·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
MRICHCHHAKATIKA
OF
ŚŪDRAKA
With the Commentary of Prithvidhara.
EDITED
BY
KĀS'INĀTH PANDURANG PARAB.
REVISED BY
VĀSUDEV LAXMAN SĀSTRI PANSĪKAR.
Seventh Edition,
PUBLISHED
BY
PANDURANG JĀWAJĪ,
PROPRIETOR OF THE NIRNAYA SĀGAR' PRESS,
BOMBAY.
1936.

·[All rights reserved by the publisher.]
Publisher:-Pandurang Jawaji, Nirnaya Sagar Press,
Printer:-Ramchandra Yesu Sledge, 526-28, Kolblat Lane, Bombay.

·श्री।
श्रीशूद्रककविविरचितं
मृच्छकटिकम् ।
पृथ्वीधरकृतया व्याख्यया समेतम् ।
काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परब
पणशीकरोपाह्वलक्ष्मणतनुजन्मा वासुदेवशर्मा च
इत्येताभ्यां संस्कृतम् ।
सप्तमं संस्करणम्।
तच
शाके १८५७ वत्सरे
मुम्बय्यां
पाण्डुरङ्ग जावजी,
इत्येतैः स्वीये निर्णयसागरमुद्रणालयेऽयित्वा प्रकाशितम् ।

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ मृच्छकटिकम् । प्रथमोऽः। पर्यग्रन्थिबन्धद्विगुणितभुजगाश्लेषसंवीतजानो- रन्तःप्राणावरोधव्युपरतसकलज्ञानरुद्धेन्द्रियस्य । आत्मन्यात्मानमेव व्यपगतकरणं पश्यतस्तत्त्वदृष्ट्या शंभोर्वः पातु शून्येक्षणघटितलयब्रह्मलमः समाधिः ॥ १॥ मृच्छकटिकविवृतिः। शेमुषीप्रौढजीवातुर्विवृतिमच्छकटिके । पृथ्वीधरैश्चिकीर्षद्भिर्गणेशो गण्यते गुरुः ॥ तथा- - बालानां सुखबोधाय गुरूणां वचनं शुभम् । लिख्यते गहनेऽप्यत्र हेरम्बावनतिस्थिरैः ॥ प्रकरणं चेदम् । तस्य च लक्षणम्-'यत्र कविरात्मबुद्ध्या वस्तु शरीरं च नायक चैव । विरचयति समुत्पाद्य तज्ज्ञेयं प्रकरणं नाम ॥ चतस्रो वृत्तयः पञ्च संधयोऽटौ रसादयः । प्रकरणतो नाटकं विहाय नृपनायकम्(१) आदिशब्दात्षड्रसादिप्रहणम् । नाटाकादी बहुप्रकारप्राकृतप्रपञ्चेषु चतस्रएव भाषाः प्रयुज्यन्ते-शौरसेन्यवन्तिका- प्राच्यामागध्यः । अपभ्रंशप्रपञ्चेषु चतस्र एव भाषाः प्रयुज्यन्ते-शकारीचाण्डाली. शाबरीढक्कदेशीयाः । मृच्छकटिके तु शबरपात्राभावाच्छाबरी नास्ति । प्राकृते- 'मागध्यवन्तिजा प्राच्या शौरसेन्यर्धमागधी । बाह्रीका दाक्षिणात्या च सप्त भाषा: प्रकीर्तिताः ॥' महाराष्ट्रयादयः काव्य एव प्रयुज्यन्ते । अपभ्रंशे-'शकारामीरचा- ण्डालशबरद्राविडोजाः । हीना वनेचराणां च विभाषाः सप्त कीर्तिताः ॥' विविधा भाषा विभाषाः । हीनपात्रप्रयोज्यवाद्धीनाः । वनेचराणां चेति ढक्कभाषासंग्रहः । तत्रास्मिन्प्रकरणे प्राकृतपाठकेषु सूत्रधारो नटी रदनिका मदनिका वसन्तसेना तन्माता चेटी कर्णपूरकश्चारुदत्तब्राह्मणी शोधनकः श्रेष्ठी-एते एकादश शौरसेनी- भाषापाठकाः । सूत्रधारोऽप्यत्र प्राकृतीं 'कार्यवशात्' इति वक्ष्यते । अवन्तिभा- षापाठको वीरकचन्दनको । प्राच्यभाषापाठको विदूषकः। संवाहकः शकारवसन्त- सेनाचारुदत्तानां चेटकत्रितयं भिक्षुश्वारुदत्तदारक:-एते षण्मागधीपाठकाः । अपभ्रंशपाठकेषु शकारीभाषापाठको राष्ट्रियः। चाण्डालीभाषापाठको चाण्डालौ । ढक्कभाषापाठको माथुरबूतकरौ । तथा-शौरसेन्यवन्तिजा प्राध्या-एतास दन्त्यसकारता । तत्रावन्तिजा रेफबती लोकोक्तिबहुला । प्राच्या खार्थिकककार- ·२ मृच्छकटिके अपि च । पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः । गौरीभुजलता यत्र विद्युल्लेखेव राजते ॥२॥ (नान्द्यन्ते।) सूत्रधारः-अलमनेन परिषत्कुतूहलविमर्दकारिणा परिश्रमेण । एवमहमार्यमिश्रान्प्रणिपत्य विज्ञापयामि -यदिदं वयं मृच्छकटिकं नाम प्रकरणं प्रयोक्तुं व्यवसिताः । एतत्कविः किल द्विरदेन्द्रगतिश्चकोरनेत्रः परिपूर्णेन्दुमुखः सुविग्रहश्च । द्विजमुख्यतमः कविर्बभूव प्रथितः शूद्रक इत्यगाधसत्त्वः ॥ ३ ॥ अपि च । ऋग्वेदं सामवेदं गणितमथ कलां वैशिकिं हस्तिशिक्षा ज्ञात्वा शर्वप्रसादाव्यपगततिमिरे चक्षुषी चोपलभ्य । प्राया। मागधी तालव्यशकारवती । शकारीचाण्डाल्योस्तालव्यशकारता । रेफस्य च लकारता । वकारप्राया ढक्क विभाषा । संस्कृतप्रायवे दन्त्यतालव्यसशकारद्वय- युक्ता च । 'अपार्थमक्रमं व्यर्थं पुनरुकं हतोपमम् । लोकन्यायविरुद्धं च शकार- वचनं विदुः ॥' अपार्थ निरर्थम् । व्यर्थ विरुद्धार्थकम् । यद्वा । निश्चितानन्वयं पदजातं वाक्यजातं चापार्थकम् । व्यर्थ निरर्थकमेव । हतोपमं व्याहतोपमम् । 'शकारप्रायभाषित्वाच्छकारो राष्ट्रियः स्मृतः । एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृच्च विदूषकः ॥' खार्थिकः ककारः सर्वत्र । द्विवचनं चतुर्थीविभकिश्च नास्त्येव । द्विवे तु बहुवचनम् । चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । परस्मैपदात्मनेपदविपर्ययः । पूर्व निपाता- नियमश्च । बहुलं छन्दसो निदर्शनमप्रसिद्धच्छन्दोज्ञानार्थम् । पाठविप्लवनिरासार्थ च पर्यक्रेत्यादि । पर्यङ्कः पर्यङ्किका तस्य बन्धनेन द्विगुणितो यो भुजङ्गस्तस्य संबन्धेन स्थगितं जानु यस्य । आत्मनि शरीर एवोपरतं करणमिन्द्रियं यथा स्यादेवं तत्वदृष्ट्यानारोपितज्ञानेन शून्येक्षणे निराकारालोचने घटितोऽयन्तसं- बद्धो यो लयतत्प्रवणताविशेषस्तेन ब्रह्मणी परमे रूप आसक्तः समाधिान- मीशस्य वो युष्मान्रक्षतु ॥ १॥ [पात्विति ॥२॥] आर्यान्मान्यान्ट, मिश्रान- भ्यस्तबहुशास्त्रान् । चारुदत्तपुत्ररोहसेनक्रीडनार्थ षष्ठेऽङ्क उक्तं मृच्छकटम- त्रास्ति । 'अत इनिठनौ' इति ठन् । मृदः शकटिकास्मिनिति वा बहुव्रीहिः। [द्विरदेन्द्रेति । ] द्विजमुख्यतमः क्षत्रजातिश्रेष्ठः । 'त्रयो वर्णा द्विजातयः' इति स्मृतेः क्षत्रियेऽपि द्विजप्रयोगः ॥ ३ ॥ [ऋग्वेदमिति ।] वेशोऽत्र कार्थेन वेश्यापरः। तत्र भवा विद्यमाना । अध्यात्मादिलाठुक् । यद्वा वेशोऽग्नि- निवेशाख्यो राजा तेन कृताम् । कलां चतुःषष्टिकलाप्रतिपादकं प्रबन्धम् । शर्त महादेवः । लब्ध्वा चायुःशताब्दममि प्रविष्ट इति जातकादिगणितद्वारा ज्ञाला । .

·प्रथमोऽङ्कः। ३ राजानं वीक्ष्य पुत्रं परमसदुदयेनाश्वमेधेन चेष्ट्वा लब्ध्वा चायुः शताब्दं दशदिनसहितं शूद्रकोऽमिं प्रविष्टः ।।४।। अपि च । . समरव्यसनी प्रमादशून्यः ककुदं वेदविदां तपोधनश्च । . परवारणबाहुयुद्धलुब्धः क्षितिपालः किल शूद्रको बभूव ॥ ५ ॥ अस्यां च तत्कृतौ अवन्तिपुर्यां द्विजसार्थवाहो युवा दरिद्रः किल चारुदत्तः । गुणानुरक्ता गणिका च यस्य वसन्तशोभेव वसन्तसेना ॥ ६ ॥ तयोरिदं सत्सुरतोत्सवाश्रयं नयप्रचारं व्यवहारदुष्टताम् । खलखभावं भवितव्यतां तथा चकार सर्व किल शूद्रको नृपः ॥७॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, शून्येयमस्मत्संगीतशाला । क नु गताः कुशीलवा भविष्यन्ति । (विचिन्य।) आं, ज्ञातम् । शून्यमपुत्रस्य गृहं चिरशून्यं नास्ति यस्य सन्मित्रम् । मूर्खस्य दिशः शून्याः सर्व शून्यं दरिद्रस्य ॥ ८ ॥ कृतं च संगीतकं मया । अनेन चिरसंगीतोपासनेन ग्रीष्मसमये प्रचण्डदिनकरकिरणोच्छुप्कपुष्करबीजमिव प्रचलिततारके क्षुधा ममा- क्षिणी खटखटायेते । तद्यावद्गृहिणीमाह्य पृच्छामि, अस्ति किंचि- प्रातराशो न वेति । एषोऽस्मि भोः, कार्यवशात्प्रयोगवशाच प्राकृतभाषी संवृत्तः । अविद अविद भो, चिरसंगीदोवासणेण सुक्ख- आगामिसूत्रधारवचनापेक्षया 'अग्निं प्रविष्टः' इत्यादिभूतकालप्रत्ययो न विरुद्ध इति मर्मज्ञाः । अग्निप्रवेशोऽपि सर्वखारनामके यज्ञविशेषे यथा शरभङ्गेन(ण) कृतस्तथा बोद्धव्यः ॥ ४ ॥ समरेति । ककुदं चिह्नभूतं प्रवीणो वा । तथा चामरः-प्रावीण्ये राजलिङ्गे च वृषाले ककुदोऽस्त्रियाम्' इति । वारुणो हस्ती ॥ ५॥ अवन्तीति । अवन्तिपुर्युजयिनी । 'अस्यां च तस्कृतौ अवन्ति-' इत्या- दावस्तिद्वयानुषङ्गः ॥६॥ [तयोरिति । तयोः नीतिस्तस्य प्रचारो व्यवहारस्तं नयप्रचारम् । स्वहितं व्यवहारः ॥ ७॥ [शून्यमिति ।] चिरशून्यमिति कर्म- धारयः । चिरं दीर्घः कालो निरवधिः समयः । शून्यमभिमतकार्यरहितम् । सन्मि- त्रस्य हि ससहायले कार्यनिष्पत्तेः सदा पूर्ण इव समयोऽवभासते ॥ ८ ॥ खडित्यव्यक्तानुकरणम् । संगीतकेन चक्षुषी खटखटायेते इत्यसंबद्धप्रलापेन भा- विनः शकारासंबद्धभाषणस्य सूचनम् । प्रातराशः कल्यभोजनम् । कार्यवशात्प्रयो- ·४ मृच्छकटिके पोक्खरणालाई विज मे बुभुक्लाए मिलाणाई अनाई । ता जाव गेहं गदुअ आणामि, अस्थि किंपि कुटुम्बिणीए उववादिदं ण वेत्ति । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) एवं तं अह्माणं गेहम् । ता पविसामि । (प्रविश्यावलोक्य च ।) हीमाणहे । किं णु क्खु असाणं गेहे अण्णं विअ संविहाण वट्टदि । आआमितण्डुलोदअप्पवाहा रच्छा लोह- कडाहपरिवत्तणकसणसारा किदविसेसआ विअ जुअदी अहिअदरं सोहदि भूमी । सिणिद्धगन्धेण उद्दीविअन्ती विअ अहिअं बाधेदि मं बुभुक्खा । ता किं पुवज्जिदं णिहाणं उठवण्णं भवे । आदु अहं जेव बुभुक्खादो अण्णमअं जीअलोअं पेक्खामि । णत्थि किल पादरासो अह्माणं गेहे । पाणाधिअं बाधेदि मं बुभुक्खा । इध सव्वं णवं संविहाणअं वदि । एक्का वण्णअं पीसेदि अवरा सुमणाई गुम्फेदि । (विचिन्त्य ।) किं णेदम् । भोदु । कुडुम्बिणिं सद्दाविअ पर- मत्थं जाणिस्सम् । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) अजे, इदो दाव । (क) (क) अविद, अविद भोः, चिरसंगीतोपासनेन शुष्कपुष्करनालानीव मे बुभुक्षया म्लानान्यङ्गानि । तद्यावद्गृहं गत्वा जानामि, अस्ति किमपि गवशाच्चांत । कार्य बोध्यायाः स्त्रियो झटिति ज्ञानम् । यदुच्यते-'स्त्रीषु नाप्रा- कृतं वदेत्' इति सुकुमारलेन सुप्रयोगत्वं प्राकृतस्य । यदुक्तम्-'पुरिसा सकअजप्पा पाउअगुम्फो वि होह सुउमारो'। तथा षष्ठेऽके प्रवहण विपर्यासे वीर- कचन्दनकयोः कलहे संभ्रमागतवचनसंवरणार्थ भाषाव्यत्यासाचन्दनकस्य पाठः संस्कृतेन । तथा पञ्चमाके दुर्दिने कार्यवशाद्वसन्तसेनायाः श्लोकपाठः संस्कृतेन । चारुदत्तस्य दारिद्यवर्णनासूचनयोग्यप्राकृतपरिग्रहः । यदाहुः-'कार्यतश्चोत्तमा- दीनां कार्यो भाषाव्यतिक्रमः' इति । एतत्सर्वमनेन सूचितमिति । अविद अविदेति निर्वेदे । कष्टं कष्टामत्यर्थः । 'अदृष्टाश्रुतसंप्राप्तावविदाविदभोःपदम्' इति च प्राश्वः । मिलाणाई म्लानानि । हीमाणहे विस्मये । किं नु खल्वस्माकं गृहेऽन्यदिव संवि- धानकं वर्तते । आयामो दीर्घस्तण्डुलप्रक्षालनजलप्रवाहो यत्र ताशी रथ्या। लोहस्य कटाहो भाजनविशेषस्तत्परिवर्तनेन मार्जनेन कृष्णसारा कृततिलका युवतिवद्भूमिरधिकं शोभते । कृष्णसारा भूमिरित्यनेन चतुर्थाके भवनकोष्टकस्य विशेषसूचनम् । सिणिद्धगन्धेण निग्धगन्धेन । उद्दीविअन्ती विअ उद्दीप्यमानेव । तत्किं पूर्वार्जितं निधानं बहुसंख्यं धनमुत्पनं भवेत् । आदु अथवेत्यर्थः । अह- मेव बुभुक्षातोऽनमयम् । पाठान्तरे ओदनमयम् । जीवलोकं संसारं पश्यामि । नास्ति किल प्रातराशोऽस्माकं गृहे । प्राणाधिकं प्राणेष्वधिकं यथा स्यादेवम् । मं. १. 'पुरुषाः सकृजल्पाः प्राकृतगुम्फोऽपि भवति सकुमारः' इति श्छाया. । .

·प्रथमोऽ नटी-(प्रविश्य ।) अज्ज, इअमि । (क) सूत्रधारः-अजे, साअदं दे । (ख) नटी-आणवेदु अज्जो को णिओओ अणुचिट्ठीअदु ति । (ग) सूत्रधारः-अज्जे, ('चिरसंगीदोवासणेण' इत्यादि पठिला ।) अस्थि किं पि अमाणं गेहे असिदव्वं ण वेत्ति । (घ) नटी-अज, सव्वं अत्थि । (ङ) सूत्रधारः-किं किं अस्थि । (च) नटी-तं जधा-गुडोदणं घिअं दहिं तण्डुलाइं अजेण असव्वं रसाअणं सव्वं अत्थि त्ति । एव्वं दे देवा आसासेदु । (छ) सूत्रधारः-किं अह्माणं गेहे सव्वं अस्थि । आदु परिहससि । (ज) कुटुम्बिन्या उपपादितं न वेति । इदं तदस्माकं गृहम् । तत्प्रविशामि । आश्चर्यम् । किं नु खल्वस्माकं गृहेऽन्यदिव संविधानकं वर्तते । आया- मितण्डुलोदकप्रवाहा रथ्या लोहकटाहपरिवर्तनकृष्णसारा कृतविशेषकेव युवत्यधिकतरं शोभते भूमिः । स्निग्धगन्धेनोद्दीप्यमानेवाधिकं बाधते मां बुभुक्षा । तत्किं पूर्वार्जितं निधानमुत्पन्नं भवेत् । अथवाहमेव बुभुक्षातो- ऽन्नमयं जीवलोकं पश्यामि । नास्ति किल प्रातराशोऽस्माकं गृहे । प्राणा- धिकं बाधते मां बुभुक्षा । इह सर्व नवं संविधानकं वर्तते । एका वर्णकं पिनष्टि, अपरा सुमनसो प्रश्नाति । किंन्विदम् । भवतु । कुटुम्बिनी शब्दाय्य परमार्थ ज्ञास्यामि । आर्ये इतस्तावत् । (क) आर्य, इयमस्मि । (ख) आर्ये, स्वागतं ते । ग) आज्ञापयत्वार्यः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति । (घ) आर्ये, अस्ति किमप्यमाकं गेहेऽशितव्यं न वेति । र) आर्य, सर्वमस्ति । (च) किं किमस्ति । (छ) तद्यथा-गुडौदनं घृतं दधि तण्डुलाः आर्येणात्तव्यं रसायनं सर्वमस्तीति । एवं तव देवा आशासन्ताम् । (ज) किममाकं गेहे सर्वमस्ति । अथवा परिहससि । माम् । बुभुक्षा बाधते । इह सर्व नवं संविधानकं वर्तते । एका वर्णकं कस्तूर्यादिक समालम्भनं पिनष्टि । अपरा सुमनसः पुष्पाणि प्रभाति । इत्यनेनापि कोष्ठकस्यैव सूचनम् ॥ असिदम्वं अमरूपं द्रव्यम् ॥ घि घृतम् । अत्तव्यं रसाअणमिति प्राये- णात्तव्यं रसायनमस्तीति। एवं तव देवा आशासन्तामिति.संदिग्धवाक्योपन्यासः।

·w मृच्छकटिके नटी-(खगतम् ।) परिहसिस्सं दाव । (प्रकाशम् ।) अज्ज, अस्थि आवणे । (क) सूत्रधारः-(सक्रोधम् ।) आः अणज्जे, एव्वं दे आसा छिन्जि- स्सदि । अभावं अ गमिस्ससि । जं दाणिं अहं वरण्डलम्बुओ विअ दूरं उक्खिविअ पाडिदो । (ख) नटी-मरिसेदु मरिसेदु अजो । परिहासो क्खु एसो । (ग) सूत्रधारः-ता किं उण इदं पावं विअ संविहाणअं वट्टदि । एका वण्णअं पीसेदि, अवरा सुमणाओ गुम्फेदि, इअं अ पञ्चवण्ण- कुसुमोवहारसोहिदा भूमी । (घ) नटी-अन्ज उववासो गहिदो। (ङ) सूत्रधारः-किं णामधेओ अ उववासो (च) नटी-अहिरूअवदी णाम । (छ) सूत्रधारः-अज्जे, इहलोइओ आदु पारलोइओ। (ज) नटी-अज, पारलोइओ । (झ) (क) परिहसिष्यामि तावत् । आर्य, अस्त्यापणे । (ख) आः अनायें, एवं तवाशा छेत्स्यति । अभावं च गमिष्यसि । यदिदानीमहं वरण्डलम्बुक इव दूरमुत्क्षिप्य पातितः । (ग) मर्षतु मर्षत्वार्यः । परिहासः खल्वेषः । घ) तत्किं पुनरिदं नवमिव संविधानकं वर्तते । एका वर्णकं पिनष्टि, अपरा सुमनसो गुम्फति, इयं च पञ्चवर्णकुसुमोपहारशोमिता भूमिः । (ङ) आद्योपवासो गृहीतः। (च) किं नामधेयोऽयमुपवासः। (छ) अभिरूपपति म । (ज) आर्ये, इहलौकिकोऽथवा पारलौकिकः। (झ) आर्य, पारलौकिकः । आर्य अस्त्यापणे वणिग्वीभ्याम् ॥ एवं तवाशा छेत्स्यति । अभावं च गमिष्यसीत्य- नेन वसन्तसेनायाः प्रवहणविपर्यासमोटनयोः सूचनम् ॥ वरण्डो दीर्घकाष्ठं तस्य लम्बुकस्तत्प्रान्तनिबद्धो मृत्तिकास्थूणः । स हि द्रोण्यां पानीयोद्धारे दूरमुत्थाप्याघः पात्यते । केचिदाहुः-वरे(र)ण्ड इष्ट कागृह उन्नतीभूतो दी| भित्तिप्रदेशस्तत्र लम्बुकोऽवयवभूत इष्टकासंघः । सोऽपि हि संयोजनार्थ दूरमुत्थाप्यते । अनन्तरं निपतत्यपीति ॥ मर्षतु मर्षवार्यः । परिहासः खल्वेषः ॥ उपवासः। उपवासरूपं व्रतमित्यर्थः । अधिकरणघमन्तोऽयम् ॥ महिरूअवरी णाम अभिरूपपतिनाम ।

·प्रथमोऽङ्कः । सूत्रधारः-(सरोषम् ।) पेक्खन्तु पेक्खन्तु अज्जमिस्सा । मम- केरकेण भत्तपरिव्वएण पारलोइओ भत्ता अण्णेसीअदि । (क) नटी -अज्ज, पसीद पसीद । तुमं जेव जम्मन्तरे भविस्ससि त्ति । (ख) सूत्रधारः-अअं उववासो केण दे उवदिट्टो । (ग) नटी-अज्जस्स जेव पिअवअस्सेन जूण्णवुड्डेण । (घ) सूत्रधारः—(सकोपम् ।) आः दासीए पुत्ता जूण्णवुड्डा, कदा णु क्खु तुमं कुविदेण रण्णा पालएण णववहूकेसहत्थं विअ सुअन्धं कप्पिजन्तं पेक्खिस्सम् । (ङ) नटी-पसीददु अज्जो । अजस्स जेव पारलोइओ अ उव- वासो । (च) (इति पादयोः पतति ।) सूत्रधारः-अजे, उट्टेहि । अधेहि एत्थ उववासे केण कज्जम् । (छ) (क) प्रेक्षन्तां प्रेक्षन्तामार्यमिश्राः । मदीयेन भक्तपरिव्ययेन पारलौकिको भान्विष्यते । ख) आर्य, प्रसीद प्रसीद । त्वमेव जन्मान्तरे भविष्यसीति । ग) अयमुपवासः केन तवोपदिष्टः । (घ) आर्यस्यैव प्रियवयस्पेन जूर्णवृद्धेन । (ङ) आः दास्याः पुत्र जूर्णवृद्ध, कदा नु खलु त्वां कुपितेन राज्ञा पालकेन नववधूकेशहस्तमिव सुगन्धं छेद्यमानं प्रेक्षिष्ये । (च) प्रसीदत्वार्यः । आर्यस्यैव पारलौकिकोऽयमुपवासः । (छ) आर्य, उत्तिष्ठ । कथयात्रोपवासे केन कार्यम् । पारलौकिक इत्यनेन पालकव्युदासेन नायकान्तरलाभसूचनम् ॥ ममकेरकेण मदीयेन । भत्तपरिव्वएण भक्तपरिव्ययेन । ओदनव्ययेनेत्यर्थः । यद्वा । भर्तृपरि- त्यागेन । पारलौकिको भर्तान्विष्यते ॥ खमेव जन्मान्तरे भविष्यसीति । अयमुपवासः केन तवोपदिष्टः ॥ आर्यस्यैव प्रियवयस्येन जूर्ण वृद्धेन । माः आक्षेपे । छयं आदुत्या आकारान्तादेशे कृते जूर्णवृद्धा इति । एवं च 'दुआ तीआ' इत्यादौ च बोद्धव्यम् । कुपितेन राज्ञा पालकेन । कप्पिन्तं छेद्यमानम् । वधूपक्षे कल्प्यमानं संसज्यमानम् । कदा नु खलु खां प्रेक्षिष्यामि(ज्ये)। नव- वधूकेशहस्तमिव वासितं सुगन्धम् । 'वजन्तम्' इति पाठे वध्यमानम् । अनेन संहाराङ्के चारुदत्तनिप्रहसूचनम् ॥ प्रसीदवार्यः । आर्यस्यैव पारलौकिकोऽयमुम. वासः । उद्धेहि उत्तिष्ठ । कहि कथय । एत्थ उववासे अनोपवासे । केन ·८ मृच्छकटिके नटी-अमारिसजणजोग्गेण बामणेण उवणिमन्तिदेण । (क) सूत्रधारः-अदो गच्छदु अज्जा । अहंपि अमारिसजणजोग्गं बसणं उवणिमन्तेमि । (ख) नटी-जं अजो आणवेदि । (ग) (इति निष्क्रान्ता ।) सूत्रधारः-(परिक्रम्य ।) हीमाणहे । ता कवं मए एवं सुसमि- द्धाए उज्जइणीए अमारिसजणजोग्गो बह्मणो अण्णेसिदव्यो । (विलोक्य ।) एसो चारुदत्तस्स मित्तं मिलेओ इदो जेव्व आअच्छदि । मोदु । पुच्छिस्सं दाव । अज्ज मितेअ, अन्माणं गेहे असि, अग्गणी मोदु अजो। (घ) (नेपथ्ये।) भो, अण्णं बमाणं उवणिमन्तेदु भवम् । वावुडो दाणिं अ- हम् । (ङ) सूत्रधारः-अज्ज, संपण्णं भोअणं णीसवत्तं अ। अवि अ दक्खिणा वि दे भविस्सदि । (च) क) असादृशजमयोग्येन ब्राह्मणेनोपनिमत्रितेन । (ख) अतो गच्छत्वार्या । अहमप्यस्मादृशजनयोग्यं ब्रामणमुपनिमन्त्र- यामि। (ग) यदार्य आज्ञापयति । घ) आश्चर्यम् । तस्मात्कथं मयैवं सुसमृद्धायामुजयिन्यामसादृशज- भयोग्यो ब्राह्मणोऽन्वेषितव्यः । एष चारुदत्तस्य मित्रं मैत्रेय इत एवाग- च्छसि । भवतु । प्रक्ष्यामि तावत् । अद्य मैत्रेय, अस्माकं गृहेऽशितुमग्रणी- भवत्वार्यः । (ङ) भोः, अन्यं श्रामणमुपनिमन्त्रयतु भवान् । व्यापृत इदानीमहम् । (च) आर्य संपन्नं भोजनं निःसपत्नं च । अपि च दक्षिणापि ते भविष्यति । कार्यम् ॥ अमारिसजणजोग्गेण अस्मत्सदृश(शेन)ब्राह्मणेन । उवणिमन्तिदेण मा(उपनि)मश्रितेन ॥ अतो गच्छवार्या । अहमप्युपनिमन्त्रयामि ॥ आण- बेदि आज्ञापयति ॥ ता तस्मात् । कषं कथम् । मए मया । ईश्यामुजयिन्यां समृद्धायाममत्सहशो प्रामणोऽन्वेषितव्यः । कोऽर्थः । यद्वा स्थित भवन्ति ब्रामणाखदा चारणारीनामपि गृहे कुर्वन्ति भोजनम् । एष चारुदत्तस्य मित्रं मैत्रेयः । इदो जेब इत एव.। आगच्छति । भवतु । इसमुपनिमन्त्रयिष्ये । भव मैत्रेय, भस्माकं गृहे भोलुम् । भग्मणी भामणी । प्रोजनमामीवि बाबद ।

·प्रथमोऽङ्कः । ९ (पुनर्नेपथ्ये ।) भो, दाणिं पढमं जेव पच्चादिड्रोसि, ता को दाणिं दे णिब्बन्धो पदे पदे मं अनुबन्धेदुम् । (क) सूत्रधारः-पच्चादिट्टोम्हि एदिणा । भोदु । अण्णं बम्हणं उवणिमन्तेमि । (ख) (इति निष्क्रान्तः।) इत्यामुखम् । (प्रविश्य प्रावारहस्तः । मैत्रेयः-('अण्णं बम्हणं' इति पूर्वोक्तं पठित्वा ) अधवा, मए वि मि- त्तेएण परस्स आमन्तणआई पच्छिदव्वाइं । हा अवत्थे, तुलीअसि । जो णाम अहं तत्तभवदो चारुदत्तस्स रिद्धीए अहोर पअतणसि- द्धेहिं उग्गारसुरहिगन्धेहिं मोदकेहिं जेव असिदो अब्भन्तरचदु- स्सालअदुआए उवविट्टो मल्लकसदपरिवुदो चित्तअरो विअ अङ्गु- (क) भोः, इदानीं प्रथममेव प्रत्यादिष्टोऽसि, तत्क इदानीं ते निर्बन्धः पदे पदे मामनुरोद्धुम् । (ख) प्रत्यादिष्टोऽस्म्येतेन । भवतु । अन्यं ब्राह्मणमुपनिमन्त्रयामि । 'अधिदी भोदु' इत्यपि पाठः । तत्रातिथी भवलित्यर्थः । भो, अण्णं अन्यम् । बम्हणं ब्राह्मणम् । उवणिमन्तेदु उपनिमन्त्रयतु भवान् । वावडो व्यापृतः । अहमिदानी कार्यान्तरव्यासक्तः । दाणिं इदानीम् ॥ संपन्नं मृष्टम् । णिस्सवत्तं च । पितॄणां समुत्सृष्टं घृतादिसहिततण्डुलपूर्णपात्रम् । 'निःस्राव' इति यस्य प्रसिद्धिः । 'णीसवत्तं निःसपत्नम् । विपक्षस्यापरस्याभावात्' इति केचित् । अपि च दक्षिणापि ते भविष्यति । एकोऽपिः संभावनायाम्, अपरः समुच्चये । भो, दाणिं पञ्चादि- होसि इदानीं प्रत्यादिष्टोऽसि । को दाणिं क इदानीम् । दे णिन्बन्धो ते निर्बन्धः । मं माम् । पदे पदे अणुबन्धेदुं अनुरोद्धम् ॥ पञ्चादिहोझि प्रत्यादिष्टोऽस्मि । एदिणा अनेन । भोदु भवतु । अण्णं अन्यम् । बम्हणं ब्राह्मणम् । उवणिमन्तेमि उपनिमन्त्रयिष्ये ॥ प्रस्तावनेत्यामुखसंधिपर्यायः । यदुक्तम्-'सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते । नटी विदूषको वापि पारिपार्श्वक एव वा ॥ आमुखं नाम तस्यैव सैव प्रस्तावना मता ॥' प्रावारः प्रच्छदपटः । अथवा मयापि मैत्रेयेण परस्य । आमन्तणआई आमन्त्रणकानि । पच्छिदव्वाइं समीहितव्यानि । यो नामाहं तत्रभवतश्चारुदत्तस्य समृद्ध्याहोरात्रं प्रयत्नसिद्धरुद्गारसुरभिगन्धिभिर्मोदकै- रेवाशितस्तृप्तः । मल्लकशतपरिवृतः । मल्लकः पात्रविशेषः पत्रपुटो वा । 'दोना' इति प्रसिद्धो विदूषकपक्षे । चित्रकरपक्षे वर्णिकापात्रं मल्लकः । अभ्यन्तरचतु:- मृ०२ ·मृच्छकटिके लीहिं छिविअ छिविअ अवणेमि । णअरचत्तरवुसहो विअ रोमन्था- अमाणो चिट्ठामि । सो दाणिं अहं तस्स दलिद्ददाए जहिं तहिं च- रिअ गेहपारावदो विअ आवासणिमित्तं इध आअच्छामि । एसो अ अजचारुदत्तस्त्र पिअवअस्सेण जुण्णवुड्डेण जादीकुसुमवासिदो पावारओ अणुप्पेसिदो सिद्धीकिददेवकजस्स अजचारुदत्तस्स उवणेदव्वोत्ति । ता जाव अजचारुदत्तं पेक्खामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) एसो चारुदत्तो सिद्धिकिददेवकज्जो गिहदेवदाणं बलिं हरेन्तो इदोजेव आअच्छदि। (क) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टश्चारुदत्तो रदनिका च ।) चारुदत्तः-(ऊर्ध्वमवलोक्य सनिर्वेदं निःश्वस्य ।) (क) अथवा मयापि मैत्रेयेण परस्सामन्त्रणकानि समीहितव्यानि । हा अवस्थे, तुलयसि । यो नामाहं तत्रभवतश्चारुदत्तस्य ऋद्ध्याहोरात्रं प्रय- तसिद्धैरुद्वारसुरभिगन्धिभिर्मोदकैरेवाशितोऽभ्यन्तरचतुःशालकद्वार उपविष्टो मल्लकशतपरिवृतश्चित्रकर इवाङ्गुलीभिः स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वापनयामि । नगरचत्वरवृषभ इव रोमन्थायमानस्तिष्ठामि । स इदानीमहं तस्स दरिद्रतया यत्र तत्र चरित्वा गृहपारावत इवावासनिमित्तमत्रागच्छामि । एष चार्यचारुदत्तस्य प्रियवयसेन जूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवासितः प्रावारकोऽनुप्रेषितः सिद्धीकृत- देवकार्यस्यार्यचारुदत्तस्योपनेतन्य इति । तद्यावदार्यचारुदत्तं पश्यामि । एष चारुदत्तः सिद्धीकृतदेवकार्यो गृहदेवतानां बलिं हरनित एवा- गच्छति -- शालकद्वारे उपविष्टः चित्रकर इव छिविअ छिविअ स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वाङ्गुल्यप्रैरपनयामि न भक्षयामि । अत्यन्तं तृप्तखादित्यर्थः । चित्रकरोऽप्यङ्गुलीसंस्थितरेखनिकया वर्णिकाभाण्डं स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वापनयति विक्षिपति । अन्यथा वर्णिकाबिन्दुपात: स्यादिति । नवबद्धषभ इव रोमन्थायमानस्तिष्ठामि । 'आपणे नगरचलरवृषभ इव' इति पाठान्तरेऽपि व्याख्या । दाणिं इदानीम् । दलिद्ददाए दरिद्रतया । यत्र कुत्रापि चरिखा गृहपारावत इवावासनिमित्तं शयनार्थमत्रागच्छामि । एसो एषः । जूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवासितोऽनुप्रेषितः प्रावारकः । सिद्धीकिददेवकज्जस्स निष्पा. दितदेवकार्यस्य । पाठान्तरे तु-षष्ठीव्रतकृतदेवकार्यस्येत्यर्थः । आर्यचारुदत्त- स्पोपनेतव्यः । वद्यावत्पश्यामि । गृहदेवतानां बलिं हरनित एवाभिगच्छति । बलिं , ·प्रथमोऽङ्कः । यासां बलिः सपदि मद्हदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः । ताखेव संप्रति विरूढतृणाकुरासु बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥९॥ (इति मन्दं मन्दं परिक्रम्योपविशति ।) विदूषकः-एसो अज्जचारुदत्तो । ता जाव संपदं उवस- प्पामि । (उपसृत्य ।) सोत्थि भवदे । बढ्दु भवम् । (क) चारुदत्त:-अये, सर्वकालमित्रं मैत्रेयः प्राप्तः । सखे, खाग- तम् । आस्यताम् । विदूषकः-जं भवं आणवेदि । (उपविश्य।) भो वमस्स, एसो दे पिअवअस्सेण जुण्णवुड्डेण जादीकुसुमवासिदो पावारओ अणुप्पेसिदो सिद्धीकिददेवकजस्स अजचारुदत्तस्स तुए उवणेदवो ति । (ख) (समर्पयति ।) (चारुदत्तो गृहीत्वा सचिन्तः स्थितः।). विदूषकः-भो, किं इदं चिन्तीअदि । (ग) चारुदत्तः-वयस्य, सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते धनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् । सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रतां धृतः शरीरेण मृतः स जीवति ॥१०॥ विदूषकः-भो वअस्स, मरणादो दालिद्दादो वा कदरं दे रोअदि । (घ) (क) एष आर्यचारुदत्तः । तद्यावत्सांप्रतमुपसमि । स्वस्ति भवते । -- वर्धतां भवान् । (ख) यद्भवानाज्ञापयति । भो वयस्य, एष ते प्रियवयस्पेन जूर्णवृद्धन जातीकुसुमवासितः प्रावारकोऽनुप्रेषितः सिद्धीकृतदेवकार्यस्सार्यचारुदत्तस्स त्वयोपनेतव्य इति । (ग) भोः, किमिदं चिन्त्यते । (घ) भो वयस्य, मरणाद्दारिद्याद्वा कतरत्ते रोचते । पूजाम् ॥ यासामिति । कीटमुखाखादितो बीजाजलिः पतति । विरूढा उप- चितास्तृणाकुरा यासु ॥ ९ ॥ स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् ॥ किमिदं चिन्त्यते ॥ सुखमित्यादि । दुःखान्यनुभूय सुखं शोभते । न तु सुखमनुभूय दुःखमिति तात्पर्यम् । स मृत एव जीवति । शरीरेण धृतः शरीरेण वेष्टितः । चर्मभनावदित्यर्थः ॥ १०॥ मरणादो मरणात् । दालिद्दादो दारिद्यात् । कदर ·१२ मृच्छकटिके चारुदत्तः-वयस्य, दारिद्यान्मरणाद्वा मरणं मम रोचते न दारिद्यम् । अल्पक्लेशं मरणं दारिद्यमनन्तकं दुःखम् ॥ ११ ॥ विदूषकः-भो वअस्स, अलं संतप्पिदेण । पणइजणसंकामिद- विहवस्स सुरजणपीदसेसस्स पडिवच्चन्दस्स विअ परिक्खओ वि दे अहिअदरं रमणीओ। (क) चारुदत्तः-वयस्य, न ममार्थान्प्रति दैन्यम् । पश्य । एतत्तु मां दहति यद्गृहमस्मदीयं क्षीणार्थमित्यतिथयः परिवर्जयन्ति । संशुष्कसान्द्रमदलेखमिव अमन्तः कालात्यये मधुकराः करिणः कपोलम् ॥ १२ ॥ विदूषकः-भो क्अस्स, एदे क्खु दासीए पुत्ता अत्थकल्लवत्ता वरडाभीदा विअ गोवालदारआ अरण्णे जहिं जहिं ण खजन्ति तहिं तहिं गच्छन्ति । (ख) चारुदत्त:- -वयस्य, सत्यं न मे विभवनाशकृतास्ति चिन्ता भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति । क) भो वयस्य, अलं संतप्तेन । प्रणयिजनसंक्रामितविभवस्य सुरजन- पीतशेषस्य प्रतिपच्चन्द्रस्येव परिक्षयोऽपि तेऽधिकतरं रमणीयः। (ख) भो वयस्य, एते खलु दास्याः पुत्रा अर्थकल्यवर्ता वरटाभीता इव गोपालदारका अरण्ये यत्र यत्र न खाद्यन्ते तत्र तत्र गच्छन्ति । कतरत् । रोचते प्रीतम् ॥ दारिद्यादिति । अल्पसमयदुःखदखान्मरणमल्पक्ले- शम् । बहुसमयव्यापिखादाकासितापगमाद्दारिद्यमनन्तकं दुःखम् ॥ ११ ॥ संत- प्पिदेण संतप्तेन । प्रणयिजनसंक्रामितविभवस्य सुरजनपीतशेषस्य प्रतिपचन्द्रस्यैव परिक्षयोऽपि तेऽधिकतरं रमणीयः। यद्यसद्ययेनार्थाः खदोषेण नाश्यन्ते तदा संतापः क्रियते । तव तु न तथेति भावः। प्रणयी जनः स्निग्धबान्धवोऽर्थी च ॥ पतदिति । क्षीणार्थमितिकृतास्मद्गृहमतिथयः संत्यजन्ति । एतन्मां दहति । कालात्यये मदसमयापगमे धनलाभसमयापगमे च ॥ १२ ॥ एदे क्खु एतें खलु । दासीपुत्रा अर्थरूपप्रातराशाः । वरटा 'वीरणी' इति ख्याता । तत- नस्ताः । अरण्ये गोपालपुत्रका इव यत्र यत्र न खाद्यन्त उपभुज्यन्ते तत्र तत्र यान्ति। सत्यमिति । विभवनाशकृता मम चिन्ता नास्ति । कथमित्यत आह- - ·प्रथमोऽङ्कः । १३ एतत्तु मां दहति नष्टधनाश्रयस्य यत्सौहृदादपि जनाः शिथिलीभवन्ति ॥ १३ ॥ अपि च। दारिद्याझियमेति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो निस्तेजाः परिभूयते परिभवान्निर्वेदमापद्यते । निर्विण्णः शुचमेति शोकपिहितो बुद्धया परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥ १४ ॥ विदूषकः-भो वअस्स, तं जेव अत्थकल्लवत्तरं सुमरिअ अलं संतप्पिदेण । (क) चारुदत्तः-वयस्य, दारिद्यं हि पुरुषस्य निवासश्चिन्तायाः परपरिभवो वैरमपरं जुगुप्सा मित्राणां खजनजनविद्वेषकरणम् । वनं गन्तुं बुद्धिर्भवति च कलत्रात्परिभवो हृदिस्थः शोकाग्निर्न च दहति संतापयति च ॥ १५॥ तद्वयस्य, कृतो मया गृहदेवताभ्यो बलिः । गच्छ । त्वमपि चतुष्पथे मातृभ्यो बलिमुपहर । (क) भो वयस्य, तमेवार्थकल्यवर्त स्मृत्वालं संता पितेन । भाग्यक्रमेण लब्धव्यक्रमेण धनानि भवन्ति । तर्हि चिन्ता कुत इत्यत आह- एतत्तु मां दहति यन्नष्टधनाश्रयस्य मम सौहृदादपि मैत्रीतोऽपि जनाः शिथिली- भवन्ति । अर्थशून्येन समं प्रयोजनाभावान्मत्रीमपि न केऽपि कुर्वते ॥ १३ ॥ दारियादिति । लज्जा गच्छति, अकासितासामर्थ्यात् यदा लज्जा गता तदा तेजसः प्रभ्रष्टो भवति, यावत्तावत्कारणात् । तेजःशून्यः परिभूयते, भयाभावात् । परिभवानिर्वेदं गच्छति, मानम्लानेः । ततः शुचमेति, वृथा जीवनमिति । ततस्त्यज्यते बुद्ध्या । निर्बुद्धिः क्षयं गच्छति । तदुक्तम्-'बुद्धि- नाशात्प्रणश्यति' इति । अत एव सर्वासामापदां स्थानमित्युपसंहरति ॥ १४ ॥ कल्लवत्तरं प्रातराशः । एतद्रूपले चार्थस्य तावद्रूपद्रव्यखाजनान्तरानवगाहित- खाच तद्विस्मृत्य धर्मचित्ताः साधवो भवन्तीत्याशयः ॥ निवास इति । चिन्ताया निवासः कथं मम निर्वाहः स्यादित्येवंरूपायाः । परस्य परिभव इति षष्ठीसमासः, कर्मधारयो वा । एतच्चाविश्वसनीयतया निर्धनानां ज्ञेयम् । जुगुप्सा मित्राणामिति, प्रत्युपकारासमर्थत्वात् । खजनानां बन्धूनाम् , जनानामन्येषामुदा- सीनानाम् । करणं कृतिः । कर्तरि करणे वा ल्युट् । भवति चेति चकारो हेतौ।

·मृच्छकटिके विदूषकः–ण गमिस्सम् । (क) चारुदत्तः-किमर्थम् । विदूषकः-जदो एव्वं पूइज्जन्ता वि देवणा ण दे पसीदन्ति । ता को गुणो देवेसु अञ्चिदेसु । (ख) चारुदत्तः-वयस्य, मा मैवम् । गृहस्थस्य नित्योऽयं विधिः । तपसा मनसा वाग्भिः पूजिता बलिकर्मभिः । तुष्यन्ति शमिनां नित्यं देवताः किं विचारितैः ॥ १६ ॥ तद्गच्छ । मातृभ्यो बलिमुपहर । विदूषकः-भो, ण गमिस्सम् । अण्णो को वि पउञ्जीअदु । मम उण बम्हणस्स सव्वं जेव विपरीदं परिणमदि । आदंसगदा विअ छाआ वामादो दक्षिणा दक्खिणादो वामा । अण्णं अ एदाए पदोसवेलाए इध राअमग्गे गणिआ विडा चेडा राअवल्लहा अ पुरिसा संचरन्ति । ता मण्डूअलुद्धस्स कालसप्पस्स मूसिओ विअ अहिमुहावदिदो वज्झो दाणिं भविस्सम् । तुमं इध उवविट्टो किं करिस्ससि । (ग) क) न गमिष्यामि । (ख) यत एवं पूज्यमाना अपि देवता न ते प्रसीदन्ति । तत्को गुणा देवेष्वर्चितेषु । (ग) भोः, न गमिष्यामि । अन्यः कोऽपि प्रयुज्यताम् । मम पुनाम- णय सर्वमेव विपरीत परिणमति । आदर्शगतेव छाया वामतो दक्षिणो दक्षिणतो वामा । अन्यच्चैतस्यां प्रदोषवेलायामिह राजमार्गे गणिका विटा- श्वेटा राजवल्लभाश्च पुरुषाः संचरन्ति । तस्मान्मण्डूकलुब्धस्य कालस- र्पस्य मूषिक इवाभिमुखापतितो वध्य इदानीं भविष्यामि । त्वमिह उपविष्टः किं करिष्यसि । वनगमने कलत्रपरिभवो हेतुः ॥ १५॥ न गमिष्यामि ॥ एवं पूज्यमाना अपि देवाः न फलं दर्शयन्ति । तत्को गुणोऽचिंतेषु देवेषु ॥ नित्योऽयं विधिः । अकरणे प्रत्यवायात् । तपसेति । तुष्यन्ति परलोकमुत्कृष्टं प्रयच्छन्ति । यतः श्राद्ध- कृदतिथिप्रियो गृहस्थोऽपि मुच्यत इति भावः ॥ १६ ॥ अन्यः कोऽपि प्रयुज्यताम् । मम सर्वमेव विपरीतमुपनमति । आदर्शगता छायेव । आदर्शस्थ- प्रतिबिम्बे वामो भागो दक्षिणे दृश्यते, दक्षिणच वाम इति वस्तुस्थितिः । भन्यतस्यां प्रदोषवेलायामत्र राजमार्गे गणिका विटाश्चेटा राजवल्लभाः संच.

·प्रथमोऽङ्कः । विट:- चारुदत्तः-भवतु । तिष्ठ तावत् । अहं समाधि निर्वर्तयामि । (नेपथ्ये।) तिष्ठ वसन्तसेने, तिष्ठ । (ततः प्रविशति विटशकारचेटैरनुगम्यमाना वसन्तसेना ।) -वसन्तसेने, तिष्ठ तिष्ठ । किं त्वं भयेन परिवर्तितसौकुमार्या नृत्यप्रयोगविशदौ चरणौ क्षिपन्ती । उद्विग्नचञ्चलकटाक्षविसृष्टदृष्टि- ाधानुसारचकिता हरिणीव यासि ॥ १७ ॥ शकारः-च्यिष्ठ वशन्तशेणिए, च्यिष्ठ । किं याशि धावशि पलाअशि पक्खलन्ती वाशू पशीद ण मलिस्सशि चिट्ठ दाव । कामेण दज्झदि हु मे हडके तवश्शी अङ्गाललाशिपडिदे विअ मंशखण्डे ॥ १८ ॥ (क) चेटः-अजुके, चिट्ट चिट्ठ । उत्ताशिता गच्छशि अन्तिका मे शंपुण्णपच्छा विअ गिम्हमोरी । (क) तिष्ठ वसन्तसेनिके, तिष्ठ । किं यासि धावसि पलायसे प्रस्खलन्ती वासु प्रसीद न मरिष्यसि तिष्ठ तावत् । कामेन दह्यते खलु मे हृदयं तपस्वि अङ्गारराशिपतितमिव मांसखण्डम् ॥ रन्ति । एतेन विटादीनां प्रवेशं सूचयति । 'नासूचितस्य प्रवेशः' इति । मण्इक लुब्धस्येव कालसर्पस्य मुखापतितो मूषिक इव वध्यो भविष्यामि ॥ किं त्वमिति। विशदौ संचरणलाघवगुणान्वितौ । पटू इति यावत् । उद्विमचञ्चल कटाक्षरूपेण विसृष्टा दृष्टिर्यया सा तथा । अनुसारोऽनुगमनम् । व्याधेन यदनुगमनं तेन त्रखा मृगीव ॥ १७ ॥ शकारभाषायां चवर्गशिरस्थितोऽन्तस्थो यकारो लेख्यः । 'पूस्पृष्टा तालव्य' इति वचनात् । स च संयोगः प्रयत्नलाघवात्पूर्वस्य गुरुलं व करोति । च्यिष्ठ तिष्ठ । किं याशीत्यादि । वसन्ततिलकाच्छन्दसा श्लोकः । प्रस्खलन्ती । प्रस्खलनं निम्नोलतादी गतिविघटनम् । 'बाला स्याद्वासूः' इत्यमरः । न म्रियसे । तिष्ठ तावत् । हडके हृदयम् । तवश्शी वराकः । आहारराधिपतितं मांसखण्डमिव कामेन दयते ॥ १८ ॥ अजुके गणिके । उच्चाशितेत्यादि ।

·मृच्छकटिके ओवग्गदी शामिअभश्टके मे वण्णे गडे कुक्कडशावके व्व ॥१९॥(क) विटः–वसन्तसेने, तिष्ठ तिष्ठ । किं यासि बालकदलीव विकम्पमाना रक्तांशुकं पवनलोलदशं वहन्ती। रक्तोत्पलप्रकरकुडालमुत्सृजन्ती टबैर्मनःशिलगुहेव विदार्यमाणा ॥ २० ॥ शकारः-चिट्ठ वसन्तशेणिए, चिट्ठ । मम मअणमणङ्गं मम्मथं वड्डअन्ती णिशि अ शअणके मे णिद्दअं आक्खिवन्ती । पशलशि भअभीदा पक्खलन्ती खलन्ती ममवशमणुजादा लावणश्शेव कुन्ती ॥ २१ ॥ (ख) (क) आर्ये, तिष्ठ तिष्ठ । उत्रासिता गच्छस्यन्तिकान्मम संपूर्णपक्षेव ग्रीष्ममयूरी । अववल्गति स्वामिभट्टारको मम वने गतः कुक्कुटशावक इव ॥ (ख) तिष्ठ वसन्तसेने, तिष्ठ । मम मदनमनङ्गं मन्मथं वर्धयन्ती निशि च शयनके मम निद्रामाक्षिपन्ती । प्रसरसि भयभीता प्रस्खलन्ती स्खलन्ती मम वशमनुयाता रावणस्येव कुन्ती ॥ उपजातिच्छन्दसा श्लोकः । उत्रासिता गच्छस्यन्तिकान्मम । यद्वा । अत्तिका ज्येष्ठा मे भगिनी । 'अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा' इत्यमरः । संपूर्णपक्षेव ग्रीष्ममयूरी। ओवग्गदी अववल्गति । ससंभ्रममागच्छतीत्यर्थः । शामिअभश्टके स्वामिभट्टा. रकः । वने गतः कुकुटशावक इव । गडे इति प्रथमान्तस्यैकारान्तलम् । 'गतभृतकृतानां डः' इति डः ॥ १९ ॥ किं यासीति । 'टः पाषाणदारणः' इत्यमरः । विदारणक्षणे हि निर्मला दीप्तिः प्रसरतीति । कुडालं कलिका । मन:- शिलगुहेति । महाभारते मनःशिलशब्दोऽपि दृश्यत इति तथा प्रयुक्तः । 'मनःशिला तु कुनदी' इत्यमरः ॥२०॥मम मअणेत्यादि । मालिनीच्छन्दसा श्लोकः । मम मदनमनझं मन्मथं वर्धयन्ती निशि च शयनके मम निद्रामाक्षि- पन्ती । प्रसरसि प्रगच्छसि । 'प्रखरसि दात्यूहवद्विरौषि' इति केचित् । भयभीत- प्रस्खलन्ती स्खलन्ती मम वशमनुयाता रावणस्यैव कुन्ती। भयभीतेति । भय- शब्दोऽयमपार्थकः । मदनमनङ्गमित्यादि पुनरुतम् । रावणस्येव कुन्तीति हतोपमम् । तथा चोक्तम्-'आगमलिङ्गविहीनं देशकलान्यायविपरीतम् ।

·प्रथमोऽङ्कः । विटः–वसन्तसेने, किं त्वं पदैर्मम पदानि विशेषयन्ती व्यालीव यासि पतगेन्द्रभयाभिभूता । वेगादहं प्रविसृतः पवनं न रुन्ध्यां त्वन्निग्रहे तु वरगात्रि न मे प्रयत्नः ॥ २२ ॥ शकार: भावे भावे, एशा णाणकमूशिकामकशिका मच्छाशिका लाशिका णिण्णाशा कुलणाशिका अवशिका कामस्स मञ्जूशिका । एशा वेशवहू शुवेशणिलआ वेशङ्गणा वेशिआ एशे शे दश णामके मइ कले अज्जावि मंणेच्छदि॥२३॥ (क) (क) भाव भाव, एषा नाणकमोषिकामकशिका मत्स्याशिका लासिका निर्नासा कुलनाशिका अवशिका कामस्य मषिका । एषा वेशवधूः सुवेशनिलया वेशाङ्गना वेशिका एतान्यस्या दश नामकानि मया कृतान्यद्यापि मां नेच्छति ॥ व्यर्थैकार्थमपार्थ भवति हि वचनं शकारस्य ॥' इति ॥ २१ ॥ विशेषयन्ती अतिशयाना। व्याली सी। प्रविमृतः प्रचलितः । वातं न निरुणमि । अपि तु रुणम्येव । नकारः काकौ ॥ २२ ॥ 'भावो विद्वान्' इत्यमरः ॥ पशा णाण- केत्यादि । शार्दूलविक्रीडितच्छन्दसा श्लोकः । एषा । नाणं शिवाकं टर. कादिवित्तं तस्य मोषणशीलः कामो यस्य तस्य कशिका चर्मकाष्ठिका । चौराणां किंचित्तया चोपकरणं भवति । तदत्र कशोक्ता । कशा चाश्वताडनी। धर्मसडिकोच्यते । मच्छाशिका मत्स्यभक्षिका । 'मच्छं शुष्कमांसम्' इत्येके । लाधिका नर्तकी । णिण्णाशा निम्ननासा । कुलणाशिका कुलं वंशस्तनाशयति पातित्यजननात् । 'णीशाशा' इति पाठे निःखानामाशा (१) । कुलनाशिकेत्यर्थः । नवशिकानायत्ता दानेनापि कस्याप्यायत्ता न भवति । कामस्य मजूषिका पात्र- विशेषः । कन्दर्पभाजनमिव । वर्तुलीभूतः काम इवेत्यर्थः । एषा वेशवधूः । 'वेशो वेश्याजनाश्रयः' इत्यमरः । सुवेशनिलया शोभनानां वेशानामलंकाराणां निलय आश्रयो यस्यां सा । वेशाङ्गना । वेशिका । वेशोऽस्यास्तीति वेशिका । एतान्यस्या दश नामकानि मया कृतानि । अद्यापि मां नेच्छति। यदि देवताया अष्टौ दश द्वादश नामानि पठ्यन्ते तदा सा प्रसन्ना भवति । इयं खेतावतापि न प्रसनेति भावः । अत्र पूर्वार्धोत्तरार्धयोः एषेषेति पुनरुक्तम्, न्यूनमधिकं वा ।

·मृच्छकटिके
विट:-
प्रसरसि भयविक्लवा किमर्थ प्रचलितकुण्डलघृष्टगण्डपार्था ।
विटजननखघट्टितेव वीणाजलधरगर्जितभीतसारसीव ॥ २४ ॥
शकार:-
झाणज्झणन्तबहुभूशणशद्दमिश्यं
किं दोवदी विअ पलाअशि लामभीदा।
एशे हलामि शहशत्ति जधा हणूमे
विश्शावशुश्श बहिणि विअ तं शुभद्दम् ॥२५॥ (क)
चेट:
लामेहि अ लाणवल्लहं तो क्खाहिशि मच्छमंशकम् ।
एदेहिं मच्छमंशकेहिं शुणआ मलअंण शेवन्ति ॥२६॥ (ख)
(क) झणझणमिति बहुभूषणशब्दमिश्रं किं द्रौपदीव पलायसे रामभीता ।
एष हरामि सहसेति यथा हनूमान्विश्वावसोर्भगिनीमिव तां सुभद्राम् ॥
(ख) रमय च राजवल्लभं ततः खादिष्यसि मत्स्यमांसकम् ।
एताभ्यां मत्स्यमांसाभ्यां श्वानो मृतकं न सेवन्ते ॥
कृतम् । दशेति व्यर्थम् ॥ २३ ॥प्रसरसीत्यादि । प्रचलिताभ्यां कुण्डलाभ्यां
गण्डयोघृष्टं पार्श्व यस्याः सा । अत एव विटनखपरिमृष्टवीणातुल्या । मनोहर-
बाच्छन्दवत्त्वाद्वा वीणातुल्यत्वम् । विटसदृशौ कुण्डली ॥ २४ ॥ झाणझण-
न्तेति । वसन्ततिलकं छन्दः । झाणज्झणन्तेत्यव्यक्तानुकरणम् । अव्यक्तशब्द.
विशेषयुक्तबहुभूषणशब्देन मिश्रं यथा स्यादेवम् । किं द्रौपदरीव पलायसे राम-
भीता । एष हरामि झटिति यथा हनूमान्विश्वावसोर्भगिनीमिव तां सुभद्राम् ।
विश्वावसोः सिद्धराजविशेषस्य न भगिनी सुभद्रा, किं तर्हि कृष्णस्य । यथा
इवेति पुनरुतम् ॥ २५॥ लामेहीत्यादि । प्रतिपादं चतुर्दशमात्रखान्मा.
त्रासमकं छन्दः । लामेहि अ रमय च । चकारो भिन्नक्रमः । राजवल्लभ
चेत्यर्थः । तो पा(क्खा) हिशि ततः खादिष्यसि मत्स्यमांसकम् । 'तो इत्योकारो
लघुश्छन्दोनुरोधात्' इत्याहुः । “एओकारौ हलन्तस्थौ शुद्धौ वाप्यपदान्वितौ ।
वीर्घात्परौ लघू स्यातां छन्दोविचितिभाषया ॥' इत्युक्तम् । एदेहिं मच्छमंशकेहि
एताभ्यां मत्स्यमांसाभ्यां हेतुभ्याम् । 'मश्कलेहिं' इति पाठे मत्स्यशुष्कमांसाभ्या.
मित्यर्थः । ककारः खार्थे । शुणा श्वानः । मृतकं न सेवन्ते । नकारः
शिरचालने । न सेवन्ते इति न, अपि तु सेवन्त एवेत्यर्थः ॥ २६ ॥

·प्रथमोऽङ्कः। विटा-भवति वसन्तसेने, किं त्वं कटीतटनिवेशितमुद्वहन्ती ताराविचित्ररुचिरं रशनाकलापम् । वक्रेण निर्मथितचूर्णमनःशिलेन त्रस्ताद्भुतं नगरदैवतवत्प्रयासि ॥ २७ ।। शकार:- अम्हेहि चण्डं अहिशालिअन्ती वणे शिआली विअ कुक्कुलेहिं । पलाशि शिग्धं तुलिदं शवेग्गं शवेण्टणं मे हलहलन्ती॥२८॥(क) वसन्तसेना--पल्लवआ पल्लवआ, परहुदिए परहुदिए । (ख) शकारः-(सभयम् ।) भावे भावे, मणुश्शे मणुश्शे । (ग) विटः-न भेतव्यं न भेतव्यम् । वसन्तसेना-माहविए माहविए । (घ) विटः-(सहासम् । ) मूर्ख परिजनोऽन्विष्यति । शकारः-भावे भावे, इत्थिआं अण्णेशदि । (ङ) विटः -अथ किम् । शकारः-इत्थिआणं शदं मालेमि । शूले हगे । (च) (क) अस्माभिश्चण्डमभिसार्यमाणा गालीव कुक्कुरैः । पलायसे शीघ्रं त्वरितं सवेगं सवृन्तं मम हृदयं हरन्ती ॥ (ख) पल्लवक पल्लवक, परभृतिके परभृतिके । (ग) भाव भाव, मनुष्या मनुष्याः। (घ) माधविके माधविके। (ङ) भाव भाव, स्त्रियमन्वेषयति । च) स्त्रीणां शतं मारयामि । शूरोऽहम् । किं त्वमिति । वक्रेण लक्षिता नगरदेवतावत्प्रयासि । कीदृशेन वक्रेण । निर्म- थितचूर्णमनःशिलातुल्येन ॥ २७ ॥ अम्हेहि चण्डमिति । उपेन्द्रवज्रा छन्दः । अस्माभिश्चण्डं शीघ्रमभिसार्यमाणा वने शृगालीव कुक्कुरैः । पलायसे शीघ्रं बरितं सवेगं शवेण्टणं सवन्तं समूलबन्धम् । मे हलकं मम हृदयम् । हरन्ती। "सवेन्णं सवेष्टनमित्यर्थः' इत्येके ॥ २८ ॥ पल्लवकः परभृतिका च वसन्तसेनायाः परिचारकः परिचारिका च । माधविका अपरा परिचारिका ॥ भावे भावे इति संबोधनम् । मणुश्शे मनुष्यः ॥ स्त्रीनामश्रवणेन सगर्वमाह-भाव, स्त्रियमन्वेष- यति ॥ स्त्रीणां शतं मारयामि । शूले शूरः । हगे अहम् ॥ हद्धी हद्धी हा विक ·२० मृच्छकटिके वसन्तसेना-(शून्यमवलोक्य । ) हद्धी हद्धी, कधं परिअणो वि परिब्मट्टो । एत्थ मए अप्पा शरं जेव रक्खिदन्वो । (क) विटः-अन्विष्यतामन्विष्यताम् । शकारः–वशन्तशेणिए, विलव विलव परहुदिरं वा पल्लवों वा शव्वं एव्व वशन्तमाशम् । मए अहिशालिअन्तीं तुम को पलि- त्ताइश्शदि। किं भीमशेणे जमदग्गिपुत्ते कुन्तीशुदे वा दशकन्धले वा । एशे हगे गेण्हिय केशहत्थे दुश्शाशणश्शाणुकीदि कलेमि ॥२९॥ णं पेक्ख णं पेक्ख । अशी शुतिक्खे वलिदे अ मत्थके कप्पेम शीशं उद मालएम वा । अलं तवेदेण पलाइदेण मुमुक्खु जे होदि ण शे क्खु जीअदि ॥ ३० ॥ (ख) (क) हा धिक् हा धिक् । कथं परिजनोऽभि परिभ्रष्टः । अत्र मयात्मा स्वयमेव रक्षितव्यः। (ख) वसन्तसेनिके, विलप विलप परभृतिकां वा पल्लवकं वा सर्व व वसन्तमासम् । मयाभिसार्यमाणां त्वां कः परित्रास्यते । किं भीमसेनो जमदमिपुत्रः कुन्तीसुतो वा दशकन्धरो वा । एषोऽहं गृहीत्वा केशहस्ते दुःशासनस्सानुकृतिं करोमि ॥ ननु प्रेक्षख ननु प्रेक्षस्व । असिः सुतीक्ष्णो वलितं च मस्तकं कल्पये शीर्षमुत मारयामि वा । अलं तवैतेन पलायितेन मुमूर्षुतो भवति न स खलु जीवति ॥ हा धिक् । विलप । किमेकदेशविलापेन सकलं वसन्तमासं वा । अत्र पक्षे एको वाशब्दः शकारवचनतया व्यर्थ एव प्रयुक्तः । अनेकार्थवान्निपातानामव- धारणे वा । सर्वमेव वसन्तमासमित्यर्थः। को तुमं वां परित्रायते ॥ किं भीमशेणे इत्यादि । इन्द्रवज्राश्लोकः । किं भीससेनो जमदमिपुत्रः कुन्ती- सुतो वा दशकन्धरो वा । एते चत्वारः । एषोऽहं गृहीला केशहस्ते दुःशास- नस्यानुकृतिं करोमि ॥ २९ ॥ णं ननु । पेक्ख प्रेक्षख । अशी शुतिक्खे इति । वंशस्थेन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रादिभिर्दादशैकादशवर्णैर्विजात्युपजातिः । असिः सुतीक्ष्णो वलितो लालितः । मस्तकम् । कल्पये छिनधि । तव शीघ्रं मार- यामि वा ॥ अलं तवैतेन पलायितेन । मुमूर्षुर्यो भवति न स खलु जीवति ·प्रथमोऽङ्कः । २१ वसन्तसेना-अज्ज, अबला क्खु अहम् । (क) विट:-अत एव ध्रियसे । शकारः-अदो जेव ण मालीअशि । (ख) वसन्तसेना-(स्वगतम् । ) कथं अणुणओ विशे भअं उप्पादेदि । भोदु । एव्वं दाव । (प्रकाशम् ।) अज, इमादो किंपि अलंकरणं तकीअदि । (ग) विटः-शान्तम् । भवति वसन्तसेने, न पुष्पमोषमहत्युद्यान- लता । तत्कृतमलंकरणैः । वसन्तसेना-ता किं क्खु दाणिम् । (घ) शकारः-हगे वरपुलिशमणुश्शे वाशुदेवके कामइदव्वे । (ङ) वसन्तसेना—( सक्रोधम् । ) शन्तं शन्तम् । अवेहि । अणजं मन्तेशि । (च) शकारः-(सतालिकं विहस्य । ) भावे भावे, पेक्ख दाव । मं अन्त- लेण शुशिणिद्धा एशा गणिआदालिआ णम् । जेण मं भणादि- 'एहि । शन्तेशि । किलिन्तेशि' ति हगे ण गामन्तलं ण णग- लन्तलं वा गडे । अजुके, शवामि भावश्श शीशं अत्तणकेहिं पा- क) आर्य, अबला खल्वहम् । (ख) अत एव न मार्यसे । (ग) कथमनुनयोऽप्यस्य भयमुत्पादयति । भवतु । एवं तावत् । आर्य, अस्मात्किमप्यलंकरणं तय॑ते । (घ) तत्किं खल्विदानीम् । (ङ) अहं वरपुरुषमनुष्यो वासुदेवः कामयितव्यः । (च) शान्तं शान्तम् । अपेहि । अनार्य मन्त्रयसि । ॥ ३० ॥ अबला खल्वहम् ॥ अत एव ध्रियसे जीवसि । बलवान्धारयितुं न शक्यत एवैति तात्पर्यम् ॥ अत एव न मार्यसे ॥ तकीअदि अन्विष्यते ॥ कृतं निःफलमलंकरणः । यत उद्यानलता पुष्पमोषं नार्हति ॥ अहं वरपुरुषम. नुष्यो वासुदेवः कामयितव्य इति तयंत इत्याशयः ॥ सन्तं शान्तम् । अनार्यम- नहम् ॥ सतालिकम् । विटस्य हस्ते तालदानं कृत्वेत्यर्थः । भाव, प्रेक्षख तावत् । मं अन्तरेण । 'मयीत्यर्थः' इत्येके । अन्तरेण चित्तेन अन्योन्यं सुस्निग्धैषा गणि- कीदारिका ननु । येन मां भणति-'एहि । श्रान्तोऽसि । क्लान्तोऽसि ।' हगे अहं न ग्रामान्तरगतो न नगरान्तरागतः । प्रामान्तरागतो नगरान्तरगतश्च श्रान्तः क्लान्तश्च भवति । न बहमीदृश इत्याशयः । अजुके भट्टालिके । भावस्य मृ०३ ·२२ मृच्छकटिके देहिं । तव जेव पश्चाणुपश्चिआए आहिण्डन्ते शन्ते किलिन्ते म्हि शंवुत्ते । (क) विट:-(खगतम् । ) अये, कथं शान्तमित्यभिहिते श्रान्त इत्य- वगच्छति मूर्खः । (प्रकाशम् । ) वसन्तसेने, वेशवासविरुद्धमभिहितं भवत्या। पश्य । तरुणजनसहायश्चिन्त्यतां वेशवासो विगणय गणिका त्वं मार्गजाता लतेव । वहसि हि धनहार्य पण्यभूतं शरीरं सममुपचर भद्रे सुप्रियं चाप्रियं च ॥ ३१ ॥ अपि च। वाप्यां स्वाति विचक्षणो द्विजवरो मूखोऽपि वर्णाधमः फुल्लां नाम्यति वायसोऽपि हि लतां या नामिता बर्हिणा । ब्रह्मक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नावा तयैवेतरे त्वं वापीव लतेव नौरिव जनं वेश्यासि सर्व भज ॥ ३२ ॥ वसन्तसेना-गुणो क्खु अणुराअस्स कारणम् , ण उण बल- कारो । (ख) (क) भाव भाव, प्रेक्षस्व तावत् । मामन्तरेण सुस्निग्धैषा गणिकादा- रिका ननु । येन मां भणति-'एहि । श्रान्तोऽसि । क्लान्तोऽसि' इति । अहं न ग्रामान्तरं न नगरान्तरं वा गतः भट्टालिके, शपे भावस्थ शीर्षमा- त्मीयाभ्यां पादाभ्याम् । तवैव पृष्ठानुपृष्ठिकयाहिण्डमानः श्रान्तः क्लान्तो- ऽस्मि संवृत्तः। (ख) गुणः खल्वनुरागस्य कारणम् , न पुनर्बलात्कारः । विटस्य । शीर्षणात्मीयाभ्यां पादाभ्यां शपे । यदने वक्ष्यमाणं तत्सत्यमित्यर्थः । तवैव पृष्ठानुपृष्टिकया । आहिण्डन्ते उद्घाम्यन् । श्रान्तः क्लान्तोऽस्मि संवृत्तः॥ तरुणेत्यादि । वेशो वेश्याजनवासस्थानम् ॥ ३१ ॥ वाप्यामित्यादि । नाम्यति नमयति । नाम्यतीति कण्वादिपाठात् 'नामं करोति' इत्यर्थे यक्यकारलोपे च रूपम् । यथा मगधशब्दे मागध्यतीति भवति । नामं करोतीत्यर्थे णिचि 'संज्ञापू. को विधिरनित्यः' इति गुणमखा यणादेशे नाम्यतीति रूपम्' इसके । 'भयन्ता- संपदादिपाठमभ्युपेत्य विपि क्यचि रूपम्' इत्यपरे ॥३२॥ गुणः खल्वनुरागस्य ·प्रथमोऽङ्कः । शकारः-भावे भावे, एशा गब्भदाशी कामदेवाअद्णुज्जा- णादो पहुदि ताह दलिद्दचालदत्ताह अणुलत्ता ण मं कामेदि । वा- मदो तश्श घलम् । जधा तव मम अ हत्थादो ण एशा पलिब्भ- शदि तधा कलेदु भावे । (क) विटः-(स्वगतम् ।) यदेव परिहर्तव्यं तदेवोदाहरति मूर्खः । कथं वसन्तसेनार्यचारुदत्तमनुरक्ता । सुष्ठु खल्विदमुच्यते-रत्नं रत्नेन संगच्छते' इति । तद्गच्छतु । किमनेन मूर्खेण । (प्रकाशम् ।) काणेलीमातः, वामतस्तस्य सार्थवाहस्य गृहम् । शकारः-अध इं । वामदो तश्श घलम् । (ख) वसन्तसेना—(खगतम् । ) अम्महे । वामदो तश्श गेहं त्ति जं शञ्चम् , अवरज्झन्तेण वि दुजणेण उवकिदम् , जेण पिअ- शङ्गमं पाविदम् । (ग) शकारः-भावे भावे, बलिए क्खु अन्धआले माशलाशिप- विट्टा विअ मशिगुडिआ दीशन्दी जेव पणट्टा वशन्तशेणिआ। (घ) विटः-अहो, बलवानन्धकारः । तथाहि । आलोकविशाला मे सहसा तिमिरप्रवेशविच्छिन्ना । (क) भाव भाव, एषा गर्भदासी कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति तस्य दरि- द्रचारुदत्तस्यानुरक्ता न मां कामयते । वामतस्तस्य गृहम् । यथा तव मम च हस्तान्नैषा परिभ्रश्यति तथा करोतु भावः । (ख) अथ किम् । वामतस्तस्य गृहम् । ग) आश्चर्यम् । वामतस्तस्य गृहमिति यत्सत्यम् , अपराध्यतापि दुर्ज- नेनोपकृतम् , येन प्रियसंगमः प्रापितः । (घ) भाव भाव, बलीयसि खल्वन्धकारे माषराशिप्रविष्टेव मसीगुटिका दृश्यमानैव प्रनष्टा वसन्तसेना। कारणम् , न पुनर्बलात्कारः ॥ गर्भदासी जन्मप्रभृतिचेटी। तहा तस्य । वामतः पार्वे तस्य चारुदत्तस्य गृहम् । ततो यथा तव मम च हस्तान्नैषा प्रभ्रश्यति तथा करोतु भावः ॥ परिहर्तव्यम् । चारुदत्तवासोऽतिनिकट इति वसन्तसेनायाः कथ- यितुं नाहतीति तदेव च तेनोक्तम् । तद्वचनं परिहारविषयः । काणेलीमातः । 'काणेली कन्यकामाता' इति देशीप्रकाशः । असती काणेली' इत्येके ॥ भाव, बलीयानन्धकारः।माषराशिप्रविष्टेव मसीगुटिका दृश्यमानैव प्रनष्टा वसन्तसेना ॥

·२४ मृच्छकटिके उन्मीलितापि दृष्टिनिमीलितेवान्धकारेण ॥ ३३ ॥ अपि च । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिविफलतां गता ॥ ३४ ॥ शकारः-भावे भावे, अण्णेशामि वशन्तशेणिअम् । (क) विट:-काणेलीमातः, अस्ति किंचिच्चिद्रं यदुपलक्षयसि । शकारः-भावे भावे, किं विअ । (ख) विटः-भूषणशब्दं सौरभ्यानुविद्धं माल्यगन्धं वा । शकारः-शुणामि मल्लगन्धम् , अन्धआलपुलिदाए उण णा- शिआए ण शुव्वत्तं पेक्खामि भूशणशद्दम् । (ग) विट:-( जनान्तिकम् । ) वसन्तसेने, कामं प्रदोषतिमिरेण न दृश्यसे त्वं सौदामनीव जलदोदरसंधिलीना । त्वां सूचयिष्यति तु माल्यसमुद्भवोऽयं गन्धश्च भीरु मुखराणि च नूपुराणि ॥ ३५ ॥ श्रुतं वसन्तसेने। वसन्तसेना-(खगतम् ।) सुदं गहिदं अ। (नाव्येन नूपुराण्यु. त्सार्य माल्यानि चापनीय किंचित्परिक्रम्य हस्तेन परामृश्य । ) अम्मो, भित्ति- (क) भाव भाव, अन्विष्यामि वसन्तसेनिकाम् । (ख) भाव भाव, किमिव । (ग) श्रृणोमि माल्यगन्धम् , अन्धकारपूरितया पुनर्नासिकया न सुव्यक्तं पश्यामि भूषणशब्दम् । आलोकेति । आलोके दर्शने । विशाला महती ॥ ३३ ॥ लिम्पतीत्यादि । ॥ ३४ ॥ भाव, अन्विष्यामि वसन्तसेनाम् ॥ चिहं भूषणशब्दादि । उपलक्षणं माल्यगन्धादि । 'अस्ति किंचिचिह्नमुपलक्षय सि' इति पाठान्तरार्थो व्यक्त एव ॥ किं विअ । कीदृशमिवेत्यर्थः ॥ शृणोमि माल्यगन्धम्, अन्धकारपूरितया पुनर्नासिकया न सुव्यक्तं पश्यामि भूषणशब्दम् । 'शुणामि मल्लगन्धम्' इत्या- दिना लोकविरुद्धोक्तिः ॥ काममित्यादि ॥ ३५ ॥ श्रुतमवधारितम् ॥ गृहीतमस्य तात्पर्यमप्याकलितम् । अये मातः, भित्तिपरामर्शसूचितं पक्षद्वार

·प्रथमोऽङ्कः ।
२५
परामरिससूइदं पक्खदुआरअं क्खु एदम् । जाणामि अ संजोएण
गेहस्स संवुदं पक्खदुआरअम् । (क)
चारुदत्तः
-वयस्य, समाप्तजपोऽसि । तत्सांप्रतं गच्छ । मा-
तृभ्यो बलिमुपहर ।
विदूषकः-भो, ण गमिस्सम् (ख)
चारुदत्तः-धिक्कष्टम् ।
दारियात्पुरुषस्य बान्धवजनो वाक्ये न संतिष्ठते
सुस्निग्धा विमुखीभवन्ति सुहृदः स्फारीभवन्त्यापदः ।
सत्त्वं हासमुपैति शीलशशिनः कान्तिः परिम्लायते
पापं कर्म च यत्परैऽपि कृतं तत्तस्य संभाव्यते ॥ ३६ ॥
अपि च ।
सङ्गं नैव हि कश्चिदस्य कुरुते संभाषते नादरा-
त्संप्राप्तो गृहमुत्सवेषु धनिनां सावज्ञमालोक्यते ।
दूरादेव महाजनस्य विहरत्यल्पच्छदो लज्जया
मन्ये निर्धनता प्रकाममपरं षष्ठं महापातकम् ॥ ३७ ॥
अपि च ।
दारिद्य शोचामि भवन्तमेवमस्मच्छरीरे सुहृदित्युषित्वा ।
विपन्नदेहे मयि मन्दभाग्ये ममेति चिन्ता क गमिष्यसि त्वम् ॥३८॥
(क) श्रुतं गृहीतं च । अहो, भित्तिपरामर्शसूचितं पक्षद्वारकं खल्वेतत् ।
जानामि च संयोगेन गेहस्य संवृत्तं पक्षद्वारकम् ।
(ख) भोः, न गमिष्यामि ।
खल्वेतत् । जानामि संयोगेन स्पर्शनेन्द्रियानुभवेन गृहस्य संवृतं पक्षद्वारकम् ॥
दारियादित्यादि । बान्धवजनो वाक्ये न संतिष्ठते । वचनं न करोतीत्यर्थः ।
प्रतापाभावात् । स्फारीभवन्त्येकीभवन्ति
तत्तस्य संभाव्यते चौर्यादि-
कमिदमस्य नासीदिनानी कथमित्यादि ॥ ३६॥ सङ्गमित्यादि । अल्पच्छदो
वस्त्रविहीनः ॥ ३७ ॥ दारिन्येति । भवन्तमेवं शोचामि । विनष्टदेहे मयि
क यास्यसि । अस्मत्सहक्सार्वदिकः सुहृत्कोऽपि नास्तीत्यर्थः । अर्थपरखात्पुं-
लिङ्गलम् । यद्वा 'तमेवं भवमुत्पत्तिं स्मरामि' इति कुव्याख्या । सुहृन्मित्रम् ।
अतो हेतोः मयि विनष्टदेहे व यास्यसि त्वमिति मे चारुदत्तस्य चिन्ता ॥ ३८॥

·२६ मृच्छकटिके विदूषकः—(सवैलक्ष्यम् ।) भो वअस्स, जइ मए गन्तव्वम् , ता एसा वि मे सहाइणी रदणिआ भोदु । (क) चारुदत्तः-रदनिके, मैत्रेयमनुगच्छ । चेटी-जं अज्जो आणवेदि । (ख) विदूषकः-भोदि रदणिए, गेण्ह बलिं पदीवं अ । अहं अ- पावुदं पक्खदुआरअं करेमि । (ग) (तथा करोति ।) वसन्तसेना-मम अब्भुववत्तिणिमित्तं विअ अवावुदं पक्ख- दुआरअम् । ता जाव पविसामि । (दृष्ट्वा ।) हद्धी हद्धी। कधं प- दीवो । (घ) (पटान्तेन निर्वाप्य प्रविष्टा ।) चारुदत्तः- मैत्रेय, किमेतत् । विदूषकः-अवावुदपक्खदुआरएण पिण्डीभूदेण वादेण णि- व्वाविदो पदीवो । भोदि रदणिए, णिक्कम तुमं पक्खदुआरएण । अहंपि अब्भन्तरचदुस्सालादो पदीवं पज्जालि अ आअच्छामि । (ङ) (इति निष्क्रान्तः ।) शकारः-भावे भावे, अण्णेशामि वशन्तशेणिअम् । (च) विट:-अन्विष्यतामन्विष्यताम् । शकारः-(तथा कृत्वा ।) भावे भावे, गहिदा गहिदा । (छ) (क) भो वयस्य, यदि मया गन्तव्यम् , तदेषापि मम सहायिनी रद- (ख) यदार्य आज्ञापयति । ग) भवति रदनिके, गृहाण बलिं प्रदीपं च । अहमपावृतं पक्षद्वारकं करोमि । (घ) ममाम्युपपत्तिनिमित्तमिवापावृतं पक्षद्वारकम् । तद्यावत्प्रविशामि । हा धिक् हा धिक् । कथं प्रदीपः । ङ) अपावृतपक्षद्वारेण पिण्डीभूतेन वातेन निर्वापितः प्रदीपः भवति रदनिके, निष्काम त्वं पक्षद्वारकेण । अहमप्यभ्यन्तरचतुःशालातः प्रदीपं प्रज्वाल्यागच्छामि । (च) भाव भाव, अन्वेषयामि वसन्तसेनिकाम् । छ) भाव भाव, गृहीता गृहीता । सहाइणी द्वितीया ॥ अपावुदं अपावृतम् ॥ अभ्युपपत्तिरनुप्रहः । स्थगितद्वा- रेणापसरणाभावात्पिण्डीभूतेनैकीभूतेन प्रतिबन्धकलात् । अपावृते पक्षद्वारे सति निका भवतु ।

·प्रथमोऽङ्कः । विटः -मूर्ख, नन्वहम् । शकारः-इदो दाव भविअ एअन्ते भावे चिट्ठदु । (पुनरन्विष्य चेटं गृहीला ।) भावे भावे, गहिदा गहिदा । (क) चेटः-भट्टके, चेडे हगे । (ख) शकारः-इदो भावे, इदो चेडे । भावे चडे, चेडे भावे । तुम्हे दाव एअन्ते चिट्ठ । (पुनरन्विष्य रदनिकां केशेषु गृहीला।) भावे भावे, शंपदं गहिदा गहिदा वशन्तशेणिआ । अन्धआले पलाअन्ती मल्लगन्धेण शूइदा । केशविन्दे पलामिट्टा चाणक्केणेव्व दोवदी ॥ ३९॥ (ग) विट:- एषासि वयसो दर्पात्कुलपुत्रानुसारिणी । केशेषु कुसुमाढ्येषु सेवितव्येषु कर्षिता ॥ ४० ॥ शकार:- एशाशि वाशू शिलशि ग्गहीदा केशेशु वालेशु शिलोलुहेशु । अक्कोश विक्कोश लबाहिचण्डं शंभुं शिवं शंकलमीश्शलं वा ॥४१॥ (घ) क) इतस्तावद्भूत्वा एकान्ते भावस्तिष्ठतु । भाव भाव, गृहीता गृहीता। ख) भट्टारक, चेटोहम् । (ग) इतो भावः, इतश्चेटः । भावश्चेटः, चेटो भावः । युवां तावदेकान्ते तिष्ठतम् । भाव भाव, सांप्रतं गृहीता गृहीता वसन्तसेनिका । अन्धकारे पलायमाना माल्यगन्धेन सूचिता । केशवृन्दे परामृष्टा चाणक्येनेव द्रौपदी ॥ (घ) एषासि वासु शिरसि गृहीता केशेषु बालेषु शिरोरुहेषु । आक्रोश विक्रोश लपाधिचण्डं शंभु शिवं शंकरमीश्वरं वा ॥ निर्वापितो दीपः ॥ भाव, गृहीता प्राप्ता ॥ तत इत एकप्रदेशे भूवैकान्ते हे भाव, विष्ठ ॥ भट्टारक, चेटोऽहम् ॥ इदो भाव इत्यादि भ्रमव्युदासाय सुनिश्चयं करोति । युवां द्वावपि तावदेकान्ते तिष्ठतम् । संपदं सांप्रतम् । अन्धआले इत्यादि । अनुष्टुप् । अन्धकारे पलायमाना माल्यगन्धेन सूचिता । केशवृन्दे परामृष्टा चाणक्येनेव द्रौपदी ॥ ३९ ॥ एषेति । कुलपुत्रानुसारिणी चारुदत्तानुरका । सेवितव्येष्वलंकार्येषु ॥ ४० ॥ एशाशि वार् इति । इन्द्रवज्रायाः श्लोकः । एषासि बाला शिरसि केशेषु बालेषु शिरोरुहेषु गृहीता । थाक्रोश विक्रोश लप। अधिचण्डमत्युचैः । हिशब्द एव वा । चण्डं महादेवं च शंभु शिवं शंकर-

·१८
मृच्छकटिके
-
विट:-
प्रसरसि भयविक्लवा किमर्थं प्रचलितकुण्डलघृष्टगण्डपार्था ।
विटजननखघट्टितेव वीणाजलधरगर्जितभीतसारसीव ॥ २४ ॥
शकार:-
झाणज्झणन्तबहुभूशणशद्दमिश्यं
किं दोवदी विअ पलाअशि लामभीदा ।
एशे हलामि शहशत्ति जधा हणूमे
विश्शावशुश्श बहिणिं विअ तं शुभद्दम् ॥२५॥ (क)
चेट:-
लामेहि अ लाणवल्लहं तो क्खाहिशि मच्छमंशकम् ।
एदेहिं मच्छमंशकेहिं शुणआ मलअंण शेवन्ति ॥२६॥ (ख)
(क) झणझणमिति बहुभूषणशब्दमिश्रं किं द्रौपदीव पलायसे रामभीता।
एष हरामि सहसेति यथा हनूमान्विश्वावसोभगिनीमिव तां सुभद्राम् ॥
(ख) रमय च राजवल्लभं ततः खादिष्यसि मत्स्यमांसकम् ।
एताभ्यां मत्स्यमांसाभ्यां श्वानो मृतकं न सेवन्ते ॥
कृतम् । दशेति व्यर्थम् ॥ २३ ॥ प्रसरसीत्यादि । प्रचलिताभ्यां कुण्डलाभ्यां
गण्डयोघृष्टं पार्श्व यस्याः सा । अत एव विटनखपरिमृष्टवीणातुल्या । मनोहर-
खाच्छब्दवत्त्वाद्वा वीणातुल्यत्वम् । विटसदृशी कुण्डली ॥ २४ ॥ झाणज्झण-
न्तेति । वसन्ततिलकं छन्दः । झाणज्झणन्तेत्यव्यक्तानुकरणम् । अव्यक्तशब्द.
विशेषयुक्तबहुभूषणशब्देन मिश्रं यथा स्यादेवम् । किं द्रौपदीव पलायसे राम-
भीता। एष हरामि झटिति यथा हनूमान्विश्वावसोर्भगिनीमिव तां सुभद्राम् ।
विश्वावसोः सिद्धराजविशेषस्य न भगिनी सुभद्रा, किं तर्हि कृष्णस्य । यथा
इवेति पुनरुतम् ॥ २५ ॥ लामेहीत्यादि । प्रतिपादं चतुर्दशमात्रखान्मा-
त्रासमकं छन्दः । लामेहि अ रमय च । चकारो भिन्नक्रमः । राजवल्लभं
चेत्यर्थः । तो षा(क्खा) हिशि ततः खादिष्यसि मत्स्यमांसकम् । 'तो इत्योकारो
लघुश्छन्दोनुरोधात्' इत्याहुः । “एओकारौ हलन्तस्थौ शुद्धौ वाप्यपदान्वितौ ।
दीर्घात्परौ लघू स्यातां छन्दोविचितिभाषया ॥' इत्युक्तम् । एदेहिं मच्छमंशकेहिं
एताभ्यां मत्स्यमांसाभ्यां हेतुभ्याम् । 'मश्कलेहिं' इति पाठे मत्स्यशुष्कमांसाभ्या-
मित्यर्थः । ककारः खार्थे । शुण श्वानः । मृतकं न सेवन्ते । नकारः
शिरश्चालने । न सेवन्ते इति न, अपि तु सेवन्त एवेत्यर्थः ॥ २६ ॥

·प्रथमोऽङ्कः । विटः-भवति वसन्तसेने, किं त्वं कटीतटनिवेशितमुद्वहन्ती ताराविचित्ररुचिरं रशनाकलापम् । वक्रेण निर्मथितचूर्णमनःशिलेन त्रस्ताद्भुतं नगरदैवतवत्प्रयासि ॥ २७ ॥ शकार:- अम्हेहि चण्डं अहिशालिअन्ती वणे शिआली विअ कुक्कुलेहिं । पलाशि शिग्धं तुलिदं शवेग्गं शवेण्टणं मे हलअं हलन्ती॥२८॥(क) वसन्तसेना-पल्लवआ पल्लवआ, परहुदिए परहुदिए । (ख) शकारः-(सभयम् ।) भावे भावे, मणुश्शे मणुश्शे । (ग) विटः-न भेतव्यं न भेतव्यम् । वसन्तसेना-माहविए माहविए । (घ) विटः-(सहासम् । ) मूर्ख परिजनोऽन्विष्यति । शकारः-भावे भावे, इथिआं अण्णेशदि । (ङ) विट:-अथ किम् । शकारः-इत्थिआणं शदं मालेमि । शूले हगे । (च) (क) अस्माभिश्चण्डमभिसार्यमाणा शृगालीव कुक्कुरैः । पलायसे शीघ्रं त्वरितं सवेगं सवृन्तं मम हृदयं हरन्ती ॥ ख) पल्लवक पल्लवक, परभृतिके परभृतिके । (ग) भाव भाव, मनुष्या मनुष्याः। (घ) माधविके माधविके । (ङ) भाव भाव, स्त्रियमन्वेपयति । च) स्त्रीणां शतं मारयामि । शूरोऽहम् । किं त्वमिति । वक्रेण लक्षिता नगरदेवतावत्प्रयासि । कीदृशेन वक्रेण । निर्म: थितचूर्णमनःशिलातुल्येन ॥ २७ ॥ अम्हेहि चण्डमिति । उपेन्द्रवज्रा छन्दः । अस्माभिश्चण्डं शीघ्रमभिसार्यमाणा वने शृगालीव कुकुरैः । पलायसे शीघ्रं वरितं सवेगं शवेण्टणं सवन्तं समूलबन्धम् । मे हलकं मम हृदयम् । हरन्ती। 'सवेन्णं सवेष्टनमित्यर्थः' इत्येके ॥ २८ ॥ पल्लवकः परभृतिका च वसन्तसेनायाः परिचारकः परिचारिका च । माधविका अपरा परिचारिका ॥ भावे भावे इति संबोधनम् । मणुश्शे मनुष्यः ॥ स्त्रीनामश्रवणेन सगर्वमाह-भाव, स्त्रियमन्वेष- यति ॥ स्त्रीणां शतं मारयामि । शूले शुरः। हगे अहम् ॥ हद्धी हद्धी हा धिक् ·२० मृच्छकटिके वसन्तसेना-(शून्यमवलोक्य । ) हद्धी हद्धी, कधं परिअणो परिब्मट्टो । एत्थ मए अप्पा शरं जेव रक्खिदव्यो । (क) विटः–अन्विष्यतामन्विष्यताम् । शकारः–वशन्तशेणिए, विलव विलव परहुदिअं वा पल्लवअं वा शव्वं एव्व वशन्तमाशम् । मए अहिशालिअन्तीं तुम को पलि- त्ताइश्शदि । किं भीमशेणे जमदग्गिपुत्ते कुन्तीशुदे वा दशकन्धले वा । एशे हगे गेण्हिय केशहत्थे दुश्शाशणश्शाणुकीदि कलेमि ॥२९॥ णं पेक्ख णं पेक्ख । अशी शुतिक्खे वलिदे अ मत्थके कप्पेम शीशं उद मालएम वा । अलं तवेदेण पलाइदेण मुमुक्खु जे होदि ण शे क्खु जीअदि ॥ ३० ॥ (ख) (क) हा धिक् हा धिक् । कथं परिजनोऽभि परिभ्रष्टः । अत्र मयात्मा स्वयमेव रक्षितव्यः। (ख) वसन्तसेनिके, विलप विलप परभृतिकां वा पल्लवकं वा सर्व व वसन्तमासम् । मयाभिसार्यमाणां त्वां कः परित्रास्यते । किं भीमसेनो जमदग्निपुत्रः कुन्तीसुतो वा दशकन्धरो वा । एषोऽहं गृहीत्वा केशहस्ते दुःशासनस्यानुकृतिं करोमि ॥ ननु प्रेक्षस्व ननु प्रेक्षस्व । असिः सुतीक्ष्णो वलितं च मस्तकं कल्पये शीर्षमुत मारयामि वा । अलं तवैतेन पलायितेन मुमूर्षुतो भवति न स खलु जीवति ॥ हा धिक् । विलप । किमेकदेशविलापेन सकलं वसन्तमासं वा । अत्र पक्षे एको वाशब्दः शकारवचनतया व्यर्थ एव प्रयुक्तः । अनेकार्थत्वान्निपातानामव- धारणे वा । सर्वमेव वसन्तमासमित्यर्थः। को तुम खां परित्रायते ॥ किं भीमशेणे इत्यादि । इन्द्रवज्राश्लोकः । किं भीससेनो जमदग्निपुत्रः कुन्ती- सुतो वा दशकन्धरो वा । एते चत्वारः । एषोऽहं गृहीत्वा केशहस्ते दुःशास- नस्यानुकृतिं करोमि ॥ २९ ॥ णं ननु । पेक्ख प्रेक्षख । अशी शुतिक्खे इति । वंशस्थेन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रादिभिदिशेकादशवर्णैर्विजात्युपजातिः । असिः सुतीक्ष्णो वलितो लालितः । मस्तकम् । कल्पये छिनद्मि । तव शीघ्रं मार- यामि वा ॥ अलं तवैतेन पलायितेन । मुमूर्षुर्यो भवति न स खलु जीवति ..

·प्रथमोऽङ्कः । २१ वसन्तसेना-अज, अबला क्खु अहम् । (क) विट: अत एव ध्रियसे। शकारः-अदो जेव ण मालीअशि । (ख) वसन्तसेना-(स्वगतम् । ) कथं अणुणओ वि शे भअंउप्पादेदि । भोदु । एव्वं दाव । (प्रकाशम् । ) अज, इमादो किंपि अलंकरणं तक्कीअदि । (ग) विटः-शान्तम् । भवति वसन्तसेने, न पुप्पमोषमर्हत्युद्यान- लता । तत्कृतमलंकरणैः । वसन्तसेना–ता किं क्खु दाणिम् । (घ) शकारः-हगे वरपुलिशमणुश्शे वाशुदेवके कामइदव्वे । (ङ) वसन्तसेना-( गक्रोधम् । ) शन्तं शन्तम् । अवेहि । अणजं मन्तेशि । (च) शकारः-( सतालिकं विहस्य । ) भावे भावे, पेक्ख दाव । मं अन्त- लेण शुशिणिद्धा एशा गणिआदालिआ णम् । जेण मं भणादि- 'एहि । शन्तेशि । किलिन्तेशि' त्ति हगे ण गामन्तलं ण णग- लन्तलं वा गडे । अज्जुके, शवामि भावश्श शीशं अत्तणकेहिं पा- (क) आर्य, अबला खल्वहम् । (ख) अत एव न मार्यसे । (ग) कथमनुनयोऽप्यस्थ भयमुत्पादयति । भवतु । एवं तावत् । आर्य, अस्मात्किमप्यलंकरण तर्यते । (घ) तत्किं खल्विदानीम् । (ङ) अहं वरपुरुपमनुप्यो वासुदेवः कामयितव्यः । (च) शान्तं शान्तम् । अपेहि । अनार्य मन्त्रयसि । ॥ ३० ॥ सबला खल्वहम् ॥ अत एव ध्रियसे जीवसि । बलवान्धारयितुं न शक्यत एवैति तात्पर्यम् ॥ अत एव न मार्यसे ॥ तकीअदि अन्विष्यते ॥ कृतं निःफलमलंकरणः । यत उद्यानलता पुष्पमोषं नार्हति ॥ अहं वरपुरुषम- नुष्यो वासुदेवः कामयितव्य इति तय॑त इत्याशयः ॥ सन्तं शान्तम् । अनार्यम- नहम् ॥ सतालिकम् । विटस्य हस्ते तालदानं कृत्वेत्यर्थः । भाव, प्रेक्षख तावत् । मं अन्तरेण । 'मयीयर्थः' इत्येके । अन्तरेण चित्तेन अन्योन्यं सुस्निग्धेषा गणि- कादारिका ननु । येन मां भणति-'एहि । श्रान्तोऽसि । क्लान्तोऽसि ।' हगे अहं न ग्रामान्तरगतो न नगरान्तरागतः । ग्रामान्तरागतो नगरान्तरगतश्च प्रान्तः क्लान्तश्च भवति । न बहमीदृश इत्याशयः । अजुके भट्टालिके । भावस्य मृ०३ ·२२ मृच्छकटिके देहिं । तव जेव पश्चाणुपश्चिआए आहिण्डन्ते शन्ते किलिन्ते म्हि शंवुत्ते । (क) विटः—(खगतम् । ) अये, कथं शान्तमित्यभिहिते श्रान्त इत्य- वगच्छति मूर्खः । (प्रकाशम् ।) वसन्तसेने, वेशवासविरुद्धमभिहितं भवत्या । पश्य । तरुणजनसहायश्चिन्त्यतां वेशवासो विगणय गणिका त्वं मार्गजाता लतेव । वहसि हि धनहार्य पण्यभूतं शरीरं सममुपचर भद्रे सुप्रियं चाप्रियं च ॥ ३१ ॥ अपि च । वाप्यां स्वाति विचक्षणो द्विजवरो मूखोऽपि वर्णाधमः फुल्लां नाम्यति वायसोऽपि हि लतां या नामिता बर्हिणा । ब्रह्मक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नावा तयैवेतरे त्वं वापीव लतेव नौरिव जनं वेश्यासि सर्व भज ॥ ३२ ॥ वसन्तसेना-गुणो क्खु अणुराअम्स कारणम् , ण उण बल- कारो । (ख) (क) भाव भाव, प्रेक्षस्व तावत् । मामन्तरेण सुस्निग्धैषा गणिकादा- रिका ननु । येन मां भणति-“एहि । श्रान्तोऽसि । क्लान्तोऽसि' इति । अहं न ग्रामान्तरं न नगरान्तरं वा गतः भट्टालिके, शपे भावस्य शीर्षमा- त्मीयाभ्यां पादाभ्याम् । तवैव पृष्ठानुपृष्ठिकयाहिण्डमानः श्रान्तः क्लान्तो- ऽस्मि संवृत्तः । (ख) गुणः खल्वनुरागस्य कारणम् , न पुनर्वलात्कारः । विटस्य । शीर्षेणात्मीयाभ्यां पादाभ्यां शपे । यदने वक्ष्यमाणं तत्सत्यमित्यर्थः । तवैव पृष्ठानुपृष्टिकया । आहिण्डन्ते उद्भाम्यन् । श्रान्तः क्लान्तोऽस्मि संवृत्तः ॥ तरुणेत्यादि । वेशो वेश्याजनवासस्थानम् ॥ ३१ ॥ वाप्यामित्यादि । नाम्यति नमयति । नाम्यतीति कण्वादिपाठात् 'नामं करोति' इत्यर्थे यक्यकारलोपे च रूपम् । यथा मगधशब्दे मागध्यतीति भवति । नामं करोतीत्यर्थे णिचि 'संज्ञापू. वैको विधिरनित्यः' इति गुणमकृखा यणादेशे नाम्यतीति रूपम्' इत्येके । 'ण्यन्ता- संपदादिपाठमभ्युपेत्य क्विपि क्यचि रूपम्' इत्यपरे ॥ ३२॥ गुणः खल्वनुरागस्य ·प्रथमोऽङ्कः । २३ शकारः-भावे भावे, एशा गब्भदाशी कामदेवाअदणुज्जा- णादो पहुदि ताह दलिद्दचालुदत्ताह अणुलत्ता ण मं कामेदि । वा- मदो तश्श घलम् । जधा तव मम अ हत्थादो ण एशा पलिब्भ- शदि तधा कलेदु भावे । (क) विटः-(खगतम् ।) यदेव परिहर्तव्यं तदेवोदाहरति मूर्खः । कथं वसन्तसेनार्यचारुदत्तमनुरक्ता । सुष्ठु खल्विदमुच्यते-रत्नं रत्नेन संगच्छते' इति । तद्द्वच्छतु । किमनेन मूर्खेण । (प्रकाशम् । कालीमातः, वामतस्तस्य सार्थवाहस्य गृहम् । शकार: अध इं । वामदो तश्श घलम् । (ख) वसन्तसेना—(खगतम् । ) अम्महे । वामदो तश्श गेहं त्ति जं शञ्चम् , अवरज्झन्तेण वि दुजणेण उवकिदम् , जेण पिअ- शङ्गमं पाविदम् । (ग) शकारः-भावे भावे, बलिए क्खु अन्धआले माशलाशिप- विद्या विअ मशिगुडिआ दीशन्दी जेव पणट्टा वशन्तशेणिआ । (घ) विट:--अहो, बलवानन्धकारः । तथाहि । आलोकविशाला मे सहसा तिमिरप्रवेशविच्छिन्ना । (क) भाव भाव, एषा गर्भदासी कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति तस्य दरि- द्रचारुदत्तस्यानुरक्ता न मां कामयते । वामतस्तस्य गृहम् । यथा तव मम च हस्तान्नैषा परिभ्रश्यति तथा करोतु भावः । ख) अथ किम् । वामतस्तस्य गृहम् । ग) आश्चर्यम् । वामतस्तस्य गृह मिति यत्सत्यम् , अपराध्यतापि दुर्ज- नेनोपकृतम् , येन प्रियसंगमः प्रापितः । (घ) भाव भाव, बलीयसि खल्वन्धकारे माषरा शिप्रविष्टेव मसीगुटिका दृश्यमानैव प्रनष्टा वसन्तसेना । कारणम् , ल पुनर्वलात्कारः ॥ गर्भदासी जन्मप्रभृतिचेटी। तहा तस्य । वामतः पार्श्व तस्य चारुदत्तस्य गृहम् । ततो यथा तव मम च हस्तान्नैषा प्रभ्रश्यति तथा करोतु भावः ॥ परिहर्तव्यम् । चारुदत्तवासोऽतिनिकट इति वसन्तसेनायाः कथ- यितुं नास्तीति तदेव च तेनोक्तम् । तद्वचनं परिहारविषयः । काणेलीमातः । 'काणेली कन्यकामाता' इति देशीप्रकाशः । 'असती काणेली' इत्येके ॥ भाव, बलीयानन्धकारः।माषराशिप्रविष्टेव मसीगुटिका दृश्यमानैव प्रनष्टा वसन्तसेना ॥

·२४ मृच्छकटिके उन्मीलितापि दृष्टिर्निमीलितेवान्धकारेण ॥ ३३ ॥ अपि च । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिविफलतां गता ॥ ३४ ॥ शकारः-भावे भावे, अण्णेशामि वशन्तशेणिअम् । (क) विट:-काणेलीमातः, अस्ति किंचिच्चिद्रं यदुपलक्षयसि । शकारः-भावे भावे, किं विअ । (ख) विट: -भूषणशब्दं सौरभ्यानुविद्धं माल्यगन्धं वा । शकारः-शुणामि मल्लगन्धम् , अन्धआलपुलिदाए उण णा- शिआए ण शुव्वत्तं पेक्खामि भूशणशद्दम् । (ग) विटः-( जनान्तिकम् । ) वसन्तसेने, कामं प्रदोषतिमिरेण न दृश्यसे त्वं सौदामनीव जलदोदरसंधिलीना । त्वां सूचयिष्यति तु माल्यसमुद्भवोऽयं गन्धश्च भीरु मुखराणि च नूपुराणि ॥ ३५ ॥ श्रुतं वसन्तसेने। वसन्तसेना-(स्वगतम् । ) सुदं गहिदं अ। (नाट्येन त्सार्य माल्यानि चापनीय किंचित्परिक्रम्य हस्तेन परामृश्य ।) अम्मो, भित्ति- क) भाव भाव, अन्विष्यामि वसन्तसेनिकाम् । (ख) भाव भाव, किमिव । (ग) श्रृणोमि माल्यगन्धम् , अन्धकारपूरितया पुनर्नासिकया न सुव्यक्तं पश्यामि भूषणशब्दम् । आलोकेति । आलोके दर्शने । विशाला महती ॥ ३३ ॥ लिम्पतीत्यादि। ॥ ३४ ॥ भाव, अन्विष्यामि वसन्तसेनाम् ॥ चिह्नं भूषणशब्दादि । उपलक्षणं माल्यगन्धादि । 'अस्ति किंचिचिह्नमुपलक्षयसि' इति पाठान्तरार्थो व्यक्त एव । किं विअ । कीदृशमिवेत्यर्थः ॥ शृणोमि माल्यगन्धम्, अन्धकारपूरितया पुनर्नासिकया न सुव्यक्तं पश्यामि भूषणशब्दम् । 'शुणामि मल्लगन्धम्' इत्या- दिना लोकविरुद्धोक्तिः ॥ काममित्यादि ॥ ३५ ॥ श्रुतमवधारितम् ॥ गृहीतमस्य तात्पर्यमप्याकलितम् । अये मातः, भित्तिपरामर्शसूचितं पक्षद्वारं (नाट्येन नूपुराण्यु- ·प्रथमोऽङ्कः । २५ परामरिससूइदं पक्ग्खदुआरअं क्खु एदम् । जाणामि अ संजोएण गेहस्स संवुद्ध पक्रवदुआरअम् । (क) चारुदत्तः वयस्य, समाप्तजपोऽस्मि । तत्सांप्रतं गच्छ । मा- तृभ्यो बलिमुपहर । विदूपक:-भो, ण गमिम्सम् (ख) चारुदत्तः--धिकष्टम् । दारिद्यात्पुरुषस्य बान्धवजनो वाक्ये न संतिष्ठते सुस्निग्धा विमुखीभवन्ति सुहृदः स्फारीभवन्त्यापदः । सत्त्वं हासमुपैति शीलशशिनः कान्तिः परिम्लायते पापं कर्म च यत्परैऽपि कृतं तत्तस्य संभाव्यते ॥ ३६ ॥ अपि च । सङ्गं नैव हि कश्चिदम्य कुरुते संभाषते नादरा- त्संप्राप्तो गृहमुत्सवेपु धनिनां सावज्ञमालोक्यते । दूरादेव महाजनस्य विहरत्यल्पच्छदो लजया मन्ये निर्धनता प्रकाममपरं पष्ठं महापातकम् ॥ ३७ ॥ अपि च । दारिद्य शोचामि भवन्तमेवमस्मच्छरीरे सुहृदित्युपित्वा । विपन्नदेहे मयि मन्दभाग्ये ममेति चिन्ता क गमिष्यसि त्वम् ॥३८॥ (क) श्रुतं गृहीतं च । अहो, भित्तिपरामर्शसूचितं पक्षद्वारकं खल्वेतत् । जानामि च संयोगेन गेहस्य संवृत्तं पक्षद्वारकम् । (ख) भोः, न गमिष्यामि । खल्वेतत् । जानामि संयोगेन स्पर्शनेन्द्रियानुभवेन गृहस्य संवृतं पक्षद्वारकम् ॥ दारियादित्यादि । बान्धवजनो वाक्ये न संतिष्ठते । वचनं न करोतीत्यर्थः । प्रतापाभावात् । स्फारीभवन्येकीभवन्ति तत्तस्य संभाव्यते चौर्यादि- कमिदमस्य नासीदिनानी कथमित्यादि ॥ ३६ ॥ सङ्गमित्यादि । अल्पच्छदो वस्त्रविहीनः ॥ ३७ ॥ दारिन्येति । भवन्तमेवं शोचामि । विनष्टदेहे मयि क यास्यसि । अस्मत्सदृक्सार्वदिकः सुहृत्कोऽपि नास्तीत्यर्थः । अर्थपरत्वात्पुं- लिङ्गलम् । यद्वा 'तमेवं भवमुत्पत्तिं स्मरामि' इति कुव्याख्या । सुहृन्मित्रम् । अतो हेतोः मयि विनष्टदेहे व यास्यसि त्वमिति मे चारुदत्तस्य चिन्ता ॥ ३८ ॥ ..

·२६ मृच्छकटिके 1) विदूषकः—(सवैलक्ष्यम् ।) भो वअस्स, जइ मए गन्तव्वम् , ता एसा वि मे सहाइणी रदणिआ भोदु । (क) चारुदत्तः -रदनिके, मैत्रेयमनुगच्छ । चेटी-जं अज्जो आणवेदि । (ख) विदूषकः-भोदि रदणिए, गेण्ह बलिं पदीवं अ । अहं अ- पावुदं पक्खदुआरअं करेमि । (ग) (तथा करोति ।) वसन्तसेना-मम अब्भुववत्तिणिमित्तं विअ अवावुदं पक्ख- दुआरअम् । ता जाव पविसामि । (दृष्ट्वा ।) हद्धी हद्धी। कधं प- दीवो । (घ) (पटान्तेन निर्वाप्य प्रविष्टा ।) चारुदत्तः- मैत्रेय, किमेतत् । विदूषकः-अवावुदपक्खदुआरएण पिण्डीभूदेण वादेण णि- व्वाविदो पदीवो । भोदि रदणिए, णिक्कम तुमं पक्खदुआरएण । अहंपि अब्भन्तरचदुस्सालादो पदीवं पज्जालि अ आअच्छामि । (ङ) (इति निष्क्रान्तः शकारः-भावे भावे, अण्णेशामि वशन्तशेणिअम् । (च) विटः -अन्विष्यतामन्विप्यताम् । शकारः-(तथा कृत्वा ।) भावे भावे, गहिदा गहिदा । (छ) (क) भो वयस्य, यदि मया गन्तव्यम् , तदेषापि मम सहायिनी रद- निका (ख) यदार्य आज्ञापयति । (ग) भवति रदनिके, गृहाण बलिं प्रदीपं च । अहमपावृतं पक्षद्वारकं करोमि । (घ) ममाभ्युपपत्तिनिमित्तमिवापावृतं पक्षद्वारकम् । तद्यावत्प्रविशामि । हा धिक् हा धिक् । कथं प्रदीपः । (ङ) अपावृतपक्षद्वारेण पिण्डीभूतेन वातेन निर्वापितः प्रदीपः भवति रदनिके, निष्काम त्वं पक्षद्वारकेण । अहमप्यभ्यन्तरचतुःशालातः प्रदीप प्रज्वाल्यागच्छामि । (च) भाव भाव, अन्वेषयामि वसन्तसेनिकाम् । (छ) भाव भाव, गृहीता गृहीता । सहाइणी द्वितीया ॥ अपावुदं अपावृतम् ॥ अभ्युपपत्तिरनुग्रहः । स्थगितद्वा- रेणापसरणाभावात्पिण्डीभूतेनैकीभूतेन प्रतिबन्धकलात् । अपावृते पक्षद्वारे सति भवतु।

·प्रथमोऽङ्कः । विटः-मूर्ख, नन्वहम् । शकारः-इदो दाव भविअ एअन्ते भावे चिट्ठदु । (पुनरन्विष्य चेटं गृहीला ।) भावे भावे, गहिदा गहिदा । (क) चेटः-भट्टके, चेडे हगे । (ख) शकारः-इदो भावे, इदो चेडे । भावे चडे, चेडे भावे । तुम्हे दाव एअन्ते चिट्ठ । (पुनरन्विष्य रदनिकां केशेषु गृहीला।) भावे भावे, शंपदं गहिदा गहिदा वशन्तशेणिआ । अन्धआले पलाअन्ती मल्लगन्धेण शूइदा । केशविन्दे पलामिट्टा चाणक्केणेव्व दोवदी ॥ ३९॥ (ग) विट:- एषासि वयसो दर्पात्कुलपुत्रानुसारिणी । केशेषु कुसुमाढ्येषु सेवितव्येषु कर्षिता ॥ ४० ॥ शकार: एशाशि वाशू शिलशि ग्गहीदा केशेशु वालेशु शिलोलुहेशु । अकोश विकोश लबाहिचण्डं शंभुं शिवं शंकलमीश्शलं वा ॥४१॥ (घ) (क) इतस्तावद्भूत्वा एकान्ते भावस्तिष्ठतु । भाव भाव, गृहीता गृहीता। (ख) भट्टारक, चेटोहम् । (ग) इतो भावः, इतश्चेटः । भावश्चेटः, चेटो भावः। युवां तावदेकान्ते तिष्ठतम् । भाव भाव, सांप्रतं गृहीता गृहीता वसन्तसेनिका । अन्धकारे पलायमाना माल्यगन्धेन सूचिता । केशवृन्दे परामृष्टा चाणक्येनेव द्रौपदी ॥ (घ) एषासि वासु शिरसि गृहीता केशेषु बालेषु शिरोरुहेषु । आक्रोश विक्रोश लपाधिचण्डं शंभु शिवं शंकरमीश्वरं वा ॥ निर्वापितो दीपः ॥ भाव, गृहीता प्राप्ता ॥ तत इत एकप्रदेशे भूखैकान्ते हे भाव, तिष्ट ॥ भट्टारक, चेटोऽहम् ॥ इदो भाव इत्यादि भ्रमव्युदासाय सुनिश्चयं करोति । युवां द्वावपि तावदेकान्ते तिष्ठतम् । संपदं सांप्रतम् । अन्धआले इत्यादि । अनुष्टुप् । अन्धकारे पलायमाना माल्यगन्धेन सूचिता । केशवृन्दे परामृष्टा चाणक्येनेव द्रौपदी ॥ ३९ ॥ एषेति । कुलपुत्रानुसारिणी चारुदत्तानुरक्ता । सेवितव्येष्वलंकार्येषु ॥ ४० ॥ एशाशि वाशू इति । इन्द्रवज्रायाः श्लोकः । एषासि बाला शिरसि केशेषु बालेषु शिरोरुहेषु गृहीता। आक्रोश विक्रोश लप। अधिचण्डमत्युच्चैः । हिशब्द एव वा । चण्डं महादेवं च शंभु शिवं शंकर- ·मृच्छकटिक रदनिका-(सभयम् । ) किं अजमिस्सेहिं ववसिदम् । (क) विट:-काणेलीमातः, अन्य एवैष स्वरसंयोगः । शकारः-भावे भावे, जधा दहिशरपलिलुद्धाए मज्जालिए शलपलिवत्ते होदि, तधा दाशीए धीए शलपलिवत्ते कडे । (ख) विट:: -कथं स्वरपरिवर्तः कृतः । अहो चित्रम् । अथवा कि- मत्र चित्रम् । इयं रङ्गप्रवेशेन कलानां चोपशिक्षया । वञ्चनापण्डितत्वेन वरनैपुण्यमाश्रिता ॥ ४२ ॥ (प्रविश्य ।) विदूपकः- ही ही भोः, पदोसमन्दमारुदेण पशुबन्धोवणीदस्स विअ छागलस्स हिअअम् फुरफुराअदि पदीवो । (उपमृग्य रदनिकां दृष्ट्वा ।) भो रदणिए । (ग) शकारः-भावे भावे, मणुश्शे मणुश्शे । (घ) विदूपकः-जुत्तं णेदम् , सरिसं णेदम् , जं अजचारुदत्तस्स दलिद्ददाए संपदं परपुरिसा गेहं पविशन्ति । (ङ) रदनिका- अन्ज मित्तेअ, पेक्व मे परिहवम् । (च) (क) किमार्यमित्रैर्व्यवसितम् । (ख) भाव भाव, यथा दविसरपरिलुब्धाया मार्जारिकायाः स्वरपरिवृत्ति- भवति, तथा दास्याः पुत्र्या स्वरपरिवृत्तिः कृता । (ग) आश्चर्य भोः, प्रदोषमन्दमारुतेन पशुबन्धोपनीतस्येव छागलस्य हृदयम् , फुरफुरायते प्रदीपः । भो रदनिके । (घ) भाव भाव, मनुष्यो मनुष्यः । (ङ) युक्तं नेदम् , सदृशं नेदम् , यदार्यचारुदत्तस्य दरिद्रतया सांप्रतं परपुरुषा गेहं प्रविशन्ति । (च) आर्य भैत्रेय, प्रेक्षख मे परिभवम् । मीश्वरं वा ॥ ४१ ॥ आर्य मित्रैर्मान्यैः : व्यवसितमारब्धम् । भाव, यथा दधिभ- क्तलुब्धायां मार्जारिकायां खरपरिवृत्तिर्भवति तथैतया स्वरपरिवृत्तिः कृता । 'दहि- शर' इति पाठे 'छल्लि' इति पाठेऽपि शरो दध्न उपरिभागः॥ इयमिति ॥४२॥ ही ही भो इति परितोषे। पशुबन्धोपनीतस्येव छागलस्य हृदयं फुरफुरायति अत्यर्थ प्रकम्पते प्रदीपः ॥ जुत्तं णेदम् । नः काको । सदृशं नेदम् । संपदं सांप्रतम् ॥

·प्रथमोऽङ्कः । २९ विदूषकः-किं तव परिहयो । आदु अम्हाणम् । (क) रदनिका-णं तुह्माणं जेव । (ख) विदूषकः-किं एसो बलकारो । (ग) रदनिका-अध इं। (घ) विदूषकः-सच्चम् । (ङ) रदनिका-सच्चम् । (च) विदूषकः—(सक्रोधं दण्डकाप्टमुद्यम्य ।) मा दाव । भो, सके गेहे कुक्कुरो वि दाव चण्डो भोदि, किं उण अहं बह्मणो । ता एदिणा अमारिसजणभाअधेअकुडिलेण दण्डकट्टेण दुट्टस्सविअ सुक्खाण- वेणुअस्स मत्थअं दे पहारेहिं कुट्टइस्सम् । (छ) विट:-महाब्राह्मण, मर्पय मर्षय । विदूपकः-(विटं दृष्ट्वा ।) ण एत्थ एसो अवरज्झदि । (शकारं दृष्ट्वा ।) एसो क्खु एत्थ अवरज्झदि । अरे रे राअसालअ संहाणअ दुजण दुम्मणुस्स, जुत्तं णेदम् । जइ वि णाम तत्तभवं अज्जचा- रुदत्तो दलिद्दो संवुत्तो, ता किं तस्स गुणेहिं ण अलंकिदा उ- जइणी । जेण तस्स गेहं पविसिअ परिअणस्स ईरिसो उवमद्दो करीअदि। (क) किं तव परिभवः । अथवास्माकम् । (ख) ननु युष्माकमेव । ग) किमेष बलात्कारः। (घ) अथ किम् । (ङ) सत्यम् । बलात्कारः । (च) सत्यम् । (छ) मा तावत् । भोः, सके गेहे कुक्कुरोऽपि तावञ्चण्डो भवति, किं पुनरहं ब्राह्मणः । तदेतेनास्मादृशजनभागधेयकुटिलेन दण्डकाष्ठेन दुष्टस्येव शुष्कवेणुकस्य मस्तकं ते प्रहारैः कुट्टयिष्यामि । किं एसो । किं प्रश्ने । किमेष बलात्कारः॥ मा तावत् । खकीयगृहसमीपे कुकुरोऽपि बलीयान्भवति । ता । एतेनास्मादृशजनभागधेयवक्रेण दण्डकाप्टेन दुष्टस्येव कृतद्वेषस्य वैरिणो महादुष्टस्यानिग्रहेऽपि ममापराधो भवत्येवेत्यर्थः । पाठान्तरे शोडे कर्णनासिकाशून्यः दुदृस्स विअ दुष्ट- स्येव । आचरितद्वेषस्य चैरिणः । यद्वा । दुष्टश्चानपराधोऽपि निग्रहं प्राप्नो- येवेत्यर्थः । शुष्कवंशप्रहारेण । शुष्कोऽतिदीर्घत्वप्रतिपादनाय । एवंभूतस्य शिरः कुट्यते । तथा तव शिरः कुट्टिष्यामि ॥ राजश्यालकेत्यादि । संस्थानक ततः ..

·३० मृच्छकटि मा दुग्गदोत्ति परिहवो णत्थि कअन्तस्स दुग्गदो णाम । चारित्तेण विहीणो अड्डो वि अ दुग्गदो होइ ॥ ४३ ॥ (क) विटः-(सवैलक्ष्यम् ।) महाब्राह्मण, मर्षय मर्षय । अन्यजनशङ्कया खल्विदमनुष्ठितम् , न दर्पात् । पश्य । सकामान्विष्यतेऽस्माभिः विदूषकः- किं इअम् । (ख) विटः-शान्तं पापम् । काचित्स्वाधीनयौवना । सा नष्टा शङ्कया तस्याः प्राप्तेयं शीलवञ्चना ॥ १४ ॥ सर्वथा इदमनुनयसर्वखं गृह्यताम् । (इति खड्गमुत्सृज्य कृताञ्जलिः पादयोः पतति ।) विदूषकः-सपुरिस, उट्टेहि उट्टेहि । अआणन्तेण मए तुम उवालद्धे । संपदं उण जाणन्तो अणुणेमि । (ग) विटः-ननु भवानेवात्रानुनेयः । तदुत्तिष्ठामि समयतः । (क) नात्र एषोऽपराध्यति । एष खल्वत्रापराध्यति । अरे रे राज- श्यालक संस्थानक दुर्जन दुर्मनुष्य, युक्तं नेदम् । यद्यपि नाम तत्रभवा- नार्यचारुदत्तो दरिद्रः संवृत्तः । तत्किं तस्य गुणैर्नालंकृतोज्जयिनी । येन तस्य गृहं प्रविश्य परिजनस्येदृश उपमर्दः क्रियते । मा दुर्गत इति परिभवो नास्ति कृतान्तस्य दुर्गतो नाम । चारित्रेण विहीन आढ्योऽपि च दुर्गतो भवति । (ख) किमियम् । (ग) सत्पुरुष, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । अजानता मया त्वमुपालब्धः। सांप्रतं पुनर्जानन्ननुनयामि । इति तस्य नाम । उपमर्दो निग्रहः । मा दुग्गदो इति । गाथा । मा दुर्गत इति परिभवो नास्ति कृतान्तस्य दैवस्य दुर्गतो नाम । नाम संभावनायाम् । चारित्रेण विहीन आदयोऽपि दुर्गतो दरिद्रो भवति ॥ ४३ ॥ महाब्राह्मण- श्चाण्डालः । सकामेति । सकामा स्वाधीनयौवनेतिपदाभ्यामस्या धारणं नापराधाय । सा वेश्या तिष्टति न त्वियमित्याशयः । शीलवञ्चना दुश्चरितसं- भावना ॥ ४४ ॥ सत्पुरुष, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । अजानता मया त्वमुपालब्धः । सांप्रतं पुनर्जानननुनयामि । आदरविषयतानुनयः॥समयः क्रियाबन्धः ॥ समयमेवाह- ..

·प्रथमोऽङ्कः। ३१ विदूषकः-भणादु भवम् । (क) विटः-यदीमं वृत्तान्तमार्यचारुदत्तस्य नाख्यास्यसि । विदूषकः-न कधइस्सम् । (ख) विटः- एष ते प्रणयो विप्र शिरसा धार्यते मया । गुणशस्त्रैर्वयं येन शस्त्रवन्तोऽपि निर्जिताः ॥ ४५ ॥ शकारः-(सासूयम् ।) किंणिमित्तं उण भावे, एदश्श दुट्टबडु- अश्श किविणअञ्जलिं कदुअ पाएशु णिवडिदे । (ग) विट: -भीतोऽस्मि । शकारः -कश्श तुमं भीदे । (घ) विटः :-तस्य चारुदत्तस्य गुणेभ्यः । शकारः-के तश्श गुणा जश्श गेहं पविशिअ अशिदव्वं पि णस्थि । (ङ) विटः-मा मैवम् । सोऽस्मद्विधानां प्रणयैः कृशीकृतो न तेन कश्चिद्विभवैर्विमानितः । निदाघकालेप्विव सोदको हृदो नृणां स तृष्णामपनीय गुप्कवान् ॥ ४६॥ (क) भणतु भवान् । (ख) न कथयिष्यामि । (ग) किंनिमित्तं पुनर्भाव, एतस्य दुष्टबटुकस्य कृपणाञ्जलिं कृत्वा पाद- योनिपतितः । (घ) कस्मात्त्वं भीतः । ङ) के तस्य गुणा यस्य गृहं प्रविश्याशितव्यमपि नास्ति । यदीम मिति ॥ एष इति । गुणशस्त्रैः गुणा एव शस्त्राणि तः ॥ ५४॥ किंनि- मित्तं पुनर्भाव एतस्य दुष्टबटुकस्य पादयोर्निपतितः । किविणं कृपणम् ॥ के तस्य गुणा यस्य गृहं प्रविश्याशितव्यं भोक्तव्यमपि नास्ति । यद्वा । अहिअदव्वं पि आह्निकद्रव्यमद्य भोक्तव्यमपीत्यर्थः ॥ स इति ।प्रणयैः प्रार्थनाभिः । 'स्नेहप्रकारैः ·मृच्छकटि शकारः-(सामर्षम् ।) के शे गम्भदासीए पुत्ते । शूले विक्कन्ते पण्डवे शेदकेदू पुत्ते लाधाए लावणे इन्ददत्ते । आहो कुन्तीए तेण लामेण जादे अश्शत्थामे धम्मपुत्ते जडाऊ ॥ ४७ ॥ (क) विटः-मूर्ख, आर्यचारुदत्तः खल्वसौ । दीनानां कल्पवृक्षः स्वगुणफलनतः सज्जनानां कुटुम्बी आदर्शः शिक्षितानां सुचरितनिकषः शीलवेलासमुद्रः । सत्कर्ता नावमन्ता पुरुषगुणनिधिदक्षिणोदारसत्त्वो ह्येकः श्लाघ्यः स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्सन्तीव चान्ये ॥४८॥ तदितो गच्छामः । शकारः-अगेण्हिअ वशन्तशेणिअम् । (ख) विट:-नष्टा वसन्तसेना । शकारः---कथं विअ । (ग) विट:- अन्धस्य दृष्टिरिव पुष्टिरिवातुरस्य मूर्खस्य बुद्धिरिव सिद्धिरिवालसस्य । खल्पस्मृतेर्व्यसनिनः परमेव विद्या त्वां प्राप्य सा रतिरिवारिजने प्रनष्टा ॥ ४९ ॥ (क) कः स गर्भदास्याः पुत्रः । शूरो विक्रान्तः पाण्डवः श्वेतकेतुः पुत्रो राधाया रावण इन्द्रदत्तः । आहो कुन्त्या तेन रामेण जातः अश्वत्थामा धर्मपुत्रो जटायुः ॥ (ख) अगृहीत्वा वसन्तसेनाम् । (ग) कथमिव । समयोचितदानंरित्यर्थः' इत्येके ॥४६॥ केशे गम्भदासीर पुत्ते शूलेइत्यादि ॥ श्लोको वैश्वदेव्या वृत्तेन । कः स गर्भदास्या जन्मदास्याः पुत्रः शूरो विक्रान्तः पाण्डवःश्वतकेतुः पुत्रो राधाया रावण इन्द्रदत्तः । आहो उषायास्तेन रामेण जातो- ऽश्वत्थामा धर्मपुत्रो जटायुः ॥ व्यर्थ विरुद्धार्थम् । श्वेतकेतुरौद्दालकिर्दुर्वाससो मातुल: ऋषिविशेषः । इन्द्रदत्तो बृहत्कथाप्रलम्भके स्यंशे संस्थितः ॥ ४७ ॥ दीनानामिति । सज्जनानां कुटुम्ब्युपजीव्यः ॥ ४८ ॥ अगृहीला वसन्त- ·प्रथमोऽङ्कः । ३३ शकारः- अगेण्हिअ वशन्तशेणि ण गमिश्शम् । (क) विट:-एतदपि न श्रुतं त्वया । आलाने गृह्यते हस्ती वाजी वल्गासु गृह्यते । हृदये गृह्यते नारी यदिदं नास्ति गम्यताम् ॥ ५० ॥ शकारः-यदि गच्छशि, गच्छ तुमम् । हगे ण गमिश्शम् । (ख) विट: -एवम् । गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः ।) शकारः-गडे क्खु भावे अभावम् । (विदूषकमुद्दिश्य ।) अले काकपदशीशमश्तका दुट्टबडुका, उवविश उवविश । (ग) विदूषकः-उववेसिदा जेव अम्हे । (घ) शकारः-केण । (ङ) विदूषकः-कअन्तेण । (च) शकारः-उद्धेहि उद्धेहि । (छ) विदूषकः -उट्ठिस्सामो । (ज) शकारः-कदा । (झ) विदूषकः-जदा पुणो वि देव्वं अणुऊलं भविस्सदि । (ञ) शकारः-अले, लोद लोद । (ट) विदूषकः-रोदाविदा जेव अम्हे । (ठ) (क) अगृहीत्वा वसन्तसेनां न गमिष्यामि । ख) यदि गच्छसि, गच्छ त्वम् । अहं न गमिष्यामि । (ग) गतः खलु भावोऽभावम् । अरे काकपदशीर्षमस्तक दुष्टबटुक, उपविशोपविश। (घ) उपवेशिता एव वयम् । (ङ) केन। (च) कृतान्तेन। (छ) उत्तिष्ठोत्तिष्ठ। ज) उत्थास्यामः । (झ) कदा। (ञ) यदा पुनरपि दैवमनुकूलं भविष्यति । (ट) अरे, रुदिहि रुदिहि । (ठ) रोदिता एव वयम् । सेनाम् ॥ नष्टादर्शनं गता ॥ अन्धस्येति ॥ ४९ ॥ आलान इति । यदि चेदर्थे । चेनास्ति तदा गम्यताम् ॥ ५० ॥ गतः खलु भावोऽभा- वमदर्शनम् । काकपदशीशमश्तका इति । द्यूताद्यकार्यप्रवृत्तौ काकपदाकारा ये धूर्तास्तेषां शीर्षप्राया प्रामण्यस्तेषां मस्तकभूतधूर्तचक्रवर्तिनामपि प्रधानभूत । एतेनाचारकुलयोराक्षेपः कृतः । केचित्तु-'काकपदशीर्ष काकपदवत्पञ्चधा शीर्ष मस्तकं यस्य । पञ्चेत्युपलक्षणम् । अष्टकपालः । तेनालक्षणयुक्तमस्तक इत्यर्थः' इत्याहुः । अत्र च मते शीशमश्तका इति शकारवाणीलेन पुनरुकवं न दोषः । मृ. ४ ·मृच्छकटिके शकारः-केण । (क) विदूषकः -दुग्गदीए । (ख) शकारः-अले, हश हश । (ग) विदूषकः-हसिस्सामो । (घ) शकार: -कदा । (ङ) विदूषकः-पुणो वि ऋद्धीए अजचारुदत्तस्स । (च) शकारः-अले दुट्टबडुका, भणेशि मम वअणेण तं दलि- द्दचालुदत्तकम्- 'एशा शशुवण्णा शहिलण्णा णवणाडअदंशणु- टिदा शुत्तदालि व्व वसन्तशेणा णाम गणिआदालिआ कामदे- वाअदणुज्जाणादो पहुदि तुमं अणुलत्ता अम्हेहिं बलकालाणुणीअ- माणा तुह गेहं पविट्टा । ता जइ मम हत्थे शअं जेव पट्टाविअ एणं शमप्पेशि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहुं णिज्जादमा- णाह तव मए अणुबद्धा पीदी हुविश्शदि । आदु अणिज्जादमाणाह मलणन्तिके वेले हुविश्शदि । अवि अपेक्ख । कश्वालुका गोच्छडडित्तवेण्टा शाके अ शुक्खे तलिदे हु मंशे । भत्ते अ हेमन्तिअलत्तिशिद्धे लीणे अ वेले ण हु होदि पूदी ॥ ५१ ॥ (ग) अरे, हस हस । क) केन । (ख) दुर्गत्या । (घ) हसिष्यामः । (ङ) कदा। (च) पुनरपि ऋद्ध्यार्यचारुदत्तस्य । दुष्टबटो। अरे रुदिहि ॥ अरे दुष्टबटुक, भणिष्यसि मम वचनेन तं दरिद्रचा- रुदत्तकम्-'एषा ससुवर्णा सहिरण्या नवनाटकदर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्त- सेनानानी गणिकादारिका कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति खमनुरक्तास्माभिर्बला- करानुनीयमाना तव गेहं प्रविष्टा । ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना इत्यनेन व्यव- हारनानो नवमाङ्कस्य सूचनम् । लघु शीघ्रम् । णिज्जादमाणाह निर्यातयतः। तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति । अणिज्जादमाणाह अनिर्यातयतः । मरणान्तिकं वैरं भविष्यति । अपि च प्रेक्षख । कश्वालुका इत्यादि । उपजातिच्छन्दसा । कूष्माण्डी गोमयलिप्तवृन्ता शाकं च शुष्क पलिरं प्रचुरप्रलेहं मांसम् । 'तलिदं नेहपक्के देशी' इत्येके । 'भडिदे' इति पाठे भटित्रमित्यर्थः । 'शूलाकृतं भटित्रं स्यात्' इत्यमरः । भक्तं च हैमन्तिकरात्रिसिद्ध लीणे अ ऋणं च वैरं च न भवति ।

·प्रथमोऽङ्कः । ३५ शोश्तकं भणेशि, लश्तकं भणेशि । तधा भणेशि जधा हगे अत्तणकेलिकाए पाशादबालग्गकवोदवालिआए उवविढे शुणामि । अण्णधा जदि भणेशि, ता कवालपविट्ठकवित्थगुडिअं विअ मरतअं दे मडमडाइश्शम् । (क) विदूषकः-भणिस्सम् । (ख) शकारः-(अपवार्य ।) चेडे, गडे शच्चकं जेव भावे । (ग) चेटः-अध इं। (घ) शकारः–ता शिग्धं अवक्कमम्ह । (ङ) (क) अरे दुष्टबटुक, भणिष्यसि मम वचनेन तं दरिद्रचारुदत्तकम् - 'एषा ससुवर्णा सहिरण्या नवनाटकदर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्तसेना- नाम्नी गणिकादारिका कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति त्वामनुरक्तास्माभिर्ब- लात्कारानुनीयमाना तव गेहं प्रविष्टा । तद्यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्था- प्यैनां समर्पयसि, ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना लघु निर्यातयतस्तव मयानु- बद्धा प्रीतिभविष्यति । अथवानिर्यातयतो मरणान्तिकं वैरं भविष्यति । अपि च प्रेक्षस्व । कूष्माण्डी गोमयलिप्तवृन्ता शाकं च शुष्कं तलितं खलु मांसम् । भक्तं च हैमन्तिकरात्रिसिद्धं लीनायां च वेलायां न खलु भवति पूति ॥ शोभनं भणिष्यसि, सकपटं भणिष्यसि । तथा भणिष्यसि यथाहमात्मकीयायां प्रासादबालाग्रकपोतपालिकायामुपविष्टः शृणोमि । अन्यथा यदि भणसि, तदा कपाटप्रविष्टकपित्थगुलिकमिव मस्तकं ते मडमडायिष्यामि । (ख) भणिष्यामि। (ग) चेटः गतः सत्यमेव भावः । घ) अथ किम् । (ङ) तच्छीघ्रमपक्रमावः । पूदी पूति ॥ चिरंतनत्वेन प्रशिथिलं खकार्यम् ॥५१॥ शोश्तकं शोभनम् । लइतकं सकंपटम् । भणिष्यसि । तथा भणिष्यसि । भणेशीति भविष्यद्वर्त. मानयोस्तुल्यं रूपम् । यथाहमात्मकीयायां प्रासादस्य बालाप्रलक्षितायां कपोत- पालिकायां विटङ्के । 'बालागं मत्तवारणम् । कपोतपालिका उपरिगृहश्रेणीति दक्षिणापथे लोकोक्तिरियम्' इति प्राचीनटीका । तस्यामुपविष्टः शृणोमि । अन्यथा यदि भणसि तदा कपाटप्रविष्टं कपित्थगुलिकमिव मस्तकं तव शब्द. विशेषयुक्तं तथा भक्षयिष्यामि लोकोक्त्या मडमडायिश्शमिति व्याख्या. यते । कपित्थं फलविशेषः । 'लस्तकं शोस्तकं द्वयमपि शोभनार्थम्' इति प्राची- नटीका ॥ हे चेट, गतो भावो विटः सत्यम् ॥ ततः शीघ्रमपक्रमावः॥

·मृच्छकटिके चेटः-ता गेण्हदु भट्टके अशिम् । (क) शकारः-तव जेव हत्थे चिट्ठदु । (ख) चेटः-एशे भट्टालके । गेण्हदु णं भट्टके अशिम् (ग) शकारः-(विपरीतं गृहीला।) णिव्वक्कलं मूलकपेशिवण्णं खन्धेण घेत्तूण अ कोशशुत्तम् । कुक्केहि कुक्कीहि अ बुक्कअन्ते जधा शिआले शलणं पलामि ॥५२॥(घ) (परिक्रम्य निष्क्रान्तौ ।) विदूषकः-भोदि रदणिए, ण क्खु दे अअं अवमाणो तत्त- भवदो चारुदत्तस्स णिवेदइदव्यो । दोग्गच्चपीडिअस्स मण्णे दिउ- णदरा पीडा हुविस्सदि । (ङ) रदनिका-अज मित्तेअ, रदणिआ क्खु अहं संजदमुही । (च) विदूषकः-एवं ण्णेदम् । (छ) चारुदत्तः-(वसन्तसेनामुद्दिश्य ।) रदनिके, मारुताभिलाषी प्र. दोषसमयशीता? रोहसेनः । ततः प्रवेश्यतामभ्यन्तरमयम् । अनेन प्रावारकेण छादयैनम् । (इति प्रावारकं प्रयच्छति ।) क) तद्गृह्णातु भट्टारकोऽसिम् । (ख) तवैव हस्ते तिष्ठतु । (ग) एष भट्टाकः । गृह्णात्वेनं भट्टारकोऽसिम् । घ) निर्वल्कलं मूलकपेशिवर्णं स्कन्धेन गृहीत्वा च कोशसुप्तम् । कुक्कुरैः कुक्कुरीभिश्च बुक्यमानो यथा शृगालः शरणं प्रयामि ॥ (ङ) भवति रदनिके, न खलु तेऽयमपमानस्तत्रभवतश्चारुदत्तस्य नि- वेदयितव्यः । दौर्गत्यपीडितस्य मन्ये द्विगुणतरा पीडा भविष्यति । (च) आर्य मैत्रेय, रदनिका खल्वहं संयतमुखी। (छ) एवमिदम्। गृह्णातु भट्टारकोऽसिम् ॥ तवैव हस्ते तिष्टतु ॥ एषोऽसिः । भट्टारकः खामिकः । गृहाखेनं भट्टारकोऽसिम् ॥ णिव्वकलमित्यादि । उपजातिच्छन्दसा । निर्वल्कलं मूलकपेशिवण्णम् । टेशी वक् । मूलकवरवर्णम् । आलोहितमि. त्यर्थः । स्कन्धेन गृहीला च कोशीषु सुप्तम् । अल्पार्थे स्त्रीलम् । कोशावस्थित- मित्यर्थः । कुकुरैः कुक्कुरीभिश्च शब्दायमानो यथा शृगालस्तथा स्वगृहं प्रयामि । विदूषकरदनिके कुकुरकुक्कुरीस्थाने ॥ ५२ ॥ न खलु ते परिभवश्चारुदत्तस्य निवेदयितव्यः । दौर्गत्यपीडितस्य द्विगुणतरा पीडा भविष्यति । एवं ण्णेदमिति ।

·प्रथमोऽङ्कः ।
वसन्तसेना-(खगतम् ।) कधं परिअणोत्ति में अवगच्छदि ।
(प्रावारकं गृहीत्वा समाघ्राय च स्वगतं सस्पृहम् ।) अम्हहे, जादीकुसुमवा-
सिदो पावारओ। अणुदासीणं से ज्जोव्वणं पडिभासेदि । (क)
(अपवारितकेन प्रावृणोति ।)
चारुदत्तः–ननु रदनिके, रोहसेनं गृहीत्वाभ्यन्तरं प्रविश ।
वसन्तसेना-(स्वगतम् ।) मन्दभाइणी क्खु अहं तुम्हे अभ-
न्तरस्स । (ख)
चारुदत्तः-ननु रदनिके, प्रतिवचनमपि नास्ति । कष्टम् ।
यदा तु भाग्यक्षयपीडितां दशां नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते ।
तदास्य मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जनः ॥५३॥
(रदनिकामुपमृत्य ।)
विदूषकः-भो, इअं सा रदणिआ । (ग)
चारुदत्तः- इयं सा रदनिका । इयमपरा का ।
अविज्ञातावसक्तेन दूषिता मम वाससा ।
वसन्तसेना-(स्वगतम् ।) णं भूसिदा । (घ)
चारुदत्त:-
छादिता शरदभ्रेण चन्द्रलेखेव दृश्यते ॥ ५४ ॥
अथवा, न युक्तं परकलत्रदर्शनम् ।
विदूषकः-भो, अलं परकलत्रदंसणसङ्काए । एसा वसन्तसेणा
कामदेवाअदनुज्जाणादो पहुदि भवन्तमणुरत्ता । (ङ)
(क) कथं परिजन इति मामवगच्छति । आश्चर्यम् , जातीकुसुमवासितः
प्रावारकः । अनुदासीनमस्य यौवनं प्रतिभासते ।
ख) मन्दभागिनी खल्वहं तवाभ्यन्तरस्य ।
ग) भोः, इयं सा रदनिका । (घ) ननु भूषिता।
(ङ) भोः, अलं परकलत्रदर्शनशङ्कया। एषा वसन्तसेना कामदेवायत-
नोद्यानात्प्रभृति त्वामनुरक्ता।
एवार्थे । रोहसेनश्चारुदत्तसुतः ॥ अह्महे विस्मये । अनुदासीनं साभिलाषम् ।
तदनुरूपचेष्टायोगात् ॥ अभ्यन्तरगमनस्यामागिनी । वेश्याखात् ॥ यदेति ।
भाग्यं शोभनं कर्म ॥ ५३ ॥ अविज्ञातेति । दूषिता परपुरुषलात् ॥ ५४ ॥

·३८ मृच्छकटिके चारुदत्तः-इयं वसन्तसेना । (खगतम् ।) यया मे जनितः कामः क्षीणे विभवविस्तरे । क्रोधः कुपुरुषस्येव खगात्रेष्वेव सीदति ॥ ५५ ॥ विदूषकः-भो वअस्स, एसो क्खु राअसालो भणादि । (क) चारुदत्तः-किम् । विदूषकः-एसा ससुवण्णा सहिलण्णा णवणाडअदंसणुट्ठिदा सुत्तधालि व्व वसन्तसेणा णाम गणिआदालिआ कामदेवाअदणु- ज्जाणादो पहुदि तुमं अणुलत्ता अम्हेहिं बलकालाणुणीअमाणा तुह गेहं पविट्ठा । (ख) वसन्तसेना-(खगतम् ।) बलकालाणुणीअमाणेत्ति जं सच्चम् , अलंकिदमि एदेहिं अक्खरेहिं । (ग) विदूषकः -ता जइ मम हत्थे सअं जेव पट्टाविअ एणं समप्पेसि, तदो अधिअलणे ववहालं विणा लहुं णिज्जादमाणाह तव मए अणुबद्धा पीदी हुविस्सदि। अण्णधा मलणन्तिके वेले हुविस्सदि । (घ) चारुदत्तः-(सावज्ञम् ।) अज्ञोऽसौ । (खगतम् ।) अये, कथं देवतोपस्थानयोग्या युवतिरियम् । तन खलु तस्यां वेलायाम् । (क) भो वयस्य, एष खलु राजश्यालो भणति । (ख) एषा ससुवर्णा सहिरण्या नवनाटकदर्शनोत्थिता सूत्रधारीव वसन्त- सेनानाम्नी गणिकादारिका कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति त्वामनुरक्तास्माभिर्ब लात्कारानीनुयमाना तव गेहं प्रविष्टा । ग) बलात्कारानुनीयमानेति यत्सत्यम् , अलंकृतास्म्येतैरक्षरः । (घ) तद्यदि मम हस्ते स्वयमेव प्रस्थाप्यैनां समर्पयसि, ततोऽधिकरणे व्यवहारं विना लघु निर्यातयतस्तव मयानुबद्धा प्रीतिर्भविष्यति । अन्यथा मरणान्तिकं वैरं भविष्यति । कामदेवायतनोद्यानात्प्रभृति ॥ ययेति । सीदति कर्तव्यासामर्थ्यात्प्रव्यक्तो न भवति ॥ ५५ ॥ एषेत्यादि पूर्वोक्तमेव भणति । अलंकृतास्मीति । ममान्यत्रा- ·प्रथमोऽङ्कः । ३९ प्रविश गृहमिति प्रतोद्यमाना न चलति भाग्यकृतां दशामवेक्ष्य । पुरुषपरिचयेन च प्रगल्भं न वदति यद्यपि भाषते बहूनि ॥ ५६ ॥ (प्रकाशम् ।) भवति वसन्तसेने, अनेनाविज्ञानादपरिज्ञातपरिजनोपचा- रेणापराद्धोऽस्मि । शिरसा भवतीमनुनयामि । वसन्तसेना-एदिणा अणुचिदभूमिआरोहणेण अवरज्झा अजं सीसेण पणमिअ पसादेमि । (क) विदूषकः-भो, दुवेवि तुम्हे सुखं पणमिअ कलमकेदरा अण्णोण्णं सीसेण सीसं समाअदा । अहं पि इमिणा करहजाणुसरि- सेण सीसेण दुवेवि तुम्हे पसादेमि । (ख) (इत्युत्तिष्ठति ।) चारुदत्तः--भवतु । तिष्ठतु प्रणयः । वसन्तसेना—(खगतम् ।) चदुरो मधुरो अ अ उवण्णासो । ण जुत्तं अज एरिसेण इध आअदाए मए पडिवासिदुम् । भोदु । एव्वं दाव भणिस्सम् । (प्रकाशम् ।) अज्ज, जइ एव्वं अहं अज्जस्स अणुग्गेज्झा ता इच्छे अहं इमं अलंकारअं अजस्स गेहे णिक्खि- विदुम् । अलंकारस्स णिमित्त एदे पावा अणुसरन्ति । (ग) चारुदत्तः-अयोग्यमिदं न्यासस्य गृहम् । (क) एतेनानुचितभूमिकारोहणेनापराद्धार्य शीर्षेण प्रणम्य प्रसादयामि । (ख) भोः, द्वावपि युवां सुखं प्रणम्य कलमकेदारावन्योन्यं शीर्षण शीर्ष ममामतौ । अहमप्यमुना करभजानुसदृशेन शीर्षेण द्वावपि युवां प्रसादयामि । (ग) चतुरो मधुरश्वायमुपन्यासः । न युक्तमधेदृशेनेहागतया मया प्रतिवस्तुम् । भवतु । एवं तावद्गणिष्यामि । आर्य, यद्येवमहमार्यस्यानुग्राह्या तदिच्छाम्यह मिममलंकारकमार्यस्य गेहे निक्षेप्तुम् । अलंकारस्य निमित्तमेते पापा अनुसरन्ति । भिलाषो नास्तीत्यर्थः । देवतेवोपस्थानं यस्याः सा । प्रविश गृहमिति । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ५६ ॥ अनुचितभूमिसमारोहणम् पक्षद्वारेणावासप्रवेशादि- कम् ॥ करभ उष्ट्रशिशुः ॥ प्रणय इत्यनेन संभोगप्रार्थना कटाक्षिता ॥ ईदृशेना- ·मृच्छकटिके वसन्तसेना-अज्ज, अलीअम् । पुरुसेसु णासा णिक्खिवि- अन्ति, ण उण गेहेसु । (क) चारुदत्तः-मैत्रेय, गृह्यतामयमलंकारः । वसन्तसेना-अणुग्गहीदमि (ख) (इत्यलंकारमर्पयति ।) विदूषकः-(गृहीला ।) सोत्थि भोदीए । (ग) चारुदत्तः-धिङ्ग मूर्ख, न्यासः खल्वयम् । विदूषकः-(अपवार्य ।) जइ एव्वं ता चोरेहिं हरिजउ । (घ घ) चारुदत्तः-अचिरेणैव कालेन । विदूषकः--एसो से अह्माणं विण्णासो । (ङ) चारुदत्तः-निर्यातयिष्ये । वसन्तसेना-अज, इच्छे अहम् , इमिणा अजेण अणुगच्छि- जन्ती सकं गेहं गन्तुम् । (च) चारुदत्तः-मैत्रेय, अनुगच्छ तत्रभवतीम् । विदूषकः-तुमं जेव एदं कलहंसगामिणी अणुगच्छन्तो राअ- हंसो विअ सोहसि । अहं उण ब्रह्मणो जहिं जणेहिं चउप्प- होवणीदो उवहारो कुक्करहिं विअ खजमाणो विवज्जिस्सम् । (छ) चारुदत्तः–एवं भवतु । खयमेवानुगच्छामि तत्रभवतीम् । तद्राजमार्गविश्वासयोग्याः प्रज्वाल्यन्नां प्रदीपिकाः । विदूषकः-वड्डमाणअ, पज्जालेहि पदीविआओ । (ज) (क) आर्य, अलीकम् । पुरुषेषु न्यासा निक्षिप्यन्ते, न पुनर्गेहेषु । (ख) अनुगृहीतास्मि । (ग) स्वस्ति भवत्यै। घ) यद्येवं तदा चोरौर्हयताम् ! (ङ) एषोऽस्या अस्माकं विन्यासः। च) आर्य, इच्छाम्यहमनेनार्येणानुगम्यमाना । स्वकं गेहं गन्तुम् । (छ) त्वमेवैतां कसहंसगामिनीमनुगच्छन्राजहंस इव शोभसे । अहं पुनर्ब्राह्मणो यत्र तत्र जनैश्चतुष्पथोपनीत उपहारः कुक्कुरैरिव खाद्यमानो (ज) वर्धमानक, प्रज्वालय प्रदीपिकान् । गृहीतसंभोगोपकरणादिना । पापा अकार्यकारिणः ॥ भनखाद्रक्षकाभावाचायो. ग्यता ॥ आर्य, पुरुषेषु न्यासा निक्षिप्यन्ते, न पुनर्गेहेषु ॥ अत्यन्तप्रश्रयवत्त्वा- दनुप्रहः ॥ चोरेहिं हरिजउ इति संधिच्छेदनाम्नस्तृतीयाकस्य सूचनम् ॥ सकं खकम् ॥ चतुष्पथोनीत इवोपहारो देवताबलिरूपः खायमानो विपत्स्ये ॥ विपत्स्से ।

·प्रथमोऽङ्कः। ४१ चेटी-(जनान्तिकम् ।) अले, तेल्लेण विणा पदीविआओ पज्जा- लीअन्ति । (क) विदूषकः-(जनान्तिकम् ।) ही, ताओ क्खु अम्हाणं पदीवि- आओ अवमाणिदनिद्धणकामुआ विअ गणिआ णिस्सिणेहाओ दाणिं संवुत्ता । (ख) चारुदत्तः-मैत्रेय, भवतु । कृतं प्रदीपिकाभिः । पश्य । उदयति हि शशाङ्कः कामिनीगण्डपाण्डु- ग्रहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः । तिमिरनिकरमध्ये रश्मयो यस्य गौराः स्रुतजल इव पङ्के क्षीरधाराः पतन्ति ॥ ५७ ॥ (सानुरागम् ।) भवति वसन्तसेने, इदं भवत्या गृहम् । प्रविशतु भवती। (वसन्तसेना सानुरागमवलोकयन्ती निष्क्रान्ता ।) चारुदत्तः-वयस्य, गता वसन्तसेना । तदेहि । गृहमेव गच्छावः । राजमार्गो हि शून्योऽयं रक्षिणः संचरन्ति च । वञ्चना परिहर्तव्या बहुदोषा हि शर्वरी ॥ ५८ ॥ (परिक्रम्य ।) इदं च सुवर्णभाण्डं रक्षितव्यं त्वया रात्रौ, वर्धमानके- नापि दिवा। विदूषकः-जधा भवं आणवेदि । (ग) (इति निष्क्रान्तौ ।) इति मृच्छकटिकेऽलंकारन्यासो नाम प्रथमोऽङ्कः। (क) अरे, तैलेन विना प्रदीपिकाः प्रज्वाल्यन्ते । ख) आश्चर्यम् , ताः खल्वस्माकं प्रदीपिका अपमानितनिर्धनकामुका इव गणिका निःस्नेहा इदानीं संवृत्ताः । (ग) यथा भवानाज्ञापयति । ही आश्चर्ये । यत एव निर्धनोऽत एवापमानितः । निःस्नेहा निस्तैलाश्च । स्नेहो. ऽनुरागस्तैलं च । संवुत्ताः संवृत्ताः ॥ भवलित्युपसंहारोक्तिः । उदयतीति । यस्य हिमांशोस्तमोवृन्दमध्ये शुभ्रा रश्मयः पतन्ति । यथा प्रभूतजले कर्दमे दुग्धधाराः ॥ ५७ ॥ राजमार्ग इति ॥५८ ॥ इति महोपाध्यायश्रीपृथ्वीधरकृतौ मृच्छकटिकविवृतौ न्यासार्पणो नाम प्रथमोऽङ्कः ।

·४२ मृच्छकटिके द्वितीयोऽङ्कः। (प्रविश्य ।) चेटी-अत्ताए अजआसआसं संदेसेण पेसिदम्हि । ता जाव पविसिअ अजआसआसं गच्छामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) एसा अजआ हिअएण किंपि आलिहन्ती चिट्ठदि । ता जाव उवस. प्पामि । (क) (ततः प्रविशत्यासनस्था सोत्कण्ठा वसन्तसेना मदनिका च ।) वसन्तसेना-हजे, तदो तदो । (ख) चेटी-अजए ण किंपि मन्तेसि । किं तदो तदो। (ग) वसन्तसेना-किं मए भणिदम् । (घ) चेटी-तदो तदो त्ति । (ङ) वसन्तसेना-(सभ्रूक्षेपम् ।) आं, एव्वम् । (च) (उपसृत्य ।) प्रथमा चेटी-अजए, अत्ता आदिसदि-राहादा भविअ देवदाणं पूअं णिव्वत्तेहि ति । (छ) वसन्तसेना-हजे, विण्णवेहि अत्तम्- 'अज ण ण्हाइस्सम् । ता बम्हणो जेव पूअं णिवत्तेदु' त्ति । (ज) चेटी-जं अजआ आणवेदि। (झ) (इति निष्क्रान्ता ।) (क) मात्रार्यासकाशं संदेशेन प्रेषितास्मि । तद्यावत्प्रविश्यार्यासकाशं ग- च्छामि । एषार्या हृदयेन किमप्यालिखन्ती तिष्ठति । तद्यावदुपसर्पामि । (ख) चेटि, ततस्ततः। ग) आर्ये, न किमपि मन्त्रयसि किं ततस्ततः । (घ) किं मया भणितम्। (ङ) ततस्तत इति। (च) आं एवम् । (छ) आर्ये, मातादिशति-'स्माता भूत्वा देवतानां पूजां निवर्तय' इति । (ज) चेटि, विज्ञापय मातरम्-'अद्य न स्नास्यामि । तद्ब्राह्मण एव पूजां निर्वर्तयतु' इति । (झ) यदार्याज्ञापयति । अत्ताए वसन्तसेनामात्रा । अज्जआसआसं वसन्तसेनासकाशम् । संदेशेन प्रयोजनार्थम् ॥ हो नीचे। 'हजे, तदो तदो' इत्युन्माददशारीत्युपन्यासः ॥ ।

·द्वितीयोऽङ्कः । ४ ३ मदनिका-अज्जए, सिणेहो पुच्छदि ण पुरोभाइदा, ता किं णेदम् । (क) वसन्तसेना-मदणिए, केरिसिं मं पेक्खसि । (ख) मदनिका-अज्जाआए सुण्णहिअअत्तणेण जाणामि हिअअगदं कंपि अज्जआ अहिलसदि ति । (ग) वसन्तसेना-सुङ तुए जाणिदम् । परहिअअग्गहणपण्डिआ मदणिआ क्खु तुमम् । (घ) मदनिका-पिअं मे पिअम् । कामो क्खु णाम एसो भअवं । अणुगहिदो महसवो तरुणजणस्स । ता कधेदु अजआ, किं राआ राअवल्लहो वा सेवीअदि । (ङ) वसन्तसेना-हले, रमिदुमिच्छामि, ण सेविदुम् । (च) मदनिका-विजाविसेसालंकिदो किं कोवि कोवि ब्रह्मणजुआ कामीअदि । (छ) वसन्तसेना-पूअणीओ मे बह्मणजणो । (ज) मदनिका-किं अणेअणअराहिगमणजणिदविहववित्थारो वाणि- अजुआ वा कामीअदि । (झ) क) आर्ये, स्नेहः पृच्छति, न पुरोभागिता, तत्किं न्विदम् । (ख) मदनिके, कीदृशीं मां प्रेक्षसे । (ग) आर्यायाः शून्यहृदयत्वेन जानामि हृदयगतं कमप्यार्याभिलषतीति । (घ) सुष्ठु त्वया ज्ञातम् । परहृदयग्रहणपण्डिता मदनिका खलु त्वम् । (ङ) प्रियं मे प्रियम् । कामः खलु नामैष भगवान् । अनुगृहीतो महो- त्सवस्तरुणजनस्य । तत्कथयत्वार्या, किं राजा राजवल्लभो वा सेव्यते । (च) चेटि, रन्तुमिच्छामि, न सेवितुम् । (छ) विद्याविशेषालंकृतः किं कोऽपि ब्राह्मणयुवा काम्यते । ज) पूजनीयो मे ब्राह्मणजनः । (झ) किमनेकनगराभिगमनजनितविभवविस्तारो वाणिजयुवा वा काम्यते। अजा वसन्तसेनैव । ण्हादा माता । पूअं पूजाम् ॥ पुरोभाइदा पुरोभागिता दोषदर्शिता । 'दोषैकदृक्पुरोभागी' इत्यमरः । दोषशून्यत्वेनेति भावः ॥ भवं भगवान् । 'भअवदा' इत्यपि पाठः । भगवता हरेण । स्वीकृतोऽनुगृहीतो

·मृच्छकटिके
वसन्तसेना-हले, उवारूढसिणेहं पि पणइजणं परिचइ.
देसन्तरगमणेण वाणिअजणो महन्तं विओअजं दुक्खं उप्पा.
देदि । (क)
मदनिका-अज्जए, ण राआ, ण राअवल्लहो, ण बह्मणो, ण
वाणिअजणो । ता को दाणिं सो भट्टिदारिआए कामीअदि । (ख)
वसन्तसेना-हजे, तुमं मए सह कामदेवाअदणुज्जाणं गदा
आसि । (ग)
मदनिका-अजए, गदमि । (घ)
वसन्तसेना-तह वि में उदासीणा विअ पुच्छसि । (ङ)
मदनिका-जाणिदम् । किं सो जेव जेण अजआ सरणा-
अदा अब्भुववण्णा । (च)
वसन्तसेना-किंणामहेओ क्खु सो । (छ)
मदनिका-सो क्खु सेट्टिचत्तरे पडिवसदि । (ज)
वसन्तसेना-अइ णामं से पुच्छिदासि । (झ)
मदनिका-सो क्खु अज्जए, सुगहीदणामहेओ अजचारुदत्तो
णाम । (ञ)
(क) चेटि, उपारूढस्नेहमपि प्रणयिजनं परित्यज्य देशान्तरगमनेन
वाणिजजनो महद्वियोगजं दुःखमुत्पादयति ।
(ख) आर्ये, न राजा, न राजवल्लभः, न ब्राह्मणः, न वाणिजजनः ।
तत्क इदानीं स भर्तृदारिकया काम्यते ।
(ग) चेटि, त्वं मया सह कामदेवायतनोद्यानं गतासीः ।
(घ) आर्ये गतास्मि । (ङ) तथापि मामुदासीनेव पृच्छसि ।
(च) ज्ञातम् । किं स एव येनार्या शरणागताभ्युपपन्ना ।
छ) किंनामधेयः खलु सः ।
(ज) स खलु श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति। (झ)अयि, नामास्य पृष्टासि ।
(ब) स खलु आर्ये, सुगृहीतनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम ।
चा ॥ण सेविदुम् । कामोपभोगरसिकास्मि । न द्रव्यार्थिनीत्यर्थः ॥ पूजनीयाश्च
ये भवन्ति तेषां विलासवैमुख्यं सदेति भावः ॥ उवारूढसिणेहं विवृद्धस्नेहम् ।
भट्टिदारिआए ईश्वरसुतया ॥ मुहिदा सुखयुक्ता (१)॥ अभ्युपपमा खीकृता ॥ सु-

·द्वितीयो वसन्तसेना-(सहर्षम्) साहु मर्णिए। साहु । हु तुए जाणिदम् । (क) मदनिका—(स्वगतम् ।) एव्वं दाव । (प्रकाशम् ।) अजए, दलिद्दो क्खु सो सुणीअदि । (ख) वसन्तसेना-अदो जेव कामीअदि । दलिद्दपुरिससंकन्तमणा खु गणिआ लोए अवअणीआ भोदि । (ग) मदनिका-अजए, किं हीणकुसुमं सहआरपादवं महुअरीओ उण सेवन्ति । (घ) वसन्तसेना-अदो जेव ताओ महुअरीओ वुच्चन्ति । (ङ मदनिका-अजए, जइ सो मणीसिदो ता कीस दाणिं सहसा ण अहिसारीअदि । (च) वसन्तसेना-हले, सहसा अहिसारिअन्तो पच्चुअआरदुव्बल- दाए, मा दाव, जणो दुल्लहदसणो पुणो भविस्सदि । (छ) मदनिका—किं अदो जेव सो अलंकारओ तस्स हत्थे णि- क्खित्तो । (ज) (क) साधु मदनिके, साधु । सुष्टु त्वया ज्ञातम् । ख) एवं तावत् । आर्य, दरिद्रः खलु स श्रूयते । ग) अत एव काम्यते । दरिद्रपुरुषसंक्रान्तमनाः खलु गणिका लोके- ऽवचनीया भवति । घ) आर्ये, किं हीनकुसुमं सहकारपादपं मधुकर्यः पुनः सेवन्ते । (ङ) अत एव ता मधुकर्य उच्यन्ते । (च) आर्ये, यदि स मनीषितस्तत्किमर्थमिदानीं सहसा नाभिसार्यते । (छ) चेटि, सहसाभिसार्यमाणः प्रत्युपकारदुर्वलतया, मा तावत् , जनो दुर्लभदर्शनः पुनर्भविष्यति । (ज) किमत एव सोऽलंकारस्तस्य हस्ते निक्षिप्तः । गृहीतनामधेयो दातृत्वन ॥ दरिद्रपुरुषदत्तमना अवचनीया भवति अर्थानभि- लाषित्वात् । अतिख(१)श्चारुदत्तो ब्राह्मणः, अनध्यापकलेन विलासी, अन्यश्च श्रोत्रियः, तर्कतन्त्रप्रवीणः पूजनीयः न काम्यो विलासवैमुख्यादित्याशयः ॥ महुअरीओ इति । मधु कुर्वन्ति सेवन्ते । मत्ता इत्यर्थः ॥ भेटेति द्यूतकरस्य . , मृ० ५ ·४ मृच्छकटिके वसन्तसेना-हले, सुङ दे जाणिदम् । (क) (नेपथ्ये ।) अले भट्टा, दशसुवण्णाह लुभु जूदकरु पपलीणु पपलीणु । ता गेण्ह गेण्ह । चिट्ठ चिट्ट । दूलात्पदिट्टो सि । (ख) (प्रविश्यापटीक्षेपेण संभ्रान्तः ।) संवाहकः-हीमाणहे । कट्टे एशे जुदिअलभावे । णवबन्धणमुक्काए विअ गद्दहीए हा ताडिदो म्हि गद्दहीए । अङ्गलाअमुक्काए विअ शत्तीए घडक्को विअ धादिदो म्हि शत्तीए ॥ १ ॥ लेखअवावडहिअअं शहिअं दह्ण झत्ति पन्भट्टे । एण्हि मग्गणिवडिदे कं णु क्खु शलणं पपजे ॥ २ ॥ ता जाव एदे शहिअजूदिअला अण्णदो मं अण्णेशन्ति, ताव हक्के (क) चेटि, सुष्टु त्वया ज्ञातम् । (ख) अरे भट्टारक, दशसुवर्णस्य रुद्धो घृतकरः प्रपलायितः : प्रपला- यितः । तद्गृहाण गृहाण । तिष्ठ तिष्ठ । दूरात्प्रदृष्टोऽसि । संबोधनम् । दशसुवर्णकृते लुडु रुद्धः । पपलीणु प्रपलायितः। दश सुवर्णा लभ्या यस्य पार्श्व स द्यूतकरः प्रपलायितः । अतो गृहाण धारय । तिष्ठ तिष्ठ । दूरादेव दृष्टोऽसि । सभ्यानुद्दिश्य ब्रूते । 'लब्धः' इति पाठे दशसुवर्णानां द्यूतकरो लब्धः। प्रपलायित इत्यर्थः ॥ हीमाणहे इति विस्मये । कष्ट एष द्यूतकरभावः। णवबन्ध- णेत्यादि । चित्रजातिः । गद्दहीए गर्दभीनामधेया । हा कष्टम् । ताडितो- ऽस्मि । गद्दहीति वराटिकानाम । गर्दभीशक्तिके आर्थी इति प्रसिद्धद्यूतके कप- र्दकनामधेये । नवबन्धनान्मुक्तयेव गर्दभ्या पशुविशेषेण ताडितोस्मि गर्दभ्या। ताडनखभावा सा यतः । अङ्गराजेन कर्णेन मुक्तयेव शक्त्या अनविशेषेण घटोत्कचो भीमसेनसुत इव ताडितोस्मि शक्त्या ॥ १ ॥ लेख इत्यादि । गाथा । लेखकव्यापृतहृदयं सभिकं दृष्ट्वा झटिति प्रभ्रष्टः । इदानीं मार्गनिपतितः कं नु खलु शरणं प्रपद्ये । कं नु खल्विति विमर्शे ॥ २ ॥ तद्यावदेतौ सभिकबू- ·द्वितीयोऽङ्कः। विप्पडीवेहिं पादेहिं एवं शुण्णदेउलं पविशिअ देवीभविश्शम् । (क) (बहुविध नाट्यं कृत्वा तथा स्थितः।) (ततः प्रविशति माथुरो द्यूतकरश्च ।) माथुरः-अले भट्टा, दशसुवण्णाह लुभु जूदकरु पपलीणु पपलीणु । ता गेण्ह गेण्ह । चिट्ट चिट । दूरात्पदिट्टोऽसि । (ख) द्यूतकरः जइ वज्जसि पादालं इन्दं शलणं च संपदं जासि । सहिअं वजिअ एकं रुद्दो वि ण रक्खि, तरइ ॥ ३॥ (ग) माथुरः- कहिं कहिं सुसहिअविप्पलम्भआ पलासि ले भअपलिवेविदङ्गआ । पदे पदे समविसमं खलन्तआ कुलं जसं अदिकसणं कलेन्तआ ॥ ४ ॥ (घ) (क) आश्चर्यम् । कष्ट एष द्यूतकरभावः । नवबन्धनमुक्तयेव गर्दभ्या हा ताडितोऽस्मि गर्दभ्या । अङ्गराजमुक्तयेव हा शक्त्या घटोत्कच इव घातितोऽस्मि शक्तया ॥ लेखकव्यापृतहृदयं सभिकं दृष्ट्वा झटिति प्रभ्रष्टः। इदानी मार्गनिपतितः कं नु खलु शरणं प्रपद्ये ॥ तद्यावदेतौ सभिकबूतकरावन्यतो मामन्विष्यतः, तावदहं विपरीताभ्यां पादाभ्यामेतच्छून्यदेवकुलं प्रविश्य देवीभविष्यामि । (ख) अरे भट्टारक, दशसुवर्णस्य रुद्धो द्यूतकरः प्रपलायितः प्रपलायितः । तगृहाण गृहाण । तिष्ठ तिष्ठ । दूरात्प्रदृष्टोसि । ग) यदि व्रजसि पातालमिन्द्रं शरणं च सांप्रतं यासि । सभिक वर्जयित्वैकं रुद्रोऽपि न रक्षितुं तरति ॥ (घ) कुत्र कुत्र सुसभिकविप्रलम्भक पलायसे रे भयपरिवेपिताङ्गक । पदे पदे समविषमं स्खलन्कुलं यशोऽतिकृष्णं कुर्वन् ॥ तकरी मामन्यतोऽन्विष्यतस्तावत् । हक्के अहम् । विपरीतपादाभ्यामेतच्छून्यं देवकुलं प्रविश्य देवी भविष्यामि । देवीति च्च्यन्तम् ॥ जइ वजसीत्यादि । आर्या । यदि गच्छसि पातालमिन्द्रं शरणं च सांप्रतं यासि । सभिकं वर्जयित्वैकं रुद्रोऽपि न रक्षितुं शक्नोति ॥ ३ ॥ कहिं कहिमित्यादि । रुचिरावृत्तम् । कुत्र कुत्र सुसभिकविप्रलम्भक पलायसे रे भयपरिवेपमानाङ्गक । पदे पदे सम- ·४८ मृच्छकटिं द्यूतकरः-(पदं वीक्ष्य ।) एसो वज्जदि। इअं पणट्टा पदवी । (क) माथुरः-(आलोक्य सवितर्कम् ।) अले, विप्पदीवु पादु पडिमाशुण्णु देउलु । (विचिन्त्य ।) धुत्तु जूदकरु विप्पदीवहिं पादेहि देउलं पविट्ठो । (ख) द्यूतकरः -ता अणुसरेम्ह । (ग) माथुरः-एव्वं भोदु । (घ) (उभौ देवकुलप्रवेशं निरूपयतः । दृष्ट्वान्योन्यं संज्ञाप्य ।) द्यूतकरः-कधं कट्ठमयी पडिमा । (ङ) माथुरः-अले, णहु णहु । शैलपडिमा । (इति बहुविधं चालयति । संज्ञाप्य च ।) एव्वं भोदु । एहि । जूदं किलेम । (च) (इति बहुविधं द्यूतं क्रीडति ।) संवाहकः--(द्यूतेच्छाविकारसंवरणं बहुविधं कृत्वा खगतम् ।) अले, कत्ताशद्दे णिण्णाणअश्श हलइ हडकं मनुश्शश्श । ढक्काशद्दे व्व णडाधिवश्श पन्भट्टलजश्श ॥ ५ ॥ (क) एष व्रजति । इयं प्रनष्टा पदवी । (ख) अरे, विप्रतीपौ पादौ । प्रतिमाशून्यं देवकुलम् । धूर्ती द्यूतकरी विप्रतीपाभ्यां पादाभ्यां देवकुलं प्रविष्टः । (ग) ततोऽनुसरावः। (घ) एवं भवतु। (ङ) कथं काष्ठमयी प्रतिमा । (च) अरे, न खलु न खलु । शैलप्रतिमा । एवं भवतु । एहि । द्यूतेन क्रीडावः। विषमं यथा स्यादेवं स्खलन्कुलं यशश्चातिकृष्णं कुर्वन् ॥ ४ ॥ भट्टा भट्टैत्यन्योन्य- संबोधनम् (१) । अरे, विप्रतीपपादशून्यं देवकुलम् । प्रयोजनाभावेन नात्र मानुष इति भावः। धूर्ती द्यूतकरो विप्रतीपाभ्यां पादाभ्यां देवकुलं प्रविष्ट इत्येके । धू द्यूतकरो विप्रतीपपादाभ्यां देवकुलं प्रविष्टः ॥ ततोऽनुसरावः ॥ संज्ञापनं प्रतिमा- याम् ॥ [कत्तेति ।] द्यूतकरणं यया सा कत्ता। काड इति प्रसिद्धः । नान्दीपुर इति प्रसिद्ध । द्यूत इत्यन्ये (8)। कत्ताशब्दो निर्माणकस्य निर्धनस्य हरति पाक- यति हृदयं मनुष्यस्य । ढकाशब्द इव नराधिपस्य प्रभ्रष्टराज्यस्य । असालिकता ·द्वितीयोऽङ्कः । ४९ जाणामि ण कीलिश्शं शुमेलुशिहलपधणशण्णिहं जूअम् । तह वि हु कोइलमहुले कत्ताशद्दे मणं हलदि ॥ ६ ॥ (क) द्यूतकर: -मम पाठे, मम पाठे। (ख) माथुर -ण हु । मम पाठे, मम पाठे । (ग) संवाहकः (अन्यतः सहसोपसृत्य ।) णं मम पाटे । (घ) द्यूतकरः-लद्धे गोहे । (ङ) माथुरः (गृहीत्वा ।) अले पेदण्डा, गहीदोसि । पअच्छ तं दशसुवण्णम् । (च) संवाहकः -अज दइश्शम् । (छ) माथुरः-अहुणा पअच्छ । (ज) संवाहकः-दइश्शम् । पशादं कलेहि । (झ) माथुरः-अले, णं संपदं पअच्छ । (अ) संवाहकः-शिलु पडदि । (ट) (इति भूमौ पतति ।) (उभौ बहुविधं ताडयतः 1) माथुरः- एसु तुमं हु जूदिअरमण्डलीए बद्धोसि । (ठ) (क) अरे, कत्ताशब्दो निर्माणकस्य हरति हृदयं मनुष्यस्य । ढक्काशब्द इव नराधिपस्य प्रभ्रष्टराज्यस्य ॥ जानामि न क्रीडिष्यामि सुमेरुशिखरपतनसंनिभं द्यूतम् । तथापि खलु कोकिलमधुरः कत्ताशब्दो मनो हरति ॥ (ख) मम पाठे, मम पाठे। ग) न खलु । मम पाठे मम पाठे। घ) ननु मम पाठे। (ङ) लब्धः पुरुषः । (च) अरे लुप्तदण्डक, गृहीतोऽसि । प्रयच्छ तद्दशसुवर्णम् । (छ) अद्य दास्यामि । (ज) अधुना प्रयच्छ । (झ) दास्यामि । प्रसादं कुरु । (ब) अरे, ननु सांप्रतं प्रयच्छ । (ट) शिरः पतति । (ठ) एष त्वं खलु द्यूतकरमण्डल्या बद्धोऽसि । इत्यर्थः ॥ ५ ॥ जानामि न क्रीडिष्यामि सुमेरुशिखरपतनसंनिभं द्यूतम् । सुखवि. नाशकमित्यर्थः । तथापि खलु कोकिलमधुरः कत्ताशब्दो मनो हरति ॥ ६ ॥ मम पाठ इत्यार्थी द्यूतकरोक्तिविशेषः ॥ गोहे पुरुषः मनुष्यः ॥ पेदण्डा लुप्तद- ण्डक । उभे अपि देशी ॥ अधुना प्रयच्छ ॥ दास्यामि ॥ शिलु पडदि शिरः पतति । भ्रमतीत्यर्थः । इति भूमौ निपत्य स्थितः ॥ एष वं खलु द्यूतकरमण्डल्या ·मृच्छकटिके संवाहकः-(उत्थाय सविषादम् ।) कधं जूदिअलमण्डलीए बद्धो मि । ही, एशे अह्माणं एशे अह्माणं जूदिअलाणं जूदिअलाणं अलवणीए शमए । ता कुदो दइश्शम् । (क) माथुरः-अले, गण्डे कुल कुलु । (ख) संवाहकः-एव्वं कलेमि । (द्यूतकरमुपस्पृश्य ।) अद्धं ते देमि, अद्धं मे मुञ्चदु । (ग) द्यूतकरः- एव्वं भोदु । (घ) संवाहकः-(सभिकमुपगम्य ।) अद्धश्श गण्डे कलेमि । अद्धं पि मे अज्जो मुञ्चदु (ङ) माथुरः-को दोसु । एव्वं भोदु । (च) संवाहकः-(प्रकाशम् ।) अज्ज, अद्धे तुए मुक्के । (छ) माथुरः-मुक्के । (ज) संवाहकः--(द्यूतकरं प्रति।) अद्धे तुए वि मुक्के । (झ) धूतकरः-मुक्के । (ज) संवाहकः -संपदं गमिश्शम् । (ट) माथुरः -पअच्छ तं दशसुवण्णम् , कहिं गच्छसि । (ठ) (क) कथं द्यूतकरमण्डल्या बद्धोऽस्मि । कष्टम् , एषोऽस्माकं घृतकरा- गामलङ्घनीयः समयः । तस्मात्कुतो दास्यामि । (ख) अरे, गण्डः क्रियतां क्रियताम् । ग) एवं करोमि । अर्धं तुभ्यं ददामि, अर्ध मे मुश्चतु । घ) एवं भवतु। (ङ) अर्धस्य गण्डं करोमि । अर्धमपि म आर्यो मुञ्चतु । (च) को दोषः । एवं भवतु । (छ) आर्य, अर्ध त्वया मुक्तम् । ज) मुक्तम् । (झ) अर्धं त्वयापि मुक्तम् । (ञ) मुक्तम् । ट) सांप्रतं गमिष्यामि । (ठ) प्रयच्छ तं दशसुवर्णम् । कुत्र गच्छसि । बद्धः ॥ ही कष्टम् । अस्माभिः सर्वः समय उल्लङ्घयते । एषोऽस्माकं द्यूतकराणा- मलच्यः समयः ॥ 'गण्डं गण्डो लग्नकः' इति पूर्वटीका ॥ एवं करोमि । मुञ्च ।। अर्ध सभिकेन मुक्तम् । अर्ध द्यूतकरेण । उभाभ्यां राशिरेव मुक्तः । इति ·द्वितीयोऽङ्कः । ५१ संवाहक:-पेक्खध पेक्खध भट्टालआ । हा, संपदं जेव ए- काह अद्धे गण्डे कडे, अवलाह अद्धे मुक्के । तहवि मं अबलं शंपदं जेव मग्गदि । (क) माथुरः-(गृहीत्वा ।) धुत्तु, माथुरु अहं णिउणु । एत्थ तुए ण अहं धुत्तिज्जामि । ता पअच्छ तं पेदण्डआ, सव्वं सुवण्णं संपदम् । (ख) संवाहकः-कुदो दइश्शम् । (ग) माथुरः-पिदरु विक्किणिज पअच्छ । (घ) संवाहकः-कुदो मे पिदा । (ङ) माथुरः—मादरु विक्किणिज पअच्छ । (च) संवाहकः-कुदो मे मादा । (छ) माथुरः-अप्पाणं विक्किणिअ पअच्छ । (ज) संवाहकः--कलेध पशादम् । णेध मं लाजमग्गम् । (झ) माथुरः-पसरु । (ञ) संवाहकः-एव्वं भोदु । (परिक्रामति।) अजा, किणिध में इमश्श शहिअश्श हत्थादो दशेहिं शुवण्णकेहिं । (दृष्ट्वा आकाशे ।) (क) प्रेक्षध्वं प्रेक्षध्वं भट्टारकाः। हा, सांप्रतमेव एकसाथै गण्डः कृतः, अपरस्यार्ध मुक्तम् । तथापि मामबलं सांप्रतमेव याचते । (ख) धूर्त, माथुरोऽहं निपुणः । अत्र नाहं धूर्तयामि । तत्प्रयच्छ तं लुप्तदण्डक, सर्वं सुवर्ण सांप्रतम् । (ग) कुतो दास्यामि । (घ) पितरं विक्रीय प्रयच्छ । ङ) कुतो मे पिता। च) मातरं विक्रीय प्रयच्छ । (छ) कुतो मे माता। (ज) आत्मानं विक्रीय प्रयच्छ । (झ) कुरुत प्रसादम् । नयत मां राजमार्गम् । (ञ) प्रसर । मुक्तदेयत्वाद्यामीति ब्रूते ॥ भट्टारका इति मध्यस्थान्संबोधयति सांप्रतमेव एकाह एकस्य । अद्धे अर्धन । गण्डे कडे । एकस्य सभिकस्याध गण्डः कृतः। द्यूतकरापे- क्षितार्धेन द्यूतकरे व(च) लग्नकः । अपराह अद्धेण मुक्के इत्यपरस्य द्यूतकरस्यार्धन मुक्तोऽस्मि । तच्च सभिकेनैवोपेक्षितम् ॥ अत्र माथुरोऽहं निपुणः । एत्थ तुए अत्र खया। धुत्तिज्जामि धूर्ते(ये) प्रतार्ये । पेदण्डा लुप्तदण्डक ॥ कुत इति लाभो. पायप्रश्न । पिदरु विकीणिज्ज पयच्छ पितरं विक्रीय प्रयच्छ ॥ मादरु विकोणिज्ज मातर विक्रीय ॥ कलेध कुरुत । णेध नयत मं माम् । राजमार्गम् ॥ पसरु प्रसर्प ।

·५२ मृच्छकटिके किं भणाध-'किं कलइश्शशि' ति । गेहे दे कम्मकले हुवि- श्शम् । कधम् अदइअ पडिवअणं गदे । भोदु एव्वम् । इमं अण्णं भणइस्सम् । (पुनस्तदेव पठति ।) कधम् । एशे वि में अवधीलिअ गदे । हा, अज्जचालुदत्तस्स विहवे विहडिदे एशे वड्डामि मन्द- भाए। (क) माथुरः-णं देहि । (ख) संवाहकः-कुदो दइश्शम् । (ग) (इति पतति ।) (माथुरः कर्षति ।) संवाहकः-अज्जा, पलित्ताअध पलित्ताअध । (घ) (ततः प्रविशति दर्दुरकः ।) दुर्दरकः-भोः, द्यूतं हि नाम पुरुषस्यासिंहासनं राज्यम् । न गणयति पराभवं कुतश्चिद्धरति ददाति च नित्यमर्थजातम् । नृपतिरिव निकाममायदर्शी विभववता समुपास्यते जनेन ।। ७ ।। अपि च । द्रव्यं लब्धं द्यूतेनैव दारामित्रं घृतेनैव । दत्तं भुक्तं छूतेनैव सर्वं नष्टं द्यूतेनैव ॥ ८ ॥ अपि च । त्रेताहृतसर्वस्वः पावरपतनाच्च शोषितशरीरः । नर्दितदर्शितमार्गः कटेन विनिपातितो यामि ॥ ९ ॥ (क) एवं भवतु । आर्याः, क्रीणीवं मामस्य सभिकस्स हस्ताद्दशमिः सुवर्णकैः । किं भणत-'किं करिष्यसि' इति । गेहे ते कर्मकरो भवि- ष्यामि । कथम् । अदत्त्वा प्रतिवचनं गतः। भवत्वेवम् । इममन्यं भणि- प्यामि । कथम् । एषोऽपि मामवीर्य गतः । हा, आर्यचारुदत्तस्य विभवे विघटिते एष वर्ते मन्दभाग्यः । (ख) ननु देहि । (ग) कुतो दास्यामि । (घ) आर्याः, परित्रायध्वं परित्रायध्वम् । किणिध क्रीणीध्वम् । सहिअस्स हत्थादो सभिकस्य पार्थादित्यर्थः । असौ तव कर्मकरो भविष्यामि । हा, आर्यचारुदत्तस्य विभवे विघटिते तस्मिन्निर्धने एष एतादृशाव- स्थो वर्ते मन्दभाग्यः ॥ नेति । अतिशयमायस्य दर्शको राजेवेश्वरेणापि पुरुषेण सेव्यते ॥७॥ द्रव्यं लब्धमित्यादि । विद्युन्माला ॥८॥ तेति । त्रेता 'तीया इति प्रसिद्धः । पावरो 'दूआ' इति ख्यातः। नर्दितो 'नान्दी' इति प्रसिद्धः । कटेन ·द्वितीयोऽङ्कः। ५३ (अग्रतोऽवलोक्य ।) अयमस्माकं पूर्वसभिको माथुर इत एवाभिव- र्तते । भवतु । अपक्रमितुं न शक्यते । तदवगुण्ठयाम्यात्मानम् । (बहुविध नाट्यं कृत्वा स्थितः । उत्तरीयं निरीक्ष्य ।) अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः । अयं पटः प्रावरितुं न शक्यते ह्ययं पटः संवृत एव शोभते ॥ १० ॥ अथवा किमयं तपखी करिप्यति । यो हि पादेनैकेन गगने द्वितीयेन च भूतले । तिष्ठाम्युल्लम्बितस्तावद्यावत्तिष्ठति भास्करः ॥ ११ ॥ माथुरः-दापय दापय । (क) संवाहकः--कुदो दइश्शम् । (ख) (माथुरः कर्षति ।) दर्दुरकः-अये, किमेतदग्रतः । (आकाशे ।) किं भवानाह 'अयं घृतकरः सभिकेन खलीक्रियते, न कश्चिन्मोचयति ।' इति । नन्वयं दर्दुरो मोचयति । (उपसृत्य ।) अन्तरमन्तरम् । (दृष्ट्वा ।) अये, कथं माथुरो धूर्तः । अयमपि तपस्वी संवाहकः । यः स्तब्धं दिवसान्तमानतशिरा नास्ते समुल्लम्बितो यस्योद्धर्षणलोष्टकैरपि सदा पृष्ठे न जातः किणः । तस्येतच्च न कुकुरैरहरहर्जङ्घान्तरं चय॑ते तस्यात्यायतकोमलस्य सततं द्यूतप्रसङ्गेन किम् ॥ १२ ॥ भवतु । माथुरं तावत्सान्त्वत्यामि । (उपगम्य ।) माथुर, अभिवादये । (माथुरः प्रत्यभिवादयते।) दर्दुरकः-किमेतत् । माथुरः-अअं दशसुवण्णं धालेदि । (ग) (क) दापय दापय । (ख) कुतो दास्यामि । ग) अयं दशसुवर्ण धारयति । 'पूरा' इति प्रसिद्धेन । 'पावरः पूरा, कटो दूआ' इति केचित् ॥९॥ अयमिति॥१०॥ तपस्वी वराकः ॥ पादेनेति ॥ ११ ॥ खली क्रियते भय॑ते । अन्तरमन्तर- मिति जनसंमर्दै प्रवेशायावकाशप्रार्थना । य इति । उद्धर्षणः संघर्षणः । किणः ‘घाटिः' इति प्रसिद्धः । यच्छरैर्लगुणण्यत्ते (2)। 'कुक्कुरैश्वर्व्यते' इति पाठो व्यक्त एव । न ध्यायतो न निःशेषयतः (१) । अत्यायतो विपुलशरीरः। तथा कोम- लस्य । 'व्यायतोऽकृतश्रमः' इति पूर्वटीका ॥ १२ ॥ कल्लवत्तं प्रातर्भोजनम् । तत्सा- ·मृच्छकटिके दर्दुरकः-ननु कल्यवर्तमेतत् । माथुरः-(दर्दुरस्य कक्षतललुण्ठीकृतं पटमाकृष्य ।) भट्टा, पश्शत पश्शत । जज्जरपडप्पावुदो अअं पुलिसो दशसुवणं कल्लवत्तं भ- णादि । (क) दर्दुरकः-अरे मूर्ख, नन्वहं दशसुवर्णान्कटकरणेन प्रयच्छामि । तत्किं यस्यास्ति धनं स किं क्रोडे कृत्वा दर्शयति । अरे, दुर्वर्णोऽसि विनष्टोऽसि दशवर्णस्य कारणात् । पञ्चेन्द्रियसमायुक्तो नरो व्यापाद्यते त्वया ॥ १३ ॥ माथुरः-भट्टा, तुए दशसुवण्णु कल्लवत्तु । मए एसु विहवु । (ख) दर्दुरकः -यद्येवम् , श्रूयतां तर्हि । अन्यांस्तावद्दश सुवर्णानस्यैव प्रयच्छ । अयमपि द्यूतं शीलयतु । माथुरः-तत्किं भोदु । (ग) दर्दुरकः -यदि जेष्यति तदा दास्यति । माथुरः-अह ण जिणादि । (घ) दर्दुरकः-तदा न दास्यति । माथुरः-अह ण जुत्तं जप्पिदुम् । एव्वं अक्खन्तो तुम प- यच्छ धुत्तआ। अहं पि णाम माथुरु धुतु जूदं मित्था आदस- आमि । अण्णस्स वि अहं ण बिभेमि । धुत्ता, खण्डितो सि तुमम् । (ङ) (क) भर्तारः, पश्यत पश्यत । जर्जरपटप्रावृतोऽयं पुरुषो दशसुवर्ण कल्यवर्त भणति । ख) भर्तः, तव दशसुवर्णः कल्यवर्तः । ममैष विभवः । ग) तत्किं भवतु । घ) अथ न जयति । ङ) अथ न युक्तं जल्पितुम् । एवमाचक्षाण त्वं प्रयच्छ धूर्तक । अहमपि धनमेद्रतव्यमिदमित्यर्थः । जीर्णपटसंवृतः (१) । कटकरणेन प्रयच्छामि तत्रार्थः- कल्यवत्तं कल्यं प्रातः वत्त वर्तय (?) । कटत्वेन देहीत्यर्थः । अत एव चाधुना देहि । तत्किमिति गृहादानयनादिनापि विनयः संभाव्यत इत्याशयः । दुर्वर्णेति ॥ १३ ॥ भट्टा इति संबोधनोक्तिः । मभैष विभवः ॥ तदेवं सति किम् ॥ अथ न जयति । अथायं न दृढं भद्रं जयतु । पाठान्तरे तु-हह अथ । भद्रकं जन्यम्(?) ॥ एवमहं पत्तुआ धुत्तिजामि प्रतार्ये । अहमपि नाम मथुराभवो द्यूत-

·द्वितीयोऽङ्कः ।
दर्दुरकः-अरे, कः खण्डितवृत्तः ।
माथुरः-तुमं हु खण्डिअवुत्तो । (क)
दर्दुरकः-पिता ते खण्डितवृत्तः । (संवाहकस्यापक्रमितुं संज्ञां ददाति।)
माथुरः-गोसाविआपुत्ता, एव्वं जेव जूदं तुए सेविदम् । (ख)
दर्दुरकः-मयैव द्यूतमासेवितम् ।
माथुरः-अले संवाहआ, पअच्छ तं दशसुवण्णम् । (ग)
संवाहकः-अज दइश्शम् । दाव दइश्शम् । (घ
(माथुरः कर्षति ।)
दर्दुरकः-मूर्ख, परोक्षे खलीकर्तुं शक्यते, न ममाग्रतः खली-
कर्तुम् ।
(माथुरः संवाहकमाकृप्य घोणायां मुष्टिप्रहारं ददाति । संवाहकः सशोणितं
मूर्छा नाटयन्भूमौ पतति । दर्दुरक उपमृत्यान्तरयति । माथुरो दर्दुरकं ताडयति ।
दर्दुरको विप्रतीपं ताडयति ।)
माथुरः-अले अले दुट्ट छिण्णालिआपुत्तअ, फलंपि पावि-
हसि । (ङ)
दर्दुरकः-अरे मूर्ख, अहं त्वया मार्गगत एव ताडितोः । श्वो
यदि राजकुले ताडयिप्यसि, तदा द्रक्ष्यसि ।
माथुरः-एमु पेक्खिस्सम् । (च)
दर्दुरकः-कथं द्रक्ष्यसि ।
नाम माथुरो धूर्तो घृतं मिथ्या दर्शयामि । अन्यस्मादप्यहं न विभेमि ।
धूर्त, खण्डितवृत्तोऽसि त्वम् ।
(क) त्वं खलु खण्डितवृत्तः ।
(ख) वेश्यापुत्र, एवमेव घृतं त्वया सेवितम् ।
(ग) अरे संवाहक, प्रयच्छ तद्दशसुवर्णम् ।
(घ) अद्य दास्यामि । तावद्दास्यामि ।
ङ) अरे अरे दुष्ट पुंश्चलीपुत्रक, फलमपि प्राप्स्यसि । (च) एष प्रेक्षिष्ये ।
करो द्यूतं मिथ्या दर्शयामि । अन्यस्मै च नाहं बिमेमि । अहमेवान्यं निर्भयः
प्रतारयामि । न तु मामन्य इत्यर्थः । तेन वमपि धूर्तोऽसीति भावः ॥ गोसाविआ

·५६ मृच्छकटिके माथुरः-(प्रसार्य चक्षुषी ।) एव्वं पेक्खिस्सम् । (क) (दर्दुरको माथुरस्य पांशुना चक्षुषी पूरयित्वा संवाहकस्यापक्रमितुं संज्ञां ददाति । माथुरोऽक्षिणी निगृह्य भूमौ पतति । संवाहकोऽपकामति ।) दर्दुरकः-(स्वगतम् ।) प्रधानसभिको माथुरो मया विरोधितः । तन्नात्र युज्यते स्थातुम् । कथितं च मम प्रियवयस्येन शर्विलकेन, यथा किल—'आर्यकनामा गोपालदारकः सिद्धादेशेन समादिष्टो राजा भविष्यति ।' इति । सर्वश्चास्मद्विधो जनस्तमनुसरति । तदह- मपि तत्समीपमेव गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः ।) संवाहकः-(सत्रासं परिक्रम्य दृष्ट्वा ।) एसे कश्शवि अणपावुदप- क्खदुयालके गुहे । ता एत्थ पविशिश्शम् । (प्रवेशं रूपयिला वसन्तसे- नामालोक्य ।) अज्जे, शलणागदे म्हि । (ख) वसन्तसेना-अभअं सरणागदम्स । हजे, ढक्केहि पक्खदु- आरअम् । (ग) (चेटी तथा करोति ।) वसन्तसेना-कुदो दे भअम् । (घ) संवाहकः-अजे, धणिकादो । (ङ) वसन्तसेना-हजे, संपदं अवावुणु पक्खदुआरअम् (च) संवाहकः-(आत्मगतम् ।) कधं धणिकादो तुलिदं शे भअका- लणम् । शुटु क्खु एवं वुच्चदि । जे अत्तबलं जाणिअ भालं तुलिदं वहेइ माणुस्से । ताहं खलणं ण जायदि ण अ कन्तालगदो विवजदि ॥ १४ ॥ (क) एवं प्रेक्षिष्ये । (ख) एतत्कस्याप्यनपावृतपक्षद्वारकं गेहम् । तदत्र प्रविशामि । आर्य, शरणागतोऽस्मि । (ग) अभयं शरणागतस्य । चेटि, पिधेहि पक्षद्वारकम् । (घ) कुतस्ते भयम् । (ङ) आर्ये, धनिकात् । च ) चेटि, सांप्रतमपावृणु पक्षद्वारकम् । वेश्या ।। एतत्कस्याप्यपावृतपक्षद्वारं गेहम् । ढकेहि पिधेहि ॥ तुलिदमाकलि- तम् ॥ जेअत्तवलमित्यादि । चैतालीयं छन्दः । यो(य) आत्मबलं ज्ञाला भारं तुलितं वहति मनुष्यः तस्य स्खलनं न जायते न च कान्तारगतो विप- ·द्वितीयोऽङ्कः । एत्थ लक्खिदह्मि । (क) माथुरः-(अक्षिणी प्रमृज्य द्यूतकरं प्रति ।) अले, देहि देहि । (ख) द्यूतकरः-भट्टा, जावदेव अझे दद्दुरेण कलहायिदा तावदेव सो गोहो अवकन्तो। (ग) माथुरः-तस्स जूदकलस्स मुट्टिप्पहालेण णासिका भग्गा आसि । ता एहि । रुहिरपहं अणुसरेम्ह । (घ) (अनुसृत्य ।) द्यूतकरः-भट्टा, वसन्तसेणागेहं पविट्टो सो । (ङ) माथुरः-भूदाई सुवण्णाइं । (च) द्यूतकरः-लाअउलं गदुअ णिवेदेम्ह । (छ) माथुरः-एसो धुत्तो अदो णिक्कमिअ अण्णत्त गमिस्सदि । ता उअरोधेणेव्व गेण्हेम्ह । (ज) (वसन्तसेना मदनिकायाः संज्ञां ददाति ।) मदनिका-कुदो अज्जो । को वा अज्जो । कस्स वा अजो। किं वा वित्तिं अज्जो उवजीअदि । कुदो वा भअम् । (झ) क) कथं धनिकात्तलितमस्या भयकारणम् । सुष्टु खल्वेवमुच्यते । य आत्मबलं ज्ञात्वा भारं तुलितं वहति मनुष्यः । तस्य स्खलनं न जायते न च कान्तारगतो विपद्यते ॥ अत्र लक्षितोऽस्मि । (ख) अरे, देहि देहि । ग) भर्तः, यावदेव वयं दर्दुरेण कलहायितास्तावदेव स पुरुषोऽपक्रान्तः। (घ) तस्य द्यूतकरस्य मुष्टिप्रहारेण नासिका भमासीत् । तदेहि । रुधि- रपथमनुसरावः । (ङ) भर्तः, वसन्तसेनागृहं प्रविष्टः सः । (च) भूतानि सुवर्णानि । (छ) राजकुलं गत्वा निवेदयावः । (ज) एष धूर्तोऽतो निष्क्रम्यान्यत्र गमिष्यति । तदुपरोधेनैव गृह्णीवः । (झ) कुत आर्यः । को वार्यः । कस्य वार्यः । कां वा वृत्तिमार्य उपजीवति । कुतो वा भयम् । द्यते ॥ १४ ॥ तुलितं कलितमिति ‘वा पदान्त-' इति विन्दोलघुत्वम् । वसन्त. सेनाया अशक्य विषये व्यापार युक्तः ॥ गोहो मनुष्यः ॥ तस्य दुरात्मनो मया मुष्टिप्रहारेण नासा भमा । तदागच्छतु । चिरमेतदनुसरावः । एहि तावत् ॥ अदो अतः । निष्क्रम्यान्यत्र गमिष्यति । तदुपरोधेनैव गृह्णीमः । गृहपतेर्दारको- मृ०६ ·मृच्छकटिके संवाहकः-शुणादु अजआ । अजए, पाडलिउत्ते मे जन्म- भूमी । गहवइदालके हगे । संवाहअश्श वित्तिं उवजीआमि । (क) वसन्तसेना-सुउमारा क्खु कला सिक्खिदा अजेण । (ख) संवाहकः-अज्जए, कलेत्ति शिक्खिदा । आजीविआ दाणि संवुत्ता । (ग) चेटी-अदिणिव्विणं अजेण पडिवअणं दिण्णम् । तदो तदो। (घ) संवाहकः-तदो अजए, एशे णिजगेहे आहिण्डकाणं मु- हादो शुणिअ अपुव्वदेशदंशणकुदूहलेण इह आगदे । इहवि मए पविशिअ उज्जइणि एक्के अजे शुश्शूशिदे । जे तालिशे पिअदंशणे पिअवादी, दइअ ण कित्तेदि, अवकिदं विशुमलेदि । किं बहुणा पलन्तेण । दक्खिणदाए पलकेलअं विअ अत्ताणअं अवगच्छदि, शलणागअवच्छले अ । (ङ) चेटी-को दाणिं अजआए मणोरहन्तरस्स गुणाई चोरिअ उज्जइणिं अलंकरेदि । (च) (क) शृणोत्वार्या । आर्ये, पाटलिपुत्रं मे जन्मभूमिः । गृहपतिदारको- ऽहम् । संवाहकस्य वृत्तिमुपजीवामि । (ख) सुकुमारा खलु कला शिक्षितार्येण । ग) आर्ये, कलेति शिक्षिता । आजीविकेदानीं संवृत्ता । (घ) अतिनिर्विण्णमार्येण प्रतिवचनं दत्तम् । ततस्ततः । ङ) तत आर्ये, एष निजगृह आहिण्डकानां मुखाच्छ्रुत्वापूर्वदेशदर्शनकु- तूहलेनेहागतः । इहापि मया प्रविश्योजयिनीमेक आर्यः शुश्रूषितः । यस्तादृशः प्रियदर्शनः प्रियवादी, दत्त्वा न कीर्तयति, अपकृतं विस्मरति । किं बहुना प्रलपितेन । दक्षिणतया परकीयमिवात्मानमवगच्छति, शरणागतवत्सलश्च । (च) क इदानीमाया मनोरथान्तरस्य गुणांश्चोरयित्वोजयिनीम- लंकरोति । ऽहम् । संवाहकस्य शरीरयन्त्रमर्दकस्य व्यापारमुपजीवामि ॥ खगृहपर्यट- कानां मिक्षुकादीनां वचनं श्रुखा । अवकिदं अपकृतं विस्मरति । किं बहुना पलन्तेण प्रलपितेन ॥ मणोरहन्तरस्स मनोरथाभिमुखस्य ॥ अनुक्रोशः

·द्वितीयोऽङ्कः।
वसन्तसेना-साहु हजे, साहु । मए वि एव्वं जेव हिअएण
मन्तिदम् । (क)
चेटी-अज, तदो तदो । (ख)
संवाहक:-अज्जए, शे दाणिं अणुक्कोशकिदेहिं पदाणेहिं । (ग)
वसन्तसेना-किं उवरदविहवो संवुत्तो । (घ)
संवाहकः-अणाजक्खिदे जेव कधं अज्जआए विण्णादम् । (ङ)
वसन्तसेना- किं एत्थ जाणीअदि । दुल्लहा गुणा विहवा अ ।
अपेएसु तडाएसु बहुदरं उदअं भोदि । (च)
चेटी-अज, किंणामधेओ क्खु सो। (छ)
संवाहक:-अजे, के दाणिं तश्श भूदलमिअङ्कस्स णामं ण
जाणादि । शो क्खु शेट्टिचत्तले पडिवशदि । शलाहणिज्जणामधेए
अजचालुदत्ते णाम । (ज)
वसन्तसेना-(सहर्षमासनादवतीर्य ।) अज्जस्स अत्तणकेरकं एवं
गेहम् । हले, देहि से आसणम् । तालवेण्ठ गेण्ह । परिस्समो
अजस्स बाधेदि । (झ)
(चेटी तथा करोति ।)
संवाहकः-(खगतम् ।) कधं अज्जचालुदत्तस्स णामशंकीत्तणेण
(क) साधु चेटि, साधु । मयाप्येवमेव हृदयेन मन्त्रितम् ।
(ख) आर्य, ततस्ततः। (ग) आर्ये, स इदानीमनुक्रोशकृतैः प्रदानैः।
(घ) किमुपरतविभवः संवृत्तः ।
(ङ) अनाख्यातमेव कथमार्यया विज्ञातम् ।
(च) किमत्र ज्ञातव्यम् । दुर्लभा गुणा विभवाश्च । अपेयेषु तडागेषु
बहुतरमुदकं भवति ।
(छ) आर्य, किंनामधेयः खलु सः ।
ज) आर्ये, क इदानीं तस्य भूतलमृगाङ्कस्य नाम न जानाति । स
खलु श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति । श्लाघनीयनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम ।
(झ) आर्यस्यात्मीयमेतद्नेहम् । चेटि, देह्यस्यासनम् । तालवृन्तकं
गृहाण । परिश्रम आर्यस्य बाधते ।
करुणा ॥ अणाचक्खिदे अनाख्यातम् । अपेयेषु तडागेषु बहुतरमुदकं भवति ।

·मृच्छकटिके ईदिशे मे आदले । शाहु अजचालुदत्तो, शाहु । पुहवीए तुम एक जीवशि शेषे उण जणे शशदि । (इति पादयोर्निपत्य ।) भोदु अज्जए, भोदु । आशणे णिशीददु अजआ । (क) वसन्तसेना--(आसने समुपविश्य ।) अन्ज, कुदो सो धणिओ। (ख) संवाहकः- शक्कालधणे क्खु शज्जणे काह ण होइ चलाचले धणे । जे पूइदु पि ण जाणादि शे पूआविशेशंपि जाणादि ॥१५॥ (ग) वसन्तसेना-तदो तदो । (घ) संवाहकः-तदो तेण अज्जेण शवित्ती पलिचालके किदो म्हि । चालित्तावशेशे अ तस्सि जूदोवजीवी म्हि शंवुत्ते । तदो भाअधेअ- विशमदाए दशशुवण्णअं जूदे हालिदम् । (ङ) माथुरः-उच्छादिदो म्हि । मुसिदो म्हि । (च) संवाहकः-एदे दे शहिअजूदिअलां मं अणुशंधअन्ति । शंपदं शुणिअ अजआ पमाणम् । (छ) (क) कथमार्यचारुदत्तस्य नामसंकीर्तनेनेदृशो म आदरः । साधु आर्य- चारुदत्त, साधु । पृथिव्यां त्वमेको जीवसि । शेषः पुनर्जनः श्वसिति । भवत्वार्ये, भवतु । आसने निषीदत्वार्या । ख) आर्य, कुतः स धनिकः । ग) सत्कारधनः खलु सज्जनः कस्य न भवति चलाचलं धनम् । यः पूजयितुमपि न जानाति स पूजाविशेषमपि जानाति ॥ घ) ततस्ततः । (ङ) ततस्तेनार्येण सवृत्तिः परिचारकः कृतोऽस्मि । चारित्र्यावशेषे च तस्मि- न्यूतोपजीव्यरिम संवृत्तः । ततो भागधेयविषमतया दशसुवर्ण छूते हारितम् । (च) उत्सादितोऽस्मि । मुषितोऽस्मि । (छ) एतौ तौ समिकबूतकरौ मामनुसंधत्तः । सांप्रतं श्रुत्वार्या प्रमाणम् । काकूक्त्या । अपि तु नैवेत्यर्थः :॥शकालधणे इत्यादि । मात्रासमकम् । प्रतिपादं चलाचले, धणे, से इत्येकारत्रयं लघु छन्दोनुरोधात् । सत्कारधनः खलु सज्जनः कस्य च न भवति चलाचलं धनम् । यः पूजयितुमपि न जानाति स पूजाविशेषं जानाति । अपि तु न जानात्येव ॥ १५॥ ततस्तेनार्येण सवृत्तिः कृतवर्तनः परिचारकः कृतः। चारित्रमात्रावशेष धनशून्ये तस्मिन् ॥ वासपाद.

·द्वितीयोऽङ्कः । ६१ , वसन्तसेना-मदणिए, वासपादवविसंटुलदाए पक्खिणो इदो तदो वि आहिण्डन्ति । हजे, ता गच्छ । एदाणं सहिअजूदि- अराणम् , अअं अज्जो जेव पडिवादे त्ति, इमं हत्थाभरणअं तुम देहि । (क) ( इति हस्तात्कटकमाकृष्य चेट्याः प्रयच्छति ।) चेटी-(गृहीला ।) जं अज्जआ आणवेदि। (ख) (इति निष्क्रान्ता।) माथुरः-उच्छादिदो म्हि । मुसिदो म्हि । (ग) चेटी-जधा एदे उद्धं पेक्खन्ति, दीहं णीससन्ति, अहिलहन्ति अ दुआरणिहिदलोअणा, तधा तक्केमि, एदे दे सहिअजूदिअरा हु- विम्सन्ति । (उपगम्य ।) अज, वन्दामि । (घ) माथुरः-सुहं तुए होदु । (ङ) चेटी-अज्ज, कदमो तुम्हाणं सहिओ। (च) माथुर:- कस्स तुहुँ तणुमज्झे अहरेण रददट्ठदुव्विणीदेण । जम्पसि मणोहलवअणं आलोअन्ती कडक्खेण ॥ १६ ॥ णत्थि मम विहवो अण्णत्त व्वज । (छ) (क) मदनिके, वासपादपविसंष्ठुलतया पक्षिण इतस्ततोऽप्याहिण्डन्ते । चेटि, तद्गच्छ । एतयोः सभिकबूतकरयोः, अयमार्य एव प्रतिपादयतीति, इदं हस्ताभरणं त्वं देहि । (ख) यदाज्ञापयति । (ग) उत्सादितोऽस्मि मुषितोऽस्मि । (घ) यथैतावूर्ध्व प्रेक्षेते, दीर्घ निश्वसतः अभिलपतश्च द्वारनिहितलो- चनौ, तथा तर्कयामि, एतौ तौ सभिकबूतकरौ भविष्यतः । आर्य, वन्दे । (ङ).सुखं तव भवतु । (च) आर्य, कतरो युवयोः सभिकः । (छ) कस्य त्वं तनुमध्ये अधरेण रतदष्टदुर्विनीतेन । जल्पसि मनोहरवचनमालोकयन्ती कटाक्षेण ॥ नास्ति मम विभवः । अन्यत्र व्रज । पविसंष्ठुलतया पक्षिणो भ्राम्यन्ति । दिनान्ते भूतप्राय इत्यर्थः (१) । आर्यसंवा- हकः ॥ अहिणेन्ति अभिनीयन्ते । दुवारमूले द्वारमूले ॥ सुहवा सुभगा ॥ कस्स तुहमित्यादि । गाथा । मनोहरमव्यक्तं यद्वचनं तन्मनवचनम् (१) । हे तनुमध्ये कस्य वं मन्मनवचनम् (१) । दुर्विनीतेन रतौ दष्टेनाधरेण जल्पसि ।

·मृच्छकटिके चेटी-जइ ईदिसाइं णं मन्तेसि, ता ण होसि जूदिअरो । अत्थि कोवि तुम्हाणं धारओ । (क) माथुरः-अस्थि । दशसुवणं धालेदि । किं तस्स । (ख) चेटी-तस्स कारणादो अजआ इमं हत्थाभरणं पडिवादेदि । णहि णहि । सो जेव पडिवादेदि । (ग) माथुरः-(सहर्ष गृहीत्वा ।) अले, भणेशि तं कुलपुत्तम्-'भूदं तुए गण्डे । आअच्छ । पुणो जूदं रम' । (घ) (इति निष्क्रान्तौ ।) चेटी-(वसन्तसेनामुपसृत्य ।) अजए, पडितुट्टा गदा सहिअ- जूदिअरा । (ङ) वसन्तसेना - ता गच्छदु । अज बन्धुअणो समस्ससदु । (च) संवाहकः-अज्जए, जइ एव्वं ता इअं कला पलिअणहत्थ- गदा कलीअदु । (छ) वसन्तसेना-अज, जस्स कारणादो इअं कला सिक्खीअदि, सो जेव अजेण सुस्सूसिदपुव्वो सुस्सूसिदत्वो । (ज) संवाहकः-(स्वगतम् ।) अज्ज आए णिउअं पच्चादिट्टो म्हि । (क) यदीदृशानि ननु मन्त्रयसि, तदा न भवसि द्यूतकरः । अस्ति कोऽपि युष्माकं धारकः । (ख) अस्ति । दशसुवर्ण धारयति । किं तस्य । (ग) तस्य कारणादायेंदं हस्ताभरणं प्रतिपादयति । नहि नहि स एव प्रतिपादयति । (घ) अरे, भणसि तं कुलपुत्रम्-'भूतस्तव गण्डः । आगच्छ । पुन तं रमस्व' । (ङ) आर्ये, परितुष्टौ गतौ सभिकबूतकरौ । च) तद्गच्छतु । अद्य बन्धुजनः समाश्वसितु । छ) आर्ये, यद्येवं तदियं कला परिजनहस्तगता क्रियताम् । (ज) आर्य, यस्य कारणादियं कला शिक्ष्यते, स एवार्येण शुश्रूषितपूर्वः शुश्रूषितव्यः। आलोकयन्ती कटाक्षेण ॥ १६॥ मम विभवो नास्ति । अन्यत्र गच्छ॥ धारयति ।। यस्य पार्श्वलभ्यमीदृशं तं संवाहकं कुलपुत्रम् । भूतो गण्डः । सुविधानमित्यर्थः । 'खण्ड' इति मरहट्टप्रसिद्धः । तत्पुनरपि द्यूतं रमामहे ॥ इयं कला संवाहक(न)- , ·द्वितीयोऽङ्कः । कधं पञ्चवकलिश्शम् (प्रकाशम् ।) अजए, अहं एदिणा जूदिअला- वमाणेण शक्कशमणके हुविश्शम् । ता शंवाहके जूदिअले शक्कशम- णके शंबुत्तेति शुमलिव्वा अजआए एदे अक्खलु । (क) वसन्तसेना-अज, अलं साहसेण । (ख) संवाहकः-अज्जए, कले णिच्चए । (इति परिक्रम्य ।) जूदेण तं कदं मे जं वीहत्थं जणश्श शव्वश्श । एणहिं पाअडशीशे णलिन्दमग्गेण विहलिश्शम् ॥ १७ ॥ (ग) (नेपथ्ये कलकलः ।) संवाहकः-(आकर्ण्य ।) अले, किं ण्णेदम् । (आकाशे ।) किं भ- - 'एशे क्खु वशन्तशेणआए खुण्टमोडके णाम दुहत्थी विअलेदि' त्ति । अहो, अजआए गन्धगअं पेक्खिश्शं गदुअ । अहवा किं मम एदिणा । जधाववशिदं अणुचिट्टिश्शम् । (घ)(इति निष्क्रान्ता ।) (ततः प्रविशत्यपटीक्षेपेण प्रहृष्टो विकटोज्वलवेषः कर्णपूरकः ।) कर्णपूरकः-कहिं कहिं अज्जआ। (ङ) णाध- (क) आर्थया निपुणं प्रत्यादिष्टोऽस्मि । कथं प्रत्युपकरिष्ये । आर्य, अहमेतेन द्यूतकरापमानेन शाक्यश्रमणको भविष्यामि । तत्संवाहको घृतकरः शाक्यश्रमणकः संवृत्त इति स्मर्तव्यान्यार्ययैतान्यक्षराणि । (ख) आर्य, अलं साहसेन । (ग) आर्ये, कृतो निश्चयः । द्यूतेन तत्कृतं मम यद्विहस्तं जनस्य सर्वस्य । इदानीं प्रकटशीर्षों नरेन्द्रमार्गेण विहरिष्यामि ॥ (घ) अरे, किं न्विदम् । किं भणत -'एष खलु 'एष खलु वसन्तसेनायाः खुण्ट- मोडको नाम दुष्टहस्ती विचरति' इति । अहो, आर्याया गन्धगजं प्रेक्षिष्ये गत्वा । अथवा किं ममैतेन । यथाव्यवसितमनुष्ठास्यामि । ङ) कुत्र कुत्रार्या । रूपा ॥ शुश्रूषितपूर्वः ॥ शकशमणके शाक्यभिक्षुः ॥ एतान्यक्षराणि । जूदेणे- त्यादि । गाथा । द्यूतेन तत्कृतं मम सर्वस्माजनाद्विभ्यते यत् । 'यद्विभ्यतः सर्वस्य जनस्य' इति प्राचीनटीका । इदानी द्यूतदेयदशसुवर्णदेयकाले । प्रकटशीर्षो नरेन्द्रमार्गेण विहरिष्यामि । भयविरहादित्याशयः ॥ १७ ॥ विमलेदि विचरति । 'विकलयति' इत्येके । गलुअदा गुरुत्वम् (१)। महावैभवशालिखात् । यथाव्यवसितं ·६४ मृच्छकटिके चेटी-दुम्मणुम्स, किं ते उव्वेअकालणम् , जं अग्गदो वढिदं अजअं ण पेक्खसि । (क) कर्णपूरकः-(दृष्ट्वा ।) अज्जए, वन्दामि । (ख) वसन्तसेना-कण्णऊरअ, परितुट्टमुहो लक्खीअसि । ता किं ण्णेदम् । (ग) कर्णपूरकः-(सविस्मयम् ।) अजए, वञ्चिदासि, जाए अज कण्णऊरअस्स परक्कमो ण दिट्ठो । (घ) वसन्तसेना-कण्णऊरअ, किं किम् । (ङ) कर्णपूरकः-सुणादु अज्जआ। जो सो अज्जआए खुण्टमो- डओ णाम दुट्टहत्थी, सो आलाणथम्भं भञ्जिअ महमेत्थं वावा- दिअ महन्तं संखोहं करन्तो राअमग्गं ओदिण्णो । तदो एत्थन्तरे उग्घुटुं जणेण- अवणेध वालअजणं तुरिदं आरुहध वुक्खपासादम् । किं ण हु पैक्खध पुरदो दुट्टो हत्थी इदो एदि ॥ १८ ।। - अवि च। विचलइ णेउरजुअलं छिज्जन्ति अ मेहला मणिक्खइआ। वलआ अ सुन्दरदरा रअणङ्कुरजालपडिबद्धा' ॥ १९ ॥ तदो तेण दुट्टहत्थिणा कलचरणरदणेहिं फुल्लणलिणिं विअ ण- अरिं उज्जइणिं अवगाहमाणेण समासादिदो परिव्वाजओ । तच्च परिब्भट्टदण्डकुण्डिआभाअणं सीअरेहिं सिञ्चिअ दन्तन्तरे क्खित्तं क) दुर्मनुष्य, किं त उद्वेगकारणम् , यदग्रतोऽवस्थितामार्या न (ख) आर्ये, वन्दे । (ग) कर्णपूरक, परितुष्टमुखो लक्ष्यसे । तत्किं न्विदम् । (घ) आर्ये, वञ्चितासि, ययाद्य कर्णपूरकस्य पराक्रमो न दृष्टः । ङ) कर्णपूरक, किं किम् । परिव्रज्यानुष्टानरूपम् ॥ उद्वेगकारणम् । भजअं वसन्तसेनाम् ॥ महमेत्थं महामात्रं हस्त्यारोहम् । अवणेध इत्यादि । गाथाद्वयम् । वृक्षप्रासादम् ॥१८॥ विचलइ इति । नूपुर वलयाश्च विघटन्ते ॥ १९ ॥ समासादिदो प्राप्तः परि- व्राजकः संवाहक एव भिक्षुकरूपः । हस्तीकरशीकरसिच्यमानमुत्थापिनं प्रेक्ष्य ॥ प्रेक्षसे ।

·द्वितीयोऽङ्कः । पेक्खिअ पुणोवि उग्घुटं जणेण-'हा परिव्वाजओ वावादीअदि' त्ति । (क) वसन्तसेना-(ससंभ्रमम् ।) अहो पमादो, अहो पमादो। (ख) कर्णपूरक:-अलं संभमेण । सुणादु दाव अजआ । तदो विच्छिण्णविसंटुलसिङ्खलाकलावअं उव्वहन्तं दन्तन्तरपरिग्गहिदं परि- व्वाजअं उव्वहन्तं तं पेक्खिअ कण्णऊरएण मए, णहि णहि, अजआए अण्णपिण्डउट्टेण दासेण, वामचलणेण जूदलेक्खअं उग्घु- सिअ उग्घुसिअ तुरिदं आवणादो लोहदण्डं गेण्हिअ आआरिदो सो दुट्टहत्थी । (ग) वसन्तसेना-तदो तदो । (घ) - क) शृणोत्वार्या । यः स आर्यायाः खुण्टमोडको नाम दुष्टहस्ती, स आलानस्तम्भं भङ्क्त्वा महामात्रं व्यापाद्य महान्तं संक्षोभं कुर्वन्राजमार्ग- मवतीर्णः । ततोऽत्रान्तरे उद्धृष्टं जनेन- 'अपनयत बालकजनं त्वरितमारोहत वृक्षप्रासादम् । किं न खलु प्रेक्षध्वं पुरतो दुष्टो हस्ती इत एति ॥ अपि च । विचलति नूपुरयुगलं छिद्यन्ते च मेखला मणिखचिताः । वलयाश्च सुन्दरतरा रत्नाङ्कुरजालप्रतिबद्धाः ॥ ततस्तेन दुष्टहस्तिना करचरणरदनैः फुल्लनलिनीमिव नगरीमुज्जयिनीमवगा- हमानेन समासादितः परिव्राजकः । तं च परिभ्रष्टदण्डकुण्डिकाभाजनं शीकरैः सिक्त्वा दन्तान्तरे क्षिप्तं प्रेक्ष्य पुनरप्युटुष्टं जनेन–'हा, परिव्राजको व्यापाद्यते' इति । ख) अहो प्रमादः, अहो प्रमादः । (ग) अलं संभ्रमेण । शृणोतु तावदार्या । ततो विच्छिन्नविसंष्ठुलशृङ्खला- कलापमुद्दहन्तं दन्तान्तरपरिगृहीतं परिव्राजकमुद्वहन्तं तं प्रेक्ष्य कर्णपूरकेण मया, नहि नहि, आर्याया अन्नपिण्डपुष्टेन दासेन, वामचरणेन द्यूतलेखक उद्धृष्योद्घष्य त्वरितमापणालाहदण्डं गृहीत्वाकारितः स दुष्टहस्ती । (घ) ततस्ततः । विसंष्ठुलशृङ्खलाकलापमिति क्रियाविशेषणम्। अण्णपिण्डउट्टेण अमपिण्डपुष्टेनाद्यूत. लेखकमुत्प्रार्थं । आपणाकयविक्रयस्थानात् । तत्र विक्रयार्थ लोहदण्डोऽप्यस्ति ॥

·मृच्छकटिके कर्णपूरकः- आहणिऊण सरोसं तं हत्थिं विझसैलसिहराभम् । मोआविओ मए सो दन्तन्तरसंठिओ परिव्वाजओ ॥२०॥ (क) वसन्तसेना-सुङ दे किदम् । तदो तदो । (ख) कर्णपूरकः-तदो अज्जए, 'साहु रे कण्णऊरअ, साहु' त्ति एत्तिअमेत्तं भणन्ती, विसमभरक्कन्ता विअ णावा, एक्कदो पल्हत्था सअला उज्जइणी आसि । तदो अज्जए, एक्केण सुण्णाइं आहरण- डाणाई परामुसिअ उद्धं पेक्खिअ दीहं णीससिअ अअं पावारओ मम उवरि क्खित्तो। (ग) वसन्तसेना- कण्णऊरअ, जाणीहि दाव किं एसो जादीकु- सुमवासिदो पावारओ ण वेत्ति । (घ कर्णपूरकः-अजए, मदगन्धेण सुटु तं गन्धं ण जाणामि । (ङ) वसन्तसेना-णामं पि दाव पेक्ख । (च) कर्णपूरकः-इमं णाम अजआ एव्व वाएदु । (छ) (इति प्रावा- रकमुपनयति ।) वसन्तसेना-अजचारुदत्तम्स । (ज) (इति वाचयित्वा सस्पृह गृहीला प्रावृणोति ।) चेटी—कण्णऊरअ, सोहदि अजआए पावारओ । (झ) (क) आहत्य सरोषं तं हस्तिनं विन्ध्यशैलशिखराभम् । मोचितो मया स दन्तान्तरसंस्थितः परिव्राजकः । (ख) सुष्टु त्वया कृतम् । ततस्ततः । (ग) तत आर्ये, 'साधु रे कर्णपूरक, साधु' इत्येतावन्मात्रं भणन्ती, विषमभराक्रान्ता इव नौः, एकतः पर्यस्ता सकलोजयिन्यासीत् । तत आर्ये, एकेन शून्यान्याभरणस्थानानि परामृश्य ऊर्व प्रेक्ष्य दीर्घ निःश्वस्यायं प्रावारको ममोपरि क्षिप्तः । (घ) कर्णपूरक, जानीहि तावत्किमेष जातीकुसुमवासितः प्रावारको न (ङ) आर्थे मदगन्धेन । सुष्टु तं गन्धं न जानामि । (च) नामापि तावत्प्रेक्षस्व । (छ) इदं नामार्यैव वाचयतु । (ज) आर्यचारुदत्तस्य । (झ) कर्णपूरक, शोभत आर्यायाः प्रावारकः। आहणिऊणेत्यादि । गाथा । स परिव्राजकः ॥ २०॥ पल्हत्था पर्यस्खा । वेति ।

·द्वितीयोऽङ्कः । कर्णपूरकः-आ सोहदि अजआए पावारओ । (क) वसन्तसेना-कण्णऊरअ, इदं दे पारितोसिअम् । (ख) (इत्याभरणं प्रयच्छति।) कर्णपूरकः-(शिरसा गृहीला प्रणम्य च ।) संपदं सुदु सोहदि अ- जआए पावारओ । (ग) वसन्तसेना-कण्णऊरअ, कण्णऊरअ, एदाए वेलाए कहिं अजचारु- दत्तो । (घ) कर्णपूरकः-एदेण जेव मग्गेण पवुत्तो गन्तुं गेहम् । (ङ) वसन्तसेना -हजे, उवरिदणं अलिन्दअं आरुहिअ अजचा- रुदत्तं पेक्खेम्ह । (च) (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति द्यूतकरसंवाहको नाम द्वितीयोऽङ्कः । (क) आं शोभत आर्यायाः प्रावारकः । (ख) कर्णपूरक, इदं ते पारितोषिकम् । (ग) सांप्रतं सुष्ठु शोभत आर्यायाः प्रावारकः । (घ) कर्णपूरक, एतस्यां वेलायां कुत्रार्यचारुदत्तः । (ङ) एतेनैव मार्गेण प्रवृत्तो गन्तुं गेहम् । (च) चेटि, उपरितनमलिन्दकमारुह्यार्यचारुदत्तं पश्यामः । , परामुसिअ परामृश्य ॥ आं, सोहदीति । मया साहसार्जितेन न युक्तमेतदिति भावः । प्रवृत्तश्चलितः॥ इति द्यूतकरसंवाहको नाम द्वितीयोऽङ्कः ।

·तृतीयोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति चेटः।)
चेट:-
सुअणे क्खु भिच्चाणुकम्पके शामिए णिद्धणके वि शोहदे ।
पिशुणे उण दव्वगविदे दुक्कले क्खु पलिणामदालुणे ॥ १ ॥
अवि अ।
शश्शपलक्कबलद्दे ण शक्कि वालिदं
अण्णपशत्तकलत्ते ण शक्कि वालिदुम् ।
जूदपशत्तमणुश्शे ण शक्कि वालिदं
जे वि शहाविअदोशे ण शक्कि वालिदुम् ॥ २ ॥
का वि वेला अजचारुदत्तश्श गन्धव्वं शुणि, गदश्श । अदिक्क-
मदि अद्धलअणी । अज वि ण आअच्छदि । ता जाव बाहि-
लदुआलशालाए गदुअ शुविश्शम् । (क) (इति तथा करोति ।)
(क) सुजनः खलु भृत्यानुकम्पकः स्वामी निधनकोऽपि शोभते ।
पिशुनः पुनद्रव्यगर्वितो दुष्करः खलु परिणामदारुणः ॥
अपि च ।
सस्यलम्पटबलीवो न शभ्यो वारयितु-
मन्यप्रसक्तकलत्रं न शक्यं वारयितुम् ।
घृतप्रसक्तमनुष्यो न शक्यो वारयितुं
योऽपि स्वाभाविकदोषो न शक्यो वारयितुम् ॥
कापि वेलार्यचारुदत्तस्य गान्धर्व श्रोतुं गतस्य । अतिक्रामत्यर्धरजनी ।
अद्यापि नागच्छति । तद्यावहिारशालायां गत्वा स्वप्स्यामि ।
सुअणे इत्यादि । वैतालीयम् । 'सुअणे' इत्येकारो लघुः छन्दोनुरोधात् ।
सुजनः खलु भृत्यानुकम्पकः खामी निर्धनोऽपि शोभते । पिशुनः पुनर्रव्यगर्वितो
दुष्करः खलु परिणामदारुणः ॥ खलु यस्मादर्थे । दुष्करो यतः, अतः परि-
णामदारुणः ॥ १॥ शश्शपलकेत्यादि । शक्करी जातिः । पलको ल.
म्पटः । 'पडकला' इति महाराष्ट्रभाषा । सस्यलम्पटो बलीवर्दो न शक्यो वार-
यितुम् । अन्यप्रसक्तकलत्रं न शक्यं वारयितुम् । द्यूतप्रसक्तमनुष्यो न शक्यो
वारयितुम् । योऽपि स्वाभाविको दोषः सोऽपीत्यर्थान शक्यो वारयितुम् ॥
अतिरिक्तदातृवं दोष एवेति । तं च मम स्वामी न त्यजतीति भावः ॥ २ ॥

·तृतीयोऽङ्कः । ६९ (ततः प्रविशति चारुदत्तो विदूषकश्च ।) चारुदत्तः-अहो अहो, साधु साधु, रेभिलेन गीतम् । वीणा हि नामासमुद्रोत्थितं रत्नम् । कुतः । उत्कण्ठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या संकेतके चिरयति प्रवरो विनोदः संस्थापना प्रियतमा विरहातुराणां रक्तस्य रागपरिवृद्धिकरः प्रमोदः ॥ ३ ॥ विदूषकः-भो, एहि । गेहं गच्छेह्म । (क) चारुदत्तः-अहो, -अहो, सुष्ठु भावरेभिलेन गीतम् । विपकः-मम दाव दुवेहिं जेव्व हस्सं जाअदि । इत्थि- आए सक्कअं पठन्तीए, मणुस्सेण अ काअली गाअन्तेण । इत्थिा दाव सक्कअं पठन्ती, दिण्णणवणस्सा विअ गिट्टी, अहिअं सुसुआ- अदि । मणुस्सो वि काअली गाअन्तो, सुक्खमुमणोदामवेट्टिदो बु- दुपुरोहिदो विअ मन्तं जवन्तो, दिढं से ण रोअदि । (ख) चारुदत्तः -वयस्य, सुष्ठु खल्वद्य गीतं भावरेभिलेन । न च भवान्परितुष्टः । रक्तं च नाम मधुरं च समं स्फुटं च भावान्वितं च ललितं च मनोहरं च । किंवा प्रशस्तवचनैर्बहुभिर्मदुक्तै- रन्तर्हिता यदि भवेद्वनितेति मन्ये ॥ ४ ॥ (क) भोः, एहि । गृहं गच्छावः । (ख) मम तावद्वाभ्यामेव हास्यं जायते । स्त्रिया संस्कृतं पठन्त्या, मनु- प्येण च 'काकलीं गायता । स्त्री तावत्संकृतं पठन्ती, दत्तनवनस्येव गृष्टिः, अधिकं सूसूराब्दं करोति । मनुष्योपि काकलीं गायन् , शुष्कसुमनोदाम- वेष्टितो वृद्धपुरोहित इव मनं जपन् , दृढं मे न रोचते । गन्धव्वं गान्धर्वम् । गीतमित्यर्थः ॥ उत्कण्ठितस्येति ॥ ३ ॥ सकअं संस्कृ- तम् । काअली काकलीम् । णस्सा नासिकाविवररज्जूः । सुसुआअदीत्यव्यक्त- शब्दानुकारणम् । शुष्कसुमनोदामवेष्टितवेन चिरकालजपप्रवणवमुक्तम् ॥ रक्तमिति । भावान्वितं रत्यास्पदम् । ललितं लालित्याख्यधर्मविशेषशालि । मृ०७ ·मृच्छकटिके अपि च । तं तस्य खरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टं च तन्त्रीखनं वर्णानामपि मूर्च्छनान्तरगतं तारं विरामे मृदुम् । हेलासंयमितं पुनश्च ललितं रागद्विरुच्चारितं यत्सत्यं विरतेऽपि गीतसमये गच्छामि शृण्वन्निव ॥५॥ विदूषकः-भो वअस्स, आवणन्तररच्छाविभाएमु सुहं कु- कुरा वि सुत्ता । ता गेहं गच्छेम्ह । (अग्रतोऽवलोक्य ।) वअस्स, पेक्ख पेक्ख । एसो वि अन्धआरम्स विअ अवआसं देन्तो अन्तरि- क्खपासादादो ओदरदि भअवं चन्दो । (क) चारुदत्तः-सम्यगाह भवान् । असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशमस्तं व्रजत्युन्नतकोटिरिन्दुः । जलावगाढस्य वनद्विपस्य तीक्ष्णं विपाणाग्रमिवावशिष्टम् ॥ ६ ॥ विदूषकः-भो, एदं अह्माणं गेहम् । वढमाणअ, वड्डमाणअ, उग्घाटेहि दुआरअम् । (ख) चेटः-अज्जमित्तेअस्स शलशंजोए शुणीअदि । आगदे अज्ज, चालुदत्ते । ता जाव दुआलअं शे उग्घाटेमि । (तथा कृत्वा ।) अज- वन्दामि । मित्तेअ, तुमंपि वन्दामि । एत्थ वित्थिपणे आशणे णि- शीदन्दु अज्जा । (ग) (क) भो वयस्य, आपणान्तररथ्याविभागेषु सुखं कुक्कुरा अपि तगृहं गच्छावः । वयस्य, पश्य पश्य । एषोऽप्यन्धकारम्येवावकाशं दद- न्तरिक्षप्रासादावतरति भगवांश्चन्द्रः । (ख) भोः, इदमस्माकं गेहम् । वर्धमानक, वर्धमानक, उद्धारय द्वारम् । (ग) आर्यमैत्रेयस्य म्वरसंयोगः श्रूयते । आगत आर्यचारुदत्तः । तद्या- वद्द्वारमस्योद्घाटयामि । आर्य, वन्दे । मैत्रेय, त्वामपि वन्दे । अत्र विस्तीर्ण- आसने निषीदतमार्यो । सुप्ताः। पिहितायोषिदेव गायति न पुरुष इति भासते ॥ ४ ॥ तमिति ॥ ५ ॥ आपणमध्यरथ्याविभागेषु कुकुरा अपि सुप्ताः। ओदरदि अवतरति । अस्ताभिमुख यातीत्यर्थः ॥ असाविति । विषाणाग्रं दन्ताग्रम् ॥ ६ ॥ संयोगः समवधानम् ।

·तृतीयोऽङ्कः। (उभौ नाट्येन प्रविश्योपविशतः ।) विदूषकः-वड्डमाणअ, रअणि सद्दावेहि पादाई धोइ- दुम् । (क) चारुदत्तः-(सानुकम्पम् ।) अलं सुप्तजनं प्रबोधयितुम् । चेटः- अजमित्तेअ, अहं पाणिअंगेण्हे । तुमं पादाइं धो- वेहि । (ख) विदूषकः-(सक्रोधम् ।) भो वअस्स, एसो दाणिं दासीए पुत्तो भविअ पाणिअं गेण्हेदि । मं उण बह्मणं पादाई धोवावेदि । (ग) चारुदत्तः-वयस्य मैत्रेय, त्वमुदकं गृहाण । वर्धमानकः पादौ प्रक्षालयतु । चेटः-अज्जमित्तेअ, देहि उदअम् । (घ) (विदूषकस्तथा करोति । चेटश्चारुदत्तस्य पादौ प्रक्षाल्यापसरति ।) चारुदत्तः-दीयतां ब्राह्मणस्य पादोदकम् । विदूषकः-किं मम पादोदएहिं । भूभीए ज्जेव मए ताडिद- गद्दहेण विअ पुणोवि लोहिदव्वम् । (ङ) चेटः-अजमित्तेअ, बह्मणे क्खु तुमम् । (च) विदूषकः-जधा सव्वणागाणं मज्झे हुण्डहो, तधा सव्ववह्म- णाणं मज्झे अहं बह्मणो । (छ चेटः-अजमित्तेअ, तधा वि धोइश्शम् । (तथा कृला।) अज्ज- (क) वर्धमानक, रदनिकामाकारय पादौ धावितुम् । ख) आर्यमैत्रेय, अहं पानीयं गृह्णामि । त्वं पादौ धाव । (ग) भो वयस्य, एष इदानीं दास्याः पुत्रो भूत्वा पानीयं गृह्णाति । मां पुनर्ब्राह्मणं पादौ धावयति । (घ) आर्यमैत्रेय, देादकम् । (ङ) किं मम पादोदकैः । भूम्यामेव मया ताडितगर्दभेनेव पुनरपि लोटितव्यम् । (च) आर्यमैत्रेय, ब्राह्मणः खलु त्वम् । (छ) यथा सर्वनागानां मध्ये डुण्डुभः, तथा सर्वब्राह्मणानां मध्येऽहं ब्राह्मणः।

·मृच्छकटिके मित्तेअ, एदं तं शुवण्णभण्डअं मम दिवा, तुह लत्तिं च । ता गेण्ह । (क) (इति दत्त्वा निष्क्रान्तः ।) विदूषकः-(गृहीला ।) अज वि एदं चिट्ठदि । किं एत्थ उज्जइणीए चोरो वि णत्थि, जो एदं दासीए पुत्तं णिद्दाचोरं ण अवहरदि । भो वअस्स, अब्भन्तरचतुस्सालअं पवेसआमि णम् । (ख) चारुदत्तः- अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य प्रकाशनारीधृत एष यस्मात् । तस्मात्स्वयं धारय विप्र तावद्यावन्न तस्याः खलु भोः समर्प्यते ॥७॥ (निद्रा नाटयन् , 'तं तस्य स्वरसंक्रमम्-' (३।५) इति पुनः पठति ।) विदूषकः-अवि णिद्दाअदि भवम् । (ग) चारुदत्तः -अथ किम् । इयं हि निद्रा नयनावलम्बिनी ललाटदेशादुपसर्पतीव माम् । अदृश्यरूपा चपला जरेव या मनुष्यसत्त्वं परिभूय वर्धते ॥ ८ ॥ विदूषकः-ता सुवेम । (घ) (नाट्येन खपिति ।) (ततः प्रविशति शर्विलकः।) शर्विलकः- कृत्वा शरीरपरिणाहसुखप्रवेशं शिक्षाबलेन च बलेन च कर्ममार्गम् । गच्छामि भूमिपरिसर्पणघृष्टपार्थो निर्मुच्यमान इव जीर्णतनुर्भुजङ्गः ॥ ९ ॥ (क) आर्यमैत्रेय, तथापि धाविष्यामि । आर्यमैत्रेय, एतत्तत्सुवर्णभाण्डं मम दिवा, तव रात्रौ च । तद्गृहाण । (ख) अद्याप्येतत्तिष्ठति । किमत्रोज्जयिन्यां चौरोऽपि नास्ति, य एतं दास्याः पुत्रं निद्राचौरं नापहरति । भो वयस्य, अभ्यन्तरचतुःशालकं प्रवे- शयाम्येनम् । (ग) अपि निद्राति भवान् । (घ) तत्स्वपिवः । देमि ददामि (१) । कवाटमुद्घाट्यावकाशं बिभरामीत्यर्थः (१) ॥ अलमिति । प्रकाशनारी वेश्या ॥ ७ ॥ इयमिति । मनुष्यसत्त्वं नृसत्ताम् । मनुष्यमिति यावत् ॥ ८ ॥ कृत्वेति । कर्ममार्ग संधिम् । यथा जीर्णतनुः सर्पः मुच्यमान- ·७ - तृतीयोऽङ्कः । (नभोऽवलोक्य सहर्षम् ।)। अये, कथमस्तमुपगच्छति स भगवान्मृगाङ्कः । तथा हि । नृपतिपुरुषशङ्कितप्रचारं परगृहदूषणनिश्चितैकवीरम् । घनपटलतमोनिरुद्धतारा रजनिरियं जननीव संवृणोति ॥ १० ॥ वृक्षवाटिकापरिसरे संधिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकम् । तद्याव- दिदानी चतुःशालकमपि दूषयामि । भोः, कामं नीचमिदं वदन्तु पुरुषाः खग्ने च यद्वर्धते विश्वस्तेषु च वञ्चनापरिभवश्चौर्यं न शौर्य हि तत् । वाधीना वचनीयतापि हि वरं बद्धो न सेवाञ्जलि- ोिं ह्येष नरेन्द्रसौप्तिकवधे पूर्व कृतो द्राणिना ॥ ११ ॥ तत्कस्मिन्नद्देशे संधिमुत्पादयामि । देशः को नु जलावसेकशिथिलो यस्मिन्न शब्दो भवे- द्भित्तीनां च न दर्शनान्तरगतः संधिः करालो भवेत् । क्षारक्षीणतया च लोप्टककृशं जीर्णं व हयं भवे- कस्मिन्स्त्रीजनदर्शनं च न भवेत्स्यादर्थसिद्धिश्च मे ॥ १२ ॥ (भित्तिं परामृश्य ।) नित्यादित्यदर्शनोदकसेचनेन दूपितेयं भूमि क्षार- क्षीणा । मूषिकोत्करश्चेद । हन्त, सिद्धोऽयमर्थः । प्रथममेतत्स्कन्द- पुत्राणां सिद्धिलक्षणम् । अत्र कर्मप्रारम्भे कीदृशमिदानीं संधिमु- त्पादयामि । इह खलु भगवता कनकशक्तिना चतुर्विधः संध्युपायो दर्शितः । तद्यथा-पक्केष्टकानामाकर्षणम् , आमेष्टकानां छेदनम् , पिण्डमयानां सेचनम् , काष्ठमयानां पाटनमिति । तदत्र पक्वेष्टक इष्टिकाकर्षणम् । तत्र कञ्चको गच्छति ॥ ९ ॥ नृपतीति । पटलं वृन्दं रोगभेदश्च । तारानक्षत्रमणः कनीनिका च ॥ १० ॥ काममिति । अश्वत्थाम्ना पाण्डवपक्षपातिनो राजानो रात्री संधिं कृत्वा मारिताः । मौप्तिकमिति भावक्तान्तादध्यात्मादिखाट्ठञ् ॥११॥ देश इति । संधिः किंभूतः । दर्शनान्तरगतो दर्शनान्तरं कनकशक्त्यादिमत- विशेषस्तदनुगतस्तद्वोधितः । करालो विपरीतः । स्त्रीजनदर्शनं हि तदनिष्टाचरणं वीरजनगर्हितं संभाव्यत ॥ १२ ॥ स्कन्दपुत्राणां स्कन्दोपजीविचौराचार्याणाम् ।।

·मृच्छकटिके पद्मव्याकोशं भास्करं बालचन्द्रं वापी विस्तीर्ण स्वस्तिकं पूर्णकुम्भम् । तत्कस्मिन्देशे दर्शयाम्यात्मशिल्पं दृष्ट्वा श्वो यं यद्विस्मयं यान्ति पौराः ॥ १३ ॥ तदत्र पक्केष्टके पूर्णकुम्भ एव शोभते । तमुत्पादयामि । अन्यासु भित्तिपु मया निशि पाटितासु क्षारक्षतामु विषमासु च कल्पनासु । दृष्ट्वा प्रभातसमये प्रतिवेशिवर्गों दोषांश्च मे वदति कर्मणि कौशलं च ॥ १४ ॥ नमो वरदाय कुमारकार्तिकेयाय, नमः कनकशक्तये ब्रह्मण्यदेवाय देवव्रताय, नमो भास्करनन्दिने, नमो योगाचार्याय यस्याहं प्रथमः शिप्यः । तेन च परितुष्टेन योगरोचना मे दत्ता । अनया हि समालब्धं न मां द्रक्ष्यन्ति रक्षिणः । शस्त्रं च पतितं गात्रे रुजं नोत्पादयिप्यति ॥ १५ ॥ (तथा करोति ।) धिक्कप्टम् । प्रमाणसूत्रं मे विस्मृतम् । (विचिन्त्य ।) आं, इदं यज्ञोपवीतं प्रमाणसूत्रं भविष्यति । यज्ञोपवीतं हि नाम बाह्मणस्य महदुपकरणद्रव्यम् , विशेपतोऽस्मद्विधस्य । कुतः । एतेन मापयति भित्तिषु कर्ममार्ग- मेतेन मोचयति भूषणसंप्रयोगान् । उद्घाटको भवति यन्त्रदृढे कपाटे दष्टस्य कीटभुजगैः परिवेष्टनं च ॥ १६ ॥ मापयित्वा कर्म समारभे । (तथा कृत्वावलोक्य च ।) एकलोष्टाव- शेषोऽयं संधिः । धिक्कष्टम् । अहिना दष्टोऽस्मि । (यज्ञोपवीतेनाङ्गुली ।) पद्मव्याकोशमित्यादि । वैश्वदेवीछन्दः । वापी विस्तीर्णमिति द्वे नामनी । यदुक्तवान्–'इष्टकाभित्तौ च संस्कारवशेन पद्मव्याकोशादयः सप्त संज्ञाः' इति । भास्करो मण्डलाकारः। अन्येऽपि नामसदृशः सप्त संधयः ॥ १३ ॥ अन्या- स्विति । कौशलं चेति चकारोऽप्यर्थे ॥ १४ ॥ कार्तिकेयः परमगुरुः। 'ब्रह्मण्यदेवा- दयोऽपरगुरवः' इत्याहुः सर्वे । 'कार्तिकेयविशेषणम्' इत्येके । 'ब्रह्मण्याय देवाय' इति क्वचित्पाठः॥अनयेति ॥ १५॥ एतेनेति । कर्मसु संधिरचनासु । भूषण- ।

·तृतीयोऽङ्कः । वद्या विषवेगं नाटयति । चिकित्सां कृत्वा) स्वस्थोऽस्मि । (पुनः कर्म कृत्वा । दृष्ट्वा च ।) अये, ज्वलति प्रदीपः । तथा हि । शिखा प्रदीपस्य सुवर्णपिञ्जरा महीतले संविमुखेन निर्गता । विभाति पर्यन्ततमःसमावृता सुवर्णरेखेव कपे निवेशिता ॥ १७ ॥ (पुनः कर्म कृत्वा ।) समाप्तोऽयं संधिः । भवतु । प्रविशामि । अ- थवा न तावत्प्रविशामि । प्रतिपुरुपं निवेशयामि । (तथा कृला ।) अये, न कश्चित् । नमः कार्तिकेयाय । (प्रविश्य । दृष्ट्वा च ।) अये, पुरुपद्वयं सुप्तम् । भवतु । आत्मरक्षार्थ द्वारमुद्धाटयामि । कथं जीर्ण- वाद्गृहस्य विरोति कपाटम् । तद्यावत्सलिलमन्वेपयामि । क न खलु सलिलं भविष्यति । (इनस्ततो दृष्ट्वा सलिलं गृहीला क्षिपन्सशङ्कम् ।) मा जावद्धृमौ पतच्छब्दमुत्पादयेत् । भवतु । एवं तावत् । (पृष्ठेन प्रतीक्ष्य कपाट मुद्घाट्यच ।) भवतु । एवं तावत् । इदानीं परीक्षे किं लक्ष्यमुप्तम् , उत परमार्थसुप्तमिदं द्वयम् । (त्रासयिला परीक्ष्य च ।) अये, परमार्थ- मुप्तनानेन भवितव्यम् । तथा हि । निःश्वासोऽस्य न शङ्कितः सुविशदस्तुल्यान्तरं वर्तते दृष्टिाढनिमीलिता न विकला नाभ्यन्तरे चञ्चला । मात्रं सम्तशरीरसंधिशिथिलं शय्याप्रमाणाधिक दीपं चापि न मर्पयेदभिमुखं स्यालक्ष्यमुप्तं यदि ॥ १८ ॥ (समन्तादवलोक्य ।) अये, कथं मृदङ्गः । अयं दर्दुरः । अयं प- णवः । इयमपि वीणा । एते वंशाः । अमी पुस्तकाः । कथं नाट्या- चार्यस्य गृहमिदम् । अथवा भवनप्रत्ययात्प्रविष्टोऽस्मि । तत्कि पर- मार्थदरिद्रोऽयम् , उत राजभयान्चौरभयाद्वा भूमिष्ठं द्रव्यं धारयति । तन्ममापि नाम शर्विलकस्य भूमिष्ठं द्रव्यम् । भवतु । बीजं प्रक्षि- संप्रयोगानिति कटकादेर्धर्मावकीलकमुश्लिष्टसंयोजनाभेदात् ॥ १६ ॥ शिखेति । ॥ १७ ॥ 'प्रतीक्ष्य' इत्यत्र 'प्रतीच्छय' इति पाठो दृश्यते । तच्च प्रतीच्छाग्रहणं कृवत्यत्रार्थे णिचि समासे क्वाप्रत्यये ल्यपि रूपम् । लक्ष्यसुप्तं व्याजसुप्तम् । निःश्वास इति । तुल्यमविषयमन्तरमन्तरालो यथा स्यादेवं वर्तते ।

·मृच्छकटिके पामि । (तथा कृला ।) निक्षिप्तं बीजं न कचित्स्फारीभवति । अये, परमार्थदरिद्रोऽयम् । भवतु । गच्छामि । विदूषकः-(उत्स्वप्नायते ।) भो वअस्स, संधी विअ दिज्जदि । चोरं विष पेक्खामि । ता गेण्हदु भवं एदं सुवण्णभण्डअम् । (क) शर्विलकः-किं न खल्वयमिह मां प्रविष्टं ज्ञात्वा दरिद्रो- ऽस्मीत्युपहसति । तत्किं व्यापादयामि उत लघुत्वादुत्वनायते । (दृष्ट्वा ।) अये, जर्जरस्नानशाटीनिबद्धं दीपप्रभयोद्दीपितं सत्यमेवैतदलं- करणभाण्डम् । भवतु । गृह्णामि । अथवा न युक्तं तुल्यावस्थं कुल- पुत्रजनं पीडयितुम् । तद्गच्छामि । विदूषकः-भो वअस्स, साविदोसि गोबह्मणकामाए, जइ एदं सुवण्णभण्डअंण गेलसि । (ख) शर्विलकः-अनतिक्रमणीया भगवती गोकाम्या ब्राह्मणकाम्या च तगृहामि । अथवा ज्वलति प्रदीपः । अस्ति च मया प्रदीपनि- र्वापणार्थमानेयः कीटो धार्यते । तं तावत्प्रवेशयामि । तस्यायं देश- कालः । एष मुक्तो मया कीटो यात्वेवास्य दीपस्योपरि मण्डलैर्वि- चित्रैर्विचरितुम् । एष पक्षद्वयानिलेन निर्वापितो भद्रपीठेन धिक्कृ- तमन्धकारम् । अथवा मयाप्यस्मद्राह्मणकुलेन धिकृतमन्धकारम् । अहं हि चतुर्वेदविदोऽप्रतिग्राहकस्य पुत्रः शर्विलको नाम ब्राह्मणो गणिकामदनिकार्थमकार्यमनुतिष्ठामि । इदानीं करोमि ब्राह्मणस्य प्रणयम् । (इति जिघृक्षति।) (क) भो वयस्य, संधिरिव दृश्यते, । चौरमिव पश्यामि । तद्गृह्णातु भवानिदं सुवर्णभाण्डम् । (ख) भो वयस्य, शापितोऽसि गोब्राह्मणकाम्यया, यद्येतत्सुवर्णभाण्डं न गृह्णासि । कपटसुप्तस्य विषमान्तरालवत्त्वात् ॥ १८ ॥ स्फारीभवति । अभिमन्त्रितो बीजवि- शेषो धनसहितभूतले क्षिप्तो बहुलीभवतीति प्रसिद्धिः ॥ लघुलाचपलखात् । गोकाम्येति । कामयतेर्लिसामान्ये अचो यति पश्चात्त्रीलं विवक्षणीयम् ।

·तृतीयोऽङ्कः।
विदूषकः-भो वअस्स, सीदलो दे अग्गहत्थो । (क)
शर्विलकः-धिप्रमादः । सलिलसंपर्काच्छीतलो मेऽग्रहस्तः ।
भवतु । कक्षयोर्हस्तं प्रक्षिपामि । (नाट्येन सव्यहस्तमुष्णीकृत्य गृह्णाति ।)
विदूषकः-गहिदम् । (ख)
शर्विलकः-अनतिक्रमणीयोऽयं ब्राह्मणप्रणयः । तद्गृहीतम् ।
विदूषकः-दाणिं विक्कीणिदपण्णो विअ वाणिओ, अहं सुहं
सुविस्सम् । (ग)
शर्विलकः-महाब्राह्मण, खपिहि वर्षशतम् । कष्टमेवं मदनि-
कागणिकार्थे ब्राह्मणकुलं तमसि पातितम् । अथवा आत्मा पातितः ।
धिगस्तु खलु दारिद्यमनिर्वेदितपौरुषम् ।
यदेतद्दर्हितं कर्म निन्दामि च करोमि च ॥ १९ ॥
तद्यावन्मदनिकाया निष्क्रयणार्थ वसन्तसेनागृहं गच्छामि ।
(परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, परशब्द इव । मा नाम रक्षिणः । भ-
वतु । स्तम्भीभूत्वा तिष्ठामि । अथवा ममापि नाम शर्विलकस्य
रक्षिणः । योऽहं
मार्जारः क्रमणे मृगः प्रसरणे श्येनो ग्रहालुश्चने
सुप्तासुप्तमनुष्यवीर्यतुलने श्वा सर्पणे पन्नगः ।
माया रूपशरीरवेशरचने वाग्देशभाषान्तरे
दीपो रात्रिषु संकटेषु डुडुमो वाजी स्थले नौजले ॥ २० ॥
(क) भो वयस्य, शीतलस्तेऽग्रहस्तः । (ख) गृहीतम् ।
(ग) इहानी विक्रीतपण्य इव वणिक्, अहं सुखं स्वप्स्यामि ।
गोर्ब्राह्मणसहिताया भङ्गं वं करोषि यदीदं न गृलासीति शपथार्थः ॥ प्रणयो-
ऽभ्यर्थना ॥ विकीणिदपणण्णो विअ विक्रीतपण्य इव ॥ धिगिति । अनिर्वेदितेति
प्रकरणनिश्चयो निर्वेदः, तदभावोऽनिर्वेदः॥ १९ पदशब्द इत्यनेन रदनिकाप्रवे.
शसूचनम् । मार्जार इति। ग्रहणयुक्तमालुञ्चनं । प्रहालुश्चनम् । श्वा कुक्कुरः। माया
शाम्बरी विद्या । रूपमाकारम् । वेशोऽलंकारादियोजना । डडम उहंसः (१)॥२०॥

·८ मृच्छकटिके - अपि च। भुजग इव गतौ गिरिः स्थिरत्वे पतगपतेः परिसर्पणे च तुल्यः । शश इव भुवनावलोकनेऽहं वृक इव च ग्रहणे बले च सिंहः ॥२१॥ (प्रविश्य ।) रदनिका हद्धी हद्धी, बाहिरदुआरसालाए पसुत्तो वड्डमा- णओ । सेवि एत्थ ण दीसइ । भोदु । अजमित्तेअं सद्दावेमि । (क) (इति परिक्रामति ।) शर्विलकः—(रदनिकां हन्तुमिच्छति । निरूप्य ।) कथं स्त्री । भवतु गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः।) रदनिका-(गवा सत्रासम् ।) हद्धी हद्धी, अह्माणं गेहे संधि कप्पिअ चोरो णिक्कमति । भोदु । मित्तेअं गदुअ पबोधेमि । (विदूषकमुपगम्य ।) अज्जमित्तेअ, उद्धेहि उट्टेहि । अह्माणं गेहे संधि कप्पिअ चोरो णिकन्तो। (ख) विदूषकः-(उत्थाय ।) आः दासीए धीए, किं भणासि- 'चोरं कप्पिअ संधी णिकन्तो' । (ग) रदनिका-हदास, अलं परिहासेण । किं ण पेक्खसि एणम्। (घ) विदूषकः-आः दासीए धीए, किं भणासि—'दुदिअं विअ हुआरअं उग्घाडिदं' त्ति । भो वअस्स चारुदत्त, उट्टेहि उट्टेहि । अम्हाणं गेहे संधिं दइअ चोरो णिकन्तो । (ङ) (क) हा धिक् हा धिक्, बहिारशालायां प्रसुप्तो वर्धमानकः । सोऽप्यत्र न दृश्यते । भवतु । आर्यमैत्रेयमाह्वयामि । (ख) हा धिक् हा धिक्, अस्माकं गृहे संधि कर्तयित्वा चौरो निष्का- मति । भवतु । मैत्रेयं गत्वा प्रबोधयामि । आर्यमैत्रेयं उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । अस्माकं गेहे संधि कर्तयित्वा चौरो निष्क्रान्तः । (ग) आः दास्याः पुत्रिके, किं भणसि 'चौरं कर्तयित्वा संधि- निष्क्रान्तः'। (घ) हताश, अलं परिहासेन । किं न प्रेक्षस एनम् । (ङ) आ दास्याः पुत्रिके, किं भणसि-'द्वितीयमिव द्वारमनुद्घाटितम्' इति । भो वयस्य चारुदत्त, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । अस्माकं गेहे संधिं दत्त्वा चौरो निष्क्रान्तः। भुजग इति । वृक इति हुण्डार इति प्रसिद्धः ॥२१॥ कप्पिस क्लुप्त्वा । निर्मा- ·तृतीयोऽङ्कः । चारुदत्तः-भवतु । भोः, अलं परिहासेन । विदूषकः-भो, ण परिहासो । पेक्खदु भवम् । (क) चारुदत्तः-कस्मिन्नुद्देशे। विदूषकः-भो, एसो । (ख) चारुदत्तः-(विलोक्य ।) अहो, दर्शनीयोऽयं संधिः । उपरितलनिपातितेष्टकोऽयं शिरसि तनुर्विपुलश्च मध्यदेशे । असदृशजनसंप्रयोगभीरो- हृदयमिव स्फुटितं महागृहस्य ॥ २२ ॥ कथमस्मिन्नपि कर्मणि कुशलता । विदूषकः-भो वअम्स, अअं संधी दुवेहिं ज्जेव दिण्णो भवे । आदु आगन्तुएण, सिक्खिदुकामेण वा । अण्णधा इध उज्जइणीए को अम्हाणं घरविहवं ण जाणादि । (ग) चारुदत्तः- वैदेश्येन कृतो भवेन्मम गृहे व्यापारमभ्यस्यता नासौ वेदितवान्धनविरहितं विस्रब्धसुप्तं जनम् । दृष्ट्वा प्राङ्महतीं निवासरचनामस्माकमाशान्वितः संघिच्छेदनखिन्न एव सुचिरं पश्चान्निराशो गतः ॥ २३ ॥ ततः सुहृद्भ्यः किमसौ कथयिष्यति तपखी- 'सार्थवाहसुतस्य गृहं प्रविश्य न किंचिन्मया समासादितम्' इति । विदूषकः-भो, कधं तं ज्जेव चोरहदअं अणुसोचसि । तेण चिन्तिदं महन्तं एदं गेहम् । इदो रअणभण्डअं सुवण्णभण्डअं वा (क) भोः, न परिहासः । प्रेक्षतां भवान् । (ख) भोः, एषः। ग) भो वयस्य, एष संधिाभ्यामेव दत्तो भवेत् । अथवागन्तुकेन, शिक्षितुकामेन वा । अन्यथात्रोजयिन्यां गृह विभवं न जानाति । येत्यर्थः ॥ उपरीति । उपरिभागे तलभागे च विनिपातिता आकृष्टा इष्टका यत्र । 'उपरितन-' इति पाठ उपरितनी उपरिभवा । शेषं तुल्यम् ॥ २२ ॥ वैदेश्येनेति ॥ २३ ॥ णिकामिस्सं निष्क्रामयिष्यामि । बहिःकरिष्यामीति ।

·मृच्छकटिके णिकामिस्सम् । (स्मृत्वा । सविषादमात्मगतम् ।) कहिं तं सुवण्णभण्डअम् । (पुनरनुस्मृत्य । प्रकाशम् ।) भो वअस्स, तुमं सव्वकालं भणासि—'मुक्खो मित्तेअओ, अपण्डिदो मित्तेअओ' त्ति । सुङ मए किदं तं सुवण्ण- भण्डअं भवदो हत्थे समप्पअन्तेण । अण्णधा दासीए पुत्तेण अव- हिदं भवे । (क) चारुदत्तः-अलं परिहासेन । विदूषकः-भो, जह णाम अहं मुक्खो ता किं परिहासस्स वि देशआलं ण जाणामि । (ख) चारुदत्तः-कस्यां वेलायाम् । विदूषकः-भो, जदा तुमं मए भणिदो सि-'शीदलो दे अग्गहत्थो । (ग) चारुदत्तः-कदाचिदेवमपि स्यात् । (सर्वतो निरूप्य । सहर्षम् ।) वयस्य, दिष्ट्या ते प्रियं निवेदयामि । विदूषकः-किं ण अवहिदम् । (घ) चारुदत्तः-हृतम् । विदूषकः-तवा वि किं पिअम् । (ङ) चारुदत्तः-यदसौ कृतार्थों गतः । विदूषकः-णासो क्खु सो । (च) (क) भोः, कथं तमेव चौरहतकमनुशोचसि । तेन चिन्तितं महदेत- गृहम् । इतो रत्नभाण्डं सुवर्णभाण्ड वा निष्कामयिष्यामि । कुत्र तत्सुवर्ण- भाण्डम् । भो वयस्य, त्वं सर्वकालं भणसि-'मूर्यो मैत्रेयः, अपण्डितो मैत्रेयः' इति । सुष्टु मया कृतं तत्सुवर्णभाण्डं भवतो हस्ते समर्पयता अन्यथा दास्याः पुत्रेणापहृतं भवेत् । (ख) भोः; यथा नामाहं मूर्खस्तत्किं परिहासस्यापि देशकालं न जानामि । (ग) भोः, यदा त्वं मया भणितोऽसि-'शीतलस्तेऽग्रहस्तः' । नापहृतम् । ङ) तथापि किं प्रियम् । (च) न्यासः खलु सः। यावत् । अवहि(ह)दं अपहृतम् ॥ दिष्ट्या हर्षे ॥ण भवहिदं नापहृतम् । (घ) किं ·तृतीयोऽङ्कः। ८१ चारुदत्त:-कथं न्यासः । (मोहमुपगतः ।) विदूषकः-समस्ससद भवम् । जइ णासो चोरेण अवहिदो तुमं किं मोहं उगवदो । (क) चारुदत्तः-(समाश्वस्य ।) वयस्य, कः श्रद्धास्यति भूतार्थ सर्वो मां तूलयिष्यति । शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन्निष्प्रतापा दरिद्रता ॥ २४ ॥ भोः, कष्टम् । यदि तावत्कृतान्तेन प्रणयोऽर्थेषु मे कृतः । किमिदानी नृशंसेन चारित्रमपि दूषितम् ॥ २५ ॥ विदूषकः-अहं क्खु अवलविस्सम् – 'केण दिण्णम्, केण गहीदम् , को वा स क्खि' त्ति । (ख) चारुदत्तः-अहमिदानीमनृतमभिधास्ये । भैक्ष्येणाप्यर्जयिष्यामि पुनासप्रतिक्रियाम् । अनृतं नाभिधास्यामि चारित्रभ्रंशकारणम् ॥ २६ ॥ रदनिका-ता जाव अज्जा धूदाए गदुअ णिवेदेमि । (ग) (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) (ततः प्रविशति चेट्या सह चारुदत्तवधूः ।) वधूः-(ससंभ्रमम् ।) अइ, सच्चं अवरिक्खदसरीरो अजउत्तो अज्जमित्तएण सह । (घ) चेटी-भट्टिणि, सच्चम् । किं तु जो सो वेस्साजणकेरको अलंकारओ सो अवहिदो । (ङ) (क) समाश्वसितु भवान् । यदि न्यासश्चौरेणापहृतस्त्वं किं मोहमुपगतः। ख) अहं खल्वपलपिष्यामि-'केन दत्तम् , केन गृहीतम् , को वा साक्षी' इति । (ग) तद्यावदार्या धूतायै गत्वा निवेदयामि । (घ) अयि, सत्यमपरिक्षतशरीर आर्यपुत्र आर्यमैत्रेयेण सह । (ङ) भत्रि, सत्यम् । किं तु यः स वेश्याजनस्यालंकारकः सोऽपहृतः । क इति । निष्प्रतापा निष्पौरुषा ॥ २४ ॥ यदीति । प्रणयोऽर्थित्वम् ॥२५॥ भैक्ष्येणेति ॥ २६ ॥ अवरक्खणजणस्य अपगतं रक्षणं यस्यासौ अपरक्षणो मृ०८ ·८२ मृच्छकटिके (वधूर्मोहं नाटयति ।) चेटी-समस्ससदु अज्जाधूदा । (क) वधूः-(समाश्वस्य ।) हजे, किं भणासि–'अवरिक्खदसरीरो अज्जउत्तो' त्ति । वरं दाणिं सो सरीरेण परिक्खदो, ण उण चारि- तेण । संपदं उज्जइणीए जणो एव्वं मन्तइस्सदि-दलिद्ददाए अजउत्तेण जेव ईदिसं अकजं अणुचिट्ठिदम्' ति । (ऊर्ध्वमवलोक्य निःश्वस्य च ।) भअवं कअन्त, पोक्खरवत्तपडिदजलबिन्दुचञ्चलेहिं कीलसि दलिद्दपुरिसभाअधेएहिं । इअं च मे एका मादुघरलद्धा रअणावली चिट्ठदि । एदं पि अदिसोण्डीरदाए अजउत्तो ण गेण्हि- स्सदि । हजे, अजमित्तेअं दाव सद्दावेहि । (ख) चेटी-जं अज्जा धूदा आणवेदि । (विदूषकमुपगम्य ।) अज- मित्तेअ, धूदा दे सद्दावेदि । (ग) विदूषकः-कहिं सा । (घ) चेटी-एसा चिट्टदि । उवसप्प । (ङ) विदूषकः—(उपसृत्य ।) सोत्थि भोदीए । (च) वधूः-अज्ज, वन्दामि । अज, पौरस्थिमामुहो होहि । (छ) विदूषकः-एसो भोदि, पौरस्थिमामुहो संवुत्तो मि । (ज) (क) समाश्वसित्वार्या धूता । ख) चेटि, किं भणसि-'अपरिक्षतशरीर आर्यपुत्रः' इति । वरमिदानीं स शरीरेण परिक्षतः । न पुनश्चारित्रेण । सांप्रतमुज्जयिन्यां जन एवं मन्त्र- यिष्यति-'दरिद्रतयार्यपुत्रेणैवेदृशमकार्यमनुष्ठितम्' इति । भगवन्कृतान्त, पुष्करपत्रपतितजलबिन्दुचञ्चलैः क्रीडसि दरिद्रपुरुषभागधेयैः । इयं च म एका मातृगृहलब्धा रत्नावली तिष्ठति । एतामप्यतिशौण्डीरतयार्यपुत्रो न ग्रहीष्यति । चेटि, आर्यमैत्रेयं तावदाह्वय । (ग) यदार्या धूताज्ञापयति । आर्यमैत्रेय, धूता त्वामाह्वयति । (घ) कुत्र सा। (ङ) एषा तिष्ठति । उपसर्प । (च) स्वस्ति भवत्याः। (छ) आर्य, वन्दे । आर्य, पुरस्तान्मुखो भव । (ज) एष भवति, पुरस्तान्मुखः संवृत्तोऽस्मि । वेश्याजनः (१)। अवहिदो अपहृतः ॥ पौरत्थिमामुहो पौरस्त्याभिमुखः । पूर्व- ·तृतीयोऽङ्कः। से वधूः-अज, पडिच्छ इमम् । (क) विदूषकः-किं ण्णेदम् । (ख) वधूः-अहं क्खु रअणसहि उववसिदा आसि । तहिं जधा- विहवाणुसारेण बम्हणो पडिग्गाहिदव्वो । सो अ ण पडिग्गाहिदो, ता तस्स किदे पडिच्छ इमं रअणमालिअम् । (ग) विदूषकः-(गृहीत्वा ।) सोस्थि । गमिस्सम् । पिअवअस्सस्स णिवेदेमि । (घ) वधूः-अजमित्तेअ, मा क्खु मं लज्जावेहि । (ङ) (इति नि- कान्ता ।) विदूषकः-(सविस्मयम् ।) अहो, महाणुभावदा । (च) चारुदत्तः-अये, चिरयति मैत्रेयः । मा नाम वैक्लव्यादकार्य कुर्यात् । मैत्रेय, मैत्रेय विदूषकः—(उपसृत्य ।) एसो झि । गेण्ह एदम् । (छ) (रत्ना- वली दर्शयति ।) चारुदत्तः-किमेतत् । विदूषकः-भो, जं दे सरिसदारसंगहस्स फलम् । (ज) चारुदत्तः-कथम् । ब्राह्मणी मामनुकम्पते । कष्टम् । इदानी- मस्मि दरिद्रः । आत्मभाग्यक्षतद्रव्यः स्त्रीद्रव्येणानुकम्पितः । अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् ॥ २७ ॥ (क) आर्य, प्रतीच्छेमाम् । (ख) किं न्विदम् । (ग) अहं खलु रत्नषष्ठीमुपोषितासम् । तत्र यथाविभवानुसारेण ब्राह्मणः प्रतिग्राहितव्यः । स च न प्रतिग्राहितः, तत्तस्य कृते प्रतीच्छेमा रत्नमा- लिकाम् । (घ) स्वस्ति । गमिष्यामि । प्रियवयस्यस्य निवेदयामि । (ङ) आर्यमैत्रेय, मा खलु मां लजितां कुरु । (च) अहो, अस्या महानुभावता। (छ) एषोऽस्मि । गृहाणैताम् । (ज) भोः यत्ते सदृशदारसंग्रहस्य फलम् । दिगवलम्बितमुख इत्यर्थः ॥ रअणसर्टि रत्नषष्ठिकाभिधं व्रतम् । 'भरण्यषष्ठिका ·८४ मृच्छकटिके अथवा । नाहं दरिद्रः । यस्य मम विभवानुगता भार्या सुखदुःखसुहृद्भवान् । सत्यं च न परिभ्रष्टं यद्दरिद्रेषु दुर्लभम् ॥ २८ ॥ मैत्रेय, गच्छ रत्नावलीमादाय वसन्तसेनायाः सकाशम् । वक्तव्या च सा मद्वचनात्-'यत्खल्वस्माभिः सुवर्णभाण्डमात्मीयमिति कृत्वा विश्रम्भाद्दयते हारितम् । तस्य कृते गृह्यतामियं रत्नावली' इति । विदूषकः-मा दाव अक्खाइदस्स अभुत्तस्स अप्पमुल्लस्स चोरेहि अवहिदस्स कारणादो चतुःसमुद्दसारभूदा रअणावली दीअदि । (क) चारुदत्तः-वयस्य, मा मैवम् । यं समालम्ब्य विश्वास न्यासोऽस्मासु तया कृतः । तस्यैतन्महतो मूल्यं प्रत्ययस्यैव दीयते ॥ २९ ॥ तद्वयस्य, अस्मच्छरीरस्पृष्टिकया शापितोऽसि, नैनामग्राहयित्वात्राग- न्तव्यम् । वर्धमानक, एताभिरिष्टिकाभिः संधिः क्रियतां सुसंहतः शीघ्रम् । परिवादबहलदोषान्न यस्य रक्षां परिहरामि ॥ ३० ॥ वयस्य मैत्रेय, भवताप्यकृपणशौण्डीर्यमभिधातव्यम् । विदूषकः-भो, दलिदो किं अकिवणं मन्तेदि । (ख) चारुदत्तः-अदरिद्रोऽस्मि सखे, यस्य मम । ('विभवानुगता भार्या' (३॥२८) इत्यादि तद्गच्छतु भवान् । अहमपि कृतशौचः संध्यामुपासे । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति संधिच्छेदोनाम तृतीयोऽङ्कः । पुनः पठति ।) (क) मा तावदखादितस्सामुक्तस्याल्पमूल्यस्य चौरैरपहृतस्य कारणाञ्चतुः- समुद्रसारभूता रत्नावली दीयते। (ख) भोः, दरिद्रः किमकृपणं मन्त्रयति । नाम ग्रीष्मव्रतम्' इत्येके ॥ आत्मेति ॥ २७ ॥ विभवेति ॥२८॥ चतुःसमुद्देति । चतुःसमुद्राणां रत्नाकराणां सारभूता ॥यमिति । समालम्ब्येत्याद्य- पूर्वोऽपि सोहणसवनविभवेति (2) कुलीनलादेरित्यर्थः (1) ॥ २९ ॥ एतामि- रिति ॥ ३० ॥ सत्त्वमाशय महत्त्वम् (1) ॥ इति संधिच्छेदो नाम तृतीयोऽङ्कः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति चेटी।) चेट:-आणत्तम्हि अत्ताए अजआए सआसं गन्तुम् । एसा अज्जआ चित्तफलअणिसण्णदिट्टी मदणिआए सह किंपि मन्तअन्ती चिट्ठदि । ता जाव उवसप्पामि । (क) (इति परिकामति ।) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा वसन्तसेना मदनिका च ।). वसन्तसेना-हले मदणिए, अवि सुसदिसी इअं चित्ताकिदी अज्जचारुदत्तस्स । (ख) मदनिका -सुसदिसी । (ग) वसन्तसेना-कधं तुमं जाणासि । (घ) मदनिका-जेण अजआए सुसिणिद्धा दिट्टी अणुलग्गा । (ङ) वसन्तसेना-हले, किं वेसवासदाक्खिण्णेण मदणिए, एवं भणासि । (च) मदनिका-अजए, किं जो जेव जणो वेसे पडिवसदि, सो जव अलीअदक्खिणो भोदि । (छ) वसन्तसेना-हले, णाणापुरिससङ्गेण वेस्साजणो अलीअद- क्खिणो भोदि । (ज) (क) आज्ञप्तास्मि मात्रार्यायाः सकाशं गन्तुम् । एषार्या चित्रफलक- निषण्णदृष्टिर्मदनिकया सह किमपि मनयन्ती तिष्ठति । तद्यावदुपसर्पामि । (ख) चेटि मदनिके, अपि सुसदृशीयं चित्राकृतिरार्यचारुदत्तस्य । ग) सुसदृशी। (घ) कथं त्वं जानासि । (ङ) येनार्यायाः सुस्निग्धा दृष्टिरनुलमा । (च) चेटि, किं वेशवासदाक्षिण्येन मदनिके, एवं भणसि । (छ) आर्ये, किं य एव जनो वेशे प्रतिवसति, स एवालीकदक्षिणो भवति । (ज) चेटि, नानापुरुषसङ्गेन वेश्याजनोऽलीकदक्षिणो भवति ।

·मृच्छकटिके मदनिका-जदो दाव अजआए दिट्टी इध अभिरमदि हि- अअंच, तस्स कारणं किं पुच्छीअदि । (क) वसन्तसेना-हले, सहीजणादो उवहणीअदां रक्खामि । (ख) मदनिका-अजए, एव्वं णेदम् । सहीजणचित्ताणुवत्ती अबलाजणो भोदि । (ग) प्रथमा चेटी-(उपसृत्य ।)अज्जए, अत्ता आणवेदि-गहिदा- वगुण्ठणं पक्खदुआरए सज्ज पवहणम् । ता गच्च' त्ति । (घ) वसन्तसेना-हजे, किं अजचारुदत्तो मं णइस्सदि । (ङ) चेटी-अजए, जेण पवहणेण सह सुवण्णदससाहस्सिओ अलंकारओ अणुप्पेसिदो । (च) वसन्तसेना-को उण सो । (छ) चेटी-एसो जेव राअस्सालो संठाणओ । (ज) वसन्तसेना-(सक्रोधम् ।) अवेहि । मा पुणो एव्वं भणि- स्ससि । (झ) चेटी-पसीददु पसीददु अजआ। संदेसेण म्हि पेसिदा । (ञ) वसन्तसेना-अहं संदेसस्स जेव कुप्पामि । (ट) (क) यतस्तावदार्याया दृष्टिरिहामिरमते हृदयं च, तस्य कारणं किं पृच्छयते । (ख) चेटि, सखीजनादुपहसनीयतां रक्षामि । (ग) आर्ये, एवं नेदम् । सखीजनचित्तानुवर्त्यबलाजनो भवति । घ) आर्ये, माताज्ञापयति-'गृहीतावगुण्ठनं पक्षद्वारे सजं प्रवहणम् । तद्गच्छ' इति । (ङ) चेटि, किमार्यचारुदत्तो मां नेष्यति । (च) आर्ये, येन प्रवहणेन सह सुवर्णदशसाहसिकोऽलंकारोष्नुप्रेषितः । (छ) कः पुनः सः। (ज) एष एव राजश्यालः संस्थानकः । झ) अपेहि । मा पुनरेवं भणिष्यसि । (ब) प्रसीदतु प्रसीदत्वार्या । संदेशेनास्मि प्रेषिता । (ट) अहं संदेशस्यैव कुप्यामि । तस्सेत्यादि । यत्र चक्षुर्हदये लमे तत्र कारणं कि पर्यालोच्यते । अति- प्रियनामासावलं विलम्बेनेत्याशयः ॥ गहिदावगुण्ठणं गृहीतावगुण्ठनम् ॥

·चतुर्थोऽङ्कः । ८७ चेटी-ता किंति अत्तं विण्णविस्सम् । (क) वसन्तसेना-एव्वं विण्णाविदव्वा-'जइ मं जीअन्ती इच्छसि, ता एव्वं ण पुणो अहं अत्ताए आण्णाविदव्वा' । (ख) चेटी-जधा दे रोअदि । (ग) (इति निष्क्रान्ता ।) (प्रविश्य ।) शर्विलक:- दत्त्वा निशाया वचनीयदोष निद्रां च जित्वा नृपतेश्च रक्ष्यान् । स एष सूर्योदयमन्दरश्मिः क्षपाक्षयाचन्द्र इवास्मि जातः ॥ १ ॥ अपि च । यः कश्चित्त्वरितगतिर्निरीक्षते मां संभ्रान्तं द्रुतमुपसर्पति स्थितं वा । तं सर्व तुलयति दूषितोऽन्तरात्मा खैर्दोषैर्भवति हि शङ्कितो मनुष्यः ॥२॥ मया खलु मदनिकायाः कृते साहसमनुष्ठितम् । परिजनकथासक्तः कश्चिन्नरः समुपेक्षितः कचिदपि गृहं नारीनाथं निरीक्ष्य विवर्जितम् । नरपतिबले पार्थायाते स्थितं गृहदारुव- व्यवसितशतैरेवंप्रायैर्निशा दिवसीकृता ॥ ३ ॥ (इति परिकामति ।) वसन्तसेना-हले, इमं दाव चित्तफल मम सअणीए ठा- विअ तालवेण्टअं गेण्हिअ लहु आअचछ । (घ) मदनिका-जं अजआ आणवेदि । (ङ) (इति फलकं गृहीला निष्क्रान्ता) (क) तत्किमिति मातरं विज्ञापयिष्यामि । (ख) एवं विज्ञापयितव्या-'यदि मां जीवन्तीमिच्छसि, तदैवं न पुनरहं मात्राज्ञापयितव्या'। (ग) यथा ते रोचते। घ) चेटि, इमं तावचित्रफलकं मम शयनीये स्थापयित्वा तालवृन्तं गृहीत्वा लघ्वागच्छ। (ङ) यदाज्ञापयति । विण्णविस्सं विज्ञापयिष्यामि ॥ दत्त्वेति ॥१॥ य इति । खरितमतिः कश्चित् ·मृच्छकटिके शर्विलक:-इदं वसन्तसेनाया गृहम् । तद्यावत्प्रविशामि । (प्रविश्य ।) क नु मया मदनिका द्रष्टव्या । (ततः प्रविशति तालवृन्तहस्ता मदनिका ।) शर्विलकः-(दृष्ट्वा ।) अये, इयं मदनिका । मदनमपि गुणैर्विशेषयन्ती रतिरिव मूर्तिमती विभाति येयम् । मम हृदयमनङ्गवह्नितप्तं भृशमिव चन्दनशीतलं करोति ॥ ४ ॥ मदनिके। मदनिका-‘दृष्ट्वा ।) अम्मो, कधं सव्विलओ । सव्विलअ, साअदं दे कहिं तुमम् । (क) शर्विलक:-कथयिष्यामि । (इति सानुरागमन्योन्यं पश्यतः ।) वसन्तसेना-चिरअदि मदणिआ । ता कहिं णु क्खु सा । (गवाक्षकेन दृष्ट्वा।) कथम् । एसा केनावि पुरिसकेण सह मन्तअन्ती चिट्टदि । जधा अदिसिणिद्धाए णिच्चलदिट्ठीए आपिबन्ती विअ एदं निज्झाअदि तधा तक्केमि, एसो सो जणो एवं इच्छदि अभु- जिस्सं कादुम् । ता रमदु रमदु । मा कस्सावि पीदिच्छेदो भोदु । ण क्खु सदाविस्सम् । (ख) मदनिका-सव्विलअ, कधेहि । (ग) (शर्विलकः सशकं दिशोऽवलोकयति ।) मदनिका-सव्विलअ, किं प्रणेदम् । ससको विअ लक्खी- असि । (घ) (क) आश्चर्यम् , कथं शर्विलकः । शर्विलक, स्वागतं ते । कुत्र त्वम् । (ख) चिरयति मदनिका । तत्कुत्र नु खलु सा । कथम् । एषा केनापि पुरुषकेण सह मन्त्रयन्ती तिष्ठति । यथातिस्निग्धया निश्चलदृष्ट्या पिबन्तीवैतं निध्यायति तथा तर्कयामि, एष स जन एनामिच्छत्यभुजिष्यां कर्तुम् । तद्रमतां रमताम् मा कस्यापि प्रीतिच्छेदो भवतु । न खल्वाकारयिष्यामि । (ग) शर्विलक, कथय । (घ) शर्विलक, किं विदम् । सशङ्क इव लक्ष्यसे । संभ्रान्तं माम् ॥२॥परिजनेति ॥ ३॥मदनमिति ॥ ४॥ अभुजिस्सं अग्रे- ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ८९ शर्विलकः-वक्ष्ये त्वां किंचिद्रहस्यम् । तद्विविक्तमिदम् । मदनिका-अध इं। (क) वसन्तसेना-कधं परमरहस्सम् । ता ण सुणिस्सम् । (ख) शर्विलकः-मदनिके, किं वसन्तसेना मोक्ष्यति त्वां निष्क- येण । वसन्तसेना-कधं मम संबन्धिणी कधा । ता सुणिस्सं इ. मिणः गवक्खेण ओवारिदसरीरा । (ग) मदनिका-सव्विलअ, भणिदा मए अजआ । तदो भणादि- 'जइ जम छन्दो तदा विणा अत्थं सव्वं परिजणं अभुज़िस्सं करइस्सम्' । अध सव्विलअ, कुदो दे एत्तिओ विहवो, जेण मं अजआसआसादो मोआइस्ससि । (घ) शर्विलकः- दारियेणाभिभूतेन त्वत्लेहानुगतेन च । अद्य रात्रौ मया भीरु त्वदर्थे साहसं कृतम् ॥ ५॥ वसन्तसेना-पसण्णा से आकिदी, साहसकम्मदाए उण उ- व्वेअणीआ । (ङ) मदनिका-सव्विलअ, इत्थीकल्लवत्तस्स कारणेण उहअंपि संसए विणिक्खित्तम् । (च) शर्विलकः-किं किम् । (क) अथ किम् । (ख) कथं परमरहस्यम् । तन्न श्रोष्यामि । (ग) कथं मम संबन्धिनी कथा । तच्छ्रोष्याम्यनेन गवाक्षेणापवारित- शरीरा। (घ) शर्विलक, भणिता मयार्या । तदा भणति-'यदि मम छन्द- स्तदा विनार्थ सर्व परिजनमभुजिष्यं करिष्यामि । अथ शर्विलक, कुतस्त एतावान्विभवः, येन मामार्यासकाशान्मोचयिष्यसि । (ङ)प्रसन्नास्साकृतिः साहसकर्मतया पुनरुद्वेजनीया । (च) शर्विलक, स्त्रीकल्यवर्तस्य कारणेनोभयमपि संशये विनिक्षिप्तम् । ध्याम् । स्वाधीनामिति यावत् । मम छन्दो ममामिलाषः ॥ दारिद्येणेति । साहसं चौZरूपम् ॥ ५५ ॥ साहसे जीवतानपेक्षकर्मणि । गहु ते इति । न ·९० मृच्छकटिके - मदनिका-सरीरं चारित्तं च । (क) शर्विलकः-अपण्डिते, साहसे श्रीः प्रतिवसति । मदनिका-सविलअ, अखण्डिदचारित्तो सि । ता ण खु ते मम कारणादो साहसं करन्तेण अच्चन्तविरुद्ध आचरिदम् । (ख) शर्विलकः नो मुष्णाम्यबलां विभूषणवती फुल्लामिवाहं लतां विप्रखं न हरामि काञ्चनमथो यज्ञार्थमभ्युद्धृतम् । धाञ्युत्सङ्गगतं हरामि न तथा बालं धनार्थी वचि- कार्याकार्याविचारिणी मम मतिश्चौर्येऽपि नित्यं स्थिता ॥६॥ तद्विज्ञाप्यतां वसन्तसेना- 'अयं तव शरीरस्य प्रमाणादिव निर्मितः । अप्रकाशो ह्यलंकारो मत्स्नेहाद्धार्यतामिति ॥ ७॥ मदनिका-सव्विलअ, अप्पकाशो अलंकारओ । अअं च जणो ति दुवेवि ण जुज्जदि । ता उवणेहि दाव । पेक्खामि एदं अलंकारअम् । (ग) शर्विलकः--इदमलंकरणम् । (इति साशकं समर्पयति ।) मदनिका-(निरूप्य।) दिट्टपुरुव्वो विअ अ अलंकारओ । ता भणेहिं कुदो दे एसो । (घ) शर्विलकः-मदनिके, किं तवानेन । गृह्यताम् । (क) शरीरं चारित्रं च । (ख) शर्विलक, अखण्डितचारित्रोऽसि । तन्न खलु त्वया मम कारणा- त्साहसं कुर्वतात्यन्तविरुद्धमाचरितम् । (ग) शर्विलक, अप्रकाशोऽलंकारः । अयं च जन इति द्वंयमपि न युज्यते । तदुपनय तावत् । पश्याम्येनमलंकारम् । (घ) दृष्टपूर्व इवायमलंकारः । तद्गण कुतस्त एषः । खल्वाचरितम्, अपि वाचरितमेव नो मुष्णामीति । शूद्रवर्णहरणे न तथा पातकमिति विप्रेत्यादिनोक्तम् ॥ ६॥ अयमिति । तव वसन्तसेनायाः ॥ अनुहितः प्रकाशो यस्य सोऽप्रकाशः । अनेनास्माकं दण्ड इत्यनेन न प्रकाश- यितव्य इत्यर्थः ॥ ७॥ अयं जनो वसन्तसेनाखरूपः। अपिरनुनये । 'भयं ·चतुर्थोऽङ्कः । मदनिका—(सरोषम् ।) जइ मे पञ्च ण गच्छसि, ता किं- णिमित्तं मं णिकिणासि । (क) शर्विलक:-अयि, प्रभाते मया श्रुतं श्रेष्ठिचत्वरे, यथा- 'सार्थवाहस्य चारुदत्तस्य' इति । (वसन्तसेना मदनिका च मूच्छा नाटयतः ।) शर्विलकः-मदनिके, समाश्वसिहि । किमिदानीं त्वं विषादस्रस्तसर्वाङ्गी संभ्रमभ्रान्तलोचना । नीयमाना भुजिष्या त्वं कम्पसे नानुकम्पसे ॥ ८ ॥ मदनिका-(समाश्वस्य ।) साहसिअ, ण क्खु तुए मम कार- णादो इमं अकजं करन्तेण तस्सि गेहे कोवि वावादिदो परिक्खदो वा । (ख) शर्विलकः-मदनिके, भीते सुप्ते न शर्विलकः प्रहरति तन्मया न कश्चिद्व्यापादितो नापि परिक्षतः । मदनिका-सच्चम् । (ग) शर्विलकः-सत्यम् । वसन्तसेना-(संज्ञां लब्ध्वा ।) अम्महे, पच्चुवजीविदम्हि । (घ) मदनिका-पिअम् । (ङ) शर्विलकः—(सेय॑म् ।) मदनिके, किं नाम प्रियमिति । त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि करोम्यकार्य सद्वृत्तपूर्वपुरुषेऽपि कुले प्रसूतः । रक्षामि मन्मथविपन्नगुणोऽपि मानं मित्रं च मां व्यपदिशस्यपरं च यासि ॥ ९ ॥ (साकूतम् ।) क) यदि मे प्रत्ययं न गच्छसि, तत्किंनिमित्तं मां निष्क्रीणासि । ख) साहसिक, न खलु त्वया मम कारणादिदमकार्य कुर्वता तस्मिन्गेहे कोऽपि व्यापादितः परिक्षतो वा । (ग) सत्यम् । घ) आश्चर्यम् , प्रत्युपजीवितास्मि । (ङ) प्रियम् । जनः शर्विलकः' इति प्राचीनटीका । तम बुद्ध्यते । वेश्यात्वे वसन्तसेनाया निभृतं संगतमित्यभिप्रायः ॥ विषादेति ॥८॥ त्वदिति । मन्मथेन वि. पन्नो गुणो यस्य । ईदृशोऽपि देहं रक्षामि । मदनिकाथ चौर्याहरणेन हीनगुणलं ·९२ मृच्छकटिके .. इह सर्वखफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः । निष्फलत्वमलं यान्ति वेश्याविहगभक्षिताः ॥ १० ॥ अयं च सुरतज्वालः कामामिः प्रणयेन्धनः । नराणां यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ ११ ॥ वसन्तसेना-(सस्मितम् ।) अहो, से अत्थाणे आवेओ । (क) शर्विलकः-सर्वथा अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्वसन्ति । श्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यों भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि ॥१२॥ स्त्रीषु न रागः कार्यों रक्तं पुरुषं स्त्रियः परिभवन्ति । रक्तैव हि रन्तव्या विरक्तभावा तु हातव्या ॥ १३ ॥ सुष्ठुखल्विदमुच्यते- एता हसन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतो- विश्वासयन्ति पुरुषं न तु विश्वसन्ति । तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितेन वेश्याः श्मशानसुमना इव वर्जनीयाः ॥ १४ ॥ अपि च । समुद्रवीचीव चलखभावाः संध्याभ्रलेखेव मुहूर्तरागाः । स्त्रियो हृतार्थाः पुरुषं निरर्थ निष्पीडितालक्तकवत्त्यजन्ति ॥१५॥ स्त्रियो नाम चपलाः अन्यं मनुष्यं हृदयेन कृत्वा अन्यं ततो दृष्टिभिराह्वयन्ति । अन्यत्र मुञ्चन्ति मदप्रसेकमन्यं शरीरेण च कामयन्ते ॥ १६ ॥ सूक्तं खलु कस्यापि- नं पर्वतारे नलिनी प्ररोहति न गर्दभा वाजिधुरं वहन्ति । यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति शालयो न वेशजाताः शुचयस्तथाङ्गनाः ॥१७॥ (क) अहो, अस्यास्थान आवेगः । व्यक्तम् ॥९॥ इहेति ॥ १० ॥ अयमिति ॥ ११॥ अपण्डिता इति ॥ १२ ॥ स्त्रीष्विति ॥ १३ ॥ पता इति । सुमनसः पुष्पवृत्तरेक- वचनान्ततापि । यथा-'अप्रत्याख्येये दधिसुमनसी' इति । 'सुमना माल- वी' इत्येके । वचनमेदेऽपि सतामनुद्वेजकखाददुष्टयमुपमायाः ॥ १४॥ समु- ·चतुर्थोऽः । .९ आः दुरात्मन् चारुदत्तहतक, अयं न भवसि । (इति कतिचित्पदानि गच्छति ।) मदनिका-(अञ्चले गृहीत्वा ।) अइ असंबद्धभासअ, असंभा- वणीए कुप्पसि । (क) शर्विलक:-कथमसंभावनीयं नाम । मदनिका-एसो क्खु अलंकारओ अजआकेरओ । (ख) शर्विलकः-ततः किम् । मदनिका–स च तस्स अजस्स हत्थे विणिक्खित्तो । (ग) शर्विलकः-किमर्थम् । मदनिका—(कर्णे) एव्वं विअ । (घ) शर्विलकः-(सवैलक्ष्यम् ।) भोः कष्टम् । छायार्थ ग्रीष्मसंतप्तो यामेवाहं समाश्रितः । अजानता मया सैव पत्रैः शाखा वियोजिता ॥ १८ ॥ वसन्तसेना-कधं एसो वि संतप्पदि जेव । ता अजाणन्तेण एदिणा एव्वं अणुचिट्ठिदम् । (ङ) शर्विलक:-मदनिके, किमिदानी युक्तम् । मदनिका-इत्थं तुमं जेव पण्डिओ। (च) शर्विलकः-नैवम् । पश्य । स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः । पुरुषाणां तु पाण्डित्यं शास्त्रैरेवोपदिश्यते ॥ १९ ।। मदनिका-सव्विलअ, जइ मम वअणं सुणीअदि, ता तस्स जेव महाणुभावस्स पडिणिज्जादेहि । (छ) (क) अयि असंबद्धभाषक, असंभावनीये कुप्यसि । (ख) एष खल्वलंकार आर्यासंबन्धी । (ग) स च तस्यार्यस्य हस्ते विनिक्षिप्तः । (घ) एवमिव । (ङ) कथमेषोऽपि संतप्यत एव । तदजानतैतेनैवमनुष्ठितम् । (च) अत्र त्वमेव पण्डितः। छ) शर्विलक, यदि मम वचनं श्रूयते, तदा तस्यैव महानुभावस प्रतिनिर्यातय । द्रेति ॥ १५॥ अन्यमिति ॥ १६ ॥ नेति ॥ १७ ॥ छायार्थमिति मृ०९ ·मृच्छकटिके शर्विलका-मदनिके, यद्यसौ राजकुले मां कथयति । मदनिका-ण चन्दादो आदवो होदि । (क) वसन्तसेना-साहु मदणिए, साहु । (ख) शर्विलक:-मदनिके, न खलु मम विषादः साहसेऽस्मिन्भयं वा कथयसि हि किमर्थं तस्य साधोर्गुणांस्त्वम् । जनयति मम वेदं कुत्सितं कर्म लज्जां नृपतिरिह शठानां मादृशां किं न कुर्यात् ॥ २० ॥ तथापि नीतिविरुद्धमेतत् । अन्य उपायश्चिन्त्यताम् । मदनिका-सो अअं अवरो उवाओ। (ग) वसन्तसेना-को क्खु अवरो उवाओ हुविस्सदि । (घ) मदनिका-तस्स जेव अजस्स केरओ भविअ एवं अलंका- रअं अजआए उवणेहि । (ङ) शर्विलकः-एवं कृते किं भवति । मदनिका-तुमं दाव अचोरो, सो वि अज्जो अरिणो, अज- आए सकं अलंकारअं उवगदं भोदि । (च) शर्विलकः-नन्वतिसाहसमेतत् । मदनिका-अइ, उवणेहि । अण्णधा अदिसाहसम् । (छ) वसन्तसेना-साहु मदणिए, साहु । अभुजिस्सए विअ म- न्तिदम् । (ज) क) न चन्द्रादातपो भवति । (ख) साधु मदनिके, साधु । (ग) सोऽयमपर उपायः। (घ) कः खल्वपर उपायो भविष्यति । (ङ) तस्यैवार्यस्य संबन्धी भूत्वेममलंकारकमाया उपनय । (च) त्वं तावदचौरः, सोऽप्यार्योऽनृणः, आर्यया स्वकोऽलंकार उपगतो (छ) अयि, उपनय । अन्यथातिसाहसम् । ज) साधु मदनिके, साधु । अभुजिष्ययेव मनितम् । भवति । ॥ १८ ॥ स्त्रिय इति ॥ १९ ॥ न खल्विति ॥ २० ॥ अथ निजपतित्वेनैवमाह-तुमं जेवेति । इदानीं ब्राह्मणभार्यात्वेनेति भावः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ९५ शर्विलकः मयाप्ता महती बुद्धिर्भवतीमनुगच्छता । निशायां नष्टचन्द्रायां दुर्लभो मार्गदर्शकः ॥ २१ ॥ मदनिका-तेण हि तुम इमस्सि कामदेवगेहे मुहुत्तरं चिट्ठ, जाव अजआए तुह आगमणं णिवेदेमि । (क) शर्विलकः-एवं भवतु। मदनिका-(उपसृत्य ।) अजए, एसो क्खु चारुदत्तम्स सआ- सादो बह्मणो आअदो । (ख) वसन्तसेना-हजे, तस्स केरअं ति कधं तुमं जाणासि । (ग) मदनिका-अज्जए, अत्तणकेरअं वि ण जाणामि । (घ) वसन्तसेना (खगतं सशिरःकम्पं विहस्य ।) जुज्जदि । (प्रकाशम् ।) पविसदु । (ङ) मदनिका-जं अज्जआ आणवेदि । (उपगम्य ।) पविसदु स- विलओ। (च) शर्विलकः-(उपसृत्य सवैलक्ष्यम् ।) स्वस्ति भवत्यै । वसन्तसेना-अन्ज, वन्दामि । उवविसदु अज्जो । (छ) शर्विलकः-सार्थवाहस्त्वां विज्ञापयति- 'जर्जरत्वाद्गृहस्य दूर- क्ष्यमिदं भाण्डम् । तद्गृह्यताम्' । (इति मदनिकायाः समग्र प्रस्थितः ।) (क) तेन हि त्वमस्मिन्कामदेवगेहे मुहूर्तकं तिष्ठ, यावदार्यायै तवाग- मनं निवेदयामि । (ख) आर्ये, एष खलु चारुदत्तस्य सकाशाद्राह्मण आगतः । ग) चेटि, तस्य संबन्धीति कथं त्वं जानासि । (घ) आर्ये, आत्मसंबन्धिनमपि न जानामि । (ङ) युज्यते । प्रविशतु । (च) यदार्याज्ञापयति । प्रविशतु शर्विलकः । (छ) आर्य, वन्दे । उपाविशत्वार्यः । मयेति ॥ २१ ॥ अत्तणकेरअं वीति चारुदत्तस्यानुचरत्वं स्वीकृत्य ब्रूते ।

·मृच्छकटिके: वसन्तसेना-अज्ज, ममावि दाव पडिसंदेस तहिं अजो णेदु । (क) शर्विलक:-(खगतम् ।) कस्तत्र यास्यति । (प्रकाशम् ।) कः प्रतिसंदेशः। वसन्तसेना-पडिच्छदु अज्जो मदणिअम् । (ख) शर्विलकः-भवति, न खल्ववगच्छम् । वसन्तसेना-अहं अवगच्छामि । (ग) शर्विलकः-कथमिव । वसन्तसेना-अहं अजचारुदत्तेण भणिदा- 'जो इमं अ. लंकारअं समप्पइस्सदि, तस्स तुए मदणिआ दादव्वा' । ता सो जेव एदं दे देदित्ति एव्वं अजेण अवगच्छिदव्वम् । (घ) शर्विलकः--(खगतम् ।) अये विज्ञातोऽहमनया । (प्रकाशम् ।) साधु आर्यचारुदत्त, साधु । गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा । गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ॥ २२ ॥ अपि च। गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्यों न किंचिदप्राप्यतमं गुणानाम् । गुणप्रकर्षादुडुपेन शंभोरलक्यमुल्लचितमुत्तमाङ्गम् ॥ २३ ॥ वसन्तसेना-को एत्थ पवहणिओ। (ङ) (प्रविश्य सप्रवहणः ।) चेटः-अजए, सजं पवहणम् । (च) (क) आर्य, ममापि तावत्प्रतिसंदेशं तत्रार्यो नयतु । (ख) प्रतीच्छत्वार्यों मदनिकाम् । (ग) अहमवगच्छामि । (घ) अहमार्यचारुदत्तेन भणिता--'य इममलंकारकं समर्पयिष्यति, तस्य त्वया मदनिका दातव्या । तत्स एवैतां ते ददातीत्येवमार्येणा- वगन्तव्यम् । (अ) कोऽत्र प्रवहणिकः। (च) आर्ये, सजं प्रवहणम् । गुणेष्वेवेति ॥ २२ ॥ गुणेविति ॥ २३ ॥ :

·चतुर्थोऽङ्कः। वसन्तसेना-हले मअणिए, सुदिट्ट मं करेहि । दिण्णासि । आरुह पवहणम् । सुमरेसि मम् । (क) मदनिका-(रुदती ।) परिच्चत्तमि अजआए । (ख) (इति पा- दयोः पतति ।) वसन्तसेना-संपदं तुम जेव वन्दणीआ संवुत्ता । ता गच्छ । आरुह पवहणम् । सुमरेसि मम् । (ग) शर्विलकः-खस्ति भवत्यै । मदनिके, सुदृष्टः क्रियतामेष शिरसा वन्द्यतां जनः । यत्र ते दुर्लभं प्राप्तं वधूशब्दावगुण्ठनम् ॥ २४ ॥ (इति मदनिकया सह प्रवहणमारुह्य गन्तुं प्रवृत्तः ।) (नेपथ्ये ।) कः कोऽत्र भोः । राष्ट्रियः समाज्ञापयति-'एष खल्वार्यको गोपालदारको राजा भविष्यतीति सिद्धादेशप्रत्ययपरित्रस्तेन पालकेन राज्ञा घोषादानीय घोरे बन्धनागारे बद्धः । ततः खेषु खेषु स्थाने- प्वप्रमत्तैर्भवद्भिर्भवितव्यम्' । शर्विलकः-(आकर्ण्य ।) कथं राज्ञा पालकेन प्रियसुहृदार्यको मे बद्धः । कलत्रवांश्वास्मि संवृत्तः । आः, कष्टम् । अथवा द्वयमिदमतीव लोके प्रियं नराणां सुहृच्च वनिता च । संप्रति तु सुन्दरीणां शतादपि सुहृद्विशिष्टतमः ॥ २५ ॥ भवतु । अवतरामि । (इत्यवतरति ।) मदनिका-(सास्रमञ्जलिं बवा ।) एव्वं णेदम् । ता परं णेदु मं अजउत्तो समीवं गुरुअणाणम् । (घ) (क) चेटि मदनिके, सुदृष्टां मां कुरु । दत्तासि । आरोह प्रवहणम् । स्मरसि माम् । (ख) परित्यक्तास्म्यार्यया । (ग) सांप्रतं त्वमेव वन्दनीया संवृत्ता । तद्गच्छ । आरोह प्रवहणम् । स्मरसि माम् । (घ) एवं नेदम् । तत्परं नयतु मामार्यपुत्रः समीपं गुरुजनानाम् । मुष्ट इति । यत्र ते इति । हेतावाधारविवक्षया 'यत्र' इति सप्तमी । कर्तुः शेषन विवक्षया 'ते' इति षष्ठी ॥ २४ ॥द्वयमिति ॥ २५ ॥ उदवसितं गृहम् ।।

·९८ मृच्छकटिके शर्विलकः-साधु प्रिये, साधु । अस्मच्चित्तसदृशमभिहितम् । (चेटमुद्दिश्य ।) भद्र, जानीषे रेभिलस्य सार्थवाहस्योदवसितम् । चेटः-अध इं। (क) शर्विलकः-तत्र प्रापय प्रियाम् । चेटः-जं अज्जो आणवेदि । (ख) मदनिका-जधा अजउत्तो भणादि, अप्पमत्तेण दाव अज- उत्तेण होदव्वम् । (ग) (इति निष्क्रान्ता ।) शर्विलकः-अहमिदानीं जातीन्विटाखभुजविक्रमलब्धवर्णा- राजापमानकुपितांश्च नरेन्द्रभृत्यान् । उत्तेजयामि सुहृदः परिमोक्षणाय यौगन्धरायण इवोदयनस्य राज्ञः ॥ २६ ॥ अपि च । प्रियसुहृदमकारणे गृहीतं रिपुभिरसाधुभिराहितात्मशकैः । सरभसमभिपत्य मोचयामि स्थितमिव राहुमुखे शशाङ्कबिम्बम् ॥ २७ ॥ (इति निष्क्रान्तः।) (प्रविश्य ।) चेटः-अज्जए, दिट्ठिआ वड्डसि । अज्जचारुदत्तस्स सआसादो बह्मणो आअदो । (घ) वसन्तसेना-अहो, रमणीअदा अज दिवसस्स । ता हजे, सादरं बन्धुलेण समं पवेसेहि णम् । (ङ) क) अथ किम् । (ख) यदार्य आज्ञापयति । (ग) यथार्यपुत्रो भणति, अप्रमत्तेन तावदार्यपुत्रेण भवितव्यम् । घ) आर्ये, दिष्ट्या वर्धसे । आर्यचारुदत्तस्य सकाशाद्राह्मण आगतः । कु) अहो, रमणीयताद्य दिवसस्य । तच्चेटि, सादरं बन्धुलेन समं प्रवेशयैनम् । मातीनिति ॥ २६ ॥ प्रियेति बन्धुलेन ·चतुर्थोऽङ्कः । ९९ , चेटी-जं अजआ आणवेदि । (क) (इति निष्क्रान्ता।) (विदूषको बन्धुलेन सह प्रविशति ।) विदूषकः-ही ही भोः, तवचरणकिलेसविणिज्जिदेण रक्खस- राआ रावणो पुप्फकेण विमाणेण गच्छदि । अहं उण बह्मणो अकिदतवच्चरणकिलेसो वि णरणारीजणेण गच्छामि । (ख) चेटी-पेक्खदु अज्जो अझकेरकं गेहदुआरम् । (ग) विदूषकः-(अवलोक्य सविस्मयम् ।) अहो सलिलसित्तमज्जिद- किदहरिदोवलेवणस्स विविहसु अन्धिकुसुमोवहारचित्तलिहिदभूमिभा- अस्स गअणतलाअलोअणकोदूहलदूरुण्णामिदसीसस्स दोलाअमा- णावलम्बिदैरावणहत्थब्भमाइदमल्लिआदामगुणालंकिदस्स समुच्छि- ददन्तिदन्ततोरणावभासिदस्स महारअणोवराओवसोहिणा पवणबल- न्दोलणाललन्तचञ्चलग्गहत्थेण 'इदो एहि' ति बाहरन्तेण विअ मं सोहग्गपडाअणिवहेणोवसोहिदस्स तोरणधरणथम्भवेदिअणिक्खि- तसमुल्लसन्तहरिदचूदपल्लवललामफटिहमङ्गलकलसाभिरामोहअपास्स- स्स महासुरवक्खत्थलदुब्भेज्जवजणिरन्तरपडिबद्धकणअकवाडस्स दुग्ग- (क) यदार्याज्ञापयति । (ख) आश्चर्य भोः, तपश्चरणक्लेशविनिर्जितेन राक्षसराजो रावणः पुष्पकेण विमानेन गच्छति । अहं पुनर्ब्राह्मणोऽकृततपश्चरणक्लेशोऽपि नरनारीजनेन गच्छामि। ग) प्रेक्षतामार्योऽस्मदीयं गेहद्वारम् । अत्रैवाङ्के पञ्चमप्रकोष्ठ के 'परगृहललिताः' (४।२८) इत्यादि बन्धुललक्षणं करि- ध्यते । ही ही भो इति विस्मये । तपश्चरणक्लेशविनिर्जितेन स्वाधीनेन । पुष्प- केण विमानविशेषेण । अकृततपश्चरणक्लेशः । नरयुका नारी नरनारी सोद्वाहिका यस्य । पुष्पकमपि सा नरनारी सीतारूपा उद्वाहनीया यस्येदृशम् । शब्दच्छलेन साम्यम् ॥ अहो वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता। किंभूतस्य । सलिलसिक्त- मार्जितकृतहरितोपलेपनस्य । कृतगोमयोपलेपनस्येत्यर्थात् । तथा विविधसुगन्धि- कुसुमोपहारचित्रलिखितभूमिभागस्य । गगनतलावलोकनकौतूहलदूरोनामितशी- र्षस्य । उच्छ्रायप्रकर्षपरमेतत् । दोलायमानावलम्बितैरावणहस्तभ्रमागतमल्ली- दामगुणालंकृतस्य । समुच्छ्रितदन्तिदन्ततोरणावभासितस्य । महारत्नोपरागोफ- शोभिना पवनबलान्दोलनाललचञ्चलाप्रहस्तेन इत एहीति व्याहरतेव मा सौभा- ग्यपताकानिवहेनोपशोभितस्य । तोरणधरणस्तम्भवेदिकानिक्षिप्तसमुल्लसरितचू. तपल्लवललामस्फटिकमगलकलशाभिरामोभयपार्श्वस्य । महासुरवक्षस्वटदुर्भधव- ·मृच्छकटिके दजणमणोरहाआसकरस्स वसन्तसेणाभवणदुआरस्स सस्सिरीअदा । जं सच्चं मज्झत्थस्स वि जणस्स बलादिहि आआरेदि । (क) चेटी-एदु एदु । इमं पढमं पओढें पविसदु अजो । (ख) विदूषकः-(प्रविश्यावलोक्य च ।) ही ही भोः, इधो वि पढमे पओढे ससिसङ्खमुणालसच्छाहाओ विणिहिदचुण्णमुट्टिपाण्डुराओ विविहरअणपडिबद्धकञ्चणसोबाणसोहिदाओ पासादपन्तिओ ओल. म्बिदमुत्तादामेहिं फटिहवादाअणमुहचन्देहिं णिज्झाअन्ती विअ उजइणिम् । सोत्तिओ विअ सुहोवविट्टो णिद्दाअदि दोवारिओ । सदहिणा कलमोदणेण पलोहिदा ण भक्खन्ति वायसा बलिं सुधा- सवण्णदाए । आदियदु भोदी । (ग) (क) अहो सलिलसिक्तमार्जितकृतहरितोपलेपनस्य विविधसुगन्धिकुसुमो- पहारचित्रलिखितभूमिभागस्य गगनतलावलोकनकौतूहलदूरोन्नामितशीर्षस्य दोलायमानावलम्बितैरावणहस्तभ्रमागतमल्लिकादामगुणालंकृतस्य समुच्छ्रितद- न्तिदन्ततोरणावभासितस्य महारत्नोपरागोपशोभिना पवनबलान्दोलनाललच- श्वलाग्रहस्तेन 'इत एहि' इतिव्याहरतेव मां सौभाग्यपताकानिवहेनोपशोभि- तस्य तोरणधरणस्तम्भवेदिकानिक्षिप्तसमुल्लसद्धरितचूतपल्लवललामस्फटिकमङ्ग- लकलशाभिरामोभयपार्श्वस्य महासुरवक्षःस्थलदुर्भेद्यवज्रनिरन्तरप्रतिबद्धकनक- कपाटस दुर्गतजनमनोरथायासकरस्य वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता । यत्सत्यं मध्यस्थस्यापि जनस्य बलादृष्टिमाकारयति । (ख) एत्वेतु । इमं प्रथमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः । (ग) आश्चर्य भोः, अत्रापि प्रथमे प्रकोष्ठे शशिशङ्खमृणालसच्छाया "विनिहितचूर्णमुष्टिपाण्डुरा विविधरत्नप्रतिबद्धकाश्चनसोपानशोभिताः प्रासा- दपतयोऽवलम्बितमुक्तादामभिः स्फटिकवातायनमुखचन्द्राियन्तीवोज- यिनीम् । श्रोत्रिय इव सुखोपविष्टो निद्राति दौवारिकः । सदध्ना कलमोदनेन प्रलोमिता न भक्षयन्ति वायसा बलिं सुधासवर्णतया । आदिशतु भवती । अरननिरन्तरप्रतिबद्धकनककपाटस्य दुर्गतजनमनोरथायासकरस्य यत्सत्यं मध्यस्थस्यापि जनस्य बलादृष्टिमाकारयत्याहृयति ॥ प्रथमप्रकोष्ठ. वर्णनम्-शशिशमृणालखच्छाभाः विनिहतचूर्णमुष्टिपाण्डुराः विविधरनप्रतिन दकाश्चनसोपानशोभिताः प्रासादपतयः अवलम्बितमुकाफलदामभिः स्फटिकवा- तायनमुखचन्द्रनिया॑यन्तीवोजयिनीम् । श्रोत्रिय इव सुखोपविटो निद्राति दौवारिकः । सदना कक्रमोदनेन प्रलोमिता न भक्षयन्ति वायसा ..

·चतुर्थोऽकः । १०१ चेटी-एदु एदु अजो । इमं दुदिरं पोर्ट पत्रिसदु अजो। (क) विदूषकः-(प्रविश्यावलोक्य च ।) ही ही भोः, इदो वि दुदिए पओट्टे पज्जन्तोवणीदजवसवुसकवलसुपुट्टा तेलब्भङ्गिदविसाणा बद्धा पवहणबइल्ला । अअं अण्णदरो अवमाणिदो विअ कुलीणो दीहं णीससदि सेरिहो । इदो अ अवणीदजुज्झस्स मल्लस्स विअ मद्दी. अदि गीवा मेसस्स । इदो इदो अवराणं अस्साणं केसकप्पणा क- रीअदि । अअं अवरो पाडच्चरो विअ दिढबद्धो मन्दुराए साहा- मिओ । (अन्यतोऽवलोक्य च ।) इदो अ कूरच्चुअतेल्लमिस्सं 'पिण्डं हत्थी पडिच्छाबीअदि मेत्थपुरिसेहिं । आदिसदु भोदी । (ख) चेटी-एदु एदु अज्जो । इमं तइअं पओढे पविसदु अजो। (ग) विदूषकः-(प्रविश्य दृष्ट्वा च ।) ही ही भोः, इदो वि तइए प- ओट्टे इमाइं दाव कुलउत्तजणोववेसणणिमित्तं विरचिदाइं आस- णाई । अद्धवाचिदो पासअपीठे चिट्ठइ पोत्थओ । एसो अ सा- (क) एत्वेत्वार्यः । इमं द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः । (ख) आश्चर्य भोः, इहापि द्वितीये प्रकोष्ठे पर्यन्तोपनीतयवसबुसकवल- सुपुष्टास्थैलाभ्यक्तविषाणा बद्धाः प्रवहणबलीवर्दाः । अयमन्यतरोऽवमानित इव कुलीनो दीर्घ निःश्वसिति सैरिभः । इतश्चापनीतयुद्धस्य मल्लस्येव मर्यते ग्रीवा मेषस्य । इत इतोऽपरेषामश्वानां केशकल्पना क्रियते । अयमपरः पाटचर इव दृढबद्धो मन्दुरायां शाखामृगः । इतश्च कूरच्युततैलमिश्र पिण्ड हस्ती प्रतिग्राह्यते मात्रपुरुषैः । आदिशतु भवती । (ग), एत्वेत्वार्यः । इमं तृतीयं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः । बलिं सुधासवर्णतया ॥ इहापि द्वितीयप्रकोष्ठ के पर्यन्तोपनीतयवसबुसकव- लमुपुष्टास्तैलाभ्यक्तविषाणा बद्धाः प्रवहणबलीवर्दाः । अयमपरोऽपमानित इव कुलीनो दीर्घ निःश्वसिति सैरिभो महिषः । इतोऽपनीतयुद्धस्य मल्लस्यैव मृयते ग्रीवा मेषस्य । इतोऽपरेषामश्वानां केशकल्पना क्रियते । अयमपरः पाट- घर इव चौर इव दृढबद्धो मन्दुरायां शाखामृगः । इतोऽपि भक्ततैलघृतमिश्रपिण्ड ग्राह्यते हस्ती हस्तिपकपुरुषैः ॥ इहापि तृतीये प्रकोष्ठे इमानि तावत्कुल. पुत्रजनोपवेशननिमित्तं विरचितान्यासनानि । अर्धपठितस्तिष्ठति पुस्तकः ।

·मृच्छकटिके। हीणमणिमअसारिआसहिदो पासअपीठो । इमे अ अवरे मअ- णसंधिविग्गहचदुरा विविहवण्णिआविलित्तचित्तफलअग्गहत्था इदो तदो परिब्भमति गणिआ घुड्डविडा अ । आदिसदु भोदी । (क) चेटी-एदु एदु अजो । इमं चउटुं पओढे पविसदु अज्जो । (ख) विदूषकः-(प्रविश्यावलोक्य च ।) ही ही भोः, इदो वि चउट्टे पओढे जुवदिकरताडिदा जलधरा विअ गम्भीरं णदन्ति मुदङ्गा, हीणपुण्णाओ विअ गअणादो तारआओ णिवडन्ति कंसतालआ, महुअरविरुअं विअ महुरं वजदि वंसो । इअं अवरा ईसाप्पणअकु- विदकामिणी विअ अङ्कारोविदा कररुहपरामरिसेण सारिज्जदि वीणा । इमाओ अवराओ कुसुमरसमत्ताओ विअ महुअरिओ अ- दिमहुरं पगीदाओ गणिआदारिआओ णच्चिअन्ति, णट्ट पठि- अन्ति, ससिङ्गारओ। ओवग्गिदा गवक्खेसु वादं गेण्हन्ति सलिल- गग्गरीओ । आदिसदु भोदी । (ग) (क) आश्चर्य भोः, इहापि तृतीये प्रकोष्ठे इमानि तावत्कुलपुत्रजनोपवे- शननिमित्तं विरचितान्यासनानि । अर्धवाचितं पाशकपीठे तिष्ठति पुस्तकम् । एतच्च स्वाधीनमणिमयसारिकासहितं पाशकपीठम् । इमे चापरे मदनसंधि- विग्रहचतुरा विविधवर्णिका विलिप्तचित्रफलकाग्रहस्ता इतस्ततः परिभ्रमन्ति गणिका वृद्धविटाश्च । आदिशतु भवती । (ख) एत्वेत्वार्यः । इमं चतुर्थ प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः । ग) आश्चर्य भोः, इहापि चतुर्थे प्रकोष्ठे युवतिकरताडिता जलधरा इव गम्भीरं नदन्ति मृदङ्गाः, क्षीणपुण्या इव गगनात्तारका निपतन्ति कांस्य- कामशास्त्रस्येत्यर्थात् । स्वाधीनमणिमयशारीसहितं पाशकपीठम् । 'सारितम्' इति पाठे प्रसारितमित्यर्थः । 'स्वाधीनमकृत्रिमम्' इति प्राचीनटीका । इमे चा- परे मदनसंधिविग्रहचतुरा विविधवर्णिकावलिप्तं चित्रफलकं वहमाना इतस्ततः परिभ्रमन्ति गणिका वृद्ध विटाः ॥ इहापि चतुर्थे प्रकोष्ठे युवतिकरताडिता जलधरा इव गम्भीरे धीरं नदन्ति मुरजाः । क्षीणपुण्या इव गगनात्तारा इव निपतन्ति कांस्यतालाः । वैदग्ध्यवादनादेव निपातः । मधुकराभिरुतमिव मधुरं बायते वंशः । इयमपरा प्रणयकुपिता कामिनीवाङ्कारोपिता करम्हपरामर्शेन सा- येते वीणा ।इमा अपराः कुसुमरसमत्ता इव मधुकर्याऽतिमधुरं प्रगीताः । गणिका. दारिका वैश्याविशेषा इति गुणपताकायामुक्तम् । नाट्यते नाव्यं । पठ्यते स शृङ्गार- ·चतुर्थोऽङ्कः । १०३ चेटी-एदु एदु अज्जो । इमं पञ्चमं पओइं पविसदु अजो। (क) विदूषकः-(प्रविश्य दृष्ट्वा च ।) ही ही भोः, इदो वि पञ्चमे पओढे अभं दलिद्दजणलोहुप्पादणअसे आहरइ उवचिदो हिडते- लगन्धो । विविहसुरहिधूमुग्गरेहिं णिचं संताविज्जमाणं णीससदि विअ महाणसं दुवारमुहेहिं । अधिकं उसुसावेदि में साहिजमाणब- हुविहभक्खभोअणगन्धो । अअं अवरो पडच्चरं विअ पोट्टि धोअदि रूपिदारओ । बहुविहाहारविआरं उवसाहेदि सूवआरो । बज्झन्ति मोदआ, पञ्चन्ति अपूवआ । (आत्मगतम् ।) अवि दाणिं इह वड्डिअं भुञ्जसु ति पादोदअं लहिस्सम् । (अन्यतोऽवलोक्य च ।) इदो ग- न्धव्वच्छरगणेहिं विअ विविहालंकारसोहिदेहिं गणिआजणेहिं बन्धुलेहिं अजं सच्चं सग्गीअदि एदं गेहम् । भो, के तुझे बन्धुला णाम । (ख) तालाः, मधुकरविरुतमिव मधुरं वाद्यते वंशः । इयमपरेाप्रणयकुपितका- मिनीवाङ्कारोपिता कररुहपरामर्शेन सार्यते वीणा । इमा अपराः कुसुमरस- मत्ता इव मधुकर्योऽतिमधुरं प्रगीता गणिकादारिका नर्त्यन्ते, नाट्यं पाठ्यन्ते सशृङ्गारम् । अल्पवल्गिता गवाक्षेषु वातं गृह्णन्ति सलिलगर्गर्यः । आदिशतु भवती। (क) एत्वेत्वार्यः । इमं पञ्चमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः । (ख) आश्चर्य भोः, इहापि पञ्चमे प्रकोष्ठेऽयं दरिद्रजनलोभोत्पादनकर म् । अवलम्बिता गवाक्षेषु वातं गृह्णन्ति सलिलगर्गर्यः। एतच्च जनानां पानार्थम् ॥ इहापि पञ्चमप्रकोष्ठे अयमपि दरिद्रजनलोभोत्पादनकरो हितैलगन्ध मा सम- न्ताद्धरति । विविधसुरभिधूमोद्गारौर्नित्यं संताप्यमानं निःश्वसितीव महानसं द्वारमुखैः । अधिकं रोमाञ्चयति मां साध्यमानबहुविधभक्ष्यभोजनगन्धः । भोजनं । करणे ल्युटि व्यञ्जनादिवचनः । अयमपरः पटश्चरमिव जीर्णवस्त्र मिव । छ- यपट्टमनेकाधारशोणिताभ्यामुपहतत्वात् । रूपिदारओ। रूपशब्दः पशुवचनस्तद्यो- गाद्रूपी खटिकस्तस्य दारकः पुत्रः । यद्वा । रूपी रूपसंघस्तस्य दारकश्छेदकः खटिक एव। यत्र मांसं छिद्यते तं पदं धावति प्रक्षालयति । बहुविधाहारविकारमु- पसाधयति सूपकारः । बध्यन्ते मोदकाः। पच्यन्तेऽपूपकाः । अपीदानीमहं भोक्तुं पादोदकं लप्स्ये । 'वर्धितम्' इति पाठे 'व्यञ्जनादिसामग्योपचितं वर्धितकम्' इति पूर्वटीका । इतश्च गन्धर्वाप्सरोगणैरिव विविधालंकारशोभितर्गणिकाजनैन्धुलैध ·१०.४ मृच्छकटिके बन्धुला:-वयं खलु परगृहललिताः परान्नपुष्टाः परपुरुषैर्जनिताः पराङ्गनासु । परधननिरता गुणेष्ववाच्या गजकलमा इव बन्धुला ललामः ॥२८॥ विदूषकः-आदिसदु भोदी । (क) चेटी-एदु एदु अज्जो । इमं छटुं पओटं पविसदु अज्जो । (ख) विदूषकः-(प्रविश्यावलोक्य च ।) ही ही भोः, इदो वि छट्टे प. ओह अमुं दाव सुवण्णरअणाणं कम्मतोरणाइं णीलरअणविणिक्खि- ताई इन्दाउहट्ठाणं विअ दरिसअन्ति । वेदुरिअमोत्तिअपवालअपु- प्फराअइन्दणीलकक्केतरअपद्मराअमरगअपहुदिआई रअणविसेसाई अण्णोण्णं विचारेन्ति सिप्पिणो । बज्झन्ति जादरूवेहिं माणिकाई । घडिजन्ति सुवण्णालंकारा । रत्तसुत्तेण गत्थीअन्ति मोत्तिआभर- णाई । घसीअन्ति धीरं वेदुरिआई । छेदीअन्ति सङ्खआ । साणि- आहरत्युपचितो हिङ्गुतैलगन्धः । विविधसुरभिधूमोद्गारैर्नित्यं संताप्यमानं निःश्वसितीव महानसं द्वारमुखैः । अधिकमुत्सुकायते मां साध्यमानबहुविध- भक्ष्यभोजनगन्धः । अयमपरः पटचरमिव हतपशूदरपेशिं धावति रूपिदा- रकः । बहुविधाहारविकारमुपसाधयति सूपकारः । बध्यन्ते मोदकाः । पच्य- न्तेऽपूपकाः । अपीदानीमिह वर्धितं भुझ्व इति पादोदकं लप्स्से । इह गन्धर्वाप्सरोगणैरिव विविधालंकारशोभितैर्गणिकाजनैबन्धुलैश्च यत्सत्यं स्वर्गा- यत इदं गेहम् । भोः, के यूयं बन्धुला नाम । क) आदिशतु भवती। (ख) एत्वेत्वार्यः । इमं षष्ठं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः । यत्सत्सं खर्गायत इदं गृहम् ॥ परगृहेति । गुणेष्ववाच्याः । अनभिधानीयगुणा इत्यर्थः । 'ऋणेषु' इति पाठे ऋणेष्ववाच्या ऋणमेवावसीय सर्वैरभिमुह्यामह इत्यर्थः । ललामो विलसामः । 'लल विलासे' भौवादिकः। अनुप्रासानुरोधे- नानयोरैक्यम् । 'ललामाः' इति पाठे श्रेष्ठा इत्यर्थः ॥ २८ ॥ इहापि षष्ठे प्रकोष्ठे “अयं तावत्सुवर्णरत्नानां कर्मतोरणानि नीले रत्ने वस्तुविशेष निक्षिप्तानि प्रसारितानीन्द्रायुधस्थानकमिव दर्शयन्ति । नीलरत्नेष्वा(१)रोपितानीन्द्रायुधमिव दृश्यन्त इत्याशयः । वैडूर्यमौक्तिकप्रवालकपुष्परागनीलककर्केतरपद्मरागमरकत- प्रभृतीरत्नविशेषानन्योन्यं विचारयन्ति शिल्पिनः । प्रवालककर्केतरौ मणि विशेषौ । बध्यन्ते जातरूपैः सुवर्णैर्माणिक्यानि । घट्यन्ते सुवर्णालंकाराः। लोहितसू- त्रैथ्यन्ते मौक्तिकाभरणानि । घृष्यन्ते वैडूर्याणि । छिद्यन्ते शङ्खाः । शाणे ·चतुर्थोऽ। १०५ जन्ति पवालआ । सुक्खविअन्ति ओल्लविदकुमपत्थरा । साली- अदि सल्लज्जअम् । विस्साणीअदि चन्दणरसो । संजोई अन्ति गन्ध- जुत्तीओ । दीअदि गणिआकामुकाणां सकप्पूरं ताम्बोलम् । अव- लोईअदि सकडक्खअम् । पअट्टदि हासो । पिबीअदि अ अणव- रअं ससिकारं मइरा । इमे चेडा, इमा चेडिआओ, इमे अवरे अवधीरिदपुत्तदारवित्ता मणुस्सा आसवकरआपीदमदिरेहिं गणिआ- जणेहिं जे मुक्का ते पिअन्ति । आदिसदु भोदी । (क) चेटी -एदु एदु अज्जो । इमं सत्तमं पोडं पविसदु अजो। (ख) । (क) आश्चर्य भोः, इहापि षष्ठे प्रकोष्ठेऽमूनि तावत्सुवर्णरत्नानां कर्मतो- रणानि नीलरत्नविनिक्षिप्तानीन्द्रायुधस्थानमिव दर्शयन्ति । वैदूर्यमौक्तिक- प्रवालकपुष्परागेन्द्रनीलकर्केतरकपद्मरागमरकतप्रभृतीरत्नविशेषानन्योन्यं वि- चारयन्ति शिल्पिनः । बध्यन्ते जातरूपैर्माणिक्यानि । घट्यन्ते सुवर्णालं- काराः । रक्तसूत्रेण अथ्यन्ते मौक्तिकाभरणानि । घृष्यन्ते धीरं वैदूर्याणि । छिद्यन्ते शङ्खाः । शाणैष्यन्ते प्रवालकाः । शोष्यन्त आर्द्रकुङ्कुमप्रस्तराः । सार्यते कस्तूरिका । विशेषेण घृष्यते चन्दनरसः । संयोज्यन्ते गन्धयुक्तयः । दीयते गणिकाकामुकयोः सकर्पूरं ताम्बूलम् । अवलोक्यते सकटाक्षम् । प्रवर्तते हासः । पीयते चानवरतं ससीत्कारं मदिरा । इमे चेटाः, इमाश्चे- टिकाः, इमे अपरेऽवधीरितपुत्रदारवित्ता मनुष्या आसवकरकापीतमदिरैर्गणि- काजनैर्ये मुक्तास्ते पिबन्ति । आदिशतु भवती । ख) एत्वेत्वार्यः । इमं सप्तम कोष्ठं प्रविशत्वार्यः । घृष्यन्ते प्रवालानि । शोष्यन्ते ओल्लविदमवतारिता आर्द्रिता वा कुङ्कुमप्र. स्तराः । 'प्रस्तरः कुङ्कुमाधारश्चर्मपुटः' इत्याहुः । सालीअदि आर्दीक्रियते । सल्लजअं कस्तूरिका । शल्यवद्वेधकलात् । आज्य मिव मृगमदत्वात् (१) । विस्सा- णीअदि विशेषेण धृष्यते चन्दनरसः । संयोज्यन्ते गन्धयुक्तयः । दीयते गणि- काकामुकयोः सकर्पूर ताम्बूलम् । अवलोक्यते सकटाक्षम् । प्रवर्तते हासः । पीयतेऽनवरतं सशृङ्गार मदिरा । इमेऽन्येऽवज्ञातपुत्रदारवित्ता मनुष्या आसव- करकेणापीतमदिरा गणिकाजननैर्ये मुक्तास्ते वाटं पिबन्ति । अयमर्थः-मयपान- भाण्डेनापीतमद्या अनादृतनिजपरिवारास्त्यकान्यकर्तव्या अत एव तत्रैवात्यन्त- मवस्थाना गणिकाभिर्ये मुक्ता निःसारिता इत्युक्तं ते पुरुषा वारंवार पुन:- मृ० १० ·मृच्छकटिके विदूषकः-(प्रविश्यावलोक्य च ।) ही ही भो, इधो वि सत्तमे पओढे सुसिलिट्ठविहङ्गवाडीसुहणिसण्णाई अण्णोण्णचुम्बणपराई सुहं अणुभवन्ति पारावदमिहुणाई । दहिभत्तपूरिदोदरो बह्मणो विअ सुत्तं पढदि पञ्जरसुओ इअं अवरा संमाणणालद्धपसरा विअ घरदासी अघिअं कुरुकुराअदि मदणसारिआ । अणेअफलर- सास्सादपहृट्टकण्ठा कुम्भदासी विअ कूअदि परपुट्ठा । आलम्बिदा णागदन्तेसु पञ्जरपरम्पराओ । जोधीअन्ति लावआ । आलवीअन्ति कविञ्जला । पेसीअन्ति पञ्जरकवोदा । इदो तदो विविहमणिचित्त- लिदो विअ अ सहरिसं णच्चन्तो रविकिरणसंतत्तं पक्खुक्खेवेहिं विधुवेदि विअ पासादं घरमोरो । (अन्यतोऽवलोक्य च ।) इदो पिण्डी- किदा विअ चन्दपादा पदगदि सिक्खन्ता विअ कामिणीणं पच्छादो परिब्भमन्ति राअहंसमिहुणा । एदे अवरे वुड्डमहल्लका विअ इदो तदो संचरन्ति घरसारसा । ही ही भो, पसारणअं किदं गणिआए णाणपक्खिसमूहेहिं । जं सच्चं क्खु णन्दणवणं विअ मे गणिआधरं पडिभासदि । आदिसदु भोदी । (क) क) आश्चर्य भोः, इहापि सप्तमे प्रकोष्ठे सुश्लिष्टविहङ्गवाटीसुखनिषण्णा- न्यन्योन्यचुम्बनपराणि सुखमनुभवन्ति पारावतमिथुनानि । दधिभक्तपूरितो- दरो ब्राह्मण इव सूक्तं पठति पञ्जरशुकः । इयमपरा संमाननालब्धप्रसरेव पुनर्मद्यमेव पिबन्ति । मदिराया अवारितसत्रत्वमुक्तम् ॥ इह सप्तमे प्रकोष्ठे सुश्लिटायां विहङ्गपाल्यां कपोतपालिकायां सुखनिषण्णान्यन्योन्यचुम्बनपराणि सुखमनुभव न्ति पारावतमिथुनानि । दधिभक्तपूरितोदरो ब्राह्मण इव सूक्तं पठति पञ्जरशुकः । ऋक्समुदायः सूक्तम् । शोभनोक्तं च यथा स्यादेवम् । इयमपरा संमाननालब्धप्रसरेव गृहदासी अधिकं कुरकुरायते मदनसारिका । अनेक- फलरसास्वादप्रहृष्टकण्ठा कुम्भदासीव कूजति परपुष्टा कोकिला । आलम्बिता नागदन्तेषु गृहभित्तिस्थदारुविशेषेषु । नागदन्तका इति प्रकृष्टौ कः । पञ्जर- परम्पराः । योध्यन्ते लावकाः । आलाप्यन्ते कपिजला गौरास्तित्तिरयः। प्रेष्यन्ते पजरकपोताः । योद्धमित्यर्थात् । इतस्ततो विविधमणि विचित्रित इवायं सहच- रीसहितः सहर्ष नृत्यन्तरविकिरणसंतप्तं पक्षोत्क्षेपैर्वीजयतीव प्रासादं गृहम- यूरः । इतः पिण्डीकृताश्चन्द्रकिरणा इव पदगति शिक्षमाणानि कामिनीनां पश्चा- त्परिभ्रमन्ति राजहंसमिथुनानि । एतेऽपरे वृद्धमहल का इव इतस्ततः परिभ्रमन्ति गृहसारसाः । प्रसारणकं दत्तं गणिकाभिर्नानापक्षिसमूहे। यत्सत्यं खल्वेतनन्दनव- ·चतुर्थोऽङ्कः । चेटी-एदु एदु अज्जो । इमं अट्टमं पओटुं पविसदु अज्जो । (क) विदूषकः-(प्रविश्यावलोक्य च ।) भोदि, को एसो पट्टपावा- रअपाउदो अधिअदरं अञ्चन्भुदपुणरुत्तालंकारालंकिदो अङ्गभङ्गेहि परिक्खलन्तो इदो तदो परिब्भमदि । (ख) चेटी-अज, एसो अजआए भादा भोदि । (ग) विदूषकः–केत्तिसं तवचरणं कदुअ वसन्तसेणाए भादा भोदि । अधवा । मा दाव जइ वि एसो उज्जलो सिणिद्धो अ सुअन्धो अ। तह वि मसाणवीधीए जादो विअ चम्मअरुक्खो अणहिगम- णीओ लोअस्स ॥ २९॥ (अन्यतोऽवलोक्य ।) भोदि, एसा उण का फुल्लपावारअपाउदा उवा- गृहदासी अधिकं कुरकुरायते मदनसारिका । अनेकफलरसास्वादप्रहृष्ट- कण्ठा कुम्भदासीव कूजति परपुष्टा । आलम्बिता नागदन्तेषु पञ्जरपरम्पराः । योध्यन्ते लावंकाः । आलाप्यन्ते कपिञ्जलाः । प्रेष्यन्ते पञ्जरकपोताः । इत- स्ततो विविधमणिचित्रित इवायं सहर्ष नृत्यरविकिरणसंतप्तं पक्षोत्क्षेपविधुव- तीव प्रासादं गृहमयूरः । इतः पिण्डीकृता इव चन्द्रपादाः पदगतिं शिक्ष- माणानीव कामिनीनां पश्चात्परिभ्रमन्ति राजहंस मिथुनानि । एतेऽपरे वृद्धम- हल्लका इव इतस्ततः संचरन्ति गृहसारसाः । आश्चर्य भो, प्रसारणं कृतं गणिकया नानापक्षिसमूहैः । यत्सत्यं खलु नन्दनवनमिव मे गणिकागृहं प्रतिभासते आदिशतु भवती । (क), एत्वेत्वार्यः । इममष्टमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः । (ख) भवति, क एष पट्टप्रावारकप्रावृतोऽधिकतरमत्यद्भुतपुनरुक्तालंका- रालंकृतोऽङ्गभङ्गैः परिस्खलन्नितस्ततः परिभ्रमति । (ग) आर्य, एष आर्याया भ्राता भवति । नमिव मे गणिकामहं प्रतिभाति ॥ इहापि अष्टमे प्रकोष्ठे । भवति, क एष पप्रच्छदप्रावृतोऽधिकतरमत्यद्भुतपुनरुतालंकारालंकृतोऽअभः परिस्खलनित. खतः परिभ्रमति ॥ मा दाव जह वि इति । भार्या । विततायामिव अ- ·मृच्छकटिके णहजुअलणिक्खित्ततेल्लचिक्कणेहिं पादेहिं उच्चासणे उवविद्या चिट्ठदि । (क) चेटी-अज्ज, एसा क्खु अह्माणं अजआए अत्तिआ। (ख) विदूषकः-अहो से कवट्ठडाइणीए पोट्टवित्थारो । ता किं एवं पवेसिअ महादेवं विअ दुआरसोहा इह घरे णिम्मिदा । (ग) चेटी-हदास, मा एव्वं उवहस अह्माणं अत्तिअम् । एसा क्खु चाउत्थिएण पीडीअदि । (घ घ) विदूषकः—(सपरिहासम् ।) भअवं चाउत्थिअ, एदिणा उवआ- रेण मं पि बह्मणं आलोएहि । (ङ) चेटी-हदास, मरिस्ससि । (च) क) कियत्तपश्चरणं कृत्वा वसन्तसेनाया भ्राता भवति । अथवा । मा तावद्यधप्येष उज्वलः स्निग्धश्च सुगन्धश्च । तथापि श्मशानवीभ्यां जात इव चम्पकवृक्षोऽनमिगमनीयो लोकस्य ॥ भवति, एषा पुनः का पुष्पप्रावारकप्रावृतोपानधुगलनिक्षिप्ततैसचिक्कणाभ्यां पादाभ्यामुच्चासन उपविष्टा तिष्ठति । (ख) आर्य, एषा खल्वस्माकमाया माता। ग) अहो अस्याः कपर्दकडाकिन्या उदरविस्तारः । तत्किमेतां प्रवेश्य महादेवमिव द्वारशोभा इह गृहे निर्मिता। घ) हताश, मैवमुपहसास्माकं मातरम् । एषा खलु चातुर्थिकेन पीड्यते । () भगवंश्चातुर्थिक, एतेनोपकारेण मामपि ब्राह्मणमवलोकय । मरिष्यसि । (च) हताश, मेध्य इवेति पाठान्तरे इत्यर्थः । अनभिगम्योऽनभिगमनीयः । एक पुनः का पुष्पप्रावारकप्रावृता। 'पुष्पपट' इति प्रसिद्धः । उपानयुगलनिक्षिप्ततैलचिक्कणाभ्यां पादाभ्यां लक्षिता । अहो अस्याः कपर्दकडाकिन्या उदरविस्तारः । 'कर' इति पाठे अशौचाभ्यवहरणप्रयुक्तकरहवाह्मणवत् । तत्किमितीमा प्रवेश्य महा- देवमिव द्वारशोभा इह गृहे निर्मिता । अन्यथा अनेन द्वारेणास्था गृहे न प्रवेशः स्यादित्याशयः ॥ एषा खल्वस्माकं माता चातुर्थिकेन ज्वरविशेषेण पीज्य. ते । तेनेदृशी दशेत्युक्तम् ॥ सपरिहासम् । भगवंश्चातुर्थिक, एतेनोपकारेण मामपि ब्राह्मणमवलोकय । शूणपीणजठरो शूण उच्छूनः, पीनो महाभोगः ·चतुर्थोऽङ्कः । विदूषकः-(सपरिहासम् ।) दासीए धीए, वरं ईदिसो शूणपीण- जठरो मुदो जेव। सीधुसुरासवमत्तिआ एआवत्थं गदा हि अत्तिआ । जइ मरइ एत्थ अत्तिआ भोदि सिआलसहस्सपज्जत्तिआ ॥ ३० ॥ भोदि, किं तुह्माणं जाणवत्ता वहन्ति । (क) चेटी-अज्ज, णहि णहि । (ख) विदूषकः-किं वा एत्थ पुच्छीअदि । तुह्माणं क्खु पेम्मणि- म्मलजले मअणसमुद्दे स्थणणिअम्बजहणा जेव जाणवत्ता मण- हरणा । एव्वं वसन्तसेणाए बहुवुत्तन्तं अट्टपओटुं भवणं पेक्खिअ जं सच्चं जाणामि, एकत्थं विअ तिविट्ठअं दिट्टम् । पसंसिदं णस्थि मे वाआविहवो । किं दाव गणिआघरो, अहवा कुबेरभवणपरिच्छेदो त्ति । कहिं तुह्माणं अज्जआ । (ग) चेटी-अन्ज, एसा रुक्खवाडिआए चिट्ठदि । ता पविसदु अज्जो । (ग) विदूषकः-(प्रविश्य दृष्ट्वा च ।) ही ही भो, अही रुक्खवाडि- क) दास्याः पुत्रि, वरमीदृशः शूनपीनजठरो मृत एव । सीधुसुरासवमत्ता एतावदवस्थां गता हि माता । यदि म्रियतेऽत्र माता भवति शृगालसहस्रपर्याप्तिका ॥ भवति किं युष्माकं यानपात्राणि वहन्ति । ख) आर्य नहि नहि। (ग) किं वात्र पृच्छयते । युष्माकं खलु प्रेमनिर्मलजले मदनसमुद्रे स्तन- नितम्बजघनान्येव यानपात्रणि मनोहराणि । एवं वसन्तसेनाया बहुवृत्तान्त- मष्टप्रकोष्ठं भवनं प्रेक्ष्य यत्सत्यं जानामि, एकस्थमिव त्रिविष्टपं दृष्टम् । प्रशंसितुं नास्ति मे वाग्विभवः । किं तावद्गणिकागृहम् , अथवा कुबेरभवनपरिच्छेद इति । कुत्र युष्माकमार्या । (घ) आर्य, एषा वृक्षवाटिकायां तिष्ठति । तत्प्रविशत्वार्यः । मुदो मृतः । सीधुसुरासवेत्यादि । उपजातिविशेषः । सीधुसुरासवा मदिरा- विशेषाः । एतावदवस्थामापनपीनवरूपा गता यदि म्रियतेऽत्र मृता भवति शृगालानां पर्याप्तिका सौहित्यम् ॥ ३० ॥ युष्माकमपि यानपात्रा वहन्ति उदा- हकेनार्जितविभवस्यैव परमियान्वितारो भवतीति प्रष्टुरभिप्रायः(1) ॥ प्रेमनि- ·११० मृच्छकटिके , आए एस्सिरीअदा । अच्छरीदिकुसुमपत्थारा रोविदाअणेअपादवा, णिरन्तरपादवतलणिम्मिदा जुवदिजहणप्पमाणा पट्टदोला, सुवण्णजू- धिआसेहालिआमालईमल्लिआणोमालिआकुरबआअदिमोत्तअप्पहुदिकु- सुमेहिं स णिवडिदेवि जं सच्चं लहुकरेदि विअ णन्दणवणस्स सस्सिरीअदम् । (अन्यतोऽवलोक्य ।) इदो अ उदअन्तसूरसमप्पहेहिं कमलरत्तोप्पलेहिं संझाअदि विअ दीहिआ । अवि अ । एसो असोअवुच्छो णवणिग्गमकुसुमपल्लवो भादि । सुभडो व्व समरमज्झे घणलोहिदपङ्कचच्चिको ॥ ३१ ॥ भोदु । ता कहिं तुह्माणं अजआ । (क) चेटी-अज, ओणामेहि दिट्टिम् । पेक्ख अज्जअम् । (ख) विदूषकः-(दृष्ट्वा उपसृत्य ।) सोत्थि भोदीए । (ग) वसन्तसेना-(संस्कृतमाश्रित्य ।) अये, मैत्रेयः । (उत्थाय ।) स्वा. गतम् । इदमासनम् । अत्रोपविश्यताम् । विदूषकः-उपविसदु भोदी । (घ) (उभावुपविशतः ।) वसन्तसेना-अपि कुशलं सार्थवाहपुत्रस्य । (क) आश्चर्य भोः, अहो वृक्षवाटिकायाः सश्रीकता । अच्छरीतिकुसु- मप्रस्तारा रोपितानेकपादपाः निरन्तरपादपतलनिर्मिता युवतिजघनप्रमाणा पट्टदोला, सुवर्णयूथिकाशेफालिकामालतीमल्लिकानवमल्लिकाकुरबकातिमुक्तक- प्रभृतिकुसुमैः स्वयं निपतितैर्यत्सत्यं लघूकरोतीव नन्दनवनस्य सश्रीकताम् । इतश्च उदयत्सूर्यसमप्रभैः कमलरक्तोत्पलैः संध्यायते इव दीर्घिका । अपि च । एषोऽशोकवृक्षो नवनिर्गमकुसुमपल्लवो भाति । सुभट इव समरमध्ये घनलोहितपङ्कचर्चिकः । भवतु । तत्कुत्र युष्माकमार्या । (ख) आर्य, अवनमय दृष्टिम् । पश्यार्याम् । (ग) स्वस्ति भवत्यै । (घ) उपविशतु भवती। मलजले मदनसमुद्रे स्तननितम्बजघनान्येव यानपात्राणि ॥ सर्वर्तुकुसुमप्रस्तरा- रोपितानेकपादपा निरन्तरपादपतलनिर्मिता युवतिजघनप्रमाणा पट्टदोला । लघुकीकरोतीव नन्दनवनस्य सश्रीकलम् । एसो असोअ इत्यादि । गाथा । वुच्छो वृक्षः। धनरुधिरपङ्कचर्चिका चर्चा यस्य सः ॥ ३१ ॥ ओणामेहि ·चतुर्थोऽङ्कः । १११ विदूषक: -भोदि, कुशलम् । (क) वसन्तसेना-आर्य मैत्रेय, अपीदानी गुणप्रवालं विनयप्रशाखं विश्रम्भमूलं महनीयपुष्पम् । तं साधुवृक्षं खगुणैः फलाढ्यं सुहृद्विगङ्गाः सुखमाश्रयन्ति ॥३२॥ विदूषकः-(प्रकाशम् ।) सुट्ठ उवलक्खिदं दुद्दविलासिणीए । (प्रकाशम् ।) अध इं। (ख) वसन्तसेना-अये, किमागमनप्रयोजनम् । विदूषकः-सुणादु भोदी । तत्तभवं चारुदत्तो सीसे अञ्जलिं कदुअ भोदिं विण्णवेदि । (ग) वसन्तसेना—(अञ्जलिं बवा ।) किमाज्ञापयति । विदूषकः-मए तं सुवण्णभण्डअं विस्सम्मादो अत्तणकेरकेत्ति कदुअ जूदे हारिदम् । सो अ सहिओ राअवस्थहारी ण जाणिअदि कहिं गदो ति । (घ) चेटी-अजए, दिट्टिआ वड्डसि । अजो जूदिअरो संवुत्तो । (ङ) वसन्तसेना-(खगतम् ।) कधम् । चोरेण अवहिदं पि सोण्डी- रदाए जूदे हारिदं त्ति भणादि । अदो जेव कामीअदि । (च) क) भवति, कुशलम् । ख) सुष्ठूपलक्षितं दुष्टविलासिन्या । अथ किम् । (ग) शृणोतु भवती । तत्रभवांवरुदत्तः शीर्षेऽञ्जलिं कृत्वा भवती विज्ञापयति । घ) मया तत्सुवर्णभाण्डं विश्रम्भादात्मीयमिति कृत्वा द्यूते हारितम् । स च सभिको राजवार्ताहारी न ज्ञायते कुत्र गत इति । ऊ) आर्य, दिष्टया, वर्धसे । आर्यों द्यूतकरः संवृत्तः । (च) कथम् । चौरेणापहृतमपि शौण्डीरतया द्यूते हारितमिति भणति । अत एव काम्यते । अवनमय ॥ गुणेति ॥ ३२ ॥ से अस्याः । भावे कयोगे षष्ठी (8)। छात्रस्य हसितमिति यथा ॥ अध ई अथ किम् । अनुमतौ ॥ राअवस्थहारी वा ·११२ मृच्छकटिके विदूषकः–ता तस्स कारणादो गेण्हदु भोदी इमं रअणा- वलिम् । (क) वसन्तसेना-(आत्मगतम् ।) किं दंसेमि तं अलंकारअम् । (विचिन्त्य ।) अधवा ण दाव । (ख) विदूषकः-किं दाव ण गेण्हदि भोदी एवं रअणावलिम् । (ग) वसन्तसेना-(विहस्य सखीमुखं पश्यन्ती ।) मित्तेअ, कधं ण गे- हिस्सं रअणावलिम् । (इति गृहीला पार्श्व स्थापयति । खगतम् ।) कधं झीणकुसुमादो वि सहआरपादवादो मअरन्दबिन्दओ णिवडन्ति । (प्रकाशम् ।) अज, विण्णवेहि तं जूदिअरं मम वअणेण अजचारुद- तम्-'अहं पि पदोसे अजं पेक्खि, आअच्छामि' ति । (घ) विदूषकः—(खगतम् ।) किं अण्णं तहिं गदुअ गेण्हिस्सदि । (प्रकाशम् ।) भोदी, भणामि-(स्वगतम् ।) 'णिअत्तीअदु इमादो गणि- आपसङ्गादो, ति । (ङ) (इति निष्क्रान्तः ।) वसन्तसेना-हले, गेण्ह एवं अलंकारअम् । चारुदत्तं अहि- रमिदं गच्छा । (च) चेटी-अजए, पेक्ख पेक्ख । उण्णमदि अकालदुद्दिणम् । (छ (क) तत्तस्य कारणाद्गृह्णातु भवतीमां रत्नावलीम् । (ख) किं दर्शयामि तमलंकारम् । अथवा न तावत् । ग) किं तावन्न गृह्णाति भवतीमां रत्नावलीम् । (घ) मैत्रेय, कथं न ग्रहीष्यामि रत्नावलीम् । कथं हीनकुसुमादपि सह- कारपादपान्मकरन्दबिन्दवो निपतन्ति । आर्य, विज्ञापय तं घूतकर मम वच- नेनार्यचारुदत्तम्-'अहमपि प्रदोष आर्य प्रेक्षितुमागच्छामि' इति । अ) किमन्यत्तत्र गत्वा ग्रहीष्यति । भवति, भणामि-'निवर्ततामस्मा- गणिकाप्रसङ्गात्' इति । (च) चेटि, गृहाणैतमलंकारम् । चारुदत्तमभिरन्तुं गच्छामः । (छ) आर्ये, पश्य पश्य । उन्नमत्यकालदुर्दिनम् । सिकः ॥ सोण्डीरदाए शौण्डीर्येणाशयमहत्त्वेन । भोदी भवती । भणामीयनन्तरं ·चतुर्थोऽङ्कः। ११३ वसन्तसेना- उदयन्तु नाम मेघा भवत निशा वर्षमविरतं पततु । गणयामि नैव सर्व दयिताभिमुखेन हृदयेन ॥ ३३ ।। हले, हारं गेव्हिअ लहुं आअच्छ । (क) (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) मदनिकाशर्विलको नाम चतुर्थोऽङ्कः । (क) चेटि, हारं गृहीत्वा शीघ्रमागच्छ । सहासनाटकसूत्रं परितमिव तथा कृत्वा बोद्धव्यम्(१) उदयन्त्विति ॥ ३३ ॥ इति मदनिकाप्रदानो नाम चतुर्थोऽङ्कः ॥

·पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशत्यासनस्थः सोत्कण्ठश्चारुदत्तः ।) चारुदत्तः-(ऊर्ध्वमवलोक्य ।) उन्नमत्यकालदुर्दिनम् । यदेतत् आलोकितं गृहशिखण्डिभिरुत्कलापै- हैसर्यियासुभिरपाकृतमुन्मनस्कैः । आकालिकं सपदि दुर्दिनमन्तरीक्ष- मुत्कण्ठितस्य हृदयं च समं रुणद्धि ॥ १ ॥ अपि च । मेघो जलार्द्रमहिषोदरभृङ्गनीलो विद्युत्प्रभारचितपीतपटोत्तरीयः । आभाति संहतबलाकगृहीतशङ्खः खं केशवोऽपर इवाक्रमितुं प्रवृत्तः ॥ २॥ अपि च । केशवगात्रश्यामः कुटिलबलाकावलीरचितशङ्खः । विद्युद्गुणकौशेयश्चक्रधर इवोन्नतो मेघः ॥ ३ ॥ एता निषिक्तरजतद्रवसंनिकाशा धारा जवेन पतिता जलदोदरेभ्यः । विद्युत्प्रदीपशिखया क्षणनष्टदृष्टा- श्छिन्ना इवाम्बरपटस्य दशाः पतन्ति ॥४॥ पूर्वाङ्केऽङ्कावतारेणैव सूचितस्य प्रकरणनायकस्य प्रवेशः । तथा चोक्तम्- 'प्रवेशश्चूलिका चैव तथा विष्कम्भकोऽपरः । अङ्कावतारोऽङ्कमुखम र्थोपक्षेपप- चकम् ॥' इति । प्रवेशयतीति प्रवेशः। पचाद्यच् । प्रवेशको ण्वुलन्त उच्यते । अधमपात्रप्रयोज्यः प्रवेशकः । तदुक्तम्-मृत्यवर्गकथावच्च कर्तव्यस्तु प्रवेशकः । अन्तर्जवनिकासंस्थेस्तथा मागधबन्दिभिः ॥ अर्थोपक्षेपणं यत्र क्रियते सा हि चूलिका । विष्कम्भस्तु द्विधा सोऽयं शुद्धः संकीर्ण एव च । शुद्धो मध्यमपा. त्रेण संकीर्णो मध्यमाधमैः ॥' इति । आलोकितमिति । अपाकृतं निरस्तम् । अनभिनन्दितमिति यावत् ॥ १॥ मेघ इति । बलाकशब्दः पुंलिङ्गोऽप्येषां संमतः । खं भाकाशम् ॥२॥ केशवेति ॥३॥पता इति । निषिक्तं ·पञ्चमोऽकः । ११५ संसक्तैरिव चक्रवाकमिथुनैहेसैः प्रडीनैरिव व्याविद्धैरिव मीनचक्रमकरैर्हम्रिव प्रोच्छ्रितैः । तैस्तैराकृतिविस्तरैरनुगतैर्मेधैः समभ्युन्नतैः पत्रच्छेद्यमिवेह भाति गगनं विश्लेषितैर्वायुना ॥ ५ ॥ एतत्तद्धृतराष्ट्रवक्रसदृशं मेघान्धकार नभो हृष्टो गर्जति चातिदर्पितबलो दुर्योधनो वा शिखी । अक्षयूतजितो युधिष्ठिर इवाध्वानं गतः कोकिलो हंसाः संप्रति पाण्डवा इव वनादज्ञातचर्यां गताः ॥ ६ ॥ (विचिन्त्य ।) चिरं खलु कालो मैत्रेयस्य वसन्तसेनायाः सकाशं ग- तस्य । नाद्यापि आगच्छति । (प्रविश्य ।) विदूषकः- अहो गणिआए लोभो अदक्खिणदा अ, जदो ण कधा वि किदा अण्णा । अणेकहा सिणेहाणुसारं भणिअ किं पि, एवमेअ गहिदा रअणावली । एत्तिआए ऋद्धीए ण तए अहं भ- णिदो- 'अज्जमित्तेअ, वीसमीअदु । मल्लकेण पाणीअं पि पिवित्र गच्छीअदु'त्ति । ता मा दाव दासीए धीआए गणिआए मुहं पि पेक्खिस्सम् । (सनिर्वेदम् ।) सुष्टु क्खु वुच्चदि-'अकन्दसमुत्थिता पउमिणी, अवञ्चओ वाणिओ, अचोरो, सुवण्णआरो, अकलहो गामसमागमो, अलुद्धा गणिआ ति दुक्करं एदे संभावीअन्ति' । ता पिअवअस्सं गदुअ इमादो गणिआपसङ्गादो णिवत्तावेमि । (परिक्रम्य दृष्ट्वा । कधं पिअवअस्सो रुक्खवाडिआए उवविट्टो चि- . द्रावितम् ॥ ४ ॥ संसक्तैरिति । प्रडीनैरिति कर्मणि क्तः (१) । व्याविद्ध- भ्रान्तैः । चक्र समूहः । पत्रस्य छेदः खण्डनं विचलं (2) यत्र चित्रे तत्पत्रछेद्य चित्रम् । तदिव गगनं शोभते ॥ ५ ॥ एतदिति । धृतराष्ट्रवक्रसदृशं नष्टच. न्द्रार्कत्वात् । वा इवार्थे । शिखी मयूरः । वनादिति त्यब्लोपे कर्मणि पञ्चमी । वनं प्राप्येत्यर्थः ॥ ६ ॥ अणेकहा सिणेहाणुसारं भणिअ अनेकधा स्नेहानुसार भणिला । पाठान्तरे णैव कथा कथं हारितमलंकारभाण्ड मित्यादिका नैव कथा- ·मृच्छकटिके हृदि । ता जाव उक्सप्पामि । (उपसृत्य ।) सोत्थि भवदे । वड्दु भवम् । (क) चारुदत्तः-(विलोक्य ।) अये, सुहृन्मे मैत्रेयः प्राप्तः । वयस्य, खागतम् । आस्यताम् । विदूषकः-उवविट्टो मि । (ख) चारुदत्तः-वयस्य, कथय तत्कार्यम् । विदूषकः-तं क्खु कजं विणट्टम् । (ग) चारुदत्त:-किं तया न गृहीता रत्नावली । विदूषकः-कुदो अह्माणं एति कुदो अह्माणं एत्तिअं भाअधेअम् । णवणलिण- कोमलं अञ्जलिं मत्थए कदुअ पडिच्छिआ । (घ) चारुदत्तः-तत्किं ब्रवीषि विनष्टमिति । विदूषकः-भो, कधं ण विणट्टम् , जं अभुतपीदस्स चोरेहिं अवहिदस्स अप्पमुल्लस्य सुवण्णभण्डअस्स कारणादो चतुस्समुद्दसा- रभूदा रअणमाला हारिदा । (ङ) (क) अहो गणिकाया लोभोऽदक्षिणता च । यतो न कथापि कृतान्या । अनेकधा स्नेहानुसारं भणित्वा किमपि, एवमेव गृहीता रत्नावली । एतावत्या न तयाहं भणितः- 'आर्यमैत्रेय, विश्रभ्यताम् । मल्लकेन पानीयमपि पीत्वा गम्यताम्' इति । तन्मा तावद्दास्याः पुत्र्या गणिकाया मुखमपि द्रक्ष्यामि । सुष्टु खलूच्यते- 'अकन्दसमुत्थिता पद्मिनी, अवञ्चको वणिक, अचौरः सुवर्णकारः, अकलहो ग्रामसमागमः, अलुब्धा गणि- केति दुष्करमेते संभाव्यन्ते । तत्प्रियवयस्सं गत्वास्माद्गणिकाप्रसङ्गान्निवर्त- यामि । कथं प्रियवयस्यो वृक्षवाटिकायामुपविष्टस्तिष्ठति । तद्यावदुपसर्पामि । स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् । (ख) उपविष्टोऽस्मि । (ग) तत्खलु कार्य विनष्टम् । (घ) कुतोऽस्माकमेतावद्भागधेयम् । नवनलिनकोमलमञ्जलिं मस्तके कृत्वा प्रतीष्टा। (ङ) भोः, कथं न विनष्टम् , यदभुक्तपीतस्य चौरैरपहृतस्याल्पमूल्यस्य सुवर्णभाण्डस्य कारणाच्चतुःसमुद्रसारभूता रत्नमाला हारिता । नुसारः कृतोऽस्या रत्नावल्या भाव (2) इत्यादिकः । मल्लको भाजन विशेषः । तन्मा तावत् । यद्भोजनाद्यर्थमपि न तथा भणितोऽहम् ॥ यदभुक्तपीतस्य चौरै- ऋद्धया ·पञ्चमोऽङ्कः । चारुदत्तः-वयस्य, मा मैवम् । यं समालम्ब्य विश्वास न्यासोऽस्मासु तया कृतः । तस्यैतन्महतो मूल्यं प्रत्ययस्यैव दीयते ॥ ७ ॥ विदूषकः-भो वअस्स, एदं पि मे दुदिअं संतावकारणं जं सहीअणदिण्णसण्णाए पडन्तोवारिदं मुहं कदुअ अहं उवहसिदो। ता अहं बह्मणो भविअ दाणिं भवन्तं सीसेण पडिअ विण्णवेमि- 'णिवत्तीअदु अप्पा इमादो बहुपञ्चवाआदो गणिआपसङ्गादो' । गणिआ णाम पादुअन्तरप्पविट्टा विअ लेटुआ दुक्खेण उण णिरा- करीअदि । अवि अ भो वअस्स, गणिआ हत्थी काअत्थओ भिक्खु चाटो रासहो अ जहिं एदे णिवसन्ति तहिं दुट्टा वि ण जाअन्ति । (क) चारुदत्तः-वयस्य, अलमिदानीं सर्वं परिवादमुक्त्वा । अवस्थ- यैवास्मि निवारितः । पश्य । वेगं करोति तुरगस्त्वरितं प्रयातुं प्राणव्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति । सर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः स्वभावाः खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति ॥ ८ ॥ अपि च वयस्य, यस्यास्तिस्य सा कान्ता धनहार्यों ह्यसौ जनः । (स्वगतम् ।) न गुणहार्यों ह्यसौ जनः । (प्रकाशम् ।) वयमथैः परित्यक्ता ननु त्यक्तैव सा मया ॥ ९॥ (क) भो वयस्य, एतदपि मे द्वितीयं संतापकारणं यत्सखीजनदत्तसं. ज्ञया पटान्तापवारितं मुखं कृत्वाहमुपहसितः । तदहं ब्राह्मणो भूत्वेदानी भवन्तं शीर्षण पतित्वा विज्ञापयामि-'निवर्त्यतामात्मासाद्बहुप्रत्यवायाद्- णिकाप्रसङ्गात्' । गणिका नाम पादुकान्तरप्रविष्टेव लेष्टुका दुःखेन पुनर्नि- राक्रियते । अपि च भो वयस्य, गणिका हस्ती कायस्थो भिक्षुश्चाटो रासभश्च यत्रैते निवसन्ति तत्र दुष्टा अपि न जायन्ते । रेवापहृतस्याल्पमूल्यस्य ॥ यमिति ॥ ७॥ यत्सखीजनदत्तसंज्ञया पटान्तापवा- रितं मुखं कृत्वा । गणिकाहस्ती कायस्थो भिक्षुश्वाटौ(टो) क्षुद्रविषयभोक्ता रासभो गर्दभः ॥ वेगमिति ॥ ८॥ यस्येति ॥९॥ अवेध माणहेति । मृ० ११ ·११८ मृच्छकटिके विदूषकः -(अधोऽवलोक्य खगतम् ।) जधा एसो उद्धं पेक्खि दीहं णिस्ससदि, तधा तक्केमि मए विणिवारिअन्तस्स अघिअदरं वडिदा से उक्कण्ठा । ता सुटुक्खु एव्वं वुच्चदि--'कामो वामो'ति । (प्रकाशम् ।) भो वअस्स, भणिदं अ ताए–भणेहि चारुदत्तम्- 'अज्ज पओसे मए एत्थ आअन्तव्वं'ति । ता तक्केमि रअणावलीए अपरितुट्टा अवरं मग्गिएं आअमिस्सदि त्ति । (क चारुदत्तः-वयस्य, आगच्छतु । परितुष्टा यास्यति । चेटः-(प्रविश्य ।) अवेध माणहे । जधा जधा वश्यदि अब्भखण्डे तधा तधा तिम्मदि पुट्टिचम्मे । जघा जधा लग्गदि शीदवादे तधा तधा वेवदि मे हलक्के ॥१०॥ (अहस्य ।) वंशं वाए शतच्छिदं शुशदं वीणं वाए शत्ततन्ति णदन्तिम् । गीअं गाए गद्दहश्शाणुलूअं के मे गाणे तुम्बुलू णालदे वा ॥११॥ आणत्तमि अजआए वशन्तशेणाए–'कुम्भीलआ, गच्छ तुमम् । मम आगमणं अजचारुदत्तश्श णिवेदेहि' ति । ता जाव अज्जचा. रुदत्तश्श गेहं गच्छामि । (परिक्रम्य प्रविष्टकेन दृष्ट्वा ।) एशे चालुदत्ते रुक्खवाडिआए चिट्ठदि । एशे विशे दुट्टवडुके । ता जाव उव- (क) यथैष ऊर्ध्वं प्रेक्ष्य दीर्घं निश्वसिति, तथा तर्कयामि मया विनि- वार्यमाणस्याधिकतरं वृद्धास्योत्कण्ठा । तत्सुष्टु खल्वेवमुच्यते- 'कामो वामः' इति । भो वयस्य, भणितं च तया-भण चारुदत्तम्-'अद्य प्रदोषे मयात्रागन्तव्यम्' इति । ततर्कयामि रत्नावल्या अपरितुष्टापरं याचि- तुमागमिष्यतीति । अवेत अवगच्छत मानवा इत्यर्थः । जधा जघेति । उपेन्द्रवज्रया श्लोकः । यथा यथा वर्षत्यभ्रखण्डं तथा तथा विम्यति आर्दीभवति पृष्ठचर्म । यथा यथा लगति शीतवातस्तथा तथा वेपते मे हृदयम् ॥ १० ॥ वंशं वाए इति । उपजातिविशेषः । पादत्रयं जगतीजात्या । चतुर्थः पादः शालिन्या । वंशं वाद- यामि सप्तच्छदं सुशब्दं वीणां वादयामि सप्ततत्रीं नदन्तीम् । गीतं गायामि गर्दभस्यानुरूपं को मे तुल्यस्तुम्बुरुर्नारदो वा ॥ ११ ॥ अस्य बटु- ·पञ्चमोऽङ्कः । . शप्पेमि । कथं ढकिदे दुवाले रुक्खवाडिआए । भोदु । एदश्श दुट्टवडुकश्श शण्णं देमि । (क) (इति लोष्टगुटिकाः क्षिपति ।) विदूषकः-अए, को दाणिं एसो पाआरवेट्टिदं विअ कइत्थं मं लोट्टकेहिं ताडेदि । (ख) चारुदत्तः-आरामप्रासादवेदिकायां क्रीडद्भिः पारावतैः पा- तितं भवेत् । विदूषकः-दासीए पुत्त दुट्टपारावअ, चिट्ठ चिट्ठ । जाव ए- दिणा दण्डकट्टेण सुपकं विअ चूअफलं इमादो पासादादो भूमीए पाडइस्सम् । (ग) (इति दण्डकाष्टमुद्यम्य धावति ।) चारुदत्तः-(यज्ञोपवीत आकृष्य ।) वयस्य, उपविश । किमनेन । तिष्ठतु दयितासहितस्तपखी पारावतः । चेटः--कधं पारावदं पेक्खदि । मं ण पेक्खदि । भोदु । अ- वराए लोट्टगुडिकाए पुणो वि ताडइस्सम् । (घ) (तथा करोति ।) क) अवेत मानवाः, यथा यथा वर्षत्यभ्रखण्डं तथा तथा तिम्यति पृष्ठचर्म । यथा यथा लगति शीतवातस्तथा तथा वेपते मे हृदयम् ॥ वंश वादयामि सप्तच्छिद्रं सुशब्दं वीणां वादयामि सप्ततत्री नदन्तीम् । गीतं गायामि गर्दभस्यानुरूपं को मे गाने तुम्बुरुनीरदो वा ॥ आज्ञप्तोऽस्म्यार्यया वसन्तसेनया-'कुम्भीलक, गच्छ त्वम् । ममागमन- मार्यचारुदत्तस्य निवेदय' इति । तद्यावदार्यचारुदत्तस्य गेहं गच्छामि । एष चारुदत्तो वृक्षवाटिकायां तिष्ठति । एषोऽपि स दुष्टबटुकः तद्यावदुप- सामि । कथमाच्छादितं द्वारं वृक्षवाटिकायाः । भवतु । एतस्य दुष्टबटु- कस्य संज्ञा ददामि। (ख) अये, क इदानीमेष प्राकारवेष्टितमिव कपित्थं मां लोष्टकैस्ताड- यति। (ग) दास्याः पुत्र दुष्टपारावत, तिष्ठ तिष्ठ यावदेतेन दण्डकाष्ठेन सुप- कमिव चूतफलमस्मात्प्रासादाद्भूमौ पातयिष्यामि । (घ) कथं पारावतं पश्यति । मां न पश्यति । भवतु । अपरया लोष्टगु- टिकया पुनरपि ताडयिष्यामि ।

·१२० मृच्छकटिके विदूषकः-(दिशोऽवलोक्य ।) कधं कुम्भीलओ । ता जाव उ- वसप्पामि । (उपसृत्य । द्वारमुद्राव्य ।) अरे कुम्भील अ, पविश । सा- अदं दे । (क) चेट:-(प्रविश्य ।) अज्ज, वन्दामि । (ख) विदूषकः-अरे, कहिं तुम ईदिसे दुद्दिणे अन्धआरे आअदो।(ग) चेटः-अले, एशा शा । (घ) विदूषकः-का एसा का । (ङ) चेटः-एशा शा । (च) विदूषकः-किं दाणिं दासीए पुत्ता, दुब्भिक्खकाले वुड्डरको विअ उद्धकं सासाअसि---'एसा सा से'त्ति । (छ) चेटः-अले, तुमं पि दाणिं इन्दमहकामुको विअ सुझु किं काकाअसि—'का के'त्ति । (ज) विदूषकः-ता कहेहि । (झ) चेटः-(स्वगतम् ।) भोदु । एव्वं भणिश्शम् । (प्रकाशम् ) अले, पण्हं दे दइश्शम् । (ञ) विदूषकः-अहं दे मुण्डे गोडुं दइश्शम् । (ट) (क) कथं कुम्भीलकः । तद्यावदुपसर्पामि । अरे कुम्भीलक, प्रविश । स्वागतं ते। (ख) आर्य, वन्दे । (ग) अरे, कुत्र त्वमीदृशे दुर्दिनेऽन्धकार आगतः । (घ) अरे, एषा सा । (ङ) कैषा का। (च) एषा सा। (छ) किमिदानीं दास्याः पुत्र, दुर्भिक्षकाले वृद्धरङ्क इवोर्ध्वकं श्वासा- यसे-'एषा सा सा' इति । (ज) अरे त्वमपीदानीमिन्द्रमहकामुक इव सुष्टु किं काकायसे- 'का का' इति । (झ) तत्कथय । ब) भवतु । एवं भणिष्यामि । अरे, प्रश्नं ते दास्यामि । (ट) अहं ते मस्तके पादं दास्यामि । कस्य संज्ञां ददामि ॥ कपित्थं फलविशेषः ॥ वृद्धबिब्बो दुंवासू इति यावत्(?)। इन्द्रमहकामुकः काकः । 'इन्द्रमह काकपोदओ विअ' इति पाठो व्यतार्थ एव ॥ , ·पञ्चमोऽङ्कः। १२१ चेटः-अले, जाणाहि दाव, तेण हि करिंश काले चूआ मोलेन्ति । (क) विदूषकः-अरे दासीए पुत्ता, गिटे । (ख) चेटः-(सहासम् ।) अले, णहि णहि । (ग) विदूषकः-(खगतम् ।) किं दाणिं एत्थ कहिस्सम् । (विचिन्त्य ।) भोदु । चारुदत्तं गदुअ पुच्छिस्सम् । (प्रकाशम् ।) अरे, मुहुत्तसं चिट्ट । (चारुदत्तमुपसृत्य ।) भो वअस्स, पुच्छिस्सं दाव, कस्सि काले चूआ मोलेन्ति । (घ) चारुदत्तः-मूर्ख, वसन्ते । विदूषकः-(चेटमुपगम्य ।) मुक्ख, वसन्ते । (ङ) चेटः-दुदिअ दे पण्हं दइश्शम् । शुशमिद्धाणं गामाणं का लक्खअं कलेदि । (च) विदूषकः -अरे, रच्छा । (छ) चेटः-(सहासम् ।) अले, णहि णहि । (ज) विदूषकः-भोदु । संसए पडिदमि । (विचिन्त्य ।) भोदु । चारुदत्तं पुणो वि पुच्छिस्सम् । (झ) (पुनर्निवृत्य चारुदत्तं तथैवो- दाहरति ।) चारुदत्तः -वयस्य, विदूषकः—(चेटमुपगम्य ।) अरे दासीए पुत्ता, सेणा । (ज) (क) अरे, जानीहि तावत् , तेन हि कस्मिन्काले चूता मुकुलिता भवन्ति । (ख) अरे दास्याःपुत्र, ग्रीष्मे । ग) अरे, नहि नहि। घ) किमिदानीमत्र कथयिष्यामि । भवतु । चारुदत्तं गत्वा प्रक्ष्यामि । अरे, मुहूर्तकं तिष्ठ । भो वयस्य, प्रक्ष्यामि तावत्, कस्मिन्काले चूता मुकुलिता भवन्ति । ङ) मूर्ख, वसन्ते । (च) द्वितीयं ते प्रश्नं दास्यामि । सुसमृद्धानां ग्रामाणां का रक्षा करोति । (छ) अरे, रथ्या । (ज) अरे, नहि नहि। (झ) भवतु । संशये पतितोऽस्मि । भवतु चारुदत्तं पुनरपि प्रक्ष्यामि । ब) अरे दास्याः पुत्र, सेना । सेना ।

·१२२ मृच्छकटिके। चेटः-अले, दुवे वि एक्करिंश कदुअ शिग्यं भणाहि । (क) विदूषकः-सेणावसन्ते । (ख) चेटः–णं पलिवत्तिअ भणाहि । (ग) विदूषकः—(कायेन परिवृत्य ।) सेणावसन्ते । (घ) चेटः-अले मुक्ख बडुका, पदाइं पलिवत्तावेहि । (ङ) विदूषकः-(पादौ परिवर्त्य ।) सेणावसन्ते । (च) विटः-अले मुक्ख, अक्खलपदाइं पलिवत्तावेहि । (छ) विदूषकः-(विचिन्त्य ।) वसन्तसेणा । (ज) चेटः-एशा शा आअदा । (झ) विदूषकः–ता जाव चारुदत्तस्स णिवेदेमि । (उपसृत्य ।) भो चारुदत्त, धणिओ दे आअदो । (अ) चारुदत्तः-कुतोऽस्मत्कुले धनिकः । विदूषकः-जइ कुले णत्थि, ता दुवारे अस्थि । एसा वस- न्तसेणा आअदा । (ट) चारुदत्तः-वयस्य, किं मां प्रतारयसि । विदूषकः-जइ मे वअणे ण पत्तिआअसि, ता एवं कुम्भी- लअं पुच्छ । अरे दासीए पुत्ता कुम्भीलअ, उवसप्प । (ठ) चेटः-(उपसृत्य ।) अज, वन्दामि । (ड) चारुदत्तः-भद्र, खागतम् । कथय सत्यं प्राप्ता वसन्तसेना । (क) अरे, द्वे अप्येकस्मिन्कृत्वा शीघ्र भण । (ख) सेनावसन्ते । (ग) ननु परिवर्त्य भण । घ) सेनावसन्ते । (ङ) अरे मूर्ख बटुक, पदे परिवर्तय । (च) सेनावसन्ते । (छ) अरे मूर्ख, अक्षरपदे परिवर्तय । (ज) वसन्तसेना। (झ) एषा सागता । (ब) तद्यावच्चारुदत्तस्य निवेदयामि । भो चारुदत्त, धनिकस्त आगतः। (८) यदि कुले नास्ति, तवारेऽस्ति एषा वसन्तसेनागता। (ठ) यदि मे वचने न प्रत्ययसे, तदिमं कुम्भीलकं पृच्छ । अरे दास्याः पुत्र कुम्भीलक, उपसर्प। (ड) आर्य, वन्दे।

·पञ्चमोऽङ्कः।
१२३
चेटः-एशा शा आअदा वशन्तशेणा । (क)
चारुदत्तः-(सहर्षम् ।) भद्र, न कदाचिप्रियवचनं निष्फली-
कृतं मया । तद्गृह्यतां पारितोषिकम् । (इत्युत्तरीयं प्रयच्छति ।)
चेटः-(गृहीखा प्रणम्य सपरितोषम् ।) जाव अज्ज आए णिवे-
देमि । (ख) (इति निष्क्रान्तः ।)
विदूषकः-भो, अवि जाणासि, किंणिमित्तं ईदिसे दुद्दिणे
आअदेत्ति । (ग)
चारुदत्तः-वयस्य, न सम्यगवधारयामि ।
विदूषकः-मए जाणिदम् । अप्पमुल्ला रअणावली, बहुमुल्लं
सुवण्णभण्डअं त्ति ण परितुट्टा अवरं मग्गिदुं आअदा । (घ)
चारुदत्तः-(खगतम् ।) परितुष्टा यास्यति ।
(ततः प्रविशत्युज्वलाभिसारिकावेशेन वसन्तसेना, सोत्कण्ठा
छत्रधारिणी, विटश्च ।)
विट:-(वसन्तसेनामुद्दिश्य ।)
अपना श्रीरेषा प्रहरणमनङ्गस्य ललितं
कुलस्त्रीणां शोको मदनवरवृक्षस्य कुसुमम् ।
सलीलं गच्छन्ती रतिसमयलज्जाप्रणयिनी
रतिक्षेत्रे रङ्गे प्रियपथिकसाथैरनुगता ॥ १२ ॥
वसन्तसेने, पश्य पश्य ।
गर्जन्ति शैलशिखरेषु विलम्बिबिम्बा
मेघा वियुक्तवनिताहृदयानुकाराः ।
(क) एषा सागता वसन्तसेना। (ख) यावदार्याया निवेदयामि ।
(ग) भोः, अपि जानासि, किंनिमित्तमीदृशे दुर्दिन आगतेति ।
घ) मया ज्ञातम् । अल्पमूल्या रत्नावली, बहुमूल्यं सुवर्णभाण्डमिति न
परितुष्टापरं याचितुमागता ।
पण्डं प्रश्नम् ॥ मुण्डे मस्तके । गोडं पादम् ॥ अपझेति । एषा वसन्तसेनेति
संनिकर्षेण । लज्जाप्रणयिनीत्यत्र संधावचा (१) मित्यादिनाकार लोपः ॥ १२ ॥

·१२४ मृच्छकटिके येषां रवेण सहसोत्पतितैर्मयूरैः खं वीज्यते मणिमयैरिव तालवृन्तैः ।। १३ ।। अपि च । पङ्कक्लिन्नमुखाः पिबन्ति सलिलं धाराहता दर्दुराः कण्ठं मुञ्चति बर्हिणः समदनो नीपः प्रदीपायते । संन्यासः कुलदूषणैरिव जनैर्मेधैर्वृतश्चन्द्रमा विद्यन्नीचकुलोद्गतेव युवतिर्नैकत्र संतिष्ठते ॥ १४ ॥ वसन्तसेना-भाव, सुदु दे भणिदम् । (क) एषा हि मूढे निरन्तरपयोधरया मयैव कान्तः सहाभिरमते यदि किं तवात्र । मां गर्जितैरपि मुहुर्विनिवारयन्ती मार्ग रुणद्धि कुपितेव निशा सपत्नी ॥ १५ ॥ विटः-भवतु । एवं तावत् । उपालभ्यतां तावदियम् । वसन्तसेना-भाव, किमनया स्त्रीखभावदुर्विदग्धयोपालब्धया । पश्यतु भावः । मेघा वर्षन्तु गर्जन्तु मुञ्चन्त्वशनिमेव वा । गणयन्ति न शीतोष्णं रमणाभिमुखाः स्त्रियः ॥ १६ ॥ विटः-वसन्तसेने, पश्य पश्य । अयमपरः पवनचपलवेगः स्थूलधाराशरोघः स्तनितपटहनादः स्पष्टविद्युत्पताकः । हरति करसमूहं खे शशाङ्कस्य मेघो नृप इव पुरमध्ये मन्दवीर्यस्य शत्रोः ॥ १७ ॥ , (क) भाव, सुष्टु ते भणितम् । गर्जन्तीति ॥ १३ ॥ पङ्केति । कण्ठं मुञ्चतीति । 'कण्ठो गले गलध्वाने' इति कोशः । लावण्ययोगवान् पूर्ण कण्ठं मुश्चतीत्युत्प्रेक्षा (2) ॥ १४ ॥ मूढे इति । मूढे इति वसन्तसेनायाः साक्षेपसंबोधनम् । पयोधरो मेघः, स्तनौ च ॥ १५॥ मेघाइति ॥१६॥ अयमपर इति शत्रोः पुनर्मध्य इत्यर्यात् । पवनेति। करसमूह ·पञ्चमोऽङ्कः । १२५ वसन्तसेना-एव्वं णेदम् । ता कधं एसो अवरो । (क) एतैरेव यदा गजेन्द्रमलिनैराध्मातलम्बोदरै- गर्जद्भिः सतडिद्वलाकशबलैर्मेधैः सशल्यं मनः । तत्कि प्रोषितभर्तृवध्यपटहो हा हा हताशो बकः प्रावृट् प्रावृडिति ब्रवीति शठधीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥१८॥ विटः-वसन्तसेने, एवमेतत् । इदमपरं पश्य । बलाका पाण्डुरोष्णीषं विधुदुत्क्षिप्तचामरम् । मत्तवारणसारूप्यं कर्तुकाममिवाम्बरम् ॥ १९ ॥ वसन्तसेना-भाव, पेक्ख पेक्ख । (ख) एतैरार्द्रतमालपत्रमलिनैरापीतसूर्य नभो वल्मीकाः शरताडिता इव गजाः सीदन्ति धाराहताः । विद्युत्काञ्चनदीपिकेव रचिता प्रासादसंचारिणी ज्योत्स्ना दुर्बलभर्तृकेव वनिता प्रोत्सार्य मेधैर्हता ॥ २० ॥ विटः–वसन्तसेने, पश्य पश्य । एते हि विद्युद्गुणबद्धकक्षा गजा इवान्योन्यमभिद्रवन्तः । शक्राज्ञया वारिधराः सधारा गां रूप्यरज्वेव समुद्धरन्ति २१ अपि च पश्य । महावाताध्मातैर्महिषकुलनीलैर्जलधरै- श्चलैर्विद्युत्पक्षर्जलधिभिरिवान्तःप्रचलितैः । इयं गन्धोद्दामा नवहरितशप्पाङ्कुरवती धरा धारापातैर्मणिमयशरैर्भिद्यत इव ॥ २२ ॥ वसन्तसेना-भाव, एसो अवरो । (ग) क) एवं न्विदम् । तत्कथमेषोऽपरः । (ख) भाव, पश्य पश्य । (ग) भाव, एषोऽपरः । अंशु-राजग्राह्यभागौ ॥१७॥ एतैरिति। प्रेषितभर्तृशब्दात् 'न नित्यः समासान्तः' इति न 'नवृतश्च' इति कप् ॥ १८ ॥ बलाकेति ॥ १९ ॥ एतैरिति ॥२०॥ पत इति । कक्षा मध्यबन्धनम् । गां भूमिम् ॥ २१ ॥ महेति । शष्पाकुराः ·१२६ मृच्छकटिके एघेहीति शिखण्डिनां पटुतरं केकाभिराक्रन्दितः प्रोड्डीयेव बलाकया सरभसं सोत्कण्ठमालिङ्गितः । हंसैरुज्झितपङ्कजैरतितरां सोद्वेगमुद्दीक्षितः कुर्वन्नञ्जनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठति ॥ २३ ॥ विटः-एवमेतत् । तथा हि पश्य । निष्पन्दीकृतपद्मषण्डनयनं नष्टक्षपावासरं विद्युद्भिः क्षणनष्टदृष्टतिमिरं प्रच्छादिताशामुखम् । निश्चेष्टं खपितीव संप्रति पयोधारागृहान्तर्गतं स्फीताम्भोधरधामनैकजलदच्छत्रापिधानं जगत् ॥ २४ ॥ वसन्तसेना-भाव, एव्वं णेदम् । ता पेक्ख पेक्ख । (क) गता नाशं तारा उपकृतमसाधाविव जने वियुक्ताः कान्तेन स्त्रिय इव न राजन्ति ककुभः । प्रकामान्तस्तप्तं त्रिदशपतिशस्त्रस्य शिखिना द्रवीभूतं मन्ये पतति जलरूपेण गगनम् ॥ २५ ॥ अपि च पश्य । उन्नमति नमति वर्षति गर्जति मेघः करोति तिमिरौघम् । प्रथमश्रीरिव पुरुषः करोति रूपाण्यनेकानि ॥ २६ ॥ विटः-एवमेतत् । विद्युद्भिवलतीव संविहसतीवोच्चैर्बलाकाशतै- हेिन्द्रेण विवरगतीव धनुषा धाराशरोद्गारिणा । विस्पष्टाशनिनिखनेन रसतीवाघूर्णतीवानिलै- नीलैः सान्द्रमिवाहिभिर्जलधरैबूंपायतीवाम्बरम् ॥ २७ ॥ वसन्तसेना- जलधर निर्लजस्त्वं यन्मां दयितस्य वेश्म गच्छन्तीम् । स्तनितेन भीषयित्वा धाराहस्तैः परामृशसि ॥ २८ ।। (क) भाव, एवं न्विदम् । तत्पश्य पश्य । संलमशरतुल्याः ॥ २२॥ पहीति । मेचकाः श्यामाः॥ निष्पन्दीति ॥ २४ ॥ गता इति । गगनं जलरूपेण द्रवीभूतं पतति । त्रिदशपतिशस्त्रस्य व. अस्य ॥ २५ ॥ उन्नमतीति ॥ २६ ॥ विद्युद्भिरिति ॥ २७ ॥ जलथ- ·पञ्चमोऽङ्कः। १२७ भोः शक्र, : किं ते ह्यहं पूर्वरतिप्रसक्ता यत्त्वं नदस्यम्बुद सिंहनादैः । न युक्तमेतत्प्रियकाङ्किताया मार्ग निरोद्धं मम वर्षपातैः ॥२९॥ अपि च । यद्वदहल्याहेतोम॒षा वदसि शक गौतमोऽस्मीति । तद्वन्ममापि दुःखं निरपेक्ष निवार्यतां जलदः ॥ ३० ॥ अपि च । गर्न वा वर्ष वा शक मुञ्च वा शतशोऽशनिम् । न शक्या हि स्त्रियो रो« प्रस्थिता दयितं प्रति ॥ ३१ ॥ यदि गर्जति वारिधरो गर्जतु तन्नाम निष्ठुराः पुरुषाः । अयि विद्युत्प्रमदानां त्वमपि च दुःखं न जानासि ॥ ३२ ॥ विटः-भवति, अलमलमुपालम्भेन । उपकारिणी तवेयम् । ऐरावतोरसि चलेव सुवर्णरज्जुः शैलस्य मूर्ध्नि निहितेव सिता पताका । आखण्डलस्य भवनोदरदीपिकेय- माख्याति ते प्रियतमस्य हि संनिवेशम् ॥ ३३ ॥ वसन्तसेना-भाव, एव्वं तं जेव एवं गेहम् । (क) विटः-सकलकलाभिज्ञाया न किंचिदिह तवोपदेष्टव्यमस्ति । तथापि स्नेहः प्रलापयति । अत्र प्रविश्य कोपोऽत्यन्तं न कर्तव्यः । यदि कुप्यसि नास्ति रतिः कोपेन विनाथवा कुतः कामः । कुप्य च कोपय च त्वं प्रसीद च त्वं प्रसादय च कान्तम् ॥३४॥ (क) भाव, एवं तदेवैतद्नेहम् । रेति ॥ २८ ॥ किं त इति । रतिप्रसक्ता संभोगेन प्रसक्ता । प्रियेण कालि- तायाः ॥ २९ ॥ यद्वदिति । हे शक्र, यथा अहल्याया अप्राप्तिदुःखेन गौत- मोऽस्मीत्यसत्यं ब्रूषे । हे निरपेक्ष परपीडानभिज्ञ, तद्वन्ममापि दुःखं जानीहीत्य- र्थात् । ततः किं कर्तुमुचितमित्याह-निवार्यतामिति । प्रियभवनगमनं प्रति विरोधकलादित्याशयः ॥ ३० ॥ गर्जेति ॥ ३१ ॥ यदिति ॥ ३२ ॥ ऐरा- ·मृच्छकटिके भवतु । एवं तावत् । भो भोः, निवेद्यतामार्यचारुदत्ताय । एषा फुल्लकदम्बनीपसुरभौ काले घनोद्भासिते कान्तस्यालयमागता समदना हृष्टा जलार्द्रालका । विद्युद्वारिदगर्जितैः सचकिता त्वदर्शनाकाङ्क्षिणी पादौ नूपुरलमकर्दमधरौ प्रक्षालयन्ती स्थिता ॥ ३५ ॥ चारुदत्तः—(आकर्ण्य ।) वयस्य, ज्ञायतां किमेतदिति । विदूषकः-जं भवं आणवेदि । (वसन्तसेनामुपगम्य । सादरम् ।) सोत्थि भोदीए । (क) वसन्तसेना-अज, वन्दामि । साअदं अज्जस्स । (विटं प्रति ।) भाव, एसा छत्तधारिआ भावस्स जेव भोदु । (ख) विटः-(स्वगतम् ।) अनेनोपायेन निपुणं प्रेषितोऽस्मि । (प्रकाशम् ।) एवं भवतु । भवति वसन्तसेने, साटोपकूटकपटानृतजन्मभूमेः शाठ्यात्मकस्य रतिकेलिकृतालयस्य । वेश्यापणस्य सुरतोत्सवसंग्रहस्य दाक्षिण्यपण्यमुखनिष्क्रयसिद्धिरस्तु ॥ ३६ ॥ (इति निष्क्रान्तो विटः ।) वसन्तसेना-अज्ज मित्तेअ, कहिं तुह्माणं जूदिअरो । (ग) विदूषकः-(स्वगतम् ।) ही ही भो, जूदिअरो ति भणन्तीए अलंकिदो पिअवअस्सो । (प्रकाशम् ।) भोदि, एसो क्खु सुक्ख- रुक्खवाडिआए । (घ) (क) यद्भवानाज्ञापयति । स्वस्ति भवत्यै (ख) आर्य, वन्दे । स्वागतमार्यस्य । भाव, एषा छत्रधारिका भावस्यैव भवतु । (ग) आर्य मैत्रेय, कुत्र युष्माकं घूतकरः । (घ) आश्चर्य भोः द्यूतकर इति भणन्त्यालंकृतः प्रियवयस्थः । भवति, एष खलु शुष्कवृक्षवाटिकायाम् । वत इति ॥ ३३ ॥ यदीति ॥ ३४ ॥ एषेति ॥ ३५॥ साटोपेति । कपट छद्म, अनृतं मृषाभाषणम् । निह्नवप्राकट्यमेदा- स्कूटकपटयोर्भेदः । एतेषां जन्मभूमेः । वेश्यापणो वेश्याव्यवहारः । व्यज्यके. सर्थः(१) । दाक्षिण्यपण्यप्रधानं निष्क्रयो मूल्यम् ॥ ३६ ॥ अपि पारयिष्यामि ॥ आटोपो दम्भः, कूटं माया, ·पञ्चमोऽङ्कः। १२९ वसन्तसेना-अज, का तुम्हाणं सुक्खरुक्खवाडिआ वु- चदि । (क) विदूषकः- भोदि, जहिं ण खाईअदि । ण पीईअदि । (ख) (वसन्तसेना स्मितं करोति ।) विदूषकः–ता पविसदु भोदी । (ग) वसन्तसेना-(जनान्तिकम् ।) एत्थ, पविसिअ किं मए भणि- दव्वम् । (घ) चेटी-जूदिअर, अवि सुहो दे पदोसो त्ति । (ङ) वसन्तसेना-अवि पारइस्सम् । (च) चेटी-अवसरो ज्जेव पारइस्सदि । (छ) विदृषकः-पविसदु भोदी । (ज) वसन्तसेना-(प्रविश्योपसृत्य च । पुष्पैस्ताडयन्ती ।) अइ जूदिअर, अवि सुहो दे पदोसो । (झ) चारुदत्तः-(अवलोक्य ।) अये, वसन्तसेना प्राप्ता । (सहर्ष- मुत्थाय ।) अयि प्रिये, सदा प्रदोषो मम याति जाग्रतः सदा च मे निःश्वसतो गता निशा । त्वया समेतस्य विशाललोचने ममाद्य शोकान्तकरः प्रदोषकः ॥ ३७॥ तत्स्वागतं भवत्यै । इदमासनम् । अत्रोपविश्यताम् । (क) आर्य, का युष्माकं शुष्कवृक्षवाटिकोच्यते । ख) भवति, यत्र न खाद्यते । न पीयते । (ग) तस्मात्प्रविशतु भवती । घ) अत्र प्रविश्य किं मया भणितव्यम् । (ङ) द्यूतकर, अपि सुखस्ते प्रदोष इति च) अपि पारयिष्यामि । (छ) अवसर एव पारयिष्यति । (ज) प्रविशतु भवती। (झ) अयि द्यूतकर, अपि सुखस्ते प्रदोषः । मृ० १२ ·मृच्छकटिके विदूषकः-इदं आसणम् । उवविसदु भोदी । (क) (वसन्तसेनासीना । ततः सर्व उपविशन्ति ।) चारुदत्तः-वयस्य, पश्य पश्य । वर्षोदकमुद्रिता श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन । एकः स्तनोऽभिषिक्तो नृपसुत इव यौवराज्यस्थः ॥ ३८ ॥ तद्वयस्य, क्लिन्ने वाससी वसन्तसेनायाः । अन्ये प्रधानवाससी समु पनीयतामिति । विदूषकः-जं भवं आणवेदि । (ख) चेटी-अज्ज मित्तेअ, चिट्ठ तुमम् । अहं जेव अजअं सुस्सूस- इस्सम् । (ग) (तथा करोति ।) विदूषकः—(अपवारितकेन ।) भो वअस्स, पुच्छामि दाव तत्थ- भोदि किं पि । (घ) चारुदत्तः–एवं क्रियताम् । विदूषकः-(प्रकाशम् ।) अध किंणिमित्तं उण ईदिसे पणट्टच- न्दालोए दुद्दिणअन्धआरे आअदा भोदी । (ङ) चेटी-अजए, उजुओ बम्हणो। ( (च) वसन्तसेना-णं णिउणोत्ति भणाहि । (छ) चेटी-एसा क्खु अजआ एव्वं पुच्छिदं आअदा-'केत्तिअं ताए रअणावलीए मुल्लं' त्ति । (ज) (क) इदमासनम् । उपविशतु भवती । (ख) यद्वानाज्ञापयति । (ग) आर्य मैत्रेय, तिष्ठ त्वम् । अहमेवारों शुश्रूषयिष्यामि । (घ) भो वयस्य, पृच्छामि तावत्तत्रभवतीं किमपि । (ङ) अथ किंनिमित्तं पुनरीदृशे प्रनष्टचन्द्रालोके दुर्दिनान्धकार आगता (च) आर्ये, ऋजुको ब्राह्मणः । (छ) ननु निपुण इति भण। ज) एषा खल्वार्या एवं प्रष्टुमागता-'कियत्तस्था रत्नावल्या मू- ल्यम्' इति । सदेति ॥ ३७ ॥ वर्षोदकमिति ॥ ३८ ॥ आआविओ आचार्य उपदेष्टा(?) भवती।

·पनमोऽ। विदूषकः-(जनान्तिकम् ।) भो, भणिदं मए, जधा अप्प- मुल्ला रअणावली, बहुमुल्लं सुवण्णभण्डअम् । ण परितुट्टा । अवरं मग्गिदुं आअदा । (क) चेटी-सा क्खु अजआए अत्तणकेरकेत्ति भणिअ जुदे हा- रिदा । सो अ सहिओ राअवात्थहारी ण जाणीअदि कहिं गदो ति । (ख) विदूषकः-भोदि, मन्तिदं जेव मन्तीअदि । (ग) चेटी-जाव सो अण्णेसीअदि ताव एवं जेव गेह सुवण्ण- भण्डअम् । (घ) (इति दर्शयति ।) (विदूषको विचारयति ।) चेटी-अदिमेतं अजो णिज्झाअदि । ता किं दिट्टपुरुव्वं दे। (ङ) विदूषकः-भोदि, सिप्पकुसलदाए ओबन्देदि दिट्टिम् । (च) चेटी-अज्ज, वञ्चिदोसि दिट्टीए । तं जेव एवं सुवण्ण- भण्डअम् । (छ) विदूषकः-(सहर्षम् ।) भो वअस्स, तं जेव एवं सुवण्णभण्ड- अम् , जं अम्हाणं गेहे चोरेहिं अवहिदम् । (ज) चारुदत्त:-वयस्य, (क) भोः, भणितं मया, यथाल्पमूल्या रत्नावली, बहुमूल्यं सुवर्णभा- ण्डम् । न परितुष्टा । अपरं याचितुमागता । (ख) सा खल्वार्यया आत्मीयेति भणित्वा द्यूते हारिता । स च सभिको राजवार्ताहारी न ज्ञायते कुत्र गत इति । ग) भवति, मत्रितमेव मन्यते । (घ) यावत्सोऽन्विष्यते तावदिदमेव गृहाण सुवर्णभाण्डम् । ङ) अतिमात्रमार्यो निध्यायति । तत्किं दृष्टपूर्व ते । च) भवति, शिल्पकुशलतयावबध्नाति दृष्टिम् । (छ) आर्य, वञ्चितोऽसि दृष्ट्या । तदेवेदं सुवर्णभाण्डम् । (ज) भो वयस्स, तदेवेदं सुवर्णभाण्डम् , यदस्माकं गृहे चौरैरपहृतम् ।

·मृच्छकटिके १३२ योऽस्माभिश्चिन्तितो व्याजः कर्तुं न्यासप्रतिक्रियाम् । स एव प्रस्तुतोऽस्माकं किंतु सत्यं विडम्बना ॥ ३९ ॥ विदूषकः भो वअस्स, सच्चं सबामि बम्हणेण । (क) चारुदत्तः-प्रियं नः प्रियम् । विदूषकः-(जनान्तिकम् ।) भो, पुच्छामि णं कुदो एवं समा- सादिदं त्ति । (ख) चारुदत्त: -को दोषः। विदूषकः-(चेव्याः कर्णे ।) एव्वं विअ । (ग) चेटी-(विदूषकस्य कर्णे ।) एव्वं विअ । (घ) चारुदत्तः-किमिदं कथ्यते । किं वयं बाह्याः । विदूषकः-(चारुदत्तस्य कर्णे ।) एव्वं विअ । (ङ चारुदत्तः-भद्रे, सत्यं तदेवेदं सुवर्णभाण्डम् । चेटी-अज, अध इं। (च) चारुदत्तः-भद्रे, न कदाचित्प्रियनिवेदनं निष्फलीकृतं मया । तद्ह्यतां पारितोषिकमिदमङ्गुलीयकम् । (इत्यनङ्गुलीयकं हस्तमवलोक्य लज्जा नाटयति ।) वसन्तसेना-(आत्मगतम् ।) अदो जेव कामीअसि । (छ) चारुदत्तः—(जनान्तिकम् ।) भोः, कष्टम् । धनैर्वियुक्तस्य नरस्य लोके किं जीवितेनादित एव तावत् । यस्य प्रतीकारनिरर्थकत्वात्कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥ ४०॥ (क) भो वयस्य, सत्यं शपे ब्राह्मण्येन । ख) भोः, पृच्छामि ननु कुत इदं समासादितमिति । (ग) एवमिव । (घ) एवमिव । ङ) एवमिव । (च) आर्य, अथ किम् । (छ) अत एव काम्यसे । प्रेष्यतां भुज्यताम् (1)। य इति । किं तु स एव व्याजो विडम्बनास्माकं प्रस्तुत भारग्धा ॥ ३९ ॥ अथवा सत्यमेवेदम् । अथवेति प्रकरणात्प्रतीयते । बह्मणेण ·पञ्चमोऽङ्कः । १३३ अपि च । पक्षविकलश्च पक्षी शुष्कश्च तरुः सरश्च जलहीनम् । सर्पश्चोद्धृतदंष्ट्रस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥ ११ ॥ अपि च । शून्यैर्गुहैः खलु समाः पुरुषा दरिद्राः कूपैश्च तोयरहितैस्तरुभिश्च शीर्णैः । यदृष्टपूर्वजनसंगमविस्मृताना- मेवं भवन्ति विफलाः परितोषकालाः ॥ ४२ ।। विदूषकः-भो, अलं अदिमेत्तं संतप्पिदेण । (प्रकाशं सपरि- हासम् ।) भोदि, समप्पीअदु ममकेरिआ ण्हाणसाडिआ । (क) वसन्तसेना-अज चारुदत्त, जुत्तं णेदं इमाए रअणावलीए इमं जणं तुलइदुम् । (ख) चारुदत्तः—(सविलक्षस्मितम् ।) वसन्तसेने, पश्य पश्य । कः श्रद्धास्यति भूतार्थं सर्वो मां तूलयिष्यति । शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन्निष्प्रतापा दरिद्रता ॥ ४३ ।। विदूषकः-हजे, किं भोदीए इध जेव सुविदव्वम् । (ग) चेटी-(विहस्य ।) अज्ज मित्तेअ अदिमेत्तं दाणि उजु अत्ता- ण दंसेसि । (घ) विदूषकः-भो वअस्य, एसो क्खु ओसारअन्तो विअ सुहो- (क) भोः, अलमतिमात्रं संतापितेन । भवति, समर्प्यतां मम मानशा- टिका। ख) आर्य चारुदत्त, युक्तं नेदमनया रत्नावल्या इमं जनं तूलयितुम् । (ग) चेटि, किं भवत्या इहैव सुप्तव्यम् । (घ) आर्य मैत्रेय, अतिमात्रमिदानीमृजुमात्मानं दर्शयसि । ब्राह्मणेन ॥ धनैरिति ॥ ४० ॥ पक्षेति ॥४१॥ शून्यैरिति । यह. टेति । यतो यस्मादृष्टपूर्वस्य जनस्य संगमेनोत्तरलतया वर्तमानखदैन्य विस्मृ. तानां विस्मरणवतां पुंसाम् ॥ ४२ ॥ मत्संबन्धिनी मानशाटिका ॥ तूलयितु. मिति । लुब्धालुब्धजिज्ञासया श(ब)हुमूल्याया रत्नावल्या अल्पमूल्यसुवर्ण-

·मृच्छकटिके
वविढे जणं पुणोवि वित्थारिवारिधाराहिं पविट्टो पज्जण्णो । (क)
चारुदत्तः-सम्यगाह भवान् ।
अमूर्हि भित्त्वा जलदान्तराणि पङ्कान्तराणीव मृणालसूच्यः ।
पतन्ति चन्द्रव्यसनाद्विमुक्ता दिवोऽश्रुधारा इव वारिधाराः ॥४४॥
अपि च ।
धाराभिरार्यजनचित्तसुनिर्मलाभि-
श्चण्डाभिरर्जुनशरप्रतिकर्कशाभिः ।
मेघाः सवन्ति बलदेवपटप्रकाशाः
शक्रस्य मौक्तिकनिधानमिवोद्विरन्तः ॥ ४५ ॥
प्रिये, पश्य पश्य ।
एतैः पिष्टतमालवर्णकनिभैरालिप्तमम्भोधरैः
संसक्तैरुपवीजितं सुरभिभिः शीतैः प्रदोषानिलैः ।
एषाम्भोदसमागमप्रणयिनी खच्छन्दमभ्यागता
रक्ता कान्तमिवाम्बरं प्रियतमा विद्युत्समालिङ्गति ॥ ४६ ॥
(वसन्तसेना शृङ्गारभावं नाटयन्ती चारुदत्तमालिङ्गति ।)
चारुदत्तः-(स्पर्श नाटयन्प्रत्यालिङ्गय ।)
मेघ गम्भीरतरं नद त्वं तव प्रसादात्स्मरपीडितं मे ।
संस्पर्शरोमाञ्चितजातरागं कदम्बपुष्पत्वमुपैति गात्रम् ॥ ४७ ॥
विदूषकः-दासीए पुत्त दुदिण, अणज्जो दाणिं सि तुमम् ,
जं अत्तभोदिं विजुआए भायावेसि । (ख)
चारुदत्तः-वयस्य, नार्हस्युपालब्धुम् ।
वर्षशतमस्तु दुर्दिनमविरतधारं शतदा स्फुरतु ।
अस्मद्विधदुर्लभया यदहं प्रियया परिष्वक्तः ॥ ४८ ॥
(क) भो वयस्य, एष खल्वपसारयन्निव सुखोपविष्टं जनं पुनरपि
विस्तारिवारिधाराभिः प्रविष्टः पर्जन्यः।
(ख) दास्याः पुत्र दुर्दिन, अनार्य इदानीमसि त्वम् , यदत्रभवती वि-
धुता भीषयसि ।
भाण्डस्य कृते योगात् ॥ क इति ॥ ४३ ॥ अमूरिति ॥ ४४ ॥ धाराभि-
रिति ॥ ४५ ॥ एतैरिति । वर्णकं विलेपनम् ॥ ४६ ॥ भो मेघेति ॥४७ ॥
वर्षशतमिति । अस्मद्विधदुर्लभया । दरिद्रस्य वेशावाप्त्यसंभवात् ॥ ४८ ॥

·पञ्चमोऽङ्कः । अपि च । वयस्य, धन्यानि तेषां खलु जीवितानि ये कामिनीनां गृहमागतानाम् । आणि मेघोदकशीतलानि गात्राणि गात्रेषु परिष्वजन्ति ।। ४९॥ प्रिये वसन्तसेने, स्तम्भेषु प्रचलितवेदिसंचयान्तं शीर्णत्वात्कथमपि धार्यते वितानम् । एषा च स्फुटितसुधाद्रवानुलेपा- त्स क्लिन्ना सलिलभरेण चित्रभित्तिः ॥ ५० ॥ (ऊर्ध्वमवलोक्य ।) अये इन्द्रधनुः । प्रिये, पश्य पश्य । विद्युजिह्वेनेदं महेन्द्रचापोच्छ्रितायतभुजेन । जलधरविवृद्धहनुना विजृम्भितमिवान्तरीक्षेण ॥ ५१ ।। तदेहि । अभ्यन्तरमेव प्रविशावः (इन्युत्थाय परिकामति ।) तालीषु तारं विटपेषु मन्द्रं शिलासु रुक्षं सलिलेषु चण्डम् । संगीतवीणा इव ताड्यमानास्तालानुसारेण पतन्ति धाराः ॥ ५२ ।। (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) दुर्दिनो नाम पञ्चमोऽङ्कः। धन्यानीति ॥ ४९ ॥ स्तम्मेग्वित्यादि । प्रकृतिच्छन्दसा । वितानं चन्द्रातपः ॥ ५० ॥ विद्युदिति । आर्या । अनया च वेतालादिभयानकरूपव- र्णनम् ॥ ५१ ॥ तालीष्विति । संगीतवीणा इव धाराः ॥ ५२ ॥ इति दुर्दिनो नाम पञ्चमोऽङ्कः ॥

·षष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशति चेटी।) चेटी-कधं अज वि अजआ ण विवुज्झदि । भोदु । पवि- सिअ पडिबोधइस्सम् । (क) (इति नाट्येन परिक्रामति ।) (ततः प्रविशत्याच्छादितशरीरा प्रसुप्ता वसन्तसेना चेटी-(निरूप्य ।) उत्थेदु उत्थेदु अजआ। पभादं संवुत्तम् । (ख) वसन्तसेना-(प्रतिवुद्ध्य ।) कधं रत्ति जेव पभादं संवुत्तम् । (ग) चेटी-अम्हाणं एसो पभादो । अजआए उण रत्ति ज्जेव । (घ) वसन्तसेना-हजे, कहिं उण तुम्हाणं जूदिअरो। (ङ) चेटी-अजए, वड्डमाणअं समादिसिअ पुप्फकरण्डअं जिण्णु- जाणं गदो अजचारुदत्तो। (च) वसन्तसेना-किं समादिसिअ । (छ) चेटी-जोएहि रात्तीए पवहणम्, वसन्तसेना गच्छदुत्ति । (ज) वसन्तसेना-हले, कहिं मए गन्तव्वम् । (झ) चेटी-अजए, जहिं चारुदत्तो । (ज) वसन्तसेना—(चेटी परिष्वज्य ।) हले, सुट्ठ ण निज्झाइदोरात्तीए। (क) कथमद्याप्यार्या न विबुध्यते । भवतु । प्रविश्य प्रतिबोधयिष्यामि । (ख) उत्तिष्ठतूत्तिष्ठत्वार्या । प्रभातं संवृत्तम् । ग) कथं रात्रिरेव प्रभातं संवृत्तम् । (घ) अस्माकमेतत्प्रभातम् । आर्यायाः पुना रात्रिरेव । (ङ) चेटि, कुतः पुनर्युष्माकं घूतकरः । च) आर्ये, वर्धमानकं समादिश्य पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं गत आर्य- (छ) किं समादिश्य । (ज) योजय रात्रौ प्रवहणम् , वसन्तसेना गच्छत्विति । झ) चेटि, कुत्र मया गन्तव्यम् । (ब) आर्ये, यत्र चारुदत्तः । जोएहि योजय । अपय्यत्तं अपर्याप्तम् । यदृच्छासंबन्धि (१)। एतेन मृच्छ- चारुदत्तः ।

·षष्ठोऽङ्कः । १३७ ता अज्ज पञ्चक्खं पेक्खिस्सम् । हले, किं पविट्टा अहं इह अब्भ- न्तरचदुस्सालअम् । (क) चेटी-ण केवलं अब्भन्तरचदुस्सालअम् । सव्वजणस्स वि हिअअं पविट्टा । (ख) वसन्तसेना-अवि संतप्पदि चारुदत्तस्स परिअणो । (ग) चेटी-संतप्पिस्सदि । (घ) वसन्तसेना-कदा । (ङ चेटी-जदो अज्जआ गमिस्सदि । (च) वसन्तसेना-तदो मए पढमं संतप्पिदव्वम् । (सानुनयम् ।) हले, गेण्ह एवं रअणावलिम् । मम बहिणीआए अज्जाधूदाए ग- दुअ समप्पेहि । भणिदव्वं च-'अहं सिरिचारुदत्तस्स गुणणि- जिदा दासी, तदा तुम्हाणं पि । ता एसा तुह जेव कण्ठाहरणं होदु रअणावली । (छ) चेटी-अज्जए, कुपिस्सदि चारुदत्तो अज्जाए दाव । (ज) वसन्तसेना--गच्छ । ण कुपिस्सदि । (झ) चेटी-(गृहीत्वा ।) जं आणवेदि । (इति निष्क्रम्य पुनः प्रविशति ।) अजअ, भणादि अज्जा धूदा-'अजउत्तेण तुम्हाणं पसादीकिदा । (क) चेटि, सुष्टु न निध्यातो रात्रौ । तदद्य प्रत्यक्षं प्रेक्षिष्ये । चेटि, किं प्रविष्टाहमिहाभ्यन्तरचतुःशालकम् । (ख) न केवलमभ्यन्तरचतुःशालकम् । सर्वजनस्यापि हृदयं प्रविष्टा । (ग) अपि संतप्यते चारुदत्तस्य परिजनः । (घ) संतप्स्यति । (ङ) कदा। (च) यदार्या गमिष्यति । (छ) तदा मया प्रथमं संतप्तव्यम् । चेटि, गृहाणेमां रत्नावलीम् । मम भगिन्या आर्याधूतायै गत्वा समर्पय । वक्तव्यं च-'अहं श्रीचारुदत्तस्य गुणनिर्जिता दासी, तदा युष्माकमपि । तदेषा तवैव कण्ठाभरणं भवतु रत्नावली'। (ज) आर्ये, कुपिष्यति चारुदत्त आर्यायै तावत् । (झ) गच्छ । न कुपिष्यति । " ·१३८ मृच्छकटिके म जुतं मम एवं गेण्हिदुम् । अजउत्तो जेव मम आहरणवि- सेसो ति जाणादु भोदी' । (क) (ततः प्रविशति दारकं गृहीला रदनिका ।) रदनिका-एहि वच्छ, सअडिआए कीलम्ह (ख) दारकः-(सकरुणम् ।) रदणिए, किं मम एदाए मट्टिआसअ- डिआए । तं जेव सोवण्णसअडिअं देहि । (ग) रदनिका-(सनिर्वेदं निःश्वस्य ।) जाद, कुदो अम्हणं सुवण्णव- वहारो । तादस्स पुणोवि रिद्धीए सुवण्णसअडिआए कीलिस्ससि । ता जाव विणोदेमि णम् । अजआ वसन्तसेणाए समीवं उवस- प्पिस्सम् । (उपमृत्य।) अजए, पणमामि । (घ) वसन्तसेना-रदणिए, साअदं दे । कस्स उण अअं दारओ। अणलंकिदसरीरो वि चन्दमुहो आणन्देदि मम हिअअम् । (ङ) रदनिका-एसो क्खु अज्जचारुदत्तस्स पुत्तो रोहसेणो णाम । (च) वसन्तसेना-(बाहू प्रसार्य ।) एहि मे पुत्तअ, आलिङ्ग । (इत्यङ्क उपवेश्य ।) अणुकिदं अणेण पिदुणो रूवम् । (छ) (क) यदाज्ञापयति । आर्ये, भणत्यार्या धूता-आर्यपुत्रेण युष्माकं प्रसादीकृता। न युक्तं ममैतां ग्रहीतुम् । आर्यपुत्र एव ममाभरणविशेष इति जानातु भवती। ख) एहि वत्स, शकटिकया क्रीडावः । (ग) रदनिके, किं ममैतया मृत्तिकाशकटिकया । तामेव सौवर्णशक- टिकां देहि। (घ) जात, कुतोऽस्माकं सुवर्णव्यवहारः। तातस्य पुनरपि ऋद्ध्या सुव- र्णशकटिकया क्रीडिष्यसि । तद्यावद्विनोदयाम्येनम् । आर्याया वसन्तसेनायाः समीपमुपसर्पिष्यामि । आर्ये, प्रणमामि । (6) रदनिके, स्वागतं ते । कस्य पुनरयं दारकः । अनलंकृतशरीरोऽपि चन्द्रमुख आनन्दयति मम हृदयम् । (च) एष खल्वार्यचारुदत्तस्य पुत्रो रोहसेनो नाम । (छ) एहि मे पुत्रक, आलिङ्ग । अनुकृतमनेन पितू रूपम् ।

·षष्ठोऽङ्कः । १३९ रदनिका-ण केवलं रूवम् , सीलं पि तकेमि । एदिणा अ- जचारुदत्तो अत्ताण विणोदेदि । (क) वसन्तसेना-अध किंणिमित्तं एसो रोअदि । (ख) रदनिका-एदिणा पडिवेसिअगहवइदारअकेरिआए सुव- ण्णसअडिआए कीलिदम् । तेण असा णीदा । तदो उण तं मग्ग- न्तस्स मए इअं मट्टिआसअडिआ कदुअ दिण्णा । तदो भणा- दि-रदणिए, किं मम एदाए मट्टिआसअडिआए । तं जेव सोवण्णसअडिअं देहि' ति । (ग) वसन्तसेना-हद्धी हद्धी । अअंपि णाम परसंपत्तीए संत- प्पदि । भअवं कअन्त, पोक्खरवत्तपडिदजलबिन्दुसरिसेहिं की- लसि तुमं पुरिसभाअधेएहिं । (इति साम्रा ।) जाद, मा रोद । सु- वण्णसअडिआए कीलिस्ससि । (घ) दारकः-रदणिए, का एसा । (ङ) वसन्तसेना-पिदुणो दे गुणणिजिदा दासी । (च) रदनिका-जाद, अजआ दे जणणी भोदि । (छ) (क) न केवलं रूपम् , शीलमपि तर्कयामि । एतेनार्यचारुदत्त आ- त्मानं विनोदयति । (ख) अथ किंनिमित्तमेष रोदिति । (ग) एतेन प्रतिवेशिकगृहपतिदारकस्य सुवर्णशकटिकया क्रीडितम् । तेन च सा नीता। ततः पुनस्तां याचतो मयेयं मृत्तिकाशकटिका कृत्वा दत्ता । ततो भणति-'रदनिके, किं ममैतया मृत्तिकाशकटिकया। तामेव सौवर्णशकटिकां देहि' इति । (घ) हा धिक् हा धिक् । अयमपि नाम परसंपत्त्या संतप्यते । भगव- न्कृतान्त, पुष्करपत्रपतितजलबिन्दुसदृशैः क्रीडसि त्वं पुरुषभागधेयैः । जात मा रुदिहि । सौवर्णशकटिकया क्रीडिष्यसि । (ङ) रदनिके, कैषा । च) पितुस्ते गुणनिर्जिता दासी । (छ) जात, आर्या ते जननी भवति । कटेन प्रतिवेशिकगृहपतिदारकसंबन्धिन्या सुवर्णशकटिकया क्रीडितम् । तेन प्रति.

·१४० मृच्छकटिके दारक:-रदणिए, अलिअंतुमं भणासि । जइ अम्हाणं अजआ जणणी ता कीस अलंकिदा । (क) वसन्तसेना-जाद, मुद्धेण मुहेण अदिकरुणं मन्तेसि । (नाट्येनाभरणान्यवतार्य रुदती ।) एसा दाणिं दे जणणी संवुत्ता । ता गेण्ह एवं अलंकारअम् । सोवण्णसअडिअं घडावेहि । (ख) दारकः-अवेहि । ण गेण्हिस्सम् । रोदसि तुमम् । (ग) वसन्तसेना—(अश्रूणि प्रमृज्य ।) जाद, ण रोदिस्सम् । गच्छ । कील । (अलंकारैर्मृच्छकटिकं पूरयित्वा ।) जाद, कारेहि सोवण्णसअ- डिअम् । (घ) (इति दारकमादाय निष्क्रान्ता रदनिका ।) (प्रविश्य प्रवणाधिरूढः।) चेटी-लदणिए लदणिए, णिवेदेहि अजआए वशन्तशे- णाए-'ओहालिअं पक्खदुआलए शजं पवहणं चिट्टदि' । (ङ) (प्रविश्य ।) रदनिका-अजए, एसो वड्डमाणओ विण्णवेदि—'पक्खदु- आरए सजं पवहणं' त्ति । (च) (क) रदनिके, अलीकं त्वं भणसि । यद्यस्माकमार्या जननी, तत्किमर्थ- मलंकृता । (ख) जात, मुग्धेन मुखेनातिकरुणं मन्त्रयसि । एषेदानीं ते जननी सं- वृत्ता । तद्गृहाणैतमलंकारम् सौवर्णशकटिकां कारय । ग) अपेहि । न अहिष्यामि । रोदिषि त्वम् । (घ) जात, न रोदिष्यामि । गच्छ । क्रीड । जात, कारय सौवर्णशक- टिकाम् । (ङ) रदनिके रदनिके, निवेदयायायै वसन्तसेनायै- 'अपवारितं पक्ष- द्वारके सज्जं प्रवहणं तिष्ठति' । (च) आर्ये एष वर्धमानको विज्ञापयति-'पक्षद्वारे सज्जं प्रवहणम्' इति । वेशिगृहपतिदारकेण ॥ तव पितुर्गुणनिर्जिता दासी ॥ अलिअं अलीकम् । अस- त्यमिति यावत् ॥ बालहस्ताभ्यां सुवर्णपूर्णां शकटिकां दारकं च वयं गृहीत्रा ·षष्ठोऽः। - : वसन्तसेना-हले, चिट्ठदु मुहुत्तअम् । जाव अहं अत्ताणअं पसाधेमि । (क) रदनिका-(निष्क्रम्य ।) वड्डमाणआ, चिट्ठ मुहुत्तअम् । जाव अजआ अत्ताण पसाधेदि । (ख) चेट: ही ही भोः, मए वि जाणत्थलके विशुमलिदे । ता जाव गेण्हिअ आअच्छामि । एदे णश्शालजुकडुआ बइल्ला । भोदु । पवहणेण जेव गदागदिं कलिश्शम् । (ग) (इति निष्क्रान्तश्चेटः ।) वसन्तसेना-हले, उवणेहि मे पसाहणम् । अत्ताणअं पसा- धइस्सम् । (घ) (इति प्रसाधयन्ती स्थिता ।) (प्रविश्य प्रवहणाधिरूढः ।) स्थावरकश्चेटः-आण्णत्तमि लाअशालअशंठाणेण--'थाव- लआ, पवहणं गेण्हिअ पुप्फकलण्डअं जिण्णुजाणं तुलिदं आअ- च्छेहि' ति । भोदु । तहिं ज्जेव गच्छामि । वहध बइल्ला, वध । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) कधं गामशअलेहिं लुद्धे मग्गे । किं दाणिं एत्थ कलइश्शम् । (साटोपम् ।) अले ले, ओशलध ओशलध । (आकर्ण्य ।) किं भणाध-'एशे कश्शकेलके पवहणे' ति । एशे लाअशालअशंठाणकेलके पवहणे त्ति । ता शिग्धं ओशलध । (अवलोक्य ।) कधम् , एशे अवले शहिअं विअ मं पेक्खिअ शहश जेव जूदपलाइदे विअ जूदिअले ओहालिअ अत्ताण अण्णदो अवकन्ते । ता को उण एशे । अधवा किं मम एदिणा । तुलिदं (क) चेटी, तिष्ठतु मुहूर्तकम् । यावदहमात्मानं प्रसाधयामि । (ख) वर्धमानक, तिष्ठ मुहूर्तकम् । यावदार्यात्मानं प्रसाधयति । (ग) ही ही भोः, मयापि यानास्तरणं विस्मृतम् । तद्यावद्गृहीत्वाग- च्छामि । एते नासिकारज्जुकटुका बलीवः । भवतु । प्रवहणेनैव गता- गतिं करिष्यामि । (घ) चेटी, उपनय मे प्रसाधनम् । आत्मानं प्रसाधयिष्यामि । निष्क्रान्तः । उद्घाटितं पक्षद्वारकम् (१) ॥ ही ही इत्यकस्मात्स्मरणविषयेण । जाणत्थलके यानास्तरणकम् । णस्साकदुआ नासिकारजवा दुःसहाः । अतोऽति- क्रमः संभाव्यते । 'णस्साकडुआ' इत्यपि पाठः। तत्र नस्याकटुक्का इत्यर्थः । बहल्ला बलीवर्दाः ॥ द्यूतपलायि इव द्यूतकरः सभिकमिव मां दृष्ट्वा प्रच्छादितश- मृ० १३ ·१४२ मृच्छकटिके गमिश्शम् । अले ले गामलुआ, ओशलध ओशलध । किं भ- गाध—'मुहुत्तरं चिट्ठ । चक्कपलिवहि देहि'ति । अले ले, लाअ- शालअशंठाणकेलके हग्गे शूले चक्कपलिवहि दइश्शम् । अधवा एशे एआई तवश्शी । ता एवं कलेमि । एदं पवहणं अजचा- लुदत्तश्श रुक्खवाडिआए पक्खदुआलए थावेमि । (इति प्रवहणं संस्थाप्य ।) एशे झि आअदे । (क) (इति निष्क्रान्तः।) चेटी-अजए, णेमिसद्दो विअ सुणीअदि । ता आअदो पव- हणो। (ख) वसन्तसेना-हले, गच्छ । तुवरदि मे हिअअम् । ता आदे- सेहि पक्खदुआलअम् । (ग) चेटी-एदु एदु अजआ । (घ) वसन्तसेना-(परिक्रम्य।) हङ्गे, वीसम तुमम् । (ङ) (क) आज्ञप्तोऽस्मि राजश्यालकसंस्थानेन-'स्थावरक, प्रवहणं गृहीत्वा पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यानं त्वरितमागच्छ' इति । भवतु । तत्रैव गच्छामि । वहतं बलीवाः, वहतम् । कथं ग्रामशकटै रुद्धो मार्गः । किमिदानीमत्र करिष्यामि । अरे रे, अपसरत अपसरत । किं भणथ-'एतत्कस्य प्रवह- णम्' इति । एतद्राजश्यालकसंस्थानस्य प्रवहणमिति । तच्छीघ्रमपसरत । कथम् , एषोऽपरः सभिकमिव मां प्रेक्ष्य सहसैव द्यूतपलायित इव द्यूतकरोऽ. पवार्यात्मानमन्यतोऽपक्रान्तः । तत्कः पुनरेषः । अथवा किं ममैतेन । त्वरितं गमिष्यामि । अरे रे ग्राम्याः, अपसरत अपसरत । किं भणथ-'मुहूर्तकं तिष्ठ । चक्रपरिवृत्तिं देहि' इति । अरे रे राजश्यालकसंस्थानस्याहं शूर- श्चक्रपरिवृत्तिं दास्यामि । अथवा एष एकाकी तपस्वी । तदेवं करोमि । एतत्प्रवहणमार्यचारुदत्तस्य वृक्षवाटिकायाः पक्षद्वारके स्थापयामि । ए- षोऽस्यागतः। (ख) आर्ये, नेमिशब्द इव श्रूयते । तदागतं प्रवहणम् । ग) चेटि, गच्छ । त्वरयति मे हृदयम् । तदादिश पक्षद्वारम् । (घ) एत्वेत्वार्या । ङ) चेटि, विश्राम्य त्वम् । रीरः । एतेनार्यकस्य पलायनमुपक्षिप्तम् । गामेलुआ प्राम्याः । चक्कपरिवटि चक्रपरिवृत्तिम् । शूले शूरः। एआई तवस्सी एकाकी वराकः । एशे आअदे ·षष्ठोऽङ्कः । १४३ चेटी-जं अजआ आणवेदि । (क) (इति निष्क्रान्ता।) वसन्तसेना-(दक्षिणाक्षिस्पन्दं सूचयित्वा प्रवहणमधिरुह्य च ।) किं ण्णेदं फुरदि दाहिणं लोअणम् । अधवा चारुदत्तस्स जेव दंसणं अणिमित्तं पमज्जइस्सदि । (ख) (प्रविश्य ।) स्थावरकश्चेटः-ओशालिदा मए शअडा । ता जाव ग- च्छामि । (इति नाट्येनाधिरुह्य चालयित्वा । खगतम् ।) भालिके पवहणे । अधवा चक्कपलिवट्टिआए पलिश्शन्तश्श भालिके पवहणे पडिभा- शेदि । भोदु । गमिश्शम् । जाध गोणा, जाध । (ग) (नेपथ्ये ।) अरे रे दोवारिआ, अप्पमत्ता सएसु सएसु गुम्मट्ठाणेसु होध । एसो अज गोवालदारओ गुत्तिअं भञ्जिअ गुत्तिवालअं वावादिअ बन्धणं भेदिअ परिब्मट्टो अवक्कमदि । ता गेहध गेण्हध । (घ) (प्रविश्यापटीपेक्षेण संभ्रान्त एकचरणलमनिगडोऽवगुण्ठित आर्यकः परिकामति ।) चेटः-(स्वगतम् ।) महन्ते णअलीए शंभमे उप्पण्णे । ता तु- लिदं तुलिदं गमिश्शम् । (ङ) (इति निष्क्रान्तः।) (क) यदार्याज्ञापयति । (ख) किं न्विदं स्फुरति दक्षिणं लोचनम् । अथवा चारुदत्तस्यैव दर्श- नमनिमित्तं प्रमार्जयिष्यति । (ग) अपसारिता मया शकटाः । तद्यावद्गच्छामि । भारवत्प्रवहणम् । अथवा चक्रपरिवर्तनेन परिश्रान्तस्य भारवत्प्रवहणं प्रतिभासते । भवतु । गमिष्यामि । यातं गावौ, यातम् । (घ).अरे रे दौवारिकाः, अप्रमत्ताः खेषु स्वेषु गुल्मस्थानेषु भवत । एषोऽद्य गोपालदारको गुप्तिं भक्त्वा गुप्तिपालकं व्यापाद्य बन्धनं भित्त्वा परिभ्रष्टोऽपक्रामति । तद्गृहीत गृह्णीत । (ङ) महानगर्यो संभ्रम उत्पन्नः । तत्त्वरितं गमिष्यामि । इति चक्रपरिवृत्तिदानार्थम् । एतेन शकारस्य काकनेत्रमुक्तम् (१) । अतोऽपि च शकारलाघवमुक्तमित्यवधेयम् ॥ भालिके भ(भा)रवत् । सभारमित्यर्थः । मल- थीयः । गोणा गावः ॥ सकलानि यानि पदानि मश्वानि (8)। पत्रं प्रवहणादि । गुम्मष्ठाणेसु । लेपो जीमूतरद्यस्थाने (१) । परिन्भट्टो बन्धनमेदादपगतः । ता ।

·१४४ मृच्छकटिके । आर्यकः हित्वाहं नरपतिबन्धनापदेश- व्यापत्तिव्यसनमहार्णवं महान्तम् । पादारस्थितनिगडैकपाशकर्षी प्रभ्रष्टो गज इव बन्धनाद्रमामि ॥ १ ॥ भोः, अहं खलु सिद्धादेशजनितपरित्रासेन राज्ञा पालकेन घोषा- दानीय विशसने गूढागारे बन्धनेन बद्धः । तस्माच्च प्रियसुहृच्छ- विलकप्रसादेन बन्धनात्परिभ्रष्टोऽस्मि । (अश्रूणि विसृज्य ।) भाग्यानि मे यदि तदा मम कोऽपराधो यद्वन्यनाग इव संयमितोऽस्मि तेन । दैवी च सिद्धिरपि लवयितुं न शक्या गम्यो नृपो बलवता सह को विरोधः ॥ २ ॥ तत्कुत्र गच्छामि मन्दभाग्यः । (विलोक्य ।) इदं कस्यापि साधो- रनावृतपक्षद्वारं गेहम् । इदं गृहं भिन्नमदत्तदण्डो विशीर्णसंधिश्च महाकपाटः । ध्रवं कुटुम्बी व्यसनाभिभूतां दशां प्रपन्नो मम तुल्यभाग्यः ॥ ३ ॥ तदत्र तावत्प्रविश्य तिष्ठामि । (नेपथ्ये ।) जाध गोणा, जाध । (क) आर्यकः-(आकर्ण्य ।) अये, प्रवहणमित एवाभिवर्तते । भवेद्गोष्ठीयानं न च विषमशीलैरधिगतं वधूसंयानं वा तदभिगमनोपस्थितमिदम् । बहिर्नेतव्यं वा प्रवरजनयोग्यं विधिवशा- द्विविक्तत्वाच्छून्यं मम खलु भवेदैवविहितम् ॥ ४ ॥ (क) यातं गावी, यातम् । गेण्हध ततो धारयत ॥ हित्वेति । व्यसनं महार्णवम् । संघाताजन्य- त्वेन (3) संबन्धेन ॥ १॥ भाग्यानीति । गम्यो नृपः । सर्वेषां सेव्यो हि राजेत्यर्थः ॥ २ ॥ इदमिति ॥ ३ ॥ भवेदिति ॥ ४ ॥ सुवृत्तं सुव्य- ·षष्ठोऽङ्कः। १४५ (ततः प्रवहणेन सह प्रविश्य ।) वर्धमानकश्चेटः-हीमाणहे । आणीदे मए जाणत्थलके । ल- दणिए, णिवेदेहि अजआए वशन्तशेणाए–'अवस्थिदे शज्जे पवहणे अहिलहिअ पुप्फकलण्डअं जिण्णुजाणं गच्छदु अजआ' । (क) आर्यकः-(आकर्ण्य ।) गणिकाप्रवहणमिदम् । बहिर्यानं च । भवतु । अधिरोहामि । (इति खैरमुपसर्पति ।) चेटः-(श्रुला।) कधं उलशद्दे । ता आअदा क्खु अजआ । अज्जए, इमे णश्शकडुआ बइल्ला । ता पिट्ठदो जेव आलुहदु अ- जआ। (ख) (आर्यकस्तथा करोति ।) चेटः-पादुप्फालचालिदाणं णेउलाणं वीशन्तो शहो । भल- कन्ते अ पवहणे । तथा तक्केमि शंपदं अजआए आलूढाए होद- व्वम् । ता गच्छामि । जाध गोणा, जाध । (ग) (इति परिकामति ।) (प्रविश्य ।) वीरकः-अरे रे, अरे जअ-जअमाण-चन्दणअ-मङ्गल-पुल्लभद्द- प्पमुहा, किं अच्छध वीसद्धा जो सो गोवालदारओ बद्धो । भेत्तूण समं वच्चइ णरवइहिअ अ बन्धणं चावि ॥ ५ ॥ अले पुरस्थिमे पदोलीदुआरे चिट्ठ तुमम् । तुमं पि पच्छिमे, तुम (क) आश्चर्यम् । आनीतं मया यानास्तरणम् । रदनिके, निवेदयार्यायै वसन्तसेनायै—'अवस्थितं सजं प्रवहणमधिरुह्य पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं गच्छत्वार्या (ख) कथं नूपुरशब्दः । तदागता खल्वार्या । आर्ये, इमौ नासिकारजु- कटुको बलीवौं । तत्पृष्ठत एवारोहत्वार्या । (ग) पादोत्फालचालितानां नूपुराणां विश्रान्तः शब्दः । भाराकान्तं च प्रवहणम् । तथा तर्कयामि सांप्रतमार्ययारूढया भवितव्यम् । तद्गच्छामि । यातं गावौ, यातम् । कम् ॥ जय-जयमान-चन्दनक-मङ्गलक-पुण्योटकमुखाः । किं अच्छधे- त्यादि । गाथा । किं तिष्ठत विश्वस्ता योऽसौ गोपालदारको बद्धः । भित्त्वा समं व्रजति नरपतिहृदयं च बन्धनं चापि ॥५॥ पुरथिमे पूर्वस्मिन् ॥ वीरक वि.

·१४६ मृच्छकटिके। पि दक्खिणे, तुम पि उत्तरे । जो वि एसो पाआरखण्डो, एवं अहिरुहिअ चन्दणेण समं गदुअ अवलोएमि । एहि चन्दणअ, एहि । इदो दाव । (क) (प्रविश्य संभ्रान्तः।) चन्दनकः-अरे रे वीरअ -अरे रे वीरअ विसल्ल-भीमङ्गअ-दण्डकालअ-दण्ड- सूरप्पमुहा, आअच्छध वीसत्था तुरिअं जत्तेह ललु करेज्जाह । लच्छी जेण ण रण्णोपहवइ गोत्तन्तरं गन्तुम् ॥ ६॥ अवि अ। उज्जाणेसु सहासु अ मग्गे णअरीअ आवणे घोसे । तं तं जोहह तुरिअं संङ्का वा जाअए जत्थ ॥ ७ ॥ रे वे वीरअ किं किं दरिसेसि भणाहि दाव वीसद्धम् । भेत्तूण अ बन्धणअं को सो गोवालदारअं हरइ ॥ ८ ॥ कस्सट्टमो दिणअरो कस्स चउत्थो अ वट्टए चन्दो । छट्ठो अ भग्गवगहो भूमिसुओ पञ्चमो कस्स ॥ ९॥ (क) अरे रे, अरे जय-जयमान-चन्दनक-मङ्गल-पुष्पभद्रप्रमुखाः, किं स्थ विश्रब्धाः यः स गोपालदारको बद्धः । भित्त्वा समं व्रजति नरपतिहृदयं च बन्धनं चापि ॥ अरे, पुरस्तात्प्रतोलीद्वारे तिष्ठ त्वम् , त्वमपि पश्चिमे, त्वमपि दक्षिणे, त्वम- प्युत्तरे । योऽप्येष प्राकारखण्डः, एनमधिरुह्य चन्दनेन समं गत्वाव- लोकयामि । एहि चन्दनक, एहि । इतस्तावत् । शल्य भीमाङ्गद-दण्डकाल-दण्डशूरप्रमुखाः। आअच्छधेति । गाथापञ्चकम् । आगच्छत विश्वतास्वरितं यतत लघु कुरुत । लक्ष्मीर्येन न राज्ञः प्रभवति गोत्रा- न्तरं गन्तुम् ॥ ६ ॥ उद्यानेषु सभासु च मार्गे नगर्या आपणे घोषे । तत्तद्यो- जयत बरिता शङ्का वा जायते यत्र ॥ ७ ॥ अरे रे वीरक किं किं दर्शयसि ब्रवी (बू) हि तावद्विश्वस्तम् । मोचयिता बन्धनकं कोऽसौ गोपालकं ह- रति ॥ ८॥ कस्याष्टमो दिनकरः कस्य चतुर्थश्च वर्तते चन्द्रः । षष्ठश्च भार्ग- ·षष्ठोऽङ्कः । १४७ भण कस्स जम्मछट्ठो जीवो णवमो तहेअ सूरसुओ । जीअन्ते चन्दणए को सो गोवालदारअं हरइ ॥ १०॥ (क) वीरकः-भड चन्दणआ, अवहरइ कोवि तुरिअं चन्दणअ सवामि तुज हिअएण । जइ अद्भूइददिणअरे गोवालअदारओ खुडिदो ॥ ११ ॥ (ख) (क) अरे रे वीरक-विशल्य-भीमाङ्गद-दण्डकाल-दण्डशूरप्रमुखाः, आगच्छत विश्वस्तास्त्वरितं यतध्वं लघु कुरुत । लक्ष्मीर्येन न राज्ञः प्रभवति गोत्रान्तरं गन्तुम् ॥ अपि च। उद्यानेषु सभासु च मार्ग नगर्यामापणे घोषे । तं तमन्वेषयत त्वरितं शङ्का वा जायते यत्र ॥ रे रे वीरक किं किं दर्शयसि भणसि तावद्विश्रब्धम् । भित्त्वा च बन्धनकं कः स गोपालदारकं हरति । कस्याष्टमो दिनकरः कस्य चतुर्थश्च वर्तते चन्द्रः। षष्ठश्च भार्गवग्रहो भूमिसुतः पञ्चमः कस्य ॥ भण कस्य जन्मषष्ठो जीवो नवमस्तथैव सूरसुतः । जीवति चन्दनके कः स गोपालदारकं हरति ॥ (ख) भट चन्दनक, अपहरति कोऽपि त्वरितं चन्दनक शपे तव हृदयेन । यथार्थोदितदिनकरे गोपालदारकः खुटितः ॥ वग्रहो भूमिसुतः पञ्चमः कस्य ॥ ९॥ भण कस्य जन्मषष्ठो जीवो नवमस्तथैव सूरसुतः । जीवति चन्दनके कोऽसौ गोपालकं हरति ॥ १० ॥ 'रुक्त्रासौ चाष्ट- मस्थे भवन्ति (ति) सुवच (द) ना अद्यापि चलिते (न स्वापि वनिता)' इत्यष्ट- मरविफलम् । 'चतुर्थेऽविश्वासः शिशुलिन ( खरिणि ) भुजङ्गेन सदृशः' इति [चतुर्थ ] चन्द्रफलम् । 'षष्ठो भृगुः परिभव [स] रोगतापदः' [इति षष्ठभार्ग- वफलम् ] । 'विष(रिपु) गदकोपभयानि पञ्चमे तनयकृताश्च शुचो महीसुते । क्षि(धु) तिरपि नाद्य (स्य ) भवेचिरं (चिरं भवेत् ) स्थिरा शिरसि कपेरिव मालती कृता॥'[इति पञ्चममङ्गलफलम् ] । 'जीवे जन्मन्यपश (ग) तधनीः (नधीः) स्था- नभ्रंशो(भ्रष्टो) बहुकलहोद्यतः' [ इति जन्मस्थगुरुफलम् ] । 'न सश्री (खी)- वदनं तिलकोजवलं न वच (चव) नं शिखिकोकिलता (ना) दितम् । हरिणप्लुतसा- रस (शाववि) चित्रितं वि (रि) पुण(ग) ते मनसः मु(सु)खदं गुरौ॥' [इति]षष्ठजीव- फलम् । 'गच्छत्यध्वानं सप्तमे चाष्टमे व (च) हीनः स्त्रीपुत्रैः सूर्यजे दीन- ·मृच्छकटिके चेटः-जाध गोणा, जाध । (क) चन्दनक:-(दृष्ट्वा ।) अरे रे, पेक्ख पेक्ख । ओहारिओ पवहणो वच्चइ मज्झेण राअमग्गस्स । एवं दाव विआरह कस्स कहिं पवसिओ पवहणो ति ॥१२॥ (ख) वीरकः-(अवलोक्य ।) अरे पवहणवाहआ, मा दाव एवं पवहणं वाहेहि । कस्सकेरकं एवं पवहणम् । को वा इध आरूढो । कहिं वावज्जइ । (ग) चेटः-एशे क्खु पवहणे अजचालुदत्ताह केलके । इध अ- जआ वशन्तशेणा आलूढा पुप्फकरण्डअं जिण्णुजाणं कीलि, चालुदत्तश्श णीअदि । (घ) वीरकः-(चन्दनमुपसृत्य ।) एसो पवहणवाहओ भणादि-'अ- ज्जचालुदत्तस्स पवहणं वशन्तशेणा आलूढा । पुप्फकरण्डअं जिण्णुजाणं णीअदि' ति । (ङ) (क) यातं गावौ, यातम् । (ख) अरे रे, पश्य पश्य । अपवारितं प्रवहणं व्रजति मध्येन राजमार्गस्य । एतत्तावद्विचारय कस्य कुत्र प्रोषितं प्रवहणमिति ॥ (ग) अरे प्रवहणवाहक, मा तावदेतत्प्रवहणं वाहय । कस्यैतत्प्रवहणम् । को वा इहारूढः कुत्र वा व्रजति । (घ) एतत्खलु वा प्रवहणमार्यचारुदत्तस्य । इहार्या वसन्ससेनारूढा । पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं क्रीडितुं चारुदत्तस्य नीयते । (ङ) एष प्रवहणवाहको भणति-'आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणं वसन्त- सेनारूढा । पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं नीयते' इति । चेष्टः । तद्वद्धर्मस्थे वरैकृ(ह)द्रोगवत्या(बन्धै)ध(4)र्मोऽस्तु(प्यु)छिद्येत वैर्थ (श्व) देवी क्रियाभ्यः(द्यः)॥' इति नवमशनैश्वरफलम् ॥ भट चन्दनकेति संबोधनम् । अवहरइ इत्यादि । गाथा । अव(प)हरति कोपि त्वरितं चन्द- नक शपे तव हृदयेन । यथा|दितदिनकरे गोपालदारकः खण्डितः ॥ ११ ॥ ओहारिओ इत्यादि । गाथा । उद्घाटितं प्रवहणं व्रजति मध्येन राजमार्ग- स्य । एवं तावद्विचारयत कस्य कुत्र वा प्रवसितं प्रवहणमिति ॥ १२ ॥ यच्छ• ·षष्ठोऽङ्कः । १४९ चन्दनक:-ता गच्छदु । (क) वीरकः-अणवलोइदो जेव (ख) चन्दनकः-अध इं। (ग) वीरकः-कस्स पच्चएण । (घ) चन्दनक:-अजचारुदत्तस्स । (ङ) वीरकः-को अजचारुदत्तो, का वा वसन्तसेणा, जेण अ- णवलोइदं वज्जइ । (च) चन्दनकः-अरे, अजचारुदत्तं ण जाणासि, ण वा वसन्त- सेणिअम् । जइ अजचारुदत्तं वसन्तसेणि वा ण जाणासि, ता गअणे जोण्डासहिदं चन्दं पि तुमं ण जाणादि । को तं गुणारविन्दं शीलमिअङ्क जणो ण जाणादि । आवण्णदुक्खमोक्खं चउसाअरसारअं रअणम् ॥ १३ ॥ दो जेव पूअणीआ इह णअरीए तिलअमूदाअ । अज्जा वसन्तसेणा धम्मणिही चारुदत्तो अ॥ १४ ॥ (छ) , (क) तद्गच्छतु । (ख) अनवलोकित एव । (ग) अथ किम् । (घ) कस्य प्रत्ययेन । (ङ) आर्यचारुदत्तस्य । च) क आर्यचारुदत्तः, का वा वसन्तसेना, येनानवलोकितं ब्रजति । (छ) अरे आर्यचारुदत्तं न जानासि, न वा वसन्तसेनाम् । यद्यार्य- चारुदत्तं वसन्तसेनां वा न जानासि, तदा गगने ज्योत्स्नासहितं चन्द्रमपि त्वं न जानासि । कस्तं गुणारविन्दं शीलमृगाङ्क जनो न जानाति । आपन्नदुःखमोक्षं चतुःसागरसारं रत्नम् ॥ द्वावेव पूजनीयाविह नगर्या तिलकभूतौ च । आर्या वसन्तसेना धर्मनिधिश्वारुदत्तश्च ॥ न्दसमिति यथाच्छन्दम् (१) । यथेष्टमित्यर्थः ॥ को कमित्यादि गाथाद्वयम् । कस्तं गुणारविन्दं शीलमृगात जनो न जानाति । अपनदुःखस्य मोक्षो यतस्तं चतुःसागरसारकं रत्नम् ॥ १३ ॥ द्वावेव पूजनीयाविह नगर्यां तिलकभूतौ च ।

·मृच्छकटिके
वीरकः-अरे चन्दणआ,
जाणामि चारुदत्तं वसन्तसेणं अ सुङ जाणामि ।
पत्ते अ राअकजे पिदरं पि अहं ण जाणामि ॥ १५॥ (क
आर्यकः-(खगतम् ।) अयं मे पूर्ववैरी । अयं मे पूर्वबन्धुः ।
यतः।
एककार्यनियोगेऽपि नानयोस्तुल्यशीलता ।
विवाहे च चितायां च यथा हुतभुजोर्द्वयोः ॥ १६ ॥
चन्दनकः-तुमं तन्तिलो सेणावई रण्णो पच्चइदो । एदे धा.
रिदा मए बइल्ला । अवलोएहि । (ख)
वीरकः-तुमं पि रण्णो पच्चइदो बलवई । ता तुमं जेव अ.
वलोएहि । (ग)
चन्दनकः-मए अवलोइदं तुए अवलोइदं भोदि । (घ)
वीरकः-जंतुए अवलोइदं तं रण्णा पालएण अवलोइदम् ।।
चन्दनकः-अरे, उण्णामेहि धुरम् । (च)
(चेटस्तथा करोति ।)
आर्यकः-(खगतम् ।) अपि रक्षिणो मामवलोकयन्ति । अश-
स्त्रश्चास्मि मन्दभाग्यः । अथवा ।
(क) अरे चन्दनक,
जानामि चारुदत्तं वसन्तसेनां च सुष्टु जानामि ।
प्राप्ते च राजकार्ये पितरमप्यहं न जानामि ॥
(ख) त्वं तत्रिलः सेनापती राज्ञः प्रत्ययितः। एतौ धारितौ मया बली-
वदौ । अवलोकय ।
ग) त्वमपि राज्ञः प्रत्ययितो बलपतिः । तस्मात्त्वमेवावलोकय ।
(घ) मयावलोकितं त्वयावलोकितं भवति ।
(ङ) यत्त्वालोकितं तद्राज्ञा पालकेनावलोकितम् ।
(च) अरे, उन्नामय धुरम् ।
आयी वसन्तसेना धर्मनिधिश्चारुदत्तश्च ॥ १४ ॥ जानामीति । गाथा ।
जानामि चारुदत्तं वसन्तसेनां च सुष्ठ जानामि । प्राप्ते च राजकार्ये पितर-
मप्यहं न जानामि । प्राप्ते चेति चकारः पुनरर्थे ॥ १५॥ एकेति ॥ १६ ॥

·षष्ठोऽङ्कः । भीमस्यानुकरिष्यामि बाहुः शस्त्रं भविष्यति । वरं व्यायच्छतो मृत्युनं गृहीतस्य बन्धने ॥ १७ ॥ अथवा साहसस्य तावदनवसरः । (चन्दनको नाट्येन प्रवहणमारुह्यावलोकयति ।) आर्यकः-शरणागतोऽस्मि । चन्दनकः—(संस्कृतमाश्रित्य ।) अभयं शरणागतस्य । आर्यकः- त्यजति किल तं जयश्रीहति च मित्राणि बन्धुवर्गश्च । भवति च सदोपहास्यो यः खलु शरणागतं त्यजति ॥ १८॥ चन्दनकः-क, अजओ गोवालदारओ सेणवित्तासिदो विअ पत्तरहो साउणिअस्स हत्थे णिवडिदो । (विचिन्त्य ।) एसो अणव- राधो सरणाअदो अज्जचारुदत्तस्य पवहणं आरूढो, पाणप्पदस्स ने अजसव्विलअस्स मित्तम् । अण्णदो राअणिओओ। ता किं दाणिं एत्थ जुत्तं अणुचिट्ठिदुम् । अधवा जं भोदु तं भोदु । पढमं जेव अभअं दिण्णम् । भीदाभअप्पदाणं दत्तस्स परोवआररसिअस्स । जइ होइ होउ णासो तहवि हु लोए गुणो जेव ॥ १९ ॥ सभयमवतीर्य ।) दिट्टो अजो-(इत्यर्धाक्ते ।) ण, अजआ वसन्त- सेणा । तदो एसा भणादि 'जुत्तं णेदम् , सरिसं णेदम् , जं अहं अजचारुदत्तं अहिसारिदुं गच्छन्ती राअमग्गे परिभूदा' । (क) (क) कथमार्यको गोपालदारकः श्येनवित्रासित इव पत्ररथः शाकुनि- कस्य हस्ते निपतितः । एषोऽनपराधः शरणागत आर्यचारुदत्तस्य प्रवहण- मारूढा, प्राणप्रदस्य म आर्यशर्विलकस्य मित्रम् । अन्यतो राजनियोगः । तन्तिलश्चिन्तापरः ॥ राज्ञा पालकनाना ॥ भीमस्येति । व्यायच्छतः परपरिभवं कुर्वतः ॥ १७ ॥ त्यजतीति ॥ १८ ॥ पत्तरहो पत्ररथः पक्षी । शाकुनिकस्य पक्षिणां हन्तुः । वयनिमित्तजस्य चन्दनकस्य सापराधस्य चारभत्तेन कृता (2)। यदाह प्राणप्रदस्येति । भीदाभएति । गाथा । भीताभयप्रदानं ददतः परोपकाररसिकस्य । यदि भवति भवतु नाशस्तथापि खलु लोके गुण - ·१५२ मृच्छकटिके वीरकः-चन्दणआ, एत्थ मह संसओ समुप्पण्णो । (क) चन्दनक:-कधं दे संसओ। (ख) वीरकः- संभमघग्घरकण्ठो तुमं पि जादो सि जं तुए भणिदम् । दिट्ठो मए क्खु अजो पुणो वि अजा वसन्तसेणेत्ति ॥ २० ॥ एत्थ मे अप्पच्चओ । (ग) चन्दनकः-अरे, को अप्पचओ तुह । वअं दक्खिणता. अ- वत्तभासियो । खस-खत्ति-खडो-खडट्टोविसअ-कण्णाट-कण्ण-प्पाव- रणअ-दविड-चोल-चीण-बर्बर-खेर-खान-मुख मधुघादपहुदाणं मिलि- च्छजादीणं अणेअदेसभासाभिण्णा जहेढ़े मन्तआम, दिट्ठो दिट्ठा वा अज्जो अजआ वा । (घ) तत्किमिदानीमत्र युक्तमनुष्ठातुम् । अथवा यद्भवतु तद्वतु । प्रथममेवा- भयं दत्तम् । भीतामयप्रदानं ददतः परोपकाररसिकस्य । यदि भवति भवतु नाशस्तथापि खलु लोके गुण एव ॥ दृष्ट आर्यः-। न, आर्या वसन्तसेना । तदेषा भणति,-'युक्तं नेदम् , सदृशं नेदम् , यदहमार्यचारुदत्तमभिसर्तुं गच्छन्ती राजमार्गे परिभूता' । (क) चन्दनक, अत्र मे संशयः समुत्पन्नः । ख) कथं ते संशयः । (ग) संभ्रमघर्घरकण्ठस्त्वमपि जातोऽसि यत्त्वया भणितम् । दृष्टो मया खल्वार्यः पुनरप्यार्या वसन्तसेनेति ॥ अत्र मेऽप्रत्ययः । घ) अरे, कोऽप्रत्ययस्तव । वयं दाक्षिणात्या अव्यक्तभाषिणः । खष- खत्ति-कड-कडठोबिल कर्णाट-कर्ण-प्रावरण-द्राविड-चोल-चीन-बर्बर-खेर-खा- न-मुख-मधुघातप्रभृतीनां म्लेच्छजातीनामनेकदेशभाषाभिज्ञा यथेष्टं मन्त्र- यामः, दृष्टो दृष्टा वा, आर्य आर्या वा । एव ॥ १९ ॥ संभमेत्यादि । गाथा । संभ्रमघर्घरकण्ठो यत्त्वं जातोऽसि यत्त्वया भणितम् । दृष्टो मयेह आर्यः पुनरपि वसन्तसेनेति ॥ २० ॥ खष-खत्ति कड-कडठोबिल-कर्णाट-कर्ण-प्रावरण-द्राविड-चोल-चीन-बर्बर-विराट-बा- ·षष्ठोऽङ्कः । १५३ वीरक:-णं अहं पि पलोएमि । राअअण्णा एसा । अहं रणो पच्चइदो । (क) चन्दनक: -ता किं अहं अप्पच्चइदो संवुत्तो । (ख) वीरकः–णं सामिणिओओ। (ग) चन्दनकः-(खगतम् ।) अज्जगोवालदारओ अज्जचारुद- तस्स पवहणं अहिरुहिअ अवकमदि ति जइ कहिजदि, तदो अज्जचारुदत्तो रण्णा सासिज्जइ । ता को एत्थ उवाओ। (विचिन्त्य ।) कण्णाटकलहप्पओअं कलेमि । (प्रकाशम् ।) अरे वीरअ, मए चन्द- णकेण पलोइदं पुणो वि तुमं पलोएसि । को तुमम् । (घ) वीरकः-अरे, तुम पि को। (ङ) चन्दनकः-पूइज्जन्तो माणिज्जन्तो तुम अप्पणो जादिं ण सुमरेसि । (च) वीरकः-(सक्रोधम् ।) अरे, का मह जादी । (छ) चन्दनकः-को भणउ। (ज) वीरकः-भणउ । (झ) चन्दनकः -अहवा ण भणामि । (क) नन्वहमपि प्रलोकयामि । राजाज्ञैषा । अहं राज्ञः प्रत्ययितः । (ख) तत्किमहमप्रत्ययितः संवृत्तः । ग) ननु स्वामिनियोगः । (घ) आर्यगोपालदारक आर्यचारुदत्तस्य प्रवहणमधिरुह्यापकामतीति यदि कथ्यते, तदार्यचारुदत्तो राज्ञा शाम्यते । तत्कोऽत्रोपायः । कर्णा- टकलहप्रयोगं करोमि । अरे वीरक, मया चन्दनकेन प्रलोकितं पुनरपि त्वं प्रलोकयसि । कस्त्वम् । (ङ) अरे, त्वमपि कः । च) पूज्यमानो मान्यमानस्त्वमात्मनो जाति न स्मरसि । (छ) अरे, का मम जातिः । ज) को भणतु । (झ) भणतु। मृ० १४ ·१५४ मृच्छकटिके जाणन्तो वि हु जादिं तुज्झ अ ण भणामि सीलविहवेण । चिट्ठउ महच्चिअ मणे किं च कइत्थेण भग्गेण ॥ २१ ॥ (क) वीरकः-णं भणउ भणउ । (ख) (चन्दनकः संज्ञां ददाति ।) वीरकः-अरे, किं णेदम् । (ग) चन्दनक:- सिण्णसिलाअलहत्थो पुरिसाणं कुच्चगण्ठिसंठवणो । कत्तरिवावुदहत्थो तुमं पि सेणावई जादो ॥ २२ ॥ (घ) वीरकः-अरे चन्दणआ, तुमं पि पि माणिज्जन्तो अप्पणो केरिकं जादि ण सुमरेसि । (ङ) चन्दनकः-अरे, का मह चन्दणअस्स चन्दविसुद्धस्स जादी । (च) वीरकः-को भणउ । (छ) चन्दनकः-भणउ, भणउ । (ज) (वीरको नाट्येन संज्ञां ददाति ।) चन्दनकः-अरे, किं णेदम् । (झ) (क) अथवा न भंणामि । जानन्नपि खलु जातिं तव च न भणामि शीलविभवेन । तिष्ठतु ममैव मनसि किं च कपित्थेन भग्नेन ॥ ख) ननु भणतु, भणतु । (ग) अरे, किं न्विदम् । (घ) शीर्णशिलातलहस्तः पुरुषाणां कूर्चग्रन्थिसंस्थापनः । कर्तरीव्यापृतहस्तस्त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥ (ङ) अरे चन्दनक, त्वमपि मान्यमान, आत्मनो जातिं न स्मरसि । (च) अरे, का मम चन्दनकस्य चन्द्रविशुद्धस्य जातिः। (छ) को भणतु । (ज) भणतु, भणतु । (झ) अरे, किं न्विदम् । ल्हीक लाट-खेर-खान-मुख-मधुघातप्रभृतीनाम् ॥ जाणन्तो वीत्यादि । गाथा । जाननपि खलु जाति भणामि तव च न शीलविभवेन । तिष्ठतु ममैव मनसि किं च कपित्थेन भग्नेन ॥ २१ ॥ संज्ञां ददातीति जात्युचितक्रियाभि- नयः ॥ सिण्णेत्यादि । गाथा। शीर्णशिलातलहस्तः पुरुषाणां कूर्चप्रन्थिसं- ·षष्ठोऽकः । १५५ । वीरक:-अरे, सुणाहि सुणाहि । (क) जादी तुज्झ विसुद्धा मादा मेरी पिदा वि दे पडहो । दुम्मुह करडअभादा तुमं पि सेणावई जादो ॥ २३ ॥ (ख) चन्दनकः-(सक्रोधम् ।) अहं चन्दणओ, चम्मारओ, ता पलो- एहि पवहणम् । (ग) वीरक:-अरे, पवहणवाहआ, पडिवत्तावेहि पवहणम् । पलो- इस्सम् । (घ) (चेटस्तथा करोति । वीरकः प्रवहणमारोदुमिच्छति । चन्दनकः सहसा केशेषु गृहीत्वा पातयति, पादेन ताडयति च ।) वीरकः-(सक्रोधमुत्थाय ।) अरे, अहं तुए वीसत्थो राआण्णत्ति करेन्तो सहसा केसेसु गेण्हिअ पादेन ताडिदो । ता सुणु रे, अहि- अरणमज्झे जइ दे चउरङ्गं ण कप्पावेमि, तदो ण होमि वीरओ। (ङ) चन्दनक:-अरे, राअउलं अहिअरणं वा वच्च । किं तुए सुणअसरिसेण । (च) वीरकः-तथा । (इति निष्कान्तः।) चन्दनकः—(दिशोऽवलोक्य ।) गच्छ रे पवहणवाहआ गच्छ । जइ को वि पुच्छेदि तदो भणेसि-'चन्दणअवीरएहिं अवलोइदं क) अरे, शृणु रणु। ख) जातिस्तव विशुद्धा माता मेरी पितापि ते पहटः । दुर्मुख करटकभ्राता त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥ (ग) अहं चन्दनकश्चर्मकारः, तत्प्रलोकय प्रवहणम् । (घ) अरे प्रवहणवाहक, परिवर्तय प्रवहणम् । प्रलोकयिष्यामि । (ङ) अरे, अहं त्वया विश्वस्तो राजाज्ञप्तिं कुर्वन्सहसा केशेषु गृ- हीत्वा पादेन ताडितः । तच्छृणु रे, अधिकरणमध्ये यदि ते चतुरङ्गं न कल्पयामि, तदा न भवामि वीरकः । (च) अरे, राजकुलमधिकरणं वा व्रज । किं त्वया शुनकसदृशेन । स्थापनः । कर्तरीव्यापृतहस्तस्त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥ २३ ॥ जादी तुज्झ विसुद्धति । गाथा । जातिस्तव विशुद्धा माता मेरी पितापि ते पटहः ।

·मृच्छकटिके पवहणं वच्चइ । अजे वसन्तसेणे, इमं च अहिण्णाणं दे देमि । (क) (इति खङ्गं प्रयच्छति) आर्यक:-(खङ्गं गृहीला सहर्षमात्मगतम् ।) अये शस्त्रं मया प्राप्त स्पन्दते दक्षिणो भुजः । अनुकूलं च सकलं हन्त संरक्षितो ह्यहम् ॥ २४ ॥ चन्दनक: -अज्जए, एत्थ मए विण्णविदा पच्चइदा चन्दणं पि सुमरेसि । ण भणामि एस लुद्धो णेहस्स रसेण बोल्लामो ॥ २५ ॥ (ख) आर्यक चन्दनश्चन्द्रशीलाढ्यो दैवादद्य सुहृन्मम । चन्दनं भोः स्मरिष्यामि सिद्धादेशस्तथा यदि ॥ २६ ॥ चन्दनक:- अभ तुह देउ हरो विण्हू बह्मा रवी अ चन्दो अ । हत्तूण सत्तुवक्खं सुम्भणिसुम्भे जधा देवी ॥ २७ ॥ (ग) - क) गच्छ रे प्रवहणवाहक, गच्छ । यदि कोऽपि पृच्छति तदा भण- 'चन्दनकवीरकाभ्यामवलोकितं प्रवहणं व्रजति' । आर्ये वसन्तसेने, इदं चाभिज्ञानं ते ददामि। (ख) आर्ये, अत्र मया विज्ञप्ता प्रत्ययिता चन्दनमपि स्मरसि । न भणाम्येष लुब्धः स्नेहस्य रसेन ब्रूमः । (ग) अभयं तव ददातु हरो विष्णुर्ब्रह्मा रविश्व चन्द्रश्च । । हत्वा शत्रुपक्षं शुम्भनिशुम्भौ यथा देवी। दुर्मुख करटकभ्राता बमपि सेनापतिर्जातः॥ करटको वाद्यविशेषः ॥ २३ ॥ अये इति ॥२४॥ एत्थ इत्यादि । गाथा । अत्र मया विज्ञप्ता परिज्ञापिता चन्दनक च स्मरिष्यसि । न भणाम्येष लुब्धः स्नेहस्य वशेन ब्रूमः ॥२५॥ चन्दन इति । तथा यदीत्यादि । राज्यप्राप्तिरूपः ॥ २६ ॥ अभअमित्यादि । भार्या। अभयं तव ददातु हरो विष्णब्रह्मा रविश्व चन्द्रश्च । हला शत्रुपक्षं शुम्भनिशुम्भौ यथा

·षष्ठोऽङ्कः।
(चेटः प्रवहणेन निष्क्रान्तः।)
चन्दनकः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) अरे, णिक्कमन्तस्स मे
पिअवअम्सो सव्विलओ पिट्ठदो जेव अणुलग्गो गदो । भोटु ।
पधाणदण्डधारओ वीरओ राअपच्चअआरो विरोहिदो । ता जाव
अहंपि पुत्तभादुपडिवुदो एवं जेव अणुगच्छामि । (क) (इति निष्क्रान्तः ।)
इति प्रवहणविपर्ययो नाम षष्ठोऽङ्कः ।
(क) अरे, निष्क्रमतो मम प्रियवयस्यः शर्विलकः पृष्ठत एवानुलग्नो
गतः । भवतु । प्रधानदण्डधारको वीरको राजप्रत्ययकरो विरोधितः ।
तद्यावदहमपि पुत्रभ्रातृपरिवृत एतमेवानुगच्छामि ।
देवी ॥ २७॥ विरोहिदो विरोधितः । पुत्रभ्रातृप्रभृतिभिः सहितः। तमार्यकमेव ।।
इति प्रवहणविपर्यासो नाम षष्ठोऽङ्कः ।

·सप्तमोऽङ्कः । (ततः प्रविशति चारुदत्तो विदूषकश्च ।) विदूषकः-भो, पेक्ख पेक्ख पुप्फकरण्डअजिण्णुज्जाणस्स सस्सिरीअदाम् । (क) चारुदत्तः-वयस्य, एवमेतत् । तथाहि । वणिज इव भान्ति तरवः पण्यानीव स्थितानि कुसुमानि । शुल्कमिव साधयन्तो मधुकरपुरुषाः प्रविचरन्ति ॥१॥ विदूषकः-भो, इमं असक्काररमणीअं सिलाअलं उवविसदु भवम् । (ख) चारुदत्तः-(उपविश्य ।) वयस्य, चिरयति वर्धमानकः । विदूषकः-भणिदो मए वड्डमाणअ—'वसन्तसेणिअं गेण्हिअ लहुं लहुं आअच्छति । (ग) चारुदत्तः-तत्कि चिरयति । किं यात्यस्य पुरः शनैः प्रवहणं तस्यान्तरं मार्गते भमेऽक्षे परिवर्तनं प्रकुरुते छिन्नोऽथ वा प्रग्रहः । कर्मान्तोज्झितदारुवारितगतिर्मार्गान्तरं याचते खैरं प्रेरितगोयुगः किमथवा खच्छन्दमागच्छति ॥ २ ॥ (प्रविश्य गुप्तार्यकप्रवहणस्थः ।) चेटः-जाध गोणा, जाध । (घ) (क) भोः, पश्य पश्य पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानस सश्रीकताम् । (ख) भोः, इदमसंस्काररमणीयं शिलातलमुपविशतु भवान् । ग) भणितो मया वर्धमानक:-'वसन्तसेनां गृहीत्वा लघु लघ्वा- गच्छ' इति । (घ) यातं गावी, यातम् । वणिज इति । शुल्कं राजदेयम् ॥ १॥ असकारमिति । अकृत्रिमं खभा- वत एवेत्यर्थः ॥ किमिति । कर्मान्तो राजादीनां नियोगविशेषः । तत्संबन्धिनि ·सप्तमोऽङ्कः । १५९ आर्यक: -(खगतम् ।) नरपतिपुरुषाणां दर्शनाद्भीतभीतः सनिगडचरणत्वात्सावशेषापसारः । अविदितमधिरूढो यामि साधोस्तु याने परभृत इव नीडे रक्षितो वायसीभिः ॥ ३॥ अहो, नगरात्सुदूरमपक्रान्तोऽस्मि । तत्किमस्मात्प्रवहणादवतीर्य वृ- क्षवाटिकागहनं प्रविशामि । उताहो प्रवहणखामिनं पश्यामि । अथ वा कृतं वृक्षवाटिकागहनेन । अभ्युपपन्नवत्सलः खलु तत्रभवानार्य- चारुदत्तः श्रूयते । तत्प्रत्यक्षीकृत्य गच्छामि । स तावदस्माद्व्यसनार्णवोत्थितं निरीक्ष्य साधुः समुपैति निर्वृतिम् । शरीरमेतद्गतमीहशी दशां धृतं मया तस्य महात्मनो गुणैः ॥ ४ ॥ चेट:-इमं तं उज्जाणम् । जाव उवशप्पामि । (उपसृत्य ।) अजमित्तेअ । (क) विदूषकः-मो, पिअं दे णिवेदेमि । वड्डमाणओ मन्तेदि । आगदाए वसन्तसेणाए होदव्वम् । (ख) चारुदत्तः-प्रियं नः प्रियम् । विदूषकः-दासीए पुत्ता, किं चिरइदो सि । (ग) चेट:-अज्जमित्तेअ, मा कुप्प । जाणत्थलके विशुमलिदे ति कदुअ गदागkि कलेन्ते चिलइदेमि । (घ) (क) इदं तदुद्यानम् । यावदुपसर्पामि । आर्यमैत्रेय । (ख) भोः, प्रियं ते निवेदयामि । वर्धमानको मन्त्रयति । आगतया वस- न्तसेनया भवितव्यम् । (ग) दास्याः पुत्र, किं चिरायितोऽसि । (घ) आर्यमैत्रेय, मा कुप्य । यानास्तरणं विस्मृतमिति कृत्वा गतागति कुर्वेचिरायितोऽसि । .. धर्मे त्यक्तकाष्ठानि तैः प्रतिरुद्धगमनः ॥२॥ नरपतीति । सावशेषः किंचि- दवशिष्टः । कोकिलपक्षे नरपतिपुरुषाः शाकुनिकाः । सनिगड इव सनिगडो बाल्यान्मन्दगमनः। यानेऽधिरूढोऽनवस्थितः । काकस्त्रीरक्षितकोकिल उपमा- नम् ॥ ३ ॥स इति । तस्स चारुदत्तस्य महात्मनो गुणैः । तत्प्रवहणस्थस्य ·मृच्छकटिके चारुदत्तः-वर्धमानक, परिवर्तय प्रवहणम् । सखे मैत्रेय, अवतारय वसन्तसेनाम् । विदूषकः-किं णिअडेण बद्धा से गोड्डा, जेण स ण ओदरेदि । (उत्थाय प्रवहणमुद्धाट्य ।) भो, ण वसन्तसेणा, वसन्तसेणो क्खु एसो । (क) चारुदत्तः-वयस्य, अलं परिहासेन । न कालमपेक्षते स्नेहः । अथ वा खयमेवावतारयामि । (इत्युत्तिष्ठति ।) आर्यकः-(दृष्ट्वा ।) अये अयमेव प्रवहणस्वामी । न केवल श्रुतिरमणीयः दृष्टिरमणीयोऽपि । हन्त, रक्षितोऽस्मि । चारुदत्तः–(प्रवहणमधिरुह्य दृष्ट्वा च ।) अये, तत्कोऽयम् । करिकरसमबाहुः सिंहपीनोन्नतांसः पृथुतरसमवक्षास्ताम्रलोलायताक्षः । कथमिदमसमानं प्राप्त एवंविधो यो वहति निगडमेकं पादलमं महात्मा ॥५॥ ततः को भवान् । आर्यकः-शरणागतो गोपालप्रकृतिरार्यकोऽस्मि । चारुदत्तः-किं घोषादानीय योऽसौ राज्ञा पालकेन बद्धः । आर्यकः :-अथ किम् । चारुदत्तः- विधिनैवोपनीतस्त्वं चक्षुर्विषयमागतः । अपि प्राणानहं जह्यां न तु त्वां शरणागतम् ॥ ६॥ (आर्यको हर्ष नाटयति ।) चारुदत्तः-वर्धमानक, चरणान्निगडमपनय । (ग) किं निगडेन, बद्धावस्याः पादौ, येन स्वयं नावतरति । भोः, न वसन्तसेना, वसन्तसेनः खल्वेषः । चन्दनकेन रक्षितलात् ॥ ४॥ मा कुप्प मा क्रोधं कुरु ॥ गोडा पादौ ।

·सप्तमोऽङ्कः। १६१ चेटः-जं अजो आणवेदि । (तथा कृला।) अज्ज, अवणीदाई णिगलाई । (क) आर्यकः-स्नेहमयान्यन्यानि दृढतराणि दत्तानि । विदूषकः-संगच्छेहि णिअडाई । एसो वि मुक्को । संपदं अझे वच्चिस्सामो । (ख) चारुदत्तः-धिक्शान्तम् । आर्यकः-सखे चारुदत्त, अहमपि प्रणयेनेदं प्रवहणमारूढः । तत्क्षन्तव्यम् । चारुदत्तः-अलंकृतोऽस्मि खयंग्राहप्रणयेन भवता । आर्यकः-अभ्यनुज्ञातो भवता गन्तुमिच्छामि । चारुदत्तः-गम्यताम् । आर्यकः -भवतु अवतरामि। चारुदत्तः-सखे, नावतरितव्यम् । प्रत्यमापनीतसंयमनस्य भवतोऽलघुसंवारा गतिः । सुलभपुरुषसंचारेऽस्मिन्प्रदेशे प्रवहणं वि- श्वासमुत्पादयति । तप्रवहणेनैव गम्यताम् । आर्यकः :-यथाह भवान् । चारुदत्तः- क्षेमेण व्रज बान्धवान् आर्यकः- ननु मया लब्धो भवान्बान्धवः चारुदत्तः- स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरेषु भवता आर्यक:- खात्मापि विसर्यते। चारुदत्त:- त्वां रक्षन्तु पथि प्रयान्तममराः क) यदार्य आज्ञापयति । आर्य, अपनीतानि निगडानि । (ख) संगच्छख निगडानि । एषोऽपि मुक्तः। सांप्रतं वयं ब्रजिष्यामः। करीति ॥५॥ विधिनेति॥६॥अलधुर्मन्दः ॥ क्षेमेणेत्यादौ चारुदत्तार्य - - ·१६२ मृच्छकटिके - आर्यक:- संरक्षितोऽहं त्वया चारुदत्त:- खैर्भाग्यैः परिरक्षितोऽसि आर्यकः तनु हे तत्रापि हेतुर्भवान् ॥ ७ ॥ चारुदत्तः यदुद्यते पालके महती रक्षा न वर्तते, तच्छी- घ्रमपक्रामतु भवान् । आर्यकः-एवं पुनदर्शनाय । (इति निष्क्रान्तः ।) चारुदत्तः- कृत्वैवं मनुजपतेर्महयलीकं स्थातुं हि क्षणमपि न प्रशस्तमस्मिन् । मैत्रेय क्षिप निगडं पुराणकूपे पश्येयुः क्षितिपतयो हि चारदृष्टया ॥ ८ ॥ (वामाक्षिस्पन्दनं सूचयिता।) सखे मैत्रेय, वसन्तसेनादर्शनोत्सुकोऽयं जनः । पश्य । अपश्यतोऽद्य तां कान्तां वामं स्फुरति लोचनम् । अकारणपरित्रस्तं हृदयं व्यथते मम ॥ १९ ॥ तदेहि । गच्छावः । (परिक्रम्य ।) कथमभिमुखमनाभ्युदयिकं श्रमण- कदर्शनम् । (विचार्य ।) प्रविशत्वयमनेन पथा । वयमप्यनेनैव पथा गच्छामः । (इति निष्कान्तः।) इत्यार्यकापहरणं नाम सप्तमोऽङ्कः । कयोरुत्तरोत्तरेणाष्टखण्डः श्लोकः ॥ ७॥पालके राजनि रक्षक एव वा । रक्षणे महानभिनिवेश इत्यर्थः ॥ कृत्वेति ॥८॥ अपश्यत इति ॥९॥श्रमणको भिक्षुः अशकुनपरम्परा च चारुदत्तवसन्तसेनयोरनिष्टस्याग्रे भविष्यतः सूचनाय ॥ इत्यार्यकापवाहनो नाम सप्तमोऽङ्कः ।

·अष्टमोऽङ्कः । (ततः प्रविशत्याचीवरहस्तो भिक्षुः।) भिक्षुः-अज्ञा, कलेध धम्मशंचअम् । शंजम्मध णिअपोटं णिचं जग्गेध झाणपडहेण । विशमा इन्दिअचोला हलन्ति चिलशंचिदं धम्मम् ॥ १ ॥ अवि अ । अणिच्चदाए पेक्खिअ णवलं दाव धम्माणं शलणमि । पञ्चजण जेण मालिदा इत्थिअ मालिअ गाम लक्खिदे । अबल क चण्डाल मालिदे अवसं वि शे णल शग्ग गाहदि ॥२॥ शिल मुण्डिद तुण्ड मुण्डिदे चित्त ण मुण्डिद कीश मुण्डिदे । जाह उण अ चित्त मुण्डिदे शाहु शुटु शिल ताह मुण्डिदे ॥३॥ गिहिदकशाओदए एशे चीवले, जाव एवं लट्टिअशालकाहकेलके उज्जाणे पविशिअ पोक्खलिणीए पक्खालिअ लहुं लहुं अवक्कमि- श्शम् । (क) (परिक्रम्य तथा करोति ।) (क) अज्ञाः, कुरुत धर्मसंचयम् । संयच्छत निजोदरं नित्यं जागृत ध्यानपटहेन । विषमा इन्द्रियचौरा हरन्ति चिरसंचितं धर्मम् ॥ अपि च । अनित्यतया प्रेक्ष्य केवलं तावद्धर्माणां शरणमस्मि । पञ्चजना येन मारिता अविद्यां मारयित्वा ग्रामो रक्षितः । अबलः क्व चण्डालो मारितोऽवश्यमपि स नरः स्वर्ग गाहते ॥ शंजम्मधेति । गाथा । क्वचिदृश्यते । संयच्छत निजकमुदरं नित्यं जागृत ध्यानपटहेन । विषमा इन्द्रियचौरा हरन्ति चिरसंचितं धर्मम् ॥ १ ॥ पञ्चजणेत्यादि । वैतालीछन्दसा द्वयम् । पञ्चेति । जणसंयोगात्पञ्चेति पञ्चशब्दो गुरुः छन्दोनुरोधात् । पञ्चजनेति णकारः (१)। अबले केति केवलः ककारः एकारश्च लघुः । अवसं वीत्यत्र सकारो न प्रविष्टः । अन्यथा अवस्सं वीति स्यात् । शे णले इत्येकारद्वयेऽन्यतरो न गाहतीत्यत्र 'गा' इत्याकारस्य गुरुत्वम् । पञ्चजनाः पञ्चेन्द्रियाणि । इत्थिअ अविद्याम् । गाम शरीरम् । लक्खिदे रक्षितः। दुष्टव विकृतिपातात् । चण्डालोऽहंकारः । अबलोऽसहायः । अथवेन्द्रियादिविना- शात् । अवश्यं स नरः स्वर्ग गाहते ॥ २॥ शिरो मुण्डितं तुण्डं मुण्डितं चित्तं न मुण्डितं न संयत्तीकृतं किं मुण्डितम् । यस्य पुनश्चित्तं मुण्डितं मुष्ठु साधु गिर- स्वस्य मुण्डितम् ॥ ३ ॥ लहिअशालकाहेति । राष्ट्रियश्यालकलेन च पुनः संयोगः ·१६४ मृच्छकटिके (नेपथ्ये ।) शकारः-चिट्ट ले दुट्टशमणका, चिट्ठ । (क) भिक्षुः-(दृष्ट्वा सभयम् ।) ही अविद माणहे । एशे शे लाअशा- लशंठाणे आअदे । एकेन भिक्खुणा अवलाहे किदे अण्णं पि जहिं जहिं भिक्खुं पेक्खदि, तहिं तहिं गोणं विअ णासं विन्धिअ ओवा- हेदि । ता कहिं अशलणे शलणं गमिश्शम् । अथवा भट्टालके जेव बुद्धे मे शलणे । (ख) (प्रविश्य सखङ्गेन विटेन सह ।) शकरः-चिट्ठ ले दुट्टशमणका, चिट्ट । आवाणअमज्झपविदृश्श विअ लत्तमूलअश्श शीदं दे मोडइश्शम् । (ग) (इति ताडयति ।) विटः-काणेलीमातः, न युक्तं निर्वेदधृतकषायं भिक्षु ताडयि- तुम् । तत्किमनेन । इदं तावत्सुखोपगम्यद्यानं पश्यतु भवान् । अशरणशरणप्रमोदभूतैर्वनतरुभिः क्रियमाणचारुकर्म । हृदयमिव दुरात्मनामगुप्तं नवमिव राज्यमनिर्जितोपभोग्यम् ॥ ४ ॥ भिक्षुः-शाअदम् । पशीददु उवाशके । (घ) शिरो मुण्डितं तुण्डं मुण्डितं चित्तं न मुण्डितं किमर्थं मुण्डितम् । यस्य पुनश्च चित्तं मुण्डितं साधु सुष्टु शिरस्तस्य मुण्डितम् ॥ गृहीतकषायोदकमेतच्चीवरम् , यावदेतद्राष्ट्रियश्यालकस्योद्याने प्रविश्य पुष्क- रिण्यां प्रक्षाल्य लघु लघ्वपक्रमिष्यामि । क) तिष्ठ रे दुष्टश्रमणक, तिष्ठ । (ख) आश्चर्यम् । एष स राजश्यालसंस्थानक आगतः । एकेन भिक्षु- णापराधे कृतेऽन्यमपि यत्र यत्र भिक्षु पश्यति, तत्र तत्र गामिव नासिकां विद्धापवाहयति । तत्कुत्राशरणः शरणं गमिष्यामि । अथवा भट्टारक एव बुद्धो मे शरणम् । (ग) तिष्ठ रे दुष्टश्रमणक, तिष्ठ । आपानकमध्यप्रविष्टस्येव रक्तमूलकस्य शीर्ष ते भक्ष्यामि। (घ) स्वागतम् । प्रसीदतूपासकः । प्रकर्षख्यापनार्थः । अपूपो द्वावितिवत् वा न पुनरुक्तम् ॥ ही अविद माणहे इति विस्मयखेदे । नासिका भित्त्वापवाहयति । तत्कुत्राहमशरणः शरणं गमिष्यामीति ॥ आपानकं पानगोष्टी। पिबन्त्यस्मिन्नित्यधिकरणे ल्युट । रक्तमूलकस्य शीर्षमिव मध्यमा किं पत्रलकभागमपनीय (2) मूलकमुपदंशीकुर्वन्ति । अशरणेति । अनिर्जितमनात्मसात्कृतम् ॥ ४ ॥णाविदे नापितः । स धुपासको दृष्ट इत्याशयः।

·अष्टमोऽः । १६५ शकारः-भावे, पेक्ख पेक्ख । आकोशदि मम् । (क) विट:-किं ब्रवीति । शकारः-उवाशके ति मं भणादि । किं हग्गे णाविदे । (ख) विट:-बुद्धोपासक इति भवन्तं स्तौति । शकारः-थुणु शमणका, थुणु । (ग) भिक्षुः-तुमं धण्णे, तुमं पुण्णे । (घ) शकारः-वावे धण्णे पुण्णे ति मं भणादि । किं हग्गे शला- वके कोश्टके कोम्भकाले वा । (ङ) विट:-काणेलीमातः, ननु 'धन्यस्त्वम् , पुण्यस्त्वम्' इति भवन्तं स्तौति । शकारः-भावे, ता कीश एशे इध आगदे । (च) भिक्षुः-इदं चीवलं पक्खालिदुम् । (छ) शकारः-अले दुदृशमणका, एशे मम बहिणीवदिषा शव्वु- जाणाणं पबले पुप्फकलण्डुज्जाणे दिण्णे, जहिं दाव शुणहका शि- आला पाणि पिअन्ति । हग्गे वि पबलपुलिशे मणुश्शके ण ण्हा- आमि । तहिं तुमं पुक्खलिणीए पुलाणकुलुत्थजूशशवण्णाई उश्शग- न्धिआई चीवलाई पक्खालेशि । ता तुमं एक्कपहालि कलेमि । (ज) (क) भाव, पश्य पश्य । आक्रोशति माम् । (ख) उपासक इति मां भणति किमहं नापितः । ग) स्तुनु श्रमणक, स्तुनु । (घ) त्वं धन्यः, त्वं पुण्यः । (ङ) भाव, धन्यः पुण्य इति मां भणति । किमहं चार्वाकः कोष्टकः कुम्भकारो वा । च) भाव, तत्किमर्थमेष इहागतः। (छ) इदं चीवरं प्रक्षालयितुम् । ज) अरे दुष्टश्रमणक, एतन्मम भगिनीपतिना सर्वोद्यानानां प्रवरं पुष्पकरण्डोद्यानं दत्तम्, यत्र तावच्छनकाः शृगालाः पानीयं पिबन्ति । अहमपि प्रवरपुरुषो मनुष्यको न नामि । तत्र त्वं पुष्करिण्यां पुराणकुलि- त्थयूषसवर्णान्युग्रगन्धीनि चीवराणि प्रक्षालयसि । तत्त्वामेकाहारिकं करोमि । शलावकश्चार्वाकः । कोष्ठकमिष्टकादिरचितम् ॥ यत्र तावत्कुकु(कु)राः शृगाला जलं पिबन्ति । हगे वि अहमपि । लमपि पुराणकुलित्थयूषसवर्णान्युप्रगन्धीनि चीव- राणि प्रक्षालयसि । एकप्रहारवन्तं करोमि । एकप्रहारेण मारणोचावयं प्रयोगः । मृ० १५ ·मृच्छकटिके विट:-काणेलीमातः, तथा तर्कयामि यथानेनाचिरप्रव्रजितेन भवितव्यम् । शकारः-कधं भावे जाणादि । (क) विट:-किमत्र ज्ञेयम् । पश्य । अद्याप्यस्य तथैव केशविरहाद्वौरी ललाटच्छविः कालस्याल्पतया च चीवरकृतः स्कन्धे न जातः किणः । नाभ्यस्ता च कषायवस्त्ररचना दूरं निगूढान्तरं वस्त्रान्तं च पटोच्छ्यात्प्रशिथिलं स्कन्धे न संतिष्ठते ॥ ५ ॥ भिक्षुः-उवाशके, एव्वम् । अचिलपव्वजिदे हग्गे । (ख) शकारः-ता कीशं तुमं जातमेत्तक ज्जेव ण पवजिदे । (ग) (इति ताडयति।) भिक्षुः णमो बुद्धश्श । (घ) विटः–किमनेन ताडितेन तपखिना । मुच्यताम् । गच्छतु । शकार:-अले, चिट्ठ दाव जाव शंपधालेमि । (ङ) विट:- -केन सार्धम् । शकारः-अत्तणो हडकेण । (च) विट: हन्त, न गतः । १ (क) कथं भावो जानाति । (ख) उपासक, एवम् । अचिरप्रव्रजितोऽहम् । (ग) तत्किमर्थं त्वं जातमात्र एव न प्रव्रजितः । (घ) नमो बुद्धाय । (ङ) अरे, तिष्ठ तावत्, यावत्संप्रधारयामि । (च) आत्मनो हृदयेन । अद्यापीति । गौरी ललाटे शोभा भवति । विरतस्य तस्यात्मनि स्वरूपगतिः(१)। किणः संघर्षजो व्रणाकारः । वस्त्रकषायीकरणं न शीलितम् । वस्त्रान्तः स्कन्धे न तिष्ठते । नपुंसकलं चिन्त्यम् (2)। निगूढमवकाशो यस्य तत् । संकोचितप्रदेश- मित्यर्थः । पटस्योच्छ्रयो विशालता । तस्माद्दुःखम् ॥५॥ जातमात्र एव न प्रव- जितः ॥ तपखिना वराकेण ॥ हलक्केन हृदयेन । न गतवर्हि न गमिष्यतीत्यर्थः ।

·अष्टमोऽङ्कः । १६७ शकारः-पुत्तका हडक्का, भश्टके पुत्तके, एशे शमणके अवि णाम किं गच्छदु, किं चिश्टदु । (खगतम् ।) णावि गच्छदु, णावि चिश्टदु । (प्रकाशम् ।) भावे, शंपधालिदं मए हडक्केण शह । एशे मह हडक्के भणादि । (क) विट: -किं ब्रवीति । शकारः-मावि गच्छदु, मावि चिश्टदु । मावि ऊशशदु, मावि णीशशदु । इध ज्जेव झत्ति पडिअ मलेदु । (ख) भिक्षुः-णमो बुद्धश्श । शलणागदम्हि । (ग) विट:-गच्छतु । शकारः-णं शमएण । (घ) विट:-कीदृशः समयः । शकार:-तधा कद्दमं फेलदु, जधा पाणिरं पङ्काइलं ण होदि। अधवा पाणिअं पुञ्जीकदुअ कद्दमे फेलदु । (ङ) विट: -अहो मूर्खता। विपर्यस्तमनश्चेष्टैः शिलाशकलवम॑भिः । मांसवृक्षैरियं मूखै राक्रान्ता वसुंधरा ॥ ६ ॥ (भिक्षुर्नाट्येनाक्रोशति ।) शकारः -किं भणादि । (च) विट:- (क) पुत्रक हृदय, भट्टारक पुत्रक, एष श्रमणकोऽपि नाम किं गच्छतु, किं तिष्ठतु । नापि गच्छतु, नापि तिष्ठतु । भाव, संप्रधारितं मया हृदयेन सह । एतन्मम हृदयं भणति । (ख) भापि गच्छतु, मापि तिष्ठतु । माप्युच्छ्रुसितु, मापि निःश्वसितु । इहैव झटिति पतित्वा म्रियताम् । (ग) नमो बुद्धाय । शरणागतोऽस्मि । (घ) ननु समयेन । (ङ) तथा कर्दमं प्रक्षिपतु, यथा पानीयं पङ्काविलं न भवति । अथवा पानीयं पुञ्जीकृत्य कर्दमे क्षिपतु । (च) किं भणति । पुत्रक हृदय अदखं (१)। भट्टारकं दउतिटिति नम इति प्रस्तावात् (१)। विटोऽयमर्थः (१) पकाइलं पहाविलम् । कलुषमिति यावत् ॥ विपर्यस्तमिति । - -स्तौति भवन्तम् । -- ·१६८ मृच्छकटिके शकारः-Oणु थूणु । पुणो वि थुणु । (क) (तथा कृला निष्क्रान्तो भिक्षुः ।) विट:-कालीमातः, पश्योद्यानस्य शोभाम् । अमी हि वृक्षाः फलपुष्पशोभिताः कठोरनिष्पन्दलतोपवेष्टिताः । नृपाज्ञया रक्षिजनेन पालिता नराः सदारा इव यान्ति निर्वृतिम् ॥ ७ ॥ शकारः-शुश्टु भावे भणादि । बहुकुशुमविचित्तिदा अ भूमी कुशुममलेण विणामिदा अरुक्खा । दुमशिहललदाअसम्बमाणा पणशफला विअ बाणला ललन्ति ॥ ८॥ (ख) विट:-काणेलीमातः, इदं शिलातलमध्यास्यताम् । शकारः-एशे म्हि आशिदे । (इति विटेन सहोपविशति ।) भावे, अज्ज वि तं वशन्तशेणि शुमलामि । दुजणवअणं विअ हडक्कादो ण ओशलदि । (ग) विटः-(खगतम् ।) तथा निरस्तोऽपि स्मरति ताम् । अथवा । स्त्रीभिर्विमानितानां कापुरुषाणां विवर्धते मदनः । सत्पुरुषस्य स एव तु भवति मृदु व वा भवति ॥९॥ शकारः-भावे, का वि वेला थावलकचेडश्श भणिदश्श 'पवहणं गेव्हिअ लहुं लहुं आअच्छे' ति । अज्ज वि ण आअ- क) स्तुनु स्तुनु । पुनरपि स्तुनु । (ख) सुष्टु भावो भणति । बहुकुसुमविचित्रिता च भूमिः कुसुमभरेण विनामिताश्च वृक्षाः। द्रुमशिखरलतावलम्बमानाः पनसफलानीव वानरा ललन्ति ॥ (ग) एषोऽस्म्यासितः । भाव, अद्यापि तां वसन्तसेनां मरामि । दुर्जनवचनमिव हृदयानापसरति । विपर्यस्तं लोकविरुद्धम् ॥ ६ ॥ अमी इति ॥ ७ ॥ बहुकुशुमेत्यादि । पुष्पिताप्राच्छन्दा । रुक्खा वृक्षाः । ललन्ति विहरन्ति ॥८॥ स्त्रीभिरि- ·अष्टमोऽङ्कः। १६९ च्छदि त्ति चिलम्हि बुभुक्खिदे । मज्झण्हे ण शक्कीअदि पादेहि गन्तुम् । ता पेक्ख पेक्ख । णहमज्झगदे शूले दुप्पेक्खे कुविदवाणलशलिच्छे । भूमी दढशंतत्ता हदपुत्तशदेव गन्धाली ॥ १० ॥ (क) विट:-एवमेतत् । छायासु प्रतिमुक्तशप्पकवलं निद्रायते गोकुलं तृष्णातैश्च निपीयते वनमृगैरुष्णं पयः सारसम् । संतापादतिशकितैर्न नगरीमार्गो नरैः सेव्यते तप्तां भूमिमपास्य च प्रवहणं मन्ये कचित्संस्थितम् ॥ ११ ॥ शकार:-भावे, शिलशि मम णिलीणे भाव शुज्जश्श पादे शउणिखगविहङ्गा लक्खशाहाशु.लीणा । णलपुलिशमणुश्शा उण्हदीहं शशन्ता घलशलणणिशण्णा आदवं णिव्वहन्ति ॥ १२ ॥ भावे, अज्ज वि शे चेडे णाअच्छदि । अत्तणो विणोदणणिमित्तं किं पि गाइश्शम् (इति गायति ।) भावे, भावे शुदं तुए जं मए गाइदम् । (ख) (क) भाव, कापि वेला स्थावरकचेटस्य भणितस्स 'प्रवहणं गृहीत्वा लघु लघ्वागच्छ' इति । अद्यापि नागच्छतीति चिरमस्मि बुभुक्षितः । मध्याहे न शक्यते पादाभ्यां गन्तुम् । तत्पश्य पश्य । नभोमध्यगतः सूर्यो दुःप्रेक्ष्यः कुपितवानरसदृक्षः। भूमिदृढसंतप्ता हतपुत्रशतेव गान्धारी ॥ ख) भाव, त्यादि । आर्या ॥ ९ ॥ बभुक्षितो न शक्यते पादाभ्यां गन्तुम् । णहमज्झे. त्यादि । गाथा । नभोमध्यगतः सूर्यो दुःप्रेक्ष्यः कुपितवानरसदृशः । भूमिई- ढसंतप्ता हतपुत्रशतेव गान्धारी ॥ गान्धारी दुर्योधनादिपुत्रशतमाता ॥ १०॥ छायास्विति ॥ ११॥ शिलशीत्यादि । मालिन्याः श्लोकः । चिरसि मम निलीनो भाव सूर्यस्य पादः शकुनिखगविहशा वृक्षशाखासु लीनाः । मरपुरुष- मनुष्या उष्णदीर्घ श्वसन्तो गृहशरणनिषण्णा भातपं प्रेरयन्ति । १२ ॥

·१७० मृच्छकटिके विट:-किमुच्यते । गन्धर्वो भवान् । शकारः-कधं गन्धव्वे ण भविश्शम् । हिङ्गुज्जले जीलकमद्दमुश्ते वचाह गण्ठी शगुडा अ शुण्ठी । एशे मए शेविद गन्धजुत्ती कधं ण हग्गे मधुलश्शले त्ति ॥१३॥ भावे, पुणो वि दाव गाइश्शम् । (तथा करोति ।) भावे भावे, शुदं तुए जं मए गाइदम् । (क) विटः-किमुच्यते । गन्धर्वो भवान् । शकारः-कधं गन्धव्वे ण भवामि । हिज्जले दिण्णमरीचचुण्णे वग्यालिदे तेलधिएण मिश्शे । भुत्ते मए पालहुदीअमंशे कथं ण हग्गे मधुलश्शलेत्ति ॥ १४ ॥ भावे, अज्जवि चेडे णाअच्छदि । (ख) शिरसि मम निलीनो भाव सूर्यस्य पादः शकुनिखगविहङ्गा वृक्षशाखासु लीनाः । नरपुरुषमनुष्या उष्णदीर्घ श्वसन्तो गृहशरणनिषण्णा आतपं निर्वहन्ति ॥ भाव, अद्यापि स चेटो नागच्छति । आत्मनो विनोदननिमित्तं किमपि गास्यामि । भाव भाव, श्रुतं त्वया यन्मया गीतम् । क) कथं गन्धर्वो न भविष्यामि । हिज्वला जीरकभद्रमुस्ता वचाया ग्रन्थिः सगुडा च शुण्ठी । एषा मया सेविता गन्धयुक्तिः कथं नाहं मधुरखर इति ॥ भाव, पुनरपि तावद्गास्यामि । भाव भाव, श्रुतं त्वया यन्मया गीतम् । (ख) कथं गन्धर्वो न भवामि । हिपॅज्वलं दत्तमरीचचूर्ण व्याधारितं तैलघृतेन मिश्रम् । भुक्तं मया पारभृतीयमांसं कथं नाहं मधुरखर इति ॥ भाव, अद्यापि चेटो नागच्छति । हिजेत्यादि । उपजातिच्छन्दसा । हिज्वलौ जीरकभद्रमुस्तको वचाया प्रन्धिः सगुडा च शुण्ठी । एषा मया सेविता प्रन्थयुक्तिः कथं नाहं मधुरखर इति ॥१३॥ हिज्वले इति। हिज्वलं दत्तमरीचचूर्ण व्याधारितं तैलतैर्मिश्रम् ।भुक्तं मया ·अष्टमोऽङ्कः । विटः-खस्थो भवतु भवान् । संप्रत्येवागमिष्यति । ततः प्रविशति प्रवहणाधिरूढा वसन्तसेना चेटश्च ।) चेटः-भीदे क्खु हग्गे । मज्झण्हिके शुज्जे । मा दाणि कुविदे लाअशालशंठाणे हुविश्शदि । ता तुलिदं वहामि । जाधं गोणा, जाध । (क) वसन्तसेना -हद्धी हद्धी । ण क्खु वड्डमाणअस्स अअं सर- संजोओ। किं णेदम् । किं णु क्खु अजचारुदत्तेण वाहणपडि- स्समं परिहरन्तेण अण्णो मणुस्सो अण्णं पवहणं पेसिदं भविस्सदि । फुरदि दाहिणं लोअणम् । वेवदि मे हिअअम् । भुण्णाओ दिसाओ। सव्वं जेव विसंठुलं पेक्खामि । (ख) शकारः—(नेमिघोषमाकर्ण्य ।) भावे भावे, आगदे पवहणे । (ग) विट:-कथं जानासि । शकारः-किं ण पेक्खदि भावे । बुड्शूअले विअ घुलधुला- अमाणे लक्खीअदि । (घ) विटः-(दृष्ट्वा ।) साधु लक्षितम् । अयमागतः । शकारः -पुत्तका थावलका चेडा, आगदे शि । (ङ) चेटः-अध इं। (च) (क) भीतः खल्वहम् । माध्याह्निकः सूर्यः । नेदानी कुपितो राजश्या- लसंस्थानको भविष्यति । तत्त्वरितं वहामि । यातं गावौ, यातम् । (ख) हा धिक् हा धिक् । न खलु वर्धमानकस्यायं स्वरसंयोगः । किं न्विदम् । किं नु खल्वार्यचारुदत्तेन वाहनपरिश्रमं परिहरतान्यो मनुष्योऽन्य- त्प्रवहणं प्रेषितं भविष्यति । स्फुरति दक्षिणं लोचनम् । वेपते मे हृदयम् । शून्या दिशः । सर्वमेव विसंष्ठुलं पश्यामि । (ग) भाव भाव, आगतं प्रवहणम् । (घ) किं न पश्यति भावः । वृद्धशूकर इव घुरघुरायमाणं लक्ष्यते । (ङ) पुत्रक स्थावरक चेट, आगतोऽसि । (च) अथ किम् । पारभृतीयं मांसं कथं नाहं मधुरखर इति ॥ १४ ॥ हिगूज्ज्वलचूर्ण प्ररमृतीयमांसेन सिह मया मुक्तं ततः कथं न मधुरखरोऽहम् । धनद्रवः कर्मणि यन् तः (१)। किन प्रेक्षते भावः। वृद्धसूकर इव । घुरघुरेत्यव्यकशब्दानुकरणम् । अव्यकं शब्दं कुर्वाणो ·१७२ मृच्छकटिके। शकारः-पवहणे वि आगदे । (क) चेटः-अध इं। (ख) शकारः-गोणा वि आगदे । (ग) चेटः-अध इं। (घ) शकारः-तुम पि आगदे । (ङ) चेट:-(सहासम् ।) भट्टके, अहं पि आगदे । (च) शकारः–ता पवेशेहि पवहणम् । (छ) चेट:-कदलेण मग्गेण । (ज) शकारः-एदेण जेव पगालखण्डेण । (झ) चेट:-भट्टके, गोणा मलेन्ति । पवहणे वि भज्जेदि । हग्गे वि चेडे मलामि । (ञ) शकारः-अले, लाअशालके हग्गे गोणा मले, अवले कीणि- श्शम् । पवहणे भग्गे, अवलं घडाइश्शम् । तुमं मले, अण्णे पवह. णवाहके हुविश्शदि । (ट) चेटः- शव्वं उववणं हुविश्शदि । हग्गे अत्तणकेलके ण हु- विश्शम् । (ठ) शकारः-अले, शव्वं पि णश्शदु । पगालखण्डेण पवेशेहि पवहणम् । (ड) (क) प्रवहणमप्यागतम् । (ख) अथ किम् । (ग) गावावप्यागतौ । घ) अथ किम् । (अ) त्वमप्यागतः। च) भट्टारक, अहमप्यागतः । (छ) तत्प्रवेशय प्रवहणम् । (ज) कतरेण मार्गेण । (झ) एतेनैव प्राकारखण्डेन । (ब) भट्टारक, वृषभौ म्रियेते। प्रवहणमपि मज्यते। अहमपि चेटो निये। (ट) अरे, राजश्यालकोऽहम् । वृषभौ मृतो, अपरौ ऋष्यामि । प्रवहणं भनम् , अपरं कारयिष्यामि । त्वं मृतः, अन्यः प्रवहणवाहको भविष्यति । (ठ) सर्वमुपपन्नं भविष्यति । अहमात्मीयो न भविष्यामि । (ड) अरे, सर्वमपि नश्यतु । प्राकारखण्डेन प्रवेशय प्रवहणम् । लक्ष्यते ॥ पगालखण्डेण प्राकारखण्डपथेनैव प्रवेशय ॥ देवगत्या तु भमं प्रवह- ·अष्टमोऽ मे चेट: -विभज्ज ले पवहण, शमं शामिणा विभज्ज । अण्णे पवहणे भोदु । भट्टके गदुअ णिवेदेमि । (प्रविश्य ।) कधं ण भम्गे। भट्टके, एशे उवत्थिदे पवहणे । (क) शकारः-ण छिण्णा गोणा । ण मला लज्ज । तुम पि ण भले । (ख) चेटः-अध इं। (ग) शकारः-भाव, आअच्छ । पवहणं पेक्खामो । भावे, तुम पि गुलु पलमगुलु । पेक्खीअशि शादलके अब्भन्तलकेत्ति पुलकल- ण्णीएत्ति तुमं दाव पवहणं अग्गदो अहिलुह । (घ) विटः–एवं भवतु । (इत्यारोहति ।) शकार:-अधवा चिश्ट तुमम् । तुह बप्पकेलके पवहणे, जेण तुमं अग्गदो अहिलहशि । हग्गे पवहणशामी । अग्गदो पवहणं अहिलुहामि । (ङ) विट: -भवानेवं ब्रवीति । (क) विभञ्ज रे प्रवहण, समं स्वामिना विभञ्ज । अन्यत्प्रवहणं भवतु । भट्टारकं गत्वा निवेदयामि । कथं न भनम् । भट्टारक, एतदुपस्थितं प्रवहणम्। (ख) न छिन्नौ वृषभौ । न मृता रज्जवः । त्वमपि न मृतः । (ग) अथ किम् । घ) भाव, आगच्छ । प्रवहणं पश्यावः । भाव, त्वमपि मम गुरुः पर- मगुरुः । प्रेक्ष्यसे सादरकोऽभ्यन्तरक इति पुरस्करणीय इति त्वं तावत्प्रबह- णामग्रतोऽधिरोह । (ङ) अथवा तिष्ठ त्वम् । तव पितृसंबन्धि प्रवहणम् , येन त्वमग्रतोऽधि- रोहसि । अहं प्रवहणखामी । अग्रतः प्रवणमधिरोहामि । णमित्याह-कथं न मम इति ॥ण छिण्णा लज्जू, ण मला गोणा इति व्यक्तव्ये शकारोकत्वाश्रमणम् । मम गुरुः । गुरुरित्यतिमान्यत्वपरम् । एवं त्वं प्रेक्षसे । सावरं महतकृत्वा (1) । पुलकलिलीए पुष्पतणीयः (१) पुष्कलिनी । 'एकार्यन्व. ययच्छनीश इत्यनेन गुरुत्वमेव द्रढयति' इति प्राचीनटीका (१)। खं तावत्प्रवहण- मप्रत आरोह ॥ अथवा तिष्ठ खम् । तव पित्र्यं प्रवहणम् । महं प्रवहणखामी ।

·१७४
मृच्छकटिके
शकारः-जइ वि हग्गे एव्वं भणामि, तधा वि तुह एशे
आदले 'अहिलुह भणामि' ति भणिदुम् । (क)
विटः-आरोहतु भवान् ।
शकारः-एशे शंपदं अहिलुहामि । पुत्तका थावलका चेडा,
पलिवत्तावेहि पवहणम् । (ख)
चेट:-(परावर्त्य ।) अहिलुहदु भट्टालके । (ग)
शकारः-(अधिरुह्यावलोक्य च शङ्कां नटयिला खरितमवतीर्य विटं
कण्ठेऽवलम्ब्य ।) भावे भावे, मलेशि मलेशि । पवहणाधिरूढा लक्खशी
चोले वा पडिवशदि । ता जइ लक्खशी, तदो उभे वि मूशे ।
अध चोले, तदो उभे वि खजे । (घ)
विट:-न भेतव्यम् । कुतोऽत्र वृषभयाने राक्षस्याः संचारः ।
मा नाम ते मध्याह्नार्कतापच्छिन्नदृष्टेः स्थावरकस्य सकञ्चुकां छायां
दृष्ट्वा भ्रान्तिरुत्पन्ना।
शकारः-पुत्तका थावलका चेडा, जीवेशि । (ङ)
चेटः-अध इं। (च)
शकारः-भावे, पवहणाधिलूढा इत्थिआ पडिवशदि । ता
अवलोएहि । (छ)
विट:-कथं स्त्री।
(क) यद्यप्यहमेवं भणामि, तथापि तवैष आचारः 'अधिरोह भट्टारक'
इति भणितुम् ।
ख) एष सांप्रतमधिरोहामि । पुत्रक स्थावरक चेट, परिवर्तय प्रवहणम्।
(ग) अधिरोहतु भट्टारकः ।
घ) भाव भाव, मृतोऽसि मृतोऽसि । प्रवहणाधिरूढा राक्षसी चौरो वा
प्रतिवसति । तद्यदि राक्षसी, तदोभावपि मुषितौ । अथ चौरः तदोभावपि
खादितौ। (ङ) पुत्रक स्थावरक चेट, जीवसि । (च) अथ किम् ।
छ) भाव, प्रवहणाधिरूढा स्त्री प्रतिवसति । तदवलोकय ।
अप्रतः प्रवहणमधिरोहामि ॥ यद्यप्यहमेवं ब्रवीमि, तथापि तवैष आचारः 'अधिरोह
भट्टारक' इति भणितुम् ॥ प्रवहणे राक्षसी चौरो वा प्रतिवसति । मूशे खजे इति

·अष्टमोऽङ्कः। अवनतशिरसः प्रतियाम शीघ्रं पथि वृषभा इव वर्षताडिताक्षाः । मम हि सदसि गौरवप्रियस्य कुलजनदर्शनकातरं हि चक्षुः ॥१५॥ वसन्तसेना:-(सविस्मयमात्मगतम् ।) कषं मम णअणाणं आआ- सअरो जेव राअसालओ । ता संसइदम्हि ‘मन्दभाआ । एसो दाणि मम मन्दभाइणीए ऊसरक्खेत्तपदो विअ बीअमुट्टी णिप्फलो इध आगमणो संवुत्तो। किं एत्थ करइस्सम् । (क) शकारः-कादले क्खु एशे बुड्ढचेडे पवहणं णावलोएदि । भावे, आलोएहि पवहणम् । (ख) विटः-को दोषः । भवतु । एवं तावत् । शकारः-कधम् , शिआला उड्डेन्ति, वाआशावच्चेन्ति । ता जाव भावे अक्खीहिं भक्खीअदि, दन्तेहिं पेक्खीअदि, ताव हग्गे पलाइश्शम् । (ग) विट:-(वसन्तसेनां दृष्ट्वा । सविषादमात्मगतम्।) कथमये, मृगी व्याघ्रमनुसरति । भोः, कष्टम् । शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पुलिनान्तरशायिनम् । हंसी हंसं परित्यज्य वायसं समुपस्थिता ॥ १६ ॥ (जनान्तिकम् ।) वसन्तसेने, न युक्तमिदम् , नापि सदृशमिदम् । पूर्वं मानादवज्ञाय द्रव्यार्थे जननीवशात् । क) कथं मम नयनयोरायासकर एव राजश्यालः । तत्संशयितामि मन्दभाग्या । एतदिदानीं मम मन्दभागिन्या ऊषरक्षेत्रपतित इव बीजमुष्टि- निष्फलमिहागमनं संवृत्तम् । तत्किमत्र करिष्यामि । (ख) कातरः खल्वेष वृद्धचेटः प्रवहणं नावलोकयति । भाव, आलो- कय प्रवहणम् । (ग) कथम् , शृगाला उड्डीयन्ते, वायसा व्रजन्ति । तद्यावद्भावोऽक्षिभ्यां भक्ष्यते दन्तैः प्रेक्ष्यते, तावदहं पलायिष्ये । विपरीतोक्तिः शकारवाक्यत्वात् ॥ अवएवेत्यादि । पुष्पितामा । प्रयाम इति लोटौ मस (१) । गौरवमात्मनि बहुमानः ॥ १५॥ वुड्डचेडे निन्दितश्रोतः। 'वृद्धश्वोनेषांझ इत्यावाचकः । अकारणात्' इति पूर्वटीका (3) ॥ कथम् । गाला उड्डीयन्ते । वायसा धावन्ति । तद्यावद्भावोऽक्षिभ्यां भक्ष्यते दन्तैः प्रेक्ष्यते । शकारवाक्यवाद्विपरीतोक्तिः । तावदहं पलाये । अन्यथा वापन्यात् (१) । लाघव- नायाति कातरं विदुःखं काकादने भीरुः (१) । शरदिति ॥ १६ ॥ पूर्व- ·१७६ मृच्छकटिके वसन्तसेना-ण । (क) (इति शिरचालयति ।) विट:- अशौण्डीर्यखभावेन वेशमावेन मन्यते ॥ १७ ॥ ननूक्तमेव मया भवतीं प्रति-सममुपचर भद्रे सुप्रियं चाप्रियं च ।' वसन्तसेना-पवहणविपज्जासेण आगदा । सरणागदम्हि । (ख) विट:-न भेतव्यं न मेतव्यम् । भवतु । एनं वञ्चयामि । (शकारमुपगम्य ।) कालीमातः, सत्यं राक्षस्येवात्र प्रतिवसति । शकारः-भावे भावे, जइ लक्खशी वशदि, ता कीश ण तुमं मूशेदि । अध चोले, ता किं तुमं ण भक्खिदे । (ग) विटः-किमनेन निरूपितेन । यदि पुनरुद्यानपरम्परया पट्या- मेव नगरीमुज्जयिनीं प्रविशावः, तदा को दोषः स्यात् । शकारः-एवं किदे किं भोदि । (घ) विटः-एवं कृते व्यायामः सेवितो धुर्याणां च परिश्रमः परि- हृतो भवति । शकारः-एवं भोदु । थावलआ चेडा, णेह पवहणम् । अधवा चिश्ट चिश्ट । देवदाणं बम्हणाणं च अग्गदो चलणेण गच्छामि । णहि णहि । पवहाणं अहिलुहिअ गच्छामि, जेण दूलदो मं पेक्खिअ भणिश्शन्ति--'एशे शे लश्टिअशाले भश्टालके गच्छदि' । (ङ) क) न । (ख) प्रवहणविपर्यसेनागता । शरणागतामि । (ग) भाव भाव, यदि राक्षसी प्रतिवसति, तत्कथं न त्वां मुष्णाति । अथ चौरः, तदा किं त्वं न भक्षितः । (घ) एवं कृते किं भवति । (ङ) एवं भवतु । स्थावरक चेट, नय प्रवहणम् । अथवा तिष्ठ तिष्ठ । देवतानां ब्राह्मणानां चाग्रतश्चरणेन गच्छामि । नहि नहि । प्रवहणमधिरुस गच्छामि, येन दूरतो मां प्रेक्ष्य भणिष्यन्ति-'एष स राष्ट्रीयश्यालो भट्टा- रको गच्छति। मिति । वेशभावेन (8) ॥ १७ ॥ नाम्पश इति न्यन्तात् । कर्मणि लकारः । मोक्षयति (७) । भक्खिदे भक्षितः । विपरीतोक्तिः पूर्ववत् ॥ अथवेयतलस्थोक्तिः । शृगाला उडीयन्तीत्यादि । चतुष्टयमक्रमम् । देव- दाणं बम्हणाणं अग्गदो चलणेण गच्छामि । नहि नहीति न्यायविरु- ·अष्टमोऽ विटः-(स्वगतम् ।) दुष्करं विषमौषधीकर्तुम् । भवतु । एवं तावत् । (प्रकाशम् ।) काणेलीमातः, एषा वसन्तसेना भवन्तमभिसा- रयितुमागता। वसन्तसेना-सन्तं पावम् । सन्तं पावम् । (क) शकार:-(सहर्षम् ।) भावे भावे, मं पबलपुलिशं मणुश्शं बाशु- देवकम् । (ख) विट:-अथ किम् । शकारः-तेण हि अपुव्वा शिली शमाशादिदा । तरिंश काले मए लोशाविदा, शंपदं पादेशं पडिअ पशादेमि । (ग) विटः-साध्वभिहितम् । शकारः--एशे पादेशुं पडेमि । (इति वसन्तसेनामुपसृत्य ।) अं. त्तिके, अम्बिके शुणु मम विण्णत्तिम् । (घ) एशे पडामि चलणेशु विशालणेते हश्तञ्जलिं दशणहे तव शुद्धदन्ति । जं तं मए अवकिदं मदणातुलेण तं खम्मिदाशि वलगत्ति तव म्हि दासे ॥ १८॥ (3) वसन्तसेना—(सक्रोधम् ।) अवेहि । अणज्जं मन्तेसि । (च) (इति पादेन ताडयति ।) (क) शान्तं पापम् । शान्तं पापम् । ख) भाव भाव, मां प्रवरपुरुषं मनुष्यं वासुदेवकम् । (ग) तेन ह्यपूर्वा श्रीः समासादिता । तस्मिन्काले मया रोषिता, सांप्रतं पादयोः पतित्वा प्रसादयामि । (घ) एष पादयोः पतामि । मातः, अम्बिके, शृणु मम विज्ञप्तिम् । ङ) एष पतामि चरणयोर्विशालनेत्रे हस्ताञ्जलिं दशनखे तव शुद्धदन्ति । यत्तव मयापकृतं मदनातुरेण तत्क्षामितासि वरगात्रि तवामि दासः॥ (च) अपेहि । अनार्य मन्त्रयसि । द्धम् ॥ तेन त्यपूर्वा श्रीः समासादिता । लोशाविदा रोषिता ॥ हे अत्तिके हे अम्बिके । एशे पडामि इत्यादि । वसन्ततिलकम् । एष पतामि चरणयो- विशालनेत्रे हस्ताजलि दशनखे तब शुद्धदन्ति । यत्तव मयापकृतं मदनातुरेण मृ०१६ ·मृच्छकटिके शकार:-(सक्रोधम् ।) 'चुम्बिदे. अम्बिकमादुकेहिं गदे ण देवाण वि जे पणामम् । शे पाडिदे पादतलेण मुण्डे वणे शिआलेण जधा मुदङ्गे ॥ १९ ।। अले थावलआ चेडा, कहिं तुए एशा शमाशादिदा । (क) चेट:-भश्टके, गामशअलेहिं लुद्धे लाअमग्गे । तदो चालुद- त्तश्श लुक्खवाडिआए पवहणं थाविअ तहिं ओदलिअ जाव चक्क- पलिवट्टि कलेमि, ताव एशा पावहणविपज्जाशेण इह आलूढे त्ति तकेमि । (ख) शकारः-कधं पवहणविपज्जाशेण आगदा। ण मं अहिशा- लिदुम् । ता ओदल ओदल ममकेलकादो पवहणादो । तुमं तं द- लिद्दशत्थवाहपुत्तकं अहिशालेशि । ममकेलकाई गोणाई बाहेशि । ता ओदल ओदल गब्भदाशि, ओदल ओदल । (ग) वसन्तसेना-तं अज्जचारुदत्तं अहिसारेसि त्ति जं सच्चम् , अलंकिदम्हि इमिणा वअणेण । संपदं जं भोदु तं भोदु । ( घ) , (क) यच्चुम्बितमम्बिकामातृकाभिगतं न देवानामपि यत्प्रमाणम् । तत्पातितं पादतलेन मुण्डं वने रागालेन यथा मृताङ्गम् ॥ अरे स्थावरक चेट, कुत्र त्वयैषा समासादिता । (ख) भट्टक, ग्रामशकटै रुद्धो राजमार्गः । तदा चारुदत्तस्य वृक्षवाटि- कायां प्रवहणं स्थापयित्वा तत्रावतीर्य यावच्चक्रपरिवृत्तिं करोमि, तावदेषा प्रवहणविपर्यासेनेहारूढेति तर्कयामि । (ग) कथं प्रवहणविपर्यासेनागता । न मामभिसारयितुम् । तदवतराव- तर, मदीयात्प्रवहणात् । त्वं तं दरिद्रसार्थवाहपुत्रकमभिसारयसि । मदीयौ गावौ वाहयसि । तदवतरावतर गर्भदासि, अवतरावतर । (घ) तमार्यचारुदत्तमभिसारयसीति यत्सत्यम् , अलंकृतास्म्यमुना वच- नेन । सांप्रतं यद्गवति तद्भवति । तत्क्षमखेदानीं वरगात्रि तवास्मि दासः ॥१८॥जे चुम्बिदे इति । उपजात्या। ये चुम्बिता मातृकाम्बिकाभिर्गता न देवानामपि ये प्रमाणम् (प्रणामम् )। ते पातिताः पादतलेन मुण्डा वने गालेन यथा मृदशाः ॥ मातृका इति खार्थे ·अष्टमोऽङ्कः । १७९ शकार: एदेहिं दे दशणहुप्पलमण्डलेहि हत्थेहिं चाडुशदताडणलम्पडेहिं । कट्टामि दे वलतणुं णिअजाणकादो केशेशु बालिदइअं वि जहा जडाऊ ॥ २०॥ (क) विट:- अग्राह्या मूर्धजेष्वेताः स्त्रियो गुणसमन्विताः । न लताः पल्लवच्छेदमहन्त्युपवनोद्भवाः ॥ २१ ॥ तदुत्तिष्ठ त्वम् । अहमेनामवतारयामि । वसन्तसेने, अवतीर्यताम् । (वसन्तसेनावतीर्यैकान्ते स्थिता ।) शकार: (स्वगतम् ।) जे शे मम वअणावमाणेण तदा लोशग्गी शंधुक्खिदे, अज एदाए पादप्पहालेण अणेण पज्जलिदे तं शंपदं मालेमि णम् । भोदु । एव्वं दाव । (प्रकाशम् ।) भावे भावे, जदिच्छशे लम्बदशाविशालं पाबालअं शुत्तशदेहिं जुत्तम् ॥ मंशं च खादं तह तुश्टि कादंचुहू चुहू चुक्कु चुहू चुहूत्ति ॥२२॥ (ख) (क) एताभ्यां ते दशनखोत्पलमण्डलाभ्यां हस्ताभ्यां चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम् । कर्षामि ते वरतनुं निजयानका- केशेषु वालिदयितामिव यथा जटायुः ॥ (ख) यः स मम वचनावमानेन तदा रोषाग्निः संधुक्षितः, अद्यतस्याः पादप्रहारेणानेन प्रज्वलितः । तत्सांप्रत मारयाम्येनाम् । भवतु । एवं तावत् । भाव भाव, यदीच्छसि लम्बदशाविशालं प्रावारकं सूत्रशतैर्युक्तम् । मांसं च खादितुं तथा तुष्टिं कर्तुं चुहू चुहू चुक्कु चुहू चुहू इति ॥ कः । मुण्डा इति बहुवचनमप्यनर्थकम् ॥ १९ ॥ एदेहिं इत्यादि । वसन्तति- लकच्छन्दसा । सबिन्दोः पाक्षिकगुरुवात् एदेहिं हत्थेहिं इत्यनयोलघुखम् । एताभ्यां तव दशनखोत्पलमण्डलाभ्यां हस्ताभ्यां चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम् । कर्षयामि दे बाम् । वरतनुं निजयानकात्केशेषु वालिदयितामिव यथा केशेषु जटायुराकृष्टवान् । पाठान्तरे हनूमानित्यर्थः । व्याहतोपमं चेदम् ॥२०॥ अग्राह्या इति ॥ २१॥ योऽसौ वचनावमानेन तदा रोषामिः संधुक्षितः । सोऽद्युतस्याः पादप्रहारेणानेन प्रज्वलितः । ततः सांप्रतं मारयाम्येनाम् । जदि- च्छशे इत्यादि । उपजातिच्छन्दसा । यदीच्छसि लम्बदशाविशालं प्रावारक प्रच्छदं सूत्रशतैर्ग्रथितम् । मांसं च खादितुं तथा तुष्टिं कर्तुम् । चुहू चुहू ·मुच्छकटिके। विट:-ततः किम् । शकारः-मम पिसं कलेहि । (क) विट:-बाढं करोमि वर्जयित्वा वकार्यम् .. शकारः-भावे, अकज्जाह गन्धे वि ास्थि । लक्खशी कावि णत्थि । (ख) विटा-उच्यतां तर्हि । शकारः-मालेहि वसन्तशेणिअम् । (ग) विट:-(कौँ विधाय ।) बालां स्त्रियं च नगरस्य विभूषणं च वेश्यामवेशसदृशप्रणयोपचाराम् । एनामनागसमहं यदि घातयामि केनोडुपेन परलोकनदीं तरिष्ये ॥ २३ ॥ शकार:-अहं ते भेडकं दइश्शम् । अण्णं च विवित्ते उ- जाणे इध मालन्तं को तुमं पेक्खिश्शदि । (घ) विट:- पश्यन्ति मां दशदिशो वनदेवताश्च चन्द्रश्च दीप्तकिरणश्च दिवाकरोऽयम् । धर्मानिलौ च गगनं च तथान्तरात्मा भूमिस्तथा सुकृतदुष्कृतसाक्षिभूता ॥ २४ ॥ शकारः-तेण हि पडन्तोवालिदं कदुअ मालेहि । (ङ) विटः-मूर्ख अपध्वस्तोऽसि । क) मम प्रियं कुरु । (ख) भाव अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति । राक्षसी कापि नास्ति । ग) मारय वसन्तसेनाम् । घ) अहं त उडुपं दास्यामि । अन्यच्च विविक्ते उद्यान इह मारयन्तं कस्त्वां प्रेक्षिष्यते। (ङ) तेन हि पटान्तापवारितां कृत्वा मारय । चुकु चुहू चुहूत्ति इत्यनुकरणम् ॥ २२ ॥ निक्षिकेऽन्योन्यार्थावेतौ (8) ॥ बाला- मिति । अवेशसदृशेति । अवेश्यापाठकोचितं कृत्तिमम् (8) ॥ २३ ॥ विवित्ते बिजने । पटान्तापवारितां कुला ॥ पश्यन्तीति ॥ २४ ॥ अपध्वस्तो ·अष्टमोऽङ्कः। १८१ शकारः-अधम्मभीलू एशे वुड्डकोले । भोदु । थावल चेहें अणुणेमि । पुत्तका थावलका चेडा, शोवण्णखण्डुआई दइश्शम् । (क) चेटः-अहं पि पहिलिश्शम् । (ख) शकारः-शोवण्णं दे पीढके कालइश्शम् । (ग) चेटः-अहं पि उवविशिश्शम् । (घ) शकारः-शव्वं दे उच्छिश्टअं दइश्शम् । (ङ) चेटः-अहं पि खाइश्शम् । (च) शकारः-शव्वचेडाणं महत्तलकं कलइश्शम् । (छ) चेटः-भट्टके, हुविश्शम् । (ज) शकारः–ता मण्णेहि मम वअणम् । (झ) चेट: भट्टके, शव्वं कलेमि वजिअ अकजम् । (ज) शकार:-अकज्जाह गन्धे वि णत्थि । (ट) चेटः-भणादु भट्टके । (ठ) शकारः-एणं वशन्तशेणि मालेहि । (ड) चेट:-पशीददु भट्टके । इअं मए अणजेण अजा पवहण- पलिवत्तणेण आणीदा । (ढ) (क) अधर्मभीरुरेष वृद्धकोलः । भवतु । स्थावरकं चेटमनुनयामि । पुत्रक स्थावरक चेट, सुवर्णकटकानि दास्यामि । (ख) अहमपि परिधास्यामि । (ग) सौवर्ण ते पीठकं कारयिष्यामि। (घ) अहमप्युपवेक्ष्यामि । (ऊ) सर्व त उच्छिष्टं दास्यामि । (च) अहमपि खादिष्यामि । (छ) सर्वचेटानां महत्तरकं कारयिष्यामि । ज) भट्टक भविष्यामि । (झ) तन्मन्यख मम वचनम् । (ब) भट्टक, सर्वं करोमि वर्जयित्वाकार्यम् । (ट) अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति । (ठ) भणतु मट्टकः । ड) एनां वसन्तसेनां मारय । (द) प्रसीदतु भट्टकः । इयं मयानार्येणार्या प्रवहणपरिवर्तनेमानीता। घिकृतः॥ कुखण्डआई बाहुवलयविशेषान् । पहिलिस्स परिधास्ये ॥ पीढके पी. ठम् ॥ उवविसिस उपवेश्यामि ॥ तंबहिहिसिधोष्टासि (8) इच्छिश्ट भोजनाव-

·१८२
मृच्छकटिके
शकारः-अले चेडा, तवावि ण पहवामि । (क)
चेट:-पहवदी भट्टके शलीलाह, ण चालित्ताह, । ता पशीददु
पशीददु भट्टके । भाआमि क्खु अहम् । (ख)
शकारः-तुम मम चेडे भविअ कश्श भाआशि । (ग)
चेट:-भट्टके, पललोअश्श । (घ)
शकारः-के शे पललोए । (ङ)
चेटः-भट्टके, शुकिददुक्किदश्श पलिणामे । (च)
शकारः-केलिशे शुकिदश्श पलिणामे । (छ)
चेटः-जादिशे भट्टके, बहुशुवण्णमण्डिदे । (ज
शकारः-दुक्किदश्श केलिशे । (झ)
चेटः-जादिशे हग्गे पलपिण्डभक्खके भूदे । ता अकजं ण
कलइश्शम् । (ज)
शकारः-अले, ण मालिश्शशि । (ट) (इति बहुविधं ताडयति ।)
चेटः-पिट्ठयदु भट्टके, मालेदु भट्टके, अकजं ण कलइश्शम् ।
(क) अरे चेट, तवापि न प्रभवामि ।
(ख) प्रभवति भट्टकः शरीरस्य, न चारित्रस्य । तत्प्रसीदतु प्रसीदतु
भट्टकः । बिभेमि खल्वहम् ।
(ग) त्वं मम चेटो भूत्वा कस्लाद्विभेषि ।
(घ) भट्टक, परलोकात् । (ङ) कः स परलोकः।
(च) भट्टक, सुकृतदुष्कृतस्य परिणामः ।
(छ) कीदृशः सुकृतस्य परिणामः ।
(ज) यादृशो भट्टको बहुसुवर्णमण्डितः । (झ) दुष्कृतस्य कीदृशः ।
(ब) यादृशोऽहं परपिण्डभक्षको भूतः । तदकार्य न करिष्यामि ।
(ट) अरे, न मारयिष्यसि ।
शिष्टम् ॥ प्रभवति मम भट्टारकः शरीरस्य, न चारित्र्यस्य ॥परपिण्डभक्षको भूतः॥

·अष्टमोऽङ्कः। १८३ जेण म्हि गम्भदाशे विणिम्मिदे भाअधेअदोशेहिं । अहिअं च ण कीणिशं तेण अकजं पलिहलामि ॥ २५ ॥ (क) वसन्तसेना-भाव, शरणागद म्हि । (ख) विटः-काणेलीमातः, मर्षय मर्षय । साधु स्थावरक, साधु । अप्येष नाम परिभूतदशो दरिद्रः प्रेष्यः परत्र फलमिच्छति नास्य भर्ता । तस्मादमी कथमिवाद्य न यान्ति नाशं ये वर्धयन्त्यसदृशं सदृशं त्यजन्ति ॥ २६ ॥ अपि च। रन्ध्रानुसारी विषमः कृतान्तो यदस्य दास्यं तव चेश्वरत्वम् । श्रियं त्वदीयां यदयं न भुङ्क्ते यदेतदाज्ञां न भवान्करोति ॥ २७॥ शकार: (खगतम् ।) अधम्मभिलुए वुड्डखोडे । पललोअभिल एशे गव्भदाशे । हग्गे लट्टिअशाले कश्श भाआमि वलपुलिश- मणुश्शे (प्रकाशम् ।) अले गब्भदाशे चेडे, गच्छ तुमम् । ओव- लके पविशिअ वीशन्ते एअन्ते चिश्ट । (ग) चेटः-जं भट्टके आणवेदि । (वसन्तसेनामुपसृत्य ।) अजए, एत्तिके मे विहवे । (घ) (इति निष्क्रान्तः ।) शकारः-(परिकर बधन् ।) चिश्ट वसन्तशेणिए, चिश्ट । मालइश्शम् । (ङ) (क) ताडयतु भट्टकः, मारयतु भट्टकः, अकार्य न करिष्यामि । येनास्मि गर्मदासो विनिर्मितो भागधेयदोषैः । अधिकं च न क्रीणिष्यामि तेनाकार्य परिहरामि ॥ ख) भाव, शरणागतास्मि । (ग) अधर्मभीरुको वृद्धशृगालः । परलोकभीरुरेष गर्भदासः । अहं राष्ट्रियश्यालः कस्माद्विभैमि वरपुरुषमनुष्यः। अरे गर्भदास चेट, गच्छ त्वम् । अपवारके प्रविश्य विश्रान्त एकान्ते तिष्ठ । (घ) यद्गट्टक आज्ञापयति । आर्ये, एतावान्मे विभवः । (ङ) तिष्ठ वसन्तसेने, तिष्ठ । मारयिष्यामि । पिट्टयतु ताडयतु मारयतु वा । जेण ह्मीत्यादि । गाथा । येनास्मि गर्भदासो विनिर्मितो भागधेयदोषेण । अधिकं च न क्रीणि(के)ज्यामि तेनाहमकार्य परिह- रामि ॥ २५॥ अपीति ॥ २६ ॥ रन्ध्रेति ॥ २७ ॥ कस्स भाआमि क- ।

·१८४ मृच्छकटिके विटः-आः, ममाग्रतो व्यापादयिष्यसि । (इति गले गृह्णाति ।) शकारः-(भूमौ पतति ।) भावे भट्टकं मालेदि । (इति मोहं ना- टयति । चेतनां लब्ध्वा ।) शव्वकालं मए पुश्टे मंशेण अ घिएण अ । अज कजे शमुप्पण्णे जादे मे वैलिए कधम् ॥ २८ ॥ (विचिन्त्य ।) भोदु । लद्धे मए उवाए । दिण्णा वुड्डखोडेण शिलश्चा- लणशण्णा । ता एवं पेशिअ वशन्तशेणिअं मालइश्शम् । एव्वं दाव । (प्रकाशम् ।) भावे, जं तुमं मए भणिदे, तं कधं हग्गे एव्वं वड्डकेहिं मल्लकप्पमाणेहिं कुलेहिं जादे अकजं कलेमि । एव्वं एवं अङ्गीकलावेदं मए भणिदम् । (क) विट:- किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेवात्र कारणम् । भवन्ति सुतरां स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमाः ॥ २९ ॥ शकारः-भावे, एशा तव अग्गदो लज्जाअदि, ण मं अङ्गी- क) भावो भट्टकं मारयति । सर्वकालं मया पुष्टो मांसेन च घृतेन च । अद्य कार्ये समुत्पन्ने जातो मे वैरिकः कथम् ॥ भवतु । लब्धो मयोपायः । दत्ता वृद्धशुगालेन शिरश्चालनसंज्ञा । तदेतं प्रेष्य वसन्तसेनां मारयिष्यामि । एवं तावत् । भाव, यत्त्वं मया भणितः, तत्कथमहमेवं बृहत्तरैः मल्लकप्रमाणैः कुलैर्जातोऽकार्य करोमि । एवमेतद- ङ्गीकारयितुं मया भणितम् । (स्मात् )स्य बिमेमि। अपि तु न कस्यापीत्यर्थः ॥ ओवलिके अपवारके गृहविशेष इत्यर्थः ॥ परिकर काछ इति प्रसिद्धम् ॥ सर्वकालमित्यादि । अर्थस्तु- सर्वकालं मया पुष्टो मांसेन च घृतेन च । अद्य कार्य समुत्पने जातो मे वैरिका कथम् ॥ वैरिको वैरी । स्वार्थे कः ॥ २८ ॥ लब्धो मयोपायः । दत्ता वृद्धखोडेन शण्णा उपदेशः । एवं विटम् । भाष, यत्त्वं मया भणितः सवैः समम् (१)। कथमहं एवं बृहतो मालकप्रमाणात् । समुद्रप्रमाणादिति बकव्ये मो(मौान्मार- कप्रमाणतया कुलमुपमिनोति। 'मल्लिका पत्रपुटिका तया कुलस महत्त्वं मौादुप- मिनोति' इति प्राचीनटीका । जातोऽकार्य करोमि। एवमेतदवीकारयितुं मया माणि- । ।

·अष्टमोड। १८५ कलेदि । ता गच्छ । थावलअचेडे मए पिश्टिदै गदे वि। एशे पलाइअ गच्छदि । ता तं गेव्हिअ आअच्छदु भावे । (क) विट:-(स्वगतम् ।) अस्मात्समक्षं हि वसन्तसेना शौण्डीर्यभावान भजेत मूर्खम् । तस्मात्करोम्येष विविक्तमस्या विविक्तविश्रम्भरसो हि कामः३० (प्रकाशम् ।) एवं भवतु गच्छामि । वसन्तसेना—(पटान्ते गृहीला ।) णं भणामि शरणागदम्हि । (ख) विटः–वसन्तसेने, न भेतव्यं न भेतव्यम् । काणेलीमातः, वसन्तसेना तव हस्ते न्यासः । शकारः-एव्वम् । मम हश्ते एशा णाशेण चिश्टदु । (ग) विट:-सत्यम् । शकारः-शचम् । (घ) बिट:-(किंचिद्गला ।) अथवा मयि गते नृशंसो हन्यादेनाम् । तदपवारितशरीरः पश्यामि तावदस्य चिकीर्षितम् । (इत्येकान्ते स्थितः।) शकारः-भोदु । मालइश्शम् । अधवा कवडकावदिके एशे बह्मणे वुड्डखोडे कदावि ओवालिदशलीले गडिअ शिआले भविष हुलुभुलिं कलेदि । ता एतदश्श वञ्चणाणिमित्तं एव्वं दाव कलइश्शम् । (कुसुमावचयं कुर्वन्नात्मानं मण्डयति ।) वाशू वाशू वशन्तशेणिए, एहि । (ङ) (क) भाव, एषा तवाग्रतो लज्जते न मामङ्गीकरोति । तद्गच्छ । स्थावरकचेटो मया ताडितो गतोऽपि । एष प्रपलाय्य गच्छति । तस्मात्तं गृहीत्वागच्छतु भावः। ख) ननु भणासि शरणागतास्मि । ग) एवम् । मम हस्त एषा न्यासेन तिष्ठतु । घ) सत्यम् । (क) भवतु । मारयिष्यामि । अथवा कपटकापटिक एष ब्राह्मणो वृद्ध- सृगालः कदाचिदपवारितशरीरो गत्वा सुगालो भूत्वा कपटं करोति । तदेतस्य वचनानिमित्तमेवं तावत्करिष्यामि । बाले बाले वसन्तसेने, एहि । तम् ॥ किंकुलेनेति ॥ २९ ॥ अमदिति ॥३०॥णासेण न्यासेन, विनाशेन च॥अथवा कपटकापटिको ब्राह्मणः वृद्धखोडः कदाचिदपवारितखिछति भगालः॥

·१८६ मृच्छकटिके विटः-अये, कामी संवृत्तः । हन्त, निवृतोऽस्मि । गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः। शकार: शुवण्णअं देमि पिअं वदेमि पडेमि शीशेण शवेश्टणेण । तधा वि मंणेच्छशि शुद्धदन्ति किं शेवरं कश्टमआ मणुश्शा ॥३१(क) वसन्तसेना -को एत्थ संदेहो । (अवनतमुखी 'खलचरित' इत्यादि श्लोकद्वयं पठति ।) खलचरित निकृष्ट जातदोषः कथमिह मां परिलोभसे धनेन । सुचरितचरितं विशुद्धदेहं न हि कमलं मधुपाः परित्यजन्ति ॥ ३२ ॥ यत्नेन सेवितव्यः पुरुषः कुलशीलवान्दरिद्रोऽपि । शोभा हि पणस्त्रीणां सदृशजनसमाश्रयः कामः ॥ ३३ ॥ अवि अ । सहआरपादवं सेविअ ण पलासपादवं अङ्गीक- रिस्सम् । (ख) शकारः-दाशीए धीए, दलिद्दचालुदत्तके शहआलपादवे कडे, हग्गे उण पलाशे भणिदे, किंशुके वि ण कडे । एव्वं तुमं मे गालिं देन्ती अज्जवि तं जेव चालुदत्तकं शुमलेशि । (ग) (क) सुवर्णकं ददामि प्रियं वदामि पतामि शीर्षेण सवेष्टनेन । तथापि मां नेच्छसि शुद्धदन्ति किं सेवकं कष्टमया मनुष्याः ॥ (ख) कोऽत्र संदेहः । अपि च । सहकारपादपं सेवित्वा न पलाशपा- दपमङ्गीकरिष्यामि । (ग) दास्याः पुत्रि, दरिद्रचारुदत्तकः सहकारपादपः कृतः अहं पुनः पलाशो भणितः, किंशुकोऽपि न कृतः । एवं त्वं मह्यं गाली ददत्यद्यापि तमेव चारुदत्तकं स्मरसि । शुवण्णकमिति । उपजातिः। सुवर्णकं ददाभि, प्रियं वदामि, पतामि शीर्षण स- वेष्टनेन सोष्णीषेण । तेन नूनं वेशूनी इति प्रसिद्धम्()। तथापि मां नेच्छसि शुद्धदन्ति किं सेवकाः कष्टमया मनुष्याः ॥३१॥ 'खलचरित' 'यत्नेन' [इति] प्रतीकपाठो दृश्यते । तत्र 'इत्यादि' इत्यध्याहार्यः । इत्यादि श्लोकद्वयं पठतीत्यर्थः । खलचरितेति निकृष्टेति च संबोधनद्वयम् ॥३२॥३३॥ पलासपदेन राक्षसोऽप्यभिधीयते । गालिं ..

·अष्टमोऽङ्कः
१८७
वसन्तसेना-हिअअगदो जेव किंत्ति न सुमरीअदि । (क)
शकारः-अज वि दे हिअअगदं तुमं च शमं जेव मोडेमि ।
ता दलिद्दशत्थवाहअमणुश्शकामुकिणि, चिश्ट चिश्ट । (ख)
वसन्तसेना-भण भण पुणो वि भण सलाहणिआई एदाई
अक्खराइं । (ग)
शकारः-पलित्ताअदु दाशीए पुत्ते . दलिद्दचालुदत्तके तु-
मम् । (घ)
वसन्तसेना–परित्ताअदि जदि मं पेक्खदि । (ङ)
शकारः
किं शे शके वालिपुत्ते महिन्दे लम्भापुत्ते कालणेमी शुबन्धू ।
लुद्दे लाआ दोणपुत्ते जडाऊ चाणक्के वा धुन्धुमाले तिशङ्क ॥३४॥
अधवा, एदे वि दे ण लक्खन्ति ।
चाणक्केण जधा शीदा मानिदा भालदे जुए ।
एव्वं दे मोडइश्शामि जडाऊ विअ दोव्वदिम् ॥ ३५॥ (च)
(इति ताडयितुमुद्यतः।)
(क) हृदयगत एव किमिति न मर्यते ।
(ख) अद्यापि ते हृदयगतं त्वां च सममेव मोटयामि । तद्दरिद्रसार्थ-
वाहकमनुष्यकामुकिनि, तिष्ठ तिष्ठ ।
ग) भण भण पुनरपि भण श्लाघनीयान्येतान्यक्षराणि ।
(घ) परित्रायतां दास्याः पुत्रो दरिद्रचारुदत्तकस्त्वाम् ।
(ङ) परित्रायते यदि मां प्रेक्षते ।
(च) किं स शको वालिपुत्रो महेन्द्रो रम्भापुत्रः कालनेमिः सुबन्धुः ।
रुद्रो राजा द्रोणपुत्रो जटायुश्चाणक्यो वा धुन्धुमारस्त्रिशङ्कः ॥
देन्ती साक्षेपं वदन्ती इति देशीति चिरंतनटीका ॥ किं शे शके इति । शक्करी-
विशेषच्छन्दसा श्लोकः । किमसौ [शको] वालिपुत्रोमहेन्द्रो रम्भापुत्रः कालनेमिः
सुबन्धुः । रुद्रो राजा द्रोणपुत्रो जटायुश्चाणक्यो वा धुन्धुमारनिशङ्कः ॥ कालने-
मिरसुरः। सुबन्धुः कविविशेषः। धुन्धुरसुरमेदः ॥ ३४ ॥ अथवा, एतेऽपि त्वां न
रक्षन्ति । चाणक्येनेत्यादि । अर्थस्तु-चाणक्येन यथा सीता मारिता भारते
युगे भारतावच्छिन्ने समये । एवं खां मारयिष्यामि जटायुरिव द्रौपदीम् ॥ ३५ ॥

·१८८ मृच्छकटिके . वसन्तसेना-हा अत्ते, कहिं सि । हा अजचारुदत्च, एसो जणो असंपुण्णमणोरधो जेव विवजदि । ता उद्धं अक्कन्दइस्सम् । अधवा वसन्तसेणा उद्धं अक्कन्दति ति लज्जणीअं क्खु एदम् । णमो अज्जचारुदत्तस्स । (क) शकार:-अज्जवि गब्भदाशी तश्श जेव पावस्स णामं गे- ण्हदि (इति कण्ठे पीडयन् ।) शुमल गब्भदाशि, शुमल । (ख) वसन्तसेना-णमो अजचारुदत्तस्स । (ग) शकार:-मल गब्भदाशि, मल । (घ) (नाट्येन कण्ठे निपीडय- न्मारयति ।) (वसन्तसेना मूञ्छिता निश्चेष्टा पतति ।) शकारः-(सहर्षम् ।) एदं दोशकलण्डिअं अविणअश्शावासभूदं खलं लत्तं तश्श किलागदश्श लमणे कालागदं खाअदम् । किं एशे शमुदाहलामि णिअअं बाहूण शूलत्तणं णीशाशे वि मलेइ अम्ब शुमला शीदा जधा भालदे ॥३६॥ . अथवा, एतेऽपि त्वां न रक्षन्ति । चाणक्येन यथा सीता मारिता भारते युगे । एवं त्वां मोटयिष्यामि जटायुरिव द्रौपदीम् ॥ (क) हा मातः, कुत्रासि । हा आर्यचारुदत्त, एष जनोऽसंपूर्णमनोरथ एव विपद्यते । तदूर्ध्वमाक्रन्दयिष्यामि । अथवा वसन्तसेनोर्ध्वमाक्रन्दतीति लज्जनीयं खल्वेतत् । नम आर्यचारुदत्ताय । (ख) अद्यापि गर्भदासी तस्यैव पापस्य नाम गृह्णाति १ स्मर गर्भ- दासि, सर । (ग) नम आर्यचारुदत्ताय । (घ) म्रियतां गर्मदासि, म्रियताम् । ऊर्ध्वमुच्चस्तराम् ॥शुमल स्मर ॥मल म्रियख । एदं दोशकलण्डिसमित्यादि। शार्दूलेन श्लोकद्वयम् । एतां दोषकरण्डिकामविनयस्यावासभूतो खलां दुर्जनखभावा- म् । रको तस्य चारुदत्तस्य किलगतस्य रमणे संभोगनिमित्तं कालागतामागताम् । कालां कृष्णाम् । किमेष समुदाहरामि निजकं बाहोः शूरखम् । निश्वासापि मिक्वे ·१६१ अष्टमोशन इच्छन्तं मम णेच्छति ति गणिआ लोशेण में मालिदा शुण्णे पुप्फकलण्डके ति शहशा पाशेण उत्साशिदा । शेवावश्चिद भादुके मम पिदा मादेव शा दोप्पदी जे शे पेक्खदि दिशं ववशिदं पुत्ताह शूलत्तणम् ॥ ३७ ॥ भोदु । संपदं वुड्डखोडे आगमिश्शदि चि । ता ओशलिम चिश्टामि। (क) (तथा करोति ।) (प्रविश्य चेटेन सह ।) विट:-अनुनीतो मया स्थावरकश्चेटः । तद्यावत्कालीमातरं पश्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, मार्ग एव पादपो निपतितः। अनेन च पतता स्त्री व्यापादिता । भोः पाप, किमिदमकार्यमनुष्ठितं त्वया । तवापि पापिनः पतनात्स्सीवधदर्शनेनातीव पातिता वयम् । अनिमित्तमेतत् , यत्सत्यं वसन्तसेनां प्रति शहितं मे मनः । सर्वथा देवता खस्ति करिष्यन्ति । (शकारमुपसृत्य ।) काणेलीमातः, एवं मयानुनीतः स्थावरकश्चेटः । (क) एतां दोषकरण्डिकामविनयस्यावासभूतां खलां रक्ता तस्य किलागतस्य रमणे कालागतामागताम् । किमेष समुदाहरामि निजकं बाहोः शूरत्वं निःश्वासापि म्रियतेऽम्बा सुमृता सीता तथा भारते ॥ इच्छन्तं मां नेच्छतीति गणिका रोषेण मया मारिता शून्ये पुष्पकरण्डक इति सहसा पाशेनोत्रासिता । सेवावञ्चितो भ्राता मम पिता मातेव सा द्रौपदी योऽसौ पश्यति नेदृशं व्यवसितं पुत्रस्य शूरत्वम् ॥ भवतु । सांप्रतं वृद्धशगाल आगमिष्यतीति । ततोऽपसृत्य तिष्ठामि । अम्बा सुमृता सीता यथा भारते ॥३६॥ इच्छन्तं मां नेच्छतीति गणिका रोषेण मया मारिता शून्ये पुष्पकरण्डके इति सहसा पाशेनोत्रासिता । मया रोषेण मारिता [इति ] विपर्यस्य योजना । सेवावञ्चितो भ्राता मम पिता माता च सा द्रौपदी । पाठान्तरे तु प्रमांतः पतिः (2)। या सा पश्यति नेदृशं व्यवसितं पुत्रस्य शूरखम् ॥ ३७ ॥ ता ततः । अपमृत्य तिष्ठामि ॥ पाप इति वृक्षं संबो- घयति । अनिमित्तमसंकुलम् ॥ पिट्टदो पृष्ठतः ॥ दक्षिणदिग्गतलं मृतलमपि। मृ० १७ ·१९० मृच्छकटिके। शकार:-भावे, आअदं दे । पुश्तका थावलका चेडा, तवावि शाअदम् । (क) चेटः-अध इं। (ख) विट:-मदीयं न्यासमुपनय । शकारः-कीदिशे णाशे । (ग) विट:-वसन्तसेना । शकार:-गडा । (घ) विट:-क। शकारः-भावश्य जेव पिश्टदो । (ङ) विट:-(सवितर्कम् ।) न गता खलु सा तया दिशा । शकार:-तुमं कदमाए दिशाए गडे । (च) विट:-पूर्वया दिया । शकारः-शा वि दक्षिणाए गडा । (छ) विट:-अहं दक्षिणया । शकारः -शा वि उत्तलाए । (ज) विट:-अत्याकुलं कथयसि । न शुद्धयति मेऽन्तरात्मा । तत्कथय सत्यम् । शकारः-शवामि भावश्श शीशं अत्तणकेलकेहिं पादेहिं । ता शंठावेहि हिअअम् । एशा मए मालिदा । (झ) विटः-(सविषादम् ।) सत्यं त्वया व्यापादिता । (क) भाव, स्वागतं ते । पुत्रक स्थावरक चेट, तवापि स्वागतम् । (ख) अथ किम् (ग) कीदृशो न्यासः। घ) गता। (ङ) भावस्यैव पृष्ठतः । (च) त्वं कतमया दिशा गतः। (छ) सापि दक्षिणया गता। ज) साप्युत्तरया । (झ) शपे भावस्य शीर्षमात्मीयाभ्यां पादाभ्याम् । ततः संस्थापय हृद- यम् । एषा मया मारिता । शपे भावस्य शीर्षमात्मीयाभ्यां पादाभ्याम् । संस्थापय हृदयम् । एषा मया मा. रिता ॥ यदि मम न प्रत्येषि पराक्रमे, ततः प्रेक्षख राष्ट्रिक(य)श्यालस्य शूरत्नम् ।

·अष्टमोऽः । १९१ शकार:-जइ मम वअणे न पत्तिआअशि, ता पेक्ख पढम लश्टिअशालशंठाणाह शूलत्तणम् । (क) (इति दर्शयति ।) विटः-हा, हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । (इति मूछितः पतति ।) शकारः-ही ही । उवलदे भावे । (ख) चेटः-शमश्शशदु शमश्शशदु भावे । अविचालिअं पवहणं आणन्तेण जेव मए पढमं मालिदा । (ग) विट:-(समाश्वस्य सकरुणम् ।) हा वसन्तसेने, दाक्षिण्योदकवाहिनी विगलिता याता खदेशं रति- ही हालंकृतभूषणे सुवदने क्रीडारसोद्भासिनि । हा सौजन्यनदि प्रहासपुलिने हा मादृशामाश्रये हा हा नश्यति मन्मथस्य विपणिः सौभाग्यपण्याकरः ॥ ३८ ॥ (सास्रम् ।) कष्टं भोः, कष्टम् । किं नु नाम भवेत्कार्यमिदं येन त्वया कृतम् । अपापा पापकल्पेन नगरश्रीनिपातिता ॥ ३९ ॥ (स्वगतम् ।) अये, कदाचिदयं पाप इदमकार्य मयि संक्रामयेत् । भवतु । इतो गच्छामि । (इति परिकामति ।) (शकार उपगम्य धारयति ।) विट:-पाप, मा मा स्पाक्षीः । अलं त्वया । गच्छाम्यहम् । शकार:- अले, वशन्तशेणि शअं जेव मालिअ में दूशिअ कहिं पलाअशि शंपदं ईदिशे हग्गे अणाधे पाविदे । (घ) विटः-अपध्वस्तोऽसि । (क) यदि मम वचने न प्रत्ययसे, तत्पश्य प्रथमं राष्ट्रियश्यालसंस्थानस्य शूरत्वम् । (ख) ही ही । उपरतो भावः । (ग) समाश्वसितु समाश्वसितु भावः । अविचारितं प्रवहणमानयतैव मया प्रथमं मारिता। (घ) अरे, वसन्तसेनां स्वयमेव मारयित्वा मां दूषयित्वा कुत्र पलायसे। सांप्रतमीदृशोऽहमनाथः प्राप्तः । उबलदे उपरतः दाक्षिण्येति ॥ ३८ ॥ किं न्विति ॥ ३९॥हे पाप ·मृच्छकटिके शकार: अत्थं शदं देमि शुवण्णों दे कहावणं देमि शवोडि दे। एशे दुशहाण पलक्कमे मे शामाण्णए भोदु मणुश्शआणम् ॥ ४० ॥ (क) विट:-धिक्, तवैवास्तु । चेटः-शन्तं पावम् । (ख) (शकारो हसति ।) विट:- अप्रीतिर्भवतु विमुच्यतां हि हासो धिक्प्रीतिं परिभवकारिकामनार्याम् । मा भूच्च त्वयि मम संगतं कदाचि- दाच्छिन्नं धनुरिव निर्गुणं त्यजामि ॥ ४१ ॥ शकार:-भावे, पशीद पशीद । एहि । णलिणीए पविशिअ कीलेझ । (ग) विट:- अपतितमपि तावत्सेवमानं भवन्तं पतितमिव जनोऽयं मन्यते मामनार्यम् । कथमहमनुयायां त्वां हत्तस्त्रीकमेनं पुनरपि नगरस्त्रीशक्षितार्धाक्षिदृष्टम् ॥ ४२ ॥ (क) अर्थ शतं ददामि सुवर्णकं ते कार्षापणं ददामि सवोडिणं ते । एष दोषस्थानं पराक्रमो मे सामान्यको भवतु मनुष्यकाणाम् ॥ (ख) शान्तं पापम् । ग) भाव, प्रसीद प्रसीद । एहि । नलिन्यां प्रविश्य क्रीडाकः । हे पापसंकल्प ॥ अस्थं शदमिति । अर्थ शतं ददामि सुवर्णकं ते कार्षापणं ददामि सबोडिकं ते । वोरी विंशतिकपर्दका(क:) गौरे प्रसिद्धः । तचतुष्टयं पणः । ते योग्य कार्षापणः कहावण इसके । एष दोषस्थानं पराक्रमो मे साधारण भवतु मनुष्याणाम् । ॥ अप्रीतिरिति ॥१॥अप.

·अष्टमोऽङ्कः । (सकरुणम् ।) वसन्तसेने, अन्यस्यामपि जातौ मा वेश्या भूस्त्वं हि सुन्दरि । चारित्र्यगुणसंपन्ने जायेथा विमले कुले ॥ ४३ ॥ शकारः-ममकेलके पुष्फकलण्डकजिण्णुज्जाणे वशन्तशेणि मालिअ कहिं पलाअशि एहि । मम आवृत्तश्श अग्गदो ववहालं देहि । (क) (इति धारयति ।) विट:-आः, तिष्ठ जाल्म । (इति खड्गमाकर्षति ।) शकार: (सभयमपसृत्य ।) किं ले, भीदेशि । ता गच्छ । (ख) विटः-(स्वगतम् ।) न युक्तमवस्थातुम् । भवतु । यत्रार्यशर्विलंक- चन्दनकप्रभृतयः सन्ति, तत्र गच्छामि । (इति निष्क्रान्तः।) शकारः-णिधणं गच्छ । अले थावलका पुश्तका, कीलिशे मए कडे । (ग) चेटः -भट्टके, महन्ते अकजे कडे । (घ) शकारः-अले चेडे, किं भणाशि अकज्जे कडेत्ति । भोदु । एव्वं दाव । (नानाभरणान्यवतार्य ।) गेण्ह एवं अलंकारअम् । मए ताव दिण्णे । जेत्तिके वेले अलंकलेमि तेत्तिकं वेलं मम । अण्णं तव । (ङ) (क) मदीये पुष्पकरण्डकजीर्णोद्याने वसन्तसेनां मारयित्वा कुत्र पला- यसे । एहि । मम आवृत्तस्याग्रतो व्यवहारं देहि । (ख) किं रे, भीतोऽसि तद्गच्छ । (ग) निधनं गच्छ । अरे स्थावरक पुत्रक, कीदृशं मया कृतम् । (घ) भट्टक, महदकार्य कृतम् । (3) अरे चेट, किं भणसकार्य कृतमिति । भवतु । एवं तावत् । गृहाणेममलंकारम् । मया तावदत्तम् । यावत्यां वेलायामलंकरोमि तावतीं। बेला मम । अन्वदा तव । शिवमिति ॥ ४२ ॥ अन्यस्यामिति ॥ ३ ॥ माउ(बु)तश्श भगिनी. पतेः । व्यवहार(१) विचारम् ॥ निधनं गच्छ खिति(समिति) ॥ चेट प्रति वे । यया वेळायामलंकलेमीति अलंकरोमीति वक्तव्ये इति पुरातनटीका(1) ·मृच्छकटिके चेट:-भट्टके जेव एदे शोहन्ति । किं मम एदेहिं । (क) शकारः-ता गच्छ । एदाइं गोणाई गेण्हिअ ममकेलकाए पाशादबालग्गपदोलिकाए चिश्ट । जाव हग्गे आअच्छामि । (ख) चेटः-जं भट्टके आणवेदि। (ग) (इति निष्क्रान्तः ।) शकारः-अत्तपलित्ताणे भावे गदे अदंशणम् । चेडं वि पाशादबालग्गपदोलिकाए णिगलपूलिदं कदुअ थावइश्शम् । एव्वं मन्ते लक्खिदे भोदि । ता गच्छामि । अधवा पेक्खामि दाव एदम् । किं एशा मला आदु पुण्णो वि मालइश्शम् । (अवलोक्य ।) कधं शुमला । भोदु । एदिणा पावालएण पच्छादेमि णम् । अधवा णामङ्किदे एशे । ता के वि अजपुलिशे पच्चहिजाणेदि । भोदु । एदिणा वादालीपुञ्जिदेण शुक्खपण्णपुडेण पच्छादेमि । (तथा कृत्ला विचिन्त्य ।) भोदु । एव्वं दाव । संपदं अधिअलणं गच्छिअ ववहालं लिहावेमि, जहा अत्थश्श कालणादो शत्थवाहचालुदत्ताकेण ममके- लकं पुप्फकलण्डकं जिण्णुज्जाणं पवेशिअ वशन्तशेणिआ वावा- दिदे ति। चालुदत्तविणाशाय कलेमि कवडं णवम् । णअलीए विशुद्धाए पशुपादं व्व दालुणम् ॥ ४४ ॥ भोदु । गच्छामि । (इति निष्क्रम्य दृष्ट्वा सभयम् ।) अविद मादिके । जेण जेण गच्छामि मग्गेण, तेण जेव एशे दुश्टशमणके गहिदकशाओ- क) भट्टक एवैते शोभन्ते किं ममैतैः । (ख) तद्गच्छ। एतौ वृषभौ गृहीत्वा मदीयायां प्रासादबालाग्रप्रतोलिकायां तिष्ठ । यावदहमागच्छामि । (ग) यद्गट्टक आज्ञापयति । पासादबालग्गपडोलिआए । प्रासादोपरिगृहविशेष इति पश्चाद्याख्यातम् ॥ अत्तपलित्ताणे आत्मरक्षार्थम् । निगलपूरितं अतिगुरुबन्धनोतिरियम् । एवं मन्त्रो- ऽभिरक्षितो भवति । प्रावारेण प्रच्छदपटेन । णामङ्किदे नामाङ्कितः। वसन्तसेनाया इति शकारस्य वेति लिखिताक्षरः । शुक्खपण्णउडेण शुष्कपर्णपुटेन तथा कृता । पूर्वोकेन स्थगितां कृत्वेत्यर्थः । अत्यश्श । अर्थस्येत्यर्थः । चालुदत्तेति । चारुद- तविनाशाय करोमि कपटं नवम् । नगर्या विशुद्धायां पशुधातमिव दारुणम् ॥४४॥ भविद मादिके समयविस्मये । नश्तिय नासारज्वा बाधितः (१) बतवेले ·अष्टमोऽकः । १९५ दकं चीवलं गेण्हिअ आअच्छदि । एशे मए णशिं च्छिदिअ वाहिदे किदवेले कदावि मं पेक्खिअ एदेण मालिदे त्ति पआशइश्शदि । ता कधं गच्छामि । (अवलोक्य ।) भोदु । एवं अद्धपडिदं पाआलखण्डं उल्लविअ गच्छामि । एशे मि तुलिदतुलिदे लङ्काणअलीए गअणे गच्छन्ते । भूमिए पाआले हणूमशिहले विअ महेन्दे ॥ ४५ ॥ (क) (इति निष्क्रान्तः ।) (प्रविश्यापटीक्षेपेण) संवाहको भिक्षुः-पक्खालिदे एशे मए चीवलखण्डे । किं (क) आत्मपरित्राणे भावो गतोऽदर्शनम् । चेटनपि प्रासादबालाग्रप्रतो- लिकायां निगडपूरितं कृत्वा स्थापयिष्यामि । एवं मन्त्रो रक्षितो भवति । तद्गच्छामि । अथवा पश्यामि तावदेनाम् । किमेषा मृता, अथवा पुनरपि मारयिष्यामि । कथं सुमृता । भवतु । एतेन प्रावारकेण प्रच्छादयाम्येनाम् । अथवा नामाङ्कित एषः । तत्कोऽप्यार्यपुरुषः प्रत्यभिज्ञास्यति । भवतु । एतेन वातालीपुञ्जितेन शुष्कपर्णपुटेन प्रच्छादयामि । भवतु एवं तावत् । सांप्रतमधिकरणं गत्वा व्यवहारं लेखयामि, यथार्थस्य कारणात्सार्थवाहकचा- रुदत्तकेन मदीयं पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं प्रवेश्य वसन्तसेना व्यापादितेति । चारुदत्तविनाशाय करोमि कपटं नवम् । नगर्या विशुद्धायां पशुधातमिव दारुणम् ॥ भवतु । गच्छामि । अविद मादिके । येन येन गच्छामि मार्गेण, तेनैवैष दुष्टश्रमणको गृहीतकषायोदकं चीवरं गृहीत्वागच्छति । एष मया नासां छित्त्वा वाहितः कृतवैरः कदापि मां प्रेक्ष्यतेन मारितेति प्रकाशयिष्यति । तत्कथं गच्छामि । भवतु । एतमर्धपतितं प्राकारखण्डमुल्लङ्घय गच्छामि । एषोऽस्मि त्वरितत्वरितो लङ्कानगर्या गगने गच्छन् । भूम्यां पाताले हनूमच्छिखर इव महेन्द्रः॥ । , कृतवैरः । पशे म्हि इत्यादि । गाथा । एषोऽहं सरितखरितो लहानगर्या गगने गच्छन् । भूमौ पाताले हनूमच्छिखरादिव महेन्द्रः ॥ महेन्द्रशिखरादिव हनूमानिति वक्तव्ये शकारोक्तवाद्विपरीतम् । 'अभट्ट' इति पाठे अष्टकशिखरा- दिस्यर्थः । व्याहतोपममिदं तावत् ॥ ४५ ॥ तथेति प्रसार्य । भवतु । धर्माक्ष- ·मृच्छकटिके णु क्खु शाहाए शुक्खावइश्शम् । इध वाणला विलुप्पन्ति । किं णु क्खु भूमीए । धूलीदोशे होदि । ता कहिं पशालिअ शुक्खा- वइश्शम् । (दृष्ट्वा ।) भोदु । इध वादालीपुञ्जिदे शुक्खवत्तसंचए प- शालइश्शम् । (तथा कृला ।) णमो बुद्धश्श । (इत्युपविशति ।) भोदु । धम्मक्खलाई उदाहलामि । ('पञ्चजण जेण मालिदा' ( ८।२ )इत्यादि पूर्वोक्तं पठति ।) अधवा अलं मम एदेण शग्गेण । जाव ताए वसन्तशेणि- आए बुद्धोवाशिआए पञ्चुवकालं ण कलेमि, जाए दशाणं शुवण्ण- काणं किदे जूदिकलेहिं णिक्कीदे, तदो पहुदि ताए कीदं विअ अत्ताणअं अवगच्छामि । (दृष्ट्वा ।) किं णु क्खु पण्णोदले शमुश्श- शदि । अधवा। वादादवेण तत्ता चीवलतोएण तिम्मिदा पत्ता । एदे विथिण्णपत्ता मण्णे पत्ता विअ फुलन्ति ॥ ४६ ॥ (क) (वसन्तसेना संज्ञां लब्ध्वा हस्तं दर्शयति ।) भिक्षुः-हा हा, शुद्धालंकालभूशिदे इत्थिआहत्थे णिक्कमदि । (क) प्रक्षालितमेतन्मया चीवरखण्डम् । किं नु खलु शाखायां शुष्कं करिष्यामि । इह वानरा विलुम्पन्ति । किं नु खलु भूम्याम् । धूलीदोषो मवति । तत्कुत्र प्रसार्य शुष्कं करिष्यामि । भवतु । इह वातालीपुञ्जिते शुष्कपत्रसंचये प्रसारयिष्यामि । नमो बुद्धाय । भवतु धर्माक्षराग्युदाहरामि । अथवालं ममैतेन स्वर्गेण । यावत्तस्या वसन्तसेनाया बुद्धोपासिकायाः प्रत्युपकारं न करोमि, यया दशानां सुवर्णकानां कृतेन द्यूतकाराभ्यां निष्क्रीतः, ततः प्रभृति तया क्रीतमिवात्मानमवगच्छामि । किं नु खलु पर्णोदरे समु- च्छसिति । अथवा । वातातपेन तप्तानि चीवरतोयेन स्तिमितानि पत्राणि । एतानि विस्तीर्णपत्राणि मन्ये पत्राणीव स्फुरन्ति ।। राणि सग्गेण खर्गेण । यावत्तस्या वसन्तसेनायाः द्यूतकराभ्यां सकाशाद्दशसुवर्णानां कृते निःक्रीतः । तदो पहुदि निःक्रयप्रभृति । तया क्रीतमात्मानमवगच्छामि । वादादवेति । गाथा । वातातपेन तप्तानि चीवरतोयेन तिम्मितत्वमार्द्रत्वं प्राप्तानि । तिम्मिता इति भावप्रधानो निर्देशः । एतानि विस्तीर्ण प्राप्त प्रसारितं यत्र (8) तानि मन्ये पत्राण्येव विजृम्भन्ते ॥ ४६ ॥ शुद्धति ।

·अष्टमोऽका
१९७
कधम् । दुदिए वि हत्थे । (बहुविधं निर्वर्ण्य ।) पञ्चमिआणामि विअ
एवं हत्थम् । अधवा, किं विचालेण । शच्चं शे जेव हत्थे जेण मे
अभअं दिण्णम् । भोदु । पेक्खिश्शम् । (नाट्येनोद्धाव्य दृष्ट्वा प्रत्यभिज्ञाय
च ।) शा जेव बुद्धोवाशिआ। (क)
(वसन्तसेना पानीयमाकासति ।)
मिक्षुः -कधम् । उदअं मग्गेदि । दूले च दिग्घिआ । किं
दाणिं एत्थ कलइश्शम् । भोदु । एदं चीवलं शे उवलि गालइश्शम् ।
(ख) (तथा करोति ।)
(वसन्तसेना संज्ञां लब्ध्वोत्तिष्ट । भिक्षुः पटान्तेन वीजयति ।)
वसन्तसेना-अज्ज, को तुमम् । (ग)
भिक्षुः-किं मं ण शुमलेदि बुद्धोवाशिआ दशशुवण्णणि-
कीदम् । (घ)
वसन्तसेना-सुमरामि । ण उण जधा अजो भणादि । वरं
अहं उवरदा जेव । (ङ)
भिक्षुः-बुद्धोवाशिए, किं ण्णेदम् । (च)
वसन्तसेना-(सनिर्वेदम् ।) जं सरिसं वेसमावस्स । (छ)
.
(क) हा हा, शुद्धालंकारभूषितः स्त्रीहस्तो निष्कामति । कथम् ।
द्वितीयोऽपि हस्तः । प्रत्यभिजानामीवैतं हस्तम् । अथवा, किं विचारेण ।
सत्यं स एव हस्तो येन मेऽभयं दत्तम् । भवतु । पश्यामि । सैव बुद्धो-
पासिका।
(ख) कथम् । उदकं याचते । दूरे च दीर्धिका । किमिदानीमत्र करि-
ष्यामि । भवतु । एतच्चीवरमस्या उपरि गालयिष्यामि ।
ग) आर्य, कस्त्वम् ।
(घ) किं मां न स्मरति बुद्धोपासिका दशसुवर्णनिष्क्रीतम् ।
() स्मरामि । न पुनर्यथार्यो भणति । परमहमुपरतैव ।
(च) बुद्धोपासिके, किं न्विदम् । (छ) यत्सदृशं वेशभावस्य ।
शुद्धं केवलं कटकादि न खभाव एवालंकरणं यत्र सः। दुदिए द्वितीयः। शे

·१९८
मृच्छकटिके
भिक्षुः-उद्धेदु उट्टेदु बुद्धोवाशिआ एवं पादवसमीवजादं
लदं ओलम्बिअ । (क) (इति लतां नामयति ।)
(वसन्तसेना गृहीत्वोत्तिष्ठति ।)
भिक्षुः-एदरिंश विहाले मम धम्मबहिणिआ चिट्ठदि । तहिं
शमश्शशिदमआ भविअ उवाशिआ गेहं गमिश्शदि । ता शेणं शेणं
गच्छदु बुद्धोवाशिआ । (इति परिकामति । दृष्ट्वा ।) ओशलध अजा, ओ-
शलघ । एशा तलुणी इत्थिआ, एशो भिक्खु त्ति शुद्धे मम एशे धम्मे ।
हत्थशंजदो मुहशंददो इन्दियशंजदो शे क्खु माणुशे ।
किं कलेदि लाअउले तश्श पललोओ हत्थे णिच्चले ॥४७॥(ख)
(इति निष्क्रान्ताः।)
इति वसन्तसेनामोटनो नामाष्टमोऽङ्कः ।
(क) उत्तिष्ठतूत्तिष्ठतु बुद्धोपासिकैतां पादपसमीपजातां लतामवलम्ब्य ।
(ख) एतस्मिन्विहारे मम धर्मभगिनी तिष्ठति । तत्र समाश्वस्तमना
भूत्वोपासिका गेहं गमिष्यति । तच्छनैः शनैर्गच्छतु बुद्धोपासिका । अपसरत
आर्याः, अपसरत । एषा तरुणी स्त्री, एष मिक्षुरिति शुद्धो ममैष धर्मः ।
हस्तसंयतो मुखसंयतः इन्द्रियसंयतः स खलु मनुष्यः ।
किं करोति राजकुलं तस्य परलोको हस्ते निश्चलः ॥
जेव्व स एव ॥ से अस्याः ॥ वरं मनागिष्टम् ॥ ओलम्बि अवलम्ब्य । तत्र
समाश्वस्तमना भूखा ।
इति मोटनो नामाष्टमोऽङ्कः ॥ ८॥

·नवमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति शोधनकः ।) शोधनकः :-आणत्तमि अधिअरणभोइएहिं—'अरे सोह- णआ, ववहारमण्डवं गदुअ आसणाइं सज्जीकरेहि' ति । ता जाव अधिअरणमण्डवं सज्जिदुं गच्छामि (परिक्रम्यावलोक्य च ।) एदं अधिअरणमण्डवम् । एस पविसामि । (प्रविश्य संमाासनमाधाय ।) विवित्तं कारिदं मए अधिअरणमण्डवम् । विरइदा मए आसणा । ता जाव अधिअरणिआणं उण णिवेदेमि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) कधम् , एसो रट्टिअस्सालो दुट्टदुजणमणुम्सो इदो एव्व आअ. च्छदि । ता दिट्टिपधं परिहरिअ गमिस्सम् । (क) (इत्येकान्ते स्थितः ।) (ततः प्रविशत्युज्वलवेषधारी शकारः ।) शकारः बहादेहं शलिलजलेहिं पाणिएहिं उज्जाणे उववणकाणणे णिशण्णे । णालीहिं शह जुवदीहिं इश्तिआहिं गन्धव्वेहिं शुविहिदएहिं अङ्गकेहिं ॥ १ ॥ - (क) आज्ञप्तोऽस्म्यधिकरणभोजकैः-'अरे शोधनक, व्यवहारमण्डपं गत्वासनानि सज्जीकुरु' इति । तद्यावदधिकरणमण्डपं सज्जितुं गच्छामि । एपोऽधिकरणमण्डपः । एप प्रविशामि । विविक्तः कारितो मयाधिकरणमण्डपः । विरचितानि मयासनानि । तद्यावधिकरणिकानां पुनर्निवेदयामि । कथम् , एष राष्ट्रियश्यालो दुष्टदुर्जनमनुष्य इत एवागच्छति । तदृष्टिपथं परिहत्य गमिष्यामि । अधिकरणे न्यायविवादविषये नियुक्तखात्तदेपामस्ति । 'अत इनिठनो' इति उन् । अपवादो दोषवाच्येति यावत् । बहादेहमिति । प्रहर्षिणीछन्दसा। जलेहि जुवदीहें शुविहिदएहिं इत्यत्र सानुस्खाराणामप्यन्त्याक्षराणां लाघवं । छन्दोनु- रोधात् । स्नातोऽहं सलिलजलः स्वच्छैः । पाठान्तरे 'पानीयः' । नारीभिर्युवतीभिः स्त्रीभिः सह उद्याने उपवनकानने निषण्ण इति विपर्यस्य योजना । गन्धर्व इव सुविहितैरङ्गकैर्लक्षितः । 'गन्धव्वेहिं' इति पाठे तृतीया प्रथमार्थे । रूपकं - ·२०० मृच्छकटिके खणेण गण्ठी खणजूलके मे खणेण बाला खलकुन्तले वा । खणेण मुक्के खण उद्धचूडे चित्ते विचिचे हगे लाअशाले ॥२॥ अवि अ । विशगण्ठिगभपविश्टेण विअ कीडएण अन्तलं मग्ग- माणेण पाविदं मए महदन्तलम् । ता कश्श एवं किविणचेरिटअं पाडइश्शम् । (स्मृला ।) आं, शुमलिदं मए । दलिद्दचालुदत्तश्श एवं किविणचेश्टिकं पाडइश्शम् । अण्णं च । दलिद्दे क्खु शे। तश्श शव्वं शंभावीअदि । भोदु । अधिअलणमण्डवं गदुअ अग्गदो ववहालं लिहावइश्शम् , जधा चालुदत्तकेण वशन्तशेणिआ मोडिअ मा- लिदा । ता जाव अधिअलणमण्डवं जेव्व गच्छामि (परिक्रम्याव- लोक्य च ।) एशं तं अधिअलणमण्डवम् । एत्थ पविशामि । (प्रविश्यावलोक्य च ।) कधम् , आशणाई दिण्णाई चिश्टन्ति । जाव आअश्शन्ति अधिअलणभोइआ, दाव एदरिंश दुव्वचत्तले मुहुत्तरं उवविशिअ पडिवालइश्शम् । (क) (तथा स्थितः ।) (क ) स्नातोऽहं सलिलजलैः पानीयैरुद्यान उपवनकानने निषण्णः । नारीभिः सह युवतीभिः स्त्रीभिर्गन्धर्वैः सुविहितैरङ्गकैः ॥ क्षणेन ग्रन्थिः क्षणजूलिका मे क्षणेन बालाः क्षणकुन्तला वा । क्षणेन मुक्ताः क्षणमूर्खचूडाश्चित्रो विचित्रोऽहं राजश्यालः ॥ अपि च । विषग्रन्थिगर्भप्रविष्टेनेव कीटकेनान्तरं मार्गमाणेन प्राप्तं मया महद- न्तरम् तत्कस्येदं कृपणचेष्टितं पातयिष्यामि । आं, स्मृतं मया । दरिद्रचा- रुदत्तस्येदं कृपणचेष्टितं पातयिष्यामि । अन्यच्च । दरिद्रः खलु सः। तस्य सर्वे संभाव्यते । भवतु । अधिकरणमण्डपं गत्वाग्रतो व्यवहारं लेखयिष्यामि, यथा चारुदत्तेन वसन्तसेना मोटयित्वा मारिता । तद्यावदधिकरणमण्डपमेव गच्छामि । एष सोऽधिकरणमण्डपः । अत्र प्रविशामि । कथम् , आसनानि च (?) पौनरुक्त्यादि शकारोक्तत्वात् ॥ १ ॥ खणेनेति । उपेन्द्रवज्रया । हगे इत्यत्र एकारस्य लघुवं छन्दोनुरोधात् । एतच्छत्रकमुष्टिकं पावालबन्ध इत्येके (2)। क्षणेन प्रन्थिः । पाठान्तरे 'घृष्टिका' । क्षणेन प्रन्थिः क्षणजूलिका मे क्षणेन बालाः क्षणकुन्तला वा । क्षणेन मुक्ताः क्षणमूर्धचूडाः । जनिकाज्वलि- कयोर्विशेषः (१) । चित्रो विचित्रः । हगे अहम् । राजश्यालः । 'चित्ते ण चित्तो' इति पाठे चित्रं न चित्रम् , यतोऽहं राजश्याल इति व्याख्येयम् । राज- ·नवमोऽङ्कः। शोधनकः-(अन्यतः परिक्रम्य पुरो दृष्ट्वा ।) पेदे अधिअरणिआ आअच्छन्ति । ता जाव उवसप्पामि । (क) (इत्युपसर्पति ।) (ततः प्रविशति श्रेष्ठिकायस्थादिपरिवृतोऽधिकरणिकः ।) अधिकरणिकः-भो भोः श्रेष्ठिकायस्थौ । श्रेष्ठिकायस्थौ-आणवेदु अजो । अधिकरणिकः-अहो, व्यवहारपराधीनतया दुष्करं खलु पर- चित्तग्रहणमधिकरणिकैः । छन्नं कार्यमुपक्षिपन्ति पुरुषा न्यायेन दूरीकृतं खान्दोषान्कथयन्ति नाधिकरणे रागाभिभूताः खयम् । तैः पक्षापरपक्षवर्धितबलैोषैर्नृपः स्पृश्यते संक्षेपादपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः ॥ ३ ॥ अपि च । छन्नं दोषमुदाहरन्ति कुपिता न्यायेन दूरीकृताः खान्दोषान्कथयन्ति नाधिकरणे सन्तोऽपि नष्टा ध्रुवम् । ये पक्षापरपक्षदोषसहिताः पापानि संकुर्वते संक्षेपादपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः ॥ ४ ॥ यतः । अधिकरणिकः खलु शास्त्रज्ञः कपटानुसारकुशलो वक्ता न च क्रोधन- स्तुल्यो मित्रपरखकेषु चरितं दृष्ट्वैव दत्तोत्तरः । क्लीबान्पालयिता शठान्व्यथयिता धर्यो न लोभान्वितो द्वार्भावे परतत्त्वबद्धहृदयो राज्ञश्च कोपापहः ॥ ५ ॥ दत्तानि तिष्ठन्ति । यावदागच्छन्त्यधिकरणभोजकाः, तावदेतस्मिन्दूर्वाचत्वरे मुहूर्तमुपविश्य प्रतिपालयिष्यामि । क) एतेऽधिकरणिका आगच्छन्ति । तद्यावदुपसर्पामि । (ख) आज्ञापयत्वार्यः। श्याललेन मयि सर्व संभाव्यत इति भावः ॥ २ ॥ किमिणचिट्टि [कृपणचेष्टि- तम्] ॥ छन्नमिति ॥ ३ ॥ छन्नमिति ॥ ४॥ शाखा इति ॥ ५॥ मृ. १८ ·२०४ मृच्छकटिके शकारः-पढमं भणन्ति ण दीशदि, संपदं दीशदि ति । ता णाम मीदभीदा अधिअलणभोइआ। जेत्तिअं हग्गे भणिश्शं तेत्तिअं पत्तिआवइश्शम् । भोदु । पविशामि (प्रविश्योपसृत्य ।) शुशुहं अ- ह्याणम् , तुह्माणं पि शुहं देमि ण देमि अ । (क) अधिकरणिकः-(स्वगतम् ।) अहो, -(स्वगतम् ।) अहो, स्थिरसंस्कारता व्यवहारा- र्थिनः । (प्रकाशम् ।) उपविश्यताम् । शकारः-आं, अत्तणकेलका शे भूमी । ता जहिं मे रोअदि तहिं उवविशामि । (श्रेष्टिनं प्रति ।) एश उवविशामि । (शोधनकं प्रति ।) णं एत्थ उवविशामि । (इत्यधिकरणिकमस्तके हस्तं दत्त्वा ।) एश उवविशामि । (ख) (इति भूमावुपविशति ।) अधिकरणिकः -भवान्कार्यार्थी। शकारः-अध इं। (ग) अधिकरणिकः-तत्कार्य कथय । शकारः-कण्णे कजं कधइश्शम् । एव्वं वड्डके मल्लक्कप्पमा- णाह कुडे हग्गे जादे। लाअशशुले मम पिदा लाआ तादश्श होइ जामादा । लाअशिआले हग्गे ममावि बहिणीवदी लाआ ॥ ६॥ (घ) (क) प्रथम भणन्ति न दृश्यते, सांप्रतं दृश्यत इति । तन्नाम भीतभीता अधिकरणभोजकाः यद्यदहं भणिष्यामि तत्तत्प्रत्याययिष्यामि । भवतु । प्रविशामि । सुसुखमस्माकम् , युष्माकमपि सुखं ददामि न ददामि च । (ख) आं, आत्मीयैषा भूमिः । तद्यत्र मह्यं रोचते तत्रोपविशामि । एष उपविशामि । नन्वत्रोपविशामि । एष उपविशामि । (ग) अथ किम् । (घ) कर्णे कार्य कथयिष्यामि। एवं बृहति मल्लर्कप्रमाणस्य कुलेऽहं जातः । राजश्वशुरो मम पिता राजा तातस्य भवति जामाता । राजश्यालोऽहं ममापि भगिनीपती राजा ॥ पुनरुक्तम् । 'अत्तिकां भगिनी ज्येष्ठाम् ॥ युष्माकं सुखं ददामि न ददामि । शकारोक्तेर्व्याकुलता ॥ लाशशुले इत्यादि । गाथा । राजश्वशुरो मम पिता राजा तातस्य भवति जामाता । राजश्यालकः खल्वहं ममापि भगिनीपती ·नवमोऽङ्कः। २०५. अधिकरणिकः-सर्व ज्ञायते । किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेवात्र कारणम् । भवन्ति नितरां स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमाः ।। तदुच्यतां कार्यम् । शकारः-एव्वं भणामि, अवलद्धाह वि ण अ मे किं पि क- लइश्शदि, तदो तेण बहिणीवदिणा परितुश्टेण मे कीलिदं लक्खिदुं शव्वुज्जाणाणं पबले पुप्फकलण्डकजिण्णुज्जाणे दिण्णे । तहिं च पेक्खिदुं अणुदिअहं शोशावेदं शोधावेदं पोत्थावेदूं लुणावेदं ग- च्छामि । देव्वजोएण पेक्वामि, ण पेक्खामि वा, इथिआशलीलं णिवडिदम् । (क) अधिकरणिकः-अथ ज्ञायते का स्त्री विपन्नेति । शकारः-हंहो अधिअलणभोइआ, किंति ण जाणामि । तं तादिशिं णअलमण्डणं कच्चणशदभूशणि केण वि कुपुत्तेण अत्थ- कल्लवत्तश्श कालणादो शुण्णं पुप्फकलण्डकजिण्णुज्जाणं पवेशिअ बाहुपाशबलक्कालेण वशन्तशेणिआ मालिदा । ण मए । (ख) (इत्य/क्ते मुखमा वृणोति ।) अधिकरणिकः-अहो नगररक्षिणां प्रमादः । भोः श्रेष्ठिकायस्थौ, न मयेति व्यवहारपदं प्रथममभिलिख्यताम् । (क) एवं भणामि, अपराद्धस्यापि न च मे किमपि करिष्यति, ततस्तेन भगिनीपतिना परितुष्टेन मे क्रीडितुं रक्षितुं सर्वोद्यानानां प्रवरं पुष्पकरण्डक- जीर्णोद्यानं दत्तम् । तत्र च प्रेक्षितुमनुदिवसं शुष्कं कारयितुं शोधयितुं पुष्टं कारयितुं लूनं कारयितुं गच्छामि । दैवयोगेन पश्यामि, न पश्यामि वा, स्त्रीशरीरं चिपतितम् । (ख) अहो अधिकरणभोजकाः, किमिति न जानामि । तां तादृशीं नग- रमण्डनं काञ्चनशतभूषणां केनापि कुपुत्रेणार्थकल्यवर्तस्य कारणाच्छून्यं पुष्प- करण्डकजीर्णोद्यानं प्रवेश्य बाहुपाशबलात्कारेण वसन्तसेना मारिता ।न मया। राजा ॥ एतेन यदुक्तं भवति तदाह-अपराद्धस्यापि न मे किमपि करिष्यति । क्रीडितुं रक्षितुम् । जीर्णेति विशेषणं विजनवख्यापनार्थम् । तत्र च प्रेक्षितुम् । तत्रेति करणाधिकरणलेन विवक्षितवात्तदित्येवार्थः (१) । तत्र दैवयोगेन ·२०६ मृच्छकटिके । कायस्थ:-जं अज्जो आणवेदि। (तथा कृता ।) अज्ज, लि. हिदम् । (क) शकार: -(स्वगतम् ।) हीमादिके । उत्तलान्तेण विअ पाअश- पिण्डालकेण अज्ज मए अत्ता एव्व णिण्णाशिदो भोदु । एव्वं दाव । (प्रकाशम् ।) अहो अधिअलणभोईआ, णं भणामि, मए जेव दिट्टा । किं कोलाहलं कलेध । (ख) (इति पादेन लिखितं प्रोञ्छति ।) अधिकरणिकः-कथं त्वया ज्ञातं यथा खल्वर्थनिमित्तं बाहु- पाशेन व्यापादिता । शकारः-हंहो, णूणं पडिशूणाए मोघट्टाणाए गीवालिआए णिशुवण्णकेहिं आहलणट्ठाणेहिं तकेमि । (ग) श्रेष्ठिकायस्थौ-जुजदि विअ । (घ) शकार: (खगतम् ।) दिश्टिआ पञ्चुज्जीविदम्हि । अविद मादिके । (ङ) श्रेष्ठिकायस्थौ-भो, कं एसो ववहारो अवलम्बदि । (च) अधिकरणिकः-इह हि द्विविधो व्यवहारः । श्रेष्टिकायस्थौ-केरिसो । (छ) अधिकरणिकः-वाक्यानुसारेण, अर्थानुसारेण च । यस्ताव- क) यदार्य आज्ञापयति । आर्य, लिखितम् । (ख) आश्चर्यम् । त्वरां कुर्वाणेनेव पायसपिण्डारकेणाद्य मयात्मैव निर्मा- शितः । भवतु । एवं तावत् । अहो अधिकरणभोजकाः, ननु भणामि, मयैव दृष्टा । किं कोलाहलं कुरुत । (ग) हंहो, नूनं परिशून्यया मोघस्थानया ग्रीवालिकया निःसुवर्णकैरा- भरणस्थानैस्तर्कयामि । घ) युज्यत इव । (ङ) दिष्ट्या प्रत्युज्जीवितोऽस्मि । अविद मादिके । (च) भोः, कमेष व्यवहारोऽवलम्बते । (छ) कीदृशः पश्यामि न वेत्यर्थः । न मयेति तस्य बोध्यत्वेन व्यवहारपदम् ॥ परिशून्यया ग्रीवया । बाहुपाशेन मारितेति शून्यैवाति (१) । अर्थनिमित्तमिति ज्ञातुम् । मना- ·नवमोऽङ्कः । २०७ द्वाक्यानुसारेण, स खल्वर्थिप्रत्यर्थिभ्यः । यश्चार्थानुसारेण स चाघि- करणिकबुद्धिनिष्पाद्यः । श्रेष्ठिकायस्थौ -ता वसन्तसेणामादरं अवलम्बदि ववहारो। (क) अधिकरणिकः-एवमिदम् । भद्र शोधनक, वसन्तसेनामात- रमनुद्वेजयन्नाह्वय । शोधनकः-तथा । (इति निष्क्रम्य गणिकामात्रा सह प्रविश्य ।) एदु एदु अज्जा । (ख) वृद्धा-गदा मे दारिआ मित्तघरअं अत्तणो जोव्वणं अनुभ- विदुम् । एसो उण दीहाऊ भणादि-'आअच्छ । अधिअरणिओ सद्दावेदि । ता मोहपरवसं विअ अत्ताणअं अवगच्छामि । हिअअं मे थरथरेदि । अज्ज, आदेसेहि मे अधिअरणमण्डवस्स मग्गम् । (ग) शोधनकः-एदु एदु अज्जा । (घ). उभौ परिकामतः। शोधनकः--एदं अधिअरणमण्डवम् । एत्थ पविसदु अज्जा । (ङ) इत्युभौ प्रविशतः। वृद्धा-(उपसृत्य ।) सुहं तुम्हाणं भोदु भावमिस्साणम् । (च) अधिकरणिका-भद्रे, खागतम् । आस्यताम् । वृद्धा-तधा । (छ) (इत्युपविष्टा ।) (क) तद्वसन्तसेनामातरमवलम्बते व्यवहारः । ख) तथा । एत्वेत्वार्या । (ग) गता मे दारिका मित्रगृहमात्मनो यौवनमनुभवितुम् । एष पुन- दीर्घायुभणति-'आगच्छ । अधिकरणिक आहृयति । तन्मोहपरवशमिवा- त्मानमवगच्छाभि । हृदयं मे प्रकम्पते । आर्य, आदिश मह्यमधिकरणम- ण्डपस्य मार्गम् । (घ) एत्वेत्वार्या । (ङ) एषोऽधिकरणमण्डपः । अत्र प्रविशत्वार्या । च) सुखं युष्माकं भवतु भावमिश्राणाम् । (छ) तथा । कथलमन्ये मां सूचयन्ति (2) अनेनैव वसन्तसेना मारितेति सूचनाकारः ॥ गुप्तेनापि उत्तराचरणेन ततोस्त्मै(त आत्मै)व विनाधितः ॥ मित्तघरअं मित्रगृ- ·२०८ मृच्छकटिके शकारः-(साक्षेपम् ।) आगदाशि बुढ्ढकुट्टणि, आगदाशि । (क) अधिकरणिक:-अये, त्वं किल वसन्तसेनाया माता वृद्धा-अध इं। (ख) अधिकरणिकः -अथेदानीं वसन्तसेना क गता । वृद्धा-मित्तघरअम् । (ग) अधिकरणिकः--किंनामधेयं तस्या मित्रम् । वृद्धा-(स्वगतम् ।) हद्धी हद्धी । अदिलज्जणीअं क्खु एदम् । (प्रकाशम् ।) जणस्स पुच्छणीओ अअं अत्थो, ण उण अधिअरणि- अस्स । (घ) अधिकरणिकः-अलं लजया । व्यवहारस्त्वां पृच्छति । श्रेष्ठिकायस्थौ-ववहारो पुच्छदि । णत्थि दोसो । धेहि । (ङ) वृद्धा-कधं ववहारो । जइ एव्वम् , ता सुणन्तु अज्जमिस्सा । सो क्खु सत्थवाहविणअदत्तस्स णतिओ, साअरदत्तस्स तणओ, सुगहिदणामहेओ अज चारुदत्तो णाम, सेट्टिचत्तरे पडिवसदि । तहिं मे दारिआ जोव्वणसुहं अणुभवदि । (च) शकारः-शुदं अजेहिं । लिहीअन्दु एदे अक्खला । चालुद- तेण शह मम विवादे । (छ) (क) आगतासि वृद्धकुद्दनि, आगतासि । (ख) अथ किम् । (ग) मित्रगृहम् । (घ) हा धिक् हा धिक् । अतिलज्जनीयं खल्विदम् । जनस पृच्छनी- योऽयमर्थः, न पुनरधिकरणिकस्य । ङ) व्यवहारः पृच्छति । नास्ति दोषः । कथय । च) कथं व्यवहारः । यद्यवम् , तदा शृण्वन्त्वार्यमिश्राः । स खलु सार्थवाहविनयदत्तस्य नप्ता, सागरदत्तस्य तनयः, सुगृहीतनामधेय आर्यचा- रुदत्तो नाम, श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति । तत्र मे दारिका यौवनसुखमनुभवति । (छ) श्रतमार्यैः। लिख्यन्तामेतान्यक्षराणि । चारुदत्तेन सह मम विवादः । हम् । प्रस्तावाचारुदत्तस्य गृहम् ॥ अर्थो न पुनरधिकरणिकानामिति वेश्यापति- रूपतया ज्ञानेन शिष्टानां लज्जाकरवादिति भावः ॥ विनयदत्तस्य नप्ता ॥ धनद-

·नवमोऽङ्कः ।
२०९
श्रेष्ठिकायस्थौ-चारुदत्तो मित्तो त्ति णत्थि दोसो । (क)
अधिकरणिकः-व्यवहारोऽयं चारुदत्तमवलम्बते ।
श्रेष्ठिकायस्थौ-एव्वं विअ । (ख)
अधिकरणिकः-धनदत्त, वसन्तसेनार्यचारुदत्तस्य गृहं गते-
ति लिख्यतां व्यवहारस्य प्रथमः पादः । कथम् । आर्यचारुदत्तोऽप्य-
स्माभिराह्वाययितव्यः । अथवा व्यवहारस्तमाह्वयति । भद्र शोधनक,
गच्छ । आर्यचारुदत्तं खैरमसंभ्रान्तमनुद्विग्नं सादरमाह्वय प्रस्तावे-
न–'अधिकरणिकस्त्वां द्रष्टुमिच्छति' इति ।
शोधनकः-जं अज्जो आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः चारुदत्तन
सह प्रविश्य च ।) एदु एदु अज्जो । (ग)
चारुदत्तः-(विचिन्त्य ।)
परिज्ञातस्य मे राज्ञा शीलेन च कुलेन च ।
यत्सत्यमिदमाह्वानमवस्थामभिशङ्कते ॥ ८ ॥
(सवितर्क स्वगतम् ।)
ज्ञातो हि किं नु खलु बन्धनविप्रयुक्तो
मार्गागतः प्रवहणेन मयापनीतः ।
चारेक्षणस्य नृपतेः श्रुतिमागतो वा
येनाहमेवमभियुक्त इव प्रयामि ॥ ९॥
अथवा किं विचारितेन । अधिकरणमण्डपमेव गच्छामि । भद्र शो-
धनक, अधिकरणस्य मार्गमादेशय ।
शोधनकः-एदु एदु अज्जो । (घ)
(इति परिकामतः ।)
चारुदत्तः-(सशङ्कम् ।) तत्किमपरम् ।
क) चारुदत्तो मित्रमिति नास्ति दोषः । (ख) एवमिव ।
(ग) यदार्य आज्ञापयति । एत्वेत्वार्यः । (घ) एत्वेत्वार्यः ।
त्तेति कायस्थसंबोधनम् । खरं स्वच्छन्दम् । असंभ्रान्तं संभ्रमशून्यम् ॥
परीति । अवस्थामीहशी दशाम् ॥ ८ ॥ज्ञात इति । मार्गागत आर्यकः ॥९॥

·२१० मृच्छकटिके रुक्षखरं वाशति वायसोऽय- ममात्यभृत्या मुहुराह्वयन्ति । सव्यं च नेत्रं स्फुरति प्रसह्य ममानिमित्तानि हि खेदयन्ति ॥ १० ॥ शोधनकः-एदु एदु अज्जो सैरं असंभन्तम् । (क) चारुदत्तः-(परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च ।) शुष्कवृक्षस्थितो ध्वाङ्क आदित्याभिमुखस्तथा । मयि चोदयते वामं चक्षुर्घोरमसंशयम् ॥ ११ ॥ (पुनरन्यतोऽवलोक्य ।) अये, कथमयं सर्पः । मयि विनिहितदृष्टिभिन्ननीलाञ्जनाभः स्फुरितविततजिह्वः शुक्लदंष्ट्राचतुष्कः । अभिपतति सरोषो जिमिताध्मातकुक्षि- (जगपतिरयं मे मार्गमाक्रम्य सुप्तः ॥ १२ ।। अपि च इदम् । स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं न चार्द्रतमा मही स्फुरति नयनं वामो बाहुर्मुहुश्च विकम्पते । शकुनिरपरश्वायं तावद्विरौति हि नैकशः कथयति महाघोरं मृत्युं न चात्र विचारणा ॥ १३ ॥ सर्वथा देवताः स्वस्ति करिष्यन्ति । शोधनकः-एदु एदु अजो। इमं अधिअरणमण्डवं पविसदु अज्जो । (ख) (क) एत्वेत्वार्यः खैरमसंभ्रान्तम् । (ख) एत्वेत्वार्यः । इममधिकरणमण्डपं प्रविशत्वार्यः । रुक्षेति । 'शास वासू शब्दे' भ्वादिरात्मनेपदी । रेहादेरात्मनेपदावाच्च परस्मैपदम् । 'वाश शब्दे' इति तुदादिस्तालव्यान्तः । आत्मनेपदी (2) ॥१०॥ शुष्केति ॥ ११॥ मयीति ॥ १२ ॥ स्खलतीति । आईतमायां हि भुवि चरणस्खलनं युज्यते ॥ १३ ॥ जृम्भितो दीर्घात्मातोऽतिस्थल (१) ॥

·नवमोऽङ्कः २११ चारुदत्तः-(प्रविश्य समन्तादवलोक्य ।) अहो, अधिकरणमण्ड- पस्य परा श्रीः । इह हि चिन्तासक्तनिमममन्त्रिसलिलं दूतोर्मिशङ्काकुलं पर्यन्तस्थितचारनक्रमकरं नागाश्वहिंस्राश्रयम् । नानावाशककङ्कपक्षिरचितं कायस्थसास्पदं नीतिक्षुण्णतटं च राजकरणं हिंझैः समुद्रायते ॥ १४ ॥ भवतु । (प्रविशञ्छिरोघातमभिनीय सवितर्कम् ।) अहह, इदमपरम् सव्यं मे स्पन्दते चक्षुर्विरौति वायसस्तथा । पन्थाः सर्पण रुद्धोऽयं वस्ति चास्मासु दैवतः ॥ १५ ॥ तावत्प्रविशामि । (इति प्रविशति ।) अधिकरणिकः-अयमसौ चारुदत्तः । य एषः घोणोन्नतं मुखमपाङ्गविशालनेत्रं नैतद्धि भाजनमकारणदूषणानाम् । नागेषु गोषु तुरगेषु तथा नरेषु नह्याकृतिः सुसदृशं विजहाति वृत्तम् ॥ १६ ॥ चारुदत्तः-भोः, अधिकृतेभ्यः खस्ति । हंहो नियुक्ताः, अपि कुशलं भवताम् । अधिकरणिकः--(ससंभ्रमम् ।) खागतमार्यस्य । भद्र शोधनक, आर्यस्यासनमुपनय । शोधनकः-(आसनमुपनीय ।) एवं आसनम् । एत्थ उवविसदु अजो। (क) (चारुदत्त उपविशति ।) (क) इदमासनम् । अत्रोपविशत्वार्यः । चिन्तास [ति चिन्तामार्गे निममा एव मन्त्रिणः सलिलानि यत्र । दूत आह्वायको गतागतनियुक्तो वीरश्च गृहपुरुषः । नागाध सतारकार्थ (१)। नाना बहुप्रकाराः शब्दं कुर्वन्तो ये कङ्कपक्षिणस्तै रचितं व्याप्तम् । अशुभसूचकत्वेन तेषां समवधानमुक्तम् । अब्धिपक्षे तु व्यकमेव । 'पक्ष' इति पाठे तेषां पक्षाणां रचितम् । नानाक्रमणिकया निर्मितभेदो यत्रेत्यर्थः । कको मांसादः पक्षिविशेषः ॥ १४ ॥ सव्यमिति ॥ १५॥ घोणेति । घोणा उन्नता यत्र, घोणया वा उन्नतमुत्कृष्टम् । अपाङ्गो विशालो यत्र । एतेन ·२१२ मृच्छकटिके शकार:-(सक्रोधम् ।) आगदेशि ले इश्थिआघादआ, आग- देशि । अहो णाए ववहाले, अहो धम्मे ववहाले; जं एदाह इश्थिआघादकाह आशणे दीअदि । (सगर्वम् ।) भोदु । णं दी- अदु । (क) अधिकरणिकः -आर्य चारुदत्त, अस्ति भवतोऽस्या आर्याया दुहिता सह प्रसक्तिः प्रणयः प्रीतिर्वा । चारुदत्त:-कस्याः। अधिकरणिकः -अस्याः । (इति वसन्तसेनामातरं दर्शयति ।) चारुदत्तः-(उत्थाय ।) आर्ये, अभिवादये। वृद्धा-जाद, चिरं मे जीव । (खगतम् ।) अअं सो चारुदत्तो । सुणिक्खित्तं क्खु दारिआए जोव्वणम् । (ख) अधिकरणिकः-आर्य, गणिका तव मित्रम् । (चारुदत्तो लज्जां नाटयति ।) शकार: लज्जाए भीलुदाए वा चालितं अलिए णिगूहिदुम् । शअं मालिअ अत्थकालणा दाणिं गूहदि ण तं हि भश्टके ॥ १७ ॥ (ग) (क) आगतोऽसि रे स्त्रीघातक, आगतोऽसि । अहो न्याय्यो व्यवहारः, अहो धयों व्यवहारः, यदेतस्मै स्त्रीघातकायासनं दीयते । भवतु । ननु दीयताम् । (ख) जात, चिरं मे जीव । अयं स चारुदत्तः। सुनिक्षिप्तं खलु दारि- कया यौवनम् । (ग) लज्जया भीरुतया वा चारित्रमलीकं निगृहितुम् । खयं मारयित्वार्थकारणादिदानी गृहति न तद्धि भट्टकः ॥ नेत्रविशालवमुक्तम् ॥ १६ ॥ प्रसक(तिः) प्रणयो रागानुबन्धः प्रीतिर्वेति । प्रीतिः स्नेहमात्रम् ॥ लजाए इत्यादि । वैतालीयम् । एई इति सबिन्दुवि- कारो लघुः छन्दोनुरोधात् । लज्जया मीरुकतया च लक्षितः । बमित्य- र्थात् । किमर्थमलीके स्त्रीवधादौ दरिद्रमारणं निगृही(गूहि)तुम् (3)। कुत एवमित्याह-खयं मारयित्वार्थनिमित्तमिदानी गृह्णाति न नष्टके । अपि तु नष्ट- ·नवमोऽङ्कः। २१३ श्रेष्ठिकायस्थौ-अज्जचारुदत्त, भणाहि । अलं लज्जाए । ववहारो क्खु एसो । (क) चारुदत्तः (सलज्जम् ।) भो अधिकृताः, मया कथमीदृशं वक्त- व्यम् , यथा गणिका मम मित्रमिति । अथवा यौवनमत्रापराध्यति, न चारित्र्यम् । अधिकरणिकः व्यवहारः सविघ्नोऽयं त्यज लज्जां हृदि स्थिताम् । ब्रूहि सत्यमलं धैर्य छलमत्र न गृह्यते ॥ १८ ॥ अलं लज्जया । व्यवहारस्त्वां पृच्छति । चारुदत्तः-अधिकृत, केन सह मम व्यवहारः । शकारः-(साटोपम् ।) अले, मए शह ववहाले । (ख) चारुदत्तः-त्वया सह मम व्यवहारः सुदुःसहः । शकारः-अले इश्थिआघादआ, तं तादिशिं लअणशदभूश- णिअं वशन्तशेणिअं मालिअ, शंपदं कवडकावडिके भविअ णिगृहेशि । (ग) चारुदत्तः-असंबद्धः खल्वसि । अधिकरणिकः—आर्यचारुदत्त, अलमनेन । बेहि सत्यम् । अपि गणिका तव मित्रम् । चारुदत्तः -एवमेव । अधिकरणिकः -आर्य, वसन्तसेना क। चारुदत्तः--गृहं गता । (क) क) आर्य चारुदत्त, भण । अलं लजया । व्यवहारः खल्वेषः । (ख) अरे, मया सह व्यवहारः । ग) अरे स्त्रीघातक, तां तादृशीं रत्नशतभूषणां वसन्तसेनां मारयित्वा, सांप्रतं कपटकापटिको भूत्वा, निगृहसि । एव । 'नष्टके' इत्यपि पाठः (१) ॥१७॥ व्यवहार इति । छलपरिहारार्थ चिरं मृ० १९ ·मृच्छकटिके ता जाव अधिअरणमण्डवं उवसप्पामि । (प्रवेष्टकेन ।) सुहं अजमि- स्साणम् । (क) अधिकरणिकः-अये, नगररक्षाधिकृतो वीरकः । वीरक, किमागमनप्रयोजनम् । वीरकः-ही, बन्धणभेअणसंभमे अज्जकं अण्णेसन्तो, ओवा- डिदं पवहणं वच्चदि ति विआरं करन्तो अण्णेसन्तो, 'अरे, तुए वि आलोइदे, मए वि आलोइदव्वो' त्ति भणन्तो जेव चन्दणमहत्त- रएण पादेण ताडिदो मि । एदं सुणिअ अजमिस्सा पमाणम् । (ख) अधिकरणिकः-भद्र, जानीषे कस्य तत्प्रवहणमिति । वीरकः-इमस्स अजचारुदत्तस्स । वसन्तसेणा आरूढा पुप्फकरण्डकजिण्णुजाणं कीलिदं णीअदि ति पवहणवाहएण कहि- दम् । (ग) शकारः-पुणो वि शुदं अजेहिं । (घ) अधिकरणिकः- एष भो निर्मलज्योत्लो राहुणा ग्रस्यते शशी । जलं कूलावपातेन प्रसन्नं कलुषायते ॥ २४ ॥ वीरक, पश्चादिह भवतो न्यायं द्रक्ष्यामः । य एषोऽधिकरणद्वार्यश्व- स्तिष्ठति, तमेनमारुह्य गत्वा पुष्पकरण्डकोद्यानम् , दृश्यतामस्ति तत्र काचिद्विपन्ना स्त्री न वेति । (क) पादप्रहारपरिभवविमाननाबद्धगुरुकवरस्य । अनुशोचत इयं कथमपि रात्रिः प्रभाता मे ॥ तद्यावदधिकरणमण्डपमुपसर्पामि । सुखमार्यमिश्राणाम् । (ख) ही, बन्धनभेदनसंभ्रम आर्यकमन्वेषयन् , अपवारितं प्रवहणं बजतीति विचारं कुर्वन्नन्वेषयन् , 'अरे, त्वयाप्यालोकितम् , मयाप्यालो- कितव्यम्' इति भणन्नेव चन्दनमहत्तरकेण, पादेन ताडितोऽस्मि । एतच्छ्रुत्वा- यमिश्राः प्रमाणम् । (ग) अस्मार्यचारुदत्तस । वसन्तसेनारूढा पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यानं क्री- डितुं नीयत इति प्रवहणवाहकेन कथितम् । (घ) पुनरपि श्रुतमार्यैः। एष इति ॥ २४ ॥ सावएहिं श्वापदैः ॥ [ सावसेसे हिं] सावशेषाभ्याम् ॥

·नवमोऽङ्कः । २१७ वीरकः-जं अज्जो आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः । प्रविश्य च ।) गदो मि तहिं । दिद्वं च मए इत्थिआकलेवरं सावएहिं विलुप्प- न्तम् । (क) श्रेष्ठिकायस्थौ-कधं तुए जाणिदं इत्थिआकलेवरं त्ति । (ख) वीरकः-सावसेसेहिं केसहत्थपाणिपादेहिं उवलक्खिदं मए। (ग) अधिकरणिकः-अहो, धिग्वैषम्यं लोकव्यवहारस्य । यथा यथेदं निपुणं विचार्यते तथा तथा संकटमेव दृश्यते । अहो सुसन्ना व्यवहारनीतयो मतिस्तु गौः पङ्कगतेव सीदति ॥ २५॥ चारुदत्तः-(स्वगतम् ।) यथैव पुष्पं प्रथमे विकाशे समेत्य पातुं मधुपाः पतन्ति । एवं मनुष्यस्य विपत्तिकाले छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ २६ ॥ अधिकरणिकः-आर्यचारुदत्त, सत्यमभिधीयताम् । चारुदत्त:- दुष्टात्मा परगुणमत्सरी मनुष्यो रागान्धः परमिह हन्तुकामबुद्धिः । किं यो यद्वदति मृषैव जातिदोषा- तबाह्यं भवति न तद्विचारणीयम् ॥ २७ ॥ अपि च । योऽहं लतां कुसुमितामपि पुष्पहेतो- राकृष्य नैव कुसुमावचयं करोमि । सोऽहं कथं भ्रमरपक्षरुचौ सुदीचे केशे प्रगृह्य रुदतीं प्रमदां निहन्मि ॥ २८ ॥ शकारः-हहो अधिअलणभोइआ, किं तुझे पक्खवादेण वव- क) यदार्य आज्ञापयति । गतोऽस्मि तत्र । दृष्टं च मया स्त्रीकलेवरं श्वापदैविलुप्यमानम् । (ख) कथं त्वया ज्ञातं स्त्रीकलेवरमिति । (ग) सावशेषैः केशहस्तपाणिपादैरुपलक्षितं मया । यथेति । 'अहो सुसमा व्यवहारनीतयः' इति सामान्य विशेषभावेन विशेषणम् ॥ २५॥ यथेति । छिद्रेषु व्यसनेषु ॥ २६ ॥ दुष्टात्मेति । प्रह-

·२१८
मृच्छकटिके
हालं पेक्खध, जेण अज वि एशे हदाशचालुदत्ते आशणे
धालीअदि । (क)
अधिकरणिकः-भद्र शोधनक, एवं क्रियताम् ।
(शोधनकस्तथा करोति ।)
चारुदत्तः-विचार्यताम् । भो अधिकृताः, विचार्यताम् ।
(इत्यासनादवतीर्य भूमावुपविशति ।)
शकारः-(खगतम् । सहर्ष नर्तिया ।) ही, अणेण मए कडे पावे
अण्णश्श मश्तके निवडिदे । ता जहिं चालुदत्ताके उवविशदि
तहिं हग्गे उवविशामि । (तथा कृत्वा ।) चालुदत्ता, पेक्ख पेक्ख मम् ।
ता भण भण मए मालिदे ति । (ख)
चारुदत्तः-भो अधिकृताः । ('दुष्टात्मा-' (९।२७) इत्यादि पूर्वोक्तं
पठति । सनिश्वासं स्वगतम् ।)
मैत्रेय भोः किमिदमद्य ममोपघातो
हा ब्राह्मणि द्विजकुले विमले प्रसूता ।
हा रोहसेन हि न पश्यसि मे विपत्तिं
मिथ्यव नन्दसि परव्यसनेन नित्यम् ॥ २९ ॥
प्रेषितश्च मया तद्वान्वेिषणाय मैत्रेयो वसन्तसेनासकाशं शकटि-
कानिमित्तं च तस्य प्रदत्तान्यलंकरणानि प्रत्यर्पयितुम् । तत्कथं चिरयते ।
(ततः प्रविशति गृहीताभरणो विदूषकः ।)
विदूषकः-पेसिदोमि अजचारुदत्तेण वसन्तसेणासआसम् ,
तहिं अलंकरणाइं गेण्हिअ जधा 'अज्जमित्तेअ वसन्तसेणाए वच्छो
रोहसेणो अत्तणो अलंकारेण अलंकरिअ जणणीसआसं पेसिदो ।
(क) हंहो अधिकरणभोजकाः, किं यूयं पक्षपातेन व्यवहारं पश्यत
येनाद्याप्येष हताशचारुदत्त आसने धार्यते ।
ख) ही, अनेन मया कृतं पापमन्यस्स मस्तके निपतितम् । तद्यत्र
चारुदत्त उपविशति तत्राहमुपविशामि । चारुदत्त, पश्य पश्य माम् । तद्गण
भण मया मारितेति ।
पिण्या श्लोकः ॥ २७ ॥ य इति ॥ २८ ॥ मैत्रेयेति ॥ २७ ॥

·नवमोऽङ्कः । २१९ इमस्स आहरणं दादव्वम् , ण उण गेण्हिदव्वम् । ता समप्पेहि' ति । ता जाव वसन्तसेणासआसं जेव गच्छामि । (परिक्रम्यावलोक्य च । आकाशे ।) कधं भावरेभिलो । भो भावरेभिल, किंणिमित्तं तुमं उव्विग्गो उठिबग्गो विअ लक्खीअसि । (आकर्ण्य ।) किं भ- गासि–'पिअवअस्सो चारुदत्तो अधिअरणमण्डवे सद्दाइदो' त्ति । ता ण हु अप्पेण कज्जेण होदव्वम् । (विचिन्त्य ।) ता पच्छा वसन्त- सेणासआसं गमिस्सम् । अधिअरणमण्डवं दाव गमिस्सम् । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इदं अधिअरणमण्डवम् । ता जाव पविसामि । (प्रविश्य ।) सुहं अधिअरणभोइआणम् । कहिं मम पिअवअस्सो । (क) अधिकरणिकः-नन्वेष तिष्ठति । विदूषकः-वअस्स, सोत्थि दे । (ख) चारुदत्तः भविष्यति । विदूषकः-अवि क्खेमं दे । (ग) चारुदत्तः-एतदपि भविष्यति । विदूषकः-भो वअस्स, किंणिमित्तं उम्बिग्गो उब्विग्गो विअ- लक्खीअसि । कुदो वा सद्दाइदो । (घ) चारुदत्तः-वयस्य, (क) प्रेषितोस्म्यार्यचारुदत्तेन वसन्तसेनासकाशम् , तत्रालंकरणानि गृहीत्वा, यथा-'आर्यमैत्रेय, वसन्तसेनया वत्सो रोहसेन आत्मनोऽलंका- रेणालंकृत्य जननीसकाशं प्रेषितः । अस्या आभरणं दातव्यम् , न पुनम्र- हीतव्यम् । तत्समर्पय' इति । तद्यावद्वसन्तसेनासकाशमेव गच्छामि । कथं भावरेभिलः । भो भावरेभिल, किंनिमित्तं त्वमुद्विग्न उद्विग्न इव लक्ष्यसे । किं भणसि-'प्रियवयस्यश्चारुदत्तोऽधिकरणमण्डप आहूतः' इति । तन्न खल्वल्पेन कार्येण भवितव्यम् । तत्पश्चाद्वसन्तसेनासकाशं गमिष्यामि । अधिकरणमण्डपं तावद्गमिष्यामि । अयमधिकरणमण्डपः । तद्यावत्प्रवि- शामि । सुखमधिकरणभोजकानाम् । कुत्र मम प्रियवयस्यः । (ख) वयस्य, स्वस्ति ते । (ग) अपि क्षेमं ते । (घ) भो वयस्य, किंनिमित्तमुद्विग्न उद्विग्न इव लक्ष्यसे । कुतो वाहूतः।

·२२. मृच्छकटिके मया खलु नृशंसेन परलोकमजानता । स्त्री रतिर्वा विशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥ ३७ ।। विदूषकः-किं किम् । (क) चारुदत्तः—(कर्णे) एवमेवम् । विदूषकः-को एव्वं भणादि । (ख) चारुदत्तः—(संज्ञया शकारं दर्शयति ।) नन्वेष तपस्वी हेतुभूतः कृतान्तो मां व्याहरति । विदूषकः—(जनान्तिकम् ।) एव्वं कीस ण भणीअदि, गेहं गदे त्ति । (ग) चारुदत्तः-उच्यमानमप्यवस्थादोषान्न गृह्यते । विदूषकः-भो भो अज्जा, जेण दाव पुरट्ठावणविहाराराम- देउलतडागकूवजूवेहिं अलंकिदा णअरी उज्जइणी, सो अणीसो अत्थकल्लवत्तकारणादो एरिसं अकजं अणुचिट्ठदि त्ति । (सक्रोधम् ।) अरे रे काणेलीसुदा राअश्शालसंठाणआ उस्सुलआ किदजण- दोसभण्डआ बहुसुवण्णमण्डिदमक्कडआ, भण भण मम अग्गदो, जो दाणिं मम पिअवअस्सो कुसुमिदं माधवीलदं पि आकिट्टिअ कुसुमावचअं ण करेदि कदा वि आकट्टिदाए पल्लवच्छेदो भोदि त्ति, सो कधं एरिसं अकजं उहअलोअविरुद्धं करेदि । चिट्ट रे कुट्टणिपुत्ता, चिट्ठ । जाव एदिणा तव हिअअकुडिलेण दण्डअटेण मत्थअं दे सदखण्डं करेमि । (घ) (क) किं किम् । (ख) क एवं भणति । ग) एवं किमर्थं न भण्यते, गृहं गतेति । (घ) भो भो आर्याः, येन तावत्पुरस्थापनविहारारामदेवालयतडाग. कूपयूपैरलंकृता नगर्युज्जयिनी, सोऽनीशोऽर्थकल्यवर्तकारणादीदृशमका- र्यमनुतिष्ठतीति । अरे रे कुलटापुत्र राजश्यालसंस्थानक उच्छृङ्खलक कृतजनदोषभण्ड बहुसुवर्णमण्डितमर्कटक, भण भण ममाग्रतः, य इदानीं मम प्रियवयस्यः कुसुमितां माधवीलतामप्याकृष्य कुसुमावचयं न करोति कदाचिदाकृष्टतया पल्लवच्छेदो भवतीति, स कथमीदृशमकार्यमुभयलोकवि- रुद्धं करोति । तिष्ठ रे कुट्टिनीपुत्र, तिष्ठ । यावदेतेन तव हृदयकुटिलेन दण्डकाष्ठेन मस्तकं ते शतखण्डं करोमि । मयेति ॥ ३० ॥ पुरस्थापनं पुरावस्थितिः । पुरनिर्माणमिति यावत् । कूपयू.

·नवमोऽङ्कः ।
२२१
शकारः-(सक्रोधम् ।) शुणन्तु शुणन्तु अजमिश्शा । चालु-
दत्तकेण शह मम विवादे ववहाले वा । ता कीश एशे काकपदशी-
शमश्तका मए शिले शदखण्डे कलेदि । मा दाव । ले दाशीए-
पुत्ता, दुट्टबडुका । (क)
( विदूषको दण्डकाष्ठमुद्यम्य पूर्वोक्त पठति । शकारः सक्रोधमुत्थाय ताड-
यति । विदूषकः प्रतीपं ताडयति । अन्योऽन्यं ताडयतः । विदूषकस्य कक्षदेशादा-
भरणानि पतन्ति ।)
शकारः-(तानि गृहीला दृष्ट्वा ससाध्वसम् ।) पेक्खन्तु पेक्खन्तु
अजा । एदे क्खु ताए तवरिशणीए केलका अलंकाला ।
(चारुदत्तमुद्दिश्य ।) इमश्श अत्थकल्लवत्तश्श कालणादो एशा मालिदा
वावादिदा अ। ख)
(अधिकृताः सर्वेऽधोमुखाः स्थिताः ।)
चारुदत्तः-(जनान्तिकम् ।)
अयमेवंविधे काले दृष्टो भूषणविस्तरः ।
अस्माकं भाग्यवैषम्यापतितः पातयिष्यति ॥ ३१ ॥
विदूषकः-भो, कीस भूदत्थं ण णिवेदीअदि । (ग)
चारुदत्तः-वयस्य,
दुर्बलं नृपतेश्चक्षुर्नैतत्तत्त्वं निरीक्षते ।
केवलं वदतो दैन्यमश्लाघ्यं मरणं भवेत् ॥ ३२ ॥
अधिकरणिकः-कष्टं भोः, कष्टम् ।
अङ्गारकविरुद्धस्य प्रक्षीणस्य बृहस्पतेः ।
ग्रहोऽयमपरः पार्थे धूमकेतुरिवोत्थितः ॥ ३३ ॥
(क) शृण्वन्तु शृण्वन्त्वार्यमिश्राः । चारुदत्तेन सह मम विवादो व्यव.
हारो वा । तत्किमर्थमेष काकपदशीर्षमस्तको मम शिरः शतखण्डं करोति ।
मा तावत् । रे दास्याः पुत्र दुष्टबटुक ।
(ख) पश्यन्तु पश्यन्त्वार्याः । एते खलु तस्यास्तपस्विन्या अलंकाराः।
अस्थार्थकल्यवर्तस्य कारणादेषा मारिता व्यापादिता च ।
(ग) भोः, किमर्थ भूतार्थो न निवेद्यते ।
पेति लोकोक्तिः । कृतजनदोषश्चासौ भण्डश्चेति विशेषणसमासः ॥ मए मम ।
शिले शिरः ॥ अयमिति ॥३१॥दुर्बलमिति ॥३२॥ अङ्गारकेति ॥३३॥

·२२२ मृच्छकटिके . ण , श्रेष्टिकायस्थौ--(विलोक्य वसन्तसेनामातरमुद्दिश्य ।) अवहिदा दाव अज्ज एवं सुवण्णभण्डअं अवलोएदु, सो जेव एसो ण वेत्ति । (क) वृद्धा-(अवलोक्य ।) सरिसो एसो, ण उण सो । (ख) शकारः-आं बुड्ढकुट्टणि, अक्खीहिं मन्तिदं वाआए मूकि- दम् । (ग) वृद्धा-हदास, अवेहि । (घ) श्रेष्ठिकायस्थौ-अप्पमत्तं कधेहि, सो जेव एसो ण वेत्ति । (ङ) वृद्धा-अन्ज, सिप्पिकुसलदाए ओबन्धेदि दिट्टिम् । उण सो । (च) अधिकरणिकः-भद्रे, अपि जानास्येतान्याभरणानि । वृद्धा-णं भणामि, ण हु ण हु अणभिजाणिदो । अह वा कदा वि सिप्पिणा गडिदो भवे । (छ) अधिकरणिकः-पश्य श्रेष्ठिन् , वस्त्वन्तराणि सदृशानि भवन्ति नूनं रूपस्य भूषणगुणस्य च कृत्रिमस्य । दृष्ट्वा क्रियामनुकरोति हि शिल्पिवर्गः सादृश्यमेव कृतहस्ततया च दृष्टम् ॥ ३४ ॥ श्रेष्ठिकायस्थौ-अजचारुदत्तम्स केरकाई एदाई । (ज) चारुदत्त:-न खलु न खलु। श्रेष्ठिकायस्थौ-ता कस्स । (झ) (क) अवहिता तावदार्येदं सुवर्ण माण्डमवलोकयतु तदेवेदं न वेति । (ख) सदृशमेतत् , न पुनस्तत् । (ग) आं वृद्धकुट्टनि, अक्षिभ्यां मत्रितं वाचा मूकितम् ।। (घ) हताश, अपेहि। (ङ) अप्रमत्तं कथय, तदेवतन्न वेति । (च) आर्य, शिल्पिकुशलतयावबध्नाति दृष्टिम् । न पुनस्तत् । (छ) ननु भणामि, न खलु न खल्वनभिज्ञातः। अथवा कदापि शिल्पिना घटितो भवेत् । (ज) आर्यचारुदत्तीयान्येतानि । झ) तदा कस्य । ओबन्धेइ अवबध्नाति ॥ वस्त्वन्तराणीति । कृतहस्ततया शिल्पकौशलेन ·नवमोऽङ्कः । २२३ चारुदत्तः-इहात्रभवत्या दुहितुः । श्रेष्ठिकायस्थौ-क, एदाई ताए विओअं गदाइं । (क) चारुदत्तः-एवं गतानि । आं, इदम् । श्रेष्ठिकायस्थौ-अजचारुदत्त, एत्थं सच्चं वत्तव्वम् । पेक्ख पेक्ख । सच्चेण सुहं क्खु लब्भइ सच्चालावेण होइ पावम् । सच्चं ति दुवेवि अक्खरा मा सञ्चं अलिएण गूहेहि ॥ ३५॥ (ख) चारुदत्तः-आभरणान्याभरणानीति । न जाने, किंत्वस्मद्गृहा- दानीतानीति जाने। शकारः-उज्जाणं पवेशिअ पढमं मालेशि । कवडकावडिआए शंपदं णिगृहेशि । (ग) अधिकरणिकः--आर्यचारुत्त, सत्यमभिधीयताम् । इदानीं सुकुमारेऽस्मिन्निःशकं कर्कशाः कशाः । तव गात्रे पतिप्यन्ति सहास्माकं मनोरथैः ॥ ३६ ॥ चारुदत्तः अपापानां कुले जाते मयि पापं न विद्यते । यदि संभाव्यते पापमपापेन च किं मया ॥ ३७ ॥ (स्वगतम् ।) न च मे वसन्तसेनादिरहितस्य जीवितेन कृत्यम् । (प्रकाशम् ।) भोः, किंबहुना । (क) कथमेतानि तस्या वियोगं गतानि । ख) आर्यचारुदत्त, अत्र सत्यं वक्तव्यम् । पश्य पश्य । सत्येन सुखं खलु लभ्यते सत्यालापेन भवति पातकम् । सत्यमिति द्वे अप्यक्षरे मा सत्यमलीकेन गृहय ॥ (ग) उद्यानं प्रवेश्य प्रथमं मारयसि । कपटकापटिकतया सांप्रतं निगृहसि । ॥ ३४ ॥ एवं आं इदं एवमिदं स्मर्यते ॥ सच्चेणेत्यादि । वैतालीयम् । सत्येन सुखं खलु लभ्यते । सत्यालापे । सत्यमालापयतीति क्विपि सत्यालापः। तत्र न भवति पापकम् । सत्यमिति द्वे [अ]प्यक्षरे इति खरूपोक्तिः । 'न भवति पापस्य निमि- त्तमिति यस्मात्' इति प्राचीनटीका । अलीयेण (2) अलीकं कर्तृ । सत्यापेक्षया बह्वक्षरमपीत्यर्थः । सत्यं पूर्वोक्तस्वरूपलायूक्षरमपि कर्मभूतम् । मा निगृहति मा संवृणोति ॥ ३५ ॥ अतिकापटिकतया निगृहसि ॥ इदानीमिति । कशा ·२२४ मृच्छकटिके मया किल नृशंसेन लोकद्वयमजानता। स्त्रीरत्नं च विशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥ ३८ ॥ शकारः-वावादिदा । अले, तुमं पि भण, मए वावादि- देति । (क) चारुदत्तः- -त्वयैवोक्तम् । शकारः-शुणेध शुणेध भट्टारका, एदेण मालिदा । एदेण जेव शंशए छिण्णे । एदश्श दलिद्दचालुदत्तश्श शालीले दण्डे धाली- अदु । (ख) अधिकरणिकः-शोधनक, यथाह राष्ट्रियः । भो राजपुरुषाः, गृह्यतामयं चारुदत्तः । (राजपुरुषा गृह्णन्ति ।) वृद्धा-पसीदन्तु पसीदन्तु अज्जमिस्सा । ('जो दाव चोरेहिं अव- हिस्स-' ( २१५ पृष्ठे ) इत्यादि पूर्वोक्तं पठति ।) ता जदि वावादिदा मम दारिआ, वावादिदा । जीवदु मे दीहाऊ । अण्णं च । अस्थिपञ्च- थिण्णं व्वावहारो । णहं अत्थिणी । ता मुञ्चध एदम् । (ग) शकारः-अवेहि गब्भदाशि, गच्छ । किं तव एदिणा (घ) अधिकरणिकः-आर्ये, गम्यताम् । हे राजपुरुषाः, निष्काम- यतैनाम् । वृद्धा-हा जाद, हा पुत्त । (ङ) (इति रुदती निष्क्रान्ता ।) (क) व्यापादिता । अरे, त्वमपि भण, मया व्यापादितेति । ख) शृणुत शृणुत भट्टारकाः, एतेन मारिता । एतेनैव संशयच्छिन्नः । एतस्य दरिद्रचारुदत्तस्य शारीरो दण्डो धार्यताम् । (ग) प्रसीदन्तु प्रसीदन्त्वार्यमिश्राः । तद्यदि व्यापादिता मम दारिका, व्यापादिता । जीवतु मे दीर्घायुः । अन्यच्च । अर्थिप्रत्यर्थिनोर्व्यवहारः । अहमर्थिनी । तन्मुञ्चतैनम् । (घ) अपेहि गर्भदासि, गच्छ । किं तवैतेन । ङ) हा जात, हा पुत्रक । अश्वताडनी ॥ ३६ ॥ अपापानामिति ॥ ३७ ॥ मयते । स्त्रीरेव ·नवमोऽङ्कः । २२५ - शकारः- -(स्वगतम् ।) कडं मए एदश्श अत्तणो शलिशम् । शंपदं गच्छामि (क) (इति निष्क्रान्तः ।) अधिकरणिकः-आर्यचारुदत्त, निर्णये वयं प्रमाणम् । शेषे तु राजा । तथापि शोधनक, विज्ञाप्यतां राजा पालकः- 'अयं हि पातकी विप्रो न वध्यो मनुरब्रवीत् । राष्ट्रादस्मात्तु निर्वास्यो विभवैरक्षतैः सह ॥ ३९ ॥' शोधनकः-जं अजो आणवेदि । (इति निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य । सास्रम् ।) अज्जा, गदमि तहिं । राआ पालओ भणादि--'जेण अ- स्थकल्लवत्तस्स कालणादो वसन्तसेणा वावादिदा, तं ताइं जेव आह- रणाइं गले बन्धिअ डिण्डिमं ताडिअ दक्षिणमसाणं णइअ सूले भजेध' त्ति । जो को वि अवरो एरिसं अकजं अणुचिट्ठदि सो प्रदिणा सणिआरदण्डेण सासीअदि । (ख) चारुदत्तः-अहो, अविश्यकारी राजा पालकः । अथवा । ईदृशे व्यवहाराग्नौ मन्त्रिभिः परिपातिताः । स्थाने खलु महीपाला गच्छन्ति कृपणां दशाम् ॥ ४० ॥ अपि च । ईदृशैः श्वेतकाकीयै राज्ञः शासनदूषकैः । अपापानां सहस्राणि हन्यन्ते च हतानि च ॥ ४१ ॥ सखे मैत्रेय, गच्छ । मद्वचनादम्बामपश्चिममभिवादयस्व । पुत्रं च मे रोहसेनं परिपालयस्व । विदूषकः-मूले छिण्णे कुदो पादवस्स पालणम् । (ग) (क) कृतं मयैतस्यात्मनः सदृशम् । सांप्रतं गच्छामि । (ख) यदार्य आज्ञापयति, आर्याः, गतोऽस्मि तत्र । राजा पालको भ- णति-'येनार्थकल्यवर्तस्य कारणाद्वसन्तसेना व्यापादिता, तं तान्येवाभर- णानि गले बद्धा डिण्डिमं ताडयित्वा दक्षिणश्मशानं नीत्वा शूले भक्त' इति । यः कोऽप्यपर ईदृशमकार्यमनुतिष्ठति स एतेन सनिकारदण्डेन शास्यते । (ग) मूले छिन्ने कुतः पादपस्य पालनम् । रत्नम् ॥ ३८ ॥ कडं कृतम् । शलीशं सदृशम् ॥ अयमिति ॥ ३९ ॥ ईदृश इति ॥ ४० ॥ ईदृशैरिति । द्रुपदादीनां श्वेतकाकीयत इवार्थे च्छः(१)। मृ०२० ·२२६ मृच्छकटिके। चारुदत्तः-मा मैवम् । नृणां लोकान्तरस्थानां देहप्रतिकृतिः सुतः । मयि यो वै तव स्नेहो रोहसेने स युज्यताम् ॥ ४२ ॥ विदूषकः-भो वअस्स, अहं ते पिअवअस्सो भविअ तुए विरहिदाइं पाणाई धारेमि । (क) चारुदत्तः -रोहसेनमपि तावद्दर्शय । विदूषकः—एव्वम् । जुजदि । (ख) अधिकरणिकः-भद्र शोधनक, अपसार्यतामयं बटुः । (शोधनकस्तथा करोति ।) अधिकरणिकः-कः कोऽत्र भोः । चाण्डालानां दीयता- मादेशः । इति चारुदत्तं विसृज्य निष्क्रान्ताः सर्वे राजपुरुषाः ।) शोधनकः—इदो आअच्छदु अज्जो । (ग) चारुदत्तः-(सकरुणम् । 'मैत्रेय भोः किमिदमद्य' (९।२९) इत्यादि पठति । आकाशे।) विषसलिलतुलामिप्रार्थिते मे विचारे क्रकचमिह शरीरे वीक्ष्य दातव्यमद्य । अथ रिपुवचनाद्वा ब्राह्मणं मां निहंसि पतसि नरकमध्ये पुत्रपौत्रैः समेतः ॥ ४३ ॥ अयमागतोऽस्मि । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति व्यवहारो नाम नवमोऽङ्कः । (क) भो वयस्य, अहं ते प्रियवयस्यो भूत्वा त्वया विरहितान्प्राणान्धा- रयामि। (ख) एवम् । युज्यते । (ग) इत आगच्छत्वार्यः । उत्पातकल्परित्यर्थः ॥ ४१॥ नृणामिति ॥ ४२ ॥ विषसलिलेति । विषादिपरीक्षाप्रार्थितेऽन्विष्टे । विचारे । ककचं दातव्यम् । अहे तव्यः (१) । यदि मयोक्तं क्रियते तदा कचदानमहमेवेति भावः (१)। अथ विचारनिरपेक्ष नुपति हृदि स्वीकृत्य वदति ॥ ४३ ॥ इति व्यवहारो नाम नवमोऽङ्कः । ।

·दशमोऽङ्कः । (ततः प्रविशति चाण्डालद्वयेनानुगम्यमानश्चारुदत्तः ।) उभौ- तक्किं ण कलअ कालण णववहबन्धणअणे णिउणा । अचिलेण शीशछेअणशूलालोवेशु कुशलम ॥ १ ॥ ओशलध अज्जा, ओशलध । एशे अजचालुदत्ते । दिण्णकलवीलदामे गहिदे अमेहिं वज्झपुलिसेहिं । दीवे व्व मन्दहेणे थोअं थोअं खअं जादि ॥ २ ॥ (क) चारुदत्तः-(सविषादम् ।) नयनसलिलसिक्तं पांशुरुक्षीकृताङ्गं पितृवनसुमनोभिर्वेष्टितं मे शरीरम् । विरसमिह रटन्तो रक्तगन्धानुलिप्तं बलिमिव परिभोक्तुं वायसास्तर्कयन्ति ॥ ३ ॥ चाण्डालौ-ओशलध अजा, ओशलध । किं पेक्खध छिज्जन्तं शप्पुलिशं कालपलशुधालाहिं । शुअणशउणाधिवाशं शजणपुलिशदुमं एदम् ॥ ४ ॥ आअच्छ ले चालुदत्ता, आअच्छ । (ख) (क) तत्किं न कलय कारणं नववधबन्धनयने निपुणौ । अचिरेण शीर्षच्छेदनशूलारोपेषु कुशलौ स्वः ॥ अपसरतार्याः अपसरत । एष आर्यचारुदत्तः दत्तकरवीरदामा गृहीत आवाभ्यां वध्यपुरुषाभ्याम् । दीप इव मन्दस्नेहः स्तोकं स्तोकं क्षयं याति ॥ (ख) अपसरतार्याः, अपसरत । किं पश्यत छिद्यमानं सत्पुरुपं कालपरशुधाराभिः । सुजनशकुनाधिवासं सज्जनपुरुषद्रुममेतम् ॥ आगच्छ रे चारुदत्त, आगच्छ । तक्किमिति ॥ १॥ दिण्णकलवीलेत्यादि । गाथा । दत्तकरवीरमालो गृहीत आवाभ्यां वध्यपुरुषाभ्याम् । दीप इव मन्दस्नेहः स्तोकं स्तोकं क्षयं याति ॥२॥ नयनेति । पितृवनं श्मशानम् । तर्कयन्ति उत्प्रेक्षन्ते ॥ ३ ॥ किं पेक्खघेति । गाथा । किं प्रेक्ष्यथ छेद्यमानं सत्पुरुषं कालपरशुधाराभिः । सुज- ·२२८ मृच्छकटिके चारुदत्तः-पुरुषभाग्यानामचिन्त्याः खलु व्यापाराः, यदहमी- दृशीं दशामनुप्राप्तः । सर्वगात्रेषु विन्यस्तै रक्तचन्दनहस्तकैः । पिष्टचूर्णावकीर्णश्च पुरुषोऽहं पशूकृतः ॥ ५ ॥ (अग्रतो निरूप्य ।) अहो, तारतम्यं नराणाम् । (सकरुणम् ।) अमी हि दृष्ट्वा मदुपेतमेतन्मयं धिगस्त्वित्युपजातबाष्पाः । अशक्नुवन्तः परिरक्षितुं मां खर्ग लभस्खेति वदन्ति पौराः ॥ ६ ॥ चाण्डालौ-ओशलध अजा, -ओशलध अज्जा, ओशलध । किं पेक्खध । इन्दे प्पवाहिअन्ते गोप्पशवे संकमं च तालाणम् । शुपुलिशपाणविपत्ती चत्तालि इमे ण दट्टव्वा ॥ ७ ॥ (क) एक: हण्डे आहीन्ता, पेक्ख पेक्ख । णअलीपधाणभूदे वज्झीअन्ते कदन्तअण्णाए किं लुअदि अन्तलिक्खे आदु अणब्भे पडदि वजे ॥ ८॥ (ख) द्वितीयः-अले गोहा, ण अ लुअदि अन्तलिक्खे णेअ अणब्भे पडदि वजे । महिलाशमूहमेहे निवडदि णअणम्बु धाराहिं ॥ ९ ॥ (घ) अपसरतार्याः अपसरत । किं पश्यत । इन्द्रः प्रवाह्यमाणो गोप्रसवः संक्रमश्च ताराणाम् । सुपुरुषप्राणविपत्तिश्चत्वार इमे न द्रष्टव्याः ॥ (ख) अरे आहीन्त, पश्य पश्य । नगरीप्रधानभूते वध्यमाने कृतान्ताज्ञया । किं रोदित्यन्तरिक्षमथवानभ्रे पतति वज्रम् ॥ नशकुनाधिवासं सज्जनपुरुषद्रुममेतम् ॥ ४ ॥ सर्वेति । पिष्टचूर्ण श्यामतण्डुलचू- र्णम् । पशुर्देवतार्थ छागादिः ॥५॥ अमी इति । मदुपेतं मदर्पितं यथा स्यादेवम् । उद्गतबाष्पाः । मदिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । मदुपगतमीदशमवस्थान्तरं दृष्ट्वति वार्थः ॥ ६ ॥ इन्द्रेत्यादि । गाथा । इन्द्र प्रवास्यमानो यद्वा प्रवाह्यमानो विवर्धमानः गोप्रसवो निपतनं च ताराणाम् । सत्पुरुषस्य प्राणविपत्तिर्नाशः । चत्वार इमे न द्रष्टव्याः ॥ ७ ॥ हण्डे इति नीचसंबोधने । णअलुअ इत्यादि । गाथा । नगरीप्रधानभूते वध्यमाने कृतान्ताज्ञया । किं रोदित्यन्तरिक्षमुतान] पतति वज्रम् ॥ नगरीप्रधानवधो वज्र इवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ८ ॥ण अ लुअदी. त्यादि । गाथा । न च रोदित्यन्तरिक्षं नैवानभ्रे च पतति वज्रम् । स्त्रीसमूहमेघा-

·दशमोऽङ्कः
२२९
अवि अ।
वज्झम्मि णीअमाणे जणश्श शव्वश्श लोदमाणश्श ।
गअणशलिलेहिं शित्ते लच्छादो ण उण्णमइ लेणू ॥ १० ॥ (क)
चारुदत्त:-
-(निरूप्य सकरुणम् ।)
एताः पुनहर्म्यगताः स्त्रियो मां वातायनार्धेन विनिःसृतास्याः ।
हा चारुदत्तेत्यभिभाषमाणा बाष्पं प्रणालीभिरिवोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥
चाण्डालौ-आअच्छ ले चालुदत्ता, आअच्छ । इमं घोषण-
ट्ठाणम् । आहणेध डिण्डिमम् । घोशेध घोशणम् । (ख)
उभौ-शुणाध अजा, शुणाध । एशे शत्थवाहविणअदत्तश्श
णत्थिके शाअलदत्तश्श पुत्तके अज्जचालुदत्ते णाम । एदिणा किल
अकजकालिणा घणिआ वशन्तशेणा अत्थकल्लवत्तश्श कालणादो
शुण्णं पुप्फकलण्डअजिण्णुज्जाणं पवेशिअ बाहुपाशबल्लकालेण
मालिदे त्ति एशे शलोत्ते गहिदे, शअं अ पडिवण्णे । इदो लण्णा
पालएण अह्मे आण्णत्ता एवं मालेदुम् । जदि अवले ईदिशं उभ-
अलोअविलुद्धं अकजं कलेदि तं पि लाआ पालए एव्वं जेव
शाशदि ।
(क) अरे गोह,
न च रोदित्यन्तरिक्षं नैवानभ्रे पतति वज्रम् ।
महिलासमूहमेघानिपतति नयनाम्बु धाराभिः ॥
अपि च ।
वध्ये नीयमाने जनस्य सर्वस्य रुदतः।
नयनसलिलैः सिक्तो रथ्यातो नोन्नमति रेणुः ॥
(ख) आगच्छ रे चारुदत्त, आगच्छ । इदं घोषणस्थानम् । आहत
डिण्डिमम् । घोषयत, घोषणाम् ।
(ग) शृणुतार्याः शृणुत । एष सार्थवाह विनयदत्तस्य नप्ता सागरद-
तस्य पुत्रक आर्यचारुदत्तो नाम । एतेन किलाकार्यकारिणा गणिका वस-
निपतति । नयनाम्बु कर्तृ । धाराभिः ॥ ९ ॥ वज्झम्मीत्यादि । आर्या । वध्ये
नीयमाने जनस्य सर्वस्य रुदतः । नयनसलिलैः सिक्के सति रथ्यातो नो-
अमति रेणुः ॥ गोमिन् प्राहे स्वामिनः (१) ॥ १० ॥ एता इति ॥ ११ ॥

·मृच्छकटिके चारुदत्तः-(सनिर्वेदं खगतम् ।) मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं मे सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् । मम मरणदशायां वर्तमानस्य पापै- स्तदसदृशमनुष्यैर्युष्यते घोषणायाम् ॥ १२ ॥ (उद्वीज्य को पिधाय ।) हा प्रिये वसन्तसेने, शशिविमलमयूखशुभ्रदन्ति सुरुचिरविद्रुमसन्निभाधरौष्ठि । तव वदनभवामृतं निपीय कथमवशो ह्ययशोविषं पिबामि ॥ १३ ॥ उभौ-ओशलध अजा, ओशलध । एशे गुणलअणणिहि शजणदुक्स्वाण उत्तलणशेदू । अशुवणं मण्डणअं अवणीअदि अज्ज णअलीदो ॥ १४ ॥ अण्णं च । शव्वे क्खु होइ लोए लोए शुहशंठिदाण तत्तिल्लः । विणिवडिदाणं णलाणं पिअकाली दुल्लहो होदि ॥ १५ ॥ (क) चारुदत्तः-(सर्वतोऽवलोक्य ।) अमी हि वस्त्रान्तनिरुद्धवक्राः प्रयान्ति मे दूरतरं वयस्याः । परोऽपि बन्धुः समसंस्थितस्य मित्रं न कश्चिद्विषमस्थितस्य ॥१६॥ न्तसेनार्थकल्यवर्तस्य कारणाच्छून्यं पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानं प्रवेश्य बाहुपा- शबलात्कारेण मारितेति एष सलोप्नो गृहीतः, स्वयं च प्रतिपन्नः । ततो राज्ञा पालकेन वयमाज्ञप्ता एतं मारयितुम् । यद्यपर ईदृशमुभयलोकविरुद्ध- मकार्य करोति तमपि राजा पालक एवमेव शास्ति । (क) अपसरतार्याः, अपसरत । एष गुणरत्ननिधिः सज्जनदुःखानामुत्तरणसेतुः । असुवर्ण मण्डनकमपनीयतेऽद्य नगरीतः ॥ अन्यच्च । सर्वः : खलु भवति लोके लोकः सुखसंस्थितानां चिन्तायुक्तः । विनिपतितानां नराणां प्रियकारी दुर्लभो भवति ॥ शलोत्ते सलोत्रः ॥ मखेति । ॥ १२ ॥ उद्वीज्य उद्वेगं कृता । शशीति ॥ १३ ॥ एश इत्यादि । गाथाद्वयम् । एष गुणरत्ननिधिः सजनदुः- खानामुत्तरणसेतुः। असुवर्ण मण्डनमपनीयतेऽद्य नगरीतः॥१४॥ सर्वः खलु भवति

·दशमोऽङ्कः ।
२३१
चाण्डालो-ओशालणं किदम् । विवित्तं लाअमग्गम् । ता
आणेध एदं दिण्णवज्झचिण्हम् । (क)
( चारुदत्तो निःश्वस्य 'मैत्रेय भोः किमिदमद्य' (९।२९) इत्यादि पठति ।)
(नेपथ्ये।)
हा ताद, हा पिअवअस्स । (ख)
चारुदत्तः--(आकर्ण्य राकरुणम् ।) भोः खजातिमहत्तर,
म्यहं भवतः सकाशात्प्रतिग्रहं कर्तुम् ।
चाण्डालौ---किं अह्माणं इत्थादो पडिग्गहं कलेशि । (ग)
चारुदत्तः-शान्तं पापम् । नापरीक्ष्यकारी दुराचारः पालक
इव चाण्डालः । तत्परलोकार्थ पुत्रमुखं द्रष्टुमभ्यर्थये ।
चाण्डालौ-एव्वं कलीअदु । (घ)
(नेपथ्ये।)
हा ताद, हा आवुक । (ङ)
(चारुदत्तः श्रुत्वा सकरुणम् 'भोः खजातिमहत्तर' (२३१ पृष्ठे) इत्यादि पठति)।
चाण्डालौ-अले पउला, खणं अन्तलं देध । एशे अजचालु-
दत्ते पुत्तमुहं पेक्खदु । (नेपथ्याभिमुखम् ।) अज, इदो इदो । आ-
अच्छ ले दालआ, आअच्छ । (च)
(ततः प्रविशति दारकमादाय विदूषकः ।
(क) अपसारणं कृतन् । विविक्तो राजमार्गः । तदानयतैनं दत्तवध्य-
चिह्नम् ।
ख) हा तात, हा प्रियवयस्य ।
ग) किमस्माकं हस्तात्प्रतिग्रहं करोषि ।
(घ) एवं क्रियताम् । (ङ) हा तात, हा पितः ।
(च) हे पौराः क्षणमन्तरं दत्त । एष आर्यचारुदत्तः पुत्रमुखं पश्यतु ।
आर्य, इत इतः । आगच्छ रे दारक, आगच्छ ।
।
लोकः लोकस्य सुखसंस्थितस्य कार्ये । तत्तिलः चिन्तापरः। उपयुक्त इत्यर्थः ।
विनिपतितानां नराणां प्रियकारी दुर्लभो भवति ॥ १५ ॥ अमी इति ॥ १६ ॥

·२३२ मृच्छकटिके विदूषकः-तुवरदु तुवरदु भद्दमुहो । पिदा दे मारिदं णी- अदि । (क) दारकः-हा ताद, हा आवुक । (ख) विदूषकः-हा पिअवअस्स, कहिं मए तुमं पेक्खिदव्वो । (ग) चारुदत्तः-(पुत्रं मित्रं च वीक्ष्य ।) हा पुत्रं, हा मैत्रेय । (सकरु- णम् ।) भोः, कष्टम् । चिरं खलु भविष्यामि परलोके पिपासितः । अत्यल्पमिदमस्माकं निवापोदकभोजनम् ॥ १७ ॥ किं पुत्राय प्रयच्छामि । (आत्मानमवलोक्य । यज्ञोपवीतं दृष्ट्वा ।) आं, इदं तावदस्ति मम च । अमौक्तिकमसौवर्ण ब्राह्मणानां विभूषणम् । देवतानां पितॄणां च भागो येन प्रदीयते ॥ १८ ॥ (इति यज्ञोपवीतं ददाति ।) चाण्डाल: -आअच्छ ले चालुदत्ता, आअच्छ । (घ) द्वितीयः-अले, अजचालुदत्तं णिलुववदेण णामेण आल- वेशि । अले, पेक्ख । अब्भुदए अवशाणे तहे अ लत्तिदिवं अहदमग्गा । उद्दामे व्व किशोली णिअदी क्खु पडिच्छिदं जादि ॥१९॥ , अण्णं च । क) त्वरतां त्वरतां भद्रमुखः। पिता ते मारयितुं नीयते । ख) हा तात, हा पितः । ग) हा प्रियवयस्य, कुत्र मया त्वं द्रष्टव्यः । (घ) आगच्छ रे चारुदत्त, आगच्छ । हत्थादो हस्तात्॥हा आवुक पितः॥चिरमिति ॥१७॥ अमौक्तिकमिति॥१८॥ निरुपपदेन आर्य इत्यादिविशेषणशून्येन । अब्भुदए इत्यादि । गाथा । अभ्युदये चावसाने च तथैव रात्रिंदिवमहतमार्गा। अव्याहतप्रसिद्धा इत्यर्थः । उद्दामेव किशोरी नियतिर्दे(दै)वं खलु प्रत्येषितुं याति ॥१९॥ शुष्केत्यादि । गाथा । अत्र द्विती. यखण्डचतुर्थपश्चमभागौ पञ्चममात्रौ(1) शुष्का अपि प्रदेशा अङ्गानि । शे अस्य । किं विनमितमस्तकेन अवनतशिरसा किं कर्तव्यम् । अस्य स्त्री[हणस्य लज्जया- ·दशमोऽङ्कः। २३३ शुक्खा वि वदेश शे किं विणमिअमत्थएण काअव्वम् । लाहुगहिदे वि चन्दे ण वन्दणीए जणपदश्श ॥ २० ॥ दारकः-अरे रे चाण्डाला, कहिं मे आवुकं णेध । (ख) चारुदत्तः-वत्स, अंशेन बिभ्रत्करवीरमालां स्कन्धेन शूलं हृदयेन शोकम् । आघातमद्याहमनुप्रयामि शामित्रमालब्धुमिवाध्वरेऽजः ॥ २१ ॥ चाण्डाल:-दालआ, ण हु अझे चाण्डाला चाण्डालकुलम्मि जादपुव्वा वि । जे अहिभवन्ति शाहुं ते पावा ते अ चाण्डाला ।। २२ ।। (ग) दारक: -ता कीस मारेध आवुकम् । (घ) चाण्डालः-दीहाओ, अत्त लाअणिओओ क्खु अवलज्झदि, ण क्खु अझे । (ङ) (क) अरे, आर्यचारुदत्तं निरुपपदेन नाम्नालपसि । अरे, पश्य । अभ्युदयेऽवसाने तथैव रात्रिंदिवमहतमार्गा । उद्दामेव किशोरी नियतिः खलु प्रत्येषितुं याति ॥ अन्यच्च । शुष्का अपि प्रदेशा अस्य किं विनमितमस्तकेन कर्तव्यम् । राहुगृहीतोऽपि चन्द्रो न वन्दनीयो जनपदस्य ॥ (ख) अरे रे चाण्डालाः, कुत्र मम पितरं नयत । (ग) दारक, न खलु वयं चाण्डालाश्चाण्डालकुले जातपूर्वा अपि । येऽभिभवन्ति साधुं ते पापास्ते च चाण्डालाः ॥ (घ) तत्किमर्थं मारयत पितरम् । (ङ) दीर्घायुः, अत्र राजनियोगः खल्वपराध्यति, न खलु वयम् । नतशिरसोऽपि न कुत्सेत्यर्थः । कुत एवमित्यत आह-राहुगृहीत इव चन्द्रो वन्दनीयो जनपदस्य । किंशब्द आवोभयोरर्धयोर्योज्य इत्याहुः ॥२०॥ अंसेने- ति । आघातं अधिकरणवधस्थानम् । वालकम् (8) 'स(श)मिता यज्ञे' इति पाणिनेः : सूत्रम् । शमितरि भव शामित्रं यज्ञे पशुघातस्थानम् । आलब्धोऽभि- मत्रितः । मारित इत्येके ॥ २१ ॥ण हु अम्हे इत्यादि । गाथा । 'न [खलु] वयं चाण्डालाश्चाण्डालकुले जातपूर्वा अपि । येऽभिभवन्ति साधुं ते पापास्ते ·२३४ मृच्छकटिके दारकः-वावादेध मम् । मुञ्चध आवुकम् । (क) चाण्डालः–दीहाओ, एवं भणन्ते चिलं मे जीव । (ख) चारुदत्तः-(सास्त्रं पुत्रं कण्टे गृहीला ।) इदं तत्स्नेहसर्वखं सममाढ्यदरिद्रयोः । अचन्दनमनौशीरं हृदयस्यानुलेपनम् ॥ २३ ॥ (अंसेन बिभ्रत्-'(१०।२१) इत्यादि पुनः पठति । अवलोक्य खगतम् । 'अमी हि वस्त्रान्तनिरुद्धवक्राः' (१०।१६) इत्यादि पुनः पठति । विदूषकः-भो भद्दमुहा, मुञ्चध पिअवअस्सं चालुदत्तम् । मं वावादेध । (ग) चारुदत्तः-शान्तं पापम् (दृष्ट्वा खगतम् ।) अद्यावगच्छामि । ('समसंस्थित-' (१०।१६) इत्यादि पठति । प्रकाशम् । ‘एताः पुनहगताः स्त्रियो माम्' (१०।११) इत्यादि पुनः पठति ।) चाण्डालः-ओशलध अज्जा, ओशलध । किं पेक्खध शप्पुलिशं अजशवशेण प्पणट्टजीवाशम् । कूवे खण्डिदपाशं कञ्चणकलशं व्वि डुब्बन्तम् ॥२४॥ (घ) (चारुदत्तः सकरुणम् ‘शशिविमलमयूख-' (१०।१३) इत्यादि पठति ।) अपरः-अले, पुणोवि घोशेहि । (ङ) (चाण्डालस्तथा करोति ।) (क) व्यापादयत माम् । मुञ्चत पितरम् । ख) दीर्घायुः, एवं भणंश्चिरं मे जीव । (ग) भो भद्रमुखाः, मुञ्चत प्रियवयस्यं चारुदत्तम् । मां व्यापादयत । घ) अपसरतार्याः, अपसरत । किं पश्यत सत्पुरुषमयशोवशेन प्रनष्टजीवाशम् । कूपे खण्डितपाशं काञ्चनकलशमिव मज्जन्तम् ॥ (ङ) अरे, पुनरपि घोषय । च चाण्डालाः ॥ २२ ॥ अमी हि वा देवा दावामर्धमद्यावगच्छामीत्यादि सर्वः खाधीन इत्यर्थः (१) । इदमिति ॥ २३ ॥ किं पेक्खधेति । गाथा । किं प्रेक्षध्वं सत्पुरुषमयशोवशेन नष्टजीवनम् । कूपे खण्डितपाशं काञ्चनकलशमिव मजन्तम् ॥२४॥ कृष्यन्तं क्षिप्यमान(ण)म् । 'जीवाशं' जीवप्रत्याशं इत्यपि पाठा- ·दशमोऽङ्कः । २३५ चारुदत्तः- प्राप्तोऽहं व्यसनकृशां दशामना- यत्रेदं फलमपि जीवितावसानम् । एषा च व्यथयति घोषणा मनो मे श्रोतव्यं यदिदमसौ मया हतेति ॥ २५ ॥ (ततः प्रविशति प्रासादस्थो बद्धः स्थावरकः ।) स्थावरक: (घोषणामाकर्ण्य सवैक्लव्यम् ।) कधं अपावे चालुदत्ते वावादीअदि । हग्गे णिअलेण शामिणा बन्धिदे । भोदु आक- न्दामि । शुणाध अजा, शुणाध । अस्थि दाणिं मए पावेण पवहण- पडिवत्तेण पुप्फकलण्डअजिण्णुजाणं वसन्तशेणा णीदा । तदो मम शामिणा में ण कामेशित्ति कदुअ बाहुपाशबलक्कालेण मालिदा, ण उण एदिणा अजेण । कधम् । विदूलदाए ण को वि शुणादि । ता किं कलेमि । अत्ताणअं पाडेमि । (विचिन्त्य ।) जइ एव्वं क- लेमि, तदा अजचालुदत्ते ण वावादीअदि । भोदु । इमादो पा- शादबालग्गपदोलिकादो एदिणा जिण्णगवक्खेण अत्ताणअं णि- क्खिवामि । वलं हग्गे उवलदे, ण उण एशे कुलपुत्तविहगाणं वाशपादवे अजचालुदत्ते । एव्वं जइ विवज्जामि लद्धे मए पल- लोए । (इत्यात्मानं पातयित्वा ।) ही ही । ण उवलदम्हि । भग्गे मे दण्डणिअले । ता चाण्डालघोशं शमण्णेशामि । (दृष्ट्वोपसृत्य ।) हहो चाण्डाला, अन्तलं अन्तलम् । (क) (क) कथमपापश्चारुदत्तो व्यापाद्यते । अहं निगडेन स्वामिना बद्धः । भवतु । आक्रन्दामि । शृणुतार्याः, शृणुत । अस्तीदानी मया पापेन प्रवहणमपरिवर्तेन पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानं वसन्तसेना नीता । ततो मम स्वा. मिना मां न कामयस. इति कृत्वा बाहुपाशबलात्कारेण मारिता, न पुनरेतेना- येण । कथम् । विदूरतया न कोपि शृणोति । तत्किं करोमि । आ- त्मानं पातयामि । यद्येवं करोमि, तदार्यचारुदत्तो न व्यापाद्यते । भवतु । अस्याः प्रासादबालाग्रप्रतोलिकात एतेन जीर्णगवाक्षेणात्मानं निक्षि- पामि । वरमहमुपरतः, न पुनरेष कुलपुत्रविहगानां वासपादप आर्यचारु- न्तरे । इदमपि यत्र फलमयशः ॥ प्राप्त इति ॥ २५ ॥ आकन्दामि विरोमि ।

·२३६ मृच्छकटिके चाण्डालौ-अले, के अन्तलं मग्गेदि । (क) (चेटः 'शुणाध' (२३५पृष्ठे) इति पूर्वोक्तं पठति ।) चारुदत्तः-अये, कोऽयमेवंविधे काले कालपाशस्थिते मयि । अनावृष्टिहते सस्ये द्रोणमेघ इवोदितः ॥ २६ ॥ भोः, श्रुतं भवद्भिः। न भीतो मरणादस्मि केवलं दूषितं यशः । विशुद्धस्य हि मे मृत्युः पुत्रजन्मसमो भवेत् ॥ २७ ।। अन्यच्च । तेनास्म्यकृतवैरेण क्षुद्रेणात्यल्पबुद्धिना । शरेणेव विषाक्तेन दूषितेनापि दूषितः ॥ २८ ॥ चाण्डालौ—थावलअ, अवि शचं भणाशि । (ख) चेटः-शच्चम् । हग्गे वि मा कश्श वि कधइश्शशि त्ति पा- शादबालग्गपदोलिकाए दण्डणिअलेण बन्धिअ णिक्खित्ते । (ग) (प्रविश्य ।) शकारः--(सहर्षम् ।) , मंशेण तिक्खामिलकेण भत्ते शाकेन शूपेण शमच्छकेण । भुत्तं मए अत्तणअश्श गेहे शालिश्शकूलेण गुलोदणेण ॥२९॥ दत्तः। एवं यदि विपद्ये लब्धो मया परलोकः । आश्चर्यम् । नोपरतो- ऽस्मि । भनो मे दण्डनिगडः । तच्चाण्डालघोषं समन्विष्यामि । हहो चा- ण्डालाः, अन्तरमन्तरम् । क) अरे, कोऽन्तरं याचते। (ख) स्थावरक, अपि सत्यं भणसि । ग) सत्यम् अहमपि मा कस्यापि कथयिष्यसीति प्रासाबालाग्रप्र- तोलिकायां दण्डनिगडेन बवा निक्षिप्तः । वालग्गपदोलिआए बालाप्रप्रतोलीतः। प्रासादभागादित्यर्थः ॥ कोऽयमिति ॥२६॥न भीत इति ॥२७॥ तेनेति ॥२८॥ मंशेणेत्यादि । उपजातिच्छन्दः मांसेन तिक्खामिलकेण तिक्ताम्लेन तप्तशाकेन सूपेन समत्स्य केन । भुक्तं मया- त्मनो गृहे शालेभक्तेन गुडीदनेन ॥ २९ ॥ भिन्नकांस्यवत्खणाए कखटुराया- विकृतध्वन्याचाण्डालवाचः । खरसंयोगः । यथा चैष उत्खालित उद्तो वध्यडि- ·दशमोऽङ्कः। २३७ (कर्ण दत्त्वा ।) भिण्णकंशखवणाए चाण्डालवाआए शलशंजोए । जधा अ एशे उक्खालिदे वज्झडिण्डिमशद्दे पडहाणं अ शुणी- अदि, तधा तक्केमि, दलिद्दचालुदत्ताके वज्झट्ठाणं णीआदि ति । ता पेक्खिश्शम् । शत्तुविणाशे णाम मम महन्ते हलक्कश्श पलिदोशे होदि । शुदं अ मए, जे वि किल शत्तुं वावादअन्तं पेक्खिदि, तश्श अण्णरिंश जम्मन्तले अक्खिलोगे ण होदि । मए क्खु विशगण्ठि- गब्भपविटेण विअ कीडएण किं पि अन्तलं मग्गमाणेण उप्पाडिदे ताह दलिद्दचारुदत्ताह विणाशे । शंपदं अत्तणकेलिकाए पाशादबा- लग्गपदोलिकाए अहिलहिअ अत्तणो पलक्कम पेक्खामि । (तथा कृत्वा दृष्ट्वा च ।) ही ही, एदाह दलिद्दचालुदत्ताह वझं णीअमाणाह एवड्डे जणशंमद्दे, जं वेलं अह्मालिशे पबले वलमणुश्शे वझं णी- अदि तं वेलं केदिशे भवे । (निरीक्ष्य ।) कधम् । एशे शे णवब- लद्दके विअ मण्डिदे दक्विणं दिशं णीअदि । अध किंणिमित्तं मम केलिकाए पाशादबालग्गपदोलिकाए शमीवे घोशणा णिव- डिदा, णिवालिदा अ । (विलोक्य ।) कधम् , थावलके चेडे वि णत्थि इध । मा णाम तेण इदो गदुअ मन्तुभेदे कडे भविश्शदि । ता जाव णं अण्णेशामि । (क) (इत्यवतीर्योपसर्पति ।) (क) मांसेन तिक्ताम्लेन भक्तं शाकेन सूपेन समत्स्यकेन । मुक्तं मयात्मनो गेहे शालीयकूरेण गुडौदनेन । भिन्नकांस्यवत्खङ्खणायाश्चाण्डालवाचायाः स्वरसंयोगः । यथा चैष उद्गीतो वध्यडिण्डिमशब्दः पटहानां च श्रूयते, तथा तर्कयामि, दरिद्रचारुदत्तको वध्यस्थानं नीयत इति । तत्प्रेक्षिष्ये । शत्रुविनाशो नाम मम महान्हृदयस्य परितोषो • भवति । श्रुतं च मया, योऽपि किल शत्रु व्यापाद्यमानं पश्यति, तस्यान्यस्मिञ्जन्मान्तरेऽक्षिरोगो न भवति । मया खलु विषग्रन्थिगर्भप्रवि- टेनेव कीटकेन किमप्यन्तरं मृगयमाणेनोत्पादितस्तस्य दरिद्रचारुदत्तस्य ण्डिमशब्दः श्रूयते पटहानां च शब्दस्तथा तर्कये । यः शत्रु व्यापाद्यमानं प्रेक्षते तस्याक्षिणी शीतलायेते । विषण्डिकामध्यप्रविष्टेन च कीटकेन । ही विस्मये । कथमित्यर्थः । एवड्ढे एतावान् महान् । यस्यां वेलायां अस्मादृशो महान्वरम- नुष्यो वयं वधस्थानं नीयते तस्यां वेलायां कीदृग्भवेत् । णवबलद्दके विभ नव- मृ० २१ ·२३८ मृच्छकटिके चेटः-(दृष्ट्वा ।) भट्टालका, एशे शे आगदे । (क) चाण्डालौ- ओशलध देध मग्गं दालं ढक्केध होध तुण्हीआ । अविणअतिक्खविशाणे दुट्ठबइल्ले इदो एदि ॥ ३० ॥ शकारः-अले अले, अन्तलं अन्तलं देध । (उपसृत्य ।) पुश्तका थावलका चेडा, एहि । गच्छर । (ग) चेट:-ही ही अणज्ज, वशन्तशेणि मालिअ ण पलितुट्टे शि । शंपदं पणइजणकप्पपादवं अजचालुदत्तं मालइदं वव- शिदेशि । (घ) शकार:-ण हि लअणकुम्भशलिशे हग्गे इत्थिअं वावा- देमि । (ङ) सर्वे-अहो, तुए मारिदा । ण अजचारुदत्तेण । (च) विनाशः । सांप्रतमात्मीयायां प्रासादबालाग्रप्रतोलिकायामधिरुह्यात्मनः पराक्रमं पश्यामि । ही ही, एतस्य दरिद्रचारुदत्तस्य वध्यं नीयमानस्यैता- याञ्जनसंमर्दः, यस्यां वेलायामस्मादृशः प्रवरो वरमानुषो वध्यं नीयते तस्यां वेलायर्या कीदृशो भवेत् । कथम् । एष स नवबलीवर्द इव मण्डितो दक्षिणां दिशं नीयते । अथ किंनिमित्तं मदीयायाः प्रासादबालाग्रप्रतोलिकायाः समीपे घोषणा निपतिता, निवारिता छ। कथम्, स्थावरकश्चेटोऽपि नास्तीह । मा नाम तेनेतो गत्वा मन्त्रभेदः कृतो भविष्यति । तद्यावदेनमन्विष्यामि । (क) भट्टारकाः, एष स आगतः। (ख) अपसरत दत्त मार्ग द्वारं पिधत्त भवत तूष्णीकाः । अविनयतीक्ष्णविषाणो दुष्टबलीवर्द इत एति ॥ (ग) अरे अरे, अन्तरमन्तरं दत्त । पुत्रक स्थावरक चेटक, एहि गच्छावः। (घ) ही ही अनार्य, वसन्तसेनां मारयित्वा न परितुष्टोऽसि सांप्रतं प्रणयिजनकल्पपादपमार्यचारुदत्तं मारयितुं व्यवसितोऽसि । (ङ) न हि रत्नकुम्भसदृशोऽहं स्त्रियं व्यापादयामि । (च) अहो, त्वया मारिता । आर्यचारुदत्तेन । वृषभ इव मण्डितः । वृषभशब्दः संभवनपि शकारभाषालात्त्यकः । कडे भवी- अदि कृतो भविष्यति । ओशलधेति । गाथा । उत्सर्पत ददत मार्ग द्वारं पि- ·दशमोऽङ्कः। २३९ . शकारः-के एव्वं भणादि । (क) सर्वे-(चेटमुद्दिश्य ।) णं एसो साहू । (ख) शकारः—(अपवार्य सभयम् ।) अविद मादिके, अविद मादिके, कधं थावलके चेडे शुटु ण मए शंजदे । एशे क्खु मम अकजश्श शक्खी । (विचिन्त्य ।) एव्वं दाव कलइश्शम् । (प्रकाशम् ।) अलीअं भश्टालका । हहो, एशे चेडे शुवण्णचोलिआए मए गहिदे पिश्टिदे मालिदे बद्धे अ । ता किदवेले एशे जं भणादि किं शञ्चम् । (अपवारितकेन चेटस्य कटकं प्रयच्छति । खैरकम् ।) पुश्तका थावलका चेडा, एदं गेण्हिअ अण्णधा भणाहि । (ग) चेटः-(गृहीला ।) पेक्खध पेक्खध भट्टालका । हहो, शुवण्णेण मं पलोभेदि । (घ) शकारः—(कटकमाच्छिद्य ।) एशे शे शुवण्णके, जश्श काल- णादो मए बद्ध । (सक्रोधम् ।) हंहो चाण्डाला, मए क्खु एशे शुव- ण्णभण्डाले णिउत्ते शुवण्णं चोलअन्ते मालिदे पिश्टदे । ता जदि ण पत्तिआअध ता पिरिंट दाव पेक्खध । (ङ) चाण्डालौ—(दृष्ट्वा ।) शोहणं भणादि । वितत्ते चेडे किं ण प्पलवदि । (च) क) एवं भणति । (ख) नन्वेष साधुः । ग) हन्त, कथं स्थावरकश्चेटः सुष्टु न मया संयतः । एष खलु ममा- कार्यस्य साक्षी। एवं तावत्करिष्यामि । अलीकं भट्टारकाः । अहो, एष चेटः सुवर्णचोरिकया मया गृहीतस्ताडितो मारितो बद्धश्च । तत्कृतवैर एव यद्गणति किं सत्यम् । पुत्रक स्थावरक चेट, एतद्गृहीत्वान्यथा भण । (घ), पश्यत पश्यत भट्टारकाः । अहो, सुवर्णेन मां प्रलोभयति । (ङ) एतत्तत्सुवर्णकम् , यस्य कारणान्मया बद्धः । हहो चाण्डालाः, मया खल्वेष सुवर्णभाण्डारे नियुक्तः सुवर्ण चोरयन्मारितस्ताडितः । तद्यदि न प्रत्ययध्वं तदा पृष्ठं तावत्पश्यत । (च) शोभनं भणति । वितप्तश्चेटः किं न प्रलपति । दधत भवत । तूष्णीकाः मौनिनः । अविनयतीक्ष्ण विषाणो दुष्टवृषभ इत एति ॥ ३० ॥ पुश्तका पुत्रक ॥ न हि रत्नकुम्भसदृशोऽहं स्त्रियं मारयामि ॥ एष खलु

·२४०
मृच्छकटिके
.
चेटः-हीमादिके ईदिशे दाशभावे, जं शच्चं कपि ण पत्ति-
आअदि । (सकरुणम् ।) अजचालुदत्त, एत्तिके मे विहवे । (क),
(इति पादयोः पतति।)
चारुदत्तः-(सकरुणम् ।)
उत्तिष्ठ भोः पतितसाधुजनानुकम्पि-
निष्कारणोपगतबान्धव धर्मशील ।
यत्नः कृतोऽपि सुमहान्मम मोक्षणाय
दैवं न संवदति किं न कृतं त्वयाद्य ॥ ३१ ॥
चाण्डालौ-भट्टके, पिडिअ एवं चेडं णिक्खालेहि । (ख)
शकारः-णिक्कम ले । (इति निष्कामयति ।) अले चाण्डाला, किं
विलम्बेध । मालेध एदम् । (ग )
चाण्डालौ–जदि तुवलशि ता शरं जेव मालेहि । (घ)
रोहसेनः-अले चाण्डाला, मं मारेध । मुञ्चध आवुकम् । (ङ)
शकारः-शपुत्तं जेव एवं मालेध । (च)
चारुदत्तः-सर्वमस्य मूर्खस्य संभाव्यते । तद्गच्छ पुत्र, मातुः
समीपम् ।
रोहसेनः-किं मए गदेण कादव्वम् । (छ)
चारुदत्तः
आश्रमं वत्स गन्तव्यं गृहीत्वाद्यैव मातरम् ।
मा पुत्र पितृदोषेण त्वमप्येवं गमिष्यसि ॥ ३२ ॥
क) हन्त, ईदृशो दासभावः, यत्सत्यं कमपि न प्रत्यापयति । आर्य
चारुदत्त, एतावान्मे विभवः ।
(ख) भट्टक, ताडयित्वैतं चेट निष्कासय ।
(ग) निष्कामरे । अरे अरे चाण्डालाः, किं विलम्बध्वम् । मारयतैनम् ।
घ) यदि त्वरयसे तदा स्वयमेव मारय ।
(ङ) अरे चाण्डालाः, मां मारयत । मुश्चत पितरम् ।
(च) सपुत्रमेवैतं मारयत । (छ) किं मया गतेन कर्तव्यम् ।
ममाकार्यसाक्षी । किदवेले कृतवैरः ॥ विहवे सामर्थ्यम् ॥ उत्तिष्ठति । ॥ ३१ ॥

·दशमोऽङ्कः । २४१ तद्वयस्य, गृहीत्वैनं ब्रज। विदूषकः-भो वअस्स, एव्वं तुए जाणिदम् , तुए विणा अहं पाणाइं धारेमि त्ति । (क) चारुदत्तः-वयस्य, खाधीनजीवितस्य न युज्यते तव प्राण- परित्यागः । विदूषकः-(वगतम् ।) जुत्तं णेदम् । तधा वि ण सक्कुणोमि पिअवअस्सविरहिदो पाणाई धारे, ति । ता बह्मणीए दारअं समप्पिअ पाणपरिच्चारण अत्तणो पिअवअस्सं अणुगमिस्सम् । (प्रकाशम् ।) भो वअम्स, पराणेमि एवं लहुम् । (ख) (इति सकण्ठग्रह पादयोः पतति ।) (दारकोऽपि रुदन्पतति ।) शकारः-अले, णं भणामि शपुत्ताकं चालुदत्ताकं वावा- देध ति । (ग) (चारुदत्तो भयं नाटयति ।) चाण्डालौ–णहि अह्माणं ईदिशी लाआण्णत्ती, जधा शपुत्तं चालुदत्तं वावादेध त्ति । ता णिकम ले दालआ, णिक्कम । (इति निष्कामयतः ।) इमं तइअं घोशणट्ठाणम् । ताडेध डिण्डिमम् । (घ) (पुनर्घोषयतः।) (क) भो वयस्य, एवं त्वया ज्ञातम् , त्वया विनाहं प्राणान्धारयामीति । (ख) युक्तं न्विदम् । तथापि न शक्नोमि प्रियवयस्यविरहितः प्राणान्धर्तु- मिति । तद्ब्राह्मण्य दारकं समर्प्य प्राणपरित्यागेनात्मनः प्रियवयस्समनुगमि- प्यामि । भो वयस्य, परानयाम्येतं लघु । ग) अरे ननु भणामि सपुत्रकं चारुदत्तं व्यापादयतेति । (घ) न ह्यस्माकंमीदृशी राजाज्ञप्तिः, यथा सपुत्रं चारुदत्तं व्यापादय- तेति । तनिष्काम रे दारक, निष्काम । इदं तृतीयं घोषणास्थानम् । ताडयत डिण्डिमम् । तुवलशि बरसे ॥ आश्रममिति ॥ ३२ ॥ कि ओहशशीत्यादि । गाथा । कि- मवहससि हे ज्ञक (2) पुरुषं दृष्ट्वा दैवपर्यस्तम् । विदितं न बमत्पी (सी.) वत हे दुर्जन कृतान्तदंष्ट्रापुमारोहपि ॥ (2) पराणेमि परानयामि व्यावर्तयामि ॥ एताए ·२४२ मृच्छकटिके शकारः-(खगतम् ।) कधं एशे ण पत्तिआअन्ति पौला । (प्रकाशम् ।) हंहो चालुदत्ता बडुका, ण पत्तिआअदि एशे पौलजणे । ता अत्तणकेलिकाए जीहाए भणाहि मए वशन्तशेणा मालिदेत्ति । (क) (चारुदत्तस्तूष्णीमास्ते ।) शकारः-अले चण्डालगोहे, ण भणादि चालुदत्तबडुके । ता भणावेध इमिणा जज्जलवंशखण्डेण शङ्खलेण तालिअ तालिअ । (ख) चाण्डाल: -(प्रहारमुद्यम्य ।) भो चालुदत्त, भणाहि । (ग) चारुदत्तः-(सकरुणम् ।) प्राप्यैतद्व्यसनमहार्णवप्रपातं न त्रासो न च मनसोऽस्ति मे विषादः । एको मां दहति जनापवादवह्नि- वक्तव्यं यदिह मया हता प्रियेति ॥ ३३ ॥ (शकारः पुनस्तथैव ।) चारुदत्तः-भो भोः पौराः । ('मया खलु नृशंसेन' (९।३०,३८) इत्यादि पुनः पठति ।) शकारः-वावादिदा । (घ) चारुदत्तः-एवमस्तु । प्रथमचाण्डालः-अले, तव अत्त वज्झपालिआ । (ङ) द्वितीयचाण्डालः-अले, तव । (च) प्रथमः-अले, लेक्खअंकलेह्म । (इति बहुविधं लेखकं कृता ।) क) कथमेते न प्रत्ययन्ते पौराः । अरे चारुदत्त बटुक, न प्रत्ययत एष पौरजनः । तदात्मीयया जिड़या भण मया वसन्तसेना मारितति । (ख) अरे चाण्डालमनुष्य, न भणति चारुदत्तबटुफः । तद्गणयतानेन जर्जरवंशखण्डेन शङ्खलेन ताडयित्वा ताडयित्वा । ग) भोश्चारुदत्त, भण। घ) व्यापादिता। ङ) अरे, तवात्र वध्यपालिका । (च) अरे, तव । एतावता । एवमेवेत्यर्थः । इदानीमियेके ॥ शङ्कलेन वध्यपटहवादनदण्डेन । ता- लिअ ताडयिला ॥ प्रापेति ॥ ३३ ॥ वज्झपालिआ वधपर्यायः ॥ अरे, तव ॥

·दशमोऽङ्कः
२४३
अले, जदि ममकेलिका वज्झपालिआ, ता चिट्ठदु दाव
मुहुत्तअम् । (क)
द्वितीयः-किंणिमित्तम् । (ख)
प्रथमः-अले, भणिदो मि पिदुणा शग्गं गच्छन्तेण, जधा-
पुत्त बीरअ, जइ तुह वज्झपालिआ होदि, मा शहशा वावादअशि
वज्झम् । (ग)
द्वितीयः-अले, किंणिमित्तम् । (घ)
प्रथमः-कदावि कोवि साहू अत्थं दइअ वझं मोआवेदि ।
कदावि लण्णो पुत्ते भोदि, तेण वद्धावेण शव्ववज्झाणं मोक्खे
होदि । कदावि हत्थी बन्धं खण्डेदि, तेण शंभमेण वज्झे मुक्के
होदि । कदावि लाअपलिवत्ते होदि, तेण शव्ववज्झाणं मोक्खे
होदि । (ङ)
शकारः-किं किं लाअपलिवत्ते होदि । (च)
चाण्डाल:-अले, वज्झपालिआए लेक्ख कलेम । (छ)
(क) अरे, लेखं कुर्मः। अरे, यदि मदीया वध्यपालिका, तदा तिष्ठतु
तावन्मुहूर्तकम्
(ख) किंनिमित्तम् ।
(ग) अरे, भणितोऽस्मि पित्रा स्वर्गे गच्छता, यथा-पुत्र वीरक, यदि
तव वध्यपालिका भवति, मा सहसा व्यापादयसि वध्यम् ।
घ) अरे, किंनिमित्तम् ।
(ङ) कादपि कोऽपि साधुरर्थ दत्त्वा वध्यं मोचयति । कदापि राज्ञः
पुत्रो भवति, तेन वृद्धिमहोत्सवेन सर्ववध्यानां मोक्षो भवति । कदापि हस्ती
बन्धं खण्डयति, तेन संभ्रमेण वध्यो मुक्तो भवति । कदापि राजपरिवर्तो
भवति, तेन सर्ववध्यानां मोक्षो भवति ।
(च) किं किं, राजपरिवर्तो भवति ।
(छ) अरे, वध्यपालिकाया लेखं कुर्मः ।
वीरक इति चाण्डालनाम ॥ बन्धं खण्डेदि बन्धमाच्छिद्य प्रसरति ॥ चालुदत्ता
अरे मारयितुं तव मया समर्पितः । वं मम कर्तव्यमित्यर्थः(2)॥ वयं चण्डालाः ।

·२४४ मृच्छकटिके शकारः-अले, शिग्वं मालेध चालुदत्ताकम् । (क) (इत्युक्ला चेटं गृहीत्वकान्ते स्थितः।) चाण्डालः-अजचालुदत्त, लाअणिओओ क्खु अवलज्झदि, ण क्खु अझे चाण्डाला । ता शुमलेहि जं शुमलिव्वम् । (ख) चारुदत्त:- प्रभवति यदि धर्मो दूषितस्यापि मेऽद्य प्रबलपुरुषवाक्यैर्भाग्यदोषात्कथंचित् । सुरपतिभवनस्था यत्र यत्र स्थिता वा व्यपनयतु कलङ्क खखभावेन सैव ॥ ३४ ॥ भोः, व तावन्मया गन्तव्यम् । चाण्डालः—(अग्रतो दर्शयित्वा ।) अले, एद दीशदि दक्विण- मशाणम् , जं पेक्खिअ वज्झा झत्ति पाणाई मुञ्चन्ति । पेक्ख पेक्ख । अद्धं कलेवलं पडिवुत्तं कट्टन्ति दीहगोमाआ । अद्धं पि शूललग्गं वेशं विअ अट्टहाशश्श ॥ ३५ ॥ (ग) चारुदत्तः-हा, हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । (इति सावेगमुपविशति ।) शकारः–ण दाव गमिश्शम् । चालुदत्ताकं वावादअन्तं दाव पेक्खामि । (परिक्रम्य दृष्ट्वा ।) कधं उवविश्टे । (क) अरे, शीघ्रं मारयत चारुदत्तम् । (ख) आर्यचारुदत्त, राजनियोगः खल्वपराध्यति, न खलु वयं चा- ण्डालाः तत्स्मर्तव्यम् । (ग) अरे एतदृश्यते दक्षिणश्मशानम् , यत्प्रेक्ष्य वध्या झटिति प्राणा- न्मुश्चन्ति । पश्य पश्य । अर्ध कलेवरं प्रतिवृत्तं कर्षन्ति दीर्घगोमायवः । अर्धयपि शूललग्नं वेश इवाट्टहासस्य ॥ घ) न तावद्गमिष्यामि । चारुदत्तकं व्यापाद्यमानं तावत्पश्यामि । क- थमुपविष्टः । नवं कृतेऽस्माकं दोष इति भावः । विज्ञप्ये विज्ञापयामि । (३) शुमलिदव्वं स्मर्त- व्यम् । प्रभवतीति । प्रबलपुरुषा नयनिर्गतारः । तेषां वाक्यैर्भाग्यदोषाषि- तस्य यदि मे धर्मः प्रभवति तदा सैव वसन्तसेनैव स्वस्वभावेनात्मरूपतया व्य. पनयतु ॥ ३४ ॥ गन्तव्यम् । तत्रैव मया मर्तव्यमित्यर्थः ॥ अर्धमिति ।

·दशमोऽङ्कः। २४५ चाण्डाल:-चारुदत्ता, चारुदत्ता, किं भीदेशि । (क) चारुदत्तः-(सहसोत्थाय ।) मूर्ख । (“न भीतो मरणादस्मि केवलं दूषितं यशः' (१०।२७) इत्यादि पुनः पठति ।) चाण्डाल:-अजचालुदत्त, गअणदले पडिक्शन्ता चन्द- शुजा वि विपत्तिं लहन्ति । किं उण जणा मलणभीलुआ माणवा वा । लोए कोवि उढिदो पडदि, कोवि पडिदोवि उद्वेदि । उट्ठन्त- पडन्ताह वशणपडिआ शवश्श उण अस्थि । एदाई हिअए कदुअ संधालेहि अत्ताणअम् । (द्वितीयचाण्डालं प्रति ।) एदं चउर्दु घोशण- ट्ठाणम् । ता उग्घोशम्ह । (ख) (पुनस्तथैवोद्घोषयतः ।) चारुदत्तः-हा प्रिये वसन्तसेने । (शशिविमलमयूख' (१०।१३) इत्यादि पुनः पठति ।) (ततः प्रविशति ससंभ्रमा वसन्तसेना भिक्षुश्च ।) भिक्षुः-हीमाणहे, अट्ठाणपलिश्शन्तं शमश्शाशिअ वशन्त- शेणिअं णअन्ते अणुग्गहिदह्मि पव्वज्जाए । उवाशिके, णइश्शम् । (ग) वसन्तसेना-अज्जचारुदत्तस्स जेव गेहम् । तस्स दंसणेण मिअलाञ्छणस्स विअ कुमुदिणिं आणन्देहि मम् । (घ) (क) चारुदत्त, किं भीतोऽसि । (ख) आर्यचारुदत्त, गगनतले प्रतिवसन्तौ चन्द्रसूर्यावपि विपत्तिं ल- भेते । किं पुनर्जना मरणभीरुका मानवा वा । श्लोके कोऽप्युत्थितः पतति, कोऽपि पतितोऽप्युत्तिष्ठते । उत्तिष्ठत्पततो वसनपातिका शवस्य पुनरस्ति । एतानि हृदये कृत्वा संधारयात्मानम् । एतच्चतुर्थ घोषणास्थानम् । तदुद्धो- कहिं तुम . षयावः। (ग) आश्चर्यम् । अस्थानपरिश्रान्तां समाश्वास्य वसन्तसेनिकां नयन्न- नुगृहीतोस्मि प्रव्रज्यया । उपासिके, कुत्र त्वां नेष्यामि । (घ) आर्यचारुदत्तस्यैव गेहम् । तस्य दर्शनेन मृगलाञ्छनस्येव कुमुदि- नीमानन्दय माम् । ॥ ३५ ॥ अट्ठाणं बुद्धस्थानम् । जीर्णस्थानरूपमेव (१) । उपासिके ।

·मृच्छकटिके भिक्षुः-(खगतम् ।) कदलेण मग्गेण पविशामि । (विचिन्त्य ।) लाअमग्गेण जेव पविशामि । उवाशिके, एहि । इमं लाअमग्गम् । (आकर्ण्य ।) किं णु क्खु एशे लाअमग्गे महन्ते कलअले शुणीअदि। (क) वसन्तसेना-(अग्रतो निरूप्य ।) कधं पुरदो महाजणसमूहो । अज्ज, जाणाहि दाव किं णेदं ति । विसमभरकन्ता विअ वसुंधरा एअवासोण्णदा उज्जइणी वट्टदि । (ख) चाण्डाल:-इमं अ पच्छिमं घोशणट्ठाणम् । ता तालेध डि- ण्डिमम् । उग्धोशेध घोशणम् । (तथा कृत्वा ।) भो चालुदत्त, पडि- वालेहि । मा भाआहि । लुहं जेव मालीअशि । (ग) चारुदत्तः-भगवत्यो देवताः । भिक्षुः-(श्रुखा ससंभ्रमम् ।) उवाशिके, तुमं किल चालुदत्तेण मालिदाशि त्ति चालुदत्तो मालिदुं णीअदि । (घ) वसन्तसेना-(संसभ्रमम् ।) हद्धी हद्धी, कधं मम मन्दभाइ- णीए किदे अजचालुदत्तो वावादीअदि । भो, तुरिदं तुरिदं आदे- सेहि मग्गम् । (ङ) (क) कतरेण मार्गेण प्रविशामि । राजमार्गेणैव प्रविशामि । उपासिके, एहि । अयं राजमार्गः । किं नु खल्वेष राजमार्गे महान्कलकलः श्रूयते । (ख) कथं पुरतो महाञ्जनसमूहः । आर्य, जानीहि तावत्किन्विद मिति । विषमभरक्रान्तेव वसुंधरा एकवासोन्नतोजयिनी वर्तते । (ग) इदं च पश्चिमं घोषणास्थानम् । तत्ताडयत डिण्डिमम् । उद्घोष- यत घोषणाम् । भोश्वारुदत्त, प्रतिपालय । मा भैः । शिघ्रमेव मार्यसे । (घ) उपासिके, त्वं किल चारुदत्तेन मारितासीति चारुदत्तो मारयितुं नीयते । (ङ) हा धिक् हा धिक्, कथं मम मन्दागिन्याः कृत आर्यचारुदत्तो व्यापाद्यते । भोः, त्वरितं त्वरितमादिश मार्गम् । पडिवालेहि प्रतिपालय । क्षणं तिष्ठतीति (तिष्ठेति) मारणव्यापारपरोक्तिरियम् ।। आअट्टिए इति । उद्गीतिः । आकर्षितः सरोषम् । मुष्टी त्सरौ । मुष्टिना गृही- ·दशमोऽङ्कः । भिक्षुः- -तुवलदु तुवलदु बुद्धोवाशिका अजचालुदत्तं जी- अन्तं शमश्शाशिदुम् । अजा, अन्तलं अन्तलं देध । (क) वसन्तसेना-अन्तरं अन्तरम् । (ख) चाण्डाल:-अजचालुदत्त, शमिणिओओ अवलज्झदि । ता शुमलेहि जं शुमलिदव्वम् । (ग) चारुदत्तः-किंबहुना । ('प्रभवति-'(१०।३४) इत्यादि श्लोकं पठति।) चाण्डाल:-(खगमाकृष्य ।) अजचालुदत्त, उत्ताणे भविअ समं चिट्ट । एक्कप्पहालेण मालिअ तुमं शग्गं णेम्ह । (घ) (चारुदत्तस्तथा तिष्ठति ।) चाण्डाल:--(प्रहर्तुमीहते । खड्गपतनं हस्तादभिनयन् ।) ही, कधम् । आअद्विदे शलोशं मुट्ठीए मुट्टिणा गहीदे वि। घलणीऍ कीश पडिके दालुणके अशणिशणिहे खग्गे ॥ ३६ ।। जधा एवं संवुत्तम् , तधा तक्केमि ण विवजदि अजचालुदत्ते त्ति । भअवदि शज्झवाणि, पशीद पशीद । अवि णाम चालुदत्तश्श मोक्खे भवे, तदो अणगहीदं तुए चाण्डालउलं भवे । (ङ) (क) त्वरतां त्वरतां बुद्धोपासिकार्यचारुदत्तं जीवन्तं समाश्वासयितुम् । आर्याः, अन्तरमन्तरं दत्त । ख) अन्तरमन्तरम् । (ग) आर्यचारुदत्त, स्वामिनियोगोऽपराध्यति । तत्स्मर यत्स्मर्तव्यम् । (घ) आर्यचारुदत्त, उत्तानो भूत्वा समं तिष्ठ । एकप्रहारेण मारयित्वा त्वां स्वर्ग नयामः । (ङ) ही कथम् । आकृष्टः सरोष मुष्टौ मुष्टिना गृहीतोऽपि । धरण्यां किमर्थ पतितो दारुणकोऽशनिसंनिभः खङ्गः ॥ यथैतत्संवृत्तम्, तथा तर्कयामि न विपद्यत आर्यचारुदत्त इति । भगवति सद्यवासिनि, प्रसीद प्रसीद । अपि नाम चारुदत्तस्य मोक्षो भवेत् , तदानु- गृहीतं त्वया चाण्डालकुलं भवेत् । तोऽपि । धरण्यां किमिति निपतितो दारुणकोऽशनिसंनिभः खड्गः ॥ ३६ ॥ सह्यवासिनि । सह्यः पर्वत विशेषः । तत्रस्थां दुर्गा स्वकुलदेवता संबोधयति ॥

·२४८ मृच्छकटिके . क्खु अ- अपरः-जधाण्णतं अणुचिट्ठम्ह । (क) प्रथमः-भोदु । एव्वं । कलेम्ह । (ख) ( इत्युभौ चारुदत्तं शूले समारोपयितुमिच्छतः।) (चारुदत्तः 'प्रभवति' (१०।३४) इत्यादि पुनः पठति ।) भिक्षुर्वसन्तसेना च—(दृष्ट्वा ।) अज्जा, मा दाव मा दाव । अज्जा, एसा अहं मन्दभाइणी, जाए कारणादो एसो वावादी- अदि । (ग) चाण्डाल: -(दृष्ट्वा ।) का उण तुलिदं एशा अंशपडन्तेण चिउलभालेण । मा मेत्ति वाहलन्ती उट्टिदहत्था इदो एदि ॥ ३७ ।। (घ) वसन्तसेना-अजचारुदत्त, किं णेदम् । (ङ) (इत्युरसि पतति ।) भिक्षुः-अजचालुदत्त, किं णेदम् । (च) (इति पादयोः पतति ।) चाण्डाल:-(सभयमुपसृत्य ।) कधम् , वशन्तशेणा। णं म्हेहिं शाहु ण वावादिदे । (छ) भिक्षुः-(उत्थाय ।) अले, जीवदि चालुदत्ते । (ज) चाण्डाल:--जीवदि वश्शशदम् । (झ) वसन्तसेना-(सहर्षम् ।) पचुजीविदम्हि । (ज) (क) यथाज्ञप्तमनुतिष्ठावः । (ख) भवतु । एवं कुर्वः । (ग) आर्याः मा तावन्मा तावत् । आर्याः, एषाहं मन्दभागिनी यस्याः कारणादेष व्यापाद्यते। (घ) का पुनस्त्वरितमेषांसपतता चिकुरभारेण । मा मेति व्याहरन्त्युत्थितहस्तेत एति ॥ (ङ) आर्यचारुदत्त, किं न्विदम् । (च) आर्यचारुदत्त, किं न्विदम् । छ) कथम् , वसन्तसेना । ननु खल्वस्माभिः साधुन व्यापादितः । (ज) अरे, जीवति चारुदत्तः । झ) जीवति वर्षशतम् । (ब) प्रत्युज्जीवितास्मि । का उणेति । गाथा । का पुनस्त्वरितमंसे पतता चिकुरभारेण । मा मेति व्याहरन्त्युत्थितहस्तेत एति ॥ 'उच्छिअभ(ह)त्था' इति पाठे उच्छ्रितह- ·दशमोऽङ्कः। २४९ चाण्डालः–ता जाव एवं वुत्तं राइण्णो जण्णवाडगदश्श णिवेदेम । (क) (इति निष्कामतः।) शकारः-(वसन्तसेनां दृष्ट्वा सत्रासम् ।) हीमादिके । केण गब्भ- दाशी जीवाविदा । उक्कन्ताई मे पाणाई । भोदु पलाइश्शम् । (ख) (इति पलायते।) चाण्डाल:-(उपसृत्य ।) अले, णं अह्माणं ईदिशी लाआ- णत्ती-जेण शा वावादिदा, तं मालेध ति । ता लट्टिअशालअं जेव अण्णेशम । (ग) (इति निष्कान्तौ ।) चारुदत्तः-(सविस्मयम् ।) केयमभ्युद्यते शस्त्रे मृत्युवक्रगते मयि । अनावृष्टिहते सस्ये द्रोणवृष्टिरिवागता ॥ ३८ ॥ (अवलोक्य च ।) वसन्तसेना किमियं द्वितीया समागता सैव दिवः किमित्थम् । भ्रान्तं मनः पश्यति वा ममैनां वसन्तसेना न मृताथ सैव ॥३९॥ अथवा। सा किं नु वर्गात्पुनः प्राप्ता मम जीवातुकाम्यया । तस्या रूपानुरूपेण किमुतान्येयमागता ॥ ४० ॥ वसन्तसेना-(सास्रमुत्थाय पादयोर्निपत्य ।) अजचालुदत्त, जेव अहं पावा, जाए कारणादो इअं तुए असरिसी अवस्था पाविदा । (घ) क) तद्यावदेतद्वृत्तं राज्ञो यज्ञवाटगतस्य निवेदयावः । (ख) आश्चर्यम् । केन गर्भदासी जीवनं प्रापिता । उत्क्रान्ता मे प्राणाः । भवतु पलायिष्ये। (ग) अरे, नन्वस्माकमीदृशी राजाज्ञप्तिः-येन सा व्यापादिता, तं मार- यतेति । तद्राष्ट्रियश्यालमेवान्विष्यावः । (घ) आर्यचारुदत्त, सैवाहं पापा, यस्याः कारणादियं त्वया सदृश्य- वस्था प्राप्ता। तेत्यर्थः ॥३७॥ केयमिति ॥ ३८ ॥ वसन्तसेनेति ॥ ३९ ॥ किं विति मृ०२२

·२५०
मृच्छकटिके
(नेपथ्ये।)
अच्चरिअं अच्चरिअम् । जीवदि वसन्तसेना । (क) (इति सर्वे
पठन्ति ।)
चारुदत्तः-(आकर्ण्य सहसोत्थाय स्पर्शसुखमभिनीय निमीलिताक्ष एव
हर्षगद्गदाक्षरम् ।) प्रिये, वसन्तसेना त्वम् ।
वसन्तसेना-सा जेवाहं मन्दभाआ। (ख)
चारुदत्त:-(निरूप्य सहर्षम् ।) कथं वसन्तसेनैव । (सानन्दम् ।)
कुतो बाप्पाम्बुधाराभिः नपयन्ती पयोधरौ ।
मयि मृत्युवशं प्राप्ते विद्येव समुपागता ॥ ४१ ॥
प्रिये वसन्तसेने,
त्वदर्थमेतद्विनिपात्यमानं देहं त्वयैव प्रतिमोचितं मे ।
अहो प्रभावः प्रियसंगमस्य मृतोऽपि को नाम पुनधियेत ॥४२॥
अपि च । प्रिये, पश्य ।
रक्तं तदेव वरवस्त्रमियं च माला
कान्तागमेन हि वरस्य यथा विभाति ।
एते च वध्यपटहध्वनयस्तथैव
जाता विवाहपटहध्वनिभिः समानाः ॥ ४३ ॥
वसन्तसेना-अदिदक्खिणदाए किं णेदं ववसिदं अजेण । (ग)
चारुदत्तः-प्रिये, त्वं किल मया हतेति-
पूर्वानुबद्धवैरेण शत्रुणा प्रभविष्णुना ।
नरके पतता तेन मनागास्म निपातितः ॥ ४४ ॥
वसन्तसेना—(कर्णी पिधाय ।) सन्तं पावम् । तेण झि राअ-
सालेण वावादिदा । (घ
चारुदत्तः-(भिक्षु दृष्ट्वा ।) अयमपि कः ।
(क) आश्चर्यमाश्चर्यम् । जीवति वसन्तसेना ।
(ख) सैवाहं मन्दभाग्या ।
ग) अतिदक्षिणतया किं न्विदं व्यवसितमार्येण ।
(घ) शान्तं पापम् । तेनास्मि राजश्यालेन व्यापादिता ।
॥ ४० ॥ कुत इति । विद्या इतरविविक्तात्मज्ञानम् ॥ ४१॥ त्वदर्थमिति
॥ ४२ ॥ रक्तमिति । वरस्य जामातुरिव ॥ ४३ ॥ पूर्वेति ॥ ४४ ॥

·दशमोऽङ्कः ।
२५१
वसन्तसेना-तेण अणजेण वावादिदा । एदिणा अजेण
जीवाविदमि । (क)
चारुदत्त:-कस्त्वमकारणबन्धुः ।
भिक्षुः—ण पञ्चभिजाणादि मं अज्जो । अहं शे अजश्श च-
लणशंवाहचिन्तए शंवाहके णाम । जूदिअलेहिं गहिदे एदाए उवा-
शिकाए अजश्श केलके ति अलंकालपणणिक्कीदे मि । तेण अ जूद-
णिव्वेदेण शक्कशमणके शंवुत्ते मि । एशावि अजा पाहणविपज्जा-
शेण पुप्फकलण्डकजिण्णुजाणं गदा । तेण अ अणजेण ण मं बहु
मण्णेशि ति बाहुपाशबलकालेण मालिदा मए दिट्टा । (ख)
(नेपथ्ये कलकलः ।)
जयति वृषभकेतुर्दक्षयज्ञस्य हन्ता
तदनु जयति भेत्ता षण्मुखः क्रौञ्चशत्रुः ।
तदनु जयति कृत्स्ना शुभ्रकैलासकेतुं
विनिहतवरवैरी चार्यको गां विशालाम् ॥ ४५ ॥
(प्रविश्य सहसा ।)
शविलक:-
हत्वा तं कुनृपमहं हि पालकं भो-
स्तद्राज्ये द्रुतमभिषिच्य चार्यकं तम् ।
तस्याज्ञां शिरसि निधाय शेषभूतां
मोक्ष्येऽहं व्यसनगतं च चारुदत्तम् ॥ ४६॥
(क) तेनानार्येण व्यापादिता । एतेनार्येण जीवं प्रापितास्मि ।
(ख) न प्रत्यभिजानाति मामायः । अहं स आर्यस्य चरणसंवाहचि-
न्तकः संवाहको नाम घृतकरैगृहीत एतयोपासिकयार्यस्यात्मीय इत्यलंकार-
पणनिष्क्रीतोऽस्मि । तेन च द्यूतनिर्वेदेन शाक्यश्रमणकः संवृत्तोऽस्मि ।
एषाण्यार्या प्रवहणविपर्यासेन पुष्पकरण्डकजीर्णोद्यानं गता । तेन चाना-
येण न मां बहु मन्यस इति बाहुपाशबलात्कारेण मारिता मया दृष्टा ।
केणापि । न एतद्यतिरिक्तनान्येत्यर्थः । न प्रत्यभिजानाति । निर्वेदः शान्तिः वैष.
यिकेच्छानिवृत्तिः ॥ किमेतत्किमेतदिति शत्रूणां क्रूरः कलकलः ॥ जयतीति ।
जयति सर्वोत्कर्षेण वर्धताम् (वर्तते) । तदनु जयति आत्मसात्करोति ॥ ४५ ॥
हत्वेति । शेषभूतां पुष्पदामायमानाम् । गुणभूतामिति केचित् ॥ ४६ ॥

·२५२ मृच्छकटिके हत्वा रिपुं तं बलमन्त्रिहीनं पौरान्समाश्वास्य पुनः प्रकर्षात् । प्राप्तं समग्रं वसुधाधिराज्यं राज्यं बलारेरिव शत्रुराज्यम् ॥ ४७ ॥ (अग्रतो निरूप्य ।) भवतु । अत्र तेन भवितव्यम् , यत्रायं जनपद- समवायः । अपि नामायमारम्भः क्षितिपतेरार्यकस्यार्यचारुदत्तस्य जीवितेन सफलः स्यात् । (त्वरिततरमुपसृत्य ।) अपयात जाल्माः । (दृष्ट्वा । सहर्षम् ।) अपि ध्रियते चारुदत्तः सह वसन्तसेनया । संपूर्णाः खल्वस्मत्स्वामिनो मनोरथाः । दिष्ट्या भो व्यसनमहार्णवादपारा- दुत्तीर्ण गुणधृतया सुशीलवत्या । नावेव प्रियतमया चिरान्निरीक्ष्ये ज्योत्स्नाढ्यं शशिनमिवोपरागमुक्तम् ॥ ४८ ।। तत्कृतमहापातकः कथमिवैनमुपसमि । (अथवा ।) सर्वत्रार्जवं शोभते । (प्रकाशमुपसृत्य बद्धाञ्जलिः ।) आर्यचारुदत्त । चारुदत्तः-ननु को भवान् । शर्विलकः- येन ते भवनं भित्त्वा न्यासापहरणं कृतम् । सोऽहं कृतमहापापस्त्वामेव शरणं गतः ॥ ४९ ॥ चारुदत्तः-सखे, मैवम् । त्वयासौ प्रणयः कृतः । (इति कण्ठे गृह्णाति ।) शर्विलकः-अन्यच्च । आर्यकेणार्यवृत्तेन कुलं मानं च रक्षता । पशुवद्यज्ञवाटस्थो दुरात्मा पालको हतः ॥ ५० ॥ चारुदत्तः किम् । शर्विलक:- त्वद्यानं यः समारुह्य यतस्त्वां शरणं पुरा । पशुवद्वितते यज्ञे हतस्तेनाद्य पालकः ॥ ५१ ॥ हत्वेति ॥ ४७ ॥ दिष्टयेति ॥ ४८ ॥ येनेति ॥ ४९ ॥ आर्यकेणेति । यज्ञवाटो यज्ञस्थानम् । एतच्चापरिच्छिनजनसंमर्दैन प्रमादस्थानम् । तेन सर्वो

·दशमोऽङ्कः।
२५३
चारुदत्तः-शर्विलक, योऽसौ पालकेन घोषादानीय निष्का-
रणं कूटागारे बद्ध आर्यकनामा त्वया मोचितः ।
शर्विलकः-यथाह तत्रभवान् ।
चारुदत्तः-प्रियं नः प्रियम् ।
शर्विलकः-प्रतिष्ठितमात्रेण तव सुहृदायकेणोज्जयिन्यां वेणा-
तटे कुशावत्यां राज्यमतिसृष्टम् । तत्प्रतिमान्यतां प्रथमः सुहृत्प्रणयः ।
(परिवृत्य ।) अरे रे, आनीयतामयं पापो राष्ट्रियशठः ।
(नेपथ्ये ।)
यथाज्ञापयति शर्विलकः ।
शर्विलकः-आर्य, नन्वयमार्यको राजा विज्ञापयति-इदं
मया युष्मद्गुणोपार्जितं राज्यम् । तदुपयुज्यताम् ।
चारुदत्तः-अस्मद्गुणोपार्जितं राज्यम् ।
(नेपथ्ये ।)
अरे रे राष्ट्रियश्यालक, एह्येहि । खस्याविनयस्य फलमनुभव ।
(ततः प्रविशति पुरुषरधिष्टितः पश्चाद्वाहुबद्धः शकारः ।)
शकारः-हीमादिके,
एव्वं दूलमदिक्कन्ते उद्दामे विअ गदहे ।
आणीदे क्खु हगे बद्धे हुडे अण्णे व्व दुक्कले ॥ ५२ ॥
(दिशोऽवलोक्य ।) शमन्तदो उवट्ठिदे एशे लश्टिअबन्धे । ता कं दाणिं
अशलणे शलणं वजामि । (विचिन्त्य ।) भोदु । तं जेव अब्भुववण्ण-
शलणवच्छलं गच्छामि । (इन्युपसत्य ।) अज्जचालुदत्त, पलित्ताआहि
पलित्ताआहि । (क) (इति पादयोः पतति ।)
(क) आश्चर्यम् ।
एवं दूरमतिकान्त उद्दाम इव गर्दभः ।
आनीतः खल्वहं बद्धः कुक्कुरोऽन्य इव दुष्करः ॥
समन्तत उपस्थित एष राष्ट्रियबन्धुः । तत्किमिदानीमशरणः शरणं व्रजामि ।
भवतु । तमेवाभ्युपपन्नशरणवत्सलं गच्छामि । आर्यचारुदत्त, परित्रायस्व
परित्रायस्व ।
त्कटवध इति सूचयितुम् ॥५०॥ त्वद्यानमिति ॥५१॥एव्वमिति ॥ ५२॥

·२५४ मृच्छकटिके (नेपथ्ये ।) अजचालुदत्त, मुञ्च मुञ्च । वावादेम एदम् । (क) शकारः-(चारुदत्तं प्रति ।) भोअशलणशलणेपलित्ताआहि । (ख) चारुदत्तः-(सानुकम्पम् ।) अहह, अभयमभयं शरणागतस्य । शर्विलकः-(सावेगम् ।) आः, अपनीयतामयं चारुदत्तपार्धात् । (चारुदत्तं प्रति ।) ननूच्यतां किमस्य पापस्यानुष्ठीयतामिति । आकर्षन्तु सुबबैनं श्वभिः संखाद्यतामथ । शूले वा तिष्ठतामेष पाट्यतां क्रकचेन वा ॥ ५३ ॥ चारुदत्तः–किमहं यद्वीमि तक्रियते । शर्विलकः कोऽत्र संदेहः । शकारः-भश्टालआ चाल इत्त, शलणागदे मि । ता पलि- ताआहि पलित्ताआहि । जंतुऐ शलिशं तं कलेहि । पुणो ण ईदिशं कलिश्शम् । (ग) (नेपथ्ये ।) पौराः वावादेध । किंणिमित्तं पादकी जीवावीअदि । (घ) (वसन्तसेना वध्यमालां चारुदत्तस्य कण्ठादपनीय शकारस्योपरि क्षिपति ।) शकारः-गब्भदाशीधीए, पशीद पशीद । ण उण मालइ- श्शम् । ता पलित्ताआहि । (ङ) शर्विलकः-अरे रे, अपनयत । आर्यचारुदत्त, आज्ञाप्य- ताम्-किमस्य पापस्यानुष्ठीयताम् । (क) आर्यचारुदत्त, मुश्च मुश्च । व्यापादयामैतम् । (ख) भो अशरणशरण, परित्रायस्व । (ग) भट्टारक चारुदत्त, शरणागतोऽस्मि । तत्परित्रायख परित्रायस्व । यत्तव सदृशं तत्कुरु । पुनर्नेदृशं करिष्यामि । घ) पौराः, व्यापादयत । किंनिमित्तं पातकी जीव्यते । ङ) गर्भदासीपुत्रि, प्रसीद प्रसीद । न पुनर्मारयिष्यामि । तत्प- रित्रायस्व ।

·दशमोऽङ्कः। २५५ चारुदत्तः-किमहं यद्रवीमि तक्रियते । शर्विलकः-कोऽत्र संदेहः । चारुदत्तः-सत्यम् । शर्विलकः-सत्यम् । चारुदत्तः-यद्येवं शीध्रमयम्- शर्विलकः-किं हन्यताम् । चारुदत्तः-नहि नहि । मुच्यताम् । शर्विलकः-किमर्थम् । चारुदत्तः- शत्रुः कृतापराधः शरणमुपेत्य पादयोः पतितः । शस्त्रेण न हन्तव्यः शर्विलकः-एवम् । तर्हि श्वभि खाद्यताम् । चारुदत्तः-नहि। उपकारहतस्तु कर्तव्यः ॥ ५४ ॥ शर्विलकः-अहो, आश्चर्यम् । किं करोमि । वदत्वार्यः । चारुदत्तः-तन्मुच्यताम् । शर्विलकः-मुक्तो भवतु । शकारः-हीमादिके । पञ्चुज्जीविदे मि । (क) (इति पुरुषैः सह निष्क्रान्तः।) (नेपथ्ये कलकलः ।) (पुनर्नेपथ्ये ।) एसा अज्जचालुदत्तस्स वहुआ अजा धूदा पदे वसणञ्चले विल- गन्तं दारअं आक्खिवन्ती बाप्फभरिदणअणेहिं जणेहिं णिवारिज- माणा पजलिदे पावए पविसदि । (ख) शर्विलकः-(आकर्ण्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) कथं चन्दनकः । चन्दनक, किमेतम् । क) आश्चर्यम् । प्रत्युजीवितोऽस्मि । (ख) एषार्यचारुदत्तस्य वधूरार्या धूता पदे वसनाञ्चले विलगन्तं दार• कमाक्षिपन्ती बाष्पभरितनयनैर्जनैर्निवार्यमाणा प्रज्वलिते पावके प्रविशति ।

·मृच्छकटिके
चन्दनकः-(प्रविश्य ।) किं ण पेक्खदि अजो। महाराअप्पासादं
दक्खिणेण महन्तो जणसंमद्दो वदि । ('एसा' (२५५पृष्ठे) इत्यादि पुनः
पठति ।) कधिदं अ मए तीए, जधा-'अजे, मा साहसं करेहि ।
जीवदि अन्जचारुदत्तो' ति । परंतु दुक्खवावुडदाए को सुणोदि,
को पत्तिआएदि । (क)
चारुदत्तः-(सोद्वेगम् ।) हा प्रिये, जीवत्यपि मयि किमेतद्ध्यव-
सितम् । (ऊर्ध्वमवलोक्य दीर्घ निश्वस्य च ।)
न महीतलस्थितिसहानि भवच्चरितानि चारुचरिते यदपि ।
उचितं तथापि परलोकसुखं न पतिव्रते तब विहाय पतिम् ॥ ५५॥
(इति मोहमुपगतः।)
शर्विलकः
-अहो प्रमादः ।
त्वरया सर्पणं तत्र मोहमार्योऽत्र चागतः ।
हा धिक्प्रयत्नवैफल्यं दृश्यते सर्वतोमुखम् ॥ ५६ ॥
वसन्तसेना-समस्ससिदु अज्जो । तत्त गदुअ जीवावेद अ-
जाम् । अण्णधा अधीरत्तणेण अणत्थो संभावीअदि । (ख)
चारुदत्तः-(समाश्वस्य सहसोत्थाय च ।) हा प्रिये, कासि । देहि मे
प्रतिवचनम् ।
चन्दनक: इदो इदो अज्जो । (ग)
(इति सर्वे परिकामन्ति ।)
(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा धूता चेलाञ्चलमाकर्षन्विदूषकेणानुगम्यमानो
रोहसेनो रदनिका च ।)
धूता (सास्रम् ।) जाद, मुञ्चेहि मम् । मा विग्घं करेहि । भी-
(क) किं न पश्यत्यायः । महाराजप्रासादं दक्षिणेन महाजनसंमों
वर्तते । कथितं च मया तस्यै, यथा-'आर्ये, मा साहसं कुरुष्व । जीवत्या-
संचारुदत्तः' इति । परंतु दुःखव्यापृततया कः शृणोति, कः प्रत्ययते ।
(ख) समाश्वसित्वार्यः । तत्र गत्वा जीवयत्वार्याम् । अन्यथाधीरत्वेना-
नर्थः संभाव्यते।
(ग) इत इत आर्यः।
आकर्षन्त्विति ॥ ५३ ॥ शत्रुरिति ॥ ५४ ॥ न महीति ॥ ५५ ॥

·दशमोऽङ्कः। २५७ आमि अजउत्तस्स अमङ्गलाकण्णणदो । (क) (इत्युत्थायाञ्चलमाकृष्य पावकाभिमुखं परिकामति ।) रोहसेनः-माद अजए, पडिवालेहि मम् । तुए विणा ण सकुणोमि जीविदं धारेदुम् । (ख) (इति त्वरितमुपसृत्य पुनरश्चलं गृह्णाति ।) विदूषकः-भोदीए दाव बह्मणीए भिण्णत्तणेण चिदाधिरोहणं पावं उदाहरन्ति रिसीओ। (ग धूता-वरं पावाचरणे । ण उण अज्जउत्तस्स अमङ्गलाकण्ण- णम् । (घ) शर्विलकः-(पुरोऽत्रलोक्य ।) आसन्नहुतवहार्या । तत्त्वर्यता त्वर्यताम् । (चारुदत्तस्त्वरितं परिकामलि ।) धृता-रअणिए, अवलम्ब दारअम् , जाव अहं समीहिद करेमि । (ङ) चेटी-(सकरुणम् ।) अहं पि जधोवदेसिणि झि भट्टिणीए । (च) धूता-(विदूषकमवलोक्य ।) अज्जो दाव अवलम्बेदु । (छ) विदूषकः-(सावेगम् ।) समीहिदसिद्धिए पउत्तेण बह्मणो अ- ग्गदो कादव्यो । अदो भोदीए अहं अग्गणी होमि । (ज) धूता-कधं पञ्चादिद्वह्मि दुवेहिं । (बालकमालिङ्गय ।) जाद, पज्जवट्ठावेहि अत्ताणं अह्माणं तिलोदअदाणाअ । (क) जात, मुश्च माम् । मा विघ्नं कुरुष्व । विभेम्यार्यपुत्रस्यामङ्गला- कर्णनात् । (ख) मातरार्ये, प्रतिपालय माम् । त्वया विना न शक्नोमि जीवितं धर्तुम् । (ग) भवत्यास्तावद्राह्मण्या भिन्नत्वेन चिताधिरोहणं पापमुदाहरन्दि तुमं जेव ऋषयः । (घ) वरं पापाचरणम् । न पुनरार्यपुत्रस्यामङ्गलाकर्णनम् । (ङ) रदनिके, अवलम्बस्व दारकम् । यावदहं समीहितं करोमि । (च) अहमपि यथोपदेशिन्यस्मि भट्टिन्याः। (छ) आर्यस्तावदवलम्बताम् । (ज) समीहितसियै प्रवृत्तेन ब्राह्मणोऽग्रे कर्तव्यः । अतो भवत्या अह- मग्रणीभवामि । त्वरयेति ॥५६॥ पुस्तकान्तरपाठदर्शनव्याख्या-अहमेवेति । पर्यवस्था-

·२५८
मृच्छकटिके।
अदिक्कन्ते किं मणोरहेहिं । (सनिःश्वासम् ।) ण क्खु अज्जउत्तो तुम
पज्जवट्ठाविस्सदि । (क)
चारुदत्तः-(आकर्ण्य सहसोपसृत्य ।) अहमेव पर्यवस्थापयामि
बालिशम् । (इति बालकं बाहुभ्यामुत्थाप्य वक्षसालिङ्गति ।)
धूता-(विलोक्य ।) अम्महे । अजउत्तस्स जेव सरसंजोओ ।
(पुनर्निपुणं निरूप्य सहर्षम् ।) दिडिआ अजउत्तो जेव एसो। पिअं मे
पिअम् । (ख)
बालकः
(विलोक्य सहर्षम् ।) अम्मो । आवुको मं परिस्सजदि ।
(धूतां प्रति ।) अज्जए, वड्डवीअसि । आकुको जे मं पज्जवट्टावेदि। (ग)
(इति प्रत्यालिङ्गति ।)
चारुदत्तः-(धूतां प्रति ।)
हा प्रेयसि प्रेयसि विद्यमाने कोऽयं कठोरो व्यवसाय आसीत् ।
अम्भोजिनीलोचनमुद्रणं किं भानावनस्तंगमित करोति ॥ ५७ ॥
धूता-अजउत्त, अदो जेव सा अचेतणेत्ति चुम्बी-
अदि । (घ)
विदूषकः-(दृष्ट्वा सहर्षम् ।) ही ही भो, एदेहिं जेव अच्छीहिं
पिअवअस्सो पेक्खीअदि । अहो सदीए पहावो, जदो जलणप्पवेश-
व्ववसाएण जेव पिअसमागमं पाविदा (चारुदत्तं प्रति ।) जेदु जेदु
पिअवअस्सो । (ङ)
(क) कथं प्रत्यादिष्टास्मि द्वाभ्याम् । जात, त्वमेव पर्यवस्थापयात्मानम-
माकं तिलोदकदानाय । अतिक्रान्ते किं मनोरथैः । न खल्वार्यपुत्रस्त्वां
पर्यवस्थापयिष्यति ।
(ख) आश्चर्यम् । आर्यपुत्रस्यैव स्वरसंयोगः । दिष्ट्यार्यपुत्र एवैषः ।
प्रियं मे प्रियम् ।
(ग) आश्चर्यम् । पिता मां परिष्वजति । आर्ये, वर्धसे । तात एव मां
पर्यवस्थापयति । (घ) आर्यपुत्र, अतएव साऽचेतनेति चुम्ब्यते ।
(ङ) आश्चर्य भोः, एताभ्यामेवाक्षिभ्यां प्रियवयस्सः प्रेक्ष्यते । अहो
सत्याः प्रभावः यतो ज्वलनप्रवेशव्यवसायेनैव प्रियसमागमं प्रापिता ।
जयतु जयतु प्रियवयस्यः ।
पनमाचार इति कृत्वा खयमेव क्षमोऽहमिति भावः ॥ हा प्रेयसीति ॥ ५७ ॥

·२५९ -- रदनिके, दशमोऽङ्कः । चारुदत्तः-एहि मेय । (इत्यालिङ्गति ।) चेटी-अहो संविधाणअम् । अज, वन्दामि । (क) (इति चारुदत्तस्य पादयोः पतति ।) चारुदत्तः-(पृष्ठे करं दत्वा ।) उत्तिष्ठ । (इत्यु- स्थापयति ।) धूता—(वसन्तसेनां दृष्ट्वा ।) दिट्टिआ कुसलिणो बहिणिआ । (ख) वसन्तसेना-अहुणा कुसलिणी संवुत्तमि । (ग) (इत्यन्योन्यमालिङ्गतः ।) शर्विलकः-दिष्ट्या जीवितसुहृद्वर्ग आर्यः । चारुदत्तः-युष्मत्प्रसादेन । शर्विलकः-आर्ये वसन्तसेने, परितुष्टों राजा भवतीं वधूशब्दे- नानुगृह्णाति । वसन्तसेना-अज कदत्थम्हि । (घ) शर्विलकः-(वसन्तसेनामवगुण्ठ्य चारुदत्तं प्रति ।) आर्य, किमस्य भिक्षोः क्रियताम् । चारुदत्तः- भिक्षो, किं तव बहुमतम् । भिक्षुः-इमं ईदिशं अणिच्चत्तणं पेक्खिअ दिउणतले मे पव्व जाए बहुमाणे संवुत्ते । (ङ) चारुदत्तः-सखे, दृढोऽस्य निश्चयः । तत्पृथिव्यां सर्वविहारेषु कुलपतिरयं क्रियताम् । शर्विलकः-यथाहार्यः । भिक्षुः-पिअं णो पिअम् । (च) क्सन्तसेना-संपदं जीवाविदमि । (छ) शर्विलकः-स्थावरकस्य किं क्रियताम् । चारुदत्तः-सुवृत्त, अदासो भवतु । ते चाण्डालाः सर्वचा- (क) अहो संविधानकम् । आर्य, वन्दे । (ख) दिष्ट्या कुशलिनी भगिनी । ग) अधुना कुशलिनी संवृत्तास्मि । (घ) आर्य, कृतार्थास्मि । (ङ) इदमीदृशमनित्यत्वं प्रेक्ष्य द्विगुणतरो मम प्रव्रज्यायां बहुमानः संवृत्तः । (च) प्रियं नः प्रियम् । छ) सांप्रतं जीवापितास्मि ।

·२६० मृच्छकटिके ण्डालानामधिपतयो भवन्तु । चन्दनकः पृथिवीदण्डपालको भवतु । तस्य राष्ट्रियश्यालस्य यथैव क्रिया पूर्वमासीत् , वर्तमाने तथैवास्यास्तु । शर्विलकः-एवं यथाहार्यः परमेनं मुञ्च मुञ्च । व्यापादयामि । चारुदत्तः- -अभयं शरणागतस्य । ('शत्रुः कृतापराधः' (१०।५४) इत्यादि पठति ।) शर्विलकः-तदुच्यतां किं ते भूयः प्रियं करोमि । चारुदत्तः-अतः परमपि प्रियमस्ति । लब्धा चारित्रशुद्धिश्वरणनिपतितः शत्रुरप्येष मुक्तः प्रोत्खातारातिमूल: प्रियसुहृदचलामार्यकः शास्ति राजा । प्राप्ता भूयः प्रियेयं प्रियसुहृदि भवान्संगतो मे वयस्यो लभ्यं किं चातिरिक्तं यदपरमधुना प्रार्थयेऽहं भवन्तम् ॥ ५८ ॥ कांश्चित्तुच्छयति प्रपूरयति वा कांश्चिन्नयत्युन्नति कांश्चित्पातविधौ करोति च पुनः कांश्चिन्नयत्याकुलान् । अन्योन्यं प्रतिपक्षसंहतिमिमां लोकस्थिति बोधय- न्नेष क्रीडति कूपयन्त्रघटिकान्यायप्रसक्तो विधिः ॥ ५९ ॥ तथापीदमस्तु भरतवाक्यम्- क्षारिण्यः सन्तु गावो भवतु वसुमती सर्वसंपन्नसम्या पर्जन्यः कालवर्षी सकलजनमनोनन्दिनो वान्तु वाताः । मोदन्तां जन्मभाजः सततमभिमता ब्राह्मणाः सन्तु सन्तः श्रीमन्तः पान्तु पृथ्वीं प्रशमितरिपवो धर्मनिष्ठाश्च भूपाः ॥ ६॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) संहारो नाम दशमोऽङ्कः। दिउणतले द्विगुणतरः ॥ लब्धेति । अचलां पृथ्वीम् ॥ ५८ ॥ कांश्चिदिति ॥ ५९ ॥ क्षीरिण्य इति ॥ ६ ॥ मृच्छकटिकविवृतिरियं गणपतिचित्तान्तपारपर्यन्ता । पृथ्वीधरकृतिरुपनयतु संतोषं कृतिसमुद्रे ॥ इति दशमोऽङ्कः॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·मृच्छकटिकस्थश्लोकानां सूची। अङ्कः श्लोकः अङ्कः श्लोकः ८ १० ९ ... ८ १ १ ... 9 ४ ... ... ८ ३ ८ مي अंसेन बिभ्रत्करवीरमालां १० अग्राह्या मूर्धजेष्वेताः अङ्गारकविरुद्धस्य अत्थं शदं देमि शुवण्ण अद्ध कलेवलं पडिवुत्तं ... १० अद्याप्यस्य तथैव केश अनया हि समालब्धं . ३ अन्धलाले पलाअन्ती अन्धस्य दृष्टिरिव अन्यं मनुष्यं हृदयेन अन्यस्यामपि जातौ मा... अन्यासु भित्तिषु मया अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे ४ अपतितमपि तावत्सेव... अपद्मा श्रीरेषा प्रहरण- अपश्यतोऽद्य तां कान्तां अपापानां कुले जाते ९ अप्येष नाम परिभूत- अप्रीतिर्भवतु विमुच्यतां अन्भुदये अवशाणे १० अभ तुह देउ हरो ६ अभ्युक्षितोऽसि सलिलै अमी हि दृष्ट्वा मदुपेतमेत १० अमी हि वस्त्रान्तनिरुद्ध १० अमी हि वृक्षाः फलपुष्प- अमूर्हि भित्त्वा जलदान्तराणि ५ अमौक्तिकमसौवर्ण अम्हेहि चण्डं अहि १ अयं हि पातकी विप्रो ९ अयं च सुरतज्वालः अयं तव शरीरस्य मृ० २३ २१ अयमेवं विधे काले ९ ३१ २१ अयं पटः सूत्रदरिद्रतां... २ ३३ अये शस्त्रं मया प्राप्त ६ २४ ४० अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य ३ ३५ अवणेध वालअजणं २ १८ ५ अवनतशिरसः प्रयाम ... १५ १५ अवन्तिपुर्या द्विजसार्थवाहो १ ६ ३९ अवहरइ कोवि तुरिअं.. ४९ अविज्ञातावसक्तेन १६ अशरणशरणप्रमोद- ८ ४३ अशी शुतिक्खे वलिदे ... १ ३० १४ असौ हि दत्त्वा तिमिराव ३ ६ १२ | अस्मत्समक्षं हि वसन्तसेना ८ ३० ४२ आअच्छध वीसत्था ६ १२ आअद्विदे शलोशं १० ९ आकर्षन्तु सुबद्धेनं १० ५३ ३७ आत्मगाग्यक्षतद्रव्यः ३ २७ २६ आर्यकेणार्यवृत्तेन १० ४१ आलाने गृह्यते हस्ती १ १९ आलोकविशाला मे १ २७ आलोकितं गृहशिखण्डिभि ५ १ १९ आश्रमं वत्स गन्तव्यं १० ३२ ६ आहणिऊण सरोसं २ २० १६ इच्छन्तं मम णेच्छति त्ति ७ इदं गृहं भिनमदत्तदण्डो ४४ इदं तत्स्नेहसर्वखं १० २३ १८ इदानीं सुकुमारेऽस्मि ९ २८ इन्दे पवाहिअन्ते १० ३९ इयं हि निद्रा नयनावलम्बिनी ३ ११ इयं रङ्गप्रवेशेन कलानां १ ७ इह सर्वखफलिनः १० ८ ... ८ ... ... ... ९ ... ८ ६ ३ ३ ... ३ ... ... ४२ ४ ·२ अङ्कः श्लोकः अङ्कः श्लोकः ३५ १ ४० ... ... ४ ... ... ३१ २३ १ ३३ ... 9 १२ ४ २४ ३४ " " ३ १ ... एषा फुल्लकदम्बनीप ४१ एषासि वयसो दर्पात्कु ७ एसो असोअवुच्छो ३ एह्येहीति शिखण्डिना ५ १९ एरावतोरसि चलेव ३१ ओशलध देध मग्गं १० ५७ ओहारिओ पवहणो ६ कः श्रद्धास्यति भूतार्थ ३ २६ २२ कश्चालुआ गोच्छड १ ४ कत्ताशद्दे णिण्णाणअश्श १६ करिकरसमबाहुः सिंह ६ कस्सहमो दिणअरो ६ १२ कस्स तुहुं तणुमज्झे २ ११ | कहिं कहिं सुसहि ४ काश्चित्तुच्छयति प्रपूरयति १० ३० का उण तुलिदंएशा १० १४ कामं नीचमिदं वदन्तु ३ १६ काम प्रदोषतिमिरेण २१ किं अच्छध वीसद्धा ६ ४६ किं यात्यस्य पुरः शनैः :प्रवहणं २० किं याशि धावशि पलाअशि १ १८ किं यासि बालकदलीव २५ किं शे शके वालिपुत्ते महि ३६ किं कुलेनोपदिष्टेन ९ ... १ १ २ इंदृशे व्यवहारानी ९ ईदृशैः श्वेतकाकीय ९ उजाणेसु सहासु अ ६ उत्कण्ठितस्य हृदयानुगुणा ३ उत्ताशिता गच्छशि उत्तिष्ठ भोः पतितसाधु १० उदयतिहि शशाङ्कः उदयन्तु नाम मेघाः उन्नमति नमति वर्षति ... उपरितलनिपातितेष्टको ऋग्वेदं सामवेदं गणित एककार्यनियोगेऽपि ६ एतत्तद्धृतराष्ट्रवक एतत्तु मां दहति एताःपुनहर्म्यगताः स्त्रियो मां१० एता निषिक्तरजतद्रव एताभिरिष्टिकाभिः ३ एता हसन्ति च रुदन्ति च ४ एतेन मापयति भित्तिषु ३ एते हि विद्युद्गणबद्धकक्षा एतैः पिष्टतमालवर्णकनिभै एतैराईतमालपत्रमलिनै एतैरेव यदा गजेन्द्र- एत्थ मए विण्णविदा ६ एवं दोशकलण्डिअं एदेहि दे दशणहुप्पल एव्वं दलमदिकन्ते १० एशा णाणकमूशिका एशाथि वाशु शिलशिग्ग- एशे गुणलअणणिही १० एशे पडामि चलणेशु एशे म्हि तुलिदतुलिदे... एष ते प्रगयो विप्र एष भो निर्मलज्योत्स्नो ... .. ... ११ १ ३५ ... २ १८ ८ ... ३४ २९ ८ ८ ... ... २९ २७ . ... १ १ १ २२ ५२ किं ते ह्यहं पूर्वरतिप्रसक्ता ५ २३ किं त्वं कटीतटनिवे १ ४१ किं त्वं पदैर्मम पदानि... १४ किं त्वं भयेन परिवर्तित. १ १८ किं नु नाम भवेत्कार्य ४५ किं नु स्वर्गात्पुनः प्राप्ता १० ४५ किं पेक्खध छिज्जन्तं १० २४ किं पेक्खध शप्पुलिशं... १० ... ... 4 १ २४ ·३ अङ्कः श्लोकः ... २ ... १४ ... .. : सन्तु गावो ... ९ ... ७ ९ ... ८ ş ... किं भीमशेणे जमदग्गिपुत्ते १ कुतो बाष्पाम्बुधाराभिः १० कृत्वा शरीरपरिणाहसुख ३ कृत्वा समुद्रमुदकोच्छ्य- कृत्वैवं मनुजपतेर्महद्यली केयमभ्युद्यते शस्त्रे केशवगात्रश्यामः को तं गुणारविन्दं ६ कोऽयमेवंविधे काले १० क्षीरिण्यः १० क्षेमेण व्रज बान्धवान् ... खणेण गण्ठी खणजूलके मे ९ खलचरित निकृष्ट जात- गता नाशं तारा उप गर्जन्ति शैलशिखरेषु गर्ज वा वर्ष वा शक गुणप्रवालं विनयप्रशाखं गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्य: गुणेष्वेव हि कर्तव्यः घोणोन्नतं मुखमपाङ्ग चन्दनश्चन्द्रशीलाढ्यो ६ चाणकेन जधा शीदा चालुदत्तविणाशाय चिन्तासक्तनिमग्नमन्त्रि- चिरं खलु भविष्यामि १० छन्नं कार्यमुपक्षिपन्ति छन्नं दोषमुंदाहरन्ति कायार्थ प्रीष्मसंतप्तो .... छायासु प्रतिमुक्तशष्प जइ वज्जसि पादालं २ जदिच्छशे लम्बदशाविशालं ८ जधा जधा वशदि अब्भ ५ जयति वृषभ केतुर्दक्षयज्ञ- १० जलधर निर्लजस्त्वं ५ अङ्कः श्लोकः २९ जाणन्तो वि ह जादिं ६ २१ ४१ जाणामि चारुदत्तं ६ १५ ९ जाणामि ण कीलिश्शं ६ २२ जादी तुज्झ विसुद्धा २३ ८ जूदेण तं कदं मे १७ ३८ | जे अत्तबलं जाणिअ २ ३ जे चुम्बिदे अम्बिकमादु १९ १३ जेण म्हि गब्भदाशे १९ २६ ज्ञातीन्विटान्स्वभुज- २६ ६. ज्ञातो हि किं नु खलु ९ झाणज्झणन्तबहुभूशण... १. २५ २ णअलीपधाणभूदे १० ण अलुअदि अन्तलिक्खे १० २५ णवबन्धणमकाए २ १ १३ णहमज्झगदे झूले १० ण हु अम्हे चाण्डाला १० २२ ३२ णिव्यकलं मूलकपेशिवणं १ २३ / बहादेहं शलिलजले हिं ९ १ २२ तकिं ण कलअ कालण १० १ १६ तं तस्य स्वरसंक्रम २६ / तपसा मनसा वाग्भिः.. १ ३५ तयोरिदं सत्सुरतोत्सवा- ४४ तरुणजनसहायश्चिन्त्यता १ १४ तालीषु तारं विटपेषु मन्द्रं १७ | तुलनं चादिराजस्य ३ | तेनास्म्यकृतवरेण १० २८ त्यजति किल तं जयश्री ६ १८ १८ त्रेता हृतसर्वस्वः ११ त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि ३ | त्वदर्थमेतद्विनिपात्य- १० ४२ २२ त्वद्यानं यः समारुह्य १० ५१ १० वरया सर्पणं तत्र १० ४५/ दत्त्वा निशाया वचनीय- १ २८ दाक्षिण्योदकवाहिनी . ... ३ ... ... ८ १ ... ... ९ ... ... ... ...

·अङ्कः श्लोकः ८ ... १ १ १ १ ४ ... ४ ... १ ४८ पवनचपलवेगः स्थूल ... ... ८ १ ९ ... ... ८ ... ... अकः श्लोकः दारिद्य शोचामि भवन्तमे- ३८ पङ्कक्लिन्नमुखाः पिबन्ति १४ दारिद्यात्पुरुषस्य ३६ पञ्चज्जण जेण मालिदा.. २ दारियाद्रियमेति १४ पद्मव्याकोशं भास्कर ३ १३ दारिद्यान्मरणाद्वा ११ परगृहललिताः परानपुष्टाः २८ दारियेणाभिभूतेन ५ परिजनकथासक्तः ३ दिण्णकलवीलदामे १० २ परिज्ञातस्य मे राज्ञा दिष्ट्या भो व्यसनमहार्णवा- १० ४८ पर्यङ्कप्रन्थिबन्धद्विगुणित १ दीनानां कल्पवृक्षः १ दुर्बलं नृपतेश्चक्षु ३२ | पश्यन्ति मां दशदिशो... २४ दुर्वर्णोऽसि विनष्टोऽसि ... २ १३ | पातु वो नीलकण्ठस्य २ दुष्टात्मा परगुणमत्सरी... २७ पादप्पहारपरिभव ९ २३ देशः को नु जलावसेकशिथि-३ १२ पादेनकेन गगने २ ११ दो जेव पूअणीआ १४ पूर्व मानादवज्ञाय १७ द्रव्यं लब्धं द्यूतेनैव २ १० द्वयमिदमतीव लोके २५ प्रभवति यदि धर्मो दूषित- १० ३४ द्विरदेन्द्रगतिश्चकोरनेत्रो १ ३ प्रविश गृहमिति प्रतोद्यमा ५६ धनैर्वियुक्तस्य नरस्य लोके प्रसरति भयविक्लवा २४ धन्यानि तेषां खलु जीवितानि५ ४९ प्राप्तोऽहं व्यसनकृशां १० २५ धाराभिरार्यजनचित्त ४५ प्राप्यैतद्यसनमहार्णव- १० धिगस्तु खलु दारिद्य ३ १९ प्रियसुहृदमकारणे न खलु मम विषादः बलाका पाण्डुरोष्णीषं १९ न गणयति पराभवं २ ७ बहुकुसुम विचित्तिदा न पर्वताग्रे नलिनी बाला स्त्रियं च नगरस्य १३ न भीतो मरणादस्मि १० भण कस्स जम्मछट्टो ६ १० न महीतलस्थितिसहानि १० ५५ भवेद्गोष्ठीयानं न च ४ नयनसलिलसिकं १० ३ भाग्यानि मे यदि तदा... ६ नरपतिपुरुषाणां ३ भीदाभअप्पदाणं ६ १९ निःश्वासोऽस्य न शङ्कितः १८ भीमस्यानुकरिष्यामि ६ १७ निवासश्चिन्तायाः १५ भुजगा इव गतौ गिरिः... ३ २१ निष्पन्दीकृतपद्मपण्ड २४ भैक्ष्येणाप्यर्जयिष्यामि नृणां लोकान्तरस्थानां ४२ भो मेघ गम्भीरतरे नद नृपतिपुरुषशङ्कितप्रचार १० मंशेण तिक्खामिलकेण १० २९ नो मुष्णाम्यबलां ६ मखशतपरिपूतं गोत्रमु- १२ पक्षविकलय पक्षी ४१ मदनमपि गुणैर्विशेषयन्ती १ १ ... ५ ४ ... ... ८ ८ ... ६ ... ... س م ک م سم و ک ... ...

·१ ... ८ ... ९ ... ... ... ... १ ... २ ९ ... " अङ्कः श्लोकः अङ्कः श्लोकः मम मअणमणङ्गं २१ राजमार्गों हि शून्योऽयं १ मया किल नृशंसेन ३८ रूक्षस्तर वाशति वायसो. १० मया खलु नृशंसेन ९ ३० रे रे वीरअ किं किं ६ मयाप्ता महती बुद्धिः २२ लज्जाए भीलुदाए वा ९ १७ मयि विनिहितदृष्टि १२/ लब्धा चारित्रशुद्धि १० महावाताध्मातैमहिष २२ लाअशशुले मम पिदा ६ मा दाव जइ वि एसो २९ लामेहि अलाअवल्लहं मा दुग्गदोत्ति परिवो... १ ४३ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि १ ३४ मार्जारः क्रमणे मृग ३ २. लेखअवावड हि असं २ मूढे निरन्तरपयोधरया ५ १५ वंशं वाए शत्तछिदं शुशई ११ मेघा वर्षन्तु गर्जन्तु १६ वज्झम्मि णीअमाणे १० मेघो जलार्द्रमहिषोदर- वणिज इवं भान्ति तरवः १ मैत्रेय भोः किमिद २९ वर्षशतमस्तु दुर्दिन ५ यं समालम्ब्य विश्वास ३ २९ वर्षोदकमुद्गिरता ३८ वसन्तसेना किमियं द्वितीया १० ३९ यः कश्चित्त्वरितगतिः ... २ वस्वन्तराणि सदृशानि भवन्तिर ३४ यः स्तब्धं दिवसान्तमानत- २ १२ वादादवेण तत्ता चोवल यत्नेन सेवितव्यः पुरुषः ३३ वाप्यां स्नाति विचक्षणो १ यथा यथेदं निपुणं विचा ९ २५ विचलइ उरजुअलं २ १९ यथैव पुष्पं प्रथमे विकाशे ९ २६ विद्युजिह्वेदं महेन्द्र ५१ यदा तु भाग्यक्षयपी ५३ विद्युद्भिवलतीव यदि कुप्यसि नास्ति रतिः ३४ विधिनैवोपनीतस्त्वं यदि गर्जति वारिधरो ३२ विपर्यस्तमनधेष्टैः शीला ६ यदि तावत्कृतान्तेन ३ २५ विभवानुगता भार्या ३ २८ यद्वदहल्याहेतोम॑षा ३० विषसलिलतुलामिप्रार्थिते ૪૩ यया मे जनितः कामः १ ५५ विषादस्रस्तसर्वाङ्गी यस्यास्तस्य सा कान्ता ९ वेगं करोति तुरग ५ यासां बलि: सपदि १ ९ वेदार्थान्प्राकृतस्त्वं वदसि ९ २१ येन ते भवनं भित्त्वा १० ४९ वैदेश्येन कृतो भवेन्मम ३ २३ योऽस्माभिश्चिन्तितो व्याजः ५ ३९ व्यवहारः सविघ्नोऽयं १८ योऽहं लतां कुसुमिता ९ २८ शकालधणे क्खु शजणे २ १५ रक्तं च नाम मधुरं च ... ३ ४ शंजम्मध णिअपोटं १ रक्कं तदेव वरवस्त्रमियं च १० ४३ शत्रुः कृतापराधः १० रन्ध्रानुसारी विषमः २७ शरचन्द्रप्रतीकाशं ८ ... १ ... ... ... ८ ... ... ९ ... ... ८ ८ ·६ अङ्कः श्लोकः अङ्कः श्लोकः : ... २० ... ... ९ ... ३६ २२ ३० ។ ८ १० ... ४ २४ ... ४६ १३ शव्वकालं मए पुश्टे शव्वे क्खु होइ लोए १० शशिविमलमयूख १० शश्शपलक्कबलद्दे ३ शास्त्रज्ञः कपटानुसार- शिखा प्रदीपस्य सुवर्ण ३ शिल मुण्डिद तुण्ड मुण्डिदे ८ शिलशि मम णिलीणे शुक्खा वि वदेशा शे १० शुवण्णअं देमि पिअं शुष्कवृक्षस्थितो ध्वाक्ष शून्यमपुत्रस्य गृह ។ शन्यैर्गुहैः खलु समाः ... शूले विक्कन्ते पण्डवे १ संसक्तैरिव चक्रवाक- ५ सकामान्विष्यतेऽस्माभिः १ सङ्गं नैव हि कश्चिदस्य १ सच्चेण सुहं क्खु लब्भइ स तावदस्माद्यसनार्णवो. सत्यं न मे विभवनाश- १ सदा प्रदोषो मम याति समरव्यसनी प्रमादशून्यः ។ समुद्रवीचीव चलस्वभावाः २८ संभमघग्घरकण्ठो ६ १५ सर्वगात्रेषु विन्यस्तै १० १३ सव्यं मे स्पन्दते चक्षु ... २ साटोपकूटकपटानृत- ५ ५ सिण्णसिलाअलहत्थो ६ १७ सीधुसुरासवमत्तिआ ३ सुअणे क्खु भिचाणुकम्पके ३ १२ सुखं हि दुःखान्यनुभूय १ सुदृष्टः क्रियतामेष ३१ सोऽस्मद्विधानां प्रणयैः १ ११ स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं ९ ४२ स्तम्भेषु प्रचलितवेदि-... स्त्रियो हि नाम खल्वेताः स्त्रीभिर्विमानितानां ४४ स्त्रीषु न रागः कार्यः ३७ हत्थशंजदो मुहशंजदो ३५ हवा तं कुनृपमहं हि १० ४ हत्वा रिपुं तं बलमन्त्रहीनं १० १३ हा प्रेयसि प्रेयसि विद्यमाने १० ३. | हिवाहं नरपतिबन्धनाप- ६ ५ हिगुज्जले जीरकमहमुश्ते १५ हिगुज्जले दिण्णमरीचचुण्णे ८ ४ १९ ९ ४ १३ ... ८ ४७ १ १३ ४ १४ ·विक्रेयानि संस्कृतपुस्तकानि । ... ... ... ... १ ... ६ . . ... . ... . १ ... १० ... ... ... ... ६ ... ... १ ८ . ... ... ८ २ कि. रु. आ. ट. रु. आ. अमरुशतक-श्रीअमरुककविविरचित, अर्जुनवर्मदेवशर्म- प्रणीत रसिकसंजीवनी टीकेसहित. १२ आर्यासप्तशती-गोवर्धनाचार्यकृत, अनन्तपण्डितकृत व्यङ्गथार्थदीपना टीकेसहित. ऋतुसंहार काव्य-कालिदासकृत, मणिरामकृत टीके- सहित आणि शृङ्गारतिलक काव्य. कथाकौतुक-पण्डितश्रीवरविरचित. १२ कथासरित्सागर-महाकवि श्रीसोमदेवभट्टविरचित. ह्यांत निरनिराळ्या मनोरंजक १२४ कथा आहेत. कादम्बरीकथासार काव्य-श्रीमदभिनन्दकृत. किरातार्जुनीय काव्य-भारविकृत, मल्लिनाथकृत घण्टापथटीकेसहित. १ १२ कुमारसंभव काव्य-कालिदासकृत, मल्लिनाथकृत (१-७ सर्ग) व सीतारामकृत (८-१७ सर्ग) संजीविनी टीकेसहित. गङ्गावतरण-श्रीनीलकण्ठदीक्षितविरचित. गाथासप्तशती-सातवाहनविरचित, 'व्यङ्ग्य' व 'ध्वनि' यांच्या चमत्कारांबद्दल या प्राकृत ग्रंथाची सर्वत्र प्रसिद्धि आहे. सहाव्या आवृत्तीत मूलाची प्रत्य- क्षर संस्कृत गाथासप्तशती'नवीन जोडली आहे. तसेच 'व्यङ्ग्यसर्वकषा' नांवाची सुलभ टीकाही आहे. त्यामुळे पुस्तक फारच सुगम झाले आहे. ३ ०१२ गीतगोविन्द-महाकवि श्रीजयदेवविरचित, कुंभनृपतिप्र- णीत रसिकप्रिया व्याख्या व महामहोपाध्याय शंकरविर- चित रसमञ्जरी अशा दोन व्याख्यांसहित. जयन्तविजय-श्रीमदभरादेवविरचित. १ दशावतारचरित काव्य-श्रीक्षेमेन्द्रकृत. देलरामाकथासार-तानकभट्टाहादकृत. नीतिशतक-भर्तृहरिकृत, कृष्णशास्त्री - महाबलकृत टीकेसहित. २ नैषधीयचरित-श्रीहर्षविरचित, नैषधीयप्रकाशाख्य- नारायणीटीकेसहित. १ पतञ्जलिचरित-श्रीरामभद्रदीक्षितप्रणीत. पुष्पबाणविलास-(: श्रीकालिदासकृत ) पंडितवर श्रीवेंकटसार्वभौमविरचित व्याख्येसहित. . ... १ . . ... ३ ३ १ . . ६ ... ... .. ... ६ . ... ... . ..

·M . . . . १ १२ १० ... १ . . १ . . १० . . ३ ३ . १ ... १० ३ ... . ६ . २ किं. रु. आ.ट.रु. भा. बृहत्कथामअरी-श्रीक्षेमेन्द्रविरचित. ३ १२ भट्टिकाव्य-भट्टिकृत, जयमङ्गलकृत जयमङ्गला टीकेसहित. ३ भारतमञ्जरी काव्य-महाकविश्रीक्षेमेन्द्रकृत. १० मेघदूत-कालिदासकृत, मल्लिनाथकृत संजीविनी टीकेसह. युधिष्ठिरविजय-महाकवि श्रीवासुदेवविरचित. रघुवंश काव्य-कालिदासकृत, मल्लिनाथकृत संजीविनी टीकेसहित, स्थूलाक्षर. रघुवंश काव्य-सूक्ष्माक्षर. रसिकाष्टक काव्य नारायणभट्ट पर्वणीकरकृत. राघवनैषधीय काव्य-श्रीहरदत्तसूरिकृत, खकृतटीकेसहित. रावणार्जुनीय काव्य-काश्मीरिक श्रीभट्टभीमविरचित. १ रामायणमञ्जरी-क्षेमेन्द्रविरचित. राक्षसकाव्य-राक्षसकविकृत. १ विष्णुभक्तिकल्पलता काव्य-पुरुषोत्तमविरचित, महीधरविरचित टीकेसहित. विदग्धमुखमण्डन काव्य-धर्मदाससूरिविरचित(सटीक). पैराग्यशतक-भर्तृहरिकृत, कृष्णशास्त्री महाबलकृत टीकेसह.. ६ शिशुपालवधकाव्य-माघकृत, मल्लिनाथकृत सर्वकषा- टीकेसहित. शृङ्गारतिलक-महाकवि कालिदासकृत. शृङ्गारशतक-भर्तृहरिकृत, कृष्णशास्त्री महाबलकृत टीकेसह.. श्रीकण्ठचरितकाव्य-श्रीमहकविकृत, जोनराजकृत टीकेसहित. याचे ५ सर्ग आहेत. २ समयमातृका काव्य-श्रीक्षेमेन्द्रविरचित. सहृदयानन्द काव्य-कृष्णानंदकृत. त्याचे १५सर्ग आहेत.. १० साम्बपञ्चाशिका-साम्बकविप्रणीत, क्षेमराजकृत टीकेसह. सुभाषितत्रिशती-(भर्तृहरिशतकत्रय) श्रीरामचन्द्र- बुधेन्द्रविरचित सहृदयानन्दिनी व्याख्येसह. सुरथोत्सव-श्रीसोमेश्वरदेवविरचित. सूर्यशतक-मयूरकविविरचित त्रिभुवनपालव्याख्येसह. १ सूक्तिसंग्रह -कविराक्षसकृत. सेतुबन्धमहाकाव्य-श्रीप्रवरसेनविरचित, श्रीरामदास- भूपतिप्रणीत टीकेसहित. पांडुरंग जावजी, निर्णयसागराख्वमुद्रणयन्त्रालयाध्यक्षः, मुंबई. ... . १ . ... . १ ८ . ६ ... ... ० १० . . १ १ ४ ... 44 १४ . ... १ ... ... . . ३ ... ... ...

·No text on this page.

·No text on this page.