·॥श्रीगणेशायनमः॥ OBast वागीशाद्याःसुमनसःसर्वार्धानामुपक्रमे ॥ यनत्वाकृतस्त्याःस्यस्तनमानिगजाननम् ॥१॥ यस्पनिःश्यसितंवेदायोवेदेयोऽखिलंजगद ॥ निर्ममेतमहंबन्देविद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥२॥ प्रक्रियाप्रथमेकाण्डेसाकल्येनोपवर्णिता । अनऊवतनाज्ञेयास्मर्यतेचक्कचित्वचित् ॥ ३ ॥ अथदितीयाष्टकेमथमोऽध्यायआरम्यते शर्चिनामाघमण्डलेचतुर्विशत्यनुवाकाः तेषक- दित्थेत्यष्टादशानुवाकेषट्स्तानि तत्र भवःपान्तमिविद्वितीयंसूक्तम् पंचोनेत्यनुवर्दमानातञ्चदश- चम् ऋषिश्चान्यस्मादृपेरितिपरिभाषयाकक्षीवानृषिः अनादेशपरिभाषयात्रिष्टुर विश्वेदेवादेवया पौवैश्वदेवमित्यनुक्रमणिका अस्यविशेषविनियोगोरेदिकः । वनमथमा- । अम् प्रवःपान्तरघुमन्यवोन्धोयज्ञरुद्रायमीहुपैयरध्वम्। दिवोस्तोप्यसुरस्यवारिपुध्येवमुरुतोरोदस्योः ॥ १ ॥ भावः । पान्तन् । घुमन्यवः । अन्धः । यज्ञम् । रुद्रार्य। मोहुपै । भरध्वम् । दिवः । अस्तोषि। असुरस्य। वीरैः। इपुध्याईवा मुरुतः । रोदस्योः॥१॥ हेरघुमन्यवः लघुक्रोधाःअक्रोधिनःकत्विजोवोयुष्माकंपान्तपालनशीटपावव्यंवायज्ञयाग- साधनमन्धो मान्यसोमादिटक्षणं रुद्राय सुटु संवदेवभूकंदरितया वस्यदायपिस्तन्नामका- यदेवायसीहषे फलस्पर्पित्रेतदर्थमभरवम् मकणसंपादयत अहंदपुध्येयपध्यानशत्रून्य- थानिरस्पति तथावीरैरमित्राणां विविधमीरकैवीयॉपितैर्वा तदनुचरैर्मरुदादिभिःसह दिवोद्युलोक- सकाशाद उपलक्षणभेवर लोकत्रयादपिभसुरस्यनिरसितव्यानामसुराणानिरसितुः कर्मणिपठी निरसितारतमेवदेवं रोदस्योः निरोधनवत्योर्यावापृथिव्योर्मध्येवर्तमानामरुतश्चअस्तोपिस्तौमि॥ पान्तं पान्तमित्यन पावेःश पिपतेर्वाौणादिकोशः। मीछुपे दाश्वान्साहानितिक्कसुमत्ययान्दोनि- पातितः चतुर्येकवचने वसोःसंप्रसारणमितिसपसारणम् शासिवसीत्यादिनापत्वम्। दिवः उडिद्- १

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०११०१
मित्यादिनाविकरुदानत्वम् । अस्तोपि स्तीवेश्छान्दसोटुङ् । इषध्येव इपबोधीयन्वेषेवीपुधीः
कर्मण्यधिकरणेचेतिदधाते कि:रुत्स्वरेणान्नोदात्तः उदातयणोहत्पूर्वादिविविभक्तरुदात्तत्वम।।१॥
अथद्वितीया-
पत्नीवपूर्वहूतिवावृधध्याउपासानक्तापुरुधाविने ।
स्तरीनाकंव्युतवसांनासूर्यस्यश्रियासुदृशीहिरण्यैः ॥२॥
पत्नीध्दव । पूर्वहूतिम् । वधध्यै । उपसानक्तो । पुरुधा
विदाने इति । तुरीः । न । अर्कम् । विउतम् । वसांना ।
सूर्यस्य । श्रिया । सुध्दशी । हिरण्यैः ॥ २ ॥
पन्नीव पनीयथापूर्वहूतिपत्युःपूर्वाहानंववृधध्ये वर्धयितुंशीमगतिर्भवतितव उपासान-
का अहोरात्रदेवमपि पुरुधा बहुमकारंबहुविधैःस्तोत्रःविदानेज्ञायमाने सत्यौ पूर्वहूतिं ववृध-
ध्यै अस्मदीयंपूर्वाह्वानंवर्धयितुंशीषमागच्छतमितिशेषः यदा वृधध्यै अस्पद्र्धनायपुरुषाबहु-
प्रकारविदाने वर्धनोपायानजानत्यौभवतमितिशेषः उपासानक्ता उपासोपसइतिपूर्वपदस्योपासा-
देशः देवताइन्वेचत्युभयपदपकृतिस्वरत्वम् अथकेवलोपाउच्यते-स्तरीः शत्रूणाहिंसकस्तेजसा
च्छन्नोवाआदित्यः सइवहिरण्यैर्हिरण्यवर्णैरस्मिभिः व्युतंवित विशेषेणसंवदं अलंअक्तं सन्त-
संवारुपवसानाआच्छादयन्तीधारपन्तीसूर्पस्यश्रियाशोभयासुदृशी शोभनंदृश्यमानासूर्यस्यपु-
रोगामिनीरश्मिभिःखल्वेपाजगद्रासयति तादृश्युपा अस्मत्पूर्वहूतिपालयत्वित्यर्थः यदा हिरण्यहि-
तरमणीयःमकाशेर्धनविशेषैर्वासहागच्छतु ॥ व्युतं व्येजोनिष्ठायां वचिस्वपीत्यादिनासंमसारण-
म् । स्तरीः भवितस्तुइतीकारपत्ययः॥२॥
अथवतीया-
ममनुनःपरिज्मावसहोममत्तुवातौंअपांरपंण्वान् ।
शिशीतमिन्द्रापर्वतायुवनस्तन्नोविश्ववरिवस्यन्तुदेवाः ॥ ३ ॥
ममतु।नः। परिज्मा।वसा । ममत्तुं । वातः । अपाम् । उपाध्वान् ।
शिशीतम् । दुन्द्रापर्वता । युवम् । नः । तत् । नः । विश्वे।
वरिवस्यन्तु । देवाः ॥ ३॥

·मं०१अ०१८सू०१२२] द्वितीयोष्टकः
नोऽस्मान्वसौं वसनाहोंगार्हपत्यादिरूपेण यदा वासकानामाच्छादकानीवृक्षादीनांह-
न्वाग्निः अथवा वराहावासा)वासरस्पगमयिता परिमा परिवोगन्ता आदित्योममत्तुमादयतु
तथाअपां वृष्टयुदकानां वृषण्वान्वर्षणवान् वृष्ट्युत्पादकोवातोवायुः अस्मान्ममत्तु किञ्च हे
इन्दापर्वता इन्द्रमसिद्धः पर्वतः पर्ववान्वृष्टयादिपूरणवान्पर्जन्यस्तौयुर्वयुवांनोऽस्मानस्मदिवा-
शिशीतं तीक्ष्णीकुरुतं शोधयवमित्यर्थः वत्तस्मात् यस्मादहंसर्वान्देवास्तौमि तस्माद्विश्वेसर्वे-
ऽपिदेवाःनोऽस्माकंवरिवस्यन्तु प्रभूतमन्नंदातुमिच्छन्तु ससद्धानपदानेनप्रीणयन्वित्यर्थः ॥
ममत्तु मदीहर्षे अन्तर्भावितण्यालोटिछान्दसोविकरणस्यश्तुःद्विवचनम् । शिशीत ईहल्यघो-
रितीत्वम् बहुटंछन्दसीन्यायासस्पेत्वम्। इन्द्रापर्वतेत्यत्र देवताद्वन्द्वेचेतिपूर्वपदस्यानडादेशः।।३॥
अथचतुर्थी-
उतत्यामयशसश्चेितनायव्यन्तापान्नौशिजोहुवय ।
प्रबोनातमपाकणुध्वममातरारास्पिनस्यायोः॥१॥
उत । त्या। मे। यशसा । श्वेतनाय । व्यन्ता । पान्ता । औशिजः ।
हुवध्यै । प्र वः । नतिम् । अपाम् । कृणुध्वम्।प्र। मातरां ।
रास्पिनस्य । आयोः॥ ४॥
भौशिजःउशिजःपुषःकक्षीवान अहं मे तादृयेचतुर्थी मदर्थयशसा यश इत्यनंयसंकीर्तिवोंध्य-
ते तद्वन्तो व्यन्ता भक्षयन्तौ चरुपुरोडाशादिकंपान्तापिबन्तावाज्यसोमादिकं त्या तच्छब्दसमानार्थः
स्पच्छन्दः यौस्तुत्यत्वेनमसिद्धौतावश्विनौ अत्रयद्यपिविशेपोनश्रुतः तथापिसूक्तस्पवैभ्यदेवत्वा-
दुषःसंबन्धाद्विवचनलिशाच्चाश्विनावितिगम्यते वादृशावश्विनी श्वेतनायै इतिषष्ठ्यर्थेचतुर्थी वि-
श्वजगच्छेतयन्त्याउपसातत्संबन्धिनिकाले उपःकालीनाहानाय यजेयमितिशेषः हेऋत्विजः बो-
यूयंमथमार्थेदिनीया अपामुदकानां नपानपातयितारं तासांनप्तारंवामिं अनः ओपधिवनस-
वयः ताभ्योऽमिरित्यपांनतत्वमग्नेः तदेवंप्रकृणुध्वम् करोतिरत्रक्रियासामान्यवाचीक्रियाविशे-
पेस्तोत्रेपर्यवस्पति मकणस्तुभ्वमित्यर्थः किञ्च रास्पिनस्प रपतेरसवेशिब्दनार्थस्यघअन्तस्य
कृतसकारसंकारोपजनस्यरास्पइतिभवति तदस्यास्नीतिरास्पिस्तोत्रं तद्वान रास्पिनःस्तोता तस्य
भायोः तादृशस्यमनुष्यस्यमम मसंमातरामावद्धितकारिण्यावहोरात्रदेवतेभपिपरुणुध्वं अ-
थवा रास्पिनस्य एकोमत्वर्थेपत्ययश्छान्दसः प्रवर्षणध्वनियुक्तस्यवृष्टयुदकस्यगमनशीलस्य
निर्मात्यावहोरात्रेमकृणुध्वम् ॥ व्यन्ता पान्ता उभयत्र सुपांसुटुगित्याकारः ॥ ४ ॥

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०११०२
अथपञ्चमी-
आवोरुवण्युमोशिजोहुवध्योपैक्शंसमर्जुनस्यनशे ।
भवःपूष्णेदावन आँअच्छावोचेयवमुतातिमग्नेः ॥५॥१॥
आ।वः । रुवण्युम् । औशिजः । हुवध्यै । घोपाध्दव । शंसम् ।
अर्जुनस्य । न । म । यः । पूष्णे । दावने । आ। अच्छे ।
वोचेय । वसुतांतिम् । अग्नेः ॥ ५॥१॥
हेदेवाः ओशिजःकक्षीवानहंवोयुष्माकंसंवन्धिनरुवण्यु रवणीयंशन्दनीयं शंसंस्तोत्रा-
हुयध्ये युष्मदाहानाय अच्छावोचेय आभिमुख्येनबवीमि यदा अत्राप्यश्विनावेवोच्यते त-
सिपक्षेबहुवचनपूजार्थ हेअश्विनी योयुष्मान्धोपेव एवन्नामिकामलयादिनीव सापथा अर्जुन-
स्पश्वेतवर्णस्य स्वशरीरगतत्वमोगस्य शेनाशनाय यथाश्विनोःशंसमकावि नवदहमपीस्पर्थः
हेदेवाः युष्मत्संबन्धिने दावने आ आभिमुख्येनफलस्पदाषेपृथ्णे पोषकाय एवन्नामकाय देवाया-
पि आकारस्याङोनुनासिकश्छन्दसीतिमरुतिभावः अच्छ आभिमुख्यगमनेनवोचेयस्तौमि 4-
पपरिभाषणे लियाशिष्पड् वचउमित्युम् किश्च अमेवसुताव तत्संबन्धिधनमपिवोचेय स्तो-
मि समेवाग्निम् ॥५॥
॥ इविद्वितीयस्यपथमेमथमोवर्गः॥१॥
अथषष्ठी-
श्रुतंमैमित्रावरुणाहवेमोनद्रुतंसदनेविश्वतःसीम् ।
श्रोनःश्रोतुरातिःसुश्रोतुःसुक्षेत्रासिन्धुरद्भिः ॥ ६॥
श्रुतम् । मे । मित्रावरुणा । हवा । इमा। उत । श्रुतम् । सदने ।
विश्वतः । सीम् । श्रोतुं । नः । श्रोतुंधरातिः । सुश्रोतुः । सुक्षेत्रा।
सिन्धुः अतूतिः ॥ ६॥

·मं०१अ०१८सू०१२२]
द्वितीयोष्टकः
हेमित्रावरुणा एतन्नामानावहोरात्राधिमानिदेवो युवाइमाइमानि हदा अस्मदाबानानि
श्रुसंशृणुतं नकेवलंअस्मदाबानं उतअपिचसदने यागगृहेविश्वतः उद्गात्रादिभिः सर्वतःकि-
पमाणंसीएतत्स्तोत्रमपिश्रुतं किंच श्रोतुरातिः सर्वत्रयमाणधनः तादृशदानोवासुश्रोतुरस्मदा-
मानस्प सम्यक्भोदासिन्धुर्जलाभिमानीदेवः सुक्षेवा सुक्षेत्राणिमद्भिवृष्टिजलैः केदयनितिशेषः
पदा अस्मक्षेत्राण्यद्भिः सुक्षेत्राणिसस्यादिसमृद्धानिकुर्वननोहर्वश्रोतुशृणोतु सुक्षेत्रत्वलाभायशृ-
णोत्थित्यर्थः ॥ हवा इमा उभयत्रविभक्त्याआकारः । श्रुतमित्यत्रबहुलंछन्दत्सीविविकरणस्य
तुका ६॥
अथसप्तमी-
स्तुपेसावीवरुणमित्ररातिर्गवांशतापक्षांमपुपने ।
श्रुतरंथेमियरथेदधाना:सद्यःपुष्ट्रिनिरुन्धानासौअग्मन् ॥ ७ ॥
सुपे । सा । वाम् । वरुण । मित्र । रातिः । गर्वाम् । शता ।
पृक्षध्यामेषु। पज्जे । श्रुतरैथे। प्रियरथे। दानाः । सुद्यः।
पुष्टिम् । निरुन्धानासः । अग्मन् ॥ ७॥
हेमित्र हेवरुणदेव वायुवामहंस्तुपेस्तुवे व्यत्ययेनमध्यमः युवयोःरांबन्धिनीसापतिद्धारातिदनिश-
ताशतानांशतसंख्यानामपरिमितानां गवांसंबन्धिनीअसंख्यातगोविषयारातिःपजेकक्षीवतिमपि
पृक्षपामेषु वृक्षइत्यकारान्तोऽप्यस्ति पृक्षाणामन्नानांनियमनयेपुस्तोत्रेषुयज्ञेषुवातेनिमित्तभूतेषु
भवत्तितिशेषः किंच मित्रादयोदेवाः श्रुतरथे सर्वत्रमसिद्धरथोपेतेपियरथेपीयमाणरथयुक्तेसर्वदा
रथपियेपोमय्येवदधानाः मीतिधारयन्तः सद्यः आगमनानन्तरमेवपुटिंगवादिपोपनिरन्धानास:
भवरुन्धानाः अस्मास्वेवस्थापयन्तः यहा मयिपुष्टिंदधानाः कुर्वाणाः निरुन्धानासः कृतापेवपु-
टिमयिस्थिरांकुर्वन्तः अग्मन् आगच्छन्तु ॥ रातिः रादाने भावेक्न् िमधेपेत्यादिनाक्तिना-
पाचत्वम् । शता सुपांसुलुगितिषष्ठ्याःपूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । दधानाः जुहोत्यादित्वाच्छपनुः भ-
यस्तानामादिरित्याधुदात्तत्वम् । अग्मन् गमेश्छान्दसेलुडि मनेघसेत्यादिनापूर्लक् गपहनेत्युप-
बालोपः॥७॥

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०११०२
अधाष्टमी-
अस्यस्तुपेमहिमघस्यराधःसांसनेमन पःसुवीराः ।
जनोयपत्रेभ्योवाजिनीवानश्वावतोरथिनोमयसूरिः ॥८॥
अस्य । सुषे । महिमस्य । राधः । सर्चा । सनेम । नहुँपः ।
सुध्वीराः । जनः। यः। पज्वेभ्यः । वाजिनीध्वान् । अश्वध्वतः।
रथिनः । मह्यम् । सूरिः ॥८॥
महिमवस्य महिमहत्पूज्यमयोधनं अन्नवायस्पदेवसंघस्यसत्तथोक्तः तादृशस्यास्पराधो-
धनंस्तुपेस्तुवे व्यत्ययेनमध्यपः धनलाभायप्रभूतधनंदेवसंघस्तौमीत्यर्थः किंच नहुषः मनुप्पना-
मैतत् परस्परस्नेहबन्धोपेना मनुष्यावर्यकक्षीवन्तः सुवीराः शोभनपुत्राद्युपेता:सन्तः सचास-
ह परस्परेकमत्येन सनेम वदत्तंधनंसंभजेमलभेमहि देवसंघोविशेष्यते योजनोदेवजनः यक्ष
देवसंघः पश्यः अदिरोगोत्रोत्पन्नेयः कक्षीवड्यः पज्जावाअहिरसइतिश्रुतेः । तेश्योवानि-
नीवान वालोऽनंतद्वतीक्रियावाजिनीतयातद्वान्भवतियदेकोमन्वयिमत्ययश्छान्दसः अस्म-
अयंपदेयेनदतेनवानेनतद्वान्भवतीत्यर्थः यश्चदेवसंघोश्वावतः बहुभिस्तद्दतैरश्वैस्तद्वतोरथिनोर-
थवतोमरमेसरिःप्रेरकोभवति अश्वानारथानापरयितारं देवसंघस्तुपेइत्यर्थः॥सुवीराः वीरवी-
पचित्युत्तरपदायुदानत्वम् अश्वावतः अश्वशब्दस्यमयेसोमाश्वेत्यादिनामपिदीर्घत्वम्॥ ८॥
अथनवमी-
जोयोमित्रावरुणावभिभुगपोनवीसुनोत्यक्ष्णयाधुक् ।
स्वयंमयमंहदयनिर्धत्तआपयदीहोत्राभितावा ॥ ९॥
जनः। यः। मित्रावरुणौ । अभिध्रुक् । अपः । न । वाम् ।
सुनोति । अक्ष्णया ध्रुक् । स्वयम् । सः । यर्भम् । हृदये। नि।
धत्ते । आप । यत् । ईम् । होनाभिः । ऋतश्या ॥ ९ ॥

·मं०११०१८सू०१२२] द्वितीयोष्टकः
हेमित्रावरुणो युष्माकंयोजनोअभिभुक् अभिवोद्दोग्धाभवति अयष्टाभवतीत्यर्थः य-
श्वभक्ष्णयाधुक् चकेणमार्गेणगुसति अन्यथापकारेणद्मति द्रोहमकारउच्यते वायुवाअपः
सोमरसानमुनोति अभिपवनकरोति युवामतिक्रम्यअन्यदेवतार्थसुनोतीत्यभिमायः अयमे-
वअक्ष्णयाद्रोहः समूढोद्विविधोजनः स्वयंयमव्याधिहदयेस्वचिचेनिधतेस्थापयति अनु-
छातॄणांभोगान्पश्यन्व्यथितोभवतीत्यर्थः यव लिङ्गव्यत्ययः यउक्तविलक्षणःपुमान् मतावा य-
जवान परिगृहीतयज्ञः होत्राभिः वाड्रामेतव स्तुतिवाग्भिः ईमेनंसोमरसंआपव्यामोति स्तुव-
न्सोममभिषुणोतीति यावत्सनरस्पृत्सुयावीविवक्ष्यमाणेनसहसंबन्धः। अभिभुक् दुहेःसत्सद्वि-
पेतिक्विः संहिताभिभापश्चान्दसः । तावत्यत्रछन्दसीवनिपावितिमत्वर्थीयोवनिप् अन्ये-
पामपिदृश्यतइतिसंहितायांदीर्घत्वम्॥ ९॥
अथदशमी-
सवातोन पोदंमुजूतःशर्धस्तरोनरांगूर्तश्रवाः ।
विसंष्टरानियोतिवामृत्वाविश्वासुपृत्सुसमिच्छूरः ॥ १०॥२॥
सः। ब्राधतः। नईषः । दमजूतः । शः तरः। नराम् । मूर्तमेवाः।
विसप्टएरातिः । याति । बाह्रसृत्वा । विश्वासु । पृत्सु । सदम् ।
इत् । शूरः॥ १० ॥२॥
हेमित्रावरुणौ युवांगतमबावसानोक्तलक्षणोयुष्मत्पूजकोजनोदंसुजूतः दान्तैरश्वैःसुष्टुमे-
रितः अतएवनरांनराणांशस्तरः अतिशयेनाभिभविता अथवाअतिशयेनबलवान् नराणांस्व-
समानानांमध्ये गूर्तश्रवाः उदूर्णदीतिः प्रख्यातानोबाविसृष्टरातिः भर्थियः प्रदत्तधनः एवंमहा-
मुंभावः शूरःसन् विश्वासपृत्सुसर्वेपुजन्येषुसंग्रामेपुवाधतः महन्नामितव हिंसकान्सहतोऽपिमनुषो.
मनुष्यनापतव मनुष्यान्शन्पतिवाहसृत्वात अमिनागफनःसन समिर सौषयातिगत
छति ॥ दंसुजूतः दासेर्विच् तृतीयाकर्मणीतिपूर्वपदमछतिस्वरत्वम् । मूर्तश्रवाः गुरीउद्यमने
मसत्तनिपतेत्यादौनिपातनानिष्ठानत्वाभावः । विसृष्टरातिः विपूर्वात्सृजतेःकर्मणिनि गति-
निन्नरइतिगते मरुतिस्वरत्वं बहुवीहीपूर्वपदाकृतिस्वरत्वेनसएवशिष्यते । पृत्सु पदादिषुमांस्पृ.
सूनामुपसंख्यानमितिपृतनाशब्दस्यपदादेशः साकाचइतिविभक्तरुदात्तत्वम् । बाह्रसृत्वा
सरन्येश्योऽपिदृश्यन्तइतिवनिए ।॥ १० ॥

·फक्संहितामाप्ये [अ०१०३ ॥ इतिद्वितीयस्यपथमेद्वितीयोवर्गः ॥२॥ अथैकादशी- अग्मन्तान पोहवंसूरेःश्रोताराजानोअमृतस्यमन्दाः। नमोजुवोयन्निवस्यराधःप्रशस्तयेमहिनारर्थवते ॥ ११॥ अर्ध । ग्मन्त । नहुषः । हबम् । सूरेः । श्रोत । राजानः । अतस्य । मन्द्राः । नभःजुर्वः । यत् । निरवस्यं । राधः । प्रशस्तये । महिना। रथयते ॥ ११॥ हेराजानोराजमानाः सर्वस्येश्वरावा हेमन्द्राः मादयितारोविश्वेदेवाः यूयंअमृतस्पअमर- णस्पसूरेः स्तोत्रादिमेरकस्पनहुषोमनुष्यस्यममहबमाहानंओतशृणुव बहुरेंछन्दीतिशपोलुक् 1; अमृतस्पेत्यत्रबहुवीही नभोजरमरमित्रमृताइत्युत्तरपदायुदात्तत्वं अध अथश्रवणानन्तरं ग्मन्त आगच्छत गमेश्छान्दसोलट् मध्यमबहुवचनस्यव्यत्ययेनतः बहुलंछन्दसीतिशपोलुक् गमहमे- 'त्युपधालोपः किमर्थमागमनं उच्यते-नभोजुवोनभसिव्याप्नायूयंयद्यस्मानिरवस्यनिर्गतरक्ष- कस्ययुष्मयतिरेकेणरक्षकान्वररहितस्य अथवानिर्गतोमुखादुच्चरितोरवःशष्दः स्तोत्ररूपोय- स्पतादृशस्यरथववेरथवतोयजमानस्यषष्ठयर्थेचतुर्थी महिना महिनामाहात्म्येन मकारलोपन्छा- म्दसः तेनयुक्तराधःसष्टदिसाधनंहविर्लक्षणंधनं संराधकंस्तोत्रंवामशस्तयेपशंसितुंकामयध्धे तस्मादाद्वानं शृणुत आगच्छतचेति ॥ ११ ॥ अथवादशी- एशर्धधामपस्यसूरेरित्ययोचन्दशतयस्यनशे । द्युम्नानियेपुवसुतांतीग़रन्विश्वसन्वन्तुमचंथेपुवाजम् ।। १२ ।। एतम् । शर्धम् । धाम । यस्य॑ । सूरेः । इति । अवोचन् । दतियस्य । न । द्युम्नानि । येषु । वसुस्तीतिः । रन् । विश्वे । सन्वन्तु । प्रत्येपुं । वाजम् ॥ १२ ॥ ।

·मं० १.१८सू०१२२] द्वितीयोष्टका यस्यसूरेः हविरादिपेरकस्ययजमानस्य संबन्धिनोदशतयस्य दशेन्द्रियसंवर्धकत्वेन दशाव- यवस्यान्नस्यनशेमामयेवयमाहूताःस्म तस्मैयजमानायैतमिदानींदातव्यत्येनवर्तमान शपरेषाम- भिभावकमन्नवत्माप्तिहेतुंबलंवा धामविधामकरवाम इत्यवोचदेवाः धाम धातेलडि गाविस्थे- तिसिचोलुक् वचेरकारस्यउम् अस्पतिवकीत्यादिनाचेरङ् येषुदेवेषु घुम्नानि द्योतमानानिअनानि वसुतातिः वसूनांधनानांतातिविस्तारश्च वसून्येववा रारन रमन्तेभशं तातिः तनोतःक्तिनिव्य- त्ययेनात्वं मरुधादित्वात्पूर्वपदान्तोदात्तत्वं यदा स्वार्थिकस्तातिल रारनितिरमतेर्यड्लुगन्तस्य लुतिरूपं विश्वेसर्वेदेवाः प्रथेपुपकृष्टभरणेषु यागेषुवाजमन्नं सन्वन्तुनुप्रयच्छन्तु पणुदाने यदा यस्यसूरेःस्वभूतस्यच दशतयस्य दशचमसेप्ववस्थितस्यसोमस्यप्राप्तयेवयमाहूताःस्म तस्मै एतंशधैं धामेत्यवोचन् यस्मादेवंतस्मात् प्रथेषु यागेषुवाज वादृशंसोमलक्षणमन्नं विश्वेदेवाः सन्वन्तु संभजन्तां वनपणसंभक्तावित्यस्यव्यत्ययेनउपत्ययः कीदृशेषु यज्ञेषु येषु वसुतातिः वसूनांहविलक्षणानां धनानांवाविस्तारयितारऋत्विजोवचनव्यत्ययः घुम्नानियोतमानानिहवीं- पिरारन् ददति रादाने लोटि छान्दस-शपालुः छन्दस्युभयथेत्यार्धधातुकत्वादावोलोपइटिचे- त्याकारलोपः अतएवाभ्यस्तानामादिरित्याधुदात्तत्वाभावश्च ॥ १२॥ अधत्रयोदशी- मन्दामहेदर्शतयस्यायित्पञ्चविधतोयन्त्यन्ना। किमिष्टाश्वदृष्टरश्मिरेतईशाना स्तरुपकअनृन् ॥ १३ ॥ मन्दामहे । दशहतयस्य । धासे. । द्विः । यत् । पञ्च । विर्धतः । यन्ति । अन्ना । किम् । इष्ट अश्वः । इष्टरश्मिः । एते। ईशानासः । तरुपः । ऋञ्जते । नृन् ॥ १३॥ मन्दामहेस्तुमोवयंदेवान् मदिस्तुतौ इदित्त्वानुम् किमर्थं दशतयस्यधासेः दशेन्द्रियवृप्तिसा- धनत्वेनदशावयवस्यानस्यपुष्ट्यर्थयद्यस्मात् द्विपंच दशविधान्यन्नान्नानिदशचमसगृहीतत्वाद- मस्यदशविधत्वं एवंविधमन्नंबिभ्रतोधारयन्तोदशचमसाध्वर्ययोयन्तिहोमायगच्छन्त्याहवनी- यंपति यद्वाश्वमेधिकानिदशानानिजुहोतीत्यानातान्याग्यमध्यादीनिदशविधान्यनानिविश्वे- योदेवेन्योहोतुंधारयन्तोयन्तियदा तदामन्दामहइति नचेष्टाश्वमभवीन्यष्टविहाय क-

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१००१
स्मादस्मात्मत्यागमिष्यन्तीतिवाच्यम् वरुपः शगांवारकान् वरतेरीणादिक:उसिः नृन्ने-
तृन्कर्मणां एवंमहानुभावान् वरुणादीनिष्टाश्वएतनामकोराजाकिमजतेकिंभसाधयति त-
थेष्टरश्मिश्चकिमञ्जते एतेइदानींवर्तमानाईशानासः पृथिव्याईश्वराराजानश्चनपसाधयन्ति य-
द्वा येपास्तोतॄणां अस्माकमेतेस्तुवादेवाः ईशानासः स्वामिनःकिट तादृशान् तरुषःशत्रूणां तार-
कान् नृन् कर्मनिर्वाहकान् अस्मानिष्टाश्वादयःकिंसाधयन्ति किमुपद्रवन्ति नमभवन्तीत्य-
थः॥ १३॥
अथचतुर्दशी-
हिरण्यकर्णमणिग्रीवमर्णस्तनोविश्ववरिवस्यन्तुढेवाः ।
अर्योंगिरसद्यआजग्मुपीरोनाकिन्तूमयवस्मे ॥ १४ ॥
हिरण्यकर्णम् । मणिश्यीवम् । अर्णः । तत् । नः । विश्व ।
वरिवस्यन्तु । दे॒वाः। अर्यः । गिरः । सद्यः । आ । जग्मुपौः।आ।
उस्राः। चाकन्तु । उभयेषु । अस्मे इति ॥ १४ ॥
हिरण्यकर्ण हिरण्यविकारकुण्डलायुपेतकर्ण मणिग्रीवरवाद्युपेतकंठं एतद्दयंसर्वावयव-
स्याप्युपटक्षणमेसर्वांगाभरणयुक्तं तत्प्रसिदंअर्णः अरणीयरूपं तद्वन्तंपुत्रादिकमित्यर्थः उक्त-
लक्षणंअस्मदीयंरूपवानोऽस्माकं विश्वेसर्वेदेवावरिवस्यन्तु परिचरन्तु प्रयच्छन्त्वित्यर्थः अर्यः
अरणीयः विश्वेषांदेवानां सद्योजामुषीस्तोतुर्मुसान्निर्गच्छन्तीगिरःस्तुतीःउस्राः विकारेमरुति-
शब्दः क्षीराज्यादीनि हवींपिच सद्यःअस्मदागमनानन्तरमेवचाकन्तुकामयन्तां छान्दसःशप:श्तुः
परस्मैपदंच । यद्वा यकिनुगभावः आचकन्वितिवायोज्यं पर्याप्त कामयन्तामित्यर्थः केष्वि-
तितटुच्यते-अस्मेअस्माकंसंबन्धिपूजयेपुस्तोतृप्यष्टपुच यदा अस्माकंउभयेपुऐहिकामुष्मिक-
विषपेभयविधेषुफलेषु ॥ १४॥
अथपञ्चदशी-
चत्वारोमामशशारस्यशिश्वस्त्रयोराज्ञआयवसस्यजिष्णोः ।
रथोवामित्रावरुणादीर्घाप्ताःस्यूमंगभस्तिःसूरोनाद्यौत्॥१५॥३॥

·मं०१अ०१८मू०१२३] द्वितीयोष्टका चत्वारः। मा। मशशारस्य। शिवः। वयः। राज्ञः। आयवसस्य। जिष्णोः । रथः । वाम् । मित्रावरुणा । दीर्घअप्साः । स्यूमंगभस्तिः । सुरः। न । अद्यौत् ॥ १५ ॥ ३ ॥ मामांकक्षीवन्तं मशहरस्यमशकीहत्यभृशंशृणातिशारयविवामित्रानितिमशारः ए- तन्नामकस्यराशः शिवः शिशवः शिशुवदपयुद्धाःचत्वारःपुत्राबाधन्तइविशेषः शिशुशब्दस्य जसादिषुछन्दसिवावचन मितिगुणाभायः तथा आयवसस्यतर्वतःमाप्तानस्यएतन्नानोराजोजि- प्णोर्जयशीलस्यपुत्रास्त्रयस्तेऽपिवाधन्तइतिशेषः हेमित्रावरुणाएतन्नामानौदेवौ वायुवयोःसंबन्धी रथोदीर्घाप्साः अप्सइतिरूपनाम अतिविस्तृतरूपः स्यूमगभस्तिः स्यूममितिसुखनाम सुखक- रदीनिःसन् सूरोन सूर्यइव अद्यौव द्योततायुक्तानामस्मद्विरोधिनांपुरतःस्फुरन्धयजनकोभववि- त्यर्थः धुतेश्छन्दसिलुङ्लङ्लिटइतिलुङ् द्युमोलुडीतिपरस्मैपदम् सिचिवृद्धिःपरस्मैपदेष्विति वृद्धिः बहुलंछन्दसीवीडभावः हल्ङयादिसंयोगान्तलोपौ यहा धुअभिगमने आदादिकः छान्द- सेलगि उत्तोवृद्धि किहलीतिवृद्धिः ॥ १५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यप्रथमेतृतीयोवर्गः॥३॥ कदित्थेत्यस्मिन्नष्टादशानुवाकेपट्सकानि ववपृथरथइवितृतीयंसूक्तंत्रयोदशचे अवानु- क्रमणिका-पृथुःसप्लोनोपस्यंत्विति दीर्घतमसःपुत्रःकक्षीवानृषिः ऋषिश्चान्यस्मादृपेरितिपरिभा- पितत्त्वात् अनादेशपरिभाषयात्रिष्टुप्छन्दः तुशब्दप्रयोगादिदमादिकेसूक्ते उपोदेवताके पातरनु- वाकेउपस्येकतावस्यचोचरस्यचविनियोगः अथोपस्यइतिसूत्रितम् पृथूरथइतिसूक्तेपत्यचिरि- त्यष्टाविति तथाश्चिनशखेड्दमादिसूकद्वयस्यविनियोगःप्रातरनुवाकन्यायेनेत्यतिदिष्टत्वात् । तत्रमथमा- पृथूरथोदक्षिणायाअयोज्यनदेवासोअमृतासोअस्थुः। कृष्णादुदंस्थादाविहायाश्चिकित्सन्तीमानुपायक्षयाय ॥१॥ पृथुः । रथः। दक्षिणायाः। अयोजि । आ। एनम् । देवासः । अमृतासः । अस्थुः। कृष्णात् । उत् । अस्थात् । अर्यां विहायाः। चिकित्सन्नी । मानुपाय । क्षयाय ॥१॥ ।

·१२ फक्संहितामाप्ये [अ०१००१ दक्षिणायाः पवृद्धायाः स्वव्यापारकुशलायाः उपोदेवतायाः पृथुपिस्तीर्णोरथः अयोजि अश्वैर्युक्तःसन्नदोभूद अवयद्यपिदेवताविशेपोनश्रुतः तथाप्युषस्यत्वादुषसइतिगम्यते एनसन्नई रथं अमृतासःअमरणधर्माणोदेवासोदेवनशीलाहविभांजोदेवाः आस्थुः आस्थितवन्तः देवयज- नंगन्तुआरूढाइत्यर्थः अनन्तरंसोपाः कृष्णाव निरुष्टवर्णाशात्तमसःसकाशात् उदस्थाव उ- थिताभूत कृष्णरुष्यतेनिहष्टोवर्णइतियारकः । कीदृशीसा अर्याभरणीयापूजनीया विहायाः विविधगमनयुक्तामहतीवा विहायाइतिमहन्नाम विहायाः यद्दतिवन्नामसुपाठात् मानुपायक्षया- य मनुष्याणां निवासायचिकित्सन्ती अन्धकारनिवारणरूपांचिकित्सांकुर्वतीतमोनिवारयन्ती- स्यर्थः ॥ १॥ अथद्वितीया- पूर्वाविश्वस्माद्भवनादवोधिजयन्तीवाजबहतीसनुत्री। उच्चाव्यख्यावतिःपुनभूरोपाअंगन्यमापूर्वहूतौ ॥२॥ पूर्वा । विश्वस्मात् । भुवनात् । अवोधि । जयन्ती। वार्जम् । वृहती। सनुवी । उच्चा । वि । अख्यत् । युवतिः । पुनः भूः । आ। उपाः । अगन् । प्रथमा । पूर्वहूतौ ॥ २॥ विश्वस्माद्भुवनात्सर्वस्मात्सुप्ताद्भूतजातावपूर्वापथमासतीयमुपाः अयोधि युद्धाभूवउपः कामवगत्यहिपश्चात्सर्वेपाणिनामविषुयन्ते कीदृशीसा वाजंगमनशीलं प्रकाशनिरवत्यै- धकारंजपन्तीपराभयंकुर्वती यदा वाजशब्दोऽन्नभामसुपठितत्वादन्ननाम अन्नवैवानइतिश्रुतेश्च । यजमानार्थअन्नंसंपादयन्तीयहती महती सनुत्री सर्वजगत्संभजन्ती दाबीवायकाशस्यकिंच सो- पाउचाउच्चैःउननासतीव्यख्यत विचटेसर्वजगत्पश्यतीत्यर्थः कीदृशीसायुवतिः मिश्रणशीला नित्पयौवनाका पुनः पुनःपुनर्भवनशीलामतिदिनंवर्तमानत्वात सोपाः पूर्वहूतीसत्यांपथमा - स्त्यापरुष्टासती आगन् देवयजनदेशंपत्यागच्छति प्रथमइतिमुख्यनाम प्रमोभवतीतियारकः । इतरदेवण्यापूर्वमाहूतासदी शीयमेवागच्छनीत्यर्थः ॥ २ ॥ १नि.२.२०.। २ ते त्रा० १, ३.६। ३नि० २, २२.1 ·मं० ११०१८सू०१२३] द्वितीयोटका ३ । अथतृतीया- यद्यमागविभासिनुभ्यउपोदेविमायंत्रासुजाने। देवोनोअसवितादमूनाअनांगसोपोचतिसूर्याय ॥३॥ यत् । अद्य । भागम् । विभजासि । नृभ्यः । उपः । देवि । मय॑ना । सुजाते । देवः । नः । अत्र । सविता । दमूनाः। अनागसः । वोचति । सूर्याय ॥ ३ ॥ सुजाने शोभनजनने देविदेवनशीले हेउपः उपःकासाभिमानिदेवते मर्त्या मनुष्याणां पालयित्री त्वंअद्यास्मिन्काले नृश्योमनुष्यज्योयत् यंभागंभजनीयं स्वकीयप्रकाशस्यांशं विभजासि विभज्यददासि यद्वा मर्यत्रा मर्यपुमध्ये नृत्योनेत्योमनुष्येन्योयजमानेष्यो- देवानांभागविभज्यददासि उपसिपवृत्तायांहविपोदीयमानत्वादुपसोदातृत्वमुपचर्यते अत्रास्मि- भागविपयेदमूनाः यजमानेभ्योऽभिमतफटदानमनाः दमूनादमयनावादानपनावादान्तमनावे- तिनिरुक्तवचनम् । तादृशः सवितामेरकोदेवः नोऽस्माननागसोवोचति अपापान यागयोग्यान् बबीतु अनुगृह्णात्वित्यर्थः किमर्थसूर्याय ममद्यापदेशंपतिसूर्पस्पागमनार्थम्॥३॥ अथचतुर्थी- गृहंग्रहमहनाात्यच्छादिवेदिवेअधिनामादर्धाना। सिपासन्तीद्योतनाशश्वदागादमग्रमिन्द्रजवसूनाम् ॥४॥ गृहमध्यहम् । अहना । याति । अच्छे । दिवेऽदिवे । अधि । नाम । दधाना । सिसासन्ती । द्योतना । शश्वत् । आ । अगात् । अयम् अपम् । दत् । भजते । वसूनाम् ॥ ४ ॥ अहनाउपोनामेतत् अहनायोननेतितनामसुपाटाव सादेवी दिवेदिवे प्रत्यहं दिवेदिवेद्य- विद्यवीत्यह समुपाटार गृहंगृहतयज्ञगृहं अच्छभाभिमुरव्येनयानिगच्छति कीशी अपिमधि- कंनासनमनं महत्वं प्रतिहतमुद्योगंभकारानरूपंधाना धारयन्ती यदा अधियाना अधिकंधार- नि० १.१.।

·११ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१०५ पन्ती किश्च सिषासन्ती संभक्तमिच्छन्ती द्योतना कत्लंगगन द्योतनशीला शश्वत् मतिदिनंभा- गादागच्छति पूर्वयातीत्युक्तत्वात्पुनरागादितिवचनमावश्यकत्वद्योतनार्थम् आगत्यचवसूनांध- नानां हविलक्षणानां अग्रमग्रमिद तत्तच्छ्रेष्ठभागंभजवे सेवते स्वीकरोतीत्यर्थः ॥ ४॥ अथपञ्चमी- अगस्यस्वसावरुणस्यामिरुपःसूनृतेपथमाजरस्व । पश्चासदध्यायो घस्य॑धाताजयेमनंदक्षिणयारथेन ॥५॥४॥ भगस्य । स्वसौ । वरुणस्य । जामिः। उपः । सूढते । प्रथमा । जरस्व । पश्वा । सः । ध्याः । यः । अघस्य । धाता। जयेम । तम् । दक्षिणया। रथेन ॥ ५॥४॥ सूनृते सुष्ठुमनुष्याणनिविउपः हेउपोदेवते भगस्य सर्वैर्भजनीयस्यादित्यस्य स्वसासि स्वसृस्थानीयासि तेनसहोत्पद्यमानत्वात् तद्वत्पूज्येत्यर्थः तथावरुणस्य तमोवारकस्य सवितु- देवस्पजामिरसि भगिनीस्थानीयासि एकस्मिन्नेवस्थानेउत्पद्यमानत्वात् जनयन्त्युत्पादयन्त्य- स्यामपत्यमन्येइतिजामिः यद्वा जमतिगच्छति स्वोत्पत्तिस्थानादन्यत्रेतिउक्तनिर्वचनद्वयमभिप्रे- स्पयास्कआह-नजामयेभगिन्यैजामिरन्येऽस्यांजनयन्तिजामपत्यंजमतेर्वा स्याद्गतिकर्मणोनिर्गम- नपायाभवतीति । तादृशीत्वं प्रथमाइतरदेवेश्यः पूर्वाउत्कृष्टावासती जरस्वस्तुताभव जरतिःस्तु- त्यर्थः जरास्तुतिर्जरतेःस्तुतिकर्मणइतियास्कः । पश्चा पश्चात्त्वामीत्यनन्तरं योअघस्यधाता यः कश्चिदुःखस्यतदुत्पादकपापस्पवाधारयिवास्ति सध्याः गच्छतु वचनव्यत्ययः दध्यतिर्ग- स्पर्थः दप्यतिभोवीतिगत्पर्थेषुपाठात् पदिसपापीयलीयान्वंदक्षिणपामवृद्धयासहायभूतयात्व- या रथेनअस्मदीयरथादिसाधनेनचजयेम ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यप्रथमेचतुर्थीवर्गः॥ ४ ॥ अथषष्ठी- उदीरतांसूनृताउत्पुरन्धीरुदग्नयःशुशुचानासोअस्थुः । स्पाहीवमूनितमसाप॑गृह्णाविष्ठंण्वन्त्युपसौविभानीः॥ ६॥ १नि० ३.६.। २नि० १०.८.।

·मं०१अ०१८सू०१२३] हितीयोष्टकः १५ उत् । ईरताम् । सूत्रताः । उत् । पुरंम्धीः । उत् । अग्नयः । शुशुचानासः । अस्थुः । स्पारे । वसूनि । तमसा । अपंगूह्ना । आविः । कृण्वन्ति । उपसः । विभातीः॥६॥ सूनृताः पियसत्यात्मिकावाचः उदीरतां उद्च्छन्तु हेऋत्विजः उत्कृष्टंयथाभवतितथा स्तोत्रं मवर्तयध्वं तथापुरन्धीः पुरन्धयः पुरंशरीरंपासुधीयतेयाभिर्वाताःपुरन्धयःमज्ञाः मयोगवि- पयाः वाअप्युन्मिपन्तु मज्ञोपलक्षितानिकर्माणिमवर्तन्तामित्यर्थः यद्यपिपाणवायुनाशरीरंधार्य- ते तथापि योवैपाणःसामज्ञायावामज्ञासपाणइतिश्रुतेः । माणमज्ञयोरेकत्वात्मज्ञायाःशरीरधार- णमविरुद्धम् तथा अग्नयः आहवनीयाद्याःशुशुचानासः अत्यन्तंदीप्यमानाःउदस्थुःउत्तिष्ठन्तु प्रज्वलयन्त्वित्यर्थः किमर्थमेवमितितदुच्यते यतोविभातीः विविधंभासमानाः उपसः उपोदेव- नास्तमसापगृह्णाअन्धकारेणात्यन्तंगोपिनानि सार्हा स्पृहणीयानि वस्तूनिवासयोग्यानि यज्ञसा- धनभूतहविरादीनि आविष्कण्वन्ति यथावस्तुमकटीकुर्वन्ति तस्मात्स्तोत्रादिकंकुर्वन्त्वित्यर्थः॥६॥ अथसप्तमी- अपान्यदेत्यभ्यन्यदेलिवि'रुपेअहीसञ्चरते। परिक्षिोस्तमौअन्यागुहाँकरद्यौदुपाःशोशुचतारथैन ॥७॥ अपं । अन्यत् । एति । अभि । अन्यत् । एति । विपुरूपे दति विपुंरूपे । अर्हनी इति । सम् । चरेते इति । परिक्षितोः । नमः। अन्या । गुहाँ । अकः । अयौत् । उपाः । शोशुचता । रथेन ॥ ७॥ इसानीमहोरावस्तुविद्वारा उपाःस्तूयते विपुरूपे यक्ष्यमाणपकारेणनानारूपे अहनी महवरात्रिश्चोभेसंचरेते समित्येकीभावे सहवाव्यवधानेनचरतः अत्रास साहचर्यात्तत्मतियोगि- स्वाधरात्रिरप्यहरित्युच्यते उत्तरत्रमघान्तरे अयमेवार्थ:आमातः-अहश्वरुष्णमहरजुनंच- विवर्ततेरजसीवेद्याभिरिति । तयोर्मध्येअन्यद्राविरुपमहरपैवि अपगच्छति प्रतिटोसंगच्छविया अपेत्येतस्यमातियोम्यमितियास्कासन्यचदिवसास्यमहः अमेति भाभिमुख्येनगच्छवि भ- भीत्याभिमुख्यामितियास्कारान्यांपतिनिवृत्तायां अहरभिमुखमागच्उतीन्यर्थः विपुत्पसंचरते सं०१.५. नि...1 नि.१.१॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१५०५ इतियदुक्तं तदेवस्पष्टीक्रियते-परिक्षितोः पर्यायेणनिवसतोः परिक्षपयतो पाणिनां अहःस्वती- तेषु आयुपाक्षयात्परिक्षपणंप्रसिद्धम् तयोर्मध्येअन्यारात्रिस्तमस्तमोरूपा गुहा पदार्थानां गू- हनअकः करोति अन्याभहरेकदेशभूताबोपाः शोशुचताभशंदीमेनरथेनअद्यीत् द्योततेपका- शते प्रकाशयतिवासरात्रिस्तमोररूपत्वात्सर्वजगदावृणोति उपास्तु सर्वाभावान्प्रकाशयती- त्युषसःस्तुतिः ॥ ७ ॥ अथाएमी- सदृशीरयसदृशीरिदुश्वोदीर्घसचन्तेवरुणस्य॒धाम । अनवद्याविशतंयोजनान्यकैकाक्रतुंपरियन्तिस॒द्यः॥८॥ सध्दीः अद्य । सदृशीः । इत् । ऊम् इति । श्वः । दीर्घम् । सचन्ते । वरुणस्य । धाम । अनवद्याः। त्रिंशतम् । योजनानि । एकाइएका । कर्तुम् । परि । यन्ति । सद्यः॥८॥ अद्यास्मिन्नहनिसदृशीरित् परस्परंसदृश्यएव तथाश्वउइत परस्मिन्नप्यहनिसदृशीः पर- स्परंसदृश्यएवउशब्दोऽपिशब्दार्थः इच्छब्दएवार्थः अद्यतन्योपिश्वस्तनीभिःसदृश्यः श्वस्त- ग्यश्चायतनीभिः एवमहरन्तरेणसादृश्यम् कथंसादृश्यमितिवदुपपाद्यते-यदा नक्षत्राणिनदृश्यन्ते सूर्यश्चनोदेति सउपसःकालः सचैकविंशतिघटिकाभिः पड्विंशतिपराभिश्वसंमितः सूर्योहिम- तिदिन एकोनपट्यधिकपञ्चसहस्रयोजनानिमेरुंमादक्षिण्येनपरिभ्रमति तथासतियत्रयालङ्का- दिनपदेशेसूर्योगच्छतितस्यतस्यपुरस्ताविंशद्योजनंउपाअपिगच्छति सूर्योयस्मिन्देशगच्छतित- अत्रिंशद्योजनंपुरस्ताद्देशस्थितानांउदितोदृश्यते एवंसर्वपदेशेष्वपि तथोपाअपियरगच्छतिततःपु- रस्तावत्रिंशद्योजन भागवर्तिनांउदितादृश्यते एवंटकादिसर्वपदेशस्थितानामपिउपसःउदयोऽ- वगन्तव्यः एवंचसतिएकस्मिन्भूभागेयावत्कालंयथोपाःप्रकाशयति तथाभूभागान्तरेऽपितावन्तं कामकाशयति एवमुकरीत्याएकस्मिन्नेवाहनिसर्वपदेशवर्तिनामप्युपसःसदृश्यः प्रदेशबाहुल्पम- पेक्ष्यउपसांपहत्वाद्बहुवचनं एवमेकरूपाउपसःअनवद्याः शुद्धाः यासामुदयात्सर्वेभावाअनवद्या- भविष्यन्ति किमुवक्तव्यंतासामनवद्यत्वं दीर्घउक्तरीत्यात्यन्तमायनं वरुणस्यतमोनिवारकस्य सूर्यस्यधामस्थानमेरुवलयंसचन्तेपतिदिनंसेवन्तेकिय रमितितदुच्यते-त्रिशतंयोजनानिशि. योगनानिपुरतःसूर्योयत्रयोदेति ततस्ततत्रिंशद्योजनंपुरस्तादुद्यन्तीत्यर्थः किंच आसांमध्येए- कैकोपाः संकायेकैकभूभागवर्तिनांकनुगमनागमनादिरूपंकर्मत दिपयांमज्ञांवा तथाच निरुतम्- ·मं०१ अ०१८ सू०१२३] द्वितीयोटकः ऋतुंदधिकाःकर्मवाप्रज्ञावेति । सद्यस्तदानीमेवस्वोदयकाल एवपरियन्ति परितोगच्छन्ति निर्वह- न्तीत्यर्थः तत्तभागविशेषेणसूर्यस्योदयोज्योतिःशाखेपदर्शितः-उदयोयोलवायांसोस्तमयःस- वितुरेवसिद्धपुरे । मध्याह्नोयमकोट्यारोमकविषयेऽर्धरावास्यादिति ॥८॥ अथनवमी- जानत्यःप्रथमस्य॒नाम॑शुक्राकृष्णाद॑जनिष्टश्चितीची। ऋतस्ययोपानमिनातिधामाईरहनिप्कृतमाचरन्ती ॥ ९॥ जानती । अहः। प्रथमस्य । नाम । शुक्रा । कृष्णात् । अजनिष्ट। श्वितीची । ऋतस्य । योपा । न । मिनाति । धाम । अहः अहः । निःकृतम् । आश्चरन्ती ॥९॥ उपाः प्रथमस्यमुख्यस्यप्रथमानस्य वाह्रोदिवसस्यनामनमनमागमनंजानतीअवगच्छ- न्तीपाणिनांमज्ञापयन्तीत्यर्थः सोपाः शुक्रास्वतोद्दीप्ता अतएव श्वितीचीश्वेत्यंगच्छन्ती प्रकाश मामुवन्दी कृष्णानिकष्टानमसःसकाशादजनिष्ट पादुर्भवति यद्यपितमसःसकाशान्नोत्पद्यते - थापि तदनन्तरभावित्वात्ततउत्पद्यतेइत्युपचर्यते उत्पन्नासा ऋतस्य सत्यभूतस्यादित्यस्यधाम ते- जोयुक्तस्थानं योपामिश्रयन्तीनमिनाविनहिनस्ति तदीयंतेजोनपराभवति अपितुअहरहःसर्वेष्व- हासुनिष्कृतमाचरन्तीअलंकारशोभांकुर्वती यद्वा ऋतस्य सत्यभूतस्ययज्ञस्यधामदेवयजनाख्यं स्थानं योपामिश्रणशीलासती नमिनाति नहिनस्ति किंतु अहरहःसर्वेषु यागदिवसेपुनिष्ठतं हविरादीनांप्रकाशनरूपमलंकारं आचरन्तीकुर्वती तादृश्युपा अजनिष्टेतिपूर्ववान्वयः ॥ ९॥ अथदशमी- कन्यैवतन्वा शाशंदानॉएपिदेविदेवमियतमाणम् । संस्मय॑मानायुवतिःपुरस्तादाविर्वक्षासिकृणुविभाती ।।१०॥५॥ नि.२.२८.1 ३ ·SC ऋक्संहिताभाष्ये [अ०११०६ कन्यादव । तन्वा । शाशदाना। एपि । देवि । देवम् । इयक्षमाणम् । सम्हस्मय॑माना । युवतिः। पुरस्तात् । आविः । वक्षांसि । कणुपे । विभाती ॥ १० ॥५॥ तन्वाशरीरेणशाशदाना शाशाद्यमानास्पष्टतामामुवती शाशदान शाशायमानहतियारकः । कन्येवकमनीयाकन्यकेव कन्याकमनीयाभवतिक्केयनेतव्येतिवेतियारकः। सायथाजनान्तिकेवि- वसनासंचरति तथा हेउपात्वं कन्याकमनीयाममल्भासनीतन्वाशरीरेगशाशदानास्पष्टतांगच्छन्ती दृससे पश्चात्मगल्भासती हेदेविदेवनशीले इयक्षमाणं यष्टुमिच्छन्तं अभिमतदातुमिच्छन्तं वा- देवंद्योतनस्वभावंसूर्यरूपंपियंएपिगच्छसि ततःपश्चायुवतियौवनोपेनासतीपुरस्तात्पत्युःसूर्यस्य पुरवः संसपमानासमीपद्धसन्ती हास्यंकुर्वतीविभातीअत्यन्तंभासमाना वक्षांसिवक्षसोपलक्षि- तानवयवानाविष्कृणुषेमकटीकरोषि यद्वा युवतिरितिलुप्तोपमा यथालोकेप्रगल्भायोपित पुरस्ता- मियतमस्यपुरतः संस्मयमानादन्तपदर्शनाय ईपद्धसनंकुर्वती वक्षांसिवक्षसोपलक्षितानिगोप्या- निबाहुमूलस्तनादीनि आविष्करोति तथात्वमपीत्यर्थः यदा पुरस्तात्पूर्वस्यादिशि संस्मयमाना स्मितोपमप्रकाशंकुर्वती युवतिः सर्वेषभावेषुमिश्रणशीलावक्षांसिवक्षइतिरूपनाम दन्तस्था- नीयानिनीलपीतादीनिरूपाण्याविष्करोषि ॥ १०॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपथमेपञ्चमोवर्गः ॥ ५॥ अथैकादशी- सुसंकाशामातृमदेवयोपाविस्त॒न्वरुणुपेशेकम् । भद्रात्वमुपोवितरंब्युच्छनतत्तैअन्याउंपसौनशन्त ॥११॥ सुसंकाशा । मातृम॒ष्टाध्दव । योपा । आविः। तन्वम् । कृणुपे । दृशे । कम् । भद्रा । त्वम् । उपः। विश्तरम् । वि। उच्छ । न । नत् । ते । अन्याः । उपसः । नशन्त ॥११॥ हेउपोदेविमापृष्टामादृभिजननीभिःशुद्धीकतायोषेव सुसंकाशाशत्पर्थ मकाशमानावं दन्तस्वकीयांवन दृशेसर्वपादर्शनायआविष्णुपे प्रकटयसि यथायोकेमात्रादिना स्वलंरुता नि० ६.१६.। २.नि०४.१५॥

·मं०१ अ०१८सू०१२३] द्वितीयोष्टकः शोभनासती स्वकीयंलावण्योपेतं सर्वशरीरंदर्शनायाविष्करोतितद्वत्त्वमपीत्यर्थः अत्रकामिविपा- पूरणः अत्रविशेषस्याभावात शिशिरंजीवनायकमितिवद तथाचयास्काचार्य:-मिताक्षरेप्वन- र्थकाःकमीमिद्वितीति ।यदा कमितिसुखवचनः सुरवंयथाभवतितथा आविष्ठणुपेइत्यर्थः हेउपः पतएवंकरोपि अवोभद्राकल्याणशीला स्तुत्यावितरंग्युच्छ आवरकमन्धकारविमरुष्टयथाभव- तितथाविवासय अत्रयद्यपिविशेषोनश्रुतः तथापिप्रकाशनिवय॑त्वाव परिहरणीयत्वाच्च व्युदत्त- नीयंतमएवेविगम्यते किंचतेतव तव्युदसनं अन्याउपसःअतीताआगामिन्यश्च ननशंत नव्या- मुवन्ति तथाव्युच्छेतिभावः नशियाप्तिकर्मा इन्वति नशतिइतिव्याक्षिकर्मसुपाठाव ॥ ११ ॥ अथवादशी- अश्वोवतीर्गोमतीविश्वारापतमानारश्मिभिःसूर्यस्य । परांचयन्तिपुनराचयन्तिभद्रानामवहमानापासः ॥ १२ ॥ अश्वध्वतीः। गोमतीः। विश्वध्वाराः । यतमानाः। रश्मिभिः। सूर्यस्य । परी । च । यन्ति । पुनः । आ । च । यन्ति । भद्रा । नाम । वहमानाः । उपसः ॥ १२ ॥ अश्वावतीः अश्ववत्यः बहुभिरश्वस्तद्वत्यः तथागोमतीर्वहुभिर्गोभिस्तद्वत्यः विश्ववाराः विश्ववारावरणीयाः कालापासां तास्तथोक्ताः सार्वकालीनाइत्पर्थः यदा विश्वेवरितारोयासुताः विश्ववारा भवन्ति विश्वैर्वरणीयाइत्यर्थः सूर्यस्यरश्मिभिर्यतमानाः सूर्यरश्मिभिःसाकंनमो- निवारणायमपत्नं कुर्वाणाः यद्यपिसूर्यरश्मयएवजगत्मकाशनापमभवन्ति तथापिसूर्योदयापूर्व तमोनिवारणस्यापेक्षितत्वातासामपिपयत्नमविरुद्धम् रभिदेवतामपि भकाशिकाइत्यर्थः किंच भद्रा भद्रंकल्याणंस्तुत्यंवानामनमनं सर्वजनानुकूल्यवहमानाः धारयमाणाः उपासः उपोदेवताः पराचयन्ति परायन्ति तथा पुनरावयन्तिपुनरापन्तिच परस्परापेक्षयोभयवचशब्दः याएवातीतेषु दिनपुगतास्ताएवपुनःपुनर्दिनान्तरेप्वप्यायन्तिजगनिहाप प्रतिदिनंगनागवंकुर्वन्तीत्यर्थः ॥१२॥ अथत्रयोदशी- ऋतस्परश्मिमनुयच्छमानाम,मकतुमस्मासुधेहि। उपोनोअद्यसुहवान्युच्छास्मासुरायोमपव॑त्सुचस्युः॥ १३ ॥६॥ १नि० १.१०.। २ नि० १.९.।

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०१३०७ ऋतस्य ।रश्मिम्।अनुध्यच्छमाना। भद्रम्शद्रम् ।कर्तुम् । अस्मासु । धेहि । उपः । नः । अद्य । सुध्हां । वि । उच्छ । अस्मासु। रायः । मघव॑त्सु । च । स्युरिति स्युः॥ १३ ॥ ६॥ हेउपः क्तस्य सत्यभूतस्पादित्यस्य रश्मिरश्मीनअनुयच्छमाना आनुकूल्येनमवर्तमा- नात्वं भदभदं ऋतुं तत्तत्कल्याणंस्तुत्यंवा लौकिकंवैदिककर्म तद्विषयांपज्ञांवा धेहि स्थापय हे- उपः अयेदानी नोऽस्मदर्थं सुहवासुष्टुआहुवासती व्युच्छ नमोविवासय प्रकाशंकुर्वित्यर्थः कि- पर्थमितितदुच्यते-मघवत्सु मघमितिधननाम हविर्लक्षणधनयुक्तेष्वस्मासुयजमानेषु रायश्चस्युः बहुविधानिधनानिसंभवन्वितिपूर्वक्तिनकतुनासहसमुच्चयार्थश्वशब्दः ॥ १३ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्पपथमेषष्ठोवर्गः ॥६॥ उपाउच्छन्तीतित्रयोदशर्चचतुर्थसूक्तंदेषतमसःकक्षीवतआर्षम् श्रेष्टुभमुपस्पं उपाउच्छ- तीत्यनुकान्वं विनियोगस्तु पूर्वसूक्तेएवोक्तः । तत्रपथमा- । उपाऊच्छन्तीसमिधानेअनाद्यन्सूर्यउर्वियाज्योतिरश्रेत् । देवोनोअर्बसवितान्वर्थप्रासावीविपत्मचतुप्पदित्ये ॥१॥ उपाः। उच्छन्ती । समधाने । अग्नौ । उत्स्यन् । सूर्यः । उदिया। ज्योतिः । अश्रेत् । देवः । नः । अत्र । सविता । नु । अर्थम् । प्र। असावीत् । द्विश्पत् । । । चतुःपत् । दुत्यै ॥ १॥ एपोषाःसमिधाने अग्नी अनित्वसामान्येनेकवचनं अग्निपुसमिध्यमानेषुसत्सुकर्माकर्तृपयो- गः उपःकादेवाहवनीयादयः मन्वाल्यन्ते उच्छन्तीतमोविवासपन्तीवियाउरुबहुदै ज्योतिः मकारा अव सेवते प्रकाशते प्रकाशयतिवासर्व किमिव उद्यन्सूर्यःउपमामधाननिर्देशः उदितः स्पंडव सूर्योयथापाशयनितथेत्यर्थः अवत्वयानन्तरं अस्मिन्कर्मणिवासरितादेवः सर्वस्य मेरकः स्पीनो सदनुतिमं अर्थअर्धशब्दोत्रविशेषणवाची नपुंसकलिंग: अयंननिरुणव- सं०५५.५ ·मं०१अ०१८सू०१२१] द्वितीयोएकः २१ नपासीत्यादौतथादृष्टत्वाव ।अरणीयंद्विपत् पाइवयोपेतं मनुष्यादिरूपंधनंपासावीअनुजाना- तुददात्वित्यर्थः तथा चतुष्पद पादचतुष्टयोपेतंगवादिरूपंधनंपासावीव किमर्थं इत्यै विपदांच- तुप्पदांचगमनाय यहा नइत्याइतिसंबन्धः अस्मद्गमनागमनादिव्यापारायेत्यर्थः ॥ १ ॥ अथद्वितीया- अमिनतीदैव्यानिवनानिममिनतीमनुष्यायुगानि । ईयुपीणामुपमाशश्वतीनामायतीनांप्रथमोपाव्यद्योत् ॥ २॥ अमिनती । दैव्यानि । वृतानि । मिनती । मनुप्या । युगानि । इयुपीणाम् । उपमा । शश्वतीनाम् । आध्यतीनाम् । प्रथमा। उपाः । वि। अद्यौत्॥२॥ देव्यानिवतानि देवसंबन्धीन्यग्निहोत्रादीनिकर्माणि व्रतमितिकर्मनाम ब्रतकर्वरमितिवन्नामसु पाठाव हानिकर्माणिअमिनती अहिंसतीमानप्रदानेनानुकुरकुर्वती तथा मनुष्याणां युगानियुगो- पलक्षितानिमेषादिकालावयवान् पमिनती पणहिंसन्तीआयुःक्षपयन्तीत्यर्थः यदा युगानि युग्मानिपरस्परसंयोगप्रमिनतीहिंसन्तीवियोगंकुर्वतीत्यर्थः उपःकालेसर्वेयथायथंस्वस्वव्यापारा- पगच्छन्तीतिप्रसिद्ध किंच ईयुषीणांगच्छन्तीनां अवीतानांशश्वनीनांनित्यानामुपसां उपमा ताभिः सदृशीत्यर्थः सादृश्यंच सदृशीरिदुश्वइत्यत्रोक्तं । तथा आयतीनांपथमा आगामिनीनामुपसांप- थमभाविनीसतीव्यद्यौद विशेषेणप्रकाशते यद्वा ईयुषीणां गमनशीलानांपश्वादीनां शश्वतीनां संवतिप्रवाहरूपेणनित्यानांउपमा तन्नित्येत्यर्थः तथाआयतीनां रात्र्यवसानसमयेउत्पद्यमानानां पज्ञायागादीनांप्रथमभाविनीउपस्यागतायांवाचोबुद्धयश्चस्फुरन्तीतिमसिद्धम् वादशीदेवीव्यद्यो- व माणिनामनुग्रहायद्योतते ॥२॥ अथरतीया- एपादिवोदुहितामत्यदशिज्योतिषसांनासमनापुरस्तात् । ऋतस्य॒पन्थामन्वेतिसाधुजानतीनदिशामिनाति ॥३॥ १० सं० २.१.५।

·फक्संहितामाप्ये [अ०१०७ एपा। दिवः । दुहिता । प्रति । अदर्शि । ज्योतिः । वसांना । समना । पुरस्तात् । ऋतस्य । पन्थाम् । अनु । एति । साधु । मजानतीदव । न । दिर्शः। मिनाति ॥ ३॥ एपोपाः दिवोद्योतमानात्मकस्पधुलोकस्यदुहिता दुहितृस्थानीयाततउत्पद्यमानत्वादहितेत्यु- पचर्यवे पुरस्तात्पूर्वस्यादिशिपतिप्रत्येकं अदर्शिदृश्यते सर्वपामपिमाणिनामाभिमुख्येनप्रकाशत- इत्यर्थः कीदृशीसाज्योतिर्वसाना वेजोरूपवस्त्रमाच्छादयन्ती तेजसामकाशयन्ती समना सम्य- शनयित्रीचेष्टयित्री अन्तर्भावितण्यर्थोऽयं यदा सहयुगपदेव मन्यतेवबुध्यते माणिभिरितिसम- ना व्युत्पत्त्यनवधारणादनवग्रहः सातादृशी ऋतस्यादित्यस्यपन्यां पन्थानमेरोमान्तप्रदेश अ- नुक्रमेणसाधुसम्पगेतिगच्छति सूर्योयत्रपत्रगच्छति तत्रतत्रपुरस्तादुपाअपिगच्छत्तीत्यर्थः सैव विशेष्यते-पजानवीय पियभूतस्पर्पस्यमागोमयापिगन्तव्यइतिचेवयन्तीय यथालोकेमिय- तमेऽनुरागयुक्ताकाचिद्धारं सर्वास्ववस्थासुनविमुञ्चति तथेयमपीत्यर्थः किंच दिशःमागा- दिकानमिनाति नहिनस्ति किंतूपायगच्छविसामाचीत्येवंमागादिव्यवहारंकरोतीत्यर्थः॥३॥ अधचतुर्थी- उपोअर्शिशुन्ध्युवोनपक्षोनोधाइवाविररूतप्रियाणि । अद्मसन्नसंसतोवोधयन्तीशश्वत्तमागात्पुनरेयुपीणाम् ॥४॥ उपो दति । अदरी । शुन्ध्युवः । न । वक्षः । नोधाः इव । आविः। अरुत । मियाणि । असत् । न । ससतः । बोधयन्ती। शश्वत्तमा । आ। अगात् । पुनः। आईयुपीणाम् ॥ ४॥ एपोपाः उपोरतिनिपातदपसमुदायात्मकएकोनिपातः सःसमीपएव अदर्शिदृश्यते तत्रदृष्टान्तः- शंभ्युरोनवक्षः अननकारउपमार्थीयः उपरिटायपुग्यमानयार पत्रतुप्रतिषेधोविवक्षितः तत्रपुर- सानफार मयुग्पते तयाचयास्त:-पुरस्तापाचारस्तस्ययमतिषेधतीति तस्योदाहरणनेन्द्रदेवम- मंसनेति' उपरिष्टादुपाचारस्वस्पयनोपमिमीनेइति तस्पोदाहरणदुर्भदासोनमुरायामिति Vध्युरा- दियः सांगोधकत्तात् तस्यापिक्षःस्थानीयोरश्मिसमूहः सपथापकारामानोदृश्यते तथेत्यर्थः .नि.१.१.। २० सं०८.१.१.। ३०सं०५७.१९.।

·मं०अ०१८मू०१२४] द्वितीयोटकः २३ यदा शुन्ध्युरितिजलचरःश्वेतवर्ण:पक्षिविशेषः सयथास्वकीयंवक्षःकाशयन्दृश्यतेनददित्यर्थः किंच नोधाइवपियाण्याविरकत नवनस्तोत्रंधारयतीतिनोधाःएतनामामहर्षिः देववास्तुतिव्याजेन नानाविधैर्मत्रैःमियाणिस्वमनीषितान्याविष्ठतवान् तथैपापि स्वकीयानिसर्वलोकप्रियाणितेजां- स्याविरकरोत किंच अप्रसन्न अत्राप्युपमार्थीयोनकारःअद्यतइत्यद्मानं तस्यपाकायगृहेसीदती- त्यासत्पाचिकायोपित ससतोबोधयन्ती सायथास्वपतःपुत्रादी भोजनाय बोधयनितद्वत् यद्वाअ- अतिगृहनाम वरूथंअनेतितन्नामसुपाठाव तत्रसीदतीत्यासवजननी सायथास्वपतःपुत्रादीन उ- पः कालेभयोधयति तथाभुवनाख्यगृहेसौदन्ती तवत्यानपाणिनःमबोधयन्तीयमुपाः आईयुपीणा, आगमनशीलानांस्त्रीणांमध्येशश्वत्तमा आगावपुनःपुनरागच्छति मातर्नियतमागच्छन्तीनां वार- योपितांमध्ये स्वयमेकासती नियतमागच्छतीत्यभिप्रायःअनिरुक्तम्-उपादर्शिशुन्ध्युवःशुन्ध्यु- रादित्योभवतिशोधनात्तस्यैववक्षोभासोभ्यूढमिदमपीतरदक्षएतस्मादेवाध्यूढ़कायेशकुनिरपिशुध्यु- रुच्यतेशोधनादेवोदकचरोभवत्यापोऽपिशुन्ध्युवउच्यन्तेशोधनादेवनोधाऋषिर्भवतिनवनंदधाति- सयथास्तुत्याकामानाविष्कुरुतएवमुषारूपाण्याविष्कुरुतेऽद्मसयान्नंभवत्यासादिनीतिवान्नसा- निनीतिवाससतोयोधयन्तीशश्वत्तमागात्पुनरेयुपोणांस्वपतोयोधयन्तीशाश्वतिकतमागापुनरागा- मिनीनामिति ॥ ४॥ अथपञ्चमी- पूर्वअधैरजसोअयस्य॒गवाजनिव्यक्तमकेतुम् । व्युप्रयतेवितरंवरीयओमापृणन्तीपित्रोरुपस्था ॥५॥७॥ पूर्व ! अर्धे । रज॑सः। अप्त्यस्य । गाम् । जनित्री । अकृत् । म। केतुम् । वि। ऊम् इति । प्रथते । विश्तरम् । वरीयः । आ। उभा । पृणन्ती । पित्रोः। उपस्था ॥ ५॥ ७॥ आत्यस्यव्यापनशीलस्य विसृतस्परजसोरअकस्यान्तरिक्षलोकस्य रजःशब्दोऽन्तरिक्ष- लोकवाची लोकारजांस्युच्यन्तेइतियास्केनोकत्वात्। तस्यपूर्वअर्धपूर्वस्मिन्भागेजनित्री उत्पन्ना- सती गांदिशारश्मीनांवाफेतुंमज्ञानंपास्तपकणकरोति यहा रजसोरंजकस्यासः रजःशम्दो- हवांची अमृगहनीरजसीउच्यते इतियास्केनोक्तत्वात् । तस्यपूर्वधपूर्वस्मि-भागेडपःकाटेगांवा- १नि०१.१६.। २.नि. ४. १९ । ३ नि० ४.१९। ।

·कक्संहितामाप्ये [अ०१०८ चांजनित्रीजनयित्रीउसाइयित्री उपःकाटेसवेपांमाणिनांवाचःस्फुरन्तीतिपसिद्धम् यदा अत्यस्प कर्मसुस्थिवस्यजन्तो केतुंगमनागमनादिरूपंकर्म । केतुरितिकर्मनाम केतकेतुरितितन्नामसुपा- ठाव मारुतमकणकरोति किंच पित्रोःपालयित्र्योर्यावापृथिव्योःउपस्थाउपस्थेउत्स अन्तरा- लपदेशेस्थित्वाउभाउभेद्यावापृथिव्या पृणन्तीस्वतेजसापूरयन्ती यहाउभाउभयोः पित्रोरिनिसं- बन्धः वितरंविशिष्टतरं वरीप उरुतरंभतिविस्वीणयथाभवतितथाव्युपथवेविशेषेणेवमख्यावा- भवति प्रकाशतइत्यर्थः उशब्दोवधारणाःपादपूरणोवा मिताक्षरेप्वनर्थकाःकमीमिद्वितीवि पास्केनोक्तत्वात् ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपथमेसप्तमोवर्गः ॥७॥ अथषष्ठी- एवंदेपापुरुतमादृशेकंनाजामिनपरिटणक्तिजामिम् । अरेपसातन्वा शाशदानाना दीपतेनमहोविभाती ॥ ६ ॥ ए॒व । इत् । एपा । पुरुता । दृशे । कम् । न । अजामिम् । न । परि । तृणक्ति । जामिम् । अरेपा । तुन्या । शाशदाना । न । अर्भात् । ईपते । न । महः। विभाती ॥ ६ ॥ एपोषा एवेव इच्छब्दएवकारार्थः एवमेवइदानी भासमानप्रकारेणैवपुरुतमाविपुलतमा भत्यन्तविस्तृतासती अजामि विजातीयंमनुष्यादिजातिनपरिवृणक्ति परितःसर्वतोनपर्नयति तथा जामिसजातीयंदेवजातिनपरिवृणक्ति नपरिवर्जयति मनुष्यादिकंदेवादिकंचतदुपलक्षितं लोकद्वयंवाकाररूपनपकाशयतीत्यर्थः किमर्थमितितदुच्यते-दृशेकं सुखेनसर्वेषांदर्शनायसुखंयथा भवतितथासर्वान्दर्शयितुंवा किंच अरेससा अपापया निर्मलयातन्वाशरीरेण शाशदाना शाशा- द्यमाना शाशदान शाशायमानइतियारकः । स्पष्टवांगच्छन्तीत्यर्थः विभातीविशेषेणमकाशयन्ती साभादल्पाद पुत्रिकादे सकाशानेपतेनगच्छति तमपिभकाशयति तथा महोमहतोमेवादेः सकाशानेपवे नगउति तमपिप्रकाशयति पूर्वलोकद्वयंप्रकाशयति इत्युक्तं इदानीमस्मिलोके परमापवादिपर्वतपर्यन्वंकरसंप्रकाशयतीत्यर्थः ॥ ६॥ नि०१.९. २नि० ६.१६.1 ·मं०१०१८सू.१२१] हितीयोप्टकः अथसप्तमी- अातेवपुंसरतिमतीचीगारुगिवसनधनानाम् । जायेवपत्य॑उशतीसुवासाउपाहस्रवनिरिणीतेअप्सः ॥७॥ अभ्राताईव । पुंसः। एति । प्रतीची । गत आरुर्गिव । सनये । धर्नानाम् । जाया:इव । पत्यै । उशती । सुवासाः । उपाः । हस्राध्दव । नि । रिणीते । अप्सः ॥ ७ ॥ अभ्रातेवभ्रातरहितेवपुंसः पित्रादीन् मतीचीस्वकीयस्थानात्मतिनिवृत्तमुखीसनीएतिग- च्छति यथालोकेभ्रातरहितायोपित्स्वोचितवासोलारादिलाभायपितृनेवि सतिभ्रातरिसएवोचि- समदानादिनासम्यक्तीपयति तदभावापितरमेवपामोति यद्दा सतिस्वभावरिसएवपितुः पिंडदाना- दिकंसन्तानरुत्यंकरोति तस्याभावात्स्वयमेवतत्कर्तुंपिवादीनगच्छति तद्वदियमुपाअपिस्वोचितम- . काशादिलाभायस्वप्रकाशदानायवा पितृभूतंसूर्यमाभिमुख्येनगच्छति अयमेकोदृष्टान्तः तथा ध. नानांसनये गारुगिव गारोहिणीवेत्यपरोदृष्टान्तः गर्तइतिगृहनाम रुदरोगर्तइतितन्नामसुपाठा- व अनौचित्येनराजपुरुषैः न्यायनिर्णेभिश्चाधिष्ठितस्थानमुच्यते तदारोहतीतिगारुक् यथा टो- केकाचिद्गतभर्टकायोपिद्धनानांस्वकीयरिक्थानां सनयेसाभाय गर्नमागच्छति तांतुसत्याविचा- र्ययदीपंरिक्थंलभतेचेदःसन्ताडय तदीयंधनंवितरन्ति तथेयमपिधनानांपीणनसाधनानांप- काशानांसनये लाभाय गर्नमाकाशं सूर्यनिवासस्थान आरोहनि देशविशेषाचारमपेक्ष्पैवंदृष्टा- न्तितं किंच पत्येउशतीकामयमानासुवासादुकूलादिशोभनवसनास्वटंरुतापूर्वरजोदर्शनसमये मलिनवस्वासती लानानन्तरंशोधनवखाभरणैःशोभमानाविशेषणपतिंभोगायकांक्षतीतेनसहसं- कीडने तथेयमुपाःअपिनशेनान्धकारेणावृतत्वाव मलिनवसनापिभभाते स्वतेजसावृतत्वाव सुव. सनासती पतिस्थानीयेनसूर्पणसाकंसंक्रीडमाना हसेवहसनेव अप्सःदन्तस्थानीयानिरुपा- णि नीलपीतादीनि यदा निरूप्यमाणानिपदार्थजातानि निरिणीते निवरारिणोते गमयतिपका- शयतीत्यर्थः पथालोकेकाचिद्रमणीयायोपिस्मितव्याजेनदन्तान्विवृणुते नथेपमपिसर्वाणि रूपाणिमकाशयतीत्यर्थः भयंमयोनिरुतेस्पष्टव्याख्यातः-अनारकेवपुंसःपितृनेत्यभिमुखीस- न्तानकर्मणेपिण्डदानायनपतिंगारोहिणीवधनसाभायदाक्षिणाजीगतः सभास्थाणुणावेःसत्य- ·२६ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१५०० संगरोभवतितंतत्रयापुत्रायापतिकासारोहतिदातबारामन्तिसारिक्थंलभतइति । जायेवपत्येका- मयमानासुवासाऋतुकालेप्पाहसनेवदन्नान्विवृणुतइति ॥७॥ अथाष्टमी- खसास्वरोज्यायस्यैयोनिमारगपैत्यस्याःमतिचक्ष्यैव। व्युच्छन्तौरश्मभिःसूर्यस्याज्यलेसमनगाईवनाः॥८॥ स्वस । स्वसे । ज्यायस्यै । योनिम् । अरैक् । अ । एति । अस्याः। प्रतिचक्ष्यध्दव । विउच्छन्ती । रश्मिभिः । सूर्यस्य । अजि । अङ्के । समनगाः इव । ब्राः॥ ८॥ वसा भगिनीरूपाराविः स्वसेभगिन्यैउपसे कीदृश्यज्यायस्यै यद्यपि एकस्मादेवान्तरिक्षा- दुत्पन्नत्वात परस्परंस्वसभावः तथाप्यमाथम्यानेजस्विन्याउपसोज्यायस्त्वं स्वयमेवसरतीति यावसारात्रिः स्वसेज्यायस्यै उक्तरीत्याज्येष्ठायै योनिउत्पत्तिस्थानं अपररावरूपं आरेक् अ- रिचव माशद रेचयतीत्यर्थः तथाच पूर्वत्रानातं-रान्युपसेयोनिमारैगिति । दत्त्वाचमस्याउत्पन्ना- पाउपसः पतिचपेव ज्ञापयित्वैव स्वयमपसृत्यैतिगच्छति ज्यायस्पामागतायां तस्पस्वस्थान दत्त्वा स्पर्य तत्सनिधीस्थातुमनुचितमितिविज्ञायैवापगच्छतीतिभावः एवमुत्पन्नोषाः सूर्यस्पर- सिभियुच्छन्ती तमोविवासयन्ती मंजिन्यंजकंजगद अङ्के अनक्तिमकाशयति किमिव समनगाइव सम्यगमनहेतवः आपः समनाः ताः गच्छन्तीतिसपनगाविद्युतः नाः वाताः विद्युत्संघाइव यदा सम्यग्गमनायगच्छन्तीतिसमनगाः सूर्यरश्मयः तेइववाः वाताः संघी- भूताः यथा अंजन्ते जगत्मकाशयन्ति तथेत्यर्थः बानइत्यत्रतकारलोप छान्दसः ॥ ८ ॥ अथनवमी- आसांपूर्वीसामईसुखसृणामपरापूर्वामभ्येतिपश्चात् । ताप्रवन्नव्य॑सीनूनमस्मरेपर्युच्छन्नुसुदिनाउपासः ॥९॥ १नि. ३.५.1 २ऋ० सं०१.८.८॥

·२७ मं०अ०१८सू०१२१] द्वितीयोष्टकः आसाम् । पूर्वांसाम् । असु । स्वस॒णाम् । अपरा । पूर्वाम् । अभि । एति । पश्चात् । ताः। प्रत्नवत् । नव्य॑सीः। नूनम् । अस्मे इति । रेवत् । उच्छन्तु । सुदिनाः । उपसः ॥ ९॥ स्वसृणांपरस्परंस्वसृभावमापन्नानां स्वयंसरन्तीनावापूर्वासांपुरातनीनां आसामुपसमि- ध्ये अहसु अहःसु प्रतिदिनंअपराभन्या अद्यतन्युपाः पूर्वाअतीतदिवससंबन्धिनीसुपसंपश्चा- व अनुसृत्यायेति अभिमुरवंगच्छति अव्यवधानेनगच्छतीत्यर्थः सर्वेष्वहःसुएवमेवायेति नव्यसीः नवीयस्यः नवतराआगामिन्यः ताउपासः उपसोऽपिनूनंनिश्चयं मनवत् पुरातन्य- इव सुदिनाः शोधनकर्मानुष्ठानसाधनदिवसाः शोभन दिनमुखादासत्यः अस्मेअस्माकरेवव ब- हुधनविशिष्टयथाभवतितथाउच्छन्तु प्रकाशयन्तु पूर्वतन्योयथौच्छन्तथा आगामिन्योऽपिउच्छ- निवत्यर्थः ॥९॥ अथदशमी- प्रबोधयोपःपृणतोमघोन्यबुध्यमानाःपणयःससन्तु। रेवदुच्छमघवयोमपोनिवत्स्तोत्रेतूंनृतेज़ारयन्ती ॥१०॥८॥ प्रबोधय । उपः । पृणतः । मघोनि । अवुध्यमानाः। पणयः । ससन्तु । रेवत् । उच्छ । मघवत्भ्यः। मघोनि । रेवत् । स्तोत्रे। सूढते । जरयन्ती ॥ १० ॥८॥ हेमघोनि मघवति अस्मायंदातव्यैहुभिर्धनस्तद्वति उपःहेउपोदेवि पृणतः हविःपदानस्मा- न्यजमानान्मबोधयपज्ञापय प्रतिबुद्धान्कुरु किंच पणयः व्ययासहिष्णवोवणिजः पणिर्वणि- ग्भवतीतियारकः । पणयइतिलुब्धकाअबुद्यमानाः यागादीनकुर्वाणाः अदानशीलाः अस्मच्छ- वयः ससन्तुस्वपन्तु दीर्घनिद्राभवन्तु नियन्तामित्यर्थः तथाचमन्त्रान्तरं-ससन्तुत्याभरातयोबो- धन्तुशूररातर्यइति । किंच हेमघोनि अस्मद्दत्तहविभिस्तद्वति हेउपः मघवड्यः हविर्लक्षणान- वयोयजमानेयः तेषामर्थं रेवत् धनवत् समृद्धिमत् उच्छविभाहि किंच हेसूनृते सुष्टुमनुष्या- १ नि०२.१७ । २ऋ० स०१२२७ ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१०९ णां नेवि देवि जरयन्तीसर्वमाणिनःक्षपयन्वीत्वस्तोत्रे स्तुतिकर्येयजमानाय वधैरवद्धनवर स- मृद्यर्थउच्छेतिशेषः॥ १०॥ ।। इतिद्वितीयस्यमधमेष्टमोवर्गः॥ ८॥ अथैकादशी- अवेयमश्वयुवतिःपुरस्तायुवेगामरुणानामनीकम् । विनूनमुच्छादसतिप्रकेतुर्गुहंगृहमुपतिष्ठातेअग्निः ॥ ११ ॥ अव । इयम् । अश्वैत् । युवतिः। पुरस्तात् । युझे । गर्वाम् । अरुणानाम् । अनीकम् । वि । नूनम् । उच्छात् । असति केतुः । गृहमहम् । उप । तिष्टाते । अग्निः॥११॥ ।प्र। इयमुपाः युवतिः यौवनोपेवा योपित्स्थानीया यदा सर्वेषभावे मिश्रयन्तीपुरस्तारपूर्वस्या दिशिजवावेद अत्यर्थमागच्छति वर्धतेवा अबावशब्दोविनिग्रहार्थीयः न्यवेदिविनिग्रहा- यावितियास्केनोक्तत्वात् । तत्कथमवगम्यतइतितत्राह-इयंअरुणानां अरुणवर्णानांगांप- सिद्धानाभेतनामकानामश्वानांवा अनीकंसमूहं युक्तेरथेयोजयति अरुण्योगावउपसांश्यावाः सपितुरिति यथाटोकेवाहनरान्नाहंदृष्ट्वा मयाणमनुमीयते तथात्राप्यरुणरश्मीनामश्वानादर्शनाद- पाआगच्छनीत्यध्ययसीयते यद्वा अरुणानारमीनां समूहयुक्त वथानूनं निश्चयं एपाव्युच्छाद तमोविवर्जयिष्यति यतइयंगायुनक्ति अतएवकारणार यथालोकेस्वसनाहंदृष्ट्वोदयोनुमीयते तथाापीत्यर्थः तादृशीसामसति असमापनीरूपेअन्तरिक्षेतिरोधायकत्वादशोभनेतम- सिवाकेतुः केतुस्थानीपाशापयित्रीमणविविधंभासतइतिशेषः उपसर्गपशायोग्यक्रियाध्या- हारः सदा अराति तमोस्पेन्धकारेमकेनुःमर्पणज्ञापयित्रीसतीनूनव्युच्छादितिपूर्वनान्वयः त- सिन्कालेअमिः माहवनीयादिस्पोगृहंगृहं सर्वयनमानगृहं अमिहोत्राद्यर्थमुपतिष्ठाते उप- निष्ठवे दीप्पवइमर्थः ॥ ११॥ नि.१.३.।

·मं०अ०१८सू०१२४] द्वितीयोएकः अथवादशी- उत्तेवयंश्चिदसते!पसन्नर॑श्चयेपितुमाजोन्युष्टौ । अमासतेवहसिभूरिवाममुपोदेविदाशुपेमाय ॥ १२॥ उत् । ते । वयः । चित् । वसतेः । अपमन् । नरः । च । ये। पितुभाजः । विश्उष्टौ । अमा। सते । वहसि । भूरि । वामम् । उपः । देवि । दाशुपै । माय ॥ १२ ॥ तेतवव्युष्टौसत्यां वयश्चित् गमनवन्तःपक्षिणोऽपि चिदित्येपोऽपिशब्दार्थः निपातानाम- नेकार्थत्वात् उच्चावचेप्वर्थेपुनिपतन्तीतियास्केनोक्तवाद वसवनिवासस्थानान्नीडादेरुत् ऊर्य अपमन् पतन्ति पूर्ववाक्यगृहंगृहमुपविष्ठातेअग्निरित्युक्तत्वाचदपेक्षयापिशब्दः किंच नरश्चमनु- प्याश्च पितुभाजः अन्नवन्तः अन्नार्थिनः कृषिवाणिज्यादिकारः स्वस्वव्यापारार्थमुद उन्मुराः अपसन् गच्छन्ति तथाचमवान्तरं-पदीयतउत्पातयतिपक्षिणइति । एवंव्युष्टोसत्यां हेदेवि दे- वनशीलेउपोदेवते अमागृहे देवयजनाख्ये सते तिष्ठते यजमानायतदर्थ अमेतिगृहनाम अमाद- मइनितनामसुपठितत्वात् यदा अमासहहूयमानेनाग्निनासह निवसतेयजमानाय अमावसेता- मित्यादी सहार्थेमयोगात् मायमनुष्यायदाशुषेहविर्दत्तवतेयजमानाय भूरियामं पहुशोभनं धनं वहसिमापयसि ॥१२॥ अथत्रयोदशी- अस्तौदस्तोम्याब्रह्मणामेवीरधध्वमुश्तीरुपासः। युप्मादेवीरसंसासनेमसहस्रिणवशतिनंचवार्जम् ॥ १३ ॥ ९ ॥ अस्तोद्धम् । सोम्याः । ब्रह्मणा । मे। अवीरधध्वम् । उशतीः । उपसः । युष्माकम् । देवीः । अव॑सा । सनेम । सहस्रिणंम् । च । शतिनम् । च । वाम् ॥ १३ ॥ ९॥ १नि० १.११.1 २०सं० १.४.३.।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०११०१० एवंसूतदयोक्तरीत्यावहुधास्तुत्वा नांचस्तुति अनयानिवेदयित्वास्वाभीष्टमार्थयते हेस्तो- म्याः स्तोमस्तोवंतदहन्तीतिस्तोम्या:स्तुत्यहाँ उपत्तः यतोयूयंतादृश्यः अतोममत्स्वभूतेन वालणासूक्तद्वयगतमवरूपेणम्तोत्रेणास्तोढुंस्तुतावित किंच हेउपासः उपसः उशतीस्तोतृन- स्मान् अस्मत्समृद्धिंवा कामयमानायूयंभवीवृधवं अस्मान्प्रवर्धयत किंच हेदेषीः देव्योदेवन- शीलाः युष्माकंभवसायुप्मत्संबन्धिनारक्षणेनवयं सहस्रिणं सहस्रसंख्याक अभीष्टंधनंसने- मसभेपहि तथाशतिनंचवाजं शवसंख्याकं अपरिमितंधनं सनेम युप्मत्ततेनशतसहस्रपरि- मितधनादिरूपरक्षणेनवयमपि अधिक्यासहस्रपरिमितस्यधनस्यसनितारोभवेत्यर्थः ॥१३॥ ॥ इतिद्वितीयस्यमथयेनवमोवर्गः ॥९॥ पातारत्नमितिसप्तपञ्चमंसूक्तकाक्षीवतं दानस्यस्तूयमानत्वादानदेवयं यानेनोच्यतेसा- देवतिपरिभापितत्वात् त्रैष्टुनं उपइत्यादिकदेजगत्यो पानारनंसप्तस्वनयस्पदानस्तुविरुषजग- त्यावित्पनुक्रमणिका। तत्रपथमा- प्रातारमारित्वादधातितंचिकित्वान्प्रतिगृह्मानिधत्ते। तेजावर्धय॑मानुआयूरायस्पोणसचतेसुवीरः ॥ १ ॥ प्रातरित । रत्नम् । प्रातः इत्यो । धाति । तम् । चिकित्वान् । प्रतिग्रही । नि । धत्ते । तेन । प्रजाम् । वर्धय॑मानः । आयुः। रायः। पोर्पण । सुचते । सुध्वीरैः॥ १॥ अत्रेतिहासमाचक्षते-दैतमतःकक्षीवानामपिः ब्रह्मचर्यचरिष्यन् वेदाभ्यासायगु- रुकुटेरिरकारयुपित्यारेदान्सम्यगधीत्पन्नतानिचचरित्वावेनानुज्ञातः पुनःस्वगृहमतिप्रयास्पन्य- ध्येमाराची विमान्तः पावभावयपस्यपुत्रःस्वनयोनामराजा अनुचर सहजीडमानाकस्सा- कक्षीवनोऽन्तिकमाससाद सचरमसामतियुधःसहसोनस्थो तंवराजापाणिग्रहीन्या स्वकी- यमासनमुपवेश्यास्यसौन्दर्यमवगत्यत्वकन्यापदानपनापपच भगवन् कस्यपुत्रकिनामावमिति सनपृष्टोपावरंपिवरंचस्ववृत्तान्त आचचक्ष सचराजासंभा-यइत्यवगत्यमुदितमनाः स्वगृहमाप्या- सिमधुपर्कमारचम्पवसमाल्यादिभिःपूजयित्वा सरवादशकन्या रानिष्कानश्वशतऍगाना ·मं०१अ०१८सू०१२५] द्वितीयोष्टकः a शतंगवषिष्ट्युत्तरसहस्रपुनरेकादशरथांश्चमादाद सचसर्वमनुक्रमेणमतिगृह्यदीर्घतमसोन्तिकमा- गत्यतस्मैमादर्शयत् ननुकक्ष्यानामाश्ववन्धनीरजुस्तद्वानकक्षीवान् अश्ववन्धनचराजश्वोचित अतोऽस्यराजन्यत्वात्मनिग्रहोनोपपद्यते याजनाध्यापनेचैवविशुद्धाचपतिग्रहइतिस्मरणार तस्मा- द्वासणस्यैवाधिकारोनतुक्षत्रियस्येति नैपदोषः यद्यप्यसौकलिंगाख्यस्यराज्ञःपुत्रः तथापितेनक- लिंगेन स्वयंवृद्धत्वादपत्योत्पादनायसामर्थ्यमलभमानेनतदुत्पादनाययाचितोदीर्घतमाऋषिःउशि- लामिका अपत्योत्पादनायपेपितयाराजमहिष्यातिजरटेनमहर्षिणासहरन्तुलजमानयास्ववताभ- रणैररकत्यस्वातिनिधित्वेनमेपितामुशिडामिकांयोपितं दासीमित्यवगत्यमधपूतेनजलेनाभिषि- च्यऋपिपुत्रीरुत्वातयासहरेमे वदुत्पन्न कक्षीवानामपिः एतत्सर्वमस्माभिःपूर्वाध्याये नासत्या- क्यामित्यत्रसूकेविस्तरेणप्रतिपादितम् अतोस्यक्षत्रियसंबन्धात्कक्षीवानितिनामोपपन्नं दीर्घतमसः परमरुत्पनत्वेन ब्राह्मणत्वात्मतिग्रहोप्युपपन्नएव इदमादिसूक्तद्वयं स्वनयस्पराजोदानपशंसाख्या- नपतिपादकम् नन्वनुक्रमण्यांस्वनयस्यदानस्तुतिरितिदानतुष्टोभावयव्यंावटेतिचोभयवस्तो- तव्यं भिन्नमेवानुगम्यतइति उच्यते-उत्तरसूतस्पमथमायाचि अधिक्षियनोभाव्यस्येविदा - वयव्यस्यभूयमाणत्वावतत्माथम्यमुपजीव्यपृथगुपातं वस्तुतस्तुपितुर्नाम्ना पुत्रस्यव्यवहर्तव्यत्वाद तथाआरुद्रासइत्यादौवहुशःमयोगदर्शनाद स्वनयेनदत्ताइति तत्रैवसूक्ते स्वनयस्यापिथ्रयमाण- त्वाचोभयत्रापिदासमतियहीबोरेकत्वेनैकमेवदानप्रशंसारूपआख्यानमिनिमसिद्ध सचकक्षीवा- नानीवसर्वपितुनिवेदयन्परोक्षेणैवदानमकारंपशंसति स्वनयोनामराजाप्रातरित्वा मातरेवात्मनः सकाशमागतःसन रत्नं रमणीयं निष्कादिकं मातःमभातकाले दधाति अस्मत्सन्निधौस्था- पयविददाति स्थापितसवैचिकित्यान् चेतनारान् अदुष्टमित्यवगवान्यतिगृहस्वीकृत्पनिधने पितुःसमीपेस्थापयति अनन्तरं तेनदत्तेननिष्कादिना प्रजापुत्रभूत्यादिरूपांवर्धयमानः पोषयन् आयु विवंचवर्धयन्सुवीरः शोभनैःवीर पुत्रभृत्यादिभिरुपवःसन् रायस्पोषेणधनानां पुनः पुनःवर्धनेनसचतेसौराजासंगच्छतामितितवदातुराशिषमार्थयते ॥ १ ॥ अथद्वितीया- मुगुरसामुहिरण्यःवश्वोरहर्दस्मैवयइन्द्रोदधाति । यस्त्वा॒यन्तुंवसुनापातरित्वोमुक्षीजयेत्पदिमुत्सिनाति ॥२॥ ऋ० सं०१.८.८.1 २ऋ० स०४, ३.२१.।

·३२ अक्संहितामाष्ये [अ०१५०१० सुगुः । असत् । सुहिरण्यः । सुरअश्वः । वृहत् । अस्मै ! वयः। इन्द्रः । दधाति । यः । त्वा । आध्यन्तम् । वसुना । प्रातः इत्वः । मुक्षीजेयाध्इव । पदिम् । उत्धसिनाति ॥ २ ॥ अत्रकक्षीवतःपिता आनीतेनधनेनसंतुष्टोराजानंबहुपकारणाशास्ते असीस्वनयोराजा सुगुरसव शोषनर्वहुभिर्गोभिः तदा भवतु तथा सुहिरण्यः सुष्टुवहिवरमणीयैर्धनस्तद्वान्भवत तथा स्वश्वः शोभनरश्वैस्तदानसनअस्मैपदाने राज्ञेवृहत्मभूतंवयः अनमिन्द्रः परमेश्वरोधर्मदे- वता दधातिधातु ददातु यतोऽयंराजा अस्मैगोहिरण्याश्वान्नानिबहुसंख्याकानिदत्तवान् अत- स्तेपामभिवृद्धिमार्थनोचितैव कस्येपमाशीरिति सउच्यते यः योराजा हेमातरित्वः मातरागामि- भतिथेपुत्र आयन्तंगुरुकुलादागतंपदि पथिकयदृच्छयागन्तारंवात्वां वसुना अन्नसाधनेन गवा- दिधनेनोत्सिनावि गमनतः उत्कृष्टंबभाति गतिंनिरुणद्धीत्यर्थः प्रतिबन्धेदृष्टान्त उच्यते-मुक्षीज- येवपर्दि मुच्यमाना सविबन्धनंजपतीतिमुक्षीजा मगपक्ष्यादिबन्धनीरजुः नया पाशकोपधाप- दिगंतारं भृगपक्ष्यादिकं उत्सिनातिबभाति तथामयाअननुज्ञातमपित्वां गमनपतिबुध्य गवादी- प्रदानादिनायोराजातोषयतिसएवंभवत्विति पदिरितिपदव्यावक्षाणेनयास्केनतदाहरणाया- पापोव्याख्यातः-सुगुर्भपतिमुहिरण्यःस्वश्वोमहचास्मैवमइन्द्रोधावियस्त्वायन्तमनेनपावरा- गामिनतिथेमुक्षीनयेवपदिमृत्सिनाति कुमारोमुक्षीजामोचनाच्चसयनाच्चततनाच्चेति ॥२॥ अथवृतीया- आयमुद्यसुरतमातरिच्छन्निष्टेःपुत्रवसुमतारथैन। अंशोःसुतंपाययमत्स॒रस्यन पद्दरिंवर्धपसूनृताभिः॥ ३॥ आर्यम् । अद्य । सुश्रुतम् । प्रातः । इच्छन् । दृष्टेः । पुत्रम् । वसुमता । स्यैन । अंशोः। सुतम् । पायथ । मत्सरस्य । क्षयत्वीरम् । वर्धय । सूत्रतांतिः ॥ ३ ॥ पनि५११..

·मं०१ अ०१८ सू०१२५] द्वितीयोष्टकः मातापूर्वद्यु:मभातकालेऽयंधनंदत्तवान तस्मिन्नेवकाले सुकृतंशोभनस्पकारवांइच्छ- न्माषुमिच्छन् कदाद्रक्ष्यामीतिकामयमानोऽहं अद्यास्मिन्दिने इदानींआयं प्राप्नोस्सि अत्रयद्यपि केवलंभातरित्येवश्रुतं नपूर्वद्युरिति तथापि अद्यायमित्युक्तत्वार्धात्पूर्वेयुःभातरितिगम्यते की- दृशं इष्टेःइष्टस्पेष्टसाधनस्य यागस्यवापुत्र पुरुत्रावारं पुत्रःपुरुषायतइतियारकः । कर्तारमि- त्यर्थः केनसाधनेनेतितदुच्यते-यमुमतारथेन समृधनवतारथेनसाधनेन यदा तेनसहेतिसहा- र्थेवतीया किंच तदानीतेनसमृद्धेन धनेनांशोःअंशुमतःवहीरूपस्यमत्सरस्य मादनसाधनस्यसो- मस्य मत्सरःसोमोमन्दतेस्तृप्तिकर्मणइतिनिरुक्तम् । तस्यसुतं अभिषुतं रसंपायय आत्मानंपायय इष्टसाधनंसोमयागंकुर्वित्यर्थः कृत्वाच क्षयदीर क्षियन्तोनिवसन्तोवीराःपुत्रभृत्यादयोयस्य तं- तादृशंत्वदिष्ट साधनबहुधनप्रदातारंसूनृताभिः प्रियसत्यात्मिकाभिर्वाग्भिः वर्धयसमृद्धकुरु पुत्र- अत्यादिवीरैः यथामवृद्धोभवतितथाकामयस्वेत्यर्थः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- उपक्षरन्तिसिन्धवोमयोभुवईजानंचयक्ष्यमाणंचधेनवः । पृणन्नैचुपपुरिचश्रवस्यवोघृतस्यधाराउपयन्तिविश्वतः॥४॥ उप । क्षरन्ति । सिन्धवः । मयःभुवः। ईजानम् । च । यक्ष्यमाणम् । च । धेनवः । पृणन्तम् । च । पपुरिम् । च । अवस्यवः । घृतस्य । धाराः। उप । यन्ति । विश्वतः ॥ ४ ॥ पूर्वस्यामृच्यानीतेनधनेनसोमयागंकुवित्युक्तम् तमेवसोमयागंफलप्रदर्शनेनस्तौति सिन्ध- यः स्पन्दनशीलाः प्रस्त्वत्पयोधराः सिन्धुःस्पन्दनादितियारकः । मयोभुवः सुखस्यभावयि- त्र्यः मयइतिसुखनाम मयःसुम्म्यमितितन्नामसुपाठात् धेनवः पीणयित्र्योगावः ईजानं सो- प्रयाणअनुनिष्ठन्त तथा यक्ष्यमाणं यक्ष्यइतिएपरिदकुर्वन्नंच नक्केवलमीजानं अपितुयक्ष्यइत्यध्य- वसितवन्तमपिउपउपेत्य क्षरन्तिलवन्तिपीणयन्तीत्यर्थः नचपूर्वस्यामृचिसोमंपिवेत्युक्त्वात्सर्वे- पांसोमयागानांअग्निष्टोमात्मकज्योतिष्टोमस्यारुतस्यज्योतिष्टोमेनस्वर्गकामोयजेतेतिस्वर्गएवफ़- सत्येनश्रुतः नगवादिकमितिवाच्यम् स्वर्गद्वादिकामनयापि सोमयागस्पकर्तुशक्यत्वानकै- नि० २.११.। २ नि० २.५.। ३.नि. १. २६.1 ·३४ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०१० चलंसोमयागमनुविष्टतामेचमहत्कलं अपितुरुतसाधनानिकर्मान्दराणि अधिविष्ठतामपिम- हत्कलमस्पेयेदिदर्शयति पृणन्तं पितृमीणयन्तं पपुरि मीणनशीलं इष्टदातारं पाणिनः सर्वदापी- पपन्चपुरुष अपस्पयो नमिच्छन्त्यः अन्नसमृद्धिबयोघृतस्पधाराः यवा घृतकुत्याविश्यवः सर्वतः उपउपेत्ययन्तिमामुवन्ति मीणयन्तीत्यर्थः ॥ ४॥ अथपञ्चमी- नाकस्यपृष्ठे अधितिष्ठतिश्रितोयःपृणातिसहदेवपुंगच्छति। तस्माआपोघृतमपन्तिसिन्धवस्तस्माइयंदक्षिणापिन्वतेसदin५।। नाकस्य । पृष्ठे । अधि । तिष्ठति । श्रितः । यः । पृणाति । सः। हु। देवेयुं । गच्छति । तस्मै । आपः । घृतम् । अर्षन्ति । सिन्धवः । तस्मै । इयम् । दक्षिणा । पिन्वते । सदा ॥५॥ सोमयागप्रशंसामसंगेनसामान्यदोदानमेतदादिभित्रिभिःपशंसनि यदा सोमस्यैवस्तुत- त्वादक्षिणाशब्दस्पयागएवप्रसिद्धत्वाच्च सूतपरिसमाले सोमयागएवमस्तूयते यः योमर्त्यः पृणा- ति हविरादिदानेनदेवादीन्पीणाति सनाकस्य कमिनिसुखनाम तद्विरुदमक नविद्यते अकंदुः संतत्साधनंपापंचेवि नाकोद्युलोकः तथाश्रूयते-नवाअमुंलोकंजग्मुपेकिंचनाकमिति । तस्यपृ- ठेउन्नते उपरिदेशेभितंसन्नधिअधिकं आकल्पान्तं विष्ठति पवा अधितिष्ठति अधिष्ठायप्रमुखो- भूत्वाविष्ठति नफेवलंस्वर्गाप्रपणं किंतु देवेषुमध्येगच्छतिवर्तते स्वयमेवदेवोभवतीत्यर्थः हेविपसिद्धी तस्मैपीणयित्रे पुरुषायसिन्धवः स्यन्दनशीला: आपः घृतंतेजोवत्सारं अप- ति गच्छन्ति रसवत्योभवन्तीत्यर्थः किंचेयंभूमिरपि दक्षिणासस्यादिफलसंपादनदक्षासनी सदा सर्वकालं पिन्वते सेचयति तोपयतीत्यर्थः दातुः जीवनसाधनान्नोदकानि रुचिराणिस- मृद्धानिभवन्तीत्यर्थः॥५॥ अथषष्ठी- दक्षिणावतामिदिमानिचित्रादक्षिणावतांदिविसूर्यासः। दक्षिणावनोअमृतमजन्दक्षिणावन्तःप्रतिरन्तआयुः॥६॥ नि.३.११.1 ·मं०१ अ०१८ सू०१२५] द्वितीयोप्टकः ३५ दक्षिणाध्यताम् । इत् । इमानि । चित्रा । दक्षिणाश्वताम् । दिवि । सूर्यासः । दक्षिणाध्वन्तः। अमृतम् । भजन्ते । दक्षिणाध्वन्तः । प्रातिरन्ते । आयुः ॥६॥ दक्षिणावतां यहुविधमोहिरण्यादिरूपदक्षिणामदातॄणांइच्छब्दएवकारार्थः तेषामेवार्थे इमानिभूमौदृश्यमानानिचित्राणिचायनीयानिस्रक्चंदनमणिमुक्तादिरूपाणिव्याणि समृद्धानि भवन्तीतिशेषः किंच दक्षिणावतामेवदिविद्युलोकेसूर्यासः सूर्यसंबन्धिनोलोकाः तदनुगृहीताभो- गावा समृद्धाभवन्ति किंच दक्षिणावन्तएवअमृतंजरामरणरहितंस्थान भजन्तेसेवन्ते यद्वा दाने- नापहतपाप्मानआत्मानं विदित्वा अमृतमविनाशंमोक्षं भजन्ते प्रामुवन्ति यज्ञेनदानेनेतिश्रुतेः । किंच दक्षिणावन्तएवआयुःषतिरन्ते अतिदीर्घमायुष्यंलभते वर्धयन्ति प्रपूर्वस्तिरतिर्वर्धना- थः इदितिसर्वत्रसंबध्यते ॥६॥ अथसप्तमी- मापृणन्तोदुरितमेनआरन्माजारिपुःसूरयःसुबतासः । अन्यस्तेषापरिधिरस्तुकश्चिदर्पणन्तमभिसंयन्तुशोकाः ॥७॥३०॥ मा। पृणन्तः । दुःइतम् । एनः । आ । अरन् । मा। जारिपुः । सूरयः । सुध्वतासः । अन्यः । तेषाम् । परिधिः । अस्तु । कः। चित् । अर्पणन्तम् । अभि । सम् । यन्तु । शोकाः ॥ ७॥ १० ॥ अन्वयव्यतिरेकाम्यांदानपशंसितुमाह-पृणन्तोदेवादीन्हविरादिनामीणयन्तःसन्तः दुरितं दुष्टयथाभवति तथापाप्तंदुःखएन तत्साधनंपापंचमारन मामामुवन् नकेवलंदातारएव अपितु सूर- यः देवानांस्तोतारोविद्वांसोमाजारिपुः जरयानजीर्णाभवेयुः तथासुव्रतासः शोभनरुच्छ्रचान्द्रा- यणादिनियमवन्तोऽपिमाजारिपुः तर्येषामन्योजनाकइतिसउच्यते तेषांदातॄणांस्तोतॄणांवान्यः तेश्योऽन्योयाकोऽपिपुरुषः परिधिः पापस्य परितोधारकोऽस्तु यहा भन्योऽन्यः कश्चनपापदेवः तेषांपरिधिःपरिधिस्थानीयोव्यवधायकोऽस्तु यथामे परिधिःस्वयंरक्षःमभृतिभिर्याध्यमानःस्वा- न्तर्हितमनिरक्षति तद्दन अथवा अन्योधर्मविशेषस्तेषांपरिधिः परिधानमस्तु कवचस्थानीयोऽ- स्तुनहिकिमामुयुरिति उच्यते अपृणन्तंदेवादीनमीणयन्तं अदातारंशोकाः चित्तपीडाःतत्साधनाः ·३६ ऋक्संहिताभाप्ये [अ०१२०११ पाप्मानः अभिअभिमुखंसंयन्तुसम्यक्मामुवन्तु वयंसुखिनोभयेमेत्यर्थः अश्यद्यपिसामान्येन दानमात्रस्तूयते तथाप्यस्यसूतस्य स्वनयदानस्तुतिरूपत्वाद्दुःखानिमार्यवित्यर्थः॥ ७॥ ॥ इतिद्वितीयस्यप्रथमेदशमोवर्गः ॥१० अमन्दानितिषष्ठसूक्तम् सप्तत्यनुवर्तनात्सप्तर्च आदितःपंचानांकक्षीवानृषिः पठ्याशावय- व्यः सप्तम्यारोमशानामब्रह्मवादिनी आदितःपंचानां भावयव्यस्यस्तुविरूपत्वात्सएवदेवता याते- नोच्यतइतिन्यायाव अन्त्ययोःषष्ठीसप्तम्योस्तुभावयव्यरोमशयोःसंवादः पठ्याभावयव्यः सात- म्यारोमशा यद्यपिस्वनयेनदत्ताइतिश्रूयमाणत्वात्तस्यैवस्तुत्पाभाव्यं तथापिपिपुत्रयोरभेदात आरुद्रासइतिवद पिटनानाव्यवहर्तुशक्यत्वात्पथमायाचिभावयन्यस्येत्युक्तत्वाच्च भावयव्यं तुष्टावेत्येतदविरुद्धमित्युक्तपूर्वसूतएव आदिनःपंचत्रिष्टुभः अन्त्येअनुष्टुभो तथाचानुकान्वं-अ- मन्दानितिकक्षीवान्दानतुष्टः पञ्चभिर्भावयव्यंतुष्टावांत्येअनुष्टुभौ भावयव्यरोमशयोद॑पत्योःसंवा- दइति उक्तोविनियोगः। तत्रपथमा- अमन्दान्त्स्तोमान्प्ररेमनीपासिन्धावधिक्षियतोभाव्यस्य। योमेसहस्रममिमीतसवान्तूतोराजाश्रवडच्छमानः ॥ १॥ अमन्दान् । स्तोमान् । प्र । भरे। मनीषा। सिन्धौ । अधि । क्षियतः । भाव्यस्य॑ । यः । मे । सहस्रम् । अमिमीत । सवान् । अतूनः । राजा । श्रवः । इच्छमा॑नः ॥ ५ ॥ सिन्धी सिन्धुदेशे यदा लक्षणयासिन्धुतीरे समुद्रतीरे अधिक्षियतः अधिनिवसतोभा- व्यस्यभावयव्यस्प तत्पुत्रस्यस्वनयस्येत्यर्थः तस्यअमन्दान् अनत्पान स्तोमान स्तोत्राणितनि- टपहुविधदानादीनांकीर्तनानि मनीषा मनीपयामियातिशयबुद्धया पभरे विशेषेणसंपादयामि कस्तस्यविशेषइतितवाह-अतून केनाप्यहिसिनोयोराजामेमदर्थं सहस्रवत्संख्याकान्सवान्सू- पन्नेसोमाएप्वितिसवाःसोमयागाः वान्अमिमोन संपूर्णधनमदानेन निर्मितवान् किमिच्छन् श्र- क्र०स०४.३.२१.।

·मं०१ अ०१८ सू०१२६] द्वितीयोष्टकः
वः सर्वैःश्रूयमाणांकीर्तिमात्मनेइच्छमानः कामयमानः यवोयंआपिज्याद्युपाधिनाविनाकी-
र्यर्थमेवबहुधनं पादाव अतस्तस्तौमीत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथद्वितीया-
शतंराज्ञोनार्धमानस्यनिष्काञ्छतमान्मयतान्त्सयआदम् ।
शतंकक्षीवाअसुरस्यगोनादिविश्रवोजरमाततान ॥२॥
शतम् । राज्ञः । नाधमानस्य । निष्कान् । शतम् । अश्वान् ।
प्रध्यतान् । सद्यः ।आदम् । शतम् । कक्षीर्वान् । असुरस्य । गोाम्।
दिवि । श्रवः । अजरम् । आ । ततान ॥२॥
नाधमानस्य स्वीकर्तव्यमित्युच्चैर्याचमानस्य असुरस्य धनानां निरसितुः दानशीलस्प
राशः स्वतेजसा दीप्यमानस्य स्वनयस्य निष्कानआभरणविशेषान् इयत्ताविशेषविशिष्टानि
वासुवर्णानि शतं शतसंख्याकानि शतसहस्रमित्यपरिमितवचनः अपरिमितान् सद्यः प्रार्थनान-
न्तरमेव कक्षीवानहंआई आत्तवानस्मि स्वीकृतवानस्मीत्यर्थः तथाप्रयतानशुदान लक्षणोपेता-
नश्वानध्वगमनसमर्थान्हयान शतं शतसंख्याकान् आदं आतवान् तथा गोनां पुंगवानां बली.
वर्दानामित्यर्थः उनरमब्रेखीगवीनामभिधानात् तेषांशतंआदं एवंपदाताराजा दिवि धुलोके
श्रवः कीर्ति अजरंशाश्वतींआततान विस्तारितवान् गवादिषतिग्रहीताहं स्वर्गेकीर्तिमकरवमि-
त्यर्थः॥२॥
अथतृतीया-
उपमाश्यावाःस्वननदत्तावधूमन्तोदशरथासोअस्थुः
पृष्टिःसहसमनुगव्यमागात्सनत्कृसीवाँअभिपित्वेअह्नाम् ॥ ३ ॥
उप। मा । श्यावाः । स्वनयेन । दत्ताः । वधूम॑न्तः। दर्श।
रथांसः। अस्थुः । षष्टिः । सहस्रम् । अर्नु । गन्यम् । आ। अगात्।
सनत् । कुक्षीर्वान् । अभिपित्वे । अह्नांम् ॥ ३॥

·३८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०११ स्वनयेनदत्ताःश्यावाः तदर्णाश्वैर्युक्तत्वात् श्यावाः वधूमन्तः आरूढाभिर्वधूभिःतबन्नः दश एतसंख्याकाःरथासोरथाः मामांउपास्थुः उपस्थिताः गव्यशब्दोगोसमूहवाची पष्टिः सहस्रमनुगव्यं पष्टयधिकंगवांसमूहःअन्वगाव अनुक्रमेणआगतः ततःआत्मानं परोक्षेणब्रवीति वत्सर्वपतिगृह्यायकक्षीवान अह्नांदिवसानां मध्येअभिपित्वे संनिहितेऽहनि सनव स्वीलतं रथ- वध्वादिकंस्वपित्रे समर्पयति स्वयंवास्वीकरोति अभिपिवशब्दआसन्नकालवाची पपित्वशब्दवद् सच प्रपित्वेअभीकइत्यासनस्येतियाँस्केनोकत्वादासन्नवचनः उपसर्गभेदेऽप्याभेदः॥ ३ ॥ अधचतुर्थी- चत्वारिंशदशरथस्यशोणाःसहस्रस्पाग्रेश्रेणिनयन्ति । मदच्युतःकशनावतोअत्यान्कक्षीवन्तुउदमृक्षन्तपत्राः॥2॥ चत्वारिंशत् । दशरथस्य । शोणाः । सहस्रस्य । अये । श्रेणिम् । नयन्ति । मदच्युतः । कृशनऽवतः । अत्यान् । कक्षीवन्तः । उत् । अमृक्षन्त । पज्जाः॥४॥ दशरथस्य दशसंख्याकरथवतः सहस्रस्प सहससंख्याकानुचरोपेतस्म कक्षीवतोगो- पृथसहस्रस्ययामेपुरस्ताद शोणाः शोणवर्णपिताः अश्याः चत्वारिंशत् एकैकस्यरथस्यचतु- एपेसनिदशरथानां मिलित्वाचत्वारिंशदश्याभवन्ति ते पिणि पतिआश्रित्यनयन्ति रथानभि- मतदेशमापयन्ति युक्तावनियुक्तात्रथान श्रेगि श्रेणीभावनयन्ति मापयन्ति एकैकरथंचत्वा- रचत्वारः पंक्याकारणवहन्तीत्यर्थः अथतान कक्षीवन्तः कक्ष्यायसंबंचिनीरन्नुः कक्ष्यारपुर- श्वस्पेनियाँस्केनोक्तवाद । ताभिस्तदन्तः यदा अंगिरसःपुत्राः सर्वपिकक्षीवन्तः अथवा कक्षी- बदनुचराःसर्वेपि छत्रिन्पायेनकक्षीवन्तः पयापासाद्यन्नवन्त सन्तोमदच्युतोमदलाविणः उद्द- जान् गणांमदस्ययावयितृन्या रशनावतः सुवर्णमयनानाभरणयुक्तान् रुशनमितिहिरण्य- नाम रानटोहमितितनाममुपाटार गुवर्णाभरणोपेवान अत्यान् सन्ततगमनशीलानश्वान् उदक्षत अपप्रमनिवस्वेदापनयनाय उरुष्टं मायन्ति ॥ ४॥ नि०३.२01 २.नि.२.२.1 ·मं०१ अ०१८ सू०१२६] द्वितीयोष्टकः अथपञ्चमी- पूर्वामनुप्रयतिमाददेवस्वीन्युक्ताअष्टावरिधायसोगाः । मुवन्धोयेविश्याइववाअनस्वन्तःश्रवऐपन्तपत्राः॥५॥ पूर्वाम् । अनु । प्रध्यतिम् । आ । दे । वः । बीन् । युक्तान् । अष्टौ । अरिध्धायसः । गाः । सुध्वन्धवः । ये। विश्याः इव । वाः। अनस्वन्तः । श्रवः । ऐपन्त । पज्जाः॥ ५॥ इदानीं आनीतधनंबन्धुभ्योनिवेदयन्नाह हेसुबन्धवः पूर्वीपयति पूर्वमदानं अनु तमनुसृत्य वक्ष्यमाणानि रथादीनि युष्मदर्थं आद्दे स्वीकृतवानस्मि यद्वा पूर्वी प्रयति पदेयरथादिक अनु दानक्रमेणेव आददे पतिगृहीतवानस्मि कानितानीति पौनष्टीचयुक्तान् चतुर्भिश्चतुभिरश्वधनैर्वा- युक्तात्रथानितिशेषः अनसंख्यापृथनिर्देशोनविवक्षितः तथा अरिधायसः अरिभिरीश्वरैर्धा- रणीयाः बहुमूल्याअसंख्यातामाश्चादे अत्रवक्ष्यमाणानि पूर्व प्रतिगृहीतादधिकानीतियुकं पूर्व- मेवपित्रेनिवेदितानां पुनर्बन्धुपयोनिवेदनासंभवाद वधूमन्तोदशरथासोअस्थुरिति दशानां र- थानामुकत्वादत्रचत्रींनष्टावित्येकाशानांवक्ष्यमाणत्वाद्धविशिष्टानामन्येश्योदातुमनुचितत्वाचा- न्यानोतियुक्तम् उक्तानामेवानुवदनपक्षेदशवधूयुक्तारथाः एकोधनपूर्णइतिविवेकः उफा- नामेवरथादीनांपुनरभिधानं परुष्टत्वज्ञापनार्थं सर्वेबाह्मणाआगताः वसिष्ठश्चागतइतिवव इदानीं परोक्षेणाह सुरन्धयः शोभनाविद्यायोनिसंबन्धिनोयेषांवतथोक्ताः यदा शोभनबान्धवोपेताः परस्परमनुरागयुक्ताइत्यर्थः पिशः प्रजाः तत्रभवाविश्याः वियन्तइतिवाः वाताः तकारलोप- छान्दसः विशांवातायथापरस्परपनुरागवन्तः तथैवैतेअपीत्यर्थः पञाः अभवन्तः अगिरसः सन्तानमभवायेसन्ति ते सर्वेसुबन्धवः अनस्वन्तः शकटवन्तः हविर्धानशकटोपलक्षितसोमयाग- यन्तःसन्तः श्रवः सर्वत्र भूयमाणांकीर्ति ऐपन्त इच्छन्ति इच्छन्तु वा तदर्थमाइतिशेषः॥५॥ अथषष्ठी- आगंधितापरिगधितायाशीकेवजगहे। ददातिम यादुरीयाशूनांभोज्यांशुता ॥६॥ आगंधिता। परिगधिता । या । कुशीकाईव । जईहे । ददाति मह्यम् । यारी । यानाम् । भोज्यो । शता ॥ ६ ॥ ।

·ऋक्संहितानाष्ये [अ०१२०१२ संभोगायमार्थितोभावयव्यःस्वभायारामशामपौटेतिबुद्यापरिहसन्नाह-भोज्या भोगयो- ग्येपा आगधिताआसमन्ताद्गृहीता स्वीकता तथा परिगधिता परितोगृहीताभादरातिशयाय पुनर्वचनं गध्यंगृह्णारितियास्कः । यहा आगधिवा आसमन्तान्मियन्ती आन्तरंभजननेन मार्पभुजादिभिरित्यर्थः गध्यतिमिश्रीधायकौनियारकः । पूर्वस्मिन्पक्षेपरुपस्यमाधान्यं उत्तर- स्मिंस्तुयोपितइतिभेदः कीदृशीसा या जंगहे अत्यर्थंगृह्णाति कदापिनमुंचति अत्यागेदृष्टान्तः-क- शीव कशीकानामस्तवत्सानकुटी सायथा पत्याराहचिरकालंकीडति नकदाचिदपिविमुंचति वथैपाअपि किंच भोज्पैषा यादुरीया दुरित्युदकनाम रेतोरक्षणमुदकं प्रभूतंरातिददातीति या. दुरी बहुरेतोयुक्तेत्यर्थः तादृशीसती याशूनां संभोगानां यशइतिप्रजनननाम तत्संवन्धीनिक- माणि याशूनिभोगाः तेषांशताशनान्यसंख्यातानि मसंददाति ॥ ६ ॥ अथसप्तमी- उपोपमेपरांमृशमा भ्राणिमन्यथाः । सर्वाहमस्मिरोमशागन्धारीणामिवाविका ॥७॥११॥ उपउप । मे। परी । मृश । मा। मे। भ्राणि । मन्यथाः । सर्वां । अहम् । अस्मि। रोमशा । गन्धारीणाम् इव । अविका ॥७॥११॥ रोमशानामबृहसते:पुत्रीब्रह्मवादिनीपरिहसन्नंस्वपर्तिपत्याह-भोःपते मेमां द्वितीयार्थे चतुर्थी उपोप द्वितीयउपशब्दपाइपूरणः उपेत्य परामश सम्पस्पृश भोगयोग्यामवगच्छेत्यर्थः यदा मेमम गोपनीयमगंउपोपपराभृश अत्यन्तमान्तरंस्पृश परामर्शाभावशङ्का निवारयति मेमद- जानि रोमाणिभ्राणि मामन्यथाः अल्पानि मायुध्यस्व भ्रमर्भकमित्यल्पस्येतिदनंदनौतेरि- तियास्त: । अद्वत्वमेव विशदयवि अहरोमशाबहुरोमयुक्तास्मि यतोऽहमीदृशीअतः सर्वा संपूर्णाक्यवास्सि रोमशत्वेदृष्टान्तः-गन्धारीणामविकेव गंधारादेशाः तेषांसंवन्धिन्यविनाति. रिव वदेशस्याभवयोमेपायथारोमशाः तधाहमस्मि यवा गन्धारीणां गर्भधारिणीनां खीणांअ- विका अत्यथैतर्पयन्तीयोनिरिद तासां आमसर्वरोमादिविकर्तनस्पशासनिपिदत्वात् योनिः रोमशाभवति अतः सोपमीयते यतोऽहमीदृशीभवोमांअपोदांमावयुध्यस्वेत्यर्थः ॥ ७ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्थपथमे एकादशीवर्गः ॥ ११ ॥ ॥ इतिपथमेमण्डलेऽष्टादशोऽनुवाकः ।। १८॥ नि०५१५। २नि०५१५.1 ३ नि०३.२०.।

·मं०१अ०१९ सू०१२७] द्वितीयोष्टकः एकोनविंशेनुवाकेसप्तसूक्तानि तत्र अग्निहोतारमितिपथमंसूक्तमेकादशचं दिवोदासपुत्रस्य परुच्छेपस्या आग्नेयं आत्यष्टं सहिशर्धइत्यस्याः षट्सप्तत्यक्षरातिधृतिः उत्कृत्यभिरुतिसंरुति- • विकृत्यारुतिपकृतिकृत्यतिधृतिधृत्यत्यष्टिपुचतुरुत्तरशताक्षरमारायचतुर्णाचतुर्णापरित्यागेकैक- मुक्तछन्दोजायते तथासत्यत्यष्टयतिधृतीउक्तसंख्योपेतेस्यातां एतत्सर्वछंदोयन्थे चतुःशतमु- रूतिरित्यादिसूमतिपादितं तथाचानुकान्तं-अग्निमेकाशपरुच्छेपार्दवोदासिरानेयंतुपारु- च्छेपंसर्वमात्यष्टंतत्रातिधृतिःषष्ठौति । सूक्तस्यविशेषविनियोगोलैंगिकः दशरात्रस्यषष्ठेहनिमा- तःसक्नेप्रस्थितयाज्यानां पुरस्तादन्यामच कृत्वा प्रारुताभिश्चसहयष्टव्यं तत्राग्नीवस्यैषापथमा पास्यप्रातःसवनइतिखण्डेसूत्रितम्-अग्निहोतारंमन्येदास्वन्तंदध्यड्हमेजनुपंपूर्वोअङ्गिराइति । सैपापथमा- अग्निहोतारंमन्येदाखन्तवसुंसूनुंसहसोजातवेदसंविपनजातवेदसम्। यर्ध्वयांखध्वरोदेवोदेवाच्यापा। घृतस्यविष्टिमनुवष्टिशोचिपाजुह्वानस्यर्पिपः ॥ १॥ अग्निम् । होतारम् । मन्ये । दास्वन्तम् । वसुम् । सूनुम् । सहसः। जातवेदसम् । विप्रंम् । न । जातऽवेदसम् । यः। अर्ध्वयो । सुअध्वरः । देवः । देवाच्या । कृपा । घृतस्य । विश्थाष्टिम् । अनु । वृष्टि । शोचिपा । आजुह्वानस्य । सर्पिपः ॥ १॥ अमिं सर्वासांदेवसेनानांअग्रण्यं यज्ञेप्वयंनीयमानवाहोतारं अस्मद्यागंमतिदेवानामा- हावार यदा होमनिष्पादकहोवारंजुहोतेहेतित्यौर्णवाभइतियारकः । अग्निमधहोतारमवृणीते- तिश्रुतेः । अग्निमनआवहेतिच अनेराबातृत्वप्रसिद्धं अग्निहोतारंमन्येएवंपतिविशेषणंमन्यइतिसं- बन्धः यहा यागनिष्पत्तेरेवापेक्षितत्वादेतदेवविधेयविशेषणम् इतराणिवक्ष्यमाणविशेषणानि स्तुतिपराणि दास्वन्तं अतिशयेनदानवन्तं वसुं सर्वेषां निवासहेतुं सहसःसनुं बलस्यपुत्र अमिः मन्थनकालेबलेन मध्यमानउत्पद्यतेइतिपुत्रत्वमुपचयंते जातवेदसं जातानांवेदितारं जातमज्ञं जा- तबलंवा जातवेदश्शशब्दोयास्केनबहुधानिरुक्तःअग्नेजातवेदस्त्वेदृष्टान्तः-विपनजातवेदसं जात- विद्युमेधाविनंबालणमिव तयथाबहुमन्यते तथात्वामपिमन्ये स्तौमीत्यर्थः उक्तगुणविशिष्टोयो- १नि० ७.१५। तैना. ३. ६.१५. । ३ ते बा.१. ५. ३.1 ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०१२ देवः स्वध्वरः शोभनयज्ञवान् यजसम्यनिर्वहन ऊर्ध्वयाउन्नतयाउत्कृष्टयादेवाच्या देवा-पू- जयन्यादेवान्मत्यतयावा कृपारुपया सामर्थ्यलक्षणया देवान्मत्पक्तपापेतियारकः । तेन्यो- हविर्वहनमुद्यायुक्तःसन् आजुह्वानस्पआसमन्तादूयमानस्यसर्पिषः सरणशीलस्यघृतस्पविले- पनेनदीतस्याज्यस्यविष्टिं विशेषेणभ्राजमानं अनुस्वयमपिवदाज्यं शोचिपाचालयावष्टिकाम- पतस्वीकरोतीत्यर्थः॥१॥ अथद्वितीया- पजिष्ठत्वायजमानाहुवेमज्येष्ठमतिरसांविमुमन्ममिविप्रेभिःशुक्रमन्मभिः। परिज्मानमिवद्यांहोतारंचपणीनाम् । शोचिष्कैशटपणपमिमाविश प्रान्तुजूतपेविशः ॥ २ ॥ यजिष्ठम् । त्वा । यजमानाः । हुवेम । ज्येष्ठम् । अद्भिरसाम् । विप्र । मन्मभिः। विप्रेभिः । शुक्र । मन्मभिः । परिज्मानम् इव । याम् । होतारम् । चर्पणीनाम् । शोचिः कैशम् । वर्षणम् । यम् । इमाः। विशः।प्र। अवन्तु । जूतयै । विशः ॥ २॥ हेविप्रमेधाविन शुरु दोसन्दालाग्ने यनिष्ठअतिशयेनपष्टुतमं त्वात्वायजमानाः वयं पधारः हुवेमाह्वयामः यतोवर्षयजमामाः यतश्चत्वंयजिष्ठः अतोहुवेमेत्यभिप्रायः कीदृशंत्वां अंगि- रसांभंगिरोगोत्रोत्पन्नानांमध्येज्येदंज्यायांसं यदा' अशिरसा अझाराणांमध्येज्येष्ठज्वालायुक्त- त्वात् अद्विराअाराइतियारकः । येद्वाराआसंस्तेगिरसोभवन्नितिश्रुतेः । केनसाधनेनेति पदुच्यते-भन्मभिः मननसाधनैः विभिःविशेपेणमीणयिभिः मन्मभिर्मवेः यदा विभिमें- पादिभिर्मविभिः मन्मभिर्मवैश्वसहितावयमिक्सिंबन्धः त्वदाहानानन्तरंपरिज्मानं परितोग- छन् धानिससूर्यमिय होवारंदेवानामाहातारं केपामर्थे चर्षणीनां मनुष्यनामैतत् मनुष्याणांयज- मानानामर्थं यदा वर्षणीनांपूर्वमनुष्याणामेवसता पश्चायागादिसाधनेनदेवत्वमापनानांदेवानामा- हातारं वथा शोषिकेशं केशवदत्यन्तापतञ्चालोपेतं वृपणं वर्पितारकामानां एवंरूपत्वांविशः त्वामेवनिविधमानाः इमारिशः यजमानरूपा प्रजाः जूतयेस्वर्गाद्यभिमतफलमाप्तयेमावन्तु म- णमीणयन्तु वाहत्साहुवेमेतिसंवन्धः ॥२॥ ३नि०६.८। २नि० ३.१७॥ ऐना० ३.३४.।

·मं०१अ०१९ सू०१२७] द्वितीयोटकः
अथत्तीया-
सहिपुरूचिदोजसाविरुक्मतादीद्यानोभवतिद्रुहन्तरःपरशुद्रुहन्तरः।
वीचिद्यस्य॒समतोश्रुवह व्यत्स्थिरम् ।
निष्पहमाणोयमनायतेधन्वासहानायते ॥३॥
सः । हि । पुरु । चित् । ओजसा । विरुक्मता। दीयानः । भवति ।
गृहमइतरः। परशुः। न । दुहम्तरः। वीर्छ ।चित् । यस्य । सम्हकती।
'श्रुवत् । वनाइव । यत् । स्थिरम् । निःसहमानः । यमते ।न।
अयते। धन्वश्सहो । न । अयते ॥३॥
सहिसएवपूर्वस्तुतएवाग्निः विरुक्पताविशेषणरोचनवताओजसाज्वालारूपेणयलेनपुरुचित
अत्यधिकमेवदीयानः दीप्यमानः द्रुहंतरः दोग्धृणांतरिता निस्तारयिताभवति भस्मासु
दोहंकुर्वतांशत्रूणांहिंसकोभवतीत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-द्रुहंतरः द्रोग्धृणां छेदनायमयुक्तः परशुन
परशुरिव सयथाअमोघंहिनस्तितथायमपि किंच यस्याग्नेः समृतौ संगतौसंयोगेवीलचित् दृढम-
पिपाषाणादिकं श्रुवद गच्छेत शीर्यंत तथा यस्थिरं यच्चपर्वतादिस्थिरमचलितंतदपिश्रुवद वी-
लुइतिदृढनाम वीळु च्यात्नमितितनामसुपाठाव तत्रदृष्टान्तः वनेव उदकमिव उदकंयथानिसंयो-
गेशुष्यतितथेत्यर्थः अत्यन्तदृढस्थिरमपिहिनस्ति अस्मद्रोग्धारंशत्रुहिनस्तीतिकिमुवक्तव्यमित्य-
क्षिप्रायः किंचायमग्निः निष्पहमाणः शत्रून्निःशेषेणाभिभवन् यमवेउपरमते शत्रुषुमध्येकीडति
तानेवनाशयति तथाकुर्वन्नायतेनगच्छति शत्रो सकाशान्नपलायते तत्रदृष्टान्तः-धन्वसहान धनुषा
शवनभिभवतीतिधन्वसहाधानुष्कः सहतेरसुन् छान्दसोऽनयलोपः सयथाशपोरभिमुखंविध्य-
तिनपलायतेतद्वदित्यर्थः यदा दृढधनुर्वहनक्षमोधन्यसहः अस्मिन्पक्षेपवाद्यच् सुपांसुखगित्या-
कारः दृढधन्वासनायते नचलति ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
दृह्वाचिदस्माअनुदुर्यथा विदेतेजिष्ठाभिरणिभिर्दाष्ट्यवसेग्नदष्टियवसे।
प्रयःपुरुणिगाताद्दनेवशोचिषा।
स्थिराचिदन्नानिरिणात्योजसानिस्थिराणिचिदोजसा ॥१॥

·।
११
ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१३
दृह्वा । चित् । अस्मै । अनु । दुः। यथा । विदे। तेजिष्ठाभिः ।
अरणिभिः । दाष्टिा अवसे । अग्नये । दाष्टि। अवसे । प्रायः।
पुरुणि । माईते । तात् । वनाइदव । शोचिपा । स्थिरा । चित् ।
अन्ना । नि । रिणाति । ओज॑सा । नि । स्थिराणि । चित्।
ओजसा ॥४॥
अस्सैअग्नये ददाचित् दृढान्येवसारयन्तिहवींषि अनु अनुक्रमेण पतिमचंदुःद्दति
ददातेर्तुङि गातिस्थेतिसिचोलुक् आनइतिझेर्नुस् यजमाना इदति दानेदृष्टान्तः-यथाविदे वि-
दुषे परमार्थदर्शिनेयथाउत्कृष्टानिधनानिवितरन्तिदानशीलाः यद्वा अयमग्निर्यथाविदेविन्दते
स्वातिरिकहविदेवेश्योदातुलभते स्वीकरोति तथादुरिति विन्दते छान्दसःशपोलुक् लोपस्त-
आत्मनेपदेवितितलोपः किंच सोऽनिस्तेजिष्ठाभिररणिभिः अत्पन्नतेजोगुतमार्ग यज्ञादिरूपः
दाष्टि पूजितःसन् स्वर्गादिकंददावि दादाने शपोलुक् किमर्थ अबसे तक्षणाय यद्वा ते-
जिष्ठाभिः अतिशपेनतेजोवद्भिः अरणिभिगमनैः इतरदेवानुद्दिश्य यजमानेनदत्तंहविः अवसे
तेषां स्वीकारायदाष्टिअयमग्निर्ददाति नयति किंच अमये इतरदेवतापदानसमयेऽपियजमानः
अग्नये अमिपीतयेदाष्टिपथमंददाति किमर्थं अवसेरक्षणार्थं यद्ययमतृप्तःस्यातइतरेभ्यो-
दनमपि स्वयंस्वीकुर्यात् तस्मादप्रयेमयाजादिरूपेणददातीत्यर्थः किंच मोग्निः पुरुषणिवहूनि
सामान यजमानधनादीनिपगाहने प्रविशति भविश्यचवाश्यादिरूपयाज्वालया तक्षद
तन्करोति नाशयतीत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-वनेव वृक्षादिसमूहानिव वनानियथापविश्यतक्षति दह-
तितथेत्यर्थः किंचायमग्निः स्थिरास्थिराणिकटिनानिअन्नान्नानिवीसादीनि ओजसाजो-
रूपपाजालपा निनितरांकणाति गच्छतिपचतीत्यर्थः रोगतिरेपणयोः कैयादिकः प्वादीनां-
ह्रस्वइतिहस्वः तथा ओजसास्वकीयेनतेजसास्थिराणि अपरिहरणीसनिपापानिभमित्राणिवा
निरिणावि निःशेषेणगच्छति नाशयतीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथपञ्चमो-
नमस्यपृक्षमुप॑रामधीमहिनक्तयःसुदर्शतरोदिवांतरादायुपेदियांतरात् ।
आदस्यायुर्पभणयहीशमनसून।
भक्तमभक्तमोव्यन्तोअजराअग्नयोन्यन्तौअजराः॥५॥१२॥

·मं०१०१९सू०१२७ } द्वितीयोटकः १५ तम् । अस्य । पृक्षम् । उपरासु । धीमहि । नक्तम् । यः ।सुदर्शनरः । दिवाश्तरात् । अर्घआयुषे । दिवास्तरात् । आत् । अस्य । आयुः। प्रणवत् । वीर्छ । शर्म । न । सूनवे । भुक्तम् । अक्तिम् ॥ अवः । व्यन्तः । अजर्राः । अमयः । व्यन्तः । अजराः ।। ५ ॥ १२ ॥ अस्यअस्मे तंपृक्षं हविर्लक्षणमन्नं उपरामुउपरमन्ते आसु हवींपीति उपराः वेदिसमीप- भूमयः तासुधीमहिषारयामः अस्येत्युक्तकस्येत्याह-पोमिनकरात्री दिवातरात् अहोपि सु- दर्शतरः अत्यर्थ सर्वदर्शनीयोभवति यतोयरात्रीसर्वेषुभावेपुतमसावृतत्वादृदृश्यमानेष्वपि स्वयं अत्यर्थरकाशते अतोस्मैधीमहि पुनःकीदृशाय दिवावरार अह्रासकाशादेव अमायुपे मंगत- मायुर्यस्यासोमायुः नमायुःअमायुः तस्मै असोयोऽस्तमेनिससर्वेषांभूतानांमाणानादायास्तमे- तीतिर्भुतेः । रात्रीसर्वेभावानिद्रयावृतत्वात्मायुषइवभवन्ति अयममिस्तुसर्वमाणिमाणा- पहर्तुःसूर्यस्प रात्रीस्वस्मिन्नेवप्रवेशात्परुष्टायुर्भवति अतोपिधीमहि किंच आव अतएव कारणात् यतोयंसुदर्शतरः यतश्चायममायुः अतःकारणातअस्यअस्मैतदर्थं आयुहविर्लक्ष- णमन्नं प्रभणवत् ग्रहणयुक्तमभूत् ग्रहणेदृष्टान्तः-सूनवेपुत्राय पित्रोर्वीळुशर्मदृढं सुखसा- धनंगृहयथा ग्रहणवद्भवनितथेत्यर्थः शमैतिगृहनाम शर्मवमंतितन्नामसुपागत् इदानीआ- हवनीयादिरूपेणाहुत्यमपेक्ष्याह अजराः नित्यतरुणाः एतेअग्नयःभक्तं सेक्मानंअभक्तं असेवमानंचव्यन्तः एतेपाणिनःअनुग्रासाइतिवुद्यमानाः अवः रक्षन्ति यद्यपिविशेषेणमाणिनः दाहपाकादिद्वारारक्षन्ति तथाप्यस्तियजमानेष्वतिशयइत्याह ह-व्यन्तः तैःमत्तंह विरश्नन्तः अ- जराभवन्ति स्वयंहविषाअजराःसन्तोयजमानानप्यजरान्कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्पमथमेट्टादशोवर्गः ॥ १२॥ अथषष्ठी- सहिशोनमारुतंतुविष्वणिरमस्वतीपूर्वरास्विष्टनिरातनास्विष्टनिः । आदेहव्यान्याददियज्ञस्य॑केतरहा । अधस्मास्यहर्पोद्धपीवतोविश्वजुपन्तपन्थांनःशुभेनपाम् ॥६॥ १. आ. प्रयममपाठक. ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ २०१३
सः । हि । शर्धः । न । मारुतम् । तुविध्वनिः । अर्मस्वतीपु।
उर्वरासु । इष्टनिः । आर्तनासु । इष्टनिः । आदत् । हुव्यानि ।
आध्ददिः । यज्ञस्य॑ । केतुः । अर्हां । अध। स्म । अस्य । हर्पतः ।
हपीवतः । विश्व । जुषन्त । पन्याम् । नरः । शुभे । न । पन्थाम्॥६॥
सहि सएव स्तुत्यतयामसिद्धएवाग्निः तुविष्वणिः तुवीतिबहुनाम उरु तुवी तितन्नामसु
पाठगद् बहुस्वनिः प्रभूतध्वनियुक्तोवर्तते अत्यन्तज्यसिनेमावायुसंपाद भुग्णगितिध्वनिरु-
पद्यते प्रज्वलतीत्यर्थः ध्वननेदृष्टान्तः-मारुतंशङ्खन मरुत्संबन्धिवलमिव मरुतांसमूहोयथा
ध्वनति तथेत्यर्थः कुत्रेतितदुच्यते-अमस्वतीषु खननमोक्षणादिकमपिताम् अमइतिकर्मनाम
अमोदंसइवितन्नामसपाठात् उर्वरामुउरुवरणयुक्तासुश्रेष्ठासु वेदिभूमिषु कीदृशोयं इष्टनिः यष्टव्यः
औणादिकोनिक् तुगागमश्च किंच आर्तनासु आन्किरोति आर्तयति आर्तयन्तीत्यातनाः
पृतनाः नासु ण्यासअन्योयुच् वृपादित्वादाद्युदात्तत्वं तासांजयायइष्टनिः इष्टव्यः यष्टव्योवा
किंच एवंस्वनयन्नग्निः हव्यानि आज्यपुरोडाशादीनिआदव अत्ति भक्षयति छान्दसोलुक् यदा
आइपूर्वाद्ददातेराडोयमहनइतिव्यत्ययेनात्मनेपदाभावः गातिस्थेतिसिचोलुक् छान्दसोह्रस्वः
केवलादेववाछन्दस्यपिदृश्यतइत्यनजाहेरप्याडागमः अतएवानवमहः सएव विशेष्यते आददिः
सर्वत्रहविरादानशीलः तथा यज्ञस्यकेतुः प्रज्ञापकः केतुम्थानीयोवा अर्हणापूजनीयः सुपा-
सुलुगितिसोराकारः प्रत्ययाधुदानत्वंछान्दसं किंच अधानन्तरं हर्षतः हविर्भक्षणाइत्पन्तहर्ष-
युक्तस्य यदा अभिमवफलदानेनयजमानान्हर्पयतः हपीवतः आज्यस्वीकारेणहर्षयुक्तस्या-
नेः पन्था पन्थानमार्गविश्वेसर्वेमनुष्याः जुपन्तअप्रीपायन् असेवन्तवा किमर्थं शुभेशुभाय
शोभनायऐहिकामुष्मिकफटदस्पामेरेवमार्गसर्वअनुगच्छन्ति अग्निमेवपीणयित्वासाधयन्ति मा-
गांश्रयणेदृष्टान्तः पथालोकेनरोमनुष्याः शुभेशोभनायसुसमाप्तये पन्यानंसवैगन्तव्यंनिर्भय
मोटमार्गमिव॥६॥
अथसप्तमी-
द्वितापदीकीस्तासौअभिद्यवोनमस्यन्तंउपवोचत भूगंवोमनन्तौदाशामृ
गंवः। अग्निरीशवसूनांशुचिर्योणिरेषाम् ।
मियाँअपिधानिपोष्टमेधिरआवंनिपोष्टमेधिरः॥७॥

·मं०१ अ० १९सू०१२७] दितीयोप्टकः
द्विता । यत् । ईम् । कीस्तासः । अभिऽद्यवः । नमस्यन्तः। उपवोचन्त।
भृगवः । मनन्तः। दाशा । भृगवः । अग्निः । ईशे। वसूनाम् । शुचिः।
यः। धुणिः । एषाम् । प्रियान् । अपिध्धीन् । बनिषीष्ट । मेधिरः ।
आ। वनिपीट । मेधिरः॥७॥
।
यत् यं द्विता द्विमका श्रौतस्मातभेदेन द्वित्वमापन्नं यदा उपलक्षणमेतत आहवनीयादि-
रूपेणनानाविधं यद्वा द्विता द्विविधायऐहिकामुप्मिकफलाय उभयाय विभक्तराजादेशः ई इम-
पनि कीस्तासः कोर्तनकुर्वन्तःस्तोतारः पचायचिछान्दसंसत्वं अभिद्यवः अभितोद्योतमानाः
नमस्यन्तः नमस्कारोपलक्षितमुपस्थानं कुर्वन्तो गवः भृगुगोत्रोत्पन्नामहर्षयः उपवोचन्त उपे-
त्यनुवन्ति किंकुर्वन्तः दाशादानेननिमित्तभूतेनहविनार्थमभन्तः अरणीभ्यामग्निमन्थनंकुर्व-
न्तः तथा भगवः भ्रष्टारोह विपापापानांवा किंचाग्निः शुचिर्दीतः धर्णिः धारणकुशलोऽयमग्निः
एपांदीयमानानांवसूनांहविलक्षणानांईशईष्टेसमर्थोभवति लोपस्तआत्मनेपदेष्वितितलोपः यदा
एपादृश्यमानानां मणिमुक्तादीनांवसूनाईशेषदातुमितिशेषः किंचायमग्निः मेधिरःमेधोपज्ञः तदा-
न् स्वयंयष्टव्यत्वेनप्रधानभूतःसन् मियान्स्वपीविहेतून् आज्यादीन् अपिधीनपर्यातिपर्यन्वंद-
तान् पनिपीटसंभक्तवान् संभजतांवा तथा मेधिरः मेधावान् असौआवनिपीष्ट अन्यदेवताकेव-
पियज्ञेपुस्ययमाज्यभागप्रयाजादिरूपंहविःसंभजते॥७॥
अथाष्टमी-
विश्वासांताविशांपतिहवामहेसर्वांसांसमानंदम्पतिंभुजेसत्यनिर्वाहसंभुजे।
अतिथिमानुपाणांपितुर्नयस्यासया।
अमीचविश्वेअमृतासआक्योहल्यादेवेष्वावपः॥८॥
विश्वासाम् । त्वा । विशाम् । पतिम् । हवामहे । सर्वांसाम् ।
समानम् । दम्पतिम् । भुजे । सत्यनिर्वाहसम् । भुजे । अतिथिम्।
मानुपाणाम् । पितुः । न । यस्य । आसया । अमी इति । च
विश्वं । अमृतासः । आ।वर्यः । हन्या। देवेषु । आ । वयः ॥८॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ २०१३ विश्वासां सर्वासांविशां पजानांयजमानानां पनिअभिमतफलदानेन पालकंहवामहे आह्वया- मः नकेवटंयजमानानां किंतुसर्वासांप्रजानां समानं एकरूपं दहनपचनाद्युपकारस्यसर्वेषां समत्वाद तथा दंपर्तिगाहपत्यरूपेण गृहस्यपालकं दमइतिगृहनाम दमेकनिरितितन्नामसुपाठात् अकारलोपन्छान्दतः किमर्थं भुजे शोगायहवामहे आह्वयामःपुनः सएवविशेष्यते सत्पगिर्वाहसं यथार्थंभूतानांअविसंवादिफलानांस्तुविरूपाणांगिरांवोढारं यद्वा गिरोमन्वरूपावहन्तीविगिवां- हसःऋत्विजः सत्याअविसंवादिफलागिर्वाहसोयस्पतं तादृशंहवामहइविशेषः वहिहाधा- अयइत्यसुन् णिदित्यनुवृत्तेरुपधावृद्धिः पुनःकीदृशं मानुषाणां मनुष्याणांअतिथि अतिथि- वत्पूज्यं दर्शादितिथिमपेक्ष्यागन्तारंवा किंचास्यानेः आसयासमीपे आसेत्यन्तिकनाम आसा- अम्बरमिति तन्नामसुपाठाव तत्समीपे अमीचविश्वे अमृतासः हविर्भोक्तृत्वेन प्रसिद्धाः सर्वे देवाअपि आच आगच्छन्ति उपसर्गवशायोग्यक्रियाध्याहारः किमर्थं वयः हविर्टक्षणानमुः दिश्यअग्निमुखादेवेतरेश्योदीयमानत्वात् तत्रदृष्टान्तः-पितुन पितुरन्तिकेपुत्राइयोपथानाद्यर्थ आगच्छन्ति तद्द किंच वयः नेतारकात्विजापि देवेषुइतरेष्विज्यमानेपुमध्ये हव्या हवींषि भाददत्यनये वेतेरौणादिकोडिः विचिवागुणः ॥८॥ अथनवमी- त्वमनेसहसासहन्तमःशुष्मितमोजायसेदेवतातयेयिनदेवतांतये। शुष्मितमोहिमोद्युम्नितमउतक्रतुः । अर्धस्मातेपरिचरन्त्यजरश्रुष्टीवानोनार्जर ॥९॥ त्वम् । अमे । सहसा । सहन्ध्तमः । शुप्मिन् तमः । जायसे । देवतानये । यिः। न । देवडतातये । शुप्मिन्तमः। हि। ते । मः। युम्निन्तमः। उत । ऋतुः। अध। स्म । ते। परि । चरन्ति । अजर । शुष्टी वानः। न । अजर ॥ ९॥ हेअग्ने त्वंसहसाबलेन सहन्तमः अतिशयेनशत्रूणामभिभविता तथा शुष्मिन्तमः अतिशयेन तेजस्वीजायसे सहेरौणादिक कनिन् नादस्पेतिनु किमर्थं देवतातये देवानांविस्तारयुक्ता- ययागाय तदधैयज्ञनामेतत् यदा उक्तगुणविशिष्टःसन्जायसे अरण्योरुत्पद्यसे यज्ञार्थत्वेट- ·मं०१अ०१९सू०१२७] द्वितीयोष्टकः धान्तः-रयि देवतावपे धनं यथायज्ञार्थमुत्पद्यते तथाचोकं यज्ञार्थद्रव्यमुत्पन्न मिति किंच के तवमदः आज्यस्वीकारजनितोहर्षःशुष्मितमःअतिशयेनबलवान हिशब्दसिद्धौ आज्येनामे- मंदोभवतीतिमसिद्धं उत अपिच वेऋतुः कर्मविशेषोऽपि घुम्निन्तमायशोयुक्त अन्नयुक्तोवाख- लु घुनंद्योततेर्यशोवान्भवेतियारकः । अध अतःकारणाव अजर हेनरारहिताग्ने तत्वांपरिचरन्ति पजमानाः तत्रदृष्टान्तः-श्रुष्टीवानोन दूताइव यथावा विशेषपदानेनराजानंसेवन्ते तदव छन्द- सीवनिपावितिवनिः छान्दसंपत्ययाधुदात्तत्वम् अजरभक्तानामजरयितुः अन्तर्भावितण्या- सचाद्यच् यहा अजर अस्तोतः जरास्तुतिः असौनकस्यापिस्तोताभवति किंतु सर्वेःस्वयंस्त्यने वादशंवांपरिचरन्तीत्यर्थः ॥९॥ अथदशमी- प्रोमुहेसहसासहस्वनउपर्युधेपशुपेनाप्नयेस्तोमोवभूत्वग्नये। प्रतियदीहविष्मान्विश्वासुक्षासुजोगुवे । अशोनजरतकपूणांजूर्णिहोतंकपूणाम् ॥ १० ॥ पं। वः। महे । सहसा । सहस्वते । उपाध्वुर्धे । पशुसे । न । अ॒गये । स्तोमः । वभूतु । अग्नये । प्रति । यत् । ईन् । हविष्मान् । विश्वासु । क्षातुं । जोगुवे। अz । रेभः । न । जरते । ऋपूणाम् । जुर्णिः । होता । ऋपूणाम् ॥ १० हेउदापादयःस्तोतारः वोयुष्माकंसंबन्धिस्तोमः स्वोभमयेमवतु पीणयितुंसमर्थंभव- तु छान्दसःशपलुः अत्वंचाफ्यासस्य असुबोस्तिडीतिगुणाभाव कीदृशायामये महेमहतेपू- ज्याय सहसा पराभिभवसामध्येंन सहस्वने तद्ने उपर्युधे उपःकालेप्रबुध्यमानाय अहरादी- नांपत्यादिष्पसंख्यानमितिरुवं पशुषेपशुफलदाय नशब्दोऽप्रापिशब्दार्थः यहा पशुपेपशुपदा- मभनेपथास्तुतिःक्रियतेतद्वत् किमर्थमितितदुच्यते-ईएनमनिमवि लक्षीरुत्पहविष्मान घृ- १नि० ५.५। ७ ·ऋक्संहितामाप्पे [अ०१५०१४ तादिमवृद्धहविर्युक्तोयजमानःविश्वासुक्षासु सर्वासुनिवासभूतासुवेदिभूमिपु जोगुवे अत्यर्थगच्छ- वि गुणवेयंटुगन्ताच्छादसोलिट् व्यत्ययेनात्मनेपदं अमषेइतिपदासादामभायः क्षेविनाम क्षाक्षामेति तन्नामसुपायव अपूणां आगन्तॄणां देवानांमध्येश्रेष्ठमनि जूणिः स्तुतिकुशलोहोता अग्रे इतरदेवेश्यःपूर्वजरतेस्तौति दृष्टान्तः कपूणांमहतांधनवतां अमेरेमोन बन्दीव कपीग- वो औणादिक कुपत्ययः नामन्यवरस्पामितिनामउदानत्वम् यदा ऋषणामित्येतद्धोदविशेषणं ऋषणांज्ञानवतांमध्ये श्रेष्ठोयंहोतेत्यर्थः ॥ १० ॥ अथैकादशी- सोनेदिष्ठंददृशानुआपुरानेदेवेभिःसचना सुचेनुनामहोरायःसुचेतुना। महिशविष्टनस्कृधिसंचभुजेअस्यै । महिस्तोतृभ्योमघवन्सुवीर्यमर्थीनोनशर्वसा ॥ ११॥ १३ ॥ सः। नः । नेर्दिष्ठम् । ददृशानः।आ। भर । अग्ने । देवेभिः । सध्चनाः। सुश्चेतुनो । महः । रायः । सुश्चेतुना । महि । शविष्ठ । नः । कृधि । सम्चः । भुजे। अस्यै। महि । स्तोतृभ्यः। मघवन् । सुवीर्यम् । मीः । उग्रः । न । शवसा ॥ ११ ॥ १३ ॥ हेअग्ने सत्वंनोनेदिष्ठं अत्यन्तसमीपेशानः वेद्यांदीतत्वेनदृश्यमानः देवेभिः सचनाः इतरै- देवः समानानः भग्निमुखेनैवइतरेषांहविःस्वीकारात्समानान्नत्वं सुचेतुनाशोभनेनचेतनेनचेतसा वापुनस्तदेवविशेष्यते सुचेतुना शोभनचेतोवनामया ओणादिकउः बहुमीहौनसुायामित्युत्त- रपदान्तोदाचत्वम् युकेन त्वदायत्तेमय्यनुग्रहयुक्तेनेत्यर्थः तादृशस्त्वंमहः पूजनीयानि रायोध- नानि आभर अस्माकमाहर हेअग्ने शविष्ठवलवन् नः अस्मायं महिमहत्अन्नं महतींकीर्ति वा रुधि कुरु संपादय शविष्ठेतिसंबोधितत्वानदेवमार्थ्यतइतिगम्यते किमर्थसंचले सम्पग्दर्श- नीयत्वाय अस्यै अस्याः पृथिव्याः संबन्धिनभुजे भोगाय यदा संचक्षे भुनइतिसामानाधिकर- ण्यं सम्यग्दर्शनीपायभोगायेत्यर्थः नकेवलंयजमानेभ्योऽस्मभ्यमेव अपितुस्तोतायः स्तोत्रकर्ट- योऽपि हेमघवन नवनने महिमद सुवीयशोभनपत्रभृत्याधुपेतंधनशोधनसामर्थ्यवा रूधिकुरु ·मं०१ अ०१९ सू०१२८]- द्वितीयोष्टकः किंच शवसाबलेनयुक्त सन् मथीः अस्मद्विरोधिनोनाशय लुडि यंतक्षणेतिवृद्धिप्रतिषेधः का- रकपक्षे औणादिकईकारः आधुदान-छान्दसः यदा मधीर्मथनवांस्त्वं अस्मदर्थशवसावलेन मुक्कोभवेतिशेषः नत्रदृष्टान्तः-उपोनशवराा यथाकश्चित्तूरः शपशाचलेनमधीभवति तद्- व॥११॥ ॥इविद्वितीयस्यपथमेत्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥ अयंजायतेत्यष्टर्चद्वितीयंसूक्तम् अयंजायताष्टावित्यनुक्रमणिका परच्छेपऋपिः सर्वमा- त्यष्टमित्युक्तत्वादत्यष्टिश्छन्दः आग्नेयंत्विनितुशब्दस्योक्तवाद इदमादिमंचामेयं पृष्ठ्यस्यपष्ठे- हनिएतत्सूक्तमाज्यशस्त्रत्वेनविनियुक्त सूत्रितंच षष्ठस्येतिखण्डे-अयंगायतमनुषोधरीमणोत्पा- ज्यामिति । तत्रेयंपथमा- अयंजापनमर्नुपोध मणिहोतायजिष्टउशिजामतमग्निःखमनुक्तम् । विश्वश्रुष्टिःसखीयतेरपिरिवश्रवस्पते । अधोहोतानिपंदादिळस्पदेपरिवीतडुळस्पदे ॥ १॥ अयम् । जायत । मनुषः । धरीमणि । होता । यजिष्ठः । उशिजाम् । अनु । बृतम् । अग्निः । स्वम् । अनु । व्रतम् । विश्वश्रुष्टिः । सखिष्यते । रयिः इव । श्रवस्यते । अदब्धः । होता । नि । सदत् । इळः । पदे । परिश्वीतः। इळ: । पदे ॥१॥ अपमग्निर्मनुपोमनुष्यस्य अध्वर्यो:सकाशाद् धरीमणि अतिशपेनधारके अरणिहये जायत अरणिमन्थनेनोत्पन्नः कीदृशोयहोवा देवानामाहावा यजिष्ठः भतिशयेत्यष्टतमः कि- मर्थमुत्पन्नइविचेत् उशिजांफलस्यकामयितॄणां यजमानानां वतंसोमयागादिरूपंकर्मअनुलक्षी. छत्य नकेवलंपरार्थमेवअपितुस्वार्थमपि स्वतमनु स्वकीपंहविःस्वीकारादिरूपकर्मानुटक्ष्य पुनः सएवविशेष्यवे विश्वश्रुष्टिः विश्वविषयकर्मवान् कस्मैसलीयते सरिश्त्यमात्मनइच्छते तथा ·ऋक्संहितामाये [अ०१२०११ अवस्यते अतिपसिद्धानमात्मनइच्छते यजमानाय रयिरिवधनस्थानीयोभवति धनंयथास- ख्यं अन्नसमृदिचसाधयति तदयमग्निरपितस्मैवयंसाध्यतीत्यर्थः किंचायममिः इळपदे इहापाभूम्याः पदे अन्त्यलीप छान्दसः धरीमणि सारभूतेस्थानेवेदिरूपे वेदिमाहुःपरम- पृथिव्याइतिश्रुतेः । एतावतीवैपृथिवीर्याक्तीवेदिरिति । पुनस्तदेव विशेष्यते इडस्पदें इडा- देववायामनोःपुत्र्यागोरूपाया:इडोपह्वानमवमतिपादितायाः पदेपादन्यासपदेशे इडावेमान- वीपज्ञानूकाशिन्यासीदिनीडायाः पदेघृतवतिस्वाहेतिचश्रुतेः। निषदव निषीदति कीहशीय- मग्निः अन्धः केनाप्यहिंसितः होता होमनिष्पादकः परिवीतः ऋत्विग्भिः परिधिभिवापरितो- वेष्टितः एवंभूतःसन् निपढ॥ १ ॥ । अथद्वितीया- तंयज्ञ साधुमपिवानपामस्पृतस्य॑प॒थानमसाहविष्मतादेवताताहविष्मता। सनर्जामुपा त्ययापानāर्यति । यमातरिश्वामनपरावविभाःपरावतः॥२॥ तम् । यज्ञसाधम् । अपि । वातयामसि । ऋतस्य । पृथा। नमसा । हविष्मता । देवनाता । हुविष्म॑ता । सः । नः। ऊर्जाम् । उपआशृंति । अया। कृपा । न । जूर्यति । यम् । मातरिश्वा । मनवे । पराध्वतः। देवम् । भारिति भाः। पराध्वतः॥२॥ यज्ञसाधंयज्ञस्यसाधकं साधोतःविपि रुडुत्तरपदारुतिस्वरत्वं तमग्निवेद्यास्थापितं अपि वा- तयामति अपिःसंभावनार्थः आपरितोषसेवामहे वातगतिसुखसेवनयोः चौरादिकः इदन्तोमसिः केनोपापेनेतिवदुच्यते-कतस्पपथापागस्यमार्गेण यागानुष्ठानेन यज्ञेनदेवेश्यइतिश्रुतेः । यज्ञे- मदेवस्पमहतीपीतिर्भवति यदा ऋतस्पयज्ञस्य पंथामार्गस्तीर्थाख्या पूर्वेणोत्करमपरेणप्रणीता- इत्यादिस्त्रोक्तः तेनमार्गेणगत्वापुनः केन हविष्मता आज्यादिपदेयव्यवता नमसा नमस्का- रोपचक्षणेन स्तोत्रेणोपरथानेनवातदुभयेनेत्यर्थः कुत्रेवितदुच्यते हविष्मताहविष्मति आग्यपु- १० सं०७.१. १८.। ४ ते० सं० ६.३.१० । २० सं० २.६.१.। ३तै० सं० ६.१.८.।

·मं०१ अ०१९सू०१२८] द्वितीयोएकः रोडाशादिबहुविर्युक्तदेवतानादेवानां विस्तारयुक्तयज्ञे किंच सोनिः नोऽस्मत्संबन्धिनां ऊर्जा- मन्नानांहविरक्षणानांउपाति उपाहरणेतत्स्वीकारविषयेउपाडुपसृष्टादरक्तिन हमहोर्भइ- विनत्वं सुपांमुलगितिसप्तम्पानुक् नादौत्यनन्तरस्यगतेभिरुतिस्वरत्वम् अयारुपा अनपा सामध्यंतक्षणयाकल्पनया हविःस्वीकरणरूपया नयंति यज्ञसमाप्तिपर्यन्तननश्यति अजरो- वर्ततइत्यर्थः सइत्युक्तकइत्याह-यमगिंदेवंद्योतनशीलंमावरिश्वाअन्तरिक्षसंचारी वायुः पूर्व मनवेमनोरायपरावतः अतिरंगतवतः आदित्यात भाः अभासीव औचित्मनभूमौस्थापित- वानित्यर्थः तद्वत्परावतः दूराद्देवंअमिं अस्मद्देवयजनपतिस्थापयत्तित्यर्थः॥२॥ अथवतीया- । एवेनसद्यःपर्येतिपार्थिवंमुहुर्गारतोषभःकनिकदद्दतःकनिकदत् । शतंचक्षाणोअक्षाभोवनैपुतुर्वणिः । सदोदधानउपरेपुसानु निःपरेषुसार्नुपु ॥३॥ एवेन । सद्यः। परि । एति । पार्थिवम् । मुहुःगीः । रेतः । टपभः । कनिकदत् । दर्धत् । रेतः । कनिक्रदत् ।शतम् । चक्षीणः।अक्षभिः। देवः । वर्नेषु । तुर्वणिः । सदः । दधानः। उपरेषु । सार्नुपु । अनिः । परेषु । सानुषु ॥ ३॥ अयमग्निः एवेनगमनसाधनेनगमनेनवासयः असदाहानानन्तरंपार्थिवंपृथिवीसंबन्धि- स्थानं वेदिलक्षणमेवपरिपरितः यदा आभिमुख्यार्थोवापर्येति गच्छति कीदृशोऽग्निः मुहुर्गीः सर्वदागीयमानः रेतः रेतःशब्देन वत्कार्य हवीरूपमन्नमुच्यते तदान मत्वीयोलुप्यते वृषभः कामा- नांवर्पिता कनिकदत् शब्दयन्पर्येति पुनःसएवविशेष्यते रेवोदधत् आज्यादिस्वीकारेणभाय- धिकंसामथ्र्यदधानः कनिकदच्छन्दयन्पर्यतीतिशेषः पुनः सएवविशेष्यते अयमग्निर्देवः पने- पुसंभजनेषु स्तोत्रेषु निमित्तभूवेषु अक्षभिः अक्षस्थानीयाभिज्वालाभिः शतंचक्षाणः सर्वतः पकाशमानः यद्वा ज्वालोत्कर्षेण यजमानेनहतं शतगुणितंपल्यापयन तथातुर्वणिः शीघग- ताशत्रूणांहिंसकोदा तुर्वणिस्तूर्णवनिरितियारकः । किंच सानुपुसमुच्छितेषु सानुसमुष्ट्रि- १ नि० ६.१४.।

·फक्संहिताभाष्ये [अ०१५.११ संभवतीतियारकः । वेपुउपरेषु उपरमन्तेएप्पशपइतिउपराधिष्ण्याःयजमानगृहावा तेपुसदो- दधानःस्थानधारयमाणोऽग्निः सद्य:पर्यतीतिपूर्वत्रान्वयः किमर्थं परेषन्स्टेषुसानु समुचिड़- तेपुकर्मसुहविष्णुवानिमित्तभूतेषु॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- ससुकतुःपुरोहितोदमैदमे॒ग्नियज्ञस्याध्वरस्यचेततिकवायज्ञस्य॑चेतति । क्रत्वावधाईपूयतेविश्वाजातानिपस्पशे। यतोघृतश्रीरतिथिरजायतवहिबंधाअजायत ॥४॥ सः । सुक्रतुः । पुरःहितः । दमेऽदमे ।अग्निः । यज्ञस्य । अध्वरस्य। चेतति । क्रत्वा । यज्ञस्य । चेतति । क्रत्वा । वेधाः। पुध्यते । विश्वा । जातानि । पस्पशे । यतः । घृत श्रीः। अतिथिः । अर्जायत । वह्निः । वेधाः । अायत ॥ ४॥ सोऽग्निः सुक्रतुः शोधनकर्मा पुरोहितः पुरोधार्यमाणः यद्वा पुरोहितवद्यागनिर्वाहकः सन दमेदमे तत्तयजमानगृहेसर्वेपदेवयजनेषुवाअध्वरस्यनाशरहितस्यफलपदस्ययज्ञस्य तदर्थं चेततिजानातिमबुध्यतइत्यर्थः किंचाययजमानोऽपि कलाशोभनेनकर्मणा यज्ञस्यचेतति क- बन्यतामेवजानाति किंचायमनिरपि क्रत्वापरुष्टेनकर्मणा वेधाः विविधानांफलानांकासन् इष्यते इष्यतइतीपुरन्नमागमनंवा तदिच्छते यजमानायतदर्थं विश्वाजातानिसर्वाणि संपादितानिहविरादीनिपस्पशे अत्यथै स्पृशति स्वीकरोति यतोयं धृतओः घृतसवमानः अतिथिः अतिथिवत्पूज्यश्च अजायत उत्पन्नः यताकारणावृतमत्यर्थसेवमानःमवृक्षोभवत अतः पशइत्यर्थः एवमग्नोपवृद्धेसति यजमानोपि वह्निः हविषांवोढा वेधाः विविधस्यफ- लस्पक उत्पादयिता अजायत समर्थोऽभवद ॥ ४ ॥ २ नि०२.२४.1 ·मे०११०१९ सू०१२८] द्वितीयोटकः अथपञ्चमी- कवायदस्यतर्वपीपुपृश्चतेनेखेंणमरुतांनभोज्यपिरायनभोज्यो। सहिष्मादानमिन्वतिवसुनांचमज्मना । सनस्खासतेदुरिताभिहतःशंसायादभिद्रुतः॥५॥ ११ ॥ कत्वा । यत् । अस्य । तविषीषु। पृञ्चते । अग्नेः । अवैन । मरुताम् । न । भोज्या । इपिरायं । न । भोज्यो । सः। हि । स्म । दानम् । दन्वति । वसूनाम् । च । मज्मना । सः । नः। बासते । दुःदतात् । अभिकृतः । शंसात् । अघात् । अभिष्टुतः ॥ ५॥१४॥ यद्यस्मात्कारणात्सर्वेयजमानाः क्रत्वामकृष्टेनकर्मणा हविःपदानादिरूपेण अस्याः न- विषीषु भवलासु ज्वालासु अवेन तृप्तिनिमित्तेनभोज्या भक्ष्याणि पुरोडाशादीनि पृञ्चते मि- अयन्ति तविपीतिचलनाम तविषीशुष्ममिति तन्नामसुपाठात् तबदृष्टान्तः-मरुतांनभो- ज्या वायूनांसंबन्धीनिवी सायन्नानीव वायुषमेघनिभियवृष्टिजनयत्मुससुसस्यादिद्दाराबीसा- दिनोज्यानियथापंचततथेत्यर्थः दानेदृष्टान्तः-इपिरायनभोज्या एषणयुक्तापयाचमानाया- थिनेभोग्या भोग्यानि भक्ष्यादीनियथादीयन्ते तद्वद इपिशब्दोयास्केनैवनिरुक्त:- ईपणेनवैषणेनवार्पणेनवेति । अतःकारणात सहिस्म सखलुयनमानः दानमिन्यति है- विमदानं तस्व्यामोति यदा स्वयमभिमतदानमिन्वति इन्वतिाप्तिकर्मा इन्वतिनक्षति इतितत्कर्मसुपाठात् केनसामर्थ्यनेति वसूनांचमज्मना निवासयोग्यानांधनानां अग्निनात- ब्धानां बलेनेव यद्वा सोऽग्निः वसूनां हविर्निवासयोग्यानां ज्वालारूपाणां धनानां मन्म- नाबलेन दानमिन्वनीतिशेषः किंच सोऽग्निः अभिहुतः आभिमुख्येनपापैःह्रियमाणान् नोऽस्मान्दुरितात् पापाव आसते त्रायतेवथाशंसात् अतिप्रभूतत्त्वेनशंसनीयात् यदा हिंसकाव अभिद्रुतः अभितोहियमाणाव अघाव दुःखावतत्कारणाव पापाट्दा वासते वायते॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपथमेचतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥ १नि. १. १६.॥

·ऋक्संहितामाष्ये
[अ०१२०१५
अथषष्ठी-
विश्वोविहांयाअरतिवर्मुदधेहस्तेदक्षिणेतरणिन
शिवथच्छ्वस्ययानशिश्रथत् ।
विश्वस्माइदिपुध्यतेदेवताहुन्यमोहिपे ।
विश्वस्माइत्सुकतेवारंमृण्वत्यग्निराव्य॒ण्वति ॥६॥
विश्वः । विहायाः । अरतिः । वसुः । दधे । हस्ते । दक्षिणे । तरणिः ।
नाशिप्रथत् । अवस्यया । न । शिश्रथत् । विश्वस्मै । इत् ।
इषुध्यते । देवश्वा । हव्यम् । आ। ऊहिपे । विश्वस्मै । इत्।
सुकते। वारम् । अण्वति । अग्निः। द्वारा । वि । ऋण्वति ॥६॥
अयमग्निर्देक्षिणे अभिमतं पदानुमुत्साहयुकेहस्तेषामेवरेकरे यजमानायदातव्यवसुः
धनंधे धारयवि कीदृशोऽयं विश्वैःसर्वैर्गन्तव्यः यद्वा विश्वात्मकः विहायाः महान् विहा-
याइतिमहन्नाम विहायाः यहइति तन्नाममुपागत् अरतिः ईश्वरः असणोवा समीतिः अ-
वहिवस्पति पश्चिदित्पतिमत्ययः चिनावादन्तोदानः धृत्वाचशिअथत् हस्तधृतंयजमा-
नार्थअधपतिददाति श्लथयते चिडिरूपं तत्रदृष्टान्तः-तरणिर्न तरणिरिव तारकासूर्यइ-
व सयथास्वोपासकाय अभिमने हस्तेधृत्वावितरति तद्वद यदा तरणिः सर्वस्यतारकः न.
शिअथव यजमानं नअधयति नमुंचति किंच अवस्मयानशिश्रथव हवीरूपानेच्छयैवन
शिअधव नबिमुंचति अयमनुयहेणैवपालयने हविःस्वीकारस्तु व्यपदेशमारेणेविभापः इदानी
पत्पक्षरुतः हेभग्नदेवता देवेषुमध्येभतिशयेनत्वं विश्वस्मै इन् सर्वस्मै एव इषुध्यते हविराम-
मइच्छते इन्द्रादये इशुध्यतिःकंदादिः हव्यं तत्तद्देवतामुद्दिश्यमत्तं पुरोडाशादिकं ओहिले सर्वतो-
वहसि वहेलेंटियनादित्वात्संपसारणम किंचायमग्निविश्वस्सैसर्वस्ममुलते शोभनयज्ञकरें यजमा-
नापवार सर्वरणीय क्षुदादिनिवारकंवाअन्नादिकं ऋण्वति गच्छति करोतीत्यर्थः किंचायममिः
द्वारावर्गाद्यभिमतद्वाराणि वृण्वति विवृणोति भनियंधकपापापनयनद्वारा अभिमतानिसा-
भपतीत्यर्थः ऋण्वविर्गविकर्मा यदा रविगत्यर्थः इदिवानुम् छान्दसंरेफस्यसंमसारणम् ॥६॥

·मं०११०१९सू०१२८] द्वितीयोष्टकः
अथसप्तमी-
समानुपेटजनेशंतमोहितोऽनिर्यज्ञेपुजेन्योनविश्पतिःमियोयज्ञेविपतिः।
सहव्यामानुपाणामिळाकृतानिपत्यते ।
सनवासलेवरुणस्यपूर्तमहोदेवस्यपूर्तः ॥ ७ ॥
सः। मार्नुपे । जर्ने । शम्तमः । हितः । अग्निः । यज्ञेषु । जेन्यः ।
न । विश्पतिः । प्रियः। यज्ञेषु। विश्पतिः। सः । हव्या ।
मानुपाणाम् । इळा । कृतानि । पत्यते । सः । नः । त्रासते ।
वरुणस्य । धूर्तेः । महः । देवस्य । धूर्तेः ॥ ७॥
सोऽग्निर्मानुषे मनुष्यस्ययजमानस्यसंबन्धिनि बजने वर्जनीयेपापे निमिनभूतेसति
यज्ञेषु निमित्तेषु शंतमः अत्यन्तसुखतमः अनिष्टस्यनिवारकत्वात् अतएवहितः स्वर्गायभिमत-
साधकत्वाद किंचायं यज्ञेषु विश्पतिः ऋविग्रूपाणां मनानां अतिशयेनपालकः पत्यावैश्वर्ये
इतिपूर्वपदमरुतिस्वरेमा परादिश्छन्दसिबहुलमित्युत्तरपदायुदात्तत्वम् अतएवप्रियश्चभवति तत्र
दृष्टान्तः-जेन्योनविश्पतिः जयशीलोराजेव सयथा परसेनाद्युपद्रवपरिहारेणसम्पपरिपा-
टनेनच पजानापियोभवति किंच सोयमग्निः मानुषाणांमनुष्याणां यजमानानां संवन्धीनि ह-
व्याहवींषि इळारुतानि इळायांवेधां कृतानि संपादितानिउद्दिश्य पत्यत्तेपतति आगच्छति कि-
चसोऽसि!ऽस्मान्यजमानान्वरुणस्य वारकस्य धूर्तहिंसकस्य भयाव पासते वायते यदा धूर्ते-
रितिपञ्चमी वरुणस्यपापदेवस्पर्हिसकाव किंच महोमहतोदेवस्यधूतहिसावधासतेपालय-
ने भयष्टारममिहिनस्तीतिप्रसिद्धं यहा एकमेवयाक्यं तर्हिसकस्य महोमहतोवरुणस्यदेवस्य
वरुणाख्यायाः पापदेवतायाः धूतहि सातोनोऽस्मान्सोमिखासते त्रायते ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
अग्निहोतारमीळतेवमुधितिमियं चेतिष्ठमतिन्परिरेहव्यवाहंन्परिर। ,
विश्वायुविश्ववैदसंहोतारंयजतंकविम् ।
देवासोरण्वमवसेवसूयोगी(रण्यवसूपर्वः ॥ ८॥३५॥

·[अ०१२०१६
ऋक्संहितामाप्ये
।
अग्निम् । होतारम् । ईकने । वर्मुधितिम् । प्रियम् । चेतिष्ठम् ।
अरतिम् । नि । एरिरे। हव्यवाहम् । नि। एरिरे । विश्वआयुम् ।
विश्वश्वेदसम् । होतारम् । यजतम् । कविम् । देवास। रण्वम् ।
असुमन होतारं भावातारं होमनिष्पादकवा ईळते ऋत्विजःस्तुवन्ति तथा वसमिति
धनस्यपारपिवारंवा अतएवमियंसपेषां मियतमं चेतिष्ठं अतिशयेनयजमानानांचेवयितारं यदा
पसचेतनवन्त चेतृशदातुन्छन्दसीतीष्ठन् तुरिठेमैयास्विनिहलोपः अरतिईश्वरं तादृशंदेवं
न्येरिरे निहरांमा: पातितविशेष्यते हव्यवाहंन्येरिरे निःशेपेणपाताः इवरदेवेपोहन्यवा-
दुयथामभववितथानितरांपाधाः पुनःकीदृशं विश्वायुं सर्ववमाणिजीवनं विश्ववेदसंसझं
होनारदेवानामावादारं यजतं यजनीयकविसर्वज्ञ इरमेरणे इरगवावित्यन्यतमस्पलिटिस्प कि-
च देवासोदेवनशीला विजः रण्वं अविमध्यानं शब्दयन्तं अवसेस्परक्षणाय वसूयवः पशुका-
माःसन्तः पुनः कीदृशाः गीनि:स्तुतिभिः रवं रणपन्त रमणीयंवा वस्यवः सुहवी रूपम
ने अग्नयेपदातुमात्मनइच्छन्तः न्येरिरे पीतोयथाधनंप्रयच्छति तथाहविरादिनामामात्यन
॥८॥
अर्वसे । वसुध्यवः । गौः शिः । रण्वम् । वसुध्यवः ॥ ८ ॥ १५ ॥

·मं०अ०१९सू०१२९] हितीयोप्टका यम् । त्वम् । स्यम् । इन्द्र । मेधसातये । अपाका । सन्नम् । इपिर । प्रनयसि । प्र । अनवद्य । नयंसि।सयः। चित् । तम् । अभिष्टये । करः। वशः । च । वाजिनम् । सः । अस्माकम् । अन वद्य । नूनुजान । वेषाम् । इमाम् । वाचम् । न । वेधसाम् ॥१॥ हेइन्द इपिर यज्ञगमनशीत स्वमेधसातये यज्ञस्पदानाय लाभायया यं यजमानं पतिर- थं मणयसि मापयसि द्विकर्मकोयं कीदृशं यजमान अपाका अपार्क अनत्पमज्ञयाधिकारवन्तं पापक्तव्योभातीनियारकः । अतएव सन्तं पण्डितसन्तं फिंच हेअनवध अनिन्दित यं यज- मानं धनविद्यादिनापणयसि परुष्टनपसि तं पजमानं सद्यचिद् तदानीमेव तदनुग्रहकालप अभिष्टपे आभिमुस्येनयागाय अभिमतपातयेया अभिपूर्वा दिपेःक्तिन शकंवादित्यात्परत्पत्वं गतिरनन्तर इतिगतःपरुतिस्वरत्वं करः समर्थंकरोपि रेटिव्यत्ययेनशप एवंऊत्त्वाच वाजिनं इ- चिलंक्षणपनंतद्वन्तं वारशः कामयसेच वष्टेर्टेग्यडागमः तिडपरत्वादनिघावः यजमानेनाहू- तःसन् शीयमेवागग्य हविःस्वीरुत्प यागंसाधुनिवर्प तंचाभिमतफलेनसंयोज्य पुनहविः स्वीकरोपीयर्थः हेइन्द्र अनपद्यानिन्दित सर्वैःस्तूयमान तूतुजान अस्माननुग्रहीतुं त्वरमाण तुजे मेरणायांतिमानच् तृजादीनांदी? यासस्पेन्यापासस्पदीर्घत्वम् सत्वं सोचिलोपे- चेदिनिसंहितायांसोटीपः सत्वं येधसां विविधफटकर्तृणांम मेश्रेष्ठवपा वेधसां मेधाविना असाकं संपन्धिहपिः स्वीकुर्वित्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-इमांवाचन अस्मदीयांस्तुतिरूपांवाचमि- य स्तुतियथास्वीकरोपितथाहविरपीत्यर्थः ॥ १ ॥ अथद्वितीया- साश्रुधियास्मापूतनासुकाचिदक्षायइन्द्रारहूतयेभिरसि प्रतयेभिः । यःशरैः सनिायोविनैर्वाजतरुता। तीशानासंइरधन्तवाजिनपक्षमत्यनवाजिनम् ॥२॥ १नि० ३.१२.1 ·३० । ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०१६ सः । श्रुधि । यः। स्म । पृतनासु । कासु 1 चित् । दक्षाय्यः । इन्द्र । भरहूतये । नृभिः । असि । प्रस्तूतये । नृभिः। यः। शेरैः । स्वरिति स्वः । सनिता । यः। विपः । वाजम् । तरुता । तम् । ईशानासः । दधन्त । वाजिनम् । पृक्षम् । अत्यम् । न जिनम्॥२॥ हेइन्द्र सवक्ष्यमाणगुणविशिष्टस्त्वं श्रुधि अस्मदाह्वानं स्तोवाणु हेर्धेिशापः पास्म याखलुत्वं नृभिः मनुष्यैरेवसद्भिः पश्चाद्देवत्वमापनसद्भिः पुनस्तएव विशेष्यन्ते नृभिः सं- भामनयनशीलेः इन्दस्यमरुतांसाहाय्यं इन्द्रोमरुद्भिर्मरुतोहैननाजहंरित्यादिपुपसिद्धं । नःसहि- वःसन कासुचिव पृतनासु सर्वेषु पौढेष्वपि संग्रामेषभरहूतयेभरणविशिष्टाह्वानयुक्ताय मतूर्त- येममष्टहिंसनाय यदा भरहूतयेशूरोभवप्रहरेत्येवमादिभरणयुक्ताहानाम प्रतूर्तयेचशूराणां मक- एयधायच दक्षाय्योसि पवर्धनशीटोसि यद्वा नृभिनेभिर्यजमानैः पार्थितःसन्यतये शत्रूणां पापानांवामकृष्टहिंसनाय दक्षाय्यः असिसमर्थोसि किंच यस्त्वंशूरैः शोपितेर्मरुदिन्यै टेवा सहिवःसन् स्वः स्वयमेवसनिता संग्राममयस्य अन्यस्यवामनीषितस्य सनितासंभक्तासिसत्य- पितेषांसाहित्पेअन्यनरपेक्ष्येणैवतरुतासीत्यर्थः तरदेखिनि ग्रसितस्कभितेत्यादीनिपात्यते य- श्रत विमर्मेधाविभित्विग्भिःस्तुतःसन वाज तरुता योऽनस्पदावासि विषैर्यरुगिसहितब- तिवासंबन्धः वादृशंवाजिनं गमनवन्तंपृक्षहविलक्षणानवन्तइन्द्रं ईशानासः सम्यगायर्थयि- तुं समर्यात्विजः इरधन्तसंराधयन्ति सेवन्ते तत्रदृष्टान्तः-वाजिनं वेजनवन्तं गमनवन्तं पृक्ष पासाद्यन्नवन्तंअत्यंन अश्वमिव तयथासमर्थाः स्यादुधासपदानादिनापोपयन्ति तद्वत् अत्यात्य- श्वनाम अत्योहपइति तन्नामसुपठितत्वात् ॥२॥ अयतृतीया- दुस्मोहिष्मारपणपिन्वसित्वचंकचिद्यावीररुग्मर्त्यपरिहणक्षमय॑म् । इन्टोततुभ्यंतहिवेतटापखयशसे । मित्रायवोचुवरुणायमप्रथःमुमुळीकार्यसमर्थः ॥३॥ १९. ना. ३२०॥

·म०१ अ०१९सू०१२९] द्वितीयोष्टकः दस्मः । हि । स्म । टपणम् । पिन्व॑सि । त्वम्।कम् । चित् ।यावीः । अररुम् । शूर । मय॑म् । परिणसिं । मयंम् । इन्द्र। उत।तुभ्यम् । तत् । दिवे । नत् । रुद्राय । स्वय॑शसे । मित्राय । वोचम् । वरुणाय । सुप्रथः । सुमृळीकार्य । सहप्रथः ॥३॥ हेइन्द्र त्वं दस्मोहि शत्रूणामुपक्षपणकर्ताखलु अतएवकारणात् वृषणं स्वतोवर्षणशीलं त्वचं संवरणवन्तं पुटबन्धनवत् उदकवेष्टनवन्तं कंचिजलधारिणमेघपिन्वसि निर्भिद्यसेचप- सि किंच मत्यै मर्त्यवत् अररुं अरणशीलं गमनस्वभाव कंचिन्मेषं हेशूर विक्रान्त यावीः सि- श्रयसि यौनेश्छान्दसेलङि छान्दसोडावः अवर्षणेनगच्छन्तंबलानिगृह्मवर्षपसीत्यर्थः य- थाशूरःकश्चिद्दलवन्तंगच्छन्नवैरिणनिगृह्यस्वीकरोति तददित्यर्थः तथा मत्यैमरणशील शीर्यमाणस्वभावं निरुदकं कंचिन्मेषं परिवृणक्षि सर्वतोपर्जयसि औदासीन्यंकरोपीत्यर्थः हे इन्द्र वत्तादृशंकर्म वर्षणरूपं समथः सर्वतः पृथुयथाभवतितथा तुभ्यं वोचं ब्रवीमि इन्द्रएव विशेष्यते स्वयशसेस्वकीययशोयुक्ताय तथा दिवेउत त्वदाश्रयभूतायैधुलोकदेवतयिभपित्त- नादृशंकर्मवोचंब्रवीमि उतशब्दोऽपिशब्दार्थः वर्षणकर्मणः धुदेवतायाः आनुकूल्यानस्पाअपि वचनंयुक्त तथा रुवायजगतांदुःखदावयित्ररोइनशीलापवाग्नयेतद्वोचं रुद्रोंवैऋरोपदयममिरि- विध्रुतेः । अग्नेरुदत्वं सोरोदीघदरोदीत्तद्रुद्रस्परुद्रत्वमितिश्रुतेः । रोदनस्वभावत्वंप्रसिद्ध तस्प चाहुतिद्वारावृष्टयनुकूलत्वातस्यापिकथनंयुक्त स्वयशसइत्यस्परुद्रायेत्पनेनवासंबन्धः सन्निहि- तत्वावयोग्यत्वाच्च स्वकीययशोयुक्तायामयेइत्यर्थः तथामित्रायअहरभिमानिदेवतायैतवोचं वरुणायरायभिमानिदेवतायै अहोरात्रेवैमित्रावरुणौ अहोरात्रायोखलुवैपर्जन्योवर्षतीति त- था मैत्रवाभहर्वारुणीरात्रिरित्यादिश्रुतियः मित्रावरुणयोरहोरावाभिमानिदेयत्वं अतएवश्नुतेः वृष्टिमदातृत्वाद ताभ्यामपिपथनयुकम् सुमुळीकाय शोभनसुखयित्रे प्रजानां एतत्सर्वत्रसंच- ध्यते उक्त योदेवेभ्यः समथः सर्वतः पृथुअतिविस्तीर्णयथाभवतितथा तदर्षणकर्मब्रवीमि॥३॥ अथचतुर्थी- अस्माकंवइन्द्रेमुश्मसीष्टयेसायविश्वायुप्रासहंयुज़वाजेपुभासहंयुजम् । अस्माकंबह्मोतपेवा पृत्सुपुकामुचित् । नहित्वाशत्रुःस्तरतेस्तृणोपियंविश्वंशव॒स्तृणोपियम् ॥१॥ १० सं ६. २. ३.। २२० सं० १.५ १.।

·६२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१७ अस्माकम् । वः। इन्द्रम् । उश्मसि । इष्टये । सायम् । विश्वआयुम् । प्रसहम् । युजम् । वाजेपु। असहम् । युजम् । अस्माकम् । ब्रह्म । ऊतये । अव । पृत्सुषु । कासु । चित् । नहि । त्वा । शत्रुः। स्तरते । स्तृणोपि । यम् । विश्वम् । शत्रुम् । स्तृणोपि । यम् ॥ ४॥ हे ऋत्विजः अस्माकमस्मदर्थं वः युष्मदर्थंचइष्टये यागाय अभिमतेपणायवा इन्द्र- मुश्मसि अभिमतकामपामहे वशकान्ती आदादिकः इदन्तोमसिः पहिज्येत्यादिनासंपसारणं यदा अस्माकं सखायमितिसंवन्धः कीदृशमिन्द्र सखायं सखिवदत्यन्तहितकारिणं समानल्या- मंवा विश्वायुं विश्वेषां यागानांगन्तारं प्रासह प्रकर्षणशत्रूणांसर्पयितारं सहे:विप् नहिवृ- तीत्यादिनोपसर्गस्यदीर्घः युजं सर्वदायुक्तं सहायभूतमित्यर्थः पुनःसएवविशेष्यते वाजेपु हवी. रूपानेषु तद्वत्सु यज्ञेषुवा निमित्तभूतेषु पासहं यजविघातिनः सहमानं युजं अभिमनफले- र्युक्तं मरुद्भिर्या किंच हेइन्द्र अस्माकमूतये रक्षणायब्रह्मपरिवृढकर्म अव रक्ष कस्तविशे- पइतितत्राह-कासुचित्पृत्सु संग्रामेषु पृत्सु समत्स्विति संग्रामनामसुपाठावतन्नामत्वं तेषु त्वा त्वांनहिस्तरते न हिनस्ति नविरोधमाचरनि यस्तृणोपि यविश्वंशव॒स्तृणोपिधारयसि सकश्चिद- पिशवहिनस्ति ववमहत्त्वेनसर्वेभीवाःविधेयाभवन्ति शत्रुभावनकोप्याचरति अजातशत्रु- वादित्यर्थः ॥ ४॥ अथपंचमी- निपूनमातिमतिकर्यस्यचित्तेजिप्टाभिरणिभिौतिभिरुग्राभिरुयोतिभिः नेपिणोपयोपुरानाःशरमन्यसे। विश्वानिपूरोपपपिहिरासावह्नि अच्छे ॥ ५॥ नि। सु । नम । अतिहमतिम् । कर्यस्य । चित् । तेजिष्टाभिः अरणिनिः । न । अतितिः। उपाभिः। उप । ऊतिभिः । नेपि । नः। यया। पुरा । अनेनाः । शुर। मन्यसे । विश्वानि । पूरोः । अपं । पपि । वह्निः। आसा । वह्निः। नः । अच्छे ॥ ५ ॥ -

·मं०१ अ०१९सू०१२९] हितीयोष्टक:
६३
हेइन्द्र कयस्य कस्यचित त्वद्भक्तस्ययजमानस्य अतिमति अतिक्रान्तमननंविरुद्धमन-
स्कंशजुनिपूनम नितरांसुष्ठुनामय अस्मत्मणतंकुरु अन्तर्भावितण्यर्थोऽयं हेउमउटूर्णवत: अवि-
भिः रक्षणैः प्रीतिभिवायुक्तःसन् तेजिष्ठाभिररणिभिनअतिशयेनतेजस्विभियुद्धादिरूपैर्गिरि-
व तेजस्वच्छन्दादातिशायनिकइष्ठन् विन्मतो क् टेरितिटिलोपःअतिमानवादियथानामितवा-
म् तथास्मद्विरोधिनमपीत्यर्थः यदा उत्तरत्रान्वयः तेजिष्ठाभिररणिभिर्न तेजोयुक्तैर्गमनसाधनैर्य-
ज्ञादिमागैर्यथास्मान्योजितवानसि तथाउग्राभिः प्रकाशकाभिः ऊविभीरक्षणैः यागफलभूतों-
स्मानेपिनयसि अभिमतस्वर्गादिफलंपापयसीत्यर्थः नयतेश्चान्दसःशपालुक् तत्रदृष्टान्तः-पुरा-
पूर्वस्मिन्काले नः अस्मत्पित्रादीन्यथोतिभितिवानसि चथानेपीत्यर्थः हेशूर विक्रान्तत्व भनेनाः
मन्यसे सर्वैरपापत्वेनअवबुध्यसे स्वर्गाद्यभिमतसाधकन्वादितिभावः यदा अनेनास्त्वं अस्मा-
नप्यनेनसोमन्यसे किंच हेइन्द्र वह्निः वृष्टयादिपदानेनजगवांनिर्वाहकःसन् परोमनुष्यस्ययज-
मानस्यपूरुरितिमनुष्यनाम पूरवःजगतइतितन्नामसुपाठात तस्यविश्वानिसण्येनांसि अपपर्षि
अपरुत्यपालयसि पृणातेश्छान्दसःशपोलुक् अतोनः अस्माकमपि आसाअन्तिकेदेवयजनदेशे
अच्छआभिमुख्येनागत्यवहिरभिमतानांवोढासन् अप अनभिमतमपरुत्य पर्षि अभिमतफलंपूर-
यसि॥५॥
॥ इतिद्वितीयस्यपथमेषोडशोवर्गः ॥१६॥
अथषष्ठी-
प्रतहोचेयसन्यायेन्दवेहव्योनयपान्मन्मरेजतिरक्षोहामन्मरेजति।
स्वयंसोअस्मदानिदोवधैरजेतदुर्मतिम् ।
अखवेदपर्शमोवतरमवक्षुमिधयेत् ॥६॥
प्रातत् । वोचेयम् । भाय । इन्द॑वे । हव्यः । न । यः ।
दुपध्वान् । मन्म । रेजति । रक्षःहा । मन्म । रेज॑ति । स्वयम् । सः ।
अस्मत् । आ। निदः । वधैः । अजेत । दुःहमतिम् । अवै । सवेत् ।
अघशंसः। अवश्तरम् । अव । क्षुद्रमध्दव । सवेत् ॥ ६ ॥

·६४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१७ भव्याय भवनशीलायमतिदिनंकलाभिवृद्यावर्धनशीलापइन्दवेअमृतेनसर्वस्पक्लेदयित्र त- दर्थतक्ष्यमाणकर्मस्तोत्रया प्रबोचेयं प्रकर्षेणवक्तुंशको यासं स्तुतेरतिमहत्त्वादितिभावःपचेलि- हृयाशिष्य पचउम् कस्यतदिति यइन्दुःइपपान एपणवान् मन्ममननीयं स्तोत्रकर्मवाउद्दिश्य रेजति गच्छति रेजतिर्गत्यर्थः रेजतिदघ्यतीतितनाममुपाठात् आगमनेदृष्टान्तः-हव्योन होत- व्यआह्वातव्योवाहव्यःइन्द्रइव मापेणेन्द्रागच्छेत्यादिनाइन्दएवाहूयते सइयसएवविशेष्यते र- क्षोहायज्ञविघातकानांरक्षसाहन्ता मन्म तेषामेवकर्महननादिरूपरेजतिगच्छति चालयति ना- शयतीत्यर्थः सएवेन्दुः स्वयंनिदःणिदिकत्सायांकित सावेकाचइविविभनेरुदात्तता अस्मनि- न्दितुर्वैरिणः वधैः हननोपापैः हनश्चवधइतिभावेअप तत्सनियोगेनवधादेशः सचादन्तोऽ- न्तोदात्तः दुमतिदुर्बुदि भस्मत् अस्मत्तः अजेताक्षिपेत् अवनयेत् किंच भघशंसः अघानां पापानांहिंसादीनांशंसिता स्तेनः अवतरं अत्यन्तनिकृष्टं अवस्वस्थानादवा खोभूत्वासवेदग- च्छतुअधःपतत्वित्यर्थः अघशंसःस्तेनः अपशंसः वृकइतितन्नामभुपाठात् अवसवणमेवमार्य- ते क्षुद्रमिव क्षेप्नुशक्यमुदकादिकमिव उदकंपधातिष्ठति अवसवेनश्यतितथासावपीत्यर्थः।।६।। अथसप्तमी- वनेमतोत्रंपाचितन्त्यावनेमपिरयिवःसुवीपरावंसन्तंसुवीर्यम्। दुर्मन्मानंसुमन्तुंभिरेमिपाचीमहि। आसत्याभिरिन्द्रद्युम्नहूतिभिर्यजत्रंद्युम्नहूतिभिः ॥ ७ ॥ बनेम । तत् । होर्नया । चितन्त्यो । वनेम । रयिम् । रयिध्वः । सुध्वीर्यम् । रण्वम् । सन्तम् । सुवीर्यम् । दुःमन्मानम् । सुमन्तुभिः । आ।ईम् । इपा । पृचीमहि । आ। सत्याभिः । इन्द्रम् । द्युम्नहूतिभिः । यज॑नम् । युग्महूतिभिः ॥ ७ ॥ हेइन्द्र वयंपजमानावनादृशंस्तुत्यंतवरूपं यदा इत्तेवयंचित्पाववगुणानझापयन्त्या चिवीसंज्ञान ने अस्साण्ण्यन्ताच्छतरिव्पत्ययेनशः होत्रया होमसाधनभूतया स्तुतिरूपयावाचा वनेमसंभगेम पदाशब्दयेमस्तुतिकरवामेत्यर्थः हो।तिवाड़ाम होगागीरिक्तिनामसुपागद किंच एवंस्तोतारोव- यमपि हेरपिवः विशिष्टधनवनिन्द्र रयिंधनं वनेमसंभजेम कीदृशंरयिं सुवीर्यंशोधनसामध्यॉप- तं रण्वरमणीयं गन्तव्यवाधिभिः सर्वसर्वदावर्तमानं यज्ञादिद्दारापहुशोदीयमानमपिपवर्धमा- ·मं०१अ०१९सू०१२९] हितीयोष्टकः नं पुनस्तदेवविशेष्यते सुवीर्यं शोभनपुत्रभृत्याधुपेतं धनेनतेपासंपापितुंशक्यत्वाव वीरवीर्योचे- त्युत्तरसदायुदानत्वं किंच हेइन्द्र दुर्गन्मानंदुःखेनमंतुशक्यं ईमेनंत्यां ववमहिन्नोऽतिमहत्वात् सु- मन्तुभिः शोभमननैः तत्साधनैःस्तोत्रा ईपाहवीरूपेणानेनच आपूचीमहि सर्वतःसंघ- ताभूयास्म यहा इषाअन्नेननिमित्तेन पूर्वधनस्यप्रार्थितत्वात् इदानीमनपार्थ्यते पृचीसंपर्क लिङि छान्दसोविकरणस्यलुक् किंच यजत्रयागनिष्पादकमिन्द्रं सत्याभिः अविसंवादिनीभिः यथाभिलाषमुपजायमानफलाभिः द्युम्नहूतिभिः हरिवआगच्छ मेधातिथेपेत्याहानै रित्यर्थः पुनस्ताएवविशेष्यन्ते द्युम्नहूतिभिः हविलक्षणाननिमिनैराहानरामचीमहीतिशेषः धुनंद्योतने- यशोवान् वेतियास्कः॥७॥ अथाटमी- प्रप्रावोअस्मेखयशोभिरुतीपरिवर्गइन्द्रोदुर्मतीनांदरीमन्दुर्मतीनाम् । स्वयंसारिपयध्यैया उपेपे वैः। हतेमसन्नवक्षतिक्षिप्ताणि क्षति ॥ ८॥ प्रह। वः । अस्मे इति । स्वयशःभिः । ऊती । परिवर्ग। इन्द्रः। दुःमतीनाम् । दरीमन् । दुःमतीनाम् । स्वयम् । सा। रिपयध्यै। या। नः । उपईपे । अत्रैः । हता। ईम् । असत् । न । वक्षति । क्षिप्ता। जूणिः । न । वक्षति ॥८॥ हेऋत्विजः बोयष्मदर्थं अस्पेअस्मदर्थवभयमिन्द्रः स्वयशोभिः स्पकीपयशोयुक्तः । ऊती ऊतिभिरक्षणैः दुर्मतीनां दुर्मननयुक्तानांविरोधिनापरिवर्गेपरिनोवर्जनेनिमिनभूनेसति प्रप परुष्टोभवति समर्थो भवतीत्यर्थः विर्भावापासूरणः घटा हेत्विजः पोपुष्मदर्थं अस्मे अस्माकं संवन्धिभिः स्वयशोभिः स्वयमेवान्यनरपेक्ष्येण स्तोतुंसमर्थैःस्तोत्रेस्तुष्टःसन् ऊती ऊतौरक्षणे मम परुष्टोभवति उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः कुत्रेतितदुच्यते-दुर्ग- तीनांदुष्टानां परिवपरितोवर्जनवतिसंग्रामेयागेदा पुनःसएपविशेष्यते दुर्मतीनांदुष्टबहुमानव- नि०५५।

·६६ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१७ वा हननबुद्धीनांदरीमन् दरीमणि अतिशयेनदारयितरि एवमिन्द्रे सम्यक् पालयविसति अर्भ- सकैरस्मद्विरोधिभिर्याणिः जववतीसेनाजूणिर्जवतेवितेर्वानोतियारकः । नोऽस्मान्पति रिपयांपै हिंसित रिपर्यन्तातुमर्थेशध्यमत्पयः उपेषेउपगन्तुंअस्मान्याप्तुं ईमतीतुमर्थेक्सेपत्य- यः क्षिारितासासेनास्वयंहतेमसद हिंसिवैवासीव अतःनवक्षति अस्मानवहेदनमामोति त- थासदिसकानशघूनपि पुनर्नवक्षतिनवहवि बहतेर्लेटघडागमः सिबद्दटमितिसिप् इन्द्रसा- मध्पेनवौवनष्टाभूदित्यर्थः ॥ ८॥ अथनवमी- वनइन्द्ररायापरीणसायाहिपृथाअनेहसापुरोहिरक्षा। सचखनःपराकआसचखास्तमीकआ। पाहिनौदूरादाराभिरिभिःसदापाभिर्षिभिः ॥ ९ ॥ त्वम् । नः । इन्द्र । राया । परीणसा । याहि । पथा। अनेहसा । पुरः । याहि । अरक्षा । सर्चस्व । नः । पराके। आ। सर्चस्व । अलम्ईके ।आ।पाहि । नः । दूरात् । आरात् । अभिटिंधभिः । सदा । पाहि । अभिष्टिभिः ॥ ९ ॥ हेइन्द्र त्वंनः पथास्सत्संबन्धिनामार्गेण पुरायाहिआगच्छ भस्पटेर्लोपः उदाननिवृत्तिस्व- रेणतीयायाउदानत्वं कीदृशेनमार्गेणअनेहसा अपापेन यज्ञगमनमार्गस्पश्रुतिचोदिवत्वादनेह- स्त्वं यदा नोऽस्मानुद्दिश्ययाहि किविशिष्टइति परीणसा परितोनदेन रापाअस्मायंदातव्येनव- हुविधधनेनयुक्तःसन् हेइन्द्र नोऽस्मान् पराके अत्यन्तद्रदेशाव स्वर्गलक्षणाव आसचस्वसमवे- तोभव पराकइतिदूरनाम पराकेपचैिरितितन्नामसुपाठगद तथा अस्तमीके अत्यन्तान्तिकेदे- वयजनदेशे सचस्व अस्मत्पत्नहविः सेवस्व संगच्छस्ववा किंच नोऽस्मान्दुराद दूरदेशात्स्वर्गादेः सकाशात्पाहि रक्ष आरासंनिहितादिहलोकात पाहिपालय यदा दूराव अयागकालेस्वर्गएवो- पित्यास्मान्पाहि पालयआराद यागकाले संनिहितेदेवयजनदेशे पाहि केनेतितदुच्यते-अभिष्टि नि०६.१.।

·म० अ० १९सू०१२९] द्वितीयोष्टका भिः अभिमुखेयोगेः निर्वाहैः यद्वा अध्यागमनैः किंबहुना सदासर्वकालं यागकाटेअयागका- लेदरे अन्तिकेचअभिष्टिभिः अभितएषणैः पाहि सम्यपरिपालय ॥ ९ ॥ अथदशमी- । वनइन्द्ररायातरूपसोग्रचित्त्वामहिमासक्षदर्वसेमहेमित्रनावसे । ओजिष्ठत्रातरवितारकंचिदमर्त्य। अन्यमस्मद्रिरिपकंचिदद्रिवोरिरिक्षन्तंचिदद्रिवः ॥१०॥ त्वम् । नः । इन्द्र । राया । तरूपसा । उनम् । चित् । त्वा । महिमा । सक्षत् । अव॑से । महे। मित्रम् । न । अव॑से । ओजिद । वातः । अवितरिति । रथम् । कम् । चित् । अमर्त्य । अन्यम् । अस्मत् । रिरिपेः । कम् । चित् । अद्रिवः । रिरिक्षन्तम् । चित् । अद्रिवः॥१०॥ हेइन्द्र त्वनः अस्मानतरूपसा तरुणकुशलेनअस्मानापयः उत्तरीसुशक्तेनरायाधनेनउच- सभिवेतिशेषः हेइन्द्र त्वात्वां उयचिव उर्णवलंसन्तं त्वामेवमहिमा महत्त्व अस्मत्स्तोत्रजनितः कश्चिदतिशयः सक्षव सेवते संभजते उत्कर्पयतीत्यर्थः किमअवसलामीवये नत्रदृष्टान्तः-- हेमहते अवसेरक्षणायप्रकाशारोग्यादिरूपायमित्रन सर्वजनमित्रसूर्पमिव तपथामहत्त्वेनसंयो- जपन्ति तथेत्यर्थः यदा मित्रन प्रियहित्तरूपंससायमिवतंयथामहत्पैपीतयेसंभजन्तेतद्वद् किं- च हेओजिष्ठओजस्वितम अतिशयेनपलवन् वातः रक्षितः अस्मान्पारपितः या अमर्यअमर- णधर्मन् इन्द्र अवितः अस्मान् धनेनतर्पयितस्त्वं कंचिद्रधं वेगवन्तमारुपास्महेवयजनशीप्रमा- गच्छेतिरोपः तथा हेअद्रिवः शत्रूणामविशपेनभक्षकेन्द्र अस्पदन्यं रिरिक्षन्तं चिद् अल्पमहा- न्वाशत्रुमिनिशेषः रिरिपेः बाधस्व तथा हेअद्रिवः अनेरादतः भक्षकवाशत्रूणां अदिवानदिरा- दृणात्यनेनापियात्तेःस्पादितिनिरुतम् । रिरिक्षतविद अत्यन्तकुन्सित हिंसन्तमपिशरिरिपेः पायस्व रिपहिसायां छान्दसाशपातुः पुनपरययेनशः रिरिक्षन्तं असादेव सनि हसन्ताचेति सनःकित्त्याहुणाभावः चिदित्यवकृत्सितः कुल्माषांश्चिदाहरेत्ययकुन्सितइतिपास्केनोकत्वात् । यहा समुश्याः कचिदिस्पनेनसहसमुजीयते ॥ १० ॥ १नि० १.१. २.नि. १.४.।

·६८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१८ अथैकादशी- पाहिनइन्द्रसुष्टुतधिोवानासमि१मंतीनांदेवःसन्दुर्मतीनाम् । हन्तापापस्यरक्षसाताविर्भस्यमावतः। अधाहित्वाजनिताजीर्जनहसोरक्षोहणवाजीजनहसो ॥११॥१७॥ पाहि । नः । इन्द्र । सुटस्तुत । सिधः । अवध्याता । सदम् । इत् । दुःमतीनाम् । देवः । सन् । दुःमतीनाम् । हन्ता । पापस्य । रक्षसः । त्राता। विप्रस्य । माव॑तः । अर्थ। हि । त्वा । जनिता । जीर्जनत् । वसो दति । रक्षः हर्नम् । त्वा । जीजनत् । वसो इति ॥ ३१ ॥१७॥ हेइन्द्र सुष्टुत शोभनस्तुत त्वंसिधः दुःखाद तदुत्पादकात्पापाहा नोऽस्मान्पाहिरक्ष यत- स्त्वं दुर्मतीनां दुर्मनस्कानां रक्षामभृतीनां नामन्यतरस्यामितिनामउदात्तत्वं सदमित् सर्वदेवा- वयाना अधोयापयिता मापयितासि अतःपाहि अतएवहेइन्द्र देवोऽस्मत्स्तुत्याहष्टःसन दुर्मती- नां दुष्टमननवतां यागविघातकानां अवयातासि तथारक्षसोरक्षणनिमित्तभूतस्य रक्षोरक्षित- सव्यमस्मादितियारकः । तादृशस्यपापस्य फलपतिवन्धरूपस्य हन्ताघातकोसि यदा पापस्प पापिनोरक्षसोराक्षसादेर्हन्तासि तथामावतोमत्सदृशस्यविमस्य मेधाविनोयजमानस्य त्राता र- क्षितासि अध अतोहेतोः हेइन्द्र वसो सर्वेषां निवासभूत त्वात्वाजनिता सर्वस्पजनयित्ता आदि- कर्तापरमेश्वरोजीजनत् अजनयद उत्पादितवान् तथा हेवसो वासयितः त्वा त्वां रक्षोहणं जी. जनत् रक्षोहननायोत्पादितवान् जनयते ङिचडिरूपं यज्ञादिविघातिनारक्षमभृतीनां विधा- तायहीन्द्रस्यावतारः तमिन्द्रं देवानव्यसृज्यन्तेत्यादिपसिद्भिद्योतनार्थोहिशब्दः ॥११॥ ।। इतिद्वितीयस्यप्रथमेसप्तदशोवर्गः ॥ १७॥ एन्द्रयाझुपनइतिदशर्चचतुर्थसूक्तम् पारुच्छेपमेन्द्र अन्त्यासनोनव्येभिरित्येषात्रिष्टुप् शिष्टाअत्यष्टयः अत्रत्रिष्टुयन्तपरिभापानाश्रीयते सर्वमात्पष्टमितिविशेषणपतिज्ञानत्याद एन्द्रया- हिदशान्त्यात्रिष्टुवित्यनुक्रमणिका पृष्ठ्यपइहस्यपष्ठेहनिनिप्केवल्यमेतरसूक्तं षष्ठस्येतिखण्डेसू- नि०४.१८.।

·मं० ११०१९सू०१३०] द्वितीयोटकः विनम्-एन्द्रयासुपनअघान्वस्येति महावतेमाध्यन्दिनसबने ब्राह्मणाच्छसिनोऽनुरूपरचे प्र- धमारन्द्रयाहीत्येषा महानवस्यपञ्चविंशतिपिविखण्डेशौनकेनसत्रितम-एन्द्रयापनःपरावनड़- न्द्रायहिद्यारसुरोअननतेति। सेपासूतेपथमा- एन्द्रयाद्युप॑नः परावर्तानायमच्छांविदानीवसत्प॑तिरस्तुराजेवसत्प॑तिः। हवामहेवावयंप्रयवन्तःसुतेसा । पुत्रासोनपितरंवाजसातयेमंहिष्ठवाजसातये ॥ आ । इन्द्र। याहि । उप । नः । पराध्वतः । न । अयम् । अच्छे। विदानिध्दव । सत्पतिः । अस्तम् । राजादव । सत्पतिः । हवामहे । त्वा । व्यम् । प्रय॑स्वन्तः । सुते । सचा । पुत्रासः । न । पितरम् । वाजसातये। मंहिष्ठम् । वाजसातये ॥ १॥ हेइन्द्र परावतः दूरदेशात्स्वर्गलक्षणानोऽस्मानुपयाहि अस्मत्समीपमत्यागच्छ नत्रदृष्टा- न्त:-अयंनपुरोवती अमिरभिपुतः सोमोवामस्तुतत्वानिर्दिश्यते सइवयद्यपि पुरस्तादपचारानि- पेधार्थीयोनकार सर्वत्र तथाप्यचौवित्येनोपमार्थीयोगृह्यते यदा परावतोन दरदेशादिव यद्यपि पशेसर्वदासंनिहितस्तथापि स्वर्गाख्याङ्करदेशादिव अस्मिन्यज्ञे अयमिति विभकिव्यत्ययः अ- मुंदेवयजनदेशं अच्छअभिपातुं आयाहीतिशेपः तत्रदृष्टान्तः-सत्पतिः सतांसर्वदा वर्तमानाना- मृतिनां पालकोयजमानइव पायावैश्वर्येइतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं सपथा पिदयानि पेदनानि अनुष्ठेयज्ञानानि यहा सतां विद्यमानानां फलानां पालकोऽग्निः सयथा विदयानि यज्ञगृहा- पयागच्छति तद्वव त्वमपि यजगृहापागच्छ पट्टा सवा नक्षत्राणां पतिश्चन्द्रपाः राजा रागमा- नःसनअस्तमिव सयथा स्वधामस्थानमागच्छति तद्वत किंच मयस्वन्तोहविलक्षणानवन्तो- वर्य यजमानाः त्या त्या हवामहे आह्वयामः किमर्थं सुते अभिपुतेसोमेनिमित्तभूतेसति कीदृशाय- यं सचा मत्पिग्भिःसहिताः सचासहेत्यर्थइतियारकः । आह्वाने दृष्टान्तः-सुधसः पुत्राः पितरं पनि ५५ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१८ न पाटकंजनकमिव संयधावाजसातयेअन्नस्यसंभजनाय आह्वयन्तितथा ययमपित्वांतदर्थ- माह्वयामः किंच मंहिष्ठं मंहनीयं त्वां वाजसातये संग्राममाप्तये तजयाय हविःस्वीकारायवा- आह्वयामः॥१॥ षष्ठेहनिमाध्यंदिनसक्ने स्थितयाज्यानांपुरस्तादन्यामचम्मक्षेपणीयाः तत्रहोतुःपुरस्ता- सिचासोममिन्द्रेत्येषा पष्ठस्यप्रातःसवनइतिखण्डेसत्रितम्-पिबासोममिन्द्रसुवानमदिभिरिन्द्राय- हिंद्यौरसुरोअनन्नतेति । १ सेपासूक्तेद्वितीया- पिवासोममिन्द्रसुवानमद्रिभिःकोशेनसिक्तमवतनवंसगस्तानृपाणोनवंसंगः। मदोपहर्यतार्यतेतुविष्टमायुधायसे । आत्वापच्छन्नुहरितोनसूर्यमहाविश्वेवसूर्यम् ॥ २॥ पिन । सोमम् । इन्द्र । सुवानम् । अद्रिभिः । कोशेन । सिक्तम्। अवतम् । न । वंसंगः । ततृपाणः। न । वसंगः । मदाय। हर्यताय । ते तुविधर्तमाय । धायसे। आ। त्वा । यच्छन्तु । हरितः । न । सूर्यम् । अहो । विश्वाइव । सूर्यम् ॥ २ ॥ । हेइन्द्र सगः वननीयगमनस्त्वं सोमंपिय यचोवस्तिडइतिदीर्घः कीदृशं तं अदिभिर- भिपवसाधनेविभिः सुवानं सूयमानं कर्मणिकप्रत्ययः कोशेनसिक्तं कोशस्थानीयेन द- शापवित्रेणशोधितं यदा अवतमित्यनेन सहसंबन्धः कोशेन इतिमेघलक्षणोदकेनसिक्तं स्वो- चितजसेनपूरितंअवर्तन आहावरक्षणमवटमिव तं यथा वंसगोवननीयगमनः कृपा शीमगा- मीवृषभःपियतितद्वत् किंच ततृषाणोनवंसगः यथा अत्यन्तं तृपितोवंसगोवननीयगमनः शी- भगामीपुरुषः आहावादिकमागत्यपिवति तद्वव किमर्थपानमितितत्राह-तेतव मदाय तृप्तये ह- यंताय विक्रान्तिहेतवे कान्त्यर्थेवा हर्यगतिकान्त्योः मृदृशोत्यादिनातच् तुविष्टमाय महत्त्वाय प्रवृद्धत्वाय धायसे यदर्थ मदउपजायते तदर्थाय धानोवहिहाधा यइत्यसुनि णिदित्यनुवृत्ते- रातोयुगितियुक् यद्वा तेतय तुविष्टमाय धायसे अतिमभूतायपानायत्या त्वांआयच्छन्तु आ- ·म० अ०१९सू०१३०] द्वितीयोष्टकः भिमुल्येनगमयन्तु अभ्वाइविशेषः तादृष्टान्तः-हरितानसूर्य हरितवर्णविशिष्टाएतन्नामकाज- श्वासूर्यमिव तयथा अतित्वरया अभिमतदेशे अभिपरिवावहन्ति वदत् किंच अहाविश्वा स- वण्यिहानिसूर्यमिव तंयथातएवप्रतिदिनंवहन्ति वथा अस्मद्यागदिवसेषुपतिदिनमावहन्तु॥२॥ अथवतीया- अविन्दद्दिवोनिहितगुहानिधिवे गर्भपरिवीतम न्यनन्तेअन्तरभनि। वजंवत्रीगवामिवसिपासन्नादिरस्तमः। अपारणोदिपइन्द्रःपरीस्तादारहपःपरीरताः॥३॥ अविन्दत् । दिवः । निहितम् । गुहा । निधिम् । वेः । न । गर्भम् ।..2 परिश्वीतम् । अश्मनि । अनन्ते । अन्तः । अश्मनि । बृजम्। वजी। गर्वाम् इव । सिसासन् । अहिरातमः । अप । अटणोत् । इषः। इन्द्रः। परिश्रताः। द्वारः । दपः । परिघटताः॥३॥ अयमिन्द्रः दिवोद्युलोकात आनीतं सोमं अविन्दव अलभत उन्धवान द्युलोकागाय- ज्या पक्षिरूपयापहतं भूमावानीतं स्वीकृतवानित्यर्थः धुलोकादानय तैत्तिरीये-तृतीयस्यामि- तोदिविसोमआसीनंगायच्याहरदित्यादिषुमसिद्ध सएवविशेष्यते गुहानिहितं अतिगोप्येष- देशे पर्वतादौ स्थापितं अतएव निधिनिधिस्थानीयंअनाशमित्यर्थः आनयनदृष्टान्तः-वे पक्षिणोग न शिशुमिव यथा कपोतादित्रीपक्षी स्वशियं व्याधादिष्पाद कस्मिंश्चिदुर्गमे स्थापयित्वा तत्स्थानमजानती परिभ्रम्यविन्दते तददित्यर्थः पुनःकीदृशं अश्मनि पापाणे अतिमहति विस्तृते अनन्ते अमनि अपरिमितपाषाणे पर्वतादौ अन्तर्मध्ये परिवीद लताकंट- कादिनापरिनोवेष्टितं सत्स्वपीतरेषु देवेषु कोऽस्पातिशयइति ववाह-अयमिन्द्रोपत्री यजवान अंगिरस्वमः अतिशयेनांगारपद्दीप्यमानः गांवजमिव पणिनासुरेणापहत भूमौ खनित्वा पाषाणे- नपिहितद्वारं गवांवनं यथा तमसुरंजित्वा द्वारसुद्धाट्यलब्धवान् तद्वत्सोमं सिपारान्संभत्तुमिच्छन् सनीवन्ततिविकल्पनादिइभावे जनसनखनेत्यावं अविन्दव अपमर्थः पणिनेवगावइत्यादि - विपुसिद्धः । तथायमिन्दः परीवृताःपरिवोमेघेनावृत्ताः इषः अनहेतुभूतस्पोदकस्पद्वारः द्वा- । 1. ना. ३.२.१.1 २ऋ०सं०१.३८ ।

·७४ ऋक्संहितामाध्ये [अ०१२०१९ इमाम् । ते । वार्चम् । वसुध्यन्नः । आयवः । स्थम् । न । धीरः। सुअपाः । अतक्षिपुः । सुम्नाय । त्वाम् । अतक्षिषुः । शुम्भन्नः 1 जेन्यम् । यथा । वाजेपु । चित्र । वाजिनम् । अत्य॑म् इव । शव॑से । सातये । धना । विश्वा । धनानि । सातये॥६॥ हेइन्द्र तत्वदर्थं वसूयन्तोधनमात्मनइच्छन्तः आयवः दातव्यहवीरूपान्नवन्तऋत्विजः आयवइतिमनुष्यनाम आयवः अनवइतितन्नामसुपाटात् तेइमांक्रियमाणांस्तुतिरूपांवाचं अ- तक्षिषुः संपादितवन्तः तत्रदृष्टान्तः-स्वपाः शोभनकर्मवान् कुशलीवा बहुवीहौसोर्मनसीइत्युत्त- रसदाघुदात्तत्वम् धीर धीमान रथन रथमिव तंयथापयत्नेनसाधुकरोति तदद एवंरुत्वात्वांसु- मायसुखायभवक्षिपुः अनुकूलमुत्पादयन्ति सुन्नमितिसुखनाम सुम्सुम्म्यमिविवन्नामसुपा- ठाव किंच हेविप्रमेधाविनिन्द वाजेपुसमामेपुवाजिनं वेगवन्तत्वांपेअंतः गुणैर्दीपयन्तः अतक्षि- पुःस्तुत्यामीणयन्ति नत्रदृष्टान्तः-जेन्यंयथा जयशीलंशूरंयथाभटाःस्तुपन्ति तद्वद् यदाजेन्यंज- यशोउं वाजिनवेगवन्तमश्वं वाजेषुसंग्रामेषुपथोत्साहयन्ति तद्वद किंच शवसेवलाय धना धना- नांसावयेलाभायचस्तुमइतिशेषः कनियूतिजू विसावीत्यादिनाकिनउदात्तत्वं न केवधनमा कि- तु विश्वायनानिसातयेकत्सानिमीणनसाधनानिगवादिधनानि पष्ठ्यर्थेद्वितीया तेषांलाभाय त- पदृष्टान्तः-धना धने संग्रामेशवसवैरिजयसाधनवलाय सातयेतेपामेवधनानांमाप्तयेचअस्पमि- वसततगामिनमश्वमिव तंपथास्तुवन्तितद्दन ॥६॥ अथसप्तमी- भिनत्पुरोनवृतिमिन्द्रपूरवेदिवोदासायहिदाशुपैनृतोपत्रेणदाशुपैनृतो। अतिथिग्वायशंवरंगिरेरुग्रोअर्वाभरत् । महोधनानिदर्यमानओसाविश्वाषनान्योजसा ॥ ७ ॥ जिनत् । पुरः । नवतिम् । इन्द्र । पूर्वे । दिवः दासाय । महि । दाशुषे । तृतो इति । पत्रेण । दाशुपं । नृतो इति। अतिथिग्वायं । शम्बरम् । गिरेः । उयः । अव । अनरत् । महः । धनानि । दयमानः । ओजसा । विश्वा । धनानि । ओजसा ॥ ७॥ ।

·-अ- मं०११०५९ सू०१३०] द्वितीयोष्टकः हैइन्द नृतो रणेनर्तनशील लं दाशुषे हविर्दत्तवते पूरवे अभिमतपूरकायमनुष्याय मनु- प्यनमितत् महि महते दिवोदासायएतन्नामकायराज्ञे दियोदासे षष्ट्याअलुगित्यलुक् दिवोदासा- दीनांछन्दसीतिपूर्वपदायुदानत्वं नवति एतत्संख्याकानि पुरः शत्रूणांपुराणिभिनद भिन्नवान- सि तथा हेनृतो गावविक्षेपणकुशल हस्तपादादिप्रक्षेपणशत्रूणांहिंसक वजेणक्षेपणसमर्थेनायुधे- नदाशुपेहविर्दत्तवते दिवोदासायान्यस्मै वाभिनत् तमपिशव॒भिन्नवानसि इदानींपरोक्षेणाह- विधिम्वापपूजार्थमविधिगच्छते दिवोदासायतदर्थं गमेरोणादिकोड्पत्ययः उग्रः उद्भूर्णबलइन्द्रः पूर्वपुरभेदनसमये विद्धमपि अप्रियमाणं गिरिमारूढंशंवर एतन्नामानमसुरं गिरेः दुर्गमात्पर्वता- देसकाशात मोजसास्वकीयेनबलेनअवाभरत् अवामुखमवरुष्प माणदृतवान् किंकुर्वन् महः महानिधनानि तदीयगवाश्यादीनि दयमानः दिवोदासायराजेसाधयन् दयदानगतिहिंसादानेषु शपःपित्त्वाइनुदात्तत्वेशानचोलसार्वधातुकस्वरेणधातुस्वरः नकेवलमलंधनं किंतु विश्वाधनानि सर्वाण्यपितेषां मणिमुक्कादीनि ओजसास्वकीयेनबलेन दयमानः साधयनअवाभरव ॥ ७॥ अथाष्टमी- इन्दासमत्सुयज॑मानमार्यपादिश्वपुशतम॒तिराजिपुत्रीद्वेष्वाजिऍ। मनवेशासंदवतान्त्वकृष्णामरन्धयत् । दक्षन्नविश्वनतृपाणौपतिन्यर्शसानोपति ॥ ८॥ इन्द्रः । समत्सु । यज॑मानम् । आर्यम् । प्र। आवत् । विश्वेषु। शतमऊनिः । आजियु । स्व:मीपु। आजि । मनवे । शासत् । अव्रतान् । त्वचम् । कृष्णाम् । अरन्धयत् । धर्थात् । न । विश्वम् । नतृषणम् । ओपति । नि । अर्शसानम् । ओपति ॥ ८ ॥ अयमिन्दःसमत्सुसमरणेषु महारनिमितेषुयजमानंयष्टारंआर्यअरणीयं सर्वेर्गन्तव्यंमाग्वत् पकणरक्षति समत्स्विविसंग्रामनाम समत्सुसमरणइतितन्नामसुपाठाव किंचशतमूतिः स्वभने- प्वपरिमितरक्षणइन्द्रः विश्वेषु लिंगव्यत्ययः सर्वेषुआजिषु स्पर्धानिमित्तेषुसंग्रामेषुयजमानं पाव- न तथा स्वीज्ञेषुस्वर्गदेशेषु सुखस्य सेचयत्सुवा आजिषु महासंग्रामेषु भावद स्वर्गपदानेनर- क्षति रणेआभिमुख्येनहतानांवीराणारविमार्गः पराशरेणस्मयते-दाविमौपुरुषौटोकेसूर्यमण्ड- उभेदिनी परिमाइपोगयुक्तश्चरणेयोऽभिमुखोहतइति अतिहासमाचक्षते-अंशमतीनामनदी

·७२
ऋक्संहितामाष्ये [अ०१२०१८
राणि अपावृणोत् अपवृतान्यकरो उदाटितवानित्यर्थः तथारुखा इपाइष्यमाणानि बीटा-
धन्नानि परिमृताः भूमीपरितोव्यातान्यकरोद वजेणमेघभित्त्वाजलवर्षणेनसस्यादिसमृद्धिकत्वा
श्रीसादिकंभूमीव्याधमकरोदित्यर्थः यतोयमेवंकृतवान् अतोऽस्यसोमस्वीकारोयुक्तः ॥३॥
अधचतुर्थी-
दाहाणोपत्रुमिन्द्रोगर्भस्त्योःक्षवतिग्ममर्सनायसंश्यदहिहायसंश्यत्।
संविव्यानओजसाशोभिरिन्द्रमज्मना।
तप्टेंववनिनोनिद्वेश्चसिपरश्वेवनिश्चसि ॥१॥
दहाणः । वजम् । इन्द्रः । गर्भस्त्योः । सोइव । तिग्मम् ।
असनाय । सम् । श्यत् । अहिहत्याय । सम् । श्यत् ।
सम्वव्यानः । ओज॑सा । शवभिः । इन्द्र। मज्मना । ताइव ।
सक्षम् । वनिनः । नि । वृश्चसि । परश्वापदेव । नि । दृश्वसि॥ ४॥
।
अपमिन्द्रः गभस्त्यो होः वचंदहाणः दृढंगृह्णन् दृहदृहिवृद्धी लिटःकानच गभस्ती-
इविवाहुनाम गभस्तीराहूइतितन्नामसुपाठाद किमर्थअसनायशवोपरिक्षेपणाय तिग्मअ-
त्यन्ततीक्ष्णंवचंसंश्यद सम्पक्तीक्ष्णीकरोति शोवनकरणे ओवश्यनीत्योकारलोपः छान्दसो-
भावः यदा लेटीतश्चलोपइतीकारलोपः तत्रदृष्टान्त:-क्षमेव उदकमिव उदकंयथाराणां निर-
सनाय अभियपणादिसंस्कारेणवीक्ष्णीक्रियते तद्ववक्षनेत्युदकनाम क्षमनभइतितनामसुपाग-
व पुनरपितदेवविशेष्यते अहिहत्याय अहेव॒त्रस्यमेधस्यवाहननाय हन्तेर्हनस्तचेतिक्यप् क्षका-
रान्तादेशश्च संश्यत् पूर्वमेवतीक्ष्णंसद पुनरपिपघायतीक्ष्णयति हेइन्द्र ओजसा बटन पराभि-
भवनसामध्येन शवोभिः सेनालक्षणेवलः मन्मना शारीरेणनयलेन संविच्यानः सम्यग्युक्तः
सन् विन्यानतिलिटःकान अहिज्यावयीतिसंपवारणं तयावृक्षमिव यथाकश्चित्तष्टावृक्षाणां
तक्षणस्य साधुकर्ता वनिनोवनसंपन्धिनोवृक्षं निवृश्चति स्वोपयोगायनितरांछिनति तक्षणे-
नवनूकरोति तयावमप्यस्मासुवक्रमाचरंतं शत्रु निवृश्चसि किंच परश्वेवनिवृश्चसि यथापरसुना
कृषिछिननिवृक्ष तथा वमप्युक्त सिविधैः नितरामसपिणं वृश्यसि ॥४॥

·मं०११०१९ सू०१३०) द्वितीयोप्टकः ७३ । अधाशमी- त्वरानयंइन्द्वसतयेच्छासमुद्रमसृारेथाँइयपाजपतोरथाँइव । इतनीरंयुअतसमानमर्थमक्षितम् । धेनरिवमनवेविश्वदौहमोजनायविश्वदौड्सः॥ ५॥ १८॥ त्वम् । रथा। नद्यः । इन्द्र । सतये । अर्छ । समुद्रम् । असृजः । स्थान्दय । वाजयतः । स्थानध्दव । इतः । ऊतीः । अयुञ्जत । समानम् । अर्थम् । अक्षितम् । धेनुःव । मनवे । विश्वदोहसः । जनाय । विश्वध्दहिसः॥ ५॥ १० ॥ हेन्द्र संवृथागपयनेनेवनधः नदीः समुद्रपाभिमुरव्येन सतवेमाप्तुंअसृजः मेघनिमि- घोत्पादितवानसि तवदृष्टान्तः-रघानिय यथावरधानरमयागंपतिअच्छसतो आभिमुख्येन मा असनः सृष्टपानसिनदत किंच वाजयतोरथानिर संग्राममनपाइउन्तोराजाइपः रथानि- प यथासंग्रामंप्रत्योपध्यादिकंपाभिरारयान्सृजन्ति तद्वत् क्यजन्ताच्छतुरनुमइतिविभक्तरु- हानत्वं किंच इनः अस्मत्संनिविदेशं द्वितीयार्थत सिल अस्सामतिऊतीः ऊत्यागमनवत्योरक्ष- पपरपोवानद्यः समानमर्थ समानप्रपोजनयदक्षितमुदकं भयुंजतयोनिववत्यः त्वत्मसादादिति भावः अर्थशब्दउदकविशेषणःसन् नपुंसकलिंगः अक्षितमित्युदकनामअक्षितंबहिरितितनाम- सुपाठात् तत्रदृष्टान्तः-पनवेमनारायधेनूरिवर्धनायथाविशदोहसःसवार्थदोग्थ्योभवन् यथा वा जनाय पस्पेकस्मैचिव समर्थाय तदर्थपिश्यदोहसोभवन्ति सर्वक्षीरपदाभान्ति यद्वा जनाम सर्वजनार्थं सस्पादीनभिलक्ष्यनद्यः पिश्यदोहसः संपूर्णदोग्भ्योभवन्ति सर्वत्रभवहन्ति अवनद्यः मीणनात् दोहसइतिउपचर्यते इंटग्जगदुपकारिवृष्टिपदइतीन्द्रस्यैवस्तुतिः ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपथमेशादशोवर्गः ॥ १८ ॥ अथषष्ठी- इमांतेवाचंयसूयन्तायवोरथुनधीर स्वाअतक्षिपुःसुम्नाय॒त्वामतक्षिपुः । शुम्भन्तोजेन्यपथावाजें पुविषाजिनम् । अत्यमिवशर्वसेसातयेधनाविश्वाधनानिसातये ।। ६ ।। .

·७४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१९ हमाम् । ते । वाचम् । वसुध्यनः । आयवः । रथम् । न । धीरः। सुअपाः । अक्षिपुः । सुम्नाय । त्वाम् । अनक्षिपुः । शुम्नन्तः। जेन्यम् । यथा । वाजेपु । विप्र । वाजिनम् । अत्यम्ध्दव । शव॑से । सातये । धना । विश्वा । धनानि । सातयो॥६॥ हेइन्द्र तत्वदर्थं वसूयन्तोधनमात्मनइच्छन्तः आयवः दावव्यहवीरूपानयन्तत्विजः आयवइतिमनुष्यनाम आयवः अनपइतितन्नामसुपाटात् तेइमांक्रियमाणांस्तुविरुपांवाचं अ. तक्षिषुः संपादितपन्तः तादृष्टान्तः-स्वपाः शोभनकर्मवान् कुशलीवा पहुचीहौसोर्मनसीइत्युत्त- रपदायुदाचत्वम् धीरः धीमान् रर्थन रथमिय यथापयत्नेनसाधुकरोति तद् एवंकृत्वात्वांसु- प्रायसुसायअनक्षिपुः अनुकूलमुत्पादयन्ति सुन्नमितिसुखनाम सुनंसुरम्यमितितन्नाममुपा- ठाद किंच हेविभमेधाविनिन्द्र बाजेपुसमामेषुवाजिनं वेगवन्तवासुभनः गुणीषयन्तः अतक्षि- पुःस्तुत्यामीणयन्ति तत्रदृष्टान्तः-जेन्ययथा जयशीलंशूरंयथाभटाःस्तुवन्ति तद्वत् यद्वा जेन्यंज- यशीलं वाजिनंवेगवन्तमश्वं वाजेपुसंग्रामपुयथोत्साहयन्ति तद्वव किंच शवसेवलाय धना धनाः नांसातयेलाभायचस्तुमइविशेषः ऊवियूविजूतिसातीत्यादिनाक्तिनउदात्तत्वं न केवलंधनमात्र किं- तु विश्वाधनानिसातयेरुत्सानिमीणनसाधनानिगवादिधनानि षष्ठ्यर्थेद्वितीया नेपांलाभाय न- बदृष्टान्तः-धना धने संग्रामेशवसेवैरिजयसाधनयलाय सातयेतेपामेवधनानांपाप्तयेचअत्यमि- वसततगामिनमश्वमिव तंयथास्तुवन्तितद्वद् ॥ ६ ॥ अथसप्तमी- भिनत्पुरोनयतिमिन्द्रपूरवेदिवोदासायमहिंदाशुषेोवत्रेणदाशुपेनृतो। अतिथिग्वापशवरंगिरेरुयोअभिरत् । महोपनानिदर्यमानओजसा विश्वाधनान्योजसा ॥ ७ ॥ जिनत् । पुरः। नवनिम । इन्द्र। वे । दिवः दासाय । महि । दाशुषे । नृतो इति । वषेण । दाशुपं । नृतो इति । अतिथिग्वायं । शम्बरम् । गिरेः । उमः । अव । अमरत् । महः धनानि । दर्यमानः। ओजसा । विश्वा। धनानि । ओजसा ॥ ७॥ ।

·मं०१२०१९ सू०१३०] द्वितीयोष्टकः हेइन्द्र नृतो रणेनर्तनशील त्वं दाशुपे हविर्दत्तवते पूरवे अभिमतपूरकायमनुष्याय मनु- प्यनामैतत महि महते दिवोदासायएतनामकायराजे दिवोदासे पठ्याअलगित्यलुक् दिवोदासा- दीनांछन्दसीतिपूर्वपदाधुदात्तत्वं नवति एतत्संख्याकानि पुरः शत्रूणांपुराणिधिन जिनवान- सिवथा हेनृतो गावविक्षेपणकुशल हस्तपादादिप्रक्षेपेणशत्रूणांहिंसकवणक्षेपणसमर्थेनायुधे- नदापेहविर्दत्तवते दिवोदासायान्यस्मै वाभिनत् तमपिशव॒जिन्नवानसि इदानींपरोक्षणाह-अ- विथिग्यायपूजार्थमतिथिगच्छते दिवोदासायतदर्थं गमेरोणादिकोड्पत्ययः उग्रः उर्णवटइन्द्रः पूर्वपुरभेदनसमये विद्धमपि अम्रियमाणं गिरिमारूढंशंबरं एतनामानमसुरं गिरेः दुर्गमात्पर्वता- देसकाशाद ओजसास्वकीयेनबलेनअवाभरद अवाङ्मुखमवष्य माणदृतवान् किंकुर्वन् महः महांनिवनानि तदीयगवावादीनि दयमानः दिवोदासायराशंसाधयन् दयदानगतिहिंसादानेषु शपःपित्त्वानुदात्तत्वेशानचोलसार्वधातुकस्वरेणधातुस्वरः नकेवलमल्पंधनं किंतु विश्वाधनानि सण्यिपितेषां मणिमुक्तादीनि ओजसास्वकीयेनवलेन दयमानः साधयन अवाभरद ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- इन्द्रःसमत्सुयज॑मानमार्यपादिश्वपुशनम॒निराजिपुत्री प्वाजिपुं । मनवेशासंदवतान्त्वकृष्णामरन्धयत् । दक्षन्नविश्वंततृपाणमोपतिन्यशंसानोपति ॥८॥ इन्द्रः । समत्सु । यजमानम् । आर्यम् । प्र । आवत् । विश्वेषु। शतम् ऊतिः । आजिपुं । स्वामीद्धेषु । आजि । मनवे । शासत् । अवतान् । त्वचम् । कृष्णाम् । अरन्धयत् । धर्फत् । न । विश्वम् । ततृपाणम् । ओपनि । नि । अर्शसानम् । ओपति ॥ ८॥ अयमिन्दः समरसुरामरणेषु महारनिमित्तेषुपजमा यष्टारंआर्यअरणीय सर्गन्तव्यमान्यत पकणरक्षति सपत्स्वितिसंग्रामनाम समत्सुसमरणइतितन्नामसुपागद किंच शतमूतिः स्वभने- प्वपरिमितरक्षणइन्दः विश्वेषु लिंगव्यत्ययः सर्वेषुआजिषु सर्षानिमित्तेषुसंग्रामेषुयजमान भाव- व तथा स्वर्मीद्वेषुस्वर्गदेशेषु सुखस्य सेचयरसुवा आजिषु महासंग्रामेषु मावन स्वर्गपदानेनर- क्षति रणेआभिमुल्येनहतानांवीराणारविमार्गः पराशरणस्मर्यदे-दादिमापुरुषोटोकैसूर्यमण्ड- लोदिनी । परिबाड्योगयुक्तश्चरणेयोऽभिमुखोहतइति ।अत्रेतिहासमाचक्षते-अंशुमवीनामनदी - ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१९ तस्यास्तीरे कृष्णनामासुरः वर्णतश्चप्णोदशसहस्रैरनुचरेरुपेतः तद्देशवर्तिनःमाणिनःपीडय- नास्ते तवेन्द्रोबृहस्पतिनापरितःसन् महिःसहितः कृष्णांतदीयत्वचमुकत्यसानुचरमवधीव अयमर्थः अवद्प्सोअंशुमतीमतिष्ठदित्यादिनापरिष्टाक्ष्यते तदबोच्यते अयमिन्द्रोमनवे मनुष्या- य विभक्तिव्यत्ययः मनुष्याणामर्थाय अवतान् व्रतमितिकर्मनाम तदहितान्यागविद्वेषिणः शा- सदशिक्षितवान् हिंसितवान् शासेलेंटयडागमः तथा स्प्णांत्वचं रुप्णनानोसुरस्य रुष्णवर्णी त्वचं उत्कृत्यारन्धयत् हिसितवान् रधहिंसायां रधिजभोरचीतिनुम्केनप्रकारेणेतितदुच्यते-ध- क्षवन भस्मीकरोतिइव लेट्यडागमः सिबहुलमिनिसिप तथा रिश्वतपाणमोपति सर्व- मपिहिंसकं तदनुचरसंघदहति यत्किंचिदवशिष्टमिति नेत्याह-अर्थसानं हिंसारुचिं हतावशिष्टं सर्वमपिन्योपति निःशेपेणदहति ॥८॥ अथनवमी- सूरेश्चकंपहजातओज॑सामपित्वेवाचमरुणोमुपायतीशानआमुपायति । उशनायपरायतोजगन्नूतयेकवे। सुम्नानिविश्वाम पेवतुर्वणिरहाविश्ववतुर्वणिः ॥ ९ ॥ सूरः। चकम् । प्र । उहत् । जातः । ओज॑सा । प्रपित्वे । वाचम् । अरुणः । मुपायति । ईशानः । आ। मुपायति । उशना । यत् । परावतः । अर्जगन् । ऊतये । कवे । सुम्नानि । विश्वा । म पाइव । तुर्वणिः । अहो । विश्वोध्इव । तुर्णिः॥ ९॥ अनापीतिहासमाचक्षते–केचनासुराः पूर्वइन्द्रवज्रेणवधोमाभूदितिब्रह्मणोबरंतब्ध्वा इन्द्र- मगणयित्वोत्ताआसन् तान्हन्तुमिन्द्रःसूर्यरथस्पचक्रमादाय अवधीदिति नदिदमुच्यते-अयमि- न्दः सुरः सूर्यस्यपष्ठ्यर्थेप्रथमा चक्ररथस्यचक्रमादाय ओजसाशारीरेणवलेनजातः समृद्धः सन् मवृहत् पक्षिप्तवान् वृहूउद्यमने तौदादिकः किंच अस्णः अरुणवर्णः अत्यन्ततेजोयुक्तःस- न यद्वा गमनशीलःसन् प्रपित्वे तेषांसमीपेतत्समीपमागत्यवाचं वागुपलक्षितं पाणंमुषायति मु- मोप मुष्णातिवा पित्वइत्यासन्ननाम यदा वाचतेषांमहारध्वनि मुषायति तेषुहतेषुध्वनि स्वय- मेवविश्रांतोभववि अवधीदित्यर्थः अथवा इन्द्रएव द्युस्थान.सन् आदित्यात्मनास्तूयते सरः १० स०६६.३४ ।

·७७ मं०१२०१९सू०१३० द्वितीयोष्टकः सूर्यः जातउदितःसन् ओजसास्वकीयेनतेजसायुक्तः चक्रप्रवृहद तमोनिवारणार्थं असुरजया- यवाचकोपलक्षिनरथं प्रकर्षणोद्यतंकरोति पूर्वअरुणः वद्रथयन्वा प्रपित्वेमंदेहाद्यसुराणांसमीपे वाचंतेपांजहिसिंधीत्यादिध्वनिमुषायति मुष्णाति मुपेरुत्तरस्पश्नः अहायपिछन्दसिशापजपीवि शायजादेशः तदनन्तरंसूर्यः ईशानः सर्वाणितमांस्यसुरान्वानिराकर्तुसमर्थःसन् आमुपायति समन्तान्मुष्णाति अथप्रत्यक्षतः हेकवेकान्तदर्शिन् यत्यस्त्वंउशनाउशनसः एतनानोमहर्षे- रूतयेरक्षणाय परावतोदूराव स्वर्गस्थानात् अजगन् गतवानसि प्राप्तवानसि गमे सिपि छान्दसः शपालुः हल्ङ्यादिलोपेमोनोधातोरितिनत्वं यदा उशना उशनसायुक्तासन् अजगन् आ- गच्छ आमत्यचविश्वाविश्वानिसुम्नानिसुखसाधनानि धनान्यादायास्माकं तुर्वणिस्तूर्णयनिः क्षिपसंभवेविशेषः तुर्वणिस्तूर्णवनिरितिनिरुक्तं । तत्रदृष्टान्तः-मनुपेव मनुष्येणेव यथाचतेनपरि- वृढाय देशान्तरादभिमनधनमानीयते तद्वद यहा मनुषेवमनुष्याणामिव इतरेपाविजां विश्वा- सुम्नानि सर्वाणिधनान्यादाय तुर्वणिभवसि तद्वदस्माकमपि नकेवलमेकस्मिन्नेवयागदिनेकि- न्तु अहाविश्वेव विश्वान्यप्यहानि सर्वेष्वप्यहःसुतुर्वणिर्भव यदा तुर्वणिस्त्वं महाविश्वेव वि- श्वान्यहान्यतिदीर्घमायुप्यंयथाददासि तथासुम्नान्यपि उभयमपिदेहीत्यर्थः॥ ९ ॥ अथदशमी- . सोनन्यभिपकर्मनुक्थैःपुरांदतःपायुभिःपाहिशग्मैः । दिवोदासेभिरिन्द्रस्तवानोवारधीथाअहोमिरिवद्यौः ॥१०॥१९॥ सः। नः । नव्येभिः । तपकर्मन् । उक्थैः । पुरांम् । दर्तरिति दतः । पायुभिः । पाहि । शग्मैः । दिवःश्वासेभिः। इन्द्र। स्तानः। वरीथाः । अहौनिःऽदव । द्यौः॥ १० ॥ १९॥ हेइन्द्र वृषकर्मन् अभिमतवर्षणव्यापारयन् पुरांदतः असुरसुराणांदारपितः मुपामषि- तेइतिषष्ठ्याः परागवद्भावाद पष्ठ्यामवितसमुदायस्य पादादित्यादाष्टमिकमायुदात्तत्वं सताट- शोमहानुभावस्त्वं नोऽस्मत्संबन्धिभिः नव्येशिः नुतनैः उक्धैः इदानीमतिपादितपकारः नि०६.१४

·ऋक्संहितासाप्ये [अ०११०२०
स्तोवैस्तुष्टःसन् पायुभिः पालनपकारः शमः मुखेश्चैहिकामुष्मिकरुपैः पाहिपाल्य किंच
हेइन्द्र दिवोदासेभिः दिवोदासगोत्रोत्पनैः अर्शआदित्वादच् अस्माभिःपरुच्छेपेः यदा
पूजार्थबहुवचनं स्तयानः स्तूपमानः कर्मणिकर्तृप्रत्ययः यकृधीथाः प्रवृद्धोभय वृधेलि-
हिं छान्दसःशपालुः फिमिव अहोभिरिव द्यौः द्योतनशीलआदित्यः अहोशिः पसिद्धयं-
था प्रवृद्धोभवति तथास्मत्स्तुत्या अत्यन्तं प्रयुद्धोभवेत्यर्थः ॥ १० ॥
॥ इतिद्वितीयस्यपथमेएकोनविंशोवर्गः ॥ १९॥
इन्द्रायहीतिसप्तापंचमंसूक्तम् इन्द्रायसप्तत्यनुक्रमणिका परुच्छेपपिः अत्यष्टिछन्दः
इन्दोदेवता पृष्ठ्यस्यपष्ठेहनि माध्यन्दिनसक्नेहोत्रकाः स्वस्वशस्खेएतत्सूक्तं तृचत्रयंकृत्वा आरं-
भणीयायिऊर्ध्वमावपेयुः अवार्यविभाग:-आधास्तिस्रोमेत्रावरुणस्य तृतीयाद्यास्तिसोत्रा-
सणाच्छंसिनः पंचम्याद्यास्तिस्रोच्चाराकस्य एतच्चतुर्थेहनोतिखण्डेसूत्रितम्-पष्ठेहनीन्द्रायहि-
घोरसुरोअनन्नतेत्येयमेवेति तत्रैवाहनि तस्मिन्नेवसवनेषशास्त्रादीनां पस्थितयाज्याझ्यःपुरस्ता-
दादितः पञ्चः एकैकशःप्रक्षेपणीयाः षष्ठस्येतिखण्डेसत्रितं-इन्द्रायहिद्यौरसुरोअनन्नतेतिप-
ळिति महाबचे निष्केवल्ये इन्द्रायहीनितचौवैकल्पिकानुरूपद्वितीयः महावतस्येतिखण्डेसत्रितं--
एन्द्रयायुपनःपरावतइन्द्रायहिद्यौरतुरोअनम्नतेति ।
तवेयपथमा-
इन्द्रायहिद्यौरसुरोअनम्मलेन्द्रायमहीपृथिवीवरीमभिर्युम्नसांतावरीमभिः।
इन्टॅविश्वसजोपसौदेवासौदधिरेपुरः ।
इन्द्रायविश्वासर्वनानिमानुपारातानिसन्तुमानुपा ॥१॥
इन्द्राय । हि । द्यौः । असुरः । अनम्नत । इन्द्राय । मही । पृथिवी ।
वरीमभिः । द्युम्नसांता । वरीमभिः । इन्द्रम् । विश्व । सुइजोपेसः ।
देवासः । दधिरे । पुरः । इन्द्राय । विश्वा । सर्वनानि । मानुपा।
रातानि । सन्तु । मानुपा ॥ १॥

·.. मं०१अ०१९सू०१३१] द्वितीयोष्टकः द्यौः द्योतनशीलोधुलोकः तन्निवासीदेवसंघोवा सचासुरोनिरसनशीलः शत्रूणामपुण्य- कतामेव तन्निवासात् इन्द्रायहि इन्द्रायैव अनन्नतस्वयमेवमहोभववि नमे छान्दसेलङि कर्म- 'कर्तन्मिनेपदं नदुहस्नुनमामितियगभावः छान्दसःशरः लुःहलादिशेषाभावश्च अनुनासिक- लोपः हिशब्दापसिद्यर्थोवा तथा इन्द्रायेन्द्रार्थं महीमहतोपृथिवीभूमिः तत्रत्यः सर्वोजनो- वा अनन्नतउभयत्राश्रयवाचिशब्देनाश्रयीलक्ष्यते ग्रामआगच्छति इतिवत केनसाधनेनेतितदु- च्यते-वरीमभिर्वरणीयैःस्तात्रैर्ह विभिवा किंच द्युम्नसाताद्युम्नसातौअन्नस्ययशसोवालाभनिमिने सति वरीमभिःवरणोयैर्ह विभियुक्तायजमानाः महाभवन्ति किंच इन्द्रमेवविश्वे सर्वेदेवासोदेवाः सजोपसः समानप्रीतियुक्ताः ऐकमत्यभाजः पूर्वअरजयार्थं पुरोदधिरे पुरतःस्थापितवन्तः इन्द्रमुखेनैवासुराञ्जितवन्तइत्यर्थः तथा विश्वा विश्वानिसर्वाणिमनुषा सवनानिमनुष्याणां संप- धीन्यभिषवयुक्तानिमातरादिसवनानि इन्द्राय सन्तु इन्द्रायैव भवन्तु तथा मानुपा मनुष्याणां ऋत्विजां संबन्धीनि रातानि दातव्यानिपुरोडाशादीनि इन्द्रायहि इन्द्रायैव सन्तु इन्द्रं मीणयि- तुंसमर्थानिभवन्त्वित्यर्थः ॥ १॥ अथद्वितीया- विश्पुहिन्नासर्वनेपुतुअतेसमानमेटपमण्यवःपृथक्स सनिष्यव:पृथक् । तंत्वानावनपर्पणिशूपस्यधुरिधीमहि । इन्द्रनयश्चितयन्तआयवःस्तोमैमिरिन्द्रमायवः॥२॥ विश्व॑षु । हि । त्वा । सर्वनेषु । तुअते । समानम् । एकम् । उपमन्यवः। पृथक् । स्वरिति स्वः । सनिप्यवः । पृथक् । तम् । त्या । नावंम् । न । पर्पणिम् । शूपस्य । धुरि । धीमहि । इन्द्रम् । न । यज्ञैः । चितयन्तः । आयवः । स्तोमेभिः । इन्द्रम् । आयवः॥२॥ हे इन्द्र त्या त्या एकं एकमेवसन्तं विश्वेषु सर्वेपुसवनेषु तद्वत्सु एकाहाहीनरावरुपपुसवे- पु सोमयागेषु यजमानाः तुञ्जते त्वरयन्ति हविरादीनिदते कोदशं त्वां समानं सर्वेषामेकरूप कीदृशायजमानाः वृपमण्यवः अभिमतवर्षणाय त्यामेवमन्यमानाः पृथग्विपिच्यस्वस्थयागे कि- मिच्छन्तः स्वः स्वर्गसुखपिशेपंचा सनिष्यवः संभकामाः पृथक् तुझते पृथगेयत्वरपन्ति तु- ·ऋक्संहितामाण्ये [अ० १ २०२० अतिर्दानार्थः शिक्षति तुञ्जते इति ननामसुपागव नंतादृशं त्वा त्वां शूपस्य सेनारूपस्य बल- स्यधुरिवहनेतज्जयाय धीमहि स्थापयामः यदा शूषस्य अस्मदीपशारीरयलस्य धुरिधीमहि शूपमितिवटनाम शूपं सहइतितनामसुपागद तत्रदृष्टान्तः-पर्वणिं नावन पारस्यसंभकी पूरयि- वीवाफलस्य नावमिव नांयथाभारवहने स्थापयन्तित पारतीरकर्मसमाप्ती छन्दसि वनसने- तिसनेरिन्प्रत्ययः पृपोदरादिः पिपतरोणादिकःसनिमत्ययोवा कीदृशावयं आयदोमनुष्याः यजमानाः यज्ञैःसाधनैः इन्द्रनचितयन्तःपरमेश्यरमिवत्वांचेतयन्तः परमेश्वरपुयाभावयन्तइत्यर्थः यदा नशब्दः एवकारार्थः इन्द्रमेवत्वां जानन्तः तथा स्तोमेभिः स्तोत्रैः इन्द्रं इन्दभेव यवोग- च्छन्तोवयंधीमहि दातलिडिछान्दसःशपोलुक ॥ २ ॥ अथवतीया- वित्वाततस्रमिथुनावस्पोजस्पसातागव्य॑स्यनिःसृजःसक्षन्तइन्द्रनिः सृजः। यद्न्यन्नादाजनास्वंयन्तांसमूहसि । आविष्करिकहपंणसाभुवंवमिन्द्रसचाभुवम् ॥३॥ वि। त्वा । ततस्त्रे । मिथुनाः । अवस्यवः । ब्रजस्य॑ । साता । गय॑स्य। निःसृजः । सक्षन्तः । इन्द्र । निःसृजः । यत् । गव्यन्ता । द्वा । जना 1 स्वः। यन्ता । सम्उहसि । आविः । करिकत् । तर्पणम् । सचाभुर्वम् । वचम् । इन्द्र । साभुवम् ॥ ३ ॥ हेइन्द्र त्वात्वामुद्दिश्य मिथुनाः पत्नीसहितायजमानाः वितवले यज्ञ वितन्वते यदा यज्ञेपयो- बतादिनात्मानमुपक्षयन्ति तसुउपक्षये छान्सेलिटि इरयोरेइविरेभावः किमर्थंगव्यस्यवजस्य साता गसिंवन्धिनःपूधस्पटानिमित्नभूनेसति नचसर्ववाग्निहोत्रादिनित्पपाक्येषु कारीरीचि- वादिकाम्पवाक्येषु यस्पोदयंयस्यगृहानित्यादिनैमित्तिकवाक्येषु पुरुषस्यैवार्थित्वादेसभावा- तस्पैवाधिकारः विपास्तु सत्यप्यर्थित्वेऽध्ययनाभावेन विद्वत्तायाअभावाव अतएवसामर्थ्याभा- वाचनास्त्यधिकारइतिवाच्यम् यद्यपिस्त्रियानास्तिपृथगधिकारः तथापिपूर्वमीमांसायांपठेअधि- कारा पाये तृतीयचतुर्थांभ्यामधिकरणापांअस्त्येवखियाअधिकारः सवपत्यासहेतिमपंचित. खाद जायापतोमग्निमादधोयानामित्याधानविधानार स्मृतिषुचनास्तिस्रोणांपृथग्यज्ञोनववमि.

·" मै०१अ०१९सू०१३१] द्वितीयोएकः निपृथगधिकारस्यैवनिवारितत्वात् अस्त्येवस्त्रियाःपस्यासहाधिकारः अध्ययनाभावेऽपिवेदंप- पैमदायवाचयेदितिसूत्रकारवचनाव पत्पन्चास्तेइत्यादिविधिषु सुपजसरुवावयमित्यादिसय- विधानाच यत्रयचनमस्तितत्रात्येवमधिकारः किंहिवचनेनकुर्यानास्तिवचनस्यातिभारइति न्यायात वस्मान्मिथुनायज्ञववलइत्येवधुक्तम् कीदृशास्तभवस्यवः इन्द्रायासनेतिमिच्छन्तः निःसृजः निःशेपेणहपिस्त्यजन्तः सक्षन्तः सक्षतिर्गत्यर्थः त्वांसंभजमानाः पुनस्वएवविशेष्यन्ते निःसृजः फलपतिबन्धकंपापंनिर्गमयन्तः कस्तत्रविशेषइतितदुच्यते यद्यस्मात्कारणात् गव्यन्ता गामात्मनइच्छन्तौ गोशब्दात्सुपात्मनःक्यच् वान्तोपिमत्ययेइत्यवादेशः स्वर्यन्ता स्वर्गयन्ती गन्तुमुद्युक्ती द्वाजना द्वौजायापतिरूपोजनौसमूहसि संयुक्तयोरेवाभिम स्वर्गादिकंमापयसि यदा सम्यगनुष्ठितवन्ताबित्यूहसिनिश्चिनोपिअनः पनीसहिताअनुतिष्ठन्तीत्यर्थः किंच हेइन्द्र वंवृष- णवर्षककामानांसचा वं सहेवोत्पन्नं त्वयाविनाभूतं तथा सचाभुवं शत्रुवधादिव्यापारसामध्यें- नसहवोत्पन्नं वनं आविष्करिक आविष्कुर्वन्प्रकटयन्वर्वसइतिशेपः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- विदुऐ स्पवीर्यस्पपूरवःपुरोयदिन्दशारदीवातिर सासहानो वातिरः । शासस्तमिन्द्रमय॒मय॑ज्युशवसस्पते। महीममुष्णा:पृथिवीमिमा पोर्मन्दसानइमाअपः॥१॥ विदुः । ते । अस्य । वीर्यस्य । पूर्वः । पुरंः। यत् । इन्द्र । शारदीः। अवअतिरः । ससहानः। अवष्टअनिरः । शासः । तम् । इन्द्र। मयम् । अयंज्युम् । शवसः । पते । महीम् । अमुष्णाः। पृयिवीम् । इमाः । अपः । मन्दसानः । इमाः। अपः॥ ४ ॥ हेइन्द्र नेवीर्यस्य ववसंपन्धिनःअस्यवीर्यस्य कर्मणिपष्ठी वक्ष्यमाणमेतदीपिदुः येपूर- योमनुष्याः यजमानास्तवमहत्त्वंजानानास्त्वामेवयजन्ति तेनिहुः यदा अस्पवीर्यस्य मा. हात्म्पमितिशेषः विदुष्टइत्यत्रयुप्मत्तत्तशुचितिविसर्जनीयस्य सत्वं वीर्यपेपरिशेप्यते हेइन्द्र यद्यस्मात्कारणात शारदीः संवत्सरसंघन्धिनीः वत्सरपर्यंतमाकारसरिरमादिभिःदीरवाःपुर गणापुरीः भवातिरोऽनाशयः अवपूर्वस्तिरतिनाशनार्थः किंकुनि ससहानः तपायानक्षि- भवन् धनाद्यपहारेणपोइयन् सहतेयंइलुगन्ताचाच्छीटिकश्चानश् अवातिरः किंच हेहन्द ।

·फक्संहिताभाष्ये [अ०११०२०
तमत्यमरणधर्माणंअयज्युं अयष्टारयज्ञविघातिनं राक्षसादि शासः निगृहीतवानसि हेशवस-
स्पते पलस्यपालकेन्द्र त्वं महीमहतीं पृथिवीं इमाअपश्च समुद्नधात्मकान्युदकानिच अमुष्णाः
पलादपहतवानसि असुरैरन्यैः यज्ञविद्वेपिभिराक्रान्ताभूमि तत्संवन्धिनीरपश्च तेषापुराणि
शित्त्वा अपहतवानसीत्यर्थः किंवाखेननेत्याह-मन्दसानः हप्पनेव इमा:अपापमानिअपकार्या-
णिवीसाधनानिअमुष्णाः लब्धवानसि ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
आदितै स्थाबस्यचर्किरन्मदेपुटपनुशिजोपदाथिसखीयतोयदाविथा
चकर्थकारमेभ्यःपतनासुप्रर्वन्तवे ।
तेअन्यामन्यांनासनिष्णतःश्रवस्यन्तःसनिष्णत ॥५॥
आत् । इत् । ते । अस्य । वीर्यस्य । चकिरन् । मदेषु । सपन् ।
शिजः । यत् । आविथ । सविध्यतः । यत् । आविथ । चकर्थ ।
कारम् । एभ्यः । पृर्तनासु । प्रध्वन्तवे । ते। अन्याम अन्याम् ।
नद्यम् । सनिष्णत । श्रवस्यन्तः । सनिष्णत ॥ ५ ॥
हेइन्द्र आदित अतएव हेनोस्तेषीर्यस्य तवसंबन्धिनवीर्याप तदभिवृद्धयेचकिरन पुनः
पुनः सोमंविकिरन्ति किरतेयङ्गन्तायत्पयेनशःसर्वेषु सवनेषु वितरन्ति यजमानाः अतइत्युक्त
कुवइत्याह-मदेषु वृपन सोमजनितमदेषुसत्सु हेकामानां वर्पितः उशिजस्त्वां कामयमानान्यज-
मानान् यद्यतःकारणाव भाविथ रक्षति किंध सखीयतस्तव सखित्वमात्मनइच्छतोऽस्मान्
पद्यस्मादाविथ तर्पयसि अभिमतेनपीणपसि अवश्चकिरन किंच हेइन्द्र एश्योयनमानेभ्यः
कारंशन्दसिंहनादलक्षणं चकर्थ करोषि करोतेःकर्मणिपञ्कर्षात्वतइत्यन्तोदानत्यम् कुत्रेतितद्-
ध्यते-पृतनातु संग्रामेषु किमर्थं पर्वतवे मकणवनितुं संभक्तुं युद्धायहिधीराःसंभजन्ते
बनतेस्तुमर्थेतवेन्प्रत्ययः वादीचेतिगते मरुतिस्वरत्वम् किंच तेतव संग्रामवासिनः त्वय्यन्या-
मन्यां अन्यांश्चान्यांश्च अन्यमन्यंगति कर्मव्यविहारेसर्वनामोद्विवचनम् नयनादि संतोपस-
मृद्धि हुनदिसमृद्धौ पूर्वपत्वंगावित्वाछान्दसोयणादेशः सनिष्णत संभजन्ते सनेलेंटि सिब-
हुलमितिसिप इट् व्यत्ययेनपुनःश्नापत्ययः आत्मनेपदेवनतइत्यादेशे आज्यस्तयोरातहत्या-
कारलोप छान्दसः टेरेत्वाभावः तथाअवस्यन्तोऽनमिच्छन्तः जयाहन्धमन्नंकाक्षन्तः स.
निष्णन संभजन्ते ॥ ५॥

·मं०१ अ०१९ सू०१३१] हितीयोष्टका
।
अथषष्ठी-
उनोना स्याउपौजुपेनटकस्यबोधिहविपोहवीमनिःस्वानाही
मभिः। यदिन्द्रहन्तवमृधोटपावत्रुिचिकेतसि।
आमअस्य सोनवीयसोमन्मश्रुधिनवीयसः॥६॥
तो इति । नः । अस्याः । उपसः । जुपेतं । हि । अर्कस्य । बोधि ।
हविपः । हवीमभिः । स्वः साता । हवीमभिः । यत् । इन्द्र।
हन्तवे । मृधः । टर्पा । वृजिन् । चिकेतसि । आ। मे । अस्य ।
वेधसः । नवीयसः । मन्म । श्रुधि । नीयसः ॥ ६ ॥
अपमिन्दोनोऽस्माकंसंबन्धिनी अस्थाउपसः कर्मणिपष्टी एतामुपसंगुत्पाहाःसंरधिन-
मुषःकालेउदोजुपेत अपिनामसेयेत उपस्येयास्माकंभयमिन्दीपनंगच्छेदित्यर्थः हिपूरणार्थः
गत्वाचस्पहरिपः पूर्ववकर्मणिपठी अचनसाधनंहविः हपीमभिः हवनपकारविशेषः दत्तं
हरिःउनोचोधि अपिनामजानीहि किंच स्यांता स्वर्गस्पान्पस्पगुपरिशेपस्पपासं भजनरया-
मेयोहवीमभिराहानिराहतोभयेतिरोपः अस्माभिराहतःसनस्पस्यैवागत्पहविःस्वीकरोतीत्पर्धः
करमादिदमुच्यते यद्यस्मात्कारणाव हेवजिन् यययुकेन्द्र पहिराकानगपून, हन्नहन्तं सपा
पपितारानकामानाचिकेतसि अपयुध्यसे फिनताने लोहोत्पादिकालेधडागमः नापस्तस्पारि-
पितीन्याछन्दसिबहुदमिनियचनालघूपधगुणमतिपेघाभारः अध्यरतानामादिरियापुदानत्यम्
तस्मादमः हेइन्द मेमम मन्य मननीयताआशुधिमावणुकीसशस्समे येघराः पेपापिनायो
पमानयतरस्यदीक्षितसंस्कार संस्कनवानीपरत्वं पुनरिशेम्पो नदीपसःमरिगपेननवनवतः
मसाधारणस्तुतिमतः अप्रपनमानपिरोपणस्तव कसोपपदविशिष्टंभवति ॥ ६॥
अपरानमी-
संतामन्द्रयारधानोअस्मपुरमित्रपन्ननुपिजातमत्पपत्रेणगामर्पम् ।
जहिपोनोअयापतिशृणुप्पसस्तमः ।
ग्टिनपामुन्नपस्तदुर्मतिबिचातुर्मतिः ॥ ७॥२०॥

·८१
ऋक्संहितामाप्ये [अ०११०२१
स्वम् । तम् । इन्द्रावधानः । अस्मभ्युः । अमित्रध्यन्तम् ।
तुविजात मिय॑म् । वण । शूर । मर्त्यम् । जहि । यः। नः।
अवश्यति । शृणुष्व । सुश्रवस्तमः । रिटम् । न । यामन् । अयं ।
भूतु । दुःध्मतिः। विश्वा । अप । भूतु । दुःमतिः ॥ ७ ॥२०॥
हेइन्द्र नुविजात अस्मत्स्तुत्याबहुभावमापन शूरविक्रान्त त्वंववृधान अत्यर्थवर्धमानः
अस्सयुः अस्मान्त्वद्भक्तान्कामयमानः तं अमित्रयन्तं अस्मासुशवत्वमाचरन्तं मय॑मरणस्व-
भावं पणनहि हन्तेजइतिजादेशः तस्यअसिद्धवदवाभादित्यसिद्धत्वा टुंगभावः तमित्युक्तक-
मित्याह-योमत्यमोनोऽस्माकं अपायतिभपापःसंचाइच्छति तंजहि अश्वावस्यादित्या-
त्यम किंच हेसुअवस्लम अतिशयेनशोधनश्रवणस्त्वं शृणुष्वभावयास्मदाक्यम् कीदृशंतदिति
वटुप्पो-होन्द्र त्वत्पसादादुर्मतिः अस्मनिघांसापिपयादृष्टायुदिःमपभूत अपगताभवतु छान्दसः
शपोदर भूसुबोस्तिडीतिगुणमनिषेधः नकेवरहिंसारूपा अपितुविश्वासर्वापिक्रोधपरिपादा-
दिरूपापभूत नषदृष्टानाः-पामन यामनिअघनि रिष्टंनअध्वनःअमेहिसितंपरिश्रांत
पचासंतिःचौरादिविषयायाधते तदस्साचाधमानादुर्मतिःअपगच्छतु यदा यामनि मार्गय-
शादिरूपेरिटं असुररतहिंसादिरुपंविर्म परिहरसितदन् दुर्मतिःपरिहर्तव्येत्यर्थः ॥ ७ ॥
॥ इनिदिनीयस्पपथविंशोवर्गः ॥२०॥
स्वपापपमितिपत्रपटसूकम् पारुष्पंशात्पष्टमेन्द्रं युवन्तमित्यपमेन्द्रापार्वतोः
वयापयंपडभान्नमेन्दापावनोत्पनुक्रमणिका विनियोगोटेदिकः।
तत्रत्ययावयमिन्येपापथमा-
त्यापपमपपपूर्पधनइन्द्रत्वोताःसासल्यामपृतन्यतोयनुयामवनुष्यतः।
नेदिप्लेअस्मिन्नहन्यधिवोचानमन्यते ।
अस्मिन्यनेपियमामरसतयांजपन्तीभरकुनम्॥ १॥
त्वया वयम् । मघवन् । पृय । धनं । इन्वाइजताः। ससह्याम ।
पुतन्यतः । चनुयाम । वनप्यतः। नर्दिष्टे । अस्मिन् । अर्हनि ।
अधि। योच । नु । सुन्यते । अस्मिन् । यो । वि । चयेम ।
भई । रुतम् । वाजत्यन्तः । भरे । रुतम् ॥ १ ॥

·मं०१ अ०१९ मू०१३२] द्वितीयोष्टकः हेमघवन् मघःसौख्यंवदन्निन्द्र त्वया साधनेनयुक्तावयं अतएवेन्द्रत्वोवा अतिमवलेने- न्द्रेण त्वयारक्षिताःसन्तः प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेतित्वादेशः छान्दसमावं पृतन्यतः पृतनामा- न्मनइच्छतः प्रवलसेनायुक्तानशत्रून् ससह्याम अभिभवेम तथा वनुष्यतः अस्मत्महारापाग- छतः शत्रून्यनुयाम तेषामागमनात्पूर्वमेववयंसंभजेम किंच पूर्यधनेऽस्मिन्यते नेदिष्ठे अत्यन्तसंनिहिते अस्मिन्नहनिअभिपवयुक्ते अद्यतनेहनिसुन्वते यजमानाय तदर्थं अधिवो- चतं हविःमयजमानयज्ञंवा नुक्षिम अधिकंत्रूहि लोटिव्यत्ययेनाङ् वचउम् किंच हेइन्द्र वयं यजमानाः भरे संग्रामे कृतं जयस्पकर्तास्त्वामुद्दिश्य तजयार्थ वाजयन्तः हविर्लक्षणानमुपाचर- न्तः विचयेम स्तोत्रादिकं हविरादिकंवा विचिनुयाम चिनोतेयंत्ययेनशप पुनःकीदृशंत्वां भरे देवानां संग्रामे असुरजये देवानां सम्यम्भरणेवा रुतंकारं भरइतिसंग्रामनाम भरतेवहिर- तेतियास्कः ॥ १॥ अथद्वितीया- स्वर्जेपेमरंआपस्यवमन्युपधास्वस्मिन्नसिकाणस्य॒खस्मिन्नासि । अहन्निन्द्रोपाविदेशीणांशीणोपवाच्यः । अस्मत्रालेसभ्य॑क्सन्तुरातयोभट्टाभद्रस्यरातयः॥२॥ स्वः जेपे । भरे । आपस्य । वर्मनि। उपायुधः । स्वस्मिन् । अञ्जसि । काणस्य । स्वस्मिन् । अझसि । अर्हन् । इन्द्रः । या । विदे। शीर्णाशीर्णा । उपवार्यः । अस्मत्रा ! ते । सध्यक् । सन्तु । रातयः । भद्राः । शुद्रस्य । रातयः ॥ २॥ अयमिन्द्रः स्वजेपेस्वर्गगमनसाधने भरे संग्रामे युद्धे आभिमुख्येनहतत्यस्वर्गः छा- विमोपुरुषोलोफेसूर्यमण्डलभेदिनावित्यादिस्मृतिपुप्रसिद्धः आपत्य आफ्नशीटस्य शत्रुवधा- य इतस्ततोव्याप्तस्य ओणादिकोरः शूरस्य वसनि मार्गभूने स्वस्मिन् स्वभूते अञ्जसि अभि- व्यक्तिमति कपादिरहिते पुनःसएविशेष्यते स्वस्मिन्नास स्वकीये अअसि मुसे महतिसं- मामे यदा स्वस्मिन्नअति शी स्वयमेव भप्रच्छन्नत्वेन आगतेसनि अहन शन्हिनस्ति क- स्यसंग्रामइतितच्यते-आपस्य आफ्नशीलस्प आसमन्दादिन्दस्य भोगपितुवा उपधः उ- पःकाले अनुष्ठानाय प्रबुध्यमानस्य प्राणस्ययागंकुर्वाणस्य करोतेःशतरि छान्दसारापोदर नि०१.२४. ।

·फक्संहिताभाप्ये [अ०११०२१ अस्पयजमानस्य शवनहन हिनस्ति अतःकारणात् अयमिन्द्रःशीष्णां शीणोपयाच्यः सर्वे- पांशिरसापणम्यः स्तुत्यः शीर्षश्छन्दसीतिउदात्तनिवृतिस्वरेणविभनेरुदात्तत्वं नित्यवीप्सयो- रिविद्विर्भावः तत्रदृष्टान्तः-यथाविदे सर्वज्ञाय शिरसामणामादिक्रियनेस्तूयतेच तथैनमित्यर्थः यद्वा यथापिदे नमकारणहन्तव्यंशजानासि मर्हसि येतेपत्यपेनात्मनेपदं पुरुषव्याययः लोपस्तात्मनेपदेवितितलोपः अथवा यथाविदे यंयंविन्दसेलभसेशत्रु तंतंमारयसि अतः कारणात्स्तुत्यइत्यर्थः अस्मिन्पक्षे छान्दसोविकरणस्यलुक् पूर्ववनलोपः किंच हेइन्द्र तेरातयः तबसंवन्धीनिधनानि दानानि अस्मत्रा अस्मास्वेव सध्यासह एकोद्योगेनसन्तु भवन्तु सहपूर्वा- दृश्यतेविगित्यादिनाकिन सहस्पसभिरितिसध्यादेशः अद्विसध्पोरन्तोदात्तनिपातनंहारस्वर- निवृत्यर्थमिति सचान्तोदात्तःउदात्तस्वरितयोर्यणइतिस्वरितः किंच भद्रस्यस्तुत्यस्य तवरातयः अस्मासुदत्तानि दानानि भद्राअतिस्थिराणिसन्तु ॥ २ ॥ अथरतीया- तत्तुमय पनातेशुशुक्नंपस्म॑िन्यज्ञेवारमण्यतापमृतस्पपारसिक्षयम् । विताचेरधद्वितांतापश्यन्तिरश्मिभिः । सपाविदेअन्विन्द्रौगवेपणोबन्धुतियोगवेषणः॥३॥ तत् । तु । प्रयः । प्रत्नध्या । ते । शुशुकनम् । यस्मिन् । यज्ञे। वारम् । अर्कण्वत । क्षयम् । ऋतस्य । वाः । असि । क्षयम् । वि तत् । बोचेः । अर्ध । द्विता । अन्तरिति । पश्यन्ति । रश्मिभिः । सः । च । विदे। अनु । इन्द्रः । गोइएपणः । बन्धुक्षित्भ्यः । गोएर्पणः ॥ ३॥ हेइन्द्र तत्तखलु प्रसिद्ध पयः हविलक्षणमन्नं शुशुकनं आज्यादिसंयोगेनशंदोप्न शुचे- दीतिकर्मणएतद् तेतवस्वभूतं पनथा पुरातनंपथा वेतवस्वभवति तथाद्यतनमपि सर्वदावा- मेवयजन्तइतिभावः मन्नपूर्व विश्वेत्यादिनाइयार्थथात् लिस्वरः कीदृशंतदितिउच्यते यज्ञेयागे यस्मिन्हविषि दातव्येसतिवारंवरणीयं तसंस्थानवेदिलक्षणं अकण्यत कुर्वन्ति ऋत्विजः कस्त- पविशेषइतिचेदुच्यते-ऋतस्यसत्यफलस्य यज्ञस्यवारसि क्षयं निवासस्थानं संभक्तोऽसि यदा ·मं०१अ०१९ सू०१३२] द्वितीयोष्टका ऋतमित्युदकनाम तस्पक्षयं स्थानप्राप्तोसि वृष्टिमदोसीत्यर्थः अथवाऋतस्यादित्यस्य क्षयं स्थानंधुलोकाख्यं वारसि यजमानं गमयितासि तत्तादृशंवक्ष्यमाणंकमविवावित्रूमहे अघ अ. तःकारणावद्वितान्तः द्वित्वोपेतयोर्यावापृथिव्योमध्ये अन्तरिक्षे रश्मिभिरादित्य किरणः पश्यन्ति मेघनिधि रश्मिद्वारापवर्षणरूपकर्म सर्वेजनामत्यक्षदःपश्यन्ति अस्महत्तंहविरादित्यंमा- पयित्वा तदश्मिद्वारावृष्टिंजनयसीत्येतत्सदश्यतइत्यर्थः इदानींपरोक्षतयास्तौति सघ सस्खल्वि- न्द्रः गवेषणः उदकस्यान्वेषणशीलः तथाबन्धुतियः हविनदानादिनायन्धुभावपामवयोय- जमानेभ्यः गवेपणः गवांमसिद्धानाएपणकता इपेहुलकात्कर्वरिल्युट् यद्वा गवेषमार्गणे पूर्व- वल्लयुद् यजमानफलस्यमृगयितेत्यर्थः अनु उक्तक्रमेणेयकर्तासन् विदेविन्दते उदकमाप्तिधकाशं जानाति॥ ३॥ अथचतुर्थी- नूइत्यातेपूर्वाचवाच्यपदविरोभ्योोरवजमिन्द्रशिक्षनर्पमुजम् । ऐभ्यःसमान्यादिशात्मभ्यंजेपियोसिंच । सुन्वयोरन्धयाकंचितंदणायन्तंचिदतम् ॥४॥ नु । इत्था। ते । पूर्वया । च । पृथ्वाच्यम् । यत् । अहिरभ्यः । अणोः। अपं । व्रजम् । इन्द्र । शिक्षन् । अपं । बृजम् । आ। एभ्यः। समान्या। दिशा । अस्मभ्यम् । जेपि । योसि । च। सुन्वत्भ्यः । रन्धय । कम् । चित् । अव्रतम् । हुणायन्तम् । चित् । अव्रतम् ॥ ४॥ हेइन्द्र तयसंचन्धिकर्म इत्थाइत्थंउक्तपकारं वक्ष्यमाणरूपेरा पूर्वयापूरमिय पूर्वप- थानुक्षिप पायसःस्तोतयंतदिदानीतनमपिस्तुन्यं नइत्येत्याईपाभलादित्वात्परुविभावः कीदृशंतदितितदुच्यते-पनत्यमंगिरोयः एतदोगोपनायोमहतियः वेपारधीय वनं अन्न- रिक्षगच्छन्तमेघअपावृणोः अपवृतयानसि मेपमुदादयवृष्टिम्पादितयानसि प्रजातिमेघनाम मनः पराहइनितन्नामगुपाटार किंच हेइन्द मनंगयांसमूह आ अपट्टापोऽपहत्यदेश्यएवां- गिरोन्यः शिक्षवितरनरक्षितयानसि यदा पगिरिरात पिटेरियदंगवांगनमाहइंपारणोः ·८८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०११०२१ अपवृतद्वारमकरोः किंच हेइन्द्र एग्यउक्तेश्यऋषियः समान्यादिशासमानयारीत्यातेभ्यीय- थाआआनीयददासि तद्वत् अस्मभ्यमपिजेपिधनसंग्रामवाजय तदर्थयोत्सियुद्यस्वच छान्दसो- विकरणस्यलुक् व्यत्ययेनपरस्मैपदम् किंच त्वंसुन्वयः त्वदर्थमभिपर्वकुर्वद्भ्योऽस्मात्यं कंचि- दवतं सर्वमपिअयज्वानं यागविरोधिनरन्धयवाधय मधीनंकुर्वित्यर्थः नकेवलमयज्या- नं किंतु हणायन्तंचिदवतं चिदित्यवकुत्सिते अस्मासुरोपकुर्वन्तं तमेवायष्टारं स्वयंरोपवन्तवा यदा हणायन्तं चित्र रोपंकुर्वन्तमपि भवर्तभकर्माणं पुनहननासमर्थकुर्वनरन्धय हणीड्रोषे क- पहादिः व्यत्ययेनाकारः॥ ४॥ अथपञ्चमी- । संयजनान्कनुभिःशूरईक्षयद्धनैहितेतरुपन्तश्रवस्यवःप्रयक्षन्तश्रव॒स्यवः । तस्माआयु:मजावदिवाअर्चन्त्योजसा। इन्द्रओक्यदिधिपन्तधीतयौदेवाँअच्छानधीतयः ॥५॥ सम् । यत् । जनान् । कर्तुभिः । शूरः । ईक्षयत् । धने । हिते। तरुपन्त । श्रवस्यवः। प्रा यक्षन्त । अवस्यवः । तस्मै । आयुः । प्रजावत् । इत् । बार्धे । अर्चन्ति । ओज॑सा । इन्द्रे । ओक्यम् । दिधिपन्त । धीतयः । देवान् । अच्छे । न । धीतयः ॥ ५॥ यव यइन्द्रः शूरः विक्रान्तःसन् जनान्सर्वान्माणिनः क्रतुभिः प्रज्ञाभिः समीक्षयत् स- म्यगीक्षयवि दत्तद्विषयानअन्तर्यामिरूपेण सर्वेषांबुद्धिपुस्थित्वा तैविपयानुल्लेखयतीत्यर्थः य- हा क्रतुभिः कर्मभिः सुकृतदुष्कवरूपैनिमित्तभूतैस्तत्तत्फलैयोजयति एवंप्रेरयतिसति अवस्य- योन्नमिच्छन्तोयजमानाः धनेगवादिरूपेहिते अभिपतेसति यदा हिते धने अभिमेनेसति तरुष- न्ताहसन्तिशत्रून् तरुष्यतिर्वधकर्मा छान्दसेलुडिव्यत्ययेनचेरङ् तरतेलिडिउकारशिपशपत्र- योविकरणाः वरन्तीत्यर्थः अतःकारणात् अवस्यवोन्नहविलक्षणं इन्द्रायात्मनेवा इच्छन्तःस- न्तः प्रयक्षन्त मकर्षणयजन्ते छान्दसेलुडिव्यत्ययेनक्सः किंच तस्माइत् तस्मै प्रसिद्धायेन्द्रायै- व आयुईविलक्षणमन्नं प्रजावत् पुत्रादिसहितंभवति तैःसहितैर्दीयतेइत्यर्थः किंच यजमानाः ओनसा स्वकीयेनबलेनयुकाःयाधे शत्रूणांपाधनेनिमिनभूतेसति बाधितुंवा कृत्यार्थेतवैकेन्के- न्यत्वनइतिकेन्यत्ययः अर्चन्ति पूजयन्ति यद्वा तस्माइतपजमानायैव बाबलेनिमित्तभूतेसति ·मं०१२०१९सू०१३२] द्वितीयोप्टकः बाथातिवसनास बाधःवविशीतितनामसुपाठाव पजावद पुत्राद्युपेवपायुः अन्नं सन्धुं ओजसा बलेनयुक्ताः अर्चन्ति इन्द्रपूजयन्ति ऋत्विजनिशेषः किंच धीवयः कर्मवन्तोयणमानाः इन्द्रे इन्द्र- समीपे गंगायांयोपइतिवव तत्सामीप्यंरक्ष्यने इन्द्रप्टोकेइत्यर्थः तत्रओक्यं ओक: निवास- स्थानं स्वार्थेयर दिधिपन्त धारयन्ति धिपशब्दे अवधारणार्थः जोहोत्यादिकः व्यत्यये- नान्तादेशः तएवपुनर्विशेष्यन्ते धीतयः स्वर्गसाधनकवन्तःसन्तोदेवाँअच्छान देवाना- भिमुख्येनमाप्नुमियओक्यंदिधिपन्तत्यन्वयः ॥ ५ ॥ अविवाक्येहनि मानसग्रहनक्षणानन्तरं नक्षवेषुदृश्यमानेषु अध्वर्युममुरसाशयुवन्तमि- पेदांजपेयः माईपायेजुलतीतिरवण्डेसूनितम्-युवन्तनिन्द्रापर्वतापुरोयुधेतिजपन्तइति । । सेपाषष्ठी- युवनमिन्दापर्वतापुरोयुधायोन:पृतन्यादपुतन्तुमिनवातंतमिद्धतम् । दूरेचत्ताय॑च्छन्सट्रह पदिनक्षत्। अस्माकंशत्रून्परिशुरविश्वतोदर्मादपीएविश्वतः॥ ६॥२॥ युवम् । तम् । इन्द्रापर्वता । पुरध्युा । यः । नः । पृतन्यात् । अपं । तम्तम् । इत् । हतम् । वज्त्रण । तम्हतम् । दत् । हतम् । हरे। चत्ताय । छनसत् । गहनम् । यत् । इनक्षत् । अस्माकम् । रान् । परि । शूर । विश्वतः । दर्मा । दीष्ट । विश्वतः ॥ ६ ॥ २१॥ हेरन्दापयंता इन्द्रः प्रसिद्धः पर्वतः पर्वपानयेपः तदभिमानीदेयः नीयुयां पुरोधा . पामेपुरतोपोदारी नोऽस्माकं यागः पृतन्यात भस्साहन पुतनासामनाचति नपिन स- मपिग अपहतं नाशयतं हन्तेदयनुदानोपदेशेन्यनुनासिस्नोतः केनमापनेनेतितप्पते-- समिर सर्वाप शत्रं हन्तुं पयेणसाधनेनमामु गामध्यंमतीतिदर्शयति पद पोरयानि. सत्यपः रेपत्ताय अन्यन्तरदेशेगनायगायनेपांनागफर्मगः नापानपानापेप: मसिगस्माभितपादीनिपातनादिभार: ताहरांगजन्म प्रदपनि कामपनं छन्दोः कानिरसंगहां चि महनं दुरसगाई स्थानं भतिकरिनं लपं गायसीमानलद मा.

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०२२ मोति नक्षगती छान्दसइकारोपजनः इनक्षतिमिहत्यन्तरं इदानीमिन्द्रएवस्तूयते हेशूर शौ- योपेतेन्द्र अस्माकं विरोधिन:शत्रून् विश्वतोविश्वान् सार्वविभक्तिकस्तसिल परि परितः विश्वतोविश्वरुपायैर्दष्टि दारयसि किंच दर्मा शत्रूणांदारकः दारयतेरन्येयोऽपिदृश्यन्तइति मनिन् णिलोपेउदाननिवृत्तिस्वरेणमनिनउदात्तत्वम् ह्रस्व छान्दसः यदा दृभये घटादित्वा- मिताहस्वइतिहस्वत्वं तवपूर्वोक्कोवजः विश्वतःसर्वानशत्रून्सर्वेरुपायैर्वा दीष्ट दारयति य- दा दर्मा शत्रूणांदारकः इन्द्रोदीष्ट कात्रुपैनदारयतिशत्रून् ॥ ६॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपथमेएकविंशोवर्गः ॥२१॥ उभेपुनामीतिसप्तर्चसप्तमंसूक्तम् पारुच्छेपमैन्द्रं आद्यात्रिष्टुप् अभिवग्येत्याद्यास्तिस्रोनुष्टुभः पिशंगष्टिमित्येषागायत्री अवर्महइत्येपाधृतिः वनोतिहीत्यनभिधानादत्यष्टिः अत्रानुक्रमणि- का-उभेसप्तादौत्रिष्टुपत्रिसोऽनुष्टुभोगायत्रीधृतिरिति । अस्यसूक्तस्पविनियोगमाहशौनक:-उभे- पुनामीतिपुरारिपुध्यस्तुमकीर्तिताः । ताजपन्मयतोनित्यमिष्टान्कामान्समथुते । ताजपन्हन्तिरक्षा- सिसपनांश्चनिरुन्तति । तत्रपथमा- उन्मेपुनामिरोद॑सीतेनट्ठहौदहामिसंमहीरनिन्द्राः। अभिल्लग्यपत्रहताअमित्रविलस्थानंपरितृह्लाअशेरन् ॥ १॥ उसे इति । पुनामि । रोद॑सी इति । ऋतेन । द्रुहः । दहामि । सम् । महीः । अनिन्द्राः । अभिझायं । यत्र । हताः। अमित्राः । वैलस्थानम् । परि । तृह्वाः । अशेरन् ॥ १ ॥ हेइन्द्र स्तेनलद्देश्येनपज्ञेन पटेनोभेरोदसीयावापृथिव्यापुनामिटोकद्वयं हिंसकानांत- वायष्टुणांवा अपगमनेन पावयामि किंच भूलोके अनिन्द्राः इन्द्रविरहितानामाश्रयभूतामहीः उर्वीः अतएवद्रुहः दोहिणामाधारभूतत्वाद स्वयमपिदोग्धीः संदहामिसंभूयैकहेटयादहामि पुन- स्वाएपविशेष्यन्ते यत्रयाभूमिषु अमिषाः शत्रवः अभिवग्य अभितोगत्वा हताः सर्वतःमाताः अस्माभिपातितावा वगविगविकर्मा छान्दसोधातुः तेसपरिवाः हिंसिवाः तृहहिंसार्थः ऊ- दिवायस्यविभापतीप्रतिषेधः हिंसिवाःसन्तः अशेरन् शयनंपामाः शेवेव्यत्ययेनपरस्मैपदं शी- होरुन शीङःसार्वधातुकेगुणः चेटस्थानं विलशब्दोगतसमानार्थः सचगर्तः श्मशानवचनः ·मं०अ०१९ सू०१३३] हितीयोएका अतोऽयमपिश्मशानवाची अथवाविलसंवन्धिस्था नागलोकः तत्रवाशेरन यदा विलक्षेपेइति धातुः पार्थेकः स्वार्थिकोण तशवाःक्षिप्यन्तेइतिबेलस्थानंश्मशानं तवत्वयाहताः भूमि म- शानवकत्वासर्वत्रशेरते तान्दहामीत्यर्थः ॥ १ ॥ अथद्वितीया- अभिलग्यांचिदद्रिवःशीयातुमर्तीनाम्। छिन्धिवटूरिापदामहायंटूरिणापदा ॥२॥ अभिलग्यं । चित् । अद्रिवः । शीर्षा । यातुश्मतीनाम् । छिन्धि । वटुरिणां । पदा ! महावटूरिणा । पदा ॥ २ ॥ अद्रिवः वेरिणांभक्षक यता अर्मेघस्यादरिन्द्र त्वयातुमदीनां हिंसावनीनांसेनानां यदा यातनासाधनान्यायुधानियानितद्तीनां अथवा यातवोरक्षोसितद्वतीनांसेनानां कर्मणि पष्ठौ शत्रूणांसेनाः तासांशीर्षा शीर्षाणिअभिग्याचित्अभितःमाप्यैव छिन्धिचूर्णय यदा ता- सांसंबन्धीनिरथादीनिछिन्धि केनसाधनेनेवितदुच्यते-वरिणापदा वेष्टनशीलेनसर्वव्याभेनत्व- दोयपादेनअतिविस्तृतेनेत्यर्थः यद्वा वरिणापदा वेष्टनशीलेनहस्तिनःसंवन्धिनापादेनऐरा- वतपादेनेत्यर्थः नकेवलेनयेनकेनपादेनेत्माह-महावटूरिणापदा महावेष्टनवता स्वीयनैरावनसं- पन्धिनापापादेनछिन्धि चूर्णय वटवेष्टने खजिपिज्यादित्यऊरोलचावित्पूरच्मत्यपः अतइ- निठनावितीनिः॥२॥ अथतृतीया- अर्वासांमधयाहिश!यातुमतीनाम्। घेलस्थानकेअमकेमहावैटस्थेअमके ॥ ३॥ अर्व। आसाम् । मघवन् । जहि । शः । यातुध्मतीनाम् । वैलस्थानके । अर्मके । महावैलस्थे। अर्मके ॥ ३ ॥ हेइन्द्र मवान् धनवन् आसांयानुमतीनापाननासाधनान्यायुधानियानि तदवीना यातु- धानवतावासेनानां शोवलंभवजहिचूर्णय तथारुत्वाच अर्मके कुत्तिनेशवररणीपे पैलस्या- ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ० १२०२२ नकेकुत्सितेपूर्वोक्कलक्षणेश्मशानक्षपऐतिशेषः यदा बैलस्थानके विलसंयन्धिनिकुत्सितेस्थाने अन्धकारावृतेअधोलोकेस्थापयेनिशेषः ननुयत्रकचिक्षुद्रे नेत्याह महाबैलस्थे सर्वैर्गन्तव्येम- हाश्मशानेनागलोकेवा पुनःकीदृशे अर्मके कुत्सिते गतासुभिररणीये ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- पासतिस्रःपञ्चाशतोभिब्लु पापः।तत्सुतैमनायतितकत्सुतेमनायति॥ यासाम् । तिस्रः । पञ्चाशतः । अभिल है। अपअवपः । तत् । सुते । मनायति । तुकत् । सु। ते । मनायति ॥ ४ ॥ हेइन्द्र यातां पूर्वमधोक्तलक्षणानां सेनानांतिलापंचाशतः विगुणितपंचाशत्संख्यांसाध- शतं अभिलंगः अभिगमनैः युगतिर्गतिकर्मत्युक्तम् अभिगम्य अपावपः नाशितवानसि हेइन्द्र तत्तादृशंसनावधादिरूपंकर्मसुमनायति सुष्ठसंभावयतीत्यर्थः किंच हेइन्द्र तव अध्यर्धशतशत्रु- सेनाजयरूपंमदपि तकदिति सुमनायति अत्यल्पमिदमितिसुष्मन्यते॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- पिशद्भगृष्टिमंYणंपिशाचिमिन्द्रसमण । सर्वरक्षोनिवर्हय ॥५॥ पिशशृष्टिम् । अंशृणम् । पिशाचिम् । इन्द्र । सम् । मृण । सर्वम् । रक्षः । नि। बर्हय ॥ ५॥ हेइन्द्र पिशंगाष्टिं ईपद्वक्तवर्ण अंधणं अतिभयंकरं शब्दायमानं भणशब्दे यलुगन्ता- सवाचिछान्दसोमलोपश्च यद्दा महान्तं भतिप्रवृद्धमित्यर्थःअंधणइतिमहन्नाम भणमाहिन- इतितत्रपाटा उकविधिपिगाचि पिशाचविशेषजरामित्येके संमृण सम्यहिसय नकेवलंतमे. कं किंतु सर्वरक्षः रक्षणनिमित्नभूत राक्षसादिकं निवर्हय निपद्य वृहहिंसायां चौरादिकः ना- मय वधर्मेन नितोगपति नियहयतीतितत्रोक्त्यात् ॥ ५॥ दशरात्रस्यपठेहनि मरगशसे ऐन्द्रटचस्पावर्महइन्द्रेत्यादिके पथमाद्वितीये पष्टस्येतिख- ण्डेसूषितम-अवहइन्दपनिन्देति ।

·म० अ०१९सू०१३३] द्वितीयोष्टकः । सैपाषष्ठी- अवर्महइन्द्रदाहिश्रुधीनःशुशोचहिद्यौःक्षानीपाँअद्रिवोघृणांनभीपाँ अद्रिवः । शुष्मितमोहिशुप्मिभिरुमिरीयंसे । अपूरुपनोअप्रतीनशूरसलभिस्त्रिसप्तःशूरसत्वमिः॥६॥ अवः । महः । इन्द्र । दहि । श्रुधि । नः । शुशोचे । हि । यौः । क्षाः। न । जीपा । अद्रिवः । घृणात् । न । भीषा । अद्रिवः । शुप्मिन्धनमः । हि । शुष्मितिः । वधैः । उग्रेभिः । ईयसे । अपुरुपयः । अप्रतिइत । शूर । सत्वभिः। सिप्पैः। शूर । सत्वभिः ॥६॥ हेइन्द्र महामहतोमेघस्प कर्मणिपष्ठी महान्तंजलधारिणं मेघं महान्तं वृषवा भवः अवस्ताद अवामुखं पूर्वाधरेत्यादिनाअसिमत्ययोवादेशश्च अनरूपरवरित्युभयथा छन्दसीतिरेफः दहिविदारय किंच नः अस्मदाक्यं श्रुधि शृणु हे अदिवः अविर्मेधः तद्वन्नि- न्छ हियस्मात्कारणाव घोः धुलोकभाभपभूतः शुशोचशोचतिवृष्टयभावेनहविरावभावादि- तिभावः किंवद क्षान क्षेतिभूनाम क्षामन्ति निवान्यस्यापितिक्षाः गैपैक्षये अधिकरणेविषु क्षान सर्वनिवासाश्रयभूमिरिव सायथाभीषावृष्टयभावात् सस्पादिशोपभीत्याशोचति नवलो- कद्वयमपिवृष्टयभावेनशोचतइत्यर्थः असुरपक्षं लोकद्वयमावर्त्यप्रवर्धमानं घर्तुमसहमानेघावा- थिव्योशोचतात्यर्थः तस्माद अधीतिपूर्वत्रान्वयः भीसौदृष्टान्तः-हेअदिवः शत्रूणांभक्षक यदा अदिर्वजः तेनतदन हेइन्द्र घृणाव भीपान दीमावअग्नेमूर्विवरात्त्वष्टुभीत्येव त्वष्टुभीत्या पूर्वयथा घावापृथिव्यो शोचतस्तद्वत् अतिहासमाहुः-पूर्वजगतिमहान्धकारेणावृतेसति देवाविचि- न्यामिमाथितवन्तः सचत्वष्टुरूपेणयावापृथिवीयांसकाशात्तमोविदस्पनुदपद्यत बंदृष्ट्वाया- वापृथिव्यौ बिश्यतुरिति सचो त्वष्टवियतरित्यादिश्रुतितोवगन्तव्यः यदा घृणः केवलोनिः त- स्माद्याविभीतस्तद्वद सावभीतिररेणेतारोदसीइत्यादिश्रुतितोवगन्तव्या तादृशभीतिं वृष्टिम- दानेनपरिहरेत्यर्थः हेइन्द्र त्वंशुष्मिभिर्बलैः शुष्मिन्तमोहि अतिशयेनवटवानखलु अवःकारणा- वयेभिः उद्गैःअतिरैःवधैस्तदुपायैः सहितस्त्वं ईयसे शत्रून्मेषान्वागच्छसि ईड्गता देवा- ऋ० सं० १.७.१.। २ऋ०स०१.२. ३२. ।

·९१
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१व.२३
दिकत्वावश्यन् यदा शुष्मिभिर्वधैरिविसंबन्धः हेशूरविकान्त सत्वभिरमनीत अवसन्नरक्षःम-
भृतिभिरपतिगत युद्धेशत्रुभिरनाकान्त यदा सत्वभिः पाणिभिरसंस्कृतमनस्कैरनधिगत अ-
पुरुषनः पौरुषोपेतानां यजनसमर्थानामहननस्त्वं विसौःसत्वभिः त्रिभिःसमभिर्या सत्वधि-
रनुचरैरुपेतःसन् ईयसइत्यन्वयः ॥६॥
पातःसवनेब्राह्मणाच्छंसिनःमस्थितयाज्यायाःपुरस्तादनोतिहीत्येषामक्षेपणीया तत्रैव-
खण्डेसूत्रितम्-वनोतिहिसुन्वन्क्षयंपरीणसोमोषुबोअस्मभिवानिपौंस्पेति ।
तामेतांसप्तमीमृचमाह-
नोतिहिसुन्वन्क्षयंपरीणसःमुन्यानोहिमायजत्यहिदेिवानामवृद्दिषः।
सुन्वानइसिंपासतिसहस्रावाज्यस्तः ।
सुन्वानापेन्द्रौददात्याभुषदिदात्याभुवम् ॥ ७ ॥२२॥
वनोति । हि । सुन्वन् । क्षयम् । परीणसः । सुन्वानः । हि । स्म।
यति । अव । द्विषः । देवानाम् । अव । द्विषः । सुन्वानः । दत् ।
सिसासति । सहस्रां । वाजी । अतः। सुन्वानाय । इन्द्रः।
ददाति । आशुवम् । रयिम् । ददाति । आइभुवम् ॥ ७॥२२॥
हेइन्द्र सुन्वन् त्वामुद्दिश्याक्षिपर्वकुर्वन्यजमानः क्षयंसर्वैर्वस्तव्यं गन्तव्यंचा गृहवनोति
हि त्वत्मसादात्संभजते हिम्मसिद्यर्थः किंच सुन्यानोहि सोमयागंकुर्वाणएव परीणसः परितो-
नद्धार संबद्धाद्विपोद्वेष्वनवयजति नाशयति नकेवलंयागद्वेषिणः देवानांद्विषोप्यवयजति कि-
च सुन्वानइन् अभिपवोपलक्षितंयागंकुर्वाणः हेइन्द्रत्वत्मसादावाजी वाजवान् भन्नपान अवृत्तः
परेरनाकान्तःसन् सहसा सहसाण्यपरिमितानि गवादिधनानि सिपासति साधयितुं संभक्तुं इ-
च्छति सनेःसनिसनीवन्ततिविकल्पनादिडभावेजनसनखनेत्यात्वं केनेदंलायतइतितवाह-गु-
न्वानाय इन्दमुद्दिश्यसोमयागंकुवाणापयजमानायवा अयमिन्द्रः आभुवंसमन्ताभवनशीलं त.
था आभुवं पुनर्भवनशीलं अतिसमृदंरयिंगवादिरूपंधनंददातिपयच्छति तस्मात्सुन्वानः सि-
पासवीस्पर्थः ॥ ७॥
॥ इतिद्वितीयस्यपथमेद्वाविंशोवर्गः ।। २२ ॥
। इतिप्रथमेमण्डएकोनविंशोनुवाफः ॥ १९ ॥

·1
मं०११०२० सू०१३४] द्वितीयोष्टका
विशेनुवाकेपसूक्तानि तात्वानुवइविपचंप्रथमंसूक्तम् पारुच्छेपमात्यष्टं त्वनौयाय-
विस्पत्याष्टिःचतुःषध्यक्षरा वायव्यंत्वित्युच्यमानत्वादिदमुत्तरंचवायुदेवत्यं अत्रानुक्रमणिका
आवाषड्वायव्यंवत्याष्टिरिति विनियोगोलैंगिकः ।
तत्रपथमा-
आवाजुौरारहाणाअभिप्रोवायोवहन्त्विहपूर्वपीतयेसोमस्यपूर्वपीतये।
ऊर्धातेअनुसूनृतामस्तिष्ठतुजानती।।
नियुत्वतार नायाहिदावनेवायोमरवस्यदावने ॥७॥
आ। त्वा । जुर्वः । रहाणाः । अभि। प्रयः । वायो इति ।
वहन्तु । इह । पूर्वपीतये । सोमस्य । पूर्व पीतये । ऊर्ध्वा ।
ते । अनु । सूचना । मनः । तिष्ठतु । जानती। नियुत्वता । रथैन ।
आ। याहि । दावने । वायो इति । मुखस्य । दावने ।। १ ।।
हेवायो त्वात्वांजुवः गमनशीलाः रहाणाः शीघगामिनः वदवसोवा सामोनियुसंश-
काभश्वाः रहिगती लिटःकानच् छान्दसोऽनुनासिकलोपः इहअस्मिन्यज्ञमयः हविलक्षणमन्नं
अभिअभिलक्ष्यायहन्तु पापयन्तु किमर्थ सोमस्य पूर्वपीतये पूर्ववत्पानाय पुनःकिमर्थं पूर्वपी-
तये इतरदेवेश्यापुरापानाय मरुधादित्वात्पूर्वपदान्तोदात्तत्वं किंच हेवायो तेतवसंवभिपनः
अनुसूनृता मियसत्यात्मिकास्तुतिरूपा अस्मदीयावाक्तिष्ठतु आश्रित्यसर्वदावर्तनां हर्षयत्वि-
त्यर्थः सूनृतेतियाड्राम सूनृताबलेतितनामसूतत्वात ऊर्खाउनना चथा जानतीनवगुणान विशे-
पेणअवगच्छंती सोमपानार्थस्तुत्यर्थंच हेवायो मखस्ययज्ञस्य दापने दातव्यायहविषेतत्स्वीका-
राप पुनःकिमर्थ दावनेभस्मभ्यंअभिमतदानाय उभयप्रददातःकर्मणिभावेचक्रमेणोणा-
दिकोवनिः छान्दसउपधालोपः नियुत्वतारथेननियुद्भिर्युक्तेनरथेनापाहिआगच्छ॥ १ ॥
अथद्वितीया-
मन्दन्तुत्वामुन्दिनौवायविन्दवोस्मत्काणासःमुताभिद्योगोभिःका
णाअभियवः । यईकाणाइरध्यदक्षसचन्तकृतपः।
सुधीचीनानियुतोदावधिपउपब्रुवतईधियः ॥२॥

·ऋक्संहितामाये [अ०१ २०२३ मन्दन्तु । त्वा । मन्दिनः । वायोइति । इन्दवः । अस्मत् । काणासः। सुकताः । अभिद्यवः । गोभिः। काणाः । अभिध्यवः । यत् । है ।काणाः । दुरध्यै । दक्षम् । सचन्ते । ऊतयः । सधीचीनाः। निध्युतः । दावने । धियः । उप । ब्रुवते । ईम् । धियः ॥ २॥ हेवायो त्वात्वां भस्मत अस्माकंसंबन्धिनः इन्दवः क्लेदपितारःसोमाः मन्दन्तुमादयन्तु व्यत्यपेनपरस्मैपदं कीदृशाः सोमाः मन्दिनोमादयितारः काणासः कुर्वाणाः स्वकार्य हो- दिकं सुरुताअभिपवः दशापवित्रशोधनग्रहणादिभिःसुष्टुकृताः अभियवः अभितोद्योतमन्तः गोभिर्वाग्भिर्मघरूपाभिः काणाः क्रियमाणाः हूयमानाः यद्दा गोभिर्गन्तृभिः आहवनीयं मत्यानेभिः काणाः हूयमानाः करोतेःशानच् छान्दसःशपोलक् तथा अभिद्यवः अ- भिगन्तारः हेवायो यद्यस्मात्कारणाव हशब्दःमसिद्धी दक्षं अस्मद्यागदेशं प्रतिगन्तुमत्साह- वन्तं समर्धयितारंवा ईत्वां नियुतः एतत्संज्ञकास्तवाश्वाः दावने दानाय हविःस्वीकारनिमि- नं धियःकर्माण्युद्दिश्य सचन्ते त्वां संगच्छन्ते यागदेशंवा किमर्थ इरध्यै पापयित परिचरितुं वा ईरगतौ तुमर्थेक पैमत्ययः ह्रस्वश्छान्दसः इरध्यतिःपरिचरणकर्मा इरध्यति विधेमेति पनामसूतत्वाद कीरशास्ताः काणाः स्वव्यापारं रथयाहनादिकं कुर्वाणाः क्राणाःकुर्वाणा- इतियारकः । ऊतयः रक्षणवन्तः मीतियुक्तावासधीचीनाः त्वयासहांचन्तः गच्छन्तः सहस्प सधिः विभाषांचेरितिस्वार्थवः व्यत्ययेनान्तोदात्तः किंच धियः कर्मवन्तः बुद्धिमन्तोवाझवि- जोयजमानावा उपवते उपेत्य ब्रुवन्ति स्तुवन्ति स्वाभिमतं विज्ञापयन्तिवा ॥२॥ अथतृतीया- वायुर्युक्तरोहिताायुरुणावायूरथैअजिराधुरिवोहवेवहिष्ठाधुरिवोह्नवे। प्राधयापुरन्जिारआसंसतीमिव । प्रचसयरोदसीवासयोपसःश्रवसेवासयोपसः ॥३॥ १नि ५.५।

·मं०११०२० सू०१३१] द्वितीयोष्टका वायुः।युक्त। रोहिता। वायुः। अरुणा । वायुः। रथे। अजिरा। धुरि । वोह्नवे । वहिष्टा । धुरि । वोढवे । प्रा बोधय। पुरंमधिम् । जारः । आ । ससतीमध्ईव । प्र। चक्षयं । रोदसी इति । वासय । उपसः । श्रवसे । वासय । उपसः ॥ ३ ॥ अपवायुः रोहिगारोहितवर्णावश्वौ धुरिधारणमदेशे रथत्याग्रभागे यदा भारवहने युके क्वचिद्योजयति तथा क्वचिदरुणाअरुणवर्णो धुरियने तथा अजिरा अजिरौगमनशीली वर्णविशेषयुक्तीवा कदाचिद्युत यद्वैतदुभयत्रसंबध्यते किमर्थंयुक्तइतितदाह-वोह्नवेधुरंवो- दुंभारवहनाय किंच वहिष्ठा यहिष्ठी अतिशयेनवोठारावश्ची बोडशब्दादिष्ठनि तुरिष्ठेमेयः स्वितितृलोपः ढत्वादिकमसिद्धत्वानिवर्तते द्विवचनस्याकारः धुरिवोहवेमहद्भारंवोढुं महति भारेवोढव्येसति पुनःपुनर्वायुग्रहणं अतोयोजनवचनंच अतिशीघमागच्छतीतिज्ञापनार्थ इदा- नींपत्यक्षेणाह-हेवायो पुरधि बहुप्रझं सामाद्यजमानमितिगम्यते पुरंधिर्वहुधीरितियास्कः तंबोधयरथेनशीघमागत्य प्रज्ञापय हविःस्वीकारायेतिभावः तत्रदृष्टान्तः-जारःपारदारिका आससती उपपत्या गमनध्यानेन ईपत्स्वपन्ती पुरन्धिमिव मरुष्टशरीरधारिणीयोपितमिव मां पथा स्वसंकेतेन समबोधयति तद्व त्वमपि कर्मव्यग्रेण ईषत्स्वपनं यजमानं पयोधय किंच तदर्थं रोदसी द्यावापृथिव्यो प्रचक्षय प्रकर्षणभरख्यापय प्रकाशयेत्यर्थः तत्मकाशार्थ उषसोवा- सपउपःकालानपि यथावत्स्थापय प्रभातंकुर्वित्यर्थः पुनस्तदेवमार्यते अवसे अवइत्यन्मनाम नवहतीरूपानस्वीकारायउषसोवासय ॥ ३॥ अथचतुर्थी- तुभ्यमुपासःशुचयःपरावतिभद्रावस्वातन्वदंसुरश्मियुचित्रानव्यपुर श्मिपु । तुभ्यंधेनुःसवर्दुपाविश्वाव निदोहते। अर्जनयोमरुनौवक्षोभ्योदिवआवृक्षणाभ्यः ॥ ४॥ तुभ्यम् । उपसः । शुचयः । पराध्वति । भद्रा । वस्त्रो । तन्वते । दम्प्सु । रश्मियुं । चित्रा । नव्येषु । रश्मियुं । तुभ्यम् । धेनुः । सवः दुर्घा । विश्वा । वसूनि । दोहते । अजनयः । मरुतः । वृक्षणाभ्यः । दिवः । आ । वृक्षणाभ्यः॥ ४ ॥ । । १३ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०११०२३ हेवायो तुत्यत्वदर्थं उपासःउपसः पूर्वोत्तरीत्यात्वयाप्रकाशिताः शुचयः शुद्धादीमावा परावति अत्यन्तदूरदेशे अन्तरिक्षे दंसुदंसेषु कर्मवत्सु यद्वा गृहनामैतत् अन्त्यलोपश्चान्दसः गृ- हवदाच्छादकेषु रश्मिषु स्वकीयेषु नै भद्रानंदनीयानि कल्याणानि वस्त्राआच्छादनयोग्यानि वस्त्राणितन्वते विस्तारयन्ति यद्वा उपसः दसुयागगृहेषु देवयजनेषु रश्मिपु होमायमदीमाग्निज्वा- सावत्सु आगतायतुश्यंभद्रावस्त्रातन्वते अग्निज्वालाएव वखाणि विस्तारयन्तीत्यर्थः उपःकाले अग्नीनांमज्जाल्यमानत्वात् ताएववस्वाणीत्युपचर्यते ननुकेवलंसाधारणानिवस्त्राणि नेत्याह-नव्ये- पुनूननेषु स्तूयमानेषु णुस्तुतौ अचोयत् वान्तोपिमत्ययेइत्यवादेशः यतोनावइत्यायुदात्तत्वम रश्मि- पुचित्राचित्राणि नानावर्णयुक्तानि आश्चर्यभूतानितन्यते उपकाले रश्मीनां नानावर्णत्वादिति भावः अग्निज्वालेतिपक्षे ज्वालानांकालीकरालीत्यादिरूपेणनानावर्णत्वाच्चित्रत्वं किंचहेवायोतु- भ्यत्वदर्थं त्वद्यागार्थमेवधेनुः धृतादिनामीणयित्रीगौःजातायेकवचनं सबर्दुघा सबरित्यमृतनाम न- स्यदोग्धी दुहःकब्धश्चेतिकप् सती विश्वावसूनि सर्वाणिधनान्याज्यादिरूपाणि दोहतेस्वयमे- वदुग्धे भीणपतीत्यर्थः फर्मकर्तरि नदुहनुनमामितियगाव छान्दसः शमोलुगभावः फस्तववि- शेषइतिचेत् उच्यते-हेवायो दिवः दीपादन्तरिक्षाव मरुतः एतन्नामकान मेघविशीर्य वृष्टयुत्पाद- कान त्वदंशभूतान्देवान आ भाभिमुख्येन अजनयः जनयसि उत्पादयसि किमर्थमितितदुच्यते वक्षणाभ्यः प्रवहणशीलाक्योऽयः वृष्टिलक्षणाभ्यः तथा वक्षणाभ्यः नदीनामत रक्षणाः रुजानाइतितन्नामसुपाठात् तासामर्थाय ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- तुभ्यंशुकासःशुचयस्तुरणपोमर्देपूग्राइपणन्तभुर्वण्यपामिपन्त भुर्वणि । त्वांत्सारीदसमानोभगमीतकृवीये। त्वंविश्वस्माद्भुवनात्पासिधर्मणासुर्यात्पासिधर्मणा ॥५॥ तुभ्यम् । शुकासः । शुच॑यः । तुरण्यवः । मदेषु । ड्याः । इपणन्त । भुर्वणि । अपाम् । दुपन्त । भुर्वणि । त्वाम् । सारी । दर्समानः । भगम् । इट्टे । तकस्वीयै । त्वम् । विश्वस्मात् । भुवनात् । पासि । धर्मणा । असुर्यात् । पासि । धर्मणा ॥ ५॥ ।

·मं०११०२०सू०१३१] द्वितीयोष्टका हेवायो तुक्यांवदर्थे शुक्रासोदीमाः शुचयः शुद्धाःसोमस्यपातारोत्यन्तशुद्धाभवन्ति कि- मुवनव्यं तेपाशुपत्वे तुरण्यवः त्वरणयुक्ताः त्वांप्राप्तुं उयाः उद्गुर्णतेजसःसोमाः मदेषु तवमदे- पुनिमित्तभूतेषु भुर्वणिभरणवति यागे इषणन्त आहवनीयंप्रतिगच्छन्ति इच्छन्तिवा व्यत्ययेना- मनेपदं शश्नमादीविकरणी किंचापांपुर्वणि मेघे इपन्न उदकंइच्छन्त्युत्पादयितुं अनौहूयमान- स्पाहुतेरादित्यद्वारावृष्टयुत्पादकत्वात् यद्वायजमानात्त्यामुद्दिश्याजुबानाः अपांवर्षणामिषन्त इच्छ- न्ति किंच हेवायो अगंभजनीयं त्वां सारी त्सरणवान अत्यन्तभीवः दसमानउपक्षीणोयज्ञवि- घातकैपपोत्रतादिनियमैर्वा यजमानः तक्ववीये तस्कराणायज्ञविधातिनां अन्यत्रगमनाय ई? स्तौति इंडस्तुतौ अदादित्वाच्छपोलक् यतस्वं विश्वस्माद्धवनात्सर्वस्माटोकावजाताद्वा लो- कवयसंवन्धिनोभयाद धर्मणा असदीयहविषांधारणेन पासि पालयसि किंच असुयीव अ- सुरसंबन्धिनोभयात् विशेषेणपासि धर्मणा अस्मद्धारणेन पोषणेनवायुक्तःसन् यतएवंकरोपि अतः स्तौमीत्यर्थः ॥ ५॥ अथषष्ठी- वनौवायवेामपूर्व्य सोमानांप्रथमःपीतिमर्हसिस्तानीपीतिमई सि । उनोविहुमतीनांविशावर्जुपीणाम् । विश्वाइत्तेधेनवौदुहआशिरघृतंदुह्रतआशिरम् ॥ ६॥ २३ ॥ त्वम् । नः । वायो इति । एषाम् । अपूर्व्यः । सोमा॑नाम् । प्रथमः। पीतिम् । अर्हसि । सुतानाम् । पीतिम् । अर्हसि । उतो इति । विहुमंतीनाम् । विशाम् । ववर्जुषीणाम् । विश्वाः । इत् ।ते। धेनवः । दुहे। आशिरम् । घृतम् । दुहृते । आशिरम् ॥ ६ ॥२३॥ हेवायोत्वं अपूर्व्यः न विद्यते पूर्वपस्मातत्यानमपूर्वं तदुईतीत्यपूर्वः तादृशः अतएपमथमः इतरदेवेश्यः पूर्वभूतःसन् सोमानांपीर्तिपानमर्हसि पामोपि सुतानामभिपवरुवानांसोमाना पीतिपानमर्हसि पत्र यत्राभिषवोऽस्ति तत्रसर्ववनियमेनपिपसीत्यर्थः पूर्वमाथम्माभिमायेय इदानींतु सर्वत्र सोमवतियागे अस्यपानमस्तीतिज्ञापयितुंपृथगभिधानं नकेवसं सोमपानमा उतोअपितु विहुत्मतीनां विशेषेण होमवतीना आह्वानवतीनांवा जुहोवे संपदादिटक्षणोभावे. क्विः ततोमतुव्हीपी व पीणां अनभिमतपापंवर्जयन्तीनां वर्जयतेलियः कडीप्स.

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०२४ प्रसारणत्वानि विशांऋत्विग्यजमानरूपाणां प्रजानांसंबन्धिहविः स्वीकरोपीतिशेषः किंच तेषांपष्टणां विश्वाइवधेनवः सर्वांअपिगायः तत्वदर्थंआशिरं आश्रयणव्यं क्षीरं दुहे दुहन्ति स्वयमेव कर्तरि नदुहस्नुनमामितियगभावः लोपस्तात्मनेपदेवितितलोपः बहुलंछन्दसीविरुट् तथा आशिरं घृतं उपस्तरणाभिधारणाद्याश्रयणाय योग्यंकरणद्रव्यंदुह्यते ॥६॥ ॥इतिद्वितीयस्यप्रथमेत्रयोविंशोवर्गः॥ २३ ॥ स्तीर्णवर्हि रितिनवचंद्वितीयंसूकम् पारुच्छेपमात्यष्टं पूर्ववतुशब्दाद्वायुदेवत्यं आवरिथ- इत्यादिकापचकमैन्दं सप्तम्यष्टम्यावष्टी अत्रानुक्रमणिका-स्तीर्णनवचतुर्थ्यायाःपंचैन्यश्चो- पात्येअष्टोइति । सक्तस्यविशेषविनियोगोलैगिकः दशरावस्यपठेहनिमउगशस्खे आद्यौत- चौ पारुतयोर्वायव्येन्द्रवापन्ययोःस्थाने विनियुक्ती पष्ठस्पपातःसवनइतिखण्डेसूचितम्- स्तीर्णबर्हिरितिचाविति । तनपथमा- स्तीर्णबर्हिरुपनोयाहिवीतसहस्रेणनियुतानियुत्वतेशतिनीभिर्नियुत्वते । तुभ्यहिपूर्वपीतयेदेवाटेवार्ययेमिरे। मतेसुतासोमघुमन्तोअस्थिरन्मदायकत्वेअस्थिरन् ॥ १॥ स्तीर्णम् । वर्हिः । उप । नः । याहि । वीतये । सहस्रेण । नियुतां । नियुत्वते । शतिनीभिः । नियुत्वते । तुभ्यम् । हि । पूर्वपीतये। देवाः । देवाय । येमिरे ।प्र। ते । सुतासः । मधुमन्तः । अस्थिरन् । माय । क्रत्वे । अस्थिरन् ॥ १ ॥ हेवायो नोऽस्मद्यज्ञार्थं स्तीर्णआस्तृतंबहिरभिरक्ष्यउपयाहि आगच्छ किमर्थं वीतयेह- विषांभक्षणाप केनसाधनेनेवितदुच्यते-सहसेणसहससंख्यारेननियुता जातावेकवचनम् नि- युतइतिवायोरश्वानांनामधेयं नियुतोवायोरितिनिरुक्तत्वात् तथाशतिनीभिः शतसंख्योपेता- भिनियुदिमागच्छतिशेषः यदा सहस्रेणनियुताशतिनीभिश्च नियुद्भिनियुत्वते तद्वतदेवायह- विदीयतेइतिशेषः यदा तुष्यमित्यनेनसंबन्धः उत्तसंस्थाकाभिनियुगिस्तद्यतेदेवायद्योतमानाप तुश्यं इपित्यायुदानत्वम् पूर्वपीतये इतरदेवेश्यापूर्वपानाय देवायेमिरेपमितवन्तः यदा देवाः स्वोवारमादिरादेवायतुत्ययेमिरे आहवनीयंपतिशोमंनियमितयन्तः अग्रंपियामधूनांसुवायो- ·मं०११०२० सू. १३५] द्वितीयोष्टकः इत्यादिपान्तरमसिद्धिद्योतनार्थोहिशब्दः किंच एतेत्वदर्थसुताः अभिपुताःमधुमन्तोमाधु- योपताः सोमाः मदायतवमोदाय प्रकर्षणास्थिरन् तिष्ठन्ति किंच क्रत्वेकर्मणेतत्सिद्यर्थ अ- स्थिरन् ऋत्विरिषतास्तिष्ठन्ति अवस्वंपिवेविशेषः तिष्ठनेश्ठान्दसेडिन्यत्ययेनझस्परन् स्थावोरिच्चेतिसिचःकित्त्वं धातोरित्वंच ह्रस्वादशादितिसिलोपः॥ १॥ अथद्वितीया- तुभ्यायंसोमःपरिपूतोअदिभिःस्पाहावसान:परिकोशमपंतिशुकावसानो अर्पति । तवायंभागआयुषसोमौदेवेपुंहूयते । वहवायोनियुतोयाबस्मयुर्जुषाणोयाह्यस्मयुः ॥२॥ तुभ्यं । अयम् । सोमः । परिपूतः । अदिभिः । स्पारे । वसानः। परि । कोशम् । अर्षति । शुक्रा । वसानः । अर्षति । तव । अयम् । भागः । आयुर्पु । सोमः । देवेषु । हूयते । वह । वायो इति । नियुतः । याहि । अस्मध्युः । जुषाणः । याहि । अस्मध्युः ॥ २ ॥ हेवायो तुप्यतुयंत्वदर्थं सुपांसुलगितिचतुर्थ्यांलुक अयंसोमः हूयमानः कोशंकोशस्था- नीयंगृहंअर्पति गच्छति पामोति कीदृशःसोमःअद्विभिःपरिपूतः अभिपवसाधनैःअपगतमजीप- स्वेनशोधितः यद्वा अदिभिरभिपुतः दशापवित्रशोधनेनग्रहणेनवाशोधितः तथास्पास्पृिहणी- यानितेजांसिवसानः पिधानः किंच शुक्रा निर्मलानिदीतानिया तेजांसिवसानःसोमःअर्पति त्वां पामोति ऋषीगतौ व्यत्ययेनशप हेवायोआयुषुमनुष्येषु यष्टव्यत्वेनस्थिवोभागोभजनीयःभयंसो- मः तवत्वदर्थदेवेषुमध्येहूयते सत्स्वपीतरेषुदेवेषुयतस्तवभागःअतःप्रथमतुत्यहूयतइत्यर्थः किंच हेवायो एवंतंसोमंअस्पयुः अस्माभिस्तद्वान् मत्वर्थीयोयुः त्वनियुतोवह नियुत्संज्ञकानश्वान् व- हनायमापय ततःपरंयाहि दिवंप्रतिगच्छ तथाकुर्वन्अस्मयुः अस्माभियुक्तःसन्नरमाननुगृह्ण- न अस्मान्कामयमानोवा क्यचिछान्दसेन्त्यलोपेक्याच्छन्दसीत्युः जुपाणाः प्रीयमाणोया- हि गच्छ ॥२॥ BHARU ऋ० स०३७ २२.. 2004 SNon-

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०१ २०२१
अथतृतीया-
आनौनिपुद्भिःशनि भिरध्वरंसहस्रिणीनिरुपयाहिवीतयेवायो
हव्यानिीतये । तवायंभागऋत्वियःसरश्मिःसूर्यसा।
अध्वर्युभिरमाणाअयंसतवायोशुकाअयंसत ॥३॥
आ। नः । नियुत् निः । शतिनीभिः । अध्वरम् । सहस्रिणीभिः।
उप । याहि । वीतये । वायो इति । हव्यानि । वीतये । तव । अयम्।
भागः। ऋत्वियः। सरश्मिः । सूर्ये । सा । अध्वर्युभिः।
भरमाणाः । अयंसत । वायो इति । शुक्राः । अयंसत ॥ ३ ॥
।
हेवायो त्वनःअध्वरं अस्मत्संबन्धि यज्ञं शतिनीभिर्नियुद्भिः सहस्रिणीभिश्चताभिः
त्वदीयेरवेर्नोस्मद्यज्ञमुपयाहि उपागच्छ किमर्थं वीतये त्वदभिमतकामाय तत्पूर्तयेआगत्यच
हव्यानिवीतये सोमादिहविलक्षणाय अध्वरंहव्यानिचोपलक्ष्यतेषामेव अक्षणाय शतसहस्र-
रवरतिशीपमागच्छेत्यर्थः किंचायतवभागः भजनीयः सोमः ऋत्वियः माप्तकालः प्रदानावसरं
मामः ऋतुशन्देनपदानकालोलक्ष्यते छन्दसिघस् सिविचेतिपदसंज्ञयाशसंजायावाधार ओर्गुणाभावे
यण् किंच सोमः सूर्येउदितेसतितस्य रश्मिभिःसचासहसरश्मिर्भवति समानदीतिर्भवति यदा तैः
सहितोभवति यतः सूर्यउदितेसति रश्मिर्भवति अतः मातकालइत्यर्थः किंच सोमाः अध्वर्युभिः
चमसाध्वर्युभिः तेषांदशत्वादहुवचनं तैर्भरमाणाः प्रियमाणाः अयंसत नियताअभवन् किं-
च हेवायो नेसोमाः शुक्राः अयंसत अत्यन्तदीप्ताउद्यताः अतस्तेषांभक्षणायायाहीत्यर्थः ॥३॥
अधचतुर्थी-
आवारोंनियुत्वान्वदिवसेभिप्रयासिसुधितानिवीतयेवायोह
व्यानिवीतये । पिबतमध्योअन्धसःपूर्वपेयंहिया हितम् ।
वायवाचन्द्रेणराधसातमिन्टेश्चराधसागतम् ॥१॥

·म० अ०२० सू०१३५] द्वितीयोएकः ७०३ आ। वाम् । स्थः । नियुत्वान् । वक्षत् । अव॑से । अशि। प्रयासि । सुधितानि । वीतये । वायो इनि । हव्यानि । वीतये । पिव॑तम् । मध्वः । अन्धसः । पूर्व पेयम् । हि । वाम् । हितम् । वायो इति । आ। चन्द्रेण । राधसा । आ । गतम् । इन्द्रः। च । राधसा । आ । गतम् ॥१॥ केवलवायुंस्तुत्या व्यासक्रतयेन्द्रवायुस्तौति हेवायोत्वांइन्द्रंच वायुवांनि अभिलक्ष्य रथः युवयोःसंबन्धीरथः नियुत्यान् नियुद्भिरश्वैस्तद्वान्सन् आवक्षद देवयजनं मतियुष्माना- बहुत बहेडेटचडागमः सिबहुलमिनिसिप यद्यपिनियुतोवायोरेवरथस्योचिताः वथापि व्यास- कदेवतात्वात् सहैवागमनादिन्दार्थमपिवहन्ति किमर्थं अवसे गमनाय रक्षणायवा पुनश्च कि- मर्थं पांसि अन्नानि सोमलक्षणानि सुधितानिष्ठगृहीकानि वीतये नेपांशक्षणाय तथाहण्या- निवीतये इतरेपासवनोपपुरोडाशादीनां वादनाय वेनेःक्तिन् मन्नेवृषेयादिनात्स्योदात्वं किंच मध्वःमधुररसस्यअन्धसःअन्नस्यसोमरूपस्य कर्मणिपष्ठी मधुरंसोमंपिवतं हि यतःपूर्वपेयं इतरदे- वेश्यःपूर्वपानं वांयुषयोहितं पातेरचोयत् इलियत ईयतीतीकारःअशिम अतःमथमंपियतमित्य- थः यद्यपीन्द्रादपिवायोःपूर्वपानं त्वहिपूर्वपारि' देवदधिपेपूर्वपेयमित्यादिप्सर्वत्रमसिद्धं तथा- पीन्दस्येवरदेवेश्यः पूर्ववायुनासहपानचइन्चतुरीयार्थवादननासंणे-देवविसोमस्यराशोमपेयेनस- मपादयनित्यत्रमतिपादित किंचागमनसमये हेवायो त्वमिन्द्रश्च चन्द्रेणअस्मदाहादकेन हि- रग्येनराधसागवादिरूपेणधनेन सहागतमागच्छतं राधसा रत्वेनधनेनसहागवम् गोलोटि छान्दसम्शोलुक् अनुदायोपदेशेत्यनुनासिकटोपः सुङिच मयेपरोविचुर्लुक् ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- आवधियोपटत्सुरवाँउपेममिन्दुमजन्तवाजिनमाशुमन्नवाजिनम् । नेपॉपिबतमस्मयूआनोगन्तमिहोत्या। इन्द्रवायूमुतानामद्रिभियुवंमदापवाजदायुवम् ॥५॥२४॥ १०सं० ३.७. २२.। २ऐ० ना०२.२५॥

·। १०४ ऋक्संहितामाण्ये [अ०१५०२५ आ। वयम् । धियः । वस्त्युः । अध्वरान् । उप । इमम् । इन्दुम् । मर्मजन्त । वाजिनम् । आशुम् । अत्यम् । न । वाजिनम् । तेपाम् । पिवतम् । अस्मयू इत्यस्मध्यू । आ । नः । गन्तम् । इह । ऊत्या । इन्द्रवायू इति । सुतानाम् । अदिभिः । युवम् । मदाय । वाजदा । युवम् ॥ ५॥ २४ ॥ हेइन्द्रवायू वायुवांधियः कर्माणिस्तोत्रादिलक्षणानि अध्वरान्उप अस्मदीयान्यज्ञान लक्षीकृत्य ववृत्युः अतिशयेनवर्तयन्ति प्रवर्तयन्ति किंच युष्मदर्थं वाजिनं ग्रहणाय द्रोण- कलशाहान् पतिगमनवन्तं भामिक्षावन्तं वाइमंइन्, पुरतोवर्तमानंसोमं मर्मजन्त अध्वर्यवो- दशापवित्रणसंमार्जयन्ति मार्जनेदृष्टान्तः-आशुंअतिशीघ्रगामिनं अत्यंन सततंगन्तारंवाजिन वेजनवन्तमश्वमिव यथा स्वेदाद्यपनयनेनसंमार्जयन्तितवद् किंच हेइन्द्रवायू नेपामध्यhणांसंब- धिनः शोधिता-सोपान पिवतं पानंकुरुतंतदर्थंनोऽस्माकंयशंपतिइहइदानींऊत्यास्मद्रक्षणेन सहआगतं आगच्छतं किंच हेइन्द्रवायू अस्मय अस्मद्यशमिच्छन्तौ युवंयुवांअदिभिर्यावभिः सुत्तानामभिषुतानां पूर्ववत्कर्मणिषष्ठी तान्पिवतमितिशेषः किमर्थ मदायतृप्तये मोदापवा यतोयु- युवां वागदावाजस्यानस्य दातारौ अतःपिरतमित्यन्वयः॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यमथमेचतुर्विंशोवर्गः॥ २४ ॥ अथषष्ठी- इमेवांसोमाअप्स्वासुताइहाध्वर्युभिर्भरमाणाअयंसतवायोशुकाअयंसत । एतेवामभ्यसूक्षततिर पवित्रमाशवः । युवायवोतिरोमाण्यव्ययासोमांसोअत्यव्यया । दुमे । वाम् । सोमाः । अप्सु । आ। सुताः । इह । अध्वर्युभिः । अरमाणाः । अयंसत । वायो इति । शुक्राः । अयंसत । एते। वाम् । अभि । असक्षत । तिरः। पवित्रम् । आशवः । युवाध्यवः । अति । रोमाणि । अन्यया । सोमासः । अति । अव्यया ॥ ६ ॥ हेवायो वायुवयोः तवचेन्द्रस्यचस्वभूनाः इमेसोमाः अप्सुअस्मदीयेपुकर्मसु अहिद- मित्यादिनाविभनेरुदानत्वं इहमस्मिन्नभिपवस्थाने सुताःअभिपुताः अध्वर्युभिः भरमाणा- - ।

·मं०१ अ० २० सू०१३५] दितीयोष्टकः
gota
सैनियमाणागृहीवाहोतुंवाहियमाणाः कर्मणिकर्तृपत्ययः सन्तः आयंसतआगच्छन्त यु-
वयोर्नियताभवन्ति किंच तएक्सोमाः शुक्राः शुभ्राः दीपाःअयंसत नियता भवन्ति किंच
एतेआशवः व्यापकाः सोमाः वायुवामीणयितुमितिशेपः तिरभविबंनियंग्जूतसोमान्वर्धायकंवा
ऊर्णामयपवित्रआयसृक्षत अभिलक्ष्यामृज्यन्त सृष्टाभवन्ति सृजःकर्मणिलुङि सिङ्सिचावा-
त्मनेपदेष्वितिसिचःकित्त्वाद्गुणाभावः अमागमाभावश्च किंच युवायवः युवाकामयमानाः
सोमासः सोमाः अव्ययाअव्ययायच्छिन्नानिरोमाणि पवित्रसंबंधीन्यविरोमाणि यद्दा अव्यया
अविमपानि मकारोलुप्यते तादृशानिरोमाणि अतिअतिक्रम्यपात्राट्च्छन्तीतिशेषः पुनस्तएव
विशेष्यन्ते अतिअतिशयेन अव्यया व्ययरहिताः सोमासः सोमाअसृक्षतेतिशेषः॥ ६॥
अथसप्तमी-
अतिवापोससतोयोहिशश्वतोयग्रावावदतितत्रंगच्छतंगृहमिन्द्रश्चग
च्छतम् । विसूनृताददृशेरीयतेघृतमापूर्णयांनियुतायाथोअध्वर
मिन्द्रश्चयाथोअध्वरम् ।। ७ ।।
अति । वायो इति । ससतः। याहि । शश्व॑तः । यत्र । यावा ।
वईति । तत्र । गच्छनम् । गृहम् । इन्द्रः । च । गच्छंतम् । वि।
सूटा । ददृशे। रीयते । घृतम् । आ। पूर्णयो । निट्युता । याथः ।
अध्वरम् । इन्द्रः। च । याथः । अध्वरम् ॥ ७॥
हेवायो त्वंससवः आलस्यादिनानिद्रांकुर्वतः शश्वतः बहून्यजमानान् शश्वदितिबहुना-
म शश्वद विश्वमितितनामसुपाठात् अतिअतिक्रम्य उपेक्ष्यअस्मद्ययाहिगच्छ इन्द्रश्चतथा-
करोतु कंदेशमितितमाह-यत्रयावावदति यस्मिन्देशेअभिषवार्थः पापाणध्वनिःश्रूयते तत्रग-
च्छतं तंदेशंपत्यागच्छतं गृहयज्ञगृहंगच्छतं पुनःस्थानमेवविशेष्यते सूनृता मिपथ्यामिका
स्तुतिरूपावाक् यत्रविददृशे विशेषेणदृश्यतेइत्यर्थः तत्रगच्छतं यत्रचघृतंअत्यन्तं दीक्षमाग्यं
होमार्थं गृहीतं रीयतेगच्छति आयनीयंप्रतिनीयते रीझवणे दिवादित्वावश्यन् तत्रगच्छतं
गमनप्रकार एव विशेष्यते पूर्णयास पूर्णयापुष्टांगया नियुता जातायेकवचनं नियुजात्याअध्वरं
अस्मदीयंयज्ञं आयाथः आभिमुख्येनप्रयाथः किंच हेवायो त्वंइन्द्रश्च युवांअध्वरं अस्मदीयं
पागं याथः आयाथः सहवागच्छतं तथास्माभिरपिसहैवगच्छवमित्यर्थः ॥ ७ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०११०२६
अथाष्टमी-
अत्रातहेथेमध्वआइतियमश्वत्थमुपनिष्टन्तजायवोस्मेसन्तुजायवः।
साकंगावःसुतेपच्यतेयवोनतेवायउपदस्यन्तिधेनोना
पंदस्यन्तिधेनवः॥८॥
अत्र । अह । तत् । वहेथे इति । मध्वः। आए तिम् । यम् ।
अश्वत्थम् । उपतिष्ठन्ताजायवः । अस्मे इति । ते । सन्तु । जायवः।
साकम् । गावः । सुर्वते । पच्यते । यवः । न । ते । वायो इति ।
उप । दस्यन्ति । धेनवः । न । अप। दस्यन्ति । धेनवः॥८॥
हेइन्द्रवाय अत्राह अस्मिन्नेवयज्ञे अहेतिविनिग्रहार्थीयः मध्वोमधुरस्यमधुसदृशस्यया
तत् तस्य आहुतिं पदेयव्यं वहेथेधारयतं यसोमंअश्वत्थं पर्वतादिव्याप्तिपदेशेस्थितं जायवो-
तारोयजमानाः उपतिष्ठन्ति उपेत्यतिष्ठन्तिक्रयाद्यर्थं किंच अस्मे अस्माकं संबंधिनोजायवः
जेतारः कर्मनिहितारस्तेऋत्विजःसन्तु समर्थाभवन्तु यज्ञनिर्वहन्त्वित्यर्थः यदा नेमसिद्धाः प्रयो-
गकुशलाजायवःजेतारकत्विजः अस्मेसन्तुनान्यस्य अत्रवहेथेइत्युक्त कोत्रविशेषइतितवाह-है-
इन्द्रवायूअस्सिन्यज्ञेगावः धेनवः साकराहेवसुबवे युष्मदर्थमेव क्षीरमुत्पादयन्ति दोग्ध्योभवन्ती-
त्यर्थः यदा गावः साकं सहेव सुवते अपत्यमुत्पादपन्ति त्वदोहनार्थं आदादिकः डिवाना-
स्यनुदातेदितिलसार्वधातुफानुदानत्वेधातुस्वरः किंच यवः जातावेकवचनंउपलक्षणमेत यवा-
दिभिः पुरोडाशादिकंपच्यतेइत्यर्थः किंच हेवायो इन्द्रच यतोगावएवंसुवते अतस्तत्वदर्थाधेनवः
नोपदस्पन्तिनोपक्षीणाभवन्ति रोगादिनारुशानभवन्ति नकेवलमनुपक्षीणाः किंतु धेनवः युप्म-
मीणयित्र्योगावः नापदस्पन्ति चौराद्युपहारैरुपक्षीणानधानभवन्ति ॥ ८॥
अथनवमी-
इमेयेसुयोबाहौजसोन्त दीपतयन्त्युक्षणोमहिमान्त
उक्षणः । धन्वचिद्येनाशवाजीराश्चिदगिरीकसः ।
सूर्यस्येवरश्मर्योदुर्नियन्तवोहस्तयोदुर्नियन्तयः ॥ ९॥२५॥

·मं०१ अ०२० सू०१३६] द्वितीयोएकः
१०७
इमे । ये। ते । सु। वायो इति । बाहुओजसः। अन्तः। नदी इति।
ते । पतयन्ति । उक्षणः । महि । वार्धन्तः । उक्षणः । धन्वन् ।चित् ।
ये। अनाशवः । जीराः । चित् । अगिराओकसः । सूर्यस्य इव ।
रश्मयः । दुःनियन्तवः।हस्तयोः । दुःनियन्तवः ॥ ९ ॥ २५ ॥
हेसुवायो शोभनफलपवायुदेवते तवस्वभुनाइमेपुरतो दृश्यमानायेश्वाः सन्तितेनदी नंदने
द्यावापृथिव्यौअन्तः तयोरन्तराले तत्वांपतयन्ति पातयन्ति गमयन्ति यद्वातेतवसंवन्धिनोऽश्वाः
पतयंति पतन्ति यज्ञदेशंगच्छन्ति पतगतौ चौरादिरदन्तः कीदृशास्तेबाह्वोजसः बाहुषुप्रसृष्टवल-
वन्तः उपलक्षणमेतद सर्वांगबलाइत्यर्थः किंचउक्षणः सेक्कारः युवानइत्यर्थः महिमहव अतिम-
भूतं ब्राधन्तः वर्धमानाः तथा उक्षणः उक्षाणः तत्सदृशाइत्यर्थः वापपूर्वस्यनिगमेइतिदीर्घाभावः
किंच धन्वन् चित् धन्वनिउदकनिर्गमनापादानभूते अन्तरिक्षेपि निरालंबे अनाशवः नाशरहि-
वाः अव्याधावाआकाशेविलंबमकुर्वाणाइत्यर्थः अतएवजीराश्चित् चिच्छब्दःपूजायां अत्यन्तं
क्षिमगवयः यहाअनाशवइत्यनेनसहसमुच्चयार्थश्चिच्छब्दः आकाशमार्गेअक्षीणाः शीघ्रगतयश्चे-
त्यर्थः किंच अगिरीकसः गिरा ओका स्थानंयेषांनास्तितेतादृशाः भर्सनादिनास्थितिमलभमा-
नाइत्यर्थः छान्दसस्तृतीयायाअनुक् तदेवसष्टपति-सूर्पस्परश्मयइवदुनियन्तवः दुःखेननिय-
न्तव्याः यथाक्षणेन दशदिशोव्यामुवन्ति बहवश्वववदेनेअपीत्यर्थः पूर्वगिरा अनियित्व मुक्त
इदानींहस्तेनाप्यनियित्वमाह-हस्तयोर्दुनियन्तवः उभाभ्यामपिहस्ताभ्यांदुःखेननियन्तव्याः
देवयजनगमनापशीघगामिनइत्यर्थः ॥९॥
॥ इतिद्वितीयस्यपथमपंचविंशोवर्गः॥२५॥
पभुज्येष्ठमितिसप्तचतृतीयसूक्तं कषिश्चान्यस्मादितिपरिभापयापरुच्छेपऋषिःअत्यष्टि छन्दः
ऊतीदेवानामित्यन्यात्रिष्टुप् अत्रत्रिष्टुबन्तपरिभाषानाश्रीयते सर्वमात्यष्टमितिविशेषपरिभाषयावा-
धितत्वाच मित्रावरुणौदेवता अन्त्ययोस्तुतन्मवलिंगोक्तदेवता तथाचानुकान्त-सुसप्तमैत्रावरुणवं-
स्येलिंगोलदेवतेअन्त्यात्रिष्टुप् सुशब्दप्रयोगादिदमादिकद्देसूक्तमत्रावरुणदेवताके विनियोगोलगिकः।
तत्रमथमा-
मसुज्येष्टनिचिराभ्यांसहनमोहव्यमनिर्भरतामृळयभ्यांखादिष्टमूळय
याम् । तासम्राजांधूतासुतीयज्ञेयजउपस्तुता ।
अथैनोःशुत्रनकुतश्चनासुदेवत्वनृर्चिा ॥१॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ० १२०२६
प्र। सु । ज्येष्ठम् । निचिराभ्याम् । बृहत् । नमः। हव्यम् ।
मतिम् । भरत । मृळयत्भ्याम् । स्वादिष्ठम् । मृळयत्भ्याम् ।
ता। सम्राजा । घृतास्ती इति घृतआसुती । यज्ञेध्यज्ञे ।
उपस्तुता । अर्थ । एनोः। क्षत्रम् । न । कुतः । चन । आधुपै।
देवश्त्वम् । नु । चित् । आधुपै ॥ १ ॥
हेऋत्विजः मित्रावरुणाभ्यां ज्येष्ठप्रशस्यं बृहत्महत् अनिवृद्धनमः नमस्कारोपसक्षि-
तस्तोत्रंतदुप्लक्षितंहविर्लक्षणमन्नंचा पभरतसंपादयत नमइत्यन्ननाम नमःआयुरितितनामसुपा-
ठाद किंच हव्यंहव्यांमतितत्पदानविषयांबुद्धिं भरत यद्वा मर्तिपूज्यं हव्यंहविर्भरत पूर्ववपुरो-
डाशाद्यनीयमन्नं इदानींतु सोमाज्यादिरूपं निपेयंहविरितिविवेकः कीदृशाश्यांताश्यां निचि-
राण्यांनितरांचिरकालान्यां नित्याझ्यामित्यर्थः प्रवाहरूपेणेतिभावः किंच मृळयझ्या स्तुत्या-
हविःस्वीकारेणस्वयं मृडित्वायजमानमपिसुखययां तथास्वादिष्ठंस्वादुतरंमृडयझ्याहविःसुख-
यड्यांभक्षयङ्ग्यामित्यर्थः कस्तयोविशेषइतितत्राह-ता तौमित्रावरुणौसम्राजा सम्यग्राजमानी
राजतेःक्किा मोराजिसमःक्वावितिसमोमकारस्यमकारः घृतासुतीघृतमासूयते आदीयतेयाश्यां
तो तादृशौ यद्वा घृतमुदकंवृष्टिलक्षणं प्रसूयते सर्वत्रानुज्ञायते याश्यांतो एतयोरहोरात्राभिमानि-
देवत्वादहोरात्रिद्वारावृष्ट्युत्पादकत्वात् अहोरात्रेयेमित्रावरुणावहोरात्रात्यांखलवैपर्जन्योवर्षी-
तिश्रुतेः । वृष्टयनुज्ञामदत्वप्रसिद्ध किंच एतौयज्ञेयज्ञे सर्वेष्यपियज्ञेषुउपस्तुना सर्वैविग्भिःस्तू-
यमानो गतिरनन्तरइतिगतःमरुतिस्वरत्वं अथ भपिच एनोः एनयोः संज्ञापूर्वकस्यविधेरनित्य-
त्वादोसिचेतिगुणाभावे अतोगुणेइतिपररूपत्वं क्षत्रं पलं कुतश्चन कस्मादपिचशवोः राक्षसादेः
सकाशाद कस्मादप्युपायादा नाधृपे आधर्पिनामशक्यंनभवति सत्यार्थेतवैकेनितिकेन्मत्ययः
किंच तपोर्देवत्वं नूचिद् देवभावोऽपिनाधृपेआवर्पणायोग्यः यहा पूर्वमिवेदानीमपि नूचिदिति
निपातः पुराणनवयोरितियास्केनोकत्वाव आभूपे नकेनाप्यधर्पणीयोभवति एतयोर्चलंनाधृष्यं
किमुतद्देवत्वमिविभावः ॥ १॥
अथद्वितीया-
अदर्शिगातुरवेवरीयसीपन्याकुतस्यसमयंस्तरश्मिभिश्चक्षुर्म
गस्परश्मिभिः । धुक्षमित्रस्यसादनमय॒म्णोवरुणस्यच ।
अांदधातेहदुक्थ्यं वयंउपस्तुत्ययः॥२॥

·मं०१ अ०२० सू०१३६] हितीयोएकः अशि । गातुः । उरर्वे । वरीयसी । पन्थाः । ऋतस्य । सम् । अयस्त । रश्मिभिः। चक्षुः । अगस्य । रश्मिभिः । युक्षम्। मित्रस्य । सदनम् । अर्यम्णः । वरुणस्य । च । अर्थ । दधाते इति । वृहत् । उक्यम् । वर्यः । उपटसुत्यम् । बृहत् । वयः ॥२॥ गातुर्गमनशीला परीयसीउरुतरा उपाः उरवे विस्तीर्णाययागायगमनादिव्यापाराय अद- शिसईदृष्टाभूव तथा तस्यगमनशीटस्पादित्यस्याथामार्गः आकाशलक्षणः रश्मिभिः सम- यस्त पकारी संगतोऽभूत् भगस्य सर्वैभजनीयस्पएतन्नामकस्यदेवस्य रश्मिभिः चक्षुः सर्व- पाणिनांटोचनं समयंस्त संगतमभून सर्वेस्वस्वव्यदर्शनायसमर्थाअभवन्नित्यर्थः तदेवस्पष्टीकि- यते-मित्रस्य प्रकाशकारित्वावसर्वजनपित्रस्यसदनगृहं अंतरिक्षं द्युक्षं दीप्तानां निवासस्थान अंतरिक्षरश्मिभिः समयंस्त संगतमभूव तथार्यम्णः एतन्नामकस्यदेवस्य उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभकेरुदात्तत्वं द्युक्षं सदनरश्मिभिः समयस्त किंच वरुणस्यतमोनिवारकस्य एतन्नामकस्य देवस्पसदनं तथाभूत् यद्यपिसूर्यस्यैकत्वंतथापि उपाधिभेदेनभेदाक्पृथक्स्तुतिः तथा यद्यपि त्रिभिरपिप्रकाश्यमध्यन्तरिक्षमेकं तथापि प्रकाशकानाभेदार विधास्तूयते उदयानन्तरंकर्मा- नुष्ठानायप्रकाशोभवदित्यर्थः अथअतःकारणार उदितत्वादेवउक्थ्यंस्तुत्यंबृहत्मभूतंवयः हविर्टक्षणमन्नंधाते धारपतः किंच उपस्तुत्यंउपेत्यस्तोतव्यंएतिस्तुशास्पित्पादिनाक्यप् बृह- स्तोमादिनामहत्स्तोत्रंवयः हविलक्षणमन्नंचदधाते ॥२॥ अथवतीया- ज्योतिष्मतीमर्दितिधारपक्षितिखतीमासंचेतेदिवेदिवेजागृवांसा दिवेदिये। ज्योतिष्मक्षत्रमाशातेआदित्यादानुनस्पती । मित्रस्तयोर्वरुणोयातयजनोर्यमात्रियजनः ॥ ३॥ ज्योतिष्मतीम् । अदितिम् । धारयत्ष्टक्षितिम् । स्वःश्वतीम् । आ। सचेते इति । दिवेऽदिये। जागृश्वांसा । दिवे दिवे । ज्योतिष्मत् । क्षुत्रम् । आशाते इति । आदित्या दानुनः । पती इति । मित्रः । नयोः । वरुणः । यातयत्जनः । अर्यमा । यातयत्जनः ॥ ३ ॥ अयंयजमानः ज्योतिष्मती आहवनीयाग्नेस्तेजोयुतां अदिति अदीनांसंपूर्णलक्षणां क्षिति अग्नेर्निवासयोग्यांभूमिउत्तरवेदिलक्षणांधारयत् धारयति स्वयंरुतवानित्यर्थः एवाव- ·११० ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०२६ तीवैपृथिवीयावतीवेदिरिनिश्रुतेः । तथास्वर्वती यज्ञनिष्पत्तिद्वारास्वर्गवती ईदृशींतांआसचेते मि- घावरुणौसंगतीभवतः नकेवलमेवस्मिन्नेवाहनि किंतु दिवेदिवेसर्वेष्वप्यहस्सु कीदृशीतीदिवे- दिवे पतिदिनं जागृवांसा प्रबोधंकुर्वाणो यज्ञगंतुंअनटसावित्यर्थः किंच वेदिमागत्यज्योतिष्म- त् आज्यादिस्वीकारेणातिशयेनतेजोयुक्तक्षवलं आशाते अश्नुवाते प्रामुतः अश्नोते छान्दसे लिटि अनित्यमागमशासनमितिवचनान्नुइभावः लटियाछान्दसःशपःश्तुः कीदृशावितितावा- इ-अदित्याअदितेःपुत्रौदानुनस्पती दानस्याज्यादिपदानस्य स्वामिनौअभिमतदानस्यपा- सयितारोगा पठ्याःपतिपुत्रेतिसंहितायांसत्वं मित्रश्चवरुणश्चतावुभौदेवीअर्यमाख्यस्तु देवस्तयोः मित्रावरुणयोः यातयजनानयोरेवसंबन्धाद उभयोमध्येस्थितः यावयजनः स्वस्वव्यापारनि- योजितसर्वजनःमित्रावरुणो अहोरात्रदेवी अर्यमातुतयोरेवसामर्थ्यात् सर्वपाणिनःमेरयतीत्य- र्थःकिंच यातयननःयातयन्तिलोकंयदीयाजनाः प्रेष्या:सतादृशः यद्वा यात्यमानानरकेनिपात्य- मानागनाः पाणिनः अयधारोयेन सतादृशः कर्मसाक्षित्वात्स्वस्वकर्मानुरोधेन पाणिनः सुरुते- यातयतीत्यर्थः तादृशः अर्यमा मित्रावरुणयोरधीनोवर्ततइतिशेषः॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- अयंमत्रायवरुणायशंतमःसोर्मो भूत्ववपानेवाभगोदेवोदेवेप्या भंगः । तदेवासौजुपेरतविश्व धसजोषसः । ताराजानाकरथोयदीमहऋतावानायदीमहे ॥४॥ अयम् । मित्रार्य । वरुणाय । शम्श्र्तमः। सोमः। भूतु। अव:पानेषु । आभगः । देवः । देवेषु ।आभगः । तम् । देवासः । जुपेरत । विश्व । अद्य । सजोपसः। नथा । राजाना । करथः । यत् । ईमहे । ईमहे ॥४॥ अयमस्माभिहूयमानः सोमः मित्रायवरुणायच शंतमःपीयमानःसन् सुखत्तमोभूतुभवतु छान्दसःशपोलुक् भूसुयोस्तिडीतिगुणाभावः अवपानेषु अवामुखचमसपानेषु विपयेषु आसर्व- तः भगोभजनीयः नायां किंच देवः दीप्यमानः देवेपु मित्रावरुणानुचरेवितरदेवेषु तैःआभगः आभजनीपः यदा देवेपुस्तोत्षु यजमानेषु मध्येदेवः दीप्यमानः तथा आभगः तैरेवासर्वतो- भजनीयः किंच सोमं विश्वेसर्व देवासोदेवाः अद्यास्सिन्नहनि जुपेरतसेवन्ते छान्दसोझस्य रन्नादेशाभावः पहुदैछन्दसोतिरुडागमः कीदृशास्ते सजोपसः समानप्रीतियुक्ताः तथाहेराजाना राजमानामित्रावरुणी युवांकरथाकुरुनं संवेथइत्यर्थः व्यत्ययेनशप् यद्यस्मात्कारणाव यदीमहे ४ ते० सं० २. ६.४ । - 11 ऋतध्वाना । यत्।

·मं०११०२०पू०१३६] दितीयोकः ។ ខ្ញុំ ។ यत्यामुमस्तद्देवान्याचामहे ईङ्गयों देवादिका छान्दसोविकरणस्पनुकू तस्माजुपेरत तथा सतावाना ऋतयन्ती सत्यवन्तौ यशवन्तौ वा मित्रावरुणा ईमहे अभिमतफलंतयोः पानवायाचामहे ॥४॥ अथपञ्चमी- योमित्रावरुणायाविधजनोनर्वाणतपरिपातोअंहतोदश्विासमतमहसः। तमर्यमाभिरक्षत्यूयन्तमनुवतम् । उक्थैर्यनो परिभूपतितस्तोमराभूपतितम् ॥ ५॥ यः । मित्रायं। वरुणाय । अविधत् । जनः । अनुर्वाणम् । तम् । परि। पातः। अहंसः । श्वांसम् । मतम् । अंहसः। तम् । अर्यमा । अनि । रक्षति । ऋजुध्यन्तम् । अनु । व्रतम् । उक्थैः। यः। एनोः। परिभूपति । व्रतम् । स्तोमः । आभूपति । बृतम्॥५॥ योजनः यजमानोमित्रायवरुणायच कर्मणःसंप्रदानत्वाच्चतुर्थी मित्रवरुणंच अविधव परि- चरति संजनयुष्मत्परिचारक अनर्वाणं अद्वेषिणं भाव्योवाअतिश्रुतेः।अनसंवा अनन्यसेवितं परिपाथः परितोरक्षत कस्मादितितध्यते-अंहतः न्यूनाविरेकजनिवागापाव नकेवलं सामान्य जनं अपितुदाश्वास हविर्दत्तवन्तं मतमरणधर्माण अंहसःसर्वस्मादपिपापाद नकेवलं भवंतादेवभ- पितु अर्यमापांनियन्तादेवः ऋजूयन्तं देयेष्वार्जवमाचरन्तं यजमानं बतमनु तदीयंकर्मानुलक्ष्य भनिरक्षति अभिनोरक्षति कोस्पजनस्यविशेषइतितत्राह-योयजमानः उक्थैःशस्त्रैःएनोएनयो- मित्रावरुणयोर्वतकर्मपरिभूपति परिगृह्णाति तथायजमानः युष्पदीयंवतकर्म स्तोमैःस्तोत्रैर्गानयुक्त- मयसाध्येः आपति सर्वतः अलंकरोति भूपालबारे भौवादिकः तमभिरक्षन्तीत्यन्वयः।।५।। अथषष्ठी- नमोदिवेहतरोदसीभ्यामित्रावाचंवरुणापमीझुपैसुमूलीकार्यमीह्नु । इन्द्रमुग्निमुप॑स्तुहियक्षमर्यमणंभगम् । ज्योग्जीवन्तःप्रजयांसचेमहिसोमस्योतीसचेमहि ॥६॥ नमः । डिवे । बुहते । रोदसीभ्याम् । मित्रार्य 1 वोचम् । वरुणाय । मी । सुमीकार्य । मीझुपै । इन्द्रम् । अग्निम् । उप । स्तुहि । १ ते०स० ६.३.८.। । - ·११२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२५०१ द्युक्षम् । अर्यमणम्। भर्गम् । ज्योक् । जीवन्तः । प्रजया । सचेमहि । सोमस्य । ऊती । सचेमहि ॥ ६ ॥ दिवे द्योतमानाय सूर्यायनमोवोचं नमस्कारोपलक्षित स्तोत्रंवोचंब्रवीमि स्तोमीत्यर्थः कीदृशायतस्मै बृहतेमहते बृहन्महतोरुपसंख्यानमितिविभक्तिरुदाचा स्तुत्याय तथारोदसीयां द्यावापृथिवीभ्यां तदभिमानिदेवान्यांनमोवोचं वथामित्रायसर्वजनहिताय अहरभिमानिदेवाय नमोवोचं तद्वद्वरुणाय आवरकाय राज्यभिमानिदेवाय तथामीडपे अभिमतफलस्य सेक्रेरुद्राय कीदृशायतस्मै सुमृळीकायशोधनसुखयित्रे पुनःसएषविशेष्यते मीडपे सुमृडीकायेतिद्वेपत्ये- कविशेषणभूते इदानीं यजमानः ऋत्विजं स्वात्मानंवामतिब्रवीति हेहोतः हेआत्मन्या इन्द्रमनि द्युक्षदीप्तिमन्तमयमणं भगंच उपउपेत्य युद्धामाप्यस्तुहि स्तुतिकुरु अस्मदनुग्रहावज्योक् चि- रकाटंजीवन्तोजीवनोपेतावयं मजयापुत्रभृत्यादिना सचेमहि संगताभूयास्म किंच सोमस्यइन्दो- ख्तीऊत्यासचेमहि वमपिस्तुत्वा तत्कारितेनरक्षणेन सहिताभूयास्मेत्यर्थः ॥ ६ ॥ अथसप्तमी- तीदेवानांवयमिन्द्रवन्तोमंसीमहिवयशसोमरुद्भिः । अग्निमित्रोवरुणःशर्मयंसन्तदश्यामघवानोवयंच ॥७॥२६॥ ऊती । देवानाम् । व्यम् । इन्द्रवन्तः। मसीमहि । वयशसः। मरुतिः । अग्निः । मित्रः। वरुणः । शर्म । यसन् । तत् । अश्याम । मघवानः । वयम् । च ।। ७ ॥२६॥ इन्द्रवन्तःपीतेनेन्द्रेणतद्वन्तोवयं देवानां देवान कर्मणिपष्ठी ऊतीऊरयातर्पणेनहविरादिनाम- सोमहि मन्येमहि कीदृशावयं स्वयशसः स्वायत्तकीर्तयःमरुद्भिः स्तुत्याहटैर्मरुद्देवैः अनुगृहीताः यद्वा देवानामूत्या रक्षणेन रक्षितामसीमहिमन्तारोभयेम सामर्थ्यात्तेपामेवमहत्त्वस्य किंचामि- मित्रवरुणादेवाः शर्मयंसन्अस्माकंसुखपायच्छन् तंतवरंमघवानोवयंचतेदत्तान्नयन्तःसन्तस्त- रसुखंभश्याम व्यामुयाम अश्नोतेराशिपिलिडि छन्दस्युभयथेति सार्वधातुकत्वात्सलोपः॥ ७॥ ॥ इविद्वितीयस्यपथमेषाड्ईिशोवर्गः॥ २६ ॥ वेदार्थस्यमकाशेनतमोहार्द निवारयन् । पुमर्थाश्चतुरोदेयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इतिश्रीमदाजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गपवर्तकश्रीवीरयुकभूपालसाप्राम्पधुरंधरेणसाय- णामारपेनविरचितमाधवीयेवेदार्थप्रकारोक्सिंहिताभाप्पेद्वितीयाष्टकेपथमोऽध्यायः॥१॥ ।

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्यनिःश्वसितंवेदापोवेदेश्योऽखिउंजगव ॥ निर्ममेवमहंबन्देविद्यातीर्थमहेश्वरम् ।। १।। अथदितीयाध्यायआरश्यते सुषमायानमितितृवात्मकंचतुर्थकम् पारुच्छेपमविशाकरे पक्ष्यक्षरोपेतत्वाव पूर्ववतुशब्दपयोगान्मत्रावरुणं अत्रात्यष्टिपरिभाषानाभीयने अविशाकर- मिलिविशेषितत्वात् अत्रानुक्रमणिका-सुपुमश्चमतिशाकरमिति । दशरावस्यपष्ठेहनिभातःसबने पउगशस्त्रेइदंसूक्तमित्रावरुणदेवत्यंतृतीयटनम सूत्रितंच-स्तीर्णवहिरितिचौसुपुमामादमदिशि- रिति तथास्मिन्नेव मैवावरुणस्य प्रस्थित्याग्यायाःपुरस्तादाद्यामक्षेपणीपा पठस्यमावः सवनइतिखण्डेसूचितम्-सुषमायातमदिभिरिति । सेपासूनेपथमा- अम् सुपुमायातमदिमिर्गौनीतामत्सराइमेसोमांसोमत्सराइमे। आरोजानादिविस्पृशास्त्रान्तिमपनः । इमेवामित्रावरुणागा शिर-सोमाःशुकागवांशिरः ॥१॥ सुसुम । आ। यातम् । अदितिः । गोश्रीनाः । मत्सराः । इमे । सोमांसः । मत्सराः । डुमे । आ । राजाना । दिविश्स्पृशा ! अस्मना । गन्तम् । उप । नः । दुमे । वाम् । मित्रावरुणा । गोआशिरः । सोमाः । शुकाः । गोआशिरः ॥ १॥ हेमित्रावरुणी आयानं अस्मद्यसंमत्यागच्छ आगमनापकिमस्तीतिचेत्तमाह--- दितिः अक्षिपवसायनापभिः सुपुम सोमंसुतपन्नोपयं मुनोलेनिटिर अतोगोभीताः रिकारेपनिशब्दः पयोभिमिश्रिताः तस्मान्ममायणपयसामीणानीनिहियालणं ! मत्सराः वृमिहेवरः सोमाः मासरसोमोमन्दोस्रषिकर्मणइतिमारकः । इसेपुरतोगृहीतावतो अवमा- पानं पुनरतापविशेष्यन्ते इसेसोमासोमासराः महेतयः मादनमागवन्नोवा इतरपागलो- - । १नि.२.५ ·१११ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२५०१ मेश्यः सोमाः कीदृशौयुवां राजानाराजनशीलौ दिविस्पृशायुलोकवासिनी हा पांडे रुपसंख्या- ममित्यलुक् ईदृशौ युवा अस्मत्राअस्मासुमध्ये अस्मत्पालकोवा युवानोऽस्मत्संबन्धिनं यज्ञ उपागतं समीपे आगच्छतं किंच हेमित्रावरुणा एतन्नामानौदेवौ वायुश्योरांय इमे सोमाः गवाशिरः पूर्ववद्विकारेपरुतिशब्दः गोभिः क्षीरः आशिरोपिश्रिताःसंजाताः किंच गवाशिरः गोभिःबदकैमिश्रिताःसंजावाः यदा गोभिः स्तुतिलक्षणैर्ममिश्रिताः अतएपशुक्रादीमाःसं- जाताः आशिरमवनयतिशुक्रवायेतिश्रुतेः॥१॥ अथद्वितीया- इमआयातमिन्दवःसोमासोदध्याशिरःसुतासोदध्याशिरः। उतामुपसौचुधिसाकंसूर्यस्परश्मिभिः। सुतोमित्रायवरुणायपीतयेचारुकतायपीतये ॥२॥ इमे । आ। पातम् । इन्दवः । सोमांसः। दधि आशिरः । सुतासः । दधि आशिरः। उन । वाम् । उपसः । वुधि । साकम् । सूर्यस्य । रश्मिभिः । सुतः। मित्राय । वरुणाय । पीतये । चारुः। ऋताय। पीतये ॥ २॥ । हेमित्रावरुणो आयातंआगच्छतं यतोयुप्मदर्थइन्दवः क्लेदनसमर्थाः सोमासःसोमाद- भ्याशिरः दभाश्रयणवन्तःसन्तःइमेपुरवोमहेणगृहीतावर्वन्ते मतआयात किंच दध्याशिरः धी- यमानाशिरस्सोमाःसुतासः मन्त्रेणयावभिरभिताःसंपन्ना अतायातमितिशेषः आदित्यय- हेदभ्ययनयसभावार तदपेक्षयादभ्याशिरइत्युक्तं उतअपिच वायुवयोःपीतयेपासनाय उपसो- बुधि उपसःसंबंधिनियोधेसति संपदादिटक्षणोभावेक्विा सावेकाचइतिविभक्तरुदानत्वं प्रका- शेरांजावराति नकेवतमुपसएवरोधः अपितुसूर्यस्परश्मिभिःसाकं सूर्यकिरणःसहमकाशेहविः- मदानायसंजावेसति सुतः सोमोअभियुतः इदानींवियुग्योच्यते मित्रायसर्वहितायएतन्नामका- यमहरभिमानिदेवाय वथावरुणायआवरकाप राज्यभिमानिदेवायच तदर्थसोमासुतइतिशे- पाकिंच ऋवाययज्ञायनिवाहकायतदर्थंपीतयेपानाययज्ञसिद्ध्यर्थहिदेवानांसोमपानं यदाक- ·मं०१ अ०२० सू०१३७] द्वितीयोष्टकः ११५ रिक्तिच् पीतयेपात्रेकत्विगादयेकवाययज्ञायव निर्वाहकायवा चारुचरणीयः भक्षणीयः सो- मः सुतःअभिपुतः ॥२॥ अथतृतीया- नांवांधेनुनासरीमशुंदुहन्त्यदिभिःसोमंदुहन्त्यदिभिः। अस्मत्रान्तमुपनोवांचासोमपीतये । अयंवामित्रावरुणानिःसुतःसोमपीतयेसुतः ॥ ३॥७॥ नाम् । वाम् । धेनुम् । न । वासरीम् । अंशुम् । दुहन्ति । अदिभिः । सोमम् । दुहुन्ति । अद्रिभिः । अस्मध्वा । गन्तम् । उप । नः । अर्वाञ्ची । सोमपीतये । अयम् । वाम् । मित्रावरुणा । धर्मिः। सुतः। सोमः । आ। पीनये । सुतः ॥ ३ ॥ १॥ पित्रावरुणा हेमित्रावरुणो वायुवयोःसंबन्धिनमंशुवल्लीरूपंसोमंदुहन्ति संपादपन्ति अध्य- यंवः किमिव नापसिद्धांअग्निहोवाद्यांदासरी साँगाच्छादितपयस्कांबहुक्षीरामित्यर्थः यदा पयादिनामाच्छादयित्रीं वसआच्छादने औणादिकारिपत्पयः रुदिकारादतिनइतिडी यदा केवटणादिकाभरमत्ययः स्वाधिकोऽण् धेनुन पीणयित्रींगामिव केनसाधनेनेक्तिदा- ह-अदिभिः अभिपतसाधनेमांवभिः किंच अदिभिः नरेवसाधनेः सोमंयुष्मदर्थमेवदुहन्ति बल्लीरुपंतोसंयुष्मदर्थमेवोदकेनाष्टाव्यरसंदुहन्ति किंच अयांचा असदभिमुतोरान्नी सोपती- तयेसोमपानाय असत्राअलवातारौ युवांनोऽस्सदीयंयज्ञउपगन्तं उपागच्छतं किंच वायुप्म- दर्थं अयंसोमवृभिनेभियंज्ञनिर्वाहकै विग्भिःसुतःअभिपुनः किंच आपीतयेसंपूर्णपानाय सुतः भतआगच्छतमित्यर्थः ॥ ३॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेमधमावर्गः॥ १॥ अपयूष्णइतिचतुपंधर्मथक्क पारुपोमान्पष्ट पूपदेवनाकं ममचतुष्कंपीयमिग्पनुश- न्तं विनियोगोटेदिकः ।

·११६
ऋक्संहितासाप्ये
[अ०२००२
तत्रमथमा-
-
प्रमपूष्णस्तुविजातस्यशस्यतेमहित्वमस्यतवसोनन्दितेस्तोत्रमस्य
नन्दिते । अर्चामिसुम्नयनहमन्त्यूतिमयोभुवम्।
विश्वस्योम आयुयुवेमखोदेवआयुयुवेमखः ॥ १॥
प्रह्म । पूष्णः । तुविजातस्य । शस्यते । महिश्त्वम् । अस्य ।
तवसः । न । तन्दते । स्तोत्रम् । अस्य । न। तन्दते । अर्चामि ।
सुम्नध्यन् । अहम् । अन्ति ऊतिम् । मयः भुवम् । विश्वस्य ।
. यः । मनः । आध्युयुवे । मखः । देवः। आध्युयुवे । मुखः ॥ १॥
तुविजातस्यपहुयजमानार्थमुत्पन्नस्यास्यपूष्णः पोपकस्यैतन्नामकस्पदेवस्य तवसोमहि-
त्वं वलस्यमहत्त्वपशस्यते पस्तूयतेसर्वैः वीप्सापादपूरणे नतंदते नहिनस्तिकश्चित् तदपि किं-
चास्यपूष्णः स्तोवंनतन्दते नहिनस्तिनविरमति सर्वोपिजनः एनस्तौनीत्यर्थः जगपोषकत्वा-
दितिभावः अतःकारणाव अहं अहमपि यजमानः सुम्नयर सुखमिच्छन् अर्थानिस्तौमि की-
दृशंत अंत्यूतिं आसन्नरक्षणं कादिलोपोबहुलमितिकलोपः स्तुत्यनन्तरमेववरपदमित्यर्थः म-
योभुवंसुखस्योत्पादकं भावयितारंवा यापूपा महायज्ञवान् मत्वर्थोलुप्यते विश्वस्यसर्वस्य
स्तोतुः ऋत्विजोमनः आयुयुचे समन्तादमिश्रयति शीमवरप्रदानादितिभावः किंच देवोदीप्य-
मानः पूषाइविशेषः मखः मखंयज्ञआयुयुवेसंपूर्तिपर्यंत मिश्रयति यद्वा विश्वस्यमनोमिश्रयणेय-
जमाने किमायातमितिचेत् उथ्यवे-मसः यज्ञनिर्वाहकोयंपूपादेवः यजमानस्यमनः आयुयुवे
समन्तान्मिश्रयति सामर्थ्याद्यजमानस्यमनइतिलायते योते छान्दसोलिट्॥ १॥
अथद्वितीया-
महित्वापूपनजिरंनयामनिस्तोमैभिःकृण्वकृणोयामधउष्ट्रोनपी
परोमृधः । हुवेपत्त्वामयोभुवंदे॒वंसख्यायमर्त्यः ।
अस्माकमांगूपान्थुनिनस्रूधिवाजेपुद्युग्निनस्कृधि ॥ २॥

·। मं० अ०२० सू०१३८] द्वितीयाष्टक: ११७ पाहि । त्या । पूपन् ! अजिरम् । न । यामनि । स्तोमैजिः । कुण्वे । ऋणवः । या । नृधः । उष्ट्रः । न । पीपरः। मृधः। हुवे । यत् । त्वा । मयः भुवम् । देवम् । सख्यार्य । मयः ॥ अस्माकम् । आंगूपान् । द्युम्निनः । कृधि । वाजेषु । धुम्मिनः । कृधि ॥२॥ हेप्पन अजिरं यज्ञदेशपनि गमनवन्तं त्वात्वायामनि गमने निमित्तभूवेसति स्तोमेशित स्तोः मरुण्ये मष्टंकरोमि तादृष्टान्तः-यामनिशीधगमने अजिरंन शोषगामिनपश्वणिय स- पथा प्रस्तूयते तद्वत् किंच यथामृधः संग्रापान उदियणवःगच्छेः तथा मरुग्वे यहा यथा ऋणवः अस्मद्यपविगच्छे ऋणुगतौ वानादिकः लेटयडागमः तथावारुण्ये किंच भृधो हिंस- कान्योट्टन संग्रामे पीपरः पारनयसि पारयवेलैङिचडिरूपं वनदृष्टान्तः-उष्ट्रोन उष्ट्रोयथाभार वोद्वापारयति तद् मृधः संग्रामात पीपरः पारनयसि यत् यतः अतःकारणाव त्यात्यांमयोभु- वे सुखस्यभावयितारंदेवं देवनशीटप्पणं मयोभरणधर्मामनुष्योहं हुवेआयामि किमर्थं स- ख्यायसमानख्यानाय प्रियकरणायएवमाहूतःसन्नस्माकं आंगूपान् आघोपानस्तोमान आंग्- पस्तोपआघोषइतियारकः । धुनिनस्कृधि द्योतनवतः कुरु यदा स्तोमान यशोवतः अन्नवतो- वा कृधिअस्सस्स्तुत्पामीतः त्वमेवंकुरित्यर्थः किंच वागेषु संग्रामे द्युमिनः अन्नवतः रुधि अ- स्सदैरिणोजित्वानेपापनाधिकुर्वित्यर्थः ॥ २ ॥ अतृतीया- पस्यतेयूपन्सुरुषेविपन्यवःकत्वचित्सन्तोसावुभुचिरइतिकवा बुझुचिरे। नाम न्वानीपसौनिपुतरापईमहे । अहेळमानउरुशंसस भववाजेवाजेसरीभव ॥३॥ यस्य । ते । पूषन् । सुरथ्ये । विपन्यवः । क्रत्वो चित् । सन्तः । अवसा । वुशुच्चिरे । इति । कत्वा । वुभुतिरे । ताम् । अनु । त्वा । नवीयसीम् । नियुतम् । रायः । ईमहे । अहेळमानः । उरुशंन । सरौं । भव । वाजेध्वाजे । सरी । भव ॥ ३॥ । -- १नि०५११.1 ·फक्संहिताभाष्ये [अ०२२०३ हेपूपन्देव यस्यते रक्षकत्वेनमसिद्धस्यतवसख्ये सखित्वेहितकरणेसति क्रत्वाचिद ऋतु- नामरुतेनकर्मणैव जसादिएछन्दसिवावचन मितिनाभावाभावः संतः भवन्तंपीणयितारःसन्तः वि- पन्यवः विशेषेणस्तोत्रशीलाः यदा मेधाविनामैतव मेधाविनोयजमानाः अवसा त्वरकतेनरक्षणे- मरक्षिताःसन्तः युभुजिरेशुअते भोगानइति एवमेवसर्वदाक्रत्वाकर्मणायुधुचिरे भुंजते सर्वेपाल्प- न्तइतिवा भुजेश्छन्दसिलिटिबहुलंछन्दसीतिरुट् तांतादृशीं नवीयर्सी नवतरां स्तुत्यांवारक्षां अ- नुअनुसृत्य रक्षायाअनन्तरत्वांनियुतं रायः एतत्संख्याकान् धनानि ईमहे याचामहे किंच हे उ- रुशंस पहुधास्तुत्य त्वं अहेळमानःअध्यन् अस्मासुसुमनाःसन् सरीभय अस्माभिर्गतव्योभव सरोणादिकइनिभत्ययः आधुदात्तत्वं किंच त्वंपानेवाजे सर्वेष्वपिसंग्रामेषु सरीभवगमनशीलो- शव पुरतोगन्ताभवेत्यर्थः॥३॥ अथचतुर्थी- अस्याऊपुणउपसातये वोहळमानोररिखाअंजाश्वश्रवस्यतामजाव। ओपुत्वावरतीमहिस्तोमेभिर्दस्मसाधुभिः। नहित्वापूपन्नलमन्यआणेनतेस॒ख्यमपहुवे ॥ १॥२॥ अस्याः । ऊम् इति । सु । नः। उप । सातये । भुवः । अहेळमानः। ररिध्वान् । अजअश्व । अवस्यताम् । अजअश्व । ओ इति । सु । त्या । वटतीमहि । स्तोमेभिः । दस्म । साधुभिः । नहि । त्वा । पूपन् । अति मन्ये । आधुणे । न । ते । सख्यम् । अपह्नवे ॥१॥२॥ हे अजाश्व पूपन् भजाश्वेतिपूपणमाहेतियारकः । नोऽस्माकं अस्याः अस्यैचतुर्य- पष्ठी सातयेटाभाय अहेळमानः अक्रुध्यन् अनादरमकुर्वन् ररिवान् दाताचसन मुसुष्ठउप- भुवः समीपस्योभव रातेश्छान्दसत्यलिटवसुः पदसंज्ञायाअभावेपिपपियांसंतस्थिवांसमि- स्याही छान्दसोवग्रहोदृश्यते उइतिपादपूरणः किंच अवस्यता अनमिच्छतामस्माकं हेअजाश्य अजाएवाश्वस्थानीयायस्पताहशत्वं पनामेदं ररियांश्चसन् उपभुवः ओइति निपातव्यसमुदा- यात्मकएकोनिपातः हेदस्म शत्रूणां उपक्षपयितः पूपन् त्यात्वां ओपु ववृतीमहि सर्वतएवमुत- रांवर्तयेमहि वृतेरन्तभांवितण्याल्लिडिबहुलंछन्दसीतिशपःलुः यज्ञान्तरगमनानिवर्तयामः १नि.१.२५.।

·मं०१अ०२० सू०१३९] द्वितीयोष्टका इत्यर्थः केनसाधनेनेतितदुच्यते-साधुभिःस्वोमेशिः त्वांगीणयितुंसमथैःस्तावैः किंच हे पूपन् आधुणे सर्वतोवृष्टेःक्षारयितः यद्वा आवृणे हविषामाहर्तः स्वीकतः त्यो नातियन्ये अवमतिनवकरोमि नकेवलमनतिकममात्रं किंतु ते सख्यं तवसखित्वं हितकात्वं नसपहुवे नै- वापनयामि नत्यजामि सर्वतःमख्यापयामीत्यर्थः ॥ ४॥ ।। इनिद्वितीयस्यद्वितीयेद्वितीयोवर्गः ॥२॥ अस्तुओपळित्येकादशपष्ठसूक्तम् अत्रानुक्रमणिका अस्तुभोपळेकादशवैश्वदेवीमैत्राव- रुण्याश्चिन्यस्तिसऐन्यायीमारुत्येन्द्रामीयाहसत्यावैश्वदेव्यत्पाविष्टुप् पंचमीवृहती वैश्वदेव- मेतदेवमन्यासामपिसूक्तमयोगवैश्वदेवत्वं सूक्तभेदमयोगेयलिंगसादेवतेति परुच्छेपकपिः अ- न्त्यात्रिष्टुप् पंचमीबृहती अन्याभत्यष्टयः विशेषाभावात्कलंसूक्तवैश्वदेवं तबआद्यायाविश्वे- देवादेवता द्वितीयायामित्रावरुणौ अथतिस्रोऽश्विदेववाकाः ऐन्द्रीपष्ठी सप्तम्यामेपी अष्टमीमा- रुतीनवमीऐन्द्रामीदशमीचार्हस्पत्या एकादशीवैश्वदेवी सूकविनियोगोलेनिकः दशराधस्पष- ठेहनिमउगशखाद्या वैश्वदेवदृचेपथमा पष्ठस्पेतिखण्डेत्रितम्-अस्तुभोपळोपूणो- अनइति। सैपासूतेमधमा- अस्तुश्रीफ्ट्पुरोअनिधियाधआनुतच्छ|दिव्यरणीमह इन्द्रवायूणीमहे। यकाणाविवसतिनामासंदायिनव्यसी। अधुप्रसूनउपयन्नुधीतोदेवाअच्छानधीतयः॥ १॥ अनु । औपंट् । पुरः । अनिम् । धिया । धे । आ। नु । तत् । शर्धः । दिव्यम् । एणीमहे । इन्द्रवायू दति । तृणीमहे । यत् । ह। काणा । विवस्वति । नाना । सम्हदायि । नव्य॑सी । अध।। सु । नः । उप । यन्तु । धीतयः । देवान् । अच्छे । न । धीतयः॥ अहं पुरः पुरतः उत्तरवेद्य अग्नि आहवनीयारयं धिया मनपारणयनादिकमणाधे घा. रितवानस्मि उधः वाशिंपदवरानि पहा तउः ताशं मरतां स्वरूप वटंदिन्यं दिगिभर्व ·१२० ऋक्संहिताभाष्ये अ०२ १०३ नु क्षिम आवृणीमहे आभिमुख्येन संभजामहे किंच इन्द्रवायू वृणीमहे यद्यस्मात्कारणाव वि- वस्वति दीप्तिमति नाभानाभौ भूम्यानाभिस्थाने देवयजनेवेदिरूपे यदा नाभौ सर्वफलस्यसंब- न्धके यज्ञे यज्ञमाहुर्भुवनस्यनाभिमितिश्रुतेः । काणा कुर्वाणा स्वार्थप्रकाशनं नव्यसीनवतरा स्तुतिरूपावासंदापि संबध्यते छान्दसःकर्मणिटुङ् अस्माभिःमयुज्यतइत्यर्थः यस्मारस्तु- तिःक्रियते तस्मात् अस्तुऔषट् अस्याः स्तुवेःश्रवणंभवतु ओताभवतुवामरुतांगणोनिर्वा इ- म्दवायुपक्षे प्रत्येकापेक्षपैकवचनं अधअनन्तरंनोधीतयः अस्मदीयानिकर्माणिस्तुत्यादिरूपा- णि प्रसूयन्तु मर्पणसुष्टु युष्मानुपगच्छन्तु किंच देवॉअच्छान अग्न्यादिदेवान् आभिमुख्येन मामुमिवधीतयः अस्मदीयानि कर्माणि उपयन्तु तेषांसमीपंपामुवन्तु ॥ १ ॥ अथद्वितीया- यढत्यन्मित्रावरुणातादध्याददार्थअन्तवे मन्युनादक्षस्य॒खेनमन्युना। युवोरित्याधिस खपश्यामहिरण्यय॑म् । धीभिश्चनमसाखभिरक्षभिःसोमस्य॒स्वेभिरक्षभिः ॥२॥ यत् ।। है । त्यत् । मित्रावरुणौ । ऋतात् । अधि । आददाथे इत्याददार्थे । अनृतम् । स्वेने । मन्युनो । दक्षस्य । स्वेने । मुन्युना । युवोः । इत्था । अधि । सासु । अपश्याम । हिरण्ययम् । धीभिः। चुन । मनसा। स्वेभिः । अक्षभिः । सोमस्य । स्वेभिः। अक्षभिः॥२॥ । हेमित्रावरुणोताद आदित्याद त्यत् तदुदकंयद्यस्मात्कारणाद् अधिअधिकआददाथे सर्वतोदयः हपसिद्ध कीदृशमुदकंअनृतनश्वरंशोषणस्वभावं केनसाधनेनस्वेनमन्युना स्वकीये- मतेजसा अहोरावाभिमानिदेवीमित्रावरुणोखलुवृष्टिं मोचयतः अहोरात्रेवाइत्यादिभुति:पूर्वमे- योदाहता मन्युविशेष्यते दक्षस्यसमर्थस्य स्खेनमन्युनाआत्मभूतेन मननीयेनसामर्थेन किंच हे. मित्रावरुणो युयोः अन्त्यटोपश्चान्दसः युवयोः संबन्धिनं हिरण्ययंहिरण्मयंरूपं करव्यवास्थ्य- वास्त्वेत्यादीमयटोमशब्दलोपोनिपात्यवे इत्या इत्थंवक्ष्यमाणपकारेण सद्मसुयज्ञसदनेषु अधि अपश्याम पश्येम केनसाधनेनेविवदुच्यते-धीभिः तदुद्देश्यैःकर्मभिर्यज्ञादिरवर्मनसाचनत्व- ·मै०११०२०सू०१३९] द्वितीयोष्टकः १२१ दासतेनचेतसाच स्वेभिरक्षभिः आत्मीयैरनन्यैश्चक्षुरादीन्द्रियैः किंच सोमस्यसोमस्वेभिरक्ष- भिः अस्मदीयैरिन्द्रियः पश्येमेतिशेपः नासाद्यपेक्षयाबहुवचनम् ॥ २ ॥ पृष्ठरस्यषष्ठेह निमउगशस्त्रे युवांस्वोमेभिरित्याश्विनस्तृचः षष्ठस्येतिखण्डेसूत्रितम्-युवा- स्तोमेभिर्देवयन्तोअश्विनावमहइन्द्रेति । सैपाहतीया- युवांस्तोमेभिर्देवयन्तोअश्विनाथावयन्तइवश्लोकमायवौयुषां हव्या पश्यवः। युपोर्विश्वाअधिश्रियःपक्षश्चविश्ववेदसा । मुपायन्तेवांपुषयोहिरण्ययेरथेदनाहिरण्यये ॥३॥ युवाम् । स्तोमेभिः । देवयन्तः । अश्विना । आअवय॑न्तः इव । श्लोकम् । आयवः । युवाम् । हुन्या । अभि । आयवः । युवोः । विश्वाः । अधि । श्रियः । पृक्षः। च । विश्ववेदसा । अपायन्ते। वाम् । पुवर्यः। हिरण्यये। रथे । दसा । हिरण्ययें ॥ ३ ॥ हेअश्विना अश्विदेवौ युवांस्तोमेभिःस्तोत्रैः देवयन्तः युवामात्मनइच्छन्तः आयवः मनु- प्यनामैतत् यजमानाः श्लोकंयुष्मदीयस्तुतिरूपांवाचं आश्रावयन्तइव सर्वतःश्रवणविषयांकुर्व- तहत स्तुवन्ति श्लोकइतिवाङ्गमाम श्लोकः धाराइविवनामसूक्तत्वात् कीदृशास्ते युवाहव्याह- विपाआज्यादिना अभ्यायवः आभिमुख्येनगंतारः मीणयितुमितिशेषः हवींपि आभिमुख्येनमा- पपन्तोवा किंच हेविश्ववेदसा सर्वधनौ युवोर्युवयोः संवन्धिन्योविश्वाःश्रियः सेवनीयाः सर्वा- लक्ष्मीः धनकनकादिरूपाः अधिअधिकंभजन्तइतिशेषः किंच पृक्षश्च अन्नमपि युप्मात्मसादाद- धि अधिकलभन्ते किंच हेदला शत्रूणामुपक्षपयितारौ वां हिरण्ययेरथेहिरण्मयेमधुपूर्णे रथे पवयस्तन्नेमपः मुषायन्ते क्षरन्ति सवन्ति पुषप्लुषलेहनसेचनपूरणेषु छन्दसिशायनपीत्यहाप- पिनःशायजादेशः मधुपूर्णपाोपेतत्वादशीधगमनेनचकेषु मधुनिलवन्दीतिभावः पवीरथने- मिर्भवतिपद्विपुनातिभूमिमितिनिरुतं । अश्विनोरथस्यमधुपूर्णत्वं त्रयःपवयोमधुवाहनेर- नि५५ ।

·१२२ ऋक्संहितामाध्ये [अ०२००१ थइत्यादिषुपसिदम् किंच तादृशे हिरण्ययेहिरण्मयेहदयरमणेरथेमधुरं हविर्वहतमितिशे- पः॥३॥ अथचतुर्थी- अचेतिदसान्यूनार्कमृण्वथोयुअतैवारथ्युजोदिविष्टिप्वध्व स्मानोदिविष्टिपु। अधिवास्थामवन्धुरेरथैदखाहिरण्यये । पथेवयन्तावनुशासतारजोञ्जसाशासतारजः॥४॥ अचेति । दस्ता । वि । ऊम् इति । नाकम् । ऋण्वथः । युञ्जते। वाम् । रथध्युजः । दिविष्टिषु । अध्व॒स्मानः। दिविष्टिषु । अधि । वाम् । स्थानं । वन्धुरै । रथे । दला। हिरण्यये । पथाध्दव । यन्तौ । अनुशासंता । रजः । अञ्जसा । शासंता । रजः॥ ४ ॥ हेदसादसौअश्विनी अचेति वक्ष्यमाणंयुष्मञ्चेष्टितंज्ञायतेसर्वेः किंतदितितदुच्यते-नाकं स्वर्ग न्पृण्वथोविशेषेणगच्छधः ऋणुगतो तानादिकः तेटघडागमः यज्ञसंपूर्यनन्तरमितिया- वर उशब्दोवधारणे यदा नाकं अकंदुःसंतदहितंयज्ञमृण्वथः विशेषेणमच्छथएव तदर्थवां रथ- युनः युप्मत्संवन्धिनोरथस्पयोजयितारः सारथयः दिविष्टिषु स्वर्गस्यएपणेषु द्योतनात्मकस्य यज्ञस्यैपणेषु गमनेषुवा निमित्नभूतेषुयुंजते अश्वान्योजयन्ति रथे युक्तेरथेवायुष्मान्तएव विशे- ज्यन्ते दिविष्टिषु दिवोगमने निरालंपआकाशगमनेषु अध्वस्मानः रथस्य तदाश्रितस्पचध्वंस- मकुवांणाः किंच हेदनाअश्विनौ वायुवयोः बंधुरे बंधुरत्रययुक्त युगवन्धनाधार काठविशेषो- बन्धुरंतादृशत्रपयुक्तत्वं रथोयोवांविवंधुरइत्यादिषुप्रसिद्ध । हिरण्ययेहिरण्मयेरथे अधि नाश- स्परथस्योपरि स्थापभस्थापयाम डान्दसेनडि पहुटंछन्दसत्यभावः आधुदानश्छन्दसः कीदृशौ पथेवरुपयेनेवमार्गेण निरालंबआकाशे रजः रंजनात्मक स्वर्गमतियंतीगच्छन्तौ लो- कारणांस्युच्यन्तइत्युक्त्वात् । अनुशासता अननुएलानशत्रुन् अनुशासतो विधेयीकुर्वन्तौ शा- सेः शतरिजक्षित्यादयइत्यज्यस्तत्वादायस्तानामादिरित्यायुदानत्वं किंव अंजसामुख्यत्वेन म. रुटरजः उदक दृष्टिलक्षणशासता शासती पलाद्विधेयीकुर्वन्तौ ॥ ४ ॥ १०सं०१.१.४.1 २ ० ० ६.२.५। ३नि०१.१९..

·मं०११०२० सू०१३९] हितीयोष्टकः
१२३
अथपंचमी-
शचीभिर्नःशचीवसूदिवानक्तंदशस्यतम् ।
मावारातिरुपदसत्कदाचनास्मातिःकदाचन ।। ५॥३॥
।
शचीभिः । नः । शचीवसू इति शचीवमू । दिवा । नक्तम् ।
दशस्यतम् । मा । वाम । रातिः । उप । दसत् । कदा।
चन । अस्मत् । रातिः । कदा । चन ॥५॥३॥
हेशचीवसू शचीतिकर्मनामअस्मइनुष्ठितज्योतिष्टोमादिकर्मधनी पुर्वाशचीभिः अस्मदी-
यैः कर्मभियोगादिभिनिमित्तभूतैः दिवानक्तं अहनिराधीच दशस्य अभिमतदेयां दाशुदाने
इत्यस्येदंछान्दसंख्यं यद्दा दशस्यतिर्दानार्धः कंडादिपुदृष्टव्यः वायुवयोः रातिदन्किदाचन सर्व-
दापागकालेभयागकालेपि मोपदसद मोपक्षीणंभूव दसुउपक्षये डिपुपादियुवादीतिर
केवलंयुष्मदीयं अपितु असत् अस्माकमपि रातिर्दाने हदिरादिपदानं सर्वविषयंदानं वार्थि-
यः कदाचन सर्वावस्थायामपि मोपदसत् उपक्षौर्णमाभूव सर्वदावर्ततां अहमपिसर्वदायुष्मान-
विश्यदयां युवामपि मदभिमतंसर्वदाइत्तमित्यर्थः ॥ ५ ॥
॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेतृतीयोवर्गः ॥३॥
पृष्ट्यस्पपठेहनिभउगशवस्पैन्डेटचे तृतीपापन्निन्दापेपा सविवंच-नृपन्निन्दपाणास-
इन्दवःसुपुमायातमदिभिरिति तत्रैवसवनेपस्थितयाज्यानांपुरस्ताद भन्याऋचः पक्षियोमपी-
भिव्यं नत्रहोत.पस्थितपाग्याया:पुरस्तात् एपामक्षेपणीया सत्रितंच-पठस्पमातःसपने
पस्थित्याज्यानांपुरस्तादन्यालोभायामनवानन्चोयजन्तीति ।
सैपासूकषष्ठी-
हपन्निन्द्रपपाणामइन्दवहमेमुतादिपुतासउद्भिदुस्तुभ्पंसु
नासंन्द्रिदः। नेवांमन्दन्तुदावनमुचित्रायुरासे।
गीनिगिहिःसयमानाहिसमुळीकोनुआर्गहि ॥ ६ ॥

·१२१ ऋक्संहितामाये [अ०२००४ उपन् । इन्द्र । पपानासः । इन्द॑वः । इमे । सुताः। अद्रिसुतासः । उत् भिदः । तुभ्यम् । सुतासः । उत्भिः । ते । त्वा । मन्दन्तु । दावन । महे। चित्राय । राधसे । गीभिः । गिर्वाहः । स्तवमानः । आ। गहि । सुमृळीकः । नः । आ । गहि ॥ ६ ॥ हेइन्द्र वृषन् वर्पितःकामानां इमेपुरतोदृश्यमानाइन्दवःसोमाः सुताः त्वदर्थमभिपुताः कीदृशास्तेवृपपानासः अभिमतवर्षकेणत्वयापातव्याः अदिसुतासः अदिभिः पाषाणैः अ- भिपवसाधनैः सुताः उद्गिदः उद्भेदकाः वर्षस्य तएवपुनर्विशेष्यन्ते उद्भिदः वलस्योद्भेदकाः उद्भिन्नावापर्वतादी तादृशाः सोमाः तुझ्यसुतासः त्वदर्थमेवाभिपुताः किंच तेतादृशाः सोमावा- त्वमिन्दन्नु वयन्तु कुत्रेतितदुच्यते-दावमेदानववियागे अतिमवदानायवा नथामहे महते चि- वायचायमानाय विचित्रायनानाविधायवा राधसे धनाय किंच हेगिर्वाहः गिरांस्तुतीनांअस्मदी- यानांवोटः वहिहाधानयइत्यसुन् गीतिः अस्मत्स्तुतिभिः स्तवमानःसन् आगहि आगच्छ नो- स्मान्ममृळीकः सुदृमृडयितासन् आगहिआगच्छ ॥ ६॥ दशरात्रस्पषष्ठेहनिमावःसवनेनेष्टु:मस्थितयाज्यायाःपुरस्तादोषणोअग्नइत्येषावपनीमाए- फीकृत्योभाग्यांयागः षष्ठस्येतिखण्डेसूषित-ओषणोअग्नेशृणुहित्वमीळितो होतारमिति न- स्मिन्नेवसवने मउगशखेद्वितीया सूत्रितंच-अस्तुऔषळोषणोअग्नइति । सैपासप्तमी- ओपूोअग्नेशृणुहित्वमौळितोदेवेभ्योववसियलियेभ्यो राजभ्योपभिर्येभ्यः। यहत्यामनिरोभ्योधेनुंदेवाअर्दत्तन । वितांदु।अर्थमाकर्तरीसचौपावेदमेसा ॥७॥ ओ इति । सु । नः । अग्ने । शृणुहि । त्वम् । ईळितः । देवेभ्यः। अवसि । यज्ञिय॑भ्यः। राजभ्यः । यज्ञियेभ्यः । यत् । हु । त्याम् । अदिभ्यः। धेनुम् । देवाः। अत्तन । वि । ताम् । दुहे। अर्यमा । कर्तरि । सर्चा । एपः । नाम् । वेद । मे। सर्चा ॥ ७॥ ।

·मं०अ०२० सू०१३९] द्वितीयोष्टकः १२५ हेअग्ने त्वंनोऽस्मदीयं आवाहनं स्तुतिवा ईलितः अस्माभिः स्तुतःसन् ओपुशृणुहि भौइति निपावद्वपसमुदायात्मकएकोनिपातः आशिमुख्यनैवमुष्ठुशृणु उतश्चमत्ययादिविछन्दसियावचन- मितिहेढुंगभावः श्रुत्वाचदेवेश्योदेवनशीलेक्योयज्ञियेत्योयज्ञाहेयः हविभाग्यः स्तुविशाग्य- शेत्यर्थः यज्ञविन्यामितिघः तेभ्यः यतियेत्योयज्ञाहे योयजमानेयः संबन्धिकमवासमूहि अवीनेटचडागमः कीदृशेभ्यः राजश्योराजमानेभ्यः इदानींदेवाः प्रत्यक्षेणोच्यन्ते अतिहा- समाहुः-अनिरसोनाममहह्मपः पूर्वयज्ञार्थदेवान् स्तुत्यामीणयित्वागाः अयाचन्त नेपीताः कामदु- घांपादः लब्ध्वाचतांधेनुतीरंदोग्धुमशक्नुवानाः अर्यमणंदेवंप्रार्थयन् सचार्थितोऽग्निहोत्राद्यर्थं क्षीरंदोहेति नदिमत्रोच्यते यत् या त्यांना हमसिद्धांधेनुक्षीरादिनापीणयित्रींगाहेदेवाः - गिरोज्यः तदर्थंअदत्तन दत्तवन्तः वक्षनातनधनाश्चेतितनादेशः तांधे अर्यमासर्वत्पनियमितादेवः कतरिसर्वस्पोत्पादकत्वय्यग्नौसचाइतरदेवेश्यःसाकं विदुहे विविधंदुग्धवान् दुहेर्सिटिबहुदैछ- न्दसीतिरुट् छन्दसिवेविवचनावविर्वचनाभावः लट्येववाटोपस्तइतितटोपः एषः एषवार्य- मा तधि पेराचामत्समवायेनवेदजानाति अर्यमाहमषिजानामीत्यर्थः ईदृशीधेनुस्त्वदर्थमेवा- तइत्यनेःस्तुतिः ॥७॥ मोवोअस्मादितिमस्थिवयाच्या स्विवंच-मोधुवोभस्मदभिवानिपास्योपूणो मनइति । सैपाष्टमी- मोपुौअस्मदभितानिपौंस्यासनाभूवंद्युम्नानिमोनारिपुरस्म त्पुरोतजारिपुः। यश्चित्रंयुगेपुगेनव्यंघोपादमपम् । अस्मासुनमरुतोयचंदुष्टरदिप्रतापञ्चदुष्टरम् ॥ ८॥ मो इनि । सु । वः । अस्मत् । अभि । तानि । पौंस्यो । सना । भवन् । युम्नानि । मा। उत । जारिपुः । अस्मत् । पुरा । उत । जारिपुः । यत् । यः । चित्रम् । युगे युगे । नव्यम् । घोपात् । अमर्त्यम् । अस्मासु । तत् । मरुतः । यत् । च । दुस्तरम् । दिधृन । यत् । च । दुस्तरम् ॥ ८॥ हेमरुतायः मत्संबन्धीनिवानि मसिथानि पोस्पास्पिानिपलानि सनासदातनानि नित्यानि पुमानि प्रकाशयुकानि यदा सना संभगनीयानि पुमानि पनवन्ति पीवन्तिवा मत्वर्थीयो. - ·१२६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२००१ प्यते मोइति निपातद्वपसमुदायः उशब्दोवधारणे अस्मत् अस्मात मोप्वभिभूवन सुष्टुमैवाशिन- वन् यदा अस्मत्तोपगतानि माभूवन उत अपिच यद्वा धुन्नानीत्येतदुत्तरत्रसंबध्यते द्युम्नानि ध- नानि पशांसिवाअस्मदीयानि माजारिपुः क्षीणानिमाभूवन उन अपिचअस्मत्पुरापुराणिलक्षण- यातवस्थामाणिनोमाजारिपुः जीर्णानष्टामाभूवन किंच वोयुष्मत्संयन्धि चित्रं चायनीयंनाना- विधनव्यं नूतनं स्तोतव्यंवा अमत्यं अमरणधर्मकं मत्र्यपुदुर्लभ वा यदस्तिघोपाव घोषाः व्य- त्ययेनपंचमी शब्दोपेतागवादयः घोपोपलक्षिनायामनगरायोपायेसन्ति तत्सर्वं युगेयुगे मुग- शब्दोपलक्षिते तत्तत्काले अस्मासु अस्मास्वेवावविविशेषः नान्यस्य किंच हेमरुतः यचदु- स्तरं दुःखेनतरणीयं संपादनीयं धनं दिधृत धारयत तदस्मासु किंच दुस्तरं शत्रुभिरहिसितं तत्सर्वमपि विशेषेणास्मासु स्थापयत ॥ ८॥ पृष्ठ्यस्यपष्ठेहनि अच्छावाकस्पास्थितयाज्यायाः पुरस्ताद्दध्यङ्हमहत्येपा सवितंच- दभ्यङ्हमेजनुपंपूर्वोअगिराएवमेवमाध्यन्दिनइति । सैषानयमी- दृष्यन्हमेजनुपंपूर्वोअहिरामियःकोअत्रिमनुर्विदुस्तमेपू वैमनुर्विदुः। तेपदेवेप्वायतिरस्माकंतेपुनाभयः। तेपीपदेनमह्यानमेगिरेन्द्राग्नीआर्नमेगिरा ॥९॥ दध्यङ् । ह । मे। जनुपम् । पूर्वः। अङ्गिराः । प्रियमेधः । कण्वः । अत्रिः। मनुः । विदुः । ते । मे। पूर्वे । मनुः । विदुः । तेपाम् । देवेषु । आध्यतिः। अस्माकम् । तेषु । नायः । नेपाम् । पदेन । महि । आ। नमे । गिरा । दन्नी इति । आ नमे । गिरी ।।९।। दध्यङ्अथर्वगोत्रोत्पन्नएतनामकोमहर्पिः सनपूर्व प्रकः सर्वस्यपुरातनोवाअद्विराः भना- रः नवतेजस्वीइत्यर्थः यदा अंगाराएवांगिरसोभवन् पेझाराआसंस्तेऽद्विरसोभवनितिश्रुतेः । अहिराअद्द्वाराअनाअञ्चनाइविनिरुक्तम् । एतन्नामामहर्पिश्चपियमेधः मेधामियः प्रियमेधः - १ऐ.ना.३, ३४.1 २नि० ३. १५.।

·मं०११०२००१३९] हितीयोएकः १२७ पियाअस्पमेधाइतिपास्कः। कण्वमेधावी सच अत्रिःदुःखत्रयरहितः अविनत्रयइनिनिरुक्तम् । मनुः मननवान् एतन्नामामहर्षिः एतेसर्वेमहात्मानोमहर्षयःमेजनुष दिवोदासपुत्रस्यारुच्छेपस्य जन्मविदुःजानन्ति वेत्तेर्विदोलटोवेतिझेरुसादेशः किंच नेपूर्वोक्ताः पूर्वेपूर्वकालीनाः मेनस्पत्पि- वादीनजानन्तइत्यर्थः मनुःमनवज्ञानवन्तः यवस्तेपूर्वमनवश्व अतोविदुरितिभावः सुपामुलणि- विजसोलुक् तेपांजानेउपपत्तियाह-तेपाभ्यङदीनांदेवेषुइतरेषुदेवनशीलेषुमहर्षिषु मध्ये आ- यतिः दीर्घकालसंबन्धोस्तिअवोविदुरित्यर्थः ततश्चकिमित्याह-अस्माकनाप्रयःजीवेनसह- संबन्धवन्तःमाणाः फलेनसहसंबदायागावः तेषुतेष्वेववर्तन्ते असौविशिष्टजन्मा चोयज्ञयोग्यइति कव्यत्वेनतधीनत्वं तेपाध्यहादीनांपदेनभासदेनमहत्त्वेनानिमित्तेनगिरास्तुविरूपयावा- चामहिमहवअत्यधिकंआनमे नमामि सर्वोजनः किंच तेषामनुग्रहाद यज्ञयोग्यःसन् इन्दानी गिरास्तुतिरूपयावाचायुक्तःसनानमे श्राभिमुख्येननमामिस्वीमिनमामित्यर्थः नमेय॑त्यपेना- त्मनेपदं यहा कर्मकर्तरिनदुहस्लुनमामितियकापतिषेधः स्वयमेवनतोऽस्मि हपूरणः ॥ ९ ॥ अथदशमी- होतापक्षहुनिनौवन्तवार्यबहसतिर्यजतिनउक्षभिःपुरुवारभिरुक्षभिः । जगृभ्मादूरआदिशश्लोकमद्रेरधत्मना । अरियदरिन्दोनिसुक्रतुंःपुरुसद्मानिसुक्रतुः ॥१०॥ होता । यक्षत् । वनिनः । पन्त । पार्यम् । बृहस्पतिः । यजति । वेनः । क्षतिः । पुरुष्वारेभिः । उक्षभिः । जगृभ्म दूर आंदिशम् । श्लोकम् । अद्रेः । अर्ध । त्मना । अधारयत् । अररिन्दानि । सुइकनुः । पुरु। सनानि । सुक्ष्क्रतुंः ॥ १० ॥ अयंहोतादेव्यौग्निर्मानुपोवादेवानामाह्वातायक्षव याज्यांपठतु यजेटयडागमः सिबहुर- मितिसिप वनिनोरननयन्तः हविःकामपमानावा देवावावरणीयंसोमं वन्त भजन्तां बनतेश्या- म्दसेलदिव्यत्ययेनात्मनेपदं यहुउंछन्दसीनिशपोलुक् छान्दोऽत्यसोपः तदर्थवृहस्पतिः वृह- वोमग्रस्पहविषोपापालकोऽध्ययुः देव्योवृहस्पति स्वयमेवपजति यागंकरोति कीदृशःसवेनः । नि०३.१५.1 २.नि. ३.१७॥

·१२८ ऋक्संहितामाये [अ०२ १०५ कामयमानः केनसाधनेनेतितदुच्यते-उक्षभिः सेचकैः सोमः पुरुवारेभिः बहुभिवरणीयैः कथा- उक्षभिः सेचनसमर्थैरुदकैः तनिमित्त तैईयमानैराहुतिभिरादित्यद्वारा वृष्टचुत्पन्नैः वयं पज- मानाः दरे आदिशं दूरदेशे आदिगादेशीयस्य तादृशं हलदन्तात्सप्तम्याइत्यलुक् अद्रेः जावा- वेकवचनं अभिषवसाधनस्पग्राणः श्लोकंवाचं ध्वनिजगृमि गृह्णीमाश्रोत्राभ्यां पूजार्थेबहुव- चनं इदानींपरोक्षरुतः सुक्रतुः शोधनकर्माभयं यजमानः अधअथयागसंपूर्त्यनन्तरं अररिंदा- नि उदकनामैतत् अररिंदानिध्वस्मन्वदितितन्नामसुपाठाव वृष्टिलक्षणान्युदकानि मनाआत्म- नाअधारपद धारपति ररिदाता नास्तिअन्योररिरस्पपिपासोपशमनस्य तादृशंपिपासोपशमनं दतीत्यररिन्दानि यदा अररिः इतश्चेतश्चगमन औणादिकोअरिमत्ययः आतोनुपसर्गेकः पृषो- दरादित्वादभिमवरपस्वरसिद्धिः वदवीविअररिन्दान्पुदकानि चेष्टामदानीत्यर्थः आपोम- यःमाणइतिश्रुतेः । यद्वा ररिर्दानं नविद्यते तादृशंदानमितरभूवेषुतदररि तद्ददतीत्यररिन्दानि अन्यैरदेयंटोकोपकारिभोगंददतीत्यर्थः तादृशान्युदकानि यागेनोत्पादितवानित्यर्थः किंच सु- क्रतुः शोभनकर्मापंपुरुपुरूणि बहूनि समानि सदनानिसुखनिवासयोग्यानिगृहाणिधारपद यदा बृहस्पतिः सुक्रतुश्चायमध्वर्युः अररिंदान्युक्तलक्षणानिअभिषवसाधनान्युदकानि अधार- पद धारितवान् तथा सुक्रतुः शोधनपज्ञः पुरुसद्मानिसदनानि हविरासादनान्यधारयव॥१०॥ दशराषष्ठेहनिपउगशसेवैश्वदेवचस्पद्वितीया येदेवासइत्येषा सूत्रितंच-येदेवासोदि- न्येकादशस्थेयमददादासमिति । सैकादशी- येदेवासोदिव्येकादशस्थथिव्यामध्येकादशस्थ । अप्मुक्षितौमहिनैकादशस्थतेदॆवासोय॒ज्ञमिमं पध्वम् ॥११॥४॥ ये । देवासः । दिवि । एकादश । स्थ । पृथिव्याम् । अधि । एकादश । स्थ । अप्सुक्षिनः । महिना । एकादश । स्थ । ते। देवासः । यज्ञम् । इमम् । जुपध्वम् ॥ ११॥४॥ हेदेवासौदेवाः द्योतनशीटायेपूयंदिविद्युलोकेएकादशस्थ एकंचदशचेत्येवत्संख्याकाः भ- वय वापृथिव्यामधि उपरिएकादशस्य एतत्संस्याकाभवथ किंच अमुक्षितः तदेतृत्वाना- उन्य अप्स्वंतरिक्षेक्षिपन्विनिवसन्तीत्यप्मुक्षितः क्षियतेःकिए वसुरुपेरुनोत्पलुक् अन्तरि- ॥

·हेअध्ययोवेदिपदे वेद्यासीदतेनिन्यं पियधामायमियधाने पिपस्थानाय उत्तरदिर-
क्षणपियस्थानाय सुद्यते शोभनद्योतनाय अनपे अप्रनयनादिगुणविशिधाय योनिस्थानं
वेद्याख्यं धातिमिव हवीरूपमन्नमिव पार महर प्रर्पणसंपादयेत्यर्थः तय स्थानबसणेव
मं०अ०२१सू०१४०] हितीयोष्टकः
क्षवासिनोदेवाः एकादशस्थत संख्याकाभवथ यहा अन्तरिक्षस्येयंसंज्ञा आपः पृथिवीइत्यंत-
रिक्षनामतुपाठात् यद्यपितिसएवदेवताइत्युक्तत्वाव क्षित्याधभिमानिन्योदेववास्तिसएप तथापि
महिनामहत्त्वेन स्वस्वविभूत्या प्रयस्त्रिंशत्संख्याकाभवन्ति तत्तस्थानेअन्यास्तद्विभूतयइत्युक्त-
स्वात् महिनादेवासः इत्येतेसर्वत्रसंवध्यन्ते तेयूयं हेदेवासः मिलित्वोक्तसंख्याकादेवाः इम-
मस्मदीयंयजंजुषध्वंसंभजध्वं तसंवधिहविर्यासवित्वामीणयध्वं एकंचदशचएकादशमागेका-
दशायइतिनिपातनादीर्घः संख्येविपूर्वपदमविस्वरत्वं ॥ ११॥
॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेचतुर्थीवर्गः ॥ ४ ॥
॥ इतिप्रथमेमण्डलेविंशोऽनुवाकः ॥२०॥
एकविंशेनुयाकेसप्तसूक्तानि तवेदिपदइतिपथमंसूतंत्रयोदशचे उचथ्यपुत्रस्यदीर्घतम-
सार्पआग्नेयं अन्त्येत्रिष्टुभौ शिष्टात्रिष्टुपन्तपरिभाषयाजगत्या दशमोत्रिष्टुप्लगतीया अत्यष्टि-
परिक्षापानिवृत्ता अत्रानुक्रमणिका-वेदिपदेसप्तोनादीर्घतमाऔचध्यआग्नेयंतुद्विषिष्टुपन्ततु
त्रिष्टुम्दशमावेति पावरनुवाकस्पाग्नेयेकचौलागवेछन्दसौदमादीनितृतीयवर्जिवानिपसूक्तानि
विनियुक्तानि तथाआश्विनशस्त्रेषण्णांठतीयवर्जितानांसूक्तानां विनियोगः सत्रितंच-वेदिषद-
इतिपण्णांतृतीयमुद्धरेदिति ।
तत्रेयपथमा-
वेदिपदेमियोमायसुद्युतेधासिमिवप्र रायोनिमग्नये ।
वस्त्रेणेवासामन्मनाशुचिंज्योतीरथंशुक्रवणतमोहनम् ॥ १ ॥
वेसिदै । प्रियाधामाय । सुयुते । धासिध्दव । प्रार।
योनिम् । अनये । वस्त्रैणऽइव । वासय । मन्मना । शुचिम् ।
ज्योतिःस्थम् । शुक्रवर्णम् । तमःहहनम् ॥ १॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०२ १०५
तेनयधामार्दवायास्तृणाति तद्वत् मन्मनामननीयेनसंभारेण बहिषावा वेदिस्थानं वासय आच्छा-
दय कीदृशंवत्स्थानमित्तिदुध्ये-चिंउत्पवनमोक्षणादिना अमेध्यासुरादीनामपगतत्वाच्छुद्ध-
म् ज्योतीरथंज्योतिषआज्यादेरमेरिथस्थानीयं आधारभूतत्वात् शुक्रवर्णअध्युपेतत्वात दी-
तवणे अतएव तमोहनं तमसोऽन्धकारस्यहन्तारं अज्ञानस्यया अग्निसाध्ययज्ञादिद्वाराज्ञानवि-
चारकत्वादितिभावः यदा तस्यायोनौ स्थाने वस्त्रेण यथागोपनीयवस्तुगोपयन्ति तद्वत् तमाम
वासय निवासय स्थापय मन्मना मननीयेन हृद्येन वखसदृशेन मृदुकाष्ठादिना आच्छाद-
यवा कीदृशं ज्योतीरथं दीप्तरथोपेतं शेषपूर्ववत् ॥ १॥
अधद्वितीया-
अभिडिजन्मांविदन्नमृज्यतेसंवत्सरेवारजग्धमीपुनः।
अन्यत्यासाजिहाजेन्योरपान्यान्येनवनिनोमृष्टवारणः ॥२॥
अभि । द्विजन्मा । त्रिरत् । अन्नम् । ऋज्यते । संवत्सरे।
वधे । जग्धम् । ईमिति । पुनरिति अन्यस्य । आसा । जिह्वया ।
जेन्यः । टप । नि । अन्येन । वनिनः । मुष्ट । वारणः ॥२॥
द्विजन्मा दाभ्यामरणीयांजायमानत्वात् यदा मथनेनाधानसंस्कारेणचोत्पन्नत्वात ट्वि-
जन्मत्वं अन्येयोऽपिदृश्यन्तइतिमनिन् अयममिः विवृदन्नं आज्यपुरोडाशसोमरूपेण विभ-
कारमनं अदनीयं अभिकग्यते पामोति अभितआभिमुख्येननयति भक्षयति ऋजगति-
स्थानार्जनोपार्जनेषु व्यत्ययेनश्यन् यदा इज्यते भ्रस्जपाके पक्कंकरोतिवा किंच ई इदं ईमियत्र
साहितिकोमटोपश्चान्दसः जग्धं भक्षितं संवत्सरेपूणे पुनर्ववृधे अमिर्वर्धयति जीर्णस्यपुनर्व-
ध्यभावाद यजमान हविर्वृध्यापतिसंवत्सरं यागसमर्थ करोतीत्यर्थः यदा एकवारं भक्षित है-
विः पुनःसंवत्सरेपूर्णेसंवत्सरउदरस्थवर्धतेवर्धयतिवाशक्षितारं किंचायमग्निपुंपावर्षकःसन्
अन्यस्यहविपः आसा आस्पेन जियागृह्णन् जेन्यामभूतोभवतीनिशेषः यद्वा वर्पितासन् ए-
फेनरूपेण अन्यस्पपज्ञे होप्रादेः नियातदुपलक्षितया बाजेन्यामवृद्धोभवति तथाभन्येन
दारामिरूपेणवारणः सर्वांगारकासन पनिनोवनसंवन्धिनोवृक्षान् निमृष्ट निमाEि दहतीपर्धः
मृनेश्ठान्दसेलडिव्यत्ययेनात्मनेपदम् ॥ २॥

·मं०११०२१सू०१४०] द्वितीयोएकः .. अथतृतीया- कृष्णमुतैौवेविजेअस्यसक्षिताउभातरतेअभिमानराशिशुम् । पाचाजितध्वसयन्तंतृपुच्युतमासाच्यंकुपयंवर्धनंपितुः ॥३॥ कृष्ण तौ । वेविजे इति । अस्य । सऽक्षितौ । उभा । तरेते इति । अभि । मातरा । शिशुम् । प्राचाऽजिह्वम् । सय॑न्तम् । नृपुच्युतम् । आ । साय॑म् । कुर्पयम् । वर्धनम् । पितुः॥ ३॥ अस्याः मातरा मातृस्थानीय उत्पादयिन्यौ उभा उभे अरण्याख्येमातरी वेविजेचलतः ओविजीभयचलनयोः अस्माद्यङ्लुगन्ताम्यत्ययेनात्मनेपदं एकवचनंच लोपस्तआत्मनेपदेवि- तितलोपः चादिलोपेविभापतिनिधाताभावः कीदृशेमातरौ मथनोपक्रमेकृष्णमुतौ अमिसंपर्का- कृष्णवर्णतांपामुवत्यौ मापयन्यौवाभूमि क्यासक्षिती समानकार्यमग्न्युत्पादनंगछन्यो एवं - तेमातरी शिशु शिशुवदुत्पत्तिसमये अस्पल्पमग्निं अभिवरेते आभिमुख्येनपामुतश्च कीदृशंशि- शुं प्राचाजिव माग्देशस्थित निवास्थानीयञ्चालं ध्वसयन्तं तमोनाशयन्तं तृषुच्युतं अरणीयां क्षिनिर्गच्छन्तंभक्केशेनयोनेःसकाशाच्छो मुत्पद्यमानं आईपर साच्यं समवेतन्यं दुकाष्ठ- चूर्णादिना कुपयंगोपनीयं पितुःपालकस्य यजमानस्य वर्धनं प्रवर्धनं प्रवर्धयितारं उक्तप- कारैौकिकशिशुसाधारणरुपेतंशिशुमानं मातरापादयतइत्यर्थः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- मुमुवोमनवेमानवस्यतेरंघुद्रुवःकृष्णसीतासजुवः । असमनाजिरासोरघुष्पदोपार्वजूनाउपयुज्यन्नाशवः ॥ ४ ॥ मुमुक्ष्वः ! मनवे ! मानवस्यते । रघुद्रुवः । कृष्णसीतासः । ऊम् इति । जुर्वः । असमनाः । अजिरासः । रघुश्स्यदः । वानजूताः। उप । युज्यन्ते । आशः ॥ ४ ॥ मनवे मननवते मानवस्यते मानवानृविजः कर्मार्थ इच्छते यजमानाय तदर्थमध्वादि- भिरग्नालाः उपयुज्यन्ते प्रकरीक्रियन्ते यज्ञेषु सूक्तस्याग्नेियत्वादौचित्यादन्यालाइतिगम्यते की- दृश्यस्ताः मुमुक्ष्वः मुमुक्षवः आहुनिद्वारायजमानमोक्तुमिच्छन्त्यानललोकमारयन्त्यः जसादिषु- ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ १०६
छन्दसिवावचन मितिगुणाभाषः ज्वालानामाहुतिद्वाराब्रह्मलोकमाप्तिसाधनत्वं काठीकरालीत्यु-
पक्रम्यश्रूयते-एनेपुयश्चरतेभ्राजमानेपुपथाकालंचाहुत पोह्याददायन् । नन्नयन्त्येताःसूर्यस्यर-
श्योयत्रदेवानांपतिरेकोऽविवासइति।रघुद्रुवः क्षिप्रंगच्छन्यः कृष्णसीतासः रुष्णमार्गाः उकारः
समुच्चयार्थः जुवः जवनशीलाः शीधकारिण्यः स्वव्यापारेपुअसमनाःअसमानमनस्काः काश्चन
पामुख्योगच्छन्ति काश्चनमत्यड्मुख्यइति विविधमनस्काः व्यत्ययेनेकवचनं यदा असमनाः
भिन्नवर्णाःभिन्नवर्णन्वंचतवैवश्रूयते-कालीकरालीचमनोजवाचनलोहितायाचसुधूम्रवर्णा स्फु-
लिंगिनीविश्वभुवीचदेवीटलायमानाइतिसप्तजिह्वाइति ।अजिरासः गमनशीलाः रघुस्यदः शीघं
स्यन्दमानाःवातजूताःवातमेरिताः तृतीयाकर्मणीतिपूर्वपदारुतिस्वरत्वं आशवःव्यापनशीलगः॥४॥
।
अथपञ्चमी-
आदस्यतेध्वसपन्तोथैरतेकृष्णमभ्यमहिवर्प करिकतः।
यसीमहीमवनिप्राभिमभृशदभिश्वसन्स्तनयन्नेतिनानंदत् ॥५॥५॥
आत् । अस्य । ते । ध्वसय॑न्तः । स्था। ईरते । कृष्णम् । अवम् ।
महि । वर्षः । करिकतः । यत् । सीम् । महीम् । अवनिम् । प्र ।
अभि । मनशत् । अशिश्व॒सन् । सनयन् । एनि । नानदत् ॥ ५॥५॥
आदनन्तरं अस्यस्तूयमानस्याग्नेस्तेमसिद्धाः विस्फुलिंगाः वृथासहैवईरते सर्वतोगच्छन्ति
कीदृशास्तेध्वसयन्तः तमांसिध्वसयन्तः तथारुणंरुष्णवर्ण अवमहान्तं अभिभवदमनमार्ग
महिमहद वर्षः रूपं प्रकाशंकरिक्तः अत्यर्थंकुर्वन्तः कस्मिन्कालइतितदुच्यते-यत्यदामहीं
महतीं अवनिभूमिसीसर्वतोमर्पशव पुनःपुनरामशत् मृशेर्यड्लुगन्नाच्छतरि अयस्तानामा-
दिरिस्पायुदानत्वं अभिभ्वसन सर्वतश्चेटमानः स्तनयन् शब्दकुर्वन् नानव अत्यर्थशब्दयद
पर्दवरपरपयस्वरौअभिप अभितः एकवी लिगच्छति यदा इतस्ततो जिलाभिलिहानोक्ष-
ध्वनिकुर्वन्चरति तदैवविस्फुलिंगाउद्भवन्तीत्यर्थः ॥ ५॥
॥ इतिहितीयस्यद्वितीयेपश्चमोवर्गः ॥५॥
अथषष्ठी-
भूपनयोधियभूपुन तेटपैयपनीरभ्येतिरोरुवत् ।
ओजायमानस्तन्वश्वशुंमतेभीमोनवादविधावटुभिः ॥ ६ ॥

·मं०११०२१सू०१४.] द्वितीयोष्टकः १३३ भूपन् । न । यः। अधि । भूपु । नम्नते । सपाध्दव । पत्नीः । अभि । एति । रोरुवत् । ओजायमानः । नन्वः । च । शुम्भने । भीमः । न । शृङ्गा। विधाव । दुःगृभिः ॥ ६ ॥ योऽग्निर्वभ्रषुबभ्रुवर्णास्वोषधीपुभरणकुशटासुवाजगतांअधि अधिकंनम्नते नमति का- शानिमविशति नमतेलेंटयडागमः व्यत्ययेनना यद्वा लडिछान्दसःशपः लुः व्यत्ययेनहला- दिशेपाभावः भूपन्नभूतान्येवस्वतेजनाभूषयन्निव किंच अयंपविशन् वृपेवसेनावृषावपत्नीः नमेवपालयित्रीः समर्षयित्रीरोषधीः रोरुवव रौतर्यडलुगन्ताच्छतरियस्तानामादिरित्याधुदा- तत्वं अत्यधशब्दयन्नयति अभितोगच्छति प्रथममोषधीःमविश्यपश्चात्प्रबुद्धासन् तानेबद्- हतीत्यर्थः किंच एवंरुत्या ओजायमानः ओजइतिबलनाम स्वयंवलसिवाचरन् कर्तुःक्यड्स- टोपश्चेतिस्यइसलोपो धूमादिभिर्दिनाकेवठतेजोरूपएक्सन् तन्वश्चशुंचते स्वशरीरभूताज्या- सामपि दीपयति पोपयतीत्यर्थः किंच प्रवृद्धज्वालः दुभिः केनचिदपिगृहीतुमशक्यःसन् भीमोन भयंकरोमृगइव सयथादुर्ग्रहःसन शृंगंचालयति तद्वद् अयमपि शृंगाणि भंगवदुन्नता- ज्वालादविधावअत्यर्थंचालयति धुनोतेर्यड्लुगन्तालिटिरूपं अस्यचदावादावितिशब्देन संग्रहोदृष्टव्यः ॥ ६॥ अथसप्तमी- मस्तिरोविष्ठिरःसंग्मायनिजानन्नेवनितीनित्यआशये। पुनर्पर्धन्तेअर्पियन्तिदेव्यमन्यःपित्रोःकण्वतेसा ॥ ७ ॥ सः । समस्तिरः । विस्तिरः । सम् । गृभायनि । जानन् । एव । जानतीः । नित्यः । आ। शये । पुनः । वर्धन्ते । आर्पि । यन्ति । देव्यम् । अन्यत् । वर्षः । पित्रोः । कण्वते । सा ॥ ७॥ सोऽमिः संस्तिरः आच्छन्नः संपूर्वावस्तृणातेर्मूलविभुजादित्वात्कपत्ययः परादिश्छन्द- सिबहुलमित्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम तथा विस्तिरः कदाचिदिस्तीर्णःसन् संगशायति संगृह्णाति ओषधीः किंच अयंजाननेवयजमानार्थ प्रवृद्धनभवितव्यं अतोज्वालाभिः संयोज्यइत्यधिग- च्छन्नेवजानतीः यजमानार्थपवृक्षाभिर्भवितव्यमित्यवगच्छन्ती ज्वालाः नित्यः अविच्छिन्नः

·१३१
ऋक्संहिताभाप्ये
[अ०२५०६
सन् आशये आशेते आअयतीत्यर्थः लोपस्तआत्मनेपदेवितितलोपः एवंभूतज्वालाः पुनः पू-
वैभवृद्धाएगपुनरपियागयोग्यायथाभवन्ति तथा वर्धते देव्यं यागादिव्यवहारयोग्यं स्तुत्यवा-
मिंअपियन्ति मामुवन्ति यद्यप्यग्निज्वालपोरेकत्वं तथापि राहो:शिरइतियदीपचारिकोगन्तृग-
न्तव्यभावः किंच एवंप्रवृद्धाज्यालाओपधयोवा सचा अमिनासह पित्रोर्जगत्पालयित्रोः ताभ्यां
संभूपद्यावापृथिव्योरन्यत्पूर्वमविद्यमानं तेजोमयंवर्पः रूपंरुण्यते कुर्वन्वि लोकद्वयंस्पृशन्तीत्य-
र्थः॥७॥
अथाष्टमी-
नमयुकेशिनी संहिरैभिरऊस्तिस्थुममुपीःप्रायवेपुनः।
तासांजरांमंमुञ्चन्नेतिनानंदसुपरंजनयंजीवमस्तृतम् ॥८॥
तम् । अयुर्वः । केशिनीः । सम् । हि। रेभिरे । ऊर्ध्वाः । तस्थुः ।
मनुपीः । प । आया । पुनरिति । तासांम् । जराम् । पृथ्मुश्चन् ।
एति । नानंदत् । असुंम् । परंम् । जनयन् । जीवम् । अस्तृतम् ॥८॥
तमभियुवः अमतःस्थिताः यद्वा अहुलिनामैतद अंगुलयइवाकुटिलाः केशिनीः केश-
स्थानीयोर्ध्वभाविकाप्योपेताज्याटाः संरेभिरेहि परिरंभकुर्वन्तिखलु आलिंगन्ति किंच एवंकु-
वत्यः मनुपीः भृताः अंगारभायमापन्नाअपि नियतेः क्वसुमत्ययान्तात् कीपिरूपं आयवे आग-
पछते अनपे भर्दै पुनः स्वोपद्रवमजानत्यः ऊोः मतस्थुः ऊर्ध्वमुखाः उन्नताः प्रतस्थिरे मृ-
तमायापि मत्युत्थानं रुतवत्यइत्यर्थः वरुतयतीषु सतीपु सभाग्निः तासां ज्यालानाज-
रांवयोहानिममुंचन प्रकर्षणमोचयन् नानदद् जरापरिहारायमत्रयन्निवात्यर्थं शब्दयन् नकेवलं
जराहानिरेव अपितु परंनिरतिशयं असं पाणं अस्तृतं काठोदकादिपक्षेपेणाप्यहि सितं
भीवं पाणधारणसामर्थ्य जनयनुत्पाइपन्नेति गच्छति तासांवालानां सन्निधि मामोति
पपायरोकाशन रमण्योरमणेनराहनिर्भरक्रीडित्वापश्चायोपितेतस्मिन्विरहेणजीर्णात्रियमाणाः
पभानस्सिन्नागतेसति स्वदोत्यमगणयित्वा संतोपेणपरिष्वंगायचेष्टन्ते सभती मनोचारणे-
नगरामपनीयोचितपदानेन माणयक्षतीत्ययंभावोधानुसंधेयः ॥८॥

·म.१०२१९०११०] द्वितीयोटकः १३५ अथनवमी- अधीवासंपरिमातूरिहन्नहविग्रेभिःसत्वंभिर्यातिवित्रयः । वयोदधत्परेरिहत्सदानुश्पेनीसचतेवर्तनीरहे ॥ ९ ॥ अधीवासम् । परि । मातुः । रिहन् । अहं । नुविध्येभिः । सन्वभिः । याति । वि । जयः। वयः । दधत् । पत्ध्वते । रेरिहत् । सदा । अर्नु । श्येनौं । सचते । वर्तनिः । अहे ॥ ९ ॥ दावानिःस्तूयते अयमग्निः मातुः भूतानांनिर्मानुभूमः अधीवासंउपयांच्छादनस्थानीय तृणगुल्मोपध्यादिकंपरिपरितःरिहन् तिहअहेतिमसिद्धौ यद्वा मातुर्भूमेः अधीवासंउपरिधार्यमा- गंवखं परि परितः रिहन संपादयन् तुविग्रेभिः प्रभूनंशब्दयनिः मभूतगमनैवसित्वभिः पाणिभिः सहितः जयजयसा जवेनवियाति विविधगच्छति किंच पदने पाइवते द्विपदेचतुष्पदेच वयः- नं तत्तदुचितं दधद ददद विवनेदावानलेभीत्या पलायमानान्माणिनोव्यापादयोभक्षयन्तीतिम- सिद्ध किंकुर्वन् सदा सर्वदा तृणादिकं रेरिहत दहन किंच श्येनी श्यामववर्तनिः मार्गः वि- पान्तअनिअनु अनुक्रमेणसचते सेवतेयत्रयवाग्निर्गच्छति तत्रतत्रमार्गोऽपिलप्णोभपति अहे- तिपसिद्धौ ॥९॥ । भथदशमी- अस्माकमग्नेमघवंसुदीदियश्वसौंपान्टपभोदमूनाः । अवास्याशिशुमतीरदीवमवयुत्सुपरिज राणः ॥ १०॥ ६॥ अस्माकम् । अग्ने । मघवंतरसु । दीदिहि । अधाश्वसीवान् । हपभः । दमूनाः । अबअस्य । शिशुमतीः । अदीदेः । वर्मइव । युत्सु । परिज राणः ॥ १०॥ ६ ॥ हेअग्ने अस्माकं मघवासु अस्मत्संवन्धिष्वनवत्सु यागेपु गृहेषुवा दीदिहि दीप्यस्य अध अथानन्तरं श्वसीवान्श्वसनवान ज्वालाभिश्रेष्ठावान् अस्मत्माणनवान्दा वृषभोषिता अभिमतानां दमूनाः दममनाः दान्तमनावा सर्वत्रभवेविशेषः सउक्तलक्षणस्त्वं शिशुमती- खास्य शिशुशब्देनतदवस्थालक्ष्यते शैशववतीवालाअपक्षेप्य विहाय अदीदेः भशं ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०२५०७ दीप्यस्व कीदृशस्त्वं युत्सु संग्रामेषु वर्मेवकवचमिव परिजर्भुराणः अस्मद्देष्टुन्पुनःपुनः परिह- रन् यहा युत्सु संग्रामेषु वर्मेव परिजर्भुराणोधव हरतेर्यड्लुगन्तायत्ययेनशानच् अश्यस्ताना- मादिरित्याधुदात्तत्वं उक्तगुणकोभवान् मघवत्सु यज्ञेषु दीप्यस्व ॥ १०॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेषष्ठोवर्गः ॥६॥ अथैकादशी- इदमनेसुधितंदुर्धितादमियादृचिन्मन्मनायोअस्तुते । यत्तेशुक्रतन्वो रोचतेशुचितेनास्मभ्यवनसेरत्नमात्वम् ॥११॥ दुदम् । अमे। सुधितम्।दुःर्धितात्। अधि। मियात् । ऊम् इति । चित्। मन्मनः। प्रेयः । अस्तु । ते । यत् । ने। शुक्रम्।तन्वः। रोचते । शुचि । तेन । अस्मभ्यम् । वनसे । रत्नम् । आ । त्वम् ॥ ११॥ हे अग्ने इदमस्मदीयं सोमादिरूपं हविः कीदृशंवत् दुर्धिताव दुष्टंस्थापिताव कठिनात्का- वादेरधिउपरि सुधितं सुहितं सुष्टुदत्तं मन्मनोमननीयात्मियादुचित् तवहद्यादपि उशब्दोय- धारणे चिच्छन्दोऽपिशब्दार्थः ते तव मेयः अतिमियवमः अस्तु तल्कि इत्याह हेअग्ने तेतव सन्वः शरीरस्य घृतेनोज्ज्वलितायाः ज्वालायाः शुचिनिर्मलं शुक्रंदीप्तं यत्तेजोरोचते तेनसह रत्नं रमणीय मणिमुक्तादिकं वितरन् त्वं अस्सत्यं आवनसे अस्मान् संभजस्व वनतेयंत्ययेनात्म- नेपदम् ॥ ११ ॥ अथवादशी- रापनामुतनोंगृहायनित्यारित्रांपद्दती रास्यग्ने । अस्माकंधारॉउतनोमघोनोजनांश्चयापारयाच्छमया ॥ १२॥ स्थाय । नार्वम् । उत । नः । गृहाय । नित्य अरित्राम् । पटवतीम् । रासि । अग्ने । अस्माकम् । चारान् । उत । नः । मघोनः । जर्नान् । च । या । पारयात् । शर्म । या । च ॥ १२ ॥ - ·मे०१ अ०२१ सू०१४०] द्वितीयोटकः हे अग्ने उत अपिच रथाप रहणाय गृहाय सर्वस्यायतनभूताय नोऽत्माकं यजमाना- प नावं संसारोचारिकां सोमपागात्मिकांनावं यज्ञविसुतर्मानौरित्यादिषुभुतिपुनौरूपावेनस्तु- तत्वात् कीदृशीतां नित्यारित्रां नियवऋवियूपोदकाकर्षणकाष्ठसाधनोपेता पदवीं ह्रस्वनुक्या- मितिमवुपउदान व्यदेववामवादिरूपपादोपता ईदृशीं यज्ञात्मिकांनावं राति देहि संपाद- य रातिदानकर्मा दासति रातीतिवन्नाममुपागत सैवविशेष्यते उतभपिच यानौः अस्माकं वी- रान् अस्मसंवन्धिनः पुवादीन् मघोनः हविलक्षणानवतः करोतिजनांश्च यजमानानस्मानपि यानाः पारयादपारयेत् उत्तारयेत पारयतेःट्याडागमः जननमरणादिबहुदुःश्वात्मकस्यपारंनिर- तिशयसुखास्पदंबललोकंमापयेत् एषवःपुण्यःसुतोवललोकइतियागाधनुष्ठानवतांश्रूयमाण- खाद एवंपापय्पच यानौःशर्म सुखं निरविशयंभ्रामापयेत् परस्यान्तेरुतात्मानःप्रविशन्तिपरं पदमित्युक्तत्वाव वित्तशुधुपादनद्दारावा विविदिषन्ति यज्ञेनदानेनेतिश्रुतेः ॥ १२॥ अथत्रयोदशी- अभीनोअग्नपथमिजुगु द्यावाक्षामासिन्धवश्वस्वगूर्ताः । गव्ययव्यंयन्तोदीपुरमरुण्योवरन्त ॥ १३॥७॥ अभि । नः। अमे । उक्थम् । इत् । जुगुर्याः । द्यावाक्षामा। सिन्धवः। च । स्वार्ताः । गय॑म् । यव्य॑म् । यन्तः । दीर्घा । अहाँ । इपम् । वरम् । अरुण्यः । वरन्त ॥ १३॥ ७॥ हेअमे नाउक्र्धशखंअभिजुगुयाः आभिमुख्येनस्तुहि मोत्साहय सम्पशस्तमित्यंगी- कुरु गशन्दे लिडिबहुलंछन्दसीतिविकरणस्यः बहुलंछन्दसीत्युत्वं तथाद्यावाक्षामाद्यावा- पृथिव्यावपियज्ञसाधनसंपादनेन प्रोत्साहयतां तथा सिन्धवः स्पन्दनशीलाः नद्यश्च स्वमूर्ताः स्वयमेवगामिन्यः गव्यंगोसंभवंक्षीरादिकं गवांतृणाद्युत्पादनद्वारा यव्यं उपलक्षणमेतव यवत्री- खादिजन्यं पुरोडाशादिकं यन्तःमाफ्यन्तः प्रोत्साहयन्तु तथाअरुण्यः अरुणवर्णगोयुक्ताः म- त्वर्थीयोलुप्यते आरुण्यसाधनभूताउपसः तदेतुत्वाताच्छन्यं दीर्घाहा सर्वाण्यहानि सर्वकालं इपंइष्यमाणं अन्नरसादिकं वरं वरणीयंश्रेष्ठं अन्यदपि यागसाधनं वरंत मापयन्तु बृङ्संभक्तो ऐ. ब्रा० १.१३.1 १८

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०२३०४
अन्तर्भावितण्याच्छादसोलङ् व्यत्ययेनशप साधपन्तु एतत्सर्वममेमसादादित्यग्नेरेवस्तु-
तित्वादामेयत्वमविरुद्धम् ॥ १३ ॥
॥ इतिद्वितीयस्पद्वितीयेसप्तमोवर्गः ॥ ७॥
यळित्थेतित्रयोदशद्वितीयंसूक्तं दैर्घतमसंजागतं अन्येत्रिष्टुभौ अनिर्देवताअनुक्रम्य-
तेष-पकित्थेति पातरनुवाकाश्विनशसयोरुकोविनियोगः ।
নাম-
वळित्यातहपुपेधायिदर्शनंदेवस्य॒मर्गःसहसोयतोजनि ।
यदीमुपहरतेसाधतेमतितस्पधेनाअनयन्तसमुतः ॥१॥
बट् । इत्था । नत् । वपुंपे। धायि । दर्शनम् । देवस्य । भर्गः ।
सहसः । यतः । जनि । यत् । ईम् । उप । हरते । साधते । मतिः।
ऋतस्यं । धेनाः । अनयन्त । सहस्रुतः ॥ १॥
देवस्पद्योतनशीलस्यादित्यस्यदर्शनं सधैर्देर्शनीयं तत्मसिद्धार्गस्वेजः इत्थाइत्थं सर्वैः-
श्यमानपकारेण वपुषेशरीरव्यवहारायदाढायधायिधार्यतेसः यळित्थेत्युभे अपिसत्यनामनी
बट् अव सत्रा इत्थेतितलामसुपागद जाठराग्निनाभुक्तानांजरणेनशरीरधारणपसिद्धम् तत्रो.
पपत्तिमाह-पतःसहसोजनि यतःकारणात् मथनकालेबलेनोत्पन्नः अनोवलायधार्यतइत्यर्थः
मदी यदेतामसिद्धम् लोकोपकार्यनस्तेजः मतिर्मदीयाबुद्धिः उपहरते उपगच्छवि उपगम्य
वर्ततेवा हकौटिल्ये साधतेच तेनैवतेजसा साधयति स्वाभीष्टं किंचऋतस्य यज्ञसाधकस्याग्नेस्ते-
जसाधेनाः सर्वभाणिनांवाचः सस्तुतः समानंगच्छन्त्यः सहैवमवर्तमानाः सवतःकर्तरिकिए
अनपन्त नयन्ति निर्वहन्तिनगयवहारं व्यत्ययेनात्मनेपदम् यदा कतस्पधेनाः यज्ञस्पांच-
चिन्योमघालावाचः सतुतः होवादिमुखेनसहेवपवर्तमानाः अनयन्त नयन्ति अग्नेःस्तोत्रं
निर्वहन्ति अमेस्तेजसावापजंनिर्वहन्ति तेजोमयोवागिदिश्रुतेः । अतःकारणान्मतिरुपतरतइ-
त्यर्थः धेनेविवादाम धेनामाइतितनामहपाठा ॥ १ ॥

·मं०१ अ०२१सू०१११] द्वितीयोष्टकः
१३९
अथद्वितीया-
पृक्षोवपुःपितुमान्नित्यूआशंद्वितीयमासप्तशिवासुमातृ' ।
तृतीयंमस्यरपास्यदोहसेदर्शपमानजनयन्तयोपणः॥२॥
पृक्षः। वपुः । पितु:मान् ।। नित्यः । आ। शये। द्वितीयम् ।
आ। सप्तर्शिवासु । मातृ' । तृतीयम् । अस्य । उपभस्य ।
दोहसे । दर्शप्रमतिम् । जनयन्त । योपणः ॥२॥
अयममिः पृक्षः अन्नसाधकः पाकादिना वपुः वपुष्मान् शरीराभिवृदिहेतुः पितुमान ह-
विलक्षणानयुक्तः नित्यःशाश्वतः ईदृशःसन्मथमं पृथिवीस्थानःसन् आशयेआशेने दाहपा-
कादिलौकिकंकर्मयज्ञादिवैदिकंकर्मच निवर्तयन् ध्रुवोभूमीवर्ततइत्यर्थः तथा सप्तशिवासुमातृ-
पुसतलोकशिवकरीषु मातृस्थानीयासहितकरीपुवृष्टिषु द्वितीयमाशेते मध्यमस्थानोविद्युद्धपो-'
वर्तते अस्पवृषभस्य वर्पितुरस्यैववैद्युतानेः सहायत्वेनसंबन्धिने दोहसेदोग्धे आदित्यस्थोद-
कस्यवयित्रेआदित्यरश्मये दुहे.कर्तर्यसुप्रत्ययः तत्मवृत्तये तृतीयमाशेते गुस्थानोवर्वते यदा
अस्यवृषभस्यवर्षितः मसिद्धस्यादित्यस्यसंवन्धिनेदोग्धेरश्मये तत्मवृत्त्यर्थ आदित्यरश्मयोधर्म-
कालेभूमिस्थमुदकमाकृष्पसूर्यपापप्यतत्रचिरकालंधृत्वा पुनरन्तरिक्षमाध्यमेघेषुस्थित्वावर्षाका-
ले भवन्तीतिपसिदं अतोरश्मेर्दोग्धृत्वं ईदृशं विस्थानमनिमहाभागं योपणोमिश्रणशीलाः स-
वादिशः जनयन्त उत्पादयन्ति सर्वासुदिक्षुपसृतइत्यर्थः कीदृशंतं दशममति दशसुदिक्षुमकृष्टम-
ननवन्तं पूज्यत्वाय यद्वा मथनकाले दशभिरगुलीभिरुत्पन्नं लोकायेदशदिक्षुचव्यातमित्यर्थः।।२।।
अथतृतीया-
निर्यदीवुभ्रान्महिषस्यवर्पसईशानासःशवाकन्तसूरयः।
पदीम प्रदियोम आधवेगुहा सन्मातरिश्वामथायति ॥३॥
निः । यत् । ईम् । बुघ्नात् । महिपस्य । वर्षसः । ईशानासः ।
शव॑सा । कन्त । सूरयः । यत् । ईम् । अनु । दिवः । मध्वः ।
आधुवे । गुहाँ । सन्तम् । मातरिश्वा । मथायानि ॥ ३ ॥

·११० ऋक्संहितामाप्ये [अ२००९ ईएनमनि यद्यस्मात्कारणाव महिपस्य महन्लामैतत् महिपःअश्वःऋभुक्षाइतितन्नामसु पाठात् महतोषज्ञस्पबुधाव मूलाद आधानादारस्यवसःरूपनामत रूपस्पउपक्रमोपसंहारा- मकस्य सिद्धयेईशानासःस्वकीयव्यापारसमर्थाः सूरयोमेधाविनःस्विजःशयसाबलेन मचा- दिरूपेणशरीरेणवानिष्कन्त निष्कुर्वन्तिसाधयन्ति उत्पादयन्ति काठाव यद्वा एनमनिबुधात् आ- दितः मथनादारभ्यमहिपस्यवर्पसः महतोरूपस्य आहुतिस्वीकारसमर्थस्यसिद्धये निष्कुर्वन्ति करोतेश्छान्दसेलुङि मचेचसेतिचेर्लक् व्यत्ययेनान्तादेशः किंच यत् य ई एनमेवागिंभदिवः पुरा- णाव अनादिकालमारापनकेवलमिदानीमेवेत्यर्थः पूर्ववदिदानींमध्योपधुनः मधुसदृशस्पहविषः आधाधवने प्रक्षेपेनिमित्तेसति गुहासन्तं गुहायांवेद्यांकाष्ठेषुनिगूढंसंतमातरियाअन्तरिक्षे चेष्टमानोवायुः अनुअनुक्रमेण मथायति चालयति उद्बोधयत्तीरपर्थः यदा मातरि फलस्पमात- रियागेश्वसतिचेष्टतइतिमातरिश्वायजमानोगुहासन्तं अरण्योनिगूढसंत मादुर्भावाप अनुक्रमे- जमथापति मभाति उत्सादयतीत्यर्थः यस्मादेवंरूपं तस्मात्स्तोतव्यइत्यर्थः ॥३॥ अथचतुर्थी- प्रेयपितुःपरमानीयतेपर्यापर्णधोवीरुधोदंसंरोहति । उभापदस्यजनुपंयदिन्वंतआदिद्यविष्ठोअमवडणाशुचिः ॥१॥ प्र । यत् । पितुः । परमात् । नीयते । परि । आ । पृक्षुधः । वीरुधः । दम्स । रोहति । उता । यत् । अस्य । जनुपम् । यत् । इन्वतः । आत् । इत् । यविष्ठः । अभवत् । घृणा। शुचिः॥४॥ पद्यस्मापितुः अन्नस्य पशुलक्षणस्य पष्ठीस्थानेपथमा तस्यपरमात्परमत्वादेतोः उत्क- छत्वायेत्यर्थः तदर्थपपरिणीयते प्रकर्षणपरितोनीयते पर्यमिक्रियतइत्यर्थः यदा पितुः उत्पाद- काव परमाव उत्कृष्टाद गार्हपत्यलक्षणस्याने सकाशादाहवनीयंपति प्रपरिणीयते प्रकर्षणनीय- से पर्यनर्थकः किंच पृक्षुधः पशुपुरोडाशादिपुदाहमध्येधीयमानाः यदा मशब्दस्यसंप्रसारणं क्षुध- युभुक्षायांक्विप पक्षोध्याः प्रकर्षणबुभुक्षिताः भोक्तुमिप्यमाणावीरुधः दंसुदंतेषु मध्येआरोहति आरोहन्ति मविशन्तीत्यर्थः यद्यस्मादउभाउभी अध्वर्युयजमानौ उभेअरणीवाअस्याग्नेर्जनुपं जन्मउत्पत्तिइन्वतः व्यामुतः स्वीकुरुवइत्यर्थः इविण्यातौ इदित्त्वानुम् आदित् अतएवकारणाद शुचिः शुद्धोपमग्निः घृणायजमानेष्वनुग्रहेण यदा घृणाघणःदीतिमान् मत्वर्थोलप्यते दीत्यावा पविठोयुक्तमोभवत् संपन्नः स्वीकारसमर्थोभवदित्यर्थः ॥ ४ ॥ ।

·मं०१ अ०२१ सू०१४१] द्वितीयोटकः १३१ अथपश्चमी- आदिन्मातृराविशद्यावाशुचिरहिंस्यमानगर्वयाविवारधे। अनुयत्पूर्वाअरुहत्सनाजुवोनिनव्य॑सीष्ववरामुधावते ।। ५ ।।८।। आत् । इत् । मातृः। आ। अविशत् । यातुं । आ। शुचिः । अहिंस्यमानः । उर्विया। वि । वर धे। अनु । यत् । पूर्वाः । अहत् । सनाध्जुवः । नि । नव्य॑सीपु । अरासु । धावते ॥ ५॥ ८॥ अयमग्निः आशुचिदी:आदिवपूर्वमन्त्रेपविष्टोभवदित्युक्तत्वाव तदनन्तरमेव मातृरुत्पादपित्रीः मातृस्थानीयादशदिशःआअविशव सर्वतःप्रविशति पूर्ववदशप्रतिजनयन्तपोषणइत्युक्तत्वा- व दिशांमातृत्वं दिक्षुभकाशेनव्याप्तइत्यर्थः मातरोविशेष्यन्ते यासुमा अहिंस्यमानः परेर- पीडयमानः उर्पिपाउअतिमभूतविवावृधे विविधंभवृद्धोभवन तास्वाविशव यथालोकेकभि- तेजस्वी जनन्यास्तनपानपरपीडापरिहारादिभिःसम्यक्पोपितोलोकेपकाश्यपुनरागत्यमातरमा- लिंगति वददितिभावः कस्मिन्कालेइतितत्राह-यवपदासनाजुवः दीर्घकालवियोगिन्यःस्थाप- नकालएपपक्षिप्ताः अतएवपूर्वाः प्रथमभाविनीरोपधोः अनुक्रमेणअरुहत् आरोहति रुहेश्छा- दसोलुङ् रुमृदृरुहित्यश्छन्दसीतिचेरडादेशः उपरिप्रज्वलति नथानव्यसीपु नवतरासुअतए- पावरासुपूर्वापेक्षयानिकृष्टासु पश्चाद्भाविनीप्वोषधीषु निधावते नितरांनीचैागच्छति अन्तः पविशतीत्यर्थः यदाकाष्ठानामधस्तादुपरिष्टाञ्चभविश्यवलति वदादिक्षुपकाशितोभवतीत्यर्थः ॥ इतिद्वितीयस्पद्वितीयेऽष्टमोपर्गः ॥ ८॥ अथपष्ठी- आदिद्योरिंरणदिविष्टिपुमर्गमिवपश्चानासंकअने। देवान्यत्कस्वामज्मनापुरुष्टुतोमर्नशंसँविश्वापेतिधायसे ॥६॥ नि०६.२१॥

·१४२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२००९ आत् । इत् । होतारम् । तृणते । दिविष्टिषु । भर्गम् इव । पपृचानासः । ऋजते । देवान् । यत् । क्रत्वा । मज्मना । पुरुऽस्तुतः । मतम् । शंसम् । विश्वर्धा । वेति । धायसे ॥ ६ ॥ होतारं होमनिष्पादक आह्वावारंवादेवानां ईदृशमग्निदिविटिपु दिवएपणेपुनिमिचभूतेषुवृण- ते संभजते आदित् अनन्तरमेव तथा पपृचानासः हविषा स्तुत्याचसंपृचानामविजोयजमानाः पृचेश्छान्दसस्पलिटःकानच्कंजतेपसाधयन्ति किमिव भगमिव यथाजनाः प्रसाधयन्ति तद्वत यद्वा महान्तं राजानमिव सूर्यदीप्तिवत्पूज्यमित्यर्थः ऋजति मसाधनकर्मेतियारकः । यद्यस्माद- यमभिः पुरुष्टुतः बहुभिर्यहुधावास्नूयमानः क्त्वाकतुनाकर्मणायागादिरूपेण मज्मनाशारीरेण पलेनचयुक्तान्देवान्व्यवहर्तृन् ऋत्विजः यज्ञभुजोदेवान्याक्रत्वामज्मनाचयोगयितुं तथामत यज- मानशंसं स्तुतिंच स्तुत्यवान विश्वधाविश्यधनः यद्वा विश्वात्मकोयवेति पूर्वोक्तान्कामयते किम- थै धायसे हविलक्षणानाय तस्मात होतारमनिवृणते अंजतेच ॥६॥ अथसप्तमी- वियदस्थाद्यजतोपातचोदितोहारोनवकोजरणाअनारुतः। तस्यपत्मन्दक्षुप कृष्णजहस शुचिजन्मनोरज़आव्य॑ध्वनः॥७॥ वि। यत् । अस्थात् । यजतः । वातचोदितः । हारः। न । वक्कां । जरणाः । अनाकत । तस्य । पत्म॑न् । धनुर्पः । कृष्णजंहसः । शुचिजन्मनः । रजः । आ। विध्वनः॥ ७॥ यद यदायमग्निातचोदितः वायुनापेरितः तृतीयाकर्मणीतिपूर्वपदमरुतिस्वरत्वं यजतः सर्वेष्टव्यः यष्टुंयोग्यःसन् व्यस्थाव वितिष्ठते सर्वतोन्यानोभवति तबदृष्टान्त:-अनारुतःअनि- वारितः अपनिहतः प्रसरः वक्का बहुपक्का पचेरन्यायोपिदृश्यन्तइतिवनिप् दृशिग्रहणात्कुत्व ह्वा- रोन कुटिलइव विदूषकादिरिव हरतेयन्तात्पचायच् सयथाजरणाः स्तुनीवितिष्ठते विविधंकुर्व- वर्तते तवदयमप्यनारतः प्रतिपदपसरोव्यवस्थितः तदा तस्याः परमन पतने मार्गयज्ञरूपे रनोरंजनात्मकोठोकआस्थात् आतिष्ठति सर्वतआश्रपति अग्लोबहुधायजनीत्यर्थः कीदृशस्य

·म० अ०२१ सू०१४५) द्वितीयोप्टकः
११३
तस्पधक्षुषः दहतः दहेलिटवसुः कृष्णनंहसः कृप्यमार्गस्थ पुनःपुनर्गम्यतइतिजंहामार्गः है-
तेर्यड्लुगन्ताकर्मण्यसुन् कुत्वाभाव छान्दसः शुविजन्मनः मवसहितारण्योरुत्पन्नत्वात् व्य-
ध्वनः विविधज्वालस्य अनियतमार्गस्य ॥ ७ ॥
अथाश्मी-
रथोनयातःशिकभिःकृतोद्यामभिररुपेभिरीयते ।
आदस्य॒तेकृष्णासौदक्षिसूरय-शरस्येवत्वेषादीपते॒वयः॥८॥
रथः । न । यातः । शिकंभिः । कुतः । द्याम् । अभिः। अरुपेशिः।
ईयते । आत् । अस्य । । । कृष्णासः । धक्षि । सूरयः ।शरस्यध्दव ।
स्वेपथात् । ईपते ।। वयः॥ ८॥
अयमग्निः शिवभीरजभिः कृतः बद्धोरथोन रथइव सपथा स्वायैश्चकादिभिरहेरी-
यते तद् यातःस्थापितःसन् अरुपभिगमनशीलैरंगेभिः ज्वालादिरूपरवयवैद्यमिन्तरिक्ष
आज्येन हष्टःसन् इयते गच्छवि ईगनी आत् प्रवृधनन्तरं अस्यामेरलेसूरयः सरणयो
मार्गाः रुष्णासः स्प्णवपक्षियन्ति यतएवं भवन्ति तदर्थं धक्षि दहतिकाष्ठान् पुरुपयत्ययः
छान्दसः शपोलुक् किंच ज्वलितस्पानेः त्वेपथात् दीनातेजसःसकाशाय वयः गमनयन्तः प-
क्षिष्टगादयः ईपते गच्छन्नि ईपगत्यादौ पहुउछन्दसीनिशपोडक् पलायन्ते तत्रदृष्टान्तः शूर-
स्यत्वेपथावयइय कस्यचिद्विक्रान्तस्य दीमातेजस.सकाशाद भीत्यारसायमानाइव एवमन्त-
रिक्षस्पृशन् सर्वतोदहतीति सर्वदादावाग्निरूपेणस्तूयते ॥ ८॥
अयनवमी-
त्वयाग्नेवरुणोतबनोमित्र शाशद्रेअर्यमासुदानवः ।
परसीमनुक नाविश्वानिपुराननेमिःपरिभूरापथाः॥ ९॥
त्वया । हि । अने। वरुणः । धृतध्यतः । मित्रः । गाराढ़े । अर्यमा ।
सुध्दानवः । यत् । सीम् । अनु । कना । विश्वथा। विभुः।
अराम् । न । नेमिः । परिभूः । अजायथाः ॥ ९॥

·११४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०२व०९ हेअमे त्वयाखलु वरुणोराज्यभिमानीदेवोधृतवतःस्वीकतवर्षणादिकाभवति तथामि- घोहरभिमानीदेवः शाशदेशातयतितमः शद्दशातने छान्दसोलिङ् बहुलंछन्दसीतिरुट् तुजादि- त्वादश्यासदीर्घः तथार्यमाउभयोमध्यवर्तीदेवः सुदानवःशोभनदानोभवति व्यत्ययेनयहुवच- नं यद्वा एतेवरुणादयः सुदानवःशोभनदानाः स्वस्वकार्यकर्तारः त्वयाहि शाशद्रे तीक्ष्णी क्रिय- न्ते हिशब्दोमषान्तरमसिद्धिद्योतनार्थः त्वमग्नेवरुणोजायसइतिहिमान्तरं । शदेःकर्मणिछान्द- सोलिट् इरयोरेइतिरेभावः हिचेतिनिघावाभावः वरुणादीनामन्यायत्तत्वउपपत्तिमाह-यद्य- स्मात्कारणाव हेअग्ने सी सर्वतः क्रतुनाकर्मणाविश्वथाविश्वइवविश्वात्मकइवविशुः मित्रार्यमा- मनासर्वव्यापीपरिभूःस्वतेजसासर्वतःपरिभावितासन् अनुअनुक्रमेणअजायथाः जायसेपा- दुर्भवसि सत्रदृष्टान्तः-अरान् रथस्पचक्रान् नेमिर्न बाहवलपइव सयथाव्याप्यतिष्ठति तद्- दपममिवरुणादीन्व्याप्यतिष्ठति ॥९॥ अथदशमी- त्वमग्नेशशमानाय सुन्वतेरत्नयविष्ठदेवतांतिमिन्वसि । तंत्वानुनव्यंसहसोयुवन्व॒यंानकारेमहिरत्नधीमहि ॥१०॥ त्वम् । अग्ने । शशमानाय । सुन्वते । रत्नम् । यविष्ठ । देवतांतिम् । इन्वसि । तम् । त्वा । नु । नव्यम् । सहसः । युवन् । वयम् । भगम् । न । कारे । महिरन । धीमहि ॥१०॥ हेअग्नेयविष्ठ युवतम त्वं शशमानायत्वां स्तुवते शशमानःशंसमानइतियांस्कः । सुन्वते तदर्थमभिपवंकुर्वते यजमानाय तद्यागार्थ रत्नरमणीयंहविः देवताति देवेषुतायमानं विस्तार्य- माणं इन्वसिन्यामोपि अस्मत्मत्तंहविः देवान्मापयसीत्यर्थः इन्वतिर्व्याप्तिकर्मा इन्वतिनक्षतीति सन्नामसुपाठाव हेसहसोयुवन् युवशब्देनोत्पत्तिलक्ष्यते मथनकालेबलेनोत्पन्नबलस्यमिश्रयितः वा यदा सहसस्पुत्र युवन नित्यतरुण महिरन अस्मत्मदेयमहदमणीयधन नव्यं नवतरं स्तु- त्यंवा ततादृशं हविर्भुनं त्वात्वां वयं यजमानाः कारेशन्देस्तोवलक्षणे नुक्षिपंधीमहि स्थापया- मः हविःमदानसमये क्षिपमेवस्तुमइत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-भगंन आदित्यमिव यदा महान्तं रा- जानमिव तंयथास्तुवन्तितद्वद ॥१०॥ ऋ. स. ३.८. १६.। २नि. ६.८.

·म.१०२१ मू०१११] द्वितीयोएकः ११५ अथैकादशी- अस्मेयिनवर्थदमूनमंभगदर्शनपश्चासिधर्णसिम् । रश्मी रिवयोयमंतिजन्मनीउमेदे॒वानांशंसंमृतआर्चसुक्रतुंः॥११॥ अस्मे इति । यिम् । न । सुइअर्थम् । दमूनसम् । भर्गम् । दक्षम् । न । पचासि । धर्णसिम् । रश्मीन्ईव । यः । यमति । जन्मनी दनि । उझे इति । देवानाम् । शंसम् । ऋते । आ। च । सुटकनुः ।। १३ ।। हेअग्ने त्वअस्मे अस्मासु स्वर्थं सुष्टुअरणीयं दमुनसं दमनीयं उपास्य दमेहनसिरित्यू- नसिमत्ययः पिन पपृचासि धनंयथासंघृणक्षि तथाभग सर्वे:जनीयं दक्षन उत्साहवन्तं प्र- वृद्ध्वाधर्णसिं विद्यादिधारणकुशलंपुत्रयथापपृचासि संपृणक्षि उभयमपिददासीत्यर्थः पृचीसं- पर्के लेटयाडागमः बहुलंछन्दसीतिविकरणस्यश्लुः इदानीं परोक्षणाह-योऽनिः रमीरिव स्व- कीयावश्मोन्यथायमति नियमयति विस्तारयति तद्वद सउभेजन्मनी जननाधारभूतावुभौलोकी यमति नियच्छति तथा सुक्रतुः शोधनकर्मायं ऋते अस्मदीययज्ञे देवानां देवसंबन्धिनशं संस्तपंच आयमति आपच्छति सर्वदादाति यदा पूर्वार्धेपपृचासीत्पपिपरोक्षवायपथम- पुरुपतयायोज्यम् ॥ ११ ॥ अथवादशी- उतनःसुद्योत्ाजीराश्वोहोतामुन्द्राणवञ्चन्द्ररथः । सनौनेपनेपनमरमरोग्निमिंसुविनवस्योअच्छ॥ १२ ॥ उत । नः । सुध्योमा । जीरअश्वः । होता । मन्द्रः । शृणवत् । चन्द्ररथः । सः । नः । नेपत् । नेपस्तमैः । अमरः । अग्निः। वामम् । सुवितम् । वस्यः । अच्छं ॥ १२ ॥ १९

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०२व०१०
उतशब्दोप्यर्थः सवसंभावनायां सोऽमिः नोऽस्मदीयमाह्वानंउतशृणवत् अपिनामशृणु-
यात् यद्वा नोऽस्मानभावयेव देवेषुमध्येमख्यापयेत्शृणोतेर्लेट्यडागमः कीदृशोऽयं सुद्योत्मा सु-
योदमानः युददोनौ अन्येयोऽपिदृश्यन्तइतिमनिन् जीराश्वः शीमगमनाश्वः होवादेवानामाहाना
मन्द्रः मदनशीलः चन्द्ररथः सुवर्णमयरथोपेतः किंचायं अमूरःअमूढवलः वस्यः वसनीयः
समसिद्धोऽगिर्नेषतमैः अत्यथैनेभिःकर्मभिःस्तोत्रर्वानोऽस्मान् उतनेपत् अपिनामनयेत्
यज्ञस्यपारंपापयेत् नयतेलेंटयडागमः सिबहुलमितिसिप किमर्थं वामवननीय सुवितं सुष्टुमाप्यं
सर्वकांक्षणीयं स्वर्गअच्छआभिमुख्येनपानेषद ॥ १२ ॥
अथनयोदशी-
।
अस्ताव्यग्निःशिमीवद्भिरकै साम्राज्यायपतरंदधानः।
अमीचयेमघवानोवयंचमिहनसूरोअतिनिटतन्युः ॥ १३॥ ९॥
अस्तावि। अग्निः । शिमीवत् शिः । अझैः । साम्राज्याय ।
प्रस्तरम् । दानः। अमी इति । च । ये। मघवानः । वयम् । च ।
मिहंम् । न । सूरः । अति । निः। ततन्युः ॥ १३ ॥ ९ ॥
अयमग्निः शिमीपगिः हविःपदानादिकर्मवगिरैरर्चनसाधनमः अस्तावि स्तुनो-
स्माभिर्यजमानः शिमीतिकर्मनाम शिमीशक्तिरितितन्नामसुपाठात् कीदृशोयं साम्राज्याय
साम्राज्यस्पेतिकर्मणिपष्ठीस्थानेचतुर्थी सम्पग्राजमानत्वं पतरंमरुष्टतरं अत्यर्थदधानः अमुच-
उन्दसीत्यमुमत्ययः किंचममनिअमीचपुरोवर्तमानात्विजः पुत्रादयोवा येवयंचपूर्वस्तोतृलेन
पसिद्धावयमपि अविभत्यर्थं निष्टतन्युः शन्दयन्तु निर्वस्तनतिःशब्दकर्मा इतःपरमप्यस्सव
पुत्रपौषादयोवयंचामिंस्तुमइत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-मिहंनसूरः मिहं मेहनशीलं मेघ यथासूरः
सूर्योवृष्टयर्थ शब्दयति तद् रिडिछान्दसोविकरणस्यश्लुः अभिनिसस्तनःशब्दसंज्ञायामि-
तिपत्वम् ॥ १३॥
॥ इतिद्वितीयस्पद्वितीयेनवमोवर्गः ॥९॥

·म.१०२१ सू०१४२] द्वितीयोष्टकः १४७ समितित्रयोदशचैतृतीयंसूक्तम् आनुष्टुभ प्रथमायाःसमिनामकोऽग्निर्देवता समिद्धो- मिः द्वितीयादीनांतनूनपानराशंसइलोपहिबीरिउपासानक्तादेव्योहोतारोमचेतसौतिलोदे- व्यःसरस्वतीलाभारत्या वधावनस्पतिःस्वाहारुतिरित्येताक्रमेणदेवताः अत्यायाइन्द्रः तिलो- देव्यइत्यस्यविवरणसरस्वतीला भारत्यइवि अत्रानुक्रमणिका-समिदभामियानुष्टुभयन्यै- न्दीति अत्रेध्मतनूनपादादिभिर्यज्ञावयववाचिभिर्यज्ञएवोच्य अतःसएवदेवतेतिका थक्यस्यमतं अग्निरेवसमिदादिभिरुच्यते अनःसएवदेवतेतिशाकपूणेमतं निरुतकिदेववाःमयाजानुयाजाइति छन्दोदेवताइत्यादिपक्षान्तरंबहुधाप्रदा तदर्थेबाह्मणादिचोदाहत्यइतरेपक्षाअर्थवादाःआग्नेया. एवेतिसिद्धान्तित। अथर्किदेवताःमयाजानुयाजाइत्यादिनापशावंगिरोगोत्रोत्पन्नानांएतदापीसूक्तं एकादशपयाजाइतिखण्डेसत्रितम्-समिलोअद्येति सर्वेपायथपिवेत्यत्रयथपिमहणावआपी सूक्तानिविविधानि नत्रवासिष्ठात्रेयवाध्यश्वगासमदानिचत्वारिनराशंसवन्ति मैधातिधंदैर्घतमसं- प्रेषिकानिनराशंसतनूनपादुनयवन्ति इतराणितनूनपात्यतीति तत्रैतत्सूक्तंदैर्घतमसत्वावउभयवद । तत्रमथमा- समिद्धोअमआवंहदेवाँअद्ययतखंचे। तन्तुंतनुष्वपूय॑सुनसोमायदाशुपै ॥ १ ॥ समईद्धः । अग्ने । आ। वह । देवान् अद्य । यतखंचे। तन्तुम् । तनुष्व । पूर्व्यम् । सुतसोमाय । दाशुषे ॥ १ ॥ हेअमे समिद्धः सम्यग्दीपितः एतन्नामकस्त्वं अद्यास्मिन्यागदिनेदेवान्हविषांभोनग्न्या- दीनावह अस्मद्यसंमतिपापय यतसुचेयागायोद्यतस्रुचे यजमानायतदर्थं आवाह्यचसुतसोमा- यपागार्थमभिपुतसोमाय दाशुषेहविदत्तवते यद्यपीदानीमेवाहूयन्तेदेवाः तथापि पूर्वानुष्ठाना- पेक्षयाभाव्यपेक्षयावादाशुपइत्युच्यते हविर्तात्रेयायजमानाय तदर्थपूर्त्यपूर्वे योदेवेायोहितं पूर्व- कालीनंया तंतुयशंतनुष्व विस्तारय ॥ १ ॥ अथद्वितीया- घृतवन्तमुप॑मासमधुमन्तंतनूनपात् । यज्ञविस्यमावतःशशमानस्यदाशुपः ॥ २॥ १ नि.८२१. २२.. २नि.८.२२.।

·।
११८
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०१०
घृतध्वन्तम् । उप । मासि । मधुमन्तम् । तनूनपात् ।
यज्ञम् । विप्रेस्य । माव॑तः । शशमानस्य । दाशुषः ॥ २ ॥
हेतनूनपात् तनूनपादाज्यमितिकात्थक्यपक्षे तन्वोगायः भोगानांतासुजायमानत्वाता-
क्यउत्पन्नक्षीरंक्षीरात्सपिरिति आज्यस्यनमृत्वं तद्दान्यज्ञः अग्निपक्षे आपस्तन्वउच्यन्ते नात्यओ-
पधिवनस्पतयः तेभ्योऽमिरितिनसृत्वं अरणीयामिनिभावः एतन्नामक हेअमे विपस्यमेधा-
विनः शशमानस्य शंसमानस्य त्वांस्तुवतः दाशुपोहविर्दत्तवतोमावतोमत्सदृशस्य यजमानस्य
युष्मदस्मड्यांछन्दसिसादृश्यइतिवतुम् आसर्वनानइत्यात्वं घृतवन्तं क्षरदाज्योपेतं मधुमन्तमाधुर्यो-
पेतं सोमादिमधुरद्रव्येण तद्वन्तं यज्ञं उपउपत्य मासि निर्मिमी मितोभवसिवा संपूर्तिपर्यन्तं
तिष्ठसीत्यर्थः मामानेआदादिकः॥२॥
अथतृतीया-
शुचिःपावकोअद्भुतोमायमिमिक्षति ।
नराशंसस्विरादिवोदेवोदेवेपुंयज्ञियः॥३॥
शुचिः। पावकः । अद्भुतः । मध्वा । यज्ञम् । मिमिक्षति ।
नराशंसः । त्रिः । आ। दिवः । देवः । देवे' । यज्ञियः ॥ ३ ॥
देवेषुमध्येशुचिः शुद्धोदीमोवापावकः अन्नस्यापूतस्यशोधयिता अद्भुतः अभूतइव अद्यक्ष-
भविता आश्चर्यभूतइत्यर्थः देवोद्योतनशीलः यज्ञियोयज्ञसंपादनाहःईदृशोनराशंसः नरैः कर्म-
नेतृभिःविग्भिःशंसनीयोऽग्निः दिवोद्युलोकादागत्य मध्यामधुरेणरसेन यज्ञमस्मदीयं त्रिरामिमि-
क्षतित्रिवारंसमन्ताद सिंचति स्वादयतीत्यर्थःयट्वा मधुरेणफलेन विरामिमिक्षति योजयतीत्यर्थः
नराशंसोयज्ञइति कात्थक्यपक्षे यज्ञाभिमानीदेवोद्योतमानः धुलोकादागत्यानुष्ठीयमानः यज्ञ
विरामिमिक्षति अयनराशंसोदेवः त्रिराउपसर्गवशायोग्यक्रियाध्याहारः विवारमागच्छति विरा-
हरतियाफलं अवशिष्टंपूर्ववन्नेयम् ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
ईळितोअम्रआवहेन्द्रचित्रमिहमियम् ।
इयंहित्वामतिर्ममाच्छासुजिच्यते ॥४॥

·।
मं०११०२१सू०११२] द्वितीयोएकः
११९
ईळितः । अग्ने। आ। वह । इन्द्रम् । चित्रम् । इह । प्रियम् ।
इयम् । हि । त्वा । मतिः । मम । अच्छे। सुजित । वच्यते ॥ ४॥
हेअमे ईलिनः सर्वैःस्तुत्यः इणनामकस्त्वं इहास्मिन्यज्ञे चित्रं चायनीयं भियं भीणपिता-
रमस्मानहविःस्वीकर्तुं यामीतियुक्तमिन्द्रं आवहआह्वय हेसुजिह घृतपानेनशोधनज्यात इयं
मममतिर्मननसाधनास्तुतिरूपावाक् त्वात्वांभच्छआभिमुख्येनमासुंबच्यते मतिरेवास्मदीयोच्यते
हिःपूरणार्थः वचेर्यकि संघसारणाचेतिपूर्वरूपस्य वाछन्दसीनिविकल्पितत्वादशावेयण अत्र
पुरोडाशादीडभिमानियज्ञपरतयावाव्याख्येयम् एवमुत्तस्त्र यज्ञांगेर्यज्ञसंबन्धिदेवताभिश्चयज्ञएवो-
ध्यतइतितत्परत्वेनव्याख्येयम ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
स्तृणानासौयत चोहियजेखवरे ।
ओदेवव्यचस्तममिन्दापशर्मसमर्थः ॥५॥
स्तृणानासः। यताखंचः । बहिः । यज्ञे । सुअवरे । उजे ।
देवव्य॑चःतमम् । इन्द्राय । शर्म । सध्यर्थः ॥ ५ ॥
स्वध्यरेशोभनपापणीयाद्यवान्तरयागवतियज्ञेसोमयागे पहिईभीस्तृणानासः आस्तर-
न्तः यतसुचः नियमितजुबादिपात्राः ऋत्विजोदेवव्यचस्तमं अविशयेनदेवगामिनं समथः स-
चनोविस्तीर्णशर्मसुखसाधनगृहं इन्द्रायजेविवर्जयन्ति संपादपन्तीत्यर्थः ॥ ५॥
अथपष्ठी-
विश्रयन्तामृताधाप्रपैदे॒वेभ्योमहीः।
पावकासःपुरुस्पृहोद्दारोदेवीरसश्चतः ॥ ६ ॥१०॥
वि । अयन्ताम् । ऋतुराधः । पृथ्ये । देवेभ्यः। महीः। पावकासः ।
पुरु:स्पृहः। द्वारः । देवीः। असश्चतः ॥ ६॥ १०॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०११
द्वारोदेवीः यज्ञस्पद्वाराभिमानिन्यौदेवताविश्रयन्तां विविधंश्रयन्तु विवृताभवन्तु किम-
धंदेवेश्यः पयैपयातुं देवानांपापणाय मयैरौहिष्यअव्यथिष्यैइतिनिपातितः कीदृश्यस्ताः ऋता-
वृधः यज्ञस्पवर्धयित्र्यः महीः महत्यः पूज्याः पावकासः शोधयिन्यः पुरुस्पृहः बहुस्पृहणीयाः
असश्चतः असज्यमानाः परस्परविरुष्टाइत्यर्थः ॥ ६॥
॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेदशमोवर्गः॥ १० ॥
अथसप्तमी-
आभन्दमानेउपानक्तोपासांसुपेशंसा।
यह्वीकृतस्यमातरासीदतांर्हिरासुमत् ॥ ७ ॥
आ। भन्दमाने इति । उपाके इति । नक्तोषसा । सुदृपेशंसा।
यही इति । ऋतस्य । मातरां । सीदताम् । बर्हिः।आ। सुधमत्॥७॥
भन्दमाने सर्वैःस्तूयमाने उपाके परस्परसंनिहिते सुपेशसा शोभनरूपे पेशइतिरूपनाम
यहीमहत्यौ अपत्यरूपेवापतिदिनंजायमानत्वात् यहुरित्यपत्यनाम यहुःसूनुरितितन्नामसुपाठा-
व ऋतस्यमातरायज्ञस्यनिर्माच्या नात्यांआगमनाद्यज्ञस्यसंपूर्तर्यज्ञमातृत्वमुपचर्यते यदा अतिरा-
जादीनामहोरात्रसाध्यत्वाव तन्मातृत्वं नक्तोपासा उक्तगुणविशिष्टेअहोरात्रदेवते सुमन स्वयमेव
अस्माभिरमार्थिते इत्यर्थः यदा मुमद शोभनमनस्के बहिरास्तृतंदर्भ आसमन्तात्सीदतां उप-
विशां यहा ऋतस्पेतिकर्मणिषष्ठी यज्ञमासीदतां आसायचयहिरास्तृतंदर्भस्वयमेवादचाम् ॥७॥
अथाष्टमी-
मन्द्रर्जिबाजुगुर्वणीहोतारादेव्याकवी।
यतनौयक्षतामिमंसिधमद्यदिविस्पृशम् ॥ ८॥
मन्द्रजिह्वा । जुगुर्वणी इति । होतारा । दैव्या । कुवी इति । यज्ञम् ।
नः । यक्षताम् । इमम् । सिघ्रम् । अद्य । दिविस्पृशम् ॥ ८ ॥

·म.१०२१९०१४२] द्वितीयोएकः
१५१
मन्द्रजिहादेवानां मादनज्वाला जुगुर्वणीशंगणतां स्तुवतां यजमानानां संभकारी यङ्तु-
गन्तात्विपिछान्दसीरूपसिद्धिः तस्मिन्नुपपदे बनतेश्छन्दसिवनसनरक्षिमथामितीमत्ययः कवी
मेधाविनी कान्तदर्शिनी देव्याहोवारा देवसंगन्धिनौहोतारी अयंचमध्यमस्थानश्चेत्युभौ सिग्रंक-
लसाधनभूतं सिधैःस्फायितंचीत्यादिनारक् दिविस्पृशं युलोकवासिदेवान्स्पृशन्द तैहे विषः स्वी-
क्रियमाणत्वादितिभावः ईदृशंनोऽस्मदीयमिमयअद्ययक्षतां अनुनिष्ठतापूजयतांवा सम्पद्विा-
हयतामित्यर्थः ॥८॥
अथनवमी-
शुचिर्दवेप्पर्पिताहोत्रामरुत्सुभारती।
इलासरंखतीमहीवर्हिःसीदन्तुयज्ञियाः ॥९॥
शुचिः । देवेषु । अर्पिता । होना । मरुत्सु । भारती । इळा !
सरस्वती । मही । वर्हिः । सीदन्तु । यज्ञियाः ।। ९ ।।
शुचिः शुद्धा मरुत्सुविरुद्धलक्षणयामरणेषुदेवेषु द्योतनशीपुस्तापुमासु ऋत्विक्षु-
वा अर्पिता नियता होत्राहोमनिष्पादिका भारती भरतस्यादित्यस्य संबन्धिनी द्युस्थानावाक्
तथाइलापार्थिवीपैयादिरूपामही महती सरस्वती सरइत्युदकनाम तद्वती स्तनिवादिरूपामाध्य-
मिकाचयाक् एतास्तिनः विस्थानकागभिमानिदेवताः यज्ञियायज्ञाहा सत्यः बहिःस्तीर्णसीदन्तु
उपविशन्तु तिस्रइत्यवतिसृष्योजसइतिजसउदात्तत्वम्॥ ९॥
अथदशमी~
जन्नस्तुरीपमद्भुतपुरुषारपुरुत्मना ।
त्वदापोपायविष्यनुरानाभांनोअस्मयुः॥१०॥
तत् । नः । तुरीपम् । अद्भुतम् । पुरु 1 वा । अरंम् । पुरु। त्मना ।
त्वदा । पोपाय । वि । स्यतु । राये । नाभा । नः । अस्मध्युः ॥१०॥

·- १५२ ऋक्संहिताभाग्ये [अ०२ २०११ नः अस्मदर्थं तत् तादृशंतुरीयं तूर्णव्यापि अद्भुतं सद्यआविर्भवत् अभूतमिवसन यदा महनामैतत् सारतो महत् पुरुषारं बहूनांपाणिनां अर्थायैव अरंअलंसमर्थ यदा पुरुषारं ब- हुपभूतंच वाशब्दश्चार्थे अरं अलं त्मना आत्मना पुरुबहु क्रियाविशेषणमेतत् ईदृशमुदकं त्वष्टा वृष्ट्यादेःकर्ता त्वष्टुशब्दोपास्केनैवंव्याख्यातः त्वष्टातूर्णमभुतइति रुक्कास्त्विषेर्वास्याद्दीप्ति- कर्मणस्त्वक्षतेवीस्यात्करोतिकर्मणईति । एतन्नामकोवैद्युतोऽग्निः अस्मयुरस्मान्कामयमानः दे- वोनःपोपायभस्मापुष्टचैराये सद्धयेच नाभानाभौ वृष्टेर्वन्धकमेघस्यनाभिस्थानेवस्थिदंउक्त- लक्षणमुदकं विष्यतु विविधंगमयतु पोऽन्तकर्मणि ओतःश्यनीत्योकारलोपः उपसर्गात्सुनोती- तिपत्वं यदा नोनाभा अस्सत्संबन्धियज्ञनाभावुत्तरवेद्यांराये पष्ठ्यर्थेचतुर्थी रायोगवादिधनस्य पोपायपुष्टये स्यतिरुपसृष्टोविमोचनार्थः उक्तलक्षणांवृष्टिंमुंवतु ॥ १०॥ अधैकादशी- अवसृजन्नुपत्मनादेवान्यक्षिवनस्पते । अग्निहव्यासुपूदतिदेवोदेवेपुमेधिरः ॥ ११॥ अवसृजन् । उप । त्मना । देवान् । यक्षि । वनस्पते । अग्निः। हव्या । सुसूदति । देवः । देवे' । मेधिरः ॥ ११॥ हेवनस्पते बनानांपालक यूपाधिमानिदेवाग्ने अवसृजन स्वैरंवर्तयन् ऋत्विजः स्वस्वकर्म- सुव्यापारयन् त्मनाभात्मनादेवान् हविर्भुजः उपयक्षि उपेत्यपन बहुलंछन्दसीतिशपोलुक् देवो- द्योतमानः मेधिरोमेधावान् अग्निराहवनीयोदेवेभयेपांमध्येहव्याहवींपि सुसूदति प्रेरयतिस्वी- करोति पूदक्षरणे बहुलं उन्दसीविशपःनुः लेोडाटावित्सडागमः यदा यूपाग्निरेवपरोक्षणोच्य- ते सोऽमिर्हवींषिमुष्ठुस्वीकरोति ॥ ११ ॥ अथद्वादशी- पूपण्वतेमुरुत्वतेविश्वदेवायवायवे। वाहांगायत्रवेपसेहव्यमिन्द्रायकर्तन ॥ १२॥ । १नि०.८१३.।

·मं०१०२१०१४२] द्वितीयोष्टकः १५३ पूपवते । मुरुत्वते । विश्वदेवाय । वायवे । स्वाहा । गायत्रवेपसे । हव्यम् । इन्द्राय । कर्तन ॥ १२ ॥ पृषण्वते पूष्णावद्वते अनोनुडितिनुट् ह्रस्वनुत्पांमतुवितिमनुपउदात्तत्वं मरुत्वते मरुद्भिस्त- द्वते विश्वदेवाय सर्वदेवसंघाय वायवे गमनशीलाय वायुदेवायच तथा गायत्रवेपसे वेपइतिरू- पनाम गायत्रशब्दइतरसामोपलक्षणः गायत्रं वेपारूपंपस्य तादृशायेन्द्राय हव्यंहविःमदातुं स्वाहाकर्तन स्वाहाकारंकुरुत ऋत्विजः करोतेर्लोटि तमनप्तनथनाश्चेतितनबादेशः ॥ १२ ॥ अथत्रयोदशी- स्वाहाकतान्यागृह्युप॑हत्यानिवीतये । इन्द्रागहिश्रुधीहत्त्वांहवन्तेअध्वरे ॥ १३ ॥ ११॥ स्वाहाऽकतानि । आ । गहि । उप । हव्यानि । वीतये । इन्द्र । आ । गहि । श्रुधि । हवम् । त्वाम् । हवन्ते । अध्वरे ॥ १३ ॥११॥ हेइन्द्र स्याहारुतानि स्वाहेत्येवंपूर्वारुतिःकरणमुच्चारणं यक्ष्यमाणदेवतानांवा:स्वाहा- कवयः वहन्तिहव्यानि हवींपि अत्रमयाजेपुवषट्कारमदानात्स्वाहाकतं हविरित्यर्थः नखविः उपउपेत्य वीतयेभक्षणाय आगहि आगच्छ गमेश्छान्दसःशपोलुक् अनुदात्तोपदेशेत्यादि- नानुनासिकलोपः तथा हेइन्द्र आगहि स्तोत्राण्यभिलक्ष्यागच्छ आगत्यहवंअस्मदीयमाह्वान श्रुधिशृणु यतस्त्वां अध्वरे अहिंसात्मकेयागेहवन्ते आह्वयन्तिऋत्विजः अतः श्रुधि हुयतेर्व- हुलंछन्दसीतिसंप्रसारणम् ॥ १३॥ ॥ इतिद्वितीयस्यदिनीय एकादशोवर्गः ॥११॥ प्रतम्यसीमित्यष्ट,चतुर्थसूक्तदैतमसं वथाचानुकान्तम् प्रतव्यसीमावानेतुवञ्चिष्टुबन्त- मिति तुतदित्युक्तवान् इदमादिसूक्ताष्टकस्याग्निर्देवता अन्त्यात्रिष्टुप् शिष्टाखिष्टुयन्तपरिभाषयाज- गत्यः पातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरुक्तोविनियोगः अमिष्टोमेआनिमारुवेशस्त्रे इदंसूक्तंजातवेदस्य निविदानीयं अथयथेतमितिखण्डेसूषितम्-प्रतव्यसीनन्यसीमापोहिष्ठेतितितइति । दशरात्र- २०

·१५४
ऋक्संहितामाष्ये [अ०२ २०१२
स्यपथमेप्यहनि जातवेदस्यनिविद्धानम् आश्वमेधिकेमध्यमेहनिचनिविद्धानं तथाचाचार्योs-
निदेशऐकाहान्युपसंशस्य तेषुनिविदोदध्यादेवमेवामिमारुतइति ।
तपथमा-
प्रतव्य॑सीनव्य॑सीधीतिमग्नयेवाचोमुर्तिसहसःसूनवेभरे ।
अपांनपाद्योवसुभिःसहमियोहोतापूथिव्यांन्यसौददृत्वियः॥१॥
प्र । तव्यसीम् । नव्य॑सीम् । धीतिम् । अग्नये । वाचः। मतिम् ।
सहसः । सूनवे । भरे । अपाम् । नात् । यः। वसुंधभिः। सह ।
प्रियः। होता । पृथिव्याम् । नि । असीदत् । ऋत्वियः ॥१॥
अहंअग्नये प्रतव्यसी तवीयसी अतिशयेनवर्धयित्री तवतिर्वृद्यर्थःसौत्रोधातुः अ.
मातृजन्ताच्छन्दसोतीपसुन् तुरिष्ठमेयःस्वितितृलोपःछान्दसईकारलोपः नव्यतीनववरांभपू-
वौधीति यागलक्षणांउक्तगुणकंकर्ममभरे प्रकर्षणकरोमि तथोक्तलक्षणांवाचोमति स्तुतिरूपंक-
मंभरे कीदृशापानये सहसोवलस्यसूनवे पुत्राय किंच योऽमिरपांनपाद तासांनप्ता अमओप-
धयः ओपधीभ्योगिरित्यगेर्नमृत्वं अथवा अपांनपातयितावैधुताग्निरूपेणमवर्षकत्वादितिभावः
तथा मियोयजमानस्यमीणयितामियतमोवातस्यहोताहोमनिष्पादकः सोऽग्निःऋत्वियः पाप्त-
काठः माप्तमदानसमयःसन् पृथिव्यां वेदिलक्षणायां वसुभिः निवासयोग्यैर्गवादिधनैः सह-
सहितोन्यसीद नितरांसीदति ॥ १॥
अथद्वितीया-
सजायमानःपरमेव्योमन्याविरग्निरमवन्मातरिश्वने ।
अस्पकत्वांसमिधानस्यमज्मनापद्यावांशोचिःपृथिवीरोचयत॥२॥
सः। जायमानः। परमे । विओमनि ! आविः । अग्निः । अजवत् ।
मातरिश्वने । अस्य । कत्वां । सम्धानस्यं । मज्मना ।प्र।
या शोचिः । पृथिवी इति । अरोचयत् ॥२॥

·मं०१ अ०२१ सू०१४३] द्वितीयोष्टकः १५५ सपूर्वोक्तोऽग्निः जायमानः अरणीभ्यामुत्पद्यमानः काठेपुवामादुर्भूतःसन् तदानीमे- व परमेउलटेन्योमनि विविधरक्षणपति वेदिदेशेमातरिश्वनेअंतरिक्षसंचारिणेवायवेपथममा- विरभवत् प्रत्यक्षोभूव त्यमग्नेप्रथमोमातरिश्वनाविभवेत्यादिश्रुत्यंतरमसिद्धः । वायुसंयोगात्म- ज्वलितइत्यर्थः अथवा मावरिफटस्यनिर्मातरियज्ञेश्वसिदिचेष्टतइतिमातरिश्वा यजमानः- दर्थं किंच समिधानस्यइंधनैः सम्यग्वर्धमानस्यास्यागेः मज्मनावलनामैतव बलवत्ता क्रत्वाक- तुनाकर्मणाज्वालनादिव्यापारेण शोचिःद्यावापृथिवी द्यांचपृथिवींच मारोचयद प्रकर्षणादीपय- ९ मध्येशोचिःशब्दश्चान्दसः मज्मनाक्रत्वासमिधानस्येतिवायोज्यं प्रबलेनसमिन्धनादिव्या- पारेणसमिद्यमानस्पेत्यर्थः ॥ २॥ अथतृतीया- अस्यत्वेषाअजराअस्यभानवःसुसंदृशःसुप्रतीकस्यसुद्युतः। भावक्षसोअत्युत्तुर्नसिन्धोग्नेरैजन्तेअर्ससन्तोअजरीः ॥३॥ अस्य । वेपाः । अजराः । अस्प । भानवः । सुसन्दशः। सुप्रतीकस्य । सुध्द्युतः । भाइत्वक्षसः। अति । अक्तुः । न! सिन्धवः । अग्नेः । रेजन्ते । असंसन्तः । अजराः ॥ ३ ॥ अस्यस्तूयमानस्याग्नेः त्वेषाः दीप्तयः अजराः जरारहिताः अजीर्णाः अविरताइत्यर्थः नभोजरमरेत्यादिनोत्तरपदाधुदात्तत्वं तथा सुपतीकस्यशोभनमुखस्याने नवोरश्मयः दीसेरुक्त- खानविस्फुलिङ्गाभवगन्तव्याः तेचसुसंदृशः सुष्ठुसम्यक्दष्टारः सर्वतोव्याघाइत्यर्थः सुद्युतः सु- सर्वतोद्योतमानाः तथाअस्याः भात्यक्षसः त्वक्षइतिवलनाम त्वक्षः शर्धइतिषटनामसुपागद भासमानवलाः अकुरितिरात्रिनामैतत् अक्तुः उम्पतितनामसूतत्वाव द्वितीयार्थेपथमा अक्तुंज- गदंजकनैशंतमः अतिअतिक्रम्य सिंघवः स्यन्दमानाः सर्पकपाभुषन्तः असन्तः स्याहारेय. स्वपन्तः अविरताः अतएवाजराः रश्मयः नरेजन्ते नकंपन्ते दाहपाकादिषु नचलन्तिनचाल्यन्ते वान्यैः यहा नशब्दोदृष्टान्तवचनः भावक्षसः भाएवत्वक्षोचलंपस्यतादृशस्यादित्यस्पसिन्धवोन रश्मयइवतेयथास्यन्दनशीला व्यासिमन्तः अक्तुरिति अंजकतमः अतिक्रम्य यथाअससन्तोरे- जन्तेतद्वन्दात्वक्षसोस्यानरुक्तलक्षणादीतयोपिसर्वत्ररेजते कंपते व्यामुवन्तीत्यर्थः ॥ ३॥ । १ऋ० सं० १. २. ३२. ।

·६५६ फक्संहिताभाप्ये [अ०२ २०१२ अथचतुर्थी- यमेरिरेगवोविश्ववेदसंनानापृथिव्याभुवनस्यमज्मना । अनितंगीमिहिनहिखआदमेयएकोवयोवरुणोनराजनि॥४॥ यम् । आईरिरे । भृगवः । विश्ववेदसम् । नाभा । पृथिव्याः । भुवनस्य । मज्मना । अग्निम् । तम् । गी:इभिः । हिनहि । रवे । आ। दमै । यः । एकः। वस्वः । वरुणः। न । राजति ॥ ४ ॥ । विश्ववेदसं सर्वधनं वेदइतिधननाम वेदः वरिवइतितन्नामसुपाठाव तादृशंयमग्निं भगवः भगुगोजोत्पन्नाः पापस्यार्जकाः पृथिव्यावेद्याः एकदेशेकलशब्दः यद्वा एतावतीवैपृथिवीत्यादि- श्रृंव: येया:पृथिवीत्वं तस्यानाभानाभौउत्तरवेद्यां भुवनस्यभूतजातस्य मन्मनावटेन निमित्ते- न आाभिमुख्पेन इरिरईरितवन्तः स्थापितवन्तः तमनिस्पेसकीयेदीगृहे उत्तरवेद्यांगीतिः स्तुतिभिः आहिनुहिमामुहि हिगतावृद्धीच उतश्चमत्ययाच्छन्दसिदावचन मितिहेर्नुगभावः योऽ- मिः एकः मुख्यःसन् एकएववावस्वोवसुनः गवादिधनस्यराजति ईश्वरोभवति पदातुमितिशेषः राजवीत्यैश्वर्यको क्षियनिराजनीतितन्नामसुपाठात् तत्रदृष्टान्त:-वरणोन वारकआदित्यइव सपथा सर्वस्यईष्टेतदव ॥ १॥ अथपञ्चमी- नपोवरांपमरुतामिवस्तुनःसेनेवसृष्यादिव्यापाशनिः। अग्निर्जस्तिगितैत्तिमर्वतियोधोनशत्रून्नमवनान्य॒ज्ञते ॥५॥ न । यः । वराय । मरुताम् इव । स्वनः । सेनाध्दव । सृष्टा । दिव्या। यथा । अशनिः । अग्निः। जमः । निगितः। अत्ति । भवति । योधः । न । शत्रून् । सः । वनां । नि । ऋजते ॥ ५ ॥ ते० सं० २.६.१.।

·मं०११०२१ सू०१४३] द्वितीयोष्टकः योऽग्निवराय परणायनिग्रहायशक्तोनभवति तत्रदृष्टान्तत्रयमुच्यते-मरुतास्वनइव स- यथामाहस्तदत् तथासृष्टापरिक्षयार्थपपरोनाभिसृष्टासेनेवसायथान्येरनिरोध्यात तथा दि- ध्यादिविभवाअशनिर्यथा पतत्येवननिवार्यते तद्दन ईदृक्सामर्थ्यमस्तीतिदर्शयति अयमग्निस्ति गिनिशितैः तीक्ष्णो भूतैः अन्त्यविकारश्चान्दसः जंभैःदन्तैः दन्तस्थानीयाभिालाभिः अतिअस्मद्विरोधिनोभक्षयवि तथाभयंति हिनस्ति भर्वहिंसायां यास्कस्त्वाह-भर्वतिरत्तिक- मेति । यद्यपि अत्तिभर्वत्योरदनमेवार्थः तथापितवान्तरभेदोषगन्तव्यः तत्रदृष्टान्तः-योधो- न संग्रहाशूरइव सपथा शत्रून् भवतिभक्षयति तद्वत् किंच सोऽग्निः वना बनानि वृक्षादिसमू- हान्न्यूजते नितरां प्रसाधयति दहतीत्यर्थः जतिःमसाधनकर्मेतियांस्कः ॥५॥ अथषष्ठी- कुविनोअग्निरुचर्थस्य॒वीरसहप्कुविसुभिःकाममावरत् । चोदःकुवित्तुज्यासातयेधियःशुचितीकनमयाधियाणे ।।६।। कुवित्। नः। अग्निः।उचर्थस्यावौः। असत्। वसुः।कुवित्। वसुतिः। कामम् । आध्वरेत् । चोदः । कुवित् । तुतुज्यात् । सातये । धियः । शुचिप्रतीकम् । तम् । अया। धिया । गृणे ॥ ६ ॥ अयमपिनोंऽसा उचथस्य उक्थस्य स्तोत्रस्य कुविद् बहुवारंवीः कामयिताअसत् भवतु अस्तेर्टेटयागमः यदा उचथस्प एतनामकस्यमहर्षेः गोत्रमभवस्यनइतिसंवन्धः तथा वसुर्यासपितासषेपांवतुस्थानीयोवा वसुभिर्वासयितृभिः धनःकामंअत्पर्थभभिमतवाविद अतिमभूतं आवरत आवृणोतु अभिमत्तमदानेनकामंनिवर्दयत्वित्यर्थः वृणोतेलेंट यहागमः छा- न्दसोविकरणस्पलुक् अयममिःचोदः अस्माकंकर्मसुमेरकःसन् धियःकर्माणिसातलाभाय कारित बहुतुन्याव त्वरयतु प्रेरयत्वित्यर्थः तुजिःमेरणा छान्दसःशपतुः शुचिमतीकं शो- भनावयवं शोभनज्वालंतममि अयाधिया अनयास्तुतिरूपयापनयागृणे उधारयामि स्तो- मीरपर्धः ॥ ६॥ नि. ९. २३.1 २नि०५.२०.1 ·१५८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०२१०१३ अथसप्तमी- घृतप्रतीकंवऋतस्यधूपदमग्निमित्रनसमिधानजते । इन्धानोअक्रोविदर्थेपुदीद्यच्छुकवर्णामुदुनोयंसोधिय॑म् ॥ ७ ॥ घृनध्मनीकम् । वः। तस्य । धूःसदम् । अग्निम् । मित्रम् । न । सम्ध्दधानः । ऋजते । इन्धानः । अकः। विदथेषु । दीयंत् । शुक्रवर्णाम् । उत् । अम् इति । नः । यसते । धिय॑म् ॥ ७॥ घृतमतीकंघृवोपक्रम मयाजादिप्वाज्यैहयमानत्वाव यदा मतीकमगंदीपज्वाटमित्यर्थः किंभूवं वायुष्मत्संघन्धिनःमतस्पयज्ञस्पधूपदधुरिनिर्वहणेसीदन्तं यज्ञनिर्वाहकमग्निमिनमित्रमिव समिधानः इध्मैदीप्यमानः यजमानःजते प्रसाधयतिजतिःमसाधनकर्मा किंच इन्धानः सम्य- दीप्यमानः अक ज्वालासमिदादिभिराकान्तः अन्यैरनुकान्तोका क्रमेश्छादसोडः विदथेषु यज्ञेषुवेदपत्सु स्तोत्रेषु निमित्तभूतेपुदीयर स्वयंदीप्यमानोऽस्मदीयांधियंप्रज्ञापागादिविषयां शुभवर्णी निर्मलांज्योतिष्टोमादिकर्मवाउदुयंसते उद्योतयत्येव यमेटयडागमः सिप उशब्दो- वधारणे धीरितिकर्मनाम धीःशमीतितन्नामसुपाठात् ॥ ७ ॥ अथाष्टमो- अप्रयुच्छन्नमयुच्छद्भिरनेशिवेमिनःपायुभिःपाहिशग्मैः । अदब्धेमिरईपितेभिरिटेनिमिपद्भिःपरिपाहिनोजाः ॥ ८॥१२॥ अध्युच्छन् । अप्रयुच्छत्दृभिः । अग्ने । शिवेभिः । नः । पायुधः। पाहि । शम्मैः । अदब्धेभिः । अदृपितेभिः । इटे । अनिमिपत्भिः । परि । पाहि । नः । जाः ॥ ८॥१२॥ हेभग्नेभमयुच्छन् अस्मास्वभमाद्यन् युच्छपमादे अविच्छिन्नमवृत्तिःसन अपयुच्छ- दिः अम्मायद्भिःअनवधानरहितैः शिवेभिः मन्चकल्याणैःशग्मः सुखकरैः पायुभीरक्षणम- कारैर्नोस्मान्पाहिरक्ष किंच हेइष्टेसर्वेःएषणीय अग्ने जाःजायमानः अस्माभिर्दीप्यमानःसन्अ- दन्धेभिरहिसितैः अपितेशिः केनचिदप्यपरिशतैः दृपीपउत्केशे तौदादिकः अनिमिषद्भिः नि

·म.१०२१ सू०१११] द्वितीयोएक:
१५५
पेपरहितः अनलसस्वभावैःईदृशैर्लक्षणैनोऽस्मान्परि परितः पाहिपालय यद्वा उपर्युपरिजायन्तइ-
विजाः नोजाःअस्मत्सबंन्धिनीपुत्रपौत्रादिरूपाः प्रजाः परिपाहि परितोरक्ष नकेवलमस्मान्
किंतु अस्मापुत्रपौत्रादीनपिरक्ष ॥८॥
॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेद्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥
एतिमहोतेतिसप्तपंचमंसूक्तं दैर्घतमसंजागतं पूर्वत्रागेयतुतदित्युक्त्वात् इदमप्याग्नेयं त-
थाचानुक्रमणिका-एतिपसमजागतमिति पावरनुवाकाश्विनशखयोविनियोगउकः ।
दत्रपथमा-
।
एलिमहोतो तमस्यमाययोर्खादधानःशुचिपेशसंधिय॑म् ।
अभिमुचकमतेदक्षिणावतोयाअस्य॒धामप्रथमंहनिसते ॥१॥
पति ।। होता । व्रतम् । अस्य । मायया । ऊर्ध्वाम् ।दधानः ।
शुचिपेशसम् । धिर्यम् । अभि । सुचः । क्रमते । दक्षिणाआरतः
याः। अस्य । धाम । प्रथमम् । ह । निंसते ॥१॥
अयं होता होमनिष्पादकोऽध्वरस्पार्वतं हविःभदानादिरूपं कर्मकर्तुमायया कर्त.
व्यविशेषमज्ञयायुक्तःसन्पैति पकणगच्छतिहोतुं मायेविमशानाम मायावयुनमितितन्नाम-
सुपाठाव कीदशोऽयं जयां उपर्यादां शुचिपेशसं शोभनरूपोपेतां पेशइतिरपनाम धि-
यं मांदधानः धारयमाणः आचतुर्थात्कर्मणोभिसमीक्ष्यतेदंकरिप्यतीत्युक्तत्वाद मागत्पर
दक्षिणावृतः पादक्षिण्येनवर्तमानाः सुचःजुहादीः क्रमतेगृहाति कीदृश्यःसुचः याःमथर्मपात्रा-
सादनकालेअस्याग्नेधीमस्थान निसते निसचुचनेइविधातुः चुंबन्तिभनन्तइत्यर्थःमधमपनुष्ठेयक्रम
युगामेति पश्चात्सुचः कमतइत्पर्थः हशब्दसिद्धी यदा होतादेवानामाहादायमामिःअस्पयनमा-
नस्यवर्तकर्मन्योतिष्टोमादिपज्ञाविशेषणयुक्तःसन् एति यादेशंपत्यागच्छति कीदृशोऽपंऊभ्वा
उध्वतिराषिपेशसं शोभनरूपोपेतांधिपंज्वालाचसनादिपकर्मदधानोधारयमाणः भागस्यच
दक्षिणावृतः उक्तलक्षणानुचः धृतपूर्णाः जुहूपभदादिकाः अभिकमनेमाक्रमते घृतस्वीक-
तंबाटामसर्पन्तीत्यर्थः याः सुरः प्रथमं पूर्वहरिरासादनकाटे अस्यामेघांमस्थानं येदिय-
सनिंसते सन्तिमामा शब्दामसिद्धी णिसिपने अदादित्वाप्रपोतक् इदिश्यानुम् ॥१॥

·१६० फक्संहिताशाप्ये [अ०२२०१३ अधद्वितीया- अभीमृतस्यदोहनाअनूपतपोनदेिवस्य॒सद॑नेपरीटताः । अपामुपस्थेवितोयदासदधाअंधयुद्याभिरीयते ॥२॥ अभि । ईम् । ऋतस्य॑ । दोहाः । अनूषत । योनौं । देवस्य । सदने । परिटताः । अपाम् । उपस्थे । विभृतः । यत् । आ। असत् । अर्ध । स्वधाः। अधयत् । याभिः । ईर्यते ॥ २ ॥ ऋतस्योदकस्पदोहनाः धारामोनोउत्पत्तिस्थाने देवस्यसदने योतमानस्यादित्यस्यस्था- ने परीवृताः तरिमणिःपरितोव्याप्ताःसत्यः ईमेनमग्निभयनूपत अभिनयाभवन्ति आभ- वन्येवस्तूयन्तेवा कदेत्यतआह-यव यदाअपामुपस्थे उदकानामुत्सङ्गेअन्तः विभूतः विशेषण ताभिर्धार्यमाणःसन् आवसद आकन्यनिवसति अयमग्निः तदानीमित्यर्थः अधअधुनास्व- धाः अमृतोपमाः अपः अधयत् पिबति सर्वोलोकः ताविशेष्यन्ते याभिः सहईयते अयमग्निः संगच्छतेवाभूमिताभधयत् विद्युदात्मनाउदकानि जगत्पाययतइत्यनेस्तुतिः ॥ २॥ अथतृतीया- पु!षतःसर्वयसातदिद्दपुःसमानमर्थवितरित्रतामिथः। आदीभगोनहत्य समस्मदावोद्भुरश्मीन्समयंस्तुसारथिः ॥३॥ यु!षतः । सर्वयसा । तत् । दत् । वपुः । समानम् । अर्थम् । वितरित्रता । मिथः । आत् । ईम् । भर्गः । न । हव्यः । सम् । अस्मत् । आ । वोर्ल्डः । न । रश्मीन् । सम् । अयस्त । सारथिः॥३॥ सवयसासमानवयस्को वयःशब्देनसामध्यलक्ष्यते समानसामथ्र्यो तदिव तदानीमेक यदामवृद्धोभवति तदानीमेव समानमर्थ समानप्रयोजननिष्पत्ति मिथः प्रत्येक वितरित्रताभरा तरन्तीहोत्रध्वयं वपुः भनेःशरीरं युयूपतः स्वस्वव्यापारेणमिश्रयितुमिच्छतः प्रैषानन्तरंया- ज्पादिपाठोहोतुयापारः वषट्कारानंतरहोपाध्वयोरितिविभागः भवेदमनुसंधेयं-सवयसा समा- नवयस्की मिथः पत्येकंसमानमयोजनं सुखमातिवितरिवना विशेषेणतरितुमिच्छन्ती तरते- पगन्नाच्छनरिदाधापादौनिपात्यते द्विवचनस्याकारः जायापतीवपुः तदेवारसरंशरीरं

·मं०११०२१सू०१११] द्वितीयोष्टकः
युयूपतः मिश्रयितुमिच्छतः परस्परमालिङ्गतः तद्वदग्निसाकं होवध्वर्ययुयूपतः आदीअनन्त-
रमेवहव्यः आहवनीयोऽमिः सारथिः सरणशीलः सारथिवद्यज्ञात्मकस्यरथस्यनिर्वाहकोवा
सन् अस्मद् अस्माकंसंवन्धिनोरमीन रश्मिवदायवाघृतधाराः आसर्वतः समयंस्व सम्प-
स्वीकरोति तत्रदृष्टान्तद्वयमुच्यते-भगोन सर्वे सेवनीयआदित्यइव सयथा सर्वतः पूजा-
मादचे तद्वद सारथिः रथस्यपन्ना वोढुकत्याश्यादेः रश्मोन प्रग्रहानिय तान्यथास्वीक-
रोति तद्वदयमग्निरपि हवींपिसमयंस्त। ३ ।।
अथचतुर्थी-
यौदासर्वयसासपूर्णतःसमानेयोनामिथुनासोकप्ता ।
दिवाननक्तंपलितोयुवाजनिपुरुचरनजरोमानुपायुगा ॥४॥
यम् । ईम् । द्वा । सवयसा । सपर्यतः । समाने । योना । मिथुना।
सम्हओकसा । दिवा । न । नक्तंम् । पलितः । युवां । अजनि ।
पुरु । चरन् । अजरः । मानुपा। युगा ॥ ४ ॥
यईएनममि द्वा द्वी सवयसा समानवयस्को समानसामों या समानेयोना योनी फ-
लस्योत्पत्तिस्थाने यज्ञे वर्तमानौ मिथुनादंपतीइव एककार्योयुक्तो समोकणा समाननिवासी
देवयजनस्थानी ईदृशी होत्रध्वयूँ सपर्यतः पूजयतः स्तुत्याहविःमदानेनचमीणयतः कदेत्याह-
दिवान अहनीव नक्तंरावावपि सर्वदेत्यर्थः एवंपूज्यमानोऽग्निः पलितः पूर्वमंगारावस्थायांजी-
गोऽपि समिन्धनानन्तरं युवातरुणः तेजसासर्वस्य मिअपिदावा अजनि जायते एवंजातोयं
मानुपा युगा मनोःसंबन्धीनियुगानि जायापतिरूपाणि होवध्वर्युरूपाणिवोदित्य पुरुचरन्
बहाज्यादिकभक्षयन अजरः अजीर्णः जसरहितोवर्तते ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
तमाहिन्वन्तिधीतयोदशमिशोदेवमासनयहवामहे ।
धोरधिपतआसण्यत्यभिमन्दिर्षपुनानवांधित ॥५॥

·१६२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ व०१३ तम् । ईम् । हिन्वन्ति । धीतयः । दर्श । विशः। देवम् । मासः । ऊतये । हवामहे । धनौः । अधि । प्रवतः । आ। सः । ऋण्वति । अभिव्रजभिः । वयुना । नवा । अधित ॥ ५॥ देवं योतमानं तमोमेनमग्निं दशधीतयः दशसंख्याकाअंगुलयः विशः विशः परस्परवि- लियाः हिन्वन्ति मीणयन्तिमथनकाले तथामा सोमनुष्यावयं' यजमानाः ऊतयेरक्ष- गाय हवामहे आहृयामः कोऽस्यविशेषइतिउच्यते अयमग्निः धनोर्धनुपःसकाशाद म- यतः आ मकर्षेणगच्छतोवाणानिव तान्यथाशवोरुपरिमुंचंति आइत्युपमार्थे त सोऽग्निःध- नुःस्थानीयानिजशरीरसकाशाव पवनः प्रष्टवेगवतोरश्मीन् ऋण्वति गमयति रिविर्गत्यर्थः अवान्तर्भावितण्यर्थोयं इदित्त्वानुम् छान्दसंरेफस्यसंप्रसारणं अधिशब्दोनकोधात्वर्थमा- मात्रानुवादी किंच एवंभवृद्धोऽनिः अभिवजद्भिरनुष्ठानार्थ अभितःसंचरद्भिः ज्ञेयमर्थमभि- गच्छद्भिर्वा तदर्थेनवानवानि नूतनानि वयुना वयुनानि प्रज्ञानानि अनुष्ठानविषयाणि अधि- तधारयति ज्ञापयतीत्यर्थः यदा अधिवजद्भिः आभिमुख्येनगच्छद्भिःहोत्रादिभिः क्रियमाणा- नि नवा नवानि वयुनानि प्रज्ञाविशिष्टानिस्तोत्रादीनि अधित धत्वे धानभ्छान्दसेलुझिस्थाप्यो- रितीत्वं उतरस्यसिचःकित्त्वं ह्रस्वादंगादितिसलोपः॥५॥ अथषष्ठी- वह्यग्निदिव्यस्यराजसित्वंपार्थिवस्यपशुपाईव॒त्मना । एनीतएतेरहतीमिश्रियाहिरण्ययीवकरीवर्हिरांशाते ॥६॥ त्वम्। हि। अग्ने। दिव्यस्य । राजसि। त्वम् ।पार्थिवस्य। पशुपाःईव । मना । एनी इति । ते । एते इति । वृहती इति । अभित्रियो । हिरण्ययी इति । वकरी इति । बर्हिः । आशाते इति ॥ ६ ॥ हेअग्ने त्वंदिव्यस्यादिविभवस्य देवादेवियुदात्मना वृष्ट्यादेवीराजसिईशिपे ऐश्वर्यनामैतव - थापार्थिवस्पपृथिवीसंवन्धिनः मनुष्यादेः राजसि ईश्वरोभवसि किमन्यतंत्रत्वेनेनेत्याह-मनाभा- सनैव स्वसामनैव तत्रदृष्टान्तः पशुपाइव पशुपालकोयथास्वसामध्येनैव पशूनांनिरोधनिर्गम- ·मं०११०२१९०११४] द्वितीपोष्टका नादिव्यापारेषुसमर्थोभवति तद्वत् एतदृष्टान्तेनअत्यन्तस्वातत्र्यमुक्तंभवति किंच यस्मादेवं तस्माचे वववर्हिगंज एवेमसिएनी एतवर्णेशु यावापृथियौ आशाते अनुवादेव्यामुतः वर्णानुदाचा- दितिडीप तकारस्यनः कीदृश्यौने बृहती महत्यौअनिविस्तृते अभिश्रियापानेश्वर्यअभिनः सई- तोवा हिरण्ययी हिवरमणीये वक्करीमतिकुशलंशब्दयन्त्यौ वर्वनिपि वनोश्चेतिडीबेफो छा- न्दसंकुले वकिकोटिन्येइत्यस्माच्छान्दसोनुमभावः ईदृश्यौ द्यावापृथिव्यौचर्हिरभुवाते ॥ ६ ॥ अथसममी- अग्नेजुपस्वतिहयंतचोमन्द्रवर्धावऋतजातसुक्रतो। पोविश्वतःप्रत्यइसिदतोरण्वःसंदृष्टोपितुमाईवक्षयः ॥७॥१३॥ अग्ने । जुपस्व । पति । हर्य । नत् । वचः । मन्द्र । स्वर्धावः । तहजात । सुकतो इति सुक्रतो । यः । विश्वतः । मृत्यङ् । असि । दर्शतः । रण्वः । समदृष्टौ । पितुमान ईवा क्षयः ॥७॥१३॥ हेमने जुपस्व सेवस्वहविः मौतोभववास्तुत्या किंच तत्तादृशंपियकरंवचः वायूपंस्तोत्र पतिहरपुनःकामयस्य हेमन्द मादनशील स्तुत्यवा हेत्वधावःहविर्लक्षणानवन हेऋतजातयज्ञा- थंमुत्पन्न हेसुक्रतो शोभनकर्मनशोभनमज्ञवा यईदृशस्त्वं विश्वतः सर्वस्य स्थावरजंगमस्य ज. गतः प्रत्यासि अभिमतःअनुकूलोसि नपराङ्खइत्यर्थः तथादर्शवः दर्शनीयः सर्वैः किंच संद धौसम्यग्दर्शने रण्वः रमणशीलः रमयितावाभवसिसर्वस्य यता तरादृष्टीसत्यांसर्वोजनः क्षयो :-पितुपानिवअविमभूवानस्वामी यथासर्वेस्तव्योगन्तव्यश्च भ निवासवान्भवति तबदृष्टान्तः- वति वदत् ॥७॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयत्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥ तपृच्छतेतिपंचपंचमंसूक्तम् अत्रानुक्रमणिका-पृच्छतपंचात्पाविषिति दीर्घतमान- पिः पूर्वाग्मयतुतदित्युक्त्वादिदयप्पाग्नेयं अन्त्पाविष्टुप् शिष्टानिष्पक्षपरिभाषयाजगत्यः मा- तरनुवाकाश्विनशस्खयोरस्पविनियोगउक्तः ।

·१६१
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०२ २०११
तत्रपथमा-
तंपच्छतासजंगामासर्वेदसचिकित्वाँईयतेसान्वीयते ।
नस्मिन्सन्तिमुशिपस्तस्मिन्निष्टयःसवाजस्यशवसःशुष्मिणस्पतिः॥१॥
तम् । पृच्छत । सः । जगाम । सः । वेद । सः । चिकित्वान् । ईयते ।
सः । नु । ईयते । तस्मिन् । सन्ति । प्रशिपः। तस्मिन् । इष्टयः । सः।
वाज॑स्य । शव॑सः । शुष्मिणः । पतिः॥ १ ॥
हेयजमानाः तमसिंपृच्छत यव स्वर्गादिविषयमष्टव्यमस्ति तत्तस्यैवप्रष्टव्यमस्ति तस्यैव
मष्टव्यत्येतिशयमाह-सजगामससर्वगच्छति अतएवसवेदसचमष्टव्यंजानाति किमितरसाधार-
प्पेननेत्पाह-सचिकित्वान् सएपचेतनावान् सरिशेषज्ञइत्यर्थः सएवईयते ज्ञेयसकाशंगच्छति
पुनर्गतिरेवविशेष्यते सः सोऽग्निरेव नु क्षिमईयते ययजमानस्य ज्ञेयमस्ति तमर्थ ज्ञातुं शीघमे-
पगच्छनीयर्थः यदा ज्ञानार्थईयते सेव्यते तथा शीघं अनुसेव्यते यस्मादयमुक्तरूपः तस्मात्तमेव
पृच्छतेत्यर्थः तत्रापेक्षिताःकामाःसन्तीयाह तस्मिन्ननौ मशिपः प्रशासनानि नियमनसाम-
योनिसंति असाध्यंनिपम्यापि साधयितुंगत इत्यर्थः किंच तस्मिन्नेवाग्नौ इष्टपएटन्याभो-'
गाः सर्वफळसाधकायागावा संति किंच सोऽग्निवाजस्य अन्नस्य शवसोपलस्यचपतिः पाटपि-
का दावा किंच सृष्मिणोपटवतोराजादेरपि पतिः स्वामी यस्मादयं महानुभावः तस्मात्नमेय -
"धापुरुषार्थसाधयतेति ॥ १॥
अदितीया--
तमिच्छन्तिनसिमोविच्छतिखेनैवधीगेमनसायदभीत् ।
नमंप्यतेपथमनापरवास्पकत्वासचतेअमपितः ॥ २॥
नम् । इत् । पृच्छन्ति । न । सिमः । वि । पृच्छति । स्वेनदव ।
धीरः । मनसा । यत् । अर्पमीत् । न । मृप्यते । प्रथमम् । न ।
अपरम् । वः । अस्य । कावा । सुचने । अपितः ॥२॥

·म. १०२१सू०११५] दितीयोष्टका पूर्वमवेमिपृच्छतेत्युक्तं अबतुसोनुनयेनमष्टव्यइत्याह-तमित् तमेवामिपृच्छति सनुना- न्यपृच्छति पश्नसमयेऽपि सिमः सर्वजनोनविपृच्छति विपरीतनपृच्छति पृष्ठोऽपिधीरोधीमा- नयं स्वेनेवमनसा इवशब्दएवार्थे स्वकीयथैवयुद्याययनकार्य अग्रभीव बदामीत्यादत्ते तदे- वपतिबूते नतुमभानुकूलं स्वतंत्रेश्वरइत्युकंभवति यदा प्रष्टाधीरोधीमानस्वेनेव स्वेनमनसावाचा वाच्यविचार्य यदग्रभीत् यद्वाक्यंवक्तव्यत्वेनस्वीकुर्यात् तदेवाग्निपृच्छति नतुबहुभाषतइत्य- धः परवाक्यासयत्वमाह-अयमग्निः पथमंवचः स्ववाक्यात्पूर्वभाविवचनं नमृष्यवेनसहते तथा अपरंववः स्वोत्पनन्तरभाविपतिवचनं नमृष्यते यस्मादयमेवंविधः तस्मादमपितः अमदृतः यदा तेनशिक्षितः अनुद्दण्डः सर्वोटोकः अस्यमहानुभावस्याः क्त्वाऋतुनारक्षणादिकर्मणास- हसचते संगच्छतेजीववीत्यर्थः ॥२॥ अथतृतीया-- । । तमिच्छन्तिजुहस्तमविश्वान्येकःशृणवद्दचीसिमे। पुरुभैपस्तरियंजसाधनोच्छिद्रोतिःशिशुरादत्तसंरभः॥ ३ ॥ नम् । इत् । गच्छन्ति । जुह्वः । तम् । अर्वतीः । विश्वानि । एकः । शृणवत् । वासि । मे । पुरुष्प्रेषः । ततुरिः । यजसाधनः । अच्छिद्रतिः । शिशुः । आ। अदत्त । सम् । मः॥ ३ ॥ जुद्धः अस्मदीयाजुहूपदादयः तमिद नवोद्दिश्यआज्यपूर्णाः सत्योगच्छन्ति प्रीणपि- तुं यहा हूयन्तइति जुह्वःआहुतयः सोमादिरूपाः अथवाजुह्वादिषुस्थिवान्यान्यान्यपिआश्रया- अयिणोरभेदेनजुह्वइत्युच्यन्ते मंचाक्रोशन्तीतिवद ताअपितमेवगच्छन्ति अस्यसर्वदेवतात्मक- त्वात् अवेतरदेवतार्थमपिहूयमानचेविशायः किंच अर्वतीः पातिमत्यः स्तुतयः वमित तमेवा- मिंगच्छन्ति सर्वदेवतात्मकत्वादेव सएवएकोयमग्निः विश्वानि मे मदीयानिवासि स्तोत्ररूपा- णि शृणवत् शृणोति अमेः सर्वदेवतात्मकत्वं तैत्तिरीयाआहुः-तेदेवांविष्यतोऽनिमाविशन् त स्मादाहुरग्निसादेवतेति । तथात्रैवपरस्तादानास्पते-त्वममेवरुणोजायसेयत्त्वं मित्रइत्यादिको- स्पविशेषइत्युच्यते पुरुषः बहुप्रैषभाक् या बहुप्रेषणः सर्वस्याज्ञापयितेत्यर्थः नतुरिस्तारयि- १० सं ६.२ २.। २ऋ०सं० ३.८.१६.।

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०२ २०१५ ना तरतेरन्तर्यादागमहनइतिकिन्सत्ययः बहुलंछन्दसीत्युत्वं यज्ञसाधनः यज्ञसाधकः अन्य- धीनत्वायज्ञस्य अच्छिद्रोतिः अविच्छिन्नरक्षणः शिशुः शिशुवत्मियकारी शोचयितावाशत्रूणां एवंभूतोऽमिः संरभः यज्ञादिसंभवानसन् आदत्तआदत्ते हविरादिकंस्वीकरोवि ॥ ३॥ अथचतुर्थी- उपस्थायंचरतियत्समारतसद्योजातस्तत्सारयुज्यभिः । अभिश्वान्तंमृशतेना॒न्येमुदेयदीगच्छन्त्युशतीरपिष्ठितम् ॥ ४ ॥ उपस्थाय॑म् । चरति । यत् । सम्आरंत । सद्यः । जातः । नत्सार । युज्यभिः । अनि । श्वान्तम् । मृशते । नान्ये । मुदे । यत् । ईम् । गच्छन्ति । उशतीः । अपिस्थितम् ॥ ४॥ यदयदा अध्वर्युरुपस्थायंचरति उपस्थायोपस्थायानुतिष्ठति उत्पत्त्यनुकूलव्यापारकरोति कदेरयाह यत्समारत समगच्छत मथनेनाविरभवत् समोगम्युच्छीत्यरात्मनेपदम् सयस्तदानीमे- वजातउत्पन्नःसन् युज्येभिर्योक्तुंसंवसमर्थैः फलैमिश्रयितुमर्हस्तेजोभिर्वा युक्तःसन् तत्सार अरण्योर्मूढःसन् चचार यद्वा युज्येभिरश्वैः जातमात्रएव सर्वत्रसंचचार सरच्छद्मगती लि- टिणलिरूपं एवंपवृद्धोयंश्वांतश्रान्तं शान्तंवायजमानं नान्येनन्दनीयेकर्मणिनिमित्तभूतेसति मु- दे तस्यसंतोषायअभिमृशते अभिमर्शनंकरोति फलपदानेनेतिभावः यथालोकेगुर्वादिः आन्तं शिष्यादिकंस्पृशति तद्वद कदेतिचे उच्यते यद्यदाअपिष्ठितंव्याप्यवर्तमानईएनमान उशतीः कामयमानाः आज्यधाराः स्तुतयोवा गच्छन्ति मामुवन्ति तदाभिमशते ॥ ४ ॥ अथपश्चमी- सईमृगोअप्यौवनर्गुरुपत्वच्युपमस्यांनिर्धायि । व्यंब्रवीयुनामय॑भ्योग्निर्विहाँचिद्धिसत्यः ॥५॥ १४ ॥ सः। ईम् । मृगः । अप्यः । वनर्गुः । उप । त्वचि । उपमस्याम् । नि । धायि । वि । अब्रवीत् । वयुना । मत्र्येभ्यः। अग्निः । विद्वान् । ऋतचित् । हि । सत्यः॥ ५॥ १४ ॥ । । ।

·मं०अ०२१सू०१४६] द्वितीयोष्टकः १६७ सईसएवाग्निः उपमस्यां उपमायां उपमास्पदायांत्वचि ओषध्यादिभिराच्छादिताया वेषां उपनिधायि उपस्थाप्यते उत्तरकोपभोगाय कीदृशः समृगोमार्जयिता अन्वेषणशीलोवा मृगोमार्गतिकर्मणइतियास्कः । अप्यः आप्योगन्तव्यः अपः कर्मतत्रसाधुर्वा वनर्गः वनगामी ऋच्छतेर्गमेश्चेदरूपं यदा गमेरेव उपपदस्यरुडागमछान्दसः एवंभूतोऽमिर्मत्र्यायोमरणधर्मे- पोयजमानादिरूपेक्योवयुना वयुनानि प्रज्ञानानिअनुष्ठेयज्ञानानिव्यबवीव विशेषेणबवी- ति उपदिशति वयुनमितिमज्ञानाम वयुनमभिव्यतितन्नामसुपाटाद ईदृक्सामर्थ्यमस्तीतिद्- शयति अपमनिर्विवान्सर्वज्ञः ऋतचित् यज्ञस्योदकस्यवाचेतिताज्ञाता सत्यः सक्रियमाणं क- में तत्रसाधुः सत्सुभवोवा सत्फलं वर्हतीतिवासम्पफटपदइत्यर्थः यसादपमुक्तसामध्यों- पेतः तस्मात्मज्ञोपदेशोयुक्तः हिशदमसिद्धौ ॥ ५ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेचतुर्दशोवर्गः॥ १४ ॥ विमूर्धानमिनिपंचर्चपाठसूक्तं दैतमसभामेयं पूर्वप्राग्नेयतुवदित्युक्तवाद विमूर्धानमि- त्यनुक्रमणिका पावरनुवाकाश्विनशस्त्रयोः त्रैष्टुभेछन्दसिइइमादिसूक्तत्रयस्यविनियोगः अथैतस्पाइतिखण्डेसूत्रितम्-त्रिमूर्धानमितित्रीणीति । तत्रपथमा- त्रिमूर्धानंसप्तरंभिंगृणीपेनमग्निपित्रोरुपस्थै। निपत्तमस्यचरतोध्रुवस्यविश्वादिवोरोचनापमिवांसम् ॥ १॥ निमूर्धानम् । सप्तरश्मिम् । गृणीपे । अनम् । अग्निम् । पित्रोः । उपस्थे । निसृत्तम् । अस्य । चरतः । ध्रुवस्य । विश्वा । दिवः । रोचना। आपप्रिध्वांसम् ॥ १॥ अनयाभिर्यज्ञरूपेणस्तूयते विभूर्धानं सपनत्रयरूपमूर्घत्रयोपेतं दिविषयांपादमूर्धसुच- हुबीहावित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् किंच सप्तरीभ नियामकसप्तच्छन्दोयुक्तअनून अविकलं सं- पूर्णफलं अमि अग्निसाध्य अगनादिगुणयुक्तंबा पित्रोरुपस्थेद्यावापृथिव्योरुत्संगे निषत्तं निषण्णं १नि.१२..।

·.. ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०१६ नूवानावा येवामनूचानास्तेवाकवयइतिश्रुतेः। किंच नानाहदाबहुपकारपाचुया रक्षमाणाः भारयमाणाः किंचैवंतपास्ते सिंधुत्पंदमानं यज्ञद्वाराफलानिमवंधमनिं सिषासन्तःसंभक्तमिच्छ- तः सनितेःसनि सनीवंततिविकत्सनादिहभावः जनसनसनामित्यात्वं पर्यपश्यन्त परितः प- श्यन्ति शुश्रूषन्त इत्यर्थः किंच सूर्यः सर्वस्यप्रसवितायमग्निः एत्यः एवंकुर्वयोन्नृभ्यःनेतायः आविरभवत् तेषामनुग्रहेणपत्यक्षोभवत् नृनित्पत्रविभकिव्यत्ययः नृन्माणिनोऽनुग्रहीतृमिति पापोज्पम् ॥ ४॥ अथपञ्चमी- दिलेण्यापरिकाष्टासुजेन्यईळेन्योमहोअर्मायजीवसे । पुरुत्रायद्रभवत्सूर भ्योगर्नेभ्योमघाविश्वदर्शतः ॥५॥१५॥ दिदृक्षेण्यः । परि । काष्ठांसु । जेन्यः । ईळेन्यः । महः । अर्भाय। जीवसे । पुरुष्वा । यत् । अभवत् । सूः। अह । एभ्यः । गोभ्यः । मघवा । विश्वदर्शतः ॥ ५॥ १५॥ अयममिः काठासुपरस्परंन्यावर्तमानासुदशदिक्षुदिक्षेण्यः अनुमहदृष्टयादर्शनयुक्तो- भवति यदा द्रष्टुमेष्टव्यः दर्शनेच्छाविषयभूतः दृशेःसन्नन्तात्रुत्यार्थेतवैकेन्केन्येतिकेन्यमत्ययः अतएवजेन्यः सर्वत्रमादुर्भवनशीलोभवविजपशीलोवा किंच प्रदानसमयेईळेन्यः स्तुत्योभवति किमर्थमेवंमहोमहतोदेवादेओपअर्भकस्यापस्प यजमानादेवजीवसेजीवनाय हविर्वहनेनप- धनपदानेनेतिविवेकः तवोपपत्तिमाह-पदह यस्मात्खलु पुरुवा बहुषु देशेषु देवमनुष्येत्यादिना वाप्रत्ययः मघवा हविर्लक्षणानवान् विश्वदर्शतः सर्वदृष्टव्यविषयवानयममिः एश्योग याप- व्यर्थेचतुर्थी एषाविजांगर्भवच्छिशुवत्पन्तरक्षणीपानांवरभवन मसविता उत्पादयिताभव- भवति वस्मानानाहदारक्षमाणाःकवयः पदनयन्तीतिपूर्वत्र संबन्धः ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्पद्वितीयेपंचदशोवर्गः॥ १५॥ कथावइतिपंच,सप्तमंसूकंदैर्घतमसमामेयंवेष्टुभ कथेत्यनुक्रमणिका पातरनुवाकाश्विनरा- भयोरस्पसूकस्यविनियोगः विमूर्धानमिवित्रीणीत्यनेनोक्तः । ऐ. बा.२.२.।

·मं० अ०२१सू०११५] द्वितीयोष्टका १७१ त्रमर्थमा- कथानेअग्नेशुचर्यन्तआयोददाशुवाजेभिराशुपाणाः। उल्नेयत्ताकेतनदधानाऋतस्यसामन्त्रणयन्तदेवाः ॥५॥ कथा । है । अग्ने । शुचय॑न्तः । आयोः । दाशुः । वाजेभिः। आशुपाणाः । उभे इति । यत् । तोके इति । तनये । दधानाः । ऋतस्य । सामन् । रणयन्त । देवाः॥१॥ हेअग्ने तेतवसंबन्धिनोरश्मयः शुचयन्तः दीविसर्वत्रचक्षाणाः भकटयन्तः आशुषाणाः आ- शुशीसंभकारः आशून्संभक्तारोवाप्वादेरपिशीसंभतारइत्यर्थः यहा समन्ताच्छोषयितारः पदा सर्वव्यामुवन्तः अभोलिट कानच् व्यत्ययेनोप्रत्ययः सिचेतिद्विविकरणवा भाङ्- पूर्वांदन्त वितण्याच्छुपेःशानचि छान्दसाशपोलुक् आशुशब्दात्सनौतेःकर्मण्यम् ईदृशा- रश्मयोवाजेभिरग्नैःसहितं भायोः आयुः आयुष्यं कर्मणिपष्ठी कथाकेनोपायेनददाशः ददति दाभदाने छान्दसोलिट् तमुपायमगृहाणेत्यर्थः रश्मीनावरमदानकुबद्दष्टमितिचेवउच्यते ययस्माद उभेउकेअन्नायुपीतोपत्रे चनये अनश्चेदेनकुटुंबस्यविस्तारके यदा वोकेपुत्रेतनयेवापुत्रादीच दधानाः धारयन्तोदेवाः व्यवहारोयजमानाः तस्यपत्तस्यसंवन्धिनिसायन्सानिरथन्तरादौ रणयन्त सन्ते ग्मयन्ति शब्दयन्येववा यस्मादन्नायुपुत्रादिसहिताः सोमेनेष्वासानिमन्ते सादृश्मयोतीत्यवगम्यतइत्यर्थः तादृशान्त्वदीयांवरसौन्मामप्यनुगृहाणेल्यर्थः ।। १ ।। अद्वितीया- बोमिअस्यवसोयविष्ठमंहिष्ठस्यप्रभृतस्यखपावः । पीयतित्वोअनुत्वोगृणातिवन्दास्तेतन्ववन्देअग्ने ॥ २ वोध । मे। अस्य । वर्चसः । यविष्ट । मंहिष्ठस्य । प्रभृतस्य । स्वधावः । पीयति । त्वः । अनु । त्वः । गुणाति । वन्दाः । ते। तन्वम् । वन्दे । अग्ने ॥ ३ ॥ हेयविष्ठ युवतम हेस्वधावः हविलक्षणानेन तद्वन्नमे मेमदीपस्यसंहिष्ठस्यअतिशयनपूज- नीयस्य प्रभतस्प मकर्षणसंपादितस्पास्येदानींक्रियमाणस्पयरसः स्तुनिरूपस्यवचनस्य कर्म-

·१६८
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२५०१५
मध्येवर्तमानमित्यर्थः भूमिस्थद्रव्येणधुलोकस्थदेवताभिश्चसाध्यत्वादितियावत् किंच ध्रुवस्य
निश्चलस्यचरतः हविर्भक्षयतोऽस्याग्नेः संवन्धिनं यज्ञं दिवः धुलोकादागतानि विश्वानि रोच-
नानि देवविमानानि आपमिवांसं सर्वतःपूरयितारं गृणीपे गृणीहि स्तुहि यदा अयमग्निरेवो-
च्यते विमूर्धानं मूर्धववक्षित्यन्तरिक्षद्युलोकाख्यस्थानत्रयोपेतं लोकत्रयव्याप्तमित्यर्थः गार्हप-
त्यादिस्थानत्रयवर्तिनवा सप्तरश्मि समज्वालं अनूनं अन्यून पित्रोर्याव्यापृथिव्योरुपस्थेउत्संगे
निपतं नसत्तनिपतेतिनिपातनानिष्ठानत्वाभावः निषण्णंभापमिवांस सर्वतः पूरयन्नंकामानां उ-
कलक्षणविशिष्टमग्निं गृणीषेगृणीहि स्तुहि किंच चरतःसर्वत्रज्वालाभिर्गच्छतः ध्रुवस्यधृतत्वाद-
विचलितस्पदिवोद्योतमानस्यास्यागेर्विश्वासर्वाणि रोचनारोचमानानितेजांसि सर्वत्र व्यामुव-
तीतिशेषः ईदृशममिंस्तुहीत्यन्तरात्मनःपैषः ॥ १ ॥
अथद्वितीया-
उक्षामहाअभिववक्षएनेअजरस्तस्थावितऊतिक्रप्वः ।
उा: दोनिर्दधातिसानौरिहन्त्यूोअरुपासोअस्य ॥२॥
उक्षा । महान् । अभि । ववक्षे । एने इति । अजरः । तस्थौ।
हुनः ऊंतिः। ऋप्वः । उर्व्याः । पदः । नि । दधाति । साना रिहन्ति।
ऊधः । अरुषासः । अस्य ॥२॥
उक्षासेक्ता फलमदइत्यर्थः अतएवमहान् महिना स्वरूपेणउदृत्तवृषभसदृशोयमग्निः ए-
नेपावापृथिव्या अभिअधिकम्यव्याप्यववक्षे वहति व्यामोतीत्यर्थः वहवेटिछान्दसःशपालु:
सोपस्वभात्मनेपदेष्वितितलोपः सिबहुलमिनिसिप् वृष्टयादिमदानेन हविर्यहनेनचलोकद्वय-
वासिनोदेवान्मनुष्यांश्वरक्षतीत्यर्थः किंचायंअजरः जरारहितः ऋष्वमहान् पूज्यः महनामैतव
मध्वःउक्षइतितनाममुपाठाद तथाइतऊतिः पाप्तरक्षणःसन् तस्थौ स्थितःवर्तते यदा उक्तगुणोयं
इनऊतिः इतएवगमनवान् अस्मद्देवयजनाभिमुखगमनवान्तस्थौ वर्तते तदनन्तरं उा:विस्तृ-
माया:धूम्याः सानौसमुच्छ्रितेपदेशे चेदिलक्षणे पदोनिदधाति पदानि स्थापयति करोनि कि-
चास्यामः अरुपासः अरुपाआरोचनाज्वालाः अधःस्थानीयमन्तरिक्षं रिहन्ति लिहंति यदा
अस्योधः ऊधःस्थानीयं यज्ञं अरुषासः आरोचनाः ब्रह्मवर्चसेनयजमानाः रिहन्ति अभिमत-
स्वर्गादीनिलिहन्ति ॥ २॥

·म० अ०२१ सू०१४६] द्वितीयोटक: अथवीपा- समानवत्समभिसंचरन्तीविष्वग्धेनूविचरतःसुमेकै। अनपटज्याँअननोमिमा विश्वान्केताअधिमहोदाने ॥ ३ ॥ समानम् । वत्सम् । अभि । सश्चरन्ती इति सम्श्चरन्ती । विष्वक् । धेनू इति । वि। चरतः । सुमेके इर्ति सुमे । अनपटज्यान् । अध्वनः । मिमाने इति । विश्वान् । केन् । अधि । महः । दाने इति ॥ ३॥ सपानएकमेववत्सं वत्सस्थानीयं पुत्रवर्षहेतुपग्निमभि अभिमुखसंचरन्ती संचरन्त्यो देधेन अनिहितकरणेनमोणयियौ पबोयजमानलक्षगेधेन् विष्वविचरतः संचरतः स्तनपा- नादिसदृशेन्चनप्रक्षेपर्समार्जनादिनासम्यक् वर्धपतइत्यर्थः कीदृश्यौवे सुमेकैशोधनकाणीशोप- नमेहनेवापरिचरणकुशइत्यर्थः किंचअनावृज्यान अपवर्जनीयरहितान् नसुयामित्युत्तरप- दान्तोदाचत्वम् अध्वनः मार्गान् अग्नेमान्वपदेशान् केशायमेध्यरहितान् मिमाने संपादयित्र्यो किंच विश्वानकेतान् सर्वाणिप्रज्ञानानि प्रवर्धनविषयाणि महोमहान्ति अधिअधिकंदधानेधार- यन्यौ ईदृश्यावध्वर्युपजमानरूपे जायापतिरूपेवाधेनू विष्वग्विचरतः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- धीरांसःपदंकवयोनयन्तिनानादारक्षमाणाअजुर्यम् । सिपांसन्तःपर्यपश्यन्तुसिन्धुमाविरेभ्योअमवृत्सूर्योनृन् ।। ४ ।। धीरांसः। पदम् । कुवयः। नयन्ति । नाना । हुदा । रक्षमाणाः । अजुर्यम् । सिसासन्तः । परि । अपश्यन्त । सिन्धुम् । आविः । एभ्यः। अभवत् । सूर्यः । नृन् ॥ ४॥ धीरासोधीराः धीमन्तः प्रयोगमाः अधदियः अनुप अजय अजीर्ण एनमामिं पदं स्थानवेदिलक्षणंनपन्तिमापन्ति मथनदेशागार्हपत्यावा अथवा वक्ष्यमाणटसणायजमानाइ- या पास्पदं सर्वकामानामासमेनंगमयन्ति कोदशाः वे कवयः कान्तदर्शिनोमेधाविनः भ- ·। ऋक्संहितामाध्ये [अ०२२०१६ नूवानावा येवामन्चानास्तेवाकवयइतितः । किंच नानाहदावहुमकारयायुया रक्षमाणाः भारयमाणाः किंवंरुपास्ते सिंधुत्पंदमानं यज्ञद्वाराफलानिमर्वतममि सिपासन्तःसंभक्तमिच्छ- तः सनितेःसनि सनीवंततिविकल्सनादिडभावः जनसनसनामित्यात्वं पर्यपश्यन्त परितः प- पन्ति शुश्रूषन्त इत्यर्थः किंचस्र्यः सर्वस्यमसविनायमग्निः एयः एवं कुर्वयोन्नयःनेतृपः आविरभवद नेपालनुमहेणपत्पक्षोभवद ननित्याविभक्तिव्यत्ययः नृमाणिनोऽनुमहीनृभिति वायोग्यम् ॥ ४॥ अथपञ्चमी- दिढोण्यापरिकाष्टासुजेन्यईलेन्यामहोअर्मायजीवसे । पुरुत्रायदभवत्सूरैभ्योगर्नेभ्योमपा विश्वदर्शतः ॥ ५॥१५॥ दिदृक्षेण्यः । परि । कार्वासु । जेन्यः । ईळेन्यः । महः । अर्भाय। जीवसे । पुरुत्रा । यत् । अभवत् । सः । अह । एभ्यः । गर्नेभ्यः । मघवा । विश्वदर्शतः ॥ ५॥१५॥ अयममिः काठासुपरस्परंब्यावर्तमानासुदशदिक्षुदिक्षेण्यः अनुग्रहदृष्ट्यादर्शनयुक्तो- भवति यदा द्रष्टुमेष्टव्यः दर्शनेच्छाविषयभूतः दृशेःसन्नन्तात्लत्यार्थेतवैकेन्केन्येतिकेन्यमत्ययः अतएवजेन्यः सर्वत्रमादुर्भवनशीलोभवविजपशीलोवा किंच प्रदानसमयेईळेन्पः स्तुत्योभवति किमर्थमेवंमहोमहतोदेवादे अायअर्भकस्याल्पस्य यजमानादे जीवसेजीवनाप हविर्वहनेनम- धनपदानेनेतिविवेकः तत्रोपपत्तिमाह-पदह यस्मात्सलु पुरुवा बहुषु देशेषु देवमनुष्येत्यादिना वामस्पयः मघवा हविलक्षणानवान विश्वदर्शतः सर्वदष्टव्यविषयवानयमगिः एभ्योग यःप- व्यर्थेचतुर्थी एषात्विजांगर्भवच्छिशवदत्यन्वरक्षणीयानांतरभवद मसविता उत्पादयिताभव- भवति वसालानाहदारक्षमाणाःकृषयः पनयन्तीतिपूर्ववसंवन्धः ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्पद्वितीयेपंचदशोवर्गः॥१५॥ कथावइतिपंचसप्तमस्कदैर्घतमसमाग्नयंतेष्टुभं कथेत्पनुक्रमणिका पावरनुवाकाश्विनी- भयोरस्पसूतस्यविनियोगः विमूर्धानमितित्रीणीत्पनेनोक्तः । ऐ.बा. २.२॥

·म.१०२१०१९७] द्वितीपोष्टकः १७१ वनपथमा- कथातेभग्नेशुचर्यन्तआयोर्दाशुवर्माजेभिराशुपाणाः। उमेयत्ताकेतनदानाकृतस्यसामंत्रणयन्तदेवाः ॥५॥ कथा । ते । अग्ने । शुचय॑न्तः । आयोः । ददाशुः । वाजेभिः। आशुपाणाः। उभे इति । यत् । तोके इति । तनये । दानाः । ऋतस्य॑ । सामन् । रणयन । देवाः॥१॥ हेअमे तेतवसंबन्धिनोरश्मयः शुचयन्तः दीविसर्ववचक्षाणाः प्रकटपन्तः आशुषाणाः मा. शुशीसंभक्तारः आशून्संभक्तारोवाय्वादेरपिशीमंसभक्तारइत्यर्थः यहा समन्ताच्छोपपिवारः यदा सर्वव्यामुवन्तः अश्नोतेलिटकानच् व्यत्ययेनोपत्ययः सिञ्चतिद्विविकरणता आङ्- पूर्वान्न वितण्यांपेःशानचि छान्दसाशपोलक आशुशब्दात्तनोतःकर्मण्यण् इंडशा रश्मयोवाजेभिरने सहित आयोः आयुः आयुष्यं कर्मणिपष्ठी कथाकेनोपायेनददाशुः ददति दादाने छान्दसोलिट् तमुपायमगृहाणेत्यर्थः रश्मीनावरमदानकुत्रदृष्टमितिचेव उच्यते यद्यसाद उभेउक्तअन्नायुषीबोकेपत्रे वनये भनवच्छेदेनकर्टबस्पविस्तारके यद्वा तोकेपुत्रवनयेनत्पुत्रादीच दधानाः धारयन्तोदेवाः व्यवहारोयजमानाः ऋतस्पयज्ञस्यसंवन्धिनिसामन्सान्निरथन्तरादौ रणयन्त रमन्ते रमयन्ति शब्दयन्त्येववा यस्मादनायुःपुत्रादिसहिताः सोमेनेष्वासानिरसन्ते तस्मादरमयोददतीत्यवगम्यतइत्यर्थः तादृशान्त्वदीयात्रसीमामप्यनुगृहाणेत्यर्थः ॥ १॥ अद्वितीया- बोधामअस्पवर्चसोपविष्टमंहिष्टस्युप्रभृतस्यवधावः । पीपतित्वोअनुवोगुणातिवन्दास्तेतन्वन्देअमे॥२ बोध। मे। अस्य । वर्चसः । यविष्ठ । मंहिष्ठस्य । प्रभृतस्य । स्वधावः । पीयति । त्वः । अनु । त्वः । गृणाति । वन्दारुः । ते । तन्वम् । वन्दे । अग्ने ॥ ३॥ हेयविष्ठ युवतम हेस्वधावः हविलक्षणानेन तद्दनो मेमदीपस्यमंहिष्ठस्पअतिशयेनग- नीयस्प प्रभवस्य प्रकर्षणसंपादितस्यास्पदान क्रियमाणस्पवयसः स्तुतितपस्पदचनस कर्म- ·१७२ ऋक्संहिताभाष्ये • [अ०२ २०१६ णिपष्ठी उक्तलक्षणंवचः बोधबुध्यस्व स्तुतीभवेत्यर्थः हेअग्ने टोके त्वः अत्रपास्क:-त्वोनेमइत्य- धस्येत्युक्त्वैतदेवोदाजहार । एकोजनः पीयति वधकर्मैव हिनस्ति यज्ञादिनानपूजयतीत्यर्थः त्वःएकःअनुगृणातिअनुकूतंउच्चारपतितयोमध्ये हेअग्ने बंदासर्वन्दनशीलोहं तेतवतन्वं तनुंतव- मूति वन्देरतौमि ॥२॥ अथवृतीया- । पेपायौमामयन्तेअपश्यन्तोअन्धंदुरितादरक्षन् । रक्षतान्त्सुरुतौविश्ववेदादिप्सन्तइदिपवोनाईदेभुः ॥३॥ ये। पायवः । मामतेयम् । ते । अग्ने । पश्य॑नः । अन्धम् । दुःइतात् । अरक्षन् । ररक्ष । तान् । सुश्रुतः । विश्ववेदाः । दिप्सन्नः । इत् । रिपर्वः । न । अहं । देशुः ॥ ३॥ भवेतिहासमाचक्षते-उनथ्यबृहस्पतिनामानीद्वावृपीआस्तां तवोचथ्यस्यममतानामभा- पांसाचगर्भिणी तांबृहस्पतिगृहीत्वारमयत् शुक्रनिर्गमनावसरेपासेगस्थरेतः पायादीत् हेमुने रेवोमात्याक्षीः पूर्वमहंवसामि रेतःसंकरमाकारिति एवमुक्तोबृहस्पतिर्बलात्प्रतिरुद्धरेतस्कः सनशशाप हेगर्भ त्वंयतोरतोनिरोधमकरोः अतस्त्वंदीर्घतमामामुहि जात्यन्धोभवेति एवंशमोममतायादीर्घतमाअजायत सचोत्पन्नः तमोव्यथयाअभिमस्तीपीव सचस्तुत्यापीतः आन्ध्यंपर्यहरदिति नदिदमत्रोच्यते-हेअग्ने नेतवसंबन्धिनोयेपायवः पसिद्धाः पालयितारो- रश्मयः मामतेयंममतायाःपुत्रदीर्घतमसं अन्धंपश्यन्तः अन्धोऽयं अतोऽस्मानीरक्षणी- यहत्यवगच्छतः दुरिताद दुष्टंपामा दुःखाद अरक्षन् तानसुकृतः सुखकर्तृन्विश्ववेदाः विश्व- मज्ञः ररक्षरक्षति अस्मत्पालनायेतिभावः तैरस्मानपिरक्षिष्यतीत्यर्थः एवंरक्षितानस्मान्दिप्सन्तो- दैभितुमिच्छन्तोरिपवः कामादयोनाहदे ः अहेतिविनिग्रहार्थीयः नखलदंभिर्तुशक्नुवन्ति दंभु दो अंथिग्रंथिदंभिस्वंजीनामितिवक्तव्यमितिलिटःकित्त्वादनिदितामितिनलोपः तस्यासिद्धत्वा- देवान्यासलोपयोरपामोद श्रेतिवक्तव्यमितितौविधीयते यवा सूक्त द्रष्टादीर्घतमाः स्वयमेवा- स्मानपरोक्षवयामीति ॥ ३॥ नि०३.२०.।

·। मं०अ०२१सू०१४७] द्वितीयोष्टकः *१७३ अथचतुर्थी- योनोअग्रेअररिवाअायुरातीवामयतिहुयेन । मन्त्रीगुरुःपुनरस्तुसोअस्माअनुमक्षीष्टत॒न्वंदुरुक्तैः ॥ ४ ॥ यः। नः । अग्ने । अररिध्वान् । अघट्युः । अरातिध्वा । मर्चय॑ति । द्वयेनं । मन्त्रः । गुरुः । पुनः । अस्तु । सः। अस्मै । अनु । मृक्षीष्ट । तन्वम् । दुःउक्तैः ॥ ४ ॥ हेअग्ने नोऽस्मान् युष्मद्रक्षितान्यःअघायुःमारणादिरूपपापेच्छावान् अररिः अदाता अ- स्मदानपतिबन्धकइत्यर्थः रातेश्छान्दसस्पलिटःक्वसुः अरातीवास्वयमदानवान् छन्दसिवनिए ददिच्छवीतिमत्वर्थीयोवनिप शत्रुत्यमाचरम्पः शत्रुःद्वयेनमानसवाचिकोदेन द्विविधेन नददामी- विमानसोमवः निन्दायारोपेणदाननिवारणवाचिकोमत्रः यद्वा मायाहेतुकेन विरुद्धरूपेणद्विवि- धेनमत्रेणयोविरुद्धमाचरति तन्नसंकीर्तयति पञ्चभियंतेतन्नकरोति अन्यदतीत्येवमंत्रस्वरूप- वैविध्यम् पूर्वमानसवाचिकभेदेन इदानीवाचिककायिकभेदेनेविविवेकः ईदृशेनमत्रेणयः शत्रु- मर्चयति भर्सयति विधेयीकरोतिवास्मान्समबैकदेशोमानसरूपः अस्मैपुनर्गुरुरस्तु षष्ठ्यर्थे चतुर्थी पयोक्तुरेवपुनर्गरितास्तु तथादुरुक्तैर्दवाक्यैः निन्दारूपैर्वाचिकैः तन्वं स्वकीयां तनुंभनुष्म- क्षीष्ट अनुमाष्टुं अनुक्रमेणलंपतु यदा सद्विविधोमयः अस्मैपयोक्तुरेवगुरुगंरितास्तु अन्यान्यप्य- स्मन्यक्कारायपयुक्तानिनिष्टुरभाषणानिसन्ति तैर्दुरुक्कैः सोराविःतनुमेवावलंपतु स्वात्मानमेवा- वृत्पदहत्वित्यर्थः ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- उतवायःसंहस्यप्रविद्यान्ममर्तमर्चयंतिहयेन । अतःपाहिस्तवमानस्तुबन्तमग्नेमाकिनोंदुरितार्यधायीः॥५॥१६॥ उत । वा । यः। सहस्य । विद्वान् । मनः । मतम् । मर्चयति। ट्ठयेन । अतः । पाहि । सवमान । स्तुवन्तम् । अz । मार्किः । नः । दुःदताय । पायीः ॥ ५॥ १६ ॥ 1 । ।

·फक्संहिताशाप्ये [अ०२व०१७ पूर्वमषेदिविधकुटिलमधेणकातन्मत्रणमामोतु मास्मानित्युक्तम् अवतुतन्मत्रेणास्मानाही- त्पमिमार्यते उतवा हेसहस्प सहइतिवलनाम तत्रभवाप्ने योमतोमरणधर्मामनुष्यः पविद्वा- मायामषेणभकर्षणजानन दपेनपूर्वोकरीत्पाद्विविधमषेणमर्द मनुष्यं मयति विधेयीकरोति भर्सयविदा अवस्तादृशाद्भर्त्सनातकर्तुःसकाशादा हे स्तवमान स्तूयमानाने स्तुवन्न स्तुति कुर्वन्तं मापाहिरक्ष किंच नोऽस्मान्दुरिताय तरूवायदुषणमयुक्तदुःखाप समर्थ माकिर्धापीः मास्थापय दुरितभाजनमाकारित्यर्थः विधारणे व्यत्ययेनेट् सिचिवृद्धिः नमाझ्योगइत्यहभा- ॥ इविद्वितीयस्पद्वितीयेपोडशोवर्गः ॥१६॥ मधीपदितिपंचर्चमष्टमंसूक्तम् देवमसबैभमाग्नेयं मथीपदित्यनुक्रमणिका सूक्ष- पमध्यस्पतीयत्वेनपूर्वविनियोगउक्तः। तनमथमा- मीयदीविष्टोर्मातरिश्वा होतारंविश्वाप्सुविश्वदेव्यम् । नियंदधुर्मनुष्या सुविक्षुवर्णचित्रंवऍपेविभावम् ॥ १॥ मथीत् । यत् । ईम् । विष्टः । मातरिश्वा । होतारम् । विश्वअप्सुम् । विश्वदेव्यम् । नि । यम । दधुः । मनुष्यासु । विक्षु । स्वः । न । चित्रम् । वपुषे । विभाध्वम् ॥ १॥ होतारं देवानामाहातारं विश्वाप्सुं अप्स्वितिरूपनाम नानारूपं पार्थिववैद्युतजाठरा- दिभेदेनआहवनीयादिभेदेनवा यदा कालीकराल्पादिरूपेण ज्वालानांवरूप्याद्विश्वरूपत्वं विश्वदेव्यं सर्वदेवयोग्यक्रियासाधु यदीयमेनमग्निं मातरिश्वा वृष्टयादिनिर्मान्तरिक्षश्व- सनोवायुः विष्टः काष्ठेष्वन्तःपविष्टःसन मथीद अमभामावर्धयदित्यर्थः मथेविलोडने पन्त- क्षणेतिवृद्धिमतिषेधः पुनः सरवविशेष्यते यमग्निं मनुष्यासु मत्वाकर्मकुर्वतीषु विक्ष अस्विमूपा- सुमनासु पूर्व वपुषे यज्ञसिद्धये निदधुर्धारयन्तियजमानाः मनुष्यशब्दोनिरुक्तेबहुधानिरु- का-मनुष्पाकस्मान्मत्वाकर्माणिसीव्यन्तिमनस्यमानेनसृष्टामनोरपत्यमनुपोवेति' । पदा पूर्व नि ३.७.।

·। म० अ०२१सू०१४८] द्वितीयोष्टका १७५ देवाः मनुष्यासु मनोरपत्यभूतासु विक्षु मजासुमाणिषु वपुषे स्वरूपाययागादिस्वरूपप्रकाशाय शरीरधारणायवा जाठराग्निरूपेण निदधुः स्थापितवन्तः तत्रदृष्टान्तः-स्वान स्वरणस्वीरगंवा- दित्पमिव चित्रं चायनीयं विभावं विविधप्रकाशवन्तं यथापकाशादिसाधनापधारयन्ति तट्स- व स्वःशब्दयास्कएवं निरुवाच-स्वरादित्योभवतिसुअरणसुईरणास्वृतोरसास्वतोभासंग्पो- निषांस्कृतोभासेतिवेति' । दृशं यंनिदधुः तमथीदितिपूर्वत्रान्वयः॥१॥ अथदिवीया- ददानमिन्नदेदान्तमन्मामिवस्थममतस्य॑चाकन् । जुपन्तविश्वान्यस्यकोपस्तुतिमरमाणस्यकारोः ॥२॥ दानम् । इत् । न । दान्त । मन्म । अग्निः । वरुथम् । मम। तस्य । चाकन् । जुपन्त । विश्वानि । अस्य । कर्म । उपस्तुतिम् । भरमाणस्य । कारोः॥२॥ मन्ममननीयस्तो हविरादिकंवाददानमिद अग्नयेकुर्वाणमेवर्मा दंभितारोपैरिणोनद- दर्भत देभिर्नु हिंसिनपभवन्ति देहुलंछन्दसीतिविकरणस्पश्तुः व्यत्ययेनान्तादेशः मम- कोऽतिशपइतिउच्यते तस्पपदातुर्ममवरूथ वरणीयं स्तोत्रादिक अयममिश्चाकन् अत्पर्थ का- मयते कनतिःकांतिकर्मा अस्माइलगन्तालडि छान्दसोडभावः बहुलादेवयाछान्दसस्तुजा- दित्वादल्यासदीर्घः यस्मादेवंतस्मानदानुवन्तीत्यर्थः नकेवलममिरेवकामयवे किंतु सर्वेदेवाः कामयन्तइत्याह-उपस्तुति देवमुपेत्य क्रियमाणांस्तुतिभरमाणस्यकुर्याणस्य कारोःस्वोतः अस्ययजमानस्यमम विश्वानि सर्वाणि हविःपदानादिरूपाणि कर्माणिजुपन्त सेवन्ते सर्वेदेवाः भोनददातत्यर्थः ॥ २॥ अथतृतीया- नित्येचिनुयंसर्दनेजगृधेप्रशस्तिमिदधिरेयज्ञियासः । प्रसूनयन्तगृमर्यन्तहटावश्वासोनरध्योरारहाणाः॥३॥ । १नि. २.१४.1 ·[अ०२०१८ १७६ ऋक्संहिताभाष्ये नित्य । चित् । नु । यम् । सदने । जगृधे। प्रशस्तिभिः । दधिरे । यज्ञियांसः। प्र । सु । नयन्त । गृभयन्त । दुष्टौ । अश्वासः । न । रथ्यः । ररहाणाः ॥ ३॥ पलियासोयज्ञयोग्यायजमानाऋत्विजोवा यं मथनेनोपनमनिं नित्येचिद सदने नि- त्यएवगार्हपत्यलक्षणे आयासादनस्थाने न क्षिप्रं जगृने गृह्णन्ति ग्रहेलिटिइरयोरेइतिरे भावः हाहो इतिभत्वं नित्यंगतश्रियोधिपते नित्यंगार्हपत्यमितिसूत्राद्गार्हपरयोनित्यः तदा- अयत्वात्सदनमपिनित्यमुच्यते गृहीत्वामशस्तिभिः प्रशंसाभिः स्तुतिभिः दधिरे धारयन्त्याह- वनीपार्थ धृत्वाच इष्टौ एपणेसाधनेयजेनिमित्त तेसनि गृभयन्तः गृहन्तः ऋत्विजः प्रसूनयन्त सुष्टुमणपन्ति तत्रदृष्टान्तः-ररहाणाः रहसागच्छन्तः रहिगतौ छान्दसस्पलिटकानच् अनि- त्पमागमशासनमितिनुमभावः रथ्योरथवन्तः तत्रनियुक्ताः छन्दसीवनिपावितिरथशब्दान्मत्व- यईकारः अश्वासोन अश्वाइन तेयथाधृत्वा रथस्वामिनमभिमतदेशनयन्तितद्वद ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- पुरुणिदुस्मोनिरिणातिजम्झेराद्रोचतेवनुआविभावा । आदस्य॒वातोअनुवातिशोचिरस्तुनशमिसनामनुग्रून् ॥ ४॥ पुरूणि । दस्मः । नि। रिणाति । जम्भैः । आत् । रोचते । वर्ने । आ। विभाड्यो । आत् । अस्य । वातः । अनु । वाति । शोचिः। अस्तुः । न । शर्याम् । असनाम् । अनु । यून् ॥ ४ ॥ अवदावाग्निरूपेणार्य स्तूयते दस्मउपक्षपयितायमग्निः पुरूणियहूनिवृक्षादीनिनिरिणा• तिनितरहिनस्ति रीमतिरेपणयोः प्वादित्वाद्रस्वः केनसाधनेनेतिवदुच्यते-भेर्दन्तस्थानीया- भिालाभिः आव दाहानन्तरं वनेवृक्षादिसमूहात्मके विभावाविविधमकाशयुक्तःसन आसर्व- तः रोचते दीप्तोभवति आत् अनन्तरं अस्यशोचिाला अनु अनुकूलोवातः अमिसखिभूतो- वायुः अनुयून् अन्वितिवीप्सार्थे पतिदिनं वाति ज्वालाादायगच्छति तत्रदृष्टान्तः-अस्तुः क्षेनुःसकाशात् असनां गच्छन्ती शान शरोनाम हिंसासाधनमोहमयमिषुमुखं तत्मचुरां. यदा शरोनामवंशापान्तरजातीयःकाष्ठविशेषः तद्विकारां इषुमिय शर्याइपवःशरमय्यइतियास्कः । यदा शरएक्शर्या अथवा शरोहिंसा तत्करोतीतिशर्याइपुः वायथावायुर्नोदकजन्योवगोवाभ- नुकूलमेरपति तदव ॥ ४॥ १नि०५४.। । ।

·मं०१ अ०२१ सू०११९] द्वितीयोप्टक: ৩৩ : अथपंचमी- नयंरिपोनरिपुण्योगसन्तरेपणारेपर्यन्ति। अन्धाअपश्यानदभन्नभिख्यानित्यासई तारोअरक्षन्॥५॥१७॥ न । यम् । रिपर्वः । न । रिषण्यवः । गर्ने । सन्तम् । रेपणाः । रेपर्यन्ति । अन्धाः । अपश्याः। न । दान् । अभिख्या। नित्यासः । ईम् । प्रेतारः । अक्षन् ॥ ५॥ १७ ॥ यमग्निंग:गर्भवद्रक्षकेअरणिमध्येसन्तंवर्तमानं रिपबोनराः नरेषयन्ति नदुःखयन्ति तथा रिपण्यवोऽन्येहिंसकाः दुरस्युर्दविणस्युर्वृषण्यतिरिषप्यतीविक्यचिनिपान्यते क्याच्छन्दसीत्युः नहिंसन्ति कीदृशास्ते रेपणाःहिंसनस्वभावाः यदा वैःक्रियमाणाहिंसनमकारानहिंसन्ति किंचा- स्याभिख्या अभितःच्यातिमाहात्म्यंअंधाःज्ञानशक्तिरहिताः अविद्वांसः अतएवअपश्याः अद्र- धारः यद्दा विद्वांसोप्यभावयितारः अनुपासकाइत्यर्थःईयूपाभयेऽपिनदान नदानुवन्ति नहिंस- न्ति लौकिकोपकारेणापिपयोजकत्वादितिभावः तस्यिपारमार्थिकंरूपंकेजानन्तीतिचेव उच्य- तेनित्यासोनियाः अविचलितभक्तयः अग्निहोत्रादिनित्यकर्मरतावाअग्न्यनुग्रहाव स्वयमपि नित्याभविष्यन्तीतिभाविनित्यत्वमाश्रित्यनित्याउपर्यन्ते तादृशायजमानाःमेतारः यज्ञादिनात- मेवतर्पयितारःसन्तः ईएनमरक्षन् रक्षन्ति यज्ञादिरूपेणभजन्तइत्यर्थः ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेसप्तदशोवर्गः ॥ १७ ॥ महःसइति पंच,नवमंसूक्तम् दैतमसवैराजमानेयं दशकास्त्रयोविराळेकादशकावेत्यु- कलक्षणसद्भावात वयाचानुकान्त-महःसवैराजमिति विनियोगोलेनिकः । तुत्रप्रथमा- महासरायपतेपतिर्दन्निनइनस्य॒वसुंनःपदआ। उपध्रजन्तमद्रयोविधन्नित् ॥ १ ॥ महः । सः। रायः। आ । ईपते । पतिः । दन् । इनः । दुनस्य। वसुनः । पदे । आ । उप । धजन्तम् । अयः। विधन् । इत् ॥१॥ - +- २३ ·१७६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२०१८ नित्ये । चित् । नु । यम् । सद॑ने । जगृधे । प्रशस्तिभिः । दधिरे । यज्ञियासः।प्र। सु । नयन्त । गृभयन्त । इष्टौ। अश्वांसः । न । रर्थ्यः । रहाणाः ॥ ३॥ यज्ञियासोपज्ञयोग्यायजमानाकात्विजोवा यं मथनेनोसन्नममि निस्पेचिद सदने नि- त्यएवगार्हपत्यलक्षणे आयासादनस्थाने न शिमं जगधे गृह्णन्ति ग्रहेलिटिइरपोरेइतिरे भावः हमहोभइविभत्वं नित्यंगतश्रियोधिपते नित्यंगार्हपत्यमितिसूत्राद्गार्हपत्योनित्यः तदा- अपत्वात्सदनमपिनित्यमुच्यते गृहीत्वामशस्तिभिः प्रशंसाभिः स्तुतिभिः दधिरे धारयन्याह- वनीयार्थ धृत्वाच इष्टौ एपणेसाधनेयजेनिमित्तभूतेसति गृभयन्तः गृहन्तः ऋत्विनः प्रसूनयन्त सुष्ठमणपन्ति वनदृष्टान्तः-ररहाणाः रंहसागच्छन्तः रहिगती छान्दसस्यलिटःकानच् अनि- त्यमागमशासनमितिनुमभावः रथ्योरथवन्तः तवनियुक्ताः छन्दसीवनिपावितिरथशन्दामित्व- यईकारः अश्वासोन अश्वाइव नेपथाधृत्वा रथस्वामिनमभिमतदेशनयन्तितद्वत् ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- पुरुर्णिदुस्मोनिरिणातिजम्भैराहोचतेवनुआविभावा । आदस्यवाोअनुवातिशोचिरस्तुर्नशामसनामनुग्रून् ॥१॥ पुरूणि । दस्मः । नि । रिणाति । जम्ौः । आत् । रोचते । बने आ ! विभाध्वा । आत् । अस्य । वातः । अनु । वाति । शोचिः। अस्तुः। । शर्याम् । असनाम् । अनु । यून् ॥ ४ ॥ अवदावाग्निरूपेणार्य स्त्यते दुस्सउपक्षपयितायमग्निः पुरुणिचहूनिवृक्षादीनिनिरिणा- विनितरांहिनस्ति रोगतिरेषणयोः प्वादित्याद्रस्वः केनसाधनेनेतिदुच्यते-जभदन्तस्थानीया- भिालाभिः आव दाहानन्तरं वनेवृक्षादिसमूहात्मके विभावाविविधभकाशयुक्तःसन् आसर्व- तः रोचते दीमोभवति आत् अनन्तरं अस्यशोचिर्वाला अनु अनुकूलोवातः अग्निसखिभूतो- वायुः अनुयून् अन्वितिवीप्सार्थे प्रतिदिनं वाति ज्यालाआदायगच्छति तत्रदृष्टान्तः अस्तुः क्षेतुःसकाशाव असनां गच्छन्ती शाँन शरोनाम हिंसासाधनसोहममिषुमुखं तत्मचुरां यदा शरोनामवंशावान्तरजातीयःकाष्ठविशेषः तद्विकारां इषुमिव शर्याइपवःशरमय्यइतियारकः । यद्वा शरएक्शर्या अथवा शरोहिंसा तत्करोतीतिशयर्याइपुः तांयथावायु दकजन्यौवगोवाभ- नुकूलमेरयवि तव ॥ ४॥ १नि०५.४.॥

·मं० अ०२१ सू०११९] द्वितीयोप्टकः १७७ अथपंचमी- नयंरिपोनरिपुण्योगसन्तरेपणारेपर्यन्ति। अन्धाअपश्यानभन्नभिख्यानित्यांसई तारोअरक्षन॥५॥१७॥ न । यम् । रिपर्वः । न । रिषण्यवः । गर्ने । सन्तम् । रेपणाः। रेपर्यन्ति । अन्धाः । अपश्याः । न । दजन् । अजिल्या । नित्यांसः। ईम् । प्रेतारः । आक्षन् ॥ ५ ॥ १७ ॥ यममिंगोगर्भवदक्षके भरणिमध्येरान्तंवर्तमानं रिपबोनराः नरेपपन्ति नदुःखयन्ति तथा रिपण्ययोऽन्येहिंसकाः दुरस्युईविणस्युर्खपण्यतिरिषण्यनीतिक्यचिनिपात्यने क्याच्छन्दसौत्युः नहिं सन्ति कीदृशास्ते रेपणाःहिंसनस्वभावाः यद्वा तैःक्रियमाणाहिंसनपकारानहिंसन्ति किंचा- स्याभिख्या अभितःख्यातिमाहात्म्यंअंधाः ज्ञानशक्तिरहिताः अविद्रांसः अतएवअपश्याः अद- धारः यदा विद्वांसोप्यभावयितारः अनुपासकाइत्यर्थः ईयूपाभयेऽपिनदान नदानुवन्ति नहिंस- न्ति लौकिकोपकारेणापिप्रयोजकत्वादितिभावः वयस्यपारमार्थिकरूपंकजानन्तीतिचेद उच्य- तेनित्यासोनियाः अविचलितभक्तयः अग्निहोत्रादिनित्यकर्मरतावाअग्न्यनुग्रहात् स्वयमपि नित्याभविष्यन्तीतिभाविनित्यत्वमाश्रित्यनित्याउपचर्यन्ने तादृशापजमानाःप्रेतारःयज्ञादिनारा- मेवतयितारःसन्तः ईएनमरक्षन् रक्षन्ति यज्ञादिरूपेणभजन्तइत्यर्थः ॥ ५॥ ॥ इविद्वितीयस्पद्वितीयेरागदशोवर्गः ॥ १७ ॥ महासइति पंचचैनवमंसूक्तम् दैर्घतमसंवैराजमानेयं दशकास्त्रयोविराळेकादशकावेत्यु- फलक्षणसद्भावाव तथाचानुकान्त-महातवैराजमिति विनियोगोलेनिकः । तत्रपथमा- महःसरायएपपतिर्दनिनइनस्य॒वसुनःपदआ। उपधजन्तमद्रयोविन्नित् ॥ १॥ महः। सः। रायः । आ। ईषते । पतिः । इन् । दुनः । दुनस्य।.. वसुंनः । पदे। आ । उप । धजन्तम् । अद्रयः। विधन् । इत् ॥१॥ २३ ·१८० ऋक्संहितामाप्ये [अ०२५.१९ अभि । द्विजन्मा। त्री। रोचनानि । विश्वा । रजांसि । शुशुचानः । अस्थात् । होता । यजिष्ठः । अपाम । सधस्थे ॥ ४॥ अपमग्निदिजन्मा द्वाभ्यामरणीन्यांजायमानः यद्वा मथनात्मथमंजन्मउत्पत्त्यनंतरंपवमा- नेष्ट्यादिसंस्काररूपंद्वितीयंजन्मइव एवं द्विजन्मत्वं अथवा चापृथिवीत्यामुत्पन्नत्याद वादृशोऽग्निः त्रीरोचनानि क्षित्यादिस्थानानि वीणिरोचनानि गार्हपत्यादीनिवा अभिशुशुचानः अभिताभ- काशयन् नकेवलंत्रीण्येव किंतु विश्वारजांसि साण्यपिरंजनात्मकानि क्षित्यादिलोकान् शुशु- चानः अभितःमकाशयन् दीपयन होतादेवानामाहाता यजिष्ठोयष्टतमःसन् अपांगोक्षण्या- धुदकानां सधस्थे सहस्थाने यागदेशे अस्थाव तिष्ठति ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- । । अयंसहोतायोद्विजन्माविश्वन्धेिवार्याणिश्रवस्या। मयाअस्मैसुतुकौदाश ॥ ५॥१८॥ अयम् । सः । होतां । यः। हिजन्मा । विश्वा । दधे । वार्याणि। अवस्या ! मतः । यः । अस्मै । सुध्तुकः । दार्श ॥ ५ ॥ १८ ॥ योद्विजन्मासएबहोताहोमनिष्पादकः अरणीच्यामुत्पन्नस्यैवगाह पत्पद्वाराआहवनीयत्वा- न आह्वातावादेवानांसोऽयं विश्वाविश्वानिवार्याणि वरणीयानि ईडयंदवृशंसदुहोण्यतइत्याधु- दानत्वं श्रवस्या अवस्यया अवोन्नंहविलक्षणंतदिच्छया अवःशब्दावल्यजन्तादपत्पयादिति भावेअपत्ययः दधेधारयनि अस्मउतरवरूपायाग्नयेयोमतः ददाशददातिसमुतुकः शोभनपुषो- भवति ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेष्टादशोवर्गः ॥१८॥ पुरुत्वेतितृवात्मकंदशमंसूकम दैर्घतसमानेयमौष्णिहं पुरुतृचमौष्णिहमित्यनुक्रमणिका पातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरौष्णिहेछन्दस्यस्यविनियोगः अर्थतस्याइतिखण्डेसूत्रितम्-पुरु- त्वालाममइति ।

·म० अ०२१ सू०१५०] द्वितीयोटका १८५ तवप्रथमा- पुरुत्वादाश्वान्वोचेरिरनेतविदा। तोदस्यैवशरणआमहस्य ॥१॥ पुरु । त्वा । दाश्वान् । बोचे । अरिः । अग्ने । तव । रिवत् ।आ। तोदस्यदव । शरणे । आ । महत्यं ॥ १॥ हेभने त्वाचापुरुषहुवोचे यदा बहुदाश्वानितिसंबन्धः पुत्रदेहिवित्तदेहि इत्यायाशासना- निववीमीत्यर्थः किंतूष्णीनेत्याह-पतोदाश्वान् अभिमतंहविर्दत्तवानस्मि अतोवोचे इतर साधा- रग्पेनबुवतः कथंदातव्यमितिनमन्तव्यं यतोऽहं हेअग्नेतवस्वित् तवैवआआभिमुख्येन अरिः भाहविरादिमापणेनसेवकोहं तत्र दृष्टान्तः-महस्पमहतः वोस्पेव शिक्षकस्य स्वामिनः श- रणेऽस्यगृहे यथागर्भदासादिरासमन्तानियतोवर्तते तदहमपि यस्मादेवंतस्माभिमतं बहुवो- चे त्वमपितत्सदेहीत्यर्थः अनिरुत-बहुदाश्वांस्त्वामेवाभिहयाम्यरिरमित्रऋच्छतेरीश्व- रोऽप्परिरेतस्मादेवपदन्यदेवत्याभग्नावाहुतयोहूयन्तइत्येतदृष्ट्वमवक्ष्यवनोदस्येवशरणामहस्प तुदस्येवशरणेऽधिमहतइति ॥ १॥ अथद्वितीया- मनिनस्पंपनिनामहोपचिदररुपः । कदाचन जिगनोअदेवयो. ॥२॥ वि। अनिनस्य । धुनिनः। महोपे । चित् । अररुपः । कदा । चुन । पुजिगतः । अदेवश्योः ॥ २ ॥ पूर्वमवेस्वाभीष्टंबहुविज्ञापयामीत्युक्त अवतुस्वविनक्षणेश्योदानादिरहितेभ्योदानंनदावन्य- मितिमार्थयते हेअग्ने त्वांविशेपेणब्रवीमि उपसर्गश्रुतेोग्यकिपाध्याहारः अथवा सन्निहितत्वाबो- चेइन्पनुपज्यते अस्मदर्थं यद्यजिज्ञपन् तविरुदबोचे वक्ष्यमाणस्वरूपस्यनदातव्यमितिब्रवीमीत्य- ·१७८ ऋक्संहितामाप्ये [अ२०१८ महः महतः पूज्यस्य रायः गवादिरूपस्पधनस्यपतिः पालकः स्वामीसोऽग्निः दददद अभिमप्रयच्छन् ददाशतरिछान्दसःशपोलुक तस्यछन्दस्युभयथेत्यार्धधातुकत्वादातोलो- पइटिचेत्याकारलोपः आआभिमुख्येन अस्मद्देवयजनप्रति ईपते गच्छति किंच इनस्यस्वामि- नोऽपि इनःस्वामीसर्वस्यपतिरित्यर्थः ईदृशोऽयं वसुनोधनस्यपदेआस्पदभूतेवेदिस्थानेआभा- अपति उपतर्गवशायोग्यक्रियाध्याहारः यदा वसुनोनिवासयोग्यस्य धनस्यापिइनइतिसंवन्धः यद्वा वसुपातिः प्रसिद्धा किंच उपध्रजंतं उपगच्छन्तमेनंअभिपवार्थ अद्यः पाववन्तोयजमानाः विधन्निव परिचरन्त्येव विधविधाने नोदादिकः लकि बहुलंछन्दसीत्याभावः निघाताभावश्छा- दसः यहा पूर्ववतच्छन्दश्रुतेः अत्रयच्छब्दाच्याहारेणास्पसंबन्धादनिघातः यदा अद्योभि- पपयापाणः स्वशरैः उपउपत्यविधनिपूजयन्त्येव आहादंगनयन्तीत्यर्थः ॥ १ ॥ अथद्वितीया- सयोरपानरांनरोदस्योःश्रवोभिरस्तिजीवीतसर्गः । प्रयःसंत्राणःशिश्रीतयोनी ॥२॥ सः। यः । सपा । नराम् । न । रोदस्योः। श्रभिः । अस्ति । जीवपीनसर्गः।। यः। सस्त्राणः । शिश्रीत । योनौ ॥ २ ॥ सतादृशोयोऽग्निः नरांन भनुष्याणामिव रोदस्योः द्यावापृथिव्योरपि वृषा सेक्ताउत्पाद- कइत्यर्थः एवंसर्वोत्पादकः श्रवोभिः सर्ववभूयमाणैर्यशोभियुक्तःसन् अस्तिवर्तते सर्वोत्पादक- इत्युक्तं तत्रोपपत्तिमाह-यतोयंजीवपीतसर्गः जीवैर्नानाविधैःपीतआस्वादितःसर्गःसृष्टिक्रमोय- स्पसतथोक्तःतृतीयाकर्मणीतिपूर्वपदारुतिस्वरः पुनर्बहुबोहौसएवस्वरः अत्रायंसृष्टिकमःअय- मनिःस्वदत्नहविरादित्यमापय्य तश्मिभिःसहवेद्युतरूपेणमेघद्वारोदकेनमवर्य सर्वान्मागिनः पापयतोत्पतोवृष्टयुत्पादनबारोलादपिया इदानींसाक्षाङ्पादकत्वमाह-योऽग्नियोनीगर्भाशये ससाणभविष्टःसन् शिश्रीत निषिक्तरेतः पारयति नृपश्यादिदेहाकारेणपरिणमयतीत्यर्थः यद्य- मिनंपचे पूरपेदेवनोत्पयेत तस्मादयंसाक्षादेवोत्पादकः सतादृशोऽग्निः यशस्वीवर्ततइत्यर्थः यदा योऽमिर्नरांन नराणांकर्मसूत्साहयुक्तानांयजमानानामिव नरामनुष्यानृत्यन्तिकर्मस्वितियारकः। नि. ५.१.।

·म० अ०२१सू०१४९] द्वितीयोष्टका १७९ रोपायथास्वर्गायभिमतवर्षक: नवोदस्योरपि आभयदाचिनाशब्देनामयिणोलक्ष्यन्ते भूदो- कवर्तिनांवृष्टिपदानेनयुलोकवर्तिनांहविमापणेने विभावः सतादृशोऽमिः श्रोभिः हपिक्षणैः सोपाज्यादिभिरनैः निमित्तभूतैः जीवपीतसर्गः जीवविशेषैर्यजमानैः अविशेषेणार्या आस्वादितस्वभावःसन् अस्तिमकृष्टोवर्तते अनुमग्निंहविभिपीगयित्वास्वाभिमवान्भोपा - जतइत्यर्थः किंच योऽमिः योनौ स्वकीयस्थाने वेदिलक्षणेससाणः पविष्टःसन् शिश्रीव स्वस्मिन्माप्तपुरोडाशादिकंपचति सोऽयमग्निरस्ति महानुभावोवर्तते ॥ २ ॥ अथतृतीया- आयःपुरंनामिणीमदीदेदत्य कवि भन्योईनावा । सूरोनरुरुक्का तात्मा ॥३॥ आ। यः। पुरंम् । नामिणीम् । अर्ददित् । अयः। कविः । नभन्यः । न । अर्वा । सूरः । न । रुरुक्वान् । शतआत्मा ॥ ३ ॥ पोऽमिनामिणी नर्मवतीयजमानानां संबंधिनी उत्तरवेदि यहा मृणांमनसिस्थितांयजमा- नानायज्ञार्थंयां भूमिपत्यम्यागमनमनीषाविद्यतेतांपुरतत्स्थानं आदीदेव दीपयति कीदृशोऽयं अत्यः अपेक्षिनदेशप्रत्यवनशीलः कविःमान्नदर्शी तत्रदृष्टान्तः-अर्वाभरणकुशलोनभन्योन नभस्याकाशेभवःनास्वान्वायुरिव फिंच शतात्मा नानारूपः शतसहसमित्यपरिमितवचनः त- नयजमानगृहापेक्षया आहवनीयगाईपन्यायपेक्षयावानानारूपत्वं अथवामित्रवरुणभेदेन अग्ने- मित्रादिरूपत्वं त्वमग्नेवरुणोजायसेयर इन्द्रमित्रवरुणमग्निमाहुरित्यादिश्रुतिपुपसिद्धम् अमेरे इन्द्रायात्मकत्वमाहुरितिद्वितीयमन्त्रस्यार्थः तादृशोयं सूरोन सूर्यइवरुरचान दीप्यमानः रुच. दीतो छान्दसस्पलिट कसुः अतः सतादृशोऽमिस्ति उत्कृष्टवर्तवइतिपूर्वत्रान्वयः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- अभिहिजन्मात्रीरोचनानिविश्वारजॉसिशुशुचानोअस्थात् । होतायजिप्टोअपांसधस्थे ॥१॥ १० सं० ३.८.१६.। २ऋ० सं०२. ३. २२, 1 ·१८२ ऋक्संहिताभाप्ये [अ०२२०२० र्थः तेषांवरूपमाह-अनिनस्य अस्वामिनः त्वांअस्वामिनकुर्वाणस्य तथा धनिनः समग्रधन- पतः पूर्वमेव धनवतोदानस्य निरर्थकत्वात्तन्निवार्यते यदा यागायनुपयोगिधनवनइत्यर्थः किंच प्रहोपेपकर्षणहोतुंअररुपः अदवोदक्षिणारूपेण यद्दा महोपेभनिनस्पेतिसंबंधः प्रकर्षणहोतुं असमर्थस्येत्यर्थः अवइनशब्देनतत्स्थंसामर्थ्यलक्ष्यते चिच्छन्दःसमुच्चयार्थः किंच कदाचना- जिगतः कदाचिदपिमकर्षेणदेवानस्तुवतः अत्र चनेतिनिपातयसमुदायः तत्र चशब्दासमुच्चये नशब्दोनिषेधे किंच अदेययोः देवानात्मनोनिच्छतः एतेषांनदातव्यमितिविवोचइत्यर्थः निन्दि- तानांस्वरूपनिरूपणेनस्वस्यातादृशत्वात् बहुवोचइत्येतद्युक्तमेवेत्युक्तंभवति यता चनेतिचिच्छ- ब्दपर्यायः उक्तमकारेणदुष्टस्यापिकदाचित्मजिगतः यदाकदाचित्त्यांस्तुवतः विवोचे नादृशस्य दातव्यमितिविशेषेणप्रवीमि किमुवक्तव्यमस्सदर्थमितिभावः॥ २ ॥ अथतृतीया- सचन्द्रोविमोमहोवार्धन्तमोदिवि । प्रभेत्तैअग्नेवनुपःस्याम॥३॥१९॥ सः । चन्द्रः । विप्र । मर्त्यः । महः । ब्राधन्ध्तमः । दिवि । प्रय । इत् । ले । अग्ने । वनुपः । स्याम ॥ ३ ॥ १९ ॥ हेअग्ने विम भेधाविन् योमर्त्यः त्वांयजते समोयजमानोदिविद्युलोकेचन्द्रःसर्वेषामाला- दकचन्दसदृशोभवति यद्वा चन्द्रएवभवति यजमानानां पन्द्रत्वमाप्छिन्दोगाआमनंति-पितृ- लोकादाकाशमाकाशाञ्चन्द्रमसमेषसोमोराजेनि । ससोमलोफे विभूतिमनुभूयेतिच । तथामुण्ड- केऽपि झुटोकपातिरानापते-एसेहीतितमाहुतयःसुवर्चसःसूर्यरश्मिभिर्यजमानवहन्ति बन्नयं- स्येताः सूर्यस्यरश्मयोयत्रदेवानांपतिरेकोधिवासइति एपवःपुण्यासुकतोवह्मलोकइतिच । पुनः सरवविशेष्यते महोमहतोऽपि वाधंतमामवृद्धतमः इतरदेवानामपिश्रेष्ठइत्यर्थः अतःअग्ने वेतव प्रपेत् प्रकणैव वनुपःसंभतार स्पाम यद्वा मीण पित्वा प्रमेव स्याम परुष्टाएवभवम ॥ ३ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेएकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥ मित्रनयमितिनवचमेकादशंसूक्तं दैतमसंजागतमैत्रावरुणंआयामैन्येव अत्रानुक्रम- णिका-मित्रनवमैत्रावरुणहिजागतमैत्र्यायेति विनियोगालैकिः ।

·म०१ अ०२१ सू०१५१] द्वितीयोटकः १८३ तपथमा- मित्रनयंशिम्यागोपुगव्यवःस्वाध्योविदथैअप्सुजीजेनन् । अरेजेतारोदसीपाजसागरापतिप्रियंयंजनंजनुपामवः ॥ १॥ मित्रम् । न । यम् । शिम्या । गोपुं। गव्यवः । सुआध्यः । विदथे । अप्सु । जीजनन् । अरेंजेताम् । रोदसी इति । पाजसा ! गिरा । प्रति । प्रियम् । यजतम् । जनुषाम् । अवः ॥ १॥ यमनिंशिम्या कर्मनामैतत् शिमीशक्तिरितिवन्नामसुपाठात प्रकाशवृष्ट्युत्पादनादिकर्मणा मिन मित्रमिवस्थितं यद्वा शिम्येत्येतक्रिययासहसंबध्यते गोपुषहीषु निमित्तभूतासुगव्यवः गाभात्मनइच्छन्तः अवयद्यपिगव्यवइत्येवालं नगोष्विति तथापि गव्यवइत्यगोस्वामित्वंपति- पाद्यते तच्चैकयाद्वित्वापिस्यात अतःस्पृहणीयाबद्दयइत्यवगमयितुंगोष्विविपदं यथा गाम- सिगोपतिः गणानांत्वोगणपति । तथास्वाध्यः सुष्टुआध्यातारः फलस्योत्पादयिवारः शोभनध्या- नावाविदथेयागे अप्सुअंतरिक्षेवैद्युतरूपेणवर्तमानं आपइत्यन्तरिक्षनाम आपः पृथिवीवित- नामसूतत्वात अग्नेरन्तरिक्षोत्पत्तिः यदग्नेदिविजाअस्यप्सुजावाअप्स्वनेसधिष्टवइत्यादिमन्त्रा- न्वरे मसिद्धा पियंसउँपांप्रियतममोणपिवारंवा यजमष्टव्यंअनि जनुषांजन्मवतांमाणिनां अ- व:पति रक्षणंनिमिनीकृत्यशिम्यामथनादिकर्मणाजीजनन् जनयन्तियजमानाः यदा अप्सु निमित्तभूतासुजीजनन् सर्वप्राणिनामुपकारायवृष्टयर्थचेत्यर्थः एवमुत्पनस्याग्नेः पाजसायलेन गिरा भयंकरशब्देनचरोदसीयावापृथिव्यावरेजेता अकंपेतां अग्नेःसकाशावकंपनं अरेजेता रोदसोहोर्यइत्यादिश्रुतिपुपसिद्धं । नचसर्वरक्षणार्थगुत्पादितोऽग्निकिद्वपस्पभीवियजनयत किमेतदितिवाच्यं निंदान्तुतित्वात् यथालोकोविभीतःतथामवृद्धोभवदितिस्तुतीपर्यवसानाव य- यप्यत्राग्निरेवमतिपायते मित्रस्तुपरंदृष्टान्तिदएव तथापिद्युस्थानस्याग्नेरेपमित्रत्वान्मवस्यमैत्रत्व- मविरुद्धम् यद्वा मित्रन सखायमिवस्थित मित्रनामदेवं यज्ञेऽन्तरिक्षेवाऋत्विजः मादुर्भावयन्ति शिष्टमेत विशेषेण तथैवयोजनीयम् ॥ १॥ १२. सं. ५. ६. २३.। २० सं० २. ६. २९.। ३० सं०६.३.३४.। १० सं० ६.३.३..। ५ऋ० सं०१.२.३२.1

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०२२०२०
अथद्वितीया-
पढत्यहाँपुरुमीह्वस्य॑सोमिनःपमित्रासोनदधिरेवाभुवः ।
अधक विदतंगातुमचैतनश्रुतंत्रपणापुस्त्यांवतः॥२॥
यत् । ह । त्यत् । वाम् । पुरुटमीहस्य । सोमिनः।प्र।
मित्रासः। न । दधिरे । सुआ वः । अध। कर्तुम् । विदतम् ।
गातुम् । अर्चते । उत । श्रुतम् । तृपणा । पुस्त्यवतः ॥ २ ॥
।
हेमित्रावरुणी ययस्मात्कारणाद्वायुवां पुरुमीलस्पबहुलाभीष्टसेचनस्य सोमिनः
स्वाभुवः सोमवतः स्वाभवनशीलस्य कर्मणिपष्ठी त्यद उक्तलक्षणंकर्म मित्रासोन मित्राणीव
मित्रभूताःकत्विजः प्रदधिरे प्रकर्षेणधारयन्ति हेतिपूरणः अध अतःकारणाव गातुं युपगमन
अचंते पाठ्यर्थेचतुर्थी अर्चतःपूजयतोयजमानस्य ऋतकर्म विदतंजानीतम् विदेोटिव्यत्य-
येनशः उत अपिच हेवृषणा कामानांवर्षितारौ युवापस्त्यावतः पस्येतिगृहनाम पस्त्यादुरोणइ-
तितनामसूतत्वात् सदः प्राचीनवंशादिगृहवतोयजमानस्य आह्वान स्तोत्रं वाश्रुतंशृणुतं छा-
न्दसोविकरणस्यलुक् यदा ययस्मात्सोमिनः सोमवतः पुरुमीह्नस्य एतन्नामकस्यराज्ञोमि-
वासोन मित्राणीवस्थिताः स्वाभुवः स्वाभवनशीलाः स्वस्वव्यापारसमर्थाः दधिरे अधअतः
कारणाव तस्यार्चते अर्चतः क्रतुंविदतमि दिपूर्ववद॥ २॥
अथतृतीया-
आवाभूपतियोजन्मरोदस्योःभवाच्यरपणादक्षसेमहे ।
यदीमृतायभरथोयदवतेमहोत्रयाशिम्यावीथोअध्वरम् ॥३॥
आ। वाम् । भूपन् । क्षितयः । जन्म । रोदस्योः । प्रध्वाच्यम् ।
तृपणा । दक्षसे । महे । यत् । ईम् । ऋताय । रथः । यत् ।
अवते । प्र।होत्रंया। शिम्यां । वीथः । अधरम् ॥ ३ ॥

·मं०११०२१ सू०१५१] हितीयोएकः १८५ हेवृषणा कामानांवर्पितारी हेमित्रावरुणावांयुग्योः संवन्धिजन्मजननं उत्पत्ति रोदस्योः पावापृथिव्योः सकाशाव यावापृथिवीपामेवसेंपामुत्पनेः यदा मित्रइतिसर्वोपकार्यग्निरुच्य- ते यरुगइवितमोनिवारकमादित्यः उभयोःपृथियोयुस्थानत्वात् ततः पूर्वमधेमिनदृष्टान्त- • स्वेनाग्निःस्तुतः अतइदमधिगम्यते अग्निरेयमिवइति तथान्यत्रापि अग्निमित्रनक्षितिषुभस्म मिवयंसुधिनगयोदधुरितिच । मवाध्यस्तुत्पनाहग्युषयोजन्ममहेमहने दक्षसे सविपपपटाप क्षितयोमनुष्यायजमानाः आभूपन् सर्वतोर्टकुर्वन्तिश्लाघन्तइत्यर्थः जन्मनःमवाप्यत्वमाह-य- दी यस्सादेवकारणाव अथवा ईमित्यनर्थक: मिताक्षरेपनर्थकाममोमिद्वितीत्युनत्वात् । प्रताप यज्ञायभरथः सामर्थ्य यद यस्माञ्चकारणाव अर्थते युष्मान्याप्तवते यजमानायचभरथोभिमतं फलं अथवा उभयत्रकर्मणःसंप्रदानत्वाचतुर्थी यज्ञयजमानंचभरथइत्यर्थः तथाच होत्रयास्तुति- रूपयावाचा शिम्या हविपदानादिकर्मणाच प्रयोथः प्रकर्षणमामुथः तस्मात्तत्मवाच्यंजन्मभूप- यन्तीत्यर्थः होवेतिवाड़ाम होघागीरितितनामसुपागद ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- प्रसाक्षितिरस्यामहिमियकावानातमापोपयोवृहत् । युवंटिवोटहनोदमाभुवंगांनधुर्युपंयुआथेअपः ॥ १।। प्रासा। क्षितिः । असुर । या । महि । प्रिया । ऋतध्वानी। ऋतम् । आ । घोपथः । वृहत् । युवम् । दिवः । बृहतः । दक्षम् । आभुवम् । गाम् । न । धुरि । उप । युआथे इति । अपः ॥ ४ ॥ हेभसुरा असुरी पटवन्तौ मित्रावरुणी युवयोः पाक्षितिः देवयजनरलता महि महती अत्यधिका मिया मियतरा पोयियोपासातितिः पकणसंपादिना उपसगंभुतेम्पिरिया- ध्याहारः चामागीदतमितिशेषः यागभूमिदंयानांपियरिमसिदम आसापर हेमनारानीस्त- पन्ती युपांवृहम मतमस्मदीप यज्ञ आपोपधः अवैकल्येनरांपादितदतिरतृतमित्यर्थः यतो- युवं युवां पहनोमहतोदियाशुतोकस्य धुरि दक्ष तर्पणपहले सपर्थ अथवा वृहतोदियः - १.सं.२.५२०.1 २.सं.५.५१४॥ पनि.....

·१८६ ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ १०२७ हतोद्युलोकस्थदेवान् दक्षं मीणयितुमितिशेषः यदा कर्मणिपष्ठी दिवोद्योतनात्मकंबृहतः प्रभूतं दक्ष अभिमतसाधनसमर्थ आभुवंसर्वतोभवनशीलं अपः कर्म सोमयागरूपं उपयुंजाथे सेवेथे तत्रत्य हविःस्वी रुथ इत्यर्थः उपयोगेदृष्टान्तः-धुरिशारीरयलस्यनिर्वाहे तदर्थांगांन धेनुमि- व तांपथाउपयुंजेततद्वद् यदा विकारेमरुविशब्दः क्षीरादिकमिव तस्मादृतमाघोषथः ॥ ४॥ अथपञ्चमी- महीअमहिनावारंमृण्वथोरणवस्तुजआसन्धेनवः । खरन्तितापरतातिसूर्यमानि उपसस्तकपीरिव ॥५॥२०॥ मही इति । अत्र । महिना । वारम् । कृण्वथः । अरेणवः । तुजः । आ । सौन् । धेनवः । स्वरन्ति । ताः। उपर तांति। सूर्यम् । आ। निश्चः । उपसः । तकवी.देव ॥ ५ ॥२०॥ हेमित्रावरुणौ युवां महीमहत्यां सप्तम्पेकवचनेपूर्वसवर्णदीर्घः ईतीचसप्तम्यर्थेइविमगृ- सता अवास्पांपृथिव्यां महिनामहत्त्वेन याधेनूःवारं वरणीयं प्रदेशमृण्वथः संपादयथः अंतर्भा- वितण्यर्थोयं गमनादिव्यवहारस्यतयोरधीनत्वात् द्यावापृथिव्योरभिमानिदेवत्वाञ्चमित्रावरुणयोः ताएताधेनवोगावः सायंकालेयुष्मन्महत्त्वेन अरेणयः अनवद्याः तस्करायनपहारेणानष्टावा तुजः क्षीराणांमदान्यः तुजतिर्दानकर्मा समन् समनिगोष्ठे आआश्रिताः च्छन्तिवा उप- सर्गश्रुतेयोग्यक्रियाध्याहारः ताएवंकारिताधेनवः उपरताति उपरतातौ सप्तम्यालुक् मेघानां विस्तारवत्यन्तरिक्ष मेघाच्छन्नेसति सूर्यं सर्वस्पमसवितारं सुवीर्य शोभनसामर्थ्य वा सुवी- योमपायथागोपायतइति तसूर्यस्पसूर्यत्वमितिश्रुत्यन्त राव । आदित्यमभितक्ष्यस्वरन्ति स्वर्मविसुखसंचाराय स्पृशब्दोपतापयोः भौवादिकः कस्मिन्काइतितदुच्यते-नियुचः उ- पसः सर्वेष्वपिसायंकाटेपूपःकालेषुच तत्रदृष्टान्तः-तकवीरिव नक्कास्तेनः तस्यवेतागन्ताम- नुष्यः सयथाकोशतित एवंनिरुद्धानां गवांसुखसंचारोयुष्मदायत्तइतितयोःस्तुतिः ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेविंशोवर्गः ॥२०॥ तै.वा. २. २. १०.।

·मं०११०२१ सू०१५१] द्वितीयोष्टका अथषष्ठी- आवांमुताय केशिनीरनूपतमित्रयवरुणगातुमर्चयः । अव॒त्मनासजनपिन्वतंधियोयुवंविर्भस्यमन्मनामिरज्यथः ॥ ६॥ आ । वाम् । ऋताय । केशिनीः। अनूपन । मित्र । यत्र। वरुण । गातुम् । अर्चथः । अव । त्मना । सृजतम् । पिन्वतम् । धियः । युवम् । विप्रस्य । मन्मनाम् । दुरज्यथः ॥ ६ ॥ हेमित्रावरुणो केशिनीः केशरत्योमेबालाः वायुस्योः ऋताय यज्ञार्थ आनूपत हविः समर्पणेनाभिपूजयन्तीत्यर्थः कुत्रेतितदुच्यते-हेमित्र हेवरुण युवापुभौ यत्रयागे गातु गमन देवयजनदेशंगा गातुरितिधिवीनाम गातुः पेत्युकत्वात् अर्चधः पूजयथः स्वीकुरुथहत्य- थः आगत्यच त्मना आत्मनैव अवसृजतं वृष्टिमवाछुविस्जतं मयारुत्वाधि- योऽस्मदीयानिकर्माणि पिन्वतं वर्धयतमित्यर्थः एवंरुत्वाविपस्पमेधाविनः यगमानस्य म- न्मनां मननवतीनां स्तुतीनां युवं युवा इरज्यथः ईश्वरी स्वामिनीभवथः इरज्यतिरैश्वर्यक- मो इरल्यतिपत्यतइतितन्नामसूतत्वाद ॥ ६ ॥ अथसप्तमी- योवायज्ञैःशशमानोहदार्शनिकवितापर्जनिमन्मसाधनः । उपाहनंगच्छंथोपीयोअध्वरमच्छागिरःसुमतिगन्तमस्मयू ॥७॥ यः ।वाम् । यज्ञैः। शशमानः । है । दार्शति । कविः ।होता। यजति । मुन्मसाधनः । उप । अह । नम् । गच्छथः । वीथः। अध्वरम् । अच्छे । गिरः।सुमतिम् । गन्तम् । अस्मयू इत्यस्मध्यू॥७॥ मोह यःपनुपजमानोषां युगदिश्ययुवाश्यांग पपांगनिमित्तानः पानः शंस- मानोदाशतिहविरारिक स्पस्तत्वंनिसर्य युष्मास्यत्वापादनंकरोति पएपकविः अनूपानः येषा- अनूचानास्तेकपपति तेः । अथायिौपायो होदा सम्परहोपनि पाइकोपनमानोपन्य. १ऐ०मा०२.२॥ -

·६
१८८
ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ २०२२
साधनः मननीयव्यदक्षिणादिसाधनोपेतःसन् यजति सोमयागादिकं करोति तमेवयजमानं
सुमात शोधनप्रशंउपउपलक्ष्य गच्छथःअह मामुथासलु पाप्यच अध्वरं तदीयंयज्ञं वीथः काम-
येथे किंच अस्मयू अस्मान्कामयमानौ युवांगिरः स्तुतीः अच्छ अभिलक्ष्य गन्तं गच्छतं नाह-
शंमां पाप्यस्तुती:स्वीकुरुतमित्यर्थः अवययपि समितिसामान्यनिर्देश मनिभावि तथापि
अस्मयूइत्यूक्तत्वादीर्घतमाः स्वात्मानमेव परोक्षवयोकवानितिगम्यते यदा योदाशति यश्चय-
जतेतमुपेत्यतदीयंयशंकामयेथेअतोस्मयू युवां सुमति मां मदीयागिरः स्तुतीः अच्छ अभिल-
क्ष्पगच्छदम् ।। ७॥
अथाष्टमी-
युवायज्ञैःप्रथमागोमिरजावानाम सोनप्रयुक्तिषु ।
मरन्तियांमन्मनासंयतागिरोदृप्यतामनसारेवदाशाथे ॥८॥
युवाम् । यज्ञैः। प्रथमा । गोभिः । अञ्जते । ऋतध्वाना । मनसः।
न । प्रध्युक्ति । भरन्ति । वाम् । मन्मना । समध्यता । गिरी ।
अदृप्यता । मनसा । रेवत् । आशाथे इति ॥ ८ ॥
हे मनावाना यशवन्तोवृष्टयुदकवन्तौवा मित्रावरुणौ युवां पथमापथमौ यज्ञैर्यजमानसा-
धनगोभिः गोविकारैः पयादिभिः अंजते व्यंजयन्ति यजमानाः देवभागंयागेषु क्षीरादिभि-
यजन्तइत्यर्थः यदा गोभिर्वाग्भिरंजते स्तुवन्ति तत्रदृष्टान्त:-
:-मयुक्तिषुपयोगेषु मनसोनकर्मणिषष्ठी
मनइव तयथा प्रथमव्यञ्जयन्ति मुख्यंकुर्वन्ति तत्पूर्वकत्वात्सर्वव्यवहारस्य फिंच वायुवां मन्म-
ना मननवता संपतायुवामेवसम्यग्गच्छता चित्तेन गिरः स्तुतीभरन्ति संपादयन्ति यस्मादेवं
तस्मात् अदृप्यता अनभिभवतामनसापरटेनचेसायुक्तौसन्तौरेवत् धनवाकारमदीपमाशा
अनुवाथे व्यामुथः ददाथेइत्यर्थः अश्नोतलिटि अनित्यमागमशासनमितिवचनादिडभावः॥८॥
अथनवमी-
वयोदधायरेवदाशाथेनरांमायाभिरिनऊनिमाहिनम् ।
नांद्यावोहभिौतसिन्धवोनदेवत्वंपणयोनानशुर्मघम् ॥९॥२१॥

·मं०अ०२१सू०१५२] द्वितीयोएकः
रेवत् । वयः। दधाथे इति । रेवत् । आशाथे इति । नरी।
मायाभिः । इतः ऊति । माहिनम् । न । वाम् । द्यावः ।
अभिः । न । उत । सिन्धवः । न । देवश्त्वम् । पणयः। न ।
आनशुः। मघम् ॥ ९॥२१॥
हेमित्रावरुणौ युवारेवर धनवत वयोऽन्नं दधाथे उभयंच धारयथः यस्मादेवंतस्माद्रे-
वव धनवद सहदृष्टत्वात् वयइतिगम्यते धनविशिष्टमन्नं हेनरानेवारौ युवाआशाथे अनुवा-
थे असायं ददाथे इत्यर्थः कीदृशं मायाभिः युवयोःमज्ञाभिः इवति इतःअस्मदभिमुखं
गमनवत् इतोरक्षणवदा माहिनं महनामैनव अतिमहद ईदृशोरावयोरेनादृशंसामथ्र्यकुतइत्य-
तआह-वायुवयोर्देवत्वं अहभिरहोभिः राविधिः अत्राहःशब्देनरात्रिरभिधीयते योशब्देनाहः
पथभिधानात् वाभिःसहिवाद्यावोदिवसानानशः नमामुवन्ति अहवरात्रिश्चोभेनतरतइत्यर्थः
उतपिच सिन्धवः स्यन्दनशीलानधोनचैवानशुः तथायुवयोर्देवत्वंपणयोऽसुराअपि नानशुः
मधनंचनानशिरे लोकत्रयेयुक्योः पराभवितारोनकेपिसन्तीत्यर्थः ॥९॥
॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेएकविंशोवर्गः ॥२१॥
युवंवत्राणीतिसप्त, द्वादशंसूक्तं देख़तमसं अनादेशपरिभाषयात्रैष्टुभ मैत्रावरुणं पूर्वप्रम-
त्रावरुणंहीत्युक्तत्वाद सूतविनियोगालैंगिकः मैत्रावरुणेपशावायावपायापाज्या पदानाना-
मितिखण्डेसूत्रितम्-युवंवस्त्राणिपीवसावसाथेमबाहवासिसृतंजीवसेनइति सेवसमावर्तने नव-
वसधारणेविनियुक्ता सूषितंच-यवसाणिपीवसावसाथेइत्यहनेवाससीआच्छापेति ।
सैपामथमा-
युवंवाणिपीवसार्वसाथेयुवोरच्छिामन्तवोहसर्गाः।
अवांतिरतमनृतानिविश्वमतेनमित्रावरुणासचेथे ॥१॥
युवम् । वस्त्राणि । पीवसा । वसाथे इति । युवोः । अच्छिंद्राः ।
मन्तवः ह । सर्गाः । अर्व । अतिरतम् । अतानि । विश्वा ।
ऋतेनं । मित्रावरुणा । सचेथे दति ॥१॥

·१९०
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०२व० २२
हेमित्रावरुणो पीवसा पीनौ युयुवा यदा पीवसा पीनान्यच्छिन्नानिवखाण्याच्छादनयो-
ग्यानि वासांसि वसाथे आच्छादयथः यदा पीवसा स्थूटेन मभूतेन तेजसा वसाणिधाथे
अविच्छिन्नानि वस्त्रस्थानीयानितेजांसि धारयथइत्यर्थः किंच युवयोः सर्गाः सृष्टयःभच्छिद्राः
अच्छिन्नाः मन्तवोह मननीयाश्च ईदृशौ युवां विश्वा विश्वानि सर्वाणिअनृतानि असत्यानि
अप्रियाणि पापायवातिरतं नाशयतम् विश्वेत्यत्रसंहितायां ऋत्यकइनिमहतिभावोह्रस्वावंच
ऋतेनफलेन तत्साधनेनयज्ञेनवासचेथे संगच्छेथे अस्मभ्यं योजयथइत्यर्थः ॥ १ ॥
भथद्वितीया-
एतञ्चनवोविचिकेनदेपांसत्योमवःकविशस्तऋावान् ।
त्रिरश्रिहन्तिचतुरश्रिरुयोदेवनिदोहप्रथमाअंतर्यन् ॥ २ ॥
एतत् । चुन । त्वः । वि । चिकेतत् । एपाम् । सत्यः । मन्त्रः ।
कविशस्तः । ऋोवान् । त्रिः अग्रिम् । हुन्ति । चतुः अभिः ।
उग्रः । देव निदः । हु। प्रथमाः। अर्यन् ॥ २ ॥
एपाएतयोर्मध्ये बहुवचनपूजार्थं पट्टा तदनुचरापेक्षयाबहुवचनं एतयोर्मध्ये त्वाचन ए-
कएवएतत् वक्ष्यमाणंसामर्थ्यरूपंकर्म विचिकेतत् विशेषेणचेतति अनुतिष्ठतीत्यर्थः सविशेष्यते
सएकःसत्योबाध्यः सत्सुभवोवामबोमननवान् कविशस्तः कविभिर्मेधाविभिःशंसनीयाघावान्
हिंसावान् अनेन वक्ष्यमाणस्यसामर्थ्यस्यसंभावितापतिपादिताभवदित्युतम् किंतदित्याशंक्या-
हरिसिं अश्रित्रयोपेतमायुधंविरभि तदंतं मत्यर्थीलुप्यते उपलक्षणमेतत् सर्वायुधसंप-
नमित्यर्थः एतन्नामानवाचतुरभिः ततोप्यधिकायुधवान् नकेवलमायुधसामर्थ्य किंतु उग्रःस्वय-
मुद्रणवतः हन्तिहिनस्ति अतिवदंश किंच युवयोरेकस्यैव सामध्येन देवनिदोह देवनिन्दका-
स्तुमथमाःसमर्थाःसन्तोऽपि अर्यन्स्वयमेवजीर्णाभवन्ति जीर्यतेश्यनि बहुरंछन्दसीत्युत्वं
युवयोर्मध्येएकोऽपिमहाबलः मिलितयोस्तुसामध्यें किमुवक्तव्य मितिभावः अथवा एषायुषयो-
रेवत उत्तरववक्ष्यमाणं सामथ्य एकःसत्यादिलक्षणोविचिकेतत् विशेषणजानाति शेष
पूर्ववत ॥ २॥

·मं०१अ०२१सू०१५२] द्वितीयोप्टकः १९१ अथतृतीया- अपादेतिमथमापदतीनांकरतौमित्रावरुणाचिंकेत । गाँभारंभरत्याचिदस्यऋतंपिपरीनृतंनितारीत् ॥३॥ अपात् । एति । प्रथमा । पृथ्वीनाम् । कः । तत् । वाम् । मित्रावरुणा । आ। चिकेत । गर्भः । भारम् । भरति । आ। चित् । अस्य । ऋतम् । पिपति । अन्तम् । नि । तारीत् ।। ३ ।। हेमित्रावरुणा मित्रावरुणी पद्धतीनां मनुष्यादीनां प्रजानां मथमामथमभाविनी अपात् पादरहितोपाः प्रतिदिन सूर्यचन्द्रादिवर स्वस्या परिश्रमणाभाराव सूर्यगमनेनैव स्वगमनाद- पादितिवएतीतिचोपचर्यते तत् तादृशंवा युवपोः मसिद्धकर्म कःआचिकेतका आभिमुख्येनना- नाति कितज्ञाने अा.स्तु यमि यर्थः मित्रावरुणपोरहोरावदेवत्वादहोरात्रयोरन्तरालस्यैवोप- स्थादेनकमत्वं किंचास्यतोकस्यभारंनिर्वाह गर्भः युवयो. गर्भस्थानीयः शिशुरादित्यः अहो- रानयोर्मध्यकालउत्पत्तेसाण्यामेव मित्रावरुणत्वात् अहोरात्रेवैमित्रावरुणावितिश्रुतेः । सआ. भरविचित्र समन्तान्निवहत्येवहरतिवास्पभारंजाइयं चिदित्यवधारणे तत्कथमितिदुच्यते- सत्यंजगवः प्रकाशगमनादिरूपं पिपति पूरपति अनृतं उक्तविलक्षणं अन्धकारं गमनादि निरोधच निवारोद नितरति निमनयति नाशयतीत्यर्थः शिशोर्जगद्धारपहनरूपं कर्मयुष्मासा- मादिति ॥ ३॥ अथचतुर्थी- प्रयनुमिरिजारकुनीनांपश्यामसिनोपनिपद्यमानम् । अनवरगाविततावसनिमिमित्रस्यवरुणस्य॒धामं ॥४॥ अत्यन्तन् । इत् । परि । जारम् । कनीनाम् । परयामसि ।न। उमनिपयंमानम् । अनेगा। वितंता । वप्तानम् । प्रियम् । मित्रत्यं । वरंगत्य । धाम ॥ ४ ॥ २० स० १.१ १०.।

·। १९२ ऋक्संहितामाष्ये।। [अ०२ २०२२ कनीनां कमनीयानां दीप्तानांकन्यकास्थानीयानां उपसांकनतेःकांतिकर्मणइञ् दि- कारादक्तिनइतिडीए आमि कन्याशब्दस्यवाछान्दसंसंमसारणं तासांजारमादित्यप्रयन्तमिद मगच्छन्तमेवपरिपश्यामसिवयंपरिपश्यामः उपनिषद्यमानंक्षणमात्रमपिनिपीदन्तं नपश्यामः एत- दपितयोःसामर्थ्य पुनस्तदेवविशेष्यते अनवपृग्णा अनवपुग्णानि असंपृक्तानिअतएवविततानि तेजांसिवसानंआच्छादयन्तं पियंसपीमियभूतमिवस्यवरुणस्पचधामतेजस्थानभूतं यदा प्रि- पंधामेतिसंबध्यते तयोःमस्थानं ईदृशमादित्यं युष्मदनुज्ञयासंचरन्तंपश्यामसि ॥४॥ अथपंचमी- अनुश्वोजानोअनभीशुकनिकदत्पतयदूर्ध्वसौनुः । अचित्तंब्रह्मजुजुपुर्युवानःमित्रेधामबरुणेगृणन्तः॥५॥ अनश्वः । जातः । अनभीशुः । अर्वा । कनिक्रदत् । पतयत् । ऊर्ध्व सानुः । अचित्तम् । ब्रह्म । जुजुपुः । युवानः ।प्र। मित्र । धाम । वरुणे । गृणन्तः ॥ ५॥ सरवादित्यः अनश्वः यद्यपिशीघ्रगाम्यश्वरहितः तथाअनभीशुः आलंबनाधारमग्रह- स्थानीयरश्मिरहितः तथाप्पाजातः शीघगमनवान्संपन्नः तथाविधोयमादित्यः कनिकदद अत्पर्थकन्दयन् कन्र्यड्लुगन्ताच्छतरिदाधादौनिपात्यते ऊर्धसानुः उपर्युपरिसमुच्यणः सन् पतयवगच्छति अचित्तंचिताविषयं ब्रह्मपरिवृढंउक्तरूपकर्म मित्रेवरुणेचउभयोर्धामतेजः स्थानयुवानः मिश्रयन्तः तयोर्धानिआरोपयन्तः तथापगृणन्तः युवयोस्तेजःमभावमतिपकर्षे- णस्तुवन्तः जुजुषः सेवन्तेमनुष्याः सूर्यस्यनिरालंबांतरिक्षसंचारात्मकंकर्मवरुणमित्रयोरधीन- मितिस्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ५॥ अथषष्ठी- आधेनौमामतेयमवन्तीमियपीपयन्सस्मिन्नूर्धन् । पित्वोनिक्षेतवयुनानिविदानासाविासनदितिमुरुप्येत् ॥६॥ आ। धेनवः। मामतेयम् । अवनीः। ब्रह्मएप्रियम् । पीपयन् । सस्मिन् । ऊधन् । पित्वः । शिक्षेत । वयुनानि । विद्वान् । आसा । आधविवासन् । अदितिम् । उरुष्येत् ॥ ६॥ - ·म.१०२१ सू.१५२] हितीयोष्टको १९३६ मामतेममनाया पुदीतमसमविलपिपरिवृहस्पर्मगःमियतम" परिवूढस्पानेःमी- णयितावा अवन्तोः अवल्यामोगमन्यः धेनवोगावात्वस्मिन्स्वकोयेऊन ऊधसिआपोप- यन् सर्वतआप्याययन्तु प्यायतेणिचिछान्दसपीभावः ऊधोगतेनक्षोरेणयुवाश्यांप्रदत्तेननो- उस्मानक्षत्वित्पर्थः मित्रावरुणापांपयस्पेनिश्रुतेः । एवंमदनहविः वयुनानि अनुष्ठानविषय- ज्ञानानि विद्वान्जानन् हुतशेषोभक्षणीयइत्यवगच्छन् दोर्पतमाः पित्तः पितोः हुवशिष्टस्या- नस्पवादृगनंआसाआस्येन भक्षयितुंभिक्षेत याचेत युष्मान किंच आविवासन युवांसमन्ताद परिचरन अदिति अखण्डितंअन्यूनमेतकर्मउरुष्येव रक्षेव यथाशिष्टंभिक्षेत यथाचकर्मसमाप- नेनरक्षेत् तथापोपयन्नित्यर्थः ॥ ६॥ मैत्रावरुणपशीवपाया:एषानुवाक्या सूत्रितंच-आवांमित्रावरुणाहव्यजुष्टिमाया मित्रा- वरुणेति । सैषासामी- आवामित्रावरुणाहव्यर्जुष्टिनमसादेवाववंसावत्याम् । अस्माकंब्रह्मपृतनामुसह्याअस्माकंवृष्टिर्दिव्यापारा॥॥२१॥ आ। वाम् । मित्रावरुणा । हन्यजुष्टिम् । नमसा । देवी अर्वता । वस्त्याम् । अस्माकम् । ब्रह्म । पृतनासु । सलाः। अस्माकम् । दृष्टिः। दिव्या । सुपारा ॥ ७ ॥ २२ ॥ हेदेवौदेवनशीली मित्रावरुणा मित्रावरुणौ वायुवा हव्यजुष्टिं हविःसेवां नमसानमस्कारो- पलक्षितेनस्तोत्रेण अवसारक्षणेननिमित्तभूतेन आववृत्यां आवर्तयेयं यदा नमस्कारेणअवसा अन्नेनच आववृत्यां किंच हेमित्रावरुणो अस्माकंसंबन्धिब्रह्मेदानाक्रियमाणं परिवृढकर्म पृतना- सुसंग्रामेषु सह्याः सह्याव शत्रूनभिभूयाव अनेनकर्मणाशनभिभवेयमित्यर्थः किंच अस्माकं दिव्यादिविवादिः सुपारामुष्टुपारयित्रीभवविविशेषः वृष्टीसत्यांबीहादिवाराकर्मसमारिति . भावः॥७॥ ॥इतिद्वितीयस्थद्वितीयेदाविंशोवर्गः॥ २२॥' २५ ·ऋक्संहितामाण्ये [अ०२१०२३ यजामहेवामिविचतुर्कचंचतुर्दशंसूक्तं दैर्घतमसंबेष्टुभं मैत्रावरुणं यजामहेचतुष्कमित्यनुक- मणिका विनियोगोलैतिकः। वत्रपथमा- यजामहेवांमहासजोपाहव्येभिर्मित्रावरुणानोभिः । घृतैर्मृतस्नूअध्यम॒िस्मेअध्वर्योनधीतिभिर्भरन्ति ॥१॥ यजामहे । वाम् । महः । सजोपाः। हत्येभिः । मित्रावरुणा। नमभिः । घृतैः। घृतस्नू इति घृतस्नू । अर्थ। यत् । वाम् । अस्मे इति । अध्वर्यवः । न । धीतिभिः । भरन्ति ॥ १॥ हेघृतस्तू घृतस्यसावयिता मित्रावरुणौ महोमहान्तौ वां यजामहे पूजयामः यजमानाक- विजश्च कोदृशाः सजोषाः समानमोतियुक्ताः केनसाधनेनेतितदुच्यते-हव्येभिः पुरोडाशादि- भिः घृतेश्चनमोनिः नमस्कारोपलक्षितैः अधअपिच पद्यस्मात्कारणावयांयुवां अरमेअस्मदीया- ध्वर्यवोन अध्वर्यवोऽपि अवनशब्दोप्यर्थे तेपिधीतिभिः स्वकीपैःकर्मभिः भरन्ति पोषयन्ति तस्माद्यजामहे ॥ १॥ अथद्वितीया- प्रस्तुतिर्वाधामनप्रयुक्तिरामिमित्रावरुणामुक्तिः । अनक्तियहीविदथेषुहो।सुम्नवासूरिटपणाविय॑क्षन् ॥१॥ प्रस्तुतिः । वाम् । धाम ना प्रत्युक्तिः । अयामि । मित्रावरुणा। सुकृक्तिः । अनक्तिं । यत् । वाम् । विदर्थेषु । होता । सुम्नम् । वाम् । सूरिः। दृपणी । दयक्षन् ॥२॥ हेमित्रावरुणौवायुवयोः संबंधिनोः यागस्पमस्तुतिः प्रस्तावना करोमीतिसंकल्पएव नपयु- तिः रुत्लपयोगोनसंपन्नः ताववैव युवयोर्धामतेजःस्थानमयामि पामोमिसुवृक्तिः युवयोः शोभ- ·म.१०२१ सू०१५३] द्वितीयोष्टकः नावर्जकश्चयुप्मत्परिग्रहादस्मि यत् यदातु विदथेषुयज्ञेषुवायुवाहोताहोमनिप्पादकोयमध्वर्युः अननिहवियागच्छति होमंकरोतीत्यर्थः यद्वा होतादेवानामाहाता एतन्नामकऋत्विक शस्त्रा- दिनायाअनक्तिव्यंजपनि तदासूरियुष्मन्माहात्म्यविश् इयक्षन्यागकर्तुमिच्छन् अहं हेवृपणी कामानांवर्पितारौ वायुवयोः सुम्नंयुष्मत्संबन्धिसुखं देवत्वलक्षणंअयामीतिशेषः ॥ २॥ अथवतीया- पीपायधेनुरदितिताय॒जायमित्रावरुणाहविर्दै। हिनोतियहींविदर्थेमपर्यन्त्सरातहव्योमा पोनहोता ॥३॥ पीपाय । धेनुः । अदितिः । ऋताय । जनाय । मित्रावरुणा। हुविध्दे । हिनोनि । यत् । वाम् । विदथे । सपर्यन् । सः। रातहव्यः । मानुषः । न । होतां ॥३॥ हेमित्रावरुणामित्रावरुणौ ऋताययुप्मत्संबन्धियज्ञाय हवि हविषोदात्रे आतोमनिनितिविच् हेभीवेआनोधातोरियाकारलोपःजनायजमानायचधेनुःप्रीणपित्रीगौ:अदितिः अदीनाबहुक्षी- रासतीपोपायक्षीरेणपुनःपुनः आप्यायतां प्यायतेभ्छान्दसःमार्थनायांलिट् लिड्यडोश्चेतिपी. भावः पयस्यादिहविष्कयनं पयोव्रतादिषुयजमानवेत्यर्थः कस्मिन्कालइतिचेवतवाह-यय- दा सः प्रसिद्धोरातहव्यः एतन्नामाराजासपर्यन् स्तुत्यापूजयन्मानुषोहोतान मनुष्यस्ययजमानस्य संबन्धीएवन्नामकऋत्विगिव विदथे यज्ञेवाहिनोति हविरादिनापीणयति तदापीपायेत्याह ॥३॥ अथचतुर्थी- उताविक्षुमावन्धोगावआपश्चपीपयन्तदेवीः । उनोनोअस्पपूर्व्यःपनिर्दन्वीतानंपसउस्त्रियायाः॥ ४ ॥ १३॥ उत । वाम् । विक्षु । मासु । अन्धः । गावः। आपः । च । पीपयन्त । देवीः । उतो इति । नः । अस्य । पूर्व्यः। पतिः । दन् । वीतम् । पातम् । पय॑सः । उस्रियायाः ॥ ४ ॥ ।

·१९६ फक्संहिताभाये [अ०२२०२४ उतअपिच हेमित्रावरुणौ वायुवांअंधः अदनीयमन्नंपयोरुपपुरोडाशादिरूपंवा देवी?- सनशीलागावः आपश्चवीसादिमवर्थकान्युकानिचमयासुयुष्माभिमदनीयासु विक्षुमजासु य- जमानलक्षणासु तासामभिवृद्यर्थपीपयन्त आप्याययन्तु उतोअपिच नोऽरमासंबन्धिनोऽस्य यजमानस्य पूर्व्यः पूर्वकालीनः पतिः पान्टकोऽग्निः इन्द्रावाभववितिशेषः अग्रोहूयमानत्वात्स- देषामपिहविषां यस्मादेवंतरमा हेमित्रावरुणौ वीतभक्षयतं पुरोडाशादिकं उलियायाः क्षीरा- यसाविण्याः गोः पयसः पयः पातं यदा घनीभूतंपपस्पायाः चीनलवपंपातम् ॥ ४॥ ॥ इतिद्वितीयस्पद्वितीयेश्योविंशोवर्गः ॥ २३ ॥ विष्णोर्नुकमितिषपंचदशसूक्तं दैतमसंवैष्टुभवैष्णवं अवानुक्रमणिका-विष्णोःष- छैष्णवहीति आभिष्ठवपडहेक्थ्येषु तृतीयसबने स्तोमवृद्धावच्ावाकस्पस्तोमानिशंसनाथ इदमादिसूकद्वयंविनियुक्तं स्तोमवर्धमानइतिखण्डेसूषितम्-विष्णोर्नुकमिनिसूतेपरीमावयेत्य- च्छावाकइति तथातृतीयसपनेसोमाविरकेउत्तरसंस्थोपगन्तव्याआतिरावासतोप्यतिरिक्त तद- र्थमेवशखमुपजनयितव्यं तवैतदेवसूक्तं सोमातिरेकइतिखण्डेसूत्रितम्-महाँइन्द्रोनृवद्विष्णोर्नुक- मितिआमिमारुतशखआयातिनियुका अथपथेतमिनिरखण्डेसूत्रितम्-विष्णोनुकंवीर्याणिमयो- चंतंततन्वत्रजसोभानुमन्विहीति । सैषामथमा- विष्णोर्नुकवीर्याणिप्रवौचंय.पार्थिवानिविममेरजांसि । योअस्कभायदुत्तरंसुधस्थंविचक्रमाणवेधोरुगायः॥१॥ विष्णोः । नु । कम् । वीर्याणि । प्र। वोचम् । यः । पार्थिवानि । विममे । रजांसि । यः। अस्कभायत् । उत्तरम् । सधस्थम् । विश्चक्रमाणः। त्रेधा । उरुगायः॥१॥ हेनराः विष्णोन्यापनशीलस्य देवस्यवोर्याणिवीरकर्माणि नुकंअतिशीघंपवोचं पत्रवी- मि अत्रयथपिनुकमितिपदवयं तथापियास्केननवोत्तराणिपदानीन्युक्तत्वात् शाखान्तरेएकत्वे- नि. ३ १३।

·'म० अ०२१सू०१५१] .द्वितीयोष्टकः नपाठाचनुइत्येतस्मिन्नेवार्थेनुकमितिपवयं कानितानीतितत्राह-योविष्णुः पार्थिवानिवृथिवी- - संबन्धीनिरजांसि रंजनात्मकानि क्षित्यादिलोकत्रयाभिमानीनिअग्निवावादित्यरूपाणि रणां- सि विममे विशेषेण निर्ममे अपोलोकाअपि पृथिवीशब्दवाच्याः तथाचमचान्तरं यदिद्रा- मोअवमस्यांपृथिव्यांमध्यमस्यांपरमस्यामुतस्थइति । वैतिरोयेऽपि-योस्यांपथिव्यांभस्यायु- •षेत्युपक्रम्य योद्वितीयस्यांहतोयस्पांधिव्यामिति । तस्मालोकत्रयस्यपृथिवीशब्दवाच्य त्वम् किंच, यश्च विष्णुरुतरं उगततरं अतिविस्तीर्णसधस्थं सहस्थान लोकत्रयाश्रय अन्तरिक्ष अस्कभायत् तेषामाधारत्वेनस्तंभितवान् निर्मितवानित्यर्थः अनेनान्तरिक्षाभि- -लोकत्रयमपिसृष्टवानित्युक्तं भवति यदा योविष्णुः पार्थिवानि पृथिवीसंबन्धीनिरजांसिपृथि- व्याअधस्तनसतलोकान् विममे विविधं निर्मितवान् रजः शब्दोलोकवाची लोकारजांस्युच्यन्त- इतियास्केनोक्तत्वात किंच यश्चउत्तरं उद्गततरंउत्तरभाविनं सधस्थं सहस्थानं पुण्यकृतां सह- निवासयोग्यं भूरादियोकत्तातकं अस्कभायव स्कभिववान् सृष्टवानित्यर्थः कोः स्तंभुस्तुं. चितिविहितस्यभः छन्दसिशायजीतिव्यत्ययेनशायजादेशः अथवासार्थिवानि ,पृथिवी- निमिचकानिरांसि लोकान्विममे भूरादिलोकत्रयमित्यर्थः भूम्यामुपार्जितकर्मभोगार्थत्वादि- वरलोकानां तत्कारणत्वं किंच यश्चोत्तरमुत्कृष्टतरं सपालोकानामुपरिभूनं अपुनरावृत्तेस्त- -स्योत्कृष्टत्वं सधस्थं उपासकानांसहस्थानं सत्यलोकं अस्कभाय स्कंभितवान् भुवस्थापित- यानित्यर्थः किंकुर्वन् वेधाविचक्रमाणः विकारं स्वसृष्टान् लोकान् विविधंक्रममाणः विष्णो- वेधाक्रमणे इदंविष्णुर्विचक्रमेइत्यादिश्रुतिषुप्रसिद्ध अतएवोरुगायः उरुभिर्महद्भिगीयमानः अतिपभूतं गोयमानोवा यएवंरुतवान्तादृशस्य विष्णोर्याणिभवोचं ॥ १ ॥ तृतीयसवनेसोमातिरेकएवशस्त्रमुपजनयितव्यं तवमादित्यपमनुरूपस्तवः सोमातिरेक- इनिखेडेसूचित्तम्-प्रतविष्णुस्तवतेवोर्येणेतिस्तोषियानुरूपाविति पाजपेयेनाधिपत्यकामइतिख- व्हेत्रितम्-तनेअशिपिविष्टनाममवद्विष्णुस्तवतेवीर्येणेति । तपथमास्केद्विदीयैषा- पतहिष्णुःस्तवतेवीर्यणमृगोनीमःकुंचरोगिरिष्ठाः । यस्पोरुपुत्रिविक्रमणेष्वपिक्षिम्तिभुवनानिविदा ॥ २॥ ऋ०० १.७.२७,। २० सं०१.२.१२. ३० सं० १, २, ५.1 ·J): ऋक्संहितामाध्ये [..अ२०२५ तत् । अस्य । प्रियम् । अभि । पार्थः । अश्याम् । नरः । यत्र। देवध्यवः । मदन्ति । उरुक्रमस्य । सः । हि । बन्धुः । इत्था । विष्णोः । पदे । परमे । मध्वः । उत्सः॥ ५ ॥ अस्पमहतोविष्णोः प्रियंपियभूतंतत्सर्वैःसेव्यत्वेनमसिदंपाथः अन्तरिक्षनामैतत् पा- थोन्तरिक्षपथाव्याख्यातं इतियास्केनोक्तत्वात् । अन्तरिक्षलोकाख्यस्थानं भविनश्वरं बल- लोकमित्यर्थः अभिभश्यां च्यामुयां तदेवविशेष्यते यत्रस्थानेदेवयवदेवंद्योतनस्वभावं विष्णु आत्मनइच्छन्त यज्ञदानादिभिःमातुमिच्छन्वोनरः मदन्ति तृप्तिमनुभवन्ति तदश्यामित्यन्वयः पु- नरपितदेवविशेष्यते उरुक्रमस्यअन्यधिकंसर्वजगदाक्रममाणस्यतत्तदात्मनाभतएव' विष्णो- व्यापकस्यपरमेश्वरस्यपरमेउत्कृष्टे निरतिशयेकेवलसुखात्मकेपदेस्थानेमध्वः मधुरस्यउत्सः निष्पन्दोवर्तते तदस्यांपत्रक्षुत्तृष्णाजरामरणपुनरावृत्त्यादिभपनास्ति संकल्पमात्रेणामृतकुल्पा- दिभामाःमाप्यन्तेतादृशमित्यर्थः ततोधिकनास्तीत्याह इत्थाइत्थं वक्तपकारेणसहिबन्धुःस- खलुसर्वेषांसुरुतिनांबन्धुभूतः हितकरोवातस्यपदंभाप्तवतः नपुनरावृत्तिः नसपुनरावर्ततइति श्रुतेस्तस्पबन्धुत्वं हिशब्दःसर्वश्रुतिस्मृतिपुराणादिमसिद्धियोतनार्थः ॥ ५॥ अथषष्ठी- तावांवास्तूंन्युश्मसिगमध्ययत्रगावोभूरिशृवा यासः । अत्रातदुरुगायस्य॒णःपरमपदमवभातिभूरि ॥ ६ ॥ २४॥ ना । वाम् । वास्तूनि । उश्मसि । गमध्यै । यत्र । गावः। भूरिङ्गाः। अयासः। अत्र। अहं । तत् । उरुगायस्य । वृष्णः । परमम् । पदम् । अव । भाति । भूरि ॥ ६ ॥ २१ ॥ हेपनीयजमानो यां युष्मदर्थवातानि गंतव्यत्वेनमसिद्धानि वास्तूनिसुखनिवासयोग्यानि स्थानानिगमध्य युवयोर्गमनायउश्मसिकामयामहे तदर्थविष्णुंपार्थयामइत्यर्थः वानीत्युक्तंका- , नि०६.७॥

·मं.१ अ०२१ सू०१५५] द्वितीयोष्टकः १०१ नीत्याह-पत्रयेषुवास्तुपुगावोरश्मयोभूरिशृंगाः अत्यंतोन्नयुपेताः बहुभिराश्रयणीयावा अ- यासः अयनागन्तारः अतिविस्तृताः यहा अयासःगन्तारः अतादृशाःअत्यन्तप्रकाशयुक्ताइत्य- र्थः अत्राहअवसलु वास्त्वाधारभूतेधुलोकेउरुगायस्य बहुभिर्महात्मभिर्गातव्यस्यस्तुत्यस्यवृष्णः कामानांयर्षितुः विष्णोः तद तादृशंसर्वत्रपुराणादिषुगंतव्यत्वेनमसिद्धपरमंनिरतिशयंपदं स्थानभू- रिअतिप्रभूतं अवभातिस्वमहिम्नास्फुरति अयंमत्रोयास्केनगोशब्दोरश्मिवाचकइविव्याचक्षाणे- नव्याख्यात:-तानिवांवास्तूनिकामयामहेगमनाययत्रगावोभूरिभंगावहुभंगाभूरीतिबहुनोनामधे- यंमभवतीतिसतःशृंगंश्रयतेवांशृणातेर्वाशनातेर्वाशरणायोद्गत मितिवाशिरसोनिर्गतमितिवा यासो ऽयनास्तवतदुरुगायस्यविष्णोर्महागतेःपरमंपदंपरार्ध्यस्थमवभाविभूरिपादःपद्यतेरिति” ॥६॥ ॥ इतिद्वितीयस्यद्वितीयेचतुर्विंशोवर्गः ॥ २४ ॥ प्रवःपान्तमितिषचंपोडशंसूक्तम् देर्घतमसंजागतं पूर्वववैष्णवहीत्युक्तत्वाद्वैष्णवं आ- यस्तृचःइन्द्रदेवताकश्च प्रबोजागत्वेन्द्रश्चायस्तृचइत्यनुक्रमणिका आक्षिप्तविकेपृक्थ्ये- पुस्तोमातिशंसने उक्तोविनियोगः । तत्रपथमा- प्रवःपान्तमन्धमोधियायतेमहेशूरायविष्णवेचार्चता। यासार्नुनिपर्वतानामाभ्यामहस्तस्थलुरवतेवसाधुना ॥१॥ प्रा वः । पान्तम् । अन्धसः। धियाध्यते । महे । शूरांय । विणवे । च । अर्चत । या। सानुनि । पर्वतानाम् । अदाभ्या। महः । तस्थतुः । अवताइव । साधुना ॥१॥ हे अध्वर्वादयः वोयुष्माकंसंबन्धिपान्तं पालनस्वभाव सातव्यंवाअन्धसः अन्धःसोम- रूपमनपार्चत प्रकर्षणसंपादयत कस्पैधियायते स्तुतीरिच्छते महेमहतेशूराय विकान्तायेन्द्रा- यविष्णवेव्यापकायएतन्नामकायदेवायच कस्तयोरविशयइत्युच्यते-पा यो इन्द्राविष्णूपर्वतानां १नि. २.७.। २६ ·ऋक्संहितामाष्ये [अ०२ १०२४ प्र। तत् । विष्णुः । स्तुवते । वीर्येण । मृगः । न । जीमः । कुचरः । गिरि स्थाः । यस्य । उरुषु । त्रिषु । विश्क्रमणेषु । अधिक्षियन्ति । भुवनानि । विश्वा ॥ २ ॥ यस्पेतिवक्ष्यमाणत्वात्सइत्यवगम्यते समहानुभावोविष्णुः वीर्येणस्वकीयेनवीरकर्म- णा पूर्वोक्तरूपेणमस्तवते मणस्तूयतेसर्वैः कर्मणिव्यत्ययेनशा वीर्येणस्तूयमानत्वेदृष्टा- न्तः-मृगौन सिंहादिरिख यथास्वविरोधिनोमृगयितासिंहोभीमोभीविजनकः कुचरःकुत्सिनाहि- सादिकर्तादुर्गमपदेशगंतावा गिरिष्ठाः पर्वताद्युन्नतप्रदेशस्थायी सर्वैःस्तूयते अस्मिन्नर्थे निरुक-मृगोनभीम कुचरोगिरिष्ठाःमृगइवभीमःकुचरोगिरिष्ठामृगोमागतिकर्मणोजीमोवियत्य- स्माद्भीष्मोप्येतस्मादेवकुचरइतिचरतिकर्मकुत्सितमथचेद्देवताभिधानकायनचरतीतिगिरिछागि- रिस्थायोगिरि पर्वतःसमुद्रीभवतिपर्ववान्पर्वतःपर्वपुनःपृणातेःमीणातेति । तइयमपि मृगः अन्वेष्टाशत्रूणांभीमः भयानकः सर्वेषांभीत्यपादानभूतः परमेश्वरानीतिः भीपारमाहातः पवतेइत्यादिश्रुतिष्पसिद्धा किंच कुचरः शत्रुबधादिकुत्सितकर्मकर्ता कुपसर्वासुभूमिषु लोकत्रये- पु संचारीवा तथा गिरिष्ठाः गिरिवदुच्छ्रितलोकस्थायी यहा गिरि मन्त्रादिपायांवाचि सर्वदा वर्तमानः ईदृशोयंस्वमहिम्नास्तूपने किंच यस्मविष्णोरुरुषविस्तीर्णेऽनिपुषिराल्पाकेषु विक्रम- णेषुपादनक्षेपेविश्वासर्वाणिभुवनानिभूतजातानिआश्रित्यनिवसन्ति सविष्णुःस्तूयते॥२॥ अथतीया- प्रविणवेशूपमैतुमन्मगिरिक्षितउरुगायायपृष्णे। यइदंदीधप्रयतंसधस्थमेकोविममेत्रुिभिरित्पदेभिः ॥३॥ प्राविणवे । शुषम् । एतु । मन्म । गिरिएक्षिते । उरुगायार्य । कृष्णे । यः। इदम् । दीर्घम् । प्रध्यतम् । सधस्थम् । एकः। विश्ममे । त्रिभिः । इत् । पदेमिः ॥३॥ विष्णवे सर्वव्यापकायशूपंअस्मलत्यादिजन्यं महद पटत्वं मन्ममननस्तोत्रं मननीयं शुपंचरंवा विष्णुमेतु मामोतु कर्मणःसंपदानत्वाच्चतुर्थी कोशायगिरिक्षिते याचि गिरिवदन्न- १नि०१.२०॥ ।

·मं०१ १०२१ सू०१५१] दितीयोष्टक: १९९ तपदेशेवातिष्ठते उरुगायाय बहुभिर्गीयमानाय वृष्णेवपित्रे कामानां एवंमहानुभाव शुपंपामोतु कोऽस्यविशेषइतिउच्यते-पोविष्णुरिदंपसिद्धदृश्यमानं दीर्घअतिविस्तृत प्रयतंनियतं सधस्थं सहस्थानलोकत्रयं एकइव एकएवअद्वितीयःसन् विभिः पदेशिः पादैविममे विशेषेणमितवान् ॥३॥ अथचतुर्थी- पस्य॒त्रीपूर्णामधुनापदान्यक्षीयमाणावधामदन्ति । यउंविधातुपृथिवीमुतद्यामेकोदाधारभुवनानिविश्वा ॥४॥ यस्य । त्री । पूर्णा । मधुना। पदानि । अक्षीयमाणा । स्वधा । मदन्ति । यः । ऊम् इति । त्रिधातुं । पृथिवीम् । उत । याम् । एकः । दाधार । भुवनानि । विश्वा ॥ ४ ॥ यस्यविष्णोः मधुना मधुरेण दिव्येनामृतेनपूर्णा पूर्णानि श्री त्रीणिपदानि पादप्रक्षेपणानि अक्षीयमाणा अक्षोयमाणानि स्वधया अनेन मदन्ति मादयन्ति तदाश्रितजनान् यउ यएव पृ- थिवीं प्रख्यातां भूमि यामुत द्योतनात्मकमन्तरिक्षंच विश्वाभुवनानि सर्वाणि भूतजातानि चतु- दंशलोकांश्च यदा पृथिवीशब्देन अधोवीनिअलवितलादिसमभुवनान्युपात्तानि धुशब्देन त- दबान्तररूपाणि भुवआदिसतभुवनानि एवंचतुर्दशलोकान् विश्वाभुवनानि सर्वाण्यपिवत्रत्यानि भूवनावानि विधातु त्रयाणांधातूनां समाहारः विधातु पृथिव्यतेजोरूपधातुत्रयविशिष्टयथा भवतितथादाधार धृतवान् तुजादित्वादन्यासस्यदीर्घत्वं उत्पादितवानित्यर्थः छन्दोगारण्यके- वत्तेजोसृजव तद्पोसृजत वाआपऐक्षन्त वाअन्नमसृजन्वेतिभूतत्रयसृष्टिमुक्त्वा हवाहमिमास्ति- सौदेवतास्वाराांत्रिवृत्रिवृतमेकांकरपाणीत्यादिना विवृत्करणगृष्टिरुपपादिता यदा विधातु कालवयंगुणत्रयंवा दाधारेत्यन्वयः ॥ ४ ॥ आतिथ्यायांतदस्येत्येपामधानस्ययाज्या अथातिध्येतिखण्डेसूषितम्-इदंविष्णुर्विच- क्रमेतदस्यमियमभिपाथोअश्यामिति । सैपापंचमी- सदस्पमियमभिपायोअश्यानरोयत्रदेवयवोमदन्ति । उरुक्मस्य॒सहिबन्धुरित्याविष्णो पदेपरमेमध्वउत्सः ॥५॥ .

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ२ व०२५ मीणनवतां पूरणवतांवा पर्वतशब्दोयास्केनैवंनिरुक्त:-पर्ववान्पर्वतःपर्वपुनःपृणाते मीणा- तेवेति । उक्तलक्षणानां लोकानां सानुनि समुच्छ्रिवपदेशे सर्वलोकेइत्यर्थः अथवा मेघानां समुच्छ्रितपदेशे पर्वतशब्दोमेघनामसूतत्वाव वववस्थतुः तिष्ठतः कीदृशौतौ अदाश्या अदंभनी- यो परैरनभिभाव्यौ अतएवमहः महान्तौ यद्वा महोमहसिस्वतेजसि सानुनीत्यनेनसंवन्धः तत्र दृष्टान्तः–साधुना अभिमतदेशमापणसमर्थेन अवता वेगवना अश्वेनेव तेन यथा अत्युच्छि- तं प्रदेशमारोहति तदुच्चंपदमारूढौ तस्मानास्पामर्चव ॥१॥ सोमातिरेकेतृतीयसवने एषावैकल्पिकीयाज्या तथाचसूत्रितम् त्वेषमित्थासमरणंशि- मीवतोरितिवायाज्येति। सैपाद्वितीया- वेपमित्थासमरणंशिमीवतोरिन्द्राविष्णूसुतपावामुरुष्यति । यामयितिधीयानमित्कृशानोरस्तुरसनामुरुष्यर्थः ॥२॥ त्वेपम् । इत्था । सम्अरणम् । शिमर्माहवतोः । इन्द्राविष्णू इति । सुतष्पाः । वाम् । उरुष्यति । या । माय । प्रतिधीयमानम् । इत् । कुशानोः । अस्तुः । असनाम् । उरुप्यर्थः ॥२॥ हेइन्द्राविष्णू शिमीववोः इष्टमदानादिकर्मवतोः वायुवयोः इत्था इत्थंत्वेषं पदी समर- गं सम्पम्यागदेशगमनं सुतपाः हुवशिष्टसोमपीतयजमानउरुष्यति रक्षति यागेनपूजयति य- वा शिमोवतोः महरणादिकर्मवतोः वायुवयोः त्वेपंदीमंशीर्णोपेतं समरणसम्यक्परस्परगमनो- पेतंवृष्टिमदानापमेघविदारणरूपं कर्म यजमानः उरुष्यति रक्षति स्तोतीत्यर्थः कस्तयोरतिश- यइत्युच्यते-या याविन्दाविष्णू युवामायमनुष्यायह विदारयजमानायपतिधीपमानमिव म- विधातन्यं फतरूपं असनां भसनंचलनशील मदानशीलमनादिकं अस्तुः अभिमतक्षेभुः नि- रसितुषांपूणां कशानोरमे सकाशाद उरुष्पथः अविच्छेदेनमवायथः बबीहुतहविः स्वी- रुत्पतन्मुखादेवफलमपिदास्पथइत्यर्थः ॥ २॥ नि.१.२..।

·+ मं०१ अ०२१सू०१५५] द्वितीयोष्टंकः अथतृतीया- नाईंवर्धन्तिमयस्यपौंस्युनिमातरांनयतिरेतसेभुजे। दधातिपुत्रोवरपरपितुर्नामतृतीयमधिरोचनेदिवः ।। ३ ।। ताः । ईम् । वर्धन्ति । महि । अस्य । पौंस्यम् । नि । मातरां । नयति । रेतसे । भुजे । दधाति । पुत्रः । अवरम् । परंम् । पितुः। नाम । तृतीयम् । अघि । रोचने । दिवः ॥ ३ ॥ ताः सोमरुपाः प्रसिद्धाआहुतयोपजमानेनहुताः ईएतस्पेन्दस्य महिमहत्पीस्पपुसः कर्मवक्ष्यमाणरूपवलंवर्धन्ति वर्धयन्ति ईमित्यनर्थकोवा सचेन्द्रः सोमपानजनित सामथ्र्य मात- रापावापृथिव्यौनिनपति निदरांमापयति किमर्थ रेतसेमागिनांपुजाधुत्पादनसामपि भुजे नेपा भोगाय रक्षणायवा कुत्रेतितदुच्यते-दिवोद्योवमानस्यादित्यस्पअघिअधिकरोचनेरोचमानेम- पडले नाम नमनं द्यावापृथिव्योः स्थापिक्सामध्ये पुत्रःपुरुवातासर्वोजनः पितुः पालकाद्विष्णो- रनुग्रहाद यहा पितुः स्वोत्पादकात्स्वयमुत्पन्नंसद अवरंनिकृष्टनामपौत्रसंज्ञपरंतवउत्कृष्टं पुत्रइ- तिनामतदुभयापेक्षयातीयं पितेतिनामदधाति धारयति । त्रीणिवावरेतांसिपितापुत्रपौत्रइ- तिश्रुतेः। अस्यायमर्थः अग्नौहुदाःसोमाहुनयः आदित्यमण्डलंपाप्यवादशात्मनःसवितुर्य- न्तराविन्दाविष्णूपोषयन्ति तुष्टौतौमेघद्वारावर्पतः तयावृष्टयासस्यादिद्वारामजापुत्रपौवादिन- पेणवर्धयतइत्येवमहानुभावाविन्दाविष्णूइति ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- तत्तदिदस्यपौंस्यगणीमसीनस्यातुरकस्यमीहुषः यःपार्थिवानित्रिभिरिदिगामभिरुरुकमिधोरुगापायजीवसे शा तत्तत् । इत् । अस्य। पौंस्यम् । गृणीमसि । इनस्य । त्रातुः । अटकस्य। मीढुषः। यः। पार्थिवानि । त्रिभिः । इन्।विर्गामभिः। उरु । क्रमिष्ट । उरुगायाय । जीवसे ॥४॥ ॥ । त. ना ५ ६.८.।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२व०२६
अस्यमहानुभावस्य तत्तत्पौंस्यं पुंस्त्वं पराक्रमातिशयं गृणीमसि गृणीमः स्तुमः कीह-
शस्यास्प इनस्य सर्वस्यस्वामिनः वातुः पाटकरय अवृकस्य वृकोहिंसकः शब्यादिः तदहितस्य
मोडपः सेकुः नित्यतरुणस्पस्तुत्येषुपराक्रमे पुमध्यमेकमुद्दाहरति योविष्णुः पार्थिवानिपृथिव्या-
दीनिपथनवन्तिवासामर्थ्याव रजांशीतिगम्पने लोकत्रयस्यापिपृथिवीशब्दवाच्यत्वं पूर्वमुदाहतम
तानितिभिरिदिगामभिः विभिरेवविविधगमनेः उरुविस्तीर्णं यथाभववितथा क्रमिष्टकांतवान्
विचक्रमइत्यर्थः उरुगायाय उरुगातव्यायजीवसे लोकत्रयलक्षणाय यहा उरुगायाय षष्ठयर्थे
चतुर्थी उरुगायस्यविष्णोरीदृशंपराक्रमगृणीमसि किमर्थं जीवसेजीवनायरक्षणाय ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
देइदस्यक्रमणेस्वदृशोभिख्यायमोंभुरण्यति ।
तृतीयमस्यनकिरादधपतिवयंचनपतयन्तःपत्रिणः ॥ ५ ॥
दे इति । इत् । अस्य । क्रमणे इति । स्वः दर्शः । अभिख्याय।
मर्त्यः । शुरण्यति । तृतीयम् । अस्य । नकिः । आ। दधर्षति ।
वयः । चन । पतय॑न्तः ।। पतत्रिणः॥ ५॥
अस्यस्वदृशः स्वर्गस्य सर्वस्पबाइष्टविष्णोः द्वेवक्रमणे देएवपदे मत्योमनुष्यः अभि-
रुपायसर्वभूत्यादिनामख्याय भुरण्यति गच्छनि भजते भुरण्यतिःकण्ड्वादिर्गतिकर्मा भुरण्य-
तिशवतीतितत्कर्मसुपाठात प्रसिद्धावा लोकं वृष्टयागमनादन्तरिक्षंचेत्युभेक्रमणेजानाति अ.
स्यविष्णोस्तृतीयंक्रमण द्युलोकाख्यं कोऽपि मत्यांनकिः नेवाद्धपति बुयानाभिभवति ज्ञा-
दुनशकोतीत्यर्थः नकेवलं मनुष्यएवअपितुवयश्चन येनारोमरुतोऽपि कीदृशास्ते पतयन्तः
सर्वत्रगमनसमर्थाः तथापतविणः पतनशीलगरुडादयोवायवोवा नकिराधर्षति नेवशमुवन्ति
पेटघडागमः सत्यलोकस्यात्यंत विरुष्टत्वेन संर्वपामविषयत्वादिविभावः ॥५॥
अथपष्ठी-
चतुभिःमानवतिंचनाममिश्चक्रनवृत्तंव्यतीरवीविपत् ।
पहच्छरीरोविमिमान नाकभियुवाकुमार:मत्यैत्याहवम् ॥६॥२५॥

·मं०१ अ०२१ सू०१५६] द्वितीयोएकः
१०५
।
चतुःभिः । साकम् । नवनिम् । च । नामभिः । चक्रम् । न ।
तृत्तम् । व्यतीन् । अवीविपत् । बृहत् शरीरः। विमिमानः ।
ऋतिः । युवा । अकुमारः । प्रति । एति । आइहवम् ॥ ६ ॥२५॥
अयमादित्यात्माविष्णुः चतुभिःसाकंसहितां नवति सचतुर्नवनिमित्यर्थः एतसंख्याका-
कालावयवान् नामभिः स्वकीयनमनप्रकारः प्रेरणपिशेपेः वृनंयथाभवतितथाव्यतीन विवि-
धानेव स्वभावान् वृत्तंचन बहुरोपेतंचक्रमिव तद्यथा शत्रोरुपरिभक्षेपेणभ्रमयति नहुक्त-
संख्याकान् कालावयवान् अवीविपद कंपयति भ्रमयति दुवेपृकंपने ण्यन्ता डिडिरूपं केपु-
नस्तउच्यन्ते-संवत्सरएकः अयनवे पंचर्तवः द्वादशमासाः चतुर्विंशत्यर्धमासाः विंशदहोराधाः
अष्टोयामाः एकस्मिन्दिने पर्यावर्तमानानि मेपादोनिद्वादशलमानीति मिलित्वाचतुरधिकनपतिसं-
ख्याकान अवीविपद ननु आदित्यःस्वयमपि इतरवत्परिभ्रमतिकथंभ्रमयतीत्युच्यते नेपदोपः
एतेषांभ्रामकस्यभुयस्य विष्णोमूत्यंन्तरत्याव अथवास्वभ्रमणाधीनत्वादितरेषांपरिभ्रमणस्य अतः
स्वयंभ्रमयतीत्युच्यते एवंकालात्मकोरिष्णुः बृहच्छरीरः विराडात्यनारावदेवमनुष्यादिशरी-
राणांस्वशरीरत्वाव यह च्छरीरत्यमेवोपपादयति विमिमानः विविधमात्मानं मिमानः देवति-
यंगात्मनाविभज्यस्थापयन् यदा क्वभिः स्तुतिमनिर्भवद्भिर्यायिमिमानः ययपिविभुः तथापि
अत्यधीनत्वात्स्तुत्यामीयते युवा सर्ववमिश्रणशोलः नित्यतरुणोपा अतएवाकुमारः अनल्पः
एवंभूतोमहाविष्णुराहवमाह्वानमतिएनिगच्छति यज्ञदेशम् ॥ ६ ॥
॥ इति द्वितीयस्यद्वितीयेपंचविंशोवर्गः ॥२५॥
भयामित्रइतिपंचर्चसप्तदशंसक्तं देषतमसंनागतंत्वित्युक्तत्वादिदमपिणागतं वैष्णवहीत्युक्त-
त्वाद्वैष्णवं भवपंचेत्यनुक्रान्तं उक्थ्येतृतीयसपने अच्छावाकशने एतत्सतम् उक्थ्येनुहोपका-
णामितिखण्डेसूषितम्-भवामित्रःसंवाकर्मणेति सौम्पररोरुभपयोऽनेनपष्टव्य सोपरितने
घृतपागे उरुविष्णोविक्रमस्येति मारुतापाग्या दशमेहनितुतस्याःस्थाने भवामिघापापयोक्त-
व्या दशमेहनीतिखण्डेसत्रितम्-उरुविष्णोरिश्मस्वेतिघृतयाज्यास्थानेभवामित्रइति ।
सैपासूतपथमा-
भामित्रोनशेव्योघृतासुनिर्विभृतद्युम्नएयपाउसमयाः ।
अतिविष्णोविदुपांचिदर्थ्यःस्लोमोयनश्चराध्योहविष्म॑ता ॥१॥

·। । ऋक्संहितामाष्ये [अ०२२०२६ भर्व । मित्रः । न ।शेव्यः । घृतासुतिः । विभूतद्युम्नः। एवध्याः। ऊम् इति । सुप्रथाः । अर्ध । ते । विष्णो इति । विदुर्गा । चित् । अयः । स्तोमः । यज्ञः। च । राध्यः । हविष्म॑ता ॥ १ ॥ हेविष्णो मित्रोन मितेर्दुःखाश्वाना सखा आदित्योवा मित्रःममीतेस्त्रायतेइतिनिरुक्तम् । शेन्यः साधुः सुखकर्ताघृतासुतिः घृतमुदकमासूमनेयेनसतादृशः यदा घृतमाज्यमाभिमुख्येन नीयतेयस्सैसतादृशः विभूतद्युम्नः प्रभूतयशाः प्रभूतानोवा एवयाः रक्षणस्पमिश्रयितापापयिता सपथाः सर्वतः पृथुः मतिविशेषणंनोभवेतिसंवन्धः अनोतस्तिङइतिदीर्घः उइतिपादपूरणः हे- विष्णो त्वंयस्मादीदृशोभवसि अधास्मात् ते तव स्तोमः स्तोत्रविशेषः विदुषान्वन्माहात्म्यवेदिवा यजमानेन अयः पुनःपुनःमवर्धनार्हः चित् एव एकवारकरणेनसंपूर्यतइत्यर्थः तथावेयज्ञश्च हविष्मता तेनयजमानेनराध्यः समाराधनीयः यद्दा विदुपाहोवासोमोराध्यः हविष्मतायज्ञ- शराध्यः॥१॥ अथद्वितीया- यापूार्यवेधसेनवीयसेसुमजानयेविष्णवेददाशति । योजातमस्यमहतोमहिबवत्सेदुश्रवोभियुज्यचिभ्य॑सत् ॥ २॥ यः। पूर्व्याय। वेधसे । नवीयसे । सुमत्जोनये। विर्णवे। ददाशति । यः। जातम् । अस्य । महतः । महि । ब्रवत् । सः। इत्। ऊम् इति । अवभिः। युज्यम् । चित् । अभि । असत् ॥ २ ॥ यः योमर्यः पूर्व्यायपूर्वकालीनायनित्यायेत्यर्थः वेधसेविविधजगत्करें नवीपसेनित्यनूत- नाय अत्यन्तरमणीयायेत्यर्थः स्तुत्यायवा सुमजानये स्वयमेवोत्पन्नाय जनेरौणादिकइण् सुम- स्वयमित्यर्थइतिपास्कः । यदा सुतरांमादयतीतिसुमन तादृशीजापापस्यसतथोक्तः तस्मै सर्व- जगन्मादनशीलीपतपइत्यर्थः बहुबीहोजायापानिङितिनिङादेशःसमासान्तः वलिलोपःउक्त- गुणकापविष्णवे व्यापकायददाशति हविरादिकंददाति किंच अस्य विष्णोर्महतोमहानुभावस्म महि महत् पूज्यंजावंजन्म उत्पत्ति हिरण्यगर्भादिरूपंजन्म प्रवद ड्यात् ब्रवीवेटयडागमः नि.१०.२१.. २नि०६. २२..

·मं०१ अ०२१ सू०१५६] द्वितीयोष्टकः १०७ संकीर्तयेत् सेतु उशब्दोपिशब्दार्थः सोऽपिदाता स्तोताच अवोभिरौः कीर्तिभिर्वायुक्तःसन् युपंचित् सर्वैर्गन्तव्यमेव तत्पदं अभिआभिमुख्येनअसदगच्छति पामोति ॥ २ ॥ अथतृतीया- तमुलोतारःपूर्व्ययाविदऋतस्यगर्भजनुपापिपतन । आस्य॑जानन्तोनामचिद्दिवक्तनमहस्तेविष्णोसुमतिर्भजामहे॥३॥ तम् । ऊम् इति । लोतारः। पूर्यम् । यर्था । विद । ऋतस्य॑ । गर्भम् । जनुपा । पिपर्तन । आ। अस्य । जानन्तः । नाम । चित् । विवक्तन महः । ते। विष्णो इति । सुमतिम् । भजामहे ॥ ३ ॥ हेस्तोतारः तमुतमेव विष्णुं पूर्य पूर्वार्ह अनादिरांसिद्धं तस्यगर्भ यज्ञस्यार्भभूतं पज्ञा. मना उत्पनमित्यर्थः यज्ञावैविष्णुरितिर्भुतः। यद्वा ऋतस्पोदकस्य गर्भगर्भकारणंउदकोत्पादक मित्यर्थः अपएक्ससर्जादावितिस्मतेः। एवंभूतंविष्णुं यथा विद जानीथ तथाजनुषाजन्मनास्वनए- केनचिदरलाभादिना पिपर्तन स्तोत्रादिनामीणयत यावदस्यमाहात्म्यंजानीथतापदित्यर्थः वि. देलंटि मध्यमबहुवचनं विदऋतस्येत्यत्र संहितायामृत्यकइतिमरुतिभावः किंच भस्यमहानुभाव- स्पविष्णोर्नामचित सर्वनमनीयमभिधानं सार्यात्म्यपतिपादकविष्णुरियेतनामजानन्तः पुरुषार्थ- पदमित्यधिगच्छन्तासमन्ताद विवक्तन वदत संकीर्तयक यदा नाम यज्ञनामनमनं विष्णोरेव सर्वेषां स्वर्गापवर्गसाधनाय इष्टयाद्यात्मना दव्यदेवतात्मनावा परिणाममाजानन्वोयूर्यविवक्त- न चूत स्तुत वोटिछान्दसःशपतुः बहुदैछन्दसीत्यायासत्यत्वम् पूर्ववत्तनादेशः इदानी साक्षात्कयाह-हेविष्णो सर्वात्मकदेव महोमहवस्तेतवसुमतिसुष्टुमति शोभात्मिकांबुद्धि वा आ- भजामहे सेवामहेवयंपजमानाः ॥ ३॥ भानीपोममणयनेतमस्परागत्येपामपोक्तव्या अग्नीषोमीपणेभ्यस्विविखण्डेसूचितम्-न- मस्परानावरुणस्तमश्विनेत्यर्धचआरमेदिति । १२. मा. २.२..

·१०८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०२२०२७ सेषाचतुर्थी- तमस्पराजावरुणस्तमश्विनाकसचन्तमारुतस्यवेधसः । दाधादर्तमुत्तममहर्विदैवजंचविष्णुःसखिवाँपोर्तुते ॥४॥ तम् । अस्य । राजा । वरुणः । तम् । अश्विना । कर्तुम् । सचन्त । मारुतस्य । वेधसः । दाधार । दक्षम् । उत्तमम् । अहःऽविदम् । जम् । च । विष्णुः । सविध्वान् । अपर्णते ॥ ४ ॥ मारुतस्प मरुतांत्विजांसंघातोमारुतं तद्वतः मत्वर्थालुप्पत्ते मरुतांदेवानांसंवन्धिनो- वावेधसः मेधाविनोऽस्ययजमानस्य तपसिद्धं कयागयज्ञात्मकं विष्णुं यज्ञोवेविष्णुरिति- श्रुतेः । राजाराजमानोवरुणः सचन्तसेवते तमेवक्रतुंयागंअश्विनाअश्विनौसचेते अन्ये- पिदेवाः सचन्तेसेवन्ते किंच विष्णुः सवनत्रयात्मनाव्याप्नोविष्णुः सखिवान्यजमानादिसखि- भिर्युक्तःसन् उत्तमंउत्कृष्टतमंअहर्विदंअहाँत्तारं स्वर्गोत्पादकमित्यर्थः दक्षंबलंफलमदानसामर्थ्य- रूपंदाधारधृतवान् किंच व्रजचमेघंच बजइतिमेघनाम वजाचरुरितितन्नाभ सुपाठाव तंवृष्टयुद्- कायअपोर्तुते अपगतावरणंकरोति आहुविद्वारायज्ञस्यैववृष्ट्युत्पादकत्वाद यद्वा मारुतस्प मरु- संघातस्य देवगणस्य वेधसःविधातुः स्रष्टुर्विष्णोः ऋतुकर्मपालनादिरूपं वरुणादयःसचन्ते तधीनत्वाव पालनस्य सच सखिवान् इन्द्रमरुदादिसहायोपेतःसन् उक्तलक्षणं दक्षवृष्ट्युत्पाद- नादिसामर्थ्यरूपंबलंदाधार तथावजंचापाणुते ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- आयोविवायसचायुदेव्यइन्द्रायविष्णु:सुरुसुरुत्तरः । वेधाअंजिन्वत्रिपधुस्थआर्यमृतस्य॑भागेयज॑मानमा जत् ॥५॥२६॥ आ। यः । विवाय । सचाय । दैव्यः । इन्द्राय । विष्णुः । सुकते। सुरुत्तरः । वेधाः । अजिन्वत् । त्रिसधस्थः । आर्यम् । तस्य । भागे । यज॑मानम् । आ । अभजत् ॥ ५॥२६॥ ते० स० २. ६.४.।

·म.१०२२ सू०१५७] द्वितीयोष्टका योविष्णुः दैव्यःदिविभवः सुरुत्तरः शोभनफलपदानांमध्येश्रेष्ठः आविवायआगच्छ- ति देतेलिटिरूपं किमर्थं सचथाय सचनाय यागसहायकरणाय कस्मैइन्द्रायइरांहविर्लक्षणानं दापयतीतीन्द्रोयजमानः इन्द्रइरादणातीतिइदंकरणादित्याग्रायणईतियास्केनोकनिर्वचनस्पा- वापिसद्भावाद नस्माउतरूपाययजमानाय सुरुते शोभनस्तुविकरें आगत्यवेधाअभिमत- फल विधानाविषधस्थः त्रिसंख्योपेतसहस्थानवान् सवनत्रयस्थानः क्षित्यादिस्थानत्रयोवावि- प्णुः आर्यआगन्तव्यं यजमानं अजिन्वत् मीणयति जिविपीणनार्थः इदित्त्वानुम् तदर्थ- तस्ययज्ञस्यभागेहुतशेषरूपे तयजमानंआभजवाजति समीपयतीत्यर्थः यद्वा ऋतस्ययज्ञस्य भागेफलेयजमानं आभजव स्वामित्वेनस्थापयति ॥ ५॥ ॥ इनिद्वितीयस्पद्वितीयेपढुिंशोवर्गः ॥ २६ ।। ।। इतिप्रथमेमण्डलेएकविंशोनुवाकः ॥२१ ।। द्वाविंशेनुवाकेप्टोसूतानि वत्राबोध्यमिमइतिप्रथमंसूकंपळूचंदैर्घतमसं आश्विनं पूर्वत्र जागतंत्विनितुशब्दादिदमपिजागतं अन्येदेविटुभौ अयोधिपडाश्विनंत्वंत्येत्रिष्टुभौ इत्यनुक्रमणि- का मातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोजागतेछन्दस्युक्तोविनियोगः अथाश्विनइतिखण्डेसूत्रितम्-अबो. ध्यग्निन्मएपस्यभानुरिति । तत्रपथमा- अवोध्य॒ग्निमउदेंतसूर्योन्यूपाश्चन्द्रामत्यांवोअर्चिा । आर्युक्षातामश्विनायानवेरथंप्रासांवीदे॒वःसंविताजगत्पृथक् ॥१॥ अयोधि । अग्निः । ज्मः । उत् । एति । सूर्यः । वि । उपाः। चन्द्रा। मही। आवः । अचिपा । अयुक्षाताम् । अश्विना । यातवे। रथम् । प्र । असावीत् । देवः । सविता । जगत् । पृथक् ॥ १॥ अयमगिविहितःसन् ज्मः उमायाः पृथिव्यावेदिटक्षणायाःसंबन्धीसन् अबोधि - तियोधितः ज्मेतिपृथिवीनाम माग्मेतितन्नामसूलत्वाद् किंच सूर्यउदेति तथा महीमहती उ- पाः अर्चिषा मरुष्टेनतेजसा चन्द्रा माणिनामाह्लादिनीसतीव्यावः तमांसिविवासयति वसे - छिछान्दसचेलुक् छन्दस्यपिदृश्यतइत्याडागमः यवइयमुपाःउदेति यतश्वसूर्यः यतश्चायम- मिभवृद्धोभवति अतःकारणाव हेअश्विना अश्विनौ युप्मत्संबन्धि रथ यातवे देवः देवय- ,नि० १०.८.1 ·२१० ऋक्संहितामाप्ये [अ०२२०२७ जनगमनापरासभाम्पांअयुक्षावांआभिमुख्येनपुंजार्थी तथा सवितासर्वकर्मणोनुज्ञातादेवोजगत् जंगममाणिजातं पृथक् स्वस्वकर्मानुरोधेन पासावीव पसौतु अनुजानातु ।। १ ।। अथद्वितीया- याआथेटपणमश्विनारथंघृतेनोम नाक्षत्रमुक्षतम् । अस्माकंब्रह्मपृतनामुजिन्वतंवयंधनाशूर॑साताभजेमहि ॥२॥ यत् । युआथे इति । दृषणम् । अश्विना । रथम् । घृतेन । नः। मधुना । क्षत्रम् । उक्षतम् । अस्माकम् । ब्रह्म । पृतनासु । जिन्वतम् । वयम् । धर्ना । शूर साता । भजेमहि ॥२॥ हेअश्विना अश्विनौ यत् यदावृपं वृष्ट्यादिवर्पकरथं गुंजाथेयोजयथः तदानःक्षत्रं अस्मदी- यंवलक्षत्रियजातंवा घृतेनोदकेन मधुनामधुरेण उक्षवं सिंचतं प्रवर्धयतमित्यर्थः यदा घृतेनक्ष- रणरूपेण मधुनामधुरेण अमृतेनउक्षतं युष्मद्रथस्थेनमधुनाअस्मदीयंबलंभवर्धयतमित्यर्थः अ- श्विनोरथस्यमधुपूर्णत्वंमधुवाहनोरथइत्यादिषुमसिद्धम् किंच अस्माकंपृतनासुअस्मदीयासुपु- प्रभूत्पादिमनुष्यरूपामुपजासु बलबासंतेजोजिन्ववंपीणयतं पृतनाइतिमनुष्यनाम विवस्व- न्तः पृतनाइति तन्नामसूतत्वाव यदा पृतनासु परकीयासुमजासु ब्रह्मतासांपरिवृढमन्नमस्माकं जिन्वतं प्रीणपतं ब्रह्मत्यन्ननाम ब्रह्म वर्चइतितन्नामसूतत्वाव वयंच शूरसाता शूरसातौ शूरा- णां महारादिनायुक्तसंग्रामे धनातदीयानिधनानि बहुविधानिभजेमहि लभेमहि ॥ २ ॥ अथतृतीया- अर्वाविचकोमधुवाहनोरथोजीराश्वोअश्विनो-तुमुष्टुनः। त्रिवन्धुरोमपाविश्वसौभगः शंनआवक्षविपदेचतुष्पदे ॥३॥ अर्वाङ् । चिकः। मधुश्वाहनः । रथः । जीर अश्वः । अश्विनौः। यातु । सुटलुतः । त्रिध्वन्धुरः। मघवा । विश्वसौभगः । शम् । नः । आ । वक्षत् । द्विपदें। चतुःपदे ॥ ३ ॥ अश्विनोरथामाङ् अस्मदभिमुखोयातु गच्छतु कीदृशःविचक्रः चकत्रययुक्तः मधुवा- हनः मधुवोढा जीराश्वः शीघमाम्यश्वोपेतः सुष्टुतः अतएवअस्माभिःस्तूयमानः विवन्धुरः १ उत्तरस्याचि.।

·मं.१ अ०२२सू०१५७] हितीयोष्टकः २११ निमोन्नतकाष्ठत्रयोपेतः सारथ्याश्रयस्थानवधुरं मघवाधनवान् अतएवविश्वसौभगः सर्वसो- भाग्योपेतः ईदृशः अश्विनोरथः नोऽस्माकंद्विपदे पुत्रादिप्रजायै चतुष्पदे पशवेचशंसुखंआवक्ष- वावहतु वहेलेंटयडागमः सिप ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- आनऊर्जवहतमश्विनायुवंमधुमत्यानःकर्शयामिमिक्षतम् । प्रायुस्तारिष्टनीरपासिमक्षतसेधतपोभवतंसचाभुवा ॥४॥ आ। नः। ऊर्जम् । वहतम् । अश्विना । युवम् । मधुमत्या । नः । कशया । मिमिक्षतम् । प्र। आयुः । तारिष्टम् । निः। पांसि । मृक्षतम् । सेधतम् । द्वेषः । भव॑तम् । साना ॥ ४॥ हेअश्विना अश्विनी युवंयुवांनोऽस्माकंऊर्जेबलमाणनसमर्थ अन्नमावहतमापयत किंच नोऽस्मान् मधुमत्या माधुर्योपेतयाकशया वाचा इष्टमदानरूपयामिमिक्षवंसिंचतमीणयतं कशेति वाड्राम कशाधिपणेतितन्नामसूतत्वात यद्वा मधुमत्या माधुर्यवृष्टिमत्यामाधुर्योपेतयाकशया म- चोदन्या नोऽस्मान्मिमिक्षतं मध्वित्युदकनाम मधु पुरीपमितितन्नामसूक्तत्वाद कशया अश्वता- हनेनशीपमागत्यवृष्टिरूपंफलंदास्यतइतिकशायामधुमत्त्वम् किंच आयुरायुप्पं प्रतारिष्टंभव- र्धयतं पपूर्वस्तिरतिवर्धनार्थः तथारपांसि मृक्षतं पापानिनिःशेषेणशोधयतं रपोरिममितिपापना- मनीभवतइतियास्कः। किंच द्वेषः द्वेष्यं अमित्रादिकंसेधतंनाशयतंइदंचभाव्यंसचा वासहभुवो अस्मत्कार्येषुसहभवनवन्तौभवतं भवन्तौऐकमत्यंभजतइत्यर्थः वाक्पभेदादनिघातः॥ ४ ॥ अथपश्चमी- युवंग जगतीपुधत्योयुवंविश्वेषुभुवनेष्वन्तः । युवमनिचरपणावपश्चवनस्पतीरश्विनावस्येथाम् ॥ ५ ॥ युवम् । है । गर्भम् । जगतीपु । धत्थः । युवम् । विश्वेषु । भुवनेषु । अन्तरिति । युवम् । अग्निम् । च । एपणौ । अपः। च । वनस्पतीन्। .अश्विनौ । ऐरयेथाम् ॥ ५ ॥ नि.१.२१.1 ·२१२. ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२०२७ हेअश्विनाअश्विनी युवह युवांखलु जगतीप्वन्तः गमनशीलासुगोपुमध्येग धत्थः धार- पथः नकेवलंगोष्वेव अपितुयुवंयुवां विश्वेषुसर्वेषुभुवनेषुभूतजातेषु अन्तर्मध्येगर्भधत्थः वृष्टि- द्वारामिषरूपत्वेनगर्भस्थरेतसःपोपकत्वात् किंच हेवृषणीकामानांवपितारौ युवंयुवाअग्निंचअपश्च वनस्पतींश्चऐरयेथांपवर्तये आहुतिभोगायाग्नि स्वीकृत्यचवृष्टयुदकानिउदकैरोपधिवनस्पत्या- दिकंएतान्यस्मदपैरयेथाम् ॥५॥ अथपष्ठी- युवंहस्थोभिपजांभेजेभिरथौहस्थोरा राध्येभिः । अर्थीहक्षत्रमधिपत्थउपायोवाहविष्मान्मनसाददाशं ॥६॥२७॥ युवम् । ह । स्थः । जिपो । भेपजोः । अथो इति । ह । स्थः । रथ्यो । रथ्येभिरिति रथ्येभिः। अथो इति । ह । क्षत्रम् । अधि । धत्यः। उया । यः । वाम् । हविष्मान् । मनसा । ददाशं ॥ ६ ॥२७॥ हेअश्विनी युवंयुवा हखलु पजेभिः भेषजैरौषधैः भेषजौषधपज्यान्यगदोजायुरगदं तत्रऔषधमितिचाभिधानाद नैभिपजाभिपजीस्थः हशब्दः अश्विनौहिदेवानांभिषजावित्या- दिपसिद्धियोतनार्थः अथो अपिच रथ्येभिः रथवोभिरश्वैः रथ्यारथवन्तौस्थः आवारथो- अश्विनेत्पादिमसिद्धिद्योतनार्थीहशब्दः अनयोरथेनविशेषसंबन्धः युवोर्हिपूर्वेसवितोषसोरथ- मृतापचित्रंघृतवन्तमिष्यतीत्यादिमत्रान्तरेषुपसिद्धःअथोअपिच युवयोः क्षत्रवलं अधिह अधि- कंखलु हशब्दमसिद्धौ यस्मादेवंतस्माद हेउया उद्वर्णसामथ्र्यो अश्विनौवांयवाश्यां योह- विष्मान आज्यपुरोडाशादिहविर्युक्तोयजमानः मनसायुष्मदायत्तेनचेतसा ददाश ददाति तस्यह- विरादिकंधत्थः धारयथः अत्यधिकमनुगृहीथइत्यर्थः प्रभूतवलौयुवांरथमारुह्य अस्मद्देवय- जनमागत्य हवि:मदमांधृत्वाअस्मयज्ञं अस्मान्विचिकित्सतमितितात्पर्थिः ॥६॥ ॥ इतिद्वितीयस्पद्वितीयेसप्तविंशोवर्गः॥ २७॥ वेदार्थस्पमकाशेनतमोहार्द निवारयन् । पुमर्थांश्चतुरोदेयाद्वियातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥ इतिश्रीमदाजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेणसापणा चाणविरचितेमाधवीयेवेदार्थप्रकाशेकक्संहिताभाष्येद्वितीयाष्टकेद्वितीयोऽध्यायःसमाप्तः ॥२॥ ऋ०सं०१.८.१८.1 २० सं०१.३.५.1 ·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्यनिःश्वसितवेदायोवेदेश्योऽखिलंजगन् । निर्ममेतमहवन्देविद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ अथतृतीयाध्यायआरत्यते वसूरुद्रेत्येतदनुवाकापेक्षयाद्वितीयंसूक्तं पळुचंदैर्घतमसं पूर्व- वाश्विनंत्वियुक्तत्वादिदमप्याश्विनं अनादेशपरिभाषयात्रैष्टुभं दीर्घतमामामतेयइत्यन्त्यानुष्टुप् तथाचानुकान्तं वसूअन्त्यानुष्टुबिति अस्यविशेषविनियोगोटेशिकः । तनपथमा- म् वसूरुदापुरुमन्तूंघन्तादशस्यतनोरपणावृभिष्टौ दाहयद्रेवणाचथ्योवांप्रयत्सलाअवाभिरुती ॥१॥ वसू इति । रुद्रा । पुरुमन्तू इति पुरुश्मन्नू । धन्ता । दशस्यतम् । नः । एषणौ । अभिष्टौ । दस्रा । हु । यत् । रेणः। औचथ्यः। वाम् । प्र । यत् । सुस्राथे इति । अकवाभिः । ऊती ॥१॥ हेवृषणी कामानांवर्षितारौ दस्रा अस्मद्विरोध्युपक्षपयितारौ हेअश्विनौ युवां नोऽस्माय दशस्यतं दत्तं दित्सितंफलं कीदृशौवां युवां वसू वासयितारौ प्रजानांवसुनाधनेनतद्वन्तौवा मत्व र्थोलुप्यते रुदा रुदौ रुत दुःखंतहेतुभूतपापंवा तस्यद्रावयितारौ संयामेभयंकरंशब्दयन्तौवा रु- दौरौतीतिसतइतियास्कः । पुरुमन्तू बहूनांज्ञातारौ मनेरौणादिकस्तुन्मत्ययः वृधन्तावर्धमानी स्तोत्रादिना अभिष्टौआभिमुख्येनपूजितो अभीष्टसाधकौवा हशब्दउक्तगुणमसिद्भिद्योतनार्थः किमर्थदीयतइतिचेत यघरमावऔपथ्यः उचथस्यपुत्रोदीर्घतमाः वायुबारेक्णः धनंस्तुतिव्या- जेनमार्थयते तदर्थ यद्वा अयंयजमानोयद्यस्मादेक्णोहविलक्षणमन्नं वायुवांददातीविशेषः य- स्माञ्च अकवाभिः अकुत्सितेः ऊती ऊतिभिः रक्षणैः सुपांसुलुगितिकृतीयाया:पूर्वसवर्णदी- घः प्रससाथे प्रसारयथः प्रणदत्यः तस्माद्दशस्यतं यस्मादभिमतपदोयस्साचायंमार्थयते ददातिवाहविः तस्माद्दशस्यतमित्यर्थः ॥ १ ॥ नि०१०.५.।

·२११ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३२०१ अथद्वितीया- कोवादाशत्सुमतयेचिदस्यैवसूयइथेनम॑सापदेगोः। जिगृतमस्मरेवतीःपुरन्धीःकामप्रेणेवमनसाचरन्ता ॥२॥ कः । वाम् । दाशत् । सुष्मतये । चित् । अस्यै । वसू इति । यत् । धेथे इति । नम॑सा । पदे । गोः । जिगृतम् । अस्मे इति । रेवतीः। पुरमधीः । कामप्रणध्दव । मनसा । चरन्ता ॥२॥ हेवसू वासपिवारापश्विनी यां युवयोः संबन्धिन्यैअस्पैवक्ष्यमाणरूपायै सुमतयेचिव शोभनबुध चिवपूजायामप्यर्थेवा स्वल्पेनवहविपामहत्फलमदानरूपायै ईदृश्यामपिबुद्धेमीण- नायकोदाशव कोदद्याव दातुंशयात् युवयोःमभावस्यातिमहत्त्वादितिभावः दाशवेलेंटयडागमः कथंमतेःसौष्ठवमितितदुच्यते यद्यस्मात्कारणात् गोःपदे भूम्याः सर्वैर्गन्तव्यायाःस्तुत्यायाया वेदिरूपाया:स्थाने एतावतीवैपृथिवीयावतीवेदिरितिश्रुतेः । गौरितिभूमिनाम नथाचनिरुक्तं- गौरितिपृथिव्यानामधेययडूरंगताभवतिपञ्चास्यांभूतानिगच्छन्तिगातेर्वीकारोनामकरणइति । तादृशेस्थाने अस्माभिःमाथितौसन्ती नमसा हविलक्षणेनयवमात्रप्रकारेणअनेन धेथे धारयथः बहुपदानविषयांचुद्धिं दधातेर्लटिबहुदैछन्दसीतिविकरणस्यलुक् धातोर्हस्वत्वं आतोडितइति इयादेशः यस्मादेवंतस्मात् अस्मे अस्मायं रेवतीः क्षीरादिधनवतीः पुरन्धीः शरीरधारकाः शरीराभिवृद्धिहेतूर्गाः जिगृतंशब्दयतं ददतमित्यर्थः गृशन्दे छान्दसःशपालुः अभ्यासस्पेत्वंह- स्वत्वंच पुनस्तावेव विशेष्येते कामप्रेणेव इवशब्दएक्कारार्थः कामपूरकेणैव मनसासहचरन्ता च- रन्तीयजमानस्पकामा:पूरणीपाइविकृतसंकल्पाविस्पर्थः पापूरणे काममीणानोनिकाममः आतोनुपसर्गेकः ॥२॥ अथवतीया- युक्तोयहांतोग्यायपेरुर्विमध्येअर्णोधायिपत्रः । उपवा॒मवशरण मेयंशरोनामपतयदिरेवैः ॥३॥ १० सं० २.६.१.। २नि० २.५।

·मं०११०२२०१५८] द्वितीयोएकः २१५ युक्तः । है । यत् । वाम् । तौय्याय । पेरुः । वि। मध्ये । अर्णसः । धायि । पञः । उप । वाम् । अवः । शरणम् । गमेयम् । शूरः। न। अज्म । पतयत् भिः । एवैः ॥३॥ अत्रेतिहासमाहुः-तीप्यनामकराजानं युद्धेशववापराभाव्यपाशैवद्धासमुद्रमध्येपचि- क्षिपुः सचोत्तरीतुमशक्तःसन् अश्विनौतुष्टाव नौचतुष्टौशीघमेवरथमश्चैयोजयित्वासमुद्रमागत्य तमुत्तार्यपालयतामिति अयमर्थः-अजोहवीदश्विनादौम्यइत्यादिमवान्तरेमसिद्धः । सोऽवो- ध्यते-हेअश्विनौ वा युवयोःसंबन्धी पेरुः पारणकुशलोरथः युक्तोह अश्वैर्युक्त खलु हशब्दोमयां- तरमसिद्धियोतनार्थः सचोदाहतः कस्मैतौम्याय एतन्नान्नेराजे तबंधमोचनार्थं कुत्रेतितदुच्यते- भर्णराः अंभसोमध्येसमुद्रस्यमध्ये सचपत्रः पाजसाबलेनतीर्णःसन् विधायि धारितःस्थापितः यस्मादेवंतस्माद्वां युवयोः अवः रक्षणं शरणंउपगमेयं संभामुयां ऐहिकदुःखाद्विमुक्तोयुष्म- स्थानसभजेयं गतौदृष्टान्तः-पतयद्भिरश्वैः शूरोन शूरइव सयथाभन्मजित्वानिर्भयंस्वगृ- हमामोविनद्दत ॥ ३॥ अथचतुर्थी- उप॑स्तुतिरौचथ्यमुरुप्पेन्मामामिमर्पतत्रिणीविद्ग्वाम् । मामामधोदर्शतयश्चितोधाक्प्रयहींबद्धस्मनिखादतिक्षाम् ॥१॥ उपस्तुतिः । औचथ्यम् । उरुप्येत् । मा । माम् । इमे इति । पषिणी इति। वि। दुग्धाम् । मा। माम् । एधः । दशहतयः। चितः। धाक् ।प्र। यत् । वाम् । युद्धः । त्मनि । खादति । क्षाम् ॥ ४॥ अवाख्यानमाहुः-जराजरितगात्रंजात्यन्धंदीर्घतमसंमामतेयंवरिवसिनुमशवानाः स्वग. भदासाः भमोपदाहायमचिक्षिपुः तत्रक्षितःमश्विनावस्तावीर नौचैनपरक्षतां ततोप्पत्रिय- माणमुदकेषुमापातपन वनिमनःपुनरश्विनीतुष्टाव तुष्टौसन्तीतीपटादुदहा एवमवयं व नोनामकःकश्चिदासोस्यशिरोवक्षश्राविध्यद तनोऽप्यपालयतामिति तदिदंऋग्वयेनोच्यते-- हेअश्विनी उपस्तुनिः युवायुयाउपेत्पक्रियमाणास्तुतिः औचच्यंउचथस्यपुदीपंदमसमांउ- १. सं० १.८.१५।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३१०२ रुष्येद रक्षेद दाहाद्युपद्रवात उरुष्यतीरक्षाकर्मेतियांस्कः । एवंसामान्येनोक्त्वा विशेषेणमत्यु- पवपरिहारमार्थयते इमेप्रसिद्धपतत्रिणी पतनशीलेपुनरावर्तनशीलेअहोराने मांमाविदुग्धाम् विशेषेणदोहगतसारं माकार्टी माणनिर्गमनानुकूल्यं माकुरुतामित्यर्थः किंच मांदशतयोदश- वारः चितःसंचितः संपादितः एधम्मज्वालितेन्धनसंघोमाधाक् माधाक्षीद दहतेलुंडि सिचिह- लन्तलक्षणावृद्धिः बहुलंछन्दसीतीडभावः हल्ङयादिसंयोगान्तलोपौ दुःसहदुःखमाप्तिदर्शयति पद्यस्माद्वायुवयोःसंबंधीअयंजनोवद्धः पाशैदृढवेष्टितःसन् मनिआत्मनिआत्मनाक्षांभमिखा- दभिक्षयति गन्तुमशक्तःसन्भूमिपरिलुठवीत्यर्थः तस्मादुपस्तुतिरौचथ्यमुरुष्येदिवि ॥ ४ ॥ अस्याःपंचम्पाविनियोगमाहशौनक:-आततायिनमायान्वंदृष्ट्वान्याममथोवृकम् । न- मागरनितिजस्ते यएवममुच्यते ॥ १॥ विरात्रोपोषितोरात्रौजपेदासूर्यदर्शनाद । आप्लुत्यप्रयतः सूर्यमुपतिष्ठेदिवाकरम् ॥ २॥पश्यतितस्करानै तथान्येपापबुद्धयः । एकःशतानित्रायेततस्करे- ज्यश्वरन्पथीति ॥३॥ अथपञ्चमी- नागरन्नयोमातृतमादासायीसुसमुन्धमवाधुः । शिरोयदस्यत्रैतनोवितक्षत्स्वयंदासउरोअंसावपिग्ध ॥ ५॥ न । मा । गरन् । नयः । मातृप्तमाः। दासाः । यत् । ईम् । सुसमुब्धम् । अवअधुः। शिरः । यत् । अस्य । चैतनः । विस्तात् । स्वयम् । दासः । उरः । अंसौं । अपि । ग्धेति ग्ध ॥ ५ ॥ नयोनद शीलाः मात्तमाः मातृवजगतांहितकारिण्यःआपः मामांदीर्घतमसं नगरन् न- गिरेयुः निमग्नंमाकुर्यः गृनिगरणे लेटिव्यत्ययेनश गिरणमानिदर्शयति ययस्माद्दासाअस्मदुप- क्षपयितारोमदीयगर्भदासाः ईएनंदीर्घतमसंमांसुसमुन्धं सुप्नुसंकुचितसर्वाग स्वतीपूजायामिति मादिसमासेअव्ययपूर्वपदपरुतिस्वरत्वम् अवाधुः अवामुखमपातयन् किंच अस्यममशिरः स- घेतनः एतन्नामकोदासः अत्यंतनिघृणःसन् ययस्माद्वितक्षव विविधंतष्टवान् तस्मात्सदासःस्व- यस्वकीयमेवशिरः तक्षतु नकेवलंशिरएव अपितुमदीयमुरः वक्षःस्थलंअंसाचग्ध हतवान् विदा- रितवानिरपर्थः हते डिछान्दसमेत्तद्पम् नतः स्वकीयपुरः अंसावपिस्वशस्त्रेणेवतथारुतवा- न तवयोर्माहात्म्यमितिभावः॥ ५॥ नि. ५.२३.। ।

·मं०११०२२ मू०१५९) द्वितीयोष्टकः .. २१७ अथषष्ठी- दीर्घतमामामयोर्जुजुर्वान्दशमेयुगे। अपामर्थयतीनांब्रह्माभवतिसारथिः ॥ ६ ॥१॥ दीर्घतमाः । मामतेयः । जुजुर्वान् । दशमे । युगे । अपाम् । अर्थम् । यतीनाम् । ब्रह्मा । भवति । सारथिः॥ ६ ॥ १॥ दीर्घतमाः एतन्नामामहर्पिः सचमामतेयः ममतायाःपुत्रः दशमेयुगेदशयुगपर्यन्तं महानु- भावयोरश्विनोःमभावात्पूर्वोक्ताहःखादिनुक्तः अत्यंतसुखी स्वपुत्रभादिभिःसहितोजीवित- वान् दशमेयुगेतीतेसति जुजुर्वान् जीर्णोवलीपलितगात्रोत्रभूव एवंभूतःसन् अर्थ पुरुषैरर्यमा- नंकर्मफलस्वर्गादिकंयतीनामामुवन्तीनां अपांभकार्याणांमजानां यहा अपांअपसांकर्मणांअ- थुप्रयोजनंयतीनां तासांमजानां ब्रह्माब्रह्मसदृशः परिवृढोभवति किंच सारथिः तद्वन्निवाहको- भवति देवोभवतीत्यर्थः एवमस्यवृत्तांतमत्रोनोवदतिस्वयंवा स्वात्मानं पारोक्ष्येणअश्विनोमहानु- भावत्वंप्रकटयितुंप्रवीति ॥६॥ ॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयपथमोवर्गः॥१॥ पद्यावेतिपंचर्चेतृतीयंसूक्तं दैर्घतमसंजागतंघावापृथिव्यं अनुक्रान्तंच-पयावापंचद्यावा- थिव्यंतुजागतंत्विति अमिष्टोमपृष्ठ्यस्यपष्ठेहनिचद्यावापृथिव्यनिविद्धानमेतत्सूक्तम तथाचसू- -प्रद्यावेतिदैर्घतमसमिति आद्याद्यावापृथिव्येपशौहविषोयाग्या तथाचसूवितम्-पयावायज्ञेः पृथिवीकतावृधाभूळानोलदोवनोमपस्कृधीति इति । सैपासूक्तेमथमा- प्रयावाय पृथिवीतारामहीस्तुपेविदपुप्रचेतसा । देवेभिर्यदेवपुत्रेसुदंससेत्याधियावाणिमभूर्पतः॥१॥ प्रा द्यावा । यज्ञैः । पृथिवी इति । अनुध्धा । मही इति । स्तुपे। विदर्थेषु । प्रचेतसा । देवेभिः। ये इति । देवपुत्रे इति देवपुत्रे। सुध्दंससा । इत्था। धिया। वार्याणि । पृभूपतः ॥ १॥ । २८ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ १०२ घावापृथिवीयावापृथिव्यौ दिवोद्यावेविद्यावादेशआधुदात्तः पृथिवीशब्दोडीपन्नोंतोदा- सः देवताट्वंद्वचेत्युभयपदपकतिस्वरत्वं समासमध्येपदान्तरपाठ छान्दसः अहंयजमानः यज्ञेयर्या- गैः तत्पदाननिमित्तभूतैः हविःमदानार्थपस्तुषे पकर्षणस्तौमि पुरुषव्यत्ययः कीदृश्योते अतावृधा यज्ञस्यवर्धयित्र्यौमहीमहत्यौ विदथेषुयागेषुपचेतसापकर्पणास्मानचेतपित्र्यौअस्माभिश्चेतयितव्ये वा ईदृश्यौस्तुषे अनयोकोऽतिशयइतिउच्यते-पेद्यावापृथिव्यौ देवेभिःयजमानः देवपुत्रे देवा. यजमानाःपुत्रस्थानीयाः शुश्रूपकाययोस्तेवादृश्यौ यहा देवेभिर्विशिष्टे सुदंससादसइतिकर्मना- म शोभनकर्मपिते इत्था सत्यं इत्थेविसत्यनाम सत्राइत्थेतितनामसुपाठाव सत्यधियाअस्मदनु- अहयुया वार्याणिवरणीयानिधनानिअस्मभ्यंगभूषतः अलंकुरुतः दत्तइत्यर्थः यदा वार्याणि हवींषिधियाकर्मणानिमिचेन कर्मसमात्यर्थंभूपतः प्रकर्षणस्वीकुरुतः॥१॥ अथद्वितीया- उतमन्येपितुरट्ठहोमोमातुमहिवतवस्तद्धवीमभिः । सुरेतसापितराभूर्मचकतुरुरुमजायोअमृतवरीमभिः ॥ २ ॥ उत । मन्ये । पितुः । अद्रुहः । मनः । मातुः । महि । स्वस्तवः। तत् । हवींमतिः । सुरेसा । पितरां । भूमं । चक्रतुः । उरु । प्रजायाः । अमृतम् । वरीमभिः ॥२॥ उतअपिच पितुः पितृस्थानीयायाः धान्याअगुहः अदोग्धुः नहिकदाचित्पिता स्वपु- वादये गुह्यति तादृश्याः पृथिव्याः स्वतवः स्वायत्तवलं स्वयमेवास्मद्नुग्रहायत्वरमाणं अतए- वमहि महच तत्तादृशं अनुयहयुक्तमनश्चित्तं हवीमभिः हवमानैराह्वानर्मन्ये जानामि मसादया- मीत्यर्थः यदा तत्तादृशमुक्तलक्षणंमनः हवीमभिः हवनैः महिमन्ये अतिमहत् पवृद्ध मन्ये तथा मातुः सर्वस्योत्पादयितुरन्तरिक्षस्यद्युलोकस्प मातान्तरिक्ष निर्मीयन्तेऽस्मिन्भूतानीतिनिरुक्त- म्! यदा पितुर्युलोकस्य मातु म्याः द्यौःपितापृथिवीमातेतिश्रुतेः । नत्तादृशमुक्तलक्षणमनो- मन्ये द्यावापृथिव्योमनोऽस्मदाह्वान भीणयामीत्यर्थः किंच पितरा मातापितापितरौ या- वापृथिव्यौ सुरेतसा शोधनसामध्येनमजायाः यजमानादिरूपायाः वरीमभिःवरिष्ठेरक्षणवि- शेषः भूमबहुतरं उरुविस्तीर्णं अमृतं अमरणभू अभिलपितंचक्रतुः कुरुवः ॥२॥ नि०२.८.। । २र० स०२५.१५।

·मं०अ०२२ सू०१५९] दितीयोप्टकः अथहत्तीया- तेसूनवःस्वपसःसुदंसंसोमही जुर्मातरांपूर्वचित्तये। स्थातुश्चसत्यंजगंतश्चधर्मणिपुत्रस्यपाथःपदमयाविनः॥३॥ ते । सूनवः । सुटअप॑सः । सुदंसंसः। मही इति । जनुः । मातरां । पूर्वचित्तये । स्थातुः । च । सत्यम् । जगतः। च । धर्मणि। पुत्रस्य। पाथः । पदम् । अद्वयाविनः ।। ३ ।। नेप्रसिद्धाःसूनवः युवाभ्यामुत्पन्नाः पुत्रस्थानीयाःप्रजाः स्वपसः शोभनकर्माणः सुदंस- सःशोभनदर्शनाः युवामहीमहत्यौ मातरा मावद्धितकारिण्यौजनुः जानन्ति महानुभावतामव- गच्छन्ति कियर्थ पूर्वचित्तये मथमबुद्धये अनुग्रहरूपायै किंच तेयावापृथिव्यौ स्थातुः स्थावर- स्य जगतोजंगमस्य पुत्रस्य पुत्रस्थानीयस्योभयविधस्यजगतः अट्याविनः नविद्यतेवयंयस्य तादृशस्पस्वजोवनाय युष्मद्यतिरिक्तअजानतइत्यर्थः ईदृशस्यधर्मणि धारणे रक्षणेनिमित्तभूते; सति पदस्थानंसत्यं अबाध्य पाथः रक्षथः दस्थइत्यर्थः यदा प्रसिद्धाः सूनवः उत्सायमानाः स्वपसः शोभनपकाशादिकर्माणः सुदंससः शोभनदर्शनाः सुष्ट्रपक्षयन्तोया आत्मानं स्वव्यापारा- य ईदृशारश्मयः महीयहत्यौयावापृथिव्यौ पूर्वचित्तये पाणिनां पूर्वज्ञानायजनुः ज्ञातवन्तः था- वापृथिव्योरन्तरालेव्याप्ताइत्यर्थः किंच स्थातुर्जगतश्च धर्मणिधारणे तदर्थे अद्वयादिनः मार्गद- यरहितस्य बहुदैछन्दसीतिद्वयशब्दान्मत्वर्थीयोविनिः अन्येषामपिदृश्पतइतिदीर्षः पुत्रस्पयुष्य- पुत्रस्थानीयस्पादित्यस्यपदमार्गसत्यंपाथः अवश्यंरक्षथः॥ ३॥ अथचतुर्थी- मायिनौममिरेसुपचैतमोजामीसयौनीमिथुनासोकसा। नव्यनव्यतन्तुमातन्वतेदिविसमुद्रेअन्तःकवयःसुदीतयः॥४॥ ने । मायिनः । ममिरे । सुप्रचेतसः।जामी इति। सयोनी इति सस्यौनी। मिथुना । सम्हओंकसा । नव्य॑म्नव्यम् । तन्तुम् ! आ। नन्वते । दिवि । समुद्रे । अन्तरिति । कवयः । सुध्दीतयः ॥ ४ ॥ - ·२२० फक्संहितामाध्ये [अ०३ १०३ तेअत्रमसिद्धेद्यावापृथिव्यौ मायिनः मायाःमज्ञाः स्वविषयमज्ञावन्तः पज्ञोपलक्षितकर्म- वन्तोवा सुप्रचेतसः सुष्ठुमकणचेतितुंशक्ताःरश्मयः ममिरे मिमते प्रमाणेनपरिच्छिन्दन्ति कीह- श्यौते जामी परस्परंभगिनीएतत्कुत्तइतिचे उच्यते-सयोनी समानोत्पत्तिस्थाने मिथुनामा- प्रयुत्पत्तयेमिथुनभूतेपरस्परमपियुक्तइत्यर्थः तमोकसा समानस्थाने ग्रुपृथिव्यारेकस्मिन्नेवाव- काशरूपेअवस्थानाव समीचीनस्थानेवा किंच कवयः मेधाविनः स्वव्यापारविषयज्ञानवन्तः सुदीतयः सुष्टुयोननारश्मयोदिविद्योतमानेसमुद्रेन्तरिक्षेतमध्ये समुद्रशब्दांतरिक्षनामसुपाठाव नद्वचनः संयंयास्केननिरुक्त:--रामुदःकस्मात्समुद्रपंत्यस्मादापःसमभिवत्पेनमापःसंमोदन्ते- स्मिन्भूतानिसमुदकोभवतिसमुनचीतिवेति । नव्यनव्यं तंतननीयविस्तारणीपंगात्येकवच- नं रश्मीन, आतन्वते समन्ताद्विस्तारयन्ति॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- नद्राधोअद्यसवितुर्वरेण्यंवयंदेवस्यमसवमनामहे। अस्मभ्यद्यावापृथिवीमुचेतुनारबिंधत्तंवर्मुमन्तंशतग्विनम् ॥५॥२॥ तत् । राधः। अद्य । सवितुः । वरेण्यम् । वयम् । देवस्य । मुसवे । मनामहे । अस्मभ्यम् । यावापृथिवी इति । सुश्चेतुना । यिम् । धत्तम् । वसुंध्मन्तम् । शतग्विनम् ॥ ५ ॥२॥ वयंपजमानाः सवितुः सर्वस्यप्रसवितुः देवस्यादित्यस्यांतर्यामिरूपिणः प्रसवेअनुज्ञा. पांसत्यां नताशंवरेण्यंवरणीयंराधः पुरुषार्थसाधनसमर्थ गवादिधनंमनामहे याचामहे मन्य- निर्याचाकर्मा छान्दसःशप् यद्दा पुनःपुनरायस्पामः लप्सीपहीतियावत् नाअभ्यासे व्यत्य- पेनात्मनेपदं शपि पामादिनामनादेशः किंच अस्मभ्यंद्यावापृथिवी यावापृथिव्यौसुचनुनाशो- भनचेतनेनभसदनुमहबुधा रपिंधनं धत्तंदत्तं कीदृशंयमुमंत निवासयोग्यगृहादिविशिष्टं शव- विनं शनसंख्याकगवादिविशिष्टम्॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेद्वितीयोवर्गः ॥२॥ नि० २.१०।

·मं०१अ०२२सू०१६०] द्वितीयोटकः वेहीतिपंचर्चेचतुर्थसूक्तं दैतमसंजागवंद्यावापृथिव्यं तेहीत्यनुक्रांतं चतुर्विशेहनिवैश्वदे- वशस्त्रेयावापृथिव्यानिविद्धानमेतत्सूक्तं तेहियावापृथिवीयज्ञस्यपोरध्यमितिवैश्वदेवमितिसूत्रि- वत्वात् तथा पृष्ठयाभिष्ठवपडयोद्वितीयेहनिवैश्वदेवेघावापृथिव्यंनिविद्धानीयं चातुर्विंशकंत- तीयसवनमित्याभिप्तविकेद्वितीयेहन्यतिदिष्टत्वात् आभिप्तविकावद्वितीयादह्नः पृष्ठ्यस्यद्वितीये- हनिएतत्सूक्तमतिदेशतःप्राप्तं पृष्ट्यस्याभिप्वेनोक्तेअहनीआयेआयाझ्यामितिसूत्रितत्वात् म- थमाआश्विनशसेविनियुक्ता संस्थिवेष्याश्विनायेविसत्रितम्-वेहियावापृथिवी विश्वशंक्षवावि- श्वस्यदेवीमचयस्येति। सैपासूक्तेपथमा- तेहियावापृथिवीविश्वशंभुवऋतावरीरजसोधारयत्कवी। सुजन्मनीधिपणेअन्तरीयतेदेवोदेवीधर्मणासूर्यःशुचिः॥१॥ ते इति । हि । द्यावापृथिवी इति । विश्वदृशम्भुवा । ऋतरी इत्यतध्वरी । रजसः । धारयत्कवी इति धारयत्कवी। सुजन्मनी इति सुजन्मनी । धिपणे इति । अन्तः। ईयते । देवः । देवी इति । धर्मणा । सूर्यः । शुचिः॥१॥ तेहि खलुपसिद्ध द्यावापृथिवीअन्तः तयोरंदराले शुचिःशुद्धः विश्वस्यशोचपिता वा देवोदीप्यमानः सूर्योधर्मणामकाशोदकदानादिधारणेनयुक्तःसन् ईयते सर्वदागच्छति ई- गतो देवादिकः तादृशंकर्मयुवयोरनुग्रहादितिस्तुतिः कीदृश्यौते विश्वशंभुवा विश्वसुखंभा- वयिठ्ययोस्तेविश्वशंभुवा विश्वस्यसुखयित्र्यावित्यर्थः ऋतावरीऋतवत्यौउदकवत्यौ ऋतश- ब्दाच्छन्दसीवनिपावितिवनिए वनोरचेतिडीफो रजसःउदकस्य उदकोत्पती उदकंरजउ- च्यतेइतिनिरुक्तम् । धारयत्कवी अरुच्छ्रेणधारकंकवित्वंययोस्तेनादृश्यौ उदकोत्पादनायाम- यववस्यौइत्यर्थः यद्वा धारयत्कविर्मनीपीआदित्योयपोस्तेवादृश्यौ वृष्टयुदकधारणविसूपिते- इत्यर्थः सुजन्मनीशोधनजन्मवत्यौ धिषणेधर्षणोपेते स्वव्यापारेषुप्रगल्भेइत्यर्थः देवीयोव- १नि०४. १९. ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ व०३ माने अत्रयद्यपिधिपणेइत्येतवधिपणेरोदसीइतितन्नामसूतत्वात् द्यावापृथिवीनाम तथापिया- वापृथिवीइत्यस्यविद्यमानत्वाद्यौगिकंद्रष्टव्यम् ॥ १॥ अथद्वितीया- उरुव्यसामुहिनीअसश्चापितामाताचभुवनानिरक्षतः । सुधष्टमेवपुष्ये नरोदसीपितायत्सीमभिरुपैरवासयत् ॥ २ ॥ उरुव्यर्चसा । महिनी इति । असश्चता । पिता । माता। च । भुवनानि । रक्षतः । सुधृष्टमे इति सुधृष्टमे । वपुष्ये इति । न । रोद॑सी इति । पिता । यत् । सीम् । अभि । रुपैः। अवासयत् ॥ २॥ उरुव्यचसा प्रभूतवचनवत्यौ अतिविस्तीर्ण महिनी अवएवमहत्या असश्चताअराज्य- माने परस्परवियुक्तेइत्यर्थः पिता पालयित्रीयौः मातानिर्मात्रीपृथिवीचेत्युभे भुवनानिभूतजाता- नि रक्षवः पालयतः द्यौःपितःपृथिवीमातरित्यादिश्रुतेर्मातापितरूपत्वं किंच सुधृष्टमे अति- शयेनधृष्टे छान्दसस्तकारटोपः प्रगल्भेरोदसी यावापृथिव्यौ वपुष्येन वपुपोहितेइव माणिनां पितराविव शरीररक्षकेइत्यर्थः तदेवोपपादयति ययस्मात्सी सर्वतः पिता पितृस्थानीया द्यौः रूपैः निरूपणसाधनः प्रशस्तैः मकाशैः निरूप्यमाणैर्वृष्ट्यादिभिर्वा अश्यवासयद अभिवास- पति अधितिष्ठति तस्मात्सितामावाचभुवनानिरक्षतः॥२॥ अथतृतीया- सवह्निःपुत्रःपित्रोःपवित्रवान्पुनातिधीरोभुवनानिमायया । धेनुंचलिरभंसुरेतसंविश्वाहाशुक्रपयोअस्यदुतन ॥३॥ सः। वह्निः। पुत्रः। पित्रोः। पवित्रध्वान् । पुनाति । धौरः । भुवनानि । मायया । धेनुम् । च । पृश्निम् । रपनम् । सुध्रेतसम् । विश्वाहा । शुक्रम् । पर्यः । अस्य । धुक्षत ॥ ३॥ ।

·मं०१अ०२२सू०१६०] द्वितीयोष्टकः
पित्रोः पातापित्रोर्यावापृथिव्योः पितामात्रेविपिवाशिष्यते उदात्तयणइतिपितुर्विभक्ति-
रुदाता पुत्रः पुरुषाता पुत्रस्थानीयभादित्यः पवित्रवान्पावनरश्मियुक्तः धीरः धीमान सहिः
फलस्यवोढाधारकःसन् मायया प्रज्ञयास्वकीयया भुवनानिभूतजावानि पुनाविपावयति मका-
शयतीत्यर्थः किंच सएवपुत्रः पृश्निराचवर्णाधे मीणयित्रीभूमि सुरेतसं शोभनसामय शो-
भनोदकंवा वृषभं सेक्तारंद्युलोकंच मायया पुनाति पावयति प्रकाशयतीत्यर्थः कदा विश्वाहा
सर्वाण्यप्यहानि सर्वकालमित्यर्थः किंच अस्यधुलोकस्य कर्मणिषष्ठी इमंद्युलोकं शुक्रपयः दी-
संपयःसदृशमुदकंधुक्षत दोग्धि दुहेश्छान्दसेलुकि शलइगुपधादनिटक्सइतिचेःक्सादेशः ईद-
शोमहानुभावआदित्यस्तयोःपुत्रइतियावापृथिव्योःस्तुतिः ॥ ३ ॥
.
अथचतुर्थी-
अयंदेवानामपसामपस्तमोयोजजानरोदसीविश्वशंभुवा।
वियोममेरजसीसुक्रतूयाजभिःस्कभनेभिःसमानचे ॥४॥
अयम् । देवानाम् । अपाम् । अपातमः । यः। जजान ।
रोदसी इति । विश्वशम्भुवा । वि। यः। ममे । रजसी इति ।
सुक्रतुध्ययो । अरेभिः। स्कभनेभिः। सम् । आन्चे ।। ४ ।।
पूर्वपुत्रमाहात्म्येनैतेषशस्येदानीस्वोत्पादकंस्तुत्यंमशंसति-अयंदेवानांमध्येदेवतमः अप-
सां अपस्तमः अपइतिकर्मनाम तेनतद्वानलक्ष्यते कर्मवतांमध्ये रुष्टकर्मा अपमित्युक्त
कइत्याह-योदेवोविश्वशंशुवासर्वकारेणभूतानांमुखस्यभावयित्र्यौ रोदसी यावापृथिव्यौम-
हानुभावेजनानउत्पादितवान् नकेवलमुत्पादनमा अपितु योदेवोरजसी रंजनात्मिकेद्यावापृथि-
व्यो रजसीइविद्यावापृथिव्यो म रजसीसदसीइतितनामसुपाठात् उक्तरूपेविममे विशेषेण
परिछिनत्ति किंवोपभोगाय नेत्याह-सुक्रत्यया शोभनकर्मेच्छया येनकर्मणापाणिनांसुखंभ-
पति तादृकर्मेच्छया अथवैतदुत्तरत्रसंबध्यते सुक्रतूयया उक्तननिमित्तेनेमेयावापृथिव्याघजरेभिः
अजीर्णैर्दैढतरैः स्कंभनेभिः गतिमतिबंधनैःशंकुभिः समानृचे सम्यक्सर्वतःपूजितवान् स्थापि-
तयानित्यर्थः ऋचस्तुतौ लिटिरेफसामान्याविहरूत्वमस्तीति तस्मान्नुविनइत्यत्यासस्यनुट् य.
स्मादेवंतस्मादयमेवदेवः अयमेवायस्तमइति एवंमहानुभावेन परमेश्वरेणोत्पनेइतिस्तुतिः ॥ ४ ॥

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०३१०१ एकम् । चमसम् । चतुरः । कृणोतन । तत् । वः । देवाः । अब्रुवन् । तत् । वः । आ। अगमम् । सौधन्वनाः। यदि । एव । करिष्यथ । साकम् । देवैः। यज्ञियांसः । भविष्यथ ॥२॥ एवंपृष्टोऽमिः तान्प्रत्युवाच हेसौधन्वनाः सुधन्वनःपुत्राः यूयंएकंचमसं त्वष्ट्रासंपादितंपू- वमेकमेवसंतंचमसं चतुर:कृणोतन चतुःसंख्याकान्कुरुत चतुरःशसीत्यन्तोदात्तत्वं पूर्ववत्तन- प् यथाउपरितने ज्येष्ठआहचमसादाकरेनीत्युपक्रम्य कनिष्ठआहचतुरस्करेतीनि चतुष्वनिर्धारि- तं नकेवलमहमेवब्रवीमि किंतुवोयुष्मान्पति तदुकंचतुर्धाकरणरूपंकर्मउत्तरप्रवक्ष्यमाणं अश्वर- थादिकरणरूपंचकर्म देवाइन्द्रादयः अब्रुवन् देवत्वमाप्त्युपायत्वेनतनादृशंकर्मवोयुष्माकंवक्तुमह- मागर्म भाप्तोऽस्मि यस्मादेवंतस्मायययेवाकरिष्यथ ययेवंमदुक्तपकारेणकर्तुशनुथ तथाचे वैः साकंसह यज्ञियासोभविष्यथइतितैरुक्तमित्यर्थः॥२॥ अथतृतीया- अग्निंदूतंप्रतियदीतनाश्वःकवरिथउतेहकवः । धेनुःकायुक्शाक|द्दातानिभ्रातरवःकृत्येमसि ॥३॥ अग्निम् । दूतम् । प्रति । यत् । अब्रवीतन । अश्वः । कत्वः । रथः । उत । इह । कर्त्यः । धेनुः । कां । युक्शा । कां । द्वा । तानि । भ्रातः । अनु । वः । कृत्वी । आ । मसि ॥ ३ ॥ हेआगतदेव अग्निभंगनादिगुणविशिष्टंदूत दूतकर्मप्राप्तवन्तं त्वांपतिययत्कार्य अब्रवीतन अत्रु- वन व्यत्ययेनमध्यमः पूर्ववत्तनप किमिति अश्वः कर्वः एकस्मादश्याद अश्वांतरंकर्तव्यमित्यर्थः अश्वादश्वमवक्षनेविवक्ष्पमाणत्वात् सत्यार्थेतवैकेनितित्वन्मत्ययः उत अपिच रथः कर्वः कर्त- व्यः धेनुः काचर्मरहितागोः नित्यदोग्ध्रीपुनर्नेतनाकार्या तदुत्तरत्र निश्चर्मणोगामरिणीतधीति- मिरितिवक्ष्यमाणत्वाद तथा वा द्वौपिवरोजीर्णीसंती पुनयुक्शा युवानी शयानौ प्रकृष्टयौवनोपे- तो कत्वां कर्तव्यो हेभावरग्ने वानि वः युप्माकंदेवानां नैरुक्तानिकर्माणिरुत्वा अनु पश्चात् रु- १. मं. ३.५.१.। २० सं० ३.५.१.1 ३० सं० २. ३.५।

·मं०१ अ०२२ सू०१६१] द्वितीयोप्टकः
वी व्याकर्मणा एमसि एमःआभिमुख्येनपामुसः इणगती इदन्तोमसिः यदा कषेरिद्वाप हे
कायोयूयंागतं अमिदूतंपनियब्रवीतन यत्कार्यं वक्ष्यमाणपंकर्तव्यत्वेनवध अधीकुरुथ
तानिसर्याणिसंपाय हेमातरमे रुल्या कर्मणा एमसीति भूथेविकपिराह ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
चयांसंभवस्तदंपृच्छतफेर्दभूयःस्यदूतोनुआजगन् ।
पदावायचमसाश्चतुरःतानादित्त्वामास्वन्तयानजे ॥४॥
चश्वांसः । ऋभवः । तत् । अपृच्छत । 1 इत् । अभूत् । यः।
स्यः । दूतः। नः । आ। अर्जगन् । यदा । अव:अख्यत् । चमसान् ।
चतुरः । कृतान् । आत् । इत् । त्वष्टा । मासु । अन्तः । नि।
आनजे ॥४॥
हेक्रभवः तत्कायथावरुषांसः रुतयन्तोयूयंअपृच्छत मन्नंकुरुत करोनेलिटकसुः
अत्रययपिमभुरितित्रयाणांमध्येएकस्यनाम तथापितस्यपाथम्याच्छत्रिणोगच्छन्तीतियसवे-
प्यभवउच्यन्ते फिमिति स्यः सदूतः वेदभूत कुत्रगतः सइत्युक्तंकइत्याह-यः योदूतोनो-
ऽस्मानाजगन् आगमरमामः एवंभूतेसति यदायत्वष्टाचतुरःरतानचमसान् अयाख्यद
अभिपश्यति ख्यातेलुंडि अस्पतिवक्तिख्यातीतिरडादेशः आदि अनन्तरसेव त्वष्टातस्य प.
मरास्योत्पादकएतनामफोदेवः मासु स्त्रीपु मेनामाइतिरवीणामितिनिरुक्तं गंवर्मध्येन्यानो न्य.
कोभूद स्त्रियमात्मानममन्यनेत्यर्थः अंगेलिटितस्मान्नुट् छान्दशोऽनुनासिकलोपः ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
हनामैनॉइतित्वष्टायदवीचमुसयेदेवपानमनिन्दिषुः ।
अन्यानामानिरुण्यतेसुतेसचाँअन्परैनान्कन्पानामभिःस्परत्॥५॥
हनाम । एनान् । इति । त्वष्टा । यत् । अवीत् । चमसम् । ये।
देवपार्नम् । अनिन्दिपुः । अन्या । नामानि । कृण्वते । सुते । सचा।
अन्यैः । एनान् । कन्या । नामभिः । स्परत् ॥ ५॥ ४ ॥

·फक्संहितामाप्ये [अ०३५०५
एनान्वक्ष्यमाणान्हनामेति यद्यदाअब्रवीत् त्वष्टा पूजार्थबहुवचनं एतच्छब्दस्यमरुतपराम-
शकत्वाव ऋभूणांपरुतत्वात् तेषांहननमसतिंदर्शयति येदेवपानं देवैःपातव्यंचमसंयमभवोऽ-
निन्दिषुः निंदाअकुर्वन् देवयोग्यलाष्ट्रनमसंपनुष्याकभवः स्वीकृत्पचतुर्धाष्यभणन् नान्हना-
मेति यदानवोदित्यर्थः तदापतिमनुष्याः सुतेअभिपुतेसोमेपानायमस्तुतेसतिसचासहपरस्प-
रंभन्यानामानि अन्यानिहोत्रध्वगात्रादीनिरुण्वतेकुर्वन्ति पूर्वनाममच्छायोपहवकालेअध्वर्ष-
उपयस्वहोतरुपयस्वेत्येवमन्पैरेवनामभिःआत्मानंत्वष्ट्रवधीत्यामख्यापयन्तीत्यर्थः पूर्व-
मन्यानिनामानिकथं प्रसकानीत्यवाह-एनान्नरान्कन्यास्योत्पादयित्रीमाता अन्यैरेवनामभिः
परदपीणयति स्पृप्रीतिपाटनयोः लेटयडागमः ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेचतुर्थोवर्गः ॥४॥
अथषष्ठी-
इन्द्रोहरीयुयुजेअश्विनारथंबहस्पतिर्विश्वरूपामुपाजत ।
भुर्विभ्वावाौदेवाअंगच्छतवपसोयज्ञियंभागमैतन ॥ ६ ॥
इन्द्रः। हरी इति । युयुजे । अश्विना । रयम् । वृहस्पतिः।
विश्वरूपाम् । उप । आजत । ऋभुः । विश्व । वाजः। देवान् ।
अगच्छत । सुअप॑सः । यज्ञिय॑म् । भागम् । ऐतन ॥ ६॥
पूर्वसृष्टानांक्रमणविनियोगमाह-इन्द्रोहरीयुयुजे एतन्नामानावश्यौरथेयोजितवान् तथा
अश्विनाअश्विनी रथंयोजितवन्ती तथाबृहस्पतिः बृहतोमवस्य पालयिता एतन्नामकोदेवो
विश्वमा नानास्फोपेतांगांउपाजत उपागमद स्वीकृतपानित्यर्थः ययप्यत्रगौरितिविशेपोनशु-
वः तथापिपूर्व धेनुःकत्युक्तत्याद परस्ताच्चयेध विश्वजुवं विश्वरुपामितिवक्ष्यमाणत्वाच वि-
श्वरूपागौरित्येवाध्यवसीयते अतएव विश्वरूपामितिचतस्याश्वपंक्तिमितिकेचनव्याचक्षते त-
सदसद युप्मत्संपादितानि रथादीनींदादयः स्वभागत्वेनाकल्पयन् तस्मादृभुर्वियावाजश्च यूयं
देवानिंद्रादीनगच्छत मत्वाच हेस्वपसः शोभनाश्वरथादिकर्मवन्तोयूयं यतियं यज्ञाह यज्ञसं-
बंधिनंभाग सोमरूपं देवत्वंपनिःसेवनीयं ऐतन प्रामुत कर्मसामयनहविर्भुजोभवतेत्यर्थः
इत्पेवटपिराह ॥ ६॥

·मं०१अ०२२सू०१६१] द्वितीयोएकः अथसप्तमी- निश्चर्मणोगामरिणीतधीतिभिर्याजरंन्तायुक्शातारणोतन । सौधन्वनाअश्वादर्श्वमतक्षतयुक्त्वारथमुपदे॒वाँअयातन ॥७॥ निः। चर्मणः । गाम् । अरिणीत । धीतिभिः। या। जरन्ता। युवशा । ता । अकृणोतन । सौधन्वनाः । अश्वात् । अवम् । अतक्षत । युक्त्वा । रथम् । उप । देवान् । अयातन ॥ ७॥ हेसौधन्वनाः यूपं निश्चर्मणा मृतायागो सकाशादाछत्ताचर्मणः गोनूतनां निररिणीत निरगमयत उत्पादितवन्तः तेनैवचर्मणासंपीतांतत्सदृशीपन्यांधेनुंकृतवन्तइत्यर्थः पथपिपू- मेवाश्यादीनां विनियोगउक्तः तथापितेपामत्यन्तदुरवसंपादत्वज्ञापनाय पुनराह-नकेवलं गो- करणमेव अपिच या जरंता योजीर्णो पितरोता तो युवशा युवानी रुणोवन अकुरुत किंच अ- श्वादश्वं एकेन विद्यमानेनाश्वेनाश्वान्तरमवक्षन प्रयत्नेनसंपादितवन्तः सस्मादेवं रुतवंतस्त- स्माइथं युष्मदीयंयुक्त्वा वैयोजयित्वादेवानिन्द्रादीनुपापातन देवसनीपमामुत ॥ ७ ॥ अथादमी- इदमुकंपिवतेत्यंबवीतनेदंवांपापिवतामुञ्जनेजनम् । सौधन्वनापदितन्नेवहर्षयतृतीयेपासर्वनेमादयावै ॥८॥ इदम् । उदकम् । पिवत । इति । अत्रवीतन । इदम् । वा । । पिवत । मुञ्ज नेजनम् । सौर्धन्वनाः । यदि । तत् । नदेव । हर्यथ । तृतीये। । । सर्वने । मादयाच ॥ ८॥ इदानीमपिर्देवरुक्तमतान्संबोध्य यूयंभूनेवमुक्तवन्तःस्थेत्यनुवाचयति हसीधन्यनाः सुधन्वनःपुत्राः यूयं इदमुदकं सोमलक्षणं पिवत इत्ययवीतन इत्युक्तवन्तः पीतेलेडिमध्यमय- हुवचनस्पतस्यतनपादेशे पित्वादुवईट् एतत्मातःसवनिकाभिमायं वाअथवा घेत्यनकः पसि- बोंवा इदमुननेजनं मुंगवान्नामपर्वतः सोमोन्पत्तिस्थानं वाहतत्वान्नमुंजणेनशोधित अपगतहणमित्यर्थः इदंसोमरसरूपमुदकं पिपतेत्यत्रवीतन एवन्माध्यंदिनसवनाभिमायं हेऋ- भयः यूयंत उभयसवनसंवन्धि सोमपानकार्य नेवहरंथ नैवकामयथ हर्षविःकान्तिकर्मा ह- ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३००६ यतिउशिगितितत्कर्ममुपाठात तृतीयसवनेतु मादयाध्यै अत्प) तृप्ताभवध ऋभवोदेवाःसोमस्प मत्सन्नितितृतीयसवने नेपांसोमपानसद्भावात् एवंयूयम्भूनुस्यन्तः अथवा ऋभूमति तस्यैवेदं वाक्यं हेसौधन्वनाः यूर्यदेवत्वंमाप्य देवयजनंपतिसोमपानायरथेनागत्य आंतानश्वान मातःस- बनेइदमुदकं सोमलक्षणं पिबतेत्यब्रवीतन तत्रयदिनेच्छथ इदंवा मुंजनेजनं मुंजेनदूषितं वाजिनं पिवतेत्यब्रवीतन पश्चात्तद्वयंयदिनेवहर्यथ हेअश्वाः यूयं तृतीयसवने मादयाध्यै तत्रापिवाजि- नमचाराद ॥८॥ अथनवमी- आपोभूयिष्ठाइत्येकोअब्रवीदग्मिभूयिष्ठइन्यन्योअंब्रवीत् । वधर्यन्तीबहुभ्यः प्रैकोअब्रवीतावदन्तश्चमसाँअपिंशत ॥ ९ ॥ आपः । भूयिष्ठाः । इति । एकः । अब्रवीत् । अग्निः । भूयिष्ठः । इति । अन्यः । अब्रवीत् । वधःयन्तीम् । बहुभ्यः । प्र । एकः । अब्रवीत् । ऋता । वदन्तः। चमसान् । अपिशत ॥ ९ ॥ । चमसचतुर्धारणकालेकिमितिसत्यंमदन्तोव्याजनितिवदाह-एकसयाणामन्यतमः आ- पोभूयिष्ठाइत्पववीत् नहुंदकात्मशस्तटोकोपकारकंतत्यान्तरमस्त्यतआपोभूयिष्ठाइत्येवमवादीत अपामेवश्रेष्ठत्वमपएवससर्जादावित्यादिशासाद तथान्योऽमिभूयिष्ठइत्यब्रवीद आंतरंवाझं चदाहपाकभुक्तजरणादिव्यापारेणाग्नेरेवजनिर्वाहकत्वात् अग्नेरेवभूयिष्ठत्वमित्येवमन्यते तथा वर्यन्तींवधरितिरेफान्तोऽपिवजनाम वधःअर्कइतितन्नामसुपाठात् तदिच्छतिवृष्टयुटुकायेति वर्यन्तीमेपपंक्तिरुच्यते यद्यपीयंस्ववधायवर्जस्वयमेवनापेक्षतेतथापि वृष्टयर्थवजेणहन्यमा- नत्वाव नदिच्छतीत्युपचर्यते यदा पहुण्यस्तेपामर्थाय वधर्यन्तीवधमात्मनइच्छन्तीं भूमि छा- दसोरेफोपजनः तामेवैक पहुण्यः संपादिश्यः श्रेष्ठतमामनवीन उदकस्यापिमेघकारणत्वाद एवमृता तानिउक्तरूपाणि यथार्थानिवाक्यानिवदन्तः परस्परंत्रुपन्तः चमसान् अपिंशतअवय- विनोऽकुरुत चतुर्धान्मभजतेन्यर्थः पिशिअवयवे शेमुचादीनामितिनुम इमेवस्तपदनअपेक्ष्यम- भुराब्दव्याचक्षाणोपास्क:-भाउरुभान्तीतिवर्तेनभान्तीतिवर्तनभवन्तीत्युक्त्वान् ॥ ९ ॥ नि.११.१५

·म.१०२२ सू०१६१] द्वितीयोष्टकः
२३१
-
अथदशमी-
श्रोणामेकउदकंगामाजतिमांसमेकःपिंशतिसूनयाभृतम् ।
आनि चःशल्देकोअभिक्तिस्वित्पुत्रेभ्यापितराउपावतुः॥१०॥५॥
श्रोणाम् । एकः । उदकम् । गाम् । अव । अनि । मांसम् । एकः।
पिशति । सूनयो । आऽभृतम् । आ। निमुचः । शत् । एकः ।
अपं । अभरत् । किम् । स्वित् । पुत्रेभ्यः। पितरौं । उप॑ ।
आवतुः॥१०॥५॥
अवकावएवऋत्वियूपेणस्थित्वासर्वत्रयझनिर्वहनीत्याह ओणांशाणं वाउन्दसीतिपर-
पाभावः शोणवर्णमुदकंरुधिरं एकः भुषुमध्येऋत्विग्गामवाति वासभूमिप्रतिगमयवि रक्षो-
भागत्वेनस्थापयति तथा एकोमांसं सूनया छेदनसाधनेन स्वधितिनाआभूतं संपादितपिशति
हृदयजिह्वावक्षआयाकारेणआहवंसंपादितमांसपिंशति अवयवीकरोति स्वधितिनातनवयवा-
विभजतीत्यर्थः अथैकोनिचः निःशेषेणछिन्नान्मांसाद शरुत् कुक्षिस्थंजरत्तृणं ऊवध्यनाम-
के अपभरव अपाहर निरसनाय एवं ऋत्विणस्थितेभ्यः वेश्यः पुरुषावश्यः पुनस्था-
नीयेयः ऋषयः सर्वेधनुष्ठितेषु पितरायज्ञस्यपालयितारीजापापती किंस्विदुपावतुः किंनु
खलुमामुतः अवतेःमात्यांच्छान्दसोलिट् सर्वतैरेवानुष्ठितमिति तयोकिंचित्लत्यमस्तीत्यर्थः
अथवायमर्थः एकस्तेषामन्यतमः ओणां पंगुकांगां उदकं पत्यवगमयति अपरः सूनयामा-
सविक्रपिण्याभृतसंपादितमासंपिंशति पित्रोरर्थे अपरआनिघुनः अस्तमपाइर्वागेव शरुद्दोपुरी-
पंहरति एवमृशुभिरनुष्ठितेसति किंस्वित् एतस्मात्परिचरणादन्यव पुत्रेभ्यः पितरोउपावतुः उप-
गच्छेचामिति ॥१०॥
॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेपंचमीवर्गः ॥५॥
अथैकादशी-
उद्दत्वस्माअरुणोतनातृणं निवत्वपःखपस्यानरः।
अगोह्यस्यपदसस्तनागृहेतवेदभोनानुगच्छथ ॥११॥

·२३२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ ब०६ उद्वत्सु । अस्मै । अकृणोतन । तृणम् । निवसे । अपः । सुअपस्यया । नरः । अौहस्य । यत् । असंस्तन । गृहे । तत् । अद्य । इदम् । ऋभवः । न । अनु । गच्छथ ॥ ११ ॥ पुराणमसिद्धान्सुधन्वनःपुत्रान्कर्मणादेवत्वंमाप्तवतोभून्स्तुत्वावेदमसिद्ध्या सूर्यरसि- रूपानृभूनिदानींस्तौति तथाचयास्कोनिरुक्तेपुराणपक्रियासिद्धानृभून्बहुधानिरुच्यतदुदाहर- णत्वेनविष्ट्रीशमीत्येवामुदाहृत्पादित्यरश्मयोऽप्युभवउच्यन्तइत्युक्त्वातस्मिन्नर्थेएतामृचमुदाज- हार-हेऋभवः उरुमभृतं भासमानाःमतेनादित्येनभासमानावाकतेनोदकेनउदकार्थमुत्पना- वारमीनामुरुभासमानत्वप्रसिद्धम् तथाआदित्यादुतत्तिरपिउदकार्थभवनमपिरश्मीनांधर्मका- लेभूमिगतंसारमादायपुनवर्षकालेमवतीतिमसिद्धम् आदित्याजायतेवृष्टिरितिशास्त्राव तथा- विधानरः प्रकाशवृष्टयुदकादेनेंतारोयूयं उद्वत्सुउन्नतेषुपदेशेषुमेर्वादिषु तृणवीहियवादिरूपं अस्मैमाणिजातायउपकारार्थंअरुणोतन कृतवन्तःस्थ उपसर्गाच्छन्दसिधात्वर्थेइतिवतिः तथा निवरसुमवणदेशेषु अस्माएवअपउदकान्यरुणोतन अकुर्वत किंस्वभोगार्थ नेत्याह स्वपस्ययाशो- भनकर्मेच्छया शोभनंकमभिःकृतमितियजमानाः स्तुवन्तितदिच्छयेत्यर्थः किंच यूयंअगोसस्या- यासस्यादित्यस्पगृहेमण्डटेयत् यावत्कालंअसस्तनसुप्तवन्तःस्थ रात्रौनिर्व्यापारास्तिष्ठथ पस- स्वमे अस्मालङिपूर्ववत्तस्पतनबादेशः अदादित्वाच्छपोलुक् तत्तावन्तकालं अचाहनिइदंइदानीं नानुगच्छथअनुसृत्यनगच्छथयावन्तकालंरात्रीसूर्येनिगूढावर्तध्वे तावन्तमेवकालमहन्यपिनानु- गच्छथेत्यर्थः यदा अगोपनीयस्यवस्यगृहेअन्तरिक्षयत्यावन्तंकालंअसस्तन वृष्टिमदत्त्वास्वा- पमकुरुत तत्तायतकालं अयेदानींवर्षसमये इदंसस्याभिवर्धनवृष्टिमवाहरूपंकर्मनानुगच्छथभ- नुसत्यनमामुथ यावन्तंकालं विवर्षथ तावन्तमेवकालंपवर्षथेत्यर्थः ॥ ११॥ अथद्वादशी- संमील्युय वनापर्यसप॑तक्कलित्तात्यापितरांवआसतुः । अशंपतयःकरस्वआदेयःमानवीत्मोतस्माअब्रवीतन ॥१२॥ सम्ध्मील्य । यत् । भुवना । परि अर्पित । के । स्वित् । तात्या । पितरा । वः। आसतुः । अशंपत । यः। करस्नम् । वः । आइदे । यः।प्र। अब्रवीत् । प्रो इति । तस्मै । अब्रवीतन ॥ १२ ॥ नि.११.१६.1 ·मं०अ०२२सू०१६१] द्वितीयोप्टकः हेकाबोरश्मयोय्यं यत् यदाभुवनाभूतजातानि संमील्यसंमीलनरुत्वाजलधरपटरीराच्छा- चपर्यसर्पत परितःसर्पणंकुरुथ वर्षथेत्यर्थःतदा नारयाता नौ तायमानेवृष्टयुदके यदा तात्या ताठ वर्षासु छान्दसस्त्यमत्ययोदकारस्यात्वंच अथवा पितृविशेषणं तात्या तत्कालीनौ पितरा पितरौज- गतःपालकौसूर्याचन्द्रमसौ क्वस्विदासतुः कुत्रखलुतिष्ठतः अस्तलिटि व्यत्ययेन भावाभावः यदा असतेर्गत्यर्थस्यलिट्येतद्रूपं अहोरात्राविभागेनप्रवर्पयेत्यर्थः किंच ईदृशान्वोयुष्मान्यःकोऽपि वृष्टिमतिबंधकारीराक्षसादिःकरलं वाहुनमितव करनौबाहूइत्युक्त्वावअत्रत्वकारान्तं युष्मदी- यहस्ताददेहाति मतिरोधंकरोति तमशपत नाशयथ यश्चमानवीव मकणवाचानिरुंधे तस्मै पो मैवाबवीतन प्रकर्षणभर्सनादिशब्दकुरुथ यहा पोन्नस्तौति तपकणस्ततेत्यर्थः ॥१२॥ अथत्रयोदशी- सुपुप्तांसकमवस्तदंपृच्छतागोयकइदंनोअबुधत् । श्वानवस्तोवोधयितारमब्रवीत्संवत्सरहदमद्यान्यख्यत ॥१३॥ सुसुप्वांसः । भवः। तत् । अपृच्छत । अगौह्य । कः । इदम् । नः । अवुधत् । श्वानम् । वस्तः । बोधयितारम् । अब्रवीत् । संवत्सरे। इदम् । अद्य । वि । अख्यत ॥ १३ ॥ हेकावः राम्पालकापूर्य सुषुप्वांसः आदित्यमण्डले स्वपन्तोवर्षणाम स्पपेटिकासुः लव वमादित्यं तदाक्यमपृच्छध मभंकुरुध किंतदितिचेदुच्यते हेगोस केनचिद्गोपनीयादित्य- स्वामिन् नोऽस्मदीयमिदंकर्मवर्षणरूपंकाअयुध बोधयति मेरयति साहाय्यंकरोति धेर्य- तालुडिचडिरूपं वस्तः सर्वस्पवासयिता आदित्यः वसेरोणादिकस्तपत्ययःववयोरभेदावर- त्वं बोधयितारमेरयितारंवानमनवीद अंतरिक्षेश्वसंतवायुंपावादीव असौयुष्मान्मेरयतीति अ- थवा वायुसाहाय्येनवर्षन्तोय्यंसंवत्सरेपूर्णेअघेदानींइदंजगत् व्यख्यत विविधप्रकाशितवन्तः पूर्वसूर्याचन्दमसौयथानदृश्येते तथावपित्वेदानींवर्षकालेवीवेविश्वजगनतंकुरुधेत्यर्थः ख्या- तेर्नुडघस्पविवक्तिख्यातीत्यङ् ॥ १३ ॥ ३०

·२३१
फक्संहितामाप्ये
[अ०३ २०७
अथचतुर्दशी-
दिवायांन्तिमरुतोभूम्याग्नियंवातोअन्तरिक्षणयाति ।
अद्भिपातिवरुणःसमुद्रैर्युष्माँइच्छन्तःशवसोनपातः॥११॥६॥
दिवा। यान्ति । मरुतः। भूम्यां । अग्निः । अयम् । वातः ।
अन्तरिक्षण । याति । अतूमिः। याति । वरुणः। समुद्रैः ।युप्मान् ।
दुच्छन्तः । शवसः । नपातः ॥ १४ ॥ ६ ॥
हेशवसोवृष्टिकार्यस्पपलस्प नपातोनपातपितारः कावः युप्मानइच्छन्तःवृष्टयनुकूल-
चिकीर्षया युष्मानेवेच्छन्तः सर्वेदेवाःआयांति कस्मादितितदुच्यते मरुतः वृष्टयनुकूलादेवाः दि-
वा धुलोकादन्तरिक्षावयान्तिआगच्छन्ति सावेकाचइतितृतीया विभनेरुदानत्वं भूम्याः भूमेःस.
काशादमियोति आगच्छति अयंवावः सर्वदासंचारीवायुः अन्तरिक्षणयातिअन्तरिक्षादापाति
तथावरुणः आवरकोजलाभिमानीदेवः समुद्रः समुन्दनस्वभावरद्भिः तायआयाति यदा पूर्व
वृष्टिसाहाय्यायागताः एतेदेवाः कृतकार्याःसंतः पुनयुष्मान्कामयमानाः स्वस्वदेशंपतियान्वीत्य
र्थः॥१४॥
॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेषष्ठोवर्गः॥६॥
मानोमिघइतिद्वाविंशत्युचपंचमंसूतं दैर्धनमसं तृतीयाषष्ठ्योजगत्यो शिष्टाविष्टुभः अश्व-
स्पस्तूयमानत्वापानोप्यतेसादेवनेतिन्यायेनाश्वोदेवता अत्रानुक्रमणिका-मानोयधिकाश्वस्तु-
तिस्तु तृतीपाषष्ठचीजगत्याविति। अश्वमेधस्यमध्यमेहन्यधिगुपेषे अधिगोशमीध्वमितिशिष्ट्वाप-
शिविरस्पर्वक्रयइविभस्मात्पुरस्ताद्वैतत्सूक्तमावपेत् त्रीणिसुत्यानिभवन्तीतिखण्डेसूत्रितम्-अ.
धिगोशमीच मितिशिष्ट्वापशिविरस्पवंकयइतिवामानोमित्रइत्यावपेतेति ।
तत्रमथमा-
मानौमित्रोवरुणोअर्घमायुरिन्द्रकशक्षामरुतःपरिस्यन् ।
यहाजिनौदेवजातस्य॒सप्तम्भवृक्ष्यामोविदथैवीर्याणि ॥१॥

·। मं०११०२२सू०१६२] द्वितीयोष्टका मा । नः । मित्रः । वरुणः । अर्यमा । आयुः। इन्द्रः । ऋभुक्षाः मरुतः। परि । ख्यन् । यत् । वाजिनः । देवजातस्य । सप्तैः । प्रवक्ष्यामः । विदर्थे । वीर्याणि ॥ १ ॥ नोऽस्मानश्वस्तोत्मवृत्तान्मित्रादयोदेवाः मापरिख्यन परिख्यानं माकुर्वन्तु परिल्यानं नामनिंदा महानुभावदेवजातमश्वं तुच्छानराःस्तुयंतीतिमाकुर्वन्तु ख्याचेर्माइिन्टुङिअस्पति- वक्तीत्यादिनाचेरङ् अहरभिमानीदेवोमित्रः राज्यभिमानीवरुणः अर्यमा तयोरन्तरालाभिमानी आदित्याआयुः सततगन्तावायुः वकारलोपोवा इन्द्रःमसिद्धः कभुक्षाः देवानां निवासभूनाम- जापतिः यद्वैतन्महन्नामेंदविशेषणं ऋभुक्षाउक्षाइतितनामसुपाठराव मरुतःइन्दभ्रातरः निन्दायाः प्रसक्तिदर्शयति ययस्माद्वाजिनोवेजनवतोयवलयतोवा देवजातस्य बहुदेवतास्वरूपेणोत्पन्न- स्य उषादीनामस्यशिरआद्यवयवत्वादितिभावः उपावाअवस्यमध्यस्यशिरइत्यादिश्रुतेः । य- द्वा देवेन्योजातस्यगंधर्वकुले उत्पन्नत्वात् । समेःसर्पणशीलस्य अश्वनामैतद एवंविधस्याश्व- स्यमहानुभावस्यवीर्याणिवीरकर्माणिसामर्थ्यानिविदधे वेदनसाधनेयज्ञेपवक्ष्यामः प्रकणबूमः अतोमापरित्यन् प्रत्युतानुगृह्णन्वित्यर्थः ॥ १ ॥ अथद्वितीया- यनिर्णिजारेवणाप्रातस्यरातिगृभीतामुखतोनयन्ति । सुमाङ्जोमेम्यद्विश्वरूपइन्द्रापूष्णोःमियमप्यतिपाथः॥२॥ यत् । निः निर्जा । रेक्सा । प्राटतस्य । रातिम् । गृभीताम् । मुखतः । नय॑न्ति । सुधाङ् । अजः । मेय॑त् । विश्वरूपः। इन्द्रापूष्णोः । प्रियम् । अपि । एति । पार्थः॥२॥ पद यस्मात् निर्मिजा निर्मिगितिरूपनाम निर्णिक पविरिति रूपनाममुपागद रेक्णसा रेक्णहतिधननाम रेक्णः रिक्थमितिवन्नामसूतत्वाव उभयत्रमत्वर्थोप्यते रूपवता हिरण्य- वता आभरणेनपावृतस्य सर्वतोवेष्टितस्याश्वस्यमुखतः पुरस्ताभीवां गृहीतारातिदावच्या दातव्यत्वेनगृहीतामजां नयन्तिऋत्विजः सतादृशोजः सुभाङ्छुमशस्यगमनः मेम्यव हन्यमानः मीहिंसायां अस्मायलुगन्ताकर्मणिव्यत्ययेनशत् यद्वा तस्यशब्दानुकरणं मेमेशब्दकुर्वन् विश्वरूपः बहुवर्णपितः कृष्णप्रीवः कृष्णसाटइत्येवमनेकवर्णइत्यर्थः एवरसोयः इन्द्रापूष्णोः ·- ऋक्संहितामाष्ये [अ०३१०० इन्द्रःमसिद्धः पूषापोषकोदेवोऽग्निः तयोःमियं आग्नेयःकृष्णग्रीवइत्युक्तवाद अमेमियत्वं सर्वेदिस्येतीमियावं एवंरूपंपाथोनमप्येतिपामोतु ॥ २ ॥ अथरतीया- एपच्छार्गःपुरोअश्यनाजिनापूष्णोभागोनीयतेविश्वदेव्यः । अभिपियंयत्पुरोळाशमर्वतात्वप्टेट्नसौश्रवसायजिन्वति ॥३॥ एपः। छार्गः । पुरः। अश्वैन । जिना । पूष्णः । भागः। नीयते । विश्वदैव्यः। अभिप्रियम् । यत् । पुरोळाशम् । अर्वता। त्वष्टा । इत् । एनम् । सौश्रवसाय । जिन्वति ॥ ३ ॥ एष छागः शृंगरहितोऽजः अश्वेन वाजिनाशीमन्यापफेनान्वेनसह पूष्णः पोषकस्यामे- आगोभजनीयः विश्वदेव्यः सर्वदेवाहः अग्नेःसर्वदेवात्मकत्वात् तदर्हत्वेनसर्वदेवमियत्वं एवंवि- धोऽजः पुरः पुरस्तानीयतेमाप्यते यत् यस्मादेवं क्रियते तस्मात्मियंपीणयितारं पुरोडा पुरस्ता- हातव्यमेनमजं त्वष्टासर्वस्योत्पादकोदेवः त्वष्टारूपाणिविकरोतीतिश्रुतेः । पूर्णव्यापकोऽग्निांड- भेवटुर्विज्यरित्युतत्वात् अहोरावेइतिवारणीइतिथेतियाँस्केनारणीविषयतुरित्युक्तवाद अर- णिसंबन्धोमेरेवेतिगम्यवे अर्वताअरणवताश्वेनसहसौश्रयसाय देवानांशोधनान्नायतन्निमित् अभिजिन्वति पीतिहेतुकंकरोति ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- पद्धविष्यमृनुशोदेवयानंत्रिर्मानुपाःपर्यश्वनयन्ति। अत्रापूष्णःप्रथमोभाग(तियज्ञदेवेभ्यःप्रतिवेदयंजः॥ ४ ॥ यत् । हविष्यम् । अनुशः । देवध्यानम् । त्रिः। मानुपाः । परि । अश्वम् । नय॑न्ति । अत्र । पूष्णः । प्रथमः । भागः। एति । यज्ञम् । देवेभ्यः। प्रतिध्वेदयन् । अजः ॥ ४ ॥ ते० सं० १.५.९। २ नि०८१५॥

·मं०१०२२सू०१६२] द्वितीयोष्टकः २३७ । हविषांहविर्योग्यदेवयानंदेवानांमापणीयमश्वंयत् यदामानुषाः ऋत्विजः ऋतुशः अवा- तोकाटेकाले विपरिणयन्ति पर्यमिकुर्वन्तीत्यर्थःअवास्मिन्समये ऋचितुनुधेविदीर्घः पूष्णः पो- षकस्याग्नेभागोऽजःमथमः एतिपुरोगामीसन् गच्छति किंकुर्वन् यजदेवेश्यामवियेदयन पख्या- पयन् ॥ ४॥ अथपञ्चमी- होताध्वर्युरावयाअग्निमिन्धोग्रावामउतशंस्तामुर्विमः । ते यज्ञेनखरंकतेनखिष्टेनवक्षणाआणध्वम् ॥ ५॥७॥ होता । अध्वर्युः । आश्वयाः । अग्निमइन्धः । पावस्याभः । उत । शंस्ता । सुविप्रः । तेन । यज्ञेन । सुअरंकतेन । सुईटेन । वक्षणाः । आ । पृणध्वम् ॥ ५॥७॥ होता देवानामाह्वाना एतनामकऋत्विक अध्वर्युरध्वरपुः अध्वरस्पनेवा सोऽपिभावपाः आभिमुख्येनहविषांगमपिताअध्वयोंविशेषणमेत आयू देतेरसुन पूर्वपदमरूविस्वरत्वंच य- द्वा आभिमुख्येनावयष्टापविमस्थातोच्यते अवेयजइविण्विन् अवाप्योरुपसर्गयोरित्यल्लोपः अ- मिमिधोमीन भाष्ट्राग्योरिंधेइति मुम् ग्रावग्राभःयाव्णःस्तुत्यागृहातीति मावस्तुत् कम्यण उत अपिच शंस्तापशास्ता सुविनइतिमेधाविनामशोभनमेधोपेतोबलोच्यते बलात्लोवदतिजातवियामि- त्यत्र मसैकोजातेजातेवियांवदविवसासर्ववियःसर्ववेदितुमर्हतीत्युक्तत्वावलैवसुविमशन्देनाभिधे- यः सचानुक्तऋत्विगुपटक्षकः एतेसर्वेयूयंदेन सिद्धेनस्वरंकतेनसुष्टुभरणीयंकवेनस्वसंवेनवा उञ्चारसौष्ठवादिनामुष्ठसंपादितेन स्विष्टेनमुघुइष्टेनयशेनवक्षणाः अभिवोघृतकुल्पादोन्मवहणस्व- भावाः मसिद्धानदीर्वा आघणवं सर्वतःपूरयत यज्ञसम्यनिवर्यफलंसाधयवेत्यर्थः॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यहतीयेसामोवर्गः॥७॥ अथपष्ठी- यूपनस्काउनयेपाहा पाठेपेअश्वयूपायतक्षति। पेचातपचनसंभरन्त्युतोतेषामभिर्तिनइन्वतु ॥ ६॥ ऋ०सं०८.२.२४.। २नि० १.७.1 ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०८ यूपध्वस्काः । उत । ये। यूपध्वाहाः। चूपालम् । ये। अश्वघ्यूपाय। तक्षति । ये । च । अवैते । पर्चनम् । सम्मरन्ति । उतो इति । तेषाम् । अभितिः। नः । इन्वतु ॥ ६ ॥ यूपत्रस्काः यूपार्हवृक्षस्यवश्चनकर्तारः छेत्तारः उत येच यूपयाहाः छिन्नस्यवोढारः ये- च चषालं यूपस्योपरिस्थाप्यंगपामभागंचपासमाहुः अश्वयूपाय अश्वबंधनयूपायतक्षनीति वचनव्यत्ययः लक्षणेनतनूकुर्वति येचावते अरणवतेऽश्वायपचनं पाकसाधनं काष्ठभांडार्दिक संभरंति साधुसंपादयंति उतो अपिच नोऽस्मत्संबंधिनां तेषारिवजामभिर्तिः संकल्पः सर्व- थाकरणीयमितिबुद्धिरिन्वतुव्यामोतु इन्वतिर्व्याप्तिवचनः इन्वति ननक्ष इतितद्वचनेषुपागत् यद्वा तेषामभिर्तिनोंऽस्मानिन्यतु यागं साधुपारं पापय्यफलेनयोजयत्वित्यर्थः॥ ६॥ अथसप्तमी- उपप्रागात्सुमन्मधायिमन्मदेवानामाशाउपवीतष्ठः। अन् विपाकपयोमदन्तिदेवानांपुष्टेचकमासुबन्धुम् ॥ ७॥ उप ।प्र। अगात् । सुध्मत् । मे। अधायि । मन्म । देवानाम् । आशाः । उप । वीत:पृष्ठः । अनु । एनम् । विप्राः। ऋषयः। मदन्ति । देवानाम् । पुष्टे । चकम् । सुध्वन्धुम् ॥ ७॥ मन्ममननीयफलंसुमव उपमागाव उपमैतु सुमवस्वयमित्यर्थइवियांस्कः । यद्वा स्वयमेव मादपितृतमे मयि अधायि धीयते फलभूतोऽश्वआगतःसचमयाधृतइत्यर्थः किमर्थवीतgः साधुपोषणेनमाप्तपार्श्वभागः कांतपृष्ठोवा अत्यंतदृमइत्यर्थः तादृशोयं देवानामाशाः पूरयि- तुंउपगच्छतु यागार्थमागवमेनं सुबंधुं शोभनबंधनमश्यं देवानामाशास्यमानानां पुष्टे पोषणा- पचलम कुर्मः तंच विमामेधाविनऋत्विजः ऋषयोतींद्रियद्रष्टारः अन्येवाविमाऋषयश्चानुमति अनुमोदन्तां सम्यक्तमिति परितुष्यन्तु ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- पहाजिनोदामसंदानमर्वतोयाशीर्पण्यारशनारज्जुरस्य । यापास्पप्रभृतमास्पेतृणंसर्वातातेअर्पिदेवेवस्तु ॥ ८॥ नि०६.२२॥ ।

·म०अ०२२सू०१६२] द्वितीयोटकः २३९ यत् । वाजिनः । दाम । सम्दानम् । अर्वतः । या। शीर्षण्या । रशना । रणुः । अस्य । यत् । वाघ । अस्य । प्रभुतम् । आस्यै । तृणम् । सर्वा । ता । ते । अपि । देवेषु । अस्तु ।। ८ ।। वाजिनोवेगवतः अवतः अरणवतः गमनवतोश्वस्ययद्दामयीवाबद्धारज्जुः यच्चसंदानं स- भ्यगवच्छेदकं बंधकंपादबंधनंदामास्ति याचास्य शीर्षण्याशिरसि पद्धारशनामेखलाइव खली- नरज्जुरस्ति शिरःशब्दाद्भवेछन्दसीतियद येचवद्धितेइतिशीर्ष-भावः वित्स्वरितः यद्वापास्याश्व- स्यास्ये मुखे महवं महतं पक्षितं तृणमस्ति घशब्दोहार्थे सचपसिद्यर्थः सर्वां सर्वाणि ता वानि सर्वांण्यपि हेअश्व ते तव संबंधीनि देवेष्वस्तुसंतु देवेषुमध्ये भवंतु देवत्वंभामुवंतुवा वचनव्य- त्ययः अनोपयुक्तानांसर्वेषां देवत्वंकिल अश्वस्पतत्माप्ति शासनीया ॥ ८॥ अथनवमी- यदश्वस्यकविपोमक्षिकाशयास्त्र[वधितौरिप्तमस्ति । यस्तियोःशमितुर्यनुखेपुसर्वातातेअर्पिदेवेवस्तु ॥ ९॥ यत् । अश्वस्य । कविपः । मक्षिका । आश । यत् । वा। स्वऽधितौ । रिप्तम् । अस्ति । यत् । हस्तयोः । शमितुः । यत् । नरखेषु । सर्वां । ता । ते । अपि । देवे' । अस्तु ।। ९ ।। अश्वस्य तदवयवभूतस्य कविपः आममांसस्य यद यदंग मक्षिका आशाभक्षयद अशभोजने यद्वा कर्मणिपठी अश्वस्ययन्मांस भक्षयति वा अथवा स्वरी पश्वजनकाटे यद रितरितमस्ति स्वरुणापशुमनकीतिश्रुतेः । अथवा स्वधितीछेदनकाले अवदानकाते यदिप्तमस्ति शमितुर्हस्तयोसितमस्ति विशसनकालेपचनसेषु लिन वासर्वा तानिसर्याणि हेमश्व वेतवसंबंधीनिदेवेवस्तु देवेपुसंतोपायभवन्तु ॥ ९॥ अथदशमी- यदूर्वध्यमुदरस्यापवातियआमस्यकविपोगन्धोअस्ति । सुकृतानच्छमितारुण्वन्नूनमेनुपापचन्तु ॥३०॥८॥ स्वरौ ।

·। ऋक्संहितामाप्ये [अ०३१०९ यत् । ऊर्वध्यम् । उदरस्य । अपवाति । यः। आमस्य । ऋविपः । गन्धः । अलि । सुकृता । तत् । शमितारः । कुण्वन्तु । उत । मेधम् । शृतप्पाकम् । प्रचन्तु ॥ १० ॥८॥ उदरस्य संबंधियद्वयं इंपजीणं पुरीपमपवातिअपगच्छति यश्चामस्यापकस्पकवि- पोमांसस्पगंधोऽस्तिलेशोस्ति पाकस्पसमयेयत्किंचिवघ्यं अपक्कस्पचलेशोऽस्तिभामगंधोस्वि तत्सर्वंशमिवारोविशसनकर्तारः सुरुतालण्वन्तु सुरुवंउक्तदोपरहितं कुर्वतु उतअपिच मेघ मेध्यं पज्ञाह पश्ववयवं शृतपाकं देवयोग्यपाकोपेतंयथाभवतितथापचंतु पितृमनुष्यादियोग्यम- तिपक्कमीपत्तकंचमाकुर्वन्त्वित्यर्थः ।। १० ॥ ॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेऽष्टमोवर्गः॥८॥ मथैकादशी- पत्तेगात्राग्निनापच्यमानाभिशूलंनिहतस्यावधावति । मातद्भूम्यामाथिपुन्मातृणेपुदे॒वेभ्यस्तदुशोरातमस्तु ॥११॥ यत् । ते । गात्रात् । अग्निना । पच्यमानात् । अभि । शूलम् । निहतस्य । अवध्धावति । मा । तत् । भूम्याम् । आ। निषत् । मा। तृणेषु । देवेभ्यः । तत् । उशत्भ्यः । रातम् । अस्तु ॥ ११ ॥ हेअन्च वेतवामिनापथ्यमानावात्रायदृष्मरूपं रसोवायत्किंचिवधावति तथानिहतस्प निशेषेणहतस्य तव यदंगरसरूपशूलमभिलक्ष्यावधावति निर्गच्छति तत्तदंगभूम्यामाभिषद आश्लिष्टमाभूव सिपेःपुपादित्वादङ् पाकसमयेतथा मा राणेषु विशसनसमये दर्भेषु मापगच्छतु तर्हितत्पतितं कुवगच्छत्वितिचे उच्यते-तत्तादृशं उशयः कत्लंहविःकामयमानेभ्योदेवेन्यो- रात दत्तमस्तु ॥ १॥ अथद्वादशी- येाजिनपरिपश्यन्तिपकंपईमाहुःसुरभिनिहरेति । पेचावतोमांसभिक्षामुपासनतोनेपाममितिनइन्वतु ॥ १२ ।।

·मं०१ अ०२२ मू०१६२] हितीयोप्टकः २४५ ये । वाजिनम् । परिष्पश्यन्ति । पक्कम् । ये। ईम् । आहुः । सुरभिः। निः। हर । इति । ये। च । अव॑तः । मांसभिक्षाम् । उपआसते। उतो इति । तेषाम् । अभितिः । नः । इन्वतु ॥ १२ ॥ येपक्कंवाजिनमश्चअश्वावयपरिपश्यंति परितःपावनबुझेक्षवे यई येचैनंसुरभिः शो- भनगंधःअतोनिहर किंचिदप्यस्मभ्यदेहीत्याहुः यद्वा निःशेषेणदेवेभ्योहरेत्याहुः यतः सुरभिः अवोदेवयोग्यमिति किंच येचार्वतोपांसभिक्षामुपासते येनराः अस्यार्वतोऽश्वस्य हुतशिष्टमांस- याचनांउपासते कांक्षन्ते उतोअपिच तेपामुक्तविधानाम भिगूर्तिः अभितः उद्यमनंनोऽस्मानि- न्वतु व्यामोतु यथास्माभिरश्वउपालब्धः एवंस्पृहयंति तथायज्ञोनिर्वाहयत्वित्यर्थः यदा मंत्रोदे- वपरोव्याख्येयः येदेवाः वाजिनंपकंपरिपश्यंतिकदाहोष्यतीतिविलंबंदृष्ट्वा येच सुरभिः ईमेनंनि- हर निःशेषेणास्मत्यदेहीत्याहुः येचार्वतः अश्वस्यमांसभिक्षामुपासतेतेषामभिर्तिनः इन्वतु ते- पांउद्यमःसफलोभवत्वित्यर्थः ॥ १२॥ अधत्रयोदशी- यन्नीक्षणांस्पचन्याउखायायापात्रांणियूष्णआसेचनानि । अष्मण्यापिधानाचणामकाःसूनाःपरिभूपन्त्यवम् ॥ १३ ॥ यत् । निईक्षणम् । मांस्पचन्याः। उखायाः। या । पात्राणि । यूष्णः । आश्सेच॑नानि । ऊष्मा । अपिध्धाना । चरूणाम्। अतः । सूनाः । परि । भूपन्ति । अवम् ॥ १३ ॥ मांपचन्याः मांसपचन्याः पचतेरधिकरणेल्युइ मांसस्यपवियुघनोरित्यंतलोपः उखा- याः स्थाल्यायव नीक्षणंपाकपरीक्षासाधनं काष्ठं तथा या यानि पात्राणि पूष्णोरसस्पक्कथितस्य आसेचनानि आसेचनसाधनानि तथाऊष्मण्या ऊष्मनिवारणाहीणिपात्राणि तथाचरूणांपा- वाणां मांसपूर्णानां अपिधाना पिधानानितत्साधनानि तथा अंकाः हृदयाघवयकिनसाधनाः येतसशाखाः सूनाः अवदानसाधनाः स्वधित्यादयः एतमश्चमश्यावयवं परिभूपंति परितोभूप- यति स्वस्वव्यापारेणसाधयन्तीत्यर्थः भूषअलंकारे भौवादिकः ॥१३॥ ३१ ·१ २४२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ २०१० अधचतुर्दशी- निकमणनिपदनविवर्तनयञ्चपड़ीशमवतः। यञ्चपुपौयच्चासिंजधाससर्वातातेआवेष्वस्तु ॥ १४॥ निक्रमणम् । निश्सदनम् । विश्वर्तनम् । यत् । च । पडीशम् । अर्वतः । यत् । च । पौ। यत् । च । पासिम् । जघास । सर्वा । ता। ते । अपि । देवेषू । अस्तु ॥ १४ ॥ यव निक्रमणं नितरांक्रमनेयत्रतनिक्रमणस्थानं नितरांसीदन्यत्रेतिनिषदनं विवर्तनं वि- विधवर्तनं इतस्ततोलुंठनंयत्रतत् सर्वत्राधिकरणेल्युट् सञ्चार्वतोऽश्वस्य पडीशंपादपंधनं यदा बैंधनंपट् तद्वान्मदेशः अत्रसर्वत्रदेवार्थस्याश्वस्परोमादीनामपिनिरर्थकत्वाभावायवत्स्थानमपि स्वीक्रियते यदा कियापरावगंतव्या आलेभसमपेनिग्रहेणयानिकमणादयश्चेष्टाःसंति ताइत्यर्थः पच्चपपौ यदुदकमपिवद तच्चयासिंअदनीयंत्रणादिकंजघासअभक्षयव हेअश्व तेतवतातानिस- वाणिनिकमणादीनि देवेष्वस्तुसंतु देवेषुव्यामोतु वान्यपिनिरर्थकानिमाभूवन्नित्यर्थः ॥ १४ ॥ अथपंचदशी- मात्वाग्नियनपीडूमर्गन्धिोखाधाजन्य॒भिवितजमिः। इष्टवीतमभिगूर्तवपटतंतदेवासःप्रतिगृभ्णन्त्यश्वम् ॥ १५॥९॥ मा। त्वा । अनिः। ध्वनयीत् । धूमध्गन्धिः। मा। उखा। थार्जन्ती। अभि । विक्ता जमिः । इष्टम् । वीतम् । अभिगूर्नम् । वपट्कृतम् । तम् । देवासः । प्रति । गृभ्णन्ति । अश्वम् ॥ १५॥ ९ ॥ हेअश्वत्वायां धूमगधिः धूमैनव्याप्तोऽमिः माध्वनयीव माध्वनयतु धूमदृष्ट्वाशब्दमाकुर्षि- त्यर्थः अश्वस्पशब्देनमायश्चित्तविधानात् यदा हेपच्यमानावावयव त्वात्वांधूमगंधिरनिर्माध्य- नपीव ध्वनीसति भांडभंगास्यात् नोनयतीत्यादिनाचमतिषेधः स्यंतक्षणेतिवृद्घभावः किंचना जंतीअत्यंताग्निसंयोगेनदीमाउखास्थाली मा अभिविक्त अभितोमाचीचलत तापाविशयेनमानी- मशदित्यर्थः भोविजीभयचलनयोः छांदसोविकरणस्यलक् लुडिवाझलोझटीतिसलोपः स्था.

·२४३ मं०१ अ०२२सू०१६२] द्वितीयोटका लीविशेष्यते जधिःनिमतीतापेन मागंधोपादाने आगमहनइतिकिन्प्रत्ययः ततादृशमश्वं इहो- तुमिपित वीतहोमायानीत अभिपूर्वाभिमुख्येनमहानायोपतं यदा इष्टमयाजैरामीवीवं पर्य- मिकतंअभिगत येयजामहेइत्यारित्योक्तम् वषट्कृतं वषट्कारेणदेवसंस्कृत एवंभूतं तदेवासोदेवाः प्रतिगृष्णंति प्रतिगृह्णन्ति ॥ १५ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्पदवीयेनवमोवर्गः ॥ ९॥ अथषोडशी- यदायवासउपस्तुणन्त्यधीवासंयाहिरण्यान्यस्मै । संदानमर्वन्तंपड़ीशंमियादेवेष्वायोमयन्ति ॥ १६ ।। यत् । अश्वाय। वासः । उपस्तुणन्ति । अधीवासम् । या। हिरण्यानि । अस्मै । सम्दानम् । अर्वन्तम् । पट्टींशम् । प्रिया। देवेषु।आ। यमयन्ति ॥ १६॥ अश्वायसंशप्यमानाय अधीवासंउपर्याच्छादनयोग्यं यद वासउपस्तृणन्ति सर्वता- च्छादयन्ति स्तुआच्छादने कैयादिकः तथास्सैअश्वाय यायानिहिरण्यानि सौवर्णराजतका- स्पानिपाचाणिकल्पयन्ति तथाअतं षष्ठयर्थेद्वितीया अर्वतोश्वस्पसंदानं शिरोबंधनं पडीशंपादे- घुपविष्टंपादबंधनं एतानिमिया देवानां पियवराणिचात्वालेबसा स्थापिवानि देवेष्वापामपन्ति मापयन्ति ॥१६॥ अयसप्तदशी- यत्तेसादेमहाशूरूतस्यपायावाकशयावातुनोद। खुचेवताविपोअध्वरे सर्वातातेब्रह्मणासूदयामि ॥ १७ ॥ यत् । ते । सादे । महंसा । शूतस्य । पाया। वा । काया। वा । तुतोदं । सुचाइव । ता । हविषः । अध्वरेषु । सर्वां। ना। ते । ब्रह्मणा । सूदयामि ॥१७॥ महसाबलेनशूरुतस्प शब्दानुकरणमेतत् शूत्कारंकुर्ववः तेतवसादेसदने गमने निमित्तभूते सति सदेवेषञ् कत्वितइत्पन्नोदात्तत्वं अर्थवोगमनं कुर्वन् शूल्कारंकुर्वतस्ते त्वां पाण्यावा

·२११
ऋक्संहितामाप्ये [अ०३१०१०
कशयावातुनोद व्यथयति ययस्मातस्मात्तेनव ता तानि सर्वा सर्वाणि अध्यरेषुयागेषु बलणाम-
त्रेणसूदयामि क्षरामि आहुतित्वेन कल्पयामीत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-अध्वरेषु यागेषु हविषः
हविराज्यादिकं सुचेव सुचायथा सूदयंति तद्वत् ॥ १७ ॥
अथाटादशी-
चतुर्विंशहाजिनौदेववन्धोकीरवस्यवधितिःसमेति ।
अच्छिागात्रावयुनारुणोत्परुप्परुरनुघुप्याविशस्त ॥१८॥
चतुःत्रिंशत् । वाजिनः । देवध्वन्धोः। वीः । अश्वस्य ।
खर्धितिः । सम् । एति । अच्छिंद्रा । गात्रो । वयुनां । कुणोत ।
परः परः । अनुघुप्य । वि । शव ॥ १८॥
वाजिनोऽश्वस्यदेवबंधोः देवानांपियस्य चतुस्त्रिंशदकीः एतत्संख्यान्युभयपास्थिी-
नि स्वधितिः छेदनसाधनोऽसिः समेति सम्यग्गच्छति छेदनायइतरेषांअजादीनांषड्विंशति-
रेव पढुिंशतिरस्यवंक्रयइतिप्रेपाद हे विशसनकर्तः अस्याश्वस्यगात्राणिशरीरावयवान अच्छि-
द्राणियथाभवन्तितथावयुना वयुनानि मज्ञानानि वयुनमितिप्रज्ञानाम धयुनभभिव्येतितन्ना-
मसूतत्वाव रुणोत कुरुन नानानथनाश्चेतियादेशः हृदयजिह्वावक्षःमतीनिमज्ञायमध्येछि-
लानि माकुरुतेत्यर्थः तदर्थपरुःपरुः प्रतिपर्वमतिहदयायवयवं अनुघुष्यइदमवद्यमिति संश-
व्यैवविशस्त विशसनं कुरुत शसुहिंसायां छांदसःशपोलुक् गाउँगात्रमस्यानूनस्णुतादितिमैपा-
त्॥१८॥
अथैकोनविंशी-
एकस्त्वष्टुरश्वस्याविशस्ताहायन्तारांभवतस्तर्थऋतुः ।
यागात्राणामृतुथाकृणोमितातापिण्डोनांप होम्यग्नो॥ १९॥
एकः । त्वटुंः। अश्वस्य । विशस्ता। द्वा । यन्तारा । भवतः ।
तथा । ऋतुः । या। ते । गात्राणाम् । ऋतुध्था । कृणोमि ।
नाना । पिण्डानाम् । प्र । जुहोमि । अनौ ॥ १९ ॥

·मं०१ अ०२२ सू०१६२] द्वितीयोप्टकः
२४५
त्वष्टुरस्पदीप्तस्याश्वस्य विशस्ताविशसनस्यकर्ता एकएव सकः ऋतुः एतदुपलक्षितः का.
लात्मा तस्यैवसर्वेषामपिपर्यवसितृत्वात् यदा ऋतुः निःशंकविशसनायगंताशमिता तथा द्वा द्वौ
यंतारा नियमपितारौअहोरात्रेदेवी यावापृथिव्यौवा ऋत्विक्षुभवतः तथाऋतुरित्यत्र ऋत्यकइ-
तिमरुतिभावोह्रस्वत्वंच हेअश्व तेतवगात्राणांमध्येयायानि हृदयायवयवजातानि ऋतुथा
कालेकणोमिछिननिसंपादयामि पिण्डानांमध्ये वावा तानितानि प्रज्ञाना नुरोधेनानीजुहोमि
प्रकर्षणहुतंकरोमि॥ १९॥
अथविंशी-
मात्वातपत्मियआत्मापियन्तमारवार्धतिस्तन्वआतिष्ठिपत्ते।
मातंगृभुरविशस्तातिहायछिद्रागात्राण्यसिनामिथूकः ॥ २० ॥
मा। त्वा । तपत् । प्रियः । आत्मा। अपिध्यन्तम् । मा।
स्वधितिः । तन्वः। आ। तिस्थिपत् । ते । मा। ते । गृध्रुः ।
अविशस्ता । अतिहार्य । छिद्रा । गात्राणि । असिना ।
मिथु । करिति कः॥ २०॥
हेअश्वत्वात्वां अपियंवं देवान्पति गच्छन्तं मियआत्माभोगायतनत्वात् तवमियतरोदेहो-
मातपद तप्तंमाकादि वियोगजनिताव्यथामाभूदित्यर्थः स्वधितिःशखं तेतव तन्वः तनूःअंगानि
मातिष्ठिपद त्वयिचिरमास्थितानिमाकार्षीत् स्थापयतेलुंङि तिष्ठतेरिदितीत्वं तथा नेवगात्राणि
गृभुः केवलमांसग्रहणे-सुः अविशस्ता विशसने अकुशलः शमिता अतिहाय न्यूनाविरेकभा-
वेन तत्तदंगमतिक्रम्य मध्ये पिथु मिथ्याव्यर्थ असिनाछिद्रा छिद्राणि तिर्यक् छिन्नानिमाकः
माकार्षीव करोते कि मंत्रघसेतिचेलृक् गुणः हल्ड्याक्यइतितलोपः ॥ २० ॥
अथैकविंशी-
नवाउँएतन्त्रियमेनरिष्यसिदेवाँइदेषिपथिभिःसुगेभिः ।
हरीतेयुपतीअभूतामुपस्थिाहाजीधुरिरासंभस्य ॥२१॥

·।
।
२९६
ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०११
नावै । अम् इति । एतत् । प्रियसे । न । रिष्यसि । देवान् । इत् ।
एपि । पथिभिः । सुदृगेनिः । हरी इति । ते । युमा । पृती इति ।
अभूताम् । उप । अस्यात् । वाजी । धुरि । रासजस्य ॥ २१ ॥
नवाउ नैवसल एतन्त्रियसे वाशब्दएवकारार्थः उहत्यवधारणे नैवेदानी इतराश्ववन्तो-
अवसि देवत्वप्राप्तक्ष्यमाणत्वात् अतएवन रिप्यसि नहिंस्यसे व्यर्थहिंसायामभावाव ननुमत्प-
क्षतोगतिरवयषनाशश्चदृश्यते कथमेवमुच्यतइति उच्यते सुगेभिः शेषनगमनसाधनः पधि-
शि: मार्गः देवयानरक्षणैः देवानिदेपि देवानेवपामोपि अवोयुक्तपोक्तिः कैःसाधनेरिविवक्षा-
ह-तेत्यांवोढुं हरीएतनामानापिंद्रस्यावी नेत्ययुंजा रथेयुक्तावभूदां भविष्यतः आशंसार-
पत्याव भूतार्थनिर्देशः हरीइंद्रस्येनिनिरुक्तं । तथापती पत्योपस्नांवाहनभूती युजाअभूतां
युक्तीभविष्यतः पृपत्योमरुनामिविचनिरुक्तं । युजेत्विगित्यादिनाकिन् युजेरसमासेइविनम्
सुपांसुलुगित्याकारः तथारासभस्पअश्वियाहनस्य एतनामकस्पाश्वस्य धुरिरथानेवर्तमानः
कश्चिद्वाणीउपास्थाव उपस्थास्यति पहतीत्पर्थः यदा रासभस्पानो(रिवर्मनियुकोवाजी भ-
भ्वःउपस्थास्मति देवत्वंगच्छतस्तवगमनाय इन्द्रादयः स्वस्ववाहनानि प्रेषयन्तीत्यर्थः यदान-
तदेवभावमापनं त्यांना नितानिवाहनानिवहति ॥ २१॥
उपाकरणकाले अवधाणावर्तने ययश्वोनकुर्याद नदेपानमित्तिकीयजमानवाचनार्थाभ-
पति तथाचसत्रितम्-सुगन्यंनोपाजीस्तव्यमितियजमानवाचयेदिति ।
सैषासूतेदाविंशी-
सुगयनोाजीवश्व्यपुंस पुत्राँउतविश्वापुपरयिम् ।
अनागास्वंनोअदितिःकणोतुभत्रनोअश्वौवनताहुविष्मान्॥२२॥१०॥
सुगन्यम् । नः । वाजी । सुईअश्व्यम् । पुंसः । पुत्रान् । उन ।
विश्वपुर्पम् । रयिम् । अनागाःत्वम् । नः । अदितिः। कृणोतु ।
क्षत्रम् । नः । अश्वः । वनताम् । हविष्मान् ॥ २२ ॥ १० ॥

·मं०१ अ०२२ सू०१६३] हितीयोएकः २४७ वाजीअश्वआलायमानोऽस्माकं सुगन्यंशोभनेनगोसमूहेनयुक्तविश्वापुरयिं विश्वस्य पोषकंधनझगातुकरोतु खलगोरथादिविसमूहार्थेयर छान्दसमुत्तरपदायुदाचत्वं यद्वा सामूहि- कस्याणःप्रसंगेसर्वत्रगोरजादिपत्ययमसंगेइवियव तदंतस्यायुदात्तंद्यच्छन्दसीत्युत्तरपदाधुदानत्वं तथास्वव्यं शोभनाश्वसमूहयुक्त तथा पुंसः पुत्रान् पुत्रशन्दःस्त्रीपुमपत्यसाधारणः अतः पुमप- त्यानीत्यर्थःयदासोपंध्वादीन पुत्रा-पुरुरक्षकानात्मजान रुपपत्यानिपुमपत्यानिचेत्यर्थःउत अ- पिच विश्वापुरथिविश्वपोषणसमर्थंधनं किंचनोऽस्मानदितिः अदीनोश्वः अनागास्त्वं रुणोतु सर्वतोनिष्पापत्वंकरोतु उक्तानांफलानांन्यूनातिरेकजनितपापक्षयाभावे असंभवादपापत्वमार्यते किंच हविष्मानहविर्भूतावयवोपेदोऽश्वोनोऽस्माकंक्षत्रंबलंक्षात्रतेजोवनता संभजवांकुरुताम्॥२२॥ ॥ इविद्वितीयस्यतृतीयेदशमोवर्गः॥ १० ॥ यदकंदइतित्रयोदशचसप्तमंसूक्तंदैर्घतमसंश्रेष्टुभं अश्वस्पस्तूयमानत्वात्तद्देवत्यं यदकंदः समोनेत्यनुक्रमणिका । आश्वमेधिकेमध्यमेहनिउपाकरणायावस्थितमश्वमायाभिरेकादशभिः स्तौति तथाच त्रीणिसुत्यानीतिखण्डेसूत्रितम्-तमवस्थितमुपाकरणाययदकंदइत्येकादशभिः स्वौत्यमणुवनिति । तपथमा- यदकन्दःप्रथमंजायमानान्समुद्रादुतवापुरीपात् । श्वेनस्यपक्षाहरिणस्यबाहूउपस्तुत्य॒महिजानतेअर्वन् ॥ १ ॥ यत् । अर्कन्दः । प्रथमम् । जाय॑मानः । उत्स्यन् । समुद्रात् । उन । वा। पुरीपात् । श्येनस्य । पक्षा। हरिणस्य। वाहू इति। उपसुत्यम् । महि । जातम् । ते । अर्वन् ॥ १॥ हेअर्वन् अरणकुशलाश्च तेतवमहिमहत् जावंजन्मजननं उपस्तुत्यंउपेत्यसवैःस्तोतयं स्तौनेरेनिस्तुशास्वितिक्पप् ततस्तु कधस्तुत्यत्वमित्युच्यते ययस्मात्समुदात् अंतरिक्षनामेत- र उदकसमुंदनापादानायक्षगंधर्वादिसंमोदनाधिकरणानिरिक्षात् मथमपूर्वजायमानः उत्पन्नः यद्वा समुदआदित्यः समुंदनादृष्टयातस्मादाजायमानः सूराश्ववसवोनिरतष्टेतिवक्ष्यमाणत्वा- व उतवा अथवापुरीपाद सर्वकामानांपूरकाद उदकात्मथममुधन उद्च्छन्सतादृशस्त्वं ययस्मा- वअदः महाशब्दमकरोः यजमानमनुग्रहीतुं किंच ते पक्षा पतनसाधनो पक्षोश्पेनस्यपक्षाविष

·२४८
ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०११
तीपथाशीभपतनशाधनी तादृशावित्यर्थः तववाह हरिणत्पपाहुइव तौपधावेगवंदीतादृशा-
वित्यर्थः यस्मादेवंतस्मात्तेजन्मस्तुत्यमित्यर्थः ॥ १॥
अथद्वितीया-
यमेनदत्तंत्रितएनमायुनगिन्द्रएणप्रथमोअध्यतिष्ठत् ॥
गन्धर्वोअस्परशनामगृभ्णात्सूरादश्ववसोनिरंतष्ट ॥२॥
यमेन । दत्तम् । त्रितः । एनम् । अयुनक् । इन्द्रः । एनम् ।
प्रथमः । अधि । अतिष्ठत् । गन्धर्वः । अस्य । रशनाम् ।
अगृभ्णात् । सूरांत् । अश्वम् । वसवः । निः । अतष्ट ॥२॥
यमेननियामकेनाग्निनादचमेनमश्वं वितःपृथिव्यादिपत्रिपुस्थाने वर्तमानस्तीर्णतमोवावायुः
अयुनक रथेयोजितवान् किंचैनमश्वं इन्दः प्रथमः मतमः प्ररुष्टतमः प्रथमइतिमुख्यनाम अ-
ध्यतिष्ठव अधिष्ठितवान् अस्यगंधर्वः सोमः सोमेनसमयाविपक्कइतिवक्ष्यमाणत्वात सचास्या-
श्वस्यरशनांनियमनरज्जुमगृष्णाव अग्रहीत ईदृशोश्वः कुतःसमुत्पन्नइतिनेव उच्यते-हेवसवः
रश्मयोयूयंसूरादादित्पादश्च एवंमहानुभावं निरवष्ट निःशेषेणसाधुसंपादितवतः यदा पसुश-
म्देनोक्ताएवयमादयः परामश्यन्वे हेवसवः स्वस्वव्यापारणसर्वस्याच्छादपिवारोयूर्य सूरादादि-
स्यादश्वमेनं निरतष्ट अतक्षत निरित्येपसमित्येतस्यस्थाने तक्षतिःकरोतिकर्मा सचक्रियासामान्य-
पचनः अत्रौचित्याचारणेवर्वते सम्पग्धारितवंतइत्यर्थः तक्षेर्लडिछान्दसःशपोलुक् स्कोःसंयो-
गायोरितिकलोपः॥२॥
अथवतीया-
असियमोअस्यादित्योअन्नसित्रितोगुयेनतेनं ।
असिसोमेनसमाविऍक्तआइस्तेत्रीणिदिविवन्धनानि ॥३॥
अर्स 1 यमः। असि । आदित्यः । अर्वन् । असि । तिः ।
गुझेन । व्रतेनं । असि । सोमैन । समया । विश्पृक्तः। आहुः ।
ते । त्रीणि । दिवि । बन्धनानि ॥ ३ ॥

·।
मं०अ०२२सू०१६३] द्वितीयोटकः
हेअर्वन् त्वंयमोसि नियमिताग्निरसि तेनदत्तत्वात्तच्छन्दव्यपदेशः तथा आदित्योसि सू-
रानिरतष्टेत्युक्त्वात् तथागुह्येन प्रतेन गोपनीयेनदुर्दिनरूपेणवा कर्मणा सर्वत्रव्याप्तिरूपेणेत्य-
र्थः तेनत्रितः त्रिपुस्थानेषु तायमानोवायुरसि वितएनमायुनगित्युक्तत्वात् तद्रूपत्वं अथवागुझे.
नव्रतेन गोपनीयेनकर्मणा योगादिसाधनरूपेण त्रितः एवन्नामकऋपिरसि किंच हेअश्व त्वं सो-
मेनसमयासहविपृक्तः वीत्येपसमित्येतस्मिन्नर्थे संपृक्तोसि तेनगृहीतत्वाव हेमवैवरूप तेतव
दिवि द्युलोके आदित्येवावर्तमानस्य त्रीणिबंधनानि उत्पत्तिकारणान्याहुःपुराविदः वसवआ-
दित्योद्युस्थानचेतित्रीणि ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
त्रीणितआहुर्दिविवन्धनानित्रीण्यप्सुत्रीण्यन्त समुद्रे ।
उतेवमेवरुणश्छन्स्यन्यत्रांतआहुःपरमंजनित्रम् ॥ ४॥
त्रोणि । ते । आहुः । दिवि । बन्धनानि । त्रीणि । अप्सु ।
त्रीणि । अन्तरिति । समुद्रे । उतध्ईव । मे। वरुणः । छन्सि ।
अर्वन् । यत्र । ते । आहुः । परमम् । जनित्रम् ॥ ४ ॥
पूर्वदिवित्रीणिबंधनानीत्युक्त इदानीं स्थानत्रयेष्वपित्रीणिवंधनानीत्याह-हेअर्वन् तेतव
दिवि बंधनानित्रीणिआहुः तानिपूर्वमुक्तानि अप्शुअयुपजीवितत्वाद्भूलोकोप्यपशब्देनाभिधीय-
ते पृथिव्यांत्रीणिबंधनान्याहुः अन्नंस्थानंबीजमितित्रीणि तथा समुद्रेअन्तः समुद्रमध्ये स-
मुद्रवणादपामपादानात्समुद्रमतरिक्षं तस्मिन्त्रीणि वृष्टयुत्पत्तिनिमित्तानि मेघोविद्युत्स्तनितमिति
उतेव इवशन्दश्चार्थे अपिच हेअर्वन् अश्व वरुणः पापस्पवारकः फलस्यावर्जयितावा त्वमेमर्स
छन्सि कथयसि किंकथयसीतिचेदुच्यते तव परमंजनि निरतिशयं जन्म जनेरोणादिकइत्र-
पत्ययः यत्रयेषुत्रियनेषुस्थानेष्वाहुः कथयन्ति यदा यत्रयस्मिन्नादित्येपरमंजनित्रमाहुः सूरा-
दश्यवसवोनिरतष्टेत्युक्तवाद नादृशमशस्य जन्म यज्ञसाधनभावेनकथयसीत्यर्थः ॥ ४॥
अथपंचमी-
इमातेवाजिन्नवमार्जनानीमाशफानांसनितुर्निधाना ।
अत्रांतभद्राशनापश्यमृतस्ययाअभिरक्षन्तिगोपा॥५॥११॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०१२ दुमा । ते । वाजिन् । अवमार्जनानि । इमा। शुफानाम् । सनितुः। निधाना । अत्र । ते । भद्राः। रशनाः । अपश्यम् । ऋतस्य । याः। अभिरक्षन्ति । गोपाः ॥ ५॥ ११ ॥ हेवाजिन व तेसंबंधीन्यवमार्जनान्यंगसंशोधकानि स्थानानीमाइमानिउक्तानियुलोका- दीनि किंच सनिर्यातु यागसंभक्तुस्तयेमा इमानिशफानांनिधाना निधानानि स्थानानि संचारम- देशाइत्यर्थः किंचावतेतवादाः अंदनीयाः कल्याणीः रशनासीवादिषुसंयुक्ताःरतरत्रापश्य एयूक्तेषुस्थानेष्वपश्यं रशनाविशेष्यन्ते यागोपाः गोपयिन्योरशनाः ऋतस्यसत्यभूतस्य यज्ञसा- धनस्पवाश्वस्य कर्मणिषष्ठी ऋतमभिरक्षति अभितःपालयन्ति ताअपश्यं दृष्टवानस्मि यदा इमादेतवावमार्जनानि अनपक्षालनसाधनान्युदकानि इमानि सनितस्तव शफानांनिधानानि देवयजनभूमयः संचारपदेशावा अप्रास्सिन्देवयजनस्थाने यारशनाःगोपास्तवपालयितारोरा- जपुरुषाः ऋत्विजोवास्तस्यसंबंधिनः अभिरक्षति वाअपश्यम् ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेएकादशोवर्गः ॥११॥ अथषष्ठी- आत्मानतेमनसारादेजानामवोदिवापतयन्तंपतहम् । शिरोअपश्यथिभिःसुगेभिररेणुभिर्जेहमानपतत्रि ॥ ६ ॥ आत्मानम् । ते । मनसा । आरात् । अजानाम् । अवः । दिवा । पतयन्नम् । पतङ्गम् । शिरैः। अपश्यम् । पथिभिः । सुगनिः । अरेणुभिः । जेहमानम् । पतत्रि ॥६॥ हेअश्व नेतवआत्मानंशरीरं मनसाअस्मदीयेनपरुष्टमननवताचेतसा आरा अतिदूरे स्थितंअजानाजानामि अतिव्याप्तंभावयामीत्यर्थः कथं भवः अवस्तावसामर्थ्याभूमेःभूमि- मारराय दिवा अंतरिक्षणमार्गेणपवंगमावित्यंपवयं गच्छन्तव्यामुवन्तं यदा यतोदिवा अंतरि- क्षेणमार्गेणदिविवापतयंतंगच्छन्तं पतंगमादित्यंभवः व्यामोपि अतोव्याप्तंजानामि किंच शिरो. पसंतशिरएवंपश्यामि कथंसुगेभिः शोभनगमनसाधनैः अरेणुभिःअपापैः पथिभिर्मार्गः भा- ·मं०अ०२२ सू०१६३] द्वितीयोप्टकः २५१ दित्यमण्डलादप्युपरिभूतः सत्यलोकमार्गेरित्यर्थः तत्रमतिबंधाभावान्मार्गाणामुक्तरूपत्वं तथा- विधेस्तैर्नेहमानं उपर्युपरिव्यामुवत् पतत्रिपतनवत् शिरोअपश्यंभावयामि एवंटोकश्यव्या भावयामीत्यर्थः यहा आत्मानमेवंभावयामि मनसाधिया द्योतनात्मकेनांतरिक्षमार्गेण दिवः सकाशादा अवः अपस्तात् अवा संपतयन्तं यागदेशंपतिव्यामुवन् अतएवपतंगपतनशीलंअधः पतदादित्यसदृशंवा एवंनवशिरोभावयामीत्यर्थः शिरश्चैवमपश्यं उक्तरूपैर्देवयजनमागहमा- नंयज्ञदेशव्यामुवत् पतविशीघगामिशिरः पश्यामि यद्यपिआत्मशब्देनसशिरस्कंशरीरमुक्तं तथा- पिदेहात्पूर्वशिरसोदृश्यमानत्वात्पृथगभिधीयते ॥ ६॥ अथसप्तमी- अत्रातरुपमुत्तममपश्यंजिीपमाणमपआपदेगोः । सदाव्रेमौअनुभोगमानळादिवसिष्ठओपंधीरजीगः ॥७॥ अत्र । ते । रूपम् । उत्तमम् । अपश्यम् । जिीपमाणम् । इपः । आ। पदे । गोः । यदा । ते । मतः । अनु । भोर्गम । आनंट् । आत् । इत् । असिष्ठः । ओषधीः । अजीगरिति ॥ ७॥ एवंगमनानंतर हेअश्व नेतवोत्तमं उक्तररूपेणोत्कृष्टतमरूपं अत्रास्मिन्यागदेशे अपश्यपश्या- मि कीदृशंगोःभूम्या:पदेस्थानेदेवस्थाने देवयजनपदेशेआजिधावनस्थानेवा इषः कर्मणिपष्ठी इपंप्यमाणमन्नं अन्नानिवा आसर्वतोजिगीपमाणगंतुमिच्छन्तं हेभश्व मेनवयदामतोमनुष्यो- भोगंभोकव्यम अन्वानट् नशतिर्गतिकर्मा अनुक्रमेणसमीपंगमपनि आदिन अनंतनदानीमेव तदनुमहात् विलंयमहत्वामसिष्ठः महाकृष्णएव मसितृतमोभक्षपित्तमःसन् औषधीरनान्य- এলার্ষিগণনানুগৰীৰৰকাশনাফীসাধারণ तस्वीकरोपीत्यर्थः ॥ ७॥ अथाष्टमी- अनुत्वारोअनुमोअर्वन्ननुगावोनुमर्ग:कनीनाम् । अनुयातासम्तयंसरव्यमीयुरनुदेवाममिवीर्यते ।। ८ ·२५२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३२०१२ अर्नु । त्वा । रथः । अनु । मर्यः । अर्वन् । अर्नु । गावः । अनु । भगः । कनीनाम् । अनु । वातासः । तव । मुख्यम् । ईयुः । अनु । देवाः । ममिरे । वीर्यम् । ते ॥ ८ ॥ इदानींकलस्पलोकस्यापिमुख्यइतिमतिपादयति हेअर्वन् गमनशीला व त्यात्वामनु अनुसृत्य रथोगच्छति ततःपुरतोश्वस्यगमनाद तथाम-मयः त्वात्वामनुगच्छवि जास्पेकव- चनं अनुगावः गावोऽपित्वामनुगच्छन्ति तथाकनीनां कन्यकानां खीणांभगोभाग्यं मौदर्य त्व- द्भगमनु तथा वातासोवाताः संघात्मकाः अन्येअश्वसमूहाः वस्वादिदेवगणावात्वामनु अनु- मृत्यतवसरख्यमीयुःसखिभावंगच्छंति देवाऋत्विजः पोतमानादेवावात्यामनुसृत्य तेवीर्य वीर- कर्म ममिरे स्तुत्यामांति अतःसर्वोऽपित्वामनुसरः त्वंतुसर्वस्यश्रेष्ठइत्यर्थः ॥८॥ अथनवमी- हिरण्यशृङ्गोयोअस्यपादामनौजवाअवरइन्द्रआसीत् । देवाइदस्यहविरद्यमायन्योअर्वन्तंप्रथमोअध्यतिष्ठत् ॥९॥ हिरण्यदृशृङ्गः । अयः । अस्य । पादाः । मनःजवाः। अवरः । इन्द्रः। आसीत् । देवाः । इत् । अस्य । हविः अद्यम् । आयन् । यः। अर्वन्तम् । प्रथमः । अधिअतिष्ठत् ॥ ९ ॥ । अयमश्वोहिरण्यभंगः हितरमणीयभंगउन्नतशिरस्कः दयरमणभंगस्थानीयशिरोरु- होवा अस्य पादा अयः अयोमयाः अयापिंडसदृशाइत्यर्थः तथामनोजवाः मनोवेगाः अर्थव- सदिंदविशेषणं ईदृशस्याश्वस्यसामर्थ्य पतिमनोवेगः इन्द्रोप्यवरोनिकृष्टआसीन किंच अ- स्याश्वस्य हविरयं हविपःअदनं भक्षणं स्वार्थिकोयत् अदनयोग्यं हविर्वाअपेक्ष्य देवाः इद सर्वेपिदेयाः भायन् पाताः यइन्द्रः अवन्तं प्रथमः प्रथमभावीसन अध्यनिष्ठच अधिष्ठितवा- न सहविष्टेनस्वकीयत्वेनवा श्रितवानित्यर्थः इंद्रएणपथमोअध्यतिष्ठदितिर्युक्तम् ॥ ९ ॥ ऋ. सं० २. ३.".।

·मं०११०२२ सू०१६३] हितीयोष्टकः अथदशमी- ईन्तिासःसिलिकमध्यमासःसंशरणासोदिव्यासोअत्याः। हंसाईवश्रेणिशोयतन्तेयदाक्षिपुर्दिव्यमममश्वाः ॥ १० ॥१२॥ ईमअन्तासः । सिलिकमध्यमासः । सम् । शरणासः । दिव्यासः । अत्याः । हंसाःदव । श्रेणिशः। यतन्ते । यत् । आक्षिपुः । दिव्यम् । अज्मम् । अवाः ॥ १० ॥ १२ ॥ अत्राश्वसमूहस्तुतिद्वारेणायंस्तूयते ईर्मातासःईरिताः मेरिताः अंतायेषांततथोक्ताः विरलान्ता- इत्यर्थः सिलिकमध्यमासः संसृताः संगतामध्यप्रदेशायेषांततथोक्ताः मध्येनिविडाइत्यर्थः अ. थवा शरीरस्यैतेविशेषणे ईर्म ईरितः पुरोभागेउन्नतइत्यर्थः तादृशःपृथुरन्तोजघनपदेशोयेषांतता- दृशाः तथा सिलिकमध्यमासः संसृतः संगतः संलग्नोमध्यभागोयेपतितादृशाः पुष्टत्वात्मौढप- छाः संझनमध्याश्चेत्यर्थः जघनपुरोभागावपेक्ष्य सिलिकमध्यमाइत्युक्तम् समित्ययमुपसर्गोपतन्त- इत्याख्यानेनसंबंधयितव्यः शूरणासः विक्रमशीलाः दिव्यासोदिविभवाः अत्याः अतनशीलाः यद्यप्ययमश्वनाम तथाप्यश्वशब्दस्यवक्ष्यमाणत्वात् अयंयौगिकोवगन्तव्यः ईदृशाअभ्वाः- णिशः एकव्यापाराणावहूनांसमूहःश्रेणिरित्युच्यते शीघधावनायश्श्रेणिशः पंक्तीभूयसंयतते सम्यक् यत्नकुर्वन्ति तत्रदृष्टान्तः-हंसाइव तेयथाश्रेणीभूताईमन्तिासइत्याद्युक्तरूपाःसन्तः अ- न्तरिक्षेगयनाययततेतद्वत् कदाउच्यते यद यदा अन्याः दिव्यं अज्मंगमनं गंतव्यंवामार्गआक्षि- पुः व्यामुवन्तितदा । अयंमंत्रायास्केनवव्याख्यातः-ईन्तिाःसमीरितान्ताःपृथ्व्यन्तावासिलि- कमध्यमाःसंमृतमध्यमाःशीर्षमध्यमायापिवाशिरआदित्योभवतियदनुशेनेसर्वाणि भूतानिमध्ये- चैषांतिष्ठतीदमपीतरच्छिरएतस्मादेवसमाश्रितान्येतदिद्रियाणिभवन्तिसंशूरणासोदिच्यासोअत्याः शूरःशवतेर्गतिकर्मणोदिव्यादिविजाअत्याअतनाः हंसाइयश्रेणिशोयतन्तेहंसाहन्तेर्मेत्यध्वानं- णिशइतिश्रेणिश्रयतेः समाश्रिताभवन्तियदाक्षिषुर्यदापुर्दिव्यमज्ममजनियाजिमश्वाईति॥१०॥ ॥इतिद्वितीयस्यहतीयेद्वादशोवर्गः॥ १२ ॥ नि०४.१३.।

·२५१ ऋक्संहितामाध्ये [अ०३ २०१३ अथैकादशी- नवशरीरंपतपिष्ण्ववन्तचित्तवातइवध्रीमान् । तयशृङ्गाणिविठिनापुरुत्रारण्येपुज राणाचरन्ति।। ११॥ नव । शरीरम् । पतयिष्णु । अर्वन् । तव । चित्तम् । वातःदव। भ्रजीमान् । तव । शृङ्गाणि । विस्थिता । पुरुत्रा । अरण्येषु । ज राणा । चरन्ति ॥ ११ ॥ हेअर्वन तवशरीरंपतयिष्णुपतनशीलव्याप्तमित्यर्थः तथा तवचित्तमनोवातइवधजीमान् शी- भगमनवानवायुरिवतद्वत् शीमगमनानुकूटमित्यर्थः किंच तवभंगाणिशिरसोनिर्गताः श्रंगस्था- नीयाःकेशाः पुरुत्रापुरुषबहुषुपदेशेषुविष्ठिता विष्ठितानि विविधंस्थितानि किंच सेएवारण्येषु जर्भुराणामनोहराणिपूर्यमाणानिवा एवंभूताः केशाश्चरन्ति यदा अत्राश्वस्यभंगाभावात तद्वदः नतानितेजांसिपरिगृह्यन्ते ॥ ११ आश्वमेधिकेमध्यमेहनि अधिगुऔषे मानोमित्रइतिसूक्तानंतरमुपपागाच्छसनमितिद्वेक- चौशंसनीये सुपितंच-उपसागाच्छसनमिति इति । सैपासूक्तेद्वादशी- उपप्रागाच्छसनवाज्यदेिवद्रीचामनसादीध्यानः । अजःपुरोनीपतेनाभिरस्यानुपश्चात्कुवोयन्तिरेभाः ॥ १२॥ उप । प्र। अगात् । शसनम् । वाजी । अर्वा । देवद्रीचा । मनसा । दीध्यानः। अजः । पुरः । नीयते । नाभिः । अस्य। अनु । पश्चात् । कवयः । यन्ति । रेभाः ॥ १२ ॥ अपमा अरणकुशलोवाजीअश्वः शसनं विशसनस्थानं उपपागात उपमैति उपगग्छ- वि किंकुर्वन् देवीचामनसा देवानपच्छतामनसादीध्यानाध्यायन् कदादेवानस्मदवयवेना - 1 ·मं०११०२२सू०१६३] द्वितीयोष्टकः मि देवत्वंमामोमीतिवामनसिध्यायन किंचास्यपुरः पुरस्तानाभिर्नहनबंधुभूतइत्यर्थः यहास्यवं- धनस्थानीयः अविमुक्तवाद एवंभूतोऽजः पुरोनीयते पुरतःमाप्यते अनु अनुसृत्यपश्चाद अनं- तरं अत्रययप्युभयोःपर्यवसितोर्थएकएव तथाप्यजाश्वोभयानंतर्यत्वप्रकटनायपवयं यहा भन्वितिक्रिययासंबध्पदे कवयः अनूचाना: रेभाः स्तोतारः ऋत्विजोयन्ति गच्छन्ति मेवाभ- नूचानास्तेकवयइतिश्रुतेः ।यदा कवपइतिमेधाविनाम कविर्मनीपीवितनामसुपठिवत्वाद रेभा- विस्त्रोदनाम रेभः जरितेतितत्रपाठात् ॥ १२॥ अथत्रयोदशी- उपभागात्परमंयत्स॒धस्थमाअच्छोपितरमातरंच । अद्यादेवाशुष्टतमोहिगम्याअथास्तेिदाशुषेवार्याणि ॥१३॥१३॥ उप प्र । अगात् । परमम् । यत् । सधस्थम् । अर्वान् । अच्छे । पितरम् । मातरम् । च । अद्य । देवान् । जुष्टेतमः । हि । गम्याः। अर्थ । आ । शास्ते । दाशुषे । वार्याणि ॥ १३॥ १३॥ अनि अरणकुशलोयमश्वः उपमागाव उपगच्छति किं यत्परमंउत्कृष्टं सघस्थं सह- स्थानं सुकृतिभिरेकत्रनिवासयोग्यंस्वगांख्ययदस्तितव किमर्थपितरंमातरंच अच्छ आभिमु- ख्येनमाप्तुं हेअभ्यायास्मिन्काले जुष्टतमः पीततमः स्वर्गमामोमीतिहर्षयुक्तइत्यर्थः एवंभूतोदे- वानगम्पाः गच्छेः हिशब्दः यज्ञेउपयुक्तस्यपशोःस्वर्गमाप्तः सगर्योनुसरवासयूयंइत्यादिमंत्रा- न्तरपसिद्धियोतनार्थः अथानन्तरं यजमानः आशास्ते कस्मै दाशुषे हविर्दनवते स्वस्मै कानि वार्याणि वरणीयानिधनानि यदा पुरुषस्यव्यत्ययः आशास्तै पार्थये यजमानार्थम् ॥ १३॥ ।। इतिद्वितीयस्पतृतीयेत्रयोदशोवर्गः॥१३॥ अस्यवामस्येतिद्विपंचाशत्पृचमष्टमंसूक्तंदर्घतमसम् अत्रेयमनुक्रमणिका अस्पद्विपंचाशद- पस्तवत्वेतत्संशयोत्थापनपश्नपतिवाक्यान्यवपायेणज्ञानमोक्षाक्षरमशंसाच पंचपादसाकंजा- नायगापोयंसर्शिक्तेसप्तार्धगर्भागौरीरितिजगत्यः एतदन्तंतुवैश्वदेवं तस्याःसमुद्राइतिवाचः समुद्राआपोक्षरंसापस्तारपट्टितः शकमपमितिशकधूमः उक्षाणंनिमितिसोमसयाकेशिनहत्यमिः तेस. १.२.१.।

·२५६ ऋक्संहितासाप्ये [अ०३ २०११ सूर्योवायुश्चकेशिनश्चत्वारिवाग्वाचइन्द्रं मित्रंसौर्योद्वादशेतिसंवत्सरसंस्थकालचक्रवर्णनं यते- सरस्वत्यैयज्ञेनसाध्येयापरानुष्टुप्सौरीपर्जन्याग्निदेवतावान्त्यासरस्वतेसूर्यायवेति । अवस्तु- त्यावहुत्वेनस्तृविभागस्याल्पीयस्वादिदसूक्तमल्पस्तवनं नसूक्तान्तरवद्दुस्तवनं इदमेवेल- क्षण्यंतुशब्देनद्योत्पते अस्मिन्सूक्ते मायेणसंशयोत्थापनादयोयहवार्थाःमतिपायन्ते । अ- चिकित्वांश्चिकितुषइत्यनयासंशयउत्थाप्यते पृच्छामित्वेत्यत्रमनःमतीपते इयवेदिरित्यत्रम- तिवचनं यईचकारेत्यादिनाज्ञानपशंसापतिपायते अपश्यंगोपामित्यादिनामलसाक्षा- काररूपमोक्षस्यमशंसा नक्षरतौत्यक्षरबल दासुपर्णेत्यादिनातस्पपशंसा पंचपादंपितरंसाकणा- नांसप्तर्थयगामवेअधिअयंसर्शिक्तसप्तार्धगभीगौरीमिमायेतिपट्जगत्यः समानमेतदित्यनुष्टुप् त- स्माःसमुद्राइतिमस्तारसंकिः तल्लक्षणंछन्दोमंथेसूचित-मस्तारपंक्तिःपुरवइति । पुरतःपूर्वार्धवा- दशाक्षरीजागतीपादीवतोदावष्टाक्षरीगायत्रीसामस्तारसंक्तिरितिसूत्रार्थः। अनुक्रमण्यामप्युक्तम्- आयौचेत्मस्तारपंक्तिरिति । शिष्टाभनादेशपरिभापयात्रिष्टुभः गौरीमिमायेत्येतदन्तानां विश्वे- देवादेवता तस्याःसमुदाइत्यस्याःपूर्वार्धस्यवाग्देवता उत्तरार्धस्यमापः शकमयमित्यस्याः पूर्वार्धस्पशकधूमःउक्षाणंपृश्निमित्युत्तराधस्यसोमौदेवता त्रयःकशिनइत्यस्याः अग्निसूर्यवायवः चत्वारिवागित्येषावाग्देवताका इन्द्र मित्रवरुणंकृष्णंनियानमित्येतेसूर्यदेवते द्वादशमधपइत्यस्पाः संवत्सरात्माकालोदेवता यस्तेस्तनइत्यस्याःसरस्वती यज्ञेनेत्यस्याःसाध्यादेवता समानमेतदित्य- स्याःसूर्यःपर्जन्योवाग्मयोवादेवता दिव्यंसुपर्णमित्यस्याःसरस्वानसूर्योपादेवता कृत्स्सस्क- स्पविनियोगशौनकआह-स्तेयंरुत्वादिगोमोहात्रिरात्रोपोपितःशुचिः । सूक्तंजावास्यवामीयं क्षिप्रमुच्येतकिल्बिपादिति। महामतेवैश्वदेवशस्त्रे वैश्वदेवंनिविद्धानंदिमतीकं तपास्यवामस्येत्या- दिकमेकचत्वारिंशत्यूचंपथमंमतीकं पंचमारण्यकेसूत्रितम्-अस्यवामस्यपलितस्पहोतुरिति सलिलस्पदैर्घतमसः एकचत्वारिंशतमिति । तत्रपथमा- अस्थवामस्यपलितस्य॒होतुस्तस्य॒भ्रातामध्यमोअस्त्यभः। तृतीयोप्रातांतपृष्ठोअस्यात्रापश्यविश्वतिसप्तपुत्रम् ॥१॥ अस्य । वामस्य । पलितस्य । होतुः । तस्य । माता । मध्यमः । अस्ति । अभः। तृतीयः । भ्राता । घृतपृष्ठः । अस्य । अत्र । अपश्यम् । विश्पतिम् । सप्तपुत्रम् ॥ १ ॥ - ·मं०१ अ०२२ मू०१६४) द्वितीयोष्टका २५७ अवद्वितीयपादेतच्छब्दश्रुतेः प्रथमपादेपतिविशेषणंयोग्यक्रियार्थसंबद्धोपच्छन्दोऽ- ध्याहार्यः योयदिविद्योतते तस्यास्यवामस्य वननीयस्यसंभजनीयस्य आरोग्यार्थिभिःसर्वेः सेवनीयस्य पलितस्यपालयितुः प्रकाशवृष्ट्यादिपदानेन पालकस्य तथायोयंदिविद्योतते तस्या- स्यहोतुः ह्वातव्यस्य आह्वानार्हस्यादित्यस्यमध्यमोमध्यमस्थानोमध्येभवोवायुरुच्यते आदित्या- मीअपेक्ष्यास्यमध्यमत्वं सचानः सर्वत्रव्याप्तःनहिवायुरहितःकश्चित्मदेशोऽस्ति तादृशोभ्रातास्ति भ्रातृस्थानीयोभवति यथालोकेभ्रातापितृधनस्यभागंहरति तद्वन्मध्यस्थानमन्तरिक्षलोकंहरती- तिवा वृष्ट्यरश्मिभिराहतानांभौमानांरसानाहरणादाभ्रातेत्युच्यने पित्र्येणधनेनस्वार्जितेनवाभ- तव्योभवतीतिभ्राता मध्यमोवायुरपिवृष्टयर्थैरसैर्भक्तव्योभवति किञ्च घृतपृष्ठः घृतमाहुतिलक्ष- पंपृष्ठेयस्यताहशोभातातस्यतृतीयोस्तिभवति त्रयाणांपूरणस्तृतीयः उक्तोभयापेक्षयातीयत्वं भ्रातृत्वंपतिपादितप्रकारेणात्रापिष्टव्यं रात्रौसवितुस्तेजोभागस्यहरणादिवास्वकीयतेजसोभाग- स्यतदर्थमेवभक्तव्यत्वाहाभ्रातृत्व अत्रएषुभाषुमध्येपुरोदेशेवाविश्पति विशामजानांपालयिता- र समपुत्र सर्पणरश्मिपुत्रोपेवं ऐतिहासिकपक्षे अदितिः पुत्रकामेतिप्रस्तुते मित्रवरुणादिप्वदि- तिपुत्रेष्वस्यादित्यस्पसप्तमपुत्रत्वं ईदृशंमहानुभावमादित्यमपश्यं अद्राक्षं भावनयात्मत्वेनसा- क्षात्करोमीत्यर्थः त्योहंसोसीयोसौसोहमितिश्रुतिः । एवंवाअस्यवामस्य विश्वस्योद्गरितुः स- टुरित्यर्थः पलितस्पपालयितुः स्वसृष्टजगत्पालनशीलस्प होतुरादातुः स्वस्मिन्संह रित्य- र्थः परमेश्वरस्यसृष्ट्यादिकर्तृत्वं अविस्मृतिपुराणादिषुप्रसिद्धं तस्यतादृशस्यपरमेश्वरस्यभ्रा- तातभागहारीवदंशभूतसूत्रात्मा मध्यमः सर्वत्रमध्येवर्तमानोऽस्तिजगद्धारकत्वेनवर्तते सचाभः व्यापनशीलः वायुनावेगोतमसूत्रेणायंचलोकापरश्चलोकःसर्वाणिचभूतानिसंरब्धानीतिश्रुतेः । वक्ष्यमाणविराडपेक्षयावामध्यमत्वं किंच अस्यपरमेश्वरस्य तृतीयः घृतपृष्ठः घृतमित्यु- दकनाम तेनतत्कार्यशरीरमुच्यते तदेवपृष्ठं स्पर्शनीयंसर्वस्यस्पर्शकंवायस्यसतादृशः पृष्ठ- स्पृशतेरितिनिरुक्तं । यद्वा मदीपृष्ठः पृष्ठशब्दःकलशरीरोपलक्षकः प्रकाशितशरीराभिमानी- त्यर्थः नत्वयंसूक्ष्मशरीराधिमानिसूत्रात्मवस्पर्शनाविषयोभवति अत्रएषुमध्येविश्पति विशा प्रजानांपतिउपलक्षणमेतव सर्वस्यपतिमित्यर्थः सर्वस्पपतिःसर्वस्येशानइतिश्रुतेः समपुत्र सप्तलोकाः पुत्रायस्यतादृशं स्वमाययासृष्टसर्वलोकमित्यर्थः अपश्यं पश्येयं साक्षात्करोमी- त्यर्थः । अयमर्थः-स्वाधीनमायोजगत्कारणभूतःपरमेश्वरएकः ततउत्पन्नौ स्थूलसूक्ष्पशरी- नि. ३. ३.1 ·२५८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०१४ राभिमानिनौबौविराट्स्वात्मानौ तेषुमध्ये दयोःसाक्षात्कारेणमोक्षाभावात् सृष्टयादिकार- गंपरमेश्वरंज्ञेयत्वेनमसिद्धम् श्रवणमननादिसाधनेनसाक्षात्करोमीरपर्थः एवमुत्तरत्राप्यध्याम- परतपायोजयितुंशक्यं तथापिस्वरसत्वाभावाद्वंथविस्तरभपाचनतिरूपते यत्रबासुपर्णेत्यादी स्फुटमाभ्यात्मिकोऽप्यर्थःमतीयते तत्रतत्रपतिपादयामः अयमखोयास्केनव्याख्यातः-अस्प- वामस्पवननीपत्पपलिनस्पपातपितुरिस्पादिना तच्चव्याख्यानमत्रानुसन्धेपम् ॥ १॥ अथद्वितीया- सप्तयुअन्तिरथमेकचक्रमेकोअश्वौवहतिसप्तनामा। विनामिचकमजरमनवयत्रेमाविश्वा वनाधितस्थुः ॥२॥ सप्त । युञ्जन्ति । रथम् । एक चक्रम् । एकः । अश्वः। वहति । सप्तधनामा । त्रिनाभि । चक्रम् । अजरम् । अनर्वम् । पत्र । हुमा । विश्वा । भुवना। अधि। तस्थुः॥ २ ॥ एकचक्रएकरथाहोपेतं ययपित्रीणिचकाणितथापि तेषामेकरूपत्वाव एकचक्रमित्युष्य- ते रथरहणस्वभाव सर्पस्यसंवन्धिनं सप्त एतत्संख्याकाअश्वायुंजन्ति अनुवन्ति वहन्त्यहो- राप्रनिहाय किंवस्तुतःसा नेत्याह-एकोऽश्वः सप्तनामा एकएवसमाभिधानः सप्तधानमनभ- कारोवा एकएषवायुः सप्तरूपाणि धृत्वावहतीत्यर्थः वावधीनत्वादन्तरिक्षसंचारस्य एकचक्र मित्युक्तम् कीदृशंतदित्यतआह-त्रिनाभिवलयत्रयमध्यस्थितनाभिस्थानीयच्छिद्रत्रयोपेतं अगरंअमरणधर्मकं अनर्वअशिथिलं पुनस्तदेव विशेष्यते यत्रयस्मिन्चके इमाविश्वाभुवना इ. मानिमसिद्धानिसर्वाणिभूतजातानि अधि आश्रित्य तस्थुः तिष्ठन्ति यद्वा एकचक्र एकचारिणं असाहाय्पेनसंचरन्तरथं आदित्यमण्डलं समयअन्ति सर्पणस्वभावाःसप्तसंख्यावारश्मयः सम- प्रकारकाःअसाधारणाः परस्परविलक्षणाः पतवः एकःसाधारणइत्येवं अथवा मासया- सकाःषट् अपरोधिकमासात्मकइत्येवं सप्तर्तयोयुञ्जन्ति एतस्यकार्यनिर्वहन्तीत्यर्थः सचैकः असहायः अश्वोन्यापनशीलआदित्यः सतनामा सप्तरसानां संनमयितारोरसयोयस्यवादशः नि० १. २६.।

·मं०१०२२ सू०१६४] द्वितीयोष्टका २५१ सप्तऋषिभिः स्तूयमानोवा आदित्योवहति धारयति प्रमयतीत्यर्थः किंविनाभिचक्र तिमो- नाभयः नाभिस्थानीयाः संबद्धावात्रयस्तवोयस्यतत्वाइशं केते भीष्मवर्षाहेमन्ताख्याः यदा भूतभविष्यवर्तमानाख्यास्त्रयःकालाखिनाभयः तद्विशिष्टंचकं चक्रवत्पुनःपुनःपरिभ्रममाणं संवत्सराख्यं चक्रंनानाकालावयवोपेतं अयमादित्यः पुनःपुनरावर्तयति संवत्सरादुर्वाचीनाना तत्रैवान्तर्भावात् ततोयुगादीनांतदावृत्तिसाध्यत्वात्संवत्सरस्पचकत्वेननिरूपणं पुनःकीदृशं तव यत्रयस्मिन्चके इमाविश्वाभुवना इमानिसर्वाणिभूतान्यधितस्थुः आभित्यतिष्ठन्ति का- लाधीनत्वावसर्वस्यस्थितेः ईदृशस्यकालस्यकारणभूतपरमेश्वरज्ञानेनमोक्षसद्धावाद ज्ञानमो- साक्षरमशंसाचेत्यनुकमण्यामुक्त अयमपिपत्रोयास्केन-समगुञ्जन्विरधमेकरकमेकचारिण- मित्यादिनाव्याख्यातः तदवाप्यनुसन्धेयम् ॥ २॥ अथहतीया- इमरथमधियेससतस्थुःसप्तचक्रसप्तवहन्त्यश्वाः । सुप्तस्वारोअभिनिवन्तयत्रगवांनिहितासप्तनाम ॥३॥ इमम् । रथम् । अधि । ये । सप्त । तस्थुः । सप्तचक्रम् । सप्त । वहन्ति । अश्वाः । सप्त। स्वसारः। अभि । सम् । नवन्ते । यत्र । गाम् । निहिता । सप्त । नाम ॥ ३ ॥ इममुक्तस्वरूपमादित्य मण्डलायंसंवत्सराख्यंवा रथयेसप्तरसपोऽधिवस्थुरधिडिवाः संवत्सरपक्षे अयनऋतुमासपक्षदिवसरात्रिमुहूर्ताख्याःसप्तावपवाअधिविधान्ति कीदृशरथं सप्तच- के चकनाचरणादकमणावाचकाणिरश्मयः तेसप्तपस्यरथस्प वादृशमुभयविधरथं पूर्वोक्ताभ- घिठिताः अश्वाच्यापनशीलाः सप्तवहन्ति निर्वहन्तिचतादशरथसप्तस्वसारः स्वयंसरणाः स्व. रादित्यस्तेनसारिताः परस्परंस्वसृभूतावा सप्तसंख्याकारश्मयऋतवश्च मजिसनवन्ते आभिमु- ख्येनसंगच्छन्ते असाधारणाः परस्परविरक्षणकार्याः पतयः सर्वसाधारणएकइति समत्वम् यदा उकरूपामासयात्मका.षद् त्रयोदशमासात्मकःसामइतिसप्तत्वं कीदृशोरथइतितदुच्यते-- नि.१ २७॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०१५ यत्रयस्मिनथे उभयविधेगांवाचां स्तुतिरूपाणां सप्त सप्तविधानिनाम नमनानि समस्वररूपा- णिनिहिता निहितानि समस्वरोपेतैःसामभिःस्तुत्परथमित्यर्थः यद्वा गांउदकानां सप्त सर्प- णस्वभावानि नाम नमनानि पत्र यासुस्वसृषनिहितानि ताः स्वसारः परस्परस्वरभूतादेवनयः अभिसंनवन्ते ॥ ३॥ । अथचतुर्थी- कोर्ददर्शप्रथमंजापमानमस्थन्वन्तयनस्थाविति । भूम्याअसुरसंगात्माकंस्वित्कोविद्वांसमुपंगात्मटुंमेतत् ॥ ४॥ कः । ददर्श । प्रथमम् । जाय॑मानम् । अस्थन्वन्तम् । यत् । अनस्था। विति । भूम्याः । असुः । असृक् । आत्मा। के। स्वित् । कः । विद्वांसम् । उप । गात् । प्रष्टुम् । एतत् ॥ ४ ॥ एवंपपश्चस्पकालापत्ततांप्रतिपाय नस्पकारणभूतस्पपरमेश्वरस्याविपपत्यमाह-कोददर्श कोद्रष्टुंशनुपाव कदा प्रथमंसृष्टेःपूर्व अव्यासतायस्थायामित्यर्थः किंजायमानं प्रथमभाववि- कारमापनं उत्पयमानंप्रपञ्चमित्यर्थः दुर्जेयत्वेहेतुमाह-ययस्माद अस्थन्वन्तंअस्थिमन्तंशरीरं उपलक्षणमेतत कार्यभावमापनमित्यर्थः अनस्था अस्थिरहिताअशरीरा सांख्यासिद्धामरुतिः वेदान्तमसिद्धा ईश्वरायत्तामायाविभर्ति गर्भवदन्तर्धारयति अव्याहतावस्थायां अनस्थो- ऽशरीरः परमेश्वरोविति यदाकेवल परमेश्वरोमायाशवलितःसन् इदंजगन्निमितवान् उत्पत्तिसमयेदेहादिसहितस्यकस्यचिदभावाव कोददर्श तदानींमनोनित्यं आत्माचनित्यः तत्संयोगात्कश्चिदात्माजानातीतिचेद सोपिनसंभवतीत्यवाह-भूम्याःसंवन्धिपार्थिवस्थूलशरी- २ असुःमाणः तदुपलक्षितंसूक्ष्मशरीरं असृक्शोणितंसप्तधातूपलक्षकं यद्यपि शरीर पञ्चभूतात्मकं तथापिभूतद्वयमत्यक्षवानदपेक्षयोक्तम् आत्मा तैःसंबद्धःचेतनः क्वस्ति- स्कुत्रास्ते नकश्चिदस्तीत्यर्थः नान्यत्किंचनमिपदितिश्रुतेः । विद्वांसजगत्कारणविषयज्ञानवन्तं अन्यं गुर्वादिकंएतत्कारणंमष्टुं कः शिष्यः अल्पमतिरुपगाव उपगच्छति तादृशोदेहेन्द्रियसं- घातरूपात्मातस्मिन्समयेकुत्रास्ति प्रष्टापतिवक्ताचोभावपिनस्तइत्यर्थः नतुतद्वितीयमस्ति १ऐतरेयोपनिषत् ।

·में०१ अ०२२ सू०१६४] द्वितीयोप्टका
ततोऽन्यविभक्तयत्तश्येदितिश्रुतेः । यद्दा प्रथमं प्रथमभाविनं जगतःकारणभूत कोददर्श
कःसाक्षात्करोति जायमानमस्थन्वन्तंमानुपं अनस्थिकः परमेश्वरः शरीरं अशरीरः ययस्मा-
विभर्वि दृष्टरपितत्कार्यत्वादिनिभायः शिष्टंसमानम् ॥ ४॥
अथपञ्चमी-
पार्कःपृच्छामिमनसाविजानन्देवानामेनानिहितापदानि ।
वत्सेवष्कयधिस॒सतन्तून्वितनिरेकवयओतवा ॥५॥११॥
पाकः । पृच्छामि । मनसा । अविजानन् । देवानाम् । एना।
निहिता । पदानि । वत्से । वष्कये। अधि । सप्त । तन्नून् ।
वि। तत्निरे । कवयः। ओतवै। ऊँ इति ॥ ५॥ १४ ॥
पाकः पक्तव्योपचमतिरहं मनसा संस्कृतेन अविजानन् अतिगहनतत्वं विशेषेणशानुम-
शक्नुवन् पृच्छामि प्रभंकरोमि अज्ञानेकारणमाह-एना एनानि पदानिसंदेहास्पदानि तत्त्वानि
देवानांनिहिता निहितानि तानिदेवानामपिगूढानीत्यर्थः यहा देवानांपदानि तत्वानि निधिवगोपपि-
त्वा स्थापितानि अतः पृच्छामि तत्त्वज्ञानोपयोगायेतिशेषः तानिकानीत्युच्यते-वत्से सर्वस्यनि-
पासभूते वष्कये वटितिसत्यनाम तत्कपतीतिबष्कयआदित्यः यद्वा वष्कयोनापैकहायनोवत्सः
पुनरपिवत्सशब्दस्य पृथनिर्देशानुवष्कयशब्देनतत्कालमालक्ष्यते वस्मिन्नादित्ये अधिअधिक
समतन्तून् तायमानान्सप्तसोमसंस्थान कवयोमेधाविनोयजमानाओतवै जगद्पतिर्यतन्तून येत
वितनिरे वितन्वन्ति यहा सप्ततन्तयः सप्तच्छन्दांसि तानिवितन्वन्ति किमर्थे ओतवै सप्तसोमसं.
स्थारूपतिर्यकन्तुसन्तानाय यज्ञनिर्माणायेत्यर्थः यज्ञानास्थितःसूर्याधीनत्वादितिभावः ई-
दर्शवत्वंपृच्छामीत्यर्थः ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेचतुर्दशोवर्गः॥ १४ ॥
अथषष्ठी-
अचिकित्साञ्चिकितुपंश्चिदत्रैकवीन्पृच्छामिविद्मनेनविद्वान् ।
पियस्तस्तम्भुपळिमारजांस्यजस्यरूपेकिपितिदेकम् ॥ ६॥

·२६२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०१५ अचिकित्वान् । चिकितुपः । चित् । अत्रं । कवीन् । पृच्छामि । विद्यने । न । विद्वान् । वि ! यः। तस्तम्भ । पट् । इमा। रजांसि । अजस्य । रुपे। किम् । अपि । स्वित् । एकम् ॥ ६ ॥ अचिकित्वान् देवतावत्त्वमजानन्नहं चिकितुषः विशेषेणतत्त्वजानतःकवीन् कान्तदर्शि- नः अधिगतपरमार्थान् अत्र अस्मिंस्तत्त्वविषयपृच्छामि किमर्थं विद्मने वेदनायपरमार्थज्ञाना- य किंजाननेवपराभवायर्थ नेत्याह विद्वानपृच्छामि अपितु अज्ञानादेवयःपरमेश्वरः विवस्तंभ स्तंभितवाननियमितवान् अथपआत्मासेतुर्विधृतिरेषांलोकानामसंभदाये तिश्रुतेः । किंइमा इ- मानि षट् रजांसि लोकान् लोकारजांस्युच्यन्तइतिनिरुक्तम् यद्यपि लोका:सम तथापिसत्प- लोकस्पर्मिणांसर्वेषांसाधारणत्वाभावाद षडित्युक्तम् ननुपडेवोक्ताः सप्तमःकिमितिननिर्दिष्टइ- ति उच्यते-अजस्यजननादिरहितस्यचतुर्मुखस्पब्रह्मणः रूपेस्वरूपेएकंसत्यलोकारख्यंपुनरावृत्ति- रहितस्थानं किमपिस्वित् किंस्विदेव तन्नकेनाप्यधिगन्तुंशक्यमित्यर्थः कैश्चिदेवोपासकैरचिंरा- दिमार्गेणगन्तव्यत्वादितिभावः यहा पट्रजांसिविलक्षणाःपतवः तानि यः स्तंभयत्तत्त्वं अज- स्पगमनशीलस्यजन्मरहितस्यवादित्यस्यरूपेरूप्यमाणेदृश्यमाने मण्डले एकमद्वितीयं किमपि स्विर किंस्वित् यत्किंचिदवासनसगम्यतत्त्वमस्ति तत्पृच्छामि यएषोऽन्तरादित्येहिरण्मयापुरु- पोदृश्यतइत्यादिश्रुतिमतिपादिततत्त्वमित्यर्थः अथवा पडिमानिरजांसि त्रिविधानभूलोकांश्च य- स्तस्तंभ तिसोभूमीर्धारयन्त्रीतद्यौरितिनिर्गमः । तस्याजस्यपरब्रलणः रूपेनानाविकारभा- जिजगति किमपिस्विदेकमेकात्मकमस्तीतिमश्नः अविशेषमस्तिनाममात्रमेकरूपमस्तीत्युत्तर- विवक्षयापनः अस्तीत्येवोपलब्धन्यमितिश्रुतेः ॥ ६ ॥ अथसप्तमी- इहब्रवीतुयईमृगवेदास्यवामस्यनिहितंपदंवेः । शीर्णःक्षीरंदुह्रगावोअस्यनिवसांनाउदकंपदापुः॥७॥ इह । ब्रवीतु । यः। ईम् । अन । वेद । अस्य । वामस्य । निहितम् । पदम् । वेरिति वेः । शीर्णः । क्षीरम् । दहते । गावः। अस्य । वृत्रिम् । वसानाः । उदकम् । पदा । अपुः ॥ ७ ॥ तैत्तिरीयनारायणोपनिषदि-। २ऋ०सं० २.७. ७.1

·मं०१०२२ सू०१६४] दितीयोष्टकः
२६३
इहेदानी ईमेतदक्ष्यमाणंतत्त्वं अंगक्षिपंअविचारेण प्रवीतु कः योवेद सः कीदृशंसद अ-
स्पपुरतोदृश्यमानस्य वामस्पवननीयस्प वेर्गन्तुरादित्यस्यपदं सर्वैर्गन्तव्यस्वरूपंनिहितंगूढबर्वते
किंचास्यादित्यस्यशीर्णःशिरोवदुन्नतस्यसर्वेषामुत्सृष्टस्यवागावः केचनवर्षकालीनारमयाक्षी-
रमुदकंदुह्रते क्षरन्ति पत्रिरूपनामैतद रूपंवसानाः आच्छादयन्तः अतिविस्तरेणतेजसातपन्तः
केचनास्पगापोरश्मयः उदकंस्वसृष्टंपदासृष्टेनैवमार्गेण अपुः पिबन्ति भूमिनिरुदकांकुर्वन्तीत्य-
धः तस्यस्वरूपब्रवीत्विस्यन्वयः ॥७॥
अथाष्टमी-
मातापितरमृतआवभाजधीत्यग्रेमनसासंहिजग्मे ।
सावीभत्सर्गर्भरसानिविद्वानमस्वन्तइदुपाकर्मीयुः ॥८॥
माता । पितरम् । ऋते । आ । वभाज । धीती।अये । मनसा । सम् ।
हि । जग्मे । सा । वीभत्सुः । गईरसा 1 निविद्वा । नमस्वन्तः ।
इत् । उपध्वाकम् । ईयुः ।। ८ ॥
मातासर्वस्यनिर्मात्रीपृथिवी पितरंपालकंद्युलोकंतास्थंधुलोकस्थमादित्यमित्यर्थः तमाम-
भागआभजते किमर्थमते उदकेयज्ञेवानिमित्तभूतेसति केनदारेण धोती धीत्याकर्मणायागादि-
रूपेणस्वकीयेनाज्यमोमादिहविषातर्पयतीत्यर्थः अग्रे ततःपूर्व पिताचमनसाभस्यामभिप्रायवता
चेतसासजम्मेहि संश्लिष्टोवर्ततेखलु वृष्टिमकरोदित्यर्थः अनन्तरंसामाताचीभत्सुः गर्भवन्धने-
च्छावती गर्भरसा गर्भरसेनगत्पित्तिनिमित्तेनरसेननिविदानितरांविदासीद यदा गभैरसः
भोपभ्यागुत्पादनसमर्थउदकंयस्याः सा नादृशी उदकेनात्यन्तंक्लिन्ना निविदारुपीवलैहल-
मुखेननितरांविदारिताभवति बीजावापाथै अवार्यसमाधिर्याकाचनयोषिदपत्यार्थ स्वप-
तिंयुवानयोति सचतस्थामनुरागयुक्तःसंगतोभवति साधान्तर्ववीसनीपुत्रान्जनयतीति तद्वदधा-
पि अनन्तरंनमस्वन्तहत् भाविव्रीहिमियंग्वायन्नवन्तएव उपवाकंउपेत्यवचनं परस्परंसम्पग-
भिलानि सस्यानीतिवचनमीयुः मामुवन्ति यदा हविलक्षणाम्मवन्तउपेत्यवचनं पैषादिरूप-
मीयुः वृष्टीसत्यांसस्यादिद्वारायागमनुतिष्ठेयरित्यर्थः ॥ ८॥

·फक्संहिताभाष्ये [अ०३२०१६ अथनवमी- युक्तामातासीद्धरिदक्षिणाया अतिष्ठद्ग रजनीवन्तः। अमीमेद्वत्सोअनुगामपश्यद्दिश्वरुप्पंत्रिपुयोजनेषु ॥ ९॥ युक्ता । माता। आसीत् । धुरि । दक्षिणायाः । अतिष्ठत् । गर्भः। राजनी। अन्तरिति । अमीमेत् । वत्सः। अन् । गाम् । अपश्यत् । विश्वरूप्यम् । त्रिषु । योजनेषु ॥ ९ ॥ मातानिर्मीयन्तेऽस्मिन्भूतानीतिमाताद्यौः दक्षिणायाः अभिमतपूरणसमर्थायाः पृथिव्याः धुरिनिर्वहणेयुक्तासीत् वर्षणायसमर्थाभूदित्यर्थः कथमितितदुच्यते-गोंगर्भस्थानीयउदकसं- घोवृजनीष उदकवत्सु मेघपतिष्यन्तमध्ये अतिष्ठदतिष्ठति अनन्तरं वत्सः पुत्रस्थानीयः उदकसंघः त्रिपुयोजनेषु मेघरश्मियायुपुसंयुक्त सत्सु अभीमेव वर्षणसमयेशब्दयति अनन्त- र विश्वरूप्पं विश्वरूपवतींगामन्वपश्यत् अनुक्रमेणपश्यति वर्षतीत्यर्थः यदा त्रिषुयोजनेषुसत्सु वत्सोमेघोवर्षणायगांभूमिमत्यमीमेव अनन्तरंसर्वोजनोऽनुक्रमेणविश्वरूप्यंसस्यादिभिर्नानारू- पवतीभूमिमपश्यव पश्यति ॥ ९॥ अथदशमी- तिलोमातृस्त्रीपितृन्विश्रुदेकंडर्ध्वस्तस्थौनेमवंग्लापयन्ति। भत्रयन्तेदिवोअमुष्यपृष्ठेविश्वविदवाचमविश्वमिन्वाम्।।१०।११ तिस्रः । मातृः । बीन् । पितॄन् । विभ॑त् । एकः । ऊर्ध्वः। तस्यौ । न। ईम् । अब । ग्लपयन्ति । मब्रयन्ते । दिवः । अमुष्यं । पृष्ठे । विश्वविदम् । वाचम् । अविश्वमिन्वाम ॥ १० ॥ १५॥ एक: मधानभूतः असहायोवापुत्रस्थानीयआदित्यः संवत्सराख्यःकालोवा विलोमातुःस- स्पवृष्टयाधुत्पादपित्रीः क्षित्यादिलोकत्रयानित्यर्थः तथात्रीनपितॄन् जगतापालयितून लोकत्रया- भिमानिनोऽमिवायुसूर्याख्यान विभ्रत्सन् ऊर्ध्वस्तस्थौ उन्नतः अत्यन्तदीर्घस्तिष्ठति भूतभवि- प्यदायात्मना सूर्यपक्षेसर्वेपउनवः ईमेनं नावग्लापयन्ति ग्लानिनैवकुर्वन्ति नहिकालभादि।

·मं.१ अ०२२ सू० १६४] द्वितीयोटका २६५ त्योवान्येनपराभूयते दिवः पृष्ठेद्युलोकस्योपरिअन्तरिक्षेमत्रयन्ते गुसंपरस्परंभाषन्ते देवाः किं विश्वविदं विश्ववेदनसमाविश्वेवेंदनीयांवा अविश्वमिन्यां असर्वव्यापिनींवाचं गणितलक्षणां अमुष्य आदित्यसंबन्धिनीमचयन्तइत्यर्थः ॥ १० ॥ ॥ इतिद्वितीयस्पतृतीयेपञ्चदशोवर्गः॥१५॥ अथैकादशी- दादेशाम्नहितजरायवर्तिचक्रपरिद्यामृतस्य । आपुत्राअंग्नेमिथुनामोअत्रसप्तशतानिविंशतिश्चतस्थुः ॥ ११ ॥ द्वादश अरम् । नहि । तत् । जराय । वति । चक्रम् । परि । द्याम् । ऋतस्य । आ। पुत्राः । अमे। मिथुनासः । अत्र । सप्त । शतानि । विशतिः। च । तस्थुः ॥ ११ ॥ ऋतस्योदकस्य सत्यात्मकस्यवा आदित्यस्यचक्र पुनःपुनः क्रमणशीलं मण्डलाख्यं रथचकंवा वर्ति पुनःपुनर्वर्तते संचरति कुत्र यांपरि धुलोकस्यांतरिक्षस्यपरितः कीदृशंतन द्वादशारं द्वादशसंख्याकमासात्मकर्मेपादिराश्यात्मकैर्वा अरैः रथानावयपैर्युक्तं तच्चक्र नहिज- राय नैवखलुजरायैभवति हेअग्ने सर्वदागमनयुक्तादित्य यदा अग्नेरेवस्थानत्रये तत्तदात्मनाव- तमानत्वादसावप्यग्निरित्युच्यते अत्रास्मिन्त्वदीयेचक्रे मिथुनासः स्त्रीपुंसरूपेण परस्परमिथुनी- भूताः सप्तशतानिविंशतिश्च विंशत्युत्तरसमशवसंख्याका-पुत्राः पुत्रवदुत्पयमानाः माणिनांदुः- खात्रारोवाअहोरात्ररूपास्तस्थुः तिष्ठन्तिनिष्पद्यन्ते पष्टयधिकशतत्रयसंख्याकान्यहानि ता- पत्यएवरात्रयइत्येवंत विभागः । सप्तचवैशतानिविंशतिश्वसंवत्सरस्याहोरात्राः सएपोहःसमान- इत्यारण्यकम् ॥ ११॥ अथद्वादशी- पञ्चपादपितदादशातिंदिवआहुःपरेअर्धेपुरीपिणम् । अर्थमेअन्यउपरेविचक्षणंसप्तचकेपलरआहुरर्पितम् ॥ १२ ॥ ३४ ·। 1 २६६ फक्संहितामाप्ये [अ०३२०१६ पञ्चपादम् । पितरम् । द्वादशहआकृतिम् । दिवः । आहुः । परे । अर्धे । पुरीपिणम् । अर्थ । इमे । अन्ये । उपरे । विश्चक्षणम् । सप्तचके । पअरे । आहुः । अर्पितम् ॥ १२॥ पञ्चपादं पञ्चसंख्याकरत्वात्मकपादोपेतं एतत् हेमन्त शिशिरयोरेकत्वाभिमायं पितरं स- वस्यमीणयितारं द्वादशारुति द्वादशमासाएवाहतयोयस्यतादृशंपुरीषिणं वृष्टयुदकेन तद्वन्तं पोणयितारंवा पुरीपमित्युदकनाम उक्टक्षणं संवत्सरचकं दिवोद्युटोकस्यपरेअर्धे तास्थ्पा- ताच्छन्यं परस्मिन्नर्धन्तरिक्षलक्षणेयस्थितआदित्यइत्यर्थः तस्मिन्नतिमाहुः एतदुत्तरस्थितम- त्राभ्यनुपज्ज्यते यद्यत्रापितं ततदधीनं अतः संवत्सरं परायत्तमाहुरित्यर्थः अथअपिच इमे अ- न्मेकेचनवेवादिनएवमाहुः फिमिति उपरे उपरमन्तेऽस्मिन्नुपरताः माणिनोऽप्रेतिवोपरःसं- वत्सरः तस्मिन् कीदृशेसप्तचके समादित्यरश्मयस्तद्वारेणचस्थानीयायस्य सतथोकः यदा अयनर्तुमासपक्षाहोरात्रिमुहानिसप्त सप्तचक्राणि पुनःपुनःममाणानियस्य तादृशे पळरे पळूव- वएवअराः नाभौमत्यृताः संघद्धायस्य तथोक्तलक्षणे संवत्सरे रथे विचक्षणं विविधदर्शनकरमा- दित्यं अर्पितमाहुः एतदुक्तं भवति–अमुमादित्यं दक्षिणोत्तररूपभिन्नगतेस्तीवमन्दादिभावस्यच कालाधीनत्वात्तदधीनमाहुः अन्येतुसंवत्सरावात्मकस्यकालस्य सूर्यगमनागमनसाध्यत्वाच- दायत्तत्वमाहुरिति ॥ १२ ॥ अथत्रयोदशी- पश्चारचक्रेपरिवर्तमानेतस्मिन्नातस्थुर्भुवनानिविश्वा । तस्य॒नाक्षस्तप्यतेभूरिभारःसनादेवनशीर्यसनाभिः॥ १३ ॥ पञ्चःअरे । चक्रे । परिवर्तमाने । तस्मिन् । आ । तस्थुः । भुवनानि । विश्वा । तस्य । न । अक्षः। तप्यते । भूरिभारः । सनात् । एव । न । शीर्यते । सहनाभिः॥ १३ ॥ पञ्चारपञ्च रुपैररैः युक्तचक्रे संवत्सरात्मकेपरिवर्तमाने संवत्सरपरिवत्सरादिरूपेणपुनः पुनरावर्तमानेसति तस्मिन्कालचके विश्वाभुवनानि सर्वाणिभूतजातानि आतस्थुः तिष्ठन्ति वर्त- न्तइत्यर्थः किञ्च तस्यचक्रस्यमध्येवर्तमानः अक्षोभूरिभारः सकलभुवनवहनेन मभूतभारोऽपि ·+ मं०११०२२सू०१६४] हितीयोष्टकः नतप्यते नपीडयते किञ्च सनादेव सनातनएवसनाभिः समाननाभिकः सर्वदैकरूपनाभिरसी नशीयने नभिद्यते यथालौकिकरथाक्षः आरेणशमोभवति अक्षघातेनचनाभिर्विवृताभवति तद- दवनास्तीत्यर्थः ।। १३॥ अथचतुर्दशी- सर्नेमिचक्रमजरविवारतउत्तानायादर्शयुक्तावहन्ति । सूर्यस्यवसूरजसत्यारंततस्मिन्नार्षिताभुवनानिविश्वा ॥१४॥ सध्नेमि । चक्रम् । अजरम् । वि। वरते । उत्तानायांम् । दर्श। युक्ताः । वहन्ति । सूर्यस्य । चक्षुः । रज॑सा । एति । आरतम् । तस्मिन् । आर्पिता । भुवनानि । विश्वा ॥ १४ ॥ सनेमि समाननेमि एकमकारवहिर्वलयं अक्षीणनेमिचक्रं संवत्सराख्यंअजरं सदातनप- पि जरारहितं विवडते पुनःपुनर्विशेषेणवर्तते उत्तानायांऊर्ध्वतनायाईपायांउपरिविस्तृतभूम्यावा दशइन्द्रादयः पञ्चलोकपालाः निषादपञ्चमाश्चत्वारोब्राह्मणादयोवर्णाः मिटिरवादशसंख्याकाः युक्ताः स्वस्वव्यापारयुक्तावहन्ति निर्वहन्ति कृत्वं जगन्निर्वहन्तीत्यर्थः तन्निर्वाहार्थत्वाकाल- स्प किञ्च सूर्यस्यादित्यस्यचक्षुः ख्यातस्वभावंसर्वस्यचक्षुःस्थानीयं वा मण्डलं चक्षुःख्यातेर्वा- चष्टेर्वेतिनिरुक्तम् । रजसावृष्टयुदकेन आवृतं व्याप्तं एनिगच्छति उदकरजउच्यतेइलियास्कः । तादृशे मण्डले विश्वाभुवनानि सर्वाणिभूतजातानिआर्पता अर्पितानि तद्धीनत्वात्तेषाम् ॥१४॥ अथपञ्चदशी- साकंजानांसप्तर्थमाहुरेकजंपनियमाऋपयोदेवजाइति । तेपोमिष्टानिविहितानिधामशःस्था।रेजन्ते विकतानिरुपशः॥१५॥१६॥ साकम्जानाम् । सप्तर्थम् । आहु । एकजम् । षट् । इत् । यमाः। ऋषयः । देवजाः । इति । तेपाम् । इष्टानि । विश्हितानि। धामशः। स्थाः । रेजन्ते । विश्कतानि । रूपशः ॥ १५॥ १६ ॥ १नि०३.२ । २नि०४ ११ ·२६८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ २०१७ साकंजानाएकस्मादादिग्यात्सहोत्पन्नानांसप्लानामृतूनांमध्ये समथं सनममर्तु थन्दसी- तिथट् एकजएकेनोत्पन्नमाहुः कालतत्वविदः चैत्रादीनांद्वादशानांमासानांद्वयद्वयमेटनेनयसं- तायाःपड़तवोभवंति अधिकमासेनेक उत्पद्यतेसप्तमतः नचतादृशोमासएवनास्तीतिमन्तव्यं अ- स्तित्रयोदशोमासइत्याहुरितिश्रुतेः । तदेयोच्यते पळिद्यमाः इच्छन्दएबकारार्थः पडेवस्तयोमा- सदयरूपाः ऋषयोगन्तारः तेच देवजाः देवादादित्याजाताः इत्येवमाहुः सममाधारस्यत्रयोदश- स्पमासस्प देवाभावः निःसूर्योधिकमासःमण्डलंतपतेररित्यादिस्मृतेः। तस्मात पडेवदेवजाः अदे- वजएकः तेषामृतूनांस्वरूपाणि इष्टानि सर्वलोकाभिमतानि धामशः तत्तत्स्थाने विहितानि पृथ- पृथक्स्थापितानि रूपशः रूपभेदेन विकृतानि विविधाएतियुक्तानि सचरूपभेदस्तैत्तिरीयै- रानातः-सरसंमहवसन्तायमायच्छयग्रीष्मायेत्यादि । स्थात्रे अधिष्ठाने तदायरेजन्तेचच- न्ति जगद्व्यवहारायपुनःपुनरावर्तन्तइत्यर्थः ॥ १५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेपोडशोवर्गः ॥ १६॥ अथषोडशी- सियासतीस्ताँउमेपुंसआहुःपश्यदक्षण्वान्नविचैतदन्धः । कविर्यःपुत्रःसईमाचिकेतयस्ताविजानात्सपिनुष्पितासत् ॥१६॥ स्त्रियः। सतीः । तान् । ऊम इति । मे । पुंसः । आहुः । पश्य॑त् । अक्षणध्वान् । न । वि । चेतत् । अन्धः । कविः । यः । पुत्रः । सः। ईम् । आ। चिकेन । यः । ता । विजानात् । सः 1 पितुः पिता। असत् ॥ १६ ॥ मेमदीयाः यादीधितयः स्त्रियःसंस्त्यानवन्योयोषितः सतीः सत्यः योपिद्वदुइकरूपगर्भ- धारणात स्त्रीत्वं एषारश्मीनां आविष्टलिंगत्वाव स्त्रीलिङ्गगता तान्उ तान् रश्मीनेव पुंसआहुः प्रभू- तवृष्टयुदकसेतुपुरुपानाहुः पतिनिर्देशापेक्षयापलिङ्गता अमुमर्थमपन्त निगूढ अक्षण्वान् ज्ञा- नदृष्टयुपेतः कश्चिन्महान् पश्यत् जानातिअन्धः अतथारूपः स्थूलदृष्टिः नविचेतव नविचेतपति नजानाति किञ्च यःकविः कान्तदर्शीपुत्रः स्त्रीपुरुषरूपाणां रश्मीनापुत्रस्थानीयः पुरुजगतांत्रा- १० सं० ६.५. ३॥ २० सं०७.२ १०.1 ·। मं० अ०२२सू०१६४] द्वितीयोष्टका ता वृष्टयुदकलक्षणोऽस्ति सईसएवपुत्रः यदा ईएनमर्थ खोणांसतीनांपश्चात्पुरुषभाय आचिकेत स- वतोजानाति पित्रोःस्थितिपुत्रएवजानातिनान्योयःकश्चित् तातानि विजानास्त्रीपुरुषपुत्ररूपाणिजा- नीयात् सपितुः पितासन् पितावृष्टयाजगत्पालकोरश्मिसमूहः तस्यापिपिताआदित्यः सभवति आदित्यएव भवतीत्यर्थः यदा लौकिकोक्तिरिय यस्तानिजानाति सएवंभवति स्वयंपितुःपुत्रःस- नपिस्वपुषापेक्षयापिताचभवनि पुत्रपौत्रादिसहितः चिरकालंजीवीभवतिइत्यधिदेवतम् । अथा- ध्यात्म याइदानी स्त्रियःसतीः स्त्रीत्वंप्राप्ताआहुलौकिकाः ताँउ तानेवमेमसंपुंसः पुरुषानाहुः प्र- तिपादयन्ति तत्त्वज्ञाः कथमन्यस्यान्यभावः उच्यते एकस्यैवनिरस्तसमस्तोपाधिकस्यात्मनस्तद्दे- हावस्थानमात्रेणतनयपदेशोपपत्तेः श्रूयतेहि त्वंस्त्रीत्वंपुमानसित्वकुमारउतयाकुमारीत्यादि खी- त्वंपुंस्त्वंचोभयमपिवस्तुतोनास्तीत्युनभवति स्मृतिरपितभावंबोधयनि-नैवत्रीनपुमानेपनैयचा- यंनपुंसकः । ययच्छरीरमादत्ततेनतेनसचोद्यतइति । द्वितीय पादःपूर्ववत् किश्च पुत्रःवयसा अल्पोऽपियाकविःकान्तप्रज्ञोज्ञानीस्यात् ईमिममर्थसविचिकेतजानाति एवमुक्तलक्षणस्य परमा- त्मनः ता तानिस्त्रीत्वपुंस्त्वादीनि योविज्ञानात् औपाधिकानिजानीयाव सपितुः स्वोत्पादकस्या- पिज्ञानरहितस्यपितासद पितृवत्पूज्योभवति उक्तमर्थमभिमेत्यताण्डकबाह्मणम्-शिशु/गिरसो. मवकृतांमबरुदासीत् सपितृ-पुत्रकाइत्यामन्त्रयतेत्युपक्रम्य तंपितरोब्रुवन्नधर्मकरोपियोनःपितृ- न्सतःपुत्रकाइत्यामययतइति सोब्रवीदहवावपितास्मियोमत्ररुदितिदेवानपृच्छन्त तेदेवाअब्रुवन् एपवावपितायोमत्ररूदिति तद्वैसउदजयदिति । मद्रष्टुरेव किलपित्वं तत्त्ववित् पितुःपितासदि- तिकिमाश्चर्यमित्यभिप्रायः ॥ १६॥ अथसप्तदशी- अवापरणपरएनावरेणपदावत्संविधतीगौरुदस्थात् । साकुद्रीची विदर्धपरांगात्ववित्सूतेनहियूथेअन्तः ॥ १७ ॥ अवः । परेण । परः । एना। अवरेण । पदा । वत्सम् । विभंती। गौः । उत् । अस्यात् । सा। कद्रीची । कम् । स्वित् । अर्धम् । परा । अगात् । क । स्वित् । सूते । नहिं । यूथे । अन्तरिति ॥ १७॥ अत्रामौहूयमानाहुति:रूपेणस्तूयते गौ गोरूपाममनशीलैपाआहुतिःआहुतिसंघनपोव्यं वत्सं वत्सस्थानीयमान अवःअवस्ताव अधोदेशेपरेणपदापाइट्वयेनस्वावयवेनारुष्यविभनीधा-

·২৩০
पकमंहितामाप्ये [अ०३२०१७
रयन्ती तथा परः परस्ताव उपरिदेशे एना अनेनावरेणचपदापावयेनारुष्य तमेववत्संविधती
उदस्थात्सूर्यपत्युत्तिष्ठति अग्नीपास्ताहुतिःसम्यगादित्यमुपतिष्ठतइतिस्मृतेः । अथैवंरुतवतीसा-
आहुतिः कद्रीचोकगतेपनिश्चयगमना आदित्यपाप्तवतीत्यर्थः कस्विक्कंफलभाजपुरुपंपति
अर्धमर्धमार्गमागत्य यदा अन्दंपरागात् परागच्छतिआगत्यचक्कस्वित्सूते कुत्रपदेशेफत-
मुत्पादयति नहीवरगावदियं यूथेअन्तः सजातीयगोमध्ये सूतेसाधारण्येन यत्रक्वस्विनसूते
अपितुकम्मिश्चिद्नुष्ठातरि अतःसमहान्कोनुखल्विति यता आदित्यरश्मिसमूहएवगोरूपेण
स्तूयते गौः उक्तलक्षणारश्मिरूपागोवत्संवत्सवक्षणीययजमा उक्तकमणयिभ्रतीउदस्थाव
अथतथारुत्वा साकद्रीची अदृश्यगमनासती कंस्विदर्धकदं अर्धस्थानभाजंवा कंस्वित्पु-
रुषमादित्यपरागात् अपविनिवृत्तागती तन्नयन्त्येताःसूर्यस्यरश्मयोयषदेवानांपतिरेकोधिवा-
सइतिश्रुतेः । नथारूत्वाच क्वस्वित्स्ते कस्मिनिन्द्रादिलोकेजनयति नसर्वत्र शिष्टंसमानम।।१७॥
अथाष्टादशी-
अवापरणपितरंयोअस्यानुवेदपरएनावरेण ।
कवीयमानःकमवोचद्देवमनःकुतोअधिमजातम् ॥ १८॥
-
अवः । परेण । पितरम् । यः। अस्य । अनुध्वेदं । परः। एन।
अवरेण । कविध्यमानः । कः । इह । प्र । वोचत् । दे॒वम् । मनः ।
कुतः । अधि। प्रजातम् ॥ १८ ॥
अवः अवस्तास्थितं अस्पपितरंएतल्लोकपालकमग्निंपरेणादित्येनसहयोनुवेद अनुक-
मेणजानाति तथापरः परस्तास्थितमादित्यमस्यपितरंपालकंसोपीममेवलोकं वृष्ट्यादिनापा-
त्यति तादृशमादित्यं एनाअनेनावरेणाग्निनासहयोनुवेद अग्न्यादित्यौव्यतिहारेणोपास्ते य.
हा अभिभूतरजस्तमस्कौ उद्बुद्धसत्वौ अतएवस्वाधीनमायावेतौएकत्वेनयोऽधिगच्छति सतार-
शःपुरुषः कवीयमानः कविवदाचरन्कान्तदर्शित्वमात्मनाल्यापयन् कइहास्मिलोकेमवोचद
पत्रवीति फिंच देवंयोनमानंदेवविषयमलौकिकंवामनः कुतः कस्माददृष्टविशेषादधि आधिक्ये-
नमजातंउत्पन्नं उभयमपिदुर्लभमित्यर्थः ॥ १८॥

·म० अ०२२सू०१६४] द्वितीयोष्टकः २७५ अथैकोनविंशी- येअर्वाञ्चस्ताँउपरांचआहुईंपरांश्चस्ताँउअर्वाचआहुः इन्द्रश्चयाचक्रथुःसोमतानिधुरानयुक्तारजसोवहन्ति ॥१९॥ ये। अर्वाञ्चः । तान् । जम् इति । परांचः। आहुः । ये । परांश्चः । तान् । ऊम् इति । अर्वाचः । आहुः । इन्द्रः। च । या । चक्रथुः। सोम । तानि । धुरा । न । युक्ताः । रजसः । वहन्ति ।। १९ ।। येसूर्यसोमयोश्चके वर्तमानारश्मयोग्रहादयश्च तत्परिभ्रमणवशेनअर्वाञ्चः अवांगंचनाः अधोमुखाःसन्ति ताँउ तानेवपराचआहुः पुराङ्मुखांचनानूर्वानाहुःकालविदः तथा प्रथम येपराश्चः परागश्चनाः ताँउ तानेवअर्वाचआहुः हेसोम त्वंइन्द्रः परमेश्वरः इराभूमिवृष्ट्याधा- रकआदित्यः यद्वा द्वादशादित्यानांमध्येइन्द्रोप्येकःविवस्वदिन्द्रयुताइत्युक्तवादयमपीन्द्रःसच यु- वां या यानिमण्डलपरिभ्रमणानिचक्रथुः कृतवन्तौ तानिरजसोरंजनात्मकस्यलोकस्य कर्मणिषष्ठी लोकंवहन्ति निर्वहन्ति तबदृष्टान्तः-धुरान शकटादोधुरियुक्ताःसंबद्धाअश्वादयोयथाधुरंवह- न्तितद्वत् यद्वा एतत्पूर्वार्धदृष्टान्तितं धुरायुक्ताः धुरिस्थितंचक्रमपिधुरशब्देनोच्यते तत्रयुक्ताः स- मर्पिताः पुरुषाः तत्परिभ्रमणवशेनाश्चिः पराञ्चोभवन्ति पराञ्चोप्यर्वाञ्चोभवन्तितद्द ॥१९॥ अथविंशी- दामुपासयुजासायासमानंरक्षपरिपस्वजाते। नयोरन्यःपिप्पलंखाहत्त्यनश्नन्नन्योअभिचाकशीति॥२०॥१७॥ द्वा । सुपर्णा । सध्युजा । सखाया। समानम् । क्षम् । परि। सस्वजाते इति । तयोः । अन्यः । पिप्पलम् । स्वादु । अति॑ि । अनश्नन् । अन्यः । अभि। चाकशीति ॥ २० ॥ १७ ॥ अवलोकिकपक्षपदृष्टान्तेनजीवपरमात्मानौस्त्येते यथालोकेदोसुपर्णी सुपरनौशोधन- गमनौ सयुजासमानयोगी सखायो समानख्यानो समानं वृक्षं परिषस्वजाते एकमेववृक्षंपरि- ।

·फक्मंहितामाप्ये
[अ०३२०१७
.
-
रयन्ती तथा परः परस्तावउपरिदेशे एना अनेनावरेणचपदापाट्वयेनारुप्य तमेववत्संविधवी
उदस्थात्सूर्यप्रत्युत्तिष्ठति अगौमास्ताहुतिःसम्यगादित्यमुपतिष्ठनइतिस्मृतेः । अथैवंरुतववीसा-
आहुतिः कद्रीचोक्कमवेत्यनिश्चयगमना आदित्यप्राप्तवतीत्यर्थः कंस्विकंफटभाजपुरुषपति
अर्धमर्धमार्गमागत्य यदा अर्धकदंपरागात् परागच्छतिआगत्यचक्कस्वित्सूते कुत्रपदेशेफल-
मुत्पादयति नहीतरगोवदियं यथेअन्तः सजावीयगोमध्ये सूते साधारण्येन यत्रक्वस्विनसूते
अपितुकम्मिश्रिनुष्ठातरि अतःसमहान्कोनुखल्विति यदा आदित्यरश्मिसमूहएवगोरूपेण
स्तूयते गौः उक्तलक्षणारश्मिरूपागौर्वत्संवत्सवक्षणीययजमानंउतकमणविभ्रतीउदस्थात्
अथतथारुत्वा साकद्रीची अदृश्यगमनासती कंस्विऋदं अर्धस्थानभानवा कंस्वित्पु-
रुषमादित्यपरागात् अपति निवृत्तागती तन्नयन्त्येताःसूर्यस्यरश्मयोयत्रदेवानांपतिरेकोधिवा-
सइतिश्रुतेः । तथालवाच क्वस्विरसूते कस्मिन्निन्द्रादिलोकेजनयति नसर्वत्र शिष्टंसमानम्॥१७॥
अथाादशी-
अवापरणपितरंयोअस्यानुवेदपरएनावरेण ।
कवीयमानःकहमवोचद्देवमनःकुतोअधिमजातम् ॥ १८॥
।
अवः 1 परेण । पितरम् । यः। अस्य । अनुध्वेदै । परः। एन ।
अर्वरेण । कविध्यमानः । कः । इह । प्र । वोचत् । देवम् । मनः ।
कुतः। अधि । प्रजातम् ॥ १८॥
अवः अवस्तात्स्थितं अस्यपितरंएतल्लोकपालकमाग्निपरेणादित्येनसहयोनुवेद अनुक्र.
मेणगानाति तथापरः परस्तास्थितमादित्यमस्यपितरंसालकसोपीममेवलोकं वृष्टयादिनापा-
त्यति तादृशमादित्यं एनाअनेनापरेणाग्निनासहयोनुवेद अग्न्यादित्यौव्यतिहारेणोपास्ते य-
दा अभिभूतरजस्तमस्कौ उदुम्दसत्वौ अतएवस्वाधीनमायावेतौएकत्वेनयोऽधिगच्छति सतार-
शापुरुषः कवीयमानः कविवदाचरन्कान्तदर्शित्वमात्मन.ख्यापयन् कइहास्मिलोकेमवोचर
प्रब्रवीवि किंच देवंयोतमा देवविषयमलौकिकंवामनः कुतः कस्माइदृष्टविशेषाद्धि आधिक्ये.
नमजातंउत्पन्नं उभयमपिटुर्लभमित्यर्थः ॥ १८॥

·मं० अ०२२सू०१६४] द्वितीयोएकः । अथैकोनविंशी- येअर्वाचस्ताँउपरांचआहुईंपराश्चस्ताँउअर्वाचआहुः । इन्द्रश्चयाचक्रथुःसोमतानिधुरानयुक्तारजसोवहन्ति ॥ १९॥ ये । अर्वाञ्चः। तान् । ऊम् इति । परांचः। आहुः । ये । परांश्चः। तान् । ऊम इति । अर्वाचः। आहुः । इन्द्रः । च । या । चक्रथुः । सोम । तानि । धुरा । न । युक्ताः । रजसः । वहन्ति ॥ १९ ॥ येसूर्यसोमयोश्चके वर्तमानारश्मयोयहादयश्च तत्सरिभ्रमणवशेनअर्वाञ्चः अवांगंचनाः अधोमुखाःसन्ति ताँउ तानेवपराचआहुः पुराङ्मुखांचनानूर्वानाहुःकालविदः वथा प्रथम येपराञ्चः परागञ्चनाः ताँउ तानेवअर्वाचआहुः हेसोम त्वंइन्द्रः परमेश्वरः इराभूमिवृष्टयाधा- रकआदित्यः यद्वा द्वादशादित्यानांमध्येइन्द्रोप्येकःविवस्वदिन्द्रयुताइत्युक्तत्वादयमपीन्द्रःसच यु- वां या यानिमण्डलपरिभ्रमणानिचक्रथुः कृतवन्तौ तानिरजसोरंजनात्मकस्यलोकस्य कर्मणिषष्ठी लोकंवहन्ति निर्वहन्ति तत्रदृष्टान्तः-धुरान शकटादौधुरियुक्ताःसंबद्धाभवादयोयथाधुरवह- न्तितव यद्दा एतत्पूर्वार्धेदृष्टान्तितं धुरायुक्ताः धुरिस्थितंचक्रमपिधुरशब्देनोच्यते तवयुक्ताः स- मर्पिताः पुरुषाः तत्परिभ्रमणवशेनार्वाञ्चः पराञ्चोभवन्ति पराञ्चोप्यर्वाञ्चोभवन्तितद्वव ॥१९॥ अथविशी- दामुपासयुजासायासानंरक्षंपरिपस्वजाते । तयोरन्यःपिप्पटवाहत्त्यनश्नन्नन्योअभिचाकशीति॥२०॥१४॥ द्वा । सुपर्णा । सुयुजा । सखाया । समानम् । दृक्षम् । परि । सस्वजाते इति । तयोः । अन्यः। पिप्पलम् । स्वादु । अति। अनश्नन् । अन्यः । अभि । चाकशीति ॥ २० ॥१७॥ अत्रलौकिकपक्षद्वयदृष्टान्तेनजीवपरमात्मानौस्तूयेते यथालोकेदौसुपी सुपतनौशोधन- गमनौ सयुजासमानयोगी सखायौ समानख्यानो समानं वृक्षं परिषस्वजाते एकमेववृक्षपरि- ·२७२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०१८ पस्वजाने आश्रयतः तयोरन्यः एकः पिप्पलपक्कंफलं स्वादृत्ति स्वादुतरमत्ति अपरःअनश्नन्अ- भिचाकशीतिअभिपश्यति तद्वत द्वौसुपर्णस्थानीयौ क्षेत्रज्ञपरमात्मानौ सयुजासमानयोगी यो- गोनामसंबन्धः सचतादाम्यलक्षणः सएवामा परमात्मनःस्वरूपंयत्यजीवात्मनः एवमेकत्वरू- पावित्यर्थः अनेनभास्करमतानुसारिणोऽतिरेकनानोजीवात्मा परमात्मनोनान्यः सचपरमात्मा जीवादन्योजीवाश्रयणादितिमतं निरस्तंभवति । ननु संवन्धोदिष्ठः सचपक्षिणोरेवभेदमपेक्षवे अतः कथमैकात्म्यमिति न औपाधिकोदवास्तवाभेदंचापेक्ष्यमवृत्तः अतएव सखायौ समान- ख्यानौ नान्यख्यानी नन्वेकस्य यादृशंग्ल्यानं तादृशमेवान्यस्यतिव्युत्पत्त्याभेदःस्फुटंपति- भाति कथंतादात्म्यमुच्यतइतिनवक्तव्यं नावपरस्परंदृष्टान्तदान्तिकभावः अपितुयस्ययाह- शंख्यानं स्फुरणं परमात्मनः तदेवख्यानमितरस्यापि जीवात्मनइतिसखायावित्युच्यते एक- रूपप्रकाशावित्यर्थः अतउपपन्नमेकाम्पं अनेनवास्तवभेदोपिनिरस्तः समानंवृक्षपरिपस्वजा- तेइत्पत्र यथाश्रयान्तराभावादुभयोरेकाश्रयत्वमायुपगन्तव्यम् तद्वत्सयुजासखायावित्युभयवा- प्येकयोगख्याने आश्रयणीये वृश्यतइतिवृक्षादेहः सचाभयोःसमानएकएव जीवस्यभोगार्थ- खाद परमात्मनासृष्टैर्महाभुनैरारब्धत्वात्तस्योपलब्धिस्थानत्वाचोभपोरपिसमानः तादृशं रामानं वृक्षपरिषस्वजाते परिष्वजतः आश्रयतः नवजीवस्यवस्तुतईश्वरत्वेकर्थजीवबुद्धयासंसारशो- कादितिवाच्यं तयोर्मोहकृतत्वात् तथाचाथर्वणिकाअनुमचमानाय अस्यसंदेहनिवर्तकमुत्- रंमबमेवमामनन्ति-समानेवृक्षेपुरुषोनिमग्नोअनीशयाशीचतिमुखमानः । जुष्टंयदापश्यत्यन्य- मीशमस्यमहिमानमितिवीतशोकइति । अस्यायमर्थः-एकएवशरीरेपूर्णःपुरुषः परमात्मा निम- मोनिगूढःसन् स्वयमपीश्वरोप्यनीशत्वबुद्ध्यामुयमानोमूढःसन्शोचति संसारेअहंकता सुखीदुः खोतिजननमरणेनुभवति यदातुजुष्टं नित्यतृप्तं अन्य संसारशोकातीतईशंपरमेश्वरंपश्यति स्वानन्यतयासाक्षात्करोति तदावीतशोकः देहायतिरिक्तःस्वस्वरूपसाक्षात्कारण गतताप- वयःसन् अस्यमहिमानमिति निरस्तसमस्तीपाधिकस्य परमेश्वरस्यमहिमानं सात्म्यिसर्वज्ञ- त्वादिमहिमानमिति एति पामोति नचतभावान्यवतन्महिमापाप्यते अतस्तद्रूपोभवतीत्यर्थः त- स्मादस्तुतएकएव भेदस्तुमोहलतइतिमसिद्धम् । अनुभवदशायां लौकिकबुद्याभेदमायुपे- त्योच्यते तयोरन्योजीवात्मापिप्परकर्मफलंस्वादुस्वादुभूतम नि ते यस्य यदुपाजितं तनस्य स्वादुभवति अन्यः परमात्माअननन् आतकामन्वेना जानः स्पृहापाअभावाद आमकाम- स्पकास्पृहेतिस्मृतेः । तस्मादवास्तवभेदमुपजीव्यतयोरन्पइत्युक्तम् वस्तुतस्त्वनौशयाशोचति- मुसमानइत्युक्तत्वादभेदएव नादृशःपरमात्मा अभिचाकशीति स्वात्मन्यध्यस्तंजगत्साक्षित्वेनेक्षने ·म.१०२२सू०१६४] द्वितीयोष्टकः २७३ अत्रौद्यौपतिष्ठिती सुरुतौ धर्मकारावित्यादिनिक्तगतं अस्यमवस्यव्याख्यानमनुसंधे- यम् ॥ २०॥ ॥ इतिद्वितोयस्यतृतीयेसप्तदशोवर्गः ॥१७॥ अथैकविंशी- यत्रांमुपांअमृतस्य भागमनिमेपंविदाभिवरन्ति । इनोविश्वस्यभुवनस्यगोपाःसमाधीर पाकमत्राविवेश ॥२१॥ यत्र । सुपर्णाः । अमृतस्य । भागम् । अनिमेषम् । विदया। अभिस्वरन्ति । दुनः। विश्वस्य । भुवनस्य । गोपाः । सः। मा । धीरैः । पार्कम् । अत्र । आ। विवेश ॥ २१॥ यत्रादित्यमण्डलेसुपर्णाः सुपतनाः शोभनगमनारश्मयः अमृतस्योदकस्यभागंभजनीय- मशंआदाय अनिमेपंअनवरतं विदथावेदनेनज्ञानेनअस्माभिरेवंकर्तव्यमितिबुद्धाअभिस्वरन्ति अभिमापयन्ति यश्चविश्वस्पभुवनस्यभूतजातस्यइनः स्वामी तथातस्यैवगोपाः गोपापिता र- क्षिवायमादित्यः सः परमेश्वरः धीरोधीमान् पाण्यनुग्रहबुद्धियुक्तःसन् मामांपाकंपक्तव्यं अप- कमर्श अत्रास्मिन्स्वकीयमण्डले आविवेश प्रवेशयति अवास्मदीयेदेहेवानियामकलयामविष्ट- इत्यधिदैवतपक्षे । अथाध्यात्मपक्षे यत्रपस्मिन्नात्मनिसुपर्णाः शोभनपवनानि स्वस्वविषयमह- णायगमनकुशलानीन्द्रियाणि चक्षुरादीनि अमृतस्यभाग अत्रविषयावच्छिन्न चैतन्यममृतमि- त्युच्यते तस्यभागंभजनीयस्वस्वाशं अनिमेयं निमेपरहितं अनारवं विदथा वेदनेनवृत्त्यवच्छि- नचैतन्येनावरुद्धानिअभिस्वरन्ति अभिपयन्ति आवरणापगमनेन स्फोरयन्ति किञ्च पस्त्वि- नः स्याम्पस्यदेहस्य विश्वस्यभुवनस्यगोपाः गोपायिता रक्षिता यदा विश्वस्पभुवनस्य भूतजा- तस्पस्वामी अस्यदेहस्यगोपाः अनेन तत्त्वंपदार्थयोरेकत्वमतिपादितंभवति सपरमेश्वरोधीरः समाधिनिष्ठः सर्वदाअविक्रियः मामांपाकं परिपक्वमनस्कं यागदानादिना अपगतरजस्तमस्क- विनदर्पणवदतिनिर्मटसत्त्वोद्वितमनस्कमा आविवेश उक्तरूपेचित्ते तादृशंवस्तुस्फुरतीत्यर्थः । 1. नि. १३.४३.

·२७२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०१८ पस्वजाते आश्रयतः तयोरन्यः एकः पिप्पलंपवफलं स्वादत्ति स्वादुतरमत्ति अपरःअनभन्अ- भिचाकशीतिअभिपश्यति वदर द्वौसुपर्णस्थानीयो क्षेत्रज्ञपरमात्मानौ सयुजासमानयोगी यो- गानामसंबन्धः सचतादाम्यलक्षणः सएवात्मा परमात्मनःस्वरूपैयस्पजीवात्मनः एवमेकस्वरू- पावित्यर्थः अनेनभास्करमतानुसारिणोऽतिरेकनानोजीवात्मा परमात्मनोनान्यः सचपरमात्मा जीवादन्योजीवाश्रयणादितिमतं निरस्तंभवति । ननु संबन्धोद्विष्ठः सवपक्षिणोरेवभेदमपेक्षते अतः कथमकाम्यमिति न औपाधिकोदंवास्तवाभेदंचापेक्ष्यमवृत्तः अतएव सखायौ समान- ख्यानी नान्याख्यानी नन्वेकस्य यादृशंब्यानं तादृशमेवान्यस्पतिव्युत्पत्याभेदःस्फुटपति- भाति कर्थतादात्म्यमुच्यतइतिनवक्तव्यं नावपरस्परंदृष्टान्तदान्तिकभावः अपितुमस्ययाद- शंख्यानं स्फुरणं परमात्मनः तदेवख्यान पितरस्यापि जीवात्मनइतिसखायावित्युच्यते एक- रूपपकाशावित्यर्थः अवउपपन्नमैकाल्यं अनेनवास्तवभेदोपिनिरस्तः रामानंवृक्षपरिपस्वजा- तेइत्यत्र यथाश्रयान्तराभावादुभयोरेकाश्रयत्वमायुपगन्तव्यम् तद्वत्सयुजासखापावित्युभयत्रा- प्येकयोगख्याने आश्रयणीये वृश्यतइतिवृक्षोदेहः सचोभयोःसमानएकएव जीवस्यभोगार्थ- स्वाद परमात्मनासृष्टैर्महाभूतैरारब्धत्वात्तस्योपलब्धिस्थानत्वाञ्चोभयोरपिसमानः तादृशं समानं वृक्षपरिपस्वजाते परिष्वजतः आश्रयतः नचजीयस्यवस्तुतईश्वरत्वेकथंगीवबुद्धयासंसारशो- कावितिवाच्यं तयोर्मोहकतत्वात् तथाचाथर्वणिकाअनुमबमाम्नाय अस्यसंदेहनिवर्तकमुत- सत्रभेवमामनन्ति-समानेवृक्षेपुरुषोनिमग्नोअनीशयाशीचतिमुह्यमानः । जुष्टंपदापश्यत्यन्य- मीशमस्यमहिमानमितिवीतशोकइति । अस्यायमर्थः-एकएक्शरीरेपूर्णःपुरुषः परमात्मा निम- मोनिगूढःसन् स्वयमपीश्वरोप्यनीशत्यबुद्ध्यामुसमानोमूढःसनशोचति संसारेअहंकर्ता सुखीदुः खीविजननमरणेनुभवति यदातुजुष्टं नित्यतृप्त अन्य संसारशोकातीतईशंपरमेश्वरंपश्यति स्वानन्यतयासाक्षात्करोति तदावीतशोकः देहाङ्यतिरिक्तःस्वस्वरूपसाक्षात्कारेण गतताप- वयःसन् अस्यमहिमानमिति निरस्तसमस्तीपाधिकस्य परमेश्वरस्यमहिमानं सात्म्यिसर्वज्ञ- वादिमहिमानमिति एति पामोति नचनावान्यवतन्महिमापाप्यते अतस्तपोभवतीत्यर्थः त- स्माद्वस्तुतएकएव भेदस्तुमोहलतइतिमसिद्धम् । अनुभवदशायां सौकिकबुयाभेदमात्युपे- त्योच्यते तयोरन्योजीवात्मापिप्पलंकर्मफलंस्वादुस्वादुभूतमत्ति ने यस्य यदुपार्जितं तत्तस्य स्वादुभवति अन्यः परमात्माअनश्नन् आप्तकामत्वेना जानः स्पृहायाअभावात् आप्तकाम- स्पकास्पृहेतिस्मृतेः । तस्मादवास्तवभेदमुपजीव्यत्तयोरन्यइत्युतम् वस्तुतस्त्वनीशपाशोचति- मुसमानइत्युक्तत्वादभेदएव तादृशःपरमात्मा अभिचाकशीति स्वात्मन्यध्यस्तजगत्साक्षित्वेनेक्षते ·म० अ०२२सू० १६१] द्वितीयोष्टका २७५ स्वादनपुनः क्षुनृष्णाशोकमोहजरामरणादयोनभवन्तिवदिखादुनम इतरस्वर्गादिफटानिपुन- जननाद्यापादकत्वादापातस्यानि तत्फलं अग्रेस्वरूपज्ञानोत्तरकालमाहुः पापुमान् पितरंपाल- कंज्ञानफलं तत्फलाधारमात्मानवानवेद नजानाति गुरुशास्त्रात सतत्फलंनोनशत् नमामो- ति अतआत्मानंयोवेदसएवतन्मोक्षफलंपामोतीत्यर्थः यता चर्मवदाकाशमित्यादिश्रुतेर्माना- व अन्योपापस्यारतावमानिनिवारयति ब्रह्मवेदमसवावतीत्यादिकानुनामातिमाह नस्मादी- इशंपरमेश्वरंविदित्वामुक्तोभूयासमित्यर्थः ॥ २२ ॥ अथवयोविंशी- यदायत्रेअधिगायत्रमाहितत्रैर्दुभाहात्रैष्टुंभनिरतक्षत। पहाजगज्जगत्याहितपदंयइत्तहिदुस्तेअमृतत्वमानशुः ॥ २२॥ यत् । गायत्रे । अधि । गायत्रम् । आहितम् । त्रैस्तुभात् । वा । त्रैर्तुभम् । निःअक्षन । यत् । वा । जगत् । जर्गति । आइहितम् । पदम् । ये । इत् । तत् । विदुः। ते । अमृतत्वम् । आनशुः ॥ २३॥ गायत्रेअधिगायधमाहितं माथम्पासःस्तुत्यत्वाश गायत्री पदीयंस्थानंगापर्वभधि उपरि तबगायत्रमानेयंपदंआहितं प्रथरसृष्टत्वाव गायतित्रापतेचे विव्युत्पत्याचप्रजापनेर्मुला- द्वायच्यासहोत्पन्नत्वाक्यानिरपिगायःगायत्रोग्निरितिश्रुतेः। भूम्यामनि:स्थापितइति यदस्ति तथा पैष्टुभा दिवीयत्वाद वृष्टिपर्जन्यविद्युपविस्तोभयुक्तादन्तरिक्षावेटुभंत्रिस्तोभयुकं उधि- स्विर्यग्लक्षणस्तोत्रपोपेतवायुं निग्नक्षन साधुसंपादितवन्तोदेवाइतिपदस्ति वा अथवा जगति सर्गन्तव्ये उद्भुततमेपातृतीयते धुलोकेच जगव गमनशीसंआदिरपाल्पंपदमाहिवपितिपदस्ति तदिदंत्रिपुस्थानेषुत्रयाणामम्यादीनांपदाधानं यइत् येएवनराविदुनिन्ति नएवाटतत्वमानशुः- मरणरूपंपदमामुवन्ति इत्यधितोकम् अथाधियई गायत्रेप्रातःसरने अधिउपरिगापरछन्दः प. दमाहितमितियव तथा श्रेष्टुभाव माध्यंदिनात्सवनाद श्रेष्टु छन्दोनिरतक्षत राहिवमितिपत् वाकिंचेत्यर्थः जगनिस्वीपसक्ने जगद जागनपदमाहितमितियद तत्तादृशंसवनत्रयेपछन्दसय- संस्थापनं येनरापिटुः यजमानापिदुगानन्ति तेअमृतत्वज्ञानानुष्ठानद्वारेण मोक्षमानशः आमुवन्ति अधपागापवेमातःसबने त्रिपुसक्नेयुछन्दसयपरिमाणाव सरनान्यत्तिचच्छन्द शन्देनोप्यने ·२७६ ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०१८ गायत्रपातःसवनं त्रैष्टुर्भमाध्यंदिन सवनं जागतंतृतीयसवनमितिश्रुतेः । तादृशेपातःसवनेअघिउप- रिगायत्रं अष्टाक्षरात्मकं आहावप्रतिगररूपंगापवंपदमाहितं तद्यथाहोताशांसायोमितित्यक्षरेण आह्वयते तथाशीसामोदेवोभिति पञ्चाक्षरेणाध्वर्यु:पतिगृणाति तन्भिटित्वाऽष्टाक्षरसंपयते तच्चा- ष्टाक्षरंगायत्रीसदृशं तस्याअपिपादस्याष्टाक्षरत्वात् इदमेकंपातःसवनरूपेगायोगायत्रपदप्रतिष्ठा- पनं वथासवनान्तेऽपिशंसनानन्तरमुक्थवाची तिचतुरक्षरमाह होता ओमुक्थशाइतिचतुरक्षरमध्व- युः तदृष्टाक्षरसंपद्यते एतदपरं गायोगायत्रस्थापना तथा वैष्टुशान्माध्यंदिनसपनादत्रैष्टु आहाव- पनिगरणरूपंपदनिरनक्षतविजः तद्यथा-माध्यंदिनसयनेहोताध्वयोंशोसावोमित्याह्वयतेषडक्षरे- णअध्वर्युश्चशंसामादेवोमितिपञ्चाक्षरेणमतिगृणाति वन्मिलित्वैकादशाक्षरसंपद्यते इदमेकंमाध्यं- दिनसक्नादौत्रैष्टुभत्रैष्टुभाधान। तथासवनान्तेपि शंसनानन्तरं उक्थवाचिइन्द्रायेति सप्ताक्षरमाह होता अध्वर्युश्चोमुक्थशाइतिचतुरक्षरेणपतिगृणाति वन्मिलित्वैकादशाक्षरसंपद्यते इदमपरंत्रष्टुझे बेष्टुभस्थापनं । तथा तृतीयसपनेहोताध्वर्योशोशीसावोमितिसप्ताक्षरेणाह्वयते शंसामायोमिति- पञ्चाक्षरेणाध्वर्युःमतिगृणाति तत् द्वादशाक्षरं भवति तदिदंप्रथमंजागतेजागतोत्पादनं तथापश्चाद- पिशंसनानन्तरमाह-उक्थवाचीन्द्रायदेवायइति एतदेकादशाक्षरंभवति तमिदन्द्रसन्तमिन्द्रइ- त्याचक्षतइतिश्रुतेः संख्यापूर्तिः ओमित्यध्वर्युरेकाक्षरेणमविगृणाति तन्मिरित्वाद्वादशाक्षरं संपद्यते तदिदमपरंजागतेजागतपदस्थापनं । एवंत्रिपुछन्दस्सु विषुगायत्र्यादिसवनेषु गायत्रादि- च्छन्दस्रयापदमतिष्ठापनं एतत्सर्वमैतरेयवालणे-देवविंशःकल्पयितव्याइतिखण्डेविस्पष्टमानात- म् । तत्तादृशंछन्दसिछन्दःस्थापनंयत्तद्विदुः येएवजानन्ति नएवामृतत्त्वमानशुः मामुवन्त्यनु- धानद्वारा एवमजानन्तोनुष्ठानेनापिनफलंपामुवन्तीत्यर्थः तस्यसाकल्याभावादितिभावः ॥२३॥ अथचतुर्विंशी-- गायत्रेणमतिमिमीतेअर्कमणसामरैष्टुभेनाकम् । वाकेनवाकंहिपाचर्तुप्पाक्षरणमिमतेसप्तवाणी ॥ २४ ॥ गायत्रेण । प्रति । मिमीने । अर्कम् । अर्केण । साम । चैलुभेन । वाकम् । वाकेन । वाकम् । द्विश्पर्दा । चतुःपदा । अक्षरेण । मिमते । सप्त । वाणीः॥ २४ ॥ १० सं०६-४.५. २ऐ. ना. २. १२.1 ·मं०११०२२सू०१६१] द्वितीयोष्टकः ২৩৩ गायत्रंणगायत्रच्छन्दसामर्कअर्चनसाधनंमबंपविमिमीवे प्रत्येकैपरिच्छिनत्ति अर्कोमयो- भवतियदनेनाचंन्तीतिनिरुतं । पतिपखंगायत्रेणच्छन्दसोपनिवईकरोति उपलक्षणमेवदन्येषां छन्दसां यदेतरपांछन्दसामस्यैवचतुश्चतुरक्षराधिक्येन तत्तच्छन्दोनिप्पत्तेरस्यमतित्वाद मा- धान्येनेदमुक्तम् अर्कशब्दोजात्यभिमायः सर्वान्मवान्गापच्यादिभिश्छन्दोभिःमतिमिमीत- इत्यर्थः यद्वा पतिशब्दःसमित्येतस्मिन्नर्थे छन्दोभिर्मत्रान्समितंकरोतीत्यर्थः अर्कणसाम उक्त- लक्षणेनमच्चेणसामगायत्ररथंतरसंज्ञकंसाममतिमिमी। नन्वेकसामतृचे क्रियतइति तिसम्येकंसा- मविहितं अतःसामेतिवक्तव्यम् कथमुच्यतेअर्केणेति न वस्तुतएकंसाकस्पामृच्यारूढ़ पश्चादन्योन्यां तदुत्तरयो यतीत्पतिदेशतःप्राप्तं विसृषुगानं अतएकवचनम विरुद्धम् श्रेष्टुभेनवा- कं अप्रविष्टुयुपादान मितरच्छन्दःपदर्शनार्थ अथवा अनादेशेसर्वत्र त्रिष्टुभोरहणाव मापुर्याभि- मापेणेदमुक्तं त्रैष्टुभेनदिवारविवारावृत्तेनचनुचरूपंबाकंवक्तव्यं एकैकंछन्दः पतिमिमीने अथ- वा यासूक्त एतावद्भिस्त्रिभिरुपनिवमिदंसूकमितितादृशेनयाकेन वाकवाकवर्गभनुवाकंवा मिमोते कीदृशेनवाकेनेविसविशेष्यते द्विपदाचतुष्पदा पाइययविराडादिछन्दोनियमवरूपेण चतुष्पदापादचतुष्टयोपेतेन अनुष्टुवादिमन्त्ररूपेणेति इयतीभिर्विपदाभिर्वर्गः इयतीभिश्चतुष्पदाभि- रुपेतोवर्गः इयदिपदीकिः इसच्चतुष्पदस्पैक चपरिमिनोनुवाकइति । सूकपरतावद्भिः सूतैरयमनुवाकइति किश्चाक्षरेण अक्षरेणेवसप्तवाणीः वागधिष्ठितानिसप्तच्छन्दांसिमिमते नि- मणिकुर्वन्ति अष्टाक्षरागायत्रीएकादशाक्षरात्रिष्टुप् द्वादशाक्षराजगतीति अक्षरःपादा-परिमी. यन्ने परिमित पादश्छन्दांसि ततःपादानांछंदांअक्षरंमूसमिति तथा वर्गसूतानुवाका- दीनांचाक्षरंमूलमित्यक्षरमशंसा॥ २४ ॥ अथपञ्चविंशी- जगतासिन्धुंदिव्यस्तनायथन्तरेसूर्यपर्वपश्यत् । गायत्रस्यसमिस्तिसआहुस्ततोमहापरिरिचमहित्वा।।२५।।१० जगता। सिन्धुम् । दिवि । असभायत् । रथम् नरे । सूर्यम्। परि । अपश्यत् । गायत्रस्य । सम्इधः । लिस्रः । आहुः । ततः। महा। प्र । रिरिचे । महित्वा ॥ २५॥१८॥ । नि० ५१.।

·२७८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ व०१९ जगतीछन्दस्कायामच्युत्पन्नसाम जगत् तेन ब्रह्मासृष्टिकाले सिन्धुंस्पन्दनशीलं उदकस्य स्पंदकंवादित्य दिवि द्युलोकेअस्तायत स्तंशितवान् जागतोवा एपयएप्तप्तीतिश्रुतेः । र- थन्तरे एतन्नामके सान्नि स्तंभितं सूर्य पर्यपश्यत् परिदृष्टवान्मजापतिः तदाधारभूतायाचि स्वदृशमितिसूर्यमतिपादकशब्ददर्शनाव असौवावस्वर्टगितिहिश्रुतिः । अतएवतत्रसूर्यदर्श- नं विधीयते रथन्तरे मस्तूयमाने संमीलयेत् स्वदृशं मतिवीक्षेतेति साम बाह्मणेन गायनस्य गा. यत्यामुत्पन्नस्यसानः समिधः समिन्धनास्तिस्रोविभक्तीराहुः पादत्रयमाहुरित्यर्थः अथवा ति- समचआहुःततोहेतोः महा बलेन महित्वामहत्त्वेनमरिरिचे परिच्यते अन्यानिसामानि पृथक्पृथ- ििमतवान् पवा गायत्रशब्दः छन्दोवाची तस्यतिलोमूर्तीराहुःक्रमेणाष्टाक्षरैकादशाक्षरद्वादशाक्ष- रंगांयत्रीविष्टलगत्यामिकाः परमादेवततस्तस्मादापत्रीछन्दसांकनिष्ठासती महा बलेन महत्त्वेन परिरिचे सर्वागिच्छन्दांस्यतिकामति यनवयलेनसोममाहतयती तादृशेनैवंभवति ॥२५॥ ॥ इति द्वितीयस्यतृतीयेऽष्टादशोयर्गः ॥ १८॥ पवयेधर्मदुघाह्वानकाले उपवयइत्यादिकेद्वेकचौ उपहुयेसुदुघांधेनुमेनामितिद्वेइति सूत्रितत्वाद। सैपापविशी- उप॑ह्वयेसुदुषर्षीधेनुमेतांमुहस्तौगोधुगुतदोहदेनाम् । श्रेष्ठंर्वसवितासांविपन्नोभीदोधर्मस्तदुपुनर्वाचम् ॥२६॥ उप । हये । सुदुर्घाम् । धेनुम् । एताम् । सुहस्तः । गोधुक् । उन । दोहत् । एनाम् । श्रेष्ठम् । सवम् । सविता । साविपत् । नः । अभिइदः । धर्मः । तत् । ऊम् इति । सु । प्रायोचम् ॥२६॥ अहंहोवाउपह्वये उपेत्याहयामि किएता धेनुं आगच्छन्ती क्षीरेणपीणयित्रींगां मवग्या- याँ पुनःकीशी सुदुषां सुठुदोग्धीं उन अपिच एनां उक्तलक्षणां मां सुहस्तः शोभनहस्तःदो- हनकुशलः गोधुक् गोदोग्धाअध्वर्युः दोहद दोन्धि यस्मादेवं तस्मादुपह्वपइत्यर्थः तदर्थसवितासर्व- स्मानुज्ञातापरमेश्वरोनोऽस्मदीयं श्रेष्ठपशंस्यं सर्व सोमयागं क्षीरंवा साविषद् अनुजानातु कथ- १ऐ०मा०४.१०.1 ·म० अ०२२सू०१६४] द्वितीयोष्टकः मेवं तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दाध्याहारः यद्यस्मात् धर्मः प्रवर्यः यद्धर्मइत्यतः यत्तद्धर्मस्यधर्मत्व- मितिवैत्तिरीयकम् । तत्तादृशोभीडः अभिदीमः तदु उशम्दएवकारार्थः तस्मादेवकारणा सुपबोचं सुष्टुबबीमिउपह्वयइति । यदा एतापुरतोदृश्यमानधेिनुवृष्टयामीणयित्रीमेपलक्षणधिन उपह्वये आह्वयामि वर्षदोहाय किंचैनांधेनं सुहस्तः शोभनदोहनकुशलहस्तोपेतोगोधुक् गोदो- ग्धा आदित्योवावायुयॊहद दोग्धि तदधीनत्वाद्दर्षणस्य किंच तदर्थ सविनापरकः परमेश्वरो- सदर्थं अस्मदुपभोगादृष्टमपेक्ष्यसाविषव अनुजानातु प्रतिबन्धमाकरोत्वित्पर्थः किमितीमध्य- तइत्युच्यते-धर्मः ग्रीष्मःअवर्षणजनितः सस्पशोपः अभीदा पवृद्धातदुषमवोचं तस्मादेवकार- णादत्रयीमि बबीते डिबच्यादेशे अस्यतिवकीत्यादिनाचेरङ् छान्दसोडभावः ॥२६॥ अथसप्तविंशी- हिण्यतीवसुपत्नीवसूनांवत्समिच्छन्तीमनसाभ्यात् । दुहामश्विभ्यांपयोध्येयंसावधतांमहतेसौभगाय ॥२७॥ हिकृण्वती। वसुश्पत्नी । वसूनाम् । वत्सम् । इच्छन्ती । मनसा। अभि । आ । अगात् । दुहाम् । अश्विभ्याम् । पर्यः । अया। इयम् । सा । वर्धनाम् । महते । सौभगाय ॥२७॥ पथाहूतागीः हिङ्कण्वती वत्संपतिहिड्कारंकुवैती वसूनांवसुपनीक्षीरदध्याज्यादिवहु- धनानासर्वदापालयित्री वृत्यवृत्तिभ्यांवसुनःपालयित्रीत्वं तस्वैवाधिपंचप्रतिपाद्यते पुनःकी- दशी मनसावत्समिच्छन्ती ईदशीसाअभ्यागात् अध्यागमद इयंगता आयागोनामैत- र अहननीयागीः अश्विभ्यांनाफ्यामायपयःक्षीरंदुहांदुग्धां सातादृशीमहसौभगाय प्रवृ- दापसोभाग्याप वर्धतां मवृद्धाभवतु यदास्मेसीभगायक्षीरंपर्धपता अवापिवृष्टिपरत्वेनयधा- योगयोग्यं हिड्ण्वतीवर्षणायशब्दयन्ती वसूनां गोसस्पादिधनानां यहूनांवसुपत्री नेपामे- धपाटपित्री वसंलोकं वत्सवपोषणीयंमनसाइच्छन्तीपीणयितुंआयागात् अभिगच्छती मेष. रूपासाचा:या अहन्तव्यामस्तुन्येत्यर्थः पयउदकंअश्विायां व्याप्ताम्यां स्थावरजंगमा- क्यांअर्थाय यद्वा अश्विनीवावादित्योता यांसकाशाद्हादुग्धां नोहि दृष्टेमाचयितारो गिद्य- मविशिष्ठम् ॥ २७॥ तै. आ. पंचमपपाठक।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३५०१९ पवर्येअभिष्टवेदोहनसमयेवत्सेमातुःसकाशादपनीयमानेगोरमीमेदित्येषा सूवितंच-गो- रसीमेनु वत्संमिषन्तनमसेदुपसौदतेति । सेपाटाविंशी- गौरमीमेदवन्समिपन्तमूर्धा हिडुकृणोन्मातवाउँ । सृक्वार्णधर्ममभिवावशानामिमातिमायूंपर्यतेपोभिः॥२८॥ गौः । अमीमेत् । अनु । वत्सम् । मिपन्तम् । मूर्धानम् । हिङ् । अकृणोत् । मातृवै । ऊम् इति । सक्कोणम् । धर्मम् । अभि । वावशाना । मिमाति । मायुम् । पर्यते । पर्यःभिः ॥ २८ ॥ गौधेनुः मिषन्त निमीलिताक्षवत्समनुपाप्यअमीमेत् शब्दकरोति मीमयतिःशब्दकर्मा य- हा उक्तवत्समनुआत्मानपक्षिपति किश्च तस्यवत्सस्यमूर्धानमातवैमातुं निर्मातुलेहनेनशोधयितुं उशब्दोवधारणे हिकुकृणोत् हिंकारमकरोत् करोति किश्च सूक्वाणंवत्सस्यशब्दवदनमान्तफेन. स्यसष्टारं धर्मक्षीरस्यक्षरणशीलं वासंअभिअभिलक्ष्य वावशानाभशंकामयमानामायुंशब्दमिमा- ति निर्मातिकरोति तादृशीसतीपयोभिः प्रभूतैःक्षीरैः पयते प्यायते आप्यायनंकरोतिवत्सम् ।अ- चापि मेघपरतयायोजनीयं एवमाहूता मेघरूपा गौर्धेनुः मिपन्तं वृष्टिरूपक्षीराभावेन निमीलि. ताक्षलोकाख्यपुत्रअनुअनुसृत्यामीमेद गर्जनशब्दवर्षणचिह्नरूपं करोति मूर्धस्थानीयां भूमि मात- वाउ निमातुमेव सस्पादियुक्तांकत हिरणोव हिंकाररूपंशब्दमकरोत् प्रतिपादनभेदादपुनरु- ति किञ्च सृक्वाणंफलस्यस्रष्टारंघमैदोपुत्रमभिवावशाना आभिमुख्येन यमाना पयोभि- रुदकैः पयते प्यायते आप्यायनंकरोति ॥२८॥ अथैकोनविंशी- अयंसर्शियेनगौरभीरतामिमातिमायुध्वसनावधिश्रिता। साचित्तिभिर्निहिचकारमयविद्युद्भवन्तीप्रतिवृधिमौहत ॥ २९॥ अयम् । सः । शिते । येनं । गौः । अभिता । मिमांति । मायुम् । ध्वसनौ । अधि । श्रिता । सा चित्तिभिः। नि। हि । चकार । मय॑म् । विद्युत् । भवन्ती। प्रति । वृविम् । औहत॥ २९ ॥ ।

·मं०१ अ०२२ मू०१६१] द्वितीयोटकः २८१ सोयंवत्सः शिंके अन्यक्तधनिकरोति येनवरसेनगौर्माताअोवृता आगत्याभितोवेष्टि- ताभवति किञ्च सागौमीयुशब्दं मिमाति निर्मिमाति कुत्रस्थिता ध्वसनावधिश्रिता ध्वसन- स्थाने गांनिवासाश्रयेधिष्ठिता सातादृशी चित्तिभिः ज्ञानस्तत्पूर्वकैःकर्मभिर्वा मयंनिचकार हि नीचैःकरोति ज्ञानविशिक्षामनुष्याःयथावालकस्यादनस्तनपानादिलेहंकुर्वन्ति ततोऽप्पति- शयमियंकरोतीत्यर्थः किञ्च विद्युद्धवन्दी बहुक्षीरतयापियोतमाना वबिस्वकीयरूपं विरिवि रूपनाम मत्यौहत मकाशयति यदा वत्सलेहातिशयस्वरूपं विद्युद्भवन्ती विद्युदिवशीमदर्शना- औहत अयमेकोर्थः । अर्थान्तरंचशाकपूणिर्नामनिरुक्ताचार्यः सकलमत्रदेवनाजानामीत्य- भिमानितवान् दुर्गेपस्पतत्त्वस्पस्वरूपमसोजानाविकिलैनव्यामोहयामीतिमनसिरुत्वासंदिग्धो- भयलिंगादेवतापादुरासीदथतस्यपुरवः सच तानबुबुधे बुभुत्सयाचतांस्वरूपंपदर्शयेति पप्रच्छ साचायंसर्शिक्तइत्येषामदेवता तत्रपतीयमानंमत्स्वरूपमिन्युपदिदेश कथमयोभयलिंगत्वं वस्तुतःउभयलिङ्गत्वेकथंदेवतैक्यमिति उच्यते-अत्रोभयलिइत्त्वमुभयथासंभवतिस्त्रीपुंल्लिट्येन मध्यमोत्तमलिंगदयेनच तत्कथंअपंसयेनेति पुंल्लिदवाचिनाशब्दत्रयेणमेघःमतीयते अधिभिवा- सेत्यादिनास्त्रीलिंगवाचकेनपाध्यमिकावाक् अतउभयलिंगत्वं तथाविद्युद्भवन्तीत्यन्तं मध्यमलि- झं तत्रमेघस्तनितयोर्माध्यमिकयोःमतीतेः तथासतिवत्रिमौहत इत्यत्रवर्षणपृथिवीपच्छाय तस्यारसंपत्यादत्तइत्ययमविवक्षितः सचादित्यव्यापारइत्युत्तमलिंगत्वं तर्हिवस्तुतउभयलिंग- त्वमतीतेः उ अपिदेवते यल्लिहंसादेवतेविन्यायाव अतःकथमेकदेवतासिद्धिरिति अयंसये- नेत्येतेषांव्यत्ययाश्रयेणसर्वदेवतानामधिष्ठानात्मिकायाः एकत्वश्रवणेनवा सर्वफटदावात्म- नएकत्वाश्रयणेनवादेवतैक्योपपत्तेः अनेनमध्यमोत्तमभेदेनोभयलिंगत्वपक्षेपिदेवतैक्यमुक्तं भवति अतएकववामहानात्मादेयतेत्युक्तवाद्वस्तुतोदेवतेक्यं अधिष्ठावधिष्ठानभेदेनोवनवि- रुध्यते अयंसर्शिक्तेइयंसामाध्यमिकायावाचोधिष्ठात्री देवता शिक्ने अध्यक्तध्वनिकरोति ये- नगौरभीवृता गौरितिवाङ्गाम माध्यमिकावाक् ययाभिवृता अभिवोव्याप्ताअधिष्ठितेत्यर्थः सेयं शिक्ने अथवा अयंसर्शिक्तइतिनैदमाध्यमिकावानिर्दिश्यते अपितुमेघः तस्यांवाचिशिंजानायां सरवर्शिक्तइत्युपचर्यते मंचाःकोशन्तीतिवद अयंसमेघः शब्दंकरोति येनमाध्यमिकावागभिव्या- साशब्दनेमकारएवोच्यते--मिमाति मायुस्तनितलक्षणंशब्दंकरोति अथवेयंटुप्तोपमा मिनोति स्व- तेजः सर्वत्रमक्षिपतीविमायुरादित्यः तमिवातिदीप्तंकरोतीत्यर्थः अथवा सामर्थ्यादात्मानमादित्य- सदृशंनिर्मिमीते कुपस्थिता ध्वसनावधिश्रिता ध्वंसनेमेघेधिश्रिता सा ईदृशीचितिभिः कर्मना- मैतत् स्वकर्मभिवृष्टिरूपैर्मय॑मरणधर्माणस्थावरजंगमरूपंरुलंजगन् निहिचकार नीचैःकरोवि .

·ऋक्संहिताशाप्ये [अ०३ व०२० मनुष्यान्मणतान्करोति ओपध्यादिकंफलेनावनतंकरोति अथवा चित्तिभिर्योतनलक्षणेः क. मंभिः विद्युतिविद्योवमानायां भीत्यासशिरासिनतानिकुर्वन्ति कथंभूतानिनीचैकरोनीतिउच्य- ते-विद्युद्भवन्तीविद्युपतामापयमानापतिवत्रिमोहत यविरितिरूपनाम अहतिरत्रसामर्यादुप- संहारवाची मत्युपसंहरति उदकलक्षणरूपपुनरादत्ते रश्मिद्वारावृष्टमुदकंपुनधर्मका आदचे एक- स्यैवज्योतिपत्रेधाकरणाद्विद्युतःसूर्यरश्मिभावउपपद्यते त अझण्वघेधाभुवेकमितिवक्ष्यमाणत्वा- व स्वनितस्य विद्युझावोमेघविद्युत्स्तनितानामभेदाभिप्रायेण ॥ २९ ॥ अत्रिंशी- अनच्छयेतुरगातुजीवमेज वंमध्यआपस्त्यानाम् । जीवोमृतस्य॑वरतिवधाभिरमयोमानासयोनिः ।। ३० ॥१९॥ अनत् । शये । तुरगातु । जीवम् । एजेत् । ध्रुवम् । मध्ये । आ। पत्यानाम् । जीवः । मृतस्य । चरति । स्वधाभिः । अमर्त्यः । मायन । सयौनिः ॥ ३० ॥१९॥ अनेनदेहस्यासारताजीवस्यनित्यत्वंचप्रतिपाद्यते इंदंशरीरंजीवावस्थायां अनव प्राणन कुर्वत् जीवंजीवनवत तुरमातुस्वव्यापारायतूर्णगमनं सत् एजद कंपमानंसद शयेशेतेवर्तते पश्चात्मा- णापगमनानन्तरं उक्तविलक्षणंसव ध्रुवमविचलितंसद पस्त्यानां गृहाणांमध्ये अथैतेष्वाशेतेच स्थाणुवत्तिष्ठति आकारःपूरणोवा जीवस्यवेलक्षण्यमाह-मृतस्पशरीरस्य संबन्धीजीवः मत्यें- नमरणधर्मकेन शरीरेणसयोनिः पूर्वसमानोत्पत्तिस्थानः ययपिजीवस्यनजन्मास्ति तथापिवपु- पस्तत्सद्भावात वत्संबन्धेनोपचर्यते तदेवाह-अमर्त्यः अमरणस्वभावः जीवापेवापकिलेदनि- यतेइतिश्रुतेः । उक्तस्वभावोजीवः स्वधाभिश्चरति पुत्रैःस्वधाकारपूर्वकदत्तैरनैश्चरति वर्तत- इत्यर्थः॥ ३०॥ ॥ इतिद्वितीयत्यतृतीयेएकोनविंशोवर्गः ॥ १९॥ प्रवग्यभिष्टवे अपश्यंगोपामित्येकाविनियुक्ता सूत्रितंच-अपश्यंगोपामनिपद्यमानं स्व. केदप्सस्येति । । १०सं०८.१.१२. ।

·मं०१ अ०२२सू०१६४] द्वितीयोएकः रोपासूकेएकमिंशी- अपश्यंगोपामनिपद्यमानमाचपरांचपथिभिश्वरन्तम् । ससुधीची सविपूचीसोनुआवरीवर्तिभुवनेष्वन्तः ॥ ३१ ॥ अपश्यम् । गोपाम् ! अनिश्पद्यमानम् । आ । च । परी । च। पथिभिः ।चरन्तम् । सः । सधीचीः । सः। विषूचीः । वसानः । आ । वरीवति । भुवनेषु । अन्तारति ।। ३१ ॥ भहंगोपां सर्वस्पलोकस्य वृष्टिमकाशादिनागोपायिवार अनिपपमान कदाचिदप्यरि- पणं सथापथिभिः विचित्रमाणैरन्तरिक्षरपरापरन्तंच पराचरन्नच उदयमभृत्यामध्याह्नमा- गच्छन्तं मध्याह्नपत्याराायपरामुरवंगच्छन्त एपमहानुभायमादित्य अपश्यं याथात्म्पेनपश्ये- पंकिञ्च सभादित्यः सभीचीः सहाश्वतीः पिपूची: विष्वगवतीः रामापपि चन्द्रशोमादित्याना प्रकाशयित्रीः विपोषसानः आच्छादयन् भुवनेषु भुवनेकदेशेषु लंकादिपदेशेषु अन्तमध्ये भा- परीवर्ति उपास्तमयंकुर्वन् पुनःपुनरावर्तते समपश्यमित्यर्थः एपगोपाएषहीदसर्यगोपापती- त्यापस्मद्रालणम् । अपश्यंगोपामित्याह असोपागादित्योगोपाः राहीमाःमजागोपायतीत्या- दिनेतिरीकंपादृष्टव्यम.॥ ३१॥ अथद्वात्रिंशी- पईचकारनसोअस्यवेदयदर्शहिरुगिन्नुतस्मात् । समातुर्योनापरिवीतोअन्तर्वहुमुजानितिमावियेश ॥ ३२ ॥ यः।ईम् । चकार। न । सः। अस्य । वेद । यः । ईम । ददर्श । हिरोक् । इत् । नु । तस्मात् । सः । मातुः । योना । परियोनः । अन्तः। बहुमजाः । निःकतिम् । आ। विवेश ॥ ३२॥ ० आ. पंधभप्रपाठक ।

·२८१ कक्संहितामाप्ये [अ०३व०२० अत्रगर्भवासक्लेशपूर्वकजननप्रतिपादनेनतत्परिहारायात्माज्ञातव्यइत्यर्थात्मतिपाद्यते यः पुमान् पुत्राईिएनंगःचकारकरोति विक्षिपतिवा तत्कारणभूतस्परेतसोविक्षेपद्वारेण नसपुमा- नस्यतत्त्ववेद कर्मणिपष्ठीवा एनंगर्भनजानाति कथंभूतः कथंवाकेनमयोजनेनेति सर्वात्मनान- जानातीत्यर्थः यश्चमातुरुदरस्थंददर्श उदवृद्धयन्यथानुत्पत्त्यानुमानेनवादर्शयति रातस्माइ- टुःसकाशात सहिरुगिन्नुहि रुगित्यन्नहितनाम इच्छब्दएवकारार्थः नुनिश्चये अत्यन्तम- न्नहितएवखलु यद्वा यःसंसारावस्थायांईएनं रुषिवाणिज्यवेदाध्ययनादिकंचकार सोस्यएनन्नवे- द लोकान्तरे जन्मान्तरेवा वथा यईएनंददर्श गिरिनदीसमुद्रबन्ध्वादिकंददर्शजीवसमये तस्मा- दृष्टादिरुगिन्नुपृथगेवअत्रानुभूतंसर्चनजन्मान्तरे लोकान्तरेवानुभवतीत्यर्थः सतादृशोमातुर्जनन्याः योना योनौ अन्तःपरिवीतः उल्बजरायुक्यांपरितोवेष्टितःसन् बहुमजाः बहुजन्मभाक् अथवा उत्पन्नःसन् स्वयमप्यपत्योत्पादनेनबहुमजाः निक्रतिमाविवेश एवंगर्भदुःखमनुभवन निर्भयभि- धानप्रदुःखमनुभवति यावत्स्वरूपभूतात्मज्ञानं अतस्तत्परिहारायात्माज्ञातव्यइत्युक्तभवति एव- मात्मविदामभिमेतोऽर्थः । नरुक्तानांतुमने-यईंचकारमध्यस्थानोवायुमेंघोवाएतदृष्टयुदकंकरोति सोस्यतत्त्वमितिशेषः । अथवाएतत्कर्मनजानातितयोरचेतनत्वादितिभावः यस्तुई एतद्ददर्श प- श्यति तस्मादपिहिरुक अन्तर्हितःमाणिकर्मयशेनकालेवपिता परमेश्वरआदित्यात्मनिगूढइत्यर्थः यईहिरुक् अन्तर्हितईमेतद्ददर्शपश्यति सदृष्टिलक्षणः पुत्रोमातुर्मिमातुरन्तरिक्षस्ययोनी योनि- वदुत्पत्त्याधारभूतेन्तरिक्षेउभयोरप्यन्तरिक्षनामत्वात सामान्यविशेषभावोदृष्टव्यः अन्तरिक्षक- देशेयोन्यामन्तमध्येबहुपजाः बहुमजातानः बहुमाण्युपकारी अथवाजनिरत्रान्तर्भावितण्य- थः बहूनांधाराणांसस्यनिष्पादनवारणमाणिनांमजनयितासन् निति निरमणसाधनांभूमिमा- विवेशमविशतिप्रामोतीत्यर्थः ॥ ३२॥ अथत्रयस्त्रिंशी- द्यौर्मपिताजनितानाभिरत्रबन्धुममातापथिवीमहीयम् । उनानयोश्चम्वो?निरन्तरत्रापितार्दुहिनुर्गर्भमाधात् ॥ ३३ ॥ द्यौः। मे। पिता । जनिता । नाभिः । अत्रं । बन्धुः । मे। माता। पृथिवी । मही । इयम् । उत्तानयोः । चम्बोः । योनिः । अन्तः । अ । पता। दुहितुः । गर्भम् । आ। अधात् ॥ ३३ ॥ नि०२.८ । । ..

·मं०१ अ०२२ सू०१६] द्वितीयोएकः दीर्घतमामयीवि मेममयो'लोकः पितापालकः नफेयपालकापमा अपितुजनिताजनपि- वा उत्पादयिता वोपपतिमाह-नाभिरषनाभिभूतोजीमोरसोऽप्रतिष्ठनीतिशेषः यतश्चागंजापने अन्नाद्रेतः रेतसोमनुष्पइत्पेर्वपारंपर्येणजननसंवन्धिनोहेतोरसस्पापराभावात् अनेनयाभिपाये- गजनितेत्युप्यते अतएवबन्धुः पन्धिका तथेपं मही महतीथिवीमेमाना मातृस्थानीयास्योद्धती- पध्यादिनिर्मात्रीत्यर्थः किञ्च उत्तानयोः ऊर्ध्वजानयोः पम्पो गर्यस्पशम्पोयोगसाधनयोप- पापृथिव्पोरन्तमध्ये योनिः रार्यभूननिर्माणाअपमन्तरिक्षपर्ततइविशेषः अवास्मिनपरिक्षेपिका पुटोक अधिष्ठात्रधिष्ठानपोरभेदेनादित्योपीरुष्पते रास्परश्मिभिः अथपाइन्द्रः पर्जन्योपाद- हितुः दूरेनिहितायाः भूम्याः गईसयोत्पादनसमर्थवृष्टशुदकतक्षणंभाधार सर्वतःकरोनि॥ ३३॥ आश्वमेधिकेमध्यमेहनिमलोपेहोवादयःपृच्छामिषेत्यनयापजमानपच्छेयुः तथापर- त्रितम्-कैकशोयजमानपृच्छन्ति पृच्छामित्यापरमन्तं पृथिव्याइति । रोषाचतुर्विंशी- । पृच्छामित्यापरमन्तपृथिव्याःपुच्छामियत्रनयनस्यनाभिः । पृच्छामित्वारणोअश्वस्यरेतःपृच्छामिपाचापरमव्योम ॥ ३४ ॥ पृच्छामि । त्वा । परम् । अन्तम् । पृथिव्याः। पृच्छामि । यत्र । भुवनस्य । नाभिः । पृच्छामि । त्वा । रणः । अश्वस्य । रेतः । पृच्छामि । वाचः। परमम् । विओम ॥ ३४॥ हेपजमान त्यात्वांपृच्छामिमभंकरोमि किं पृथिव्याः परमन्तंउरट यांफायिवसापधिपी समाप्रतापछामि तथायशिन्यापुछामि किंतदितिउध्यते-पश्यनस्यभूतमातस्य माभिः संनाहोपन्धनपत्रराराममायति पमित्यर्थः फिश स्यात्यावृष्णोपर्षकस्याश्यस्यव्यासस्पादि- स्पस्य भीयोभादित्योवृषाश्यहतितनिरीपकम् । तस्यरेतः रेतोपाकारणं तकिमितिपृष्छामि तथा वाचः सर्वस्यपागातस्य परमंनिरतिशययोमस्थानं सर्वस्ययपराकारणं एतापभपतुष्ट- यंपृच्छामि।। ३४॥ नै० आ...।

·ऋक्संहितामाप्पे [अ०३२०२१ अथैवंपृष्टोयजमानइयवेदिरित्यनयापतित्र्याद इयवेदिःपरोअन्तःपृथिव्याइतिप्रत्या- हेनिसत्रितत्वाद । सपापंचविशी- इयवेदिःपरोअन्तःपृथिव्याअयंयज्ञोभुवनस्यनामिः । अयंसोमोष्णोअश्वस्युरेब्रह्मायंबाचःपरमव्योम ॥३५॥२०॥ इयम् । वेदिः । परः । अन्तः । पृथिव्याः । अयम् । यज्ञः। भुवनस्य । नाभिः । अयम् । सोमः । प्णः । अश्वस्य । रेतः। ब्रह्मा । अयम् । वाचः। परम् । विओम ॥ ३५॥ २० ॥ पृथिव्याः प्रथनवत्याभूम्याः परोअन्तः परमन्तंपर्यवसानमियवेदिः नहिवेद्यतिरिकाभूमि- रति एतावतीवैथिवीपापतीवेदिरितिश्रुतेः तथा अपयशोभुवनस्य भूतजातस्यनाभिः संनहनं तत्रैववृष्टपादिसर्वफलोत्पतेः सर्वमाणिनांवन्धकत्वात अथवृष्णोवर्षकस्यादित्यस्यरेतोऽयंसोमो- रसात्मकः अग्नौहुतः सोमरसः आदित्यमाप्यवृष्टयादिफलंजनयति अयंबलामजापतिरेव वाचो- मषादिरूपायाः परमंव्योमउत्कृष्टंरक्षकंस्थानंतत्रैवोत्पतेस्तत्रैवपर्यवसानाच ॥ ३५॥ ॥ इनिद्वितीयस्यहतीयेविंशोवर्गः ॥२०॥ अथषदिशी- सप्तागु भुवनस्परेोविष्णोस्तिष्ठन्तिपदिशाविधर्मणि । नेधीतिभिमनमानेविपश्चिनःपरिभुवःपरिभवन्तिविश्वनः॥ ३६॥ सप्त । अर्धगर्भाः। भुवनस्य । रेतः । विष्णोः । तिष्ठन्ति। प्रदिशा। विधर्मणि । ने। धीतिभिः । मनसा ते । विषःचितः । परिभुवः। परि । भवन्ति । विश्वतः ॥ ३६ ॥ तै० सं० २.६.१.।

·म०१ अ०२२ सू०१६४] द्वितीयोएकः २८७ सप्त तर्पणस्वभावाः सप्त संख्यावारश्मयः अर्धगर्भाः संवत्सरस्पार्धे गर्भग स्थानीयमुद- कं धारयमाणाः यदा बलाण्डस्यार्धेमध्येन्तरिक्षे गर्भववर्तमानाः भुवनस्पटोकस्परेतः सारंदृष्टि- मदत्वेनरेतोभूताः तादृशारमयोविष्णोापकस्यादित्यस्य विधर्मणिजगद्धारणब्यापारे पदिशा मदेशेन तिष्ठन्तिवर्तन्ते किञ्च धीतिभिः मज्ञाभिः मनसाजगदुपकारःकर्तव्यइनियुक्याच वि. श्वतः सर्वतः द्वितीपार्थेततिः विश्वपरिभवन्ति परितोभावयन्ति हरलंजगद्मामुपन्तीत्यर्थः य- स्मादेपंतस्माद तेतएपविपश्चितोयुधियुक्ताः परिभुयःसर्वप्रन्यासाश्च यदा समाधग ः सा महद्- हकारीपञ्चतन्माषाणीतिमिलित्वा समसंख्यानितत्त्वानि अर्धगर्भाः अविरुतिरुपाः विकाराभ- पापाः मूलपकते मरुतिविरुवेरुदासीनस्पात्मनधोपनत्वाधीशेनमपञ्चाकारणपरिणामादर्भग- भः पुरुषांशस्याविक्रियत्वादित्यभिप्रायः अवएवतेषांमरुतिविकृतित्वं परमादेवंतस्मापनस्य रेतः कारणकारणभूतानि वान्येव विष्णोमिस्पपुरुषस्यविधर्मणिमदिशापदेशेनतिष्ठन्ति इत- रत्समानम् ॥ ३६॥ अथसप्तविंशी- मविजानामिदिवेदमस्मिनिण्यासनोमनसाचरामि। पदामार्गन्प्रथमजाऋतस्यादिवाचोभुवेभागमस्पाः ।। ३७ ॥ न।वि। जानामि । यध्दव । इदम् । अस्मि । निण्यः। सम्भनद्धः। मनसा । चरामि । यदा। मा । आर्गन् । प्रथमजाः। तस्य॑ । आत् । इत् । वाचः । अनुवे । भागम् । अस्याः ।। ३७ ।। अहंपदिवेदं यदपी विश्व अस्मि शास्त:मपञ्चोप्यहमेयास्मि नामरूपाशमपरमार्थत्य- पत्वासर्वधानुगतोस्मि योपंसच्चिदानन्दाकारोऽस्ति सोहमस्मीतिनषिगानामि विवियनाशा- सिपं परंशासगनिवमिदमहमस्मीतिविज्ञाननजातं अविवेकीअहमित्यर्थः कार्यकारणपोरभे- दात रुत्समपश्यस्यापिमहानन्यत्वेन प्रलकत्वावगमे प्रपश्चगातमपि स्वस्वरूपमेवभवति हाई सर्व पदसमात्मा मसेवेदंसबै आत्मैवेदंसर्व राक्षव पहुरयांमजायेोत्पादिभुतिया एकविता- मेन सर्वविज्ञानमनिशानाव पदनन्यत्वमारंभणशम्दादिश्यहत्यापुरपतिभिमपचस्पासानन्य. सिद्धं यदा इरान्दउपमाः यदिव पत्परोक्षगानं सर्वकाम्पत्पमानुभविक्रमस्ति नदि- ·.२८८. ऋक्संहिताभाप्ये [अ०३२०२१ वदेवाहमस्मि इदंसर्वमहमस्मीतिज्ञा मेजातं अपित्वेतद्दाष्टौंतिकभूतमानुभविकंसात्म्य यदस्तितन्नविजानामि नमाप्नोस्मि शास्त्रजनितं सात्म्यिंजातं नत्वानुभविकमित्यर्थः तत्रका- रणमाह-पतोऽहंनिण्यः अन्तर्हितनामैतत् अन्तर्हितः मृदचित्तः चित्तमत्यक्भवणाभावेनपरि- च्छिन्नइत्यर्थः तत्रोपपत्तिमाह-सन्नद्धः अवियाकामकर्मभिः सम्यग्बद्धोवेष्टितः अतएवमन- सायुक्तः भावनासहिष्णुनाबहिर्मुखेन विक्षिप्तेनचेतसायुक्तः संचरामिसंसारे अथवा मनसासन्न- दः चरामिइन्द्रियपरवशएक्सन् संसारेदुःखमनुभवामि नसात्म्यिंजानामीतिपरिदेवते यास्को- पीमपरिदेवनार्थत्वेनोदाजहार-अथापिपरिदेवनाकस्माच्चिद्भावात् नविजानामियदिवेदमस्मी- वि बहिर्मुखचेतसःस्वरूपापरिज्ञानजनितंदुःखमन्यत्रभूयते पराक् विश्वानिव्यवृणव स्वयंभूस्त- स्मात्पराक्पश्यतिनान्तरात्मन्निति तर्हिकदैतद्भवतीत्याह-यदामाआगन् आगमिष्यति तदाक्ति- दितिउच्यते ऋवस्य परमार्थस्य परस्यब्रह्मणः प्रथमजाः प्रथमोपन्नः चित्तमत्यक्पवणजनितो- नुभावः सपदामामांमामोति आदित् अनन्तरमेवअव्यवधानेन अस्यावाचः ऐकाम्यप्रतिपा- दिकायाउपनिषदाचः यदिवेदमस्मीत्युक्तायावाभागंभजनीयं शब्दब्रह्मणान्याप्तव्यपरंवलपदं अभुवे मामोमि चित्तस्यवहिर्मुखतां परित्यज्यान्तर्मुखनैवदुःसंपादा सायदास्पात् तदानीमेवस्व- रूपं द्रष्टुं सुशकंभवति पश्चादिलंबाभावात् यथागिरिशिखरात्पतन पाषाणोऽविलंबेनपतति त- इञ्चित्तपत्यमुखत्वस्यदुःशकत्वमिति तत्रैवभूयते कश्चिद्धीरः मत्यमात्मानमैच्छदावृतचक्षुरमृत- 'स्वमिच्छनिति ॥ ३७॥ अथानिशी- अपाङ्मा तिवधारभीतोमत्यौमत्यैनासयौनिः। ताशवन्ताविपूचीनाविपन्नान्यन्पंचिक्युर्ननिचिक्युरन्यम्॥३८॥ अपाङ् । प्राङ् । एति । स्वधर्या । गृभीतः । अमर्त्यः । मत्यैन । सध्योनिः । ता । शश्व॑न्ता । विपूचीनां । वियन्तो । नि । अन्यम्। चिक्युः। न । नि । चिक्युः । अन्यम् ॥ ३८ ॥ नि.७.३॥

·मं०अ०२२ सू०१६४] द्वितीयोप्टकः अमर्त्यः अमरणधर्मायमात्मा मायेनमरणधर्मणाभूतात्मनादेहेनसपोनिः समानस्थानव- यपरिच्छेदकोदेहोऽस्ति ववसर्वत्रसोयमपितिठन्नित्यर्थः यदा ससमानोत्पनिः सहयासेनस्वस्मि- नुत्पत्तिरुपचर्यते एवंभूतःसन् स्वधयाअन्नोपलक्षिवतत्तद्भोगेनगृभीतः यदा स्वधाशब्देनानमर्य शरीरंलक्ष्यते तेनगृहीतःसन्नपाडेति अशुतकर्मकृत्वाधोगच्छतिपा२वि ऊर्ध्वस्वर्गादिलोकमामोति परमात्मैवसूक्ष्मशरीरोपाधिकारान् नानाविधंकर्मकत्वातद्भोगायजीवसंज्ञांलब्ध्वाशरीरत्रयेणसंय- डोलोकान्तरेपूसंचरति स्थूलसूक्ष्मोभयशरीरपरिग्रहेण लोकेगुणत्रयान्विवासन परिश्रमति तथा- चश्रूयते-गुणान्वयोय फलकर्मकारुतस्पतस्यैवसचोपभोक्ता । सविश्वरूपत्रिगुणविवा- पाणाधिपःसंचरतिस्वकर्मभिरिति । इदानीमुभयमाधान्येनाह ते तौभूतात्मक सानौ शश्चन्ता अविभागेनसर्वदावर्तमानौ यदा सूक्ष्मशरीरपक्षेसर्वदासहवासउपपद्यते स्थूलशरीरपक्षेपि सात्त्वि- कजातेः तत्कारणानांभूतसूक्ष्माणांस गावात तबशरीरसंबन्धउपपद्यते विपूचीनाइहलोके सर्वत्र गमनौ वियन्ता तत्तत्फलोपभोगायसर्वत्रलोकान्तरेषुगच्छन्तौवर्तेते तत्रनराः अन्यंभूतात्मानं नि- चिक्युः नितरांविशेषेणपश्यन्तिजानन्ति अन्यमपरं देहवच्छायातिरिक्तं ननिचिक्युः नजानन्ति के चनपामरादेहव्यतिरिक्तंनजानन्ति केचनविवेकिनः कर्तृभोक्तृत्वोपेतोदेहातिरिक्तःकश्चिदस्ती- त्यनुमिमते नकेपिदेहत्रयव्यतिरिक्तमात्मानंजानन्ति अवोदुर्लभमात्मज्ञानमित्यर्थः ॥ ३८॥ अथैकोनचत्वारिंशी- ऋचोअक्षरेपरमेव्योमन्यस्मिन्देवाअधिविश्वनिपेदुः । यस्तन्नवेदकिमुचाकरिप्पतियइत्तद्दिदुस्तहमेसमासते ॥ ३९॥ ऋचः । अक्षरे । परमे । विऽओमन् । यस्मिन् । देवाः । अधि । विश्व । निस्सेदुः । यः। तत् । न । वेदं । किम् । ऋचा । करिष्यति । ये । इत् । तत् । विदुः । ते । इमे। सम् । आसते ॥ ३९ ॥ पूर्वमयदेहात्मजीवात्मानाबुको सयोरन्यस्यजीवात्मनःपारमार्थिकरुपपदस्ति वयोप्यते-- चोअक्षरे अत्रमशब्देन मधानभूताः सांगापरपियात्मकाश्चत्वारोवेदाउच्यन्ते ऋगादीनाम- परवियात्वंमुण्डकेयते-देवियेवेदितव्येइतिप्रतिज्ञाय तत्रापरा ऋग्वेदोयजुर्वेदःसामवेदइत्या- दिना तस्याःसंबन्धित्यक्षरे अदृश्यादिगुणके क्षरणरहिते अनश्वरे नित्येसर्वव्यावहाणिअक्ष- २७ ·ऋक्संहितामाण्ये [अ०३ २०२५ रशब्दस्यबसवाचकत्वं एतद्वतदक्षरस्पपशासनेगागिययातदक्षरमधिगम्यते येनाक्षरंपुरुषवे- दसत्यमित्यादिश्रुतिषुप्रसिद्धं गक्षरयोःपतिपायमतिपादकभावःसंबन्धः सैवेदैःखलुबला- धिगम्यते तत्वोपनिषदंपुरुषपृच्छामि इत्यादिश्रुतेः । ननूपनिषद्भागानांतथास्तु इतरेपातु कथं ब्रह्मविषयत्वमिति उच्यते-यद्यपीतरभागानां यागादिविषयत्वं तथापि बुद्धिशुद्धयुत्पादनद्वारावे- दनसाधनत्वेनबलविषयाभषिष्यन्ति तमेतंवेदानुवचनेनवालणाविविदिपन्तीत्यादिश्रुतेः । तदे- वविशेष्यते परमेउलटेनिरतिशयेव्योमन् व्योमनि व्योमसदृशे अलेपत्वनीरूपत्वव्यापित्वादि- सादृश्येनव्योमेत्युक्तं यद्वा विशेषेणसर्वस्यरक्षके निरधिष्ठानःभ्रमः कस्यचिदस्तिसाध्यस्तस्यस- र्वस्याधिष्ठानत्वेनाक्षकत्वानादृशेतत्त्वेसर्वमध्यस्तमित्यर्थः पुनस्तदेवविशेष्यते यस्मिन्परमात्म- निविश्वेसर्वेदेवाअधिनिषेदुः निपीदन्ति आश्रित्यतिष्ठन्ति तस्मिन् यद्वा उक्तलक्षणेवस्तुनि क- गुपनक्षिताःसर्वेसांगावेदाः पर्यवसिताइत्यर्थः यः योमर्त्यः तनादृशंदेवादीनांस्वरूपलाभासद करसंवेदैस्तात्पर्यंपतिपाय यदस्तुनवेद नजानाति समयः ऋचापूर्वोक्तेनऋगादिशब्दजालेनकिक- रिष्यति वेदनसाधनेनवेदेनवेद्यमविदित्वाकिंसाधयतीत्यर्थः प्रयोजनाभावात्सर्वस्यापिवेदस्यदै. फल्यादितिभावः अथवायोऽक्षरमविदित्वाकर्मणांकाभवति यागादीननुतिष्ठति तेनकिंचिदपि कर्मकृतंनभवतीत्यर्थः येइत्येएवतत्तत्त्वं विदुर्जानन्ति तइमेसमासते तएवेमेज्ञातारः समासतेसम्प- तिष्ठन्ति अपुनरावृत्यास्वस्वरूपेवस्थानसमासनं यदा येविदुरित येजानंत्येव नानुतिष्ठन्ति इच्छ• ब्दोवधारणे तइमे तएवसमासते गवामयनादिसहस्र संवत्सरसवपर्यन्तानि सहोपयन्ति सहार्थेसम- शब्दः सत्राधिकानांयागानामभावात तेषामपिफलमेतज्ज्ञानेनैवमाप्तंभवतीत्यर्थः कर्तृणांबहुत्वा- बहुवचननिर्देशः अन्येत्वन्यथावर्णयन्ति ऋचः कगर्चनीयआदित्यःआदित्यमण्डलंगादिमयंवा ऋग्भिः पूर्वाहेदिविदेवः आदित्योवाएपएतन्मण्डलंतपति तत्रतामचइत्यादिश्रुतेः । तस्यसंबन्धि- नि अक्षरेपरमेव्योमनिति उक्तलक्षणेब्रह्मणि यएपोन्तरादित्येहिरण्मयःपुरुषोदृश्यतइत्यादिश्रुत्यु- कस्वरूपे यस्मिन्सर्वेदेवायोतमानारश्मयोनिषेदुः वर्तन्ते यएतन्नवेद सकेवलयाऋचाकिंकरिष्यति येजानन्तिभावयन्ति तएवविद्वांसःसमासते भूम्यांमुखेनरोगादिरहिताः भोगिनःसन्त.चिरकालं जीवन्ति । अपरेप्रकारान्तरेणमतिपादयन्ति कचोअक्षरेऋगुपलक्षितसर्ववेदसंबन्धिन्यक्षरेमण- वरूपेओंकारे अविनाशिनिसर्ववेदेषुव्यावा मणयस्पसर्ववेदसारत्वंत्रालणेश्रूयते-तान्वेदानश्य- तपायोभितो यत्रयोवर्णाअजायन्ताकारउकारोमकारइतितानेकधासमारत् तदेतदो३मि- वीति । परमेनिरतिशये नहिमणवादधिकंकिंचिन्मवजातमस्ति त्रिकालातीतस्यब्रह्मणः प्रतिपा- ते नारायणोपनिषदि। २ऐ०ब्रा०५ ३२.।

·मं०अ०२२सू०१६४] द्वितीयोटकः २९१ दकत्वात् पञ्चान्याधिकालातीतंतदप्योकारएव ओमितिबलेत्यादिश्रुतेः । वेदानांपणवस्यस्थान- प्रतिनिधिभावःसंवन्धः यचोधोतेइत्यायुपक्रम्य यःमणयमधीते ससर्वमधीते गोमितिमतिपय- रो एतद्वय जुखींविद्याप्रत्येषायागेतत्परममक्षरमित्यादिश्रुनेः । यस्मिन्विश्वेसर्वेदेवाअधिनिषेदुः मणयस्यसर्वमयात्मकत्वात् मयेपुरार्यदेवतानांनिवासात सर्यदयनियारात्वं बलाधिष्ठानत्यावारसणि सर्वदेवानांनिवासाद शिष्टमविशिष्टम अयंमयोनिरुव्याख्यातः-अपरेत्वन्यथावर्णयन्ति प्रा- चः मगनीयोजीवः तस्पसंबन्धिनिअक्षरेअविनाशेव्याप्तेवापरमात्मनीत्यर्थः अतएवजीवा- पेक्षयापरमेउत्सष्टेनिरुपाचिकेव्योमनविशेषेणार्याधिष्ठानत्येनरक्षकेव्योमसहशेवायस्मिन्परमात्म- नि देवागमनवन्तोव्यपहरन्तोवाइन्द्रियरांशकाविश्वेसर्वेपि अधिनिषेदुः निषीदन्ति आभित्पवर्त- न्ने यस्तन्नवेदनमानाति उपाध्यंशपरित्यागेनतदेवस्वरूपमिशिनपश्यतिस्थलोगनः किया करिष्यति केवलेनजीवेन जीवभावेन किंफलंपाप्स्यति जननमरणादिलेशस्यात्यागादितिभापः यइव तद्विदुस्तइत्यादिसिद्धम् ॥ ३९॥ अमिहोपार्थाधेनुर्यदिकुत्सितंशब्दकुर्याद तदानींसययसादित्यनमाययादिकमयच्छेद तथाचसत्रितम्-याश्यमानायययसंप्रयच्छेनास्यय सागपतीशियाइति । भवशिष्टये एपे- पपरिधानीमा सूषितंच-सूपयसागवतीहिभ्याइतिपरिदप्यादिति । रोपाचवारिंशी- सूयवसाद्भगवतीहिभूयाअथौवयंभगवन्तःस्याम। अद्धितृणमध्येविश्वदानीपियशुद्धमुदकमाचरन्ती ॥४०॥२१ सुयवसध्अत् । भगवती । हि । भूयाः । अथो इति । वयम् । भगवन्तः । स्याम । अद्धि । तृणम् । आये। विश्वध्दानीम् । पिर्य। शुद्धम् । उदकम् । आश्चरन्ती ॥ ४० ॥ २१ ॥ हेमध्ये गोनामेतत् अहननीयेहेगोत्यं सूपपसाव शोभनयपरास्यवृणादिकस्यापीरानी भगवती भगइनिधननाम राजनीयमभूतधाराधिनयमी भूपाः भय हिपूरण मसिन्दीया लो- केयवसादिक्षणेन क्षीरादिसद्धिामसिमा अयोअनन्तरमेव पर्य यजमानामभियन्तः मा- मांडूक्योपनिषदि. नि०१८ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३व०२२ नधनेनतद्वन्तः स्याम अथैकवारंपूर्वमुक्त इदानीं सर्वदाकर्तव्यमितिमार्थयते विश्वदानी विश्व- कालंसर्वदा तृणमभिक्षय आचरन्ती सर्वतोनिर्गच्छन्ती शुद्धनिर्मलमुदकंपिय । अर्थमनोयारके- नवव्याख्यातः-सुयवसादिनीभगवतीहिनवाथेदानींवयंभगवन्तःस्यामादितृणमध्ये सर्वदापिय- चशुद्धमुदकमाचरन्तीति ॥४॥ ।। इतिद्वितीयस्यतृतीयेएकविंशोवर्गः ॥ २१ ॥ अथैकचत्वारिंशी- गौरीमिमायसलिलानितर्रत्येकैपदीद्विपदीसाचतुप्पदी। अष्टापदीनवपदीवभूवुपीसहस्राक्षरापरमेव्योमन् ॥ १३॥ गौरीः । मिमाय । सलिलानि । नक्षती। एकपदी। द्विपदी। सा। चतुःपदी । अष्टाइपदी । नवपदी।बभूवुर्षी । सहस्र अक्षरा । परमे । विश्औमन् ॥११॥ गौरीः गरणशीलामाध्यमिकावाक सुलोपाभावश्छान्दसः मिमायशब्दयति किंकुर्वती सलिलानि घृष्टयुदकानि तक्षती संपादयित्री एकपदीएकपादोपेता एकाधिष्टानामेघेवर्त- माना गमनसाधनेनवायुना एकपदीवा द्विपदी मेघान्तरिक्षाख्ये यधिष्ठाना आदित्योवा द्वितीयः तथा सा चतुष्पदी पादचतुष्टयोपता दिक्चतुष्टयाधिष्टाना अथाष्टापदी अवान्तरदिग- पेक्षयाप्टपादोपेता अष्टाधिष्ठाना नवपदी उपरिदिगपेक्षयासूर्येणवा नदिगधिष्ठानाबभूवुषी एवं- भूता भवतेश्छान्दसःवसुः ततोडीपियसोःसंप्रसारणं किमनयापरिगणनया सहस्राक्षरा अपरि- मितवचनोयं अपरिमितव्याप्तियुक्ता बहुव्यापनशीलोदकवतीत्यर्थः कुत्रेतितदुच्यते-परमे- व्योमन् उदकाश्रयत्वेनोत्कृप्टेन्तरिक्षे केचिदेवमाहुः गौरीः गरणशीलाशब्दब्रह्मात्मिकावाक् मिमाय मिमतिःमतिष्ठार्थेधातुः प्रतिष्ठितानि घटादिद्वव्याणि तक्षती तत्तद्वाचकत्येननिष्पादयन्ती एकपदी अन्यारुतत्वेनैकमतिष्ठाना एकरूपावा मणवात्मनाद्विपदी सुतिभेदेन पादद्वयववी चतुष्पदीनामाख्यानोपसर्गनिपातभेदेन।अष्टापदी आमन्त्रितसहिताष्टविभक्तिभेदेनाष्टापदी नवपदी बभूवुपी साव्ययैरुक्तैरष्टभिनवपदी अथवा सनाभिकेपूरःकण्ठादिषुनवसुपदेपुभवन्ती पश्चाबहु- नि.११.४४.।

·। मं०११०२२सू०१६४] द्वितीयोएका २९३ विधाभिव्यक्तिमुपेयुषी परमेव्योमन् उत्कृष्टरदयाकाशे मुत्ताधारेयासह साक्षरा अनेकाकारण च्याता अनेकध्वनिमकाराभपतीत्यर्थः । अयंमघः आचार्येणैर्यव्याख्यातः-गौरीमिमायसरिता- निवक्षतीकर्यत्येकपदीमध्यमेन द्विपदीमध्यमेनचादित्येनचचतुष्पदीदिम्भिरतापदीदिग्भिधायान्त- रदिभिश्चनयपदीदिग्भिश्चावान्तरदिग्भिश्वादिपेनचसहसाक्षरापहूदकापरमेव्यवने इति॥११॥ अद्विचत्वारिंशी- तस्याःसमुद्राअधिविक्षरन्तितेनजीवन्तिमृदिशश्चतस्रः । ततःक्षरत्यक्षातद्दिश्वमुपजीवति ।। १२ ।। तस्याः । समुद्राः । अधि । वि। क्षरन्ति । तेन । जीवन्ति । प्रदिशः । चतस्रः । ततः । क्षरति । अक्षरम् । तत् । विश्वम् । उप । जीवति ।। १२ ॥ तस्याः उक्तापागोःसकाशात्समुदाः वृष्टयुदकसमुन्दनाधिकरणभूवामेपाअघिअधिक पभूतमुदकविक्षरन्ति विविधंक्षरन्ति तेनोदकेनपदिशश्चतसः पशब्दोवीत्यर्थे विदिशश्वतसोदिश- शअथया मष्टादिशोमुख्याश्चतसः तत्स्थेपुताच्छन्द्यं तत्स्थाःपुरुषाजीवन्ति ततः पश्चातदक्षरमु- दकंक्षरति सस्पादिकमुत्पादयतीत्यर्थः तत्सस्यादिकविश्वंजगदुपजीवति । अयमपियारकेन व्याख्यातः-तस्याःसमुदाअधिविक्षरन्तिपर्पन्निमेघास्तेनजीयन्तिदिगाश्रयाणिभूतानिततःक्षर- स्पक्षरमुदकंतत्सर्वाणिभूतान्युपजीवन्तीति ॥ ४२ ॥ अथपिचत्वारिंशी- शकमयंधूममारार्दपश्यविपूवतापरग्नावरेण । उक्षाणपृश्निमपचन्तवीरास्तानिधर्माणिप्रथमान्यांसन् ॥ १३ ॥ शक मर्यम् । धूमम् । आरात् । अपश्यम् । विपुध्यता । परः । एना । अवरेण । उक्षार्णम् । पृर्भिम् । अपचन्त । चीराः । तानि । धर्माणि । प्रथमानि । आसन् ॥ ४३।। नि.1.10.1 २.नि.११.४१.।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०२२ शकमयंशरुन्मयंशुष्कगोमयसंभूतंधूमंआरा नातिदूरेअपश्यदृष्टवानस्मि दिवाधूमस्य दृश्यमानत्वाद सएवदर्शनविषयतयोकः विपूवताव्याप्तिमवाएनाअनेनशवरेणनिकृष्टेनधूमेन परः परस्ताव तत्कारणभूतमयममिमपश्यं अहंयजमानइत्यर्थः किञ्च उक्षाणंफलस्यसेक्तारं पृ. निशकवण माश्नुतेतेनफटमितिस्वयंमाभुतइतिवापृश्निल्लीरूपःसोमः वीराः विविधेरणकुश- लात्विजः अपचन्त अवधात्वर्थानाइरेणतिड्प्रत्ययःकरोत्यर्थः सक्रियासामान्यवचनःअत्री- चित्यादभिपवेणसंपादितवन्तइत्यर्थः तानितत्साधनानिधर्मान्यनुष्ठानानि मथमानिमतमानि मक- धानि फलपर्यवसानीयानि आसन संपादितान्यभवन् यहा सोमउक्षाऽभवत्पूर्वतदेवा शरुताप- चन् । यज्ञार्थतद्भवोधूमोमेघआसीत्तदुच्यते । तत्परत्वेनवामघोन्याख्येयोयंविचक्षणैः ॥४३॥ अधचतुश्चत्वारिंशी- त्रयःकशिनऋतुथाविचक्षतेसंवत्सरेवपतएकरपाम् । विश्वमेकोअभिष्टेशचीभिर्धाज़िरेकस्यददृशेनरूपम् ॥१४॥ त्रयः। केशिनः। ऋतुध्था। वि । चक्षते। संवत्सरे । वपते । एकः । एपाम् । विश्वम् । एकः । अनि । चप्टे । शचीभिः । धार्जिः । एकस्य । दहशे । न । रूपम् ॥ ४४ ॥ केशस्थानीयमकप्टरश्मियुकास्त्रयोऽग्न्यादित्यवायवः तेच प्रस्तुथाऋतुकाले विचक्षते विवि- धलक्षणांभूमि पश्यन्ति तेषांपृथक्पृथक्कार्यमाह एषांमध्ये एकोऽमिःसंवत्सरेतीतेसति वपते दाहेन केशस्थानीयौषधिवनस्पत्यादिकच्छेदनेननापितत्कार्यकरोति एकःअन्यआदित्योविश्वंसजग- र शचीभिः स्वकीयैःपकाशवृष्टयादिकर्मभिरभिचष्टेसर्वतःपश्यति एकस्यपायोः धानिर्गतिर्द- दृशेदृश्यतेसर्वैः नरूपं अप्रत्यक्षत्वात्स्पर्शशब्दधृतिकंपलिंगर्गम्यतइतिहिन्यायविदोवदन्ति अ- यमपिमवोपास्केनैवंव्याख्यातः-त्रयःकेशिनऋतुथाविचक्षतेकालेकालेभिविपश्यन्ति संवत्सरेव- पतएकएषामित्यमिपृथिवींदहतिसर्वमेकोभिविपश्यतिकर्मभिरादित्योगतिरेक्स्यदृश्यतेनरूप- मिति ॥ ४४॥ वाग्दैवतेपशौचत्वारिवागितिहविषोऽनुवाक्या चत्वारिवाक्परिमितापदानियज्ञेनवाचापद- दीयमायन्नितिसूत्रितत्वाद। नि० १२.२७.।

·. मं०११०२२ सू०१६४] द्वितीयोष्टकः २९५ सैपापञ्चचत्वारिंशी- चत्वारिषापरिमितापदानितानिविदुर्ब्राह्मणायेमनीषिणः। गुहात्रीणिनिहितानगन्यन्तितुरीयवाचोमनुष्यावदन्ति ॥ १५ ॥ चत्वारिं । वाक् । परिमिता । पदानि । तानि । विदुः । ब्राह्मणाः । ये। मनीपिणः । गुहा । त्रीणि । निहिता । न । इड्मयन्ति । तुरीयम् । वाचः । मनुष्याः । वदन्ति ॥ ४५॥ वाक्वाचःकत्लायाःपदानि चत्वारिपरिमिता परिमितानि लोकेयावागस्तिसाचतुर्धावि- भक्त्यर्थः तानिपदानिवालणावेदविदः मनीपिणोमनसईपिणोमेधाविनोविदुर्जानन्ति तेषांम- भ्षेत्रीणिगुहागुहायांनिहितास्थापितानि गयन्तिनचेष्टन्ते नपकाशन्नइत्यर्थः वाचस्तुरीयं . पदमनुष्याअज्ञास्तज्ज्ञाश्चवदन्ति व्यक्तमुच्चारयन्ति व्यवहरन्ति कानितानिचत्वारीति अत्रबह- वः स्वस्वमतानुरोधेनबहुधावर्णयन्ति सर्ववैदिकगग्जालस्यसंग्रहरूपाभूरादपस्तिस्लोव्याहत्यः प्रणवएकइति वेश्यसारत्वानासांच्याहतीनामेवसारसंग्रहभूतत्वादकारायात्मकस्पमणवस्य :- विसपणवासुल्याहतिषु सर्वाषापरिमितेतिकेचनवेवादिनोवदन्ति । अपरेव्याकरणमतानुसारि- णोनामाख्यानोपसर्गनिपावभेदेन क्रियापधानमाख्यातं द्रव्यमधानंनाम मागुपसृग्यतेआख्यानप- दस्येत्युपसर्ग:मादिः उच्चावचेवर्थेषुनिपतनाभिपातःअपितुचेत्यादिः एतेष्वेवसावाक्परिमिते- ति अखण्डायाःकरतायावाचः चतुर्धाव्याकृतत्वाद वाग्वैपराच्यव्यारुतावद् तामिन्द्रोमध्य- तोवक्रम्यव्याकरोत्तस्मादियव्यारूतावागुयतइतिश्रुतेः । अन्यत्याक्षिकाः मत्रःकल्पोवालणंच- तुपालीकिकीति याज्ञिक:समानानोनुष्ठेयार्थमकाशकोवेदभागोमचविधानप्रतिपाइकोवेदभागह- तिमयाः कल्पोतऊयमित्यादिनोक्ताकल्पः।मवतात्पर्यार्थपकाशकोवेदभागोवालणं। भोगविप- यागामानयत्यादिरूपाव्यावहारिको एम्वेवसायाड्डियमितविपालिकाः । ऋग्पनुःसामानिचतु- व्यिावहारिकीतिनरुताः । सपांणांवाग्वयसांसदस्यसरीसृपस्पचचतुर्थीव्यावहारिकीत्यनि- हासिकाः । पशुष्णवेषुमृगेयात्मनिचेत्यात्मवादिनः अपरेमायिकाः प्रकारान्तरेणमतिपादय- न्ति परापश्यन्तीमभ्यमावेसरीतिचत्वारीति एकवनादात्मिकावासूदाधाराव उदिवासतीपरत्यु. प्यते नादस्पचक्ष्मत्वेनदानरूपत्वात्सेवहदपगामिनीपश्यन्तीत्युपते योगिनिदष्ट्रशक्पत्वात ते० सं० ६.४.७। २ नि०१३. ९..

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ २०२३ सैववृद्धिंगवाविवक्षामातामध्यमेत्युच्यते मध्येहदपाल्पेउदीयमानत्वामध्यमा अथपदासैवव- केस्थिताताल्वोष्ठादिव्यापारेणबहिनिगच्छतितदावैखरीत्युच्यते एवंचत्वारिवाचःपदानिपरिमिता- नि मनीषिणोमनसःस्वामिनःस्वाधीनमनस्कामालणावाच्यस्यशब्दग्रहणःअधिगंदारोयोगिनः परादिचत्वारिषदानिविदुर्जानन्ति तेषुमध्येत्रीणिपरादीनि गुहागुहायांनिहिता निहितानि हृदये- हृदयान्तर्वतित्वात् तुरीयंतुपदरखरीसंज्ञकंमनुष्याःसर्वेवदन्ति व्याकरणपसिद्धानामाख्या- वादिपक्षेमनीषिणोवालणाः परुतिमत्पमादिविभागवायाग्योगविदस्तानिपदानिजानन्ति अ- वाग्योगविदः पामराः वाचोवाझ्यस्पतुरीयंचतुर्थंभागंवदन्तिव्यवहरन्ति अर्थमकाशनायपयु- अते अयंमत्रोनिरुतन्याख्यात सोनाप्यनुसन्धेयः । अथापिनालणंभवति-सावैवाक्सृष्टाचतु- धाव्यभवदेष्वेवलोकेषुत्रीणिपशुप्तुरीयंयापृथिव्यांसामोसारथन्तरेपान्तरिक्षेसावायौसावामदे- व्येयादिविसादित्येसाचूहतीसास्तनयित्नावथपशुपततोयावागत्यरिच्यतांबालणेष्व स्तस्मा- द्रालगाउभयींवाचंवदन्तियाचदेवानांपाचमनुष्याणामिति ॥ ४५॥ अथपट्चत्वारिंशी- इन्दमित्रवरुणमग्निमाहुरथोदिव्याससुपर्णो गरुत्मान् । एकंसद्दिपाबहुधावदन्त्यनियमातरिश्वानमाहुः ॥ ४६ ॥ २२॥ इन्द्रम् । मित्रम् । वरुणम् । अ॒ग्निम् । आहुः । अथो इति । दिन्यः । सः । सुपर्णः । गुरुस्मान् । एकम् । सत् । वदन्ति । अग्निम् । यमम् । मातरिश्वानम् । आहुः ॥४६॥ २२ ॥ अमुमादित्यमैश्वर्यविशिष्टमिन्द्रमाहुः तथामित्रप्रमीतर्मरणाचातारं अहरभिमानिनमेश- नामदेवंआहुः वरुणंपापस्यनिवारकं राज्यभिमानिनदेवमाहुः तथाग्निंअगनादिगुणविशिष्टभे- तन्नामकमाहुः अथोअपिचायमेवदिव्योदिविभवः सुपर्णः सुपतनोगरुमान गरणवान् पक्षवा- नवैत नामकोयःपक्ष्यस्ति सोऽप्ययमेव कथमेकस्यनानात्वमिति उच्यते-अमुमेवादित्यमेकमेव वस्तुतःसन् विप्रामेघाविनः देवतातत्वविदोबहुधावदन्ति तत्तत्कारणेनेन्द्रायात्मानंवदन्ति एक- ववामहानात्मादेवता सस्र्यइत्याचक्षते इत्युक्तत्वात फिञ्च तमेवृष्ट्यादिकारणं वैद्युताग्नियम नियन्तारं मातरिश्वानं अन्तरिक्षेश्वसन्तवायुमाहुः सूर्यस्यब्रह्मणोनन्यत्वेनसात्म्पिमुकभवति विप्राः। बहुधा। नि. १३.९. २.नि. १३.९.1 ·२९७ मं०१ अ०२२ सू०१६४] द्वितीयोएकः अत्रयेकेचिदनिःसर्वा देवताइत्यादिश्रुतितः अयमेवाग्निरुत्तरे अपिन्योतिषीइतिमत्वाग्गैरेवसा- त्म्यिपतिपादकोयंमत्रइतिवदन्ति तापक्षेपथमोऽनिशब्दः उद्देश्यः तमग्निमुद्दिश्येन्द्रायात्मकत्वं कथयन्ति अयंमत्रोनिरुक्तेएवंव्याख्यातः इममेवाभिमहान्तमात्मानमेकमात्मानंबहुधामेधावि- नोवदन्तिइन्दमित्रवरुणमग्निदिव्यंचगरुत्मन्तंदिव्योदिविजोगरुत्मान् गरणवान्गुर्वासामहात्मे - . विवेति ॥ ४६॥ ॥ इविद्वितीयस्पतृतीयेद्वाविंशोवर्गः॥२२ ॥ वर्षकामेटयांतिसःपिंडयोहोतव्याः तरुणंनियानमितिकृतीयस्यानुवाक्या रुष्णनि- यानंहरयासुपर्णानियुत्वन्तोयाम जिवोस्थानरइति । सैपासप्तचत्वारिंशी- । । कृष्णनियानहरयःसुपर्णाअपोक्सानादिवमुत्पतन्ति। तआवश्त्रन्त्सदनादृतस्यादिङते पृथिवीव्युद्यते ॥४७॥ कृष्णम् । नियानम् । हर॑यः । सुपर्णाः । अपः । वसांनाः। दिवम् । उत् । पतन्ति । ते । आ । अवरचन् । सदनात् । ऋतस्य । आत् । इत् । घृतेन । पृथियो । वि । उद्यते ॥ १७ ॥ कृष्णरुप्णवर्णनियानं नियमेनगच्छन्तमेषं हरयः उदकस्यहरिः सुपर्णाः शोभनपत- नारमयः अपोवसानाः उदकानियासपन्तःमेघेषु अद्घिान्पूरयन्तइत्यर्थः अन्तर्भावितण्य- थाद्विकर्मकत्वं यता रुष्णनिया नियमनराविः देवानांहिरात्रिर्दक्षिणायनं तत्मनितस्मिन्वर्पका- इत्पर्यः एपंर्यन्तेपियंसफरतमलिसमापिदिश्यत्पतलि अगछन्ति, समय- स्पसदनाव उदकस्पस्थानादाहित्यमण्डलादावरन् आवर्तन्वेअर्याश्चआगच्छन्ति आदिव अ- नन्तरमेव यदागिागच्छन्ति वदानोमेवनोदकेन पृथिवीन्युयते विविधंलियते कृष्णनिरप- णराविरादित्यस्य हरयः सुपणाहरणाआदित्यरस्मयइत्यादिनिरुद्रष्टव्यम् ॥१७॥ २नि०५. २१.। नि० ७.१८.1 ३० ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०२३ अथाटाचत्वारिंशी- द्वादशधयश्चक्रमेकंत्रीणिनभ्यानिकउतच्चिकेत। तस्मिन्साकंत्रिशतानशबौर्पिता:पुष्टिर्नचलाचलासः ॥१८॥ द्वादश । अधयः । चक्रम् । एकम् । त्रीणि । नभ्यानि । कः । ऊम् इति । तत् । चिकेत । तस्मिन् । साकम् । निशताः। न । शङ्कवः । अर्पिताः। पष्टिः । न । चलाचलासः ॥ ४८ ॥ द्वादशएवत्संख्याकाःमधयः परिधयः महितावर्तन्ते तत्स्थानीयाः हादशमासाएकंअद्वि- तीयं चकंक्रमणस्वभावं संवत्सराख्यंचक्रआश्रिताः तथा वीणित्रिसंख्याकानि नभ्यानिना- क्याश्रयाणि फलकानितत्स्थानीयानि ग्रोप्मवर्षाहेमन्ताख्यानि भाभिनानि यथासूर्यरथच- क्रस्य द्वादशपरिधपोनाक्याश्रयाणि त्रीणिफलकानिसन्ति तद्वत्कालचक्रस्यापि कर को- पिमहान तच्चकं निकेतजानाति तस्मिन्चकेसाकसह शंकवोन शंकवइव अत्रपुरस्तादुपा- चारोपिनशब्दः सामर्थ्यादुपमा यः तस्मिन्नपिसंवत्सरचके विशताः एतत्संख्याकाः पटिर्न नशब्दश्वार्थे पष्टिश्चाराअरस्थानीयान्यहानि अर्पिताः अर्पितानि कीदृशानितानि चलाचतासः एकश्चलशब्दोद्विर्भावमाप्तः चलाःचलनस्वभावानीत्यर्थः चरिचलिपतिपदोनामच्याक्चान्यास- स्येतिद्विवचनमागागमश्च ननोऽसुक् पष्टिश्चहवैत्रीणिचशतानिसंवत्सरस्याहानीतिबालणं । द्वा- दशपधयश्चक्रमेकमिति मासानां मासामानादित्यादिनिरुक्तम् ॥ ४८॥ पयायें भिष्टचेयस्तेस्तनइत्येका सुनितंच-यस्तेस्तनःशशयोयोमयोधौरमीमेदनुवत्सं- मिषन्तमिति । एवैवसारस्वतेपशीहविपोयाज्या सूत्रितंच-यस्तेस्तनःशशयोयोमयोभूस्त्वंसो- ममचिकिवोमनीपेतिद्वेइति । सैकोनपञ्चाशी- यस्तेस्तनःशशयोयोमयोभून विश्वापुष्पंसिवार्याणि । योरत्नधावमुविद्यासुदत्रःसरखतितमिहधातवेकः॥१९॥ १ऐ. बा. ३. १२.। २.नि. ५.२७.।

·। मं०१अ०२२ सू०१६४] द्वितीयोष्टकः यः। ते । स्तनः । शशयः । यः । मयःभूः । येन । विश्वा । पुष्यसि । वार्याणि । यः। रत्नधाः । वसुवित् । यः । सुध्दनः । सरस्वति । तम् । इह । धातवे । करिति कः ॥ ४९॥ हेसरस्वति तेतवसंबन्धीयःस्तनःस्तनवच्छिशुस्थानीयानां माणिनामाप्यायनकारी लो- फिकवैदिकसुशब्दरूपः स्तनःशशयःशयानः नवदेहेबर्तमानः यश्चस्तनःमयोभारसास्वादिनां मुख- स्यभावयिता येनस्तनेन विश्वासर्वाणियार्याणिवरणीयानिअभिमतरूपाणिधनानिपुष्यसि भोवृष्यः यश्चस्तनोरत्नधाः बहुविधरमणीयरत्नानां धारयिता वसुविद वसूनावासयितृणां धनानां वेत्तालब्धावेदयितावा किञ्च यःस्तनः सुदनः शोभनदानः सुतःकल्याणदानइतिनि- रुक्तम् । अत्रासरूयच्छन्दश्रवणं स्तनस्यातिप्रशस्तत्वज्ञापनार्थं हेदेवि तंतादृशंसर्वपाण्युपका- रकंसूक्तमयंस्तनं इहास्मिन्कर्मणि इदानींवा धातये अस्माभिर्धापातुं पानाय कः कुरु ॥४९॥ अमिमन्थने यज्ञेनयामित्येपापरिधानीया यज्ञेनयज्ञमयजन्तदेवाइतिपरिदध्यादितिसू- त्रितत्वाद। सैपापश्चाशी- यज्ञेन यज्ञमयजन्तदेवास्तानिधर्माणिप्रथमान्यांसन् । तेहुनाकमहिमानःसचन्तयत्रपूर्वसाध्याःसन्तिदेवाः॥ ५० ॥ यज्ञेन । यज्ञम् । अयजन्त । देवाः । तानि । धर्माणि । प्रथमानि। आसन् । ने। ह । नार्कम् । महिमानः । सचन्त । यत्र । पूर्वे । साध्याः । सन्ति । देवाः ॥५०॥ देवाव्यपहारोपजमानायज्ञेननिर्मथ्याग्निनायज्ञहोमसाधनमाहवनीयं अयजन्त पूजितवन्तः अनुष्ठानायसंयोजितवन्तइत्यर्थः अनिमथित्वामहरति तेनैवाग्नयआतिथ्यक्रियतइतिहि- निरीयकम् । तानिधर्माणिअग्निसाधनानिकर्माणिप्रथमानि प्रथमइनिमुख्यनाम प्रतमानिमरु- एतमान्यासन् फलमसयसमर्थान्यभवनित्यर्थः तेह तेचयजमानाः नाकं नास्सिनकमस्तीनि १नि०६.१४. २ते. सं०६. २.१.1 ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ २०२४ नाकःस्वर्गः तमहिमान माहात्म्ययुक्ताः सचन्तसंगताः कीदृशंनाकं यत्रयस्मिन्नाके पूर्वपूर्वत- नाः साध्या साधनाः यज्ञादिसाधनवन्तः कर्मदेवाइत्यर्थः तेसन्तिनिवसन्ति तं सचन्त तस्मादि- दानीमपिमनुष्यैरेवंकर्तव्यमित्यर्थः यहा देवाइदानींदेवभावमापनाः पूर्वयज्ञेनअग्निनापशुश्रूतेन यज्ञयष्टव्यमग्निअयजन्तपूजितवन्तः अमेरेवमूर्तिभेदेनदेवत्वंचपशुत्वंचद्रष्टव्यं अग्निःपशुरासीत्त- मालभन्ततेनायजन्दतिश्रुतेः। शिष्टंपूर्ववत् यत्रयस्मिन्स्वगंनिमित्तभूनेसतिपूर्वेपूर्वतनाः साध्यादेयाः साधनाः छन्दोभिमानिनः आदित्याअंगिरसश्चसाध्यादेवाच्यन्ते छन्दांसिसाध्यादेवास्तेप्रेमि- मयजन्वतेस्वर्गलोकमायनादित्यावेहासन्नंगिरसश्चतेगेमिनाग्निमयजन्ततेस्वर्गलोकमायन्निति घालणम् । एतेदेवाः स्वर्गेसन्तिभवन्ति स्वर्गमाप्ताइत्यर्थः यदा येयजेन ज्ञानादियज्ञेन यज्ञं वि- rjअयजन्त पूजयंति सेनाकविष्णुलोकंमहानुभावाः सचन्तसंगच्छन्ते यत्रपूर्वसाध्यादयोदेवाः सन्तितत्स्थानं अमिनाग्निमयजन्तदेयाइत्यादिनिरुक्तमनुसन्धेयम् ॥ ५० ॥ अथैकपञ्चाशी-- समानमेतदुंदुकमुच्चैत्यववाहभिः। भूमिपर्जन्याजिन्वन्तिदिवजिन्वन्त्यग्नयः॥५१॥ समानम् । एतत् । उदकम् । उत् । च। एति । अव । च । अहंभिः। भूमिम् । पर्जन्याः । जिन्वन्ति । दिवम् । जिन्वन्ति । अग्नयः॥५१॥ एतत्मसिद्धमुदकंसमान एकरूपमित्यर्थः अहभिः कैश्चिदहोशिःग्रीष्मकालीनरुच्चैति ऊ- ध्यगच्छति तथाअहभिःवर्षकालीनैरहोभिः तदुदकंभववैति अवामुखंचगच्छति चवायोगेमथ- मेतिपथमाविभक्तिर्ननिहन्यते रश्मिनाड्यैवभूमिपामोति नदेयोच्यते पर्जन्याः मीणयितारोमेघाः भूमिजिन्वन्ति उदकसंस्स्यायेनसस्याद्युपादनद्दाराभूमिष्ठामीणयन्ति तथाअग्नयआहवनीयायाः स्वेहुते दिवमादित्यादिद्युलोकस्थान्देवाञ्जिन्वन्ति पोणयन्ति ॥५१॥ सरस्वदेवताकेपशी दिव्यं सुपर्णमितिवपायाज्या दिव्यंसुपर्णवायसंबृहन्तंसवावृधेनोयोप- णास्वितिसूत्रितत्वाद अन्वारभणीयायांसरस्वद्यामेएवयाज्या सूनितंच-दिव्यंसुपर्णवायसंयू- हन्तमासवंसवितुर्यथेति । १० सं०५५.२६.1 १ऐ० वा.१.१६॥ ३ नि० १.१६.1 ·मं०१ अ०२३ सू०१६५] द्वितीयोटकः सैपाद्विपश्चाशी- दिव्यंसुपर्णायसंसहन्तमपांग दर्शतमोपंधीनाम् । अभीपतोदृष्टिभिस्तपर्यन्तंसरस्वन्तमर्वसेजोहवीमि ॥५२॥२३॥ दिव्यम् । सुपर्णम् । वायसम् । बृहन्तम् । अपाम् । गर्भम् । दर्शतम् । ओषधीनाम् । अभीपतः । रष्टिभिः। तर्पर्यन्तम् । सरस्वन्तम् । अव॑से । जोहवीमि ॥ ५२ ॥ २३ ॥ दिव्यंदिविभवसुपर्णशोधनगमनं वायसंगमनशीलंबृहन्तमहान्तं अपांगर्भवृष्टयुदकानांगर्भ- वदुत्पादकं ओषधीनां ओषधीदर्शनं दर्शनायदर्शयन्तमित्यर्थः यदा ओषधीनांग दर्शत- मितिपृथग्विशेषणं किश्च अभीपतः आनुकूल्येनवृष्टिभिस्तयन्तं जगत्मीणयन्वं यदा अभी- पतः अभिगमनवतः सलिलाधारान्तडागादीन् तर्पयन्तं अथवाअभिगन्ताहं सरस्वन्तंउदकवन्तं सरत्त्युदकनाम के देवसूर्यवाअवसेरक्षणायजोहवीमि पुनःपुनराहयामि ॥ ५२ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेच्योविंशोवर्गः ॥ २३ ॥ ।। इतिप्रथमेमण्डलेद्वाविंशोनुवाकः ॥ २२ ॥ प्रयोविंशानुयाकेपञ्चदशसक्तानि तत्रकयाशुभेतिपञ्चदशमथपसूकचेष्टुभ अत्रानु- क्रमणिका-कयापञ्चोनासंवादस्तृतीयाययुजोमरुतावास्यं अन्त्यस्तचोगस्त्यस्यच शिष्टा इ- न्द्रस्यैकादशीच मरुत्वास्त्विन्द्रोदेववेति । अत्रैन्द्रागस्त्यमरुतांसंवादामविपाद्यते ततृतीयाप- ञ्चमीसप्तमीनवमीनामरुद्वाक्यरूपत्वानएवर्षयः यस्यवाक्यंसऋपिरिविन्यायात् अन्त्यदय- स्पागस्त्यवाक्यत्वात्सएवर्षिः शिष्टायुजःआद्याचैकादशीचन्द्रस्यवाक्यं अतःसएवर्षिः अब पा- तेनोच्यतेसादेवतेतिसामान्यापवादेन कृत्लस्यमरुत्वद्गुणकइन्द्रोदेवता संसरचातुर्विंशकयोर्म- रुत्वतीयशस्त्रेनिविदानीयावपूर्वएतत्सूकं यदिपर्यायान्मरुत्वतीयइतिखण्डयोःसूषितम्-क- याशु विचमरुत्वतीयेपुरस्तात्सूक्तस्पर्शसेदिति । आभिष्टविकेपञ्चमेहनिमरुत्वतीय एतदेवसतं पञ्चमस्यकयाशुभायस्तिग्म,गेइतिमाध्यंदिनेइतिसूत्रितत्वात् । महावते मरुत्ववीयशने एत- सूक्तं पञ्चमारण्यकेकयाशुभासवयसःसनीलामरुत्वाइन्वृषभोरणायेत्युक्तवाद । विषुवति मरुत्वतीये एतदेवनिविद्धानीयं त्यसुमेपंकयाशु तिवमरुत्वतीयमितिसूक्तिवाद । अस्प

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ २०२४
विनियोगशौनकआह-ज्ञानिपुत्रसुहन्मिवैर्यश्चराज्यचिकीर्षति । नित्यंसनियतीभूत्वासूकंतुमन-
साजपेव । कयाशुभेतिपैशुन्यरुत्वाचार्यनृपद्विजैः । श्रुत्वापररहस्यतुगुरोरप्याहशौनकइति ।
तत्रपथमा-
कपाशुभासर्वयसःसनीळा:समान्यामरुतःसमिमिक्षुः ।
कामतीकुतएतासएतेचन्तिशुप्पणोवसूया॥१॥
कयो । शुभा । सवयसः। सनीळाः । समान्या। मरुतः ।
सम् । मिमिक्षुः । कयो । मती। कुतः । आदेतासः । एते ।
अर्चन्ति । शुष्मम् । सर्पणः । वसुध्या ॥ १॥
इन्द्रवाक्यं सवयसः समानवयस्काः सनीलाः समानस्थानाएतेमरुतः कयाशुभाकैरपि
दुर्जेयपाशोभयासमान्या सर्वेषामेकरूपयामहत्यायुक्ताः यद्वा शुबित्युदकनाम उक्तरूपयाशुभा
उदकेनसंमिमिक्षुः लोकंसम्यसिञ्चन्ति मिहिसमानार्थोमिमिक्षतिधातुः यद्वा मांयुद्धादिषु म
वर्तमान संमिमिक्षुः तदर्थ एतेमरुतः कयाअनिश्शेयया मती मरया कुतोदेशादेतासः आगताः
आगत्यच एतेवृषणोवर्णितारोवसूया वसूयया सुपांसुलुगितिपूर्वसवर्णदीर्घः धनेच्छया यदा
घसोवासयितारोवा तेनैवजसोयाजादेशः शुष्मं बलं वृष्टिभदानजनितं लोकेअर्चन्ति पूजयंति
जगतिकुर्वन्ति यहा ममबलंवर्धयन्तीत्यर्थः मरुतोहैननाजहुरितिश्रुतेः अवेन्द्रमरुत्संवादरूप
सर्वत्रमाणजीवात्मपरतयापियोजनीयम् । अवद्वितीययापीन्द्रोबूते ॥ १॥
अद्वितीया-
कस्यब्रह्माणिजुजुपुर्युवान कोअध्वरेमरुतआर्यवर्त ।
श्येनॉइधर्जतोअन्तरिक्षेके महामनसारीरमाम ॥२॥
कस्य । ब्रह्माणि । जुजुषुः । युवानः । कः । अध्वरे । मुरुनः।
आ। ववर्त । श्येनान्हदेव । ध्रर्जतः। अन्तरिक्षे । केन ।
महा । मनसा । रीरमाम ॥ २ ॥

·म० अ०२३ सू० १६५] द्वितीयोष्टकः युवानोनित्यतरुणाः महानुभावामरुतः कस्यमहाभागस्य ब्रह्माणिपरिवृढानि हवींषिजु- जुपुः सेवन्ते कश्चमहानध्वरे स्वकीये यागेमरुतएवानाववर्त यागान्तरेक्योतिवर्तयन्ति दुर्निग्रह- वेदृष्टान्तमाह-अन्तरिक्षे भजनोगच्छतः श्येनान् इव शंसनीयगमनानेतनामकान्पक्षिणइव के- नतत्मीतिसाधनेन महा महतामनसा मननवता स्तोत्रेण रीरमाम रमेमहि अथमरुतइन्द्रेणो- काः तृतीययाऽनयापतिब्रुवते ॥ २ ॥ अथतृतीया- कुतस्त्वमिन्द्रमाहितःसन्नेकोयासिसत्पतेकिन्तइत्था । संपच्छसेसमराणःशुभानचेस्तन्नौहरिवोयत्तेअ॒स्मे ॥ ३ ॥ कुतः । त्वम् । इन्द्र । माहिनः। सन् । एकः । यासि । सत्पते । किम् । ते । इत्था । सम् । पृच्छसे । सम्अराणः । शुभानैः। वोचेः । तत् । नः । हरिश्वः । यत् । ते । अस्मे इति ।। ३ ।। हेइन्द्रसत्पते सवांपालक त्वं माहिनोमहनीयः पूजनीयः अनुचरैरनुगन्तव्यइत्यर्थःतथा- भूतःसन्नपिएको सहायःसन् कुतोयासि कुतःकारणापासि यदा कुत्रयासि वेतव इत्थाइत्थंकित्वं एवमेवर्किनकोऽप्यनुचरोऽस्ति किंच त्वंसमराणः अस्माभिःसंगच्छमानः संपृच्छसे समीची- नंपृच्छसि हेहरिवः हरिश्यांतद्वनिन्द्र नेतव अस्मे अस्मासु यद्वक्तुमिष्टतममस्तितन्नोस्साय शुभान शोभमानैर्वचनैः वोचेः ब्रूहि ॥ ३॥ अथचतुर्थी- ब्रह्माणिममतयःशंमुतासःशुष्मइयर्तिप्रभृतोमेअदिः । आशासप्रतिहयन्त्युक्थेमाहरीवहतस्नानोअच्छे॥४॥ ब्रह्माणि । मे। मतयः । शम् । सुतासः । शुमः । यति । प्रभृतः । मे । अदिः ।आ।शासते। प्रति । हर्यन्ति । उक्था । इमा। हरी इति । वहतः। ता । नः। अच्छे ॥४॥ . ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०२५
अथैवतैःपृष्टः अनयाचतुर्येन्द्रःमत्याह-हेमरुतः ब्रह्माणिसर्वाणिकमाणिहवीं पिया मेम-
मस्वभूतानितथामतयश्चमननयुक्ताःस्तुवयश्चमेममशंसुखकार्याः यदा मेमतयोबुद्धयः तेषुवर्त-
न्तइतिशेषः तथासुतासोभिपुवाःसोमा:मेमदीयाः मदर्थाएव अतोयज्ञपतिगन्तव्यमित्यर्थः कि-
ञ्च मध्येराक्षसादियाधपरिहाराय शुष्मः बलवान्मेमदीयोदिःशत्रणांशक्षकोवयः प्रभृतःसन्नि-
यति गच्छत्येवलक्ष्यंमति नचनिवर्वते नकेवलंहविरादीनांमदीयत्वमेव अपितुयजमानाआशा-
सतेमामेवमार्थयन्ते किंचोक्था उक्थानिशसाणि मांमतिहर्यन्तिकामयन्ते मामेवशंसन्तीत्य-
र्थः किञ्च नोऽस्मदीयाविमाहरी इमावश्वौ ता तानिगन्तव्यानिहविरादीनि अच्छअभिमाप्तुं मां
वहतः अभिमतदेशपापपतः अतएवशीधंगच्छामि युप्माभिरपितत्माप्तुं गन्तव्यमित्यर्थः अतो-
सहायइतिमन्तव्यमितिभावः ॥ ४॥
अथपञ्चमी-
अौवयमन्तमेभियुंजानाःवक्षत्रभिस्तन्व:शुम्भमानाः ।
महोभिरेताउपयुज्महेन्विन्द्रवधामनुहिनोबभूथं ॥५॥२४॥
अतः । वयम् । अन्तभिः । युजानाः । स्वक्षेत्रभिः ।
तन्वः । शुभमानाः । महः शिः । एतान् । उप । युज्महे ।
नु । इन्द्र । स्वधाम् । अनु । हि । नः । भूथ ॥ ५॥ २४ ॥
एवमुक्कामरुतस्तमेवंब्रुवते हेइन्द्र त्वंयस्मादेवंकरोपि अतःकारणाद्वयमपिअन्तमेभिः अ-
तिकतमैरश्वयुजानाः युक्ताःसन्तः कीदृशैः स्वक्षवेभिः स्वायत्तवलैः किंच महोशिस्तेजोशिः
तन्यः आत्मशरीराणिशंभमाना दीपयन्तःहपंपामुवानाइत्यर्थः यहा महोभिः स्वमहत्त्वेनयुक्ताव-
यंएतानगन्तून्नु क्षिपमुपयुज्महे तवसाकंह विरादिस्वीकुर्मइत्यर्थः हेइन्द्र त्वमपिनोऽस्मत्संबन्धिस्व-
धाउदकं बलंवा अनुवभूथहि अस्मत्सृष्टोदकजन्यं हविरनुभवसिखलु हिशब्दः परस्परोपकार्यो-
पकारिभावप्रसिद्धिद्योतनार्थः ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यतृतीयेचतुर्विंशोवर्गः ॥२४॥
अथषष्ठी-
कस्यायोमरुतःस्वधासीद्यन्मामेकसमधत्ताहिहत्यें।
अहंाग्रस्तविपस्तुर्विप्मान्विश्वस्यशत्रोरनमंवर्धनैः॥ ६ ॥

·म०१
०१.२३सू० १६५] द्वितीयोष्टकः
३०५
के । स्या। वः । मरुतः स्वधा । आसीत् । यत् । माम् । एकम् ।
सम्अर्धत्त । अहिहत्य । अहम् । हि । उग्रः । तविपः ।
तुविष्मान् । विश्वस्य । शत्रौः । अनमम् । वधस्मैः ।। ६ ।।
हेमरुतः स्या सा स्वधा तदुदकंबलंवा वोयुष्माकंसंबन्धि क्कासीव नैवासीदित्यर्थः अस्माक-
मुदकत्वमनुभवसोतिबूथ यद या स्वधा एकमसहायअिहिहत्ये वृष्टयथमेघहननकर्मणिवृत्रवधेवा
समधत्त सहितमभूव समासीदितिसंबन्धः असहायस्यकथमेतत्सेत्स्यतीत्यतआह-अहंहि अहं
खल उपः उटूर्णवलस्तविषोबलवान् तुविष्मान्महत्त्वोपेतोऽस्मि यस्मादतिवलोहं तस्माद्विश्वस्य
कलस्य शवोर्मेघस्पशवोरितीयंकर्मणिपष्ठी सर्वशत्रुसंघ वधस्लैः वधरूपैःशोधनैः वधकुशलैरि-
त्पर्थः यद्वा वधइतिवजनाम वधस्लैर्वजस्यासनैः क्षेपणमकारैरनमं अनमयं अन्न वितण्यों-
यं वशीकरोमीत्यर्थः ॥ ६॥
अथसप्तमी-
भूरिचकर्थयुज्यभिरस्मेसमानेमिप पौंस्पेभिः ।
भूरी णिहिणवामाशविष्ठेन्द्रक्रत्वामरुतोयद्दाम ।। ७॥
भूरि । चकर्थ । युज्यभिः । अस्मे इति । समानेशिः । एपक्ष ।
पौंस्यभिः । भूरीणि । हि। कृणवाम । शविष्ट ।
इन्द्रे । क्रत्वा । मरुतः। यत् । वाम ॥ ७॥
अथैवमुक्तवन्तं इन्द्रपुनराहुः हेइन्द्र वृषा वर्षितस्त्वं भरिचकर्थ प्रभूतं कृतवानसि सत्यमेव
तथापि अस्मेअस्माकंसमानेमिः समानैः युज्येभिः अस्माभिर्युक्तः पौंस्येभिः पुंसःकर्मभिः
सामर्यरेवचकर्थ नवंएकएवेत्यर्थः हेशविष्ठ शववियतनाम हेइन्द्र रवचम वयंभूरीणिहित्य-
त्रुताइपिमभूतानिकर्माणिरुणवाम कृतवन्त,स्स हेडन्द वाक्रतुनाकर्मणापपदृष्ट्यादिकंव-
शाम कामयामहे तानित्वत्तोप्पधिकानीत्यर्थः यतोवयंमरुतः छान्दसमनुदात्तत्वं एनेनस्वमह-
वस्थापितंभवति स्वरोज्यस्त: अथरा इन्द्रस्पदवाक्यं हेमरुतोययस्यैवतत्तस्यैव भवतु वर्षहंच
यंचसहैवक्रत्वाकर्षणापदशाम यष्टिकर्मकामयामहे तस्मादकसमानमेवेत्पर्धः एवंमरुत-
इतिनिघातस्वरस्यव्याख्यानम् ॥ ७॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०२६ . अथाष्टमी- । वर्धीत्रमरुतइन्द्रियेणस्लेनभामैनतविपोर्वभूवान् । अहमेतामनवेविश्वश्चन्द्राःसुगा पश्चकवयाहुः ॥८॥ वधीम् । सत्रम् । मरुतः । इन्द्रियेण । खेन । भामैन । तविपः । बभूवान् । अहम् । एताः । मनवे । विश्वश्चन्द्राः। सुगाः । अ॒पः। चकर । वज्रबाहुः ॥ ८॥ इदानीमिन्द्रआह-हेमरुतः अहमिन्द्रः इन्द्रियेणवीर्यणस्वेनभामेनस्वसमानकोपेन नवि- पोवलवान्बभूवान्भूतःसंपन्नःसन्वधी हतवानस्मि कस्मैतदुच्यते-पनवे मनोरथायैताः विश्व- श्चन्द्राः सर्वालादकाः सुगाः सुगमनाः सर्वत्रसस्यादिपुगमनशीलाः अपोवृष्टयुदकानि चकर च- कार छतवानस्मि यतोहंवाबाहुः अनेनसहायनरपेक्ष्यमुक्तंभवति ॥ ८ ॥ अथनवमी- अनुत्तमातेमघवन्नकिर्नुनत्वावांअस्तिदेवताविदानः । नजायमानोनशतेनजातोयानिकरिष्याकणुहिमद्ध ॥९॥ अनुत्तम् । आ। ते । मघवन् । नकिः । नु । न । त्वाध्वान् । अस्ति । देवता । विदर्दानः। न । जायमानः । नर्शते । न । जातः । यानि । करिष्या। कृणुहि । पृद्ध॥ ९॥ । इदानीतेमरुतोहर्षेण पत्याहुः आइतिस्मरणे स्मृतवन्तोक्यमिदानी हेमघवन् तेत्वया अ- नुत्तंअमेरितं नकिर्नु नैवास्ति नुनिश्चये त्वयायदुक्तं तत्सत्यमित्यर्थः हेदेव त्वावान् त्वत्सदृशोवि- दानः विद्वान् व्यत्ययेनशानच् जयोपायवेदितादेवतादेवोनास्ति किञ्च हेमवृद्ध अतिवल जाय- मानोजातोवाकश्चिद्देवोमोवानास्ति त्वयानि वृत्रवधादीनिकरिष्या कर्तव्यानि कृणुहि कुरुषे तानि न नशते नव्यामोति नशतिर्याप्तिकर्मा नान्यस्त्वचेष्टितानुकार्यवेत्यर्थः ।। ९ ।।

·म.१०२३सू०१६५] द्वितीयोष्टकः अथदशपी- एकस्यचिन्मविभ्वस्त्वोजोयानुदप्वाकृणवैमनीषा। अहंयुयोमरुतोविदानोयानिच्यवमिन्द्रइदीशएपाम्।। १० ॥२५॥ एकस्य । चित् । मे । विशु । अस्तु । ओजः । या। नु । दधृप्वान् । कृणवै । मनीषा । अहम् । हि । उयः । मरुतः। विदानः । यानि । च्यवम् । इन्द्रः । इत् । ईशे । एपाम् ॥ १०॥२५॥ इदानीमिन्द्रआह मेममएकस्पचित एकस्यैव विभु सर्वत्रगमनशीलमोजोवलमस्तु यदाप- लमेकस्यैवास्तु किमर्थमितिचेव उच्यते-या यानिकर्माणि मनीषामनीषयामनसईषयादधृष्वान्ध- पितवानहतानिनुक्षिरुणवे कर्तुशकवानि हेमरुतः अहंहिअहंखलु उयः उटूर्णवलः विदानः वेदनावान यानियानिवसनिच्यवं अवगच्छामि एपामहमेवेन्द्रइवईश्वरएवसन् ईशे ईश्वरोभवामि अथवा विदानोहयानिच्यवं यान्युद्दिश्यगच्छेयं एषामोशे यतोहमिन्द्रः अतःशक्तइत्यर्थः॥१०॥ ।। इतिद्वितीयस्यतृतीयेपञ्चविंशोवर्गः ॥२५॥ अथैकादशी- अमन्दन्मामरुतःस्तोमोअत्यन्मनःश्रुत्यंब्रह्मचक । इन्द्रायुष्णेसुमखायमासस्येसरायस्तन्वतनूभिः॥११॥ अर्मन्दत् । मा । मरुतः। स्तोमः । अत्र । यत् । मे। नरः । श्रुय॑म् । नहीं , चक्र इन्द्रय । नाणे, सुरमरपाय, माम् । साये । सरायः । तन्वै । तनूभिः ॥ ११ ॥ इदमपीन्द्रवाक्यं हेमरुतः मामां अत्रास्मिनुदकोत्पादनरिपये स्तोमः स्तोत्रं अमन्दद मा- दयति मोदयतेवा हेनर सखायः यूयं मे मम यद श्रुत्यं सर्वैःश्रोतव्यं ब्रह्मपरिवृढेमेघधारणादिस्- पंकर्म चक कृतवन्तःस्थ प्रभूतं स्तोत्रंवा अनुत्तमातइत्यादिकं इन्द्राय परमेश्वर्यगुणकायवृष्णे अभिमतपित्रे सुमखायशोभनयागाय सल्ये युप्माभिःसमानरूपानाय तनूभिरनेकशरीररु- ।

·.. फक्संहितामाप्ये [अ०३ २०२६ पेताय मां ममतन्वे मदीयशरीरपोषाय भवतु यट्वा तनूभिःभस्मच्छरीरभूतः युष्माभिः कृतं महामेवास्त्वित्यर्थः ॥ ११॥ अथद्वादशी- एवेदेतेप्रतिमारोचमानाअनैद्यःश्रवएपोदधानाः। संचक्ष्यामरुतश्चन्द्रवर्णाअच्छन्तिमेदाथाचनूनम् ॥ १२ ॥ एव । इत् । एते । प्रति । मा। रोचमानाः । अनेयः । श्रवः । आ। इपः । दानाः । सम्पृचक्ष्य । मरुतः । चन्द्रवर्णाः । अच्छन्ति । मे । छदयाथ । च । नूनम् ॥ १२ ॥ हेमरुतः एवेत् एवमेव एतेयूयंमामांपतिरोचमानाः मद्विषये संप्रीयमाणाः मांख्यापयन्तो- वाअनेयः अनन्तिकस्थं श्रवः कीदि इपश्च अन्नानिधानाः आइतिचार्थे यद्वा अनेद्यइतिम- शस्यनाम प्रशस्यं यशोस्मनोदधानाः अस्माभिर्वाधारयमाणाः चन्द्रवर्णाः चन्द्रमितिहिरण्यना- म सुवर्णवर्णाः यूयं मे मां संचक्ष्य सम्यक्सकाश्यनूनंनिश्चयं अच्छान्त यशोभिराच्छादितवन्तः छदयाथ आच्छादयथच मांमतिसर्वदारोचमानाः मय्येवकीर्तिअन्नंचधानाः मारुतैः कर्म- भिः मामेवस्तुतेत्यर्थः ॥ १२॥ अथत्रयोदशी- कोन्यत्रमरुतोमामहेव:प्रांतनुसबीरच्छासखायः । मन्मानिचित्राअपिातयन्तरूपाभूतनवेदामऋतानाम् ॥ १३॥ कः । नु । अत्रं । मरुतः । ममहे । वः ।प्र। यातन । सरवीन् । अच्छे । सखायः । मन्मानि । चित्राः। अपिध्वानयन्तः । एषाम् । भूत । नवैदाः । मे। ऋतानाम् ॥ १३ ॥ हेमरुतोवायुष्मान् अबलोकेकोनुखलुमर्त्यःममहे पूजयति हेसखायः सर्वस्यसखिवत्मि- यकारिणःसन्तः सखीन्हविपदानेन सखिभूतान् यजमानान अच्छ आभिमुख्येनमाप्तुं प्रयातन ·म० अ०२३सू०१६५] द्वितीयोएकः गच्छत हेचित्राः चायनीयाः यूयं मन्मानिमननीयानि धनानि अपि वातयन्तः संपूर्ण पापय- न्तोभूतभवत किञ्च मे मदीयानां एपां ऋतानां अवितथानांधनानांनवेदाःभूत ज्ञातारो- भवत ॥ १३ ॥ अथचतुर्दशी- आयर्दुवस्यादुवसेनकारुरस्माञ्चकमान्यस्यमेधा। ओपुर्वर्तमरुतोवि मच्छेमाब्रह्माणिजरिलायौअर्चत् ॥१४॥ आ। यत् । दुवस्यात् । दुवसै । न । कारुः । अस्मान् । चुके। मान्यस्य । मेधा । ओ इति । सु । वर्त । मरुतः । विप्रेम् । अछ। इमा । ब्रह्माणि । जरिता । वः । अर्चत् ॥ १४ ॥ हेमरुतः यत् दुवस्पाव युष्मापरिचरणाहविस्तोत्राव वेनस्तोत्रेणदुवसे परिचरणापपर्या- मा कारः कीस्तुतिकुशलामान्यस्यमाननीयस्यविदुषोमेघावुद्धिः अस्मान् नेतिसंमत्यर्थे ।- दानींतनानाचक्रे आभिमुरव्येनकरोति मामोतीत्यर्थः यहा षष्ठीबहुवचनं इदंसूक्तंदुवस्याना परिचरणार्हाणां दुवसेपरिचरणायेत्यर्थः अतोहेमरुतोयूर्यविमेधाविनयजमानमामगस्त्यमच्छ आभिमुख्येनमाप्तुं सु सुष्टु ओवर्त ओइतिनिपातद्वयसमुदायरूपएकोनिपातः आडित्पाभिमुख्ये उकारोवधारणे आवर्तध्वमेव किमर्थमेवमिति उच्यते-इमाबलाणि इमानिपरिवृद्धानिकर्माण्य- क्षिय जरितागरिता स्तोतावोयुष्मानअर्चद अर्चति यस्मादेवंतस्मादावर्तध्वमित्यर्थः॥ १४ ॥ भथपञ्चदश्यां सूक्तोपकममारण्यकृतांस्तुतिमरुयोनिवेयाभिमतमाशास्ते। अथपश्चदशी- एपवःस्तोमोमरुतइयंगीमान्दार्यस्यमान्यस्यकारोः। एपायांसीएतन्वययांविद्यामपंरजनजीरदानुम् ।। १५ ॥२६॥ एषः । वः । स्तोमः। मरुतः । इयम् । गीः । मान्दार्यस्य । मान्यस्य । कारोः । आ। दुपा । यासीए । नन्वें । वयाम् । विद्यामं । इपम् । सृजनम् । जीरदानुम् ।। १५॥ २६ ।।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१०१
हेमरुतः एषःस्तोमः इदानींक्रियमाणमकारस्तोत्रं बोयुष्मदर्थयुप्मामीणनायभषत्वि-
त्यर्थः तथेयंगीः स्तुतिरूपावागपिवोयुष्मदर्थाय यस्मादेवंतस्मान्मांदार्थस्य स्तुतिविशेषैःमन्दपि-
तुः स्तुतिभिर्मदस्योरयितुर्वा मान्यस्पवरमदानादिनामाननीयस्पकारोः स्तोतुः इपाइच्छया -
यासीष्ट आगच्छत किमर्थं तन्वेशरीरायतत्पोषायेत्यर्थः वयां वयमपि इपं अन्नवृजनं मलंगी-
रदानुं जयशीलदान एतत्सर्वं विद्याम युष्मास्वागतेषुयज्ञसंपूर्येष्ट्यादिवारालभेमहि ॥ १५॥
॥ इति द्वितीयस्पतृतीयेषड्विंशोवर्गः ॥२६ ।।
वेदार्थस्यमकाशेनतमोहादैनिवारयन् । पुमर्थांश्चनुरोदेयाद्वियातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इतिश्रीमद्भागाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरचकपालसाम्राज्यधुरंधरेणसाय-
णाचार्येणविरचितेमाधवीयेवेदार्थपकाशेकक्संहिताभाष्येद्वितीयाष्टकेतृतीयोऽध्यायःसमायः॥३॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥
यस्यनिःश्यसिक्वेदायोवेदेष्योखिसंजगत् । निर्ममेतमहबन्देवियातीर्थमहेन्वरम् ॥ १॥
इत्थंद्वितीयाष्टकगस्तृतीयोध्यायआदरात् । व्यारण्यातःसायणार्पणपुरुषार्थपदर्शक:॥२॥
अथचतुर्थोध्यायआरश्यते-कयाशुभेत्यसिखयोविंशेनुवाकेपश्चदशसूतानितश्तन्वि-
त्येतव द्वितीयंसूक्तंपञ्चदश अत्रानुक्रमणिका-तन्वगस्त्योपारुतहिदित्रिष्टुपन्त मित्रावरुणयोदी-
क्षितयोरुवंशीमप्सरसंदृष्ट्वावासतीवरेकुम्भेरेतोपतत्ततोगस्त्यवसिष्ठायजायेतामिति । सूतसंख्यानु-
वर्ततआन्यस्याःसूक्तसंख्यायाःइतिपरिभाषितत्वात्पञ्चदश उक्तलक्षणेनागस्त्येनदृष्टत्वातस्या-
4 मारुतंहोत्युक्त्वाव तुसादिपरिभाषयेदमादिसूक्तत्रयमरुदेवताक अन्त्येवेजिष्टुभी शिष्टासि-
टुबन्तपरिभाषयाजगत्यः विनियोगोलैगिकः।
वत्रमधमा-
अम् नन्नुवोचामर सायुजन्मनेपूर्वमहित्वंपास्यकेतवे ।
ऐधेवयामन्मरुतस्तुविष्वणोयुधेषशकास्तविषाणिकर्तन ।। १ ।।
तत् । नु । वोचाम । रभसाय । जन्मने । पूर्वम् । महित्वम् ।
उपास्य । केतवे । ऐधाईव । याम॑न् । मरुतः । तुविश्स्वनः ।
युधादेव । शुकाः । तविषाणि । कर्तन ।। १ ।।
हेमरुतःवयंयुष्मदीयंततादृशंमसिदपूर्वपूरकपूर्वतनदा महित्वंमाहात्म्यनक्षिप्रयोचाम मूमः
किमर्थ रभसापराभस्पयुक्तापजन्मनेवेपांपादुर्भावाय वेयांसानिधानापेत्यर्थः तदपिकमधमिरप-
ताह-वृषभस्यफटस्यवपितुर्यज्ञस्यकेतस्मशानाय वायुमेरणेनमेघागमनपसिब हे मुविस्वनः ग-
मनसंरंशेणपभूतध्वनियुकाः हेराकाः सर्वमरिक शक्ताः यूयं यामन् पापनियागगमनेपस्तुवेस-
तिरेधेव ऐधानि पधःसंबन्धीनितेजांसीव पाप्येनमहत्वेनतविषाणिस्टानिसामध्योनिरुवन कुरु
लवस्तुमइयर्थः तादृष्टान्तः-पुधेव युदेनतत्पुदनिमित्तंपयातपिपागिकुरुधव ॥१॥

·३१२ फक्संहितामाप्ये [अ०४३०१ अथद्वितीया- नित्यनसूनुमधुवितउपकीळन्तिकाळाविदथेषुघृष्वयः । नःन्तिरुद्राअवसानमखिन्नमन्तिवतवसोहविष्कृतम् ॥२॥ निय॑म् । न । सूनुम् । मधु । विभ्रतः। उप । कीळन्ति । कीळाः। विदथेषु । घृष्वयः । नक्षन्ति । रुद्राः । अव॑सा । नमविनम् । न । मर्धन्ति । स्वस्तवसः। हविःकतम् ॥ २ ॥ नित्यंनसूनुं ओरसंभियंपुत्रमिव मधुमधुरंहविर्विभ्रतः धारयंतोमरुतः विदधेपुयागेषु घृष्ययः रक्षभश्तीनांघर्षकाःसन्तः कीळाः क्रीडनशीलाः उपउपत्यकीळन्ति विहरन्ति किञ्च रुवाः रुद्रपुत्राः मरुतोपिरुदाउच्यन्ते जन्यजनक्योरभेदात् मरुवांरुद्रपुत्रत्वपुराणेषु तपसातु- टोपार्वतीपरमेश्वरी मरुतःपुत्रत्वेनस्वीचकरिविमसिद्धम् नमस्विनंनमस्कारोपलक्षितस्तोत्रोपेतं हविष्कत हविषःकर्तारं पदावारंपजमानं अवसारक्षणेनतर्पणेनयानिमित्तभूतेननक्षन्तिव्यामुवन्ति किञ्च स्वतवसः स्वायत्तबलामरुतः यजमाननमर्धन्ति नसशामयन्ति नक्लेशयन्तीत्यर्थः ॥२॥ अथतृतीया- यस्माउमासोअमृताअरोसतरापस्सोपंचहरिपोदाशुपै। उक्षय॑स्मैमरुनौहिताईवपुरुरजांसिपयंसामयोभुवः॥३॥ यस्मै । ऊमासः । अमृताः । अरांसत । रायः। पोर्पम् । च । हविषा । ददाशु । उक्षन्ति । अस्मै । मरुतः । हिताः देव । पुरु । रजांसि । पय॑सा । मयाभुवः ॥ ३ ॥ पसेयजमानापहविपाददाशुपे सोमादिहरिदत्तवनेहरिपापीतः मासः अवितारः अ- ता:अमरणधर्माणोमरुतोरायसोपंधनस्मपुष्टिं चशन्दावपश्यादिपुष्टिंभरासत मायच्छन् रारालिदा- माः भस्मेपनमानायहिताइवहिताचरणाः सरवायाइवसन्तोमयोभुवः सुरवस्यभावपितारोमरु- वोरजांसिलोकानपुरुममृतंयथामतितथा पयसाउदकेनसस्पायुत्पत्य/उक्षन्दि सिश्चन्ति ॥३॥ ।

·मं०१ अ०२३ सू०१६६] द्वितीयोष्टकः अथचतुर्थी- आयरजासितविपीभिरव्यतमवएवासःस्वयंनासोअधजन् । भयन्तेविश्वा भुवनानिहाचित्रोकोयामःमर्यतास्दृष्टिपु॥१॥ आ। ये। रजांसि । तर्विपीभिः । अयंत । प्र।वः। एवासः। स्वध्यतासः । अध्रजन् । भयन्ते । विश्वा । भुवनानि । हा। चित्रः। वः । यामः । प्रध्यतासु । ऋष्टिपुं ॥४॥ हेमरुतःयुप्मत्संबन्धिनः येएवासः एवाअश्वविशेषाः तविपीनिःस्वकीपैलेवृष्टिमदाना- दिरस्पैः रजासिलोकानाअव्यत सर्वतः आवृण्वन्ति ने वोयुष्माकं एवासोश्वाः स्वयतासःस्व- यमेवसारथिनाविनैवयुक्ताः माधजन पकर्षणागच्छन्तिव्यामुवन्ति किञ्च युष्मदागमनावविश्वा भुवनानिसर्वाणिभूतजातानि विश्वाहासर्वाणिहाणिचभयन्तेविष्यतिपतनाव यस्मादेवं तस्मादोयामः चित्रश्चायनीयः आश्चर्यभूतइत्यर्थः भीतःकारणमाह-ऋष्टिपुयुद्धस्थासुहेतिपु प्रयतासुमकर्षणोधतासुसतीषु अथवानीतोदृष्टान्तः-ऋष्टिपुषयतासुसतीषु लुप्तोपमेयंभायुधेष्य- तेपुयथाजनाविश्यतितव्युष्मदागमनावविश्यतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- यत्वेपयांमानदयन्तपर्वतान्दिवोवापृष्टंन अचुच्यतुः । विश्वोवोअज्मन्भयतेवनस्पतीरथीयंतीवमर्जिहीतओपधिः ॥५॥१॥ यत् । त्वेषध्यामाः। नुदयन्त । पर्वतान् । दिवः । वा । पृष्ठम् । नर्याः। अचुच्यतुः । विश्वः । वः । अज्मन् । जयते । वनस्पतिः । रथियन्तीदव ।प्र। जिहीते । ओपंधिः ॥ ५ ॥१॥ मरुतः त्वेषयामाः प्रदीप्तगमनाः यत्यदापर्वतान् पर्यवतीगिरेगहराणि पूरकान मेघान्वा नदयन्तनादयन्तिवा अथवा दिवोवियोवनात्मकस्यान्तरिक्षस्यपृष्ठं उपरिभागनयांनरेग्यो- हिता:अयुच्ययुः गच्छन्ति तथायोयुप्मत्संबन्धिनि अग्मन् गमनेनिमित्तभूतेसति विश्वोय- नस्पतिः यनस्यपारपितावृक्षसमूहोभयतेविभेति तथोपधिः मियाबीमादिः मनिहीते पण ·३११ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४०२ गच्छतिस्वस्थानात् इतस्ततश्चलतीत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-पथीयन्तीव रथमात्मनःइच्छन्तीसीर- थाढत्यर्थः तादृशीस्त्रीव सायथाचलतितव ॥ ५॥ ॥ इविद्वितीयस्यचतुर्थेमथमोवर्गः॥ १ ॥ अथषष्ठी- यूयं उग्रामरुतःसुचेतुनारिएयामाःसुमतिपिपतन । पत्रांवोदिद्युदतिक्रिविदंतीरिणातिपश्वःसुधितवहां ॥६॥ यूयम् । नः । उपाः । मरुतः । सुश्चेतुनो । अरिष्टयामाः । सुमतिम् । पिपर्तन । यत्र । वः । दिद्युत् । दति । क्रिविःध्दती । रिणाति । पश्वः । सुर्धिताइव । बर्हणा ॥ ६ ॥ हेयाः उटूर्णबलामरुतोयूयं सुचेतुनाशोभनचेतसा अरिष्टयामाः अहिंसितसंघाःसन्तो- नोस्माकं सुमतिंशोभनांबुदि पिपर्वनपूरयत कस्मिन्कालेइतितदुच्यते-पत्रयस्मिन्कालेवोयुष्म- त्सवन्धिनीक्रिविदतीविक्षेपणशीलदन्तीदिद्युत्हेतिःरदति पिलिखति मेघसंस्त्यायपश्वपशुंश्च रिणातिरेपतिहिनस्ति वापौवातिसतिपशवःशीर्यन्तइतिप्रसिद्धम् हिंसायांदृष्टान्तः-सुधिताइव सुहितासुटुमेरिताबर्हणा हतिस्तत्साधनाहेतिर्वायथारिणातितद्वत् ॥ ६॥ . अथसप्तमी- प्रस्कुम्भदेण्णाअनवधराधसोलातृणासोविदर्थेपुसुष्टुताः । अर्चन्त्यमंदिरस्पपीतयेचिदुर्वीरस्यपथमानिपौंस्या ॥७॥ प्रा स्कार्देण्णाः । अनवभ्रधिसः । अलातृणासः । विदथेषु । सुटसुंताः । अर्चन्ति । अर्कम् । मदिरस्य । पीतये । विदुः । वीरस्य । प्रथमानि । पौत्या ॥ ७॥ पस्तंभदेष्णाः प्रकणस्तंभितदानाः अविरतदानाइत्यर्थः भनयनराधसःमश्रष्टहविरादि- धनाः राधइतिधननाम अलावणासः नकारस्यस्थानेटकारः अनादणासःभातदनरहिताःअथवा

·मं०१ अ०२३ सू०१६६] द्वितीयोटकः
३१५
अलं पर्याप्त आतर्दनाः शत्रूणां यदा अरमरयर्थंदातारः फलानां सुष्टुताः अविग्भिः सम्यक्रस्तुताः
एवंरूपामरुतः विदथेषुयागेपुअर्कमर्चनीयमिन्द्रं स्वसखीपूतं अर्चन्ति पूजयन्ति स्तुत्यादिनास-
भावयन्तीत्यर्थः किमर्थ मदिरस्यमादनसाधनस्पसोमस्यपीतये पानाय तस्पेन्द्रस्यमहत्त्वं कर्ष
जानन्तीत्यताह-हेमरुतः वीरस्यविविधंशत्रूणामीरकस्येन्द्रस्य प्रथमानिमतमानिमुख्यानिौं
स्यापुंस्त्वानि वृत्रवधादिरूपाणिविदुर्जानन्ति ।। ७॥
अथाष्टमी-
शत जिभिस्तमभिडेतेपात्पू रक्षतामरुतोयमावत।
जयमुग्रास्तवसोविरप्शिनःपाथनाशंसात्तनयस्यपुष्टिपु ॥८॥
शत जिभिः । तम् । अभिहुतेः । अघात् । पूःभिः । रक्षन ।
मरुतः।यम् । आवत । जनम् । यम् । उग्राः। तवसः। विशिनः।
पाथन । शंसात् । तनयस्य । पुष्टिपुं॥८॥
हेमरुतःयूयंशतभुजिभिः शतमित्यपरिमितनाम असंख्यातभोगवद्भिःभिपाटन जेतन्यैः
शपूणांनगरेवा तं रक्षतपालयत तमिन्युक्तकमित्याह-यंजनअभिहतेः अभिभवकारणावकुटिल-
स्वभावाधावपापात् आवतभरक्षत फिञ्च हेउयाः उटूर्णतेजसः हेतवसः बलवन्तोवेगवन्तो-
वा हेविरप्शिनःमहलामैतत् महान्तः यदा रपणीयाःशन्दारपाः तेषांयेविरप्शिनः विविधारप्शिनः
स्तोतारोयेषां तेयथोताः हेतादृशायूयं यंचजनंपाथनपाथरक्षथ कस्मानिमित्तादितिउच्यते त-
नयस्परपलक्षणमेतत् पुत्रादीनांपुष्टिषुपोपेनिमित्तभूतेपुशंसादभिशंसनाइयमेवंकुरुथ तरक्षति
शेषः पापक्षपापनिष्टपरिहारेणपुषादिपोषरूपेष्टमात्याचरक्षधेत्यर्थः॥८॥
अथनवमी-
विश्वानि वामरुतोरथेपुर्वामिथस्पृध्यपतविपाण्याहिता।
अंमेवावामपंथेपुरवादयोौवश्वकासमयाविषयते ॥९॥
विश्वानि । भद्रा । मरुतः। रथेषु । वः । मिथस्पृध्यादव ।
नविपाणि । आहिता । असंपु । आ । यः । प्रपंथे । स्वादयः।
अक्षः। वः । चक्रा । समयो । वि । बरते ॥ ९ ॥

·३१६
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४३०२
हेमरुतः घोरथेषुयुष्मत्संबन्धिरथेपुरहणसाधने विश्वानिशदा सर्वाणिकल्याणानिभोग-
योग्यानिद्रव्याणि अस्मभ्यंमदेयानिफलानिवा आहिताआहितानि तथावः असेष्वावःतदुपल-
क्षित नेष्वपि आकारोप्यर्थे मिथस्पृध्येव बलाधिक्यावपरस्परस्पर्धाविपयाणितविषाणिवला-
निसपूतलक्षणान्यायुधानिवाआहितानि किञ्च वभपधेषु प्रमवाः पन्थानोये विश्रामस्थाने-
पुतानिपपथानि तेषु खादयःखाद्यानिभक्ष्याणि आहितानि यद्वा पगतःपन्यायिस्तेषुपादायपुखा-
दयः स्थिराआभरणविशेषाआहिवाः किश्च काभक्षः युष्मत्संबन्धीरथाक्षः चक्रा तत्रोपनिय-
धानिचक्राणि समयासमीपेतेपांपरिसरेविववृते विशेषेणवर्तने नकदाचिदपिचक्रेपुसंसमोभवती-
त्यर्थः यस्मादेवंदेवयजनगमनसाधनानिसन्ति तस्मावशीघमागच्छध्वमित्यभिमायः॥ ९ ॥
अथदशमी-
भूरीणि द्रानपुवाहपुवक्षःसुरुक्मारंभुसाअञ्जयः।
अंसेप्वेतापवि'क्षुराअधिवोनपक्षान्व्यनुश्रियोधिरे।।३०॥२॥
भूरीणि । भद्रा । नर्येषु । बाहुपु । वक्षःसु । रुक्माः। र सासः ।
अञ्जयः । असैपु । एताः । पवि' । क्षुराः। अधि । वर्यः। न ।
पक्षान् । वि । अनु । श्रियः । धिरे॥ १० ॥ २॥
देमरुतः नयेथुनरेज्योहितेषुबाहुभुजेषु भूरीणिमभूतानि भाभद्राणि कल्याणानिधनामि
स्तोम्योदातुधिरे दधिरेधारयन्ति तथावक्षःस उरःस्थलेषुरुक्माः सुवर्णरत्नादिनिर्मितान्याभर-
णानि धारयन्ति कीदृशानि रभसासः रास्पियुक्तानिकान्तिमन्तिवासेपुभुजमूठेपुएताः शकुन-
र्णा माटाः पविषुवनसदृशेषुआयुधेषुक्षुराः क्षुरधाराः अधिसक्षम्यानुवादी एवमेतेमरुतः रावी-
गेषुभियोलक्ष्मीः अनुभनुक्रमेणविधिरे विविधंधारयन्ति तत्रदृष्टान्तः-वयोनपक्षान् पक्षिणः
पक्षानिव ॥१०॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेदितीयोवर्गः ॥२॥
अथैकादशी-
महान्तोमहाविभ्वो विभूतयोरेदृशोयेदिव्याईयस्तृभिः ।
मन्द्राःमुंजिदाःसरितारआसभिःसंमिश्टाइन्द्रमरुतःपरिष्टुम॥१३॥

·. : मं०१,अ०२३सू०१६६] द्वितीयोटक: महान्तः । मह्ना । विश्वः । विभूतयः । रेऽदृशः। ये। दिव्याःईव स्तृभिः । मन्द्राः । सुजिह्वाः । स्वरितारः । आसभिः। सम्हमिश्लाः । इन्द्रे । मरुतः । परिश्तुभः ॥ ११ ॥ येमरुतोमहान्तः माहात्म्योपेताः केन महामहत्त्वेनप्रभावातिशयेन तथाविश्वविभवः म्या- शाः तथाविभूतयः विविधैश्वर्यवन्तः दूरदृशः दूरदृश्यमानाः प्रकाशमानाः दूरदर्शनदृष्टान्तः-दि- व्याःस्तृभिरिव स्तृभिरितिनक्षत्रनाम ऋक्षास्तृभिरितिनक्षत्राणामितिनिरुक्तत्वात् दिविभवाः देवास्तृभिः स्वपुष्पकभूतस्तेज गर्नक्षत्रैर्यथा दृश्यमानाभवन्तिववत् किञ्च मन्दाः मादनाः सुजिह्वाः शोभनजिह्वाः आसभिरास्यैः स्वरितारःशब्दयितारः पियवचनाइत्यर्थः अतएवसुजि- हाइत्युक्तं किञ्च इन्द्रसंमिश्लाः सम्यक्मियितारः इन्द्रसहायिनइत्यर्थः मरुतीहननामहरि- निश्रुतेः । तथापरिष्टुभः परिस्तोभयुक्ताः स्तुतिभिर्युकाः एवंमहाभागापेमरुतःसन्तिस्मयश- मागच्छन्तीतिशेषः॥ ११॥ अथद्वादशी- नईःसुजातामरुतोमहित्वनंदीर्घौदात्रमदितेरिववतम् । इन्द्रश्चनत्यसाविडेणातितज्जनाययस्मैसुरुतेअराध्वम् ।। १२ ।। तत् । वः । सुजाताः । मरुतः। महित्वनम् । दीर्घम् । वः । दात्रम् । अदितेः इव । व्रतम् । इन्द्रः । चन । त्यज॑सा । वि। हाति । तत् । जनाय । यस्मै । सुकने । अराध्वम् ॥ १२ ॥ हेसुजाता: शोधनजनना; हेमरुतः वोयुष्मदीयं महित्वनंमहत्त्वंतवताइक् खलु सदित्यु- क किमित्याह-वोयुप्माकं दावंदानंवृष्ट्यादिरूपंदीअत्यायतअविच्छिन्नमरुष्टोपकारीत्यर्थः दीर्घवेदृष्टान्त:-अदितेर्चतमिव अदीनायादेवमातु म्यावा बतमितिकर्मनाम तयथादीम- तिविस्तृतंतद्वत् अदितिौरदितिरन्तरिक्षमित्यादिमत्रवर्णात् । किश्च हेमरुतोय्ययस्मैसुरुते शोभनयागादिकत्रेयजमानाययदभिमतंधनमरावं ददध्वं तदिन्द्रश्चन्द्रोपित्यजसात्यागेननवि- - १ नि. ३. २०.. २० सं० २.५ १६..

·।
ऋक्संहितामाप्पे [अ०४१०१
हुणाति नविह्वरवि कौटिल्यनकरोति चनेत्ययं यद्यपिनिपानद्वयसमुदायरूपएकोनिपातितः तथा-
प्पवपपविभागेनचशब्दःसमुच्चये नशब्दोनिषेधेधिगन्तव्यः युष्मद्धनादित्यागमिन्द्रत्यागो-
पिनातिक्रामतीत्यर्थः यदा यस्मैवद्धनमराध्यतमिन्द्रोपिनकुटलपतिननिषेधपति कित्यनुमो-
दपतीत्यर्थः ॥ १२॥
अधत्रयोदशी-
नौजामित्वमरुतःपरैयुगेपुरुयच्छंसममृतासआवत ।
अयाधियाम वेश्रुष्टिमान्यांसाकंनरोदंसनराचिकित्रिरे ॥ १३॥
तत् । वः । जामि त्वम् । मरुतः । परे । युगे । पुरु। यत् ।
शंसम् । अमृतासः । आवत । अया। धिया । मनवे । श्रुष्टिम् ।
आव्यं । साकम् । नरः । दसनैः।आ। चिकित्रिरे ॥ १३ ॥
हमरुतः यत्वोजामित्वबंधुत्वं अस्मद्विपयपेमाधिपंतवखलुपसिमित्यर्थः कियदपर्यन्त-
मितितदुच्यते-परेयुगे युगशब्दःकालोपलक्षका उत्कृष्टेमहनिकालेतीतेपियर्ततइतिशेषः तत्कथम
धिमतमित्यवआह अमृतासोऽमरणधर्माणोहेमरुतोय्यं यस्माच्छंसमस्माभिःक्रियमाणांरतु-
तिपुरुषभूतपथाभव वितथाआववरक्षथ तस्माद्युप्मकृतंजामित्वमविनाशीत्यर्थः किंच यूयं अ-
पाधिया अनया अनुमहात्मिकयायुधामनवेमनुप्यायस्तोत्रेयष्ट्रया अस्मदादयेश्रुष्टिमात्यकी-
तिस्तुतिवारक्षित्वासाकंसंभूयनर नेतारः सन्तोदंसनैः कर्मभिरित्थंभूनाआचिकिविरे सर्वतो-
जानीथ ॥१३॥
अथचतुर्दशी-
पेनंदीधैर्मरुतःशूशांमयुप्मानपरीणसातुरासः ।
आयत्ततनन्टजनेजनासएमिर्यज्ञभिस्तदीपिमश्याम्॥१४॥
येन । दीर्घम् । मरुतः । शूशर्वाम । युप्मांकन । परीणसा । तुरासः ।
आ। यत् । ततनन् । रजर्ने । जनासः । एभिः । यज्ञेभिः ।
तत् । अभि । इदिम् । अश्याम् ॥ १४ ॥

·मं०१ अ०२३ सू.१६७] द्वितीयोष्टका
हेतुरासः वेगवन्तोमरुतोःयुष्माकेनयुष्मत्संवन्धिनायेनपरीणसाययप्येतद्बहुनामसुपठितम्
नथापियवहुत-महदपिभवतीत्यत्रमहदित्यथैगृह्यते महवायुष्मदभिगमननैपणेनवादीर्घमायवंस-
धादिरूपंकर्मशूशवाम प्रवर्धयामः किञ्च यवयेनचाभिगमननेषणेनवाजनासोजनाःअस्मदीयाः
वृजनेसङ्कामेआततनन्सर्वतोबिस्तारयन्ति स्वसामर्थैःसङ्घामंजयन्तीत्यर्थःतदिष्टिमेपणंगमनं ए-
भिर्यजेभिः इदानींक्रियमाणैःस्तोत्रादिरूपैःपूजनैः अभिभाभिमुख्येनअश्याव्यामुपाम् ॥१४॥
अथपञ्चदशी-
एम्पवास्तोमोमरुतड्यंगीर्मान्दार्यस्यमान्यस्यकारोः ।
एपायोसीष्टतुन्वैवयाविद्यामेजनंजीरदानुम् ।। १५ ।।३।।
एपः । वः । स्तोमः। मरुतः । इयम् । गी:। मान्दार्यस्य । मान्यस्य।
कारोः । आ । इपा । यासीष्ट । तन्वे । क्याम् । विद्याम । इपम् ।
सृजनम् । जीरदानुम् ॥ १५॥ ३ ॥
अयंमत्रस्तृतीयाध्यायान्तेव्याख्यातः सूक्लोपक्रमप्रतिक्रियमाणांस्तुतिमरुड्यः सम-
यस्वाभीष्टमाशास्ते हेमरुतः एषःस्तोमाइदानीरुतस्तोत्रयोयुष्माकंयुष्मदर्थमित्यर्थः वधेयंगीः
स्तुतिरूपावागपिवोयुष्माकं कस्यसंबन्धीदमितिवदुच्यते-मान्दार्यस्यमन्दतेरीयनेश्चमान्दार्यः
स्तुति रयतः मान्यस्यमाननार्हस्य कारोः स्तोतनामैतत् स्तोतुः संबन्धि यवतत्पदत्रयमुत्तरमसं-
रद्यते उक्तलक्षणस्तोतुः इपाइच्छयाकामनयातन्वेमुष्मच्छरीरवृधै स्तुत्याहिशरीरंवर्धने आ-
यासीधअभिगच्छतुस्तुतिः ययांवयंचेषमनवृजनंपलंगीरदानुचिरकालजीवनंच विघामट -
महि ।। १५॥
॥ इविट्विवीयस्यचतुर्थतृतीयावर्गः ॥ ३ ॥
सहसंतइत्येकादशचतृतीयंसूकंभागलपत्रैष्टुभ आयन्दी शिष्टामाद्देयवाकाः पूर्वपहिश-
दाद सहसमेकादशायेन्द्रीत्यनुक्रमणिका विशेषविनियोगोलैतिकः।
तत्रपथमा-
सहस्रन्तइन्टोनयोनःसहस्रमिपोहरिवोगूर्ततमाः ।
महरापोमादयध्यैसहस्रिणउपनोयन्नुवाजाः ॥१॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०४५०४
सहस्रम् । ते । इन्द्र । ऊतयः । नः । सहस्रम् । इपः । हरिवः ।
गूर्ततमाः। सहस्रम् । रायः। मादयध्यै । सहस्रिणः । उप । नः ।
यन्तु । वाजाः॥१॥
हेइन्द्र नेतवऊतयोरक्षामकाराः सहस्रमपरिमिताइत्यर्थः नोस्सायंउपयन्त्वितिसर्वत्रयोज्यं
तथा हेहरिवः हरीइन्द्रस्यान्वौ ताभ्यां तद्वनिन्द्र गर्वतमाःअत्यन्तंगूर्णानि इपःइपणीयाः अन्ना-
निसहसंबहूनिवदीयानि तथासहस्ररायः अपरिमितानिधनानिमणिमुक्कादीनिमादयध्यै अस्मा-
म्मादयितुंपानिसन्तितान्यस्मानुपयन्तु वथासहस्रिणोवाणाः गमनवन्तश्चतुष्पाद्रूपाः पशवो-
पिनोस्मानुपयन्तु समीपंपामुवन्तु ॥ १॥
अथद्वितीया--
आनोवोभिर्मरुतौयान्त्वच्छाज्येष्ठेभिर्वाहद्दिवैःसुमायाः।
अध्यदैपनियुतःपरमाःसमुद्रस्य॑चिहनयन्तपारे ॥२॥
आ। नः । अवनिः । मरुतः । यान्तु । अच्छे । ज्येष्ठेभिः । वा ।
बृहत् दिवैः । सुष्मायाः। अर्ध । यत् । एपाम् । नियुतः । परमाः।
समुद्रस्य । चित् । धनय॑न्त । पारे ॥ २ ॥
तेमरुतः अवोभीरक्षणेः सहितानोस्मानच्छ आभिमुख्येनायान्तु आगच्छन्तु सुमायाः मा.
पेतिमज्ञानाम शोभनमज्ञाः एवंमरुतोज्येष्ठेभिःवृहदिवैःवा ज्येष्ठः पशस्यतमैर्मणिमुक्तादिधनेवस-
हिताआयान्तु वाशब्दासमुच्चये आगमने कथमेषांसामर्थ्यमित्यतआह-अधअथैपांमरुताप-
घस्मानियुतः एतनामकाः परमाःउत्कृष्टाःअश्वाः समुद्रस्यचित् चिच्छब्दोप्यर्थे समुद्रस्यापिपा-
रेपरस्मिन्तीरे धनयन्त धनधारणवहनं कुर्वन्ति तस्मादक्षणैर्धनेश्चायान्वित्यर्थः ॥ २॥
।
अथतृतीया-
मिम्पायेपुसुर्धिताघृताचीहिरण्यनिर्णिगुपरानकुष्टिः ।
गुहाचरन्तीम पोनयोपासमार्वतीवियैवसंवाक् ॥ ३॥

·म० अ०२३सू०१६७] द्वितीयोष्टका मिम्यक्ष । ये' । सुधिता । घृताची 1 हिर॑ण्यनिनिक् । उपरा । न। ऋष्टिः । गुहा । चरन्ती। मनुपः । न । योपा । सभाश्वती। विदाइव । सम् । वाक् ॥ ३॥ सुधिता सुष्टुनिहिना सुष्ठुहिनावा लोकेघृताचीघृतक्षरणशीलमुदकंभश्चन्ती हिरण्यनिर्णि क् हितरमणीयरूपा निर्णिगितिरूपनाम एवं रूपाक्राष्टिः विद्युदाख्यायुधविशेषोया उपरान मेघमालेव येषुमरुत्तुसंमिम्यक्ष म्यक्षतिर्गतिकर्मा सद्भताभूव मेधपति विद्युताविमे अपि सहते इत्यर्थः मेषपद्भिविद्युच्चो दृष्टान्तेनविशेष्येते गुहानिगूढागुहायां वान्तरिक्षेचरन्ती वरदृष्टान्तः- मानुषोनपोषा मनुष्यस्य परिवृढादेर्महिपीवत सायथानुपान्तःपुरएवमध्येचरतितद्वत किंसर्व- देवमिति नेत्याह-सभावती सभाजनसङ्घस्तद्वतीवर्षकाले आविर्भवन्तीत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-विद- ध्यावागिव विदथोयज्ञः तदर्हनीतिविदथ्या मैपस्तोत्रादिरूपावाक् सायथायज्ञसभामाप्यावि- भवतिन यदा विद्ध्यावेदनाहाविवमानयोर्वाक् सापथाभवति तद्वद सर्वरूपायेषुमिम्पक्ष तेमरुतो देवयजनमागच्छन्त्वित्यर्थः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- परशुभाअपासौयव्यासांधारण्येवमरुतौमिमितुः। नरोदसीअनुदन्तघोराजुपन्तर्धसख्यायंदेवाः ॥ ४ ॥ परी । शुभाः । अयासः । यन्या । साधारण्याइव । मरुतः। मिमिक्षुः । न । रोदसी इति । अपं । नुदन्न । घोराः। जुपन्त । उधम् । सख्याय । देवाः॥ ४ ॥ शुभाशोभनालाराअयासोभिगन्तारोमरुतः यव्यामिश्रणशीलयाविद्युतापरामिमिक्षुः मकर्षणसिञ्चन्तिउदकसंस्त्यायं साधारण्येव यथालोकेसाधारण्यास्त्रियासइतायुवानोरेतोमुग्ध न्तितद्वद एवंकुर्वन्तोघोराःअतिवृष्टिमदानेनभयङ्कराः तेरोदसीयावापृथिव्योनापनुदन्त अपनोद- नं वर्षणरूपं तिरस्कारंनकुर्वन्ति द्यावापृथिवीवचनोरोदसीशब्दःसर्वत्रायुदानः अत्रव्यत्यये- नान्तोदातत्वमितिद्रष्टव्यं यदा रोदसीशन्देनरोदनस्वभावोरुदः तस्परसोरोदसीतिरुचिदाहः अपरेतुमरुनालियोरोदसीतिनामधेयमित्याहुः अपमेवपक्षोयुक्तः उतरव्यवहाराव तापक्षेरो-

·३२२
ऋक्संहितामाष्ये [अ०व०५
दसीरोदस्यांडीपन्ताव सक्षम्याईकारोउग्वा ईदूतीचसमम्यर्थेइनिमगृह्यसंज्ञा तस्यां प्रियंधनंनमु-
श्चन्ति किन्तु देवाःमोदयिवारोमादयितारोवामरुतःसख्यायवृधंवृद्धिजुपन्तसेवन्ते द्यावापृथिवीपक्षे
सख्यायजगतांसखिभावायवयोवृद्धिकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
जोपद्यदीमसुर्यासचध्यविपितस्तुकारोदप्तीनृमणाः ।
आसूर्यविधुतोरथंगात्त्वेपमतीकानसोगेत्या ॥५॥
जोप॑त् । यत् । ईम् । असुर्यां । सूचध्यै । विसितऽस्तुका ।
रोदसी । नृमनाः। आ। सूर्याईव । विधतः । रथम् । गात् ।
वेपनतीका । नर्भसः। न । दुत्या ॥ ५॥ ४ ॥
रोदसीमरुत्सन्नी विद्युद्वा एतन्नामकेयमपि ईमेनमरुत्सद्द जोपदसेवते जुपेर्लेटयडागमः किम-
थं सचध्येसगमनाथ कोदृशीसाअसुर्या असुराःमारोमरुतः वेषांस्वभूताविपितस्तुका विशिष्टके-
शसंघा विपकीर्णकेशसंघावा संभोगवशेन तथानृमणाः नृपनेतृपुमरुत्सुमननवती मनुष्पेपुवावृष्टि-
पदानमनोयुक्ता त्वेपमतीकादीप्तोपक्रमादीप्तावयवा ईदृशीदेवीविधतः परिचरतोमरुत्संघस्यरथ-
मागाव आगच्छतिव्यामोति यागदेशंगन्तुंरथमारुह्यवायज्ञमागच्छति केव विधतःसूर्यस्यरथंत्वे-
पपीकास्येवसूर्यपत्रोव यदा सूर्यस्यदुहिताश्विनोरथमिव सायथारोहतितद्वव आगमनेदृष्टा•
न्त:-नभसइत्यान अन्तरिक्षादित्ययोः साधरणोयनभःशब्दानभइतिषसाधारणानीत्युक्तत्त्वा-
दत्रादित्यवचनः तस्यगतिरिव सायथाशीघातद्दन ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेचतुर्थीवर्गः ॥ ४ ॥
अथषष्ठी-
आस्थापयन्तयुपतियुनिःशुभेनिर्मिश्लाविदथेषुपनाम् ।
अर्कोयहोमरुतोहविष्मान्गायदार्थसुतसोमोदुवस्यन् ॥६॥
आ। अस्थापयन्त । युवतिम् । युवानः । शुभे । निमिश्लाम् ।
विदथेषु । पजाम् । अर्कः। यत् । वः । मरुतः । हुविष्मान् ।
गायत् । गाथम् । सुनसोमः । दुवस्यन् ॥ ६॥

·मं०१ अ०२३सू०१६७] द्वितीयोष्टकः
३२३
युवानोमिनयन्तःनित्यतरुणावामरुतः युवति मिश्रयन्तीनित्यतरुणीवाविद्युपारोदस्यां
स्त्रियमास्थापयन्त आस्थापयन्ति देवतात्वेनरथेधारयन्ति कीदृशीतां निमिश्लांनियमेनमिश्र-
यन्तीपत्रांपञोयलंतद्वतीं शोभतेदीप्यतइतिशबुकंवृष्टयुदकार्थशुभेरथइतिवायोज्यं किंनि-
मिनं विदथेषुपागेषुनिमित्तानेषु कदापत्यदाहेमरुतोदोयुष्मानअर्कः मत्वर्थोलप्यते अर्चनसा-
धनमवोपेतःस्तोतावा हविष्मान्मदेयाज्यादिहविर्युक्तः सुतसोमः होमायाभिपुतःसोमोयंयजमा-
नोदुवस्पन्परिचरन्गार्थगावव्यं स्तोत्रंगापनगायति तदेत्यर्थः ॥ ६ ॥
अथसप्तमी-
प्रतविवविमबकम्योय(पांमरुतीमहिमासत्योअस्ति ।
मायदीपमणाअहंयुःस्थिराचिजनीहिनेमुभागाः॥७॥
प्र। तम् । विवक्मि । वक्म्यः । यः । एषाम् । मरुताम् । महिमा ।
सत्यः । अस्ति । सर्चा । यत् । ईम् । पमनाः। अहम् युः ।
स्थिरा । चित् । जनीः । वहते । सुभागाः ॥ ७ ॥
एषामरुतायोयोमहिमामहत्त्वातिशयः वक्म्यःसर्वेःस्तुत्यःसत्यःअयाभ्यःभस्ति पवि-
वक्मि मपन्मिवर्णयामि कथमेपांमहिमामातइतिउच्यते-ययस्माईएवेषांसबन्धिनीरोदसी
वृषमणावृष्ट्यादिवर्षणमनस्काभहंयुःअहंकारवतीजगदुपकारकीनमत्त काचिदस्तीत्पहंकारः
स्थिराचित् चिदितिपूजायां अत्यन्तमविनश्वराईदृशीदेवीसुभगा शोभनभाग्योपेताः जनीज-
ननशीला मजाः वृष्टयुत्पत्तीर्यावहतेधारयति वृष्टौसत्यासर्वेमाणिनउत्पयन्ते यस्मादेवंतस्मान्म-
हिमास्ति तमहिमानस्तौमीत्यर्थः ।। ७ ।।
अथाष्टमी-
पान्तिमित्रावरुणायद्याचपनईमर्यमोअमंशस्तान् ।
उतच्यवन्तेअच्युतावाणिवा ईमरुतोदातिवारः॥८॥
पान्ति । मित्रावरुणौ । अवद्यात् । चयते । ईम् । अर्यमो इति ।
अप्रशस्तान् । उत । च्यवन्ते । अच्युता । ध्रुवाणि । वरथे।
ईम् । मरुतः । दातिध्वारः॥ ८ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४५०६ हेमरुतः युष्मत्तंबन्धिनोदेवाः मित्रावरुणौअहोराज्यभिमानिदेवौ अर्यमो अर्यमा उE. तिनिपानसमुदायामकमेकंपदं उशब्दोपिशब्दार्थे अर्थमापिएतेनयोपिईअलोकंयवाअव- द्यावगात् अयथानुष्ठानात् जगपक्षेव्यवहारमतिबन्धरूपात्पान्तिरक्षन्ति सथाएतेषांमध्ये अर्यमोऽमशस्तानक्षीणानपिपदार्थानचयतेचायन्तिनाशयन्ति उतभपिचएतेः मेरितानिश्च्यु- नाअच्युतानिअलावीणिएतएवध्रुवाणिअविचलानिमेघस्थोदकानिच्यवन्ते घ्यावयन्तिवा एते अ होरात्रेवै मित्रावरुणावहोरावास्यांखल्लवैपर्जन्योवर्षतीतिश्रुतेः। यदा अच्युतानिध्रुवाणिधनानिय वन्ते कदेतिउच्यते हेमरुतोयुष्मदीयं ईमर्यकालोदातिवारः प्रदेयजलःखण्डितमेघोवायदाव- धेवर्धते तदामिवादयोदेवायुष्मदनुकूलव्यापारेणजगदक्षन्तीत्यर्थः यद्वा दातिवारोदत्तवरणीयह- विलक्षणधनोयजमानः हेमरुतः ईमेनान्युष्मान्ववृधेवर्धयतियदा तदेत्यर्थः॥ ८॥ अथनवमी- नहींनुवोमरुतोअन्त्य॒स्मेआरातांचिच्छवसोअन्तमापुः । नेष्णुनाशर्वसाशशुवांसोोनद्देपोधपतापरिषुः ॥ ९ ॥ नहि । नु । वः । मरुतः । अन्ति । अस्मे इति । आरात्तात् । चित् । शर्वसः। अन्तम् । आपुः। ते । धृष्णुना। शवसा। शूशुधवांसः । अर्णः।। न । द्वेषः । धृपता । परि । स्थुः ॥ ९ ॥ हेमरुतः वःशवसोयुष्माकंसपन्धिनोवलस्य अन्तमवसानं अन्ति भन्तिके आरानावचिवदूरादपि यदा चिदितिकुत्सायां अत्यन्तदूरादअरमेअस्मासुमध्येएकेपि नुक्षिमनसायुः नैयखलुमामुवन्ति सनिधावरान्निधौचनमामुपन्तीत्यर्थः अथपरोक्षेमाप्तबलत्वमाह-खटुमरुतोष्णुनाधर्षण शवसायटेनशूरावांतोवर्धमानाः अतएवधृषतापराभिभावकेनसामध्ये द्विषोद्देष्टुन परिष्टुःपरि- भवन्तिवशीकुर्वन्ति तवदृष्टान्तः-अर्णोन उदकमिव यथाउदकंसविरोधिरजआदिकमभिभ- पतितद्वद यस्मादेवंतस्मादशवसोन्तनापुः ॥ ९ ॥ वयमयेत्येतांदशमीअस्तमितेआदित्येजपेत् तथाचसूत्रम्-ययमयेन्द्रस्यमेष्ठाइरपस्तंपा- स्पादित्यतिपाठस्तु।

·म० अ०२३सू०१६८] 'द्वितीयोष्टकः । अथदशमी- व्यमधेन्द्रस्यप्रेष्ठावयंश्वोवोचेमहिसमर्पे । वयंपुरामचिनोअनुयून्त कभुक्षान रामनुप्यात् ॥ १० ॥ वयम् । अद्य । इन्द्रस्य । प्रेष्ठाः । वयम् । श्वः । वोचेमहि । सटमर्ये । वयम् । पुरा । महि । च । नः । अनु । यून् । तत् । नः । ऋभुक्षाः । नराम् । अनु । स्यात् ॥ १० ॥ अद्यास्सिन्दिनवयंयष्टारइन्द्रस्यदेवस्यमेष्ठाः पियवसाः भवेम यदा मियतमावयमिन्द्रस्य महत्त्वंवोचेमहि स्तोतुसमर्थाभूयास्म किश्च वर्षश्वः परस्मिन्नपिदिनेसमयेंसहमर्याममित्वि- जोयस्मिन्समयोपज्ञः तस्मिन्सड्डामेवाइन्द्रस्यमहत्त्वंवोचेपहि किञ्च वयंपुरापूर्वस्मिन्नतीतेपिका- महिमहत् बलंनोस्सदथैवोचेमहि तथा यूनदिवसाननुमतिदिवसमित्यर्थः अतीते आगामिनिष दिवसे सर्वदावोचेमहि तवतस्मादृभुक्षाः महनामैतत् ऋभुक्षाः उक्षाइतितन्नामसुपाठाव महानि- न्दोनरांमनुष्याणांमध्येनोस्माननुस्याव अनुभवतु अनुकूलमभिमतमदोवाभवतु॥ १० ॥ अधैकादशी- एपवःस्तोमोमरुतइयंगीर्मान्दार्यस्यमान्यस्यकारोः । एपायांसीएतन्वयांविद्यामेजनंजीरदानुम् ॥११॥ एपः । वः । स्तोमः । मरुतः । इयम् । गोः। मान्दार्यस्य। मान्यस्य । कारोः । आ । दुपा । यासीष्ट । तन्वै । क्याम् । विद्यामं । इपम् । एजनम् । जीरदानुम् ॥ ११ ॥ ५॥ एपइत्येकादशीव्याख्याता।। ११ ॥ ॥ इतिदितीयस्यचतुर्थपञ्चमोवर्गः ॥५॥ यज्ञायतेतिदशचतुर्थस्तंभागस्त्यमारुतं अन्यास्तिसलिष्टुभः शिष्टाःसन्त त्रिष्टुपन्द- परिभाषयाजगत्यः पज्ञायज्ञादशषिष्टुरन्तमित्यनुकान्तं विशेषविनियोगोटेदिकः ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४५०६ तत्रपथमा- यज्ञाय॑ज्ञावःसमनातुनुर्वणिपियंपियंवोदेवयाउंदधिध्वे । आवोर्वाचःसुवितायरोदस्योमहेवरामवसेसुदृक्तिभिः ॥१॥ यज्ञास्यज्ञा। कः । समना । तुतुर्वणिः । धियमधियम् । कुः । देवघ्याः। ऊम् इति । दधिध्वे । आ।वः । अर्वाचः । सुविताय। रोदस्योः । महे । वस्त्याम् । अव॑से । सुदृक्तिभिः ॥ १ ॥ हेमरुतःवः समनासमीकतिन्यूनाधिकाभावलक्षणा यज्ञायज्ञा सर्वेष्वपियज्ञेषुतुर्वणिः पूर्ण- वनिः त्वरसाणासंजभमानाभवति तुर्वणिस्तूर्णवनिरितियोस्कः तनयागावसरेआगत्यहविःस्वी- कृत्पवैकल्पपरिहारेणसमंकुरुथेत्यर्थः किश्च वोयूयंधियंधियंयुष्मत्संबन्धिवृष्टिमदानादिरूपं सकर्मदेवयाउ देवासापपितारएषसन्तोदधिध्वे धारपथधारयध्वेवा देवार्थहविरापुत्पादनाप वृष्टिंकुरुथेत्यर्थः यस्मादेवंकुरुथ तस्माद्वोयुष्मानर्वाचौस्मभिमुखानभाववृत्यांआवर्तयामि कि- मधरोदस्पोर्यावापृथिव्योमहेमहतेअवसेरक्षणायपीणनायवा वदपिकिमर्थमिति उच्यते-सुविता- पसुष्ठुल्यापनाप कैःसाधनैः सुवृतिभिः शोभनावर्जनैः स्तोत्रैः ॥ १ ॥ अथद्वितीया- पनासोनयेस्वजाःवनवसइपंखरभिजायन्तधूतयः । सहसियासोअपांनोमयआसागावोवन्यासोनोक्षणः ॥ २ ॥ वासः । न । ये । स्वजाः । स्वस्तवसः । इपम् । स्वः। अभिजायन्त । धूतयः। सहस्त्रियांसः । अपाम् । न । ऊर्मयः। आसा । गावः। वन्यासः । न । उक्षणः ॥ २ ॥ येमरुतोववासोन वविरितिरूपनाम रूपवन्तइप नेपथामरुष्टालक्ष्यन्तेतदव यहा अरूपा- अपिसरूपाइव स्वजाः स्वयमेवस्वस्माद्वाजायमानाःअनन्यहेतुकाइत्यर्थः धूतयःकम्पनशीलास- तितेपंअन्नंहविर्तक्षणं अन्नसाधनंसस्यादिकंवा स्वः स्वर्गचाभिजायन्त अभिलक्ष्यमादुर्भवन्ति । नि०६.११.।

·म० अ०२३मू०१६८]
द्वितीयोधकः
तेदृष्टान्तमुखेनभूयन्ते-अपांनोमयः उदकानामूर्मयइव सहस्रियासः सहलसंमिताः तथावंद्यासः
बहुक्षीरादिपदन्वेनस्तुत्यागावोन गावइव आसा समीपेएवउक्षणः वृष्टयुदकस्यसेक्तारः तादृशाम-
रुतः प्रादुर्भवतीत्यन्वयः ॥२॥
अथवृतीया-
सोमासोनयेसुतास्तृप्तांशवोहत्सुपीतासौदुवसोनासले ।
ऐपामसपुरम्भिणीवरारमेहस्तेपुखादिश्चकृतिश्चसंदधे ।। ३ ।।
सोमासः । न । ये । सुताः । तृप्तअंशवः । हुताम् । पीतासः ।
दुवर्सः । न । आसते । आ । एषाम् । असैपु । रम्भिणी इव ।
ररमे । हस्तेषु । वादिः । च। कृतिः। च । सम् । दधे ॥ ३॥
येमस्तासुताः अभिपुताः तृप्तांशयः तर्पितावयवाः सोमासोन सोमाइन यथावतीरूपाः
सोमाः अभिषवात्पूर्व आप्यायनेनतृप्तावयवाःसन्तः पश्चान्सुताःअभिपुताः रसभूताः पीतासःपी-
ताःसन्तोहत्सुपातॄणां रदयेपुट्यसोनासते परिचरन्तइवासते तद्वत् मेमरुतः यज्ञेआहूतास्तृताप-
यवाभवन्ति ध्यायमानाःसन्तोहत्सुहृदयेपुटुक्सोन परिचरन्तइवासते यदा पाणादिरूपेणशरीरे
स्थितादुवसः परिचरन्तइवगमनादिचेष्टाःकुर्वन्तः आसते एपार्मसेपुरम्भिणीर युवतमा-
सावलम्बिनीयोपिदिवारारशे आश्लिष्यति भयटम्बने सामाद शनपास्यायुधविगेपो-
भुजलक्ष्मीपी फिश्च हस्तेपुरखादिः हस्तवाणकरुतिः कर्तनीचसनसतावृष्टिश्चरादधे सन्धी
यते सम्पधृताभवति परस्परसमुद्ययार्थावकाराः येमरुतउकरपास्तेआविर्भयन्तीत्यर्थः॥३॥
अधचतुर्थी-
अवखयुक्तादिवआरायपुरमाःकर्शपाचोदतत्मना ।
अरेणवस्तुविजाताअंबुच्यहानिचिन्मरुतोप्रादृष्टयः।।2।।
अव । स्वध्युक्ताः । दियः । आ। स्था। ययुः। अमाः ।
करीया। चोरत । मना । रेणवः । नुविजाताः । अध्ययः ।
इहानि । चित् । मरुनः। मार्जशष्टयः ॥ १ ॥

·३२८
कक्संहितामाप्ये [अ०४३०७
एवेमरुतः स्वयुक्ताः स्वैर्युक्ताः परस्परंसंयुक्ताः स्वेनधनेनवा युक्ताःसन्तोदिवोधुलोका-
दृथा अनायासेनावाययुः अवामाखमागच्छन्ति हेमामरुतोयूयंत्मनाआत्मनास्वयमेवकश-
यावाडामैतद वाचास्तुतिरूपया चोदत मेरयत स्तोतुमितिशेषः तेचमरुतः अरेणव अपापाः तु.
विजावाः बहुयज्ञेषु मादुर्भताः भाजदृष्टयः दीपाः एवंभूताःसन्तोहहानिचित् दृढान्यपिपर्वतादी-
निअनुच्यतः च्यावयन्तिचालयन्ति ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
कोन्तमरुतऋष्टिविद्युतोरेजतिमाहन्वैवजिह्वा ।
धन्वच्युतड्पांनयामनिपुरुमैपाअहन्योरनैशः ॥५॥६॥
कावः । अन्तः । मरुतः । ऋष्टिविद्युतः । रेजति । त्मना ।
हन्वाध्दव । जिह्वा । धन्वच्युतः । इपाम् । न । यामनि।
पुरुष्प्रैः । अहन्यः । न । एतशः ॥ ५॥ ६ ॥
हेमरुतः हेऋष्टिविद्युतः मेघोदेनायुधविशेषेण विद्योतमानाःवोयुष्माकमन्तः युप्मासुमध्ये
स्थित्वाकापुमानरेजतिचालयति प्रेरयति तर्हिकथंचालनमितिउच्यते त्मनाआत्मनैवचालने दृ-
धान्त:-जिह्वयाहन्वेव द्विवचनस्यआकारः हनूइव नौयथारसनयाचाल्येते तद्वत् यद्यप्येवंत-
थापिइपाअनानां तत्साधनानां सस्यानां यामनि प्राप्तौसमृद्यर्थं धन्वच्युतोन धन्वनशब्दो-
न्तरिक्षस्यवचनः वेनतत्स्थमुद्कंटक्ष्यते उदकलाविणोमेघाइव तेयथाआकांक्ष्यन्ते कथायुष्मा-
नमादिमाप्तये पुरुमैपाः बहुविधं फलमिच्छन् यजमानः स्तोवैः बहुमकारमाकारयवीत्यर्थः त-
प्रदृष्टान्तः-अहन्यः अह्निभवः एतशोन अन्वइव सयथा शिक्षकेणनानामकारं माप्यते
तदद ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेषष्ठोवर्गः ॥ ६ ॥
अथपष्ठी-
।
क्वविदस्यरजसोमहस्परक्कावरंमरुतोयस्मिन्नायय।
यच्यावयथविथुरेवसंहितन्यद्रिणापतथत्वेपमर्णवम् ॥ ६॥

·म०१ अ०२३ सू०१६८] द्वितीयोष्टक:
के । स्वित् । अस्य । रजसः । महः । परम् । क । अवरम् । मरुतः ।
यस्मिन् । आध्यय । यत् । च्यवय॑थ । विथुराध्दैव । सम्हितम् ।
वि। आद्रिणा । पतथ । वेपम् । अर्णवम् ॥ ६ ॥
हेमरुतःयूयंयस्मिन्नुदकनिमित्तभूतेसतिआपपागच्छत अस्यरजसोवृष्टयुदकस्यलोकस्य
चामहोमहतः परंपार अन्तक्वस्विवकुत्रास्तीति नास्तीत्यर्थः तथा अवरं अवाक्षागमादिश्च
क्वस्विचकुवास्ति आयन्तनकोपिजानातीत्यर्थः यदायूर्यविथुरेवविथुराणिशिथिलानिवृणानी-
वसंहितएकभूतंउदकंच्यावयथस्वस्थानाचालयथ तदा अद्रिणावजेणत्वेपदी अर्णवं उदक-
वन्तंमेघविपक्थविशीर्णपातयथ ॥ ६॥
अथसप्तमी-
।
सातिनवोमवतीस्वर्वतीन्वेपाविकामरुतःपिपिप्वती ।
भद्रावौरातिःणतोनदक्षिणापृथुत्रीअसुर्येवजर्जती ॥ ७ ॥
सातिः । न । यः।अमध्वती । स्वध्वती । वेपा। विश्पका।
मरुतः। पिपिप्वती । भद्रा । वः । रातिः । पृणतः। न । दक्षिणा।
पृथुज्वयी। असुर्याइव । जञ्जती ।। ७ ।।
हेमरुतः योयुप्माकंसबन्धिनीसातिर्न संभक्तिरिय युष्मदसंभजनपथापशस्तगुणदोरा-
तिः वृष्ट्यादिविपया अमवती अमात्यवती इन्द्रादिसहायवती यथाराजेवामवानित्यत्रामशब्दो-
मात्यवचनः तद्वत् यदा वःसातिः संविभक्तिर्नामवतीरोगवतीनभवति किन्तुस्वर्वतीसुखवतीत्वे-
पादीताविपाकापरिपक्कफलापिपिष्वतीपेपणवती रुपीवलैःकर्षणवतीवृष्टीसत्पांकर्षन्तीतिमसिद्धम्
स्वविरोधिपेषणवतीदाभदाभन्दनीयास्तुत्या किञ्च पृणतोदातुनिकस्यदक्षिणान दक्षिणेव नद्धव
समृद्धकरी पृथुनपीपृथुनवाशीघ्रगामिनी किश्च असुर्यव असुरस्यस्वभूता जातीसर्वानभि-
अपन्तीशक्तिरिय सायथान्येश्योपहत्यान्यस्मैदानुसमर्थातद्वियमपिमेयस्थमुदकमपहत्यजगतो.
दातुंशक्तत्यर्थः इंदृशीराविरस्सत्यमस्त्वितिभावः ॥ ७॥

·३३०
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०१ व०८
अथाष्टमी-
प्रतिष्टोभन्तिसिन्धवःपविभ्योपभ्रियांवाचमुदीरयन्ति ।
अवस्मयन्तविद्युतःपृथिव्यांपर्दाघृतंमरुतःमुष्णुवन्ति ॥८॥
प्रति । स्तोगन्ति । सिन्धवः । पविभ्यः । यत् । अधिर्याम् ।
वाचम् । उत्ईरयन्ति । अव । स्मयन्त । विद्युतः ।
पृथिव्याम् । यदि । घृतम् । मरुतः । पुष्णुवन्ति ।। ८ ॥
पवियोमरुत्संवन्धिवत्रेयः सिन्धवः स्यन्दनशीलाआपः मतिष्टोभन्ति भतिचलन्ति कदा
यत्यदाभभ्रियांअभवांवाचंशब्दस्तनितलक्षणंउदीरयन्त्युच्चारयन्तिवाणि किश्च विद्युताः
विद्योतमानाः तडितः पृथव्यांअन्तरिक्षेपृथिवीत्यन्तरिक्षनाम पृथिवीभूरितितन्नामसूतत्वात् त-
भावस्मयंतस्सयन्तेभयाअखंभकाशन्ते पृथिव्यामित्येतदुत्तरत्रयायोज्यं यदि यदा पृथिव्याभू-
म्यांघृतंक्षरतुदकंमरुतः पुष्णुवन्तिमुष्णन्ति सिञ्चन्ति गुपेःकैयादिकस्यव्यत्ययेन ः यदैवतदे-
त्यर्थः ॥८॥
अथनवमी-
1
असूतपृश्निमहतेरणायत्वेपमयासीमरुतामनीकम् ।
तेसंप्सरासौजनयन्ताभ्वमादित्वधार्मिपरांपर्यंपश्यन् ॥ ९ ॥
असृत । पृश्निः। महते। राय । वेपम् । अयासाम् । मरुताम् ।
अनीकम् । ते । सप्सरासः । अजनयन्त । अवम् । आत् । इत् ।
स्वधाम् । इपिराम् । परि । अपश्यन् ॥ ९॥
पृभिर्मरुन्माना नानावां पृश्निपैवैपयसोमरुतोजाता:पृभेःपुत्राउपमासइतिश्रुतेः । ता-
मेवान्तरिक्षदेवतां कैचिदाहुः सादेवी त्वेपंदी भयासां गन्तॄणांमरुतामनीकंसमूह एकोनपञ्चाश-
संख्याकमसूत उत्पादितवती किमर्थं महतेरणायसामायमेघजयायेत्यर्थः तेचमरुतःसप्सरासः
समानरूपाःहिंसकावामेघानां अश्वमेघजनयन्ति उत्पादितवन्तः आदित् अनन्तरमेव इपिरांस-
वैरिष्टव्यांवधामन्नं सस्यादिसमृद्धिटक्षणंपर्यपश्यन् परिपश्यन्तिसर्वजनाः॥९॥

·मं०१ अ०२३ सू०१६९] द्वितीयोष्टका अथदशमी- एपवःस्तोमोमरुतड्यंगीर्मान्दार्यस्यमान्यस्यकारोः । एपायांसीटतन्वयांविद्यामेजनजीरदानुम् ॥ १०॥७॥ एषः । वः । स्तोमः । मरुतः । इयम् । गोः। मान्दार्यस्य । मान्यस्य । कारोः । आ। इपा । यासीष्ट । तन्वें । क्याम् । विद्याम । इपम् । रजनम् । जीरऽदानुम् ॥ १० ॥ ७॥ एपवइतिदशमीव्याख्याता } १०॥ ।। इतिद्वितीयस्यचतुर्थेसप्तमोवर्गः ॥ ७ ॥ महश्चित्त्वमित्यष्टर्चपञ्चमंसू ऐन्द्रमागस्त्यंत्रष्टुभं द्वितीयाचतुष्पदाविराट् अथचतुष्प- दाविराट् दर्शकैरित्युक्तत्याव विराजोदिशइति पिनटनागेनसत्रितत्वाच महोष्टी द्वितीयाविरा- ळित्यनुक्रमणिका। समूहेदशरात्रंद्वितीयेछन्दोममरुत्वतीये इदं विश्वजिवोमिनरइतिखण्डे- सूक्तिम-द्वितीयस्पशंसामहामहश्चित्त्वमिन्द्रेति । तत्रमथमा- महश्चित्त्वमिन्द्रयततान्महश्चिदमित्यजसोवता। सनौवेधोमरुतांचिकित्वान्त्सुम्नानुप्त्तवृहिमेष्टा ॥१॥ महः । चित् । त्वम् । इन्द्र । यतः। एतान् । महः। चित् । असि । त्यस । वरूना । स. । न । वेधः । मरुताम् । चिक्विान् । सुना। वनुव । तव । हि । प्रेष्ठां ॥१॥ हेइन्द्र त्वं यतःकारणात् एतान्मरुतोमहश्चिन् महतोरिसामध्यातिशयपत्याच वनिर- पेक्षोपिलहानत्यजसीनिशेष. अत कारणा महश्चिदसि चिदितिपादपूरणः यदा महतोति. स्पजसः त्यागाव यवतकोधनाम कोधादा वस्तापरिवारशिवासिभरसि यदा मस्तो. पित्यागाव वृष्टयादिपियावसारपितामि यस्मादेवंतसाद हेमरुनावकः विधातः सतारास्ववि ·ऋक्संहितामाध्ये [अ०४ व.८ कित्वानचेतनावान् अस्मदनुग्रहविषयज्ञानोपेतःसन् नोस्मयं मुन्ना सुखानि मरुदापत्ता- निवृष्ट्यादिरूपाणिवनुष्व देहि तानिसुम्नानितवहिपेठा नवसलुमियतमानि हिशब्दोयमिन्द्रो- मरुत्सखेत्यादिश्रुतिपुपसिद्यर्थः ॥ १॥ अथद्वितीया- अयुजन्तईन्द्रविश्वरुष्टीविदानासोनिप्पिोमयंत्रा। मरुतांपत्सुतिहाँसमानावीहस्यमधनत्यसातौ ॥२॥ अयुजन् । ते । इन्द्र । विश्वकष्टीः । विदानासः । निःऽसिधः । मर्त्यत्रा । मरुताम् । पृत्सुतिः । हासमाना। स्वामीलस्य । प्रध्धनस्य । सातौ ॥ २ ॥ पूर्वमवेमरुतामिन्द्रसाहाय्यमुक्तअवेन्द्रस्यमरुत्साहाय्यमुच्यते हेइन्द्र तमरुतोयुजनयुज्यन्ते त्वयायुक्ताभवन्तीत्यर्थः कीदृशास्ते विश्वरुष्टीः विश्वरुष्टयः राजत्वेन सर्वजनवन्तः किञ्च मर्य- वा मत्र्येषु मानिःपिधोनिःशेषेणोदकस्यसेतृन् मेघान् विदानासः जनानाः किञ्च येषांमरु- वां पृत्सुतिः सेनास्वर्मीहस्पप्रधनस्पसुखसेक्तुः प्रकृष्टधनवत्तोत्रादिसंग्रामस्यसातौ लाभेजये निमिचभूतेशति सेना हासमानाहासंकुर्वन्ती हर्षयुक्ताभवति यदा मुखेनमिहते जलंयस्मिन् तादृशस्य मधनस्य प्रकष्टोदकाख्यधनसाधनस्यसंग्रामस्यसातौमेघभेदनायेवियावत् येषामी- दशीसेनास्ति ते मरुतोयुननिविसंबन्धः ॥ २ ॥ अथतृतीया- अम्यक्सातइन्द्रऋष्टिरस्मेसनेम्यभ्यमरुतौजुनन्ति । अग्निश्चिद्धिष्मांतसे शुक्कानापोनहीपंदधतिप्रयांसि ॥३॥ अभ्य॑क् । सा । ते । इन्द्र । ऋष्टिः । अस्मे इति । सनेमि। अवम् । मरुतः। जुनन्ति । अग्निः। चित् । हि । स्म। अतसे । शुशुक्कान् । आपः । न । द्वीपम् । दधति । प्रयासि ॥ ३॥ ।

·मे०१ अ०२३ सू०१६९] द्वितीयोष्टकः हेइन्द्र तव सापसिद्धाझटिवजाख्यायुधविशेषोस्मेस्मदृष्टयर्थ अम्यक् मामोति मेघस- मीपे एवश्च सति मरुतोपि सनेमि अट्ठायेति षट्पुराणनामानीत्युक्तत्वात् सनेमोतिपुराणनाम पुराणंचिरकालं संगृहीतं अश्वं उदकं जुनन्तिक्षिपन्ति वर्षन्तीत्यर्थः वृष्टयासस्यादिसमृद्धौ सत्यामनि श्चिद्धिस्महि स्मेतिपूरणे अग्निरपि अतसे सन्ततेकर्मणि निमित्तभूतेसति शुशुक्वान् दीप्यमानो वर्तते पश्चात्मयांसि चरुपुरोडाशादिहवीं पिदधति धारयन्ति तिवायजमानाः किमिव आपोन- दीपं द्विपार्श्वस्थोदकवान् पर्वतादिः दीपः यथा आपोधारयन्तितद्वत् यद्दा आयुधमेवोच्यते वज्राख्यायुधविशेषः अतसे काष्ठसमूहेशुशुक्वान दीपयनमिश्चित चिच्छन्दउपमार्थे दधिचि- दित्युपमार्थेइतियाँस्केनोपमार्थस्योक्तत्वाद काठेज्वलन्नमिरिव तद्दीप्तोवर्तते एतदेवीतत्वमपे- क्ष्यसेइत्युक्तं एवंचसत्यापोद्दीपमिव वृष्टयुदकानिप्रयांसि सस्यायनानिधतिधारयन्ति एतत्सर्व महानुभावस्येन्द्रस्यकटेःसामर्थ्य मितीन्द्रस्यस्तुतिः॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- त्वंतूनइन्द्रतरपिंदाओर्जिष्ठादक्षिणयेवरातिम् । स्तुतश्चयास्तेचकनन्तायोःस्तननमध्वःपीपयन्तवाजैः॥४॥ त्वम् । तु । नः । इन्द्र । तम् । रयिम् । दाः। ओजिष्ठया। दक्षिणयाइव । रातिम् । स्तुतः । च । याः। ने। चकनन्त । वायोः। स्तनम् । न । मध्वः । पीपयन्त । वाजैः॥४॥ हेइन्द्र खंतु तुअवधारणे त्वमेव तरपिंत्यदानयोग्यंगवादिधनंदाः देहि यस्मादिवरेज्योपि त्वमेवबहुपदः अतोतिमहद्धनंदेहीत्यर्थः वयंतु ओजिउपाभोजस्वितमयापरिक्रमणापादक्षिण- यासमृद्धिसाधनयागवादिलक्षणया ऋत्विजमिवरातिदातारंवांमीणयामइतिशेषः यद्दा दक्षिणाश- ब्दोदेयव्यसामान्यवचनः रातिशब्दोरन्धुवचनः हिरण्यादिसारवद्रव्यपदानेनयन्धुपथावशीकु- पेन्ति तद्वद् त्वांक्शीकुर्मइत्यर्थः किञ्च वायोःक्षेपिष्ठस्पशीधवरपदस्प ते कर्मणिपष्टी वायुत्वांस्तुतः येस्मदीयाः स्तोतारः चकनन्द कामयन्ते स्तुवन् याःस्तुतयः वाअपित्वामेवकामयन्तेतिवायोजना कनतेपर्यन्तालुडि वडिरूपं चड्यन्यतरस्यामितिचडःपूर्वमक्षरमुदाचे होवाइयोवाजेहविर्टक्षणे- १नि०१.१.।

·३३१
कक्संहिताभाष्ये [अ०१०९
स्नेतीपपन्त आप्याययन्ति तत्रदृष्टान्तः-मध्योमधुरस्यस्तन्यस्यलाभाय वाजेःसारवद्भिरनवि-
शेषैः स्तनंन तयथाआप्याययन्तितद्वत् वयं खां बहुरुतमदानाय स्तुत्याहविपाप्याययामः त्वंतु
दातम्यत्वेनपसिबंधनंसर्वदादेहीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
वेरायइन्द्रतोशतमा:मणेतारःकस्यचितायोः ।
नेपुोमुरुनौमुळयन्तुयेस्मापुरागातूयन्तीवदेवाः॥५॥८॥
त्वे इति । रायः । इन्द्र । तोशहतमाः। प्रनेताः । कस्य । चित् ।
ऋतध्योः। ते । सु । नः । मरुतः । मृळयन्तु । ये । स्म । पुरा
गातुयन्तिध्दव । देवाः ॥ ५॥
हेइन्द्र त्वेतव रायोधनविशेषाः तोशतमाः अतिशयेनमीणयितारः तुप्यतेस्तोपः छान्दतं
शत्वं यदा तेरापोरातयोवन्धयोबन्धुभूताःसविभूताः मरुतस्तोशतमाःसोशतिर्वधकमा नितोशति
निबर्हयतीतिवन्नामसुपागद तोशतमाः हिंसितृतमाः अवर्षकाणांमेघानां कस्यचिदृतायोः ऋत-
मितियज्ञनाम कस्यापियज्ञेच्छोः यजमानस्यपणेतारः प्रकर्पणनिर्वोढारः तेमरुतोनोस्मान् सु-
सुष्टुमृळयन्तु सुखयन्तु केते येस्म येखलु देवाः योतनशीलामरुतः पुरापूर्वगातुयन्तीव यज्ञगमन-
मिच्छन्तीव ते आगत्यमृळयन्तु ॥५॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेऽष्टमोवर्गः॥ ८॥
अथषष्ठी-
मतिमाहीन्द्रमीह्णपोनृन्महःपार्थिवेसर्दनेयतस्त्र ।
अध्यदैपांपृथुवुनासएतास्तीर्थनार्यःपौंस्यानितस्थुः ॥ ६ ॥
प्रति ।प्र। याहि । इन्द्र । मीहुपः । नृन् । महः । पार्थिवे । सर्दने।
यतस्व । अर्ध । यत् । एषाम् । पृथुबुनासः । एताः। तीर्थे । न ।
अर्यः। पौंस्यानि । तस्थुः ॥ ६ ॥

·मं०अ०२३ सू०१६] द्वितीयोष्टकः
हेइन्द्र त्वमीहुपः उदकसेक्तुन्नृन जगन्नेतृन्नराकारान्वा महोमहतः मेघान्सविषयाहि अ-
भिगच्छ मेघानांवरूपेणनराकारत्वंयुक्तं गत्वाच पार्थिवेसदने पृथिवीत्यन्तरिक्षनाम तत्संबन्धि-
निस्थानेयतस्व प्रयत्नंकुरु वैःसहयुध्यस्वेत्यर्थः यदा हविःमदातन्कर्म निर्वाहकान्महतोयजमाना-
भूप्रतिगच्छ गत्वाचपार्थिवेसदनेदेवयजनेयतस्व यत्नकुरु हविभोजनाय अधअपिच ययदाएषां
त्वत्सहायकारिणमिरुवासंबन्धिनः पृथुबुनासोविस्तीर्णमूलाएताः पृपवर्णागन्तारोवाभवाः अ-
यः अरेः शवोपौंस्यानिपुंस्वकर्माणितीर्थे न युद्धमार्गेइव तस्थुः तिष्ठन्ति मेघानाक्रमन्ते यद्देषां
मरुतांपृथुबुनासः बृहन्मूलाएताः कृष्णवर्णामेघाः तिष्ठन्ति तत्रदृष्टान्तः-अर्यः अरणीयस्य
स्वामिनः पौस्यानिवलानिवीर्थे न राजवीथ्यांयथातिष्ठन्तितद्गत् ॥ ६॥
अथसप्तमी-
प्रतिघोराणामेानामयाप्तीमरुतांशृण्वआयतामुपब्दिः ।
येमर्त्यपृतनायन्तमूमकणावाननपतयन्तुसगैः ॥७॥
प्रति । घोराणाम् । एतानाम् । अयासाम् । मरुताम् । शृण्वे ।
आध्यताम् । । उपब्दिः । ये। मय॑म् । पृतनाध्यन्तम् ।
ऊमैः । ऋणध्वानम् । न । पतय॑न्त । सँगैः ॥ ७ ॥
हेइन्द्र तेसंबन्धिनांघोराणांभयानकानांशब्दायमानानांवा एतानांएतवर्णानांअयासांभयमा-
नानांगमनशीलानांमरुवाआयतांआगन्तृणांमरुतांउपन्दिः उपगुर्वादिसमीपेगम्यतेज्ञायते उपप-
यतइतिवाउपब्दिः वाक्मतिशृण्वेश्रूयते कर्मणिकर्दमत्ययः तएवविशेष्यन्ते-येमरुतोमात्यमर-
णधर्माणंऊमैः स्वरक्षणैः उदकनिर्गमनसाधनोपृतनापन्तंपतनाआत्मनइच्छन्तवैरिणमेघेवा
सगैः सृष्टैः स्वकीयमहारविशेषः पतयन्ति तेषामेवध्वनिःश्रूयतइत्यर्थः पातनेदृष्टान्तः सँगैः
ऋणावानंन छन्दसीवनिपावितिवनिप् ऋणवन्तंअधमणमिव तयथापीडयित्वातदीपंधनमपहर
न्तितद्वद् एवमहानुभाषामरुतस्तवानुमाइतीन्द्रस्यस्तुतिः ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
ख़मानेभ्यइन्द्रविश्वजन्यादामरुद्भिःशुरुधोगोअंग्राः ।
स्तवानेमिःस्तवसेदेवविद्यामेजनंजीरदानुम् ॥ ८॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०१०१० त्वम् । मानेभ्यः । इन्द्र । विश्वज॑न्या । रदै । मरुभिः । शुरुधः । गोयाः । स्तवनिभिः। स्तवसे । देव । देवैः । विद्यामं । इपम् । राजनम् । जीरध्दांनुम् ॥ ८॥ हेइन्द्र त्वंमानेयोमानार्थचित्तसमुन्नत्यर्थं तादर्थ्यचतुर्थी विश्वजन्याविश्वजन्यः सोरा- कारः विश्वपाणिनउत्पादनीयायस्यतादृशस्त्वंसर्वजनहिनशक्त्यावा मरुद्भिःतहशुरुधः शोक- स्परोधयित्रीः शोपिकाः गोमयागजितमुदकंवाभग्रेपुरतीयासांतामेवपंकीः रद विलिख पिदा- रय हेदेष योतमान त्वं स्तवानेभिः स्तूपमानैर्देवैरन्यैर्मरुदादिभिः ऋत्विग्भिवस्तिबसे स्तूपसे उभयत्रकर्मणिकर्तृपत्ययः विद्यामेत्ययंव्याख्यातः॥ ८॥ ॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेनवमोवर्गः॥ ९ ॥ ननूनमस्तीतिपञ्चषष्ठसूतं आगस्त्यमेन्द्र अवानुक्रमणिका-ननूनपश्चागस्त्यनेन्द्रेहवि- पिमरुतायतइन्दागस्त्ययोःसंपादऐन्द्रः तत्राद्यातृतीयाचेन्द्रवाक्यं चतुर्थीचादीवृहती वि- सोनुष्टुभइतिसूकस्पेन्द्रागस्त्यसंवादरूपत्वात् आपातृतीयाचतुर्थीचन्द्रवाक्यं अतस्तासांप- स्यवाक्यन्यायेनसऋपिः शिप्टेअगस्त्यवाक्ये अतस्तयोःसएवपिः आद्याचबृहती तवस्तिस्रोनु- टुभः अन्त्याअविशेषात्रिष्टुप विशेषविनियोगोलैंगिकः अत्रसूक्तेयास्क:-अगस्त्यइन्द्रायहवि- निरुप्यमरुड्यासपदित्सांचकारसइन्द्रएत्यपरिदेवयाञ्चकइति । तत्रपथमा- ननूनमस्तिनोश्वःकस्तयदद्भुतम् । अन्यस्यचित्तमभिसंचरेण्यमुताधीनविनश्यति ॥१॥ । नूनम् । अस्ति । नो इति । श्वः । कः । तत् । वेद । यत् । अद्भुतम् । अन्यस्य । चित्तम् । अभि । सम्श्चरेण्यम् । उत । आधीतम् । वि। नश्यति ॥ १॥ न। १नि० १.५॥

·म.१०२३सू०१७०] द्वितीयोटकः ३३७ परिदेवनप्रकार प्रतिपाद्यते इन्द्रआह-अद्यतनंयदस्तितन्नूनमद्यनास्ति नूनमत्रविचिकि- साथै अत्रायेतियद्यपिनास्ति तथाप्युत्तरवाक्येश्वइतिदर्शनादवायेतिगम्यते तथाश्योपिनूननो- उशब्दोऽवधारणे श्वस्तनमपिनैव नास्ति अद्ययथास्मदर्थनिरुममस्मभ्यंनास्तिकिल श्वाकर्थल- प्स्यतइतिभावः यदद्भुतंअन्यस्मनिरुप्यान्यस्मैदत्तमितियदस्ति वैपरीत्यंतत्कोवेद यदा यदद्भुतं भाविकार्यपदस्तितत्कोवेद अययोवालायतइतिआशानकायेत्युक्तं भवति तद्देवाह--अभिसञ्च- रेण्यंसर्वतःसञ्चारि अन्यस्यचित्र्तमानसंकोवाजानातीविशेषः उतअपिच आधीआध्यातंचि- न्तितमपिविनश्यति किमुसहस्मृतनश्यतीति ॥ १ ॥ अथद्वितीया- किंनइन्द्रजिघांससिधारोमरुतस्तव । तेभिःकल्पस्वसाधुयामानःसमरणेवधीः ॥ २ ॥ किम् । नः । इन्द्र । जिघांससि । प्रातरः। मरुतः । तव । तेभिः । कल्पस्व । साधुध्या । मा । नः । सम्अरणे । वधीः ॥ २ ॥ इदमगस्त्यवाक्यं हेइन्द्र नोस्माननपराधिनः किंजिघांससि हन्तुमिच्छसि कथमवध्यत्व- मित्यतआह-मरुतस्तवातरः त्वयाभोगमदानेनभरणीयाइत्यर्थः अतोवयमवध्याइत्युक्तंभव- ति मरुतामिन्द्रभ्रातृत्वमेकस्मिन्नेवदितिग उत्पन्नत्वात् साचोत्पत्तिःपुराणेषुपसिद्धा सन्तुभ्रा- तरः ततश्चकिमित्यताह-तेभिस्तैर्मरुद्भिःसह साधुयासाधुत्वंकल्पस्व कल्पय हविर्भागान्तैः स- हयुद्धवानोस्मानसमरणेसकामेमावधीः माहिंसीः यद्वा कुदृष्टान्तः–सङ्ग्रामेयथाविरोधिनंह- सिनतथास्मानिति॥ २॥ अथवीया- किंनोभातरगस्त्यसरवासन्नतिमन्यसे। विद्माहिलेयामनोस्मभ्यमिन्नदित्ससि ॥ ३॥ किम् । नः । भ्रातः। अगस्य । सखा । सन् । अति । मन्यसे । विक्ष । हि । ते । यथा । मनः । अस्मभ्यम् । इत् । न । दित्ससि ।।३।।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०४१०११
इदमिन्द्रवाक्यं हेप्रातः हेअगस्त्य हविःपदानवरमदानास्यांपरस्परोपकारकत्वाद्धातत्वं
तादृशस्त्वं सखासनअस्मदितकार्यपिसन् नोस्मानकिमतिमन्यसे कस्मादपराधादतिक्रम्यमनु-
पे अपलपसि नायमपलापः किन्तु तथ्यमेवेति चेदुच्यते मन्तव्यतेतव मनोमानसंयथायथावद
विद्मजानीमः कथंजानीथेतिउच्यते अस्मायमिन्नदित्ससि अस्मदर्थनिरुतमस्मायदातुनेछ.
स्येव इदेवा!।। ३ ।।
अथचतुर्थी-
अरंकण्वन्तुवेदिसम॒ग्निर्मिन्धतांपुरः।
तत्रामृतस्यचेतनयज्ञनेतनवावहै ॥४॥
अरम् । कृण्वन्तु । वेदिम् । सम् । अग्निम् । इन्धताम् । पुरः ।
तत्र । अमृतस्य । चेतनम् । यज्ञम् । ते । तनवावहै ॥ ४ ॥
इदमिन्द्रवाक्यं अपरेमस्त्यवाक्यमाहुः हेमत्विजोयूयंअगस्योगीकतवान् तस्मादिभरं-
कण्वन्तु कुर्वन्तु संमार्जनपर्युक्षणादिनापरिचरन्तु तथापुरः पुरस्ताव अग्निमाहवनीयादिकंसमि-
न्धतांइध्मपक्षेपेणमज्वालयन्तु तत्रानावमृतस्यामरणलक्षणस्यदेवत्वस्यचेतनंमज्ञापकंयज्ञं हेअग-
स्त्य तेत्वदीयंत्वंचाहंचवनवावहै अगस्त्यवाक्यपक्षेशिष्टमविशिष्टं तत्र वेद्याममृतस्यतत्साधनस्य
हविषश्चेतनपज्ञापनमासादनंकुरुव किञ्च आवांपनीयजमानौ अध्वर्युयजमानौवा हेइन्द्र तत्व-
दर्थयशंतनवावहै ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
स्वीशिपेवमुपवसूनांत्वमित्राणांमित्रपतेघेष्ठः ।
इन्द्रत्वमरुट्टिःसंवदखाधमाशानऋतुथाहवींपि॥५॥१०॥
त्वम् । ईशिषे। वसुधपते । वसूनाम् । त्वम् । मित्राणाम् । मित्रपते ।
धेष्ठः। इन्द्र । त्वम् । मरुतभिः । सम् । वृदस्व । अर्ध।प्र। अशान ।
ऋतुस्था। हवीपि ॥५॥१०॥

·मं०१ अ०२३ सू०१७१] द्वितीयोष्टकः
इदमगस्त्यवाक्यं हेवसूनांवसुपते अतिप्रभूतानांपुरोडाशाज्यादिधनानांस्वामिन् हेइन्द्र त्व-
मीशिपे ईश्वरोभवसि सर्वस्यवृत्त्यवृत्तियांबहुत्वं नित्यसंबन्धश्चमतिपद्यते यदा हेवसुपते व-
सूनामीशिपेइतियोजना द्वितीयोवसुशब्दोनुवादोवा तथा हेमित्राणांमित्रपते अस्मदादिमित्रस्य
नित्यपालकेन्द्र वंधेष्ठः सर्वस्यातिशयेनधारकोसि हेइन्द्र त्वंउक्तमहिमस्त्वंमरुद्भिः संवदस्व वैः
साकंसम्यक्तमितिवदस्व अध अपिच त्वंऋतुथा ऋतावृत्तौ उपलक्षणमेतत्कालस्य तत्तयाग-
कालेहवींपिआग्यचर्वादीनिप्राशनमकर्षेण व ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेदशमोवर्गः ॥१०॥
प्रतिवइतिषळचंसप्तमंसूक्तं आगस्त्यं त्रैष्टुभ मारुतं आयेदेकेवलमारुते शिष्टाश्चतस्रोमरु-
त्वदिन्द्रदेवताकाः प्रतिवःपण्मारुतंतुचतस्रोन्त्यामरुत्ववीयाइत्यनुक्रमणिका विशेषविनियो-
गोलनिकः।
तत्रपथमा-
प्रतिवएनानमसाहमैमिसूक्ते भिक्षेसुमनितुराणाम् ।
राणामरुतोवेद्याभिनिहेळोधत्तविमुचध्वमश्ान् ॥१॥
प्रति । वः । एना। नमसा । अहम् । एमि । सुध्उक्तेन । भिक्षे।
सुष्मतिम् । तुराणाम् । राणा । मरुतः। वेद्याभिः । नि।
हळे । धुत्त । वि । मुचध्वम् । अश्वान् ॥ १ ॥
हेमरुतः वोयुष्मानहंमत्येमिअभिगच्छामि केनसाधनेन नमसानमस्कारेण हविषावा नम-
इत्यन्ननाम यथासूतेनशोभनवचनेनस्तुतिरूपेणतुराणांत्वरमाणानांशत्रूणांहिंसकानांवायुष्माकं
सुमतिंशोभनमति अनुग्रहबुद्धि भिक्षे याचे इन्द्रस्यैवपुनर्हविःमदानादिदंयाच्यते किश्च हेमरुतः
यूर्यवेद्याभिर्वेदितव्याभिःस्तुतिभीरराणता रममाणेनमनसाइत्थंभूताःसन्तोहेळ: ऋोधनामैतत्
क्रोधंयुप्मदभिजनितंनिधत्त निरुष्टंधारयत त्यजतेत्यर्थः तथाऽश्वान् विमुचध्वंरथेश्योवियोज-
यत कोधात्पुनर्गमनमाकुरुतेत्यर्थः ॥ १ ॥
अथद्वितीया-
एपस्तोमोमरुतो॒नम॑स्वान्हृदातृप्टोमनसाधायिदेषाः ।
उपेमार्यातमनसाजुपाणायूयंहिष्ठानमंसदहधासः॥२॥

·। ३१० ऋक्संहितामाप्ये [अ०१०११ एपः । वः । स्तोमः । मरुतः । नमस्वान् । हृदा। तटः । मनसा । धायि । देवाः। उप । ईम् । आ। यात । मनसा। जुपाणाः यूयम् । हि । स्थ । नमसः । इत् । वृधासः ॥ २ ॥ हेमरुतः एषवःस्तोमः इदानींक्रियमाणः मकारोबोयुप्माकंयुष्मदर्थइत्यर्थः कीदृशोयं नमस्वान् नमइत्यन्ननाम हविलक्षणान्नवान् नकेवलंस्तुतिमा भक्षणायहविरपियुप्माकमित्यर्थः किश्च हृदातटःयुष्मनिवेदनबुद्धयासंपादितः तादृशःस्तोमोहेदेवाः देवनशीटाः मनसा अनुग्रहवता चित्तेनधायि धार्यतां तदर्थमनसाआदरयुयाजुषाणाः ईमेनांस्तुतितद्धविश्वसेवमानाः उ- पायाव उपागच्छतेव माविटयंकुरुत यूर्यनमसोन्नस्यहवीरुपस्यवृधासःस्थहि वर्धयितारोभव- थखलु अतआगन्तव्यमेव इत्पूरणः॥२॥ अथतृतीया- स्तुतासौनोमुरुतौमृळयन्तूतस्तुतोमघाशंभविष्ठः । उनिःसन्तुकोम्यावनान्यहानिविश्वामरुतोजिगीपा ॥३॥ स्तुतासः । नः । मरुतः। मृळयन्तु । उत । स्तुनः । मघश्वा । शम्भविष्ठः । ऊर्ध्वा । नः । सन्तु । कोम्या । वनानि । अहानि । विश्वा । मरुतः । जिगीषा ॥३॥ तेमरुतः स्तुतासः स्तुताःसन्तोनोस्मान्मृळयन्तु सुखयन्तु उतअपिच मघया मयमितिध- मनाम अस्मदातव्यपहुधनेन तद्बानिन्द्रः स्तुतःशंभविष्ठःसुखस्यभावयितृतमःसन् अस्मान्मुळ- यन्तु किञ्च हेमरुतोनोस्माकं जिगोपा जिगातेर्गतिकर्मणोजिगीषा जिगीषितव्यानि प्राप्तव्या- नि उत्तरत्रानुभूयमानानि विश्वा सर्वाण्यहानि दिवसानि ऊर्ध्वा उन्नतानिउपर्युपरिश्रियाय- शसावोत्कृष्टानिकोम्याकोम्यानिस्पृहणीयानिवनानिसः संभजनीयानिसन्तु जिगीषाजेतुमि- टानिजेतन्यानिवसन्वितिवायोज्यं एवंरुत्वामरुतइन्द्रश्वसुखयन्वित्यर्थः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- अस्मादहतविपादीपमाणइन्द्राझियामरुतोरेजमानः। युष्मभ्यंहध्यानिशितान्यासन्तान्यारेचकमामुळानः ॥४॥ । ।

·मं०अ०२३सू.१७१] द्वितीयोएकः
३४१
अस्मात् । अहम् । विपात् । ईपमाणः । इन्द्रोत् । भिया।
मरुतः । रेज॑मानः। युष्मभ्यम् । हव्या । निशितानि । आसन् ।
तानि । आरे। चक्रम । मृळतं । नः ॥ ४ ॥
हेमरुतः शृणुत अहं अस्मात प्रसिद्धात्तविपात बलवतइन्दात्तत्सकाशाद भियाभीत्याई-
पमाणः पलायमानः पुरतःस्थातुमशक्तः तथा रेजमानः वेपमानोभवं ततश्चकिमायातमित्यत-
आह-यानियुष्मत्यहव्याहवींषिनिशितानिसंस्कृतान्यासन् तानि तान्येव आरे चकम दूरे
कृतवन्तोवयं इन्द्रभयाव अतोनोस्मानपराधिनोमळत मृळयत सुखयत ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
येनमानासश्चितयन्तस्राव्युटिपुशवसाशवतीनाम् ।
सनोमरुद्भिर्टपभश्रवोधाउग्रउग्रेभिःस्थविरःसहोदाः ॥५॥
येन । मानासः । चितयन्ते । उस्राः। विष्टिषु । शवसा शश्व॑तीनाम्।
सः । नः । मरुतुभिः । सपा । अवः । धाः । उग्रः। ग्रेभिः ।
स्थविरः । सहा दाः॥५॥
हेइन्द्र शवसाबलभूतेन त्वयानुगृहीताः मानासोमान्याः त्वयाभिमानितावा उसारश्मयः
शश्वतीनां नित्यानांबहीनांउपसांव्युष्टिषुसतीपुप्रकाशेषुसत्सु चितयन्तेचेतयन्ते प्राणिनां स्व-
स्वव्यवहारापप्रज्ञापपन्ने ऐन्यादिशितेनैवानुगृहीताउपसोरत्मपउद्गच्छन्तीतिमशिदं हेवृपा
वर्पितरिन्द्र सतादृशस्त्वंमरुद्भिःसहितः नः अस्माकं श्रवोधाः सर्वत्रयमाणमन्नधेहिस्थाप-
यदेहीत्यर्थः कीदृशस्वं उग्रः उद्भूर्णवलः सहोदाः पराभिभवसमर्थवलंसहस्तस्यदाता स्थविरः
पुरातनः कीदृशैर्मरुद्भिः उग्रेभिः क्रूरबलेः एवं महानुभावोनंदेहि ॥ ५॥
अथषष्ठी-
त्वंपाहीन्द्रसहीयसोनृन्भवांमुरुट्टिरवयातहेळाः।
सुमकेतेभिःसासहिर्दधांनोविद्यामेजनजीरदानुम् ॥६॥१॥

·३१२
ऋक्संहितानाप्ये [अ०१ व०१३
त्वम् । पाहि। इन्द्र । सहीयसः।
नृन्।
भर्व
। मरुतमिः।
अवयात हेळाः । सुधप्रकेतेभिः । ससहिः । दानः । विद्यार्म ।
इपम् । जनम् । जीरइदानुम् ॥ ६॥११॥
हेइन्द्र त्वंपाहिरक्षकान् सहीयसोनून् सहस्थितमान् अनुग्रहेणाविमङ्गयस्मान् नेतॄन् मनु-
प्यानसानसरुतोवा किश्च मरुद्भिःसाकं अस्सास्ववयातहेळाभव अपगतमन्युभव मरुत्सुवाव-
थाभव-किञ्च सुमकेतेभिः शोधनमज्ञानमरुद्भिःसह सासहिः शत्रूणामशिभविवासन् दधानः
अस्मदभिमतस्यधारयिताभवेतिशेषः शिष्टोव्याख्यातः ॥ ६ ॥
।। इतिद्वितीयस्यचतुर्थेएकादशोवर्गः॥ ११ ॥
चित्रोवइतिचात्मकमष्टमंसूक्तमागस्यंमारुतंगायत्रं विस्तृचंगायत्रमित्यनुक्रमणिका
लैबिन्कोविशेषविनियोगः।
तत्राथमा-
चित्रोवोस्तुयामश्चित्रकृतीसुदानवः । मरुतोअहिमानवः ॥ १॥
चित्रः । वः । अस्तु । यामः। चित्रः । ऊती। सुध्दानवः ।
मरुतः । अहिभानवः ॥ १॥
हेमरुता बोयुष्मायामोस्मयज्ञागमश्चित्रश्चायनीयः पूज्यश्चर्यभूतोवास्तुभवतु नकेवल-
मागमनमेवचित्रं किन्तु हेसुदामयः शोभनदानाः हेअहिभानवः अहीयमानपकाशाः सुष्माकं
संपन्धीचित्रः सागमः ऊतीऊत्यैरक्षणाय इष्टतर्पणायवा युक्तश्च भवतु भवदाममनशीपमस्तु
अभिमतपदंचास्त्वित्यर्थः ॥१॥
अथद्वितीया-
आरेसावःसुदानवोमरुतमञ्जतीशरूंः । आरेअश्मायमस्यथा॥२॥
आरे। सा । वः । सुदानवः । मरुतः । ऋलती । शरः।
आरे। अश्मा । यम् । अस्यथ ॥२॥

·मं०११०२३ सू०१७३] द्वितीयोप्टकः हेसुदानयः शोभनदानामरुतः योयुष्माकंसंबन्धिनीतीमसाधयन्ती स्वतेजसास्वात्मा- -नमलंकुवतीमसिदिपामुवानावा सामसिद्धाशरुः हिंसका ऋष्टिः आरेदूरेभवतु तथाऽयमस्यथ - क्षिपथ सोमाऽस्मासुव्यापकआयुधविशेषः आरेदूरनामैव दूरेभवतामांनमामोतु यहा आरेशब्द- आराच्छब्दपर्यायः सचदरेसमीपेचवर्तते अत्रसमीपवचनः यमस्मनोन्यमस्यथ तवैरिणमस्मा- कं अश्मा उपलोपमः कठिनःआयुधविशेषः आरेसमीपंमामोतु ॥ २ ॥ अथतृतीया- तृणस्कन्दस्य॒नुविशःपरिटसुदानवः । उर्ध्वान्तःकर्तजीवसे॥३॥१२॥ तृणस्कन्दस्य । नु । विशः । परि । बुद्ध । सुदानवः । ऊर्ध्वान् । नः। कर्त । जीवसे ॥ ३ ॥ १२ ॥ हेमरुतः सुदानवः शोभनदानायूयं तृणस्कन्दस्य तृणवञ्चलनस्वभावस्य शुष्यमाणस्यवा मम विशःपुत्रभृत्यादिरूपाःमजाः नुक्षिमं परिवृत परिवर्जयत बाधापरिहारेणरक्षत यदोक्तलक्षण- कालस्यासुरविशेषस्यवा मजाः परिवर्जयत किश्च नोस्मानान्कत कुरुत जीवसेचिरजीव- नाय ॥३॥ ॥ इविद्वितीयस्यचतुर्थेद्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥ गायत्सामेतित्रयोदशचनवमंसूक्तंआगस्त्यत्रैष्टुभमैन्द्रं गायत्सलोनेत्युनुकान्त समूहेदशरा- वेतृतीयेछन्दोमेमरुत्वतीयशस्खेएतत्सूक्तं विश्वजिनोमिनरइतिखण्डेसूषितम्-तृतीयस्येन्द्रः स्वाहागायत्सामेति । तनपथमा- गायत्सामनअन्यं यथावेर मतदारधानस्वर्वत् । गायोधेनवोर्हिप्यर्दब्धाआयत्सद्मा दिव्यंविवासान् ॥ १॥ गायत् । साम । नभन्य॑म । या । वेः । अर्चाम । तत् । वरधानम् । स्वःश्वत् । गावः । धेनवः । वहिपि । अदब्धाः । आ। यत् । सुयानम् । दिव्यम् । विवासान् ॥ १ ॥ ।

·३४४
ऋक्संहितामाप्ये [अ०व०१३
हेहन्द नभन्यंनभस्यंनभसिभवनभोव्यापिनं हिंसकंवाराक्षसादिकस्य नभतिबंधकर्मा न-
भतिअर्दतीविवधर्मसुगणनाव तादृशंसाम हेइन्द्र यथावेः येनप्रकारेणवेत्सि तथा गायत् गाय-
ति उद्गतात्तस्मादयतःस्तौति ततःकारणात् बवृधानंवर्धमानस्वर्ववफलभूतेनस्वर्गणनदवशस्त्रंय-
थावस्तथामिपूजयामशंसामेत्यर्थः स्तुतमनुशंसनोतिन्यायात् यद्वा तद् उक्तलक्षणंसाम ववृधानं
सर्वत्रयथाभवतितथार्चाम किञ्च बर्हिपियज्ञेधेनवोदोग्ध्यः अदब्धाः अहिंसिताः गावः यत्
समानं सीदन्तं दिव्यंदिविभवमिन्द्रत्वांआविवासान् विवासतिःपरिचरणकर्मा आगत्यपरिचर-
न्ति क्षीरंदुहन्तितधार्चाम ॥ १॥
अथद्वितीया-
अर्चपापभिःखदुहव्यगोनानोअति॒ियज् गुर्यात् ।
प्रम॑न्दयुर्मनांगत होतामरतेमर्योंमिथुनायज॑त्रः॥२॥
अर्चत् । हो । पंभिः । स्वध्इहव्यैः। मृगः । नाअनः । अति
यत् । जुगुर्यात् ।प्र। मन्दयुः । मनाम् । मूर्त । हो । भरते । मर्यः
मिथुना । यज॑त्रः ॥ २॥
वृषा हविषांवर्पिताययजमानः स्वेदुहव्यैः स्वायत्तहविष्कैः यद्वा स्वयंपाप्तं इदु उदकंहव्यं
येषांतादृशैः वृपभिर्वर्षकैः हविःपदाभिः अध्वर्वादिभिः विशिष्टःसन् अर्चत अर्चयतिइन्द्रं
यद्वा वृषाफलस्यवर्पितायः इन्द्रः उक्तलक्षणैरव-दिभिरर्च्यतेयद्यस्माइनोव्यापकः पानाय-
थंधावनमृगोन हरिणादिरिव अयमिन्द्रः अश्नः अशनशीलःसन् अतिजुगुर्यात् अत्यर्थमुयु-
केहविक्षणापपथामृगः क्षुत्पिपासादितः शीममुगुनेवथायमिन्द्रोपि यस्मादेवंतस्मादति यदा
यमिन्द्रोयत् यथाअश्नोमृगइवातिजुगुर्यादाक्षयेत् तथार्चतीत्यर्थः किञ्च हेगूर्तउद्र्णेन्द्रमना मनन
स्तोत्रमिच्छतांदेवानांमन्दयुःस्तुतियुक्तोमर्योहोवामानुपएतन्नामकऋत्विक् यजत्रोयागनिष्पादकः
सन् मिथुनामिथुनानि युग्मरूपाणियाज्यापुरोनुवाक्यादीनि मिथुनीवा जापापविरूपःसन् मभर-
ते प्रकर्षणसंपादयति तस्मादयतीत्यर्थः॥२॥
अथवतीया-
नसद्धोतापरिसद्ममितायन्भरद्दमाशरदःपृथिव्याः ।
कन्ददश्वोनयमानोगौरन्तदूंनोनरोद॑सीचरद्दाक् ॥३॥

·३१५ । मं०११०२३ सू०१७३] हितीयोएकः नक्षत् । होता । परि । सा । मिता । यन् । भरत् । गर्भम् । आ । शरदः । पृथिव्याः । कन्दत् । अश्वः । नय॑मानः । रुवत् । गौः। अन्तः । दूतः । न । रोद॑सी इति । चरत् । वाक् ॥ ३ ॥ होताहोमनिष्पादकोयमग्निमितापरिमितानिसद्मसदनानिगार्हपत्यादिस्थानानिपरियनपरि- वोगच्छन्नक्षवव्यामोति व्याप्यचशरदःसंवत्सरसंवन्धिनपृथिव्याम्याश्चसबन्धिनंग गर्भस्था- नीयमनंहविलक्षणमाभरद आहरति स्वीकरोति संभरन्तिवासंवत्सरपर्यन्तंवर्धितंभूम्यामुत्पन्न- मित्यर्थः यदा संवत्सरसंघन्धिनंवसन्तादिकालेज्योतिष्टोमादिषुदीयमानंपार्थिवंहविर्भरत वसन्ते. वसन्तेज्योतिषायजेतेतिश्रुतेः । तथारुत्वाकन्दवअश्वः लुप्तोपममेतत् अश्वइव कन्दतिहर्षातिश- पावकिंकुर्वन् नयमानः नयतइन्द्रायहविर्भारं किञ्च गोर्गन्तोवृत्तोवृषइवरुवद रीतिशब्दायते कि- कुर्वन् इतोन पाताहरोतइय रोदसीरोदस्योर्यावापृथिप्योरन्तमध्येरोदस्योरन्तरावाक् स्तूप मानःस्तुवन्वादेवान् चरवचरतिगच्छति हविःस्वीकारायपृथिवीतत्मापणाययुलोकंचपरिभ्रमती. त्यर्थः वक्तेःकर्तरिकर्मणिवाविवचीत्यादिनाक्विन्दीक़ संमसारणाभावश्च ।। ३ ।। अथचतुर्थी- ताकर्मापतरास्मैमोनानिदेवयन्तोभरन्ते। जुजोपदिन्द्रोदुस्मवर्चानासत्येवमुग्म्योरथेष्ठाः॥४॥ ता। कर्म । अपहतरा । अस्मै । प्र । च्यौनानि । देवयन्तः । भरन्ते । जुजोपत् । इन्द्रः । दस्मध्वर्चाः । नासत्याध्दव । मुग्म्यः । रथेस्थाः ॥४ ता नानि अपतरा अर्पतराणिव्यासतराणिवाहवींपि अस्माइन्द्रायतदर्थरुमकुम: पाइया. मः रुम छान्दसेयर्तमानार्थलुकि मवेघरोविलक् छन्दस्युभयथेत्याधातुकलेनहित्वाभा- वाद्गुणः च्यौनानिच्यावपितृणिवानिस्तोत्राणिफर्माणिस्वकीयानिसामथ्पानिया देवयन्वादे- पानात्मनइच्छन्तोयजमानामभरन्ति प्रकर्षगरांपादयन्ति वद्यमपिसंपादयामइत्यर्थः दस्मय- चर्चा:दर्शनीयतेजाः शत्रूपक्षपणचटोपानासन्येपनासत्यापियाश्विनाविवतीहिद्यावापृथिव्यान्मानी ·फक्संहितामाप्ये [अ०१ २०११ ताविवसुगम्यः सुगम्यासुखेनमन्तुंशक्यः रथेष्ठाःरथेवर्तमानः एवंभूतःसन् इन्द्रःजुजोषअस्मत्क- तस्तोत्रादिकर्मसेवताम् ॥ ४॥ अथपञ्चमी- तमुष्टुहीन्द्रयोहसत्वा॒पःशुरोमपायोरथेष्ठाः॥ प्रतीचश्चिद्योधीयान्टपण्यान्ववपश्चित्तमसोविहन्ता ॥५॥१३॥ तम् । ऊँ इति । स्तुहि । इन्द्रम् । यः। ह । सत्वा । यः । शूरैः । मघवा । यः। रथे स्थाः। प्रतीचः। चित् । योधीयान् । कृषण्वान् । ववत्रुपः । चित् । तमसः । विहन्ता ॥ ५॥ १३ ।। तमु तमेवेन्द्रस्तुहि हेहोतः स्तुतिकुरु किमस्याधिक्यमिति उच्यते योह यःखलु सत्वा अ- तिमभूतबलः यदा सत्वा सादकःशत्रूणां यश्चशूरः शौर्योपेतः मघवाबलवाननवावा यश्चरथेष्ठाः रथैवर्तमानः किञ्च मतीचश्चिवमत्यभिमुखयोद्धरपियोधीयान् योद्धृतमः प्रतिपूर्वादश्चते:विनं- ताव लुप्तनकाराच्छसि अचइत्यकारलोपे चावितिदीर्घः अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानमितिवि- भक्तिरुदात्ता वृषण्वान् वृषाणोवर्षितारोवज्रादयः तद्वान वृपातेवजउततेवृषारथइतिहिनिर्गमः। वथाववपश्चित आवरकस्यापितमसोमेघादिर्विहन्ताविशेषेणघातकः यस्मादेवमहानुभावः त- स्मात्स्तुहि ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेत्रयोदशोवर्गः ॥१३॥ अथपष्ठी- प्रयदित्थामहिनानृभ्योअस्त्यररोदसीकक्ष्य नास्मै । संविन्यइन्द्रौटजनभूमातिस्वधावीओपुशमिवद्याम् ॥ ६॥ प्र। यत् । इत्था । महिना । नृभ्यः। अस्ति । अरम् । रोदसी इति । कक्ष्ये इति । न । अस्मै । सम् । विव्ये । इन्द्रः । सृजनम् । न । भूमं । अति । स्वधावान् । ओपशम्हदेव । द्याम् ॥ ६ १० सं० २.६.१८.।

·मं०११०२३सू०१७३] द्वितीयोष्टकः ३१७ यत् यइन्द्रोमहिनामहत्त्वेनस्वैश्चर्येणनृत्योनेभ्यः कर्मनिर्वाहकश्योयजपानेभ्यः मास्ति प्रभवति ईष्टेस्वर्गादिपदानेनरक्षितुं अस्मेरक्षकायेन्द्रायरोदसीयावापृथिव्याकक्ष्पेकपापतेसती- सञ्चारायनारंनालंनपर्याप्लेजगनोधीशस्येन्द्रस्यसञ्चारायाल्पत्वात् द्यावापृथिव्यानपर्याबेइत्यर्थः सृज्यादपिलष्टुमहिमोधिकत्वादितिभावः अयमिन्द्रोबृजनंनभूम भूमिभूवानिवावृजनन बलमिव वृजवे कर्तनार्थस्येदंरूपं तदिव तद्यथा आवृणोतितथायमपिस्वतेजसासंदिव्ये सम्यगावृणोतिलो. कत्रयं किंचायंस्वधावानन्नवान्वृष्टिलक्षणोदकवान्या यांदिवभर्तिविभर्ति धारणेदृष्टान्तः-ओ- पशमिव ईपदुपशेतेइत्योपशंशृङ्गं तद् वृषभइव यद्वा परस्परंसमीपेवर्तमानंक्षित्यन्तरिक्षाख्यं लोकद्वयमोपशं तदिव द्यांविभर्ति लोकत्रयमपिविभत्यिर्थः भगोलटिछान्दसःशपोलुक् ॥ ६॥ अथसप्तमी- समत्सुत्वाशरसतामुराणपथितमपरितंयध्यै । सजोफ्सइन्द्रंमदेोणी:सूरिंचियेअनुमदन्तिवाजैः ॥ ७॥ समत्सु । त्वा । शूर । सताम् । उराणम् । प्रपथिन्तमम् । परिश्तंसयध्यै । सजोषसः । इन्द्रम् । म । क्षोणीः । सूरिम् । चित् । ये । अनुध्मदन्ति । वाजैः ॥ ७॥ हेशूर शौर्योपतेन्द्र समत्सुसंग्रामेषु सतांत्वामेवानित्यवर्तमानानांपाणिनामुराणं उरूगि अतिप्रभूतानिवलादीनिकुर्वाणंषपणितमपलष्टमार्गतर्मगुरुविनायुत्तममार्ग भूर्वइन्दंशत्रणांदारक त्वात्वां परितंसयध्यै अवतंसीकर्तुभूपणीकर्तुमदेववमदार्थच सजोपसःसहसेवमानाः समान- पीतयोवा क्षोणीः क्षोण्योविशःपरिजनाःमरुतःपयतन्ते कीदृशास्ते येवाजे अनुमदन्तिअनुक- लंमादयन्ति संग्रामेमरुतः त्वामेवस्वामिनरुत्वामादयन्तिहर्षयन्तीत्यर्थः यदा येयजमानार वा- नेहविभिर्मादयन्तितेसमानमीतियुक्तास्तवमनुष्यभूतान्विज.यजमानभूताः मनाः समत्सुसहमा- दनस्थानेषुयागेपूतलक्षणविशिष्टत्वामेवपूजयितुं तवमदायचायतन्ते ।। ७ ॥ अथाएमी- एवाहितेशंसर्वनासमुट्टआपोयत्तआसुमदन्तिदेवीः । विश्वातअनुजोप्यांमुगौःसूरी चिद्यदिधिपायपिजनान् ।। ८ ।।

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०४.२०१५
।
-
एव । हि । ते । शम् । सर्वना । समुद्रे । आपः । यत् । ते। आसु ।
मर्दन्ति । देवीः । विश्वा । ते । अर्नु । जोया । भूत् ।
गौः
सूरीन् । चित् । यदि । धिपा। वेपि । जनान् ॥ ८ ॥
हेइन्द्र एवाहिएवं हिसतितेतवसंबन्धीनि सवना सवनानि सूयतेसोमोतिसवनानिसो-
मयागाः ते शंसुखकराभवन्ति कथंसति ययादिदेवीः देव्योयोतमानाआपः समुद्रेउदकसमुद्र-
वणापादानभूतेन्तरिक्षेआसुमजासुनिमित्तभूतासुतेत्यांमदन्तिमादयन्ति अन्तर्भावितण्यर्थोयं य-
दापाण्युपकारार्थवर्पणापत्वापरयन्तिवृष्टयुदकानि तदाखलुतवसोमयागाःसुखकराभवन्ति यज्ञ-
साधकवृष्टिमदानेनयागान्निवर्तयेत्यर्थः किञ्च हेइन्द्र तेत्यांविश्वागौःसर्वापिस्तोत्रशस्वरूपावाक्
तत्वां अनुक्रमेणजोप्याजोषणामीणयित्रीभूतभवति कदा यदिसूरींश्चिवरतोत्रादिमेरयितनस्तो
तृजनानपिधिपाधिषणयापज्ञयावृष्टिपदानरूपेणकर्मणावावेपिकामयसे तदासर्वापिस्तुतिस्त्वद-
भिवति ॥ ८॥
अथनवमी-
असामयासुपखायएनखभिष्टयौनरांनशंसैः।
असद्यानुइन्द्रौवन्दनेष्ठाःस्तुरोनकर्मनयमान क्या ॥९॥
असाम । या । सुसरवायः । एन । सुअभिष्टयः । नराम् ।
न । शंसैः । असत् । यर्था । नः । इन्द्रः । वन्दने स्थाः । तुरः ।
न । कर्म । नयमानः । उक्था ॥ ९ ॥
हेएन इनःईश्वरेन्द्र यथासुसखायः शोभनत्वद्रूपसहायवन्तोऽसामभूयास्म किञ्च स्व-
शिष्टयः शोभनायेषणाशाभनाभीष्टाश्चासाम किमिव नरांनशंसैः नराणांराजादीनांशंसैःश-
सनेरिवस्तुतिभिर्यथामनुष्या शोभनाभीष्टाभवन्तिबद्वत् इदानींपरोक्षणाह नोमायमिन्द्रोव-
न्दनेष्ठाःअस्मास्तुतौवर्तमानःसन् तुरोन त्वरमाणइव नोस्माकंकर्मउक्थाउक्थैः शौनयमानः
फलंपापयन्स्तुत्यातुष्टःसन् अस्मदीयेनकर्मणाफटपापयितातथासवभवेव हेऋत्विजस्तथाकुरु-
तेतिशेषः॥ ९॥

·मं० अ०२३सू०१७३] द्वितीयोष्टका अथदशमी- विष्पर्धसोनरांनशंसरस्मासिदिन्द्रोवज्रहस्तः। मित्रायुवोनपूर्पति सुशिष्टीमध्यायुवउपशिक्षन्तियज्ञैः।।३०॥१४॥ विस्पर्धसः । नराम् । न । शंसैः । अस्माकं असत् । इन्द्रः । वजहस्तः। मित्र युवः । न । पू: पतिम् । सुशिष्टौ मध्य युवः । उप । शिक्षन्ति । यज्ञैः॥ १० ॥ १४ ॥ नरोनेतृणांमध्येसस्पर्धानरान्यथाविस्पर्धसःकुर्वन्तिससिभूताः तद्वद्वयमपीन्द्रंशंसैः स्तुति- भिः सखायोवयंतथाकुर्मः सचवजहस्तोवीरशिक्षणायसर्वदावजधारीन्द्रः अस्माक अस्माकम- सद विस्पर्धमनुकलोभवतु किश्च मित्रायुवोन मित्रेच्छवः हितैषिणइय मुशिष्टोसुशासनेव- मानपूर्तिपुरस्वामिनंयथाभिमतदानेनपूजयन्तितथामध्यायुवः अस्माकंश्रियांयशसांचमध्येव- स्थितिकामयमानाअध्वनदियोयज्ञैर्यज्ञसाधनहविःस्तोशादिभिरुपशिक्षन्तिउपेत्ययजन्ते शिक्ष- निर्दानकर्मा ॥ १०॥ ॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेचतुर्दशोवर्गः ॥१४॥ अथैकादशी- यज्ञोहिष्मेन्द्रकश्चिदृन्ध हुराणश्चिन्मनसापरियन् । तीर्थनाच्छातातृपाणमोकौदीर्घानसिधमारुणोत्यध्वा ॥११॥ यज्ञः। हि। स्म । इन्द्रम् । कः । चित् । ऋन्धन् । जुहुराणः चित् । मनसा । परिध्यन् । तीर्थे । न । अच्छे । ततृपाणम् । ओकः । दीर्घः । न । सिध्रम् । आ । कृणोति । अया ॥ ११ ॥ कश्चिदयज्ञोयज्ञवान् यज्ञानुष्ठायी इन्द्रंऋन्धनवर्धयनहिस्मभवतिइन्द्रयज्ञेनवर्धयतीत्यर्थः जुहुराणचिवकुटिरगविस्तुकविमनसाफेवटेनपरियन्परितोगच्छन्तीकिकविषयादिकंध्यायन वर्तते या परिवर्जनार्थः वर्जयित्वागच्छन्नेदंमामोति तत्रदृष्टान्तः-तीर्थेमसिद्ध मार्गेमच्या- भिमुरव्यनतमीपेपर्वमानमोकः पानीमादिकंसवनंतवृषाणंपिपासायुक्तं यथामविटंचैनपीणाविस-

·ऋक्संहिनामाप्ये [अ०४ २०१६
यथातत्सवनआगच्छतीत्यर्थः तद्वयज्ञेनकश्चित्पुमानिन्द्रमभिगच्छत्तीति कुटिलस्यदृष्टान्तः-दी-
घोन वक्रत्वेनातिदुरोध्वामार्गइव सपथासिधंफलंपानीयादिरूपंफलार्थिनवापुरुपंआरुणोतिभा-
करोवि नीचैःकरोति वर्जयतीत्यर्थः तस्माद्यज्ञमार्गमजानानोवको परिभ्रमतिनेन्द्रतर्पयतितदि-
लक्षणस्तुवर्जयत्येव ॥ ११॥
अथद्वादशी-
मोपूर्णइन्द्रात्रेपृत्सुदेवैरस्तिहिप्मातेशुप्मिन्नत्याः।
महश्चिद्यस्यमीहुपौयन्याहविष्मतोमरुतोवन्दतेगीः॥ १२॥
मो इति । सु । नः । इन्द्र । अत्र । पृत्सु । । देवैः। अस्ति ।
हि । स्म । ते । शुष्मिन् । अवध्याः। महः । चित् । यस्य ।
मीढुषः । यव्या। हविष्म॑तः । मरुतः । वन्दते । गीः॥ १२ ॥
हेइन्द्र अवसु एपूपस्थितेषुसङ्ग्रामेपुवृष्टयर्थमेघजयेपुदेवैर्मरुदादिभिः सहनोस्मानमोपुमै-
खात्याक्षीरितिशेषः मरुत्सहितोयुध्यस्वेत्पर्थः हेशुष्मिन्चलवन्निन्द्र अस्तिहिस्सते अस्तिहिस्मत-
वखलु तवकिमस्तीतिउच्यते अवयाः अवयजनं भवयुज्यपृथक्कत्ययजनंहविर्भागोस्तिमरुद्भ्यः
पृथगप्यस्तिहविर्भागः केवलंमरुड्यएवदीयतेनास्मभ्यं अतः कथंयोत्स्यामीतिनमन्तव्यमित्यर्थः
यदा अवयाः शत्रूणांवर्जनायगन्वावजोस्तिते किञ्च हविष्मतः प्रदेयह विर्युक्तस्यमीकुपोहविः
पदातुः यद्वैतत्पदवयमरुतांविशेषणं यस्यममयव्याफलेनेन्द्रेणवासहमिश्रयन्वीगीः स्तुतिशखा-
दिरूपावाक् महश्चित् महवोपिमीझुपःसेक्तून् हविष्मतोस्मद्दत्तहविषावद्वतोमरुतोवंदतेस्तौति
॥१२॥
अथत्रयोदशी-
एपःस्तोमइन्द्रतुभ्यमस्मेहते गातुंहरिवोविदोनः ।
आनोवस्त्या सुवितायंदेवविद्यामेपटजनजीरदानुम् ॥१३॥१५॥
एषः । स्तोमः । इन्द्र । तुभ्यम् । अस्मे इति । एतेन । गातुम् ।
हरिश्वः । विदः। नः। आ । नः। वत्याः । सुविताय । देव ।
विद्यामं । इपम् । सृजनम् । जीरदानुम् ॥ १३॥ १५॥

·मं०अ०२३सू०१७४] द्वितीयोष्टकः
३५१
अथत्रयोदश्यासूकादिमारस्यरुतांस्तुतिनिगमय्यफलंमार्थयते-हेइन्द्र अस्सेअस्मत्संब-
न्धीएषस्तोमः इदानींकारितमकारः स्तोत्रविशेषः तुज्यत्वदर्थं हेहरिवः हरिश्यांतद्वनिन्द्र
एतेनस्तोत्रेणगमनेनवानास्मदीयंगातुंदेवयजनमार्गविदः विदस्व विदिप्पाच हेदेव सुविताय
सुहितायशोभनगमनायवा नोस्मान्आववृत्याः आवर्तस्व अस्मयागंमत्यागच्छ विद्यामेत्यादि-
व्याख्यानम् ॥१३॥
।। इविद्वितीयस्पचतुर्थेपञ्चदशोवर्गः ॥१५॥
त्वंराजेतिदशचंदशमंसूक्तंआगस्त्यमैन्द्रत्रैष्टुभं त्वंराजादशेत्यनुकान्वं पृष्ठ्यपळहेस्तोम-
वृद्धौस्तोमातिपशंसनार्थहोत्रकैरेतच्छस्तव्यं ऐन्द्राणित्रैष्टुभान्यमरुच्छब्दान्यावपेरनितिसूत्रम् ।
तत्रपथमा-
खराजेन्द्रयेचदेवारक्षानृन्पायसुरत्वमुस्मान् ।
त्वंसपंतिमानस्तरुत्रस्त्वंसत्योवसवानःसहोदाः ॥ १॥
-
त्वम् । राजा । इन्द्र । ये। च । देवाः । रक्ष । नृन् । पाहि । असुर ।
त्वम् । अस्मान् । त्वम् । सत्प॑तिः । मघवा । नः । तरुत्रः । त्वम् ।
सत्यः । वसवानः । सहदाः ॥ १॥
हेइन्द्र त्वराजा अधिपतिः सर्वस्यजगतः किञ्च येदेवाः मरुदादयःसन्तितेषामपिविशेषे-
ण अतोहेअसुर शत्रूणांनिरसितस्त्वंनृनस्मान कर्मनेतृन्यजमानानुरक्षपालय विशेषतोस्मानपिपा-
हिरक्ष त्वंच सत्पतिः सतांसतःकर्मफलस्यवापातामघवाधनवान् नोस्माकंतरुत्रः तारयितापापाव
किञ्च त्वंसत्यः अबाध्यःसत्यफलोवा वसवानः स्वतेजसासर्वछादयनवसूनिवाकुर्वन स्तोतृभ्यः
सहोदाः सहसोबलस्पदाताभवेतिशेषः ॥ १ ॥
अद्वितीया-
दनोविशइन्द्रमृधर्वाचःसप्तयत्पुरःशर्मशारदीर्द ।
ऋणोरपोअनवद्यार्णायूनेत्रपुरुकुत्सापरन्धीः ॥२॥

·३५२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०१६ दनः । विशः । इन्द्र । मृध्रध्वाचः । सप्त । यत् । पुरैः । शर्म । शारदीः । दर्त । ऋणोः । अपः । अनवद्य । अर्णाः । यूने। सत्रम् । पुरुकुत्साय । न्धीः ॥२॥ हेइन्द्र वंचूत्रसंबंध्यसुराणांपुरभेदनसमयेधवाचः मर्पणवचनाः विशस्तदीया:भजाः शर्म सुखंयथाभवति तथा दनः अदमयः दमेरिदंरूपं यदा वर्णव्यत्ययानदाअनदाभशब्दयः असुरम- जाः अतिभयंकरशब्दमकरोः कदेत्याह यत्पदाशारदीमत्ययाःयद्वैतत्संवत्सरः लक्षकःसंवत्स- पर्यन्तं दृढीकताअपिसप्तपुरःएवत्संख्याकाः पुरी अदारयः पुरुपव्यत्ययः दृणातेलडि छा- न्दसोविकरणस्पटुक् रात्सस्पेविनियमावलोपाभावः वथारूत्पाहेअनवद्य अकावर पहा अ- निय हेइन्द्र अर्णाभरणशीला:अपः तदीपदुर्गस्थान्युकात्रपाणि तटाकादीनिऋणोः अगमयः पावर्तयः भगायकराः एवमुपट्टत्यपुरुकुत्सायएतन्नान्नराज्ञेयूनेनित्पतरुणायतदर्थ वृत्रमेतन्नाम- कमसुररन्धीः असाधयःअहनः अयमैतिहासिकपक्षः निरुक्तरल्यातु हेइन्द्रमृधवाचोविशःमर्प- णध्वनियुक्तावृष्टिरूपामजादन अदमयःभशब्दयोवाअवर्षयइत्यर्थः कदायत् यदासमपुरःशा- रदीर्द सर्पणस्वभावान् मत्यमान् वृष्ट्याजगत्पूरकान् मेघानदारयः तदेत्यर्थः तथालत्या हेअन- वद्य अर्णाभरणस्वभावाअपःकणोःअगमयः प्रावर्तयःकुल्यादिरूपेण अनन्तरंयूने, पुरुकुत्सा- यमुख्यमेघरन्धीःअसाधयःअहनःअसमर्थः त्वंहत्यविन्दसतयुभ्यनित्यादिमाचरेषुमसि- दः । यास्कस्वेवंन्यास्पातवान-दनोदानमनसोमनुष्यानिन्मृदुवाचःकुर्विति ॥ २ ॥ अथतृतीया- . अजार इन्द्रशरैपत्नीचियेभिःपुरुहूतनूनम् । रक्षौअग्निमशुपंतूर्वयाणसिंहोनदमेअपासिवस्तोः ॥३॥ अर्ज । रतः । इन्द्र । शूर पत्नीः । याम् । च । येभिः पुरुहूत नूनम् । रक्षो इति । अग्निम् । अशुपम् । तूर्वयाणम् । सिंहः । न । दमे । अपांसि । वस्तौः ॥ ३ ॥ । । १ सं० २.३.११.। २नि०६ ३१.।

·. मं०१ अ०२३ सू०१७४] द्वितीयोष्टक: हेइन्द्र शूरपनीः शूरैरक्षोभिः पालिताः वृतः वर्तन्तआस्थितिवृतः असुरपुरीः यद्वा शूराय- जमानास्तैः पालिताः वृतोवेदिभूमीः अज गच्छ जेतुं तथा रुत्वाद्यांचनूनमवश्यमज किन्त्वमेक- एव न हेपुरुहूत बहुभिर्बहुधावा आहूतेन्द्र येभिर्मरुदादिभिरनुगतोसितैःसहितःसन् तथारुत्वा- अशुपंआशोषयितारं अशान्तवा तूर्वयाणंतूर्णगमनमग्निवैद्युतंहोमाधारंवानिरक्षोरक्षस्वैव किमर्थं रक्षणमित्युच्यते दमेगृहेअपांसिकर्माणिकुर्वन्वस्वोः वस्तुं यदा वासयितुंकारयितुमित्यर्थः यज्ञ- दिसु हतेष्वनौसुस्थिरेसति यागाद्यनुष्ठानपरःस्थास्यामीत्यर्थः रक्षणेदृष्टान्तः-सिंहोनसिंहइव सपथा स्वाश्रयभूतवनगजायुपद्रवपरिहारेणरक्षतिवद्व असुरपुरभङ्गगमनेवादृष्टान्तःसिंहोय- थानिर्भयोविरोधिमृगान् हन्तुंधावतितद्वत् ॥ ३॥ अथचतुर्थी- शेपन्नुतइन्द्रसस्मिन्योनोप्रशस्त पवारवस्यमह्ना । सृजदण्स्यव्याधागास्तिठधरीधृप्ताम॒ष्टुवाजान् ॥ ४॥ शेर्पेन् । नु । ते। इन्द्र । सस्मिन् । योनौ । प्रशस्तये । पीरवस्य। मह्ना । सृजत् । अर्णासि । अर्व । यत् । युधा । गाः । तिष्ठत् । हरी इति । धृपता । मृष्ट । वाान् ॥ ४ ॥ हेइन्द्र तेशत्रवः सस्मिन् सर्वस्मिन्समानेवायोनौस्वकीयस्थानेअन्तरिक्षेवा योनिरन्तरिक्ष नुक्षिमशेपन शेरतां शीडोलेट्यडागमः व्यत्ययेनपरस्मैपदं सिबहुलमितिसिप किमर्थं प्रशस्तये मशंसनाय त्वत्स्तुतयेत्वन्महिमाख्यापनायेत्यर्थः किंसेवनादिसाधनेन नेत्याह पवीरवस्यकुलिश- स्यकुलिशशब्दस्यवामहामहिम्ना त्वद्ञपहारेणहतामेघाः शत्रवोवातत्रैवशेरवेनिपतन्ति नपलाय- म्तइत्यर्थः किञ्च यत्यदायुधामहरणसाधनेनायुधेनयुद्धेनवा गाः गच्छति तदाणास्युदकानि सृजः अवसृजः अवामुखमपानयः पुरुषव्यत्ययः तदर्थहरीअश्वौतिष्ठत् अध्यतिष्ठः अत्रापिपुरु. पव्यत्ययः यदा यदाहरीअधितिष्ठसितदाअवसृजः अथैवंरुत्वावाजाननानिसस्यादिलक्षणा- नि धृषताधर्षकेणसामध्येन मृष्टशोधय प्रवर्धयेत्यर्थः ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- वहकुसमिन्द्रयस्मिंश्चाकन्स्यूमन्यूऋत्रावातस्याश्वा । प्रसूरीश्चक्रहताझीकेमिस्पृधोयासिपुद्दबाहुः ॥५॥१६॥ --

·३५१
ऋक्संहिताभाप्ये [अ०१२०१७
वह । कुत्सम् । दुन्द्र । यस्मिन् । चाकन् । स्यूमन्यू इति ।
ऋज्या। वातस्य । अश्वा । प्र । सूरः । चक्रम् । वृहतात् । अभीकै ।
अभि । स्पृधः । यासिपत् । यवाहुः ॥ ५॥ १६॥
हेइन्द्र कुत्संएतनामानमृर्षिमाप्स्यूमन्यू स्यूमकमितिमुखनाम नदिच्छन्तौसततगामि-
नौवाजाकजुगामिनीवातस्यवायोः समानवेगी अश्वा तदीयावश्वीवहमस्थापय यस्मिन्हविपि
निमित्तभूतेसतिकुत्संचाकन्कामयसेतर्पयसेवाहविरादिकंतदर्थसरः मेरकः सूर्यः चक्रस्वमण्ड-
संस्वरथचक्रवाअधीकासन्नदेशेपबृहताव ऊर्ध्वंगमयतु प्रकाशयतु अथपरोक्षणाह-वजया-
हुरयमिन्द्रः स्पृधः सङ्ग्रामकुर्वतः शत्रूनभियासिपअभियातु ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेपोडशोवर्गः॥ १६ ॥
अथपष्ठी-
जघन्वॉइन्द्रमित्रेचोदोहरिवोअदाशुन् ।
प्रपेपश्यनर्यमणंसायोस्त्वयांशूर्तावहमानाअपत्यम् ॥ ६ ॥
जघन्वान् । इन्द्र । मिरून् । चोदप्रंटद्धः । हरिध्वः । अदाशून् ।
प्राये। पश्यन् । अर्यमणम् । सा । आयोः । त्वया । शूर्ताः।
वहमानाः । अपत्यम् ॥ ६॥
हेइन्द हरियः हरिभ्यांतद्वन्त्वंचोदपवृद्धःचोदनैःस्तोमवृद्धःसन् अदाशून् अदातॄन् मि.
वेरुमित्राणांपजमानानाईरपितृन्यायकान्तदेरिणामित्रत्वंगच्छतोवाजघन्वानहतवानसि किञ्च
येअर्यमणंदावारत्यात्वांपपश्यन्पश्यन्ति तेनराः आयोर्मनुष्यस्याध्वर्यादेः हविर्टक्षणानस्यवा
सचासहशूर्ताः क्षिमाः हविःपदाने त्वरमाणाः त्वयाअपत्यकुलस्यपालयितारपुत्रवहमानायेसन्ति
तेमपश्यन् यद्वा येअर्यमणत्वांपश्यन्तितेएवंभवन्ति यवा येनराअर्यमणंयकिंचिदातारं पश्यन्
पश्यन्तः त्वामयजन्त अर्योमनुष्यस्यसचासहायभूताः खयाशूर्वाः क्षिमाणिवाः अपत्यपुत्रवह:
मानायेसन्ति तान्जघन्वान्भवेत्यर्थः॥६॥

·मं०१ अ०२३ सू०१७४] हितीयोष्टकः अथसप्तमी- रपत्कविरिन्द्रार्कातीक्षादासायोपवहणींकः । करत्तिस्रोमघवादानुचित्रानिkोणेकुर्यवाचंमुषिश्रेत् ॥ ७॥ रपत्। कविः । इन्द्र । अर्क सातौ । क्षाम् । दासायं । उपध्वहणीम् । करितिकः। करत् । तिनः। मघवा । दानुचित्राः । नि। दुर्योणे । कुर्यवाचम् । मृधि । श्रेत् ॥ ७ ॥ हेइन्द्र त्याकविःकान्तदय॑नूचानोवाहोवार्कसातौ अर्चनीयस्यानस्यलाभेनिमित्तभूतेसति रपत्स्तौति यद्वा एतन्नामाऋषिःरपत्रअस्तीत् अन्नार्थतस्यातिप्रभूतमनपादाइत्यर्थः तथाच दासा- यपाण्युपक्षपयित्रेअसुराय क्षाभूमिउपवर्हणींशय्यांकःअकरोः हत्वाभूमावपावयइत्यर्थः करो- ते डि मघसेतिचेच्क् अथपरोक्षरुतः मघवाधनवानयमिन्द्रःतिस्रोभूमीः दाशिकपाशुक- सोमिकरूपाभूमी:क्षित्यन्तरिक्षयुरूपावाभूमीनुिचित्राः दानेनदेयैर्धनैर्वाचायनीयाःकरत्करो- ति यहा तिस्रःअयोरजतहिरण्यमयाःपुरी नुचित्राः खण्डनेनचित्राअकरोव तथादुर्योणेदुष्टयो- नौस्थानेएतन्नामकस्पराज्ञःप्रीत्यर्थवाकुयवाचंकुत्सितंशब्दयन्तं एतन्नामानमसुरंपधिसडामेनिः अवहिंसितवान् ॥ ७॥ अथाष्टमी- । सनातातइन्द्रनव्याआगुःसोनमोविरणायपूर्वीः । भिनत्पुरोनभिदोअदेवी नमोवधरदेवस्यपीयोः॥८॥ समाते। इन्द्रा नव्याआ। अतहः । नमः। अविरणाय । पूर्वीः । भिनत् । पुरः। न। गिर्दः । अदेवीः । ननमः । वधः । अदेवस्य । पीयोः ॥ ८॥ हेइन्द्र तेतवसंवन्धीनि सना सदातनानिनित्यानि ता तानि शौर्याणिनव्या नवतराःइदा- नीतनाऋषयः आगुः आगच्छन्ति स्तुतिव्याजेनपामुवन्तीत्यर्थः कानितानीतिउच्यते-पूर्विही- नभोहिंसाः नभेहिसार्थाविपतदन्तस्येदंरूपंताहिंसाः अविरणायभविगतरणायसभामनाशनाय ·३ ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०१८ सहः अश्यभवः तदर्थभिदः भेवीर्घातिकाअदेवीः आसुरीः पुरोन पुरी भपि भिनवविदारितवा- नसि पुरुषव्यत्ययः नशब्दश्चार्थे तथा अदेवस्यभस्तुत्यस्यपीयोः हिंसकस्यासुरस्यवधः वनं ननमः अनमयः अनुकूलमकरोः यदा हेइन्द्र सनानित्यंतनकालेतेतवसबन्धिन्यः तातानि लि- शव्यत्ययः ताःपूर्वी:पुरातन्यः आपः नव्या नूत्नाः स्तुत्याः सत्याआगुः आगच्छन्ति किमर्थ अविरणाय अविरमणायमाणिनामविनाशायतदर्थनमः हिंसकान्बन्धकान्यामेघानसहःमर्पणअ- करोः किञ्च अदेवीः पुरःअवर्षणेनादेवनशीलान् उदकपुटबन्धानभिनव भिन्नानकरोः तथाभदे- वस्मअदेवनशीलस्यपीयोः प्रतिकूलस्यवृत्रस्यवधर्वजननमः अनमयः ॥८॥ अथनवमी- वंधुनिरिन्द्रधुनिमतीणोपःसीरानस्रवन्तीः । प्रयत्समुद्रमतिशुपपिपारयातुर्वशयद॑स्वस्ति ॥९॥ त्वम् । धुनिः । इन्द्र । धुनिश्मनीः । ऋणोः । अपः । सीराः । न । सर्वन्तीः । प्र । यत् । समुद्रम् । अति । शूर । पाएँ । पारय । तुर्धशम् । यदुम् । स्वस्ति ॥ ९॥ हेइन्द्र त्वंधुनिः कम्पयिताशभूणामसि अनोधुनिमतीः कम्पनोपेतवरगवतीः अथवा धुनि मजलभनिरोधकार्यसुरः सएक्पतिवन्धकतयायासां तादृशीरपाऋणोः अगमयःभूमाव: पातयः तत्रदृष्टान्तः-सवन्तीमवहन्तीःसीराःन नदीनामैतव सरणवतीनंदीरिय तदरसन्तताइत्यर्थः एवंकृत्वा हेशूर यत् यदासमुद्रमतिपर्पि अतिक्रम्यपूरयस्युदकं तदानीं तुर्वशंपदं उभावपिराजी स्वस्ति अविनाशपारय अपाटयःसंपूर्णजलवर्षणेन तथाचमवान्तरं त्वमपोयदवेतुर्वशायारम- यइति ॥९॥ अथदशमी- त्वमस्माकमिन्द्रविश्वस्याअकमोनरांनृपाता। सनोविश्वासांस्पृधांसहोदाविद्यापजनजीरदानुम् ॥१०॥१४॥ १०सं०४.१.३०.।

·*
मं०१ अ०२३सू०१७५] द्वितीयोटकः
३५७
त्वम् । अस्माकम् । इन्द्र । विश्वधा स्याः । अटकतमः ।
नराम् । नृपाता। सः। नः । विश्वासाम् । स्पृधाम् । सहाइदाः।
विद्याम । इपम् । जनम् । जीरध्दानुम् ॥ १० ॥ १७॥
हेइन्द्र त्वमस्माकं विश्वध विश्वस्मिन्नपिकालेविश्वप्रकारैर्वाअवृकतमः अहिंसकतमः य-
द्वा दातृतमइत्यर्थः स्याः भव तथानरांनृपाताअस्मदीयानांपुत्रभृत्यादिरूपाणांबहूनांमनुष्याणां
सर्वदारक्षकोभव अपरोनृशब्दोनुवादः किञ्च सत्वं विश्वासांस्पृधांसर्वासांस्पर्धानिमित्तानांअस्म-
सेनानांसहोदाः तासामर्थायबलस्यदाताभव विद्यामेतिगतम् ॥ १० ॥
॥ इनिद्वितीयस्यचतुर्थेसप्तदशोवर्गः ॥ १७ ॥
मत्स्यपायीविषढ़चमेकादृशंसूतंआगत्पमैन्दं आयास्कन्धोमीवीवृहती द्वितीयपादस्प
द्वादशाक्षरत्वात् इतरेषांत्रयाणामष्टाक्षरत्वाञ्च द्वितीयश्चेन्यंकुसारिण्युरोबृहतीवास्कन्धोपीवी-
वेत्युक्तलक्षणसद्भावाद अन्यात्रिष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुबन्तपरिभाषया आनुष्टुभन्त्वितिविशेषवचनेना-
पोहितत्वादनुष्टुभः मत्सिपळानुष्टुवंतुत्रिष्टुबन्तत्वायास्कन्धोपीवीत्यनुकान्तम् । द्वितीयेस्वरसान्नि
आधस्तृचःस्तोत्रियः अभिजिइहत्पृष्ठइतिखण्डेसूत्रितम्-मत्स्यपायितेमहरमेनंमत्येवनेति ।
वत्रपथमा-
मत्स्यपायितेमहःपात्रस्येवहरिवोमत्सरोमदः ।
रूपांतेष्णइन्दुर्वाजीसहस्रसातमः ॥१॥
मसि । अपायि । ते । महः । पात्रस्यध्दव । हरिश्वः । मत्सरः ।
मदः । सपा । ते । कृष्णे । इन्दुः । वाजी। सहस्र सातमः॥१॥
हेहरिवः हरिभ्यांतद्वन्निन्द्र महोमहानपूज्योयंसोमः पात्रस्यैवतत्पात्रेणेवसोमपात्रेणयथाधा-
यते सोमः वत्सदृशेनतेत्वया तृतीयार्थेषष्ठी यवा पात्रस्येवतेतवस्वभूदोमहोमहान्सोमइतिवायो-
जना अपायि पीयते आशंसायाविवक्षितत्वावभूतवत्मयोगः यतः पिबसिअतोमत्सि माद्यसिमा-
दयस्वयापात्रेयथासोमःपूर्यतेतयात्यधिकंपिय पीत्वाचमादयस्वेत्यर्थः किञ्च वृष्णवेअभिमतव-
पित्रेतुत्यं चतुर्थ्यर्थेष्ठीमत्सरोमदसाधनःमदस्तर्पयिता वृपावर्षिता इन्दुःक्लेदयिता आह्लादकारी-
त्यर्थः वाजी अन्नवान् अन्नवत्तृप्तिसद्भावादन्नवानित्युच्यते सहलसातमः अपरिमितदाततमः
सहसपुरुषसंभजनपर्यातशत्यविशयोवा एवंमहानुभावः सोमः संपादितः तपिवेत्यर्थः ॥१॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४२०१८
अथद्वितीया-
आनस्तेगन्तुमत्सरोरामदोवरेण्यः ।
सहावॉइन्द्रप्तानसिपृतनापाळमयः ॥२॥
आ। नः। ते। गन्तु । मत्सरः । टपो । मदः । वरेण्यः।
सहान् । इन्द्र । सानसिः। पृतनापाट् । अमर्त्यः ॥ २॥
हेइन्द्र तेत्यांनोस्मदीयः मत्सरोमर्पणसाधनः सोमआगन्तु आगच्छतु कीदृशोर्य वृषावर्ष-
कः मदस्तर्पयितावरेण्योवरणीयः सहावानसहायवान सहसावलेनतवानवा सानसिः संभजनीयः
पृतनापाशत्रुसेनायाअभिभविता अमर्त्यः अविनाशी ईदृशःसोमस्त्वामागच्छतु यहा उत्तरा-
धंइन्द्रपरतपाव्याख्येयः हेइन्द्र सहवान असद्दचसोमसहायवानसनवलवानवा सानसिःअस्मा-
भिः संभजनीयः पृतनापार अमर्त्यश्वभवसि ॥ २ ॥
अथतृतीया-
त्वंहिशुरःसनिताचोदयोमर्नुपोरर्थम् ।
सहाान्दस्युमव्रतमोपःपानशोचिपा ॥३॥
त्वम् । हि । शूरैः । सनिता । चोदयः । मर्नुपः। रथम् । सहश्वान् ।
दस्युम् । अव्रतम् । ओपः । पात्रम् । न । शोचिां ॥ ३ ॥
हेइन्द्र त्यहित्वंसलुशूरः शौर्योपेतः सनिवादातासि अनोमनुषोमनुष्यस्पमेरधरहणस्वभावस्प
न्दनंमनोरथवास्वर्गगमनसाधनंयज्ञाख्यरथंवाचोदयः प्रेरय मिश्च त्वंसहावानसोमसहाययान्व-
टवान्याभूत्वा दस्युमुपक्षपयितारमव्रतं अकर्माणं अननुष्ठापिनओपः दह किमिव शोचिषादीया
ज्वाटयामिः पावन स्वाधारंपात्रविशेषमिव यागाधिकारीसन्योनयजतेतंदहेत्यर्थः ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
मुपायसूर्यकवेचकमीशानओज॑सा ।
वहशुष्यवधंकुत्संवातस्याश्वः॥४॥

·म० अ०२३ सू०१७५] द्वितीयोष्टकः मुपाय । सूर्यम् । कवे । चक्रम् । ईशानः। ओजसा । वह । शुणाय । वधम् । कुसम् । वातस्य । अश्वैः ॥ ४ ॥ । हेकवे क्रान्तदर्शिन्निन्द ईशानःसमर्थःसनसूर्यसूर्यस्य सुपांसुपोभवन्तीतिषष्ठ्येकवच- नस्पद्वितीयैकवचनादेशः तत्संबन्धिचक्रमेकं ओजसाबलेनसामातिशयेनमुषाय अमुष्णाः छन्दसिशायजपीतिशायजादेशः पूर्वसूर्यस्थस्पचक्रद्वयमासीव एकमिन्द्रोमुमोषेतीतिहासः । तथाचमवान्तरं-मान्यञ्चक्रमवृहः सूर्यस्यकुत्सायान्यदिवि । किञ्च शुष्णायएतन्नाम- कायासुरायतद्धार्थं द्वितीयार्थेवाचतुर्थी शुष्णंहन्तुमित्यर्थः कुत्संकर्तनसाधनंवर्धवजं वातस्य वायोरश्वैः वायुवेगैश्वैिर्युक्तःसन् वह अवहः शुष्णहन्तुंवत्रमधारयः यद्वा शुष्णवधायव- जमवहः वंचहत्वा तदीयैर्वायुवेगैरश्वैः तदुपलक्षितैः वदीयैर्धनैः कुत्संमहर्षिअगमः शुष्मासुर- धनंकुत्सायादाइत्यर्थः तथाचान्यत्र त्वंकुत्संशुष्णहत्येष्वाविथ कुत्सायसृष्णमशुषमित्यादीनि॥४॥ अथपञ्चमी- शुष्मितमोहितेमदोद्यग्निन्तमऊतकर्तुः। वृत्रघ्नावरिवोविदामंसीष्ठाश्वसातमः॥५॥ शुष्मिन्तमः । हि । ते । मर्दः । द्युम्निन्तमः । उत । क्रतुः । त्रमा । वरिवः विदा । मंसीष्ठाः । अश्वत्सातमः ॥ ५॥ हेइन्द्र सेतवादः सोमपानजनित शुटिमन्तमः बलवत्तमः हिमसिद्धम् उतअपिचतेततः कर्मव्यापारोस्मदर्थोदुनिन्तमः अतिशयेनानयान यशोवान्वाउभयत्रायस्मयादीनिछन्दशीवि भसंज्ञायावावितत्वात नलोपः हेइन्द्र अश्वसातमः अश्वोपलक्षितबहुधनदाः त्वंवृत्रमा वृत्रधा- तिनोवरिवोविदाधनस्यपरिचरणस्यवावेदयितारीलंभयितारोतवमदकतूमंसीठाः अनुज्ञातवान- सि शत्रुघातिनीधनदातारीचस्यानामित्यनुग्रहमकरोरित्यर्थः ॥ ५ ॥ १० सं०१.१.२४.। २० स० १४.१०.1 ·ऋक्संहितामाण्ये .[अ०४२०१९ अथषष्ठी- यापूर्वेभ्योजरितृभ्यइन्द्रमय वापोनतृष्यतेवभूर्थ। तामनुत्वानिविदंजोहवी मिविद्यामेपंटजनजीरदानुम् ॥६॥१८॥ या । पूर्वेभ्यः। जरितृभ्यः । इन्द्र । मयःदव । आपः । न । तृप्यते । वर्थ । ताम् । अनु । त्वा । निविदम् । जोहवीमि । विद्याम । इपम् । राजनम् । जीरध्दानुम् ॥ ६ ॥ १८ ॥ हेइन्द्र पूर्वेभ्योजरितृायः पुरातनेश्यः स्तोवृायोमयइववभूथ मयः सुखंसुखस्वरूपमि- वासवः तद्ववस्तोतृायोस्मभ्यं सुखस्वरूपोभव तत्रदृष्टान्तः-तृष्यतेआपोनतृषार्तस्योदकानिय- थासुखकराणीतितद्वत् तस्मात् नानिविदंत्वत्मीतिकरीपसिद्धां स्तुतित्वातुभ्यंअनुजोहवीमिपुनः पुनःकरोमि यदा तांनिविदंअनु तृतीयार्थेइत्यनोःकर्मप्रवचनीयत्वं तयास्तुत्यात्वांजोहवीमिपु- नःपुनराह्वयामि विद्यामेतिव्याख्यातम् ॥ ६॥ ॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेष्टादशोवर्गः ॥ १८॥ मसिनइतिपळूचंद्वादशंसूक्तं आगस्त्यमेन्द्रमानुष्टुभं पूर्ववतुशब्दावविष्टुवन्तत्वित्युक्तत्वात अन्त्याविष्टुप् मत्सिनइत्यनुकान्तम् विशेषविनियोगोलेनिकः। तरमथमा- मसिनोवस्यदप्यइन्द्रमिन्दोरपाविश । पायमाणइन्समिशत्रुमन्तिनविन्दसि ॥१॥ मर्सि । नः । वस्यः इष्टये। इन्द्रम् । इन्दो इति । सपा । आ। विश।' ऋघायमाणः। इन्वसि । शत्रुम् । अन्ति । न । विन्दसि ॥१॥ हेइन्दो केदयितः सोम त्वंनोवस्यइष्टये वसीयसोधनस्पमाप्तयेउक्षणाययागायवाइन्द्रम- सिमादयस्य तदर्थवृपावर्पिताकामानां त्वमिन्दं आविश अथतथापीतःसन्यायमाणः शत्रूनाहि- सयन्इन्वसिव्यामोपि अतः अन्तिअन्तिकेशनुनविन्दसिनलभसे यतः शत्रवः त्वत्सामध्येनप- लापिताः अतः नविन्दसि यदा उत्तरार्धइन्द्रपरतयाव्याख्येयः हेइन्द्र त्वंतं सोमपीत्वाचाय- माणःसन् इन्वसि अन्तिकेरानुनविन्दसि ॥ १ ॥ 1

·म.१०२३सू०१७६]
द्वितीयोटकः
अथद्वितीया-
तस्मिन्नाशयागिरोयएकश्चर्पीनाम्
अनुस्वधायमुप्यतेयवनचाँपहपां ॥२॥
तस्मिन् । आ । वेशय । गिरः । यः। एकः । चर्षणीनाम् ।
अनु । स्वधा । यम् । उप्यते । यवम् । न । चर्कपत् । टपा ॥२॥
हेअन्तरात्मन होता तस्मिन्पसिद्धे इन्द्रे गिरः स्तुतिरूपावाचः आवेशपस्थापय नस्तुही-
त्यर्थः यइन्द्रश्चर्पणीनां ज्ञानवतांमनुष्याणांएकः एकएवस्थानीयः यमनुयमेवेन्द्रमनु स्वधाह-
विलक्षणमन्नमुप्यते दीयतइत्यर्थः सचेन्दोवृपावकःसन् यवन यवमिव पक्यवंयथाचपद्
कमेणाइदतेकर्षकानदाइत्ते यदायंअनुस्वधाअन्नसाधनंबीयादिकंउप्यतेभूमी यस्येन्द्रस्य.
टिरूपमनुग्रहमपेक्ष्योप्यतइत्यर्थः सचदृपादृष्टेपितासइन्द्रोपयन यवमिव सर्वचीजमपिचपद
पुनःपुनःकरोतिअङ्कुरयति हविःसाधनत्वमाशस्त्यमपेक्ष्ययवशब्दमयुक्तः एवंमहानुभावेइन्द्रे
गिरआवेशयेति ॥२॥
अथवतीया-
यस्यविश्वानिहस्तयोःपर्धक्षितीनांवसु ।
स्पाशयस्चयोअस्मधुग्ढिव्येवाशनिर्जहि ॥३॥
यस्य । विश्वानि । हस्तयोः । पञ्च । क्षितीनाम् । वसु । स्पाशयस्व ।
यः। अस्मध्रुक् । दिन्याइव । अशनिः । जहि ॥ ३ ॥
यस्येन्द्रस्यहस्तयोः पञ्चक्षितोनां क्षियन्तिनिवसन्तिगच्छन्तिवाक्षितयोमनुष्याः पचानां
मनुप्पाणांपीणपितृणिविश्यानिसपाणि वस्वसूनि धनानि घृतानिभवति देवामनुप्याः
पितर पशपक्षिणतिपश्चजनाः चत्वारोवर्णानिपाइपश्चमा:पञ्चजनाइत्यन्ये हेताहशेन्द्र
लंपाशयस याधयस्य योऽस्मधुर अस्सम्यद्यतित केनप्रकारेणेतिसउच्यते दिव्यादिविभा
अशनिरिस मशनिर्भूत्वास्सद्देष्टुन्जहि ॥ ३ ॥

·कसंहितामाण्ये
[अ०४ २०२०
M
अथचतुर्थी-
असुन्वन्तंसमंजहिदूणाशंयोनतेमयः ।
अस्मभ्यमस्य॒वेदनंददिसूरिश्चिदोहते ॥१॥
असुन्वन्तम् । समम् । जहि । दुःनशम् । यः। न । ते । मयः ।
अस्मभ्यम् । अस्य । वेद॑नम् । दृद्धि । सूरिः । चित् । ओहते ॥ ४ ॥
हेइन्द्र असुन्चन्तं सोमाभिपवमकुर्वाणत्वामयजन्तमित्यर्थः दूणाशंदुःखेननाशनीयंतमं अ-
यंसर्वानुदानःसर्वशब्दपर्यायः अयष्टनसर्वान् यदा सर्मएकोपोगेन अविशेषणवाजहि तेनकि-
मपरादमित्यताह यस्वेतवमयः मपइवियुसनाम तवसुखहेतुर्नजपनि योहोभेनस्तुत्पावानपी-
णातितंजहि किश्चास्पवेदनधनमस्मायंदद्धिदेहि दददानेइत्यस्माद्यत्ययेनपरस्मैपदम् छान्दसः
शपोलुक् सूरिश्चिदोहते चिदेवार्थ सरिस्तवस्तोतेव ओहते वहतिमामोतिधनम्॥४॥
अथपञ्चमी-
आोयस्य॑डियोपुसानुपगम॑त् ।
आजाविन्द्रस्येन्दोमावोवाजेपुवाजिनम् ॥५॥
आवः । यस्य । द्विश्वहसः। अर्केपुं । सानुपक् । अर्सत् ।
आजौ । इन्द्रस्य । इन्दो इति ।प्र। आवः । वाजेपु । वाजिनम्॥५॥
हेइन्दो सोम तवपस्यविहंसः सोत्रहवीरूपद्विविधपरिवृहकर्मपतोयजमानस्य अर्केषु
मधेपुसानुपक्सानुपदः सातत्यमसद्भवेद तमावः संयजमानरक्षसितर्पयसिवायदा कर्मणिपठीयं
द्वयोः स्थानयोः परिवृहंयमिन्दं हेइन्दो यदाअनुसानुषक् असावे तदा आवः अरक्षः अव-
पोवा नस्पैवेन्द्रस्पाजीसड्डामे हसोम पाजिनंतयान्नयन्तमिन्दवानेषु पटेपभनेपुवानि-
मिन भतेपुमारः मरुणारतयः पानसमयेतपित्वासङ्ग्रामसमयेपटवर्धनेनजपमाप्तशत्रुधनन-
पणेनवामरसारत्यर्थः॥ ५॥

·मं०१अ०२३सू०१७७] द्वितीयोटकः
३६३
अथपष्ठी-
।
यापूर्वेभ्योजरितृभ्यदन्द्रमय वापोनतृष्यतेयभूर्य ।
तामनुत्वानिविदंजोहवीमिविद्यामेजनंजीरदानुम् ॥६॥१९॥
या । पूर्वेभ्यः । जरितृभ्यः । इन्द्र । मयः इव । आपः। न ।
तृप्यते । बभूथ । ताम् । अर्नु । त्वा । निविर्दम् । जोहवीमि ।
विद्यामं । इपम् । जनम् । जीरदानुम् ॥ ६ ॥१९॥
यथापूर्वेक्यइतिषष्ठीव्याख्याता ॥ ६ ॥
॥ इतिद्वितीयस्पचतुर्थेएकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥
आचर्षणिमाइतिपञ्चचैत्रयोदशसूक्तं आगस्यमैन्दवैष्टु* आचर्पणिमापश्चेत्यनुक्रमणि-
का । होत्रकालेपुस्तोमवृद्धावस्यविशेषविनियोगः ऐन्द्राणित्रैष्टुभान्यमरुच्छब्दान्यावपेरनिति
सूत्रितत्वात् ।
पत्रपथमा-
-
।
।
आणिप्रापभोजनानांराजारुप्पटीनापुरुहूतइन्द्रः ।
स्तुतःश्रवस्यन्नवसोपमुद्रिग्युक्त्वाहरीरपणायाह्याङ् ॥ १॥
आ। चर्पणियाः । सपभः । जनानाम् । राजा । कृष्टीनाम् ।
पुरुहूतः । इन्द्रः । सुतः। श्रवस्यन् । अव॑सा । उप । मदिक् ।
युक्त्वा। हरी इति । टपणा । आ। याहि । अर्वाद ॥१॥
अयमिन्द्रः चर्पणिप्राः चर्षणयोमनुप्पाः तेषांधनादिना मीणयिता जनानां सर्वेषां वृ-
पभः कामानांवर्पिता नथारुष्टीनां मनुप्पनमितवमनुष्याणाराजास्वामीपुरुहूतः बहुभिराहूवई-
दृशइन्दोस्मानानानात्वागच्छनुदा उनराधःपरोक्षवादः हेइन्द्र स्तुतोस्माभिः अवस्पन हविर्ल-
क्षणानमिच्छन् अवसाअस्मदृक्षणेनवर्पणेनवायुतःसन् मदिक् मभिमुखमञ्चन् वृषणावर्ष-
कौयुवानी हरीभश्वीयुक्त्वारथेयोजयित्वा अर्वाङ् असदभिमुखमायाहि आगच्छ ॥ १॥

·३६१ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ व०२१ अथद्वितीया- येतेपणोपभासइन्द्रब्रह्मयुजोरपरथासोअत्याः । ताँआतिष्ठतेभिरायायुवाहवामहेत्वासुतईन्द्रसोमे ॥ २ ॥ ये।ते । टर्पणः । पभासः । इन्द्र । ब्रह्म युजः। उपरथासः। अत्याः । तान् । आ । तिष्ठ । नोभः । आयाहि । अर्वाङ् । हवामहे । त्वा । सुते । इन्द्र । सोमे ॥ २ ॥ हेइन्द्र तेववसबन्धिनोवृषणोवर्षकायुवानः वर्षणवन्तोवा वृषभासः श्रेष्ठाः ब्रह्मयुजः परिवृढेनमन्त्रेणयुज्यमानाः वृपरथासः वर्षणरथवन्तः तत्रनियुक्ताइत्यर्थः ईदृशाःअत्याः अश्वाः येसन्तितानातिष्ठ आश्रय आरोह नेभिस्तैःअर्वाङ् अस्मदभिमुखमायाहि आगच्छ वयंच हेइन्द्र सोमेसुतेसति त्वात्वांहवामहे आह्वयामः॥२॥ अथतृतीया- आतिप्रथंटषणपतिसुतःसोमःपरिपितामधूनि । युक्त्वारपभ्यांसपमक्षितीनांहरिभ्यांयाहिप्रवतोपमुद्रिक् ॥ ३॥ आ। तिष्ठ । स्यम् । टर्पणम् । रूपा । ते । सुतः। सोमः। परि सिक्ता । मधूनि । युक्त्वा । वर्षभ्याम् । दृपा । क्षितीनाम्। हरिभ्याम् । याहि । अश्वता । उप । मद्रिक् ॥ ३ ॥ हेइन्द्र वरथमातिष्ठ आश्रय यज्ञगमनार्थ कीदृशरथं वृषणवर्षकंकामानां किमर्थमिति चेदुच्यते-रोत्वदर्थवृषावर्षकः सोमः सुतोनिषुतः तधामधूनिमधुराणिघृतक्षीरादीनिपरिपिकाप- रितः सिक्कानिसंपादितानि यदा मधूनिमधुराः सोमरसाः चमसेषुपूरिताः आगमनमकारउ- ध्यते हेवृषभवपकेन्द्र वृपायावर्षकाश्यांहरियायुक्त्वारथंयोजयित्वाक्षितीनांकमंसुनियसवाय- जमानानामस्माकमनुग्रहाय क्षितीनांवृपतिवायोज्यं भवतावेगवतारथेनमदिक्मदभिमुखमञ्चन मदाभिमुख्येनोपयाहि॥ ३॥ अपयज्ञइत्येषाचतुर्थीअहर्गणेषुमध्येप्वहस्सुहारियोजनगृहस्पयाज्या अग्निष्टोमोत्पग्निष्टो- मइतिखण्डेसचिवम्-अयंयज्ञोदेवयाअयंमियेधइतीतरेप्विति । । । ।

·मं०११०२३सू०१७८] द्वितीयोष्टक: । अथचतुर्थी- अपंयज्ञोदेवयाअयंमियेधइमाब्रह्माण्ययमिन्द्रसोमः। स्तीर्णवर्हिरातुशंकमयाहिपिानिपद्यविमुचाहरी ह ॥ १॥ अयम् । यज्ञः । देवघ्याः । अयम् । मियेधः । इमा । ब्रह्माणि अयम् । इन्द्र । सोमः । स्तीर्णम् । बहिः । आ। तु । शक । प। याहि । पिर्व । निसर्य । वि । मुच । हरी इति । इह ॥ ४ ॥ हेइन्द्र अयंयज्ञोदेवयाः देवानगच्छन्नवतितथाययज्ञोमियेधः मेधः पशुः पशुमेधइतिहि- श्रुतेः । इमाइमानिब्रह्माणिमन्त्राः अयंसुतःसोमः स्तीर्णबर्हिः आसनायास्तृतादर्भाः एतेपदार्था- स्त्वदुचिताएवंसंपादिताः हेशकशकेन्द्र तुपुनः किमित्युक्ते आपयाहिमकर्पणशीघमागच्छ आ- गत्यचनिपयवर्हिष्युपविश्यपिबसोमं तदर्थ इहास्मिन्देवयजनेहरीअश्वौविमुच वियोजय छा- न्दसोनुमभावः ॥ ४॥ अथपञ्चमी- ओमुष्टुतइन्द्रयााडपब्रह्माणिमान्यस्यकारोः। विद्यामवस्तोरवसागृणन्तौविद्यामेजनजीरदानुम् ॥५॥२०॥ ओ इति । सुष्टस्तुतः । इन्द्र । याहि । अर्वाङ् । उप । ब्रह्माणिः मान्यस्य । कारोः । विद्याम । वस्तौः । अव॑सा । गृणन्तः। विद्यामं । इपम् । जनम् । जीरदानुम् ।। ५ ॥ २०॥ हेइन्द्र सुष्टुतः अस्माभिः सम्यक्स्तुतःसन् अर्वाङ् अस्मदभिमुखमायाहि आगच्छैव मा- विटंचय किमुद्दिश्यमान्यस्यमाननीयस्पकारोःस्तोतुः होतुः कर्तुर्यजमानस्पवानलाणिमवान उप उपलक्ष्यगृणन्तः स्तुवन्तः अभिमतंशब्दयन्तोवावयं अवसावदक्षणेनरक्षिताःसन्तोवस्तोर्वस्तुंसु- खेनसंस्थातुं अहनिवा सर्वेष्वहस्सुअन्नादिकंविद्याम लभेमहि विद्यामेत्यादिव्याख्यातम्॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेविंशोवर्गः ॥२०॥ पदस्पेतिपञ्चर्चचतुर्दशंसूक्त आगरुपमैन्द्र श्रेष्टुभं पदस्पेत्यनुक्रमणिका विशेष विनियोगः पूर्ववत् । - ।

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०४ व०२१ तत्रपथमा- यदस्यातइन्द्रश्रुष्टिरस्तियाबमूर्थजरितृभ्यऊती। मानःकाममहर्यन्तमाधुग्विश्वतिअश्यांपर्यापआयोः ॥ १॥ यत् । ह । स्या। ते । इन्द्र । श्रुष्टिः । अस्ति । यया । बभूथ । जरितृभ्यः । ऊती । मा। नः। कामम् । महयन्तम् । आ। धक् । विश्वो । ते । अश्याम् । परि । आपः । आयोः॥१॥ हेइन्द्र यद या स्या सा हमसिद्धाश्रुष्टिः सर्वत्रश्रूयमाणासमृद्धिस्तेववास्ति यया जरित- स्पःस्तोवृष्यः ऊती ऊत्यैरक्षणायबभूथसमर्थो भवसि नोस्माकं महयन्तं अस्मान्महतःकुर्वाणका- में अभीष्टं माआधक्माधाक्षीः तेतवसंबन्धीनिविश्वासर्वाणिभोगजातानि आपः आमव्यानि य- द्वा विश्वास आपः आताश्रुष्टीः समृद्धीः आयोर्मनुष्यस्योचिताः पर्यश्यां परितोयामुयाम् ॥१॥ अथद्वितीया- नाराजेन्आदभन्नोयानुस्खसाराणवन्तयोनौ । आपश्चिदस्मैसुतुकाअवेपन्गम इन्द्रःसख्यावयश्च ॥ २॥ न । छु । राजा । इन्द्रः । आ । दात् । नः । या । नु । स्वसारा । कृणवन्त । योनौ । आपः । चित् । अस्मै । सुप्तुकाः । अवेपन् । गमत् । नः । इन्द्रः। सख्या । वयः। च ॥२॥ अराजा राजमानईश्वरोवा इन्द्रः नोस्मदीयानिकर्माणिनादभव सर्वतोनहिंस्याव घपूरणः कानीतिउच्यते या यानिकर्माणि वृष्ट्यादिरूपाणि स्वसारा परस्परंस्वसृभूतेस्वयंसरणभूते अहो रात्रे नुपूरणः योनीस्वकीयस्थानेरुणवन्त द्विवचनस्थानेबहुवचनं कुरुतः कविहिंसाकरणयोश्च विविरुण्ज्योरचेत्युपत्ययः यहुलग्रहणाच्छप् तानीन्द्रोप्यनुजानात्वित्यर्थः स्वसृभूनावध्वर्युय- जमानोवा कुरुतः यदा स्वसारोहटयोयोनीफलोत्पादनस्थानेयज्ञे यानिरुतवत्यस्तानीतियो- ज्यं किच अस्माइन्द्रायसुतुकाः शोभनयटहेतून्यापः अप्कार्याणिहवीपि अवेपन्छ्यामुपन्तिनो- सायमिन्द्रः सख्यासख्यानिवपश्चमभूतमन्नंचगमगमयतु ॥२॥ ।

·मं०११०२३सू०१७८] द्वितीयोप्टकः अथतृतीया- जेतानृभिरिन्द्रःपृत्सुशूरःश्रोताहव॑नाधमानस्थकारोः। प्रभारथंाशुपंउपाकउद्यन्तागिरोयदिचत्मनाभूत् ॥ ३॥ जेता । नृभिः । इन्द्रः। पृत्सु । शूरः। श्रोता। हवम् । नार्धमानस्य । कारोः। प्रभा । रथम् । दाशुपः । उपाके । उत्स्यन्ता । गिरः। यदि । च । त्मना । भूत् ॥ ३ ॥ अयमिन्द्रः शूरोविकान्तःसन् नृभिः सामनेभिर्मरुद्भिःराहितःसन पृत्सुसडामेपुजेवा जयशीलः शत्रूणां तथा नाधमानस्यत्वदनुग्रहंयाचमानस्यकारोः स्तोतुः हवमाह्वानंओताभवति किञ्च यदिच यदाच मनाआत्मना अन्यमेरितः एवं गिरः स्तुतिरूपाणिवचांसिस्तोतॄन्वा उद्यन्ता उच्छ्रयिताभूव भवेत् तदादाशुपोहविर्दत्तवतोयजमानस्य उपाके समीपनामैतव समीपएवयागदे- शेरथंपभर्ता सम्यक् प्रभरभवति जेतेत्यादिषुतुन्नन्तेषु नलोकाव्ययेत्यादिनाकर्मणिपष्ठीपति- पेधः यदा स्तुतिश्रोतुमिच्छति वदास्वयमेवशीघ्ररथंधावयित्वायागंप्रामोतीत्यर्थः ॥ ३॥ अथचतुर्थी- एवानृभिरिन्द्र मुश्रवस्यामादःपृक्षोअभिमित्रिणोभूत् । समयइपस्तवतेविर्वाचिसत्राकरोयजमानस्य॒शंसः॥४॥ एव । नृभिः । इन्द्रः । सुश्रवस्या । प्रादः । पृक्षः । अभि । मित्रिणः । भूत् । सटमर्ये । इषः । स्तवते । विश्वाचि । सत्रास्करः । यजमानस्य । शंसः॥४॥ अयमिन्द्रोनृभिः कर्मनिवाहकैर्यजमाने तंपृक्षोहविलक्षणमन्नं सुअवस्पाशोधनाने- च्छयाअन्नेछुमिसादः मकणखादितएव एवमेवपूर्वयथातथैवमित्रिणः सहायवतोपियजमान- स्पशवनभिभूवअभिभवति यदा नृभिर्वृष्टिनेभिर्मरुद्भिःसहितोयमिन्द्रःसुश्रवस्यापखादःसन्ने- वमेवमित्रिणऋत्वियूपमित्रवतोयजमानस्यार्थे तदभिमवाय अभिभूत अभीत्यनर्थकः भवति आभिमुख्येनवाभवति तस्यहविःस्वीकृत्यतदभिमतायभवतीत्यर्थः अथ तथाभूतःसन् विवाचि विविधपरस्पराद्वानध्वनियुक्तसमर्थसंग्रामे विविधस्तोत्रशस्खध्वनियुक्तेसमर्ये मर्ययुक्तयज्ञेवा

·३६८
ऋक्संहिताभाप्ये [अ०४-२०१२
तनिमित्तयजमानस्यशंसःशंसकःसन् सत्राकरफलानांसत्यकार्ययमिन्द्रइपोहविर्लक्षणमन्नंस्त-
वते स्तौति ॥ ४॥
अथपश्चमी-
स्वावयमघवन्निन्द्रशनभिष्याममहतोमन्यमानान् ।
त्वंत्रातात्वमुनोवृधेभूविद्यामपंवृजनंजीरदानुम् ॥ ५॥२७॥
त्वया । व्यम् । मघवन् । इन्द्र । शन् । अभि । स्याम ।
महतः । मन्यमानान् । त्वम् । त्राता । त्वम् । ऊँ इति ।
नः । दधे । भूः। विद्याम । इपम् । वृजनम् । जीरदानुम्।। ५॥२१॥
हेमघवन धनवनिन्द्र त्वयासहायेनवयं यजमानाः महतोमन्यमानान् अतिबलानवध्यान
मन्यमानान् शत्रूनाभिष्याम अभिभपितारोभवेम हेइन्द्र त्वंत्रातात्वमेवास्माकंरक्षकाअतस्त्वमु
त्वमेवनोस्माकंवृधे धनादिवर्धनायभूर्भव विद्यामेत्यादिगतम् ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेएकविंशोवर्गः ॥२१॥
पूर्वरिहमितिषचंपश्चदशसूक्तंचेष्टुउपानपावृहती अत्रत्रयाणांहचानांटोपामुदाग-
स्त्यत्तच्छिष्येष्टत्वानएवर्षयः सूकमनिपायो!रतिर्देवता अमानुक्रमणिका-पूर्वी:पट जायाप-
स्योर्लोपामुद्रापाअगस्त्यस्यचट्टचायारत्यर्थसंवादश्रुत्वान्तेवासीबलवायत्येबृहत्यादीअपश्यदि-
ति विशेषविनियोगोलेनिका
तत्रपथमा-
पूरिहंशरदः शश्नमाणादोपावस्तौरुपसाजरपन्तीः।
मिनानिधियंजरिमाननूनामप्यूनुपत्नीपणोजगम्युः ॥ १॥
पूर्वीः । अहम् । शरदः शश्रमाणा। दोपाः । वस्तौः । उपसः ।
जरय॑न्तीः । मिनाति । श्रियम् । जरिमा । तनूनाम् । अपि ।
ॐ दति । नु । पत्नीः । वृषणः । जगम्युः॥ १ ॥

·म० अ०२३ सू०१७९] द्वितीयोटकः
लोपामुद्रा आह हेअगस्त्य अहंलोपामुद्रापूर्वीः शरदः पुरातनानसंख्यातान् संवत्रारान् दो-
पारात्रीः वस्तोरहानितथादेहंजरयन्तीरुपसः उपाकालांश्च सर्ववात्यन्तसंयोगेद्वितीया अद्यतन-
कालपर्यन्तंबहुसंवत्सरंकास्न्येनत्वच्छुश्रूषयाशश्रमाणाान्वाभूवं इदानींतुन रिमाजरातनूनाम-
जानांभियंसौन्दयुमिनातिहिनस्ति एवमपिनानुगृह्णासीत्यर्थः अप्यूनु अपिःसंभावनापांउडस्प-
वधारणे नुइतिवित इदानीमपिकिंसंभावनीयं लोकेहिपत्नीः स्त्रियः वृषणः सेतारःपुरुषाः ज-
गम्युः गच्छेयुः संभोगंकुयुः अवोमांकिमित्यवमन्यसे इदानीमपिवासंभावयेत्यर्थः ॥ १॥
अथद्वितीया-
येचिद्धिपूर्वकतमा आसन्साकंदेवेभिरवदन्नृतानि ।
तेचिदांसुर्नहन्तमापुःसमूनुपत्नीपंभिर्जगम्युः ॥२॥
ये। चित् । हि । पूर्वे । ऋतध्सार्पः । आसन् । साकम् । देवेभिः ।
अर्वदन् । ऋतानि । ते । चित् । अव । असुः । नहि । अन्तम् ।
आपुः । सम् । ऊँ इति । नु । पत्नीः। उपभिः। जगम्युः॥ २ ॥
सातमेवाह हेपते अगस्त्य येचिद्धियेपितु पूर्वेपुरातनाऋतसापः सत्यस्यापविवारः व्या-
मुवानामहर्षयः आसन्तेदेवेभिर्देवैःसाकंसह ऋतानिसत्यवाक्यान्यवदन्वदन्ति येमहत्तपोयज्ञवा-
अनुतिष्ठन्तियेचदेववाक्यानिदेवस्मृतिरूपाणिवदन्ति तेचिवचिदप्यर्थे नेपि अवासुः अवक्षिप-
न्तिरेतः स्यतिरुपसृष्टोविमोचनेवर्तते तेनसन्तमापुः नहिवलपर्यादेरन्तंभामुवन बसचारिणोप्यनि-
पिद्धऋतुकालगमनमपिकुर्वन्तीत्यर्थः तथापत्नीः पत्यश्चतपस्यमानाः वृपति गवर्षकै पतिभिः
सहसमनुजगम्युः गन्वातपूरणा समच्छरे अपत्यफयमामानुजपत्तरियर्थः । र ।।
अधतृतीया-
नमृपाश्रान्तंपदयन्तिदेवाविश्वाइस्पृधोअपभवाव ।
जयावेदशतीयमाजियत्सम्यामिथुनावभ्याय ॥३॥

·३७० ऋक्संहितामाप्ये, अ०४ २०२२ न। मृपा । श्रान्तम् । यत् । अवन्ति । देवाः । विश्वाः । इत् । स्पृधः । अभि । अभवाव । जोव । इत् । अत्र । शतध्नीथम् । आजिम् । यत् । सम्यश्चा । मिथुनौ । अभि। अजाव ॥ ३॥ अगस्त्यस्तामाह भोःपनि त्वया मयाचनमृपाआन्तं व्यर्थनैवखिन्नमावास्यां यत् यस्सा- व देवामपन्तिरक्षन्ति तपोभिःमीवाः आपांविश्वाइव सर्वांगपिस्पृधःस्पर्धमानाःसेनाःआय- भवाव अभितोव्यामुवाव अत्रास्मिन्संसारे शतनीथं अपरिमितभोगमासिसाधनमाणिमातिपर- सरं जयाव जयटक्षणं सुरतसड्डामं वाजयाव यव्यस्माद सम्पञ्चासम्यक्परसरंगच्छन्नौपूजय- न्तौवामिथुना मिथुनी सीपुरुषरूपी सन्धी अन्यजाव त्वंचाहम पिपरस्परमशिजयावेत्येवंतयो कंसंभोग संभावयामास ॥३॥ अथचतुर्थ्याप्यगस्त्याह- नदस्यमारुधुतःकामआर्गनितआजातोअमुतःकुर्तश्चित् । टोपामुद्रारपणनीरिणालिपीरमधीराधयनिश्वसन्तम् ॥४॥ नदस्य॑ । मा। रुधतः । कामम् । आ। अगन् । इतः । आध्जातः । अमुतः । कुनः । चित् । लोपामुद्रा । रर्पणम् । निः। रिणाति । धीरम् । अधीरा । धयति । वसन्तम् ॥ ४ ॥ हेनाये नदस्यनदनस्य जपशन्दयितुःजपाध्ययनकर्तुःरुधनोरेतोनिरोक्षुः ब्रह्मचर्यमास्थि- तस्य उमणिपठ्यो उस्तक्षणं मामांकामआगन आगमत् नदस्यमारुधतः कामआगम- दितिनिरुक्तम् । कस्यहेनोरिति उच्यते इत.त्यत्सदमनिमित्ताव तथा अमुतोषसन्तादिकालाव कुतश्चित्कारणादाजातः सर्वतउत्पन्नः यदा इतएतल्लोकजनितादमतोलोकान्तरजनिवादा कु- वश्चिनिमित्तान्कामाक्थमिति उच्यते इयंटोपामुद्रावृपणरेतस.पवर्तकमां नीरिणातिनितरांग- पठति फिञ्चधीरंधीपन्तं नियमाइविचाटिनं श्वसन्तमहामाणं महायलं अधीराकावरपायोपिद धयतिउपशाम् ॥ १॥ । नि.५३.1 ·३७१ मं०१ अ०२३ सू०१७९ दितीयोप्टक: अथानयोर्दम्पत्योः संभोगसँटापंचत्वानुमायश्चित्तंचिकीर्षुरुचराज्यामाह-अनयोविनि- योगशौनकेनोक्तः-इसंनुसोपमित्येतदेकचौपयवोजपन् । सर्वान्कामानवामोतिपापेश्यश्चम- मुच्यतइति । तयोर्मध्ये प्रथमासूक्तेपञ्चमी- इमंनुसोममन्तितोहत्सुपीतमुप॑ब्रुवे । यत्सीमार्गश्चक्मातत्सम ळतुपुलुकामोहिमन्यः॥५॥ इमम् । नु । सोमम् । अन्तितः। हुत्सु । पीतम् । उप । ब्रुवे । यत् । सीम् । आर्गः। चकम । तत् । सु । मृळतु । पुलुधकामः । हि । मर्त्यः ॥ ५॥ अन्तितः समीपेवर्तमानपीतपीयमानंहसुहृदयमदेशेषुस्थितइमंतोमंसीसर्ववः नुक्षिपंउपबुवे उपेत्यमनसामाप्यपार्थयते किंत्रवीपि उच्यते यदागः गुर्वोः काममलापः अवणविषयंपापंचलमरु- तवन्तोवयंतनस्मादागसः ससोमः सुसम्यक्मृळतुमुखयतु पापजनितदुःखमाकरोत्वित्यर्थः म- हत्पापमनुभुज्यमानमार्थनयाकथंलुप्यतेइत्यताह-हियस्मान्मत्यामनुष्यः पुलुकामोनहुकामना- वान् अल्पेनैवकर्मणाबहुकामानाकलयति यस्मादेवंतस्मात्परिहरेत्यर्थः यद्वा पापमपवर्जनीयत- यापाप्यतइवेत्याह पुरुकामोहिखलुमयः कामहतःसनकामेननिरुद्धएववर्तते अवस्तयोरुत्सेकोयु- कः तच्छन्दश्रवणदोषोपिपासादिकोस्पार्कमामोनेनसोमेनपरिर्तव्यइत्यर्थः यदायमघः चन्द्रप- रोव्याख्येयः मनसोभिमानित्वाच्चतस्यपापस्यापिमनस्येवसंभावितत्वात् अस्मिन्पक्षेहत्सुपीतंह- दयस्थितमित्यर्थः शिष्टंस्पष्टम॥५॥ अथविनियुक्तयोमध्ये द्वितीययासूक्तेपछ्यान्तेवास्येवाह- अगस्त्यःसनमानःश्वनि मजामपत्यूवलमिच्छमानः । उभौवर्णापिय पुपोपसत्यावेप्याशिपोजगाम ॥ ६॥२२॥ अगस्त्यः । खन॑मानः । खनित्रैः । प्रजाम । अपत्यम् । वलम् । दुच्छमानः। उभौ । वौँ । ऋषिः । उग्रः । पुपोष । सत्याः । देवेषु । आशिषः । जगाम ॥ ६॥ २२ ॥ ।

·३७२
ऋक्संहितामाप्ये : [अ०४ २०२३
अयमगत्योमद्गुरुः खनित्रैः फलस्पोत्पादनसाधनेः यज्ञस्तोत्रादिभिः खनमानःफटमाभि-
मतमुत्पादयनमामकर्षणपुनःपुनर्जायमानमपत्यं कुत्तस्यापतनसाधनंपुत्रादिकंबलंचेच्छमानः स-
नयद्वा प्रजांभृत्यादिरूपांचेच्छन् ऋपिः अतीन्द्रियद्रष्टामहानुभावः उग्रः उद्भूर्णः संसारेसश्चर-
नप्यपापःसन्नुभौवर्णावोवर्णनीयाकारौकामंचतपञ्चपुपोष सत्याआशिपोदेवेषुदेवेषयोजनाम
प्राप्तवान् यतोयंमहानुभावः तस्मादस्मान्पातीत्यर्थः॥६॥
॥ इति द्वितीयस्यचतुर्थेद्वाविंशोवर्गः ॥२२॥
॥ इतिपथमेमण्डलेत्रयोविंशोनुवाकः॥२३॥
अथचतुर्विशेनुवाकेद्वादशसूतानि तत्रयुवोरजांसीतिदशपथमंसूक्तंआगस्यत्रैष्टुभं सुखा-
दिपरिभाषयेदमादिसूक्तपञ्चकमाश्विनं युवोर्दशाश्विनवाइत्यनुक्रमणिका एतदादीनिवृतीयव-
जितानिपञ्चसूक्तानिभातरनुवाकाश्विनशखयोखैष्टुभेछन्दसिविनियुक्तानि अथाश्विनइतिखण्डे
सूषितम्-युवोरजांसीतिपञ्चानांवतीयमुद्धरेदिति ।
तत्रमथमा-
1
।
युवोरजांसिसुयासोअश्वारथोयहांपर्यणीसिदीयंत् ।
हिरण्ययावांपवयः पायन्मध्वःपिव॑न्ताउपस सचेथे ॥१॥
युवोः । रजांसि । सुध्यांसः। अश्वाः। रथः। यत् । वाम् । परि ।
अर्णासि । दीय॑त् । हिरण्ययाः । वाम् । पवयः। प्रुषायन् ।
मध्वः । पिव॑न्तौ । उपसः । सचेथे इति ॥ १ ॥
हेअश्विनी युवोः युवयोरश्वाः रथवोढारोरजांसिरंजकानलोकान् सुयमासः शोभननिय-
माःलोकत्रयसञ्चारिणइत्यर्थः कदेत्याह यत्पदावारथः अांसि अरणीयानभिमतदेशानपरि-
दीयवपरिगच्छेत् परितोगच्छतिवा तदेत्यर्थः दीयतिर्गतिकर्मा तकतिदीयतीतितत्कर्मसुपागद
किश्च त्वदागमनकालेयुवायुवयोः पवयः वजारथनेमयोवाहिरण्या: हिरण्मयाः मुपायनपुष्ण-
न्तिमभिमतं यद्दाहिरण्मयानिपवयोमधुपाचाणिवायुवान्यामर्थाययस्मादेवंतस्सायुयांमध्योम-
धुनोमधुसदृशस्पसोमरसस्प कर्मणिषष्ठी सोमरसंपियन्तावास्वादयन्तीउपसःउपःसबन्धिनिकाठे
सचेथेयशंसद्गच्छेथे अवक्रमोनविवक्षितः उपःकाटएवागत्यमधुरंसोमरसंपियवमित्यर्थः ॥१॥

·। - मं०१ अ०२४ सू०१८०] द्वितीयोएकः अथद्वितीया- युवमत्स्यावनक्षोयदिपत्मनोनयस्यमयज्योः। वायहाँविश्वगूर्तीमरांतिवाजाये?मधुपाविपेच ॥ २ ॥ युवम् । अत्य॑स्य । अव । नक्षथः। यत् । विपत्मनः । नय॑स्य । प्रश्यज्योः । स्वस । यत् । वाम् । विश्वगर्तीदति विश्वगूर्ती । भराति । वाजाय । इँट्टे । मधुपौ। इथे । च ॥ २॥ हेअश्विनौ युयुवायदयदा अत्यस्पातनशीतस्यसततसञ्चारिणोविपत्मनः विविधगमन- स्पविचित्रगमनस्पवानर्यस्पमनुष्याणांहितस्य प्रयन्योःभकर्षणपूज्यस्परवानिकर्मणिपछयन्ता- नि उक्तरूपरथं अब अवस्ताद तदुद्यापूर्वनक्षयोव्यामुथोदेवयजनंगन्तुं किञ्च पदयदाहे- विश्वगूर्तीसर्वस्तुत्पीसर्वदोर्जीवावापुवयोः स्वसास्वसस्थानीयाः स्वयंसारिणीबोषाः भराति पोपते त्वदागमनायप्रभातंकरोवि यदाहेमधुपौ मधुरस्यसोमरसस्यपावारी युवायजमानोवाजाय बलायगमनायवा इपेपभूतान्नायईटेस्तौति सदारथंपामुथइत्यर्थः ॥ २ ॥ अथवृतीया-- युवंपर्यउस्रियांयामधत्तंपकमामायामयपूQगोः। अन्तर्यद्वनिनोवामृतप्सूहारोनशुचिर्यजनेहविष्मान् ॥३॥ युवम् । पर्यः। उनियायाम् । अधत्तम् । पृक्कम् । आमायाम् । अ: पूर्यम् ! गोः । अन्तः । यत् । वनिनः वाम् । ऋतप्सूदत्यूतष्प्सू । ह्वारः। न । शुचिः । यजते । हविष्मान् ॥३॥ हेअश्विनौ युर्वसुवांउस्त्रियायां गोनामवद भोगोत्साविण्यांगवि पयः अधत्तं अधारयते स्थापितवन्तौ तथाआमापां अपक्वायांपकंपरिपक्कंभोगयोग्यंगोसंबंधिदुग्धंपूर्यपूर्वभवंतत्रैवोप- नं अव अवस्वाधारपत गविक्षीरमुपायपुन गायपृथक्ववन्नावित्यर्थः यत्पस्मावहेऋतप्सू सत्यस्वरूपोयज्ञिपहविक्षिपितारोवा हेअश्विनौ वावनिनः उदकवतः उद्कोपरमितहविष्मतो- ·३७१ ऋक्संहितामाये [अ०११०२४ यज्ञस्य अन्तर्मध्येहविष्मान् पदेयहविषातद्वान् शुचिःशुद्धोयजमानोयजतेपूजयतियुवां तस्मादे- वमकुरुतं यदा यदेवंयजमानःकरोतितदेत्यर्थः तत्रदृष्टान्तः-पनिनोवनसंवन्धिवृक्षसमूहस्यान्त- मध्येहारोन चोरइव सपथाजागरूकोवर्तते तथायजमानोपीत्यर्थः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- युवधर्ममधुमन्तमपेपोनक्षोदोधणीतमेपे । तहानरावश्विनापश्वइष्टीरध्यवचकाप्रतियन्तिमध्वः॥१॥ युवम् । ह । धर्मम् । मधुमन्तम् । अत्रये। अपः । न । क्षोदः । अटणीतम् । एपे । तत् । वाम् । नरौ । अश्विना । पश्वःइष्टिः । रथ्याध्दव । चक्रा । प्रति । यन्ति । मध्वः॥४॥ मोतिहासमाहुः-पवर्येणपचरन्तमविराक्षसास्तप्तेधर्मपातयन् सचतप्यमानोश्विनोतुष्टाव तीचस्तुन्याहृष्टमनमावरक्षतामिति अपरेमौक्षिप्तमपालयतमित्याहुरिति हेअश्विनौ युवंयुषांमधु- मन्नपयोघृतरूपायांमधुक्यां तद्वन्धमंदीपवयएसौख्यमिच्छते अब येएतन्नाम्नेमहये क्षोदर क्षोदांसिक्षोयमानानि अपोन उदकानीव अवृणीत अवारयतं श्रौप्ण्येशैत्यसुखरुतवन्तीतप्तधर्म- सकाशादक्षितवन्तावित्यर्थः यद्वा अन्वयेक्षोदः उदकनामेतत् तेनतास्थशैत्यंलक्ष्यते अपक्षोदो- न अपइतिषष्ठ्यर्थेद्वितीया उदकानांशैत्ययथाभवतितद्वव पक्षान्तरेतुधर्मदीप्तमर्गिमधुमन्तं कृत्वा वृणीतंसुखयतमित्यर्थः तथाचमवान्तरं-तप्तंघर्ममोम्यावन्तमर्चयइति । तत्तस्मात्यस्मादेवंतस्माद हेनरी नेनारी नराकारीया अश्विना अश्विनौवांयुवाश्यांपश्वइष्टिः पशुरित्यग्ने म अग्निःपशु- रासीदित्यादिश्रुतेः । यदा पगृमियत्वात्परित्युच्यते तत्यानेरिष्टिर्भवति अग्नीयागःसर्वोयुप्म- दपवर्तवइत्यर्थः यदा पशुसाध्योपागोयुवायांपवर्नतइतिशेषः आश्विनंधूनसलाममालभेत योदुर्गालणःसोमंपिपासेदित्यादिनाप्यश्विभ्यांपगृविहितः । तथामध्यामधुसदृशाःसोमरसाग- पियुवायांपतियन्ति अभिगच्छन्ति तत्रदृष्टान्तः-रथ्येवचका रथसंबन्धीनिचाकाणोष वानियथामवणदेशमभिगच्छन्तितद्वत् ॥ ४ ॥ ऋ० सं० १.७.३१. । २ तै० सं०५.५.२६.। ३ ० सं० २.१.१०.।

·मं०११०२४ सू०१८०] द्वितीयोप्टकः ३७५ अथपञ्चमी- आवादानायवरतीयदसागोरोहणतोय्योनजिविः। अपक्षोणीसंचतेमाहिनावांजूोवामधुरंदसोयजत्रा ॥५॥२३॥ आ। वाम् । दानाय । वतीय । दस्रा । गोः । ओहेन । तौग्यः। न । जिविः । अपः । क्षोणी इति । सचते । माहिना । वाम् । जूर्णः । वाम् । अक्षुः । अंहंसः । यजत्रा ।। ५॥ २३ ॥ हेदलाशत्रूणामुपक्षपयितारावश्विनौ वायुयोर्दानाय अस्मभिमवाययुवाश्यां वाहयितुं आववृतीय आवर्तयामियागदेशं वृतेरन्त वितण्यर्थस्येदं केनसाधनेनेतितदुच्यते गोःस्तुति रूपायावाचः ओहेनवहनेनसाधनेन यवा आवर्तनकालउच्यते गोर्गव्याउपसोवहनेनजिविः जीर्णोजयशीलोवातीग्योन तुयाख्यस्पराजःपुत्रो ज्युखि सयथाशत्रुभिःसंवाड्यसमुपातितो- युवापरितोष्यस्खोचारायस्व समीपमानयवतद्वदित्यर्थः इयमाख्यायिकानुसोहंभुन्युमंहसःपिप- थोनासत्याभुज्युमित्यादिषुपसिद्धाच किमाश्चर्यमहमावर्तयामीति किन्तु अपः क्षोणी अपइ- त्यन्तरिक्षनाम क्षोणी क्षोणीतिपृथिवीनाम द्यावापृथिव्यावपिवायुवयोमहिनामाहात्म्येनयुषयोः प्रसादेनसर्योपकारिण्यावितिख्यातिं सर्वप्रदेशव्यापित्वं वा सचते सेवतेप्रत्येकं यदा वामाहि- नायोयजमानोद्यावापृथिव्यौसचते किश्च हेयजत्रायष्टच्यौवायुवयोः प्रसादादयपिः पूर्णः जरयाजीर्णानःसन्नंहसःपापाच जरालक्षणात्ममुच्य अक्षुः चिरकालव्यानोदीर्घजीवीभूपाव यदा हेयजत्रा वांप्रसादाद जूर्णो जीयिजमानः अंहसोदुरितस्यहवीरपः उक्तटक्षणानिसोमरसरू- पाण्युकानिक्षोणीक्षोण्यां सप्तम्पर्धेप्रगृह्यम् भूम्यांचिरकालं अक्षुप्वःसन् महिनामाहात्म्पे- नसचते द्वितीयोपामित्ययमादरार्थः ॥ ५॥ । इसिद्वितीयस्यचतुर्थेश्योक्शिोरर्गः ॥२३॥ अथपाठी- नियावेधैनियुनःसुदानूउपस्वधाभिःराजथःपुरधिम् । भेप पहातोनसूरिरामहेर्ददेमुम्रतोनवाजम् ॥ ६॥ १० सं०१.८.८.1

·"
"
ऋक्संहितामाप्ये [अ०४२०२४
नि । यत् । युवेथे इति । निध्युतः । सुदानू इति सुध्दानू । उप।
स्वधाभिः । सृजथः ।पुरम्धिम् । प्रेपत् । वेपत् । वातः । न । सूरिः ।
आ । महे । ददे । सुव्रतः। न । वाज॑म् ॥ ६ ॥
।
हेसुदानू शोभनदानावश्विनौ यत्यदानियुदोश्वान् नियुवेथेनियुञ्जाथेनियोजपथावाभिर-
स्मयज्ञगमनायसंयुक्तोभवथः तदास्वधाभिरनैस्तत्कारणैरुदकैर्वापुरन्धिबहूनांधात्रींपृथिवींउप-
सृजथःउपसृष्टांकुरुतः एवंसति सूरिस्तोतायोयजमानोवादोन वायुरिव तद्वदक्षिमयुवामपत
तर्पयतु वेपत् व्यामोतु कामयतांवा प्रीणावैतेश्चलेटिरूपे अनन्तरंसुव्रतोन अतिप्रशस्तरुण्या-
दिकर्मवानिव वाजमन्नमहेमहत्त्वायअयंयजमानआदेआदत्तेस्वीकरोति आडोदोनास्यविहरणे
इत्यात्मनेपदं लोपस्तआत्मनेपदेष्वितितलोपायदा छान्दसेलिटिरूपम् स्वीकृत्यस्वमहत्त्वाययुवा-
मेवतर्पयत्वित्यर्थः॥६॥
अथसक्षमी-
वयंचिद्धिांजरितारं सत्याविपन्यामहेविपणिहितावान् ।
अधोचिद्धिप्माश्विनावनिन्द्यापाथोहिप्मारपणावन्तिदेवम्॥७॥
वयम् । चित् । हि । वाम् । जरितारः । सत्याः । विपन्यामहे।
वि। पणिः । हितवान् । अध। चित् । हि। स्म । अश्विनौ ।
अनन्या । पाथः। हि । स्म । एपणौ । अन्निध्देवम् ॥ ७॥ .
वयंचिद्धि वयमपिजरिवारः तवस्तोतार सत्याःसत्यफलाःसन्तोविपन्यामहेविविधंस्तुमः
पणिःपणाधारोदोणकलशोविहितवान् स्थापितरसवानासीत् यदा पणिर्वणिकलुब्धकःअपष्टा-
हिरवानियतधनोधनाढ्योप्ययष्टा वि पियुज्यतां उपसर्गश्रुतेोग्यक्रियाध्याहारः अध
अपिच चिदिप्मएवेत्रयापरणाः हेअश्विनी अनिन्यामशस्यनामेव हेपशस्पीपणी हेका-
मानांवर्पितारी युवा अन्तिदेवंदेवानामन्तिके पाथः सोमंपियथःपदा अन्तिकेवर्तमानं देवात्मामु-
पानं सोममितियोग्यम् ॥ ७॥

·मं०१अ०२५सू०१००] द्वितीयोष्टक: अथाश्मी- युवांचिद्धिमाश्विनावनुयून्विद्रस्यप्रस्रवणस्यसातौ। अगस्त्यौनरांनृपुप्रशस्तःकारांधुनीवचितयत्स॒हः ॥ ८॥ युवाम् । चित् ।हि । स्म । अश्विनौ । अनु । यून् । विरुद्रस्य । प्रस्रवणस्य । सातौ । अगस्त्यः । नराम् । नृथु । प्रशस्तः। कारांधुनी इव । चितयत् । सहजैः ॥ ८ ॥ हेअश्विनौ युवां चिद्धिष्मेतित्रयःपूरणाः अनुयून मतिदिनंविरुदस्यविशिष्टोष्णरूपदुःख- द्रावणस्पविविधरोख्यमाणद्रवणक्वोपामसवणस्य वृष्टयुदकसंस्त्यायस्य सानोलानिमित्त- भूतेसति अगस्त्यएतन्नामामहर्षिनरीनेतृणांकर्मनिर्वाहकानांमनुष्याणांनृत्येषुतादृशामनुष्याः सन्ति तेषु पशस्तः प्रशस्यवरोयंसहः अपरिमिवैःस्तोत्रैःचित्यवचेतयति स्तुत्यामबोधयति तब दृष्टान्तः-काराधुनीव काराशब्दस्तस्यधूनयिता उत्पादयिताशंखादिः सइव यदैवदप्यगस्त्यति विशेषणं कारःशब्दयिवाहोत्रादिः तस्यधुनिः कंपयिता प्रेरकइव इवेतिसंमत्यर्थे अस्त्युपमा- थंस्यसंमत्यर्थेमयोगइतिनिरुक्तम् ॥८॥ अथनवमी- भयहहे महिनारथस्युप्रस्पन्द्रायाथोम पोनहोता। धत्तंसूरिभ्यतावश्यनासत्यारयिपाचस्याम ॥९॥ प्र। यत् । वहेथे इति । महिना । रथस्य । म । स्पन्द्र । याथः। मनुपः। न । होतो । धत्तम् । सूरिभ्यः । उत । वा । सुअव्यम् । नासत्या । रयिसाचः । स्याम॥ ९ ॥ हेअश्विनी युवारथस्यगमनसाधनस्यमहिनामहत्त्वेन यद यस्मात्मवहेथे धारयेथेयशं यदा रथस्यस्वर्गगमनसाधनस्ययागस्यधुरंवहतः वथाहेस्पन्द्रा सन्दनशीलीयुवा याथोगच्छथः स्व- १नि० ७.३..।

·३७८
ऋक्संहितानाप्ये [अ०१ व०२५
स्थानयज्ञारंभेआगच्छथः यज्ञसमाप्तौपुनर्गच्छथश्च तबदृष्टान्तः-मनुषोहोतान मनुष्यस्ययन-
मानस्य होतायथायज्ञमारंभे आगच्छति कर्मण्यपवृत्ने पुनर्निर्गच्छति तद्वत् आगमनसमये सू-
रिभ्यः स्तोतृभ्यः धत्तं धारयतं फलं उतवा स्वयंशोधनाश्वसमूहंधत्तं नासत्या सत्सुभवी
सत्यौ नसत्पीअसत्यो नभसत्यौनासत्यौ हेनाशी त्वदनुग्रहापिसाचोधनसमदायिनः स्या-
मावेम ।। ९॥
अथदशमी-
तवारवयमद्या वेमस्तोमरश्विनासुवितायनव्यम् ।
अरिष्टनेमिपरिद्यामियानविद्यामेजनजीरदानुम् ॥१०॥२४॥
तम् । वाम् । रयम् । वयम् । अद्य । हुवेम । स्तोमैः । अश्विना ।
सुविताय । नव्यम् । अरटनेमिम् । परि । याम् । इयानम् ।
विद्यामं । इपम् । एजनम् । जीरदानुम् ॥ १० ॥ २ ॥
हेअश्विनाअश्विनी वायुवयोःसवन्धिनं शोधगमनेनस्तुत्यरथंवयमगत्याअयास्मिन् गु-
त्येहनिहुवेम भायेम केनसाधनेनेतिउच्यते स्तोम स्तोत्र किमर्थसुवितायमुष्ठप्राप्तये कौदर्श नव्यं
स्तु नूननंया नधारिष्टनेमि अहिंसिनचकवलयं द्या परीयानंयुलोकस्यपरितोगरउन्तं विधा-
मेत्यादिगतम् ॥ १०॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेचविशोवर्गः ॥ २४ ॥
कदुपेष्टा वितिनपर्चद्वितीयंसूतं भागस्त्यश्रेष्टुभमाश्चिनं कदुनवेत्यनुकान्तं पातरनुवाका-
विनशसपोर्विनियोगःपूर्वसूक्तएवोकः॥
तपथमा-
कोष्ठविपारीणामध्यर्यन्तापर्दुनिनीयोअपाम।
अपवायज्ञोग्नुपर्शस्तिवमुधितीअविताराजनानाम् ॥ १॥
कन् । ऊँ इति । प्रेठी । दुपाम् । यीणाम् । अर्यन्ता । यत् ।
उत्धनिनीयः । अपाम । अयम् । याम् । यज्ञः । अरुत ।
प्रशस्तिम् । यमुधिती दानि वर्मुधिनी । अवितारा । जनानाम् ॥१॥

·मं०११०२४ सू०१८१] द्वितीयोष्टका
हेअश्विनौ प्रेष्ठोभियतमौवायुवकिदुकदा इषां इप्यन्तेइतिइपः नेपाइप्यमाणानामन्नानार-
यीणां कर्मणिपट्यौ अन्नानिधनानिचउन्निनीथः ऊध्र्वपापयथः अध्वर्यताअध्वरंपारयि-
तुमिच्छन्तीयुवा अपांवृष्टयुदकानांवृष्टयुदकानिचोनिनीथः उत्कृष्ट अधःमापयथइतियत दबक-
दाकस्मादेवमुच्यतइतिउच्यते अयंयज्ञोस्माभिरनुष्ठीयमानोवायुवयोरेवमशस्तिप्रशंसांस्तुति-
मरुतकरोनि यज्ञेशंसनीयानिशस्त्राणियुवामेवप्रशंसन्तीत्यर्थः यस्मादेवंतस्माद हेवसुधिती व-
सुनोधनस्यधातारी वस्तव्यकर्माणौ तथा हेजनानामवितारावुक्तलक्षणौयुवांकदानानांध-
नानांचदावारौभवथइति ॥ १ ॥
अथद्वितीया-
आवामश्वासःशुचय पयस्पावातरंहसोदिव्यासोअत्याः ।
मनोजुयोरपणोवीतष्ठाएहस्वराजोअश्विनावहन्तु ॥२॥
आ। वाम् । अश्वांसः । शुचयः । पयःपाः । वातरंहसः ।
दिव्यास. । अत्याः । मनःऽजुवः। षणः। वीतपृष्ठाः । आ । इह ।
स्थराजः । अश्विना । वहन्तु ॥ २ ॥
अश्विना नश्चिनौशोभनाश्वयुक्तौ वायुवा अश्वासः युष्मदीयाइहास्मिन्यज्ञेआवहन्तु
पापयन्तु अवशिष्टान्यश्वविशेषणानि कीदृशास्ते शुचयः शुद्धादीप्तावा पयस्याः वृष्टयुदकस्य
पातारःवातरंहसः वायुवेगाः दिव्याः दिविभवाः अस्याःअननशीलाः मनोजुवःमनोजवाः वृषणो-
वर्षकायुवानइत्यर्थः वीतपृष्ठाःकान्तपृष्ठाः वपुष्मन्तइत्यर्थः स्वराजः स्वयमेवराजमानाः ईदृशाः
पहन्तु ॥ २॥
अथतृतीया-
आवारोवनिर्नवत्वान्मृप्रवन्धुरःसुवितायंगम्याः।
कृष्णःस्थातारामनसोजवीयानहपूर्वायजतोधिप्ण्यायः ॥३॥
आ।वाम् । रथः। अवनिः । न । प्रवान् । सृप्रध्वन्धुरः।
सुविताय । गम्याः । कृष्णः । स्थातारा । मनसः। जीयान् ।
अहम् पूर्वः । यजतः। धिष्ण्या । यः॥ ३ ॥

·३८. ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०२६ पूर्वमवेश्यव्याजेनाश्विनोरागमनमुक्तं अनेनरथव्याजेनोच्यते हेधिष्ण्याउन्नतस्थानाही स्थातारास्वरथाधिष्ठानी वायुवयोोरथोस्तिससुवितायशोभनफलायागम्याः अस्मयज्ञमागच्छ तु पुरुषव्यत्ययः कीदृशोरथइतिसविशेष्यते अवनिर्नमवत्वान् भूमिरिवात्यन्तविस्तारवानसमवन्धुरः विस्तीर्णपुरोभागः वृष्णः वर्षकस्याश्वस्य मनसोपिजवीयान् मनोवेगवानित्यर्थः अहंपूर्वः अहं- कारपूर्वः मनस्वीवात्युदारः यजतोयष्टव्यः ईदृशोरथआगच्छतु ॥ ३॥ अथचतुर्थी- इहेहातासमवावशीतामरेपसातन्वाइनामभिःखैः। जिष्णुामन्यःसुमरखस्यसूरिर्दिवोअन्यःसुभगःपुत्रऊहे ॥४॥ इहध्दह । जाता । सम् । अवावशीताम् । अरेपसां । तन्वा । नामभिः । स्वैः । जिष्णुः। वाम् । अन्यः। सुमखस्य । सूरिः। दिवः । अन्यः। सुभगः । पुत्रः। उहे ॥ ४ ॥ हेअश्विनी युवांसमवावशीतांसहसम्पग्वा पुनःपुनः सूयेथेकामयेथांवायज्ञं पुरुषव्यत्ययः कीदृशौयुवा इहेहजाता उभाज्यामिहशब्दाभ्यांमध्यमोत्तमस्थानेउच्यते वयोःसंभूतीसूर्याचन्द्र- मसावितियावद सूर्याचन्द्रमसावित्येकइतिनिरुक्तम् । अरेपसाअपापो आथर्वणस्यगुरोःशिर- श्छेदनादिनापापलेपरहितावितिभावः आथर्वणायाश्विनादधीचेश्व्यंशिर भत्यैरयतमित्यादि मैत्रवर्णाद । केनहेतुनेविउच्यते तन्वाशरीरेणशरीरसौन्दर्येणनिमित्तेन स्वैर्नामभिः स्वीयैर्माहा- म्यविशिटैः अश्विनौ नासत्यावित्यादिभिरपिरमणीयशरीरवत्त्वान्महिमोपेतनामवत्वाचहेतोःसं- स्तूपेथेइत्यर्थः यदा अरेपसावन्वेतियोज्यं उक्तभकारेणगुरुशिरश्छेदादप्यपापेनशरीरेण ताई- महत्त्वख्यापनेनेतियावद किञ्च वायुवयोरन्यएकोमध्यमस्यान्तरिक्षस्यपुत्रः पुत्रस्थानीयः सोमः जिष्णुर्जयशीलः सुमखस्पशोभनस्पयज्ञस्य सूरि मेरयितासन् ऊहे वहति विश्वजगदारयति चन्द्रात्मनस्तस्योदयेसतियोपधिवनस्पत्यादयोवर्धन्ते अन्यः अपरः उत्तमस्थानोदिवोयुटो- कस्यपुत्रः पुत्रस्थानीयआदित्यः सुभगः शोभनरश्मिरूपधनः ऊहेवहतिकत्सं एवंपृथक्जगनि- वाहकोमहानुभावीयुवांसहस्तूपेथे अत्रनिरुक्तम्-इहचेहचजातीसंस्तूयेथेपापेनालिप्यमानपानन्या नामभिश्चस्वैजिष्णुमिन्यःसुमहतोबलस्पेरपितामध्यमोदिवोन्यःसुभगःपुत्रऊह्मवादित्यइति॥४॥ नि.१२.१.। २ ऋ०सं० १.८.१७.। नि० १२.३.।

·मं०अ०२४सू०१८१] द्वितीयोष्टकः
अथपञ्चमी-
प्रवानिचेककहोवशाअनुपिशङ्गरूपःसदनानिगम्याः।
हरीअन्यस्यपीपर्यन्तवाजैमश्रारजीस्पश्विनाविधोपैः ॥५॥२५॥
मा वाम् । निश्चेरुः । ककुहः । वान् । अनु । पिशङ्गदरूपः ।
सदनानि । गुम्याः । हरी इति । अन्यस्य । पीपर्यन्त । वाजैः ।
मश्रा । रजांसि । अश्विना । वि। घोपैः॥ ५॥ २५ ॥
हेअश्विना अश्विनौ वायुवयोर्मध्येअन्यस्यैकस्यककुहः श्रेष्ठः पिशङ्गरूपः हिरण्यरू-
पः पीतवर्णोवा बहुभिरक्षायवयवैःनिरूप्यमाणोवारथोवशान अनुकामाननुलक्ष्ययथाकामं अ-
स्मयज्ञागमनेच्छयेत्यर्थः यदा वशानस्वाधीनाः ककुहः दिशः दिगन्तरालानुक्रमेणनीचेरुच्चैश्व-
रन् स्वस्थानाद्देवयजनाभिमुखंगच्छन् सदनानि अस्मयागगृहाणिपगम्याः मकर्षेणगच्छतु पुरुष-
व्यत्ययः अत्रयद्यप्यन्यस्येतिनोक्तं तथाप्युत्तरवाक्येतथोक्तत्वादवापिलायते अन्यस्ययुवयोर-
न्यतमस्यहरी अश्वी रजासिलोकाः अश्लोकशब्दोजनवाचकः तेयजमानरूपाजनाइत्यर्थः
देचमथामथनेनालोडनेननिष्पादिवजिरनैरामिक्षादिरूपैषिः स्तुतिभिश्च आह्वानादिशब्दवि-
शिर्वापीपयन्त आप्याययन्ति॥ ५॥
।। इतिद्वितीयस्यचतुर्थेपञ्चविंशोवर्गः ।। २५ ॥
अथषष्ठी-
प्रवाशरहान्टपमोननिप्पाटपूर्वीरिपेश्वरतिमर्वष्णन् ।
एवैरन्यस्पपीपपन्तवापन्नीरुध्वान्द्यौनुआगुः ॥६॥
प्र। वाम् । शरध्वान् । सपनः । न । निप्पाट । पूर्वीः । इपः। चरति।
मयः । इष्णन् । एवैः । अन्यस्य । पीपर्यन्त । वाजैः । वेपन्तीः।
ऊर्ध्वाः । नद्यः । नः । आ। अगुः ॥ ६॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०२७ हेअश्विनौ युवायुवयोरन्यतमोमध्यमस्थानः शरवान् शरणवान्मेषः वृक्षपर्णादीनांविश- रणवान अथवावहुसंवत्सरःपूर्वतनोनित्यइत्यर्थः वृषभोनवर्पितयेन्द्रः सइवशत्रूणांनिःपानिःसार- यितासन् पूर्वीहीः पुरातनी|इपः अन्नानिसस्यादोन्मुद्दिश्यपचरतिमकणगच्छति मध्यमस्था- नश्चन्द्रइतिपक्षेशरद्वानशरत्कालवान् वस्मिनऋतौहिचन्द्रःसनदोभवति तेनचतृणगुल्मौषध्या- दीनिवर्धन्ते सकिमर्थमेवंकरोतीतिउच्यते मध्वइष्णन् मधुनोमधुसदृशस्यहविषः कर्मणिषष्ठी हविरिच्छन्तदर्थमेवंकरोति तथान्यस्योत्तमादित्यस्यएवैः कामेः गमनानिमित्नभूतः पीपयन्त्र आप्याययन्ति हविभिर्यजमानाः तुष्टेनतेनपेरिताः वेपन्तीः व्यापयन्तीः ऊर्ध्वाउन्ननाउनीरान- योन नदनशीलायथानोस्मदर्थं आगुः आगच्छन्ति ॥ ६॥ अथसप्तमी- अर्जिवास्थविरावेधसागीर्वाहेअश्विनाधाक्षरन्ती। उपस्तुनाववतनार्धमानयामन्नयामञ्छृणुतंहवमे ॥७॥ असजि । वाम् । स्थविरा । वेधसा । गीः। वाढे। अश्विना । वेधा । क्षरन्ती । उपस्तुतौ । अवतम् । नाधमानम् । याम॑न् । अामन् । शृणुतम् । हव॑म् । मे ॥ ७॥ हेवेधसा विधातारावश्विनी वायुवयोः बाह्ने दृढेरथैर्ये निमित्तभूनेसति गीस्तुतिरूपावाक् असर्जिसृज्यते कीदृशीसा स्थविरा अत्यन्त स्थिरा नित्यावेदमयी धामन्त्रादिभेदेन त्रिपकारा क्षरन्तीयुवां गच्छन्ती इदृशीस्तुतिःकतेरपर्थः तथाउपस्तुनौसन्तौनाधमानं अभिमतफलंयाचमा- नमवतंरक्षतर्पयतंया किश्च यामन्नयामन् गमनेअगमनेच मे हवमाह्वानंशृणुतम् ॥७॥ अथाष्टमी- उतस्यावांरुशतोवप्ससोगीविवर्हिपिसदसिपिन्वतेनृन् । कृपावांमेघोरपणापीपायगोनसकेम पोदशस्यन् ॥८॥ त । स्या । वाम् । रुशतः । वप्ससः । गीः । त्रिध्वहिपि । सदसि । यां। वाम् । मेघः । टपणा । पीपाय । गोः। न । सके । मनुषः । दशस्यन् ॥ ८॥ पिन्वते । नृन् ।

·मं०११०२४ सू०१८२] द्वितीयोटकः
हेअश्विनी वायुवयोरुशवादीसस्पबप्ससोररूपस्यैववपुषोवाख्यापयित्रीगीः स्तुतिवाक्
त्रिवहिणिनिधान्यास्तीर्णयहिप्केसदसियागसदनेनृन्कर्मनेतृन अस्मानपिन्वतेआप्याययति मा-
प्याययतुयोचितपदानादिना केनमकारेण उच्यते हेवृषणावावारीकामानां वायुवयोः स्वभूतो-
मेघः सेक्कापलदः पदानविशेषोवा वृषावर्षक:सन् मनुषोमनुष्यानपतिदशस्यन्मयच्छन्पीपाय
आप्याययति आप्यायनेदृष्टान्तः-गोर्नसेके उदकसेकस सारखनान्सेकउदकस्येव तद्यथा आ-
प्यायपतितद्वदित्यर्थः यदा नेतिसंपत्यर्थे गोरुदकस्यसेकेनिमित्तभूतेसतिपीपायेतिसंवन्धः ॥८॥
अथनवमी
युवांपूपेवांश्विनापुरन्धिरग्निमुपानजरतेहविष्मान् ।
हुवेयद्दीवरिवस्यारणानोविद्यामेपंटजनजारदानुम् ॥ ९ ॥ २६॥
युवाम् । पूपादेव । अश्विना । पुरमधिः । अग्निम् । उपाम् । न ।
जरते । हुविष्मान् । हुवे ।यत् ।वाम् । वरिवस्या । गृणानः । विद्याम।
दपम् । राजनम् । जीरहदानुम् ॥ ९ ॥२६॥
हेअश्विनी युवापुरन्धिर्वहुमज्ञः पूषेयपोपकइन हविष्मान्हवियुकोजरस्तीति यहा पुरन्धिः
पहूनांधारयित्रोपेवपृथिवीव द्वितीयार्थेपथमा तांयथास्तीवितद्वव किमिव अग्निमुपांन अग्नि-
मुपसंचयथातथायुवामपिपातरनुवाकाश्विनशखयोराश्विनकनुवदाग्नेयोपस्पपोरपिसद्भावादि-
तिभावः कदेत्याह यत्यदावरिवस्यावरिवस्ययापरिचर्ययायुक्तोरणानः स्तोतावांयुवाहुवेस्तीति
तदायजमानोपिजवतइत्यर्थः विद्यामेत्यादिगतम् ॥ ९॥
॥ इतिद्वितीयस्पचतुर्थेपईिशोवर्गः ।। २६ ॥
अदिदमित्यष्टचतृतीयंसनमाश्विनंजागतं अवविद्धमितिपटी तद्वानरानासत्याविरपष्ट-
मीचोभेत्रिष्टुभो अभूदिदमष्टीपश्चन्त्येषिष्टुभावित्पनुक्रमणिका मातरनवामाश्विनशखयोोग-
नेछन्दस्पस्पपिनियोगः-तथाचसूषितम् अभूदियोवांपरिमेवित्रीणि ।
समथमा-
अदिदंवयुनुमोपुभूपनारथोरपण्यान्मदंतामनीषिणः ।
धिपंजिन्याधिष्पयापिपलांवसूदियोनपातासुरुशुचिता ॥१॥

·३८४ ऋक्संहितामाष्ये [अ०११०२७ अभूत् । इदम् । वयुनम् । ओ इति । सु । भूपतारथः। टपणध्वान् । मदत । मनीषिणः। धियम् जिन्वा । धिष्ण्यो । विश्पलावसूदति । दिवः । नपांता । सुते । शुचिध्वता ॥१॥ हेमनीषिणः मनस्विनोमेधाविनऋत्विजः अस्माकमिदंवयुनंपज्ञानमभूव उत्पन कीदृर्शत- दिति उच्यते वृपण्वान् अभिमतवर्षणवान् रथः अश्विनोःसंबन्धोगमनसाधनोरथः आगतइ- तिशेषः तत्स्थावश्विनीभोषभूषत ओइतिनिपातद्वपसमुदायात्मकैकोनिपातः सुष्वाभूषव अभिमु- खाभवतस्तोतुं तादृशौमहानुभावावश्विनीमदत अन्तर्भावितण्यर्थोयं मादयतसंभावयत अश्वि- नौविशेष्येते सुरुते सुष्ठुकतयते मसंधियंजिन्वा कर्मणोबुद्धेर्वामीणथितारोधिष्ण्पाधिपणा)स्तु त्यो विश्पलावसू विशांप्रजानांअस्माकंपालपितृधनौविसलाख्यायाः छिन्नजडायाःहिरण्मयज- घामदानेनतथाभूतौ सयोजघामायसींविश्सलायांइत्यादिनिगमः । दिवः आदित्यस्यनपाता नमारी नपातयितारौवा शुचित्रका दीप्तकर्माणौ ईदृशावश्विनीमदत ॥ १ ॥ अथद्वितीया- इन्द्रतमाहिधिष्ण्यामरुत्तमादसादसिष्ठारथ्यारथीतमा। पूर्णरथंवहेथेमधआर्चिततेन॑श्विांसमुपयाथोअश्विना ॥२॥ इन्द्रध्तमा । हि । धिष्ण्यो । मरुत्तमा । दस्रा । दसिष्ठा । रो। रथितमा । पूर्णम् । रथम् । वहेथे इति । मध्वः। आधचितम् । तेन । दाश्वांसम् । उप । याथः । अश्विना ॥२॥ हेअश्विनौ युवामिन्द्रतमाहि ईश्वरतमौखलु एवंपतिविशेषणंहितसंबंद्यः वथा धिष्ण्या स्तुत्यहाँ मरुचमा मरुद्वद्वेगगामिनौमितरागिणौमितराविणीवा दला उपक्षपयितारौशत्रूणां दंसि- छा अविशयकर्माणौ रथ्यारथास्थिवन्ती यथारथिनोनेतारः तेषांश्रेष्ठौरथीरध्वराणामितिने तपरतपान्याख्यातत्वाव ईदृशौयुवांमध्वोमधुसदृशस्योदकस्यामृतस्यवापूर्णपूरित आचितंसर्वतः सनदरपं वहेथे नपथः तेनोक्तगुणविशिष्टेनरथेन हेअश्विना अश्विनौउक्तगुणविशिष्टौ सन्तो दाश्वांसंउपयाथः यतमभिमामुथः॥२॥ १० सं० १.८.१०.।

·मं०१अ०२४सू०१८२] द्वितीयोएकः
३८५
अथवतीया-
किमत्रंदतारुणुथःकिमासाथैजनोयाकश्चिदईविर्महीयते।
अतिकमिष्टंजुरतपणेरसुंज्योतिर्विीयरुणुतंवचस्यर्वे ॥३॥
किम् । अत्र । दस्रा । कृणुथः । किम् । आसाथे इति । जनः ।
यः। कः। चित् । अहविः । महीयते । अनि । ऋमिष्टम् । जुरतम् ।
पुणेः । असुम् । ज्योतिः । विप्राय । कृणुतम् । वचस्य ॥ ३ ॥
हेदला उपक्षपयितारौयुवां अवास्मिन्पनुष्येकिंकणुथः कुरुथः हविपोभावादिविश्वावर
त्रैवकिमासाथे कितिष्ठथः अत्युकंकुत्रेत्याह-पाकश्चिननोजन्मवान् अहविः यशार्थहवीरहि-
तोमहीयतेपूज्यतेस्वयंनयुष्मान्पूजयति जनमतिक्रमिष्टं पराभूयविष्ठतं न केवलमतिक्रममा किन्तु
पणेर्वणिग्भूतस्पलुब्धकस्यायष्टुः वस्याउँमाणंजुर आर्हिसिष्टं अनीनशवं विमायमेधाविनेवचस्य-
वे वचसःस्तोत्ररूपस्पयुवाश्यामिच्छतेमझज्योतिःकणुतं युष्मयजनविषयज्ञानं कुरुतम् ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
जंमयतममितोराय॑तःशुनौतंमृधोविदथुस्तान्यश्विना।
वाचवाचंजरितरनिनीरुतमुभाशंसनासत्यावतमम ॥१॥
जंभयतम् । अभिः । राय॑तः । शुनः। हृतम् । मृधः । विदथुः ।
तानि । अश्विना । वाचमध्वाचम् । जरितुः । निनीम् । कृतम् ।
उभा । शंसम् । नासत्या । अवतम् । मर्म ॥2॥
हेअश्विनौ रायतःनिन्दतः शब्दयतोसानहन्तुं आगच्छनोपा शुनः श्वसदृशानभितोज-
भपर्वनारापर्व तथावस्तेषांसड्डामान सडासंकुर्वतोया हतं मारयतं तानिहननोपायान् विद-
भुः जानीथः किञ्च जरितुर्युष्मान् स्तोतुर्वाचानतातांस्तुतिरक्षणावाचंरबिनी हसर्वामपिस्तु-
तिरमणीयफलवती कुरुवं इनासत्या सत्यभूती युवामभाउभी मममदीपांशंसंस्तुति अपत र-
क्षवम्॥४॥

·३८६ ऋक्संहितामाये [अ०४५०२७ अथपञ्चमी- युवमेतंचकथुःसिन्धुपुलवात्म॒न्वन्तपक्षिणतौय्यायकम् । ये देवत्रामनसानिरूहथु सुपतनीपैतथुक्षोद॑सोमहः ॥ ५॥२७॥ युवम् । एतम् । चक्रथुः। सिन्धुपु । प्लवम् । आत्मन्वन्तम् । पक्षिणम् । तोप्यायं । कम् । येन । देवध्वा ।। मनसा ! निः ऊहथुः । सुष्पानि । पेतथुः । क्षोद॑सः । महः॥ ५॥ २७॥ हेअश्विनी युर्वयुयां सिन्धुपुसमुद्रोदकेषुएतप्ठवं मसिद्धष्ठतिसाधनं प्लवनावं आत्मन्वन्तं दा- उर्यवन्तं पक्षिणं पक्षवद्गतिसाधनरथवन्तं वौय्यायतुमनानोराज्ञःपुत्राय भुज्युनान्नेराशेकंसुखक- रंचक्रथुः तीम्योभुज्यूराजासमुद्रवर्तीससेनः परचक्रपमथितुपस्थितः तपतीपवलान्यागत्यापातय- न् सचमसाइफलकराश्विनौस्तुत्वास्वात्मानंचररक्षेत्ययमितिहासोबहुधापूर्वमपञ्चितः यदा कमि- तिपदपूरणः तस्यजससञ्चारिरथस्य सहायभूतान्वहून्रथादीनकुरुतमित्यर्थः अयमर्थस्तुनमू- हथुनौभिश्चतस्रोनावखिभीरथैरित्यादिमवान्तरेषुपसिधः । येनयुष्मद्दत्तेनष्ठवेनदेवत्रादेदेषुम- ध्येमनसानुग्रहयुत्यायुधायेनमनसेतिवायोज्यं निम्हथुः निर्गमनंकुरुथः तथासुपतनिशो- भनपतनंयथाभवति सुपतनौयुवामहोमहतःक्षोदसः उदकनामैतत् उदकात्सेतथुः तद्धःपतथ उत्तरीतुम ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्पचतुर्थेसप्तविंशोवर्गः ॥२७॥ अथषष्ठी- अवविद्धतौय्यमस्वन्तरनारंमणेतमसिमविद्धम् । चतस्रोनाबोजठलस्यजुधाउश्विभ्यामिपिताःपारयन्ति ॥६॥ अवविद्धम् । तौग्यम् । अप्सु । अन्तः । अनारंभणे । तमसि । प्रविद्धम् । चतस्रः । नावः । जठलस्य । जुष्टाः । उत् । अश्विभ्याम् । इपिताः । पारयन्ति ॥ ६ ॥ १० सं० १.८,८।

·मं०११०२४ सू०१८३] दितीयोष्टकः
अप्स्वन्तर्मध्येअवविदअवस्वाच्छत्रुभिःपातितं अनारंभणेआरंभनरहिते वमसितमो
वत्तमः दृष्टिश्वासादिपतिबन्धकेजलमध्येमविपकणपीडिततोऽयंभुज्युंजठलस्पजठरस्पग-
ठरवदुदकधारकस्यमध्येजुष्टाः सेविताः यहा कर्मणिपष्टी जठरंपाप्ताः अन्तर्जलंपविष्टाः अ-
विष्यामिपिताः चवस्रोनावउत्पारयन्ति ऊर्ध्वपापयन्ति ॥६॥
अथसप्तमी-
कार्खिहक्षोनिष्ठितोमध्येअर्णसोयंतौग्योनाधिनःपूर्यपंखजत् ।
पूर्णामृगस्यपतरोरिवार उर्दश्विनाऊहथुःश्रीमंतायकम् ।। ७ ।।
कः। स्वित् । रक्षः । निःस्थितः । मध्य । अर्णसः । यम् । तौग्यः ।
नाधितः । परि असंवजत् । पर्णा । मृगस्य । पतरौः इव ।
आर । उत् । अश्विनौ । ऊहथुः। श्रीमंताय । कम् ॥ ७ ॥
कःस्विच कश्चिदनुग्राहकोवृक्षः वृक्षविकारोरथः विकारेपरुतिशब्दः यद्वा संस्तपाभिमा-
यमेतत् स्तोत्राख्योवृक्षइत्यर्थः कीदृशोरथः निष्ठितः निश्चलंवर्तमानः कुत्रेतिउच्यते अर्णसः उ-
दकस्यमध्येयंवृक्षतीग्यः तुमपुषोभग्युनाधितोयाचमानः पर्यपस्वजन परिष्वक्तमकरोव आलम्पने
दृधान्तः-पतरोः पतनशीलस्यमृगस्यमार्जयितुः शोधयितुर्हिसकादेरारशे आलंबनायपर्णानीव
नानियथा आलंबनायप्रभवन्ति तद्वद हेअश्विनौ श्रीमतायकीर्तिमत्त्वायउद्हथुः ऊर्ध्वं प्रापय-
थः स्तुतिपक्षे स्तोत्राख्यंवृक्षमाश्रितवन्तंतमूहथुरित्यर्थः॥७॥
अथाष्टमी-
नहानरानासत्यापनुयायामानांसञ्चयमोचन् ।
अस्माद्यसदेस सोम्यादाविद्यामेजनजीरदानुम् ॥८॥२॥
तत् । वाम् । नरा । नासत्यौ । अनु । स्यात् । यत् । वाम् । मानासः।
उचर्थम् । अवौचन् । अस्मात् । अद्य । सदसः। सोम्यात् । आ।
विद्यामं । इपम् । सृजनम् । जीरदानुम् ॥ ८ ॥२८॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ व०२९ हेनरा नेतारीकर्मणोनराकारौवा हेनासत्या असत्परहितौसत्यफलोवा वायुवांवत्तादर्श स्तोत्रंअनुस्यात् अनुकूलं भवतु अनुभवतुवावांतदित्युक्तंयदित्याह वांपतिमानासः पूजावन्तोस्म- दीयाहोत्रादयोयव उचथंस्तोत्रमवोचन् अकुर्वन् तवामनुष्याव हेअश्विनौ अयास्मिन्मधानया- गदिने भस्मादस्माभिः क्रियमाणात् सदसःसंबन्धिनः सोम्यावसोमयागसंपादकाव आइत्य- प्यर्थे अस्माभिर्यजमानरयक्रियमाणादपिस्तोत्रामीणयतमिति विद्यामेतिगतम् ॥ ८॥ ॥ इतिद्वितीयस्पचतुर्थेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥ तंयुञ्जाथामिविपळूचंचतुर्थसूक्तत्रैष्टुभमागस्त्यआश्विनं अनुक्रमणिका-तंयुजार्थाषट् । तत्रमथमा- तंयुजाथांमनसोयोजीयात्रिवन्धुरोपायत्रिचक्रः । येनौपाथःसुक्लौदुरोणंविधानापतथोविनपर्णैः ॥ १॥ तम् । युआथाम् । मनसः । यः। जीयान् । त्रिध्वन्धुरः । टपणा यः। त्रिचक्रः । येन । उपध्याथः । सुश्रुतः । दुरोणम् । निधार्तुना । पतयः । विः । न । पूर्णैः ॥ १॥ हेवृषणा वर्षकोकामानायुवतिंवक्ष्यमाणगुणविशिष्टरथंयुञ्जाथांयोजयतं तमित्युक्तकमि- त्याह योरथःत्रिवन्धुरः विभकारसारथिस्थानः बन्धुरैरथिनःस्थानमित्याहुः आयासयाहुप- वन्धुरेठाइत्यादिमत्रान्तराद । यश्च विचकः चकत्रितयोपेतः पुनःसएवविशेष्यते येनरथेनोपया- थाउपागच्छथः किं सुलतः शोभनसोमाख्यकर्मवतोयजमानस्यदुरोणं गृहनामैतद यागगृहयेने. त्युक्तकेनेत्याह विघातूनात्रिपकारस्थानोपेतेनसुवर्णरजतताम्रधातूमयोपेतेनवारथेन गमनेदृष्टा- -विर्नपर्णेः पक्षीपक्षैर्यथाशीघममयत्नेनगच्छति तदुक्तलक्षणेनरथेनपतयः गच्छथः॥ १॥ अथदिवीया- सुन्द्रोवर्ततेयभिक्षायत्तिष्टयः कर्तुमन्तार्नुपृले। वपुर्वपुप्पासंचतामयंगीर्दिवोदुहित्रोपसांसचेथे ॥२॥ १० सं० ३. ३.७.1

·म.१०२४सू०१८३] द्वितीयोष्टका
३८९
सुइयत् । रथः । वर्तते । यन् । अनि । क्षाम् । यत् । तिथिः
क्रतुदमन्ता । अनु । पृक्षे । वपुः । वपुप्या । सुचताम् । इयम् ।
गीः । दिवः । दुहिता । उपसा । सचेथे इति ॥ २ ॥
हेअश्विनौ युवयोरथः सुवृदशोभनवर्तनः शोभनचक्रपरिभ्रमणः यनगच्छन् क्षामभिवर्द-
ते देवयजनभूमिपतिगच्छति यवयंरथंक्रतुमन्तासंकल्पवन्तौकर्मवन्तौवापृक्षे अन्ननामैतव हविषि
निमिवभूतेसति अनु अधीत्यर्थे अधितिष्ठथः आश्रयथः तादृशोरथोदेवयजनंपत्यागतइत्यर्थः
अनन्तरंवपुष्पायुष्मद्वपुषिहिताशरीरवर्धनीयंगीः इदानींकिपमाणपकारास्तुतिरूपावाक् वपुः
सचायुवांचदियोयुलोकस्यादित्यस्पवादुहिवादुहितस्थानीयया उपसा उपोदेवतयासचेथे यज्ञ
सइच्छेथे उपस्याश्विनयो:समानकारत्वादितिभावः ॥ २ ॥
अथवृतीया-
।
आतिष्ठतंसुरतंयोरयौवामनुबनानिवर्ततेहविष्मान् ।
येननरानासत्येपयध्यवर्तिर्याथस्तनयाय॒त्मनेच ॥३॥
आ। तिष्ठतम् । सुटतम् । यः। रथः । वाम् । अनु । ब्रतानि ।
वर्तते । हविष्मान् । येन । नरा । नासत्या । इपयध्यै । वर्तिः ।
याथः। तनयाय । त्मने । च ॥३॥
हेअश्विनी वायुवांसुवृतं शोभनवर्तनरथं आतिष्ठतं आश्रयतं योरथोहविष्मान् षष्ठयर्थे
पथमा हविष्मन्तोयजमानस्यनतानिकर्माण्यनुवर्तते यदा यजमानायदत्तहविषातदानपेनचरथे-
नहेनरानेवारौहेनासत्या असत्यरहितौ युवामिष्यध्यै यज्ञंप्राप्सुमिच्छवामिविशेषः तेनरथेनवतिः
गृहनामैतद यजमानस्पयनगृहं तनयाय पुत्रलाभायत्मनेआत्महितायचयाथः ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
मावाटकोमाट्टकीरादधन्मिापरिवर्तमुतमातिधक्तम् ।
अयंवीभागोनिहितइपंगीर्दा विमेवानिधयोमधूनाम् ॥४॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०२९
मा । वाम् । रकः । मा । टुकीः । आ । दधर्षीत् । मा। परि ।
वक्तम् । उत । मा। अति । धक्तम् । अयम् । वाम् । भागः ।
निहितः । इयम् । गीः । दसौं । इमे । वाम् । निश्धयः।मधूनाम्॥४॥
।
हेदलौशत्रूणामुपक्षपयितारावश्विनी वायुवयोरनुयहादितिशेषः बृकोहिसकोरण्यश्वा-
दिमांधीव धर्षणमाकान्मिां तथाकीः वृक्योहिंसकाःअन्याअपिमादधर्षीद वचनव्यत्ययः
धर्षणमाकार्षः युयामेवदामादधर्षीदितियोज्यं तथा युवामापरियक्त परितोमावर्जयतमा उ-
तपिच मातिधतं अस्मानतिकम्यान्यस्मादत्तं किमर्थमेवमितिउच्यते वायुवयोरायभागो-
भजनीयोहविरंशोनिहितः नथेयंचगीः स्तुतिरूपावागपिनिहितेतिशेषः हेदसावश्विनौवायु-
वाग्यां इमे इमानिमधूनांसोमरसानांनिधयोनिधानानिस्थापितानि ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
युवांगोतमःपुरुमीह्नोअत्रिर्दसाहवतेर्वसेहविष्मान् ।
दिर्शनर्दिष्टामजूयेवयन्नामेहनासत्योपयातम् ॥५॥
युवाम् । गोतमः । पुरुक्ष्मीह्नः । अविः । दस्रा। हर्वते । अव॑से ।
हुविष्मान् । दिशम् । न । दिष्टाम् । ऋजुयादेव । यतां । आ ।
मे । हवम् । नासत्या । उप । यातम् ॥ ५॥
हेदसा दसी अश्विनौयुवांगोतमपुरुमीहश्चअधिश्चमहर्षयश्चएतेप्येकैकोहविष्मानसन्
अबसेयुप्मत्तपणापयुष्मदृक्षणापवाहवते आह्वपति एवमहमपि आवयामि फलसाधनाहानेह-
धान्तः-पन्नाउपगन्ता उपगन्तुकामः ऋज्पाइव द्वितीयायााकारः ऋजुगामि मार्गशमिवदि-
छांदिशंन गन्तव्यांअभिमनांदिशंपतियथातथावामपियथाध्वगामीखगन्तव्यस्पशीमगमनापमा-
गंतऋजुगामिनमाहपतितद्वत् यदा कनूपाएव इवशब्दएवार्थे यंतागंताम्जुनवमार्गेणदिष्टांदिश-
मिव वधायुप्मत्मीणनेनमार्गेणस्वाभिमफटमामोति हेनासरसा अश्विनो मेममहवमाहानं आ-
सक्ष्योपया उपगच्छतम् ॥ ५॥

·म० अ०२४सू०१८३] द्वितीयोष्टकः
.
अथपष्ठी-
अारिप्मतमसस्पारमस्यमतिवांस्तोमोअश्विनावधायि ।
यांनंपथिभिर्देवयानविद्यामेरजनंजीरदानुम् ॥६॥२९॥
अतारिष्म । तमसः। पारम् । अस्य । प्रति । वाम् । स्तोमः
अश्विनौ । अधायि । आ । इह । यातम् । पथिभिः ।
देवध्यानैः । विद्यामं । इपम् । जनम् । जीरध्दानुम् ॥ ६ ॥२९॥
हेअश्विनी युवयोःप्रसादादस्पदमसः तमनहेतोः श्रेयःमविपन्धरूपस्पदुःखस्पपारंप-
न्तभूमि अतारिष्म उत्तीर्णाःस्मः हेअश्विनी वापतिस्तोमः स्तोत्रं अधायि अकारीत्पर्थः युवादे-
वयानैर्देवगन्तव्यमार्गेरिहास्मयज्ञे आयातं आगच्छतं शिष्टोव्याख्यातः ॥६॥
॥ इतिद्वितीयस्यचतुर्थेएकोनविंशोवर्गः ॥२९॥
वेदार्थस्यपकाशेनतमोहार्दनिवारयन् ॥ पुमर्थाश्चतुरोदेयाद्विपावीर्थमहेश्वरः ।। १॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक श्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेणसा-
पणाचाणविरचितमाधवीयेवेदार्थपकाशेमसंहिताभाष्येद्वितीयाष्टकेचतुर्थोध्यायः ॥ ४॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥
यस्पनिःश्वसितवेदायोवेदेश्योखिलंजगत् । निर्ममेतमहवन्देवियातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥
द्वितीयाष्टकमध्यस्थश्चतुर्थोभ्यायआदाद । व्याख्यातःसायणार्यणपञ्चमोव्याकरिष्यते ॥ २ ॥
तत्रतावामितीर्दपथममण्डलस्यचतुर्विशेनुवाकेपञ्चमंसूकम् पूर्वसूक्तेपळित्युक्तत्वाव सूक्त-
संल्पानुवर्ततेइतिपरिभाषितत्वावपळूचं ऋषिश्चान्यस्मादिविपरिभाषयागत्य तथाश्विनवाइत्यु-
तत्वातुसादिपरिभाषयेदमप्याश्विनं अनादेशपरिभाषयात्रैष्टुभम् तावामित्यनुकान्तम् युवोरजां-
सीत्यादीनांपंचसूक्तानांतीयवर्जितानांमातरनुवाकाश्विनशखयोविनियोगउक्तः क्त्रेदंपञ्चमं
सूक्तम्।
वनमथमा-
अम् तावा॑म॒द्यतापरंडेवेमोच्छन्त्यांमुपसिवहिरुक्थैः ।
नासत्याकुहचिसन्तावोदिवोनपातासुदास्तराय ॥ १।।
अम् ता । वाम् । अद्य । तौ । अपरम् । हुवेम । उच्छन्त्याम् ।
उपसि । वह्निः । उक्थैः। नासत्या । कुह । चित् । सन्तौ । अर्यः ।
दिवः । नाता। सुदाः राय ॥ १ ॥
सातारेक्षकत्वनेमसिद्धौवायुवा अयास्मिन्यागदिनेहुवेम आह्वयामइत्याशीःतथा अपरंभपरस्मि-
नपिदिनेतौयुषांहुवेम अपरमित्येतदपरस्मिन्नित्यर्थेसमभिव्याहाराव अद्याचनोमुळयतापरचेत्या-
दिमषान्तरेतथादर्शनाच अपरयागंपत्यपीतिवाकस्मिन्काले उपसि उपोदेवतायामुच्छन्त्यांतमोवि-
पासयन्त्पांसत्पां उप.कालेहिमातरनुवाकाचिनशसेमयुज्यते उक्तेकालेहेनासत्या असत्यरहितो
दिवोनपाता पुटोकस्पनपातयितारीननृस्थानीयौवाकुहवित्सती कुत्रचिद्देशेवर्तमानौयुपविह्निः
स्तुतेर्वोठा अपईरपितास्तुवेः ईश्वरोवाईदृशोहंहोतासुदास्तराय अत्यर्थशोधनहवित्रिपजमाना
पतदर्थतीपुवांउक्थैः शरीः हुयेमेतिसंबन्धः अत्राख्यातेपदमेकवचनतयानेतन्यं वह्निरर्दशन्दी-
पारहुवचनत्वेननेतन्यौ अथवावाक्यद्वयस्मादतिरयोंहोताउत्तगुणकोयुवांशंसति कस्माइयं.
पनमानास्वौयुवामापामइति॥ १ ॥

·मं०१ अ०२४ सू०१८१] द्वितीयोप्टकः अथद्वितीया- अस्मेऊपुषणामादयेथामुत्सृणीं हैतमामदन्ता। श्रुतंमेअच्छोक्तिभिर्मतीनामेष्टानरानिचैताराचकणः ॥२॥ अस्मे इति । ऊँ इति । सु । वृषणा । मादयेथाम् । उत् । पणीन् । हतम् । ऊर्ध्या । मर्दन्ना। श्रुतम् । मे । अच्छोक्तिभिः । मतीनाम् । एटा। नरा । निश्चैतारा । च । कर्णैः ॥२॥ हेकृपणा कामानांवर्षकावश्विनी युवां अस्मेउ अस्मास्वेवसुमादयेयां सुष्टुतृप्यतं असायं तर्पयतमभिमतम् तथापणीन्वणिजोलुब्धकानयष्ट्रन उद् उन्मूल्यहतनाशयतम् कीदृशौयुवां ऊ- म्यां रात्रिनामैतत् रात्रीमदन्ता माद्यन्तौ यदोमिरितिसोमनाम ऊर्मिर्यस्तेपवित्रआइत्यादिपुतथाप- योगाद अस्मदीयेनसोमेनमदन्तौनादृशोयुवामेममाच्छोक्तिभिराभिमुख्यकरैनिर्मलवेदवाक्यैर- चिताः मतीनां कर्मणिषष्ठी मननसाधनाः स्तुतीःकर्णैराकर्णनसाधनैः श्रोत्रैः श्रुतंशृणुतं हेनरा ने- तारौयुवांखलु एष्टा अन्वेष्टारावस्मत्स्तुतीनांतथाचनिचेतारालब्धानांतासांसञ्चयकर्तारौ निरि- त्येषसमित्येतस्यस्थाने यस्मादेवंविधौतस्माच्छृणुतमिति ॥ २ ॥ अथतृतीया- श्रियेपूंपन्निपुरुलेवदेवानासत्यावहतुसूर्यायाः। वच्यन्तेवांककुहाअ॒प्मुजातायुगाजूर्णेवरुणस्यभूरैः ॥३॥ ये। पूपन् । हुपुकृताऽइव । देवा । नासत्या । वहतुम् । सूर्यायाः । वच्यन्ते । वाम् । कुकुहाः । अप्सु । जाताः। युगा। जूर्णादेव । वरुणस्य । भूरैः ॥ ३॥ सवितासूर्यः दुहितरंसूर्याख्यांप्रदातुमनाः देवानाहूयसामर्थ्यसमीक्षणायाजिंपरिकल्प्य इमांजेष्यतिसएतांकन्यकामुक्सहस्रकृतस्तोत्रंचलभेत इत्यकल्पयन नामग्निःमथममजयद । १० सं०७.१.३८.।

·३९१ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५३०२ तमन्वश्विनावपिजित्वामिंमधृष्यकक्सहस्रकन्यकांचालभेतां ततइन्द्रउपाश्चाजयतां तौचतैर- न्यादिभिः पार्थिवौस्वशस्त्रस्पकंचित्कंचिद्भागतेयःपरिकल्प्य सूर्यास्वरथेधारयतामिति अय- मितिहासोमालणे मजापतिसोमापशिइत्यत्रानानोस्माभिःमथमाष्टके आवांपतित्वंसख्यायेत्य- अमपंचितःतवाह-हेपूपन पोपकसूर्य एतच्चन्द्रस्याप्युपलक्षणम सूर्याचन्द्रमसोरेवाश्वित्वाव सूर्या- चन्द्रमसावित्येकइतियास्केनोक्तवाद अनःपूपन्नित्युक्तेपोपकावश्विनायित्युक्तंभवति हेपोष- को हेनासत्या असत्परहितौदेवादेवी युवांश्रियेश्रेयसेशस्त्रस्पकन्यायाचलाभायेत्यर्थः इषुकते- व इवशन्दएवार्थे आजिधावनायेपुवच्छीममृजुगामिनोकतावेयसन्नौ सूर्यायाः एतन्नामिकायाः सवितुःपुन्याः कर्मणिषष्ठी सूयावहां रथेधारयितुमाजिमुद्जयतामित्यर्थः यस्मादेयंतस्मादप्सु जाताः कर्मसुसंपादिताः ककुहाःशखरूपाः स्तुतयः भूरेः अविच्छिन्नमवाहस्मवरुणस्यफलपति- बन्धकपापनिवारकस्ययागस्यसिद्यर्थतत्संबन्धिन्योवांपतिवच्यन्ते उच्यन्तेहोत्रादिभिः युवामे- यशस्वगतमधैर्यागकालेचस्तुवन्तीत्यर्थः युगाजूर्णेवजीर्णानियुगानीव इवशब्दःसंपत्यर्थे पुगतनाः यागकालायथावदधतनाअपीत्यर्थःपूर्वकालेयथायुवामेवस्तुवन्ति तदिदानीमपीतितापर्यम्॥३॥ अथचतुर्थी- अस्मेसावाँमाध्वीरातिरस्तुस्तोमहिनोमान्यस्यकारोः । अनुयद्वीश्रवस्या॑मुदानूसुवीर्यायचर्पणयोमर्दन्ति ॥४॥ अस्मे इति । सा । वाम् । माध्वी इति । रातिः । अस्तु । स्तोम॑म् । हिनोतम् । मान्यस्य । कारोः। अनु। यत् । वाम् । अवस्या । सुदानूइतिसुध्दानू । सुध्वीर्याय । चर्पणयः। मर्दन्ति ॥ ४ ॥ हेमावी मधुपूर्णपापयुक्तीअश्विनी वांयुदयोःसंबन्धिनीसामसिद्धारातिर्दानमस्मेभस्मा- कमस्तुभवतु तदर्थैमान्यस्यमाननीयस्यकारोः स्तोतुरगस्त्यस्यस्तोमंस्तुतिहिनोतंमीणयतं हेसुदा- नुशोभनफलदानी वायुवांभवस्याकीर्तेरन्नस्यवाइच्छयायव्यस्माद सुवीर्यापयजमानाय शोभ- नबलायवा चर्षणयोमनुष्माऋत्वियूपाः अनुमदन्ति अनुक्रमेणमायन्तियुदात्यांसहस्वयंवा ॥४॥ १ऐत्रा० ४.२.. २ऋ.सं. १.८.२१.।

·मं०१ अ०२४ सू०१८५] द्वितीयोष्टका अथपञ्चमी- एपस्तिोमोअश्विनावकारिमा भिर्मघवानामुक्ति । यातंवर्तिस्तनयायत्मनेचागस्त्यैनासत्यामदन्ता ॥५॥ एषः। वाम् । स्तोमः। अश्विनौ । अकारि । मानभिः । मघवाना। सुक्ति । यातम् । वर्तिः। तनयाय । त्मने । च । अगस्त्यै। नासत्या। मदना ॥५॥ हेअश्विनी हेमधवानाहवितक्षणान्नवन्तौ वायुवाश्यांएषस्तोमः स्तोत्रसुवृक्तिसुष्टुपापवर्जन यथाभवतिवथा यद्वासुसमामि अकारिकतः कीदृशोर्यमानेभिर्मानः हविश्मदानरूपैः सहितः हे- नासत्याअसत्यरहिवीयुबां अगस्त्येएतन्नानिमहमियिमदन्तामाधन्तौ सन्ती वर्तिहयज्ञसंबन्धि यातंभामुतं किमर्थतनयायपुत्रादिलाभाय त्मनेआत्मनेचहिताय ॥ ५॥ अथषष्ठी- अतारिष्मतमसस्पारमस्पप्रतिवांस्तोमोअश्विनावधायि॥ एहयातंपथिभिर्देवयानविद्यामपंहुजनजीरदानुम् ॥६॥१॥ अारिष्म । तमसः । पारम् । अस्य । प्रति । वाम् । स्तोमः । अश्विनौ । अधायि । आ । इह । यातम् । पथिभिः । देवध्यानैः। विद्यामं । इपम् । राजनम् । जीरदानुम् ॥ ६॥ १ ॥ अतारिप्मेतिषष्ठी व्याख्याता॥६॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेमथमोवर्गः ॥ १॥ कतरापूर्वेतिएकादशपष्ठसूतं यावापृथिवीदेवताकं आगस्त्यत्रैष्टुभं कतरेकादश था- पाथिवीयमित्यनुक्रान्तम् आभिप्तविकेषष्ठेहनिवैश्वदेवशस्त्रेद्यावापृथिन्यनिविद्धानमिदं तृतीय- स्येतिखण्डेसूत्रितम-कतरापूर्वोपासानतेतिवैश्वदेवमिति महावदेपिवैश्वदेवशलेइदमेवयावापू- थिव्यनिविद्धानं उतमादाभिप्तविकातृतीयसवनमित्यविदेशाव ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ:५६०२ तनपथमा- कतरापूर्वकतरापरायो कथाजातेकवयःकोविवेद । विश्वत्मनाविभृतोयदनामविर्वततेअहनीचक्रियेव ॥ १॥ कतरा । पूर्वी । कतरा ।अपरा । अयोः। कथा । जाते इति । कवयः। कः । वि। वेद । विश्वम् । मना । विभृतः। यत् । ह। नाम । वि । वर्तेते इति । अहनी इति । चक्रियाइव ॥ १॥ अयोरनयोर्यावापृथिव्योर्मध्ये कतरापूर्वापूर्वमुत्पन्ना कतरावा अपरापश्चाभाविनी एवं पौर्वापर्यंपनः उभयोरविनाभावेनसहववर्तमानत्वादितिभावः तथाकथाकेनहेतुनाजाकिमन- योरुत्पादकमित्यर्थः हेकवयः कान्तदर्शिनः अतीन्द्रियज्ञाययंवदत कोविवेदपौर्वापर्यं का- रणंचविशेषेणविविच्यवाजानाति नकेनापिज्ञायतइत्यर्थः अज्ञानेकारणमाह-पद्यस्मारवल्ल हेतो ममसिद्धम् विश्वंकलमपिजगदविशेषेण त्मना आत्मनैव अन्यनरपेक्ष्येणैवविभृतोधा- रयः यदायद्धनामयत्किंचित्पदार्थजातमस्ति विश्वतत्सर्वमात्मनाविभृतः अनेनयत्कारणंब्रूमः तदप्यात्यामेवप्रियतइतिकारणाभावामविपादितइति उत्तरेणपोळपर्याभावउच्यते अहनीमहो- रात्रेएतयोः यावापृथिव्योः चक्रियेवचक्रयुक्तइव विवर्तते अत्रकतरापूकतरापरैनयोरित्या- दिनिरुक्तंद्रष्टव्यम् ॥ १॥ अथद्वितीया- भूरि अचरन्तीचरन्तंपहन्तगर्भमपदीदधाते । नित्यंनसूनुंपित्रोरुपस्थेद्यावारक्ष पृथिवीनोअभ्वात् ॥२॥ भूरिम् । द्वे इति । अचरन्ती इति । चर॑न्तम् । पतध्वन्तम् । गर्भम् । अपदी इति । दधाते इति । नित्यम् । न । सूनुम् । पित्रोः । उपस्थे । यावा । रक्षतम् । पृथिवी इति । नः । अभ्वात् ॥२॥ अचरन्तीअविचलेदेएवैतेद्यावापृथिव्यौ भूरिबहुतरंचरन्नपदन्तपादयुक्तंगर्भगवदाभितक- संपाणिजातं अपदीस्वयंपादरहितेदधातेधारयतः अनयोर्मध्येखलुसर्वजगवक्षेमणवर्तते धारणे- ·मं०१ अ०२४सू०१८५] द्वितीयोटकः ३९७ दृष्टान्तः :-पित्रोर्मातापित्रोरुपस्थेउत्संगेवर्तमानं नित्यंध्रुवंस नआत्मजंपुत्रमिव यथालेहेनवर्धय- न्तीधारयतोमातापितरीतद्वन् अथपत्यक्षेणाह-हेद्यावापृथिवीयावापृथिव्यो इतरेवरापेक्षया- द्वित्वमुभयोः नोस्मानवात्महतोभयहेतोःपापादक्षतंपालयतं यद्वाअन्वाद अश्वमहद अस्प- र्थमित्यर्थः अतिमहनाम द्वन्द्वकृतयाबादेशस्ययावापृथिवीशब्दस्यमध्येरक्षतमितिपदृश्योग- श्छान्दसः आमवितस्याविद्यमानत्वेन निघाताभावः॥२॥ अथतृतीया- अनेहोदात्रमदितेरवहुवेतर्वदवधनमखत्। तद्रोदसीजनयतंजरित्रेद्यावारक्षपृथिवीनोअभ्वात् ।। ३ ॥ अनेहः । दात्रम् । अदितेः । अनर्वम् । हुवे । स्वध्वत् । अवधम् । नमस्वत् । तत् । रोदसी इति । जनयतम् । जरित्रे । द्यावा । रक्षतम् । पृथिवी इति । नः । अभ्वात् ॥ ३॥ अदितेः एतदन्तरिक्षस्याप्युपलक्षणं अखण्डनीयाया:पृथिव्यास्तादृशस्यान्तरिक्षस्य चसंबन्धिदात्रधनहुवे आह्वयामि स्पृहयामीत्यर्थः कीदृशंतद्धनं अनेहः अपापंदुःखरहितंसु- खात्मकं अन अनरणं अक्षीणमित्यर्थः स्वर्ववफलभूवेनस्वर्गणतद्वद अवधं आर्हिसितं नमस्वर अन्नवाईदृशंधनंहुवे तदस्माभिःकांक्षितंउक्तलक्षणंधनं हेरोदसी यावापृथिव्यौ जरित्रेस्तोत्रेयज- मानापजनयतंउत्पादयतं यावेत्यादिव्याख्यातम् ॥ ३ ॥ अधचतुर्थी- अतप्यमानेअनुसावन्तीअनुष्यामरोदसीदेवपुत्रे। उभेदेवानामुभयेभिरह्मांद्यावारसं पृथिवीनोअभ्वात् ॥४॥ अतप्यमाने इति । अव॑सा । अर्वन्ती इनि । अनु । स्याम । रोदसी इति । देवपुत्रेइतिदेवपुत्रे। उझे इति । देवानाम् । उभयभिः। अह्नाम्। यार्वा । रक्षतम् । पृथिवी इति । नः । अभ्वात् ॥ ४ ॥ अवसास्वतोधिकेनकेनचितरुवेन अवनेनसमृदया अतप्यमाने अनीश्वरे तपऐश्वर्यकम- णइदंरूपम् यदाअतप्यमाने अन्यैरपीड्यमाने अवसा अन्नेन अवन्तीतर्पयन्यौदेवपुत्रे देवाः व्य- ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०३ वहारोमनुष्याःपुषस्थानीयाययोः तादृश्यौलोकद्वयस्थामनुष्यादेवाश्चतदुपजीव्यत्वात्पुत्राइस्यु- म्यन्ते ईदृश्यौ उमेरोदसीयावापृथिव्यौदेवानामहां एतदावेरप्युपलक्षणम् द्योतमानानामहाराधी- गांचसंबन्धिभिः उभयेभिरुभपविधैः शीतोष्णादिरूपैविटक्षणैर्धननिमित्तभूतः तेषांटाभाये- स्पर्थः तदर्थयुवां अनुष्याम अनुभवम शिष्टोव्याख्यातः ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- संगच्छमानेयुवतीसमन्लेखसाराजामीपित्रोरुपस्थे । अभिजिमन्ती भुवनस्य॒नाभिंद्यावारक्षतंपृथिवीनोअभ्वात्।।५॥२॥ समच्छेमाने इति सम्हगच्छमाने । युवती इति । समन्ते इति सम्ब- न्ते । स्वसारा । जामी इति । पित्रोः। उपस्थे । अजिजियन्तीइत्य- भिजिग्रन्ती । भुवनस्य । नानिम् । द्यावा । रक्षतम् । पृथिवी इति । नः। अभ्वात् ॥ ५॥२॥ सगच्छमानेपरस्परमुपकारित्वेनसहयुज्यमाने दृष्टिहविषोश्चपरस्परंउपकार्योपकारकभावः पहा पूर्वसंसृष्टेएवसरमौ पश्चादियुज्यवृष्टिहविपी अकुर्वन्यौपश्चान्मनुष्यैःमाधिदेवः विवाहिते सत्यौ संगते अभूतापित्याहुः अयमर्थोयावापृथिवीतहास्तामित्यादिवालणेसमानातः युवतीनि- त्यवरुण्यौ मिश्रपन्यौवासर्वेषुभावेषु समन्ते समानान्तिके समानपर्यन्नेवा स्वसारापरस्परंस्वस- भूते जामीबन्धुभूते प्रजापतेःसकाशात्सहोत्पन्नत्वात्सरस्परंजामित्वम् तथाचनिगमो-दिवञ्च- पृथिवीचान्तरिक्षमथोस्वः । यतोद्यावापृथिवीनिष्टतक्षुरिति । पित्रोःसर्वस्पपितृस्थानीययोः पालकयोः तयोरुपस्थे उत्सद्देस्थितं भुवनस्य भूतजातस्य नाविन्धकमुद्रकं अभिजिमन्ती अभिमाणंकुर्वन्यो स्पृशन्यौ रामानमेतदुर्दकमित्यादिभववर्णादुभयोरुदकमदत्वपसिझम, ईद- श्यौनोरक्षतम् ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेद्वितीयोवर्गः ॥२॥ ऋ. सं०८.८.४८.। २ऋ.सं.८.३. १६.। ३ ऋ० सं० २.३, २३..

·मं०१ अ०२१ सू०१८५] द्वितीयोष्टकः
अथषष्ठी-
.
।
उर्वीसानीबहतीऋते हुवेदेवानामसाजनित्री।
दुधातयेअमृतसुप्रतीकेद्यापारक्षतपूथिवीनोअभ्वात् ॥ ६॥
उर्वी इति । सननी इति । बृहती इनि । तेन । हुवे। देवानाम् ।
अवसा । जनित्री इति । दधाते इति । ये इति । अमृतम् । सुप्रतीके-
इतिसुध्प्रतीके । यावा । रक्षतम् । पृथिवी इति । नः । अभ्वात् ॥ ६ ॥
उर्वी विस्तीर्णे सद्मनी सदनाधारभूते बृहती बृहत्यौ महानुभावे देवानामुपलक्षणमतव
देवमनुष्यादीनां अवसापीत्या निमित्तेनजनित्री वृष्टिसस्ययोजनित्र्यो वृष्ट्यादेः देवानामवसा
तर्पणेन निमित्तेन तेनयज्ञेनच निमित्तभूतेन हुवेआह्वयामि देवानांहविरर्थमस्मयज्ञायेत्यर्थः
येसुमतीकेशोभनरूपे अमृतमुदकं दधावे धारयतम युवामाहयामि शिष्टस्पदम् ॥ ६॥
अथसप्तमी-
उर्वीपृथ्वीबहुलेदूरेअन्तेउपब्रुवेनमसायज्ञेअस्मिन् ।
धातेयेसुभगैसुप्रतूर्तीद्यावारक्ष पृथिवीनोअभ्वात् ।। ७ ।।
उर्वी इति । पृथ्वी इति । बहुले दति । दूरेअन्तेदतिदूरे अन्ने ।
उप । अवे । नर्मसा । यज्ञे । अन्मिन् । दधाते इति । ये इति ।
सुभगेइतिसुभगें । सुप्रतूर्ती इति सुदृप्रतूर्ती । द्यावा । रक्षतम् ।
पृथिवी इति । नः। अभ्वात् ॥ ७॥
उ/उज्यौ महत्यौपृथ्वी पृथिव्यौ बहुले अनेकमकारेणपथमाने बाहाकारे ट्रेभन्ने वि-
पकधान्तदेशेअपारेइत्यर्थः ईदृश्योयुवामस्मिन्यज्ञे नमसानमःसाधनेनस्वोत्रेणउपबुवे उपेत्यत्रवी-
मिस्तौमीत्यर्थः पुनाकोदृश्यो येसुभगे शोभनभाग्ये सुमतूर्ती सुमतरणे शोभनदाने धावविश्व
जगव तेयुशमुपब्रुवेस्वीमि ॥७॥

·ऋक्संहितामाध्ये [अ०५३०३ अथाष्टमी- देवान्वायर्चामाकञ्चिदागःसखायासमिज्जास्पतिवा। इयंधी याअवयानमेपांद्यावारक्षतपृथिवीनोअभ्वात् ॥८॥ देवान् । वा । यत् । चकुम । कत् । चित् । आगः । सरायम् । वा । सदम् । इत् । जाइपतिम् । वा । इयम् । धीः । भूयाः । अवध्यानम् । एपाम् । द्यावा । रक्षतम् । पृथिवी इति । नः । अभ्वात् ॥ ८॥ हेद्यावापृथिव्यो वयंदेवान्देवान्पतियदकञ्चित् आगोपराधतत्तयागकादेतेषांतेषां अयाग- लक्षणंसदमिवसर्वदेवचक्रमच रुववन्तोवयं सखायंवामियंमित्रयापतियञ्चलम जास्पति जाः पुन्य- स्तासांपतिजामातरंवाजायापतिप्रतिदोषारोपणकलहोत्पादनादिरूपयत्सर्वदैवचरम एषामुक्तरूपा- णांपापानां अवयानमपगमकर्तुमियंधीयुष्मस्तुतिरूपमिदंकर्मभूयाः भूयादभवतु यावेत्यादिग- तम् अत्रसर्वत्रप्रकारान्तरेणमत्रमन्तरेणरक्षतंरक्षतमितिमार्थनं तयोरश्विन्यादिवहुमननासंभवादु- चितमेव तस्मावस्वस्थानेएवस्थिते अनुकूलेभवतमित्वमार्यते ॥८॥ अथनयमी- उभाशंसान माविष्टामुभेमामूतीअवसासचेताम् । भूरिचिदर्यःसुदास्तरायेपामदन्तइपयेमदेवाः॥९॥ उभा । शंसा । नयाँ । माम् । अविष्टाम् । उक्षे इति । माम् । ऊती इति । अव॑सा । सचेताम् । भूरि । चित् । अर्यः । सुदाःइतराय । इपा । मदन्तः । इपयेम । देवाः ॥ ९ ॥ उभाशंसायावापृथिव्योरुभयोर्विषयावुभावपिशंसौ नयनरेश्योहिनी ईदृश्यावुभयाश्रपेस्तु- तीमामविष्टारक्षतां यदा यावापृथिव्यभिमानिदेवयोरेवशंसशब्देनाभिधानापुंलिङ्गवा तथाउ- भेउतीरक्षिकेयावापृथिव्योमामवसारक्षणेनसचेतासेवेतां यदा पाणिज्योहितकरावुभावैहिकामुः मिकविषयौशंसीमामविष्टांपामुतां तथो अप्यूतीतयोःसंघन्धिनोःअभिमानिदेवयोरवसामत्त - । ।

·मं०११०२४सू०१८५] द्वितीयोष्टकः ननिमिचेनराचेतां हेदेवाः यावापृथिव्योरन्चर्भूताः सर्वेपिदेवाः अर्यः लोतारोवयंसुदास्तराय अतिशयेनशोभनदातृत्वाय इपान्नेनसोमलक्षणेनमदन्तः मादयन्तः सन्तोभूरिचित् चिवपूजायाम- भिपूजितंधनमिषयेमइच्छेम यद्वाअर्यइतिपट्यारूपं ईश्वरस्पराजादेरपितुदास्तरायेत्यर्थः शि- टंसमानम् ॥९॥ ऋदिवइतिवेद्यावापृथिवीयेपशोपुरोडाशहविपोनुवाक्ये अमीपोमावितिखण्डेसूत्रितम्- ऋतंदिवेतदवोचपृथिव्याइतिवेइति । अथदशमी- ऋतंदिवेतदवोचंपृथिव्यामिश्रावायप्रथमंमुमेघाः। पातामवद्यारितादीकैपितामाताचरक्षतामवौमिः ॥ १० ॥ ऋतम् । दिवे । तत् । अवोचम् । पृथिव्यै । अभिभावाय। प्रथमम् । सुमेधाः। पाताम् । अवद्यात् । दुःइतात् । अभीकै । पिता । माता । च । रक्षताम् । अवःइभिः ॥ १० ॥ सुमेधाः शोभनमजोहंदिवेद्युदेवायपृथिव्यैपृथिवीदेवतायैतत्तत्मीतिकरंशतस्तोत्रप्रथमं मु- ख्यनामेत मतसंपरुष्टतमभवोचंब्रवीमि किमर्थं अभिभाषाय अभितःसर्वतःश्रवणाय किञ्च पितापालकोयुलोक; मातासस्यादेनिमांत्रोपृथिवीचो भवद्यानिन्दिताव दुरिताव दुःखमापका- दंहसःसकाशात्पातां रक्षा तथा अभीके अन्तिकनामैतव समीपेएवाबोभिरभिमततर्पणैः रक्ष- तांपालयताम् ॥१०॥ अथैकादशी- इदंद्यावापृथिवीसत्यमस्तुपितातदिहोपं वेवाम् । भूदेवानामवमेअोभिर्विद्यामेजनंजीरदानुम् ॥ ११॥ ३ ॥ इदम् । यावापृथिवी इति । सत्यम् । अस्तु । पितः । मातः। यत् । इह । उपब्रुवे । वाम् । भूतम् । देवानाम् । अवमे इति । अवभिः। विद्याम । इपम् । सृजनम् । जीरदानुम् ॥ ११ ॥ ३ ।। ५१ ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५०४ हेयावापृथिवी यावापृथिव्यौ इदमस्माभिःक्रियमाणंस्तोसत्यमस्तु अवितथंभवतु फलप- भवत्वित्यर्थः इदमित्युक्तंकिंतदित्याह-हेपित?:हेमातःपृथिवि वायुवांपतिइहास्मिन्यज्ञेयत्स्तो- यमुपभुवे उपेत्यब्रवीमि तत्सत्यमस्तु देवानांस्तोतृणामस्माकं अवमेअन्तिकमामैतत् नित्यसंनि- हितेयुवां अवोभिः तर्पणैर्युक्तेभूतंभवतम् अवशिष्टंगतम् ॥११॥ ॥ इतिद्वितीयस्थपञ्चमेतृतीयोवर्गः ॥ ३ ॥ आनइळाभिरितिसप्तमंसूक्तमेकादशचआगस्त्यत्रैष्टुभवैश्वदेवं आनविश्वदेवमित्यनुका- न्तम् विनियोगोलैनिकः। तत्रपथमा- आनइला भिर्विदर्थेसुशस्तिविश्वानरःसवितादेवस्तु । अपियर्थायुवानोमसथानोविश्वजगदमिपित्वेमनीपा ॥१॥ आ। नः । इकाभिः। विदथे । सुशस्ति । विश्वानरः ॥ सविता । देवः । एतु । अपि । या । युवानः । मत्सथ । नः । विश्वम् । जगत् । अभिपित्वे । मनीपा ॥ १ ॥ नोविदथेस्मदीयेयजेसुशस्ति सुपोलुक् सुशस्तिभिः शोभनशंसनैःस्तुतिभिः इळाभिम- देपैरत्नैःसह यद्वा इळाभिः तदाश्रितेषुताच्छब्य भूमिस्थानाभिर्देवताभिःसहविश्वानरःसर्वमा- पिहितकार्यनिःसवितामेरकआदित्यश्चदेवआएतुआगच्छतु हेयुवानोनित्यतरुणायज्ञस्य मिझ- पितारोवापूयं नोस्मान्अभिपित्वेअभिपतनीयेस्मयशेमनीपामनीपयामनसईशितृत्वेनस्वेच्छये- त्यर्थः अपिःसंभावनापांअप्यस्मान्मत्सथ मादयथ तथाविश्वजगत् एतत्स्थावरस्याप्युपलक्षणं यदारुलंपपञ्चमत्सथ तथास्मानपि यद्वा जगच्छन्दोमजमानरूपगनुष्यवाची सर्वानपियज- मानान् यथामत्सथ तथेत्यर्थः ॥ १ ॥ वैश्वदेवेपशौआनोविश्वइत्येषाहविषपुरोनुवाक्या आनोदेवानामुपवेतुशंसानोविश्व: भास्कागमन्तुदेवाइति ।

·म.११०२१सू०१८६] द्वितीयोष्टका सैपाद्विवीया- आनोविश्वआस्कांगमन्तुदेवामित्रोअर्यमावरुणःमजोपाः । भुवन्यानोविश्वेटधाम करन्सुपाहाविथुरंनशवः ॥ २ ॥ आ। नः । विश् । आस्काः । गमन्तु । देवाः। मित्रः । अर्थमा । वरुणः । सुजोपाः । भुवन् । यथा । नः । विश्वे । ठुधासः । करन् । सुध्सहो । विथुरम् । न । शवः ॥ २ ॥ नोस्माकंयज्ञविश्वेसर्वेदेवाःआस्काः शत्रूणामास्कन्दयितारः आक्रमितारोपा आगमन्तु आगच्छन्तु केते मित्रोर्यमावरुणच त्रयोपिसजोषाः समानमीतयातन्तः आगच्छन्तु किन्तु विश्वे देवाः नोस्माकं वृधासोवर्धयितारः यथाभुवनभवेयुः तथासुपाहा सुष्टु शत्रूणामभिभवेननोस्म- दीपंशवोनंविथुरंहीनं यधानकरननकुर्युः तथाआगच्छन्तु ।। २ ।। अथवृतीया- प्रेष्टवोअतिथिगणीपेनिशस्तिभिस्तुर्वणिःमजोपाः। असुद्यर्थानोवरुणःमुकीतिरिर्पश्चपर्षदरिगूतःसूरिः॥ ३ ॥ प्रेष्ठम् । वः । अतिथिम् । गृणीपे । अग्निम् । शस्तिभिः । तुर्वणिः । सटजोपाः । असत् । यथा। नः । वरुणः । सुश्कीर्तिः। दषः। च । पर्पत् । अरिष्टगतः । सूरिः ॥ ३॥ हेदेवाः वोयुष्माकंप्रेष्ठंपियनमसर्वेपामाह्वाटत्वात हरिवहनाचानिर्देवानां मियवमः तमति- थिंगणीपेरणेस्तोपि व्यत्ययेनमध्यमः केनसाधनेन शस्विभिःशंसनैःस्तुतिभिः कीदृशोहंतुर्व- णिस्तूर्णवनिः शीघसंभक्ता सजोषाः युष्माभिः सहमीयमाणःयद्वैतेअग्निविशेषणे यस्तुर्वणिः शी- घंपजस्यसंभक्ता सजोषाः युष्माभिः सहप्रीयमाणःतममिंगणीपे यथायेनप्रकारेगनोस्माकंवरुणः एतनामकोदेव सुकीर्तिः शोभनकीर्तिपानसत् सुकीर्तिभिक्षेवरुणस्ययूरेरित्पादिममवणेपुवरु- ।

·१०४
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०५
णात्सुकीतिरेवेषणीया अरिगूर्तः अरिपुअदापुसदाशब्दितःअरीणां हननायोयुक्तोवासरिः मे-
रपितायंवरुणः इपश्चान्नानि पर्पद पूरयेत् तथातमपिस्तुमइत्यर्थः ॥ ३ ॥
अधचतुर्थी-
उपवएपनमसाजिगीपोपासानक्तासुदुधैवधेनुः ।
समानेअहन्विमिानोअवि'रुपेपर्यसिसस्मिन्नूधन् ॥ ४॥
उप । वः । आ । ईपे । नमसा । जिगीपा । उपसानता। सुदुघाइव।
धेनुः । समाने । अर्हन् । विमिमानः। अर्कम् । विपुंरूपे।
पर्यसि । सस्मिन् । ऊर्धन् ॥ ४ ॥
हेदेवाः बोयुप्माकंनमसाहविपानमस्कारणवाउपउपत्य जिगीपा पापानांजिगीषया आई-
पेइच्छामि इपगतावित्यस्यवेपतेर्वागत्याद्यर्थस्यलिटिउत्तमैकवचने इदरूपं भजामि कस्मिन्का-
लेउपासानकाअहनिरात्रीच यदा अहोरात्रदेवतेअप्पभिगच्छामि गतौदृष्टान्तः-सुदुघाधेनुरि-
व सुदोग्धीधेनुर्यथा दोहायदोग्धुप॒हमागच्छति तद्वत् किंकुर्वन् सस्मिन्समानेऊधनऊधसि
उत्पनेविषुरूपेनानारूपेपयसिक्षीरघृतादिक अर्कमर्चनीयमनंचरुपुरोडाशादिकविमिमानः वि-
विधमिमानः कस्मिन्कालेसमानेअहन् षष्ठेहनिएकस्मिन्नेवाहनिसर्वदेववेत्यर्थः एकस्मिन्नेवा-
हनिसमानऊधस्युत्पन्ने नानारूपेपयसित्वदर्थंह विमिमानः उपगच्छामीत्यर्थः यदा सस्मिन्स-
वैस्मिन्नूधसिफलाख्यक्षीरोत्पादकेयज्ञेनिमित्तभूतेसतिविषुरूपेपयसिनानारूपेसोमलक्षणोदकेस-
कंमन्नसाधनस्तोत्रविमिमानोहयुष्मानभिगच्छामि ॥ ४ ॥
अथपश्चमी-
उतनोहिर्बुभ्यो मयंस्कःशिशुंनपिप्युपीववेतिसिन्धुः ।
येननपांतमपांजुनाममोजुवोटर्पणोयंवहन्ति ॥५॥१॥
उत । नः । आर्हिः । बुध्न्यः। मर्यः। करितिकः । शिशुम् । न ।
पिप्युपीध्दव । वेति । सिन्धुः । येन । नपातम् । अपाम् । जुनाम ।
मनः जुवः । वर्पणः। यम् । वहन्ति ॥ ५॥४॥

·मं०.१०२४सू०१८६] द्वितीयोष्टकः
उतअपिच नोस्माकमहिः अन्तरिक्षगामीअहन्वावाअहीनोवाअहन्यमानोवाएतनामको-
देवः सएवबुध्यः बुभ्रंबन्धकमन्तरिक्षं तदहतीतिबुझ्योन्तरिक्षचारीएतन्नामकोदेवोमयः मुखं
कः करोतु करोतेर्लडिरूपं किश्च पिप्युपीव इवशब्दएवार्थःपूरणोवा अस्मान रसेनाप्यायय-
न्तीसिन्धु मनदीवेतिआगच्छतु ववदृष्टान्तः-शिशुन यथाशिशु प्याययन्तीगोर्गच्छतितहत
अपानपावं उदकानामपातयितारं वर्षकमेतन्नामक यद्बोदकानानमारंतृतीयपुत्रअमओषधिय-
नस्पतयः तेश्योसिरितिनतृत्वं तादृशमनियेनजुनामस्तुतिभिःसंगछेम जुइतिसौत्रोधातुर्गत्यर्थः
यदेवं मनोजुवोमनोवेगः वृषणः वर्षकामेघाश्यावहन्तिसमुखंकरोतु ॥५॥
॥ इतिद्वितीयस्पपञ्चमेचतुर्थोवर्गः ॥४॥
अथषष्ठी-
उतनईत्वष्टागन्त्वच्छास्मत्सूरिभिरभिपित्वेसजोषाः।
आरबहेन्द्रश्चर्पणिमास्तुविष्टमोनरांनहर्गम्याः ॥ ६ ॥
उत । नः । ईम् । त्वष्टां । आ । गन्तु । अच्छे । स्मत् । सूरिभिः ।
अभिऽपित्वे । सजोषाः । आ । वहा । इन्द्रः । चर्षणिमाः
तुविधतमः । नराम् । नः । इह । गम्याः ॥६॥
उतापिचत्वष्टादेवोपिनोस्मान् अच्छअभिमानुं इदानीमे यज्ञवाआगन्तु आगच्छतु आगत्य-
चस्मद सहाथैमाशस्त्येवावर्तते अवप्रशंसायां प्रशस्तंयथातथा अभिपित्वेअभिगन्तव्ये यज्ञनिमि-.
तभूनेसतिसूरिभिःस्तोवृभिः ऋत्विग्भिः सजोषाः समानपीतिर्भवत्वितिशेषः तथावृत्रहावृषधा-
तीइन्द्रः चर्षणिमाः चर्षणयोमनुष्यायजमानाः कामैस्तेषांपूरकः तुविष्टमोबहुतमोमहत्तमः इहा-
स्मिन्कर्मणिनरानृणांनोस्माकमुक्तगुणोपेतःसन्नागम्याः आगच्छतु ॥ ६॥
अथसप्तमी-
उतनईमलयोश्वयोगाःशिशुंनगावस्तरुणरिहन्ति ।
नीगिरोजनयोनपत्नीःसुरभिष्टमनरांनसन्त ॥७॥

·पत्नीः। ऋक्संहितामाप्ये [अ०५ १०५ उत । नः । ईम् । मतयः । अश्वध्योगाः। शिशुम् । न । गावः। तरुणम् । रिहन्ति । तम् । ईम् । गिरः । जनयः। न । सुरभिःतमम् । नराम् । नसन्त ॥ ७॥ उतअपिचईएनंतरुणनित्ययुवानमिन्द्रंनोस्माकंमतयः युद्धयोश्वयोगाः अश्वसमानमान- योरिहन्तिआस्वदयन्ति स्तुवन्तीत्यर्थः तबदृष्टान्तः-गायोदोग्ध्योधेनवः शिनशिशुमिववत्समिव संयथालिहन्तितद्वत् तदेवाह तमीतमेवैननरांनराणांयजमानानां सुरभिष्टमंअतिशयेनसुरभिजन- यः फलस्योत्पादयित्र्योगिरः स्तुतयोनसन्तव्यामुवन्ति नसतिप्तिकर्मा तत्रदृष्टान्तः-जनयोन उत्पादयिन्यः पत्नीः पत्यः पतिमिव ॥७॥ अथाष्टमी- उतनईमरुतोद्धसैनाःस्मद्रोदसीसमनसःसदन्तु। पृर्पदश्वासोवनोनरथारिशादसोमित्रयुजोनदेवाः॥८॥ उत । नः । ईम् । मरुतः । वृद्धसैनाः। स्मत् । रोदसी इति । सधर्मनसः। सदन्तु । पृफ्त अश्वासः। अवनयः। नारथाः । रिशादसः । मित्रभ्युजः । न । देवाः ॥ ८॥ उतअपिचनोस्मदीयंईइदानीमेनंयागंवा मरुतःस्मतसहसदन्तुगछन्तु कुतोदेशावरोदसी रोदस्योः यावापृथिव्योः सकाशात् यद्वारोदस्यावपिगछन्ती कीदृशास्तेमरुतः वृद्धसेनाःप्रवृद्ध- पलाः समनसः समानमनस्काः पृषदश्वासः पृपवर्णाश्वाः पृषत्योमरुतामितियारकः । अवन- योन यथैवनमनस्वभावाः रथारहणस्वभावाः रथवन्तोवामत्वर्थोलुप्यते यद्वा अवनयोरक्षकार- थाइवस्थिताः रिशादसः रिशाशत्रवःतेषामत्तारः मित्रयुजोदेवान मैत्रीयुक्ताव्यवहारऋत्विजय यदा मैत्रीयुक्ताअन्येदेवायथागच्छन्ति तद्वत् ॥ ८ ॥ अथनवमी- अनुयदेषांमहिनाचिकित्रेप्र[अतेमपुजस्तेमुक्ति। अध्यदेपांसुदिनेनशबिश्वमेरिणघुपायन्तसेनाः ॥९॥ १निघंटु. १. १५.1

·म० अ०२४सू०१८६] द्वितीयोष्टकः
प्रानु । यत् । एषाम् । महिना । चिकित्रे ।प्र। युञ्जते।
प्रयुजः। ते। सुश्मृक्ति । अर्ध । यत् । एपाम् । सुधदिने ।
न । शरुः । विश्वम् । आ । इरिणम् । अपायत । सेनाः ॥ ९ ॥
एषामरुतामहिनामहिमा वृष्टिलक्षणोयत्यस्मात् पचिकित्रेपज्ञायते यदुपांमहत्त्वेनयुक्ता-
नराः चिकित्रेजानन्त्यनुष्ठेयं नुइतिपूरणः ततस्तेशातारः सुवृकि सुपोलुक् सुष्टुतीनांमयुजः मयो-
गानप्रयुञ्जते अधअथमयोगानन्तरं यत्यस्मात् एषांसेनाःवृष्टयुत्पादकाः विश्वसभुवनं इरिणं
ऊपरमदेशं यथातथासर्वतः पुपायन्त उत्पादयन्ति तत्रदृष्टान्तः-सुदिनेमेघावरणादिरहितेदि-
ने शरुन अन्धकारहिंसकामकाशइव सयथासर्वमावृणोति तथामरुत्सेनाभवृष्टयासर्वसूपरंक-
रोति यद्दामरुन्महिमावृष्टिर्भवति तदासस्यादिसमृद्धीसत्यांपयोगंकुर्वन्तियदायजन्ति तदामरु-
सेनाः सर्वामहीमुंदन्तीत्येवमहानुभावामरुतइतितेषांस्तुतिः ॥ ९॥
अथदशमी-
मोअश्विनावबसेकणुध्वंप्रपूपर्णखतवसोहिसन्ति ।
अद्वेपोविष्णुनिक क्षाअच्छासुम्नायवरतीयदेवान् ॥ १०॥
प्रो इति । अश्विनौ । अव॑से । कृणुध्वम् । प्रा पूपर्णम् । स्वस्तवसः ।
हि । सन्नि । अद्वेषः । विष्णुः । वातः । ऋभुक्षाः । अच्छे ।
सुम्नाय । वरतीय । देवान् ॥ १०॥
हेऋत्विजः अश्विनौएतन्नामकौदेवावुद्दिश्य अवसेस्सदक्षणायमोहणुध्वं स्तुर्तिमकणक-
गुध्वं पूषणंहि पोषकमेनन्नामदेवमप्यवसे मकयेणस्तुति कृणुध्वं किञ्च येस्वतवसः स्वायत्त-
बलाःसन्ति तानपिभकृणुध्वं केते अद्वेषः दे॒परहिनोविष्णुप्तिः एतन्नामकोदेवः प्रथममनाहूतो-
पिनकुप्यतीतिवतुमद्वेषइत्युक्तं तथावातः सर्वत्रसंचारीपायुःकभुक्षाः पतिरिन्द्रश्चएतानपिमरुणु-
धं अतोहं स्वायत्तबलान् सर्वानपिदेवान् सुन्नायसुखायअच्छ आभिमुख्येनववृतीयस्तोत्रैर-
भिवतयेयम् ॥१०॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५३०६ अथैकादशी- इयंसावोअस्मेदीधितिर्यजत्राअपिप्राणीचसदनीचभूयाः। नियादेवेपुयततेवसूयुर्विद्यामपंटजनजीरदानुम् ॥ ११ ॥५॥ इयम् । सा । वः । अस्मे इति । दीधितिः । यजत्राः। अपिष्प्राणी। च । सदनी । च । भूयाः । नि। या । देवे'। यतते । वसुट्युः। विद्यामं । इपम् । सृजनम् । जीरध्दानुम् ॥ ११॥ ५॥ हेयजत्राः यष्टच्यादेवाः वोयुष्मत्सवन्धिनीसाइयमसिद्धादीधितिर्दीप्तिरस्मे अस्माकम- पिमाणीसयंदाचेष्वपित्रीसदनीचनिवासवतीचभूयाः भूमावभवतु यादीधितिर्वसयुः वसुमतीदे- पुनियतते नियमेनप्रयत्नकरोति तानपिप्रकाशितुसेवभूयाद विद्यामेतिगतः ॥ ११ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेपश्चमोवर्गः ॥ ५॥ पितुन्वित्पेकादशचमष्टमंसूकंआगत्पमनदेवनाकंगापत्राद्यानुष्टुब्गोंष्णिक् आद्यःप- चकत्रयोष्टकाअनुष्टुप्ग इत्युक्तत्वात् तृतीयापश्चमीषष्ठीसप्तम्येकादशीचेतिपश्चानुष्टुभः त- थाचानुक्रमणिका-पितुन्वन्नस्तुतिर्गायत्रत्वायानुष्टुयुग तृतीयान्त्येभन्त्या बृहतीवा पञ्चम्या- याश्चतस्रोनुष्टुभइतिविनियोगशौनकआह-पितुंन्वित्युपतिष्ठेतनित्यमनमुपस्थितम् । पूजयेदशन- नित्यं जीयादविकुत्सयन् १ नास्यस्यादनजोव्याधिषिपमप्यमनभवेत् । विपंचपोत्वैतत्सूक्तंजपे- विपविनाशनं २ नावाग्यतस्तुभुजीतनाशुचिर्नजुगुप्सितम् । दद्याञ्चपूजयेञ्चैवजुहुयाञ्चहविःस- दा ३ क्षुद्भयंनास्यकिश्चित्स्यान्नानजव्याधिमामुयात् इति । तत्रमथमा- पितुंनुस्तोपमहोधर्माणतविषीम् । यस्यत्रितोव्योजसात्रंविपर्वमर्दयत् ॥ १॥ पितुम् । नु । स्तोपम् । मुहः । धर्माणम् । तविपीम् । यस्य॑ । वितः। वि। ओज॑सा । टुबम् । विश्पर्वम् । अर्दयत् ॥ १॥ ।

·मं०१ अ०२४ सू०१८७] द्वितीयोष्टक: अहमगस्त्यः नुक्षिपितुंपालकमन्नस्तोपस्तौमि महोमहान्तधर्माणसर्वस्यधारकंतविपी पलात्मकं यहा महबोलोकस्यधारकंयस्यानस्योजसाबलेनसामर्थ्यनत्रिवोविस्तीर्णतमः प्रख्यात- कीविखिषुक्षित्पादिस्थानेषुदायमानोपोन्दः वृत्रविपर्वविच्छिन्नसन्धिकंयथावथान्यदयद हिं- सितवान् ॥ १॥ अर्थद्वितीया- खादौपितोमधोपितोयंत्वावरमहे। अस्माकमविताभव ॥२॥ स्वादो इति । पितो इति । मधो इति । पितो इति । वयम् । त्वा । वहमहे । अस्माकम् । अविता । भव ॥२॥ हेस्वादो आस्वादनीयपितोपालक मधोमाधुर्योपेतपितो हेपानसाधनान वयंत्वात्वांवट्टमहे सेवामहे अबसर्वत्राननुदाचानांपूर्वस्यासामान्यवचनत्वेनानिघातत्वम् अनुदात्तानांतुविशेषवचन- वानिघातत्वं असरूपितुशब्दभवणंतस्पपाशस्त्यज्ञापनार्थं हेपितो अस्माकमवितातर्पयिता भव ॥२॥ अथवतीया- उपनापितवारशिवःशिवाभिरुतिभिः। भयो रदिपेण्यासरखांसुशेवोअइयाः ॥३॥ उप । नः । पितो इति । आ । चुर । शिवः । शिवाभिः । कृतिभिः मयः शुः । अद्विपेण्यः । सखा । सुऽशेवः। अद्वयाः ।। ३ ।। हेपितो यतस्त्वंशिवः मङ्गलः अतः शिवाभिः मङ्गलयुकाभिःअतिरिक्षणेः नोमान्उप- समीपंआचरागच्छ आगत्यचमयोभुः सुखस्य भावयिता अद्विषेण्यः अद्वेष्यरसः पियरसइ- त्यर्थः ससासखियत्प्रियकारी सुशेवः अतएवसुष्टुसुखकरः अद्वयाः द्वयरहितः उक्तगुणएव नतु नदिपरीवोभवेत्यर्थः अथवादृष्टान्तवादोयं सुशेवः अद्वयाः मनाकर्मविसंवादरहितः सखायथा मयोभुरद्वेष्यश्वभवति तदा त्वमपिभवेत्यर्थः ॥ ३॥ 1 ५२

·[अ०५३०७
११.
ऋक्संहितामाण्ये
अथचतुर्थी-
तक्त्येपितोरसारजांस्यनुविष्ठिताः।
दिविवाताइवश्रिताः॥४॥
तव । त्ये । पितो इति । रसाः । रजांसि । अनु । विस्थिताः।
दिवि । वाताइव । श्रिताः ॥ ४ ॥
हेपितो तव त्वत्संबन्धिनः त्येतेस्वादम्लादिषड्रसाः रजांसिलोकानलोकस्थानांननुआनु-
कल्पेनविष्ठिताः विविधस्थिताः विविधस्थितौदृष्टान्तः-दिविद्युलोकेन्तरिक्षेधितावावाइववायवः
तेयथान्यातास्तद्वद ॥ ४॥
अथपञ्चमी-
तवत्येपितोदर्दतस्तववादिष्ठतेपितो।
मस्तानोरसानांतुविग्रीर्वाइवेरते ॥५॥६॥
तब त्ये। पितो इति । दर्दतः। तव । स्वादिष्ट । ते। पितो इति ।
प्र। स्वामानः । रसांनाम् । तुविधीवाःइव । ईरते ॥ ५॥६॥
हेपितो पालकान त्येतेत्वदर्थिनोनरास्तवभोक्तारोभवन्तीतिशेषः केतेनराः हेस्वादिष्ठस्वादुतम
पितोपालक तवत्वदनुमहावतेत्वांदतः प्रयच्छन्तोभवन्ति यदातेपितोइत्यादरार्थ अत्यासेहिभूपां-
समर्थमन्यन्ते किञ्च तवरसानां स्वादम्लादीनांपण्णास्वामानः स्वादयितारोभक्षयितारएवसुवि-
ग्रीवाइव तुीतिबहुनाम मवृद्धग्रीवाएवमेरतेपकर्षेणगच्छन्ति संचरन्ति इवशब्दएवकारार्थ:पूरणो-
वा भूटोकेभत्तारएवढावाभवन्तीतिमसिद्ध अनशनेहिग्रीवाअधोलंयते यद्वा तवरसानामचारः
असंख्यातग्रोवाइवभवन्ति रसानांबाहुल्यादितिभावः एवंबहुरसोपेतमनमितिवस्यस्तुतिः ॥५॥
॥ इतिद्वितीयस्यपश्चमेषष्ठोवर्गः ॥६॥
अथषष्ठी-
वेपितोमहानादेवानामनौहितम् ।
अारिचारकेतुनातवाहिमसावधीत् ॥ ६ ॥

·मं०११०२४ सू०१८५] द्वितीयोष्टक: १११ त्वे इति । पितो इति । महानाम् । देवानाम् । मनः। हितम् । अारि। चारु । केतुना । तव । अहिम् । अव॑सा । अवधीत् ॥६॥ हेपितो महानांपूज्यानांमहतांबादेवानामिन्दादीनांमनस्त्वेत्वयिहितंनिहितं अकारिकतं अ- मृतविहापत्वय्येववर्तते हेपितो ववचारुसमीचीनेनकेतुनावकतेनपज्ञालक्षणेनभवसारक्षणेना- हिंमेघवाअवधीद हतवानिन्दः अन्नमयंहिसोन्यमनइतिश्रुतेः। अथवात्वत्केतुनाजगदक्षणेन निमित्तेनेवियोज्यं जगदक्षणार्थहीन्द्रेणाहिभियते ॥६॥ अथसप्तमी- यदोपितोअजगन्विवस्वपर्वतानाम् । अनाचिन्नोमधोपितोरमक्षायंगम्याः॥७॥ यत् । अदः । पितो इति । अजगन् । विवस्व । पर्वतानाम् । अत्रे । चित् । नः । मधो इति । पितोइति । अरंम् । भक्षाय । गम्याः॥७॥ हेपितोअन त्यांययदाविवस्व सुपोलुक् अन्त्पटोपश्चान्दसः विवासनवनांविद्युपपकाश- नवतांउदकलक्षणधनवतावापर्वतानांमेघानांसंबन्धिभदः पसिदंतदुदकं अजगन् अगमव गच्छे- व अत्रचिव अस्मिन्कालेहेमघोहेपिनोमाधुर्योपेवान्नत्वंनोस्मानअरंअलंसंपूर्णभक्षायभक्षणायग म्याः गच्छसन्निहितोभव ॥७॥ अथाष्टमी- यदपामोपंधीनांपरिशमारिशामहे । वातापीवइद्भव ॥८॥ यत् । अपाम् । ओपधीनाम् । परिशम् । आरिशामहे । वातांपे। पीवः । इत् । भव ॥८॥ यत्येनअपामोषधीनांचसंवन्धिपरिशंपरित लेशं परितःसुखकरसन्नमारिशामहे आस्वा- दयामःमक्षयामः तेनानोदकसारेण हेवातापेवातेनप्राणेनामोतिस्वनिवामिविया तेनाप्यायत- १ छान्दोग्योपनिषत् ।

·४१२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५१०८
इतिवापातापिशरीर हेशरीर त्वंपौवइत्आप्यायिवएपभव अन्नोदकाम्यांशरीवृद्धिापसिद्धा य-
हा ययप्यपामोषधीनां परिर्शलेशमास्वादयामः वथापिहेवावापे वातवत्सर्वव्यापकपितो त्वम
पमपि पीवइदपीवएवभव ॥८॥
अथनवमी-
यत्तेसोमगांशिरोयाशिरोभजामहे।
वातापपीवइद्भव ॥ ९॥
यत् । ते । सोम । गोआशिरः । यवआशिरः । भजामहे ।
वातापे । पीवः । इत् । भव ॥ ९ ॥
पूर्वमन्नसाम्येनस्तुत्वेदानींसोमटक्षणमन्नस्तौति हेसोम नेतवयवयमंशंगवाशिरः गोविका-
रक्षीरायाश्रपणद्रव्यं यवाशिरःपयविकाराश्रपणव्यंभजामहे सेवामहे तेन हेवातापे शरीरसी-
वोभव ॥९॥
अथदशमी-
करम्भऑपधेभवपीवोसक्कउंदारथिः ।
वातापपीवइद्भव ॥१०॥
करम्भः । ओपधे । भव। पीवः । वक्तः । उदारथिः ।
वातापे । पीवः । इत् । भव ॥ १०॥
करंभः यः करंभादिरूपःसक्नुपिंडोस्ति तदात्मकहेओपधेत्वपीवः स्थौल्यवान् वृतः
व्याधेयिवाभव उदारथिः ऊर्ध्वगमनः इन्द्रियाणांउद्दीपयिताभव शिष्टोगतः॥ १० ॥
अर्थकादशी-
तत्वावपंपितोवचौभिर्गावोनहव्यासुपूदिम ।
देवेभ्यस्त्वासधमादमस्मभ्यत्वासधमादम् ॥ ११॥ ७॥
तम् । त्वा । वयम् । पितो इति । वाभिः । गाः। न । हव्या। सुसूदिम् ।
देवेभ्यः । त्वा । सधमादम् । अस्मभ्यम् । त्वा । सधमादम् ॥११॥७॥

·मं०१ अ०२४ सू०१८८] द्वितीयोष्टकः ११३ हेपितोअन्नसोमरूप नंतादृशंस्तुतत्वात्यांमहानुभाववचोभिः स्तुतिवाग्भिः वयंसुदिम क्षा- रयामोरसान तत्रदृष्टान्तः-गावोनहव्या गावोयथाहवींपिउत्पादयन्ति तथा त्यसकाशात्सोमंसु- पूदिम किमर्थकीदृशंचेतिचेदुच्यते-देवेश्यइन्द्रादिभ्यः तदर्थत्यात्वांसधमादतेषांसहमापि- वारं नकेवलदेवेश्यएव किन्तुसधमादं अस्माभिःसहमादयिवारं हुतशेषरूपं त्वात्वां अस्मभ्यम- सदर्थमपि ॥ ११॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेसप्तमोवर्गः॥७॥ समिद्धोअपेत्येकादशचनवमंसूकमागस्य पूर्वगायत्रल्चित्युक्तत्वादिदंगायत्रं समिदाग्नित- नूनपादादयःएकादशमत्यूचंदेववाः यास्केनअर्किदेवतामयाजाइत्युपकम्पाग्नेयाः पयाजा- ऋतुदेवताः छन्दोदेवताः पशुदेवताः पाणदेवताभात्मदेवताः इत्यादिनापहून्पक्षानुपम्प- स्यबालणानिचमदग्नेियाएवेतिसिद्धान्तितं समिद्धभाभियइत्यनुकान्तम् पशावगस्त्यानामेका- दशमयाजरूपमिदमामीसूक्तम्। तवमथमा- समिबोअद्यराजसिदेवोदेवैःसंहसजित् । दूतोहत्याकविर्वह ॥३॥ सम्ध्देद्धः । अद्य । राजसि । देवः। देवैः । सहस्रजित् । दूतः । हुन्या। कविः । वह ॥१॥ हेअमे देवैर्व्यवहईभिः कत्विग्भिः समिद्धः सम्पग्दीपिवोदेवः अतएवदीप्यमानः समि- दैदेिवःसहितः समिधःसन् अयास्मिन्यागदिनेराजसिईशिषे हेसहसजिद सहसस्पधन- स्पैतवसंख्याकानांशत्रूणांवातः ततः दूतः देवानांदतवद यज्ञादिवार्ताहरः आहानाया अग्नि- देवानांदूतआसीदिनिर्भुवः। कविः कान्तदर्शी ईदृशस्त्वंहव्याभस्मदीपानिहवीं पिवह देवेश्यः भापय॥१॥ अथद्वितीया- तपादृतंयतेमध्वायज्ञःसमंज्यते । दत्तहरिणीरिपः॥२॥ पनि....1 २० सं० २.५८॥

·१११
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५३०९
तनपात् । ऋतम् । यते । मध्वा । यज्ञः। सम् । अज्यते ।
दर्धत् । सहस्रिणीः । इपः॥२॥
तनूनपात् यज्ञशरीरस्पनपावयिता यहा आपोप्रतन्वउच्यन्तइत्युक्तत्वादपानपातयिदा
तासांनप्तावा अयओषधयः ओषधीयोगिरितिन मृत्वं यज्ञःपूज्यः यज्ञनिर्वाहकत्वाद्वायज्ञः
ईदृशोग्निः ऋतंयज्ञयवे गच्छते अनुविष्ठवेयजमानायतभिमतार्थ मध्यामधुरेणाज्यसोमा-
दिव्पणसमन्यते सम्यमकः क्रियते किंकुर्वन्नयं सहलिणीः एतत्संख्याकानि इपोन्नानिद-
धत् यजमानेभ्योधारयन् ॥ २॥
अथतृतीया-
आजुह्वानोनुईब्यौदेवाआवक्षियज्ञियान् ।
अग्नेसहस्रसासि ॥३॥
आजुहानः। नः। ईड्यः । देवान् । आ।वक्षि । यज्ञियान् ।
अग्ने । सहस्रस्साः । असि ॥ ३॥
हेअग्ने आजुबानः अस्माभिराहूयमानःसनईडयोस्माभिःस्तुत्यः इङ्नामकः त्वन्नोस्स-
दर्थयशियानयज्ञभाजोदेवान् आवक्षि आवह हेअग्ने वं सहस्रसासि अपरिमितधनस्यदा-
ताति ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
प्राचीन॑वहिरोज॑सासहस्रवीरमस्तुणन् ।
पत्रादित्याविराजथ॥४॥
प्राचीनम् । वर्हिः । ओज॑सा । सहस्रध्वीरम् । अस्तृणन् । यत्र ।
आदित्याः । विश्राजय ॥४॥
पाचीनपागमं सहसवीरं सहस्रसंख्याकावीराः शत्रूणांविशेषेणईरयितारोदेवायस्पत-
ताइक् यदा अपरिमितावीराः पुत्रादयोयेनवाहक पहिरोजसामन्त्ररक्षणवलेनोपेवाऋत्विजाभ-
स्तृणन् आच्छादपन पत्रयस्मिन्वर्हिपि आदित्याःअदितेःपुत्रायूयं विराजथ विविधराजध्वेत-
दहिरस्तुणन् ॥ ४॥

·मं०११०२४ सू०१८८] द्वितीयोएकः
अथपश्चमी-
विराट्सम्राहिम्वीःमभ्वीहीश्वभूयसीश्चयाः ।
दुरौघृतान्यक्षरन् ॥५॥८॥
विराट् । सम्राट् । विभ्वीः । पृथ्वीः । वहीः। च । भूयसीः ।
च । याः। दुरः । घृतानि । अक्षरन् ॥ ५॥ ८ ॥
विराट् विशेषेणराजवइति व्यत्ययेनैकवचनं सम्राट् सम्यगतिपूज्यतरंराजमानाः अवा-
पिन्यत्ययेनेकवचनम् विश्वीविज्योविविधभविश्यः पावोःप्रायः प्रकर्षेणभविन्यः वह्वीर्वह्वयः
भूयसीः लोकप्रसिद्धसंख्याधि पस्यश्चया:दुरोयज्ञगृहद्वार:सन्ति ताघृतान्युदकानिपाण्युप-
कारार्थमक्षरनक्षरन्ति यदा यद्वीभूयसीरित्येतेसंख्यावचने शिष्टानितासांनामधेयानि ॥५॥
॥ इतिद्वितीयस्यपश्चमेष्टमोवर्गः ॥ ८ ॥
अथषष्ठी-
सुरुक्महिमुपेशसाधिश्रियाविराजतः।
उपासावेहसौदताम् ॥ ६॥
सुरुक्मे इति सुरुक्मे । हि । सुध्पेशंसा । अधि। श्रिया।
विराजतः । उपसौं। आ। इह । सीदताम् ॥ ६ ॥
सुरुक्मे शोभनदीमाभरणे हिमसिद्ध सुपेशसाशोभनरपे ईदृश्यावहोरात्रदेववेअधिअधिक
श्रियासौंदर्येणविराजतः विशेषेणदीप्येते हियोगादनिधानः तादृश्यावृपसी एतदानेरप्युपलक्षणं
उपशब्दोदिवसस्योपलक्षकः राविरुषाश्वोभे इहास्सिनदिनेभासोदतां आगत्पतिष्ठताआगछ-
तांवा ॥६॥
अथसप्तमी-
प्रथमाहिसुवाचसाहोतारादेव्याकवी ।
यद्वनौयक्षतामिमम् ॥७॥

·४१६ ऋक्संहितामाध्ये [अ०५.१० प्रथमा । हि । सुध्वाचसा । होतारा । दैव्या । कवी इति । यज्ञम् । नः। यक्षताम् । इमम् ॥७॥ मथमा मुख्यनामैतव मतमोमरुष्टतमी हिमसिद्धी सुवाचसापियवचनो दैव्यादेवाही होवा- रादेवानामाह्वानारीहोमनिष्पादकौवा कवीमेधाविनावेदौनोस्मदीयमिमयज्ञं यक्षनायजवांगच्छ- तोवा ॥७॥ अथाष्टमी- भारतीळेसरवतियावःसर्वांउपब्रुवे। तानचोदयतःश्रिये ॥८॥ भारति । इळे । सरस्वति । याः। वः । सर्वाः। उपब्रुवे ॥ ताः। नः । चोदयत । श्रिये ॥८॥ हेभारति भरतआदित्यःतस्यसंवन्धिनीभारती तादशियुलोकदेवते हेइळेभूदेवि हेसरस्वति सरोवाउदकंवातद्वत्यन्तरिक्षदेवते नाशिदेवि एताःक्षित्यादिदेवताः एतास्तिसः आदित्यमभा- वविशेषरूपाइत्याहुः यास्तिस्रः सर्वांवोयुष्मान्उपत्रुबे उपत्यस्तौमि ताः यूयंनोस्माननियेसंपदे चोदयत प्रेरयत ॥८॥ अथनवमी- त्वष्टारूपाणिहिमभुःपशुन्विश्यान्समानजे । तेपीनःस्फातिमायज ॥९॥ त्वष्टा । रूपाणि । हि । पृशुः । पशुन् । विश्वान् । सम्आनजे । तेपाम् । नः । स्फातिम् । आ । यज ।॥ ९॥ त्वष्टायज्ञसाधनपात्राभिमानीदेवोरूपाणियोनौसष्टानिरेतांसिरूपाणिकर्तुभुर्हि हिशदः श्रुत्यन्तरमसिद्धियोतनार्थः योनीवरेतसःसिक्तस्यत्वष्टारूपाणिविकरोतीनिश्रुतेः । सदेवोति- श्वान्सर्वानपिपशूनस्मदीयान्गवादिकान्समानजे सम्यगनक्ति व्यक्तीकरोति संपूर्वानकेर्लिंटित- सानुडितिनुट् अथपत्यक्षः तेषामक्तानांपशूनांस्फातिवृदिनोस्मदर्थमायज सर्वतःपूजय कु- वित्यर्थः॥९॥ तै० सं०१.५.९.।

·म.१०२४सू०१८९] हितीयोष्टकः থাৰী- उपत्मन्यौवनस्पोपाथोंदेवेभ्यःसृज। अग्निहव्यानिसिप्वदत् ॥१०॥ उप । मन्या । वनस्पते । पार्थः । देवेभ्यः । सृज ।। अग्निः। हव्यानि । सिस्वदत् ॥ १०॥ हेवनस्पतेयपाभिमानिदेय त्मन्याआत्मनैवदेवेश्योग्न्यादिश्यःपाथः परारूपमन्नंउपस- ज उत्पादय यूपानावपशुनियोजनाभावेनहविषाभावाद त्वय्येवंरुतपविसतिभग्निर्हव्यानिहवींमि सिस्वदव स्वादयतु स्वादूकरोतु ॥ १० ॥ अथैकादशी- पुरोगाअग्निर्देवानांगायत्रेणसमंज्यते । स्वाहास्तीपुरोचते ॥ ११ ॥९॥ पुरःगाः । अग्निः । देवानाम् । गायत्रेण । सम् । अज्यते । स्वाहा कतीपु। रोचते ॥ ११ ॥९॥ अपमनिर्देवानांपुरोगाः अमरपुदंपतिपुरोगामी यहा देवानांमध्येयज्ञमत्पग्निरेवपुरोगामी अतएवाग्रणीत्वादेवानिशब्दोनिष्पन्नः अग्निःकस्मादग्रणीभवतीतिनिरुक्तम् । वाइशोपंगायत्र- ण एतटुपलक्षितमयेणसमन्यते सम्पफ्टक्ष्यते स्वाहाहनीपुस्वाहाकारेपसामुहविःपदीयमानेषु रोचते अत्यर्थदीप्यते एताःमयाजदेवताः यज्ञावयवाभिमानिन्यः तद्दारायजएवस्तूयतइतिकपा- चिन्मतं ममेरेवनामान्तरमित्यन्ये ॥११॥ ॥ इनिद्वितीपस्यपञ्चमेनवमोवर्गः ॥९॥ अनपेविदशमंसूक्तमष्टरमागत्पत्रष्टुरमाने अग्नेनयाटावानेयमित्यनुक्रमणिका मावरनुवाकाश्विनशखयोस्रष्टुभेछन्दसिपिनियोगः अथैतस्याइत्पत्रानेनयामवृहनिपटा- १नि०५.११.1

·११८
ऋक्संहितामाष्ये [अ०५३०१०
नामुत्तमादुत्तमास्तिस्रउद्धरेदितिसूत्रितत्वात् अत्रशौनकः-उत्पथपतिपन्नोयोभ्रष्टोवापिपयः
क्वचित् । पन्थानपतिपद्येतरुत्वावाकर्मगर्हितम् ॥ १॥ अग्नेनयेतिसूक्तेनपत्यूचंजुहुयादृवम् । ज-
पेचप्रयतोनित्यमुपतिष्ठेतवानलमिति ॥ २ ॥ आद्याश्चतस्रःश्रवणाकर्मणिविनियुक्ताः श्राव-
प्पांपोर्णमास्पामित्यत्रसूत्रितम् अग्नेनयसुपधारायेअसानिविचतसृभिःमत्यूचंहुत्वेति आ-
मेयेपशीवपापुरोडाशयोरायेद्देअनुवाक्ये तथाचसूत्रितम्-अग्नेनयतुपथारायेअस्मानपाहिनो-
अग्नेपायुभिरजसैरिति आद्यामायणीयेष्टोआमेयस्यानुवाक्यातैवोदयनीयेयाज्या वदहमाय-
पीयेटिरित्पत्रसूषितम्-अमेनयमुपधारायेअसागादेवानामपिपंथामगन्मेविविपरीवाश्चयापा-
नुवाक्याइतिच।
तबसूक्तेपथमा-
अग्नेनपंसुपाराये स्माविश्वानिदेववयुनानिविद्वान् ।
युयोध्या स्मञ्जुहुराणमेनोभूयिष्ठांतेनमउक्तिविधेम ॥ १॥
अग्ने । नये । सुपथा । राये । अस्मान् । विश्वानि । देव । वयुनानि ।
विद्वान् । युयोधि । अस्मत् । जुहुराणम् । एनः । भूयिधाम् । ते ।
नमः उक्तिम् । विधेम ॥ १॥
हेमने अपनादिगुणविशिष्ट देययोतमान विश्वानिवयुना निसर्वाणिप्रज्ञानानि भनेनेतद्-
नुष्ठितमिदंमायणीयमितिपदेतवज्ञानमस्ति तद्विदानित्यर्थः यतोविद्वान् अतस्त्वमस्मान्सुपथा
शोजनेनमार्गेण रागन्तव्यायस्वर्गादिधनाय द्वितीयार्थेवाचतुर्थी पापणीयरायंपतिनय तदर्थं
जुहुराणंटिलकान पार्षफलपतिबन्धरूपमस्सव असतोपयोधिपृथगुरु तेवषषपंभूषि-
छोमविप्रवृद्धानमातिनपस्कारोक्तिस्तुति विधेम परिचरेम कुर्मः ॥ १॥
आयुष्कामेष्ट्यांअमेत्यंधारयेतिद्वेस्विष्टकतोयाज्ये पाहिनइतिचतुर्थीअनुवाक्या पाहिनो-
अग्नपायुभिरणलेरमत्वंपारपानन्योअस्मानिविसंपाज्येइतिसूत्रितम् एतेएवस्वस्ययन्यामपिसंया..
ज्येइविसत्रिवत्वाद।
सेपाद्वितीया-
अलंपारपानव्योअस्मान्स्वस्तिमितिदुर्गाणिविश्वा ।
पृश्चपृथ्वीबहुलानामांतोकायुतनयापशंयोः॥२॥

·। म.१०२४ सू०१८१] द्वितीयोष्टकः ४१९ अमे । त्वम् । पारय । नव्यः । अस्मान् । स्वस्तिभिः । अति । दुःगानि । विश्वा । पूः। च । पृथ्वी । बहुला । नः । उर्वी । भव । - तोकार्य । तनयाय । शम् । योः॥२॥ हेममे स्वनव्योनववरःस्तुत्योवात्वमस्मानयागानुष्ठातृनपारय कर्मसमापय्यातिपारय अति कामय केनसाधनेन स्वस्तिभिः अस्तिरभिपूजितःशुशब्दाशोभनयचनः अत्यन्तंपूजितैर्यज्ञादि- साधनैः कानि विश्वासर्याणिदुर्गाणिदुर्गमनानिपापानिअनविक्रमणीयानि दुरिताल्पानिजतिपार- पकिश्च नोस्माकंपृथ्वीपृथुतरापश्चपुर्यपिशवत्वितिशेपः चशब्दोवक्ष्यमाणेनमहसमुच्चयार्थः पूरि- विजात्येकवचनं पुराण्यपिभर्वपित्यर्थः तथानोरमाकंउर्वीपृथ्व्यपिबहुनासस्पादिनाबहुतराभवतु त्वंतुतोकायअपत्याय तनयायपुत्राय तोकशब्दोपत्यसामान्यवचनः तनयशब्दापुत्रवचनः शंसु- खंयोमिश्रयिताभव यद्वारोगाणांशमनंभयानांयावनंचभव कुर्वित्यर्थः ॥२॥ अथतृतीया- अनेत्वमस्मधुयोध्यमीवाअनग्नित्राअभ्यमन्तकृष्टीः । पुनरस्मभ्यमुवितायंदेवक्षाविश्वेभिरमृतेभिर्यजत्र ॥ ३॥ अर्ने । त्वम् । अस्मत् । युयोधि । अमीवाः । अनमित्राः । अभि। अमन्त । कुष्टीः। पुर्नः । अस्मभ्यम् । सुविनार्य । देव । क्षाम् । विश्वभिः । अमृतेभिः । यजत्र ॥ ३॥ हेअमेवंअभीवाः रोगाभरमअस्मत्तोयुयोधि व्यावर्तय याअनग्निधाः अग्निनाअपाटि- ताः रुष्टीः प्रजाःअश्यमन्तअभिमिमते हिंसतिअस्मान यच्छन्दाध्याहारादनिपातः नायुयोधियु- खतोषियोजयः यदा वाः अनमित्राः पापिन्यः कृष्टयः प्रजाः भायमन्त त्वयायपिअभितोरोगः मापयितुमर्हन्ति पयंतुनतादृशाः अतोस्मनोवियोजयेत्यर्थः नकेवरवियोगमावं अपितुपुनःपुनरि- दंकर्तव्यं अस्मायंभस्मदर्थसुवितायशोभनफटाय हेयजत्रपष्टव्यदेवद्योतमानाने विश्वेभिरमते- निः रिमरणधर्मभिः अन्यैर्यष्टव्यदेवःसह साथिर्वदेिवयजनलक्षणामागच्छतिशेषः॥३॥ पाहिनइत्यस्यापिनियोगद्वपमनत्वंपारयेत्यत्रोक्तं तथाग्नेयपशावेपैवह विषोनुवाक्या तथा- चसूषित-पाहिनोअमेपायुभिरनमःशुक्रायभानवेभापमिदि।

·। ४२० ऋक्संहितामाष्ये [अ०५ २०११ सैपाचतुर्थी- पाहिनोअपायुभिरजरुतमयेसर्दनआशुशुक्वान् । मातेभयंजरितारंपविष्टनूनविदन्मापुरमहस्वः॥४॥ पाहि । नः । अमे। पायुभिः । अझैः। उत। मिये। सर्दने । आ। शुशुक्वान् । मा। ते । भयम् । जरितारम् । यविष्ठ । नूनम् । विदत् । मा। अपरम् । सहस्वः॥४॥ हेमने नोस्मानजलैः अनवरवैरविच्छिन्नैःपायुभिः पाटनकारैः पाहिपालय उवा- पिच प्रियेसदनेनवमियभूतेयागगृहे आसर्वतः शुशृक्वान्दीप्यमानोभवेतिशेषः किञ्च हेयविष्ठ युवतम तवरितारंगरितारंस्तोवारंमांनूनमयभयंमाविद मालभतां मामोतु हेसहस्वःवस्वन्न- ने अपरमपरस्मिन्काले भयंमाविदत् अपरंमदन्यवामाविद् ॥ ४ ॥ अच्युतायभीमायककपालपुरोडाशहोमेमानोअनइत्यनयाआशयमभिजुहोति नधाच सवितम्-मानोअमेवराजाभवायत्येनमाशपेनाभिजुहोतीति । सैषापञ्चमी- मानोअग्नवसृजोअघायांविष्यवेरिपवैदुछुनायै। मादुत्वदर्शतमादतनोमारीपतेसहसावन्परांदाः॥५॥१०॥ मा। नः । अग्ने । अव । सृजः । अघाय । अविष्यवै। रिपर्वे । दुच्छुनायै । मा। दत्वते । दर्शते । मा। अदते । नः। मा । रिर्पते । सहसाध्वन् । परी । दाः ॥ ५॥१०॥ हेअमे नोस्मान् अघापहिंसकायाविष्यवे अविष्यतिरतिकर्मा भक्षणेउवे दुछुनाये सुनंसुर्सदुष्टसुखकारिणे दुःस्वकारिणइत्पर्धः तस्मैरिपपेमायसृजः मात्याक्षीः तद्धीनं भाकुर्वि- स्पर्धः तथानोस्मान्दत्वते दंतवते दशतेसाइते सदियोमावसृजः तथानोस्मान् अदतेअइंत- कापवादिभिर्धाविने नावसजथः तथारिपतेहिंसकायतस्करराक्षसादये हेसहसावन सहस्ति- न मापरादाः पराभूमादेहि सर्वथानदेहीत्यर्थः ॥ ॥ इविविवीपस्यपञ्चमेदशमोवर्गः॥ १० ॥ । %D

·म० अ०२४सू०१८१] द्वितीयोष्टका
४२१
अथपष्ठी-
विधुत्वावाँऋतजातयंसद्गुणानोअग्नेतन्वेवरूथम् ।
विश्वानिरिक्षोतवानिनिरसोरभिद्रुतामसहिदेवविष्पट् ॥ ६॥
वि । घ । वाध्वान् । ऋतजात । यसत् । गृणानः । अग्ने।
तन्वे । वरूथम् । विश्वात् । रिरिक्षोः । उत । वा । निनित्सोः।
अभिहताम् । असि । हि । देव । विष्पट् ॥ ६ ॥
हेऋतजात यज्ञार्थमुत्पन्नाग्ने वरूथंवरणीयं त्वांतन्वे शरीरपोपायगृणानःस्तुवन् त्वावान्
वयादेवतयातदान जनोविघयंसद विमोचयतिखल्वात्मानं कस्मात्सकाशात् विश्वात्सर्वस्माद
रिरिक्षोहिसितुमिच्छोश्चौरादेः सकाशात् उतवाअथवा निनित्सोः निन्दितुमिच्छतः हेदेव अभि-
ढुवांआभिमुख्येनफुटिलं कुर्ववादिषां विष्पट् विशेषेणवाधकोसिहि अतस्त्वद्नुमहादयंजनो-
वियंसत् ॥ ६॥
अथसप्तमी-
।
त्वंताअंमभयान्विविद्दान्वेपिपित्वेमनुपोयजत्र।
अभिपित्वेमनवेशास्योभूम जेन्यउशिभिर्नाकः ॥७॥
त्वम् । तान् । अग्ने। उभयान् । वि। विद्वान् । वेपि । प्रपित्वे ।
मनुपः । यजत्र । अभिऽपित्वे । मनवे । शास्यः। भूः।
मर्मजेन्यः । शिकभिः । न अनः॥ ७॥
हेयजत्रयष्टव्याने त्वतान् यष्ट्रनयष्टुश्चोभयान् मनुषोमनुप्यान् पिविविच्यविद्वान् जानन्
पपित्वेसनिहितएवकालेवेपि कामयसे यष्टुन् तथाकुर्वनअक: आक्रमितात्वं मनवे षष्ठ्यर्थेचतुर्थी
मनुष्यस्ययजमानस्यअभिपित्वे अभिप्रायकाटेअभिगमनपतियज्ञेवाशास्योभूः शिक्षणीयोभव इ-
दंकुर्विदंकुर्वितिविधेयोभव तत्रदृष्टान्तः-मर्मजेन्यः शोधयितायजमानः उशिग्भिर्न कामयमान
विम्भिरिव ॥७॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०५१०१२ है अथाष्टमी- अर्वोचामनिवचनान्यस्मिन्मानस्यसूनुःसंहानेअग्नौ। वयंसहसमृपिभिःसनेमविद्यामेजनजीरदानुम् ॥ ८॥११॥ अवौचाम । निवचनानि । अस्मिन् । मानस्य । सूनुः । सहसाने । अग्नौ । वयम् । सहस्रम् । ऋषिभिः। सनेम। विद्यामं । इपम् । सृजनम् । जीरहदानुम् ॥ ८॥११॥ वयंअस्मिन्ननौनिवचनानिनियमपूर्वकाणिवांसिस्तोत्ररूपाणिअबोचामचूमः अग्निवि- शेप्यते मानस्यसूनुः मीयतइतिमानोमयः तस्यसूनुरमिः मन्त्रेणोत्पायमानत्वात् सप्तम्यर्थेमथमा मानस्पसूनी सहसानेशवणामभिभवितरिअग्नौभवोचाम वयमेभि+पिभिरतीन्द्रियार्थमकाकि- मंचेःसाधनैः सहस्रमपरिमितंधनं सनेम संभजेमहि वियामेगितम् ॥ ८॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेएकादशोवर्गः॥११॥ अनर्वाणमित्यष्टर्चमेकादशंसूक्तमागत्यंबार्हस्पत्यत्रैष्टुभं अनर्वाणवार्हस्पत्यमित्यनुकान्त- म् श्रौतविनियोगौशिकः अवशौनकः-लात्वाजपेदनर्वाणनमस्कृत्यबृहस्पतिम् ।पीरानधनंच- पामोतिसौश्लोक्यंचनियच्छतीति । . तत्रमथमा- अनर्वाणस्पर्शमन्द्रजिह्वसहस्पतिवर्धयानव्यमः । गाथान्य सुरुचोयस्यदेवाआशृण्वन्तिनवमानस्य॒माः॥१॥ अनर्वाणम् । रापनम् । मन्द्रजिह्वम् । बृहस्पतिम् । वर्धय । नय॑म् ।अर्कैः । गान्यः । सुरुचः। यस्य॑ । दे॒वाः । आशृण्वन्ति । नव॑मानस्य । मर्ताः ॥ १॥ हेहोतः नव्यनवतरंस्तुत्यंवा तमनवाणं अगन्तारस्तोतुरधीनमित्यर्थः वृप अपांफलानां वर्पितारंमन्द्रजिह्नमादकवाचंबृहस्पति मन्त्रस्यपालयितारंएतनामदेवं अरर्चनसाधनैर्मवे- वर्धय पवृद्धकुरु सुरुचः शोभनदीमेवमानस्यस्तूयमानस्य कर्मणिकर्तृपत्ययः यस्यबृहस्पतेः कर्मणिपठ्यः रोचमानस्तूयमानं गाथान्यः गाथेनिवाड्याम स्तुतियचसोनेतारोदेवाव्यवहां ·मं०११०२४ सू०१९०] द्वितीयोष्टक: ४२३ रोमांमनुष्याहोत्रादयः यद्गा नवमानस्यस्तुवानस्पयजमानस्यसंबन्धिनस्तेआशृण्वन्ति आ- भावयन्तिपुरातबृहस्पतिवर्धय अआनर्वणमत्युतमन्यस्मिन्नित्यादिनिरुक्तंद्रष्टव्यम् ॥ १ ॥ चार्हस्पत्येपशी तमृत्वियेत्येपावपायाच्या त्रिवच-बृहस्पतेअतियोंअहनिमृत्ति- पाउपवाचःसचन्तइति । सैपाद्वितीया- तमृत्वियाउपवासचन्तेसौनयोदेवयतामसर्जि। वृहस्पतिःसलओवरीसिविभ्वाभवत्समृनेमातरिश्वा ॥२॥ नम् । ऋत्वियाः। उप । वाचः । सचन्ते । सर्गः । न । यः। देवज्यताम् । असजि। बृहस्पतिः । सः । हि । अः। वरीसि । विभ्वा । अभवत् । सम् । ऋते । मातरिश्वा ॥ २ ॥ तंबृहस्पतिऋत्वियाः वर्षतुसंबन्धिन्योवाचोमाध्यमिकाउपसचन्ते समीपेसेवन्ते यःसर्गो- न उदकस्यलष्टापि नशब्दोप्यर्थे देवयतादेवानिच्छतांयजमानानां असजिफलं यद्वा देवत्वमि- म्छतांमनुष्याणांअसर्जिसृष्टवान् वृष्टयुदकम् यहा ऋत्वियाः प्राप्तकालीनावाचः होनादिपेरि- तावाचः उपसचन्ते तयःसर्गोन उदकसृष्टिरिख सः सएवबृहस्पतिः अओहि व्यञ्जकःखलु तस्मिन्वतिसर्वेभवन्ति अतएवविश्वाविभुयांशोमातरिश्वावृष्टिनिर्मातर्यन्तरिक्षेचेष्टमानोवायु- सहशोवावरांसिवरणीयानिवृष्टयादिफलानिसंपादयन् ऋतेउदके निमित्तभूनेसविसमभवत् संभूतः अथवा अओयज्ञियानांव्यञ्जकोमातरिश्वाफलस्यनिर्मातरियज्ञेश्वसितावर्तमानः सबृहस्पतिः अक्षयज्ञेनिमित्तभूतेसतिवरांसिवरणीयानिहवींपीच्छन् विश्वाविभुः समभवव ॥ २ ॥ अथतृतीया- उपस्तुतिनमसुउद्यतिंचलोकसत्सवितेवप्रबाहूं। अस्यक्रत्वान्यो योअस्तिमृगोनभीमोअरक्षसस्तुविष्मान्॥३॥ नि०१.२५॥

·४२४
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५ २०१३
उपस्तुतिम् । नमसः । उत्ध्यतिम् । च । श्लोकम् । यसत् ।
सवितादेव । प्र । वाहू इति । अस्य । क्रत्वा । अहन्यः ।
यः। अस्ति । मृगः । न । भीमः अरक्षसः । तुर्विष्मान् ॥ ३॥
अयंबृहस्पतिरुपस्तुतियजमानेनोपेत्यक्रियमाणांस्तुतिनमसः हविलक्षणस्यानस्योयति-
दारंचश्लोकं अन्योयोमवविशेषोस्तितंचमयंसद प्रकर्षणयतस्वीकत यजमानोवातत्सर्वपय-
च्छत्यस्मै तवदृष्टान्तः सवितेव सूर्यइव सपथास्तोत्रादिकंस्वीकरोतितद्वत् यजमानपदानपक्षे
सविता सर्वस्यमसवितासूर्यइव सयथाबाहुभ्यः प्रकाशादिप्रयच्छवितद्वव बाहूबाहुयायजमा-
नोपीत्यर्थः तस्यमहत्त्वमाह-अरक्षसः स्वविरोधिरक्षोरहितस्यास्पबृहस्पतेः क्रत्वाकर्मणासाम-
ध्यनाहन्योतिसाधुर्य सूर्योस्तिसभीमोमगोन भयजनकःसिंहादिरिव भीमोभयहेतुस्तुविष्मा-
बलवान्परिभ्रमतीविशेषः यस्यमाहात्म्येनमवाभिमानिनोबृहस्पतेःसामावमन्देहाद्यसुरा-
नजित्वातितेजस्वीभवति तादृशोमहानुभावोयजमानदत्तंहविरादिकंस्वीकरोतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
अस्यश्लोकोविीर्यतेपृथिव्यामोनयसयक्षभृदिचेताः।
मृगाणांनहेतोयन्तिचेमारहस्पतेरहिमायाँअभियून् ॥४॥
अस्य । श्लोकः । दिवि । ईयते । पृथिव्याम् । अत्यः ।
न । यसत् । यक्षभृत् । विश्चैताः । मृगाणाम् । न । हेतयः ।
यन्ति । च । इमाः। बृहस्पतेः। अहिमायान् । अभि । यून् ॥ ४॥
अस्य बृहस्पतेः श्लोकः स्तुत्यात्मकाकीर्तिः गर्जितवाग्वा दिविद्योतमानेधुलोकेपृथिव्यां
चईयवेगच्छति व्यामोति योबृहस्पतिरत्योनअतनशीलादित्यइव यक्षवपूजितंहविरादिकंदधा-
नः विचेताः विविधंचेतयिता माणिनांविशिष्टमज्ञायुक्तोवायंसद नियच्छतिफलं किञ्चमृगाणां ह-
न्नुमन्विष्यतां हेतयोनायुधानीवास्यबहस्परिमाहेतपःहिस्साण्यायधानियन्तिगच्छन्तिच चवा-
योगेपथमेतिननिघातः अहिमापानआगत्यहव्योऽन्तरिक्षचारिण्योवामायायेपांवृत्रादीनाता-
नसुरान् पून दिवसान् कालाध्यनोरितिद्वितीया तान्यायुधान्यशिलक्षयन्तिच उपसर्गश्रुतेर्योग्य-
क्रियाध्याहारः॥४॥

·मं०११०२४सू०१९०] द्वितीयोटकः १२५ अथपञ्चमी- येत्वादेवोकिंमन्यमानाःपापाभद्रमुपजीवन्तिपुत्राः। नट्ये अनुददासिवामंहस्पतेचर्यसुइपियोरुम् ॥५॥ १२ ॥ ये। त्वा । देव । उस्मिकम् । मन्यमानाः। पापाः । भद्रम् । उपजीवन्ति । पुजाः । न । दुःध्यै । अनु । ददासि । वामम् । बृहस्पते । चर्यसे । इत् । पियारुम् ॥ ५ ॥१२॥ हेदेवबृहस्पते येपापाः पापयुद्धयः अल्पाः पञाः हविर्लक्षणानवन्तः पापेनजीर्णावानराः भकल्याणत्वात्वांउलिकं उलियेतिगोनाम कुत्सितामपक्षीरोत्साविणींगांजीर्णमनहाईवामन्यमा नाः उपजीवति उपेत्पमाणति अल्पयाचन्तइत्यर्थः ड्यर्धिये वचनव्यत्ययः दुईदिल्यस्वेयो- वामवननीयधनंनानुदासि अनुकूटनवितरसि हेवृहस्सवेदेव पियारुसोमपानशीलंसोमेनपटार महाफलंलिप्सुंचयसइदगच्छस्येवअनुग्रहीतुं चयगतावित्यस्येदंरूपं यद्वा हेबृहस्पते पियारुहिंसक पीयवेहिंसाकर्मणइदरूप मागिहिंसकंचयसइद हस्येव बृहस्पतेयच्चातयसिदेवपीयुमितिनि कम्॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेद्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥ अथषष्ठी- सुप्रैतुःसूयवसोनपन्थादुर्नियन्तुःपरिप्रीतोनमित्रः। अनर्वाणोअभियेचक्षतेनोपीटताअपोर्तुवन्तौअस्थुः ।। ६ ॥ सुप्रैः । सुध्यवसः। न । पन्थाः । दुःनियन्तुः । परिप्रीतः । ना मित्रः । अनर्वाणः । अभि । ये । चक्षते । नः । अर्पिवताः । अपऊर्णवन्तः । अस्युः॥६॥ हेबृहस्पते त्वंसुपेतुः सुष्टुगन्तुः मनुष्यस्यसुयवसः शोभनान्नस्य पन्थान मार्गइव सुष्पा- भागंगामिनोगमनेसुयवसः पन्थाइवसुखकारीभवेत्यर्थः किञ्च दुनियन्तुः दुःखेननियमितुः राशः नि०१. २५.. ५४

·ऋक्संहितासाये [अ०५व०११
परिमीतः सर्वप्रकारेणसंतुष्टः द्वेषादिरहितः मित्रोनमुहन्मंत्रीव सयथादुर्नयान्निवर्तयनितद्वद् त्व-
मपितथास्मभ्यंकुर्वित्यर्थः सखिवदमार्गानिवर्त्यमार्गेयज्ञादिरूपेयोजयित्वातत्रापिफलपदोभवे-
त्यर्थः किश्च अनर्वाणः अपापाः येनरानोस्मानभिआभिमुख्पेनचक्षतेबोधयन्ति अपीवृताः
अज्ञानेनावृताअपिअपोर्तुवन्तः अपगतावरणवन्तोज्ञानयन्तोऽस्थुः तिष्ठन्तु यद्वा अनर्वाणः त्वाम
पामुवन्चोयेस्सद्विरोधिनोमान्अभिचक्षते अभिवदन्ति निन्दन्ति तेपीवृताः आच्छादितारक्षि-
ताअपिअपोर्तुवन्तः अपगतरक्षणाभवन्ति ॥ ६॥
संयंस्तुभइत्येपाबार्हस्पत्येपशोपुरोडाशस्ययाज्या सूत्रितश्च-संयंस्तुभोवनयोनयन्येवापिन-
इति ॥
सैपासक्षमी-
संयंस्तुभोवनोनयन्तिसमुद्नस्रवतोरोघंचकाः।
सविटाँउभयचरेअन्तहस्पतिस्तरआर्पश्चगृध्रः ॥७॥
सम् । यम् । स्तुभः अवनयः। न । यन्ति । सुमुद्रम् । न । स्रवतः।
रोधचकाः । सः। विद्वान् । उभयम् । चष्टे। अन्तः ।
बृहस्पतिः । तरः। आपः । च । गृधः ॥ ७॥
बृहस्पतिस्तुभः स्तोत्राणिअवनयोन सर्वाअवनयोभूमयोमनुष्यायथास्वामिनकर्मपतिवा-
संयन्ति सङ्गच्छन्तितद्वद यथासमुइरोधचकाः नदीनामैतद रोधनशीलानिचक्राणियास तास्ता-
दृश्यः कूलंक्रममाणावास्रवतोन स्रवन्त्योनयोयथायन्ति तद्ववसर्वाअपिस्तुतयः त्वामेवपामुवन्ति
गृधः गर्धनशीलः वृष्टिमाकांक्षमाणः सबृहस्पतिः विद्वान्वक्ष्यमाणाभिज्ञस्तरः तरणंजलाभिवृद्धिं
आपः उदकानिचोभयंअन्तर्मध्येस्थित्वाचष्टे पश्यति करोतीत्यर्थः ॥ ७ ॥
अथाएमी-
पुवामहस्तुविजातस्तुविष्मान्द्रहस्पतिर्टपभोधायिदेवः ।
सनस्तुतोपीरपद्धातुगोमद्विद्यामेपंसृजनजीरदानुम् ॥ ८॥१३॥
एव । महः । तुविजातः । तुर्विष्मान् । बृहस्पतिः । हपभः ।
धायि । देवः । सः। नः । स्तुतः । वीरवत् । धातु।
गोमत् ।
विद्यामं । इपम् । टुजनम् । जीरदानुम् ॥ ८ ॥ १३ ॥

·म० अ०२१सू०१९१] द्वितीयोएकः
४२७
महः महान तुविजातः महुर्थमुत्पन्भः तुविष्मान्चलवान वृपभोपांवर्षिवादेशेवहस्पतिरेवएवं
स्तुतिमकारेणधायि धीयते स्तूयतइत्यर्थः सस्तुतोदेवोनोस्माकंदोरवत्पुत्रायुपेतं गोमदशोभियुतफ-
लंघातुधारपतु करोत्वित्यर्थः विद्यामेतिगतः ॥ ८॥
॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेत्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥
ककतइतिषोडशचंद्वादशंसूतं अपिरगस्त्यः अतृणसूर्यास्त्रयोदेवताः विष्टुप्छन्दः सूर्यदि-
पमित्यायास्तिसोमहापरायः अष्टकौसप्तकः पट्रकोदशकोनवकवेत्युक्तलक्षणोपेतत्वाव नवाना-
मित्येषात्रयोदशीमहावृहती चत्वारोष्टकाजागतश्चमहावृहतीइतियुक्त अवययप्यक्षराणिन्यूना-
नि तथापिव्यूहेनपूरणीयानि अत्रानुक्रमणिका-करतःपोडशोपनिषदानुष्टुभममृणसौर्य विपश-
झावानगस्त्य मानवीदृशम्पायास्तिस्लोमहापंक्तयोमहावृहतीचेति उपनिषदितिरहस्यमित्यर्थः
विषशकायुकोगस्त्यः तत्परिहारायेदमुक्तवान् श्रौतस्यविशेषविनियोगोलेडिकः अत्रशौनकः
करतोनेतिसूक्तंतुविपातःप्रयतोजपेत् । विपनक्रमतेचास्यसादृष्टिविषादपि ॥ १॥ पक्कीट-
लूतासुविषदृष्ट्रिवृश्चिकृतश्चय । मूलंचकत्रिमंचैवणपन्सर्वमपोहतीति ।। २ ॥
नवप्रथमा-
करतोनकहनोथौमतीनकट्टतः।
हावितिलपीइतिन्यदृष्टाअलिप्सत ॥ ३॥
कईतः। न । ककृतः। अथो इति । सतीनकहानः।
द्वौ । इति । नुपी इति । इति । नि। अदृष्टाः । अलिप्सत ॥ १ ॥
कहतः अल्पविषः कश्चिनकङ्कतः नविपरीतः अनल्पविषोमहारोगादिः सकतेर्गत्यर्थस्यव-
व्यत्ययेनकतइतिसरन्भवति अथोअपिचसतीनकडूतः सतीनमित्युदकनाम सतीतंगहन-
मितितनामसुशाठाव उदकचारीअल्पविषवानकश्चिवर्युइभादिः एवंझावितिअन्तविपमहाविष-
भेदनजलस्थलभेदेनयाहिपका इतिष्ठपीइविष्ठोपणावितिभकारद्वैविध्यदाहकत्वयोःप्रतिपादनाये-
निकारयं तथाअष्टाभदृश्यमानरूपाः एतत्संज्ञकाश्चकेचित विषधराएवमुक्तमकारायेस-
न्ति तेनूनमान्यटिप्सत निःशेषेणलिंपन्ति साण्यद्गानिविषमावृणोति केनस्वमितिनज्ञा-
यतेइविभावः ॥ १॥

·फक्संहितामाप्ये
[अ०५व०१५
अथद्वितीया-
अदृष्टान्हन्त्यायत्ययोहन्तिपरायती।
अौअवघ्रतीहन्त्यथोपिनष्टिपती॥२॥
अदृष्टान् । हुन्ति । आध्यती। अयो इति । हन्ति । पराध्यती।
अथो इनि । अवश्मृती । हन्ति । अथो इति । पिनष्टि । पिपती ॥२॥
अनेनविषयोपधिःस्तूयते आयवी विषदटस्पसकाशमागछन्ती विषनिहरणसाधनौ-
पधिः अदृष्टानअदृश्यमानान विषधरानहन्तिहिनस्ति अथोअपिच परायतीपरागच्छन्ती संमा-
जनसमये याक्मवृत्ताहन्तिनाशयतिजलपरविषधरान् अथोअपिच अवामती कर्मणिकर्टमत्य-
यः अवहन्यमानौषधिः स्वगन्धेनहन्तिबहुविषान् यदा काचिदोपधिः देशकान्मारयत्येव अथो-
अपिच पिपतीपेपणंक पदपिष्यमाणावौषधिःपिनष्टि चूर्णीकरोत्यल्पविपान् अथवासर्वेषुवा-
स्पेष्वविशेषेणसर्वविपकारिणांनाशउक्तः॥२॥
अथवृत्तीया-
शरासःकुशरासोदसिसर्याउत।
मौजा दृष्टांरिणाःसर्वेताकन्यलिप्सत ॥३॥
शरासः । कुशरासः । दासः । सैः । उत । मौजाः।
अदृष्टाः । बैरिणाः । सर्वे । साकम् । नि । अलिप्सत ॥ ३ ॥
भन्यांश्वविपहेतूनाह शरासः शरावेणुदण्डसदृशाअन्तश्छिद्रास्तृणविशेषाः कुशरासः
कुत्सितशराः अल्पच्छिद्राः शरसदृशाः तृणविशेषाः दर्भासोदर्भाः कुशाः सैर्याः तटाकादि-
पान्तोद्भवाः तृणविशेषाः अश्ववासराइतिमसिद्धाः उतापिचमौजाः मुआपसिधाः परिणाः वी-
रणप्रकाराः एतेपुवर्तमानाः अदृटा उतरूपाः सर्वे विषधराः साकं मिलित्वा न्यलिप्सत निलिप-
न्तिम ॥ ३॥
अथवतुर्थी-
निगावोगोष्ठेअंसदन्निमृगासौअविक्षन ।
निकेतवोजानान्यदृष्टाअलिप्सत ॥१॥

·मं०११०२४ सू०१९१] हितीयोष्टक: नि । गावः । गोऽस्थे । असदन् । नि । मृगासः। अविक्षत । नि । केतवः । जनानाम् । नि । अदृष्टाः । अलिप्सत ॥ ४ ॥ गावोगोष्ठेन्यसदन निषीदन्ति मृगासोमगाः न्यविक्षत निविष्टाः स्वस्वस्थानउपरताःजना- नांपाणिनांकेतवः प्रज्ञानानि उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः नीचान्यभवन् एवस्सिनसमयेम- दृष्टाअदृश्यमानरूपाः सन्तोन्यलिप्सत निलिंपन्तिविशेपेण ॥ ४॥ अथपञ्चमी- एतउत्येप्रत्यदृश्रन्प्रदोपंतस्कराइव । अदृष्पाविश्वदृष्टाभर्तियुद्धाअभूतन ॥५॥१४॥ एते। ऊँ इति । त्ये । प्रति । अदृअन् । प्रदोपम् । तस्कराः इव । अदृष्टाः। विश्वदृष्टाः । प्रतिध्बुद्धाः। अभनन॥ ५॥ १४ ॥ त्येतेएतेसमित्यदृअन् प्रतिदृश्यन्ते रात्रौश्वासादिलिझेन उपुरणः यदा रात्रीहन्तारः दिवाएतेमतिदृश्यन्ते तत्रदृष्टान्तः-पदोपरात्रिदोषाराम्पितिवमसाभिभूतासुराधिपुतस्कराइव हिं- सकाश्चोरादृश्यन्ते तथातदद कीदृशास्ते अदृष्टाः अपरिदृश्यमानाः विश्वदृष्टाः विश्वदृष्टयैस्ते वादृशाः मतिदृश्यन्ते अतोहेनराः पतिबुद्धाअभूतन भवत ।। ५॥ ॥ इविद्वितीयस्याश्चमेचतुर्दशोवर्गः॥१४॥ अथपष्ठी- पौर्वःपितापृथिवीमातासोमोभ्रातादितिःखा। अविश्वदृष्स्तिष्ठतेलयंतामुकम् ॥ ६ ॥ यौः।। पिता। पृथिवी । माता । सोमः। धाता । अदितिः । स्वसा। अदृष्टाः । विश्वदृष्टाः। 'इलयत । सु । कम् ॥ ६॥ तिष्ठेत।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५५०१५ अतः परविपचिकित्सा तत्रतावत हेसर्पाः वोयुष्माकंयोः पिता पृथिवीमातासोमोनावा भदि निर्देवमावास्यसा एवंमहानुभावामहोरगाअदृष्टाः अन्यैरदृश्यमानरूपाः वसंतुविश्वदृष्टाः सर्वस्पदृष्टारोयूपतिष्ठतस्वस्वस्थाने मांप्रतिमागच्छव सुसुतरांकंसुर्खयथातथा इलपच ईर- यतगच्छव सोमशब्देनसोमाधारोद्युलोकउच्यते पृथिव्यन्तरिक्षयुस्थानस्थाः सर्गःस्वस्व स्थानंपामुन असहाधांमाकुरुतेत्यर्थः ॥ ६॥ अथसप्तमी- येस्यायेअंग्या सूचीकापेमकताः। अदृष्टाःकिञ्चनेहवःसर्वेसाकंनिर्जस्यत ॥ ७॥ ये। अस्याः 1 ये । अंग्याः । सूचीकाः । ये। कताः। अदृष्टाः । किम् । चुन । इह । वः । सर्वे । साकम् । नि।जस्यत॥७॥ पेस्याः अंसार्हाः अंसगाः अंसेभवाः अंसाग्यांखादन्तोवा वथायेअग्याः अन्नगाः अ- निशरीरेणहन्नारोदालविकादयः सूचीकाः सूचीदृशः पुच्छरोमाणोवृश्चिकायाः येचप्रकानाः परुष्टविषाः प्रकटगामिनोवामहोरगाः अदृष्टाः अदृश्यमानाः किशन यत्किंचितसर्पजातमस्ति इहास्सिन्समीपवोयुष्माकंकिमस्ति अतःयूयंसर्वेसाकंसहनिजस्पन निरांजस्यत मुञ्चतास्मान जसुमोक्षणे देवादिकः ॥७॥ अथाष्टमी- उत्पुरस्तात्सूर्यरातिविश्वदृष्टोअदृष्टहा। अदृष्टान्त्सर्वांगंमपन्सश्चियातुधान्यः॥८॥ उत् । पुरस्तात् । सूर्यः । एति । विश्वदृष्टः । अदृष्टटहा । अदृष्टान् । सर्वान् । जंभयन् । सर्वाः । च । यातुधान्यः ॥ ८ ॥ असीसूर्पः पुरस्तावावस्यादिशिउदउदेति कीदृशःसः विश्वदृष्टः विश्वेष्टव्यापस्यसना- शः महादृष्टापिपविशेषाः विपघरविशेषावा नेपाहन्ता यदा अदृष्टंदर्शनमज्ञानंअन्धकारस्व- ·मं०११०२४सू०१९१] द्वितीयोष्टकः स्यहन्ता सूर्येउदिवेसतिसविषधराः विषाणिवापलायन्ते किंकुर्वन्नुदेतीतिचेदुच्यते-सर्वानअ- दृष्टानअदृष्टव्यानविपराक्षसादीनभयन हिंसपन् तथासर्वायातुधान्यश्चयातवोयातनाः तीववे- दनाः तासांधातीरुत्पादयित्रीमहोरगीराक्षसीजिभयन् पुरस्तादुदेति अतोस्मत्तोनिजस्यते- विसंबन्धः॥८॥ अथनवमी- उपसदसौसूर्यःपुरुविश्वानिजूर्वन् । आदित्यःपर्वतेभ्योविश्वदृष्टोअदृष्टहा॥९॥ उत् । अपप्तत् । असौ । सूर्यः । पुरु। विश्वानि । जूर्वन् । आदित्यः । पर्वतेभ्यः । विश्वदृष्टः । अदृष्ट हा ॥ ९ ॥ असौपुरस्तादृश्यमानःसूर्यः सर्वस्यमेरकादित्यः उपप्त ऊर्धगच्छति पतते कि पुमागमेरूपं किंकुर्वन् विश्वानिवहूनिविषाणि पुरुषभूतंजूर्वनहिंसन् कीदृशोसौ पर्ववेयः पर्ववयः माणिभ्यः तेषामुपकाराय आदित्यः विषोदकादीनामदनशीलः विश्वदृष्टः विश्वंदृष्टयेनतादृशः अदृष्टहा अदृष्टानांविषविशेषाणांहन्ता एवंमहानुभावःसूर्यऊर्ध्वमारोहति अनोविषशकानकाय ॥९॥ अथदशमी- सूर्यविपमासजामिनिसुरावतोगृहे। सोचिनुनमरातिनोवयंमरामारेअस्ययोजनहरिष्ठामधुत्वामधु । लाकार ॥१०॥ १५ ॥ सूर्ये । विषम् । आ । सजामि । दृर्तिम् । सुराहवतः । गृहे। सः । चित् । नु । न । मराति । नो इनि । वयम् । मराम । आरे। अस्य । योजनम् । हरि स्थाः । मधु । त्वा । मधुला। चकार ॥१०॥१५॥ आदित्यमण्डलेचतुर्थनाङ्गुलिनाविषमादायमधुकृत्ययोजयित्वानिर्विषोभवेदितियदेतवि- पविद्यायामुक्तं वदिदमत्रोच्यते-अहंविषावृदोगस्त्यः सूर्येसर्वस्योरपितरिमधुविद्यारूपेसूर्यम- ण्डले विपमावृत्यवर्तमान सूर्यआसजामिआसक्तंकरोमि तवदृष्यन्तः-मुरावतोगहेतु रानिमांद- ·४३२ फक्संहितामाप्ये [अ०५२०१६ सइने दृतिमिव चर्ममयसुरापात्रमिव यथावत्कर्तुनंदोपायभवति वददिपमादित्यस्पनबाघकमि- त्यर्थः सोचित चित्पूजायां नुमतिदौ पूज्यःससूर्यःखलुनमराति नप्रियते नोवयंमराम तदनुस हात्तत्रैवविपस्पयोजितत्वाद्यमपिन त्रियामहै उनपोरमरणेकारणमाह-हरिष्ठाः हरयोभ्याः वे- पुस्थितआदित्यः आरेदूरेअस्यविपस्पयोजनमापणंचकार तदेवोच्यते हेविष त्यात्वांमधुमस्त चकार विषस्पविषनावरेपनोयामृतीचकारेति एवमधुलामधुदात्रीनिर्विषीक मधुविद्या पदेव: दादित्यस्यमण्डलेविषयोजनं तेनचामृतीकरणयदस्तिरपामधुविद्या ॥१०॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेपञ्चदशोवर्गः ॥१५॥ अथैकादशी- इयत्तिकाशकुन्तिकासकाजघासतेविपम् । सोचिन्नुनम रातिनोवयंमरामारेअस्ययोजनहरिष्ठामधुत्वामधुलार्चकार ॥११॥ इयत्तिका । शकुन्तिका । सका । जघास । ते । विषम् । सो इति । चित् । न । न । मराति । नो इति । वयम् । मराम । आरे । अस्य । योजनम् । हरिप्स्थाः। मधु । त् । मधुला । चकारा॥११॥ इपनिकाइयत्तांकुर्वाणाइयत्ताववीवावालेत्यर्थः शकुन्तिका शकुन्तः शकुनः तस्पसीना कपिञ्जलीमाहुः सकासातेववविपंजघास भक्षिववतीसाविपहभविमसिद्धा सोचिदसाउइतिनिपाव समुदायएकंपदं सापिशकुन्तिकानप्रियते नित्यमविपक्षत्वाद्विपस्य शिष्टंव्याख्यातचरं अनेनविद्या- '' पाँपोहावृर्वविषतस्पराकुनेभ्यभादित्यायचपदानमस्तीत्युक्तं भवति ॥ ११ ॥ अथवादशी- त्रिसप्तविम्पुटिकाविपस्पपुप्पमक्षन् । ताश्चिनुनमरन्तिनोययमरामारेअस्ययोजनहरिष्ठामधु। वामधुलाचंकार ॥ १२॥ त्रिः। सप्त । विप्पुलिङ्गकाः। विपस्य । पुष्पम् । अक्षन् । ताः । चित् । न । न मरन्ति । नो दति । वयम् । मराम । आरे । अश्य । योजनम् । हरिश्स्याः । मधु । त्वा । मधुला । चकार ।। १२ ।। । - ·मं०१ अ०२४सू०१९१] द्वितीयोष्टकः ४३३ निःसप्त विगुणिताःसप्तसंख्याकाविप्पुलिगकाः विविधाः पुलिङ्गकाः समसुजिह्वासुलो- हितशुक्लकृष्णभेदेनकविंशतिर्यासांवाः यदा त्रिःसप्त एकविंशतिभेदाविष्षुलिङ्गकाः सूक्ष्मचटि- काविषप्रतिपक्षभूताः विपस्यास्पदावरकस्यपुष्पंपोषमक्षन् अदन्तु नाशयन्तु ताश्चनमर- न्तिनवयमपि शिष्टमविशिष्टम् ॥ १२॥ अथत्रयोदशी- नवानांनवतीनांविपस्यरोपीणाम् । सर्वासामग्र नामारेअस्ययोजनहरिष्ठामधुत्वामधुलार्चकार॥१३॥ नवानाम् । नवतीनाम् । विपस्यं । रोपुषीणाम् । सर्वांसाम् । अग्रभम् । नाम । आरे । अस्य । योजनम् । हरिप्रस्थाः। मधु । त्वा । मधुला । चकार ॥ १३ ॥ नवानांनवतीनांनवाधिकानांनवविसंख्याकानांनदीनां पुनःकीदशीनां विपस्यास्सन्यास- कस्यसर्वस्यविषस्यरोपुषीणां लोपयित्रीणांछेत्रीणांसर्वासामुक्तानांगद्रादिनदीनांनामाम गृहा- मि संकीर्तयामि ग्रहेश्छान्दसेलुडि छान्दसञ्चुर्लुक् हग्रहोः अस्ययोजनमित्यादिगतम् ॥ १३॥ अथचतुर्दशी- त्रिसप्तमयूर्यःसप्तस्वसारोअगुवः । तास्तेविपविर्जभिरउदकंकुंभिनीखि ॥ ११॥ त्रिः। सप्त । मयूर्यः । सप्त । स्वसरिः। अगुवः । ताः । ते । विपम् । वि । जभिरे । उदकम् । कुंभिनीः इव ॥ १४ ॥ विःसप्त एकविंशतिसंख्याकाः मयूर्योमयूरस्त्रियः माः विषकारिसर्पद्वेपिण्यइतिमसिद्धाः नागद्वेपिगरुडपक्षागुत्पन्नत्वाद तथासप्त एतत्संख्याकाः सर्पणस्वभावा:स्वसारः स्वयमेवसरणाः अगुवः नदीनामैतव गंगाया:मसिद्धाःसप्तनयःसन्ति तास्ते हेदेह तयविषविजग्निरे विशेषणहर- न्तु तत्रदृष्टान्तः-उदकंकुंभिनीः कुंभिन्यःकुंभवत्यः कुंभेनजतहारिण्यइव तायथातद्धन्दि सन्नयोमर्यश्चातिमभूवहरन्तु ॥१४॥ अथपञ्चदशी- इयत्तकःकुंभकस्तकभिनयमना। नौविपंवारतेपराचीरनुसंवतः ।। १५ ।।

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०५२०१७
इयत्तकः । कुपुंजकः । नकम् । भिननि । अश्मना ।
ततः। विषम् । प्र । वरने । पराचीः । अनु । सम्ध्वतः ॥ १५॥
इयत्तकःकुत्सितेयत्तः अल्पममाणइत्यर्थः कुपुंशकःकुंपृथ्वी सुंभति विलिखतीवि स-
पाणांकुत्सितंसुंभयितानिग्रहीतावाकुपुम्भकोनकुलः सतेविषहरवितिशेषः यदिनतथासकरो-
वि वकंकुत्सिततन्नकुलमश्मनाभिननि विदारयामि विषनिहरणमयोगे यावद्विपापगमतंपाषा-
णानुघावमनुतिष्ठन्तिद्विदः वदिदमत्रोक्तं वतः एवं मयोगेसति विषमवावे विपावृतादेहादि-
पंमवर्तते निर्गच्छतु काःमति उच्यते पराचीः परागञ्चनवतीरतिदूरगाः संयतः संविभागवतीदि-
शःअनु अनुलक्षीरुत्यदिगन्तं प्रतिगच्छतु नमांपतिगच्छत्वित्यर्थः ॥ १५॥
अध्यायोपाकरणोत्सर्गयोःकुलकस्तदित्यन्त्याविनियुक्ता दधिसतनजुहोतीत्युपक्रम्य-
कुपुम्भकस्तदब्रवीदितिसूत्रितत्वात् ।
सैपापोडशी-
कुपुंभकस्तदंबवीगिरेः वर्तमानकः।
वृश्चिकस्पारसंविपमरसंश्चिकतेविषम् ॥ १६ ॥१६॥
कुपुभकः । तत् । अववीत् । गिरेः। प्रध्वर्तमानकः। दृश्चिकस्य ।
अरसम् । विषम् । अरसम् । दृश्चिक । ते । विपम् ॥ १६ ॥ १६ ॥
॥ इतिमथर्ममण्डलम् ॥
एवंमहानुभावेनागसपमहर्षिणोच्यमानेसति मिरेसकाशात्मवर्तमानकः मवर्तमानोतिशीय-
मभिगच्छन् कुपुंभकोनकुलः तदब्रवीत् तदाक्यमाचल्यो किंतदितिउच्यते-वृश्चिकस्यैतद्विपंअ-
रसं असारं बाधकंनभवतीत्यर्थः तथा लोकेपिसर्पदष्टमपिक्रिम्यादिदेशनमेव अतोनवाघइतिहिद-
पन्ति एवमभिवचनेनसोपिनिर्विपोभवन अथतंवृश्चिकंपतिनकुलआह हेवृश्चिक विषमरस अत-
। स्तमपिंकिंकरिष्यति तस्मात्परिहरेति यदैवमवादीव तदाप्रभृविवृश्चिकविषमसारमभवव एपावि-
पनिहरिण्युपनिषत् ॥ १६ ॥
॥ इनिद्वितीयस्यपश्चमेपोडशोवर्गः ॥ १६ ॥
॥ इतिप्रथमेमण्इठेचतुर्विशोनुवाकः ॥२४॥
॥प्रथममण्डटसमाप्तम् ॥ ७॥

·मं०२१०१सू०१] द्वितीयोष्टका ॥ अथद्वितीयमण्डलम् ॥ शाचिनपथममण्डलव्याख्यातम् अथगामिदंद्वितीयमण्डदंव्याख्यायते त्वममे युधिरि- त्यादिकहितीयेमण्डछेचत्वारोनुवाकाः तेषुप्रथमेनुवाकै एकादशसूतानि तत्रत्यमग्नेयुभिरितिषो- हरार्चप्रथमंसूक्तम् मण्डलद्रष्टागृत्समदकपिः सवपूर्वमारिसकुलेशुनहोत्रस्यपुत्रःसनयज्ञकालेऽसु- रैहीतः इन्द्रेणयोचितः पश्चात्तवचनेनैवश्गुकुलेशुनकपुत्रोगृत्समदनामाभूव तथाचानुक्रमणिका- यआशिरसःशौनहोत्रोभूत्वाभार्गवःशौनकोभवत्सगृत्समदोद्वितीयमण्डलमपश्यदिति । तथातस्यै- घशौनकस्यवचनमृष्यनुक्रमणे त्वमझइतिगृत्समदःशौनकोभृगुांगतःशौनहोत्रमकत्यातुयआंगि- रसउच्यतइति। तस्मान्मण्डलद्रष्टाशीनकोगृत्समदऋषिः जगतीच्छन्दः मण्डलादिपरिभापयाग्नेयं अत्रानुक्रमणिका स्वमग्नेजागत्विति पावरनुवाकाश्विनशखयोर्जागतेछन्दसीदमादिसूक्तव्य- स्यविनियोगः त्वमग्नेभिरितिसूक्तेइतिसूषितत्वात उपाकरणोत्सर्जनयोरप्यायाविनियुक्ता। तत्रपथमा- त्वमग्नेयुभिस्वाशुशुक्षणिस्त्वमुझस्त्वममनस्परि। त्वंवनेभ्यस्त्वमोपंधीभ्यस्त्वंनृणांनृपतेजायसेशुचिः ॥१॥ त्वम् । अग्ने । युभिः । त्वम् । आशुशुक्षणिः । त्वम् । अत्भ्यः । त्वम् । अश्मनः। परि । त्वम् । वनेभ्यः । त्वम् । ओपधीभ्यः। त्वम्। नृणाम् । नृपते । जायसे । शुचिः ॥ १ ॥ हेअमे अग्रणीत्वादिगुणविशिष्ट हेनृणांनृपते मृणांमनुष्याणांमध्ये येनरोयष्टारःसन्ति तेषां विशेषेणपालयितः योभायांपदान्यांबहुत् नित्यस्वामित्वंचमतिपाद्यते सर्वेषामपिनराणांनि- त्यपालकत्यर्थः नृणामित्यस्यनिघाताभावश्चान्दसः तादृश हेदेव वंद्युभिर्यागदिवसः निमित्तभू- तैर्जायसे यागार्थमथनेनोत्पद्यसइत्यर्थः यद्वा तादृशैदिवसः सहितोजायसे तत्तयागदिवसेषुपसि- लोभवतीत्यर्थः तथात्वमाशुशुक्षणिः जायसे आसर्वतोदीप्यमानोभवसि आडिउपपदेशुचदी- सावित्येतस्पसनन्तस्यछान्दसमिदररूपं यद्वा आराशीयंशुन्दीसःसन् यतः संसेव्यसइतिआशु- शुचंशोकसनोतिददाविशत्रुग्योदाहादिनेत्याशुशुक्षणिः वादृशोभरसि एवंसर्वत्रपतिविशेषणं जायसइतियोज्यं हेभग्ने अयोवृष्टयुदकेन्योजायसे वैद्युतरूपेणवाडवरूपेणवासमुद्रोदके- ·ऋक्संहितामाध्ये .[अ०५२०१७ पः त्अश्मनोमेघाव पाषाणादापरिजायसे योअश्मनोरन्तरनिंजजानेतिहिमवान्तरम् । त्वंयने यःवृक्षादिसमूहेन्योदावरूपेण त्वमोषधीय वैश्वानररूपेण एवंमहानुभावस्त्वं मथनेभोत्पन्नः सन्सर्वात्मकोभवसीत्यर्थः शुचिरेषजायसे यहा शुचिरादित्यरूपोजायसइत्यर्थः अत्रत्वमानेधु- भिरहोभिरित्यादिनिरुक्तमनुसन्धेयम् ॥ १॥ अथद्वितीया- तवांग्रहोत्रंतवोत्रमुत्वियंतने त्वमग्निदृताय॒तः । नवशास्त्रंलमध्वरीयसिब्रह्माचासिंगृहपतिश्चनोदमे ॥२॥ नवं । अग्ने । होत्रम् । तव । पोत्रम् । ऋत्वियम् । तव । नेष्टम् । त्वम् । अग्नित् । ऋतुध्यतः। तव । प्रशास्त्रम् । त्वम् । अवरिष्यसि । ब्रह्मा । च । आस । गृहस्पतिः। च । नः । द# ॥२॥ हेमने होत्रं होतुःकर्मशस्त्रयाज्यादिलक्षणंयदस्तितदपितवैव त्वदर्थमित्यर्थःतथापोत्रं पोतुः कर्मयदस्ति तदपितवैव तथाऋत्वियंमातकालमाविन्यतवैवनेष्ट्र नेष्टुःकर्ममस्थितयाज्यादिरूप तव हेअमे त्वममिवामीघ्रश्चत्वमेवासि तथास्तायतोयज्ञमिच्छतस्तवैवमशास्त्रं यत्मशास्तुमैं- पावरुणस्यकर्मवद हेमने त्वमध्वरीयसि अध्वरंयकामयसेअध्वर्युभवसीत्यर्थः तथाध्वयु- शन्दव्युत्पत्तेः अध्वर्युरध्वरपुरप्परकामयतइतिवेतिहिनिकमा तथाबलाचबाह्मणाच्छंस्यप्यसि सथानोदमेस्मयनगृहेगृहपतिथ्वासीति ॥ २॥ अथवतीया- त्वममइन्द्रोरपमःसतामसित्वं विष्णुरुरुगायो मस्यः । त्वंब्रह्मारंपविद्रह्मणस्पतत्वविधतःसबसेपुरंध्या ॥३॥ • सं० २.१.६.। २नि०६.१.. १नि. १.८.1

·मं०२१०१सू०१]
द्वितीयोटकः
त्वम् । अग्ने । इन्द्रः । सपनः । सताम् । असि । त्वम् । विष्णुः ।
उरुगायः । नमस्यः । त्वम् । ब्रह्मा । रयिवित । ब्रह्मणः । पते ।
त्वम् । विर्तरिति विश्धतः । सचसे । पुरम्ध्या ॥ ३ ॥
हेअमे त्वंयतः सतांवृपभोवर्पितासि अतइन्दोसि यदा सवांसाधूनां इन्द्रोसि कामानांव-
पितासि त्वंविष्णुरसि यतउरुगायः बहुभिर्गीयमानःअतोनमस्या नमस्कार्यश्वभवसि हेब्रह्मणस्स-
ते परिवृढस्यकर्मणोमवस्यवापालयितत्व यवारयिविदगवादिधनस्यवेत्ता अतोब्रह्मासि हे विधर्तः
विविधकारक वैश्वानररूपाने त्वंपुरन्ध्यावहुपकारयायुद्यासचसे सहवर्तसे सर्वदायुद्धास्तूय-
सइत्यर्थः ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
त्वमेनेराजावरुणोततस्त्वमित्रोमवसिदस्मईड्यः ।
त्वममासत्प॑तिर्यस्य॑संभुजंत्वमंशोविदथैदेवभाजयुः ॥ ४ ॥
त्वम् । अमे । राजा । वरुणः । धृतध्व॑तः । त्वम् । मित्रः । भवसि ।
दस्मः । ईड्यः । त्वम् । अर्यमा । सत्पतिः । यस्य । सम्भुजम् ।
त्वम् । अंशः । विदथे । देव । भाजयुः ॥ ४ ॥
हेअमे वंपतोघृतवतः धारितकर्मासि अतोवरुणोराजासि यतोदस्मः शत्रूणामुपक्षपयिताई-
ड्यःस्तुत्यश्च अनोत्वं मित्रः एतन्नामकोदेवोसियतः त्वंसत्पतिः सतामभिमतपदानेनपालपिता अतः
अर्यमाभवसि दावृत्त्वंचार्यम्णोलिझं अमेवितमाहुर्योददावीतियस्पार्यम्णोदानसभुजंसन्तत -
जव्यापकंभवति यदा यस्यधनंसंभुनं सम्यग्भोगायसाधुग्रहीतृणां तथात्वंअंशः सूर्यमूत्यंन्तर-
भूवएतनामकोदेवोसि तादृशहेदेव विदथेस्मदीयेयज्ञे भाजयुः फटानांभाजयितापापयितासि॥१॥
अथपश्चमी-
स्वमग्नत्वाविधतेसुधीपतवप्नायौमित्रमहःसजात्यम् ।
त्वमांशुहेमाररिपेखभ्यत्नरांशोअसिपुरुवमुः॥ ५॥ १७ ॥

·1 ऋक्संहितामाध्ये [अ०५३०१९ क शोभनज्वालारूपसेन त्वविश्वानिसर्वाणिहदींपीविशेषः षष्ठ्यर्थेद्वितीया विश्वेषाहविषामा- ज्यसोमपुरोडाशादीनां पत्यसे ईश्वरोभवसि ईश्वरनामतत् इरज्यतिपत्यतइतिवन्नामनुपागद पहा पतिभावमाचरसि त्वंतुसहस्राणिशताशवानिदशएतत्संख्याकानिमतिएतत्संख्याकानामभिमतसा- धनानांपविनिधिरित्यर्थः पतिःमतिनिधिमतिदानयोरितिकर्मप्रवचनीयत्वं तैर्यकलंभवति त- वत्वयालायतइत्यर्थः ॥८॥ अथनवमी- खामग्नेपितरमिष्टिमिनरस्त्वांभ्रात्रायशम्यांतनूरुचम् । : त्वंपुत्रोभवसियस्तेविधुत्वंसखासुशेवपास्थापः ॥ ९॥ त्वाम् । अग्ने। पितरम् । इष्टिभिः। नरैः । त्वाम् । भात्राय । शम्यां। तनुरुचम् । त्वम् । पुत्रः । भवसि । यः । ते । अविधत् । त्वम् । सखा । सुदृशेवः । पासि । आधृपः ॥ ९ ॥ हेअग्ने पितरंपालकत्वानरोनेतारोयजमानाः इष्टिभिरेषणसाधनांगैर्यजन्तइतिशेषः पिट- पदपालनाययजन्तइत्यर्थः तथातनूरुचंशरीराणांदीपकंशरीरेषुदीप्यमानवैश्वानरात्मनात्यांधाना- पभातृत्वायसीमावाय शम्या कर्मनामैतत् कर्मणायजन्तइतिशेपः यद्दोभयत्रवक्ष्यमाणेनाविधदि- स्यनेनसंबन्धः हेअग्ने योनरस्तत्वांअविधवपरिचरवि तस्पत्वपुत्रोभवसि पुत्रवत्पालयिताभवति तथात्वं सतासमानरस्त्यानः सखियक्तिकारी सुशेयः शेवइविसुखनाम सुष्टुसुखकारीसनाधृषः आधर्षकात्मा पातिरक्षसि पितृत्वकामायपित्वेनभावत्वकामायभ्रातृत्वेनपुत्रत्वकामायपुत्रस्था- नीयोभवसि विभकारणरक्षसीत्यर्थः ॥९॥ अथदशमी- स्वयक राकेमस्यास्त्वंवा स्यामतौरायईशिषे । त्पविभास्पनुदक्षिदावनेवं विशिक्षुरसिपक्षमाननिः॥१०॥१८॥ पनि०६.२१.।

·मं०२ अ०१ सू०१] द्वितीयोएकः १११ त्वम् । अग्ने । ऋभुः ।आके । नमस्यः । त्वम् । वाज॑स्य । क्षुधमतः। रायः। ईशिपे । त्वम् । वि। भासि । अनु । धक्षि। दावने । त्वम् । विशिक्षुः । असि । यज्ञम् । आइतनः ।। १० ॥ १८ ॥ हेअग्ने त्वंकशुः उरुभासमानोमेधावीवा त्वमाके अन्तिकेसनिधावेव नमस्योनमस्कार्यः स्तु- त्यइत्यर्थः इतरदेवतावन्मन्नतिपायाकारेणस्तुत्योनभवसि किन्तुमत्यक्षइत्यर्थः तथात्वक्षुमतः शब्दक्तः सर्वत्रभूयमाणस्यराजस्यानस्यरायोधनस्य ईशिपेस्वामीभवसि अंतस्तदेहीत्यर्थःहेअ- त्वंविभासिविशेषगदीप्यसे तदर्थमनुअनुक्रमेणैव धक्षिदहसिकाष्ठादीन् दहेर्लटिसिपिरुप संहि- तायांभभावाभावश्छान्दसः किमर्थमेवं दावनेछेदनायान्धकारस्य यद्वा हविषोदानवतेयजमानाय वा किञ्च त्वंयज्ञविशिक्षुः विशेषगशिक्षयितासाधयितासि नलोकाव्ययेतिषष्ठ्यानिषेधः पथा आतनिः फलस्यसर्वतोविस्तारयिता ॥ १०॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेष्टादशोवर्गः॥१८॥ अथैकादशी- त्वमग्नुअदितिर्देवदाशुपेत्रहोत्रामारतीवर्धसेगिरा। त्वमिळाशतहिमासिदःसेत्वरवहावमुपसरखती ॥११॥ त्वम् । अग्ने । अदितिः । देव । दाशुषे । त्वम् । हो । भारती। वर्तसे । गिरा । त्वम् । इळा । शतहिमा । असि । दक्षसे । त्वम् । हा । वसुध्पते । सरस्वती ॥ ११ ॥ हेअमे देव त्वंदाशुपेहविदत्तववेयजमानायादितिरखण्डयिता परिपालयिवासि यद्वा अदी- नाभूमिरसि किञ्च वंहोत्राहोमनिष्पादिकाभारतीभरतस्यादित्यस्यसंबन्धिनीरभिरूपासतीगि- रास्तुत्यावर्धसेमवृद्धोभवसि किञ्च वंशतहिमा हिमशन्दःकालोपलक्षकः अपरिमितकाला नित्या इळा भूमिरसि ताशीसतीदक्षसेदानायसमभवसि तिइउत्तरत्वादनिघातः तथाहेपमुपदेष- नपालक वृत्रहापापादेहन्तात्यंसरस्वती सरणवान्यायःतत्संबन्धिनीएतनियामकामाध्यमिकावा- गसि आदित्याग्निवायूनांसंबन्धिन्योभारतीळासरस्वत्यारयायास्तिस्सोदेव्यःसन्ति वाअपित्व- मेवेत्यर्थः ॥ ११॥ ५६ ·। । ऋक्संहितामाप्ये [अ०५५.१८ त्वम् । अग्ने । स्वष्टा । विधते । सुवीर्यम् । नर्व । मावः । मित्रमहः। सड़जात्यम् । त्वम् ।। आशु हेमा । ररिपे । सुअव्यम् । त्वम् । नराम् । शर्थः । असि । पुरुध्वसुः ॥ ५ ॥ १७ ॥ हेअग्ने त्वष्टाफलस्यसाधुसंपादयितात्वं विधतेपरिचरतेजनाय सुवीर्यशोभनवीयंधनं स- देतुर्भवसि नावः याः स्तुतिवाचःसन्ति वास्तव स्वभूताः हेमिप्रमहः हितकारितेनः सजात्यं अस्माकंबान्धर्वजसइत्यर्थः हेअग्ने आशुहेमा आशुप्रेरयितात्वं स्व-व्यंशोधनाश्वसमूहोपेतफले ररिपेददासि हेअग्ने पुरुवसुः प्रभूतधनस्त्वं नरांनराणां शोवतस्थानीयोसि ॥ ५ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेसप्तदशोवर्गः ॥ १७॥ अथपष्ठी- त्वमग्नेरुद्रोअसुरोमहोदिवस्वंश(मारुतंपृक्षई शिपे। त्वंवातररुणैर्यासिशंगयस्त्वंपूपाविधतःपासिनुत्मना ॥६॥ त्वम् । अग्ने । रुद्रः । असुरः । महः । दिवः । त्वम् । शर्थः । मारुतम् । पृक्षः । ईशिषे । त्वम् । वातैः । अरुणैः । यासि । शमध्गयः । त्वम् । पूपा । विधतः । पासि । नु । मना ॥ ६ ॥ हेअग्ने त्वं महोदिवोमहतोद्युलोकाव उपलक्षणमंतवलोकत्रयाव असुरः शत्रूणानिरसिता रुदोसि स्टुःख दुःखहेतु पापादिः तस्पदावयिताएतन्नामकोदेवोसि रुद्रोवाएपमदग्निरित्यादि- प्पानेरुदशन्देनव्यवहाराव यवा त्वंरुद्रः रौति मामनिष्ट्वानरादुःखेपनिष्यन्तीतिरुद्रः तादृशोसि रुदोरौतीतिसतइतिनिरुक्तम् । तथागहोमहतोदिवोयुलोकस्यसंबन्धी भसुरोसिअसुर्यलंतस्यदा- वाभादित्यरूपश्चत्वमसि अग्नेयुंठोकसंवन्ध्यसुरत्वमुतवादियोभसुरायमन्मेत्यादिषु तथात्वमा- रुतंशर्धः मरुत्समूहरूपंबचमति वायुरूपश्चत्वमसीत्यर्थः एवमग्न्यादित्यवायुरूपस्त्वंपृक्षोनस्प हविर्टक्षणस्य ईशिपे ईश्वरोभवसि यस्मादेवं तस्मातत्ववनिर्वायुसदृशैररुगैररुणवरेश्वैः शङ्दयः सुखस्यगृहरूपावासभूतःसन पासिमामोपियागगृहं यदाभगमनीय निर्वायुभिरुत्पन्नः । - नि.१०.५.।

·मं.२अ०१सू०१] हितीयोष्टकः सन्पासिवने तथात्वपूषासर्वस्यपोषकःसन् नुक्षिम त्मना आत्मना अनुग्रहरूपयास्वबुधैव विधतः परिचरतोयजमानान पासि ॥६॥ अथसप्तमी- स्वमग्नेद्रविणोदाअरंकतेवंदेवःसंवितारत्नधाअसि । त्वंभगोनृपवर्खईशित्वंपायुर्दमेयस्तेविंधत् ॥७॥ त्वम् । अग्ने । द्गविणः दाः। अरम्हकते । त्वम् । देवः । सविता । रत्नध्धाः । असि । त्वम् । भगः। नृपते । वस्वः । ईशिपे । त्वम् । पायुः । दमे । यः।ते । अविधत् ॥ ७॥ हेअग्ने त्वं अरंरुत्वामलंकुर्वतेयजमानायद्रविणोदाः हिरण्यस्यदातासि देवोयोतमानःस- वितासर्वस्यसत्कर्मसुमेरकस्त्वरत्नधारमणीयानांधनानांमणिमुक्कादीनांधारयितासि तथा हेनृपते नृणांपालकाने त्वंभगोभजनीयःसन् वस्वोवसुनोधनस्य ईशिषे समर्थोभवसिदातुं योयजमानोद- मेयनगृहेवेलांअविधत् परिचरति तस्यपायुः पालकस्त्वमसि ॥७॥ अथाष्टमी- त्यामवेदमआविश्पतिविशस्त्वांराजानमुविदत्रमृजते । वंविश्वानिखनोकपत्यसेत्वंसहस्राणिशतादशमति ।। ८॥ माम् । अग्ने । दमे । आ। विश्पतिम् । विशः त्वाम् । राजानम् । सुविचम् । ऋञ्जते । त्वम् । विश्वानि । सुअनीक । पत्यसे । त्वम् । सहस्राणि । शता। दर्शा प्रति ॥ ८॥ हेअमे विसनियजमानानांपाटकं सां विशः यजमानादमेस्वकीयेयजगृहे आ आसादयन्ति उससर्गपशायोग्पकियाभ्याहारः तथारुवाराजानंदीप्यमानं सुविवंशोभनदानं अस्मदनक्ठ- पेतस्कंसुधनगवांरअवे मसाधपन्ति अतिःमसापनकर्मतियारकः । यतएवं तबाहेस्वनी-

·फक्संहितामाप्ये
[अ०५ २०१९
अथवादशी-
त्वमग्नेमुमतउत्तमंवयस्तर्वस्पाईवर्णआसंदृशिश्रियः।
त्वंवाजःमतरणोहनसित्वरयिर्वहुलोविश्वतस्पृथुः ॥ १२ ॥
त्वम् । अग्ने । सुभृतः। उत्तमम् । वर्यः । तव । स्पाहे । वर्णे।
आ। सम्दर्शि । श्रियः । त्वम् । वाजः । प्रस्तरणः । बुहन् । असि ।
त्वम् । यिः । बहुलः । विश्वतः । पृथुः॥ १२ ॥
हेअग्ने त्वसुभृतः सुष्टुपोषितःसन् उत्तमंनिरतिशयंवयः अन्नमायुष्यवात्वमति वत्संपाद-
फोसीत्यर्थः तथातवसाहेस्पृहणीयेवणेलोहित शुक्लादिलक्षणेसन्दृशिसम्यग्दर्शनीयेश्रियः ऐश्व-
योणिकान्तयोवाआश्रित्यवर्तन्ते उपसर्गश्रुतेोग्यक्रियाध्याहारः किश्च त्ववाजः अनंतत्साध-
कत्वाताच्छन्/ अन्नसाधकइत्यर्थःमतरणः मतारयितापापादअतएवबृहन्महानसि तथात्वंरपि-
धनरूपोसि बहुल सर्वविषयबाहुल्योपेतः विश्वतः सर्वतः पृथुः विस्तीर्णः प्रख्यातइत्यर्थः ॥१२॥
भधत्रयोदशी-
सामग्रआदित्यासआस्यत्वांजिह्वांशुचयश्चकिरेकवे ।
लारातिपा!अध्वरेपुंसश्चिरेत्वेदेवाहविरदन्त्या तम् ॥१३॥
त्वाम् ॥ अने। आदित्यासः । आस्यम् । त्वाम् । जिह्वाम् । शुचयः।
चक्रिरे । कवे । त्वाम् । राति साचः । अध्वरेणुं । सश्चिरे । वे इति ।
देवाः । हविः । अदन्ति । आहुतम् ॥ १३ ॥
हेअमे सांभादित्यासः अदितेःपुत्राइन्द्रादयः आस्यस्वकीर्यमुसंभक्षणपानादिसाधनं च.
किरदतिवक्ष्यमाणेनरांबन्धःवथा हेकये कान्तमज त्वामेव शुचयः शुद्धादीमायादेवानिहांस्वकीय-
जिह्वास्थानीयमास्वादनसाधनंरकिरे त्वन्मुखेनेवभक्षपन्ति त्वजिह्वयैवास्वादयन्तीत्यर्थः तथा
त्वामेवराविपापः रातिनिंदनंहविरादिधनंपा तेनसमवेवाः देवाः अध्वरेपुयज्ञपुसश्चिरे सेपन्ने
त्वामेवमतीतन्ने पिनावपास्वेपांहविक्षणायोगाद एवरूत्वात्वेत्वपिदेवाः सर्वे आहुतंसर्ववोदह-
विरदन्तिभक्षयन्ति एवंसर्वदेवोपकारिणमहानुभावं स्तोमीत्यर्थः ॥ १३ ॥

·मं०२ अ०१ सू०१]
द्वितीयोष्टका
११३
अथचतुर्दशी-
वेअविश्वैअमृतांसोअद्रुहआसादेवाहविरदन्त्याहृतम् ।
त्वयामासःखदन्तआसुनिलंग(वीरुधांजज्ञिपेशुचिः॥ १४ ॥
वे इति । अमें। विश्व । अन्टतासः। अद्रुहः । आसा । देवाः । किन
अदन्ति । आईतम् । त्वया । मासः । स्वदन्ते । आसुतिम् । त्वम्।
गर्भः। वीरुधाम् । जतिपे । शुचिः॥ १४ ॥
हेअमे त्वेत्वयि विश्वेसर्वे अमृतासः अमरणधर्माण अद्गुहाअदोग्धारोदेवाआसात्वदीयेना-
स्येनाहुतंहविरदन्ति भक्षयन्ति आस्यशब्दस्यतृतीयैकवचनेपद्दन्नोमासित्यादिनाआसन्नादे
शः अडिदंपदादीतिविभकेरुदाचत्वं तथा मतांसोमनुष्याःअपित्वयासाधनभूतेनासतिरस-
रूपमन्नादिकं स्वदन्ते आस्वादयन्ति त्वमेववीरुधालतादीनांगर्भोगर्भस्थानीयः तेषांमध्येव-
स्थानाव वसुः सर्वेषांनिवासभूनः शुचिः शुद्धःसन् जज्ञिपे उत्सादयसिसस्यायनम् ॥ १४ ॥
अथपञ्चदशी-
त्वंतान्त्सञ्चप्रतिचासिमज्मनानेमुजातपर्चदेवरिच्यसे ।
पृक्षोयदत्रमहिनावितेभुवदनुद्यावापृथिवीरोद॑सीउसे ॥ १५॥
त्वम् । तान् । सम् । च । प्रति। च। असि । मज्मना। अमे। सुजात
प्र। च देव । रिच्यसे । पृक्षः। यत् । अत्र । महिना । विते।
भुवत् । अनु । द्यावापृथिवी इति । रोदसी इति । उभे इति ॥ १५॥
हेअमे त्वंमज्मनाबलेनतान् मसिद्धान्देवान् संचासि सगछसि तैःसहितोपिभवसि तथा
सामर्थ्येन मतिचासि प्रत्येकतैविभिन्नःपतिनिधि भवसि प्रतिस्वीकारसमयेतैःसहितोभवसि
वियुक्तश्रावसोत्यर्थः हेसुजात शोभनजनन मन्त्रसहितमथनेनोत्पन्नत्वादःसुजन्मत्वं साह-
शाने हेदेव मरिच्यसेच तैलेनचाधिकोभवसि आधिक्येकारणमाह यत्यस्माद-अनास्सिन्य-
पृक्षः सर्वमप्यन्नं व्यत्ययेनबहुवचनं तेतवैव विभुवन समर्थभवति महिनामाहात्म्येन यतो-
महत्त्वमस्ति अतइत्यर्थः कुत्रेतितदुच्यते रोदसी सर्वनिरोदनस्वभावे उभेयावापृथिवीद्यावा-
पृथिव्यावनुतेपतिवयोर्मध्येव्यातइत्यर्थः त्वयिहुतमन्नत्वमहत्त्वेनयोकत्रयेव्यावमित्यर्थः ॥१५॥

·ऋक्संहिताशाष्ये [अ०५ २०२०
अथपोडशी-
येस्तोतृभ्योगोअामश्वपेशसमग्नैरातिमुपसृजतिसूरयः।
अस्माचताँश्चमहिनेपिवस्यआवद्ददेमविदथै सुवीराः॥१६॥१९
ये। तोतृभ्यः । गोअंग्राम् । अर्थडपेशसम् । अग्ने । रातिम् ।
उपस्टजनि । सूरयः । अस्मान् । च । तान् । च । प्रा हि । नेपि ।
वस्यः । आ। बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीरोः ॥ १६॥ १९॥
अनपाहोवास्तुतिनिगमव्याजेनाभिमनमाशास्ते हेअले सूरयोमेधाविनः मेरपितारोवापे
पजमानाः स्तोदृश्यास्तुतिकरयोगोअग्रांगावोग्रगामिन्योयस्यास्तादृशींगोममुखांअश्वपेशसं
पेशइतिरूपनाम अश्वेननिरूपणीयांएतद्वयंप्राधान्याभिमायं गौशाश्वश्वाजाश्चेतिदक्षिणापरिगण-
नेपुगवाश्वयोःपाथम्याद तादृशीरानिंउपसृजन्तिददते तान्यजमानानस्मांश्चत्विजोवस्वोवसी-
यः श्रेष्ठस्वर्गादिस्थानंआसर्वतः महिणेपि प्रकर्षणनपसिखलु नयेत्यर्थः हिमसिदौ वयंचसुपी-
राशोभनपुत्रादिसहिताविदथेय बृहत्सहसवजातंवदेम उच्चारयामः स्तुमइत्यर्थः॥ १६॥
॥ इविद्वितीयस्यपञ्चमेएकोनविंशोवर्गः॥१९॥
पशेनवर्धनेतित्रयोदश–द्वितीयंसूक्तं मण्डलसमदस्पा मण्डलादिष्वाग्नेयमितिप-
रिभाषपामेयं तुशब्दानुको दिमपिजागतम् यजेनसतोनेत्यनुकान्तम मातरनुवाकाश्विनशस्त्र-
योर्जागनेछन्दस्पस्पपिनियोगः सूत्रतुपूर्दसूतएवोक्किम, तथाचतुर्विशिकेतृतीपसवनेजातवेदस्य
निविद्धानीयमिदं यज्ञेनवर्धतेस्पानिमारुतमितित्रितत्वात् पृष्ठयाभिप्लवपाहपोर्दिनीमेहन्यपि-
गाववेदस्पनिविद्धानमिदम् चार्विशिकंतृतीयसवनमिति चतुर्विशातिदिष्टत्वात् ।
तत्राथमा-
यज्ञेनवर्धतजातवेदसमनियंजचंहविपातनागिरा।
समिधानंमुमयसंखणराक्षंहोतारंजनैपुधूपदम् ॥ १॥
यतेन । वर्धत । जानवेदसम् । अग्निम् । यजध्वम् । हविषा । तना।
गिरा । समधानम् । सुध्ययसम् । स्वःनिरम् । युक्षम । होतारम् ।
राजनेषु । धूःसदम् ॥ १॥

·मं०२ अ०१ सू०२] हितीयोटकः ४४५ हेयजमानादिजोवा यूयं जातवेदसंजावानांवेदितारंजातधनंजातमज्ञवाग्निं यज्ञेनयागेन वर्धतमवर्धयत सामान्येनोक्त्वाविशेषेणाह-हविषाचरुपुरोडाशादिनातनाविस्तृतयागिरास्तुत्या- चयजध्य पूजयध्वं कीदृशंतं समिधानंसमिध्यमानं सुपयसंशोभनानं स्वर्नर स्वर्गनेवव्यायजमा- नायस्यतादृशं यदा स्वरितिसर्वपर्यायः स्तुतीनांनेतारः स्तोवारः बहुस्तोतारमित्यर्थः धुक्षंदोतंयु- निवासिनंबाहोवारंहोमसंपादकं वृजनेषुबलेपुर्पदंबलस्यकर्तारमित्यर्थः अग्ने पाटयेसविशरीरं बलवदभवतीतिमसिद्धम् ॥१॥ अथद्वितीया- अभिवानक्तीरुपौववाशिरेवत्संनवसरेपुधेनवः । दिवइवेदरनिर्मानुपायुगाक्षपोभासिपुरुवारसंयतः ॥ २ ॥ अभि । त्वा । नक्तीः। उपसः । वाशिरे । अर्मे । वत्सम् । न । स्वसंरेपु । धेनवः । दिवः इव । दत् । अरतिः 1 मार्नुपा । युगा। आ । क्षपः। भासि । पुरुधवार । सम्ध्यतः ॥ २ ॥ हेअग्मे त्वात्वांअभिपतिनक्तीः राधीः उपसः अहानिसर्वासुरात्रिषुसर्वेष्वप्यहस्सु यदा मक्तशब्दःसायंकालंलक्षयति सायंमातरमिहोत्रस्यसभावाद सर्वेषुकालेषुसायमातःकालेषु या ववाशिरे आकांक्षन्तेयजमानाम्यष्टुं यहा अहानिराश्यश्चत्वामेवकामयन्ते होतुंकालेकर्मणश्चो- दनाद कालानांकामनमुपचर्यते तत्रदृष्टान्तः-स्वसरेषु स्वयंसरणशीलेष्वहस्सुसरणाधिकरणे- पुगोप्ठेषुवा धेनवोवत्संन वत्समिव किञ्च हेपुरुवार बहुभिवरणीयाग्ने संयतोनियतस्त्वं दिवश्व घुलोकस्येवअरतिः व्यामोविस्तृतः तत्रत्यानांदेवानांहविपदानायैवसर्वत्रव्याप्तइत्यर्थः मानुषा मानुषाणांयजमानानांसंबन्धीनि युगायुगानि युगशब्दःकालोपलक्षकः पावरादिसवनानिसवें- पुसवनेषु अत्यन्तसंयोगद्वितीया क्षपोइवरात्रीः सर्वासुराविष्वपिआभासि समन्वादीप्यसे ॥२॥ अथतृतीया- देवावुभेरजसःसुदंससंदिवसृथिव्योररर्तिन्यरिरे । स्थमित्वेयंशुकशोचिपग्निमित्रनक्षितिपुप्रशंस्यम् ॥३॥ ।

·[अ०५२०२१
ऋक्संहितामाप्ये
स्वेति तथाभूतःसन्नोस्मायंसुविताय सुहिताय शोभनफलाय रोदसीयावापृथिव्यावाणुष्व
सर्वतःकुरुप्प उभौठोकौ भोगभदौकुर्वित्यर्थः किमर्थपिवितदुच्यते हेदेवाग्ने मनुषोमनुष्यस्ययन-
मानस्य समसंवन्धीनि हव्याहवींपिवीतयेदेवेश्योभक्षणायपुनःपुनयोगाद्यनुष्ठानायेत्यर्थः ॥ ६॥
अथसप्तमी-
।
दानोअमेहतोदाःसंहखिोदुरोनवाज़ुश्रुत्याअपाढधि ॥
प्राचीद्यावापृथिवीब्रह्मणाधिवपुर्णशुक्रमुपसोविदिद्युतुः ॥७॥
दाः । नः । अग्ने । बृहतः । दाः । सुहरिणः । दुरः । न । वाज॑म् ।
श्रुत्यै। अप। दृधि । प्राची इति । यावापृथिवी इति । ब्रह्मणा।
कुधि । स्वः । न ।शुक्रम् । उपसः । वि । दिद्युतुः ॥ ७॥
हेअमे नोरमायं बृहतोमहतः प्रभूनानगवाश्वाधिनविशेषान दादेहि तथासहलिणः
साहससंख्योपतान पुत्रवत्यादीनदाः देहि ददाते छान्दसेलुहिरूपम याक्यभेदादनिषादः शुष-
की पाजमन्नं दुनितस्य द्वाराण्यपि नशब्दार्थे अपावृधि अपवृणु मेरयेत्यर्थः यदा द्वारा
णीव सामान्युपायान्विशदयति नदयावापृथिवीबह्मणापरिटेनकर्मणामाचीपरुष्टाञ्चने अ.
स्मदनुकूले कधिकुरु स्वर्ण आदित्यइवयथाजगत्मकाशपति तद्वत् शुकंदीप्तत्वामुपसः उपर
कालगविदिद्युतः विद्योतयन्ति उपःकालेसमयमज्वाल्यन्ते ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
सईधानउपसोराभ्याअनुस्वर्णिदीदेदरुपेणमानुना ।
होत्राभिरग्निमर्नुपःखप्परोराजाविशामतिथिश्चारुरापर्व ॥ ८ ॥
सः। धानः । उपसः । राम्याः । अनु । स्वना दीदेत । अरुपेण ।
जानुा । होनाभिः । अमिः। मर्नुपः । सुअध्यरः । राजा । विशाम् ।
अतिथिः । चासः । आयर्वे ॥ ८॥

·मं०२ अ०१सू०२] हितीयोष्टकः ४४९ सोग्निःराम्यारमणहेतुभूताः उपसःअनुभनुलक्ष्यश्यानः इध्यमानः दीपितःसन् बरुषे- गरोचमानेनभानुनातेजसास्वर्णआदित्यइवदीदेव दीप्यते सोगिनुपोमनुष्यस्यहोतुः होनाशिः होतिषावाम होमसाधनभूताभिःस्तुविभिःस्तूयमानः स्वध्वरः शोभनयागोविशॉपजाना राजाराजमानः स्वामीमायवे मनुष्याय यजमानायतदर्थं चारुः चरणशीलः अतिथिः अति- थिवज्योभवति ॥८॥ अथनवमी- एवानोअनेअमृतेपुपूर्व्यधीपीपायहर्दिवेपुमानुपा। दुहानाधेनुजनैपुकारवेत्मनाशनिंपुरुरुपमिपणि ॥ ९॥ एव । नः । अग्ने। अमृतेषु । पूर्व्य । धीः। पीपाय । बृहत् दिवेषु । मानुपा । दुहाना । धेनुः। तृजनेषु । कारवे । मना । शतिनम् । पुरुधरूपम् । इपणि ॥ ९॥ वृहदिवेषुपभूतद्युतिपुअमृतेपुदेवेषुमध्ये हेयं पूर्वभाविनग्ने त्वांमानुपामनुष्याणांमध्ये नोस्मदीयाधीवुद्धिास्तुविकर्मवा एवएवंपीपायप्पाययति यद्वा मानुषामनुष्यान धीस्त्वदीया बुद्धिः कर्मवाप्याययतु तथात्वदीयाधीः वृजनेषुयज्ञेषुकारवेस्तोत्रेदुहाना धेनुः दोग्धीधेनुरिष लुप्तोपसमेतत् त्मनाआत्मनेव इपणिएपणायां सत्यां शतिनं अपरिमितसंख्याकं पुरुरूपंगवा- श्यादिरूपेणनानारूपं धनसमूहं दुहानाभवति ॥९॥ अथदशमी- वपर्म अर्वतावासुवीर्यंब्रह्मणावाचितयेाजनाअति। अस्माकंद्युम्नमधिपञ्चकृष्टिपूचास्वर्णशुशुचीतदुष्टरम् ॥१०॥ व्यम् । अग्ने । अवता । वा । सुध्वीर्यम् । ब्रह्मणा । वा । चितयेम । जान् । अति । अस्माकम् । द्युम्नम् । अधि । पञ्च । कृष्टिषु । उच्चा। स्वः। न । शुशुचीन । दुस्तरम् ॥ १० ॥ । ।

·४१६
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५७०२७
तम् । देवाः । बुन्ने । रजसः। सुध्दंससम् । दिवःपृथिन्योः । अतिम् ।
नि । एरिरे । रथम् इव । वेयम् । शुक्रशोचिपम् । अग्निम् ।
मित्रम् । न । क्षितिए । प्रशंस्यम् ॥३॥
मसिद्धमुतगुणविशिष्टमग्निं देवाःमसिद्धाव्यवहारकत्विजोया रजसोरंजनात्मकस्पलो-
कस्पयुभेमतेपृथिव्यांविद्यामित्यर्थः तत्रन्येरिरेनितरामीरपन्ति व्यापारयन्तिस्वस्वहविला नाय
फात्विक्षेस्तोत्रादिनानितरांगच्छन्तिाजन् कीदृशमित्याह सुदंससंशोभनदर्शनंदिवस्पृथिव्योः
पावापृथियोः अरतिईश्वरंगन्तारंव्याप्तवा वेधंवेदोधनं तस्मैहितं रथमियरथंयथास्वाभिमतला-
भायाअयन्नवद्वत यद्वा रथमिवमाप्तिसाधनत्वेनवर्तमानदेयवेदितव्यं शुक्रशोचिपंदीप्तवर्णअनिमि-
धन सजिवन कार्यसाधकं यदा आदित्पमिव क्षिविषयागभूमिघुमनुष्येषुवाप्रशंस्पमकणस्तुत्प
एवंमहानुभावमग्निंन्येरिरइति ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
नमुक्षमाणरजसिखआदमैवन्द्रमिवसुरुचंद्वारआदधुः ।
पाःपतरंचितयन्तमक्षभिःपाथोनपायुंज सीउमेअर्नु ॥ ४॥
तम् । उक्षमाणम् । रजसि । स्वे। आ । दमे । चन्द्रम्हव ।
सुरुचम् । हारे । आ।दधुः। पृश्याः। पतरम् । चितयन्तम् ।
अक्षभिः। पाथः।न । पायुम् । जनसी इति उसे इति । अनु ॥४॥
-
संस्तुत्यवरंरजस्पन्तरिक्षमाउक्षमाणंसर्वसासिञ्चन्नंवृष्टिजले रणसिपृथिव्यांवयांघृतादिनाआ
तिच्यमानंया स्वेस्वकीपेहारेविजनेदमेयागगृहेआदधुःआदधने कोदशन चन्द्रमिवसुरुचं चन्द्र-
मितिहिरण्यनाम हिरण्यमियशोभनदीनि पश्चान्यवृद्धावस्थापांपृभ्यापनरंघुटोफस्पान्तरिक्षस्सा-
गन्दारं अक्षभिःस्वकीपालाप:अवयवैःपिवयंत चेतयमानं पाथोनपाउदकमिवरक्षक उभे-
जनसी सर्वस्पजनयिन्यौपावापृथियायन-पाई भूम्यांहोमाधारत्वेन स्थित्वाहविभापणापपुठो.
फगामिन मितिभावः एवंरुपमानिमादधते ॥ ४॥

·मं.२ अ०१सू०२] द्वितीयोष्टकः १४७ अथपञ्चमी- सहोताविश्वपरिभूत्वध्वरंतमुहव्यैर्मनुपशजतेगिरा। हिरिशिमोटघसानासुज रद्यौर्नस्तृनिश्चितपद्रोदसीअनु॥५॥२०॥ सः।होता । विश्वम् । परि । भूतु । अध्वरम् । तम् । ऊँ इति । हुन्यैः । मर्नुपः । ऋञ्जते । गिरा । हिरिशिषः । धसानासु । जर्जुरत् । द्यौः । न । स्तृभिः।चितयत्।रोदसी इति । अनु॥५॥२०॥ सोनिर्होताहोमनिष्पादकःसन्विश्वसर्वअध्वरंयागंपरिभूतु परिवोभवतु नमुतमेवानिहव्यैह वि- भिगिरास्तुत्याच मनुषोमनुष्याञ्जते मसाधयन्ति ऋअतिःमसाधनकर्मा हिरिशिमोहरणशील- हनुः दीप्तोष्णीपोवा शिमा शीर्षसुवितताहिण्ययीरित्यादिमत्रान्तरात् । वृधसानासुप्रवर्धमानास्वो- पधीपुज्वालासुवाज रत् पूर्यमाणोयज्ञगन्ता शत्रतंपदं यहा द्वितीयार्थेसप्तमी वर्धमानाओषधी- नर्भरत पुन:पुनर्दहन्नित्यर्थः यौघुलोकोन्तरिक्षस्तृभिर्न नक्षत्रेरिवरोदसीअनुयापापृथिव्यावनु- चितयव चेतयति ज्वालाभिर्विस्फुलिझैश्वभुवमन्तक्षिरंचव्यामोतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ ।। इतिद्वितीयस्यपञ्चमेविंशोवर्गः ॥ २० ॥ अथषष्ठी- सनोवत्समिधानःस्वस्तयेसंददस्वायिमस्मासुंदीदिहि । आनःकृणुष्वसुवितायरोदसीअहव्याम पोदेववीतये ॥६॥ सः। नः। रेवत् । सम्इधानः । स्वस्तये । सम्हददस्वान् । रयिम् । अस्मासु । दीदिहि । आ। नः । कृणुप्त । सुविताय । रोदसी इति । अने। हव्या । मर्नुपः । देव । वीतये ॥ ६ ॥ हेअसे सतादृशस्त्वंनोस्माकं स्वस्तये स्वस्तीत्यविनाशिनाम क्षेमायरेवदरयिमत रयिंधनं उ पर्युपरिवृद्धिमत् दानयोग्यवाधनंअस्मासुसंददस्वान सम्यक्मयच्छन् समिधानोस्माभिःसम्यगि- भ्यमानःसन्दीदिहि दीप्यस्व यदा रेवदितिक्रियाविशेषणं राम्धनंसमृद्धिमव्यथातथादीप्य- १० सं० १.३.१६.।

·४५०
ऋक्संहितामाष्ये [अ०५ २०२२
हेभने वयंयजमानाः सुवीर्यंशोधनसामोपेक्यथातथा भर्वतावा अरणकुशलेनान्वेन
वाशब्दश्चार्थे बलणावाअनेनचत्वदत्तेनजनानस्मत्समानानतिचितयेम भतिक्रम्यज्ञायेम-
हि कर्मणिकर्दमत्ययः यदा त्वइत्तेनान्नेनचसुवीर्यचितयेम प्रकाशायतदर्थमस्माकंपञ्च पञ्चसुरु-
टिपुजने निपाइपञ्चमेषुचतुर्युवर्णेषुउच्चाउचैःअतिमभूतं दुस्तरं अन्येनामाद्युम्नंधनं स्वर्ण सू-
यस्व अधि अधिकं शुशुचीतदीप्यतां अधीत्ययमनर्थकोवा ॥ १०॥
अथैकादशी-
सनौवोधिसहस्यमशंस्योयस्मिन्सुजाताइपर्यन्तसूरयः ।
यमग्नेयज्ञमुपयन्निवाजिनोनित्येतोकेदीदियांसंस्खेदमे ॥ ११ ॥
सः। नः । बोधि । सहस्य । प्रशंस्यः। यस्मिन् । सुजाताः ।
दुपय॑न्त । सूरयः । यम् । अग्ने । य॒ज्ञम् । उपश्यन्ति । वाजिनः।
नित्यै । तोके । दीदिश्वासम् । स्वे । दमे ॥ ११॥
हेअग्ने सहस्यशत्रूणामभिभवितः बलमभवया प्रशंस्यः स्तुत्यः सत्वंनोस्मदीयंस्तोत्रादिकं
बोधिबुध्यस्व सइत्युक्तंकइत्याह-यस्मिन्नमौसुजाताः शोभनजननाः सूरयः स्तोताराविनः
इपयन्त गमयन्तिस्तोत्राणि किञ्च हेअग्नेयजयननीयवाजिनोहविलक्षणानवन्तोयजमानानि
स्पेतोकेभीरसेपुषेनिमिचभूतेसति यदा तस्सिन्यथादीप्यतेपुत्रगृहेयथापिवादीप्यतेतदव स्वेदमे
स्वकीयेपागगृहेसवनीमादिस्थानेदीदिवांसंदीप्यमानमुपयन्ति हविःस्तोत्रादिनासबोधीत्पन्च-
यः॥११॥
अथद्वादशी-
उसांसोजातवेदःस्पामतेस्तोतारोअमेसूरपश्चशर्मणि ॥
वस्वोरायः रुञ्चन्द्रस्य॒भूर्यसः जातःस्वपत्यस्यशग्धिनः ॥१२॥
जांसः । जानध्वेदः ।स्याम । ते । स्तोतारः । अग्ने । सूरयः।
च । शर्मणि । वस्वः । रायः 1 पुरुश्चन्द्रस्य । यसः । प्रजाध्यतः ।
सुअपत्यस्य । शुग्धि । नः ॥ १२ ॥

·मं०२१०१ सू०३] द्वितीयोष्टकः ४५१ हेजातवेदः जातानांवेदितरने स्तोतारः त्वांस्तुबन्तमविणः सूरयोमेधाविनोयजमानाश्वेत्यु- भयासः उभयेवयंशमणिसुखेनिमित्तभूतेसति तत्वत्संपन्धिनःस्याम भवेम यदा शर्मणिस्याम त्वंचनोस्मार्कवस्वोनिवासहेवोर्वसिष्ठस्परायोगवादिधनस्पपुरुश्चन्दस्य भविशयेनाहादकस्पयहु- हिरण्योपेचस्पवाभूपसः प्रभूतस्पमजावतोभृत्यायुपेतस्यपुत्रादिभोगपर्याप्तस्यवा स्वपत्यस्य शो- नपुत्रस्य ईयूपंधनंनोस्सायंशग्धि देहि दातुंशक्तोभवति ॥ १२ ॥ अथत्रयोदशी- येस्तोतृभ्योगोअग्रामवपेशसम रातिमुपसृजन्तिसूरपः। अस्माञ्चताँश्चमहिनेपिवस्यआहदेमविदर्थेसुवीरा॥१३॥२१॥ ये। स्तोतृभ्यः । गोअपाम् । अश्वस्पेशसम् । अग्ने । रातिम् । उपसृजन्ति । सूरयः। अस्मान् । च । तान् । च ।प्र। हि। नेपि । वस्यः । आ । बृहत् । वदेम । विदथै । सुध्वीराः ॥ १३॥२१॥ येस्तोश्यइतित्रयोदशीव्याख्याता ॥१३॥ ।। इतिद्वितीयस्यपञ्चमेएकविंशोवर्गः ॥२१॥ समिद्धोअग्निरित्येकादशचेतृतीयंसूक्तंगामिदवैष्टुभ सप्तमीजगती समिद्धोग्निनंराशंसः वनपादादयएकादशमयाजदेवताः समिद्धएकादशामंसप्तमीजगतीत्यनुक्रमणिका पशौशन- कानामिदमामीसूक्तं गृत्समदस्यापिशुनकत्वाद समिद्धोअग्निरिविशुनकानामितिहिसूषितम् । वनमथमा- समिद्धोअग्निनिहितःपृथिव्यांमत्यविश्वानि वनान्यस्थात् । होतापावक दिवःसुमेधादेवौदेवान्यजत्वग्निरर्हन् ॥ १॥ सम्बद्धः । अग्निः । निहितः। पृथिव्याम् । प्रत्यङ् । विश्वानि । भुवनानि । अस्थात् । होतो । पावकः । प्रदिवः । सुमेधाः। देवः । देवान् । यजतु । अग्निः । अर्हन् ॥ १ ॥ पृथिव्यांवेदिलक्षणायांसमिद्धः सम्यकदीयः एतन्नामकोमिः निहितः स्थापितःसन् वि. श्वानिसर्वाणि भुवनानिभूतजातानिमत्यङ् अभिमुखःसन् अस्थाव तिष्ठति यथासर्वेजनाः पृ- ·। ४५२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०२२ श्यन्ति तथा प्रवृद्धोभवदित्यर्थः किश सोनिहोताहोमनिप्पादकोदेवानामाहातावापावकः शो- धकः प्रदिवः पुराणः सुमेधाः शोभनमज्ञोदेवोद्योतमानः एवंमहानुभायोनिः अर्हन यागयोग्यः सन् देवान्यजतु अवयष्टव्यानिन्द्रादीपूजयतु ॥ १॥ अथद्वितीया- नराशंसामतिधामान्यजन्तिस्रोदिवमतिमह्नास्वर्चिः । घृतमुपाम साहव्यमुन्दन्मूर्धन्यज्ञस्यसम॑नक्तुदेवान् ॥२॥ नराशंसः । प्रति । धामानि । अञ्जन् । तिस्रः। दिवः । प्रति । मह्ना । सुअर्चिः । घृत ध्रुषा । मनसा । हव्यम् । उन्दन् । मूर्धन् । यज्ञस्य । सम् । अनक्तु । देवान् ॥ २ ॥ नराशंसः नरैनेभिर्वविग्भिः शंसनीयएवन्नामकोग्निः स्वर्चिः शोभनज्वाला सन् धामा निस्थानानिआहुत्पधिकरणानितेगांसिपतिमत्येकंमहास्वमहिना अञ्जनव्यक्तीकुर्वन् तिलोदि- यः योतमानांखीनभूम्यादिलोकांश्रमतिपत्येकमजन् स्थित्याभूमिपकाशेनान्तरिक्षहविमापणे. नदिवमित्यभिमायः यद्वा लोकानांपत्येकंत्रित्वोपेतत्त्वाव तिस्रोदिवइत्यविरुद्धं तिस्रोदिवः पृथि- वीस्तिसइत्यादिमत्रवर्णाव । त्रयोवाइमेत्रिवृवालोकाइतिभालणांच । तथाघृतमुपानसिञ्चता मनसाहव्यंउन्दन् क्लेदयन् लिग्धीकुर्वन् यज्ञस्यमूर्धन मूर्धनिमुखहोमसमयेदेवान्यष्टव्यान स- मनकु सम्यव्यक्तीकरोतु तर्पयत्वित्यर्थः ॥ २ ॥ अथवीया- ईळितोअनेम सानोअहंन्देवान्यसिमानुपापूर्वोअद्य । सआर्यहमरुतांश(अच्युतमिन्द्रंनरोवहिपर्दयजध्वम् ॥ ३॥ ईळितः । अने। मनसा । नः । अर्हन् । देवान् । यक्षि । मानुपात् । पूर्वः । अय । सः । आ । वह । मरुताम् । शः । अच्युतम् । इन्द्रम् । नरः। वर्हि सदम् । यजध्वम् ॥ ३॥ १ऐ. ना० २.१५..

·मं.२०१सू०३] द्वितीयोटकः ४५३ हेअग्ने ईळितोस्माभिःस्तुतःसन् मनसास्मदनुरतेनदेवानांयागबुधावाअर्हन यागयो- ग्यःसन् मानुपादोतुःपूर्वः पूर्वभावी नोस्मदर्थमद्यासिनदिनेदेवान्यष्टव्यान् यक्षि त्वमेवयज- सि सतादृशोयष्टात्वमावहआकारय कान् मरुतांश|गणंअच्युतमक्षीणमिन्द्रंतदविनाभूत- मिन्द्रमपि यद्वा मरुद्दलोपेतमिन्द्रअनन्तरं हेनरोनेतारऋत्विजःवहिपदंचहिपिसीदन्तमिन्द्रयज- ध्वम् पूजयध्वम् ॥ ३॥ अथचतुर्थी- देववर्धिमानंसुवीरस्तीर्णरायेसुभरंवेद्यस्याम् । घृतेनातंवसवःसीदतेदंविश्वेदेवाआदित्यायज्ञियासः ॥ ४ ॥ देव । बर्हिः । वर्धमानम् । सुध्वीरम् । स्तीर्णम् । राये । सुधभरम् । वेदी इति । अस्याम् । घृतेन । अक्तम् । वसवः । सीदत । इदम् । विश्व । देवाः । आदित्याः। यज्ञियांसः ॥ ४ ॥ हेवहि देव एतदभिमानिनमे वर्धमानं सुवीरं शोभन वीरसंपादकं सुभरंसुपूर्णस्तीर्ण अस्म- दीयैत्विरिभरास्तृतं भव किमर्थ रायेधनाय अस्यांवेदीवेद्यां सप्तम्यर्थेमगृह्यसंज्ञा संहितायां यणादेश छान्दसः घृतेनाज्येनाक्तमिदं स्निग्धंवहिःसीदत के हेवसवः एतन्नामकाः हेविश्वेसर्वे देवाः हेमादित्याः यज्ञियासोयज्ञास्तेियूयमिदंबर्हिः सीदत अस्मिन्बहिपिनिषीदतेत्यर्थः ॥४॥ अथपञ्चमी- विश्रयन्तामुर्वियाहूयमानाद्दारोदेवीःसुमायणानर्मोभिः । व्यचस्वतीविप्रथन्नामजुवर्णपुनानायशसंसुवीरम् ॥ ५ ॥२२॥ वि। श्रयन्ताम् । उर्विया । हूयमानाः । द्वारः । देवीः । सुप्रअयनाः । नमःभिः । व्यवस्वतीः। वि। प्रथन्ताम् । अर्याः । वर्णम् । पुनानाः । यशसम् । सुध्वीरम् ॥ ५॥२२॥ द्वारोदेवीः अग्नेर्दाराभिमानिन्योदेव्योविश्रयन्तां विविच्यभयन्तां विवृतापिधाना- भषन्तु कीदृशस्ताः उर्विया उर्व्यःमहत्यः नमोभिर्नमस्कारोंपतेःस्तोबेहूयमानाः सुमायणाः ·१५४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५ २०२३ सुष्टुमकणगन्तव्याः ईदृश्योदेव्योविभयन्तां किश्च व्पपस्पतीः व्याधिमत्यः अनुपाः अहिंस्याः अजननाषा सुवीरंशोधनपुत्राद्युपेतं यशसंयशोयुक्त वर्ण वर्णनीयरूपविशेष पुनानाः यजमानायशोधयिन्यः संपादयित्र्योदेव्योविप्रथन्तां विशेषेणमख्याताभवन्तु ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेद्वाविंशोवर्गः ॥ २२ ॥ अथषष्ठी- साध्वपांसिसनानउक्षितेजपासानक्तावय्येवरण्विते । नन्ततंसंवर्यन्नीसमीचीयज्ञस्य॒पेशःसुदुघेपर्यखती॥६॥ साधु । अपांसि । सनता । नः । उक्षिते इति । उपसानको। वयोध्दव । रण्विते इति । तन्तुम् । ततम् । संवर्यन्ती इति सम्ध्वयन्नी । समीची इति सम्ईची । यज्ञस्य । पेशः । सुदुघे इति सुभदुपैं। पय॑स्वती इति ॥ ६ ॥ साधुसानि नोस्मदीयानि अपांसि कर्माणि उद्दिश्य सनवा सनातनेन अविच्छिन पवृत्तिकेनस्तोत्रादिना उक्षिते पूजिते यद्दा पुराणवाची विभनयन्तःसनच्छन्दोस्ति तस्मथ- भाद्विवचनस्याकारः सनातने नित्येइत्यर्थः अस्मिन्पक्षे उक्षिते फलस्पसेपयिन्यौ करिनिष्ठा उपासानका अहोरात्र देयवे वप्पाइव कुरालेइव रण्विते शब्दितेस्तुते परस्परंगच्छन्मौवा वर्त विस्तृत तन्तुं तन्तुस्थानीयं यज्ञापयवं संवयन्ती सम्यक् चित्र सहवा वयन्यो उत्पादयियौ समीची सम्यक्मवृत्तिके परसरानुकूले किमर्थसंययन्ती यज्ञस्यानुष्ठीयमानस्यपेशोरूपनि- मौनुमितिशेषः यज्ञनिवर्तयितुं तवयवानुक्रमेणानुष्ठापपिच्यापित्यर्थः अहोरात्राभ्यांहिए- शास्वन्यन्ने सुद्धे सुष्टु फलस्पदोग्म्यौ पयस्वती उदकवत्यौ अहोरावाश्यांतदृष्टिनायते एवंमहानुभावे अहोरात्रदेवते अस्सपा निर्वहतामित्यर्थः ॥ ६॥ अधसक्षमी- दैव्याहोतारापyमाविदुरऋजुयसतःसमृचावपुष्टरा। देवान्यजन्तास्तथासमंजोनामाथिव्याअधिसानुपुत्रिपुरा॥

·मं०२१०१सू०३] द्वितीयोष्टकः ४५५ दैव्या । होतारा । प्रथमा । विदुःतरा । ऋजु । यक्षतः । सम् । ऋचा । वपुःतरा । देवान् । यजन्ती । ऋतुस्था। सम् । अञ्जतः । नाभा । पृथिव्याः। अधि । सानु । त्रिषु ॥ ७ ॥ देव्या दिविभवोदिव्योग्निः तस्मादिव्यादग्नेजांती होतारामाह्वातारौ देवानांहोमनिष्पाद- कौवामी पार्थिवान्तरिक्ष्यो प्रथमामथर्मयष्टव्यी विदुष्टराविद्वत्तमी वपुष्टरामकृष्टवपुषौदेवाचा मधेण ऋजुअविकलं यथावथासम्यक्यक्षतः पूजयतः ऋतुथातत्तदृतौ तत्रतत्रकाले देवान् य- एव्यान यजन्ती देवौ पृथिव्याः नाभानाभौ उत्तरवेद्यां अधिउपरि त्रिषुसानुषुसमुच्छ्रितेषु म. देशेषगार्हपत्यादिषु समजतः समांतां अञ्जनेलेंटयहागमः ॥७॥ अथाष्टमी- सरखतीसाधयन्तीधियनइदेिवीभारतीविश्वतूतिः । तिलोदेवीःस्वधयोहिरेदमच्छिद्रंपान्तुशरणंनिपद्य ॥८॥ सरस्वती । साधयन्ती। धिर्यम् । नः । इळा देवी । भारती। विश्वतिः । तिनः। देवीः । स्वधा । बहिः। आ । इदम् । अच्छिंद्रम् । पान्तु । शरणम् । निसये ॥ ८॥ नोस्मदीयां धियंबुड़ियागंवासाधयन्ती निवर्तयन्ती सरस्वती इलाएतनामिकादेवीभा- रखीचविश्वतिर्विश्वानितूर्णानियस्याः सातादृशीसर्वविषयगतावाक् एतदुभयविशेषणं तिसो- देवीः एतास्तिसोदेव्यः स्वधयाअस्मद्दत्तहविषा निमित्तेनेदंयाहयेते अच्छिद्रयथावयापान्तु किंवा शरणंयागगृहं आनिपयाश्रित्य यदा स्वधयेदं यहिरिमयज्ञमागत्यास्मदीयंशरणं गृहं निषद्याच्छिद्रंयथातथापान्तु ॥८॥ अपिशवरूपइतिनवमीत्वाट्रेपशीपुरोडाशस्पयाज्या पिशवरूपःसुभरोक्योधाः प्रथ- मभाजयशसंवयोधामितिसवितत्वात् ।

·४५६ कक्संहितामाप्ये [अ०५१०२४ सैषानवमी- पिशङ्गरूपःसुमरोवयोधाःश्रुष्टीवीरोजायतेदेवकामः। प्र॒जांत्वष्टाविष्यतुनाभिमस्मेअर्थादेवानामप्यतुपार्थः॥ ९ ॥ पिशङ्गदरूपः । सुटभरः । वयः धाः। श्रुष्टी। वीरः । जायते । देवकामः। प्रजाम् । त्वष्टा । वि। स्यतु । नाभिम् । अस्मे इति । अर्थ । देवानाम् । अपि । एतु । पार्थः ॥ ९ ॥ पिशङ्गारूपःसुवर्णवर्ण:नानारूपोवासुभर शोभनयज्ञःशोभनभरणोवावयोधावयसोचस्प धारयितादातावाश्रुष्टीक्षिपगुणः वीरोविविधमीरयिता देवकामः देवाःकाम्यन्तेयेननादृशः पुत्रो- जायतेजायतामुत्पाद्यतांत्वष्टुरनुग्रहाव सचत्वष्टाएतन्नामकोदेवोस्मेस्सम्यनाभिकुलस्यवन्धिकांमणां पुत्रादिरूपांविष्यतु विमुञ्चतु विवरत्वित्यर्थः अथअपिचदेवानांसंबन्धिपाथोन्नमप्यस्मानेतु ग- न्छतु अपिःक्रिययावासंबध्यते गच्छत्वित्यर्थः ॥९॥ । अथदशमी- वनस्पतिरवसुजन्नुपस्थादग्निर्हविः दयातिमधीभिः । त्रिधासमक्तंनयतुमजानन्देवेभ्योदैव्य शमितोपहव्यम् ॥१०॥ वनस्पतिः । अवटुजन् । उप । स्यात् । अग्निः। हविः। सूदयाति। प्र। धीभिः। विधा । सम्इअक्तम् । नयतु । प्रजानन् । देवेभ्यः । दैन्यः । शमिता । उपं । हन्यम् ॥ १० ॥ वनस्पतिःपाभिमानीएतनामकोग्निः अवसजनअस्मदीयंकानुजाननउपास्मत्समीचे स्थावतिष्ठतु अमिपाकाधारोनिश्चहविःपशुरूपंधीभिःकर्मविशेषःपाऊसाधनः भपकणस- दयातिक्षारयति अपाकाधिकपाकादिराहित्येनहवि.पचत्रीत्यर्थः किश्च देव्योदेवसंबन्धीमाह- स्पधिकरणभूवोनिःशमिताहविपःसंस्कर्ता यदा दैव्यः शमिताएतनामकोमिः अग्निदेवानांश: ।

·मं०२ अ०१सू०१]
द्वितीयोष्टकः
१५७
मितेतिश्रूयते । विधा त्रिपकारंउपस्तरणावदानाभिधारणैःसमक्तंसम्यसितंहव्यंहविःप्रजानन्
विद्वान्नयनमकाराभिज्ञःसन् देवेश्यउपनयतु समीपंपापयतु ॥ १० ॥
अधैकादशी-
घृतमिमिक्षेघृतमस्य॒योनि तेश्रितोधृतम्यस्य॒धाम ।
अनुष्वधमावहमादयस्नुस्खाहांकरपभवक्षिहन्यम् ॥११॥२३॥
घृतम् । मिमिक्षे । घृतम् । अस्य । योनिः। घृते । श्रितः । घृतम् ।
ॐ इति अस्य । धाम । अनुस्वधम् । आ । वह । मादयस्व ।
स्वाहारुतम् । टपा । वक्षि । हत्यम् ॥ ११॥२३॥
अस्यामेर्पतमाज्यमिमिक्षे सिञ्चामि यतोस्यघृतं योनिःकारणं उत्पनोपिवेभितःआधि-
पः अस्याग्ने तमेवधामतेजःघृतेनहायंदीप्यते इदानींसंयोध्योच्यते-हेअग्ने वृषभ फटस्पवर्षित-
स्वंअनुप्वधपनिहविःसर्वेष्वपिहाविःपुदीयमानेषुआवह देवानआहूयवान्मादयस्वमीणय बत-
स्त्वंस्वाहारुतस्वाहाकारेणदत्तहव्यं चरुपुरोडाशादि वक्षि वह ॥११॥
॥ इतिद्वितीयस्थपञ्चमेत्रयोविंशोवर्गः ॥ २३ ॥
हुवेवइतिनवर्चचतुर्थसूतं भार्गवःसोमाहुतिनामकपिः अग्निर्देवता त्रिष्टुप्छन्दः हुवेन-
वसोमाहुतिभागबोहत्पनुक्रमणिका पातरनुपाकाधिनशस्त्रयोस्रष्टुभेछन्दसौर्द सूषितश्च-दु-
वासुयोत्माननिहोताहोतपदनइतिसूक्तेइति ।
वनपथमा-
हुवेःसुद्योत्मानंसुदृक्तिविशामग्निमतिथिसमयसम् ।
मित्राईवयोदिधिपाय्योभद्देवआदेवेजनेजातपैदाः॥१॥

·४५८
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०२४
हुवे । वः । सुध्योत्मानम् । सुक्तिम् । विशाम् । अ॒ग्निम् ।
अतिथिम् । सुप्रयसम् । मित्रः इव । यः। दिधिपायः। भूत्।
देवः । आश्देवे । जर्ने । जातवेदाः॥१॥
हेयजमानाःवोयुप्मदर्थं अग्निहुवेआह्वयामि कीदृशंतं सुयोत्मानं सुष्ठुद्योतमानंसुक्ति मुद-
जितपापः शोधनस्तुतिवाविंशायजमानानांअविधि अतिथिवत्सदापूज्यंसुमयसंशोभनहविर्लक्ष-
गानं किञ्चजाववेदाः जातानांवेदितायोदेवोग्निमित्रइव सखेवआदित्सइयवादिधिपाय्यः धार-
थिवा भूवनवति कुविउप्यो आदेवेदेवपर्यन्वेगनेमनुष्यमतिदेवपर्यन्तेषु तेषांधारकोभव-
दित्यर्थः॥१॥
अथदितीया-
इमंविधन्तोअपांसधस्थैद्वितादधु गवोविक्ष्यायोः ।
पविश्वान्यभ्यस्तुभूमदेिवानाममिररति रावः॥२॥
दुमम् । विधन्तः । अपाम् । सधस्थे । द्विता । अदधुः । भृगवः ।
विक्षु । आयोः । एषः। विश्वा॑नि । अभि । अस्तु । भूमं ।
देवानाम् । अनिः। अरतिः । जीरश्वः॥२॥
इमममिंविधन्तः परिचरन्तोषगवोस्मत्पूर्वमहपंपः अपांसधस्थेसहस्थानेन्तरिक्षमायो-
मनुष्यस्यमजमानस्यस्पभूतामरिक्षमनास्वृत्विक्षुषांमध्येचविताद्वयोःस्थानात अदधुः अधा-
रपर धावेडिरूप एपोमिभूमभन्नामापविश्वानितजावान्यस्मदिरोधीन्यायस्तुभभिभ-
पतु सकोहराः देवानामरतिरीश्वरः वेषांमध्येशीमंअरणशीटोवास्मयागंपति वधाजीराश्या
सिमाभ्यः ॥२॥
।
अपतृतीया-
अनिदेवासोमानुपीपुवितुमिपंधुःक्षेप्योनमित्रम् ।
सीदपदुशतीलाआदक्षाय्योपोदारदमुआ ॥३॥

·। मं०२ अ०१सू०४] द्वितीयोष्टकः १५९ अग्निम् । देवासः । मानुषीषु । विक्षु । मियम् । धुः । क्षेप्यन्तः । न । मित्रम् । सः। दीदयत् । उशतीः । ऊाः । आ । दक्षाय्यः। यः। दास्वते । दमे । आ॥३॥ देवासोदेवाः क्षेप्यन्तः स्वर्गप्रतिगच्छन्तःसन्तः पूर्वमानुपीपुमनुष्यसंबन्धिनीपुविक्षुम- जासु पियंदेवानांमीणयितारमग्निं धुः अधुः स्थापितवन्तः तत्रदृष्टान्तः क्षेप्यन्तोमिन रायंग- तिगच्छन्तोनरामित्रंपियंसखायंस्वगृहरक्षार्थस्थापयन्ति तद्वद् एवंदेवैःस्थापितोयोनि स्वतेह- विर्दत्तवतेयजमानायतदर्थदमनदीयेयागगृहेआआहितः स्थापितः दक्षाय्यः समर्धयितादातावा सोग्निः उशतीः कामयमानाः ऊम्याः रात्रीः सर्वासुरात्रिपुादीदयत् दीप्पवेसर्वतः सर्व- रात्रीरादीपयतिवा।। ३ ॥ अथचतुर्थी- अस्यरण्यास्वस्येवपुष्टिःसंदृष्टिरस्यहियानस्पदोः । वियोमरिभ्रदोपंधीपुजिह्वामोनरथ्यौदोधवी तिवारान् ॥४॥ अस्य । रण्वा । स्वस्यध्दव । पुष्टिः । सम्पुष्टिः । अस्य। हियानस्य । धौः। वि। यः। भरिभ्रत् । ओपंधीपु । जिह्वाम् । अत्यः । न । रथ्यः । दोधवीति । वारान् ॥ ४ ॥ अस्याग्नेः पुष्टिः शरीरवृद्धिः रण्वारमणीयाशब्दयुक्तावा तत्रदृष्टान्तः-स्वस्यपुष्टिरिवय- थालोके स्वकीयापुष्टिः स्वस्मैरमणीयाभवतितद्दन यदास्याने.संबन्धिनीपुष्टिः यथायजमानवि- पयारण्यातद्वत फिश्च हियानस्यसमृद्धिगच्छतोव्यामुवनोधक्षोः काष्टानदिधक्षोःदग्धुमिच्छोरस्या- मेः सन्दृष्टिः सन्दर्शनाविभांदोपिरण्या योनिरोपधोपुकाठेपुजिह्वांन्चालां जात्येकवचनं घाटाः मिनाविर अत्यपिहाकिम्पयवस्यियः हरोपईलुगतत्वेनशधापदिशत्तिातितकेयर गमः पयोगाइनिधातः तादृष्टान्तः-रथ्योरथाोऽयोन वाजीयथा वारान्दंशवारणसाधनान् पालान् दोधवीति कमपतितद्दन योनिर्माटा कम्पपति अस्याग्ने पुष्टिरवेति ॥ ४॥ अथपश्चमी- आयन्मेअभ्यंबुनःपनन्तोशिग्भ्योनामिमीतवर्णम् ।। सचित्रेणचिकितेमुंभासार्जुजुवापोमुहुरायुवाभूत् ॥ ५ ॥२४॥ ।

·१६.
ऋक्संहितामाष्ये [अ०५ २०२५
आ। यत् । मे । अवम् । वनदः । पर्नन्न । उशिक्भ्यः। न।
अमिमीत । वर्णम् । सः। चित्रेण ।चिकिते । रमसु । भासा ।
जुजुर्वान् । यः। मुहुः । आ । युवा । भूत् ॥ ५॥२४॥
पदयस्याचं महत्त्वंमेममसंवन्धिनोवनदः संभक्तारः यहा वनदःअवनदः भृशंशब्दयन्तः
स्तोतारः अवशब्दोभशार्थवाचीतत्पूर्वान्नदेः क्विम् अवाप्योरित्यकारलोपः आपनन्त समन्ता-
वस्तुवन्ति सोनिशियोस्मदीयरूपंकामयमानेभ्यः ऋत्वियोवर्ण स्वसदृशंरूपनामिमीत न-
-आम्दश्वार्थे निर्मिमीतेच रसु रमणीयेष्वाज्यादिहविःपुनिमित्तेषु चित्रणभासाकनकादिनानावर्णया
दीयाचिकित विज्ञायते किञ्च योनिःशुजुर्वान् जीर्णःसन् ज्वालोपशमेसएवमुहःपुनःपुनःआयु-
यासर्वतोमिश्रयितातरुणोवाभूत् भवतिपुनराज्यादिसंयोगाव ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्थपञ्चमेचतुर्विंशोवर्गः॥२४॥
अथपाठी-
आयोवनानातृपाणोनमातिवाणपुथारध्यैवस्वानीत् ।
कृष्णावातपूरण्वश्चिकेतद्यौरिवस्मयमानोनीभिः ॥६॥
आ। यः। वना । तनृपाणः । न । भाति । वाः । न । पथा।
रथ्याध्दव । स्वानीत् । कृष्णअध्वा । तर्पः । रण्वः । चिकेत ।
यौदेव । स्मयमानः । नाभिः॥ ६ ॥
योमिर्वनावनानिवृक्षसमूहान् तपाणोनतृपितइय त्वरमाणइत्यर्थः आभातिआभासयति द-
दहतीत्यर्थः यदा वनावनेआभाति निश्चयार्णउदकमिव पथापवणेनमार्गेणगच्छति तद्वद इन-
स्तनोगच्छति रथ्येवरथस्यवोहाश्ववस्वानीदशब्दयति यद्वा रथशब्दावसोड्यादेशः यथारथी-
पुदमार्गेणगच्छन्स्पतिवदद किश्च रुप्यावारुष्णवमा नपुस्तापकः रण्योरमणीयः एवंभूतः
धन् चिकेनहायवे पकाशतइत्यर्थः कइव नभोनिनक्षत्रः सयमानः मकाशमानोयोरिवद्युलोक-
व पदा नभोनिरन्तरिक्षमदेशविशेषः सयमानः शोभमानोयोरादित्पनीटयतिरिक्षचार्या-
दित्योपयातायवेवट्व स्वसंचारेणकप्णीमूतमार्गेज्ञापते प्रकाशयतइत्यर्थः॥ ६ ॥

·मं०२१०१सू०१] द्वितीयोएकः अथसामी- सयोव्यस्यादभिदसदुर्योपशुनैतिस्वयुरोपाः। अग्निःशोचिष्माअनुसान्युष्णकृष्णव्यथिरस्वदनभूम ॥ ७॥ सः । यः। वि । अस्यात् । अभि । धर्फत् । उर्वीम् । पशुः । न। एति । स्वध्युः। अगोपाः । अमिः । शोचिष्मान् । अतसानि । उष्णन् । कुण्णव्यथिः । अस्वदयत् । न । भूम ॥ ७ ॥ योमिव्यस्थात् विविधनिठति व्यामोतिरिश्वतथायोमिस्वीं विस्तृतं पृथिवींसवाअभिधक्ष- द आभिमुस्पेनमवर्धमानोभवति उमेअपिपच्छन्दयोगाननिहन्येते सोमिःपशुर्नपरारिप यथा जातःपशुः स्वच्छन्देनचरति तथास्ययुः स्वयमेयगच्छन् अगोपाः गोपरहितः नियामकवर्जित- इत्पर्धः एनिगच्छति किंकुर्वन् शोचिष्मान् कष्टदीति: कृष्णव्यथिः रुष्णवर्णपामादग्धाव्यथाक- राःकण्टकादपोपेन तादृशःसन् भूमअत्यधिकं अस्वदपतन आस्वादपतीववृक्षगतानरसाना- तसानिसवतानिनीरसानिवानरुगुल्मादीनिउष्णन्दहन्नेति ॥ ७॥ अथाष्टमी- नूतपूर्वस्पासोअीतौतृतीयविदथेमन्मशंसि। अस्मेअंग्रेसपीरंटइन् क्षुमन्तंबाखपत्यंविदाः ॥८॥ नु । ते । पूर्वस्य । अव॑सः । अर्धिदतौ । तृतीये। विदर्थे । मन्मै । शंसि । अस्मे इति । अमे। संयतथ्वीरम् । बृहन्नम्। क्षुधमन्नम् । वाजम् । सुअपत्यम् । रयिम् । दाः ॥ ८॥ हेअग्ने तेतवसंघन्धिनः पूर्वस्यपूर्वयागसमये रुतस्यावसोभिमततर्पणस्यअधीतौस्मरणे सति तस्मत्यानु अद्यापिटतीयेविदथेयागेदवीयसक्ने यदा पावरनुवाकसंबन्धिनांआग्नेयोपस्या- धिनानांमध्येअन्यतमेतृतीयेकवी मन्ममननीयस्तोत्रंशंसि अशंसि शस्पतेस्माभिः हेअग्ने त्वंचा-

·फक्संहिताभाष्ये
[अ०५ व०२६
सेभस्मासंपनीरसंपतोपीरायस्मिन्तादृशं बृहन्महान्त क्षुमन्तंशब्दवन्तंकीर्तिमन्तवाजंउक्तल-
क्षणमनं स्वपत्यंपिंचदा देहि ॥८॥
अथनवमी-
।
वयायागृत्समदाअिमेगुहावन्वन्तउपराअभिप्युः।
सुवीरासोअभिमातिपाहःस्मत्सूरिभ्योगणतेतयोधाः ॥९॥२५॥
त्वया । या । गृत्समदासः । अग्ने । गुहा । वन्वन्तः । उपरान् ।
अभि । स्युरिति स्युः । सुध्वीरांसः । अभिमातिश्सहः । स्मत् ।
सूरिभ्यः ।गृणते । तत् । वर्यः । धाः॥ ९॥२५॥
हेअग्ने त्वयारक्षकेणवन्वन्तः त्वांसंभजतः गृत्समदाऋषयः आमनिपारोक्ष्येणवचनं य-
थागुहागुहायांवर्तमानान् उपरानउपरमणसाधनान्उपरिउत्कृष्टेवर्तमानान्वाधनविशेषानभिस्युः
अभिभवेयुःस्वाधीनानकुयुः यदा गूढानुपरानउपरिअधिकत्वेनवर्तमानानपापानभिस्युःअभिभ-
वेयुः तथाकुर्वित्यर्थः कीदृशाः सुवीरासः शोभनपुत्राद्युपेताः अभिमानिसहः वैरिणांपापादी-
नांसोठारः किञ्चसरित्योमेधाविषयोयजमानेयोगणते व्यत्ययेनैकवचनं शब्दयड्यः स्तोतभ्यः
यदा सूरिज्योपजमानेपोगणतेस्तोत्रेचस्मवसुमत्अविमभूवंतवादशंपसिवयोनंधाधेहि॥९॥
॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेपश्चविंशोवर्गः ॥२५॥
होताजनिष्टेयष्ट,पञ्चमंसूक्तं सोमाहुतेरापमानेयमानुष्टुभं होताटावानुष्टुभमित्यनुकान्तम्
पातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोरानेयेकतावस्यविनियोगः सवितश्च-अग्नापोहोताजनिष्टेतिचतु-
विशेहन्यपीदमेवाग्यंत्रितम्-चतुविशेहोताजनिष्टेत्याऽज्यमिति आभिप्तरिकेद्वितीयेहनीदमे-
याज्यं द्वितीयस्पचर्षिशेनाज्यमित्यतिदिष्टन्यात् ।
तत्राथमा-
होताजनिष्टचेतनःपितापितृभ्यतये।
प्रयभंजेन्यंवसुशकमवाजिनोयर्मम् ॥ १॥

·म०२१०१सू०५] द्वितीयोष्टकः १६३ होता । अजनिष्ट । चेतनः । पिता । पितृभ्यः। ऊतये । प्रध्यक्षन् । जेन्यम् । वसु । शकेम । वाजिनः। यमम् ॥ १॥ होताहोमनिष्पादकः चेतनः चेतयितास्मनुष्ठितस्यपितापालकोस्मयज्ञस्पईदृशोमिरज- निष्ट उत्पन्नः किमर्थपिटायापालकेन्योयजमानेभ्यः पठ्यर्थचतुर्थी तेपामूतयेरक्षणायच वयं चवाजिनः हनिर्लक्षणानवन्त सन्तः प्रयक्षेपकर्षणपूज्यं जेन्यजेतव्यं यमंयमयितव्यं वसुधनं शकेम शक्ताभूयास्म लब्धुमितिशेषः यद्वा वाजिनोन्नस्ययमंयमनकर्तुशकेममयक्षजेन्यंवसुधन- मित्युपमानंउक्तलक्षणंधनमियतत् यथावरोढुंशनुमस्तद्व ॥ १ ॥ अथद्वितीया- आयस्मिन्त्सप्तरश्मयंस्तुताय॒ज्ञस्यनेतर। मनुष्पदैव्यमष्टमपोताविश्व॑तदिन्वति ॥ २ ॥ आ। यस्मिन् । सप्त । रश्मयः। तताः। यज्ञस्य । नेतरि । मनुष्यत् । देव्यम् । अष्टमम् । पोतो । विश्वम् । तत् । इन्वति ॥ २॥ यज्ञस्यनेतरियागस्यनिर्वाहकेयस्सिन्नग्नोसप्तरश्मयः समसंख्याकारभिरयामाहोत्र- काः आतताः स्वस्वकर्मभिःसर्वताव्यासाभवन्ति सपोतापावकोदेवानांपोवारयविमूपोवा- मिर्मनुप्वत मनुष्यपोटवर देव्यंदेवोयज्ञस्तत्संबन्धिअष्टममष्टविसंबन्धितद्विश्यंकर्तव्यजातं समहोकःसहस्वयमष्टमःराइन्वति व्यामोति यद्वा तदित्यस्यसिद्गव्यत्ययः सपोवेनिसंपन्धः सप्तहोत्रकैः सहाष्टमोभूत्वातद्वयनिर्वहतीत्यर्थः ॥ २ ॥ अथतृतीया- धन्गयीमनुवोचद्रह्माणियेनत् । परिविश्वानिकान्यानेमिश्चक्रमिवाभवत् ॥ ३ ॥ धन्ये । या । यत् । ईम् । अर्नु । वोर्चत् । प्रमाणि । वैः। दति । तत् । परि । विश्वानि । कान्या 1 नेमिः । चक्रम्हदेव । अभवत् ॥ ३॥ ।

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०५व०२६ पूर्वमहोत्रादिवत् स्वयमपियज्ञनिर्वहतीत्युक्तं अवतुसवैतत्तदात्मनास्थित्वास्वयमेवनिर्व- हतीत्याह-याअथवाईमेनयज्ञभनुलक्षीकृत्य यद्धविरादिकंदधन्वेधारयत्यध्वर्यादिरूपः यानि- ब्रह्माणिशस्त्रादीनिअनुवोचत् अनुवति होत्रादिरूपः अप्रवाइत्येतद्योज्यं तत्सर्ववेःउवेरेवकामय- ते जानातिवास्वयमनुष्ठातुं अयमग्निविश्वानिसर्वाणिकाव्याकाव्यानिकवयोमेधाविनऋत्विजस्त- संवन्धीनिकर्माणिपर्यभवन परिभवतिस्वायत्तानिकरोति व्यामोतीत्यर्थः व्याप्तौदृष्टान्तः नेमिः पहिर्वेष्टनवलयः चक्रमिवरथाइंयथा कास्न्यूनव्यामोतितद्वच ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- साहिशुचिनाशुचिःप्रशास्ताकतुनानि । विद्वाँस्यवृताध्रुवावयाइवानुरोहते ॥४॥ साकम् । हि । शुचिना । शुचिः । प्रशास्ता । क्रतुंना । अनि । विद्वान् । अस्य । व्रता । ध्रुवा । वयाः इव । अनु । रोहते ॥ ४ ॥ शुचिःस्वयंशोधकः मशास्तादेवानां एतन्नामकऋत्विक्पशासितावायज्ञविधानां शुचिना जतुनाशोधकेनाग्निहोत्रादिकर्मणा साकंहिसहैवाजनिउत्पन्नःजातमायएवशुद्धः सर्वस्यमशास्ता चसनग्निहोत्रादिनिढिाभवदित्यर्थः अस्याने वा भुवाणि फलपर्यवसायीनि बतावतानि कर्माणि विद्वान जानन यजमानोवयाइवविस्तृताः शाखाइवानुरोहते कमेणानुतिष्ठति ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- तास्यवर्णमायुोनेष्टुःसचन्तधेनवः । कुवित्तिसृभ्युआवरंवसारोयाइदंययुः॥५॥ ताः । अस्य। वर्णम् । आयुर्वः । नेष्टुः । सचन्त । धेनवः । कुवित् । तिभ्यः । आ। वरम् । स्वसारः । याः । इदम् । ययुः ॥ ५॥ याःवदयमाणउक्षणाअंगुलयः इदमनुष्ठीपमान कर्मपयुः मामुवन्ति अनुतिष्ठन्ति तामा- युवः गंञ्यः व्यासाधेनवः प्रीणयित्र्यः स्वसारः सयंसारिण्योंगुलयोनेष्टुः हविर्याचितु: भक्ष- ·म०अ० १सू०५] द्वितीयोटका यितुः शोधयितुः पोषयितुःनेतु स्याग्नेः यवतन्नामकऋत्वियूपस्य तिसृश्यःआ गार्हपत्यादिमू- तीनामपिवरवर्णंकुविद बहुरुत्वः सचन्त सेवन्तेपरिचरन्ति ॥ ५॥ अथषष्ठी- यीमातुरुपखसांघृतंभरन्त्यस्थित । तासांमध्वर्युरागतोयोसृष्टीवमोदते ॥ ६॥ यदि । मातुः । उप । स्वस । घृतम् । भरती । अस्थित । तासाम् । अध्वर्युः । आगलौ। यवः । दृष्टीईव । मोदते ॥ ६ ॥ यदियदामातुः सर्वस्यनिर्मातु म्याः वेदिलक्षणायाः स्वसा स्वसृस्थानीयाहवंभरन्ती सती उपास्थित उपतिष्ठेदग्निं एकवचनमविवक्षितं जुहूपभृद्धवाः घृतंभरन्त्यः तिष्ठन्तीत्यर्थः स- दातासां जुबादीनामागतौ यागायपासौ सत्यां अध्वर्युः एतन्नामकऋत्वियूपः अध्वरं कामयमा- नोवायममिः मोदते हष्यति यवोवृष्टीव वृष्टयायथामोदते तद्वत् ॥ ६॥ अथसप्तमी- खःस्वाय॒धायसेकणुतात्विगृत्विजम् । स्तोमयज्ञंचादरवनमाररिमावयम् ॥७॥ स्वः । स्वार्य । धार्यसे । कृणुताम् । ऋत्विक् । ऋत्विजम् । स्लोमम्। यज्ञम् । च । आत् । अरंम् । वनेम । ररिम । वयम् ॥७॥ अयमग्निः स्वः स्वयमेवस्वाय स्वकीयाय धायसेकर्मणेहविषांधारणायवा ऋविकहोता जनिष्टेत्यादिनोक्तलक्षणोहोतृपोतृपशाखावृत्वियूपःसन्ऋत्विजंात्विज्यं भावमधानोयंनिर्देशः देववियूपःसन् ऋत्विजमानुपमाविज्यरुणुतांकरोतु वयंचतदनुग्रहाद आदनन्तरमेवस्तोत्रं यां चतदाभयं यागमपिअरंअलमत्यर्थवनेम संभजेमहि ररिम ददेमहिचहषिः यदा स्तोमंवनेमपाई पजयोग्यहवीररिम ॥ ७॥ अथाष्टमी- याविहाँरंकरहिवेभ्योपजतेभ्यः । अपमत्वेअपियंय॒ज्ञंचकमावयम् ॥८॥२६॥ ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५०२७
या । विद्वान् । अरम् । करत् । विश्वभ्यः। यजतेभ्यः । अयम् ।
अग्ने । वे इति । अपि । यम् । यज्ञम् । चकुम । वयम् ॥ ८॥२६॥
हेअमे विद्वान् त्वन्माहात्म्याभिज्ञः प्रयोगज्ञोवा यजमानोवा यथाविश्वेभ्पोयजतेश्यः
सर्वेभ्योयजनीयेयोदेवेन्यःअरंपर्याप्तकरण कुर्याद नथात्वमनुगृहाणेत्यर्थः वयमपिययज्ञयाग-
विशेपंचकमकुर्महेसयागस्त्वेअपि अपिरेवार्थे तवैव त्वामीत्यर्थः त्वमेवतस्मात्सर्वदेवार्थयागं
तववियूपःसन् निर्वहेत्यर्थः ॥ ८॥
॥ इविद्वितीयस्यपथमेपइिंशोवर्गः ॥ २६ ॥
इमामइत्यष्टवैषष्ठसूक्तं सोमाहुत्यापैमानेयंगायत्रं इसलिंगायत्रहीत्यनुकान्तम् पावर-
नुवाकाश्विनशस्त्रयोर्गायत्रेछन्दस्यस्पविनियोगः सूत्रितश्च-इमांपेअग्नेसमिमिमामितित्रया-
जामुचमायुदरेदिति अपराहिल्यामुपसदोमिअमेस विधमितिनिसमाचतिरपस्तानवसामि-
धेन्मः रुत्वापिनियोकव्याः अघोपसदितिखण्डेसवितं-इममिअग्नेसमिधमिमामिवितुसामिधे-
न्यइति ।
तत्रपथमा-
इमामअनेसमिमिमामुपसदंवनेः । इमाउपुश्रृंधीगिरः ॥ ॥
इमाम् । मे। अने। सम्ध्दधम् । दुमाम् । उपसर्दम् । वनेरिति वनेः।
दुमाः। इति । सु। श्रुधि । गिरः॥ १ ॥
हेअनमेमदीयामिमां आधीयमानांसमिधं इमामुपसदंउपसदनसाधनामाहुर्तिउपसपा-
गेक्रियमाणांवावनेः संभजेथाः वर्थमाउ इमाअपिगिरः स्तुतीः सु सुष्ठभुधि शृणु ॥१॥
अथद्वितीया-
अयाने अमेविधेमोजोनपादश्वमिष्टे । नासूफे मुजात ॥ २ ॥
अया। ते । अग्ने । विधेम । उर्जः । नपात् । अवमइष्टे ।
एना । सुऽउक्तन । सुजात ॥२॥

·मं०२१०१सू०६] द्वितीयोएकः हेअग्ने तत्वां अयाअनयाआहुत्याविधेम परिचरेम हेऊोनपाद वलस्यनाः तस्मनपात- पिता हेअश्वमिष्टेव्यापकयज्ञ यहा आशुक्रियमाणंकमीश्वंतदिच्छतीतिअश्वमिष्टिः सत्वरमा- णा पसदाचरन्ति तेकर्मभिःसमत्वरन्ततिसःसापिधेनीरनूच्यतिसोदेवताअयजनिदिबास- णं । तादृशाने तेत्वांअनयाहुत्याविधेमपरिचरेमवथाहेसुजातशोभनजननएनाएतेनसूक्तेनस्तो- णमोणपेमेतिशेषः यहा स्तुत्युपबृंहितेनविधेम॥ २ ॥ अथवतीया- तत्वांगीर्भिगिर्वणसंदविणस्युंदविणोदः । सपमैसपर्यवः ॥ ३॥ तम् । त्वा । गीतिः । गिर्वणसम् । द्रविणस्युम् । द्रविणदः । सपर्येम । सपर्यवः॥३॥ हेदविणोदः धनस्पदावः अग्ने संवादृशंगिर्वणसं गीभिः स्तुविभिनत्रीयरिणरपुंहवि- लक्षणधनेच्छुत्वात्वांसपर्यवः परिचरणकर्तारोवयंगीर्भिःस्तुतिभिःसपर्येम परिचरेम ॥३॥ अथचदुर्थी- सबौधिसूरिर्मपावसंपतेयसुंदायन् । युयोध्यस्मद्वेषांसि ॥४॥ सः। बोधि । सूरिः । मघवा । वसुंधपते । वसुध्दावन् । युयोधि । अस्मत् । द्वेषांसि ॥ ४ ॥ पसुपतेधनपते पसुदावन् मघवामनवानसूरिविद्वानपेरकोवा सरकरक्षणकस्त्वंयो- धि पुदयस्व अस्मदीयंस्तोत्रं किश्श हेमने द्वेषांसिद्धेट्नस्मदस्मत्तोयुयोधि पृषकुरु ॥ ४ ॥ अथपक्षमी- सनौर्टिदिवस्परिसनोवाजमार्णम् । सनःसहरिणीरिपः॥५॥ सः। नः । दृष्टिम् । दिवः परि । सः। नः । वार्जम् । अनर्वाणम् । सः । नः। सहस्त्रिीः दयः ॥ ५॥ ऐ०मा०३.४५.।

·ऋक्संहिताभाष्य [अ०५२०२८
सः सएवामिः नोस्पदर्थदिवपरि घुलोकादन्तरिक्षावपरीतिपञ्चम्यर्थानुवादी वृष्टिंकरो-
तीविशेषः सएक्नोस्मदर्थमनर्वाणमविचलमनावाजवलंददातु तथाराहमिणीः अपरिमितम-
काराणि इपः अनानि सएवामिनास्मयंददातु ॥ ५॥
अथषष्ठी-
ईळांनायाव॒स्यवेयविष्ठदूतनोगिरा । यजिष्ठहोतरागहि ॥ ६ ॥
ईळांनाय । अवस्यवै । यविष्ठ । दूत । नः । गिरा।
यजिष्ठ । होतः। आ । गहि ॥ ६ ॥
हेयविष्ठ युवतम दूत देवानांयज्ञादिसूचक यजिष्ठ अतिशयेनयष्टव्य होतः देवानामा-
खातरमे नोगिराअस्मदीययास्तुत्पाईलानाय पूजयित्रे अवस्यवेस्वरक्षणमिच्छतेमदर्थ भाग-
हि आगच्छ॥६॥
अथसप्तमी-
अन्तर्यमईयंसेविद्दाअन्मोभयोकवे । दूतोजन्यमियः॥ ७॥
अन्तः । हि । अने। ईय॑से । विद्वान् । जन्म । उलया। कवे।
दूतः । जन्याध्दव । मित्र्यः ॥७॥
हेकवे मेधाविनग्ने अन्तर्जनानांहदपेईयसहि गच्छसिजानासिवा हिः सेहोतातेदुत्यचिकि-
वॉअंतरीपसइत्यादिमघान्तरमसिद्धियोतनार्थः कीदृशस्त्वं उभयाउभयविधानिजन्मजन्मानि
पदणांपगमानानांपष्टव्यानदेिवनांचसंवन्धीनि विद्वान्जाननसन्ईयसइतिसंवन्धः तबदृष्टान्तः-
मन्पोजनेपोहिनः मिच्योविशेषेणमिवेश्योहितोतइव सयधामजानांचित्तवृत्तिज्ञानायराशाभे-
रिवः तासपिनोजानातिनदद त्वमप्यस्माकमन्तरीयसइत्यर्थः ॥ ७॥
अथाष्टमी-
सविहाँआर्चपिमयोपक्षिचिकित्वानुपक् ।
आचास्मिन्सत्सिर्दिपि ॥ ८॥ २७ ॥
सः। विद्वान् । आ । च । पिप्रयः । यक्षि। चिकित्वः ।
आनुपक् । आ । च । अस्मिन् ! सरिस । बहिपि ॥ ८॥२७॥

·मं.२ अ०१सू०७]]
द्वितीयोष्टकः
४६९
हेअग्ने सत्वविद्वानविशेषाभिज्ञःसन् आचपिपयः सर्वतोस्मानपुरयचकामः हेचिकित्वश्चेत-
नापान आनुषक् अनुक्रमेणयक्षि यज देवान् आससिआसीदचास्मिनस्तीर्णेबहिपि ॥ ८॥
॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेसप्तविंशोवर्गः ॥२७॥
श्रेष्ठंयविष्ठेतिषडुर्चसप्तमंसूक्तंसोमाहुत्यार्षमाग्नेयंगायत्रं पातरनुयाकाश्विनशखयोर्गायत्रे
छन्दस्पस्यविनियोगःपूर्वसूक्तएवोक्तः श्रवणाकर्मण्याचाविनियुक्ता।
सैपासूतपथमा-
श्रेष्टयपिष्ठभारतानेद्युमन्तमार्भर । वौपुरुस्पृहरयिम् ॥ १॥
श्रेष्ठंम् । यविष्ट । भारत । अ# । युष्मन्तम् । आ । भर।
वसो । इति पुरुटस्पृहम् । रयिम् ॥ १ ॥
हेअग्ने यविष्ठयुवतम हेभारत भरताऋत्विजः तेषांसंबन्धीभारतः अध्वर्यादिभिःमन्थ-
नहविःस्तोत्रादिनाव्याप्रियमाणत्वाव वादृश हेवसोवासकव्याप्तवा एवंरूपाने श्रेष्ठंअतिप्रशस्पं
घुमन्तंदीनिमन्तंपुरुस्पृहंबहुभिरथिभिःस्पृहणीयंरपिंआभर आहर ॥१॥
अथद्वितीया-
मानोअरातिरीशतदेवस्य॒मय॑स्पच । पर्पितस्याउतहिपः॥२॥
मा। नः । अरोतिः। ईशत । देवस्य । मय॑स्य । च ।
पपि । तस्याः । उत । द्विपः॥ २ ॥
हेअमे त्वदनुमहावनोस्मानरातिः अदानंशत्रुत्वं यहा छंदस्पराविशन्दःशवाचीसी-
लिगोभवति अदाताशत्रुः माईशत पराभवितुंशक्तोमाभूत माविषयीकुर्यात् अरातिविशेष्यते देव-
स्पचमर्त्यस्यनसंपन्धिनी तैःकारिता उतअपिचतस्याउभयविधायाः द्विपः अस्मदरातेः पर्षि
अथतृतीपा-
विश्वोउतत्वयोवयंधाराउदन्यादव । अतिगाहेमहिदिपः ॥३॥
विश्वाः । उत । त्वया । वयम् । धाराः । उदन्याः इव ।
अति । गाहेमहि । द्विपः ॥ ३ ॥
उतभपिचहेअग्ने वयंवदनुग्रहादविश्वाद्विपः सर्वानपिदेष्टुन उदन्याधाराइवउदकसंबन्धिनी-
भाराभल्पस्तुतीरिपत्मनाभात्मनेवभन्मनिरपेक्षेणातिगाहेमहि अभिकम्पगच्छेम।। ३ ।।
पुरया॥ २॥

·४७० ऋक्संहितामाग्ये [अ०५१०२९ अथचतुर्थी- शुचिःपावकवन्द्योनेटहहिरोचसे । त्वंघृतेभिराहूतः ॥ ४ ॥ शुचिः । पावक । वन्यः । अ# । वृहत् । वि । रोचसे। त्वम् । घृतेभिः । आहुतः॥ ४ ॥ हेपावकशोधकाने शुचिः शुद्धोवन्यः नमस्कार्यःसन् बृहत् महव अधिकंविरोचसे विविधंदीप्यसे यतस्त्वंघृतेभिः धृतराहुतः समन्तात्सितः अतोविरोचसे ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- विनोअसिमारतामेवशाभिरुक्षभिः । अष्टापदीतिराहेतः ॥५॥ त्वम् । नः । असि । भारत । अनै । वशाभिः । उक्षभिः ] अष्टापदीतिः। आईतः ॥५॥ हेभारत ऋत्विजांपुत्रस्थानीयामेनोस्मदीयः त्वंवशाभिः बन्ध्याभिः गोभिः उक्षभिः से- कृभिलीवर्दै अष्टापदीभिर्गक्षिणीभिश्चाहुत: आराधितोसि ॥ ५॥ अथषष्ठी- ईन्न सपिरासुतिःमनोहोतापरेण्यः। सहसपुत्रोअद्भुतः ॥६॥२८॥ द्रुअन्नः। सर्पिः आसुतिः। मनः। होता। वरेण्यः। सहसः । पुत्रः। अद्भुतः ॥ ६ ॥२८॥ दुनः समिद्रूपानः सारासुतिः सपिरास्यतेआसिच्यतेयस्मिन्तादृशः मनःपुरातनः होताहोमनिष्पादकः वरेण्योवरणीयः सहसस्पुत्रः सहसोबलस्यपुत्रस्थानीयः बलेनोत्पन्नत्वाव अद्भुतआश्चर्यभूवोरमणीपइत्पर्थः एवमहानुभावोग्निः मामनुजानात्वित्यर्थः ॥ ६ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥ वाजपनिवेतिषड्चमष्टमंसूक्तं सोमाहुतेर्हशब्दानुवृत्तस्याभावान्मण्डनद्रष्टागृत्समदऋषिः अभिर्देवता हिशब्दाद्गायत्रीछन्दः अन्त्यानुष्टुप् वाजपन्निवान्त्यानुष्टुवित्यनुकान्तम् पावरनुवा- काश्विनशखयोस्तृतीपसूक्तत्वेनास्पोत्तमावर्जितस्यविनियोगउक्तः ।

·मं०२१०१००० द्वितीयोष्टकः ४७१ तत्रपथमा- वाजयनिवनूरान्योगाअग्नेरुप॑स्तुहि ।यशस्तमस्यमीकुपः॥१॥ वाजयन्ध्ईव । नु । रान् । योगान् । अनेः । उप ! सुहि। यशःप्तमस्य । मीह्वपः॥ १॥ हेअन्तरात्मन् नुक्षिमंअग्नेयोगानश्वान् उपस्तुहि कीहशस्यामेः यशस्वमस्यमवृद्धयशसः त्वमर्थालुप्यते मोडपः सेक्तुः फलस्य ईदृशस्पयोगान् स्तुहि होवरिदिवासंबोध्यं स्तुतौदृष्टान्त:- पाजयन्निवअन्नमिच्छन् पुरुषइव सयथाअश्वान् गमनायस्तौतिवद्वत यद्दोक्तलक्षणस्यामेर्गम- नसाधनान रथान स्तुहि ॥१॥ अथद्वितीया- यःमुनीथोददाशुपैजुर्पोजरयन रिम् । चारुमतीकआईतः॥२॥ यः । सुनीथः । दाशुषै। अजुर्थः । जरयन् । अरिम् । चारुप्रतीकः। आहुतः॥२॥ सुनीथःशोभननयनः अजुर्यः अजरणीयः अनभिभाव्यः चारुमतीकः शोभनोपक- पोपोस्तिसोमिः ददाशुषेहविर्दत्तवते यजमानायतदर्थ अरिंक्स्यशत्रु जरयन नाशयन् आहु- तः समन्तात् आराधितोभवति ॥ २॥ अथवृतीया- पश्रियादमे॒प्वादोपोपर्सिप्रशस्पते । पस्पवर्तनमीयते ॥३॥ यः । ऊँ इति । श्रिया । दमैषु । आ। दोषा । उपसि । प्रशस्यते । यस्य॑ । बृतम् । न । मीयते ॥ ३ ॥ योमिश्रियावालयायुक्तःसन्दमेषु गृहेषुआ आगत्य दोषारात्रिषु उपसि अहःसुच पश- स्पते स्तूयते यस्यानेतकर्मनमीयते नहिंस्यते नक्षीयतेवा उम्पूरणः ॥ ३॥ अथचतुर्थी- आयास्त्र पूर्णभानुनाचित्रोविभार्चिा अानो रैरभि ॥४॥ आ। यः। स्वः । न । भानुना । चित्रः। विभाति । अर्चिपा । अआनः । अजरैः । अभि॥ ४॥ ॥

·।
४७२
फक्संहिताजाप्ये
[अ०६०१
योनिश्चित्रः चायनीयः नानाव!वार्चिपावारयारश्मिसमूहेन आविभाति सर्वतोभा-
सते तत्रदृष्टान्त:-
:-स्वर्नभानुना किरणेनसूर्यइव सयथाविभातितद्वद किंकुर्वन अजरैनित्यैः ज्वा-
लासमूहै: अभिसर्वतःअआनः पञ्जयन पकाशयन् ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
अत्रिमनुस्वराज्यमग्निमुक्थानिवारधुः। विश्वाअधिश्रियोदधे॥५॥
अबिम् । अनु । स्वराज्यम् । अग्निम् । उक्थानि । वरधुः ।
विश्वाः । अधि । श्रियः। दधे ॥ ५॥
अत्रिंशत्रुणामन्नानां वाभक्षक स्वराज्य स्वयमेव राजमानस्वाराज्यमनु अभिलक्ष्यवा-
नि उक्थानिशस्त्राणियवृधः वर्धयन्ति सचामिविश्वाः सर्वाःश्रिय शोभाः अधिदधे अधिक
धारयति ॥५॥
अथषष्ठी-
अमेरिन्द्रस्यसोमस्यदेवानामूतिभिर्वयम् ।
अरिष्यन्तःसचेमयभिष्यमिपृतन्यतः॥६॥२९॥
अग्नेः । इन्द्रस्य । सोमस्य । देवानाम् । ऊतिभिः । वयम् ॥
अरिप्यन्तः । सचेमहि । अनि । स्याम । पृतन्यतः॥६॥२९॥
भरिष्यन्तः केनाप्पहिस्यमानावयं अमेरिन्दस्यसोमस्यदेवानामन्येषामपिऊविभीर-
क्षाभिः सचेमहि सद्गच्छेमहि युक्ताभवेम वथारक्षायुक्तावयंपृतन्यतः पृतनामात्मनइच्छन्तः श-
घूनभिष्याम अभिभवेम पृतनाशब्दाक्यचि कम्पध्वरपृतनस्यचिटोपइत्यवर्णलोपः ॥ ६॥
॥ इतिद्वितीयस्यपञ्चमेएकोनत्रिंशोवर्गः ॥ २९ ॥
वेदार्थस्यप्रकाशेनतमोहार्दनिवारयन् । पुमर्थाश्चतुरोदेयाविद्यातीर्थमहेश्वरः॥ १ ॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरचुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेणसा-
यणाचार्येणविरचिनेमाधवीयेवेदार्थप्रकाशेकक्संहिताभाष्येद्वितीयाष्टकेपश्चमोध्यायः ॥ ५॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्पनिःश्वसितवेदायोवेदेश्योऽखिलंजगव । निर्ममेतमहवन्देविपातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ वागीशायाःसुमनसःसर्वार्थानामुपकमे । पनत्वाकतकत्याःस्पुस्वनमामिगजाननम् ।।२।। निहोतेतिपळूचनवमसतगृत्समदस्याएँ निहोनेत्पनुकान्तत्वात् अनुकत्वात्रिष्टुप् मण्ड- लादिपरिभापयाग्निर्देवता मातरनुवाकाश्विनशखयोराग्नेयेकतौत्रैष्टुभेछन्दस्यस्यविनियोगः अ- थैतस्याइतिखण्डेसवितम्-निहोताहोपदनइतिसूक्तेइति अग्निभणयनेआयेजचौविनियुक्त पञ्चम्यांपौर्णमास्यामितिखण्डेसूत्रिवम्-निहोताहोतपढ्नेविदानइति इति । तस्मिन्सूक्तेमथमा- अम् निहोताहोतृपदनेविदानस्त्वेपोदीदिवासदत्सुदक्षः। अदब्धवतममतिर्वसिष्ठःसहस्रशरःशुचिजिबोअग्निः॥१॥ नि । होता। होतृसदने । विनः । वेषः दीदिश्वान् । असदत् । सुध्दक्षः । अब्धव्रतप्रमतिः । वसिष्ठः । सहस्रम्भरः । शुचि जिह्वः । अनिः॥१॥ गृत्समदास्तौति होतादेवानामाह्वाता विदानोविद्वान् त्वेषः प्रवृद्धः दीदिवान् दीप्यमानः सुदक्षः शोभनवलः अदब्धवतममतिः अदब्धानिअर्हिसितानिवतानिकर्माणियस्याःसाभ- दधवतमपतिः परुष्टाबुद्धिःयस्य सवथोक्तः वसिष्ठः सर्वस्यवासपिटतमः वासयतेस्तृजन्त- स्यइष्टनिरूपं सहस्रभरः सहस्रस्यानेकविधस्यभाविहरणेननानाविधरूपस्पधारकइत्यर्थः यदा सहस्रस्यसर्वस्पभा तथाचवाजसनेयकम्-सर्ववैसहसंसर्वभरइत्येवतवाहेति। शुचिनिः शु- चिदीप्तानिह्वाचालायस्यसतथोक्तः एवंभूतोग्निः होवृषदने होवानसीदतीनिहोत्पदनमुत्तरावेदी अधिकरणेल्युट् तबन्यसदद नितरांसीदतु उतार्थेवालणम्-निहोताहोदृषदनेविदानहत्यनिदे- वानांहोतातस्पैवयोवृषद पटुत्रवेदीनाभिस्त्वेपोदोदिवाअसदत्सुदाइत्यासन्नोहिसहिभवत्य-

·४७४
ऋक्संहिताजाण्ये [अ०व०१
दधतममतिर्वसिष्ठइत्यग्निदेवानांवसिष्ठःसहस्रभरःशुचिजिबोअमिरित्येपाहयाअस्पसहसंश-
रवायदेनमेकंसन्तंबहुधाविहरेन्तीति ॥ १ ॥
अद्वितीया-
त्वंदूतस्त्वमुनःपरस्पास्वंवस्यआरपामणेता।
अगैतोकस्य॑नस्तनैतनूनाममयुच्छन्दीद्यद्बोधिगोपाः॥२॥
त्वम् । दूतः। त्वम् । ऊँ इति । नः । परःपाः । त्वम् । वस्यः । आ}
कृपा । मुनेता । अने। तोकस्य । नः । तने । तनूनाम् ।
अप्रैऽयुच्छन् । दीयत् । बोधि । गोपाः ॥ २ ॥
हेवृषा अभिमतफलवर्षक हेअग्ने त्वंदूतः अस्मदीयेयजेदेवाहानार्थदूतोशव त्वमुत्वमेवनो-
स्माकं परस्पाः आपञ्यः पारयितापाताचाव किञ्च त्वंवस्योवसुनोधनस्यआपणेवाअस्मदाभि-
मुख्येनमापयिनाभव अपयुच्छन्अपमायन्द्रीयवदोदयतितिकर्मा शोभमानः त्वंनोस्माकं तो-
कस्यपुत्रस्याने तनोतिविस्तारयतिकुलपितितनःपौत्रः तस्मिन्शस्मदीपानांवननांगोपाः गोपा-
'पितातथाचवालणम्-अग्निदेवानांगोपाअग्निमेवतत्सर्वतोगोमारंपरिदत्तात्मनेचयजमानार्थ-
चेति । तादृशस्त्वंचगैरायिवाभवामीतिबोधियुध्यस्व ॥ २ ॥

·. मं०२ अ०१९०९] द्वितीयोटका ७५ स्तोत्रविधम परिचरेम ययस्मायोनेःपृथिवीरूपातस्थानात्यमुद्दारिथ उद्तोसि मांदुर्भूतीसित पृथिवीमदेयजेपूजयामि तत्रहिसमिद्धेसमिभिःसमिध्यमानेवेत्वयि हवींपिपुरोडाशादीनि मजुहुरेअध्वर्यादयः प्रजुह्वति जुहोतेर्लिटिरूपम् ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- अग्नेयजखविपापीयाञ्छुष्टीदेष्णमभिगृणीहिराधः। वंसिरपिपीरयीणांत्वंशुक्रस्य॒वर्चसोमुनोता ॥ ४ ॥ अग्ने । यजस्व । हविषा । यजीयान् । श्रुष्टी । देणम् । अभि । गृणीहि । राधः । त्वम् । हि । असि । रयिपतिः। रयीणाम् । त्वम् । शुक्रस्य । वर्चसः । मनोतां ॥ ४ ॥ हेअग्ने यजीयान् यष्टतमस्त्वं हविपास्महत्तेनयजस्व देवान्संयोजयदेष्णंदेयंराधोनं श्रुष्टी श्रुष्टोतिक्षिपनाम धिमंअभिगृणीहि देवानांपुरतः इदस्वादुतरमिदंस्वादुतरमितिब्रूहि यहा श्रुष्टी- क्षिपकारी वंदेष्णंदेयंराधोधनं अभिगृणीहि अस्मदाभिमुख्येनब्रूहिषयच्छेत्यर्थः दानसामर्थ्य- दर्शयति त्वरयीणांधनानांमध्येरयिपनिः उत्तमधनस्यपतिरसिहि यद्वा रयीणारयिपतिरित्य- कोरपिशब्दोनुवादः त्वंशुक्रस्यदीतस्पवचसः अस्मदीयस्यस्तोत्रस्यमनोतामज्ञानाभवसि यदा मानयिता ॥४॥ अथपञ्चमी- उभयन्तेनीयतेवसव्यंदिवेदिवेजार्यमानस्यदस्म । कृषिक्षुमन्तंजरितारमग्नेधिपतिवपुत्यस्य॑रायः॥५॥ उभयम् । ते । न । क्षीयते । वसन्यम् । दिवैदिवे । जायमानस्य । दस्म । कृधि । क्षुधमतम् । जरितारम् । अग्ने । कृधि । पतिम् । सुअपत्यस्य । रायः॥ ५॥ दस्मदर्शनीपहेअग्ने दिवेदिवेमतिदिनमग्निहोत्रकालेजायमानस्यते तवउभयंवसव्यं दिव्यं भौमंचवसु वस्वादित्वात्स्वार्थिकोयपत्ययः तादृशमुभरंवसुनक्षीयते नहीयते अस्योभयविधध- + ·४७६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०२ नसमावेमत्रवर्णः वामेदिल्पस्पराजसित्वंपार्थिवस्थेत्यत्रोक्तः । भवस्त्वंजरिवारं तवस्वोत्रंकुर्वा- गमियजमानामन्तमन्नवन्तं कीर्तिमन्तवारूधिकुरु किञ्च स्वपत्यस्यशोधनापत्पयुक्तस्परायो- धनस्पति स्वामिनरूधिकुरु ॥ ५॥ साकमेधेपर्वणिपूर्वयुरनुसवनंतिसइष्टयःकर्तव्याः प्रथमायामग्नेरनीकवतःसैनानीकेनेति- याग्या तथाततःसाकमेधाइतिखण्डेसूत्रितम्-सैनानीकेन विबोअस्सेइति । सैपासूक्तेपष्ठी- सैनानकिनसुविदत्रोअस्मेय_देवाँआयजिष्ठस्वस्ति । अदब्धोगोपाउतनःपरस्पाअHद्युमदुतवद्दिदीहि ॥ ६॥१॥ सः। एना । अनौकेन । सुविदः । अस्मे । इति यष्टौ । देवान् । आध्यजिष्ठः । स्वस्ति । अदब्धः । गोपाः। उत । नः । परःपाः । अमे। द्युमत् । उत । रेवत् । दिदीहि ॥ ६ ॥ १ ॥ हेअमे सतादृशस्त्वं एना अनेनानीकेन ज्वालासमूहेनयुक्तस्त्वं सुविदाः सुमज्ञः सुध. भोपास्मेअस्माकंभव देवान्यष्टा देवानांहविःमदानेनपूजकः आयजिष्ठः यष्टतमः अन्धः केनाप्यतिरस्कृतः गोपाःदेवानां गोपायिता उतापिचनोस्माकंपरस्पाः दुरितेश्यःपारयिताचवें पुमक्कान्तियुक्त उचापिचरेवर धनयुक्तंयथाभवतितथास्वस्तिदिदीहि क्षेमेगसर्वतोदीप्पस्व ॥६॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेपथमोवर्गः॥१॥ जोहूबइतिषचंदशमंसूकंगासमदं वैष्टुभमाग्ने जोहूबइत्यनुक्रान्तत्वात् सूतवि- निपोगः पूर्वणसहोकः। अथवस्मिन्सूक्तेमपमा- जोहोअनिःप्रथमःपितेवेळस्पदेमनुपायत्समिः। श्रियंवसानोअमृतोषिचेतामर्मुजेन्यःश्रवस्य सवाजी ॥१॥ म.०२.२,१३.।

·मं.१ अ०१सू०१०] द्वितीयोष्टका ४७७ जोहूत्रः । अग्निः। प्रथमः। पताऽईव । इळ: । पदे । मनुषा । यत् । समाईद्धः। श्रियम् । वसानः। अमृतः । विश्चैताः। मजेन्यः। अवस्यः । सः। वाजी॥१॥ जोहूत्रः सर्वैर्यज्ञार्थवावव्योहोतव्योवा हयतेर्जुहोते.रूपम् तादृशः प्रथमः अग्नि- देवानामवमइत्याम्नांनाए । मुख्योयोमिः यत् यदाइळ: इलाया:पदेउत्तरवेद्यात्मकेस्थाने मनु- षामनुष्येणयजमानेनसमिद्धःसोनिः पितेवदेवानांहविःमापणेनपालकोभवति श्रियंदीर्तिव- सानः आच्छादयन् अमृतः मरणधर्मरहितः विचेताःविविधपज्ञः श्रवस्यः अवइत्यन्ननाम तस्मै हितः वाजीवलवान सोनिमर्मजेन्यः सर्वैःपरिचरणीयोभवति यइलुगन्ताव केन्यमत्ययः ॥१॥ अथद्वितीया- श्रूपाअग्निचित्रभानुहवमेविश्वाभिर्गीर्भिरमृतोविचैताः। श्यावारथैवहतारोहितावोतारुपाहचकेवित्रः ॥ २॥ श्रुयाः । अग्निः । चित्रभानुः । हर्वम् । मे । विश्वाभिः ।गीभिः। अमृतः। विश्चैताः । श्यावा । रर्थम् । वहतः । रोहिता । वा । उत । अरुषा । अहं । चक्रे । विर्भूत्रः॥२॥ अमृतोमरणधर्मरहितोविचेताविशिष्टमज्ञः चित्रभानुः विचित्रदीप्तिः चायनीपदीप्तिर्वा सोमिः विश्वाभिःभिः स्तुतिसाधनभूतैः सर्वैर्वाक्यैः क्रियमाणं मे मम हवं स्तोत्रंश्रूयाः शृणो. तु तस्याग्नेस्थं श्यावाश्याववो अश्वौवहतः वाअपिया रोहितारोहिदहूं उतापिच भरुषाआ- रोचमानावश्वौरथं वहतः रोहिद्वर्णयोरश्वयोःश्यावादिवर्णपरिग्रहःस्वेच्छयाभवति विभूत्रः नानास्थानेषु विहतःचक्रेअहऋत्विरिभरकारिखलु करोते कर्मणिलिट् ॥ २ ॥ अथवृतीया- उत्तानायोमजनयन्त्सुपूलंभुर्वदग्निःपुरुपेशांसुगर्भः । शिरिणायांचिदुक्तुनामीभिरपरीस्तोवसतिमचैताः ॥३॥ ऐ० ना.१.१.।

·[अ०६०३
४७८
ऋक्संहिताभाष्ये
उत्तानायांम् । अजनयन् । सुटसृतम् । शुवत् । अग्निः । पुरुष्पेासु ।
गः । शिरिणायाम् । चित् । अक्तुना । महः शिः । अपरिश्रतः ।
वसति । प्रध्चैताः ॥३॥
उत्तानापामुत्तानेशयायामरण्यासुपूर्त अग्निहोत्रार्थसुमेरितमग्निमजनयन् अवर्वाद-
पउदपादयन् सोनिःपुरुपेशार पेशहतिरूपनाम बहुरूपास्वोषधीपुग भुवन अन्तर्वर्तमानत-
यागर्भवभवेत् भवतेलिडिरूपं शिरिणायांचिवशीर्यतेस्पांभूतानीतिशिरिणारात्रिःतस्यामपिभ-
कुनामअनादतस्तमः नतमसाअपरिवृतःअसंस्पृष्टः अतएयमहोनिस्तेजोभियुक्तः पचेवाः
मलष्टमज्ञःसनवसति दीप्यमानोवर्तते ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
जिम्यग्निहविपाघृते प्रतिक्षियन्तंभुवनानिविश्वा ।
पृथुतिरश्वावय॑साबृहन्तंन्यचिष्ठमन्नैरभसंहशानम् ॥ ४॥
जिमि । अग्निम् । हविषा । घृतेन । प्रतिक्षियन्तम् । भुवनानि ।
विश्वा । पृथुम् । तिरश्वा । वयंसा । बृहन्तम् । व्यचिठम् । अन्नैः।
रअसम् । दानम् ॥ ४॥
विश्वासर्याणिभुवनानिपतिक्षियन्तवैश्वानरात्मनाधितिष्ठन्तं पृथुमहांत तिरश्चासर्वतःमय-
संमानेनवयसापेशसाबृहन्तंभवृद्ध अनैर्ह विलक्षणेव्यंचिठव्याप्तं रभसंबलवन्तंदृशानं एवंगुणवत्त-
यादृश्यमानमांगपुरोडाशादिलक्षणेनहविषाघृतेनचनिघमि सिञ्चामि मतिोपसर्वाणिभूनानिक्षेति
पृyतिरश्चावयसाधुमेनबृहन्तंव्यचिष्ठमनैरभसंदृशानमित्यवकाशनवन्तमनैरनादैदीप्यमानमित्ये
नदाविश्वतइत्यासर्वतःमत्यंचंजुहोमीत्येतदरक्षसेत्यहेळमानेनमनसेदंजुपेतेत्येतन्मर्यश्रीरिविमर्य-
श्रीरित्येषस्पृहयदोंअमिन भिमशइविनोषमशेतदीप्यमानोभवतीति ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
आविश्वतःभृत्यञ्च जिधर्म्यरक्षसामनसात पेत ।
मर्यश्रीःस्पृहपर्णोअग्नि भिमशेतन्वाज राणः॥५॥

·म०२ अ०१ सू०११] द्वितीयोप्टकः आ। विश्वतः। प्रत्यञ्चम् । जिमि । अरक्षसां । मनसा । तत् । जुपेत । मर्यश्रीः । स्पृहयतवर्णः । अग्निः । न । अभिमशे। तुवा । ज राणः॥ ५॥ विश्वतः सर्वत्रव्याप्यवर्तमानपत्यंचयज्ञंपत्यागच्छन्तं अनियेनघृतेनआजिमि आसि- चामि भरक्षसावाधकरहितेनमनसास्तोत्रेणसहतदाज्यंजुषेत भवान्सेवेत मर्यश्रीः ममत्यैःश्र पणीयोभननीयः स्पृहयद्वर्णयादृशंवर्णयजमानःस्पृहयति तादृशवपितः तन्वातेजसाज - राणः पूर्यमाणोनिः नाभिमशे अतितेजस्वितयाअभिमर्शनीयोनभवति अभिपूर्वान्मशेरु- त्यार्थेकेन्मत्ययः॥५॥ अथषष्ठी- ज्ञेयाभागसंहसानोवरणत्वादूतासोमनुवदेम । अनमनिंजुह्वावचुस्यामधुपचंधनसाजोहवीमि ॥ ६॥२॥ ज्ञेयाः। भागम् । सहसानः । वरेण । त्वा तासः। मनुध्वत् । वदेम । अनूनम् । अग्निम् । जुा । वचस्या । मधुपर्चम् । धनसाः। जोहवीमि ॥ ६ ॥२॥ वरेणवारयत्यनेनशनितियरवेजः तेनसहमानः शत्रूनभिभवन त्वंभागंभजनीयस्तोपंजे- याः जानीहि आशीर्लिङि वान्यस्यसंयोगादेरित्येत्वं त्वादूतासः त्वंदूतोयेपामसितेत्वादूतासः यहा त्वयापेरितापर्यमनुवत्मनुरिव वदेम स्तोत्रं ब्रूयाम जुह्वा हूयतेस्यामितिजुहूर्तालापापविशेषोवा तयाअनूनं संपूर्णमधुपृचं मधुनाकर्मफलेनयजमानंसंयोजयन्तमग्निंधनसाः धनस्यसंभक्ताहवच- स्यास्तुतिकामनयाजोहवीमि आह्वयामि॥ ६॥ ॥ इतिद्वितीयस्पषष्ठेदितीयोवर्गः ॥२॥ श्रुधीहवमित्येकविंशत्यूचमेकादृशंसूकम् गात्समदं अत्रानुक्रमणिका शुधिसकन्द्रविरा- इस्थानमृतेन्यामिति विराट्रस्थानात्रिष्टुप् तलक्षणमनुक्रमण्यामुक्तम्-नवकोवैराजखैष्टुभश्च दीवावैराजीनवकतैष्टुभश्चपिरास्थानेति । अन्यात्रिष्टुप् विशेपस्यानुतत्वाव इन्द्रोदेवता पृश्य-

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६१०३
स्यचतुर्थेहनिमरुत्ववीयशखदेसूक्तेनिविद्धाने तवेदंतनीयंसूक्तं चतुर्थेहनीतिखण्डेसूत्रितं श्रुधी-
हवमिन्द्रमरुत्वाँइन्द्रेतिमरुत्वतीयमिति ।
अथतस्मिन्सूक्तेमथमा-
श्रुधीहमिन्द्रमारिपण्यस्यामतेदावनेवसूनाम् ।
इमाहिवामू वर्धयन्तिवसूयवसिन्धवोनक्षरन्तः ॥ १॥
अधि । हवम् । इन्द्र । मा। रिपण्यः । स्याम । ते । दावर्ने ।
वसूनाम् । इमाः । हि । त्वाम् । ऊर्जः। वर्धयन्ति । वसुध्यवः ।
सिन्धवः। । क्षरन्तः ॥ ३ ॥
गृत्समदःस्तीति हेइन्द्र मेहबंमदीयमिदंस्तोत्रं श्रुधि शृणु मारिपण्यः माहितीः इदमर्प
नसाधीयइतिमानिराकार्षीः दुरस्पुर्दविणस्युर्वृषण्यतिरिषण्यतीविनिपावितः वयंतेतववसूनांदा-
वनेदानायस्यामपावभूताभवेम इमाः अस्माभिर्दत्तानिवस्यवः दातुर्यजमानस्यधनमिच्छन्ति
छन्दसिपरेच्छायांक्यच् तादृशानिक्षरतः सवन्तः सिन्धवइव घृतक्षरणोपेतानिऊोहविर्तक्षणा-
न्यन्नानि त्वांवयर्धन्तिहि ॥ १ ॥
अथद्वितीया-
सुजोमहीरिन्द्रयाअपिन्वःपरिष्ठिताआईनाशरपूर्वीः ।
अमत्यैचिसंमन्यमानमाभिनदुक्थैारधानः॥२॥
सृजः। महीः । इन्द्र । याः। अपिन्वः। परिस्थिताः ।
अहिना । शूर् । पूर्वीः । अमर्त्यम् । चित् । दासम् । मन्य॑मानम् ।
अब । अभिनत् । उक्थैः । वधानः ॥ २ ॥
शूरशत्रूणांहिंसक हेइन्द्र याअपोऽपिन्वः अवर्धयः पूर्वीः प्रभूतास्ताअहिनामेघेनवृत्रेण
वापरिष्ठिताः अधिष्ठिताः आक्रान्ताः ततस्त्वंतस्मादहेसकाशावसहीः महतीः अपः सृगः
व्यसृजः उक्थैः शर्वाधानोवर्धमानस्वंदासंसर्वस्योपक्षपयिताअमात्यचिवमरणधर्मरहितमे-
वात्मानगन्यमानंतमसुरंभवाभिनव अवामुर्खपथाभवतिनथाहिसितवानित्यर्थः भिदिविदारणे
सडिसिपिरूपम् ॥२॥

·मं०२ अ०१सू०११]
द्वितीयोष्टकः
अथवृतीया-
उक्थेष्विनुशरयेपुंचाकन्स्तोमेष्विन्द्रद्रियेपुच ।
तुभ्येदेतायासुमन्दसानःप्रायवेसिस्रनेनशुभ्राः ॥३॥
उक्थेषु । इत् । नु । शूर । येषु। चाकन् । स्तोम॑षु । इन्द्र ।
रुद्रियेषु । च । तुभ्यं । इत् । एताः । यासु । मन्दसानः। प्र।
वायवे । सिस्रते । न । शुभ्राः ॥ ३॥
हेशूरेन्द्र येषुहोत्रादिभिःक्रियमाणेपुशस्त्रेपुरुद्रियेषु रुद्रियंसुखं तत्साधनभूतेषु यदा रुद्राः
स्तोतारः तत्कृतेपुरद्गातॄणांस्तोमेषुचनुक्षिपंचाकन् स्तुती कामयसे कमतेःकनतेर्वायड्लुकिरू-
पम् इत्पूरणः यासुस्तोत्रशस्त्ररूपासुस्तुतिपुमन्दसानोहष्यन्भवसिताएताःशुभ्राः दीप्यमानाः स्तु-
तयः वायवेअस्मदीयंयज्ञं पत्यागच्छते तुत्येव तुभ्यमेवमसिस्रते त्वदर्थमेवपसरन्ति नसम्मत्यर्थे
बाअधुनासेवस्व ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
शुभंनुतेशुष्म॑वर्धयन्तःशुभ्रंवाह्वोर्दधानाः ।
शुभ्रस्त्वमिन्द्रवारधानोअ॒स्मेदासीर्विशःसूर्पणसह्याः ॥४॥
शुभम् । नु । ते । शुष्मम् । वर्धय॑न्तः । शुधम् । वनम् । वाह्वोः।
दधानाः । शुधः । त्वम् । इन्द्र । वधानः । अस्मे इति । दासीः।
विशः। सूर्यण । सलाः॥४॥
हेइन्द्र नेतवशुभ्रंशोभनंशुष्मंबलस्तोत्रैर्वर्धयन्तः शुभ्रंदीवञ्जमायुधंनुक्षितवबाह्वोर्दधा-
नाः निदधानाः स्तूयमानोहीन्दोसुरवधायवज्रमादत्तइतीत्यरूपेणायुधंधानाभवामः वावृधानः
स्तोत्रैर्वर्धमानः शुभः तेजसायुक्तः त्वअस्मेअस्माकंदासीः उपक्षपयित्रीः विशः आसुरीः प्रजाः
सूर्येणसुष्टुमेरकेणआयुधंहिप्रेरयति त्वंयुध्यस्वेति एकरूपेणबाह्वोनिहितेनवजेणसह्याः अभिभ-
व सहदेव्यत्ययेनलिडिपरस्मैपदम् ॥ ४ ॥

·४८२ ऋक्संहितालाप्ये [अ०६३०४ मथपञ्चमी- गुहाहिनंगुह्यंगूढमफ्लपीतमायिनक्षियन्तम् । उतोअपोद्यांतस्तन्वांसमहन्नहिशूरवीर्येण ॥५॥३॥ गुहाँ । हितम् । गुह्यम् । गृहम् । अप्सु । अर्पिटतम् । मायिनम् । क्षियन्तम् । उनो इति । अ॒पः । याम् । तस्तभ्वांसम् । अर्हन् । अहिम् । शूर । वीर्येण ॥ ५॥३॥ हेशूरेन्द्र गृहागृहायांहि निहितं अतएवगुसं अपकाश्यगूइंगूढ़ अप्पुउदकेषुअपीवृतविरोहि- तं अकस्मिन तिरोधानरूपेर्थे पुनरुतपस्विरोधानभूयस्वातिपाइनपराः आयासेहिभ्यानर्थों- भवति यथाहोदर्शनीयाहोदर्शनीयेति तादृशमायिनमायाविनंअसुरक्षियन्त निवसंत उताभ- पिरपोयां दिवंचवस्तवासं स्वसामध्नभयन्तं इत्थंभूतमहिमसुरंमेघवावीणसामध्य- भूतेन वन्त्रेण अहन हतवानति हनहिंसागत्योरित्पस्यलडिरूपम् ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्पपठेतृतीयोवर्गः ॥ ३ ॥ अथतस्मिनसूक्तेपष्ठी- स्तवानुतइन्द्रपूमिहान्युतस्तवामनूतनाकृतानि । स्तवावनबाहोरुशन्तस्तवाहरीसूर्यस्यकेतू ॥६॥ स्तव । नु । ते । इन्द्र । पूर्ध्या । महानि । उन । वाम । नूतना । कृतानि । स्तव । वजम् । बाह्वोः। उशन्तम् । स्तवे । हरी इति । सूर्यस्य । केतू इति ॥ ६॥ हेइन्द्र पूयापुरातनानिमहानि महान्तितेववकर्माणिनुक्षिपस्तवस्तवाम उतपिच नूतना अधुनावनानिरुतानिकर्माणिस्तवस्तवाम बाहोरशन्तंदीप्यमानवजंस्तवस्तवाम किश्च सू. पस्यतुष्टुभेरकस्यसुवीर्यस्यवासात्मनोवाइन्द्रस्यकेतूमज्ञापको हरीएवन्नामकावश्वौ स्तव स्त- वाम ष्टु स्तुती विडांविडोभवन्तीतिवचपबहुवचनस्पमध्यमेकवचनादेशः बहुउंछन्दसीतिशपो- लगभावः॥६॥ । 4

·मं०२१०१सू०११]
द्वितीयोष्टका
४८३
अथसप्तमी-
हरीनुतइन्द्राजयन्ताघृतश्चुतवारमस्वार्थीम् ।
विसंमनाभूमिरमश्रृिष्टारंस्तपर्वतश्चित्सरिष्यन् ॥७॥
हरी इति । नु । ते । इन्द्र । वाजयन्ता । घृत श्रुतम् । स्वारम् ।
अस्वाष्टम् । वि । समना । भूमिः । अप्रथिष्ट । अरस्त।
पर्वतः । चित् । सरिष्यन् ॥ ७॥
हेइन्द्र वाजयन्ता वेगंकुर्वन्तौ तत्करोतीतिणिच् तेतवहरीएतन्नामकावश्वौ घृतश्चुतंघृतस्यो-
दकस्पच्यावयितारस्यारंमेघवाननुक्षिपंअस्वाष्टी अशब्दयतास्वरविःशब्दकर्मा पाकंपचतीविव-
देकधातुरनुवादः लडिरूपं समनासमस्थला यद्वा समनासर्वतोव्यमथिष्टगर्जनं श्रुत्वाममोपरिवृ-
टिर्भवतीतिमथिताभूत तथापर्वतश्चिमेघोपिसरिष्यन वर्षणार्थमितस्ततोगमिष्यन् अरस्त अ-
रमत रमते डिरूपम् ॥७॥
अथाष्टमी-
।
।
।
निपर्वतःसाधर्मयुच्छ्न्समातृभिर्वावशानोकान् ।
दूरेपारेवाणीवर्धयन्तइन्द्रपितांधमनिपप्रथन्नि ॥ ८॥
नि । पर्वतः । सादि । अध्युच्छन् । सम् । मातृभिः । वावशानः ।
अक्रान् । दूरे । पारे । वाणीम् । वर्धय॑न्तः । इन्द्रध्इपिताम् ।
धमनिम् । पप्रथन् । नि॥ ८॥
अपयुच्छन्अप्रमाद्यन् वर्षणेसावधानःपर्वतोमेघःनिपादि नभसिनिषण्णआसीद मार-
शिरद्भिमाध्यमिकाभिर्वाग्भिसिवावशानःसहशब्दकुर्वाणःअशान्अम्मीद इतस्ततःसञ्चार-
मकरोव क्रमतेर्लडिबहुलंछन्दसीतिविकरणस्यटुक् दूरेपारेअतिरेन्तरिक्षेस्थितांवाणीमाध्य-
मिकांवाचंवर्धयन्तः स्तोत्रैःसमृद्धांकुर्वन्तस्तोतारोमरुतोवाइन्देपिवामिन्द्रेणमेरितांधमनिशब्द
कुर्वाणांतांवाचं नि नितरांपमथन् अमथयन् ॥ ८॥

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०६५०५
अथनवमी-
इन्द्रोमहांसिन्धुमाशोनमायाविनत्रमस्फुन्निः।
अरजेतारोदसीभियानेकानऋदतोष्णोअस्य॒वात् ॥ ९ ॥
इन्द्रः । महाम् । सिन्धुम् । आशया॑नम् । मायाविनम् ।
त्रम् । अस्फुरत् । निः। अरेंजेताम् । रोदसी इति । जियाने
इति । कनिकदतः। पूर्णः । अस्य । वात् ॥ ९॥
वलबानिन्दः महामहान्तसिन्धुं स्यन्दतेइतस्ततःमञ्चरतीतिसिन्धुर्मेधः तमाशयानं त-
मधिष्ठायशयानमायाविनंवृतमसुरं यदा सिन्धुरुदकंतदधिष्ठायशयानं वृत्रवृणोत्याकाशमिति
वृत्रोमेघः तंनिरस्फुरद निरहन् वृष्णःवर्पकस्यअस्येन्द्रस्यकनिक्रदतः शब्दकुर्वाणाद्वजाद भि-
यानेभयंमाप्तरोदसीयावापृथिव्यौ अरेजेता अकंपेतांदाधर्तिदर्धतीत्यादिनाकनिकदच्छन्दोनि-
पातितः ॥९॥
अथदशमी-
अरोरवीहष्णोअस्यवनोमानुपंयन्मानुपोनिर्वात् ।
निमायिौदानवस्यमायाअादयत्सपिवान्त्सुतस्य॑ ॥१०॥४॥
अरौरवीत् । टणः । अस्य । वजः । अमानुपम् । यत् । मानुपः ।
निर्वात् । नि । मायिनः। दानवस्य । मायाः । अपादयत् ।
पपिश्वान् । सुतस्य ।। १०॥४॥
वृष्णः कामानांवर्षकस्येन्द्रस्यवः अरोरवीत् भृशंशब्दमकरोद कदेत्यपेक्षायामाह-प-
घदाभमानुपमनुष्याणारहितं यदा मानुषोहनभवापीत्येवमन्यमानं नमसुरं मानुषोमनुष्यागाहि-
तकारी यद्वा मतिमानिन्दोनिर्वाद नितराहिस्यात् जिघांसवीत्यर्थः जूर्वतेहिंसाकर्मणोलेटि-
रूपं सुतस्याभिषुतं सोमंपपिवा-पीतवान्मायिनोमायाविनोदानवस्यदानुनांमत्रमाता दानुःशयइ-
त्यादिपुदृष्टत्वात् तस्याःपुत्रस्यवृत्रस्यमायाः वंचनानिन्यपादयत् न्यपातयत् क्वाधइतिया
चत्॥१०॥
॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेचतुर्थोवर्गः ॥४॥

·मंरअ०१सू०११]
द्वितीयोष्टकः
१८५
अथतस्मिन्सूक्तेएकादशी-
पिवापिवेदिन्द्रशरसोममन्दन्तुवामन्दिनःमुतासः।
पृणन्नस्तेकुक्षीवर्धयन्वित्थासुतःपोरइन्द्रमाव ॥ ११॥
पिपिव । इत् । इन्द्र। शूर । सोमम् । मन्दन्तु । त्वा ।
मन्दिनः । सुतासः । पृणन्तः । ते । कुक्षी इति । वर्धयन्तु ।
इत्था । सुतः । पौरः । इन्द्रम् । आव ॥११॥
शूर वसवन हेइन्द्र पिचपिवेत् अभिषुतमिमंसोमंपिवैव आदरार्थेषावीप्सा मन्दिनोमद्-
कराः सुतासोभिपुताः सोमाः वामन्दतु त्वांमान्दयन्तु । मदिस्तुत्यादिषु व्यत्ययेनारस्मैपदम्
तेसोमास्तेनवकुक्षोउदरस्योभीपाश्र्थापृणन्तः पूरयन्तः सन्तः त्वांवर्धयन्तु इत्थाअनेनप्रकारेण
पौरः उदरपूरकः सुनोभिपुतः सोमः इन्द्रत्वामाव तर्पयतु अवतेस्तर्पणार्थस्पलिटिरूपम् ॥ ११ ॥
अथट्टादशी-
त्वेइन्द्राप्यभूमविप्राधियंवनेमकतयासर्पन्तः ।
अवस्यवोधीमहिप्रशस्तिसद्यस्तैग़योदावनेस्याम ॥ १२ ॥
त्वे इति । इन्द्र । अपि । अभूम । विप्राः । धिय॑म् । वनेम ।
ऋतध्या। सर्पन्तः । अवस्यवः । धीमहि । प्रशस्तिम् ।
सयः । ते । रायः । दावने । स्याम ।। १२ ॥
हेइन्द्र विमामेधाविनोवर्यत्वेत्वयित्वद्धृदयेअभूम अपिसानुनयपश्नेवर्तते तेत्तवहदयकिंव-
तामहइति ऋतयाऋतकर्मफलताकामनयासपन्तः त्वांपरिचरणाख्येनकर्मणास्पृशन्तोवयंधियं
त्वदुद्देशेनक्रियमाणकर्मवनेम संभजेमहि वनषणसंभक्तौ आशीलिङिलिङ्न्याशिध्यङित्यङ्मत्य-
यः किश्च अवस्यवः त्वत्तोरक्षणमिच्छन्तः प्रशस्तिशस्निःशंसनं परुष्टशंसनस्तोत्रं धीमहि
त्वयिनिधीमहि ततः नेत्वदीयस्यरायोधनस्यदावनेदानायपात्रभूताः सघः स्याम इदानी भवे-
म॥१२॥

·१८६ ऋक्संहितामाये [अ०६ व०६ अथत्रयोदशी- स्यामतेतइन्द्रयेतऊतीअवस्यवर्जवर्धय॑न्तः । शुष्मिन्तमयंाकनामदेवास्मेयिरसिवीरवन्तम् ॥१३॥ स्याम । ते । ते । इन्द्र। ये। ते । ऊती। अवस्यवः । ऊर्जम् । वर्धय॑न्तः । शुष्मिन्नमम् । यम् । चाकनोम । देव । अस्मे इति । रयिम् । रासि । वीरश्वतम् ॥ १३ ॥ हेइन्द्र तेतवऊतीऊत्यामणपनेन अवते मात्पर्थस्यक्तिनिरूपम् तेत्तवअवस्यवोरक्षाका- माऊणहविलक्षणमन्नंवर्धयन्तोभवन्ति येवयंतेतवस्यामत्वधीनाभवेम देवयोतमान हेइन्द्र शु- ष्मिन्तमं दानभोगायार्हतयाबलवत्तमम् यदा शत्रूणांशोषयितृतमयरयिंचाकनाम कामयामहे क- नतेःकान्त्यर्थस्ययड्लुगन्तस्यलोटिरूपं धीरवन्दं पुत्रपौत्रैःसहिततादृशंरयिमस्से अस्मभ्यरासि देहि॥ १३॥ अथचतुर्दशी- रासिक्षयंरासिमित्रमस्मेरासिशर्धइन्द्रमारुतंनः। सुजोपसोयेचमन्दसानाःप्रायवःपान्त्यप्रणीतिम् ॥ ११ ॥ रासि । क्षयम् । रासि । मित्रम् । अस्मे इति । रासि शर्धः । इन्द्र । मारुतम् । नः । स जोप॑सः ये। च । मन्दसानाः। प्र । वायवः । पान्ति । अर्पहनीतिम् ॥ १४ ॥ हेइन्द्र क्षयं क्षियन्तिनिवसन्त्यतिक्षयोगृहं तदस्मात्यरासिदेहि तथामित्रं सखायं अस्मेअस्मत्यरासि वाक्पोदादनिघातः मारुतं मरुतांदेवविशांसंवन्धिश|बलंनोस्मायरा- सि एतेनमरुनामप्यागमनपार्यते येचमरुतः सजोषसः सहपीयमाणाः मन्दसानामदन्नोमो- दमानावायवोयझं प्रतिगन्तारःसन्तः अग्रणीति अग्रेनीयमानं सोमं पांति प्रकर्षणपिबन्ति तेषांशधइतिसमन्वयः यदा येचवायवोयेनीयमानं सोमंपियन्ति तेषांवायूनां चलंरासि वायव- इतिपूजापांबहुवचनं वायुर्हिसोमस्यायपातेति ॥ १४ ॥ ।

·मं०२१०१सू०११]
द्वितीयोटकः
अथपञ्चदशी-
व्यन्विन्नुयेऍमन्दानस्तृपत्सोमंपाहिह्यदिन्द्र ।
अस्मान्त्सुकृत्वा सूत्रावर्धयोद्यांहद्भिरकैः ॥ १५ ॥५॥
व्यन्तु । इत् । नु । येपु । मन्दसानः। तृपत् । सोमम् । पाहि।
गृह्यत् । इन्द्र । अस्मान् । सु । पृत्सु । आ । तरुत्र । अवर्धयः ।
याम् । वृहत्धभिः । अझैः ॥ १५॥ ५ ॥
हेइन्द्र येषुतवसहायभूतेषुमरुत्सु मन्दसानोमायन्भवसि तेमरुतोनुक्षिप्रव्यन्तु सोमंभ-
क्षयन्तु इव इवार्थे द्राव हरिदरूपं आत्मानं दृढीकुर्वन् त्वंतृपद तर्पयन्तमिमंसोमपाहि पिर
तरुत्र शत्रूणांहिंसकहेइन्द्र वृहद्भिवलवद्भिः अरर्चनीयैर्मरुद्भिःसहितस्त्वं आइतिचार्थे तेना-
स्मान् यांच सुसुष्टुपृत्सुसडामेपु पशुपुत्रादिभिरस्मान् अस्सवपालनेनचदिवमवर्धयः यदा ये-
पुसोमेषुमन्दसानोमोदमानोभवसि तेसोमाव्यन्तु त्वांगच्छंतु शेषपूर्ववद ॥ १५॥
॥ इविद्वितीयस्पपठेपञ्चमोयर्गः ॥५॥
अथषोडशी-
।
बृहन्तइन्नुयतेतरुत्रोक्थेभिर्वासुम्राविवासान् ।
स्तृणानासोर्हिःपुस्त्यांवत्वोताइदिन्द्र्वार्जमग्मन् ॥ १६ ॥
बृहन्तः । इत् । नु । ये। ते । तरुत्र । उक्थेभिः । वा । सुन्नम्।
आविर्वासान् । स्तुणानासः । बहिः । पस्य॑वत् । वाऊताः ।
दत् । इन्द्र । वार्जम् । अग्मन् ॥ १६॥
तरुषआपद्भिस्तारकहेइन्द्र येपुमांसः सुम्नं सुखकरं त्वामुक्थेभिः उक्थैः शस्त्रैः आवि-
पासापरिचरेयुः विवासोटयडागमः तेइन् तएवपुमांसः नुक्षिणंअविलंबेनबृहन्तोमहान्तः भव-
न्ति वेतिपूरणः किंच यहिःस्तृगानासः वेयांबर्हिराच्छादयन्तः येत्वांपरिचरन्ति तेत्योताइन्
त्वयारक्षिताःसन्तएवपस्त्यावद गृहसहितंवाजमन्नमग्मन् गच्छन्ति ॥१६॥

·૮૮
ऋक्संहितामाप्ये [अ०६व०६
अथसपदशी-
उग्रेष्विनुशूरमन्दसानखिकझुकेपुपाहिसोममिन्द्र।
प्रदोधुबच्चभ्रुपुमीणानोाहिरिभ्यांमुतस्यपीतिम् ॥ १७॥
उयेयुं । इत् । नु । शूर । मन्दसानः। विद्रुकेषु । पाहि ।
सोमम् । इन्दु । प्रदोधुंवत् । श्मश्रुषु । पीणानः । याहि ।
हरिभ्याम् । सुतस्य । पीतिम् ॥ १७ ॥
हेशूर बलवनिन्द्र उग्रेपुउद्र्णेषुबहुस्तोत्रशस्त्रवरसुत्रिकद्रुकेपुज्योतिर्गौरायुरित्येतन्नामकेषु
आभिष्टविकेष्वहस्सुमन्दसानोहष्यन्नुक्षिप्रंसोमंपाहिपिब इदितिपूरणः ततः मीणानः सोमपाने-
नपीवोभवन् श्मश्रुषुलिप्सोमंपदोधुवद धूकम्पने यड्लुगन्तस्यशतरिरूपम् पुनःपुनधुन्वन्
सुतस्पानिपुतस्पपीतिपानमुद्दिश्यहरिश्यामश्वाश्यांयुक्तःसन्याहिगच्छ ॥ १७ ॥
अथाष्टादशी-
धिष्वाशवःशयेत्रमवाभिनुदानुमौर्णाभम् ।
अपारणोज्योतिरायिनिसव्यतःसादिस्युरिन्द्र ।। १८॥
धिष्व । शवः । शूर । येन । त्रम् । अवअभिनत् । दानुम् ।
और्णध्वाभम् । अप । अरणोः । ज्योतिः। आर्याय । नि । सन्यतः।
सादि । दस्युः । इन्द्र ॥ १८॥
शूरहेइन्द्र शवस्तादृशंबलंधिप्वधारय दधातेलोंटिबहुलंछन्दसौतिशपोलुक् छन्दस्युभयथेति
वाआर्धधातुकवादिडागमः येनबलेनदानुदानोःपुर्ववृत्र और्णवाभं ऊर्णनाभिः कोटविशेषः
और्णवाभइत्युच्यते तमिवअवाभिनत् विभेदिय यता और्णः ऊर्णनाभिः तदा तत्सदृशमित्य-
थः ततस्तमोरूपस्यहननादायिकर्मणामनुष्ठावजनाय कुत्सायराजर्पयेवा ज्योतिः प्रकाशकमा-
दित्यमपावृणोः उद्घाटितवानसि दस्युः कर्मणामुपक्षपयिवासवृत्रः सव्यतः तवसन्यपानिषादि
त्यानितरांसन्नोवाधितोवर्तते ॥ १८॥

·मं.२ अ०१ सू०११] द्वितीयोष्टकः १८९ अथैकोनविंशी- समयेतंतिभिस्तरन्तोविश्वाःस्पृधआर्यणदस्यून् । अस्मभ्यतत्वाष्ट्रंविश्वरूपमरन्धयःसाख्यस्यत्रितायं ॥ १९॥ सनेम । येते । ऊतिनिः । तर॑न्तः । विश्वाः । स्पृधः। आर्येण। दस्!न् । अस्मभ्यम् । तत् । त्वया॒ष्ट्रम् । विश्वरूपम् । अरन्धयः । साख्यस्य॑ । त्रिताय ॥ १९॥ सनेम तान्पुरुषानसंभजेम येते तवोतिभिःपालनैः विश्वाः स्पृधःस्पर्धमानाःसाविशतर- न्तःहिंसन्तः तथाभायेंगआर्यभावेनदस्पूनुपक्षपयितूनहिंसन्तोभवन्ति तदस्मायवशमानय कि- तत्तदाह-त्वाष्ट्रत्वष्टुःसुतं विश्वरूपमेत नामकमसुरंभरन्ययः रभ्यतिर्वशगमने वशमानयः यदा तमसुरमवधोः रहिंसासराध्योः रधिजभोरचीतिनुम् इन्द्रः त्वाष्ट्रमवधीदित्ययमर्थः तैत्तिरीय- के-विश्वरूपोवैत्वाष्ट्रइत्यत्रमहताप्रबंधेनपपञ्चितः । किश्च साख्यस्यसखिभावस्यअनुपालनाय विनायमहर्पयेवशमानय. यदा सनेमतेवयंभवृद्धाभवेम येवयंतवरक्षाभिःस्पर्धमानामजादस्यूंश्च तरन्तोतिकामन्तोभवेम सनेमेतिवृद्धयर्थआयुदात्तः यथासनेममित्रावरुणासनन्तइति । सकर्म- कश्चेन्मध्योदात्तः सनेमवाजंतवेति । तरन्तः तृप्तवनतरणयोः शतरिम संज्ञावचनश्चेदन्तोदात्तः यथा तरन्तइवमंहनेति ॥ १९ ॥ अथविशी- अस्यसुवानस्यमन्दिनसितस्य॒न्यर्बुदवारधानोअस्तः अवर्तयत्सूर्योनचक्रमिनलमिन्द्रोअदिरखान् ॥२०॥ अस्य । सुवानस्य । मन्दिनः । त्रितस्य । नि । अर्बुदम् । वधानः । अस्तरित्यस्तः । अवर्तयत् । सूर्यः। न । चक्रम् । भिनत् । वलम् । इन्द्रः । अहिरस्वान् ॥ २०॥ । १० सं० २.५.१.। ६२ २ऋ. सं५.१.१९.। ३ऋ.सं. १. ३. २७.।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६ व०७ मन्दिनोस्यमदकरमिमंसुवानस्यसुतवतःत्रितस्यतीर्णतमस्यमहरथैवाधानः सोमेनव- र्धमानइन्द्र अर्युदयूनिदातीविअर्बुदामेघः अनुस्वारस्परेफ छान्दसः यदा नामैतवअर्बुदा- ख्यमसुरंन्यस्तः स्तृहिंसायामित्यस्यलङितिपि बहुलंछन्दसीतिविकरणस्यलुक् गुणेकतेहट्या- दिनानिमीपः नितसमधील महान्तं चिदंनिक्रमी पैदेत्यादिषुभदवधःसष्टमुक्तः किंच अद्रि- रस्दीन महिसेभिःसहितइन्दःअवर्तयत् असुरहननार्थवत्रमभ्रामयत् सूर्योन यथासूर्यश्वकं प्रामयति तद्वत् यद्वा यस्मादसुराद मियासूर्यःस्वकीयंरथचक्रनावर्तयवनिषेधार्थीयोवनकारः वर्तपितुनाशकञ्चनपणीनांभक्षुमसुरंभिनव चत्रेणाभिनव यट्दा विचकोहिपूर्वसूर्यस्परथःतस्यै- कंचक्रमिन्द्रेणापहतं सूर्यइति सुपांसुलुगितिपष्ठयेकवचनस्यसुः सूर्यस्यसंवन्धिअपहातदेकं चक्रमवर्तयत् रक्षोहननार्थअभ्रामपव तेनचक्रेणवलमभिनच्च नश्वार्थे ॥ २० ॥ अहर्गणेषुमाध्यन्दिनसपनेषुतापमानरूपे अच्छावाकस्यअहरहःशस्यसंज्ञकमभिवष्टेषे- तिसूक्तम् नूनंसातइत्येपातस्यान्तेशंसनीया सूत्रितंच-नूनंसातइत्यन्तमुत्तममिति । सैपासूनेएकविंशी- नूनंसानेप्रतिवरंजरित्रेहीयदिन्द्रदक्षिणामपोनी । शिक्षास्तोतृभ्योमातिधग्भगौनोवृहदेमविदथैसुवीराः ॥२१॥६॥ नूनम् । सा । ते । प्रति । वरम् । जरिये । दुबीयत् । इन्द्र । दक्षिणा । मघोनी । शिक्षं । स्तोतृऽभ्यः । मा। अति । धक् । भर्गः । नः । बृहत् । वदेम । विदथे । सुऽवीराः ॥ २१॥ ६ ॥ हेइन्द्र यादक्षिणादक्षमुत्साहनंकरोतीतिदक्षिणास्तोवृश्योदेया सातत्वत्संवन्धिनीमघोनी धनवतीजरिवेस्तोत्रेवरंश्रेष्ठमश्रिमतमर्थनूनंपतिदुहीपव इदानींमतिदोन्धि संपादयतीत्यर्थः नाद- शीदक्षिणांस्तोतृायोस्मायशिक्षप्रयच्छ किञ्च भगोभजनीयः त्वमातिधक् दहेदानार्थस्यलुछि मजेघरोत्यादिनाचर्लक् नोरमानतिकम्यअन्येन्योदक्षिणांमादाः प्रथममस्मायदत्त्वापश्चादन्ये- श्योदीयता मित्यर्थः यद्वा नोस्माकंकामानसाधक् माधाक्षीः अपेक्षितफलदानेनपूरयेत्यर्थः सुयो- ऋ० सं०१.१.१०.।

·मं०२ अ०२ सू०१२] द्वितीयोष्टका ४९१ राःशोभनपुत्रपौत्राःसन्तोवयंविदथेस्पिन्यज्ञेवृहत्मभूतस्तोत्रंवदेम त्वामुद्दिश्यबवाम अत्रसा- तेप्रतिदुधामितिमहत्यवीरोवीरयत्यमित्रानवेतर्वास्याद्गतिकर्मणोवीरयते।त्यन्तनिरुक्तमनुसन्धे- यम् ॥२१॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेषष्ठोवर्गः ॥६॥ ॥ इतिगालैमदेमण्डलेपथमोनुवाकः ॥ १ ॥ द्वितीयेनुवाकेएकादशसूक्तानि तत्रयोजातइतिपञ्चदशपथमंसूक्तम् गामिदवैष्टुनमै- न्, संसवेनिष्केवल्येनिविद्धानीयस्यपुरस्तायोजातएवेतिशंस्येत् यदिपर्यायानितिखण्डेसत्रि- तम्-योजातएवेतिनिष्केवल्यइति। आभिप्तविकेतृतीयेहनिनिष्केवल्येयोजातएवेतिनिविद्धानी- यं सूत्रितश्च-तृतीयस्यव्यर्यमायोजातएवेतिमध्यन्दिनइति । विश्वजितिमाध्यन्दिनसवनेमैत्राव- रुणः स्वशस्त्रेमामृतात्सूक्तावपूर्वयोजातइतिसामसूक्तंशंसेव विश्वजितोनिनरइतिखण्डेसूत्रितम्- रात्रामदासोयोजातएवाभूरेकइतिसामसूतानीति।अग्निटुनिष्केवत्येनिविद्धानमिदं श्येनाजिराना- मिविखण्डेसूषितम्-विष्ठाहरीयोजातएवेतिमध्यन्दिनइति। महामवेनिष्केवल्येयोजातएवेतिसूतं उरूइतिखण्डेसूत्रितम्-वनेनवायोन्यधायिचाकन्योजातएवप्रथमोमनस्वानिति । अत्रेविहासो- बृहद्देवतायामुक्त:-संयुज्यतपसात्मानमैन्द्रविभन्महवपुः । अदृश्यतमुहनदिविचव्योनिचेह- च ॥ १॥ तमिन्द्रइतिमत्वातुदैत्यौभीमपराक्रमौ । धुनिश्चचुमुरिश्चोभौसायुधावभिपेततुः ॥२ ॥ विदित्वासतयोर्भावमृषिःपापंचिकीर्षतोः । योजातइतिसूक्तेनकर्माण्यैन्द्राण्यकीर्तयत् ॥ ३॥ अन्येत्वन्यथावर्णयन्ति-पुराकिलेन्द्रादयोवैन्ययज्ञसमाजग्मुः गृत्समदोपितत्रागत्यसदस्यासी- त् दैत्याश्चेन्द्रजिघांसयातरसमागमन् तान्दृष्ट्वानिजंगामेन्द्रोयज्ञावगृत्समदारुतिः सचगृत्समदो- वैन्येनपूजितोयज्ञवाटानिरगच्छत् निर्गच्छंततमृषिदृष्ट्वाअयमेवेन्द्रइतिमन्यमानास्तमसुराः प- रिवः नाहमिन्द्रस्तुच्छः किन्वेवेंगुणोपेतः सइत्यनेनसूक्तेनदान्मत्युवाच । अपरेत्वेवंकथय- ति-गृत्समदस्ययोपविष्टमेकाकिनमिन्द्रज्ञात्वाअसुराःपरिवनुः सइन्दोगृत्समदरूपेणयज्ञवा- टानिर्गत्यस्वर्गजगाम ततःअसुराः इन्द्रोविलम्बितइत्यन्तःमविश्यगृत्समदंदृष्ट्वा पूर्वमेवगृत्सम- दोगतः अयंत्विन्द्रोस्मद्भयागृत्समदरूपेणास्तइति तंजगृहुः सतानाहमिन्द्रोयमित्यनेनसूक्तेन प्रत्युवाच अयमेवार्थोमहाभारतेप्रपञ्चितः। १नि० १.७.।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६५०७ तपासतपथमा- योजातएवप्रथमोम स्वान्देवोदे॒वान्क्रतुनापर्यभूपत् । यस्य॒शुष्माट्रोदसीअभ्यसेतांनृम्णस्य॑महासर्जनासइन्द्रः॥१॥ यः । जातः । एव । प्रथमः । मनस्वान् । देवः । देवान् । क्रतुना । परि अभूपत् । यस्य । शुप्मात् । रोदसी इति। अभ्यसेताम् । नृम्णस्य । मह्ना । सः । जनासः । इन्द्रः ॥ १॥ गृत्समदोबूते-जनासोजनाः हेअसुराःयःजातएवजायमानएव सनपथमः देवानांप्रधान- भूतः मनस्वान् मनस्विनामग्रगण्यः देवोद्योतमानःसन् ऋतुनावृत्रवधादिलक्षणेनस्वकीयेनकर्म- णादेवानसर्यान्यागदेवानपर्यभूषद रक्षकत्वेनपर्यग्रहीव भुपालंकारेभीवादिःलडिरूप यहा सर्वान न्यानदेवान्पर्यभूषव पर्यभवद अत्यनामद अस्मिन्पक्षेभवतेयंत्ययेनक्सः युकःकितीतोम- तिषेधः यस्येन्द्रस्य शुष्मावशारीराव बलाव रोदसीद्यावापृथिव्योअश्यसेता अविभीता त्यसभये अनुदातेत यसभयवेपनयोरितिनरुक्ताः। अन्यसेतांअवेपेतांवा तथाचमवान्तरम्-इमेचित्तव- मन्ययेवेपेतेभियसामहोइनि । नृम्णस्यसेनाटक्षणस्यबलस्यमहामहत्त्वेनयुक्तः। सइन्द्रोनाहमिति अवनिरुक्तम्-पोजातएवषथमोमनस्वीदेवोदेवानऋतुनाकर्मणापर्यभवत्पर्यगृहापरिक्षरपति- कामदितिवायस्यबलाद्यावापृथिव्यावप्परिक्षीतांनृम्णस्यमहाबलस्पमहत्त्वेनसजनासइन्द्रइत्य- पेदृष्टार्थस्यमोतिर्भवत्याख्यानसंयुक्तति ॥ १ ॥ भयद्वितीया- पापृथिवींव्यर्थमानामहृद्यःपर्वान्मकुपिताअरम्णात् । योअन्तरिक्षविममेवरीयोपोद्यामस्तनात्सर्जनासइन्द्रः ॥२॥ यः । पृथिवीम् । व्यर्थमानाम् । अईहत् । यः । पर्वतान् । प्रकुपितान् । अरेम्णात् । यः। अन्तरिक्षम् । विटममे । वरीयः। यः । द्याम् । अस्तनात् । सः। जनासः । इन्द्रः ॥२॥ १नि. ३.२१.1 २,०स०१.५.३१,। ३ नि० १०.10.1

·मं०२ अ०२सू०१२] द्वितीयोष्टकः
हेजनाःयः इन्द्रः व्यथमानांचलन्तींपृथिवीभहत् शर्करादिभिढामकरोत् दृहहिबृद्धी
यश्चमकुपितान् इतस्ततश्चलितान् पक्षयुक्तान्पर्वतान् अरम्णाद नियमितवान् स्वेस्वेस्थानेस्था-
पितवान् अरम्णाव रमुनीडायां अन्तर्भावितण्यर्थस्यव्यत्यनेननामत्ययः यश्चवरीयउरुतममन्त-
रिक्ष विममे निर्ममे विस्तीर्णंचकारेत्यर्थः यश्चांदिवमस्तभाव तस्तंभ निरुद्धामकरोव स्तंभुरो-
धनेइतिसौत्रोधातुः सएवेन्द्रोनाहमिति ॥ २ ॥
भथतृतीया-
योहत्वाहिमरिणात्सप्तसिन्धून्योगाउदाजदपधावलस्य ।
योअश्मनोरन्तरनिंजजानसंरक्स॒मत्सुसर्जनासइन्द्रः॥३॥
यः। हत्वा । अहिम् । अरणात् । सप्त। सिन्धून् । यः । गाः।
उत् आजेत् । अपध्धा । वलस्य । यः । अश्मनोः । अन्तः ।
अग्निम् । जजाने । सम्टक् । समन हुँ । सः। जनासः । इन्द्रः॥३॥
पः अहिंमेघ हत्वा मेघहननरुत्वासप्तसर्पणशीलाः सिन्धून् स्यन्दनशीलाअपः अरिणा-
र प्रेरयद यहा सप्तगंगायमुनायामुख्यानदीररिणात् रीझवणे क्यादिः यश्चवलस्यबलना.
मकस्यासुरस्यअपधा तत्कर्तृकातिरोधानानिरुद्धागाउदाजवनिरगमयव अपधा अपपूर्वाधाते-
रातोपसर्गेइतिभावेअङ्मत्ययः सुपासुलुगितिपञ्चम्याआकारः यश्चअश्मनोः अश्नुतेव्यामो-
त्यन्तरिक्षमित्यश्मामेधः अत्यन्तमृदुरूपयोर्मेघयोरन्तर्मध्येवैद्युतममिंजजानउत्पादयामास यश्चस-
मत्सु संभक्षयन्तियोद्धृणामायूंपीतिसमदासङ्घामाः सेषुसंवृहिनस्ति वृणकेहिसार्थस्यक्कि-
पिरूपं सइन्द्रोनाहमिति ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
येनेमाविश्वाच्यवनाकृतानियोदासंवर्णमधरंगुहाकः ।
श्वनीवयोजिगीवाल्लक्षमादयःपुष्टानिसर्जनासइन्द्रः ॥ ४ ॥
येन । इमा। विश्वा । च्यवना । कृतानि । यः । दासम् । वर्णम् ।
अधरम् । गुहाँ । अकरित्यकः । श्वनी इव । यः। जिगीवान् ।
लक्षम् । आदत् । अर्यः । पुष्टानि । सः। जनासः । इन्द्रः॥ ४ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०८ येनेन्द्रेणइमा इमानिविश्वाच्यवना नश्वराणिभुवनानिरुवानि स्थिरीरुतानि यश्चदासंवण शूद्रादिकं यदा दासमुपक्षपयिवारंअधरंनिकष्टमसुरंगुहागुहायांगूढस्थानेनरकेवाअकः अका- पीव करोते ङिमवेघसेत्यादिनाचेर्लकिरूपं लक्षलक्ष्यंजिगीवान जिजयेकसी सन् लिटोरिति अत्यासादुत्तरपदस्यकुत्वम् दीर्घश्छान्दसः जिववान अर्यः अरेः पठ्येकवचनेछान्दसोयणादे- शः शत्रोः संबन्धीनिपुष्टानिसमृद्धानिधनानिआदत् आदत्ते तत्रदृष्टान्तः-वधीव श्वभिर्मगान हन्तीतिश्वनीव्याधः यथाव्याधोजिघृक्षि मृगपरिगृह्णानितद्वव ॥ ४ ॥ अथपश्चमी- यस्मापृच्छन्तिकुहसेतिपोरमुतेमाहुनैपोअस्तीत्यैनम् । सोअर्यःपुष्टीविजवामिनातिश्रदस्मैधत्तसर्जनासुइन्द्रः ॥५॥७॥ यम् । स्म । पृच्छन्ति । कुह । सः । इति । घोरम् । उता ईम्।आहुः । न । एषः । अस्ति । इति । एनम् । सः । अर्यः । पुष्टीः । विजः इव । आ । मिनाति । अत् । अस्मै । धत्त । सः। जनासः । इन्द्रः ॥५॥७॥ अपश्यन्तोजनाघोरंशत्रूणांघातकयपृच्छन्तिस्मकुहसेति सइन्द्रः कुत्रवर्ततइति सेति सो- चिलोपेचेत्पादपूरणमितिसोलौंपेगुणः नक्वचिदसौतिष्ठतीतिमन्यमानाजनाएनमिन्द्रमाहुः एपइ- न्द्रोनास्तीति तथाचमढे-नेन्द्रोअस्तीतिनेमउत्वआहे ति । ईमितिपूरणः उतापिचसइन्दोविजइ- व इवशब्दएवार्थे उद्वेजकएक्सन् अरिःसंबन्धी निपुष्टीः पोपकाणि गवाश्यादीनिधनानि आमिनाति सर्वतोहिनस्ति मीहिंसायां मीनावेनिगमेइतिह्रस्वः तस्मात् अस्माइन्द्रायधत्तस- इन्द्रोस्तीतिविश्वासमत्रकुरुत यद्यप्यसौविशेषतोस्माभिर्नदृश्यते तथापिमस्तीनिविश्वासंकुरुत एवंनिर्धारणमहिमोपेतःसइन्द्रोनाहमिति ॥ ५ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेसप्तमोवर्गः ॥७॥ ऋ०सं०६. ७.४.।

·म.२०१०१२] द्वितीयोटकः अथतस्मिनसूक्तेषष्ठी- योरभ्रस्य॑चोदितायःशस्ययोब्रह्मणोनाधमानस्यकोरेः । युक्तांगोोवितामुशिप्रःसुतसोमस्य॒सर्जनासइन्द्रः ॥ ६ ॥ यः। रध्रस्य । चोदिता । यः । कुशस्य । यः । ब्रह्मणः । नार्धमानस्य । कीरेः । युक्तध्याव्णः । यः। अविता । सुशिषः । सुतसोमस्य । सः । जनासः । इन्द्रः॥६॥ यःरधस्य रधहिंसासंराध्योः समृदस्यचोदिताधनानां प्रेरयिताभवति यश्चरशस्यचद- रिदस्यच यश्चनाधमानस्य नाथूनाध्याञोपवांपैश्वर्याशीःषु याचमानस्यकीरेः करोते कीर्तय- तेवा स्तोतुः ब्रह्मणोब्राह्मणस्यच धनानांप्रेरयिता यश्चसुशिपःशोभनहनुः सुशीर्षकोवासन् यु- तयाव्णः अभिपवार्थमुपतयाव्णः सुतसोमस्याभिषुतसोमस्ययजमानस्याविता रक्षिताभवति सएवेन्द्रोनाहमिति ब्रह्मशब्दस्यत्वन्नपरत्वेयाद्युदात्ततास्यात् तथाब्रह्मवन्वानोअजरंसुवीरमि- ति । अयंत्वन्तोदात्तःपठ्यतइतिनान्नपरः ॥ ६॥ अथसप्तमी- यस्याश्वासः प्रदिशियस्यगाोयस्पयामायस्यविश्वेरासः। यःसूर्ययउपसंजजानयोअपानेतासर्जनासइन्द्रः ॥७॥ यस्य । अश्वासः । प्रदिशि । यस्य । गावः । यस्य । यामाः । यस्य । विश्वे । रासः । यः। सूर्यम् । यः। उपसम् । जजान । यः । अपाम् । नेता । सः। जनासः । इन्द्रः॥ ७॥ यस्यसन्तियामितयावर्तमानस्यपदिशि प्रदेशनेनुशासने अश्वासोश्वावर्तन्ते यस्या- नुशासनेगावः यस्यानुशासनेग्रामाः असन्तेवेति ग्रामागनपदाः यस्याज्ञायांविश्वेसर्वेरथासो- रथावर्तन्ते यश्चवृत्रहत्वासूर्यजजान जनयामास यश्चोपसं तथामन्त्रः-जजानसूर्यमुपसंसुदं- साइति । यश्चमेघभेदनद्वारा अपनेताप्रेरकः सइन्द्रइत्यादिपसिद्धम् ॥ ७॥ । । १ऋ० सं० ३. १.३.1 २० स०३.२.१०.।

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०६३०९
अथाष्टमी-
पंकन्दसीसंपतीविह्वयतेपरेवरउभाअमित्राः ।
समानंचिद्रयमातस्थिवांसानानांहवेतेसजनासइन्द्रः ॥ ८॥
यम् । कन्दसी इति । संयती इति सम्ध्यती । विह्वयते इति
विध्यते । परे । अवरे । उायाः । अमित्राः । समानम् । चित्।
रथम् । आतस्थिवांसा । नाना । हवेते इति । सः। जनासः ।
इन्द्रः ॥ ८॥
पंक्रन्दसीरोदसीशब्दकुर्याणमानुषीदेवीच सेनेवासंयती परस्परंसङ्गच्छन्त्यौयमिन्द्रवित-
येते स्वरक्षार्थविविधमाह्वयतः परेउत्कष्टाः अवरेअधमाश्रोश्याः उभयविधाः अमित्राः शत्रवः
यमापन्ति समानइन्द्ररथसदृशंरथमातस्थिवांसाभास्थितीद्वौरथिनौचित् नभेवेन्द्रनानाध-
क्पृथक्हयेतेभाहुयेते यदा समानमेकरथमारूढाविन्द्रामीहवेयज्ञार्थयजमानःपृथगाहूयेते
तयोरन्यतरः सइन्द्रोनाहमिति ॥ ८॥
अथनवमी-
यस्मानतेविजयन्तेजनांसोयंयुध्यमानाअसेहवन्ते ।
योविश्वस्पप्रतिमा बभूवयोअंच्युतच्युत्सर्जनासइन्द्रः ॥ ९ ॥
यस्मात् । न । ऋते । विजयन्ते । जनांसः । यम् । युध्यमानाः ।
असे । हवन्ते । यः । विश्वस्य । प्रतिमानम् । बभूव । यः।
अच्युताच्युत् । सः । जनासः । इन्द्रः॥ ९॥
परमादने जनासोजनाः नविनयन्ते विजयनप्रामुवन्ति अतः युध्यमानायुदंकुर्वाणान-
नाभवसेस्वरक्षणापपइन्द्रं हवन्तेआह्वयन्ति ययविश्वस्पसर्वस्यजगतः प्रतिमानपतिनिधिर्ष-
भूपधाभ्युतन्युन अग्युवानाक्षयरहितानांपवादोनांच्याययितासइन्दइत्यादिपसिद्धम् ॥९॥

·।
मं०२.२सू०१२]
द्वितीयोधकः
अथदशमी-
यःशवतोमोनोदधानानमन्यमानाञ्छाजधान ।
यःशर्धतेनानुदानिशुध्यांपोदस्योर्हन्तासर्जनामइन्द्रः ॥१०॥८॥
यः । शश्व॑तः । महि । एनः । दर्धानान् । अर्मन्यमानान् । शा।
जधान । यः। शर्धते । न । अनुध्ददाति । शृभ्याम् । यः।
दस्योः । हन्ता । सः। जनासः । इन्द्रः॥ १०॥८॥
यः महिमहत् एनः पापंदधानान् शश्वतोबहूनअमन्यमानानआत्मानमजानतः इन्द्रम-
पूजयतोवाजनान् शर्वा शृणातिशवननेनेतिशरुर्वत्रः तेनायुधेनगवान हन्तलिटिरूपं पश्चश-
र्धतेउत्साहंकुरुते अनात्मज्ञायजनायशृध्यां उत्साहनीयंकर्मनानुददाति नप्रयच्छति अनुपूर्वाद
हुदादाने जौहोत्यादिकः अभ्यस्तानामादिरितितिङिचोदात्तवतीविगतेनिघातः यश्चदस्योरु-.
पक्षपपितुःशत्रोहन्तापातकः सइन्द्रइत्यादिपूर्ववत् ॥१०॥
॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेष्टमोवर्गः॥ ८॥
अथैकादशी-
यःशंवरपर्वतेपुक्षियन्तचत्वारिंश्यांशरद्यन्वविन्दत् ।
ओजायमानयोअहिजपानुदानुशासजनासइन्द्रः॥११॥
यः। शंवरम् । पर्वतेषु । क्षियन्तम् । चत्वारिंश्याम् । शरदि।
अनुअविन्दत् । ओजायमा॑नम् । यः। अहम् । जधान ।
दानुम् । शनिम् । सः। जनासः । इन्द्रः ॥ ११॥
यःपर्वतेषुक्षियन्तंइन्द्रभियावहून्संवत्तरान्मच्छन्नोभूत्वापर्वतगृहासुनिवसन्तशंबरएतना-
मकमायापिनमसुरंचत्वारिंश्यांशरदि चत्वारिंशेसंवत्सरेअन्वविन्दन अन्विप्यारभत उब्ध्वाचयः
ओजायमानं कर्तुःक्यड्सलोपश्च ओजसोप्सरसोनित्यमितिसकारटोपः बसमाचरन् अहिंआ-
हन्तारं दानुदानवं शयानंशंबरमसुरंजघान हतकान्सइन्द्रोनाहमिति ॥ ११॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६०९ अथद्दादशी- यसप्तरश्मिपास्तुविष्मानवा जत्सतवेसप्तसिन्धून् । यो हिणमस्फुरबाहु_मारोहन्तसर्जनासइन्द्रः ॥ १२ ॥ यः। सप्तरश्मिः। दृपभः । तुर्विष्मान् । अवअर्सजत् । सतवे । सप्त । सिन्धून् । यः ।रोहिणम् । अस्फुरत् । वनवाहुः । याम् । आरोहन्तम् । सः। जनासः। इन्द्रः ॥ १२ ॥ यासप्तरश्मिः सप्तसंख्याकाः पर्जन्यारश्मयोयस्य तेचरसयः वराहवःस्वतपसोविद्युन्मह- सोधूपयःभ्वापयोगृहमेधाश्चेत्येते येचमेशिमिविहिषः पर्जन्याः सापृथिवीमभिवर्षन्तिवृष्टिभिरि- तितत्तिरीयारण्यकेह्यानोताः । वृषभोवर्षकः तुविष्मानवृद्धिमान्चलवान्वा सप्त सर्पणस्वभावाः सिन्धूनपः सर्तवेसरणायअवासृजत् अवसृष्टवान यदा गंगायाः सप्तमुख्यानदीरवासजव यश्चव- प्वबाहुःसन् यांदिवमारोहन्तरौहिणमसुरंअस्फुरद जवान स्फुरस्फुरणेतुदादिः ॥ १२॥ अथत्रयोदशी- यावाचिदस्मैपृथिवीनतेशुष्माञ्चिदस्यपर्वतामयन्ते । यःसोमपानिचितोववाहुर्योवज्रहस्तःसर्जनासइन्द्रः ॥ १३॥ यावा । चित् । अस्मै । पृथिवी इति । नमते दति । शुप्मात् । चित् । अस्य । पर्वताः । भयन्ते । यः । सोमपाः । निचितः । वध्वाहः । यः । वजहस्तः। सः । जनासः । इन्द्रः ॥१३॥ अस्मै इन्द्राययावापृथिवी इतरेतरापेक्षयादिवचनं पमित्रपोर्परुणयोरितिवत् नमतेचि- व सयमेषमहीभवतः णममहत्वे कर्मकर्तरि नदुहस्नुनमायचिणावितियकःमतिषेधः चिद- पिच अस्पेन्दस्प शुष्मावतात्पर्वताभयन्तेविष्यति यः सोमपाः सोमस्यपातानिचितः सर्वेः यदाभन्यज्योपिदेवेन्योढागः वज्जयाहुः वजसदृशवाहुः यश्चवजहस्तः वजमुक्तकरः सहन्छ- इत्यादिपसिद्धम् ॥१३॥ , ते. आ. प्रथममपाठके। २० सं०५५.८.।

·मं०२१०२ सू०१२] द्वितीयोष्टकः
-
अथचतुर्दशी-
यःसुन्वन्तमवतियःपचन्तयःशंसन्तयःशशमानमूती।
यस्यब्रह्मवर्धनंयस्य॒सोमोयस्येदंराधःसर्जनासइन्द्रः ॥ १४ ॥
यः। सुन्वन्तम् । अव॑ति । यः। पर्यन्तम् । यः। शंसन्तम् । यः।
शशमानम् । ऊती । यस्य । ब्रह्म । वर्धनम् । यस्य । सोमः
यस्य। इदम् । राधः । सः । जनासः । इन्द्रः ॥ १४ ॥
यः सुन्वन्तं सोमाभिषयकुर्वन्तयजमानमवतिरक्षति यश्चपुरोडाशादीनिहीं पिपचन्य-
श्वउतीऊतये सुपांसुलुगितिचतुर्थ्या:पूर्वसवर्णदीर्घः स्वरसायैशखाणिशंसन्तयश्चशशमानं
अवति स्तोत्रंकुर्वाणरक्षति ब्रह्मपरिवृढंस्तोत्रंयस्यवर्धनंवृद्धिकरंभवति तथायस्यसोमोवृद्धिहे-
तुर्भवति यस्यचइदमस्मदीयंराधः पुरोहाशादिलक्षणमन्नंवृद्धिकरं भवति सइन्दात्यादिमसिद्ध-
म् ॥१४॥
अथपञ्चदशी-
यासुन्वतेपचंतेदुधआचिदाजंदर्पिसकिलोसिसत्यः ।
वयन्तइन्द्रविश्वहमियास सुवीरासोविदयमावंदेम ॥ १५॥९॥
यः। सुन्वते । पचते । दुधः। आ । चित् । वाजम् । दपि । सः।
किले। असि । सत्यः। वयम् । ते । इन्द्र । विश्वहं । प्रियासः ।
सुध्वीरांसः । विदर्थम् । आ । वदेम ॥ १५॥ ९ ॥
इदानीमृषिः साक्षात्कृतमिन्द्रंपतिमजूते हेइन्द्र योदुधः दुर्धरःसन् सुन्वतेसोमाभिपर्व
कुर्वतेपुरोडाशादिहवींषिपचतेयजमानायवाजमनवलंबाआदर्दर्षि भृशंमापयसि सतादृशस्त्वंसत्यः
चिव यथार्थभूतएवासि नपुनर्नास्तीतिबुद्धियोग्योसि किलेतिमसिद्धौ तेतवमियासः सुवीरासः
कल्याणपुत्रपौत्राः सन्तोवयंविश्वह सर्वेष्वहस्सुविदर्थस्तोत्रंआवदेम पाम ॥१५॥
॥ इतिद्वितीयस्यपष्टेनवमोवर्गः॥९॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६ २०१०
ऋतुर्जनित्रीतित्रयोदशद्वितीयंसकंगार्समदं ऋतुःसमोनांत्यात्रिष्टुबित्यनुक्रमणिका अ-
स्मात्यंतवसोइति त्रयोदशीविष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुवन्तपरिभाषयाजगत्यः इन्द्रोदेवता उक्थेतृतीय-
सपनेच्छावाकशसेभस्यसूतस्यविनियोगः पत्रिवञ्च-ऋतुजनित्रीनूमोशवामित्रइति दशरा-
श्रेषठेहन्यपितृतीयसवनेच्छावाकशखेएतत्सूक्तम् ऋतुर्जनित्रीतिनित्यान्यैकाहिकानीतिसूचितम्।
अथतस्मिन्सूक्तेपथमा-
मतुर्जनित्रीतस्याअपस्परमजातआविशुद्यासुवर्धते ।
तदानाअंभवत्पिप्युपीपयोंशो.पीयूपंप्रथमंतदुक्थ्यम् ॥ १ ॥
ऋतुः। जनित्री। तस्याः । अपः। परि । मक्षु । जातः । आ।
अविशत् । यासु । वर्धते । तत् । आहुनाः। अभवत् । पिप्युपी।
पर्यः। अंशोः । पीयूषम् । प्रथमम् । तत् । उक्थ्यम् ॥ १॥
अतुर्वर्षाख्याकालः जनित्री सोमस्यजनयित्रीजननीभवति तस्याःपरि तस्याः जनन्याः
सकाशाजातः सोमः अपउदकानिमाशीपमाविशव यास्वप्मुसोमोवर्धते नाअविशदित्यन्वयः
तत्तस्मादप्सुप्रविष्टत्वात सोमआहनाआहन्तव्योअभिपोतव्योभवति आहनाइतिसकारान्तमि-
दंपद्म तथाचमधवर्णः-येतेमदाआहनसोविहायसइति । याचांशुरूपासोमलता पयः सारभूतं
पिप्युषीवर्धयन्त्यभवत् प्यायतेलिटिक्कसौटिड्यहोचविपीभावः वसो.सम्मसारणं उणितश्चेति
ही अंशोस्तस्याः सोमटतायाः पीयूपरसभूतपयः उक्थंपशस्यं हविरिन्द्रस्यतत्मथममुख्य
भवति ॥ १॥
अद्वितीया-
सधीमान्तिपरियिभ्रती पयोविश्वप्न्यायप्ररन्तमोर्जनम् ।
समानोअाभवतामनुष्यदेपस्ताहणोप्रथमंसास्युक्थ्यः॥२॥
० सं०५.२॥ १३॥

·मं०२ अ०२सू०१३] द्वितीयोष्टकः
५०१
सधी । ईम् । आ । यन्ति । परि । विभ्रतीः । पयः । विश्वप्न्याय ।
प्र। भरन्त । भोजनम् । समानः। अध्वा । पृथ्वाम् । अनुस्पर्दै।
यः। ता । अर्कणोः। प्रथमम् । सः । असि । उक्थ्यः ॥ २ ॥
सधी अञ्चते क् छान्दसःसहस्यसधिरितिसध्यादेशः अन्तोदात्तत्वेननिपातितः सधीचीनाः
पयउदकंपरिपरितोविनतीविभ्राणाः ईएतानयः आयन्तिसर्वतोगच्छन्ति नानद्योविश्वप्च्याय
विश्वासामपामाश्रयभूतायसमुद्रायभोजनं भुज्यतइतिभोजनपयःमभरन्त प्रकर्षणसंपादयन्ति कु-
तएतत्तदाह अवतांमवणवतांनिम्नगानांपयसामनुष्यदे कृत्यार्थेतवैकेन्केन्यत्वनइतिकेन्पत्ययः
अनुष्यन्दनीयोध्वामार्गः समानएकोहियस्तातानिसोमोत्पादननदीपवर्तनादीनिकर्माणिमयमंपू-
अरुणोः अकरोः सतादृड्महिमोपेतस्त्वंउक्थ्योसि सर्वैःमशस्योभवसि ॥२॥
अथतृतीया-
अन्वेकौवदतियद्ददातितद्रूपामिनन्नदपाएकईयते ।
विश्वाएकस्यविनुदस्तितिक्षतेयस्तारणोःप्रथमंसास्युक्थ्यः ॥३॥
अर्नु । एकः । वदति । यत् । ददाति । तत् । रूपा। मनन् ।
तत् अपाः । एकः । ईयते । विश्वाः । एकस्य । विश्नुः ।
तितिक्षते । यः । ता । अर्कणोः। प्रथमम् । सः। असि। उक्थ्यः॥३॥
यजमानोयविर्देवेभ्योददाति तदेकोहोतानुवदतियाग्यापुरोनुवाक्याश्यां देवता स्मारय-
ति एकोध्वर्युः रूपा पश्वादीनांरूपाणिमिननहिंसन्तदपाः तद्विशसनाख्यमपाकर्मयस्यतादृशः
सन्तवईयते देवयजनेसर्वत्रमच्छति एकस्याध्वयोर्विश्वाविनुदः सर्वाणितत्कनुकरणिविक्षेपणका-
पाणिकर्मवैगुण्यानितितिक्षते तद्योग्यमायश्चित्तकरणेनब्रह्मासहते गुप्तिकिड्यःसन क्षमायामि-
प्यते तानिहवि मदानादीनिकर्माणियस्त्वमझणोरकरोः सत्वमुक्थ्योसि ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
प्रजाभ्यः पुष्टिविभजन्तआसतेयिमिवपृष्ठं भवन्तमायते ।
असिन्वन्दःपितुरत्तिभोज यस्तारणोःप्रथमंसास्युक्थ्यः ॥४॥

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०६ २०११
प्रजाभ्यः। पुष्टिम् । विभजन्तः । आसते । रयिम् इव । पृष्ठम् ।
प्रभवन्तम् । आध्यते । असिन्वन् । दंष्ट्रैः । पितुः । अत्ति ।
भोजनम् । यः। ता । अर्कणोः। प्रथमम् । सः। असि । उक्थ्यः॥४॥
हेइन्द्र पुष्टित्वयादत्तपोषकंधनंस्वकीयाश्यः मजाभ्यः विभजन्तः अस्यैतावदस्यैतावदिति
विभागंकुर्वन्तोगृहमेधिनआसते स्वस्वगृहेषुनिवसन्ति तत्रदृष्टान्त:-आयतेगृहंमत्यागच्छतेतिथ-
येपृष्ठंधारकं मभवन्तं बहुभरणसमर्थ रयिमिवध यथाविभन्यमयच्छन्तितद्वत् असिन्धनसेतुब-
धादिकंकर्मकुर्वन्लोकः पितुः पालपित्र्यादिवःसकाशादआगतंभोजनमुदकताकार्याओषधीः
दंदैर्दन्तैरत्तिभक्षपति यदा असिन्वन् अव्यापियमाणोग्निः पितुःपालकस्ययजमानस्यसंवन्धि-
भोजनहविलक्षणमन्नंदष्टेर्दन्तरुपैलिरति यस्तारणोरित्यादिसिद्धम् ॥ ४॥
अथपञ्चमी-
अधाकृणोःपृथिवींसंदृशैदिवेयोधातीनामहिहन्नारिणक्पृथः ।
तास्तोमेभिरुदभिनवाजिनदेवदेवाअंजनन्सास्युक्थ्यः॥५॥१०॥
अर्ध । अकृणोः । पृथिवीम् । सम्शे। दिवे । यः । धौतीनाम् ।
अहिहन् । अरणक् । पृथः । तम् । त्या । स्तोमैभिः । उदभिः ।
न । वाजिनम् । देवम् । देवाः। अजनन् । सः। असिाउथ्य।५।१०।
हेइन्द्र अघापिचत्वंदिवेद्योतमानायसूर्यायपृथिवींचटितांसीढीरुत्यसन्दशेसन्दर्शनीया-
मरुणोरकरोः दृशेविग्व्येचेतिकेन्पत्ययान्तत्वेननिपातितः यश्चत्वं धौतीनांचरन्तीनांनदीनांपथः
मार्गानभरिणअरेचयः गन्तुंयोग्यानकरोरित्यर्थः रिचिरविरेचने लडिसिप् तस्पहङ्यादि-
नाटोपः अहिहन्अहेवस्यमेघस्पवाहन्तः हेइन्द्र देवाःस्तोतारस्तंतादृशंदेवत्वात्वांस्तोमेभिः
स्तोत्ररजनन् अवर्धयन् नत्रदृष्टान्त:-उदभिर्नवाजिनं यथावाजिनमश्वंउदभिः उर्वर्धयन्ति
तद् पदन्नोमासिन्यादिनाउदकस्पउदभावः शेपंसिद्धम् ।। ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यपठेदशमोवर्गः॥ १० ॥

·मं०२अ०२सू०१३]
हितीयोष्टकः
५०३
अथषष्ठी-
योमोजनंदर्यसेवर्धनमानीदाशुष्कंमधुमदुदाहिथ ।
सशेवधिनिर्दधिपेविवखंतिविश्वस्यैकईशिपेसास्युक्थः॥६॥
यः। भोजनम् । च । दयसे । च । वर्धनम् । आत् । आ।
शुप्र्कम् । मधुमत् । दुदोहिथ । सः। शेवधिम् । नि । दधिपे।
विवस्वति । विश्वस्य । एकः । ईशिपे । सः। असि । उक्थ्यः ।।६।।
हेइन्द्र यस्त्वंभोज भुज्यतेइतिभोजनमन्नादिच दयसे यजमानेभ्यःमयच्छसि यदानग-
तिरक्षणहिंसाग्रहणेषु आत्मनेपदी किञ्च वर्धनंवृद्धिकरंधनंबलंवादयसे तथाआत्किाण्डादशु-
प्कमनाईबासादिकं मधुमवमधुररसोपे आदुद्दोहिथ दुग्धवानसि दुहेलिटिकादिनियमादिडागमः
सतादृशस्त्वं विवस्वति तेपरिचरणंकुर्वाणेयजमानेशेवविधनसद निधिपे निधासि किंबहुना-
विश्वस्यसर्वस्यजगतः एकः अद्वितीयःएवसन ईशिषे स्वामोभवसि ईशऐश्वर्ये ईशःसेइतीहागमः
सइत्यादिसिद्धम् ॥६॥
अथसप्तमी-
।
यःपुष्पिणीश्चमवश्वधर्मणाधिदानेव्यवीरधारयः ।
यश्चासमाअजनोदिद्युतौविरुरूवींअभितःसास्युक्थ्यः ॥७॥
यः । पुप्पिीः । च । प्रष्टस्वः । च । धर्मणा । अधि । दाने ।
वि । अवनीः । अधारयः। यः। च । असमाः । अजनः । दिद्युतः।
दिवः । उरुः । कुर्वान् । अभितः । सः । असि । उक्थ्यः ॥णा
हेइन्द्र यस्त्वं पुष्पिणीः पुष्पवतोश्चप्रस्वः प्रसूताः प्रसूपमानावा अवनीरवित्रीरोषधीः
दानेधि दीयन्ते उपल्यन्तेसस्पान्योतिदानक्षेत्र अधिकरणेल्युट् तस्मिन्क्षेत्रे धर्मणा सकल-
लक्षणेनकर्मणाच व्यधारयः न्यदधाः यश्चत्वंदिवोयोतमानस्य सूर्यस्यअसमाः विषमाः नाना-
मकारादिद्युतः दीप्ती रजनः अजनयः यड्या दिवोनक्षत्राणि जनेलंङिव्यत्ययेनशप यश्चोरुः म-
हांस्त्वं अभितः सर्वतः ऊर्वान् महतः पाणिनिकायान् पर्वतान्या अजनयः शिष्टंस्पष्टम् ॥ ७॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१२ अथाष्टमी- योनार्मरंसहवसुंनिहन्तयेपृक्षायचासवेशायूचावहः । ऊर्जन्त्यिाअपरिविष्टमास्यमुतैवाद्यपुरुकृत्सास्युक्थ्यः॥ ८॥ यः। नार्मरम् । सहध्वसुम् । निहन्तवे । पृक्षाय । च । दासवेशाय । च । अवहः । ऊर्जयन्याः। अपरिविष्टम् । आस्यम् । उत । एव । अद्य । पुरुष्कृत् । सः । असि । उक्थ्यः ॥ ८॥ पुरुरुत् पुरूणांकर्मणांकर्तःहेइन्द्र यस्त्वं नार्मरनून मनुष्यानसारयतीतिनृमरः कश्चि- दसुरः तस्यापार्यनार्मरः तं सहवां वसुनासहवर्ततइतिसहवसुः असुरनामेतत् एतनामकमखरं निहन्तये हन्तेस्तुमर्धेतवेन्प्रत्ययः तादौचनितीतिगतःमलविस्वरत्वम् निहन्तुंऊर्जयन्त्याः पल- वत्याः पधारायाः अपरिविष्टंमलादिमिरव्याप्तास्पंअथैवअवहन्तमसुरंपापयः यद्वा ऊर्जय- न्याः पिशाचिकायाः आस्यमापयः किमर्थं पृक्षायतवहविर्तक्षणानलाभाय उतापिचदासवे- शायदासानां दस्यूनांवेशायविनाशायच यद्दा अस्माकमन्नलाभायदस्युविनाशायच ॥ ८॥ अथनवमी- शतापस्यदर्शसाकमायएकस्यश्रुष्टौपद्धचोदमाथि । अरज्जौदस्यून्समुनीतयेमुपायोअभवःसास्युक्यः ॥ ९ ॥ शतम् । वा । यस्य । दश । साकम् । आ । अद्यः । एकस्य । श्रुष्टौ । यत् । है । चोदम् । आविथ । अरजौ । दस्यून् । सम् । उनम् । दजीतये । सुप्रअयः । अभयः । सः । असि । उक्थ्यः ॥९॥ हेहन्द्र एकस्यएकाकिनाश्रेष्ठस्यवायस्यतेश्रुष्टोसुनिमित्तेतदर्थश दश दशशतानिहरपः साकंराहवाहनाभवन्ति तथाचमत्रवर्गः-इन्द्रोमायाभिःपुरुरूपईयतेयुक्तापस्यहरयाशता- दरोति । वामपिन पधाअयः सर्वेषांसर्वतः उपजीव्यः नतस्येशेयंनाद्यायवैननायुरितिहिश्रु- निः। यद यश्च संबोईस्तोतॄणामरकंपजमानभाविथ रक्षितवानसि किश्च यस्त्वंभरनोरनुक- . । स.१.७.११.।

·मं०२ अ०२ सू०१३] द्वितीयोष्टकः जितेबन्धनागारेदस्यूनुपक्षपयितन दभीतयेदशीतिर्नामकश्चिदृषिः तदर्थसमुना हिंसितवानसि उन्नातेहिंसाकर्मणोलडिव्यत्ययेननम् हल्ङ्यादिनासिपोलोपः अइभावश्छान्दसः किञ्च सुमाव्यः सुखेनसर्वैरुपसर्पणीयोभवः शिष्टंसिद्धम् ॥ ९ ॥ अथदशमी- विश्वेद रोधनास्थपौंस्यंददुरस्मैदधिरेकनवेधनम् । पळस्तन्नाविष्टिरःपञ्चसंदृश परिपरोअंभवःसास्युक्थ्यः॥१०॥११॥ विश्वा । इत् । अनु । रोधनाः । अस्य । पौंस्यम् । ददुः । अस्मै । दधिरे । कुलवे । धनम् । पट् । अस्तभ्नाः । विस्तिरः । पञ्च । सम्हर्शः। परि । परः । अभवः। सः। असि । उक्थ्यः ॥१०॥११॥ विश्वेत् सुपांसुलुगितिजसाकारः साएवरोधनाः रोधस्वत्योनद्यः अस्येन्दस्पपी- स्यसोभाव पौंस्यं वीर्यमितियावत् अनु तवीर्यमनुवर्तन्ते अस्मइन्द्रायददुः हविलक्षणमन्य- जमानाःमयच्छन्ति किञ्च कन्नवेकर्मणांकत्रेइन्द्रायधनंदधिरे सर्वजनाधारयन्ति तथाचमचः- इन्द्रायद्यावओपधीरुतापारयिरक्षन्तिजीरयोवनानीति' । विष्टिरोविस्तीर्णः पसंख्याकाऊर्वीः ताश्चद्याश्चपृथिवीचाहश्चरात्रिश्चापश्चोषधयइत्येवंरूपाः नाभस्तनाः नियमितयानसि सन्दृशः स. म्यक्पश्यन्तीतिसन्दृशोजनाः पञ्चसन्दृशः पञ्चजनानपरिसर्वतः परः पारयितापालयितावा अभवः भवसि गतमन्यत् ॥ १०॥ ॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेएकादशोवर्गः ॥ ११ ॥ अथैकादशी- सुमवाचनंतवीरवीपैयदेनिक्रतुनाविन्दसेवसु। जातृष्ठिरस्यप्रवयःसहखतोयाचकर्थसेन्द्रविश्वास्युक्थ्यः ॥११॥ सुप्रवाचनम् । तव । वीर । वीर्यम् । यत् । एकेन । कतुना । विन्दसे । वहुँ । जातूस्थिरस्य । प्र । वयः । सहस्वतः । या। चकर्थ । सः । इन्द्र । विश्वा । असि । उक्थ्यः ॥ ११ ॥ १ऋ० सं० ३.३.१६.।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१३
वीर यसवन हेइन्द्र तववीयसामयसुप्रवाचनंसुष्टुमवचनीयं सर्वेश्लाघनीयमित्यर्थः किंत-
र एकेनक्रतुनाकर्मणावसुपिन्दसे शत्रूणांध लभसे विदुटाने तुदादित्वरितेत यदा वदीयंधनं
स्वोतून मापयति इतिगत् तत्पशस्यमित्यर्थः किश्च सहस्वतोबलवतोजातूष्ठिरस्पएतन्नामकः
कश्चित्तस्पवयोन्नपादाः पट्दा जातृष्ठिरस्पजानुकदाचित् सर्वदास्थिरस्पसहस्वतः बलवतोय-
शादेःकर्मणः संबन्धिवयोहविलक्षणमनमविन्दसइतिसमन्वयः यायानीमानिअन्याधिश्वासः-
णिकर्माणिचकर्थ रुतवानति सतादृशस्त्वंउक्थ्यः सर्वैःमशंसनीयोसि भवति ॥
॥११॥
अथदादशी-
।
अरमयःसरंपसस्तरायकंनुर्वीतयेचवायचतिम् ।
नीचासन्तुमुदनपःपरारMमान्धोणंवयन्सास्युक्थ्यः ।।१२॥
अश्मयः। सरंध्पसः । तरांय । कम् । तुर्वीतये । च । वय्याय । च ।
झुतिम् । नीचा । सन्तम् । उत् । अनयः । पराइटर्जम् ।प्र।
अन्धम् । ओणम् । अवयंन् । सः । असि । उक्थ्यः ॥ १२ ॥
हेइन्द्र सरपसः सरणमपःकर्मयासांताः सरपसः शकन्धादित्वात्पररूपत्वम् नाअपः कंसु-
खेन तराय वरणायभरमयः अक्रोडयः किश्च तुनियेतुर्शतिनामकश्चिद्राजर्षिः तस्मैवय्यायच
चप्पोनामकश्चित् तस्मै ताभ्यांमुर्तिसरण मतिअरमयः हिजलीमहानदींदृष्ट्वानरापतरोतुम-
समर्थावास्ता तोचत्वयातारितौ परावृज परितः पापानिवृणक्तिदहतीतिपरावृक् कश्चिदपिः तम-
मुनिमगंतथानीचानीचंसन्तंउदनयः आपयःऊनीतवानसि किञ्च अन्धसन्तं श्रोणपटुंसन्तं
चक्षुदीनादपकरणाचउदनयः किंकुर्वन् मकर्षणअवयन् आत्मानकीर्तिमन्तं कुर्वन उदनयइ-
तिसमन्वयः सइत्यादिसिद्धम् ॥ १२ ॥
अधत्रयोदशी-
अस्मभ्यंत सोदानायराधःसमर्थयखबहुतेवसव्यम् ।
इन्द्वयच्चित्रंश्रयस्थाअनुहहदेमविदथै सुवीराः॥ १३ ॥१२॥

·मं०२ अ०२ सू०११] द्वितीयोष्टकः
अस्मभ्यम् । तत् । वसो इति । दानाय । राधः। सम् । अर्थयस्व ।
बहु । ते । वसन्य॑म् । इन्द्र । यत् । चित्रम् । अवस्याः। अनु ।
यून् । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ १३ ॥१२॥
.
वसो सर्वस्यवासकवसुमन्वा हेइन्द्र स्तोत्योस्मात्यंतदाधोधनंदानायउपलक्षणमेतत् भो-
गायचसमर्थयस्व देहि अस्मान्सद्गमयेत्यर्थः अर्थयाचने चुरादिरदन्तआत्मनेपदी तेववतद्बहुम-
भूतंवसव्यवस्थेववसव्यवस्वादित्वावस्वार्थिकोयत् तादृशंपभूतं धनमस्तिखलु चित्रंचायनीयं
यद्धनंअनुयून् अन्यहंकालाध्वनोरितिद्वितीया अवस्याः भोग्यमिच्छेः अन्ततिण्यर्थत्वा-
दकर्मकत्वम् यथारोदितीति सत्वन्यः देशवकर्मणीउद्देश्यकर्मचविधेयकर्मान्तर्भूतम् उद्देश्य-
कर्मणासकर्मकोभविष्यति यथामाणयकः पुत्रीयतीतिभाप्येउदाहतम् अवःशब्दाच्छन्दसि-
परेच्छापांक्यप् तदन्तस्यलेट्यहागमेरूपम् सुवीराः कल्याणपुत्रपौत्राःसन्तोवयंविदथेस्मिन्
यज्ञेवृहत्मभूतशखादिकंवाक्यवदेम ॥ १३ ॥
॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेद्वादशोवर्गः ॥१२॥
अध्वयंवोभरतेतिद्वादशचतृतीयंसूकम् गार्समदंबेष्टुभमेन्दं अध्वर्ययोद्वादशेत्यनुकान्तम
सूनविनियोगोलैगिकः अतिरावप्रथमेपर्यायेहोतुःशखयाज्याअध्वर्यवइत्येषा अध्वर्यवोभर-
तेन्द्रायसोममितियायेनिधिवम् ।
तस्मिन्सूक्तेमथमा-
अध्यर्पोभरतेन्द्रायसोममामंत्रेमिसिश्चतामद्यमन्धः ।
कामीहिवार सदमस्यपीतिजुहोणेतदिदेपर्वष्टि ॥१॥
अध्वर्यवः । भरत । इन्द्राय । सोमम । आ । अम॑भिः । सिञ्चत ।
मद्यम् । अन्धः । कामी। हि । वीरः । सर्दम् । अस्य । पीतिम् ।
जुहोतं । रणे । तत् । इत् । एषः । वष्टि ॥ १ ॥

·५०८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६५०१३ गृत्समदोब्रूते अध्वर्यवः अध्वरस्यनेतारः अध्वरंयजमानायेच्छन्तः कव्यध्वरपृतनस्य- चिलोपइत्यकारलोपः अश्यास्क:-अध्वर्युर वरपुरध्वरंयुनत्यध्वरस्पनेताध्वरंकामयतइति । हेशध्वर्यवः इन्द्रायदेवायसोमंहविधीनादुत्तरवेदिपतिभरतहरत आमवितस्याविद्यमानत्यादनि- घातः हत्वाअमभिः अमासहअदंत्यत्रहोत्रादयइतिअमत्राणिचमसाः तैः मयंमदकरमन्धः सोमलक्षणमन्नंआसिञ्चतअग्नोपक्षिपत अत्रयास्क.-आसिञ्चतामवैर्मदनीयमन्धोमत्रपात्रममा- अस्मिन्नदन्तीति । पीर.सइन्द्रः अस्यसोमस्यपीर्तिपानंप्रतिसदसदेवकामीहि कामयमानोहि त- स्माववृष्णेवपित्रे इन्द्रायसोमंजुहोतजुहुन हुदानादनयोः लोटि तप्तनातनथनाश्चेतितवादेशः एपइन्द्रः तदित् तदेवसोमव्यवष्टि कामयते ।। १ ॥ अथद्वितीया- अध्वर्यवोयोअपोनिवांसंटनंजधानाशन्यैववृक्षम् । तस्मातभरतनशाय पइन्द्रोअर्हतिपीतिमस्य ॥ २ ॥ अध्वर्यवः । य । अपः । वविश्वासम् । सुत्रम् । जघान । अशन्याइव । वृक्षम् । तस्मै । एतम् । भरत । तत्वशाय । एपः । इन्द्रः । अर्हति । पीनिम् । अस्य ॥२॥ हेअध्यर्यवः यइन्द्रः अपउदकानियनियसिंआवृत्पस्थितंवृत्रं वृणोत्पाकाशमितियोमेघः मेघवत्रेणजधानहतवान् अगन्येव यथाअगन्यांद्युताग्निनावृदिइतितद्वद् तस्मैतद्शायसोम- कामापनस्माइन्द्रायएतसोमभरत उत्तरदिपनिहरत एपइन्द्रः अस्पसोमस्यपीतिपानमर्हति।।२।। । अथवतीया- अध्वर्योयोटीकंजघानयोगाउदाजदपहिवलंवः । तस्माएतमन्नरिक्षेनवामिन्द्रंसामरोणुतजूनवस्वः॥३॥ .नि.१.८.। २.नि. ५.१1

·मं०२ अ०२ सू०११]
द्वितीयोष्टकः
अध्वर्यवः। यः। दृशीकम् । जघान । यः । गाः । उतू आजत्
अपं । हि । वलम् । वरिति वः । तस्मै । एतम् । अन्तरिक्षे । न ।
वार्तम् । इन्द्रम्। सोमः । आ। ऊर्तृत । जूः । न । वस्त्रैः ॥ ३ ॥
हेअध्वर्यवः यइन्द्रः दृभीक सर्यानविदारयति भियंकरोतीतिभीकोनामासुरः तममुरंजघान
यश्चयलासुरेणनिरुद्धागाउदाजवनिरगमय वतश्चतमेववलमसुरंअपयः अपावृणोद हिसितवा-
नित्यर्थः हि मसिद्धः वृणोते डिमवेधतेत्यादिनाचेटक हलुइयादिनातिपोलोपः तस्माइन्द्रायएतं
सोमं अन्तरिक्षेवातंन वातमिव धाराभिप्नं कुरुत तदेवाह सोमैरिन्द्रंआऊटुंत सर्वतआच्छा-
दयत जणु आच्छादने आदादिकः लोटिरूपम तत्रदृष्टान्तः-जूःन जीर्णोयथावस्त्रैरङ्गमाच्छा-
दयति तद्वत ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
अध्वयंवोयउरणंजघाननववरव्यांसनवर्तिवाहून् ।
योअर्बुदनीचााधेतमिन्द्रंसोमस्यभृथेहिनोत ॥१॥
अध्वर्यवः । यः । उरणम् । जघान । नवं । चरव्वांसम् । नवनिम् ।
च । वाहून् । यः । अर्बुदम् । अवं । नीचा। बाधे। तम् ।
इन्द्रम् । सोमस्य । भृथे। हिनोत ॥ ४॥
हेअध्वर्यवः यइन्द्रः नवनवतिंचएकोनशतवाहून चान्यांसं चप्टेरिदंरूपं यदा खनतेःक-
सोरूपं जनेलोपः छान्दसंरूपं सर्वस्यदर्शयन्तम् यद्वा आत्मनोदेहेनिसातवन्तं उरणं एतन्नाम-
कमसरं जघान यश्चअर्बुद एतन्नामकमसुरंचनीचाधोमुखहत्वाअपवयाधेतमेनमिन्द्रंसोमस्यचधे
सोमंपिप्रति पावेहिनोववर्धयत यदा सोमस्पस्थेभरणेसंपादनसनिहिनोत स्तोत्रैमीणयत हिंग-
तिवृद्धयोः स्वादिः॥४॥
अथाश्चमी-
अध्ययोयःख जपान्यःशुष्णमशुपंयोन्यसम् ।
यःपिनमुचियोरुधिकांतस्माइन्द्रायान्धसोजुहोत ॥ ५ ॥

·। ऋक्संहितानाष्ये [अ०६ व अध्वर्यवः । यः । सु । अभम् । जधान । यः ।शुष्णम् । अशुपम् । यः । विहसम् । यः । पिम् । नर्मुचिम् । यः । रुधिकाम् । तस्मै । इन्द्राय । अन्धसः ।। जुहोत ॥ ५ ॥ हेअध्वर्यवः यइन्द्रः अनंअनाति भक्षयति प्राणिजातमिति यद्वा अश्नुते स्वतेजसासर्व व्यामोतीतिअनः कश्चिदसुरः तमसुरंसुमुष्टुनघान यःअशुपंकेनाप्यशोषणीयंशृणमसुरं यश्च तं असुरव्यंसंअंसहीगंरुत्वाजघान यश्चपिढतेजसाजगड्याप्यवर्तमानएतनामकमसुरनमुचिंचासुरं जधान पथ निरीयके-नमुचिमासुरनालभतेनिमरुत्यफेनेनशिरउदवर्तयदित्यन्तेनवाक्यस- न्दःणनमुनिवधःपश्चितः । तथामवश्च-अपफेिनेननमुचःशिरइन्द्रोदवर्तयइति । रुधिकांएन- मामकमसुरंपश्चजधानतस्माइन्द्रायअन्धसोहविलक्षणान्यनानिनुहोतजुहुत ॥ ५ ॥ अथषष्ठी- अध्वर्यवोयःशतंशम्बरस्यपुरोविभेदामनेवपूर्वीः । योनिःशनमिन्द्रःसहस्रमपावपद्भरतासोममस्मै ॥६॥ १३॥ अध्वर्यवः । यः। शतम् । शंवरस्य । पुरः । विभेद । अम॑नाध्दव । पूर्वीः । यः । वर्चिनः । शतम् । इन्द्रः । सहस्रम् । अपअवपत् । भरत । सोमम् । अस्मै॥ ६ ॥ १३ ॥ हेअध्वर्यवः यइन्द्रः शंवरस्यमायाविनासुरस्यपूर्षीः पुरातनीः शर्तपुरः पुरीः अश्मनेवा. श्मसदृशेनवघेणविभेदयश्चेन्द्रोपर्चिनः वचंदीप्तो गमेरिनिरितिविधीयमानइनिर्बहुलवचनादरमा- द्भवति यदा नमिवत् तस्यासुरस्यशतसहस्रएनत्संख्याकानपरिमितान्चीरान्पवान् अपायपद यु. गपदेवभूम्यामपातयत् तधानमन्ववर्णः-शतंपचिनःसहसंचसाकंहयोअपत्यसुरस्यवीरोनि- ति। अस्मइन्द्रापसोपभरत ॥ ६॥ । ॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेत्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥ ३० वा० १.७.१.1 २० सं०६.१.१६.1 ३० सं०१, ६. २४.1 ·मं०२ अ०२ सू०१४] दितीयोप्टकः अथसप्तमी अवयवोयाशतमासहस्रभूम्योउपस्थेवपज्जघन्वान् । कुत्तस्यायोतिथिग्वस्यवीरान्याणग्भरतासोममस्मै ॥७॥ अध्वर्यवः । यः। शतम् । आ । सहस्रम् । भूम्याः । उपस्थे । अर्वपत् । जयन्वान् । कुसस्य । आयोः। अतिथिग्वस्य । वीरान् । नि । अरंणक् । भरंत । सोमम् । अस्मै ॥ ७ ॥ हेअध्वर्यवः आजघन्वान् पूर्वशवूनहतवान् यइन्द्रः शतं सहसमसुरान् भूम्याउपस्थे उत्सझे अवपद एकैकेनप्रकारेणापातयत् किञ्च याकुत्सस्पतन्नामकस्पराजर्षेः आयोः पी. रूरवस्यराजर्षेः अतिथिम्वस्यदिवोदासस्य एतेपात्रयाणांवीरानभिगन्तुन् पतिद्वन्दिनः शुष्णादौनसुरान् न्यावृणक् वृणनिहिंसाकमा अवधीत तथाचमववर्ण:-त्वंकुरसंशणहत्ये प्वाविथारन्धयोतिथिग्वायशंवरंमिति । तादृशायास्मै इन्द्राय सोमं भरत ॥७॥ अथाष्टमी- अध्वर्यवोपन्नरःकामाध्येश्रुष्टीवहन्तोनशातदिन्दै। गर्भस्तिपूर्तभरतश्रुतायेन्द्रायसोमयज्यवोजुहोत ॥८॥ अर्यवः । यत् । नरः । कामयाँध्वे । शुटी । वहन्तः। नशथ। तत् । इन्द्रे । गर्भस्लिपूतम् । भरत । श्रुताय । इन्द्राय । सोमम् । यज्यवः । जुहोत ॥ ८॥ नरः कर्मणांनेतारःहेअध्वर्ययः यदभिटापिनमर्थकामपाधे कामयतेलेंट्यडागमः श्रुष्टी क्षि इन्देसोमपहन्तः पापयन्तीपूर्वतदभिटपिफटनशथमामुन श्रुतायटोकेमसिद्धायेन्दाय- गास्तिपूर्तहस्तायांमार्जनदोहनादिभिःशोधित सोमंचरत उत्तरवेदिपतिहरत तनोयम्पयः पागंकुर्वाणाहेअघवः आहतंसोममिन्दायजुहोतनुहुन अनौमक्षिपत ॥ ८॥ श०सं० १.१.१०.।

·1
।
५१२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१४
अथनवमी-
अध्वर्यकर्तनाश्रुष्टिमस्मैवनेनिपूतवन उन्नयध्वम् ।
जुाणोहस्यमभिवविशेवइन्द्रायसोममदिरं होत ॥ ९ ॥
अध्वर्यवः। कर्तन । श्रुष्टिम् । अस्मै । वने । निपूतम् । वने ।
उत् । नयध्वम् । जुपाणः । हत्यम् । अभि । वावशे । यः ।
इन्द्राय । सोमम् । मदिरम्। जुहोत ॥ ९ ॥
हेअध्वर्षवः अस्माइन्द्रायसोमंश्रुष्टिंसरखकरकर्तनकुरुत करोतेोटिबहुढंछन्दसौतिदि-
करणस्यक नप्तनमनधनाश्चेनितनवादेशः आपवितस्याविद्यमानत्वाननिवातः किञ्च वनेसं-
अजनीयेव नेउदफेनिभूतमाप्यायनेनशोधितसोममुभयध्वंऊवनगत यदा बनतहिकारेचमसेनिपू-
तंदशापवित्रणशोधितंसोमं वनेचमसे उन्नयध्वं जुपाणः मीयमाणः सइन्द्रः वोयुप्माकंहस्यह-
स्वापामभिषुदंसोमंअभिवावशे कामयते वशकान्ती यलगन्तस्पचटिव्यत्ययेनात्मनेपदं छोप-
स्तमात्मनेपदेष्विविनलोपः मदिरंमदकरमिमंसोमंइन्द्रायजुहोत इन्द्रोद्देशेनानोमक्षिपत ॥९॥
अथदशमी-
अवयवःपपसोधर्यधागोःसोमेभिरीपृणतानोजमिन्द्रम् ।
वेदाहर्मस्यनिर्भूतंमएतद्दिसन्तंभूयोयजतश्चिकेत ॥ १०॥
अध्वर्यचः । पय॑सा । उधः । यथा । गोः । सोभिः।ईम् ।
पृणत । भोजम् । इन्द्रम् । वेद । अहम् । अस्य । निभृतम् ।
मे । एतत् । दिसन्नम् । भूयः । यजतः । चिकेन ॥ १० ॥
हेअध्वर्यवः यथागोरधःपयसापूर्ण नदीमनंभोजफटस्यदातारंरक्षितारचन्द्रसोमेभिः
सोमः पृणतपूरयन मेमदीपस्यास्पसोमस्यएतएतनिध्नंगूढंसुखसाधनस्वभावमहमेववेदना-
नामि इनिपूर्वनपरस्मैकथितं तथापियुप्मायंत्रवीसीत्येवंदित्सन्तं सोमंदातुमिच्छन्नंपनमा पज-
तोपष्टव्यइन्द्रोभूयोतिगयनतिजानाति दित्सतं डुदाब्दाने इच्छायांसन् सनिमीमा-
विनिआकारस्पइसादेशः अवस्पोपासस्पत्पन्यासटोपः सःस्पार्धधातुकहतिसकारस्पत-
-
।
त्वम्॥१०॥

·मं०२१०२ सू०१५] द्वितीयोप्टकः ५१३ अथैकादशी- अध्वर्यवोयोदिव्यस्यवस्वोयापार्थिवस्यक्षम्यस्य॒राजा। तमूदरनणायवेनेन्द्रंसोमेभिस्तदपोवोअस्तु ।। ११ ॥ अध्वर्यवः । यः । दिन्यस्य । वस्वः । यः। पार्थिवस्य । क्षम्य॑स्य । राजा । तम् । ऊदरम् । न । पृणत । यवैन । इन्द्रम् । सोमभिः। तत् । अपः । वः । अस्तु ॥ ११॥ हेअध्वर्यवः यइन्द्रः दिव्यस्पयुलोकार्हस्पवस्वोवसुनोराजाभववि यश्चपार्थिवस्प पृथि- वीशब्देन विस्तीर्णमन्तरिक्षमुच्यते तत्रत्यंधनंपार्थिवं तस्यराजा यश्चक्षम्यस्पक्षमाभूमिः तवत्पंध- नक्षम्पंतस्पचराजाभवति तमेवंविधमिन्दंसोमेभिःसोमैः पृणवपूरयद तबदृष्टान्तः-ऊदरंन ऊर्ध्वदीर्णदरंकुसूलं यथायवेनपूर्णतदिन्द्रंपूरयतेति तत् तादृशंसोमादिनेन्द्रोदरपूरणलक्षणम- पाकर्म वोयुष्माकमस्तु ॥११॥ अथद्वादशी- अस्मभ्यंतसोदानायराधःसमर्थयखबहुवसन्य॑म् । इन्द्रयचित्रंश्रवस्याअनुद्यून्हद्वंदेमविदथै सुवीराः ॥ १२ ॥१॥ अस्मभ्यम् । तत् । वसो दति । दानाय । राधः । सम् । अर्थयस्व । बहु । ते । वसन्यम् । इन्द्र । यत् । चित्रम् । अवस्याः । अनु । यून् । बृहत् । वदेम । विदथै । सुध्वीराः ॥ १२ ॥ १४ ॥ अस्सायंतदिति एपाऋग्व्यारयाता॥ १२ ॥ ॥ इनिद्वितीयस्यपष्ठेचतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥ पघायस्पेनिशचंचतुर्थस्कम् मार्क्समबेष्टुभमेन्दम् अवानुक्रमणिका-पघदशेति । द- राने पष्ठेहनिनिष्फेवल्पेत्रीणिस्तानि तवेदंद्वितीपं पष्ठस्पेविखण्डेत्रितम्-एन्द्रयाापनः ·५१४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६२०१५ पघान्वस्याभूरेकइतिनिष्केवल्यमिति त्र्येकमामकेनिष्केवल्पेभघान्वस्पेरपेपासूक्तमुखीया उ- शनसःस्तोमेनेतिखण्डेसत्रितम्-व्यर्यमामनुपोदेवनातामघान्वस्यमहतोमहानीति । सैपासूक्तेपथमा- प्रधान्यस्यमहतोमहानिसत्यासत्यस्य॒करणानिचोचम् । त्रिकद्रुकेष्वपिवत्सुतस्यास्यमदेअहिमिन्द्रोजघान । १ ॥ प्रा घ । नु । अस्य । महतः । महानि । सत्या । सत्यस्य । करणानि । वोचम् । त्रिकद्रुकेषु । अपिवत् । सुतस्य॑ । अस्य । मर्दै । अहिम् । इन्द्रः । जघान ॥ १॥ गृत्समदोन्ते महतोबलवतः सत्यस्य सत्यसंकल्पस्यास्पेन्द्रस्य सत्या सत्यानियथार्थानि म- हानिमहान्तिकरणानि अस्मिन् सूतेवक्ष्यमाणानिकर्माणिनुअयमवोचं प्रकर्षेणबवीमि वनपरि- आपणे छन्दसितुइललिटइविवर्तमानेलुडि अस्पतिवक्तिख्यातियो वचउम् घेतिमसिद्धी कानिवानिउच्यन्वे त्रिकद्रुकेपुज्योतिर्मोरायरित्येवंरूपेप्पाभिष्टविकेप्वहस्सु सुतस्याभिपुतंसीमं इन्द्रोपिषत् ततःपीतस्यास्यसोमस्यमदेहर्षेसंजातेसवि इन्द्रः हिवृत्रमसुरंजधानहतवान्॥१॥ अपवित्तीपा- अवशेद्यामस्तमापदृहन्तमारोदसीअपृणदन्तरिक्षम् । सधारयत्पृथिवीपप्रयंचसोमस्य॒तामदइन्द्रश्चकार ॥२॥ अवशे । याम् । अस्तभायत् । बृहन्तम् । आ। रोदसी इति । अपृणत् । अन्तरिक्षम् । सः । धारयत् । पृथिवीम् । पप्रथत् । च । सोमस्य । ता । मर्दे । इन्द्रः । चकार ॥ २ ॥ अवशेआकाशेयांयोतमानसूपैयुटोकंवा अस्तभाय इन्द्रः अस्तपाद अनवलंबनस्पत- स्यावस्थापनमकरोदित्यर्थः स्तंभुइतिसौत्रोधातुः क्यादिः सडिव्यत्ययोपहुटमितिमहावपि ·। 1 मं०२ अ०२सू०१५] द्वितीयोष्टकः शायजादेशः बृहतमहदन्तरिक्षं रोदसीद्यावापृथिव्योचाअपृणव स्वतेजसापूरितवान किञ्च सइन्द्रः पृथिवीं विस्तीणीभूमिधारयत् अधारयव तथा पप्रथञ्च एनाभूमिअपथयत् मथपख्याने ण्यन्तस्पलुकिचकिरूपम् चयन्यतरस्यामितिमध्योदात्तत्वं सोमस्यमदेहर्षेसजातेसति ताना- नीमानिकर्माणीन्द्रश्चकार ॥२॥ अथतृतीया- सञवमाचोविमिमायमानैर्वत्रेणखान्यतृणन्नदीनाम् । वृथाराजपथिभिर्दीयाथैःसोम॑स्य॒तामदुइन्द्रश्चकार ॥ ३ ॥ सभइव । प्राचः । वि । मिमाय । मानैः । वत्रेण । खानि । अतृणत् । नदीनाम् । स्था । असृजत् । पथिभिः । दीर्घध्याथैः। सोमस्य । ता । मर्दै । इन्द्रः। चकार ।। ३ ॥ स व यथायज्ञगृहान्मानैः पत्रिंशत्यक्रममाचीत्येवंरूपैःपरिमाणः पाक्मवणान्कुर्वन्ति तद्ववसिन्धूनलोकान्वानृजून्मानःपरिमाणैः प्राचः माझुखान्विमिमाय इन्द्रोविशेषेणनिर्मितवा- न तथानदीनांखानिनिर्गमनद्वाराणिवत्रेणचअणअखनव वृहिहिंसानादयोः रुधादिलङ् तथाचमन्त्रः-इन्द्रोअस्माअरदद्वजवाहुरिति । तथादीर्घयाथैः बहुकालंगन्तव्यैः पथिभिमार्गः वृथासृजत् अनायासेनतानदोःसृष्टवान् सोमस्येतिसिद्धार्थइति ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- सवोहन्परिगत्यादीतर्विश्वमधागायुंधमि अग्नौ । सङ्गोभिरश्वैरसृजद्रथेभिःसोम॑स्यतामदइन्द्रश्चकार ॥ ४ ॥ सः । पृथ्वोढून् । परिगत्यं । दजीतः । विश्वम् । अधाक् । आयुधम् । दुद्धे । अ॒ग्नौ । सम् । गोभिः । अश्वैः । असृजत् । रथेभिः । सोमस्य । ता । मदें । इन्द्रः। चकार ॥ ४ ॥ । १० सं०३.२.१३.1

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१६
माफिल चुमुरिधुनिप्रभृतयोसुराः दभीतेःपुरंसंरुध्यतपरिगृह्यतस्मात्पुरान्निरगुरितिकथा
सइन्द्रः दभीतेः दीतिनामकश्चिद्रानपिः तस्यपवोनपवोइन् सहिवहोरोदवर्णस्येत्योत्वम्
पणतंदशीनिवहतस्तानसुरान्मध्येमार्गपरिगायतेपांविश्वसर्वमायुधपि नौदीप्यमानेयोग-
धाभधाक्षीद दहेर्नुडि मनेघसेत्यादिनाचुर्लुक् पश्चात्तंदनीतिगोभिर पैरथेभिः रथैश्चसमस-
जत् संयोजितवान् सोमस्येत्यादिसिद्धमिति ॥ ४ ॥
अतिमूर्तिनाश्येकाहेमरुत्वतीयेसूक्तमुखीया अतिमूर्तिनेतिखण्डेसूत्रितम्-सईमहीधुनि-
मेनोररम्णादिति ।
अथपश्चमी-
सईमहीधुनिमेतौररम्णात्सोअस्नातॄनपारयत्स्वस्ति ।
तउत्स्नाययिमभिपतस्थुःसोमस्पतामदइन्द्रश्चकार ॥५॥१५॥
सः। ईम् । महीम् । धुनिम् । एतौः । अरम्णात् । सः । अस्नातॄन् ।
अपारयत् । स्वस्ति । ते । उत्स्नाय । रयिम् । अभि । प्र।
तस्थुः । सोमस्य । ता । मर्दै । इन्द्रः । चकार ॥ ५ ॥ १५॥
सइन्द्रः ईमेनामहीमहतीं धुनि धुनोतिस्तोतॄणांपापानीतिधुनिः परुष्णीनदी ना एनोः ई-व-
रपदासन्निधानेपि तोसुन्प्रत्ययः ऋषीणांगमनार्थअरम्णाव उपाशमयव महाजलांनदीअल्पोद-
कामकरोदित्यर्थः सइन्दः अस्लातून लातुमशक्तान् तरणासमर्थानृपीन् स्वस्तिक्षेमेणअपारयद
महर्षयः उत्स्नायतांनदीमुत्तीर्ययंरयिमपेक्ष्यगच्छन्ति तरयिंअभिलक्ष्यमतस्थुः प्रतस्थिरे शि-
{सिद्धम् ॥ ५॥
॥ इविद्वितीयस्पपटेपञ्चदशोवर्गः॥१५॥
अथपष्ठी-
सोदसिन्धुमरिणान्महित्वावणानंउपसःसंपिपेप।
अजवसोजविनीभिर्विश्चन्त्सोम॑स्य॒तामदइन्द्रश्चकार ॥६॥

·मं०२अ०२सू१५] द्वितीयोएकः ५१७ सः । उर्दश्चम् । सिन्धुम् । अरिणात् । महित्वा । वत्रेण । अनः । उपसः । सम् । पिपेप । अजवमः । जविनीभिः । विश्वन् । सोमस्य ।ता । मदै । इन्द्रः । चकार ॥६॥ सइन्द्रः सिन्धुपाञ्चंसन्तमहित्वास्वकीयेनमहिनाउदञ्चमरिणात् उदङ्मुखमकरोत सि- न्धुशब्दः छन्दसिपुंल्लिङ्गः उषसः उपोदेव्याः अनः शकटवजेणसंपिपेप चूणींचकार एतच्चदिव- श्चिद्वादुहितरमित्यवस्पष्टवक्ष्यते किंकुर्वन् अजवसः जवहीनादुर्बला सेनाःजविनीभिः जवयु- काभिः सेनाभिः विवृश्चन विशेषेणभिन्दन पिपेपेतिसमन्वयः ओवधूछेदने शतरियहिज्या- दिनासंमसारणं शिष्टंसष्टम् ॥ ६॥ अथसप्तमी- सविहाँअपगोहंकनीनामाविर्भवनुदतिष्ठत्पराक् । प्रतिश्रोणःस्थाय नर्गचष्टसोम॑स्य॒तामदइन्द्रश्चकार ॥७॥ सः। विद्वान् । अपगोहम् । कनीनाम् । आविः । भवन् । उत् । अतिष्ठत् । पराश्टक् । प्रति । श्रोणः । स्थात् । वि । अनक् । अचष्ट । सोमस्य । ता । मर्दे । इन्द्रः। चकार ॥ ७॥ पुराकिलकन्यकाःचक्षु-नंपादहीनंपरावृजंजिघृक्षुपिंदृष्ट्वाभिदुद्रुवुः ततःसऋषिः इन्द स्तुत्वाचक्षुःपादंचलेभे तदेतदाह सःकनीनांकन्यकानांअपगोहंअपगोहनंतिरोभावं विद्वान् परा- वृगृपिः आविर्भवन् सर्वेषांप्रत्यक्षोभवन उदतिष्ठन् भोणः पूर्वपगुरिदानीइन्द्रस्यप्रसादाद्विभम- जानुः ताः कन्याः प्रतिस्थात् पूर्वमन्धः अधुनाचक्षुर्लाभायचष्ट ताकन्यकाःविशेषणपश्यति स्म तानीमानिकर्माणि सइन्द्रश्चकार ॥७॥ अथाष्टमी- भिनलमदिरोभिर्गणानोविपर्वतस्यद्वंहितान्यरत् । रिणग्रोधासिकृत्रिमाण्येषांसोम॑स्य॒तामदुइन्द्रश्चकार ॥८॥ १४३० स० ३.६.२९.।

·ऋक्संहिताभाप्ये [अ०६२०१७ भिनत् । वलम् । अहिरःऽभिः । गृणानः । वि । पर्वतस्य । दंहितानि। ऐरत् । रिपक् । रोधासि । कृत्रिमाणि । एपाम् । सोमस्य । ता। मदे । इन्द्रः। चकार ॥८॥ अगिरोभिणानः स्तूयमानः सइन्द्रः वलंबलनामकमसुरंभिनव अभिनव तथागवांनिरो- धकस्पपर्वतस्यदृहिवानिशिताभिर्देवीकतानिवाराणि व्यैरव उद्घाटितवान् तदेवाह एषांपर्वताना कृत्रिमाणिक्रिययानिवृत्तानिरोधांसिनिरुप्मानिद्वाराणिरिणक् उद्घाटयत् गतमन्यत् ॥ ८ ॥ अतिमूर्तिनान्येकाहे निष्केवल्येसूकमुखीयास्वमेनेत्येषा सूत्रितम्-स्वमेनाभ्युप्याचु- रिधुनिचेतिसूक्तमुखीयेति । सैपासूक्तेनवमी- स्वाभ्युष्याचुमुरिधुनिचजघन्थदस्युंप्रदीतिमावः । रंभीचिदत्रविविदेहिरण्यं सोमस्यतामदइन्द्रश्चकार ॥ ९॥ स्वमैन । अभिउप्य । चुमुरिम् । धुनिम् । च । जघन्ध । दस्युम् । प्र । दशीर्तिम् । आवः । भी । चित् । अत्रं । विविदे। हिरण्यम् । सोमस्य । ता । मर्दै । इन्द्रः । चकार ॥ ९ ॥ सबंदस्युसर्वस्पोपक्षपयिवारंचुमुरिधुनिच एतन्नामानापसुरीस्वमेनदीर्घनिद्रयाभायुप्य संयोज्यजघंथहतवानसि ततस्ताश्यांयुध्यमानंदनीतिराजापावः रक्षितवानसि तथाचमनव- णः-त्यनिदस्युचुमुरिंधुनिचास्वापयोदशीतयेसुहत्यिति । आवः अवरक्षणार्थस्यलडिसि- पिरूपम् रंभीचिववेत्रधारीचास्पदौवारिकः अवास्मिन्यु तयोरसुरयोहिरण्यधनंविविदेलेशे विदलाने स्वरितेन वानीमानिकर्माणिसोमस्यमदेसतिरकारेति ॥ ९ ॥ अथदशमी- नूनंसातेप्रतिवरंजरित्रेवुहीयदिन्द्रदक्षिणामघोनी। शिक्षास्तोतृभ्योमातिमोनोहदेमविदर्थमुवीराः॥१०॥१६॥ । १०सं० ५.२.२९. ।

·मं०२ अ०२ सू०१६] द्वितीयोष्टकः
नूनम् । सा । तें । प्रति । वरम् । जरिने । दुहीयत् । इन्द्र।
दक्षिणा । मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यः । मा । अति । धक् ।
भगः । नः । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ १०॥१६॥
।
एषाकरव्याख्याता ॥१०॥
॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेपोडशोवर्गः ॥१६॥
पवःसतामितिनपर्चपञ्चमंसूक्तंमार्समदमैन्द्रम् अत्रानुक्रमणिका-पवोनवानयात्रिष्टुवि-
ति नवमीत्रिष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुवन्तपरिभाषयाजगत्यः तृतीयेपर्यायेच्छावाकशस्त्रेमवःसता-
मितिसूक्तम् अतिराइविखण्डेसूत्रितम्-मवःसांपोद्रोणेहरयःकर्माग्मनिनियाज्येति ।
तस्मिन्सूक्तेपथमा-
प्रवःसतांज्येष्ठतमायमुष्टुतिमन्नाविवसमिधानेहविर्भरे।
इन्द्रमजुर्यंजरयन्तमुक्षितंसनायुवानमवसेहवामहे ॥१॥
प। वः। सताम् । ज्येष्ठतमाय । सुस्तुतिम् । अग्नौ ईव ।
सम्इधाने । हविः। भरे । इन्द्रम् । अजुर्यम् । जरय॑न्तम् । उक्षितम् ।
सनात् । युवानम् । अव॑से । हवामहे ॥ १॥
गृत्समदोब्रूते हेयजमानाः योयुष्मदर्थसतांमहतांदेवानांज्येष्ठतमायअतिशयेनश्रेष्ठायइ-
न्द्रायतदर्थअग्नाविवसमिधाने इवशब्दएवार्थः दीप्यमानएवानौहविःमभरे संपादयामि ततः
परंसुष्टुतिंशोभनांस्तुतिकरोमि भरेति भूभरणे नित्त्वादुभयपदी लटिरूपं अजुर्यमजरणीयंज-
रपन्तसमन्यजरयन्त उक्षिसोमेनसिक्तंसनावसनात युवा नित्यतरुणंतादृशमिन्दमवसेस्मा-
कंरक्षणायतस्यतर्पणायवा हवामहे आह्वयामः ॥ १ ॥
अथद्वितीया-
यस्मादिन्द्वृहतःकिंचनेमतेविश्वान्यस्मिन्संभृताधिवषयाँ ।
जठरेसोम॑तन्वी सोमहोहस्तेवढभरतिशीपंणिकर्तुम् ॥ २ ॥

·५२० ऋक्संहितामाप्ये [अ०६व०१७ यस्मात् । इन्द्रात् । वृहतः । किम् । चन । ईम् । ऋते । विश्वानि । अस्मिन् । सम्भृता । अधि । वीर्यो । जठरे । सोमम् । तन्दैि । सहः। महः । हस्ते । वनम् । जरति । शीपणि । कर्तुम् ॥ २॥ बृहनोमहतः यस्मादिन्द्रादृते किमपिईमिदंजगवचननास्तीत्यर्थः चेविनेतिनिपातद्वयसमु- दायश्चनेति चेतिचिदिस्पर्थे नेतिनिपिद्धार्थे ऐकपघंतुसांप्रदायिकं उतार्थेमत्रः-नेन्द्रादृतेपवते- धामकिश्चनेति । यदा इन्द्राइतेई मिदंजगवकिंचनक्षुद्रमत्यल्पमित्यर्थः कुतएतत्तदेवोच्यते-अ- स्मिनिन्द्रेविश्वानि सर्वाणिवी वीर्याणिसामर्थ्यानिअधिसंभृताधिकंसंभृतान्यासुते यश्चन्द्रोग- ठरेस्वोदरेसोममभिपुवंसोमरसंभरत्तिविभर्ति किञ्च नन्दि चम्पांस्वकीपेसर्वस्मिनशरीरेसहोपलंग- हस्तेजश्वविभर्ति हस्तेयजमायुधंविभाति शीपणिशिरसिकतुं विज्ञान भरतिबिभर्ति यहत्तयोगाद- निघातः वाक्पोदादानिघाताभावः शीर्पणि शीर्षश्छन्दसीति ॥ २ ॥ अथवतीया- नक्षोणीभ्यांपरिभ्वेतइन्द्रियंनसमुदै पर्वतैरिन्द्रतेरथः । नतेवढमन्वोतिकञ्चनपदाशुभिःपतसियोजनापुरु ॥ ३ न । ओणीभ्याम् । परिव । ते। इन्द्रियम् । न । समुद्रैः। पर्वतैः । दुन्द्र । ते । रथः । न । ते । वत्रम् । अनु। अभोति । कः । चन । यत् । आशुभिः । पतसि । योजना । पुरु ॥ ३ ॥ हान्द्र वेतपइन्दिपंपरक्षोणीयांचापापृथिवीम्यानपरिश्वे नपरिभवनीयरुत्यावी- केन्केन्यत्वनइतिकेन्मस्पयः उदात्तत्वरितयोरिविस्वरितत्वं किञ्च तेरथः समुद्रः पर्वतेश्चनपरिश- पनीपः देवयमायुधंकञ्चनपुमाननान्यभौति नव्यामोतिपरिभक्तुिं अशून्यातीव्यत्ययेनपरस्मैप- दम् यपदाऽमुरवधार्थदिग्विजयकाठे आभिः शीपगामिभिर पैः पुरुपुरुगिपहूनियोग- मापोगनानिमि गच्छसि तदातववादिनपरिभवनीयमिनिसमन्वयः ॥३॥ १.०७.२.२२..

·मं०२१०२०१६] द्वितीयोएकः .. ५२१ । अथचतुर्थी- विश्वेयस्मैयजतापYष्णवेकतुंभरन्तिपमायसश्चते। पायजखहविपाविदुष्टर:पिन्सोमंटपणभानुना ॥४॥ विश्व । हि । अस्मै । यजताय । धृष्णवे । क्रतुम् । भरन्ति । लुपनार्य । सचते । वर्षा । यजस्व । हविर्षा । विदुःतरः । पिर्व । इन्द्र । सोमम् । सपोर्ण । भानुना ॥ ४ ॥ हेयजमान विश्वेसर्वेजनाः यजतायसवैर्यजनीयायधृष्णवेशत्रूणांधर्षणशीलाय वृषभायका- मानविपित्रेसश्चतेसज्जमानायस्तुत्यादिकर्मवत्सुस्तोतृषुएतादृशायास्माइन्द्रायकर्तृयज्ञादिलक्षणंक- मभरन्तिहि हरन्तिखलु मणयन्तीत्यर्थः भरन्ति हियोगादनिघातः यस्मादेवंतस्मादृषासोमरस- सेचनसमर्थः विदुष्टरः विद्वच्छब्दात्तरपिछान्दसंसंप्रसारणं शासिवसिघसीनांचेतिसंहितायांप- त्वम् विद्वत्तरस्त्वंहविपातमिन्द्रयजस्व इदानीमिन्द्रंसंबोध्यआह-हेइन्द्र वृपोणकामानांवर्षके- णभानुनादीप्यमानेनाग्मिनासहसोमंपिय ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- वृष्णःकोशःपवतेमध्वमिपभान्नायस्पभायपातवे । कृपणाध्यपक्षासोअयोरर्पणसोमपक्षाघसुप्वति ॥५॥१७॥ तृष्णः । कोशः। पवते । मः । ऊर्मिः । उपाअन्नाय । उपभाय। पातवे । टर्पणा । अध्वर्यु इति । तृपभासः। अद्रयः । टर्पणम् । सोमम् । उपभाय । सुस्वति ॥ ५॥ १७ ॥ हेइन्द्र वृष्णः फलस्पर्पितुः मध्वः मदकरस्पसोमस्यकोशोरसः ऊर्मिः अनुष्ठातॄणां पातॄणांचप्रेरकःसन् पवतेगच्छति पवगतौ अनुदाने किमर्थं वृपभान्नाय बलवर्षकानिअन्नानि यस्यसतथोकः वादृशायवृषभायकामानांवपित्रे इन्दायपातवेपानार्थपवनइतिसमन्वयः किश्च वृषणासोमरससेचनसमर्थीअध्वयूअध्वर्युमतिप्रस्थातारोवृषभासः वर्षकाअयोभिषवग्रावा- ·। ५२२ ऋक्संहितामाये [अ०६ २०१८ पाश्चवृषणस्वर्गादिफलस्यसेक्तारं सोमवृपभायदेवान श्रेष्ठायतुत्यमुप्वति सुन्वन्ति सुनौतेर्लटिच- हुलंछन्दतीनिविकरणस्पश्तुः अदृष्यस्वादितिझेरदादेशः॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेसप्तदशोवर्गः ॥ १७॥ अथपष्टी- पतिवउततेपारथोरपणाहरीरपाण्यायुधा । वृष्णोमदस्यपभुत्वमाशिपइन्द्रसोमस्यरषभस्यतृष्णुहि ॥६॥ दयां । ते । वजः । उत। ते । शर्मा । रथः । दर्पणा । हरी इति । पाणि । आयुधा । दृप्णः । मद॑स्य । सपा । त्वम् । ईशिपे । इन्द्र। सोम॑स्य । उपभस्य । तृप्णुहि ॥ ६ ॥ वृपा कामानांवर्षक हेइन्द नेतयवचः वृषाकामवर्पकः तथातेरथोपिवृषा तेहरीएवन्नाम- कापश्वीवृषणावर्षकोतवआयुधावजव्यतिरिक्तान्यायुधान्यपिवृषभाणि वृष्णोवर्षकस्यमदस्य मदकरस्यसोमस्यत्वमेवईशिषे स्वामीभवसि हेइन्द्र वृषभस्यवर्पकेणसोमस्यसोमेनहष्णुहि तपो- भर उपपोणने स्वादिःशुभादिपु नृपन हमोनोतिपठितं तथापिसर्ववियौनांछन्दसिविकल्पित- स्वादत्रणावप्रतिषेधोनभवति ॥ ६॥ अथसम्मी- भतेनावनसर्मनेवचस्युवंब्रह्मणायामसर्वनेपुदाईपिः । कुपिन्नोअस्पपचसोनियोधिपदिन्द्रमुत्सुनामुनासिवामहे ॥ ७॥ पाते । नार्वम् । न । समने । यत्रस्युवम् । ब्रह्मणा । यामि। सर्वनेषु । दधृपिः । कुवित् । नः । अस्य । वर्चसः । नियोधिपत् । इन्द्रम् । उत्सम् ।नावसुनः । सिचामहे ॥ ७ ॥ दापिः त्वत्मयादाद शत्रूणांधर्षकोहं समनेसंग्रामेवचस्य अमि नन्दादित्याबडादेशः स्तो- अमिच्छन्नावन नायमिव आपश्यस्तारकं नेत्यांमपने रिपुनलणालोणमयामिमामोमि कि- अ नोरमाकंभत्सवचमः स्तुतिदक्षणमेनदास पुरिददुनियोधिपत इन्ट्रोनिवरांयुध्यतां युवा- ।

·५२३ मं०२अ०२ सू०१६] दितीयोष्टकः वगमने लिटिसिबहुलमितिसिप् कुविद्योगादनिघातः तिडिचोदात्तवतीतिगतेनिघातः वयंचउत्सं न जलस्यनिधानभूतकूपमिव वसुनोनिधानभूतमिन्द्रसिचामहे सोमेनसिंचामः सिचिर्भरणे स्वरितेद आगमानुशासनस्यानित्यत्वानुमभावः ॥ ७ ॥ अधाष्टमी- पुरासंबाधाभ्यावस्त्खनोधेनुर्नवत्संयवसस्यपिप्युपी। सकत्सुतेमुमतिभिःशतक्रतोसंपत्नी मिनरपणोनसीमहि ॥८॥ पुरा । सम्ध्वाधात् । अभि । आ। वत्स्व । नः । धेनुः । न । वत्सम् । यवसस्य । पिप्युषी । सकृत् । सु । ते । सुमतिभिः । शतक्रतो इति शतक्रतो । सम् । पनीभिः। न । वर्षणः । नसीमहि ॥ ८ ॥ हैइन्द्र संवाधाव शवजन्यासंघाधात्पुरानोस्मान् अायाववृत्स्व आवर्तय यथासंबाधोस्मान् नस्पृशति तथाकुर्वित्यर्थः तत्रदृष्टान्तः धेनुर्नवत्सं यथायवसस्यघासेनपिप्युषी आप्यायिताधे- नुर्वसंक्षुद्वाधात्परावर्तयति तद्वत् हेशतक्रतो वयंसुमतिभिः त्वद्विपयैःशोभनःस्तोत्रैः सहस- रुदपिसुनसीमहि सुष्टुव्याप्येमहि तत्रदृष्टान्तः-वृपणोन सेक्तारोयुवानःयथापत्नीभियाप्य- न्नेतद्व ॥८॥ अथनवमी- नूनंसातेप्रतिवरंजरित्रेहीपदिन्द्रदक्षिणामघोनी । शिक्षास्तोतृभ्योमातिधग्भगोनोसहदेमविदथै सुवीराः॥९॥१८॥ नूनम् । सा । ते । प्रति । वरम् । जरित्रे । दुहीयत् । इन्द्र। दक्षिणा । मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यः। मा। अति भगः । नः । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ ९॥ १८ ॥ नूनंसातइतियाख्याता ॥९॥ ॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेटादशोवर्गः ॥ १८॥ तदस्माइतिनवचैषष्ठसूक्तंगामिदमैन्द्र अत्रानुक्रमणिका तदस्मैद्वित्रिष्टुबन्वमिति अन्त्ये- द्वेत्रिष्टुभे शिष्टाःसप्तजगत्यः अतिराद्वितीयेपर्यायेअच्छावाकशस्त्रे तदस्माइतिसूक्तम् अतिरावे- पर्यायाणामितिरवण्डेसूत्रितम् तदस्मैनव्यमस्पपिवयस्यजजानइन्द्रेतियाज्येति । - ।धक ·। ५२४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६१०१९ तस्मिन्स्तेमथमा- तदस्मैनव्यमगिरवदर्चतशुष्मायदस्यमनिथोदीरते। विश्वायगोत्रासहसापरीस्तामदेसोमस्यदृहितान्यैरयत् ॥ १॥ तत् । अस्मै । नव्यम् । अभिरस्वत् । अर्चत । शुप्माः। यत् । अस्य । प्रनयो । उत्ईरते । विश्वा । यत् । गोत्रा । सहसा । परिटता । मर्दै । सोमस्य । इंहितानि । ऐश्यत् ॥ १ ॥ गृत्समदोद्भूने हेस्तोतारः नव्यनयतरमन्येप्वदृष्टपूर्वतत्तादृशंस्तोत्रमदिरस्वत् अनिरसइवा- स्माइन्द्रायातबूत ययस्माजातमात्रस्यास्येन्द्रस्य शुष्माः शत्रूणांशोपकाणितेजासिमनथा मन्नपूर्वविश्वेमारथाल्छन्दसीतिइवार्थथाल्पाययः प्रत्नानि पुरातनानीव उदीरते उद्गच्छ- न्ति ईरगती अनुदात्तेत तिङिचोदानवतीतिगतेनिघातः यद्यस्माच्च विश्वासर्वान् गोवामेघान गाः उदकानिबायन्तेरक्षन्तीतिगोवामेघाः परीवृतात्रेणाकान्तान् सर्वत्रसुपोडादेशः तान- हितानिनेनदृढीकतानमेघान् सोमस्यमदे हर्षेसातेसति सहसायलेनऐरयत् उदघाटयव मेघभेदनेनाप मेरयामासेत्यर्थः यद्वा विश्वा सर्वाणिपरीवृता वृत्रासुरेणाकान्तानिइंहितानि पर्वतविले निरुद्धानि गोत्रा इनित्रकटयचश्चेतिसमूहार्थेजप्रत्ययः गांवृन्दानि सहसाऐरयत् तस्मादिलान्निरगमय तस्मादर्चतेविसमन्वयः ऐरयत् ईरगती प्यन्तस्यलडिरूपं महत्तपो- गादनिघातः ॥१॥ अथद्वितीया- सभृत्योहप्रथमा धायसओजोमिमानोमहिमानमातिरत् । शृरोयोयुत्सुतुन्वपरित्यतशीर्पणियांमहिनापत्यमुञ्चत ॥ २ ॥ सः । भूतु । यः । हु। प्रथमाय । धार्यसे । ओजः । मिमानः । महिमानम् । आ । अतिरत् । शूरः । यः । युत्सु । तन्वम् । परिव्यत । शीर्षणि । द्याम् । महिना । प्रति । अमुञ्चत ॥ २ ॥ सइन्द्रोभतुभवतु वर्धनामित्यर्थः यइन्द्रः ओजस्तेजोवर मिमानः कुर्वाणःसन् प्रथमाय माधमिकायघायरो धेट्पाने सोमपानायमहिमानमातिरत् अवर्धयत् तिरतेत्यपेनशः ययो- ·मं०२अ०२सू०१७] द्वितीयोएकः ५२५ गादनिघातः शूरः शत्रूणांशावयितायइन्द्रः युत्सु युद्धेषुतन्वंस्वकीयंशरीरंपरिष्यत वर्मणापरिवी- तमकरोत् सइन्द्रोमहिनास्वकीयेनमहिन्नाशोणिस्वशिरसियांपत्यमुञ्चत अधारयत्॥२॥ अथतृतीया- अर्धाकृणो प्रथमवी यमहद्यदस्याग्रेब्रह्माशुष्ममैरयः। रथेष्टेनहर्यश्वनविच्युताःप्रजीरयःसिस्रतेसध्यक्पृथक् ॥ ३ ॥ अर्ध । अरुणोः । प्रथमम् । वीर्यम् । महत् । यत् । अस्य । अप्रै । ब्रह्मणा । शुष्मम् । ऐर॑यः । रथेस्थेन । हरि अश्वेन । विच्युताः।प्र। जीरयः । सिस्रते । सम्यक् । पृथक् ॥३॥ अधापिच हेइन्द्र खपथमं मुख्यमहट्टीयंसामर्थ्यमरुणोरकरोः किंवद ब्रह्मणास्तोत्रेणस्तुति- साधनभूतेनवेदवाक्येनास्पवीर्यस्यस्तोतुर्जनस्पायेपुरतः यत्गृष्मंशत्रूणांशोपकंवलमैरयः उद्- गमयः जीरयोजरयितारोबाधकाअसुराः रथेष्ठेनरथस्थितेनहर्यश्वेनत्वयाविच्युताः स्वस्थानाद च्याविताःसन्तः सध्यक्सधीचीनाः परस्परंसंगताः पृथक्षीत्यावियुक्ताःसन्तः पसिस्रते म- कर्षेणधावंति झुगतौ जुहोत्यादिः बहुलंछन्दसीत्ययासस्यत्वं सध्यगितिसहस्यसधिरितिस- ध्यादेशः अदिसध्योरन्तोदात्तत्वेननिपातनादुदात्तस्वरितयोरितियणास्वरितत्वम् ॥३॥ अधचतुर्थी- अायोविश्वाभुवनाभिमुज्मनेशानुकत्मवयाअभ्यवर्धत। आद्रोदेसीज्योतिपावह्निरातनोत्सीव्युतमांसिदुधितासमव्ययत् ॥४॥ अध। यः । विश्वा । भुव॑ना । अभि । मज्मना । ईशानकत् । प्रश्वयाः। अभि । अव॑र्धत । आत् । रोदसी इति । ज्योतिया । वह्निः। आ। अतनोत् । सीव्य॑न् । तमांसि ! दुधिता । सम् । अव्ययत् ॥४॥ अधापिचपवयाः मवृद्धानः पुरातनोवायइन्द्रः विश्वाभुवनासर्वान् लोकान् मज्मनाबले- नअभिमभिभूयईशानरुत् आत्मानंसर्वस्याधिपतिकुर्वन् यहा अन्यादीनदेवान वनसोकाधिक्ष- तीन्कुर्वन् अज्यवर्धत सर्वतःमवृद्धोभवत् आदनन्तरं वह्निः जगतांवोढासइन्द्रः ज्योतिषास्वीये-

·५२६
कसंहिताभाष्ये [अ०६व०१०
नतेजसारोदसी द्यावापृथिव्यावातनोव्यामोव किञ्च तमांसितमोरूपाणि रक्षांसिदुधितादुःस्था-
निदुर्गतानिसीव्यन् विस्तारयन् समव्ययव भावृणोत् जाड्याप्यवर्ततइत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
सभाचीनान्पर्वतान्हेंहदोजसाधराचीनमक्षणोदपामपः।
अर्धारपत्पृथिवीं विश्वापसमस्तनान्माययाद्यामवस्रसः॥५॥१९॥
सः। प्राचीनोन् । पर्वतान् । दंहत् । ओज॑सा । अधराचीनम् ।
अरुणोत् । अपाम् । अपः । अधारयत् । पृथिवीम् । विश्वध्धा-
यसम् । अस्तं नात् । मायया । याम् । अवस्रसः ॥ ५॥ १९ ॥
सइन्द्रः प्राचीनान् इतस्ततःमकणाञ्चतोगच्छतः सपक्षान् पर्ववान् ओजसाबलेन दंहद
पक्षच्छेदकत्वाभूमौदृढीचकार अचलानकरोदित्यर्थः अपांमेघस्थितानामुदकानामपः स्यन्दन-
लक्षणकर्मअधराचीनंअधः प्रदेशमञ्चतिगच्छतीत्यधराचीनं तादृशमरुणोद मेवभेदनरुत्वाभ-
पोभूमावपातयदित्यर्थः किञ्च विश्वधायसंविश्वस्यधात्रींपृथिवींवलेनाधारयत् माययापज्ञया
उपायेनद्यांयुलोकंअवस्रनः संसुगती संपदादिलक्षणोभावेक्कि अवपतनादस्तनात् ॥५॥
॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेएकोनविंशोवर्गः॥ १९ ॥
अथपष्ठी-
सास्मारंवाहुभ्यंपितारुणोद्दिश्वस्मादाजनुपोवेर्दसत्परि ।
येनापृथिव्यांनिकिविंशयन्यैवर्चेणहल्यणक्तुविष्वणिः ॥६॥
सः । अस्मै । अरेम् । बाहुभ्याम् । यम् । पिता । अरुणोत् ।
विश्वस्मात् । आ। जनुपः । वेदसः। परि । येन । पृथिव्याम् ।
नि । क्रिर्विम् । शयध्यै । वत्रेण । हुनी। अर॑णक् । तुविश्स्वनिः।६।
सतादृशइन्द्रः अमेजगते अरमलं पर्याप्नोबभूव रक्षकत्वेनस्वामीयभूवेत्यर्थः पितास-
वस्यपालकः मजापतिः विश्वस्मात् नर्वस्माजनुपोजना परिनतोप्युन्सष्टावदसोज्ञानानविशिष्टं
पाहुण्यांस्वकीपापांचाहुण्यांचमारुणोन तुषिष्वणिः यहुकीर्तिः महास्वनोपासइन्द्रः येनज्ञाने-
नविविएतन्नामानमसुरं वयेणहत्वी लाल्पादपश्चेतित्वी हत्वा ताइपित्वा पृथिव्यांभूमौशमध्ये
शपनापदीघनिदापन्यवृणक् वृणतिहिंसाफर्मान्यवधीत ॥६॥

·मं०२अ०२ सू०१७]]
हितीयोष्टकः
५२७
अथसप्तमी-
अमाजूरिवपित्रोःसर्चासतीसमानादासदसस्त्वामियेभगम् ।
कृषिकेतमुपमास्याभरद्दिागंतन्वाश्येनमामहः॥७॥
अमाजूः इव । पित्रोः । सचा। सती । समानात् । आ।
सदसः । त्वाम् । इये । भर्गम् । कृधि । प्रश्केतम् । उप । मासि ।
आ। भर । दद्धि । भागम् । तन्वः । येन । ममहः ॥७॥
हेइन्द्र अमाजूःइव यावजीवंगृहेएवजीर्यन्ती पित्रोःसचा मातापित्यांसहभवन्ती तयोः
शुश्रूषणपरापतिमलभमानासचीदुहिता समानादात्मनःपिषोश्यसाधारणातसदसोगृहाच अधि-
करणेचोपसंख्यानमितिपञ्चमी गृहउपस्थायैवयथाभाग्याचतितथास्तोताहभगंभजनीयं धनं
स्वामिये ईगत्यादिषु लिटयुत्तमइतिव्यत्ययेनात्मनेपदं इयडादेशः त्वांयाचे तत्रदेयधर्मपकेतक-
पेणज्ञातव्यं विश्वजनीयंरुधिकुरु तवउपमासि एतावदिदंधनमितिकुरु आभर तबधनसंपा-
दय भागंभजनीयधनंतन्वः शरीरायमसमितियावर दद्धिदेहि येनधनेन ममहः स्वोतृनिमाना-
पूजयसि ॥ ७॥
अथाष्टमी-
भोजत्वामिन्द्रवयंहुवेमढदिष्टुमिन्द्रापांसिवाजान् ।
अविडीन्द्रचित्रांनऊतीकृधिपन्निन्द्रवस्यसोनः॥८॥
भोजम् । त्वाम् । इन्द्र । वयम् । हुवेम । ददिः । त्वम् । दुन्द्र।
अपांसि । वाजान् । अविड्डि । इन्द्र । चित्रयो । नः । ऊती।
कृधि । टुपन् । दन्द्र । वस्य॑सः । नः॥८॥
हेइन्द्र भोजपाल पितारंभोजयिनारयान्यांवयंहुवेम हुयतेर्टिडिबहुसंछन्दसीतिसंप्रसार-
णम् हेइन्द्र त्वंअपांसिकमाणिवाजानन्नानिददिः दाण्दाने आदृगमहनजनइतिकिमत्ययः लि.
इन्दावादश्यासादिकार्यम् नटोकाव्ययनिष्ठेतिषष्ठीपतिपेधः दाताखतु हेइन्द्र चित्रयानानाप-
कारयाऊतोऊत्यापालनेननोस्मानविहिरक्ष वृपनकामानांरपंकहेइन्द्र नोस्मानवस्यसः अतिश-
येनवसुमतः रूधिकुरु ॥ ८॥

·। ५२८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६व०२१ अथनवमी- नूनंसातेप्रतिवरजरित्रेदुहीयदिन्द्रदक्षिणामघोनी। शिक्षास्तोतृभ्योमानिधनगोनोहदेमविदथेसुवीराः ॥९॥२०॥ नूनम् । सा। ते। प्रति । वरम् । जरित्रे । दुहीयत् । दुन्द्र । दक्षिणा । मघोनी । शिक्षे । सोतृभ्यः । मा । अति । धक् । भगः। नः । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ ९॥ २० ॥ नूनंसातइविव्याख्याता ॥९॥ ॥ इतिद्वितीयस्थषष्ठेविंशोवर्गः ॥२०॥ प्रातारथइतिनवर्चसप्तमंसूक्तं गार्समदत्रैष्टुभमेन्दं मातरित्यनुकान्तम् लैनिकोविनियोगः । तस्मिन्सूक्तेपथमा- प्रातारथोनवोयोजिसस्निश्चतुर्युगविकशःसप्तरश्मिः। दारित्रोमनुष्यस्वपाःसइष्टिभिर्मनिभीरह्योभूत् ॥ १॥ प्रातरिति । रथः । नवः। योजि । सस्निः । चतुःध्युगः । किशः । सप्तर्रश्मिः । दर्शअरित्रः । मनुष्यः । स्वःसाः। सः। दृष्टिभिः । मतिभिः। सः । भूत् ॥ १ ॥ रथोरहणादयोयज्ञः सचनयोनूयतेस्तूयतेतिनवःस्तुतिमान् सलिः लाशीचे आदाम- हनेतिकिन्प्रत्ययः शुद्धः एवंविधोयज्ञः मातः मातःकालेयोजि भयोज्यस्माभिः चतुर्युगः युज्य- न्तइतियुगानिमावाणः चत्वारियुगानियस्यसतथोक्नः अध्वर्यात्विगभिमायंवा त्रिकशः ति- सः कशावाचोभन्दमध्यमोत्सष्टरूपायरयसतथोक्ता सपनत्रयाभिमायंवा सारश्मिः अश्वते व्यामुवन्ति कर्माणीतिरश्मयः छन्दांसिसमसंख्याकानिगायत्र्यादीनिच्छन्दांसिपस्यसतोक्तः दशारित्रः अरिरायः पापेश्यसायन्तइतिभरित्राग्रहाः दशसंर-याकाग्रहायस्यसवादृशः घमसा- धर्षभिपापंवा मनुष्योमनुष्याणाहितः स्वः स्वर्गस्यदाता सएवं विधोयज्ञः इष्टिभिः प्रायणी- पातिथ्यादिभिः मतिभिर्मननीय स्तोत्ररंसः शन्दनीयोभून या नवोमिनरः सलिः स- ।

·मं०२ अ०२सू०१८] द्वितीयोष्टकः
नोतेर्विचनादि कामानांदातारथः रमन्दे स्मिन्नितिरथः स्यन्दनः पातःसपनेचसोमपानार्थयो-
जि अश्वैरयोनि कीदृशःचतुर्युगः विकशः तिस्रःकशायस्यसवथोक्तः सप्तरश्मिः सप्तरजः द-
शारित्रोदशवकः मनुष्यः मनुष्यहितः स्वर्षाः स्वर्गस्यसद्गमयिताइन्द्ररथः इष्टिभिःयागैर्मतिभिः
स्तोत्रेश्वव्याप्तव्योभवति ॥ १॥
अथद्वितीया-
.
सास्माअरंथमंसद्वितीयमुतोतृतीयंमर्नुपःसहोता।
अन्यस्या॒गर्भमन्यऊंजनन्तसोअन्येभिःसचतेजेन्योटपा ॥२॥
सः । अस्मै । अरम् । प्रथमम् । सः। द्वितीयम् । उतो इति। तृतीयम् ।
मनुपः । सः । होता । अन्यस्याः । गर्भम् । अन्ये । ऊँ इति ।
जनन्त । सः। अन्येभिः । सचते । जेन्यः । सपा ॥ २ ॥
सयज्ञः सोमोवाअस्माइन्द्रायपथमंप्रातःसवनेअरंपर्याप्तोभूत् सचद्वितीयं माध्यन्दिनेस-
बनेपामोभून उतोअपिचसतृतीयं तृतीयेसवनेपर्याप्नोभून् सर्वत्रकालाध्यनोरितिद्वितीया सय-
ज्ञः सोमोवामनुषोमनुष्यस्यहोवाशुभानांवोढाभवति किञ्च अन्येऋत्विजः अन्यस्याः पृथि-
व्याः वेदात्मिकायावाचोवागर्भसन्तं सोमयज्ञं वाजनन्त अजनयन्त उपसिद्यर्थः वृषाअभिमत-
फलवर्षक: जेन्योजयसमर्थः सयज्ञः सोमोवाअन्येभिः अन्यैरिन्द्रादिभिर्देवैः सचते सङ्गच्छते
सचसमवाये अनुदानेव ॥ २॥
अथतृतीया-
हरीनुकंरथइंद्रस्ययोजमायैसूक्तेनवानवेन ।
मोपुत्वामबहवोहिविानिरीरमन्यजमानासोअन्ये ॥३॥
हरी इति । नु । कम् । रथे । इन्द्रस्य । योजम् । आध्यै। सुउक्तन ।
वचसा । नवैन । मो इति । सु । त्वाम् । अत्र । वहः। हि।
विप्राः । नि । रीरमन् । यज॑मानासः । अन्ये ॥ ३ ॥

·५३० ऋक्संहितामाये [अ०६ २०२२ इन्दस्पसंबन्धिनिरथे हरीएतन्नामकावश्वौनक्षिकसुखेनआयगमनायनवेनमन्पररुत पूर्वेणवचसावेदात्मकेनसूकेनसाधनेनयोजयुनज्मि युजिोगे सुद्धि इरितोवेतिचेरादेशः अ- पास्मिन्यज्ञेवहयोविमामेधाविनः स्तोतारोभर्वविहि वथापिअन्येमद्यतिरिक्तायजमानासोयजमानाः त्यां तु तुटु मोनिरीरमन नितरांमारमयन्तु अत्तोस्मदीयंयज्ञमागत्यसोमंपिबेनिभावःरीरमन् रम- तेण्यन्तस्यलुचिडिन्सन्वद्भावादग्यासस्पेत्वदी! वाक्यभेदात्र हियोगाभावेननिघातः॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- आदाभ्या॑हरिभ्यामिन्द्रयाह्याचतुभिराहियमानः। आशुभिर्दशभिःसोमपेपमयंभुत संभवमामधस्कः॥ ४ ॥ आ। द्वाभ्याम् । हरिभ्याम् । इन्द्र । याहि । आ । चतुःभिः । आ।पभिः। हूयमानः।आ।अष्टाभिः। दशभिः। सोमपेयम् । अयम् । सुतः। सुमख । मा । मृधः । करिति कः ॥ ४ ॥ हेइन्द्र होवृभिराहूयमानस्त्वं वाक्यांहरिभ्यामश्वाश्यामिमंयज्ञमति सोमपानार्थमायाहि चतुभिहरिधिरायाहि तथापडिरागच्छ सोमपेयं पापाने कर्मणिअचायव ईयतीतीत्वं पातव्यसो- मंपतिभधाभिरश्वैरापाहि अष्टनोदी दितिविभक्तेरुदात्तत्वं दशभिर्हरिभिरागच्छ सुमख सुय- सुधनवा हेइन्द्र अयंसोमस्त्वदर्थसुतः अभितः अत्तोयज्ञस्यमृधोहिंसाः माकः माकार्षीः करोते डिमषेयसेत्यादिनाचे क् गुणेकते हल्ड्यादिनासिपोलोपः यधपीन्द्रस्यद्दावेवहरीत- थापितयोविभूतिभेदानानात्वं अवोश्ववहुत्वमविरुद्धम् ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- आशियात्रिंशनायााडाचत्वारिंशताहरभियुजानः । आपञ्चाशांसुरथेभिरिन्द्रापुष्ट्यासहत्यासोमपेयम् ॥ ५ ॥२१॥ आ। विशत्या । विशता । याहि । अर्वाङ् । आ । चत्वारिंशता । हरिइतिः । युनानः । आ । पञ्चाशना । सुरभिः । इन्द्र । आ। पृष्ट्या । सप्तत्या। सोमपेयम् ॥ ५॥२१॥ ।

·मं०२अ०२सू०१८] द्वितीयोष्टकः ५३१ हेइन्द्र सोमपेयंपावव्यंसोमंमतिअर्याङस्सदभिमुखःसनविंशत्याविंशतिसंख्यांकरश्वैरायाहि त्रिंशतात्रिंशत्संख्याकैर्हरिभिरागच्छ चत्वारिंशताचत्वारिंशत्संख्याकैर्हरिभिर्युजानोयुज्यमान- स्त्वंसोमपानपत्यायाहि सुरथेभिः सुरंहणैः सुगमनैः पञ्चाशताहरिभिरायाहि तथाषष्ट्यापष्टि- संख्याकैर्हरिभिः सप्तत्याएतत्संख्याकैहरिभिः सोमपानंमत्यागच्छ ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेएकविंशोवर्गः ॥२१॥ अथषष्ठी- आशीत्यानवत्याार्वाङाशतेनहरिभिरुह्यमानः । अयंहितेशुनहोत्रेपुमोमइन्द्रत्वायापरिपिक्तोमदाय ॥ ६ ॥ आ। अशीत्या । नवत्या । याहि । अर्वाङ् । आ । शतेन । हरिभिः । उह्मानः । अयम् । हि । ते । शुनहोत्रेषु । सोमः। इन्द्र । त्वाध्या। परिसिक्तः । मदाय ॥ ६ ॥ अशीत्या अशीतिसंख्याकैरश्वः सोमपानार्थमङिस्मदभिमुखःसन्आयाहि नवत्याएत- संख्याकैर-धेरागच्छ शतेनशनसंख्याकैहरिभिरुह्यमानाधार्ययाणस्त्वंआयाहि हेइन्द्र हि- यस्मातेमदायहायशुनहोत्रेषु सुखेनहूयतेसोमोपेभिरितिशुनहोत्राःपात्रविशेषाः तेपुअयंसोमः त्वाया त्वत्कामनयापरिपिक्तः॥६॥ अथसायी- ममब्रह्मेन्द्रयाह्यच्छाविश्वाहरीधुरिधिष्वारथस्य । पुरुत्राहिविहन्यौवभूथास्मिञ्छू सर्वनेमादयस्व ॥ ७ ॥ मम । ब्रह्म । इन्द्र । याहि । अच्छे । विश्वा । हरी इति । धुरि । धिष्व । रथस्य । पुरुष्वा । हि । विश्हन्यः । बभूथ । अस्मिन् । । मादयस्व ॥७॥ हेइन्द्र ममबलभस्मदीयामेवस्तुविमच्छाभिलक्ष्यायाहि विश्याव्याप्तीहरीरथस्पधुरियुग- पान्तेधिष्व संयोजय पुरुषापुरुभिहुभिर्यजमानः त्वविहव्योविविधंहातव्योपभूध यभूविथ । सर्वने ·। ५३२ ऋक्संहितामाण्ये [अ०६१०२३ वभूधावतंथजगृमिववर्थेतिनिपातनादिडभावः हिपत्तिद्धः हेशूर अस्मिन्सवनेयज्ञेमादयस्व सोमपानेनहष्टोभव ॥ ७॥ अथाष्टमी- नमइन्द्रेणसख्यंवियोपदस्मभ्यंमस्यदक्षिणादुहीत । उपज्येष्ठेवरूथेगर्भस्तौपायेप्रायजिगीवांसःस्याम ॥ ८॥ न । मे। इन्द्रेण । सख्यम् । वि । योपत् । अस्मभ्यम् । अस्य । दक्षिणा । दुहीत । उप । ज्येष्ठे । वरूथे । गर्भस्तौ । प्रायेाये। जिगीवांसः । स्याम ॥८॥ इन्द्रेणसहोममसख्यंयष्टुयष्टव्यलक्षणंसख्यंन वियोपत् कदाचिदपिनवियुज्यतां यौते- लेंटिसिबहुलमितिसिप अडागमः अस्येन्द्रस्पदक्षिणाइन्द्रकर्तृकं दानमस्मभ्यंदुहीत अभिमतफ- लं दुग्धां दुहेलिडिरूपं ज्येष्ठेअतिशयेनमशस्येवरूथे आपदावारकेवरणीयेदागास्तौ बाहौउप- समीपेवर्तिनः स्याम इन्द्रस्यहस्तस्पर्शयोग्याभवेमेत्यर्थः किश्च मायेमाये सोमपानार्थमिन्द्रस्यय- ज्ञशाला मवेशेमवेशे जिगीवांसः शत्रूणांजेवारोभयेम यदा मायेमायेपकर्षगईयतेगम्यतेयो- भिरितिमायंयुद्धं तस्मिन्यु जिगीवांसः शत्रूनजितवन्तोभयेम ॥ ८॥ अथनवमी- नूनंसातेप्रतिवरजरित्रेदुहीयर्दिन्द्रदक्षिणामघोनी । शिक्षास्तोतृभ्योमातिधग्भगोनोटहदेमविदथै सुवीरां।। ९॥२२॥ नूनम् । सा । ने। प्रति । वरम् । जरित्र । दुहीयत् । इन्द्र । दक्षिणा । मघोनी । शिक्षं । स्तोतृभ्यः । मा । अनि । धक् । भर्गः । नः । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ ९॥ २२ ॥ नूनंसातइतिव्याख्याता ॥९॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेद्वाविंशोवर्गः ॥ २२॥ अपाय्यस्येतिनवर्चमष्टमंसूकंगासमदंवेष्टुभमन्दम् अपायीत्यनुकान्तम् दैनिकः सूकविनियोगः द्वितोपेपयांपेहोटशस्त्रयाग्या अपाय्यस्यान्धसोमदापेतियाज्येसूचितम् ।

·मं०२ अ०२सू०१९] द्वितीयोटकः
सैपासूतेपथमा-
अाय्यस्यान्धसोमदायमनीषिणःसुवानस्य॒मय॑सः ।
यस्मिन्निन्द्र:मृदिविवारधानओकौदधेब्रह्मण्यन्तश्चनरः ।। १ ।।
अायि । अस्य । अन्धसः । माय । मनीषिणः। सुवानस्य ।
प्रय॑सः । यस्मिन् । इन्द्रः । प्रदिवि । ववृधानः । ओकः ।
दधे । ब्रह्मण्यन्तः । च । नरैः ॥ १॥
सुवानस्यसोमाभिपवंकुणिस्यमनीषिणः प्राज्ञस्ययजमानस्यसंवन्धिनः प्रयसः मोङ्
तर्पणे असुन प्रीतिकरस्यअस्यसोमलक्षणस्यान्धसः अन्नस्यमदायअपायि एतदन्नमिन्द्रेणपोतं
इत्यर्थः यदा अपायीतिपातेयंत्ययोबहुलमितिचिणकर्तरिभवति छन्दसिलुङ्ललिटइतिलोड-
थैलुङ् प्रीतिकरस्यान्धसः मदायअपायि शेषविवक्षयाकर्मणिषष्ठी इन्द्रः सोमंपिबतु पदिविपु-
राणेयस्मिन्सोमलक्षणेन्धसिवावृधानोवर्धमानइन्द्रःओकोदधे सेव्यतयानिवासंचकार किञ्च ब-
लण्यन्तः इन्द्रायस्तोत्रमिच्छन्तः नरः कर्मणनितारऋत्विजः यस्मिनिवासंदधिरे तदेतदपायीति
पूर्वेणान्वयः ॥ १॥
अथद्वितीया-
अस्यमन्दानोमध्वोवज्रहस्तोहिमिन्द्रोअर्णोतविदश्चत् ।
प्रययोनखसराण्यच्छप्रियांसिचनदीनांचकमन्त ॥२॥
अस्य । मन्दानः । मध्वः । वजहस्तः । आर्हिम् । इन्द्रः।
अर्णःटतम् । वि । वृश्चत् । ष। यत् । वयः। न । स्वसंराणि ।
अच्छं। प्रयांसि । च । नदीनाम् । चक्रमन्त ॥ २ ॥
अस्पमध्वः तृतीयार्थेषष्ठी अनेनमदकरेणसोमेनमन्दानोहध्यन्वज्रहस्तः वज्रयुक्तोहस्तो-
यस्पसइन्द्रः अर्णोवृतंउदकस्यावरकंउदकेनावृतंवा अहिंवृत्रंमेघवाविवृश्चव विशेषेणाच्छिन-
त् ओवश्चूछेदने तौदादिकः लङि ग्रहिज्यादिनासंमसारणम् किञ्च ययदाअहिभेदनेजाते
नदीनांपयांसिपोणयितृणिजलानिअच्छसमुद्रमभिरक्ष्यमचक्रमन्त गन्तुमुपाकमन् तत्रदृष्टान्तः-
-वयोन यथापक्षिणःस्वसराणि सुष्टुअर्यन्तेप्राप्यन्तेइतिस्वगणिस्वसराणि कुलायाः तानभिलक्ष्य
गच्छन्तितद्वत् ॥ २॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०६ व०२१
।
अथहतीया-
समाहिनइन्द्रोअर्णोअपरियदहिहाच्छासमुद्रम् ।
अर्जनयत्सूर्यविदद्वाअक्तुनाहावयुनानिसाधत् ॥ ३॥
सः । माहिनः । इन्द्रः । अर्णः । अपाम् । प्र । ऐरयत् । अहिहा ।
अच्छे । समुद्रम् । अर्जनयत् । सूर्यम् । विदत् । गाः। अक्तुना ।
अह्नांम् । वयुनानि । साधत् ॥ ३ ॥
माहिनोमहनीयःपूजनीयः यद्दा महिमोपेतः अहिहाअहिंमेघहत्तयानिन्द्रःमलभ्रूणवृत्रे किए
बहुलंछन्दसीतिभूतकालेकिष् सइन्द्रःअपामर्णःकगतौ स्रोतोलक्षणमवाहसमुद्रमच्छाभिलक्ष्यमै-
रयत् किञ्च सइन्द्रः अद्विरसाविलान्तर्वनिनीनामावृतानांगवालाभायसूर्यमजनयद ततागाः
पणिभिरपहतागाः विदलभत विदिला लुङिइरितोतिचरादेशः वाक्यभेदादनिधातः
तथाक्तुनातेजसाअह्रांदिवसानांवयुनानिमज्ञानानिप्रकाशानसाधनअसाधयत् ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
सोअमृतीनिमनयेपुरुणीन्द्रौदाशहाशुपेहन्तित्रम् ।
सद्योयोनृभ्योअनुसाय्योभूपस्पृधानेभ्यःसूर्यस्यसातौ ॥ ४ ॥
सः । अप्रतीनि । मनवे। पुरुणि । इन्द्रः । दाशत् । दाशुपै ।
हन्ति । सत्रम् । सद्यः । यः। नृभ्यः । अतसाय्यः। भूत्।
पस्पृधानेभ्यः । सूर्यस्य । सातौ ॥ १ ॥
सदन्द्रोदारापेहपिदंचवनेमनवेमनुष्याययजमानापपुरूणियहूनिअपतीन्युत्कृष्टानिधनानि
दाशब्ददाति किश्च वृत्रासुरंहन्ति कीदृशः यइन्दःसूर्यस्यसानो सातिःसंभजनं सूर्यसंभजनवि-
पपभूपस्थधानापः अहमेवप्रथमंसूर्यमामुयामितिस्पर्धमानेभ्यः नृत्यः स्तोवायः सबस्तदा-
नीमेवातसाय्यस्तामामिहेतुभूतःसन् समाश्रयणीयोभूत्मात् यहा सूर्यस्यसाती पोन्तकर्मणि
अधिकरणेतिन् सूपस्यसंवन्धिनियुद्धपस्पृधानन्यः सूर्येणसहस्पर्धमानेयःअतसाय्योभूत् स-
ततंगपनीयोभवत् ॥ ४॥

·मं०२१०२सू०१९] द्वितीयोएकः ५३५ अथपञ्चमी- समुन्वतइन्द्रसूर्यमादेवोरिणमयीयस्तवान् । आययिंगुहदेवद्यमस्मैभरर्दशनैशोदशस्यन् ॥५॥२३॥ सः । सुन्वते । इन्द्रः । सूर्यम् । आ । देवः। रिणक् । माय। स्तवान् । आ । यत् । रयिम् । गृहत् अवद्यम् । अस्मै । भरत्। अंशम् । न। एतंशः। दशस्यन् ॥ ५ ॥२३॥ स्तवानएतशेनस्तूयमानः देवोद्योतमानःसइन्द्रः सुन्वतेसोमाभिषवंकुर्वतेमायमनु- प्यायएतशायसूर्यमारिणक् एतशेनस्पर्धमानसूर्यबलेनारेचयद वथाचनिगमः-पैतशंसूर्यपस्पृ- धानसौवश्व्ये सुष्विमावादद्वइति । यद्यस्मावएतशः सौवश्व्योराजादशस्यन्यजमानः अस्माइ- न्द्रायगुहदवयंमच्छन्नावयंरयिंसोमरूपमाभरद सम्पादयामास तत्रदृष्टान्तः अंशन यथापिता अंशं भागंपुवायभरतितद्व ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेनयोविंशोवर्गः ॥ २३ ॥ अथषष्ठी- सरन्धयत्स॒दिवःसारथयेशुमशुपंकुर्यवंकुत्साय । दिवोदासायनवर्तिचनवेन्द्रःपुरोव्यरच्छम्बरस्य ॥६॥ सः । रन्धयत् । सदिवः । सारथये । शुष्णम् । अशुपम् । कुर्यवम् । कुत्साय । दिवःदासाय । नवतिम् । च । नव । इन्द्रः। पुरः । वि। ऐरत् । शम्बरस्य ।। ६॥ सदियः दीप्तियुक्तः सइन्द्रः सारथये आत्मनःसारथ्यंफुर्वतेकुत्सायराजपयेशुष्णंशो- पयतिसर्वमितिशुष्णः कश्चिदसुरः तमशुपनकेनापिशोषणीयंकुयवएतन्नामानमसुरंरन्धयव र- भ्यविवंशगमने वशमनयत् यदा रचहिंसासंराध्योरित्यस्यण्यन्तस्यरधिजभोरचीतिनुम् अव- धीव किञ्च सइन्द्रः दिवोदासायएवन्नामकायराशेशंबरस्यासुरस्यनवनवतिंपुरः व्यैरव विदारि- तवान् ॥ ६॥ १.स.१ ४.२९ ।

·ऋक्संहिताशाप्ये [अ०६३०२५ अथसप्तमी- वातइन्दोचर्थमहेमश्रवस्यानत्मनावाजयन्तः। अश्यामतत्साप्तमाशुपाणानुनमोवधुरदेवस्यपीयोः ॥ ७॥ एव । ते। इन्द्र । उचयम् । अहेम । श्रवस्या । न । त्मना । वाजयन्तः । अश्याम । नत् । सानम् । आशुषाणाः ।ननमः। वर्धः । अदेवस्य । पीयोः ॥ ७ ॥ हेइन्द्र अवस्या सुपांसुलुमिदिलवीयायाःपूर्वतवर्गदीर्घः अनेच्छयापाजयन्तः त्वांच- लिनं कुर्वन्तः यदा अवस्यायशःकामनया वाजयन्तोन्नमिच्छन्तः इच्छायामपिणिच्दृश्य- दे अश्वापन्नोगन्यन्नोवाजयन्तइतिक्यजन्तत्वेचित्पातिपदिकस्यान्तोदात्तत्वंस्यात् वाजयन्तः शतकतुमितियथा वादृशावयंतेएव तुत्यमेव उचथंस्तोत्रं त्मना आत्मनास्वयमेव न अहेम इदानीमापयेम अहिगती नसम्मत्यर्थे आशुपाणाः अश्नोतःकानचिव्यत्ययोबहु- समितिलिट्यपिविकरणद्वयं उपत्ययः त्वामभुवानाः वयंतदभिलषितं तत्सासंसप्तपुरुषसं- पन्धि सामपदीनंसख्यं अश्याम व्यामुयाम अदेवस्प देवानिन्द्रादीनजानतः पीपोः पीयति- हिंसाकर्मा हिंसकस्यासुरस्यवधः वध्यन्तेशत्रवोनेनेतिवधरायुधंननमः तवअधोनमय ननमः णमुपहले ण्यंतस्यलुङिचडिरूपं मिताहस्वइतिहस्वः ॥ ७॥ अथाश्मी- एवातेगृत्समदाःशूमन्मावस्यवोनवयुनानितक्षुः । ब्रह्मण्यन्नइन्द्रतेनवीयइपमूर्जसुतितिसुम्नमेश्युः ॥ ८॥ एव । ते । गृत्समदाः । शूर । मन्मे । अवस्यवः । न । वयुनानि । तक्षुः । ब्रह्मण्यन्तः । इन्द्र। ते । नर्वीयः। इपम् । उनम् ।। सुनितिम । सुन्नम् । अश्युः ॥ ८ ॥ शूरवलवन हेइन्द्र गृत्समदाः अश्यास्त:-गृत्समदोगृत्समदनः गृत्सइतिमेधाविनाम 2- णातःस्तुतिकर्मणइति । तथाविधामन्ममननीयं सोतेएवतुष्पमेव नक्षुः ततःचाःतत्रदृष्टा- ·मं०२ अ०२ सू०२०] हितीयोष्टकः ५३७" न्तः-अवस्यवोन अवः गत्यर्थावतेरसुनिरूपमवइति अवोगमनमिच्छन्तः पुमांसोवयुनानि मार्गान् यथाकुर्वन्तिवद्वद किञ्च नवीयः मुसुलगितिपट्याटुक् नवोयसोनवनरस्पते नवन- ह्मण्यन्तः स्तोत्रंकर्तुमिच्छन्तः गृत्समदाः सुक्षितिमिपं शोभननिवासोपेतमन्नंऊर्जवलं सुन्न सुरवं चाश्युः प्रामुयुः एकस्मिनगृत्समदेबहुवचनंपरोक्षनिर्देशश्च ॥ ८॥ अथनवमी- नूनंसातेपतिवरंजरित्रेदुहीयदिन्द्रदक्षिणामघोनी । शिक्षास्तोतृभ्योमातिभिगोनोवृहभाविदर्थेसुवीराः ॥९॥२१॥ नूनम् । सा । है । प्रति । वरम् । जरिये । दुहीयत् । इन्द्र । दक्षिणा । मघोनी । शिक्ष । स्तोतृभ्यः । मा। अति । धक् । भगः। नः । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ ९॥ २४ ॥ नूनसातइनिसिद्धार्था ॥ ९॥ ।। इति द्वितीयस्यपष्ठेचतुर्विंशोवर्गः ॥ २४॥ वर्यतेवयइतिनवनवमंसूकम् गामिदंबेष्टुभमैन्दम् वयन्तइत्यनुकान्तम् सूतविनियो- गोलियादवधार्पवान् । । নলিন্দুকথা- वयंतेवपइन्द्राविद्धिपुणःमर्मरामहेवाजयुनरर्थम् । विपन्यवादोयनोमनीपासुन्नमिय॑क्षन्तस्त्वावतोनृन् ॥१॥ वयम् । ते । वयः । इन्द्र । विद्धि । सु । नः । प्र । भरामहे । वाजयुः। न । रथम् । विपन्यः । दीयतः । मनीषा । सुम्नम् । दर्यक्षन्तः । त्वावतः। नृन्॥ १॥ हेइन्द्र तापवयंवयः सोमसक्षणमन्नं प्राभरामहे पकर्षणसंपादयामः तत्रदृष्टान्तः वाज- युर्नपधानमात्मनाउन्युमास्यशकटसंपादयविवव पूर्वहविःसंपादकानोस्मान् सुराष्ट्र दि- ९८

·।
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६.व.२५
द्विजानीहि विदेखनाथस्पटोटिरूपं वाक्यादित्वानिधातः किंकुर्वन्तोवयं विपन्यवः त्यस्तोत्र
कुर्वाणाः मनीपामनसईपयास्तुत्पादीध्यतोदीप्यमानाः दीधीदी निदेवनयोः व्यत्ययेनशन त्या-
वतः युष्मदस्मयांछन्दसिसादृश्यउपसंख्यानमितिवतुत्वत्सदृशान् नृन् नेतन् अम्यादीन्सुम्नं
सुखमियक्षन्तः याचमानाः यद्दा सुनंसुखेननृन् नेतृनअम्यादीन देवान् इयक्षन्तः इयक्षतिर्ग-
तिकर्मा हविषातान्यामुवन्तोवयंभरामहइतिसमन्वयः ॥ १ ॥
अथद्वितीया-
वनइन्द्रत्वाभिस्तीत्वायतोअभिष्टिपासिजनान् ।
लमिनोदाशुपौवरुतेत्थाधीरभियोनक्षतित्वा ॥ २ ॥
त्वम् । नः । इन्द्र । त्वाभिः । ऊती । वाध्यतः । अभिष्टिपा।
असि । जनान् । त्वम् । इनः। दाशुपः । वरुता । इत्थाध्धीः ।
अभि । यः । नर्तति । त्वा ॥ २ ॥
हेइन्द्र त्वत्वाभिःत्वदीयाभिरुती ऊतिभिः पालनादिभिःनोस्मान् पाहि किञ्च त्वायतः सु-
पात्मनःक्यच् शतुरनुमइतिविभनेरुदात्तत्वं त्वत्कामान् जनान् अभिष्टिपा सुपांसुलुगितिसो-
राकारः अभिष्टयोभिगन्तारः शत्रवः तेभ्यः पातारक्षकोसिभवसि दाशुपोहरिदत्तपतोयजमा-
नस्मत्वमिनः ईश्वरःखल वरूता ग्रसितस्कभितेतिनिपातनादीकारस्यऊकारः बाधकानां निवा-
रकोसि किञ्च त्वंतस्यस्तोतुरित्थाधीः एवंविधोपवोपशमरूपकर्मासि यस्त्वात्वामभिनक्षति
हविषापरिचरवि ॥२॥
अथवृतीया-
सोयुवेन्द्रौजोहूःसवांशिवोनरामस्तुपाता।
यशंसनपःशशमानमूतीपचन्तंचस्तुवनंचमणेत् ॥३॥
सः। नः । युवा । इन्द्रः। जोहनः । सरवा । शिवः । नराम् ।
अस्तु । पाता। यः । शंसंन्तम् । यः । शशमानम् । अती।
पर्यन्तम् । च । स्तुवन्तम् । च । प्रध्नेपत् ॥ ३ ॥

·-
मं.२ अ०२ सू०२० हितीयोष्टका
युवातरुणोयष्टुणांपापस्यशमयित्तावा जोहूनःस्तोवृभिरावातव्या होतव्योवासरवासस्विभू-
तः सुखकरः सइन्द्रः नरांशब्दस्यामिछान्दसोगुणः नरशब्दस्यवाआमि आगमानुशासनस्या-
नित्यत्वानुडभावः कर्मनेतृणां नोस्माकंपाताअस्तु पालकोभवतु यःशस्त्राणिशंसन्तयश्च शशमानं
शशप्तुतगती क्रियाःकुर्वाणं पुरोडाशादिहवींपिपचन्त स्तुवन्वंचसामभिः स्तोत्रं कुर्वाणंस्तुतशखयोः
मगीतामगीतमन्त्रसाध्यत्वेनभेदस्यपतिपादितत्वावपृथर्देिशः एवंयजमानंऊती ऊत्यारक्ष-
नप्रणेषद् नयवेलेंटि सिबहुलमितिसिप अडागमः तिडिचोदात्तवतीतिगतेनिधातः कर्मणांपा-
रंपापयत् ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
नमुस्तुपइन्द्रंतंगणीपेयस्मिन्पुरावाधुःशांशदुश्च ।
सवस्वःकामपीपरदिानोब्रह्मण्यतोनूतनस्यायोः॥४॥
तम् । ऊँ इति । स्तुपे । इन्द्रम् । तम् । गृणीपे । यस्मिन् ।
पुरा । वरधुः । शाशदुः । च । सः । वस्वः । कामम् । पीपरत् ।
इयानः । ब्रह्मण्यतः। नूननस्य । आयोः॥१॥
तमुतमेवेन्द्रस्तुपेस्तौमि वथातमिन्द्रंगृणीपेशंसामिउभयत्रपुरुषव्यत्ययःयस्मिन्निन्देपुरापू-
वैस्तोतारोवावृधुःभवृद्धाअभवन् शाशदुश्च शर्हिसितवन्तश्च शदशानने लिटि तुजादीनामित्य-
भ्यासस्पदीर्घः इयानः स्तोतृभियांच्यमानः सइन्द्रः ब्रह्मण्यवःस्तोत्रमिच्छतोनूतनस्यायोर्मनुष्य-
स्ययजमानस्यवस्वः वसुनःकाममभिलापंपीपरत् अभिलपितफलदानेनपूरयतु ॥४॥
अथपञ्चमी-
सोअदिरमामुच/जुजण्वान्ब्रह्मांतूतोदिन्द्रोगातुमिष्णन्।
मुष्णन्नुपसःसूर्येणस्तृवाननस्यचिच्छिश्नथत्पूर्व्याणि ।। ५॥२५॥
सः। अहिरसाम् । उचा। जुजुप्वान् । ब्रह्म । तूतोत् । इन्द्रः।
गातुम् । इप्णन् । मुष्णन् । उपसः । सूर्येण । स्तवान् । अम्भस्य ।
चित् । शिश्नथत् । पूर्व्याणि ॥५॥२५॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६२०२६
अतिरसांसंबन्धीनिउचथाउक्थानिजुजुष्यान् जुपीमीतिसेवनयोरित्यस्यलिटिकसौल-
पं सेवमानःसइन्द्रः गातुंपणिभिरुपद्धतानामद्विरसांमार्गमिष्णनमेरयन् ब्रह्म तेषां स्तोत्रकामपदा-
नेन सूतोव तुवृद्धावित्यस्यलडि बहु-छन्दसीतिविकरणस्यन्तः अवर्धयत् किञ्च स्तवान स्वो-
तृभिः स्तूयमानःसूर्येणस्वात्मभूतेनउपसोमुष्णन अपहरन् उदितेहिसयेउपसोन्यावर्तन्ते तादृशः
सइन्द्रः अनस्य अश्नुत्तेस्वतेजसासर्वजगदित्यनःकश्चिदमुरः चस्पाणिपुरातनानि
पुराणिवलानिवा शिश्नथत् अन्नथयत् शिथिलीचकार चित्पूरणः ॥ ५ ॥
॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेपञ्चविंशोवर्गः ॥ २५ ॥
अथपष्ठी-
सहश्रुतइन्द्रोनामदेवो वन्मठेपेदस्मतमः ।
अमियमर्शसानस्य साहाञ्छिरोभरदासस्यवधाान् ॥ ६॥
सः। ह । श्रुतः । इन्द्रः । नाम । देवः । ऊर्ध्वः। शुवत् । मर्नुपे ।
दरमध्तमः । अव । प्रियम् । अर्शसानस्य । सह्वान् । शिरः।
भरत् । दासस्य । स्वधावान् ॥ ६ ॥
देवोद्योतमानः श्रुतः कीर्तिमानअतएवमतमः सर्वैरतिशयेनदर्शनीपः सइन्द्रः मनुः
पेमनोर/उर्यो भुवद कामपदानेपवृनेउद(खोभवत नामपसिधौ हेतिपूरणः तदुच्यते साहा-
न शत्रूनभिभवन्स्वधावान्चलवानिन्द्रः अर्शसानस्यलोकबाधमानस्यदासस्यएतनामकस्याः-
रस्यपियंशिरः अवभरद अधःपातयतु हरतेलेंटयडागमः हग्रहोः ॥ ६॥
अथसप्तमी-
सत्रहेन्द्रीकृष्णयोनीःपुरन्दरोदासीरैरयति ।
अर्जनयन्मनवेक्षामुपसत्राशंसंयजमानस्यतूतोत् ॥ ७ ॥
स. । वहा । इन्द्रः । कुप्णयौनीः । पुरमदरः । दासीः ।
ऐग्यत् । वि। अर्जनयत् । मनवे । क्षाम् ।अपः। च । सत्रा । शंसम् ।
-
यजमानस्य । तृतोत् ॥ ७॥

·मं०२ अ०२सू०२०] द्वितीयोष्टकः ५११ वृत्रहावृत्रस्पहन्तापुरन्दरः शंबरपुरांदारयितासइन्द्रः कृष्णयोनीनिरुष्टजाती दासीरु- पक्षपयित्रीरासुरी सेनाः व्यैरयत् व्यनुत् किञ्च मनवमनोरर्थक्षांपृथिवीमपउदकानिचभज- नयत यजमानस्यसत्रामहान्तंशंसमभिलापंततोद कामपदानेनपूरयतु तुवृद्धावितिसोबोधातुःश- पालुः तुजादित्वाद्दीर्घः यद्वा सत्रामहद शंसंशंसनीयंशांकामप्रदानेनवर्धयतु यदा कृष्णयो- नीः कृष्णाख्पनासुरेणनिषिक्तरेतस्काः दासीभीपांव्यैरयत् व्यनुत् तथामवः-यःकृष्णगर्भा- निरहन्नृणिवेनेति ॥ ७॥ अथाष्टमी- तस्मैतवस्य मनुदायिसवेन्द्रायदेवेभिरर्णसाती। प्रतियदस्य॒वत्रंबाहो(हत्त्रीदस्यून्पुरआयसीनितारीत् ॥ ८॥ तस्मै । तवस्य॑म् । अनु । दायि । सत्रा । इन्द्राय । देवेभिः । अर्ण सातौ । प्रति । यत् । अस्य । वनम् । बाहोः । धुः । हुत्वी। दस्यून् । पुरः । आयसीः । नि । तारीत् ॥८॥ देवेभिर्देवनशीलेः स्तोवृभिः अर्णसावी उदकटाभेनिमिचे तस्माइन्द्रायववस्पंतवसे चलायहितं पटवर्धनंहविः सवासन्ततं सर्वेष्वहस्सुअनुअनुक्रमेणसवनत्रयेदायिभदापि यदा तवस्यदतं प्रवृद्धापदीयते तनवस्य देवेभिर्देवरुदकानने अनुम्मेणवटवस्लाइन्द्रायादापि तथामयः-अनुतेदायिमहइन्द्रियापति । यद्यदाअस्येन्द्रस्यपादोर्यबंपतिधुः स्तोतारोसुरवध- सूचकेनस्तोत्रणपतिनिदधुः स्तूपमानोहीन्दोदस्पुरधार्थ वयमादत्ने दधुः दधावे डि गाविस्थे- तिसिचोटुक् आतइतिझेर्नुस् ततस्तेनवयेणदस्यूनसुरान् हत्वीहत्वा तदीयाआयसौरयोसयीः पुरोनिवारीद नितरामनारायः ॥ ८ ॥ अथनवमी- नृनंसातेपतिवरंजरित्रेहीयदिन्द्रदक्षिणामघोनी। शिक्षास्तोतृभ्पोमातिंगागौनोदमविदर्थेमुवीराः ॥९॥२६॥ म.सं.१.५.0.1 २००५६.२..।

·। ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६१०२७ नूनम् । सा । ने । प्रति । वरम् । जरित्र । दुहीयत् । इन्द्र । दक्षिणा । मघोनी । शिक्ष। लोतृभ्यः । मा। अति । धक् । भर्गः । नः । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ ९ ॥ २६ ॥ नूनंसातइतिव्याख्याता ॥९॥ ॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेषइिंशोवर्गः ॥२६ ॥ विश्वजितइतिपळूचंदशमंसूक्तं गासैमदमैन्द्र अन्त्यात्रिष्टुप् शिष्टाःपञ्चजगत्यः तृतीये- पर्यायहोतुःशखएतत्सूकं सवितश्च-विश्वजितेविष्ठाहरीरथआयुज्यमानेतियाग्याइति । तस्सिन्सूतेपथमा- विश्वजितेजितेर्जितसत्राजितेनृजितउर्वराजिते । अश्वजितेगोजितेअनितेभरेन्द्रायसोमयजतायहर्यतम् ॥ १॥ विश्वजिते । धनजिते । स्वः जिते । सत्राजिते । नृजिते । उर्वराजिते । अश्वजिने । गोजिते । अपजिते । भर । इन्द्राय । सोमम् । यजताय । हर्यतम् ॥ १ ॥ हेअध्वर्यो इन्द्राय सोमभर संपादय कीहशायविश्वजिते सर्वस्यजेत्रे तदेवमपञ्चयति-- धनजिते शत्रुविजयेनतदीपधनानजिये स्वर्जिते स्वर्गस्यजत्रे अधिपतये सत्राजिते सतासन्ततं जपशीलापमहतोत्रेवा नृजिवे नृणांनायकानांजो उर्वराजित उर्वरासर्वसस्याढ्याभूःतस्पाजेत्रे अश्वजिते गोजितेरलेनापरतानांगवाजेचे अनिने वृषेणाका नानामपांजेचे यजताय यजनीया- य नस्माइन्द्रायहरंत हर्षगतिकान्त्योः अमृदृशीत्यादिनाकर्मण्यतच् कमनीयं स्पृहणीयंवा सोमंभरेविसमन्वयः॥१॥ अपहिनीया- अभिभुवैभिमुट्ठावन्यनेपाहायसहमानायवेधसे । तुविनयेवयेदुष्टरीनवेसासाहेनमइन्द्रायवोचत ।।२॥

·मं०२ अ.२ ०२० द्वितीयोएकः अभिभुवै। अभिभद्राय । वन्वते । अाह्वाय । सहमानाय । वेधसे । तुविष्यये । वह्नये । दुस्तरीतवे । सत्राटसहे । नमः इन्द्राय । वोचत ॥२॥ अभिभुवे सर्वस्याशिभवित्रे अभिभदायअसुराणांभअकाय वन्वतेवनषणसंभक्ती व्यत्ययेनउपत्ययः शत्रूणांधनानांसंभक्के अपालाय सहेःकर्मणिनिष्ठा उत्वाभावश्छान्दसः शत्रु- भिरनभिभूतायसहमानायसर्वसहायवेधसे सर्वस्यविधात्रेतुविप्रये पूर्णग्रोवाय यद्वा गृशदे औ- णादिकःकर्मणिकमत्ययः तुविभिबहुभिःस्तोतव्यायवद्वयेसर्वस्यवोढ़ेदुष्टरीतवेअन्यैर्दुस्तरायद्- हिंसायवासत्रासह सर्वदाभिनविप्रेमहतोभिभविवेवा एवं विधायेन्द्रायनमःनमःशब्दपूर्वकस्तोत्रवो- चत हेस्तोतारोयूयंबूत बोलुङि ब्रुवोवचिः अस्यतिवक्तिख्यातियोडित्पडादेशः बचाउमित्यु- म् गुणः॥२॥ अथवृत्तीया- सासाहोजनक्षोजनंसहश्श्ययनोयुध्मोअनुजोपमुक्षितः । वृतंचयःस रिविक्ष्यारितइन्द्रस्यवोचंपकृतानिवीर्या ॥ ३ ॥ सत्रासहः । जनशक्षः । जनम् सहः । च्यवनः । युध्मः । अर्नु । जोर्पम् । उक्षितः । दृतमश्चयः । सर्हरिः। विक्षु । आरितः । इन्द्रस्य । वोचम् । प्र । कृतानि । वीया ॥ ३ ॥ सत्रासाहः बहूनामभिभविताजनभक्षः जनानायजमानानांकाममदानेनसंभका संभ- जनीयइतिया जनंसह पलिनांजनानामभिभविता च्यवनःशत्रूणांच्यावयितास्वस्थानाद युध्मः योदा जोपमनुपीतिमनुउक्षितः सिनःसोमेन वृतंचपावृतस्याभीष्टस्याचेतासंचेतादातेत्यर्थः य- द्वा वर्ततेपुनःपुनरभिमुसमागच्छतीतिवृतशत्रु: तंचयतेहिनस्तीतिवृतञ्चयः चयतिहिंसाका वधा- चनालणं-योवैभागिनभागानुदतेचयतेवेनंसपदिवननचयतेथपुत्रमधपोचयतेत्येवेनैमिति सहुरिः जसिसहोरुरिनितिउरिन्पत्ययः अभिभविताशत्रूणांविक्षुमनामुआरितः पालकत्वेनमा- पिवोभवति तादृशस्पेन्द्रस्परुतानि वृत्रहननादिरूपाणि वीयांसामध्यांनिमयोचं मकरें- णवदामि ॥३॥ १२० ना०३७..

·५४४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६ २०२८ अथचतुर्थी- अनानुदोपभोदोधतोवधोगम्भीरऋप्वोअसमटकाव्यः । धचोदानयनोवीळितःस्पृथुरिन्द्रामुयज्ञपसःस्वर्जनत् ॥ ४॥ अननुध्दः । उपभः । दोर्धतः । वृधः । गम्भीरः। ऋप्वः । असमष्टकाव्यः । रघचोदः । नर्थनः। वीळितः । पृथुः । इन्द्रः । सुध्यज्ञः । उपसः । स्वः । जनत् ॥१॥ अननुदः अनुपश्चाइदातीत्यनुदः आतश्योपसर्गइतिकर्वरिकः सनास्तियस्यसतथोक्तः पभूतधनदानेनास्पसमानोनास्तीत्यर्थः अतएववृषभः कामानांवर्षितादोधतः दुधिहिंसाकर्मा हिंसकस्पासुरस्यवधःहन्ता गंभीरः महत्त्वेनगांभीर्यापितः ऋष्वःमहान् यद्वा दर्शनीयः सर्वैः अ- समष्टकाव्यःअशूव्याप्तौ कर्मणिनिष्ठा उदित्त्वादिडिकल्पानसमासः अन्यैरव्याप्तकर्मा रघचोदः रहिंसासंराध्योः राणांसमृद्धानांमेरकः यद्वा शत्रूणांहिंसकानांनोदकः भथनः शत्रूणांब- लापहारेणशातयिका वीलितोदृढागः पृथुः स्वतेजसाजगद्माप्यवर्तमानः सुयज्ञः सुकर्माए- वादशइन्द्रः उपसः स्वः सूर्यज्योतिः स्वःसूर्यइतिहिवारणम् । सूर्यंचजनव प्रादुश्चकार ।। ४ ॥ अथपञ्चमी- यज्ञेनंगातुमसुरोविविद्रिरेषियोहिन्वानाउशिजोमनीषिणः । अभिस्वरानिपदागावस्यवइन्देहिन्वानादविणान्याशत ॥५॥ यज्ञेने । गातुम् । अप्तुरः । विविगिरे । धियः । हिन्वानाः । उशिजः। मनीषिणः । अभिस्वरी । निसदा । गाः । अवस्यवः । इन्द्रे। हिन्वानाः । द्रविणानि । आशत ॥५॥ धियोहिन्यानाः स्तुतीरिन्द्रेपेरयन्तः उशिनः इन्द्रकामयमानाः मनीषिणोमेधाविनो- शिरसः अप्तुरः अपपिरकाः इन्द्रागातुंगयांमागयज्ञेनतपसाविविद्रिरे लेभिरे ततः अवस्यवः र- क्षणमिच्छन्तः इन्द्रे गाः स्तुतीहिन्यानाः हिगतिवृद्योः स्वादिः प्रेरयन्तः शिरसः अभि- स्वराअभितः स्वरः स्वरणशब्दनंयस्यनेनस्तोत्रणनिपदाउपसदनेनचविणानिगोधनानिभाशन आभुवन अश्नोते ङि बहुरंछन्दसीतिविकरणस्यलुक् ॥ ५॥ १ऐ.ब्रा० २.३१.।

·मं०२००२ सू०२२] द्वितीयोष्टकः
५१५
अथपष्ठी-
इन्द्रश्रेष्ठानिद्रविणानिधेहिचित्तिदस्यिसुभगृत्वमस्मे ।
पोपरयीणामरिष्तिनूनास्वामानाचःसुदिनत्वमहाम् ॥६॥२७॥
इन्द्र । श्रेष्ठानि । द्रविणानि । धेहि । चित्तिम् । दक्षस्य ।
सुभगध्वम् । अस्मे इति । पोपम् । रयीणाम् । अरिष्टिम् । तनूनाम् ।
स्वायानम् । वाचः। सुदिन त्वम् । अह्वाम् ॥ ६॥२७॥
हेइन्द्र श्रेष्ठान्युत्तमानिरिणानिधनानिअस्मभ्यंधेहि निधेहि दक्षस्य दक्षेभीवेषञ् कर्म-
करणसामर्थ्यस्यचित्तिख्यातिधेहि अस्मेअस्मयंसुभगत्वंशोभनधनत्वंसौभाग्यवानिधेहि रयी-
गांत्वयादत्तानांधनानांपोषंसमृद्धेिहि तनूनामझानां यदा वायतेएभिःकुलमितितन्वः पुत्राःवनो-
तेः करणेउप्रत्ययः तेषामरिटिंअहिंसांधेहि तथास्मदीयायावाचः स्वामानंस्वादुतांअह्रांसुदि.
नवंशोभनदिनत्वंचधेहि येपुहोन्द्रादयोदेवाइज्यन्ते तानिसुदिनानि नेपाभावःसुदिनत्वम् ॥६॥
॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेसप्तविंशोवर्गः ॥ २७ ॥
विकटुकेवितिचतुझ्चमेकादशंसूतं गार्समदमैन्द्रं अत्रेयमनुक्रमणिका त्रिकद्रुकेषुचतुष्क
मध्यापतिशावरमन्त्याटिति आया अष्टिच्छन्दाः चतुःषष्टयक्षरा अवशिष्टापट्यक्षराः अ-
तिक्कशर्यः अन्त्याटिर्वा पोडशिशखे त्रिकद्रुकेष्वितितृचः सूत्रितम्-त्रिकद्रुकेषुमहिपोयनाशिरंमो
पस्मैपुरोरथमितिचावानिच्छन्दसाविति अविवाक्पेहनिमरुत्वतीपेमतिपतृवस्यत्रिकद्रुकेबि-
तिमथमा दशमेहनोतिखण्डेसूत्रितम्-आत्चारधंयथोतयइत्येतस्पाःस्थानेत्रिकद्रुकेषुमहिपोयवा-
शिरमिति इतिआश्वमेधिकेमध्यमेहनिमरुत्वतीयेभाया तस्यविशेषान्वक्ष्यामइतिखण्डेसूत्रित-
म्-त्रिकदकेषमहिपोयवाशिरमिति मरुत्वतीयस्यातिपदिति महावतेपिमाध्यन्दिनेसवनेबाल-
गाच्छसिनस्लोवियतः विकटुकेषुपहिपोफ्याशिरमिलिस्तोत्रियइदिसूचितम् ।
तस्मिन्सक्तेमथमा-
त्रिकटुकेपुमहिपोयांशिरंतुविशुष्म॑स्तृपत्सोममपियद्विष्णुनासुतंयथावंशत्।
सईमादमहिकमकर्तवमहामुरुसैनसश्चद्देवो सत्यमिन्दसत्यइन्दुः॥१॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६.२०२८ त्रिकद्रुकेषु । महिषः । यव आशिरम् । तुविशुष्मः । तृपत् । सोमम् । अपिवत् । विष्णुना । सुतम् । यथा । अवंशत् । सः । ईम् । ममाद । महि । कर्म । कर्तवे । महाम् । उरुम् । सः । एनम् । सश्वत् । देवः । देवम् । सत्यम् । इन्द्रम् । सत्यः । इन्दुः ॥ १॥ गृत्समदोब्रूते महिपः महान्पूज्यः तुविशुष्मः बहुबलः तृपद रूपमीणनेतुदादिः आगमा- नुशासनस्यानित्यत्वानुमभावः तृप्यनिन्दः त्रिकद्रुकेपुज्योतिर्गौरायुरित्यैतन्नामकेपुभाभिप्ठवि- केष्वहस्सुसुतमभिपुतंयवाशिरंयवमयैःसक्तुभिमिश्रितं आपूर्वस्यश्रीणाःक्विपिअपस्पृघेथा- मित्यादिनाशिरइत्यादेशः संसोमविष्णुनासहापियन यथा वशव पूर्वयथा तं सोममकामयतत- थापियव वशकान्तौ यहुलंछन्दसीतिशपोलुगभावः पीतः ससोमः महांमहान्तमुरुंनेजसाविस्ती- गईमेनमिन्द्रं ममादअमादयव किमर्थ महिमहनहननादिलक्षणं कर्मकर्तवेकर्तुं सत्यंयथार्थ- भूतः इन्दुः सवन देवोदीप्यमानः ससोमः सत्यंयथार्थभूतं देवसोमंकामयमानमेनमिन्द्रं सश्चत सश्चतिव्याप्तिकर्मा व्यामोतु ॥१॥ अथद्वितीया- अधुलिपीमाँअभ्योजाकिवियुधाभवृदारोदसीअपृणदस्मज्माप्रारधे । अर्धत्तान्यंजठरेप्रेमरिच्यतसैनसश्चद्देवोदेवंसत्यमिन्द्रसत्यइन्दुः॥२॥ अध । विपिध्मान् । अभि । ओज॑सा । क्रिविम् । युधा । अभवत् । आ । रोदसी इति । अपृणत् । अस्य । मज्मनी । प्र। बधे । अधत्त । अन्यम् । जठरे । प्रईम् । अरिच्यत । सः। एनम् । सश्चत् । देवः । देवम् । सत्यम् । इन्द्रम् । सत्यः। दन्दुः ॥२॥ अपभध सोपपानानन्तरं लिपीमान्दीनिमानिन्द्रः ओजसापटेनधि तन्नामामुरंयुधा- युद्धनमायभवत् अभिभूतवान् फिश्च सइन्द्रःरोदसीद्यावापृथिव्यो आपण स्वतेजसासमन्ता- पूरयामास तथाअस्पपीतस्मसोमस्यमन्मना पटेनप्रवावृधे मकणवर्धते यदा अस्यक्रिवरसुर- ·मं.२०२सू०२२] द्वितीयोष्टकः स्थमज्मनासारेणरोदसीअपूरयन सइन्द्रः सोमंवैधाविभज्यान्यंभागस्वकीयेजठरेअधत्त ईमेन- मपरं भागदेवेभ्यः मारिच्यत पारेचयत् एतेनार्धमिन्द्रायअर्धमन्येभ्योदेवेश्यइत्युक्तंभवति तथा तैत्तिरीयकम्-यत्सर्वेषाममिन्द मतितस्मादिन्दोदेवतानांभूयिष्ठभाक्तमइति ॥ २ ॥ अथतृतीया- साकंजातःकर्तुनासाकमोजसाववक्षिथ- साकंदोबीयःसासहिमंधोविचर्षणिः। दाताराधःस्तुवनेकाम्यंबसुसैनसश्चट्टेवोदेवंसत्यमिन्दसत्यइन्दुः ॥३॥ साकम् । जातः । कर्तुना । साकम् । ओज॑सा । ववक्षिय । साकम् । दृद्धः । वीयः । ससहिः। मृधः। विचर्षणिः । दाता । राधः। स्तुवते । काम्य॑म् । वसुं । सः । एनम् । सश्चत् ।।देवः।। देवम् । सत्यम् । इन्द्रम् । सत्यः । इन्दुः॥ ३ ॥ ऋतुनाकर्मणामजयावासाकं सहजातः साकमोजसाबलेनसहववक्षिथ विश्वंयोडुमिच्छसि वहेःसन्नतस्यलिटिमवत्वादानभवति किञ्च त्वंवीर्यः शत्रुहननादिलक्षणेःपराक्रमैःसाकं स- ह वृद्धः प्रवृद्धः मृघोहिंसकान्समामान्वासासहिः नलोकाव्ययेतिपाठीमतिपेधः तेपामभिभविता विचर्षणिः पुण्यकृतोऽपुण्यकराश्चविशेषेणष्टा स्तुवतेस्तोत्रंकुर्वाणाययजमानायराधः साधक काम्यं पार्थनीयं वसुधनं दातासन्ववक्षिथेतिसमन्वयः सेनमिविपरोक्षनिर्देशः सिद्धार्थश्च ॥३॥ अधचतुर्थी- तवत्यंनर्पनृतोपइन्द्रपथमपूर्वदिविभवाय॑तम् । यद्देवस्युशवसाप्रारिणाअमुंरिणन्नपः । मुद्दिश्यमभ्यादेवमोजसाविदार्जशनकंतुर्विदादिपम् ॥१॥२८॥ ते. स०५.४.८ ·ऋक्संहितामाध्ये [अ०६१०२८ त्रिकद्रुकेषु । महिषः । यआशिरम् । तुविशुष्मः। तृपत् । सोमम् । अपिबत् । विष्णुना । सुतम् । यथा । अवंशत् । सः। ईम् । ममाद । महिं । कर्म । कर्तवे । महाम् । उरुम् । सः। एनम् । सश्चत् । देवः । देवम् । सत्यम् । इन्द्रम् । सत्यः । इन्दुः॥१॥ गृत्समदोब्रूते महिषः महान्पूज्यः तुविशुष्मः बहुबलः तृपद तृपमोण तुदादिः आगमा- नुशासनस्यानित्यत्वान्नुमचावः तृप्यन्निन्दः त्रिकदुकेपुज्योतिर्गौरायुरित्येतनामकेषुभाभिप्तवि- केष्वहस्सुसुतमभिपुतंयवाशिरंयवमयैःसक्तुनिर्मिश्रितं आड्पूर्वस्यश्रीणातेःक्विपिअपस्मृघेथा- मित्यादिनाशिरइत्यादेशः सोमंविष्णुनासहापिवत् यथा वशव पूर्वयथा तं सोममकामयनत- थापियव पशफान्तौ बहुलंछन्दतीतिशपोलुगभापः पीतः ससोमः महामहानामुरुतेजसाविस्ती- गईमेनमिन्दं ममादअमादयव किमर्थं महिमहद्दवहननादिलक्षणं कर्मकर्नवेकर्तुं सत्यंयथार्थ- भूतः इन्दुः सवन् देवोदीप्यमानः ससोमः सत्यंयथार्थभूतं देवंसोमंकामयमानमेनमिन्द्रं सश्रव सश्चनिया तिकर्मा व्यामोतु ॥ १ ॥ अद्दिवीया- अविपीमाँअभ्योजाक्रिर्वियुधाभवदारोदसीअपृणदस्मन्मनाप्राधे । अर्धत्तान्यंजठरेप्रेमरिच्यतसैनंसश्चदेवोदेवंसत्यमिन्द्रसत्यइन्दुः॥२॥ । अर्ध । विपिध्मान् । अभि । ओज॑सा । क्रिविम् । युधा । अभवत् ।आ। रोदसी इति । अपृणत् । अस्य । मज्मना । प्र। वरधे । अर्धत्त । अन्यम् । जठरें । प्र । ईम् । अरिच्यत । सः । एनम् । सश्चत् । देवः । देवम् । सत्यम् । इन्द्रम् । सत्यः । इन्दुः ॥२॥ अधअथ सोमपानानन्तरं विपीमान्दीतिमानिन्द्रा ओजसायलेनकिवि ननामासुरंयुघा- युद्धेनमध्यभवत् अभिभूतवान् किञ्च सइन्द्रः रोदसीद्यावापृथिव्यौ आपण स्वतेजसासमन्ता- पूरयामास तथाअस्यपीतस्यसोमस्यमन्मना बटेनमवावृधे प्रकणवर्धते यद्वा अस्यकिवेरसुर- ·मं.२०३सू०२३] द्वितीयोष्टकः गणानाम् । त्वा । गणपतिम् । हुवामहे । कविम् । कवीनाम् । उपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठधराजम् । ब्रह्मणाम् । ब्रह्मणः । पते । आ। नः । शृण्वन् । ऊतिभिः। सीद । सदनम् ॥ १॥ हेब्रह्मणस्पते ब्रह्मणोनस्यपरिवृढस्यकर्मणोवापतेपालयितः गणानांदेवादिगणानांसंब- निधनंगणपतिस्वीयानांपतिकवीनांकान्तदर्शिनांकर्विउपमश्रवस्तमं उपमीयतेनयेत्युपमा सर्वेषा- मन्नानामुपमा श्रवोन्नयस्यसतथोक्तः अतिशयेनोपमश्रवाः उपमश्रवस्तमः माड्माने आतश्चो- पसर्गे करणेअङ्मत्ययः झ्यापोःसंज्ञाछन्दसोरितिहस्वत्वम् ज्येष्ठराजं . ज्येष्ठा प्रशस्यतमाः तेषांमध्येराजन्तं ब्रह्मणांमन्त्राणांस्वामिनत्वात्वांहवामहे अस्मिन्कर्मण्याह्वयामः किश्च नोस्माकं स्तुतीः आशृण्वन् त्वंऊतिभिः पालनैर्हेतुभूतैः साद सीदत्यस्मिन्नितिसद यज्ञगृहमासीदो- पविश ॥ १॥ अघहितीया- देवाश्चित्तेअसुर्यप्रचेतसोदहस्पतेयज्ञियभागानशुः । उस्राईबसूर्योज्योतिपामहोविश्वामिजनिताब्रह्मणामसि ॥२॥ देवाः। चित् । ते । असुर्य । प्रचेतसः । बृहस्पते । यज्ञियम् । भागम् । आनशुः । उस्लाईव । सूर्यः । ज्योतिषा। महः । विश्वपाम् । इत् । जनिता । ब्रह्मणाम् । असि ॥ २ ॥ असुर्य असुराणांहन्तः हेवृहस्पते प्रचेतसः मरुष्टज्ञानाः नेत्वदीयादेवाश्चित् देवाअपि यज्ञिययज्ञाहभागमानशुः प्रामुवन् यदा मचेतसइतिवृहस्पतेर्विशेषणं मरुष्टज्ञानवतस्तेतवसं- चन्धिनादेवाइतियोजनीयं यद्वा पचेतसः विभक्तिपरिणामः प्रचेतसित्वयिसतिदेवाः यज्ञियं भागमानशिरे कर्मविभकारिणामसुराणां रक्षोभमत्रैरपाकरणात् नवेवलण्वदिप्यतीतिश्रवणा- द।ज्योतिपातेजसामहः महनीयः सूर्यउसाइब उसाः फिरणाः स्फापिवंचीत्यादिनारक्मत्य- यः यथाकिरणान् जनयति तथापिश्वेषां सर्वेषांबलणांमघाणां जनिवेत् जनयितवासि ज- नितामतिनिपातनापिणलोपः॥२॥ १ऐ.ना.१.१३..

·। ५१८ ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०२९ तवं । त्यत् । नर्यम् । नृतो इति । अपः । इन्द्र । प्रथमम् । पूय॑म् । दिवि । पृथ्वाच्यम् । कृतम् । यत् । देवस्य । शव॑सा ।। आरिणाः । असुंम् । रिणन् । अपः । भुव॑त् । विश्वम् । अभि । अदेवम् । ओज॑सा । विदात् । ऊर्जम् । शतक्रतुः । विदात् । इपम् ॥ ४ ॥२०॥ नृवोसपानर्तयितः हेइन्द्र नर्पनराणां हितकरमथममतत प्रथममदतमितियारकः । पूर्व्य पूर्वकास भवत्वपालतं तवत्यत् ततअपःकर्म दिविस्वर्गलोकेमवाच्यंमकणवतव्यं श्लाघनीय- मित्यर्थः किंतर देवस्यविजिगीपोरसुरस्यशवसावलेनअसुंमाणरिणनहिंसनत्वंअपः तेननि- रुद्धान्युकानि पारिणाः गैरयः इतियदेतत्कर्मतत्मवाच्यमितिसमन्वयः परोक्षनिर्देशोवशिष्टः सइन्द्रः विश्वंव्याप्तंभदेवंचमोरूपममुरंओजसापटेनअभिभुवद अभिभवतु किञ्च शवक्रतुरिन्दः ऊर्जेचलंविदाव लभतु इपंह विर्टक्षणमन्नंचविदाव दिदि भे शविकरणी लेटयाडागमः ॥ ४॥ ॥ इतिद्वितीयस्यपटेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥ ॥ इविगार्समदेद्वितीयमण्डलेदितीयोनुपाकः ॥२॥ तृतीयेनुवादशसूतानि सवेदमेकोनविंशत्यूचंगात्समदंषधर्मसूतं अवेयमनुक्रमणिका गणानामेकोनावालणस्पत्यहवार्हस्पत्यास्तुदृष्टलिगाःपञ्चदश्यन्तेत्रिष्टुभापिति पञ्चदशीएको- मविंशीचत्रिष्टुभी शिष्टाजगत्यः यामुवृहस्पतिशब्दःभूयतेवापार्हस्पत्याः शिष्टाबासणस्पत्याः भवभिधवएतत्सूतं स्पृष्ट्वोदकमितिखण्डेत्रितम्--गणानांत्यापथश्वपस्येति । तस्सिनवतेपथपा- गणानांत्वागणपतिहवामहेकविकवीनामुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजंब्रह्मणांबह्मणस्पतआनं.शृण्वन्नूतिभिःसीट्सादनम् ।।१।। .नि. २. २२.॥

·मं. २०३सू०२३] द्वितीयोष्टकः गणानाम् । त्वा । गणपतिम् । हुवामहे । कविम् । कवीनाम् । उपमश्रवःतमम् । ज्येष्ठराजम् । ब्रह्मणाम् । ब्रह्मणः । पते। आ । नः । शृण्वन् । ऊतिभिः । सीद । सर्दनम् ॥ १ ॥ हेब्रह्मणस्पते ब्रह्मणोनस्पपरिवृढस्पकर्मणोवापते पालयितः गणानांदेवादिगणानांसंव- न्धिनंगणपतिस्वीयानांपतिकवीनांकान्तदर्शिनांकविंउपमश्रवस्तमं उपमीयतेनयेत्युपमा सर्वेषा- मन्नानामुपमा श्रवोन्नयस्यसतथोक्तः अतिशयेनोपमश्रवाः उपमश्रवस्तमः माड्माने आतश्चो- पसर्ग करणेअमत्ययः झ्यापोःसंज्ञाछन्दसोरितिहस्यत्वम् ज्येष्ठराजं ज्येष्ठा पशस्यतमाः तेषांमध्येराजन्तं ब्रह्मणांमन्त्राणांस्वामिनत्वात्वांहवामहे अस्मिन्कर्मण्याह्वयामः किञ्च नोस्माकं स्तुतीः आशृण्वन् त्वंऊतिभिः पालनहेतुभूतैः सादनंसीदंत्यस्मिन्नितिसदनंयज्ञगृहमासीदो- पविश ॥ १॥ अथद्वितीया- देवाश्चित्तेअसुर्यप्रचैतसोरहस्पतेयज्ञियंभागमानशुः । उस्राईवसूर्योज्योतिपामहोविश्वामिजनिताब्रह्मणामसि ॥२॥ देवाः। चित् । ते । असुर्य । प्रचेतसः । वृहस्पते । यज्ञियम् । भागम् । आनशुः । उस्राईव । सूर्यः । ज्योतिपा। महः । विश्वेषाम् । इत् । जनिता । ब्रह्मणाम् । असि ॥ २ ॥ असुर्य असुराणांहन्तः हेबृहस्पते पचेतसः मरुष्टज्ञानाः तत्वदीयादेवाश्चित् देवाअपि यज्ञियंयज्ञाह भागमानशुः प्रामुवन् यद्वा प्रचेतसइतिबृहस्पतेविशेषणं मलष्टज्ञानवतस्तेतवसं- बन्धिनोदेवाइनियोजनीयं यद्वा प्रचेतसः विभक्तिपरिणामः प्रचेतसित्वयिसतिदेवाः यज्ञियं भागमानशिरे कर्मविनकारिणामसुराणां रक्षोभमाधैरपाकरणाव नवब्रह्मण्य द्रिष्यतीतिश्रवणा- ज्योतिपातेजसामहः महनीयः सूर्यउस्राइव उनाः किरणाः स्फायितचीत्यादिनारक्मत्य- यः यथाकिरणान् जनयति तथाविश्वेषां सर्वेषांब्रह्मणांमन्त्राणां जनितेत् जनयितैवासि ज- नितामवेइतिनिपातनाण्णिलोपः॥२॥ १ऐ० ब्रा० १.१३.।

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०६. व०३०
अथतृतीया-
आविबाध्यापरिरापस्तमांसिचज्योतिप्मन्त॒रथमतस्यतिष्ठसि ।
वृहस्पतेभीमममित्रदम्भनरक्षोहणंगोभिदस्वर्विदम् ॥३॥
आ। विध्वाध्य । परिहरपः । तमांसि । च । ज्योतिप्मन्तम् । रथम् ।
ऋतस्य । तिष्ठसि । बृहस्पते । भीमम् । अमित्रदानम् ।
रक्षः हर्नम् । गोत्रभिदम् । स्वःविर्दम् ॥ ३ ॥
हेवृहस्पते परिरपः परितःरपःपापरूपरक्षः यदा रपलपव्यक्तायांवाचि कि परिवदतोनि-
न्दकान् तमांसिचविवाध्यतेजसानिराकृत्य ज्योतिष्मतंज्योतिपातद्वन्तं ऋतस्पयज्ञस्यमापक
भीमंशत्रूणांभयंकरं अमित्रदंभन शत्रूणां हिंसकं तदेवाह रक्षोहणं रक्षसाहन्तारं गोत्रभिदं
मेघानांभेतारं स्वर्विदं स्वर्गस्यलंभकरथमातिष्ठसि अधितिष्ठसि ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
सुनीतिभिर्नपसिनार्यसेजनयस्तुभ्यंदाशान्नतमहोअश्नवत् ।
बृद्दिपस्तफ्नोमन्युमीरसिहस्पतेमाहितत्तैमहित्वनम् ॥ ४ ॥
सुनीतिभिः । नयसि । त्रायसे । जनम् । यः। तुभ्यम् । दाशात् ।
नातम् । अंहः । अभवत् । ब्रह्म द्विपः । तप॑नः । मन्युक्ष्मीः ।
अस्ति । वृहस्पते । महि ।तत् । ते। महित्वनम् ॥ ४ ॥
हेवृहस्पते सुनीतिभिः शोधनानीवपोयेपुतेगुनीवयः सन्मार्गा:नर्जननयति अपेक्षित-
फलंपापयसि प्रायोजनमापश्योरक्षाविच मिश्च योयजमानातुज्यं हविर्लक्षणमन्नंदाशाव
अपच्छेद दादाने टेट्याडागमः तमंहः पापंपापरूपदारियं वानानयत् नमामुयान अश्नोते-
टिव्यत्ययेनपरस्मैपदं अडागमः यसद्विपः बामणानांमधाणांपाद्देष्टुः तपनः तापकोति
किश्च मन्युमीः मन्मोःकोषस्सपरेपांज्ञानस्पवाहिंसकोसि मीहिंसायां कि सेतवतना-
दृशं महिमहत्मभूत महित्वनं माहात्म्पमस्ति ॥ ४ ॥

·मं०२ अ०३ सू०२३] हितीयोष्टकः
अथपञ्चमी-
नतमहोनदुरितंकुतश्चननारांतयस्तितिरुनयाविनः ।
विश्वाइदस्माध्वरसोवियोधसेयंसुगोपारसंसिब्रह्मणस्पते।।५।२९॥
न। तम् । अंहः। न । दुःइतम् । कुतः । चन । न । अरांतयः
तितिरुः । न । द्वयाविनः ! विश्वाः । इत् । अस्मात् । ध्वरसः ।
वि । बाधसे । यम् । सुगोपाः । रक्षसि । ब्रह्मणः । पते ॥ ५॥२९॥
हेब्रह्मणस्पते सुगोपाः सुष्टुपालयितात्वंयंजनंरक्षसि पालयसि तंजनअंहः आहन्तव्यं
दुःसंनबाधते दुरितंतत्कारणंपापंचनवाघते अरातयः हिंसकाः तंजनंकुतश्चन सर्वासुदिक्षुन
वितिरुः तिरनिहिंसाकर्मा लिट् नहिंसन्ति तथाद्याविनःमनस्यन्यकियायांचान्यदित्येतदयं
येषामस्तितेद्वयाविनोवञ्चकाः तेपितंजनंनवाधन्ते किञ्चअस्माव ध्वरसोहिंसिकाः विश्वाः
सर्वाः सेनाः तदर्थविषाधसेइव विशेषेणबाधसएव ॥ ५ ॥
॥ इतिद्वितीयस्यपष्ठेएकोनविंशोवर्गः॥ २९॥
अथपष्ठी-
वनौगोपा पथिविचक्षणस्तवतायमतिभिर्जरामहे ।
सहस्पतेयोनोअभिहरौधेखातममर्तुदुच्छुनाहरस्वती॥ ६॥
त्वम् । नः । गोपाः । पथिरुत् । विचक्षणः । तव । बृतार्य।
मतिभिः । जरामहे । वृहस्पते । यः। नः। अभि । हरः। दधे।
स्वा । तम् । ममर्तु । दुच्छुना । हरस्वती ॥ ६ ॥
हेबृहस्पते त्वंनोस्माकं गोपाः पालयिता पथिरुत्सन्मार्गकच्चभवसि विचक्षणः विशेषण
प्रयासर्वज्ञस्त्वं तवत्रतायत्वत्संबन्धिनेयज्ञाय पतिभिःस्तोत्रैःजरामहे स्तुमः जरविःस्तुविकर्मा
यः मानोस्माननिअभिलक्ष्यहरः हकौटिल्यभावेअसुन् कौटिल्यदधेविदधाति स्वास्वी-
यादृच्छुनादुर्बुद्धिः हरस्वती वेगवतीसनी मर्मतुं मारयतु मृङ्माणत्यागे अन्तर्भावितण्यर्थस्य
यड्लुकिलोटिररूपम् ॥ ६ ॥

·ऋक्संहितामाध्ये [अ०६ २०३० अथसप्तमी- उतायोनौमर्चपादनांगसोरातीवामतःसानुकोटकः । वृहस्पतेअपतंवर्तयापथःसुगंनो स्यैदे॒ववीतयेरुधि ॥७॥ उत । वा । यः। नः । मर्चयात् । अनागसः । अरातिध्वा । मतः। सानुकः । वकः । बृहस्पते । अपं । तम् । वर्तय । पृथः। सुगम् । नः । अस्यै । देवश्वीतये । कृधि ॥ ७ ॥ उतवाअपिचहेवृहस्सते अरानीवाअभिमुखमागमनवान् सानुकः समुच्छ्रितः सानुसमु- तिमितिपस्किः कः पृकआदाने धनादीनामादाता गोमतोमनुष्यः अनागसोपराधहीना- नोस्मान्मर्चयात मयविहिँसाकर्मा हिंस्यात् तम पथोवैदिकान्मार्गादपवर्तय निवर्तयनोस्माकं अस्पैदेववीतये देवानांवीविंसोमभक्षणमर्चयतीतिदेववीतियज्ञः अस्पै देववीतपेअसे पसायनोस्माकंसुगंसुगन्तव्यमारुधिकुरु यज्ञानुष्ठानायसमनिदेहीत्यर्थः ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- त्रातारत्वातनूनीहवामहेवस्पतरधिवक्तारमस्मयुम् । रहस्सतेदेवनिदोनियमादुरेवाउत्तरंसुम्नमुन्नशन् ॥८॥ बातारम् । त्वा । तनूनाम् । हवामहे । अस्पतः। अधिवक्तारम् । अस्मध्युम् । बृहस्पते । देवनिर्दः । नि । वर्हय । मा। दुःएवाः । उत्तरम् । सुम्नम् । उत् । नशन् ॥ ८॥ अवस्पतः उपवेश्यः पारयितः यद्वा अवसारक्षणेनापनः पारपितः हेबृहस्पते तनूना- मदानां पुत्रादीनांवावातारंपालयितारंअधिवक्तारं अस्मासुपक्षपातेनअधिकंवकारं असयुं ह. विपदानस्मान् कामयमानं त्वात्वांहवामहे अस्मिन्कर्मणिआह्वपामः किश देवनिदोदेवनि- न्दकानसुरानिबर्हय विनाशय दुरेवाः दृष्टगमनादुर्बुद्धयः शत्रवः उत्तरंउल्लष्टतरं सुमंसुरसंमाउ- नगन् मान्यामवन्तु ॥ ८॥ नि०१. २४.।

·मं०२ १०३ सू०२३] द्वितीयोष्टकः अथनवमी- त्वया॑वयंसुधाब्रह्मणस्पतेस्पाविसुमनुप्यादीमहि । यानोदूरेळितोयाअरांतयोजिसन्तिजम्भयाताअनमसः ॥ ९ ॥ त्वया । वयम् । सुधा । ब्रह्मणः । पते । स्पारे । वसुं । मनुष्या। आ। दीमहि । याः। नः। दूरे। ततिः । याः। अरा॑तयः । अभि । सन्ति । जम्भय । ताः । अनमसः ॥ ९ ॥ हेब्रह्मणस्पते सुवृधासुष्टुवर्धयित्रा त्वयाहेतुनावयं सार्हास्पृहणीयानिवसुधनानिमनुष्या सुपांसुलुगितिचतुर्थीबहुवचनस्याकारः मनुष्येत्योदातृभ्यः आदीमहि गृह्णीमहि आडोदोना- स्यविहरणेइत्यात्मनेपदम् दूरेटूरदेशेयाअरातयः याश्वतळितोन्तिके अरातयः नोस्मानभिसन्ति अभिभवन्ति अनमसः कर्महीनान् ताः अरातीः तानशत्रून्जंभय नाशय जभिनाशनेचुरादिः अवनिरुक्तम् त्वयावयंसुवर्धयित्राब्रह्मणस्पतेस्पृहणीयानिवसूनिमनुष्येश्यआददीमहियाश्चनो- रेवळितोयाश्चान्तिकेरातयोदानकर्माणोवादानपज्ञावाजंभयताअनमसोमइतिरूपनामेति ॥९॥ अथदशमी- त्वावपमुत्तमंधीमहेवोरहस्पतेपप्रिणासस्निनायुजा। मानौदुःशंतोअभिप्मुि शतप्रसुशंसमिनिनिस्तारिपीमहि ॥१०॥३०॥ त्वया । वयम् । उत्तमम् । धीमहे । वर्यः । बृहस्पते । पर्मिणा। सस्निना । युजा । मा । नः । दुःशंसः । अनिदिप्सुः । ईशत । प्र। सुशंसाः । मतिभिः । तारिपीमहि ॥ १० ॥ ३० ॥ हेबृहस्पते पमिणा पृपालनपूरणयोः आदृगमहनेतिकिन्पत्ययः छान्दसोयणादेशः कामा- नापूरकेण सस्निनाशुद्धेनयुजासहायेनत्वयाहेतुनाउत्तमंवयोहविलक्षणमनंवयंधीमहे धारयामः धीधारणे देवादिकः दुःशंसःःशंसनीयः अभिदिप्सुः अभिदंभितुंअभिभवितुमिच्छुः पुरुषः नो- । १नि० ३.११..

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०३१ स्माकमाईशत मा ईशिष्ट ईश्वरोमाभवतु ईशऐश्वर्यलेटयडागमः वयंमतिभिः स्तोत्रैः सुशंसाः शोभनशंसनोपेताः सन्तः मतारिपीमहि प्रकर्षणवर्धेमहि ॥ १०॥ ॥ इतिद्वितीयस्पपठेविंशोवर्गः ॥ ३०॥ अथैकादशी- अनानुदोर्टपमोजग्मिराहवंनिष्टुप्ताशत्रुपृतनासुसासहिः । असिसत्यक्रणयाब्रह्मणस्पतग्रस्यचिद्दमितावीळुहर्पिर्णः ॥११॥ अननुदः । पनः । जर्मिः। आध्वम् । निःस्तता । शव॑म् । पृतनासु । सप्तहिः । आसि । सत्यः । ऋणयाः। ब्रह्मणः । पते । उग्रस्य । चित् । दमिता । वाळुहर्पिणः ॥ ११ ॥ हेलणस्पते अनानुदः अनुपश्चादानीत्पनुदः सयस्यनास्तीत्यननुदः दात्रन्तरशून्यइत्य- 'थः अतएववृषभः कामानांवर्पिताआहवंआहूयतेत्रेनिआहवोयुद्धं आङियुद्धइतिअप्पत्ययः संमसारणंच तयुद्धनग्मिःगन्ता आदममहनेतिकिन्मत्ययः लिङ्गद्धावादाहव मित्यत्रपष्ठीपतिषेधः शवंशावयितारं निष्टप्लानितरांतस्यतापकः तृनन्तत्वात्पष्ठीमतिषेधः निसस्तपतावनासेवनेइतिपत्व- म सादौचनितीतिगतेःस्वरः पृतनासुसकामेषुसासहिः शत्रूणामभिभविता एतादृशस्त्वं सत्यः सत्यपराक्रमः सत्यमज्ञोवासिऋणयाः ऋणस्ययावयितासि युमिश्रणामिश्रणयोः ण्यन्तस्यक्कि- पिणिलोपेलोपोन्योलीतिवलोपः किञ्च उग्रस्यचित् ओजस्विनोपि दमिताउपशमयितापोळु है- पिणः दृढहर्पस्यकामुकस्यनास्तिकस्यमपितासि ॥ ११ ॥ अथद्वादशी- अदेवेन॒मनसायोपिण्यतिशासामुग्रोमन्यमानोजिघांसति । चहस्पतेमाषणक्तस्पनोवधोनिकर्ममन्युंदरेवस्यशर्धतः ॥ १२॥ अदेवेन । मनसा । यः। रिपण्यति । शासाम् । उमः । मन्यमानः । जिघांसति । वृहस्पते । मा। प्रर्णक् । तस्य । नः । वधः । नि। कर्म । मन्युम् । दुःइएवंस्य । शर्धतः ।। १२ ॥ ।

·मं०२ अ०३ सू०२३] हितीयोटक: ५५५ यापुमान् अदेवेनदेवानमन्यमानेन यहाआसुरवृत्निविशिष्टेनमनसास्मान् रिषण्यति हिनस्ति दुरस्युर्दविणस्युर्वृषण्यविरिषण्यतीनिनिपातितः पश्रोग्रः पापचित्तः मन्यमानः आत्मानं बहुमन्यमानः पुमान्शासां उक्थस्यशंसितारं यदा अस्माकमाशंसांशासितॄणां उग्र इतिवायोजनीयं अस्मान् जिघांसविहन्तुमिच्छति हन्तेःसनिअज्झनगमांसनीतिदीर्घः हेवृह- सते तस्यवधः वध्यतेनेनेविवधआयुधं नोरमान् माघणक् मासंपर्कयतु पृचीसंपर्के नमविक- रगी व्यत्ययेनअसागमः चादिलोपेइतिननिषादः व्यत्ययेनाधुदात्तः किञ्च दुरेवस्यदृष्टगमन- स्यशर्धनोबलवतः यदा दुष्टाभिसन्धे वेगंकुर्वतः तस्यमन्यु कोषंज्ञानवानिकर्म त्वत्मसादानि- राकुर्मश्च ॥ १२॥ अथत्रयोदशी- । । मेरपुहव्योनमसोपसद्योगन्तावाजेपुसनिताधनंधनम् । विश्वाइयाँअभिदिप्स्वोऽमृधोहस्पतिर्विववरियाँइव ॥१३॥ भेरैषु । हव्यः । नमसा । उपसर्यः। गन्ता । वाजेषु । सनिता । धनमध्धनम् । विश्वाः । इत् । अर्यः । अभिदिप्वः । मृधः । बृहस्पतिः । वि । ववई । स्थान् इव ॥ १३ ॥ सबृहस्पतिः भरेपुसङ्ग्रामेषुहव्यः योद्धृभिःस्वरक्षणार्थमाहातव्यः नमसोपसयः सर्वे - मसोपसदनीयः किश वाजेषुगन्नासंग्रायेपुरक्षार्थंगमनशीलः तथाधनंधनंसनितासंभकादा- तावा उनन्तत्वात्पष्ठीप्रतिषेधः तथाअर्यः स्वामीबृहस्पतिः अभिदिप्स्वः अभिभवनेच्छावतीः विश्वाइन सर्वाएवमृधः हिंसकाः सेनारथानिवयुद्धेवेगेनपरकीयान् स्थानिय विवह विशेषण शिथिलीचकार यद्वा इवशब्दाश्चार्थे रथांबविववह लडथैलिट् ॥ १३ ॥ अथचतुर्दशी- जिप्टपातपनीरक्षसंस्तप्येवानिदेदधिरेदृष्टपीयम् । आविस्ततप्वपदसत्तक्थ्यं वहस्पतेविपरिरापोअर्दय ।। ११ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ १०३२ तेजिठया। तपनी। रक्षसः । तप । ये । त्वा । निदे। दधिरे। दृष्टवीर्यम् । आविः । तत् । कृप्त। यत् । असत् । । । उक्थ्य॑म् । बृहस्पते । वि। परिधरपः । अर्दय ॥ १४ ॥ हेबृहस्पते नेजिष्ठयातिशयेनतिग्मया तपनीतापकारिण्याहेत्यारक्षसोराक्षसांस्तप नाप- य राक्षसाः दृष्टवायुद्धेषुदृष्टपराक्रम स्वात्वानिदेनिन्दायाविषयंदधिरे स्तवन्तः तानतापये- तिसमन्वयः तेतवउक्थ्यंसर्वेमशंसनीयंयवीर्यमरापूर्वमासीत् तदधुनाआविप्लप्य मक्टीकुरु तेनचवीर्येणपरिरापः परिषदतोनिन्दकानसुरान् व्यय विशेषेणवाधस्व ॥ १४॥ याहस्सत्पेपशौएपाहविषोनुवाक्या मदानानामितिखण्डेसूषितम्-बृहस्पतेअतियदों- अहनिमृस्तियाउपवाचःसचन्तइति एपैवाश्विनशस्त्रेपरिघानीया सत्रिनञ्च-बृहस्पते प्रतिय- दर्योअर्हादितिपरिधानीयेति । सैपासूक्तेपञ्चदशी- वृहस्पतेअतिपदोअर्हाद्युमद्विभातिकमज्जनेषु । यहीदपच्छवसकतमजाततटस्मामुद्रविणहिचित्रम्॥१५॥३१॥ वृहस्पते । अति । यत् । अर्यः । अहा॑त् । गुह्मत् । विभाति । ऋतुमत् । जनेषु । यत् । दीदयत् । शव॑सा । ऋतप्रजात । तत् । अस्मामु । द्रविणम् । धेहि । चित्रम्॥ १५ ॥ ३१॥ प्रजान सस्पेनोपनहेगृहस्पते गर्थश्रेष्ठोबालणः सर्यान्कामानतिअतीत्ययद्रलवर्चस तेगः अहत्पूिजयेव अर्हपूजायां लेट्याडागमः जनेपुत्रासणेपुयुमद दीप्तियुक्तंन तुमद ज्ञानो- पेनंयतसवर्चसंविभाति विशेषणदीप्यते यशवसापरेनस्याअयंजनंदीदयव दीदयतिदीक्षिक- मां दीपपति चिपंचायनीयतद्वर्षसरूपंदविणंअस्मासुधेहिनिधेहि यद्वा अर्यउदारोपि त्वया- दनंधनं अतीवाहाव अद्दधीत यश्चत्वद्दत्तंधनंजनेपुनरस्तोत्रणिपुदीप्रियुक्तर्मसाधनंचविभा- नि पञ्चधनं शवसान्नादिसमृबादीदयतु स्वाअयंदीपयनि नाशं धनभस्मासुधेहि तथाच मातणम-गृहस्पतेमागिपर्योभहादित्येतयापरिदध्यात्तेजस्वामोवलवर्चसकामोतीक्वान्यान्व- ·मं०२ अ०३ सू०२३] द्वितीयोष्टका सवर्चसमर्हतिद्युमदितिद्युमदिवबैब्रह्मवर्चसंविधातीतिवीववैब्रह्मवर्चसंभातियद्दीदयच्छवसकतम- जानेतिदीदायेववैब्रह्मवर्चसंतदस्मासुद्रविणंधेहिचित्रमितिचित्रमिववैवलवर्चसंब्रह्मवर्चसीब्रलय- शसीभवतीति ॥ १५॥ ॥ इति द्वितीयस्पषष्ठेएकत्रिंशोवर्गः ॥ ३१ ॥ अथषोडशी- मान.स्तेनेभ्योयेअभिगृहस्पटेनिरामिणोरिपवोन्नैपुजागृधः । आटेनामोहंतेविषयोहृदिबृहस्पते॒नपर साम्नौविदुः ॥ १६ ॥ मा। नः । स्तेनेभ्यः । ये। अभि । द्रुहः । पदे । निरामिणः । रिपर्वः । अन्नेषु । जागृधुः । आ। देवानाम् । ओहंते । वि । वयः । हृदि । बृहस्पते । न । परः । साम्नः। विदुः॥ १६॥ हेबृहस्पते नोस्मानस्तेनेत्यः स्त्यानमस्तियेषुइविस्तेनाचौरा. तेयोमादाः वान्दुर्शपति येचौराद्रुहः पाणद्रोहस्यपदेस्थानेनिरामिणः नितरांरमणशीलगः रिपव हिसका सन्तः अ- नेपुपरकोयेषु अभिजागृधुः अभिकांक्षन्ति गृधुअभिकांक्षाया लिटिरूपं येचदेवानावित्रयः वि- विशेषेणवर्जनं बोब्लीइतिधातूवर्जनेवर्तते यएवविद्वान्दक्षिणाप्रतिगृह्णातिनैनंदक्षिणालीनाती- लिएकस्यवर्जनार्थेदृष्टत्वादपरस्यापिवर्जनार्थत्वम् तवहादस्वकीयेहदयेआओहतेभावहन्ति दे- वानांयागास्तुतीश्चनकरयामेतिपन्य तइतियावत् तेभ्योस्मान्मादाइतिसमन्वयः येपुमांसः सा- त्रः साममयात्वनः परः परस्तादन्यदुत्कृष्टंसामयदक्षोभं सामरक्षोहमितिश्रुतेः । नविदुन- जानन्ति किन्तु सर्वसाधकंसामत्वामेव विदुषोस्मान स्तेनेभ्योमादा.॥ १६ ॥ अथसप्तदशी- विश्वभ्योहित्वाभुवनेभ्यस्परित्वष्टाजन साम्न साम्न कविः। सचिट्टैणयाब्रह्मणस्पति होहन्तामहऋतस्पतरि ॥१७॥ १ऐ० प्रा०४ ११ । २० म०६३।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०३२
विश्वेभ्यः । हि । त्वा । भुवनेभ्यः। परि ।
त्वष्टा । अर्जनत् । सान्न साम्नः । कविः ।
सः। ऋणचित् । ऋणयाः । ब्रह्मणः । पतिः । द्रुहः । हन्ता ।
महः । ऋतस्य । धरि ॥१७॥
हेअाणसने त्वष्टामजापतिः विश्वेश्योभुवनेश्यस्परिसर्वेश्योभूतजालेयः उत्कृष्टत्यात्वां
अजनदि अजीजनवरवलु ततस्त्वंसानःसाम्नः सर्पस्पापिसानः कविः कुशब्दे अचइरितिइम-
त्ययः उच्चारपिताकर्तासि यदा कविःकान्तदर्शीत्वष्टासानःसानः सर्वस्यापिसानःसारेण
त्वामजीननद किञ्च सब्रह्मणस्पतिः महोमहतऋतस्ययज्ञस्यधर्तरि धारकेयजमानेकणचित स्तो-
तृकाममणमिवचिनोवीतिऋणचित किञ्च ऋणयाः पापरूपस्यऋणस्ययावयितापृथकर्ताचगुहा
कर्मणोदोग्धुरसुरस्यहन्ताभवेति ॥ १७ ॥
अथाटादशी-
नवश्रियेव्यजिहीतपर्वतोगवांगोत्रमुदरजोयदगिरः ।
इन्द्रेणपुजातमापरीस्तरहस्पतेनिरपामौलोअर्णवम् ॥ १८॥
तव । श्रिये। वि । अजिहीत । पर्वतः । गर्वाम् । गोत्रम् ।
उत्अटैजः । यत् । अहिः । इन्द्रेणा। युजा । तमसा । परितम् ।
बृहस्पते । निः। अपाम् । औजः । अर्णवम् ॥ १८ ॥
अगिरः आगिरसहेबृहस्पते गवामावारकोबलेनाधिष्ठितः पर्वतः तयश्रियेआश्रयणार्थ
व्यनिहीत विवृनद्वारतामगच्छद ततस्त्वंयद्यदागो इनित्रकटयचश्चेतिसमूहाथैवमत्ययः गवां
समूहमुदसनोनिरगमयः तदाइन्द्रेणयुजासहायेन युक्तस्त्वतमसावृत्रासुरेणपरीवृर्वपरिवाना-
तंगपामर्णवस्थानभूतं मेघनिरोनः नितरामधोमुखमकार्षीः ।। १८ ॥
अथैकोनविंशी-
ब्रह्मणस्पतेत्वमस्ययन्तासूक्तस्य॑बोधितनयंचजिन्य ।
विश्वतद्रयदर्वन्तिदेवावृहदेमविदथेसुवीराः ।। १९ ॥ ३२॥

·।
मं०२ अ०३ सू०२३] द्वितीयोष्टकः
ब्रह्मणः । पते । त्वम् । अस्य । यन्ता । सुउक्तस्य । बोधि ।
तनेयम् । च । जिन्व । विश्वम् । तत् । भद्रम् । यत् ।
अवन्ति
देवाः । वृहत् । वदेम । विदर्थे । सुध्वीराः ॥ १९॥ ३२ ॥
हेब्रह्मणस्पते ब्रह्मणांस्तोत्राणामधिपते अस्यजगतोयन्तानियामकस्त्वं सूक्तस्यअस्मदीय-
मिदं बालणस्पत्यंस्क्तंबोधि बुध्यस्व त्वंतनयं पुत्रपौत्रादिलक्षणंसन्तानंचजिन्व जिविःमीणनार्थः
लोटिरूपम् पीणय भवादृशादेवायदवन्तिरक्षन्ति वत्तादर्शविश्वंसभकल्याणंभवति अतोवयं
विदथेस्मिन् यज्ञेसुवीराः शोभनपुत्रपौत्राःसन्तः बृहत्पभूतमिदंस्तोत्रंवदेमधूयाम ॥ १९ ॥
॥ इतिद्वितीयस्यषष्ठेद्वात्रिंशोवर्गः॥ ३२ ॥
वेदार्थस्यप्रकाशेनतमोहार्दनिवारयन् । पुमश्चितुरोदेयाद्वियातीर्थमहेश्वरः॥१॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गपवर्तकश्रीवीरखुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेणसा-
यणाचार्येणविरचिते माधवोयेवेदार्थप्रकाशेऋक्संहिताभाष्येद्वितीयाष्टकेषष्ठोध्यायः ॥ ६॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥
यस्यनिःश्वसितवेदायोवेदेश्योरिवलंजगर ॥ निर्ममेतमहंवन्देविद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
अथऋपिच्छन्दोदेवताविनियोगपुरःसरंसप्तमो व्याख्यायते गात्समदस्यद्वितीयमण्डलस्य
तृतीयेनुवाकेदशसूतानि तवेकंसूक्तं व्यारुतम् सेमामिविपोळशद्वितीयंसूक्तम् अत्रानुक्रम्य-
ते-सेमांपोळशास्यात्रिष्टुपद्वादशोचसैन्दोचेति मण्डलदष्टागृत्समदकपिः द्वादशोपोडश्योत्रिष्टुनी
शिवाचतुर्दशजगायः बालगसत्यहेत्युक्तत्वात् तुहादिपरिभापयाइदमादोनित्रीणिसूक्तानित्रा-
लणस्पत्यानि अस्यसूतस्यद्वादशोपेन्द्रीइन्द्रदेवत्या चशब्दाव ब्राह्मणस्पत्याच सामान्यविनि-
योगःपूर्वमेवोक्तः विशेषस्तुलिद्वादवगन्तव्यः ।
तत्रैपामथमा-
अम् सेमामविड्डिमतियईशिपेयाविधेम॒नव॑यामहागिरा।
पांनोमीवास्तवतेसवातवरहस्पतेसोपंधःसोतनौमनिम् ॥१॥
सः । इमाम् । अविड्डि । प्रभृतिम् । यः । ईशिंपे । अ॒या ।
विधेम । नर्वया । महा । गिरा । या । नः । मीट्वान् । स्तवते ।
सरो । तव । बृहस्पते । सीसधः । सः। उत । नः । मतिम् ॥ १॥
।
हेपहसते यस्त्वईशिपेसर्वस्पजगतईश्वरोभवसि सत्तइमामस्मदीपांप्रतिपकर्षणभृतां स्तु-
निभरिमामुहि अवते मात्पर्धस्पलोट्येतद्दपम् वयंचयांभपाभनपाछान्दसोवर्णटोपः न-
वयानूतनयापत्यग्रयामहामहत्यागिरावेदरुपयास्तुनिटक्षणयावाचाविधेमपरिचरेस विधतिःप-
रिचरणरुमा उतभपिचनोस्माकं मध्येमाद्वानरोकास्तुवेवर्षिता कनेवियावद तपरासामिप्रभूतः
सन् पधायेनप्रकारेणपकामनयास्तववेत्वांस्तीति हेवृहस्पते बृहतोमलणोपयस्पस्वामिन् सत्वं
नोस्साङमति तदभिमफलंसीपयः साधय छान्दसेनहिचहिएतद्पम् ॥ १॥

·म०२ अं०३ सू०२४] द्वितीयोष्टकः अथद्वितीया योनन्वान्यनमन्योजसोताददमन्युनाशम्बराणिवि । पाच्यावयदच्युताब्रह्मणस्पतिराचाविशद्दसुमन्तविपर्वतम् ॥ २॥ यः। नन्वानि । अनमत् । नि। ओज॑सा । उत । अदर्दः । मन्युना । शम्बराणि । वि।प्र। अच्यवयत् । अच्युता । ब्रह्मणः । पतिः। आ। च । अविशत् । वसुमन्तम् । वि। पर्वतम् ॥ २॥ पोबलगस्पतिः नन्वानि नमनीयानिराक्षसादीनिओजसाबलेनन्यनमव नितरामनमपत् पह्वीभूतान्यकरोव उतभपिच सब्रह्मणस्पतिर्मन्युना मनुनाकोधेनवा मन्युर्मन्यतेनिकर्मणःको- धकर्मणोवधकर्मणोवेतियास्कः । शंबराणि मेघनामैतद मेधाव्यदर्दः वर्षणार्थविदारितवान् ह. विदारणे इत्यस्मायलगन्तालचेतद्रूपम् तदनन्तरंअच्युताअच्युतानिनेश्वल्येनमेघेवस्थितान्यु- दकानि पाच्यावयत् प्रकर्षेणगमयद मेघानिरगमयदित्यर्थः तथावसुमंतगोरूपधनवन्तं पर्वतंत्र- लनानासुरेणबिलद्वारेपिधानार्थनिहितं शिलोच्चयंआचाभिमुख्येनचेव चशब्दश्चेदर्थः समुच- यार्थत्वेतुचवायोगेपथमेतिपूर्वस्याच्यावयदित्यस्यायुदात्तत्वंस्यात् अस्पचसर्वानुदात्तत्वं चेदर्थेतु निपातैर्ययदिहन्तेतिनिघातमतिषेधःसिध्यति व्यविशद विशेषेणपविशति तदानींवद्रोरूपंधनं पामोदित्यर्थः ॥ २॥ - अथवृतीया- तद्देवानांदेवतमायकव॑मर्थनन्ह्वावदन्तवीळिता। उद्गाआजदर्भिन्ब्रह्मणावलमहत्तमोज्यचक्षयत्वः॥३॥ तत् । देवानाम् । देवतमाय । कर्वम् । अवेनन् । हता। अवदन्त । वीळिता। उत् । गाः । आजत् । अभिनत् । ब्रह्मणा। वलम् । अगूहत् । तमः । वि। अचक्षयत् । स्वरितिस्वः ॥ ३ ॥ १नि.१०.२९.। । - ·५६२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७५०२ देवानामिन्दादीनांमध्येदेवनमाय अतिशयेनदानादिगुणयुक्ताय पाठ्यर्थेचतुर्थी ईदृशस्प चलणसतेस्तकत्वकर्तव्यकर्म किंपुनस्तदितिचेदुच्यते-दृह्ना दृढानिपर्ववादीनि अश्रयन् अं- थविमोचनमतिहर्षणयोः अस्पबलेनअथितानि विश्लिष्टान्यभूवन तथावीळितावीळितानिसंस्त भितानिदृढीकतानिवृक्षादीनि वीळयतिश्चबीडयतिश्वसंस्तंभकर्माणावितियांस्कः । अबदन्त मृ- न्यभवन बदतिर्मुझावकर्मा अपिचसब्रह्मणस्पतिः बलेनापहतागाः उदाजद अजगतिक्षेपणयोः देवान्मत्युदगमयव नथाबलणाआमीयेनमन्त्रेणवलंसर्वस्यावरकमसुरंभभिनत् मन्त्रसामध्येना- सीव तदनन्तरंबलेनोत्पादिततमः ध्वान्तंभगृहव गुहूसंवरणे गूढमदृश्यमकरोत तदनन्तरं स्वरा- दित्यव्यचक्षयव तमसोनिराकरणेनतत्स्थमदर्शमद चष्टिःपश्यतिकर्मा ॥३॥ अथचतुर्थी- अश्मास्यमयुतंब्रह्मणस्पतिर्मधुधारमुभियमोजसातॄणत् । तमेवविश्वैपपिरेस्वदृशौवहुसाकंसिसिचुरुसमुद्रिणम्॥४॥ अश्मआस्यम् । अवतम् । ब्रह्मणः । पतिः । मधुधारम् । अशि। यम् । ओज॑सा । अर्तृणत् । तम् । एव । विश्वे । पपिरे । स्वादशः । बहु । साकम् । सिसिः । उत्सम् । उद्रिणम् ॥ ४ ॥ बह्मणस्पतिः ब्रह्मणोमवस्यपतिः पालयितादेवः अश्मास्य अश्मवदृढतरास्यम् यास्क- स्त्याह-अशनवन्तमास्यन्दनवन्त मिति । ब्यापनवन्तम् आसेचनवन्त मितितस्पार्थः मधुधार मधुमोदयित्रो उदकधारायस्यनादशम अवतंअवस्तात विस्तृत यमेघओजसायलनेभायण व उदिहिंसानादरयोः अहिंसीव वर्पणार्थमवधोदित्यर्थः तमेवमेघविश्वेसर्वेस्वदृशः स्वरादित्यः तस्यसंबन्धिनोटारोरसयः पपिरे धर्मकालेपिबन्ति मेधेनवृष्टस्योदकस्पपानात्तमेवपिबन्तीत्यु- च्यते तेवरमयोवर्षासुउत्सं उत्सेचनवन्तंउदिणउदकवन्तमेघंसाकंसहयुगपदेवबहु सिसिचुः धर्मकालेयसीतं ततोपिबहुतरंसहस्रगुणितं सिञ्चन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥ अधपश्चपी- सनाताकाचिद्भुनामीत्यामाद्भिःशरद्भिदुरोवरन्नयः । अपतन्ताचरतोअन्पदन्यदिद्याचकारवयुनाब्रह्मणस्पतिः ॥५॥१॥ नि०५.१६.। २.नि० १०.१३.। ।

·.
मं०२ अ०३ सू०२४] हितीयोष्टकः
सना । ता । का। चित् । भुव॑ना । नवौत्वा । मातृभिः ।
शरतभिः । दुरः । वरन्त ।यः । अयंतन्ता । चरतः।अन्यत् अन्यत्।
इत् । या। चकार । वयुना । ब्रह्मणः । पतिः॥ ५॥१॥
हेविग्यजमानाः वोयुष्मदर्थसना सनातनानि ता तानिकाचित् कानिचित् बल-
णस्पतेः प्रज्ञानानि भुवनाभुवनानां सुपांसुलुगितिषष्ठ्यालुक् भुवनानामुदकानां भवीत्वा भा-
व्यानां दुरोदाराणिमाद्भिः मासैः पद्दनित्यादिनामासशब्दस्यमास्भावः स्वतवस्मासोषसांच-
इष्यते इतित्वम् शरद्भिः संवत्सरैश्चवरंत विवृण्वन्ति तत्कालेवर्षणार्थमेघद्वाराण्युद्धाटयन्ती-
त्यर्थः कानिपुनस्तानि ब्रह्मणस्पतियायानि वयुना ज्ञाननामैतत् ज्ञानानिमविषयाणिचकार
कृतवान् तदनन्तरं अयतन्ना अयतमानौ अप्रयत्नौ उभौलोकौद्योश्च पृथिवीच अन्यदन्यदि-
व अन्यदन्यदेवपृथिवीवृष्टिजलं दिव्यमुकंद्यौः उदककार्य हविलक्षणं पार्थिवमन्नं एवं पर-
स्परव्यतिहारेणचरतोभुआवे चरगतिभक्षणयोः ॥ ५॥
॥ इनिद्वितीयस्यसप्तमेमथमोवर्गः ॥ १ ॥
अथपष्ठी-
अभिनक्षन्तोअभियेतानशुनिधिपणीनांपरमंगुहाहितम् ।
विद्वांसःप्रतिचक्ष्यानृतापुनर्यतउआयन्तदुदीयुराविशम् ॥६॥
अभिनन्तिः । अभि । ये। तम् । आनशुः । निधिम् । पीनाम्
परमम् । गुहा । हितम् । ते। विद्वांसः । प्रतिध्वक्ष्य । अता । पुनः।
यतः । ऊँ इति । आर्यन् । तत् । उत् । ईयुः । आधविशम् ॥ ६ ॥
गोसमूहेपणिभिरमरैरपहतेसति पणीनांस्थानं सरमाख्ययादेवशुन्याज्ञात्वा ब्रह्मण-
स्पतिनासृष्टाअहिरसस्ववस्थानप्राप्य गोसमूह पणिभिनिर्मितामायाश्चदृष्ट्वा असुरनिवासस्था-
नं स्वहस्तोद्भूतेनाग्निनादग्ध्या पत्यागच्छन् तदेतदुचेनोच्यते अभिनक्षन्तः अभितोगच्छन्तो-
येगिरसः निधिगोसमूहरूपं निधानं धनं परममुत्सृष्टं पणानां तृतीयार्थेषष्ठी पणिभिः गुहागुहायां
हितं निहितं स्थापितं अयानशुः अभिलक्ष्यानशिरे माप्तवन्तः विद्वांसोभिज्ञास्तेगिरसः अ-
नृताअनृतानिअसुरैः कृतामायाः प्रतिचक्ष्यदृष्ट्या आविशं आवेष्टुंभवेष्टुंयतउयतएव स्थानादायन
अच्छगन् तत्स्थानं पुनरुदीयुः उदगच्छन् उत्कर्षेणमामाः ॥ ६॥

·५६१ - सक्संहितामाप्ये [अ०७१०९ अथसप्तमी- ऋतावान प्रतिचक्ष्यातापुनरातआतस्थुःकवयोमुहस्पथः । तेबाहुभ्यांधमितमनिममनिनकिप्पोअस्त्यरणोजुर्हितम् ॥७॥ अतश्वानः। प्रतिश्चक्ष्य । अता । पुनः । आ । अतः । आ। तस्थुः । कवयः। महः । पृथः । ते । बाहुभ्याम् । धुमितम् । अग्निम् । अश्मनि । नकिः । सः। अस्ति । अरणः । जडः।हि । तम् ॥७॥ ऋतावानः अतमितिसत्यनामधेयं तद्वन्तः कवयः कान्तदर्शिनः सर्वज्ञाअगिरसः अनृताअ- नृतानिपतिचक्ष्यपूर्वोकमकारेणदृष्ट्वाअतः अरमावस्थानाव पुनराजिगमिपवः महस्पथोमहतोमा- निपतिभातस्थुः अवतस्थिरे अवतिष्ठमानाचते बाहुण्याहस्तायांधमितमन्थनेनोत्पादित मज्वालितं तमग्निंअश्मनिपणीनांनिवासभूनेशिलोच्चयेजहहिं दग्धुत्यक्तवन्तःसलु भरणः अरम्- यितादाहेनदुःखकारीसोनिः पूर्वतकनकिरस्तिनविद्यते अविद्यमानमनिस्वसामर्थ्यांदुत्पायतत्रम- विक्षिपुरित्यर्थः ॥७॥ अथाश्मी- तज्यनक्षिणब्रह्मणस्पतिर्यत्रषष्टिमतदश्नोतिधन्वना। तस्यसाध्वीरिपोयाभिरस्यतिनृचक्षसोदृशयेकर्णपोनपः ॥८॥ ऋतज्येन 1 क्षिप्रेण । ब्रह्मणः। पतिः । यत्र । वष्टि । प्र । तत् । अभोति । धन्वना । तस्यं । साध्वीः । इपवः। याभिः । अस्यति । नृचक्षसः । दृशये । कर्ण योनयः ॥ ८॥ झवन्येन वंसत्यमेवग्यायस्पतेनक्षिमेण इपूणक्षिपकेणधन्वनाधारणभूतेनधनुषायः मल- णस्पतिःवलणीपषस्पपाटयितादेवः यत्रयस्मिन्विपयेवटिकामयतेतत्मानोति प्रकर्षणव्यामोति अभोव्यत्ययेनपरस्मैपदम् तस्पधनुपः साध्वीः साधिकारलाइपयोपन्ति याभिरिपुभिः बातण- सविरस्यति राक्षसादीनक्षिपति कीदृश्यस्ताः नृचक्षसः नृन्पश्यतः उपरक्षणमेतत् सर्वज्ञस्पय- सणसतेः रामदर्शनायज्ञानायनाताः कर्णयोनयः श्रोपेन्द्रिपेणमासमपूतानाकर्णरुष्टावा भाणाः अलणसतिगंधेरेपसर्वसाधपदी निभावः ॥ ८॥ ।

·- मं०अ०३सू०२४] द्वितीयोष्टकः अथनवमी- ससैन्यःसविनयःपुरोहितःसमुष्टुंत सयुधिब्रह्मणस्पतिः । चाक्ष्मोयहाजमरतेमतीधनादित्सूर्यस्तपतितप्यतुथा ॥ ९॥ सः। सम्ध्नयः । सः। विश्नयः। पुरःधहितः। सः । सुस्तुतः। सः। युधि । ब्रह्मणः । पतिः। चाक्ष्मः । यत् । वाजम् । भरते । मती। धर्ना । आत् । इत् । सूर्यः । तपति । तप्यनुः । यथा ॥ ९॥ पुरोहितोदेवैःपुरतोत्रस्थापितः सब्रह्मणस्पतिः संनयः विश्लिष्टानांमवैःसंगमयिताभ- वति विनयः संगतानांविविधनेतापृथक्वापिसएव तथा ससुष्टुतः शोभनस्तोतभिःस्तुतश्च भवति तथायुधिसंग्रामेसस्तोतॄणामनुग्रहाय पादुर्भवतीतिशेषः यद्यदाचामः चष्टेः क्षमतेवा- सर्वस्यदृष्टासर्वसहोवा ब्रह्मणस्पतिः याजमन्नमतीमननीयंपशस्तंधनाधनंचस्तोतॄणापर्थांयभरते विभर्ति वृष्टिद्वारापोषयति आदिवअनन्तरमेवतप्यतुस्तापकःसूर्यः वृथा अनायासवचनमेतन अनायासेनतपतिदीप्यते ब्रह्मणस्पतिनादत्तैरनेर्धनैश्चयज्ञस्पसिद्धत्वात्स्वयंकवसंहबीपिभुजान- एववर्ततइत्यर्थः ॥९॥ अथदशमी- विशुप्रभुथममेहनावतोरहरपतेःसुविदत्राणिराध्या। इमासातानिवेन्यस्याजिोयेजनाउआयेशुञ्जतेविश॥३०॥२॥ विशु । प्रश्न । प्रथमम् । मेहनाश्वतः । बृहस्पतेः । सुविदाणि। राध्या । इमा। सातानि । वेन्यस्य । वाजिनः। येन । जनाः। अये। शुलते । विशः ॥ १० ॥ २ ॥ विभुविभूनिव्यानानि प्रापभूणिपोढानि प्रथमं प्रथमानिमुख्यानि एवंभूतानिमेहनावतः वर्षणवतोदृष्टिपदस्यबृहस्पतेः बृहतोमवस्यपालपितु. संबन्धीनिसुवित्राणि विदुलाभे सुविदेः कान् सुष्ठुलब्धव्यानि सुविबंधनं भवतीतियास्कः । राध्याराध्यानिसम्पकसाधनीयानिमाप्त- व्यानीवियावत् इमासावानीमानिधनानिवेन्यस्यकमनीयस्यवाजिनो नवनोबृहस्पतेः तृतीयार्थ -- + । --

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७५.३
पठी वृहस्पतिनादत्तानियेनधनेनउभयेउभयविधाजनाः स्तोतारोयजमानाश्चदेवामनुष्याचवा
विशोनिविष्टाः सन्तोभुञ्जते भोगान्लभन्ते तत्सबृहस्पतिनादत्तमित्यर्थः॥ १० ॥
॥ इतिद्वितीयस्यसममेद्वितीयोवर्गः ॥२॥
अथैकादशी-
योवरेजनेविश्वाविभुमहामुरण्वःशवसाववक्षिथ ।
सघोदेवान्प्रतिपप्रथेपृथुपिश्येदुतापरिभूह्मणस्पतिः ।। ११ ॥
यः। अरे । राजने । विश्वध्या । विशुः 1 महाम् । ॐ इति ।
र॒ण्वः । शव॑सा । ववक्षिथ । सः । देवः । देवान् । प्रति । पप्रथे। पृथु ।
विश्वा । इत् । ऊँ इति । ता । परिभूः । ब्रह्मणः। पतिः ॥११॥
विश्वथासर्वकारेणविभुप्तिः रण्वोरमयिता स्तोतव्योवायोब्रह्मणस्पतिः अवरेनिकृष्टे
बजनेवर्जनहेतुभूतेवलेवर्तमानंदुर्वलमितियावत् महामुमहान्तंच छान्दसोवर्णलोपः उभयविधंस्तो-
तारंशवसाआत्मोपेनबलेन ववक्षिथ वोढुमिच्छति सदावहताविपावद वहतेःशननस्पलि-
टयेतद्रूपं पुरुषव्यत्ययः सदेवोदानादिगुणयुक्तः देवान्यतिसर्वेषांदेवानांपतिनिधिःसनपृथुपमथे
अत्यन्तमथते यशसाविस्ती!भवतीतियावद यस्मादेवतस्मात् विश्वेदुसाण्येवतातानिसर्वाणि
भूतजातानिपरिभूः परिभवन् अभिभवनपतइतिशेषः।। ११॥
अथवादी-
विश्वसत्पमंघपानापुपोरिदार्पश्चनममिनन्ति ताम्।
अच्छेन्द्रावह्मणस्पतीहपिति॒न्नंयुजेवाजिनाजिगातम्॥ १२॥
विश्वम् । सत्यम् । मघवाना । युवोः । इत् । आपंः । चुन ।प्र।
मिनन्ति । व्रतम् । वाम् । अच्छे । इन्द्राब्रह्मणस्पतीदति । हविः ।
नः । अन्नम् । युजांध्दव । वाजिना जिगातम् ॥ १२ ॥

·मं०२ अ०३ सू०२४] हितीयोप्टकः ५६७ हेमधवाना मघमिविधननाम तद्वन्ताविन्दाब्रह्मणस्पती युदोरित युवयोरेव विश्वसर्व स्तोत्रं सत्यंयथार्थं स्तुत्यायद्यगुणजातं प्रतिपाद्यते तत्सर्वंयुक्योर्विद्यमानमेव नत्वारोपितमि- त्यर्थः तधाचनेत्येतत्पदृष्ट्य समुदायः ऐकायंत्वाध्यापकसाम्पदायिक पयेवशब्दस्पपूर्वपदेन आपश्चापोपिउपलक्षणमेवर एतदुपलशिवानिसर्वाण्यपिभूतानिवायुवयोर्बत कर्मनपमिन- न्तिनहिंसन्ति मोहिसायाम् कैयादिकः मीनातेनिगमइविह्रस्वत्वम् हेइन्द्राब्रह्मणस्पती नो- स्साकंहविरच्छाभिमुख्येन जिगातंगच्छतम् आगच्छत मितियावत जिगातिर्गतिकर्मा जौहो- त्यादिकः तत्रदृष्टान्तः-युजेववाजिना युजारथेनियुक्तीवाजिनी पेजनवन्तावश्वौअबंघास प- वियथास्वयमेवशीभंगछवस्पद्वत् शीप्रपागच्छतमित्यर्थः युजेवेत्पत्रमुपांसुलगितिमधमाद्विव- चनस्याकारः तृतीयायांहिसावेकाचइतिविभक्तरुदात्तत्वम् ॥ १२॥ अथत्रयोदशी- उताशिष्टाअनुभृण्वन्तिवहयःसभेयोविभोभरतेमतीधनो। पीलुद्देषाअनुवर्शऋणमादिःसहाजीसमिथेब्रह्मणस्पतिः ॥१३॥ उत । आशिष्ठाः ! अर्नु । शृण्वन्ति । वह्नयः। सभेयः । विप्रः । भरते । मती । धना । वीद्वेषाः । अनु । वशां । ऋणम् । आदि। सः। हु । वाजी । सम्इथे । ब्रह्मणः। पतिः ॥ १३ ॥ उतअपिचआशिष्ठाः आशुतराः शीमगामिनोवह्नयः अश्वनामैतत् वोढारोवलणस्प- वेस्थाअनुशृण्दन्ति अस्माभिःकृतस्तोत्रं अनुक्रमेणशृण्वन्ति यदा ब्रह्मणस्पतिना कतमनु- शासनं भवन्ति अतस्ते तमस्मदीयंयनं मापयन्त्विविशेषः सभेयः सभायांसाधुः श्छन्दसी- तिहः विमोमेधावीअध्वर्युोतावामतीमत्यामननीयेनस्तोत्रेण सुपांसुलुगितिपूर्वसवर्णदीर्घः ध- नाहविर्लक्षणानिधनानितस्मै ब्रह्मणस्पतये भरतेविभर्ति संपादयतीतियावत् यद्वा स्तोत्रेणध- नानिभरने विभर्तिपोषयदि अतोवी द्वेषाचीळून दृढान प्रबलान् राक्षसादीन ट्वेष्टोति तादृशो- बह्मणस्पतिः वशावशायागोः सुसुनुमितिषश्यालुकः अत्यकइतिपरुतिभावः ऋगंअस्मा- भिर्यमभिः पदेयं अवदानात्मकं अनुअनुक्रमेणादिरादाताभत्तितिशेषः अवदानस्य कण- ·५६८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७३०४ वचनैचिरोपेविक्षिणवाजायतेब्रह्मचर्मणपिपईत्यादिनास्पष्टमानातम् । यता अनुरा- नुगुण्ये दशावशस्यकामस्याभिलापस्यानुगुणंआदाताभत्वितियोज्यम हशब्दामसिद्धौ सखेल मलणस्पतिः समिथे संयन्ति सद्गच्छन्तेस्मिन्नाहुतिभिर्देवाइतिसमिथोपज्ञः तस्मिन्वाजी अ- नवान् तस्मादविपआदाताभव स्वित्यर्थः ॥ १३ ॥ अथचतुर्दशी- ब्रह्मणस्पतैरमवद्यथावशंसत्योमन्युर्महिकर्माकरिष्यतः। योगाउदाजत्सदिवेविचाभजन्महीवरीति-शवसासरत्पृथक् ॥६॥ ब्रह्मणः । पतेः । अभवत् । यथावशम् । सत्यः। मन्युः । महि । कर्म । करिष्यतः । यः। गाः। उत्आर्जत् । सः । दिवे। वि। च। अभजत् । महीध्दव । रीतिः । शव॑सा । असरत् । पृथक् ॥ १४ ॥ महिमहत्कर्मकरिष्यतः ब्रह्मणस्पतेः मन्युः मननसाधनोमन्त्रः क्रोधोवायथावशं पधाका- मसत्पावितथोभवत सयथाकामयतेतथाकरोतीत्यर्थः योब्रह्मणस्पतिः पणिभिरपहतागाः उ- दानव उद्गमयत् गुहापानिरगमयदित्यर्थः सबलणस्पतिः दिवेधुलोकायतत्रत्येयोदेवेश्यइ- त्यर्थ: व्यभजच्च नागाविभक्ताश्चाकरोद सचगोसमूहः महीवरीतिः महतीस्तुतिरिव रीड्सवणे यथागंगादीनांस्रोतः विभक्तंसद निनदेशाभिमुखंपसरति तथाशवसाआत्मीयेनवलेन तत्तदे- वगृहपृथविभिनंअसरद अगच्छत् ॥ १४ ॥ থষখী- ब्रह्मणस्पतेसुयमस्यविश्वहारायःस्यांमध्योऽवयंस्वतः। वीरेपूवीराँउपपंधिनस्त्वंपदीशानोब्रह्मणावेपिमेहव॑म् ॥ १५ ॥ ब्रह्मणः । पते । सुध्यमस्य । विश्वहाँ । रायः । स्याम । रथ्यः । वर्यस्वतः । वीरेएं । वीरान् । उप । पॅग्धि । नः । त्वम् । यत्। ईशानः । ब्रह्मणा वेपि । मे। हवम् ॥ १५ ॥ तै. सं. ६.३०

·मं०२अ०३सू०२५] द्वितीयोष्टकः
हेब्रह्मणस्पते मचाधिपते सुपमस्पसुष्टुनियन्तव्यस्प वयस्वतोन्नयुक्तस्प रापोधनस्पविश्वहा
विश्वेषुसर्वेष्वहस्सुरथ्योधिपतयः स्यामभूयास्म रथाएषांसन्तीतिरथ्यः छन्दसीवनिपावितिम-
त्वर्थीपोयः ईकारः अपिच नोस्साकवीरेषुवीर्याजातेप्वस्मदीये पवेषुपीरानपुत्रान्त्वं उपग्धि सं-
पृक्तान्कुरु उत्पादय पृचीसंपर्के रौधादिकः वयंपौवानपिलोमहीतियावर यवतः ईशानः सर्व-
स्येश्वरस्त्वं ब्रह्मणा अन्ननामैतत् हविर्लक्षणेनान्नेनसह मेहवम् मदीयंस्तुतिलक्षणमाह्वान वेपि
कामयसे वीगतिपजनकान्यशनखादनेषु अतोमयोक्तंकुर्वित्यर्थः ॥१५॥
अथपोडशी-
ब्रह्मणस्पतॄत्वमस्ययन्तासूक्तस्यबोधितनयंचजिन्व।
विश्वतद्रयदर्वन्तिदेवाहदेमविदथैसुवीराः ॥ १६ ॥३॥
ब्रह्मणः। पते । त्वम् । अस्य । यन्ता । सुध्उक्तस्य । बोधि । तनयम् ।
च । जिन्व । विश्वम् । तत् । भद्रम् । यत् । अवन्ति । देवाः।
बृहत् । वदेम ।विदथे । सुध्वीराः ॥ १६ ॥ ३ ॥
हेब्रह्मणस्पते यन्तासर्वस्य जगतोनियन्तात्वं अस्यसूक्तस्यइदसूक्तं क्रियाग्रहणंकर्तव्यमिति
कर्मणःसंपदानवाच्चतुथ्यर्थेपठो बोधि बुध्यस्व बुध्धातनयंपुवंचास्मभ्यं जिन्व प्रेरय जिवि:मी
णनार्थः अवमेरणेवर्तते धातूनामनेकार्थत्वाव यद्भद्रंकल्याणं देवाःसर्वे अवन्तिरक्षन्ति विश्व
सर्वं तदेचजिन्वेतिशेषः वयंचसुवीराः शोभन वीरैः पुत्रपौत्रादिभिरुपेताःसन्तः बृहरपौढं स्तोत्रं
विदथेविदन्ति यष्टव्यवयास्मिन्देवान् जानन्तीतिविदथोयज्ञः तस्मिन्वदेमब्याम ॥ १६ ॥
॥ इतिद्वितीयस्यसप्तमेतृतीयोवर्गः ॥ ३ ॥
इन्धानइतिपञ्चतृतीयंसूक्तं गार्समदं जागतंबालणसत्यम् तथाचानुकान्तम्-इन्धानः
पञ्चजागतन्विति लैनिकोविनियोगः।
वत्रपथमा-
इन्धानोअनिवनवद्दनुष्यतःकृतम्रह्माशुशुवातहव्यइत् ।
जाते जातमतिसपससतेयंयंयुजंकणुतेब्रह्मणस्पतिः ॥ १॥

·५७० ऋक्संहितासाप्ये [अ०७५०४ इन्धानः। अग्निम् । वनवत् । वनुष्यतः । कृतघ्नह्मा। शूशुवत् । रातःहन्यः। इत् । जातेन । जातम् । अति । सः। प्र । सर्सते । यम्ध्यम् । युजम् । कृणुते । ब्रह्मणः । पतिः॥ १॥ अग्निमिन्धानः ब्रह्मणस्पतेागाअग्निप्रज्वउपन्यजमानः धनुष्यतौहिसिष्यतोहिंसा कुर्वतोवाशनवनवद वनुयावहिंस्याद बनुष्यनिहन्तिकपेंतियांस्कः । इदितिचार्थे किञ्च रुत- बला ब्रह्मस्तोत्रंशतयेनसतथोक्तः रातहव्यः रादत्तंहव्यंहविर्यन एवंभूतःसन् शूशुवत् वर्धते दु- ओश्विगतिवृद्धोः अस्माण्ण्यन्तामुहिरूपम् तथासयजमानः जातेनपुत्रेणजातंउत्पादितंत्वस्य पौत्र अतिपसप्ते अतीत्याशंपसरति पौत्रमपिपश्यचिरकालंजीवेदित्यर्थः सर्नेर्यड्लुगन्ताम- त्ययेनात्मनेपदम् यययजमानंवलणस्पतिः स्तोत्रहविषोःस्वीकरणेनयुगं सखापं कृणुतेकुरुते सससमानएवावतीत्यर्थः॥१॥ अथद्वितीया- वीरेभिर्वीरान्वनवहनुष्यतोगोभीरमिथट्टोपतित्मना । तोकंचतस्यतनयंचवर्धतेयययुर्जरुणुतेब्रह्मणस्पतिः ॥ २ ॥ वीरेभिः । वीरान् । वनवत् । वनुष्यतः । गोलिः । रयिम् । पप्रथत् । बोधति । त्मना । तोकम् । च । तस्य । तनयम् । च । वर्धते । यमध्यम् । युजम् । कृणुते । ब्रह्मणः । पतिः ॥ २ ॥ सयजमानः वीरभिः परिरात्मीयैःपुत्रैः वनुष्यतोहिंततः वीरान् शत्रुपवान्यनवक्षनुपाव हिंस्याद अपिच गोभिःसहितरपिंधनंपषध पथयति विस्तारयति प्रथपतेर्तुङिचङ्येतद्रूपम् तथालनामालनेवांधति सर्वजानाति अनन्याधीनज्ञानोभवतीत्यर्थः किञ्च तस्ययजमानस्य तोकंपुत्रः सनयं विभक्तिव्यत्ययः वनपस्तत्पुत्रश्चवर्धते पवृद्धोभवति तदातोकंतनयं पुत्रपौत्रंचन- लणसतिर्वर्धयति वृघिरन्तभावितण्पोंदृष्टव्यः अन्यद्गतम् ॥२॥ नि.५.२..

·मं०२अ०३ सू०२५] द्वितीयोप्टक: ५७१ अथवतीया- सिन्धुनक्षोदःशिमीवाँयापतोरपैववारभिवृष्ट्योजसा। अग्नरिवप्रसिद्धिाहवर्तव्यययुजंझणुतेब्रह्मणस्पतिः ॥ ३॥ सिन्धुः। न । क्षोदः । शिमीध्वान् । ऋचायतः । उपाध्दव । वधीन् । अनि । वष्टि । ओजसा । अग्रेः इव । प्रसितिः। न । अहै। वनवे । यमध्यम् । युजम् । कृणुते । ब्रह्मणः । पतिः ॥ ३ ॥ सिन्धुः स्यन्दनशीलानदीक्षोदोन क्षुधमानंकूलंयथाभिननितथा शिमीवान शिमीतिकर्म- नाम ब्रह्मणस्पतेःपरिचरणात्मनाकर्मणायुक्तोयजमानः ऋघापतोहंसवःशवून ओजसापळे- नविष्टि हन्तुमभितःकामयते वशकान्तो इदमपरंनिदर्शनम् वृपेववीन वधपोनिपिष्टमुष्का- नियघिलीवर्दाः तान यथावृपासेचनसमर्थः मवोर्योपभोभिभवति तद्वदशवनभिभवतीत्य- र्थः अपिचासौअमेरिवमसितिः प्रीयतेपद्यतेनयेनिमसितिर्लाटा पिञ्बन्धने करणे- तिन् यथा अग्मेवालाभपतिहतपत्तराएषमपिनवनवेवारयितुं निपतयितुवनिवशक्यने अहश- ब्दोवधारणे वृणोतेरन्त वितण्याच वर्ततेर्वातुमर्थेतवेन्पत्ययः अन्यद्गतम् ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- तस्माअर्पन्तिदिव्या सश्चतःससत्वभिःप्रथमोगोऍगच्छति। अनिभृष्टतविपिर्हन्त्यो सायंयंयुजरुणुनेब्रह्मणस्पतिः॥४॥ तस्मै । अर्पन्ति । दिव्याः। असश्चतः । सः । सत्वभिः। प्रथमः । गोएं। गच्छति । अनिभृष्टइतविपिः । हन्ति । ओजसा । यमध्यम् । युजम् । कुणुते । ब्रह्मणः । पतिः।। ४ ।। तस्पेयजमानापदिव्यादिविभवावृष्टिलक्षणाः आपः असश्चतः असन्यमानाः अनिरुदाः सम्पः अतिगच्छन्ति प्रामुवन्ति अतेर्टेटिरूपम् तथासयजमानः सत्वभिः सत्वानः साधकाः परि- चारकाः वैः सहितः मयमोन्येश्योयजमानायः पूर्वभावीमन् गोपुगति गवादिधनमामोती- त्यर्थः किञ्च अनिभृष्टतविपिः पविपीतियटनाम अनिभष्टापरेरपाधितातविषीरलंयस्यताहराः सन् भोजसारलेनहन्तिशत्रून् ॥ ४ ॥ ।

·५७२ कसंहितामाष्ये [अ०७५०५ अथपञ्चमी- तस्मादहिश्वेधुनयन्तसिन्धवोच्छिद्राशर्मंदधिरेपुरुणि। देवानीसुम्नेसुभगःसएंधतेयंययुजंकृणुतेब्रह्मणस्पतिः॥ ५॥४॥ तस्मै । इत् । विश्र्थे । धुनयन्त । सिन्धवः । अच्छिद्रा । शर्म । दधिरे। पुरूणि । देवानाम् । सुम्ने । सुभगः । सः। एधते । यमध्यम् । युजम् । कृणुते । ब्रह्मणः । पतिः ॥ ५॥ ४ ॥ तस्माइद तस्माएवयजमानायविश्वेसिन्धवः सर्वाःस्यन्दनशीलानद्यः धुनयन्त चलयन्ति एतदभीष्टफलसिद्यथैमवहन्तीत्यर्थः तथाअच्छिद्राअच्छिद्राणि छिद्ररहितानिसन्ततानि पुरु- णियहूनिशर्मशर्माणिसुखानिदधिरे तस्माएवधार्यन्ते यद्वा शर्मेतिगृहनाम छिद्ररहितानिबहूनि सदनानिधार्यन्ते सयजमानः सुभगः शोभनधनः देवानांसुम्ने देवैःमत्तेसुदेवर्तमानःसन्एधते वर्धते शिष्टस्पष्टम् ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यसप्तमेचतुर्थीवर्गः॥ ४ ॥ ऋजुरितिचतुऋचंचतुर्थसूक्तं गृत्समदस्यार्पजागतंबामणस्पत्यम् तथाचानुकान्तम-अजु- श्चतुष्कमिति गतोविनियोगः। तवपथमा- ऋजुरिच्छंसौवनवहनुष्यतोदेवयन्निददेवयन्तमभ्य॑सत् । सुमावीरिनवत्पृत्सुदुष्टरंयज्वेदपज्योर्विजातिभोजनम् ॥१॥ ऋजुः । इत् । शंसः । वनवत् । वनुप्यतः । देवध्यन् । इत् । अदेवध्यन्तम् । अभि । असत् । सुप्रअवीः । इत् । वनवत् । पृत्सु। दुस्तरम् । यज्वा । दत् । अय॑ज्योः । वि । भजाति । भोजनम् ॥ १॥ ऋजुरितिआर्जवयुकएव यद्दा जतिःप्रसाधनका स्तोत्राणांमसाधकएरशंसः बल- णस्पतेःस्तोता वनुष्योहिंसनः शत्रून्वनवर वनुयाच हिंस्याव वनोतेहेन्विकर्मणएतद्रूपम् यथा देवयनि देवदानादिगुणयुक्तंमलणस्पतिमात्मनइच्उनेर भदेवयन्वं तदिपरीवपुरुषभम्पराव

·म०२१०३ सू०२६] द्वितीयोष्टकः
अभिभवेत् अस्तेलेंटचेतद्रूपम् तथासुमावीरित् अवतेस्तृायर्थादौणादिकई कारमत्ययः सुत्रुपक-
पेणब्रह्मणस्पतेस्तर्पयितव पृत्सुपृतनासुसडामे पुदुस्तरंतरीतुमशक्यवनववाहिस्यात् नथायज्वेद
बलणस्पतिहविषाइष्टवानेव अयज्योः अयज्वनः भोजनंभोगसाधनं विभजाति विशेषेणभजेत
इत्यर्थः ।।१॥
अथद्वितीया-
यजस्ववीरविहिमनायतोभद्रंमनःकृणुष्वतूर्ये ।
हुविष्हणुष्वसुभगोयथाससिब्रह्मणस्पतेरवआणीमहे ॥ २॥
यजस्व । वीर । प्र । विहि । मनायतः । भद्रम् । मनः । कृणुष्व ।
तूर्ये । हविः । कृणुष्व । सुभगः । या । अससि । ब्रह्मणः ।
पतेः। अवः। आ । राणीमहे ॥२॥
मापिरात्मीयंपुरुषशास्ति हेवीर विशेषेण स्तुतीनांमेरक सखे यजस्व ब्रह्मणस्पति स्तुत्यापूज-
प मनायतः मनइवशीचंपवर्तमानानहिंसकान् यदा अभिमन्यमानान्शमति मविहि प्रकर्षे-
णपुद्धाधैगच्छ वीगत्यादिषु छान्दसोह्रस्वः वृत्रा वृताणामावरकाणांशत्रूणांहिंसा हेतृभूतसङ्गा-
मेभद्रंकल्याणंधाष्टयपितंपनः कृणुष्वकुरुष्व बसणस्पतेरन्यहातवैवजयोभविष्यति तथावल-
गसतयेहविश्वरुपुरोडाशादिकं रुणुप्वकुरु यथावसुभगः शोभनधनोअससिभवेः अस्तेर्लेटय-
डागमः बलणस्पवयोगेनत्वंशोभनधनोभविष्यसीतियावत् अपिच वयंचलणसवेरवोरक्षणंआ
आभिमुख्येनवृणीमहे मार्थयामहे ॥ २ ॥
अथवतीया-
सइज्जनेनुसविशासजमनासपुत्रार्जमरधनानुभिः ।
देवानांयापितरमाविवासनिश्रद्धामनाहविषाब्रह्मणस्पतिम् ॥ ३॥
सः । इत् ।जनेन । सः। विशा। सः । जन्मना। सः।पुत्रैः। वाजम् ।
भरते । धनां । नृभिः । देवानाम् । यः। पितरंम् । आइवियांसति ।
अडाइमनाः हविषा । ब्रह्मणः । पतिम् ॥ ३ ॥

·५७४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०७ व०६ योयजमान श्रद्धामनाः श्रद्धामनसियस्यतादृशःसन् देवानांपितरं पालयित्तारं ब्रह्मण- स्पतिहविषाचरुपुरोडाशादिना आविवासति परिचरति विवासतिःपरिचरणकर्मा सहन स- एवयजमानः जनेनजातेनसर्वेणलोफेनवाजम भरतेविति संभरतिया सएव विशामजया आत्मीयेनबन्धुजनेन वाजंभरते राएवजन्मना सएवपुत्रैरात्मीयैरपत्थैर्वाभरते तथाभिर्नेभि- रन्यैः परिचारकैः धनाधनानिभरने विभर्तिसंपादयतिवा ब्रह्मणस्पतिमिष्टवतोयजमानस्यस- पंतोजनाअनधनयोः साधकाभवन्तीनियावन ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- योअस्मैह पैघृतवद्भिरविधुत्मतंपाचा यतिब्रह्मणस्पतिः। उरुष्यतीमहसोरक्षतीरिपोर होश्चिदस्माउसुचकिरद्भुतः॥ ४॥५॥ यः । अस्मै । हन्यैः । घृतवतभिः । अविधत् । प्र। तम् । प्राचा । नयति । ब्रह्मणः । पतिः । उरुष्यति । ईम् । अहंस: 1 रक्षति । रिपः । अहोः । चित् । अस्मै । उरुश्चकिः । अद्भुतः॥ ४ ॥ ५॥ योगजमानः अस्वह्मणस्पतये क्रियाग्रहणकर्तव्यमितिकर्मणःसंपदानत्वाञ्चतुर्थी इर्मबह्मणस्पतिधृतवद्भिः उपस्तरणाभिधारणात्मकेनाज्येनोपेनहेव्यैह विभिः अविधत् परिचर- ति विधविधाने तीदादिकः अयंपरिचरणकर्मसुपठितः यजमान ब्रह्मणस्पतिः प्राचामाचीने- नकजुनामार्गेण मणयति परुष्टंफलंपापपति अपिचईमेनं अंहसःपापा उरुष्यविरक्षति उरु- प्यतोरक्षाकर्मेतियास्कः । तथारियोहिसकादेनंरक्षति अंहोश्चित अवृत्तेरियाव यद्वा आग- त्यहंतुरपिरक्षनि अपिचास्सै यजमानायभद्भुतः महनामैतद आचार्यभूतोमहान्नसणस्पतिः उ- रुचकिः उरोविस्तीर्णस्योपकारस्पकर्ता भवति ॥ ४ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्पसप्तमेपञ्चमोवर्गः॥ ५॥ इमागिरइतिसादार्थपञ्चमंसूक्तम् गृत्समदपुत्रस्पर्मस्याएं गृत्समदस्पैवात्रष्टुभमा- दित्यदेववाकम् तथावानुकान्तम्-इमागिरस्यूनाकूमाँगात्समदोहिवादित्यमिति सूकविनियोगो- दैनिकः आदिरपदेवताकेपशीपुरोडागस्यइमागिरइत्येकानुवाक्पा अग्नीपोमावितिखण्डेसरित- म्-मागिरमादित्यायोघृतस्नुस्वभादित्यासउरयोगभीराइति । ।

·॥ मं०२१०३सू०२७] द्वितीयोष्टकः ५७५ सैपासक्तेपथमा- इमागिर्रआदित्येभ्योवृतस्तूं:मनाद्राजभ्योजुाजुहोमि। शृणोतुमित्रोअमाभगोनस्तुविजातोवरुणोदक्षोअंशः॥१॥ इमाः । गिरः। आदित्येभ्यः । घृतस्नः । सनात् । राजभ्यः । जुा । जुहोमि । शृणोतु । मित्रः। अर्यमा। भगः । नः । तुविजातः) वरुणः । दक्षः। अंशः॥१॥ भादित्येत्यः अदितेःपुत्रेभ्यः राजन्यः राजमानेभ्यः ईश्वरेत्योवामित्रादित्यःघृतस्नुः धृत- पत्राविणीः घृतक्षरन्तीः इमागिरः स्तुतिलक्षणावाचः सनात् सर्वदाजुवा वाइमितव वागिन्द्रियेण जुहोमि प्रयच्छामि करोमीतियावत् यद्वा जुहूस्थानीयत्वेनघृतक्षरन्ति वायूपाणिहवीं पिजुहोमि आदित्यानुद्दिश्यत्यजामि मत्राणांपयोघृतादिक्षरणेहेतुत्वंच यदृयोधीतेपपसःकुल्यास्येत्पा- दिनावैत्तिरीयेस्पष्टमानातम् नोस्मदीयास्तागिरः मित्रादयः पत्येकंशृणोतु वेचतैत्तिरीयेअष्टोपु- त्रासोदितरित्युपक्रम्यस्पष्टमनुकान्ताः मित्रश्चवरुणश्चधाताचार्यमाचअंशुश्चभगश्चइन्द्रश्वविव- स्वांश्चेत्येतइति मित्रःप्रमोदेखायकः यहा सर्वपांलिग्धः अरीन्यच्छति नियच्छतीत्यर्यमाभगो- भजनीयोदेवः तुविजातः सुवीतिबहुनाम यहुपदेशेष्वनुमहार्थमादुर्भूतः वरुणविशेषणमेवपाप- स्पनिवारणावरुणः दक्षःसमर्थः एतच्चांशस्यविशेषणम् ॥ १ ॥ पूर्वोक्कएपपशौ इमस्तोममित्येपावपायागस्ययाज्या सूत्रितंय-इसस्तोमंसकतवोअय- तिलोभूमीर्धारपत्री रुतपूनिति । सेपास्तद्वितीया- इमंस्तोमसक्रतयोमेअद्यमित्रोअर्यमापरुणोजुपन्त । आदित्यासःशुचयोधारपूताअरेजिनाअनवद्यारिटाः॥२॥ मम् । स्तोम॑म् । सकतवः । मे। अद्य । मित्रः । अर्यमा । वरुणः । जुपन्त । आदित्यासः।शुचयः । धार पूताः। अजिनाः। अनवद्याः। अरिष्टाः॥२॥ ते आ. अष्टममपाठक। २. •प्रपमपाके । - ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०७५०६ इसमेस्मदीयंस्तोमंस्तोवंसकतवः समानकर्माणःतमानमज्ञावामित्रादयः अयेदानींनुए- न्त जुषन्ताम् सेवन्ताम् कीदृशास्तेआदित्यासः अदितःपुत्राःशुचयोदीप्यमानाः धारपूताः उद- कधाराभिक्षालिताइवपूनाः निर्मलाइत्यर्थः अवृजिनाः जीवजने अयर्जिताः सानुपाहकाइ- त्यर्थः अनश्याः अवद्येनगणपापनरहिताः अरिष्टाः केनाप्यहिं सिताः॥२॥ तस्मिन्नेवपशीवआदित्यासइतिहविषोनुयाक्या सूत्रंतुपूर्वमेवोदाहतम् । । सपाहतीया- तआदित्यासउरखोगमीराअर्दधासोदिप्सन्तोमूर्यज्ञाः। अन्तःपश्यन्तिज़िनोतसाधुसर्वराजेभ्यःपरमाचिदन्ति ॥३॥ ते । आदित्यासः। उरवः । गभीराः । अदब्धासः। दिप्सन्तः । भूरि अक्षाः । अन्तरिति । पश्यन्ति । जिना । उन । साधु सर्वम् । राजभ्यः । परमा। चित् । अन्ति ॥ ३ ॥ तआदित्यासः अदितेःपुत्राः उरवोमहान्तः गभीराः गांभीर्यापताः अदन्धासः शत्रुभिरहि- सितारान्तः दिप्सन्तः शत्रून्दंभितुं हिंसितुमिच्छन्तः द दंभे अस्मादिच्छासनि सनीवन्तर्धेती- भावपक्षेदभइच्चेतीकारः दंभेईलग्रहणस्यजातिवाचकत्वात्सिद्धमितिसनःकित्ये अनुनासिक- लोपः तथाभूर्यक्षाः भूरीणियहून्यक्षीणिचभूषियेषांततथोक्ताः बहुतेजसोया बहुबोहौसक्थ्य- क्ष्णोरितिपच्समासान्तः एवंभूताआदित्याः अन्तः मध्येमाणिनांहदिपेरकतयावर्तमानाःसन्तः वृमिनावृजिनानिपापानि उत अपिच साधुसाधूनिपुण्यानिच पाणिभिःकतानिपश्यन्ति जान- न्ति परमाचित, परमाणिदूरदेशावस्थितान्यपिसवमणिदृश्यमानानि राजन्यः राहामी.. श्वराणामादित्यानां अन्ति अन्तिकेसमीपवर्ततइतिशेषः कादिलोपोबहुलमित्यन्तिकशब्दस्य कादिलोपः॥३॥ सानिचित्येक्रतोदोक्षणीयायां आदित्ययागस्यधारयन्तइत्यादिकेद्वेयाज्यानुवाक्ये अत- एवभुवद्वद्भवनपतिविशेषणविशिष्टादित्ययागेपि तथाचदीक्षणीयायामितिखण्डेसूषितम्-धार- पन्तआदित्यासोजगस्थाइतिदेएतेएव वझ्योभुवनपतिभ्योवेति ।

·म०२१०३ सू०२७] द्वितीयोष्टकः
५७७
तयोराद्यास्केचतुर्थी-
धारयन्तआदित्यासोजगत्स्थादेवाविश्वस्यभुवनस्यगोपाः ।
दीर्घाधियोरक्षमाणाअसुर्यमृतावानश्चयमानाऋणानि ॥ ४ ॥
धारय॑न्तः । आदित्यासः । जगत् । स्थाः। देवाः । विश्वस्य।
भुवनस्य । गोपाः । दीर्घधियः । रक्षमाणाः । असुर्यम् ।
ऋतध्वानः । चयमानाः । ऋणानि ॥ ४ ॥
जगजगमं स्थाः स्थावरंच तिष्ठतेःकर्वर्यसुन् एतदुभयविधंभूतजावं धारयन्तः अवस्था-
पयन्वः देवाः दानादिगुणयुक्ताः विश्वस्यभुवनस्यसर्वस्यलोकस्यगोपाः गोपयितारोरक्षकाः
दीर्घाधियः दीर्घाणिधियःकर्माणिज्ञानानिवायेषांतादृशाः अन्येषामपिदृश्यतइतिपूर्वपदस्यदी-
पः असुर्य असवमाणाः तेनचतद्धेतुभूताः आपोलक्ष्यन्ते अपातहेतुत्वंच छान्दोग्येस्पष्टमान्ना-
नम्-आपोमयःमाणइति असुमुदकंरातिददातीत्यसुरोमेघः तत्रभवं मेघान्तवर्तमानमुदकंरक्ष-
माणाः तनकालेवृष्टयुत्पादनायरक्षन्तः असुरशब्दाद्भवेछन्दसीतियत् ऋतावानः सत्यवन्तो
यशवन्तोवा छन्दसीवनिपावितिमत्वर्थीयोवनिप् पूर्ववदीर्घः ऋणानिस्तोतभिः अन्येभ्यः प्रदेया-
निहविव्याणिचपमानाःअपगमयन्तः चपगतो भौयादिकोनुदानेव एवंगुणविशिष्टामहानुभावाः
आदित्यासः आदित्याः अस्मदधीनाभवन्वितिशेषः ॥ ४॥
अथपञ्चमी-
विद्यामादित्याअवसोवोअस्ययदर्यमन्भपआचिन्मयो ।
युष्माकमित्रावरुणाप्रणीतोपरिश्वत्रैवदुरितानिटज्याम्॥५॥६॥
विद्याम् । आदित्याः । अव॑सः । वः। अस्य। यत् । अर्यमन् । भये।
आ। चित् । मयः । युष्माकम् । मित्रावरुणा । प्रनीती। पारे ।
श्वाइव । दुःइतानि । ज्याम् ॥ ५॥ ६ ॥

·५७८ ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ १०७ हेआदित्याः अदितःपुत्राः वोयुप्माकं अस्यावराः कर्मणिपष्ठी इदंरक्षणं विद्याम लभे- म भराक्षसादिश्यः आआगवसति ययुष्मदीयंरक्षणम् चिच्छन्दश्चार्थे मयोभु मयसासुस- स्यभावपिच तदिदंलोमेत्यन्वयः हेअर्यमन हे मित्रावरुणौ युष्माकमणीती अस्मद्विषये भरू- टेनपनेसति श्ववश्वनाणीवस्थातुमयोग्यानिगर्तवन्तिस्थलानीवदुरितानिपापानिपरिवृज्यां परित्यजेयं जीवजने बहुलंछन्दसीतिविकरणस्यलुक् ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यसप्तमेषष्ठोवर्गः ॥ ६॥ अथषष्ठी- सुगोहिवोअर्यमन्मिपन्थाअनुक्षरोवरुणसाधुरस्ति। तेनादित्याअधिवोचतानोयच्छंतानोदुष्परिहन्तुशर्मं ॥६॥ सुगः । हि। वः । अर्यमन् । मित्र । पन्याः । अनुक्षरः। वरुण । साधुः । अस्ति । तेन । आदित्याः । अधि। वोचत । नः । यच्छत । नः । दुःपरिहन्तुं । शर्म ॥ ६॥ हेअर्पमन् मित्र वरुण धोयुष्माकंसुगः सुखेनगन्तव्यः अनुक्षरः अक्षरःकण्टकच्छते- रिति तद्रहितः साभुः साधकः शोभनोवा एवंगुण विशिष्टः पन्थामा!स्तिहि वियतेखलु अ- तस्वेपथाअस्मान् शोभनं नयतेविशेषः हेआदित्याः नोस्माकं अधिवोचव अधिवचनं पक्षपा- नवचनं कुरुत अपिनोस्मत्यंदुष्परिहन्तु दुःखेनपरिहन्तुं विनाशगितुमशक्यंशर्मसुखंयच्छन दत्त दाण्याने शपिपाधेत्यादिनाय छादेशः ॥६॥ अथसप्तमी- पिपनोअदितीराजपुत्रानिषास्यर्यमासुगेभिः। दृहन्मित्रस्पवरुणस्पृशोपस्यामपुरुषीराअरिष्टाः॥७॥ पिपतु । नः। अदितिः। राजपुत्रा। अति । द्वेषांसि । अर्यमा । सुधगेभिः । बृहत् । मित्रस्य॑ । वरुणस्य । शर्मं । उप । स्याम । पुरुथ्वीराः । अरिष्टाः ॥७॥ । ।

·मं.
०२अ०३सू०२७]
द्वितीयोएकः
५७९
राजपुत्रा राजानोराजमानामित्रादयःपुत्रायस्याः तादृशी अदितिरदीना अखण्डनीयावादे-
बीनोस्मान् द्वेषांसिद्वेष्टणिरक्षांसि अविपिपर्नु अतिपारमतु अतिक्रम्पवहिदेिशमापयत्वित्पर्थः
अर्यमाचसुगेभिः सुष्टुगन्तव्यमार्गरस्मानपारयतु अपिचवयंपुरुषीराः बहुभिःवीरैःपुत्रादिभिरुपे-
लाभरिष्टाः केनाप्यहि सिताश्चसन्तः मित्रस्यवरुणस्यचबृहत्परिवृद्धशर्मसुखंडपस्याम उपगता-
भवेम ॥७॥
पूर्वोतपशीविलोभूमीरितिपुरोडाशस्पयाच्या सूत्रपूर्वमेवोदाहतम् ।
सैपासूक्ते अष्टमी-
तिलोभूमीपास्यबीरुतात्रीणिवताविदर्थेअन्तरपाम् ।
तेनादित्यामहिवामहित्वंतदर्यमन्वरुणमित्रचारु॥८॥
तिनः । भूमीः । धारयन्। त्रीन् । उत । द्यून् । त्रीणि । व्रता।
विदथे । अन्तः । एषाम् । अनेन । आदित्याः । महि । वः ।
महि त्वम् । तत् । अर्यमन् । वरुण । मित्र । चारुं ॥८॥
तिलोभूमीः अत्रभूमिशब्दोलोकत्रयेवते योदितीपस्पांतृतीयस्यांपृथिव्यामित्यत्रयधा
पृथिवीशब्दः भूम्यन्तरिक्षस्वाँखीन्लोकान्आदित्याः धारयन् वृष्टिमदानादिनाधारयन्ति उत-
अपिच घुन्दीतान्तवउपरितनान्महादिकानपित्रीन लोकान्धारयन्ति यदा दीपान अभिवापुंसू
चधारयन्ति अपिचैषामादित्यानांविदथैयशेअन्तर्मध्येवाणिवतासवनत्रयनिष्पाद्यानित्रीणिकर्मा-
णिसन्ति यता एपालोकानामतमध्येविदथेयजेनिमित्तभूनेसति एषामादित्यानांचीणिकर्माणिर-
सादानधारणविसर्जनलक्षणानिसन्ति उत्तरोर्धमत्यक्षरुतः हेआदित्याः तेनसत्पेनपशेन
वामहिमहत्मभूतंवोयुष्माकंमहिरवमहत्त्वंयन्महाभाग्यं हेअर्थमन् वरुण मित्र तन्महाभापंचा-
रुशोभन सर्वोत्कृष्टमित्यर्थः॥८॥
अथनवमी-
त्रीरोचनादिव्याधारयन्नहिरण्यपाःशुचयोधारपूताः।
असंमजोअनिमिपाअर्दब्धाउशंसांजवेमाय ॥ ९॥

·फक्संहितामाये [अ०७ १०८ श्री । रोचना । दिव्या। धारयन्त । हिरण्ययाः। शुचयः । धारपूताः । अमजः । अनिमिषाः । अदब्धाः । उरुशंसाः । ऋजवे । माय ॥ ९॥ श्रीरोचनात्रीणिरोचनानिरोचमानान्यान्मादीनिवासि दिव्यादिच्यानिदिविश्वानिधारय- न्त आदित्याअवस्थापयन् किमर्थ ऋजवेऋजीकायउपार्जकायस्तोत्राणां मायमनुष्यायभोग- सिभ्यर्थमितियावद कीदृशाभादित्याः हिरण्ययाःहिरण्मयाःहिरण्यालंकृतसर्यालाः यदा हितर- मणीयवेपाः शुचयोदीप्यमानाः धारपूताः उदकधारयाक्षालिताइवनिर्मलाः अस्थमजः असा- तस्वमाः सुपांसलुगितिजसःसुः अपराह अस्वमणः अस्वपन्तः विगतनिद्राः स्वपितृपोर्नजि- डितिनजिड्प्रत्ययइति तदेतत्पदकारस्यानभिमतम अनिमिषाः निमेपरहिताः अदब्धाः असुरा- दिभिरहिसिनाः उरुशंसाः उरुभिर्यहुभिःशंसनीयाः स्तोतव्याः एवंगुणविशिष्टाअधारय- न्तेत्यन्वयः ॥ ९ ॥ अथदशमी- त्वंविश्वपांवरुणासिराजायेवाअसुरयेचमाः । शतनौरास्वशरदौविचक्षेश्यामापूपिमुधितानिपूर्वा ॥ १०॥७॥ त्वम् । विश्वेषाम् । वरुण । असि । राजो। ये। च । देवाः । असुर । ये ।च। मर्ताः । शतम् । नः । रास्व । शरदः । विचः । अश्याम । आयूंपि । सुधितानि । पूर्वी ॥ १० ॥७॥ हेअसुर शत्रूणांक्षेपकवरुण त्वविश्वेपासर्वेषाराजासि केषां येचदेवा देवजनाः येचमतोमर- णधर्माणोमनुष्याः तेषामित्यर्थः अतस्त्वंनोस्मभ्यंशवंशरदः शतसंख्याकान्संवत्सरान विचक्षे वि- शेषेणदर्शनायरास्वमयच्छ रादाने व्यत्ययेनात्मनेपदम् वयंचपूर्वापूर्व देवैः सुधितानिसुष्वहितानिश- नसंवत्सरलक्षणान्यायपिअभ्याम व्यामुयाम सुधिववसुधितनेमधिनधिष्वधिषीयचेतिनिपात्यते गतिरनन्तरइतिगतःमरुतिस्वरत्वम् सुपांसुलुगितितृतीयायाडादेशः ॥ १० ॥ ॥ इविद्विवीपस्यसप्तमेसप्तमोवर्गः॥७॥ आदित्यदेवताकेपशौनदक्षिणेत्येपाह विपोयाज्या सुत्रितञ्च-तिस्रोभूमीधारयन्त्री रुत- घूनदक्षिणाविचिकिवेनसव्येति।

·मं० २१०३सू०२७]
द्वितीयोष्टकः
.
सैपाकादशी-
नदक्षिणाविचिकितनसल्यानपाचीनमादित्यानोनपश्चा।
पाक्यांचिदसवोधीर्याचिद्युप्मानीतोअभयज्योतिरश्याम् ॥११॥
न । दक्षिणा । वि । चिकिते । न । सव्या । न । प्राचीनम् ।
आदित्याः । न । उत । पश्वा । पाक्यो । चित् । वसवः । धीरू ।
चित् । युष्मानीतः । अभयम् । ज्योतिः । अश्याम् ॥ ११ ॥
हेआदित्याः दक्षिणादक्षिणोभागः नविचिकिते मयानविज्ञायते सव्यासव्योवामभागो-
• पिनज्ञायते उभयत्रसुपांसुलुगितिसोराजादेशः तथामाचीनं पुरस्तादपिनज्ञायते विभाषाञ्चेर-
दिस्तियामिनिस्वार्थेवः रतअपिच पश्चा पश्चापृष्ठभागेपिनज्ञायते नैशेनतमसाआवृतत्वात्
आन्तरादज्ञानाहा पश्चपश्चाचच्छन्दसीतिनिपात्यते किंबहुना पाक्याचिद पाक्यपक्तव्योपरिप-
वज्ञानोपि हुपचष्पाके ऋहलोर्ण्य तित्स्वरितः धीर्याचित् धीरेनेतव्यत्वेनभयोधीर्यःकातरः
भवेछन्दसोतियव कातरोपि उभयत्ररुपांसुटुगिविआकारः हेक्सवोवासयितारआदित्याः यु-
प्मानीतः युष्माभिनतिः शोभनेनमार्गेणपापितःसन अभयं भयरहितं ज्योतिः सौरतेजः
आन्तरंवा ज्ञानात्मकं अश्या प्रामुयाम् ॥ ११ ॥
अथवादशी-
योराजभ्यऋतुनिभ्यौदाशयंवर्धयन्तिपुष्टयश्चनियाः।
सरेवान्यातिप्रथमोरथैनवसुदापाविदथेषुमशस्तः ।। १२ ।।
यः । राजभ्यः । ऋतुनिभ्यः । ददाश । यम् । वर्धयन्ति । पुष्टयः ।
च । नित्या । सः । रेषान् । याति । प्रथमः । रथैन सुरक्षाको ।
विदथेषु । प्रशस्तः ॥ १२॥
योयजमानः राजयोराजमानेभ्यः ऋतनिमयः तस्ययज्ञस्यसत्यस्यवानेतत्यः
आदित्येत्योददाश चरुपुरोडाशादिकंददाति यंयजमानं पुष्टयः पोषकाः नित्याः शाश्वताः आ-
दित्याश्चवर्धयन्ति सयजमानोरेवान धनवान्प्रथमः प्रथितः प्रख्यातः वसुदावा वसूनांधनानां
दादासनप्रशस्तः सर्वैःप्रशस्यमानः विदथेषुवेयेपुलब्धव्येपुगृहेपुरथेनवाहनेनयातिगच्छति॥१२॥

·। ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७ १०८ अथत्रयोदशी- शुचिपासूयवसाअदब्धउपक्षेतिद्भवयाःसुवीरः । नकिष्टंघ्नन्त्यन्तितोनदूराद्यआदित्यानां भवतिषणीतौ ॥ १३ ॥ शुचिः। अपः । सुध्यवसाः । अदब्धः। उप । क्षेति । वृद्धवयाः । सुध्वीरः । नकिः । तम् । मन्ति । अन्तितः । न। दूरात् । यः । आदित्यानाम् । भवति । प्रनीतौ ॥ १३ ॥ सयजमानः शुचिर्दीप्यमानः शुद्धोवाभब्धः सपत्नैरवाधितः वृद्धवयाः प्रभूतानः सु- वीरः शोभनपुवश्वसन सूपवसाः शोभनसस्यान्यपः वृष्टिलक्षणान्युइकानिउपक्षेति उपनिव-" सति सर्वदासुसस्यानाभपांचसमीपेनिवसतीत्यर्थः तथानकिर्नचतंपन्तिहिंसन्ति अंतितोनअ- न्तिकात्समीपदेशाचदरादिपकष्टाचदेशादामनायाधकाः अन्तिकस्यवसिलादिलोपइतितोपः पोपनमानः आदित्यानांअदितेःपुत्राणां मित्रादीनां मणीतौ परुष्टेनयनेमापणे भवति वर्त- तेसइतिपूर्ववसंवन्धः ॥ १३॥ अथचतुर्दशी- अदिमित्रवरुणोतमळ्यहोवयंचलमाकच्चिदागः । उर्वश्याम ज्योतिरिन्द्रमानोदी अभिनशन्तमित्राः ॥१४॥ आदिते । मिन्ने । वरुण । उत । मृळ । यत् । वः । वयम् । चक्रम। कत् । चित् । आर्गः । उरु । अश्याम् । अयम् । ज्योतिः । इन्द्र। मा। नः । दीर्घाः । अभि । नशन् । तमिलाः ।। १४ ॥ उतमपिच हेअदिते मित्र वरुण आमनितंपूर्वमवियमानपदितिपूर्वपूर्वस्यामधितस्याविद्यमा- नवभावावसर्वेषांपाठिकमामवितस्पेत्याधुदानत्वम् यूयंमत्येकंभूळ अस्माकमुपरिदयांकुरु रक्षे- त्यर्थः यदयपपिवयंपोयुष्माकंकञ्चित् किश्चिदागोपराधंचरुम अकर्म तथापिमृत्यर्थः हेइन्द्र प- रमेश्वोपेतादित्य उरुविस्तीर्णअभयंभपरहितज्योतिस्त्वदीयंपाशंज्ञानात्मकंवाअश्या अहंमाम- पाम् दीपोरिस्तृतास्तमिसास्तमसायुक्तानिशाः ज्योत्स्नातमिमाणिविनिपात्यते वानोसान् माभिनन् आभिमुख्येनव्यामुवन्तु।। १४ ॥

·. मं०२ अ०३ सू०२७] हितीपोटकः ૫૮૩ अथपञ्चदशी- उ अस्मैपीपयतःसमीचीदिवोटिंसुभगोनामुपुष्यन् । उभाक्षावाजयन्यातिपृत्सूभावर्षीभवतःसाधूअस्मै ॥ १५ ॥ इति । अस्मै । पीपयतः । समीची इति सम्ऽईची। दिवः । दृष्टिम् । सुभगः । नाम । पुप्यन् । उभा । क्षयौं । आजयन् । याति । पृतु सु । उभौ । अधौं । भवतः । साधू इति । अस्मै ॥१५॥ यआदित्यानां भवतिमणीतावितिव्यवहितोप्यत्रेदंशब्देनपरामृश्यते अस्मैयजमानायसमी- ची सबउमानेउभेद्यावापृथिव्यापीपयतः प्याययतः कामान्वर्धयतः प्यायीवृद्धौ अस्माण्ण्य- ताच्छान्दसोलुङ् व्यत्ययेनतसस्तामादेशाभावः धातो.पोभावश्च सबसुभगः शोभनधनः दियोधुलोकादागतांवृष्टिंपुष्पन्वर्धपन्भवति नामेतिप्रसिद्धिोत्पते किश्च पृत्सुपृतनामुसशा- मेपुआनयन्शबनाभिमुग्व्यनाभिभवन उभाक्षयाउौनिवासौ क्षियंति निवसन्यस्सिनितिक्ष- योनिवासस्थानं पुंसिसंज्ञायांघमायेणेतिमधिकरणेघः क्षयोनिवासेइत्यायुदानत्वं तोपरैरना- कान्तं स्वकीय निवासस्थानम् आत्मनापहतंपरकीय निवासस्थानंचपातिगच्छति तथास्मैय- जमानाय उभावर्षीजगतोभागौचराचरात्मकौमापोत्मकौवासाधूसाधकौभवतः ॥१५॥ अथपोडशी- पार्योमायाभिट्ठहेयजत्राःपााआदित्यारिपवेविवृत्ताः। अश्वीवताअतियेपरथेनारिधारावाशर्मन्स्याम ॥ १६॥ याः।व। मायाः। अभिट्ठहै । यजत्राः । पाशाः । आदित्याः। रिपर्वे । विश्वृत्ताः। अश्वी ईव । तान् । अनि । येषम् । रथेन । अरिष्टाः । उरौ । आ । शर्मन् । स्याम ॥ १६ ॥. - - ·ऋक्संहितामाध्ये [अ०७ व०९ हेयजत्राः पटव्याभादित्याः वोयुष्माकया मायाः अभिहे अभिद्रोहकुर्वतेराक्षसादये- निर्मिताः येचपाशाः रिपवेशववेविवृत्ताः नृतीहिंसामन्थनयोः पसारिदाइत्यर्थः तान्पाशान मायाश्चरथेनअतियेपं अतीत्यमयतेयं अतितरेयमित्यर्थः तत्रदृष्टान्तः अवीव यथाशोधनाव: कश्चित्पुरुषः दुस्तरान्मार्गानशीममतिकापति तद्वद् येष्ट्रपयात्ने भौवादिकोनुदानेद छान्दसो- लङ् व्यत्पयेनपरस्मैपदन तथावर्षअरिष्टाः शत्रुभिरहिसिवा सन्तः जरौविस्तीर्णशमन शमें- तिगृहनाम त्वपादचेसुरखेगृहेवाआसमन्तावस्याम वर्तमानाभवेभ॥ १६॥ । अथसप्तदशी- मामघोनौवरुणप्रियस्पभूरिदाबुआविर्दशनमापेः । मारापोरांजन्सुयमादवस्थांबद्दवदेमविदथै सुवीराः ॥ १७ ॥८॥ मा । अहम् । मघोनः। वरुण । प्रियस्यं । भूरिदानः। आ। विदम् । शूनम् । आपेः। मा। रायः । राजन् । सुध्यमात् । अवै। स्थाम् । वृहत् । वदेम् । विदथे । सुध्वीराः ॥ १७ ॥ ८॥ हेवरुण मघोनोधनवतः पियस्यानुकूलस्पभूरिदानः भूरेबदुलस्यदातुरहंमाभाविदं माआ- वेदयानि आवेदनं विज्ञापनमाकरवाणि किंतदनावेद्यं आपेज्ञातेः शूनशून्यंदारिद्रयम् वर्णलो- पभ्छान्दसः यद्दा शूनगतमामदारिद्यम् दुओश्विगतिवृयोः श्वीदितोनिष्ठायामितीदप्रतिषेधः यजादित्वात्संमसारणम् ओदितवेतिनकारः वृपादित्वादागुदाचत्वम् एतदुक्तंभवति अस्मदी- याः पुत्रायः क्षुधिताइतिषभुसमीपेभिधाययाचमानोमाभूवमिति हेराजन्सयमाव मुठुनियम्यते- नेनपुरुषोगृहदतिमुपमः ईपःसुध्वितिसन् तादृशादायोधनामावस्थाभपयुत्पस्थितीमाभूर्व वयंसवीराः शोभनपुत्राविधेयज्ञेगृहेवावर्तमानाःसन्तोवृहद पोर्टस्तोत्रं वदेम उच्चारयाम॥१७॥ ॥ इति द्वितीयस्पसप्तमेष्टमोवर्गः ॥ ८॥ इदमित्येकादशचंपाष्ठसूकम् अत्रानुकम्यते-दमेकादशवारुणमिति पूर्वसूक्ते कूमागास- मदोहियेत्युक्तत्पादस्योत्तरस्पचकू गृत्समदोवापिः विष्टुप्छन्दःयरुणोदेवता विनियोगोरेषि- कः अत्रकेचिदाहुः इदमेकादशचतुवारुणायपापनुत् । ऋणदारियास्वमनाशनचेतिशुश्रुमेति !

·मं.२ अ०३ सू०२८] द्वितीयोष्टकः ५८५ तपापथमा- इदंकरादित्यस्यस्वराजोविश्वानिसान्त्यभ्यस्तुमह्ना । अतियोमन्द्रोपजथापदेवःसुकीर्तिभिक्षेवरुणस्यः ॥१॥ इदम् । कवेः। आदित्यस्य॑ । स्वराजः । विश्वानि । सन्ति । अभि । अस्तु । मह्ना । अति । यः । मन्द्रः । यजाय । देवः । सुकीर्तिम् । भिक्षे । वरुणस्य । भूरैः ॥ १॥ कवेः कान्तदर्शिनआदित्यस्य अदितेःपुत्रस्य स्वराजः स्वयमेवराजमानस्येश्वरस्यया वरुणस्येदंहविःस्तोत्रंवा यजमानःकरोतीविशेषः सचविश्यानिसर्वाणिसंति द्वितीयभायविकार- भाजिभूतजातानिमहामहिम्नावरुणमसादालब्धेनअयस्तु अभिभवतु योदेवोद्योतमानोवरुणः यजथायपष्ट्रेपरुपापअतिअतिशपेनमन्द्रः स्तुत्योहपयितावाभवति तस्यभूरेभर्तृवरुणस्पसुकी- विंशोधनांस्तुति शिक्षेमार्थये यहा वरुणस्येतितृतीयाथैपष्टी तेनवरुणेनदातव्यांशोभनांकीति अहंयाचे ॥१॥ अथद्वितीया- ततेसुभगांसःस्यामाध्यौवरुणतुष्टुवांसः। उपायनउपसांगोमतीनामुग्नयोनजरमाणाअनुयून् ॥२॥ तवं । व्रते । सुभगांसः । स्याम । सुआध्यः । वरुण । तुस्तुध्वांसः। उपअयने । उपसाम् । गोमतीनाम् । अमयः। न । जरमाणाः । अर्नु । यून् ॥ २॥ हेवरुण स्वाध्यः शोभनाध्यानाः तुष्टुवांसः स्तुतवन्तोषयं तवव्रतेवदीयेपरिचरणास्ये कर्म- णिवर्तमानाः सुभगासःस्याम शोभनधनाभवेम अपिचगोमतीनारश्मिभियुनानामुपसांउपायने उपागमनेसति अनयोन यथाअग्नयोग्निहोत्रादिकार्थसमिध्यन्ने एवमनुधुन् अनुदितंजरमाणा- स्त्वांस्तुवन्तोदपंदीप्यमानाभयेम ॥२॥ ।

·b૯૬
मक्संहितामाध्ये
[अ०७३.१०
अधत्तीया-
नवस्यामपुरुवीरस्य॒शर्मनुरुशंसस्यवरुणप्रणेतः ।
यूयंनःपुत्राअदितेरदब्धाअभिक्षमध्वंयुज्यायदेवाः॥ ३॥
तव। स्याम । पुरुटवीरस्य । शर्मन् । उरुशंसस्य ! वरुण ।
प्रनेतरिति प्रध्नेतः । यूयम् । नः । पुत्राः । अदितः। अदब्धाः ।
अभि । क्षमध्वम् । युज्याय । देवाः ॥ ३ ॥
हेमणेतः सर्वत्यजगतः मकणनेतः वरुण पुरुषीरस्यपुरुभिर्बहुभिःवीरैरुपेतस्प पहा पु-
रणविहूनांशत्रूणांविशेषेण रकस्य उतशंसस्यउरुभिर्वहुभिस्तूयमानत्यावशर्मवशर्मगिसुखे
गृहेवा स्पाम अदितःपुवा:मिवाइयःपरमपिच्छन्दसीतिपरस्यपठ्यन्तस्यपूर्वामचिनावद्भावेना-
नुभवेशावादहसरामुदापरपाटमिफसानुदानत्वम् अदब्धाशधिरहिसियाः पूर्वनाहेदेवाः
यूयनोस्मानकतापराधान् युज्यायसख्यायअभिक्षमध्यं अस्माभिःचतमपराधंसहध्वम् ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
प्रसीमादित्योअंसजद्विती ऋतंसिन्धवोवरुणस्ययन्ति ।
नाम्यन्तिनपि,चन्त्येतेवोनपसूरघुयापरिज्मन् ॥ ४ ॥
प्रासीम् । आदित्यः । असजत् । विधा । ऋतम् । सिन्धवः ।
वरुणस्य । यन्ति । न । श्राम्यन्ति । न । वि । मुचन्ति । एते।
वर्यः । न । पनुः। रघुध्या। परिज्मन् ॥ ४ ॥
विधवा सेतुरिवगलत्पविधारपिता आदित्यःदिने पुषोवरुणः मतंविधारणहेतुभूतंश-
स्पम् यदा नदीनामुपादानभूतपुदका सीसर्वतः मासूमद मकणसृष्टवान् अणोपगृहस्पानुना-
सिफडत्याकार सानुनासिकः तेनवरुणस्यन सिन्धयः स्यन्दनशीलानयोयन्तिगउन्ति पव-
इन्ति एवेसिन्धवः नाम्यन्तिनमामुवन्ति नविसुचन्ति उपरदानभवन्ति अनरसाः सर्वदेक-
रूपेण पवहन्तीत्यर्थः एतदेवोच्यते-वयोन वपः पक्षिणइवरघुपाः रपवर्गाः शीमगामिनः परि-
ज्मन् परिग्मनिभूम्यापनु पर्नतिगच्छन्ति पनगती रिसितनिपत्यो चन्दतीत्युपधारोपः
स्थानिवदापात् दिवंचनादि रघुयाइत्पवरुपांसुनुगिविजसोयानादेशः ॥ ४॥

·मं०२ अ०३ सू०२८] द्वितीयोष्टकः अथपञ्चमी- विमच् थायरशनामिवाध्यामतेवरुणखामृतस्य । मातन्तुश्छेवियतोधिर्यमेमामात्रांशार्यपसःपुरतोः ॥५॥९॥ वि। मत् । श्रथय । रशनामध्ईव । आगः । ऋध्यामाते। वरुण । खाम् । तस्य । मा । तन्तुः । छेदि । वय॑तः । धिय॑म् । मे । मा। माना । शारि । अपर्सः। पुरा । ऋनोः ॥ ५॥ ९॥ हेवरुण मत् मत्सकाशाव रशनामिवरजुमिवआगः विहिताननुष्ठानजनितं पापं विप्रथ- य शिथिटीकुरु विमोचयेत्यर्थः तत्वत्संबन्धिनस्तस्योदकस्यपूर्णाखांनदी खाइनिनदीनाम का अध्याम लभेमहि अपिच चियंकर्म वयतः संतन्वतोमेममतन्तुःकर्मसन्ततिः माछेदि छिनोमाभूत् नैरन्तयेणास्वित्यर्थः तथाक्तोः समाप्तिकालाव पुरापूर्वअपसः कर्मणः मात्राशरीरं माच्यो- दीपांगलक्षणं माशारि शीणविकलंमाभूत गृहिंसायां कर्मणिलुङ् पुरतोरित्पत्रऋत्यका- विमरुतिभावः ॥ ५॥ ॥ इतिद्वितीयस्यसप्तमेनयमोवर्गः॥ ९ ॥ अथपष्ठी- अपोसम्यक्षवरुणभियसंमत्साळतायो मागृभाय । दार्मेववत्साहिर्मुमुग्ध्यहोनु हित्वदारेनिमिपंचनेशे ॥६॥ अपो इति । सु । म्यक्ष । वरुण । भियसम् । मत् । सम्राट् । ऋतध्वः । अनु । मा। गृभाय । दामध्दव । वासान् । वि । मुमुग्धि । अंहः । नहि । त्वत् । आरे । निमिः । चन । ईशे ॥६॥ हेवरुण भियसं भयं मर मत्तः सुसुष्टुअपोम्यक्षअपगमय हेसत्राट्सम्यमानमान हेक्ना. पः सायवन यापन्चायण मामा अनुगृभाय अनुगृहाण छन्दमिशायनपीतिभाशायगादेशः हग्रहो इतिभवम् भपिच दामेवयासान यथादोग्धावत्समकामान् पधनीरजुरिमुवति तथा अंहपापंमत्सकाशादिसुमुग्धि विमुञ्च छान्दसागपातुः पृथगुरु पदारेवतोदूरदेशेवर्तमानः ·५८८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७व०१० त्वदन्यइत्यर्थः त्वत्तोन्यःकश्चित् निमिपश्चन निमेषस्यापि अक्षिपक्ष्मचटनस्यापि नहिईशे नेष्टे त्वमेवईश्वरइत्यर्थः लोपस्तआत्मनेपदेष्वितितलोपः ॥ ६॥ अथसप्तमी- मानौवधैवरुणयेष्टिावनाकृण्वन्तममुरश्रीणन्ति । माज्योतिपःभवसथानिगन्मविपूमधःशिश्रयोजीवसेनः॥७॥ मा। नः ।वधैः । वरुण । ये । । दृष्टौ । एनः। कृण्वन्तम् । असुर । धीणन्ति । मा। ज्योतिषः । प्रध्वसथानि । गन्म । वि। सु । मृधः। शिअथः। जीवसे । नः ॥ ७॥ हेवरुण नोस्मान्वधैः हननसाधनैरायुधैर्याहिंसीरितिशेषः हेअसुर पापकृतांनिरसितः ते त्वदीयेइष्टोयज्ञेएनः विहिवाननुष्ठानेनजनितपारुण्यन्तं कुर्वन्तं पुरुपयेवधामीणन्ति हिंसन्ति वैरि- तिपूर्वत्रसंवन्धः श्रीहिंसाया कैयादिकः अपिच ज्योतिषः गृहेवर्तमानादग्ने सौरप्रकाशादामव- सथानिमवासामागन्म मागच्छाम सर्वदागृहेवर्तमानः सूर्यपश्यश्विरकारंजीवेयमित्यर्थः गमेल- डिसघसेतिचेलु तथानोस्माकंजीवसेजीवनायमृधोहिंसकान सुनुविशिश्रथः विश्लेषण माधस्वेत्यर्थः ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- नमःपुरातेवरुणोतनूनमुतापरंतुविजातबवाम । त्वेहिकपर्वतेनश्रितान्यमच्युतानिदूळभवतानि ॥८॥ नमः। पुरा । ते । वरुण । त । नूनम् । उत । अपरम् । तुविजात । अवाम । त्वे इति । हि । कम् । पर्वते । न । श्रितानि । अप्रैच्युतानि। दुइदा । ब्रतानि ॥८॥ हेवरुण पुरापूर्वस्मिन्काटे तेतायनमः नमस्कारमतिपादक नमइतिशब्दमयादिप्म उव- अपिचनूनमघापित्रवाम उतअपिच हे तुषिजात यहादेशेषमा पस्ण अपरं मागामिन्य- रिकालेनमःगन्दप्रवाम उचारयाम परसादिविष्यते-दळभ दुदंभ दमितहिसिनुभशक्य ॥ । । - ·मं०२ अ०३ सू०२८] द्वितीयोष्टकः दुरोदाशनाशदाध्येष्वितिरेफस्योत्वमुत्तरपदादेष्टुत्वंच कमित्येतत्पदपूरणम् हियरमाव त्वेत्वयि पर्वतेन शिलोच्चयेइव अच्युतानि अन्यैः प्रच्यावयितुमशक्यानि व्रतानिकर्माणिविधरणानि भितानि आश्रितानि तस्मादित्यर्थः॥८॥ अथनवमी- परऋणासावीरधमलतानमाहंराजन्नन्यकतेनभोजम् । अव्युाइन्नुभूयसीरुपासुआनौजीवावरुणतासुंशाधि ॥ ९ ॥ । ऋणा । सावीः । अर्ध । मत्रतानि । मा। अहम् । राजन् । अन्यकतेन । भोजम् । अविउष्टाः । इत् । नु । भूयसीः । उपसः। आ। नः। जीवान् । वरुण । तासु । शधि ॥९॥ हेवरुण ऋणाऋणानिपित्रादिभिः रुतान्यस्माभिर्देयानिपरासावीः परासुव पराचीनप्रेरय पूपेरणे छान्दसोलुइ अधअधुनामत्कतानिमयानिष्पादितानिकणानिपरासुव भपिच हेराजन् स्वामिन् वरुणमहंअन्यरुतेनअन्यैरजितेनधनेनमाभोजभोगमालभेयम् किंकारणमितिचेदुच्य- ते-भूयसीः भूयस्योबहुनराः उपसः अव्युष्टाइन नुसत्यं भव्युष्टाएवअपररात्रेषत्वायफ्णानि चि- न्तयतोजायतोममन्युष्टाअप्यव्युटकल्पाआसन् हेवरुण तासूषस्सुनोस्मान् जीवान् जीवनवतः आशाधि आसमन्तादनुशिष्टान्कुरु ऋणान्यपहायभोगपर्याधनंपयच्छेत्यर्थः॥९॥ अथदशमी- योमराजन्युज्यौवासोवासमेभयंभीरम माई । स्तेनोवायोदिप्सतिनोटकोात्वंतस्माहरुणपाह्यस्मान् ॥१०॥ यः। मे। राजन् । युज्यः। वा । सखा । वा । स्वमें । अयम् । भीरवै । महम् । आह । स्तेनः । वा । यः। दिप्सति । नः । रकः । वा । त्वम् । तस्मात् । वरुण । पाहि । अस्मान् ॥ १०॥ हेराजनवरुण पेपदीयोमुज्यायोजनसमर्थः पित्रादिवासखासमानरयानोपान्धयोवा स्व- मेदृष्टत्व विषयंभयंभीरवेभपशीरापमझपाहबूते तथास्तनधारोवाडकोरण्यश्यावा योनो- ·। ऋक्संहितामाप्ये [अ०७ २०११ सानदिप्सतिजिघांसति सनीवंतर्धतिविकल्पनादिडभावः दम्भइच्छेतीत्वम् हेवरुण त्वंतस्मा- सर्वस्माइस्मान्पाहिरक्ष॥ १०॥ अर्थकाइशी- मामघोनौवरुणप्रियस्यभूरिदानआविदंशूनमापेः । मारायोराजनसुयमादवस्थांवृहदेमविदथेसुवीराः ॥११॥३०॥ मा। अहम् । मघोनः । वरुण । मयस्य॑ । भूरिदान्नः । आ। विदम् । शूनम् । आपेः । मा। रायः । राजन् । सुध्यमात्।अर्व स्थाम् । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ११॥१०॥ हेवरुण प्रियस्यभूरिदानः रेर्धनस्यदातुर्धनववआद्यस्यपुरतः पुत्रादेरियंअहंमाअवि- दं माआवेदयानि ज्ञापयानि हेराजन् सुष्टुनियामकाद्धनाव अवयुत्यस्थितोमाभूवंशोभनपुत्राः यशेगृहेवावर्तमानाः मौदस्तोत्रंउच्चारयामः ॥११॥ ॥ इति द्वितीयस्यसप्तमेदशमोवर्गः ॥ १० ॥ धृतवताइतिसप्तसप्तमंसूकंगामिदस्यकूर्मस्यगृत्समदस्यवापम् वैष्टुभं वैश्वदेवम त. थाचानुकान्तम्-धृतवताःसप्तवैश्वदेवमिति गतोविनियोगः। तरमथमा-- धृतमताआदित्याइपिराआरेमकर्तरहसूरिवागः। शृण्वतोवोवरुणमित्रदेवो भवस्यविहाँअवसेष्टुवेवः ॥ १॥ धृतध्वताः । आदित्याः । इपिराः। आरे। मत् । कर्त । रहसूः इव । आर्गः । शृण्वतः । वः । वरुण । मित्र देवाः। अद्रस्य । विद्वान्। अव॑से । हुवे । वः ॥ १॥ हेधृतवताः धृतकर्माणः आदित्याः अदितेःपुत्राः इपिराः गयनशीलाः सरस्येपणीयाः पार्थनीयावा हेविश्वेदेवाः मदारमत्तोदूरदेशेागः विहितानुष्ठानादिजनितंपाकत कुरुत क- रोते छान्दसोविकरणस्पटुक् चवनष्पनधनाश्चेवितयादेशः नवदृष्टान्तः हरित रहसिभन्थैर- ·मं०२ अ०३सू०२९] हितीयोएकः ६९१ मातेपदेशेस्पतइतिरहसू:व्यभिचारिणी सायथागर्भपातयित्वाइरदेशेपरित्यजतितद्वत हेवरुण मित्र देवाः वोयुष्मदीयस्पभद्रस्ययुष्माभिःकरणीयंश्रेयोविद्वान् जाननहंशृण्वतः मालवानि स्तोत्राणिोणजानतोवोयुष्मानअवसे रक्षणार्थहुवेआह्वयामि ॥ १॥ अथद्वितीया- यूयंदेवशम्भमंति!यमोजोयूयंदेपासिसनुतघुयोत । अभिक्षत्ता अभिचक्षमध्वमुद्याचनामुळयंतापरं ॥२॥ यूयम् । देवाः । प्रधर्मतिः । यूयम् । ओजः। यूयम् । द्वेषांसि । सनुतः । युयोत । अभिक्षत्तारः । अनि । च । क्षमध्वम् । अद्य । च । नः। मृळयंत । अपरम् । च ॥२॥ हेदेवाः ममतिः परुष्टामनिर्यस्पपित्रादेस्तादृशोपियूयमेव तथाओगोपटमपियूयमेव अपिचयद्विपासिद्देष्टणि रक्षःपिशाचादीनि अनुतरित्यव्ययम् अन्नहितनामैवत् अन्तहितेपदे- शेयुयोतपृथकुरुत युमिश्रणामिश्रणयोः छान्दसःशपातुः पूर्ववनस्पतवादेशः अभिक्षत्तारः भभितः शत्रूणांहिंसितारोयूयं अभिचक्षमध्य अभिभवतचरावून अयास्मिन्दिनेनोस्मान्मृळ- पत सुखयत अपरंचअपरमपिकालंआगामिन्यपिकाले अस्मान्धळयत ॥२॥ अथवतीया- किमूनुःरुणामापरेणकिसनेनवसवआप्पैन। यूपौमित्रावरुणादितेचस्वस्तिमिन्द्रामरुतोदधात ॥३॥ किम् । इति । नु। वः । रुणवाम । अपरेण । किम् । सनेन। वसवः। आप्येन। यूयम् । नः। मित्रावरुणा। अदिते । चास्वस्तिम्। इन्द्रामरुतः। दधात ॥३॥ हेदेवाः वायुप्माकंनुभपेदानीं किमुरुगवाम किसनुकशमयाम नकिमपात्पर्थः तथाभप- रेणभपरकालभापिनाकर्मणाकिकरानाः तथाहेवसवोगमपिदारोदेवाः सनेनसनातनेन भा. प्पेन मातम्येनकर्मणायमार्फकिंकर्तुगकाः सर्वदारिपुमदनगगंपरिचरगंकनकापः हे ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७व०१२ मित्रावरुणौ हेअदिवे हेइन्द्रामरुनः देववाद्वन्द्वेचेतिपूर्वपदस्यानङ् तेचसर्वेयूयंस्वस्तिअविनाशंनो- सायं दधात धत्तमयच्छत लोरितस्पतबादेशेडिवाभावेनातोलोपाभावः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- हुयेदेवायूयमिदापयःस्थतेमळतनाधमानायमह्यम्। मावोरोमध्यमवातेभन्मायुष्माववापिपुश्रमिम ॥ ४॥ हये । देवाः। यूयम् । इत् । आपर्यः । स्थ । ते । मृळत । नाधमानाय । मह्यम् । मा । वः । स्थः । मध्यमवाट् ।ऋते । भूत् । मा । युप्मावत्सु । आपिएं। अमिम ॥ ४॥ हयेदेवाः छान्दसोवोपजनः हेदेवाः यूपमित् यूपमेवापयः धनस्यपापयितारोपन्धपः स्थ भवथ तेसूर्यनाधमानायअभिमतंफलंयाचमानायमस्तोत्रेमुळतसुखयत तथाोयुष्माकर- थमतेस्मदीयेयजेनिमित्तभूतेमध्यमवाट्माभूत् मध्यमेनमन्दगमनेनवाहकोमाभूव शीघंयुष्मान्व- हत्वित्यर्थः वयंयुष्मावत्सुयुष्मत्सदृशेष्वापिष्वन्धुपुसत्सुमाश्रमिष्म श्रान्तामाभ्म वतुप्पकरणेषु- प्मदस्मड्यांछन्दसिसादृश्यउपसंख्यानमितिवतुप आसर्वनान्नइत्यात्वमः ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी प्रवएकोमिमयसूर्यागोयन्मापतेवकितवंशशास। आरेपाशारे पानिदेवामामाधिपुत्रेविमिवग्रभीष्ट ॥५॥ प्रायः । एकः। मिमय । भूरि । आर्गः। यत् । मा। पिताइव । कितवम् । शशास । आरे। पाशाः । आरे । अधानि । देवाः । मा। मा। अधि । पुत्रे। विमध्ईव । मशीट ॥५॥ हेदेवाः वोयुष्माकंमध्येअहमेकःसन् भूरिबहुलंआगः पापंप्रमिमयअहंभकर्षणाहिसिपं क- थमस्माकंमध्येत्वमेव इतिवेदुच्यते-पद्यस्मात् मामांपितेव कितवं यथाअपथमवृत्तं पुत्रपितानुशा- स्तितथाशशास अनुशिष्टंचरूढ़े शासुअनुशिष्टावित्यमालिटिमध्यमस्यरूपम् अपिच हेदेवाःयु- प्मदीयाः पाशाः आरेअस्मत्तोदूरदेशेसन्तु अघानिपापानिचारेसन्तुमामाअधिपुत्र अधिःसप्त- म्यर्थानुवादी प्रवेपश्यतिसतिपितरंसंतविमिवपक्षिणमिवन्याधः मामभीष्ट मागृहीधम् माडिल- कि यहोर्भइविभलम् ॥५॥ ।

·मं० २ अ०३ सू०३०] द्वितीयोटकः अथषष्ठी- अर्वाञ्चौअद्याभवतायजत्राआवहार्दिभयमानोव्ययेयम् । त्रावनोदेवानिजुरोटकस्य॒त्राध्वंकर्तादेवपदोयजत्राः॥६॥ अर्वाञ्चः । अद्य । अवत । यजत्राः। आ।व। हार्दैि । भर्यमानः। व्ययेयम् । वाध्वम् । नः । देवाः। निजुरः । टकस्य । त्रायम् । कुर्तात् । अवपर्दः । यजत्राः ॥ ६ ॥ हेयजत्राः यष्टव्यादेवाःभयेदानीमर्वाञ्चोस्मदभिमुखाभवत बोयुष्माकंहार्दिहयवस्थितर- क्षणभयमानोबिश्यदहंआव्ययेयं आभिमुख्येनपामुयाम् व्ययगतौ भौवादिकः हेदेवाः कस्य वस्करस्पारण्पशुनोवा संवन्धिनः निजुरोनिहननाव जरीहिंसार्थः अस्मात्संपदादिलक्षणो- भावेक्किा छान्दसोह्रस्वः नोस्मान् वाध्वं वायध्वम् वथा हेयजत्राः भवपदःआपदः कर्तावकर्तुः सकाशावनाध्वं त्रायध्वम् ॥ ६॥ अथसप्तमी- माहंमघोनौवरुणमियस्य॑भूरिदानुआविदंशूनमापेः । मारायोराजन्त्सुयादवस्थांबृहदेमविदर्थेसुवीराः ॥७॥११॥ मा। अहम् । मघोनः। वरुण। मयस्य । भूरिदानः । आ। विदम् । शूनम् । आपेः । मा । रायः । राजन् । सुध्यमात्। अर्व स्थाम् । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ ७ ॥११॥ व्याख्यातेयम्॥७॥ ॥ इतिद्वितीयस्यसप्तमेएकादशोवर्गः ॥११॥ तंदेवायेत्येकादशमष्टमंसूकम गार्समदं अन्त्यालगती शिष्टाखिष्टुभः पहिऋतुमित्ये- पाइन्द्रासोमदेवदाका सरस्वतित्वमस्मानित्यधर्चःसारस्वतः योनःसनुत्पइत्येपापार्हस्पत्या अन्त्यामारुती शिष्टाऐन्द्रयः तथाचानुकान्तम्-ऋतमेकादशजगत्यन्तंपष्ठ्येन्द्रासोपीसरस्ववि- त्वमितिसारस्वतोचोयोनोपार्हस्पत्यातंवोमारुनीति गतोविनियोगः । ७५ ·५९२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७ व०१२ मित्रावरुणौ हेमदिवे हेइन्छामरुतः देवताइन्वेचेतिपूर्वपदस्पानङ्वेचसर्वेयूपस्वस्तिअविनाशनो- सत्यं दधात धत्तम्यच्छत लोटिनस्यतयादेशेडित्त्वाभावेनातोलोपाभावः ॥३॥ अथचतुर्थी- हयेदैवायूपमिदापर्यःस्थतेम॒ळतनार्धमानापमह्यम्। मावोरोंमध्यमवाळुतेभून्मापुष्मावापिपुश्रमिष्म ॥४॥ हये । देवाः। यूयम् । इत् । आपयः । स्थ । ते । मृळत । नार्धमानाय । मर्झम् । मा। वः । रथः । मध्यमवाट । कृते । भूत् । मा । युप्मावत्सु । आपिएं। अमिष्म ॥ ४॥ हयेदेवाः छान्दसोवर्णोपजनः हेदेवाः ययमित यूयमेवआपयः धनस्यपापयितारोबन्धयः स्थ भवथ तेयूयंनाधमानायअभिमफलंयाचमानायमसंस्तोत्रेमळतसुखयत तथावोयुष्माकर- थःऋतेस्मदीयेयज्ञेनिमित्तभूतेमध्यमवाट्माभूव मध्यमेनमन्दगमनेनपाहकोमाभूव शीघंयुष्मान्व- हत्वित्पर्थः वयंयुष्मावसुयुष्मत्सदृशेष्वापिपुरन्धुपुरासुमाश्रमिष्म श्रान्तामाभूम चतुष्पकरणेयु- प्मदस्मयांछन्दसिसादृश्यउपसंख्यानमितिवतुषु आसर्वनाम्नइत्यात्वम् ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- प्रवृएकोमिमयसूर्यागोयन्मापितेवकितवंशशास । आरेपाशाआरेअधानिदेवामामाधिपुत्रेविमिवग्रभीष्ट ॥५॥ प्र। वः। एकः। मिमय । भूरि । आर्गः। यत् । मा। पिताऽईव । कितवम् । शशास। आरे। पाशाः । आरे । अघानि । देवाः । मा । मा । अधि । पुत्रे । विम्ध्दव । ग्रीष्ट ॥ ५ ॥ हेदेवाः योयुष्माकंमध्येअहमेकःसन् भूरिवहुलंआगः पापंपमिमयअहंमकर्षणाहिसिर्ष क- थमस्माकंमध्येत्वमेव इतिचेदुच्यते यद्यस्मात् मामांपितेव कितवं यथाअपथमवृत्तंपुत्रपितानुशा- स्तितथाशशास अनुशिष्टंचरङ्के शासुअनुशिष्टावित्यस्मालिटिमध्यमस्यरूपम् अपिच हेदेवाःयुः प्मदीयाः पाशाः आरेअस्पत्तोदरदेशेसन्तु अघानिपापानिचआरेसन्तुमामाअधिपुत्रे अधिःसव- म्पर्थानुवादी पुत्रेपश्यतिसतिपितरंसतविमिवपक्षिणमिवन्याधः माग्रभीष्ट मागृही वम् माडिलु. कि हमहोभइतिभत्वम् ॥ ५॥ । ।

·मं०२ अ०३ सू०३०
द्वितीयोष्टका
अथवृत्तीया-
चौह्यस्थादध्यन्तरिक्षेपास्त्रायुप्रवधंजमार ।
मिहंवसा उपहीमवुद्रोत्तिग्मायुधोअजयच्छमिन्द्रः॥ ३॥
ऊर्ध्वः। हि । अस्थात् । अधि । अन्तरिक्षे । अर्ध । बार्य ।प्र।
वधम् । जनार । मिहम् । वसानः । उप । हि । ईम् । अदुंद्रोत् ।
ति॒िग्मआयुधः । अजयत् । शत्रुम् । इन्द्रः ॥ ३ ॥
हिहेती यस्मादयंवृत्रः अन्तरिक्षेऊयःसन् सर्वमावृत्याध्यस्थाव अधिष्ठितोभूत् अपश-
साकारणाववृत्रायवृषभतिवधंहननसाधनं वइन्द्रः मजभार मचिक्षेप हग्रहोः सहिखलुत्रो-
मिहंवृष्टेःसेक्तारमेघवसानः आच्छादयन् ईमेनमिन्द्रंउपादोद उपागमव दुगुगती सङिछान्दतः
शप: तिग्मायुधः नीक्ष्णायुधः इन्दः शत्रुशातयिवारनवृवंअजयद जितवान् ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
वहस्पतेतपुपाश्चैवविध्यटकहरसोअसुरस्यवीरान् ।
योजघन्यधपतापुराचिदेवाहिशत्रुमस्माकमिन्द्र ॥१॥
बृहस्पते । नपुंपा । अनादव । विध्य । एकद्वरसः । असुरस्य ।
वीरान् । यथा । जघन्य । धूपना । पुरा । चित् । एव । जहि ।
शत्रुम् । अस्माकम् । इन्द्र ॥ ४॥
हेवृहस्सवे यहापरिहानांपाचपिवरिन्द तापावापकेनदीसेनपञ्चेपभश्रेय अशन्याइव
चुकदरसः संवृतद्वारस्पारस्यवीरान्पुत्रान् यता संवृतद्वारान् असुरस्पवीरान विध्य तात्य
वृणोतेः स्वृभूपिपिश्याकिदितिकर्मणिकन्प्रत्यय द्रुगती अस्मादोणादिकोऽसन्मत्ययः वृका-
णि संवृवानि द्वरांसि द्वारागियेषां बहुवीहीपूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् हेन्द्र पुराचिन पुरापिधुपया
धकेणवलेणयथाजपन्य त्वंहदवानेव एवमेवारमाकंशजहि नाशप इन्तजंइतिहोगा-
देशः॥४॥

·ऋक्संहितामाष्ये
[अ०७व०१२
तंत्रपापथमा-
ऋतंदेवार्यरुण्वतेसवित्रइन्द्रायाहि नरमन्तआपः।
अहरहत्युितुपांकियात्याप्रथमःसर्गआसाम् ॥१॥
ऋतम् । देवाय । कुण्वते । सवित्रे । इन्र्द्राय । अहिले । न ।
रमन्ते । आपः । अहे अहः । याति । अक्तुः । अपाम् । किर्यति ।
आ। प्रथमः। सर्गः। आसाम् ॥ १॥
ऋतमुदकंवृष्टिलक्षणंरुण्वतेकुर्वतेदेवायद्योतमानायसविवेसर्वस्यमेरकायअहिलेभहिवं
हनवतेइन्द्राययागार्थम् आपोनरमन्ते तस्मादेतो त्यानोपरताभवति तस्माव व्यत्ययेनचतुर्थी
अपिनुतासामोअतुः सेवकलोवः अहरहः प्रत्यहंयातिगच्छति आसपथमःसर्गः पाथ-
मिकंजन्म कियात्याकितिकालेनिप्पन्नं आकार मने किंशब्दआक्षेपे यावतिकालेताअजा-
यन्तसकालाकियान किंपरिमाणतस्पकारस्प नकिपिनित्याएव हिनाइत्यर्थः ॥ १॥
अदितीया-
पोरायसिनमत्रामरिष्यत्पतंजनित्रीपिदुपउवाच ।
पुथोरदन्तीरनुजोषमस्मैदिवेदिवेधुनयोयन्त्यर्थम् ।। २ ।।
यः। स्त्राय । सिनम् । अयं । अभरिप्यत् । प्र । तम् । जनित्री।
विदु । उवाच । पयः । रर्दनीः । अनु । जोपम् । अस्मै । दिवेधदिने।
धुनयः । यन्ति । अर्थम् ॥ २॥
पापुरुषोभायासुरायसिनमन्नं भवपाकस्थाने आहर्तुमभरियन संपादितवान् नंपु.
रूपंजनिधीजनयित्रीइन्द्रस्पमावाअदितिः विदुपेअभिज्ञायेन्द्रायपोवार पोकववी प्रवचनस्पह-
ननाताव तंत्रहतपानितिशेषः अपिचास्मभस्येन्द्रस्यानजोपमनुकामंइच्छामनुसत्यपथो-
मार्गानरदन्तीविलितन्योपुनपोनयः दिवेदिवपतिदिवसमर्थअन्यगन्तव्यसमुद्रंपवियंनिंग-
उनि ॥२॥

·मं०२१०३सू०३०] द्वितीयोष्टकः अथसप्तमी- नमातमन्नश्रमन्नोततन्द्रन्नोचाममासुनातेतिसोमम् । योमपृणाद्योदयोनिवोधायोमासुन्वन्तमुपगोभिरायत् ॥७॥ न । मा। तमत् । न । श्रमत् । न । उत । तन्द्रत् । न । वोचाम |मा। सुनोत् । इति । सोम॑म् । यः । मे। पृणात् । यः। ददत् । यः। निध्वोधात्। यः । मा । सुन्वन्तम् । उप । गोभिः । आ। अयंत्॥५॥ सइन्द्रोमामांनतमत नतमयतुनग्ठपयतु तथानश्रमद श्रान्तमाकरोतु तमुग्लाने श्रगुतपसि- खेदेच अनयोहेतुमण्ण्यन्तयोट्यागमः छन्दस्युजयथेविशपआर्धधातुकत्वाण्णेरनिरीविणि- लोपः उवअपिचमांनतन्द्र नतन्द्रयेत् तन्त्र्याआलस्येनयुक्तंमाकरोतु नन्द्रीशब्दानत्करोनीति णिच् णाविधवत्मातिपदिकस्येतिटिलोपः अन्यत्पूर्ववत् इन्दयागायसोमंमाउनोत माभिषणु- तेति अन्यान्यजमानानपतिनवोचाम नबवाम वकेश्छान्दसोलुङ् सुनोसेत्यत्र वतनातनथनाश्चेति तस्पतबादेशः तस्यपित्त्वेनडित्त्वाभावाद्गुणः यइन्द्रोमेममपृणाकामापूरयेव यश्चददत् अभी- टंफलंदधाव यश्चनियोधात् अस्मदीयंस्तोत्रयागंवाअवगच्छेत् यइन्द्रःसुन्वन्तं सोममभिपुण्वन्तं मामांअसायंदातव्याभिःसहउपायव उपागच्छेद सइन्द्रइतिपूर्ववान्वयः पृणादित्यादिपुले- ट्याइागमः॥७॥ अथाष्टमी- सरस्वतित्वमस्मॉअविडिमरुत्वतीपतीजेंपिशत्रून् । त्यंचिच्छर्धन्तंत विपीयमाणमिन्द्रोहन्तिपमंशण्डिकानाम् ॥८॥ सरस्वति । त्वम् । अस्मान् । अविट्टि ! मुरुत्वनी । धृपती । जेपि । शत्रून् । त्यम् । चित् । शर्धत्तम् । नविपीध्याणम् । इन्द्रः । हुन्नि । उपभम् । शहिकानाम् ॥ ८ ॥ हेसरस्वति सरणयतिदेवि त्वंभरमानस्तोतॄन् अविद्धि रक्ष रक्षार्थस्पापोर्टेटयेतापम् त- थामरुत्तीमरुद्भियुक्तापम्पमस्थानाहिवाक्सरस्वतीमरुतश्चमभ्यमस्थानरथाः अतसतीगती धूपवीवर्षपन्तीरावूनशातपितृन्वैरिणोगेपिजय जयते छान्दसःशपः तुः शिवायमिन्द्रः त्यचित्र ·ऋक्संहितामाष्ये [अ०७व०१३ अथपञ्चमी- अक्षिपदवोअश्मानमुच्चायनशत्रुमन्दसानोनिजूर्वाः । तोकस्य॑सातौत यस्य॒मूरैरस्माँअर्धकैणुतादिन्द्रगोनाम्॥५॥१२॥ अव । क्षिप। दिवः । अश्मानम् । उच्चा । येन । शत्रुम् । मन्दसानः । निर्वाः । तोकस्य । सातौ । तनयस्य । भूरैः। अस्मान् । अर्धम् । कृणुतात् । दुन्द्र । गोनाम् ॥ ५ ॥ १२ ॥ हेन्द्र दिवोनभसःसकाशादश्मानं अभवत्कठिनं वजउच्चाउच्चैर्वर्तमानरत्वंभवक्षिपअ- स्मदीयान् शत्रूनुद्दिश्यावस्ताव क्षिप येनवणमन्दसानः स्तोवृभिःस्तूयमानःसन् शत्रु निर्वाः न्यहिंसीः जुव/हिंसार्थः हेटयाडागमः तथातोकस्यपुत्रस्परेतव्य स्पपीवस्यसातौ संभजने निमिचे सप्तम्येपासंभजनार्था तथाहेइन्द्र गोनांगवांसंभजनार्थचास्मानअस्माकं विभक्तिव्यत्य- यः अर्धे समृदिरुणुतात्कुरु गोपादान्तेइतिगोशब्दस्यामोनुहागमः॥५॥ ।। इतिद्वितीयस्यसप्तमेद्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥ अथपष्ठी- पहिक होयंबनुथोरभ्रस्यस्थोयजमानस्यचोदौ । इन्द्रासोमायुवम॒स्माँअविष्टमस्मिन्मयस्थैरणुतमुलोकम् ॥ ६॥ पाहि । कर्तुम् । तथः । यम् । वनुथः । प्रस्य । स्थः। यज॑मानस्य । चोदौ । इन्द्रासोमा । युवम् । अस्मान् । अविष्टम्। अस्मिन् । भयहस्थे । कृणुतम् । ऊँ इति । लोकम् ॥ ६ ॥ हेइन्द्रासोमा इन्चायोमी यवैरिणय तुथोहिंसथः बनुप्यतिहन्तिकौतिपस्किः । त्र- पस्सफरिमहिवृहपः प्रफगोपच्उथ खलु उन्मूलयथइत्यर्थः बृहूउद्यमने चोदादिकः वधारणस्पराधकस्ययनमानस्पचौदीराणमिरकोत्योभवथःतथा हेइन्दासोपी युवंपुर्वाभस्मा- अविष्मयतं अस्सिन्भयस्थे भपस्थानेयुद्धे धनकरिधानमित्यधिकरणेकमत्ययः मरुधा- दित्वात्पूर्वपदानोदाचत्वम् टोकंभयरहिवस्थानरुणुतंकुस्तम् उइतिपद्पूरणः ॥ ६॥ नि०५.२.।

·मं०२अ०३सू०३१] द्वितीयोप्टकः अथैकादशी- तंवःश(मारुतंमुभयुनिरोपब्रुवेनमसादैव्यंजनम् । यारापिसर्ववीरेनशामहाअपत्यसाचंश्रुत्यदिवेदिवे ॥ ११॥१३॥ तम् । वः । शर्धम् । मारुतम् । सुम्नध्युः। गिरा । उप । ब्रुवे । नमसा । दैन्यम् । जनम् । या । रयिम् । सर्वध्वीरम् । नशामहै। अपत्यसाचम् । श्रुत्यम् । दिवेदिवे ॥ ११ ॥१३॥ हेमरुतः वोयुष्माकंश बलंमारुतमरुत्समूहरूपैदैव्यंदेवेनेन्द्रेण संवद्धजनं पादुतएवं गु- णविशिष्टतंपलं नमसानमस्कारेणहविपावागिरास्तोत्रेण सुन्नयुःसुखेच्छुरहंउपब्रुवेस्तौमि यथा येनप्रकारेणवयंसर्ववीरस:वीविशेषेणशत्रुणांपेरकै टैरुपेतं अपत्यसाचंअपत्यैरपतनहेतुभूतैः पुत्रादिभिरुपेतं श्रुत्पश्रवणीयंप्रशस्यभूतं रयिंदिवे दिवेप्रतिदिवसंनशामहे ज्यामवाम नशतिा- मिकर्मा लेट्याडागमः वैतोन्यत्रेत्यैकारः॥११॥ ॥ इतिद्वितीयस्य सप्तमेत्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥ अस्माकमितिसप्तचैनवमंसूक्तम् गृत्समदस्यापैवैश्वदेवं अन्यात्रिष्टुप् शिष्टाजगत्यः तथा- चानुकान्तम्-अस्माकंसप्तवैश्वदेवं त्रिष्टुयन्तमिति विनियोगीले निकः । तत्रमथमा- । अस्माकंमित्रावरुणावतरथमादित्यैरुदैर्वसुमिःसचासुवा । प्रययोनपप्तन्वस्मनस्परिश्रवस्यवोहपीवन्तोक्नुपर्दः ॥ १॥ अस्माकम् । मित्रारुवणा । अवतम् । रथम् । आदित्यैः । रुद्रः। वसुभिः । सचाइना ।प्र। यत् । वर्यः। न । पनन् । वस्मनः । पारे । अवस्यवः। हपीध्वन्तः । वनइसदः॥१॥ मित्रावरुणा हेमिनावरुणी आदित्यैः धात्रर्यमादिभिदिशभिः रुद्रेः एकादशसंख्याकः . मुभिः धरोपुवइत्यादिभिरष्टसंख्यांकः एवं तिभिर्देवगणैः सपा वामहावन्नीसहवर्तमानीया अस्माकं रथंभन्नलाभाय मवृत्तंभवतम् यपदास्मदीयारथाः वस्मनःपरिखसनपस्सिनितिक- .

·फक्संहिताशाप्ये [अ०७७०१४
धमप्यसुरंहन्तितवान् व्यत्ययेन भूतार्थेस्ट् कीदृशं शर्धन्वं मसहनशीलं शृधुपसहने तविषी-
यमाणंतविषीचलमिपाचरन्वं सर्वस्यजनेशकं शण्डिकानां शण्डामविमुसुरोहिनी श-
ण्डवश्यानांमध्येवृषभधानम् ॥ ८॥
अथनवमी-
योनःस त्यउताजिघनुरभिस्यायतंतिगिते विध्य ।
दहस्पतआयुधैर्जेपिश हेरीपन्तपरिधेहिराजन् ॥ ९॥
यः। नः । सनुत्यः। उत । वा । जियत्नः । अभिस्यायं । तम् ।
तिगितेने । विध्य । वृहस्पते । आयुधैः । जेपि । शत्रून् ।
दुहे। रिप॑न्तम् । परि । धेहि । राजन् ॥ ९ ॥
• हेवृहसते योनोस्माकंसनुत्यः सनुतरित्यंतर्हितनामअन्तर्हितेदेशेभवश्वोरःसगर्भसयूथस-
नुनायव उतवाअपिवा योजिधनुर्जियांसुर्भवति तमभिख्यायसंवीक्ष्यतिगिनतीक्ष्णेनायुधेनवि-
ध्यताडय यथास्मदीयान् शवून आयुधैरायोधनसाधनेरिप्यादिभिर्जेपिजय तथा हेराननरा-
जमानबृहस्पते हेदोग्धेशववेरिपन्तहिंसन्दचं परिधेहि परितोधारय पक्षिपेत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथदशमी-
।
।
अस्माभिःसत्वभिःश रवीकृिधियानितकानि ।
ज्योगमूवन्न धूपितासोहत्तीतेपामारानोवसूनि ॥ १०॥
अस्माभिः । सत्वभिः । शूर । शरैः । वीर्या । कृधि । यानि ।
ते। कनि । ज्योक् । अभवन् । अनुधूपितासः। त्वी । तेषाम् ।
आ भर । नः। वहनि ॥ १० ॥
हेशूर शौर्यवभिन्न असाकेभिरास्माकीने सत्वभिः परेपांसादकैः शूरः शौर्योपभेटेः
वानिपीया वीर्याणि वीरमाणिरुधिफुरु यानिवेत्वयाकानिकरणीयानि करयार्थेतकेनि-
तिकरोतेस्त्वन्पत्ययः ज्योचिरकारअनुधूपिचासः तापमानहदयामदीयाःशवयोवनासन्
इसीवान हत्वा माल्यादपश्वीकार वेपाराणां पक्षनिधनानिनोरमायाभरमाहर ॥१०॥

·मं०२ १०३ सू०३१] द्वितीयोप्टकः
उतभपिचविश्वस्यचर्षणिः विश्वस्पसर्वस्पदृष्टा यहा विधेचर्षणयोमनुष्पायस्यपरिचारकाः
अथवा विश्वेसर्वेलोकाः चर्पणयोष्टप्यायेन बहुबीहौविश्वसंज्ञायामितिपूर्वपदान्तोदाचत्वम् मा-
रुवेनमरुत्समूहरूपेणशर्धेनबटेनसहरकतुः शोभनकांशोधनमनोवा स्पःसइन्द्रः अबकाभिः
हिंसकरहिवाभिः ऊतिभीरक्षाभिःसहितःसन् दिवोद्युलोकादागत्यनुअघनोस्माकंरथंअनु-
स्थातिभानुगुण्येनाधितिष्ठतु छान्दसःशपोलुक् किमर्थं महे सनये महतेधनाय तथापाजसातये
वाजस्यान्नस्य सातयेसंजनार्थम् ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
उतस्यदेवोभुवनस्यसक्षणिस्त्वष्माभिःसजोपाजूजुद्रथम् ।
इळामगोवृहडिवोनरोदसीपूपापुरन्धिरश्विनावधापती ॥ १ ॥
उत । स्यः । देवः । भुवनस्य । सक्षणिः। वटा ! माभिः ।
सध्जोपाः । जूजुवत् । रथम् । इळां । भर्गः । वृहत् दिवा ।
उत । रोदसी इति । पूपा । पुरंमधिः । अश्विनौ । अर्ध ।
पती इति ॥ ४॥
उतपिच स्पःसदेवोदानादिगुणयुनः भुवनस्पभूतजातस्यसक्षणिः सचनीयः सेन्यः
माभिर्देवपत्तीभिः छंदांसिधैग्नाइवितैत्तिरीयकम् । गायन्यादीनिच्छन्दांसिचदेवपल्यइत्युक्तम
सनोपाः समानीतिः एवंगुणविशिष्टस्त्वष्टाअस्मदीयंरयंजूजुवद मेरयतु जुइतिसौत्रोघातुर्गत्यर्थः
अस्माण्ण्यन्नाटुडिरूपम् तथा इळाविरणादेवीनामाघाइडारपादेवीचरथपेरयतु वृहद्दिवा -
हन्महद्दीव्यतियोवतइतिवृहद्दिवः इगुपपलक्षणःकः सुपांसद्धगितिविभकेरोकारः नारशो-
भगथमेरयनु उतअपिचरोदसीयावापृथियौपुरंघिबहुधीः पापोपकोदेवश्चअधशब्दश्चार्थे पती
सूर्यायाभतारीअश्विनोपएनेसर्वेभसदीपरथमेरपन्वित्यर्थः ॥ ४॥
अथपश्चमी-
उनत्यदेवीसुभगेमियूशोपासानताजगतामपीजुवा ।
स्तुपेयहाँपृथिविनयसापचःस्थातुश्चवपतिपंपाउपसिरे ॥५॥

·। अक्संहिताभाष्ये [अ०७व०१४ सनिवासस्थानं औणादिकोमनिन् तस्माव स्थानावपरिउपरिदेशान्तरे पञ्चम्यापरावध्यर्थे- इविसत्वम् अध्यर्थउपर्यर्थ निवृत्तिः वयोन पक्षिणइव मपान भपतन्ति मकणगच्छन्ति पते- छान्दसेलुङि सृदित्वाव चेरादेशः पतःपुमिति'मागमः कीदृशावयः श्रवस्यवोन्नकामाः हपी- पन्तः पाप्तहाः वनर्पदः पनेवृक्षादौनिषण्णाः साहितिकश्छान्दसोरेफोपजनः ॥ १॥ अथद्वितीया- अर्धस्मानउदैवतासजोपसोरथदेवासोअभिविक्षुवाजयुम् । पाशापद्याभिस्ति तोरजःपृथिव्याःसानौजईनन्तपाणिनिः॥२॥ अर्ध । स्म । नः । उत् । अवत । सजोषसः । रथम् । देवासः । अभि। विक्षु । वाजयुम् । यत् । आशवः । पाशिः। नितः। रजः। पृथिव्याः। सानौ । जईनन्त । पाणिभिः ॥ २ ॥ हेसजोपसः समानमीयमाणाः देवासोदेवाः अधअधुनानोस्माकंवाजयु वानमनकामय- भानगतिविशेषयुक्तंपारणं विक्षुपजासुजनपदेषु अभिअभिमुखंउदवतउदगमयत अवतिरवग- त्यर्थः स्मेतिपूरणः ययदास्मिनरथेयुक्ताः आशवोव्यापनशीलाअभ्याः पद्याभिः पादसाध्याभिः गतिभिरजोरञ्जकमार्गतिवतः तरन्तः तरतेःशतरि बहुलंछन्दत्तीतिशपतुः बहुलंछन्दसीत्य- ग्यासस्यत्वम् यस्तानामादिरित्याधुदाचत्वम् पृथिव्या मथितायाः भूमेः सानीसमुच्छ्रितेम- देशेपाणिभिःपाण्युपलक्षिनैः पादैः जघनन्त अत्यधगच्छन्ति हन्तेर्यङ्गन्नाच्छान्दसोट व्य- पिपेनात्मनेपदम् बहुरंछन्दसीनिशपोटुगभावः ॥ २ ॥ अथतृतीया- उतस्पनइन्दौविश्वचर्षणिर्दिषःशर्धनमारुतेनमुकतुः। अनुनुस्थात्यकाभिरुतिशीरयमुहेसनवाजसातये ॥३॥ उन । स्यः। नः । इन्द्रेः । विश्वचर्षणिः । दिवः । शर्धेन । मारनेन । सुश्कनुः । अनु । नु । स्थाति । अटकाभिः । ऊतिभिः । रयम् । महे । सनये । वाजसातये ॥ ३ ॥ -- ·मं०२ अ०३ सू०३२] द्वितीयोष्टकः, असायंकरोतु तथा आशुहेमाशीमगामी हिगतावित्यस्मादन्यायोपिदृश्यन्तइतिमनिन् वाह- शः अपांनपात् अपांपौत्रीयस्थानीयोनिः अमओपधिवनस्पतयोजायन्ते ओपधिवनस्पतिश्य- थायमग्मिीयते इत्यग्नेरपांपौत्रत्वम् सवधियास्तुत्याशमि शमीतिकर्मनाम यज्ञकर्मणिमीनोभ- यवितिशेषः यदा धियाकर्मणाअस्मदीयेनपरिचरणटक्षणेनशमि शंसुर्खतन्निमित्तं भवत्वि- तिशेषः॥६॥ अथसप्तमी- ए॒तावौवश्म्युद्यतायजत्राअनशन्नायवोनन्यसेसम् । श्रवस्यवोवार्जचकानाःसप्तनरथ्योअहंधीतिमश्याः॥ ७॥१४॥ एता । वः । वश्मि । उत्थ्यता । यजत्राः। अक्षन् । आयवः । नव्य॑से । सम् । अवस्यवः । वाजम् । चकानाः । सप्तिः। न । रथ्यः । अहं । धीतिम् । अश्याः ॥ ७॥ १४ ॥ हेयजत्राःयजनीयाविश्वेदेवाः वोयुष्मदीयानिएताएतानिउद्यनाउधनानिवासियश्मिकामये न- व्यसेनवतरायस्तुत्यतमाययुष्मद्गृणायआयवोमत्मभृतयोमनुष्याः कामितानिस्तोत्राणिसमतान् समस्कुर्वनकिपिच्छन्तः अवस्यवःश्रवणीयंयशोनंवाआत्मनइच्छन्तः वाजयलंचकानाः काम- यमानाः कनीदीप्तिकान्तिगतिपु टिट:कानन्थ्योरथसंबन्धीसतिर्न सर्पणशीलोश्वइवयुष्मद्गणः धीतिमस्मदीयंकर्मअश्याः मामोतु अहपूरणः अशव्याप्ती व्यत्ययेनपरस्मैपदमध्यमौ बहुलंछन्द- सीतिविकरणस्यलुक् ॥ ७॥ ॥ इनिद्वितीयस्यसममेचतुर्दशोवर्गः ॥१४॥ अस्यपदस्पष्टदशमंसूक्तम् गृत्समदस्पार्षम पठ्याद्यास्तिसोनुष्टुभः शिष्टाःपञ्चजगत्यः पथमायावापृथिवीपा वनोद्योत्लाष्ट्यौवा नतोदेराकादेवत्ये देसिनीवालीदेवत्ये अन्पाऍग्वा- दिपड्देवताका तथाचानुकान्तम्-अस्पमेष्टोजागतंत्र्यनुष्यन्वंद्यावापृथिव्येकापौत्वाट्यौ याइदेराकासिनीपाल्पोरत्यासिनोकदेववेवि । आधिष्ठषिकेचतुर्थेहनिवैश्वदेवशलेभापरसूची- पापाप्रथिवीपनिविद्धानः तथावसत्रितम-अस्यमेयावापृथिवीइवितिसस्तवमाविश्व- देवमिति ।

·.. ६०२ अक्संहितामाप्ये [अ०७व०१५ ऊन । त्ये इति । देवी इति । सुभगे इति सुभगे । मिथुध्दशा । उपसानता । जगताम् । अपिजुर्वा । स्तुपे । यत् । वाम् । पृथिवि । नव्य॑सा । वर्चः । स्थातुः। च । वयः। त्रिध्वयाः। उपस्तिरै ॥ ५॥ उतअपिच त्ये तेप्रसिद्ध देवी देव्यो देवनशीले सुभगेशोभनघनेमिथूदृशा मिथःपरस्परंपश्य- न्यौ एवंभूनेउपासानला उपाश्चराविश्व जगतांजनगानांअपीजुवाप्रेरयियोभवतः तस्मादस्मदी- यमपिरथंप्रेरयताम् उत्तरोध!यावापृथिव्य सत्यक्षरुतः हेपृथिवि वायुवां त्वांदिवंच नव्यसा नवीयसानवतरेण शस्पेनवा वचः वचसा सुपांसुलुगितितृतीयायालुक् मयदास्तुपेस्तुवे उत्तम- स्यव्यत्ययेनमध्पमः तदानींस्थातुः स्थावरस्पनीहादेःसन्धिवमोनंचरुपुरोडाशादिलक्षणं त्रिवपाः वयइत्यननाम त्रीणिभोपधिपशुसोमालकानि हविर्लक्षणायनानियस्यतादृशोहंउप- स्तिरे उपस्तृणामिभाग्येनोपस्तरणाभिधारणपूर्वकंमयच्छामीत्यर्थःस्तृआच्छादने लटयुनमे छान्सोविकरणस्पनुभवत्पश्चशब्दश्चणितिनिपातावरंपादपूरणम् कतइदावोरिनीत्वं निषा- तैर्ययदिहन्तेतिनिधातमतिषेधः ॥ ५॥ अथषष्ठी- । उतवःशंसमुशिजामिवश्मस्यहिथुम्योजएकपादुत । त्रितभुक्षाःसविताचनौदधेपानपादाशुहेमाधिपाशामि ॥६॥ उत । वृशंसम् । उशिजाम्ध्दव । मसि । अहिः । बुध्यः। अजः । एकपात् । उत । नितः । शुक्षाः । सविता । चनः । धे । अपाम् । नात् । आशु हेमा । धिया । शमि ॥ ६ ॥ उतअपिच हेदेवाः उशिजामिव इयेतिसंपत्ययः अस्मत्तः स्तुति कामपमानानांवोयुष्मा- कंशंसंस्तुतिसमतिमसि उमसि कामयामहे वशकान्नी इदन्तोमसिःयहिन्यादिनासम्मसारणम् डादसोवर्णलोपः उतअपिच अहियापः युधपन्तरिक्षम् वभयोऽहिनामादेवःअजएकपादन- जापवइस्पजः एकएपपपतेगच्छतीत्येकपात् अजएकपावसंज्ञकः सूर्यः वितस्तीर्णतमः ऋभुक्षाः उरुक्षयः उरुनिवासः भूणांनिवासपिवावा इन्द्रश्यसवितासर्वस्यमसविताचनोनं विदधातु

·मं०२ अ०३ सू०३२]
द्वितीयोष्टकः
म् अपिच नोस्माकंसख्या सख्यानिसखित्वानिमावियोः त्वयावियुक्तानिमाकार्षीः अपितुनो-
स्माकंतस्यतत्सखित्वंसुम्नायता सुखमस्माकमिच्छतामनसाविदिजानीहि क्रियाग्रहणकर्तव्य-
मितिकर्मणःसंपदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थेषष्ठी वन त्वा तादृशंत्वां ईमहे अभिमतफलंयाचामहे सुपांसुल-
गितितच्छब्दादुत्तरस्याविभक्तेर्लुक् ॥ २॥
अथवृतीया-
अहेळतामनसाश्रुष्टिमावदुहानांधेनुंपिप्युपीमसश्चतम्।
पाभिराशुंवर्चसाचवाजिनंवाहिनोमिपुरुहूतविश्वहाँ ॥३॥
अहेळता । मन॑सा । श्रुष्टिम् । आ। वह । दुहानाम् । धेनुम् ।
पिप्युपीम् । असश्चतम् । पद्याभिः । आशुम् । वर्चसा । च ।
वाजिनम् । त्वाम् । हिनोमि । पुरुहूत । विश्वहां ॥ ३ ॥
हेइन्द्रत्वष्टा अहेळताअनुष्यतामनसाश्रुष्टिंसुखकरीदुहानांदोग्धींपियुषींपवृद्धांपीनां
प्यायीवृद्धो लिटवसुः लिड्योश्चेविपीभावः उगितश्चेतिङीप् सम्मसारणमितिसंपसारणम्
शासिवशिघसीनांचेतिपत्वम् असश्चतं असक्तावयवांएवंभूतां धेनुंगांआवहाभिमुख्पेनमापय
अपिचहेपुरुहूत बहुभिराहूवेन्द्रत्वष्टापयाभिः पादगतिभिः आशुब्यापनशीलं वचसायाचाच
वाजिनंवेगवंतवांविश्वहासर्वेष्वहस्सुहिनोमिस्तुतिभिःमेरयामि हिमनौवृद्धौच ॥ ३ ॥
पलीसंयाजेपुगृहपतेःमाक्राकासिनीवाल्यौयष्टव्ये तराकायागस्पराकामहमित्यादि-
केयाज्यानुवाक्ये सूत्रितंच-राकामहंसिनीवालिकुहूमहमितिद्वद्वेषाज्यानुवाक्येइति तथााग्नि-
मारुतेप्यतेधाय्ये सूचितञ्च-राकामहमितिद्वेइति ।
तयोरायात्रचतुर्थी-
राकामहंमुहांमुधुतीवेशृणोतुनःसुभगावोधतुत्मना ।
सीव्यत्वपःसूच्याच्छिद्यमानयाददातुवीरंशतदायमुक्थ्यम् ॥ १॥
राकाम् । अहम् । सुहाम् । सुध्तुती । हुवे । शृणोतुं । नः ।
सुभगा । बोर्धतु । त्मना । सीव्यतु । अपः । सूच्या । अच्छिं-
यमानया । ददातु । वीरम् । शतध्दायम् । उर्थ्यम् ॥ ४॥

·। ६०१ ऋक्संहिताभाष्ये .. [अ०७.२०१५ बनेपामथमा- अस्यमैद्यावापृथिवीऋतायतोभूतमवित्रीयसःसिपासतः। ययोरायुःभतुरतेइदंपुरउप॑स्तुतेवसूयुवामहोदधे ॥ १॥ अस्य । मे। द्यावापृथिवी इति । ऋतध्यतः । भूतम् । अवित्री इति। वर्चसः। सिसांसतः। ययोः। आयुः । प्रस्तरम् । ते इति । इदम् । पुरः । उप॑स्तुते इत्युपस्तुते । वसुध्युः । वाम् । महः । दधे ॥ १ ॥ यावापृथिवीहेद्यावापृथिव्यौ ऋगायतःकतंयज्ञमात्मनइच्छतः सिपासनः युवांसंभकुमि- च्छतःवचसः पक्तीतिवचाः स्तोतामसुन स्तोतुरस्यमेममावित्रीअवित्र्यौपालयित्र्यौभूतंभवतम् यपोर्यापाधिज्योरापुरग्नं प्रतरंमष्टवरमुत्पद्यत इतिशेषः इमिदानतियावापृथिव्यौ उप- स्तुने नबतास्थितैःस्तोदक्षिः स्तुते वां युवां वस्युःधनकामोहंमहोमहतः विभक्तिव्यत्ययः मह- तास्तोत्रेणपुरोदधे पुरस्करोमि ॥ १ ॥ अथद्वितीया- मानोगुयारिपआयोरहन्दभन्मानभ्योरिधोदुच्छुनाभ्यः । मानोवियोःसख्यापिद्धितस्यनःसुम्नायतामनसातत्वैमहे ॥२॥ मा। नः । गुलाः । रिपः । आयोः । अहंन् । दान् । मा। नः। आभ्यः। रीरधः । दुच्छुनाभ्यः। मा। नः । वि। योः । सख्या। विद्धि । तस्य । नः । सुन्नध्यता । मनसा । तत् । त्वा । ईमहे ॥२॥ हेइन्द्रत्यष्टो भायोर्मनुष्यस्यशत्रुभूतस्यगुसाः गोप्याः ज्ञातुमशक्याः रिपोहिंसारूपाः मा- पाः नोमानमहन् उपलक्षणमेतत् अहनिरात्रीचमादभन्माहिसिपुः सथानोरमानाप्योदु- छुनामः शुनपिनिमुखनाम दुःशुनादुछुनाः दुःसकारिणीयः शत्रुसेनान्यः नास्मान्मारीर- घः वर्गमानेपीः रम्पतिवंशगमनइतियारकः । रघहिंसासराध्योः अस्माण्ण्यन्ताल्लुङिचडिरूप- १नि० ६.३२.। ।

·मं०२ अ०३ सू०३२]
द्वितीयोष्टका
६०५
म् अपिच नोस्माकंसख्या सख्यानिसखित्वानिमावियोः त्वयावियुक्तानिमाकार्षीः अपितुनो-
साकंवस्यववसखित्वंसुन्नायता सुखमस्माकमिच्छतामनसाविद्धिजानीहि क्रियाग्रहणकर्तव्य-
मितिकर्मणःसंपदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थेषष्ठी तद त्वा तादृशंत्वां ईमहे अभिमतफलंपाचामहे सुपांसुटु-
गितिवच्छन्दादुत्तरस्याविभक्तेर्लुक् ॥२॥
अथवीया-
अहेळतामनसाश्रुष्टिमावदुहानांधेनुंपिप्युपीमसश्चतम्।
पाभिराशुंवर्चसाचवाजिनंत्वाहिनोमिपुरुहूतविश्वहां ॥३॥
अहेळता । मनसा । श्रुष्टिम् । आ। वह । दुहानाम् । धेनुम् ।
पिप्युपीम् । असश्चतम् । पाभिः ! आशुम् । वचसा । च ।
वाजिनम् । त्वाम् । हिनोमि । पुरुहूत । विश्वहां ॥ ३ ॥
हेइन्वृत्वष्टा अहेळताअभ्यतामनसाश्रुष्टिंसुखकरीदहानांदोग्धीपिप्पुपीप्रवृद्धांपीनां
प्यापीवृद्धो लिट:वसुः लिड्यङोश्चेतिपीभावः उगितश्चेतिकीप् सम्मसारणमितिसपसारणम्
शासिवसिघसीनांचेविपत्वम् असश्चतं असक्तावयवांएवंभूतांधेनुंगांआवहआभिमुख्येनमापप
अपिचहेपुरुहूत बहुभिराहूतेन्द्रत्वष्टापयाभिः पादगतिभिः आशंब्यापनशीलं वचसावाचाच
वाजिनंवेगवंतत्वां विश्वहासर्वेष्वहस्सुहिनोमिस्तुतिभिःमेरयामि हिगतोवृद्धीच ॥ ३ ॥
पत्नीसंयाजेषुगृहपतेःमाक्राकासिनीवाल्यौयष्टव्ये तत्रराकायागस्यराकामहमित्यादि-
केपाग्यानुवाक्पे सूवितंच-राकामहंसिनीवालिकहूमहमितिद्देदेयाग्यानुवाक्येइति वथाभानि-
मारुवेप्येतेधाय्ये सूत्रितञ्च-राकामहमितिदेइति ।
तयोराघात्रचतुर्थी-
राकामहंसुहवांमुटुती8वेशृणोतुनःसुभगायोर्धतुत्मना ।
सीव्यत्वपःसूच्याच्छिद्यमानादातुवीरंशनदायमुक्थ्यम् ॥२॥
राकाम् । अहम् । सुध्हवाम् । सुध्तुती । हुवे । शृणोतुं । नः ।
सुभगा। वोधतु । त्मना । सीव्यतु । अपः । सूच्या। अच्छि-
यमानया। ददातु । वीरम् । शतध्दायम् । उक्थ्यम् ॥ ४॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७ २०१५
संपूर्णचन्द्रापौर्णमासीराका वादेवींसहवां स्वाहानांआह्वानप्रयोजनकारिणींगुष्टुतीशोधन-
यास्तुत्याअहंहुचेआह्वयामि सुष्टुतिशब्दातृतीयैकवचनस्यस्पांसुलुगितिपूर्वरावर्णईकारः साच
सुभगाशोधनधनानोस्माकमाहानंशृणोतु श्रुत्वाचामनामात्मनास्वयमेवबोधतु अस्मनिषायं.
बुध्यतां बुध्वाच अपःकर्मपुत्रोत्पादनलक्षणंसूच्यासूचीस्थानीययाअच्छिद्यमानयाभवच्छि-.
नयानुग्रहयुद्धयासीव्यतु संतनोतु यथावस्त्रादिकंसच्यास्यूनंचिरंतिष्ठति एवमिदंकरोतु कृत्याच
बोरविक्रांत शतदायं बहुधनंबहुपदंवाउक्थ्यमशस्यपुत्रंददातु ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी--
यास्तैराकेसुमतयःसुपेशसोयाभिर्ददासिदाशुपेवसूनि ।
ताभितॊअयसुमनाउपाहिसहस्रपोपमुभगेराणा ॥५॥
याः । ते । सके । सुमतयः । सुस्पेशसः । यानिः । ददासि । दाशुषे ।
वसूनि । ताभिः । नः । अद्य । सुमनाः । उपआर्गहि ।
सहस्रपोपम् । सुजगे । राणा ॥ ५॥
हेराफेदेवि सुपेशतः शोभतरूपास्तेववया:मुमतयः शोभनबुद्धयः याभिर्मतिभिः दाशु-
पेहविदत्तयतेयजमानाययसूनिधनानिददासि प्रयच्छसि अयेदानीताभिर्मतिभिःसहितात्वंसुम-
नाः शोभनमनाभूत्वानोसान उपागहि उपागच्छ गपे छान्दसरापोलुक् अनुदानोपदेशेषादि-
नानुनासिकटोपः असिववाभादित्यस्यासिद्धत्वादेलुंगभावः किंकुर्वती हेसुभगेशोधनधने
राहरूपोपंसहसंख्याकस्पधनस्यपुष्टिराणाददती रादाने व्यत्ययेनशानच् छान्दसाशपातुः
यस्तानामादिरित्यायुदानत्वम् ॥ ५॥
सिनीवाल्यायागेसिनीवालीत्यादिकेवयाज्यानुवाक्ये सूत्रपूर्वमुदाहनम्
नत्रानुवाक्या सपष्ठी-
सिनीवालिपृथुष्टुकेयादेवानामसिखसो ।
जुपसंहृत्पमाहृतंजदिविदिदिहिनः॥ ६॥
सिनीवालि ! पृथुलुके । या। देवानाम् । असि । त्यसो ।
जुपत्वं । हून्यम् । आर्युतम् । प्रजाम् । देवि । दिदिहि । नः ॥ ६ ॥

·मं०२ अ०३ सू०३२] द्वितीयोष्टकः
दृष्टचन्द्रामावास्यासिनीवाली हेसिनीवालि पृथुटुके पृथुजयनेपृथुसंहतकेशेवा यावंदेवा-
नांस्वसासि स्वयंसञ्चारिणीभगिनीवाभवसि सात्वंआहुतं आभिमुख्येनामीपक्षिमहव्यंअस्मदीयं
हविपस्वसेवस्व किञ्च हेदेवि सिनीवालि नोस्माकंप्रजापुत्रादिकांदिदिड्डि उपचिनु अतिसर्ज-
सया देहीत्यर्थः दिहउपचये लोटिछांदसःशपश्तुः दिशभविसर्जनेइत्यस्माद्दा ॥ ६ ॥
अथसममी-
याबाहुःस्वगुरिसपूमावहुसूर्वरी।
नस्यै विश्वल्यहविःसिनीवाल्यैर्जुहोतन ।। ७॥
या । सुध्वाहुः । सुअङ्गुरिः । सुसूमा । बहु सूर्वरी।
तस्यै । विश्पल्यै । हविः । सिनीवाल्यै । जुहोतन ॥ ७॥
यासिनीवाली सुबाहुः शोभनयाहुः स्वदुरिः शोभनागुलिः सुषमा सुष्ठुमसवित्री पूक्षा-
गिमसवे अन्यायोपिहरपन्चइतिमनिन रुचरपदप्रकृतिस्वरत्वम् बहुसूदरी बहीनांप्रजानांस-
वित्री तेनेवसूत्रेणवनिए यनोरचेतिङोबेफी हदुत्तरपदभकृतिस्वरत्वम् तस्यैसिनीवात्पैविसपे-
विशांपालयिय विभापासपूर्वस्येविपत्युनकारान्तादेशः अयस्मयादित्वेनभत्वाद्विशोजस्वाभावः
परादिश्छन्दसिबहुलमित्युत्तरपदायुदानत्वम् हेऋत्विग्यजमानाः हविर्जुहोतन जुहुत तमना-
नथनाश्चेतितनयादेशः ॥ ७ ॥
अथाएमी-
पागुयासिनीवालीयाराकायासरस्वती ।
इन्द्राणीमहऊनयेवरुणानीस्वस्तये ॥ ८॥१५॥
या। गुडूः । या। सिनीवाली। या । राका । या। सरस्वती।
इन्द्राणीम् । अढे । अजये। वरुणानीम् । स्वस्तये ॥ ८ ॥ १५ ॥
अवगुहूशन्देनराकासिनीवाल्योःसाहचर्याकुहरुप्यते पागः कुहूस्तापहे आहया-
मि एवमुत्तरत्रापियोग्यम तथा यासरस्वनीनादेवी अहे इन्द्राणीमिन्द्रस्यपत्रींऊनयेरक्षणार्थमहे
आयामि तथावरुणानीवरुणस्पपनीलस्तपेभरिनाशापाहयामि इन्द्रपणेत्यादिनाडी
आनुगागमश्च ॥ ८॥
।। इलिदिनीयस्यसम्मेशदशोपर्गः ॥ १५ ॥
॥ इतिदिनीयमण्डटेखनीयोनारुः ॥ ३ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०७१०१६ चतुर्थेनुवाकेएकादशसूक्तानि तत्रातेपितरितिपञ्चदशपथमंसूक्तम् गृत्समदस्पापत्र- टुभरीदम् अनुक्रान्तश्च-आतेपञ्चोनारौमिति शूलगवादिरुद्रयज्ञ अनेनसूक्तेनमवीचीदिगुप- स्थेया सूषितञ्च-कदुद्रापेमारुद्रापातेपितरिमारुद्रायस्थिरधन्वनइतिसर्वरुद्रयज्ञेषुदिशामुप- स्थानइति। रुद्रदेवत्येपशोभातेपितरितिहविषोनुवाक्या मृत्रितञ्च-आतेपित्तर्मरुतां सुम्नमेनुमय- भवेषभायश्चितीचइतितिखइति । अवशानकः-चतुर्दशीमुपोष्पकांकृष्णस्यजुहुयाञ्चरुम्।आ- सूकेनरौदेणपत्यूचंवाम्पतःशुचिः ॥ १ ॥ पूर्वमान्याहुनी त्वायोपस्थायचशङ्करम् । हविःशे- पेणवर्तेतैनकान्तरमतन्द्रितः ॥ २॥ पूर्णमासेजयेन्मृत्युंरोगैश्वपरिमुच्यतइति । सैपासूक्तेपथमा- आतेपितर्मरुतांसुम्नमेतुमानःसूर्यस्पसंदृशौयुपोथाः । अभिनौवीरोअर्वतिसमेतमजायेमहिरुद्रमजाभिः॥१॥ आ। ते । पितः। मरुताम् । सुन्नम् । एतु । मा। नः । सूर्यस्य । सम्पृशः । युयोथाः । अभि । नः । वीरः । अर्वति । अमेत । प्र। जायेमहि । रुद्र । प्रजाभिः॥ १ ॥ हेमरुतांपितः मरुत्संज्ञानांदेवानामुत्पाइकरुद परमपिच्छन्दत्तीतिपठ्यन्तस्यपूर्वामनि- सागवद्भायात्सर्वानुदात्तत्वम् तेत्वदीयं अस्मभ्यं दातव्यं सुनंसुखं आएतुआगच्छतु रुद्रप च मरुतापितुत्वमिदं पित्रेमरुतामित्यत्राख्यायिकामुखेनावादिष्म तथात्वनोस्मान सूर्यस्य संदृशः सन्दर्शनान्मायुयोथाः मापृथक्कापीः युमिश्रणामिश्रणयोः लडिछान्दसःशप लुः छ- दस्युभयथेत्यार्धधातुकत्वेनहित्त्वाभावाद्गुणः अतिशत्रो भातव्योपाअतिश्रुतेः । नोस्मा- कंवीरः वीर्यवान् पुत्रादिः अभिक्षमेत अभिभवतु यद्वा रात्री वीरस्त्वं नोमान् अभिक्षमेथाः अस्मान्तापराधान् अभिक्षमस्व हेरुद्र पनाभिः पुत्रपौत्रादिभिः भजायेमहि प्रभूताःस्पाम॥१॥ अथद्वितीया- त्वादत्तेमीरुद्रशंतमेभिःशर्तहिमाअशीयभेपजेमिः । व्यस्मद्वेषोवितव्यहोव्यौपाश्चातपस्वाविपूचीः॥२॥ ० स०६.३.८.। ।

·मं०२ अ०१ सू०३३] द्वितीयोष्टकः यादेत्तेभिः । रुद्र । शम्तमभिः । शतम् । हिमाः । अशीय । अपजेभिः। वि । अस्मत् । द्वेषः । वितरम् । वि। अंहः । वि। अर्मीवाः। चातयस्व । विपूचीः॥ २ ॥ हेरुद्र त्वादनेभिः त्वयादत्तैः शन्तमेभिः अतिशयेनसुखकरै.पजेभिः भेषजैरौपधैः शतं हिमाः शतंहेमन्तान् शतंसंवत्सरान् अशीय व्यामुयाम् अग्नोलिङि छान्दसोविकरणस्यलुक् अपिच अस्मदस्मनः द्वेषोद्देष्टुन विचातयस्व विनाशयतथा अंहः पापंवितरमत्यन्तं विचातयस्य अभीवाः रोगान् विपूची:विपुनानाअञ्चतीः कत्लशरीरव्यापकान रोगान विचातयस्व अस्मत्तः पृथक्त्यविनाशय ॥२॥ अथवतीया- श्रेष्ठोजातस्यरुद्रश्रियासितवस्तमस्तपसीवत्रयाहो। पपिणःपारमहसःस्वस्तिविश्वाअभीतीरपसोयुपोधि ॥३॥ श्रेठः । जातस्य । रुद्र । श्रिया । असि । तवःतमः । तवाम् । वजवाहो इति वजवाहो । पर्पि । नः । पारम् । अंहसः । स्वस्ति । विश्वाः । अभिदंतीः । रपसः। युयोधि ॥ ३॥ हेरुद जावस्योत्पनस्यसर्वस्पजगतोमध्ये प्रियाऐश्वर्येण श्रेष्ठ:प्रशस्यतमोसिधवसि त- था हेवजवाहो आयुधहस्तरुद्र तवसा प्रवृद्धानांमध्येतयस्तमः अतिशपेनमवृद्धोसि सत्वं नो- स्मान अंहसः पापस्य पारंतारं स्वस्तिक्षेमेणपपिपारय तथा रपसः पापस्य विश्याः सर्वाः अ- भोचीरभिगमनानियोधिपृथगुरु यौते छान्दसःशपातुः वाछन्दसोत्यपिचस्पविकसनाव डिवाशाये अडितश्चेतिहेधिः॥३॥ अथवतुर्थी- मावारुदयुकधामानमोतिर्मादुष्टुतीयप मासहूनी। उन्नौपीराअर्पणमेपजेभिपिक्तमत्वाभिपजाँशृणोमि ॥2॥ ।

·.. ६१० ऋक्संहितामाप्ये [अ०७ व०१७ मा। त्वा । रुद्र । चुक्रुधाम । नमःभिः । मा। दुःस्तुती । रूपा । मा । सस्ती । उत् । नः । वीरान् । अर्पय ! अपजेभिः । भिपक्तमम् । त्वा । भिपजाम् । शृणोमि ॥१॥ हेरुद्र वात्वांनमोभिः अयथाक्रियमाणैनमस्कारः हविभिर्वा माचुधाम भाकोधयाम क्रुद्धमाकाम क्रुधकोपे अस्माण्ण्यन्ताटुङिचकिरूपम् हेपा कामानांवर्तितः दुष्टुती दुःस्तुत्या अशोभनयास्तुत्या भाचुक्रुधामेत्येव तथा सहूती सहूत्या वित्तदृशैरन्यैर्देवैः सहाहानेनमाकोध- याम श्रेठोहि स्वस्मादन्यूनेनरहाह्वानोभवति सत्वनोत्साकंवीरानुपुत्रान् भेषजेभिः स्व- दीपजेरोपधैः उदय उत्कृष्टंसंयोजय हेरुद्र त्या त्यांशिपनाचिकित्साविज्ञानांमध्ये भिषक्कम अतिशयेनपज्यस्यकारं शृणोमि पथदिव्योधिपगिविचमवान्तरेप्युकम् ॥ ४॥ अथपञ्चमी- हवीमहिन्योहविभिरवस्तोमभीरुटंदिपीय । ऋदूदरःसुहबोमानोअस्यैवश्रुःसुशिौरीरधन्मना ॥५॥१६॥ हवीमाभिः । हवते । यः। हविःमः । अर्व । स्तोमेभिः । रुद्रम् । दिपीय । दूदरः । सुध्हवः । मा । नः । अस्यै । वधुः । सुशिर्मः । रोरधत् । मनायै ॥ ५ ॥ १६ ॥ योरुदः हविर्षियरुपुरोडाशादिभिः सहितहवीमभिराद्वानः स्तुतिलक्षणैः हपते आहू- यते स्तूपते व्यत्ययेनकमणिकमत्ययः बहुदैछन्दसीतिहयतेसम्मसारणम् तैरुदस्तोमेभिः स्तोत्रैवदिपीय अवखण्डपामि पृथक्करोमि अपगतकोथंकरोमोनियापद दोभवरखण्डने व्य- त्पपेनामनेपदं पहुटंछन्दसीनीत्वम कसरः कदरोमदर इतियांस्कः । सुहवः शोभनाहानः यः भासर्वस्य व वर्णावा मुशिमःशिमेहनूनासिकेवा शोभनशिपः एवंगुणविशिष्ट सरुदः अस्पैपनायै हन्मोति मन्यमानादिमना नस्यै नोस्मान् मारीरधव मावर्शनपीव रहिंसास- राघ्योः अस्मायनाटुङिवडिरुपम रध्यतिर्वशगमनइनियांस्कः ॥५॥ ॥ इतिद्वितीयस्पसप्तमेपोडशोवर्गः ॥ १६ ॥ त० सं०४.५...) ३ नि०६. ३२. २.नि. ६.१.

·मं० २१०१ सू०३३] द्वितीयोष्टकः- ६११ अथषष्ठी- उन्माममन्दरपक्षोमरुत्वान्त्वक्षीयसापयंसानाधमानम् । घृणीवच्छायापाशीयाविवासेयंरुद्रस्य॑सुम्नम् ॥६॥ उत् । मा । ममन्द । उपभः । मरुत्वान् । त्वक्षीयसा । वयंसा। नार्धमानम् । घृणि इव । अ॒याम् । अरपाः । अशीय । आ। विवासेयम् । रुद्रस्य । सुम्नम् ॥ ६॥ वृषभः कामानांवर्पिता मरुत्वानमरुद्भिःपुत्रयुक्तोरुद्रः नाधमानंयाचमानं मामांत्वक्षीय- सादीपेनवयसान्नेनउन्भमन्द उत्कर्षणतर्पयतु अपिचाहंघृणीव छायां यथासूर्यकिर- णतप्तः छायांपविशति एवंरुदस्यसुम्नं सुखंअरपा:अपापसन् अशीयव्यामुयां तदर्थतरुद्र- माविवासेयं परिचरेयं विवासतिःपरिचरणकर्मा ॥६॥ अथसप्तमी- कस्यतेरुद्रमृळ्याकुईस्तोयोअस्तिोजोजलापः। अपनारपसोदैव्यस्याभीनुमापभचक्षमीथाः॥७॥ के । स्यः। ते । रुद्र। मृळयाकुः । हस्तः । यः। अस्ति । पजः । जलापः । अपार्ता ।रप॑सः। दैव्य॑स्य । अभि । नु । मा । टपभ। चक्षमीथाः ॥७॥ हेरुद्र तेतवटळयाकुः सुखयिता स्पः सहस्तः ककुत्रवर्तते योहस्तःभेपनःपन्याज- लापः सर्वेपांसुरखकरोस्तिभवति सहस्तोविद्यतेएव तेनहस्तेनमारक्षेतिभावः अपिच हेवृषभ का. मानांवर्पितः देव्यस्पदेवरुतस्परपसःपापस्पअपञ्चभिपहाविनाशयिताभून्या रुवापराध मामांनुक्षिपंअभिचक्षमीथाः अभिक्षमस्व क्षम्प्सहने रहिछान्दसःशरःश्चः बहुलंछन्दसी- लिईडागमः॥७॥ रुदेवत्येपशी यपापुरोडाशहविषांक्रमणमयप्रवइत्यापास्तिसोयान्याः सूत्रितध-परम- वेषभायश्चितीचइतितिसआपथावानासत्यापुरस्तादिति ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०७३.१२
तवाद्यासूक्तेऽटमी-
प्रवनर्वेरपायश्चितीचेमहोमहीमुष्टुतिमीरयामि ।
नमस्याल्मलीकिननमोभिणीमसित्वेरुद्रस्यनाम ॥८॥
प। बुधवे । रपझार्य । श्वितीचे। महः । महीम् । सुऽस्तुतिम् ।
ईरयामि । नमस्य । कल्मलीकिनम् । नमःभिः । गृणीमसि ।
वेषम् । रुद्रस्य । नार्म ॥ ८॥
यभ्रवेविश्वस्पायध्रुवीयवा वृपायकामानांवपित्रे तमत्तयकारिणेवा स्वितीचे बै-
त्यमञ्चते श्वितावणे औणादिकइन्पत्ययः श्वितीपञ्चतीति अञ्चतेत्विगित्यादिनाक्विन्मत्ययः
चतुर्येकवचनेअचइत्यकारतोपेचावितिदीर्घत्वम् उदात्तनिवृत्तिस्वरेणविभक्तेरुदात्तत्वम, एवं
गुणविशिष्टायरुदापमहीमहीमहतोपिमहतींमुष्टुतिंशोधनस्तुर्तिमेरयामि भकर्षणोच्चारयामि हे-
स्वोतः कल्मलीकिनं ज्वटतोनामधेयमेतत् ज्वलन्त कलयत्यपगमयतिमलमितिकल्मलीकंतेजः
तद्वन्तरुदं नमोभिर्नमस्कारैर्ह विनिमस्यपूजय वयंच रुदस्यमहादेवस्यत्वेपंदीतनामगृणीम-
सि गृणीमः रॉकीनयामः गृशब्दे कैयादिकः इदन्तोमसिः प्वादीनांहस्वः॥ ८ ॥
अथनवमी-
स्थुिरेभिरङ्गैःपुरुरूपउग्रोभ्रुःशुक्रेभिःपिपिशेहिरण्यैः ।
ईशानादस्पभुवनस्यमुर्नयाउंयोपद्रुद्रादसुर्यम् ।। ९ ।।
स्थिरेनिः । अझैः। पुरुष्टरूपः। उपः । बभुः। शुक्रेभिः ।
पिपिशे। हिरण्यैः॥ ईशानात् । अस्य । भुवनस्य । भूरैः।
न । वै। ऊँ इति । योपत् । रुद्रात् । असुर्यम् ॥ ९ ॥
स्थिरेभिः स्थिरेदृढरहः अवयवेयुक्तः पुरुरूपः अष्टमात्मकभीरूपेरुपेतः उमउ-
दूर्गस्तेजस्वी वधुर्भतार वर्णावारुद्रः शुभिःदीः हिरण्यैहिरण्मयः हितरमणीयैर्वाभलङ्का-
पिपिशेदीप्यते पिराअपने कर्मणिन्ट् िईशानादीश्वराव अस्यभुननस्य भूतजातस्यभूरे-
भः रुदार असुर्यअसुक्षेपणेभसेरुरन असुरः क्षेपा नत्रसाधुः भार्ययटनवाउयोपद नैवपृथ-
भावि यौवर्टट्यहागमः सिधहुटंटेदीवित्तिः ॥ ९ ॥

·मं०२१०१ ०३३] द्वितीयोष्टकः
६१३
अथदशमी-
अर्हन्विमर्पिसार्यकानिधन्वाहनिप्कंयजनविश्वरूपम् ।
अर्हन्निदंदयसेविश्वमभ्वनवाओजीयोरुत्सदस्ति ॥१०॥१७॥
अर्हन् । विभर्पि । सायंकानि। धन्वं । अर्हन् । निष्कम् ।
यजतम् । विश्वरूपम् । अर्हन् । इदम् । दयसे । विश्वम् ।
अभ्वम् । न । वै। ओजीयः। रुद्र । त्वत्।अस्ति ॥ १०॥ १७ ॥
हेरुद त्वंअर्हन्अयोग्यएवसन्सायकानिशरानधन्यधनुश्चविपिधारयसि तथाअर्हन्ने-
वयजन्यजनीय पूजनीयविश्वरूप बहुविधरूपयुक्तं निष्कंहारविभर्पि तथाअर्हनेवइविश्वंस-
वैभवं महन्नामैतत् अतिविस्तृतंजगवदयसेरक्षसि देक्षणे हेरुद्र स्वदत्वत्तोन्यवकिचिव ओ-
जीयः ओजस्विवरंबलवत्तरंनयास्ति नखलुविद्यते अतस्त्वमेवोकव्यापारेषुयोज्यइत्यर्थः ओ-
जस्शब्दान्मत्वर्थीयोविनिः अतआतिशायनिकइष्ठन् विन्मतोलृक् टेरितिटियोपः ॥ १० ॥
।। इविदितीयस्यसप्तमेसप्तदशोवर्गः ॥ १७ ॥
भयाणेमृगस्यामनोज्ञावाचा वास्तुहिश्रुतमित्येवांजपेव सूत्रितश्च-स्तुहिश्रुतंगसद-
युवानमितिमृगस्येति।
सैपत्रिकादशी-
स्तुहिश्रुतंगतसदंयुवानमुगंनभीममुपहनुमुयम् ।
मुळाजरित्रेद्रस्तानोन्यतेअस्मनिवपन्तुसेनाः ॥ ११॥
स्तुहि । श्रुतम् ! गर्न सम् । युवानम् । मृगम् । न । भीमम् ।
उपहनुम् । उपम् । मृळ । जारित्र । रुद्र। लवानः । अन्यम् ।
ते । अस्मत् । नि । वपन्तु । सेनाः॥ ११ ॥
हेस्तोतः श्रुतं विश्रुतंमत्यावरुदंस्तुहि कीदृशं गर्दसद गरिथस्वत्रसीदन्तयुयानं नित्पत-
रुणं मृगनभीमं मृगसिंह मियायारं उपहन्तुं उपहन्तारं शत्रूणांउसमुद्रण हेस्द्र वस्ववानः अ.
साभिस्तूयमानःसन्जरित्रेस्तोत्रेमामुळमुखय तेत्वदीया:सेनाः अरसदन्यंअस्मतिरिक्त
पुरुषनिषपन्तु निमन्तु ॥ ११ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७ २०१९ अथवादशी- कुमारश्चित्पितरंवन्दमानुपतिनानामरुदोपपतम् । मूरैर्दातासत्पतिगृणीपेस्तुतस्त्वं पुजारांस्युरमे ॥ १२॥ कुमारः। चित् । पितरम् । वन्दमानम् । प्रति । ननाम । रुद्र । उपध्यन्तम् । धेरैः । दातारम् । सत्पतिम् । गृणीषे । स्तुतः त्वम् । भेषजा । रासि । अस्मे इति ॥ १२ ॥ वन्दमानं आयुष्मान्भवसाम्येतिस्तुवन्त पितरं कुमारश्चित यथाकुमार:चिदित्येतदुषमार्थे हे- रुद्र उपयन्तमस्मसमीपेगच्छन्तत्वांपतिननाम प्रतिनतोस्सि अपिच भूरेहुनोधनस्यदातारंस- पतिसतांपालयिवारं पत्यावैश्वर्येइतिपूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् हेरुद्र एवंभूतं त्वांगृणीषे स्तौमि मिप- स्तिडांतिडोभवन्तीतिसेआदेशः स्तुतश्चत्वंअस्मेअस्मायोपजाभेषजानिरासिदेहि ॥ १२ ॥ अथत्रयोदशी- यावोभेपजामस्तःशुचीनियाशंतमारपोयामयो । यानिमनुररणीतापितानुस्ताशंचयोश्चरुद्रस्यवश्मि ॥१३॥ या। वः। शेषजा । मरुतः। शुर्चीनि । या। शम्तमा। सृपणः । या । मयः । यानि ।। मनुः । अरणीत । पिता । नः । ना। शम् । च । योः । च । रुद्रस्य । वृश्मि ॥ १३ ॥ हेमरुतोरुद्रपुत्राः वायुप्माकंयायानिभेषजाभेषजानिअस्मदारोग्यहेतुभूतान्यौपधानिशुची- निराद्धानिनिर्मलानिसन्ति हेवृषणः कामानांवर्पितारोमरुतः यायानिचयुप्मदीयानिभेषजानिशं- तमाअतिशयेनसुसकराणि यायानिचोपजानिमयोभुमयोभूनि मपसःसुखस्यभावपितृणिनो- स्मलितामनुः यानिभेपजानियुष्मदीयान्यवृणोतवृतवान् तातानिभेषजानिरुदस्यमहादेवस्यसं- पन्धिशंचयोश्चयच्छमनीयानारोगाणायुपशमनंपावनीपानांभपानांयधावनं अस्मत्तः पृथकरणं तदुभयंचवश्मिकापये वशकान्तौ आदादिकः ।। १३ ।।

·मं० २०१सू०३४] द्वितीयोएकः अथचतुर्दशी- परिणोतीरुद्रस्य॑ज्या परित्वेपस्यदुर्मतिर्महीगात् । अस्थिरामपझ्यस्तनुप्यमोईस्तोकायतनयायम ळ ॥ ११ ॥ परि। नः । हेतिः । रुद्रस्य॑ । उज्याः। परि । वेपस्य । दुःमितिः । मही । गात् । अव । स्थिरा । मघवत्भ्यः । तनुप्त । मीः । तोकार्य । तनयाय । मूळ ॥ १४ ॥ रुदस्पमहादेवस्यहेतिरायुधंनोस्मान परिवृज्या परिवर्जयव तथान्वेषस्पदोषस्परुदस्यमही महतीदुर्मतिः दुःखकारिणीबुद्धिश्चपरिगाव अस्मान वर्जयित्वान्यवगच्छतु अपपरीवर्जने हेमो- दुः सेचनसमर्थरुद स्थिरास्थिराणि त्वदीयानिधनूंपिमघवन्यः हविर्लक्षणधनयुक्तेश्योपजमाने यिः अवदनुष्व अवततज्यानिकुरु तथातोकायास्मत्पुत्रायतनयायतत्पुत्रापचमुळ सुसंकुरु॥१४॥ अथपञ्चदशी- एवार्यधोरपाचेकितानपथदिवनदृणीपेनहंसि । हवनश्रुन्नौरुदेहबोधिहदेमविदर्थेसुवीराः ॥ १५॥ १८॥ एव । बभो इति । रपा । चेकितान । या । देव । न । हुणीपे । न । हंसि । हवनश्रुत् । नः । रुद्र । दह । बोधि । बृहत् । वदेम । विदथै । सुध्वीराः ॥ १५॥ १८ ॥ हेपभ्रो जगतोभर्तः बभूवर्णवा वृपा कामानांपर्पितः चेकितान सर्वजानन हेदेवयोतमान रुद यथायेनप्रकारेणनहीपेनक्रुभ्यसि नचहंसि हणोड्दनायां अयंकुध्यतिफमांच एवं एवंहवन व अस्मदीयमाहानंशयन् नोस्मान् हेरुद इहास्मिन्देशे बोधियुद्यस विदथेपसे गृहेवासुवीराः शोभनपुत्राः सन्तः बृहत्मोडं त्वदीयंस्तोवदेपोचारयाम ॥ १५ ॥ ॥ इतिदिवीयस्यसप्तमेष्टादशोवर्गः ॥ १८॥ पारावराइतिपधदगद्विवीपसून गासंमदमारुतं भन्त्याविदुः शिधानगरपः व- थानानुकान्तम्-धारावरामारुतंत्रिष्टुपन्वमिति पृश्याभिपडयोस्मृतीपेहल्यामिमारवग-

·।
।
ऋक्संहितामाण्ये [अ०७ २०६९
खस्पइमारुतनिविद्धानं सूविर्वच-वैश्वानरायधिषणांधारावरामरुतस्त्वमोपथमोअद्विरा-
इत्यामिमारुतमिति।
तपापथमा-
धारावरामरुतोष्णवोजसोमृगानीमास्तविपीभिर्चिनः ।
अ॒ग्नयोनशुशुचाना+जीपिणोमिधर्मन्तोअपुगारण्वत ॥१॥
धारावराः । मरुतः । धृष्णुओजसः । मृगाः । न । भीमाः।
तविपीभिः । अर्चिनः । अग्नयः । न । शुशुचानाः। ऋजीपिणः ।
भूमिम् । धर्मन्तः। अप । गाः । अण्वत ॥ १ ॥
धारावरा उद्धारयान्तरिक्षमावृण्वन्तः यहा धाराणांधूतानांस्थिराणांवृक्षादीनां
निवारयितारः चालयितारः यदा सर्वस्यजगतोधारयितारः धृष्ण्वोजसः परेषांधर्षकेणबले-
नयुक्ताः अतएवमृगानीमाः सिंहाइवायकराः तविषोभिरात्मीयैबलेः वृष्टिपदानादिना चिनः
सर्वजगत पूजयन्तः अमयोनशुशुचानाः दीप्तावह्नयइवदीप्यमानाः शुचदीप्ती लटकानच ऋ-
जीषिणः ऋजीपमुदकंतद्वन्तः यदा अजीपोपगतसारःसोमः वेनयुक्ताः तृतीयसपनेसानिमारुते
मरुतःस्तूयन्ते तत्रचसवनद्वये अभिपुतंगतसारं सोममभिपुण्यन्ति अतस्तेषांताक्तत्वं एवं
भूतामरुतः भूमिभ्राम्यन्तं मेघंधमन्तः वर्षगाथैइतस्ततःमेरयन्तः गाः तदन्तर्गतावाः अपः
अपावृण्वत अपावृताकुर्वन्ति यथासदृश्यन्ते तथामवन्तीत्यर्थः यद्वा शम्याख्योवीणाविशेषः
तधमन्वोवादयन्तः गाः वलनानासुरेणापिहिताः अपावृण्वत अपगतापरणाअकुर्वन् ॥ १॥
अथद्वितीया-
द्यापोनस्तृभिश्चितयन्तरादिनोव्य श्रियानद्युतयन्तदृष्टयः ।
रुद्रोयोमरुनोरुक्मवक्षतोरपानिपृश्यां शुक्रऊधनि॥२॥
द्यावः । न । स्तृभिः । चितयन्त । खादिनः । वि। अभ्रियाः ।
न । युतयन्त । दृष्टयः । रुद्रः । यत् । वः । मरुतः । रुक्मध्वक्षसः।
रूपां । अनि । पृश्याः । शुके । उधनि ॥ २ ॥

·मं०२ अ०४ सू०३४] द्वितीयोष्टकः स्तृभिः नक्षत्रनामैतत् यदाहयास्क:-कक्षास्तृभिरितिनक्षत्राणामिति । नक्षत्रैर्यावोन यथा- धुलोकाश्चितयन्तचेतयन्ति स्वात्मानंज्ञापयन्ति चिनीसंज्ञाने प्रकाशन्तइत्यर्थः तथाखादिनःश- चूणांवादकामरुतः स्वकीयैराभरणैज्ञायते यदा खादः कटकं तयुक्ताःसन्तः मकाशन्ते त- थावृष्टयोवर्षकामरुतः अभियानअधेषुभवाविद्युतइव वियुतपन्त सर्वजगद्वियोतयन्ति प्रकाश- यन्ति अभ्रशब्दाभवार्थे समुद्राभादइतिषमत्ययः शेष:प्रत्यक्षरुतः रुक्मवक्षसः रुक्मरोच- मानाभरगंवक्षस्पुरसियेषां तादृशाहेमरुतः ययदावोयुष्मान् वृषासेचनसमर्थोरुदोमहादेवः पृ- श्या:पृश्निमाध्यमिकावाक्तस्याः संबन्धिनिशुक्रेनिर्मलेऊधनिउच्छ्रितपदेशेभजनिअजनयत त- दानोसितिपूर्वत्रसंपन्धः परा पूभिन नावांइयंभूमिःपुरागोरूपधरासीव तस्यांमहेशोवृपोभू- त्वामरुत उत्पादयामासेत्याचक्षते तदवोच्यते-हेमरुनोपयस्मादोयुप्मान्वृषावृषरूपोरुदः पृश्या- गोः शुक्रेनिर्मलेऊधनिऊधसिपयसउत्पत्तिस्थानेअजनिअजीजनत् तस्मायूयंएवंमहानुभा- वाजाताइत्यर्थः तथाचतैत्तिरीयकम्-पृश्नियैवैपयसोमरुतोजाताइति ॥२॥ अथतृतीया- उक्षन्तेअन्वॉअत्याँइवाजिपुनदस्य॒कणैस्तुरयन्तआशुभिः। हिरण्यशिमामरुतोदविध्वतःपृक्षंाथपपंतीभिःसमन्यवः॥३॥ उक्षन्ते । अश्वान् । अन्यान्ध्दव । आजिऍ । नदस्य । कर्णैः। तुरयन्ते । आशुभिः । हिरण्यशिप्राः । मरुतः । दविघ्वतः । पृक्षम् । याथ । पृपतीभिः । समन्यवः ॥ ३ ॥ मरुतः अश्वान् व्यामान लोकानउक्षतेसिञ्चन्ति अशूव्याप्ती आणादिकावन्मत्ययः आजिप्रसङ्कामेषु अत्यानिव सनवगामिनस्तुरगान्यथावेदापनोदाय उदकैःसिञ्चति तद्वद अ- पिच मरुतः आशुभिः शीघ्रगमनेर श्वैः नदस्प शब्दवतोमेघस्यकर्णैः रुतैर्मध्यपदेशः तुरपन्ते वर्षणार्थवृष्टयुत्पादनाय त्वरितंगच्छन्ति तुरत्वरणे शेपःमत्यक्षरुवः हेहिरण्यशिमाः शिर्ष शिरखाणं सुवर्णमयशिरस्त्राणाः समन्यवः समानमनस्काः समानक्रोधावा हेमरुतः दविष्यवः महीरुहादिकंकंपयन्तीयूयं धूकंपनेइत्यस्माद्दावादावेवडूपंनिपात्पते पृपतीभिः युष्मद्धे नि.३.२०..

·६१८
ऋक्संहितामाप्ये [अ०७ व.२०
योजिताभिः श्वेतचिंतिताभिः मृगीभिः वडयाभिर्वा पृक्षं अन्ननामैतव हविलक्षणानयन्तंयज-
मानंअर्शआदित्वादच् याथगच्छथ ॥३॥
अथचतुर्थी-
पृक्षेताविश्वामुवनाववक्षिमित्रायवासदमाजीरदानवः ।
पृर्पदश्वासोअनवधराधसकज़िप्पासोनवयुनेपुधूर्पदः॥४॥
पृक्षे । ता । विश्वा । भुव॑ना । ववक्षिरे । मित्रार्य । वा । सदम् ।
आ । जीरदानवः । पृपत् अश्वासः। अनवराधसः।
ऋजिप्यासः । न । वयुनैपु । धूः सदः ॥ ४ ॥
पृक्षे पृक्षवते हविर्लक्षणानयुक्ताययजमानायतातानिविश्वासर्वाणिभुवनाभुवनान्युट्का-
निमित्राय वाशब्दउपमार्थः मित्रायेवसदसदाआवपक्षिरे मरुतआवहन्ति यदा वाशब्दोवधारणे
मित्रभूवाययजमानायैव पृक्षेनेनिमितभूतेसतिवृष्टयुदकान्यावहति कीदृशामरुतः जीरदानवः
क्षिपदानाः पृषदश्वासः पृषद्भिःश्वेतबिंदुभिर्युक्ताअश्वायेषांतेतथोक्ताः अनवधराधसः भू-
शुभ्रंशुअधःपतने अवघंशनमवभ्रः डोन्यत्रापिदृश्यतइतिडपत्ययः नास्त्यवभ्रोयस्येविबहु-
बीहीनमुफ्यामित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं अनवभ्रंशनरहितंराधोधनयेपांते बहुबीहीपूर्वपदम-
कृतिस्वरत्वं ऋजिप्यासोन ऋजुअकुटिलंभामुवन्तौगच्छन्तोश्याइववयुनेपुगन्तृषुमध्ये धूर्पदः धुरि
मेघस्यवहनेसीदन्तोनिषण्णाइत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
इन्धन्वभिर्धेनुभीरप्शदूधभिरध्वस्मभिःपथिभिभाजदृष्टयः ।
आहेसासोनखसराणिगन्तनमोर्मदायमरुतःसमन्यवः॥५॥१९॥
इन्धन्वभिः । धेनुभिः । रप्शदूधभिः । अवस्मभिः ।
पृथिभिः। भाजऋष्टयः । आ। हंसासः। न । स्वसंराणि ।
गन्तन । मोः । मदाय । मरुतः । समन्यवः॥ ५॥१९॥

·मं०२०४सू०३४]
दिनीपोष्टकः
समन्यवः समानमनस्काः समानकोधाः समानतेजसोवाहेमरुतः भाजदृष्टयोदीप्यमा-
नायुधायूर्य इंधन्वभिः समिन्धनवद्भिः इन्धनशब्दाच्छन्दसीवनिपावितिमत्वर्थीयोवनिप् छान्द-
सौवर्णलोपः धेनुभिः भोणपितृभिश्च रप्शधभिः विरप्रशीतिमहन्नाम महोधस्कैः ऊधांसिजल-
स्रोतोमार्गः यद्वा रसलपव्यकायांवाचि शब्दायमानोच्छ्रिवप्रदेशः अध्वरस्सभिः ध्वंसनरहितैः
पथिभिः पतन्तिगच्छन्तीतिपन्थानोमेघाः एवंभूतमधेःसहमागैरेववाआगन्तन आगच्छत कि-
गर्थे मधोर्मदाय सोमस्पमदार्थं तत्रदृष्टान्तः-हंसासोन यथाहंसाः स्वसराणिस्वकीयानि नि-
वासस्थानानि प्रामुवन्तितद्वद् ॥ ५॥
॥ इतिद्वितीयस्यसप्तमेएकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥
अथषष्ठी-
आनोब्रह्माणिमरुतःसमन्यवोनरांनशंसःसर्वनानिगन्तन।
अश्वामिबपिप्यतधेनमूर्धनिकाधियंजरित्रेवाजपेशसम् ॥६॥
आ। नः । ब्रह्माणि । मरुतः । समन्यवः । नराम् । न । शंसः ।
सर्वनानि । गन्तन । अामइव । पिप्यत । धेनुम् । ऊर्धनि ।
कत । धिर्यम् । जरिये । वाजपेशसम् ॥ ६॥
समन्यवः समानमनसः समानक्रोधावाहेमरुतः नोस्माकंबमाणिभन्ननामेतद अनानि
सवनानि अभिषुत सोमलक्षणानिहवींपिआगन्तन आगच्छत गर्लोटिछान्दसःशपालु वक्ष-
नमनथनाचेतितस्यतनवादेशः अतएवङित्त्वाभावादनुनासिकलोपाभायः वनदृष्टान्तः नरांनश-
सः नरामस्माकंशंसः शंसनीयस्तोत्रं यथा आगच्छथतद्वत् नरशब्दात् पष्ठीबहुवचनस्यानित्य-
मागमशासनमितिनुभावः शंसः कर्मणिपअंतआधुदानः सुपांसुलगित्यमःमुआदेशः आग
त्यचधेनुं उदकदानेन मोणयितारमश्वमिवऊधनि पिप्पत यथाअश्वा पीनावयवाभवन्ति नद-
मेघवर्षणसमर्थ आप्यायितं कुरुतेत्यर्थः अपिचजरियेस्तोवे वाजपेशसंदाजैरनैराश्लिष्टं पिश-
अवयवे धियंकर्मकतं कुरुत करोतेश्छान्दसःशपोटुक् पूर्ववत्तशब्दस्यतमादेशः ॥ ६॥

·६२०
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०७ व.२०
अथसप्तमी-
तौदातमरुतोवाजिनरर्थापानब्रह्मचितय हिवेदिवे ।
इपस्तोतृभ्योटजनैपुकारसनिमेधामरिप्रदुष्टरंसहः ॥ ७ ॥
तम् । नः । दात । मरुतः । वाजिनम् । रथे आपानम्। ब्रह्म
चितयत् । दिवेदिवे । इपम् । स्तोतृभ्यः । जर्नेषु । कारखें।
सुनिम् । मेधाम् । अरिष्टम् । दुस्तरम् । सहः ॥ ७ ॥
हेमरुतः संपुषनोस्मायदात दन प्रयच्छत छान्दतःशपोलक कीदृशं वाजिनमन्नवन्तं
बलवन्तवारथेरहणेयुष्मदीयेआगमनेनिमित्तभूतेसति दिवेदिवेमतिदिवसंचितयत्मज्ञापयद
युष्मद्रुणमख्यापकंबलस्तोत्रंआपानंआमुवन्तं अपिच इपमन्नस्तोतृायोस्मयंदात प्रयच्छत
वथाजनेषुसङ्ग्रामेषुकारवेस्तोत्रे वचनव्यत्ययः मेधांयुद्धमज्ञांसनिधनदारात्वंच अरिष्टंशत्रुभिर-
हिंसितंदुस्तरंशत्रुभिस्तरीतुमशक्यंसहोरलंचपपच्छत ॥ ७॥
अथाटमी-
यद्युञ्जनॆमरुतोरुक्मवक्षसोश्वावधेयुभगआसुदानवः ।
धेनुर्नशिश्वेखसरेपुपिन्वतेजनायरातहविपेमहीमिषम् ॥८॥
यत् । युञ्जते । मरुतः । रुक्मध्व॑क्षसः। अश्वान् । रथेषु । भगे।
आ। सुध्दानवः । धेनुः । न । शिश्थे । स्वसंरेषु । पिन्वते ।
जनाय । रातहविपे । महीम् । इपम् ॥ ८॥
रुक्मवक्षसः रोचमानाभरणोरस्काः सुदानवः शोभनदानामरुतः यद्यदारथेषुभगेभज-
नीयेस्याने धुरीत्यर्थः अश्वानायुञ्जवे आभिमुख्येनयुक्तान्कुर्वन्ति तदानीमेवरातहविषेदत्तह-
विष्कायजनाययजमानापमहीमहतीमिपमन्नतत्कारणभूतमुदकंवास्वसरेषुस्वकीयेपुगृहेषुपिन्वते
सिञ्चतिकिरन्ति पिविसेचने तत्रदृष्टान्तः धेनुर्नशिश्वे यथाधेनुः पस्नुतस्तनीसवी स्वकीयायव-
रसायक्षीरंपयच्छतिवदन ॥८॥

·मं.२०४सू०३४] द्वितीयोटका ६२१ अथनवमी- योनौमरुतोदकातिमारिपुर्दधेवसवोरक्षतारिपः। वर्तयंततमुपाचक्रियाभितमवरुद्राअशोहन्तनावधः ॥ ९ ॥ यः। नः । मरुतः । टकप्तानि । मयः । रिपुः। धे। वसवः । रक्षत । रिषः। वर्तय॑त । नपुंपा । चक्रिया । अभि। तम् । अव॑ । रुद्राः । अशसः । हन्तन । वधुरिति ॥ ९॥ हेमरुतः योमत्योंमनुष्यः वृकताविआदाता वृकः वृकआदाने वृकज्येष्ठाक्यांविल्दाति- लोचच्छन्दसीविस्वार्थिकस्तातिल्प्रत्ययः तादृशःसन्नोस्माकंरिपुर्दधे रिपुतयाआत्मानंधारयति हेवसवोवासयितारोमरुतः रिपोर्हिसकादस्मानरक्षत पालयत अस्माकंशत्रुभूतंमत्यैतपुषातापयि- ज्यारकिया अष्ट्याख्ययाशक्पाअभिवर्तयन अभितोनिवर्तयत हेरुदाः रुद्रपुत्राः यदा रोल- यमाणाद्रवन्तः अशसोभक्षकस्य अशोजने इत्यसादौणादिकोसिपत्ययः तादृशस्यराक्षसादे- वधः हननसाधनमायुधंभवहन्तनअवयुत्यास्मनःपृथक्त्यनाशयत हन्तेर्रोटितवनमनथ- नाश्चेतिनन ॥९॥ अथदशमी- चित्रंतहोमरुतोपामचेकिपृश्यायधरप्यापोंदुहुः ।, यहानिदेनर्वमानस्परुट्रियाखितंजरापजुरतार्मदाभ्याः॥१०॥२. चित्रम् । तत् । वः । मरुतः । याम । चेकिते । पृश्याः। यत्। ऊर्धः । अपि । आपर्यः । दुहुः । यत् । वा । निदे । नर्वमानस्य। रुद्रियाः । त्रितम् । जराय । जुरताम् । अदाभ्याः ॥१०॥२०॥ हेमरुतः वोयुष्माकं तत् चित्रं चायनीयंयामप्रापणं चेकित सञ्जयते इदानींपरोक्षव- दाह अपिशब्दापसिद्धी ययदाखलुपृश्याः माध्यमिकायावाचःसंबन्धिनं ऊधः उद्धत आपणः मापयितारोमरुतः दुहुःदुईति दुहेश्छान्दसोलिट् छन्दसिचेतिवक्तव्यमितिर्विचनाभा- वः यदा यदाचनवमानस्य स्तुवतः विनस्पनिदे निइकापरात्रवेहिंसांरुतवतइतिशेषः णिदि- ।

·। ६२२ ऋक्संहितामाष्ये [अ०७१०२१ कुत्सायां विश्चेतिक्किम् तदानी हेअदाश्याः अहिंस्याः रुद्रियाः रुद्रस्यपुवामरुतः चितम- पिंजुरतांहिंसांशत्रूणां जरायजरणायविनाशनायअभूतेतिशेषः ॥१०॥ ॥ इतिद्वितीयस्थसप्तमेपिंशोवर्गः ॥२०॥ अथैकादशी- तान्योमहोमरुतण्वयानोविौरेपस्यमभृथेहवामहे । हिरण्यवर्णान्ककुहान्यतखंचोब्रह्मण्यन्तःशंस्य॒राधईमहे ॥११॥ तान् । वः । महः । मरुतः । एवध्यानः । विष्णोः। एपस्य । प्रभुथे। हवामहे । हिर॑ण्यवर्णान् । कुकुहान् । यतस्रुचः । ब्रह्मण्यन्तः । शंस्यम् । राधः। ईमहे ॥ १३ ॥ हेमरुतः एवयानः एवंगन्तव्यं स्तोत्रंयज्ञवागतॄन्महोमहतोमहानुभावांस्तान वोयुष्मान वि- प्णोापकस्ययहचमसादिपुसर्वत्रव्याप्यवर्तमानस्यएपस्यएषणीयस्यप्रार्थनीयस्यसोमस्यमभू- थेपारणे अभिपवादिभिमकर्षणसंपादनेसति हवामहे आह्वयामहे आहूयच हिरण्यवर्णान् हिवरमणीयवर्णान्वाककुहान् श्रेष्ठानस्तुत्यान्चा एवंभूतांस्तान् यतलुचः यागायोद्यवसुचः ब्रह्मण्यन्तः बलस्तोत्रं वदिच्छन्दोवयंशंस्यं प्रशंसनीयंराधोधनं ईमहेयाचामहे ॥११॥ अथद्वादशी- तेदशग्वाःमधुमाय॒ज्ञमूहिरेतेनौहिन्वन्तूपसोन्युष्टिषु। उपानरामीररुणैरपोर्णतेमहोज्योतिपाशुचतागोअर्णसा ॥ १२ ॥ ते । दशग्वाः । प्रथमाः । यज्ञम् । ऊहिरे। ते । नः । हिन्वन्तु । उपसः। विश्ष्टिषु । उपाः। न।रामीः । अरुणैः । अप । ऊर्णते । महः । ज्योतिपा। शुचता । गोअर्णसा ॥ १२ ॥ ते मरुतः दशग्वाः येदशभिर्मासै:सिद्धिंगताःअनिरसस्तद्रूपाभूत्वा प्रथमाआदित्यायः प्रथमभाविनःसन्तः यज्ञमूहिरेअवहन् आदित्यानामद्विरसांचस्वर्गगम प्रतिस्पर्धमानानांम- ध्येपूर्वमेवागिरसोयागाननुष्ठायस्वर्गमामाः तथाचश्रूयते-आदित्याश्चैदेहासन्नहिरसश्चग्रेग्मिना- ।

·। मं०२१०१.०३४] द्वितीयोएक निमयजन्तेति । तादृशास्तै उपसोन्युष्टिपुविवासेषुप्रभातेषुसत्सुनोस्मान हिन्वन्तु मेरयन्तु हिगतौ वृद्धौच रामोः कृष्णवर्णारावीः उपोनयथाउपाः अरुणैरारोचमानैःस्वतेजोभिः अपोर्तुते अपवृणोत्यपसारयति तथामहोमहताशुचतादीप्यमानेन गोअर्णसागच्छदुद्केनज्योतिपासूर्या- ख्येनतमोनिवारयन्ति सूर्यमण्डलमावृण्वतोत्रादीनहत्वासर्वं जगमकाशयन्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥ अथत्रयोदशी- तेक्षोणीभिररुणेभिर्नालिभीरुद्रातस्युसर्दनेपुवाइधुः । निमेघमानाअत्येनपाज॑सामुश्चन्द्रवर्णदधिरेसुपेशसम् ॥ १३ ॥ ते। क्षोणीभिः । अरुणेभिः। न । अजिशनिः । रुद्राः । ऋतस्य । सदनेषु । वरधुः। निमेघमानाः । अत्यैन । पाज॑सा । सुश्चन्द्रम् । वर्णम् । दधिरे । सुदृपेशसम् ॥ १३ ॥ रुद्रारुद्रपुत्रास्तेमरुतः क्षोणीभिः शब्दकारिभिवीणाव्येवीणाविशेपैः अरुणेभिर्नाजिशिः नशब्दःसमुच्चये आरोचमानेररुणवर्णैर्वारूपाभिव्यञ्जकैरलंकारैश्चसमन्विताःसन्तः तस्योद- कस्य सदने निवासभूतेपुमेधेपुवावृधुःवर्धन्ते अपिच अत्येनसततगामिना शोघंच्यामुवता पाज- साआत्मायेनबलेननिमेघमानाः नितरां मेघाहुदकसिञ्चन्तस्ते सुश्चन्द्र शोभनालाइ सुपेशतं पेशइतिरूपनाम शोभनरूपवर्णदधिरे कान्तिधारयन्ति ॥ १३ ॥ अथचतुर्दशी- लॉईपानोमविरुयमूनयउपदेनानमसारणीमसि। वितोनयान्पञ्चहोतनमियआव्वतंदवराञ्चक्रियावसे ॥१४॥ तान् । इयानः । महि । वरूथम् । ऊतये । उप । घ । इत्। एना। नमसा ! गृणीमसि । मिनः । न । यान् । पञ्च । होर्तृन् । अभिष्ट्ये । आध्ववर्तत् । अवरान् । चक्रियो । अवसे ॥ १४ ॥ । । १ऐ.बा.१.१६.।

·फक्संहितामाये [अ०७५०२२ तान्मरुदोमहिमहत्यरूथवरणीयंप्रशस्तंधनं तन्मरुतः ऊतयेरक्षणार्थ इयानः इमानाः याचमानापयं सुपासुलुगितिजरासुः एनाभनेननमसा नपस्कारेणस्तोत्रेणवाउपेत्उपत्यगृणी- मसिस्तुमः घेतिपादपूरणः एनेत्यत्रसुपांसुलुगितिकृतीयायामागादेशः नशब्दासमुच्चये वितक- पिश्चयानेदान्सरुवः पञ्चहोनअध्यात्मपाणारानादिपञ्चवृत्त्यात्मनावर्तमानान् अतएवहोमनि- प्पादकान अवरान्मुख्यान अभिष्टयेअभिलषितसिद्यर्थचक्रियानाभिचक्रेणभवसेअवतुसम- न्तुं आववर्तत स्वस्मानिजिगमिपून प्राणान् स्वात्माभिमुखमावर्तयेत् यद्वा चक्रियाऋष्टयाख्ये- नायुधेनयुकानभवसे स्तुत्यादिभिःपरिचरितुमावतपद वानस्तुमइतिपूर्वन संबन्धः ववर्वदिति वृतेर्यन्तालडिग्धडिररूपम् ॥१४॥ অথবঘর্থী- पार,पारयधात्पंहोयानिदोमुञ्चवन्दितारम् । अर्वाचीसामरुतोपावडतिरोपुवावमुमतिजिंगातु॥ १५॥२१॥ ययो । धम् । पारय॑थ । अति । अहेः । ययो । निदः । मुञ्चथे। वन्दितारम् । अर्वाचौ । सा । मरुतः। या। वः । ऊतिः । ओ इति । सु । श्राध्दव । सुमतिः । जिगातु ॥ १५॥ २१॥ हेमरुतः ययाऊत्यारधमाराधकंयजमानअंहः पापंअतिपारयथ अतिक्रामयथ यया उत्पावन्दितारस्तोतारंनिदोनिन्दितुःशवोः सकाशात मुञ्चथ मोचयथ हेमरुतः वोयुष्मदीयाया कतिः साअर्वाची अस्मदभिभुखाभवतु नथासुमतियुष्मदीयाशोधनामतिःअनुमहात्मिकाबु- विश्ववाभेवहंभारवंकुर्वतीघेनुरिववत्संसुसुष्टुभोनिमातु आगच्छतु एवमस्मानपतिसर्वथाआग- च्छवित्यर्थः ॥१५॥ ॥ इतिदिनीयस्यसामेएकविंशोवर्गः ॥२१॥ उपेमितिपञ्चदशचंतृतीयंसूक्तंगात्समदवेष्टु अपानपाद्देवताक तथाचानुकान्तं उपेमपोन- बीयमिति सूकविनियोगोलेनिकः ।

·मं०२ अ०१ सू०३५] द्वितीयोष्टकः ६२५ तत्रैपापथमा- - उपेमक्षिवाजयुर्वचस्यांचनौदधीतनाद्योगिरोमे । अपानपादाशुहेमांकुवित्ससुपेशसस्करतिजोषिपद्धि ॥१॥ उप । ईम् । असृक्ष । वाजयुः । वचस्याम् । चनः । दधीत । नाद्यः । गिरः । मे। अपाम् । नपात् । आशु हेमा । कुवित् । सः । सुस्पेशंसः। करति । जोषिपत् । हि ॥ १॥ वाजयुः वाजमन्नमात्मनइच्छन्नहईमेनांवचस्यां वचसःस्तोत्रस्येच्छांउपासृक्षि उपासृजामि उत्पादयामि अपानपातस्तोतुं प्रवृत्तोस्मीत्यर्थः सृजेश्ठान्दसोलुइ लिसिचावात्मनेपदेष्विति सिचाकित्त्वाद्गुणाभावः सच नायोनदीनांशब्दकारिणीनांमेघस्थानामपांसंबन्धीआशुहेमाआ- शुशीधंगन्ता हिगतावित्यस्मादन्यायोपिदृश्यन्तइतिमनिन् एवंभूतोऽपानपाद अपांपोषस्थानीयः अमओपधिवनस्पतयोजायन्ते ओषधिवनस्पतियएपोग्निर्जायतइतितत्पौत्रत्वं एतत्संज्ञकोदेवः गिरः गृणातीतिगी:स्तोता तस्यमे ममकुवित् बहुनामैतव बहुलं चनः अनंदधीत दधातुविद्- धातु प्रयच्छवित्यर्थः अपिचास्मानसुपेशसःशोभनरूपान् शोभनालङ्कारान्वाकरोति करोतुकरो- तेयंत्ययेनशप् कःकरत्करतिरूधिरुतेष्वनदिनेरितिविसर्जनीयस्यसत्वम् हियस्मादर्यदेवः जो- पिपत् स्तोत्राणिसेवते तस्मादस्मानेवमनुगृह्णात्वित्यर्थः जुपीमीतिसेवनयोः लेटयडागमः विकर- णःसिप इडागमश्च हिचेतिनिघातप्रतिषेधः ॥ १ ॥ अथद्वितीया- इमखस्मैहृदआसुतष्ट्रमन्त्रोचेमकुविदस्यवेद॑त् । अपानपादमुर्पस्यम॒ह्नाविश्वान्योभुनाजजान ॥२॥ इमम् । सु । अस्मै । हृदः । आ। सुतप्टम् । मन्त्रम् । वोचेम । कुवित् । अस्य । वेद॑त् । अपाम् । नपांत् । असुर्यस्य । मल्ला । विश्वानि । अर्यः । भुवना। जजान ॥ २ ॥ ७९ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०७ २०२२ अस्अपानपात्संज्ञकायदेवापदोहृदयात् सुतष्टं मुष्ठुनिर्मितइममवं सुष्टुआभिमु- ख्येनदोचेम वाम अस्यअस्माभिरुकमिममवं कुविद ये बहुढंजानातु वेत्तेलेंटघडागमः निपविर्ययदिहन्वेतिनिघावपतिषेधः किंस्तोत्रमितिचेदुच्यते-अर्थः स्वामीअपानपावसज्ञ- कौवयुवोग्निः अगस्पामुरः शन्क्षेपातस्यस्वभूतस्यवसस्यमहामहिनामहत्त्वेनविश्वानि सर्वाणि भुवनाभुवनानिवृष्ट्युदकानिवृष्ट्युत्पादनेनभूतजावानिवाजनान जनयामास ॥ २॥ अपोननीयेवसतीवरीसमीपे एकधनासुपातासुसमन्यायन्तीत्येपानुवक्तव्या सूत्रितश्च-स- मन्यायंत्युपर्यत्यन्याइतितीर्थदेशइति सारस्वतेचशस्त्रेयद्यप्शम्पानिपयेव तदानीपोनाली- यश्वरुष्कार्यः तत्रैपैवयाच्या सूत्रितञ्च-समन्यायन्त्युपपन्यन्याइत्यातःसमा सर्वपामिति । सैपासूनेतृतीया- समन्यायन्त्युपपन्त्यन्याःसमानमून॒द्यःपृणन्ति । तमूशुचिंशुचयोदोदिवांसमपानपातपरितस्थुरापः ॥३॥ सम् । अन्याः। यन्ति । उप । यन्ति । अन्याः । समानम् । कुर्वम् । नद्यः । पृणन्ति । तम् । ऊँ इति । शुचिम् । शुचयः। दीदिश्वांसम् । अपाम् । नपातम् । परि । तस्थुः । आपः॥ ३ ॥ अन्यापाआपः संयंतिभूम्यासंगच्छन्ते अन्याश्चपूर्वतत्रायस्थिताःउपयन्ति उपगच्छंति ताःसर्वाआपःसमानं सहनद्योनदी भूताऊ समुद्रमध्येवर्तमानवडवानलंपृणन्ति प्रीणयन्ति पृण- पीणने तौदादिकः तमु वमेवापानपातंशुचिनिर्मलंदोदिवासंदीप्यमानं दीदेतिश्चान्दसोदोषिक- मी लिटवसुः वस्वेकानादसामितिनियमादिभावः छेदसिवेतिवक्तव्यमितिवचनावद्विवचना- भावः एवंभूतं शुचयः शुद्धाआपः परितस्थुः परिवृत्यतिष्ठन्ति एपहिवेद्युतामिरुपेणमेघेवर्तमा- नोस्मानजीजनदिविबुद्ध्यावडवानलपेणवर्तमानंतं पर्युपासतइत्यर्थः यद्वा अन्याएकधना- ख्याआपः संयन्ति चाखालोकरयोमध्ये वसतीवरीभिः संगच्छन्ते अन्यावसतीवयाख्याआ- पश्चउपयंति उपगच्छन्ति ऐकमत्यमाप्ताभवन्ति एताश्चमिलित्वायज्ञ साधयंत्यस्तत्साध्य- वृष्टिद्वारानधो भूत्वाऊर्यपूर्णतीत्यादिसमानम् एवंहिआपोवाअस्पर्धन्तवयंपूर्वयज्ञवक्ष्यामइत्पा- दिकंत्रालणविनियोगश्चानुगृह्यते ३ ॥ । ऐ.बा.२ २०. ।

·मं०२ अ०४ सू०३५)
द्वितीयोष्टकः
अथचतुर्थी-
तमस्मैरायुवतयोयुवानममुज्यमानाःपरियन्यापः ।
सशुक्रेभिःशिकभीरेवदस्मदीदाानिध्मोघृतनिर्णिगप्सु ॥ १ ॥
तम् । अस्मेराः। युवतयः । युवा॑नम् । मर्मज्यमानाः। परि।
यन्ति । आपः । सः । शुक्रेभिः । शिकभिः । रेवत् । अस्मे इति ।
दीदाय । अनिध्मः । घृतनिनिक् । अप्सु ॥ ४ ॥
तमपांगपातमा अस्मेराअस्मयमानापरहितायुवतयः युवायुवराजभिवमर्मज्यमानाः
अत्यर्थमलकुर्वाणाआपः मृजूशौचालझारयोः परियन्ति परितोगच्छन्ति मामुवन्ति घृतनिान-
क्षरणशीलोदकनिर्नेजनः : यहा निर्निगितिरूपनाम दीप्तरूपः सोपानपादमिः अप्सुमेधान्त-
गंवासुसमुद्गतासुवामध्येअनिमः इन्धनरहितएव सनअस्मेअस्माकं रेवद्धनयुक्तमन्नयथाशव-
तितथाशुक्रेभिःशुक्रनिर्मलैः शिक्वभिरवेजोभिः दोदायदीप्यते ॥ ४ ॥
অথৎস্বর্গী-
अस्मैतिस्रोअन्यथ्यापुनारीदेवार्यदेवीदिधिपन्त्यन्नम् ॥
कताइवोपहिप्रससँअप्सुसपीयूपंधयतिपूर्वसूनाम् ॥ ५॥२२॥
अस्मै । तिस्रः । अव्यथ्याय । नारीः । देवाय । देवीः । दिधिषन्ति ।
अन्नम् । कताः इव । उप । हि । सर्ने । अप्सु । सः।
पीयूपम् । धयति । पूर्वसूनाम् ॥ ५ ॥ २२ ॥
नारीनेयः तिसोदेवीदेव्यः इलासरस्वतीभारत्याख्याः अव्यथ्यायअव्यथनायास्मैदे-
वायापानपाते अन्नंसोमाख्यंदिधिषन्ति धारयन्ति धिपशब्दे जौहोत्यादिकः व्यत्ययेनान्तादेशः
धातूनामनेकार्थत्वावधारणार्थः अप्सदके पुरुताइवनिर्मिताइन उपप्रसोपसरन्ति सुगनी
लिदिइरयोरेइतिरेआदेशः छान्दसोहलादिशेषाभावः हियस्सादेवंतरमात्पूर्वसूनांपूर्ववलणःसका-
शादउत्पन्नानासपांपीयूषंसारभूतंसोपाख्यममृतंसोपानपादग्निर्धयति पिबति ॥ ५ ॥
॥ इतिद्वितीयससप्तमेद्वाविंशोवर्गः॥ २२ ॥

·६२८
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०७ १०२३
अथपष्टी-
अश्वस्यानजनमास्यचटुंहोरिपःसंपृच पाहिसूरीन् ।
आमासुपूर्पपरोअममृप्यनानियोविनशन्नानृतानि ॥६॥
अवस्य । अत्र । जनिम । अस्य । च । स्वः । द्रुहः । रिपः।
समपृचः। पाहि । सूरीन् । आमासु । पूर्षु । परः । अप्रप्यम् ।
न । अरातयः । वि । नरान् । न । अतानि ॥ ६ ॥
अत्रास्मिनपानपासंजकेदेवेभ वस्यजनिमजन्मभवति अपानमधिष्ठिताव समुपादुचः
अवसोजातत्त्वाव किंबहुना अस्यचस्वः सुष्टुभरणीयस्यसर्वस्यजगतोजन्मास्मिन्नेवभवति अयं
हिमेघमध्येवर्तमानोवृष्टिद्वारेणसर्वजगजनयति तादृशोऽपानपाव स्वंद्रुहः प्रोग्धुरपहर्तुः रिपोर्टि-
सकस्यचसंपृचः संपर्काव सूरीन स्तोतॄनस्मान्पाहि रक्ष आमासुअपरिपक्कासुपूर्वपूरपितव्यास्व-
प्सु परः परस्ताद्वर्तमानअपमृष्य अप्रधृष्यमाणं देवंअरातयः अदातारः पुरुषाः नविनशन नपा-
मुवन्ति नशतिर्व्याप्तिकर्मा लेटयडागमः अनृतानिमायाविनोरक्षांसिचनमामुवन्ति ॥ ६ ॥
अथसप्तमी-
खआदमेसुदुधापस्यधेनुःस्वधापीपायसुभ्वन्नमत्ति ।
सोअपांनादुर्जयस्वन्तर्वसुदेवायविधतेविभाति ॥ ७ ॥
स्खे। आ । दमै । सुदुघा । यस्य । धेनुः । स्वधाम् । पीपाय ।
सुध् । अन्नम् । अत्ति । सः । अपाम् । नपात् । ऊर्जयन् ।
अप्सु । अन्तः । वसुध्देयाय । विधते । वि । भाति ॥ ७ ॥
यौपानपारस्वेद स्वकीमेहेन्तरिक्षलक्षणेभानीदति यस्यवधेनुर्माध्यमिकावाक् सुदुघासु-
खेनदोग्धव्याभवति सदेवः स्वधांवृष्टयुदकंपीपायवर्धयति प्यायीवृद्धौ लिइयडोश्चेतिपीभावः
सुभुसष्ठभूतं वृष्टेः सकाशाइत्पनंहविर्तक्षणमनंचअनिभक्षयति सोपानपात्संज्ञकोदेवः ऊर्जयन्
चलंकुर्वन् अप्स्वन्तः मेघस्थास्वप्मुमध्येविधते परिचरतेयजमानायवमुदेयायधनदानार्थ
विभाति विशेषेणदीप्यते ॥ ७॥

·मं०२ अ०१ सू०३५] द्वितीयोष्टकः अथाएमी- - योअपवाशुचिनादैव्यैनकतावासर्वियाविभाति । वयाइदन्याभुवनान्यस्य॒प्रजायन्तेवीरुधश्चमजाभिः॥८॥ यः। अप्सु । आ। शुचिना । दैव्यैन । ऋतध्वा । अजस्रः उर्विया। विभाति । व्याः । इत् । अन्या। भुव॑नानि । अस्य । 'प्र । जायन्ते । वीरुधः। च । प्रजाभिः ॥ ८ ॥ योपानपाव ऋतावा तमित्युदकनाम तद्वान् सत्यवान्वा अजस्रोनित्यः एकरूपेणसदावर्त- मानः उर्वियाउरुविस्तीर्णः अप्सुमेघस्थासुमध्येशुचिनाशोचकेनदैव्येनदेवसंबन्धिनातेजसाआ- समन्वाद्विभाति विशेषेणप्रकाशते अत्यापनपातः अन्याअन्यानिभुवनानि सर्वाणिभूतजातानि चक्याइन् शाखाएरवीरुधओषधयः प्रजाभिःस्वकीयाभिः पुष्पफलादिभिःसहअस्मादेव प्रजायन्ते ॥८॥ पूर्वोकसारस्वतसत्रस्यापोनत्रीयेचरौअपांनपादाहीत्येपानुवाक्या सवितश्च-अपानने- चरुमपानपादासस्थादुपस्थमिति। सैपासूक्तेनवमी- अपानपादासस्थादुपस्थंजिह्मानामू/विद्युतंवसानः । तस्यज्येप्टेमहिमानवहन्तीहिरण्यवर्णाःपरियन्तिप॒ह्वीः॥९॥ अपाम् । नात् । आ। हि । अस्थात् । उपस्थम् । जिलानाम् । ऊर्ध्वः । विद्युतम् । वसानः । तस्य । ज्येष्ठम् । महिमानम् । वहन्तीः । हिरण्यध्वर्णाः। परि । यन्ति । यहीः ॥ ९ ॥ अपानपात्संज्ञकोग्निः उपस्थंअपामुपस्थानं अन्तरिक्षआयस्थाव आस्थितवानारूद- वानखल किकुर्वन जिल्लानांकुटिलगतीनामपामध्येऊर्ध्वः स्वयम्ज्वलनविद्युतं विद्योतमा मे- घंवसानः आच्छादयन् अन्तरिक्षमास्थायवर्षणरुतवान् तस्यवपितुरपांनपातः ज्येष्ठप्रशस्यद-

·a
ऋक्संहितामाप्ये [अ०७ ब.२४
मंमहिमानमाहात्म्यवहन्तीः वहन्त्यः सर्वत्रमापयंत्यः यहीर्ययः महत्यः हिरण्यवर्णाः नदी-
नामैतव हिरण्यवनिर्मलल्पानद्यः परियन्ति परितोगच्छन्ति अपनत्रामहतीवृष्टिरस्माकंमवह-
गायोत्पादिवाइतिकृतज्ञतयातदीयंमाहात्म्यंसर्वत्रमकटयनयइवनयः प्रवहन्तीत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथदशमी-
हिरण्यरुपःसहिरण्यसन्दगपानपात्सेदुहिरण्यवर्णः।
हिरण्ययापरियोनिपाहिरण्यदाददत्यन्नमस्मै ॥३०॥२३॥
हिरण्यरूपः । सः । हिरण्यसन्दृक् । अपाम् । नात् । सः ।
इत् । ऊँ इति । हिरण्यवर्णः । हिरण्ययात् । परि । योनैः।
निसर्थ । हिरण्यदाः । ददति । अन्नम् । अस्मै ॥ १० ॥ २३ ॥
सोपानपावहिरण्यरूपः रूप्यतइतिरूपंशरीरं सुवर्णमयशरीरः हितरमणीयशरीरोका
वथाहिरण्यसदृक् सम्पपश्यन्ती विसुन्दृशिइन्द्रियाणिसुवर्णमयेन्द्रियः हितरमणीयेन्द्रियो-
वा सेदुसएवापानपावहिरण्यवर्णः हिरण्यसदृशकान्तियुक्तः एवंभूतःसन् हिरण्ययावसुवर्ण-
मयायोनेःस्थानात्पर्युपरि निषयोपविश्य राजतइतिशेषः अस्मैईदृग्विधायापानपावहिरण्य-
दाः दक्षिणारूपस्यसुवर्णस्यदाताशेयजमानाः अन्नहविलक्षणंददति प्रयच्छन्ति ॥१०॥
॥ इतिद्वितीयस्पसप्तमेत्रयोविंशोवर्गः ॥२३ ।।
अथैकादशी-
तदस्यानीकमुतचारुनामापीच्यवर्धनमुरपाम् ।
पमिन्धतेयुवतयःसमित्याहिरण्यवर्णधृतमन्नमस्य ॥ ११ ॥
तत् । अस्य । अनौकम् । उत । चारु । नाम । अपीच्यम् ।
वर्धने । नkः । अपाम् । यम् । दुन्धते । युवतयः । सम् । इत्था।
हिरण्यध्वर्णम् । घृतम् । अन्नम् । अस्य ॥ ११ ॥

·मं०२ अ०४ सू०३५]
द्वितीयोएका
अस्यापांनमुर्देवस्यअनीकरश्मिसमूहरूपंशरीरंचारु शोभनं उतअपिच अस्पनामसंज्ञा-
च चारुशोभनं नपातयतिनविनाशयतीतिनपादितितड्युत्पत्तेः तदुभयंअपीच्यंअन्तर्हितनामैतत्
मेघान्तर्हितंसद्वर्धतेयुवतयः सङ्गमनस्वभावाआपः हिरण्यवर्णहिरण्यसमानतेजसं यमपानपानं
इत्थाअमुशन्तरिक्षेसमिन्धवे सम्यक्दीपयन्ति अस्यचदेवस्यघृतक्षरणशीलमुदकमन्न भक्ष्य
अबिन्धनोयसौवैद्युतोमिः ॥ ११ ॥
अथद्दादशी-
अस्मैवहूनार्मव॒मायुसज्येषज्ञैविधेम॒नम॑साहविभिः ।
संसानुमामिदिधिपामिविल्मेर्दधाम्यनै परिवन्दऋग्मिः ॥१२॥
अस्मै । बहूनाम् । अवमार्य । सरये । यज्ञैः। विधेम । नम॑सा ।
हविनिः । सम् । सार्नु । मामि । दिधिपामि । विल्मैः । दामि ।
अन्नैः । परि । बन्दे । ऋतिः॥ १२ ॥
अस्मैपुरोवतिनेयहूनांदेवानामवमायापायसव्येभस्माभिः समानारयानापापांनपातेय-
शैयांगसाधनेहविभिः चरुपुरोडाशादिभिः नमसानमस्कारेणच विधेमपरिचरेम अस्यापानपातः
सानुसमुच्छ्रितपदेशंसंमार्मि सम्यकशोधयामि अलङ्करोमिवा मृजशौचालझारयोः चादिलोपेषि-
भाषेत्पस्यनिपातपतिषेधः विधिपामिधारयामिच विल्मे सनः काष्ठेरेनं विपशब्दे असंधारणा-
थोपि जुहोत्यादित्वादशपालुः मिपोव्यत्ययेनाडागमः भन्यस्तानामादिरित्याधुदात्तत्यम् दया-
मिधारयामिचैनंगार्हपत्यादिरूपेण अन्नैर्ह विलक्षणेः तथाग्भिःमः परिवन्दे परितःस्तीमि॥१२॥
अथवयोदशी-
सईसपाजनयत्तामृग सईशिशुधयतितंरिहन्ति ।
सोअपांनपादनभिम्लातवर्णोन्यस्येवेतन्याविवेष ।। १३ ।।
सः। ईम् । सपा । अजनयत् । तासु । गर्भम् । सः । ईम् । शिशुः ।
धयति । तम् । रिहन्ति । सः। अपाम् । नात् । अनभिम्ला-
तध्वर्णः । अन्यस्यध्दय । दुह । तन्वा । विवेष ॥ १३॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७१०२५ सईसोयमपानपावसंज्ञकोदेयः बृपासेवाभूत्वातासमेघस्थास्वप्नुगर्भमजनपद स्वात्मान- मेवगर्भरूपेणवर्षणार्थकतवानित्यर्थः गर्भोभूत्वाचसईसोयंमाध्यमिकोवैधुतोमिः तासांशिशुः पु- सन् धयतिमेघस्थास्ताःपिबति अबिन्धनोससौतपुत्रस्थानीयमद्भिः आपश्चरिहन्ति लिह- आस्वादने कपिलकादित्वात्वविकल्पः सोपमपानपाववृष्ट्यासहभूमोनिपतितः अनभिम्लातव- र्णः अभितोम्लातोम्लानः क्षीणोव!यस्थतविपरीतोत्यर्थदीप्यमानःसन् इहास्मिन्लोकेअन्य- स्येव इवशन्दोवधारणे अन्यत्पपार्थिवस्यैवानेस्तन्वाशरीरेणकाष्ठेन्धनत्वलक्षणेन विधेष व्यामो- बभूव विषव्यातौ ॥ १३ ॥ अथचतुर्दशी- अस्मिन्पदेपरमेतस्थिवांसमध्वस्मभिर्विश्वहादीदियांसम् । आपोनप्लेघृतमन्नवहन्तीःस्वयमकै परिदीयन्निय॒ह्वीः॥ १४ ॥ अस्मिन् । पदे । परमे । तस्थिवांसम् । अध्वस्मभिः । विश्वहाँ । दीदिश्यांसम् । आपः । नौं । घृतम् । अन्नम् । वहन्तीः। स्वयम्। अकैः । परि । दीयन्ति । यह्वीः ॥ १४ ॥ परमेउलटेस्मिन्पदेनरिक्षलक्षणेस्थानेतस्थिवांसस्थितवन्तंअध्वस्मभिः ध्यसनरहितैरते- जोभिः विश्यहासवाण्यहानिदीदिवांसंदीप्यमानमपानपातंयह्वीर्ययोमहत्यः आपः स्वयमात्म- नैवअकैरतनशीलैः सततगन्तृभिः स्वकीयरूपैः परिदीयन्ति परिगच्छन्ति दीयतिगतिकर्मा दीक्षपे व्यत्ययेनपरस्मैपदं किंकुर्वत्पः ननेपानपावेघृतं क्षरणशीलोदकात्मकंअन्नंवहन्ती- 4हत्यः ॥ १४॥ अथपञ्चदशी- अपांसमग्नेमुक्षितिजनापायांसमुमपश्यःमुक्तिम् । विश्वतन्द्रयदर्वन्तिदेवाहदेमविदर्थमुवीराः ॥ १५ ॥ २४॥ अयाँसम् । अग्ने । सुक्षितिम् । जाय । अर्यांसम् । ऊँ इति । मघवत्भ्यः । सुस्टक्तिम् । विश्वम् । तत् । भद्रम् । यत् । अर्वन्ति । देवाः । वृहत् । वदेम । विदर्थे । सुध्वीराः॥ १५ ॥ २४ ॥ ।

·मं०२१०१ सू०३६] हितीयोष्टका हेअमे सुक्षिति शोभननिवासत्वांअयांसमुपागच्छं किमर्थं जनायास्मदीयपुत्रादिजननार्थ तथामघवन्यः हविलक्षणधनयुक्तेश्योयजमानेभ्यश्च सुवृक्तिशोभनापनकरवद्विपयंस्तोत्रंअयां समुपागच्छं यमउपरमे उ:पूरणः अतःकारणायद्सदेवाअवन्ति रक्षन्ति विश्वंसर्वतद्- मरमाकंभवतु सुवीराः सुपुत्रावयंविदथेषज्ञेगृहेवाबृहरमौर्टस्तोत्रंबदेम उच्चारपाम ॥ १५ ॥ ।। इतिद्वितीयस्य सप्तमेचतुर्विशोवर्गः ।। २४ ॥ तुष्यमिविपचंचतुर्थसूक्तंगामिदंजागतं प्रथमायाइन्द्रोमधुश्चदेवता द्वितीयायामरुतो- माधवश्व तृतीयायास्त्वष्टाशुकश्च चतुर्थ्याअग्निःशुचिश्च पञ्चम्याइन्दोनभश्च पठ्यामित्रावरुणौन- भस्य तथाचानुकान्तम्-तुभ्यंपकृतव्यंतुजागतन्विति दशरात्रेपठेहनिऋतुयाजेपुऋशिर- स्कैमैपैः मेपितव्यपष्टव्यंच तवायानापण्णांपैपाणामुपरिष्टाद्देवताः पळूचोहोरात्रादिभिःकमेणा- अपनीपाः तथाचसूषितम्-उपरिधाव दृचमतुपाजानामित्युपकम्पतुत्यहिन्वानोवसिष्ठगाअपा- विद्वादशेत्यन्तन । तपापथमा- । तुभ्यहिन्यानोसिष्टगा पोधुसन्सीमविभिरदिभिर्नरः । पिवैन्द्रसाहामझुवपटकृतहोत्रादासोमप्रधुमोपईशिपे ॥१॥ तुभ्यम् । हिन्वानः । वसिष्ट । गाः । अपः । अधुक्षन् । सीम् । अविभिः। अदिभिः । नरैः। पिर्व । इन्द्र । स्वाहा । प्रतम् । वर्पकृतम् । होत्रात् । आ । सोमम् । प्रथमः । यः । दर्शिये ॥१॥ हेइन्द्र तुभ्यत्वदर्थहिन्वानः प्रर्यमाणः सोमः गाः गोपिकाराणि दधिपयामानीनिअपण- दन्याणिवसतीवास्याअपश्चरसिष्ट वस्ने आच्छादयति नै संयुज्यनइत्यर्थः नरोयनस्यनेतारो- ध्यविश्वासीमेनंसोमंअविशिः अवैवाटमयदेशापवित्रः अदिभियावधिअधुक्षनक्षारयन् या- याभिरभिषग्यदशापविषेणपुनन्तीत्यर्थः हेइन्द्र यस्दयीशिपेसर्वस्पनगवरंधरोभवसि वप्रथमः अन्यायोदेवेश्यापूर्वभावीसन्स्वाहास्वाहाकारेणमहुनपकगामी क्षिर्मवपरवपदकारेणचाप- कम् सोमहोवादहातुयांगादासमन्तातिर ॥ १ ॥ ८०

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०७ २०२५
अथद्वितीया-
यज्ञैःसंमिश्लाःपृक्तीभिरिभिमञ्छुभ्रासौअअिऍमियाउत।
आसावहिर्भरतस्यसूनवःपोवादातोमंपियनादिवोनरः ।।२।।
यज्ञैः। सममिश्लाः। पृपतीभिः । ऋष्टिभिः। याम॑न् । शुभासः ।
अंजिए । मियाः। उत । आपसी वहिः। भरतस्य । सूनवः ।
पोत्रात् । आ। सोमम् । पिवत । दिवः । नरः॥ २॥
हेमरुतः ययांगेः संमिश्लाः संयुक्ताः पृपतीभिः स्ववाहनभूताभिः पृषद्वीमिडवाभि-
युकेयामन्यामनिगमनसाधनेरथेवस्थिताः ऋष्टिभिः स्वकीयैरायुधैः शुप्रासः शुभ्राः शोभमानाः
उत्तरादनार्थे अजिष्वाभरणेषुभियाश्चहेनरतस्यसूनवः सर्वस्पजगतोभर्तृहस्पपुत्राः दिवोनरः
दिवोन्तरिक्षत्यनेवारः एषमताहेमरुतः तेयूयंबहिरास्तीर्णबहिपिआसायोपविश्यपोत्रादपोतुर्या-
मात्सोममापिवत ॥२॥
तृतीयसबनेअमेवनइत्येषानेष्टुभस्थितयाग्या तथाचत्रितम्-अमेयनःवहवाआहि-
गन्तनन्द्राविष्णूपिवतंमध्वोभस्येति ।
रोपावीया-
अमेनःसुहवाआहिगन्तनिर्हिर्पिसदतनारणिष्टन ।
अामन्दखजुजुषाणोअन्धसुस्त्वदेवेभिर्जनिभिःसुमद्दणः॥३॥
अमाध्ईव । नः । सुहवाः ।आ। हि । गन्तन । नि । हिपि ।
सदतन । रणिष्टन । अर्थ । मन्दस्व । जुजुपाणः । अन्धसः ।
त्वष्टः। देवेभिः । जनिभिः। सुमतगणः ॥ ३॥
हवशब्दोवधारणे हेसुयाः शोभनाह्वानाः त्वष्टपभूतयः नोस्मान् अमेवसहैवआगन्तन
आगच्छत गमेश्चान्दसःशपोलुक् तधनातनथनाश्चेतितनयादेशः हिशब्दःपूरणः आगत्यचयहि-
पियामास्तीर्णेनिषदान निषण्णाभवत सदेश्छान्दसःसीदादेशाभावः उपविश्यच रणिष्टन
रमन रणशब्दार्थः अबक्रीडायांवर्तते धातूनामनेकार्थत्वात् भरमाच्छान्दसोलुङ् पूर्वपत्तनपा-
देशः अथानन्तरं हेत्वष्टः देवेभिरन्यैः देवैर्जनिभिर्देवपत्नीभिश्चसुमद्रणः शोशनगणस्त्वंभन्धसः
सोमलक्षणस्यानस्य द्वितीयार्थेपटी सोमलक्षणमन्नंजुजुषाणः सेवमानोमन्दस्व वृषोभय ॥ ३ ॥

·म.२०४०३६]
द्वितीयोप्टकः
अथचतुर्थी-
आवक्षिदेवॉइहर्विपक्षियोशन्होर्निपदायोनिपुत्रिषु ।
प्रतिवीहिमस्थितंसोम्यंमधुपिवानी धात्तवभागस्यतृप्णुहि ।।४।।
आ। वक्षि । देवान् । इह । विप्र । यक्षि। च । उशन् । होतः।
नि। सद । योनिषु । विपु । प्रति । बीहि । प्रहस्थितम् ।
सोम्यम् । मधु । पिब । आमाधात् । तव॑ । भागस्य। तृष्णुहि।।४।।
हेरियमेधाविनाने देवान् यष्टव्यानिन्द्रादीन इहास्मिन्यज्ञेआवतिआवह यक्षिचतानए-
जच हेहोतः देवानामाहातः त्वं चडशनमदीयंहविःकासयमानःसन् त्रिपुयोनिषुस्थानेदुगाहप-
त्पादिलक्षणेपुनिपद उपविश उपविश्यच मस्थित होमार्थमुत्तरदिमत्मानीतंशोम्यंसोममयम-
धुमविधीहि प्रतिकामयस्व कामयित्वाचआग्नीधादग्नीधयागाव सोमंपिय पीत्वाचतवभागस्य
त्वदीयेनभागेन तृप्णुहिकृप्तीभव ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
।
।
एपस्यतेतन्वौनृभ्णवर्धनःसहओजः दिविवादोहितः।
तुभ्यनुतोमघवन्तुभ्यमातस्त्वमस्यबाह्मणादातुपरिपव ॥ ५॥
एषः । स्यः । ते । तुन्वः । नृमणध्वर्धनः । सहः । ओजः । प्रदिवि ।
वाहोः । हितः । तुभ्यम् । सुतः। मघवन् । तुभ्यम् । आइभृतः।
त्वम् । अस्य । ब्राह्मणात् । आ । तृपत् । पिय ॥५॥
हेइन्द्र स्यः सः एपसोपः तेतवतन्यः शरीरस्पनृन्णवर्धनः परस्यवर्धकः सुष्यंगतात्पुन-
स्त्रसम्बन्धः मैनसोमेनपदिदिपुराणेत्वयिवाहोईस्तयोःसहपरेषामभिभवनरक्षणंसामध्यमोज-
स्तत्कारणभूतबलंचहितः निर्तिभवति दिव्यत्ययः हेमवन्धनवनिन्द्र वायत्तदर्थवादशः
सोपः सुतोध्ययुभिरभिषुवः तुल्यहोर्नुआनः उत्तरवेशांमत्याहनष मस्यइमं सोमं घालणाद
माह्मणाच्छंसिनोपागाव तृप तप्पंसवापिपाभिमुरयेनापिय क्यिामइक समिनिस्म-
गःसम्पदानवादस्पेदिचतुथ्यपछी ॥५॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०८०१
अथषष्ठी-
जुपे यज्ञबोर्धतहवस्यमेसत्तोहोवानिविदःपूर्व्याअनु।
अच्छाराजानानमएत्याने प्रशास्त्रादापिवतंसोम्यंमधु॥६॥२५॥
जुषेथाम् । य॒ज्ञम् । बोधतम् । हवस्य । मे । सत्तः । होता।
निविदः। पूर्व्याः । अनु । अच्छे । राजाना । नमः । एति ।
आइटतम् । प्रशास्त्रात् । आ। पिवतम् । सोम्यम् । मधु ॥६॥२५॥
हे मित्रावरुषों मदीयमियनं जुपेयांसेवेथा मेममहवस्यहबमाह्वानपूर्ववत्कर्मणिपाठी
बोधवमयगच्छवं तथासत्तोनिपण्णोस्मदीयोहोतापूर्व्याश्चिरन्तनीः निविदा वादामनव शस्त्र-
लक्षणावाचः अनुशंसन्तीतिशेषः उदाभिः कृतस्यस्तोत्रस्यानुगुण्येनआज्यादीनि शखाणिशं-
सतीत्यर्थः अपिच नमः सोमलक्षणम आवृतंऋत्विभिर्वेष्टितंराजानाराजमानौयुवांअच्छा-
भिमुख्येनएतिगच्छति मामोति तादृशं सोम्यं सोममयंमधुमादकंहविः पशाखाद प्रशास्तुर्यागाव
आपिवतं आभिमुख्येनपिवतम् ॥ ६॥
॥ इतिद्वितीपस्यसामेपञ्चविंशोवर्गः ॥२५॥
वेदार्थस्यमकाशेनतमोहानियारयन् । पुमर्थाश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेशरवैदिकमार्गमवर्तकश्रीवीरयुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरेण
सायणाचार्येणविरचितेमाधवीयेवेदार्थपकाशेक्सहिताभाष्येद्वितीयाष्टकेसप्तमोध्यायः ॥७॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥
यस्यनिःश्वसितंवेदायोवेदेश्योखिलंजगद। निर्ममेतमहवन्देविद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
अथद्वितीयाष्टकस्याष्टमोध्यायआरम्यते द्वितीयमण्डलस्यचतुर्थेनुवाफेमन्दस्वेविषकृपञ्च-
मंसूकंगार्समदं मन्दस्वेत्यनुकान्तं पूर्ववकतन्यनुजागतंत्वितिनुशब्दप्रयोगादिदमपिजागत-
मृतव्यं तत्रायाश्चतस्रचोद्रविणोदोदेवताकाः पञ्चम्याश्विनी पठ्याग्नेयी दशराषष्ठेहनिक-
दुपाजेमिषानृशिरस्कानकृत्वातै मेष मेपितव्यंयष्टव्यंच वसतमादीनांषाणामुपरिष्टात मन्द-
स्वेत्पाद्याःपञ्चः कमेणपक्षेपणीयाः सूर्णतुपूर्वमेवोदाहतम् ।
तत्रमथमा-
अम् मन्दवोत्रादनुजोपमन्धसोध्वर्यवःतपूर्णीवध्यासिचम् ।
तस्माएतभरततहुशोदिहोत्रात्सोमंद्रविणोदःपिर्वऋतुभिः॥१॥
मर्दस्व । होचात् । अर्नु । जोपम् । अन्धसः । अध्वर्ययः ।
सः। पूर्णाम् । वृष्टि । आऽसिर्चम् । तस्मै । एतम् । भरत । ततध्वशः।
ददिः । होचात् । सोमम् । द्रविणःदः। पिर्व । ऋतुभिः ॥१॥
हेदविणोदः द्रविणसोधनस्यदातः एतन्नामकदेव अन्धसः देवानामन्नरूपस्य सोमस्य सोमे-
न होवाद होटकर्टकायागावअनुजोपं पीतिमनुमन्दस्व हपंपामुहि हेभध्वयंवः सद्रविणोदाः-
पूर्णा संपूर्णा आसिचं आसिच्यमानाति वष्टि कामयते अतस्तस्मैदविणोदोमये एतंसोम-
भरतमापयत तदशस्तकामोद्रविणोदाःददिता युप्माकमभीष्टफलस्पदाताभवतीतिशेपः किंच
हेदविणोदः होत्राव होत्यांगाव स्तुभिः इपमासाभिमानिभिः स्तुदेव सहसोमंपिय ॥ १॥
अथदिवीपा-
यमुपूर्वम वेतमिदहवेसेदुहव्योदियोनामपत्यते।
अध्वर्युभि:प्रस्थितंसोम्यंमधुपोत्रात्सोमंद्रविणोदःपिवस्तुभिः॥२॥

·६३८
ऋक्संहितामाप्ये [अ०८०१
यम् । ॐ इति । पूर्वम् । अहेवे । तम् । इदम् । हुवे । सः। इत् ।
ऊँ इति । हव्यः । ददिः । यः। नाम । पत्य॑ते । अध्वर्युभिः ।
प्रहस्थितम् । सोम्यम् । मधु । पोवात् । सोमम् ।विणःदः ।
पिर्व । ऋतुमिः ॥२॥
हेद्रविणोदः यमु यंत्वामेवपूर्वहोतकर्टकेसोमयागेहुवे आहुतवानस्मि इदंसंप्रति तं तमेव
पोटकर्टकेसोमयागेहुवे आह्वयामि सेत् सरवद्रविणोदाः हव्यः ह्वातव्यः उइतिपूरणे ददिर-
भीष्टफलस्पदावापोनाम यासलुपत्यवे देवतात्वेनेष्टे तस्मैषिणोदसे सोम्यंगोमात्मकं मधुभ-
धर्युभिः पस्थितपणीवमासीव हेदविणोदः पोत्राव पोतुर्यागाव ऋतुभिः कर्मसंज्ञकै सहत्तो-
मंपिब ॥२॥
अथतृतीया-
मेद्यन्तुनेवहयोयेभिरीयसेरिपण्यन्वीळयस्त्रावनस्पते ।
आयूर्याधष्णोअभिगूर्यात्वनेष्ट्रात्सोमंद्रविणोदःपिर्वक्रतुभिः ॥३॥
मेय॑न्तु । ते। वह्नयः । येभिः। ईय॑से । अरिपण्यन् । वीळयस्व ।
वनस्पते । आध्यूर्य । धृष्णो इति । अभिगूर्यं । त्वम् । नेष्ट्रात् ।
सोमम् । विणा दः । पिर्व । ऋतुभिः ॥ ३ ॥
हेद्रविणोदः येभियवाहैः ईयसेमामोपि तेतब बवयौवोदारइवियास्केनोक्तवाद तेमेय-
न्तु तृप्यन्तु हेवनस्पतेवनानांपते अरिपण्यन् अहिंसन् पीळयस्व दृढीभव हेधृष्णोधर्षकत्वं भा-
यूप आगत्य अभिगूर्य उद्यम्य नेष्ट्राव नेष्टुांगाव ऋतुभिः सहःसंज्ञकैःसहसोमंपिब ॥ ३॥
अथचतुर्थी-
अपहिोत्रादुतपोवादमत्तोतनेष्ट्रादजुपतृप्रयोहितम् ।
तुरीयंपात्रममृक्तममत्यैद्रविणोदाःपियतुद्राविणोदसः ।। ४ ।।
अपात् । होत्रात् । उत । पोत्रात् । अमत्त । उत । नेष्ट्रात् ।
अजुपत । प्रयः। हितम् । तुरीयम्। पात्रम् । अक्तम् ।
अमर्त्यम् । विणः दाः । पिवतु । दाविणः दसः ॥ ४ ॥

·मं०२० सू०३७ द्वितीयोष्टका अच्छावाकस्पेयं योदविणोदाः होत्राव होतुर्यागाद सोममपाद पीतवान उव फिर पोत्रापोवुर्यागात् अमत्त सोमपीत्वाअमाघर उतअपिच नेष्ट्राव नेष्टुयांगाद हितंदपयः देवा- नामनरूपं सोमंअजुषत असेविष्ट सदाविणोदसः हवीरूपद्रविणस्य प्रदायकत्विाभ्योहितः ऋत्विजोत्रद्रविणोदसउच्यन्ते हविषादातारस्तेचैनंजनयन्तीतियास्केनोक्तवाव वादृशोद्रविणो- दाः अमृक्तदशापवित्रणामृष्टं अमत्र्य अमरणसाधनंतुरीयंपात्रं चतुर्थपावस्थंसोमंपिवतु ॥ ४ ॥ अथपञ्चमी- अाश्चमद्यययनुवाहणरथंयुआयामिहवा विमोचनम् । पृक्तहवीपमधुनाहिकंगतमासोमपिवतंवाजिनीवसू ॥ ५॥ अर्वाञ्चम् । अद्य । यध्यम् । वाहनम् । रथंम् । युञ्जाथाम् । दह । वाम् । विमोचनम् । पुंक्तम् । हवीपि । मधुना । आ। हि । कम्। गतम् । अर्थ । सोम॑म् । पिवतम् । वाजिनीवसू दतिवाजिनीवसू।।५।। हेअश्विनौ अद्यास्मिनहनि ययययिंगन्तारं नृवाहणं बोयुवयोर्योदार इहयज्ञे वायुव- योविमोचनं विमोचपितारं रथंअर्वाञ्चं पथावांग्भवति तथा युखाथां किंच मानास्वादुरसेन हवींषि पृतं संयोजयतं अथच आगतं मागच्छतं हिकमितिपूरणे अथानन्तरं हेवाजिनीवसू पाजएववाजिनी अन्नेनवासयितारी बलवर्धनीवा सोमंपियतम् ॥ ५ ॥ अथषष्ठी- जोप्यग्नेसमिधंजोप्या तिजोर्णिब्रह्मजन्यंजोपिमुधुतिम् । विश्वेभिर्विश्वॉऋतुनावसोमहशन्देवाँउशत-पाययापिः ॥६॥१॥ जोपि । अग्ने। समध्दधम् । जोपि । आहुतिम् । जोपि । ब्रह्म । जन्यम् । जोपि । सुस्तुतिम् । विश्वभिः । विश्वान् । ऋतुनो । वसो. इति । महः । उशन् । देवान् । उशनः । पायय । हविः ॥ ६॥ १॥ हेअमे समिधं जोपिजुषस्व आहुति जोपिजुषस्य बलरासंगन्यं जनेष्योहिजोरिनुप- व राष्ट्रतिशोधनस्तोत्रं जोपिजुषस्व किंच बसो सपामावाराभूत हेअमे उशतःकामपमानान् ।

·६१०
ऋक्संहितामाण्ये [अ०८३०२
महः महवः विश्वान सर्वान् देवान् उशन् कामयमानस्त्वं अतुनातपस्यसंज्ञकेनसह तथा वि.
श्वेभिः सर्वैः देवेसहहविः हवीरूपंसोमपायय ॥ ६॥
॥ इतिद्वितीयस्याष्टीपथमोवर्गः ॥ १ ॥
उदुष्पश्येकादशचंपाउंसूकंगारामदैवैष्टु सवितृदेवताक अत्रानुक्रमणिका उदुष्यएका-
दशसावित्रमिति न्यूढेदशरात्रेपठेहनिवैश्वदेवशोएतत्सूक्तंसावित्रनिविद्धानीयं पूढश्चेदितिस-
ण्डेसूषितम्-पष्ठस्पोदुष्यदेवइतिगामिदमिति ।
तपथमा-
1
।
उदुष्यदेवःसवितासवार्यशश्वत्तमंतदपावहिरस्थात् ।
नूनदेवेभ्योविहिधातिरत्नमथा जहीनिहोत्रं स्वस्ती॥७॥
उत् । ऊँ इति । स्यः । देवः । सविता । सवाय । शश्वनतमस् ।
तत् अपाः । वह्निः । अस्थात् । नूनम् । देवेभ्यः । वि । हि । धाति ।
रत्नम् । अर्थ। आ । अशजत् । वीतिश्होत्रम् । स्वस्तौ ॥ ७ ॥
स्यः सदेवोयोतमानः सवितासवायलोकानांपसवाय अनुज्ञापैशश्यत्तसंपतिदिनंउदस्था-
द उनिष्ठति उइविपूरणः कोदृशःसवितावदपाः तत्मसवकर्मा अपः अमइतिकर्मनामसुपाठी-
३ वह्निोंढाजगतां किंच नूनसंपतिदेवेभ्यः स्तोम्योरबंधनं विहिधातिपयच्छति हीतिपूरणे
अथच अपिच वीविहोत्रकान्तयज्ञयजमानस्वस्तौअविनाशेक्षेमेआअभजनागिनकरोतु यद्यपि
स्वस्तिशब्दोविशनपन्तनिर्दिष्टशब्दपरस्तथाप्यपर्यवसानादर्थपरोभवति ॥ १॥
अद्वितीया-
विश्वस्पुहिश्रुष्टदेव प्रवाहांपृथुपाणिःसिसति ।
आपंश्चिदस्पतआनि पापंचिहातौरमपरिज्मन् ॥ २॥
विश्वस्य ! हि । श्रुष्टये । देवः । उर्वः । प्र। वाहा । पृथुपाणिः।
सिसति । आपः। चित् । अस्य । व्रते । आ । निमग्राः । अयम् ।
चित् । वातः । रमते । परिज्मन् ॥ २॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०८३०४ वरुणः याद्राध्यं यातां गच्छतां राध्यराधनीयं अप्यंआप्नुयोग्यं अनिशितं अतीक्ष्णं सुखकरमिनियावत् योनिस्थाननिमिपि निमेपे सवितुरस्तमयेसति विनमार्थपाणिभ्यः प्रय- च्छति वरुणस्यरात्रेनिवाहकत्वावज राणोशंगच्छन् विश्वः सर्वोमाण्डिोमृताव भिन्नादण्डा- दुत्पद्यमानः पक्षी आगारआगच्छति विश्वःपशुरपि वजं गोष्ठमागाव सवितामेरकः स्थशः स्थानेस्थानेजन्मानिजातानिभूतानिव्याकः पृथगकापीत ॥ ८ ॥ अथनवमी- नयस्येन्द्रोवरुणोनमित्रोवतमयमानमिनन्तिरुद्रः। नारांतपस्तमिदंस्वस्तिहुवेदेवसवितारंनमोभिः ॥ ९ ॥ न।यस्य । इन्द्रः । वरुणः। न मित्रः। व्रतम् । अर्थमा। नामिनन्ति । रुद्रः । न । अरातयः । तम् । इदम् । स्वस्ति। हुवे। देवम् । सवितारम् । नमःइभिः ॥ ९॥ यस्यसवितुर्देवस्य व प्रसवाख्यं कर्मइन्द्रोनमिनातिनहिनस्ति वरुणश्चनमिनाति मित्रश्चार्य- माचन मिनाति रुद्रश्चन मिनाति अरातयोऽसुराश्चनमिनन्ति मिनन्तीतिश्रुतमारख्यातंयथायोगविप- रिणामेनपत्येकमभिसंबध्यते सवितारंसर्वस्यप्रेरकंदेवंयोतमा इदमिदानींनमोभिरन्नरूपैर्ह वि- भिःसह नमः आयुरित्यन्ननामसुपाटात स्वस्तिक्षेमायहुवेस्तौमि ॥ ९॥ अथदशमी- भगंधियवाजयन्तःपुरधिनराशंसोग्नास्पतिनोंअन्याः। आयेवामस्यसंगरयीणांप्रियादेवस्यसवितुःस्याम ॥१०॥ भर्गम् । धियम् । वाजयन्तः । पुरम् धिम् । नराशंसः । नापतिः। नः । अव्याः। आधअये । वामस्य । सम्गथे। रयीणाम् । मियाः। देवस्य । सवितुः। स्याम ॥ १० ॥ भगंभजनीयंधियंध्यातव्यं पुरधिपुरस्यधारयितारं बहुपतंवासवितारं पुरषिपंहुधीरितियांस्कः। पाजयन्तः वाजिनंवलिनं कुर्वन्तः विनिच्यत्ययः नः स्तुवतोस्मान् नराशंसानरैः शंसनीयः ग्राः १नि० ६.१३.1 ·मं०२अ०४ सू०३९] दितीयोष्टक: ६४५ पतिः देवपानीनापतिः छन्दसांपतिर्वातथाचश्रूयते-छन्दांसिवेनाइति उतनाव्यतुदेवपत्नी रितिचे। सविताभव्याः अन्याव किंच वामस्यधनस्यरयीणांपशूनांच तथाचभूयते-पशोरपिरिति । आयेागमनेसङ्ग्थेसंगमनेचनिमित्ते देवस्य योतमानस्यसवितुःप्रेरकस्य वयंपिया:स्याम भवेम ॥ १०॥ अथैकादशी- अस्मभ्यंतहियोअनःपृथिव्यास्त्वयादत्तंकाम्पराधआगात् । शंयत्स्तोतृभ्य आपयेभवात्पुरुशंसायसवितर्जरित्रे ।। ११॥३॥ अस्मभ्यम् । तत् । दिवः । अत्भ्यः। पृथिव्याः । त्वयां । दत्तम् । काभ्यम् । राधः । आ । गात् । शम् । यत् । सोतृभ्यः । आपये । भवति । उरुशंसाय । सवितः । जरिये ॥ ११ ॥ ३ ॥ हेसवितः अस्मभ्यंत्वयादततत्मसिद्धंकाम्यं कमनीयंराधोधनंदिवः धुलोकावअयोन्त- रिक्षलोकाव पृथिव्याभूमेश्चआगादागच्छतु किंच स्तोस्तृभ्यःस्तोतॄणामापयेबन्धवे तद्वंशजाय यद्धनं शं सुखकरं भवातिभवेत् उरुशंसायबहुस्तुतयेजरिस्तोत्रेमसं जरिताकारुरितिस्तोतनाम- सुपाटाव हेसवितः तत्प्रयच्छ ॥ ११ ॥ ।। इतिद्वितीयस्याप्टमेतृवीयोवर्गः ॥३॥ यावाणेवेत्यष्ट-सप्तमंसूकंगासनचेष्टुनमाश्विनं प्रायाणेवाटावाश्विनभित्पनुकान्तवाद भयग्यभिष्टवेपूर्वपटलेस्पविनियोगः सवितंच-यापाणेयेळेद्यावापृथियौइति मातरनुवाकाश्विन- शस्त्रयोरपीसूक्तं सूत्रितंच-ग्रावाणेवनासत्याझ्यामितित्रीणीति । तत्रप्रथमा- ग्रावाणेवतदिदर्थंजरे गृध्रेवनिधिमन्तमच्छ । ब्रह्माणेवविदर्थ उक्थशासातेवहन्याजन्यांपुरुत्रा ।। १ ।। १०सं०४.२. २८.। २ तै० सं० १.५.५।

·६१६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०८१०४ ग्राणादव । तत् । इत् । अर्थम् । जरेथे इति । गृध्राइव । वृक्षम् । निधि मन्तम् । अच्छे । ब्रह्माणांइव । विदथे । उक्य॒शसा । दूताईव । हव्या । जन्या । पुरुवा ॥ १ ॥ हेअश्विनौयावाणेव अरातिमतिपेपितोपाषाणाविय तदर्थ अर्तेर्धातोरर्थशब्दः अर्थो- तेरितियारकः । तमरातिमित्यर्थः इदितिपूरणः जरेथेनरयेथेभरातिबाधेयां यदा यथागुरुग्रा- वाणीक्षिप्तौतदानीमेवशीघंगच्छतः तथातद तमर्थ गन्तारंजरेथेशोभंगवास्तुतमित्यर्थः जरतिः स्तुतिकर्मा किंच गृधेष ग्रभाविवपक्षिणाविषवृक्षंफलितंवृक्षं निधिमन्तं धनवन्तं यजमानं अच्छ आगच्छतमितिशेषः विदथेयज्ञे विदथःसवनमितियज्ञनामसुपाटाद उक्थशसा उक्थशंसि- तारौब्रह्माणेवत्रालणाविव जन्याजनपदेषुद्नेव राजापेपितीदूताविव पुरुवावहुभि.पुरुषैर्हव्याह्वा- तव्यौयुवा अवउपमेयद्वित्वानुसारेणोपमानद्वित्वम् ॥ १ ॥ अथद्वितीया- प्रातािणारथ्येववीराजेवयमावरमासंचेथे। मेनेइवतन्वाशुंभमानेदंपतीवक्रतुविदाजनैपु ॥२॥ प्रातःच्यााना । रथ्याइव । वीरा । अजादेव । यमा। वरम् । आ। सचेथे इति । मेने दुवेति मेध्दव । तन्वा । शुभमाने इति । दम्पती दुवेत दम्पत्ती इव । कतुविदा । जनैपु ॥ २ ॥ हेअश्विनी मानर्यावाणा प्रातरेवयज्ञार्थगन्तारौ रथ्येव रथिनाविव वीरावीरी स्वकर्म- णिशूरौ अजेय अजाविव छागाविव यमायमलो मेने इव नार्याविव तन्वा शरीरेण शुंभ- माने शोभमानो दंपतीव जायापतीइव संगती जनेषु विषयेषु ऋतुविदा कर्मविदो युवां वरं संभकारं आसचेथे आगच्छथः ॥ २॥ अथतृतीया- शृदेवनःप्रथमान्तशिफावित्जर्भुराणातरौभिः। चक्रवाकेवप्रतिवस्तारुसावाचायातरध्येवशका ॥३॥ १नि.१.१८.1

·में०२
०२ अ०४ सू०३९] हितीयोष्टकः
६१७
शंगादव । नः । प्रथमा । गन्तम् । अर्वाक् । शफौइव ।
ज राणा । तरःभिः । चक्रवाकाइव। प्रति । वस्तोः । उता ।
अर्वाञ्चो । यातम् । रथ्यांध्दव । शुका ॥३॥
हे अश्विनौशृङ्गे इव पशोःशृङ्गेइव प्रथमा देवानांपथमो शफायिव अश्वादेःसुराविव
तरोभिवगैर्ज राणा भृशंगच्छन्ती युवां नोस्मान्प्रति अगिभिमुखं गन्तमागच्छत्तं किंच हे
अश्विनी वस्तो पति अहःमति चक्रवाकेय चक्रवाकाविव हेउला शत्रूणामुत्सारको गमनशीलीवा
रथ्येव रथिनाविव हेशका स्वकर्मणिशक्ती अर्वाञ्चाअवञ्चिी अस्मदभिमुखौ यातंगच्छत्तम् ॥३॥
अथचतुर्थी-
नावेवनःपारयतंयुगेवनभ्यवनपधीमधीव ।
श्वानेवोअरिपण्यातनूनास्वर्गलेवविस्रसःपातमस्मान् ॥ ४ ॥
नावादेव। नः । पारयतम् । युगाहदेव । नभ्याइव । नः ।
उपधीवेत्युपधीऽईव । अधीद्वेर्ति अधीदेव । श्वानाध्दव । नः ।
अरिप्यण्या । तुनूनाम् । खुर्गलाइवावित्रसापानम्।अस्मान्।।४।।
हेअश्विनी नावेव नावाविव सिन्धून नोस्मान् दुर्गाणि पारयतम् युगाइव यथारथस्पयु-
गेनभ्याइच यथाच रथचकनाभिफलके उपधीइव यथातत्पावस्थे फटके प्रधाइव यथावाच-
कवासक्लयो रथं पारयतः तथानोस्मान् दुर्गाणिपारयतं किंच श्वानाविध यथान्यानो
वाधायोरक्षन्ती तनोहिसामपनयतः क्थानोस्माकंतनूनामशानामरिषण्याहिंसकोभवत
वृगलाइव यथातनुपाणे तनुहिंसायारक्षतः तथाविस्रसः जरायाः अस्मान् युषां पातम् ॥ ४॥
अथपञ्चमी-
वातेवाजुर्यान्येवरीतिरक्षीविचक्षुपातिमा ।
हस्तांविवतन्वेशंभविष्ठापादेवनोनयतवस्योअच्छ॥५॥४॥
धानाध्दव । अजुर्या । नयाध्यय । रीतिः । अक्षी यक्षीय ।
चक्षुपा । आ। यानम् । अर्वाक् । हस्ती इव । तन्वें । शम्भविष्ठा।
पादध्दव ।नः। नयतम् । वस्यः। अच्छे ॥ ५॥४॥

·मं०२ अ०४ सू०४०] द्वितीयोष्टकः हेअश्विनौ हस्तेव हस्ताविव शक्तिंसामयनोस्माकं अभिसंददी आभिमुख्येनसम्पप- यच्छन्तौ भवतं किंचक्षामइव रोदसोइव रजांसिस्थानानिउदकानिवाउदकंरजउच्यतइतियारकः। नोस्माकंसमजतं प्रेरयतं अपिच अश्विना हेअश्विनौ इमागिरः अस्माभिःरुताःस्तुतोः युष्मय- न्तीः युवामिच्छन्तीः स्वधितिमसि क्ष्णोत्रेणेव तेजनशाणवत संशिशीतं सम्यक् तीक्ष्णीकु- रुतम् ॥ ७॥ अथाष्टमी- एतानिवामश्विनावर्धनानिब्रह्मस्तोमगृत्समदासौअकन् । तानिनराजुजुपाणोपयातंत्रुहटेमविदर्थेसुवीराः ॥ ८॥५॥ एतानि । वाम् । अश्विना । वर्धनानि । ब्रह्म । स्तोम॑म् ।गृत्समदासः। अकन् । तानि । नरा । जुजुपाणा। उप । यातम् । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ।। ८ ।। ५॥ अश्विना हेअश्विनौ वायुवयोः एतानिवर्धनानिवृद्धिसाधनानिब्रह्मब्रह्माणि भवान् स्तोमं स्तोत्रंच गृत्समदासोयत्समदायकन् अकुर्वन् तानिब्रह्माणि नगनेवारौ जुजुषाणाशंपीयमा- णौ युवांउपयातं उपगच्छतं किंच सुवीराः शोभनपुत्राययं विदथेयज्ञेयुवां बृहददेमप्रभूतस्तुमाया ॥ इतिद्वितीयस्याप्टमेपञ्चमोवर्गः ॥५॥ सोमापूपणेतिषञ्चमष्टमंसूक्तं गार्समदंत्रष्टु सोमापूषठेवताकं तथाचानुकान्त-शो- मापूषणासोमापौणमन्त्योर्धाप्यदिवेरिति अवतुदेव्यदितिरित्यस्पार्धस्यादितिर्देवता शो- मापौष्णेपशीवपापुरोडाशहविषामायास्तिसाक्रमेणानुवाक्याः उत्तरास्तिस्रोयाज्याः अग्नी- पोमावितिरवण्डेसूत्रितं- सोमापूष्णाजननारयीणामिति । । तत्रपथमा- सोमापूपणाजननारीणांजननादिवोजननापृथिव्याः। जातीविश्वस्पभुवनस्पगोपौदे॒वा कण्व मृतस्पनाभिम् ॥१॥ १नि० ४.१९.1 ·मं०२ अ०४ सू०१०] हितीयोष्टकः हेअश्विनौ हस्तेव हस्ताविवशक्तिसामर्थ्यनोस्माकं अभिसंददी आभिमुख्येनसम्पम- यच्छन्तीभवतं किंच क्षामइव रोदसीइवरजांसिस्थानानिउदकानिवाउदकरजउच्यतइतियास्कः। नोस्माकंसमजतं प्रेरयतं अपिच अश्विना हेअश्विनौ इमागिरः अस्माभिःकृताःस्तुतोः युप्मय- नीः युवामिच्छन्तीः स्वधितिमसिं क्ष्णोत्रेणेव तेजनशाणवव संशिशीतं सम्यक् तीक्ष्णीकु- रुतम् ॥७॥ अथाष्टमी- एतानिवामश्विनावर्धनानिब्रह्मस्तोम॑गृत्समदासोअकन् । तानिनराजुजुपाणोफ्यानंहदेमविदथेसुवीराः ॥ ८॥५॥ एतानि । वाम् । अश्विना । वर्धनानि ।ब्रह्म। स्तोम॑म् ।गृत्समदासः। अक्रन् । तानि । नरा । जुजुपाणा । उप । यातम् । वृहत् । वदेम । बिदथे । सुध्वीराः ॥ ८॥५॥ अश्विना हेअश्विनौ वायुषयोः एवानिवर्धनानिवृद्धिसाधनानिमावलाणि मवान स्तोमं स्तोत्रंच गृत्समदासोगृत्समदाअकन् अकुर्वन् तानिब्रह्माणि नरानेवारौ जुजुषाणाभशंपीयमा- पौ युवांउपयातं उपगच्छतं किंच सुवीराः शोभनपुवावयं विदथेयज्ञेयुवा बृहददेमपभूवस्तुमः॥८॥ ॥ इनिद्वितीयस्याष्टमेपञ्चमोवर्गः ॥५॥ सोमापूष्णेतिपचमष्टमंसूक्तं भार्समदत्रैष्टुभं सोमापूपदेववाकं तथाचानुमान-सो- मापूपणापट्सोमापौष्णमन्त्योर्धचोप्यदितेरिति अवतुदेव्यदितिरित्यस्याईर्चस्यादिनिर्देवता सो- मापौष्णेपशौवषापुरोडाशहविषामापास्तिसःकरणानुवाक्याः उचरास्तिस्रोयाज्याः अधी- पोमावितिखण्डेसूचित- सोमायूषणाजननारयीणामिति । वत्रपथमा- सोापूपणाजननारीणांजननादियोजननापृथिव्याः। जातौविश्वस्यभुवनस्पगोपौदेवाकण्वन्नमृतस्यनामिम् ॥१॥ नि०४.१९.1 ८२ ·मं.२ अ०४ सू०४०] द्वितीयोष्टकः हेअश्विनौ हस्तेव हस्ताविव शक्तिंसामध्यनोस्माकं अभिसंददी आभिमुख्पेनसम्पम- यच्छन्तीभवतं किंच क्षामइव रोदसोइवरजांसिस्थानानिउदकानिवाउदकरजउच्यतइतियारकः। नोस्माकंसमजतं मेरयतं अपिच अश्विना हेअश्विनी इमागिरः अस्माभिःरुताःस्तुतीः युष्मय- न्तीः युवामिच्छन्तीः सवितिमसि क्षणोत्रेणेव तेजनशाणचव संशिशीतं सम्यक् तीक्ष्णोकु- रुतम् ॥ ७॥ अथाष्टमी- एतानिवामश्विनावर्धनानिब्रह्मस्तोमगृत्समदासोअकन् । तानिनराजुजुषाणोपयातंहदेमविदथेसुवीराः ॥ ८॥५॥ एतानि । वाम् । अश्विना । वर्धनानि ।ब्रह्म । स्तोम॑म् ।गृत्समदासः। अन् । तानि । नरा । जुजुपाणा । उप । यातम् । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीराः ॥ ८ ॥५॥ अश्विना हेअश्विनौ वांयुक्योः एतानिवर्धनानिवृद्धिसाधनानिबाब्रह्माणि मचान स्तोमं स्तोत्रंच गृत्समदासोगृत्समदाभनन् अकुर्वन वानिब्रह्माणि नरानेवारी जुजुषाणाशंमीयमा- णौ युवांउपयात उपगच्छतं किंच सुपीराः शोभनपुपाययं विदथेयज्ञेयुवां बृहददेममभूतस्तुमः॥८॥ ॥ इनिद्वितीयस्थाष्टमेपञ्चमोवर्गः॥५॥ सोमापूपणेविपळूचयष्टमंसूक्तं शामिदंवेष्टुभ सोमापूपदेवताकं तथाचानुपान्त-सो- मापूषणापट्सोमापोष्णमन्त्योर्ध!प्यदितेरिति अवतुदेव्यदिनिरित्यस्पार्चस्यादितिर्देवता सो- मापौष्णेपशीवपापुरोडाशहविषामायास्तिस्राक्रमेणानुवाक्याः उत्तरास्तिस्रोयाज्याः अग्नी- पोमावितिखण्डेसूषितं- सोमाप्पणाजननारयीणामिति । तरमथमा- सोमांपूपणाजननारीणांजननादिवोजननापृथिव्याः। जातौविश्वस्यभुवनस्यगोपौदेवाकण्वन्नमृतस्यनाभिम् ॥१॥ नि० १.१९.।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०८५०६
हे अश्विनी वातेव वावाविव अजुर्या जरितुमशक्यौ नयेव नद्याविव रीतिः व्यत्य-
येनेकवचनं शीर्मगन्तारीयुष अक्षीदव अक्षिणी इस चक्षुपादर्शनेन अर्धागस्मभिमुखं आ-
पातमागच्छतं किंच हस्ताविव हस्तौइव पादेवपादाविय तन्वेशरीराय शंभविष्ठा सुखस्यभाव-
यितृतमो युवांनोस्मान् वस्यः वसीयः श्रेष्ठंधनं अच्छमतिनयतं प्रापयतम् ॥ ५ ॥
॥ इतिद्वितीयस्याष्टमेचतुर्थोवर्गः॥४॥
अथपष्ठी-
ओष्ठविवमध्वस्लेिवर्दन्तास्तनाविवपिप्यतंजीवसेनः ।
नासैवनस्तुन्वौरक्षिताराकर्णाविवसुश्रुताभूतमस्मे ॥६॥
ओष्ठौध्दव । मधु । आस्ने । वदन्ता । स्तनौइवं । पिप्यतम् ।
जीवसे । नः । नासहिदव । नः । तन्वः । रक्षितारा । कर्णी इव ।
सुश्रुता ।भूतम् । अस्मे इति ॥ ६॥
हेअश्विनौ ओष्ठाविवआले आस्याय मधु मधुररसवचनं वदन्ता वदन्तौ स्तनाविध नः
अस्मान् जीवसे जीवनायपिप्या प्याययतं किंच नासेव नासिकेइव नःअस्माकंतन्वःतनोःरक्षि-
नारा रक्षितारी भूतंभवतं अपिच कर्णाविव अस्पेअस्माकं सुश्रुतासुअवणेयुवांभूतभवचम् ॥६॥
अधसप्तमी-
हस्तेवशक्तिमुनिसंददीनःक्षामेवनःसमंजतरजांसि ।
इमागिरोअश्विनायुप्मयन्तीक्ष्णोत्रेणेवस्वधितिसंशिशीतम् ॥७॥
हस्तादव । शक्तिम् । अभि । सन्ददी इति सम्हददी । नः ।
क्षामध्दव । नः । सम् । अजतम् । रजांसि । इमाः । गिरैः ।
अश्विना । युष्मध्यन्तीः।क्षणोणध्दव । स्वधितिम् । सम् ।
शिशीतम् ॥ ७ ॥

·मं०२१०४ सू०१०] द्वितीयोष्टकः हेअश्विनौ हस्तेव हस्ताविव शक्तिसामर्थ्यनोस्मार्क अभिसंददी आभिमुख्येनसम्यक्स- यच्छन्तीभवतं किंच क्षामइव रोदसीइब रजांसिस्थानानिउदकानिवाउदकरजउच्यतइतियारकैः। नोस्माकंसमजवं मेरयतं अपिच अश्विना हेअश्विनौ इमागिरः अस्माभिरुताःस्तुतीः युष्मय- न्तीः युवामिच्छन्तीः स्वधितिमसि क्ष्णोत्रेणेव तेजनशाणवद संशिशीतं सम्यक् तीक्ष्णोकु- रुतम् ॥७॥ अथाष्टमी- एतानिवामश्विनावर्धनानिबास्तोमगृत्समदासोअनन् । तानिनराजुजुषाणोपयानंहदेमविदथै सुवीराः ॥ ८॥५॥ एतानि । वाम् । अश्विना । वर्धनानि । ब्रह्म । स्तोम॑म् ।गृत्समदासः। अन् । तानि । नरा । जुजुषाणा । उप । यातम् । बृहत् । वदेम । विदर्थे । सुध्वीराः ॥ ८॥५॥ अश्विना हेअश्विनौ वायुवयोः एतानिवर्धनानिवृद्धिसाधनानिब्रह्मब्रह्माणि मवान् स्वोमं स्तोत्रंच गृत्समदासोपृत्समदायकन् अकुर्वन् नानिब्रह्माणि नरानेवारौ जुजुषाणाशमीयमा- जो युवांउपयात उपगच्छतं किंच मुवीराः शोभनपुवावयं विदथेयज्ञेयुवा बृहदेभमभूतस्तुमः॥८॥ ॥ इतिद्वितीयस्याष्टमेपञ्चमोवर्गः॥ ५ ॥ सोमापूपणेविषञ्चमष्टमंसूक्तं गार्समदंवैष्णु सोमापूपदेवताकं तथाचानुकान्त--सो- मापूषणाषट्सोमापीप्यमन्त्योधचोप्यदिवेरिति अवतृदेव्यदितिरित्यस्यास्यादितिर्देवता सो- मापौष्णेपशीवपापुरोडाशह विषामायास्विसःक्रमणानुवाक्याः उत्तरास्तिस्रोपाज्याः अग्नी- पोमापितिखण्डेसूचित- सोमायूषणाजनमारवीणामिति । । नवमथमा- सोमापूषणाजननारयीणांजननादिवोजननापृथिव्याः। जातीविश्वस्य॒भुवनस्यगोपौटेवाअंकण्वन्नमृतस्य॒नाभिम् ॥ १॥ १नि०४.१९.1 ८२ ·। ऋक्संहितामाष्ये [अ०८व०६ सोापूपणा । जनना । रयीणाम् । जनना । दिवः । जनना। पृथिव्याः । जातौ । विश्वस्य । भुवनस्य । गोपौ । देवाः। अकृण्वन् । अमृतस्य । नाभिम् ॥ १ ॥ सोमापूपणा हे सोमापूपणौ युवारयीणांधनानां जनना जनयिवारो दिवः युलोकस्यापि जननाजनयितारौ पृथिव्याः मथितायाश्च जनना जनयितारौभवतः किंच जातौजातमात्रादेव युवाविश्वस्यभुवनस्य कत्लस्यजगतः गोपौ गोप्तारौ देवाअमृतस्यामरणस्यनाभिं हेतुमकृण्वन् अकार्पः ॥ १॥ अथद्वितीया- इमौवौजायमानौजुषन्तेमौतमामिगृहाम था। आभ्यामिन्द्र पक्कामास्वन्तःसोमापूपभ्यांजनदुनियां ॥२॥ इमौ । देवौ । जाय॑मानो। जुपन्त । इमौ । तमांसि । गृहनाम् । अर्जुटा । आभ्याम् । इन्द्रः । पक्वम् । आमासु । अन्तरिति । सोमापूपभ्याम् । जनत् । उस्त्रियांसु ॥ २ ॥ इमो सोमापूपणो देवौ द्योतमानौ जायमानौ उत्पन्नमात्रावेव जुषन्त सर्वेदेवाः अजुपन्त सेवितवन्तइतियावद् किंच इमो सोमापूपणी अजुटा आसेप्यानितमांसि गूहनांनाशयतः किंच आफ्यामेतान्यां सोमापूषायांसहइन्द्रः आमासुतरुणीपुरस्रियासुगोवन्तमध्येऊध प्रदेशेपक्कं परिपकंपयोजनवजनयति ॥ २॥ अथतृतीया- सोमापूपणारजसोविमानंसप्तचक्ररथमविश्वमिन्वम् । विपूरतमनसायुज्यमानतंजिन्वथोरपणापञ्चरश्मिम् ॥३॥ सोमा॑पूषणा । रजसः। विमानम् । सप्तश्चक्रम् । स्र्थम् । अविश्वमिन्वम् । विपुटतम् । मनसा । युज्यमानम् । तम् । जिन्वयः । तृपणा । पञ्चरश्मिम् ॥ ३॥ ।

·मं०२ अ०४ सू०४०] द्वितीयोष्टका वृषणा वृपणौ कामानांवर्पितारौ सोमापूपणा हेसोमापूषणो रजसोलोकस्य लोकारजांस्यु- च्यन्तइतियास्कः । विमानंपरिच्छेदकंसर्वमानमित्यर्थः सप्तचक्र सप्तर्तुचक्र त्रयोदशोमासः सप्त- मऋतुः अस्तित्रयोदशोमासइतिश्रुतेः । अविश्वमिन्वं विश्वस्यापरिच्छेद्यं विषुवृतं विष्वक्सर्वत्र परिवर्तमानं पश्चरमिपञ्चतुरसिं हेमन्त शिशिरयोः समासेनर्तवःपञ्च तथाचभूपते-द्वादशवैमा- साःपञ्चवोहेमन्तशिशिरयो:समासेनेति । मनसायुज्यमानं मनोमावेणयुज्यमानंतमसिद्धरथं जिन्वथः अस्मान्मतिपरयथः ॥ ३ ॥ अथचतुर्थी- दिव्यन्यःसदनंचकउच्चापृथिव्यामन्योअध्यन्तरिक्ष। तावस्मभ्यं पुरुवारपुरुसुंरायसोपविष्यतांनाभिमस्मे ॥४॥ दिवि । अन्यः । सदनम् । चुके। उच्चा। पृथिव्याम् । अन्यः । अधि । अन्तरिक्षे । तौ । अस्मभ्यम् । पुरुष्वारम् । पुरुक्षुम् । रायः । पोपम् । वि । स्यताम् । नाभिम् । अस्मे इति ॥ ४ ॥ अन्यः तयोरेकः पूपाउच्चाउच्चैः उच्छ्रितेदिविद्युलोकसद स्थानं चक्रेचकार अन्यः अपरः सोमः पृथिव्यामोपधिरूपेणअध्यन्तरिक्षेचचन्द्ररूपेणसदनंचके तो सोमापूषणौयुवापुरुवार बहु- भिर्वरणीयं पुरुहूं बहुकीर्तिरायरपोपंधनस्यपुष्टिं पश्वात्मकंधनमित्यर्थः वथाचब्राह्मणं-पशवो- वैरायसोपइति । अस्मेअस्माकं नाभिविश्वस्यभोगस्यहेतुभूतमस्मभ्यंविष्यतां विमुञ्चतांमय- च्छतामित्यर्थः ॥ ४॥ अथपञ्चमी- विश्वान्युन्योभुवनाजजानविश्वमन्योअभिचाणएति। सोमांपूपणावतंधियमेयुवाभ्यांविश्वा:पृतनाजयेम ॥५॥ विश्वानि । अन्यः । भुवना । जजान । विश्वम् । अन्यः । अभिचक्षणिः । एति । सोमापूर्पणौ । अवतम् । धिय॑म् । मे । युवाभ्याम् । विश्वाः । पृतनाः । जयेम ॥ ५॥ १० सं० ६.५.३.। २ऐ० प्रा० १.१. तै. बा.५.४.६..

·। । ऋक्संहितामाप्ये [अ०८ व०७ हेसोमापूपणो अन्यःयुयोरेकः सोमःविश्वानिभुवनाभुवनानिभृतानिजजान अजनपर तथाच मन्त्रः-सोम पवतेजनितामतीनामिति । अन्य अपरः पूपादित्योविश्वमभिचक्षाणः अ- भिपश्यन्नेतिगच्छति तौयुगांसोमापूपणौमेधिर्यकर्म धीःशचीतिकर्मनाममगाटात् अवतरक्षा किंच वयं युवाश्यांहेतुभ्यां विश्वाः पृतनाः सर्वाः शत्रुसेनाः जयेमभभिभवेम ॥ ५ ॥ अथषष्ठी- धिर्यपूषार्जिन्वतुविश्वमिन्वोरपिसोमोरयपतिर्दधातु । अवतुदेव्यदितिरनर्वाहटेमविदथैमुवीराः॥६॥६॥ धिर्यम् । पूषा । जिन्वतु । विश्वमइन्धः । रयिम् । सोमः । रयिपतिः । दधातु । अवतु । देवी । अदितिः। अनर्वा । बृहत् । वदेम । विदथे । सुध्वीरोः ॥ ६ ॥ ६ ॥ पूषादित्योविश्वमिन्दः विश्वस्पपीणयिताधियमस्माकंकर्मजिन्वतुतर्पयतु रयिपतिर्धनपतिः सोमः रयिंधनंदधातु अमापददातु किंच देवीयोतमाना अनवा अमत्युताकेनापिपातिकूल्यम- भापिता अदितिःअवतु अस्मान् रक्षतु अन्यसिद्धम् ॥ ६॥ ॥ इतिद्वितीयस्याटमेषष्ठोवर्गः ॥ ६ ॥ वायोपेतइत्येकविंशत्युचनवमंसूर्तगासमदंगायत्रं अंधितमइतिपष्ठस्य तवस्य आदितो- वेअनुष्टुभी तृतीयावृहती वायोपेतेइत्यादिकटेकचौवायव्यौ शुक्रस्यायेत्येपेन्द्रवायवी अर्य- वामित्रावरुणेविपञ्चानामित्रावरुणावश्विनाविन्द्रोविश्वेदेवाःसरस्वतीविक्रमेणदेवताः प्रेता- यज्ञस्येत्यन्त्यस्तृदोवालणसूत्रयोई विर्धानमवतनेपावापृथिव्यनिविद्धानत्वेनचविनिमुक्तत्वात घावापृथिव्योहविर्धानदेवत्योवा अग्निचहव्यवाहनमितिपादोगिदेवत्योवा नथाचानुकान्तं- बायोसैकागापत्रमुकादेववाः पटगेणायेचेन्पैनवायत्रीयापाथिष्योन्त्यस्छुचोहाविधा- नोवाटनीयःपादोवाशेयोंविनमेनुष्टुभौबृहतीचेति पृष्ठयाभिप्लवपइहयोतिीयहनि मउगेन्यत- चपर्जमेतत्सूक्तं वायव्यनृचस्पवायोपेतेसहस्रिणइत्यायेद्देश्ऋचौ ऐन्द्रवायवतृचस्यश्रुकत्याये- त्पेषातीपा तथाचसविर्त-वायोपेतेसह सिणइतिवेतीवा सोमासागहीत्येकोभादेवादि- १० सं० ७.१.६.

·मं०२ अ०४ सू०४१] द्वितीयोटकः ६५३ विस्पृशेतिद्वेशुक्रस्पायगवाशिरइत्येकाअयंवामित्रावरुणेतिपञ्चचाइति चातुर्विशिकेहनि पानः सबने मैत्रावरुणशस्त्रे अर्थवामित्रावरुणेतिपळहस्वोत्रियज्ञिकः चतुर्विशेहोताजनिष्टेति- खण्डेसत्रित-अयंगामित्रावरुणापुरूरुणाचियस्तीति आभिप्तविकेष्वहस्सु मातःसबने मैत्राव- रुणशस्त्रे अयमेवतृचः पञ्चदशादिस्तोपनिमित्तमावापनीयः अयंवा मित्रावरुणाभानोमित्रा- वरुणेतिचाइतिसूपितत्वाव आयामैत्रावरुणग्रहस्पानुवाक्या सूत्रितंच-मैत्रावरुणस्य अयं- वामित्रावरुणेतिपातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोगायत्रेछन्दसिगोमदूष्वितिचोविनियुक्तः गोमदूषु नासत्येतिचाइतिसत्रितत्वाद अतिराने प्रथमेपर्याये ब्राह्मणाच्छंसिशस्खे इन्द्रोअङ्गमहद्भय- मितिकृचः अतिरात्रेपर्यायाणामितिखण्डेसूत्रितं-इन्द्रोअङ्गमहङ्ग्यमभिन्यूषुवाचमिति आमय- वैश्वदेवस्यहविपोविश्वेदेवासइत्यनुवाक्या आग्रयणमितिखण्डेसूत्रितं-विश्वेदेवासआगत- येकेचज्मामहिनोअहिमायाइति दशरावप्रथमेहनिमउगशस्त्रे अंबितमेनदीतमइतिसारस्वतः सप्तमस्तृचः चतुर्थेहनीविखण्डेसूत्रित-अंबितमेनदौतमइत्यानुष्टुभमउगमिति सत्रितंच-व्यूढे दशरात्रे पथमेछन्दोमवैश्वदेवशस्त्रे मेवायज्ञस्यशंभुवेतिद्यावापृथिव्यनिविद्धानीयस्तृचः अथ- छन्दोमाइतिखण्डेसूनितं-प्रेतांयज्ञस्पशंभुवायंदेवायजन्मनइविठ्चाइति इविनिमवर्तनेष्ययंत्र- चोविनियुक्तः सत्रितंच-मेतांयज्ञस्यशंभुवायुवायमेइवयतमानेयदैतमिति । तत्रपथमा- वायोयेतेसहस्रिणोरांसस्तेभिरागहि । नियुत्वान्त्सोमपीतये॥१॥ वायो इति । ये। ते । सहस्रिणः । रासः । तेभिः । आ। गहि । नियुत्वान् । सोमपीतये ॥१॥ हेवायो त्वदीयायेसहस्रिणः सहस्रसंख्याकारथासः रथाः तेभिस्तैनियुत्वान् नियुद्धि- युक्तस्त्वं सोमपीतये सोमपानार्थमागयागच्छ नानारूपत्वात् वायोः सर्वाभिर्विभूतिभिः सहा- गमनं प्रार्थ्यतइतिभावः ॥ १॥ अथद्वितीया- नियुत्वान्वायवागवयंशुकोअयामिते ।गन्तासिमुन्वतोगृहम्।।२॥ नियुत्वान् । वायो इति । आ । गहि । अयम् । शुक्रः । अयामि । ते । गन्तां । असि । सुन्वतः । गृहम् ॥ २ ॥ ।

·६५१
ऋक्संहितामाये [अ०८५०८
हेयायो नियुत्वान् नियुतोवाहनानिवायोः नेयुक्तस्त्वं आगलागच्छ अयंशुक्रोद्दीप्यमा-
नः सोमः तेतुल्यं अयामिनियतोगृहीतासीव यमेकर्मणिलुइ सुन्वतः सोमाभिपवं कुर्व-
तोयजमानस्यगृहं गन्तासियाताभवसि ॥ २॥
अथतृतीया-
शुक्रस्ाद्यगाशिइन्द्रवायूनियुत्वतः । आयातपिवतनरा ॥३॥
शुक्रस्य । अद्य । गोआशिरः । इन्द्रवायू इति । नियुत्वतः ।
आ। यातम् । पिर्वतम् । नरा ॥ ३ ॥
हेनरानेवारी हेइन्द्रवायू अयास्मिन्नहनिनियुत्वतः विभक्तिव्यत्ययः नियुत्वन्ती युवा
गवाशिरः गव्यंपयः आशीराश्रयणसाधनंयस्य तस्यशुक्रस्यदीप्तस्य सोमस्य पानार्थं आया-
तं आगच्छतं आगत्यसोमंपिबतम् ॥ ३ ॥
अथचतुर्थी-
अयंवा मित्रावरुणासुतःसोमकतारधा। ममेदिहश्रुतंहवम् ॥ ४ ॥
अयम् । वाम् । मित्रावरुणा । सुतः । सोमः । ऋतधा ।
मम । इत् । इह । श्रुतम् । हव॑म् ॥ ४ ॥
मित्रावरुणा हेमित्रावरुणौ घायुवायां अयंसोमः सुतः अभिपुतः कनावृधा हेसत्यस्य
यज्ञस्यवावर्धको ममेव ममैवइहास्मिन्यज्ञे हवमाह्वानं श्रुतं शृणुतम् ॥ ४ ॥
अथपञ्चमी-
राजानावनभिद्रुहाभ्रवेसदस्युत्तमे । सहस्रस्थूणामाते ॥५॥७॥
राजानौ । अनभिठ्ठहा । ध्रुवे । सदसि । उत्तमे।
सहस्र स्थूणे । आसाते इति ॥ ५॥ ७ ॥
राजानौईश्वरौदीप्यमानौवा अनभिद्रुहा अनभिद्रोग्धारौयौ मित्रावरुणोध्रुवेस्थिरे उत्तमे
उत्कृष्टे सहस्रस्थूणे यहुस्तंभे सदसिस्थाने आसाने उपविशतः तावागच्छतमितिशेषः॥५॥
॥ इतिद्वितीयस्याष्टमेसप्तमोवर्गः ॥७॥

·मं०२ अ०४ सू०११] द्वितीयोष्टकः । अथपधी- तासम्राजांघृतागुंतीआदित्यादानुनस्पती । सचेतेअनवहरम् ॥६॥ ता। सम्भराजा । घृतासुनी इति घृत आसुती । आदिया। दानः । पती इति । सचैते इति । अनवहरम् ॥ ६॥ सत्राणी भाशयेत्सर्वेषांशास्तारौघृतासुनी घृतानी तहामहित्वं घृतान्नावस्पितिमषा- न्दराब आदित्या अदितेःपुत्रौ दानुनस्पती दानुनोदानस्य देवस्यवाधनस्यपतीस्वामिनी ता तो मित्रावरुणी अनड्रमकुटिलं यजमाने सचेते सेवेते ॥६॥ अथसप्तमी- गोमदूपुनासत्याश्यांवद्यातमश्विना । वीरुदानुपाय॑म् ॥ ७ ॥ गोऽमत् । ऊँ इति । सु । नासत्या । अश्वध्वत् । यातम् । अश्विना । वर्तिः । रुद्रा । नृपाय्य॑म् ॥ ७ ॥ अश्विनाहेअश्विनी हेनासत्या अनृतभाषणरहितो हेरुदा रोख्यमाणो द्रवन्तौयुयांवर्ति- मार्गः तेनमार्गेणरथेनवा नृपाप्यंनृभिःनेतृभिर्देवैः पातव्यं सोमंगोमत् गोमयथाभवति तथा अश्ववत् अश्ववञ्चयथाभवति तथा यातंगच्छतं अग्वितिपूरणी ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- नयसरोनान्तरआधपट्टपण्वसू । दुःशंसोमयोंरिपुः॥८॥ न । यत् । परः। न । अन्तरः । आइदधपत् । टपण्वसू इति- वृषण्वसू । दुःशंसः । मयः । रिपुः ।। ८ ॥ वृषण्वस् हेधनस्यवर्पितारी यदनपरोस्थोदुःशंसः शंसनायोग्योमत्योंरिपुः यन्ना- दधर्पत नापहरेत् नधोतलक्षणेतरः अन्तर समीपवर्ती मर्योरिपुरपियन्नादधपत् तद्ध- नमावोहमितिरोपः ॥८॥ । १० स०५1१1१०।

·फक्संहितामाप्ये [अ०८५०९
अथनवमी-
तानुआवोहमश्विनारपिपिशङ्गसन्दृशम् । धिष्ण्यांवरिवोविदम्॥९॥
ता। नः । आ । वोढम् । अश्विना । रयिम् । पिशधसन्दृशम् ।
धिष्ण्या । वरिवःइविदम् ॥ ९॥
हेधिष्ण्या धिपणा अश्विना हेअश्विनौ ता तौ युवांपिशंगसदृशं नानारूपं परिवो-
विदधनस्पतंभकरपिंपशुंनोस्मस्पं आवोह्नमावहतम् ॥ ९ ॥
अथदशमी-
इन्द्रोअङ्गमहट्यमभीपदपचुच्यवत् । सहिस्थिरोविचर्षणिः ॥३०॥८॥
इन्द्रः । अङ्ग । महत् । भयम् । अभि । सत् । अयं । चुच्यवत् ।
सः। हि । स्थिरः । विचर्षणिः ॥ १०॥८॥
इन्द्रः महत अधिकं अभीपत् अभिभवत् भयंभयकारणं अपचुच्यवत् अपच्या-
वयेत् हियस्मात्कारणाव सस्थिरः केनापिचालयितुमशक्यः विचर्षणिविश्वस्यद्रष्टा अङ्ग्रे-
तिपूरणम् ॥ १० ॥
।। इनिद्वितीयस्याटमेटमोवर्गः ॥ ८ ॥
अथैकादशी-
इन्द्रश्चमृळयांतिनोननःपश्चाद्घ शत् । भद्रभवातिनःपुरः ॥११॥
इन्द्रः । च । मुळयाति । नः । न । नः । पश्चात् । अघम् ।
नशत् । भद्रम् । भवाति । नः। पुरः॥ ११ ॥
इन्द्रश्च परमेश्वर्यवानिन्द्रश्चन नोस्मानमळमाविसुखये पश्चात्पृष्ठतः नोस्मान् अपंदु-
रितं ननशत् नमामोतिनोस्साकपुरः पुरस्ताव भद्रंकल्याणंचभवानि भवति ॥११॥

·मं०२ अ०४ सू०११] द्वितीयोष्टकः अथद्वादशी- इन्द्रआशाभ्यस्परिसर्वाभ्योभयंकरत् । जेताशत्रून्विचर्षणिः ॥ १२ ॥ इन्द्रः । आशाभ्यः। परि । सर्वाभ्यः। अयम् । करत् । जेता । शन् । विचर्षणिः ॥ १२ ॥ विचर्षणिः विविधंद्रष्टा जेता शवूनअसुरान्जेता तृनन्तत्वावषष्ठ्यभावः इन्द्रः परमै- श्वर्यवान् सर्वाग्यआशायोदिग्गयोस्साकंअभयंकरदकरोतु परीतिपञ्चमीयोतकः॥१२॥ अथत्रयोदशी- विश्वेदेवासुआगंतशृणुतामहमंहवम् । एदंवर्हिनिपीदत ॥ १३ ॥ विश्व । देवासः । आ । गत । शृणुत । मे। इमम् । हव॑म् । आ । इदम् । वर्हिः । नि । सीदत ॥ १३ ॥ विश्वेदेवासः हेविश्वेदेवाः आगत इहागच्छतमे मदीयंइमंहवमाह्वानशृणुत इदंबहिरस्मिन् चर्हिपिआनिपीदत उपविशत ॥ १३ ॥ अथचतुर्दशी- तीबोवोमधुमाँ यंशुनौत्रेपुमत्सरः । एतपिवतकाम्य॑म् ॥ ११॥ तीव्रः । वः । मधुमान् । अयम् । शुनहोत्रेषु । मत्सरः । एतम् । पिवत । काम्यम् ॥ १४ ॥ हेविश्वेदेवाः तीवः तीव्रमदः मधुमान् मधुररसवान् मत्सरोमदकरः सोमोयंवोयुष्मदर्थ शुनहोत्रेषुगृत्समदेवस्मासुस्थितः काम्यंकमनीयमेसोमंपिवत ॥ १४ ॥ अथपञ्चदशी- इन्द्रज्येष्ठामरुद्गणादेवासःपूर्परातयः। विश्वेममश्रुताहवम् ॥१५॥९॥ ८३

·६५८
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०८ २०१०
इन्द्रज्येष्ठाः। मरुत्गणाः । देवासः । पूर्वरातयः। विश्व ।
मम । श्रुत । हव॑म् ॥ १५॥९॥
हेइन्द्रज्येष्ठाः इंद्रपुरोगमामरुद्गणाः मरुत्समूहरूपाः पूपरातयः पूपाख्योदेवोरातिर्दाता
येषतिपूपरातयः देवासः हेयोतमानादेवाः विश्वेसर्वेयूयं मममदीयंहवमाह्वानश्रुतशृणुत -
न्द्रज्येष्ठाइयः संबोधनान्ताः ॥ १५ ॥
॥ इतिद्वितीयस्याष्टमेनवमोवर्गः ॥९॥
अथषोडशी-
अम्बितमेनदीतमेदेवितमेसरस्वति ।
अप्रशस्लाईवस्मसिप्रशस्तिमम्बनस्कृधि ॥ १६॥
अम्बिध्तमे । नदीप्तमे। देवितमे । सरस्वति । अप्रशस्ताः इव ।
स्मसि । प्रशस्तिम् । अम्ब । नः । कृधि ॥ १६ ॥
अंचितमेमातॄणांश्रेष्ठे नदीतमेनदीनांश्रेष्ठे देवितमेदेवौनश्रेिष्ठे हेसरस्वति अपशस्ताइव
धनाभावादसमृद्धाइव वयंस्मसिभवामः अंब हेमावः सरस्वति नोस्मभ्यमशस्तिधनसमृदिधि
कुरुप्रयच्छेत्यर्थः ।। १६॥
अथसप्तदशी-
लेविश्वासरस्वतिश्रितायूँपिदेव्याम् ।
शुनहोत्रेपुमत्स्वप्रजादेविदिदिथिनः ॥ १७॥
त्वे इति । विश्वा । सरस्वति । श्रिता । आपि । देव्याम् ।
शुनहोत्रेषु । मत्स्व । प्रजाम् । देवि । दिदिडि । नः ॥ १७ ॥
हेसरस्वति देव्यांयोतमानायांत्वेत्वयि विश्वाविश्वानि सर्वाण्यापिअन्नानिमायुः सन-
वेत्पननाममुपाठाइ भिताभाभितानि सात्वं शुन होषेषु गृत्समदृष्पस्सामुविषयेषुमत्स्वसोमपा-
नेतृप्प किंच हेदेविसरस्वति नः असायनां दिदिलिपुत्रान्देहि ॥ १७ ॥

·मं०२ अ०४ सू०४३]
द्वितीयोधकः
अथाधादशी-
।
इमाब्रह्मसरखनिजुपखवाजिनीवति ।
यात्ममगृत्समदाऋतावरिमियादेयेपुजुह्वति ॥ १८॥
इमा । ब्रह्म । सरस्वति । जुषस्व । वाजिनीऽवति। या।ते । मन्म ।
गृत्समदाः । ऋतध्वरि । प्रिया । देवे' । जुह्वति ॥ १८॥
वाजिनीवति अन्नपति ऋतापरि उदकवति हेसरस्वति इमाइमानिवलब्रह्माणि हवींषि
जुषस्व स्वीकुरु या यानि मन्म मननीयानि देवेपुरिया देवानांमध्येतुत्यंमियाणि देवेषुप्रिया-
णिवा तत्वदर्थंगृत्समदाजुह्वति ॥ १८॥
अथैकोनविंशी-
प्रेतायज्ञस्य॑शंभुवायुवामिदारणीमहे । अहिव्यवाहनम् ॥ १९ ॥
भ। इताम् । यज्ञस्य । शम्भुवा । युवाम् । इत् । आ।
वृणीमहे । अग्निम् । च । हव्यवाहनम् ॥ १९ ॥
यज्ञस्ययागस्पशंभुवामुखसंपादकेहविर्धानेअनसी नद्रूपेयावापृथिव्यौवा प्रेतांउचरवेदेः
पश्चिमभागंपतिगच्छतां अथपत्यक्षरुतः युवामिव युवामेवआवृणीमहे प्रार्थयामहे हव्यवाहन-
ममिंचआवृणीमहे अग्निरवनिपातभागिति ॥ १९ ॥
अविशी-
द्यावानःपृथिवीमंसिधमुद्यदिविस्पृशम् । यज्ञदेवेपुंयच्छनाम् ॥२०॥
यावा । नः । पृथिवी इति । इमम् । सिध्रम् । अद्य । दिविस्पृशम् ।
यज्ञम् । देवेषु । यच्छताम् ॥ २०॥
घावाद्योश्चपृथिवीचउभे सिधस्वर्गादेःसाधकं दिविस्पृशं देवानगच्छन्न अघास्मिन्नहनि
अस्माकं इमंयशंदेवेषुयच्छतांनियच्छताम् ॥२०॥

·ऋक्संहिताभाप्ये [अ०८१०११ ० अधकविंशी- आवामुपस्थमहादेवाःसीदन्तुयज्ञियाः। इहाद्यसोमपीतये॥२१॥३०॥ आ। वाम् । उपस्थम् । अनुहा । देवाः । सीदन्तु । यज्ञियाः । इह । अद्य । सोमपीतये ॥ २१ ॥१०॥ अनुहादोहवर्जितेहेहविर्धाने तपेयावापृथिव्यौपायुषयोरुपस्थंसमीपं यज्ञियायज्ञारे देवाः इहयज्ञे अयास्मिनहनिसोमपीतये सोमपानायआसीदन्तु ।। २१ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्याष्टमेदशमोवर्गः ॥१०॥ कनिकददितिवृचंदशर्मसून अत्रैवमनुक्रमणिका-कनिक्रदत्तृचमिति मण्डलदृष्टागृत्सम- दोस्पऋपिः विष्टुप्छन्दः कपिजलरूपीन्द्रोदेवता वयसाममनोज्ञांवाचं वैवात्सतंजपेव सृत्रितं- च-वयसाममनोज्ञावाचःश्रुत्वाकनिकदजनुषपब्रुवाणइविसूकेजपेदिति । तवमथमा- कनिकदजनुपंप्रब्रुवाणइयर्तिवाचमरितेवनावम् । सुमङ्गलश्वशकुनेभासिमात्वाकाचिदलिभाविश्व्यांविदत् ॥१॥ कनिक्रदत् । जनुपम् । प्रबुवाणः । इति । वाचम् । अरितादेव।नावम् । सुश्मङ्गलः । च । शकुने । भवासि । मा। त्वा । का। चित् । अभिभा । विश्व्यां । विदत् ॥ १ ॥ कनिक्रदत् पुनःपुनःशब्दायमानः जनुषंजनिष्यमाणमर्थ पत्रुवाणः सूचयन् कपिज- लः अरितेव कर्णधारइवनावंवाचनियर्तिमेरयति अथप्रत्यक्षरुतः हेशकुनेकपिञ्जल त्वंसुमङ्गलः मरुष्टकल्याणश्वभवासिभव किञ्च काचिदभिभा कोप्यभिनयः त्वात्वां विश्व्याविश्वतः सर्वा- सुदिक्षुमाविव मामापद शकुनिः शझोत्युनेतुमात्मानं न्यक्रन्दीजन्ममब्रुवाणोयथास्यशब्द- स्तथानामेरपतिवाचमीरयितेवनावंसुमनलश्वशकुने भवकल्याणमगलोमनलंगिरतेप्रेणात्यर्थेगि- रापर्थानितिदेतियारकः ॥ १॥ नि. ९.३..

·मं०२ अ०१ सू०१२] द्वितीयोटकः अद्वितीया- मात्वाश्येनउधीन्मासुपर्णीमावाविदिपुमान्वीरोअस्ता। पिन्याम प्रदिशंकनिकदत्सुमहलौभद्रवादीदेह ॥ २ ॥ मा। त्वा । श्येनः । उत् । बधीत् । मा। सुपर्णः । मा । त्वा । विदत् । इपुमान् । वीरः । अस्ता । पित्र्याम् । अनु । प्रदिशम् । कनिक्रदत् । सुमंगलः । भद्रवादी । वद । इह ॥ २ ॥ हेशकुने त्वात्वां श्येनः प्रबलः पक्षिविशेषो मावधीदमाहिंसीर उतापिच सुपर्णः गरुडः पक्षिविशेषोमावधीत् माहिंसीत् तथाइघुमान चाणवान्वीरः अस्ता शराणाक्षेमा धन्वीत्वा त्वांमाविमाप्रापद किञ्च पित्र्यांपदिशंदक्षिणांदिशमनुदक्षिणस्यांदिशीत्यर्थः कनिकद- व पुनःपुनःशब्दकुर्वन् सुमङ्गलः कल्याणमङ्गलः अवादीशोधनवादीसन् इहास्मद्विषये वद मदरसूचय ॥२॥ अथवृतीया- अवक्रन्ददक्षिणतोगृहाणांसुमङ्गलोमादीशकुन्ते। मानःस्तेनर्दशनुमाघशंसोबृहदेमविदर्थ सुवीराः ॥३॥११॥ अर्व । कन्द । दक्षिणतः । गृहाणाम् । सुस्मगलः । भद्रवादी। शकुन्ते । मा। नः । तेनः । ईशत । मा। अघशंसः । बृहत् । वदेम । विदथें । सुश्वीरः ॥ ३॥ ११ ॥ शकुन्ने हेकपिझल त्वंसुमद्गलोभदवादीचसन् गृहाणांदक्षिणतः दक्षिणस्पांदिशिअव- कन्द शब्दकुरु दक्षिणतःशब्दायमानःशकुन्तोमङ्गलसूचकोहि नोस्माकं स्तेनस्तस्करोमाई- शतमाईशिष्ट अघशंसः अनर्थकानांशंसकोपिमेशिष्ट उत्तमःपादोव्याख्यावचरः ॥ ३ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्याप्टमेएकादशोवर्गः ॥११॥ .

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०८०१२ पदक्षिणिदितिकृचमेकादशंसूकंगार्समदंजागतं तथाचानुकान्तं-मदक्षिणिजागतंमध्ये- विशकर्यष्टिति द्वितीयाविशक्करी अधिवा इवरेजगत्यौ कपिञ्जलरूपीन्दोदेवता वपसाममनो- शांवाचं श्रुखामदक्षिणिदितिसतंजपेत् सूत्रपागेवोदाहृतम् । तत्रपथमा- प्रदक्षिणिझिणन्तिकारोवयोवदन्तऋतुथाशकुन्तयः । उभेवाचौवदनिप्तामगाईवगायत्रंचत्रष्टुमंचा राजति ॥ १॥ प्रदक्षिणित् । अभि । गुणन्ति । कारवः । वयः । वदन्तः। ऋतुस्था । शकुन्तयः । उसे इति । वाचौ । बदति । सामगाईव । गायत्रम् । च । त्रैलुंभम् । च । अर्नु राजति ॥ १ ॥ शकुंतयः कपिजलाः ऋतुथा कालेकालेवयोनंवदन्तःसूचयन्तः कारवः स्तोतारइव म- दक्षिणिव पदक्षिणअभिगृणन्तिअभिवदन्तु बहुवचनपूजार्थ किञ्च उभेवाचौ गानंच श्रीतंच सामगाइव गायत्रंच त्रैष्टुअंच सामनीवशकुन्तिर्वदति अनुराजतिच शृण्वतोनुरक्तानकरो- तीत्यर्थः ॥ १ ॥ अधद्वितीया- उद्गातेवशकुनेसामंगायसिब्रह्मपुत्रदेवसर्वनेपुशंससि । स्ववाजीशिशुमतीपीत्यासर्वोनःशकुनेमुद्रमा वंदविश्वतोनःशकुनेपुण्यमार्वद ॥२॥ उदाताईव । शकुने । सामं । गायसि । ब्रह्मपुत्रःईच । सर्वनेषु । शंससि । उपाइव । वाजी । शिशुमतीः। अपिध्दत्य । सर्वतः । नः । शकुने । भद्रम् । आ । वद । विश्वतः । नः । शकुने । पुण्यम् । आ। वद ॥२॥ ।

·मं०२अ०४ सू०४३] द्वितीयोष्टकः
शकुने हेकपिञ्जड उदातेवसाम यथोहातासायगापति तथात्वंगायसि गानस्वनंकरोतिष
ब्रह्मपुत्रइव यथाब्राह्मणाच्छंसीसवनेषुशस्त्राणिशंसति तथात्वकालपुरीससि श्रौतस्वरंकरोषि
वृषेधाजी सेचनसमर्थाश्वः शिशुमतीर्वडवाअपीत्यअभिगत्ययथाशब्दंकरोति तथात्वमपिपद
शिष्टं सष्टम् ॥२॥
अथतृतीया-
आवदुंस्त्वंशकुनेमद्रमावदतूष्णीमासीनःसुमतिचिकिद्धिनः ।
यदुत्पतन्वदसिकरियथाहददेमविदथैमूवीराः ॥ ३ ॥ १२ ॥
आध्वर्दन् । त्वम् । शकुने । भद्रम् । आ। वद । तूष्णीम्। आसीनः ।
सुमतिम् । चिकिद्धि । नः । यत् । उत्पतन् । पर्दसि ।
करिः । यथा । बृहत् । वदेम । विदर्थे । सुध्वीराः ॥ १२ ॥
शकुनेहेकपिजल आवदन् शब्दकुर्वन् त्वंभद्मावद मद्दलंवद तूष्णीमासीनः तूष्णीतिष्ठ-
नपिनोस्मासुमतिचिकिदिसुद्यस्यपद्यदाउत्तवन्वदसिवदा कर्करियथाकरिर्वदति करि-
वायविशेषः अन्ययाख्यानचरम् ॥ ३॥
।। इतिद्वितीयस्याप्टमेद्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥
॥ इतिद्वितीयेमण्डलेचतुर्थोनुवाकः ॥ ४ ॥
॥ इतिगासमदंद्वितीयमण्डलंसमाप्तम् ॥ २॥

·६६१
ऋक्संहितामाप्ये [अ०८ २०१३.
॥अथतृतीयंमण्डलम् ॥
वैश्वामित्रेतृतीयेमण्डलेपश्चानुवाकाः तत्रमथमेनुवाके द्वादशसूतानि तवसोमस्यमेविषयो-
विंशत्यूचंभथमंसूर्त तथाचानुक्रान्तं-सोमस्पयधिकेति अस्यमण्डलस्यदृष्टाविश्वामित्र-
पिः अनुक्तत्वात्रिष्टुप्छन्दः मण्डतादिष्वाग्नेयमितिपरिभाषयाग्निववा मावर नुवाकाश्विनश-
वयोसैष्टुभेछन्दसिविनियोगः तथाचसूत्रम्-सोमस्यमानवसंपत्यग्निरिवित्रीणीति ।
तत्रमथमा-
सोमस्यमातवसंवयंवदिचकर्थविदथेयजध्ये
देवाअच्छादीद्या अदिशमापेअंनतन्वंजुपस्व ॥ ५ ॥
सोमस्य । मा । तवसम् । वक्षि । अग्ने । वह्निम् । चकर्थ।
विदथें । यध्यै । देवान् । अच्छे । दीयत् । युञ्जे । आदिम् ।
शमआये। अग्ने । तन्त्रम् । जुषस्व ॥ १ ॥
हेअग्ने त्वविदथे यज्ञे यजध्ये यष्टुं सोमस्यवहिवोढारं यं मा मांचकर्थतवानति तं मा
तवसंतपस्विनं वतिनं वक्षि कामयस्व किञ्च हेअग्ने देवानच्छअभिलक्ष्यदीयव दीप्यमानोहं
अदिमावाणं युजे अभिपवणाययुनज्मिशपाये शाम्पामिच तथामवान्तरं- ऋतेनदेवःसवि-
ताशमायतेति । यद्वा शमायेस्तौमि शशमानः रञ्जयतीति स्तुतिकर्मसुपाठगद तथाचमत्रान्तरं-
सोअग्नईजेशशमेचमर्तइति । किञ्च हेअग्ने तन्वंशरीरं जुषस्वरक्षायैसेवस्व यदा कर्माणितन्व-
न्त मां सेवस्वेत्यर्थः ॥ १॥
अथद्वितीया-
पाश्चयज्ञचकमवतांगी समिद्भिरग्निनमसादुवस्यन् ।
दिवःशशामुर्विदाकवीनांगत्सायचित्तवसंगातुमीपुः ॥२॥
प्राञ्चम् । यज्ञम् । चकम् । वर्धताम् । गीः । सुमितृतिः । अग्निम् ।
नम॑सा । दुवस्यन् । दिवः । शशासुः। विदा । कवीनाम् ।
गृत्साय । चित् । तवसे । गातुम् । ईपुः ॥ २॥

·मं० ३०१२०१] द्वितीयोएकः । हेअग्ने वयं यज्ञं पाञ्चं प्रकर्षणगच्छन्तं चक्रम अकाम गीः यदीयास्तुतिः वर्धतां एधतां अग्निंसमिनिपसाहविपाचटुक्त्पन् अस्मदीयाः परिचरेयुः किञ्च दि- वोद्युलोकादागत्य देवाः कवीनां स्तोतॄणां विदथा ज्ञानानि स्तोत्राणिवाशशासुः अन्व- शिषन् अपिच गृत्साय गृणातेरिंदरूपं स्तोतव्यायामये तवसेवृद्धाय गातुंस्तोतुं ईपुश्चित स्तोतारइच्छन्तिच चिदितिचार्थे ॥ २ ॥ अथवीया- मोदधेमेधिरःपूतदक्षोविःसुबन्धुर्जनुपापृथिव्याः। अविन्दनुदर्शतमप्स्वन्तदैवासोअग्निमपमिखमणाम् ॥ ३॥ मयः । दधे । मेधिरः । पूतदक्षः । दिवः । सुध्वन्धुः । जनुपा। पृथिव्याः । अविन्दन् । ऊँ इति । दर्शतम् । अप्सु । अन्तः । देवासः । अग्निम् । अपसि । स्वस॒णाम् ॥ ३ ॥ मेधिरः मेधावान् माज्ञः पूतदक्षः शुद्धबलः जनुपा जन्ममावणसुबन्धुः शोभन- बन्धुः स्वतएवबन्धुरितियावत् योगिर्दिवोधुलोकस्य पृथिव्याः भूमेश्चमयः सुखंदधेविदधा- वि देवानामनुष्याणांचसुखकरोतीतियावत् तदर्शतं दर्शनीयमग्निं देवासोदेवाः स्वसृणां स- रणशीलानानदीनामप्स्वन्तगूढं स्थितं अपसि यज्ञबहनरुपेकर्मणिनिमित्ते उइतिपूरणः भ. विन्दन् लब्धवन्तः ॥ ३॥ अथचतुर्थी- अवधयन्त्सुभगंसप्तपदीःश्वेतंजज्ञानरुपमहिला। शिशुनजातमभ्यरिदेिवासोअग्निजनिमन्वपुष्यन् ॥१॥ अर्वर्धयन् । सुगम् । सप्त । यह्वीः । श्वेतम् । जज्ञानम् । अरुपम् । महित्वा । शिशुम् । न । जातम् । अभि। आरुः । अश्वाः । देवासः । अग्निम् । जनिमन् । वपुष्यन् ।। ४ ।। ८१

·ऋक्संहिताजाप्ये [अ०८ २०१४
सप्त सर्पणशीलाः यहीर्यहृयः महत्योनयः सुभगं शोभनधनं श्वेतंशुभं जज्ञानं
जात महित्वामहत्त्वेन अरुपमारोचमानं असुस्थितममिंअवर्धयन स्वकार्यभूताभिरोषधीभिर्घ-
दिपापितवत्यः यहा दिव्यमग्नि अपोवर्धयन्ति अविन्धनत्वात्तस्य किञ्च शिशुनजातं यथाजात
शिशुंअश्वाः वडवाः अश्यारुः अभिगच्छन्ति तथानद्यः उत्पन्नमनिं अभ्यारुः अभिजग्मुः
अपिचदेवासः देवाः अग्निंजनिमन जन्मन्युदकेवा वपुष्यन् वपुर्दीप्तिमकुर्वन् ॥ ४ ॥
-
अथपञ्चमी-
शुकेभिरद्वैरजआततन्वान्क पुनानःकविभिःपवित्रैः।
शोचिर्वसानःपर्यायुरूपांश्रियोमिमीतेबहतीरनूंनाः॥५॥ १३ ॥
शुक्रेकिः । अङ्गैः । रजः । आइततन्वान् । कर्तुम् । पुनानः
कवितिः। पवित्रैः । शोचिः । वानः। परि । आयुः । अपाम् ।
श्रियः । मिमीते । बृहतीः । अनाः ॥ ५॥ १३ ॥
अग्निः शुक्रेभिः शुक्रर स्तेजोभिरजोन्तरिक्षमाततन्वान् आततन्वन् व्यामुवन् ऋतुं
कर्मणांकतारं यजमानं कविभिः कान्तप्रज्ञैः स्तोतव्यैर्वापवित्रैः शोधकैस्तेजोभिः पुनानःशो-
धयन् शोचिर्दीतिवस्त्रस्थानीयपरिपरितोवसानः आच्छादयन् अपांअपस्यतां कर्मवतां आयु-
रनं बृहतीः मभूताः अनूनाः संपूर्णाः श्रियः संपदश्च मिमीतेकरोति ॥ ५॥
।। इतिद्वितीयस्याष्टमेत्रयोदशोवर्गः॥ १३॥
अथपधी-
वाजासीमनंदतीरदब्धादिवोयहीखसानाअनग्नाः।
सनाअत्रयुक्तयःसयौनीरेकंग दधिरेसप्तवाणीः ॥ ६ ॥
बाजे । सीम् । अनेदतीः । अदब्धाः। दिवः । यह्वीः । अवसानाः ।
अनग्नाः । सनाः । अत्र । युवतयः । सध्यानीः । एकम् । गर्भम् ।
दधिरे । सप्त । वाणीः ॥६॥

·मं०३अ०१ सू०१]
हितीयोएकः
अनदतीः अभक्षयन्तीः अदब्धाः अहिंसिताः मातृभूताः अपोमिः सीसर्वतोववाज
प्रजति अग्निरपांशोषकः तचापः शमपन्तिनदुभयमिहनास्तीयुक्तंभयवि कीदृश्यस्ताः दियो-
यहीः अन्तरिक्षस्यापत्यभूताः अवसानाः वस्त्रमनाच्छादयन्त्यः वस्त्रस्थानीयस्यजलस्य वि.
द्यमानत्वात अतएवनमाः किश्च ताअपिसनाः सनातन्यः युवतयः नित्यतरुण्यः नित्यद्धाइ-
त्यर्थः सयोनीः समानमन्तरिक्षयोनिस्थानयासांताः सप्तवाणीः नद्यः एक अमिंग गर्भस्थं
दधिरेधते ॥ ६॥
अथसप्तमी-
स्तीर्णास्यसंहतोविश्वरूपाघृतस्य॒योनौलवथेमधूनाम् ।
अस्थरबंधेनवःपिन्व॑मानामहीदस्मस्यमातरांसमीची ।। ७ ।।
स्तीर्णाः । अस्य । सम्ध्हतः । विश्वरूपाः । घृतस्य । योनौ ।
सवर्थे । मधूनाम् ।अस्थुः । अत्र । धेनवः । पिन्व॑मानाः। मही इति ।
दुस्मस्य । मातरी । समीची इति सम्हईची ॥ ७ ॥
घृतस्योदकस्य योनौस्थाने अन्तरिक्षे संहतः पुओभूताः हन्तेःक्विप् विश्वरूपाः नाना-
रूपाः स्तीर्णाः सर्वत्रमस्ताः अस्यामःरश्मयः मधूनामुदकानां सवथेसवणे निमित्ने अस्थु-
स्तिष्ठन्ति पिन्वमानाः पूर्यमाणाः अत्रअनोआपः धेनवः सर्वेषां पीणयित्र्यः अभवन् समी-
ची समञ्चत्यो शोभमाने मही महत्यौयावापृथिव्या दुस्मस्यदर्शनीयस्याग्नेमांतरा मावरी
भवतः॥७॥
अथाष्टमी-
चाणःसूनोसहसोज्यद्योदधानःशुक्रारंमसामपि ।
योन्निधारामधुनोवृतस्युटपायत्रबाधेकाव्येन ॥ ८॥
याणः । सूनो इति । सहसः । वि। अयौत् । दधानः । शुक्रा।
ग्भसा । वपि । श्वोर्नन्ति । धाराः । मधुनः । तस्य । टा।
यत्रं । बरधे । काव्येन ॥ ८ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०८व०१५ हेसहसःसूनो सहसस्पुत्रअग्ने बभ्राणः सर्वैर्धार्यमाणःत्वं शुक्राशुक्राणिभास्वरागिरभसा वेगवन्ति वषि अचौंपिदधानः धारयंस्त्यं व्ययौन विद्योतसे वृषामिः यत्रयस्मिन्यजमानेकाव्ये नस्तोत्रेणववृधेवृदिपामोतितदानींमधुनः अत्यन्तं मधुरस्यघृतस्यउदकस्यधाराः श्रोतन्ति स- वन्तेयदायजमानस्तोत्रेणअमिस्तुष्टोभवति तदानींवृष्टिर्भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ अथनवमी- । पितुश्चिदूधर्जनुपाविवेदव्य॑स्य॒धाराअसृजद्दिधेनाः । गुहाचरन्तसखिभिःशिवेभिर्दवोयहीभिनगुहावभूव ॥ ९॥. पितुः। चित् । ऊः । जनुषा । विवेद । वि । अस्य । धारीः। असृजत् । वि । धेनोः । गुहाँ । चरन्तम् । सखिभिः। शिवेभिः । दिवः । यहीतिः । न ! गुहां । भव ॥ ९ ॥ पितुः अन्तरिक्षस्यऊधः ऊधास्थानीयजलपदेशंभयमग्निर्जनुषास्वयमेवविवेद जानावि किंचायममिः अस्पोधसःसंबन्धियोधाराः पयोधाराः व्यसृजत् विसृष्टवान् धेनामाध्यमिका- वाचः विसृजति शिवेभिः शिवकरैः सखिभिः आत्मनःसखिभूतवायुभिः दिवोयहीभिः अन्त- रिक्षस्पापत्यभूताभिरद्भिश्चसह गुहागुहायांचरन्तं वर्तमानमेनममिंगुहाचित्र गुहायांस्थितः को- पिनवभूव प्राप्तुंसमर्थानाभवत् ॥ ९॥ अथदशमी- पितुश्चगमैजनितुश्चैवभेपूर्वी रेकोअधयत्पीप्यांनाः। कृष्णसपत्नीशुचयेसर्वन्धूउभेअस्मैमनुष्ये निपाहि ॥१०॥१४॥ पितुः। च । गर्भम् । जनितुः । च । बधे । पूर्वीः । एकः। अधयत् । पीप्यांनाः। दृप्णे । सपत्नी इति सध्पनी । शुचये। सबन्धू इति सर्वन्धू । उसे दनि । अस्मै । मनुष्ये इति । नि।पाहि ॥ १०॥ १४ ॥ - ·मं०३ अ०१ सू०१] द्वितीयोष्टका अयमग्निः पितुश्च अन्तरिक्षस्गर्भ वृष्टिद्वारागर्भभूतं जनितुः सर्वस्पतोकस्यजनयितुम ब्रह्मणश्च लोकं पविभर्ति एकएवाग्निः पूर्वीबहीः पोप्यानाः प्यायमानाः वृद्धिप्रामाः ओषधीः अधयत धयतिभक्षयति सपत्नी समानएकः सूर्यःपतियोःते मनुष्ये मनुष्येज्योहिते उभेद्या- वापृथिव्यौ वृष्णेवर्षिः अस्मैगुचयेअनये सबधूभवतः अनयोः अग्निरेवबन्धुरित्यर्थः हे अग्ने त्वतेद्यावापृथिव्यौ निपाहि नितरांरक्ष ॥ १४ ॥ ॥ इतिद्वितीयस्याष्टमेचतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥ अथैकादशी- रोमहानिधेिववर्धापौअग्नियशसःसंहिपूर्वीः । तस्ययोनावशयद्दमूनाजामीनामग्निरूपसिखसृणाम् ॥११॥ ऊरौ । महान् । अनिश्वाधे । ववर्ध। आपः। अग्निम् । यशसः । सम् । हि । पूर्वीः । ऋतस्य । योनौं । अशयत् । दमूनाः । जामीनाम् । अग्निः । अपसि । स्वसृणाम् ॥ ११ ॥ महानयमग्निः अनिवाधे असंवाधे उरोविस्तीर्णेन्तरिक्ष वषर्ध वर्धते अस्यवर्धनेकारण- माह--हियस्मात्कारणाव पूर्वाह्वयः यशसः यशोनं नहत्यआपः अग्निं संवर्धयन्ति एवं अभि- दिपामोनिः ऋतस्पउदकस्पयोनी स्थानेन्तरिक्षेस्थितः स्यसृणास्वतःसरन्तीना जामीनां भगिनीस्थानीयानां नदीनांहेतुभूतेअपसिपयसि दमूनाः दान्तमनाःसन अशयद शेते ।। ११ ।। अथद्वादशी- अकोनधिसमिथेमहीनांदिवलेय सूनवेमाजीकः ! उदुखियाजनितायोज़जानापांग नृतमोयोअग्निः ।। १२ ॥ अकः । न । वृभिः। सम्ध्दथे । महीनाम् । दिदृशेयः । सूनवे । भाइभजीकः । उत्। सियाः । जनिता । यः। जजान । अपाम् । गर्भः । नमः । यतः । अग्निः ॥ १२ ॥ ।

·। ऋक्संहितामाप्ये [अ०८ व०१६ जनिता सर्वस्यलोकस्यजनयिता अपांउदकानांगर्भः गर्भरूपः नृतमः नेतृतमः अति- शयेनमनुष्याणांरक्षिता यहः महान् योनिः अनः परेपामाक्रमितापरेरनाकमणीयोवा ने- तिपादपूरणः समिथेराङ्कामे महीनांमहत्तीनांस्वसेनानां यभिःभर्ता दिदृक्षेयः सधैर्दर्शनीयः भा- माजीकः स्वदीयापकाशमानः सोनिः सूनवेहविपांप्रदात्रे यजमानाय तदर्थं उस्त्रियाः अपः उज्जजानउदजनयत् सूनवे धूप्रेरणे इत्यस्माद्धातोरोणादिकोनुमत्ययः ॥ १२॥ अथत्रयोदशी- अपांग दर्शतमोपंधीनांवनोजजानसुभगाविरूपम्। देवासश्चिन्मनसासंहिजग्मुःपनिष्ठंजातंतवसंदुवस्यन् ॥ १३ ॥ अपाम् । गर्भम् । दर्शतम् । ओषधीनाम् । वना । जजान । सुभगा । विरूपम् । देवासः । चित्। मन॑सा । सम् । हि। जग्मुः । पनिष्ठम् । जातम् । तवसम् । दुवस्यन् ॥ १३ ॥ सुभगा सुभाग्या बना सर्वननीया अरणिः दर्शतं दर्शनीयं विरूपं नानाविधरूपं अपां ओषधीनांचग आमजजान अजनयत् देवासचिव सर्वेदेवाअपि पनिष्टं स्तुत्यं तवसं वृद्धं जातं जातमा तमग्निं मनसास्तुत्यासंजग्मुः उपागच्छन् हीतिपूरणः तएयदुवस्यनपर्यचरन् ॥ १३ ॥ अथचतुर्दशी- हन्तइानोभानजीकमग्निसंचन्तविद्युतोनशुकाः। गुहेवद्धंसदसिखेअन्तरपारअमृतंदुहानाः॥१४॥ बृहतः । इत् । भानवः । भानजीकम् । अग्निम् । सुचन्त । विद्युतः । न । शुक्राः । गुहाइव । वृद्धम् । सदसि । स्वे। अन्तः । अपारे । ऊर्वे । अमृतम् । दुहानाः ॥ १४ ॥ अपारेअगाधेऊसमुद्रे अन्तर्मध्ये अमृतं उदकंदुहानाः क्षरन्तः बृहन्तइत् महान्तएव भानवःश्मयः शुकाः दीप्यमानाः विद्युतोन विद्युतइवस्वेस्वकीयेसदंसिसदनेअन्तरिक्षे गुहे- यगुहायामिववृद्धवृद्ध भाजी मभयादीप्यमानं अग्निंसचन्तआश्रयन्ति !! १४ ॥

·मं०३ अ०१सू०१] द्वितीयोष्टकः अथपञ्चदशी- ईळेचत्वायजमानोहविभिरीळेसखित्वंमुमतिनिकामः । देवैरोमिमीहिसंजरित्रेरक्षाचनोदम्पभिरनीकैः ॥ १५॥ १५॥ ईळे । च । त्वा । यज॑मानः । हविःनि । ईळे । सखिश्त्वम् । सुध्मतिम् । निष्कामः । देवैः । अवः । मिमीहि । सम् । जरित्रे। रक्ष । च । नः । दम्येभिः । अनीकैः॥ १५॥ १५ ॥ यजमानोऽहं हविभिःसाधनैः त्वात्वा ईळे पूजयामि च पश्यादिलक्षणंधनंचयाचे सुम- तिशोधनांमति धर्मविषयांबुद्धिं निकामः नितरांकामयमानः त्वयासहसखित्वं ईळेयाचे वंदेवैःसहजरियेस्तोत्रेस्तोत्रंकुर्वते मसं अस्मदर्थं अवः पश्वादिविषयरिक्षांसमिमीहिकुरु । दम्येभिर्दमनीनियन्तव्यैः प्रयत्ननियन्तव्यतया उच्छृखलतोक्ता अनीकैस्तेजोभिः नः अस्मान् रक्षच ॥ १५॥ ॥ इतिद्वितीयस्याटमपञ्चदशोवर्गः ॥ १५ ॥ अथपोडशी- उपक्षेतारस्तवसुप्रणीतेग्ने विश्वानिधन्यादानाः । सुरेतसाश्रवसातुञ्जमानाअभिप्यामपृतनापूँरदेवान् ॥ १६ ।। उपक्षेतारः । तव । सुध्धनीते । अमे । विश्वानि । धन्यो । दानाः । सुरेसा । अव॑सा । तुअमानाः। अभि । स्याम । पृतनाध्यून् । अदेवान् ॥ १६ ॥ हेसुमणी शोभनप्रणयन हेअग्ने तवउपक्षेतारः उपगन्तारः अक्षितिगत्यर्थेवर्तते वि. स्थानिसर्वाणिधन्याधन्यानिपश्यादिधनप्रामिहेतुभूतानिकर्माणि दधानाः विधानाः कुर्व- न्तः तुजमानाः हवींषिपयच्छन्तोवयं मुरेतसाशोभनवीर्येण अवसात्वत्कृतेनालेनअदेवानदेवे- योन्यान् नजिवयुक्तन्यायेन राक्षसाएवगृह्यन्ते यज्ञविनकारिणस्तान् पृतनायूंश्चशरीरायुपदव- कारिणः शबूंश्चअभिष्यामअभिभवेम यहा देवान्अपूजयतः शत्रूनितिवायोग्यम् ।। १६ ।।

·६७२
ऋक्संहितानाण्ये [अ०८२०१६
अथसप्तदशी-
आदेवानामभवः केतुरंगेमुन्द्रोविश्वानिकाव्यानिविद्वान् ।
प्रतिमतीअवासयोदमूनाअनुदेवानाथरोयासिसाधन् ॥ १७ ॥
आ। देवानाम् । अभवः । केतुः । अग्ने । मन्द्रः। विश्वानि ।
काव्यानि । विद्वान् । प्रति । मतीन् । अवासयः । दमूनाः । अनु ।
देवान् । रथिरः । यासि । सार्धन् ॥ १७ ॥
हेअमे मन्द्रः स्तुत्पः केतुर्यज्ञेषुदेवानां मज्ञापकस्त्वं आभवः भासमन्ताद्भवसि सर्वव्याप-
कोभवसीत्यर्थः शिव विश्वानि सर्वाणिकाव्यानियजमानादिभिकतानि स्तोत्राणिविद्वान्
जानन दमूनादान्तमनाः स्वमान् पनि स्तोतॄन स्वाभिलपित्तवस्तुसंपादनेनपोतान् विधाय
गृहेषुमत्यवासयः प्रतिवासयसि रथिरः रथी त्वं साधन देवानांहिवानिकर्माणिसाधयन् देवान्
अनुयासिच अनुगच्छसिच ॥ १७ ॥
अथाटादशी-
निरोणेअमतोमानांराजाससादविदानिसाधन् ।
घृतप्रेतीकउद्दिपाव्ययौनिर्विवानिकान्यानिविहान् ॥ १८॥
नि। दुरोणे । अमृतः । मया॑नाम् । राजा । ससाद । विदानि ।
सार्धन् । घृतस्प्रतीकः । उविया। वि । अद्यौत् । अनिः।
विश्वानि । काव्यानि । विद्वान् ॥ १८ ॥
अमृतः नित्यः राजा राजमानोयोग्निः विदथानियज्ञान साधन साध्यन् मत्यांना अ-
मिहोत्रिणां दुरोणेगृहे निषसाद निषादति विश्वानिकाच्यानिविद्वान जानन् घृतमतीक: धूते-
नराधुक्षितावययः उर्पियाविस्तीर्णः सोग्निः व्यद्योत विद्योतते ॥ १८॥
अर्थकोनविंशी-
आनोगहिसख्येभिःशिवेभिर्महान्महीभिरूतिभिःसरण्यन् ।
अस्मेपिबहुलंसन्तरुत्रसुवाचंभागंयशसंरुधीनः॥ १९ ॥

·मं०३१०१सू०१] हितीयोष्टकः
६७३
आ। नः । गहि | सख्येभिः । शिवेभिः। महान् । महीभिः ।
ऊनिमिः । सरण्यन् । अस्मे इति । रयिम् । बहुलम् ।
सम्रुत्रम् । सुध्वाचम् । भागम् । यशसम् । कृधि । नः ॥ १९ ॥
सरण्यन् सर्वत्रसरणंगमन मिच्छन् महांस्त्वं शिवेभिः शिवकरैः सख्येभिः सख्यैः स-
खिकर्मभिः महीभिः महतीभिरूतिभीरक्षाभिश्चनोस्मान् प्रतिआगहि आगच्छ अस्मे अस्म-
भ्यं बहुलं विस्तीर्ण संतरुवं सर्वेषामुपद्रवाणां संतारकं सुवाचं शोभनवाचं भागंसर्भजनी-
यंयशसं यशसाकोत्यांसंयुक्तरयिंधनं नोस्मायं रुधिदेहि अस्मभ्यमितिपुनर्वचनमादरा-
विशयार्थम् ॥ १९॥
अथवंशी-
तातेअमेजनमासनानिप्रपूायनूतनानिवोचम् ।
महान्तिरणेसर्वनाकृतेमाजन्मनूजन्मन्निहितोजातवेदाः ॥२०॥
एता । ते । अग्ने । जनिम । सनानि । प्राक्र्य। नूतनानि ।
वोचम् । महान्ति । हप्णे । सर्वना । कुता । इमा। जन्मन्जन्मन् ।
निरहितः । जातवेदाः ॥२०॥
हेअग्ने पूायपुरातनायतेतुभ्यं सनानिसनातनानिमहनिःसंभजनीयानिवानूदनानि
अन्येष्वविद्यमानानि अयतनानिया एताएतानिजनिम जन्यानिकर्माणिस्तोत्राणिवामवोरं
पोक्तवानसि जातवेदाः जातप्रज्ञोजातधनोवा जन्मजन्मन् जायन्तइतिजन्मानः ते सर्वेषु
मनुष्येषुनिहितोयागार्थं तस्मैवृष्णे संपदावपित्रे अगये इमाइमानि महान्तिबृहन्ति सवना
सवनानि हतारुतानि ॥ २० ॥
अथैकार्यशी-
।
जन्मन्जन्मनिहितोजातवेदाविश्वामित्रेभिरिध्य अजस्रः।
तस्पवयंमुमतीयज्ञियस्यापिभसौमनसेस्पाम ॥२५॥

·।
६७४
ऋक्संहितामाण्ये [अ०८व०१७
जन्मन् जन्मन् । निहितः । जातवेदाः। विश्वामित्रेभिः।
दुध्यते । अज॑स्रः। तस्य । वयम् । सुमतौ । यज्ञिय॑स्य ।
अपि । जद्रे । सौमनसे । स्याम ॥ २१॥
जन्मन्जन्मन् सर्वेषुमनुष्येषुनिहितोजातवेदाः विश्वामित्रेभिः विश्वामित्रैः पूजायांच-
हुवचनं महर्पिणा विश्वामित्रेण पोजातवेदाः अजस्रः अजसं अनवरतं इध्यते दीप्यते सुमती
कल्याण्यांमती वर्तमानावयं तस्ययज्ञियस्पयज्ञार्हस्पानेद्रे भजनीये सौमनसे सुमनोभाषे अ-
नुमहबुद्धौ अपिस्याम अपिभवेम मार्थनायांलिङ् ॥२१॥
अथद्वाविंशी-
इमंयज्ञसंहसावन्त्वनौदेवत्राधैहिसुक्रतोरराणः ।
प्रयसिहोतईहतीरिपोनो महिद्रविणमायजख ॥ २२ ॥
इमम् । यज्ञम् । सहसाध्वन् । त्वम् । नः । देवत्रा । धेहि ।
सुकतो इति सुक्रतो । राणः । प्र । यसि । होतः । बृहतीः ।
इपः। नः। अग्ने । महि । द्रविणम् । आ । यजस्व ॥ २३ ॥
हेसहसावन् सहस्वन् बलवन् सुक्रतोशोभनकर्मन हेअग्ने रराणः सर्वदारममाणः शब्द
कुर्वाणोवात्वं नोस्मदीयमिमयज्ञं देवत्रादेवेपुधेहिनिधेहि हेहोतः देवानामाह्वातः वृहतीः इपः अ-
मानिनोस्मायं प्रयसिमयच्छ हेअग्नेमहिमहत् द्रविणंपश्वादिलक्षणं धनं आयजस्व प्रयच्छ
अत्रपजिर्दानकर्मा ॥२२॥
अथत्रयोविंशी-
इलामपुरुदंसंसनिगोशिश्वत्तमंहवमानापमाघ ।
स्पान्न सूनुस्तनयोविजावाग्नेसातेमुमतिभूत्वस्मे ॥ २३ ॥१६॥
दळाम् । अग्ने। पुरुध्दसम् । सनिम् । गोः । शश्वत्तमम् ।
हव॑मानाय । साध । स्यात् । नः । सूनुः । तनयः। विजावा ।
अर्मे । सा । ते । सुध्मृतिः। भूतु । अस्मे इति ॥ २३ ॥ १६ ॥

·म.३१०१सू०२] हितीयोधकः ६७५ इयंसर्वेषांपशूनांपशुपुरोडाशस्यस्विष्टरुतःपुरोनुवाक्या सुन्यतेहि-दळामनेपुरुदंसंसान- गोहीतायक्षदग्निपुरोळाशस्यस्वदस्तहव्यासमिपोदिदीहीतिपुरोळाशस्विष्टकृतइति । हेभन्मेपुरु- दंसंबहुकर्माण गोः गासनिमदात्री इळांभूमिहवमानायस्तुवते महांशश्वत्तमं चिरकालं यथा- भवतितथा साध साधय नोस्माकंसूनुःपुत्रः तनयः सन्तानस्यविस्तारपिता विनावापुत्रपी- वादिरूपेणस्वयंविजायतदतिविजावास्याव हेअग्ने सामसिद्धातेसुमतिः विदीयाअनुग्रहबुद्धिः अस्मेअस्मासु भूनुभवतु ॥ २३ ॥ 1) इति द्वितीयस्याष्टमेपोडशोवर्गः ॥ १६ ॥ वैश्वानरायेतिपञ्चदशचंद्वितीयंसूक्तं तथाचानुकान्त-वैश्वानरायपञ्चोनविश्वानरी- यंतुजागतंत्विति विश्वामित्रऋषिः जगतीछन्दः वैश्वानरोनिर्देवता पृष्ठ्याभिष्टविकयोस्तृती- येहन्याग्निमारुतेश्वानरायधिपणामितिवैश्वानरनिविद्धानीयंसूतं तृतीयस्पेनिखण्डेसधि- तम्-वैश्वानरायधिपणांधारावरामस्तइति । तत्रपथमा- वैश्वानरायधुिपर्णामृतासधैघृतंनपूतमन्नयेजनामसि । द्विताहोतामनुपश्चयापतौधियारर्थनकुलिंशःसमृण्वति ॥ १ ॥ वैश्वानराय । धिपणाम् । ऋतध्रर्धे । घृतम् । न । पूतम् । अग्रये । जनामसि । हिता । होतारम् । मनुषः। च । वाचतः । धिया। रथम् । न । कुलिशः। सम् । ऋण्वति ॥ १ ॥ ऋतधे फलस्पोदकस्पयज्ञस्पधापर्धयित्रश्वानराय वैश्वानरशम्दोपास्केनयारमाव:- वैश्वानरःकस्माविश्वानरामयतिरिश्वएवं नरानयंतीतिवाअपिवाविश्वानरएक्स्पासत्वःयां- गिभूतानितस्परश्यानरस्तस्यैपाभववीति । वस्भमये पूर्वघृतंन घृतपिच विषणास्तनिंगना- मसिजनयामः यथाप्नपीर्तिजनयति तथापीतिकरोमीत्यर्थः द्वितादिधागाईपन्याहानीपर- पायांयुक्तं होतारंदेवानामाहातारमामिमनुपः मनुष्याः वापनाविना धिमारमंगाकु- दिशीवास्यादिः रथंन रथपिद सम्पतिसंस्तुन्ति ॥ १ ॥ नि.७.२१.1 ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०८५०१८ अथद्वितीया- सरौचयज्जनुपारोद॑सीउभेसमात्रोरैमवत्पुत्रईड्यः । हव्यवाळग्निरजरश्चनोहितोदूळभौविशामतिथिर्विभावसुः ॥२॥ सः । रोचयत् । जनुषा । रोदसी इति । उभे इति । सः। मात्रोः। अभवत् । पुत्रः। ईड्यः । हव्यवाट । अग्निः। अजरैः। चनःहितः । दुःदर्भः। विशाम् । आतिथिः। विभावसुः ॥ २ ॥ सोमिर्जनुषा जन्मनाउभेरोदसी यावापृथिव्यौ रोचयत् अरोचयत् प्रकाशयति स. मात्रोर्यावापृथिव्योः ईडयः स्तुत्यः पुत्रोभवद हव्यवाट् हव्यानां घोढा अमिः अगनादिगु- पयुक्तः अजरः जरारहितः चनोहितः चनोन्नहितंयजमानेनिहितंयेनासौचनोहितः दूळभः हिंसितुमशक्यः सोयविभावसुः प्रभाधनः विशांमनुष्याणां अतिथिरिवपूज्योभवति ॥ २ ॥ अथवतीया- कवादक्षस्थतरुपोविधर्मणिदेवासोअग्निजनयन्तचित्तिभिः। रुरुचानभानुनाज्योतिपामहामत्य॒नवाजंसनिप्यन्नुपब्रुवे ॥ ३ ॥ क्रत्वो । दक्षस्य । नरुपः । विधर्मणि । देवासः । अग्निम् । जनयन्त । चितिभिः । रुरुचानम् । भानुना । ज्योतिपा। महाम् । अस्यम् । न । वाजम् । सनिष्यन् । उप । ब्रुवे ॥ ३ ॥ चितिभिमानः उपलक्षितादेवासः देवाः तरूपः व्यसने यस्तारकस्यदक्षस्यपरस्य क्र- लाकर्मणा विधर्मणि विधारकेयने अमिजनयन्त अजनयन् भानुनाभासमानेन ज्योतिपारु- रुचानं रोचमानं महां महान्तं अनिमत्यंन भारसहमश्यमिव वाजमन्नं सनिष्यन् टिप्समानोहं उपवे स्तौमि ॥ ३॥ अधचतुर्थी- आमन्द्रस्यसनिष्पन्तोवरेण्यंणीमहेअईयवाजमुग्मियम् । गतिशृणामुशिजंकयिकेनुमनिराजनंदिव्येनशोविा ॥१॥ ।

·मं०३१० १सू०२]
हितीयोप्टकः
६७७
आ। मन्द्रस्य । सनिष्यन्तः । वरेण्यम् । वृणीमहे । अयम् ।
वाजम् । ऋग्मियम् । रातिम् । भृगूणाम् । उशिजम् ।
कवितुम् । अग्निम् । राजन्नम् । दिव्येन । शोचिर्पा ॥४॥
मन्द्रस्यस्तुत्यस्य वैश्वानरस्प संबन्धिनंवरेण्यंवरणीयं अहसंभलनावह अग्मियंश-
स्यं वाजमन्नं सनिष्यन्तः लिप्समानावयं भूग्णांऋषीणां राति अभिलषितार्थपदातारं उशिज
आभिलप्यं न कविक्रान्तपझं दिव्येनदिविभवेन शोचिषारोचिषा राजतंत्राजमानममिआ.
वृणीमहे संभजामहे ॥ ४॥
অথষস্বর্ণ-
अग्निसुम्नार्यदधिरैपुरोजनावाजश्रवसमिक्तर्हिषः ।
पुनमुचःसुरुचविश्वदेव्ययज्ञानांसादिप्टिमपसाम् ॥५॥१७॥
अग्निम् । सुम्नाय । दधिरे। पुरः । जनाः । वाध्वसम् । इह ।
कृक्तध्वहिपः । युतसुचः। सुरुचम् । विश्वदेव्यम् । रुद्रम् ।
यज्ञानाम् । साधत इष्टिम् । अपाम् ॥ ५ ॥१७॥
वृत्तर्हिपः स्तोर्णपहिपः यतनुचःमाप्तसुचः सविनः सुम्नायसुखार्थ पानभयसंमनु-
ध्येयः परितानं सुरुचं पशस्तदीतिमन्तं विश्वदेव्यं विश्वेश्योदेवेश्योहितं रुःखानादापर्क
अपसॉकर्मवतापज्ञानां यजन्तीतियज्ञायजपानाः तेषां साधदिष्टिं साधितया नारामान बह-
यो जनाःस्तोवारः पुरोदधिरे स्तुवन्ति ॥ ५ ॥
॥ इतिद्वितीयस्पाटमेसादशोवर्गः ॥१७॥
अथपठी-
पार्यकशोचेतवृहिलयंपरिदोतर्पशे'रक्तवहिपोनरः ।
अदुवइच्छानामआप्पमुपासतेंद्रपिणंहितेभ्यः ॥ ६ ॥