सूत्रं व्याख्याय कुम्भकारः कारः करः कृतिः कर्तेत्येवमादिषु धातोरेकस्मादप्युपपदेऽनुपपदे प्रत्ययनियमाभावात् कर्तर्युपपदेऽच् प्रत्यय इति संभवेन भाष्यं विवृण्वन्ति इदमपीति । तथा च महावाक्यस्यान्वयो वाक्यान्वयः इति भाष्ये विग्रहः सप्तमीसमासे योगविभागस्पेष्टसिद्ध्यर्थत्वात् पष्ठीतत्पुरुषः कर्तृकर्मणोः कृतीति कर्तुर्वाक्यात्षष्ठी सुतिङ्चयो वाक्यं भगवति भगवद्विषयं वैपयिकाधारे सप्तमी । अन्वयं सुतिसंवन्धं प्रतिपाद्यप्रतिपादकमावं करोतीत्यर्थः। अत्र वाक्ये कर्तर्युपपदे एरजित्यच् । ननु यथा कर्मण्यणित्यादौ कर्मणीत्यादिः सौत्री प्रथमार्थे सप्तमी धातोरण भवति कर्म चोपपदसंज्ञमिति तदर्थ इतीति चेन्न भाष्ये कर्तर्युपपदे धनितेऽचि धातोरज् भवति कर्ता चोपपदसंज्ञः इति कर्तरि कृदित्यनुसंधायैरजिति सूत्रार्थ इत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । ननु 'तत्रोपपदं ससमीस्थम्' इति सूत्रमत्र तत्रेतिपदेन . सामान्यतः सप्तम्यन्ते पदे कर्तरीत्यादी वाच्यत्वेन स्थितं वाक्यादि तद्वाचकं पदमुपपदसंज्ञं स्पादिति वृत्ती संभावितायामपि वृत्तिकारः सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादौ वाच्यत्वेन स्थित कुम्भादि तद्वाचकं पदमुपपदसंज्ञं. सादित्याहेति कर्युपपदेऽज दुर्लभ इति चेन्न 'श्यालः खस्रोरयाग्रहीत्' इत्यत्र पुमान् स्त्रियेति सूत्रविचारदर्शनात् अप्राप्यसति दोपे तत्रोपपदं सप्तमीस्थमित्यस विचारे वाधकामावात् । तथा च सिद्धान्तकौमुया अयमर्थः । तत्रोपपदमिति स्त्रेण . मुख्यस कर्तुस्तत्रेतिपदेन गौणमुख्यन्यायसनाथेन ग्रहणात् कर्मण्यणित्यादेरग्रहणापत्त्या कुम्भकार इत्यत्र कर्मणि धन प्रसक्तिरतः कर्तुर्मुख्यस्योपपदेन्वयः । संस्कारः सकर्मणीसादौ सप्तम्यन्त उपपदेपि यया प्रयाजशेपेणामिषारयति अत्र प्रधानक्रमानु- रोथेनादावामेयहविपोरभिधारणं पयादैन्द्रस्पति मुख्यक्रमेण ज्ञाप्यते तयेत्साह वृत्तिकृत् गौणमुख्य- न्यापं पापितुं सप्तम्यन्ते पदे कर्मणि इत्यादावित्यादि । तस्मिंश्च सत्येव वक्ष्यमाणः प्रत्ययः स्यादिति . • १. सम्भादि। २. वाक्यादिः।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । नात्र जीवप्राधान्यगन्धोऽपि । सर्वत्र भगवदन्वयेनैव 'जीवस्यापि प्रियत्वम् । भाष्यप्रकाशः। वाक्यं भगवत्येवान्वेति । नात्र जीवप्राधान्यगन्धोऽपि, येन प्रकृतिवाद आशयेत । न [] चोपक्रमे । 'न या अरे इत्यादिना निरुपधिप्रियत्वेन जीवात्मन एवं प्रकृतत्वात् कथं न तस्य प्राधान्य मिति [अत आहुः सर्वत्रेत्यादि । अत्रायमर्थः । अत्र मैत्रेय्य मोक्षोपायमुपदेष्टुं निरुपधि प्रियमात्मानं प्रकृत्य मोक्षोपायभूतं तद्दर्शनं दर्शनोपायभूतं श्रवणादित्रयं. चोपदिशति । तत्र प्रियत्वस्थापाततो विचारे देह एवं तादृशः प्रतिभातीति तन्निवारयितुमात्मदर्शनादिना सर्वज्ञानं सर्वत्रात्ममेदद्रष्टरपराधं च वदन सर्वसाप्यात्मत्वं योधयति तादृशसर्वात्मकत्वं च देहस न संभवति, इति तद्भिन्नः कश्चिदात्मात्र द्रष्टव्यत्वादिनोपदिश्यते इति तस्याः ज्ञाने श्रवणेन जाते ततः स क इत्याकालायां दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तत्रयं मननार्थ वक्ति तत्र देहचेष्टादिभिः परंपरया . ज्ञापयितुमायोदृष्टान्तः । ततो बाह्याद्भेदं ज्ञापयितुं द्वितीयः। ततोऽभ्यन्तराद्धेदं ज्ञापयितुं. तृतीयस्तेषु त्रिष्वपि दुन्दुमिदुन्दुभ्याघातः वीणावीणावादः शङ्खशङ्खध्मरूपेण द्वौ द्वौ वदन् द्वौ जीवपरमात्मानौ देहाद्भिन्नाविति साधयति ततो यदि द्वावपीदृशौ तदा द्रष्टव्ये आत्मन्येकवचनं किमित्युक्तं ? यद्येक एव तादृशस्तदाजीवे तादृशस्थाननुभवात् पूर्वदृष्टान्तत्रये . द्वौ द्वौ किमित्युक्तावित्याकाद्वायां जीवस्य तदंशत्वेन तदधीनत्वं वक्तुं स यथार्दैधाग्नेः स यथा सर्वा- सामपाम्' इति कण्डिकादयेन सर्वोत्पादकं प्रलये सर्वाधारं च साधयति वेन नियामकादात्मनो नियम्यसात्मनो भेदः आत्मत्वेनैकरूप्याच्चामेद इति सिद्ध्यति । एवं सिद्धे भेदे सर्वोत्पति- लयाधारो य आत्मा स एव मोक्षार्थ निदिध्यासितव्य इति बोधयति तथा च] शङ्कयम् । रश्मिः। कौमुदी । वक्ष्यमाणः कर्मणि घञ् । उपात्तकर्मानुरोधेनोक्तम् । तेन अन्येप्यजादयः प्रत्यया भवन्त्येव यथा वाक्यान्वय इत्यत्रैरन् । ननु तर्हि चयो जयो अय इति प्रयोगा न स्युः उपपदामावादिति चेन्न भगवदिन्छया प्रवृत्तानामदुष्टत्वात् । 'लोके शब्दार्थसंबन्धो रूपं तेषां च यादृशम् । न विवादस्तत्र कार्यों लोकोच्छित्तिस्तया भवेत् ॥ इति पत्रावलम्बनात् । लौकिकत्वाच छन्दोवत्सूत्राणि मवन्तीति वाक्यान्वयादित्यली. किका प्रयोग इति । तेन वाक्पान्वयपदं द्वेषा व्याकृतम् । वाक्येऽन्वयो वाक्यान्ययः । वाक्य- सान्वयो वाक्यान्वय इति । ननु वाक्यसान्वय इति भाष्योक्तमस्तु योगविभागसेप्टसिद्ध्यर्यत्वा- द्भाष्यप्रकाशोक्तमपि मा स्त्विति चेन्न । इष्टसिद्धिसत्त्वात् । अनुव्याख्यानस्सापि निःश्वसितत्वात् । एवं वाक्यं महावाक्यमित्यङ्गीकृत्योक्तम् । वाक्यमित्यत्र महत्त्वामिनिवेशे तु एकत्वमविवक्षितमित्याशयेन वृत्तौ वाक्यानामन्वय इत्युक्तम् । अन्यया भाष्ये महावाक्यमिति वदेयुः । अत एव माध्वभाष्येप्ये कवचनान्तेन समासः । वाक्यस्यान्वय इति । वाक्यं हीदमिति शंकरमाष्येप्येकवचनम् । नाति भाष्यं विवृण्वन्ति नाचेति । गन्धशन्दस्तु लेशे संपन्धिनि वा जीवप्राधान्यसंचन्धिवाक्यमपीत्यर्थः। 'गन्धो गन्धक आमोदे ठेशे संबन्धिगर्वयोः' इति विश्वात् । येनेति जीवप्राधान्येन । जीवस मसानतिरेकादसंगित्वेन प्रकृतिकारणवादः । न घोपक्रम इति इत आरभ्य फचित्पुस्तके यवृहद्भपाण्यानं तयोः सूचीकटाइन्यायेन लघुव्याख्यान व्याक्रियते । सर्वत्रेति ·९४४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७ सू०१९ तस्यैव सुखरूपत्वात् । सर्वोपनिषदनुरोधेनैवास्याप्यर्थस्य वक्तुमुचितत्वात् । भाग्यप्रकाशः। आत्मनः प्रकृतत्वेऽपि प्रियत्वेनैव प्रकृततया खेन रूपेणाप्रकृतत्वात् प्रकृततावच्छेदकविचारे सर्वत्र भगवदन्वयेन जीवेऽपि तस्य सत्त्वात् तदन्ययेनैव जीवस्यापि प्रियत्वम् । प्रिपत्वस्य सुखधर्मवाद्, यो वै भूमा तत् सुखं नाल्पे सुखमस्तीति श्रुत्या ब्रह्मण एव सुखरूपत्वादन प्रतीयमानस्यापि [प्रियवादिरूप]प्राधान्यस्य ब्रह्मण्येव पर्यवसानेनोपक्र[मस्य जीवबोधकताया निश्चतुमशक्यत्वादुपक]माद्यपेक्षया उपपत्तेलिप्टस्वात् । अतः परमात्मैव मोक्षार्थ ज्ञेय इत्यर्थः । ननु आर्दैधाग्नेदृष्टान्तेन प्रकृतिसंसृष्टस्यैवात्मनः प्रकृतत्वातत्र च सत्त्वगुणसंसर्गेण प्रियत्त्वस्यापि शक्यवचनत्वानेयमुपपत्तिरिति चेत्तत्राहुः सर्वेत्यादि 'आत्मैवेदमग्र आसीत् 'स ऐक्षत लोकान्नु स्नै' 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' 'तत्तेजोऽसजत' 'आनन्दायेव सल्विमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिपु सर्वेषु सावधारणेषु वाक्येषु केवलस्यैवात्मनः प्रकृतत्वात् । वहूनामनुग्रहस्य च न्याय्यत्वात सर्वोपनिषदनुरोधे- नैवैतद्वाक्यार्थो वक्तुमुचितः । न च दृष्टान्तवाधः । ऐक्षत इत्यादिनेच्छाया उक्तत्वात् : तत्संस- गेणैव दृष्टान्तोपपत्तेः। किंच तन्मते प्रकृतैनित्यत्वेनानश्वरत्वादा,धसां च नश्वरत्वेन तेषां प्रकृतिस्थानीयत्वेन वक्तुमशक्यत्वाच । दृष्टान्ते विवक्षितार्थमात्रग्रहणे तु इच्छामात्रसंसर्गखैर वक्तुमुचितत्वम् । न विच्छाया द्वितीयत्वं धर्मत्वेनात्मान्तःपातित्वात् भिन्नाभिन्नत्वम् । किंच याज्ञवल्क्यो मोक्षार्थमुपदिशति । मोक्षस्तु ब्रह्मात्मज्ञानादेव संगतो . भवतीत्याहुः रश्मिः । माध्यमवतारयन्ति न चोपक्रम इति । मियत्वेनेति । 'अहमात्मात्मनां धातः प्रेष्ठः सन् प्रेयसामपि । अतो मयि रतिं कुर्यादेहादिर्यत्कृते प्रियः ॥ हीत श्रीभागवते प्रयास आत्मानो मैत्रयीत्राह्मणद्वये जीवाः तेपो मध्ये हे धातः अहे प्रेष्ठः। देहादिर्यत्कृते प्रिय इत्यत्र निरुपधिप्रीतिविपयत्वस खस्मिन्नुक्तेरानन्दधर्मत्वाच प्रियत्वं ब्रह्मधर्मस्वेन । एक्कारेणात्मत्वे व्यवच्छेदो येन जीवोपि संभाव्येत । एतदेवाहुः स्खेनेति । आत्मत्वेन जीवत्वेन वा । प्रकृततावच्छेदकं प्रियवं अन्यत्राह्मणेषु प्रकृतान्येषु सर्वेष्वत्र ब्राह्मणे तां प्रियत्नमवन्छिनति इति तस विचार इत्यर्थः । माष्यं विवृण्वन्ति सर्वत्रेति जगति समन्वयाधिकरणोकेनास्तिमातिप्रियलेन मगवदन्वयेनेत्यर्थः । तस्येति ब्रह्मधर्मस्य प्रियवस्सेत्यर्थः । तस्यैवेति हेतुमाष्यं विवृण्वन्ति प्रिपत्यस्येति । सुखेति सुखरूपस्येति भाष्ये व्युत्पत्त्या तु सुखधर्मेति । यद्वा सुखधर्मत्वात् सुखरूपत्वं धर्मधर्मिणोरक्यादित्यर्थः। शोमनानि खानि येन प्रियत्वेनेति सुखं प्रियत्वं भवति । ननु ममाधिकरणे माणः सुखलमुक्तमत आहुः यो वै भूमेति । एवकारोप्यर्थे ब्रह्मणोपीत्यर्थः ब्रमण्येवेति प्रियत्वावच्छिन्ने इत्यर्थः । उपक्रमेति । 'अलौकिको हि वेदार्थः न युक्या प्रतिपयते । तपसा वेदयुक्या च प्रसादात् परमात्मनः ॥ इति श्रुवेरकमादिन्यायरूपयुकिईला । का सा बलिष्ठोपपत्चिरित्याकाबायां सर्वोपनिषदि -- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-मरिहितम् । ९४५ 'तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति' 'आनन्दायेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते' भाग्यप्रकाशः। तमेव विदित्वेत्यादि । तथा च सावधारणश्रुत्या न प्रकृतिसंसृष्टज्ञानान्मोक्ष इत्यर्थः । किंचाये सर्वासामपां समुद्र , एकायनमेवमित्यादिना अप्स्पर्शानां त्रयोदशानां समुद्रादयस्त्रयोदश यथा आधारभूतास्तथा आत्मा आधारभूत इत्युक्तं तत्र आपः समुद्रसजातीया स्पर्शादय पञ्च त्वगादीनां ग्राहाः । संकल्पादयः सप्त मनआदीनां कार्याणि । अधशब्दच गतौ यौगिका अति बल, मित्यध्वेति व्युत्पत्तेः । अयनशब्दथाधिकरणव्युत्पन्ना यन्त्यस्मिन्निति व्युत्पत्तेः । तथा च यथा सजातीयानि सजातीये ग्राह्याणि ग्राहके कार्याणि कारणे लीयन्ते इति तेपा तल्लयस्थानमेव- मात्मापि सजातीयानां ग्राह्याणां कार्याणां च लयस्थानमिति सिद्धयति । तच्च तदेकमव्यक्तमः नन्तरूपमिति श्रुत्युक्तप्रकारके भगवत्युपपद्यते सांख्यमते भूतानां मात्रासु तासामिन्द्रियाणां चाई: कारे तस महति महतश्च प्रकृती लया । आत्मनि तु न कस्यापि लयः इत्यतः प्रकृतिस्तसंत्सृष्टो वा न वक्तुं शक्यते । अतो लयस्थान विचारेपि आत्मा ब्रह्मैव आयाति न तु प्रकृतिसंसृष्टः इत्याशये- नाहुः आनन्दाद्धयेवेत्यादि । अत्रापि सावधारणश्रुत्योत्पत्तिस्थितिलयहेतुस्तत्स्थानं च ब्रझैवे- त्युक्तं तेनापि तथा । अतो यत्पूर्वपक्षिणोक्तं ब्रह्मता जगत्कर्तृत्वं च तस्योत्कर्षार्थ तदसंगतमित्यर्थः । ननु सांख्यप्रवचने 'ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा', इतित्राद्यादृशः पूर्वमुक्तस्तादृशा प्रकृतिसंसृष्ट एवास्त्विति चेत्राहुः सर्व एवात्मान इति । अस्यां सावधारणश्रुतौ हि यहूनामात्मनां ब्रह्मणः सकाशाड्युचरणमुक्तं तथा सति 'एप उ एव इत्यादिश्रुते स यं व्युच्चरितमात्मानं यथा करोति स तथा भवतीत्युपपद्यते । सांख्यमते तु नित्या यहवा आत्मानस्तेषु यः प्रकृतिसंसृष्टस्तस्य कार्येश्वरत्वं तचासंगतम् । बहुपु समानेष्वेकस्यैव प्रकृतिसंसृष्टस्येश्वरत्वं नान्येषामित्यत्रं निया- मकाभावात् । न च कर्मानादित्वाचदुपपत्तिस्तेषां मते प्रकृतिपुरुपातिरिक्तस्यानादित्वाभावात् । नापि प्रकतिखभावात्तदुपपत्तिस्तस्याः आत्मनां च स्वखभावस्सैकरूप्यादेकस्यैव संगो नान्येषा- मित्यत्र वन्मते नियामकस्य वक्तुमशक्यत्वादतस्तन्मवमप्यसंगतम् । किंच वन्मते चिद्रूपस्य जीव- स्याहंताममतानाशे स्वरूपेणावस्थानं मोक्षस्तदसंगतमित्याहुः 'एप ह्येवानन्दयाति' तथा च श्रुती निरुपधिमुखस्वैव मोक्षरूपत्वात् ब्रह्मणः अतस्तन्मते मोक्षवाक्यमप्यसंगतं स्यात् । तदेतत्सर्व हृदिकृत्याहुः संदिग्धादित्यादि।] किंचेदमवान्तरवाक्यं महावाक्याद दुर्बलम् । तच्छेपत्वात् । महावाक्यं तूपनिषत् । ततोऽपि महावाक्यं वेदः । स तु. सर्वोऽपि भगवत्पर एव । सर्वे वेदा इति श्रुतेः । वेदैश्च सरित्यादिस्मृतेश्च । उपनिपद्विचारेऽपि, तं त्वौपनिपदमिति, आत्मैवेदमग्र आसीदित्यादिवाक्यदर्शनात् तस्या अपि. तत्परत्वमेव । रश्मिः। त्यादिनाध्यमित्याशयेनाहुः किंचेदमित्यादि । किंचेति साकल्ये उपपत्तेः साकल्याद्वक्तुमुचितत्वादिः त्यर्थः । बलिष्ठोपपत्तिरारभ्यत इति वा । 'किंचारम्भे च साकल्ये' इति विन्धः । इदं ब्राह्मणद्वयम् । ते लोपनिषदमिति साकल्यमाधणे आत्मैवेदमिति पुरुषविधवाझपे । अन्यचापीति मैत्रेयी- [] एतचिहान्तर्गत: प्रकाशः पथात् तत्कर्तृभिः प्रणीय योजितः इवि झायवे। मूलधीहस्ताक्षरलिखितपुरके यं भागो नाति कर्तृभिनवीनो निर्मितः । पुस्तकान्तरे तैरेव खकरेणाधिकतया पत्रप्रान्तमागे निवेशितोस्ति सोप्यत्र मुद्रितोखि।

·९४६ श्रीमंद्रदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा० ४ अ०७ सू०१९ भाग्यप्रकाशः। [अत उदाहृतजातीयैः श्रुतिसइस्तथाप्रतिपादनादत्रापि प्रियत्वयोधनेन नित्यनिरवधिसुखात्मक तत्स्वरूपम् । आधाग्निरित्यादिकण्डिकाद्वयेन तत्कार्य सर्वाणि भूतान्यसैर निाश्वसितानीति- कथनादंशाच प्रतिपादिता इतीदमपि वाक्यं ब्रह्मपरमेवोचितमित्यर्थः । एतावानर्धस्तद्वोधक- वाक्यसमूहश्च मैत्रेयीबाह्मणद्वयेपि समानः । अग्रे तु तयोर्भेदः । तत्र यो द्वावात्मानौ पूर्व कार्यद्वारा परिचायिती तयोः किं सर्वथा भेदः किं वा कार्यकारणयोरिव मेदामेदावुत अंशांशिनोरिव तात सर्वथा अभेदः तयोः खरूपं च फिमित्याकासायां मैत्रेच्या अधिकार- परीक्षार्थ प्रथमे ब्राह्मणे ‘स यथा सैन्धव खिल्यः' इत्यादिना दृष्टान्तेनांशत्वं एवं वा अरे इदं महद्भूतम्' इत्यादिना दान्तिकस्य जीवस्य स्वरूपं च वदति । स यथा सैन्धवखिल्यः स जीवः सिन्धुरुदकं तत्र भवं सैन्धवं लवणं तस खिल्या शकला उदके जले प्रास्तः प्रक्षिप्तः सन् उदकमेवानुक्षेपाधारभूतमुदकमेव लक्ष्यीकृत्य विलीयेतोदंकभावमापयेत नाहास्य न कश्चिदस्य सैन्धवखिल्यस्योद्हणाय उद्धृत्य पूर्ववत् ग्रहणायेव साद् इवशब्दोनर्थकः शक्तः स्यात् । यतो हेतोर्यतः यसादुदकदेशादाददीत आखादनाय तगृहीयात् लवणमेव लवणरसमेवास्वादयेत् । अंतो लवणभावनांशत्वेपि उदकरूपेणैव तस्य सत्ता । न तु खिल्यभावेनेति लयदृष्टान्तं व्याख्याय एवं वा अरे इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति' इति लयं निरूप्य यथायं लवणदृष्टान्त एवमेवारे मैत्रेयि इदं जीवात्मतत्त्वं महदादिलक्षणकत्वाद्रौ महदनवच्छिन्नं भूतं सिद्धं अनन्तमविनाशिअपार मनादिविज्ञानपने ज्ञप्तिमात्रखरूपे एव । प्रथमान्तपक्षे ज्ञप्तिखरूप एव इत्यर्थो वाच्यः । तादृशः सन्नेव एतेभ्यः स्थूलसूक्ष्मशरीराकारेण परिणतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय भूमूर्यरश्म्यादिभ्यो रसः सैन्धवभावमिव पराभिध्यानादहमाविशेपफलभोक्तभावं प्राप्य तेन वखरूपं ज्ञापयित्वा तानि विनश्यन्ति सन्ति अनु पश्चात् विनश्यति भोक्तभावं त्यजति न प्रेत्य संज्ञास्ति विमुच्यनन्तरं संज्ञा देवमनुष्यादिसंज्ञा नास्ति किंतु ज्ञप्तिमात्रखरूप एव भवति । इत्येवं लये संज्ञाभावं व्याख्यायं तन्निरूपणार्थ मिष्टोदके तत्प्रोपे अविभागदशायामपि मेदज्ञानान्न संज्ञाया अभावे इति मैत्रेय्या मोहो जातः प्रेत्य सम्यग्ज्ञानाभावः कथं किमात्मनः खरूपनाशादुत दर्शनाभावात् तत्र यदि खरूपनाशात्तदा विज्ञानघने आत्मनि अनन्तमपारमिति विशेपणाभ्यां अनादिनिधनत्वं यदुक्तं तत्कथं संगच्छते अहं च कथममृता भविष्यामि यदि दर्शनाभावात् तदा स्वरूपसद्भावे कथं दर्शनाभाव इति मैत्रेय्या मोहे जाते याज्ञवल्क्यः आत्मन सरूपसद्भावमभिप्रेत्य, सर्वात्मना दर्श- नाभावस्य प्रकारमाह यत्र. हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीत्युपक्रम्य जिप्रति, अभिवदति भृणोति मनुते विजानातीत्यन्तमाह यत्र यस्यां विभागदशायां हि निश्चये वद् द्वैतमिव भवति बास्तबद्वैताभावेपि द्वैताविरुद्धमद्वैतं भवति तत्र इतरइतरं पश्यत्येवं सर्वेन्द्रियच्यापारजनकभेदक- धर्मस स्थूलसूक्ष्मदेहरूपस्य सत्तायां द्वैतदर्शनकथनपूर्वकं यत्र त्यस सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन के पृश्येत् जित् अभिवदेत् मृणुयात् मन्चीत विजानीयान् येनेदं सर्व विजानाति त केन विजा- नीयात् विज्ञानातारमरे केन विजानीयादित्यन्तेन । यत्राविभागदशायामेतदीयमेदकधर्मस स्थूलसूक्ष्मदेहरूपस्य लये कटककुण्डलाकारलये तयोः सुवर्णभावे कटककुण्डलादिकार्यभूतहस्तकर्ण- 1. परोकगल्लनन्तरम् ।

·भाग्यप्रकाश-रश्मि परिहितम् । ९४७ भाष्यप्रकाशा शोभाजननायकरणवर देहयोः विज्ञानुभावाद्ब्रह्मरूपतायां तयोरपि ज्ञानजननरूपस्वकार्यकरंणा भावात् सम्यकबानाभावः । समुद्रे लवणस्येव ब्रह्मणि लीनस जीवस्य स्वसिन् भगवतो भिन्नत्वेन प्रतीतिराहित्यं अन्यस्य ब्रह्मविदोपि तसिन् जीवे तथाप्रतीतिराहित्यं न्यरूपयदिति सिद्ध्यति । अत्र च भूतरूपदेहद्वपनाशो न विशेपदर्शनात् शुक्तिकारजतनाशवत् अभिप्रेतः किं तु कार्यसकारणे लये कार्यरूपादर्शनवदभिप्रेतः । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्' इतिवाक्पसामञ्जस्यात् । एवं जीवस्यापि लये खकार्याक्षमत्वं तेन दर्शनादिकर्तृत्वाभावोपि योध्यः । तेनेदं सिद्ध्यंति यत्पूर्व मोक्षार्थ ससाधनमात्मज्ञानमुपदिष्टं तत् जीवद्दशायामेव श्रवणादिभिः साधनीयम् । लयेऽविभागे सति तय कर्तुमशक्यत्यादिति । जीवखरूपं किमित्याकासा तु 'इदं वा अरे महद्भूतमनन्तमपार विज्ञानघन एवेत्यनेन पूरिता । तेन मोक्षार्थिनो जीवस्य खरूपज्ञानार्थमत्र प्रमोपदेशः। तथा च करणग्रामाभावात् तसं ज्ञानाभावः । तेनांशरूपस्य विज्ञानात्मनः सत्त्वादिदानी. च करणग्रामस्यापि सच्चात् पूर्वोक्तैः दर्शनसाधनस्तवामृतत्वाय परमात्मा द्रष्टव्य इति तव तस्य ज्ञानमित्युक्तं भवति । एवमधिकारपरीक्षायां ज्ञातायां तस्यै मोक्षार्थ ब्रह्मखरूपमुपदेष्टुं द्वितीयवाह्मणे वागेकायनमित्यन्तं पूर्ववदुच्या 'स यथा सैन्धवपनः अनन्तरोऽधायः कृत्लो रसपन एव स्यादेवं वा अरे इदं. महद्भूतमनन्तमपारं कृत्वा प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति' इत्यादिपूर्ववदाह तेन जीवखरूपाद्विशेपो पोधितः । अयं तु यथा सैन्धवधनः अनन्तरोबायः कुलो रसघन एवं सादिति दृष्टान्तं निरूप्य दोर्टान्तिकेऽनन्तरत्वमः बाह्यत्वं च संगृह्णन् अग्रे कृत्लत्वं प्रज्ञानघनत्वं चाह इदं महद्भूतमनन्तमपारमिति पूर्ववदाह तेन ब्रह्मणो महदादिभिश्चतुर्भिविशेषणैरेव जीवसाम्यं प्रज्ञानघनत्वेन खरूपसाम्यं वस्तुतस्तु तत्र विज्ञानघनपदादन च प्रज्ञानपनपदात्ततः कश्चिद्विशेपोपि, अनन्तरत्वमबाह्यत्वं कृत्सत्वं च ततोधिकं तेनं ब्रह्म जीवादधिकमिति बोधयन् जीवस्य सान्तरत्वं सपाह्यत्वमकृत्स्नत्वं च सूचयति तेन तसं खिल्यतां द्रढयति भूतसमुत्थानानुविनाशप्रेत्यसंज्ञाभावात् पूर्ववदाह तत्र मैत्रेय्याः ब्रह्मनिष्ठयोर्भूतसमुत्थान विनाशयोन संदेहा ! हृदि द्वयोजीरपरमात्मनोराध्यात्मिकाधिदैविकतया स्थितत्वेन जीवे वथात्वसेव परमात्मनि तथात्वस्य सुखेनं बोढुं शक्यत्वात् । प्रेत्यसंज्ञाभावस्तु लोकान्तरगत्यनन्तरं सम्यग्ज्ञानाभावरूपः स तु जीवेन्द्रियाणां लये सति जीवविषयो भवति ब्रम तु न विलीयते जीवोपि इदानीं वर्तत इति ब्रह्मविषयका संज्ञाभावो जीवस्य लोकान्तरग- मनोचरं कथमित्येवं मैत्रेय्या मोहे जाते तन्निवारणार्थ, अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति इत्याह तत्र मात्रारूपाणां विषयाणां या संसर्गः स ब्रह्मण्यनुपपन्नः इति तेन जीवलिङ्गेन जीवरूपमेव अत्र ब्रह्मास्तु न तु ततोधिकम् । अन्यथैतद्विरोधापरित्यत आहुः सर्वव्यवहारेत्यादि । तथा च पूर्व जीवमुख्यप्राणलिङ्गको जीवस ब्रह्माश्रितताया उक्तत्वात् जीवीयसर्वव्यवहारस्य तन्मूलकत्वात् हस्तपुस्तकसंयोगै पुरुप: 1 पुस्तकसंयोगवत् विपयस्पर्शोपि ब्रह्मण उपपद्यते अग्रिमवाक्योक्तं विज्ञातृत्वमपि ब्रह्मणं एवं धर्म नान्योऽतोस्ति द्रष्टा इत्यादिश्रुतेतृत्वस्य तत्रैव नियमनातु स च धर्मस्तदंशत्वात् - जीवेपि भासते इति नात्र जीववाफ्यशङ्केत्यर्थः । ननु तथापि मात्रासंसर्गे सत्यदर्शनं कथमुपपद्यत इत्याकालाया- माहा एवं सतीत्यादि । अयमर्थः । अत्र हि यदै तं न पश्यति इत्यादिना आत्मविषयक- ·९४८ श्रीमद्रामसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४१०७सू०१९ माष्यप्रकाशा सवेन्द्रियजन्यज्ञानाभावस्य स्वरूप प्रकारचोच्यते तथा हि यद्वै वन्नेत्यत्रानुसारस परसवर्णः । तं प्रज्ञानघनमात्मानं यन पश्यति तत्पश्यन् वै तद्रष्टव्यं न पश्यति द्रव्यत्वेन पश्यति । ननु रूपमप्पात्मा इति द्रष्टव्येन दर्शनसत्त्वे कथमदर्शनमित्याकाज्ञायामदर्शनमुपपादयति नहीत्यादि । अदर्शनं लोपा विरुद्ध सर्वतो लोपः विपरिलोपा दृष्टेरिति पञ्चमी प्राणादित्या प्रायपाठाव हि यतो हेतोः द्रष्टेपिरिलोपा द्रष्टुरात्मनी दृष्टेः दर्शनात् विपरिलोपः विरुद्धदर्शनसामर्थ्य- कृतं अदर्शनं न विद्यते तत्र हेतुरविनाशित्वात् । ज्ञानात्मकस्य स्वरूपस्य धर्मस्य च नित्यत्वात् । तेन जीवस्य पश्यत्वम् । तर्हि कथमपश्यत्वं तत्राह न त्वित्यादि । यदन्यत्कार्य रूपमिन्द्रिय करणं विभक्तमंशरूपं जीवतत्वं द्रष्टुं पश्येत् परमात्मविषयकं दर्शनं कुर्यात् तत्तु ततः परमात्मनः सकाशात् द्वितीयमन्यद्भिन्नं नास्ति तथा च दर्शनसाधनस्य द्रष्टश्च परमात्मनः सकाशादन्यत्वाभावेन विभक्तत्वाभावेन च द्वितीयत्वाभावात् द्रष्टव्यत्वेनादर्शन तथा च सामान्यतो द्रष्टव्यस्वेन रूपात्मकस्यात्मनो दर्शनात् पश्यत्वं तेन मात्रासंसर्गात् द्रदृदृश्यव्यवहारदश्शायां विशेषतः कारणत्वेनाविभक्तत्वेन द्वितीयत्वेन च अदर्शनादपश्यचमित्युभयमपि संगच्छते एवं सर्वत्रापि । ननु वहि ज्ञानवरूपत्वात् ज्ञानधर्मकत्वाच द्रष्टुत्व सिद्धे खरूपेणैव परमात्मानं कुतो न पश्यति इत्यता किंचित्पाठभेदेन पूर्ववदाह यद्वा अन्यदिव स्थादित्यादि तथा च स्वरूपे धर्मे च विद्यमानेपि ब्रह्माणि लीनत्वेन द्रष्टदृश्यभावाभावात् न विजानीयादित्यर्थः । तथा च साधकस संसारदशातो. ऽग्रिमे लोकान्तरे मात्रारूपविषयसंसर्गे सत्यपि तस्य संसर्गस्यैतदात्म्मेऽनुसंहिते द्वितीयत्वाभावा-' सम्यग्दर्शनाभावः । मुक्तौ तु अविभागे सति द्रदृदृश्यत्वाभावात् सम्यगलानाभावः । तेन ब्रह्माविभक्ततया ब्रह्मात्मकत्वेनावस्थाने ब्रह्मैव विज्ञान सर्वज्ञेयं तु ज्ञप्तिमावखरूपो ज्ञप्तिधर्मा च कार्यकारणशक्तिरहितस्तिष्ठति न तु सविषयज्ञानवान् । इदमेवामृतत्वमित्युपसंहरति । उक्तानु- शासनासि. मैनेयि एतावदेव खल्वमूतत्वमिति प्रव्रजति च। तत एतस्य ब्राह्मणस पूर्वब्राह्मणार्थ- निधायक इत्याशयेन सिद्धमाहुः अतो वाक्येत्यादि । एवं प्रकृतिकारणवादे निरस्ते यो यात्रा वल्क्पेनोक्तः परमात्मा स मैत्रेय्या श्रुत इति पूर्वोक्तरीत्या मननं निदिध्यासनं च त्वया कर्तव्य जीवशायां ततः साधनपरिपाकेन दर्शने मुक्तौ जीवस्य विज्ञावभावरूपो ब्रह्मभाव इति फलं सिद्धयति । एतदेव तत्वदीपे तत्प्रकाशे चाचायः- 'व्यापकत्वश्रुतिस्त्वस्य भगवत्वेन युज्यते । आनन्दांशाभिव्यक्तौ तु तत्र ब्रह्माण्डकोटयः । प्रतीयेरन् परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस तत् ।। इत्येनेनोक्तं न्याख्यातं च । किं चायमेव संवादोन प्रेत्यसंज्ञात्तीति प्रेत्यसंज्ञाभावं बोधयन् एवापदेव खल्बमूतत्वमिति मोक्षस्यैतावत्त्वं च बोधयन् निःसंपन्यो निरानन्दो मोक्ष इतिवादमुथा- यति तथा आत्मनः प्रज्ञानपनं नित्यमेकरसं स्वरूपं बोधयन् अनुच्छिविधर्मपदसाविनाशिपद- व्याख्यानत्ववादिमते निधर्मकनिर्विपयकनित्यज्ञानात्मकस्वरूपेणास्थानं मोक्ष इतिवादमुत्थापयति सिद्धान्ते तु आनन्दधर्मस मियत्वस परमात्मनिष्ठत्वात् परमात्मनच सर्वत्रेय जीवेप्यन्वयात् सोपि धर्मो मुक्तापभिव्यज्यते । अनुच्छित्तिधर्मपदं च धर्मनित्यत्ववाचकमिति पूर्व व्याख्यातम् । तथा सति जीवीयज्ञानपरिमाणादीनां धर्माणां नित्यत्वात् निर्विषयकज्ञानस्वरूपा सविपषजानधर्मा ·९४९ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । 'सर्व एवात्मानो व्युचरन्ति' 'एप घेवानन्दयाति' इत्यादिश्रुतिसहस्रनिःसंदिग्धै- ब्रह्मणः स्वरूप कार्यमंशाश्च प्रतिपादिता इतीदमपि वाक्यं तत्परमेवोचितम् । भाध्यप्रकाश लयः श्रावणाचाणुः ब्रह्माविभक्तत्वादनु च ब्रह्मधर्मो ब्रह्मभूतो मुक्तावतिष्ठते। इत्येवद्वोधनाय निवन्धे तथोक्तमिति ज्ञेयम् ] एवमन्यत्रापि । अतः सर्वोपनिषदनुरोधेनैवाखाप्यर्थस्य वक्तुमुचित- त्वात् तासु च, तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेतीत्यवधारणदर्शनादत्रापि श्रवणादिविधीनां ब्रह्म- विपयत्वमेव मन्तव्यम् । तथा अत्रोक्तं यथाधामेरित्यादिदृष्टान्तसिद्धं कारणत्वं समुद्रादिदृष्टान्त- सिद्धं प्रलयाधारत्वं च तदैव संगच्छेत यदा प्रियं ब्रह्मैवात्राद्रियेत । आननदयेवेति सावधारण- |त्या तत्रैव तन्नियमनात् । नच एव ब्रह्मेति युक्तम् । सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्तीति श्रुति: विरोधात् । अमृतत्वरूपं फलमपि तत एव ।, एप घेवानन्दयातीति सावधारणथुतेः । अत रश्मिः। ब्राह्मणद्वयेपि । अस्यापीति मैत्रेयीब्राह्मणद्यस्यापि । तमेव विदित्वेति भाष्यं विवृण्वन्ति स तासु चेति । मैत्रेयीबाह्मणेन सहैक्यतां वक्तुं तद्विभजन्ते अनापीति । ननुः प्रियत्नोपक्रमात् 'प्रेमा ना प्रियता हार्दै प्रेम लेहः' इति कोशात् मैत्रेयीबाह्मणद्वयस्य भक्तिप्रतिपादकत्वेपि एकवा- क्यताया उपाचाया महानारायणोपनिपदः कथं भक्तिप्रतिपादकत्वमिति चेन्न । तमैवेत्सवकारो नान्यथा व्याख्येयः तं विदित्वैवेति किं तु तमात्मानमेव विदित्वेति ततश्चात्मज्ञानं तु भक्त्या । भक्त्या जानाति चाव्ययमिति श्रुतेः । 'भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः' इति गीतायाश्चेति भक्तिरपत्तिलभ्येत्यदोपात् । न च भक्त्या ज्ञानं कुतो, नेति शङ्क्यम् । 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः' इति मुण्डके वलपदवाच्यमक्तिहीनालभ्यत्वोक्तः । सिद्धान्तमुक्तावल्यां 'ज्ञानाधिको भक्तिमार्ग एवं तस्मान्निरूपितः' इति तट्टीकायां च प्रभवः उपपादयांचक्रुः मृत्युमतिक्रामतीति मृत्युमतिक्रान्तो मोक्षः । ब्रह्मविपयत्वमिति एक्कारेण विभूतिव्युदासः । भक्तिहंसेऽयं विषयः सप्टः । आधागेरिति व्याकृतम् । समुद्रादीति स यथा सर्वासामपा५ समुद्र एकायनमेव५ सर्वेपां स्पर्शानां त्वगेकायनमेव५ सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमित्यादि । आनन्देति । ननु प्रियं प्रीतिविषयमा- नन्दः सुखमिति कथं पर्यायतेति चेन्न तत्तु समन्वयादित्यधिकरणे ब्रह्मणोस्तिभातिप्रियत्वेनान्वयोक्तेः । अस्ति सत्यधर्मः, भाति ज्ञानधर्मः, प्रियत्वमनन्तानन्दधर्म इति सिझ्या प्रियत्वेनोपक्रान्तधर्मप्रियत्व स्थानन्दे सत्त्वादानन्दस्स पर्यायत्वम् । तत्रैवेति प्रिये ब्रह्मण्यानन्दरूप एव भूतकर्तृत्वादिनियमनात् । सर्व एवेति भाष्यं विवरीतुमाहुः न चेति । आत्मान इति । आत्मानोऽवतारा जीवास्तु पृथगुक्ता व्युच्चरन्त्येवेति माध्वाः । तद्यत्रात्मजीवयोः पृथग्व्युचरणं श्रुतं तत्रास्त्येव । भाष्यं तु केवलात्मव्युचरणबोधिका श्रुतिस्तद्विषयमात्मपदं यत्रात्मजीवोभयविषयं तच्छ्रुतिसंग्राहकं च । अमृतत्वेति उपसंहारोक्तामृतत्वरूपम् । तत इति ब्रह्मणः 'फलमत उपपत्तेः' इति व्याससूत्रात् । अमृत आनन्द इति भाष्यादाहुः एप ह्येवेति । एष आकाश आनन्दः । आनन्दममृतं करोतीत्यर्थः । अत इति । तमेवेति भक्तिरसविषयं ब्रह्मणो रूपं तत्पदेनोक्तं प्रसिद्धं सत्सं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुत्या। नन्वत्राम्भस्यपारे भुवनस्स मध्ये इति महानारायणोपनिषदो रामानुजाचार्यभाष्येण रसो वै. स इति श्रुत्यनुवर्तितरसपदीयानारायणोऽनात्मा तत्पदार्थ इति चेन्न. पुरुषसूक्तोक्तसाकारब्रह्म तत्पदार्थ सान्निध्यात् । तस्य च दशरसरूपत्वं सर्वरस इति श्रुतेः विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वेनानन्तरूपत्वेन १२. ब्र० स० ० ·भाध्यप्रकाशा ९५० श्रीमद्रहासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७ सू०१९.. सर्वव्यवहारस्य तन्मूलकत्वेन पूर्वमुक्तत्वात्। विपयस्पर्शी विज्ञातृत्वमपि तस्यैव । उदाहृतजातीयैः श्रुतिसहसैस्तथा प्रतिपादनादिदमपि वाक्यं ब्रह्मपरमेवोचितमित्यर्थः । ननु सत्यमेवं, तथापि मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति विषयसंसर्गरूपेण लिङ्गेनात्र जीव एव वक्तव्योऽन्यथा तद्विरोधस्य दुर्वारत्वादित्यत आहुः सर्वेत्यादि । पूर्वमिति । जीपमुख्यप्राण- लिङ्गसूत्रे । तथाच जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वाञ्जीवधर्मा ब्रह्मण्युच्यन्त इति विषयस्पर्शोप्युपपद्यते । न त्वेतावतात्र जीववाक्यत्वम् । विज्ञातृत्वं तु ब्रह्मधर्म एव । नान्योऽतोऽस्ति द्रप्टेत्यादिश्रुतेः । रश्मिः। च रसरूपत्वमेतस्य ज्ञानं तु भत्त्येत्युक्त्यान्यनिष्ठभक्तिरसविषयं च शास्त्रार्थनिरूपकद्वितीयस्कन्ध- नवमाध्यायोक्तमिति आनन्दायेवेति कार्य माहात्म्यज्ञानाय तेन सुयोधिन्युक्तस्य- 'माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथा' । इति श्रुतिवाक्यद्वयेन सिद्धम् । आनन्दस्य प्रियशिरस्त्वादिकमानन्दमयाधिकरणे अपश्चितम् । सर्व एवात्मान इत्यंशाः आत्मपदवाच्या जीवाः अंशो नानाव्यपदेशादिति सूत्रात् । एप घेवा- नन्दयातीति फलमानन्दस्स फलत्वात् । एतचतुष्टयादित्यर्थः । सजातीयैरिति सजातीयत्वं च भक्तिरसविषयब्रह्म-भक्तिजनकमाहात्म्य-जीव-फलेतिचतुष्टयप्रतिपादकत्वेन । श्रुतीति यथा अन्तस्त- धर्माधिकरणे छान्दोग्ये प्रथमप्रपाठके य एपोन्तरादित्य हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इति स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति भक्तिजनकमाहात्म्य, उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्य इति फलम् । य एवं वेदेति जीवः । तमेव विदित्वेति समानम् । यथा तलिङ्गाधिकरणे छान्दोग्ये प्रथमप्रपाठके सर्वाणि ह इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्त इति भक्तिजनकमाहात्म्यं परोवरीयसो ह लोकान् जयति इति फलं य एतदेवं विद्वान् परोवरीयांसमुद्गीथमुपास्ते इति जीवः । तमेव विदित्वेति समानम् । यथातिदेशाधिकरणे तत्रैव कतमा सा देवता प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमे- वामिसंविशन्ति प्राणमुजिहते इति भक्तिजनकमाहात्म्यं तांश्वेदविद्वान् प्रस्तौष्यः इति जीवः, मूर्धा ते व्यपतिष्यदिति फलम् । लङ् । न त्वं प्रस्तोष्यसि न ते मूर्धा व्यपतिष्यतीत्यर्थः । तमेव विद्वानिति समानं इत्येवं श्रुतिसहरित्यर्थः । तैश्वासंदिग्धैः निःसंदिग्धत्वमिति भाष्यात् पूर्व संदिग्धत्वेपि केपुचिकुतियाक्येपु न्याय(सूत्र)प्रापणानन्तरमसंदिग्धत्वमिति श्रुतिसहस्राणां निःसंदिग्धैरितिभाष्ये विशेषणं तथा भाष्ये ब्रह्मणः स्वरूपं तमेव विदित्वेति श्रुत्युक्तं भक्तिविषयं तं लोकवेदप्रसिद्धं पुरुषोत्तममिति पुरुषोतमरूपम् । ॐ स्वराद जन्मायस यतोन्वयादितरतश्चेति वाक्यात् । इमानि भूतानीति कार्य प्रसिद्धमंशा जीवा इति प्रसिद्धं चकारेण फलम् । तत्परं ब्रह्मपरम् । प्रकृते । तद्विरोधस्येति विपयवाचकमात्रापदवाच्यमात्रासंसर्गविरोधस्स । सर्वेत्यादीति सर्वो यो 'व्यवहारः सन्निपातो मनोमानेन्द्रियासुभिः' अहंममेति मतिः अहमित्यस्मत्प्रत्ययः ममेत्यस्मत्प्रयत्यगोचरसंबन्धिनो जीवजडधर्मास्ते तत्रैव 'जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेन्नोपासात्रैविम्यादाश्रितत्वादिह तयोगात्' इति स्वभाष्ये उद्दिष्टास्तद्विषयिणी मतिर्या सापि व्यवहारस्तस्य ब्रह्म मूलं परंपरा च यस्यार्थात्साक्षात्कारणं व्याख्यानात् तन्मूलको व्यवहारःखत्वेनेत्यर्थः । अत्रेति मैत्रेयीब्राह्मणद्वये । विज्ञातृत्वमितिमाष्यं विवृण्वन्ति विज्ञातृत्वमिति । अत इति ब्रह्मणः । भाष्ये । तस्येति साकारब्रह्मणः । अत्र पक्षे सन्मूलकत्वेनेति भाष्यस तानि ब्रह्मणः स्वरूपकायोशफलानि मूलानि कारणानि यस्य व्यवहारस्य स , ·९५१ दशायामस्त्रि अन्यत्वं च । यत्र त्यस सर्वमात्मवाभूत तत्केन कं पश्येदित्यत्रात्ममावानन्तरं न किमप्यस्तीत्यनुक्त्वा केनेति करणनिपेधः कमिति कर्मनिषेधश्च ज्ञापयति श्रुतिश्चात्मैवेदमग्र वासीयुरुप- विध इति । विधापदादिन्द्रियेपु द्वितीयत्वमिन्द्रियेप्यन्यत्वं चास्त्रि सप्रतियोगित्वाल्लीलायाः 'अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः' इति व्याससूत्राचान पात्मनेन साजाले 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति द्वितीयन्यूहेतरविपर्य गोपाळतापिनीये कथं चतुर्मिरेको देवो भवेदिति प्रश्ने एकमेवेति श्रुतिप्रवृत्तेः । व्यूहानां परस्परं द्वितीयत्वमस्त्येव अन्तरा भूतेति सूत्रोक्तो मेदोषि योगमाया । मायामिन्नमायासदृशी, रिपेन फलाध्यायोक्तलीलासेनेवादनादिना मकमनोरथरणायेच्छाविपयीकृतः सकटलीठासामग्रीरूप- इन्द्रियेपूक्ते इति वासुदेवादिव्यूहेषु कुत उक्त इति वाच्यम् । तरुणोगोपवेपोत्रामोनादिमकमनो- भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । भाष्यप्रकाशः। स च धर्मस्तदंशवाजीवेऽपि भासत इति न तेनापि जीववाक्यत्वा । ननु यथात्र लयाधिकरणदृष्टान्तनिरूपणोचरं, स यथा सैन्धवधन इत्यादि श्राव्यते, तथा पूर्वस्मिन् मैत्रेयी- जामणे सर्वासामपामित्याद्युत्तरं, स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत नाहा- खोद्हणायेव साद् यतो यतस्त्वादद्दीत लवणमेव' इति श्राव्यते । खिल्यश्च शकल इति झांशस्तत्र प्रतीयत इतीहापि जीव एवास्त्वितिचेत् तबाहुः एवं सतीत्यादि । सर्वस्यापि व्यवहारस प्रझमूलकत्वे सिद्ध सति यत्रोक्तं यत्र या अन्यदिव स्थादित्यादिना कर्मकर्तृभाषरा- हित्वं, तदपि, यदै तन्न पश्यतीत्यादिना जीवस स्वरूपतो धर्मतच नित्यत्वं प्रतिपाद्य विभक्तत्व- निषेधेनाविभागानुसंधानदशायां द्वितीयस विभक्तत्वेन दर्शनं निषिद्धय सर्वस्यात्मभावं च रश्मिः। वयोक्तः तत्त्वेन। अयमर्थः । चत्वारोयीः प्रतिपायन्त इति नवाथ्यौँ वेदटीकायां कारिकासुपपापस्माभिः अतश्तुम्योर्धम्या नातिरिक्तं किंचिदिति सर्वव्यवहारस तन्मूलकत्वम् । तेन पूर्व सर्वत्र प्रसिद्धोपदे- शादित्यधिकरणेऽनुगमाधिकरणेवेत्यर्थः । प्रलयेति स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमियादि- प्रख्याधिकरणदृष्टान्तः । इत्यादीति स यया सैन्धवपनोऽनन्तरोऽवाद्यः कृत्लो रसघन एव स्यादेवं वा भरे इदं महतमनन्तमपारं कृत्ल प्रज्ञानयन एक्तेभ्यो मूतेभ्यः समुत्याय तान्येवानुविनश्यति न प्रेस संज्ञास्तीत्यन्ताः श्रुत्याः साथः । ककनीति यत्र त्यस सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येदित्यत्र वत्कर्तृकं कर्माणमिति कर्मकर्तृमावस्तद्राहित्यम् । केनेति करणभावराहित्यमुपलक्षणविधया द्रष्टव्यम् । इतः पूर्व प्रमेयमाहुः तदपि यद्वैतमिति यत् यतश्चक्षुस्तमात्मानं न पश्यतीत्यर्थः । खरूपतः इति स्वतः । धर्मत इसविनाशित्वतः । यद्वै तन पश्यति पश्यन् पा इत्यादिना । विभक्तेति न तु वृद्वितीयमस्ति ततोन्यद्विमक्तं यत्तदयेदिति विभक्तत्वनिषेधः । तत आत्मनोन्यद्विभक्तत्वं नास्ती- त्यर्यात् अन्यन्नास्ति विमतं नास्तीत्यन्वयः अविभागेति विभागाननुसंधानदशायामिति नोक्तम् । अविभक्तं च मूतेषु इत्यविभागय बाद्यत्वात् । द्वितीयस्येति द्वितीयत्वेन द्वितीयं चक्षुरादीन्द्रियं तद्वितीयत्वेन वर्तते एव । सात्विकज्ञानाभावात् । अन्यत्वेन वर्तते तत एव भतो विभक्तमिव च समिति गीताशवभक्तलेन दर्शनं निपिन । न चान्यत्वेन द्वितीयत्वेन कुतो न दर्शनं निपद्धमिति शम् । प्राणो द्वितीयत्वमिन्द्रियेषु अषिमागानुसंधान- ·९५२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७ सू०१९--- एवं सति सर्वमेव संगतं भवेत् । अतो वाक्यान्वयान जीवपरत्वं येन प्रकृतिवादी स्यादिति ॥१९॥ भाप्यप्रकाशः। बोधयित्वोक्तम् । अतस्तदपि सर्वस्य जीवजडरूपस्य वस्तुतो ब्रह्मत्वादेव संगतं भवेत् । यच तत्रोक्तं खिल्यत्वं जीवस्य संज्ञाभावादिकं च तदपि संगतं भवेत् । तत्रापि प्रियत्वरूपस्य प्रकृत- तावच्छेदकस्य महावाक्यशेपत्यादीनां च तुल्यत्वात् वसापि ब्रह्मण्येव तात्पर्यादविरुद्धं भवेत् । तत्र यद्, यद्वै तन्न पश्यतीत्यादिवाक्यराहित्यं पाठभेदादिकं च तदपि मैत्रेय्या अधिकारपरी- क्षार्थम् । अत एव तत्र, उक्तानुशासनासीति नोक्तम् । पुनरुपदेशस्य चिकीर्पितत्वात् संन्यस्तमपि न इह तदुभयमुक्तमतोऽर्थभेदेऽपि तात्पर्येक्यादैकार्थ्यम् । एतस्य तदर्थनिश्चायकत्वादसैव च प्रावल्यम् । तदेतद्धृदि कृत्वा सिद्धमाहुः अत इत्यादि ॥१९॥ रश्मिः। संकर्षणव्यूहः तस्य तत्तल्लीलासामग्रीरूपेण भवने प्रद्युमव्यूहः अयं धर्मो यद्भक्तमनोरयपूरणं तदेव वासुदेवव्यूहरूपं वासुदेवस्य मोक्षत्वात् लोकवत्तु लीलाकैवल्यमिति व्याससूत्रात् । इति चतुर्ग्रहानुप- क्रम्यैकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिसंनिवेशात् तथा चाविभागदशायां भेदरूपान्यत्वार्थो विभागजन्योऽद्वि- तीयत्वं जनयति तत्रान्यत्वं योगमाया योगमायामुपाश्रितः' इति वाक्यात् । विभागश्च विभक्तमिवेति वाक्योक्तः द्वितीयत्वं च खरूपे प्रतीत विभागानुसंधानदशायां तु माया मिदारूपा औपाधिकं द्वितीयत्वं चेति । इदमात्मा न पश्यति विभागजन्ययोगमायाजन्यत्वात् । भक्तिमार्गे द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायोक्ते नित्सलीलावादोक्ते चात्मनि । न तु विभक्तत्वनिति विभक्तमिव च स्थितमिति गीतायाः । किं च इदं सर्व यदयमात्मेति ब्रह्म तं परादात् योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेदेत्युक्त्वोक्तम् । तदपि यद्वै तन्न पश्यती- लादिभिरिन्द्रियाणां सर्वेपामात्मत्वं' बोधितम् । अत्र सर्वपदं सर्वेषां नामि शक्तम् । अतोपि. द्वितीयत्वं भेदश्चातोपि द्वितीयत्वेनान्यत्वेन' च' दर्शनं न निषिद्धं तदेतदाहुः सर्वस्येति चक्षुरादेः । अमे सर्वत्र ततोन्यद्विभक्तं यजिनेततोन्यद्विभक्तं यद्रसयेदियेवमात्मत्वं बोधयित्वेत्यर्थः । किमनेन सिद्धमित्याकाङ्क्षायामाहुः अतस्तदपीति । सर्वपदात्सर्वस चान्यत्वद्वितीयत्वाभ्यां विनाऽ, निरूप्यत्वात् । तदपि कर्तृकर्मभावरहित्यमपीत्यर्थः । एवेति प्रकृतिव्युदासकं न प्रकृतित्वात् । संगतमिति इदं सर्वं यदयमात्मेति श्रुत्तौ सर्वस्यात्माभेदोक्तेः । न च, प्रकृत्यभेदोस्त्विति शक्यम् गौणश्चेन्नात्मशब्दादिति व्याससूत्रात् । अत इद"सर्वमित्यत्रात्मपदं न प्रकृतिप्रतिबिम्बवाचक गौणत्वापत्तेः, एवमसंगतं भवेत् । ब्रह्मपरिग्रहगुणमाहुः यच्चेति आदिपदेन मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीत्युक्त मात्रासंसर्गः तदपि आश्रितत्वादिह तद्योगात् संगतं भवेत् । प्रकृतिपरिग्रहे तु सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थायां प्रकृतावस्खच्छायां प्रतिबिम्बासंभवेन तद्धर्मानाश्रितत्वात् । उपक्रमस्सा- प्रतिविम्बसाधारण्यमाहुः तत्रापीति ब्रह्मण्यपि । तुल्यत्वं 'अतो मयि रतिं कुर्याद्देदादिर्यत्कृते प्रियः'. इति । महावाक्यशेषत्वादयो अत्रैव पूर्वमुक्ताः तत्रात्रोक्तप्रियस्य ब्रह्मणो हि प्रतिपादकस्य ब्राह्मणद्वयस महावाक्यवेदरूपस्य शेपत्वं तादर्थ्य भक्तार्थब्रह्मप्रतिपादकत्वेन पूर्णतार्थत्वमिति यावत् । अन्यथा ज्ञानत्वेन प्रसिद्धस्वयंप्रकाशत्वप्रतिपादकत्वेन न्यूनताख्यनिग्रहस्थानापत्तेः । तत्रेति द्वितीये प्राधणे । उपदेशस्येति पष्ठ इत्यर्थः । पष्ठस तात्पर्यानुक्तौ तात्पर्यमाहुः पतस्पेति, तेन, ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । ९५३ प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः॥ २०॥ नियतधर्मवादिनामपि मतेन प्रकृते सिद्धान्तं वक्तुं पक्षान्तराण्याह । तत्र ब्रह्मवादैकदेशिवादाः सन्ति । तत्र जीवो नाम खस्य भोगनिष्पत्त्यर्थ खांशी भगवता कृतो विस्फुलिङ्गयदित्याश्मरथ्यो मन्यते । अनादिसिद्ध एव जीवश्चै- तन्यमानं शरीरादिसंघाते प्रविष्ट इति चिति तन्मात्रेण प्रवेशे च मोक्ष इति च औडुलोमिराचार्यः। काशकृत्स्नस्तु आसत्या विषयभोक्तरूपं भगवत एव जीव इति । तेऽपि स्वमतानुसारेणान परिहरन्ति । तत्र पुत्रादिप्रियसहवचनानी- वप्रकरणमेवैतदित्याशय जीवोपक्रमस्यान्यत् प्रयोजनमित्याह । प्रतिज्ञा- सिद्धेरिति पष्ठी । तस्या लिङ्गमंशवाजीवस्य तदभेदेनोपक्रमः प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्ग भवति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञा। भाष्यप्रकाशः। प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाइमरथ्यः॥ २०॥ सूत्राण्यवतारयन्ति नियतेत्यादि । अत्रोक्तं प्रियत्वं जीवधर्म एवेतिवादिनां मतेन मैत्रेयीबामणे प्रकृतिवादनिरासरूपं सिद्धान्तं वक्तुं संमत्यर्थ पक्षान्तराण्याहेत्यर्थः । अत्र आश्मरथ्यमते श्रुति प्य एव सूचिता । औडुलोभिमते तु, 'यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं यन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ।। इति मुण्डके श्रुतिर्मुलं बोध्यम् । नामरूपेति खीये नामरूपे । नदीदृष्टान्ताच मिन्नत शरीरे प्रवेशच नामरूपच्याकरणश्रुत्या । चैतन्यात्मकत्वादिकं तु भाष्य एव स्फुटम् । काशकृत्स्न- मतेपि व्याकरणश्रुतिः 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते" इति पुरुषसूक्त- श्रुतिश्च मूले इति बोध्यम् । पुत्रादिमियसहवचनादित्यादि पुत्रादिरूपा ये लौकिकाः प्रियास्त: सह वचनादत्रात्मनोऽपि लौकिकमेव नियत्वं प्रतीयत इति जीव एवात्रात्मपदेन परामृश्यते । अतो' जीवप्रकरणमेवेदमित्याशयेत्यर्थः । तदभेदेनेति ब्रह्माभेदेन । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमिति रश्मिः। 'अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ इति व्यापकजीवो जीवन्मुक्तोपि आध्यात्मिकादित्रितयविदाश्रयः प्रकृतिरपि न समवायिनी किं तु प्रियवरूपब्रह्मधर्माविष्टो जीव इति भगवानेवाश्रयः इति सिद्धम् ॥ १९ ॥ प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २० ॥ एवेति निराकारे आश्मरथ्योररीकृते द्वितीय- पादे प्रियत्वं बाधितम् । नियतो जीवधर्म इत्येवकारः । भाष्ये । सन्तीति कृष्णद्वैपायनमता- देकदेशविदः परे । वदन्ति ते यथाप्राज्ञं न विरोधः कथंचन' इतिपामात् । खस्येति निराकारस्य द्वितीयपादे आश्मरथ्यमतकथने उक्तत्वात् । व्यासमते स्खसिद्धान्ते तु स्वस्य 'अनश्नन्नन्योभिचाकशीति' इति श्रुतेर्जीवस्यैव भोगः । भगवतेति निराकारणेत्येव साकारणेति वार्य: जीवस्यैवोपक्रम इति शक्यम् । गौणमुख्यन्यायवाधात् प्रतिज्ञासिद्धेश्च । प्रकृते । जीवात्मकथन- तदभेदेनेति क ·९५४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७ सू०२१ तस्यैवाने व्युत्पाद्यमानत्वात् तस्या एतत् साधकम् । यथा जीवो भगवानेवं जड इति । एवमाश्मरथ्यो मन्यते । श्रोतव्यादिविपयस्तु भगवानेव । तस्मान्नि- यतधर्मजीववादेऽपि न जीवोपक्रमो दोपः॥२०॥ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ॥ २१ ॥ लिङ्गमित्यनुवर्तते । यदन्न जीवोपक्रमेण भगवतः श्रवणादिकमुक्तं तत् संसारभावादुत्क्रमिष्यतो जीवस्य लिङ्गम् । मुक्तौ जीवो भगवानेव भविष्यतीति ज्ञापकम् । अन्यथा सैव कथममृता भवेत् । इतिशब्दो हेतौ। स्त्रिया विश्वासार्थ भाष्यप्रकाशा मैत्रेय्यात्मनि वा अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितमिति वाक्योक्तं तत् । प्रतिज्ञासिद्धेरिदं कथं लिङ्गमित्यत आहुः तस्यैवेत्यादि । तस्यैवेति सर्वत्वयैव । तस्या एतत्साधकमिति । उपक्रमे जीवात्मकथने प्रतिज्ञाया साधकम् । अन्यथा एतद्व्युत्पादनकोटौ जीवस्या[स्फुटवयाऽ] कथनाजीवज्ञानाभावे प्रतिज्ञा बाधिता स्यात् । कृते तूपक्रम उल्लेखे सोऽपि ब्रह्मक्षत्राद्यभिमानि- तया तत्र निविशेदत स्तथेत्यर्थः । [यथा जडे ब्रह्मकार्यत्वाद्ब्रह्मत्वोपचार एवं जीवेपि ब्रह्मांशत्वा ब्रह्मोनक्षत्वोपचार इत्यर्थः।] तथा सत्यस्मिन् मते प्रतिबैवास्य ब्रह्मणः प्रकरणत्वनियामिकेति ज्ञेयम् । एवमेवाग्रिमे मतद्वयेऽपि ॥२०॥ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडलोमिः ॥ २१ ॥ एवंभावादित्यस्य विवरण संसारभावादिति । एवं कथनस्स मुक्तिप्राप्तिलिङ्गत्वे किं गमकमित्यत आहुः अन्यथेत्यादि । चिद्रूपे ब्रह्मणि जीवस्य प्रवेशो हि तन्मते मोक्षः। ब्रह्म तु चिद्रूपं व्यापकमितीदानीमपि जीवस्तत्र प्रविष्टोऽस्त्येव । परं संघातान्तरायेण । पथा कुमूलस्थं वस्तु गृहे । तद् यदा ततो बहिः रश्मिः । मिति तदभेदेनेत्येव । अन्यथेति जीवात्मकथनत्वे प्रकारे । बाधितेति सर्वविज्ञानाभावप्रसक्ते- रिति भावः । उल्लेख इति आपाततः । प्रियपदसमभिव्याहारेण जीवसोलेखे सोपि आत्मापि पूर्वोक्त- ब्रह्मक्षत्रायभिमानतयेत्यादिः । तथेति ब्रह्माभेदेन जीवात्मकथनत्वम् । अत्र पामेन विरोध इत्युक्तं तत्तट्टीकाविषयकम् । प्राज्ञपदान्न तुरीयविषयकं च । किं घ आचार्यवान् पुरुषो वेदेति छान्दोग्या- देकदेशिमतानि तत्तद्भाष्यनियतानि । एवं च तत्तदर्थानां पदस्यान्यस्य संनिधेः कारणाद् बोधे श्रुतिसिद्धार्थबोधे घाधकाभावः । यथेह सहकारतरौ मधुरं पिको रौति अत्र पिकपदशक्तिग्रहः । तथात्र बालभं भाष्यमिति । सिद्धमाहुः तथा सतीति । एवमेवेति ययात्वेपि प्रतिज्ञाया विषयवाक्यो- ताया अन्वयो नोक्त इति तत्स्मारणम् ॥ २० ॥ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडलोमिः ॥ २१ ॥ संसारभावादिति । एवमिति शन्देन संसारयोधः स चेत्थम् । संसारिणो विपयवाक्ये मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति पूर्वमुक्तत्वेन यत्र वा अन्यदिव सादित्यादिना यत्रेति संसार इत्यर्थात् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् इत्यत्र यत्रेति मोक्ष माने इत्यर्यात् । तत्रैवभावादुत्क्रमिष्यतो जीवस्य लिङ्गमित्येवंभावात् इत्यस्य संसारमावादित्यर्थः । एवमित्यस पूर्वोक्तादियात् । एवंभावात्पूर्वोक्तभावादित्यर्थः । पूर्वोक्तः संसारः । भाष्ये । जीवसेत्यस्साज्ञादिसिद्धसेत्यर्थः । औडलोमिमते तयेति । अनादिसिद्धत्वं तु आर्विज्यमिति सूत्रे ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९५५ गौणप्रियवैराग्याथै च जीवोपक्रमः कर्तव्य एवेति औडुलोमिराचार्यों मन्यते । तसाद भिन्नजीवपक्षेपि नात्र दूपणम् ॥ २१ ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २२ ॥ लिङ्गमित्येव । भगवत एवावस्था जीव इति । अतः संसारदशायामपि जीवो ब्रह्मेति नात्रोत्क्रमणमुपचारो वा। अन्यथा कथमात्मनस्तु कामाय सर्व भाष्यप्रकाशः। प्रक्षिप्यते तदा गृहस्सं भवति । तथा जीयोऽपि संघाताद् बहिर्भूय यदा साक्षाचित्संबद्धा सात् तदा मुच्येतेति संघाताद् भिन्नत्ववोधनार्थमेव जीवोपक्रमः । सा हि मोक्षेच्छुर्विद्या पृच्छति । तद् यदि तस्यै मोक्षयोग्यं जीवस्वरूपं न ज्ञापयेत् सैव कथममृता भवेत् । अतो, येनाहं नामृता खामित्यादिकं तद्वाक्यमेवैवं कथनस्य मुक्तिलिङ्गवे गमकमित्यर्थः । तदेतदाहुः इतिशब्द इत्यादिना । दूपणमिति प्रकृतिवादापत्तिरूपं दूपणम् ॥ २१ ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्लः ॥ २२ ॥ जीवस्य ब्रह्मावस्थाविशेषत्वबोधनार्थ जीवोप- क्रम इत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायामाहुः अन्यथेत्यादि । यदि हि जीवस ब्रह्माचस्थाविशेषत्वमन्त्र रश्मिः। ऋतौ यजतीति ऋत्विगिति व्युत्पत्त्याविज्यमनादीति । मुक्ताविति ज्ञाने । 'आर्विज्यमित्यौडलोमिः तस्मै परिक्रीयते' इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थचरणे 'चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादिसौडलोमिः'इति चतुर्थेध्याये चतुर्यपादे । ज्ञापकमिति एतेन प्रतिज्ञापि व्याख्याता । प्रकृते । सैवेति एवकारेण कात्यायन्या व्यवच्छेदः याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुः। अमृतेति संघाताद्भिन्न आत्मा मैत्रेय्या अमृता मुक्तिहितान्यथारूपमिति वाक्यात् । नामृतेति अत्र ना पुमान् भगवत्सेवानुकू- लत्ववत्यहमिति सिद्धान्ते वर्णागमोन्यत्र नकारो वर्णः । यद्वा न अमृता स्याम् किं तु शरीरे मृतेऽमृता स्यामित्यर्थः । टीकायां तु येनाहममृता न स्यां तेन कर्मणा किं कुर्याम् किं तु यदेवा- मृतत्वसाधनं मे मयं ब्रह्मपदिशेत्यर्थः । मुक्तीति । लिङ्गलं हेतुत्वम् । भाष्ये। स्त्रिया इति 'नीशूद्रद्विजवन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा' इति वाक्ये विश्वासात् त्रयी न श्रुतिगोचरेत्यर्यात् । गौणेति स्तोत्कृष्टत्वज्ञानस खस्मिन् वैराग्यजनकत्वनियमेन गौणमुख्यन्यायमनादृत्य गौणेत्यादिः । भिन्नेति संपाताद्भिन्नेत्यर्थः । अनादिसिद्धजीव इति ॥ २१ ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्लः ॥ २२॥ अवस्थितिरवसा संसारावस्या इति यावत् । भाष्ये। अवस्थितेरवस्थाया लिङ्गं हेतुः विषयवाक्ये उपसंहारेण प्रकारेणेति इतिशब्दार्य इत्याहुः लिङ्गमित्येवेति । कस्सावस्थेत्याकाङ्क्षायामाहुः भगवत एवेति । प्रतिज्ञास्वादसेत्सनुवृत्त्या मगवतः एवकारेण मायाव्युदासः । अवस्येति मात्रासंसर्गस्त्वस भवतीत्युक्त्वाऽऽसत्याविषयमोक्तुरूपा- वस्या जीवः । पूर्वस्त्रे दोपमाहुः अत इति उपक्रमोपसंहाराभ्यामित्यर्थः । नानोत्क्रमणमिति विषयवाक्ये या लस सर्वमात्मवेलादिना ज्ञानोक्तौ उत्कमणं नोक्तमत एव न बानोपचार

·९५६
श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०७ सू०२२
प्रियं भवतीति। न ह्यन्यस्य सर्व प्रियं भवति। मोक्षस्तु ज्ञानमेव । उत्तरत्र
कर्तव्याभावात् । अवस्थया व्यवसायात् सिद्धान्ताद्विशेषः । इतिशब्देनैतावदरे
खल्वमृतत्वमित्युपसंहारो हेतुरस्य पक्षस्येति काशकृत्लो मन्यते । तस्माजीवो-
पक्रमो, भगवत एवावस्थाविशेपो जीव इत्यस्य पक्षस्य लिङ्गम् । तस्मान्मैत्रेयी-
ब्राह्मणेनापि जीवद्वारा प्रकृतिकारणवादासिद्धिरिति सिद्धम् ॥ २२ ॥
इति प्रथमाध्याये चतुर्थपादे सप्तमं वाक्यान्वयाधिकरणम् ॥७॥
भाष्यप्रकाशः।
वोधनीयं न स्यात् तदा, आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीति सर्वभोक्तृत्वमात्मनो न वदेत् ।
ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वभोक्तृत्वाभावेन सर्वसिन् प्रियवाभावात् । अतः सर्वभोक्तर्येकसिन्नात्मनि
वक्तव्ये प्रतिनियततत्तद्विषयभोक्तारं वदवस्थाविशेपमुपक्रमे वदति । तथाच सर्वप्रियत्ववाक्यमेव
तद्गमकमित्यर्थः । येनाहं नामृता सामिति मोक्षार्थ प्रश्नात् तत्रानुत्तरे तदपूर्तिरित्याशङ्कायां
तन्मतेन समाधिमाहुः मोक्ष इत्यादि । सिद्धान्ताद विशेष इति सिद्धान्ते तूपपत्तिपक्षादरात्सर्व
नित्यं यथास्थितमेव ब्रह्मरूपं तेन कालकृतविशेषरूपयाऽवस्थया न ताशरूपव्यवसायः ।
अत्र त्ववस्थया व्यवसाय इति सिद्धान्ताद्विशेष इत्यर्थः]त्वंशत्वे व्यवसाय इति तथा । अस्य
पक्षस्येति ज्ञानमेव मोक्ष इति पक्षस्य । शेपमतिरोहितार्थम् ॥ २२ ॥
इति सप्तमाधिकरणम् ॥७॥
रश्मिः।
जीवे । प्रकृते । न धन्यस्येति भाष्यं विवृण्वन्ति ब्रह्मातीति । प्रियत्वेति भोक्तृत्वनिवन्धनप्रि-
यत्वाभावात् । भाष्ये । अस्य पक्षसापूर्वलाद्धेतुमाहुः इतिशब्देनेति । हेतुरिति । इति शब्दार्थे
तृतीयार्थः । प्रकृते । ज्ञानमेवेति श्रुतावतावत्पदेन पूर्वोक्तज्ञानमनूयामृतत्वविधानात् ।
'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इति ब्रह्ममात्रविषयकं तत् । इति पक्षस्येति इत्येवं सर्वस्य काशकृत्लपक्षस
आश्मरथ्यौडलोमिमतयोः सूत्रान्तरसत्त्वात् । अतिरोहितेति भाष्ये । फाशकृत्स्नमतसिद्धमाहुः
तस्मादिति उपसंहारस्सार्थनिर्णायकत्वात् । अधिकरणसिद्धमर्थमाहुः तस्मादिति । प्रदीकदे-
शिवादात् । जीवद्वारेति 'अपरेयमितस्त्वन्या' 'जीवभूताम्' इति गीतायाः काशकृत्समते
लियं शक्तिः संसारदशापनापि इत्येवमतिरोहितार्थम् । शंकराचार्यमते पूर्वसूल एच पूर्वपक्षः सिद्धान्त-
स्त्वृषिमतभेदात् । माध्वास्त्वनाध्यायसमाधिवाक्यशन्दाक्षराणां प्राणि समन्वयमाहुः । रामानुजा-
चार्यास्तु सांख्यात्मा वा परमात्मा वेति संशयमाहुः । भास्कराचार्यास्तु शंकराचार्यवत् पूर्वसून
व्याख्याय वाक्यं नामकार्यप्रतिपादनपरं विभज्यमानमाकाहावत्पदं पदजातमुच्यत इति वाक्य-
लक्षणमुक्त्वा विसूयां भेदाभेदापुस्ता प्रतिपादिता भेदे भेदोपीत्याहुः भेदोप्यस्ति यतः संसारी न
कदाचिन्मुक्तपूर्वः । तस्स मुफ्त्यर्थं विद्योपदेशोर्थवानिति त देतनातिविरुद्धम् । माध्वोक्तवाक्यान्ययः
श्रुतिपु स्मृतिषु च सष्ट इति न सूत्रविपयवाक्यतमहतीति भाष्ये प्रकाशे नानूदितानि मतानीति
पर । रामानुजमाप्ये तु काशकृत्समतेन व्याससिद्धान्तसमातिस्तदेकदेशिमतवास्यं विरुणदि ।
नास्करमाप्पेपि 'थासीन्दानमयो पर्थः' इत्यस विरोधः । जीपानामपि सत्वात् ॥ २२ ॥
इति सप्तममधिकरणम् ॥ ७॥

·भाष्यप्रकाश-रचिम-परिबृहितम् । प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ (१८) एवं प्रकृतिकारणवादनिराकरणेन ब्रह्मण एव कारणत्वे सिद्धेऽप्यर्धजरती. यतयोभयस्थापनपक्षं परिहर्तुमधिकरणमारभते । , भाष्यप्रकाशः। प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः एवं प्रकृती: त्यादि । आनुमानिकाधिकरणमारभ्य चाक्यान्वयाधिकरणान्तग्रन्थे आद्यैखिभिः सांख्यमतस्या- शब्दत्वसाधनात् प्रकृतिकारणवादनिराकरणेन, यथाव्यपदिष्टायधिकरणत्रये श्रुतिविप्रतिपेधपरि- हाराद्, वाक्यान्षयाधिकरणे जीवब्रह्मवादनिराकरणात् पुरुपच्छायायुक्तप्रकृतिकारणवादनिराकरणेन ब्रह्मण एव जगत्कारणत्वे सिद्धेऽपि ब्रह्मणो निर्विकारत्वात् कार्ये त्रिगुणात्मकत्वादिदर्शनाच ब्रह्मणो निमित्तत्वं, स्मृतिसिद्धस्य प्रधानस्य समवायित्वमित्यम्युपेयम् । यदि च श्रीत एवाग्रहस्तदाऽपि श्वेताश्वतरादावजावाक्यस्थस्साजापदस छागीशरीराभिधायकत्वाच्छागीशरीरां यथा तदधिष्ठात- शारीरात्मशक्तिविधया नानाप्रजाजनक, तथा सांख्योक्तं प्रधानमपीश्वरोपाधिभूतं सन्नाना- विधप्रजाजनकमित्येवमर्थ रूपकातिशयोक्या बोधयितुं शक्नोति । यदि चेदं नोपेयते तदापि, रश्मिः। प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ सांख्यराद्धान्तीयप्रकृतिनिराकरणात् स्मृताया गीतोक्तायाः 'अपरेयमितस्त्वन्या प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीवभूताम्' इति जीवरूपायाः उपेक्षानहत्वात् प्रसङ्गसंगत्या निरूपणमित्याहुः वाक्यान्वयाधिकरण इति । जीवब्रह्मेति । 'भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा'। इति गीतायामष्टसु प्रकृतिपदम् । कापिलसांख्यप्रवचनसूत्रवृत्तौ विषयाध्याये 'सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रकृतेर्महान् महतोहंकारात् पञ्चतन्मात्राण्युभयमिन्द्रियं स्थूलभूतानि पुरुष इति पञ्चविंशतिगुणाः' इति सूत्रम् । तत्र पुरुषो जीवः । गीतायाम् 'अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ।। इति नवमी प्रकृतिः। स जीवब्रह्मवादः अंशत्वानीवस्य तदभेदेनोपक्रम्य मैत्रेयीमाह्मणे तस्य निराकरणात् । पुरुपच्छायेति पुरुषो जीवः सांख्योक्तः । छायाऽर्कयोपिद युक्ता प्रकृतिर्जगत्की व्यामोहिका च ताभ्यां युक्तो यः प्रकृतिकारणवादः तस निराकरणेन । यद्वा । पुरुषो महत्वष्ट्य तस छाया प्रतिविम्यो जीवः तेन युक्तो यः प्रकृतिकारणवादस्तस्स निराकरणेन । अर्धजरतीयतयेत्यादि भाष्यं विशदयन्ति ब्रमणो निर्विकारत्वादिति । एवमपि चिन्तामण्यादिवदविकृतं ग्रह कारणमिति । पेतबाह कार्ये त्रिगुणेति । स्मृतीति सांख्यस्मृतिसिद्धस 'प्रधानाचगवायत इति' इति सूत्रं स्मृतिः। अभ्युपेपमिति कार्ये त्रिगुणात्मकत्वापाभ्युपेयम् । अजेति अजामेका ठोहितेत्यादिवाक्यसस जागेति कल्पनोपदेशसूत्रभाष्ये न्युत्सादितम् । आगीति पाठे जातिवं विवक्ष्य ययायं चित्रयोगा। गागा शरीराधिष्ठाता जीवः तस्स शरीरालकशक्तितत्कार्वितत्त्वात् । भवविधया । रूपकेति ·९५८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०८ सू०२३ भाष्यप्रकाशः। - 'यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतो देव एका समावृणोति स नो दधातु ब्रह्माऽव्य- यम्' इति तत्रत्यवाक्यान्तरे तन्तुनाभशरीरस्य दृष्टान्तितत्वेन तन्तूनां प्रधानजत्वकथनेन च ईश्वरशरीरात्मकप्रधानांशैः शरीरैजीवानावृणोतीति सिद्ध्यति । अत एव, 'कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर' इत्यपि क्वचिदुच्यते तेन शुद्धसत्त्वात्मिका ईश्वरोपाधिः । रजस्तमोमिश्र- मलिनसत्त्वात्मिका जीवोपाधिरित्युपाधिविभागोऽपि युज्यते । अत ईश्वराधिष्ठिता तच्छरीरभूता प्रकृतिरपि कारणम् । नच सा प्रथमकार्यरूपेति युक्तम् । चूलिकोपनिषदि, 'विकारजननी मायामष्टरूपामजां ध्रुवाम् । ध्यायतेऽध्यासितां तेन तन्यते प्रेर्यते पुनः॥ सूयते पुरुषार्थांश्च तेनैवाधिष्ठिता जगत् । गौरनायन्तवती जनित्री भूतभाचिनी' ॥ इति । श्रावणेन तद्विरोधात् । नच माया काचिदतिरिक्तैवेति वाच्यम् । विकारजननी- मित्यनेन पोडशविकारजनकत्वस्य, अष्टरूपामित्यनेन प्रकृतिप्रकृतिविकृतिभेदेनाष्टरूपत्वस्य प्रकृतिधर्मस्य तस्यां श्रावणेन, श्वेताश्वतरे 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इति श्रावणेन, गीतायामपि, 'देवी ोपा गुणमयी मम माया' इति, 'सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः' इति सरणेन च मायाशब्दस्य पर्यायतायामेव पर्यवसानात् । श्वेताश्वतरे, 'कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम्' इति सर्वान् वादानपास्य, 'ते ध्यानयोगनुगाता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढाम्' इति परमेश्वरशक्तेः स्वगुणनिगूढत्वश्रावणान्मैत्रायणीयोपनिपदि च, 'तमो वा इदमन आसीदेकं तत्परे स्यात् तत्परेणेरितं विपमत्वं प्रयात्येतद्रूपं वै रजस्तद्रजः खल्वीरितं विपमत्वं प्रपात्येतद्वै सत्त्वस रूपम्' इति श्रावणाद् गुणा अपि सत्वादय एव ग्राह्याः । अतः पूर्वोक्तन्यापैः सिद्धेऽपि ब्रह्मणः कारणत्वे शरीराख्यशक्तिरूपां तां विना कारणतानिर्वाहाभावादर्धजरतीयतया मायायाः समवायित्वं, ब्रह्मणो निमित्तत्वमित्युभयकारणत्वस्थापनपक्षपरिहारः प्रयोजनमित्यर्थः । एवं सति श्रुत्युक्तत्वाविशेषात् समवायिकारणं, प्रकृतिनिमित्तकारणं ब्रह्म ? उत सर्वविधं कारणं रश्मिः। 'रूपकातिशयोक्तिः सान्निगीर्णाध्यवसानतः । पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निःसरन्ति शिताः शराः ॥ इति । ननूक्तमजापदं सृष्टिलक्षकमिति चेत्तत्राहुः यदि चेदमिति । कचिदिति तत्त्वानुसंधान- अन्यादावुच्यते । अप्ठरूपां गीतोक्ताम् । अध्यासितामिति ब्रह्मणाऽध्यासाख्यसंपन्धेन संपदाम् । अथ वा अन्यसंयन्धेन संयद्धाम् । गौरिति गौरनादवती सा स्विति पाठस्त्वन्यतः । प्रकृतीति एका प्रकृतिः सप्तप्रकृतिविकृतयः। इति श्रावणेनेति अमेदश्रावणेन । न्यायाः सूत्राणि ! फारणतेति फुलालादौ तपादर्शनादिति भावः । अर्धजरतीयेति समन्वये सति जीवपरमात्मा नक्ष नउधणं जगदमिननिमिचोपादानलमत्रापजरतीयम् । अर्धनारीश्वरवत् । निमिदं ब्रह्म समवापी ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । १९५९ ननु ब्रह्मकारणतां न निराकुर्मः श्रुतिसिद्धत्वात्। किंतु समवायिकारणं प्रकृतिरेव । कार्यकारणयोरवैलक्षण्यात् । समवायिकारणानुरोधि हि कार्यम् । अन्यत् सर्व भगवानस्तु । अपेक्ष्यते च समवायिनिमित्तयोर्भेदः । कर्मण्यपि श्रुतिस्मृतिसमवायो धर्म। एवं ब्रह्मवादेऽपि स्मृत्युक्ता प्रकृतिः समयायिकारणम् । भाष्यप्रकाशः। 'ब्रह्मेति संशयः । स च प्रयोजनकथनादर्थादेव लभ्यते इत्यतो नोक्तः । पूर्वपक्षमाहुः नन्धि- त्यादि । कार्यकारणयोरवैलक्षण्यं व्युत्पादयति समवायीत्यादि । तथाच कार्येषु कचिद् रजसः, क्वचित् तमसः क्वचित् त्रयाणामपि गुणानां प्रकाशप्रवृत्तिनियमादिभिरनुवृत्तिदर्शनाद्धयत्वतुच्छत्या- देर्दर्शनाच्च कार्यमा प्रकृत्यनुरोधीत्यतः प्रकृतिरेव समवायिकारणमित्यर्थः । ननु सत्तायाः सर्वत्रानुवृत्तिदर्शनाद् ब्रह्मणोऽपि समवायित्वमस्तु, किं वाधकमित्यत आह अपेक्ष्यते चेत्यादि । यदि हि भगवतः समवायित्वं स्यात् तद्गुणा अपहतपाप्मत्वादयः स्वरूपधर्माः सच्चिदानन्दाश्चानुवर्तेरन् । नचात्र भगवत्सत्तानुवर्तते । प्रतीयमानायास्तसां भावविकारत्वेन ब्रह्मधर्मत्वाभावात् । किंच । यदि भगवानेव समवायी निमित्तं च स्यात् सर्व कार्य सर्वदा सात् । अपेक्षितस्य सामग्रीमात्रस्य भगवद्रूपतया सच्चात् । नचेयं लौकिकी युक्तिर्न वैदिक रादरणीयेति वाच्यम् । यतः कर्मकाण्डेऽपि श्रुतिस्मृतिसमवायो धर्मेऽङ्गीक्रियते । अस्मदा- दिकृतेश्च निमित्तत्वम् । एवं ब्रह्मवादेऽपि स्मृत्युक्ता प्रकृतिः समवायिकारणं, ब्रह्म निमित्तकारण- मित्येवाङ्गीकार्यम् । न चैवं तस्याः श्रौतत्वहानिः । यथा हि ब्रह्मणोऽनुमानगम्यत्वेऽपि मुख्यतया उपनिपद एवं गमयन्तीत्यौपनिषदत्वमेवं प्रकृति मुख्यतया स्मृतिरनुमानं च गमयतीति तस्या आनुमानिकत्वं स्मार्तत्वं चाभिलप्यत इति तावन्मात्रेण तद्धानेरभावादित्येवं प्राप्ते इत्यर्थः । रश्मिः। जीव इति । इत्युभयकारणव्यवस्थापनपक्षो मैत्रेयीबाह्यणे तस्य परिहारः । प्रयोजनेति । तदुक्तं पूर्व- पक्षमिति । पूर्वोक्तसंशयप्रकारं स्फुटं सूचयन्तः पूर्वपक्षमाहुरित्यर्थः । भाष्ये। न निराकुम इति । मैत्रेयीघ्राह्मणविचारेण न निराकुर्म इति । किंतु समन्वयसूचे तेन ब्राह्मणेनार्धजरतीयमुच्यते इत्यर्थः । किंतु समवायीति । अत्र सूत्रे पादार्थमहिना एकसंबन्धिज्ञानमपरसंवन्धि स्मारकमिति 'प्रधानाजगजायत इति' इति सूत्रस्मरणात् । प्रकृतिः समावायिनी चेति स्फूर्त्या समन्वयसूत्रे मैत्रेयीघ्राह्मणेन किंतु समवायिकारणं प्रकृतिरेवेत्यर्थः । यद्यपि 'न समवायोस्ति प्रमाणामावात्' इति सांख्यसूत्रं तथापि प्रसिद्धाभिप्रायेण तदुक्तिरतो न न्याससूत्रविरोधः । प्रकृते । प्रकाशे- यादि। तथा च सूत्रं 'प्रकृतेरायोपादानतामन्येषां कार्यत्वश्रुतेः' 'प्रकाशस्त्रसिद्धौ कर्मकर्तेल- विरोधः । तत्सिद्धौ जीवसिद्धौ । कर्म जीवः की प्रकृतिः प्रवृत्ती रजसानियमधादिनाऽप्रकाशस्त्रमः- कार्यम् । अनुवर्तेरनिति ब्रह्मवादाननुसंधायकोक्तिरतो न समन्वयाधिकरणविरोधः । जायतेऽस्ति विपरिणमति वर्धतेऽपक्षीयते नश्यतीति पइभावविकाराः प्रकृतिधर्माः सांख्ये। कर्मण्यपीति माष्यं विपृ. प्यन्ति न चेयमिति कर्मणीयसार्थमाह कर्मकाण्ड इति । श्रुतिस्मृती विधिपादे श्रुतयः स्मृतिपादे स्मृतयः इति । समवायो नित्यसंपन्धः । धर्म नित्यधर्मव्याकक्रियारूपे धर्मे । एवं प्रति माय विवृण्वन्ति एवं व्रस्मेति । श्रौतत्वेति प्रधानाअगायते इति प्रौतसं चूलिकोपनिषदायुक्तं च १. विपरिणमवे।

·९६० श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ १०८ सू०२३ .. प्रम निमित्तकारणमित्येवं मासे उच्यते । प्रकृतिश्च निमित्तकारणं, समवा- यिकारणं च ब्रमेव । प्रकृतिपदप्रयोगात् स्मृतिसिद्धतृतीयसर्वधर्मापदेशः । चकाराद् यत्रेत्यादिसर्वसंग्रहः । कुत एतत् ? । प्रतिज्ञादृष्टान्ताऽनुपरोधात् । भाष्यप्रकाशः। . . अत्र सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं भ्याकुर्वन्ति प्रकृतिश्चेत्यादि । ईधतिना ईक्षत्यादिभिर्वा कर्तृत्वेन ब्रह्म सिद्धमेवेति न तत्रेदानी शङ्का । अतः परं लोकन्यायेन कर्तरुपादानोपफरणसापेक्षत्वादिह उदाकासायां पूर्वपक्षिणा प्रकृतिरुपस्थाप्यते । सा निमित्तकारणभूता समयायिकारणभूता च प्रकृतिरत्र ब्रह्मैव । न तु ततोऽतिरिक्ता प्रकृतिशन्दय स्वरूपे रूढो मृत्प्रकृतिर्यटः कार्यास- प्रकतिः पट इत्यादिप्रयोगदर्शनात् समवायिकारणमभिधत्ते, प्रकृष्टा कृतिर्येनेति योगमहिम्ना च निमिचम् । अतः प्रकृतिपदप्रयोगात् स्मृतिसिद्धा ये तृतीयकारणात्मका असमवायिनः सर्वे धर्माः संयोगादयस्पामपदेशः कथनम् । चकारात् पुराणोक्तानां, 'यत्र येन यतो यस्य यसै यद् यद् यथा यदा । सादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुपेश्वरः' ।। रमिः। पूर्वोक्तम् । ब्रह्मैवेति आकाशस्तलिङ्गादित्यधिकरणे उक्तत्वात् । हन्ततमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्य- भिवदन्ति इति माध्वभाष्योक्तवाक्यादेवकारः । प्रतिज्ञासूत्राद्ब्रह्मेत्यनुवर्तते । न त्विति 'स पतिः पत्नी चाभवताम्' इति पुरुषविधवाहणे 'प्राप्तं तन्निजरूपाय गोविन्दाय नमो नमः' इति श्रीविठ्ठलेशदीक्षिताः अर्धनारीश्वरोपि । सांख्यमतेनोक्त्वाऽधुना प्रकृतिपदं प्रयुक्तं न प्रधानपदं तदाशयमाहुरित्याशयेन प्रकृतिपदेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म प्रकृतिशब्द इति । अयमर्थः । सत्यं प्रधानपदं प्रयोक्तव्यं 'प्रधानाजगन्जायत इति क्षीरवचेष्टितं प्रधानस्य' इति चातः पुरुषोऽसङ्गः प्रधानं यत्तदभिन्ननिमिचोपा- दानं तवाचकं आकाशस्तलिङ्गादिति न्याये ब्रह्मवाचकमिति तथापि तस्य न प्रसिद्धमीश्वरवाचकत्वं प्रकृतिपदस्स तु 'प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं वदन्ति ब्रह्मवादिनः' इति गोपालतापिनीये 'प्रकृतिमगन् किल यस गोपववा' इति च प्रसिद्धमतः प्रधानपदमविहाय प्रकृतिपदमुपाचमिति तदेतदुक्तं प्रकृती- त्यारभ्य रूढ इत्यन्तेन । यद्यपि वेदान्ते रूढिर्नास्ति तथापि ब्रह्मवादिनो वदन्तीति संहिताश्रुतेः ब्रह्मवाचकप्रकृतिपदरूढिः । यद्वा । योगमात्रं ब्रह्मज्ञानमित्यदोपः । यद्यपि यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । आविर्भावकशक्त्याधारवं वा कारणलं तद् ब्रह्मसामानाधिकरण्यादुपपलं तथापि पोपार्थ प्रयोगावाहुः मृत्मकृतिरिति । अभीति । खरूपप्रकृतिपदार्थः 'प्रकृतिमगन् किल यस्स गोपवध्वः' इति स्मृतौ । अतः प्रयोगादिप्रसिद्ध्या प्रकृतिपदं ब्रह्मणि प्रयुक्तं न ज्ञानिनामिव पटपटादिपदवत् । प्रकृष्टेति व्यवहारोपयोगित्वं प्रकृष्टत्वं न तु बालक्रीडाथै मूपादिवद्वा कृतिः । संयोगादय इति सिद्धान्ते विभागात्सृष्टिः सृष्टिमेदवाद एभिः भाष्यप्रकाशकृद्भिरुक्ता सा । तेषां निमित्तान्तर्भूतानाम् । अत्र यद्यपि तृतीयपदार्थः सुषुप्तिः कामश्च संयोगादीनां चकाराय संग्रहात् तथा च कामसुषुप्त्योः सर्वधर्मापदेश इति भाष्यार्थो भवेत् कामाकामरूपं ब्रह्मेत्यर्थोपि सोप्युपलक्षणविधयास्तु न च वैराग्याय भाष्यप्रकाशीयोर्थः । स च सुपुप्तिव्याख्यानेपि तुल्ये सुषुति- स्त्वकामरूपो भगवानिति भाष्यादिति वाच्यम् । विरुद्धधर्माश्रयत्वेन कामस्फूर्तेः । चकारादि- ·; भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । .९६१ प्रतिज्ञा, 'अपि वा तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतं. भवत्यविज्ञातं विज्ञातं भवति' इति । दृष्टान्तो यथा 'एकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात्' इत्यादि । प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरनुपरोधोऽयाधनं, तस्मात् । समवायिकारण- ज्ञाने हि कार्यज्ञानम् । उभयोर्ग्रहणमुपचारव्यावृत्त्यर्थम् । उपक्रमोपसंहारवत् । भाष्यप्रकाशा इत्याधारादीनां सर्वेषां संग्रहः । तथाच जगतः सर्वविधं कारणं भगवानेवेत्यर्थः । हेतुं व्याकुर्वन्ति प्रतिज्ञेत्यादि । अपि वेत्युतशब्दस्यार्थः पाठान्तरं वा । प्रतिज्ञा तु नियमः । 'संवि- दागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवा' इति कोशात् । स चात्रैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं भवतीत्याकारको निश्चय इति तद्बोधकं वाक्यमिह याच्यवाचकयोरभेदविवक्षया प्रतिज्ञापदेनोच्यते । एवं दृष्टा- न्तवाक्यमपि दृष्टान्तपदेन । दृष्टान्तस्तु श्रोत्योधसौकर्यहेतुर्वक्तश्रोत्रोः संप्रतिपत्तिविपयोऽर्थः । तयोर्बोधकं चेदं वाक्यद्वयं तयोरखाधनाद्धेतोस्तथा । तथा च यदि समवायित्वं ब्रह्मणो नाद्रियेत कारकान्तरत्वं च तदिदं वाक्यद्वयं पीड्वेत । अतस्तदभावादेव तथाऽभ्युपेयमित्यर्थः1: तदाहुः समवायीत्यादि । नन्वेकतरेणापि कार्यसिद्धेः किमित्युभयोरुल्लेख इत्याकाङ्क्षायामाहुः उभयो- रित्यादि । यथोपक्रमोपसंहारयोरैकापॅनकस्वार्थस्य सिद्धौ न तत्रोपचार इति शङ्का, तथाच प्रति- रश्मिः। सादिभाष्यं विवृण्वन्ति चकारादिति । आधारेति तेनाधिष्ठानकारणत्वमाचार्यान्तरैरुक्तं तस्मा- रितम् । निमित्तान्तर्गतम् । पाठान्तरमिति अर्थान्वयसहिता-श्रुतिरुपन्यस्ता ठाघवादित्यर्थः । अत एव भवतिद्वयमन्वयार्थमधिकमुक्तम् । ननु छान्दोग्यीयश्वेतकेतूपाख्यानस प्रतिज्ञादिग्रहण मैत्रेयीवाषणोक्तप्रतिज्ञात्यागस्तत्र को हेतुरितिचेन्न विवादाध्यासितक्लिष्टकल्पनासंभवादुपदेशवाक्या- पेक्षया गौणत्वाच । संविदागूरिति अयं कोशो धीवर्गेऽमरः दशाङ्गीकारनामानि | उत्तरार्ध तु 'अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्नवसमाधयः' इति । पक्षभिन्नत्वे सति निश्चितसाध्यवत्त्वं दृष्टान्तत्वम् । अनुमानमात्र विषयमिति दृष्टान्तं लक्षयामासुः श्रोत्रिति । यथा श्रोता यथा महानस इति पञ्चावयव गतावयवं श्रुत्वा सौकयेण व्याप्तिं गृह्णातीति श्रोतृबोधसौकर्यहेतुर्दृष्टान्तः । एवं वक्तश्रोत्रोः संप्रतिपत्तिः सम्यक् दृष्टान्तसहितः प्रवोधः संप्रतिपत्तिस्तद्विषयोर्थो भवति । प्रकृतेपि भवति हि मृत्पिण्डं ज्ञानं श्रोतुरेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसंप्रतिपत्तेः सौकर्यहेतुर्भवति च वक्तृश्रोत्रोः संप्रबोधविपयः सामान्य- वाक्यवाच्ये विवरणेतिव्याप्तिवारणाय सौकर्यपदम् । सौकयै च श्रोतृयोध्यार्थीसंस्पर्शित्वे सति तत्सुकरत्वम् । विवरणादौ श्रोतृवोधार्यसंसर्शित्वात् नातिव्याप्तिः यथा ब्रह्मविदामोति परमित्यादी सलं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति विवरणे श्रोतृवोधार्थब्रह्मसंस्पर्शित्वम् । सुगमे दृष्टान्तरहिते वाक्येतिन्या- प्तिवारणाय विशेषणदलम् । प्रशस्तस्स विशेष्यगतसमुपसर्गार्यस सत्त्वात् । कालेतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । 'सम्यग्पाढप्रशंसयोः' इति विश्वः । ननु तथापि नवकृत्व उपदेशे अतिव्यातिरितिचेन्न पौनःपुन्योपदेशवाच्यभिन्नत्वेन विशेषणीयत्वात् । एवं च पौनःपुन्योपदेशवाच्यमिन्नत्वे सति श्रोत- । पोधसौकर्यहेतुले च सति वक्तृश्रोतृप्रयोधविषयार्थत्वं दृधन्तत्वमिति फलितम् । अत्र तया महानस इत्यत्र साम्यं यथाशन्दोऽमरात् । तथा च समत्वं दृष्टान्तत्व तथा तद्भिनले सति तद्वतभूयो. धर्मवत्त्वं सादृश्यम् । तदेव दृष्टान्तलं यद्यपि तथापि धर्मः साम्यविशदनार्थ इवार्यमेदामिद मेव लक्षणम् । तयोरिति प्रतिज्ञादृष्टान्तयोः । वाक्यद्वयं प्रतिज्ञापाक्यं दृष्यन्तवाक्यं च । पीम्मेत ·- ९६२ श्रीमद्रदासूपाणुभाप्यम् । [अ०१पा० ४ अ०८ सू०२३ प्रतिज्ञामानत्वे अदृष्टद्वारापि भवेत् । दृष्टान्तमात्रत्वे त्वनुमानविधया स्यात् तथा सति सर्वसमानधर्मचद्रह्म स्थान समवायिकारणम् । उभयोHहणे तु प्रतिज्ञाया दृष्टमेव द्वारमिति समवायित्वसिद्धि। भाष्यप्रकाशः । ज्ञादृष्टान्तयोरैकार्येनेत्यत उभयोग्रहणमित्यर्थः । तदेतदुपपादयन्ति प्रतिज्ञामानत्व इत्यादि । हेतोरिति शेपः । तथा च हेतुश्चेत् प्रतिज्ञामात्रमत्रोच्येत तदा अदृष्टा या योगजप्रत्यासत्तिस्त- द्वाराऽप्येकविज्ञानेन सर्वज्ञानं भवेत् । यथा, 'विश्वं पश्यति दूरतः' इति । 'अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विनकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः' ।। इत्यादिवाक्योक्तम् । तथा सति न तेन समपायित्वसिद्धिः। यदि च दृष्टान्तमात्र हेतु: स्यात् तदा, सर्व वाच्यं ज्ञेयत्वात् तदेकदेशवत्, घटो वाच्यो ज्ञेयत्वात् पटवदित्यादिवत्, सर्व सज्ज्ञेयत्वादित्यप्पनुमानं संभवतीत्यनुमानविधया स्यात् । तथा सति सर्वसमानो यो धर्मो ज्ञेय- स्वादिरूपस्तद्वद् ब्रह्म सान तु समयायिकारणम् । उभयोग्रहणे त्वेकविज्ञानेन सर्व विज्ञानप्रतिज्ञाया दृष्टमेव कार्यकदेशप्रत्यक्षमेव द्वारं समवायित्वगमकम् । यथा होकस्मिन् मृत्पिण्डे मृद्विकारत्वनिश्चयो- त्तरं सर्वमिंस्तत्सजातीये तथा ज्ञानान्मृत्तिकायां तत्समवायित्वज्ञानं तादृशैकदेशप्रत्यक्षादेव भवति नानुमानात्, तथा प्रकृतेऽप्येकन सन्मयत्वे निश्चिते सर्वेषु तत्सजातीयेपु सद्विकारत्वज्ञानात सति सर्वसमवायित्वज्ञानं ताशप्रत्यक्षादेव भवतीति सति समवायित्वसिद्धिर्न तु स्मृतिसि- द्धायाः प्रकृतेरित्यर्थः । ननु भवत्वेवमेकविज्ञानात् सर्वविज्ञान, तथापि सा ब्रह्मोपाधिभूतत्वाद् रश्मिः। इति क्लिप्टकल्पकं क्रियेत । योगजेति योगिनो द्विधा युक्ता युखानाश्चातो योगजधर्मस्यापि दैविध्यम् । युक्तस्य तावद् योगजधर्मसहायेन मनसाकाशपरमावादिनिखिलपदार्थगोचरं ज्ञानं सर्वदैव भवितुमर्हति द्वितीयस्य चिन्ताविशेषोपि सहकारीति । योगजधर्मप्रत्यासत्तिं प्रकृते वर्णयन्ति यथा विश्वमिति । न तेनेति विषयतासंबन्धेन संबन्धिनि विवस्मिन् समवायाभावात् । न च धमोदृष्टम् । योगजधर्मेपि धर्म- त्वात् । दृष्टान्तेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति यदि चेति । सर्व सदिति सर्व ज्ञेयत्वेनानुभूतं पक्षः न चिन्नाप्यन्तर्यामी । अतो न साधारण्यं ज्ञेयत्वरूपहेतोः । इत्यपीति ननु किमनुमानान्तरमिति वाच्यम् । प्रसज्ञानं सर्वज्ञानकारणं समवायिविषयकत्वात् मृत्तिण्डज्ञानवदित्यनुमानमस्तु । न त्विति तथाच सर्ववज्ज्ञाने विषयतासंबन्धो न तादात्म्यं समवायापरपर्यायम् । उभयोरिति भाध्यं विवृण्वन्ति उभ- योरिति । दृष्टमिति दर्शनविषयमित्यर्थः । इदमेव विपयविषयक दर्शनं तदाहुः दृष्टमेव कार्यैकदेश- प्रत्यक्षमिति । दृष्टान्तरूपं तवारं कथमित्याकाङ्क्षायामाहुः यथा हीति । तथा ज्ञानादिति सामान्य- लक्षणालौकिकप्रत्यासत्त्यामृतत्वेन ज्ञानात् । स्मृतीति । अनेन विशेषणेन वेदवेदान्तसारे द्वितीयनवमा- ध्याये आनन्दस जगत्की शक्तिस्तस्याः कर्तृत्वं न विरुद्धम् । आत्मनोत्वात् तेन तत्राभिन्ननिमि- तोपादानत्वमविरुद्धम् । समन्वयाधिकरणमाध्यविरोधश्च न । अनाग्ने भेदाभेदमतनिरासदर्शनाद्विवर्त- विशिष्टाद्वैतमते निरस्यन्तः परिणामसूत्रस्य वक्ष्यमाणत्वादावाद्वैतं समर्थयितुं चिदचिच्छरीरविशिष्टस्य सत्वाद्युपाधिकास चोपादानलं दूषयितुं समवायिनं विचारयन्ति ननु भवस्विति । एवमिति पूर्वोक्तप्रकारेण केवलस्यैव प्रकृतिलमित्येकविज्ञानेनेत्यादिः । ब्रह्मोपाधीति शुद्धसत्त्वप्रधाना यामा - ·भाष्यप्रकाश-रविम-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। -- ब्रह्माविनाभूता था, ब्रह्माविभक्ता वास्तीति शरीरद्वारकं ब्रह्मण एप समयायित्वं सतश्च कर्तृत्व- मित्येव युक्तं पूर्वोक्तश्रुतिभ्यः । न तु केवलस्यैव प्रकृतित्वम् । उक्तव्याकोपात् । न च 'सदेव सोम्येदमन आसीद् एकमेवाद्वितीयम्' इत्यादिश्रुतिविरोधः । तत्र हि, सदेवेत्येवकारे- णान्ययोग व्यवच्छिद्याने विवृणोत्येकमेवेति । एकशब्दश्च मुख्य रूढः । 'एके मुख्यान्यकेवला।' इति । तथा च मुख्यं ब्रह्मैवास्तीति सिद्ध्यति, न तु तेन तदविनाभूतस्याविभक्तस्य वा शरीर- स्यासिद्धिरिति तदविरोधात् । न चैकपदस मुख्यार्थत्वमेय, न केवलार्थत्वमित्यत्र किं गमकमिति शक्काम् । सुवालोपनिषदि प्रलयप्रकरणे पृथिवीलयमारभ्याक्षरं तमसि लीयत इत्यन्तेन सर्वस तमसि लयमुक्त्वाऽग्रे, 'तमः परे देवे एकीभवति दिव्यो देव एको नारायणः इति तमसो नामरूपविभागानहतया ब्रह्माविनाभावेनाविभक्ततया वाऽवस्थितिबोधनस्यैव गमकत्वात् । न च, 'लीङ् श्लेपणे' इति धात्वर्थादक्षरान्तानां तमसा अविभागस्तमसस्तु ब्रह्मणा वरूपैयमिति शब्दान्तरादवगम्यते, न त्वविनाभावोऽविभागो वेति वाच्यम् । अन्तर्यामिब्राह्मणे, यस्य तेजा शरीरं यस्य तमः शरीरमिति शरीरत्वेन श्रावणात् सुपालोपनिषद्यपि, यो मृत्युमन्तरे संचरन् यस्य मृत्युः शरीरमिति मृत्युपदेन सर्वानर्थमूलतया तस्यैवोल्लेखाच तमसः शरीरतयैव सिद्ध- । त्वेन स्वरूपैक्यस ग्रहीतुमशक्पत्वात् । तस्मात् सशरीरस्यैव प्रकृतित्वं सच्छब्दवाच्यत्वं च, न केवलस्येति चेनैवम् । अद्वितीयपदविरोधापत्तेः । एकमेवेति कथनोत्तरं मुख्यान्यार्थयो- रश्मिः। सा ब्रह्मोपाधिस्तदवच्छिन्ना चित् सगुणं ब्रह्म तथा च शंकरभाष्यं प्रकृतिश्योपादानकारणं ब्रह्माभ्युपग- न्तन्यं निमित्तकारणं चेति। ब्रह्माविनाभूतेति प्रतिबिम्बपक्षे ब्रह्मसगुणत्वापादिका । ब्रह्माविभक्तत्वेति रामानुजाचार्यमते तथाच भाष्यं प्रकृतिश्च ब्रोति । तथा तत्राप्यविभक्तनामरूपं कारणावस्थं ब्रह्मैव प्रकृतिशब्देनोच्यत इति ब्रह्मविभक्ताप्युक्ता आत्मकृतेरिति सूत्रस्य भाष्ये अविभक्तनामरूप आत्मा कर्ता स एव विभक्तनामरूपः कार्यमिति । शरीरेति प्रकृतिद्वारकं मायायां ब्रह्मप्रतिविम्यात् प्रकृतेः शरीरं रामानुजाचार्यमते अन्तर्यामिबाह्मणोक्तं चिदचिच्छरीरं ब्रह्मणः सगुणवेत्यर्थः । कर्तृवं त्वस्या एव स ईक्षांचक्रे स प्राणमसजत इति श्रुतेः ईक्षापूर्वकं च कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव दृष्टं उभयमते । स्वतश्चेति पात्मनः खस च । अत्र मायाशरीरब्रह्मणः समवायित्वं प्रकृतिद्वारा खस कर्तृ- त्वमपि । पूर्वोक्तेति प्रतिज्ञादृष्टान्तोक्तादिन्यः उभयमते । केवलस्येति प्रकृतिपदसामानाधिकरण्यम् । श्रुतीति उभयोः पक्षयोरेवकारेणोपाधिशरीरयोः व्यवच्छेदात् । अग्ने सृष्टेः पूर्वकाल इत्यर्यात् ब्रह्मणः । शुद्धस्स ब्रह्मणः तचोपनिषदि सदसती माया पुरुषविधवाह्मणे च 'स आत्मानं दूधापातयदिति ततः पतिः पत्नी चाभवताम्' इति प्रकृतिपदस्वरूपे शक्तिरुक्तैव चूलिकायां तेन ब्रह्मणा अध्यासितां खसात्मरूपायामध्यासविषयायामहं प्रकृतिरिति परस्मिन्परावभासस्थाध्यासत्वादिति नो व्याकोप इति वाच्यम् । उभयोरेकतरपक्षे विशेषात् । विवृणोतीति भगवान् निश्वासद्वारा । एक इति + कोशोयम् । गमकत्वेति तथा च यदि केवलार्थः सात् तर्हि तमोवस्सितिकथनं न स्यात् । शब्दान्तरादिति लीयत इत्यनुक्त्वा एकीभवतीति कयनादित्सर्थः । यस्य तमः शरीरमिति तेज: शरीरमिति सममिन्याहारात् विरुद्धधर्मानयले पर्यवसानात् नावान्तरप्रलयकारणतमोग्रहणम् । तस्पैवेति तमस एक्कारेण शान्तस महलरुपस व्यवच्छेदः। सरूपति अवान्तरमूलकारणतमसो muv ·श्रीमतपसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४०८०२ माप्यप्रकाशः। रणार्थमेव तत्प्रयोगान् । अन्यथा तद्वयर्थ्यस यत्रलेपायितत्वात् । न चाद्वितीयपदेन मुख्यत मेव वित्रियत इति वाच्यम् । एकमेवत्यनेनैव समाम्यधिकराहित्ये सिद्ध व्याख्यानापेक्षार एवाभावात् । तेनासिद्धावनेनाप्यसिद्ध्या सुतरां तदभावाच । एतेनैव, 'नान्यत् किंचन मिष. इत्यन्तरनिषेधपरत्वमपि दत्तोत्तरम् । 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च, 'यदा तमस्तन्न दिवा रात्रीनं सन्न चासन् शिव एव केवलः' इति सर्वभूतवति काले तदहिते तमोऽवशेपाङ्किते च का ब्रह्मण एव केवलत्वश्रावणेन, यदा तमस्तत् सनकीभूतं तदा केवलो न शरीरीत्यर्थव्य तेर्दिसंख्यापूरक एव निषेधपर्यवसानसिद्धच । न च कालोक्तिविरोधः तस्याः सृश्युत्तरव्य वहारे सर्वाधारतया प्रतीयमानकालोपरञ्जनेन पूर्ववृत्तान्तबोधनार्थत्वात् । अन्यथा शिष्यर सृष्टिकालस्थत्वेन कालसचामवधारयतः पूर्ववृत्तान्तपोधनाभावप्रसङ्गात् । न च कालसत्तायोध कत्वे किं वाधकमिति शक्यम् । एतस्य सर्वतः पूर्ववृत्तान्तरोधकत्वेन तत्र च सतोऽन्यस्य व्यव- च्छेदे कालायच्छेदकममाणस्यापि व्यवच्छिन्नत्वादन कालानुवादस्य वक्तुमशक्यत्वेन व या कालसत्तावोधने, वाक्यमेदप्रसक्तेरेव वाधकत्वात् । न चात्र कालविशिष्टसत्सत्तायोधक- त्वमिति शक्यम् । गौरवप्रसङ्गात् । समानजातीये वृहदारण्यकवाक्ये, सोऽनुवीक्ष्य नान्यदा- ररिमः। ग्रहणं तमोमोक्ये भवति । तत्प्रयोगादिति अद्वितीयपदप्रयोगात् । विवृतमिति तथा च अद्वितीयत्वरूपं मुख्यत्वमित्यर्थः । व्याख्यानेति विवरणेत्यर्थः । नन्वेकमेवेत्यनेन द्वित्वादिवैशिष्टयं निषिध्यते इति कथं समाम्यधिकराहित्यं । युगपद्वृत्तिद्वयविरोधात् । इति चेचत्राहुः तेनेति एकमेवेसनेन । अनेनेति तद्विवरणेनाद्वितीयमित्यनेन । तदभावादिति व्याख्यानापेक्षामावात् । एतेनेति एकपदव्याख्यानत्वेन । मिपदिति श्रुत्युत्तरादिति शेषः । मिपदन्तरेति व्यापारयन्निषे- धपरत्वमद्वितीयपदसेत्यर्थः । शिव इति । तमापदादवान्तरप्रलयविपयत्वे तमोधिष्ठाता शिवः कृष्णः । सर्वभूतेति साक्षित्वं सर्वभूतवति काले सति । तद्रहित इति । तन्नेत्यादिनिषेधात् । तमोवशेषाकित इति काठस्साने विचार्यत्वात् षोधनार्थाय काल इत्यर्थात् तमो न कालविशेषण- मपि तु तमः स्वाभाविककृष्णविशिष्टं तत्तदा शिवः सन्नवान्तरप्रलये केवल इत्यर्थः । एवं च तमोवशेष आधारत्वेन संपद्धांशस्वेनाड़ित इत्यर्थो भवति न तु कालाधिकरणकं तमः इति किंतु कृष्णाधिकरणकं तमा काले तु तमोवशेष इति । ब्रमण इति शिवस चेत्सपि द्रष्टव्यम् । यदा तम इति. विवृण्वन्ति यदा तम इति । कालोक्तीति केवलपदार्थेन सः । प्रतीयमानेति । स्थितिकालस्यो- परमनं समीपरबन अभावात्मकप्रलये प्रतियोगिनां कारणत्वेन योग्यं तेन पूर्ववृत्तान्तः । प्रतियो- गिवृत्तान्तस्त्रस्य योधनं तदर्यत्वात् । अभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वात् । नन्वेवमपि सृष्टि- वृचान्तकपनमस्तु कालोपरखनस्स किं प्रयोजनमितिचेत्तत्राहुः अन्यधेति । योधाभावेति । कालाभावे सति मोधाभावेत्यादिः । व्यवेति सदेवेत्सवकारेण शिव एवेत्येवकारेण चेत्यर्थः । वाक्यमेवेति यदा परामपदाम्यां पोधितः कालोप्यासीचत्र साक्ष्यप्यासीन्छियोप्यासीत् सदप्या. सीदिति वाक्यभेदप्रसमादित्यर्थः । अनुवीक्ष्येति । 'भन होने सहा च पमात् सारश्यपोरनु । आयामे च समीपे च लक्षणादावनु क्रमः' ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९६५. भाग्यप्रकाशः। त्मनोऽपश्यदित्यनुवीक्षाधावणस्य वाधापत्तेश्च । तस्माचिदचिच्छरीरविशिष्टस्य सत्त्वाद्युपाधिकस्य वोपादानत्वाङ्गीकारे केवलाद्वितीयथुत्योर्विरोधो दुर्वार एव । एवं च, तमः परे देवे एकीभव- तीति, तमो वा इदमग्र आसीदेकं तत् परे सादित्यादावपि य एकीभावः स परस्वरूपत्वमेव, न. नामरूपविभागानहत्वमात्रमित्येवं मन्तव्यम् । लयस श्लेपरूपत्वेन विभागाभावात्मकत्ये रश्मिः। इति विश्वः । एतेषु सहाथै अनु । तथा च अर्धाङ्गत्वेन सह वर्तमानां वीक्ष्यात्मनोन्यन्नापश्यत् किं तु आत्मैवेदमग्र आसीत् इति सृष्टिपूर्वकालेऽग्रे व्यवछिन्नात्मरूपेण खरूपात्मिकां प्रकृतिमगन्निति वाक्योको प्रकृतिमपश्यत् । तृतीयसर्वधर्मापदेश इति भाष्यात् । प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं वदन्ति ब्रह्मवादिनः' इति गोपालतापिनीयाच । युक्तं च शब्दार्थयोरैक्यं औत्पत्तिकसूत्रात् । प्रणवस्वरूपं गायत्र्यविवरणकारिकासु श्रीमद्भोखामिभिर्निरूपितम् । अनोरन्येाः । हीने रामानुजाः शैवाचार्याश्च । हीनं चिदचिच्छरीरं वीक्ष्यात्मनोन्यन्नापश्यदपि तु चिदचिच्छरीरविशिष्टं आत्मानमद्वैतमपश्यत् विशिष्टाद्वैतमपश्यत् । माध्वनिम्यार्कयोः समीपेऽनुः अनु समीपे वर्तमानं भिन्नं जगद्वीक्ष्य आत्मनः आत्मकार्यात् अन्यन्नापश्यत् तथैव नैयायिकाः । यथा 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति गीतायां तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वरूपसादृश्यं तत्रापि योज्यम् । ना पुरुषो वाऽन्यदिति छेदः सादृश्ये शंकरपादाः अन्वर्थसादृश्यं ज्ञानकाशायां मायायां विवर्ताद्वैते पधादित्यर्थे वानुः तथाऽविभागाद्वैते पश्चादर्थेऽनुः अनुमानसृष्टेः पश्चादनुवीक्ष्यात्मनोन्यत् नापश्यत् किं तु नानावृक्षरसा यथा मधुकृत् मधुभावानन्तरमद्वैतमपश्यत् तथापश्यत् । अविमागाद्वैतमपश्यत् । सादृश्येनुक्रमे भास्कराचार्याः ज्ञानकाशायां सदृश्यां मायायामनुवीक्ष्य भेदवाचकाना पदानां विक्षेपं कार्यात्मना वीक्ष्य यथा कटकं सुवर्ण सुवर्ण कटकं नेसत्र आत्मनोऽन्यन्नापश्यत् । ना आत्मनोऽन्यदपश्यदिति तन्मागीयोऽन्योर्थोपि ज्ञेयः । लक्षणादौ अनुरिति वैयाकरणाः 'लक्षणेत्थं- मूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः' इतिसूत्रे आयामेपि कचिद् द्रष्टव्यः । इति ब्रह्मणो निवन्धोक्त- नानावादानुरोधिरूपं सोनुवीक्ष्येत्यत्र । सिद्धमाहुः तस्मादिति । पूर्वग्रन्यात् । एवेति । कालस्य तु श्रुत्सन्यथानुपपत्त्या ब्रह्मत्वं 'कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्' इति स्मृतेश्चेति । नोपरखनेनाप्यन्य- मतसिद्धिा काठवदिसेवकारः । माया च तमोरूपेति नृसिंहतापिनीयात् । प्रकृतिरूपतमोपि खरूपमित्यापत्या सुघोधिन्युक्तावान्तरप्रलयविपयत्वं भज्येतेति तदर्थं तत्खरूपमाहुः एवं च तम इति अक्षरं तमसि लीयते तमः परे देवे एकीभवतीति वाक्यम् । परस्वरूपत्वमिति समाकर्पादित्य- धिकरणोक्तरीत्या तमः खार्यात्समाकृष्यते प्रच्याव्यत इत्यनभिव्यक्तस्य तमसः परस्वरुपलं तथा च सुबोधिन्यामिष्टापत्त्या न तत्र विरोधः । एकीमावलक्षणं रामानुजमाष्येस्ति तद्विशेष्यीकुर्वन्ति न त्विति तया च परखरूपत्वे सति नामरूपविभागानहत्वमेकीमावः । तथा च भाष्यं न तु ठय एकीमावः इति तमोमिधानातिसक्ष्मचिद्वस्तुप्रकारस ब्रह्मणो विमक्तनामरूपतयावसानममिधीयते इति रामानुजानाम् । श्लेपेति छिप आलिङ्गने । तदक्षरात्मकलाजगतो ब्रह्मणा सह भवति । लेपरूपत्वेन विमागाभावात्मकत्वं न संयुक्तत्वम् । गुणत्वापत्त्या 'नायं गुणः कर्म न सन चासन्' इति गुणत्वनिषेपात् । तथा च 'श्रुतिः यया प्रियया निया संपरिष्वक्तः' इति । प्रसानरत्नाकरेफि. सर्भनिरूपणे शेषस्तु विभागाभाव एव संयुक्ता अप्यतुटयश्चतसो मवन्ति संछेपे तु न तथा १२२ म.सू. र.

·९६६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०८सू०२३ भाष्यप्रकाशः। एकीभावस्य पृथक्त्वाभावात्मकत्व एव पर्यवसानात् । न च शरीरत्ववोधकथुतिविरोधः तस्याः सृष्टिकालीनवृत्तान्तपरत्वात् । अन्तर्यामित्राझणे तथात्वस स्फुटत्वात् । सुबालोपनिषद्यपि, 'अन्तःशरीरे निहितो गुहायामज एको नित्यः' इत्युपक्रम्य पृथिव्यादिमृत्य्वन्तानां शरीरत्व- कथनेन तत्रापि सृष्टिपूर्वकालाऽलाभात् । प्रलयप्रकरणस्य प्रागेव समाप्तत्वाच्च । तस्मान्नोक्तश- रीरविशिष्टस प्रकृतित्वम् । नापि प्रधानादेर्गर्तपतितमृतसादिवत् स्थितिरिति निश्चयः । रश्मिः। यथा मिलिताङ्गुलेरिति । एवेति न चैकत्वरूपसंख्यायामन्तर्भावोऽस्त्विति शमम् । 'न पश्यतीत्याहु- रेकीभवति' इत्यादि वृहदारण्यके 'ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' इत्यादौ विभक्तपदेन विभागोपस्थित्या एवमन्यत्र शारीरब्राह्मणेऽन्यं नवतरं कल्याणतररूपं तनुत इत्यत्र पृथक्कुरुते इत्यर्थ इति पार्थक्यो- पस्थित्या चैवकारः । शरीरत्वेति 'तम आसीत् तमसा गूढमने प्रकेतम् । तमसस्तन्महानजायतैकम्' इत्यादि श्रुतिविरोधः । रामानुजाचार्यमतेऽस्याः शरीरत्वयोधकवं तथा मनुस्मृतेश्च- 'आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतय॑मविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः' ।। इति शरीरत्वयोधकत्वं सिद्धान्ते तस्यास्तस्याश्चावान्तरसृष्टिकालीनेत्यादिः। न तु स्थिति- प्रलयकालीनवृत्तान्तवोधकत्वमिति वार्थः । न तु सृष्टिपाकालीनवृत्तान्तवोधकत्वमिति . वार्थः । स्फुटत्वादिति पृथिव्यादिशरीराणां सृष्टिकालीनत्वादित्यर्थः । ननु परखरूपसत्त्वे इति विशेषणेङ्गी- कृते एकीमावलक्षणसासंभवः। तमसोऽव्यक्तत्वेन तस्स च महानव्यक्ते लीयते अव्यक्तमक्षरे लीयते इति प्रलयश्रुतेरव्यक्तस्योत्पत्तिप्रलयौ प्रतीयेते तथा च महाभारते 'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम । अव्यक्तं पुरुपे ब्रह्मन् निष्कले संग्रलीयते ॥ इति परखरूपत्वाभावाद्विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावादिति चेत्र । अत्र हेतुमाहुः मलयेति । प्रागेवेति । अक्षरं तमसि लीयते तमः परे देवे एकीभवतीत्यादेः प्रागेवेत्यर्थः । तथा चात्र प्रकरणाभावात् नोत्पचिनलयौ ततश्यानित्यत्वाभावात् न विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टामावः ! तस्मादिति ततश्च परखरूपत्वात् । नोक्तेति व्याख्यातमेतत् । एवं चिदचिन्छरीरविशिष्टस्खप्रकृतित्वं निवार्य शंकराचार्यमतेपि वारयन्तो भास्कराचार्यमतेप्याहुः नापीति. गते विपयादिदान्तिके । मृतेत्यनेन जडत्वं दार्शन्तिकेपि दृष्टान्तस्तु टीकायां द्रष्टव्यः । तया च विषयपतितजडप्रधानादेरित्यर्थः। विवर्तात्मन एव परिणामस्वे विवर्तः परिणाम इति व्याख्यानात् । गीतायां विद्ध्यनादी उमाय- पीत्सत्र व्यवहारे वयं मा इति 'न कदाचिदनीदृशं जगत्' इति पूर्वमीमांसायाः प्रच्छन्नपौद्धत्वाच प्रतिषिस्थितसगुणसानादित्वम् । अतः सगुणसैव निमितवं उपादानत्वं चेसपि न केवलाद्वितीय- श्रुत्योर्विरोधादिति । गीतायां कारणताशक्ति प्रकृतिरिति विशिष्टाद्वैतमिति रामानुजाः । सुयोपिन्यां द्वितीयस नवमाध्याये सदानन्दस जगत्की शक्तिः सा स्वरूपं सदनोपयुज्यते इति 'प्रकृति पुरुष पैर पिनादी उमावपि' इत्यत्र तृतीयपुमर्धरूपं केवलं प्रसवोन्यतेत्रापि । अब परिणामस्वात्विको न्मयाभावः इति विशेषः तन्तुनामतन्तुवत् । आदिपदेन.मास्कराचार्यमाम्ये शंकराचार्यमतेन आत्म- तेरिति मुझे प्रात्मकरित्सादि प्याल्याप परिणामो विवलेन न सीकवा ततमामेदे त्रैलोक्यः ..

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाप्यप्रकाशा। एवं सति गौरनाद्यन्तवतीत्यादौ, "प्रकृति पुरुपं चैवं विद्ध्यनादी उभावपि' इत्यादौ च यदनादित्वा. दिकथनं, तचतुर्मुखाजत्रिदशाऽमरन्यायेन जगत्साधारणोत्पचिनाशनिषेधपरमित्येव मन्तव्यम् । 'तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोगोचरातीतं द्विधा समभवद् वृहत् ॥ तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ।। इत्यादिपुराणवाक्येभ्यश्च । तेन, यस्तन्तुनाभ इति वाक्यमपि प्रधानोत्पत्त्यनन्तरकाल- वृत्तान्तवोधकमेवेत्येव निश्चयः । एपैव परमाण्वादिकारणवादानामपि गतिर्वोध्या । कालः स्वभाव इतिश्रुत्यैव तेपामनादरणीयत्वस्योक्तत्वादिति । तस्मात् केवलस्यैव ब्रह्मणः समवायित्वमिति निश्चयः। एवं सत्येकविज्ञानेन यत् सर्व विज्ञातं तन्न योगजधर्मादिना, न वा अविनाभाव- रश्मिः। सांकर्यप्रसङ्गः इति भेद आस्थित कार्यात्मना इत्येव । एवं च न त्रैलोक्यसांकर्यप्रसङ्गः इति मतम् । तत्र विक्षिप्तगुणः प्रकृतिः परिणामः । विक्षिप्तगुणा प्रकृतिरित्यादिपदार्थो विक्षिसगुणप्रधानं तस्य स्थितिः द्वितीयादिशब्दार्थभूतमुपाघिदृष्टान्तो जलचन्द्रेषु जलं तद्वत् । एवं चेति गौः प्रकृतिः । अनादित्वादीति । आदिशब्देनान्तर्विकृतवं च 'विकारांश्च गुणांश्वापि विद्धि प्रकृतिसंभवान्' इत्युत्तरार्धात् । चतुर्मुखे चतुर्मुखश्वासावजश्च त्रिदशाश्च तेऽमराश्वेयनेन न्यायेन । अत्र. अजशब्देनोसत्तिनिषेधो जगत्साधारणः परब्रह्मणस्तूत्पत्रिस्त्येव नारायणाद् ब्रह्माज्जायत इति श्रुतेश्च । अमरशब्देन नाशनिषेधः सोपि जगत्साधारणः त्रिदशानां प्रलये नाशात् । यथा पश्चाच्छायी प्रथमप्रबोधी तं प्रति लोको वक्ति न खपितीति तद्वत् । मन्तव्यमिति शंकररामानुजमास्करादि- मतानुयायिभिर्मन्तव्यं कुत इत्यतो हेतुमाहुः तन्मायेति । मायाफलं प्रतिविम्यादि शंकरभास्करमतयोः। मायाचित् फळं चित् ताम्यां रुप्यते व्यवहियत इति इति रामानुजाचार्यमतीर्थकः । शैवमतेपि चकारादुक्तवाक्यानि । तेनेति उपाधिचिदचित्तां विवक्षणेन । एपैवेति सांख्यमतस्य कारण- त्वांशेऽवैदिकत्वप्रतिपादनेन समीपतरवर्तिनि कारणत्वांशेऽवैदिकत्वादिरूपा सा सामान्यतोग्रेधिकरणे विशेषतो द्वितीयाध्याये स्पष्टा । परमाण्वादयः कारणानि तेषां वादानामित्यत्र परमाणवः आदयो येषां कालादीनामित्सतगुणसंविज्ञानोपीत्याशयेनाहुः काल इति । इयं श्वेताश्वतरेस्ति । तद्गुणसंवि- ज्ञानपक्षे परमावादिवादा उपक्षलक्षणविधया ज्ञेयाः 'कालः खभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् । संयोग एपां न वात्ममावादात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ इति । सिद्धमाहुस्तस्मादिति प्रकृतेः खरूपत्वेनोपाध्यायभावात् । सिद्धान्ते तु प्रकृति पुरुपं चेति व्युत्पादितम् । छोकानन्तरम् 'कार्यकारणकर्तृले हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तवे हेतुरुच्यते ॥ इत्यादिकं द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायोक्तरीत्योपपाद्य तन्मायाफलरूपेणेत्यादिसांख्यमतेन वेदान्ते इति च न तदर्थ उच्यते । न योगजेत्यादि नैयायिकादिमते भेदवादा योगजज्ञानलक्षणा ·९६८ श्रीमद्भह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१ पा०४ अ०८ सू०२३ कार्यकारणयोर्भेदाभेदमतनिराकरणाय पिण्डमणिनखनिकृन्तनग्रहणम् । तथा सति यत्र कचिद् भगवान् ज्ञाता सर्वत्र ज्ञातो भवति । सर्वं च ज्ञातं भवति भाग्यप्रकाशः। महिमा, नाप्यविभागादिमहिना श्रुत्यभिप्रेतं, किंतु दृष्टेनैव द्वारेणेति सिद्धम् । अतः परं दृष्टान्ते पिण्डादिपदग्रहणस प्रयोजनं विचारयन्ति कार्यकारणयोरित्यादि । कार्यकारणयोरभेदे त्रैलोक्यव्यवहारः संकीर्यंत । अत्यन्तभेदे चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं बाद्ध्येत । अतस्तयोर्मेंदा. भेद एवास्थेयः। दृश्यते च तथा । तन्तव एव द्यातता वितताश्च सन्तो लोके पटत्वेन व्यव- हियन्ते, प्राब्रियन्ते, पटत्वजातिं च विभ्रति । एवं च प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरुभयोरप्युपपत्तिरिति मतनिराकरणाय पिण्डादित्रयग्रहणम् । यदि हि भेदाभेद आद्रियते, तदा येन. रूपेण भेदस्त- दूपं कारणज्ञानेनन ज्ञात भवेत् । ततो भिन्नत्वात् । अथ ज्ञायते तर्हि न तद्रूपं भिन्नमित्यभेद एवास्थया, कृतं भेदेन । न च सर्वथा अभेदे व्यवहारसांकर्यप्रसङ्गः । अवस्थाभेदादेवं तन्निवृत्तेः । अतः कयाचिवस्थयाऽवस्थितं कारणमेव कार्य न तु ततो भिन्नाभिन्नमिति बोधनायावस्था- रूपाणां पिण्डादीनां ग्रहणमित्यर्थः । एवमङ्गीकारे गुणमाहुः तथा सतीत्यादि ।, कार्यसैव- रश्मिः । सामान्यलक्षणा चालौकिक्यः प्रत्यासत्तयः उपाधिवादिनामविनाभावोपि पूर्वं व्याख्यातः । विशिष्टा- • द्वैतवादिनामविभागादिः । भिक्षुमतेपि । दृष्टेनैवेति शास्त्रटेन मनसा भक्तिसहकारिकारणकेन भक्तिरेव वा मनःकल्पनरूपा । तथा च वृहदारण्यके मनसैवानुद्रष्टव्यो नेह नानास्ति किंचन ।। गोपालतापिनीये भक्ती रहस्यभजनं तदिहामुत्रफलभोगनैराश्येनामुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नै कर्नामिति । यद्वा दृष्टेन समवाय्येकदेशमृत्पिण्डादिप्रत्यक्षेण द्वारेण । भेदाभेद इति । न भेदाभेदा- वित्युक्तम् । अत्यन्तभेदस्य प्रतीयमानस्याविवक्षणात् ततः समर्थः पदविधिः' इत्यस्याप्राप्तिः । अतः मेदयुक्तोऽमेद इति समासः स त्वत्यन्तभेदे वाधितः । अत्यन्तभिन्नपरनिष्ठभेदेन युक्तो घटप्रतियोगिक- भेदाभावो नास्तीति । अतझैलोक्यव्यवहारसांकर्यनिवृत्तिमात्रायोजक- सुवर्ण कटकं नेसादिरूप- भेदस्तेन युक्तोऽभेदः कटकं सुवर्णमित्यादिरूपस्तद्वाचकपदैः समासस्येप्टेः । ननु द्वन्द्वनियामकोऽवास्तवो भेद इति मुक्तावल्यां विश्वनाथ इति चेन्न भास्कराचार्यमतेऽस्स वास्तवत्वात् । अन्यथैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानयाधापचेः । जयरामकृतसमासवादे च समासत्वं विभक्तिशून्यपूर्वपदकनामसमुदायत्वम् । अत्र विभक्तिशून्यपूर्वपदकत्वं विभक्तिशून्यपदघटितवान्दयोधप्रयोजकानुपूर्वीमत्त्वम् । सान्दवोधे तु अत्यन्तभेदसामावाद्भेदाभेदाविति द्वन्द्वे कृतेऽध्यातिरतो भेदयुक्तोऽभेद इति समासान्तरं युक्तम् । देवपूजको ब्राह्मणो देवबाह्मण इतिवत् । भेदसाभेदो भेदाभेद इति वा सहिष्णुत्वं पटयर्थः । भेदसहिष्णुरभेदो भेदाभेद इत्यर्थः । प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरिति आत्मा कर्ता प्रधानं समवायि तां शक्किं विक्षिपति यथा सूर्यो रश्मीनां विक्षेपं करोति तद्वदेव संहरति अत एव प्रतिज्ञा 'उत तमादेशम्' इत्यादिः यन्तो मृपिण्डादिस्तयोरित्यर्थः । उपपत्तिरिति अभेदे प्रतिज्ञोपपत्तिः कार्यकारणयोः सूरिश्म्यादिरूपयो)दे पिण्डादिदधन्तोपपतिः । अवस्पेति धर्मरूपेणाविर्भवतीति द्वितीयनवमाध्याये इति साऽवस्था तेन भेदाभेदवादे भेदाभेदोप्यनया दिशा समर्थनीय इति सूचितम् । न त्वन्तर्यामि- आपणोकथिच्यादिशरीरशानेन किं तु तदेकदेशपिण्डादिनानेन सर्वविज्ञानमिति । यद्वा भेदाभेद:

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । ९६९ इति सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिनिराकरणाय च, वाचारम्भणं विकारो नामधेय- भाष्यप्रकाशः। मवस्थाविशेषविशिष्टकारणरूपत्वे ज्ञाते सति यत्र क्वचित्कार्ये केनचिदवस्थावैशिष्पेन भगवान् ज्ञातः सर्वत्र कार्य तत्तदवस्थाविशिष्टत्वेन ज्ञातो भवति, सर्वच कार्य तदभिन्नत्वेन ज्ञातं भव- तीति वोघसौकर्यरूपो गुण इत्यर्थः । नन्वत्र सामान्यप्रत्यासत्तिर्नादृतेत्यत्र कि गमकमित्यत आहुः सामान्येत्यादि । चोऽवधारणे । यदि हि सामान्यलक्षणात्र विवक्षिता स्यात् तदा, तत् सामान्यादिति चदेन तु वाचारम्भणमित्यादि । वदति त्वेवम् । तत्रायमर्थः । यो विकार: पृधुवुनोदरादिः स वाचारम्भणं वाचिकक्रियात्मको न तु कारणाद् व्यक्तिभेदापादकः । यथा सुप्त उत्थित उपविष्टे च पुरुषेऽवयवविन्यासभेदोऽतो नामधेयं नैमित्तिकक्रियायाः पदार्थख- रूपभेदानापादकत्वान्नामैव । तथा चात्र कारणावस्थात्मनैवैकरूप्यस्य विवक्षित्वाद् व्यक्ति- रश्मिः। वादः। संभ्रमात् । प्रान्तेर्जीवधर्मत्वात् । कचित्कार्य इति क्वचिदिति कार्यानियमः ब्रह्मविदां ज्ञानादिविषयो तेन कारणावस्थायामपि ब्रह्मविदां ज्ञानादिविषयायां पोध्यम् । भगवानिति तथा च सुबोधिन्यां एकैकस्मिन् पदार्थे दशविधलीलासहितो भगवांस्तिष्ठतीति । वदेदिति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानाय वदेत् । वाचिकेति वाचिकेत्यनेन मानस्याः कायिक्याश्च व्युदासः ताशक्रियाजन्यः 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्' इति सूत्रोक्तः स वाचिकक्रियात्मकः तथा च तदनन्यत्वसूत्रभाष्यम् । तत्र विकारो वामात्रेणेवारम्यते न वस्तुत इत्यर्थः । प्रतिभातीति । एवं च पृधुवुनोदरादिरिति यया श्रुतं चेत् 'मृदादि भगवत्कार्य घटायाकारसंयुतम्' इति नियन्धो विरुध्येतेति पृथुबुधोदरादिपदं पड्भावविकारलक्षकं स पडूभावविकारः वाचैवारभ्यते यतः सुवर्ण वस्तु मृत्पिण्डादि च 'जायतेस्ति विपरिणमति वर्धतेऽपक्षीयते नश्यति' इत्यादिशब्दविषयकं भवति । न त्विति किं तु कायिकक्रियात्मक एव कारणाद्व्यक्तिभेदापादकः । अत्र दृष्टान्तमाहुः यथेति । अवयवेति पभावविकारस्थानापन्नः। नैमित्तिकेति जलाइरणादिनिमित्तैः संपाद्यते या क्रिया तस्याः जननादिपपायाः । पदार्थति अन्यथा पड्भावविकारैः देवदत्तादिरूपपदार्थभेदः सात तेन च प्रत्यभिज्ञायाधप्रसङ्गः स्यात् । नामवेति तथा च खार्थे धेयप्रत्ययः इति भावः । व्यक्तिभेदानादर इति । अयमर्थः । सुकृतं सुवर्णमिति सुवर्णस विशेषणविशिष्टस्य वाक्ये ग्रहणात् । सुकृतं समयायि विवक्षितम् । एवं च कटकादिरूपं सुवर्ण जगद्रयं ब्रा घटशरावादि- रूपं पिण्डमित्येवं व्यक्तिभेदानादरः स च सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या न कटकत्वादिरूपया ब्रह्मत्वरूपया घटत्वादिरूपया ज्ञानेन संभवति व्यक्तिभेद एव तटासरात् । नन्वस्ति व्यक्तिमेदा खखकारणाभेदेपि अन्यस्मात् खखकारणभेदभिन्नाद्भेद इति । जगति त्वनुभवेनैव भेद इति चेन्न स्वस्खकारणेत्यायुक्तानां जगत्यन्त वात् तस च ब्रह्मत्वात् तस्य चैकत्वात् तन च खगतभेदा- भावान्मनसा मच्या जगदन्तर्गतपदार्यानामेकत्वेन ज्ञानं ता मक्किापारो मनःकरणं तयार भक्ति प्रत्यासतिर्न सामान्यलक्षणेति । इदं वृहदारण्यकोक्तरीत्या मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं भुवमिति गोपालतापिनीये 'भक्तिरस भजनं तदिहामुन फठभोगनैराश्येनामुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव प्रनकमिति' गीतायां च- ·९७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०८ सू०२३ . भाष्यप्रकाशः। भेदानादर एव सामान्यलक्षणानादरगमकः । यथा बहुसुवर्णाकाङ्क्षायां कटककुण्डलकलशभृङ्गा- रादिन्यत्यनादरस्तथेत्यर्थः । एतदेवैकादशस्कन्धे भगवताप्युक्तम् । 'यथा सुवर्ण सुकृतं पुरस्तात् पश्चाच सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ . न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चान्मध्येऽपि तन्न व्यपदेशमात्रम् । . भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत् तदेव तत्स्यादिति मे मनीपा'.॥ इति । यत् परेण भूतं यच्च परेण प्रसिद्धं तत्तदेव सादित्यर्थः । अंशे कार्यवाभापात् प्रसिद्धमिति पृथग्व्यपदेशः । एवमष्टमस्कन्धेऽपि । 'यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिभगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैजनैः ॥ इति । एतेनाकारादिभेदकृत एव तत्तल्लौकिकवैदिकव्यवहारभेदो, न वस्तुभेदकृतः । यथा कलशरूपेण सुवर्णेन जलाहरणादिकं, कटककुण्डलादिरूपेण तेन हस्तकर्णादिशोभनमिति । एतेनैव फलभेदोऽपि व्याख्यातः । अन्यच्च तत्रैवाऽमृतमन्थने ब्रह्मस्तुती- 'त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्ने । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव परः परस्माद्' ॥ , इति । कुत्सितत्वादिभानं तु दोपदृशामेव, न ब्रह्मविदाम् । यथा स्वाङ्गे पुरुपस्य । प्रसिद्धं तद् ऋपभदेवादिपु । तस्माद् भगवतः समवायित्वमप्रत्यूहम् । ननु यदि विकारस्य वामात्रत्वं तदैतेनं रश्मिः । 'सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । 'अविभक्तं च भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्' ।। इति सत्वं वा प्रत्यासत्तिः 'सत्त्वात्संजायते ज्ञानम्' इति वाक्यात् । अधिकारभेदेन ननु भक्तिसत्वयोः प्रत्यासत्तित्वं न प्रसिद्ध इति चेन ज्ञानलक्षणप्रत्यासचेः प्रसिद्धत्वात् भक्तिर्ज्ञानं सत्त्वं ज्ञानं अतः सामान्यलक्षणानादर इत्यर्थः । यथेति बहु सुवर्णमित्यत्र सुकृतमित्येव - तस्याका- छायां तवयक्तित्वेनानादरः किं तु सुवर्णत्वेन कटकादिकं सुवर्णमिति प्रत्येति तद्वत् 'भृङ्गारः कनकालुका' इति कोशः । सुकृतमिति विशेषणं कार्यात्मनावस्थितमित्यर्थक योग्यत्वाय । असुकृतस्य पुरस्तात्त्वायमावात् । अस्येति जगतः। कारणताग्राहकान्वयमुक्त्वा व्यतिरेकयोधकं वाक्यमाहुः न यदिति । प्रसिद्धमिति । अंशत्वेन प्रसिद्धमकार्यम् । अष्टमेति । द्वादशस्कन्ध इसपि पाठः । क्रियाभिरिति जलाहरणादिरूपाभिः तवदाकारवचनानुकूलाभिर्वा । वचोभिरिति घटपटादि- रूपामिः । अजः शन्दान्मोंकारः । एतेनेति दृष्टान्ते फलभेदेनैव दान्तिक इत्यर्थः । मृपिण्डेन सर्व मृण्मयमिति श्रुत्सनुलवाक्यान्तरमाहुः अन्यच्चेति । विकारस्येति पदभावविकारस्यः। .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिघंहितम् । मिति । अलीकत्वनिराकरणाय च मृत्तिकेत्येव सत्यमिति। ब्रह्मत्वेनैव जगत: सत्यत्वं, नान्यथेति । सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिनिराकरणं च स्पष्टमेवाने त्रीणि रूपाणीत्यय करिष्यति । अतो ब्रह्मरूपेण सत्यस्य जगतो ब्रह्मैव समवायिकारणम् । भाष्यप्रकाशा वाक्येन ब्रह्मणो विवोंपादानत्वमुपगम्य अपश्चस्सालीकत्वमेवाद्रियतां तावताऽप्येकविज्ञानेन सर्व विज्ञानसिद्धरित्यत आहुः अलीकत्वेत्यादि । नान्यथेति न प्रतिनियतेन घटादिरूपेण, न वा जातिरूपेण नाप्यवान्तरोपादानरूपेण । तेपां रूपाणां व्यवहारमानार्थत्वादित्यर्थः । एतेन सिद्धान्ते प्रतिनियतरूपेण जगतः सत्यत्वाभावो न तु सत्यत्वेन रूपेण जगदभाव इति घोधितम् । ननु यदि ब्रह्मत्वेनैव जगतः सत्यत्वं तदा तेन रूपेण सामान्यलक्षणेवाद्रियतां, को दोप इत्यत .आहुः सामान्येत्यादि । स्पष्टमिति अग्यादिविद्युदन्तेषु तेज इत्येव सत्यमित्यकथनात् त्रिवृत्करणस रश्मिः। विवर्तेति उपादानविषमसत्ताकोऽन्यथाभावो विवर्तः। सर्वेति सर्वस्यानिर्वचनीयान्यथाख्याति- रूपत्वेपि विशेषदर्शनात्पूर्व सर्वमस्त्येवेति न निर्विपयकं ज्ञानम् । व्यवहारे वयं भाट्टा इति वदतां जातिरूपसर्वले शक्तिः । तेन सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिः । अलीकत्वेत्यादीति । भाष्ये। मृत्तिकात्र । यत्र कचिद्भगवान् ज्ञातः इत्यादिभाष्यात् ब्रह्मविज्ज्ञानविषयिणी ग्राद्या ब्रह्मापहाय एतस्याग्रहणं ब्रह्मरूपत्वख्यापनाय । भाष्ये। ब्रह्मत्वेनैवेति शुक्तौ रजतं शुक्तित्वेन. न मासते परिणामे तु रजतस्थानीयं जगह्मत्वेन भासते इति न प्रच्छन्नवौद्धत्वम् । एवकारल्यावर्त्तमाहुः नान्यथेति । प्रकृते । न प्रतीति जगत्त्वेन पड्भावविकारेणेत्यर्थः । सत्यत्वेनेति जगतः पारमार्थिकेन रूपेण । तदुक्तं पद्यद्वयेन 'सत इदमुत्थितम्' इत्यनेन 'न यदिदमन आस' इत्यनेन च । तनकारिक 'सगुझ्या सर्वया सद्भिर्न सेव्यमखिलं जगत् । भ्रान्त्या सद्बुद्धिरत्रेति सन्तं कृष्णं भवेद्बुधः ॥ इति पूर्वपधे । द्वितीये तुः। 'खपुष्पादिसमत्वाद्धि मिथ्याभूतं जगतः । अधिष्ठानाच सद्भानं तं कृष्णं नियतं भजेत् ।। इति । ब्रह्मत्वेनेति नतु सत्यलेनाव्यवहितत्वेपि जगत्त्वसमानाधिकरणसत्यत्वस्सोक्तकारि- काम्यामभावात् । समन्वयाधिकरणोक्तसत्यत्वं तु वर्तत एव ब्रह्मलक्षणान्तर्गतम् । अग्न्यादित्येति चन्द्रमा नोक्तः सामान्यलक्षणप्रत्यासचिनिराकरणग्रस्तावात् चन्द्रमस्वं न सत्यत्वं किं तु ब्रह्मत्वेनैव जगतः सत्सत्वमित्यादिमाप्योकमहत्वाभिन्नमतो न सामान्यलक्षणप्रत्यासतिनिराकरणप्रस्तावेन तदुक्तिः । न च प्रयत्वमेव सामान्यलक्षणप्रत्यासचिरस्त्विति शश्यम् । अवान्तरजातिलक्षणप्रसासत्ति निराकरणप्रस्तावात् तस्स सामान्यत्वे द्वैतप्रसङ्गाच । तेज इति यया मृत्तिकेत्येव सत्समित्यवान्तरोन • पादाने सत्सत्वं तदकयनात् । तथा च श्रुतिः 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादि । प्रतिज्ञातमेक- विज्ञानेन सर्वविज्ञानं देवतासु प्रवृत्तिनिमित्तत्वायोक्त्वा 'ततेजोऽस्जत' 'तत्तेव ऐक्षत' इति । निवृत्करणस्येति यया नु खलु सोम्येमास्तिसो देवताः प्रिवृत्रिदैकका भवति इति तन्मे विजानीह हीति' 'पदमे रोहितं रूपं तेजसस्तद्र यन्छतदपां यत्कृष्णं तबस्सापागादमेरमित्वं ·९७२ श्रीमद्रासूत्राणुभाप्यम् । [अ०१पा०४ अ०८सू०२३ - भाप्यप्रकाशा , च बोधनात् त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमिति सावधारणं कथनाच स्पष्टम् । तेन, अपागादगेरग्नि- त्वमित्यादेश्यमर्थः । यदम्यादौ रोहितादिगुणकं रूपमाकारत्रयं वदनागन्तुकखरूपविचारे अत्रि- वृत्कृतानां तेजोऽवनानामेव, न तु त्रिवृत्कृतस्याम्यादेः कार्यस । निवृत्करणात् प्रागपि सवाद । अतत्रिवृत्करणोत्तरमागन्तुकमग्नित्वादिकम् , अनागन्तुकरूपविचारे अनागन्तुकानारोपितरूपेणा- पागाद्, अन्यादेः सकाशादपगतम् । यतोऽमित्वादिकं वाचारम्भणमवस्थारूपत्वान्नाम्यादीनां तेभ्यो रश्मिः । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् । यदादित्यस्य रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यादादित्यत्वम् । वाचारम्मणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीसेव सत्सम् । यचन्द्रमसो रोहितं रूप तेजसस्तद्रपं यदुक्तं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्सापागाव- न्द्राचन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् । यद्विद्युतो रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नसापागाद्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमित्येवमित्यर्थः । तेन रूपत्रयं प्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तम् । अत्र पूर्वाश निरुक्ते त्रिदेवतापक्षः चतुर्थश्चन्द्रमाः तासामपि ब्रह्मत्वेन भानं न वा । मुण्डकेपि क्षरात्सर्वे आत्मानो व्युञ्चरन्तीत्यवताराणां जीवजडभिन्नत्वं न व्युचरणश्रावणाच तेपामपि जगत्त्वेन सत्सत्वं नान्यथेति प्राप्वं तत्र कृष्णाय देवकीपुत्रायेति छान्दोग्ये 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः' इति यज्ञनारायणवाराहविषये महानारायणे तदादौ जगत्त्वेन सत्यत्वं वाधितं तदर्थं निरुक्ते अग्निः खाहाकृतिनामसु पठितस्तेन राधाग्निः । आत्मा पुरुषविधनाह्मणोक्तस्तस्मै स्वाहाकृतिः पशुरूपायाः अमिः पशुरासीत्तेनायजन्तेति पञ्चमाष्टकसमासिकश्रुतेस्वेन प्रथमं तत्कथा । तदत्रादित्यः पशुरासीत्तेनायजन्त इत्यादित्यः कृष्णः कृष्णधुमणिः' इति वाक्यात् तत्र कृष्णे वक्तव्ये प्रकृतिश्च राधारूपापि स्वाहाकृतिः। रामकृष्णयोः प्रकृतिपुरुपयोः सत्त्वेपि वायुः पशुरासीत्तेनायजन्तेत्यत्र विद्युदत्रोक्ता वायोरनिरिति श्रुतेः । कार्यात्मत्वेन विद्युदुक्ता 'विद्युब्रह्मयाहुः' इति वृहदारण्यकात् । तत्राप्यमित्वादीनामपायन चन्द्रमस्वं कृष्णे वर्तते इति त्रयाणां रूपाणामसत्यत्वे शरदादौ रूपत्रयमुपमर्योपमर्दकभावेन प्रसिद्धम् । अत एव प्रकृतेः सत्त्वरजस्तमसां ते गुणाः । न च द्वैतापत्तिः 'प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं वदन्ति ब्रह्मवादिनः' इति श्रुतेः तस्सा गुणाः न द्वैतापादकाः । 'प्रकृतिमगन्' इति वाक्यात् । प्रकृतिः खरूपमित्युक्तम् । तेन रूपत्रयं प्रकृत्यवशिष्टा । 'आसन् वर्णास्त्रयो ह्यस्य गृह्णतोनुयुगं तनुः । शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः' ।। इति । त्रिवृत्करणोदाहरणश्रुत्यर्थमाहुः तेनेति । रोहितादीति । रोहितादयो गुणा योति बहुमीहिः । आकारत्रयमिति जगतो ब्रह्मत्वेन सत्यत्वे सति सामान्याभावे प्रवृत्तिनिमित्तमाकृतित्रयम्। अत्रिवृदिति कारणभूतानां तत्तेजो सृजत' 'तत्तेज ऐक्षत' 'बहु स्याम् प्रजायेयेति' 'तदपोऽसृजत' 'ता आप ऐक्षन्त वयः स्याम प्रजायेमहि । इति 'ता अन्नमसूजन्त' इति श्रुत्युक्तानामित्यर्थः । कार्यस्येति सत्कार्यस्यानिवृत्कृतस्साम्पादेरित्यर्थः । अनागन्तुकेति अनागन्तुकानि अत्रिवृत्कृता- न्यादिरूपाणि रोहितादीनि तेषां विचारे तत्रितयरूपेणानागन्तुकानारोपितरूपेण । विचारस्वरूपमाहुः यत इति वाचारम्भण वामात्रेणारभ्यते । अवस्थेति षड्भावविकाररूपत्वात् । तेभ्यः स्वकारणेभ्यो, ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९७३ . भाष्यप्रकाशः। भेदकमतस्त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमनागन्तुकानारोपितं रूपमिति योध्यः । इदं च मूलकारण: सात्यन्तपरोक्षत्वादन्त्यकार्यापेक्षया शिष्यविश्वासायोक्तम् । तचं मूलकारणे ब्रह्मण्येव पर्यव- रश्मिः। भेदकं यथा. कटकादीनामवस्था न कारणात्सुवर्णात् कार्य. कटकादेभेदकं कटकं सुवर्णमिति प्रतीतेः । तथा तेभ्यः पदार्थेभ्यो वायथा पृथिवी इतरेम्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात् । तद्वन्न भेदकम् । वाचारम्भणत्वात्। अत इति व्यवहारदशायां भेदकस्य जातिरूपस्यासाधारणधर्मस्य ब्रह्मप्रकृतिगुणरूपस्य विवक्षणात् । अनागन्तुकेति । कारणताशक्तिः प्रकृतिरिति- रामानुजभाष्येऽद्वैतांशे । विशिष्टांशे चिबडसमुदायः प्रपञ्चः प्रकृतिः । अत्र रोहितादिरूपाणां स्वरूपं मधुप्रपाठके पञ्चमे उक्तम् । अमृतानीत्यतो घटपटादि- द्रव्यमपहाय गुणा जगत्ससाधारणधर्मा भेदका उक्ताः। घटः पटाद्भियते घटत्वादित्येवं तत्र घटत्वा. दिस्थानापन्नं रोहितादिकं तु ऋग्वेदादिरूपशब्दानां रसाः आस्वादिका शक्तयः व्यामोहिकाः । तदुक्तम् । द्वितीयस्य नवमाध्याये चिद्रूपस्य व्यामोहिका शक्तिरिति । नाम चिद्विवक्तनेति ऋग्वेदान्नाम वेदचित् तस्य शक्ती रूपं, रूप विमोहन इति धातुपाठात् । सा प्रतिपायप्रतिपादकमावसंबन्धेनार्थनिष्ठा । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति मोहकत्वसाम्यात् । तत्रापि रोहितादिरूपं घटादिनिष्ठपटादिशक्तिः स्यादिति चेन्न । शक्तिश्च-पदेन सह पदार्थसंवन्धोपि सोपि व्यामोहकत्वाद्रूपं व्यामोहकत्वं शब्दसंबन्धात् स चास्माछन्दादयमों वोद्धव्य इतीश्वरेच्छानुरूपः सः पदेन सह पदार्थसंवन्धः । अस्माकमिच्छावादः । आधुनिके नाम्नि शक्तिरस्त्येव एकादशेहनि पिता नाम कुर्यादिति ईश्वरेच्छायाः सत्त्वात् । आधुनिक संकेते तु न शक्तिरिति संप्रदायः । नन्यास्तु ईश्वरेच्छा न. शक्तिः किं तु इच्छैव तेनाधुनिकसंकेतेपि शक्तिरस्तीत्याहुः । शक्तिग्रहस्तु व्याकरणादिना 'शक्तिमहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।। इति उदाहरणानि सिद्धान्तमुक्तावल्यां न्यायशास्ने । तथा च श्रुतिः 'नामानि कृत्वाभिवदन् यदास्ते' इति । अभिशब्दार्थः शक्त्यादिः तदप्युक्तम् 'लोके शब्दार्थसंपन्धो रूपं तेषां च यादृशम् । न विवादस्तत्र कार्यों लोकोच्छित्तिस्तथा भवेत् ।। इत्यलं पल्लवितेन । सन्तं कृष्णं भजेद् बुधः इत्युक्तम् । तचैकविज्ञानेन । किं च अप्रतीकालम्ब नसूत्रे गुरौ प्रतिमायां च भगवान् सांनिध्यं करोतीत्युक्तम् । महानारायणे च यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्वात्' इति 'मृदादि भगवद्रपं घटायाकारसंयुतम्' इति निवन्धे । अन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यधिकरणे 'ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती' इति तयात्मोपनिषदन्तरात्म- परमात्मवाद्यात्मप्रतिपादिका इत्यादिकं पूर्वोक्तपक्षे विरुझ्यते अत एव न यदिदमन आस' इति शोके निधनादन्तरा लयि माति मृपैकरसे इत्यन्तरालिकसृष्टिरक्तातो ब्रह्मत्वेनैव जगतः सत्यलं नान्यथेति मान्यतात्पर्य पदन्ति इदं चेति । अन्त्यकार्येति । 'ऐन्द्रजाठिकाक्षेपि तत्कर्तृत्वं नटे यया' इति निवन्पोक्तकार्यापेक्षायाम् । यत्तु अन्सस मृत्पिण्डस कार्यापेचपा होहमपिरप्पन्लः चिन्तामणिवत् । १२३ प्र. सू..

·श्रीमद्रासूचाणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ १०८ सू०२३ भाष्यप्रकाशः। सतीत्यभिप्रायेण । तदने च यदुपदिष्टं तत् सर्व मूलकारणस्य कार्यद्वारा परिचायनार्थम् । अत: सर्वस ब्रह्मैव समवायिकारणमिति सर्व सुस्थम् । ननु जगतो प्रारूपेण सत्यत्वे तस्मिन रश्मिः। तत्र नखनिकृन्तनस्यात्यन्त्यत्वं चिन्त्यमतो यत्र कुत्रचिद्भगवान् ज्ञात इत्यादिभाष्योक्ताभिप्राय एवेति ज्ञेयम् । शिष्यस श्वेतकेतोर्विश्वासार्थमारुणिना पित्रोक्तम् । यतः श्वेतकेतुः पित्राज्ञया सर्वान्वेदानधीत्यानूचानमानी स्तब्ध इति तदधिकारेण विश्वासः । मूलकारणे इन्द्रजालकर्तरि । एवं च समवायिनिरूपणे प्रकृतेनाकाद्धितनिमित्तनिरूपणं जातमित्यर्थान्तराख्यनिग्रहस्थानं परिहते वाचारम्भण- त्वार्थमुपक्रान्त 'उत तमादेशः स उपसंहारे एवं५सोम्प स आदेशो भवतीत्यनूदितस्तस सर्वस्य तस्साप्यतनस 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादेः अभिप्रायमाहुः एतदने चेति, उपदिष्टम् । 'एवं सोम्य स आदेशो भवतीति सर्व च सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्यादि । आ समाप्ति । तत्र यत्किंचित्पूर्व व्याख्यातमन्यट्टीकायामस्ति । समवायीति अतो न निग्रहस्थानमितिमावः । प्रकृता- नाकासिन्ताभिधानस्यार्यान्तररूपनिग्रहस्थानत्वात् । उपदेशेषु विशेपोपि भाति टीकानुगुणमेव । 'सर्व- वादानवसरं नानावादानुरोधि यत्' इतिनिबन्धाट्टीकोक्तसंदेहापत्तये उपदेशान्तरावतरणात् । पूर्वोप- देशे परदेवतोक्ता सा माध्वानाम् । तेषां भाष्ये श्रुतिस्मृत्युदाहरणेन विशेषानुपलम्भात् । द्वितीयोपदेशो • विज्ञानेन्द्रभिक्ष्वभिमतकः 'यथा मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति' इति श्रुतिः तदीयग्रन्थेषु दृश्यते इति । तृतीयोवान्तरकारणादिविषयकः चतुर्थेऽवान्तरकारणादिविषयकः । नमामि यमुनामहमित्याचार्याः । सर्वं जहाति सर्वः शुष्यतीति श्रुतेः । 'आपमापामपः सर्वा' इत्यारणे । जैमिन्याचार्यविषयकः वृक्षस्यौप, धिवियोपयुक्तत्वात् तस्याश्च वेदस्यादौ सत्त्वात् । पञ्चमः जीवब्रह्मवादविषय इति शंकरभाष्यविषयः । 'तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्यष्टपदात्मकोपदेशात् । षष्ठो भेदाभेदविषयको भास्कराचार्य- मतकः । यद्दोपा लवणमुदके अवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद यया विलीनमेवेति श्रुतेः। लवणं न समुद्ररूपं जलं । जलं न लवणमिति भेदाभेदौ । सप्तमः समष्टिः साधारणः । पण्डितो मेधावीति खस्साधिकारबोधनात् 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' इति श्रुतिकथनाच । 'यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये' इति श्रुतिः। सर्वभाष्यप्रसिद्धत्वाच तस्या अत्र सत्त्वात् । अष्टमो रामानुजीवाज्ञानवाद- विषयकः तस्या यावन्न वामनसि संपद्यते इत्यादिना संपत्त्युक्तेः संपत्तेचिदचिद्वैशिष्ट्ये संभवः । अथ न जानातीति श्रुत्या अद्वैतमज्ञानवादश्च । नवमः श्रीवल्लभाचार्याणामुपदेशः 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तरससं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्येकादशपदात्मकः सत्येनात्मानमन्त(य परशुं तप्तं प्रतिगृहाति स न दाद्यते अथ मुच्यते इति खरूपलक्षणोक्तेः सत्येनेत्युपलक्षणं ज्ञानानन्तयोः अतोष्टाक्षरमन्त्रे कृष्णोर्थः सदानन्दरूपः शब्दश्चिदिति सचिदानन्दः श्रीः प्रेसश्रितलक्ष्म्याः 'श्रीध ते लक्ष्मीश्च पन्यौ' इति श्रुतेः । 'शरणं विहितं मुमुक्षुर्वे शरणमनुव्रजेत्' इति । महाराजत्वात् तस्मिन् गृहे .समागते शरणमार्गस्वरहे च, स्वगृहे भक्तिमार्गः। ममेति . विशेषः । अमुकर्मण ·. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम्। ९७५ देहात्मवुद्धिस्तु सत्यां विकारवुद्धौ दोपः । श्रुतिसामर्थ्य प्रमाणमित्युक्तम् । तस्माद्ब्रह्मैव समवायिकारणं, न प्रकृतिः ॥२३॥ भाष्यप्रकाशः। ब्रह्मधर्मविरुद्धधर्माध्यासो न खाद, देहादेरप्यात्मत्वेन सत्यता सात् । तथा सति देहात्मवुद्धे- >पत्वमप्यपेयात् । ततश्चाविद्यानिवर्तकशास्त्रवैयर्थ्यमापयेतेत्यतो · जगन्मिथ्यात्वमेव साधीय इत्यत आहुः देहात्मेत्यादि । वस्तुविचारेण जगतो ब्रह्मरूपत्वेऽपीदानी बहुजन्माम्यस्त- विकारबुद्धेरनिवृत्त्वात् तस्यां सत्यां या देहात्मबुद्धिः सा देहाभिन्नत्वेनात्मावगाहिनी, न त्वात्मा- भिन्नत्वेन देहावगाहिनी । आत्मखरूपयाज्ञातत्यादतो दोपरूपैवेति न कोपि जगतो ब्रह्मरूपत्वे पूर्वोक्तो दोष इत्यर्थः । नन्वैवं व्यवस्थया देहात्मबुद्धेर्दोपत्वे किं मानमित्याकाक्षायां पूर्वोक्तं सारयन्ति श्रुतीत्यादि । श्रुतिसामर्थ्य मिति । दृष्टान्ते हि कार्यत्वन्यक्कारेण कारणात्मकत्व- मुपदिष्टं, न तु तत्पुरस्कारेण । किंच । कारणात्मना कार्यज्ञानमभिसंहित, न तु कार्या स्मना कारणज्ञानम् । अतस्तत्सामर्थ्यमेव तादृशन्यवसायां प्रमाणमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तमा- दित्यादि ॥२३॥ रश्मिः। इति । ब्रह्मधर्मेति । प्रयधर्मा अपहतपाप्मत्वव्यापकत्वादयः तद्विरुद्धाः पापित्वाध्यापकत्वादयः तेषां त्वभ्यास एवातस्मिन् तत्त्वारोपात् । देहात्मबुद्धेरिति अहं स्थूल इत्यादिरेव देहात्मयुद्धिः1. ततश्चेति सार्वविभक्तिकस्तसिः देहात्मबुद्धेर्दोषत्वापाये । अविद्या पञ्चपर्वा देहाध्यासः प्राणाध्या- सोन्तःकारणाध्यास इन्द्रियाध्यास इति तन्निवर्तक शास्त्रं पञ्चपर्वविद्यायोधकम् । 'वैराग्यं सांख्या- योगौ च तपो भक्तिश्च केशवे' इति पञ्चपर्वाणि तद्बोधकं शानं 'त्रय्या चोपनिपग्निश्च सांख्ययोगैच सात्वतैः उपगीयमानमाहात्म्यम्' इतिवाक्यात् पद शास्त्राणि । जगन्मिथ्यात्वमिति । शुक्तिकारजतवत् न त्ववान्तरकारणमृपिण्डादिदृष्टान्तेन मद्यत्वेन । विकारेति पड्भावविकारयुद्धः । आत्मावगाहिनीति अतिरिक्तस्सात्मनो दर्शनादिति हेतुः । अज्ञातत्वादिति तथाच विशिष्टंज्ञाने विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् विशेषणस्यात्मरूपत्वात् । पूर्वोक्त इति आमासोक्तः । तत्पुरस्कारे- णेति । तत्सामयमिति श्रुतेः सामर्थ्यम् शन्दव्यापारः तदपि प्रमाणं श्रुतिसंपन्धात् श्रुतिकृतिः प्रमाणं तत्संबंधाकृतिस्तस्सेति तृतीयस्कन्धपयस यतो भवविश्वमित्यस कारिकायाम् । ताहशेति दोषो दृश्यते या व्यवसायां प्रमाणं समर्थ श्रुतिः प्रमाणं व्यापारानाविष्ययाप्रमाणात्लामावात् करणत्वाभावेन प्रमाणलक्षणाप्रसक्तेः । तमादित्यादीति । तस्मात् । अर्धवरतीयेनोमयसापन पक्षाभावात् ।। २३॥ १. सर्वपादरणीयो यः सप्रमापनिहोम्यते । तसरभातविखस प्रमानं पाश्यमेष । भाग- ३३९॥३. की श्री. .

·९७६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०८सू०२४ अभिध्योपदेशाच ॥ २४॥ लिशान्तरमाह । सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेतीत्यन्न कामनं तस्याभि- ध्यानम् । आप्तकामत्वान्न कामना । तदभिध्यानं सृष्टावुपदिश्यते । बहु स्यामिति खस्यैव बहुरूपत्वाभिध्यानेन सृष्टं खयमेव भवति । सुवर्णस्यानेकरूपत्वं सुवर्ण- प्रकृतिकत्व एव । अध्यासाभावाद् गौणत्वापत्तेश्च । न हि मुख्य बहुभवन भाष्यप्रकाशः। अभिध्योपदेशाच ॥२४॥ सूत्रमवतारयन्ति । लिङ्गान्तरमाहेति । ननु दृष्टान्ते मृत्ति- केत्येव सत्यमिति कारणे सत्यपदमुक्तम् । अतस्तत्सामर्थेन कार्ये मिथ्यात्वमपि प्रमातुं शक्यत इति शङ्कायां प्रपञ्चे विवर्तत्वस्य ब्रह्मणि विवोपादानत्वस्य च निरासाय लिङ्गान्तरमाहेत्यर्थः । अभिध्यानमिति । एवमेवमिदं करिष्यामीत्यालोचनम् । विचार इति यावत् । सुवर्ण- प्रकृतिकत्व इति अंशकार्ययोस्तथात्वे । नन्वभिध्योपदेशोऽपि न ब्रह्मणः समवायित्वसाधका । योगिकापव्यूहबदपि बहुभवनाभिध्योपपत्तेरित्याशङ्कायामाहुः अध्यासेत्यारभ्य नान्यथेत्य- रदिमः। अभिध्योपदेशाच ॥ २४॥ चेति अनुक्तसमुच्चये चकारः । पूर्वपक्षनिरासाय च इत्यस्सार्थस्स समुचायकः । प्रमातुमिति कार्य मृत्पिण्डादि मिथ्या कृतकलात् घटवत् इति । लिङ्गान्तरमिति अर्धजरतीयामावो लिङ्गम् । अभिध्योपदेशोन्यलिगमिति अन्यलिङ्गं लिङ्गान्तरम् । भाष्ये । कामनमित्यादि कामयतेत्यस्य विवरणम् । बहु स्यामिति बहुनिष्ठसत्तानुकूलव्यापारोऽ- धीष्टस्तद्विपयिणी कामनान कामनं तस्याभिध्यानं 'प्रजायेय' इत्युक्तम् । अभित उच्चनीच- भावेन ध्यानं चिन्तनमुपादानकारणसहितचिन्तनं प्रजायेयेति इत्युक्तप्रजननानुकूलव्यापारोधीष्ट इत्येवम् । ननु धमिध्यान पराभिध्यानसूत्रोक्तं परस्य भगवतो अमितो ध्यान रमणेच्छेति विहाय फुतोधीष्टे इच्छाविषयो लक्षणया व्याख्यात इति चेन्न तदभिध्यानादेवेति सूत्रे तस्य तस्य कार्य- सोत्पादनार्थं तदभिध्यान ततस्तदात्मकत्वं तेन तद्वाच्यत्वमिति भाष्यात् । ननु खरूपे प्रकृति निवेश्य मुख्यार्थत्यागे को हेतुरत आहुः । आप्तेति आप्तकाम इति श्रुत्यन्तरेणेत्यर्थः । सृष्टाविति सृष्टयर्थमेकोहं बहु स्यां प्रजायेयेत्युपदिश्यते । भवतीति न तु शुक्तौ रजतवन्मिथ्या । नापि पूर्वपक्षः । त्वया पूर्वपक्षिणा प्रकृतेर्जडत्वाहीकारादिति भावः । 'क्षीरवचेष्टितं प्रधानस्य' इत्यग्रे प्रतिविधासते । प्रकृते । अंशेत्यादि ननु सुवर्णस्य कार्यरूपस्य सुवर्णपिण्डरूपस्य सुवर्ण- प्रकृतिकत्व इत्यर्थ इतिचेन दान्तिके सुवर्णस्थानापन्नयोक्तः । अंशाः शकलानि सुवर्णस्य भेद्य- त्वरूपायां प्रकृतौ भवन्ति जलस्स तु न भवन्ति शकलानि भेदरूपप्रकृत्यभावात् तद्वत्प्रकृतेशेषु खरूपभूतप्रकृतिसत्वात् तत्संबन्धे जीवत्वं इवार्थे भेदकवत्वं च कार्येषु सुवर्णरूपत्ववत् ब्रह्मत्वं इवार्थभेदकवत्वम् । इवशन्दस्त्वेव स्मयते 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च सितम्' इति अधनिरूपणे गीतायाम् । तथात्व इति दान्तिके ब्रह्मप्रकृतिकत्वे ब्रमप्रकृतिर्ययोस्तैशकार्ये तथा सुवर्णाशकार्यत्वेन प्रकारेण यथा तथा ब्रह्मांशकार्यत्वेन प्रकारेण तयोर्भावस्तथालं तस्मिन् । अध्यासेत्यारम्पति इह ब्रह्मण इति शेष पूरयित्वा तत्र हेतद्वयं योजनीयम् । कायन्यूहे अध्यासोपयोगः । मुस्पमिति समवायिनः खस विधमानखे सिंहादिरूपत्वं ब्रह्मसमवायिवत् किंतु खस्दैव ·भाष्यप्रकाश-पश्मि-परिवृहितम् । योगिनां संभवति । सर्वभवनसामान्मुख्ये संभवति गौणकल्पनाया अन्या. रयत्वात् । चकाराद्, इदं सर्वं यदयमात्मेति कार्यस्य ब्रह्मत्वश्रुतिब्रह्मप्रकृतित्वे संभवति, नान्यथा। अथवा 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत' इति तस्य जगद्रूपत्वेनाभिध्यानमुपदिश्यते । तद् ब्रह्मसमवायित्वे घटत इति चकारात 'एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्' इति ॥ २४ ॥ , भाप्यप्रकाशः। रश्मिः। न्तम् । ननु योगालेनाध्यासाभावेऽपि भगवान् नानाभावं कतुं शक्नोति, गौणत्वं ब्रह्मणोऽविकृत- त्वसाधकत्वाददुष्टम् । अतो नेयमभिध्या समवायित्वसाधने लिङ्गं भवितुं शक्नोतीत्याशक्य व्याख्यानान्तरमाहुः अथवेत्यादि । तत्र हि सर्वस ब्रह्मत्वे, तजलानित्यनेनोत्पत्तिस्थितिलयाधारत्वं हेतुत्वेनोच्चा तथाभिध्यानमुपदिश्यते । यदि समवायित्वं नाभिप्रेया तुं न वदेदतस्तथेत्यर्थः ॥२४॥ सिंहवादिः । ननु क्षीरवचेष्टितं प्रधानसेति सांख्यानात् अर्धजरतीयन्याय इति चेचनाहुः सर्वभवनेति मुख्ये बहुभवने । गौणेति प्रकृतिगुणसर्सगवत्त्वादर्धजरतीयकल्पनायाः । सूत्रीय- चकारार्थमाहुः चकारादिति इद सबै चिजडात्मकम् । ब्रह्मप्रकृतिकत्व इति जीवेषु ब्रह्मोपादानले प्रकृतिरिवांशभेदके । जडेष्वप्येवम् । नान्यथेति प्रकृत्यंशपरित्यागे प्रकारे । प्रकृते । गौणत्वमिति प्रकृतिगुणसंसर्गवत्त्वम् अविकृतस्स चिन्तामण्यादिवदविकृतत्वं यत्तत्प्रकृतिखरूपकत्वे इत्यविकृतत्व- साधकत्ववत् । इयमिति अमित उच्चनीचभावेन चिन्तनं स्वस्य रमणेच्छाविषयम् । अभिध्यान- मित्युपासनम् । पराभिध्यानात्तु तिरोहितमित्यन यद्व्याख्यातं तत्तु पूर्वव्याख्याने हेतुमिति- तजलानितीतिपदं हेतुवाचक हेतुर्वाच्यः । तथेत्यर्थ इति यो यदंशः स तं भजेदिति वाक्यात् समवायित्वम् । इद ब्रह्मसमवायित्वे घटते इतीति भाष्यस्यार्थः । प्रकृते । किं प्रयोजनमित्याशङ्कल आष्ये प्रयोजनमाहुः चकारादिति इन राजविद्याराजगुह्यनिरूपणेस्ति प्रकृतेः स्वरूपाने एकत्र एक ब्रह्मप्रकृतिरित्यत्रापाततोमातेनेवार्थपृथक्त्वेनाभेदेपि अत्र शकराचार्याः प्रकृतिरूपाधिरिति बहु सामिति प्रत्यगात्मविषयत्वाजीवरूपेण बहुत्वमित्याहुः । किंच सोऽकामयत इति कर्तृवम् । तेन सगुणब्रह्मत्वं योतितम् । रामानुजभाष्ये विचित्रचिदचिद्रूपेणाई बहु स्यामिति विशिष्टाद्वैतम् । माध्वभाष्ये तु 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । महामायेसविद्येति नियतिमोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ इतिवचनात् तदभिध्यैव प्रकृतिशब्देनोच्यते 'सोभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः' इति श्रुतेरभिध्या च खरूपमेव । 'ध्यायति ध्यानरूपोसौ सुखी सुखयतीव च । परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेष्यते ॥ इति ब्रह्माण्डे । एतद्वक्ष्यन्ति चाग्रे भास्करभाष्ये इतश्चापोदानं 'तदक्षत बहु स्यां प्रजायेय' इति यहु भवामीति सकल्पपूर्विका प्रवृतिरमिध्यानमिति प्रकृतिस्तूपाधिरित्येव भाति तन्मते जीवस्स व्यापकतात.॥ २४ ॥ y ·९७८ श्रीमद्भपासूबाणुभाष्यम् । [अ०१पा०४४०८सू०२५ साक्षाच्चोभयानात् ॥ २५॥ लिङ्गमुक्त्वा श्रुतिमेव प्रमाणमाह। साक्षाच्छ्रुत्यैव समवायित्वमुच्यते । चकारात् स्मृत्यापि । कथं श्रुत्योच्यते तबाह उभयाम्नानात् । ब्रह्मणः सकाशाद् ब्रमण्येव च सृष्टिमलययोरानानात् । सर्वाणि ह या इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्तीति । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा' इति च । न घेतस्मिन्निमित्तत्वे संभवति । सुवर्णादियु तथोपलव्धेः। लोकवेद- न्यायेन साक्षात्त्वम् । तस्मादू भगवानेच समवायिकारणम् ॥ २५ ॥ भाष्यप्रकाशः। साक्षाचोभयानानात् ॥ २५॥ सूत्रमवतारयन्ति लिङ्गमित्यादि.1. 'मयाध्यक्षण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्' इति स्मृत्या कश्चित् प्रत्यवतिष्ठेदवस्तनिरासाय श्रुतिमाहेत्यर्थः । एतस्मिन्निति प्रलयबोधक आकाशवाक्ये । लोकवेदन्यायेनेति लौकिकेन वैदिकेन च न्याये- नेत्यर्थः ॥ २५॥ रश्मिः। साक्षाचोभयानानात् ॥ २५ ॥ लिङ्गमित्यादीति भाष्ये लिङ्ग शब्दस्य सामर्थ्य सर्व खल्विदं ब्रोतिशब्दस्य । हेतुं वोच्वा । श्रुतिमेवेति आनुमानिकसूत्रोक्तानुमानं व्यवन्छिनत्त्ये- वकारः । प्रकृते । मयाध्यक्षेणेति इयं राजविद्याराजगुह्ययोगाध्यायेस्ति अतोन्यथाज्ञाने खमायोपि कश्चित् प्रत्यवतिष्ठेदित्यर्थः । अस्या उल्लेखो भाष्ये सतिद्वयविवरपादत्रापि प्रकृति यान्ति मामिकामिति खरूपं प्रकृतिरक्ता विकृतसमवायित्वाथै नतु विपरिवर्तनार्थम् । 'यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय । इति पूर्वमुक्तत्वात् पुनः प्रकृति खामवष्टभ्य विस्जामि इत्यविकृतसमवायित्वार्थम् । स्वामिति अग्रे आन्तरालिकसृष्टचर्थम्- 'भयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ इति विवर्तकरूपान्तरालिकसष्टिरुक्तेति । भाष्ये । ब्रह्मणः सकाशादिति कर्तृत्वं कुलाला घट इतिवत् ब्रह्मणीति समवायिनि । इह कपालयोपटो भविष्यति कपालयोटो ध्वस्त इतिवत् आकाशादिति आकाशस्तल्लिङ्गादिति सूत्रे आकाशो ब्रह्मेति निर्णीतम् । आकाशशरीरं ब्रोति खमते । तत्स्वरूपमित्युक्ता प्रकृतिः सा च कर्तृत्वस्य शरीरव्यापकत्वात् अविकृतत्व- साधकवेपि खरूपं शरीरम् । कर्तृत्वात् कुलालस्य कर्तृत्वाच्छरीरित्वं दृष्टं अस्तं यन्ति लयं यन्ति समवायित्वबोधकम् । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः प्रलीयतेऽस्मिन्निति प्रलयः । प्रकृते । आकाशेति निमित्तत्वं संमवति निमित्तत्व इति पाठे निमित्तत्वे प्रतिपाये सत्य भिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपो मुख्यार्थः संभवतीत्यर्थः । कंचित्पुस्तके न तिचिनिमित्तत्वे संभवतीति पाठः ।. भाष्ये । सुवर्णादिष्विति सुवर्ण सुवर्णः सुवर्णकारच सुवर्णौ निमित्तोपादाने आदी येषां मृत्पिण्डकुलालादीनां ते सुवर्णादयस्तेषु एकैकत्वोपउन्धेः । यद्वा निमित्तत्वमीमतिना ईशसादिमिर्वा ब्रमणि सिद्धं ताशे ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९७९ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ ननु स एव सर्व सृजति स एवावति हन्ति च' इति कर्तृत्वमतीतेरा- काशादिवाक्यमप्यौपचारिक भविष्यतीति तन्निराकरणायाह आत्मकृतेः । 'तदात्मानं खयमकुरुत' इति खस्यैव कर्मकर्तृभावात् । सुकृतत्ववचनाचालौकिक- त्वम् । तथापि ज्ञानार्धमुपपत्तिमाह परिणामात् । परिणमते कार्याकारणेति । भाष्यप्रकाशा। , आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ परिणामात् प्राप्तस्स विकतत्वस परिहारार्थ युक्ति- रश्मिः। निमित्तत्वे न ह्येतत्संभवति यतः सुवर्णादिपु समवायिपु तथास्तापनादि तस्य भावः तस्योपलन्धेरतो ब्रह्मसमवायीत्यर्थः । परंपरयोपलब्धिः । प्रकृते। लोकवेदेति कथमस्साः साक्षात्वं तत्राहुरित्य- वतरणं पूरणीयम् । स्मृतिर्हि लोकवेदात्मिकेति । गर्भस्तुतिसुबोधिन्याम् । सह अक्षेण प्रत्यक्ष- मूलवेदन चिद्रप्रेण वा यो लोकः । साक्षाचेति सूत्ररूपस्मृत्यात्मकः स साक्षस्तमततीति साक्षात् सर्वाणि ह वा इमानीति श्रुतिः तस्य भावः साक्षात्त्वम् । लोकवेदन्यायोप्ययम् । अयं न्यायो लोके भवो वेदे भवो न तु मन्वादिस्मृतिषु भव इत्याहुः लौकिकेनेत्यादि । भवार्थे ठक् । तथा च लोक- भवेन न्यायेन वेदभवेन न्यायेनेति भाष्यार्थः । 'मयाध्यक्षेण' इति गीता समापनं तु व्याख्याना- वसरे जातमिति न पुनरुच्यते आन्तरालिकस्टः सिद्धान्तेप्यङ्गीकारात् । 'भाष्ये । तस्मादिति साक्षाच्छृतिसत्वात् । अन्यत्र भाष्ये ब्रह्मणः समवायित्वं रामानुजभाष्ये साक्षादुभयानानं किंखिदनं क उ स वृक्ष आसीत् इत्यादि श्रुतावित्युक्तम् । माध्वमाष्ये पैनिश्रुतिः प्रकृतिपुरुषौ ब्रह्मेति वक्ती- त्युक्तम् । तदने वक्ष्यन्ति । भास्कराचार्यमाष्ये सर्वाणि ह वा इमानीति श्रुतिः तत्र खखमतभेदो ज्ञातव्यः नानावादानुरोधित्वाद् ब्रह्मणः ॥ २५ ॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ भाष्ये । औपचारिकम् आकाशस्तलिङ्गादित्य धिकरणस्य विकृतसमवायिब्रह्मपरत्वमौपचारिकम् । प्रकृतिगुणसंसर्गवत्त्वेन । 'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ इति गीतायास्तन्निराकरणाय सुकृतत्वेति । सोऽकामयतेति पूर्वसूत्रोक्तश्रुत्सनन्तरं स तपस्तत्वा इदं सर्वमरजतेत्याधुक्त्वा तदप्येप श्लोको भवति' 'असद्वा इदमन आसीत् ततो वै सदजायत' 'तदात्मानरखयमकुरुत तस्मात्तत्सुकृतमुच्यते' इतीति पठाते अत्र सच्छब्देन ब्रौवोच्यते 'अहमेवा- समेवाने' इत्यस्य सुबोधिन्याम् । सदसदिति सच्छब्देन च ब्रह्मैवोच्यत इत्यर्थः तया च आ सत् असत् तत्कर्म आत्मा नगः पर्वतः इति पाठान्तरम् । आत्मानमिति पाठः । सुकृतमात्मानं परिणमय्य कृतं तस्य वचनादित्यर्थः । अलौकिकवं परिणामित्वेप्यविकृतत्वम् । ज्ञानार्थमिति अविकृतत्व- ज्ञानार्थम् । कार्यकारणवस्त्वैक्येति वाक्यात् यद्यपि दुग्धं दधि भवतीति प्रत्ययेन दुग्धे न स्यात् चेत्प्रत्यक्षविरुद्धघटादि दपि स्यात् इत्युपपत्तिः । तथा प्रपञ्चो ब्रह्म न सान्मनसाप्याकलयितुम, शक्यरचनो न स्यात् इति परिणामविषयिणी तथापि विकृतपरिणामविषयिणीति सर्वाणि तैजासानीति वक्ष्यन्ति यदि सुवर्णमविकृतपरिणानि न स्यात् कटकमपि कुण्डलं स्यात् सुवर्णवत् । न + ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०१पा०४ १०८सू०२६ अविकृतमेव परिणमते सुवर्णम् । सर्वाणि च तैजसानि । वृद्धेश्चालौकिकत्वाद् ब्रह्मकारणत्व एव घटते पूचिस्यान्यथाभावस्तु कार्यश्रुत्सनुरोधादगीकर्तव्यः । भाष्यप्रकाशा - माहुः अविकृतमित्यादि । सर्वाणि च तैजसानीति यद्यविकतपरिणामस्य बाहुल्य नाभिप्रे- यात् पूर्व सर्वतेजससाधारणस्स लोहपदस्योक्तत्वेऽपि पुनः कृष्णायसं न दृष्टान्तीकुर्यात् । अतो बाहुल्याभिप्रायेणेव सदुक्तिरसमीचीनत्वेन प्रतीयमानस्यापि ब्रह्मसमवायिकत्वयोधनार्थ च । ननु, तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति बहुभवनादियुद्धस्तेजःप्रभृतिपृक्तत्वात् तेपामपि विकारित्वं चेत् सुवर्णादीनां का वातेत्यत आहुः वृद्धरित्यादि । तेषां वृद्धिर्न लौकिकी। सर्वतः पूर्वभा- वित्वेन श्रुत्येकसमधिगम्यत्वात् । अतः सा तेजआदिकर्टकस्यापीक्षणस्य ब्रह्मकारणत्व एव घटते। तासु जीवानुप्रवेशस्य पवादुक्तत्वेनेक्षणदशायामचेतनत्वात् । अतस्तासामपि ब्रह्मव- दविकतत्वान्न सुवर्णादिपु तदृष्टान्तेनानुपपत्तिरित्यर्थः। ननु पूर्वावस्थान्यथाभावरूपो विकारस्तु ब्रह्मणोऽप्यायातीति कथं ब्रह्मणोऽप्यविकतत्वमित्यत आहुः पूर्वेत्यादि । तथा च दधिदुग्ध- न्यायेन स्वरूपस गन्धादिगुणानां चान्यथाभाप एवात्राग्राह्यविकारत्वेनाभिप्रेयते, न तु संख्याध. न्यथाभावोऽपि. तथारखेनेति कार्यश्रुत्यनुरोधादशीक्रियते । अत एव वेदस्तुती, 'न हि विकृति त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया सकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसित्तम्' इति - ग्राह्यविकार; रदिमः ।। त्वेवमिति ब्रह्म न. विकृतं परिणामि परिणमत इति, णम प्रहले शब्दे च वा. प. से. पर्युपसर्गा- दात्मनेपदन् । लोहदृष्टान्तानन्तरं नखनिकृन्तनदृष्टान्तसूचितमर्थमाहुः असमीचीनेति । बहुभवनावीति बहुपु भवनं जायते इति भावविकारः आदिशब्देन अति विपरिणमते वर्धते भवनादि वृद्धिः तस्याः । न लौकिकीति परिणामपरित्यागो, द्वितीयस्य वृद्धिरूपस्यादिमः उभावेकीकृतो लोके वृद्धिः एवमपक्षीयते इत्यपक्षयः । नश्यतीति ,नाशः । तदेतद्वितीयसुबोधिन्यां दशमेस्ति । तेजआदीति । छान्दोग्ये, श्वेतकेतूपाख्यान एव 'तत्तेजोऽसृजत' 'तचेज ऐक्षत' 'बहु स्यां प्रजायेय' इति तदपोऽसृजत' 'ता आप.ऐक्षन्त वह्वयः साम प्रजामहि' इति 'ता अन्नमः सृजन्त' । ब्रह्मेति तत्रैवेत्यस्याः पूर्व 'सदेव सोन्येदमग्र आसीत्' 'एकमेवाद्वितीयं तद्धक आहुरस- देवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' इति 'तत्तेजोऽसजत' 'तत्तेज ऐक्षत' इत्येवं ब्रमकारणत्वं तस्मिन् । ताखिति तेजोवन्नात्मिकासु देवतासु । पश्चादिति सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इसनेन जीवानुप्रवेशस तत्तेज ऐक्षतेत्यादिनोक्तक्षणात्पश्चात् उक्तत्वेनेत्यर्थः । सेयमित्यस्य सदेवेसनेनोक्ता देवतेत्यर्थः । अत्र माष्ये पूरयन्ति अत इति जडत्वेपि तासामित्यन्वयः । अविकृतेति । ब्रह्मण ईक्षणात्पूर्व ब्रह्मवत् । तेजभादीनां खखेक्षणात्पूर्वमविकृतत्वं तस्मात् तदृष्टान्तेन तद्देवतादृष्टान्तेन । अनुपपत्तिरविकृतत्वानु, पपतिः । सुवर्णादिः विकृतं समवायित्वात् तेजआदिदेवतावत् । इत्यनेनानुमानेनेत्यर्थः । अन्यथाभाव- वेनान्यथाभावरूपविकाराभावात् न दोष इत्याहुः तथाच दधीति । गन्धादीति शब्दरूपरसगन्धः स्पर्शपरावृत्तिः कार्येष्वन्यथाभावः। संख्यादीति आदिशब्देन परिमाणम्।तथात्वेन ग्राह्यविकारत्वेनं अङ्गीति अन्यथाकार्यश्रुतिविध इति भावः। नहीति कनकार्थिनः कनकस विकृतिं कुण्डलादिकं न सजन्ति कुतः तदात्मतया कनकात्मतया तद्वत् । स्वकृतमिदं जगत् जीवात्मनानुप्रविष्ट ब्रह्मविद्भिः ·माष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९८१ वक्ष्यति च, श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादिति । अन्यानि च युक्तिदूपणानि परि- हरिष्यति । तस्माद् ब्रह्मपरिणामलक्षणं कार्यमिति जगत्समवायिकारणत्वं ब्रह्मण एवेति सिद्धम् ॥ २६॥ योनिश्च हि गीयते ॥२७॥ चेतनेषु किंचिदाशय परिहरति । नन्वस्तु जडानां ब्रमैककारणत्वम् । चेतन नेपु तु योनिवीजयोः समवायित्वदर्शनात् पुरुपत्वाद् भगवतो योनिरूपा प्रकृतिः समवायिकारणं भवतु । शुक्रशोणितसमवेतत्वाच्छरीरस्येत्याशङ्कय परिहरति भाष्यप्रकाशः। स्यादुष्टत्वमुक्तमिति नायं दोष इत्यर्थः । नन्वयमेव सूत्रकाराशय इत्यत्र किं गमकमत आहुः वक्ष्यतीत्यादि । स्फुटमन्यत् ॥ २६ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ अत्रापि सर्व निगदव्याख्यातम् । रश्मिः। रात्मतयावसितमिति । अदुष्टत्वमिति ग्राह्यत्वांशे अन्यथा हानिजनकत्वान्न गृह्णीयुः । अयमिति अन्यथाभावरूपविकाररूपो दोपः । स्फुटमिति । अग्रे इति द्वितीयाध्याये । ब्रह्मपरिणामो लक्ष्यते ज्ञायते अनेन इति करणे ल्युट । कार्य मनसायाकलयितुमशक्यरचनम् । सिमिति सूत्रान्तरान्तेड- नुक्वात्रोक्तम् । जडविचारसंपूर्णता द्योतयति । एवं स्फुटमित्यर्थः । शंकरभाष्ये तु विकृतत्वापतिभिया परिणामादिति पृथक् सूत्रमङ्गीकृतं तस्यैपोर्थः । इतश्च प्रकृतिब्रह्म यत्कारणं ब्रह्मण एव विकारा- स्मना परिणामः सामानाधिकरण्येनानायते सच सच्चाभवनिरुक्तं चानिरुक्तं चेत्यादिना तत्तु विकारस्य 'परिहतत्वात् प्रकृतेः स्वरूपत्वस्योक्तत्वाचिन्त्यम् । रामानुजाचार्यास्तु सूत्रद्वयमङ्गीकृत्य पूर्ववया- कुर्वन्ति द्वितीयसूत्रेऽन्तर्यामिब्राह्मणं सर्वं लापयन्ति । माध्वमतमने वक्ष्यन्ति । भास्कराचार्यास्त्वेक- सूत्रमङ्गीकृत्य सूत्रकारः श्रुत्यनुसारी परिणामपक्षं सूत्रयांचभूव अयमेव छान्दोग्ये वाक्यकारवृत्तिका- राभ्यां संप्रदीयतेऽतः समाश्रित इत्याहुः ॥ २६ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ रश्मित्वं भाष्यभास्कराव्यवहितकिरणेषु न तु प्रकाश- व्यवहितप्रकाशे अतो यथाबुद्धि व्याख्यायते समवायित्वमीश्वरे समर्थितं तत्तु जन्माद्यस यत इसन तत्तु समन्वयादिसधिकरणैकवाक्यतया । सूत्रे अस्पेति मनसाप्याकलयितुमशक्यरचनस्य प्रपञ्चस्व तस्स समवायित्वमांशस जडस न चैतन्यस्येति चिजडसमुदायेऽर्धजरतीयापत्तिः । तया च चेतनेषु प्रत्यक्षेण शन्दशतोक्तमपि समवायित्वं नाद्रियत इति प्रत्यक्षदृष्टवीजयोनिसमवायिकत्वमाशङ्य कार्य अर्धजरतीयापत्तिं परिहरतीत्यर्थः । अस्त्विति । 'बीजं माम्' इति वाक्यात् वीजाद्यन्तरापि जडपि- प्पलादिवृक्षतृणोत्पत्तिदर्शनात् लाघवादस्तु । योनिरूपेति अक्षररूपा प्रकृतिः न त्वविकृतत्वापादिका खरूपरूपा युक्तं चैतत् । संयुक्तकपालयसमवेतपटवत् संयुक्तशुक्रशोणितसमवेतत्वाच्छरी- रस्वेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'शुक्रशोणितसंयोगादावर्तते गर्भ इति' गर्भोपनिषदि योनिपदशक्ति- ब्रह्मणि न प्रकृतौ तदाहुः योनिश्च नौवेति । प्रस्थानरत्नाकरे अमुख्यवृत्या ब्रह्मप्रतिपादकानां शक्ति- संकोचलक्षणरूढ्यान्यत्र प्रवृत्तिस्वीकारात् । छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति न समुदायशक्तिरूपा रूढिः । वेदान्तवेन योनिपदे योगमात्रप्रवृत्तेः । नन्वन्यवधानेनोत्पत्तिद्वारत्वं च प्रकृतित्वं तदिशिष्य योनिः १२४ व सू० र.

·९८२ श्रीमद्रासूधाणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०८२०२७ योनिश्च प्रीध । शाक्तवादनिराकरणाय चकारः। तत्र युक्तिश्रुती प्रमाणयति हि गीयत इति । युक्तिस्तावत् 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इति पूर्वमेकमेव प्रतिज्ञातम् । आकाशादेव, आनन्दाद्धयेवेसाद्यवेकारैश्चानन्यकारणत्वं जगतोऽचगम्यते । इतरापेक्षायां द्वैतापत्तेः। गीयते च 'कर्तारमीशं पुरुष रश्मिः। कर्तारमीशं पुरुपं प्रायोनिम्' इति श्रावणात् ब्रह्म भवतु परं तु पृथिवीयोनिरोपधिवनानामिति च दर्शनात् । पृथिवी कथं स्वरूपं किं च अथ देव्या अथर्वणशीपं व्याख्यास्यामः ॐ सर्वे वै देवा देवीमुपतस्थुः । कासि त्वं महादेवी साग्रवीदई माखरूपिणी ततः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगत् । शून्यं चाशून्यं च अहमानन्दानानन्दौ अहं विज्ञानाविज्ञाने अहं ब्रह्मानह्मणी द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति आथर्वणीश्रुतिः । एवं च शक्तिः समयायिनी इति शाक्तानां वादः तदुक्तं- 'सर्वे शाक्ता द्विजा जात्या न शैवा न च वैष्णवाः ।। यस्मादुपासते नित्यं गायनी वेदमातरम् ॥ इति तस्य वादस्य निराकरणाय चकारः कथं योनिः शक्तिश्च युक्तिश्रुतिम्यां ब्रह्मेति हि गीयत इति सूत्रार्थात् । योनित्वप्रतिपादनस्यानतिगूढत्वात् युक्तेश्च गूढत्वेनाम्यर्दितत्वाद् ब्रह्मविदां तां पुरस्कृत्याहुः तत्र युक्तीति हियुक्तिवाचकमव्ययमित्याहुः युक्तिस्तावदिति । सदेचेति वयगर्थः । पृथिवीय चानन्तपदान्यामुच्यते कोशे पृथिवी अनन्तां विजयां शुद्धामिति यस्सा अन्तो न लभ्यते तस्मादुच्यते अनन्तेति च इति देव्याः अथर्वणशीपें तथा च यदि शक्तिवादो न निरस्यात् तदा एव- कारेण ज्ञानानन्तेन व्यवच्छिन्यात् । उपलक्षकं सत्पदं न वदेदद्वितीयपदं चेत्सन्यथाज्ञानं युक्तिः । नपलक्षणविषयास्तु शक्तिवाद इति चेत्तत्राहुः पूर्वमेकमिति तथा च वादान्तरमित्यत आपाततः एकमेव विज्ञानं प्रतिज्ञातं पाध्येतेत्यर्थः । ननु देव्या अथर्वणशीर्षे सैपा सत्त्वरजस्तमांसि सैपा ब्रह्म- विष्णुशिवरूपिणी सैपा प्रजापतीन्द्रमनव इति श्रावणात् सदपि सास्त्विति चेत्तत्राहुः आकाशादेवेति अस्तु परं त्वाकाशपदवाच्यापास्तद्रपाया न त्वङ्गनन्यस्तुतायाः भगवचरिताविष्टाया ब्रह्मवादवद्वादे- नेति द्योतनाय आकाशादेवेति पूर्वमुक्तम् 'यस्याः परतरं नास्ति सैषा दुर्गा प्रकीर्तिता' इति श्रुतेः । अवगम्यत इति । ननु भगवञ्चरित्राविष्टायाः 'कृष्णोहं पश्यत गतिम्' इति फलप्रकरणे यथा तसा एवकारव्यावल्या नावगम्यते अत एव देव्या अथर्वणशीर्षे- 'कालरात्री ब्रह्मस्तुतां वैष्णवी स्कन्दमातरम् । सरखतीमदिति दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् । महालक्ष्म्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि । तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥ इति । अत्र अदितिः दुहिता । अदितिर्वजनिष्ट दक्षया दुहितेति श्रुतेः । महालक्ष्मी राधापि । असा अर्चास्थापने उपनिपज्ज्ञानमावश्यकमिदमथर्वशीर्षमज्ञात्वा योची स्थापयति शतलक्षं जत्वा ना. शुद्धिं च विन्दति । नन्वन्यभिचारिभक्तिश्रद्धालुत्वेपि प्रवृतवेदान्तशास्त्र सिद्धान्तविरोधस्तु सात् तथाच पाक्षिकत्वापची राद्धान्ते सादत आहुः इतरापेति ननु सलं पाक्षिकत्वापत्तिरिति परंतु . द्वैतापतिस्तु वारणीया।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९८३ ब्रह्मयोनिम्। 'यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः' इति च 'ममं योनिर्महदू ब्रह्म तसिन् गर्भ दधाम्यहम्' इति । 'तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजपदः पिता' इति च । अक्षरपुरुषोत्तमभावेन तथात्वम् । तस्माद् योनिरपि भगवान पुरुषोऽपि सर्व वीर्य जीवश्च सर्व भगवानिति । 'इदं सर्व, यदयमात्मा' इति सिद्धम् । तस्मात् केनाप्यंशेन प्रकृतिप्रवेशो नास्तीत्यशब्दत्वं सांख्यमतस्य सिद्धम् ॥ २७ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादेऽष्टमं पञ्चसूत्रं प्रकृत्यधिकरणम् ॥ ८ ॥ रश्मिः। 'रुद्रोऽरुद्रश्च दन्ती च नन्दिः पण्मुख एव च । गरुडो ब्रह्म विष्णुश्च नारसिंहस्तथैव च । आदित्योमिश्च दुर्गिश्च क्रमेण द्वादशाम्भसि ।। इति तैचिरीये द्वादशाङ्गः पुरुषः स च महानारायण 'अम्भस्यपारे भुवनस मध्ये नाकस्य पृष्ठे. महतो महीयान्' इसत्र रामानुजभाष्ये रसरूपः 'रसो वै सः रस५ोवायं लब्ध्वानन्दी भवति' इति तैत्तिरीयादाहृत्य व्याक्रियतेऽतो न द्वैतमिति बोध्यम् । साकारब्रह्मस्थापिका महानारायणे श्रुतिः 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्' इति अनन्तरूपेषु द्वादशाङ्गः पुरुषोप्यतः 'प्रासतन्निजरूपाय गोविन्दाय नमोनमः' 'गायत्री वेदमातरम्' इति यदुक्तं ततु 'पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक्संकल्पः कर्मपावनीम्' इति वाफ्यात् पूजोपयोगि तदुपासनम् । एवं युक्तिमुक्त्वा श्रुति वक्तुमाहुः गीयते चेति अक्षरनापुरुषोत्तमभावार्थ ब्रह्मणोऽक्षरस्य योनिः पञ्चमहाभूतयोनिम् । ननु भूतयोनिरित्युक्तं न सर्वयोनिरिति चेत्तत्रोपवृंहितश्रुतिः सूत्रे गीयत इत्याशयेनाहुः मम योनिरिति । ननु तथापि चेतने तौल्यमिति सिद्धमित्यसिद्धनिति चेत्तत्राहुः तासामिति । एवं जडेपु वीजप्रदत्वं चेतनेषु पितृत्वमिति विशेषः । अक्षरपुरुषोत्तमिति । ब्रह्मयोनिमित्यत्र व्याख्यातम् । तथात्वं योनित्वम् । बीजमदत्वं च । सिद्धमाहुस्तस्मादिति उक्तोपपादनात् । योनिपुरुषौ चरमवाक्ये । समिति तृतीये वीर्य गर्भमिति तृतीय जीवोपि महद्रोति तृतीये उक्लेर्थे श्रुति प्रमाणयन्ति इदं सर्वमिति । सांख्यमतस्येति अन्यथा पशास्त्रेषु निवेशो न स्यात् । पञ्च चत्वारि वा शास्त्राणि: स्यु:तथा च। 'त्रय्या चोपनिषद्रिश्च सांख्ययोगैश्च सात्वतैः । उपगीयमानमाहात्म्यं हरि सामन्यतात्मजम्॥ इति वाक्यं विख्येत । तथा च द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायोक्तोर्णनाभिवत्समवायित्वमिति, सिद्धम् । तथा सति जडवल्लापवस्तु प्रवर्तते चिन्मनुप्रजापतीन्द्रा य एप स्तन इवालुम्पते सेन्द्र योनिरिति तैत्तिरीयात् ब्रह्मविष्णुशिवाः नारदः 'उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे' इति खल्पा अयोनिजाः शंकर- भाष्ये तु कचिल्थानवचनोपि योनिशब्दो दृष्टः 'योनिष्ठ इन्द्रनिपदे अकारीति' सर्वे योनिजा इति वहूनामनुग्रहो न्याय्यः इत्यनेन बाधात् इति बोध्यम् । अन्यत्र स्त्रीयोनेरप्यस्येवावयवद्वारेण गर्ने प्रत्युषादानवमित्युक्तम् । तच्छुकशोणितसमवेदत्वात् शरीरस्येति भाष्यविरुद्धम् । रामानुजभाष्येपि योनिशन्दन ब्रह्मवचनः इत्पूर्णनाभिदृष्टान्तः । मध्यभाष्ये तु ब्रह्माण्डवाक्ये अप्युक्ते 'व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वं विद्वशिरुच्यते। "तिरन्यवधानेन प्रकृतित्वमिति स्थिति ॥.

·९८४ श्रीमद्रदासूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४०८ सू०२७ भाप्यप्रकाशः। - माध्वास्तु-प्रकृतिश्चेति सूत्रे, हन्त तमेव पुरुष सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति, 'यथा नयः खन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिसंविशन्त्येवमेवैतानि नामानि पुरुषममिसं विशन्ति' इति श्रुतिम् , अभिध्यामने च, मायां तु प्रकृति विद्यादिति, 'महामायेत्यविद्येति नियतिमोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ इति वचनम्, 'सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः' इति श्रुतिम् , 'ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुसी सुखमतीव च । परस्मैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेप्यते ॥ इति ब्रह्माण्डवाक्यम्, साक्षात्सूत्रे चैप रुयेप पुरुप एप प्रकृतिरेप आत्मैप ब्रह्मेष लोक एप आलोको योऽसौ हरिरादिरनादिरनन्तोऽन्तः परमः पराद् विश्वरूप इति पैदश्रुति चोपन्यस्य भगवतः सर्वविधशब्दवाच्यत्वं च स्थापयित्वा, आत्मकृतिसत्रे प्रकर्पण करोतीति प्रकृतिरिति प्रयोगात् प्रकृतावनुप्रविश्य ता परिणाम्य तत्परिणामनियामकत्वेन तत्र स्थित्वा- ऽऽत्मनो बहुधाकरणात् प्रकृतिशब्दवाच्यता स्थापयित्वा, अथ हैप आत्मा प्रकृतिमनुप्रवि- श्यात्मानं बहुधा चकार तसात् प्रकृतिरित्याचक्षत इति भालवेयश्रुतिम्- 'अविकारोऽपि परमः प्रकृति तु विकारिणीम् । अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रकृतिश्चाभिधीयते ।। रश्मिः। 'उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् । प्रकृतिः पुरुपश्चेति शब्दोकोभिधीयते ॥ इति अग्रेपि वक्ष्यते ग्रन्धकृद्भिः । भास्करभाष्येप्येवं तत्तन्मतभेदेन विशेषः हिहेतौ यतो हेतो. अत्र श्रुतिसंग्रहेपि न युक्तिसंग्रहः मुख्य कार्यसंप्रत्ययात् जडदेहयोरियान् विशेपो येन वाद्यात्मा जडात्पृथक्कृत्य निरूपणम् । देहे पाञ्चभौतिक इदं निरूप्यते आत्मोपनिषदि विविधात्मनिरूपणे पञ्चमहाभूतात्मको निरूपित इति पृथिवी अस्थीनि यत्कठिनं तत्पृथिवीति श्रुतौ । तेषामात्मत्वे एवास्थि शस्त्रं दधीचेरथीनि तेन वृत्रवधः । 'अपां फेनेन नमुचेः शिर आहरत्' इत्यपामात्मवं विलक्षणसामर्थ्यात् । तेजः क्रममुक्तौ प्रतिबन्धनिवृत्तिद्वारात्मा । वायुरात्मा प्रसिद्धः । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासीति श्रुतौ । आकाश आत्मा वृहदारण्यकोक्त आकाशोपासकान् प्रति मांसस्याकाशवं संहितायां तस्यात्मत्वं वेनजलागतस्यान्यथा मनूत्पत्तिर्न स्यात् इति जडौषधिषु तु योगेनं पृथरवेत्युपवेद- पैयकगतमिति समवायित्वं माध्वा नाङ्गीकुर्वते तन्निराक, तदाहुः अत्रापि सर्वमिति गतं. भाष्य- व्याख्यानमधुना प्रकृते भावाद्वैतं परिणामवादे न सिद्ध्यति परिणामश्चेल्लाक्षणिकः तदा कथंभावा- दैतमिति परिणाम समर्थयितुं विपयादिकं चाधिकरणत्वाथै सूचयितुं माध्वमतमुपचिक्षिपुः माध्वास्त्विति । प्रकृतिपरिणामो न जगदिति शंकरभाष्ये तत्सूत्रं भक्त्वा सप्रयोजकमिसन्येषां तु संमतः परिणाम इति माध्वास्त्विति माध्वमतमुपक्षिप्तं हन्त तमिति इयं प्रतिज्ञायोधिका । यथा नय इति दृष्टान्तयोधिकेयम् । अभिध्यापदार्थमाहुः प्रकृतिमिति । साक्षात्पदार्थमाहुः एप स्त्रीति परिणाम विशदयन्ति प्रकृतावन्विति तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतौ समवायित्वायनङ्गीकारे सूत्राणां निर्विषयत्वमित्यायनाः अभिधीयत इति अभिधानं क्रियते प्रकृतिरित्यत्र कृलो तिन् । २ ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९८५ भाष्यप्रकाशः। - इति नारदीयवाक्यं च तदुपष्टम्भायोदाहरन्ति । तचिन्त्यम् । श्रुतेरप्रसिद्धत्वात् । तादृश्या अपि कथंचित् प्रामाण्योपगमेऽप्यस्सा आत्मनो बहुधाकरणबोधकतयाऽऽत्मकृवियोधकत्वाभा- वेन विपयत्योपन्यासायोगाच । हन्त तमित्यारभ्य विश्वरूप इत्यन्तासु खोपन्यस्तासु श्रुतिः सर्वशब्दवाच्यत्वस्य सर्वरूपत्वस्य च स्वत एव वोधनेन तासां पूर्वकालीनव्यवस्थाबोधकताया, भाल्लवेयश्रुतौ चाथशब्देन पाश्चात्यबोधकतायाः स्फुटं भानेन कालभेदकृतचिपयमेदस्य .स्फुटत- यैतदनुरोधेन तदर्थनिर्णयस्याप्ययुक्तत्वाच्च । ध्यायतीति ब्रह्माण्डवाक्ये ऐश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतया सर्वरूपत्वादेरिष्टताया उक्ततया सर्वानुपपत्तिपरिहारसंभवे प्रकृतिशब्दयोगादरणेन रूट्यपष्टम्भस व्यर्थत्वाच्च । यत्तु जयतीर्थः-ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया मृत्पिण्डादि- दृष्टान्तोक्तेव न प्रमाणत्वम् । वस्या अन्यार्थत्वस सूत्रव्याख्याने सम्यग्व्याख्यातत्वादित्याह । रश्मिः। तिर्वा कर्तरि । श्रुतेरिति भालवेयश्रुतेः समाकर्पादित्यधिकरणे विचारितत्वाच । आत्मनो बहुधेति आत्मानं बहुधा चकारेति श्रुतौ विषयमूतायाम् । अत्र कर्ताप्यात्माऽत आत्मनः स्वस्साः प्रकृतेः कृतिः आत्मकृतिसूत्रोक्का, तसा विपयवाक्ये चोधकत्सामावेन । विषयतयेति अनेनास्मिवधिकरणे 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय इति स तपोऽतप्यत स तपस्तावा इदं सर्वमसृजत यदिदं किंच तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सञ्च सञ्चाभवत् निरुक्तं चानिरुकं च निलयनं चानिलयनं च विज्ञानं चाविज्ञानं च ससं चानृतं च सत्सममवत् यदिदं किंच तत्सत्यमित्याचक्षते तदप्येप श्लोको भवति असद्वा इदमन आसीत् ततो वै सदजायत तदात्मान स्वयमकुरुत- तस्मात्सुकृतमुच्यते' इति विषयवाक्यम् । संशयस्तु परिणामः भवति न वेति श्रुतिः अद्वैतस्थापकत्वविशिष्टा चेयमेवेति संशयवीजं नेति पूर्वपक्षः प्रकृतिप्रवेशे सगुणत्वापत्तिः न यत्र मायेति निषेधाचेति प्राप्ते सिद्धान्तः । प्रकृतिश्चेति प्रकृतिः स्वरूपमिति न सगुणात्वापत्तिः योगमायामुपाश्रितः' इति न मापाविरोधः माये- न्द्रियाणि वा सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितमिति ब्रह्मप्रकरणे गीता । यतः इति खमतेऽधि- करणरचना योतिता । उपन्यासायोगादिति । ननु सलमात्मकृतियोधकत्वाभावः परं वपरो हेतुर्भवति तस्मात्प्रकृतिरित्यचक्षते इसत्रात्मा प्रकृतिरित्यभिधानात् । तथाच प्रकृतिथेति सूत्रभाष्य माध्वानां प्रकृतिशब्दवाच्योपि.स एवेति तथाच कुतो छुपन्यासायोग इति चेन्न तथाप्युपन्यासा- योगात् । प्रकृतिशब्दवाच्यत्तस्याप्युक्ताधिकरणेनैव लाभात् स्वार्यात्प्रयावनयात्रापि सत्त्वात् । विषयवाक्य एव नामरूपविश्वात्मकत्वश्रावणे समवायित्वं भाष्य एव श्रावितं भवति इत्याशेयेनाहुः सततमित्यारभ्येति । खोपन्यस्ताखिति साक्षात्सूत्रममिव्याप्योपन्यखासु । पूर्वकालीनेति प्रकृतिप्रवेशपूर्वकालीनेत्यर्थः । पाश्चात्येति आनन्तर्यवाचकत्वमधेयस्येति भावः । कालभेदेति प्रकृतिप्रवेशात्पूर्वकाल उत्तरकालश्च । एतदन्विति मालवेयश्रुत्सनुरोधेन । तदर्धति प्रकृति- प्रवेशोचरकालीनप्रकृतिशब्दवाच्यत्वरूपो यः प्रकृतिथेत्यादित्रिसूत्रीविषयवाक्यार्थखस्स निर्णयस। अयुक्तत्वेति तथा चास्मदीयोथैः स्फुट इति स युक्त इति भावः । अतः समवायित्वनिरूपणम् । एवं प्रथमकृर्वविषय उववा अभिध्यान आहुः ध्यायतीति । विरुदेति ध्यानाश्रयत्वेपि..प्याने रूपत्वरूपविरुद्धार्यतया सर्वानुपपतिः- सर्वशन्दवाच्यत्वानुपपतिः । रूमुपेति इच्छायां रुतिः ·'श्रीमद्दसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४१०८सू०२७ भाष्यप्रकाशः। तदपि श्रद्धाजाड्यमात्रम् । सूत्रव्याख्यानस्यैवासंगततायाः प्रदर्शितत्वादिति । यदपि ब्रह्मणः परिणामोक्तिरसंगतैव । एतदध्यायस्याशेपशाखस्स ब्रह्मणि समन्वयप्रतिपादनाय प्रवृत्तत्वादित्याह । तदप्यसंगतम् । अशेपशास्त्रमध्ये, 'स आत्मान' स्वयमकुरुव, 'खल्विदं', ब्रह्म, तजलान् इति', 'स आत्मानमेव द्वेधापातयत् , ततः पतिश्च पनी चाभवताम्, 'हन्ताहं मदेव मन्मात्रं सर्व यस्मिन्नाकाश ओतश्च' इत्यादिश्रुतीनां, 'विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रम्- 'नैतचित्रं भगवति हनन्ते जगदीश्वरे, । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पटः ॥ 'त्वय्यन आसीत्' इत्यादिस्मृतीनां च प्रविष्टत्वात् तासां समन्वयस्थावश्यं प्रतिपाद्यत्वात् परिणाम विना च तदसंभवादिति । यदप्यानुमानिकपादे, प्रकृतेः शब्दप्रतिपाद्यत्वनिराकरणं चेत् प्रकृतिस्वरूपस्यानिराकृतत्वात् तस्या उपादानतया वर्तमानत्वात् प्रकृतित्वेन ब्रह्मण उपादा- नत्वस्थापनमसंगतमेव । प्रकृतिस्वरूपनिराकरण चेत् सूत्रेषु तददर्शनात् तदप्यसंगतमिति न ब्रह्मण उपादानत्वे कापि संगतिरित्युक्तं । तदप्ययुद्ध्वैव । प्रकृतेर्मूलकारणतायाः शब्द: प्रतिपाद्यत्वस्य निराकरणं सूत्रेषु सिद्धमिति तस्या अवान्तरोपादानतया विद्यमानत्वेऽपि ब्रह्माणि । मूलोपादानत्वावाधात् । एकादशस्कन्धे, 'आसीज्ज्ञानमयों यर्थ एकमेवाविकल्पितम् । 'यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगे युगे । तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ॥ वाश्चमनोगोचरातीतं द्विधा समभवद् वृहत् । तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका' ॥ इत्यादिना भगवतैव तथा निर्णीतत्वात् । अतो ब्रह्मण उपादानत्वानङ्गीकरणमयोधाः ग्रहयोरन्यतरमूलकमेवेति दिक् ॥ २७॥ इत्यष्टमाधिकरणम् ।। ८॥. रश्मिः। समुदायशक्तिः तस्या उपष्टम्भस्य । स आत्मानमिति एतच्च समाकर्षादित्यधिकरणे उपपादितम् । परिणाममिति परिणामस्तात्त्विकोन्यथाभावः । शब्देति वैदिकशब्देत्यर्थः । सूत्रेषु रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमित्यादिषु । अवान्तरेति । आन्तरालिकदृष्ट्यपादानतया । रजतोपादानतया केषांचित् शुक्तिरुपादानं खमते एवमपि प्रकृतिपुरुषपरिणामैरद्वैतेऽधीतिनां विचिकित्सासंभवे भ्रमवार- कमेव सांख्यमाहुः एकादशेति । तथेति केवलं निर्विकल्पितम् . एकं तन्मायाफलरूपं प्रकृति- मायाफलरूपं . प्रतिविम्वमिति निर्गुणसगुणफलरूपेणेति. मायावादो मासते न स प्रकृते सांख्येन समाधानात् । दिगिति अन्यानि दूपणानि प्रसिद्धशक्तिविचारस विषयत्वादिरूपाणि- सूचयति दिकशब्दः । तथापि 'पूर्णा भगवदीयास्खे शेषव्यासानिमारुताः इति 'आचार्यवान् पुरुषो वेद', इत्यादिविरोधात् दिक्शब्दार्थ एवम् । यथानेकमार्गेण क्रीडा तेपि पुष्टा युक्ताश्चापेक्षिताः- इति युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा' इत्याद्युक्ता यथा विविक्तं यद्वक्र गृहीमो. युक्तिः संभवादिति भगवता ग्रहणादिगुक्तेत्यर्थः नाधिकम् ॥ २७॥. इत्यष्टमाधिकरणम् india । .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥२८॥ (१।४।९) ब्रह्मवादव्यतिरिक्ताः सर्वे वादा अवैदिका वेदविरुद्धाश्चेत्याह । एतेन प्रभवादस्थापनपूर्वकसांख्यमतनिराकरणेन सर्वे पातञ्जलादिवादा व्याख्याताः। अवैदिका अनुपयुक्ताश्च। वैदिकानां हि वेदः प्रमाणम् । तस्मिन्नव्याकुले भ्रान्तिप्रतिपन्ना एव सर्वे वादा इति । एतत् सौकर्यार्थ विस्तरेणाग्रे वक्ष्यते । आवृत्तिरध्यायसमाप्तियोधिका ॥२८॥ इति प्रथमाध्यायचतुर्थपादे नवममेकसूत्रं व्याख्यानाधिकरणम् ॥९॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १॥४॥ ॥ प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥ . भाष्यप्रकाशः। एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८॥ सूत्रमवतारयन्ति ब्रह्मवादेत्यादि । एतेन सांख्यमतसाथीतत्वसाधनेन पूर्वपादत्रयोक्तं सर्व समर्थितं ज्ञेयम् । नन्वेवं मतान्तर- निराससिद्धावनिमाध्यायस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः । एतदित्यादि । एतदिति वादान्तरनिरा- करणमनिमाध्याये बोधसौकर्यार्थ विस्तरेण वक्ष्यत इत्यर्थः । एतेन सामान्यविशेपभावरूपा संगतिरपि दर्शिता ॥ २८॥ इति नवमाधिकरणम् ॥९॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रकिरणनिवारितहृदयान्धकारेण पीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमेन कृते ब्रह्मसूत्राणुभाष्यमकाशे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः॥१॥४॥ ॥ समाप्तश्वायं प्रथमोध्यायः।। रश्मिः। एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥२८॥ सूत्रमेवेति सांख्यमते उक्तम- श्रीतत्वं पातखलादिष्यतिदेष्टुं सूत्रात्मकमधिकरणमवतारयन्तीत्यर्थः । न च सूत्रत्वे किं बाधकमिति शपम् । अधिकरणप्रायपाठपठितत्वमेव वाधकमिति । भाष्ये । पतञ्जलादीति तेन पातक्षलादिवादा विषयाः ते व्याख्याता न वेति संदेहः । 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' इति 'नानु- ध्यायायहुन् शब्दान्' इति नानुध्यायादित्यस्याः अनूपसर्गेण अन्ययाप्यर्थसंमवात् तयाच शब्दान प्रतिज्ञातान् च संदेहवी नेति पूर्वपक्षः व्याख्यानादर्शनात् । सिद्धान्तस्तु व्याख्यानदर्शनम् । व्याख्याताः वेदान्तविज्ञानेति श्रुतेः। आदिपदेन सामान्यवादः परमाणुवादः ज्योतिपपादः गणपति- वादः सूर्यवादः शून्यवादः खभाववादः भूतवादः योनिवादः पुरुषवादः नियतिवादः यदृच्छावादः काठयाद तमोवादः अन्धवादः एते अवैदिकत्वेनानुपयुक्तत्वेन व्याख्याताः । कुत इसाकाहायां हेतुमाहुः वैदिकानां हीति । अव्याकुल इति व्याकुछ इति वक्तव्ये, ईपदर्थकनप्रयोगः 'नानावादानुरोधि तत्' इतिनिपन्पात् ।. ईपद्व्याकुलतामन्तरा नानावादायोगात् । पस्सिन् ·९८८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०९सू०२८ रश्मिः। प्रतिश्लोकगपद्धवत्सपीति न्यायेन वा नानावादानुरोधिरूपे प्रतिपादनीये तु अव्याकुलेऽम्रान्ति- प्रतिपन्ना इति ईषदुपयुक्तत्वेनेपद्वैदिकत्वेन च प्रकृतिवादवद्व्याख्याताः । ब्रान्तिप्रतिपन्ना ईपद्व्याकुलवैदिकत्वात् । शून्यवादवत् । शून्यवादो हि 'मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुतशक्तिरसुसहक्' इतिवाक्याननुसंधानमूलकः । एवं सिद्धे भ्रान्तिप्रतिपन्नत्वे विमतमावा अनुपयुक्ताः भ्रान्तिप्रति- पन्नत्वात् शुक्तिरजतवत् । अवैदिकाः अनुपयुक्तत्वात् । अवादवत् । यन्नैवं तन्नैवं ब्रह्मवादवत् । नहि ब्रह्मवादव्यतिरेकेण ब्रह्मज्ञानं भवतीति । योधिकेति ननु का शब्द इति चेन्न आवृत्तियोधको शब्दौ आवृत्तिरर्थोपि व्यखकोध्यायसमाः। शक्यावृत्तिस्तु भक्तिकर्मभेदेन शक्यद्वैविध्यात् । ज्ञानमार्गे प्रकृत्यादिनिरूपणसानतिप्रयोजनत्वात् । ननु तर्हि भक्तिकर्ममार्गयोः व्याख्याता इत्येव सूत्रांशोऽस्त्विति शक्यम् । अवधारणा) सर्वस्याप्युक्तस्याध्यायमूलतः । 'द्विरुक्तिं कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनिर्णये' इति वाराहसंहितावाक्यात् । माध्वरङ्गीकृतमिदम् । अध्यायान्तो यस विनिर्णयस्स । प्रकृते । सामान्येति एकसंवन्धिज्ञानमपरसंघन्धिस्मारकमिति प्रसङ्ग- संगतावन्तर्भावः सामान्यः सर्वे वादा विशेषः सामान्यवादादिः। यथा प्रकृतिः सांख्ये समवायिकारणं पुरुषोऽसङ्गः । सिद्धान्ते प्रकृतिः अविकृतत्वसाधकं स्वरूपं 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्वः' इतिवाक्यात् तेन नाजरतीयम् । तथा सामान्यं वाक्यपदीये आत्मा तदेव समवायि स्यात् प्रकृतौ प्रतिफलितमिति मायावादः शून्यवादसदृक्षः । सिद्धान्ते सामान्यं द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायो- क्तरीत्या धर्मरूपमतो धर्मिणोऽसामान्य जन्यं धर्मविशिष्टे शक्तावुपयुज्यते इति शक्तिधीविषयत्वसाधकं स्वरूपं समाधिकरणात् तेन नार्धजरतीयम् । तथा नित्या परमाणवः समवायिकारणं ज्ञानाधिकरण- मात्मा निमित्तकारण सिद्धान्ते परमाणवः ईश्वरस्य शरीरक्यज्ञानजन्याः अन्येषां शरीरैक्यभ्रमजनकाः । 'चरमः सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुतः सदा । परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः ॥ इति तेन नार्धजरतीयम् । तथा ज्योतिषे वासुदेवः सर्वोत्पादक ईश्वरः । सप्तग्रहेषु वलाधिको यः सः शनिवा आत्माधिकः कलादिभिर्न भोगः इति जैमिनिसूत्रम् । एवं शनिविषये" सिद्धान्ते वासुदेवोवतार उच्यते 'वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम्' इत्युत्तरार्धवाक्यात् तेन नार्धजरतीयम् । तथा गणपत्युपनिषदि गणपतेर्जगअन्मादिकमुक्तमतः स एव समवायीति । सिद्धान्ते गणपत्यथर्वशीर्षे ब्रह्ममय इति शिवसुत इति च कथनात् ब्रह्मचरित्रमिति द्वादशाने निविष्टो दन्तिः समवायी त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः' इति गणपत्यथर्वशीर्षवाक्यात् । प्रमथपतये नमस्ते अस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय विधनाशिने । शिवसुताय वरदमूर्तये इति वाक्याच तेन नाजरतीयम् । तथा सूर्योपनिषदि गायत्री प्रसिद्धा सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च सूर्यात् खल्विमानि मूतानि जायन्ते -इति सूर्य एवं समवायी इति स्मार्ताः- 'स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिामनुमानवतुष्टयम् । .एतैः सर्वैरादित्यमण्डलमेव विधासते' ॥ इत्यारणात् । सिद्धान्ते निरुक्ते सूर्य देवपत्नी सपत्नीनामसु पठित इति प्रकृतिवनिर्णयः । असावादित्यो ब्रोति स्पोपनिषद्वाक्यात् । आदित्योमिरमिरादित्य इति ब्राह्मणम् । तथाच वेदत्रयी - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९८९ रश्मिः। सूर्यविदिति सदानन्दप्रतिपादक इति खरूपलक्षणलक्षित सत्यज्ञानानन्तानन्देन्तर्भावात् तत्खरूपम् । तेन नार्धजरतीयम् । समवायिकारणं सूर्यः ब्रह्म निमित्तकारणं सिद्धान्ते कालो ब्रह्म बहुबुभूप- गृहीतप्राणगुणकरकारकं रूपं कर्तृ विषयत्वान्न समवापिविषयमिति वा । कालः सूर्यश्चेष्टारूप इति प्रकृतिवदेव । तथा कालोस्मीति भगवद्वाक्यात् तेन नार्धजरतीयम् । तथा खभावः समवायी ईश्वरो निमित्वं सिद्धान्ते कृष्णः प्रवर्तकः इति प्रवृत्तिरूपे धमें खभावपदम् । 'प्रवर्तकत्वं कृष्णस्य' इतिवाक्यात् तेन नार्धजरतीयं प्रकाशाश्रयन्यायात् । तथा नियतिरन्तर्यामिब्राह्मणोक्तं देवं नियम्यनियामकभावः संवन्धो वा समवायिकारणं ईश्वरः कर्ता सिद्धान्ते दैवं कर्तृसंवन्ध आत्माऽऽत्मखरूपे निविष्टत्वात् । ब्रह्मब्रह्मत्वसंवन्धावगाहिज्ञानस्यात्मत्वात् आत्मनः कर्तृ न समवायिविपयः। 'अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ 'तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ इति । 'दैवादपेतमध दैववशाडुपेतम्' इत्यादिवाक्यनिचयात् । पृथिवीमन्तरो यमयतीति श्रुतेः नियम्यनियामकभावः संवन्धस्तेन नाजरतीयम् । तथा यदृच्छा भगवदिच्छा समवायिनी सिद्धान्ते इच्छाशक्त्यधीना अन्या शक्तयः इति शक्तौ निवेशः वाराहपुराणवाक्यात् तेन नाजरतीयम् । तथा भूतवादे पञ्चमहाभूतानां ब्रह्माहं प्रपद्ये इति तान्येव समवायीनि सिद्धान्ते वृत्तचतुःषोडश पञ्चशक्तिभिरिति द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायवाक्यावरणशक्तयः उक्तवाक्यात् तेन नार्धजरतीयकम् । तथा योनिः स्थानं अश्वः वृहदारण्यकोक्तः समवायी सिद्धान्ते कर्तृत्वं तत्पुरस्कारेण समवायित्वं उक्तवाक्यात् तेन नाजरतीयकम् । पुरुषो ब्रह्माण्डविग्रहः समवायी तजनकं महतः स्रष्ट निमित्त- कारणं सिद्धान्ते महतः स्रष्ट समवायि निमित्तं च तस्माद्विराडजायत इति श्रुतिवाक्यात् । न च 'एतन्नानावताराणां निधानं वीजमव्ययम्' इति वाक्यात् नैवमिति वाच्यम् । श्वेताश्वतरे कालः खभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यमित्युक्त्वा युक्त्या संयोग एषां न त्वात्ममावादिति संयोगः एषां संवन्धः न त्वात्मभावादात्मत्वादित्युक्त्वात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोरिति कृतप्रयत्नापेक्षत्वात् वैषम्यनैपुण्ये वारिते तमोवादे आसीदिदं तमोभूतमिति तदेव समवायि सिद्धान्ते अवान्तरप्रलयविषयत्वं तमो ब्रह्मैव वा अहमेवासमेवाग्रे इति वाक्यात् । तमआसीदिति अनभिव्यक्त"..."माधिकरणभाष्यं तेन नार्धजरतीयकम् । आपो वा इदमग्रे सलिलमासीत् इत्यादेऽवान्तरप्रलयविषयः समवायिविषयः सिद्धान्तेप्येवम् । आपमापामपः सर्वा इत्यारणात् । तेन नार्धजरतीयम् । शून्यवादो नास्तिकानां शून्यं विजनं शुने हितं 'शुनः संप्रसारणं वा च दीर्घः' इति यत् शून्यम् विजनं शमून्यमिति पाठे सर्वस्य ज्ञानात्म- कत्वात् असुराणां च असत्यमिति वाक्यात् कायः समवायी सिद्धान्ते शमूनकर्मपि ब्रह्म शम् ऊनम् । नास्तिकानामसुराणां च ऊनाय हितं यत् शमून्यं 'शमूनं कुरुते विष्णुरदृश्यः सन् परः स्वयम् । तस्माच्छ्न्यमिति प्रोक्तः' इति महाकौर्मात् तेन नार्धजरतीयम् । अन्ये तु छान्दोग्यस्थानुद्दालक- श्वेतकेतूपाख्यानस्थां न्यग्रोधफलमाहरेति इदं भगव इति मिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति १२५ न. सू. र.

·भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०१पा०४ अ०९सू०२८ रश्मिः। अण्व्य इवेमाधाना भगव इति आसामबैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंच- न भगव इति तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निमालयसे एतस्यै वै सौम्यैपोणिम एप महान्य- ग्रोधस्तिष्ठतीति जगतः पूर्वावस्थायां दृष्टान्तः । अथ किंचनाणुपदश्रावणात् शून्यखभावाणुकारणवादा भ्रान्त्या प्रतीयन्ते तत्रैतासां तात्पर्यमस्ति न वेति संदेहोस्तीति पूर्वपक्षस्तत्रेदं सूत्रं प्रवर्तते । एतेनेति प्रधाननिराकरणे हेतूनां शब्दत्वादचेतनत्वैकविज्ञानं प्रतिज्ञानुपपत्तीनामण्वादिपक्षसामान्येन सर्वे अण्वादिकारणवादा निराकृतत्वेन व्याख्याता इत्याहुः एतेनेत्यस्य स्वखमतानुगुणार्थानाहुः ॥२८॥ इति नवमाधिकरणम् ॥९॥ इति श्रीविद्वन्मण्डनश्रीविठ्ठलेश्वरैश्वर्यनिरस्तसमस्तान्तरायेण श्रीगिरि- धार्यात्मजश्रीदामोदरभ्रात्रीयेण श्रीगोविन्दरायपौत्रेण पूर्णवेत्रा श्रीविठ्ठलरायभ्रात्रीयश्रीगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरेण कृते भाष्यप्रकाशरश्मी प्रथमस्याध्यायस्य तुरीयः पादः संपूर्णतामगमत् ॥१॥४॥ ॥ प्रथमाध्यायः समाप्तः॥ राग-प्रकटे पूरणपुरुषोत्तम वजनाथ । दिनदयाल भक्तजनवत्सल सवगुन जिनके हाथ ॥१॥ श्रीवल्लभके पक्षपाततें इनपिन जनम अकाज । सुरस्याम तिहारे हित यातें कीने सकलअपात ॥२॥ [ अस्सस्कृतिः] (ग्रन्थकारः समाप्ती हस्ताक्षरेण लिखति) एतावतो ग्रन्थस्य श्लोकानां संख्या (१०९००) दशसहस्रनवशतमुच्यते, अस्स ग्रन्थस्स (अस्मिन् प्रकरणे) षट्दशसहस्रश्लोकसंख्याह । द्विशतपञ्चदश पत्राणि ॥ शुभं भवतु ॥ ॥ श्रीविठ्ठलेशो जयति ॥ ३८८ पत्राणि १२ शोधपत्राणि-पत्राणि ४००। पत्र ४ सौ पत्र २२ ताई नहि हे आगें संपूर्ण हे. THAN ·श्रीमद्वल्लभाचार्यकारिकाः। कारिकाः अ.पा.पृ. कारिकाः अ.पा.पृ. साङ्गो ध्येयस्तथा ज्ञेयो वेदः शब्दाश्च बोधकाः॥ १११११९ ] ब्रह्मधर्माश्वये केचिसिद्धा युक्त्यापि साधिताः ॥ ३७६१ निःसंदिग्धं तदर्थाश्च लोकवद्याकृतेः स्फुयाः ॥ ११११११ / निर्णायकास्ततोप्यन्ये चत्वारोत्र निरूपिताः॥ १॥३७६१ अलौकि हिको वेदार्थो न युक्त्या प्रतिपद्यते । ११११२७ संदिग्धानां पदार्थानां पौर्वापर्येण निर्णयः ॥ ११४०८३२ तपसा वेदयुक्त्या तु प्रसादात्परमात्मनः॥ ११११२७ न तु संदिग्धवाक्येन सर्यव्याकुलतोचिता ॥ ૧૮રૂર संदेहवारकं शास्त्रं बुद्धिदोपात्तदुद्भवः । 2018२ जीवप्रकरणं खेतन्मुक्त्युपायोस रूप्यते ॥ १२२८३३ विरुद्धशास्त्रसभेदादङ्गैश्वाशक्यनिश्चयः॥ ११॥४२ योग्यं शरीरमारय गच्छेदिति हरेः पदम् ॥ ११८३३ तस्मात्सूत्रानुसारेण कर्तव्यः सर्वनिर्णयः॥ ११४२ अनेकरूढिशब्दानां वाच्यं ब्रह्मैव नापरम् ॥ १८४२ अन्यथा भ्रश्यते स्वार्थान्मध्यमश्च तथादिमः १1११४२ १८४२ शक्तितश्चेत्तथा मूयुस्ते सन्मार्गादहिप्कृताः॥ असंदिग्धेपि वेदाथै स्थूणाखननवन्मतः ॥ १२११४३ २।१२ मीमांसानिर्णयः प्राज्ञे दुर्बुद्धस्तु ततो द्वयम् ।। भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः ॥ १।११४३ २।१२ संदेहवारकं शास्त्रं वेदप्रामाण्यवादिनाम् ॥ न तद्विरोधाद्वचनं वैदिकं शक्यतां प्रजेत् ॥ १1१1९६ २।२।१०९ क्रियाशक्तिज्ञानशक्ती संदिलेते परस्थिते ॥ वेदोक्तादणुमात्रेपि विपरीतं तु यद्भवेत् ॥ १.१४९६ उत्पत्तिस्थितिनाशानां जगतः कर्तृ वै बृहत् ॥ २।२।१०९ तादृशं वा स्वतन्त्रं चेदुभयं मूलतो मृपा ॥ ११४९९ ( येदेन योधितं तद्धि नान्यथा भवितुं क्षमम् ॥ ११०९९ अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागमः ॥ २३२३ રારૂારે ११११९९ / नित्यापरिछिन्नतनौ प्राकट्यं चेति सा विधा॥ नहि श्रुतिविरोधोति कल्पोपि न विरुध्यते ॥ सर्वभावसमर्थत्वादचिन्त्यैश्चर्यवद् वृहत् ॥ ११११९९ / व्यापकत्वश्रुतिस्तस्य भगवत्वेन युज्यते ॥ २।३१९८ साधनं च फलं चैव सर्वस्याह श्रुतिः स्फुटम् ॥ १७६ आनन्दांशाभिव्यक्तौ तु तत्र ब्रह्माण्डकोटयः ॥ २।३।९० नमवतयितुं शक्ता तथा चेनरको न हि ॥ ११७६ प्रतीयेरन्परिच्छेदो व्यापकत्वं च तस्य तत् ॥ २।३१९ प्रवर्तकस्तु सर्वत्र सर्वात्मा हरिरेव हि ॥ १११११७६ | विस्फुलिदा इवाग्नेहि जडजीवा विनिर्गताः ॥ २॥३॥१३॥ यज्ञ एव हि पूर्वत्र बोध्यते स्वर्गसिद्धये ॥ १।१।१७७ | सर्वतःपाणिपादान्तात्सर्वतोक्षिशिरोमुखात् ॥ २।३।१३१ सिद्ध एव हि सर्वत्र वेदार्थो वेदवादिनाम् ॥ १७८ निरिन्द्रियास्वरूपेण ताशादिति निश्चयः॥ २।३।१३० मन्त्राणां कर्मणां चैव दर्शनश्रवणाछुती ॥ ११३१७९ सदंशेन जडाः पूर्व चिदंशेनेतरे अपि ॥ २।३१३१ कृतिश्च सिद्धतुल्यत्वं घेदः स्वार्थे च संमतः ॥ १।११७९ / अन्यधर्मतिरोभावान्मूलेच्छातोस्वतत्रिणः ॥ २।३।१३१ सापनाथ प्रमाणानि संनिकांदिमार्गतः ॥ १२१८ सोंपनिषदां सिद्धो हविरोधे समन्वयः ।। ३।११ सर्वथाऽविपयेऽवाच्ये व्यवहार्ये कुतः प्रमा । १२१८] कथं बोधकता तासां सा तृतीये विचार्यते॥ एवंविचारचातुर्ययद्भिः सनिर्बजाधिपे ॥ ११३०२ | एकं वाक्यं प्रकरणं शाखाः सर्वाः सहैव वा। ३.१२ आनन्दमयतानन्दसंदोहायावधार्यते ॥ ११३०२] एका विद्यामनेकां वा जनयन्तीति चिन्त्यते ॥ ३।११२ संदेहवारकं शास्त्रं पदशक्त्या तु निर्णयः ।। १२।५१० ससाधने हि पुरुपे जन्मना कर्मणा शुचौ । ३।१३ जीवादुरकर्षशन्देन द्वयोर्वाक्येपि न क्षतिः॥ १।२।५१० | केवले वा यथायोगे प्रथमं तद्विचार्यते ॥ ३।१३ वाधकानां बलिष्टरवात्साधकानामभावतः ।। १॥३॥६०९ | विचारपूर्वकं तय ब्रह्मभावाप्तियोग्यता ॥ ३111३ भाधारधर्मा या येरनिति पादोभिधीयते ॥ ॥३॥६०९ अधिकारे ततः सिद्धा विषयावरतिस्ततः ।। ३४ यसिनित्यादिवाक्ये च वाक्यार्थः सर्पवाधितः॥ ॥३॥६०९ / अन्तरगविचारेण गुणानामुपसंहतिः ॥ ३।१४ अर्थात्मकरणालिङ्गादिति पूर्व विचार्यते ॥ १३१६०९ बहिरङ्गविचारेण कर्मणामिति सा द्विधा । ३1१18 कठवल्लीविचारेण निश्चिता झधिकारिणः ॥ ११३७५७ फलतः साधनेभ्यश्च प्रमेयाच प्रमाणतः। ३।२।१८. वाक्यान्तरं च तत्रत्वं चिन्त्यते प्रलयावधि ११३७५७ | विचारेणावृहद वच्चेत्कोन्यः साधयितुं क्षमः ॥ 101 ·श्रीमद्विठलेश्वरकारिकाः। श१७ ५।११७ ५१११७ कारिकाः अ.पा.पृ. कारिकाः अ.पा.पु. भक्तिमार्गप्रचारकहृदयो बादरायणः ॥ २०५०२ | अग्निहोयादिकं कार्य संन्यासः फल एव हि ॥ ४११७ मानं भागवतं तय तेनैवं ज्ञेयमुत्तमः ॥ ३३४५०२ | पोढा चेपुरुषो व्यक्तः प्रारब्धान्ते फलं भवेत् ॥ ४॥ समन्वयेनाविरोधात् साधनम्रझविद्याद ॥ था | एतावान्प्रथमे पादे निर्णयः सूत्रकृस्कृतः ॥ ४१७ तस्याग्रिमन्यवस्था या सा च तुयें विविच्यते ॥ द्वितीये नियमाणस्य सर्वेन्द्रियलयः पुरा ॥ ४११७ जीवतो म्रियमाणस गरछतः सफलस्य च ॥ ४।११ | लिङ्गस्यापि शरीरस्यना ज्योत्क्रान्तिरिहोप्यते ॥ भतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव न चान्यथा ॥ R | दिनायनकृतो नास्य विशेपोस्तीति चोच्यते ॥ १७ तामसी बुद्धिमाश्रित्य ये मूढाः सर्वविप्लवम् ॥ IITR तृतीये क्रममुक्ती यो मार्गों यस्य थुतेर्मतः।। पदन्ति शास्त्रनाशाय सदिः शोच्याश्च येनु तान् ॥ २ | तनिर्धारोन्यमागणाममाप्यस्वं च वर्ण्यते ॥ १७ महाविद्मनाभावः शतांशेनापि चेद्भवेत् ॥ ३ | गन्तन्यं च परं ब्रह्म कार्यो लोकस्तु नेति च ॥ १७ शास्त्रमेतद्वथा जावं सर्वसूचविनाशतः ॥ १३ | तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन फलमुच्यते ॥ ॥१७ स्वाप्ययस्य च संपत्तेस्त्र ब्रह्मगतिश्रुती ॥ १३ प्रभोरेव फलत्वं तनिर्दोपत्वं च वर्ण्यते ।। भन्यथा न श्रुतेरर्थः स्यान्चेद्यासो वदेव किम् ।। शा| लीलानित्यत्वतः पूर्णगुणत्वं च ततोखिलम् ॥ १७ तामसी बुद्धिमाश्रित्य या मुक्तिः कैश्चिदुच्यते ॥ १५ जानीत परमं तावं यशोदोत्संगलालितम् ॥ ४॥२२३ सा सुषुप्तिश्रुतेरो मोहादेवान्यथामतिः॥ ४।१४ | तदन्यदिति ये प्राहुरासुरांस्तानहो बुधाः ॥ ४२२३ अतो महाविदः कार्य जीवतः पूर्वमुच्यते ॥ ४३५ नानामतध्वान्तविनाशनक्षमो । थ२२३ भावृत्तिः श्रवणादीनां नवकृत्वोपदेशतः ।। ०१५ | वेदान्वहृत्पद्मविकासने पटुः॥ शा२२३ दर्शनार्थत्वतो लिङ्गादपि नीशवघातवत् ॥ ४११५ | आविष्कृतोयं भुवि भाप्यभास्करो । ॥५॥२२३ भावृत्तौ श्रवणादीनामात्मेति स्याद् दृढा मतिः ॥ ५ मुधा बुधा धावत नान्यवर्मसु । ४॥४॥२२३ आपाततो दर्शनं तदभेदेनापि बोध्यते ॥ ०१५ | पुरन्दरमदोद्भवप्रचुरवृष्टिसंपीडित ॥ ॥श२२३ प्रतीकोपासनादीनां नैवंभावो हि जायते ॥ १५ स्वकीयवरगोकुलावनपरायणो लीलया ॥ ॥४॥२२३ मालम्बनार्थ तत्रापि ब्रह्मदृष्टिविशिष्यते ॥ ४०६ सितामृतमुवृष्टिभिः परिपुपोष तान् यो गिरिं ॥ ४॥४॥२२३ आदित्यादिब्रह्मदृष्टेरगत्वं न स्वतघ्रता ॥ ६] दधार च स एव हि श्रुतिशिरःमु संराजते ॥ ५४॥२२३ मनने च निदिध्यासे विशेषश्चोच्यतेधुना ॥ १६ श्रीकृष्णकृपयैवायं सिद्धान्तो हृदि भासते ॥ १४२२४ आसनादिपडहस्तु चित्तं श्रीतार्थ एव हि ॥ ४१६ | तेनाधिकं वरीवर्ति न वक्तव्यं हरेनृणाम् ॥ २२४ धारयेदायतेरेवं ततः सिद्धिमवाप्स्यति ॥ ११११७ / भाष्यपुष्पाञ्जलिः श्रीमदाचार्यचरणाम्बुजे। धर्माधर्मभयं तस्य नास्त्येवेति विनिश्चयः । १७ | निवेदितस्तेन तुष्टा भवन्तु मयि ते सदा ॥ शश२२४ ॥४॥२२४ ॥ आचार्याणां कारिकाः समाप्ताः ।।

·अधिकरणानां सूचीपत्रम् । ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... १ जिज्ञासाधिकरणम् २ जन्माद्यधिकरणम् ३ समन्वयाधिकरणम् ४ ईक्षत्यधिकरणम् ५ आनन्दमयाधिकरणम् ६ अन्तस्तद्धर्माधिकरणम् + ७ तल्लिङ्गाधिकरणम् ८ अतिदेशाधिकरणम् •९ ज्योतिश्चरणाधिरणम् १० अनुगमाधिकरणम् ११ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणम् १२ शब्दविशेषाधिकरणम् १३ अत्ता चराचराधिकरणम् १४ गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणम् १५ अन्तर उपपत्तेरित्यधिकरणम् १६ अन्तर्याम्यधिककरणम् २७ अबश्यत्वाधिकरणम् १८ वैधानराधिकरणम् १९ शुभ्वाचायतनाधिकरणम् २० भूमाधिकरणम् २१ अक्षराधिकरणम् २२ ईक्षतिकर्माधिकरणम् २३ दहराधिकरणम् २४ अनुकृत्यधिकरणम् २५ शम्दादेव प्रमिताधिकरणम् २६ तदुपयंपीत्यधिकरणम् २० शुगस्त्यधिकरणम् २८ कम्पनाधिकरणम् २९ ज्योतिदर्शनाधिकरणम् ३. अर्थान्तरन्यपदेशाधिकरणम् ३. मुपुस्युत्कान्त्योरित्यधिकरणम् ३२ भानुमानिकाधिकरणम् ३३ घमसपदित्यधिकरणम् ३५ न संख्योपसंमहाधिकरणम् ३५ यथान्यपदिष्टाधिकरणम् ३१ समाकपाधिकरणम् ३० जगारिवाधिकरणम् २८ पास्यान्वयाधिकरणम् ३९ प्रति त्यधिकरणम् १. मायानाधिमणम् अ.पा.पृ. अ.पा.पृ. १1१1८ ४१ स्मृत्यनवकाशदोपप्रसंग इत्यधिकरणम् 1911 ११.९४ ४२ इतरेषामित्यधिकरणम् २०१७ १1१1१४० ४३ एतेन योग इत्यधिकरणम् २।१११३ રા૧૧૬ १११॥२१९ ४४ न विलक्षणत्वाधिकरणम् ... ११।२६३ ४५ असदिति चेत्यधिकरणम् २।१।३६. २१११४७ १११।३३७ ४६ एतेनेत्यधिकरणम् ११११३६० ४७ भोक्रापत्तरित्यधिकरणम् २०४८ २।११५५ १1१1३६९ ४८ तदनन्यत्वाधिकरणम् २।११७७ १।१।३७३ ४९ असयपदेशाधिकरणम् २१११८७ १1१।३९२ ५. इतरव्यपदेशाधिकरणम् १।२।४१५ | ५१ उपसंहारदर्शनाधिकरणम् २४१४९० १/२।४६४ ५२ सोपेताधिकरणम् २।११९७ રારા રા૪૮૮ ५३ रचनानुपपत्तेरित्यधिकरणम् ૨૨૨૨ २५०६ ५४ पुरुषाश्मवदित्यधिकरणम्... २।२।३१ ११२१५२४ ५५ महद्दीघंवद्वेत्यधिकरणम् . २।२।५८ १२।५३९ ५६ समुदाय उभयहेतुकेपीत्यधिकरणम्... १२।५५४ ५७ नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणम् २।२४८८ २।२।९९ २१५७२ ५८ नैकसिनसंभवादित्यधिकरणम् २।२।१०८ २३१६०७ | ५९ पत्युरसामअस्साधिकरणम् २१२।११६ ११३१६२४ ६० उपपत्यसंभवादित्यधिकरणम् २।३११ ११३१६३३ ६१ न वियदित्यधिकरणम् २।३।१६ १२ एतेन मातरिश्वत्यधिकरणम् ११३१६४५ १।३।६५३ ६३ असंभवाधिकरणम् ।३।१७ १॥३॥६८८ ६४ तेजोत इत्यधिकरणम् २।३।२० રારિ १३१६९३ ६५ आप इत्यधिकरणम् રારૂપે १1३।६९६ ६६ गृधिन्यधिकारेत्यधिकरणम् २।३।२८ ११३७३८ ६७ तदभिध्यानादेवेत्यधिकरणम् २।३।२९ ६८ विपर्ययेणेत्यधिकरणम् ११३७५७ २१३१३२ ॥३॥७६० ६९ अन्तरा विज्ञानमनसी इत्यधिकरणम् २।३।४५ १३७६४ ७. नारमा भुतेरित्यधिकरणम् ११३७७३ ७. झोत एपेत्यधिकरणम् २२३४५ १४४८२९ ७२ उल्शान्तिगत्यागतानामित्यधिकरणम् १८६८/७३ तदुगसारस्पाधिकरणम् २।३.८० १४८८५ ७१ कर्ता शाखायागादिन्यधिकरणम् २।३।१०० ५९०७ ७५ परान तेरिन्यधिकरगम् २१३२५ ४.९१२ ७६ अंशो नानाम्पपदेशात्यधिरगम् २३1३० १९२० .. तथा प्रागा इत्यधिकरणम् २१११५१ श९३" ७८ इनादय इसधिकरणम् १४.९५० ७९ भगरत्यधिरगन् २२१६९ 11९८७ ८० अत्यधिकान् रा॥१३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... शा५५ ... ... ... ... ... ... ... ...

·९९४ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... अ.पा.ए. अ.पा.पृ. ८१ चक्षुरादिवस्वित्यधिकरणम् २।४।१८६ १२३ न्यतिरेकाधिकरणम् ३३१४१२ ८२ ज्योतिरायधिष्टानं स्वित्यधिकरणम्... २१८१ १२४ भूस इत्यधिकरणम् ३१३१४१८ ८३ प्राणयतेत्यधिकरणम् २।४1१८६ १२५ नाना शम्दादिभेदादित्यधिकरणम्... ३।३।४२२ ८४ तदिन्द्रियाणि तव्यपदेशादित्यधिकरणम् ॥४॥२०७ १२६ विकल्प इत्यधिकरणम् - ३।३।२४ ८५ संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्त्वित्यधिकरणम् २१२०८ १२७ काम्यास्टिवत्यधिकरणम् .. ३१३१४२५ ८६ मांसादिभीममित्यधिकरणम् २१४२११ १२८ अनेवित्यधिकरणम् ३३५२६ ८७ तदन्तरप्रतिपत्तावित्यधिकरणम् ३.११ १२९ समाहाराधिकरणम् ३३१४२८ ८८ कृतात्ययाधिकरणम् ३.११३२ १३० न पा तत्सहभायाधुतेरित्यधिकरणम् ३३४२९ ८९ अनिष्टादिकारिणामित्यधिकरणम् ३११४४ ९० विद्याकर्मणोरित्यधिकरणम् १३. पुरुषार्थोत इत्यधिकरणम् ३१५३३ ३५१ १३२ सर्यापेक्षेत्यधिकरणम् ३४८० .९१ शब्दावरोधाधिकरणम् .. ३।११५६ ९२ अन्याधिष्ठित इत्यधिकरणम् १३३ विहितत्वाचाश्रमकर्मेत्यधिकरणम् ३४४८४ ३।१।६१ ९३ रेतःसिग्योगाधिकरणम्... १३४ तद्भूतस्येत्यधिकरणम् ३।१४९४ ३१॥६४ ९४ योनेः शरीरमित्यधिकरणम् १३५ न चाधिकारिकमित्यधिकरणम् ३१४१५९६ ३।११६७ ९५ संध्याधिकरणम् १३६ यहिस्तूभयथेत्यधिकरणम् २२/७५ ३४५९७ ९६ तदभावो नाडीस्वित्यधिकरणम् १३७ सहकार्यन्तराधिकरणम् ३१।९० ३१४१५०४ ९७ अतः प्रबोध इत्यधिकरणम् १३८ गृहिणोपसंहार इत्यधिकरणम् ३२२।९५ ३१४५०५ ९८ उभयलिङ्गाधिकरणम् ३।२।१०५ १३९ एवं मुक्तिफलानियम इत्यधिकरणम् ३४/५१३ ९९ अरूपवदेव हीत्यधिकरणम् ३१२।११३ १४० आवृत्यधिकरणम् . शाद १०० अम्बुपदग्रहणादित्यधिकरणम् ३३२।१२५ १४१ आत्माधिकरणम् १1१1१३ १०१ तदव्यतमाह हीत्यधिकरणम् ३।२।१३७ १४२ आदित्यायधिकरणम् ११।२९ १०२ प्रकाशादिवञ्चेत्यधिकरणम् ३।२।१४. १५३ यत्रैकाग्रताधिकरणम् ४११०३७ १०३ प्रकाशाध्यवद्वेत्यधिकरणम् ३१२।१४५ १४४ आ प्रायणाधिकरणम् ४।११३७ १०४ परमतः सेतून्मानेत्यधिकरणम् ३१२११७९ १४५ सदधिगमाधिकरणम् थ१३९ १०५ फलमत इत्यधिकरणम् ... ३।२।१८९ १४६ अतोन्याधिकरणम् ५११४७ १०६ सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ३।३।१९३ १४७ वाड्मनोधिकरणम् १२१५५ १०७ आत्मगृहीत्यधिकरणम् ३३३३२५५ १५८ भूताधिकरणम् श०५६ १०८ कार्याख्यानाधिकरणम् - ३।३।२५८ १४९ समानाधिकरणम् १७३ १०९ पुरुपविद्यायामित्यधिकरणम् ३।३।२७३ १५० अविभागाधिकरणम् श२।८२ १३० वेधाद्यधिकरणम् ३।३।२७५ १५१ तदोकोधिकरणम् श२८५ १११ संपरायाधिकरणम् ३।३।२८९ १५२ रश्म्यधिकरणम् મીર૮૮ ११२ गतेरर्थवरवमित्यधिकरणम् ३।३।२९५ १५३ निश्यधिकरणम् १२।९० ११३ उपपन्नाधिकरणम् ३।३।३०६ १५४ अचिराधिकरणम् श३।९७ ११४ अनियमाधिकरणम् ३।३।३१३ १५५ आतिवाहिकाधिकरणम् ४१३११०८ ११५ आधिकारिकाधिकरणम् ३।३।११५ १५६ कार्याधिकरणम् १३.११४ १७६ अक्षरधियामित्यधिकरणम् ३।३।३१८ १५७ अप्रतीकाधिकरणम् ४।३।१० ११७ अन्तरा भूतग्रामवदित्यधिकरणम् ३३३३३३३ १.८ सैव हीत्यधिकरणम् १५८ विशेषाधिकरणम् ४।३।१५० ३।३।३३९ ११९ आदरादित्यधिकरणम् १५९ संपद्याविर्भावाधिकरणम् १५५ ३।३।३४५ १६० ब्राह्माधिकरणम् ४१४११५९ ३।३।३५० १६. तस्वभावाधिकरणम् १४/१८६ १२२ लिङ्गभूयस्वाधिकरणम् ३।३।३५६ १६२ प्रदीपाधिकरणम् ४॥॥१९२ ३३३३३३ ] १६३ जगद्यापाराधिकरणम् १९७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १२० तनिर्धारणाधिकरणम् १२१ प्रदानवदित्यधिकरणम् .. ... ... ... ... ...

·-- श्रीमद्वाल्लभभाष्यपाठानुसारतः श्रीमहादरायणप्रणीत- ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः। - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ११ अणवध ... ... १२ अणुश्च ... ... ... ... अ.पा.पृ. अ.पा.पृ. ३६ अनारब्धकार्य एव तु पूर्व उवधेः ४११०४६ १ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि ३७ अनाविष्कुर्वजन्ययात् ३५०९ २०९ ३८ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शन्दात्... दाशकितवादिस्यमधीयत एके २।३।१३० २ अकरणत्वाच न दोपस्तथाहि दर्शयति २०१७७ ३१ भनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानु- ३ अक्षरधियां स्ववरोधः सामान्यतद्भा. मानाभ्याम् ... ३।३।३१३ ४. अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ३११४४ वाभावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ३/३३१८ ११३१६८८ ४१ अनुकृतेस्तस्य च ४ अक्षरमम्परान्तरते ११३८६३३ ४२ अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धाज्योतिरादिवत् २।३।१३६ ५ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् કારા १२२४५६ ५३ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ६ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ३.१२१ ४४ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद- ७ अनाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ३।३।४१५ दृष्टश्च तदुकम् ३१३३९८ ८ अङ्गित्वानुपपत्तेश्व २।२।२४ ३४६० ४५ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ९ अनेषु यथाश्रयभाषः ३।३।४२६ ११२३५९७ ५६ अनुस्मृतेयादरिः १० भचलत्वं चापेक्ष्य ४।३५ ४७ अनुस्मृतेश्य રર૮૦ २।४।१६९ ४८ अनेन सर्वगतत्वमायामयशन्दादिभ्यः ३।२।१८७ २।१1१७९ ४९ अन्तर उपपत्तेः श२।५२४ २३ भव एव नित्यत्वम् ११३७१८ ५० अन्तरा चापि तु तद्दष्टेः... ३५४४९० १४ अत एव च सपियन ४/२/६२ ५१ अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः ३३३३३३३ १५ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ३४१४७८ ५२ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण वडिझा- १६ अत एव चानन्याधिपतिः ४४४१७९ दिति चेनाविदोपात् २१।३२ १७ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ३।२।१२३ ५३ अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तदर्मन्यपदेशात् २।५३९ 1. अत एव न देवता भूतं च ११२।५९१ ५५ अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ... २।२।११५ ११११३६९ ५५ भन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ११।३३७ २० अतः प्रबोधोमात् ३१२।९५ ५६ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः २।२।१०७ २१ भतश्चायनेपि दक्षिणे ४२१९१ ५७ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् १२।२० २२ अतस्त्वितरज्यायो लिङ्गाच ३।४।४९१ ५८ अन्यथात्वं शब्दादिति चेवाविशेपात् ३।३।२३३ २३ अतिदेशाच ३।३।३७८ ५९ अन्यथानुमितौ च शशक्किवियोगात् २।२।२६ २४ अतोनन्वेन तथा हि लिङ्गम् ३।२।११ ६० भन्यथाभेदानुपपत्तिरिति चेनोपदेशा- २५ अतोन्यापि ोकेपामुभयोः १।११४७ न्तरवत् ३।३।३३३ २६ भत्ता घराचरग्रहणात् १॥२॥४८८ ६१ अन्यभावव्यावृत्तेश्च १1३/६४० २७ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा १1१1८ ६२ अन्याधिष्टिते पूर्ववदभिलापात् ३६१ २८ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः १॥२॥५५४ ६३ अन्याय तु जमिनिःप्रनव्याख्यानाभ्या. २९ भदृष्टानियमात् २।३।१४१ मपि धवमेक १४१९२० ३० अधिकं तु भेदनिर्देशात २०१1८८ ६५ अन्याश्च परामर्श १३१६८६ ३१ अधिकोपदेशात्त बादरायणस्यैवं तदर्शनान् ३।४५३९ ६५ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ३।३।२५७ ३२ अधिष्ठानानुपपत्तेख २।२।११२ ६६ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा २।२।५७ ३३ अध्ययनमानयत: ३११४४४ ६७ अपि सप्त ३१११४९ ३४ अनभिभवं च दर्शयति ३१४९० ६८ अपि सर्यते १३१६९१ ३५ अनवस्थितेरसंभवाच नेतरः २२५३४ ६९ अपि सर्यते ... ... ... १९ अत एचप्राणः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... २।३१३४ ·श्रीमद्रासूबाणुभाष्यम् । ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. अ.पा.पू. अ.पा. ७० अपि मर्यते.. ३३१४८७ १०८ आधारदर्शनात् २१४१५३० ७१ अपि सयंते... ३१४॥४९॥ १०९ आतिपाहिकासहिमात् ४॥३११०० ७२ भपि चवमेके ३३२।११२ ११. भारमकृतेः परिणामात् ... १९४१९७९ ७३ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ३३२११३८ १११ भारमगृहीतिरितरयदुचरात् ३।३।२५५ ७४ अपीती तद्वरप्रसादसमञ्जसम् २।१४५० ११२ भारमनि चैवं विचिचाच हि २२१९ ७५ भप्रतीकालम्बनालयतीति बादरायण ११३ भारमचन्दाच ३१३१२५२ उभयथादोपात्तकतुश्च १३/१४० ११४ आरमा प्रकरणात् ४१५८ ७६ अबाधाच ३४४८७ ११५ आस्मेति पगच्छन्ति प्राहयन्ति च ४१1१३ ७७ अभावं वादरिराह पेवम् १४१८० ११६ भादरादलोपः ३।३।३४५ ७८ भभिध्योपदेशाच ११४१९७६ ११७ भादित्यादिमतयश्चाग उपपते: २९ ७९ अभिमानिन्यपदेशस्तु विशेपानुगतिभ्याम् ॥१॥२० ११८ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ३१३३२५१ ८० अभिन्यकरित्याश्मरथ्यः १०२।५९६ १९ आनन्दमयोभ्यासात २६३ ८१ अभिसंध्यादिप्वपि चैपम् २।३।१४२ १२० आनन्दादयः प्रधानस्य... ३१३१४४६ ८२ अभ्युपगमेप्यर्थाभावार २।२।२१ १२. आनर्थस्यमिति चेच तदपेक्षयात् ३.११३८ ८३ अम्बुवदग्रहणात्तु न वयात्वम् ३।२।१२५ ! १२२ आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन शरीर- ८४ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ३।२।११३ रूपकविन्यखगृहीतेर्दर्शयति च ११/८२९ ८५ अचिरादिना तत्प्रथितेः १३९७ / १२३ आपः २।३।२२ ८६ अर्भकोकस्त्यात्तव्यपदेशाच नेति चेक १२४ मा प्रायणाचनापि हि यम् ४१३७ निचास्यत्वादेवं व्योमवञ्च १२।४७५ १२५ आभास एव च २।३।१३९ ८७ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ३६८८ १२६ आमनन्ति चैनमस्सिन्... १२।६०० ८८ अवस्थितिवशेष्यादिति चेताभ्युपग- १२५ आविज्यमित्यौदुलोमिस्तस्मै हि परि- मादि हि... २।३।६७ क्रीयते -३५०१ ८९ अवस्थितेरिति काशकृत्सः ११४१९५५ १२८ भावृत्तिरसकृपदुदेशात ९५८ ९. अविभागेन दृष्टत्वात् ४११५९ १२९ आसीनः संभवात् १३५ ९१ अविभागो वचनात् ४RI८२ १३० आह तन्मात्रम् ३।११८ ९२ अविरोधश्चन्दनवत् २।३।६६ ९३ अशुद्धमिति चेत्र शब्दात् ३।१।६३ १३. इतरपरामर्शास्स इति चेन संभवात् १३६७२ ९. अश्मादिवञ्च तदनुपपत्तिः २१११८९ १३२ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसतिः २११४८७ ९५ अश्रुतत्वादिति चेष्टादिकारिणां प्रतीते. ३१२५ १३३ इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु १४२ ९६ असति प्रतिशोपरोधो योगपद्यमन्यथा ५३४ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति - चेनोत्पत्ति- ९७ असदिनि चेन्न प्रतिषेधमानत्वातू २१७६३६ माननिमित्तत्वात २।२।६२ ५८ असयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरण १३५ इतरे स्वर्थसामान्यात् ३।३।२५० वाक्यशेपात् २११७७ १३६ इतरेषां चानुपलब्धेः २०१७ ९९ असंततेश्चाव्यतिकरः २।३।१७९ १३७ इपदामननात् ३।३।३२९ १०. असंभवस्तु सतोनुपपत्तेः २।३।१७ १०१ असार्वत्रिकी... ३५४३ १०२ अस्ति तु १३८ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः १३४६४५ २१३१५ १०३ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति १३९ ईक्षते शब्दम् 2111२१९ १।०३२५ १०४ अस्यैव चोपपत्तेरूपमा ध२१७७ उ १४. उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडलोमिः ११४१९५४ आ १४१ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् १३.५५ २०६ भाकाशे चाविशेपात् १।१।३६० ५४२ उत्तराचेदा विर्भूतस्वरूपस्तु १३।६७४ ૨૨૭૮ १४३ उत्तरोत्पादे च पूर्व निरोधात् २२६४ ११३७६४ १४४ उत्पत्यसंभवात् २।२।११६ ... ... ... ... ... ... ... ... २।२।७३ .. ... ... ... ... ई ... ... ... १०५ आकाशस्तल्लिङ्मात् १०७ आकाशोन्तरत्वादिव्यपदेशात ·ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः। ९९७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... समाने च... ... ... ... ... ... ... ... अ.पा.. अ.पा.पृ. १४५ उदासीनानामपि चैवं सिदिः Rાર.૮૮ १७९ कामादीतरत्र तप चायतनादिभ्यः... ३३१३४२ १४६ उपदेशभेदानेति चेडोभयस्लिमप्य- १८० काग्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन वा विरोधात् ११३८७ पूर्वहेत्वभावात् ३।३।३२५ १४७ उपपत्तेश्व ३।२।१८७/१८. कारणत्वेन चाकाशादिपु यथाग्यपदि- १४८ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च २।१।१०१ टोक्तः ११४१९०७ १४९ उपपलवलक्षणार्थोपलन्धेलोंकवत् ३।३।३०६ / १८२ कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ५४३११४ १५. उपपूर्वमपि वेके भावमशनवपरा- १८३ कारिद्रयानादपूर्वम् ३।३।२५८ ३१४९७ १८५ कार्यात्यये तध्यक्षेण सहातः परम- १५१ उपमदं घ ... ३१४॥४५४ भिधानात् ... ४।३।११६ १५२ उपलब्धिवदनियमः २।३।११५ | १८५ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धा- १५३ उपसंहारदर्शनामेति चेन्न क्षीरवदि २।१४९० वैयादिभ्यः २।३।१२६ १५५ उपसंहारोभेराविधिशेषवत् १८६ कृतात्ययेनुशयवान्दष्टस्मृतिभ्यां ३१३१२२८ यथेवमनेवं च ३1१1३२ १५५ उपस्थितेतस्तद्वचनात् ३।३।३४८ १८७ करसभावात्तु गृहिणोपसंहारः ३।४५०५ १५६ उपादानात् २।३।१०७ १८८ कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा २११४९१ १५७ उभयथापि च दीपात् . રારા १८९ क्षणिकरवाच २।२।९५ १५८ उभयथा च दोपात् રારા ૭૭ १९० क्षत्रियत्वावगतेश्वोत्तरत्र चैत्ररथेन १५९ उभयथापि न कर्मातस्तदभाव: રારીરૂ૭ लिङ्गात् ११३७५३ १६. उभयन्यपदेशावहिकुण्डलवत् ३।२।१४२ ग १६. उभयच्यामोहात्तसिद्धः २३११ १९. गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गंध ११३१६६० १९२ गतिसामान्यात् १९३८ १६२ अर्ध्वरेतःसु च शन्दे हि ३२४४५५ | १९३ गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि ए विरोधः ३।३।२९५ १६३ एक भात्मनः शरीरे भावात् ३।३।५०९ | १९५ गुणसाधारण्यवतेश्व ३।३।७२८ १६४ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः २।३।१६ | १९५ गुणाद्वाऽऽलोकवत् २।३।६९ १६५ एतेन योगः प्रत्युक्तः २२३ | १९६ गुहां प्रतिष्टावारमानौ हि तद्दर्शनात् १२।५०६ १६६ एतेन शिष्टापरिग्रहा भपि व्याख्याताः १२१४७ १९७ गौणश्चात्मशब्दात् ११२३३ १६७ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः १॥४॥९८७ १९८ गोण्यसंभवात् श३५ १६८ एवं चात्मा कासर्यम् २२२।१०५ १९९ २।४1१५४ १६९ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावते- स्तवस्थावरते. ३।१५१३ २।४।१७६ २०० चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः १७० एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं २०१ घमसपदविशेषात् १८६८ बादरायणः... २०२ चरणादिति चेनोपलक्षणार्थेति ऐ कामाजिनिः ३१॥३६ १७१ पेहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिवन्धे सदर्शनात् ३०५१० २०३ चराचरज्यपाश्रयस्तु स्यात्तयपदेशो भाक्ततद्भावभावित्वात् २१३१४० ११३७५७ २०४ चितितन्मात्रेण तदारमत्वादित्यौछ- २७३ करणवञ्चेत भोगादिभ्यः श२।११४ लोमिः ४१६२ १७५ का शास्त्रार्थवरवाद २।३।१०४ १७५ कर्मकर्तृव्यपदेशाच ११२५९ १७६ कल्पनोपदेशाच मभ्वादिवविरोधः ११४१८८० २०५ छन्दत उभयाविरोधात् ३३३३२९२ १७७ कामकारेण चैके ३।४।५५३ | २०६ उन्दोभिधानाबेति धेश तथा चेतो. १७८ कामाच नानुमानापेक्षा... 1१1३२४ पंणनिगदात्तथाहि दर्शनम् ११३८५ १२० -- ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... ... १६३ ... १७२ कम्पनात ... ... ... ... ...

·९९८ श्रीमद्रासूमाणुभाष्यम्। ... ... ... ... ... ... .. प्रतिवन्धः फलम् ... ... ... .. .." ... ... १३।०२८ ... ... ... अ.पा.. अ.पा.. २५२ सणसारस्यानु - समपदेशः माशयत् २१३१८० २०७ जगद्वाचिस्यात् ४१९२० २४३ सधेनुम्यपदसाय २०८ जगयापार प्रकरणादसनिहि. २५५ चमूतस्य, तु नातयो सिनेरपि तयार शथ१९७ नियमातद्रूपाभावेम्पः ३१४१४९४ २०९ जन्माषस्य यतः शारत्रयोनिरवात् १९४ २४५ वदतो विधानाम् २०३८ २१. जीवमुख्यमाणलिदायेति चेत्तस्यापपा- २४६ निधारणा नियमसाटेः भग्म्य. तम् ॥१९२७ २१३३५१ २११ जीवमुख्यप्राणलिनाणेति चेयोपासा. २४५ तमिटस्य मोक्षोपदेशत् ७/२३३ प्रविध्यादाधिवस्यादिह तद्योगात् 11 २४८ वन्मना.प्राण उपराम् ॥२।६३ २१२ ज्ञेयस्यायनाच ११४४८४३ २४९ वायभाये संध्यवदुपपरोः: ४११८६. २१३ शोत एवं २१३४९ '२५० तर्काप्रतिष्टानादप्यन्यथानुमेयमिति २१. ज्योतिराधियानं तु तदामननात्... २१४४१८१ पेदेवमप्ययिमोक्षमसः शा५५ २१५ ज्पोतिरूपकमातु तथा सधीयत एके १११८७५ २५५ तस्य च नित्यत्वात्... १४४१८९ २१६ ज्योतिर्दर्शनात् . १३७६० १२५२ वानि परे तथा दाद :.. કાર २१५ ज्योतिश्चरणाभिधानात् .. ११४३१३ २५३ तुल्यं दर्शनम् ३१५४३ २१८ ज्योतिषि भावाच २५५ तृतीये शब्दावरोध: संशोकजस्य ३.११५६ २१९ ज्योतिपैकेपामसत्य' १९०५ २५५ तेजोतसथा शाह २१३५२९ त २५६ प्रयाणामेय घेयमुपन्यासः प्रभश्च ... 11८५६ २२० तदिन्द्रियाणि तम्यपदेशादन्यत्र श्रेप्टात् २।४।२०७१२५७ ग्यारमम्म्याहू भूपस्यात् ३/११७ २२१ बछुतेः ३४४४३८॥ द २२२ तडितोधिवरणः, संबन्धात् ०३.१०७ २५८ दर्शनाच २२३ वतु समन्वयात् १1१1११० 1२५९ २२४ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः સારા २२॥१५९ २६० ३३३९१ २२५ वरप्राक्थुतेश्च... २४४१५७ २६१ २२६ वापि प.सद्यापारादविरोधा ३११८५० १३.११७. २२७ तथा प.दर्शयति . ૨૩૭૮ शर०६ २२८ तथा चकवाक्यतोपबन्धात् २६३ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ५५७६ २२९ तथान्यप्रतिषेधात्. २६४ दर्शयति च ... ३३२५ ३।२।१८७ २६५ ३३२६८ २३० तथा प्राणाः ... • राध दर्शयति पायो अपि मर्यते २३१ सदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशी ३२९ तयदेपशात् २६७ दहरं उत्तरेभ्यः १३१६५३ ४॥१॥३९ २३२ तदधीनत्वादर्थवत् २६८ दृश्यते तु रा॥२॥ १४८३९ २३३ तदनन्यावमारम्भणशब्दादिभ्यः २६२ देवादिदपि लोके. २०७१, -२।११५५ २३४ तदन्तरप्रतिपत्ती रहति संपरिप्वकः २७० देहयोगाद्वां सोपि ३२२८७ प्रमनिरूपणाभ्याम् २७१ धुम्वाद्यायतनं स्वशब्दात् १३४६०७ २३५ तदभावो नाडीपु तच्छुतैरात्मनि च २७२ द्वादशाहवदुनयविधं बादरायणोतः ११११८१ ३१२२९० २३६ सदभाव निर्धारणे च प्रवृत्तेः १३.७४८ २३७ सदभिध्यानादेव तु उछिनारसः २।३१२८ २०३ धर्म जैमिनिरत एव ३१।१९० २३० तव्यकमाह हि धर्मोपपत्तेश्व... २७४ शरा१३७ ११३३६२९ २३९ सदापीतेः संसारव्यपदेशात् शास७४, २७५ टतेश्च महिनोस्यास्मिन्नुपलब्धः ४३१६७० २४. तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् ११३१६९६ २७६ ध्यानाच शश३५ २४१ सदोकोप्रज्वलने तमकाशितद्वारो विद्यासामथ्यांचच्छेपगत्यनुस्मृति- २७७. न. कमांविभागादिति चेन्नानादित्वात् १०० योगाथ हादानुगृहीतः सताधिकया शरा८५ | २७८. ने च कर्तुः करणम् . રારા ૧૮ ... ... " ... ... " ... " ... " ... ... ३.21 ... ... ...

·ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः। ९९९ ... ... प ... . अ.पा.पृ. अ.पा.पृ. '२७९ न च कार्य प्रतिपच्यभिसंधिः ४।३।१३७ / ३१५ नोपमर्दैनातः... श२१७७ २८० न च पर्यायादप्यविरोधो विकारा- दिभ्यः, २१०६ ३१६ पञ्चवृत्तमनोवद्यपदिश्यते २।१७८ २८१ न च सातमतद्धर्माभिलापात् ११५५१ ३१७ पटवञ्च २।११८६ २८२ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तद- ३१८ पत्यादिशब्देभ्यः १३.८२५ योगात् ३४४९६ ३१९ पत्युरसामञ्जस्यात् રારા૧૦૮ '२८३ न तु दृष्टान्तभावात् २०१४ २।२।१४ ३२० पयोम्बुवञ्चेत्तत्रापि "२८४ न तृतीये तथोपलब्धेः... ३३११५२ ३२१ परं जैमिनिमुख्यत्वात् ४।३।११७ '२८५ न प्रतीकेन हि सः ११॥२० ३२२ परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदे- २८६ न प्रयोजनवत्वात् २१११९८ दशेभ्यः ३।२।१७९ २८७ न भावोऽनुपलब्धेः २।२।९४ २।३।१२५ ३२३ परात्तु राच्छ्रुतेः २८८ न भेदादिति चेन प्रत्येकमतद्वचनात् ३।२।११० .२८९ न वक्तरारमोपदेशादिति चेद्ध्यात्म- ३२४ पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो हास्य वन्धविपर्ययो ३।२।८६ संबन्धभूमा यस्सिन् ... १११३९४ .२९० न वा तत्सहभावाश्रुतेः ३२५ परामर्शे जैमिनिरचोदना चापवदति हि ३४५८ ३।३।४२९ २९१ न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् ३।३।२३४ | ३२६ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वाव- नुबन्धः ३।३१४०७ २९२ न वायुकिये पृथगुपदेशात् २।११७४ .२९३ न वा विशेषात् ३२७ पारिप्लवार्था इति चेत्र विशेपितत्वात् २४४७४ १३।२६६ .२९४ न वियदश्रुतेः ३२८ पुंस्त्वादिवत्तस सतोभिव्यक्तियोगात् २।३।१०. २।३।१ २९५ न विलक्षणत्वास तथात्वं च शब्दात् २०१६ ३२९ पुरुपविद्यायामिव चेतरेपामनानानात् ३२३२७३ ३३३ ३३० पुरुषार्थोतःशब्दादिति यादरायणः १२९३ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादति- રારા ૨૨ रेकाच. ३३२ पूर्व तु बादरायणो हेतुम्पपदेशात्... ३।२।१९२ २९७ न सामान्यादप्युपलब्धेर्मत्युवन हि लोकापत्तिः ३२२५१ ३२३।४०५ २९८, न स्थानतोपि परस्योभयलि सर्वत्र हि २०५३३४ पूर्वविकल्पः प्रकरणारस्पास्क्रियामानसवत् ३।३।३७७ २।३७९ २९९ नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् २।३१२३ ३०० नातिचिरेण विशेषात् १॥२॥४९५ ३०१ नारमा श्रुतेर्निस्यत्याच नाभ्यः ३३७ प्रकरणाच. २।३।४५ 1३।६१९ ३०२ नाना शब्दादिभेदात् ३।२।११७ ३०३ नानुमानमवच्छब्दात ३०४ नाभाव उपलब्धेः शरा८८/३४. प्रकाशादिवाशेप्यं प्रकाशन कर्म- .३०५ नाविशेषात् ... १५५६ श४० ण्यभ्यासात् २११३५ -३०६ नासतोऽष्टत्वात् ३२११४५ १०७ नित्यमेव च भावात शरा४९ | ३४२ प्रकाशाधयवदा वेगस्थात् ३०८ निस्योपलम्पनुपलब्धिप्रसन्यतर- ३५३ प्रकृतिश्च प्रतिकारान्तानुपरोधान्... नियमो पान्यथा २।३।०,३४४ मतताया हि प्रतिपेति तो २०९ नियमाच १३९ प्रयीति घभूयः ३।२।१३० ३१. निर्मातारं के पुनादयध २२७६३५५ प्रतिशासिदेखिमाश्मरथ्यः १९५३ २.निधि नेति चैन संपन्धस गावदेह- ३६ प्रतिशहानिरम्पतिरेकान्छन्देन्यः २३.९ भाविष्यासंयति च ... ४॥२९. शा५५ ३२ नेतरोनुपपः 11॥३२३ ] ३४८ प्रतिपादिति पंप शारीराद २।०८ ३३ नलिन दर्शयतो हि A९३४९ प्रतिसंस्यामविसंम्पानिरोधाभादिर- .३५ नैससिपसंभवात २।९९ विदात् ... ૨૨૬ १८८५, ३३१ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ३३३ पूर्ववद्वा ... ... २।३।१५ | ३३५ पृथगुपदेशात् ३।१६० | ३३६ प्रथिन्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ... ... ... ... ... ... ३१३१४२२३३८ प्रकरणात २॥३॥६४ | ३३९ प्रकाशवयावयात ... ... ... ... २८२/३४३ प्रकाशादिवपरः श९५० ... .. ३४७ प्रतिधार ...

·१००० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... अ.पा.पृ.। भ.पा.. ३५० प्रत्यक्षोपदेशादिति चेनाधिकारिक ३८७ मन्नादिवद्वाऽविरोधः ३३१७१६ मण्डलस्थोतः ११९९ / ३८८ महहीर्घवद्वा हस्वपरिमण्डलाम्याम् Rારા ३५१ प्रथमे श्रवणादिति चेल ता एव युपपत्तेः ३।११२४ | ३८९ महद्वय १८६७ ३५२ प्रदानपदेव तदुक्तम् ३।३।३५६ | ३९० मांसादिभीमं यथाशन्दमितरयोश्च... २०२११ ३५३ प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति ४|११९२ ३९१ माघ्रपर्णिकमेव च गम्यते १३७ ३५४ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् २।३।१५३ ] ३९२ मायामानं तु कारमयेनानभिग्यता ३५५ प्रवृत्तेश्व २२१२ स्वरूपत्याव शरा ३५६ प्रसिद्धश्च १।३।६७१ ३९३ मुक्तः प्रविज्ञानात् १४१५७ ३५७ माणगतेश्व ३३०१९ ३९४ मुक्तोपमप्यन्यपदेशात् .. ॥३॥६१२ ३५८ प्राणभृच १३.६१७ ३९५ मुग्धेऽर्धसंपत्तिः परिशेषात् ३।२।१०० ३५९ माणवता शब्दात् २०५४१८६ ३९६ मौनवदिरेतपामप्युपदेशात् ३।०५०८ ३६० प्राणस्तथानुगमात् ११॥३९२ य ३६१ प्राणादयो वाक्यशेपात् ... १४१८५३ ३६२ प्रियशिरस्त्यायप्राक्षिरुपचयापचयो हि ३९७ यत्रैकामता तत्राविशेषात् ॥१३७ भेदे ३९८ यथा च तक्षोभयथा २।३।१२५ ३३३२५७ ३९९ यथा च प्राणादि २११८६ ४०० यदेव विधयेति हि १५० ३६३ फहमत उपपत्तेः ३१२११८९ ५०१ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ३।३।३१५ ब ५०२ यावदात्मभावित्वाचन दोपस्तद्दर्शनात् २।३।९६ ३६४ वहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच ३.४१४९७ ५०३ यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् २१३।११ ३६५ बुख्यर्थः पादत् ३।२।१८५ ४०४ युक्तेः शब्दान्तराच રા ३६६ ब्रह्मदृष्टिरूरकर्षात् ११२३ ४०५ योगिनः मति सर्यते स्माते चैते १/२।१२ ३६७ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः १४१५९ ५०६ योनिश्च हि गीयते १९८१ भ ४०७ योनेः शरीरम् ३.११६७ ३१८ भाक्तं वाऽनात्मवित्वातथा हि दर्शयति २०२८ र ३६९ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् १४।१८० ४०८ रचनानुपपचेश्च नानुमानम् २।। ३७० भावं तु बादरायणोस्ति हि ११३७२८ ४०९ रश्म्यनुसारी... शश८८ ३७१ भावे चोपलब्धेः २०७५ २०५९ ३७२ भावे जाग्रहत् ४१० रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात... १११८८ ४११ रूपोपन्यासाच ११२१५६९ ३७३ भूतादिपादन्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् श३८६ ३१२ रेतःसिम्योगोथ ३.११६४ ३७४ भूतेषु तच्छ्रुतेः ४।६५ ३७५ भूमा संप्रसादादप्युपदेशात् ११३१६२४ ३७६ भून्नः कतुवज्यायस्वं तयाहि. दर्शयति ३१३१४३८ ५१६ लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि वलीयस्तदपि ३।३।३६३ ३७७ भेदव्यपदेशाच ३२३ १३४ लिङ्गाच ११९ ३७८ भेदन्यपदेशाच्चान्यः ११११३४९ ४१५ लोकवतु लीलाकैवल्यम् 1१1१८ ३७९ भेदव्यपदेशात् १३.६१८ च ३८० भेदश्रुतेः २०२०८ ४१६ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् १४१०५५ ३८५ भेदान्नेवि चेदेकस्यामपि ३।३।२०१ ४१७ चरुणाञ्चाधीन्द्रप्रजापती .. १३।१०७ २।११४८ ४१८ चाक्यान्वयात् ४९३१. १५४०२०७ ४१९, वामनसि दर्शनाच्छन्दाच ४१२२५५ ४१५ ४२० वायुमम्दादविशेषविशेषाभ्याम् ४।३।१३० ४२१ विकरणत्वानेति चेत्तदुकम् २११११७ ११३७२५ ४२२ विकल्पो विशिष्टफलत्वात् ३।३।४२४ २।३।१३५ | १२३ विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह १४२०४ ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ३८२ भोकापत्तेरविभागश्चेति सालोक्वत् २८३ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच... ३८१ भोगेन विवरे क्षपयिखाथ संप्रद्यते ... ... ३८५ मध्वादिप्यसंभवादनधिकार जैमिनिः २८५ मवादः ...

·1 ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः ... ... ... ... ... ... ... ४६६ शिऐश्च ... ... ... ... ... ... ... " ... ... अ.पा.पृ. अ.पा.. ५२५ विकारशब्दालेति चेन्न प्राचुर्यात् १1१1३०३ | ४६० शब्दाच २।३१७ ४२५ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः २२।११८४६. शब्दादिभ्योन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन ४२६ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतस्यात् ३।१५१ तथादृट्युपदेशादसंभवापुरुषमपि ४२७ विद्यैव तु निर्धारणात् ३।३।३७९ चैनमधीयते १२५१० ४२० विधिर्वा धारणवत् ३१४१४६७ ४६२ शब्दादेव प्रमितः १1३।६९३ ४२९ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च २२३२९ ४६३ शमदमाधुपेतः सात्तथा तद्विधेत- ४३. विप्रतिषेधाच २।२।११९ दङ्गतया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् .. ३५४८५ ५३. विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् રારા ૨૭ ४६४ शारीरश्नोभयेपि हि भनैनमधीयते रा५५३ ४३२ विभागः शतवत् ३॥४॥४४४ ४६५ शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् १1१1३१६ ४३३ विरोधः कर्मणीति चेत्रानेकप्रतिपत्ते- ३।३१४२७ दर्शनात् १३/७०६ ४६७ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणा- ५३४ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ११२।४५२ रसूच्यते हि... १॥३७३८ ४३५ विशेपं च दर्शयति ४५३।१४८ | ४६८ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येविति ४३६ विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरी १।२।५६५ जैमितिः ३१४३६ ५३७ विशेपणाच ... श२।५१७ ४६९ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधारस्मृतेश्व ११३७४९ ५३८ विशेषानुग्रहश्च ३४३१११ ४७० श्रुतत्वाच १1१।२५० ५३९ विशेपितत्वाञ्च ॥३.१०५ ४७१ ३।२।१९० ४४० विहारोपदेशात् २।३।१०६ ४७२ श्रुतेश्च ३१४१५०३ ४४१ विहित त्याचाश्रमकर्मापि રાષ૮૭ ४७३ श्रुतेस्तु शब्दमूलस्वात् २१११९२ ४४२ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभय. ४७४ श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच १२२५३२ सामञ्जस्यादेवम् २२१२९ ४७५ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाप न वाधः ३।३।३९१ ४३ वेधाद्यर्थभेदात् રૂરૂિરિ૭૫ २०७३ ४४४ वैद्युतेनैव ततस्वछुतेः १३।११३ ५४५ वैधाच न स्वमादिवत् २।२।९१ ३२।२३७ ४४६ पैलक्षण्याच... ४७७ संज्ञावश्चेत्तदुकमस्ति तु पदापि २१४२०८ ४४७ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वारा शश२१३ ४७८ संज्ञामूक्लिप्तिस्तु त्रिवाकुर्षत ४५८ वैश्वानरः साधारणशन्दविशेषाव २२०८ उपदेशात् ... १२।५७२ ४९ वैषम्य धूपये न सापेक्षवात्तथाहि ४७९ संयमने स्वनुभूपेवरेपामारोहापरोही दर्शयति २।११९९ ततिदर्शना ३४५ १५० व्यतिरेकवद्भावाभाविस्वास दप- ४८० संस्कारपरामर्शात्तदभायाभिळापाय ३७ लन्धिवत् ३१३१४१२ ५८१ स एव त फर्मानुस्मृतिसम्वविधिम्यः ३२।९० ४५: व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षवाद Rારા, ४८२ संकल्पादेव पवते ५५२ व्यतिरेको गन्धवत् २२३1०३ | ४८३ सापाचापरस्त २110 ४५३ ग्यविहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ३३३३३३ | ४८४ संप्ये सृष्टिराह हि ३२२।७३ ४५४ म्यपदेशार क्रियायो न विदेश. ५८५ सप्ठगतेविपित्याप २01. विपर्ययः २।३111४८६ समन्वारम्भपात २००८ ४५५ म्याध समाप्तम् ३।३।२४० ५८. समयायाभ्युपगमाघ साम्पादन. यस्पितेः शरा ५५१ शक्तिविपर्पयात् ५८८ समापद १३ ४५. समरति प्रातः प्रभया प्रत्यक्षा• ४८९ समाध्यभावाप २11111 नुमानाभ्याम् 11३10.९४९. समान पूर्व भाभदात् सा२१३ ४५. रामनिरोपात I४ ४९समाननामस्मारामारावप्पविरोधो v५१ भमभावोऽकामकारे in. नामस्तेम 111 ... ... ४७६ श्रेष्ठश्च ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·श्रीमद्रासुत्राणभाष्यम् । ... . ... ... ... ... ... ... ... ७. ... ... २।२।९८ ५३६ सयंतेच .... ... ... ... अ.पा.पृ. अ.पा.पृ. ५९२ समाना चामृत्युपक्रमादमृतवं ५२६ सोध्यक्षे तदुपगमादिन्यः शश६५ चानुपोप्य पारा७३ / ५२७ स्तुतयेऽनुमति ३१४५३ ४९३ समाहारात् ३।३।७२० / ५२८ स्तुतिमानमुपादानादिति चेला- ४२५ समुदाय उभयहेतुकेपि तदमाहिः... २।२।५८ पूर्वस्वात् ३२०४७२ ५९५ संपत्तरिति जमिनिस्तथाहि दर्शयति ११२१५९० ५२९ स्थानविदोपादाकासादियत् ३।२।१८५ १९६ संपद्याविभोवः स्वेन शब्दात् भा५५ ५३० स्थानादिव्यपदेशाच ११२१५२८ ४९७ संबन्धादेवमन्यन्नापि ३३२६४ | ५३१ स्थित्यदनाभ्यां प १३१६२३ •३९८ संबन्धानुपपत्तेश्व रा२।३१२/५३२ स्पष्टो छेकेपाम् ४१२२७९ ४९९ संभूतिधुच्याहयपि चातः ३१३१२६८५३३ सरन्ति રાશિરૂ ५.० संभोरसिरिलिचेर बैटोगाद. ९(२८१७९.५३४ ३.०४९ ५०१ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ... ११४१५ ५३५ ... ११३६ ५०२ सर्वथानुपपत्तेश्च १२।८१ ५.३ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ३४४८८/५३७ सर्यतेपि घ लोके. ३५५ -५०४ सर्वधर्मोपपत्तेश्च .. २।११३०२ | ५३८ सर्यमाणमनुमान स्यादिति ११५८८ .५०५ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाचविशेपात् ३।३.१९३ | ५३९ स्मृतेश्च । २५६५ ५०६ सर्वानानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ३४८५ / ५४० ४॥३॥११६ ५०७ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत ३१५८०] ५४१ स्मृत्यमवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्य. ५०८ सर्वाभवादन्यत्रेमे ३।३।२४२ स्मृत्यनवकाशदोपप्रसनात् । २११११ ५.९.सर्वोपेती घ तदर्शनात.. २११४९७) ५४२ स्वाञ्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् २॥३॥ ५१० सहकारित्वेन च ૩૪૮૮ ५५३ स्वपक्षदोपाच श ५११ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं २191९६ तद्वतो विध्यादिवत् ३१४५९५५४५ स्वशब्दोन्मानान्यां च ... श६५ ५१२ साक्षाचोभयानानात ११४१९७८ १५४६ स्वात्मना चोत्तायो २।३५० ५१३ साक्षादप्पविरोध जैमिनिः परश५९२ ५४७ स्वाध्यायंस्य तथात्वेन हि समाचारेऽ. ५१४ सा च प्रशासनात् १।३।६४२ धिकाराच सर्वच तनियमः ५१५ सामान्यापत्तिरुपपत्तेः ३।३।२०५ ॥२५ ५४८ खाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमा- ५१६ सामान्यातु ३।२।१८ 'विकृतं हि ५१७ सामीप्यात्तु तद्यपदेशः '.... १५१९५ १३.११ ५४९ स्वाप्ययात् ५१८-संपराये. वर्तव्याभावात्तथा अन्ये, १२३६ '३३३३२८६ ५१९ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ५५० स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेया ३१४९९ ५२० सुखविशिष्टाभिधानादेव च १२५३० ५२१ सुपुत्युत्कान्योदन १३३७७३ ५५१ हस्तादयस्तु स्थितेतो नैवम् '१६५ ५२२ सूक्ष्मं तु तदईत्वात १४८३०५५२ हानौ तूपायनशब्दशेपत्वात्कुशा- ५२३ :सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः १७५ च्छन्दःस्तुत्युपगानवत्तदुकम् ३।३।२८१ -५२५ सूचकन, हि श्रुतेराधक्षते च तद्विदः ३।२।८४ |.५५३ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारस्वात् १॥३॥६९४ ३।३।३३९ ५५४ हेयस्वाक्चनाच १११२३४ ... ... ... ... .. ५४४ ... ... ... . ... ... ... ... ५२५ सैव हि.सत्यादयः, ...

·श्रीमदणुभाष्योद्धृतानां प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । [सर्वत्र अध्यायपादपृष्ठाङ्काः निर्दिष्टाः] उपरिनिर्दिष्टस्थूलाक्षरग्रन्थस्थान्तरसंकेतसूचका आग्लाङ्काः अथर्ववेदः। आरमा वै० १,१,२१९।१,१,२३१ 1.1.1 वैश्वानरो न ऊत्या. १,२,५९, 6.35.1 तद्योइं सोसी० ३,३,३३६ 2.12.2 आदित्यहृदयम्। नान्यत्किंचन० १,१,२१९ 1.1.1 पेयः सदा.१,१,३४८ 55 स इमान्० १,१,२१९1.1.2 स ऐक्षत० १,१,२१९1१,१,२३१ 1.1.1 आपस्तम्वधर्मसूत्रम्। न ददाति०३,५,५०१ 10.14.6.7 ऐतरेयवाह्मणम् । आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् । नापुत्रस्य लोकोस्ति० ३,४,४३४ 7.13.12 . अग्निधोमेन यजेत. ३,३,२०० 10.2.1 कठोपनिपद् । अग्निष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत. ३,२,१९१ 10.2.1 अनाद्यनन्तम्० ३,४,८४५ 2.3.15 अथातो दर्शपूर्णमासी० १,१,४७ 1.1 अन्यत्र धर्मात् १,४,८५१ 1.2.14 एतया निपादस्थपति० १,३,७३८ 9.14.18 अशब्दमस्पर्शम्० १,४,८४५ 2.3.15 अमिष्टो ब्रह्मा० ३,४,४३८ 3.18.1 भस्पर्शमगन्धम्० ३,२,१३७ 3.15 यमुस्विजं कामयेतायम् ३,३,३२३ 11.1.4 अष्टमात्रः पुरुषः १,३,६९३ 2.4.18 या पृथिवी. ४,३,१०४ 1.13.5 आत्मानं रथिनं विद्धि० १,४,८३२ 1.1.3 वोभूर्ते ब्रहारण वृणोते. ३,२,९९. 4.4.1 आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं० १,४,८३२ 1.3.4 ईशावास्यम् । आसीनो दूरम्० ३,२,११७ 1.2.20 भन्धं तमः १,३,८१५ 12 इन्द्रियाणि हयान्० १,५,८३२ 1.3.4 असुर्या नाम ते. ३,४,४६० 3 इन्द्रियेभ्यः परा झर्थाः० १,४,८३०,४६,५५ 1.3.10 मतं पिबन्तौ० १,२,५०६ 1.3.1 एकस्तथा २,३,१३६ 2.5.11 ऋक्संहिता। एप सर्वेषु भूतेपु० १,४,८३६,८४७ 1.3.12 अत्राह ४,२,८२।४,४,२०६ 2.2.24 कश्चिद्धीरः ३,२,१३० 2.4 1 अभि रवा शूर० ३,३,२८३ 5.3.21 गुहां प्रविष्टौ० ४,२,८७ 8.1 भानीदवातम्० २,४,१७३ 8.7.17 तयोर्ध्वमायन्० १,३,६६० 6.16 आस्य जानन्त.. ३,३,३४७ 2.2.26 दृश्यते त्वम्यया० १,१,८३६ 1.3.12 एतावानस्य० १,१,३८६ 10.9.3 देवैरनापि १,४,८५१ 1.1.22 क इह प्रवोचत् १,४,९१५ 3.54.5 न जायते० १,२,४९४३,३,४७ 1.2.18 चन्द्रमा मनसः०३,१,२५ 10.90.13 न त सूर्यो भाति १,३,६८८ 2.5.15 वम पासीत्० १,८,९१२ 10.129.1 न स पुनः० ४,४,१५५ 2 तमु सोतार:०३,२,३४७ 2.2.26 नेपा तर्कण० १,१,३७१३,२,१५२१४,५,२०६ 1.2.9 तो वा ४,२,८२।४,४,२०६ 2.2.24 पुरुषान परं किंचित् १,४,८३1 1.3.10 दिवीय चक्षुराततम्० ४,४,१९८ 1.22.20 प्रते प्रवीमि० १,१,८४८ 1.1.14 पादोस विश्वा० २,३,१३४ 10.90.3 बुद्धि तु सारथि०२,४,८३२ 1.3.3 पुरुष एवेदम् २,३,१३४ 10.90.2 मनसस्तु परा युद्धिः १,५,८३० 1.3.10 यज्ञेन यज्ञमयजन्त० १,३,७०८ 10.91.16 मनसैव ३,२,११॥३,२,१२१३,४,५०४ 4.11 विश्ववचक्षुः०३,२,१३७ 10.81.3 महतः परमम्यकं० १,४,८३. 1.3.11 ऐतरेयोपनिषद् । महान्तं विभुम् 1,५,८६७ 1.2.22 भनिर्वाग्भूत्वा० २,१,२०१२,४,१८२ 2.4 मृत्योः सः०३,२,११२'4.11 १२७ व. स.र. तांस्ते प्रेत्य ३,४,५६५ 3 ·१००४ प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । मृत्युर्यस्योपसेचनं० १,२,४४८ 1.2.25 गोपालपूर्वतापनीयोपनिषत् । य एष सुप्सेपु० ३,२,७६,९. 2.5.8 चिन्तयंश्चेतसा ३,३,३१३ 3 यदिदं किंच. १,३,४५७ 2.6.2 पञ्चपदी जपन् ३,३,३१४ 2 यस्य महा च क्षनं च०१,२,४८८ 1.2.25 परयौतयो धारयति० ३,३,३१३ 3 येयं प्रेते० १,२,५१६।१,४,८५१ 1.1.20 गोपालोत्तरतापनीयोपनिपत् । स व किमभ्येपि० १,४,८४८ 1.1.13 यत्रासौ संस्थितः कृष्णः ३,३,२१७ 2 सर्वे वेदाः० १,१,२४२११,४,८५१,९१५/३,२,१३७ स होवाच तं हि ३,३,२१७ 1 1.2.15 गौतमसूत्रम्। सोचनः पारं.१,२,५१७ 1.3.9 उदाहरणे जिह्वाच्छेदः० १,३,७४९ 12.4 कालाग्निरुद्रोपनिषद् । छान्दोग्योपनिषत् । न स पुनरावर्तते २,३,८८ 30 अर्चिपोहरहः ४,३,१०३ 5.10.2 केनोपनिषद् । अथ खलु ऋतुमयः १,२,४४० 3.14.1 मविशातम्०३,२,१०९ 2.11 अथ य आत्मा १,३,१७० 8.4.1 फौपीतक्युपनिपत्। अथ य भास्मा स सेतुः १,३,६७० 8.4.1 अप्रिलोकं ५,३,१०५ 1.3 भथ य इहारमानं ३,२,१८१ 8.1.6 अथ खलु प्राण एव०१,१,४०४ 3.3 अथ य एतानेवं. ३,३३९५ 5.10.10 अथ खलु यथा प्रज्ञायां० १,१,४०८3.3 श्रय य एपोन्तरक्षिणि १,१,३३७॥१,२,५३० 4.15.1 अथास्सिन्प्राण:०३,२,९. 4.19 अथ यदतः परः १,१,३७७ 3.13.7 भानन्दोजरोमृतः 1,१३९४,३९५ 3.9 अथ यदिदमस्मिन् महापुरे १,३,६५३ 8.1.1 एप उ एवं साधु०३,२,१९२ 3.9 अथ यौतदम्मात् ५,३,९८ 8.6.5 एप उ एवाप्साधु०१,१,२६८3.9 अथ य एप संप्रसादः १,२,८८४१४,३,९०,१०० 8.3.4 एप लोकपालः१,२,३९२ 3.8 अथ योयं भगवा १,२,५३० 8.7.4 एप लोकाधिपतिः १,१,३९४ 3.9 अथ वा सर्यम् 1,५,९७७ 3.14.1 एप व साधु कर्म कारयति. २,१,१००3.9 अथ ह शौनकं च कापेयं १,३,७४४ 4.3.5 केप एतत्० १,५,९२३ 4.19 भय होवाच सत्ययझं०४,१,२९ 5.13.1 स्वमेव मे घृणीष्व. १,१,३९४ 3.1 अथारमादेशः ३,३,४१९ 7.25.1 गपाचं विजिज्ञासीत.१,१,३९६,५०४ 3.8 | अर्थतयोः पाथोः ३,१,५२।४,३,101 5.10.8 म हि प्रज्ञापेतोर्थः 1,1,४०८ 3.3 अधीहि ३,४,५७५,४७६7.1.1 प्रश्या शरीरं० २,३,७९ 3.6 अधीहि भगव इति १,३,७४७ 7.1.1 मतदनो र पै० १,३९२१३,४,४७४ 3.1 भध्यारमम् ,१,३३७ 1.7.1 माणेन यामुग्मिन् १,३९२ 3.2 भनेन जीवेनारमना १,४,८७८२,146,1०२१२,३,५०५ प्राणो य अहं०७ 3.2 २८५ 6.3.2 पत्रैप एतत् १,५,९२९ 4.19 भवमयं हि सोम्य २,१,२. 6.5.4 पमधो निनीपति.३,२,१९२ 3.0 भपि या समादेशम् ।,५,९६४ 6.2.1 पे के पासात् २१५५ 3.3 भयमात्मापहवपाप्मा २,३,५४ 8.1.5 पेपै के धामात् ५५,५1 1.2 भारीरं याप ०१२ 8.12.1 पो पे माणः १.४१०८ 3.4 असो वा भादित्या १,७२५/४,१,२९,३॥ 3.1.1 पर रिपात्,1,३९१,५०४ 3.8 भइहारे वा १,७१० 4.2.3 सपन ऐपयानं १९८101,10,11,120 1.3 भाकासशर्म मह,५,९३० 6.8.1 आकासो 11,७६५ 8.14.1 भाकातो तेम्यः १९. 1.9.1 भाषापंवान् ३,५,५०५ 8.15.1 भाषायंकुलान् ३.४१,५८०111. G.14.2 भारमय एपे सर्वम् ५,५,८२7.26.1 सप्रगपतियोR. 1.3 मामेति. 118 3.0 परामा २,१५५ 3.3 भरपाधि 1.03.4 सम...4.19 ·ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः। आरमत एवेदं सर्वम् ३,३,३७४ 7.26.1 भआत्मरतिरात्मकीदः ३,३,४८१,४,४,१८२ 7.25.2 भारमानं स्वयम् ३,२,८० 6.2.2 आत्मैवेदं सर्वम् १,१,१२६,२८१॥३,३,३९९ 7.25.2 मादित्याचन्द्रमसम् ४,३,१०७ 4.15.5 आदित्यो वै देवमधु० १,४,८८४ 3.1.1 भाहारशुद्धौ० ३,४,४८५ 7.26.2 इत्यधिदैवतम् १,१,३३७ 1.6.8 इमं मानवम् १,२,५३३ 4.15.5 उदेति ह वै १,१,३३७ 1.6.7 उभावप्पलिन् ३,२,१८३ 8.1.3 एकमेवाद्वितीयम् 1,२,१९६,२१९॥३,२,१५६ 6.2.1 एकरातं १,३,७०७ 8.11.3 एतदमृतम् १,२,५३० 4.15.1 एतमितः प्रेत्य १,२,४५९ 3.14.4 एतेन प्रतिपद्यमानाः ४,४,२१० 4.15.6 एतं संयद्वाम० १,२,५२८ 4.15.4 एवं पश्यन्नेवं ३,३,४०१ 7.25.2 एप भात्मापहत० १,२,५३११,३,६६१ 8.3.4 एप भात्मेति होवाच १,२,५२५ 4.15.1 एप उ एव०१,२,५२८ 1.15.4 एप देवपथः १,२,५३३ 4.15.5 एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः १,१,३३४१,१,३५३ 1.6.7 ऐतदारस्यमिदं ३,२,८०४,१,८ 6.8.5 *मिस्सेदक्षरम् ४,१,५० 1.1.1 कतमा सा देवता १,१,३६९ 1.11.5 गायत्री वा इदम् १,१,३७५,३८५ 3.12.1 चामायणः ३,४,४८५ 1.10.5 जानश्रुतिर्हि पौत्रायणः १,३,७३९ 4.2.3 जायस्व ४,३,९९ 5.10.8 ज्यायान्दिवः ३,२,१८८ 3.14.3 ज्ञानादेव तु कैवल्यम् ३,३,३१८ 7.1.3 तत्तेज ऐक्षत २,१,२०,१,२१९११,४,५०७ G.2.3 वत्तेजोसृजत १,४,९०७ 6.2.3 वश्वमसि ,१,३९६ 6.9.4 वरपुरुषोऽमानवः ४,३,१०७ 4.15.5 वाममयं हि २,३,२५ 6.5.4 वत्सत्यम् ३,२,८०6.8.5 वदन्वेष्टव्यम् १,३,६७० 8.1.1 सदैवत १,१,२१९।२,३,३ 6.2.3 वदेवानामन्नम् ३,१,२८ 5.10.4 सदैक माहुः १,११२ 6.2.1 तप इत्थं विदुर्य ३,१०५,३,९८ 5.3.10 वय इह रमणीयचरणाः ३,१,३६ 5.10.7 तयधेपीकातूलम् ४,१,४० 5.24.3 तद्यथापि हिरण्य० ४,४,१९५ 8.3.2 तघद्क्तं १,२,५९० 5.10.1 तद्यद्यसिन् १,२,५२५ 4.15.1 तमभितः ४,२,८८ 8.6.5 तयोर्ध्वमायन् ४,५,२१. 8.6.6 तरति शोकम् १,३,६२४३,३,३१८ 7.1.3 तस्सायन क च वर्षति ३,१,५६ 6.2.3 तसाधन क च शोचति ३,१,५६ 6.2.4 तस्य तावदेव चिरम् १,४,५१४ 6.14.2 तस्य सर्वेषु लोकेषु ३,३,४०५ 7.25.22 तस्य ह वा एतस्यैवं० १,१,३७७।३,३,३७४,३९०,४२१॥ ४,४,१८२ 7.26.1 तस्य हैतस्य ४,२,८६ 4.4.2 त्रिपादस्य १,१,३८० 3.12.6 खं कमारमानम् ४,१,२९ 5.11.1 ता अन्नमसूजन्त २,३,२३ 6.2.4 ता भाप ऐक्षन्त २,३,२३ 6.2.4 तान्हानुपनीय १,३,७४७ 5.11.7 तावानस १,३७४,३८५ 3.12.6 तासां निवृतम् १,४,८७६ 6.9.3 तेर्विषम् ४,३,९८ 5.10.1 देवा भन्नं ३,१,६३ 5.7.2 नच पुनः ४,५,२० 8.15.1 न पश्यः १,२,७८ 7.26.2 न पश्यो मृत्युं० ३,३,४०७ 7.26.2 नस पुनः१,१,२०४३,४,५१६8.15.1 न ह वा एवं विदि३,४,४८५ 5.2.1 | नात्मविच्छ्रुतं ह्येव ३,३,३६५ 7.1.3 नारमवित् ३,३,३९५ 7.1.3 नान्यस्पश्यति ३,३,४०६7.24.1 नैतवाह्मणः १,३,७४८ 4.4.5 पब पुरुषास्ततः१,१,३८० 3.12.6 पञ्चम्यामाहुवावापः ३,1,६,१५ 5.3.3 पादोस्स विश्वा 1,1,३८७ 3.12.6 पादोस सर्वा १,१,३७४ 3.12.6 प्रस्तोता देवता १,१,३६९ 1.11.4 प्राणवन्धनं हि ५,२,६३ 6.8.2 बहु स्याम् १२१९ 6.2.3 भूमैव ४,५,१९८7.23.1 मनोमयः १,२,५४०3.11.2 य एतमेव विद्वान् ४,१,२९ 3.19.4 य एषोन्तरक्षिणि ३,२,१८३1.7.5 य एपोन्तरादित्ये ३,२,१८३ 1.7.5 ·- प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । यत्र नान्यत्पश्यति १,१,२८॥१,३,६२४॥३,३,३६६,३९०, सर्वमामोति ४,५,२०३।२०५ 7.26.2 ४१८३,४,४३४१४,४,१८२,१९८,२००7.24.1 सर्वरसः ३,३,२४० 3.14.2 यतत्पुरुषः १,१,२३६ 6.8.1 सर्वमानोति सर्वशः ३,३,४०७ 2.6.2 यथा कप्यासं पुण्डरीकं १,१,३३७ 1.67 सर्वकर्मा ३,२,१०६ 3.14.2 यथा शकुनिः ४,२,६३ 6.82 | सर्वरूपः ३,२,१३७ 3.14.2 यथैकेन मृत्पिण्डेन १,४,९६१ 6.1.4 सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि १,१,३६९।१,४,९७८ यथैवेह कर्मजितः १,३,६६६ 8.16 1.9.1 यदः रोहितं रूपम् १,४,८७८ 6 4.1 स वा एप एवं पश्यन् 1,1,२८१J१,३,६३२॥३,३,४१८, यदा कर्मसु ३,२,८५ 5.2.2 ४२११४,४,१८२7.25.2 यदिदं किंच तत्सत्यमित्याचक्षते २,१,७७ 6.2.1 स वा एष ३,३,३९९ 7.25.2 यदिदमस्मिन्नन्तः १,१,३७३ 3 13.7 सर्वेषु लोकेपु ३,२,१८१ 8.1.6 यदेव विद्यया १,१,७६,१२०,१४६।३,३,२७४।४,१,५०, | सर्व ह पश्यति ५,४,२०० 7.26.2 ५० 1.1.10 सर्व खलु ४,१,२२ 3.14.1 यद्वेस्थ तेन ३,३,३६४।३,४,५४५ 7.1.2 सहस्राणि च १,३,६३२ 7.26.2 यस्पेतमेवं १,२,५७५ 5.18.2 सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यम् ३,३,३८९ 7.22.1 यावान्वा अयमाकाशः १,३,६७१,६८८३,२,१८२ सैपा चतुष्पदा पड्विधा १,१,३८५ 3.12.5 8.1.3 सोहं भगवो मन्त्र० ३,३,३६४,३७७ 7.1.3 ये चेमे १,३,११९ 5.10.1 सोहं भगवः सोचामि ३,३,३६४,३९१ 7.1.3 येनाश्रुतम् २,३,११११,४,१८१ सोहं मन्त्रवित् ३,४,४४५ 7.1.3 यो वै भूमा १,३,१२४ सरो वाव १,३,३३४ 7.13.1 यो वै भूमा तरसुस ३,३,३६६,३८९,४१८,५,४,१४१ स्वमपीतः ४,४,१९५ 6.8.1 7.23.1 स्वे महिन्नि ३,३,३९८ 7.24.1 यो वे भूमा तदमृतम् ३,३,४१८7.24.1 स्वं छपीतः १,१,२३६११,४,९३० 6.8.1 यः सर्वज्ञः २,१,९१२,३,५४३,२,१३८ 3.14.2 जाबालोपनिषद् । लोकं वाय १,२,५२६ 4.143 | एपोनन्तोव्यक्तः० १,२,६०१ 1 पाध्यनसि ४,२,६२ 686 गृहाद्वा० ३,४,४३९ 4 पापारम्भणम्-1,१८६।१,४,९२,१,५५।४,४,१८१ ब्रह्मचर्यादेव ३,४,५५५,४६० 4 6.1.4 यदहरेव विरजेत् ३,४,५३९,४५०,४५५,४६३ 4 पावं च दश ४,२,२०३ 7.262 जैमिनीयसूत्रम्। शतं चैका ४,२,८७१४,३,७ 866 अथातो धर्मजिज्ञासा १,१,६६ 1.1.1 शुची देश ३,४,५०९ 8 15.1 श्रुतिलिवाक्य ३,३,३९३ 3.3.13 स एवान्या ५,३,११,१७415.5 तैत्तिरीयारण्यकम् । स एवापता ३,३,४१८,४,१८२ 7.25.1 अप्तिः पुण्ठस्य १,३,७२८ 2.19 स एप संप्रसादः १,३,७६. 8.12.3 एको देवः ४,४,१९२ 3.14 सवा सय १३,७१२ 6.9.2 खमेवं विद्वान्० ३,३,२९५ 3.18' सति संपच ३,७६२॥३,२,९१ 6.9.2 भतां सन् नियमागः ४,१,३९२ 3.14 मति संपचामई 1३७६,२,81 6.9.2 पदाचीनम्० ३,१,४६ 2.8 सत्यममोर मायालः २७५८ 4.1 ये घेह सत्येनेग्टन्ते०३,1,५७ 6.5 संप मोम्य 1,1,२१९,५,९८२।२१३,३१२,३,५३।२, सूर्याचन्द्रममी० १,३,७२४ 10.1.2 ४,१५,५६G.2.1 गभगपा सिन् २107.24.1 तैत्तिरीयोपनिपद। सवा १२,८५ 5.2.2 भय सोभयं ,१,२१३ 2.7 भनय गृथिवी २,१,२३ 2.1 सपारएमात्५२,८८8.6.5 भपीहि भगयो मन,1,२८५,२८८ 3.1 भनेन जीयनामना २,३,५९ 3.10 सपोनाम १.२३.1.1 ·१००७ प्रलसूत्राणां वर्णानुक्रमः। भानन्दाव १,४,९४५ 3.6 भनयानयादः १,१1८८3.6. महान् कीर्त्या 1,1,1८८ 3.0 अधारपुरुषः ३,३,२५८1१,३,२५५,२५८ 2.1 महान् भवति १,१८८ 3.6 अवं ब्रह्म ३,३,२५५,२५८,२५८ 3.2 य एवं वेद,1,१८८ 3.6 अप्राप्य मनसा सह ३,२,२५,३७ 2.9 यतो वा इमानि १,१,९६,१०९,१३५२३० 3.1 असदा इदमन आसीत् १,५,९१२।२,१,७७ 2.7 यतो याचो निवर्तन्ते ।,१,२१७।१,२,४१८॥३,२,११७॥ असनीति ४,३,१४१ 2.6 ४,३,४७५,५५,२,७६ 2.9 असोव स भवति १,४,९१५।५,३,१४१ 2.6 यदा वेप एतसिग्नश्ये १,१,२३३ 2.7.1 अमालोकात् १,१,२९१ 2.8 यदा होवैप एतस्मिनुदरम् ३,३,२२४ 2.7.1 आकाशशरीरं ब्रह्म 1.6.2 - यदेप आकाशः 1,१,२६५,२८६ 2.7 आग्मन आकार: 1,1,३६१,५,९०७ 2.1.1 येनं ब्रह्म ३,३,२५८.2.1 भारमान स्वयमकुरुत २,१,७९ 2.7 ये प्राणं ब्रह्मोपासते २,४,१५५ 2.3 यो वेद निहितं १,१,९८,२७२।३,३,३८१,४०९।५,३, भानन्दो ब्रह्म ३,३,२५६ 3.6 १३७६४,५,१६३ 2.1 आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ३,२,१३५/३,३,३५१,३,२,१८२ | रमो वै सः १,१,२८६॥३,३,२४३,२५२।४,२,७९ 2.7 2.4 रसं वायम् १,१,३२३१४,२,८०2.7 एन५ ह वा न वपति ३,३,३५११२,१,२९६।३,४,४७५ पायोरग्निः २,३,२० 2.1. एतं ह १,२,७६ 2.0 विज्ञातं चाविज्ञातं च २,१,१६ 2.6 एतमानन्दमयम् १,१,२८८,३२५,३३९॥३,२,१८२ 3.5/ विज्ञानं ब्रह्म १,२,४४४ 2.5 एतमानन्दमयम्.१,१,२६३,२८८ 3.5 विज्ञानं यज्ञम् २,३,१११ 2.5 एप व १,१,८८३२३ 2.7 स आत्मानम् १,१,१५२,१९६१,१,२३० 2.7 एप वेवानन्दयाति १,१,२६५।१,४,९४९।४,१,७७,७९ स एको ब्रह्मणः १,१,३३२॥३,३,३९९ 2.8 स तपोतप्यत १,२,३२४७,१,९५ 2.6 कामरूप्यनुसंचरन् २,३,५९ 3.10 सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म १,१,९५,९८,२७२१३,३,२९५, , ३२४,३८१॥३,३,४७५/४,३,१३७ 2.1 को शव १,१,२६५,३०५ 2.7 स यश्वायम् १,१,२८८,३३९ 2.8 वरसृष्ट्वा २,१,०८ 2.6 सर्व एवात्मनः १,४,९४९ 2.7 म वा एप पुरुषः ३,३,२५८,२७३ 3.2 सवात्मानम् 1,1,२३३,५,९७९।२,१,७९ 2.7 सुकृतमपि ब्रह्म १,२,५१४ 2.7 तदेपायुका १,१,२७,२८०३,३,४०९॥४,३,१३७ 2.1 | सोकामयत १,१,३२४१,४,९७६।२,३,४ 2.६ तपसा ब्रह्म २,३,८1१,१,२०४ 3.2 सोभुते १,१,२७२,२९१,३११॥३,३,३८१,४०९।३,४, ४९२,४९७१४,१,५२१४,३,१३८,१५०४,४,१५५, तस्माद्वा एतस्मात् १,१,२६३ 2.5 तस्य यजुरेव शिरः २,४,१५९ 2.3 १८९,२००,२०७ 9.1 तस्यैप एव १,१,२८६ 2.5 सैपानन्दस्स ३,३,३२८ 2.8 तस्यैप एव शारीर आत्मा ३,३,२५५,२५६ 2.3 तैत्तिरीयत्राह्मणम् । ते ये शतम् ३,३,३२९ 2.3 भानीदवातम्० २,४,१७३ 8.7.17 परात्परं यन्महतः ३,३,२११ 1.5 तस्य तान्तस्य १,३,७९८.1.1.3 पृथिव्या ओषधयः३,३,२५८ 2.1 पृथिवी दीक्षा०४,३,१०४ 3.7.7. प्रजया पशुभिः १,१,१८८ 3.6 प्रजापतिरकामयत०१,३,७२८ 2.1.2 ब्रह्मविदामोति परम्,१,९८,२०३,२५१।१,१,२४० ब्रह्मज्येष्ठा० ३,३,२६८ 2.4.6 ३,४,८३९।२,३,४,३,३,२७३,३२०१३,३,३२५,३८१, | ब्रह्म भूतानां प्रथमम्० ३,३,२६८ 2.4.6 यद्वसूनाम्० १,३,७३४ 1.5.11 ४०९,४१२॥३,५,४३१४,४,१५५,१५७,१५८,१५९, यद्वैश्वदेवेन यजेत अमिमेव० ३,३,२३१- 1.4.11 १६०,१६३,१९५,२१०2.1 यद्वैश्वदेवेन यजते प्रजा एव ३.३,२३1 1.4.11 ब्रह्मणा विपश्चिता ४,३,१५८ 2.1 यः कामयेत०.३२,९९ 2.2,1 भृगुवे वारुणिः ४,१,९९३,४,४७४ 3.1 2.7 किमहं पापमकरवम् ३,३,३५५ 2.9 ततो वै सत् 1,१,२३३ 2.7 ·प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । तैत्तिरीयसंहिता। सूर्यो दिवोधिपतिः ४,३,१०४ 3.4.5 अनाराष्टमति ३,३,२२ 2.1.10 ऋक्संहिता। अनु मे दीक्षा ३,३,३२३ 2.1.10 तद्विप्रासः ५,५,१८९ 1.22.21 अमृतं वै प्राणाः १,३,७५७ 2.6.8 ताण्ड्यन्त्राह्मणम् । अस्मिन्मे ३,३,२३४ 6.2.3 एतेन वै चित्ररथं १,३,७४४ 20.12.5 आधिनं धूम्रललामम् ३,४,४३९ 2.1.10 नारायणोपनिषद् । एक एवं यजेत ३,२,९८ 5.5.6.7 अतः परं नान्यत्०३,४,५३६ 1.1 ऐन्त्रामं पुनः ३,४,४३९ 2.1.15 अम्भस्यपारे० ३,३,२९४,४१४ 1.1 गृहान् त्वा अनु १,५,९०९ भ. 6.5 अ. रश्मी तदेव भूतम्० ३,३,४१५ 1.1 तरति ब्रह्महत्याम् ३,१,४६ 5.3.12 तस्यान्ते सुपिरम्० १,२,६०२ 1.3.2 तदूरुगायस ३,४,४९४ 1.3.6 तस्यैवं विदुपः ३,४,५७८ 80 तदेव भूतम् ३,३,३२५ 10.1.1 यथा वृक्षस्य०२,३,७६ 11 तद्विष्णोः ३,४,४९४४,२,८३१४,४,१८९ 1.3.0.2 यदेकमन्यक्तम् ३,४,४३६ 1.1 ते ते ४,४,१८९ 1.3.6.1 यमन्तःसमुद्ने० ३,३,४१४ 1.1 ते ते धामान्युष्मसि ३,४,४९४ 1.3.6.1 संन्यासयोगात् ३,४,४५६ म. ना. 10.6 दर्शपौर्णमासाभ्याम् ३,२,१९१ 1.6.9 देवा चै सत्रमासत १,३,७०७,७२९ 2.3.3 निरुक्तम् । द्वादश राती ३,२,९९ 5.5.6.7 दिवो दानाद्वा० ४,४,१९३ 7.15 द्विराग्रेण यजेत ४,४,१८४ 7.1.4 नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिपद् । धौन्यात् सूचि चमसे ३,३,३३२ तमेवं विद्वान्. ३,४,४३४,४५७ 1.6 परमेष्ठिनो वा एषः ३,२,१९१ 1.6.9 य एवं वदति०३,३,२९.2.1 परोवरीयसीम् ३,३,२३५ 6.2.3 पद्मपुराणम् । पुरप एवेदम् ३,३,२७३ 3.12.1 अतथ्यानि वितथ्यानि० २,२,८३ उ. परमेष्ठिनो वा ३,३,४१८ 1.6.a स्वागमैः कल्पित० २,२,८४ प्रजापतिरकामयत १,१,१७८ पाणिनीयधातुपाठः। महा देवानां 1,३,७२९ 8.4.11 दिनु क्रीडा० ५,७,१९३ भूलोकादुपरि ४,३,१०४ 3.4.5 पाणिनीयशिक्षा। यमन्त.समुद्रे ३,३,३२५ 10.1.1 अनर्धज्ञवाल्पकण्ठश्च १,१,२१032 यः सिक्करताः सात् 1,३,७११ 5.5.4 गीती शीघ्री १,१,२१ यदा चक्षुरेप ३,४,४३७ 6.1.1 पाणिनीयसूत्रम् । य एवं विद्वान् दांपूर्णमासी ३,३,४१८ 1.6.0 तत्प्रकृतवचने मयट्र,1,३०३ 5.4.21 परप्रयानानुपाजी ३,५,५३७ 2.6.1 तस्य निवासः १,२,५८३ 7.3.21 यस पर्णमयी उहः ३,४,४३७ 3.5.7 अवश्छन्दसि ।,1,३०६ 4.3.150 पेनाएतं संघ ३,२,३५ 10.1.1 देवताद्वन्दे च १,२,५८३ 7.3.21 य एवं विद्वांसः ५,४,१८५ 7.5.1 मययतयोः० १,२,३०६ 4.3.143 यः कामयेव १५1८17.2.9 ज्यत्ययो पहुलम् ,,२७९ 3.1.85 पम्मिपि संघरति ३,३१२५ 10.1.1 पाराशरस्मृतिः। रियो।समाज १४,५९,२,३८,१८९ पेदाशरविचारेण १३,७५९ 1.73 1.3.G.3 प्रश्नोपनिषत् । पीररा या एपः १,४१. 1.5.2 भहमेयतरपमधा० २,४,१७८ 2.3 भी भूत ,२,१९ 5.5.6.7 पतीपंपाः २५5.1.7.1 उपस्थध० २,५,६५1.8 पप्पा ......7.2.1 एन साकाम: 11,६५५ 5.2 पमिपाधमत्यपवरे. २,५,७८ 2.1 पापपम्ति ४,२,३ 1.36 परापर पुरिमपं. १९४५ 5.5 ·अयमेव स योय ३,२,११.2.5.1 अस्यव आनन्दख १,२,३३२।३,४,४७५ 4.3.32 भारमकामा ५,२,५७ 4.4.6 भारमानं शोक०१,१,६६ 1.4.25 भारमा वा अरे १,१,६६४,८,९ 3.4.5 भारमेत्येवोपासीत १,१,६६।३,३,२६० 1.4.7 आप्यायव ३॥२८ 6.2.16 इदं सर्वमसूजत १,५,९०८ 1.2.5 देव समवनीयन्ते ५,४,100 4.4.22 उमे उ हेवेप एते तरति५,१,५३ 4.4.22 ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः। १००९ पादौ १० २,५,१६५ 4.8 एतब स वै तत्पूर्व ३,४,५५३३,४,५९८ 4.5.15 पायुक्ष० २,१,१६५4.8 एतद्विदिवा ३,२,१३५ 3.8.10 मा मोहं.१,०४ 2.3 एतद्विदुरमृताः ३,४,५८१ 4.4.14 स ईक्षांचके० १,१,२२२ 6.3 एतदै तदक्षरम् ३,३,३२० 8.8.8 स तेजसि परे० १,३,६४५ 5.5 एतस्य वा अक्षरस्य १,३,६४२ 3.8.10 स प्राणमसूबत १,१,२२२ 6.3 एतस्यैवानन्दस्य १,१,२६९,२८६६३,४,४४४ 4.3.32 हस्ता चादातव्यं प० २,४,१६५4.8 एतस्य प्रशासने ३,२,१३५ 3.8.9 वृहदारण्यकोपनिषद् । एतावदरे १,४,९३१ 4.5.15 भगृयो नहि गृपते ३,२,१३९,१४० 3.9.26 एपमेवायं पुरुप ४,१,१२ 4.4.4 अमायो न हि ३,४,५६९ 3.9.36 एपमेयायं शारीरः ४,१,१२,३,८३ 1.3.36 अव ब्रह्म ३,४,५९७ 4.4.7 एप नित्यो महिमा ३,३,२८९।३,४,५५३,४६६,४६८ 4.4.23 अत्र भिक्षाचर्यम् ३,४,५०६ 4.4.22 अथ मर्यः ३,४,४९५ 4.4.7 एप घायुः २,४,१७४ 1.5.3 ओषधी.मानि ३,१,२१ 3.2.13 अथ योन्यां देवता ३,१,३० 1.4.10 कतम आरमा १,३,७७४ 4.3.7 अथवा स नैव रेमे १,१,२६८ 1.4.3 भय हेनं जारस्कारवः ३,१,२२ 3.2.1 कस्सिर खल्वाकाशः १,३,६३३ 3.8.7.8 किंज्योतिरयम् १,३,७७४ 4,3.2 अथाकामयमानः ४,२,५७ 4.4.6 अथात आदेशः ३,२,१२०,१२२ 2.3.6 किं प्रनया ३,४,५५८ 4.4.22 फीरः पतङ्गो यदि ३,१,५३ 6.2.16 भयारूपझो २,४,१६०4.4.2 कायं तदा ४,२,६९ 3.2.19 अधेतरे दुःखम् ३,४,४८१ 4.4.14 | कैप तदाभूत् ३,२,९८ 2.1.16 अथैनमासन्यम् ३,३,२७६ 1.3.3 गुहायां परमे व्योनि ४,३,१५० 4.4.222 अनन्तरोबायः २,१,९५. 4.5.13 चक्षुपो वा भूर्भो वा ३,१,२३ 4.4.2 अभयं वै १,३,४२१ 4.2.4 जनको ह २,४,१८७ 3.1.1 अयमारमा १,१,३९६१,३,६५७१२,३,४७ 4.4.5 जनको ह वैदेहः २,४,१८७३,४,४३८,५६५ 3.1.1 तदेतत् प्रेयो वित्तात् ३,३,२६. 1.4.8 तदेषां प्राणानाम् २,३,१०७ 2.1.17 तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः १,४,९०५ 4.4.16 असता इदमने २,४,१५७ 2.2.3 तद स वै तत्पूर्वे ३,४,५०६ 4.4.22 असो वयं पुरुषः १,१,२३०१,३,७९८ 4.3.15 तद्वैतत्पश्यन् ३,१,२९ 1.4.10 अस्थूलमनणु ३,२,१०६।१,४,१९४ 3.8.8 तजैतत् पश्यनुपिः१,१,३९७ 1.4.10 तद्ब्रह्म १,१,६६ 3.10.4 भाकाश ओतः ३,२,१३५ 3.8.11 तद्यथा तृणजलायुका ४,१,१२ 4.4.3 तद्यथा प्रियया २,३,८३ 4.3.21 तद्यो यो देवानाम् १,३,७२८ 1.4.10 भारमा वा अरे १,३,६६ 2.4.5 तद्वा भस्यैतत् २,३,८५ 4.3.22 तद्वा अस्यैतदात्मकामम् ३,२,९१,९५ 4.3.21 तमुक्कामन्तम् ३,४,१६०,२०८॥३,१९,२,६९ 4.4.2 भाहर सौम्य तमेतं वेदानुवचनेन ,,२०१२,४,५४०,४६१,४७० १,२,७४ 3.2.13 ४,१,४६ 4.4.22 इदं सर्व यदयमारमा, १९६१,४,९३२,९७७ 2.4.6 | तमेव धीरः३,४,५९ 4.4.21 तमेव मन्य आत्मानम्,४,८८५ 4.4.17 इयं पृथिवी ३,२,11.2.5.1 तमेव विदित्वा मुनिर्भवति ३,४,४३७,४४०,४७. ४,२,९. 4.4.22 अर्वाग्विलः १,४,८७३ 2.2.3 भयौ महा:० २,१,२६३ ·प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । तस्य वा.एतस्य पुरुषस्य ३,२,७४ 4,3.9 प्रतियोन्याद्रवति ३,२,९५ 4.3.15. तसादेकाकी 1,१,२६८०३,४,५०१ 1.4.3 प्राज्ञेनात्मना ३,२,९. 4.3.21 तसादेवंविच्छान्तः ३,४,४८४,४८७,५०४।३,४,४६४॥ प्राणसेव प्राणः ३,३,२६१२६३ 1.4.7 ३.३,२८९4.4.23 प्राणस्य प्राणम् १,४,८९४ 4.4.18 तसाझोकात् पुनः ४,१,१२ 4.4.6 प्राणा वै यशः १,४,८७५ 2.2.3 वसासते १,४,८७३ 2.2.3 प्राणोऽपानः २,४,१७४ 1.5.3 तान्वद्युतान् ४,३,११३ 6.2.15 प्राप्यान्तम् ४,१,१२.4.4.6 वा वा अस्यैताः ३,२,९२ 4.3.21 प्रेयोन्यस्मात् ३,३,२६० 1.4.8 ते ह देवा उचुः ३,३,२७५ 1.3.1 ब्रह्म तं परादात् १,१,१९६ 4.5.7 ह वाचमूचुः २,१,२० 1.3.2 ब्रह्म लोकान् गमयति ४,३,११३।११५ 6.2.15 . ते ह स पुत्रैपणायाश्च ३,४,५३७ 4.4.22 ग्रीव सन् १,१,३२५।४००।२,३,१०१।४,२,५६।५८ दी ह यचतुः ४,२,६६ 3.2.13 स्वोपनिषदम् १,१,४०,४४,१३४६१,२,४७०।३,२,११७, भवत्यात्मना परास्य ३,३,२८० 1.3.7 ३,३,२६३ 3.9.26 मासेभ्यो देवलोकम् ४,३,१०६ 6.2.15 से विदिस्वा ३,४,४६९ 4.4.23 य आदित्ये तिष्ठन् १,१,३४९ 3.7.9 .. तं विद्यार्मणी ३,४,४३०१३,१,१५,२० 4.4.2 य इमं च लोकं च १,२,५३९ 3.7.1 दश च पशोः प्रागाः २,४,१६३ 3.2.4 य एवं विदुरमृता ३,४,५५७१४,१,१५ 4.4.22 दया ह२,४,१८७ 1.3.1 य एवं वेद ३,३,२९० 4.4.25 . द्वया ह वै ३,३,२७५ 1.3.1 य एपोन्तहृदये १,४,९३० 2.1.17 द्वे चाव महागः३,२,१२. 2.3.1 यत्र स्वस्य १,१,२८०४,४,१८० 4.2.14: ज्यायवीय १,३,७७९।२,३,११२.4.3.7 यन सुप्तो न ३,२,९२ 4.3.19 म वन रथा ३,२,७४१४,१,१८८4.3.10 यत्र हि द्वैतमिव १,१,२३९,२८०११,३,६३२।४,४,१८० म तदनोति कंचन १,१,२७९ 3.8.8 2.4.14 न तभोति कश्चन १,४,१९४ 3.8.8 यत्रास्य पुरुपस मृतस्य ३,१,२११४,२,६६ 3.2.13 न तस्मात् प्रामाः ४,३,१३६४,२,५६,५८ 4.4.22 यथाकारी ३,४,४८१४,१,१३,४६ 4.4.5 न पुनरावृत्तिरस्ति ४,४,१५५ 6.2.15 यथा सर्वासामपाम् १,१,२३८ .2.4.13. न प्रेत्य संज्ञास्ति १,१,२३९ 2.4.12 यदा सर्वे ३,४,५९५ 4.4.7 नपावं किंचन ३,२,९. 4.3.21 यदेव भगवान् वेद १,४,१३१ 4.5.4 नव वै पुरुष प्रागाः २,४,१६३ 3.9.4 यस्य सर्वाणि भूतानि १,1,२९६ 3.7 मया भरे पम्युः कामाय १,४,९३३॥३,३,२६१ 4.5.6 यस्यारमा शरीरम् १,१,२९७ 3.7 न पयते ३.३,२८९ 3.9.26 याज्ञवलय किंज्योतिः १,३,७७३ 4.3.2 मह ये देयान पापं गच्छति २,४,१८८ 1.5.20 ये सहिदुरमृताः ३,४,४६०,५६५.4.4.14 मह यास्थानम् ३,४,५८५ 6.1.14 येनाहं नामृता स्याम् १,४,९३, 4.5... मानुध्यायात् ३,४,४८९.4.4.21 यो यो देवानाम् १,३,७०२ 1.4.10 मान्पोतोम्ति २,३,१२५ 4.3.22 यो वा एतदक्षरम् १,३,६४४ 3.8.10 मनं पाप्मा अपति ४९. 4.4.23 यः पृथिम्याम् १,२,५३९. 3.7.3 भेनं पाप्मा द्वाति ३,५,४९. 4.4.23 यः प्राणः २,५,१७४ 1.5.3 पुण्या पुण्येन फर्मणा ३,२,९८ 4.4.5 रेत १,२,९५ 3.2.13 पुग्पो पे पुण्येन २,11000,२,९८ 3.2.13 लपणापा म्युरयाय 04.4.22 परशो,२८५,१५ 2.5.18 यागेकायनम् ,1,२३८.24.11 जाएगी,२८५2.5.18 मलंम् ।।२५. 5.1.1 याचं धेनुम् ८८४ 5.8.1 पूनसम् 1,1४. 5.1.1 पायुधान्तरिक्षम् २,1,02.3.3 विज्ञानेन निशानम् २.1.1.2.1.17 रिमांगा जाम...1.20 . पितर.11137.3 ·१०१२ प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । घूमो रात्रिः १,२,९२ 825 न तद्भासयते सूर्यः १,३,६९२ 15.6 नमस्यन्तश्च ३,४,४९० 9.14 नाहं वेदैः १,१,२७७ 11.53 नियतस्य तु संन्यासः ३,४,५३९ 18.7 नैव किंचित् १,१,७७ 5.8 परस्तस्मात्तु ३,३,३२३ 8.20 पश्यन् शृण्वन् ,१,७७ 5.8 पुरुषः स परः पार्थ ३,३,३२४ 8.22 प्रभवन्त्यहरागमे ३,३,३२३ 8.18 प्रलपन् विसृजन १,१,७७ 5.9 प्राणापरान. १,२,५८९ 4.29 प्राण्याधाय 1,१, 5.10 ग्राभूतः प्रसवात्मा ३,३,३२१ 18.54 ब्रह्मार्पण.१,२,१८९ 4.24 भक्त्या त्वनन्यया १,१,२७७१३,२,१३९ 11.54 भक्त्या मामभिजानाति ३,३,२९६,२९८३३,३, ३२०,३४७१३,२,१०८ 18.55. भवन्ति भावा भूतानाम् ३,२,१९. 10. मनुप्याणां सहस्रेषु ३,५,४७० 7.3 मम योनिर्महद्मा १,५,९८३ 14.3 ममांशो २,३,३३३ 15.7 मच्याश्य ४,३,१५९ 12.2 मामेव ये ३,४,५८६ 7.14 मामात्मपरदेहेषु ४,४,१८८ 16.18 मोहारस्य परित्यागः ३,४,५३९ 18.7 यवतामपि ३,४,५७० 7.3 यदादित्यगतं १,३,६९२१३,२,१८६ 15.12 या काले ४.२,१२ 8.23 ययासि ४,१४१ 4.37 यवक्षरं वेदविदो बदन्ति ३,३,३२३ 8.11 पेपक्षरं ५,३,१४९ 12.5 पे यथा मां प्रपद्यन्ते ३.३.३०७ 4.11 योगी प्राप्य निवते ३,1,108.25 पोपपदः स एव सः३,1,२७ 17.3 पंप्राप्य न निरन्तं ३,३,१४,३२४ 8.21 लिप्पन नमःvasma. 5.10 सर्व समाप्नोषि १,१,२०० 11.40 सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ३,२,११२ 13.14 सहस्रयुग०३,३,३२३ 8.17 सुखं दुःखं भवो भावः ३,२,१९० 10.4 भागवतम्। अथ ह वा तव ३,४,५९७१४,३,३६१४,४,२०७ 6.9.39 अथो अमुप्यैव १,२,६०२।३,२,१३३ 10.8.40 अन्ये मूढधियः ३,४,५३४ 11.12.8.9 महं भक्तपराधीनः १,१,२७८३३,३,३८४,४०४,५९१ ४,१,३६ 9.4.63 आश्रमात् ३,४,५९८ 11.17.38 | इहागतोहम् ३,३,३३४ 3.4.20 उपभोगेन ४,१,४५ 5.10.14 ऋपयोपि देव युप्मत् ३,३,३४७ 3.9.10 ऋपे विदन्ति ३,४,४८६ 2.6.39.40 एकादशमी २,४,१७७ 5.11.9 एताः परं ५,२,८१ 10.47.58 एते शिकलाः पुंसः ३,३,२१७ 1.3.28 कर्ममोक्षाय ४,१,१७ 11.3.44 केचित्स्वदेहे १,२,५८८ 2.2.8 केवलेन हि भावेन ३,३,३१५३,४,४३४ 11.12.8.9 चतुर्भुजं १,२,५८८ 2.2.8 ज्ञावाऽज्ञाग्वा च ३,३,२७८ 10.24.6 त एव पश्यन्ति २,४,४६८,४८९ 1.9 36 तथापि चित्तवदिशं ३,४,४६७ 3.28.34 तमेव पुरुष यज्ञं १,३,७०९ 2.6.27 तथा तथा पश्यति १,२,९ 11.14.26 तपसव यथापूर्णम् २,१,२.1 2.12.18 तयैव परया निग्या ३,५,४९५ 5.6.17 तनावमुवोरसज्य ३,३,३५६ 11.12.14 वस्मान्मभक्तियुक्नस्य १,१,२७७१३,४,४९११४,४,२१० 11.20.39.6.4.6 तस्मै स्वलोकं भगवान् ३,२,४१४ 2.9.9 ता मन्मनस्काः ४,२,८१ 10.16.1 तावरकमांणि ३,४,५५० 11.20.9 सेनाजनामे ३,१३४ 5.20.28 तेनय गर्नु अहि11,३९९ G.11.20 दानपततपोहोम० ३४,५५८ 10.47:24 दीयमानं न ३,३,३०८ 3.29.13 दुःसामेट ३१,२९२ 10.29.10 देहेन्धियामु ३,४,५९२१५,२,५६४४,५,१८१ 7.1.39 देहोऽसयोऽक्षा 1,२,५४५ 6.1.25 सं गुम ३,४,५९८ 11.7.6 धारयनस्पति २८1 10.16.G श्रम १.३,31. 15.15 म मनि ३,११२५२ 3.25 Rm पता ९.9.14 म यानि परमो गतिम् ३३,१२३,३२५ 8.13 मनितम् १.२,१८८३.३,२४०,२०४ 13.13 गामि २.२,१८८ 3.10 ..

·१०१४ प्रमाणवाक्यानां सूचीपत्रम् । अंगुष्ठमा पुरुष निश्वकर्प यमो क्लात्० १,३,६९३।२,३, १ यमेवैषः० ३,२,१३८॥३,३,२९६३३,३,३५८।३,४,४३४॥ ६२3.297.17 ४,४,१७८०३,३,३९३१३,३,४१३ 3.2.3 योन्यथा सन्तमात्मानम् १,१,३७ 1.74.22 यस्मिन्यौः० १,३,६०९ 2.2.5 माया ोपा मया सृष्टा० १,१,३४८ 12 339.45 येनाक्षरम्० १,२,५६७ 2.1.3 यः सर्वज्ञः १,२,५६७ 1.1.9 मत्स्यपुराणम् । सचिदानन्दविग्रहम्. १,२,२७३ 1.4 अचिन्त्याः खलु ये भावा:०२,१,९२ 113.7 सप्त इह लोकाः०२,४,१६४ 2.1.8 मार्कण्डेयपुराणं देवीमाहात्म्यम् । सप्त प्राणा:०२,४,१६३ 2.1.8 शानिनामपि ३,४,४८६ 2.54 सूर्यद्वारेण ते विरजाः ४,३,९९ 1.2.13 बळादाकृष्य.३,४,५८६ 1.54 मैत्रेय्युपनिषद् । मुण्डकोपनिषद् । देब्रह्मणी०१,२,५६६ 6.22 अक्षरारसंभवति. १,२,५५९ 1.1.7 सर्वमात्मा० २,३,१५ 6.7 अग्निमूर्धा. १,२,५५५ 2.1.4 याज्ञवल्क्यस्मृतिः। प्रय परा यया० ३,३,३२०1१,२,५५५ 1.1.5.6 अयं हि परमो धर्मः.1,1,६६ अश्यमग्राहम्०३,३,२३४ 1.1.6 योगसूत्रम्। अनभन्० १,३,६२३ 3.1.1 भय योगानुशासनम् ,,,५४ 1.8 अप्राणो घमनाः १,२,५५५ 2.1.2 रामोत्तरतापनीयोपनिपत्। मृतस्माजायते प्राणः १,२,५५५।१,४,९०८।२,५,१५९, यो वै ये मत्स्य० ३,३,२०८,२२८ 5 १७४,१८४,२०७2.1.3 एतरपायः २,३,३८६,३९३ 3.2.3 घराहपुराणम् । त्वं च द महाबाहो. २,२,८४ 70.36 फारमीशम्० १,४,९८२ 3.1.3 वसिष्ठस्मृतिः। कमिनु भगवः० २,१,५५४ 1.1.3 आचारहीनं न पुनन्ति चेदा० ३,१,३२ सीयन्ते शस्य 11,३९४४४,१,५३ 2.2.8 सं वायुयोतिः २,४,१७५ 2.1.3 शतपथब्राह्मणम् । आपो वन्० २,२6.1.3.2.4 तवस्तु तम्०३,२,१३९ 3.1.8 तदा विद्वान्पुण्यपापे०३,३,२८३ 3.1.3 तं होपनिन्ये० १,३,७४७ 11.5.3.13 तमेवैकं जानथ. १,३,६०९,६१८ G.2.5 पुरुपेन्दःप्रतिष्ठितं वेद.१,२,५९० 10 तस्य भामा० १,२,६९.2.2.10 मृदयवीत्. २,१,२. 6.1.3.2.1.6.1.11 मुस्यप भाग्मा. ३,३१,३८. 3.2.3 यथा प्रीहिवा यवो वा १,२,४६५ 10.6.3.2 महालोके० ४,३,१६,३६ 3.2.6 यदा वै पुरः 1,1,३७० 10.3.3.6 विम्यो पमूतः १,२,५५५ 2.12 स एपोनिश्वानरः १,२,५५, 10.6.1.11 देविय १,२,५५४ 1.1.4 शुक्लयजुर्वेदसंहिता। सतनाणत: ३,३,२१५ 3.2.11 अतो ज्यायांच,1,२८131.3 न प्रा. २,३,12.3.1.8 एतावानस्य.१,१,२८.31.3 नापि पापा. १,11३. 3.1.8 पुरुष एपे. 1,1,२८.31.2 नापमा'मा प्रपन्न. ३,३,३५८१३,४,५३४,४६५ श्वेताश्वतरोपनिषद् । २.९१,३,२४८,४,१८.3.2.3 भवामेकाम्,४,८८९ 4.5 नापामा बमहीनेन. ३,३,१९११८४३,४,५९९१ भजो ह.1,1,८६4.5 ५,२,१५3.2. भाविपादो जयनः ३.२,110,1३33.19 प्रोगन.१,२,१७ 1.2.13 भादित्यवर्णम् 1,५,९४ 3.8 मम...13.2.9 भाराप्रमात्रा २,१,५९६९ 5.8 मारसमूत्रम् 11.2.1 मो परे ३,१,३५५ 4.8 मनोनय:.11.1.2.2.2 परि ममतम् 11,4045.2 पलपानम् 11.11.1.6 भिरम. 1.1 ·ब्रह्मसूत्राणां वर्णानुक्रमः । १०१५ शाज्ञी द्वाघजी० १,४,८७३ 1.9 अविद्यया मन्यते ३,२,८१ तंदवामिः १,४,८७७ 1.2 अस्थि व तेन मांसं० वेदे ३,१,१७ तमेव विदित्वा० ३,३,११८३१,३,६६८७,४,९४५/३,२, आकाशव सर्वगतश्च ३,२,८८ भारोहणं गोवृए० ३,२,८५ १०८3.8 तयोरन्यः० २,३,१३६ 4.6 इन्द्रो वैवस्वतः ३,४,४७८ ते ध्यानयोगानुगता:०१,४,८७२ 1.3 कर्ता कारयिता हरिः १,१,१०२ न तत्समचाभ्यधिकश्श ३,२,१८७४३,३,२८३१४,३,१४२१ ऋचिरकस्याप्यो दक्षिणा:. ३,४,५०२ कपाये कर्मभिः पक्के० ३,४,४८२ १,४,२०८ 6.8 न तत्र सूर्यो भाति० १,३,६८८ 6.14 जन्मान्तरसहस्रपु० ३,३,२९२ निष्कलं निस्क्रिपम्० १,१,२३०१२,१,९१ 6.19 शेयश्च , झा सुपर्णा 1,४,८७७ 4.6 तब तथा न जनयन्ति ३,१,१६ परास्य शक्तिर्विविधैव धूपते ५,४,१९५४,४,२०६ 6.8 तत्र यः परमात्मा हि० २,३,१३६ यो योनिम्० १,४,८७३ 5.2 तस्य पुना दायमुपयन्ति० ४,१,४७ वालाप्रशतभागस्य. २,३,६५ 5.8 तस्याभिध्यानानृतीयं० ३,२,८८ वृक्ष इव स्तब्धः ३,२,१८८ 3.3 तस्यामिरेवामिः ३,३,१३५ चंदाहमेतं० १,४,८६७ 3.8 तं यथा यथोपासते. ३,३,३०७ साक्षी चता केवलः ४,४,१९. 6.11 तं विदिश्या ग्राहगो भयति :,४,५७३ एप उ एवं साधु०३,३,२५१ 3.8 तृतीयं सर्वभूतस्थं १,२,५९५ सर्वसारोपनिपत्। प्रथमा पियते वह्निः ३,१,३० सत्यं विज्ञान. १,१,२७३ 3 प्रथम महत: १,२,५९५ कठोपनिषत् । मनुवैवस्वतः ३,४,४७८ या दुःखेन ३,४,५६१ पाखायुषः पुत्रपौग्रान् ३,२,७७ 23 यमो वैवस्वतः ३,४,५७८ सांख्यकारिका। यदस्य कर्मणा ३,३,२०६ मूलमकृति१,४,८९२ 3 यमहरहा. 1,३,९८६ सामान्यकरणवृत्ति: २,४,१७४ 29 यझो यनमानः २,३,१३ कूर्मपुराणम् । यस्य पदध पदीच,५५ मया सह ते सर्व ३,२,३१७,४३,११५ यारीवमग्निहो जहुयार ३,४,५३९ पू.सं. १२,२६९ विष्णोस्तुप्रीमि रूपाणि १,२,५९५ अनिर्दियस्थलानि याक्यानि । सण्याख्यानानि परिस. ३,५,७५ भनि जोति प्रजाकामः ३,२,१९, ससवं भवति ३,१,२९ मंसर्गदोप" मणुः स्थूलः,३,९००