·वसन्ततिलकभाणः।
श्रीवरदाचार्य विरचितः
वि. ए. उयाधिधारिणा
श्री जीवानन्द विद्यासागर भट्टाचार्य
संख,तः
कलिकाताराजधान्याम् ।
वाल्मौकियन्त्र मुद्रितः
१८७२

·No text on this page.

·वसन्ततिलकम्। जयन्ति जगताम्मातुस्तनकुञ्जमविन्दवः । मुकुन्दाश्लेषसक्रान्तकौस्तुभश्रीविड़म्बिनः ॥ १ ॥ अपि च। कीड़ाभिन्नहिरण्यक्तिकुहरे रक्तात्मनावस्थितान् हारं हारमुदारकुङ्कुमरसानव्याजभव्यान्नखैः । बीरश्रीकुचकुम्भसीमि लिखता वीरस्य पत्रावली- स्तत्कालोचितभावबन्धमधुरं मन्दस्मितं यातु नः ॥ २॥ नान्द्यन्ते सूत्रधारः। । सूत्र । सविनयानन्दम् । भो भोरममन्ततस्मन्ततमधुमदमुदित- मत्तकाशिनीविलासविवशापाङ्गटंखलितविहंखलविविधरमि- कजनविहारहारिणी हरिहरहिरण्यगर्भादिनिखिलसुरासर मणिमुकुटोपलालितशासनस्य भगवतो मकरध्वजम्य पूजोत् सवारम्भसम्भान्त-सकलवारविलासिनी-समादेश सम्पादनचटन- विटनिबिडनिबद्धसञ्चारा काञ्चीपुरी। समन्तादवलोक्य सान ·weet वसन्ततिलकम्। ? निरन्तरनिरवधिकमधुरविविधरसभरितनिरवद्यगद्य पद्य- मयभारतीभरितसङ्गीतसाङ्गानङ्गनिगमनिरतिशयपरिचचतर- तिनिखिलकलाकलापविलाराः सर्वे सभास्ताराः। ससम्भमम् आकाशे कर्णन्दत्त्वा । किन् ब्रूथ ? सकलजनहृदयानन्दकन्दली- विकशनविदग्धमुग्धमधुरगम्भीरनिबन्धबन्धुरं किमपि रूपक- मभिनेतव्यमिति? स्मरणमभिनीय । अतं हि मया निखिल- नगरातिशायिन्यां सकलकलाकलापविस्तारशालिन्यामुन चिन्याम् । यथा किल। काञ्चीपुरे कविरभूहरदाय॑नामा सुनुः सुद नकवर्घटिकापूतस्य । वेदान्ततर्कविविधार्थविचारधीरो बात्स्यो वसन्ततिलकं स बभाण भाणम् ॥ सभाग: सकल हृदयानुरजकः सुप्रयोग इति, अहमपि तमेव प्रयुचाना सामाजिकानुपतिष्ठे। अलङ्कारवती सूक्तिरभिनन्द्यगुणा सती। सभायां सरसर्वाक्यैः सन्तोषयति मे मनः ! किम् ब्रूथ ? तस्य तर्ककर्कशहृदयत्व कथमेतादृशमुक्ति माधुर्यमिति ? स्मृतिमभिनीय । भवन्त एव खल्वेवमादिशन्ति । तर्केषु कर्कशतराः स्युरथापि पुसां काले भवन्ति दवा कवितासु वाचः | दैत्येन्द्रशैलकुलिशं दयिताकपोले नाथस्य कोमलमुदाहरणं नखं नः ॥ पुनः कर्णन्दत्त्वा । किम्ब्रूथ ? साधु सम्यगुक्तम् ? "७ ?

·वसन्ततिलकम्। समुल्लासो वाचां सरसमधुनिष्यन्दलहरी. समुन्मेषवेधी सकलरसपोधोपजनकः । न केवामाधत्ते मनसि परितोषनवनवै- विलासरुन्मीलदिकचितमधूलीपरिमलः ॥ यदि तस्य कव: प्रबन्धः, सत्वरेण भवताभिनेतव्यमिति ? सपरितोषम् । सोऽयं चेत्कविरत्र सुन्दरगिरः सन्त्ये व तेषामसो मध्ये कापि वयं च नायरचनायाण्डित्ययारङ्गताः । भाणश्चेद्दशरूपकेषु मधुरस्तत्सर्वमास्तामियं सारज्ञा हि सभा किमन्यदधुना वाञ्छानुकूलो विधिः ? परिक्रम्य दिपाठवलोक्य साश्चर्यम् । मधुकरपरिमक्तमाधवीनां मलयसमीरविलोलमञ्जरीणाम् । कथयति मधुमासवासराणामुपगतमुन्मदकोकिला वनश्रीः । अपि च । मन्दानिलेन मधुरं परिनलितायाः पर्यायतः प्रचलदङ्गुलिपल्लवायाः । मञ्जुखरैर्मधुकररुपगीयमानं नाश्यं मनोहरमिदं नवमल्लिकायाः ॥ नेपथ्ये। साधु भरतपुत्र ! साधु। प्रस्तुतानुकूलवर्णनेन वन्दनीयोऽसि । अपितु नवमल्लिकेतिस्थाने वासन्तिकेति वक्त- व्यम् । अथ खनु त्रिभुवनविजयिनो मकरध्वजस्य विजयवैजयन्ती वसन्तसेनायाः कनीयसी भरताचार्यशिक्षितनिखिलनृत्यविद्या- प्रथमरङ्गाऽधिरोहणमहोत्सवसम्भावितनिखिलकुशीलवनिक- रोपगीयमाना नृत्यति वासन्तिका। वयमपि तदवलोकनाय त्वरिताः समागच्छामः । ।

·वसन्ततिलकम्।
सूत्र । श्रुत्वा सहवं । लयंतां त्वर्यताम् । अहमध्यमुना
भटङ्गारशेखरण
सम्भूय तथा महोत्सवमनुभवामि !
হনি নিষ্প্রান মালা।
।
ततः प्रविशति टङ्गारशेखरः ।
टङ्गारः। सवितकम्।
तालाबधौ तरलकुण्डलगण्डमूलं
दुवारधर्मजलधितपत्ररेखम् ।
तस्था मुखं तरललोचनचन्द्रिकाया
धन्यो विलोकयति तादृशमन्दहासम् ॥
समन्तादवलोक्य | अहो खल रमणीयता प्रभातवेलायाः ।
।
इदानी खल्लु।
मालिन्य परिदृश्यते हिमरची, मन्दश्रियस्तारकाः,
शीताः केचन सञ्चरन्ति कमलामादस्पृशो मारुताः |
आसीदन्ति च चक्रवाकमिथुनान्यन्योन्यमुत्कण्ठया
पादस्ताड़ितकैरवा मधुलिहो गच्छन्ति पद्माटवीम् ।
अपि च।
किञ्चिद्विश्लथकेशवान्तकुसुमाः, क्रीड़ाविलोलांशुका,
लुप्तालुप्त शरीरचन्दनतया लोकैकनेत्रोत्सवाः ।
सम्भोगश्रमविकलैरवयवैः सङ्केतशालान्तरा-
निद्राशंघकघायिताईनयना नियान्ति वाराङ्गना ॥

·वसन्ततिलकम् । ५ पुरोटवलोक्य सकौतुकम् । एष खलु हेषारवपरिकुपितवन- महिषविषाणकोटीपाटनभयचकितरथतरगविषमितरथचरण- संघट्टनविघट्टितविकटकटकधातुधूलीपुञ्जरञ्जित व पिञ्जर- वपुरुदयादिशिखरमारुढो भगवानंहमाली । दूदानी खलु । आपाटलैः प्रथममङ्गुरितैर्मयूखैरहाम्पतिः प्रथमपोलविहारिणीनाम् । सोठयङ्करोति सुरपुङ्गवसुन्दरीणां कर्णधु कल्पतरुपल्लवभङ्गालक्ष्मीम् ॥ किञ्च । तरुणान्दिवाकरमयूखमञ्जरीमरुणामशोशिखरावलम्बिनीम् । कमनीयपुष्यमनसा समाश्रितां मधुपो विडम्बयति मञ्जुभाषिणीम् ॥ सौरभाघ्राणमभिनीय सलज्जम् । सत्यं मधुकर दूवाह- मपि वासन्तिकाऽनुरक्तहृदयः परिभ्रान्तोऽस्मि । सत्यमशोक- मञ्जरीमेव भजते मधुकरी। सवितर्कम् । अधुना निखिलकु सुमहेतुना वसन्तेन भवितव्यम् । समन्तादवलोक्य । उद्देलपञ्चममुदञ्चितबालचूतमुद्दामकेशरमुदारसमीरयोतम् । उन्निन्द्रपञ्चशरमुल्वणकर्णिकारमुच्चैरिदं हि मधुवासरमा विरासीत् ॥ अहो रमणीयता वसन्तस्य । मन्दम्मन्दं मलयपवना मल्लिकासूत्रधारः पायं पायं मधुपरिमलं पाटलीकुमलानाम् । मध्ये मध्ये विरचितगतिमाधवीमण्डयानां क्रीडाखेदं हरति शनकै क्रीड़या सुन्दरीणाम् । अहो सार्वत्रिकता प्रेमानुबन्धस्य । उद्दामगन्धकुसुमस्मितशालिनीनामुद्यानचूततरवो नवमालिकानाम् । यापूरयन्ति मकरन्दरसैः खकीयैराकल्पितं कुसमयांशुभिरालवालम् ॥

·वसन्ततिलकम् । - अन्यताम्वलोक्य सकौतुकम् । अङ्गारश्रियमातनोति नितरामापाटलं पल्लवं धूमश्रेणिविड़म्बिनी पुनरसी नियाति भ्रङ्गावली । पुष्पाण्यत्र च संलुठन्ति कतिचित् स्पृष्टानि मन्दानिले शङ्क दग्ध मसी जगन्ति मदनः सन्तापयत्याभुगान् । अतिचिरस्थायी वैराग्नुबन्धः स्थावराणामपि । तथाहि, पादताड़नमशोकयादपाश्चिन्तयन्त इव हन्तुमङ्गनाः । मन्मथाय महनीयसौरभानप यन्ति खलु हन्त सायकान् । साश्चर्यम् । सर्वकषाणि कुसुमशरचापविजृम्भितानि । यतः, हालाखादकधायितैर्मधुलिहामालापवत्यः खरै- रन्तःपल्लवजम्भमाणसुमनःसन्दाहमन्दस्मिताः उन्मीलन्मकरन्दधर्मसलिलैरुत्कण्ठकाः केसर- राक्रीड़नववीरुधाक्षितिरहेराकोड़वाटी गताः । सर्वतोटवलोकयन् वसन्तातिशयमभिनीय !, निद्रितरसालगन्धेर्मुदितकलकण्ठमुग्धसंलापैः । किन्तः केवलमदनैः समयैरस्यन्दचन्दनसमीरैः ॥ पुरोटवलोक्य | कथमियमनवरतविहरमाणवरयुवतिचटुल- चरणमणिकटकरणितमुखरसौधवीथिका राजधानी। इयं हि । अनङ्गब्रह्मतन्त्राणामहराप णमेदिनी। कमलाकान्तशुद्धान्तकेलिचक्रमणस्थती । विभाव्य । शतमखनगरीमप्यतिशेते सकलगुणनिकरस- क्षेतशाला काञ्चीपुरी । जलनिधिसमाहतकतिपयजलमानुषी- मुखविकासवञ्चितचपलजनचित्तायास्तस्याः कियती गरीयस्ता । (HardPA ·वसन्ततिलकम्। अत्र हि! .. परिचविशुद्धवीणावेणमदङ्गादिवाद्यविस्ताराः। विख्यातरसिकविद्याः सर्वे खयमेव सिद्धसङ्गीताः ॥ अपि च । तत्रैको मधवानिह विजगणाः सर्वेऽपि रम्भापर मान्यास्तत्र परसहसमिह ताः कान्तरकाण्डर्जिताः । तत्रैको हि गुरुः कविश्च बहवस्तेटप्यत्र वर्हिर्मुखाः परिश्चन्द्रमुखैः किमत्र सदृशा मन्ये किमन्य गुणैः । सकलनगरसाधारणी किमस्या: सकलसुरनिकरतोषका- रिणी गुणश्रेणी। तथा हि, इह मखमतनिए पद्मयोनिः स च युनरत्र समुत्थिता मुकुन्दः । अमुमिह कलयन्ति केपि धन्याः पुनरयमत्र ददाति वाञ्छितानि ॥ पुरोठवलोक्य सकातुकोल्लासम् । सन्ततविरचितचटुलपवनेन वेपमानमकरध्वज-पटपल्लवसमुल्लसित-विटङ्कवाटिकाविशकर- मणिगण-खचित-वेदिकाविहरमाण-विविधक्टिनिचयविचार्य- माणसाङ्गानणतन्त्र विस्तारा बालकजनपरिचीयमानपरिवादिनी डमरम्मृदङ्गमुरजझझरीमुखरसुधाधौतविविधधवलमन्दिर-- निकुरुम्वनिर्जितनीहारहारहिमगिरिदिगम्बरसितरोचिरम्बर- सरिदम्बुकम्बुशरदखुदकुमुदकुन्दा वसन्तवीथी। सप्रत्यभिज्ञम् । घटङ्गारपद्यानिषद्या खल्वियं वीथी। इह खलु । कतिचन निवेश्य कामिनीनां मृगमदसौरभमेदुरे कपोले । मुकुलितनयनं मुखानि धन्या निधुवनसन्धिषु निर्विशन्ति निद्राम् ॥ सवितर्कम् । अत्र व खलु सुहृदनङ्गशेखरकललं चित्र-

·वसन्ततिलकम्।
लेखा, तावदेनां विलोकयन्नमुनैव मार्गेण गमिष्यामीति ।
वीथों प्रविश्य पावताठवलोक्य सकौतुकम्, सफलमद्य मंजातञ्चक्षुः ।
पश्चात्पीठनिघस्सया नखमुखैः पर्यायतः कुञ्चितै-
विसस्तां विनिकीर्य के प्राकवरीमाबद्धसीमन्तया ।
सख्या साकमुदीरितखजननीसम्भोगवातीसुधा
बाला सौरभशेषचन्दनवती बालातयं सेवते ॥
निर्वर्ण्य ।
शायदमणिमालं चन्द्ररेखाभिरामं
ललितपुलकजाल नच्यविन्दुप्रबालम् ।
वपुरनधममुष्या वक्ति कस्यापि यूनः
सुरतकलहलीलासूामागाभियोगम् ॥
कुशला खल्वेषापि कुसुमशरगोष्ठीषु | साञ्चय॑म् ।
मधुकरपरिभवकातरमासीदरविन्दमाननं तन्व्याः ।
अह ह विधिदुर्विपाकस्तत्र च परिभूतमलकरूपेस्तैः ।।
तावदेनामनुसृत्य गच्छामः | उपसृत्य पदान्तरे स्थित्वा ।
प्रत्यग्रचन्द्रलेख परिमलघागरागरमणीयम् ।
अव्यवधानमनोहरमगन्तव जयतु मदनसर्वस्वम् ॥
किम्ब्रवीघि किमब्रवीषि? धन्यः खलु भवान्न वमा-
लिकासङ्गेन, तत्र चाटकरणेनेति ? रम्भोरु ! मैवं वादीः ।
अन्तःकूजदुदारकण्ठमसन्मुञ्चेति लोलेक्षणं
प्रायः स्मेरकयोलमूलमम्मतप्रस्यन्दि विम्बाधरम् ।
आधूताङ्गुलिपल्लवाग्रमलमित्यानतितभूलतं
पोतं येन सुखं त्वदीयमबले सोट्यं हि धन्यो युवा ।

·वसन्ततिलकम्। है किंजवीषि? गच्छ गच्छ विदग्धः खलु भवान् व्यवहार- विद्यास्विति? गाठ्योड़ितपरस्पराधरं कण्ठगर्भितकपोलकूजितम् । अत्रपावरणमात्तसीत्कृतं विस्मरामि किमु ते रतोत्मतम् ? त्वयैव गन्तव्यमित्युक्त तावइच्छामि। पदान्तरङ्गत्वा साय॑म् । स्थित्वा विचित्रमणिशालिनि रत्नपीठे भाले गृहीतमुकुरा करपल्लवेन । कालेयपङ्कतिलकं परिकल्प यन्ती कैया समुन्भिवति काचन कातराक्षी? निर्वर्ण्य सप्रत्यभिज्ञम् | श्राः परिज्ञातम्, अनङ्गचन्द्रिकायाः कनीयसो कतिपयकालमस्मत्परिरम्भकलन तारावली । कथ- मियमचिरात् सम्यन्वयौवना जाता । तथा हि आयाति श्रियमञ्जसा नयनयोरम्भोरुहप्रेयसी सन्नाहः स्तनयोरयङ्कथयते सम्भोगयोग्यान्दपाम् । वैदग्धेन सहासिकां वितनुते वाचामियं प्रक्रियां मुग्धायाः पुनरैन्दवीन्न सहते मुख्यामभिख्यां मुखम् ॥ कथमियमस्यामेव वी.थकायामितस्ततः मञ्चरन्तमपि मामद्य विशेषतः सानुरागन्नालोकयति? भवतु एनामु प- सामि । उपसृत्य । अस्तु कुशलमाकल्परचनायाः ? लोके कलङ्कमयहातुमयं म्गाको जातो मुखन्तव पुनस्तिलकच्छलेन । तत्रापि कल्पयसि तन्चि ! कलङ्करेखां नार्य : समाश्रितजनं हि कलङ्कयन्ति ।

·वसन्ततिलकम् । ? ? । सादरम् । किंब्रवीघि ? कदाचिद्विशदमतयोऽपि भ्रमन्ति खलु घण्टापथेषु, यदस्मदावामदोघेण स्वप्नेऽप्यचिन्तनीयामि- माखीथीमागतोऽसीति ? सपरितोषम् । सफलमद्य संजातं श्रोत्र', यदमन्यक्षराणि श्रूयन्ते। कुतः पुनरियं शिक्षिता वैदग्धी ? यदात्मदोषमन्यत्र समारोपयसि ? किमेनन्न सम्भा- वयसि ? किन्न पश्यसि मामस्यामेव वीथिकायामनवरतसञ्चा- रिणम् । अथवा कुतस्ते दोषः प्रेमशालिन्याः ? अपितु यौवनमदमेदुराया दृष्टेः या पुनरग्रतः स्थितमपि वस्तु न विषयीकरोति। अपि च । कपटानुरागकौसीदिकः खल्लु वेश्याजनः । तथा हि! अालापैर्मधुरैश्च काञ्चिदपरानालोकितैः सस्मिते- रन्यान्विश्चम कल्पनाभिरितरानडैरनोज्ज्वलैः आचारैश्चतुरः परानभिनवैरन्यान् भुवःकम्पने- रित्य कांचन रञ्जयन्ति सुदृशो मन्य मनस्त्वन्यथा ॥ -- श्रुतिमभिनीय स्वगतम् | आः कष्टमनपराधिनमपि परि जनमतिनिष्ठुरनिर्भर्मयन्ती नीचवृद्धवर्द्धको समापतति । प्रकाशम् | यदि मनसि न रोचते, वयसेव गच्छामः । क्रद्ध- जरतीरूपेण कृत्यामुत्पाद्य किमस्मानु जयसि । सप्रणयकोयम् । किं नोघि ? किमात्य रे कितव ? साधु सम्यगुक्तम् । अय- स्कारवाटिकायां सूची विक्र यवत् किमस्माभिरूपालभि । गर्भदासवदलङ्कारमाऱ्या दाम्यमाचरन्तं भवन्तमस्यामेव वीथिकायां कथनाम न दृष्ट वती। किमेतेन गतमखिन्न- ·वसन्ततिलकम्। ११ तथाप्यस्याः । ! भास्तानाम | प्रलपतु जरती त्वां यत्किञ्चिदत्रै वाद्य त्वया स्थातव्यमिति । सोल्लासम् । परमनुगृहीतोऽस्मि । श्रमजलपरिपत्रलेखं श्रवणसमाकुलकुण्डलाभिरामम् । मुखमिदमुदितस्मितन्त्वदीयं मुजरभिवाञ्छति वीक्षितुम्मनो मे ॥ कामुकजनसुखकालरालेरग्रतः स्थातु- मशक्को, गामि गृयतामाशी:, अथवा किमाशीवादेन ते सर्वाशिषामुपरि वर्तमाना मानायाः ? पदान्तरे स्थित्वा । श्राः कष्ट- मग्रत एव जरती। सक्रोधम् । मामियं पिशाचमुखी तर्जन्या तर्जयन्ती किं प्रलपति। “रे रेधूर्तजनधौरेथ दरिद्रचूड़ामणे ! कृपणजन ! मूर्धन्य- वार्द्धकिनेयभगिनीभुजडुजीणष्ट्र ण निहत्य निष्काशितोऽपि शङ्काहीनः पुनरपि समागतोऽसि ? रे मानहीन ! किमित्वं सुलभा तारावली? किन्न पश्यसि जात्यन्धपण्यकलत्राणि विक्रीय पायकलत्राणि परिपालयतो भाग्यपुरुषान् ?” एतत् किं कुछटोपाध्यायशिक्षितकुटिलविद्यादशनस्थानम् ? "प्रति- श्रुतं धनमदत्त्वा न गन्तव्यम् ।” सो गस्मितम् । श्रुतानि श्रोत- व्यानि, यदि सन्त्वन्यानि कर्णाटतानि, तान्यपि कथय । सक्रोधसम्भमं क्षुरिकामुद्याय। अरे नीचवृद्धवर्द्धकि ! किमुपा ध्यायमपि स्पृशसि ? ताराबलीमुद्दिश्य । पञ्चषाणि परुषभाषि- तानि सोढ़ानि, इतः परं यदि ब्रूया अनया टपणखामिव कास्वा गच्छामि। “गच्छ गच्छ हीनजन!” देहि मे हारंजानासि मे हस्तमिति सधैर्युनिष्क्रम्य । साश्चर्य म्। कथमपि काल- सर्पमुखानिष्क्रान्तोऽस्मि । सखेदम् । अनङ्गवीरक्षेत्रमनयैव ?

·२२ वसन्ततिलकम् । दूषिता लारावली । सविमर्वम् । कथम स्यामुत्पन्नापि सकल- भुवन करत्न तारावली। यहा शम्बूकजातिरपि किन्न प्रसूते मुक्ताफलं शक्तिः । कर्णन्दत्त्वा । किमिह कल कल व श्रूयते पौराणाम् ? पुरोठवलोक्य । तावदेनामापतन्तीञ्चन्द्रसेनां गच्छामि । सखि चन्द्रसेने! कोऽयं कोलाहलः ? किं ब्रवीषि ? चित्रवति चत्वरे शूरसेनवीरसेनयोश्चरणायुधयोयुद्ध प्रवर्त्तत इति। परमसम्भमपरा भवन्ति पौरा इति । तहि अयमपि समागत्य पश्यामः। कथमुपक्रान्त एव ते क्रूर धारचरणशस्त्रयोश्चरणायुधयोः कलहः । सपिरकम्पम् । तुण्डेन खण्डयति तूर्णमुपेत्य वेगात् पादेन हन्ति परिहृत्य परप्रहारान् । पाव परिभ्रमति पश्यति चावकापूर- मुन्नम्म्रचूड़मुपसर्पति ताम्रचूड़ः ॥ पश्चान्न याति न च याति पुरः प्रमादात् पार्श्वन याति चरणायुधसावभौमः । वामेन केवलमसी चरणन पूत्रो- माला निहत्य मुङस्थितकण्ठनादः ॥ अपि च। अग्रे पक्ष्यलकेशरामभिमुखं ग्रीवां प्रसा-यतां लालत्तारकताम्रलोचनपुटा रोषाधिको कुक्का टौ। चूड़ाखण्डनतीर्णशोणितरणं दुर्वारपक्षारवं पर्यायेण कृतोत् ग्लति प्रहस्तः पादैनिबद्धक्षुरैः । ॥

·वसन्ततिलकम्। तदनयोः परखरातिशायिनोजयपराजयौ पौरमुखा- देव जानीमः। तगन्तव्यमेवास्माभिरविलम्बितमिति। कति चित्पदानि गत्वा सकौतुकम् । सफलमद्य जातञ्चक्षः यदिदानीम्, मन्दस्मितम्मधुरकुङ्कमपत्रलेख माणिक्यकुण्डलमनोहरगण्डभागम् । मुक्ताकलापपरिचुम्बितकर्णमूलं मार्गे पुरःस्फुरति मन्मथभागधेयम् ॥ निवर्ण्य। कथमियमाकतिरस्यान्नगOमितःपूर्वन्न दृष्ट- चरी श्रुतचरी च । तथा हि । कर्णे त्सङ्गविसर्गिणी नयनयोः कान्तिर्वसन्तोत्पलं लाक्षासम्ममनिय॑ये क्षमधुरं लावण्यमेवाञ्चति । हारोठस्याः स्मितचन्द्रिकैव कुचयोरङ्गप्रभाकञ्चुकी तन्वयाः केवलमङ्गहारमधुना मन्ये परं भूषणम् ॥ साश्चर्यम् | कथम व साक्षाभगवती मातङ्गी मतङ्गकुल- ललामभूता मङ्गीतजनाभूमिः सकलकलाकलापप्रवीणा वीणावती? वेशीवल्लितबालकेन कदलश्रेणीमनोहारिणी वीणा पर्व मीलिताईनयनं व्यापारयन्ती नखान् । मुक्तावेशितकर्ण पबवलयामुग्धस्मितालङ्कता सङ्गीतं वितनोति तत्परिसरे तालानुकारस्तनी ॥ तावदेनामायान्तों कान्तिमतों पृच्छामि । सखि कान्ति- मति ! कैषा वीणावत्या मह वीणामुपगीयमाना मीमन्तिनी? किं ब्रवीषि ? "भाव ! भवानपि किन्न जानाति ? अस्मिन्नगरे ।

·वसन्ततिलकम्। बसन्तयाजी नाम कश्चिदिप्रो वर्त्तते । स कदाचित् पुत्रमव- लोक्यास्मिन्नगरे सत्यव्रतक्षेने पुण्यकोटिच्छायायां भवता यष्टव्यमित्यब्रवीत् । सोऽपि नाहमिष्ट्वा भवता सह सुरनगर- वेश्यावाटिकासु कलहमहापातकमनुभवितुमिच्छामि। केव- लमस्यामेव नगासेतासु वेश्यावाटिकासु पय्यटामीति यज्ञार्य सम्पादितार्थजातमादाय सत्वरमेतामेव वेश्यावाटिका संप्राप्त इति ।” साधु विप्रकुमार ! साधु ! सम्यङ निश्चितार्थो- रमि। वारसुन्दरीमुद्दिश्य वषट्कारपूर्वकं व्यत्यागमाचर- तस्ते यज्ञकलं सिद्धमेव। यूनामनङ्ग यजतां विशाला शाला च लीलाम्टहचन्द्रशाला । गात्राणि पात्राणि विज्ञासिनीनां, मध्यञ्च वेदी, भणितानि मन्त्राः ॥ ततस्ततः । किं ब्रवीघि ? "अथषा तस्य धर्मपत्नी पतिव्रतानां पत्युरनुसरणमेव परमो धर्म इति स्वयमप्येतां वेश्यावाटिकां प्रविश्य वसन्तकलिका नाम भूत्वा वेश्याधर्मेण वर्तत इति ।" सपरितोषम् तर्जनीमाघूर्णयन् । साधु बुद्धिमति ! साधु, सत्यं धर्मपत्न्येवामि। सद्य एव पत्युरनुसरण फल प्राप्तासि । यच्छोत्रियवेतालविधीयमानस्त्रानोपवासादिविविधदुःखभाज- नमात्मानमविधाय मनोरमान् भोगाननुभवन्ती सुखेन व- तसे । तावदेनासुपसर्पामि । सकौतुकमुपसर्यन् सविनयमुत्याय। वीणावति ! किं ब्र- वीषि ? “तिष्ठ तिष्ठ महाकुलीन ! तत्रैव स्थित्वा यदि कथय कथनीयम् । नाहमुत्सर्पणयोग्या दुष्कुलेति ।” सखीदझिं ब्रवीषि ? ब्रह्मसूत्रमवलोक्य खगतम् । “रे महापातकिन् ! किमत्राप्यस्मान ? ।

·वसन्ततिलकम्। १५ । पिनयति?” प्रकाशम् । को नाम कुलदोषः स्त्रीरत्नस्य ? स्त्रीरत्न' दुष्कुलादपि। सखि वीणावति ! वसन्तकलिकामुखमवलोक्य भूयोऽपि कि ब्रवीषि! "न के वलसेतावत्, प्रियसखी पुष्पिणीच;" इति प- रित्याज्या किं मधुपवृत्तीनाम् ? इत्युपसृत्य । किम् ? “अस्माकम- प्य पालम्भः?" वसनपल्लवेन कुचकलसमाच्छाद्य सरभसमुत्तियन्ती वसन्तकलिकामुद्दिश्य । तिष्ठतिष्ठ तथैवास्तु । युस्मानुद्देजयित किमस्मदागमनम् ? निर्वये सोल्लासम् | नश्यहलित्रयनवीकृतरोमरेखं वक्षोजभारवहनासहमध्यभागम् । उच्छासि नीविहननन्तव तन्धि ! जीया- दुस्थानमुन्नतनितम्बनिरुद्धवेगम् । पुननिर्वण्य । पादइयञ्च तव पल्लवनिर्विशेवं वक्तञ्च वञ्चितम्टगाङ्कमिदं त्वदीयम् । कर्णातिलनियनं कमलाभिरामं त्रैलोक्यमोहनमिदन्तव रूपमेव ॥ साचीकृतस्मितम् । कलत्राचारो वा कामचारो वा यत्- किञ्चिदस्तु, त्वयाहं विहर्तुमिच्छामि । किं ब्रवीषि ? “भवतु यः कश्चिदाचारः, महापुरुष ! पुष्पिणीति जानन्नपि किमेव ब्रवीषौति?" सवितर्कम् । पण्यस्वीप परस्त्रीषु युष्पदोषो न विद्यते ।

·१६ वसन्ततिलकम्। ? न तासु कुलदोवो वा, कुलस्त्रीणान्तु तावुभौ ॥ तत्पष्यिणीगमनं धर्म एव । किं ब्रवीषि ? “नत्तवैव धर्मों, नास्माकं, गच्छ गच्छ, सर्वतः मंचरन्ति राजपरुषा इति ।" खगतम् । सुब्राह्मणि ! किमद्यापि ते धर्मानुरोधः ? प्रकाशम् । किमस्मान् राजापुरुषव्यपदेशेन भीषयसि ? यथेष्टं कथ्यताम् यदि रहस्यं, क्यं साधयामः। वीणावति! वसन्तकलिकामयवार्य । किं ब्रवीषि ? “सुविदग्धजनमूर्धन्य ! पकिमन्यत्कथ्यने रहस्यं, भवन्तमेषा वद्धाञ्जलिविज्ञापयति, श्वः परश्वो वा मयि स्नाता- यामागन्तव्यमिति ।” सानन्दम्। यदि प्राणवन्तो वयमन- ङ्गव्यथां निस्तीर्य, सत्यमागच्छामः । सवितर्कम् । कामुककालभुजङ्गी कन्दोद्यानसारङ्गीम् । कमिह कनकनिभाजीमनामङ्गीकरोमि तन्वङ्गीम् वीथीमवतीयं परिक्रामन् पुरोठवलोक्य सकौतुकम् । विकट. पदविन्यासमुखरलोहनूपुरः कणलम्बमानधत्तूरकुसुम: कक्ष- निहितभुजङ्गपेटिकः करकलितकालायसवलयजातो विवि- धौषधरसकषायगन्धिकलेवरः साटोपरचितविविधदेशभाषा- मुखरः कश्चिदाहिण्डिक दूतएवाभिवर्तते । साश्चर्याम् । करण बौषधकवणेन कृताञ्जलिः सन् गुरवे नरेन्द्रः । विभावयन्नात्मनि वैनतेयं भुजङ्गमाकर्षति पेटिकायाः ॥ सभयकौतुकम् । फूत्कारमुद्रिति भूतलमेव हन्ति मूनी मुकुन्दपदपङ्कज मुद्रितेन । ।

·वसन्ततिलकम् । are भोगे हतः पुनरुदञ्चितपूर्वकायः । करन पश्यति नरेन्द्रमहा भुजङ्गः भुजङ्गनिर्वर्ण्य । अयि भुजग ! महेशो भूधितस्त्वत्कुलीने- रपि वहसि धरित्रीमात्मनो मौलिभागे। किमपरमिह लक्ष्मीकामिनत्वं हि पौर सुरतकलहलीलासाक्षिणी केलिशय्या ।। तावदेनं मोचयामि । भो भो माहेश्वर भुजङ्गोपजीविन् ! कण्ठे हारो मणिविलसितः कङ्कणं च प्रकार मञ्जीरश्रीचरणकमले मालिका मोलिभागे। शाम्भोरिस्थ सकालमपि सङ्ग घणं पन्नगोव्यं भूयोऽप्यासीत् त्रिपुरविजये प्रस्तुते चायमाझे । तदेवं युस्मत्स्वामिनः परिकरभूतस्ततो मुच्यतामयं महानाग: । यत्किञ्चित्पारितोषिकन्ते दास्यामि । आका लक्ष्य बध्वा । किं ब्रूथ ? “न मोचनीयोव्यमस्मद्रोमावलीकान्ति- चौरो भुजङ्ग इति।" मोत्यासम् । स्वभावः खस्नु भवतीनां भुजङ्गनिरोधः, तबध्यतामयञ्चौरः। शैशवेऽपि साधारणस्त्री- णामसाधारणी खलु व्यवहारवेदग्धी । पदान्तरङ्गत्वा । कथम- व कन्द कविहारमातनोति तरलहारा हारावली? एषा । बनाति केशनिचयं लथमाल्यबन्ध स्थाने निवेशयति भूषणमन्तरन्तः ।

·१८ वसन्ततिलकम् । ? कालयपततिलकच करोति भाल चित्राण्यथापि मणिकन्दुकताड़नानि ।। गोमुत्रिकासु कुरुते भुजगस्य लक्षी चक्राकृतिं भजति मण्डनकल्पनेषु । रेखाकृति ब्रजति संप्रति वीथिकासु चित्राणि हन्त मणिकन्दुकचेषितानि । तावदनया संलपामि अनवरतम् । हारावलि ! मुखकमल- मानात मुत्यतन्तङ्कन्दुकम् किन्ताड़यसि ? किं ब्रवीधि ? "भवादृशोचितं वदनकमलमाघ्रात कोऽसौ पतित इति?" साधु हारावलि ! साधु ! चिरं निर्वर्ण्य । संवीक्ष्य कन्दुकविहारसमाकुलाया धन्यान्यमूनि मणिकुण्डलताण्डवानि । तानि स्मरामि तरलाक्षि ! निराशानि भोग्यानि ते सुकृतिभिः पुरुषायितानि ॥ किं ब्रवीषि? "नायमवसरस्ते नमालापस्य, गच्छ गच्छ कन्दुकविहारस्थ किमन्तरायोऽसीति ?” तर्हि गमिष्यामि । पुरोठवलोक्य सपरिहासम् । कक्षे वहन् किमपि पुस्तकमात्तदण्डः प्रत्यङ्गुलीविवरभासुरदर्भजालः । कोटप्येष जीर्णवसनः कुटिलोईपुगडो वेश्याग्रह विशति निस्त्रयमग्रजन्मा ॥ सपरिहासम् । समस्तपौरजनखस्तिवाचको दाक्षिणात्यो देव राजभट्टोऽयमुत्तमदानार्थं परिभ्रमति। सखेदम् । प्रय- ·वसन्ततिलकम्। १८ मित्यं संचिनोति, अस्य भाऱ्या तु सर्वमन्यस्य दत्त्वा व्यभिचरति । श्रुतिमभिनीय । हांग्रेष्वनुकलघट्टितो ग्रहाणा- मास्कन्दनिव हरिताच सन्धिबन्धान् । निलः कथमपि निर्गत गवाक्षा- दीथीघु प्रसरति पौरघोष एषः । परितोऽवलोक्य । श्राः कष्टम् । पलायन्ते केचित्यथि शिथिलधम्मिल्लवसना: प्रलीयन्ते केचिद्वनवलभीभित्तिनिकटे। पतत्यन्ये भूमा भयपरवगैरडि भिरमी मनः कम्य धत्ते मम च तव कश्चिदनतिकरः । किनिमित्तमिति तत्त्वतो न कश्चिज्जानाति । केवलं सर्वे धावन्तमनुधावन्ति। समभमम् करसंज्ञया कलकलन्नि- वार्य तोत्रमादाय त्वरितमाधावन्नाधोरण: क्रुद्धः किं ब्रवीति? “रेरे पौराः पलायध्वं गन्धदिपो गन्धदिप इति ।” सभयकौतु- कमग्रतारवलोक्य । मन्द प्रयाति मदविहलमीक्षमाणो मार्ग परिवमति याति नित्य भूयः । वेगेन धावति विलोक्य जनं पुरस्ता हावन् परिभमति गर्जति गन्धहस्ती। याकाशे सभयकौतुकम् व्यग्रताठवलोक्य लक्ष्यं बवा। मदन- मचरि! किं ब्रवीषि? “सोऽयं कुञ्जरापसदः किमस्मानुप- धावतीति ।” सात्यासम् ।

·वसन्ततिलकम्। कुचकलशविलासैः कुम्भलोलां वहन्ती विरचितकर शङ्कामूरुणा मन्थरेण । मदपरवधामस्मिश्चत्वरे सञ्चरन्ती- मनुसरति गजवामात्मनो हस्तिनीति ॥ सोद्धगम् । सन्निग्टय चरणेषु नोदनात्ताड़यन भुवि पलायितयौरान् । कन्धराकघणकम्पितसौधो मत्समीपमुपसर्पति हस्ती ॥ --- ततः स्थातुमयुक्तमस्माकम् । .. कुपितं च महीपालं कुञ्जरं च मदालसम् । अतिदूरे परित्याज्यमामनन्ति मनीषिणः ॥ साश्चर्य्यम् । अन्य निरङ्कशविहारिणः पुरतः स्थित्वा कि- मपि भावयन्नाधोरणवृद्धः किं ब्रवीति ? “रे रे निषादिनः ! सिंहपटङखलसिंहमुद्या तावदेन स्थिरीकरोमि, निय- हीतमागत्य दन्तयोः सिंहपटं सङ्कलय्य टङ्खलया चरणयो- निबध्य च निःशङ्कमारुह्य कारागृहं नीयतामयं दुष्ट-गज इति” साधु यान्त्रिक साधु। कुम्भेन कुचसौभाग्यचोरमेनं म्टगीदृशाम् । यक्त काराग्टहन्नेतु कृत्वा निर्गलबन्धनम् ॥ कतिचित्पदानि गत्वा श्रुतिमभिनीय, सादरं शिरस्यञ्जलि । घटयन् । दृप्यदानवदोर्विवर्तितमहामन्थानशैलस्थली- घोराघातविघूर्णदर्शवपयःकल्लोलकोजाइलः ।

·वसन्ततिलकम् । २१ ? श्रीमत्कुञ्जरौलशेखरमणेवस्य काञ्चीपते- मन्दं मन्दमुदञ्चितोटयमधुना मध्याह्नशंखारवः । सरभसमुत्य चरणमूर्डञ्चावलोक्य । कथमयमवलम्बित- मम्बरतलमध्यवर्ती सम्वृत्तो विकतनरथः ? अद्य खनु ! विदलयति शिरो मे भानुरूद मयूखे- दहति पदमधस्तान्मेदिनीपांशुजालैः । यमिदमतिशीतं दृश्यते दुनिवार मनसि यदयमुच्चैज म्भते मन्मथाग्निः ॥ पुरोटवलोक्य । महानयमुत्सवो लोचनयुगलस्य । यदि- दानीम, बलान्पुरमञ्जुनादमुखरं निर्गत्य लीलाग्दहा- दुषणस्यन्दिकुरङ्गनाभितिलकैरुट्रासिफालस्थलाः । क्रोडाक्लप्तनवातपत्रमतुलं चेलाञ्चलैच्छिते- मन्दं मन्दमिमाः प्रगन्ति सुदृशो मध्याहसेवोत्सकोः । सनिर्वदम् । अम्भोजबन्धुरिति भानुमिमाच्च भूमि सर्वसहति कथयन्ति मवैव लोकाः । वक्ताम्बुजं ग्लपयति प्रथमो बधूना- मासां परा न सहते चरणार्यणञ्च ॥ कथमस्मत्प्राणापहारिणी हारिणी? किं ब्रवीषि ? “धूर्त ! बमातपेतावनच्छ, विश्राम्यतां गृह एवेति ।” सोत्प्रासम् । त्वदर्थ मनुभूतकामानलस्य मे कोऽयमातपो नाम ? | श्रुतिमभिनीय ।

·२२ वसन्ततिलकम्। ? ? व्याकुर्वन्नुपाध्याय व श्रूयते रेवती चन्द्रशालायां, तदयुक्तम्- पाध्यायमतिक्रम्य गन्तम् । एवमुपसंगृह्य यावदावर्त्तते वासरो गच्छामि। एकहस्तमुत्तंसयन् । उपाध्याय ! नमस्ते। किं ब्र- वीघि ? “अनङ्ग विद्यापारङ्गतो भूयाः, क्षणमिहास्वतां। विहितो भवान् समीचीन एवावसर इति।” यदाज्ञापयन्ति गुरव इत्युपविश्य कोव्यमवसरो व्याख्यानस्य? व्याख्याताः किं जाति- भेदाः, व्याख्याता किमर्द्धचन्द्रादिवैचित्री? किं विन्दु विन्दुमाल- योरन्तरमालोचितं ? किमुक्तान्युत्तानकरणादीनि ? दत्ता किं क्षीरनीरयोस्ति लतण्डुलयोविवेके दृष्टिः ? दृष्टं किमविधमौ परिष्टकं ? किं ब्रवीषि? "शेखरः खलु भवान् श्टङ्गारविद्यायाः । तात ! व्यतीतः खल्ववसरस्तेषां, पट चूर्णीकृतं तत्सर्वमेतैहिज- मर्द्धन्यैः । इदानों सकलसुखसाक्षात्कारक्षमलक्ष्मीशप्रभृतिभि- रिदमेव सेव्यते” इत्यस्यैव सर्वातिशायित्वात्तन्मोचे परमं सुखं निर्वाणं हि महत्सुखमित्यादिभिरभिनवयौवनमदललितका- मिनीनितम्बविम्बसुदुकुलमोक्षभाविसौख्यमेवाभिधीयत इत्य- स्यैव स्वसंवेद्यपरमानन्दस्वरूपसुरतसौख्यस्य मोक्षसुखत्वं प्रतिपाद्य तदनगोपासनमन्तरेण न घटत इति वादा: क्रियन्त दूति । सानन्दं शिरः कम्पयन् । शतमप्यतु कर्णानां सहस वास्तु चेतसाम् । तथापि त्वदुपन्यासं कः पुमानवधारयेत् ॥ तहि शान्त वायमातपः, साधयामि । मन्नाखेन वसन्तसेना भवन्तं विज्ञापयति “भवद्भिरप्यु पागन्तव्यं वासन्तिकारथोत्सवा- येति" नाटितकेन सौधादवतीर्य। परिक्रम्य पुरोटवलोक्य ।

·वसन्ततिलकम । . कक्षाबद्धकृशोदरेण वयुषा खड्गं मुजः कम्पय- छिक्षामेघ गतागतैः प्रकटयन् शस्त्रग्रहे भूयसीम् । व्याकुर्वन्ति च वीरवादमधिकं विस्तीर्णवक्षस्थलो वीरः कश्चिदलङ्करोति विशिषां वीरैरनेकैतः ॥ ससम्भमम् कलकलानुसारी पृष्ठताठवलोक्य । कथमत्रापि । बलान्मुहुर्जय जयेति वदशिरच्चैः परिर्वता विजयडिण्डिमचण्डनादः । मोहत्तिकेन निरतश्चरणात्कञ्चित् । खड्गी समालपति कश्चिदुदारवेशः ॥ कथमेतज्जानीमः | तावदेनं पृच्छामः | सखे रङ्गनाथ ! किनिमित्तमेतयोयतिकरः ? किं ब्रवीषि? “किमन्यनिमि- तोऽयं गणिकामन्तरेणेति ।” सबहुमानम् । तहि युक्तमेव सा ख- त्वेषा भवता दृष्टस्य प्रातिवेशिकस्य कुवेरनाम्नो वणिक्- श्रेष्ठस्य कनिष्ठदारा तारावली वशीकता। किं ब्रवीषि ? “विदग्धः खलु भवान् वशीकरणविद्यासु, त्वदुक्नोपायेन वशी- कृतैव, तथापि मा किं करोतु वराको, गुरवः खलु निगडंकुल- स्त्रीणाम् । तथा हि। काणापि विडम्बनं पररहे श्वश्रून सम्मन्यते शङ्कामारचयन्ति यूनि भवनं प्राप्ते मिथो यातरः । वीथीनिर्गमनेपि तर्जयति च क्रुद्धा ननान्दा पुनः कर हन्त गीदृशां पविग्रहं प्रायेण कारागृहम् । किन्नाम दुष्करंदैवस्य । सा कदाचिदभिनवजलदसम्भार गम्भीरे सायं परिभवति भुवनमन्धकारे मयि च भक्का गृहीत- ·वसन्ततिलकम् । साम्बूले पर्यङ्कमारोहति सा वरारोहा हि कक्ष्यायां वसन्ती प्रद्यामिदं पठितवती। नाथो मे विपणिंगतो न गणयत्येषा सपत्नी च मां व्यक्ता नामाह पुष्पिणीति गुरवः प्राप्ताग्रहाभ्यन्तरम् । शय्यामात्रसहायिनी परिजनः श्रान्तो न मां सेवते स्वामिनागमलालनीयरजनी लक्ष्मीपते ! रक्षमाम् ॥ इति श्रुत्वा लब्धावकाशा मामेव प्रार्थयते, चिरकालप्रा- र्थिता वरवर्णिनी इत्युत्तरीयमुत्सृज्य समुल्लवितप्राकारे मथि विशति गृहाभ्यन्तरम् । हस्तेनाकुल फङ्कणे न ललितं केशेषु मां ग्टहती शाय्यायां विनिपात्य रेशठ ! चिराल्लब्धोऽसि दैवान्मया। त्वामद्यैव निहन्मि धूत ! चिकुरं मुञ्चेति संलापिनी- चेठाभिश्चलकुण्डलाभिरुपरि क्रीड़ां वितेने बधुः । पायेण पराक्रमं विदधती प-कुलैः कुन्तलैः श्रान्ता वक्षसि मालिकेव परिता सम्मीलिता क्षणाः । मा मा मुञ्च म्टतास्मि मईय समारोति दीनाक्षर जल्यन्ती भ्शमाकुला रसवती भुक्ता मया कामिनी । सबहुमानं तर्जनीमापूर्ण यन् । सखे ! साधु सृङ्गारशेखरस्य मित्रमसि, श्टणु तावदेनामपि कथां, कति वा न सन्ति भवि कामिनीरूपाणि रत्नानि । कदाचिदहं रङ्गराजाभिवन्दनाय रङ्ग नगरीङ्गतवान् तत्र कदाचिदम्बरललविहरदमरपुर- युवतिकरकमलगलितमन्दाकिनीकरकारविन्दसन्दोहकातर-- मधकरनिकरावलोकिते क्षीणनेजसि चरमगिरिशिखरमव- HARATPATRA ·वसन्ततिलकम् । । ૨૫ .. तरति बन्धूकबन्धुरे कमलबन्धौ, मन्दमन्दमपहतयुवतिमाने मदनकृतब हुमाने वहमाने मलयगिरिपवमाने, पायवीथि- कायां जातिचम्यकादिपुष्पाणि तरुण केतकीदलद्राधीयांसि ताम्बूली दन्नानि च समादाय चमत्कारिभिरुदारवेषैरशेषभा- पागीतिनीतिचतुरैः साट्टहासमन्योऽन्यमाकलितकरतला- स्फालनैः पीठमर्दक्टिचेटविदूषकप्रायः कतिपयैः सवयोभिः महायमपि चरति वेश्यावीथ्याम् । सोधस्थले चरन्ती चरणसमालोलचारमञ्जीरा। काघि कमनीयमूर्तिः कनकशलाकेव कामिनी दृष्टा । सपुलकोत्कम्पम् । तत्स्मरणभद्यापि मां व्यामोहयति । तिष्ठन्तु सर्वे यि तदावयास्तन्मुडम खालोकनबइटष्णाः । मुहर्तमन्तःकलहायमानाः परस्परं सम्मीलिताः कटाक्षाः ॥ वयस्य : किं तवापि गोप्यमस्ति ? ततः कथकथञ्चिनिवास- मागत्य ताव लादपि विषतरुपल्लवानि बहु मानयन्, श्राहा- रादपि हालाहालमात्मानुरूपमाकलयन, निष्ठरप्राणभारा- क्रान्ततया शरीरमपि धारयितुमक्षमः, प्रतिक्षणमतिविकल:- कनामात्रमपि कल्पकोटि वदतिवाहयितुम्, अभिनिवेशेन तेषु तेषु मनोहरेषु दीर्घिकास्थानेषु धारादृष्टिगतधन दूव पिशा- चाविष्ट व तिरश्चामपि दयनीयावस्थः परिभ्रमन्, वीणावादेन गोष्ठिकाम विम्टशन् वाणीम्मधुस्यन्दिनीं क्रीड़ासौधगतानि तानि कलयन दृष्ट्वा च हंसीकुलम् । कोकबन्दविलोकनेन कुचयोर्य म्मञ्च तस्याः स्मरन न क्वापि स्थितिमन्वभूवमिति तचिन्ताकुलः सर्वदा । ३ ·६ वसन्ततिलकम्। एमतिकामति काले, कदाचित् किल विरहिजनमीन- ग्रहणार्थमुन्ष्टकनकसूत्रानुकारि संहरति धीवर इव सवि- तरि किरणजालमपरपक्षक्षपाकर दूव दिने दिने क्षीयमाणो विरहवेदनानिवेदनोचितं कमपि जनमनालोकयन्नपारशो- कसागरनिपतितो निस्तारमपश्यन्, तस्या गूढ़पातकिन्या वा- "श्रवणोपायमप्यजानन मरणमन्तरेण का गतिरस्माकमिति निश्चित्य हृदयगतप्रेयसीस्तनभरनिःसह इव भङ्गरमात्मानं कथङ्कथमपि धारयन्, विरहविसंठुलैः पदे दीयसि निर्जने जीर्णमालगृहे कर्पूरलिकुचपाणिरवतस्थुषम् । अत्रान्तरे कापि कापालिकलिङ्गधारिणी “क: कोऽत्र देवीगृहे ?” इति ससम्भममधिक्षिपन्ती प्रविश्य देव्या वामभागे करतलगलित- कर्पूरलिकुचफलमवनितल-पतितमज्ञातकेशावसनमतिकमले महति वाव्यपूरे प्लवमानमवलोक्य ता दारुणामवस्थां स्वयम- प्यनुभवन्तीव कराभ्यामुत्थाप्यमान स्तैस्तैरुपायैराश्वास्य, “कुतः को भवान्? किमर्थमेतादृशीमवस्थामनुभवमोति” मामप्राचीत् ततः कथङ्कथमपि निरुद्ध्य कण्ठरोधि वाष्यम्, “अम्ब ! निम्- कारणवत्सले ! तदिदं परीवाहः खल्लु कूलभेदिनो महातटा- क य, यदन्यस्म निजदुःखनिवेदनं श्रूयतान्तावत्, सोऽहं काञ्चीपुरनिवासी गर्भश्वय्यदुर्ललित: पित्रा सह कलहायमानो वात्सल्य न पदपतितां रुदन्तीं मातरमप्यवधूय श्रीरङ्ग- राजदर्शनार्थमिमानगरौं प्रविष्टः । कदाचिदस्ताचलशिखर- चुम्बिनि रविविम्ब विम्बत्विाष, सोऽपि कश्चित् सवयोभिः सह वेश्यावीथिकामापतन्त्रहमेव क त्याश्चिद्गूढ़पातकिन्याः कटाक्ष- !

·वसन्ततिलकम्। २७ वागरिकावलयपतितः फलमेतादृशमनुभवामि, नाद्यापि निस्तारञ्च पश्यामीति" मयि वदति सा कार्पटिका किमपि रत्नमादाय “सा महापातकिनी मन्मुखेन भवन्तं विज्ञापयति, 'नेदं शिलाशकलमिति मन्तव्य, किन्त युभद्गुणगण क्रीतम- स्मञ्चेतः इति अर्पितवती।" तदहमारचिताञ्जलिः कराभ्या- मादाय रागपेशलं प्रेयसीहृदयमित्र मदाकारगर्भ सुचिरमा- लोकयन् आनन्दविस्फारितेन चक्षुषा तामवोचम् । “अब ! किमित्यपदीयते ? महामूल्यमेतद्रत्न अस्तु वा सन्दिष्टं निरङ्कुशः खलु महतामुदारगुणः । तथा हि, ताम्बूलं वा, दुकूल वा कुसुम वानुलेपनम् । भुक्तपूर्वमिदं सर्वं सन्दिशन्ति म्रगीदृशः ॥ जानाति खल्ल सम्यगस्य दासजनस्य सेवाचातुर्य, कथय तावत् कथं वर्तते प्रेयसीति ? मयि वदति, मावादीत् । “किमुच्यते तात! यदा खनु मा भवन्तं दृष्टवती, ततः प्रति, न क्रीड़ासु कुतूहलं वितन ते, नालङ्कृती सादरा, नाहारपि च सस्पहा, न गणयत्यालापलोलां सखीम् । बाला केवलमङ्गकैरनुकलक्षामैर्विविक्तस्थले ध्यायन्ती किल किञ्चिदन्तरधुना निस्पन्दमास्ते सदा ॥ किञ्च । शोकामिदग्धे हृदि वल्लभो मे वसन् किमासीत् ? इति दुःखितायाः । विलोचनैः स्यन्दिभिरश्रुपूर्ण विश्वनदीमाटकतामयासीत् । न केवलमेतस्या: तापं ब्रवीमि | ·२८ वसन्ततिलकम्। सन्तायस्फुटितोत्यितैस्तनतटान्मुक्ताफलैरन्वितं भस्मीभूतनवप्रबालशयनं पाकुलैरङ्गकैः निश्वासन्तपितप्रसूनकलिकानिर्विसटङ्गीकुलं तस्यास्तापमनक्षरं कथयते तन्वता लतामण्डपम् ॥ किञ्चैषा त्वय्यनागतेऽपि सम्पर्णकामैव । तथा हि, माले सत्यपि चुम्बने, न च पुनः लिहा कपोलस्थली, न कापि क्षतिरीच्यते बहुतरं दरपि दन्तच्छदे । आलेघेटपि न पत्रभङ्गरचना वक्षाजयो_यते भुन्त वञ्चितबन्धुवर्गमिति सा खप्नोपभोगोत्सवम् ॥ एवं क्रमेण दिवसेषु कतिपयेषु गच्छत्स, कदाचिदहं भिक्षा- र्थमटन्ती सायन्तनसमये मलयमरुदुद्भुतमाधवीमकरन्दस्य- न्दिन्यङ्गनकदलीमण्डपे विरहविसंठुलैरङ्गैरनङ्गवेदनारसमनुः भावयन्तीव कामपि कदलीमालिङ्गन स्थितां दृष्ट्वा झटिति सञ्जातकरुणा गृहस्य विजनताञ्च विज्ञाय ताम्पृष्टवती । “जा- नामि खलु सर्वदा मान्ते विस्रम्भपात्रमिति । तत् किं मुग्धे! ममापि गोपयन्ती हृदयमेवमुत्ताम्यसि ? क्षामं गावम्, अतीवपाण्डु वदनं, लिया कपोलस्थली, काठसा चेतसि वर्त्तते तव युवा लोकमान्याक्चतिः । त्यक्ता किञ्चिदपत्रपा कथय मे खिन्नासि किं त्वं रथा घोरः पञ्चशरो यदि त्वमवला, वक्ष्यामि नातः परम् । इति सा तु कथङ्कथञ्चिददनमुन्नमय्य शकतुण्ड कुटिल- काटिभिनखायैरमनकल्लुघान्विरहानिधूमशकस्लान बाष्पविन्द नादाय विचिपन्ती मामुक्तवती। "मात! स्तवापि किन्त्राम ? !

·वसन्ततिलकम् । २८ गोप्यमस्ति ? कदाचिदहं नगरावलोकनकौवहलेन सौधस्थले चरन्ती केनापि कमनीयवेषेण विलासिना कनकम्मगेण जानकीव हृतचित्तास्मि । नाहं नाम जानामि नापि कुल देशौ, अपि तु एतावदेव जानामि । नवयौवनकुञ्जरस्य मन्ये मदलेखेव मदालसस्य यूनः । मुखचन्द्रमसः कलङ्करखा भवति श्मश्रुपरम्परा कयोले । न्यरूपि चास्य भावोऽपि, सोऽयमस्मिन्नगर एव स्यात् । येन हि, । । परिवत्य मुर्विलोकयन मां प्रणयस्पन्दिभिरुत्सुकैरयाङ्गैः । चरणैरगमत् कथं कथञ्चिदिरहेविस्मितमार्गसन्निवेशैः ॥ यदि शक्नोषि तमन्विव्यानेतुं, मम प्राणास्तिष्ठन्तीति" वद- न्य वं पादावग्रहीत् । सा च "कामिनीनां सन्देशमन्तरेण कामिनो न विश्वमन्ति” इत्युका "सकलपुरुषमौलिरत्नाय तस्मै किमन्यत् सन्देष्टव्यम्” इत्युत्तमाङ्गान्मौलिरत्नमादाय "तमेनमेवं ब्रहि" इति दत्त्वा मां प्राहिणोत् । तदहं दिया भवन्तमिवोपलववती। सा चेत् यता कालेन नूनमुन्मा- दिनी स्यात् ? तद्यथा तद्गुरवो न जानन्ति, तथैव तत्प्राणान प्रतिष्ठापयितु भवाने व प्रमाणमिति।" तदहमाकर्ण्य क्षणं विचार्य कर्णे ताम् “एवमेवम्” इत्युक्त्वा प्राहिणवम् । वयस्य ! किं नाम दुष्करं प्रज्ञाया:? तज्जनकेन लक्षेश्वरेण विरहवेदना- वशेनोन्मादिनों तामविज्ञाय "महाभूतग्रहग्रस्ता" इति पा- कुले न “मत्कन्याश्रितं महाभूतं यो निवारयियति, तस्मै धनार्द्ध प्रयच्छामि" इति प्रदर्शितेषु विविधमन्त्रतन्त्रेषु मा न ·३० वसन्ततिलकम्। किञ्चिदूचे, केवल रोषदहनगर्भया दृशा दहन्तीव तानैशिष्ट अनन्नरन्तु। मय्यागत्य ग्टहीतमान्त्रिकपदे वक्षस्थले गण्डया- विश्रब्धच या प्रवृत्य विहरत्याकरके शान्तया। तस्यास्तत्क्षणहासरोषघुलकखेदादिक केवलं मत्वा तद्ग्रहविक्रियामपि जनमाहात्मप्रमङ्गीकृतम् । किञ्च "यन्वं संहरयामि, यामि भगवन् ! यक्षोठहमक्षानतो बालामद्य समागतास्मि सवादप्येका ममैवा निशि। शून्य माटग्टहे प्रयच्छतु बलि कन्य ति" कामग्रह- यस्ता कृत्रिममन्लवादिनि मयि प्रोवाच सा सुन्दरी, तदाहम् म्टषा कल्पितयन्त्रजालको, “गच्छ गच्छ किं तव यक्षाधमेति” तं मिथ्यायक्ष निवार्य “विविधभोगदक्षा खनु यक्ष जातिः, तस्मै नमस्कृत्यानमृता सकलानि भोग्यवस्तुनि भमो- दाकाकिनी बलिं दत्त्वा यक्षाय शून्ये माटगृहे समाधातु । तावता सर्व समाहितं भवति" इत्युक्ता प्रीतेन लक्षेश्वरे गा दत्तं धनमादाय सन्ध्याममये मागृहं प्रविश्य क्वचित्तिरोहितो- ऽस्मि । सपुलकोट्टेदम् । किम् ब्रवीधि ? “ततस्तत दति” ततो वयस्य ! किमन्यत्कथ्यते? फलितं श्टणु । सापि तथैव मात्गृहं प्रविश्य, बलितकङ्कणेन करेण कण्ठे मां सलील गृहीतक्ती। तन्मयः किमयं ? बाला मन्मयी? किमुभावयि ? किमानन्दमयो वेति ? न विज्ञातं तया मया । ! ।

·वसन्ततिलकम्। -- .. अतिचिरकालपार्थितम् अनियतकथनीयमात्मसंवेद्यम् । सुरतसुखमन्वभूतं विस्मृतसकलान्यवेदनः सुतनोः ॥ तत एवं ब्रवीमि परदारसम्भोगपुलकयोचितमावयोः स्ख्यमिति । किं ब्रवीषि ? “साधु मन्त्रकुशल साधु! कनिष्ठा- झालौ भवान् प्रतिष्ठावान् पटुतरगणनासु ।” वयस्य : पर- योषितस्तु मदनज्वरन्निर्वापयन्यो भूयोऽपि संधुच्यन्ति । सद्यो रागिणि सूचयन्ति हृदयं सायनर्वीक्षण: सन्तस्य न शक्नुवन्ति मनसा सङ्कल्यमाना अपि । कृच्छ्रात्सङ्गममभ्युपेत्य गमनं संप्रार्थयन्ति क्षणात्- साशङ्काञ्चलिते टणे यि सहसा मु लोयभागोत्सवाः । इति । “वयस्य ! तत्तथैव, दिगन्तान् पश्यन्ती दिशति न मुखे चक्षुरम्मतं, न विश्रब्ध किञ्चित् कथयति, न वाकर्णति च । रतारम्भ भूयो जिगमिवति, साशापि मुरते, तथाप्येवा भावस्तरलयति चेतः परबधूः ॥" तदेवमद्धावशेषितमदनमनोरथस्यापि मुहुर्मुहुरुत्तजित- बहुलानुरागस्य परयुवतिसम्भोगसौख्यस्य षोडशीमपि कलां सुरतान्तराणि न स्पृशन्ति । किं ब्रवीषि? “एतयो:रवर- योईन्दयुद्धविलोकनार्थं गच्छामीति।” तहि गच्छ । सर्वदा न विस्मरणीयोऽयञ्जनः । ससम्भमकातुकम् । सङ्गतावपि परस्परमतो दूर एव भवतोद्भूत-खड़ गौ । मङ्गलानि चरतः कृतशिक्षो मर्मणि प्रहरता विहरन्ती ॥ RAN ·२ वसन्ततिलकम् । ? । किमस्माकमेतेन मलयङ्गच्छतां मन्दरपथोपवर्णनेन ? विशिखान्तरं प्रविश्य । महानय मल्लसंरम्भः। तथा हि । शिक्षा भूमिरुजोरुणां परिदधत्कक्षां भुजे कल्पयन् आस्फोटं द्विगुणीकृते विरचयन्नने मरिछां गदाम् । मनी तत्क्षणमुण्डितेन कपिशां विभ्रञ्च तन्वी शिखां मल्लः कश्चन मांसलो विजयते युद्धाय बद्धोत्सवः ॥ दक्षिणतोटवलोक्य । साश्चर्याम् । अयमेव भवेत्तस्य परि पन्थी। यदिदानीम् । द्विगुणितभुजाक्षेपक्ष्वेडारवैर्दलयनभः करतलमहीएलो निश्च तनिष्ठुरगर्जितः। सुदृमवनी सृष्ट्वा मुलिं विधाय पदाहत- क्षुभितवसुधो रङ्ग रिङ्गन्नलक्षत मल्लराट ॥ सौतुकम् । कथमेतौ निरुद्धत एव । पादनाक्रम्य पादं भुजवलितभुजी तस्थिवांसा स्थिरांशो भ्राम्यन्ता भ्रामयन्ता वितपरिकरी पातयन्तो पतन्तौ । भूमेरुत्याय भूमौ रणमिह कुरुतो मुष्टिमादाय मुयो गर्जन्तौ निश्वसन्तौ धनतरतिभिर्भिन्नगल्ली च मल्लौ। वामतोऽवलोक्य । कथमुत्तरोत्तराण्याश्चर्याणि? यदि दानीम्। केलिकम्पिविषाणचामराः किङ्किणीमुखरपीनकन्धराः । वक्रभासुरवराटमालिका न्सत्यमत्र रचयन्ति घुनवाः ॥ घोरो नास्ति भुजङ्गमादपि जनैः सोध्यं समं वर्तते बन्यालेपि मजादयो विदधते वातानुरूपां क्रियाम् ।

·वसन्ततिलकम्। ३३ सकल सार्वभौम- । वीणा काष्ठमयी च वक्ति मधुरं वाणी मनोहारिणी पाघासाच फलन्ति काशितमहो किं वा न साध्यान्तरः ॥ वीथ्यन्तरमवलोक्य । महानत्र समरमरम्भः । कम्पतवि- घमवेल्लितविकटतिरश्चीनविषाणभूषायितविविधनोहवल्य छ- लखलत्कारसुखरमुखानां श्रतिनिशितखुरोत् खातभूतना- नाम् अनवरतपहरणपरिणतकिणकठिनकण्डरूमस्तकानाम् असोढ़परबलमधःशीर्षाणाम् अगाधरोषाणामेषां मेषा- गाम् । तथा हि। पश्चात्यरित्त्यावलोक्य । पदमनुभवति चिराय टङ्गारः । यदिदानीम् । दोषणा चन्दनधूसरेण ललितान् धुन्वन्ति चित्राङ्गादा पश्यन् तत्क्षणजायमानयुलकः पाव मुहुः प्रेयसीम्। उष्णीषप्रतिविम्वितैश्च कुसुमैरुट्रासिम्मिल्लवान उद्गायनुययाति कोटपि विशिघामुल्लोलवेघो यवा । किञ्च । कलुषितकयोलपाली वस्तुऱ्या काप्युपैति नेपाली। सोत्कण्ठम् । कस्येयमईपाली सास्यति पुलकैरपास्तनीमालीम् । तावदेनामुपसर्पामि । इत्युपसर्ग्य सलीलम् । तरुणि ! तव कर्णपत्र शासनपत्र मनोभवः शङ्ख्यम् । कम्प्रसूनमुखरान् कलये तल खवाचकान् भमरान । सलील हस्ते सहीत्वा कराङ्गुलिपस्सनाभ्यां वदनमुममथ्य । कथमियं यथावत्कलभाषिणी? S ·३४ वसन्ततिलकम्। मुदितः कदा शयिव्ये मुखमिदमाघाय मुकुलितापाङ्गम् । मुग्धस्मितं च रतान्ते मुक्तातङ्क मुद्रितकयोलम् ॥ “किं ब्रवीधि ? कितव ! किमेतेन धूर्त्तालापेन ? न श्रुता किं किम्बदन्ती च ? “वेश्यामपि वसन्तरेखामसूर्यमयू खा- मकरोदर्थपाज दति। तदलमेतेन कुकुटाचारेण । नहि नेपालिकाजातिर्दाक्षिणात्यवदनाचारा, मुञ्च पाणिमिति ? साट्टहासम् | जानामि ते पातिव्रत्यमर्थपालशौर्यञ्च । पुरोऽव लोक्य । सानन्दम् । कल्हाररचितचूली केलीगमनेन महितमराली। कापि नगरप्रतालीमालिभिः साकमागता चोली ।। स्मरणममिनीय । सखि मन्दारमालिके! सह कुशलिनी त्वं रागबर्द्धनेन ? किं ब्रवीषि ? "भाव! किमेतेन निर्धनराग- बर्द्धनेन ? मातङ्ग दवागत्य मार्जार व निर्गतोभूत् इति?" तर्जनीमार्गा यन्। साधु मन्दारमालिके! साधु ! कुशलामि खल कुबेरमपि कौपिनं परिधापयितुम् । सख्यः ममाह- यन्ति, गम्यतां प्रकृतकार्य्याय । पाच मुद्दिश्य सानन्दम् । वलयिनि मणिबन्धे वर्तमान सलील शुकमुचितवचोभिः खैरमालाययन्ति। मदहसितमनोज्ञा मन्मथाडेतविद्या- मुपदिशति विलोलैरुत्पलाक्षी कटाक्षः॥ किमियं पाणिपल्लवेन पराम्ट गन्ती लीलाशुकमाला- पयति? ।

·वसन्ततिलकम्। ३५ "राग मुखे वइसि, रञ्जयितुच वाचा दक्षासि, दर्शयसि मय्यपि पक्षपातम् । जाने तथापि चपलं प्रियदर्शन ! त्वां बनामि मत्करगतमणिपञ्जरस्मिन् ॥” इति। विम्ग्य मदुद्देश एवायमालापो, नूनमेषा न केवलमर्थपरा, कामपरा च प्रतिभाति। भवतु गत्वा जानीमः। पदान्तरं गत्वा स्वस्ति ते कविनोदनाय कथय, कलालापिनि! कस्य कामिनो भागधेयमुल्लासयति ? “सप्रणयकोयम् ।” अपवार्य करभोरु ! यथार्थवादिनं लीलाएकं कात्यलेन किन्ताड़. यमि? किं ब्रवीघि ? "गणिकाजनगर्हितमध्वानमाश्रयन्ती न कस्याहमुपालम्भपात्रमिति?' मधुरभाषिणि ! मैकमवोचः । मान्या त्वमेव हि मनोहररूपवेस्तारुण्यमद्य तरुणचरितार्थयन्ती। अन्यैः किमर्थकृपणेजड़जीर्णभोग्यतारुण्यसंयदुदयैः सुदृशां समूहः ॥ किं ब्रवीषि? “स्तुवन्तु निन्दन्तु वा, सर्व कुलक्रमागतम- खिलधनं सकलविदग्ध भ्यो दत्त्वापि महति राजपथे मकरध्व- जमभिषेच्यामि । तद्विदग्धजनमूर्द्धन्य ! निर्लज्जया निबद्धोऽ- धमञ्जलिः, सकृदपि त्वया समागन्तव्य मति ।” सानुरामम् । चारुहासिनि ! निदेशवत्तिनि दासजने किमत्यादरेण ? मंडियतामयमञ्जलिः । सत्यमागच्छामि, शपामि ते पादय- जेन, क इव करतललग्न मुच्चेत माणिक्यम् । गच्छामि रङ्गोत्सवाय । पुरोऽवलोक्य । परिहितपट्टदुकूलाः पवनसमुद्भूतयाण्डरोणीयाः । करतलकम्पितखड़माञ्चित्रममीयान्ति कामिनः पौराः ।

·वसन्ततिलकम् । किच्च। आच्छाद्य स्तनमण्डलीमभिनवज्योत्सानिभैरंशुकै- भूयस्तत्प्रतिविम्बितेरवयवै सम्मोहयन्त्यो जगत् । रम्याभोगनितम्बगौरववशान् मन्दायमानैः पदैः पायाकुलहारनूपुरमिमा गच्छन्ति पौराङ्गनाः । समन्तादवलोक्य सकौतुकाचर्यम् । क्रीड़ा ले मददालमा चञ्चलेर चन्द्रः के कारावं रचयति मुदा कोलिलोलः शिखण्डी। मन्दं मन्दं मदनतरल सैकते सञ्चरन्ती दीनारावं दिशति गगने दीर्घिकाराजहंसी। किन्नाम निमित्त मेतस्य ? किञ्चिदम्भोदशकां पश्यामि । अतिमभिनीय । सर्वथा समारब्ध एव रङ्गोत्सव: तथा हि । नवाम्बुवाहस्तनितानुकारी विजम्भते दिक्ष पदनिरन्धन् । महोत्सवारम्भविशेषशंसी मनोहरो मङ्गलतूर्यनादः । तदविलम्बितमेव गन्तव्यम् । वामतोटवलोक्य । मनोहरो- ऽयं समवायः। परस्पराकर्णिविनोदानां विलोलविलासिनी- नाम् । सप्रणयकौतुकम् । कथमनव मे सखा विलासवीरो विलासवत्या सह महामरम्भेण द्यतकलहमातनोति? किञ्चि- दुपसृत्य । सखे विलासवीर ! केन जनेन प्रवत्तते बां द्यूत- विनोदः ? किं ब्रवीधि ? “यद्यहं पराजित: स्याम्, अस्थै दास्यामि हस्तकटकम्, एकवारमधःशयनं च। यद्यषा, स्व- कण्ठादवमुच्य मह्यमर्पयिष्यत्येकावलीम्, एकवारमधरपलव- ।

·वसन्ततिलकम्। ३७ चेति ?” साधु रे साधु ! माननीयः खलु भवान् पणबन्ध- चातुर्येण । सीत्कारगर्भमुदरं खयमेव दत्तं जेता यदि त्वमनुभव मदालसायाः । आलोलहारमणिकुण्डलमन्यथा चेत् अस्या लभख पुरुषायितमायताच्याः । पदान्तरं गत्वा पुरोठवलोक्य । अहो! रमणीयता नयनपि- धाने कौतुकस्य, यदेष चतुरङ्गविहारिणीम् । मूकीभूतमुखी विधाय नयनस्पन्देन दूरात्मखीं पञ्चान्मन्दमुपेत्य पाणियुगलेनाच्छादयन्त्या दृशौ । अगस्तत्क्षणजायमानयुलकीननपि प्रेयसी- मस्याः सस्पहमाम्टशनवयवान् ब्याख्यासि नाख्यां यवा ॥ पुरोटवलोक्य । कथममौ वसन्तसेनायास्ताम्बूलकरण्डवा- हकस्ताण्डवमसत्वरमायाति। किं ब्रवीषि ? “त्वय्यतां त्वयंतां स्वामिन् ! किमद्यापि विलम्बेनवं समाहितविशेषोपकरणा देवी भवन्तमेव प्रतिपालयतीत्यहमागतोऽस्मीति ।” कथय रे का वा विशेषो रङ्गस्य ? किं ब्रवीषि? “कोऽयमतः परं विशेषो नाम? मोऽपि षोड़शसहस्रान्त:पुरविहारधूर्तों वरदराजः करिगिरिशिखरादवतीर्य स्खयमेव कल्पितलीला- विलासवेषः सकलरसिकजनधौरेयतामवलम्बर माल्यादिभि- रागतान् सम्भावयन् विलासमण्डपमध्यास्त इति?" तह्य- 8 Payal raisane: 0 HIROIN ·३८ वसन्ततिलकम्। । 1 यमितः प्राप्तोऽस्मि । पुरस्तावलोक्य । अहो ! रमणीयता मण्ड- यस्थ, यदिदानीम्। सम्भावित सपदि हऱ्यातलं विमान- दौरं निखातकदलीयुगलाभिरामम् । स्तम्भावली च चिरा विमलैर्दुकूलै- बत त हन्त वचसा कथमस्य लक्ष्मीः । वामतावलोक्य साश्चर्यम् गण्डस्थलस्फुरितकाञ्चनकर्ण पत्र नासाविलीननवमौक्तिकलोभनीयम् । आबद्धकञ्चकमलक्षितमध्यभागमायाति वृन्दमिदमान्धविलासिनीनाम् । किं ब्रवीषि ? "स्वामिन् ! न केवलमेकस्मादन्येभ्योऽपि देशभ्यः समागता: विलासिन्यः पश्य | केशान्तरालगतकेतकपत्रजावं कस्तूरिकाकलितकोमलगण्डमूलम् । विन्यस्तकुवामविशेषकमुत्पलाक्षं काटयौवतमिदं कमनीयवेधम् ॥ स्वामिन् ! दूतो दीयताम् दृष्टिः । मुक्ताकञ्चकसंछन्नाः याण्डयनारीपयोधराः । मेरुमन्दरविन्यादीन हसन्तीव महागिरीन् ।” किमिदं परं कौतुक रङ्गमण्डपस्य ? “पश्चिमभागमवलो- कयतु स्वामी। জন্ধ লালিনিহৰ জীন मात्रप्रभास कनकाभरणं निमग्रम् ।

·वसन्ततिलकम्। ३८ विम्बाधरस्व रुचिभिः पिहिता च लाक्षा- लाटीषु हन्त लघुभूषणमेवमासीत् ॥ एवमनेकदेशादागता विलामिन्यो वर्णयितुं न शक्या इति” साधु सखे ! पटीयानमि | पश्य । कल्पितचन्दनतिलकं कर्णपरिस्फुरितकनकताटकम् । कवलधति मानसं में कान्तं कर्णाटकामिनीवदनम् ॥ नेपालीगण्डयालीषु कस्तूरीपकविन्दवः । वदन्ति मदनेभस्य मदनियन्दिनों दृशम् ॥ सखे ! सहैव समागच्छ, समाज प्रविशावः । 'पुरोटवलोक्य । शिरस्यञ्जलिकटयन् । पश्य । य एष सभानायकत्वेन सिंहास- नस्थोऽस्ति गिरीशो भगवान् । भुवनानि विमोहयन् पुरस्ताइपुषा सोम्यमुपाविडिलासी। मदनोपनिषद्रहस्थविद्यां यमुनासीमनि वल्लवाङ्गमानाम् ॥ ससम्भमं पश्चादवलोक्य । सखे ! किमर्थं विलम्बितोऽसि ? तत्रभवता वरदराजेन सबहुमानमाहय स्वकण्ठा- दवमुच्य मृगमदस्थन्दिनी सौगन्धिकमालां स्वाङ्गोपला- लितमङ्गरागञ्च दत्त्वा मम्भावितोऽस्मि | समन्तादवलोक्य । पक्षहये कल्पितपक्तिरेषासभा हरिनायकमुदहन्ती । विराजते मौक्तिकर्याधरस्थारश्रियः कण्ठगतेव रम्या ॥ पश्य। किं ब्रवीषि? “सा दृष्टा वसन्तमहोत्सवव्याप्टता वसन्त- सेनेति" सखे ! किन पश्यसि ।

·वसन्ततिलकम् । । समीक्ष्य मां सस्मितमक्षिकम्पैः समीपनिर्दियनिवासभूमिः । करोल्लसत्काशनवेत्रयधिः करोति रङ्गस्थितिमायताक्षी॥ तत्रैवोपविशामः। किं ब्रवीषि? "गच्छामि कार्यान्तर करणाय, गृह्यतामयं ते प्रणयसुहृत्सङ्गीतशेखर ति:" तहि गच्छ मङ्गीतशेखर! अनुनीय शयनं सकृदपि पारोपिता किमभिनवयौवनारम्भकन्दलित मन्दाक्षमन्दायमानमहोत्सवा- नन्दा मन्दाकिनी। किं ब्रवीषि? "कुऱ्या प्रसाधनविधिं कुचयोः सलील किञ्चिन्नखैरधिकमुत्युलका च वाला। सीत्कारमातनुत हन्त स एव नान्दी कन्दर्यकेलिकलहातनाटिकायाः ॥" सखे ! मम्प्रति किं वयं तेऽस्या रतिरहस्यसौभाग्यम् । पश्यन्ती परिणामकेन्निधु मुनिशङ्कमालिज्य तां प्रोत्कूजत्कलमग्रहीयमधरं स्पावती साप्यभूत् । नाहं वेद्मिन वेत्ति सा च दयिता तत्रावयोधित शय्या वेत्ति न वेत्ति वा स तु कुतः संग्रामलोलः स्मरः । इति सकौतुकम् । पश्य सखे ! वामभागं वसन्तसेनायाः । कैघा का च म योधा भूधामणिकिरणभूवितैरङ्गैः । सन्धारागविम्मष्ठा संदृष्टा भवति चन्द्ररेखेव । किं प्रवीषि ? “किमद्यापि न जानासि मा खन विनाम- पुरादागतविशालादी सकललोक नोचनानन्दचन्द्ररेखेति ।

·वसन्ततिलकम् । ४१ स्मरणमभिनीय तर्हि श्रमः । नृत्यगीतवाद्यादिषु महाविद- ग्धति निरतिशयनिखिलसम्भोगदाथि गम्भीरमथास्तारुण्यम् । यानगीमधिगन्तुमिच्छति दशामस्थाविलग्नं क्रमा- दालायो विरसीकरोति मरुतामाहारवार्तामधि सन्नाहः स्तनयोरयं न सहते चायोन्ननि शाम्भवी व्यापारी नयनस्य वाञ्छति हरेराद्यावतारश्रियम् । कथं साम्प्रदायिकैरङ्गनेपथ्यमुपक्रान्तमेव । तन्त्रों केचन बोधयन्ति नखरमअखरोदारिणी मायूरौं रचयन्ति मई लमुखे माला परे मूर्च्छनाम् । शङ्ख के चन पूरयन्ति कतिचित्संप्राप्तमौनव्रता बंशी केचन वादन्ति च परे कोचितां माधुरीम् ॥ ससम्भमम् । साधु विनयातिशय ! निधिञ्चदम्टतद्रव्यैः श्रवणमाशु तन्त्रीरवैः प्रपञ्चपरिमोहनं किमपि गीतमुज्जम्भते । ऊद्ध मवलोक्य । । । साधु। अयञ्च पुनरश्चलं पुनरमुष्य सम्भावय- बुदञ्चति शनैश्शनैरुपरि कापि युष्पाञ्जलिः ॥ नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । चिराय चरितार्थञ्चक्षुः । उत्क्षिप्तां विरचय्य बालतिकामुच्चैः कणत्वयं पादौ नूपुरमञ्जुनादमुखरौ पायतस्तन्वती । :

·४२ वसन्ततिलकम्। दूरोट्रासितकोतुकस्य सहसो दुर्लक्षशेघाकृति- नपल्यान्तरितैव निश्चलयते नेत्राणि शातोदरी ॥ कथमपनीतमेव नेपथ्यम् । पश्य तावत् । कल्हारपत्रीज्वलके भयाशं गाठावबद्धस्तनकञ्चलीकम् । अङ्ग नवाोरुकलोभनीयमाभाति रङ्गचितमङ्गनायाः । सङ्गीतशेखर । सकृदपि सम्भावयते मित्रसौभाग्य यदि- दानीम् । चित्रलिखितेक बाला रेखासौभाग्यनिश्चलेरङ्गैः । कलयति हि मानसम्मे सस्मितमनुरागसिभिः पुलकः । निकषोपलः खलु भवान्नृत्यविद्यायाः। मूतानुदिरवीव लोचनमिदं हावान् जगन्मोहना वाख्याताविव लालनूपुरतया पादा च तालक्रमात् । अध्यक्षानिव कल्पयन्त्यभिनयैरङ्गानि चार्थानवान् कण्ठ नोद्विरतीव कामपि सुधां कर्णे पभोगोत्सुकाम् ॥ सकौतुकम् । कथमेषा विविधकलोचिता? दर्मितबहुप्रयोगा स्थित्वा रङ्ग कलाचिता तन्वी। पश्यति हि मां कटाक्षः पुलकितकन्दर्पवीरभुजदण्डैः । चन्द्र कलङ्करहितं, शफरदयञ्च निस्तोयमन्धतमसञ्च सुगन्धि तन्वयाः । वक्तच्छलेन भुवि सृष्टवतो विधातुर्वर्ण्यत, केन करकौशलमतन्तत् ? ॥ साश्चर्यम् । किं ब्रवीषि? “सम्भावयति भगवान् ! वरद- राजो दृष्टदिव्यनृत्यगीतोऽप्यनेन नृत्यगीतादिना सन्तुष्टः । । bar ·वसन्ततिलकम्। त्वया स्वदेवीभोगलालितैर्दिव्याभरणादिभिर्वासन्तिकामिति ?” । तर्हि गच्छामि। अयसेवावसरः प्रेयसी सम्भावथितम् । सलीलमुपसृत्य । अस्तु कुशलं प्रेयस्यै वासन्तिकारी। न परं रूपलावण्यैस्वया मनिं म्टगोदृशाम् । विद्ययापि विशालाक्षि ! विन्यस्ता वामपादुका । किं ब्रवीषि? “पण्डित: खल भवान् हणमपि स्थूणी कर्तुम् । भवादृशां बहुमानमन्तरेण नास्ति मे विद्याकणि- केति?" | सशिर कम्पम् । विनयः खलु भूषणं विद्यायाः । वर्णनीयं किमेतहामन्तिकायाः तथापि ब्रवीमि। चोल-केर- लनेपाल-मालव-मगध-कलिङ्गकर्णाटकप्रतिविविधदेशागत- विटनिकरसङ्कीर्ण सकलविद्यारसिकजनाभूमिरपि दासीकृतैव रङ्गस्थली । अपवार्य । सखि ! वसन्तसेने ! दिल्या वर्द्धसे वासन्तिकामहोत्सवेन। सस्मितं हस्त ग्टहीत्वा । किं ब्र. वीषि ? "भवति स्थिते का नामाहं वासन्तिकामहोत्सवस्य ?" विदितसकलवेदितव्यस्य, न किञ्चिदतव्यमस्ति । तथापि ब्रवीमि, सर्वे शासनपूर्वमेव वारसुन्दरीरभिनयकुर्वन्ति त्वयापि वास- न्तिकाय नटनर्तकक्टिविदूषकसमाजेऽस्मिन् किमपि शासनं दातव्यमिति विभाव्य सस्मितं तथा करोमि । समन्तादवलोक्य । कयं लिखितमेव सामाजिकैः । किञ्चिदवधारय । स्वस्ति समस्त- भुवनकवीरहरिहरहिरण्यगर्भवशीकरण वामाङ्गनावक्षःस्थल-- स्थापितजयस्तम्भशम्बरभिदि सार्वभौमपदमनुभवति मधुरध- बुषि मकरध्वजे मधुमासपौर्णमास्यां काञ्चीपुरीवास्तव्यः घटङ्गारशेखरो वासन्तिकायै कलनपत्रमर्षयति । ।

·४४
वसन्ततिलकम् ।
!
मासान् सप्त ममेयमस्तु दयिता दास्यामि चास्यै शतं
दीनारान् प्रतिमासमम्बरयुगं नित्य शतं वीटिकाः ।
आमोद कुसुमं च वाञ्छितमसो मध्येन्यमोक्षेत चे-
हत्त्वा तद्दिगुणं कलत्र ! तु पुनर्मासानिथं सप्त च ॥
दुत्वं कृतं टङ्गारशेखरण | इत्यमवगतं रागवर्द्धनेन ।
एवमनुमितं कुमुमसौरभेण । एवमवबोधितं रतिबल्लभेन !
एवमुभयेच्छा लिखितमिदं चित्रलेखेन निरवद्यमिदं सम्यक्-
परिपाल्यताम् । इदमपि लिखितं पुरा मे वल्लभाया वासन्ति-
काया: किमपि लौकिकमेव ।
श्रास्तामपरं कलासु
वैलक्षण्यम् । जनान्तिकम् । द्यूते चौर्य निष्प्रतिद्वन्दोऽस्मि
पञ्चषपक्षैरेव पुरमशेषं पुराणखर्वशेषं विधाय कनकवर्धे या
भवनं ते पूरयिष्यामि । पत्रञ्चैतत्परिपालय । किं ब्रवीषि ?
"भाव ! किमन्यदाशास्यम् ।
यौवराज्यमनङ्गस्य युवयोनवयौवनम् ।
इदानीमस्तु साम्राज्यमिदमव्यायतेप्सितम् ।
तगच्छ यथेष्टं विहर वामन्तिकया सहेति।" सानन्दम् ।
परमनुगृहीतोटस्मि । परिवृत्य वासन्तिकमाश्लिष्य । अद्य खन्नु
निष्कण्ठमनङ्गसाम्राज्य निर्वर्ण्य । सेोत्यासम् । सुगात्रि!
सम्पति हि।
पूर्वन्नाभीसरसि पतिता पूरिता कान्तितायैः
पश्चान्मध्ये त्रिबलिविधमे प्रखलन्ती क्रमेण ।
.

·वसन्ततिलकम् । ४५ प्राप्ता भूयस्तनभरमितः प्राप्तकामा मुखन्ते कण्ठेलना गमदमिलत्कर्दमें दृषिरास्ते ॥ सस्मितम् । सुभु! किमेतेन साचोकृतविलोकनेन । सत्यमा- गच्छामि । शपामि ते कुचकलशेन । परिश्रान्तोऽस्मि । परि- णतो वासरश्च। पश्य पश्य । सोऽयमवलम्बितमम्बिकारमणपटु तरनटनहस्तविस्वस्तकनकडमरुकविड़लो गगनतलविहरदम- रपुरवारयुवतिकरकमलगल्तिरामणीयकमणिकटककान्ति-- मन्दाकिनीविकटतटविलसदुटजविबुधगुरुवितीर्ण सायन्तनस- मयनियमाञ्जलिसलिलसहपतित्रतपनीयारविन्दसन्देहवाहि- नीनिरवधिकतरङ्गितनिखिलमङ्गलारम्भभवदीयरङ्गोत्मवदर्श-- नकुतुहलागमनवेगविभ्रष्टविद्याधरवरवर्णिनीवर्णनीयसुवर्ण-- वर्णपत्रानुकारी परिसरचरहरुणपुरवरतनुचटलचरणम- णिकटकविस्मरकिरणकदम्बचुम्बित दुव समापतदपरिमि- तरजनीचरसुभटनिशितशरविदलितनिजतनुगलित रुधिरनि- कुरुम्बकरम्बित व रुणकठोरकलाभिघातपरिकुपितजवन- निजतुरगखुरधूलीपालीकवलित व सरभमपतितकटकतट- धनरवरथचरणघनरवनिशमनसुखनिष्कम्मशवरकुलमक्तरति चरमगिरिवरनितम्बमम्बरतलादंशुमाली। तव नृत्यमहोत्सवं विवक्षुर्वरुणान्तःपुरवामलोचनानाम् । मणिदर्पग महलानकारी भजते पश्चिमशेलमंशुमालो ॥ सन्ध्याताण्डवचण्डचण्ड्यरथुप्रारब्धभीमचमी बगसस्तकपर्दवासुकिफणामाणिक्यप्राशावहम् ।

·वसन्ततिलकम्।
.
मग्नपासि पश्चिमस्य जलधेमार्तण्डविम्ब ततो-
ध्वान्तर्भूतगौरगाहि भुवनं मन्ये तदन्वेषिभिः ।
समन्तादवलोक्य। नतोदरि! तव वृत्तान्तमनुकरोति
वासवीयं पश्य ।
यानीताङ्करपल्लवैरपनयनच्छान्तमाकञ्च ली
माशां सम्प्रति वासवीमनुभवनक्षीणरागः शशी।
अस्थाश्च स्तनसङ्गिनीमिव वहत्यङ्गेन कस्तूरिका-
मालिङ्गत्ययमादरेण रजनीमोन्मिघत्तारकाम् ।
शशाङ्क सन्नद्ध भरत इव सन्ध्यायवनिका
तिरोभूत्वा पुष्याञ्जलिमिव विकीर्योडनिकरान् ।
कलं गायन्तीभिः कुमुदवनङ्गीभिरधुना
नभोरङ्ग प्राप्ता विहरति निशाबासिकबधूः ॥
तदहं भुक्त्वा गृहीतताम्बूलश्च भवनमेवागच्छामि
तन्वति ! तरलापाङ्ग तव रागतरङ्गितम् ।
आलोकनमिदं जीयादनकुलदैवतम् ॥
किं ब्रवीषि? “वसन्तसेनायास्तत्तदभिमतवस्तुभिः सर्व
विलासिनः सम्भाविताः। तेषामग्रे सम्भावनीयस्य भवतः किं
वा प्रियमिति?"
घटङ्गारशेखरा । कलभाषिणि ! एतदेव प्रियम् । यतः ।

·वसन्ततिलकम्।
कृत्वैव वामचरण कृतमत्सराणां
चूड़ायदे सकलवारविलासिनीनाम् ।
सम्भावितासि वरदेन महासभायां
चिरनन्यसुलभैः सितचामराद्यः
किच!
कटकेषु जयन्तु भूपतीनां कवयः काशितकल्पयादपानाम् ।
वचसा रसपानदिव्यगन्धैर्मधुनिष्यन्दमनोहरैर्निगुम्यो ।
तथाप्येतदस्तु भरतवाक्यम्।
अनपेक्ष्य चरित्रमङ्गनानामधुना कामुकचित्तहारिणीनाम् ॥
अनुरागमऋत्रिमं वहन्ती चिरमुखोलपचित्तजन्मलल्लीम् ॥
काञ्चीपुरीमधिवसन् कमनीयभूमा
कामीड्य एष वरदः कमलालयायाः।
याकल्पयवसमतीमनु कल्पमेनां
कल्पगुमो भवतु कश्चन मानवानाम् ॥
इति निष्कान्तः।
इति वसन्ततिलकमाणः समाप्तः ।

·ជើង