·No text on this page.

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184247
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·Call No.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY”, Q.
3294:582
15P Accession No. 52330
नागोजी वह
प्राय रिचतेन्द्र शाखर: 1931
Author
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·तथा
आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्क: १००
प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः।
(शिवभट्टसुनसतीगर्भजनागोजीभट्टविरचितः श्रीमदनन्तोपाध्या-
यसूनुकाशीनाथोपाध्यायकृतशोधनोपबृंहणपूरणशाली)।
कुण्डार्कः।
(महामहोपाध्यायाभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिपणीतकुण्डाकों
दयाभिघटीकासंवलितः)।
एतत्पुस्तकद्वयम्
वे.
• शा० सं० रा. शंकरशास्त्री मारूलकर इत्येतैः संशोषितम् ।
'तच
बी. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
श्रीमन्महादेव चिमणाजी आपटे
इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८५३
सिस्ताब्दाः १९३१
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकसाः)।
मूल्यं दशानकयुनो रूप्यका ( १४१०)।

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। प्रास्ताविकं किंचित्। -0:0:0- अयि महानुभावा विविधविद्यापठनपाठनैकबद्धपरिकराः पण्डितमण्डलीमण्डनायमानाः, विदितचरमेवात्र तत्रभवतां भवतां यन्निखिलेऽपि महीमण्डलेऽतीतानेकजन्मसमुपार्जित- पुण्यपुऔषसत्तया समुपनतनृशरीरभाजां खलु जनानां जनेः सार्थकता 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम् ' इत्यादिपरःशतैर्वचोभिश्चरमपरमपुरुषार्थसाधनीभूतज्ञानसंपादनादेव बोभवी- तीति । ज्ञानसंपादनस्य पुनरेकान्ततः पापक्षयपूर्वकचित्तसंशुद्धिद्वारेण कर्मायत्तत्वमिति प्रथितमेव बहुत्र स्मृत्यादिवचनेषु । एतदेव पुनर्गीताशास्त्रे तत्र तत्र भगवा-श्री- कृष्णः • कर्मणैव हि संसिद्धिम् ' इत्यादिभिर्भूयोभिर्वचनैरर्जुनं प्रत्युपादिदेश । एतावता पुनर्ज्ञानसाध्यत्वात्कैवल्यस्य ज्ञानस्य च खलु परम्परया कर्माचरणनिब- न्धनत्वात्तदाचरणं पुनरवश्यकरणीयतामापद्यते । तस्य च कर्मणो विविधतरनि- यमकण्टकाक्रान्तत्वान्न तच्छक्यं किल यथावदनुष्ठातुं केनाप्यनवधानतादिदोषजा- तविधुरेण मनागपि । अवोचदेतत्पुनर्भगवानेव गीतासु- सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनामिरिवाऽऽवृताः ' इति । 'आरंभ्यन्त इत्यारम्भाः सर्वकर्माणीत्येतत्प्रकरणात् इत्याचार्यचरणा एव व्याचख्युः । एवंत्वे च पुनर्दोषविभीषिकया कर्माऽऽचरितुं मा पुनस्तपस्विनो भैषुर्जना इति नूमं किल परमकल्याणकृद्भगवानाम्नाय . एव कर्माचरण- कालिकसकलदोषनिकुरम्बनिबर्हणार्थ खलु प्रायश्चित्तानि व्याजहार । श्रुतीनामपि पुन- रानन्त्यात्थूलधियामनायासं तदवबोधाय परमकृपालवो मनुयाज्ञवल्क्यव्यासपराशर- प्रभृतयो महर्षयस्तान्येव पुनराम्नायगतप्रायश्चित्तानि स्वीयस्वीयस्मृतिषु प्रतिबिम्बयां- बभूवुः । स्मृतीनामपि पुनरनेकत्वात्तद्गतानपि प्रायश्चित्तीयार्थान्समाकलयितुं नूनमशक्नु- वतो मध्यमाधिकारिणः समधिगम्य सकलभूवलयस्थितपण्डितप्रकाण्डचक्रवर्ती सुगृहीत- नामधेयः श्रीमान्नागोजिभट्टो विधाय खलु मन्थानं स्वधियं निर्मथ्य पुनर्धर्मशास्त्रपारवार निखिललोकोपकृतये प्रायश्चित्तेन्दुशेखरनामधेयं ग्रन्थरत्नं प्राणैषीत् । अनेन ग्रन्थकृता नूनं सुबहूपकृतमनुगृहीतं च पुनः प्रायश्चित्तकथनेन धार्मिकाणां कुलम् । नैतस्मिन् किल अन्ध एकोऽपि प्रायश्चित्तविषयोऽवाशेषि यदर्थ पुनर्ग्रन्थान्तरं समीक्षितुं प्रसक्तिः प्राप्नुयात् । अत एवायं खलु प्रायश्चित्तीयान्सकलानपि ग्रन्थान्नजगुणगणगरिम्णाऽतिशेत इति यदि व्याहियेत तर्हि नैतद्वचोऽनृततादोषं लेशतोऽपि ढौकेत । पदवाक्यप्रमाणसाहित्यादिसकलशास्त्रपारावारपारीणोऽयं विचक्षणमूर्धन्यः श्रीनागो- जिभट्टः कतमस्यां खलु गुरुपरम्परायां समुत्पन्नः कस्मिंश्च पुर्नदेशेऽन्ववाये च जन्मालभतेत्याधनुयोगसंततिः सहजतयैव जिज्ञासूना पुरतः प्रादुर्भवति । तद्वि- ·[२] पये पुनर्यावबुद्धि प्रयतामहे--मूलपुरुषः शेषः श्रीकृष्णः । तदन्तेवासी श्रीभट्टो- जिदीक्षितः । तदात्मजो वीरेश्वरः । वीरेश्वरपुत्रः पुनहरिदीक्षितः । हरिदीक्षितच्छात्रः श्रीनागोजिभट्टः । तच्छिप्यः पुनस्तारे इत्युपाभिधरामचन्द्रभट्टः । तदन्तेवासी च पायगुण्डे इत्युपाभिख्यो बाळंभट्टः । श्रीनागोजिभट्टस्य साक्षादन्तेवासी श्रीबाळंभट्ट इत्यपि प्रवादः श्रूयते । जरतो नागोजिभट्टस्य यूनश्च पुनर्वाळंभट्टस्य समानकालिकतां तु वयमप्यनुमोदामहे । ' नागेशभट्टो नागेशभाषितार्थविचक्षणः । हरिदीक्षितपादाब्जसेव- नावाप्तसन्मतिः' इत्युद्योतीयमङ्गलपद्येन श्रीनागोजिभट्टस्य सकलशास्त्राध्यापक एक एव किल गुरुः श्रीहरिदीक्षित आसीदित्यपि नूनं प्रतिपादयितुं का पुनर्भीः । एतस्य पुनर्नागोजिभट्टस्य जन्मस्थानं जन्मकालादिकं चाधिकृत्य किंचित्प्रस्तूयते- 'काळे ' इत्युपाभिधो महाराष्ट्रीयो शिवभट्टसुतः श्रीसतीगर्भजः पुनरयं श्रीनागोजि- भट्टः । १६१०-१६७२ वत्सरात्मकः प्रायोऽस्य जीवनकाल: शालिवाहनशाकीयः । अल्पायसि वयस्येव निजपितृचरणादधिगताम्नायः स्मात याज्ञिकं समध्यैष्ट । तेन चालब्धोपजीविकासाधनः खलु भूयांसं निर्वेदमापन्नः श्रीविराज[ वाई क्षेत्रं शास्त्रा. ध्ययनसंपिपादयिषयाऽऽगात् । उषित्वा च पुनस्तत्र काश्चिच्छरदः श्रीविश्वेश्वरराजधानी वाराणसी ज्ञानलिप्सयैव विराजक्षेत्रतः प्रास्थित । सुधीरयमचिरादेव पुनर्भट्टोजिदीक्षित- विरचितग्रन्थानात्मसाच्चकार श्रीहरिदीक्षितगुरुवरचरणशरणः । अन्यानि दर्शनान्यपि सुविमलमतिगुणगरिम्णा लागेव खलु चुलकयामास । लोकोत्तरविदुषोऽस्य पुनर्विमृत्वरः सुकीर्तिपरिमलमिलिन्दस्तदात्व एव परिचुचुम्ब दिगङ्गनामुखपद्मानि । तस्मिन्नेव पुनरवसरे ( १६३६ शालिवाहनीयाब्दे ) जयपुरमहाराजः श्रीसवाईजयसिंगवर्माऽश्वमेधेन भगवन्तं यज्ञात्मानं समाराधयितुमभिललान । आसांचक्रे तदानीं कोऽपि यवनः सार्वभौमपदभाक् , अयं पुनः सवाईजयसिंगवर्मा तु माण्डलिकः । माण्डलिकस्य चाश्वमेधाधिकाराभावेऽपि तादानिकाः किल सर्वेऽपि श्रीवाराणसीस्थपण्डिताः कामपि विस्मापयित्री प्रकल्प्य खलु योजनां माण्डलिकस्यापि वाजिमेधाधिकारं समर्थयांबभूवुः । तदानीं किलायं लोकोत्तरप्रतिभाशाली निरीहो भट्टनागेशो माण्डलिकस्य कथमपि नाधि. कार इति प्रत्यपीपदत् । मतबाहुल्याच्छीजयसिंहस्य पुनस्तद्यज्ञविधाने परमतरौत्सुक्याच तेन स यज्ञस्तु निष्प्रत्यूहतयाऽपारि किल । परं तस्मिन्यज्ञे श्रीजयसिंहभूपतिना साञ्ज- लिबन्धपुरःसरं सबहुमानं च पत्रिकाद्वारा प्रेम्णाऽऽकारितोऽपि तृणाय मत्वा तदाहानं 'अहं 'क्षेत्रसंन्यासं गृहीत्वा काश्यां स्थितोऽस्मि । अतस्तां परित्यज्यान्यत्र गन्तुं न शक्नोमि' इति प्रत्यौचरयत् । ज्ञायेतैव नूनमत्रत्याकूतं सुधीभिः । एषा जनश्रुतिः पुनर्जयपुरेऽद्यापि प्रथितेति रसगङ्गाधरोपोद्धाते दुर्गाप्रसादः ।

·[३] ततोऽचिरेणैव सुदूरदर्शी पुनस्यं महाबामणः * शृङ्गवेरपुराधीशं रामवाणे महीपालं निह्नत्य किलाऽऽत्मीयामार्हन्तीं साधारणी सेवकजनधोरणीमङ्गीकृत्य चाशिश्रियत् । तेनापि हि निर्विचिकित्सं परमेशिनमस्याकाले समुपयोक्ष्यमाणमृदुतरकुसुमकदम्बोपद्र- वकारिमक्षिकानिःसारणार्थ क्लप्तमासिकभूतिदानेन विद्वद्वरोऽयं निजाभ्याशे न्यधायि । प्रमादराहित्येन मक्षिकापनयनकार्य विदधति खलु विद्रुषि नागोजिभट्टेऽल्पीयसैव किल गणरात्रेण कोऽपि माङ्गलिकः समुदभून्महोत्सवः । तत्र च कमप्यतिगूढतरं शास्त्रात्मकं विषयं विवदमाने पण्डितवर्गे संनिधिभागयं पुष्पस्थमक्षिकानिवारकः कृतकसेवक उभयो- रपि पक्षयोर्वचःसारं समाकलय्याकुतोभयतया विसजमानस्तं विषयं गागौघनिभेन पाण्डित्य- प्रचुरेणातिगभीरवाक्प्रवाहेण राद्धान्तयामास । अहो न कोऽपि खलु तत्सभागतः पण्डि- तवरः प्रभुरभूदेतस्य सिद्धान्तमन्यथयितुं नाप्यनुवदितुम् । ततश्चकितचकितेषु पण्डितमू- धन्येषु विस्मितेषु च सदस्येषु प्रमोदितेषु चेतरेषु तदीयनिरुपमप्रतिभाशालिपाण्डित्यप्र- सरभरानन्दनितान्तसंतानसंदानितस्वान्तो राजा रामवर्मा निजासनादुत्थाय प्रणिपनीपत्य च पाण्डितवरहीरकवरं श्रीमन्तं प्रेयांसं महीयांसं च नागोजिभट्ट 'विद्वन् सहस्व मामकी- नमपराधम् । भवदधिकारमजानानेन नूनमात्माऽवनतिगर्ते निपातितः। शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ' इत्यभिधाय महार्हासनमुपवेशयामास । ततः समयानुसारिण्या वाण्या समाश्वासितो रामराजः पण्डितनागोजि प्रतिवार्षिकपारितोषिकात्माश्रयेण सभा- जयामास । सोऽपि वितरत्यपि भूरि धनं राजनि रामवणि यावज्जीविकापर्याप्तमे- वाङ्गीकृत्य किल पण्डितप्रवरो बहून्वत्सरांस्तत्रैव स्थित्वा प्रभूतानि खलु ग्रन्थरत्नानि प्रणिनाय । एतेन खलु ' याचकानां कल्पतरोररिकक्षहुताशनात् । शृङ्गवेरपुराधीशाद्रा- मतो लब्धजीविकः' इति काव्यप्रदीपोद्योते शब्देन्दुशेखरे च श्रीनागोजिभट्टस्वैव मङ्गलपद्योक्तिः संगच्छते । उपरितनी किंवदन्ती विद्वज्जनाप्तमुखाच्छुता, अत एव खलु संगृहीताऽत्र । भूतार्थ तु नूनमीश्वरो वेद । एतेन महापण्डितेन विविधशास्त्रेषु = महीयसी पुनर्ग्रन्थसंपन्निरमायि । प्रायो नैतादृशं शास्त्रं समुदियाय यत्किल श्रीनागोजिभट्टमत्या नै लक्ष्यं नाकारि । एवंत्वेऽपि पुनर्मु- नित्रयशास्त्रे तु चास्य यत्सत्यमपूर्व एव प्रणयातिशयः । कतिपयानां तदीयग्रन्थानां नामानि प्रदर्श्यन्ते अलंकारसुधा, आचारेन्दुशेखरः, गुरुमर्मप्रकाशः, पातञ्जलसूत्रवृत्तिः, प्रभाकरचन्द्रतत्त्वदीपिका, प्रयोगवरणीतन्त्रम् , वेदसूक्तभाष्यम् , व्याससूत्रेन्दुशेखरः, . * एतस्य किल सांप्रतिकं नामधेयं सिंगरूर ' इति । वर्तते पुनरिदं श्रीगङ्गारोधसि प्रया- गतो वायव्यां दिशि नवकोशात्मकेऽन्तरे। अत्र निगदपतिर्मुहः श्र दाशरथिरामभद्रक'ले वसति स्म : = श्रीनागोजीयसमस्तप्रन्थानां प्राय आहत्य अन्यसंख्या लक्षद्वयाधिका नतु ततो न्यूना।

·[४] * रामायणटीका, +शब्दरत्नम् , महाभाष्यप्रदीपोद्द्योता, लघुसांख्यसूत्रवृत्तिः स्फोटवाद- श्चेत्येवमादयोऽन्येऽपि ग्रन्थाः प्रायः षष्टिसंख्यापरिमिता भवेयुः । समुपहृतमानन्दाश्रमसं- स्थाप्रणयिभ्यो यावल्लभ्यं नागोजिभट्टीयवृत्तमस्माभिः अनेन च नागोजीयप्रायश्चित्तेन्दुशे- खरग्रन्थेन साकं समुपजोषमद्य कुण्डाऊदयनाम्मी टीका प्रेर्यते नियतग्राहिमहाशयानां तथा चान्येषां विदुषामभ्याशे संस्थया । कुण्डविषये पुनर्बहवो ग्रन्थाः, परं तेषु कुण्डार्कः खलु सर्वातिशायी । कुण्डा च किल भूयस्यष्टीका हन्त परं नैतादृश्येकाऽपि या खलु पिपठिषोर्मनः सर्वाङ्गीणतया समाधातुमीशीत । इमां पुनयूनतामारात्कर्तुमिहत्यैः कैश्चन याज्ञिकधीत्यैर्यत्सत्यं मुहुर्मुहुरभिनवसुगमतमविवृतिविततिविषये संप्रार्थिता अत्रत्याः श्री० 'महामहोपाध्याय ' इति पदवीमन्वर्थयन्तः स्वीयाधिष्ठित्या च न केवलं पुण्यपुरं नापि वा महाराष्ट्रं किंतु सकलमपि.भारतवर्ष विभूषयन्तोऽभ्यंकरोपाभिधवासुदेवशास्त्रि- महाशया लोकोपकृतये व्ययीकृत्य निजमनर्घमनेहसं समर्प्य च शेमुषी संप्रदर्श्य च सौल- भ्याय गाणिती प्रक्रिया प्रपूर्य च प्राचीनटीकाकृतां विगुणतां मूलग्रन्थहृदयं विशद- यन्ती कामपि हृदयंगामिनी प्रागुक्तां व्याख्यां व्यतानिषुः । मन्यामहे वयं, स्थूलधिः योऽपि यर्थेनां सुनिपुणमभ्यस्येयुस्तहि नूनमेकान्ततोऽध्यापयितारं विश्रान्तिसुखमनुभा- वयेयुः । विरलाः खल्वेतस्य ग्रन्थस्याध्यापकाः । अत एवावश्यं समग्राह्यस्माभिरेतत्पु- स्तके। अयि भो आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलीप्रकाशितग्रन्थसंप्राहिणो महाशयप्रवरा दिष्ट्या नूनमध के० ' महादेव चिमणाजी आपटे ' इत्यभिधैर्महनीययशोभिः संस्था- पितेयं संस्था युष्माकं हस्ते शततमं ग्रन्थरत्नं सादरं समर्पयति । एवमेवैयं संस्था बनि खलु ग्रन्थरत्नानि प्रकाशयतु स्मारयतु च वेदप्रतिपादितं धर्म वितरतु च तदभिलाषुकाणां निःश्रेयसं संवर्धयतु च वाग्देवीविलासं विलसतु चानघग्रन्थहीरकप्रकाशने दृढबद्धपरि- करा सानन्दमिति साञ्जलिबन्धं सप्रणयं संप्रार्थ्य सकलचराचरगुरुमुमाजानि कमला- जानि वा स्वीयां लेखनीमधो भिदधाति-~- इपशुक्लतृतीयायां सौम्यवासरे। 'रानडे ' इत्युपाभिख्यो गोवि- शके १८५३ पुण्यपत्तने । न्दतनुजम्मा पुरुषोत्तमशर्मा । * इयं रामायणीया टीका नागोजिभने चिरमायि । परं निजाश्रयदातू रामवर्मणो नाम्ना कृतज्ञतया प्राकाशि । + ग्रन्थोऽयं किल ग्रन्थकृता श्रीगुरुवरहरिदीक्षितचरणयोर्गुरुदक्षिणीकृतः । भतोऽस्य दीक्षितनाम्ना प्रसिद्धः ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणामनुकमणिका । पृष्ठाङ्काः विषयाः ३ २ विषयाः पृष्ठाका महालाचरणम् १ प्रोका गयश्चित्तम् , ज्ञानकृते का. प्रायश्चित्तलक्षणम् , मकृते चोक्ताद्विगुणं प्रायश्चित्तम् , नित्यनैमित्तिककाम्यमेदेन प्रा. स्वस्थाशक्ती प्रतिनिधिना प्रायश्चित यश्चित्तस्य त्रैविध्यम् तं कर्तव्यमित्यादिकथनम् प्रायश्चित्तयोजनाय विशेषः कृतप्रायश्चित्तस्य शुद्धिपरीक्षा प्रमाणपूर्वकं संसलक्षणम् प्रकीर्णकाद्यनुपातकान्तानि पा- पर्षदक्षिणाप्रमाणम् "पानि, तेषां कारणानि च प्रायश्चित्तोपदेशे पापिनः कर्तव्यम् , प्रकीर्णकपातकलक्षणम् पापिनः सभोपस्थान विना जातिभ्रंशकरपातकानां पारंग भोजनादौ दोषः গন कियत्कालपर्यन्तं प्रायश्चित्ता. संकरीकरणपातकपरिगणनम् करणे दोषकपनम् अपात्रीकरणपातकानां कथनम् . आर्तस्य प्रायश्चित्ताकथनेऽज्ञा. मलिनीकरणपातकानां कथनम् त्या कथने च दोषकपनम् उपपातकानां परिगणम् पापस्य गुरुस्वलघुत्वयोः कथनम् महापापानां परिगणनम् स्नेहादिनाऽययोक्तप्रायश्रितो- महापातकसमान्युपपातकानि पदेशे दोषाभिधानम् सुरापानसमानपापानां परिगण. दुर्बले प्रष्टरि बालवृद्धस्त्रीरोगिषु स्वर्णस्तेयसमानां पापानां पारि० च प्रायश्चित्तयोजनायां तारतम्यम् गुरुतत्पसमानां पापानां नामतो मालवृद्धयोर्लक्षणम् ब्राह्मणादिवर्णक्रमेण प्रायश्चित्त. अनुपातकातिपातकानां स्वरू. तारतम्यकथनम् पतः परिगणनम् यस्य पापस्य यत्प्रायश्चित्तमुक्तं पञ्चविषपापिनां स्वरूपतः कथ. तस्पोडशवर्षाधिकब्रह्मचारिणो द्विगु जन्मान्तरमाविकर्मविपाककथ ण वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतेश्चतर्ग कृच्छ्रादिनिर्णयः, नकातलक्षणं तत्पत्याम्नायाश्च अज्ञान कृतेऽकामकृते व पापे उपवासतत्प्रत्यानाययोः कप निर्देशकरणम् ६ ममिति कपनम् ·पायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- " १२ " ११ विषयाः पृष्ठाझा विषयाः प्रायश्चित्ते संकल्पकथनम् ...प्रमाणादेः कथनम् प्राजापत्यस्वरूपकथनम् पराकलक्षणम् " प्राजापत्यान्तर्गतकमक्तनताया- सौम्यकृच्छूलक्षणम् चितेषु प्रासप्रमाणसंख्यादेः कथ० अष्टादिदिनसाध्यतुलापुरुषलक्ष अवतघ्नपदार्थकथनम् वारणकृच्छ्रलक्षणम् गोमूल्यपरिमाणकथनम् यावककृच्छ्लक्षणम् आढ्यादीनां गोमूल्यम् जलकृच्छूटक्षणम् निष्कपरिमाणम् वज्रकृच्छ्रलक्षणम् पुराणपरिमाणलक्षणम् द्वैरात्रिकसातपनम् कृष्टाल लक्षणम् यतिसांतपनम् मापलक्षणम् षडहसांतपनम् कार्षापणशब्दाधनम् महासातपनपाश्चदशाहिकांत- पनातिसपनानां स्वरूपकथनम् पणलक्षणम् स्वर्णस्य मापाक्षकर्षधरणादीनां पिपीलिकामध्यचान्द्रायणलक्ष. पारमाणम् णम् प्राजापत्याप्रत्याम्नायकथनम् यवमध्यचान्द्रायणलक्षणम् पादोनकृच्छूलक्षणं तत्प्रत्यान:- यतिचान्द्रायणलक्षणम् বিশ্বাভাস कृच्छ्रार्धलक्षणम् ऋषिचान्द्रायणलक्षणम् १२ पादकृच्छस्वरूपकथनम् सोमायनबतलक्षणम् शिशुकृच्छूलक्षणम् पश्चगव्यपरिमाणम् अतिकृच्छ्रस्वरूपम् मासोपवासे पञ्चदश प्राजाप- वर्णक्रमेण पादकृच्छाः त्यानीत्यादिकथनम् कृच्छातिकृछूस्वरूपम् उपवासप्रत्याम्नाया: १३ तकृच्छूलक्षणम् कृच्छ्रस्थाने तीर्थप्रत्याम्नायक. तस्कृच्छ्रे जलक्षीरधृतानां परिमा. बताङ्गभूतानां धर्मयमनियमानां क. १४ शीतकर स्वरूपम् प्रायश्चितपूर्वाहकर्तव्यकथनम् पर्णकृच्छूलक्षणम् प्रायश्चित्ते ग्राह्यतिपिकथनम् ब्रह्मपूर्वस्वरूपकथनम् रहस्यप्रकाश्यपातकलक्षणम् गोमूत्रगोमयादिपञ्चगव्यानां रहस्यपातके प्रायचित्तकथ. ८ . यश्च " %33 ८ ९ " " ·'अनुक्रमणिका। पृष्ठाकाः विषयाः " " विषया: पृष्ठाकाः सामान्यतः सर्वपापानां प्राय. ११ विप्रं हन्तुं दण्डोद्यमने प्राय. महापातकादर्वाचीनेषु पातकेषु दण्डनिपातने रक्तस्रवणेऽभ्य. प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्ती सर्वाय. १७ न्तररक्त त्वम्मेदेऽस्थिभेदनेऽङ्गकर्तने तत्रैवाभ्यासे द्विगुणम् , मस्या च प्रायश्चित्तकपनम् त्रिगुणम् मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् , अत्रैव केचिन्मते मतान्तरेच अत्यन्ताम्यासे निरन्तराम्यासे वा विशेषप्रदर्शनम् पञ्चगुणम्, बहुकालाम्यासे षड्. शोणितनिपातनयोनिपातनाव. गुणमित्यादिकथनम् "गुरणावश्यमावित्वेऽपि निपातना. उपपातकादर्वाचीनेषु पातकेषु वगुरणनिमित्ते प्रायश्चित्ते पृथग्म. प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्ती प्रायश्चि० वत इति वर्णनम् प्रकीर्णकेषु पातकेषु प्रतिनिमिः विप्रस्य पादप्रहारे प्रायश्चित्तम् तं कर्तुमशक्ती प्रायश्चित्तम् अपस्वग्नौ च विण्मूत्राद्युत्सर्गे क्षुद्रपापेषु प्रतिनिमित्तं कर्तुम- विपस्य प्रायश्चित्तम् शक्ती प्रायश्चित्तम् उदकं विना मूत्राद्युत्सर्गे प्राय. सर्वत्रानुक्तनिष्कृतो प्रायश्चित्त. मूत्रादिवेगधारणे प्रायश्चित्तम् क्षुद्रपातकेषु प्रायश्चित्तकथ० श्रौतस्मादिकर्मलोपे प्राय० अतिक्षुद्रपातकेषु प्रायश्चित्तक० मौनलोपे प्रायश्चित्तम् सूर्योदयास्तमयस्त्रापे प्रायश्चित्तम् स्नातकव्रतलोपे प्रायश्चित्तम् प्रकाशरूपेषूद्देशक्रमेण प्रकी- कप्रायश्चित्तानि, तत्र खरोष्ट्रयुः पञ्चमहायज्ञेष्वन्यतमलोपे प्रा. आहिताग्नेः पर्वण्युपस्थानलोपे प्रा०॥ करथमारुह्य गमने प्रायश्चित्तकथा नग्नस्वापे नानं विना मोजमे प्रायश्चित्तम् , नग्नतयाऽनभोजने दिवा स्वदारगमने च प्रायश्चित्त. ऋती मायांगमनलोपे प्रायश्चित्तम् , तत्रैव कामाभ्यासकृते विशेषक० स्वमायाँ क्रोधादगम्येति वदतां प्रा० १९ गुरोस्त्वकरणादौ प्रायश्चित्तम् त्यक्तभार्या संग्रहेच्छायां प्राय० गुरुदेवविप्राचार्यादीनां प्रतिष्ठी एकपकृत्युपविष्टानां विषमदा- बने प्रतिवाद आक्रोशेऽतिक्रमे नादौ प्रायश्चित्तम् पेशुन्ये च प्रायश्चित्तम् नदीसंक्रमकन्याविघ्नकरणयोर्मा- तत्रैवाभ्यासमत्यादौ विशेषः पातने च प्रायश्चित्तम् शूदादेविप्रायतिक्रमे प्रायश्चित पतितम्लेच्छादिभाषणे प्रायः " ·मायविन्दुशेखरस्वविषयाणाम्- पृष्ठकः विषयाः २० १९ " विषयाः भार्यानधनानां लामस्य विन- करणे प्रायश्चित्तम् यज्ञोपवीतं विना भोजनाम्बुपान. करणे प्रायश्चित्ताभिधानम् यज्ञोपवीतं विना मूत्रादिकरणे प्रा० उत्तरापोशनं विना मोजनादुः स्थाने प्रायश्चित्तम् अम्बुनि स्वप्रतिबिम्बदर्शने प्रा. अशुचिद्रव्यस्पर्श वाक्पाणिपा. दचापल्येऽनृतवदने च मा. शय्यारूढादिदेवपूजानिरतान्ता- नामभिवादने प्रायः आ.हकविच्छेदे प्रायः निमन्त्रितस्यान्यत्र भोजने प्रा. निमन्त्रितस्य भोजनादाने प्रा० इन्द्रधनुःपलाशाग्न्योर्दर्शने प्रा० दण्ड्योत्सर्गे प्रायश्चित्तम् अदण्डचदण्डने प्रायश्चितम् पादप्रतापनादी प्रायश्चित्तम् भूमिकन्यार्थमनृतवदने प्रायः दुःस्वप्रारिष्टदर्शने प्रायः अन्तरागमने प्राय. रणे पृष्ठप्रदर्शनपूर्वकं क्षत्रि. यस्य पलायने प्रायः फलप्रदवृक्षच्छेदे प्राय. सिन्धुसौवीरादिदेशगमने प्राय. कर्मनाशाजलम्पों करतो. याक्लिङ्घने बाहुभ्यां गण्डकीतरणे पृष्ठा केशनिर्मितवस्त्रधारने प्रायः नीलीमध्यगमने प्रायः नीलीजदन्तधावने प्राय रोमकूपेषु नीलीरजःपतने प्राय० ॥ नीच्या विक्रये पालने तद्वृत्त्या जीवने च पातित्यम् तत्र विरक्ती सत्यां कृच्छ्त्रया- च्छुद्धिः नीली धृत्वा मैथुन उत्पन्नस्य गर्भस्य चाण्ड.लत्वम् नीली धृत्वा मृतस्य पुरुषस्य पष्टिवर्षपर्यन्तं विष्ठायां कृमिरूपेणा- वयानम् विधवया नीलीधारणे भर्तुर्नरकः नीलीधारणपूर्वकमनदाने दातुः भोक्तश्च 10 नालीदारुमेदनेन रुधिरदर्शने प्रा. नीलीधारणे दोषराहित्यम् अपातेयपङ्क्तिमोजने प्रा. प्रत्यर्कादिमेहन आत्मनः शक- दर्शने च प्रा० क्षत्रियवैश्यशूदाणामभिवादने प्रा० अनापदि सिद्राममिक्षाकरणे गृहस्थस्य प्रा. २१ आपदि सिद्धानमिक्षाकरणे ग- हस्थस्य प्रा. देवगुर्वाभिमुखनिष्ठीपने प्रा. प्रतिमादेवालयवापीकूपा- रामभेदने प्रा. प्रतिमास्वरूपम् 1 च प्राय. नीलीवस्त्रादिधारणे प्राय " ·अनुक्रमणिका ष्ठाकाः विषयाः वमने प्रा० + " विषया पृष्ठाका दादिद्रयक्रोधमात्सर्यादिना अर्धभुक्तानपात्रेण जलपाने प. भर्तुरतिक्रमे प्रा० २१ शुवन्मुखेन जलपाने व प्रा. पर्वणि श्रावदिने च मेथुने प्रा. इष्टापादिशुमाशुममहार्मस्थ- स्वपल्या रजस्वलायां गमने प्रा० ऋत्विगाचार्यादीनां प्रा. षण्मासोत्तरं गर्मिणीगमने प्रा. श्राद्धोपवासादिनिषिद्धदिनेषु स्त्रीसंमोगमन्तरेण हठाचरम- दन्तधावने प्रा. धातुविसर्गे प्रा० कन्याया विवाहापूर्व रजोद- स्वप्ने रेतःस्खलने प्रा० र्शने पितुः प्रा० तामुद्वहतो वरस्य प्रा० दिवास्वापे नमस्त्रीदर्शने नग्न विवाहहोमकाल उपस्थिते वि. स्वापे श्मशानाक्रमणे हयारोहणे वाह आरब्धे वा रजोदर्शने प्रा. पूज्यपूजातिक्रमेऽजी श्मश्रुक सुरापात्रगन्याघ्राणे प्रा० मणि दुर्जनस्पर्शे च प्रा० साक्षात्सुरामाणे प्रा० गर्माधानादिचूडान्तसंस्कारलोपे प्रा०, मयविमूत्रपूतिगन्धानामन्य. आक्रोशनानृतवादयोः प्रा० २२ तमाघ्राणे प्रा. निषिद्धकाष्ठेर्दन्तधावने प्रा. तदर्शनस्पर्शनयोः प्रा० प्रमादादिना गृहीतस्य व्रतस्य सुरापस्पर्श प्रा. भने प्रा. मद्यविमूत्रवि ड्मिः संस्पृष्टे प्रा. विप्रस्याष्टवर्षपर्यन्तं क्षत्रवृत्त्या मदिराया दाने स्पर्शे प्रतिग्रहे च २३ वेश्यशूद्रवृत्त्या धनानने प्रा० संक्रान्त्यादिनिमित्तेष्वनात्वा स्त्रीधनोपनीवने प्रा० भोजने प्रा० माया मुखमैथुने प्रा. शूदचाण्डागादिस्पर्श प्रा. गोयुक्तयानस्थस्य मैथुने प्रा. रजकादिस्पर्श प्रा० बस्तिकर्मणि प्रा. नित्यमानाकरणे प्रा० देवागारशिलादिना स्वगृहनि नैमित्तिकमानाकरणे प्रा० अमेध्यास्पृश्यस्पर्शने प्रा० गुरुप्रतिश्रुतवस्त्वकरणे प्रा. श्वपाकादिस्पर्शनिमित्तेष्वना- भोजनकाले परिगृहीतमौनत्या त्वा मुक्ती प्रा. गे पा० हस्तस्थापितकवलादिमोजने. " धनार्जने प्रा. प्रा. मर्माण प्रा. " ·स्पर्श प्रा० . " तत्र विशेषः पतने प्रा० भोजने प्रा० प्रायश्चितेन्दुशेख सरस्थविषयाणाम्- विषयाः पृष्ठाकाः विषयाः पृष्ठाकरा बामणसमीपभोजने दुष्टपतो एकपक्त्यां मुक्तावितरेतर- मोजने बास्स्यक्त्वा भोजने शूद्रहस्तेन मेोजने पाने च प्रा. भोजनोत्तरमुच्छिष्टयोः स्पर्श प्रा." भासनोपरि पादमारोप्योपवेश भुवोच्छष्टस्य शूद्रश्वादिस्पर्श पा०, ने वस्त्रार्धप्रावरणे मुखधमने च पा." मुक्त्वाऽनाचमने पा. अनावम्य भक्षणे प्रा० मुक्तोच्छिष्टस्यानाचान्तस्यामे. आपोशनं विना मोजने प्रा. ध्यमूत्रादिस्पर्श प्रा० भोक्तुकामस्याऽऽपोशनात्पश्चा- उच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्श प्रा०, दम्यवहारात्पूर्व मूत्रपुरीषगमने प्रा० भुञानस्य मस्तके विष्ठादि- उच्छिष्टस्य चाण्डालानस्पर्श प्रा., अधरोच्छिष्टे प्रा० मार्यमा सहोदरातिभिर्वा सह भुक्तोच्छिष्टस्यानाचान्तस्यान्त्यज. शौण्डिकादिभिः स्पर्श प्रा० ऋती भूमो भोजने प्रा० अर्कोच्छिष्टलक्षणम् घृतहीनाहुतिपञ्चकभोजनोत्तरं भुक्तोच्छिपस्य रजकादिस्पर्शे प्रा०,, सघृतभोजनात्यन्ताम्यासे प्रा. अधरोच्छिष्टलक्षणम् चाण्डालवाचक्षत्रुप्रसूतवै. ऊयोंच्छिष्टलक्षणम् देहकमागायोगवानां लक्षणानि अधरोच्छिष्टम्य विप्रस्य चाण्डा. शाण्डिकादीनां परिगणनम् लादिस्पर्श प्रा० अन्त्यजानां परिगणनम् तस्य रजस्वलारजकादिस्पर्श प्रा०, श्वादीनां परिगणनम् सामान्यत उच्छिष्टस्पर्श प्रा. 'पश्चम ' संज्ञाया अर्थः भुञानस्य रज:वादिस्पर्श प्रा० म्लेच्छलक्षणम् २४ मुञानस्य गुदस्रावे प्रा० २५ यावनलक्षणम् भुञानस्याशौचपाती प्रा. मुक्तिसमये चाण्डालान्त्यनादि मुझानस्यानुच्छिष्टेन स्पर्श प्रा. दर्शन प्रा. भुञ्जानस्य मुक्कोच्छिष्टेन सवर्णे. मूत्रात्सर्गवेलायां भोजने पाने न स्पर्श प्रा. मुञानस्य शूद्रस्पर्श प्रा० कालिकादिना शौचं कृत्वा भुञानस्य चाण्डलादिशब्द. " चप्रा. भोजने प्रा. श्रवणे प्रा० ·अनुकरणिका। पृष्ठाकाः विषयाः प्रा. विषयाः पृष्ठाकाः मूत्रादिकालेऽन्त्यनादिस्पर्श प्रा० २१ च्छिष्टकांस्ये भोजने च जलपाने प्रा० २५ रजस्वलाश्वसूकरशवमयमाण्डा. चाण्डालेन सहकवृक्षमारुह्य तत्र दिसशे प्रा. फलमक्षणे प्रा० उच्छिष्टस्य तैलाभ्यक्तस्य चाण्डालादिस्पष्टपोजने प्रा० कृतश्मश्रुकर्मणः कृतमथुनस्य चाss चाण्ड लादिहस्तमोजने प्रा. चमनं विना मूत्रादिकरणे प्रा० चाण्डालादिहस्तपाचितमोजने प्रा०, ऊवाच्छिष्टाधरोच्छिष्टयोः श्व. चाण्डालादिहस्तभोजने प्रा० काकादिविष्ठास्पर्श प्रा. च.ण्डालाद्युच्छिष्ट पोजने प्रा. उच्छिष्टस्य सूर्यादिदर्शने प्रा० चाण्डालानभोजने प्रा. ऊोंच्छिष्टस्य पलाण्डुलशुना- चाण्डालादिदृष्टान्ने कर्तव्यम् दिस्पर्श प्रा० चाण्ड:लादिस्पृष्टाम्बुगाने प्रा० अधरोच्छिष्टानुच्छिष्टयोस्तत्पशें शूद्रोदकपाने प्रा. चाण्डालादिस्पर्शोत्तरं मूत्राद्युत्सर्गे प्रा०, सुराया ईषस्परों मा० रजकादिस्पशोत्तरमधरोच्छिष्टे प्रा०, जान्वधः सुरास्पर्श प्रा. रजस्वलासूतिकाश्च सूकरादि- अशुचिलशुनादिस्पृष्टिस्पर्श प्रा० पतितादींश्च स्पृष्ट्वा नित्यशुद्धानां परिगणनम् भोजनकालेऽन्ने केशादिना दू. पीतावशिष्टमुखनिर्गततोयपाने प्रा०, पिते कर्तव्यम् पीतावशिष्टपात्राम्बुपाने वामहस्तेन भोजनका दन्तमाते प्रा. वा पाने प्रा. रक्तादिदृष्टी प्रा० अज्ञानात्सकृच्छद्रोच्छिष्टभो मुखे रक्तदर्शने प्रा० रक्तप्राशने प्रा० योषोच्छिष्टभोजने प्रा. रक्तमिश्रितोदकपाने प्रा० क्षत्रियाधुच्छिष्टमोनने प्रा० अमेध्यकेशकीटादिभिः मार्यया सह मोजने तदुच्छिष्ट पाचितस्यानस्य भक्षणे प्रा० वामहस्तदत्तानभोजने, एक. भोजने ज्येष्ठभ्रातृपित्राद्युच्छिा टभ. क्षणे च शास्त्रका तम् पङ्क्तावेकस्मिन्नुत्थिते पश्नाद्भुक्तो विप्रोच्छिष्टाशने प्रा० उच्छिष्टलक्षणम् মালীবানুচ্চিালণালন সাত चाण्डालस्पृष्टकांस्ये चाण्डालाधु. विप्रस्य शूद्रगृहे मोजने प्रा. " भोजने प्रा. जने प्रा. " सह च प्रा. - ·प्रायविन्दुशेखरस्यविषयाणा- पृष्ठाकाः विषयाः प्रा.. विषयाः पृषक: शूद्रमामनमिनमाजनयोर्मोऽजने पा० २७ · विप्रेण चाण्डालस्य व्रणबन्धमा वटार्कादिवृक्षपत्रभोजने पा. भ्यानरुधिरोस्पादमादी प्रा. २८ तत्र वानप्रस्थयत्योर्विशेषः चाण्डालेन विप्रस्यैषु कृतेषु प्रा." दुग्धाज्यादिपेयद्रव्यहस्तस्यो. अम्यकस्य चाण्डालादिस्पर्श प्रा०, च्छिष्टेन स्पर्श प्रा. चाण्डालाय कामतः क्रतुद- चाण्डालस्योच्छिष्टदाने प्रा. शेने तन्नृत्यदर्शने तद्वीतश्रवणे शूद्रच्छिन यज्ञोपवीतस्य ब्राह्मणस्य भेषज्यक्रियायां च प्रा० चाण्डालादिदर्शने प्रा० विप्रच्छिन्नयज्ञोपवीतम्य ब्राह्म- चैतन्यव्यवधानेन स्पर्श प्रा. णस्य प्रा. काष्ठादिव्यवधानेन स्पर्श प्रा० श्ववाण्डालादिच्छिन्नयज्ञोपवी. एकशाखापाषाण योरारोहणे प्रा..., तः समाषणे प्रा० तस्य प्रा. चाण्डालादिस्पर्श प्रा. चाण्डालाधुपदेशे प्रा० शेवपाशुपतयोर्लक्षणम्. चाण्डालकूपतीनिषेवणे प्रा. रजकादिभिः शिरोव्यतिरिक्ता चाण्डालेनकपथगमने प्रा० अस्पर्श प्रा. चाण्डागदेः स्वमन्यवस्थाने पा०, शिरःस्पर्श प्रा० पूर्वोक्तप्रायश्चित्तविधिः शूदनिषादस्परों प्रा. चाण्डालगृहप्रवेशे प्रा. चाण्डालादिच्छायारोहणे. प्रा. चाण्डालैः सह वृक्षच्छायायां हीनशद्रस्पशे प्रा० गृहे वाऽवस्थाने पा० चाण्डालादिभिर्व्यवहितस्पर्श प्रा० अनिष्टगन्धस्पर्शशब्दरूपवा- काष्ठादिद्वारेण तत्स्पर्श प्रा० क्यानामाघ्राणस्पर्शनश्रवणदर्शन. नौसंक्रमे दोषामावः कथनेषु प्रा० सर्वातावच्छेदेन चाण्डालादि. रुद्रनिर्मास्यस्पर्श प्रा. शेवसारनिर्माल्य विद्यमक्ष प्रा. चाण्डालादिमिरेकशाखारोहणे प्रा० २८ विष्णोरनिवेदितमोजने प्रा० २९ चाण्डालादिमिरेकपाषाणारोहणे प्रा. तत्र स्मृत्यर्थसारकृन्मतम् चाण्डालादिस्पर्श प्रा. धनहर्त: प्रा० चाण्डालशम्पर्श प्रा. गोविप्रचाण्डांलादिहतशवस्य, पाडालादिभिर्यानशल्यासनादौ प्रा०, उन्नगरदाग्निदात्मघातिशवस्य " বৰ মা ·अनुक्रमणिकां । स्पर्शे प्रा० " " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः शृदिष्ट्रिविषवहिनलविद्युत्सरीसृप. तत्रैवाकामतो विशेषः ३० हतशवस्य संकरजातिपतितशवस्य उच्छिष्टयो रजस्वलयार्मिथः च वहनदहनोदकदानादिक्रयाकर. णे प्रा० २९ अधरोच्छिष्टत्वे प्रा० तत्रैवामतिपूर्वत्वे विशेषः चाण्डालाद्यन्तेवसायिपतितशवादी. तच्छवलशमात्रे केवलेऽश्रुपाते नां मत्या स्पर्शे रजस्वलायाः प्रा. च प्रा. तत्रैव प्रथमादिदिनभेदेन ता- यं कंचित्प्रेतमुद्दिश्य तद्वान्ध. रतम्यम् वैः सहाश्रुपानेऽस्थिसंचयनोत्तरं कृ इतरस्मिविषये रजस्वलायाः ते प्रा० स्पृष्टास्पृष्टयादौ प्रा० तदेवास्थिसंचयनात्प्राक्चेत्तत्र प्रा०, रजस्वल सूतिकयोमरणे प्राय. ३१ शूद्रप्रेतानुगमने द्विजस्य प्रा० रजस्वलानियमाः द्विनप्रेतानुगमने प्रा० अनूक्तेषु प्रायश्चित्तेषु व्यवस्था अनशनजलाग्निपतनानि संकल्प्य जातिभ्रंशकरसंकरीकरणापा. ततो भ्रष्टस्य संन्यस्तस्य पुनर्हिस्थ्य. त्रीकरणमलिनीकरणप्रायश्चित्तानि ३२ परिग्रहेण गृहस्थतामिच्छतश्च प्रा० उपपातकप्रायश्चित्तानि अत्र विशेषः तत्र सामान्यत उपपातकेषु विधिः, आत्मणाबाबधानीवमरणेन गोवधे प्रायश्चित्तानि-- मृतानां कृते प्रा. तदङ्गभूतवीरासनादिलक्षण. क्रोधादिनाऽऽन्मत्यागाध्यवसा. गोरक्षणप्रकारः गोवध स्त्रीबालवृद्धादीनां प्रा० अध्यवसायं कतिपयव्यापार अत्र दक्षिणादिनिर्णयः कृत्वा स्वत एव निवृत्ते प्रा. ३४ शस्त्रादिक्षतकरणे प्रा० गोवधे ज्ञानकृताज्ञानकृतत्वस्य ल० चितिभ्रष्शाया नार्याः प्रा० कामनाराहित्यस्य लक्षणम् एकमर्तृकयो रजस्वलयोः पर पार्वगादिश्राद्धकर्तव्यता स्परस्पृष्योः प्रा. गर्भिगीकपिलाबहुक्षीरादिक- अप्तपन्योस्तु स्परस्परं स्पृष्टः गुणकहोमधेन्वादिवधे प्रायश्चित्तम् योः प्रा० सचेतनगर्भयुताया अचेतनग- विप्रशूद्रयो रजस्वलयोः स्परों प्रा० , भयुताया धेन्वा वधे प्रायश्चित्त. " " यमाने प्रा० " गोधनलक्षणम् " ·ܘ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः लगुडादिधाते गो वने गर्भ. तत्र प्रयोजकादीनां प्रायश्चित्त. मात्र पाते प्रायश्चित्तम् ३४ विषये शूलपाणिभक्देवपैठीनसि. अतिवृद्धातिबालातिरोगिणीनां मतानि गवां वधे प्रा० रोधादौ प्रायश्चित्तम्-क्षीणाया अतिवृद्धत्वातिकृश वातिबाल गोरक्षीणत्वभ्रमाद्रोधनेन वधे प्रा० त्वानां लक्षणानि तादृश्यास्तथाभ्रमाइन्धनेन मरणे प्रा०, एकवर्षत्रिवर्पयोर्वधे प्रा० तथाभ्रमाद्धलशकदावतिकाल एकप्रयत्ननिष्पन्नानेकगोवधे प्रा० ,, योजनेन मरणे प्रा० गृहदाहादिननितगोमरणे प्रा० अतिदोहे प्रा० प्रयत्नभेदेनानेकगोवधे प्रा० अङ्गुष्ठस्थूलहस्तत्रयप्रमाणप. बहुभिरेकस्या हनने प्रा० लाशदण्डनिपातनेन तादृशस्तथा. तत्रैव ज्ञानाज्ञानकृने विशेषः भ्रमाद्वधे प्रा. बहुभिरेकःयापारेण द्वयोर्बहूनां उक्तदण्डाधिकदण्डादिना वधे प्रा. च हनने प्रा० हन्तुः क्षीणत्वज्ञाने प्रायश्चित्त. अत्र मिताक्षराकृन्मतम् रोधशब्दनिर्वचनम् बहुभिः पृथव्यापारेण द्वयोः बन्धनशब्दनिर्वचनम् ३६ हूनां वधे प्रा० योजनशब्दनिर्वचनम् द्वाभ्यामेकस्या द्वयोर्वेकप्रत्नेन रोधादिजनितगोवधे भवदेवशू लप,योर्मतम् द्वाभ्यां बहूनां वधे प्रा० प्रायश्चित्ते दक्षिणानिर्णयः अत्यन्तव्याधिपीडितमरणाव. अस्थिभङ्गादिप्रायश्चित्तम्- स्थापन्नोन्मत्तान्धवर्षन्यूनगोवधे प्रा० गवामस्थिभेदे लाङ्गुलच्छेदे कर्णः अधमशूदकैवर्तादिकस्वामिकैक शृङ्गोत्पाटने कटिभङ्गे चर्मनि. हायनाद्विहायनानिहायणीवधे प्रा० ३५ मोचने च षण्मासाम्यन्तरे मरणे प्रा. तत्र गर्मिणीत्वादिभेदे विशेषः षण्मासोत्तरं मरणे प्रा० अग्निहोत्रिणो वेदपारगस्य होम. जीवने च प्रा. हलशकटयोर्विप्रेण वृषभवाहने प्रा० , तत्र दक्षिण प्रकारः योषितो विशेषः वधकर्मण संबद्धानां कर्तृपयोजका- समुत्सृष्टगोवृषभयोर्थेन केनापि नुग्राहकानु मन्तृनिमित्तानां ल० दोहने वाहने च प्रा. " वधे प्रा० " धेनर्वधे प्रा० ·अनुक्रमणिका । ११ विषयाः पृष्ठाङ्क: विषया: पृष्ठाङ्काः उत्सृष्टकपिलादोहने विप्रस्य प्रा० ३६ तत्र ज्ञानाज्ञाभ्यां विशेषः अत्र शूद्रस्य विशेषः विरुद्धौषपदानादिना गोवधे अण्डनाशे लिङ्गच्छेदने च प्रा० चिकित्सकस्यापि प्रायश्चित्तमिति तदनन्तरमरणे प्रा० मिताक्षराकृन्म म् पालननिमित्तवधविचारः यन्त्रेण गोचिकि-सार्थे गूढगर्भ अविभक्तानां भातृणां मध्ये प्रा० मोचन औषधस्नेहाहारदानादिभिश्च शूद्रस्वामिनो रक्षणामावनिमि गवादिमृतौ दोषाभावः तकगोवधे प्रा० हठादधिकं दीयमानमाहारा- द्विनस्वामिनस्तत्र विशेषः दिकं मृतिहेतुश्चेत्तत्र पा० अस्मिन् प्रायश्चित्तेः दक्षिणा नगरग्रामदाहेष्वबद्धानां मृतौ । अत्र शूलपाण्यादीनां मतानि दोषाभावः उत्सृष्टवृष मादिष्वपालनान्मृते. बन्धने तु प्रा० ज्वप्युत्स्रष्टुर्न दोषः व्याधियुक्तानां दण्डाभिघाता- अपालनमृत्योः स्वरूपम् ३७ दिना मूर्च्छयाऽभिपतने गमनग्रास- अशक्तपालकसमर्पणे स्वामिनो तोयपानस्तदानींतनताड नस्य मर. दोषः णहेतुत्वाभावनिश्चये पूर्वव्याधिन- टानां न प्रा. इक्षतैलयन्त्रार्थ नियुज्य संनि. धावीक्षणे देवाद्गृहदाहगृहमङ्गाभ्यां पूर्वव्याधियुताऽपि प्रहारजनि. गोमरणे घण्टामरणादिदोषेण गां तपीडयैव प्रासादिकं न कृत्वैव विपत्तौ च प्रायश्चित्तम् म्रियते तदा प्रा. ३८ शक्तपालकस्य संनिधिसत्वे शालादो गवां मशकादिनिवृ. कान्तारदुर्गगृहदाहावटेषु लतापा त्यर्थ धूमायाग्निं प्रज्वाल्य पालका. शाद्यावृतगोमरणे प्रा. देस्तत्र स्थिती देवात्तदग्निना बन्ध. बिहायनपर्यन्तवत्सस्यारक्षणे प्रा० नरहितस्य गवादेर्मरणे दोषामाव. गोमांसमक्षकाय गोविक्रोप्रा कथनम् पालकस्य तत्रानवस्थितो बन्धने बहूनां गवामपालननिमितवधे च गवादेर्मरणे प्रा. पालकस्य प्रा० त्रिशूलादिस्थिरतराचिह्न करणेन दाहच्छेदशिरामेदोषधाद्युप गोण्यादिवाहनादिमिश्च चर्मनिमा- चारे गवां मृतो न प्रा. चने दोषाभावः तत्र विशेषः ·१२ प्रायश्चित्चेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- - भावः तत्र विशेषः विषया: पृष्ठाकाः विषयाः निवारयन्तं पालकमतिक्रम्य गर्त. यस्य पितृपितामहादयोऽनुप- कूपादौ पतनादिना गोमरणे दोषा नीतास्तस्य प्रा० यस्य प्रपितामहादीनामुपनयनं शङ्कारहिते वनादौ सति संनि नानुस्मयते तस्य प्रा. धौ पालकेऽकस्मादागतव्याघ्रादिना मरणे दोषामावः स्तेयप्रा० तत्र पालकस्यासत्वे तु दोष. स्तेयल० स्तत्र प्रा. तत्पभेदो राजसैन्यादिभिः शरादिमि विप्रस्वामिकं वशमारिमित ग्रामघातराष्ट्रघातवेश्मभङ्गातिवृष्टि- धान्यं वा तत्परिमितामं वा तत्तुः व्यायुपद्रववृक्षादिपतनादिभिरुषद्ध ल्यमूल्यं वा ताम्ररजतादिकं वाऽ- तानामबद्धानां पालकसत्त्वे मरणे मत्याऽपहर्तुर्विप्रस्य प्रा० दोषाभावः मत्याभ्यासयोर्विशेषः पालकासत्त्वे बन्धने च दोष. क्षत्रियवैश्यशूद्राणां विशेषः कुम्भपरिमाणलक्षणम् गोभूमिकन्याश्वहरणे जाब.ल्युकं प्रा०, किंचित्पुष्कलाढकद्रोणखारीणां गोवधप्रायश्चित्तस्य वृषवधेs. लक्षणानि प्यतिदेशः स्मृत्यर्थसारकृन्मतेन कुम्भप- गोदानविषये मयूखकारमतम् रिमाणलक्षणम् प्रायश्चित्ताङ्गभूतस्य वपनस्य सार्धशतद्वयपणमूल्यक्षत्रियस्वा. प्रकाराः मिकगृहक्षेत्रमूमिवापीकूपतडागा. व्रात्यप्रायश्चित्तनिर्णयः- दिपानीयरसानां तत्स्वामिकस्य नि- व्रात्यलक्षणम् क्षेपस्य तावन्मूल्यरजतवस्त्ररत्नादेश्च अन्नाद्यमावेनोपनयनकालाति नारीनराश्वानां चापहारे प्रा. क्रमे प्रायश्चित्तम् वैश्यशूद्रस्वे विशेषः अनापधुपनयनकालातिक्रमे प्रा० विप्रस्वे प्रायश्चित्तविशेषः मुख्यप्रायश्चित्ताचरणासामध्ये भत्र स्मृत्यर्थसारकृन्मतम् निर्णयः अपुसीसलोहद्रव्याणां हर्तुःप्रा. षोडशवर्षादूर्ध्वमनापदि बुद्धयो एकवार भोजनपर्याप्तानां मक्ष्य- पनयनकालातिक्रमे प्रा. मोजनादीनामपहारे तत्सममूल्यका- स्तत्र प्रा. " " " " " ·अनुक्रमणिका। दिऋणे प्रा० - सुतस्य प्रा. विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाकाः नां यानशय्यासनोपान पुष्पफलमू यज्ञब्रह्मचर्याचकरणरूपदेवा- लक(प)र्णमृद्भाण्डमधुमांसौषधसुगन्ध- द्रव्याणामपहारे च प्रा. तदशक्ती विशेषः द्वित्रिवारमोजनपर्याप्ततदपहारे प्रा०, उतमर्णऋगादाने पा० तृणकाष्टद्रुमशुष्कानगुडतैलच. अनाहिताग्नितापा मणां त्रिभोजनमूल्यानां हरणे स्मृ. अनाहिताग्नितास्वरूपम्। त्यर्थकृन्मतेन प्रा० तत्राऽऽपदनापत्प्रभेदेन प्राय. द्वादशाहारपर्याप्तब्राह्मणस्वामि श्चित्तमेदः कमणिमुक्ताप्रवालताम्ररजतशङ्खशु पितर्यनग्नावाधातुरयष्टरि यष्टुश्च क्तिलोहकांस्योपलापहारे प्रा० त्रिभोजनपर्याप्ताहारमूल्यका- औपासनान्यसंधाने प्रा० पासकोटजजी(टजो)र्णाद्विशफैकशफप. मयूखकारमतोन्यासपूर्वक शुरज्जुपक्षिणामपहारे प्रा० तदुपपादनम् गजाश्वभूमिकन्याहरणे प्रा० ज्येष्ठकनिष्ठत्वेन भ्रातुः प्रायः अम्यासे विशेषः श्चित्तमावामावो पुस्तकचौथै प्रायश्चित्ततारतम्यम् आण्यविक्रये प्रा० देवद्रव्यापहारे प्रा० अपण्यस्वरूपकथनम् वृत्त्यपहारे प्रा० सुराविक्रये प्रा० " गुडतिलपुष्पफलमूलपक्वान्नविक्रये प्रा. स्तेयप्रायश्चित्तमपहृतद्रव्यस्वा लाक्षारूवणमधुमांसक्षीरदधि- मिने तद्रव्यं दत्त्वैव कार्य सति स्वा दधितक्रघृतगन्धचर्मरक्तवस्त्रातिला. मिनि धन्यतमविक्रये प्रा० वैदिकाग्निभ्यः काष्ठं गवे तृणं पय.पायसापेक्षुरसगुडख. हर्तुः पान्धद्विमस्येक्षुद्वयं मूलकद्वयं ण्डादीनां स्नेहपकानां च विक्रये प्रा. चणकत्रीहिगोधूमयवमुद्गमाषाणां मुष्टिं पूगमजिष्ठाखर्जुरद्राक्षाणां विक्रये प्रा० क्षेत्राद्धरतः स्वाम्यनिषिद्धस्य स्तेय पनसकदलीनरिनारीकेलजम्बार- दोषो नति मयूखकृन्मतम् बीजपूरकनाराणां विक्रये प्रा. ऋणानपाकरणप्रा.- कर्पूरादेषिक्रये प्रा० ऋणानपाकरणस्वरूप कस्तूरिकादीनां विक्रये प्रा. " " तत्र विशेषः " ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम् - - पृष्ठाः विषया: पृष्ठाकाः मानोन्मानयोः स्वरूपम् ४२ विषमतुलाधारणे प्रा. निगडादिविक्रये प्रा० प्रतिश्रमोद्यानसमाप्रपादिविक्रये प्रा. दण्ड शास्त्रं पर्यालोच्य प्रायश्चित्ते न्यूनाधिक्यम् तिलालदाधिक्षौद्रलवणद्राक्षामद्य- मांसपकामन्त्री पुरुषहत्यश्वगोवृषभ- गन्धरसीमकृण्मानिनोमनीली- विक्रयात्सद्यः पातित्यम् " " " अन विशेषः " विषयाः ऊर्णाकेशकेसरिणां भूधेन्वन- डहाश्मशस्त्रादीणां च विक्रये प्रा. अभक्ष्यमांसतदस्थिशृङ्गनखशुक्तिः हिङ्गगुग्गुलसर्व(ज)सहरितालमनः। शिलाजनलवणक्षारमणिमुक्ताप्रवाल. वैणववेणुमृन्मयानां विक्रये प्रा० विषशस्त्रगोनीलीकौशेयविक्रये प्रा०, कृष्णपीतादिवस्त्रकृष्णाजिनकृष्ण- वस्तुविक्रये प्रा० गजविक्रये प्रा० खराश्वतरकरभाणां विक्रये प्रा० नारीविक्रये प्रा० पुरुषविक्रये प्रा० कायापुत्रविक्रये प्रा० वेदानां विक्रये प्रा. अङ्गानां विक्रये प्रा० " स्मृतीनां विक्रये प्रा. इतिहातपुराणानां विक्रये प्रा० रहस्यपश्चरात्राणां विक्रये प्रा० इतरविद्यामात्रस्य विक्रये प्रा० सोमविक्रय उक्तप्राण्यतिरिक्तं. प्राणिविक्रये च प्रा० तुषकपालभस्मरोमपिण्याकानां " " परिवेदनप्राय०- परिवित्तिलक्षणम् परिवेत्तृलक्षणम् परिवेत्तुः प्राय० तत्र कामाकामाम्यां विशेषः ज्येष्ठकनिष्ठभावेन प्रायश्चित्त व्यवस्था निर्गुणत्वगुणवत्वमेदादन्यथा वयवस्था बुद्धिपूर्वकपरिवेदने पातित्यम् ४३ परिवेदने दत्तकादीनां दोषामावः गौतमोक्तमिन्नोदरेत्यादिश्लोकस्य व्याख्यानम् अग्रेदिधिषोदिधिषोश्च लक्षणम् अग्रेदिधिषुपतेः शुद्धिः दिधिषुपतेः शुद्धिः ज्ञानकामकारबलात्कारादिविषये व्यवस्था अनाहिताग्नितायां पाय- विक्रये प्रा० " मधूच्छिष्टत्रपुसीसकृष्णलोहोदुम्बर- खड्गपात्रगोधूमविक्रये प्रा. आगमतडागोदपानपुष्करणी सुकृतविक्रये प्रा. हीनमानहीनोन्मानाम्यां विक्रये पा० अन्यमिश्रितान्यवस्तुविक्रये प्रा० , ·अनुक्रमणिका । १५ गमने प्रा० " " " विषयाः पृष्ठाका: विषयाः पर्याधातृपर्याहितयोर्लक्षणम् क्षत्रियादीनां स्वस्ववर्णासु स्त्रीषु. तयोः प्रायश्चित्तम् क्लीववृषलीपतिविरक्तसन्यस्ताति विप्रस्य क्षत्रियादित्रीपु गुणः रोगिनडमूपागरदधिरकुब्जवामनप वीषु गमने प्रा. अवृद्धतस्करविवाहानिच्छुशूदगुल्य शूद्रस्य परकीयायां गुणवत्यां मृतमार्याणां परिवेदने दोषापावः शूद्रयां गन्तुः प्रा० धने कृष्यादौ वेश्यायां वाss. स्वमर्तृव्यतिरिक्तसवर्णकपुरुष- सक्त्या दाराग्निहोत्रानिच्छुपरिवेद. गामिन्यां गन्तु: प्रा० नेऽपि दोषाभावः तादृश्यां पुरुषद्वयगायिं गन्तु: प्रा० धनधर्मविद्यार्जनार्य देशान्तरस्थे पुरुष पयगाभिन्यां गन्तुः प्रा. ज्येष्ठे द्वादशवर्षे प्रतीक्षा पुरुषचतुष्टयगामिन्यां स्वैरिणी- कार्यान्तरार्थ देशान्तरे ज्येष्ठे संज्ञिकायां गन्तुः प्रा० दशवर्ष प्रतीक्षा तादृश्यां क्षत्रियायां गन्तुः प्रा० भृतकाध्ययनादिप्रा०- वैश्यायां गन्तु: प्रा० अभ्यासे विशेषः भृतकाध्ययनव्याख्या भृतकाध्यापनब्याख्या तत्र गौडानां मतम् भृतकाध्ययनभृतकाध्यापनको अनृतो जातिमात्रविप्रायां गमने प्रा० ईदृशक्षत्रियादिस्त्रीगमने प्रा० क्षत्रियादीनां स्वस्ववर्णास्वनृती अनुप्रयोगदाने प्रा० गमने प्रा० अनुप्रयोगदानलक्षणम् आसु गर्मोत्पत्ती पातित्यकारणम् शूायां गोत्पत्ती प्रा० पारदार्यप्रायश्चित्तम् अनिच्छन्तीषु विप्रादिस्त्रीषु ग- पारदार्यस्वरूपकथनम् न्तुप्रिस्य प्रा० पुरुषान्तराव्यभिचरितमाति गोभिन्नासु तिर्यग्योनिषु महि. मात्रविप्रागमने प्रा० , . पीगर्दभ (भ्या)दिषु गमने प्रा. धर्मादिकर्मशीलत्वादिगुणशा- तत्रैव कामाभ्यासतो विशेषः लिनीगमने प्रा० शुनीगमनाभ्यासे प्रा० श्रोत्रियपत्नीगमने प्रा० गवि सकृद्गमने प्रा० पूर्वोक्तप्रायश्चित्ते विशेषः कामाभ्यासे विशेषः जां प्रा० तत्र विशेषः प्रा० " " ·१६ मायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम् पृष्ठाङ्काः विषयाः क्षत्रगर्भे मा० वैश्यगर्ने प्रा. " विषयाः कामतोऽत्यन्ताम्यासे प्रा० आजन्मात्यन्ताम्यासे प्रा. रजकचर्मकारबुरुडकैवर्तकमेद मिल्लस्त्रीषु व्याधर लूषनटवेणुनीवि- कापालकम्लेच्छादिस्त्रीषु च गमने विप्रस्य प्रा० तत्र विशेषः शौण्डिकादिस्त्रीषु गमने प्रा० चाण्डालादिस्त्रीषु गमने मा० तत्र विशेष: अनुपनेतृभ्रातृव्यपितृव्यमातुल- जायासु विधवासु च गमने प्रा. आसु रजस्वलासु गमने प्रा० स्त्रीणां प्रायश्चित्तानि- स्त्रीप्रायश्चित्तविचारः अकामतो ब्राह्मण्या वैश्यक्षत्रि- शूदगर्भे प्रा० अत्र केषांचन मतम् आहितगर्माणां स्त्रीणां विषये प्रायश्चित्तविचारः स्त्रीणामौद्धत्यात्प्रायश्चित्ताकरणे शासनम् विप्राया अकामतो रजकादिषु गमने प्रा०, चाण्डालादिषु गमने मा० तत्र विशेषाः बन्दिग्राहं गृहीत्वा बल द्भुकायाः प्रा०, अन्त्यजाधुपमोग्राम्पासे प्रा. मनसा मर्तुरभिचारे प्रा. वाचाऽमिचारे प्रा० पतिक्ष्या गुरुशिष्यादिगर्भायाः यगमने प्रा० प्रा० " " तत्र विशेषः शूद्रस्य विप्रस्त्रीगमने प्रा. " अनिच्छन्त्याः स्वपतिभ्रान्त्या था शूद्रगमने प्रा० নম্ন বিষণ: क्षत्रियाया वैश्यगमने प्रा० शूद्रगमने प्रा० वैश्यायाः शूद्रगमने प्रा० शूद्रायाः शूद्रगमने प्रा० अज्ञानतः क्षत्रियाया विप्रक्षत्र- वैश्येषु गमने प्रा० श्याया विपक्षत्रियवैश्येषु विप्रस्त्रियाः शूद्रगमने प्रा० वैश्यस्य विप्रस्त्रीगमने प्रा० विप्रस्त्रिया वैश्यगमने प्रा० क्षत्रियस्य विप्रस्त्रीगमने प्रा० विप्रस्त्रियास्तद्गमने प्रा. अकामतः स्वभार्याभ्रानन्या विप्रस्त्रीगमने क्षत्रवैश्यशद्राणां प्रा. तत्र तारतम्यम् अत्यन्तव्यभिचारिविप्रवीग- मने क्षत्रवैश्यशूद्राणां प्रा० गमने प्रा. " शूद्राया विप्रक्षत्रियवेश्येषु गमने प्रा. विमाया गत्पित्ती तत्प्रसवे च प्रा.

·अनुक्रमणिका। १७ पृष्ठावाः विषयाः तत्र विशेषः ४७ स्त्रीवधे प्रा० " मावः . বন্ন বিষ विषयाः पृष्ठाङ्काः परिवित्तिवार्धष्यलवणक्रिया- ४८ प्रायश्चित्तानि- तादृशप्रसूतस्त्रीवघे प्रा. परिवित्तिलक्षणम् आनुलोम्येनात्यन्तव्यमिचरित- परिवित्तिप्रा० वाधुष्यलक्षणम् गणिकाकर्मणा जीवन्तीनां वि. तत्प्रायश्चित्तम् प्रादिकान्तानां वधे प्रा० लवणक्रियानिरूपणम् अपत्यादिहननशद्रगमनादिमि. तत्र प्रायश्चित्तम् रतिदुष्टब्राह्मण्यादिवधे प्रायश्चित्ता. स्त्रीशूद्रश्यक्षत्रवधप्रायश्चित्तानि- स्त्रीवधलक्षणम् जातिमात्रक्षत्रियवैश्यशूद्र गुणवत्तरब्राह्मणीवधे विप्रस्य प्रा. वधेषु प्रा० क्षत्रियवेश्यशूद्रनातिस्त्रीवधे प्रा. सापत्नमातृभगिनीस्नुषामार्या नृपतिवधे प्रा. अतिपत्यासनगुणवत्सरावधे प्रा० वधे प्रयोनकादीनां प्रा० निर्गुणतरसापत्नमगिनीपित सूतवैदेहचाण्डालपागधायोग- वसमातृष्वसमासुलीपितृव्यजाया- वानां वधे प्रा० भ्रातृन्यमायाश्वश्रूणां वधे प्रा० ४८ निर्गुणतरायाः सपिण्डसगोत्र- अस्थिमतां कृकलासादीनामन- स्त्रिया वधे प्रा. स्थिमतां क्षुद्राणां जलूकमत्कुणयू- भंसोमपाग्निहोत्रिश्रोत्रियपत्नी कादंशादीनां शकटपरिमितानां वधे प्रा०, स्वादिगुणवद्विशेष प्राय. कृमिकीटपतङ्गपिपीलिका. सकृत्सवर्णव्यभिचारिणीनां ब्राह्म. भ्रमरदंशमक्षिकादीनां सहस्रवधा. ण्यादीनां वधे प्रा. तत्र कामाकामकृते विशेषः सकृत्सवर्णव्यभिचारिता सूत. मारिगोधानकुलमूषकमण्डूक कक्कुःचाषकाकोलूकश्वतादीनां प्रातिलोम्येन व्यभिचरितबाम- प्रत्येक वधे प्रा० ज्यादिवधे प्रा० तत्र विशेषः प्रातिलोम्येनात्यन्तव्यभिचरितानां कोकिलाकपीतशुककपिञ्जल- तत्प्रसूतानां ब्राह्मण्यादीनां वधे प्रा. टिट्टिमखञ्जरीटानां पुरुषमारवधे प्रा० । " चोरवधे प्रा० भ्यासे प्रा. तत्र विशेषः " स्त्री व पा. ३ ·१८ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- विषया: वधे प्रा० तत्र विशेषः - " " " पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाकाः गजहयोष्ट्रखराजामेषाणां प्रत्येक पथस्थे महाच्छायावृक्षे प्रख्याते ४९ वा वृक्षे छिन्ने प्रा० हंससारसपारावतमयूरचक्रवाक- बकलाकाविषजकङ्कश्वावित्का- श्वादिदंशप्रायश्चित्तम्- रण्डवश्येनभासराजपक्षादीनां वधे श्ववृकशृगालखरोष्ट्रविडराहकाक- दानम् " कुक्कुटवानरपुंश्चलीक्रव्यादनरावे. गृध्रकाकोलूककपोतकुक्कुट- नभिरध ईषद्दष्टे प्रा० बृहत्पक्षादीनां वधे दा० नाभेरू देशे प्रा० शुकचापखञ्जरीटलावकसा- मुखे दष्टस्य प्रा० रिकादीनां वघे दा० मस्तके देशे प्रा० टिट्टिमतित्तिरकारण्डतचटकादि. मार्जारमूषकनकुलानमहिषी. क्षुद्रपक्षिणां वधे दा० " हीनजात्यारण्यमृगैश्च दष्टे प्रा. क्रव्यादव्याघ्रसृगालादिवधे प्रा० श्वादिदंशे स्त्रीणां प्रा. अक्रव्यादहरिणादिवधे दा० अत्यसमर्थस्य दिवा देशे प्रा० दानाशक्ती स्मृत्यर्थसारकृन्मतेन रात्रिदशे प्रा० पुनरमीझां वधे प्रा० ५० श्वादिदशजे शस्त्रवातादिने वा द्रुमादिच्छेदनप्रायश्चित्तानि व्रणे कृमीणामुत्पत्तो प्रा० वृक्षगुल्मलतागुच्छापप्रतानोप निन्द्यार्थजीवनप्रायश्चित्तम् ५२ धिवीरुधां फलष्पादिभिरुपयोगि निन्द्यार्थजीवननिर्वचनम् नीनां यज्ञाद्यदृष्टार्थ विना छेदे प्रा. नास्तिक्येन जीवने प्रा० तत्र वृक्षादिवरुवान्तानां संज्ञा- प्रतलोपे ब्रह्मचारिणः प्री- शब्दानां व्याख्यानम् व्रतलोपनिरूपणम् ग्राम्यारण्योषधिच्छेदनात्यन्ता ब्रह्मचारिवतलोपे प्रा० गुरुतल्पतत्समानेतरस्त्रीगमने प्रा० महाफलपदानां नारीकेलादि व्यभिचरितस्त्रीगमने प्रा० वृक्षाणां कामतश्छेदनात्यन्ताम्यासे गोष्वव कर्णिस्य प्रा० ५३ पण्डावकर्णिस्य प्रा० सकृच्छेदे प्रा० स्त्रीसंभोगमन्तरेण मत्या रेतो. चैत्यश्मशानसीमाहुण्यस्थान- विसर्गे प्रा. देवालयस्थे वृक्षेऽन्यस्मिन्नपि चतु. दिने स्वप्ने रेतोविसर्गे प्रा. - " म्यासे प्रा. प्रा. " ·अनुक्रमणिका। १९ নার মা " - विषया: पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्क: रात्री स्वप्ने रेतःस्कन्दने प्रा० गुरुशुश्रूषाद्यल्पोपे प्रा. ५४ वानप्रस्थयोर्मत्या ब्रह्मचर्यलोपे प्रा० मधुमद्यमांस शुनमक्षणे प्रा० ब्रह्मचारिणोऽनातुरस्य सतरात्रं तत्र विशेषः भक्षस्यानिकार्यस्य वा लोपे प्रा. गुर्वाज्ञाविघाते गुरोः प्रतिकूला- मणिवासोगवादीनां प्रतिग्रहे प्रा. चरणे च प्रा० उपनयनोत्तरं दिनचतुष्टयव्रत- अमिशंसिप्रा० मध्ये मेखलायज्ञोपवीतदण्डादीनां मिथ्याभिशंसने प्रा० क्षत्रियाद्यमिशंसने प्रा० असद्भक्ष्यमोजने सुमोदिते विप्रामिशंसने क्षत्रियादीनां प्रा. " सुधास्तमिते वान्ते दिवास्वापे सत्याभिशंसनादौ प्रा० नमस्त्रीदर्शने नग्नस्वापे ३मशान- क्रमणहयाचारोहणपूज्यातिक्रमेषु गुरुविषये मिथ्याभिशंसने प्रा० सुतादिविक्रयप्रायश्चित्तम्-- च प्रा. यज्ञोपवीतं विना तदन्यथा सुतविक्रयस्वरूपकथनम् वा कृत्वा भोजने विष्मूत्रोत्सर्गे भार्याविक्रयस्वरूपकथनम् पाने फलादिमक्षणे च प्रा. कन्याविक्रये देवगृहप्रतिश्रयो- स्थावरजङ्गमवृक्षवल्मीकपशुम- द्यानारामपुष्करिणीसमाप्रपापुण्य- रीसृपादिप्राणिवधे प्रा० सेतुविक्रये सुकृतविक्रये च प्रा. यज्ञोपवीतमेखलानिनदण्डानां तत्राऽऽपदनापदादभेदेन प्राय- श्चित्तम्य तारतम्यम् अयाज्ययाजने प्रा०- मिक्षाटनमकृत्वा स्वस्थस्यैका वात्ययानने ब्रात्योपनयने वा. त्याध्यापनेऽहीनयाजने शूद्रान्त्ये- शौचाचमनसंध्यामिक्षाग्निकार्य ष्टिकर्मयाजने वेदविपलावने तस्करे. कौपीनमेखलाजिनलोपे प्रा० तरशरणागतत्यागे तस्कररक्षणे शूद्रादिस्पर्श छत्रपादुकाभ्यको वशीकरणोच्चाटनादिरूपाभिचार- द्वर्तनानुपाञ्जनजलक्रीडाद्यूतनृत्य- करणे च प्रा. गीतवायाचमिरतिपाखण्डयादिसं. अहीनलक्षणम् माषणपर्युषिताममोजनादिकरणे प्रा. वात्यस्योपनयनाध्यापनयाजनेषु प्रा० बहुकालं बहुतरधर्मलोपे प्रा० विप्रायन्स्येष्टिकर्मसु लोमाद्यानने प्रा०५६ लोपे प्रा. संध्याग्निकार्यलोपे प्रा. नाशने प्रा० .

·पायविन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- पृष्ठाकाः विषयाः विषया: शूद्राद्ययाज्ययाजने तत्पौरो- हित्ये तदध्यापने च प्रा० परिवेदकादियाजने पा० पर्वचाण्डालश्रोत्रावकाशायन. ध्यायेप्वध्ययने प्रा० अशुचिनाऽध्ययने प्रा. निषिद्धाध्ययने प्रा० काककुक्कुटमूषकमण्डूकादेरन्तरा गमने प्रा० गवाश्वमहिषादिपशुत्रशूद्राय- न्तरा गमने प्रा० मार्जारसर्पनकुलपञ्चम नात्यादे. रन्तरा गमने प्रा० श्ववृकसृगालवानररजकादीनाम- न्तरा गमने प्रा० खरवराहोष्टादिचाण्डालसूतिको- दक्याशवादेरन्तरा गमने प्रा० गोरगवयाजादिब्रह्मोक्तनास्ति- कादेरन्तरा गमने प्रा. शशमेषश्वपाकाद्यन्तरा गमने प्रा०, गनगण्डसारव्याघ्रमहापातकि- कृतघ्नाद्यन्तरा गमने प्रा० अत्र मतान्तरम् पितृमातृसुतत्यागप्रा० पितृमातृसुतत्यागस्य लक्षणम् तत्कर्तु: प्रा. मार्यासुतत्यागे प्रा० मातृत्यागामावकथनम् कन्यादूषणादिप्रायश्चित्तम् कन्यादूषणप्रकारस्वरूपकथनम् पृष्ठः सवर्णानां कन्यादूषणे प्रा. आनुलोम्येनासवर्णकन्यादृषणे प्रा०, प्रातिलोम्येनासवर्णकन्यादूषणे प्रा०, शूदस्य विप्रकन्यादूषणे प्रा० सोमविक्रये वृषलीवरणे कोमा. रदारत्यागे शूद्रयामने गुरोः प्रतिहनने सुराभिन्नमद्यपाने मां- णवृत्तिहरणे कूटव्यवहारे मित्रद्रोहे शरणागताते च प्रा० परिवेदकयाजनादिप्रा० परिवेदकयानने तस्मै कन्या. दाने गुरौ कौटिल्य आत्मार्थपासा. रम्भे मद्यपायाः स्वस्त्रिया अप्युप. भोगे मद्यपस्त्रीनिषेवणे देवतारा. धनायर्यगृहीतवतलोपेऽन्यस्मिन्नत. लोपे व प्रा० स्वा-यायाग्निसुतत्यागप्रा० अत्यन्तापदि स्वरसकालमधी. तवेदत्यागे प्रा० मासोत्तरं वेदत्यागे प्रा. धनानाद्यासक्त्याऽसच्छास्त्रा- भ्यासकटम्बलालनायाकुलतया चि. रकालं वेदत्यागे प्रा० नास्तिक्याद्व्यसनासक्त्या वा वेदत्यःगे प्रा० नास्तिक्यादग्नित्यागे प्रा० आलस्यादिनाऽग्नित्यागे प्रा० ५८ प्रमादादिनाऽग्नित्यागे प्रा० प्रमादभिन्नाविषये संवत्सरादू. मग्नित्यागे प्रा० - ·अनुक्रमणिका। " " विषयाः पृष्ठाकाः विषयाः पृष्ठाकाः संस्काराधकरणरूपे विभवे स. णसाधारणस्त्रीसंज्ञकवेश्यादिसंमो. स्यरक्षणरूपे च सुतत्यागे मा० ५८ गेषु प्रा. पातित्यादित्यागकारणामावेs. तत्र विशेषः पि पितृव्यमातुलादिरूपवान्धवैः अनाथमित्वलक्षणम् सह संमाषणसहभोजनादिवर्जन आश्रमं विनाऽवस्थाने प्रा० रूपे शक्ती सत्यां पालनाधकरण. परान्नपुष्टताया लक्षणम् रूपे चबान्धवत्यागे पा० असच्छास्त्राधिग-लक्षणम् भार्याया वेश्यात्वकरणेन जी- आकराधिकारस्वरूपम् वनरूपे स्त्रीधनोपजीवनकरणे च परान्नपुष्टतायामसच्छास्त्राधि- स्त्रिया जीवने हिंसया जीवने व. गमाकराधिकारयोर्माविक्रये च प्रा.., इयायषिधिभि वने जालबडिशा. असत्प्रतिग्रहप्रायश्चितानि- दिविधानरूपे तिलेल्वादिपीडनय. प्रतिग्रहासत्वलक्षणम् न्त्रप्रवर्तनरूपे च हिंस्रयन्त्रप्रवर्तने मद्यसुराशब्दयोर्व्याख्या मृगयाङ्ताद्यष्टादशव्यसनेषु च प्रा० असत्प्रतिग्रहे प्रा० अनृतवादितस्करराजमृत्यवृक्षा- निन्दितान्नभक्षणे प्रायश्चित्तानि- रोपणवृत्तिगरदाग्निदहयरथगजारो. अन्ननिन्दितत्वलक्षणम् हणजीविरङ्गोपनीविश्वगणिकशूद्रा. निन्दितान्नस्योदाहरणानि ध्यापकवृषलीपतिभाण्डीकश्ववृत्ति स्वभावदुष्टलशुनगृञ्जनच्छत्राकविका ब्रह्मनीविनक्षत्रोपजीविचिकित्सक. ड्वराहग्रामकुक्कुटपलाण्डुमक्षणे प्रा० ११ देवलकराजपुरोहितकितवमद्यपकूट- गृजनलक्षणम् कारकापत्यनरपशुविक्रेतृपाखण्ड प्राचीनानां मतेन गुञ्जनपर्यायः । यागभोज्यानाशिनां ब्राह्मण्यकामा- मिताक्षराकृन्मतेन गृञ्जनलक्षणम् । नां प्रा० अत्रार्थे माधवमतम् श्वगणिकमाण्डीकश्ववृत्तिब्रह्म. गन्धरसवगैर्लशुनादितुल्यस्य जीविनां लक्षणानि आत्मविक्रये शूद्रप्रेष्यत्वे हीन. रट्वाख्यपक्ष्याघमक्ष्यमक्षणे प्रा०, सख्ये च प्रा० संधिनीयमसूस्यन्दिनीमृतवत्सा. समुद्रयाने ब्राह्मणकन्याहरणे निर्देशामध्यसेविन्यल्सवत्सानां गवा. सर्वपण्यैर्व्यवहारे भूम्पनृते प प्रा० १९ मनिर्देशानामहिष्योरेकशफानां च हीनवर्णविवाहहीनयोनिनिषेवः महिषीवर्जितारण्यमृगाणां चाना- भक्षणे प्रा.

·पायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- - पृष्ठाङ्का. विषयाः क्षीरेषु पी. " मक्षणे प्रा० रक्तवमने प्रा. " विषयाः पृष्ठाक" वर्जितसर्वद्विस्तनीनां अजाविमहिषीमृगाणां मांसम- तेषु पा० ६२ क्षणे मृल्लोष्टमक्षणे च प्रा० १५ संधिनीस्यन्दिन्योर्लक्षणम् कीटपतङ्गकृमिजलचरास्थिरक्त अविखरोष्ट्रनारीवानरविड्वराह- श्वापदतीरेषु पीतेषु प्रा० मांसभाण्डे पक्वस्यानस्य मक्षणे प्रा, ब्रह्मचारियत्योविशेष: तिनः केशनखादेर्मुखपवेशमात्रे प्रा०, शूद्रस्य कपिलाक्षारपाने प्रा० केशादिमक्षणे प्रा० विस्य तु हुतशेषातिरिक्तत. ब्रह्मचार्यादेमधुमासादिभक्षणे प्रा०, स्पाने पशुत्वप्राप्तिकथनम् गोमांसमक्षणे प्रा० सर्पसरीसृपमूषकमारिकृकला. कपिखरविड्वराहादिरेतोविन सकर्कटनकुलमण्डकभकिमयूरवानर मूत्रपुरीषाणामन्यतमभक्षणे प्रा० कपिश्वगोमायुवृसिंहव्याघ्रादिक गोमूत्रपुरीषयोर्मेध्यत्वकथनम् व्यादजन्तुगजाश्वोष्ट्रखरैकशफानामु. उच्छिष्टाद्यमक्ष्यमक्षणे प्रा०- भयतोदन्तानां च काकबकवला. काकादिपक्षिश्वापदाखुबिडाल- काहंसगृध्रनालपादविष्किरपुण्डरी. नकुलोच्छिष्टे भूयस्यन्ने रसे च के- ककपिञ्जलमासचाषकुक्कुटप्लवचक्र- शाद्यवान्ने देवद्रोण्यादौ द्रव्यशु- वाककारण्डवगृहबटककपोतपारावत द्धिरहिते चान्ने प्रा० खानपाण्डूकशुकसारिकासारसटि. तत्र माधवमतम् भोलूकश्येनकङ्करक्तपादतित्तिरिको. वास्थस्य ब्रह्मक्षत्रवैश्यशूद्रो- किलहारीतमझुकलविङ्कक्रौञ्चदा. च्छिष्टे प्रा० घाटादीनां मनुष्याणां जलचरपति- उच्छिष्टलक्षणम् णां प्राणिमक्षकाणां नखंविदार्या- उच्छिष्टान्नमोजने प्रा० ६४ नादिमक्षिणां मत्स्यादिजन्तूनां भाण्डस्थेऽन्ने केशपिपीलिकामे- मत्स्यानां च सूनागतमांसमक्षणे ध्यसेविकीटाहते तत्संस्कारविधिः शशकशल्लककच्छपगोधाख. श्वचाण्डालरजस्वलासूतिकाप. ड्गव्यतिरिकपश्चनखांसमक्षणे तितादिदृष्टान्ने तत्संस्कारः चेतेषां विण्मूत्ररक्तवसामज्जानां मनुष्यरेतोविण्मूत्रमक्षणे प्रा० तदुच्छिष्टानां च मक्षणे प्रा० अन्त्यजानां भुक्तशेषस्य पाक- तत्र विशेषः पात्रावशिष्टस्य भक्षणे प्रा. च " ·तत्र विशेषः लपाने प्रा० १५ जलपाने प्रा० " . भोजने प्रा० - शने प्रा० अनुक्रमणिका । ३३ विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाकाः ६४ ताङ्मनुष्यपशुयुक्तपादिन. अशुचिद्रव्यस्पृष्टामध्यमक्षणे प्रा० ,, केशकीटनीलीलाक्षास्थिस्नायुव. विमूत्रास्थ्यादिषितकूपादि- मरुधिरविण्मूत्रमांसवसामज्जाशुक्रमः रास्पृष्टस्य महापातकिदृष्टस्य दुष्ट, तादृशकुम्मस्थजलपाने प्रा० पक्ष्यवलीढस्य विड्वराहाद्युच्छिष्ट पूर्वोक्तकूपादौ स्नानमात्रे प्रा० स्य गवाघ्रातस्य शुष्कपर्युषितयो चाम्डालादिसंपर्कयुतहदपुष्कः श्च वृथापक्वस्य देवपित्र्यान्नस्य रिण्यादिषु जलपाने प्रा० होमार्यहविषश्चाशने पाने च प्रा. पानोत्तरं वमने प्रा० अविज्ञातनात्यस्थ्यादिदूषितस्य शूद्रामध्यसेविकीटादिस्पृष्टान्न कर्णादिमलषट्कदूषितस्य चान्नस्या- चाण्डालाद्यन्न मोजने प्रा०- जलपानसमये मुखनिःसृत जलं सकृच्चाण्डालाद्यन्नभक्षणे प्रा० यदि मोजनमाजने पते तदा तद्भा- सकृद्भोजनलक्षणम् जनान्नमोजने प्रा० अम्यासलक्षणम् अत्यन्ताभ्यासलक्ष. सुराभिन्नगौडीमाध्वीमद्यवासि. चाण्डालादिपक्वान्नाशने प्रा० तशुष्कमाण्डस्थोदकस्याज्ञानतः स- कृत्पाने छर्दने च प्रा० कामतश्चतुर्विशतिवारमोनने पातित्यकथनम् आर्द्रतालादिमद्यमाण्डस्योद. : द्विजस्य ज्ञानात्स्वेच्छया चाण्डालय. ६५ बनादीनां दासत्वाङ्गीकारे प्रा. शुष्कसुरामाण्डस्योदकपाने प्रा० पुंश्चल्यभिशस्तम्लेच्छ चाण्डा- तादृशमाण्डस्थपर्युषितनपा लादीनां बलादेकमासं दासतामाप. ने प्रा० नस्य द्विजस्य प्रा० तत्र विशेषः अमोज्यानभाण्डस्थितजलदुग्ध चाण्डालादिस्पृष्टान्न भोजने प्रा० दधिपाने प्रा० पतितकुणिरजस्वलादिस्पृष्टान- अन्तःस्थितक्लिनमृतपञ्चनखख. रविड्वाहादियुक्तात्यन्तोपहतक अज्ञानतः सकृचाण्डालरज- पादिजलपाने प्रा० , स्वलापतिताधुच्छिषभोजने प्रा. १७ " कपाने प्रा० तत्र विशेषः " भोजने प्रा० ·४ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम्- " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाः उच्छिष्टान्नलक्षणम् शूदमाण्डस्थिततऋतदध्यादि- चाण्डालादिभोजनपात्रावशि- विषये शातातपवचनम् शनमक्षणे प्रा० मावदुष्टादिमक्षणे प्रा०- विप्रक्षत्रियवैश्यानामापदि बला. मावदुष्टलक्षणम् कारेऽन्नेतरचर्षितताम्बूलाधुच्छिष्ट- वाग्दुष्टलक्षणम् मोजने प्रा० मावदुष्टबाग्दुष्टयोर्मोजने पा. चाण्डालादिम्पृष्टजलक्षारध्या. भक्ष्यामक्ष्यत्वेन शङ्कितवस्तुम- दिपाने प्रा० तत्र विशेषः कालदुष्टाशने प्रायश्चित्तम्- अज्ञानतः सकृच्छौण्डिकाद्यन्न- कालदुष्टलक्षणम् तद्भक्षणे प्रा० ज्ञानादष्टचत्वारिंशद्वारं मो. अनिर्दशगोक्षारादिपाने प्रा० यवगोधूमपयोदधिपिष्टविकारा. अज्ञानतः षण्णवतिवारं भो. णां निर्दोषत्वकथनम् राङ्गास्थिदन्तशुक्तिशङ्ककपर्द- ज्ञानतः सकृच्छण्डिकोच्छिष्ट जनतपत्रि: कन्दश लूकनैश्च जल- क्षणे प्रा० मोजने प्रा० " जने प्रा० अने प्रा. भोजने प्रा० प्राशने प्रा० वर्षाकाले यह दर्वाङ्नवोदक- पाने प्रा० अकाले दशाहादानवोदक. पाने प्रा० तत्प्रायश्चित्तासमर्थस्यापरं प्रा० गवोच्छिष्टाशने प्रा० ग्रन्थान्तरकारमतोपन्यासः प्रपाजलपाने सीरवृक्षनिर्यासाधा- रपात्रस्थजलपाने नौकाजलनिः- सारणीपात्रस्थजलपाने पादेश्चर्म- घटकनिःसारितजलपाने च प्रा. पूर्वोक्तप्रायश्चित्ताशकस्य प्रायः श्चित्तान्तरकथनम् मापदि विशेषः शूद्रमाण्डजलपाने प्रा० द्विरुक्तिलक्षण्योक्तीनां हेतु स्पोक्तिः ग्रहणकाले नवश्राद्धे च भो. जने ग्रामयाचकानमोजने च प्रा. ग्रहणनिमित्तनिषिद्धकाले संधि. कालेऽतिप्रातरतिसायंकाले च भो. जने रात्रौ धानादधिसक्तुतिल- बद्ध नभोजनादिषु च प्रा० गुगदुष्टमोजने प्रायश्चित्तम्- १९ शुक्तकषायादीनां तदन्यामध्या- नां च प्राशन-मोजनयोः प्रा. " ·अनुक्रमणिका। २५ श्राद्धे प्रा० मक्षणे प्रा. रणं प्रा० " विषयः पृष्ठाकाः विषयाः पृष्ठाङ्काः आमलकयुक्तकालिकायां दोष- राहित्यकथनम् अपाङ्क्तेयानामेकादशाहश्रा- ३. शुक्तानलक्षणम् . दमोजने प्रा० उद्धृतसारपिण्याकमथितादि- यतिव्रतिब्रह्मचारिणां नवश्राद्ध. सूतकान्नस्य भोजने प्रा० वैश्वदेवादिरहिवान्न मोजनेऽतिथि आमहेमसंकल्पितश्राद्धेषु प्रा० देवतादिप्रयोजनमनुद्दिश्य वृथापक्क अश्रोत्रियादिपुराणश्राद्धेष्वनु- स्यान्नस्य भोजने च प्रा. क्तप्रायश्चित्तेषु सर्वश्राद्धेषु च साधा- कृसरसंयावकपायसापूपशष्कुली. मधुमासादिपक्षणे प्रा० वृद्धिश्राद्धे प्रा. आहिताग्नविशेषः चौलनामकरणजातकनिश्रा- हस्तदानादिक्रियादुष्टम्य भो द्धेषु चूडाहोमान्ते च सीमन्ते सोमे जन प्रा० चाऽऽधानाङ्गब्रीदने च भुक्तौ प्रा० ,, हस्तदानरूपक्रियादुष्टानां परि० पुनर्मूलतणम् श्राद्धमोजने प्रायश्चित्तम्- अन्तर्दशाहे नवश्राद्धभोजने प्रा० ॥ रेतीघालक्षणम् तत्राऽऽपदनापद्रयां विशेषः आद्यमासिके चोनमासिके प्रा० कामचारिणीलक्षणम् द्वितीयमासिके त्रैपक्षकमासिक आसां गर्मेषु भुक्तो प्रा० ऊनषण्मासिक ऊनाब्दे च प्रा. सर्वस्त्रीप्रथमगर्मेषु भुक्तौ प्रा० त्रिमासाद्यन्दमोक्षान्तेषु सपि. अनिर्दशाहनवश्राद्धे कामतो ण्डने चाऽऽन्दिके प्रा. भुक्तवतो विप्रस्य प्रा० मान्दिके प्रा० परिग्रहाशुचिदुष्ट भोजने प्रा०- प्रत्यान्दिके प्रा. राजपुरोहितादीनां परःशतानां गुरुविप्राद्यर्थकद्रव्याथै नवश्रा निर्देशपूर्वकं तद्गृहे भिक्षानप्रतिग्रहे दमोनने प्रा. ७ अन्ये विशेषाः क्षत्रियादिश्राव भोजने प्रा० आचारेन्दुशेखराभिधग्रन्थो। स्तनपतितायोज्यानानां नव क्तानां प्रायश्चित्तानां निर्देशः पुनरेताक्षणम् " तत्र विशेषः ७२ ·२६ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणाम् " प्रा. तत्र विशेषः " च प्रा० धे प्रा० विषयाः पृष्ठाकाः विषयाः पृष्ठाहा जातमृताशीच चान्नमोजने प्रा० ७२ वधे प्रा. द्विजाशीचे सवर्णानां प्रा० कामतो ब्राह्मणकर्तृकब्रह्मवधे प्रा. वित्रक्षत्रियकैश्यशूद्राशौचेषु भोजने प्रा०, अकामतो ब्रह्मवधे प्रा. द्विजाशीचे शूद्रस्य भुक्तो प्रा० तदशक्ती प्रकारान्तरम् शूधाशोचे शूद्रस्य प्रा० अमत्या पितृमातृसोदरगुरुश्रो. आशौचिविप्रस्पृष्टपानीयाने त्रियाहितान्याचार्यादिविप्रवधे प्रा. जाताशौच आहितान्याशाचे च प्रायश्चित्ते मतान्तरम् पक्रान्तव्रतक्षत्रियस्य जाति- कापालिकान्नभोजने तज्जलपाने मानविपस्य सगुणेन कामतो वधे प्रा०, ७३ विन्ध्योत्तरवासिना निर्गुणेन स. कापालिकदारसंगमे प्रा० गुणेन वा जातिम निर्गुणविप्रव. अन्नसत्रप्रवृत्तस्याग्निहोत्रिणश्चा- ऽऽशौचवत्त्वेऽपि तदीयामान्नेषु दोषा मज्ञानतः सोमयागदीक्षितबा- भावः प्रणवधे प्रा० सयोः पक्कानप्रहणे प्रा० आचार्यादिवधे प्रा० पतितगृहवासान्नभोजनप्रतिग्र. अतिगुणवता गुगहीनस्याज्ञा. हेतु प्रा. नतो वधे प्रा० यो तरनिषिद्धाचरणशीला. ज्ञानतो ब्रह्मणज्ञातीयषण्ढवधे प्रा० नामन्नभोजमे प्रा० अज्ञानतस्तद्वधे प्रा० उत्तातिरिक्तनिषिद्धमल फलप- पतितम्रालगवधे प्रा० त्राद्यशने १० अनुपनीतविश्वधे प्रा. नटादिकर्मकरणे प्रायश्चित्तम् अविज्ञातस्त्रीपुंस्त्वादिकस्य ब्रा- वशीकरणोच्चाटनादिरूपेऽभि. मणगर्भस्य वधे प्रा० चारे शक्ती सत्यामपाल नरूपे विना विज्ञातस्त्रीपुंस्त्वादिकस्य ब्राह्म. कारणं गृहान्निष्कासने संभोगादि. गर्भस्य वधे प्रा. त्यागलपे च भार्यात्यागे प्रा. एकप्रयत्नकृतानेकविप्रवधे प्रा. तंत्र विशेषः अनेकप्रयत्नकृते नानावधे प्रा. असल्यापाय श्चत्तम् बहुभिरेकविप्रस्थ वधे प्रा० कामतः क्षत्रियादिकर्तृकब्राह्मण तिरस्कृतनिर्गुणविप्रवधे प्रा० ·७७ - " " वैकवारं अनुक्रमणिका। विण्या: पृष्ठाकाः विषयाः सगुणविप्रस्य तथामरणे प्रा. ७५ श्रुपातास्थिसंचयदशाह क्रयादिक- आक्रोशताडनादिसंबन्धमन्तरेण करण आत्मघातादिपापिनां प्रा० भ्रान्त्यादिवशात्परमुद्दिश्य विप्र. तत्र विशेषः स्याऽऽत्महनने प्रा० आहिताग्निविषये विशेष: ब्रह्महत्यादिवतातिदेशविषयः अनुग्राहकादीनां प्रा०- ब्रह्महत्यासदृशेषु वधेषु प्रा. साक्षादनुग्राहकस्य प्रायश्चित्ते तत्र मिताक्षराकृन्मतोषन्यासः तारतम्यम् चिकित्सादिनोपकारे क्रियमाणे प्रयोजकस्य प्रा. विप्रादिमरणे दोषाभावकथनम् निमित्तकर्तु: प्रा० ७१ सुरापानप्रायश्चित्तानि " वधेऽनुग्राहकायोजकादीनामा सुरालक्षणम् येऽनुप्राहकप्रयोजकादयस्तेषामपि पा०, विप्रैर्जानतः सकृत्सुरापाने प्रा० वधे प्रोत्साहकादीनामपि प्रा० अकामतो जलबुद्धया वधे प्रोत्साहकादीनां परि० सुरापाने प्रा० कामाभ्यासकृते विशेषः कस्मिंश्चिद्रह्मवधे प्रयोजक- स्यान्यस्मिन्साक्षात्कर्तृत्व एकस्मि उदकबुद्धया पीतायाः सुराबा. स्तत्काल एव वमने प्रा० न्गुरुलघुप्रायश्चित्तसंनिपातस्तत्र प्रा० तत्र मिताक्षराकृन्मतम् आततायिलक्षणम् अज्ञानतः सुरापास्तालुमावसं. आततायिवधे प्रायश्चित्तविचारः क्षत्रियादीनां ब्रह्मचारिवानप्रस्थ. ज्ञानतः सुरायास्तालुमात्रसं. यतीनां च वधे प्रा० ब्रह्मसत्रादिवर्णमेदेन प्रायश्चि० अकामतः सुरासंस्पृष्टस्य शुष्क बालवृद्धस्त्रीब्रह्मचार्यादीनां प्रा. तद्रसस्यान्नस्य द्रव्यान्तरस्य च सानिकस्याज्ञानान्महापापे तद वा भक्षणे प्रा० निव्यवस्था विप्रस्य सुरागन्धाधाणे प्रा० ज्ञानात्साग्निकस्य महापापे क्षत्रियवैश्ययोः सुरागन्धा- तदग्निव्यवस्था घ्राणे प्रा० आत्मघाते प्रायश्विसम्यवस्था सुरायास्त्रैविध्यम् আসিনহুনা माधवोक्तरीत्या सुरापाने प्रा० " " योगे प्रा० योगे प्रा० .

·२८ पायश्चित्तेन्दुशेखरस्वविषयाणाम्-' पहारे प्रा० নয় নিহত " . " " तत्र विशेषः " " " विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः. गौडीमाव्योः पाने प्रा० स्वर्णस्तेये स्मृत्यर्थसारकृन्मतम् 7. स्मृत्यर्थसारोक्तप्रायश्चित्तानुवादः । अकामतो रजतादिबुद्धया स्वतः माधवोक्तप्रायश्चित्तसंगतिः ७९ पहारे प्रा. मद्यपानप्रायश्चित्तम् कामतो रजतादिबुद्धया स्वर्णा- मछलकणम् मद्यस्यैकादशभेदनिरूपणम् अत्र शूलपाणिमतम् मद्यपाने क्षत्रियादेोषाभावक० विप्रस्य मद्यपाने प्रा० निर्गुणस्वामिकसुवर्णहरणे प्रा. मुखमात्रप्रवेशे प्रा० पादोनसुवर्णहरणे प्रा० क्षुत्क्षामकुटुम्बभरणार्थ सगुण- मद्यपानप्रायश्चित्ते प्राचीनमतम् स्यापि विप्रस्य निर्गुणस्वामिक- अनन्यौषधसाध्यव्याध्युपशम- सुवर्णापहारे प्रा. नार्थे सुरापाने प्रा० तत्र माधवमतम् तथा मद्यपाने प्रा० अर्धसुवर्णहरणे प्रा० अनूढाया ब्राह्मणान्यस्वामिकसुवर्णहरणे कामविकारेण मद्यपाने प्रा० विशेषः वृद्धातुरस्त्रीणां प्रा० तत्र मिताक्षराकृन्मतम् रोगनाशार्थ पाने वालादीनां प्रा. अपहारानन्तरमेवानुतप्य त्यागे सुरापानसमानानि- प्रत्यर्पणे वा प्रा० सुरापानसमेषु प्रा० क्षत्रियादिसुवर्णापहारे पा० स्वर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् सुवर्णापहारे महापातकादिव्य रजतताम्रादिसंसृष्टसुवर्णापहारे प्रा०, मनसाऽपहार संकल्प्य प्रवृत्तस्य अपहरणपदार्थनिर्वचनम्- स्वत एवोपरतस्य पा० ८१ ज्ञानतः सुवर्णापहारे प्रा० मनसि पापध्यानमात्रे प्रा० यत्नपूर्वकं कामतः सुवर्णा वाना पापामिलापे प्रा० पहारे प्रा० स्त्रीबालादिषु प्रा. गुरुश्रोत्रिययागस्थविप्रस्वर्णा- क्षत्रियादेरपहर्तृत्वे प्रा० सत्र शूलपाणिमयदेवमते क्षत्रियादीनामपहर्तृत्वे प्रा० लिक्षामितसुवर्णपहारे प्रा. मद्यपाने प्रा० " " तत्र विशेषः वस्था . " पहारे प्रा. " ·अनुक्रमणिका। २९. 4 विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाकार राजसर्षपमितसुवर्णापहारे प्रा० गुरुतरूपप्रायश्चित्तानि- गौरसर्षपमितसुवर्णापहारे प्रा१ गुरुशव्दतल्पशब्दयोरः यवमितसुवर्णस्तेये प्रा० गुरुतल्पगमने प्रकारमेदेन महा- कृष्णलस्वर्णस्तेये पा० पातकत्वानुपातकन्वकथनम् माषस्वर्णापहारे पा० गुरुतल्पगमने प्रा० माषलक्षणम् तत्र विशेषः सुवर्णलक्षणम् दतकपुत्रस्य गुरुतल्पगमने प्रा० ८२ माषाधिकसुवर्णमानन्यूनहेमाप. सवर्णायां मातृसपत्न्यां गमने प्रा० हारे पा० विपपुत्रस्य क्षत्रियादिजातीयां सुवर्णपरिमाणतो न्यूनस्यापि भायी गच्छतः प्रा० बलादपहरणे प्रा० मातुः सपत्नी सवी व्यमिचा- सुवर्णमानन्यूनरजतस्तेये प्रा० रिणी गच्छनः प्रा० दशनिष्कमितसुवर्णस्तेथे प्रा० तत्र विशेषः शतनिष्कपर्यन्तं सुवर्णापहारे प्रा० स्त्रीणां प्रायश्चित्तविचारः शताधिकसहस्रनिष्कपर्यन्तं स्व आतिदेशिकप्रायश्चित्तानि-- पिहारे प्रा० गुरुतल्पसमानपापानां परिगणनम् ८३ सहस्रनिष्काधिकरजतस्तेये स्व- तत्र प्रायश्चित्तम् स्तेये च प्रा० अन्त्यनजातीयानां गगना ताम्रकांस्यपित्तलादीनां सहस्त्र. दुहितृस्वसस्नुषागमनेषु प्रा. निष्कमितस्तेये प्रा० तत्र माधवमतोपन्यासः निष्कसहस्ररनतमूल्यानां ता संसर्गाख्यमहापापादिप्रायश्चित्तम्-, म्रकास्यपित्तलादीनां स्तेये प्रा० संसर्गलक्षणम् दशनिष्कमूल्यरत्नहरणे प्रा० विवाहशमनिर्वचनम् दशाधिकशतपरिमितनिष्कम् महापातर्किसंसर्गिगां प्राय. त्यरत्नहरणे प्रा० शताधिकप्तहस्रनिष्कपरिमित. अतिपातकिसंसर्गिणां प्रा. मूल्यरत्नहरणे प्रा० अनुपातकिसंसर्मिणां प्रा. सहस्रनिष्काधिकमूल्यरत्नहरणे प्रा०, संसर्गजनितदोषविषये माधव- सुवर्णस्तेयसमानपापानां परि० मतम् ८५ तत्र प्रायश्चित्तम् तद्विषये ग्रन्यकृन्मतम् -- " तत्र विशेषः " ·पायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणामनुक्रमणिका । विषयाः पृष्ठाकाः विषयाः पृष्ठाकार संसर्गिसमर्मिणां विषये प्राय- पापिनां प्रायश्चित्ताकरणे निर- चित्तव्यवस्था ८५ यगतिरित्यादिकथनम् पतितोत्पन्नानां प्रा० भकृतप्रायश्चित्तानां दाहकस्य प्रा." पतितादिमिः संव्यवहारे नियमः ८६ सर्वेष्टसिद्भयापादकं सर्वप्रायश्चित्तम् ,, काशीनाथोपाध्यायकृताऽऽव. पतितमातृपितृविषये विशेषः सानिकी प्रतिज्ञा ८८ यत्यादिविषये विशेषः सर्वप्रायश्चित्तसामग्री पतितः सह संव्यवहार्यता. सर्वप्रायश्चित्तपयोगः विचारः विप्रस्त्रियाः प्रायश्चित्तप्रयोगः ८९-९४ घटस्फोटविधिः शूद्रस्य सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः मिथो गुरुधुभूतानेकविरुद्ध- गोवधायकैकपापे प्रायश्चित्त- प्रायश्चित्तादिप्राप्तो व्यवस्था प्रयोगः ८७ इति प्रायश्चित्तेन्दुशेखरस्थविषयाणा मनुक्रमणिका । अथ कुण्डाऊदयाभिधटीकास्थानां कुण्डार्कगतानां च विषयाणामनुक्रमणिका । तत्र प्रथमः श्लोकः। अन्यकर्मिङ्गलम् ग्रन्थस्थविषयकथनद्वाराऽनुबन्ध- चतुष्यसूचनम् आकारभेदेन कुण्डस्य दशवि. धत्वकथनम् दशविधमपि पुनस्तत्वत्येकमा- यामभेदेन पञ्चविधम् पूर्वोक्तपञ्चविधप्रकारनिरूपणम् कुण्डप्रमाणनिरूपणम् दशशतहवनात्प्राक्स्थण्डिलेन ९६ सिद्धिरित्यभिधानम् कुण्डप्रमाणे तत्त्वम् उक्तप्रमाणान्यथाकरणे निषेधः ९७ लाघवात्सर्वत्रेकविधमेव कुण्डं भवत्विति शङ्का मुद्भाव्य युक्त्या तन्निरसनम् हस्ताङ्गुलयवयूकालिक्षाणां प्रमाणानि पुरुषप्रमाणनिरूपणम् हस्तप्रमाणकथनम् " ·सटीककुण्डास्थविषयाणाम् : विषयाः पृष्ठाकाः| विषयाः पृष्ठाकाः अडग्लभमाणकथनम् ९७ वृत्तवर्तुलादिशब्दानां स्पष्टी- यवप्रमाणकथनम् " करणम् ९९ यूकाप्रमाणकथनम् वृत्तकुण्डपद्मकुण्डयोवलयव्यास- लिक्षाप्रमाणकथनम् कथनम् १०० द्वितीयः श्लोकः। अर्धचन्द्राकारकुण्डस्य वलय- दिक्साधनपद्धतिः- व्यासः शकुस्वरूपकर नम् योनिकुण्डस्य दलयव्यासः समायां भुवि मध्येवतु शङ्को व्यस्रकुण्डस्य वलयव्यासादि रोपणम् चतुरस्रकुण्डस्य वलयन्यासादि वर्तुलसाधने युक्तिः पश्चास्त्रकुण्डस्य बल गव्यासादि शङ्कुसूत्रयोः प्रमाणम् पडलकुण्डस्य वलयव्यासादि दिवसाधन उदाहरणम् सप्तस्रकुण्डस्य वलयव्यासादि १०१ शङ्कुसूत्रयोरुक्तपमाणापेक्षया अष्टास्रकुण्डस्य वलयव्यासादि न्यूनाधिक्ये विप्रतिपत्तिः चतुर्यः श्लोकः। वर्तुले समपृष्ठभागाया भूमेरे- द्विहस्तादिकण्डेषु व्याससूत्रः मानादेर्वृद्धिकमः १०२ उदीची दिक्साधन उदाहरणम् क्षेत्रमापनपद्धतेः सोदाहरगं विशदीकरणम् उदक्सूत्रस्य प्रमाणम् उदक्साधने विद्यमानस्य वर्तु- कुण्डरचनोपयोगिनी परिभाषा १०३ लद्वयस्य स्वरूपम् पञ्चमः श्लोकः । ९९ उदक्सूत्रलक्षणम् कुण्डरचनापद्धतिः मत्स्यद्वयशरीरलक्षणम् चतुरस्त्रकुण्डविषयीणी रचना मत्स्यलक्षणम् अर्धचन्द्रकुण्डसिद्धिः १०४ दिक्ताधनस्य कुण्डसिद्धयुप. यस्त्रकुण्डस्य रचनाप्रकारः कारित्वम् योनिकुण्डे कर्तव्यम् १०५ तृतीयः श्लोकः। षष्ठः श्लोकः। कुण्डेषु व्यासस्य भुजानां चा. एडस्नकुण्डसाधनम् १०१ कुलप्रमाणम्- अष्टास्त्रकुण्डे कर्तव्यम् दशसंख्याकानां कुण्डभेदानां सप्तकोणकुण्डप्रकारः १०८ स्यासप्रमाणं भुजपमाणं च पञ्चास्त्रकुण्डस्य कृतिः वाऽवश्यकता " " ·३९ अनुक्रमणिका " नामः प्रमाणम् ११४ कुण्डस्य सिद्धिः विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्क: सप्तमः श्लोकः। द्वादशः श्लोकः। पद्मकुण्डसिद्धिः ११०-१११ मण्डपस्य बाह्यानानि ११८ अष्टमः श्लोकः। तोरणप्रमाणम् यागविशेषेण तोरणे शूलादि- पूर्वोत्तानां नवानां कुण्डानामे स्थापनम् कर दिग्भेदेन विरचनप्रकारः ११२ नवमः श्लोकः । त्रयोदशः श्लोकः। . कुण्डरचनार्थ खातप्रमाणनिरू. वृत्तानयनप्रकारप्रदर्शनम्- पणम् ११३ वृत्तकुण्डेऽब्जकुण्डे च क्षेत्रफलम् , मेखलाप्रमाणम् वृत्तकुण्डे व्यासः तव्याससूत्राधेन शङ्कोरमितो योनिप्रमाणम् भ्रामणे स्वाभिमतक्षेत्रफलकम्य वृत्त- योनिकुण्डे विशेषः अब्धीविभागानां संख्याशास्त्र- दशमः श्लोकः। मण्डपरचनापद्धतिः संज्ञाभूतानां विशिष्टार्थे संकेताः पद्मकुण्डे व्याससूत्रपरिमाणम् अल्पमण्डपप्रमाणम् क्षेत्रफलावृत्तव्यासानयनप्रकारः मध्यममण्डपप्रमाणम् श्रेष्ठमण्डपप्रमाणम् वृत्तव्यासात्क्षेत्रफलानयनप्रकारः ११९ समचतुरखे मण्डपे नव ख. अर्थचन्द्राकारकुण्डे स्वाभीष्टा. क्षेत्रफलावृत्तानयनप्रकारः ण्डान् प्रकरुप्य तन्मध्यतनखण्डे वे. तदुदाहरणम् दीनिर्माणम् अर्धचन्द्रकुण्डे वृत्तव्यासः नवकुण्डीपक्षे कुण्डस्थापनव्यवस्था अर्धवर्तुलव्यासात्क्षेत्रफलानयनम् ॥ ११५ तदुदाहरणम् १२० स्तम्भनिर्माणम् वृत्तव्यासममिक्ष्य तस्माक्षे. एकादशः श्लोकः । त्रफलसाधने प्रकारान्तरम् स्तम्मचूडासु वलिकास्थापनम् ११६ सूक्ष्मप्रकारेण पारिधिसाधनम् गुणानुरोधेन वलिकानां संख्या स्थूलप्रकारद्वयेन परिधिसाधनम् द्वारनिर्माणम् क्षेत्रफल साधने युक्तिः द्वारस्याऽऽयामविस्तारादि तदुदाहरणम् मण्डपभूषाकरणम् योनिकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्या- वेदेः स्वरूपम् ·सटीककृपयाई स्पविषयाणाम्- - " " विषयाः पृष्ठातः विषया: पृष्ठाङ्काः सानयनप्रकार:- १२० समयले भुजपरिमाणम् १२२ योनिकुण्डे वलयल्यासः तदुदाहरणम् एकहस्ते योनिकुण्डे क्षेत्रफलम् लम्बपरिमाणम् पूर्वोक्तक्षेत्रफलस्य मामनप्रकार: तत्र भुजवर्गमूलानां ख्यापनम् कररसशब्दयोः संकेतः चतुरस्त्रकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्या. योनिकुण्डे वृत्तन्यासः सानयनप्रकारे माजकाङ्कप्रदर्शनम् योनिकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः खाभ्रार्थशब्दानां संकेताः तदुदाहरणम् १२१ एकहस्ते चतुरस्त्रकुण्डे वलयव्यासः योनिकुण्डान्तर्गतार्धवर्तुलद्यस्य क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः १२३ क्षेत्रफलस्य साधनप्रकारः तद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षेत्रफ- तदुदाहरणम् लानयनप्रकारः वृत्तव्यासाद्योनिकुण्डक्षेत्रफलानयनम् चतुरस्रकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः तदुदाहरणम् पश्चास्त्रकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्या. गुणकाकस्य भाजकाइत्वम् सानयनप्रकारे भाजकाङ्क-दर्शनम् भाजकाकस्य गुणकारत्वम् अनिश्रुतिकशरशब्दानां संकेताः मूलकरणवर्गकरणयोर्व्यवस्था माजकाङ्कनिदर्शनम् क्रमस्तद्वैपरीत्यं च एकहस्ते पञ्चास्त्रकुण्डे वृत्तव्यासः " तदुदाहरणम् क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः অমাকুন १२२ पूर्ववैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षेत्रफल यस्रकुण्डे क्षेत्रफल दृतव्यासा- लानयनोदाहरणम् नयनप्रकारे माजकाङ्कप्रदर्शनम् पश्चास्त्रकुण्डे क्षेत्रफलम्योपपत्तिः १२४ गणनाशास्त्रानुसारेण दन्तश तदुदाहरणम् षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलाद्वृत्तव्यासा- एकहस्ते व्यस्रकुण्डे वलयव्यासः नयनप्रकारे माजकाङ्कप्रदर्शनम् क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः ध्यम्भोरसशब्दानां संकेताः पूर्ववैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षे माजकाङ्कनिर्देशः एकहस्ते षडस्रकुण्डे व्यासः ध्यत्रकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः क्षेत्रफलात्तदानयनपद्धतिः पूर्ववैपरीत्येन वृत्तव्यासान्क्षेत्र समध्यने भूमिपरिमाणम् फलानयनपकारः ब्दस्य संकेतः " प्रफलानयनप्रकार: तत्र न्यायः " ·२४ अनुक्रमणिका। पृष्ठाकाः विषयाः कर्णसाधनम् त्रफलानयनप्रकार: यनप्रकारः विषयाः षडलकुण्डे क्षेत्रफलस्योपपत्तिः १२४ १२७ सावकुण्डे क्षेत्रफलावृत्तव्यासा- पञ्चदशः श्लोकः। नयनप्रकारे भाजका कपदर्शनम् भुजवत्सु कुण्डेषु वृत्तव्यासा. क्षमावा(भतशब्दानां संकेताः १२५ झुनप्रमाणानयनप्रकारः १२८ भाजकाङ्कनिर्देशः व्यस्त्रमुनवर्गस्वरूपम् एकहस्ते सप्ताम्मकुण्डे वृत्तव्यासः " चतुरस्त्रभुजवर्गस्वरूपम् क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकार: षडस्रभुजवर्गस्वरूपम् पूर्ववैपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षे. पश्चास्रभुजवर्गस्वरूपम् अष्टासभुजवर्गस्वरूपम् १२९ सप्तास्रकुण्डे क्षेत्रफलम्योपपत्तिः सप्तासमुनवर्गस्वरूपम् अष्टास्त्रकुण्डे क्षेत्रफलावृत्तव्या भुजप्रमाणानुसारेण क्षेत्रफलान. सानयनप्रकारे माजकाङ्कप्रदर्शनम् भुनगगगनशब्दानां संकेताः भुजानां भूमित्वेन कल्पनम् माजकाङ्कनिदर्शनम् मध्यबिन्दोः कोणत्वेन कल्पनम् , एकहस्तेऽष्टास्रकुण्डे वृत्तव्यासः यस्रकुण्डेऽवान्तर यस्रकल्पना क्षेत्रफलात्तदानयनप्रकारः चतुरस्रकुण्डेऽवान्तरध्यस्रकल्पना पूर्ववेपरीत्येन वृत्तव्यासात्क्षे. पञ्चास्रकुण्डेऽवान्तरत्र्यस्रकल्पना षडले सप्ताऽष्टास्त्रे च कुण्डेऽ- अष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलम्योपपत्तिः गुणाकारभागाकारादिगाणते व. यस्रचतुष्टयस्य क्षेत्रफलनिर्णयः १३० र्गप्रदर्शने प्रदर्शितामुलांशविषय यस्रकुण्डस्य क्षेत्रफलम् आकृतम् १२६ पञ्चास्रकुण्डस्य क्षेत्रफलम् चतुर्दशः श्लोकः । षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलम् गणितानमिज्ञानां कृते सुलभः सप्तास्रकुण्डे क्षेत्रफलम् तया कुण्डविरचनोपायः अष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलम् अर्धचिह्नस्वरूपम् १२७ ग्रन्थकर्तुरुपसंहारः १३१ अर्धमुखलक्षणम् टीकाकृवंशवर्णनम् इति कुण्डाकोंदयाभिघटीकासंवलितकुण्डार्कगतविषयाणामनुक्रमणिका ॥ " त्रफलानयनप्रकारः वान्तरव्यस्त्र कल्पना ·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टविरचितः । ( श्रीमदनन्तोपाध्यायसूनुकाशीनाथोपाध्यायकृतशोधनोप बृहणपूरणशाली)। बालेन्दुशेखरं नत्वा बालबोधाय लिख्यते । बालकृष्णमुदे चापि प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः ॥ यद्यथाविध्यननुष्ठानाधुपचिताशुभनाशकमेव तत्प्रायश्चित्तम् । तुला. पुरुषादावतिव्याप्तिवारणायैवेति । न तु फलान्तरजनकमित्यर्थः । पाप- निवर्तनक्षमधर्मविशेष योगरूढोऽयं शब्द इति तत्त्वम् । संकेतविशेष. संबन्धेन मायश्चित्तशब्दवत्त्वमेव प्रायश्चित्तत्वम् । अत एव क्रत्वङ्गभ्रेष. प्रायश्चित्ते तद्वयवार इत्यन्ये । पापिनः प्रायश्चित्तं नित्यं नैमित्तिक वेत्यतो विकलाङ्गादपि पापस्य नःशः । किंत्वल्पस्यैव न तु समग्रस्य । एवं च काम्यमप्येतत् । एवं च प्राननिष्पत्तावपि न प्रधानवृत्तिरिति बोध्यम् । एकप्रायश्चित्तकनानापापकर्मणां तत्प्रायश्चित्तैफप्रयोगेणैव नाशः । एवमधिकपापनाशार्थमुक्तेनैकवारमनुष्ठितेन न्यूननाशस्यापि पापान्तरस्य नाशः । एवं यत्र यत्मायश्चित्तमुपदिष्टं तदन्यनक्लेशक. मायश्चित्तान्तरमपि तत्र योज्यम् । पापिनां तदुपदेशश्च पुण्याय । स चार्षितेन पृष्टेनैव विदुषां संसदि धर्मशास्त्रादि बुद्ध्वैव कार्यः। अन्यथो. पदेष्टा प्रत्यवति । संसच्चतुर्भिस्त्रिभिर्वा धर्मशास्त्रादितत्त्वज्ञर्भवत्येकेनापि ब्रह्मविदा यति. वर्जम् । सहस्रायेकपर्यन्तमित्येके । पर्षदक्षिणा च लक्षगवादिकिंचि- देयपर्यन्ता । यथायोग्यं कृच्छ्रसंख्या वा । पर्षत्तुष्टिा । गौषभश्वे- त्यन्ये । निवेदितदोषस्य पर्षदनुमन्यैव प्रायश्चित्तानुष्ठानं बोध्यम् । , पापी च सचैलं स्नातो वाग्चत आर्द्रवासा उपदेष्टारं साष्टाई प्रणम्य स्पष्टाभिधानं वदेदिदं मे पापं निष्पमं प्रायश्चित्तं म उपदिश.

·नागोजीभट्टविरचितः- स्विति । पापं कृतवतोऽपरैर्जातदोषस्य च सभोपस्थानं विना भोजने भाषणे च पापवृद्धिः। आसंवत्सरं प्रायश्चित्ताकरणे पापद्वैगुण्यम् । आर्तस्य प्रायश्चित्ताकथनेऽर्चितस्य विपश्चितस्तत्पापभागिताऽज्ञात्वा कथने च । शूद्रादेस्तु प्रायश्चित्तोपदेशो विप्रमन्तरा कृत्वा कार्यः । क्षत्रियवैश्ययोरप्येवम् । गुरुणि पापे लघु लघुनि च गुरु प्रायश्चित्तं न वाच्यम् । पापगौरवं तु कामतः सप्रत्ययं साभ्यासमनुष्ठानादण्डगौरवात्साति. शयाच निन्दायवादाल्लोकगर्हातिशयाच ज्ञातव्यम् । लघुताऽप्येतद्विपर्य- येण ज्ञेया। प्रायश्चित्तं यथोक्तमेव वाच्यम् । न तु स्नेहलोभादिनाऽनुग्रहः कार्यः । तथा सति पापं वक्तरि संक्रमेत् । दुर्बले तु प्रष्टरि प्रथम यथोक्तमुदाहृत्य तच्छक्त्यनुसारेण ग्रीष्मादिकालहिमालयादिदेशानु- सारेण चानुग्रहः कार्य एव । एवं शिशुवृद्धस्त्रीरोगिणामप्यनुग्रहः । सोऽपि यद्वर्णस्य यत्पापे यत्प्रायश्चित्तमुक्तं तत्पादन्यूनं तदर्ष तत्पाद वेति बलदेशकालाधनुसारेण न ततो न्यूनम् । तच्च बालवृद्धातुरखीणा- मर्धम् । एकस्य द्वित्रिधर्मत्वे पादमेव । एवं च यत्र पादमेव प्रायश्चित्त. मुपदिष्टं तत्रापि नानुग्रहः । षोडशवर्षन्यूनो बालः । अशीतिवर्षाधिको वृद्धः । पूर्णषोडशवर्षस्य पूर्ण प्रायश्चित्तम् । उनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षा- दुर्ध्व पादपायश्चित्तम् । द्वादशादापोडशमर्धम् । तदपि तस्पित्रादिमिः कार्यम् । एवमतिरोग्यतिवृद्धयोरपि पुत्रादिभिः । पञ्चवर्षन्यूनस्य न पापम् । शास्त्रोपदिष्टं पूर्णमायश्चित्तं विपस्यैव । क्षत्रियविद्शूदाणां तु पादपादहानिः । कचिद्विशेषस्तु वाचनिकः । तत्र जपहोमादिरहितमेव शुद्रस्यामन्त्रकमाणायामश्च । यागाद्यनुष्ठानशीलानां जपादिकम् । इत. रेषां तपआदि । नामधारकमूर्खनिधनानां तपः । अनधीतानां च । षोडशवर्षाधिकब्रह्मचारिणो द्विगुणम्। वानप्रस्थस्य त्रिगुणम् । यतेश्चतुर्गु- णम् । स्वयमशक्ती प्रतिनिधिद्वारा प्रायश्चित्तं कार्यम् । अज्ञानाकामकृते यदुक्तं ज्ञान] कामकृते तद्विगुणम् । कामतोऽभ्यासे चतुर्गुणम् । कामा. दिकृते यदुक्तमकामादिकते तदर्ध योज्यम् । कृतप्रायश्चित्तो गवां स्वयं तृणं दद्यात् । तच्च ता निःशडू स्वयमेव भक्षयेयुस्तदैनमङ्गीकुर्युः । स चेदं पापं न पुनः करिष्यामीति प्रतिजानीयात् । नो चेत्पुनः प्रायश्चित्चे योज्यः ।

·पायचितेन्दुशेखरः। तत्र पापानि प्रकीर्णकजातिभ्रंशकरसंकरीकरणापात्रीकरणमालनीक- रणोपपातकमहापातकानुपातकरूपाणि विहिताकरणनिन्दितकरणेन्द्रि. यानिग्रहेभ्यो भवन्ति । तत्र जातिभ्रंशकरादिगणितातिरिक्त प्रकीर्णकम् । जातिभ्रंशकराणि तु-विषपीडाकरणमना यमधलशुनादिघ्राणं मि- प्रकौटिल्यं पुंसि मैथुनमेतानि जातिभ्रंशकराणि । संकरीकरणानि तु-खसचोष्ट्रमृगहस्त्यजाविमीनमहिषाणामन्येषां च ग्राम्यारण्यपशूनां वधः[ इति ] संकरीकरणानि । अपात्रीकरणानि तु-निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवा कुसी- दजीवनमसत्यभाषणमेतान्यपात्रीकरणानि । मलिनीकरणानि तु-बहुकमिकीटकयोर्जलस्थलजयोहत्या मद्यानु. गतभोजनं बहुफलैधपुष्पस्तेयमधैर्यमेतानि मलिनीकरणानि । उपपातकान्याह-गोवधः १ व्रात्यता २ स्तेयम् ३ ऋणानपक्रिया ४ अनाहिताग्निता ५ अपण्यविक्रयः ६ परिवेदनम् ७ भृतकाध्ययनाध्या- पने ८ पारदार्यम् ९ पारिवित्त्यम् १० वाधुष्यम् ११ लवणक्रिया १२ स्त्रीशूद्रविक्षपवधः १३ अशुष्कद्रुपच्छेदनम् १४ निन्दितार्थोपजीवनम् १५ नास्तिक्यम् १६ व्रतलोपः १७ सुतविक्रयः १८ धान्यकुप्यप- शुस्तेयम् १९ अयाज्ययाजनम् २० पितृमातृसुतत्यागः २१ तडागारा- मविक्रयः २२ कन्यादूषणम् ९३ परिवेदकयाजनम् २४ तस्य कन्या. प्रदानम् २५ गुरोरन्यत्र कौटिल्यम् २६ आत्मार्थ पाकार्थक्रिया २७ मयस्त्रीनिषेवणम् २८ व्रतलोपः २९ स्वाध्यायाग्निसुताना त्यागः ३० बान्धवत्यागः ३१ स्त्रिया हिंसया चौषधेन च जीवनम् ३२ हिंसक- प्रवर्तनम् ३३ द्यूतादिव्यसनम् ३४ आत्मविक्रयः ३५ शूद्रप्रेष्यता ३६ हीनसख्यम् ३७ हीनयोनिनिषेवणम् ३८ अनामित्वम् ३९ परा- भष्टता ४० असच्छास्त्राभिगमनम् ४१ आकराधिकारः ४२ भार्या- दिविक्रयः ४३ असत्प्रतिग्रहः ४४ निन्दितानादनम् ४५ नटादिकर्म- करणम् ४६ भायात्यागः ४७ एतान्युपपातकानि । महापातकानि तु-ब्रह्महत्या सुरापामं विपस्वर्णस्तेयं गुरुतल्पगम- ·नागोजीभट्टविरचितः- नमब्दमेत चतुष्टयान्यतमसंसर्ग इति महापातकानि । शूद्रस्य मद्यपान. स्थाने ब्राह्मणीगमनम् । महापातकसदृशान्यनुपातकानि तु-तत्र यागस्थनृपवैश्यवधः १ शरणागतवधः २ रजस्वलागर्मिण्यत्रिगोत्रस्त्रीणां धधः ३ अविज्ञात- गर्भस्य सुहृदश्च ४ गुरुविषये मिथ्याभिशंसनं क्रोधोत्पादनमषिक्षेपोs. सकृन्मत्याऽलीकनिर्वन्धश्च ५ राजगामिपैशून्यम् ६ गुरौ महाद्वेषः ७ नास्तिक्यादिनिन्दा ८ कुशास्त्राध्ययनेन वितण्डावादेन चाधीतवेदानां नाशनम् ९ एतानि ब्रह्मवधसमानानि । सुरापानसमानि तु- लशुनविड्राहच्छत्राकग्रामकुक्कुटपलाण्डुगृज. नानां मत्याऽत्यन्ताभ्यासेन भक्षणम् १ विप्रव्यतिरिक्तमित्रवधः २ गुरुविषये मिथ्याभिशंसनेनान्यथावादित्वमन्यथाकर्तृत्व कौटिल्यं वा. ङ्मनःकर्मणामनार्जवरूपं कौटिल्यं च ३ आत्मोत्कर्षार्थ राजकुलादा- वनृतभाषणम् ४ रजस्वलामुखचुम्बनं कूटसाक्ष्यं वेदत्यागो वेदनिन्दा त्यु(तत्क)ोरनभुक्तिरिति सुरापानसमानानि । स्वर्णस्ते यसमानि तु-विप्रसंवाध्यश्वरत्नमनुष्यस्त्रीधेनुहरणं निक्षे- पहरणं चार्वाक्सुवर्णमानादिति स्वर्णस्तेयसमम् । गुरुतल्पसमानि तु-दुहितृस्नुष भगिनीषु भागिनेयीषु सगोत्रदुहित- भगिनीपु सकामास्वाचार्यपत्नीतत्तनयाश्वश्रूषु पितृव्यभ्रातृमातुलमाता- महश्रोत्रियऋत्विगुपाध्यायमित्राशिस्त्रियस्तरकन्याश्चोदयां निक्षिप्ता प्रजितां व्रतस्थामुत्तमब्राह्मणी सगोत्रां शरणागतां राजसखी राजपत्नी सापत्नभगिनी स्तनधात्री सखीं च गच्छन्पौत्री दौहित्री पतिव्रता पितृसखीं भ्रातृभगिन्योः सखीं पितृमातृष्वसारं कुमारीमन्त्यजा म्लेच्छां पुल्कसी च गच्छन्गुरुतल्पगसमः। अनुपातकानि तु-तथा मातृपितृयोनिसंबद्धासु गामी स्तेननास्तिक- निन्दितकर्माभ्यास्यनिन्दितकर्मत्यागी पतितात्याग्यपतितत्यागिनः प- तिताः पातकसंयोज्य(ज)काश्त्यनुपातकानि । अतिपातकानि तु-मातृगमनं सापत्नमातृगमनं स्वसस्नुषयोर्गमन- मित्यतिपातकानीति गौडनिबन्धेषु । पापिनः पश्चधा साक्षात्कनुग्राहकमयोजकानुमन्तृनिमित्तकर्तृभेदात् ।

·प्रायश्चितेन्दुशेखरः। साक्षात्कर्तुः( तो १) पालनादिनोपकारकोऽनुग्राहक: २ आमापयि- साऽभ्यर्थयितोपदेष्टा च प्रयोजकः ३ स्वार्थ परार्थ वाऽनुमतिकर्ताs- नुमन्ता ४ अनिमित्तं भर्त्सनताडनधन हरणादिना कोपं जनयंस्तन्मरणे निमित्तं भवेत्स निमित्तकर्ना ५ एषत्तरोत्तरमल्पदोषत्वं प्रायश्चिचाल्पत्वं च बोध्यम् । पापिनां प्रायश्चित्ताकरणेऽन्यजन्मनि देहप्राप्तिः । पापिनां प्रायश्चिचोन्मु- खत्वाय जन्मान्तरनाविनः कर्मविपाकाः कतिचिदुच्यन्ते-अज्ञानतो ब्रह्म- हा श्वशूकरोष्ट्राणां क्रमेण योनिमेति । सुरापः खरपुल्कसवेनानाम् । स्वर्ण स्तेयी चिट्नातकृमिकीटपतङ्गत्वं क्रमेण याति । गुरुतल्पगस्तृणगुल्मलता- त्वं क्रमाद्याति । ज्ञानतो ब्रह्महा श्वसूकरोष्ट्रखरगोजाविमृगपक्षिचाण्डाल- पुल्कसानां योनिमेति । सुरापो विकृमिकीटपतंगपक्षिहिंस्रत्ववताम् । स्वर्णस्तेयी उर्णनाभलकलासतिरश्चां पशुपक्ष्यादीनां च द्योचारिणां च हिंस्राणां पिशाचानां सहस्रशो योनि याति। गुरुतल्पगस्तृणगुल्मलतानां कन्यादानां क्रूरकर्मणां च । तत्संयोगी च तद्वत् । परस्त्रीहारी द्रव्य- हारी च निर्जलारण्ये ब्रह्मराक्षसः । अनध्यायाध्यायी दुष्पतिग्राही च मृगालः। अन्नरत्नयोहर्ताऽजीर्णव्याधिरतिदरिद्रो वा । वेदवाग्वेदपु- स्तकानां चोरो मूकः । पत्रशाकयोमयूरः। हेमरत्नानां हेमकारी पक्ष्यतिदरिद्रो वा । न्यासस्यानपत्यो धनहीनश्च । सुगन्धानां छुच्छु- न्दरी । धान्यानां मूषकः । तिलानां तैलस्य च तैलपानी कीटः । पर- स्वहन्नानातिर्यक् । अहुतं हविरश्नन्हरवा श्वाऽतिदुःखी वा। यानं हरबुष्टः । फलं कपी । जलं जलप्लवः पक्षी मत्स्यो वा । क्षीरं काको बलाको वा । गृहोपस्करं गृहकारी कीटः । मधुहरन्दंशकः कीटः । मांसं गृध्रः । गां गोधा सर्पो वा । अग्निं बकः । वस्त्रं कुष्ठी पतंगो वा । रतं वा । लवणं चीरी( णचोर )उच्चैःस्वरः कीटः । तेजसं मण्डली। गोब्राह्मणदेवस्वं पाण्डुरोगी । न्यासं काणोऽनपत्यो वा । शय्या क्षपणकः । शङ्ख शुक्ति वा कपाली । दीपं कौशिकः । स्नेहं क्षयी । पशुं परमेष्यः । यद्धरति तत्तत्मकारकः प्राणी वद्विकलो वा भवति । ब्राह्मणीगामी निर्बीजी | मातरं स्नुपां वा गच्छन्वातवृषणः । चाण्डाली पुल्कसी वाऽजगरः। प्रव्रजितां मरुपिशाचः । शूद्रीं दीर्घकीटः । सवर्णा दरिद्रः । राजस्त्रियं नपुंसकः । गां गच्छन्मण्डूकः । पिशुनो दुर्गन्धना. सिकः । सूचको दुर्गन्धास्यः । देवब्राह्मणक्रोशकः खलतिः । गरदामि- ·नागोजीभट्टविरचिता- दापुन्मत्तौ । गुरुं प्रति हन्ताऽपस्मारी । गोनश्चान्धः । धर्मपत्नी त्यक्त्वाऽ- न्यत्र प्रवृत्तः शब्दवेधी प्राणी कुण्डाशी झगमक्षकः । स्त्रीपण्यजीवी पण्डः। कौमारदारत्यागी दुर्भगः । मिष्टैकादशी वानरो वातगुल्मी वा । अभ- क्ष्यभक्षको गण्डमाली । क्रूरकर्मा राक्षसः । मित्रध्रुक्क्षयी। मातापित्रो. रनृतवास्खलद्गीः । कूटसाक्ष्युच्छिन्नजङ्घाचरणः । विवाहविघ्नकर्ता छिमोष्ठः । विभावगोरणे छिन्नहस्तः । चतुष्पथे विण्मूत्रोत्सर्गे मूत्रकृच्छ्री । कन्यादूषकः षण्डः । ईयांलुर्मशकः । पित्रादिविवदमानोऽपस्मारी । विद्याविक्रयी पुरुषमृगः । वेदविक्रयी द्वीपी । बहुयाजको जलप्लवः । अयाज्ययाजको वराहः । अनिमन्त्रितभोजी वायसः । इतस्ततोऽश्न- न्मार्जारः । कक्षवनदाही खद्योतः । दारकाचार्यों मुखदुर्गन्धिः । पर्यु- पिताशी कमिः । अदत्तादायी बलीवर्दः । मत्सरी भ्रमरः । अग्न्यु. सादी मण्डलकुष्ठी । शूद्राचार्यः श्वपाकः । वाधुषिकोऽङ्गहीनः । अप. ग्यविक्रयी गृधः । राजक्रोशको गर्दभः । मत्स्यवेधी गर्भवासी। आचार्यभार्यागामी भगंदरी । भृनकाध्यापकोऽर्शरोगी । तीर्थे मूत्रा घुत्सर्गकरश्चेत्यन्यत्र विस्तरः । स्त्रीणामप्येतदोषेषु तत्तज्जाती(ति) स्त्रीत्वम् । अथ कुच्छ्रादिनिर्णयः । अथ वक्ष्यमाणप्रायश्चित्तव्रतरूपकृच्छ्रादि- निर्णयः । दिनं विलय रात्री साधयामाभ्यन्तरे मितभोजनं नक्त- व्रतम् । तदशक्तो गुञ्जाद्वयपरिमितरूप्यमाषकदानम् । तदभावे तन्मू- त्यम् । दिवाराप्रमभोजनमुपवासः । तदशक्तौ रूप्यमाषत्रयदानम् । एकविप्रभोजनं वा । सहस्रगायत्रीजपो वा । द्वादश प्राणायामा पा । पायचित्ते संकल्पः-अयेत्यादि अमुकगोत्रोऽमुकशर्माऽमुककर्मजन्यपा- पक्षयकामो नक्तव्रतं करिष्ये । तदशक्ती प्रतिनिधिरूपमिमं रौप्यमाषकं चन्द्रदेवत्यममुकनामगात्राय विप्रायाहं संप्रदद इति । इदं मूल्यं विष्णु देवत्यमिति वा संकल्प्य दानं विमं च संपूज्य द्रव्यमालभ्य संपोक्ष्य दद्यात् । प्राजापत्यं तु- यहं प्रातस्यहं सायं व्यहमद्यादयाचितम् । ज्यहं परं च नानीयात्माजापत्यः स उच्यते ॥ सायं द्वाविंशतिसाः प्रातः षड्विंशतिस्तथा । * अत्र दकारोऽधिकः पतित इति भाति ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। अयाचिते चतुर्विंशतिः सायं द्वादश प्रातः पञ्चदशेति वा । बासस्तु कुक्कुटाण्डप्रमाणो यावान्या मुखं प्रविशेत् । अत्र शक्त्यां व्यवस्था । उपवासस्तु फलादिद्वारा वा कार्यः । अद्वैतान्यवसघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । हविर्ताह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ इत्युक्तः । परंतु परिमितमेवेति गौडाः । इदमपि नेत्यपरे । यद्वा क्रमेणकभक्त नक्कायाचितोपवासाः। एवं त्रिरावृत्तिः । इदं षडुपवाससमम् । तदशक्ती पयस्विन्या घेनोर्दानम् । तदभावे गोमूल्यम् । गोमूल्यं तु- गवामभावे निष्कं स्यात्तदर्ध पादमेव वा ॥ इति । निष्कं तु-सुवर्णचतुष्टयसमतोलितं रूप्यं निष्कम् । रूप्यपरिमाणे 'निष्कं सुवर्णाश्चस्वारः' इति याज्ञवल्क्यात् । धेनुः पञ्चभिराढयानां मध्यानां त्रिपुराणिका । कापिणैकमूल्याऽपि दरिद्राणां प्रकीर्तिता ॥ इति षट्त्रिंशन्मते । पञ्चभिः पुराणैरिति शेषः । पुराणश्च-पोडश. माषपरिच्छिन्नं रजतम् । कृष्टालस्तु-रक्तिकाख्यगुञ्जापरिमित: कृष्टाला। माषकं तु-तद्वयपरिमितं रूप्यं रूप्यमाषकम् । यद्वा पणगोड शकं पुराणः। पुराण एव कार्षापणशब्देन कार्षिकशब्देन चोच्यते । पणस्तु-अशी- तिरक्तिकापरिमितं ताम्रमशीतिर्वराटिका वा । ताम्रपण एवं कर्ष उच्यते । रौप्यः पुराणो दक्षिणस्यां पणैः पूर्वस्यामिति व्यवस्था । वृषे षद् कार्षापणा देयाः । पञ्चेति शूलपाणिः । केवलगोमूल्यं तु पुरा. णत्रयमुत्तमः पक्षः । द्वात्रिंशत्पणा मध्यमः । एकपुराणोऽधम इति गौडा। दश कार्षापणा धेनावश्वे पश्चदशैव तु । द्वात्रिंशत्पणिका गाबो ह्यष्ट वा न तु हीनता ।। इति तु प्रायश्चित्तातिरिक्तदक्षिणामसङ्गे धनवतो बोध्यम् । प्रसङ्गात्स्वर्णमानव्यवस्थाऽप्युच्यते । गुञ्जापरिमितकुष्टालपञ्चक स्वर्णमापः । षोडश माषा अक्षशब्देन सुवर्णशब्देन कर्षशब्देन विस्तशब्देन चोच्यन्ते । सुवर्णाश्चत्वारः पलं निष्कर । दश पलानि ·नागोजीभविराचित:- धरणमिति मनुस्मृतौ । 'साष्टे शते सुवर्णानां हेम्न्युरोभूषणे पले । दीनारेऽपि च निष्कोऽस्त्री' इत्यमरः। राजतः पुराणो धरण इत्युच्यते । दश- भिधरणे राजतं शतमानमित्युच्यते । तदेवं राजतं पलमप्युच्यत इति । पक. शतं तुला । तुलाविंशतिकं भारः । आचितो दशभारः। स एव शाकट इत्युच्यते । धेनुमूल्यसममूल्यं भूधनधान्यवस्वस्वर्णरूप्यादि वा दद्यात् । गायत्र्ययुतजपो वा कृच्छ्रस्थाने प्रत्यान्नायः। गायत्र्या द्वादशाधिकस- हस्रसंख्याकः समिद्धृतहविर्धान्यानामन्यतमस्य होमो वा । तिलहो. मस्तु सहस्र एवेति केचित् । घृताहुतिशतद्वयं वा । वेदसंहितापारा. यणं वा । प्राणायामशतद्वयं वा । द्वादशविप्रभोजनं वा । एकोपवास. पूर्वकं द्वादशतिलपात्रदानं वा । तीर्थोद्देशेन योजनगमनं वा । रुद्रेकाद. शिनी वा । शिरःशोषणपूर्वकं द्वादश साङ्गस्नानानि वा । प्राजापत्यमेव पादोनकृच्छ्रे तु-व्यहं प्रातर्म्यहं सायं व्यहमखादयाधि. तम् । व्यहमुपवास इति । अत्र चतुःपणाधिककार्षापणद्वयमशक्ती देयम् । एकभक्तायाचितोपवासपादैरेतदिति स्मृत्यर्थसारे । कुच्छ्रार्ध तु-सायं प्रातस्तथैवैकं दिनद्वयमयाचितम् । व्यहमुपवासः । अयाचि. तोपवासपादाभ्यामिति स्मृत्यर्थसारे । इदं सार्धकार्षापणसमामति गौडाः । पादकृच्छ्रे तु--एकैकदिनक्रमेण दिनचतुष्टयम् । इदं द्वादश पणसमम् । इदमेव शिशुकृच्छ्र । विषादिवर्णक्रमेणोपवासत्रयायाधि. तत्रयनस्तत्रयकभक्तप्रवरूपाः पादकृच्छा इत्यापस्तवः । अयमेवातिकृच्छ्रः स्यात्पाणिपूरानभोजनः ।। अत्र येषु नक्तादिदिनेषु भोजनं तेषु पाणिपुरानना । नवाहमेकैक ग्रासोऽन्स्यत्रिदिनमुपवासोऽतिकृच्छ्र इति मनुः । अत्र प्राजापत्यत्रयमिति चतुर्विशतिमते । कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा दिवसानेकर्षिशतिः । पयोऽत्र जलम् । तच्च सायंप्रातमध्याह्नेषु पेयम् । द्विगुणोऽतिकृच्छ्र एव कृच्छ्राति. कुच्छ्र इति यमः । तेनायं षट्माजापत्यसमः । तप्तकच्छं तु. तप्तकच्छं चरन्विषो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतिव्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः ।। उष्णोदकाभिर्गतस्य पापस्य पानमुष्णानिलपानम् । एतच गावपू. रणमात्रपर्यन्तम् । उष्णोदङ्गाराद्वा । तत्र षट्पलमम्बु । त्रिपलं. क्षीरम् ।

·पायश्चित्तेन्दुशेखरः एकपलं घृतम् । एष एव शीतेः शीतकृच्छ्रः । अत्र घेनुत्रयमिति पट् त्रिंशन्मते । अनिकच्छ्रतप्तकच्छ्योर्धेनुद्वयमित्यपराभवदेवो। धेनुचतु- ष्टयमिति शूलपाणिः। तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिबेत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्रमुदाहृतम् ॥ इत्यपरस्तप्तकृच्छ्रः । अत्रैका धेनुः । पर्णकमळू तु-पर्णोदुम्बरराजीवबिल्वपत्रकुशोदकः । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतैः पर्णकृच्छ्र उदाहृतः ॥ एषां पक्वोदकरित्यर्थः । पर्णः पलाशः । राजीवं पमम् । अयं पश्चाहसाध्यः । सार्बोपवासदयतुल्यः। त्रिरात्रोपवासान्ते पलाशादि. पञ्चककाथोदकपाने परः पर्णकृच्छ्रः। चतुर्दश्यामुपोष्य परेयुः पूर्णिमायां पश्चगव्यपानेन ब्रह्मकूर्चः । पञ्चगव्यप्रमाणं तु तत्र- गोमूत्र कृष्णवर्णायाः श्वेतायाश्चैव गोमयम् । पयश्च ताम्रवर्णाया रक्ताया गृह्यते दधि ।। कपिलाया घृतं ग्राह्यं सर्व कापिलमेव वा । मूत्रमेकपलं दद्यादङ्गुष्ठाधं तु गोमयम् ॥ क्षीरं सप्तपलं दद्यादधि त्रिपलमुच्यते । घृतमेकपलं दद्यात्पलमेकं कुशोदकम् ॥ एतच्च गायत्र्या गोमूत्रमित्यादिसमन्त्रक कार्यम् । पश्चगव्यपानं च भोजस्थाने। अत्रार्धा धेनुः । अत्र होमोऽप्यस्ति । पञ्चगव्यहोमश्च सप्त- पौरच्छिन्नाग्रेः कुशरिरावती इदं विष्णुर्मा नस्तो शंवती इति ऋम्भिः कार्यः । हुतशेष प्रणवेनाऽऽलोच्य प्रणवेन गृहीत्वा मध्यमपलाशपत्रेण स्वर्णपात्रेण ताम्रपात्रेण वा ब्रह्मतीर्थेन पिवेत् । एष द्विरात्र: सांतपन- कच्छू इति स्मृत्यर्थसारे। पराकस्तु द्वादशरात्रोपवासः । अत्र पश्च धेनव इति शूलपाणिः । दे इत्यपराभवदेवौ । तिस इति षट्त्रिंशन्मतम् । सौम्यकृच्छ्रस्तु-पिण्याकाचामतकाम्बुसक्तूनां प्रतिवाससम् । एकरात्रोपवासश्च सौम्यकृच्छोऽयमुच्यते ।।

·१० नागोजीभट्टविरचित:- पिण्याकं तिलपिण्डः । आचाम ओदनस्रावः । तत्रं जलं सक्तवश्व क्रमेण पश्चदिनेषु षष्ठेऽहन्युपवासः । अत्रैका धेनुरिति केचित् । अधोंचिता । पिण्याकं सक्तवस्तकं चतुर्थेऽहन्यभोजनम् । वासो वै दक्षिणां दद्यात् ... इत्यपरः सौम्यः कृच्छ्रः। अत्रोभयत्र प्राणयात्रामात्रनिर्वाहक्षम पिण्याकादि ग्राह्यम् । पिण्याकादी- नां पञ्चानां प्रत्येकं त्रिरात्रोपयोगाभ्यासे पञ्चदशदिनस्तुलापुरुषः। पिण्या- कादिपञ्चानामेकैकदिनोपयोगोत्तरं त्रिरात्रमुपवासेऽष्टदिनसाध्यस्तुला- पुरुषः । एषां पश्चानामेकैकस्य सहभोजने व्यहं व्यहं वायुभक्षणे चैक- विंशतिरात्रसाध्यः सः। वारणकृच्छ्रस्तु-मासं परिमितसक्तूदकपाने वारणकृच्छ्रः । श्रीकृ- च्छ्रस्तु--- व्यहं पिवेत्तु गोमूत्रं व्यहं वै गोमयं पिबेत् । उयहं यावकमेष श्रीकृच्छ्रः स्यात्सर्वसंमतः ॥ यावककृच्छ्र-यवानामप्सु साधितानां सप्तरात्रं पक्षं मासं वा प्राशने यावककृच्छ्रः। जलकृच्छ्रस्तु-अनशनो जलस्थोऽहोरात्रं क्षिपेदेष जलकृच्छ्र । उद. कसक्तूनां मासाभ्यवहारेणापरः । बिल्वैर्वा फलकैर्वाऽपि पद्माक्षरथवा शुभैः । मासाशनेन श्रीकृच्छ्रः कथ्यते च द्विजोत्तमैः ॥ वज्रकृच्छ्रस्तु- गोमूत्र यावकपान एको वज्राख्यः कृच्छ्रः । इति कृच्छनिर्णयः। अथ सांतपनानि-पूर्वंद्युः पश्चगव्यपात्राशनं परेधुरुपवास इति द्वैरात्रिकं सांतपनम् । एतदशक्तावेकः पुराणः । यतिसांतपनं तु-पञ्चगव्यं व्यहाभ्यस्तं यतिसांतपनं स्मृतम् । अत्र चतुर्थ उपवासः । अत्रापि होमः । पञ्चगव्योपवासाः पञ्च । पष्ठ उपवास इति षडहाः सांतपनम् ।

·पायश्चित्तेन्दुशेखरः। ११ महासातपनस्तु--गोमूत्रगोमयक्षीरदधिसर्पिःकुशोदकानि क्रमे कैकं प्रत्यहं पीत्वैकरात्रोपवासे सप्ताहसाध्यो महासांतपनः । अत्र धेनुद्वयम् । इतरेषु प्रागुक्तसांतपनेषु सार्धा गौरिति पत्रिंशन्मते । प्रथम उपवासस्ततः क्रमेण तेषां षण्णां पानमिति पाश्चः । गोमूत्रगोमयक्षी- रदधिसर्पिषां क्रमेणैकैकस्य व्यहं व्यहमुपयोगे पाश्चदशाहिकं तत् । 'पण्णामकैकमेतेषां त्रिरात्रमुपयोजयेत् । व्यहं चोपवसेदन्त्यम् । इत्येकर्वि- शतिरात्रसाध्यमेतत् । ' एतान्येव तु पेयानि एकैकं तु व्यहं व्यहम् । आतिसांतपनं त्वेतत्' । इति द्वादशरात्रसाध्यम् । इति सांतपनानि । अथ चान्द्रायणानि । पिपीलिकामध्यचान्द्रायणं तु- एकैकं हासयेत्पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् । उपस्पृशंस्त्रिषवणमेतच्चान्द्रायणं स्मृतम् ॥ कृष्णप्रतिपद्यस्यारऽऽम्भः। कृष्णप्रतिपदि चतुर्दश ग्रासान् ग्रसित्वा तत एकैकं हृसित्वा चतुर्दश्यामेकं ग्रसित्वाऽमायामुपोष्य पुनः शुक्ल- प्रतिपदमारभ्य पूर्णिमान्तं यावद्वर्धयेत् । ग्रासश्च मयूराण्डप्रमाण आमलकप्रमाणो वा । इति पिपीलिकामध्यम् । यवमध्यचान्द्रायणं तु- एवमेव विधिं कृत्स्नमाचरेद्यवमध्यके । शुक्लपक्षादि नियतं चरेच्चान्द्रायणवतम् ॥ अत्र शुक्लपतिपदादि ग्रासवृद्धिः पूर्णिमान्तम् । ततो ह्रासोऽमान्तः । अनयोरष्ट धेनवः । वृषभसहिता चात्र गौर्दक्षिणा । सार्घसप्त धेनव इति शूलपाणिः । इदमतिधनिनः । निर्धनस्य तु प्राजापत्यत्रयमित्येके। अत्रैकादश्यादिवतलोपो न दोषावहः । यतिचान्द्रायणं तु- अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिण्डान्मध्यंदिने स्थितः । नियतात्मा हविष्याशी यतिचान्द्रायणं स्मृतम् ।। मासमिति शेषः । एतत्माजापत्य चतुष्टयसममिति बृद्विष्णुः । शिशुचान्द्रायणं तु- चतुरः मातरश्नीयात्पिण्डान्धिपः समाहितः । चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम् ॥

·१२ नागोजीभट्टविरचिता- ऋषिचान्द्रायणं तु- जींस्त्रीपिण्डान्समश्नीयानियतात्मा दृढव्रतः। हविष्यानस्य वै मासमृषिचान्द्रायणं स्मृतम् ।। अनुपदोक्ताभ्यां किंचिदधिकद्विगुणमेतत् । अनुपदोक्तयोश्चतुष्टयधे. नुदानमिति शूलपाणिः । यत्तु ऋषिचान्द्रायणेऽपि तापदेवेत्युक्तं यक्षा. भ्यैर्धेनुप्रयमित्युक्तं तत्रोपपत्तिश्चिन्त्या । सोमायनव्रतं तु-गोक्षीरं सप्तरात्रं तु पिबेत्स्तनचतुष्टयात् । स्तनत्रयात्सप्तरात्रं सप्तरात्रं स्तनदयात् ॥ स्तनात्तथैव पात्रं त्रिरात्रं वायुभुग्भवेत् । एतत्सोमायनं नाम व्रतं कल्मषनाशनम् ।। प्रतिदिनसंख्यानियमानादरेण मासत्रयम् । चत्वारिंशदधिकशतद्वयः प्रासानां पञ्चविंशत्याधिकशतद्वयम्रासानां वाऽशनेऽपि चान्द्रायणम् । आधदयातिरिक्तचान्द्रायणानां दिनान्तरेऽप्यारम्भो न प्रतिपधेवेति नियमः । इति चान्द्रायणानि । पश्चगव्यपरिमाणं तु- गोशकृद द्विगुणं मूत्रं घृतं विद्याश्चतुर्गुणम् । क्षीरमष्टगुणं प्रोक्तं पश्चगव्ये तथा दपि ॥ इति । तथाऽटगुणामीत पाश्चः। गोमूत्रमाषकाण्यष्टौ गोमयस्य तु षोडश । क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नः पञ्चदशेति च ।। मूत्रवद्धृतस्य । कुशोदकसाहित्यं चात्रेत्यन्ये । दधान दश माषा:। कुशोदके तदर्धतेति स्मृत्यर्थसारे । ताम्रवर्णाया गोमूत्रम् । श्वेताया गोमयम् । पीतायाः क्षीरम् । नीलाया दधि । कृष्णायाः सपिरिति च । तच प्रणवेनाऽऽहत्य तेनैवाऽऽलोच्य तेनैवाऽऽदाय तेनैव पिबेदि. त्युक्तम्। वक्ष्यमाणपायश्चित्तेषु सामान्यतो व्रतशब्दो गोमूत्रयावका- हारपरः । दिनरात्रिशन्दी तत्चद्वचनावेव । उपवासा*भिव्याहारे त्वहो- रात्रवचनी । अहाशब्दश्चाहोरात्रपर इति कचिद्ग्रन्ये व्यवस्थोक्ता। मासोपवासे पश्चदश्च प्राजापत्याति । तथा कृच्छ्राब्दं शिद्धेनुसमम् । * उपवासस्य समभिल्याहारे सामीप्येनोकावित्यर्थः ।

·पायश्चित्तेन्दुशेखरः। १३ गोमूत्रपाचितयावफस्य मासं पाने द्वादश पाजापत्यानि । पाकोचरमी. षद्गोमूत्रयुक्तपाने कृच्छूट्यम् । त्रिंशन्नक्तैर्दशोपवासास्तत्र कृच्छूचतु. टयम् । उपवासस्थान एको विप्रो भोज्यः । शक्तेन द्वौ । सहस्रगायत्री- जपो वा। द्वादश प्राणायामा वा । द्वादशवार्षिकादिषु द्वादशादिनैरेके. कमाजापत्यकल्पना । अत एव चतुर्विंशतिमते- कृत्वाऽर्वाग्ब्रह्महत्यायाः षडब्दं कृच्छ्रमाचरेत् । प्रत्याम्नायो गवां देयः साशीतिनिनां शतम् ।। तथाऽष्टादशलक्षाणां गायत्री वा जपेद्बुधः । इति । गायत्र्यास्तु जपेत्कोटिं ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति । द्वादशाब्दसमकक्षं न प्रत्याम्नाय इति बोध्यम् । त्रैमा. सिके सार्धसप्त प्राजापत्यानि । मासिके व्रते सार्यप्राजापत्यदयम् । मासं पञ्चगव्यपानेष्वेवम् । षडुपवासेऽप्येकं प्राजापत्यम् । मासं पयो. व्रते सार्घषाजापत्यद्वयम् । वृषभैकादशदशगोदानसहितत्रिरात्रोपवासा. त्मकगोवधव्रते साथै कादश त्रैमासिकगोवधव्रते सार्धसतेति स्मृत्यर्थ- सारे । योगीश्वरोक्तमासिकवते त्रीणि तत्सममेकं चान्द्रायणं चेति मिताक्षरा । यत्तु ब्रह्मवधोक्त द्वादशवार्षिके शीत्युत्तरशतधेनवस्तावन्ति प्राजापत्यानि वेति प्राश्चस्तत्मागुक्त चनुर्विंशतिमतविरुद्धमित्येके । अथ कृच्छ्रस्थाने तीर्थप्रत्याम्नाया उच्यन्ते-भागीरथ्यां स्नानं पष्टि- योजनागतस्य षडब्दकृच्छ्रसमम् । अत्र यात्रायोजनबदौ योजनस्या. धकृच्छ्वृद्धिः। एकयोजनागतस्य मध्ये पर्वतादिव्यवधाने कृच्छ- त्रयम् । तृतीयांशाधिकक्रोशादागतस्य भागीरथ्यां विध्युक्तनाने एका कृच्छ्रः । प्रयागे द्विगुणं गंगाद्वारे गंगासागरसंगमे चैवम्। वाराणस्या- मगणितम् । वाराणस्यां पातकं न प्रविशति । सर्वत्र यात्राभाषाभेद- कृतदेशान्तरविषये महापर्वतव्यवधाने महा[नदीव्यवधाने चक्रमेण दाद- शाष्टचतुर्योजनन्यूना षट्चतुर्दियोजनन्यूना वा । विंशतियोजनागतस्य यमुनासरस्वत्योः स्नानमब्दसमम् । अब्दद्वयसममित्यन्ये । मथुरादार. वत्योदिगुणम् । प्रभासेऽप्येवम् । षद्वतीशनद्रुविपाशावितस्ताशरावती- मरुधासिनीमधुमतीपयस्विन्यादिषु देवनदीषु स्नानं शियोजना- गतस्याब्दसमम् । पञ्चदशयोजनागतस्येत्यन्ये । चन्द्रभागावेत्रवतीसर- यूगोमतीदेविकाकौशिकीपन्दाकिनीपुन:पुनापूर्णापुण्याचाहुदावारुणीग.

·नागोजीभट्टविरचित:- ण्डक्यादिदेवनदीषु द्वादशयोजनागतस्य षोडश कृच्छ्राणि । एतासा परस्परसंगमे द्विगुणम्। त्रिगुणमित्यन्ये । अन्यासु समुद्रगासु नदीषु द्वाद- शेयाजनागतस्य षट्कृच्छ्रसमम् । महानदेषु नर्थ शोणनदे गंगाधसमम्। पुष्करे प्रयागसमम् । संनिहित्यां नर्मदायां चतुर्विशतियोजनागतस्य चतु: विंशतिकृच्छ्रसमम् । कुब्जिकासंगमे द्विगुणम् । शुक्लतीर्थे चतुर्गुणम् । गोदावर्या पष्टियोजनागतस्य व्यब्दसमम् । वंजरापणीतयोनर्मदावत् । पूर्णायां योजनाचे कृच्छ्रः । कृष्णवेणीतुङ्गभद्रयोः प्रतियोजनं कृच्छ्रम् । पम्पायां द्विगुणम् । हरिहरे त्रिगुणम्। कुल्याःनानेन त्रिरात्रोपवासफलदाम अल्पनधः कृच्छ्रफलदाः । नद्यो द्विकृच्छ्रफलदाः । उक्तान्यसर्वतीर्थेषु रामक्षेत्रश्रीरङ्गादिक्षेत्रेषु योजनसंख्यया कृच्छ्रसंख्या । एकयोजनादि. षड्योजनगान्ताः सवन्त्यः कुल्याः । द्वादशयोजनगा अल्पनद्यः । चतु. विशतियोजनगा नद्यः । तदधिकगा महानद्यः समुद्रगाश्च । उपवास. सहितं नदीलानं कृच्छ्रसमं योजनादयंगपि । शुनीगर्दभीचाण्डालीशू- द्रीकष्टगा नद्यः पापनघश्च वाः । सर्वत्र समुद्रस्नानं दर्शे कार्यम् । देवतासमीपे सरःसरिनदीसंगमेषु च सदा कार्यम् । समुद्रस्नाने पञ्चद- शयोजनागतस्य पञ्चदश कृच्छ्राणीत्यादिस्मृत्यर्थसारे विस्तरः । परार्थ गन्ता तीर्थषोडशाशं लभते । प्रसङ्गन । गन्ताऽर्धफलम् । अनुषङ्गेण तीर्थ पाप्य स्नाने स्नानफलमेव [न] यात्राफलम् । पितापहभ्रातृमातामह- पितृव्यमातुलश्वशुरपोषकाथ गुर्वाचार्योपाध्यायार्थ तेषां पत्न्यथ पितृ- ध्वसमातृष्वस्रयं च स्नात्वा स्वयमष्टमांशं लभते । पित्रोरर्थे कुर्वन्पुत्र- चतुर्थाशम् । दम्पती च सपत्न्यश्च लभन्तेऽध मिथः फलम् । अर्थिनां च न फलहासः । कर्कादौ मासदये निरन्तरं रजस्वला नद्यः। तास्वपि गोमती चन्द्रभागा सिधुर्नर्मदा शरयूश्च त्रिरात्रम् । वापीकूपतडागादिषु स्थितपुराणोदकेषु त्रिरात्रम्। सरस्वतीगङ्गायमुनादयो न कदापि रज. स्वलाः। अथ व्रताङ्गभूता धर्मा यमा नियमाश्च । ब्रह्मचर्य दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकौटिल्यमस्तेयमहिंसा माधुर्य दमश्चेति दश यमाः । स्नानं मौनो. पवासज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहगुरुशुश्रूषाशौचाक्रोधाममादता इति नि- यमा दशा ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। अथ प्रायश्चितपूर्वाहकृत्यम् ॥ केशनखादिवपनं कृत्वा स्ना- त्वा घृतं प्राश्य प्रदोषे गृहाद्वहितकालसंख्योल्लेखपूर्वकं संकल्पा कार्यः। वपनं च महापातकगोवधातिरिक्ते विद्वद्विपनृपयोः सधवस्त्रीणां नास्ति । तत्र सधवानां सर्वान्केशान्समुद्धृत्य द्वयगुलच्छेदनमेव तत् । तीर्थेष्वप्यासामेवमेव । विधवानां सर्ववपनम् । केशधारणेच्छायां द्विगु. णितं कार्यम् । तत्र दक्षिणाऽपि द्विगुणा। वपनं च दिनत्र यसाध्यव्रते नखरोमच्छेदनमात्रम् । षड्दिनसाध्ये श्मश्रुणोऽपि नवदिनसाध्ये शि- खावर्जम् । तदूर्ध्व सशिखम् । त्रिपड्दिनयोः स्त्रीणां नैव तत् । धेनु- दानादावप्येवं विशेष ऊह्यः । अस्य नैमित्तिकत्वात्सदा बद्धशिखेनेत्य- नेनाविरोधः । प्रायश्चित्ते तिथयः-प्रायश्चित्तं चाष्टमीचतुर्दश्योर्न कार्यम् । चतु. दश्यां संकल्प्यामायां कार्यमिति शिष्टाः । तत्र पापं द्विविधम् । रहस्य प्रकाश्यं च । कर्तृव्यतिरिक्तैरज्ञातदोषं रहस्यम् । तत्र रहस्ये प्रायश्चित्तम् । प्रकीर्णकादिषु पञ्चविंशतिः प्राणायामाः । उपपातके शतम् । अनु. पातके द्विशतम् । महापातके चतुःशतम् । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणम् । मत्या त्रिगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् । यद्वा: गायत्र्या लक्षजपो महापापे । पादोनलक्षजपोऽतिपातके । अर्धलक्षमनुपातके । पादलक्ष- मुपपातके । तदर्धा प्रकीर्णकादिषु । अत्राप्यभ्यासादौ द्वैगुण्यादि यो- ज्यम् । अन्यान्यपि महापातकादिषु रहस्यप्रायश्चित्तानि विस्तरेण नि. बन्धेभ्यो ग्राह्याणि । अविद्वान्मुखान्तरेण व्याजात्मायश्चित्तं ज्ञात्वा रहसि चरेत् । विद्वांस्तु स्वयमेव ज्ञात्वा चरेत् । दशलक्षगायत्रीजप: सर्वपापपायश्चित्तम् । सर्वेषामेव पापानां संकरे समुपस्थिते । शतं सहस्रशोऽभ्यस्ता गायत्री पावनं महत् ।। इति स्मरणात् । भस्माच्छनो भस्मशयानो रुद्रजापी सर्वपापान्मु. च्यते । स चैकादशवारम् । सर्वशब्देन महापातकातिरिक्त ग्राममिति केचित् । महापापान्यपीत्यपरे । पुरुषसूक्तं प्रत्यहं षोडशकृत्वो जप- मासेन गुरुतल्पादेरपि शुध्येत् । एवं पवमानजपाघमर्षणसूक्तजपा. दयोऽन्यतो ज्ञेयाः । अत्राऽऽहारविशेषानुक्तौ पयामभृतयः शिलोच्चया- दयो माघादयश्च देशकालौ । अथ रिक्तेषु व्याहृतिभिराचमनम् । एवं ·१६ नागोजीभट्टविरचितः- ख्यापनानुतापाध्ययनान्यपि पापनाशकानि । ख्यापनं सभासु पुण्यस्था- नेषु च स्वपापकथनपूर्वकमात्मनिन्दनम् । अध्ययनं वेदवेदान्तादेव । उपदिष्टप्रायश्चित्तेष्वेतदङ्गम् । न स्वतन्त्रम् । अन्यथा तद्विधिरफल: स्यात् । कृते पापेऽनुतापो वै यस्यः पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ प्रातर्निशि तथा संध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् । नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षये नरंः ।। इति विष्णुपुराणे। अत्र केचित् । अनेन सर्वविधसर्वपापपणाशो भव- त्येव । इह व्यवहार्यतासिद्धये वा तदुपदेश इति माहुः । गङ्गास्नानं च सर्वविधसर्वपापप्रणाशकम् । चान्द्रायणसहसं तु यश्चरेत्कायशोधनम् । पिबेद्यश्चापि गङ्गाम्भः समौ स्यातां न वा समो। भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तायस्य दर्शनात् । गङ्गाया दर्शनात्तद्वत्सर्वपापैः प्रमुच्यते । इत्यादिमहाभारतादिवचनेभ्यः । न चैतान्यर्थवादाः । स्नानमात्रेण गङ्गायां पापं ब्रह्मवोद्भवम् । दुराधर्ष कथं याति चिन्तयेद्यो वदेदपि । तस्याहं प्रददे पापं ब्रह्मकोटिवघोद्भवम् । स्तुतिवादमिमं मत्वा कुम्भीपाकेषु जायते । आकल्यं नरकं भुक्त्वा ततो जायेत गर्दभः । इति भविष्यकोर्मादिभ्यः । पापानां प.पहन्त्री स्वं स्वर्गमौसैकहेतुता। स्वभाव एव गङ्गायाः शैत्ये शीतरुचेर्वथा । न गङ्गासदृशं तीर्थ न देवः केशवात्परः । ब्राह्मणेभ्यः परं नास्तीत्येवमाह पितामहः । सर्व कृतयुगे तीर्य त्रेतायां पुष्करं स्मृतम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रे कलौं गङ्गव फेवलम् ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। १७ गङ्गा कलियुगे स्मृतोत पाठान्तरम् । येनाकार्यशतं कृत्वा कृतं गङ्गैव(गङ्गाम्बु)सेवनम् । तत्सर्वं तस्य गङ्गाम्भो दहत्यनिरिवेन्धनम् ।। इत्यादिवचनान्यनुसंधेयानि । कलियुग इत्थं पापनाशसामय गङ्. गाया एव न तु पुष्करादीनाम् । श्रेतादौ तु पापस्याल्पत्वातनाशसामर्थ्य तेषामपीति सर्व कृतयुग इत्यस्य तात्पर्यम् । अथ सर्वप्रायश्चित्तविधिः-तत्र महापातकादर्वाचीनेषु बहुविधेष्व- ज्ञानकृतेषु प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्ती सर्वपायश्चित्तं षडब्दमत्यन्तगुणवतो विरक्तस्य । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्या त्रिगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुर्गु- णम् । अत्यन्ताभ्यासे निरन्तराभ्यासे वा पश्चगुणम् । बहुकाला- भ्यासे षड्गुणम् । उपपातकमारभ्यार्वाचीनेषु पापेष्वज्ञानकृतेषु प्रति- निमित्तं कर्तुमशक्तौ द्वयब्दं प्रायश्चित्तम् । अभ्यासादौ प्राग्वत् । प्रकी. केषु तादृशेषु ताशस्यैकाब्दम् । अभ्यासादौ प्राग्वत् । क्षुद्रपापेषु तादृशेषु तादृशस्य कृच्छ्रतिकृच्छ्रचान्द्रायणानि । तत्स्थाने द्वादश कायानि वा । अभ्यासादो प्राग्वत् । चतुष्टयमिदं चोत्तमस्य । मध्यमस्य द्विगुणम् । अधमस्य त्रिगुणम् । द्वादशाब्दं द्विगुणं । महापातकावधिस. कलपापप्रायश्चित्तमिति । सर्वत्रानुक्तनिष्कृतो कृच्छ्रचान्द्रायणानि सम. स्तव्यस्तरूपेण योग्यतया योज्यानि । क्षुद्रेषु पापेषूपवासत्रिरात्रपाजा- पत्यानि योग्यतया । अतिक्षुद्रेषु द्वादश षट्त्रिंशद्वा प्राणायामाः। स्त्रीशूद्राणाममन्त्रकास्ते । पुरुषकारहन्तकाराग्रदानानि वा । मौनलोपेषु विष्णुस्मरणम् । अथ प्रकाशरूपेपूवेशक्रमेण प्रकीर्णप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते- खरेणोष्ट्रेण वा युक्तं यानमारुह्याध्वगन्ता नमस्वापी नमतयाऽनभोक्ता दिवा स्वदार- गामी च सचैलमानपूर्वकं प्राणायामेन शुध्येत् । अमत्या स्नानमा. त्रम् । अभ्यासे प्राणायामचतुष्टयम् । चतुरधिकाभ्यास एक उपवासः। अत्यन्ताभ्यासे त्रिरात्रम् । साक्षात्खरोष्ट्रारोहिणां द्विगुणम् । गुरुं त्वं- कृत्य हीनपुरुष प्रयोज्य हुंकारपूर्वकच्छलवादविमं निर्जित्य वस्त्रेणापि वा विमस्य कण्ठबन्धने तृणेनापि वा तस्य ताडने गुर्वादिकं शीघ्रं नत्वा विगतकोपं कृत्वा नक्तं भुजीत । उपवसेदिति स्मृत्यर्थसारे । ३ ·१८ नागोजीभट्टविरचितः- अभ्यासे त्रिरात्रम् । गुरुदेव विषाचार्यमातापितॄनरेन्द्राणां प्रतिष्ठीवने प्रतिवाद आक्रोशनेऽतिक्रग पैशुन्ये च जिहां दहेदिरण्यं दद्यात् । अभ्यासे सहस्रगायत्रीजपः । अमत्या तु प्राजापत्यं कृत्वा स्नात्वा गुरुप्रसादनात्पूतो भवति । शूद्रस्य विभातिक्रमादौ सप्तरात्रमभोजनम् । क्षत्रियातिक्रम एक उपवासः । विभं हन्तुं दण्डोधमने कृच्छ्रः । इदमे. वावगुरणम् । दण्डनिपाताऽतिकृच्छ्रः। रक्तस्रवणे कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अभ्यन्तररक्त त्वग्भेदे व कृच्छ्रः । अस्थिभेदनेऽतिकृच्छ्रः । अङ्गका तने पराकः । केचित्तु दण्डोद्यमननिपातनरुधिःस्रावेष्वर्धकृच्छुक- च्छातिकृच्छ्राणि । अन्ये पादकृच्छ्रार्धकृच्छ्रकृच्छ्राण्याहुस्तेषां कामाका- मभेदेन व्यवस्था । अङ्गाछेदने दशगोदानम् । कामतो द्विगुणम् । अत्र यद्यपि शोणितनिपातनयोः क्रमेण निपातनावगुरणे आवश्यक तयाऽपि तनिमित्ते प्रायश्चित्ते पृथक्भवतः । तयोरवश्यंभावित्वेन तदभ्यन्तरवर्ति त्वात् । यत्र पुनर्निमित्तानां नान्तर्भावनियमस्तत्र पृथग्भवत्येव । यथा पर्वणि परभार्या रजस्वला तैलाभ्यक्तो दिवा गच्छति जल इति । विप्रस्य पादपहार उपोप्य स्नात्वा प्रणिपत्य प्रसादनम् । पादेन स्पः तु प्रसादनमेव । अप्सु चामो चाऽऽर्तस्य विमूत्राद्युत्सर्गे सचैलस्नान. पूर्वकं गोस्पर्शः । मत्या तूपोष्य सचैल स्नायाद । कामतोऽभ्यास उपवासत्रयम् । इदमापः प्रवहतेत्यस्य गायच्या वा जपश्च । अनापदि त्रिषवणस्नानं विरघमर्षणं च बोध्यम् । अनातस्यात्यन्ताभ्यासे वा तसकृच्छ्रम् ! उदकं विना मूत्राद्युत्सर्गेऽप्येवमेव। सर्वमिदं मूत्रपुरीषो- स्सोक्तं धर्ममात्रोपलक्षण । निर्जलारण्यादौ त्वपो दृष्ट्वैव शौचस- चलनाने कुर्यात् । मूत्रा देवेगवारणेऽष्टोत्तरशतजपः । श्रौतस्मातकर्म लोपे.तूपवासः । इदं चान कमायाचित्तविशेषश्रुतिस्मृत्युदितकर्मलोपे वा तत्तत्मतिपदोक्तप्रायश्चित्तर मुच्चयेन वा बोध्यम् । सूर्योदये स्वस्यो मत्या सुप्तो दिने तिष्ठन्सावित्री जपनुपवसेत् । सूर्यास्तमये सुप्तो रात्री तिष्ठन्सावित्री जपनाचात् । जीर्णमलषदवनधारणादिस्नातकव्रतलोपे तूपयासोऽष्टशतजपो वा । पञ्चमहायज्ञेष्वन्यतमलोपे त्यातुरस्योपवासो पनिना कुच्छ्रार्धम् । नाहिताः पर्वण्युपस्थानलोपे चैवम् । सान विना भोजन एक उपवालो दिनं व्याप्य जपश्च । ऋसी भार्यागमन- कोपे कृच्छ्रार्धम् । अकाम पाणायामशतम् । इदं चापर्षणि संनिहि- ·पायविन्दुशेखरः। १९ तस्यारोगिण एव पोडश्या रात्रौतु पर्षण्यपि गच्छेत् । स्वभार्या पर्वण्यपि गछेत् । स्वभार्यां क्रोधादगम्यति वदतां वर्णानां क्रमेण कृच्छ्नवरात्र- रात्रत्रिरात्राणि । सर्वेषां प्राजापत्यमिति गौडाः । त्यागानन्तरं संग्रहेच्छायामृषिचान्द्रायणं कृत्वा स कार्यः । एकपकृत्युपविष्टानां स्नेहादिना विषमदाने दापने च प्राजापत्यम् । नदीसंक्रमकर्तुश्च कन्याविघ्नकरस्य च । समे विषमकर्तुच शुद्धथै चान्द्रायणं स्मृतम् ॥ संक्रम उदकावतरणमार्गः । पूजादौ मार्गादौ च समे विषमकर्तृ- त्वम् । अत्र चान्द्रायणं भक्ष्याभेनेति स्मृत्यर्थसारे । पतितम्लेच्छादि. भाषणे पुण्यकृतां ध्यानं विप्रेण सह भाषणं वा । भार्यानधनानां लाभस्य विधकरणे प्रत्येकं संवत्सरव्रतम् । यज्ञोपवीतं विना भोजनेऽ. म्बुपाने च नक्तव्रतम् । अम्बुपाने त्रिः प्राणायामा वा । मत्या भोजने तूपवासः । उच्छिष्टस्य मत्या भोजनाम्बुपानयोरप्येवम् । यज्ञोपवीतं विना मत्या मूत्रादिकरणे भक्षणे चाष्टशतगायत्रीजपः । अकामत एषु क्रमेण त्रिषट्माणायामनक्तव्रतानि । ' यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्तवानास. नात्ततः। सघः स्नानं प्रकुति' । अम्बुनि स्वपतिविम्बदर्शने मयि तेज इति मन्त्र जपेत् । अशुचिद्रव्यस्पर्श वाक्पाणिपादचापल्यकरणे कामकृते निष्प्रयोजनेनानृतवदने च गायत्रीजपः । अकामकृते त्वाचमनम् । अत्यल्पे दक्षिणकर्णस्पर्शो जलाभावे वा । शय्यारूढ १ पादुकोपान- दारोपितपादो २ भयोच्छिष्टा ३ न्धकार। ४ शुद्ध ५ जपकृत ६ होमकृत् ७ श्राद्धकार ८ समित्पुष्पकुशाग्न्या बुगन्धाक्षतामपाणिभैक्ष्या- ज्यपाणिदेवपूजानिरतानामभिवादने त्रिरामुपवास: । एतैरन्याभिवा. दन एषामप्येवम् । आह्निकविच्छेदेऽपि त्रिराम्। बहुदिवसविच्छेदे द्विगु. णम् । मिमन्त्रितस्यान्यत्र भोजने त्रिरात्रम् । अकामतः सकृत् । निमन्त्रि- वस्य भोजनाधदाने यतिचान्द्रायणम् । इन्द्रधनुःपलाशान्योरन्यस्य पदर्शने उपवासो धनुर्दण्डश्च क्रमेण दक्षिणा । दण्डयोत्सर्गे राजैकरात्र. मुपवसेद । त्रिरात्रं पुरोहितः । अदण्डयदण्डने कुच्छ्रे पुरोहितः । मिरा राजा।

·नागोजीमविरचिता- पादप्रतापनं कृत्वा कृत्वा पहिं तथा बधः। कुशैः प्रमृज्य पादौ तु दिनमेकं गृही भवेत् ।। भूमिकन्यानृते मासं गोमूत्रयावकपानम् । दुःस्वमारिष्टयोर्दर्शने सघृ- तहिरण्यदानम् । विषयोर्विपारन्योर्दम्पत्योर्गोंविषयोर्विप्रपिण्डयोगोषली- वर्दयोर्विष्णुगरुडयोर्मध्यगमने यxद्विजस्य सांतपनम् । वेदाध्ययनहोम- सांनाय्याङ्गदोहविवाहकालेष्वेषामन्तरागमने चान्द्रायणम् । कुनखि- वश्यावदन्ती प्राजापत्यं कृत्वा दन्तानखांचोदरेयाताम् । क्षत्रियस्तु रणे पृष्ठं दत्त्वा प्राणपरायणः । संवत्सरबतं कुर्यात् । एतदेव फलप्रदक्षच्छेदे च । तीर्थयात्र विना- सिन्धुसौवीरसौष्ट्रांस्तथा प्रत्यन्तवासिनः । अङ्गवङ्गकलिङ्गान्ध्रान्गत्वा संस्कारमहति ॥ एवं मगधदेशेऽपि। कर्मनाशाजलस्पर्शकरतोयाविलङ्घनगण्डकीबाहु- तरणेष्वप्येवम् । नीलवस्त्रादिधारणे केशनिर्मितधारणे चोपवासः पश्चगव्यपानम् । हिरण्योदकपानं च परेछुः । नीलीमध्यगमने त्रयः प्राणायामाः। नीलीजदन्तधावने वस्त्रधारणवत् । रोमकूपेषु नीली- रजःपतने वर्णमात्रस्य तप्तकृच्छ्रम् । नीली विक्रीणन्पालयस्तद्वृत्त्या जीवंश्च पतति । विरक्तश्चेषिभिः कृच्छः शुध्येत् । नीली धृत्वा मैथुन उत्पन्नो गर्भश्चाण्डालो भवति । नीली धृत्वा मृतः षष्टिवर्षाणि विष्ठा. यां कृमिर्भवति । विधवया नीलीधारणे तद्भतुर्नरकः। नीलीधारणपूर्वक- मनदाने दातुर्भोक्तश्च सांतपनम् । नीलीदारुभेदनेन रुधिरदर्शने चान्द्रायणम् । स्त्रीधृता शयने नीली ब्राह्मणस्य न दुष्यति। कम्बले पट्टसूत्रे च नीलीसङ्गो न दुष्यति ॥ आपङ्क्तेयपङ्क्तिभोजन उपवासः। परेयुः पश्चगव्यं च । प्रत्यर्का- दिमेहन आत्मनः शकुदर्शने च सूर्य विषं गां वा पश्येत् । क्षत्रियवैश्य. योरभिवादने विपस्योपवासः । शूदस्याभिवादने त्रिरात्रमुपवासः । x यच्छब्दोऽधिकः।

·मायवित्तेन्दुशेखरः। २१ गृहस्थस्थानापदि सिदामभिक्षाकरणे दशरात्रं वजकुच्छ्रसंबन्धिद्रव्य. पानम् । आपदि व्यहम्। देवगुर्वाभिमुखनिष्ठीवने जीवन(ना)विरोधेन जिहां दहेदिरण्यं दद्यात् । प्रतिमाभेदने देवालयवापीकूपारामभेदने चेदं विष्णुर्मानस्तोके विष्णोः कर्माणि पादोऽस्येति चतस्र आज्या- हुती त्वा यां देवतामुच्छेदयति तस्या एव ब्राह्मणान्भोजयेत् । प्रति. मात्र मृन्मयी पूजितोज्झिता च । प्रायश्चित्तस्याल्पत्वात् । तदत्र प्रति. मातारतम्येन दण्डप्रायश्चित्ताधिक्य योज्यम् । दारिधक्रोधमात्सर्यादिना भर्तुरतिक्रमेऽतिकृच्छ्रः । पर्वणि मैथुने सचैलं स्नात्वा वारुणीभिर्मार्जयेत्। श्राद्धदिने मैथुने उपवास एव । स्वपल्या रजस्वलायां गत्वोपवासत्रयपू. बैकं चतुर्थे[ऽहनि] घृतप्राशनम् । कामतश्चेत्सप्तरात्रमुपवासः। अकामतोऽ. भ्यासे कृच्छ्रः । कामतोऽत्यन्तानवच्छिन्नाभ्यासे नवमासिकवतम् । त्रैवार्षिकमिति स्मृत्यर्थसारे । कामतोऽभ्यासमात्रे तु प्रथमेऽह्नि परा- कम् । द्वितीये सांतपनम् । तृतीये प्राजापत्यमिति । अकामतः प्र. तस्य रेत सकात्मानिवृत्तस्य सचैलं स्नानं महाव्याहृतिमिोमश्च । षण्मासोत्तरं गर्भिणीगमनेऽप्येवम् । यदा तु स्त्रीसंभोगमन्तरेणाप्यका. मतो हठाञ्चरमधातुविसर्गस्तदा स्कभं रेतो यन्मह्यं रेतः पृथिवी पुनर्मा- मैत्वित्यभिमन्य तेन रेतसा स्तनयोभ्रुवोश्च मध्यमनामिकया स्पृशेत् । कामतः प्राणायामत्रयसहितसहस्रगायत्रीजपः । वानप्रस्थयत्योश्चान्द्रा. यणम् । गृहस्थस्य यत्नपूर्वकं धातुविसर्गे वारुणीभिर्जिनमित्यपि कचित् । स्वमे तु त्रिनमस्काराः सूर्यस्य गृहस्थैः कार्याः। तयोस्त्वघ- मर्षणत्रयम् । ब्रह्मचारिणस्तु स्वभे रेतःस्खलने स्नात्वाऽर्क संपूज्य त्रि: पुनर्मा मैत्वृचं जपेत् । कामत उत्सर्ग संवत्सरव्रतं चरेत् । भयेन रोगेण स्वमे गृहस्थादीनां स्खलन आदित्यार्चनादि पूर्ववत् । नैष्ठिकब्रह्मचा- रिणो द्विगुणम् । वमने स्नात्वा पञ्चगव्यपानम् । पूर्वदिनभुक्तस्य वमन उपवासोऽपि । मांसमाष[म] मरवमन उपवासत्रयं स्नानपूर्वकमाणा. यामत्रयं धृतप्राशनं च । दिवास्वापनमस्त्रीदर्शननग्रस्वापश्मशानाक्रमः महयारोहणपूज्यपूजातिक्रमाणिश्मश्रुकर्मदुर्जनस्पर्शेषु स्नानम् । कामतो नक्तभोजनम् । गर्भाधानादिचूडान्तसंस्कारेवेके कलोपे पादच्छम् । चूडाया अर्धकृच्छ्रम् । अनापदि द्विगुणम् । प्रायश्चित्तोत्तरं तत्तत्संरका- रकरणम् । गर्भाधानमात्राकरणे गोदानपूर्वकं पुंसवनं कार्यम् । संव- ·अन्यतः २२ नागोजीमट्टविरचित:- त्सरं नित्यक्रियाकोपे तु षष्टिः प्राजापत्यानि। आक्रोधनानृतवादयोरेक- स्त्रयो वा उपवासाः । अकामसोऽभ्यासे तप्तकृच्छ्रम् । निषिदकाष्ठेर्दन्तधा- पने गोदर्शनम् । गृहीतव्रतस्य प्रमादादिना भङ्ग उपवासत्रयं पुनर्चत. ग्रहणं च । विमस्याष्टवर्षपर्यन्तं क्षषवृत्त्या धनार्जने चान्द्रायणम् । वैश्य. वृत्तौ षण्मासान् । शूद्रवृत्तौ तु सकृदेव पुनरुपनयनपूर्वकं कृच्छ्रम् । शू- द्रस्य द्विजकर्मकरणेऽप्येतत् । तद्धनत्यागोत्तरमिदं प्रायश्चित्तम् । स्त्री. धनोपजीवने स्त्रिये तदनं दत्त्वा चान्द्रायणम् । भार्याया मुखमैथुने कृच्छ्रम् । गोयुक्तयानस्थस्य मैथुने तदर्धम् । अकामतोऽभ्यासे स्नान. मात्रम् । पस्तिकर्मणि प्रच्छर्दनविरेचन योरभ्यासे शिशुकृच्छ्रः । स्नानम् । देवागारशिलादिना स्वगृहकरणे कृच्छ्रे यतिसांतपनं च । गुरुपतिश्रुतवस्त्वकरणे तप्तकृच्छ्रसहितं चान्द्रा- यणम् । भोजनकाले परिगृहीतमौनत्यागे तदनत्यागः । अर्धभुक्ता. अपात्रेण जलपाने पशुवन्मुखेन जलपाने चोपवासः । इष्टापूर्तादि- शुभाशुभमहाकर्मस्थऋत्विगाचार्यादीनां द्वादश कृच्छ्रास्तदर्ध वा सर्व- प्रायश्चित्तम् । श्राद्धोपवासादिनिषिद्धदिनेषु दन्तधावने गायत्रीशवसं- य(पू)ताम्बुपानम् । कन्याया विवाहात्पूर्व रजोदर्शने तत्पिता तहतून्गण- यित्वा तत्संख्यया गोदानं कृत्वाऽशक्तावेका गां सुवर्णशृङ्गादि- गोदानविधिना दत्त्वाऽत्राप्यशक्तौ सदक्षिणमन्नं विप्रेषु दत्त्वा त्रिदिन- मुपोषितां चतुर्थरात्रौ गव्यपयोमात्राहारां कन्या निवृत्तरजस्को भूषितां दद्यात् । तामुगृहन्वरस्तच्छुद्ध्यै कूष्माण्डमन्त्रैघृतं जुहुयात् । विवाहहोमकाल उपस्थित आरब्धे विचाहे वा रजोदर्शने तु नापयित्वा तो युञ्जानेति तैत्तिरीयमन्त्रेण हुत्वा विवाह प्रवतयेत् । सुरापात्रगन्ध- माघ्राय सोमपो ब्राह्मणोऽप्सु निमग्नस्त्रीन्प्राणायामांविरघर्षणजपं वा कृत्वा घृतप्राशनं कुर्यात् । असोमपोऽन प्सु । इतरस्यामन्त्रकं प्राणाया माः। मधगन्धने तदर्थम् । साक्षात्सुराघ्राणं सुरापानवत् । अमत्याss. घाणे प्राणायामास्त्रयः । मद्यविमूत्रपूतिगन्धानामन्यतमाघाणे त्रिः प्राणायामा: । दर्शने स्पर्शने च स्नानं घृतप्राशनं च । सुरापस्पः स्नान पञ्चगव्यं च । तद्घाणेऽप्सु त्रिः प्राणायामाः। असोमपस्यानप्सु । इतरस्यापन्त्रकम् । मद्यविण्मूत्रविभुद्भिः संस्पृष्ट मुखमण्डले मृतिका. गोमयः प्रक्षाल्य पश्चगव्यं पिबेत् । मदिगं दत्त्वा स्पृष्ट्वा प्रतिगृह्य च ·प्रायश्चित्वेन्दुशेखरः। ३३ स्नात्वा कुशाम्बु व्यहम् । संक्रान्त्यादिनिमित्तेष्वन्नात्वा भोजनेऽष्टसहस्रं गायत्रीजपः । शूद्रादिस्पर्शनिमित्ते तूपवासः । चाण्डालादिस्पर्शनिमित्ते स्नात्वा भुक्तौ त्रिरात्रं कायं वा । मत्या चान्द्रं सकृत् । कामाभ्यासे द्विगुणम् । रजकादिस्पर्शनिमिते तदर्धम् । पाने त्वेक उपवासः । चाण्डालादिरजकादिस्पृष्टस्पर्शनिमित्ते स्वस्नात्वा भोजन उपवासः । नित्यस्नानमकृत्वा भुक्ताकुपवासास्त्रिरात्रं वा । नैमित्तिकस्ताने सर्वत्रा. धशतगायत्रीजपः । कामकृते सहस्रत्रयम् । अमेध्यास्पृश्यस्पर्धने त्वरला. स्वा भुक्तो गृहस्थादेस्त्रिरात्रम् । मत्या पत्रिरात्रम् । प्रतिनः कार्य चान्द्रं वा। श्वपाकादिस्पर्शनिमित्तेष्वस्नात्वा भुक्तो मत्या त्रिरात्रम् । हस्त- स्थापितकवलादिभोजनेऽब्राह्मणसमीपभोजने दुष्टपङ्क्तो भोजने बालास्त्यक्त्वा भोजने शुद्रहस्तेन भोजने पाने चामत्या नक्तम् । मत्या तूपवासः पश्चगव्यं च । शूद्रपङ्क्तो भोजने द्विरुपवासः । आसनारूढपादो वा वस्त्रा मावृतोऽपि वा । मुखेन धमितं वाऽपि भुक्त्वा सांतपनं चरेत् ॥ अनाचम्य भक्षणेऽष्टशतजपः । भोजने तूपवासः । आपोशनं विना भोजनेऽप्येवम् । अभ्यासे सहस्रगायत्रीजपः। भोक्तुकामस्याऽऽपोश- नात्पश्चादभ्यवहारात्पूर्व मूत्रपुरीषगमने सचैलो बहिराप्लवः पद प्राणायामाश्च । भुञ्जानस्य मस्तके विष्ठादिपतनेऽनं त्यक्त्वा नयां स्नानं त्रिः प्राणायामाः । भार्यया सहोदरैर्षा सहभोजने दिनत्रयमभो- जनम् । ज्ञातिभिः सह भोजने त्वहोरात्रम् । ऋतौ भूमो भोजनेऽहो. रात्रं यावकाहारः पञ्चगव्यपानं च । घृतहीनाहुतिपञ्चकभोजनोत्तरं सधृतभोजनात्यन्ताभ्यासे चान्द्रायणम् । चाण्डालश्वपचक्षत्तीग्रस्तवै- देहकमागधायोगवाश्चाण्डालाद्याः-विप्रायां -विप्रायां शूद्राजातचाण्डालः क्षत्तुरुपाया जातः श्वपचः । क्षत्रियायां शूद्राज्जातः क्षत्ता । राजन्या- च्छुद्रायां जात उग्रः । विप्रायां वैश्याज्जातः सूतः । विपायां क्षभिः याज्जातो वैदेहकः । क्षत्रियायां वैश्याज्जातो मागधः । वैश्यायां शूद्रा- ज्जातोऽयोगवः । शौण्डिकादयश्च-कापालिकनिर्णेजकघातुकलुब्ध- कान्त्यजाअन्त्यजाश्च-चर्मकाररमकनपुरुडकैवर्तकमेदभिल्लाः सप्त । सूतिकारजस्वलापतितशववाहकषण्ढदेवलकविसृष्टान्यारूढपतिताभिश- स्ता अन्त्यजाच श्वादयश्चान्स्यजाद्याः। श्वविवराहखरोट्रायाः शा. दयः । एषामेव पञ्चमा इति संज्ञा ।

·५४ नागोजीभट्टविरचित:- गोमांसभक्षको यस्तु विरुद्धं बहु भाषते सर्वाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥ स एव यवनदेशोद्भवो याचनः । तत्र भुक्तिसमये चाण्डाला- न्त्यजादिदर्शन आचमनपूर्वकमाणायामत्रयं भोजनत्यागे सति । तद. त्यागे तूपवासः पञ्चगव्यं च । मूत्राद्युत्सर्गवेलायां भोजने पान उपवासो व्याहृतिभिः सर्पिषाऽष्टोत्तरशतहोमः । काञ्जिकादिना शौचं कृत्वा भोजने पुनर्जलेन शुद्धिं कृत्वोपोष्य पश्चगव्यं पिबेत् । एकपयां तु भुञ्जानो विप्रो विप्रं यदा स्पृशेत् । शिष्टं तदनं भुक्त्वैव गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ शिष्टं पात्रस्थितम् । तदुत्तरं भुक्ते विरामः । भोजनोत्तरमुच्छिष्टयोः स्पर्श उभयोरपि सद्यः स्नानं शतजपो वा । ताशस्य क्षत्रियवैश्य. स्पर्श क्रमेण नक्तोपवासी । नक्तं घृतप्राशनमेव । स्नानं जपश्चेति स्मृत्य. थसारे। भोजनोत्तरमेव तयोः स्पर्शे उपवास उपवासौ वा। भुक्तोच्छि. टस्य शूद्रश्वादिस्पर्श तूपोष्य परेयुनक्तम् । परेधुः पश्चगव्यपानम् । भुक्त्वाऽनाचमनेऽपीदम् । इदं कामतः । अकामतस्तु स्नानं शतगायत्री. जपश्च । भुक्तोच्छिष्टानाचान्तस्यामेध्यमूत्रादिस्पर्शे पञ्चगव्यपानम् । उच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्श त्रय उपवासा अष्टाधिकशतगायत्रीज. पश्च । चतुर्थे पश्चगव्यं च मिलित्वा पादोनप्राजापत्यम् । ज्ञात्वा बला- स्पर्श द्विगुणम् । अन्ये तु स्वनुच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शे स्नानम् । उच्छिष्टस्य तत्स्पर्श पूर्ण प्राजापत्यम् । ज्ञात्वा तु द्विगुणमित्याहुः । उच्छिष्टस्य चाण्डालानस्पर्श चान्द्रायणम् । अधरोच्छिष्टे त्रिरात्रम् । भुक्तोच्छिष्टस्यानाचान्तस्यान्त्यजशौण्डिकादिभिर्जानतः स्पर्श प्राजाप- त्यम् । अर्कोच्छिष्टे पादः सर्वत्र । येनाऽऽस्ये ग्रासः क्षिप्तो न निगीणः सोऽच्छिष्टः । भुक्तोच्छिष्टस्य रजकादिस्पर्श त्रिरात्रं घृत. माशनम् । मूत्रायुत्सर्गोत्तरमकृतशौचोऽधरोच्छिष्टः । भोजनाधुत्तर- मनाचान्त ऊोंऽच्छिष्टः । तत्रापच्छिष्टस्य विप्रस्य चाण्डालादि. स्पर्से त्रिरात्रोपवासपूर्वकं पश्चगव्यम् । तस्य रजस्वलारजकादिस्पर्श एक उपवासः । अनुक्तेषु यत्रानुच्छिष्टस्पर्श स्नानं विधीयते तत्रो. च्छिष्टस्पधै त्रिरात्रं कायं वा। ऊोच्छिष्टामधरोच्छिष्ट इति कल्प्यम् । भुञानस्य रजस्वलाादस्पर्श शिशुरुच्छ्रः प्राणायामशतं च ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। २५ अमत्या व्यहम् । भुञ्जानस्य गुदस्रावे शौचं कृत्वोपोष्य पञ्चगव्यम् । भुञानस्याशीचमाती मुखस्थमासं त्यक्त्वा स्नानम् । तद्ग्रासाशन उप. वासः । सर्वाशने त्रिरात्रम् । भुञ्जानस्यानुच्छिष्टेन सगोत्रेणासगोत्रेण वा स्पशें भोजनाद्विरम्य शुद्धिः । भुञ्जानस्य भुक्तोच्छिष्टेन सवर्णेन स्पर्शे स्नानं जपो वा । भुञ्जानस्य शूद्रस्पर्श उपवासः पञ्चगव्यं च । भुञ्जानस्य चाण्डालादिशब्दश्रवणे भोजनाद्विरम्य शुद्धिः। भोजने स्नात्वाऽशतजप उपवासो वा । मूत्रादिकालेऽन्त्यजादि- स्पर्श तु- दिनमेकं चरेन्मूत्रे पुरीषे च दिनद्वयम् । दिनत्रयं मैथुने च पाने स्यात्तु चतुष्टयम् ।। एवं रंजस्वलाश्वसूकरशवमद्यभाण्डादिस्पर्शेऽपि । चाण्डालादिस्पर्श सार्धमेतत् । द्विगुणमित्यन्ये । उच्छिष्टेस्य तलाभ्यक्तस्य कृतश्मश्रुकर्मणः कृतमैथुनस्य चाऽऽचपनं विना मूत्रादिकरण एकोपवासस्त्रिरात्रं वा । अवोच्छिष्टस्य श्वकाकादिविष्ठास्पर्श उपवासः । अधरोच्छिष्टे स्नानम् । उच्छिष्टस्य सूर्यादिदर्शन उपवासः । ऊधोंच्छिष्टस्य पलाण्डुल- शुनादिस्पर्श त्रिरात्रं कुशजलपानं गायत्रीजपश्च । अकामत उपवासद्व- यम् । अधरोच्छिष्टस्य तत्स्पर्शे एक उपवासः । अनुच्छिष्टस्य. तत्स्पर्श स्नात्वा नक्तम् । सर्वाङ्गावच्छिन्नस्पर्श एकनक्तमिति केचित् । सुराया ईषत्स्पर्शेऽप्येतदेव । जान्वधः सुरास्परों स्नानम् । तत आनाभे. रुपवासः। तत उर्व स्पर्षे त्रिरात्रम् । अशुचिलशुनादिस्पृष्टिस्प. शेने तु- अशर्षि संस्पृशेषस्तु एक एव स दुष्यति । सं स्पृष्ट्वाऽन्यो न दुष्येत सर्वद्रव्येष्वयं विधिः ।। इति । एवं भाण्डेष्वपि स्पृष्टभाण्डस्पर्श योज्यम् ॥ स्त्रीबालवृद्धमक्षिकागृहमार्जारम्पकादयो नित्यं शुद्धाः । उच्छि. एकाले कर्मानुष्ठाने च मार्जारस्परों स्नानमिति मिताक्षरा पीतावशिष्टमुखनिर्गततोयपाने मत्याऽभ्यासे चान्द्रं पराको वा । पीतावशिष्ठपानाम्बुपाने वामहस्तेन वा पाने तदर्थं व्यहं वा । अज्ञाना. सकृच्छूद्रोच्छिष्टभोजने त्रिरात्रोपवासः । चतुर्ये पञ्चगव्यपानम् । सप्ताह ४ ·२६ नागोजीभट्टविरचितः- पश्चगव्यं कामतः । एतदेव योषोच्छिष्टभोजनेऽपि । क्षपियाधुच्छिष्टमो- जने पादोनम् । अकामतोऽभ्यासे चान्द्रम् । कामतो द्विगुणमभ्यासे । भार्यया सह भोजने तदुच्छिष्टभोजने च दोषाभाव आपद्विषयो विवा- हविषयो वा । ज्येष्ठभ्रातृपित्रााच्छिष्टमक्षणे दोषो न । विमोच्छिष्टा- शन एकाहः । कामतोऽभ्यासे कृच्छ्रम् । उच्छिष्टमत्र तद्भोजनोत्तरभो- जनपात्रेऽवशिष्टम् । चाण्डालस्पृष्टकास्ये चाण्डालाधुच्छिष्टकांस्य च भोजने कृच्छ्रम् । जलपाने पादकृच्छ्रम् । रजकादावर्धम् । चाण्डालेन सहकक्षमारुह्य तत्र फलभक्षणे सचैलं स्नानम् । चाण्डालादिस्पृष्टभो. जने त्रिरात्रं मत्या कायम् । चाण्डालादिहस्तपाचितभोजने कार्य चान्द्रं च । तद्धस्तेन भोजने द्विगुणम् । चाण्डालाधुच्छिष्टभोजने चतु. गुणम् । अभ्यासे कृच्छ्राब्दम् । अत्र सर्वत्र चाण्डालानभोजने पुन:- संस्कारः । चाण्डालादिष्टाने तूपवासः पञ्चगव्यं च । चाण्डालादिस्पृ. टाम्बुपान उपवासः । तत्स्पृष्टस्पृष्टिविषये तदर्धम् । चाण्डालादिसंस्कारे भोक्तः पक्षं गोमूत्रयावकं कृच्छं वा। चाण्डालादिर्यस्य गृहेऽज्ञातस्तिष्ठति तस्यानममत्या भुक्त्वा प्राजापत्यम् । मत्या पराकः । चाण्डालादि- भाण्डसंस्पृष्टाम्बुपाने गोमूत्रयावकं त्रिरात्रं पुनःसंस्कारश्च । शूद्रोदक- पान उपोष्य कुशपलाशबिल्वोदकपानम् । चाण्डालादिपर्योत्तरं मूत्रा. धुत्सर्गे त्रिरात्रमुपवासो जातवेदसजपो वा । रजकादिस्पर्धोत्तरमघरो- च्छिष्टे तूपोष्य पश्चगव्यम् । रजस्वलासूतिकाश्च सूकरादिपतितकुणिकु- ष्ठिकनख्यस्पृश्याशौचिनः स्पृष्ट्वा भोजन एतत्स्पृष्टामभोजने च मत्या का- कायम् । अमत्याऽर्धम् । कुणिस्तविकलः । भोजनकालेऽन्नममेध्यमक्षिका- केशादिदूषितं चेदनन्तरमपः स्पृशेत् । तच्चानं भस्मना मृदाऽम्बना वा स्पृशेत् । अस्थ्यादिक्षिते स्नानं घृतप्राशनं च । भोजनकाले दन्त. पाते चैवम् । रक्तादिदृष्टौ तपवासः । मुखे रक्तदर्शने त्रिरात्रम् । तद्भ- क्षणे ब्राह्मीरसपानम् । तादृशजलपाने कुशोदकम् । अशक्त एषु निमित्तेषु ब्राझी पिबेत् । अमेध्यकेशकीटकादिभिः सह पाचितानस्य त्यागः । भक्षेण तूपवासः पश्चगव्यं च । वामहस्तदत्तात्रभोजन एकपङ्क्तावेक- स्मिनुत्थिते पश्चाद्भक्ती चोपवासो नक्तं पश्चगव्यं च । मार्जारकाका- खुनकुलगवाशुच्छिष्टस्याल्पस्य भोजने ब्राह्मीरसः । अधिकभोजन उप- वासः । पूर्णाहारे त्रिरात्रम् । कामतः कृच्छ्पादः । अभ्यासे कृच्छुः । ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। श्वोच्छिष्टभोजने मासं यावकवतम् । विप्रस्य शूद्रगृहे भोजने मनस्तापा- छुद्धिः । कामतश्चेद्रुपदायाः शतजपः । शूद्रभाजनभिन्नभाजनयोर्मोजन उपवासः पश्चगव्यं च । मत्या त्रिरात्रम् । भिन्नकांस्येऽमत्या त्रिरा- त्रम् । मत्या कायम् । वटाश्वित्थकुम्भीतिन्दुककोविदारककदम्बवल्ली- पलाशब्रह्मक्षपत्रेषु भोजने चान्द्रम् । पनपत्रे वानप्रस्थयत्योश्चान्द्र- फलम् । अन्येषां चांन्द्रप्रायश्चित्तम् । दुग्धाज्यादिपेयद्रव्यहस्तस्योच्छि- टेन स्प” तद्व्यसाहित्येनाऽऽचमनाच्छुद्धिः । चाण्डलस्योच्छिष्टदानेऽ. पि द्विरुपवासः। शूद्रेण च्छिन्नयज्ञोपवीतो ब्राह्मणो मन्त्रेणान्यत्तु परिधायोपवस. न्गायत्रीशतं जपेत् । ज्ञानतो द्विगुणम् । एवमन्यत्राप्यनादेशे शतगायत्री. जपः । विप्रेण च्छिन्नयज्ञोपवीतो विप्रोऽन्यत्तु परिधाय मनस्तापेन शुध्येत् । ज्ञानतस्तूपवासः । श्वचाण्डालादिच्छिन्नयज्ञोपवीते महासा- तपनद्वयम् । चाण्डालादिपुल्कसम्लेच्छभिल्लपारसीकमहापातकिबौद्धशैवपाशुपत. लोकायतिकनास्तिकोन्मत्तान्त्यजनापितविकर्मस्थद्विजोदक्यासूतिकाप तितशवस्पृष्टिशावसूतिकचैत्ययूपमृतहारककापालिकवनमार्जारस्पर्शे स- चैलं स्नानम् । कामतस्त्वग्निस्पर्शनघृतप्राशनमधिकम् । अत्र शैवपाशुपतो वेदविरुद्धतदागमोक्तानुष्ठातारौ । रजकचर्मकव्याधकैव तशाकुनिकनटधीवरजालोपजीविनिर्णेजकसौत्रिकशैलूपसर्ववर्णगवनिता. चक्रध्वजिवध्यघातिश्वगर्दभग्राममूकरकुक्कुटैः शिरोव्यतिरिक्ताङ्गस्पर्श तदङ्गक्षालनवस्त्रक्षालनपूर्वकमाचमनम् । शिरःस्पर्श स्नानम् । कामतः स्पर्श द्वादशवारं मृज्जलैः शोधनमधिकम् । इदं सर्वमनातुरस्य । आतुरस्य त्वाचमनमेव । चाण्डालादिस्पर्शेऽप्येतत् । शूद्रनिषादस्पर्श आच. मनम् । स्मृत्यर्थसारे तु शूद्रस्पर्शे स्नानम् । निषादस्पर्शे सचैल. स्नानमिति । चिर कालं चाण्डालादिच्छायारोहणे स्नानं घृतपाशनं च । तल्लानेऽप्येवम् । हीनशूद्रस्परों स्नानम् । प्रागुक्तचाण्डाला. दिभिर्व्यवहितस्परों स्नानमेव । इदं मतिपूर्वस्वे सचैलमन्यत्राचलम् । काष्ठादिद्वारेण सत्स्पर्श यदङ्गस्पर्शस्तदङ्गस्य वस्त्रादेव क्षालनमाचमनं च । नौसंक्रमादौ न स्पर्शदोषः । सर्वाङ्गावच्छेदेन चाण्डालादिस्पर्धे .

·२८ नागोजीभविरचिव:- त्रिरात्रमुपपासः । चाण्डालादिभिरेकवाखारोहणे विप्रस्य सबैलना. नम् । कामतोऽष्टशतजपश्च । अभ्यासे तूपवासपूर्वकं पञ्चगव्यपानम् । एकपाषाणावरोहणे शाखावत् । चाण्डालादिस्पर्श रामावपि सानम् । तच्च दिवोद्धृतजलेनाग्निसंनिधौ स्वर्ण जले निक्षिप्य कार्यम् । चाण्डा- लशवस्पर्शे कृच्छ्रः । चाण्डालादिभिर्यानशय्यासनादौ त्रिरात्रोपवासः । विप्रेण चाण्डालस्य व्रणबन्धनाभ्यञ्जनरुधिरोत्पादनादौ विपस्य प्राजापत्यम् । चाण्डालेन विषस्यैषु कृतेष्वप्येवम् । अनभ्यासे त्रिरात्रम् । अभ्यक्तस्य चाण्डालादिस्पर्श एकोपवासपूर्वकं पञ्चगव्यम् । चाण्डालाय कामतः क्रतुपदर्शने तनृत्यदर्शने तद्गीतश्रवणे भैषज्यकि- यायां च द्विरुपवासः । चाण्डालादिदर्शने रविदर्शनपूर्वकं पञ्चदश प्राणायामा अभ्यासे । अन्यथा रविदर्शनमेव । चैतन्यन्यवधानेन स्पर्श स्नानम् । काष्ठादिव्यवधानेन स्पर्श तदङ्गक्षालनमुक्तम् । एफशाखापाषाणयोरारोहणे तु स्नानम् । वचनादेव तैः संभाषणेऽ. ष्टोत्तरशतगायत्रीजपः । अमत्या चेदिषसंभाषणम् । चाण्डालाधुपदेशे प्राजापत्यम् । चाण्डालकूपतीर्थनिषेवणे त्रिरात्रम् । चाण्डालेनैकपथग- मने गायत्रीस्मरणमल्पकालसाध्ये | अन्यथा सचैलनानम् । चाण्डालादेः स्ववेश्मन्यवस्थाने व्यहं दधिसर्पिःपयोभिः सह गोमूत्रयावकपानं त्रिसं. ध्यमवगाहनेन । ततस्त्र्यहं दध्ना। ततस्यहं सर्पिषा । ततस्यहं पयसा । पलत्रयं दधिपयसोः । सर्पिषः पलम् । वस्त्राणां जलेन क्षालनम् । मृन्म. यानां त्यागः कार्यः । कुसुम्भगुडकार्पासलवणसर्पिर्धान्यानि द्वारे कृत्वा वेश्मनि पावकं दद्यात् । ततो ब्राह्मणभोजनम् । त्रिंशदावो वृष- भश्चैको दक्षिणा । पुनर्लेपनखननहोमजलैः शुदिः । अधिकसंसर्गेऽधिकं कल्प्यम् । वृदरोगिबालापत्यगर्भिणीनां प्राजापत्यम् । बालानां प्रहर- द्वयमभोजनम् । रजकादिष्वेतदर्घ गृहदाहवर्जम् । चाण्डालगृहप्रवेशे चाण्डालैः सह वृक्षच्छायायां गृहे वाऽवस्थाने मासं कुच्छाभ्यासः । द्विमासं शूद्रस्य । क्षत्रियवैश्ययोश्चतुस्त्रया( स्त्रीन् ) । अनिष्टगन्धस्पर्श- शब्दरूपवाक्यानामाघ्राणस्पर्शनश्रवणदर्शनकथनेषु रविदर्शनम् । रुद्र- निर्माल्यस्पर्शे सचैलसानम् । वैवसौरनिर्माल्यनैवेधभक्षणे चान्द्रम् । अभ्यासे द्विगुणम् । अमत्याऽभ्यासे सांतपनम् । अनापदि हरेरन्यने- ·२९ पायविन्दुशेखरः। वेषभक्षण एवमेव । विष्णोरनिवेदितभोजनेऽर्घकच्छूपायविचम् । हरेनिर्माल्यनैवेधभक्षणे चान्द्रायणफलमिति स्मृत्यर्थसारे । धनहा प्रेत. क्रियाया अफरणे तद्वर्णवधे यत्प्रायश्चित्वं तदर्धं कुर्यात् । तदेवेति केचित् । गोविप्रचाण्डालादिहतोद्वन्धगरदाग्निदात्मघातिगृङ्गिन्दंधिविषवाहिज. लविद्युत्सरीसृपहतसंकरजातिपतितशवस्य वहनदहनोदकदानादिकि. याकरणे तप्तकच्छ्रः । अमतिपूर्वत्वे गोमूत्रयावकाहारेण कृच्छ्रम् । तच्छचस्पर्शमात्रे केवलेऽश्रुपाते चैकोपवासः । यं कंचित्तमुश्यि तद्वा- न्धवैः सहाश्रुपातेऽस्थिसंचयनोत्तरं कृते स्नानम् । ततः पूर्वं तु सचैलं तत् । शुगतानुगमने द्विजस्य स्नानमष्टोत्तरसहस्रगायत्रीजपश्च । द्विज. भेतानुगमनेऽष्टशतम् । शूद्रस्य तु तत्र स्नानमेव । अनशनजलानिपत. नानि संकल्प्य ततो भ्रष्टस्य संन्यस्तस्य पुनर्गाईस्थ्यपरिग्रहेण गृहस्थ. तामिच्छतश्च कृच्छ्त्रयपूर्वकं चान्द्रायणत्रयपूर्वकं वा पुनर्जातकर्मादिसं. स्कारकरणम् । षण्मासकृच्छ्राभ्यासपूर्वकं वा । अत्र शक्तिसकृदभ्यास कालाधपेक्षया व्यवस्था । केचिदत्यसमर्थस्य तप्तकृच्छ्रम् । चान्द्रायणं तु बलात्कारेण परप्रेरणया वा संन्यस्तस्येत्याहुः। ये त्वात्मघाताघ- शास्त्रीयमरणेन मृतास्तत्पुत्रश्चान्द्रायणतप्तकृच्छ्वयात्मकं प्रायश्चित्रं कृत्वैव तक्रियाः कार्याः । क्रोधादिनाऽऽत्मत्यागाध्यवसायमात्र उपवासत्रयम् । अध्यवसायं कतिपयव्यापारं कृत्वा स्वत एव निवृत्तो धृताभ्यक्तो मौनी प्राणायामान्कृत्वा गायत्री जपंस्त्रिरात्रमुपवसेव । अन्येन निवर्तितस्य द्विगुणम् । अध्यवसाय शस्त्रादिक्षतकरणे भाजाप. त्यम् । दृढक्षते चान्द्रम् । चितिभ्रष्टा तु या नारी मोहाद्विचलिता तथा । प्राजापत्येन शुध्येतति । रजस्वले एकभर्तृके अमत्या मत्या वा परस्परस्पृष्टे सद्यः मानेन शुध्यतः । असपल्योस्तु सवर्णयोर्योनिगोत्रसंबन्धयोरमत्या स्पर्शे तदैव स्नानमात्रम् । मत्या त्वेक उपवास: परेधुः पञ्चगव्यपानं च । असंबन्धयोः सवर्णयोः स्पर्श तु मत्याऽऽ शुदेरनशनम् । अमत्या तु स्नात्वा तहिनोपवासाच्छुदिः। तन्मध्ये तु भुक्तौ दिनसंख्याकोपवासाः। विप्रशूद्रयो रजस्वलयोः स्पर्श विप्रायाः कृच्छ्रम् । शूद्रायाः पादः । शूद्राया ·नागोजीभट्टविरचित:- निष्कचतुर्याशदानमित्यन्ये । अकामतस्तु विप्राया याषच्छुदेरनशनम् । शूद्रायानानमात्रम् । क्षषियवैश्ययोरेतत्कालेऽभावाच्छुद्धिर्न विचार्यते । पदेवानुच्छिष्टयोः परस्परस्पशेऽन्यस्पर्शे षा तदेवोच्छिष्टत्थे द्विगुणं बोध्यम् । अपरोच्छिष्ट ऊोंच्छिष्टार्धम् । चाण्डालाधन्तेवसायिपति. तशवादीनां मत्या स्पर्शे रजस्वला आ शुद्धेरभुञ्जाना शुदद्यन्ते पाय- श्चित्तं कुर्यात् । तच प्रथमेऽह्नि स्पः त्रिरात्रम् । द्वितीयेऽहि द्विरात्रम् । तृतीय एकाहः । चतुर्थे नक्तम् । तत्र प्रथमदिने यदि सा भुङ्क्ते तदा शुद्धयन्ते चान्द्रम् । द्वितीयादिदिनेषु भोजने पादपादन्यून करण्यम् । अमस्या चाण्डालादिस्पर्श त्वा शुद्धरुपवासमात्रम् । अत्र प्रथमादि. दिनभुक्तौ प्रागुक्तत्रिरात्रादि योज्यम् । सूतकिशौण्डिकादीनां इचवक- मृगालवानरखरोविडुराहकाककुक्कुटादीनामुच्छिष्टशूद्रस्य च मत्या स्पर्श सदादिकाहन्यभुञ्जानायाः शुद्धधन्ते प्रायश्चित्तम् । तच प्रथमेऽहनि द्विरात्रमभुक्तिः । द्वितीय एकाहम् । तृतीये नक्तम् । चतुर्थ एकभुक्तम् । अत्र प्रयपादिदिनेषु भुक्तो प्राजापत्यपादपादन्यूनानि | अमत्या स्पर्श त्वा शुद्धेरभुक्त्यैव शुध्येत् । भुक्तौ प्राजापत्यपादादिन्यूनादिक्रमेण । चाण्डालरजकरजस्वलासूतकिवादिस्पृष्टैः सह मत्या स्पर्शेऽमेध्यादि- मलोच्छिष्टादिस्पर्श च तदादिकाहन्यभुञ्जानायाः शुद्धयन्ते प्रथमदिने स्पर्श उपवासः । द्वितीयदिने नक्तम् । तृतीय एकभुक्तम् । परतः पश्च- गव्यम् । प्रथमादिदिने भुक्तौ त्रिरात्रैकोपवासनक्तादि । अमत्या तत्त- स्पृष्टः स्पर्शेऽभुञ्जाना शुध्येत् । भुक्तावनशनप्रत्याम्नाया: । उच्छिष्टाया- श्वाण्डालादिस्पृष्टस्पर्श तदाद्यभुक्त्वा त्रिरात्रादि । तेषु भुक्तावुपवासपत्या- म्नायाः। उच्छिष्टायाश्चाण्डालादिभिः साक्षात्स्पर्श तु प्रथमादिदिनेषुषट् चतुर्दिशत्रं गोमूत्रयावकम् । चतुर्थदिने स्पर्श उपवासः । सपत्नी रजस्वला स्पृष्ट्वा रजोदर्शने स्नात्वा भुञ्जीत । असपत्नी सवर्णी स्पृष्ट्वा रजोदर्शन आ शुद्धेरभुक्तिश्चान्द्रं च । एवं मृताशौचिभिः स्पर्श । स्नानात्माग्रजी- दर्शन आ शुद्धरभोजनमेव । भुक्तौ तु चान्द्रम् । एवं बन्धुमरणश्रवणेs. मेध्यमलोच्छिष्टादिस्पर्श च । स्नानात्वाग्रजोदर्शनेऽपि । रजोदर्शनो. त्तरं बन्धुमरणश्रवणे त्वा शुद्धेरभोजनमेव । उच्छिष्टा रजः पश्यति चेच्छुद्धयन्ते व्यहम् । अधरोच्छिष्टे त्वेकाहमुपवासः । अत्र सर्वत्राशक्ता. याः सद्यःनानेन भोजनम् । शुद्धयन्तेऽनशनपत्यानायाः । भोजन- ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ३१ काले रजस्वलायाः श्वान्त्यजादिस्पर्श पात्रं गोमूत्रयावकाहारः। शुद्धिं यावदुपवासश्च । रजस्वलाया भुक्तोच्छिष्टद्विजस्पर्श त्रिरात्रोपवासः । अधरोच्छिष्टतत्स्पर्श एकाहः । रजस्वलाया भोजनकाले. रजस्व. लान्तरदर्शन आ शुद्धेरभोजनम् । भुञ्जानायाचाण्डालादिदर्शन उपवासत्रयमापि । एकोपवासो वा । कामतस्तु प्राजापत्यम् । सूतकम. तकयोर्मध्ये रजो दृष्टाव(ष्ट्वा ) स्नात्वा भोजनम् । शुद्ध यन्त उपवासः । आर्तवमध्ये मृताशौचप्राप्तावा शुद्धरभोजनम् । अशक्तायाः स्नात्वा भोजनम् । रजस्वलाया व्रतस्थाया रजस्वलाभिभाषण उपवासः । सर्वत्र रजस्वलाया उपवासासामर्थेऽकालकृष्टफलाद्याहारान्ते पञ्च. गव्यपानम् । एवं गर्भिण्या बालापत्यायाश्च । रजस्वलाया उक्त स्पर्शादिनिमित्तेन ग्रहणसंक्रान्त्यादिनिमित्तेन वा नैमित्तिकस्नानपातो पात्रान्तरिततोयेन तत्कार्य न तु मज्जनम् । तत्र गात्रमार्जनं वस्त्रपी. डनं च न कार्यम् । अन्यवस्त्रधारणं च नेत्येके। प्रारब्धे दीर्घवते रजोदृष्टौ व्रतलोपो नास्ति । हविष्यभोजनादिशरीरनियमं स्वयं कुर्यात् । पूजामन्येन कारयेत् । चतुर्थदिने त्वस्नात्वा भुक्तो कायम् । मत्या चान्द्रम् । तस्या ज्वरादौ तु चतुर्थेऽहन्यन्या स्त्री नरो वा दशवारं द्वादशवारं वा स्पृष्ट्वा सचैलं स्नायादाचामेच्च । अन्ते वस्त्रत्यागः । ततः शुद्धा सा यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा पुण्याहं वाचयेत् । अयं चाऽऽतु. रमाने स्नानप्रकारः । आतुरे पुंसि तु मन्त्रैरपि मार्जयेत् । ते च समुद्र ज्येष्ठा इति चतस्रः । आपो हि ष्ठेति तिस्रः । शुचीवो हव्येति तिस्रः । एतोविन्द्रमिति तिस्र ऋच इति । रजस्वलासूतिकयोमरणे तयोर्मलं प्रक्षाल्य स्नापयित्वा काष्ठवदम. न्त्रकं दग्ध्वा चान्द्रायणत्रयं प्रायश्चितं कृत्वाऽस्थीनि मन्त्रबाहेद सूति. काया आधच्यहे ज्यब्दमशीतिकृच्छू वा । द्वितीयादिश्यहेषु न्यूनम् । रजस्वला अलावगाहाभ्यङ्गप्रवासदन्तधावननखनिकृन्तनताम्बूल. मधुमांसगन्धपुष्पदिवास्वापग्रहनक्षत्रनिरीक्षणानि वर्जयेत् । मृन्मय आयसे वा भुञ्जीतेत्यादिनियमस्था च स्यात् । इति रजस्वलाविधिः । अनुक्तेषु दण्डादिना स्तुतिनिन्दादिभिश्च प्रायश्चित्तादि कल्प्यम् । इति प्रकीर्णकप्रायश्चित्वानि ॥

·नागोजीमविरचित:- अथ जातिभ्रंशकरादिप्रायश्चित्तानि-तत्र जातिभ्रंशकरेषु कामतः कृतेषु सप्ताहसाध्यं महासांतपनम् । अकामे प्राजापत्यम् । सकुदमत्या कृतयोः संकरीकरणापात्रीकरणयोः शिशुचान्द्रायणम् । अज्ञानतः संकरीकरणानुष्ठाने मासं यावकाशनम् । ज्ञानतः कुच्छ्रातिकृच्छ्रः । अज्ञानतोऽभ्यासे चान्द्रम् । ज्ञानतोऽभ्यासे चान्द्रद्वयम् । अज्ञानादपा- त्रीकरणे तप्तकुच्छ्रे शीतकुच्छं वा । ज्ञानतो महासांतपनम् । चान्द्रं पूर्ववत् । अज्ञानतो मलिनीकरणानुष्ठाने व्यहं तमयावकपानम् । ज्ञाने तसकच्छू महासांतपनं वा । अज्ञानतोऽभ्यासे कुच्छ्रातिकृच्छ्रः । ज्ञान- तोऽभ्यासे द्विगुणम् । एतानि जातिभ्रंशकरादिसामान्यपायश्चित्तानि यत्र विशेषो नोक्तस्तत्र केवलानि योज्यानि । यत्र तु प्रातिस्विकेषु कानिचिक्ष्यन्ते । तेषु जातिगुणाधपेक्षयेतान्यपि योज्यानि । इति जाति- भ्रंशकरसंकरीकरणापात्रीकरणपलिनीकरणपायश्चित्तानि । अथोपपातकपायश्चित्तानि । तत्र सामान्यत उपपातकेषु- उपपातकशुद्धिः स्यादेवं चान्द्रायणेन वा । पयसा वाऽपि मासेन पराकेणाथवा पुनः ।। इति याज्ञवल्क्योक्तं चतुष्टयम् । एवमित्यस्य मासं पञ्चगव्यपानेन मासं प्राजापत्याभ्यासेन वा मासमतिकृच्छ्रेण वा त्रिरात्रोपवासपूर्वक दशगोसहितवृषभदानेनेत्यर्थः । एतेषां पापाल्पत्वगुरुत्वे देशकालवय:- शक्त्यादिकं चापेक्ष्य व्यवस्था बोध्या । कामकृतात्यन्ताभ्यासे तु गोषधे वक्ष्यमाणत्रैमासिकम् । तया चोपपातकनिवृत्ती गोनवत्माय- श्चित्तानि विकल्पितानीति कचित्मतिपदोक्तान्यन्यान्युच्यन्ते । तेषाम. प्यतः i: सह विकल्पो विषम(य) [वि.] भागो वा बोध्या। तत्र गोवधे-ब्राह्मणस्वामिकचतुहीयन्यादीनां गवां शस्त्रलोष्टमुष्टि. लकुटपाषाणविषाणादिना साक्षाज्ञानपूर्वकं कामतो वधे मासं गोमत्रस- हितयावकयवागूपानम् । शुङ्गलालखुरासक्नावयुताईहतगोचर्माव- तस्य गोष्ठे वासः। ततो मासद्वयं चतुर्थकालभोजनमक्षारलवणं मितम् । मासत्रयमपि गोमत्रेण स्नानं गोमतीजपः । दिवा गाः पालयेदनुबजेद. नुतिष्ठेदनुस्वपेच्च । तासु गच्छन्तीष तिष्ठन्रजः पिबेत् । रात्री ताः सवित्वा नत्वा वीरासनी भवेत् । भित्त्याधनाश्रित्योपवेशनं वीरा. सनम् ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ३३ उत्तिष्ठस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस्तथा निशि । एतवीरासनं नामेत्यन्ये ॥ चोरव्याघ्रपङ्कपातादिभयादिभ्यस्ताः सर्वप्राणविमोचयेत् । सासु शीतोष्णवातवर्षपीडितासु त्रातुमक्षमो नाऽऽत्मनो रक्षणं कुर्यात् । स्वपरगृहक्षेत्रादावन्नादिकं भक्षयन्तीन कथयेन निवारयेत्पिबन्तं वत्सं च । एवं मासत्रयेण तत्पापविमोक्षः। अत्र स्नानाङ्ग भूतमन्त्रपाठ: काले संध्यावन्दनं च कार्यम् । एवं ब्रह्मनादीनामपि व्रताङ्गशौचार्थ तद्भवत्येव । स्त्रीणां तु गवानुवजनगोष्ठशयनगवाजिनधारणजपादिकं नास्ति । स्त्रीचालवृद्धादीनामर्धम् । शूद्रस्य स्त्रीसमानधर्मवादः .. धमेव । शूदाश्च स्त्रीसधर्माणः सर्वे सद्वंशजाः स्मृताः ।। इति मनूक्तेः । प्रतिलोमजानामप्यर्धम् । वैश्यतुल्यशूद्रस्य तु पूर्ण- मेवेवि स्मृत्यर्थसारे । अज्ञानकृतेऽप्यर्धम् । अत्र पूर्णवत एको वृषभो दश गावस्तन्मूल्यं वा दक्षिणा । अर्धव्रत एतदर्धमेका गौः । ताव- त्यविद्यमाने सर्वस्वं देयम् । अत्र मासमीषद्गोमूत्रसहितयावकपाने प्राजा- पत्यद्वयम् । स्नानादीतिकर्तव्यतासहिनमासोपवासे शतं प्राजापत्यानि । एकादशे स्नातस्त्रिंशसक्तैः पञ्चचत्वारिंशत्संकलनया सप्तदश प्राजापत्या- निषा सप्तदश धेनवो वा तन्मूल्यं वेति चत्वारः पक्षाः । मूल्यं च ताव. द्रव्यलभ्यं काश्चनं गौर्वासोऽश्वो भूमिस्तिला धृतमन्नं च । यत्र द्रव्यं तन्मात्रील्लिख्य संकल्पः कार्यः । चतुर्वपि पक्षेषु दक्षिणा प्रागुक्तव । जानकृते क्षषियस्वामिके तादृशगोवधे षण्मासं तच्चर्मणाऽऽवृतो गोग्रासदो गोवती यवाशी गोभिरेव संचरन्विमुच्यते । अत्र पाण्मासिकवते द्वादश प्राजापत्यानि द्वादश धेनवस्तन्मूल्यं वेति चत्वारः पक्षाः । दक्षिणा यथा- शक्तीति शूलपाणिः । अन्ये तु वृषभहन्ता वृषभं स्त्रीगोहन्ता तां दद्यादि- त्याहुः । वृषभरहिता दश गाव इति गौडाः। अनानकृते त्वर्धम्। बाला- दीनां च प्राग्वत् । भज्ञानकुते वैश्यसंबन्धिगोवधे मासं पञ्चगव्यपानम् । गोष्ठे वासो गवामनुगमनं गोमतीमन्त्रजपान्ते गोदानम् । अत्र मासवते चत्वारि भाजापत्यानि चतस्रो धेनवस्तन्मूल्यं वा । पञ्च प्राजापत्या. नीति शूलपाणिः । दक्षिणा त्वेका धेनुः । ज्ञानतो द्विगुणमेतत् । अत्र चर्मादिधारणं नास्ति । ज्ञानकुते शुद्रसंबन्धिगोवधे प्राजापत्यचतुष्टयं ·३४. नागोजीभट्टविरचित:- चतस्रो धेनवस्तन्मूल्यं वा । यस्य तेलगुडादिव्यापारान्तरं कार• णान्तरनिरपेक्षः कालान्तरे गवां प्राणमोक्षः सोऽपि साक्षाद्वोनः। ज्ञानकृतत्वं च गां ज्ञात्वैतां हन्मीति कामनया इननम् । एतद्रहितमज्ञानकृतत्वम् । तद्राहित्यं च कामनाभावेन तत्मापरमात्म- कज्ञानाभावेन वा । एवं सर्वत्र बोध्यम् । प्रायश्चित्तानन्तरं पार्वणवि. धिना श्राद्धं कार्यम् । तच जीवरिपतृकेणापि । किंतु पितुः पित्रादिभ्य एव । गोचर्मधारणादिकं प्रायश्चित्वं च गोपतये गोमूल्यं प्रतिरूपगना- न्तरं दत्त्वा कार्यम् । पत्रदाने विदं लेख्यम् । पूर्वदिने सशिखं वपनं कृत्वा. परदिने धृतं प्राश्योपोष्य तत्परदिने स्नानादिकं विधाय व्रत तत्प्रतिनिधि वा संकल्प्यानुष्ठाय विषाय यथोक्तां दक्षिणां दत्त्वाऽ. च्छिद्रावधारणं कुर्यात् । ततः पार्वणविधिना श्राद्धं भोज्यदानं च कार्यम् । यत्स्वामिकगोवधे यत्मायश्चित्तमुक्तं तत्स्वामिकगर्भिणीकपि- लाबहुक्षीरादिकगुणकहोमधेन्वादिवधे तद्विगुणम् । गर्मिण्यां च सचे. तनगर्भयुतायामेवेदम् । उत्पन्नमात्रदाढर्थयुताचेतनाङ्गप्रत्यङ्गपूर्णगर्भ. युतायास्तु क्रमेण सपादं सपादद्वयं सपादत्रयं पूर्णद्विगुणं च गोनव- तम् । लगुडादिघातेऽपि गोर्जीवने गर्भमात्रपाते पूर्वोक्तोत्पन्नादिक्रमे कपादमधपादं त्रिपादं पूर्णवतं च । अतिद्धातिकशातिबालातिरोगि. णीनां वधे ज्ञानाज्ञानकृते पूर्वोक्तार्थम् । अतिवृद्धत्वं तृणादिच्छेदनासा. मर्थ्यम् । अतिकृशत्वं दोहबहनायोग्यत्वम् । अतिवालत्वं द्विवर्षीय. त्वम् । एकवर्षत्रिवर्षयोर्वधे तु पूर्वोक्तक्रमेण पादं पादत्रयं च । एकम- यत्ननिष्पन्नानेकगोवधे तु प्रायश्चित्ते द्वैगुण्यम् । एवं गृहदाहादिस्थ. लेऽपि । क्रमकृते त्वनेकगोवधे प्रयत्नभेदेन पापभेदात्मतिगोवधं यथो. क्तमायश्चित्तात्तिः । बहुभिरेकस्या हनने यत्र यावद्विहितं तस्यैव पादं पादं प्रतिपुरुषं कार्यम् । केवित्त्वज्ञानतः पादं पादम् । ज्ञानतस्त्वर्ध- मर्धमाहुः । बहुभिरेकव्यापारेण द्वयोर्वहूनां च हनने प्रतिपुरुष पादद्वयं पादत्रयं च कार्यम् । मिताक्षरा तु बहुभिरेकद्विबहुवधे कामकृते पूर्ण मेव पूर्वोक्तं पादद्विपादादिकमकामकृतवधपरमित्याह । प्रयत्नभेदे तु प्रतिवधं प्रतिपुरुपप्रायश्चित्तावृतिः । द्वाभ्यामेकस्या योकमय- सगेन बधे प्रत्येकं पूर्णमेव । बहूनां वधे तूक्तरीत्या प्रत्येक द्विगुणम् । अत्यन्तव्याधिपीडितमरणावस्थापनोन्मचान्धवर्षन्यूनगोवधे पादमेव ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। अधमद्रकैवर्तादिकस्वामिकैकहायनीद्विहायनीत्रिहायणीवधे क्रमेण प्राजापत्याध सार्धप्राजापत्यं प्राजापत्यद्वयं चेति । अज्ञानतोऽर्धमेतत् । गर्भिण्यादौ द्विगुणम् । अतिरोगेऽतिकृशत्वादौ तदर्धम् । अत्र या दक्षिणो- तासा प्रायश्चित्तद्वैगुण्ये द्विगुणा । अर्धेऽर्धा । पादे पादरूपेत्येवं व्यवस्था बोध्या । अग्निहोत्रिणो वेदपारगस्य होमधेनोः कपिलाया गर्भिण्या: पुण्यदेशे पुण्यकाले च बुद्धिपूर्वकवधे तु वैश्यवधे वक्ष्यमाणं त्रैवार्षिक व्रतम् । एकशतं गावो वृषश्चैको दक्षिणा । एवमन्यान्यपि सहस्रगोद. क्षिणायुतानि गुरुपायश्चित्तान्येवं वधविद्वद्वि(विद्वद्वधाव)पये योज्यानि । अथ पञ्चविधत्वनिर्णयः-चेतनान्तरव्यापारव्यवधानमन्तरेण प्राण- वियोगफलकव्यापाररूपवधानिष्पादकः कर्ता १ । यस्त्वप्रवृत्तं पुरुषं वेत- नादिना प्रवर्तयति प्रवृत्तं वा प्रोत्साहयति स प्रयोजकः २। वध्यस्य पलायनादिनिरोधकोऽनुग्राहकः ३ । एतां हन्मीति वक्तुरनुमतिदाता निषेधक्षमोऽपि मौनालम्बी चानुमन्ता ४ । उपदेश्यस्य हन्तुहन्तुं क्रोधमा त्याधुत्पादको निमित्तम् ५ । प्रयोजकादीनां क्रमेण पादपादहानिरिति शूलपाणिः । अष्टमभागहानिरिति भवदेवः । पैठीनसि:- हन्ता मन्तोपदेष्टा च तथा संप्रतिपादकः । प्रोत्साहकः सहायश्व तथा मार्गानुदेशकः ।। आश्रयः शस्त्रदाता च भुक्तिदाता विकर्मणाम् । उपेक्षकः शक्तिमांश्च दोषवक्ताऽनुमोदकः ॥ अकार्यकारिणस्त्वेषां प्रायश्चितं प्रकल्पयेत् ॥ इति । एवं सर्वपापेषु यथासंभवं योज्यम् । अथ रोधादी प्रायश्चित्तम्-क्षीणाय। गोरक्षीणत्वभ्रमाद् रोधनेन वधे यत्स्वामिकगोवधेऽज्ञानतो यत्प्रायश्चित्तमुक्तं तस्य पादः । तादृश्या. स्तथाभ्रमादन्धनेन वधे तस्य पादद्वयम् । तथाभ्रमाद्हल शकटादावति. कालयोजनेन मरणे तत्पादत्रयम् । अतिदोहेऽप्येवम् । अङ्गुष्ठस्थूलहस्तत्र- यममाणपलाशदण्डनिपातनेन तादृश्यास्तथाभ्रमाद्वधे संपूर्णम् । उक्तदण्डा. धिकदण्डादिना वधे तद्विगुणामिति केचित् । क्षीणत्वज्ञाने तु ज्ञानकृत- अधविहितं तस्य पादाधिकम् । रोधश्चात्र रात्री रक्षार्थ क्रियमाणरोधा- तिरिक्ताहारपचारनिर्गमरोधः। बन्धनं च दृढकुशकाशादिकरज्जुव्यतिरि- - ·नागोजीमविरचित:- तेनायथावन्धनमकालबन्धनं च । योजनं च हलशकटादावतियाहा. दिना । भवदेवस्तु वैश्यादिस्वामिकगोः क्षण्यज्ञाने रोधादिना पधे क्रमेण चान्द्रायणपादपादद्वयपादत्रयपूर्णचान्द्रायणानि । अबाने तु प्राजापत्यस्यैव पादादिकमित्याह । शुलपाणिस्तु सर्वस्वामिकगो क्षीणत्वं ज्ञात्वा प्रवृत्तेन पुंसा रोधादिना वधे चान्द्रायणपादादिकम् क्षीणत्वाज्ञाने तु प्राजापत्यस्यैव पादादिकमित्याह । चान्द्रायणे वृषभ. सहिता गौर्दक्षिणा । ताडनार्थमुद्यतं दृष्ट्वा भीत्या कृपादौ निपत्य मृते घाजापत्यम्। अथास्थिभङ्गादिप्रायश्चित्तम् । गवामस्थिभेदे लाशूलच्छेदे कर्णशृ. गोत्पाटने कटिभङ्गे चर्मनिर्मोचने च षण्मासाभ्यन्तरे मरणे पूर्णपाय- श्चित्तम् । षण्मासोत्तरं मरणे तदर्धम् । जीवने च मासार्धम् । गोमूत्रस- हित यावकपानं सर्ववर्णानाम् । एतच्चैकप्राजापत्यसमम् । इलशकटयो. विप्रेण वृषभवाहने प्राजापत्यद्वयम् । योषितो द्विगुणं सर्वेषाम् । समु. सृष्टगोवृषभयोर्येन केनापि दोहने वाहने च चान्द्रायणद्वयम् । कपि. लादोहने विप्रस्याप्येतदेव । उत्सृष्टषभगोवधे द्विजस्य कपिलावधोक्तं प्रायश्चित्तम् । शूद्रस्य तु विशेषः-वृषभादेरुत्सृष्टत्वे स्वत्वाभावेऽपि भूत. पूर्वस्वत्वमाश्रित्य यत्स्वामिकवृषभादिवधकर्तुः प्रायश्चित्तमुक्त तत्स्वा. मिक तद्विगुणं बोध्यम् । अण्डनाशे लिङ्गच्छेदने च मृततुल्याय. श्चित्तम् । तदनन्तरं मरणे च द्विगुणम् । अथ पालननिमित्तवधे--तत्राविभक्तानां भ्रातॄणां मध्ये सर्वानु- मत्यैकेन प्रायश्चित्ताचरणे सर्वेषां पापक्षयाम पृथक्मायश्चित्ताचर- णम् । तत्र शूद्रस्वामिनो रक्षणाभावनिमित्तकवधे यत्किंचिदक्षिणादिकं केवलं प्राजापत्यम् । द्विजस्वामिनस्तु सशिखं मुण्डितस्य त्रिसंध्यावगा- हनशीलस्य पूर्वोक्तचर्मातस्य गोत्रजवासिनो दिवारानं तन्मध्ये स्थि. तस्य प्राजापत्यम् । अन्येन ब्राह्मणभोजनमनडुत्साहिता गोश्च दक्षिणा। इतिकर्तव्यतासहितप्राजापत्याशक्तो धेनुद्वयं दक्षिणा मागुक्तैव । शूल. पाण्यादयस्तु सर्वेषां केवलं प्राजापत्यम् । तदशक्तावकधेनुर्दक्षिणा तु मागुक्तेत्याहुः । उत्सृष्टषभादिषु स्वत्वाभावादपालनान्मतेष्वप्युत्म- पुर्न दोषः । अपालनमृत्युश्च शीतानिलोबन्धनशून्यागारापेक्षाजला.

·पायाश्वसेन्दुशेखरः। दिमज्जनकूपादिपतनसर्पविशुद्धननवभ्रपातव्याघ्रादिभक्षणकृतः । एतष पालनासमर्पणे । तत्समर्पणे तु पालकस्यैव दोषः । परंतु यावत्कालं पालकाधीनता तावदेव । अशक्तपालकसमर्पणे तु स्वामिन एव दोषः। एवमिक्षुतैलयन्त्रार्थ नियुज्य संनिधाचीक्षणे देवादगृहदाहगृहमङ्गाभ्यो गोमरणे घण्टाभरणादिदोषेण गवां विपत्तो चार्धमाजापत्यम् । यदि गोः शक्तिमनपेक्ष्य दत्तभारादिदोषेण मरणं तदा प्राजापत्यम् । शक्त पालकस्य संनिधिसत्त्वे कान्तारदुर्गगृहदाहावटेषु लतापाशाघातस्य गोर्यदि मरणं तदा प्राजापत्यपाद एवेत्याहुः । तथा त्रिहायनपर्यन्तवत्सस्यारक्षणेऽपि पाद एव । गोमांसभक्षकाय गोविक्रये चान्द्रायणम् । यदि तस्मै पाल- केन धेनवो विक्रियन्ते तदा तत्तत्स्वामिकगोवधप्रायश्चितं प्राजापः त्यादिकम् । पालकबहुत्वे तु पालकानामविभक्तानां सर्वेषामेकम् । विभक्तानां तु पादं पादम् । बहूनां गवामपालननिमित्तवधे पालकस्य द्विगुणम् । तत्रापि बहुकर्तृत्वे प्रत्येकं द्विगुणम् । पालकस्य द्रव्यभावे स्वामिना द्रव्यं दत्वा कारणीयम् । म्लेच्छपालकत्वे तु स्वामिना कर्तव्यम् । अथौषधाधुपचारे- दाहच्छेदशिराभेदप्रयोगैरुपकुर्वताम् । द्विजानां गोहितार्य च प्रायश्चित्तं मृतौ नहि ॥ इदं चाज्ञानिन आदरेण ययावदुपचार एव । शास्त्रस्यानादरेणाय- थावदुपचारे च प्राजापत्यव्रतमन्ने धेनुर्दक्षिणा । भिषगपि विरुद्धौषध. दानेनाकामतोऽप्येकगोवधे द्विगुणं गोवधायश्चित्तं चरेदिति मिताक्ष. रादौ । अतिदाहेऽप्येतदेवेति केचित् । एवं यन्त्रेण गोचिकित्सार्ये गूढ- गर्भमोचन औषधस्नेहाहारदानश्च गवादितो न प्रायश्चित्तम् । इदमपि स्वेच्छया गृह्यमाण एव । हठादधिकं दीयमानमाहारस्नेहादिकं मृतिहे- तुश्चेत्पादकृच्छ्रः । एवं नगरपामदाहेष्वबदानों मृतौ पालकस्य स्वामिनश्च न दोषः । बन्धने तु पादकृच्छुः । एवं व्याधियुक्तानां दण्डा- भिघातादिनामूर्छयाऽभिपतनेऽनन्तरं गमनग्रासतोयपानस्तदानींतनता- इनस्य मरणहेतुत्वामावनिश्चये पूर्वव्यापिनष्टानां न पायचित्तम् । यदि पूर्वव्यापियुताऽपि प्रहारजनिसपीडयेव प्रासादिकं न कत्वेष नियवे - ·३८ नागोजीभट्टविरचित:- तदाऽध पादं वा प्रायश्चित्तं भवत्येष । शालादो गा मशकादिनिव. स्यर्थ धूमायाग्नि प्रज्वाल्य पालकादेस्तत्र स्थितौ दैवात्तदमिना बन्धन रहितस्य गवादेर्मरणे दोषाभावः । तत्रानवस्थितो बन्धने वा पाद- कृच्छूः । त्रिशूलादिस्थिरतरचिलकरणेन गोण्यादिवाहनादिभिश्चर्मान- मोचने दोषाभाषः । मत्ता गौर्यदि निवारयन्तं पालकमतिक्रम्य गर्त- कूपादौ पतनादिना म्रियते तदाऽपि न दोषः । शङ्कारहिते बनादौ सात संनिधौ पालकेऽकस्मादागतव्याघ्रादिना मरणेऽपि न दोषः । पालकस्य तपासत्त्वे तु दोष एव । एवं राजसैन्यादिभिः शरादिभि. ग्रामघातराष्ट्रघातवेश्मभङ्गातिवृष्टिव्याध्युपद्रववृक्षादिपतनादिभिरुपद्रुता- नामवदानां पालकसत्त्वे मरणे दोषो न । पालकासत्त्वे बन्धने च दोषादुक्तपादा प्रायश्चित्तम् । गोहरणे तु- अश्वगोभूमिकन्याश्च हृत्वा चान्द्रायणं चरेत् । क्षुद्रान्पशून्समाहृत्य प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ इति जाबाल्युक्तं प्रायश्चित्तम् । गोवधोक्तं सर्व वृषवधेऽपि । स्त्रीत्व. स्थाविवक्षितत्वात् । दानं तु स्त्रीगवीणामेव । विधेयगतत्वेन स्त्रीत्वस्य विवक्षितत्वादिति मयूखे। अत्र वपने विशेष:- पुंसां गोवधोक्तप्रायश्चित्तपादे कण्ठादधास्थि. ताङ्ग लोन्नां वपनम् । अर्थप्रायश्चित्ते श्मश्रृणामङ्गरोम्णां च शिर:केश- वर्जम् । त्रिपादेऽङ्गरोमश्मश्रुशिरः केशानां शिखावर्जम् । पूर्णप्रायश्चित्ते सशिखं वपनम् । स्त्रीणां तु सधवानां वपनं न कापि प्रायश्चित्ते । किंतु सर्वान्केशान्समुद्धृत्य व्यङ्गुलच्छेदनमात्र कार्यमिति स्मृत्यर्य- सारे । इति गोवधप्रायश्चित्तनिर्णयः। अथ व्रात्यप्रायश्चित्तनिर्णय:-व्रात्यश्च पश्चदर्शकविंशतित्रयोविंशतिवर्ष रूपेषोडशद्वाविंशतिचतुर्विंशतिवर्षरूपे वा ब्राह्मणक्षधिय वैश्योपनयनकाल उपनयनाभावाद । तत्र यस्योपनयनेऽनाधभावेन तत्कालातिक्रमस्तस्य साधारणोक्तचान्द्रायणादिचतुष्टयान्यतमं शक्त्यनुसारेण कृत्वोपनयनं कार्यम् । अनापदि यस्य तदतिक्रमस्तस्य मानवं त्रैमासिकम् । तदसम- यस्य सशिखवपनपूर्वकमेकविंशतिरात्रं प्रमृतिमात्र यावकपानं पञ्चविण- भोजनं च । यस्य षोडशादिवर्षादर्भमप्यनापदि बुद्धथा तदतिक्रमस्तेन ·पायचित्तेन्दुशेखरः। ३९ मासदयं यावकपानं मासं पयो मासार्धमामिक्षाऽष्टरात्रं घृतं षड्राम. याचितं त्रिरात्रमभक्षताऽहोरात्रमुपवास इत्युद्दालकवतं कार्यम् । यस्य पितृपितामहावनुपनीतौ तस्य संवत्सरं भैक्षाशनगुरुशुश्रूषादिरूपं ब्रह्मचर्यव्रतम् । तत उपनयनम् । ततो यावतां पुरुषाणामनुपनयनं तावत्संख्याकवर्षपर्यन्तं प्रायश्चित्तार्य यदन्ति यच्च दूरक इत्यादिसप्त- पावमानीभिर्यन देवाः पवित्रणेति यज्ञपवित्राख्येन कया नश्चित्र आ भुव इति सामपवित्राख्येन हंसः शुचिषदित्यनेनेत्येतैर्मन्त्रैः स्नानं ततोऽध्याप्यता । यस्य तु प्रपितामहादीनामुपनयनं नानुस्मयते तस्य द्वादशवार्षिकं पूर्वोक्तं ब्रह्मचर्यम् । तत उपनयनम् । ततः पुरुषसंख्या. कान्दपर्यंतमुक्तमन्त्रैः स्नानम् । तदनन्तरमप्यस्य गार्हस्थ्यमात्रोपदेशो नाध्यापनं नापि व्यवहारः। तज्जन्ये तु स्वकालातिक्रममायश्चित्तमात्रं कुत्वा यथाकालमष्टमादिवर्षे संस्कारः । अस्याध्ययनादिकं भवति । इति व्रात्यप्रायश्चित्तम् । अथ स्तेयप्रायश्चित्तम्-स्तेयं चौर्यम् । तच्च विप्रस्वामिकस्वर्णतत्स- मव्यतिरिक्तमेवोपपातकम् । स्वर्णादिचौर्यस्य महापापत्वात् । तत्र विप्रस्य विप्रस्वामिकं दशकुम्भपरिमितं धान्यं वा तत्परिमितं दण्ड- लाधनं वा तत्तुल्यमूल्यं वा ताम्ररजतादिकं वाऽमत्याऽपहर्तुत्रैमासिक गोवधव्रतम् । तच्च गोचर्मगोसेवादितद्विशेषरहित कार्यम् । मत्याऽभ्यासे वा कृच्छाब्दम् । क्षत्रियादेहतुः पादपादहासः । क्षत्रियस्वस्य तावतः कामतोऽपारे पाण्मासिकम् । वैश्यस्वे त्रैमासिकम् । शूद्रस्वे चान्द्रम् । कुम्भपरिमाणं तु- अष्टमुष्टि भवेत्किचित्किचिदष्टौ च पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ।। आढकानि च चत्वारि द्रोण इत्यभिधीयते । दशद्रोणा भवेत्वारी कुम्भोऽपि द्रोणाविंशतिः ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे तु कुम्भः पञ्चसहस्रपलपरिमाण इति । सार्धशतयपण. मूल्यक्षत्रियस्वामिकगृहक्षेत्रभूमिधापीकूपतडागादिपानीयरसानां सत्स्वा. मिकस्य निक्षेपस्य वावन्मूल्यरजतवस्त्ररत्नादेव नारीनराश्चानां चाप. हारे चान्द्रम् । वैश्यशूद्रस्वे तादृशे पूर्वोक्तक्रमेण चान्द्रायतत्पादौ। विभ.

·नागोजीभट्टविरचित:- स्खे ताशे स्वर्णस्तेयसमम् । तेन षडब्दम् । स्वर्णस्तेयसमवदिति स्मृत्यर्थसारे । अत्र षडब्दं न्यून कल्प्यम् । पुसीसलोहादिद्रव्याणा- मल्पपयोजनानां सार्धशतद्वयपणपञ्चदशमितानां हर्तुः सांतपनम् । एकवारभोजनपर्याप्तानां भक्ष्यभोज्यपानादीनामपहारे तत्सममूल्यकानां यानशय्यासनोपानरम्पफलमूलकर्णमृद्भाण्डमधुमांसौषधसुगन्धद्रव्या णामपहारे पञ्चगव्येनाहोरात्रम्। दिवारभोजनपर्याप्ततदपहारे त्रिरात्रं तत् । त्रिरात्रभोजनपर्याप्ताहारमूल्येऽप्येतदेव । तृणकाष्ठद्रुमशुष्कानगुडतलचर्म- णां त्रिभोजनमूल्यानां हरणेऽप्येतदिति स्मृत्यर्थसारे। द्वादशाहारपर्या- तबामणस्वामिकमणिमुक्तामवालताम्ररजत शङ्खशुक्तिलोहकांस्योपलाप. हारे द्वादशाई कणानता। त्रिभोजनपर्याप्ताहारमूल्यकासकीटजजी. द्विशफैकशफपशुरज्जुपक्षिणामपहार एक उपवासः। व्यहं पय:- पानं वा । गजाश्वभूमिकन्याहरणे पडुपवासाः। अभ्यासे चान्द्रा. यणम् । षण्मासं गोमूत्रयावकाहारो वा । एवं पुस्तकादिचौयवपि हि. यमाणाल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रायश्चित्तादि कल्प्यम्। देवव्यापहारेऽब्दम् । यस्य वर्णस्य वृत्ति यो हरेत्स तद्वर्णवधमायश्चित्तं पादोनं कुर्यात् । अत्र सर्वत्र सकृदभ्यासद्रव्याल्पत्वमहत्त्वदेशकालस्वाम्यपहर्तृगुणवैगुण्याय. पेक्ष्य प्रायश्चित्तगुरुलघुता ज्ञेया । इदं च प्रायश्चित्तमपहनद्रव्य स्वामिने तद्व्यं दत्त्वैव कार्य सति स्वामिनि । वैदिकामिभ्यः काष्ठं गवे तृणं हर्तुः पान्यद्विजस्येक्षुद्रयं मूलकद्वयं चणकत्रीहिगोधूमयवमुद्माषाणां मुष्टिं क्षेत्राद्धरतः स्वाम्यनिषिद्धस्य स्तेयदोषो नेति मयूखे । इति स्तेयप्राय- श्चित्तानि ॥ अथ ऋणानपाकरणप्रायश्चित्तम्-यजाध्ययनमजारूपाणां देवर्षिपि. तृऋणानामनपाकरणमात्मपितृपितामहादिमिरुत्तमर्णाद्गृहीतानां धना. नामदानं च तत् । तत्र यज्ञब्रह्मचर्याधकरणरूपदेवऋष्यादिऋण उपपा- तकसामान्योक्तचान्द्रादिष्वेक शक्त्या कार्यम् । सर्वथा तदसंभवे वर्षा- से वैश्वानरेष्टिः कार्या। सा च सत्याधानादिना तदधिकारे तदकरणे प्रतिवर्ष कार्या । उत्तमर्णऋणादाने तु काळविलम्बादिप्रयुक्तमेचान्द्रा- धन्यतमं प्रायश्चित्तमुत्तमाय तदनं दत्त्वा कार्य सति धने । इत्यृणान. पाकरणपायश्चिचम् ॥

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ४१ अथानाहिताग्निताप्रायश्चित्तम्-सा च सत्यधिकारेऽग्न्याधानाभावः । तत्र वर्षापूतौ प्रतिमासं त्रिरात्रम् । ततः प्रत्यब्दं चान्द्रादिष्वेकं शक्त्या कार्यम् । अनापदि तु त्रैमासिकम् । पितयनमावाधातुरयष्टरि यष्टुश्च सुतस्य व्रात्यपशुः कार्यः । औपासनाग्न्यसंधान आवर्ष प्रतिमासमुं. वासः । अब्दे चान्द्रादिष्वेकम् । यद्वा प्रथमवर्षे कृच्छ्रः। द्वितीयेऽति. कृच्छ्रः । तृतीये कृच्छ्रतिकृच्छ्र । ततश्चान्द्रम् । मयूख इदं ज्येष्ठस्यैव । तच दायकालदायाद्यकालगृहपतिमरणरूपकालत्रयातिक्रमे । कनिष्ठस्य तु सति ज्येष्ठ औपासनाग्निरहितेऽनधिकारादेव न प्रायश्चित्तम् । एवं पितरि तादृशे सुतस्यापि । इत्यनाहिताग्निताप्रायश्चित्तम् ॥ अथापण्यविक्रये प्रायश्चित्तम् -अपण्यस्य लवणादेर्विक्रयो हि सः। तत्र सुराविक्रये सौम्यकृच्छ्रचतुष्टयम्। गुडतिलपुष्पफलमूल पकानविक्रये सौम्यकृच्छ्रः । मत्या प्राजापत्यम् । लाक्षालवणमधुमांसतैलक्षीरदधितक्र- घृतगन्धचर्मरक्तवस्त्रतिलायन्यतमविक्रये चान्द्रम् । मत्याऽभ्यासे तत्रयम् । अमत्या सकृदुपवासः । पयःपायसापेक्षुरसगुडखण्डादीनां स्नेहपका. नां च विक्रये पराकः । पूगमञ्जिष्ठाखर्जून्द्राक्षाणां प्राजापत्यम् । पन. सस्य त्रिदिनम् । कदलीनीरनारीकेलजम्बीरबीजपूरकनारङ्गाणां पाद- कृच्छ्रः । कर्पूरादेरर्धकृच्छ्रः । कस्तूरिकादीनां कृच्छ्रः । ऊर्णाकेशकेस- रिणां भूधेन्वन डहाश्मशस्त्राणा च विक्रये चान्द्रम् । अभक्ष्यमांपतदस्थि. शृङ्गनखशुक्तिहिडगुग्गुलुसर्वरस हरितालमनःशिलाञ्जनलवणक्षारमणि. मुक्तापवालवैणववेणुमृन्मयानां तप्तकृच्छ्रः । अमत्या सकृदुपवासः । विषशस्त्रगोनीलीको शेयविक्रये प्राजापत्यम् । कृष्णपीतादिवस्त्र कृष्णाजि. नकृष्णवस्तुविक्रय व्यहम् । गज़विक्रये चान्द्रम् । खराश्वाश्वतरकरभा- णां विक्रये पराकः । नारीविक्रये चान्द्रम् । पुरुषविक्रये तवयम् । कन्यापुत्रविक्रये तद्वयं द्विगुणम् । एकाहाद्वेदविक्रये चान्द्रम् । अङ्गानां विक्रये पराकः । स्मृतीनां कृच्छम् । इतिहासपुराणानां सांतपनम् । रहस्यपञ्चरात्राणां कृच्छः । इतरविद्यामात्रस्य पादकृच्छ्रम् । सोपवि- क्रय उक्तप्राण्यतिरिक्तमाणिविक्रये च तप्तकृच्छ्रः पुनरुपनयमं च । तुषकपाल भस्मरोमपिण्याकानां प्राजापत्यम् । मधूच्छिष्टत्र पुसीसकृष्ण . लोहोदुम्बरखड्गपात्रगोधूमविक्रये सांतपनम् । आगमतडागोदपानपुष्क:

·४२ नागोजीभट्टविरचित:- रिणीसुकृतविक्रये त्रिषवणस्नाय्यधाशायी चतुर्थकालाहारो गायत्री- दशसहस्रं जपन्संवत्सरेण शुध्येत् । हीनमानहीनोन्मानाभ्यां विक्रयेऽन्य. मिश्रितान्यवस्तुविक्रये चैवम् । तत्र मानं प्रस्थादि । उन्मानं तुलादि । विषमतुलाधारणेऽर्धकृच्छ्र । निगडादिविक्रये प्राजापत्यम् । प्रतियो- धानसभामपादिविक्रये तप्तकृच्छ्रः । अत्र सर्वत्र दण्ड शास्त्रपर्यालोचनेन प्रायश्चित्ते न्यूनाधिक्यं योज्यम् । तिलतैलदधिक्षौद्रलवणद्राक्षामद्यमांसं. पक्कामस्त्रीपुरुषहस्त्यश्वगोवृषभगन्धरसक्षौमकृष्णाजिनसोमनीलीविक्रया- सद्यः पतति विप्रः। प्रायश्चित्तं लकामकृते । एतत्सर्वमापदि वैश्यवृत्त्या जीवतो विप्रस्यैव । अनापदि तु वैश्यभिन्नानां सर्वेषामेव । शूलपाणि स्तु-आपदि शूद्भस्यैव दोषाभावः । क्षत्रियस्यापि भवत्येव प्रायश्चित्त- मित्याह । शूद्रस्याऽऽपद्यपि मधुचर्मलाक्षासुरामांसानां विक्रये दोष एव । तिलगोधूमादीनां तु क्रीतानां विक्रय एव दोषः । कृष्पुत्पादितानां विक्रये तु नेति बोध्यम् । इदं च प्रायश्चित्तजातं तत्तद्विक्रयार्जितधनो- त्सर्गपूर्वकं कार्यमनापदि । इत्यपण्यविक्रये प्रायश्चित्तम् ।। अथ परिवेदनप्रायश्चित्तम्-अकृतविवाहोऽग्रजोऽनुजेन प्रागात्मनो विवाहं कुर्वताऽतिक्रान्तः स परिवित्तिः । स च प्राजापत्यं चरित्वा कनीयसा पूर्वपरिणीतां तेन दत्तामद्हेत् । तस्यैव हि सा भार्या नानु- जस्य । अशास्त्रीयत्वात्तद्विवाहस्य । अनुजश्च व्युत्क्रमेण विवाहजन्यदो- पवान्परिविदानः परिवेता चोच्यते । अयममत्या चेत्तदा चान्द्रादिष्वेक कृत्वोढा ज्येष्ठाय दत्त्वा पुनरन्यामुद्हेत् । यद्वा तामेव ब्रह्मचर्याहृतभै. क्षवद्गुरुं परिभवपरिहारार्थ निवेद्य तेनानुज्ञातां पुनस्तामुद्हेत् । इदमेव युक्तम् । मत्या त्रैमासिकम् । अकामतश्चेत्कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कृत्वैव कुर्यात् । इदं कन्यापित्रादिदत्तोद्वाहे देशान्तरे स्थिते ज्येष्ठे कृतविवा. होऽसाविति भ्रान्तिमतः परिवि(वे) तुः । कन्यापित्राद्यपरिज्ञाने तत्पित्रादि. भिरदत्तां बलात्कारादिना कामतो ज्ञात्वा चोद्वोदुरब्दं प्राजापत्यादि- प्रायश्चित्तपूर्वकं पूर्वोक्तम् । परिवेत्तुरब्दाविषये परिवित्तस्य ज्येष्ठस्य द्वौ कृच्छौ । परिवेदनीयायाः कृच्छ्रः। पित्रादेर्दातुः कृच्छ्रातिकृच्छौ। परि- कर्ता तयाजकस्तस्य चान्द्रायणम् । इदं निर्गुणे ज्येष्ठे । गुणवति ज्येष्ठे ·४ . प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। बुद्धिपूर्वकपरिवेदने परिवेत्रादयः परिकन्तिाः सर्वे पतिताः संवत्सर प्राजापत्यैः शुध्येयुः । दत्तकादीनां तु नायं दोषः- भिन्नोदरे च दत्ते च पितृव्यतनये तथा । दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने । इति गौतमस्मरणात् । भिन्नोदर इति सापत्नभ्रातृविषयम् । दत्ते चेति जनककुले ज्येष्ठभ्रातृसत्त्वेऽपि न दत्तकस्य विवाहादौ परिवेत्तृत्वं नापि ज्येष्ठस्य परिवित्तित्वमित्यर्थः । पितृव्यतन तनय इति देवरेणोत्पादितस्य भ्रातुः क्षेत्रजपुत्रस्य विवाहादी देवरपुत्रादेः परिवेत्तृत्वादिकं नेत्यर्थः । एवं ज्येष्ठायामनूढायां या कनिष्ठा विवाहिना साऽग्रेदिदिषुः ज्येष्ठा तु दिधिषुः । तत्राग्रेदिधिषुपतिः कृच्छं कृत्वा पुनस्तामेवोद्वहेत् । दिधिषु. पतिस्तु कृच्छ्रातिकृच्छौ कृत्वा कनीयस्याः पत्ये तां निवेध तस्मै नत्वा तेनानुज्ञातस्तां पुनरुद्वाहयेत् । एवं कन्ययोर्योज्यम् । ज्ञानकाम- कारबलात्कारादिविषये पूर्वोक्तं संवत्सरादिकं व्यवस्थया योज्यम् । अथानाहिताग्नितायां प्रायश्चित्तम्- अनाहिताग्नौ ज्येष्ठे तु कनीयानादधीत चेत् । पर्याधाता कनिष्ठः स्याज्ज्येष्ठः पर्याहिनः स्मृतः ॥ तयोः संवत्सरव्रतम् । इदं ज्ञात्वा कामतः करणे । अन्यथा प्राग्व. योज्यम् । क्लीववृषलीपतिविरक्तसंन्यस्तातिरोगिज डमूकगरदबधिरकु. जवामनप वृद्धतस्करविवाहानिच्छुशूद्रतुल्यमृतभार्याणां परिवेदने दोषो न । एवं धने कृष्यादी वैश्यायां वाऽऽसक्त्या दाराग्निहोत्रानि- च्छुपरिवेदनेऽपि । धनधर्मविद्यार्जनार्थ देशान्तरस्थे ज्येष्ठः द्वादशवर्षे प्रतीक्षा । कार्यान्तरार्थ देशान्तरस्थे दशवर्षम् । इति परिवेदनपाय. श्चित्तम् ॥ भृतकाध्ययनादिप्रायश्चित्तम्-पणपूर्वकाध्यापकादध्ययनग्र- हणं भृतकाध्ययनम् । पणपूर्वकमध्यापनं च भृतकाध्यापनम् । तत्क- ारी पयसा ब्राह्मीं सुवर्चला श्रीपक्षाभियतं पिबेताम् । अनापदि श- क्त्याद्यपेक्षया चान्द्रादिष्वेकम् । अनुप्रयोगपदानेऽप्येवम् । उत्कर्षहेतो. रधीयानस्य किं पठसि नाशितं त्वयेत्येवं पर्यनुयोगोऽनुप्रयोगदानम् । अथ ·नागोजीभट्टविरचित:- अनुप्रयोगदानाभ्यासे पातित्यमाहुः । इति भृतकाध्ययनादिपाय- श्चित्तम् ॥ अथ पारदार्यप्रायश्चित्तम्-पारदार्य च गुरुतल्पं तदातिदेशिकतत्सम- व्यतिरिक्तपरस्त्रीगमनरूपम् । पुरुषान्तराव्यभिचरितां जातिमात्रविप्रा- मृतौ विप्रो गत्वा पूर्वोक्तं वार्षिकं ब्रह्मचर्यव्रतम् । धर्मादिकर्मशीलत्वा- दिगुणशालिनी तादृशीं गन्तुर्विप्रस्य द्विवार्षिकं प्रायश्चित्तम् । श्रोत्रिय पत्न्यां तादृश्यां त्रिवार्षिकं तत् । ताभिर्यदि द्रव्यं दत्तं भवेत्ताई तत्सं. त्यज्य प्रायश्चित्तम् । द्वित्रिचतुर्वारगमने क्रमेण द्वित्रिचतुर्गुणम् । अग्रे च पातित्यम् । एवं द्वितीयतृतीयादिगमनेअपि । शूलपाणिमिताक्षरादय. स्त्वेकस्यामेव द्वित्रिवारगमने पूर्वोक्तमेव पादहान्यति प्रोचुः । क्षत्रिया दीनां स्वस्ववर्णामु गमने पादहानिः। विपस्य क्षत्रियादिस्त्रीषु द्विवा- र्षिकत्रिवार्षिकषण्मासिकानि गुणवतीषु । शूद्रस्य परकीयायां गुण. वत्यां शृयां गन्तुः पाण्मासिकम् । अकामतः सर्वत्रैतदर्धम् । स्वभर्तृ. व्यतिरिक्तसवणकपुरुषगामिन्यां गन्तुः पूर्वोक्तमेव पादहान्या कायम् । पुरुषद्वयगामिन्यां द्विपाद हानिः । पुरुषत्रयगामिन्यां त्रिपादहानिः । पुरुषचतुष्टयगामिन्यां स्वैरिणीसंज्ञिकायां विप्रायां गन्तुस्यहोपवासपू. व घृतपात्रदानम् । तादृश्यां क्षत्रियायामुपवासत्रयपूर्वकमाढकयवदा. नम् । वैश्यायां गन्ता चतुर्यकालाहारो विप्रान्भोजयेत् । शूद्रायां गन्तुः सचैलस्नानपूर्वक मुदकुम्भदानम् । पञ्चमादिगामिन्यां बन्धकीसंज्ञायाम. टमुष्टियवदानम् । तादृश्यां शूद्रायां विपस्योदकुम्भदानम् । क्षघियायां धेनुदानम् । वैश्यायां वस्त्रदानम् । अभ्यासे प्रायश्चित्तावृत्तिः। गौडा. स्तु विप्रादेः क्षत्रियादिगमनस्यैवार्धार्धादिहानिमाहुः । अनृतौ जातिमा- अविना विप्रो गत्वा मानवं त्रैमासिकं कुर्यात् । ईदृशक्षत्रियादिस्त्रीषु क्रमेण द्वैमासिकचान्द्रायणमासिकानि । क्षधियादीनां स्वस्ववर्णास्व. नृतौ गमने द्वैमासिकान्येव । आसु गर्भोत्पत्तौ तु तत्तद्विषये सर्वत्रोक्त- मेव द्विगुणं कार्यम् । शूद्रायां गर्भोत्पत्तौ तु श्रीणि वर्षाणि चतुर्थकाले नक्तं भुञ्जीत । विप्रस्यानिच्छन्तीषु विप्रादिस्त्रीषु गन्तुरनुक्रमेण गोन त्रैमासिकद्वैमासिकचान्द्रमासिकानि । गोभिनासु तिर्यग्योनिषु महिषी- गर्दभादिषु गमने सचैलस्नानं गोभ्यस्तृणभारदानं च । एक उपवासो वा । कामतोऽभ्यासे कृच्छ्रपादम् । अत्यन्ताभ्यासे प्राजापत्यम् । शुनी- ·मायश्चित्तेन्दुशेखरः। ४५ गमनाभ्यासेऽतिकृच्छः । गवि सकृद्गमन उपवासत्रयपूर्वकं गोदानम् । कामतस्तु त्रैमासिकं गोघ्नव्रतम् । कामतोऽभ्यासे प्राजापत्यं त्रैमासिक च । कामतोऽत्यन्ताभ्यासे संवत्सरव्रतम् । आजन्मात्यन्ताभ्यासे गुरु. सल्पसमम् रजकचर्मकारबुरुडकैवर्तमेदभिल्लाः समान्तेवसायिनस्तेषां स्त्रीषु व्याधशैलूषनटवेणुजीविकापालकम्लेच्छादिस्त्रीषु च विषस्य च कामतः सकृद्गमने चान्द्रद्वयम् । अमत्या पराकश्चान्द्रं वा । रेत सेका- त्पानिवृतौ कायम् । एतदभ्यासे तु कायावृत्तिः । आस्वेव कामतोs. भ्यासे कृच्छ्र,ब्दम् । अज्ञानात्तथाऽभ्यासे चान्द्रद्वयम् । गर्भोत्पत्ती त्रैवा. र्षिकम् । अज्ञानत आसु चतुर्विंशतिवारगमनात्पातित्यम् । ज्ञानतस्त. दर्धादिति गौडाः । संवत्सरादर्वाग्ज्ञानतो द्वादशधा गमनादज्ञानतश्चतु. पिंशतिवारं गमनाभ्यासे च द्वौ मासौ भैक्षभुक्द्वी मासौ गोमूत्रयावक- भुक्द्वौ मासौ पञ्चगव्याशी । एवं षण्मासाच्छुध्यति । अन्त्यजवच्छौ- ण्डिकादिस्त्रीषु योज्यम् । अमत्या सकृद्वक्ष्यमाण चाण्डालादिस्त्रीषु गमने षडब्दम् । गर्भोत्पत्तौ द्वादशवार्षिकम् । ज्ञानतोऽभ्यासे वाऽग्नि- प्रवेशादिना मरणमेव । क्षत्रियादीनां पादहानिः । ज्ञाने तु सर्वेषां मरणमेव । अनुपनेतृभ्रातृजायायां मत्या सकृद्गमने चान्द्रम् । मत्या क्रियासिद्धेः प्रानिवृत्तौ चान्द्रम् । मत्या क्रियासिद्धिपर्यन्तं सकृद्- मनेऽमत्याऽभ्यासे च संवत्सरं विस्कुले भैक्षम् । मत्याऽभ्यासे तु गुरुतल्पसमम् । एतदेवानुपनेतृपितृव्यमातुलजाययोर्विधवासु परस्त्रीषु गमने कृच्छ्राधिकं तत्तत्पूर्वोक्तप्रायश्चित्तम् । आसु रजस्वलासु गमने प्रकीर्णकप्रकरणोक्त रजस्वलाप्रायश्चित्तैः सह तेषां समुच्चयः । तत्राप्य. धिकेन न्यूनस्य प्रसङ्गात्सिद्धिः । साम्ये तु तन्त्रम् । यत्तु रजस्वला- गमनमनुपातकमिति तत्तादृश्यां श्रोत्रियपन्यां कामतोऽभ्यासे बोध्यम् । अथ स्त्रीणां प्रायश्चित्तम्- यत्पुंसः पारदार्येषु तच्चैनां चारयेद्वतम् ।। इति । स्त्रीणामर्धमिति तु स्त्रीपुंससाधारणव्रतोपदेशविषयम् । इदं च स्त्रीणां समानेषूत्तमेषु वा वर्णेष्विच्छ। पूर्वकव्यभिचार एव । अनिच्छन्त्यास्तु मलिनाया अधाशयानायाः पिण्डमात्रोपजीविन्या गृहे भर्ना गुप्तमवरू- दायाः कृच्छू पराको वा शक्त्यपेक्षया । अभ्यासे चान्द्रम् । अका. - ·४६ । नागोजीभट्टविरचित मतो ब्राह्मण्या वैश्य क्षत्रियगमने मासं तदर्धं च क्रमेण गोमूत्रयावक पानम् । ज्ञानतस्तु सकृच्छ्रे चान्द्रद्वयम् । सकृच्छ्रचान्द्रमेकं चान्द्रं च क्रमेण । अनिच्छन्त्याः स्वपतिभ्रान्तिमत्या वा शूद्रगमने रेत: सेकामानिवृत्तौ सकृच्छं चान्द्रम् । रेतःसेके सकृच्छं चान्द्रत्रयम् । बुद्धिपूर्वकं गर्भपर्यन्तं क्षत्रियवैश्यगममाभ्यासेऽनिच्छया क्षत्रियवैश्यगर्भ प्रसवे च कृतचिह्नाया निर्वासनम्। शूद्रविषये तु कामतः संगमे गर्भानुत्प- तावप्यनिच्छयोत्पन्नगर्भस्रावेऽपि च तथा निर्वासनम् । तादृशक्षत्रियाया वैश्यगमने सकृच्छ्रे चन्द्रायणम् । शूद्रसंगमे सकृच्छ् चान्द्रद्वयम्। वैश्याया- स्तादृश्याः शूद्रसंगमे सकृच्छ्रे चान्द्रम् । शूद्रायाः शूद्रगपने प्राजापत्यम् । अज्ञानतः क्षत्रियाया विपक्षत्र वैश्यगमनेषु कोणार्धकायंकायातिक. च्छााण । वैश्याया विप्रक्षत्रियवैश्येषु गमने वृ.पळूपादकृच्छ्रार्धकायानि । शूद्राया विप्रक्षत्रियवैश्येष्वहोगत्रत्रिरात्राच्छू णि । विपाया गर्भो- त्पत्तौ तत्प्रसवे च विषगर्भ पराकः । क्षत्रगर्भे चान्द्रम् । वैश्यगर्भ सपराकं चान्द्रम् । इदमकामतः काम तश्चेद्विगुणम् । सर्वत्र प्रागुक्तेन समुच्चय इत्यूह्यः। यदा शूद्रगर्भ प्रसूते तदा त्यागः पतितत्वात् । केचिद्विप्रायाः शूद्रगर्भस्रावे पाते च चान्द्रत्रयम् । कामतो द्विगुणमित्याहुः । एवं. क्षत्रियवैश्यस्त्रियो विप्रादिगर्भे पादपादन्यूनम् । यदा त्वाहितगर्भा एव व्यभिचरन्ति तदा गर्भबाधशङ्कया दशमासोत्तरं प्रसवे सति प्रायश्चित्तमाचरेयुः । गर्भस्य तु न दोषः । तच्च मासं यावकपानम् । यदा त्वौद्धत्यात्स्त्रियः प्राय. श्चित्तं नेच्छन्ति तदा तासां नासाकर्णादिकर्तनम् । यदा विप्रस्त्री मागुक्त- रजकादीनकामतो गच्छति तदा चान्द्रत्रयम् । चाण्डालाधन्तेवसायि- गमने तु चान्द्रचतुष्टयम् । मत्या द्विगुणम् । रेत:सेकात्पानिवृत्तौ चान्द्र- मेव । गर्भोत्पत्त्यनन्तरमन्त्यजगमनै तु प्रसवोत्तरमेव प्रायश्चित्तम् । तद- नुष्ठानं यावत्पृथगवतिष्ठेन्न तु गृहे प्रचरेत् । तच्च सार्धकृच्छ्राब्दं हिरण्यं वासो धेनुर्वा दक्षिणा । इदमकामतः । मत्याऽन्त्यजसंगमे तु मरणाच्छुद्धिः । रजकादितो गर्भोत्पत्तौ च त्याग एव । प्रायश्चित्ताक. रणे तु लिङ्गेनाङ्कनीया। वध्येत्यन्ये । अनिच्छन्त्या बलादानुलोम्येन व्यभिचारे कृच्छ्रम् । द्विभोगे पराकः। त्रिौन्दवम् । रेत:सेकात्मानिवृत्ता- वुपवासत्रयम् । एवं बन्दिग्राहं गृहीत्वा बलाद्भुक्तायाः सांत- पनम् । तथाऽन्त्यजाग्रुपभोगाभ्यासे त्याग एव । मनसा भर्तुरभि- ·मनाया . प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ४७ चारे त्रिरात्रं क्षीरोदभोजनमधःशयनं चतुर्थेऽहन्यप्सु द्वात्रिंशदधिकचतुःशतावृत्तगायत्रीमन्त्रेणाभिषेकः वाचाऽभिचारे मासं क्षीरोदनम् । अन्यत्माग्वत् । रजोदर्शने तु तेनैव वाचिक मानसिकव्यभिचारशुद्धिः । प्रायश्चित्तं तु रजोदर्शनात्माग्व्यवहार्य- त्वसिद्धये । पतिध्या गुरुशिष्यादिगर्भायाः कृतचिह्नाया गृहा- निर्वासनमेव । इदमपि प्रसव एव न तु स्राबादौ । अन्यगर्भायास्तु याव- प्रायश्चित्तं गृहे निरोध एव । शूद्रस्य विप्रस्त्रीगमनवीरणकुशवेष्टितस्या- नौ दहनम् । विप्रस्त्रियास्तु वपनं कारयित्वा सर्पिषाऽभ्यज्य नमां खर- मारोप्य राजमार्ग भ्रामयेत् । ततः पूता भवेत् । वैश्यस्य लोहितदभैं. बेष्टितस्यानो प्रक्षेपणम् । विप्रायाः प्राग्वत् । क्षत्रियस्य शरपत्रवेष्टि- तस्य तत् । विप्रायाः पूर्ववत् । एवं वेश्यस्य राजकन्यायां शूद्रस्य राजन्यवैश्यस्त्रीगमनेऽपि ज्ञानत इच्छापूर्वकसंगम इदम् । अकामतः स्वभार्याभ्रान्त्या शूद्रस्य विमस्त्रीगमने द्वादशवार्षिकम् । वैश्यस्य नवा. ब्दम् । क्षत्रियस्य पडव्दम् । एवं शूद्रस्य क्षत्रिययैश्यस्त्रीगमने षड्ना. पिकम् । वैश्यस्य क्षत्रस्त्रीगमनेऽपि पडब्दम् । एतदपि गर्भानुत्पत्तौ । गर्भो- त्पत्ती द्विगुणम् । शूद्रस्याकामतोऽत्यन्तव्यभिचारिविषत्रीगमने मासं गोमूत्रयावकाहारकना । वैश्यक्षत्रिययोः कृच्छ्रे सांतपनम् । इति पार- दार्योपपातकप्रायश्चित्तानि । अय परिवित्तिवाधुष्यलवणक्रियाप्रायश्चिनानि- कनीयसि कृतवि. चाहे ज्येष्ठस्य विवाहराहित्यं पारिविश्यम् । तद्वान्पििवत्तिः। तत्प्रायश्चित्तं परिवेदनाकरण एवो तम् । मधुष्य निषिद्धवृदयुपजीवनम् । तत्र चान्द्रादिष्वक यासिकं वा जातिशक्ति गुणाद्यपेक्षया योज्यम् । लव- क्रिया लवणोत्पादनम् । तत्राप्येवं बोध्यम् । इति परिवित्तिवार्धष्यलव. पक्रियापायश्चित्तानि ॥ अथ स्त्रीशूद्धवैश्यक्षत्रवधपायश्चित्तानि-तत्रानात्रेच्या अगर्भिण्या: स्त्रिया वधः स्त्रीवधः । कामतो गुणवत्तरब्राह्मणीवधे विप्रस्य षड्वा- पिकं ब्रह्महत्यावतम् । क्षत्रिय वैश्यशूद्रजातिस्त्रीवथे तदर्धतदर्धतदर्धानि । अमत्या चेत्सर्वत्र तत्तदर्थम् । सापत्नमातृभगिनीस्नुषाभार्यायतिमत्या. समगुणवत्तरावषेऽप्येतदेव । निर्गुणतरसापन्नभगिनीपितृथ्वसमातृष्वसू ·४८ नागोजीभट्टविराचत:- मातुलानीपितृयजायाभ्रातृव्यजायाश्वश्रूणां वध एतदेव पादोनम् । निर्गुणतरायाः सपिण्डसगोत्रस्त्रिया वधेऽर्धम् । असोमपानिहोत्रिश्रोत्रियः पत्नीत्वादिगुणविशेषे द्विगुणम् । गुणानामाधिक्ये प्रायश्चित्ताधिक्यम् । सकृत्सवर्णव्यभिचारिणीनां ब्राह्मण्यादीनां वधे कृषभैकादशगोदानद. क्षिणासहितं संवत्सरव्रतं गोदानसहित पाण्मासिकव्रतं धेनुसहितसांत- पनं धेनुयदानं चेति क्रमेण । इदं कामतः । अकामतश्चेत्तदर्धम् । अथ सकृत्सवर्णव्यभिचरितास्वपसूतास्वर्धम् । प्रातिलोम्येन व्यभिचरितबा- मण्यादिवधे तु गोवधोक्तं यथाई योज्यम् । प्रातिलोम्येनात्यन्तव्य भिचरितानां तत्प्रसूतानां ब्राह्मण्यादीनां वधे क्रमेण चर्मकार्मुकच्छा. गमेषदानानि । चर्मात्र चर्ममयं जलभाण्डम् । अज्ञानत इदम् । ज्ञानतस्तु द्विगुणम् । स्मृत्यर्थसारे तु ज्ञानतो वधे षट्चतुव्र्येकपासाः । प्रसूता- दीनां वधे चैवमित्युक्तम् । अप्रसूतासु किंचिदधिकम् । अनुलोमैनात्य. न्तव्यभिचरितासु ततोऽपि विचिदधिकम् । गणिकाकर्मणा जीव. न्तीनां विप्रादिकान्तानां वधे किंचिज्जलदानम् । जलस्पर्शमात्रमि- त्यन्ये । अपत्यादिहननशूदगननादिभिरतिदुष्टब्राह्मण्यादिवधे तु न किंचित्प्रायश्चित्तम् । किंतु विपरीतं पुण्यमेवेत्याहुः । जातिमात्रक्षत्रियवैश्यशूद्रवधेषु क्रमेण त्रैवार्षिकवार्षिकपाण्मासिकानि ब्रह्महत्यात्रतानि । त्रैमासिकसानवप्राप्तिकानीत्यन्ये । अमत्येदम् । मत्या तु द्विगु गम् । क्षत्रियादिकतक एतदधे पादपादहानिः । पाश्चस्तु- अमत्या जातिमात्रक्षत्रवधे नव कृच्छाणि। तादृग्वैश्यवधे चत्वारि । शुद्र- वधे द्वयम् । ज्ञानतः सर्वत्र द्विगुणमित्याहुः । नृपतिवधे द्वादशवार्षिकम् । प्रयोजकादीनां पादपादहानिः सर्वत्र । अत्र सर्वत्र शवशिरःकपालध्वजता- ऽऽवश्यकी कामतः सकृत्प्रतिलोमसूनवध चान्द्रम् । वैदेहवधे पादोनम् । पाण्डालवधे द्विपादम् । मागधवधे पादोनम् । आयोगववधे द्विपादम् । मानतोऽर्धम् । चाण्डालबधे द्विचान्टमित्यर्थः । द्विगुणमन्त्यजातिवधे । ततः स्त्रीवधे षडात्रमुपवासस्तिलदानं चेत्याहुः । चोराणामेतेपां वध एकोपवासपूर्वकं घृतप्राशनम् । अथान्यहिंसायाम्-तत्रास्थिमता कुकलासादीनामनुक्तमायश्चित्ताना सहस्रवधेऽनस्थिमतां क्षुदाणां जलू कमत्कुणयू कादंशादीनां शकटपूर्णवये ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ४" कृमिकीटपतंगपिपीलिकाभ्रमरदंशमक्षिकादीनां सहस्रवधाभ्यासे च पाण्मासिकं शूदहव्रतम् । दशधेनुदानं वा । परिमाणाधिक्ये प्रायश्चित्ता. धिक्यम् । इतोऽल्पपरिमाणवधे मलिनीकरणत्वास्त्र्यहं तप्तयावकपानम् । अपत्याऽल्पैतद्वधे घुणादिजन्तुवधे च किंचिदेयम् । अष्टमुष्टिमितं धान्य किंचित् । ततोऽप्यल्पे क्षुद्रतमेऽनस्थिजन्तोश्च प्राणायामाः । फलपुष्प धान्यान्तरसंजातप्राणिवधाभ्यासे दिनमेकं धृताहारः । क्षत्रियादीनां पादपादहानिः । स्त्रीणामर्थम् । गौडास्तु कलासादिसहस्रवधे जलूका- दिशकटवधे च तप्तकच्छ्रम् । अभ्यासे प्रागुक्तमित्याहुः । मार्जारगोधानकुलमूषकमण्डूककुक्कुटचापकाकोलूकश्वसर्यादीनां प्रत्ये. कं वथे पादच्छ्रम् । त्रिरात्रं क्षीरपानं वा । एकवर्षवत्सदानं वा। समुद्रगानदीस्नानं वा । योजनगमनं वा यथार्ह योज्यम् । मत्या द्विगु- णम् । अभ्यास आवृत्तिः । मत्याऽभ्यासे कायम् । समुदितवधाभ्यासे पाण्मासिकं शुद्रवधव्रतम् । दशधेनुदानं वा । अत्र कपालधारणादिक नास्ति । कोकिलाकपोतशुककपिजलटिटिभखञ्जरीटानां पुरुषभारवधेऽ. प्येतदेव । गजवधे पश्चनीलवृषभदानम् । हयवधे तु वरवस्त्रयुग्मम् । उष्ट्रे गुञ्जाभारः स्वर्ण वा गुञ्जामितम् । खरे वृष एकवर्ष- वत्सो वा । अजामेश्योरप्येवम् । अत्राभ्यासे त्रिरात्रमुपवा- सोऽपि । अत्यन्ताभ्यासे सप्तरात्रोपवासश्च । हंससारसपारावतमयू- रचक्रवाकबकबलाकाविषजकङ्कश्चाविकारण्डवश्येनभासराजपक्षादिषु गौर्दया । गृध्रकाकोलूककपोतकुक्कुटबृहत्पक्षादिषु त्रिवर्षों वत्सः । शुकचापखञ्जरीटलावकसारिकादिषु द्विवर्षवत्सः। टिट्टिमतितिं. कारण्डवचटकादिषु क्षुद्रपक्षिप्वेकवर्षों वत्सः। क्रव्यादव्याघ्रमुगालादि. वधे वानरहंसश्येनकङ्कगृध्रादिषु जलचरबलाकादिपक्षिषु स्थलचरका. कादिषु भासे मयूरे च प्रत्येकं वधे धेनुर्देया । अक्रव्यादहरिणादिमृगेषु खञ्जरीटादिपक्षिषु च वत्सतरी देया । सादिसरीसृपेषु लोहदण्डस्ती. क्ष्णोभ यायः । यदा शुकेषु द्विवर्षों वत्सः । कोश् त्रिवर्षः । महिषादि. वधे वत्सतरी । वराहे घृतकुम्भः । तित्तिरौ तिलद्रोणः । नपुंसकमृग- पक्षादिवधे माषमितं सीसं पलालभारो वा। अब दानाशक्तौ तु स्मृत्यर्थसारे-गजाश्वौष्ट्रखरगौरंगवयकक्षमहि. ।

·५० नागोजीभट्टविराचित:- पमेषादिधमत्या प्रत्येकं वधे सार्धकृच्छुः । समस्तवधे चान्द्रम् । मत्या समस्तवधेऽपि चान्द्रम् । मत्या समस्तवधे त्वावृत्तिश्चान्द्रस्य । हरिणसार. गरुरुवराहसिंहगण्डकव्याघ्रमहामत्स्यग्राहशिशुमारादिष्वमत्या प्रत्येक कृच्छ्रः । समस्तवधे कृच्छ्रद्वयम् । मत्या प्रत्येक वधे चैवम् । समस्त- बधे चान्द्रम् । श्ववृकवानरजम्बूकविड्वराहादिष्वमत्या प्रत्येकं त्रिरा- त्रम् । समस्तवधे कृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकं वधे चैवम् । समस्तवधे द्विगुणम् । मार्जारसजिगरडुण्डु भनकुलमण्डूकमूषककर्कटशलभसे. धागोधाशल्यककूर्मशशादिष्वमत्या प्रत्येकं वधे पादकृच्छ्रः । सम. स्तवधे त्वर्धकृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकं वधे चैवम् । समस्तवधे कृच्छ्रः । हंसादिष्वमत्या प्रत्येकं वधे कृच्छ्रः । गृध्रादिषु पादन्यूनः । शुकादिवर्धकृच्छ्रः । मत्या द्विगुणम् । टिटिभादिषु पादः। सम. स्तवधादौ द्विगुणम् । हरिणादिषु हंसादिषु च हन्तृबहुत्वे प्रत्येक त्रिरात्रम् । श्वादिषु गृध्रादिषु चैवम् । गजादिषु प्रतिपुरुषं कृच्छ्रः । मार्जारादिशकादिषु च प्रत्येकमुपवासः । टिट्टिमादिषु प्रतिपुरुषं नक्तम् । मृतप्रायेषु तु गजादिष्वमत्या प्रत्येकं वधे त्रिरात्रम् । हरिणादिषु द्विरात्रम् । खरादिषु चतुर्थकालाहारः । मार्जारादिषूपवासः । गृध्रादिषु नक्तम् । शुकादिष्वेकभक्तम् । टिट्टि- भादिषु जले प्राणायामः । अविज्ञातसर्वमृगपक्षिषु त्रिरात्रमिति । इदं सर्वदेशकालजातिशक्ति गुणाद्यपेक्षया गुरुलघुविषये योज्यम् । इति स्त्रीशूद्रादिवधेऽन्यहिंसायां च प्रायश्चित्तानि ।। अथ द्रुमादिच्छेदनमायश्चित्तम्-~-वृक्षगुल्मलतागुच्छापतानौषधि. वीरुधां फलपुष्पादिभिरुपयोगिनीनां यजाघरष्टार्थ विना छेदे शतगाय. श्रीजपः । तत्र वृक्षाः पिप्पलाशोकाम्रपनसायाः । गुल्मा मालत्यादयः। गुच्छाः कुरण्टकादयः । क्षुपाः करवीरादयः । प्रतानाः सारिवादयः । ओषध्यः शाल्यादयः । वीरुधो गुडूच्याद्याः । इदमकामतोऽसकृच्छेदे कामतः सकुच्छेदे च । ग्राम्यारण्योषधिच्छेदनास्यन्ताभ्यासे दिवा तु गोपरिचर्या कृत्वा रात्रौ क्षीरं पीत्वा स्वपेत् । कामतोऽभ्यासेऽकामतोऽत्य- न्ताभ्यासे च वृक्षलताविषयेऽप्यर्धकृच्छ्रः । फलवतां च्छेदे प्राजापत्यम् । कुष्याधुपकरणादिदृष्टार्थ यज्ञायदृष्टार्थ च च्छेदे तु न दोषः । महाफल.

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। पदानां नारीकेलादिवृक्षाणां कामतश्छेदनात्यन्ताभ्यासे संवत्सरव्रतम् । सकृच्छेदे तूक्तद्विगुणजपः । एवं चैत्यश्मशानसीमापुण्यस्थानदेवालयस्थे वृक्षेऽन्यस्मिन्नपि चतुष्पथस्ये महाच्छायावृक्षे प्रख्याते वा वृक्षे छिन्ने द्विगुणजपः प्राजापत्यं च बोध्यम् । शूदस्य तु दण्डानुसारेण जपस्थाने द्विरात्रोपवासादि कल्प्यम् । इत्थं छिमवृक्षादेरग्रहणविषयम् । छित्त्वा परिग्रहणे तु दण्डाधिक्यदर्शनात्मायश्चित्तातिरेको बोध्यः । कामतोऽत्य. न्ताभ्यासे वृक्षादौ सर्वत्र चान्द्रादिष्वेकम् । इति द्रुमादिच्छेदपाय. श्चित्तम् ॥ अथ प्रसङ्गाछ्वादिदंशप्रायश्चित्तम्-उववृकसृगालखरोष्ट्रविड्वराहका- ककुक्कुटवानरपुंश्चलीक्रव्यादनराव भेरध ईषद्दष्टो विषो जले प्राणाया. मत्रयं कृत्वा घृतं प्राश्य शुध्यति । अत्र घृतप्राशनं भोजनस्थाने। तेनाऽऽ. हारान्तरनिवृत्तिः । अत्र सरुधिरदंशे षोडश प्राणायामा आपो हि ष्ठेत्या. दिभिः स्नानं चाधिकम् । अतिगाढदंशे समुद्रगायां नद्या प्राणायामशत मन्यत्पूर्ववत् । अत्र शक्तो सत्यां ब्रह्मचारिणस्त्रिरात्रं सायं दुग्धपान मेव । गृहस्थस्य द्विरात्रम् । अग्निहोत्रिण एकाहम् । नाभेरू दंश इदमेव द्विगुणम् । मुखे दष्टस्य त्रिगुणम् । मस्तके दंशे चतुर्गुणम् । मार्जारमूषकनकुलाजमहिषीहीनजात्याऽरण्यमृगैश्च दृष्टे दश प्राणायामाः । नाभेरष ईषद्दष्टस्य पञ्च । क्षषियादौ पादपादन्यूनम् । शूद्रस्यामन्त्रकमा. णायामाः । उपवासादेव शूद्रस्य शुद्धिरित्यन्ये । स्त्रीणां तु श्वादिदंशे स्नात्वोदितस्य नक्षत्रचन्द्रादेर्दर्शनाच्छुद्धिः । कु- च्छादिवतस्थाया दशे तु त्रिरुपवासपूर्वकं चतुर्थे यावकभोजनम् । ततो व्रतशेषसमाप्तिः । व्रतस्थस्य पुंसोऽप्येतदेव । जपाद्यधिक प्राणायामादिकं च । रजस्वलायाः इवादिदं त्वेकोपवासमुपवासपश्चकं वा कृत्वा षष्ठे पश्चगव्यपानम् । नाभेरू तु प्रागुक्तक्रमेण द्वित्रिचतुर्गुणं बोध्यम् । अत्यसमर्थस्य दिवा दंश आ नक्षत्रादभोजनम् । रात्रिदंश आ सूर्याद भोजनं गायत्रीशतजपो वा । यदा तु श्वादिदंशजे वा शस्त्रघातादिजे वा व्रणे कृपय उत्पद्यन्ते तदा गोमूत्रगोमयाभ्यां त्रिसंध्यं स्नानं त्रिरात्रं पश्चगव्यपानं च । नाभेरूज़ कण्ठादधः षड्रात्रम् । शिरोवणे कृमिषु कायम् । युगपदनेकत्रणेषु कृमिसंभवे सांतपनम् । वृषभश्च दक्षिणा । इदं च श्वादिदंशनिमित्तप्रायश्चित्तसहितमेव । शस्त्रादिवणे कृमिदर्शने तु ·नागोजीभट्टविरचिता- केवलमेवैतत् । क्षत्रियादीनां पादहानिः । अन्यत्रणेषु कृमिदोषे तूप. वासहिरण्यदानकृच्छः शुदिः। इति श्वादिदंशकृमिव्रणादिप्रायश्चित्तानि ॥ अथ निन्द्यार्थजीवनप्रायश्चित्तम्-शास्त्रोक्तोपायार्जितादर्थान्तरेणी- पजीवनं निन्द्यार्थजीवनम् । तत्र चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा जाति. शक्त्याद्यपेक्षया । नास्तिक्यं वेदनिन्दनं तेन जीवनं च परलोको नास्तीत्यभिनिवेशश्च । तस्मिन्सकृत्कृते कृच्छ्रः । तेन जीवनेऽति- कृच्छ्रः। अज्ञानतोऽर्धम् । ज्ञानतोऽभ्यासे चान्द्रादिष्वेकम् । अत्यन्ताभि- निवेशेन बहुकालाभ्यासे ग्रीष्मवर्षाहेमन्तर्तुषु क्रमेणाऽऽतपाभ्रावकाश जलशयनानि । पञ्चवर्ष प्रतिग्र(गृहेषु भैक्ष्यं वा । इति निन्द्यार्थजीवनप्रा. यश्चित्तम् ॥ अथ बनलोपे ब्रह्मचारिणः प्रायश्चित्तम्-स च ब्रह्मचारिणः पुंस्त्रीमैथुनरूपः । सर्वसाधारणस्तु देवताराधनाद्यर्थे गृहीतव्रतलोपः । प्रायश्चित्तार्थ पक्रान्तकृच्छ्रादिवतच्युतिश्च । किंचिद्वतं संकल्प्य त्यागश्च । संकल्पित स्नातकत्रतादेर्मिथ्याकरणं च। शिष्टापतिषिद्धस्य भोजनव्यति- रेकेण मया जलं न पातव्यमित्यादिनियमत्यागश्च । तत्र कालदेशशक्ति- बहुत्वाल्पत्वादिकं पर्यालोच्योपपातकसामान्यप्रायश्चित्तानि योज्यानि । अवकीणतारूपे ब्रह्मचर्यादिवतलोपे तूच्यते-तत्र गुरुतल्पतत्स- मानेतरी स्त्रियं गत्वा नैर्ऋतदेवतेनैकाक्षेण गर्दभेण पशुनाऽरण्ये चतु- पये रात्री लौकिकानौ पाकयज्ञधर्मेणाऽऽश्वलायनादिगृह्योक्तपशुकल्प- तन्त्रेणेष्ट्वा तस्याजिनमलवालं परिधाय त्रिषवणस्नायी लोहितपात्रः स्वकर्माऽऽचक्षाणः सप्तगृहे भक्ष्यं कुर्वनेकवारभोजी वर्षेण शुध्येत् । एवमशक्तो नैर्ऋतं चरुं निरुप्य पक्त्वा कामाय स्वाहा । कामकामाय स्वाहा । नित्यै स्वाहा । रक्षोभ्यः स्वाहा । देवताभ्यः स्वाहेति हुत्वा होमशेष समाप्योक्तमब्दतं चरित्वा शुध्येत् । इदम मोत्रियवि. प्रपत्न्यां श्रोत्रियवैश्यपत्न्यां च ज्ञेयम् । यदा तु गुणवत्योः श्रोत्रिय. पत्न्योर्विपक्षत्रियस्त्रियोरवकीर्णी तदा त्रिवार्षिकं द्विवार्षिकं च व्रत होमश्च । अमत्याऽवकीर्णत्व ईषव्यभिचारिण्यां च तत्त्वे वार्षिकव्रतवि षये षण्मासं ब्रह्मव्रतं चीरवासाश्चरेत् । द्विवार्षिकादिविषये त्वमत्याऽ. धम् । अत्यन्तव्यभिचरितशूद्रायां सचैलनातस्योदकुम्भदानम् । ताह- ·. मायश्चिचेन्दुशेखरः ५३ ग्वैश्यायां चतुर्थकालाहारो विप्रान्भोजयेत् । तृणभारं च गोभ्यो दद्यात् । ताहक्क्षामियायां त्रिरात्रोपोषितेन घृतपात्रं देयम् । ताग्नि प्रायां षडुपवासा गोदानं च कार्यम् । गोष्ववकीर्णस्य कायम् । षण्ढा. वकीर्णस्य पलालभारसीसमाषयोर्दानम् । स्त्रीसंभोगमन्तरेण मत्या रेतो विसर्गे ब्रह्मचारिणो नेनयागमात्रम् । दिने स्वमे रेतोविसर्गे चैवम् । कृच्छ्रचान्द्रायणादिवतेष्वतिदिष्टब्रह्मचर्येषु रेतःस्कन्दनेऽप्ये. वम् । रात्रिस्चने रेत:स्कन्दने ब्रह्मचारी स्नात्वाऽमर्चयित्वा पुनर्मा मै. [वि]त्यूचो जपेद्गायत्रीं वा त्रिर्जपेत् । अष्टशतगायत्रीजप इत्यन्ये । वान- प्रस्थयत्योर्मत्या ब्रह्मचर्यलोपे पराकत्रययुक्तमवकीर्णिवतम् । मत्या कृच्छ्रत्रयम् । अथ प्रसङ्गाह्मचारिणः प्रायश्चित्तमुच्यते-ब्रह्मचारिणोऽनातुरस्य गुरुशुश्रूषादिगुरुतरकार्यव्यग्रतया सप्तरात्रं भक्ष्यस्याग्निकार्यस्य वा लोपे कामावकीर्णोऽस्म्यवकीर्णोऽस्मि कामाय स्वाहा । कामावपनोड- स्म्यवपन्नोऽस्मि कामकामाय स्वाहा । इत्याभ्यामाज्याहुती हुत्वा, समासिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः संबृहस्पतिः समाऽयमग्निः सिञ्चत्वायुषा च बलेन चेत्येतेनोपतिष्ठेत् । अव्यग्रतया तल्लोपे त्ववकीर्णिव्रतम् । अन्ये सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतमित्याहुः। मणिवासोगवादीनां प्रतिग्रहेऽष्टसह गायत्रीजपः । उपनयनोत्तरं दिनचतुष्टयतनमध्ये मेखलायज्ञोपवीत- दण्डादीनां नाशे वस्त्रं सूत्रान्तरं वा धृत्वा मनो ज्योतिरित्यादिमनो- लिङ्गाभिस्त्वमग्ने व्रतपा असीत्यादिव्रतलिङ्गाभिश्चतस्र आज्याहुती- ?त्वोपनयनोक्तविधिना पुनर्मेखलादीनि धारयेत् । असद्भक्ष्यभोजने सुप्तोदिते सुप्तास्तमिते च वान्ते दिवास्वापे नमस्त्रीदर्शने ननस्वापे श्मशा. नक्रमणहयाद्यारोहणपूज्यातिक्रमेषु चैतेजुहुयात् । यज्ञोपवीतं विना तद- न्यथा वा कृत्वा भोजने विण्मत्रोत्सर्गे वा गायत्र्यष्टसहस्रजपः । पाने त्रिः प्राणायामाः । फलादिभक्षणे षट् । भोजनमेहनयोरप्येवमित्येके। सूर्योदयस्वापिनो दिवोपवासो दशाधिकसहस्रगायत्रीजपः । अस्तमय. स्वापिनस्तु रात्र्युपवासोत्तरदिने प्रागुक्तजप इत्यन्ये । स्थावरजङ्गम. वृक्षवल्मीकपशुसरीसृपादिप्राणिवधे कूष्माण्डीभिहोमः । यज्ञोपवीतमेख- लाजिनदण्डानां लोपे व्याहृति होमं षट् प्राणायामांश्च कृत्वा पुनरियेत्।

·नागोजीभट्टविरचितः- संध्यामिकार्यलोपे स्नात्वाऽसहस्रगायत्रीजपः । भिक्षाटनमकृत्वा स्व. स्थस्यैकानाशनेऽष्टशतजपः । भिक्षायां तु कचिदेकामाशने दोषो न । शौचाचमनसंध्याभिक्षाग्निकार्यकौपीनमेखलाजिनलोपे शूद्रादिस्पर्श छत्र- पादुकाभ्यङ्गोद्वर्तनानुलेपाञ्जनजलक्रीडाद्यूतनृत्यगीतवाद्याधभिरतिपाख- ण्डयादिसंभाषणपर्युषितभोजनादिकरणे सकलदोपपरिहारार्थ कृच्छ्त्रयं महाव्याहृति होमश्च । बहुकालं बहुतरधर्मलोपे तं वो धियेति मन्त्रस्य शिवालये लक्षजपः । गुरुशुश्रूषाधल्पलोपेऽष्टशतजपः । मधुमद्यमांसल. शुनभक्षणे कृच्छ्रम् । मत्या पराकः । अभ्यासे द्विगुणं पुनरुपनयनं च । तत आरब्धव्रतस्य समापनम् । मधग्रहणं क्षधियादिविषयम् । तदेक- नाश्यरोगाधर्य मध्वादिकं गुरुच्छिष्टं कृत्वा भोक्तव्यम् । ततो रोगनि- वृत्तौ हंसः शुचिषदित्यादित्यमुपतिष्ठेत् । मध्वादेरकामतो भक्षणे दोषो न । गुर्वाज्ञाविघाते गुरोः प्रतिकूलाचरणे च स्नात्वा प्रणिपातादिना गुरुं प्रसाध गतकोपदुःखं कृत्वा शुध्येत् । एतदज्ञानपूर्वकं सकदपराधेs- न्यत्रात्यन्ताभ्यासे पितृविषये ब्रह्महत्यावत् । ब्रह्मचारिणो यतिव्रतिनोश्च मासिकादिप्रेतश्राद्धभोजने त्रिरात्रमुपवासश्च चतुर्थे नक्तं प्राणायामत्रयं च पञ्चमदिने घृतप्राशनं च । अनापदि तु कायमे. कोपवासः पञ्चगव्यं च । अभ्यासे तप्तकृच्छादि । शूद्रान्न भोजने पराकः । क्षत्रियोच्छिष्टभोजने स्नात्वाऽष्टशतजपोद्वादशदिनमुपवासश्च। उच्छिष्टमत्र तद्भोजनोत्तरं पाकपात्रेऽवशिष्टम् । वैश्यशूदोच्छिष्टेऽधिकं कल्प्यम् । चोर. व्याघ्रादिभयाकुलदेशे महान्धकारे रात्रौ गुरुणा स्वकार्यार्थ प्रेषितः शिष्यो दैवान्मृतश्चेद्गुरोः कृच्छ्त्रयम् । सर्वत्राऽऽरोग्यार्थमौषधपथ्यामदानेन तदर्य क्रियमाणयत्नैर्वा गोब्राह्मणादिमाणिमृतौ न कश्चिदोष इति पास. ङ्गिका सर्वहिंसापवादः । इति व्रतलोपप्रायश्चित्तानि ॥ अथाभिशंसिप्रायश्चित्तम्-यस्तु विपो विषं महापातकादिना मिथ्याऽभिशंसेदनेन ब्रह्महत्यादिकं गोहत्यादि वा कृतमिति संव्य[व]. हर्तृजनान्पति मिथ्या ब्रूयात्स मासमम्बुभक्षो नियतेन्द्रियः शुदवतीमन्त्र जपशीलः शुध्येत् । इदमुपपातकाभिशंसनाभ्यासे महापातकस्य सकृदभिशंसने च । क्षत्रियाघभिशंसने विप्रस्यार्धाहानिः । यदा क्षषिया. दयो विप्रमाभिशंसन्ति तदा तेषां द्वित्रिचतुर्गुणम् । शुद्रस्य जपस्थाने- ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ५५ मन्त्रकपाणायामाः । सत्याभिशंसने सर्वत्र तदर्धम् । अतिपातकमिथ्या- भिशंसिनामुक्तमासनतं पादोनम् । अनुपातकाभिशंसिनां ततो न्यूनम् । उपपातके सदभिशंसने ततो न्यूनम् । उपपातकाभिशंसनाभ्यासे मास व्रतमुक्तम् । प्रकीर्णकेषु सकृदभिशंसने ततोऽपि न्यूनम् । अति. पातकादिष्वभ्यासे किंचिदधिकमूह्यम् । अथ मिथ्याभिशस्तस्य महा. पातकेषु कृच्छ्रम् । अतिपातकादिषु पादपादहासः । मिथ्याभिशस्तस्य वर्षपर्यन्तं प्रायश्चित्ताकरणे मासमम्बुभक्षता । तत्र सार्धकृच्छ्रद्वयम् । महापापाभिशस्तस्य वर्षोंत्तरं द्विमासम् । तत्र पञ्च कृच्छ्राः । गुरुविषये कामतो मिथ्याभिशंसनावृत्ती पञ्चवर्षे विप्रकुले भैक्षाचरणं संवत्सरं वा पग्मासं वा गवानुगमनम् । अत्राभ्यासाभिनिवेशादितारतम्येन व्यव. स्था । इत्यभिशंसिमिथ्याभिशस्तयोः प्रायश्चित्तानि ।। अथ सुसविक्रयप्रायश्चित्तम्-स च धनं गृहीत्वा दास्यार्य कन्या- पुत्रादेर्दानम् । एवं भार्याविक्रयेऽप्यूह्यम् । तत्र कन्याविक्रये देवगृहप- तिश्रयोद्यानारामपुष्करणीसभाप्रपापुण्यसेतुविक्रये सुकृतविक्रये च चा न्द्रादिष्वेकम् । अथवा त्रैमासिकम् । आपदि तप्तकृच्छ्रः । अत्यन्तापदि सांतपनम् । पुत्रविक्रये च सर्व द्विगुणम् । एकपुत्रस्यानापदि कामतः सुतविक्रये च त्रिषवणम्नाय्यधाशायी चतुर्थकालाशी वत्सरेण शुध्यति । ईशकन्याविक्रये तदर्धेन शुद्धिः । कामतोऽनापद्यनेक- पुत्रस्य सुतविक्रये चान्द्रम् | आपकपुत्रस्य कामतः सुतविक्रये चान्द्र- द्वयम् । इति पुत्रकन्यावित्र्यप्रायश्चित्तानि ॥ सुतविक्रयोत्तरं धान्यपुष्पपशुस्तेय इत्युपपातकगणे पठितं तत्माय. श्चित्तं स्तेयप्रकरण एवोक्तम् । अथायाज्ययाजने प्रायश्चित्तम्---तत्र व्रात्ययाजको प्रात्योपनेता वात्याध्यापकोऽहीनयाजकः। शूद्रान्त्येष्टिकर्मयाजको वेदविप्लावी तस्क. रेतरशरणागतत्यागी तस्कररक्षको वशीकरणोचाटनादिरूपाभिचारक- र्ता चामत्या कृच्छ्रसातपनातिकृच्छ्रेषु त्रिषु यथायोग्यं कचित्समुदितं कचिदेकं कुर्याद । आततायिविषयाभिचारे न दोषः । वास्यलक्षणं प्रागुक्तम् । द्विरात्रादिद्वादशाहान्तोऽहर्गणो यज्ञोऽहीनः । मत्या वास्य- स्योपनयनाध्यापनयाजनेदालकवतम् । मत्या सर्वेष्वेवं वा । उद्दाल- ·नागोजीभट्टविरचित:- कवनं च व्रात्यप्रकरण उक्तम्। विप्रायन्त्येष्टिकर्मसु लोभायाजने क्रमेण कायोऽतिकृच्छ्रस्तप्तकृच्छ्रश्च । अभ्यासे द्विगुणम् । अत्यन्ता भ्यासे त्रिगुणम् । शूदाद्ययाज्ययाजने तत्पौरोहित्ये तदध्यापने चामत्या चान्द्रादिकमशक्तौ कृच्छू मत्या त्रैमासिकम् । अभ्यासे द्विगुणादि । कामतोऽत्यन्तशूद्रयाजनाभ्यासे ग्रीष्मवर्षाहमन्तेषु क्रमेण पञ्चतपो. भ्रावकाशजलशयनानि कुर्यात् । गोमूत्र यावकाशनं च । अकामतोऽ- भ्यासे तल्लब्धसर्वद्रव्यत्यागेन दशसहस्रप्राणायामाभ्यासेन शुध्यति । परिवेदकादियाजनेऽप्येवम् सर्वत्र लब्धद्रव्यत्यागपूर्वकमे- तत्मायश्चित्तानुष्ठानम् । एवं पर्वचाण्डालश्रोत्रावकाशाधनध्यायेष्व. ध्ययनमशुचिनाऽध्ययनं वा निषिद्धाध्ययनं निषिद्धाध्यापनं च वेदवि- प्लावनम् । तत्राऽऽधे मत्या त्रिरात्रमुपवासः । अभ्यासे कृच्छ्रम् । अत्य- न्ताभ्यास कृच्छ्रत्रयम् । कामतोऽत्यन्तानवच्छिन्नाभ्यासे संवत्सरं यवी- दनभोजनम् । एतदेव गर्हिताध्यापक याजकयोदक्षिणात्यागमात्रमाधि- कम् । स्मृतिधर्मशास्त्रव्याख्यानेऽधीते च तदर्धम् । नित्यानध्यायेच. ध्ययने यावदधीतं तावज्जलेऽघमर्षणवत्स्वाध्यायं जपेत् । अशक्ती जले स्थित्वा जपमात्रम् । अत्यशक्तः रथले जपेत् । मत्या प्रत्यनध्यायमुप- वासः । अशुचिनाऽध्ययने चैवम् । नैमित्तिकानध्यायेष्वध्ययने चाप्ये- वम् । दुर्योधस्य तदर्धम् । काककुक्कुटमूषकमण्डुकादेरन्तरा गमने नक्तं तावदध्ययनविरामश्च । गवाश्वमहिषादिपशुस्त्रीशूद्राद्यन्तरा गमने तूप- वासः । मार्जारसर्पनकुलपश्चमजात्यादेरन्तरा गमने त्रिरात्रमुपवासस्त्रिष. वणस्नानं च। जानुभ्यां ग्रामान्तरगमनं वा। श्वकसृगालवानररजकादी- नामन्तरा गमने कायम् । खरवराहोष्टादिचाण्डालसूतिकोदक्याशवादेर. न्तरा गमने कायत्रयम् । गौरगवयाजादिब्रह्मोक्तनास्तिकादेरन्तरा गमने त्रैमासिकम् । शशमेषश्वपाकादिगमने पाण्मासिकम् । गजगण्डसारख्या. घ्रमहापातकिकृतघ्नादिगमने कृच्छ्ान्दं तावत्प्रायश्चित्तकालमनध्ययन च । अमत्या सर्वत्रार्धम् । केचिदन्तरा गमने सर्वत्र तदानीमेवाध्ययन- पिरामे प्रायश्चित्तं नेत्याहुः । इत्ययाज्ययाजनादिपायश्चित्तानि । अथ पितृमातृसुतत्यागमायश्चित्तम्-~~अपतितानां पितृमातृगुरूणां गृहानिष्काशनं हि सः । तत्र मत्या तत्कर्तुश्चान्द्रादिष्वकं त्रैमासिकं वा ·- मायश्चिचेन्दुशेखरः। ५७ जातिशक्तिगुणाभ्यासादिकापेक्षया योज्यम् । मत्याऽभ्यासे मासं षष्ठानकालता मासं संहिताजपो वाऽधिकः । भार्यासुतत्यागेऽप्येवम् । मातुस्तु सर्वदोषेऽप्यत्याज्यतैव । सर्वथा रक्षणीयत्वात् । इति पित्रादि- त्यागमायश्चित्तानि ॥ अनन्तरं तडागारामविक्रय इत्युपपातकं पठितं तत्प्रायश्चित्तं तु सुत- विक्रयप्रसङ्ग उक्तं वेदितव्यम् । अथ कन्यादूषणादिप्रायश्चित्तम्-तच्चाङ्गुल्यादिना तस्याः क्षतयो- नित्वकरणं मिथ्यातदोषख्यापनं च । तत्र सवर्णानां कन्यादूषणे चान्द्र त्रैमासिकं वा । आनुलोम्येनासवर्णकन्यादूषणे मासं पयःपानं कायं वा। प्रातिलोम्ये तु क्षत्रियवैश्ययोः कृच्छ्राब्दं ग्रीष्मवर्षाहेमन्तेषु क्रमेणाऽs- तपाभ्रावकाशजलाशयपूर्वकं मासं गोमूत्रयावकपानं वा । शूद्रस्य तुं विपादिकन्यादूषणे वध एव । अत्यन्ताभ्यासे सवर्णस्यापि कृच्छ्रा. ब्दम् । सोमविक्रयी वृषलीपतिः कौमारदारत्यागी शूद्रयाजको गुरोः प्रतिहन्ता सुराभित्रमद्यपो ब्राह्मणवृत्तिनः कूटव्यवहारी मित्रध्रुक्शरणा. गतघाती प्रतिरूपत्तिश्चैतेऽमत्या प्रवृत्तास्त्रैमासिकं व्रतं कुर्युः । मत्या पाण्मासिकम् । अभ्यासे कृच्छ्राब्दम् । इति कन्यादूषणादिपाय- श्चित्तानि॥ अथ क्रमप्राप्तपरिवेदकयाजनादिप्रायश्चित्तम्-परिवेदकयाजने तस्मै कन्यादाने गुरौ कौटिल्य आत्मार्थपाकारम्भे च मद्यपायाः स्वस्त्रिया अप्युपभोगरूपे मद्यपस्त्रीनिषेवणे देवताराधनाद्यर्थगृहीतव्रतलोपेऽ. न्यस्मिन्बतलोपे चैतेषूपपातकेषु चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा । इति परिवेदकयाजनादिपायश्चित्तानि ॥ अथ स्वाध्यायाग्निसुतत्यागपायश्चित्तम्-तत्रात्यन्तापदि स्वल्पकाल- मधीतवेदत्यागे कायम् । अधिककालेऽतिकृच्छ्रम् । ततोऽप्यधिक पराकः । मासोत्तरं वेदत्यागे चान्द्रम् । यदा तु धनार्जनाधासक्ततयाs- सच्छास्त्राभ्यासकुटुम्बलालनाधाकुलतया चिरकालं वेदं त्यजति तदा घान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा । नास्तिक्याव्यसनासक्त्या वा वेदत्यागो ब्रह्महत्यासमः । तथा नास्तिक्यादग्नित्यागे मासद्वये जाते कायं कृत्वा पुनःसंधानम् । मासचतुष्टयेऽतिकृच्छ्रः । षण्मासत्यागे पराफः ।

·५८ नागोजीमट्टविरचिता- सदूर्व चान्द्रादिध्वेकम् । संवत्सरादूर्ध्वं त्रैमासिकं द्वैमासिकं पा । यदा स्वालस्यादिना त्यजति तदा द्वादशाहातिक्रमे प्रय उपवासाः । मासा. तिक्रमे द्वादश । वत्सरातिक्रमे मासोपवासो मासं पयोभक्षणं वा । प्रमा. दादिना तत्त्यागे त्वा त्रिरात्रावादश प्राणायामाः । आ पात्रा- चतुर्विंशतिः । आ द्वादशरात्रात्पश्चाशत् । आ विंशतिरामाच्छतं प्राणायामाः । आ त्रिंशद्रात्रादुपवासः । आ षष्टिरात्रात्रिरात्रम् । आ संवत्सरात्कायम् । अतः परं प्रत्यब्दं कायम् । सर्वत्र यावत्कालमहोमी तावद्रव्यं तण्डुलादि. देयम् । प्रमादभिन्नविषये तु संवत्सरादूर्ध्वममि. त्यागे चान्द्रम् । द्विवर्षे त्यागे चान्द्रं सोमायनं च चान्द्रद्वयं वा । त्रिवर्षीय संवत्सरं कृच्छ्राचरणं गोदानं च कृत्वा पुनराधानम् । संस्काराधकरणरूपे विभवे सत्यरक्षणरूपे च सुतत्यागे चान्द्रादिष्वे. कम् । इति स्वाध्यायाग्निसुतत्यागप्रायश्चित्तानि ॥ पातित्यादित्यागकारणाभावेऽपि पितृव्यमातुलादिरूपबान्धवैः सह संभाषणसहभोजनादिवर्जनरूपे शक्तौ सत्यां पालनाधकरणरूपे च बान्धवत्यागे, भार्यायाः श्यात्वकरणेन जीवनरूपे स्त्रीधनोपजीवनक. रणे च स्त्रिया जीवने, हिंसया जीवने वश्याद्याषधीभि वने जालब- डिशादिविधानरूपे तिलेश्वादिपीडनयन्त्रपवर्तनरूपे च हिंस्रयन्त्रप्रवर्तने मृगयाछूतावष्टादशव्यसनेषु च चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वा । अत्य- न्ताभ्यासे द्यूते मृगयायां च पाश्चवार्पिकवतम् । अनृतवादी तस्करो राजा भृत्यो वृक्षारोपणवृत्तिर्गरदोऽनिदो हयगजरथारोहणजीवी रङ्गोपजीवी श्वगणिकः शूदाध्यापको वृषलीपतिर्भाण्डीकः त्रवृत्तिब्रमनीची नक्ष- प्रोपजीवी चिकित्सको देवलको राजपुरोहितः कितवो मद्यपः कूटका: रकोऽपत्यनरपशुविक्रेता पाखण्डयागभोज्यानाशी चेत्येते ब्राहण्य- मिच्छन्तो लब्धद्रव्यं त्यक्त्वा त्रैमासिकं कुर्युः । बहुकालाभ्यासे संव- सरं चतुर्थकालाहारः । तत्र श्वगणिका वगणजीवी । भाण्डीकस्तू. योदिजीवी बन्दी वा । श्घवृत्तिर्नीचसेवकः । ब्रह्मजीवी मूल्येन विजक- मकर्ता । द्रव्यग्रहणेन परहास्यकरणरूपे दासीभवनरूपे वा । आत्मविक्रये शूद्रसेवारूपे शूद्रपेष्यत्वे हीनजातिषु मैत्रीरूपे होनस- ख्ये च चान्द्रादिष्वकं त्रैमासिकं वा । बहुकालं शूद्रसेवायां चतुर्थ- ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ५५ काले मितभोजनत्रिकालस्नानाभ्यां त्रिवर्षण शुद्धिः। समुद्रयाने ब्राम. णन्यासहरणे सर्वपण्यैर्व्यवहारे भूम्यनृते च शूद्रसेवावत् । उत्तमजा. तिसख्यविघटन उपोष्य परदिने पयःपारणम् । अकृतसवर्णविवाहस्य हीनवर्णविवाहो हीनयोनिनिषेवणं साधा. रणवीसंज्ञकवेश्यादिसंभोगश्च । तत्राऽऽधे चान्द्रादिष्वकं त्रैमासिकं वा। सकृदमतिपूर्वकवेश्यादिगमने प्राजापत्यम् । द्विरात्राभ्यासे कामतश्च सकृद्गमने सप्तरात्रं सप्तकुशोदकपानम् । मनिपूर्वकाभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे त्रैमासिकम् । रेतासकामानिवृत्तौ सचैलं स्नानं गोभ्य ओषधिभारदानं च । आजन्मात्यन्तानवच्छिन्नाभ्यासे गुरुतल्पवत् । अत्र प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकस्य प्रायश्चित्तस्यावृत्तिर्नास्ति । किंतु मत्या गमनाभ्यासेऽहर्गुणवृद्धिर्मासादर्वाक् । ततो मासगुणवृद्धिर्यावदन्दम् । ततो द्विगुणा वृद्धिर्यावत्पापाचरणम् । अमत्या गमनाभ्यासे तु सकृत्कृते यत्प्रोक्तं तत्रिभिदिनैत्रिगुणम् । मासात्पश्चगुणम् । षण्मासाशगुणम् । अब्दात्पश्चदश गुणम् । व्यब्दादिशतिगुणम् । ततोऽप्येवं प्रकल्प्यम् । एषमुपपातकाभ्यासेऽनुक्ताकारविशेषे सर्वत्रोह्यम् । महापातकाभ्यासे तु सकृत्कृते यत्प्रोक्तं तद्वितीये द्विगुणम् । तृतीये त्रिगुणम् | चतुर्थे निष्कृति- नास्तीत्यादिकम् । अगृहीताश्रमित्वमनामित्वम् । वर्षपर्यन्तमाश्रमं विनाऽवस्थाने प्राजापत्यं कृत्वाऽऽश्रमस्वीकारः । द्वितीयेऽतिकृच्छ्रः । तृतीये कृच्छ्रा. तिकृच्छ्रम् । अत ऊर्च चान्द्रादीत्यापदि । अनापदि तु प्रयमेऽन्दे चान्द्रा दिवेकं त्रैमासिकं वा । ततो वर्षेषु द्वित्रिचतुर्गुणम् । परपाकरतिः परामपुष्टता। चार्वाकादिशास्त्राभ्यासोऽसच्छास्त्राधि. गमनम् । स्वर्णाद्युत्पत्तिस्थानेषु राजाज्ञयाऽधिकारित्वमाकराधिकारः । तेषु भार्याविक्रये च चान्द्रादिध्वेकं त्रैमासिकं वा । इति परामपुष्टता. दिचतुरुपपातकमायश्चित्तानि ॥ अथासत्पतिग्रहमायश्चित्तानि-तत्र प्रतिग्रहस्यासत्त्वं चातिदुष्ट- चाण्डालादेः कर्मदुष्टपतितादेश्च दातृत्वे भवति । कुरुक्षेत्रादिदेशे ग्रहणा. दिकाले च भवति । स्वरूपतोऽपि सुरामघमेषीकृष्णाजिनकालपुरुषम. सशययोभयतोमुख्यादेरसत्वम् । मध वृक्षादिसंभवम् । धान्यसंभवा सुरा ।

·६० नागोजीभट्टविरचित:- तत्र निमित्तद्वयसमावेशो यथा पतितादेर्मेष्यादिपतिग्रहः । तत्र निमिन- द्वयसमावेशे ब्रह्मचर्यपूर्व गोष्ठे वासः प्रत्यहं त्रिसहस्रगायत्रीजपपूर्वक- मासं पयोव्रतम् । अभ्यासे सदा जले वासः। षष्ठे काले पयःपानं मासमेवं कुर्यात् । त्रिचतुर्निमित्तसंनिपाते चैवम् । अन्ते विषभोजनमु- भयत्र । यदैकमेव निमित्तं तदा चान्द्रं पवित्रेष्टिमगारेष्टिमित्रविन्देष्टि- गायत्र्या लक्षजपो वा । सर्वत्रानुक्तौ दातृदेशकालद्रव्येष्वदुष्टेषु द्वादश. निष्कपमाणद्रव्यपरिग्रहे कायम् । एवं सर्वत्र द्रव्यानुसारात्मायश्चित्त. वृद्धिहासौ । दातृदेशद्रव्यकालेष्वन्यतरदोषे प्रायश्चित्तस्यैकैकगुण- वृद्धिः । अल्पद्रव्याणां मणिवासोगवादीनामेकैकप्रतिग्रहे गायत्र्यष्टस. हस्रजपः । ततोऽल्यत्वे भिक्षामात्रप्रतिग्रहे पुण्यमन्त्रानुच्चारयेत् । प्राय. श्चित्तमिदं सर्व सति द्रव्ये गृहीतद्रव्यत्यागोत्तरमेव । त्यागश्वाप्स प्रक्षेपः । कस्मैचिदानं वा । एकतरनिमित्ते तु त्यागप्रायश्चित्तयोर्विकल्प इत्याहुः। षोडश महादानान्यप्यसत्पतिग्रहः । एकस्य महादानस्यानेकै प्रति- ग्रहे तु न दोषः । शस्त्रविषब्रह्मदण्डहयरत्नगजतिललोहाना मृतशय्या- लंकारवस्त्रादीनां तिलधेन्वाश्च प्रतिग्रहोऽसत्प्रतिग्रहः । नवश्राद्धमासिक. श्राद्धगजच्छायासु भोजनं तीर्थे प्रतिग्रहश्च तथा । विद्यातपोहीनेन प्रतिग्रहोऽप्युत्तमद्रव्यप्रतिग्रहोऽपि चासत्पतिग्रहः । उत्तमत्वं च मूल्यतो वचनाच । देवविपराज्ञां द्रव्यमुत्तमद्रव्यं गोभूसरस्वत्यश्च । छान्दोग्ये त्वन्नदधिमधुत्रा(तृ)णगोभूरुक्माश्वगजा उत्तमा इत्युक्तम् । देवलो रत्नक्षेत्र- वेश्महेमकुप्याभरणानि चेत्याह । मृतशय्याप्रतिग्रहे पुन:संस्कारोऽप्य- धिकः । एवं समुत्कर्षानृते गुरोरलीकनिर्बन्धे गुरौ व्यभिचाराधभि- शापे ज्ञानतः कृते मासं पयसा वर्तनम् । एतदेवाशुचिद्रव्यस्यामाव- म्भसि च त्यागे । अमत्या कृच्छ्रम् । गुरुविषये तु गुरुं प्रसाध कृच्छू- स्नानाभ्यां शुद्धिः । एतानि स्मृत्यन्तरोत्तोपपातकानि प्रासङ्गिकानि । इत्यसत्पतिग्रहप्रायश्चित्तानि ।। अथ निन्दितासमक्षणप्रायश्चित्तम्-तत्राममदनीयमात्रम् । तस्य निन्दितत्वं च स्वभावकालसंपर्कक्रियाभावपरिग्रहः । तत्र स्वभावा. ल्लशुनादेः । कालतः पर्युषितादेः । संपर्काच्छ्वस्पृष्टादः । क्रियातो हस्तदानादिना ठगञ्जनादेः । भावादिक्षुरसादेः । भवति ..

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। हि कस्यचिदिक्षुरसे भावो मदिरेयमिति । परिग्रहात्प. तितानादेः । तत्र स्वभावदुष्टलशुनगृञ्जनच्छत्राकविडाहग्रामकुक्कुटप. लाण्डूनां प्रत्येकममत्या सकृद्भक्षणे सांतपनम् । अभ्यासे यतिचान्द्रा. यणम् । मत्या सकृष्वेच्चान्द्रम् । अभ्यासे तदात्तिः । अत्यन्ताभ्यासे सुरापानसमं प्रायश्चित्तम् । अन्ते पुनरुपनयनमेतेषु सर्वत्र । पुनरुपनयने च स्वाध्यायादिकालापेक्षावपनमेखलादण्डभैक्ष्यचर्यादीनि च । अत्र गृञ्जनं विषदिग्धबाणहतमृगमांसमिति कश्चित् । कलञ्जमिति तमामेति च प्राश्वः । गृञ्जनं लशुनतुल्यः कन्द इति मिताक्षरा । गाजराख्यं मूलं यदीयं पत्रं गायकाः कण्ठशुद्धचर्य भक्षयन्ति विटाश्च मदार्थ स पत्र- विशेषश्चेति माधवः । चरकादिवैद्यकोक्तपलाण्डवान्तरभेदेषु च्छत्राका- दिभेदे कवकादौ च नरगोमांसादौ चैवमेव योज्यम् । एतेषां मुखप्रवे- शमात्रे बलात्कारेण भक्षणे चानुपनीतबालेन सद्भक्षणे च गायत्र्या अष्टाधिकसहस्रेण मूर्धनि संततबिन्दुपातेनोपवासेन च शुद्धिः । इतरौषधानाश्यव्याधियुक्तस्यैतद्भक्षणे दोषो न अत्रापि पूर्वो- तसंततजलाभिषेक उपवासश्चेति स्मृत्यर्थसारे । सर्वत्र तत्का. लच्छर्दितेऽर्धप्रायश्चित्तम् । गन्धवर्णरसैलशुनादितुल्यस्य भक्षणे सांतपनम् । यतिव्रतिब्रह्मचारिणां तप्तक.च्छ्रादि । लट्वाख्यं पक्षिणं कुसुम्भं वार्ताककुम्भीतक श्लेष्मातकंफलानि कवाककृष्णसर्षपतण्डुलीय. कनालीकानालिकेरीखुखण्डाख्यशाकानि कालिन्दै वर्तुलालाबुं च भक्ष- यित्वाऽरण्यकण्टकिकुसुम्भरक्तशिग्रुभूस्तृणकोविदारेषु क्षुद्रश्वेतकण्टकी- न्ताकेषु राजसपाख्यशाकोदुम्बरपूतिकाखड्वा(ण्डा)ख्यशणपुष्पशा- ल्मलेषु भक्षितेष्वन्येषु च कटुदुर्गन्धिकन्दमूल फलादिषु भक्ष्याभक्ष्य- स्वेन संदिग्धेषु व्रश्चनप्रभवलोहितक्षानिर्यासादिषु रेतोविण्मूत्रेषु करनि- मथितदधि बहिदि वा ऋत्विजैश्च पुरोडाशेषु भक्षितेषु चामत्या सकृचे दुपवास: । आवृत्तिरभ्यासे । मत्या सकृच्च त्रिरात्रम् । कामतोs- भ्यासे प्राजापत्यम् । अत्यन्ताभ्यासे तप्तकृच्छ्र पुन रुपनयनं च । अन्यथा पतेत् । नील्यास्त्वमत्या सकृद्भक्षणे विषस्य चान्द्रम् । अभ्यासे मत्या सवाभ्यासे चाऽऽवृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे सांतपनम् । संधिनीयमसू- स्यन्दिनीमृतवत्सानिर्देशामध्यसेविन्यल्पवत्सानां गवामनिर्दशाजामहि- प्रयोरेकशफानां च महिषीवर्जितारण्यमृगाणां चाजावर्जितसर्वद्विरतनीनां ·६३ नागोजीमविरचित:- च क्षीरेषु दधितत्संभवाभिमशुत्ते.षु चामत्या पीतेषु तेषां मत्या पानोत्तरं सम- नन्तरमेव छर्दने चैक उपवासः । मत्या त्रिरात्रम् । अमत्याऽभ्यासे च त्रिरात्रम् । ज्ञानतो द्वित्रि(स्त्रि)रभ्यासे छर्दने च पक्षं गोमूत्रयावकपानम् । अत्यन्ताभ्यासे मासं तत् । संधिनी वृषभेणोपजिगमिषुः । स्यन्दिनी स्रवत्क्षीरा । अविखरोट्रनारीवानरविड्वराहश्वापदक्षीरेष्वमत्या सांत. पनम् । मत्या तप्तच्छुः । अभ्यासे चान्द्रं पुनरुपनयनं च । अत्यन्ता. भ्यासे सांतपनम् । स्त्रियाः क्षीरं द्विजः पीत्वा कथंचित्काममोहितः। पुनः संस्कृत्य चाऽऽत्मानं प्राजापत्येन शुध्यति ॥ ब्रह्मचारियत्योः कृच्छ्रस्तप्तको वा । शुक्तेषु दधि तद्विकारश्च भोज्यः। शूद्रस्य कपिलाक्षीरपानेन नवान्दं ब्रह्मव्रतम् । विपस्यापि हुतशेषातिरि: ततत्याने पशुत्वप्राप्तिः । सर्पसर्रासपमूषकमास्किकलासकटनकुलमण्डू- कङ्गि-मयूरवानरकपिश्वगोमायुवृकसिंहव्याघ्रादिक्रव्यादजन्तुगजावो. ट्रखरैकशफानामुभयतोदन्तानां च काफवकबलाकाहंसगृध्रजालपादचक्र वाकविष्किरपुण्डरीककपिञ्जलभासचाषकुक्कुटप्लवचक्रवाककारण्डवगृह- चटककपोतपारावतखञ्जनपाण्डुकशुकसारिकासारसटिटिभोलूकश्येनक- ङ्करक्तपादतित्तिरिकोकिलहारीत द्रुकलविङ्कक्रौञ्चदाघाटादीनां मनुः ष्याणां जलचरजलपक्षिणां पाणिभक्षकाणां नखैर्विदार्यामादिभक्षिणा मत्स्यादिजन्तूनां मत्स्यानां च सूनागतमांसभक्षणे शुष्कमांसभक्षणे च शशकशल्लककच्छपगोधाखड्गव्यतिरिक्त पश्चनखमांसमक्षणे चैतेषां विण्मूत्ररक्तवसामज्जानां तदुच्छिष्टानां च भक्षणे चामत्या कायम् । अभ्यासे महासांतपनम् । मत्या तप्तकृच्छ्रः । मत्याऽभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे पतनम् । तेषां कर्णादिमलषट्कभक्षणेऽमिति स्मृत्यर्थः सारे । अमत्या सकृद्भक्षण एकोपवासः । कामतो द्विगुणम् । तथाऽ. भ्यासे त्रिरात्रसप्तरात्रद्वादशरात्रपक्षवतमासक्तचान्द्रायणान्यभ्यासाधि- क्यतारतम्यमालोच्य योज्यानि । अभ्यासे सर्वत्र व्रतान्त एकदिनं घृतप्राशनं पुनःसंस्कारश्च । समुदितभक्षणाभ्यासे पाण्मासिकं संव- सरं चेति प्राश्चः । एषां ज्ञानतो भक्षणोद्भिरणे तु सांतपनम् । अजा- नतः प्राजापत्यम् । अकामतोऽभ्यासे चान्द्रम् । कामतोऽभ्यासे षण्मा.

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ६३ सम् । अत्यन्ताभ्यासे सांवत्सरामिति मिताक्षरा। एषां केशनखमाश नेऽजाविमहिषीमृगाणां मांसभक्षणे मृल्लोष्टभक्षणे वाऽमत्येक उप वासः । मत्या त्रिरात्रम् । एवं कीटपतंगकृमिजलचरास्थिरक्तभक्षणे रक्तवमने चापीति स्मृत्यर्थसारे । मांसभाण्डे पकस्यानस्याशने व्यह कुशपकपयःपानम् । व्रतिनः केशादेर्मुखपवेशमात्रे तप्तघृतं ब्राह्मीरसं वा पिवेत् । केशादिभक्षणे तु सद्यः कुशहिरण्योदकसहितघृतपाशनम् । जानतोऽभ्यासे त्रिरात्रोपवासो घृतप्राशनं च । ब्रह्मचार्यादेर्म- धुमासादिभक्षणेऽधिकं त्रिरात्रं कार्य कायं वा पुनरुपनयनं च । ततो व्रतसमापनम् । अज्ञानतः सकृद्गोमांसभक्षणे कायम् । बानतो द्विगुणम् । अज्ञानतोऽभ्यासे चान्द्रम् । समुद्रगानदीतीरेऽनडुत्साहितगौश्च दक्षि. णा । ज्ञानतोऽभ्यासे संवत्सरम् । अत्यन्ताभ्यासे पातित्यम् । कपि. खरविड्राहादिरेतोविण्मूत्रपुरीषाणामन्यतमभक्षणेऽन्येषां चामेध्यानामेत- द्भक्षणे चान्द्रम् । अज्ञानतस्तप्तकृच्छ्रम् । अभ्यासादावधिकं कल्प्यम्। पुन- रुपनयनं सर्वत्र । बलाद्रेतोमूत्रादिपाने प्राजापत्यम् । उनैकादशवर्षस्या- प्येतदेव । गोमूत्रपुरीषं मेध्यम् । इति निन्दितान्नादिभक्षणप्रायश्चित्तम् ।। अथोच्छिष्टाधभक्ष्यभक्षणे प्रायश्चित्तम्-तत्र काकादिपक्षिश्वा. पदाखुबिडालनकुलोच्छिष्टे भूयस्यने रसे च केशाधवपन्ने देवद्रो- ज्यादौ द्रव्यशुद्धिरहिते चानेऽमत्या भक्षित एकाहं ब्राह्मी- सुवर्चलापानम् । मत्या चेत्रिरात्रम् । माधवीये तु तिलदर्भोदकैः प्रोक्षणमकृत्वा भोजन एतत् । मार्जाराद्युच्छिष्टस्य तथा प्रोक्षणः शुद्धि- स्मरणादित्युक्तम् । अल्पद्रव्यं चेदमत्याऽभ्यासे कृच्छ् मत्याऽभ्यासे पक्षं यावकवतम् । व्रतस्थस्य ब्रह्मक्षत्रिय वैश्य शूद्रोच्छिष्टे तु विप्र एक. त्रिपश्चसप्तरात्राणि क्रमेण पञ्चगव्यं पिवेत् । अभ्यासेऽप्येषामादृचिः। मत्या भोजने त्वेतान्येव सोपवासानि कुर्यात् । मत्याऽभ्यासे कुच्छाति- कृच्छ्रतमकृच्छ्रचान्द्राणि । क्षत्रादौ पादपादहानिः। अन्यस्य विमोच्छि. भोजने सकृदज्ञानतः कृते महाव्याहृतिभिर्मन्त्रितपयःपानम् । मानत- स्तदभ्यासादो सांतपनम् । उच्छिष्टं चात्रैकपकृत्युपविष्टविप्रादीनां भोजनमध्य एकेनापि पात्रत्यागे शेषमन्नं शूद्रादिविषये तद्भोजनोत्तरं पाकपात्रेऽवशिष्टमप्युच्छिष्टम् । एवंविधशूद्रोच्छिष्टभोजने त्रिरात्रोपवा.

·। ६४ नागोजीभट्टविरचित:- सोऽघमर्षणजपः । कामतस्त्वेतद्विषये पञ्चरात्रं सप्तरात्रमुपवासश्चान्द्र वाऽभ्यासादितारतम्येन योज्यम् । गुरुभित्रविमोच्छिष्टभोजने श्वोपहत. भोजने कृच्छ्म् । भोजनपात्रे भुक्तशेषमनोच्छिष्टम् । श्वशुदभुक्तशेषभोजन- पात्रेऽवशिष्टं कामतो भुक्त्वा तप्तकृच्छ्रे कार्यम् । अकामतः प्राजापत्यम् । अभ्यासे पराकं चान्द्रत्रयं वा । अपत्यभुक्तशेषभक्षणे चान्द्रम् । क्षत्रि यवैश्यगर्दभादिभुक्तःशेषस्य पात्रावशिष्टस्य भोजने पादोनकृच्छ्रम् । सार्द्ध कृच्छ्नयादि(यमिति) केचित् । भाण्डस्थेऽने केशपिपीलिकामेध्यसेवि- कीटैरुपहतं तावन्मात्रमुद्धृत्य मृद्भस्मताम्रपैडूर्यहिरण्यरजतादिभिर्गोवा- लदर्भयुक्तवारिणा शेषं प्रोक्षयेत् । हस्तस्थितमेवंभूतं त्यजेत् । मुख स्थं निष्ठीव्य घृतं प्राशयेत् । श्वचाण्डालरजस्वलासूतिकापतितादिदृष्टानमपि मृद्भस्महेमाम्बुभिः प्रोक्षयेदिति मयूखे स्मृतिः । मनुष्यरेतोविण्मूत्रभक्षणे वर्णाः क्रमेण तप्तकृच्छ्रतिकृच्छ्रकायत्रिरात्राणि कुर्युः । मत्या चान्द्रत- सकृच्छ्रातिकृच्छ्रकायानि पुनःसंस्कारश्चोभयत्र । अन्त्यजानां भुक्तशे. षस्य पाकपात्रावशिष्टस्य भक्षणे वर्णक्रमेण चान्द्रमहासांतपनषड्रात्रत्रि- रात्राणि । अभ्यासे द्विगुणम् । निरन्तरे पतने भोजनपात्रावशिष्टतदुः च्छिष्टभोजने द्विगुणम् । सहभोजने त्रिगुणम् । अत्र पुनःसंस्कारो युक्तः। मत्याऽभ्यासे पतनम् । कानिचिदुच्छिष्टभोजनप्रायश्चित्तानि प्रकीर्ण- कप्रसङ्गो दर्शितानि । इत्युच्छिष्टाद्यभक्ष्यभक्षणे प्रायश्चित्तम् ।। अथाशुचिद्रव्यस्पृष्टाभक्ष्यभक्षणे प्रायश्चित्तम्-तत्र केशकीटनी. लीलाक्षास्थिस्नायुचर्मरुधिरविण्मूत्रमांसवसामज्जाशुक्रसुरास्पृष्टस्य महा- पातकिष्टस्य दुष्टपक्ष्यवलीढस्य पिडराहाद्युच्छिष्टस्य गवाघ्रातस्य शुष्कपर्युषितयोश्च वृथापकस्य देवपित्र्यानस्य होमार्थहविषो चाशने पाने चामत्या चेदुपवासः । मत्या कृच्छ्रपादोऽल्पसंसर्गे, महासंसर्ग त्वर्धकुच्छ्र । त्रापि संस्पृष्टामेध्यादे रसोपलब्धौ तप्तकृच्छ्रः । अवि. ज्ञातजात्यस्थ्यादिदूषिते कर्णादिमलपटकदूषिते चार्धम् । जलपानसमये मुखनिःसृतं जलं यदि भोजनभाजने पतेत्तदा तद्भाजनानभोजने चान्द्रम् । इदं ज्ञानतोऽत्यन्ताभ्यासे । अकामतोऽभ्यासे सकृत्कामकृते च त्रिरात्रम् । सुराभिनगोडीमाध्वीमद्यवासितशुष्कभाण्डस्थोदकस्याज्ञानत: सकृत्पाने छर्दने च व्यहं कुशमूलादिपकक्षीरपानम् । तदभ्यासे चैत.

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ६५ देव पात्रम् । ज्ञानतस्तु पञ्चाहं शङ्खपुष्पीपकपयःपानम् । तथाऽभ्यासे सप्तस(रा) गोमूत्रयावकपानम् । अत्यन्ताभ्यासे द्वादशाहं ब्राह्मीपर. पयःपानं प्रत्यहमष्टसहस्रगायत्रीजपश्च । अच्छर्दनेन जीर्णत्व एतदेव सत्र तत्र द्विगुणम् । एवं भाण्डस्याऽऽर्द्रत्वेऽपि तालादिमघमाण्डस्थोदक- पान एतदर्धम् । शुष्कसुराभाण्डस्थोदकपान एक उपवासः। परेऽह्नि धृत. पाशनमात्रम् । तादृशभाण्डस्थपर्युषितजलपाने छर्दने च व्यहं शङ्खपुष्पी. पकक्षीरपानम् । अकामतो ट्रिनिरभ्यासे पञ्चरात्रं तत् । कामतः सकृ. पाने सप्तरात्रम् । तथाऽभ्यासे पक्षम् । अत्र सर्वत्र मलपानस्य तपस्त्वा. ज्जलमल्पं पेयमित्याहुः । जीर्णत्व आर्द्रभाण्डस्थनलस्य पीतस्य वमने च प्राग्वत् । आर्द्रभाण्डस्थोदकपाने जीणे चान्द्रं कामतः । अकामतः षडुपवासाः । अभोज्यानभाण्डस्थितजलदुग्धपधिपाने ब्रह्मकः । शूद्र स्यात्र सर्वत्र विषये किंचिहानमेव । अन्तःस्थिलल्लिनापश्चनखखरवि. इराहादियुक्तात्यन्तोपहतकूपादिजलपाने षडुपवासाः । अतिकृच्छ्रो वा। व्रतान्ते पञ्चगव्यानं च । अक्लिन्न उपचासत्रयं पञ्चगव्यं चान्ते । शूदाणां नक्तम् । इदं ज्ञानतोऽभ्यासे । अकामतोऽयम् । पाश्चस्त्वका- मता प्रागुक्तं कामतस्तु द्विगुणमित्याहुः । तादृमनुष्यपशुयुक्तपादि. जळपाने त्वज्ञानतः सकृच्च षडुपवासाः । कामतोऽभ्यासे च पराकः । मत्याऽभ्यासे तप्तकृच्छ्रः । अधिकतराभ्यासे चान्द्रम् । तादृशस्थूल- तटागादिजलपाने तु न्यूनं कल्प्यम् । विण्मूत्रास्थ्यादिक्षितपादिजल. पाने त्रय उपवासाः । तादृशकुम्भस्थजलपाने सांतफ्नम् । इदमज्ञानतः। कामस्तु द्विगुणम् । पूर्वोक्तकूपादौ पानव्यतिरेकेण स्नानमात्रे त्वेक उपवासस्त्रिषवणस्नानं गायत्रीजपश्च । चाण्डालादिखाततडागादिषु जानु दनादल्पपरिमाणजलेषु तथाविधजलासु चाण्डालादिकसंपर्कयुतहद- पुष्करिणीषु चाकामतो जलपाने नक्तम् । कामत एक उपवासः । अन्यखातितचाण्डालादिपरिगृहीतताशरूपादिजलपान एतदर्धम् । अ- भ्यासे कुच्छ्रम् । कामतोऽभ्यासे द्विगुणम् । जानुदघ्नहदपुष्करिण्या- दिषु महाजलाशये च न दोषः । तादृशकूपे तु विप्रस्य महासांतपनम् । क्षत्रियादीनां कृच्छ्रकृच्छ्रार्धपादाः । अमत्याऽर्धम् । अशक्तः पश्चगव्यं पिबेत् । चाण्डालादिभाण्डस्थजलपाने कूपवत् । चाण्डालादेः कूप- भाण्डादिजलस्य पानोत्तरं वमने विषस्य कुच्छ्रम् । रजकाधन्त्यजखात. १ ·६ अत्र सर्वत्र ६६ नागोजीभट्टविरचित:- कृपभाण्डादिजलतद्भाण्डस्थपयोदध्यादिपाने त्वमत्या द्विजाः क्रमेण ब्रह्मकूर्चपानेन त्रिद्वयकोपवासान्कुर्युः । शूद्रस्तूपवासं शक्त्या दानं च कुर्यात् । मत्या सर्वत्र द्विगुणम् । अन्त्यजखातवापीतडागादिश्वल्प- जलेषु पानादिकरण एक उपवासः । मत्या द्विगुणम् । अमत्याऽभ्यासे कायम् । मध्यमजलेषु पश्चगव्यम् । महत्सु न दोषः । पुनःसंस्कार इति केचित् । शूद्रामध्यसेविकीटादिस्पृष्टान्नभोजने त्वहो- रात्रमभोजनम् । इत्यशुचिद्रव्यस्पृष्टाभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तम् ।। अथ चाण्डालाबनभोजने प्रायश्चित्तम्-तत्र ज्ञानतः सकृच्चाण्डालाघ- नभक्षणे चान्द्रम् । अज्ञानतस्तप्तकृच्छ्रः । एककाल एकप्रयत्नोपक्रमाणां ग्रासानामेकस्मिन्प्रयोगे भोजनं सद्भोजनम् । एवं पुनर्मोजनेऽभ्यासः । बारत्रयेऽत्यन्ताभ्यासः । एवं सर्वत्र बोध्यम् । भवदेवस्त्वज्ञानतः सकृद्भोजने तप्तकृच्छ्रम् । अभ्यासे चान्द्रायणम् । ज्ञानतो द्वैगुण्यमित्याह सिद्धाभार्थम् । सक्तुजलादौ शुष्काने च]। आमाने तु तदर्धमात्रं बोध्यम् । बलात्सकृच्छुकतदनभोजन उपवासत्रयम् । बलासिद्धानभोजने पराकः । ज्ञानाभ्यासे चान्द्राभ्यासः । अज्ञानतोऽभ्यासे ससकृच्छ्रा- भ्यासः । चाण्डालादिपकानाशने सर्वत्र पुनरुपनयनम् । कामतश्चतु. विंशतिवारं भोजने पातित्यम् । अज्ञानतस्तु तद्विगुणवारभोजने तत्र च द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तम् । यवनम्लेच्छयावनानामनभोजनेऽप्ये- वम् । अत्र प्रायश्चित्तेन पापनाशेऽपि वचनान्न व्यवहार्यता । द्विजस्य ज्ञानात्स्वेच्छया चाण्डाल यवनादीनां दासत्वाङ्गीकारे तु प्राजापत्य. द्वयम् । पुंश्चल्यभिशस्तम्लेच्छचाण्डालादीनां बलादेकमासं दासतामा. पन्नो द्विजो बलात्कारितगोवधोच्छिष्टमार्जनोच्छिष्टभक्षणतत्स्त्रीसंगादिः माजापत्येन शुध्यति । आहिताग्निश्चान्द्रेण । संवत्सरोषितस्य प्राजापत्यं पराकश्च । शूद्रस्य संवत्सरावासे पक्षं यावकपानम् । मासं वासे कृच्छ्र. पादः । मयूखे तु प्राजापत्यादिकं मासमात्रे । गोवधादौ तु प्रातिस्विक तत्प्रायश्चित्तमकामकृते विहितं कार्यमित्युक्तम् । एवं वर्षपर्यन्तं प्रायश्चि- तकल्पना कार्या । चतुर्वर्षपर्यन्तमिति कचित् । अग्रे पातित्यात्मायश्चि- चाभावः । एतदेव ज्ञानाच्छुद्रादिदासत्वाङ्गीकारे । अज्ञानादमि. त्याहुः । चाण्डालादिस्पृष्टानभोजने प्राजापत्यम् । ज्ञानतो द्विगुणम् । एतदेव पतितकुणिरजस्वलादिस्पृष्टान्न भोजने । अज्ञानतः सकुचाण्डालरज- ·पायविन्दुशेखरः। स्थलापतिताधुच्छिष्टभोजने चान्द्रम् । तद्भोजनानन्तरं पाकपात्रेऽवशिष्ट- मन्मं सदुच्छिष्टम् । ज्ञानतो द्विगुणम् । चाण्डालादिभोजनपात्रावशिष्टरू. पोच्छिष्टभक्षणे तु प्रकीर्णकप्रसङ्गोक्तं ज्ञेयम् । क्षत्रियवैश्ययोरापदि बलात्कारेऽतरचर्चितताम्बूलाधुच्छिष्टभोजने च क्रमेण कार्य कायार्धम् । विप्रस्य तत्रापि चान्द्रमेव । क्षबविशोरयापदभावेऽन्नरूपोच्छिष्टभोजने च चाद्रमेव । सर्वत्रानुच्छिष्टादुच्छिष्टे द्वैगुण्यम् । तत्रापि पाकपात्राव- शिष्टोच्छिष्टाद्भोजनपात्रावशिष्टोच्छिष्टे द्विगुणमधिकं वा कल्प्यम् । तथा च तत्स्पृष्टमात्रात्तद्विगुणं तद्धस्तदत्तस्य तद्गृहपकस्य वा भक्षणे कल्प्यम् । सहभोजने त्रिगुणम् । उच्छिष्टे चतुर्गुणमित्यादि बोध्यम् । चाण्डाला. दिसंसर्गिणोऽनस्य तत्पाकस्य भोजने कुच्छ्रार्धम् । शुष्कादौ तदर्धा. दिचाण्डालादिस्पृष्टजलक्षीरदध्यादिपाने लघुसांतपनम् । एतत्पीतशेषा- म्धुपाने षडुपवासपूर्वकं पञ्चगव्यपानमज्ञानतः । ज्ञानतो द्विगुणम् । अभ्यास आवृत्तिः । अज्ञानतः सकृच्छौण्डिकायमभोजने मासं गोमू- त्रयावकपानम् । शुष्काने तदर्धे षडुपवासा वा । आमान्ने तदर्धम् । ज्ञानतो द्विगुणम् । अभ्यास आवृत्तिः । ज्ञानतोऽष्टधा भोजने कृच्छ्रा- ब्दम् । अज्ञानतस्तथात्वे चान्द्रद्वयम् । ज्ञानादष्टचत्वारिंशद्वारं भोजने पातित्यम् । अज्ञानतः षण्णवतिवारं भाजने तत्र द्वादशाब्दम् । ज्ञानतः सकृदेतदुच्छिष्टान्न भोजने विप्रस्य चान्द्रम् । क्षत्रियवैश्ययोस्तप्तकृच्छ्रः । एतदर्धमेतत्स्पृष्टमात्रानभोजने । शुष्कानस्योच्छिष्टभोजनेऽप्येवम् । अत्राशक्त:- कुशोदुम्बरबिल्वाचैः पनसाम्बुजपत्रकैः । शङ्खपुष्पीसुवर्चादिकायं पीत्वा तु शुध्यति । तत्पीतशेषजलपान उपवासत्रयपूर्वकं पञ्चगव्यपानमज्ञानतः ज्ञानतो द्विगुणम् । अभ्यास आवृत्तिः । गवोच्छिष्टाशने छर्दन एक उवासः पञ्चगव्यपानं च । अभ्यास उपवासत्रयम् । चतुर्थे पञ्चगव्यम् । अच्छदने जानतः सकृद्भोजनेऽप्येतदेव। मतिपूर्वकाभ्यासेऽतिकृच्छ्रः । केचिच्चकाकोच्छिष्टे पुनःकृतपाकपर्युषिताने स्त्रीशूद्रोच्छिष्टे चाने भुक्तेऽप्येवमेव प्रायश्चिचमाहुः । प्रपाजलपाने सीरवृक्षनिर्यासाधारपात्र. स्थजलपाने नौकाजलनिःसारणीपात्रस्थजलपाने कूपादेश्वर्मपुटकनिःसा- ·नागोजीभट्टविरचित:- रितजलपाने च सलनानपूर्वकमुपवासः । अशक्तस्य पश्चगव्यपानम् । आपदि तदेव जलं भूमिष्ठं कृत्वा पात्रान्तरेणोदृतं पेयम् । प्राणापदि दोषो न । शूद्रभाण्डजलपान उपोष्य बिल्वपत्रपलाशकायोदकपानम् । नवभाण्डे तु न दोषः । एवं पयोदध्यादावपि । अत्र सर्वत्र पुनरुक्तिः प्रासङ्गिकी। वैलक्षण्योक्तिः स्मृत्यन्तरानुरोधात् । तत्र शक्त्याचपेक्षया व्यवस्था । शातातपः-घृतं तैलं दधि क्षीरं तथैवेक्षुरसो गुडः । शूद्रभाण्डस्थितं तकं तथा मधु न दुष्यति । इति चाण्डालाबनभोजनप्रायश्चित्तम् ॥ अथ भावदुष्टादिभक्षणे प्रायश्चित्तम्-तत्र यद्वर्णत आकारतो वा विसहशतया जुगुप्सितशरीरमलादिभावनां जनयत्यरिप्रयुक्तगरा- दिशङ्कां वा जनयति तद्भावदुष्टम् । क्षुधातश्च न को भुङ्क्ते मामकं त्वनमेव हि। ब्रूते व्यर्याशयस्त्वेवं तद्वाग्दुष्टं [ प्रकीर्तितम् ] ॥ का क्रियाऽस्मिनिति विनिन्द्य दीयते यत्तच्च । तयोर्भोजने कामत: कृसे त्रिरात्रमुपवास: । गोमूत्रयावकपानमित्यन्ये । अज्ञानतोऽर्धम् । छईने घृतपाशनम् । भक्ष्याभक्ष्यत्वेन शङ्कितवस्तुभक्षणेऽक्षारलवणम् । रूक्षा ब्राह्मीं सुवर्चलां पिबेत् । त्रिरात्रं शङ्खपुष्पी वा पयसा सह । कुशपोदुम्बरपलाशबिल्वपत्रकाथं वा पिबेत् । शङ्कायाश्च विज्ञाने द्विगुणम् । अज्ञानतः शन्तिभक्षणशुद्धयर्थं वर्षान्ते त्रीन्दावेकं वा कृच्छ्रा- कुर्यात् । इति भावदुष्टादिभक्षणप्रायश्चित्तम् ॥ अथ कालदुष्टाशने प्रायश्चित्तम्-कालदुष्टमस्नेहाक्तपर्युषितादि । मत्या तद्भक्षणे त्रिरात्रं यावत्रतम् । अमत्या त्वेक उपवासः । अनि देशे गोक्षीरादिपाने चैवम् । यवगोधूमपयोदधिपिष्टविकारे स्नेहपके स्नेहा. तानादौ च न दोषः । शृङ्गास्थिदन्तशुक्तिशङ्खकपर्दजनितपात्रः कन्दशा. लूकजैश्च जलं पोस्वा मवोदकं च वर्षाकाले व्यहादर्वाक्, अकाले च दशाहाद/पीत्वा पञ्चगव्यं पिबेत् । मत्योपवासः । ग्रहणकाले नवश्राद्धे च भोजने ग्राम याचकानभोजने च चान्द्रम् । ग्रहणनिमित्तनि- पिद्धकाले संधिकालेऽतिपातरतिसायंकाले च भुक्त्वा रात्री धानादधिस. क्नुतिलसंबद्धानभोजम एवमादिषनादिष्टपायश्चित्तेषु प्राणायामशतम् ।

·पायविन्दुशेखरः। मस्योपवासः । अमत्योपवास इत्यन्ये । इति कालदुष्टाशनप्रायश्चित्तम् ।। अथ गुणदुष्टभोजने प्रायश्चित्तम्-शुक्तानि कषायादींश्चान्यान्यमे. ध्यानि चामत्या पीत्वा भुक्त्वा चोपवसेत् । मत्या त्रिरात्रं यावकम् । आमलकयुक्तकाञ्जिकायां न दोषोऽभिधारणे च । शुक्तं कालवशाद. म्लतां गतम् । उद्धृतसारपिण्याकमथितादिभक्षणे मत्या त्रिरात्रं याव- कम् । अमत्याऽर्धम् । छर्दित्वा घृतं पिबेत् । वैश्वदेवादिरहितानभोज. नेऽतिथिदेवतादिप्रयोजनमनुदिश्य वृथा पकस्य सरसंयावकपायसापू- पशष्कुलीमधुमासादिभक्षणेष्वमत्योपवासः । मत्या त्रिरात्रं यावकम् । कायमभ्यासे । आहितामिस्त्वमत्या त्रिरात्रम् । मत्या कायं कुर्यात् । हस्तदानादिक्रियादुष्टस्यामत्या भोजने नक्तम् । मत्या तूपवासः पञ्च गव्यं च । तत्र माक्षिकमिक्षुरसविशेषरूपं फाणितं शाकं गोरसलवण- तानि चैतानि हस्तदत्तानि दुष्टानि । अमत्याऽभ्यासे तूपवासः। मत्याऽभ्यासे त्रिरात्रम् । अत्यन्ताभ्यासे सांतपनम् । इति गुणदुष्टमो. जनप्रायाश्चित्तम् ॥ अथ श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तम्-तत्रान्तर्दशाहे नवश्रादानि । एका- दशाहश्राद्धमारभ्योनान्दान्तानि षोडशैकोदिष्टानि नवमिश्राणि । सपिण्डी. करणं मिश्र, ततःपराणि पुराणानि । तत्र नवश्राद्धभोजने कायम् । अनापत्र चान्द्रम्। एकादशाहे महकोषिष्टेऽप्येवम् । पादोनं कायमापदि। अनापदि तु चान्द्रं कायं चेत्यन्ये । द्वादशाह आधमासिके चोनमासिके च पादोनं कायमेव । अत्रानापदि कायम् । अन्ये पराकमाहुः । द्वितीय मासिकं त्रैपक्षिकमासिक उनषण्मासिक ऊनाब्दे चार्धकृच्छ्रम्। अनापदि पादोनम् । त्रिमासाद्यब्दमोक्षान्तेषु सपिण्डने चाऽऽब्दिके चोपवास: पादकृच्छ्रो वा । अनापदि तु त्रिरात्रं कृच्छ्रार्धे वा । अन्ये त्वनापदि त्रैपक्षि- केऽतिकृच्छ्रः । पाण्मासिके कृच्छ्र । आब्दिक आपदि त्रिरात्रं गोमूत्रया. घकपानम् । अनापदि कायपादमित्याहुः । तदुत्तरं प्रत्याब्दिके त्रिवर्ष. पर्यन्तं नक्तम् । अनापदि तूपवासः । गुरुविनाधर्थकद्रव्यार्य नवश्राद्ध भोजने त्रिरात्रम् । महकोद्दिष्टे द्वादशाहादौ च त्रिरात्रम् । द्वैमासिकादा. वुपवासः । त्रिमासादौ नक्तं पश्चगव्यं च । प्रत्यान्दिकेऽन्यपुराणेषु च षट् प्राणायामाः तत्रैव नि:स्पृहस्य भोक्तुर्जपशालिनो वा तदर्धम् ।

·नागोजीमट्टविरचितः- क्षषियादिश्राद्धेषु द्वित्रिचतुर्गुणानि क्रमात्कार्याणीति स्मृत्यर्थसारे । अन्यत्र तु पार्वणश्राद्ध षट् पाणायामाः। त्रिमासादिवत्सरान्तमुपवासः । सपिण्डनश्राद्ध च । आद्यमासिके पादोनं कृच्छ्रम् । त्रैपक्षिके तदर्धम् । द्वैमासिके पश्चगव्यपानम् । प्रत्यब्दं नक्तम् । इदमापदि । अनापदि तु द्विगुणमिति । चाण्डालोदकसर्पविषपशुष्ट्रिविद्युत्पातपतनविषोइन्धना. नाशकैर्मृताना स्तनपतितायभोज्यानानां च नवश्राद्धेषु चान्द्रम् । प्रथ- ममासिके चान्द्र पराकश्च । द्वादशाहादौ पराक एव । द्विमासत्रिपक्षा. दावतिकृच्छ्रः । त्रिमासादी कायम् । आब्दिके पादकृच्छ्रः । द्विनीयव- र्षादावुपवासः । सम्यग्विषयेऽपि द्रव्यार्थभोजनेऽप्येवमेव । अपाङ्क्ते- यानामेकादशाहश्राद्धभोजने शिशुचान्द्रम् । यतिबतिब्रह्मचारिणां तु मयममासिकादिषु नवश्राद्धसूतकान्नस्य च भोजन उक्तं कृत्वाऽधिकत्रि रात्रोपचासं प्राणायामत्रयपूर्वकं घृतप्राशनं च कृत्वा व्रतशेषसपापनम् । अनापदि तु कायं त्रिरात्रोपनासो द्वादश प्राणायामाः पश्चगव्याशनं चाधिकम् । कामतो भोजने पुनरुपनयनमित्यन्ये । अभ्यासे - तुक्तक- पछादिद्विगुणम् । आमहेमसंकल्पितश्राद्धेषु तत्तदर्धानि । गुरुविषये तूपवासो नक्तं षट्त्रिंशत्पाणायामाश्च । अश्रोत्रियादिपुराणश्राद्धेष्वनु. तपायश्चित्तेषु सर्वश्राद्धेषु च गायत्र्या दशकृत्वोऽपः पीत्वा शुध्यात । ततः संध्योपासनहोमादि यथोचितं कुर्याद । वृद्धिश्राद्धे प्राणायामत्र- यम् । चौलनामकरणजातकर्माङ्गश्राद्धेषु चूडाहोमान्ते च सीमन्ते सोमे चाधानाङ्गना नौदने चामत्याऽऽपदि च भुक्तौ सांतपनम् । मत्याऽऽपदि चान्द्रम् । अन्यसंस्कारेषूपवासः। अनापदि त्रिरात्रम् । अन्यदत्ता कन्याऽन्यस्मै पुनर्दत्ता या सा पुनर्भूः । असंस्कृते पूर्वगर्भ प्रसूते सति द्वितीयगर्भ संस्कारो यस्याः सा पुनरेता। ऋत्वादिषोडशाहात्पश्चादेव या गर्भिणी सा रेतोधा । भर्तृशासनोल्लधिनी कामचारिणी। आसां गर्भेषु भुक्तौ पूर्ववत्सांतपनं चान्दं वा । सर्वस्वीपथप्रगर्भेषु चैवम् । अनिर्दशाहनवश्राद्ध कामतो भुक्तवतो विप्रस्यानापदि संवत्सरपर्यन्तं भोजनात्माक्संहिताध्ययनमिति केचित् । इति भाद्धभोजनपाय- श्चित्तम् ॥ अथ परिग्रहाशुचिदृष्टभोजने प्रायश्चित्तानि-तत्र राजपुरोहितराज. भृत्यवैश्यशूद्राणां क्लीबाजाविकमाहिषिकस्यानिकभूपालानां स्तेनगा.

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ७१ यकलक्षकवाधुषिकदीक्षावस्थितानां कदर्यबद्धाभिशस्तपुंश्चलीदाम्भि- कवैधनटनर्तकगणकानां भगवृत्तिस्त्रीसशचौष्टितनिराचारनिषिद्धाचा- राणामाचार्यामिगुरुधर्मशास्त्रगोब्राह्मणादिद्वेषिणां संवत्सराभ्यस्तो पपातकानां चर्मकारस्वर्णकारशौण्डिकव्याधपुनर्भुजातभ्रूणनविषकारश. स्वकारलोहकाराणां मत्तोन्मत्तक्रुद्धातुरगण[क]गणिकानां श्वचक्रमयस्त्री. मृगजीविनामश्वरथगजारोहणवृत्तीनामुच्छिष्टभोजी(जि)क्रूरोग्रपतितपि- शुनानां रजकनिणेजककैवर्तकानां शूद्रयाजकाध्यापकचित्रकारशिल्पिब- मविक्रयिणां वृथाश्रम्यनाथम्याश्रमभेदिनामपण्यविक्रेतृसोमलताविक्रेत. शैलूपतन्तुवायतु भवायकिरातानां यतिब्रह्मचारिणो_त्यतयाजकादीनां नित्यरोगियोनिसंकीर्णसंकरजातिकुण्डगोलकतदन्नाशिनां घाण्टिकविषयों- देववृत्तिनाना परिदेवनसंबन्धिना गरदसूपकारचणवोपजीविपाखण्डिलि. ङ्गानां सूतादिप्रतिलोमजानां कर्मारघृतघ्नोपदण्डपातिनां पुण्यसोमयागा. त्मविक्रयिणामन्तवादिद्वेषिहेमकारणां वृक्षारोपणवृत्तीनां कूटकृवृषली. तत्पतितत्संबन्धिनां तूर्यादिस्वनव्यतिरिक्तकरणैर्नृपतिप्रबोधकानां कित. वमृगयाजीविनिषादतत्कर्मकृतां मूल्येन द्विजकार्यकर्तृणां प्राणिवधजीवि- लोकायतिकदेवलकस्त्रीजितकुष्ठिकुनखिश्यावदन्ताना पित्रादिविवदमानस्य नद्यादिसंतरणनीविग्रामयाजकतत्पुरोहितवाणिजपशुमारकदुलोमसेवक- काण्डपृष्ठानां पर्याहितपरीष्टपुनर्वदिषिधूपतितज्जातानां चक्रितौलिकप. क्षिरक्षकसमुद्रतारकहीनाङ्गातिरिक्ताङ्गानामपुत्रकाननिकमुमूर्षुणां पतिपु- वरहितस्त्रियाः पञ्चयज्ञानकृत्वा नित्यपरामभोजिविरूपपरपाकनिरतस्य पञ्चमहायज्ञकरणं विना भोजनरूपपरपाकनिवृत्तस्यापश्चसंज्ञकज्ञानवर्जि तगृहस्थस्याऽऽचार्यपितृमातृसुतगुर्वमित्यागिनां सुतकन्यास्त्रीसत्यविक्र- यिणां गृहस्थितोपपत्तिक ज्ञातोपपत्तिकस्त्रीपरिग्रहिणो चूतजीविविधिनिषे- धातीतस्तफिकुलालानां चतुःषष्टिपलानभक्षकरूपकुण्डाशिनः कांस्य. सीसादिकारवाद्योपजीविभाण्डवस्त्रादिकर्तृपश्वादिविक्रयिमहर्घविक्रयिणां ताम्रादीनां स्वर्णादिसदृशरूपकर्तृणामित्यादिपापिनामेषां मार्गे तिष्ठतां भिक्षानपतिग्रहे चान्द्रायणम् । एतेषामकृतनिष्कृतीनां मुख्यतस्तचर- स्तूपजीविनां चानभोजने दाने याजने प्रतिग्रहे चैवम् । एतच्च त[स]. द्वस्तूपार्जितधनत्यागपूर्वकमेव । कुनखिकुष्णदन्तकुष्ठिप्रभृतीनां च प्रागु. कानां विशानदशूद्रस्य शूद्रामदविप्रस्यास्वामिकशूद्रस्यामसूताया दुहि- ·७२ नागोजीमविरचित:- तुवामभोजने शिष्टजुगुप्सितानस्य महापापिषीक्षितस्य श्वादिस्पृष्टस्यो. दक्यादिदृष्टस्य गवाऽऽघातस्य पक्ष्यवलीढस्यासंस्कृतस्य बहुयाचितस्य सरोषसविस्मयदत्तस्थ पादस्पृष्टस्यावज्ञातस्यानर्चितदत्तस्यातुष्टिकरस्य चामस्य भोजने चामत्या त्रिरात्रम् । अमत्याऽभ्यासे कुच्छ्रः। मत्याऽ. तिकृच्छ्रः । मत्याऽभ्यासे ससकच्छ । ब्रह्मचर्यादेः कायातिकृच्छ्रतमक. च्छ्चान्द्रायणानि मत्यादिषु क्रमेण पुनःसंस्कारश्च । यद्वा त्रिपण्णवद्वा. दशरात्राणि पयसा भूयोभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्र- वृद्धिः । आपद्येकद्वित्रिचतुरुपवासाः । अत्यन्तापदि विषण्णवद्वादश प्राणायामाः । आमानेषु स्नानम् । एतवृत्तिविमानभोजन एकभक्तम् । अनाचारे दुष्टाचारे नक्तम् । ब्राह्मणब्रुवे स्नानमष्टशतजपश्च । एवं शाखारण्डानस्य ब्रामणादिसंघाताधुपदेशत्यक्तादिरूपस्यानेकस्वामि- करूपस्प वा गणान्नस्य को मुक्त इत्यादिस्मयादिना दीयमानदुष्टा- भस्य नगरमाधुकरायमस्यासन्मानं गुणिनां सन्मानं पापकर्मणां कुरुते यस्तदनस्य च भोजने प्राग्वदेव । आचारेन्दुशेखरे भोजनप्रकरणे गणिकायमोज्यासमक्षणे चैवमित्युक्तम् । इति परिग्रहाशुचिदुष्टभोजन प्रायश्चित्तानि ॥ मथ जातमुताशौचामभोजने प्रायश्चित्तम्-द्विजाशीचे सवर्णानामु- पवासस्त्रिरात्रं वा । विपक्षत्रियवैश्यशूद्राशीचेष्वमत्या विमो भुक्त्वा नक्तकद्वित्रिरुपवासाकुर्यात् । अभ्यासे त्वेकत्रिपञ्चसप्तोपवासाः । यद्वाऽ. भ्यासे द्वात्रिंशत्पष्टिशतं प्राणायामा: । उपवास: प्राणायामानां समुच्चय इत्येके । अन्ये स्वापद्यज्ञानत एवासकृद्भोजन एवैतत् । अभ्यासे त्वधिकमि- त्याहुः । मत्या चेत्कायसांतपनमहासांतपनचान्द्राणि । एकद्वित्रिचतुःका- पानि वा । मत्याऽभ्यासे कायातिकृच्छ्रतप्तकृच्छ्रचान्द्राणि । कामतो भूयो- भ्यास एकद्वित्रिषण्मासेषु क्रमेण यावकवतम् । अत्यन्तापदि मत्याऽ- भ्यासेऽपि प्रागुक्तप्राणायामा एव । अज्ञानाद्भक्तो छर्दने चानापद्यप्यष्टा विंशतिपञ्चशताष्टसहस्रगायत्रीजपो वा बोध्यः । द्विजाशीचे शुद्धस्य भुक्तो स्नानम् । शुद्धाशोचे शूद्रस्य स्नानं पञ्चगव्यं च । आशौचिविषस्पृष्टपानी- यपाने पश्चगव्यमज्ञानतः । ज्ञानतश्चेदुपवास: । ब्रह्मचर्यादेस्तपाने पश्च- गव्यमुपवासश्च । प्रत्यहं सहस्रजपश्च त्रिरात्रम् । जाताशौच आहिता. न्याचे च लघु सर्व योज्यमित्येके । आशौचे भुक्तवन्तं न स्पृश्वेदा ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। पुरीपोत्सर्गात् । इदं च प्रायश्चित्तं तद्वर्णानामाशीचव्यपगमे कार्यम् । तावदाशौचामभोजिनोऽप्याश चात् । एतच्चाऽऽशौचिस्वामिकान भोजन एव । आशौचिस्पृष्टाशौचिस्वामिकान्नभोजने तु तत्तत्मायश्चित्तद्वयसमु. च्चय इत्यन्यत्र विस्तरः । आशौचिगृहेऽन्यदीयानभोजनेऽपि नक्तमुप. वासो वा प्रायश्चित्तम् । अथ कापालिकानभोजने तज्जलपाने च क्रमाकायं तदर्थं च । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् । तत्स्त्रीसंगमने चैवम् । अत्य- न्ताभ्यासेऽब्दकृच्छ्रम् । अन्नसत्रप्रवृत्तस्याग्निहोत्रिणश्चाऽऽशौचवत्त्वेऽपि तदीयामानेषु दोपो न । तयोः पकान्नग्रहणे तु क्रमेणैकरात्रं यावकवतं द्वादश चतुशितिः पाणायामा वा । पक्षे मासे वा देवपितॄन्भोजयतोऽ. नाशने चान्द्रम् । पतितगृहवासान्न भोजनप्रतिगृ(प्र)हेषु ज्ञानाभ्यासे मासो. पवासः । अज्ञानाम्यासे चान्द्रम् । पूर्वगणितव्यतिरिक्तनिषिद्धाचरणशी- लानामन्नभोजने तपवासः । वत्सराभ्यासे, पराकः । उक्कारिक्तनिषिद्ध- मुलफलपत्राद्यशन उपवासः । इति जातमृताशौचान्न भोजने प्राय: श्चित्तम् । इति निन्दितान्नादनप्रायश्चित्तानि ।। अथ नटादिकर्मकरणे प्रायश्चित्तम्-वशीकरणोच्चाटनादिरूपेऽभि- चारे शक्तौ सत्यामपालनरूपे विना कारणं गृहानिष्काशने संभोगादि- त्यागरूपे च भार्यात्यागेऽप्युपपातकसामान्यमायश्चित्तानि शक्याद्य पेक्षया योज्यानि । अत्रोपपातकप्रायश्चित्तेषु यथोपदिष्टं विपस्यैव । क्षत्रि. यस्य पादोनम् । वैश्यस्यार्थम् । शद्रस्य पादम् । तत्स्त्रीणां तदर्धम् । रजस्वलानां तत्र तत्रोक्तमेव कार्यम् । इति नटादिकर्मकरणे मायश्चित्तम् । इत्युपपातकप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ।। अथ महापातकेषु । तत्राऽऽदी ब्रह्महत्वाप्रायश्चित्तम्-तत्र ब्राह्मणत्व- प्रकार कज्ञानपुर्वक मारणकामनया ब्राह्मणवधे मरणादेव शुद्धिः । तच्चाऽऽत्मनोऽग्निमवेशनेन भृगुपतनेन वा । अथवा ब्रह्महत्यापापशुद्धयर्थ बाणलक्ष.(थी ) भूतोऽयमिति जान । धनुर्भृतां युद्धभूमी स्वेच्छ या लक्ष्यभवनेन । अत्र तादृशो बहुप्रहारातों मृतकल्पो भवन्यादि पुनीवे. त्तदाऽपि शुध्यति । मरणान्तं प्रायश्चित्तं क्षत्रियादेरेव । विमस्य तु तन्नद्रस्यमाणं प्रायश्चित्तं द्विगुणं कार्यमिति मिताक्षरा । अज्ञानतोऽनि- ·७४ नागोजीभविरचितः- च्छया वा कृते तु ब्रह्मवधे हतविपशवशिरोध्वजहस्तस्तत्कपालालोभ गृही. तान्यदीयकपालः स्वकर्म ख्यापयन्ब्रह्मचारिधर्मवांस्त्रैवर्णिकाचार्या- दिदर्शने मार्गादपकामंस्त्रिवणस्नाय्यध्ययनाध्यापनादिषट्कर्माणि वर्ज यन्समन्त्रकं स्नानसंध्योपासनमात्रं कुर्वन्रात्री वीरासनी जटी मुण्डी वा वन्यफलमात्राहारी तदभावे त्वसंकल्पितविधूमभुक्तवज्जनसप्तागारेष्वेव भैक्ष्यं मृत्पात्रेण चरक्षमी दान्ताचारः कम्बलक्षौमशयानश्चीरवल्कला. न्यतमवासा बहिामादेवालयादिसमीपवासी विप्रगृहाण्यप्रविशन्द्वारादेव तत्तद्गृहान्नमस्कुर्वन्नेककालाश्री भिक्षाया अलाभ उपवसन्द्वादश वर्षाणि क्षपयेत् । ध्वजश्च शवनिर्हरणार्थखवाङ्गस्यैव । एतदशक्ती षष्टयुत्त- रात्रिंशतधेनवस्तन्मूल्यं वा हेमरौप्यान्यतरस्य षष्टयुत्तरत्रिशतनिष्कानि (णि) । अत्राशक्ती तावत्संख्यान्यनिष्कानि(णि) पादनिष्कानि(णि) वा । अत्रान्ते शतं दश वा गावो दक्षिणा विप्रभोजनादीति केचित् । पितृमातृसोदरगुरुश्रोत्रियाहिताग्न्याचार्यादिविप्रवधे तु मरणपर्यन्तमेतदेव व्रतम् । भिक्षाशनं च लोहित शरावेणोति । अत्र गोसहस्रादिकद्वादशाब्द. मित्यन्ये । द्वादशाब्दव्रतमध्ये चोरव्याघ्रादिहन्यमानस्य ब्राह्मणस्य तादृशगवां द्वादशकस्य वा रक्षणे द्विजान्विज्ञाप्याश्वमेधावभृथस्नाने वा सद्य एव शुद्धिः । पक्रान्तब्रतमध्ये मरणेऽपि तावतेव पापक्षयः । एवं व्रतमध्ये गोविप्रार्थ प्राणपरित्यागे तत्पर्यन्तं व्यापारं कृत्वा जीवनेऽपि वा सघ एव शुध्यति । यद्वा व्रतमध्ये कुष्ठादिदीर्घतीव्रव्याधिग्रस्तं विम गां वौषधैः संरक्ष्य तदेव शुध्येत् । एवं व्रतमध्ये चोराद्यपहृतविप्रः धनार्थ तैः सह युद्ध्वा तद्धनस्य विप्राय प्रापणे तन्निमित्तमरणे वा बहु- शस्त्रक्षतस्य मृतकल्पस्य तैस्त्यक्तस्य धनानयनं विनाऽपि जीवनेऽपि वा सद्य एव शुद्धिः । न त्वग्रे पुनर्वतकरणम् । इदं चामत्याऽनिच्छया वा निर्गुणं विप्रं हन्तुज्ञेयम् । पक्रान्तव्रतक्षत्रियस्य जातिमात्रविपस्य च कामतः सगुणेन वधे कृते द्वादशाब्दं कार्यम् । अज्ञानतः षडब्दम् । मितहविष्याशिनः शाखान्तं त्रिवेदसंहिताब्राह्मणपारायणं वा । पूर्वमे. वाऽऽहिताग्नेः कृतप्रकृति यज्ञस्य विश्वजिदभिजिपिदमिष्टुतामन्यतमया- गकरणं वा । विन्ध्योत्तरवासिना तु निर्गुणेन सगुणेन वा जातिमात्र. निर्गुणविश्वधे विकर्मवर्जितचातुर्वत्पिथि भिक्षां कुर्वता छत्रोपानद्व- जितेन गोकुलगोष्ठग्रामतपोवनतीर्थादिषु स्वकर्म ख्यापयन्समुद्रसेतुदर्श- ·पायश्चित्तेन्दुशेखरः। नस्ताने कृत्वा विम्यो भोजनवस्त्रपवित्रादि देयम् । अत्र गोशतं दक्षिणा | जातिमात्रविप्रस्य वेदाभ्यासादिहीनेन धनवता वधे वेदवि. संप्रदानजीवनपर्याप्तभूम्यादिधनदानम् । द्वादशवर्षोपभोग्यद्रव्यसहित. गृहदानं वा तावत्सर्वस्वदानं वा । अशक्तावुत्तरोत्तरम् । अत्र प्रतिग्रही. तुर्वैश्वानरेष्टिरनाहिताग्नेश्वानरश्वरुः प्रायश्चित्तम् । अज्ञानतः सोम या. गदीक्षितब्राह्मणवधे चतुर्विशतिवार्षिकमुक्त व्रतं गोसहस्रद्वयं वा । आचा- र्यादिवधेऽप्येवम् । गोसहस्रसहितं द्वादशाब्दमित्यन्ये । अतिगुणवता गुणहीनस्याज्ञानतो वधे पूर्वोक्तं व्रतं वर्ष कृत्वाऽन्ते रत्नहेमगोधान्य. तिलदधिघृतदानम् । मत्यादौ द्विगुणादि । ज्ञानतो ब्राह्मणज्ञातीयषण्ड. वधे शूद्रवधव्रतम् । अज्ञानतस्तद्धे गङ्गायमुनासंगमे त्रिषवणस्नायी त्रिरात्रोपवासेन शुध्यति । पतितब्राह्मणवधे त्रिवर्ष प्रत्यहं प्राणायामशः तपूर्वकं गायत्रीजपपूर्वकं च वने भिक्षाशनमन्ते षोडशविषभोजनं च । अनुपनीतविश्वधे निर्गुणविप्रवधोक्तं षडब्दम् । अनुपनीतत्वेन तस्य निर्गुणत्वात् । अविज्ञातस्त्रीपुंस्त्वादिकस्य ब्राह्मणगर्भस्य वधे तु द्वाद- शाब्दम् । विज्ञातस्त्रीत्वादी तत्तत्प्रयुक्तम् । अत्रैकप्रयत्नकृतानेकविप्रव. धेऽप्येकमेव प्रायश्चित्तं तन्त्रेण । तन्त्रत्वं च समानदेशकाल कर्तृत्वेनागृ. ह्यमाणविशेषत्वम् । अनेकपयत्नकृते तु नानावधे प्रायश्चित्तावृत्तिस्तृ. तीयविश्वधपर्यन्तम् । चतुर्थे तु विप्रवधे प्रायश्चित्ताभावः । केचिदाम रणमुक्तमायश्चित्ताचरणमित्याहुः । बहुभिरेकविप्रस्य वधे यदीयमहा- रेण मरणं संप्लाक्षप्रस्रवणादारभ्य पश्चिमोदधेः प्रतिस्रोतः सरस्वती गच्छेत् । अन्ये षण्मासान्कृच्छ्रांश्चरेयुः । तिरस्कृतनिर्गुणविप्रस्य क्रोधा. द्विषशस्त्रादिनिर्गुणोपरिमरणे त्रैवार्षिकं तद्वतम् । निमित्तिनो गुणवत्त्वे त्वब्दं गृहक्षेत्रादिसंबन्धे निर्गुणमरणे सगुणस्यापि त्रैवार्षिकमेव । सगु. णस्य तथापरणे तु द्वादशाब्दमेव । यदा त्वाकोशताडनादिसंबन्धमन्त- रेण भ्रान्त्यादिवशात्परमुद्दिश्य विप्रस्याऽऽत्महनने तु हन्तुरेव दोषो नोद्दिश्यस्य । तथा यत्राऽऽक्रुष्टोऽपि परणादधिनदानादिना तोषित उच्चैः श्रावयति नाऽऽक्रोशकस्यापराध इति सोऽप्यदोषः । इति ब्रह्मह- त्यापायश्चित्तानि ॥ अथानुग्राहकादीनाम्-तत्र साक्षादनुग्राहकः कर्तुदशाब्दचतुर्विंश. त्यब्दषडब्दादि यत्माप्नुयात्तत्पादोनं चरेत् । प्रयोजकोऽर्धम् । अनुमन्ता ·७६ नागोजीभट्टविरचिता- सार्धपादम् । निमित्तकर्ता पादं चरेत् । अत्र च तिरस्कृतेत्याउनुपदोक्ता व्यवस्था निमित्तकर्तुरुक्तैव । अनुग्राहकप्रयोजकादीनामपि येऽनुग्राहक प्रयोजकादयस्तेषामपि प्रायश्चित्तं कल्प्यम् । तथा प्रोत्साहकादीनामपि दण्डप्रायश्चित्ते कल्प्ये । प्रोत्साहकः सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः । आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मणाम् ॥ उपेक्षकः शक्तिमांश्चेदोषवक्ताऽनुमोदाः । य एव म्रियमाणं तु ब्राह्मणं समुपेक्षते ।। अकार्यकारिणां तेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति । कस्मिाश्चिद्ब्रह्मवधे प्रयोजकस्यान्यस्मिन्साक्षात्कर्तृत्व एकस्य गुरुलघु- प्रायश्चित्तसंनिपातस्तत्र द्वादशवार्षिकादिगुर्वन्तःपातिनः प्रयोजकादि. लघुपायश्चित्तस्य प्रसङ्गादिसिद्धिन पृथगनुष्ठानम् । अग्निदगरदशस्त्र- पाणिधनापहारिक्षेत्रहरदारहारकाः शापोधन आथर्वणाद्यभिचारन्ता राजगामिपैशुनकर्ता चैते वर्तमानतद्व्यापारा आततायिनः । एषामग्नि- विषशस्त्रादिहरणमात्रेण निवारणसंभवे यदि तद्वधः क्रियते तदा तत्त- दूधनिमित्तं प्रायश्चित्तं भवत्येव । अशक्यनिवारणे तु गोविषादीनामप्येषां हननादावुद्यतानां वधे दोषाभावः । क्षत्रियादीनां ब्रह्मचारिवनस्थय- तीनां च क्रमेण द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणं च प्रायश्चित्तम् । केचित्तु क्षधि- यवैश्यशूद्राणां कामतः प्रवृत्तावेतद्विषये मरणमेव तच्च सर्वस्वदानपूर्वकं मुण्डितसर्वाङ्गस्य करीषानावेव । अकामतस्त्वामरणं महावताभ्यास इ- त्याहुः । यत्तु यथोक्तं प्रायश्चित्तं विप्रस्यैव क्षत्रियस्य तत्पादोनं वैश्य- स्यार्धं शूद्रस्य पादमिति स्मृत्यन्तर उक्तं तत्प्रातिलोम्यानुष्ठितमनुष्य. वधचौर्यपारदार्यपारुष्यतिचतुर्विधसाहसव्यतिरिक्तपापविषयम् । बाल- वृद्धस्त्रीणामघम् । ब्रह्मचारिणोऽपि षोडशवर्षात्पूर्व बालत्वादर्धम् । षोडश. वर्षादूर्ध्वं तस्य द्विगुणम् । अनपनीतबालानामनूढस्त्रीणां च पादमेव । वि- प्रात्क्षत्रियायामुत्पनो मूर्धावसिक्तस्तस्य क्षत्रियन्यूनमध्यर्थं द्वादशाब्दम् । एवमनुलोमेषु सर्वत्र न्यूनत्वगृह्यम् । प्रतिलोमोत्पन्नानाममयैव दिशा प्रायश्चित्ताधिक्यमप्यूह्यम् । साग्निकस्याज्ञानान्महापापे तदनीन्पुत्रादयोऽप्रायश्चित्तं पालयेयुः । ज्ञानाच्चेदनीनप्सु प्रक्षिप्य मरणान्तं प्रायश्चित्तम् । आत्मघाते तु तत्पु.

·मायश्चित्तेन्दुशेखरः। ७७ प्रादयो मृतजातीयवधप्रायश्चित्तं समुचितं तप्तकृच्छ्रदयं चान्द्रं कुर्युः । आत्मघातादिपापिनां शवस्पर्शालंकरणवहनदहनाश्रुपातास्थिसंचयदशा. इक्रियादिकमज्ञानतः कृत्वा मनूक्तं तप्तकृच्छ्रे द्वादशाहम् । ज्ञानको दिगु. णम् । तप्तकृच्छ्रसहितं चान्द्रं वा । एषु स्पर्शाश्रुतपातभिन्नेष्वे कैककरणे तु ज्ञानतः सप्ताहसाध्यं सांतपनं तप्तकृच्छ् वा । अज्ञानतो मासं भिक्षा- हारविषवणस्नानं च । स्पर्शाश्रुपातयोस्तु प्रत्येकमेकोपवासः । मत्याऽ. भ्यासे कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रादि योग्यतया योज्यम् । आहिताग्नेश्चै- ताशस्य लौकिकाग्निना दाहोऽमन्त्रकः । दाहकर्तुः प्राजापत्यमात्मघा- तादिप्रायश्चित्तं पुत्रादिः कृत्वाऽस्थीनि विधिवदहेत् । अथ ब्रह्महत्यादिव्रतादेशविषय उच्यते-स द्विविधः । ताद्रूप्यता. प्रतिपादेन सादृशमनिपादेन वा । तत्राऽऽद्यविषये ब्रह्मव्रतं पादोनम् । द्वितीयविषये त्वर्धम् । तत्राऽऽयं यथा-सोमयागस्थक्षत्रियतत्स्थ. वैश्ययोरात्रेय्याश्च वधः । रजोदर्शनात्मभृति षोडशदिनान्तं कध्याति. रिक्ता रुयात्रेयी । अत्रिगोत्रोत्पना नारी च गर्भिणी च केचित्तु तादृशी वन्ध्याऽप्यात्रेयीत्याहुः । आत्रेयी विप्रसंबन्धिन्येव विप्रतुल्या। अत्रापि सगुणनिर्गुणादिव्यवस्था योज्या । एवं यागस्थ- स्त्रीवधः । आहिताग्निद्विजाग्र्यभार्यावधः । विश्वधफलकानृतसाक्ष्यं विप्रसंबन्धिनिक्षेपहरणं च । अत्र नववार्षिकब्रह्मव्रतम् । कामादिकृते द्वैगुण्यादि । नात्र प्राणान्तिकत्वम् । क्षत्रियाद्यात्रेयीवधे तु क्षत्रिया- दिवधोक्तं प्रायश्चित्तम् । द्वितीयं यथा-गुरूणां मुख्यानामाक्षेपोऽनृत- पापाभिशंसनं च । वेदानामप्रामाण्याभिधानम् । विप्रातिरिक्तमित्रवधः । अधीतवेदस्य बौद्धादिशास्त्रावष्टम्भेन नाशनम् । प्राणिमात्रवधफलका- नृतसाक्ष्यम् । गुणवत्परस्परं स्पर्धाणं गुणवत्त्वपरीक्षायां वाऽनृतवच. नम् । राजकुले ब्राह्मणपीडाजनकपैशू(शु)न्यं चेत्यादि । एतेष्वन्येषु च पूर्वोक्तषु च ब्रह्महत्यासदृशेषु षडब्दं ब्रह्मव्रतम् । एषु कपालध्वज. धारणादिकं नास्ति । ब्राह्मणादिहव(न)ने कृतनिश्चये तदर्ध(य) समा. गत्य सम्यक्शस्त्रादिपहारे कृते कथंचित्पतिघातादिप्रतिबन्धवशादसौ न मृतस्तथाऽपि प्रहर्तुर्यथावर्ण ब्रह्महत्यापायश्चित्तं भवत्येव । तच्च पादोनमिति मिताक्षरादौ । मनसा निश्चितब्रह्मवधस्य स्वत एवोपरत- जिघांसस्य द्वादशरात्रमुदकमात्रभक्षतयोपवासाः । चिकित्सादिनोपकारे ·नागोजीभट्टविरचित:-- क्रियमाणे विप्रादिमरणे तु न किमपि पापम् । इति ब्रह्महत्यापायश्चि. त्तप्रकरणम् ॥ अथ मुरापानप्रायश्चित्तानि-~-मदजनकोऽनविकारविशेषः सुरा । तस्या विर्ज्ञानपूर्व कामतः सकृदपि पाने मरणान्तमेव तेषां पायाश्च. तम् । तच्चाग्निवर्णसुराम्बुगोघृतगोक्षीरस्त्रीगवीमूत्राणामन्यतमपानेन । पानं च लोहपात्रेण ताम्रपात्रेण वाऽऽवासाः कुर्यात् । तत्पानेनाप्य- मरणे तु यावत्माणवियोगं तदनन्तरमनशनम् । मरणान्तिके चास्मिन्प- पदुपदेशो नाऽऽवश्यकः । किंतु स्वपर्यालोचनेनापि । अकामतो जलबु- दया वैकवारं सुरापाने गोकेशमेषादिलोमनिर्मितवस्त्रावृतस्य जटिलस्य द्वादशवार्षिकं ब्रह्मव्रतम् । अकामतोऽभ्यासे तु मरणमेव । उदकबुद्धया पीतायाः सुरायास्तत्कालमेव वमने तु पूर्वोक्तधर्मवतो वर्षत्रयं रात्री सकृत्तिलकरकतन्दुलकरणान्यतरमात्रभक्षणं नत्वन्नभक्षणं प्रत्यहं पश्च. गव्यपानं च । अथवोभयत्र भूमिदानपूर्वकं पुनःसंस्कारः । अनेनेह व्यवहार्यतैव । द्वादशाब्दासमर्थस्य पापक्षयोऽपीति. मिताक्षरा । अज्ञा. नतः सुरायास्तालुमात्रसंयोगे वार्षिकमिदम् । ज्ञानतो द्विगुणम् । अका- मतः सुरासंस्पृष्टस्य शुष्कतद्रसस्यानस्य द्रव्यान्तरस्य च वा भक्षणे तु पुनःसंस्कार एव । विप्रस्य सुरागन्धाघ्राणे सांतपनकृच्छ्रम् । अकामतः कायम् । अत्र क्षत्रियवैश्ययोः पादपादहानिरिति प्राश्वः। जानत: कामपूर्व सुरापाने तु मरणमेव सर्वेषाम् । गौडी माध्वी च गौणी सुरा। मुख्या तु पैष्टयेव । तत्र मुख्यायां प्रायश्चित्तमुक्तम् । गौडीमाव्योस्तु मत्याऽभ्यासेऽमत्याऽत्यन्ताभ्यासे च माधवीये- मत्या मधममत्या वा पुनः पीत्वा द्विजोत्तमः । ततोऽग्निवर्ण तत्पीत्वा मृतः शुध्येत्स किल्बिषात् ॥ इति । अकामतो गौडीमाव्योः सकृत्पाने द्विजानां कृच्छ्रातिकृच्छं चान्द्रं च कृत्वा पुनःसंस्कारो घृनप्राशनं च । मतिपूर्वकं तयोः सकृत्पाने छर्दने च त्रैवार्षिकं कणभक्षणम् । कामतो द्विस्त्रि रभ्यासे छर्दने च षडब्दम् । उभयत्र च्छर्दनाभावेऽप्येवमेवेति स्मृत्य. थसारे । अकामतो द्विस्त्रिरभ्यासे तु त्वब्दकृच्छ्रे पुन:संस्कारश्च । अमत्या मत्या वाऽधिकाभ्यासे द्वादशाब्दमिनि स्मृत्यर्थसारे । तेन पूर्वोक्तं माप- - ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। वीयं मरणान्तिकं द्वादशाधिकाभ्यासे निरन्तरं बहुकालाभ्यासे वा योज्यम् ॥ अथमद्यपानप्रायश्चित्तम्-पनसादिजन्यं मदकारणं द्रवद्रव्यं मद्यमिति माधवः । तच्चैकादशधा । पानसं द्राक्षं माधुकरं खारं तालमैक्षवं मधूत्यं सैरमारिष्टं मेरेयं नारीकेलजमिति भेदात् । एतत्पाने क्षत्रिया- देने दोषः । विप्रस्यामत्या सकृत्पाने तसकच्छ्रपूर्वकं पुनःसंस्कारः । ज्ञानतः कामतश्च सकृत्पाने कृच्छ्रातिकृच्छ्रे समुद्रगायां नद्यां चान्द्रं वा कृत्वा पुनरुपनयनं घृतप्राशनं च । मुखमात्रप्रवेशे तु षड्रानं पद्मोदुम्ब. रबिल्वपलाशकुशोदकपानम् । गौडीमाध्च्योस्तु मुखमात्रप्रवेशे द्विगुणम् । कामतस्त्विदमेव द्विगुणम् । अभ्यासे तु तप्तकृच्छ्रादेश्चान्द्रादेवाऽऽ. वृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे मरणमेव । अज्ञानतोऽत्यन्ताभ्यासे द्वादशवार्षिः कम् । प्राञ्चस्तु विप्रस्य कामतः सकृदपि तालादिमद्यपाने मरणान्तमेवे. त्याहुः । अनन्यौषधसाध्यव्याध्युपशमनार्थे सुरापाने त्वज्ञानकृते त्रैमा. सिकमब्दपादं चान्द्रायणं वा कृत्वा पुनरुपनयनम् । मद्यपाने तु तथा कृते तप्तकृच्छ्रसहितः पुनःसंस्कारः । ज्ञानकृते तु तप्तकृच्छ्रपराकचान्द्रा णि । मद्ये तप्तकृच्छ्रद्वयम् । पुनःसंस्कार. उभयत्र । सुरादेः पानविष[यकं] प्रायश्चित्तं तरिपत्रादिभिः कार्यम् । अस्यानुपनीतस्य सुरापाने तु त्रैवा. पिकं पित्रादिभिः कार्यम् । अनूढाया एतदर्धम् । कामकारेऽपि नानयो. मरणान्तिकं किंतु द्विगुणम् । तेन षड्वार्षिकम् । उपनीतस्य षोडशवर्ष पर्यन्तं षडब्दम् । केचिदादशवर्षपर्यन्तं पादमेव । तदूर्ध्वमर्धमित्याहुः । एवं वृद्धातुरस्त्रीणामप्यर्धम् । एवं रोगनाशार्थ पानेऽपि वालादीनां यथा- योग्यं कल्प्यम् । इति मद्यपानप्रायश्चित्तम् । अथ सुरापानसमानपापानि-वेदनिन्दा व्यसनासक्त्याऽधीतवेदवि. स्मरणं कूटसाक्ष्यं विप्रव्यतिरिक्त मित्रवधो मत्याऽत्यन्ताभ्यासेन गार्ह. तपलाण्डादिभक्षणं रजस्वलामुखचुम्बनं वाङ्मनःकायकर्मणामना. घरूपं जैमयम् । आत्मोत्कर्षार्थ राजकुलादौ चतुर्वेदोऽहमित्यायनृतभा- पणमेतानि सुरापानसमानानि । अत्र ब्रह्मवधसमानानामपि केषांचिद्ग- णनं प्रायश्चित्तविकल्पार्थम् । एतेषु सुरापानसमेघर्षप्रायश्चित्तम् । इति सरापानादि[सम]प्रायश्चित्तानि ॥ .

·अथ .. २० नागोजीभट्टविरचितः- स्वर्णस्तेयप्रायश्चित्तम्---विपस्वामिकाशीतिगुजापरिमितसुव. 'पहरणं महापातकम् । इतो न्यूनहरणं न महापातकम् । अपहरणं च समक्ष परोक्षं बलाचौर्येण क्रयादिस्वत्वहेतुं विना ग्रहणमुच्यते । ज्ञान. तस्तु तत्कर्ता लोहमयं मुसलमादाय प्रकीर्णकेशः स्वदोषं स्वर्णापहा. राख्यं ख्यापयन्ननेन मुसलेन मां प्रहर इति वदनराज्ञे मुसलमर्पः येत् । तेन सकृदेवाभिहतो मृतः शुद्धः । यदि दृढमहारार्तोऽपि जीवे- चदाऽपि शुध्यति । न ब्राह्मणं हन्यादित्यादिनिषेधस्तु रागपातविश्व- धविषयः । अहनने राज्ञः पापश्रवणात् । माधवस्त्वेकस्य तस्य मरणे बहूनां तदीयमित्रकलत्रादीनामनाथतया मरणं संभाव्य यदि राजा दयया धनदण्डादिपुरःसरं मुञ्चति तदाऽपि शुद्ध इत्याह । यदि राजा दृढं हन्तुमसमर्थस्तदा ताम्रमयमायुधं तस्मै दद्यात्तेनाss- त्मानं घातयेत् । मरणारपूतो भवति । यत्नपूर्वकं कामतो हरणे मुण्डित- केशो घृताक्तः स्वकर्म रूपापयन्गोमयाग्निना पादपभृत्यात्मानं दाह- येत् । एतच्चापहृतसवर्णादेकादशगुणं स्वर्ण तत्स्वामिने दत्त्वैव कार्यम् । गुरुश्रोत्रिययागस्थविप्रसुवर्णहरणे कारीषाग्निदाह एव । क्षत्रियादीनामपहर्तृत्वे सर्वथा कारीषदाह एव । स्मृत्यर्थसारे तु सुव. स्तियी विमो व्रतमेवाऽऽचरेत् । न दण्डेनाऽऽत्मानं घातयेत् । न च राजा विमं हन्यादित्युक्तम् । अकामतो रजतादिबुद्याऽपहारे सरा- पोक्तं द्वादशवार्षिकम् । कामतो रजतादिवध्याऽपहारेऽप्येतदेव । शूल- पाणिस्तु कामतो रजतादिबद्ध्याऽपहार एव द्वादशाब्दम् । अका- मतस्तबुद्धयाऽपहारे तु षडार्पिकमित्याह । द्वादशवार्षिकविषयेऽपहर्तुम- हाधनिकत्व आत्मतुलितहेमदानम् । निर्गुणस्वामिकहरणे सगुणस्य नव वार्षिकम् । कश्चित्पादोनसवर्णहरणेऽप्येतदेवाऽऽह । यदा क्षुरक्षामकुटुम्ब भरणार्थ सगुणोऽपि वियों निर्गुणस्वामिकमपहरति षडब्दम् । तीर्थयात्रासहित पछापिकमिति माघवः । कश्चिदर्धसुवर्ण हरणेऽप्येतदेवाऽऽह । ब्राह्मणान्यस्वामिकसुवर्णहरणं न महापातकम् । किंतूपपातकमिति मिताक्षरा । यदा त्वपहारानन्तरमेवानुतप्य त्यजति प्रत्यर्पयाति वा तदा चतुर्थकालमिताशिनस्विमिवस्थानम् । क्षत्रियादि- सुवर्णापहारेऽप्येतदेवेति केचित् । क्षभियादिस्वामिकं हरणमुपपातकामित्य- परे । रनतसाम्रादिसंसृष्टसुवर्णापहारेऽपि द्वादशाब्दमेव । यस्तु ताम्रादि तदा ।

·भायविन्दुशेखरः। ८१ कस्य रसवेधाद्यापादितस्वर्णत्वस्यापहार उपपातकमेव । मनसाऽपहारं संकल्य प्रवृत्तस्य स्वत एव उपरतस्य द्वादशरात्रं वायुभक्षणम् । मनसि पापध्यानमात्रेण प्रणवव्याहृतिजपपूर्वकं त्रिरात्रं प्राणायामाः । वाचाऽभि. लापे प्राजापत्यम् । स्त्रीबालादिष्वर्धादिव्यवस्था प्राग्वत् । क्षत्रियादेरप. हर्तृत्वे क्रमेण द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणम् । ज्ञानतस्तु मरणमेवेति शूलपाणिः क्षत्रियादेः पादपादहानिरेव । द्वैगुण्यादिकं तु प्रकरणाद्विमवधविषय. मिति भवदेवः । वालाग्रमात्रसुवर्णापहार एकः प्राणायामः । लिक्षामिता- पहारे तत्त्रयम् । राजसर्पपतुल्ये तच्चतुष्टयमष्टोत्तरशतगायत्रीजपश्च । गौरसर्षपतुल्येऽष्टसहस्रगायत्रीजपः । यवमितसुवर्णस्तेये दिनद्वयं तजपः। कृष्णलस्वर्णस्तेये सांतपनकृच्छ्रम् । माषस्वर्णापहारे मासत्रयं गोमूत्र- यावकपानम् । पञ्चगुञ्जात्मको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश । माषाधिक सुवर्णमानन्यूनहेमापहारे वत्सरं यावकवतम् । सुवर्णपरिमाणतो न्यून- स्यापि बलादपहरणे मरणान्तमेव । सुवर्णमानन्यूनरजतस्तेये सांत- पनम् । तत ऊ दशनिष्कपर्यन्तं चान्द्रम् । तत आशतनिष्कं चान्द्र- दयम् । तत आसहस्राधिगुणम् । सहस्रनिष्काधिकरजतस्तये स्वर्गस्तेये (य)समत्वान्नवाब्दं ब्रह्मव्रतम् । ताम्रकांस्यपित्तलादीनां सहस्रनिष्का मितस्तये पराकम् । निष्कसहस्ररजतमूल्यानामेषां स्तेये द्वादशाब्दम् । एवं दशनिष्कमूल्यरत्नहरणे चान्द्रम् । आशतं तद्वयम् । आसहस्रं तत्र- यम् । सहस्रनिष्काधिकमूल्यरत्नहरणे ब्रह्मवधसमत्वान्नवाब्दम् । सहस्राधिकमूल्यविमस्वामिकाश्वमनुष्यभूमिगोव्रजानां सुवर्णभिन्न- निक्षेपस्य च हरणमित्येतानि सुवर्णस्तेयसमानि । एतेषु षडब्दम् । सह- साधिकमूल्यविप्रस्वामिकवस्तुमात्रहरणं सुवर्णस्तेयसममित्यपरे । युग. पदने कसुवर्णमितहेमापहारेऽप्येकमेव प्रापश्चित्तम् । न प्रायश्चितात्तिहर. णक्रियाया एकत्वात् । कालभेदे प्रयत्नभेदे च तदाहात्तिः। इति सुवर्ण स्तेयप्रायश्चित्तानि ॥ अथ गुरुतल्पमायश्चित्तम्-गुरुरत्र पिता । तरूपस्तत्पन्नी । गमनं चात्र रेतासेकपर्यन्तं चेन्महापातकम् । ततोऽर्वानिवृत्ती त्वनुपातकम् । समाज्ञानादकामतोऽपि जनन्यामुसमवर्णतत्सपत्न्यां च प्रवृत्तस्य सवर्णा- पां तत्सपल्यां तु ज्ञानतः काप्रतश्च प्रवृत्तस्य मरणान्तमेव । तच्चोभये. ११ ·८२ नागोजीभट्टचिरचितः- तु क्षुरेण च्छया प्रवृत्तौ गुर्वङ्गनागमनं मया कृतमिति स्वकर्म ख्यापयता मुण्डि. तसर्वशरीरकेशनखेन घृताक्तेनाग्निवर्णकृते काष्ठशयने तद्वर्णकृतयैव लोहमय्या स्त्रीपतिमया सह शयानेन तामालिङ्गय कार्यम् । स्वेन प्रोत्साहने वृषणी सलिङ्गी स्वयं छित्वाऽञ्जलिना गृहीत्वा नैर्ऋत्यां दिशि पृष्ठतो निरीक्षण मकुर्वन्नकुटिलगतिरग्रतःस्थितमविचारयन्प्राणान्तं गच्छेत् । एवं गच्छ- न्यत्रैक(व) कुड्यादिना प्रतिबध्यते तत्रैव मरणान्तं तिष्ठेत् । तया प्रोत्साहितस्य सप्तलोह शयनमात्रम् । जनन्यामुत्तमवर्णतत्सप न्यां चाज्ञा- नादकामतः प्रवृत्तावेतदन्यतममेवेत्यन्ये । कामकृते सर्वत्र प्रागुक्त मर- णान्तं कारीषाग्निदाहो वा । अकामतोऽभ्यासेऽप्येवम् । इदं मुख्यपु- त्रस्यैव । न तु दत्तकादीनाम् । दत्तकस्य न्यून कल्प्यमिति मयूखे । सवर्णायां मातृसपत्न्यामकामादज्ञानतश्च प्रवृत्ती द्वादशाब्दम् । अस्यां कामतः प्रवृत्तस्य रेतःसेकात्पानिवृत्तौ द्वादशवार्षिकम् । जनन्यामुत्त. मवर्णतत्सपन्यां चाकामतः प्रवृत्तस्य रेत सेकात्पूर्व निवृत्तौ द्वादशवा- पिकम् । एषु विष्वकामतोऽर्थम् । विपपुत्रस्य क्षत्रियां पितृभायाँ गच्छतो नववार्षिकम् । वैश्यां षडार्षिकम् । शूद्रायां त्रैवार्षिकम् । अभ्यासे तिसृष्वपि द्वादशाब्दम् । अत्यन्ताभ्यासे मरणान:मेव । गुरु- पत्नीसाम्यात् । मातुः सपत्नी सवर्णी व्यभिचारिणीमज्ञानतो गच्छतो वेदजपसहितचान्द्रायणत्रयम् । ज्ञानतः संवत्सरं ब्रह्मव्रतम् । एवं लघुपायश्चित्तानि व्यभिचार्यनुत्तमवर्णविषयेषु व्यवस्थया योज्यानि । गर्भोत्पत्तौ स्वेतान्येव द्विगुणानि । मरणातिरिक्तविषये गमनावृत्ती मायश्चित्तावृत्तिर्यत्र द्विगुणोक्तिस्तत्र द्वैगुण्यावृत्तिश्च । सर्वत्र रेत सेकात्मा. निवृत्ती मरणान्तविषये द्वादशाब्दम् । अन्यविषये रेत:सेवाभावे तत्त. दर्धम् । गुरूपभुक्तास्वपि साधारणस्त्रीषु गमने गुरुतल्पदोषो न । आसु कन्यादुषणादिदोषो न । किंतु पूर्वोक्तं तत्मायश्चित्तं द्विगुणम् । स्त्रीणामपि पुत्रादिष्वेषु मत्या प्रवृत्ती मरणान्तमेव । अमन्या प्रत्तो द्वादशाब्दिकं पुरुषोक्तवत्कार्यम् । अन्ये तु स्त्रीणामपि कामतः प्रवृत्ती सर्वत्र पुरुषोक्तार्थक्लुप्त्या योज्यमित्याहुः ।। अथाऽऽतिदेशिकमायश्चित्तानि-पितृष्वसा मातृष्वसा श्वः पितृव्य- भ्रातृमातुलाचार्यमित्रशिष्याणां भार्याः सुताश्च सापत्नभगिन्यात्म ·पायश्चित्तेन्दुशेखरः। सखी पितृमातृसखी भगिन्याः सखी भगिनी स्नुषा दुहिता शरणा- गता रांझी प्रव्रजिता पतिव्रता धात्री चैतासु गमनं गुरुतल्परूपम् । पितृव्यभ्रात्रोरुपनी( ने )ोरेव भार्ययोरेतत् । पितृव्यभार्यादयः स्वस्रा. दयश्च समानवर्णा एव । आस्वकामतो द्वित्रिपर्यन्ताभ्यासे कामतः सकृद्गमने च नववार्षिकम् । कामतो द्वित्रिवारं गमने नववार्षिकावृत्तिः । अकामतः सकृद्गमने षड्वार्षिकम् । कामतरूयधिकाभ्यासेऽकामतश्चै- करात्रादूर्ध्वमत्यन्ताभ्यासे च मरणमेव । कुमारी भागिनेयी स्वगोत्रा पितृष्वसमातृष्वस्रोः कन्या मतामहपितामहयोर्भार्या श्रोत्रियविंगुपा. ध्यायभार्या गुणवद्रजस्वलानिक्षिप्ते पौत्री दौहित्र्यन्त्यजा म्लेच्छी पुल्कसी चेत्येवमादिषु गमनं गुरुतल्पसमानम् । अन्त्यजाचात्र- चाण्डाला श्वपचः क्षत्ता सूतो वैदेहकस्तथा । मागधायोगवाश्चेति [ स्मृता अन्त्यजजातयः] ॥ इति सप्तैव न तु रजकश्चर्मकारश्चेत्यादिप्रतिपादिताः । तेषु लघुपायाश्च त्तस्योक्तत्वात् । आस्वेकरात्रादूर्ध्वमभ्यासे षड्वार्षिकम् । अन्त्यजादिषु तु झानतः सकृद्गमने वार्षिकं कृच्छ्रम् । अज्ञानेऽर्धम् । चान्द्रायणद्वयमित्यन्ये । गुरुतल्परूपेषु तत्समेषु च रेतःसेकात्मानिवृत्तौ चान्द्रायणम् । अका. मतस्त्वत्रतप्तकृच्छ्रम् । यदा पुनरेता एवात्यन्तव्यभिचारिणीगच्छति तदाऽप्यकामतस्तप्तकृच्छ्रे पराको वा । कामतस्तु चान्द्रम् । अभ्यासे आवृत्त्यादि । इति गुरुतल्परूपतत्समप्रायश्चित्तानि ॥ यानि महापातकसमानि तान्येवानुपातकानि । तेषु च प्रायश्चित्तानि ब्रह्महत्यादिमहापापप्रघट्टकेषु चतुर्पूक्तान्येव । अथ गौडादिमते मातृगमनं सापत्नमातृगमनं दुहितृत्वमृस्नुषागमनं चति पश्चातिपातकानीति यावन्त्युक्तानि तत्राऽऽद्ययोर्व्यवस्थया प्रायः श्चित्तान्युक्तान्येव । दुहितृगमनादिषु त्रिषु सकृद्गमने नवाब्दद्वादशाब्दा. दि । द्विव्याद्यभ्यासेऽग्निप्रवेशादिना मरणमिति । अत्र माधवः-मातरि स्वसुतामगिन्योश्च क्रियानि(ई)त्ती मरणान्तम् । तच्च मातरि सकत्त्वेऽ. न्ययोरसकृत्त्वे । संकल्पाध्यवसाययोश्चान्द्रत्रयम् । शेषे पञ्चविधापराध. विषये प्राजापत्ययमित्यष्टविधमैथुनप्रकारभेदेन ब्यवस्थामुक्तवान् । इति महापातकानुपातकातिपातकमायश्चित्तानि ।

·नागोजीमट्टविरचिता- अथ संसर्गाख्यमहापापादिप्रायश्चित्तम्-संसर्गश्चकभाण्डपचनतदी. यामभोजनकपात्रसहभोजनेष्टिसोमादिश्रौतयागयाजनाध्ययनाध्यापन- विवाहैः संभाषणगात्रसंमदतन्मुखवायुसंसर्गकयानारोहणकासनस्थित्ये. कखटादिशयनैकपङ्क्तिभाजनैश्च । तत्र विवाहो नाम तस्मै कन्यादानं तस्माच्च कन्याग्रहणम् । अत्र विवाहान्तैरेकैकैरप्यनुष्ठितैः सद्यः पाति- त्यमिति शङ्खः। एतैः प्रत्येकैरपि संवत्सराभ्यस्तैरेव पातित्यमिति मनुः । तत्र विवाहस्य संवत्सराभ्यासस्तत्संबन्धिनिमित्तकभोजनाद्यभ्यासरूप। संभाषणादिसप्तभिस्तु समुदितैः संवत्सरपर्यन्तं निरन्तराभ्यस्तैरेव पा- तित्यम् । प्रत्येकं तेषां तथाऽभ्यासेऽपि न पातित्यम् । तथा च चतुर्विध- महापातकिष्वन्यतमेनोक्तद्विविधसंसर्गस्य पातित्य हेतोर्जानतः करणे द्वादशाब्दम् । अकामतोऽर्धमज्ञानतश्च । एवं च पतितेन समं यस्य वर्ष निरन्तरमज्ञानतः संसर्गः स पातकी व्रताधं कुर्यात् । ज्ञानतस्तु तदीयं संपूर्णमेव । मरणस्थानेऽस्य द्वादशाब्दमेव । पाश्चस्त्वज्ञानतः संसर्गे पादन्नं तत् । ज्ञानतः संपूर्णम् । मरणस्थाने चतुर्षिश- तिवार्षिकमित्याहुः । संभाषणादित्रयरहिते यानादिचतुष्टये संव. त्सराभ्यस्तेऽपि पञ्चमभागोनं प्रागुक्तम् । तत्सहिते तु पूर्ण द्वादशाब्दादि । अथान्तरितादिगणनादिना पश्चरात्रमज्ञानतः संसर्ग उप. वाससहितपादकृच्छ्रम् । दशाहे कायम् । द्वादशाहसंसर्गे सांतपनम् । पक्षे दशोपवासाः । मासं चेत्पराकः । मासत्रयं चेच्चान्द्रम् । पाण्मासिके चान्द्रद्वयम्। किंचिन्यूनेऽब्दे षण्मासकृच्छ्रम् । कामतः संसर्गेतु पश्चाहे(ह) कृच्छ्रम् । दशाहे तप्तकृच्छ्रम् । पक्षे पराकः । मासे चान्द्रम् | मासत्रये कृच्छ्रे चान्द्रं च । पाण्मासिकेऽर्घाब्दकृच्छ्रम् । किंचिन्यूनेऽन्देऽब्दं चा- द्रायणम् । कामतोऽत्यन्तापदि षण्मासम् । पञ्चमहायज्ञादिस्मार्तयाजनेऽङ्गा- ध्यापने दुहितृभगिनीव्यतिरिक्ते च योनिसंबन्धे पडब्दम् । अकाम- सोऽर्धम् । एवमतिपातकिसंसर्गिणां कामतो नववार्षिकम् । अकामतोऽर्थम् । अनुपातकिसंसर्गिणां षडार्षिकम् । अकामतोऽर्षम् । तथोपपातक्यादिसंस. र्गिणां मुख्यपाताकतुल्यं त्रैवार्षिकं त्रैमासिकादिकम्। अकामतोऽर्धमित्या. यूहनीयम् । मयूखे वितरपापिसंसर्गे तत्तव्रतं पादोन कार्यमित्युक्तम् ।

·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। सर्वत्र संसर्ग बालस्त्रोदातुराणामर्धम् । अकामतः पादः । अनुपनीत. बालस्य कामतोऽऽपि पाद एव । अकामतोऽर्धपादः । माधवस्तु संसार्गदोषः कलौ पातित्यापादको न किंतु पापमात्रा- पादकः । संसर्गदोषः पापेविति कलिवर्येषु गणनादित्याह । वस्तुतस्तु- न्यसे देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्राममुत्सृजेत् । द्वापरे कुलमेकं तु कर्नारं तु कलौ युगे ।। इति पराशरस्मरणात्कृतयुगादौ दोषजनकत्वेनोक्तदेशादिसंसर्गस्यैव कलिवज्र्येषु गणनं युक्तम् । अयं चापरः कलौ विशेषः-यत्कृते संभा. षणमात्रादेव पातित्यं त्रेतायां स्पर्शमात्राद्वापरे तत्स्वामिकाममात्रग्रह- णात्तत्कलौ स्नेहेन समुदितेनैव संभाषणादिकर्मणा । न त्वेके. नोत दिक् । संसर्गिसंसर्गिणां पादपादहानिः। तथा च मुख्यमहापापिनां संसर्गवतो द्वादशाब्दम् । तत्संसर्गिणो मुख्यात्तृतीयस्य नवाब्दम्। तृतीयेन संसर्गः वतो मुख्याचतुर्थस्य पडब्दम् । पश्चमस्य त्रैवार्षिकम् । मुख्यसंसर्गिणो द्वितीयस्यैव पातित्याच्छ्रौतस्मातकर्महानिः । तृतीयादेः प्रायश्चित्तमात्र न तु वैदिककर्महानिरिति मिताक्षरा । प्राश्चस्तु पादहानिक्रमेण तृतीयेन संसर्गिव्रतार्धमात्र कार्यम् । चतुर्थस्य तु मुख्यात्पश्चमस्य न किंचिदित्याहुः । इति संसर्गिप्रायश्चित्तम् ॥ पतितोत्पन्नानां तु यस्य पतितस्य यदुक्तं तत्तृतीयांशः पुंसम् । कन्यानां तु नवांशः । पतितोत्पन्नां कन्यां तदीयधनराहिता विवस्त्रां कृतपूर्वोक्तपतितनवमांशप्रायश्चित्तामहोरात्रोपोषितां स्वकीय शुक्लवास. साऽऽच्छादिता नाहमेतेषां नैते ममेति त्रिरुचैर्वदन्ती देवालयादौ स्वगृहे वा विवाहये । अथ पतिता महापातकिनोऽनुपातकिनस्तत्संसर्गिणश्च तथा नास्तिका प्रमादामास्तिक्यादा चिरं श्रौतस्मातकर्मत्यागी पतितपुत्रायत्यागी महा. पापेष्वनुपातकेषु तत्कणां प्रयोजकः । गोनादयो मांसभक्षकादयश्च ।

·नागोजीभट्टविराचित:- एते चाकृतमायश्चित्ता न संव्यवहार्याः । मातुस्तु तादृश्या अपि म तथा किंतु सेवापोषणं कार्य पृथक् । पितुरापि महापातपिन एव त्यागः । प्रका. रान्तरेण पतितस्य न त्यागः । किंच पितुर्दोष स्वयं ज्ञात्वाऽपि प्रथमतः परेभ्यो न कथयेत् । तत्काले स्वयं तेन संव्यवहरेत् । यत्यादेः स्त्रीसं- गेषु पुनर्गार्हस्थ्यकरणे प्रायश्चित्ताभाव एव । आरूढं नैछि(ष्ठि)कं धर्म यस्तु प्रस्रवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा ॥ इति वचनात् । उपपातकत्वात्प्रायश्चित्तं भवत्येवेत्यन्ये । सर्वथा त्व. व्यवहार्यता । बहिस्तूभयथा स्मृतेराचाराचेति व्याससूत्रात् । नैष्ठिकानां वनस्थनां यतीनां चावकीर्णिनाम् । शुद्धानामाप लोकेऽस्मिन्प्रत्यापत्तिर्न विद्यते ।। इति वचनाच्च । एवं स्त्रीबालशरणागत हन्तारः कृतघ्नाश्च कृतपाय. चित्ता अपि न संव्यवहार्याः । अतो व्यभिचारिण्या बंधे प्रायश्चित्ताल्प. त्वेऽपि वचनाद्वयवहार्यत्वाभाव इति मिताक्षरा । स्त्रीणां महापापाति- पापानुपापान्यभ्यस्तोपपातकानि च पातित्यनिमित्तानि । विशेषतो हीनवर्णगमनं स्वगर्भपातनं भर्तृहिंसनं च शिष्यगुरुजुंगितोपगमनानि चेत्येतानि । महापारेषु कृतप्रायश्चित्तेष्वागतेषु सपिण्डास्तेन सह पुण्य- जले स्नात्वाऽपां पूर्णकुम्भं पुण्यदेशे काले पुण्यदिङ्मुखा नयेयुः । ततः स गोभ्यो यवसं दत्त्वा गोभिभक्षिते तृणे शुद्धः संव्यवहार्यश्च । स्त्रीणा- मपि पतितानामेव(वं) परिग्रहः । इदं घटस्फोटोत्तरं कृतपायश्चित्तस्य परिग्रहविषयमित्यन्ये । वाचस्पतिमिश्रास्तु मत्या महापातकिनोऽतिपा. तकिनश्च प्रायश्चित्ते कृतेऽपि न व्यवहार्याः । प्रायश्चित्तं तु तेषां परलो- कशुद्धयर्थमेवेत्याहुः । यस्तु नरो नारी वौदत्यात्पातित्येऽपि प्रायश्चित्त नेच्छति तं सर्वे सपिण्डा बान्धवाश्च राजादिसमक्षमाहूय तत्पापं व्यक्तं कृत्वा मुहुरुपदिशेयुः प्रायश्चित्तं कुर्वाचारं लभस्वेति । स यदि एवमपि नाङ्गी करोति तदा रिक्तादिनिन्धतियो सायाह्ने प्रामाहिः संभूय कुत्सि. तजलादिसंपूर्ण [कुम] प्राचीनावीतिनो दक्षिणामुखा गुरुसंनिधावस्माकं स्वं मृत इति वाऽमुममुदकं करोमीति वा वदन्तो दर्भेषु च्छिमाग्रेषु न्युज ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। । ततः सर्वे निरीक्ष्यमाणा अप उपस्पृश्य ग्रामं प्रविशेयुः । सपिण्डानामेकाहमाशौचम् । ततोऽधिकारी कर्ता दाहवर्ज जीवन्तमेवो- विश्य पिण्डोदकदानादिप्रेतकर्माणि सपिण्ड्याः प्राक्तनानि कुर्यात् । उदकपिण्डादिप्रेतक्रियोचरं पात्रनिनयनमिति मिताक्षरायां स्पष्टम् । ततः सर्वकर्मबहिष्कृतेन तेन संभाषणादिकं वर्जयेत् । प्रमादात्संभा- पणे सावित्री जपभेकरात्रं तिष्ठेत् । मत्या त्रिरात्रम् । अब्दपर्यन्ताभ्यासे पातित्यम् । स्त्रीणामपि ताशीनां गृहसमीपे पर्णकुव्यादौ वासं दत्त्वा जु- गुप्सितमन्नं प्राणधारणमात्रसमर्थ जीर्णमलिनवस्त्रं च दद्यात् । घटस्फो- टोत्तरं शिष्यगागुरुगापतिधीनां च सर्वथैव त्यागः । घटस्फोटपयोजना मन्यत्र द्रष्टव्यम् । एकस्मिन्निमित्ते गुरुलघुभूतानेकविरुद्धमायश्चित्तादि. प्राप्तौ देशकालवयआदिकमवेक्ष्य परिषदा व्यवस्था कल्ल्या । यथा. जलवासो हिमदेशे शिशिरकाले च नोपदेष्टव्यः । उपवासादिकं बालव. द्धयोर्न । एवं शक्तिरवेक्ष्या । अन्यथा युवा पित्तप्रकृतिनिरन्तरोपवासा. ननुतिष्ठन्व्यापद्यतेत्यादिकमूद्यम् । अनुक्तप्रायश्चित्तेषु जपतपोहोमोपवा सदानानि देशकाल शक्तिपापलाघवगुरुत्वादिकमपे(वे)क्ष्य फल्यानि तत्र अपो गायत्र्यादेः । होमस्तिलानां व्याहृतिभिर्गायच्या वा । तपः- पयोभक्षता शाकहारता फलाशनं प्रसूतियावकता हिरण्योदकपाशनं ब्रह्मचर्य तीर्थोदकस्नानमावस्त्रताऽनशनमिति तपांसि । दानं हिरण्य. गोवस्त्रावतिलभूमिघृतानाम् । संवत्सरः षण्मासाश्चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्च. तुर्विशतिरहानि द्वादशाहः षडहरूपहोऽहोरात्र इति कालः। पापस्य गुरुलघुत्वे त्वर्थवादेन दण्डेन वा ज्ञानकृतत्वादिभिवी बोध्ये । एवं पापिनां प्रायश्चित्ताकरणे तामिस्रलोहशृङ्खलरौरवमहारौरवसंघातकालसू- प्रकप्रतापनासिपत्रवनान्धतामिम्रप्रभृतिनरकेषु नानाविधेषु प्रथमं वासोs- मन्तरं पुनरस्मिन्संसारे श्वसूकरादिकुयोनिजन्मानि । ततः कदाचिन्मा. नुषयोनी जातस्यापि कुरोगित्वम् । रोगाचाऽऽरम्भे एव दर्शिताः । एवं च नरकोपभोगक्षीणदोषाणामपि तद्भोगानुमितावशेषाणां प्रायश्चित्तं कार्यम् । अकृतप्रायश्चित्तानां कुष्ठादिरोगिणां दाहकस्य यतिचान्द्राय- णम् । गङ्गास्नानविष्णुस्मरणतनामजपादिकं सर्वपापप्रायश्चित्तमिति सर्वेष्टसिदि। - ·नागोजीमविरचिता- श्रीनागोजीभट्टकृतं प्रायश्चित्तेन्दुशेखरम् । काशीनाथ उपाध्यायो व्यशोधयदपूरयत् ॥ इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृतः श्रीमदनन्तोपा- ध्यायसूनुकाशीनाथोपाध्यायकृतशोधनोपबृंहणपूरणशाली प्रायश्चित्तेन्दुशेखरनामग्रन्थः समाप्तिपगमत् ॥ अथ सर्वप्रायश्चित्तप्रयोगः -तत्र षडब्दत्र्यब्दसार्धान्दादिव्यवस्था प्राजापत्यप्रत्याम्नायाश्च परिभाषोक्ता एव । तत्र त्रिंशत्कृच्छ्रमब्दम् । पञ्चचत्वारिंशत्कृच्छ्रे सार्धाब्दम् । नवतिकृच्छू ज्यब्दम् । कृच्छू पाजा पत्यमिति पर्यायौ । कृच्छ्रे गवादयस्तनिष्क्रयरजतनिष्कतदर्थतत्पादा- दयः प्रत्याम्नायाः। तत्र सामग्युपकल्पनम्-फलताम्बूलगन्धपुष्पधू. पदीपाः पञ्चगव्यानि मृद्भस्मगोमयदूर्वातिलाः समिदर्भा होमार्थ घृतं पर्षदक्षिणा निबन्धानुनादकपूजार्थं दक्षिणा पूर्वोत्तराङ्गगोपदानविष्णु- श्राद्धद्रव्यमिति । अथ प्रयोगः-ध्यवराने वा वित्रं पर्षत्त्वेनोपवेश्य कृतस्नानः शक्त. वेदावासाः कर्ता विमान्प्रदक्षिणीकृत्य साष्टाङ्ग प्रणमेत् । विगैः किं ते कार्य मिथ्या मा वादीः सत्यमेव वदेति पृटो गोवृषयोर्निष्क्रयीभूतं निष्कतदर्धतत्पादान्यतमप्रमाणं रजतद्रव्यं सभ्येभ्यः संमददे न ममति संकल्पपूर्वकं सभ्याग्रे निधायामुकनाम्नो मम जन्मप्रभृति अद्ययावज्जा. नाज्ञानकामाकामसकृदसकृत्कृतकायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टा. स्पृष्टभुक्ताभुक्तपीतापीतसकलपातकातिपालकोपपातकलघुपातकसंकरीक रणमलिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशकरणप्रकीर्णकपातकानां मध्ये संभावितपापानां निरासार्य प्रायश्चित्तमुपदिशन्तु भवन्त इति वदेत् । पुत्रादिः प्रतिनिधिश्चन्मम पितुर्जन्मप्रभृतीत्यादि वदेव । श्रौतस्माता. धानाङ्ग तु प्रायश्चित्ते निरासार्थमित्यन्तेऽमिपरिचरणेऽधिकारार्थ चा. मिविच्छेदप्रायश्चित्तं चोपदिशन्तु भवन्त इति वदेत् । तत्तदेकपापे तु किं ते कार्यमिति प्रश्ने मयाऽमुकवधः कृतोऽमुकभक्षणं वाऽमुकाग- म्यागमनं कृतमित्यादि प्राकृतमेव पापमुच्चार्य तत्मायश्चित्तमुपदिशन्तु भवन्त इति वदेत् । जन्मप्रभृति अद्ययावदित्यादिकं न वदेत् । ततः सर्वे ·प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ८९ सर्वे धर्मविवेत्तारो गोप्तारः सकला द्विजाः। मम देहस्य संशुद्धिं कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः ॥ मया कृतं महाघोरं ज्ञातमज्ञातकिल्बिषम् । प्रसादः क्रियतां मह्यं शुभानुज्ञां प्रयच्छथ ॥ पूज्यैः कृतपवित्रोऽहं भवेयं द्विजसत्तमैः ॥ इति प्रार्थयित्वा । मामनुगृह्णन्तु भवन्त इति नमेत् । ततः सभ्यः शक्त्यादि विचार्य प्रायश्चित्ते निश्चिते कर्ता चन्दनपुष्पादिभिः पुस्तक. पूजामनुवादकपूजां च कृत्वा निबन्धपूजात्वेन किंचिद्रव्यं निधायानुवा- दकाय भृतिरूपां दक्षिणां पापानुसारेण दद्यात् । ततः सभ्याः पुस्तकवा- चनपूर्वकमनुवादकस्याग्रे कथयेयुः। अनुवादकश्च कर्तारं वदेत् । तद्यथा- सभ्यैरुपदिष्टोऽनुवादकोऽमुकस्य ते जन्मप्रभृत्यद्ययावज्ज्ञाताज्ञात. कामाकामसकृदसकृत्कृतकायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभु. ताभुक्तपीतापीतसकलपातकातिपातकोपपातकलघुपातकसंकरीकरणमा लिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशकरप्रकीर्णकपातकानां मध्ये संभावित- पापानां निरासार्थ पर्षदुपदिष्टं सार्धाब्दप्रायश्चित्तममुकपत्यान्नायद्वारा प्रा. च्योदीच्याङ्गसहितं त्वयाऽऽचरितव्यम् । तेन तब शुद्धिर्भविष्यति । त्वं कृतार्थो भविष्यसीति त्रिरुपदिशेत् । आधानाङ्गे तु सार्धाब्दपायश्चित्तम. निविच्छेदप्रत्यवायनिरासार्थ विच्छेददिनादारभ्य प्रतिवर्षकैककुच्छ्रे चेत्यादि पूर्ववत् । कर्ता, ओमित्यङ्गीकृत्य प्रणम्य पर्षदं विसृजेत् । ततो रिक्तायां सायाह्ने देशकालो संकीर्त्यामुकशर्मणो मम जन्मप्रभृत्यद्य. यावज्ज्ञाताज्ञातमध्ये संभावितानां पापानां निराम्रार्थ पर्षदुपदिष्टसा. धर्धाब्दप्रायश्चित्तं प्राच्योदीच्याङ्गसहितममुकात्याम्नायेनाहमाचरिष्ये । आधाने त्वाधानामिपरिचरणादिपुण्यकर्मण्यधिकारसिद्धयर्थं च सार्धा- ब्दप्रायश्चित्तममिविच्छेददिनादारभ्य प्रतिवर्षमेकैककृच्छ्रायश्चित्तं च तन्त्रेण प्राच्योदीच्याङ्गसहितममुकपत्याम्नायेनाहमाचरिष्य इति सं. कल्पः । ततो यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात्केशान्वपाम्यहम् ।। इति मन्त्रेण क्षौरं कार्यम् । क्षौराभावे सार्धान्दादिव्रतं द्विगुणं पर्ष १२ ·९० नागोजीभट्टविरचित:- पक्षिणाऽपि द्विगुणा । यत्र तु सभर्तृकस्त्रिया जीवपितृकादेश्च क्षौरं निषिद्धं तत्र तद्विगुणवतं क्षौरं च शिखाकक्षोपस्थवर्ज नखफेशरोम्मा- मुदक्संस्थं वपनमिति सर्वत्र । रोमवर्जनमप्यन्यत्र । यत्र गोवधादी विशे- पवचनं तत्र प्रायश्चित्ते शिखासहितमपि वपनम् । प्रमादाच्छिखावपने कुशमयशिखां ब्रह्मग्रन्थियुतां दक्षिणकर्णे निदध्यादिति काठके । शिखां छिन्दन्ति ये मोहादद्वेषादज्ञानतोऽपि वा । पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ।। इति संग्रहे गृह्याग्निसारे । यज्ञोपवीतसहितशिखात्यागेऽपि पुनरुपन- यनमेव । क्रोधादिना केवल यज्ञोपवीतत्यागे तु प्रायश्चित्तं करिष्य इति संकल्प्याऽऽचा वृत्वा सवितारं गायत्र्या तिलैराज्येनाष्टसहस्रं शतं वा जुहुयादिति प्रासङ्गिकम् । क्षौराद्यङ्गनातं च कृच्छ्राधिके भवति न कृच्छ्रे न्यून इति मयूखादौ । प्राजापत्यत्रयमित्याधिके वा प्रायश्चित्ते भवति न तु ततो म्यून इति गृह्याग्निसागरमतम् । क्षौरान्ते गण्डूषा- न्कृत्वा यथोक्तदन्तकाष्ठेन आयुर्बलं यशो बर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ इति मन्त्रेण दन्तशुद्धिं कृत्वा काठान्तरेण जिह्वामुल्लिख्य स्नात्या भस्मादिदशस्नानानि कुर्यात् । तत्र प्रायश्चित्तानं भस्मस्नानं करिष्य इति संकल्प्य भस्म गृहीत्वेशानाय नम इति शिरसि लिम्पेत् । तत्पु- रुषाय नम इति मुखे । अघोराय नम इति हृदये । वामदेवाय नम इति गुह्ये । सद्योजाताय नम इति पादयोः। प्रणवेन सर्वाङ्गेषु ईशानादिपा(प)- दोपेतैर्मन्त्रैर्वा भस्मस्नानम् । ततः स्नात्वाऽऽचामेत् । अथ गोमयस्नानं करिष्य इति संकल्प्य गोमयमादाय प्रणवेन दिक्षु दक्षिणभागं तीर्थे चोत्तरभागं प्रक्षिप्य शेषं मा नस्लोक इत्यभिमन्य गन्धद्वारामिति मन्त्रे. गाग्रमग्रं चरन्तीनामिति सर्वाङ्गमालिप्य हिरण्यशृङ्ग वरुणं प्रपद्ये तीर्थ मे देहि याचितः । यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः ॥ यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्म इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः ।।

·प्रायश्विचेन्दुशेखरः। ९१ इति द्वाभ्याम् , अव ते हेळ इति द्वाभ्यां प्रसम्राज इति सूक्तेन च तीर्थ प्रार्थ्य । याः प्रवतो निवत उदत इति तीर्थमभिमृश्य स्नात्वा द्विराचामेत् । हिरण्यशृङ्गमित्यादितीर्थप्रार्थनादिकं सर्व दशविधस्नानान्त एव कार्यमिति मयूखे । ततो मृत्तिकास्नानं संकल्प्य अश्वक्रान्ते रथफ्रान्ते विष्णुकान्ते वसुंधरे । शिरसा धारयिष्यामि रक्षस्व मां पदे पदे ।। इति मृत्तिकामभिमन्य उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।। इति मृदमादाय । नमो मित्रस्य वरुणस्येति सूर्याय प्रदर्य । गन्ध द्वारामिति मन्त्रेण स्योना पृथिवीति वा, इदं विष्णुरिति वा शिराप्रभृ. त्यङ्गानि विलिप्य स्नात्वा द्विराचामेत् । अथवा विस्तरेण मृत्तिकास्ना. नम् । तद्यथा-बळित्या पर्वतानामिति भूमि प्रार्थ । मा वो रिपत्ख. नितति खनित्वा । स्योना पृथिवीति मृदमादाय । आयने ते इति दूर्वामादाप । गायत्र्याऽभ्युक्ष्य भूमौ मृदं निधाय । मृत्तिकास्नानं करि- प्य इति संकल्प्य । मृदं कुशोदकेन प्रोक्ष्य दिक्षु क्षिपेत् । तत्र मन्त्रा:- त्रातारमिन्द्रमिति पूर्वस्याम् । यमाय मधुमत्तमराजे इति दक्षिणे । तत्त्वा यामीति पश्चिमे । वयं सोम इत्युत्तरे । तत्सूर्य रोदसी इत्युपरि । अधः पश्यस्वेत्यधः । तसोऽङ्गेषु लेपः-सहस्रशीति शिरसि । अक्षीभ्यां ते नासिकामिति मुखे । ग्रीवाभ्यस्त इति ग्रीवायाम् । आन्त्रेभ्य इति हृदये । नाभा नामि न इति नाभौ । त्वमिन्द्र सजोषसेति बाहो। सोमानं स्वरणमिति कक्ष्योः । यः कुक्षिरिति कुक्ष्योः । बह्वीनां पितेति पृष्ठे । मेहनादनं करणादिति जान्वोः । एतावानस्योति पादयोः । यस्य विश्वानि हस्तयोरिति हस्तयोः । अङ्गगदङ्गादिति पुरुषसूक्तेन च सर्वाङ्गे । अथ शुद्धोदकस्नानम् । आपो अस्मानित्युक्त्वा सूर्याभिमुख इदं विष्णुरिति मन्त्रेण प्रवाहाभिमुखो मज्जेत् । आपो हि छेत्यूचेत्यन्ये । अथ पञ्चगव्यः कुशोदकेन चेति षट् स्नानानि । तत्राऽऽदौ गोमूत्रस्नानं करिष्ये । तत्सवितुरिति गोमूत्रनानम् । स्नान्वाऽऽचम्य । एवमग्रेऽपि । गन्धद्वारामिति गोमयस्नानम् । आप्यायस्वेति क्षीरस्नानम् । दधिक्रावण ·९२ नागोजीभट्टविरचित:- इसि दधिस्नानम् । घृतं मिमिक्ष इति तेजोऽसीति वा घृतस्नानम् । देवस्य स्वा सवितुः प्रस• इन्द्रियेणाभिषिञ्चामीति कुशोदकस्नानम् । यदै सानि दशापि स्नानान्यमन्त्रकाण्येव कार्याणि । इमं मे गड़े. सुमित्र्या न० समुद्रज्येष्ठा इति चतसृभिः, एसोन्विन्दं स्तवेति तिसृ. भिः, तरसमन्दीति सूक्तेन, पावमानीभिरापो हि ष्ठेति तृचेन मार्जनं च कृत्वा । इमं मे गङ्गे इत्युदकमालोड्य ऋतं चेति तृचेन त्रि- रावृत्तेनाघमर्षणं कृत्वा त्रिदशवारं वा मज्जनानि कृत्वा स्नानाङ्गतर्पणं कुर्यात् । अत्र प्राचीनप्रयोगेषु मृतिकास्नानोत्तरं मार्जनाघमर्षणोक्तिर्द- श्यते तत्र मूलं मृग्यम् । दशविधस्नानप्रयोगे प्रक्रान्ते स्नानत्रयान्तेऽघम पणं ततः सप्त स्नानानीति क्रमस्य नियुक्तिकत्वात् । सर्वदशविधस्ना- नान्त एवाघमर्षणतर्पणादेमयूखादावुक्तत्वाच्च । तर्पणं यथा-ब्रह्मादयो ये देवाः, तान्देवास्तर्पयामि । भूर्देवास्तपः यामि । भुवर्देवांस्त० । स्वर्देवांस्त० । भूर्भुवः स्वर्देवांस्त० । निवीती-कृष्णद्वैपायनादयो ये ऋषयः, तानृषीस्त । भूर्ऋषीस्त । भुवर्ऋषींस्त० । स्वर्ऋषीस्त ० । भूर्भुवः स्वर्ऋषींस्त० । प्राचीनावीती- सोमः पितृमान्यमोङ्गिरस्वानग्निष्वात्तादयो ये पितरः, तान्पितॄस्त । भूः पितृस्त० । भुवः पितृस्त० । स्वः पितृस्त० । भूर्भुवः स्वः पित- स्तर्पयामि । ततो यक्ष्मतर्पणादिवासःपरिधानान्ते तिलकं धृत्वाऽऽ. चम्य देशकालादि संकीर्त्य विष्णुप्रीत्यर्थ प्रायश्चित्ताङ्गविष्णुश्राद्धसंपत्तये श्रीविष्णूद्देशेन व्यधिकयुग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तामनिष्क्रयीभूतं द्रव्यं दातुमहमुत्सृज्ये । तच्चतुभ्यो ब्राह्मणेभ्यः पूजनपूर्वकं दद्यात् । वेन पापापहमहाविष्णुः प्रीयताम् । ततः प्रायश्चित्तपूर्वाङ्गगोदानं करिष्य इति संकल्प्य गवामङ्गेष्विति गोदानं प्रत्यक्षं द्रव्यद्वारा वा कुर्यात् । देश- कालौ संकीर्त्य प्रायश्चित्तपूर्वागाहोमं करिष्ये । तदङ्गन्तया स्थण्डिलोल्ले. खनाद्याग्नि प्रतिष्ठापनादि करिष्ये । विटनामानमग्निं प्रतिष्ठापयामीत्यन्ते ध्यात्वा प्रायश्चित्तपूर्वाङ्ग होमे देवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्ये । चक्षुषी आज्येनेत्यन्ते, अग्निं वायुं सूर्य प्रजापतिं च प्रतिदैवतं सप्तविंशतिसंख्या. ज्याहुतिभिः, पृथिवीं विष्णुं रुद्रं ब्रह्माणमग्निं सोमं सवितार प्रजापति प्रजापतिमग्निं स्विष्टकृतं पञ्चगव्येन शेषेण स्विकृतमनिमिध्मसंनहनेन रुद्रमित्यादि । यद्वाऽऽज्ये नेत्यन्ते पापापहमहाविष्णुं व्याहृतिभिरष्टोत्तर ·इदम्। पायश्चित्तेन्दुशेखरः। तसंख्याज्याहुतिभिः । शेष समानम् । आज्यसंस्कारकाले पञ्चगव्यं कृत्वाऽऽज्येन सह पर्यग्नि कुर्यात् साम्रादिपात्रे पलाशादिपत्रपुटे वा ताम्राया गोमूत्रं त्रिपलमष्टमार्ष वा गायत्र्याऽऽदाय, श्वेतगोशकृषोडशमाषं गन्धद्वारामित्यादाय, पीत. गोक्षीरं कापिलं वा सप्तपलं द्वादशमापं वाऽऽप्यायस्वेत्यादाय, नीला- याः सप्तपलं दशमाष वा दधि दधिकाव्ण इत्यादाय, कृष्णाया घृतमेक- पलमष्टमाष वान्तेजोऽसि शुक्रमसीति वा घृतं मिमिक्ष इति वाऽऽदाय। यथो. क्तगोरभावे गोमात्रस्य मूत्रादि ग्राह्यम् । देवस्य त्वेति कुशोदकमेकपलं चतुर्माष वा प्रक्षिप्य प्रणवेन यज्ञियकाष्ठेनाऽऽलोडय प्रणवेनाभिमन्त्रयेत् । आज्यपश्चगव्यासादनाद्याज्यभागान्ते भूः स्वाहा अग्नय इदम् । भुवः स्वा- हा वायव इदम् । स्वः स्वाहा सूर्यायेदम् । भूर्भुवः स्वः स्वाहा प्रजाप- तय इदम् । इत्याज्यस्य प्रतिदैवतं सप्तविंशतिरित्येवमष्टोत्तरशताहुती?- स्वा । विष्णुपक्षे भूः स्वाहा विष्णव इदम्। भुवः स्वाहा विष्णव स्वः स्वाहा विष्ण.व इदम् । भूर्भुवः स्वः स्वाहा विष्णव इदम् । इत्यष्टो- तरशताहुती त्वा पञ्चगव्यहोमः । तत्र सागः सप्तपत्रकुशैः पश्चगव्यं गृहीत्वा । इरावती धेनुमती० स्वाहा पृथिव्या इदम् । इदं विष्णु विष्णव इदम् । मा नः स्तो, रुद्रायेदम् । ब्रह्मजज्ञा० ब्रह्मण इदम् । ब्रह्मस्थाने शं नो देवीति मन्त्रेण। अद्भय इति केचित् । अग्नये स्वाहा, अनय इदम् । सोमाय स्वाहा सोमायेदम् । तत्सवितुर्वरेण्यं ० सूर्यायेदम् । प्रजापते न० व्याहृतिभिर्वा ॐ स्वाहा प्रजापतय इदम् । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा अग्नये स्विष्टकृत इदम् । इति दश पञ्चगव्याहुतीर्तुत्वा । केवलाज्यस्य यदस्येति स्विष्टकृतं हुत्वा प्रायश्चित्तहोमशेष समाप्य । व्रतग्रहणं करि. ष्य इति द्विजान् पृष्ट्वा कुरुम्वेत्यनुज्ञातः । यत्त्वगस्थिगतं. ॐ इति प्रण- वेन गृहीत्वा प्रणवेनैव सर्व पञ्चगव्यं पिबेत् । अशक्तौ गोमूत्रादि स्वल्पं ग्राह्यम् । सर्वस्य पेयत्वात् । एतच्च ग्रामावहिर्नद्यादेरतीरे नक्षत्रदर्शने कार्यम् । व्रतं निशामुखे ग्राह्यं बहिस्तारकदर्शने । इति स्मृतेः । मुमूर्षास्तु गृहादावेव । अस्मिन्दिन उपवासः । अशक्ती हविष्याशनम् । अयं च पश्चगव्यस्य दशाहुतिहोमो ब्रह्मकू- ख्यिपश्चगव्यपाने सर्वत्रोह्यः । गृहमागत्य प्रातरारभ्य संकल्पितपाय- ·मांगोजीमविरचितः- विसं संकल्पितपत्यान्नायानुसारेणानुष्ठायोचराङ्गाणि कुर्यात् । गोनि. क्रयरजतादिदानपक्षे पञ्चगव्यप्राशनान्त इदं सार्धाब्दे पश्चचत्वारिंशत्क. प्रत्याम्नायगोनिष्क्रयीभूतं प्रतिकृच्छ्रे निष्कतदर्धतदर्धान्यतमप्रमाणं रजतद्रव्यं नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सृज्य इति द्रव्य दानसंकल्पं कृत्वा तदैव द्रव्यं विभज्य दत्त्वा चोत्तराङ्गाणि कुर्यात् । आचरितस्यामुकप्रायश्चित्तस्य साङ्गतार्थमुत्तराङ्गाणि करिष्ये। तत्र होम कर्तुं स्थण्डिलादि करिष्य इति संकल्प्य पूर्ववदाज्यहोममात्रं व्याहृ. तिभिः कृत्वा पूर्ववदेव विष्णुश्राद्धं गोदानं च कुर्यात् । नात्र पञ्चग व्यहोमः । अन्ते शक्तेन गोभूहेमादिदशदानानि कार्याणि । अशक्ती हिरण्यदानम् । गृह्याग्निसागरे तस्मिन्नेव दिन उत्तराङ्ग होमश्च तस्मिन्ने वानी कार्य इत्येतावन्मात्रमुक्तं तत्र तन्त्रप्रयोगः पृथक्प्रयोगो वेति विचारणीयम् । मम तु पृथगनिकरणादि युक्तं भाति । कौस्तुभे पूर्वोत्तरा- ङ्ग होमयोरिधमाधानादिस्थालीपाकतन्त्रं कृताकृतमित्युक्तम् । तत्पक्ष आधानान्तेऽन्वाधानपरिसमूहमपरिस्तरणपर्युक्षणाज्यपञ्चगव्यसंस्कार सुवसंमार्गार्चनान्तहोमः । होमान्ते स्विष्टकृत्सप्तपायश्चित्ताहुतयश्च कृता- कृताः। [ततः] परिस्तरणविमोकादि । इति सार्धाब्दादिसर्वप्रायश्चि- त्तप्रयोगः ॥ अथ विभस्त्रियाः प्रायश्चित्तप्रयोगः-स्त्रीणां होमः कृताकृतः । कर- णपक्षे विधवायाः क्षौरान्ते पूर्ववत्कृत्वाऽमन्त्रकाणि दश स्नानानि । सध. चायास्तु संकल्पान्ते दन्तधावनं कृत्वा तूष्णीं दश स्नानानि । वस्त्रपरि- धानान्ते विष्णुश्राद्धगोदाने कृत्वा प्रायश्चित्तागाहोमार्थमाचार्य त्वां तृण इति विभं वृत्वा पूर्ववद्विपद्वारा सर्व पूर्वाङ्गं कारयित्वा स्वयं पञ्चगव्यं तूष्णीं प्राश्य मुख्यप्रत्याम्नायद्रव्यं विमृज्योत्तराङ्गाणि कारयेत् । होमाभावपक्षे दशविधस्नानान्ते विष्णुश्राद्धगोदाने कृत्वा विप्रेण पञ्च- गन्यं कारयित्वा तूष्णीं प्राश्य प्रायश्चित्तद्रव्यं संकल्प्य दत्त्वोत्तराङ्गवि- हणुश्राद्धगोदानदशदानानि कुर्यात् । अथ शूद्रस्य संकल्पान्तमविकृतं प्राग्वत् । तता क्षौरान्तेऽमन्त्रकद. शस्नानानि वस्नतिलकधारणान्ते विष्णुश्राद्धगोदाने कृत्वा विपद्वारा पञ्चगव्यं कारयित्वा स्वयं तूष्णीं पिबेत् । शूद्रेण कपिलायाः पञ्च गव्यानि न पेयानि । नास्य विपद्वाराऽपि होमः । मायश्चित्तद्रव्यं ·- प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः। ९५ संकल्प्य दत्त्वोत्तराङ्गविष्णुश्राद्धगोदानानि दश दानानि कुर्यात् । इति स्त्रीशू[प्रायश्चित्त]पयोगः॥ अथ गोवधायकैकपापे प्रायश्चित्तमयोगः--पर्षदं प्रदक्षिणीकृत्य साष्टाङ्गं प्रणमेव । विगैः किं ते कार्यमित्यादिपृष्ट गोषनिष्क्रय संकल्प्य निधाय मयाऽमुकगोवधः कृतोऽथवा पलाण्डुगृञ्जनादिभक्षणं कृतं यद्वाऽमुकत्रीगमनं कृतं नत्मायश्चित्तमुपदिशन्तु भवन्त इति यथापा. पमुच्चार्य स्पष्टं वदेत् । सतः 'सर्वे धर्मविवेतारः' इत्यादि। कर्म निबन्ध पूनानुवादकपूजने कृते सभ्या अनुवादकमुखेन प्रायश्चित्तं कथयेयु:- त्वयाऽमुकगोवधः कृतस्तत्प्रायश्चित्तं त्रैमासिकवतं सप्तदशप्राजापत्य- प्रत्याम्नायद्वारा वा सप्तदशगोदानतन्मूल्यदानेन वा पूर्वोत्तराङ्गसहितं स्वयाऽऽचरितव्यं तेन तव शुद्धिर्भविष्यतीत्यादि । यद्वा त्वया मत्याऽभ्यासेन पलाण्डुगृञ्जनं कुमकुटमांसं या भक्षितं तत्मायश्चित्तं यति. चान्द्रायणं पुनःसंस्कारसहितं प्राच्योदीच्याङ्गसहितमाचरणीयं तेन तष शुद्धिर्भविष्यतीत्यादि । एवमगम्यागमनादावूह्यम् । ततः कर्ता देशकालौ संकीर्त्य .पर्षदुपदिष्टं गोषधपायश्चित्तं त्रैमासिकममुकात्या- म्नायेन प्राच्योदीच्याङ्गसहितमहमाचरिष्ये [इति संकल्प्य] । ततो वपनदन्तधावनदशविधस्नानपूर्वाङ्गविष्णुश्राद्धगोदानाज्यहोमपश्चगव्य. प्राशनान्ते यथासंकल्पितं मुख्यप्रायश्चित्तं कृत्वोत्तराङ्गाणि कुर्यात् । इदं सामान्यम् । ततो विशेषोक्तं स्वामिगते गोदानपार्वणश्राद्धादि । एवम- भक्ष्यभक्षणेऽपि पलाण्डुगृञ्जयकुक्कुटरासादिभक्षणजनितपातकनिरा. साथै पर्षदुपदिष्टं पुनःसंस्कारसहितं यखिचान्द्रायणम मुकमत्याम्नायेन प्राच्योदीच्याङ्गसहितमाचरिष्य इति संकल्प्य क्षौरादि पञ्चगव्यप्राश- नादि पूर्ववत्कृत्वा चान्द्रायणप्रत्याम्मायं पुनरुपनयनं च कृत्वो दीच्याङ्गानि कुर्यात् । एवमगम्यागमनादौ द्रष्टव्यम् । रहस्यपायश्चित्ते तु न पर्षदुपस्थानसभ्यानुवादकपूजनादिकम् । किंतु तत्प्रायश्चित्तं स्वयमेव ज्ञात्वाऽथवा व्याजान्तरेण किंचित्पृष्ट्वा रहस्योक्तं प्रायश्चित्तं स्वयमेव रहसि संकल्प्य महच्चेत्क्षौरसहितपन्यथा क्षौररहितमाचरेदिति ।। इति श्रीमदनन्तोपाध्यायसूनुकाशीनायोपाध्यायविरचितः सर्वप्रायश्चित्तपयोग समाप्तः ।। इति प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः समाप्तः ।।

·* ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। कुण्डार्कः। महामहोपाध्यायाश्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिविरचित- कुण्डाऊदयाभिघटीकासंबलितः । भास्वन्तं नीलकण्ठं पितरमनुसरशंकरो वक्ति कुण्ड भूव्यब्ध्यष्टाङ्गहस्तं दशशतहवनात्तद्दशनोत्तरे स्यात् । हस्तः स्यादुर्घबाहोः प्रपदगमखिनः पञ्चमोऽशोऽङ्गुलं त- सिद्धांशस्तद्गजांशो यव उरगलवस्तस्य यूकाऽष्टलिक्षा॥१॥ भास्वन्तमिति । श्रीशंकरनामा पण्डितः स्वकीयं पितरं भास्वन्तं सूर्यववेदीप्यमानं नीलकण्ठनामानमनुसरन्पितुः सकाशात्माप्तसांप्रदायि- कविद्यानुसारेण वक्तुं प्रवृत्तः सन्कुण्डं वक्ति । कुण्डसंबन्ध्याकारविशे. पायामविशेषादिविचारं करोति । कुण्डयाकारभेदेन दशविधम् । वृत्त १ अब्ज २ अर्धचन्द्र ३ योनि ४ व्यस्र ५ चतुरस्र ६ पञ्चास्र ७ षडस्र ८ सप्तास्र ९ अष्टास्र १० भेदात् । दशविधमपि च तत्प्रत्येक पुनरायामभेदेन पञ्चविधम् । भूद्व्यब्च्याष्टङ्गहस्तम् । भूशब्देनैकसंख्यो- रयते । अब्धिशब्देन च चतुःसंख्याऽङ्गशब्देन पटसंख्या चोच्यते । एकहस्तममाणायामं द्विहस्तप्रमाणायामं चतुर्हस्तप्रमाणायामं षड्ढस्तम. माणायाममष्टहस्तप्रमाणायाम चेति पञ्चविधम् । यत्र दशशतसंख्याक हवनं तत्रैकहस्तं कुण्डं भवति । तस्याश्च दशशतसंख्याया दशसंख्यया गुणने या संख्या संपद्यते तत्पर्यन्तहवन एकहस्तम् । तत आरभ्य द्विहस्तम् । तदपि लक्षपर्यन्तम् । तत आरभ्य दशलक्षपर्यन्तं चतुई. स्तम् । तत आरभ्य कोटिपर्यन्तं षड्ढस्तम् । तदुत्तरमष्टहस्तम् । तत्र नास्त्यवधिः । दशनं दशगुणितम् । हनधातुर्गुणनवाची । दशशतह पनामाक्तु स्थण्डिलेन सिद्धिः । अत्रेदं बोध्यम् । दशघ्नोत्तर इत्युक्ते रमो प्रक्षिप्तानि हविद्रव्याणि यथा कुण्डाबहिर्न गच्छेयुस्तथा कुण्ड कर्तव्यमित्यभिप्रायः । तेन किंचिन्यूनायुतहवनेऽपि द्विहस्तकुण्डसिद्धिः ।

·९७ .. कुण्डाः। यंत्र बिल्वोदुम्बरफलसदृशानि स्थूलानि हविद्रव्याणि भवन्ति तत्रायु. तात्माक्तनसंख्याकान्यप्येक हस्ते कुण्डे न संमितानि भवेयुः । तथा च हषिद्रव्याणां संख्यां स्थूलत्वमणुत्वं यजमानहस्तप्रमाणं चाऽऽलक्ष्य तदनुसारेणैकहस्तादिष्धन्यतमं कुण्डं विरच्यं भवति । सपादहस्तं सार्थ. हस्तं पान कापि कर्तव्यमिति । न च लाघवात्सर्वकविधमेवाष्टहस्तं कुण्डं भवतु । तेनैव सर्वश्रेष्ट सिद्धं भवस्येव । इष्टं च कुण्डादहिहविर्द्र व्यस्यानिर्गम इति वाच्यम् । तथा सत्यष्टहस्ते कुण्डे दशशतहवने कुण्डसलमपूरणमपि न स्यात् । हविर्द्रव्यैः कुण्डं यथा कृत्स्नं प्रपूर्यत गलपर्यन्तं वा पादोनं वा ततः किंचिन्यूनं वा तथा विधेयम् । अर्धा- न्यू यदि पूर्यत तथा कदापि न विधेयं भवति । उत्तरार्धे हस्ताङ्गुन. लपवयूकालिक्षाणां प्रमाणं प्रदर्यते-हस्त इति । प्रपदं पादानम् । मखी यजमानः । सिद्धाश्चतुर्विंशतिः । गजा अष्टौ । उरगा अष्टौ । पादानमा भुवि प्रस्थाप्योर्धमवास्थित ऊर्ध्वबाहुश्च यो यजमानस्तस्य पादानमारभ्य हस्ताग्रपर्यन्तं प्रमितस्य सूत्रस्य यः पञ्चमोऽशः स हस्तः । तस्य हस्तस्य यश्चतुर्विशतितमोऽशः सोऽङ्गुलम् । तस्याहुन्लस्य गजांशोऽष्टमांशो यवः । तस्य यवस्योरगलघोऽष्टमोऽशो यूका । सा च यूकाऽष्टलिक्षापरिमिता । युकाया अष्टमांशो लिक्षेत्यर्थः॥१॥ छायान्तो मध्यशकोः समभुवि विहितं मण्डलं येन गच्छे- दुज्झेतत्स्थानयुग्मं तदनुगतगुणः प्राग्गुणोऽथोदगंशुः । तस्यान्तायां तवर्षाधिकगुणकृतयोर्मत्स्पयोर्मध्यतः स्या- तत्समियांशुं कुरु वलयमितः सर्वकुण्डमसिद्धिः ॥ २ ॥ अथ कुण्डस्य दिक्साधनार्थ प्राच्यादिसाधनमाह-छायान्त इति । छाया 'सावली' इति प्रसिद्धं भाषापाम् । शङ्खः सूक्ष्मा लोहश. लाका दारुमयी वा । गुणशब्दोऽशुशब्दश्च सूत्रधाची । समायां भुवि परितो वर्तुलं यथा भवेत्तथा मध्ये शर्निधेयः । शङ्खमूले सूत्रपाशं प्रमुच्य परितः सूत्रभ्रामणेन वर्तुलं साधयेत् । शकुममाणापेक्षया सूत्रप्रमाणं तृतीयेन भागेनाधिकमावश्यकमेव । न तु ततः कथमपि न्यूनम् । तथाहि-शङ्कोश्छाया मध्याह्नात्पूर्व पूर्वाह्ने पश्चिमतो दृश्पते ।

·कुण्डाकोंदयाभिषटीकासवलित:- मध्याह्नादनन्तरमपराहे पूर्वस्यां दृश्यते । तथा शकुच्छायाग्रं सूर्य- गत्यनुसारेण पश्चिमतः समागत्य वर्तुलरेखां धर्तुलपश्चिमभागे स्पृष्ट्वा धर्तुलान्तः प्रविश्य मध्याह्नसंधिकाले शङ्कुसमीपमागत्य ततोऽपराहणे वर्तुलपूर्वभागे वर्तुलरेखां स्पृष्ट्वा वर्तुलावहिनिर्गच्छति । वर्तुलस्य यच्छायाप्रवेशकालिकं छायाग्रस्पर्शस्थानं तत आरभ्य च्छायाग्रनिर्ग: मनकालिफच्छायाग्रस्पर्शवतुलस्थानपर्यन्तं यत्सूत्रं तत्माचीसाधकं प्रा- क्सूत्रमित्युच्यते । प्राक्सूत्रमेव प्राग्गुण इत्युच्यते । अत्र यदि वर्तु. साधकस्य शकुवर्तुलान्तरसूत्रस्य प्रमाणं शकुप्रमाणापेक्षया त्रिभा- गाषिकं न स्यात्तर्हि वर्तुलमल्पं स्यादिति धनुःस्थे सूर्ये वर्तुलादहिरे वोचरेण च्छायाग्रं पश्चिमतः पूर्वस्यां गच्छेत् । मिथुनस्थे तु सूर्ये वर्तुला दहिदक्षिणेन गच्छेदिति प्राचीसाधनं न स्यात् । यद्यपि शङ्कप्रमा णापेक्षया भ्रामणसूत्रस्य प्रमाणमर्धनाधिकं स्याद्विगुणं वा स्यात्त- हि प्राचीसाधनं भवेत्तथाऽपि यावता लघुप्रमाणेन सिंदिस्तावदत्राऽऽ. वश्यकतयोक्तं लाघवात् । यदि च भ्रामणसूत्रमतिमहत्स्यात्तर्हि प्रात इछायानं वर्तुलाहिर्न दृश्येतेति । इदं चात्रावधेयम् । वर्तुलस्य पश्चिमे भागे पूर्वाहणे जायमानो यश्छायाग्रस्पर्शः स मध्याह्नसंधिकालात्पूर्व यावता कालेन भवति तावतैव काले नान्यूनानतिरिक्तेन वर्तुलस्य पूर्व- भागेऽपराणे छायाग्रस्पर्शो भवति । प्राक्पश्चिमतो निम्नोन्नतायां मुवि पर्तुलं चेदुक्तस्पर्शद्वये कालतो वैषम्य दुर्निवारमिति प्राचीसाधनं न स्यात् । निम्नप्रदेशे छायाग्रगतेः शघ्यं तथोमते प्रदेशे छायाग्रगते. मन्यिं संदृश्यते । अतः समभुवीत्युक्तम् । अयैतत्माक्सूत्रमाश्रित्यवो- दीचीसाधकमुदक्सूत्रमुच्यते । उदगंशुरुदक्सूत्रम् । तस्य पूर्वोक्तस्य माक्सूत्रस्य यो द्वावन्ती, एकः पश्चिमान्तोऽपरः पूर्वान्तः, ताभ्यां द्वौ मत्स्यौ साधनीयो । तथाहि-तादृशमाक्सूत्रान्तदये प्रत्येकमेकः शङ्. कुर्वतुलसाधक इति शङ्कद्वयं वर्तुलद्वयसाधकं निधेयम् । वर्तुलद्वय- साधकभ्रामणसूत्रप्रमाणं च प्राक्सूत्रस्यार्धापेक्षया किंचिदधिकमावश्यक मच । अन्यथा मत्स्योत्पत्तिर्न स्यात् । यद्यपि प्राक्सूत्रतुल्यपमाणग्रह मेऽपि मत्स्योत्पत्तिः स्यात्तथाऽपि गौरवमकारणं स्यात् । अतो यावदा. वश्यक तावदत्रोक्तम् । एतद्वतलद्वयं च पूर्ण नापेक्ष्यते । पश्चिमशको परितो वृत्तस्य पूर्वार्थ पूर्वशङ्कोः परितो वर्तुलस्य पश्चिमा चापे.

·कुण्डा। क्ष्यते । अनयोश्च पूर्वार्धपश्चिमायोमियः संघिदक्षिणत एक उत्तरत- थापर इति संधिद्वयं भवति । तत्र दक्षिणसंधिमारभ्योत्तरसंधिपर्यन्तं यत्सूत्रं स्यात्तदुदसत्रमित्युच्यते । यश्च भूभाग उक्तयोः पूर्वार्धपश्चिः मायोयोरन्तः प्रविशति तन्मत्स्यपशरीरम् । तत्र प्राक्सूत्रादुत्तरो भाग एको मत्स्यो दक्षिणी भागवापरो मत्स्यः । संघिद्वयं च मत्स्यम- खट्यम् । एवं प्राचीसाधकं माक्सूत्रमुदीचीसाधकमुदक्सूत्रं च साधितम् । प्राचीसाधनेनैव प्रतीच्यपि साधिता भवति । उदीचीसाधनेन दक्षिणा दिक् च साधिता भवति । अथैतत्सूत्रद्वयमाश्रित्य कुण्डरचनाप्रकार. माह-तत्संधेरिति । तयोः प्रागुदफ्स्त्रयोर्यः संधिस्तत्र शकुं निधाय तत्र स्वेष्टकुण्डविशेषानुसारिप्रमाणेन सूत्रेण वलयं कुरु । तेन च वल- येन सर्वविधकुण्डानि साधितानि भवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥ वृत्तेऽब्जे वलयोऽधिरधिपदामिः सपाखानलो हग्वेदे सयवे रसत्रि सदलं सिद्धाः करामेऽकले। मारामे सयवेऽधिपादधृतयोऽनङ्घौ खरामे दलं गोदावत्रियवत्रिभूरपदले ज्या निस्त्रियूकाः शिवाः ॥ ३ । अथैकहस्तादिषु व्यासस्य भुजाना चागुलप्रमाणं वक्तव्यम् । तत्र लाघवादेकहस्ते कुण्डे व्यासभुजप्रमाणे कथिते सति द्विहस्तादिषु तवृद्धया व्यासभुजप्रमाणज्ञानं सुलभं भवति । अतःप्रथमत एकहस्ते कुण्डे तत्पदर्श यति-वृत्तेऽब्ज इति । एकहस्तमपि च कुण्डं वृत्तान्जार्धचन्द्रयोनित्र्यसूचतु. रसपश्चास्रषडरसप्तास्त्राष्टात्रभेदेन दशविधम् । तत्र क्रमेण व्यासप्रमाणं यस्रादिषु व्यासपमाणं भुजप्रमाणं च दर्शयति । वृत्तं वर्तुलं कुण्डम् । अब्जं पद्माकारम् । वलयो वलयव्यासः। भशब्देन सप्तविंशतिसंख्योच्यते। संख्याशब्देन चेदृशेनात्र संख्येयमुच्यते । संख्येयानि चात्राड्डन्लान्येव । योग्यतावलात् । तत्र च विशेषणीभूतमाधिशब्देनोक्तमाधिक्यमअन्लावय. वैरेव कतिपयैः । अङ्गुलावयवाश्च यूका ग्राह्याः । न तु यवा नापि लिक्षाः। अग्रिमोपंपत्त्यनुरोधात् । तत्र यूकानां संख्याऽपि योग्यताबलादेव निर्णेया भवति ।पच्छब्देनाङ्गुलविशेषणान्तर्गतेनाइगुलचतुर्थांश उच्य- ते। एवं दलशब्देन तथाविधेनाशुलार्धमुच्यते । अहयोऽष्टौ । अमयस्त्रयः।

·१.० कुण्डाकोंदयाभिघटीकासमलिता- खंशून्यम् । अनलास्त्रयः । द्वन्द्वी । घेदाश्चत्वारः। रसाः षट् । सिदा- चतुर्विशतिः । कश्चतुर्मुखः । तेन चतुःसंख्योच्यते । रामास्त्रयः । कला षोडशों भागः । स चागुलविशेषणान्तर्गतत्वादगुलस्यैव । क्ष्मेका । धृतयोऽष्टादश । अनिश्चतुर्थांशः । स चाङ्गुलविशेषणान्तर्गतत्वाद- गुलस्यैव । दलमर्धम् । तच्चाङ्गुलविशेषणानन्तर्गतत्वामामुलस्य । किंतु प्रकृतस्ववाक्योपात्तखरामपदबोध्यसंख्याया एव । गावो नव । भूरेका । दलमर्षमङ्गुलस्य । अङ्गुलविशेषणान्तर्गतत्वात् ।ज्या भुजाः। शिवा एकादश : अयमर्थः-वृत्तकुण्डे पद्मकुण्डे च पञ्चयूकाधिकैः सप्तविं. शत्यगुलैः (२७। ०।५) संमितो वलयव्यासो भवति । भुमाभावा. तन्मानं नोक्तम् । अधिपदामिः । अर्धचन्द्राकारकुण्डे एकात्रयाधि- कसपादाष्टत्रिंशदगुलैः ( ३८ । २ । ३ )समितो वलयव्यासो मवति। ज्यामानं चेदमेव । एकैव चात्र ज्या । व्यास एव भुजोऽत्रेत्युक्तत्वात् । सपात्खानलः । योनिकुण्डे यवद्वयाधिकत्रिंशदङ्गुलसंमितो(३०।२।०) वलयन्यासो भवति । योनिकुण्डे च ज्याद्वयम् । योन्याकारसंपादनाय प्रथमतस्यसंपादनेऽपि तादृशव्यस्रान्तर्गताया उभयतः श्रोणिद्वय. स्पृष्टाया ज्यायाः पश्चादिलोपात् । अवशिष्टस्य ज्याद्वयस्य परिमाणं च वृत्तानुसारेण (२६ । १ । ६) यूकाद्वयोनसपादषड्यशत्यगुल- संमितं ज्ञेयम् । दृग्वेदे सयवे रसात्र सदलम् । इत उत्तरं सप्तम्पन्तप- देन वलयव्यासमानं प्रथमान्तपदेन भुजमानं चोच्यते । व्यसकुण्डे यवाधिकद्विचत्वारिंशदगुलो ( ४२ । १ । ० ) वलयव्यासः । साध- पत्रिंशदाला( ३६ । ४ । )स्तिस्रो ज्या भवन्ति । सिद्धाः करामेऽकले । चतुरस्रकुण्डे वलयव्यासो ( ३३ । ७ । ४) यूकाचतु. ष्टयसहितयवसप्तकसहितत्रयस्त्रिंशदालसंमितः । अकले षोडशशिर- हिते करामे ३४ । अगुलस्य षोडशांशश्च यूकाचतुष्टयं भवति । तत्र भुजमानं सिद्धाः २४ चतुर्विशत्यगुलात्मकं भवति । स्मारामे सय. वेऽधिपादधृतयः । पञ्चास्रकुण्ड एकयवसहितकत्रिंशदङ्गुलात्मकं वल. यव्यासमानम् ( ३१ । १ । ० ) । भुजमानं च यूकात्रयसहितसपादा शदशाङ्गुल( १८ । २ । ३)समितम् । अनझो खरामे दलम् । षडस्रकुण्डे पादोनत्रिंशदगुलसंमितो (२९ । ६ । ० ) वलय. व्यासः । तादृशवलयन्यासमानस्य दलम (१४ । ७।०) भुज- .

·. कुण्डा १०१ मानम् । गोदावत्रियवत्रिभूः । गोद्वाविति गोद्विशब्दस्य सप्तम्यन्त पदम् । सप्तास्र एकोनत्रिंशदगुलात्मको ( २९ । . ) बलयव्यासः । अत्रियवा यवत्रयरहिता। त्रिभूस्त्रयोदश । भुजमानं पश्चयवाधिकद्वादशा. गुल( १२ । ५ । संमितम् । अपदले ज्या निसियूका: शिवाः । गोदावित्यनुवर्तते । अष्टानेऽङ्गुलाधरहितगोद्वि( २८४.). संमितो बलयव्यासः । भुजमानं च यूकात्रयरहिताः शिवाः । यूकान परहितकादशाङ्गुल( १० । ७ । ५)संचितम् ॥ ३ ॥ एवं दशविधेऽप्येकहस्ते कुण्डे व्याससूत्रमानं भुजमानं चोक्तम् । अथ तदेव सूत्रमानं द्विहस्वादौ फियाशेम वर्धन यामिति तद्विघ्न इति पूर्वाधैन दर्शपति- विनोऽधिन्ने फलेंऽशुलिनि विदशमेनाधिणेद्धो द्विनिन्ने ध्यंशेन स्वाधिनाजा वियुगगुणलवस्वानि तद्विघ्नमन्त्ये । कोट्यः पूर्वोत्तरांश्वोरिह वरुणदिशः पुच्छपार्थास्यपार्था अंसौ पार्थास्य मध्यावनुजघन युगं मध्यतः पुच्छकुपोः ॥ ४ ॥ नन्वेकहस्त्रे कुण्डे यावत्परिमाणं व्याससूत्रं गृहीतं तद्विहस्ते कुण्डे द्विगुणं ग्रामं चतुर्हस्ते कुण्डे चतुर्गणितं ग्राह्यमिति ज्ञायत एव तत्कि- मर्थमिदमुच्यत इति चेद् भ्रान्तोऽसि । एकहस्ते कुण्डे यावत्यवकाशे हविव्याणि संमान्ति हविष्यप्रक्षेपयाग्यो यावानवकाशस्तावतोऽवका. शस्य द्विगुणोऽवकासो यस्मिन्कुण्डे भवति तस्कुण्डं द्विहस्वामिति ज्ञेयम् । न तु द्विहस्ते कुण्डे कुण्डस्याऽऽयामो दिहस्तो भवति । एवमेष चतुई। स्तादिषु नेयम् । तदित्यम् । समचतुरस्रोऽणुः काष्ठखण्डस्तादृशः कल्प. मीयो यस्प पूर्वपश्चिमायामो दक्षिणोत्तरायामथाङ्मुढात्मको भषेद । अधऊर्खायामश्चैकहस्तात्मको भवेत् । एतादृशानि काष्ठान्येकहस्ते कुण्डे यदि मिथ: सलमानि निवेश्यन्ते तर्हि वा षट्सप्तत्यधिका पश्चती ताशानां काष्ठानां संमिता भवेत् । एतदेव ( ५७६ ) फलमित्युच्यते । हस्तो हि चतुर्विशत्यालात्मकः । तस्य वर्गश्चतुर्विशत्या गुणिता चतु. विशतिः। सा च षट्सप्सत्यधिका पश्चशत्येव भवति । यश्च द्विहस्तायाम कुण्डं सचतुर्हस्तमिति गीयते । एकस्सापेक्षया चतुर्गुणितफळसद्भावात् ।

·- कुण्डाकोंदयाभिघटीकासंचलिता- पूर्वपश्रिमतो दक्षिणोत्तरतश्च दिहस्तायामे कुण्ड एकहस्तकुण्डतुल्यायः त्वारो भागा भवन्ति । तथा च फल एकहस्तकुण्डफले-अब्धिघ्ने चतुः गुणिते सति सत्रांशुरेकहस्तकुण्डमूलसूत्रं द्विघ्ना, द्विगुणितं कार्यम् । अष्टचत्वारिंशदगुलात्मकं कार्यमित्यर्थः । तदेव चतुर्हस्तं कुण्डं विजे. यम् । तत्र हस्तचतुष्टयं चेत्यं ज्ञेयम् । पूर्वपश्चिमतो दक्षिणोत्तरतश्च द्विह- रसायामे कुण्ड मध्यगतया पूर्वपश्चिमरेखया भागद्वयं परिकल्प्य तत्रो. तरभागे समचतुरस्रं हस्तद्वयं दक्षिणभागे च तथैवेत्येवं हस्तचतुष्टयं भवति । एतादृशे चतुर्हस्ते कुण्डे फलं चैकहस्तापेक्षया चतुर्गुणितं चतु- रधिकशतत्रयाधिकसहस्रदयं भवति (२३०४) । अस्मिंश्च फले दलिं. न्यर्धनाधिके विवक्षिते सति कियता सूत्रेण कुण्डं विरच्यमित्याह- विदशमेनाघ्रिणेद्ध इति । चतुर्हस्ते कुण्डेऽशुश्चाष्टचत्वारिंशदगुलात्म. का। स चाघ्रिणा चतुर्थाशेन द्वादशात्मकेनेद्धो वर्धितः षष्टयङ् गुल( ६० )परिमितो भवति । स च चतुर्थीशो द्वादशात्मकः स्वकी- येन दशमेनांशेन रहितः कार्यः। द्वादशाङ्गुलसूत्रस्य दशमो भागश्चैक मालमेको यव ईषदधिकाश्चतस्रो यूकाश्च । तेनोना पष्टिश्च तादृशयू. काचतुष्टयसहितयवषट्कसाहिताष्टपञ्चाशदगुलात्मिका ( ५८।६। ४) भवति । इयदेव षड्ढस्ते कुण्डे सूत्रमित्यर्थः । अथ द्विहस्तं कुण्डं कियता मूत्रेण भवतीत्याह-द्विनिघ्ने यंशेन स्वाधिभाजा वियुग गुणलवस्वाज़ीति । एकहस्तकुण्डफले षट्सप्तत्यधिकपञ्चशत्यात्मके ( ५७६ ) द्विनिध्ने द्विगुणिते सति द्विपश्चाशदधिकशतयुतमेकसहस्रं (११५२ ) भवति । तादृशे फले विवक्षिते सत्येकहस्तकुण्डांशुश्च- तुर्विशत्यङ्गुलात्मकरूयंशेन स्वतृतीयांशेनाष्टाङ्गुलात्मकेन वर्धनीयः । न केवलं तावतैव । किंतु स त्र्यंशः स्वाघ्रिभाक्स्वकीयचतुर्थांशेना- गुलद्वयात्मकेन युतः । न केवलमेतावदेव किंतु सोऽगुलद्वयात्मक श्वतुर्थाशी वियुगगुणलवः । स्वकीयेन चतुस्त्रिंशत्तमेनाशन रहितः । अङ्गुलदयस्य चतुस्त्रिंशत्तमोऽशः स्थूलदृष्टयेषदूनयूकाचतुष्टयमितः । तथा च द्विहस्ते कुण्डे व्याससूत्रं यूकाचतुष्टयसहितयवसप्तकसहितत्रयनि- सदस्शुलात्मकं ( ३३ । ७।५) भवति । एतदेव च सूत्रं द्विघ्नं द्विगु. णितं ( ६७ । ७।०) सप्तयवाधिकसप्तषष्ट्यङ्गुलात्मकं सूत्रमष्टहस्ते कुण्ड विनेयम् । अन्त्येऽष्टहस्ते । अष्टहस्ते फलं तु द्विहस्तकुण्डापेक्षया । .

·कुण्डाक। १.३ चतुर्गुणितमष्टाधिकषट्शताधिकसहस्रचतुष्टयं(४६०८) भवति । अयोत्त- रान परिभाषामाह-कोव्य इति । पूर्वीशुः प्राक्सूत्रम् । उत्तरांशुरुदक सूत्रम् । तयोश्चतस्रः कोव्यः । प्रत्येकमग्रद्वयमिति चत्वार्यग्राणि । वरुणदिक् पश्चिमा। तत आरभ्य तेषां चतुर्णामग्राणां क्रमेण चतस्रा. संज्ञा भवन्ति । माक्सूत्रस्य पश्चिमानं पुच्छम् । उदकसूत्रस्योत्तराग्रे पार्थम् । माक्: सूत्रस्य पूर्वाग्रमास्यम् । उदक्सूत्रस्य दक्षिणायं पार्थम् । अप्रचतु. टयं चैतवृत्तरेखा स्पृशति । सूत्रद्वयानुसारेणैव वृत्तनिर्माणात् । पार्धा- स्ययोर्मध्यावंसी। दक्षिणपास्यियोर्मध्यो दक्षिणांसः । उत्तरपार्धा. स्ययोर्मध्य उत्तरांसः । तथा दक्षिणपार्श्वपुच्छयोर्मध्यो दक्षिणं जघ. नम् । उत्तरपार्थपुच्छयोर्मध्य उत्तरं जघनामिति ॥ ४ ॥ एवं कुण्डविरचनोपयोगिपूर्वपीठिकोक्ता । कुण्डं च वृत्तान्जाद्याका- रभेदेन दशविधमुक्तम् । वृत्तव्यासपमाणं भुजप्रमाणं च तत्चत्कुण्डानुसा. रेणोक्तम् । माक्सूत्रायद्वय मुदक्सूत्रायद्वयं च सर्वत्र वृत्तरेखास्पीति दशविधेष्वपि कुण्डेषु वर्तुलं साधितम् । इदानीं तत्र तत्र वर्तुले ते त आकारविशेषाः कथं साधनीयास्तच्छ्लोकत्रयेणोच्यते- संघेः पार्थास्यमध्यावन ततगुणयोः कोटयोऽध्यसकोणा- स्तस्मात्माग्ज्याघिदेशात्कुरु वलयमिहान्दु पश्चिमाधम् । ओण्यौ पुच्छादलेन द्वयमुखगुणतरुपनिवृत्ते भगाभे पुच्छोणीगुणज्यं दलवलययुगं चाधिक षड् जे तु ॥ ५॥ तत्र वृत्तकुण्डे वर्तुल. एवाऽऽकार इति वर्तुलसाधनेनैव वृत्तकुण्ड साधितं भवति । वर्तुलानुसारेणैव तत्र कुण्डस्य विरचनीयत्वात् । अन्येषु नवविधेषु तत्तविशेषाकारमापणाय पर्तुलसाधनोत्तरं तत्र कर्त. व्यतयाऽन्यत्किंचिद्वक्तव्यं भवति । तत्रोक्तिलाघवानुरोधेन क्रममुत्सृज्य प्रथमतचतुरस्ने कर्तव्यमुच्यते-संधेरिति प्रथमपादेन । पार्थास्यमभ्यो द्वापसौ प्रागुक्तौ । तावनुलक्ष्य गुणौ ततो कर्तव्यो । सूत्रद्वयं देयमि. त्यर्थः । तच्च संधेः प्राक्सूत्रोदक्सूत्रयोर्यः संधिस्तमनुसृत्य देयम् । प्रागु: दक्सूत्रयोर्यः संधिः स एवास्य सूत्रदयस्य संधिर्यया भवेत्तथा सूत्रद्वयं देयम् । सूत्रद्वयस्य विस्तारश्च न वर्तुलादहिः ।प्रमाणाभावात् । - ·१०४ कुण्डाफोंदपाभिषष्टीकासंचालत:- तथा च दक्षिणांसमारभ्योत्तरजघनपर्यन्तमेकं सूत्रम् । अपरं चोत्तरांसमा- सभ्य दक्षिणजघनपर्यन्तमर्थादेव सिध्यति। अस्य सूत्रद्वयस्य याश्चतस्त्रा कोटयोनचतुष्टयं सदेवाध्यत्रस्थ चतुरस्रकुण्डस्य कोणाः कोणचतुष्टयं मपति । तथा चोधरांसाक्षिणांसपर्यन्तमेको भुजः । दक्षिणांसाइक्षिण- जघनपर्यन्तं द्वितीयः। दक्षिणजघनादारभ्योत्तरजघनपर्यन्तस्तृतीयः । उत्तरजघनादारभ्योत्तरांसपर्यम्तश्चतुर्थ इति चतुरस्रकुण्डसिद्धिः । नन्वत्र पार्थास्यमध्यो प्रसाध्य तदनुसारेण स्त्रद्वयं च प्रसाध्य तार शसूत्रद्वयानचतुष्टयानुसारेण भुजचमुष्टयं साधनीयमित्युक्तम् । तत्र माऽ. स्तु मध्ये सूत्रद्वयकल्पना । पाचोस्वमध्याचिव पार्षपुच्छमध्यौ प्रसाध्य तदनुसारेण भुजचतुष्टयसिद्धेरिति चेत्सस्यम् । स्याभुजचतुष्टयसिद्धिः किंतु भुजसाम्यं नियमेन न सिध्येन् । कदाचिदीपद्वैषम्यं स्यात् । प्रथमतः पार्थास्ययोर्मध्यो यः सामान्यतः प्रकल्पितो भवति स स्थूलः । न तु सूक्ष्मः । मध्याधदास्यपर्यन्तमम्तरं यच्च पध्यात्वार्थपर्यन्तमन्तरं तयोर. न्तरयोर्लिक्षयाऽपि वैषम्यं यत्र न जायत एतादृशो मध्यः सूक्ष्मः । सूक्ष्म एष चात्र भुजसाम्यसिद्ध्यर्थमपेक्षितो भवति । मध्यसंधिमनुलक्ष्य मागुदक्सूत्रयोः समान्तरेणोक्तसूत्रद्वयसाधने तु सूत्राग्रेण सूक्ष्मो मध्यः संलक्षितो भवति । माची दिक्च सामीचीन्येन साधिता भवति । अथार्धचन्द्रकुण्डे कर्तव्यमुच्यते- तस्मादिति द्वितीयपादेन। अर्धचन्द्रे प्रकृतिवृत्तव्याससूत्रप्रमाणं पूर्वमुक्तम् (१८१२।३) । तादृशसूत्रदयसंधि- स्तस्मादित्य मेन मिर्दिश्यते । तादृशसूत्रद्वयसंधेः प्राक्पाच्यां दिशि ज्या- निदेशात्मत्रचतुर्थीशपदेशालयं कुरु । सूत्रचतुर्थांशः पूर्वस्यां दिशि पत्र भागे भवति बत्र शकुं निघाय व्याससूत्रार्थप्रमितेन (१९।१।१॥ ४) सूत्रान्तरेण वर्तुळ कार्यम् । तारतवर्तुलस्य पत्पश्चिपाधं तदर्धेन्दु- भपर्धयन्नकुण्डं भवति । ननु किमपिदं वर्तुलान्तरं साषितम् । प्रक. तित्तस्यास्य पर्तुलस्य च परिमाणं सममेष । तथा च प्रकृतिवृत्तस्य परिमार्थमेवार्थचन्द्रकुण्डमित्युक्त्वेष निर्वाह इति चेत्सत्यम् । सूत्रद्वयसंधिः कुण्डमध्ये यथा स्थादित्यभिप्रायेण वर्तुलातरसाधनात् । अथ व्यसे कुठे कर्तव्यं: दर्शयति-ौण्यो पुच्छाइलेन द्वयमुखगुणतरूपत्रिवृत्ते, इत्यनेन । यसिस्ते विकोणकुण्डे । व्यो वलयव्याससूत्रप्रमाणं प्रागु. तम् (४२।११। तत्र घलये पुच्छात्पुच्छभागमध्याइलेन पास. म ·कुण्डाः। १०५ मूत्राममितेम सूत्रान्तरेण वर्तुलान्तरं कृत्वा श्रोण्यो श्रोणिगतो द्वौ भागविशेषो साधनीयो । एको दक्षिणश्रोणिगतोऽपर उत्तरश्रोणिगतः । साशभागविशेषद्वयान्मुखमध्यभागपर्यन्त सूत्रद्वयं देयम् । उभयतः श्री- णिभागविशेषस्पर्शि च तृतीयं मूत्रमदेव सिद्धमिति तादृशसूत्ररूपभुः जनयघाटनं त्रिकोणं कुण्डं भवति । न च पुच्छपार्थमध्यभागस्य श्रोणि- संज्ञा पूर्वमुक्त वानुजयनयुगं मध्यत: पुच्छकुक्ष्योरित्यनेन । तथा च किमर्थ पुनरत्र श्रोणिसाधनमिति वाच्यम् । श्रोणीशब्देन श्रोणीगनभा- गविशेषोपलक्षणात् । तादृशभागविशेषसाधनं च भुनावधिद्योतनाया55. वश्यकम् । ननु श्रोणितो मुखपर्यन्तं मूत्रं देयमित्येवोच्यतां किमर्थ तदन्तर्गवभागविशेषसाधनमिति चंदुच्यते । श्रोणितो मुखपर्यन्तं सूत्र देयमित्युक्ते कि श्रोणिमध्यादयवा श्रोण्ययात् । आधे भुजसाम्यं न स्यात् । व्यस्रकुण्डे ह्येकः पश्चिमतो भुजः पार्श्वद्वये च भुजदयामिति भुजत्रयं समं साधनीयम् । तत्र पार्श्वभुजात्पश्चिमभुजस्तृतीयांशेन न्यून: स्यात् । द्वितीयेऽपि यदि पश्चिमाग्रं गृह्यते तर्हि ततोऽपि न्यूनः स्यात् । यदि पूर्वाग्रं गृह्यते तर्हि पार्श्वभुजापेक्षयाऽधिकः पश्चिमभुजः स्यात् । तया च भुजत्रयसाम्याय तयोक्तिः। अथ योनिकुण्डे कर्तव्यमाह-- भगाभे पुच्छश्रोणीगुणज्यं दलवलययुगं चाषिकमित्यनेन । भगामे योनिकुण्डे । अत्र का स्ने वलयच्याससूत्रप्रमाणं प्रागुक्तम् ( ३० । २)। ताशसूत्रानुसारिचले सकृण्डवच्छोणिस्यान्तर्गतभागविशेषद्वयसा. धनं यस्रोत्पादनं च कर्तव्यमेव । तदुत्तरमधिकं यत्कर्तव्यं तदत्रो. ध्यते । एतदुक्तिलाघवानुरोधेनैव व्यस्रकुण्डमकारकथनानन्तरं योनि. कुण्डपकारकथनम् । पुच्छमध्यभागात्पूर्वसाधितोण्यन्तर्गभागविशेष पर्यन्तं सूत्रं देयं दक्षिणत उत्तरतश्च । तदेव च सूत्रमर्धल स्य धनु राकारस्य ज्या भवति । सशस्य · तस्य दक्षिणसूत्रस्य मध्यभागे भडं निधाय सूत्रान दक्षिणोण्यन्तर्गतपूर्वसापितभागविशेषमार मासूत्रस्य पश्चिमानपर्यन्तमर्धवर्तुलं धनुराकारं साधनीयम् । एवमुत्तर. सूत्रेऽपि सूत्रमध्ये २ळू निधाय सूत्रान प्राक्सूत्रस्य पश्चिमभागमार- भ्योत्तरश्रोण्यन्तर्गतपूर्वसाधितभागविशेषपर्यन्तमर्धवर्तुलं धनुराकारं साध. नीयम् । सतो योन्याकारं कुण्ड भवति । पुच्छश्रोणीगुण एव ज्या -- ·कुण्डाकाँदयाभिघटीकासंचालता- यस्य तादृशं दलकलययुगमर्धवर्तुलद्वयं व्यस्रकुण्डापेक्षयाऽधिकमिस्पर्षः । पड्भुजे त्वित्युत्तर श्लोकान्वाय ॥ ५ ॥ श्रोण्यंसी पार्श्वतोऽर्धायुगभुजयुगलं दिग्विदिक्कोणकं स्याद् बाह्यव्य स्राष्टकोनं त्रियवयुतनगव्यङ्गलेऽष्टानि कुण्डम् । सप्पाने दोस्त्रिदोर्दोर्दलमिभरसहभागयुग्वक्त्रतो. ज्याः पञ्चास्ने द्विघ्नपार्थाननततिविवरं खावेदांशयुक्तम् ॥ ६ ॥ षड्भुजे तु श्रीण्यसौ पार्थतोऽर्धादित्यनेन षडसकुण्डे कर्तव्यं दर्शि- तम् । षडले वलयव्याससूत्रप्रमाणं प्रागुक्तम् ( २९।६)। उत्तरपार्थ- मध्ये शकुं निधाय तत्र सूत्रार्धेन शङ्कोर्दक्षिणभागेऽर्धवर्तुलं कार्यम् । एतदर्धवर्तुलं च पात्पूर्वतः पश्चिमतश्च प्रकृतिवर्तुलं स्पृशति । स्पर्शस्था. नद्वयं च क्रमेणांमत्वेन श्रोणित्वेन च कल्पनीयम् । एवं दक्षिणपार्थेऽपि पार्चमध्ये शङ्क निधाय तत्र सूत्राधेन शङ्कोरुत्तरतोऽर्धवर्तुलं कार्यम् । एतदप्यर्धवर्तुलं पार्थात्पूर्वतः पश्चिमतश्च प्रकृतिवर्तुलं स्पृशति । स्पर्शस्थान- द्वयं च क्रमेणां सत्वेन श्रोणित्वेन च कल्पनीयम् । एवं चोत्तरतः पार्थमध्य- स्थानमंसान्तर्गतविशेषस्थानं श्रोण्यन्तर्गतविशेषस्थानं चेति स्थानत्रयम् । दक्षिणतोऽप्येवं स्थानत्रयमिति मिलित्वा प्रकृतिवृत्ते षट् स्थानानि संप. भानि । तत्र प्रत्येकस्थानात्स्वानन्तरस्थानपर्यन्तं सूत्रं देयम् । तथा च षट् सूत्राणि भवन्ति । त एव च षड् भुजा इत्येवं षहस्रं कुण्डं भवति । अवार्धवर्तुलेन श्रोपन्तर्गतोऽप्तान्तर्गत यः स्थानविशेष: प्रक वितःस पण्णां भुजानां साम्यार्थम् । अन्यथा षड् भुजाःसमा न स्युः। उदाहरणार्थ किंचित्प्रकल्प्यते । अचत्वारिंशदङ्गुलात्मके वृते षड्. भागाः समाः प्रत्येकमष्टाङ्गलात्मका भवन्ति । मुखं पुच्छमंसदयं पार्षद्वयं श्रोणिद्वयं त्यष्टाववयवाः प्रत्येकं पडगुलात्मकाः । यदि च भोग्यं- सयोरन्तर्गतः स्थानविशेषो न प्रकल्प्यते तहिं पार्थमध्याछोणीपर्यन्तो भागः श्रोणीमध्यपर्यन्तः श्रोण्यापर्यन्तो वा स्यात् । आधे स भागः षडङ्गुल एव स्यात् । अन्त्ये पूर्वाग्रे गृह्यमाणे व्यङ्गुल एवं स्यात् । पश्चिमाग्रे गृह्यमाणे नवागुलः स्यात् । न तु काप्यष्टाइगुला। अष्टाइल एव चेष्यते । स्थानविशेषे प्रकल्पिते तु स स्थानविशेष: श्रोपन्ततपश्चाङ्गुलान्ते भवति । श्रोग्यन्तर्गत एकाङगुलामको भागोऽवशिष्यते । तथा च पागतमध्यात्पश्चिमतोऽगुलत्रयं श्रोणीग- ·। कुण्डाकी। १०७ तागुलपञ्चकं चैत्यगुलाकात्मक इष्टो भागः समपपाणः सिद्धो भवति । यद्यपि मुखमध्यं पुरुङमध्यं थाऽऽरभ्याष्टाङ्गुलामकाः सपाः पह पागा भवेयुस्तथाऽपि तथा नोक्तम् । तथा सति पुच्छेमध्ये योनिस्थाने भुजदयसंधिः स्यात् । स तु नेष्यते । नार्पयेत्कुण्डकोणेषु योनिमिति निषेधात् । यदि चांसमध्यं श्रोणिमध्यं वाऽऽरभ्य समाः षड् भागा अष्टाङ्गुलात्मका: क्रियन्ते तर्हि यद्यपि भुजसंधौ योनि भवति तथाऽपि भुजमध्ये न भवति । पश्चिमभुजस्य मध्यभाग एव सर्वकुण्डेषु योनिरिष्यते । अतः पार्थमध्यमारभ्यात्र षड् भागा उक्ताः । अथाष्टास्रकुण्डे कर्तव्यमाह-युगभुजेत्यादिना कुण्डमित्यन्तेन । अष्टास्ने प्रकृतिवृत्तव्याससूत्रप्रमाणं सार्धाष्टाविंशत्यङ्गुलात्मकं प्रागु- क्तम् (२८ । ४) । तत्र च साधारणपरिभाषया मुखांसपार्श्वश्रोणी. पुच्छश्रोणीपार्थाससंज्ञाः क्रमेण भवन्ति । तत्रैकैको भागो यूका- चतुष्टयसहितसा(गुलत्रयात्मकः (३ । ४ । ४ )। माक्सूत्रस्य यत्पूर्वानं तस्य दक्षिणतोऽर्धभागः (१ । ६ । २) उत्तरतश्च तथैव (१।६ । २) मिलित्वा मुखं (३।४।४ । ) भवति । तदनन्तरं क्रमेण तावन्त एवासादयः सप्त भागाः कल्पनीयाः । तथा चैना मुखादयोऽष्टौ संज्ञा वर्तुलान्तर्गतस्य यावतो भागस्य भवन्ति सावत एव भागस्याग्रदयमभिलक्ष्य सूत्रे दत्तेऽष्टौ भुजाः भवन्ति । न किंचिदधिकं तत्र कर्तव्यं भवति । एवं यद्यप्यष्टास्त्रं कुण्डं साषितं स्यात्तथाऽपि नत्र स्थूल दृष्टया भुनसाम्ये साधितेऽपि सूक्ष्म साम्यं नियमेन न सिध्येत । कदाचिल्लिक्षया वैषम्यं स्यात् । इष्टं च सर्वत्रैव मूक्ष्मं भुजपाम्यम् । लिक्षयाऽपि वैषम्याभाव इति यावत् । तच्च सूक्ष्मं भुनसाम्यं वर्तुलान्तर्गत. मागुदगेशान्याग्नेयीसूत्रानुरोधेन साधितेषु भुजेषु भवति । तथा च तथा साधनाय कर्तव्यविशेषोऽत्र प्रदर्शनीयः। किंतु स कनव्यविशेषः प्रागुक्त व्याससूत्रपमाणा( २८ । ४ )नुसारिवर्तुले न संभवति । अतोऽत्र व्यांससूत्रस्य प्रमाणान्तरं. दर्शयति-त्रियवयुतनगञ्याल ( ३७॥३) इति। ननु कथमसंभवः । सार्धाष्टाविंशत्यगुलानुसारि( २८ । ४ ). पर्सलेऽपि वर्तुलान्तः प्रागुदगेशान्यानेयीसूत्रचतुष्टयं दत्त्वैकस्य सू. अस्याग्रहपमित्येवं चतुर्णा सूत्राणां यान्यष्टावग्राणि तत्रैकस्मादग्रात्स्वा- समा ·कुण्डाऊदयाभिषटीकासंवलिता- नन्तरापराप्रपर्यन्तमेको भुज इत्येवं समभुजाष्टकसंभव इति चेन । तथा सति योनिपध्ये भुजकोणपातप्रसङ्गात् । ननु प्रियवयुतनगञ्यालानु- सारिवर्तुलेऽपि तथा प्रसङ्गः स्यादिति चन्मैवं पादी।। यानि ताटावा. न्तरसूत्राग्राणि न ते भुनकोणा भवन्ति । किंत्वन्य एव । तथादि-युग- भुजा भुजचतुष्टयम् । तद्यथा चतुरस्रकुण्डे विदिकोणकं कृतं तथाऽत्रा- पि कर्तव्यम् । अपरं चात्र दिकोगकमपि तादृशं भुज वसुष्टयमपरं कर्त. व्यम् । तत्र.दिकोणकभुनस्य विदिकोणकभुजस्य च संधिर्भवति । एवं चतुर्णी दिक्कोणकानां मुजानां चतुर्पु विदिक्कोणकेषु प्रत्येक संघिदय. मित्येवं संध्यष्टकं भवति । एतत्संध्यष्टकमेवाष्टाले कुण्डेऽष्टानां भुजाना कोणाः । बाह्यकोणास्त्वेतदिष्टभुजाष्टकसिद्धयर्थ कल्पताः । इष्टभुज- सिद्धयनन्तरं पश्चात्ते विलोपनीयाः । तदेतद्भाव्यताष्टकोनमित्यनेन दर्शितम् । इष्टभुज एव बाह्यगम्य भूमिः । तस्योभयतो दिकोणप- र्यन्तं चतुर्यु चतुषु च विदिकोणपर्यन्तं व्यस्रस्य भुजद्यमित्येवं याचं यसाष्टकं तेनोनमेतदष्टासं कुण्डं भवति । यस ष्टकान्तर्गतो भाग उक्ताष्टाने कुण्डे न धर्तव्य इत्यर्थः । नन्वेतत्याष्टकमिवापरमप्यत्र ज्य- स्राष्टकं संभवति । उकं व्यस्राष्टकमन्तभूमि बहिर्मुखम् । अपरं व्य स्राष्टकं चैतद्विपरीतं बहिर्भूम्यन्तर्मुखम् । वर्तुलरखैव तस्य भूमिः । इष्ट. भुजकोणश्च तस्य मुखम् । द्वयोवहिर्मुखयोर्मध्ये एकमन्तर्मुख व्यत्रं भवति एवं तान्यप्यष्टौ यत्राणि भवन्ति । तान्यपि च विलोपनीयान्येव । तथा च ताशयस्राष्टकेनोनमित्यप्यत्र वक्तव्यं तत्कुनो नोक्तमिति चे. सत्यम् । तदपि विलोपनीयमेव । किंवत्राहाले कर्तव्यतया यदिग्निदि. कोणकं भुजचतुष्टययुगमुक्तं तदन्तर्गतं तम भवतीति तस्य प्रासतमा प्रसक्तिरेव नास्ति । अत एव व्यत्रचतुरस्रादिषु व्यस्त चतुरखाच पहि- भूतो यो वर्तुलान्तर्गतो भागस्तेनोनमित्येवं नोक्तम् । अथ सप्त'ने कुण्डे कर्तव्यं दर्शयति--सप्तास्र दोरित्यादिना तृती- यचरणेन । सप्ताले दोः, त्रिदोर्दोर्दलम् , इभरसहभागयुक, वक्त्रता, ज्याः, इति पदानि । सप्तास्र व्याससूत्रप्रमाणमेकोनात्रिंशदलात्मक ( २९) प्रागुक्तम् । त्रिदोर्दोः उयस्रबाहुः । तस्य दलमर्षम् । यसबा- हुश्च वृत्तव्यासवर्गस्य पादत्रयमूलेन भवति । प्रकृते वृषण्यासा. (२१) ·कुम्हा।। तस्य वर्गः (८४१) तस्य पादप्रयम् ( ६३.१६ ) सस्य मूलम् ( २५।१) तस्यार्धम् ( १२।४।४) एतषिदोदोर्दलम् । तचभरसहरमा. गेन (२६८) अष्टपष्टयधिकद्विशततमेनाशेन युक्तम् । अत्र च त्रिदो- दोर्दलस्य ( १२.४४) अष्टषष्टयधिकदिशततमोऽशः (२३८) यूका प्रयात्मकः । तेन युक्तं तदलं चेस्थूलमानेन पश्चयवाधिकद्वादशाहुम्ल. (१२५)परिमितं भवति । एतत्परिमितं सप्तास्र दोवति । पञ्चय- वाधिकद्वादशाङ्गुलसंपिता सप्तास्त्रबाहुर्भवति । सावत्परिमितं सूर्य चो. भयतोऽअद्वयमात्रेण वृत्तरेखास्पर्शि देयम् । तच्च मुखमध्यमारा देयम् । तदुक्तं वक्त्रतो ज्या इति । मुखमध्यमारभ्य पुनर्मुखमध्यपर्यन्तं तावन्तः सप्त वाहवो भवन्ति । चतुर्थस्य बाहोर्मध्ये योनिरिति न योनौ भुजकोणपातप्रसङ्गः । अथ पञ्चास्ने कुण्डे कर्तव्यं दर्शयति-पश्चाने द्विनेत्यादिना चतुर्थ. चरणेन । पश्चाने व्यासमूत्रप्रमाणं प्रागु कम् (३१ । १)। द्विघ्नं द्विगुणितं यत्पार्थाननं ततिश्च । तयोर्यद्विवरमन्तरं तच्च खाभ्र. वेदांशेन चतु:शततमेनांशेन युक्तं यावद्भवति तावान्पश्चाने बाहुर्भ- वति । व्यासवर्षमूलं पार्थाननम् । व्यासस्ततिः । अत्र व्यास: (३१ । १) तस्य वर्गः (९६८ । ६) तदर्षम् (४८४ । ३) तस्य मूलं ( २२) इदं द्विगुणितम् (४४) । तथा गासः ( ३१ । १) स द्विगुणितः (६२। २) तयोगुिणितपार्थानन(४४)त्यो. ६२ । २)र्यदन्तरं दियवाधिकाष्टादशाङ्गुलसंमितम् ( १८ । २)। तच पुनः स्वीयेन चतुम्शततमेनांशेन युक्तम् । यबद्वयाधिकाष्टादशा- अगुलस्य चतुःशततमोऽश: स्थूलमानेन यूकात्रयात्मकः । तेन युक्तं (१८ । २ । ३) यूकानयाधिकसपादाष्टादशाङ्गुल संपितं भवति । एतदेव पश्चास्ने कुण्डे भुजप्रमाणम् । एतत्प्रमाणकं सूत्रं गृहीत्वा मुख. मध्यमारभ्यानद्वयमात्रेण वृत्तरेखास्पर्शि सूत्रपञ्चकं पुनर्मुखमध्यपर्यन्तं देयम् । त एव च पश्च बाहवः । अत्रापि तृतीयस्य बाहोर्मध्ये योनि- रिति न योनी भुजकोणपातप्रसङ्गः ॥ ६ ॥ वृत्तव्यासे नवांशे द्विचतुरिभलवैः कर्णिकाकेसरान्त:- पत्रक्ष्मामण्डलानि स्पुरषधिवलयं स्यात्सतसांशपङ्क्त्या ।

·- कुण्डाऊदयाभिधटीकासवलिता ध्यस्राण्यष्टौ बहिस्तच्छुतिदलगुणको दिनमा भ्रमण चापावन्तर्बहियाविति कुरु मतिमन्नष्टपत्राजकुण्डम् ॥ ७ ॥ अथ पभकुण्डे कर्तव्यं दर्शयति-वृत्तव्यास इति । पद्मकुण्डे व्यास. सूत्रप्रमाणं ( २७ । ० ।५) पागुक्तम् । तदनुसारिवृत्ते साधिते व्यासस्य ताशवृत्तान्तर्गतभागस्य समान्वरा नवांशाः कर्तव्याः। ते च मण्डलाकाराः कार्याः । तेषु कोचिदिश्य मण्डलविशेषसंज्ञाकय- नात् । मध्यबिन्दुमभिलक्ष्य परितो यूकार्धसहिताङ्गुलत्रयात्मकव्यास. युर्व प्रथमं मण्डलं साधयेत् । तत्साधनाम तादृशव्यासाप्रमाणं सूत्रं मध्यबिन्दुमभिलक्ष्य परितो भ्रामयेत् । तत्प्रथमं मण्डलम् । ततो बहिस्तावत्येवावकाशे तद्विगुणप्रमाणं सूत्रं वृर्तुलाकारं पुनर्धामयेत् । तद्वितीयं मण्डलम् । एवं त्रिगुणेन सूत्रेण तृतीयं चतुर्गुणेन चतुर्थमि- त्येवं तृतीयादीनि मण्डलानि साधयेत् । प्रकृतिवृत्तरेखया च चरमया नवमं मण्डलम् । अत्रान्तरसाम्पाय नवांशा उक्ताः । उपयोगस्तु द्वितीय चतुर्थाष्टमानाम् । अवशिष्टानि विलोपनीयानि । द्वितीयमण्ड.. लस्य कर्णिकामण्डलमिति संज्ञा । मध्यबिन्दुमभितो द्वितीयमण्डलपर्य- न्तस्य सर्वस्य भागस्य कर्णिकात्वात् । ततो पहिश्चतुर्थमण्डलपर्यन्तस्य भागस्य केसरमण्डलामति संज्ञा । वाव पर्यन्तं केसरदर्शनात् । अष्टमम ण्डलस्यान्तःपत्रमामण्डलमिति संज्ञा । अन्तरित्यव्ययं मध्यवादि। पत्रमा पत्रभूमिः । अष्टमे मण्डले हि पत्रमध्यो भवति । तावत्पर्यन्तं पत्राणि मिथः संलग्नानि । ततो बहिः पत्राणां मिथो विभागो दृश्यते । विभागे सति पत्रद्वयमध्यगतो भागो वर्तुलान्तर्गतोऽपि न पाकुण्डा- न्तर्गतः । तन पद्मावयवस्य कस्याप्यदर्शनात् । पत्राग्राणि च वृत्ताहिक कियत्यवका दृश्यन्ते । सोऽवकाशो वृत्तादहिरपि पण्डान्तर्गतः । तत्र वृत्तानाहः पत्राग्रस्पर्शि यदशमं मण्डलं तदवषिवलयमित्युच्यते । वृत्तान्तर्गतानि च नव मण्डलानि प्रत्येकं पावताऽन्तरेण साधितानि तावतेषान्तरेणेषदधिकेन दशमं साधनीयम् । पदाधिक्यं च तत्र तत्त्वां- शेन । तत्वांशः पञ्चविंशांश: । स च पञ्चविंशोsध: दापमण्डलव्या. सस्य यावन्त्यमुलानि तस्य प्रायः । सतत्वांचति पङ्क्तविशेषणात् । पक्तिर्दशमोऽशः । दशमं मण्डलमिति यावत् । तादृशदशममण्डल. व्यासस्याङ्गुलानि च सार्षयूकापश्चकसहिवानि विशद (३.०५४) ·1 । कुण्डाः। १११ तस्य पञ्चविंशो भागः स्थूलमानेन (१ । १) इति । मिलित्वा दशमम- ण्डलच्यास. साधयकापत्रकसहितैकयवयुतकाशिददगुलपमित: (३१ ।। ५।४) साधितो भवति । ततोऽष्टममण्डलाहिरष्टौ व्यसा. णि साधनीयानि । तथाहि-अष्टममण्डलरेखायामष्टासु दिक्षाष्टौ चि. हानि कर्तव्यानि । चिहृदयान्तर्गता रेखा बाह्यन्यत्रस्य भूमिः ।यसे शंका भूमिः । उभयतस्तादृशभूमिसंवद्धं कर्णद्वयम् । तच्च कर्णद्वयं मियोऽ• प्रेण संगतं भवति । ताशकर्णद्वयं चात्र नवममण्डलरेखां मध्यतः कृत्वाऽ. वधिमण्डलरेखायामका स्वस्वाग्रेण यथा स्पृशेतथा साधनीयम् । कर्ण. मध्य व मवममण्डलरेखातो बहिरर्धागुलसमिते प्रदेशे स्यात् । एवमष्टो यत्राणि साधीयानि । प्रतिव्यत्रं च चापचतुष्टयमित्येवं द्वात्रिंश- चापा भवन्ति । प्रतियसं कर्णदयम् । प्रतिकर्ण च चापद्वयम् । चापे हि सरला ज्या। अर्धवर्तुलाकारं काष्ठं च दृश्यते । अत्र हि एकैकस्य कर्णस्य समो वो भागो कार्यों । तत्र प्रथमार्षमष्टममण्डलरंखास्पर्शि । द्वितीया. मवधिमण्डलस्पर्शि । अर्धद्वयमपि धनु यस्य ज्ये एव भवता ।' तत्र प्रयमापा ज्या कुण्डान्तर्गता । तदीयावर्तुलाकारच उपाया: सकाशाद्वहिरवधिवल गाभिमुखः कुण्डान्तर्गतश्च भवति । द्वितीयाधरूपा ज्या तु कुण्डाहता । तदीयार्धवर्तुलाकारस्तु ज्यायाः सकाशादन्त. नवममण्डलाभिमुखः कुण्डावहिर्भूतो भवति । स चार्धवर्तुलाकार इत्थं संपादनीयः । कर्णाधरूपाया ज्याया अग्रद्वयं कर्णप्रमितसूत्रस्याग्रद्वयन संगतं कार्यम् । अर्थादेव च तत्सूत्रं शिथिलं स्यात् । तच्च सूत्रं मध्य- भागेनाऽऽकर्षणीयम् । आकर्षणं च प्रथमाघेऽष्टममण्डलरेखाभिमुखम् । द्वितीयाधे तु ततो विपरीतं दशममण्डलरेखाभिमुखम् । आकर्षणानन्तरं च ज्यानद्वयसंगतसूत्रायद्वयमध्येऽन्यतरत्किंचिदेकं ज्याग्राद्वियुक्तं कृत्वा ज्याया द्वितीयाग्रपर्यन्तं भ्रामयेत् । भ्रामणेन चार्धवर्तुलाकारः संपद्यते । स चार्धवर्तुलाकारः प्रथमा ज्याया बहिः । द्वितीयार्धे ज्याया अन्तः । अर्धवर्तुलाकारघटको धनुर्भागश्च प्रथमा व्यस'बर्हिर्भवति कुण्डान्त- तश्च भवति । द्वितीया तु तद्वपरीत्येन घ्यनान्तर्भवति कुण्डाच्च बहि. भवति । तच्छुतिवलगुणकावित्यादरयमर्थः । तस्य व्यवस्य या भूति कर्णः, तस्य दलमध, देव गुणो ज्या ययोस्तादृशौ चापौ। अनेन चा.

·११२
कुण्ठाकादयामिपटीकासबालितः--
पस्य ज्या साषिता । द्विघ्नमा/भ्रपणेत्यनेनार्धवर्तुलाकार साध्यते ।
ज्यापेक्षया द्विना द्विगुणा या मौवीं सूत्रं तस्य च पूर्वोक्तरीत्या भ्रमः
कार्यः । अन्तश्च बहिश्च ज्ये ययोस्तावन्तर्षहिज्यों चापौ कुरु । हे मंति.
मानेन प्रकारणाष्टपत्रं पद्मकुण्डं भवतीति ॥ ७॥
वेदासं योनिर बलयमनलदोवृत्तमलालमब्जं
वस्वस चेन्द्रदिक्तः प्रथमचरमयोरन्तराले युगात्रम् ।
वृत्तान्यायानि वा स्युर्नव विदिश ऋते पञ्च वा स्युः प्रतीच्या-
मेकं कुण्डं यदि स्यात्पुरहरदिशि वा तानि वेद्याः पदान्ते ॥८॥
अयोक्तानां कुण्डानां दिग्भेदेन स्थानभेदं प्रदर्शयति-वेदासमिति ।
वेदास्रं चतुरस्रम् । योनियर्योन्याकारम् । अवलयमर्धचन्द्राभम् । अन.
लदोरकपनम् । वृत्तं वर्तुलम् । अङ्गात्रं षडस्रम् । अब्ज पनकुण्डम् ।
वस्वसमष्टास्त्रम् । इन्द्रदिक्तः-इन्द्रदिशाची । तामारभ्य प्रादक्षिण्य-
क्रमेणैतान्य विधकुण्डान्युक्त क्रमेण भवन्ति । प्राच्यां चतुरस्त्रम् ।
आग्रेय्या योन्याकारामित्यादि । प्रथमं माच्यां चतुरस्रम् । चरम
मीक्षान्यामष्टास्त्रम् । तयोरन्तराले मध्ये युगात्रं चतुरस्रपेव पुनः कर्त.
व्यम् । एवं नवकुण्डी साषिता । अस्यां पश्चास्रसमासयोनावकाशः।
अभवा नवापि कुण्डान्येकविधान्येत्र कर्तव्यानि । तानि च वृत्तानि
बलानि वा स्युराचानि प्रयमोक्तचतुरस्र ण्यत्र वा । विदिश ऋने ।
पञ्चकुण्डीपझे विदिस्थानि चत्वारि न कार्याणीत्यर्थः । पञ्च कुण्डानि
तु यथोक्तचदाकाराणि वृत्तानि चतुरस्राणि वेति यः कलाः ।
एकं कुण्डं यदि स्यादेकवुण्डीपक्षे तदेकं कुण्डं प्रतीच्यां दिशि कार्य
पुरहरदिशीशान्यां वा कार्यम् । प्रतीच्या चेद्वत्तं चतुरस्रं वा ।
ईशान्यां चेदष्टात्रं वृतं चतुरस्रं वा । कुण्डरचना च मण्डपान्तर्गतवेदि.
प्रदेशावहिः पदमात्रप्रदेशं त्यक्त्वा कार्येत्यर्थः । पञ्चासमतात्रयोरुपयो-
गस्त्वभिचारशमे भूतोत्सादे च बोध्यः ॥ ८ ॥
खातं कुण्डाभमानं जिनलवगलतः स्युर्बहिर्मेखलास्ता
नन्दाङ्ग-न्युच्चदत्रिकरक्तितयोंऽशोचनाभिईिपुष्टा ।
स्वाभा नाब्जेऽनभा वा वसुनवकलवव्यासदैा तु योनिः
पश्चान्नालायगा नो भग उपरि भुवाऽग्रेण कुण्डं विशन्ती॥९॥

·। कुण्डाः। अथ कुण्डरचनार्थ खातादि दर्शयति खातमिति । खातं गतः। जिनाश्चतविशतिः । नन्दा नव । अङ्गानि षट् । उच्चा उन्नताः । वेदा- चत्वारः । करी द्वौ । विततिरायामः । वसवोऽष्टौ । याहशाकारं कुण्डं कर्तव्यं ताशप्रमाणो गर्तो विधेयः । यथैकहस्ते चतुरस्र कुण्डे चिकी. र्षिते चतुरस्त्र एवं गतः कर्तव्यो भवति । स चाधस्तादेकहस्तप्रमाणः । एकहस्तस्य चतुरस्रकुण्डस्य पूर्वापरायामो दक्षिणोत्तरायामश्च सम एव चतुर्विशत्यालात्मकः । गर्तस्तु परितश्चतसृषु दिक्षु पञ्चाङ्गलैरधिकः । पश्चाङ्गुलेत्युपलक्षणम् । भूमेः शैथिल्ये कुण्डस्य दाढार्थमधिकस्यापि भूभागस्य खननीयत्वात् । पञ्चागुलात्मकश्चार्य भागो मध्ये चतुर्षिश- त्यगुलं कुण्डाधकाशं त्यक्त्वा तस्याभितो भित्त्याकार इष्टकाशकलादि- भिर्विरचनीयः । स चैकहस्तोमतः । तावतोपरिभूभागः समो भवेत् । समे च भूभागे तादृशभूभागान्तर्गतश्चतसृष्वापे दिक्षु कुण्डसमीप एका. गुलामको भागः कुण्डस्य गल इत्युच्यते। जिनल वश्चतुर्विंशतितमें। एकागुलात्मकः । सद्रूपागलादहिखलात्रयं भवति । तत्र गलस्या- भितस्तत्समीपे चतुरङ्गुलायामा नवागुलोचा प्रथमा मेखला । तस्याः समीपे परितस्तदपेक्षया न्यूना द्वितीया मेखला । सा च व्यङ्गुलायामा फ्टगुलोचा । तदपेक्षयाऽपि न्यूना परितस्तत्समीपे तृतीया मेखला । सा च यमुलायामा व्यगुलोचा । मेखलासूत्तरोत्तरं न्यूनत्वमांमत्ये- नाऽऽयामेन च भवति। नन्दाङ्गयुच्चाश्च ता वेदत्रिकरविततयश्चति कर्म. पारयः। अंशोचनाभिः । कुण्डस्य तलभागे मध्ये नाभिः कार्या । सा चैकागुलोधा । अंश एको भागः । स चागुलात्मकः। सा च नाभिर्दिष्टा । अगुलद्वयेन पुष्टा । नाभिभागस्य क्षेत्रफलं घगुला. स्मकं यया भवति तथा कार्यत्यर्थः । सा च स्वाभा । मनुष्येषु यथा नाभ्याकारो दृश्यते तथा तस्या आकारः कार्यः । स च गतरूपः । अथवाऽजमा । अब्जाकारा । नान्ने । अन्जकुण्डे तु नाभिर्न फत. ध्येत्यर्थः । तत्र मध्ये कर्णिकायाः सत्त्वात् । मेखलायोपरि पधिमा दिशि मध्यभागे योनिः कार्या । वसवश्व नव च ये लगा अंश भगुलरूपास्तदात्मकः क्रमेण व्यासो दैर्ध्य च यस्यास्ताहशी । योनेक्षिणोचरव्यासोऽष्ठागुल संमितः । प्रापश्चिपदर्थं च नवा. गुलात्मकमित्यर्थः । पक्षामाला । योने लं सच्छिद्रं पश्चात्कर्तव्यम् ।

·११४ कुण्डाकोंदयाभिषटीकासवालेत:- नो भगे । योनिकुण्डे पुनरन्या मेखलोपरि योनिन कर्तव्या । मेखलो- परिभुवा स्वाग्रेण कुण्डं प्रविशन्ती योनिः कार्या । प्राक्पवणेत्यर्थः ॥९॥ पङ्क्त्यरर्कशपतिधृतिकरैर्मण्डपोऽल्पः स सोऽग्न्य- स्तुल्याम्मोदोष्णि खण्डा इह नव सुसमा मध्यमो वेदिरेषाम् । हस्तीचा खण्डकोणेष्विाकरमुदरे पञ्चहस्तं बहिश्च स्तम्भौघं द्वयष्टसंख्यं भुवि शरलवतः खेयमन्यत्र चैवम् ॥१० अय मण्डपं दर्शयति-पङ्क यरिति । पङ्क्तिर्दश्च । अर्का द्वादश । दशहस्तप्रमाणे द्वादशहस्तपमाणे वा समचतुरसे भूभागे तावान्मण्डप- श्वेत्सोऽल्पः । अर्का द्वादश । शक्राश्चतुर्दश । द्वादशहस्तप्रमाणे चतुर्दश. हस्तप्रमाणे वा समचतुरस्र भूभागे तावान्मण्डपश्चेत्सोऽल्पापेक्षयाऽरया श्रेष्ठः । मध्यम इत्यर्थः । तदपेक्षयाऽप्य रयः श्रेष्ठो मण्डपो नृपतिधृति. करैर्भवति । नृपतयः षोडश । धृतिरष्टादश । षोडशहस्तात्मकेऽष्टादशह स्तात्मके वा समचतुरस्त्रे भूभागे तावामण्डपश्चेत्स उत्तमः । स सोऽय इत्यत्र समोऽप्रय इति पाठे मध्यमस्य सम इति संज्ञा । तुरुया.. समा अम्भोदोषश्चतुहियो यत्र सादृशे। समचतुरस्र इति यावत् । बारशे.भू. भागे सुसमा नव खण्डाः कार्याः । सुष्ठ समाः सुसमाः। साम्यं चाss. कारेण । तच्च नवानां खण्डानां मिथो ग्राह्यम् । प्रतियोगित्वेनान्यस्या- नुपस्थानात् । तेषु समेपु खण्डेषु सौष्ठवं च मण्डपभूभागवत्समचतुरस्त्र. स्वेन । तेन दीर्घ चतुरस्राः समा भागा न कर्तव्या भवन्ति । किंतु समचतुरस्त्रा एव । तथाहि-द्वादशहस्तो मण्डपश्चेत्तत्र दक्षिणतश्चतुर्हस्तं भूभागं त्यक्त्वा माकपश्चिमतो रेखा देया । पुनश्चतुर्हस्तं भूभागं त्यक्त्या तयेव द्वितीया रेखा देया। एवं मध्ये रेखाद्वयदानेन भागत्रयं भवति । पुनश्च दक्षिणोत्तरं तथैव रेखाद्वयं देयम् । तथा सति प्रतिभागं पुनः मत्येकं भागत्रयमित्येवं नव खण्डाः समा भवन्ति । तेषु मध्यमो खण्डो वेदिरित्युच्यते । तत्र कुण्डं नास्ति । नवकुण्डीपक्षेऽपि मध्यखण्ड वेदिरूपं विहाय परितोऽष्टसु खण्डेष्वक कुण्डं प्रागीशानखण्डयोः संधी च नमं भवति । अत्र द्वादशहस्तस्य मण्डपस्यालात्वं मध्यमत्वं चोक्तम् । तत्फलं चाग्रे द्वादशश्लोके येऽस्पस्य मध्यमस्य च मण्डपस्य धर्मा । ..

·कुन्तार्क। वक्ष्यन्ते तेषामुभयेषामपि द्वादशहस्ते प्राप्तिर्भवति । तथा सति तत्र यजमानेन यथारूचि कर्नव्यपिति । इससोचा । मध्यगता वेदिश्च परितो यत्खण्डाएकं तदपेक्षयकहस्तमप्राणेनोमना । अत्र मण्डपार्थ षोडश स्तम्भा निखेया भवन्ति । तदुक्तं स्तम्भौघं व्यष्टसंख्पमिति । तत्रोदरे मण्डपमध्ये खण्डकोणेषु वैदिकोणचतुष्टये स्तम्भचतुष्टयामिभकरमष्टहस्त- प्रमाणम् । पहिश्च स्तम्भद्वादशकं पञ्चहस्तप्रमाणम् । एतच यत्स्तम्भमा पाणं दर्शितं तच्चूडाव्यतिरिक्तस्य । स्तम्भाग्रे चूडा तुक्तरमाणातिरिक्ता वलिकानुसारेणोन्नता कार्या । तत्र बाह्येषु द्वादशस्तम्भेषु प्रतिस्तम्भ- चूडं वलिकात्रयं निवेश्यते । आन्तरेषु चतुषु स्तम्भेषु प्रतिस्तम्भचूडं चलिकाषट्कं निवेश्यते । यद्यपि स्तम्मान वलिकानां च स्थौल्यस्य प्रमाणमत्र न प्रदर्शितं तथाऽपि तन्मण्डपदाढर्यानुसारेण स्वयमूहनीयम् । तथा च वलिकाप्रान्ते छिद्रस्थले वलिकास्थौल्यं द्वयफ़लं व्यङ्गुलं वा स्यात् । तत्र द्वयगुलप्रमाणसत्त्वे वलिकात्रयनिवेशस्थले स्तम्भचूडो. भतिः षडङ्गगुलाऽवश्यमपेक्ष्यते । वलिकाषद्कनिवेशस्थले तु द्वादशाङ्गु. लाऽपेक्ष्यते । बलिकास्थौल्यस्य न्यूनाधिकत्वे तु तदनुसारेण चूडोनते. रावश्यकत्वं कल्पनीयम् । शरलवः पञ्चमोऽशः । सर्व स्तम्भन्दं भुवि स्वकीयपश्चमांशेन निखयं भवति । अन्यत्र चैवम् । द्वादशश्लोके वक्ष्य. माणं शङ्खचक्रशूलादिकं ययत्र निवेश्यतयोक्तं तत्तत्र स्वकीयपश्चमा. शेन निवेश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ द्वात्रिंशत्स्तम्ब चूडास्ववनय वलिकास्ता जिनाः खण्डबाहु व्वष्टौ स्युमण्डपस्य श्रुतिषु सशिखरो मध्यभागोऽस्य यस्मात् । दिक्षु द्वारो द्विहस्ता उपरि चतुरिरङ्गुलेरेधिताः स्यू रम्भास्तम्भध्वजायैः कटपिहितममुं शोभयाम्मोघटायैः ॥११॥ अथ स्तम्भोच्छायानन्तरं कर्तव्यमाह-द्वात्रिंशदिति । स्तम्भचूडा स्तम्भारम् । तक्षणेन सनूकता । 'कुसू ' इति प्रसिद्धम् । वलिका स्तम्भद्योपरि दीयमानः काष्ठखण्डविशेष: 'पाखाडी' इति प्रसिद्धः । साथ वलिका द्वात्रिंशत् । तत्राष्टाविंशतिर्वलि का उभयनः सच्छिद्राः । चतस्रश्च बलिका एकतः सच्छिद्राः, अपराने स्तम्भवत्कृतचूडास्तनूक. .

·कुण्डाकोंदयाभिघटीकासंपलिता- सामाः । उभयतः सच्छिद्राया बलिकायामेकस्मिश्छिद्र एकस्तम्मान प्रवेश्यापरच्छिद्रे द्वितीयस्तम्भानं प्रवेशनीयम् । एवमेकैकया बलिकया स्तम्भद्यं ग्रन्यनीयम् । तथा च चत्वारो वेदिकोणस्तम्भावतसभिलि. काभिग्रंथिता भवन्ति। बाथा द्वादश स्तम्भाष द्वादशभिर्वलिकाभिग्रंथिता भवन्ति । एताः षोडश बलिकाः साम्येनावस्थिता भवन्ति । एकस्या वलिकाया अग्रद्वयमध्य ऊर्ध्वाधरभावाभावः साम्यम् । अपराध षोडश पलिकास्तथाऽवस्थिता भवन्ति यथैकमां न्यग्भूतमपरमुनतम् । तत्र द्वादशभिर्वलिकाभिः प्रत्येकं यत्स्तम्भवयं अथ्यते तत्र दय एको वेदिकोणस्तम्भोऽष्टहस्तोमतोऽपरश्च बाह्यस्तम्भः पञ्चहस्तोत्रतः । चतुर्यु वेदिकोणस्तम्भेष्वेकै करिमन्वेदिकोणस्तम्भे तत्समीपवर्ति बालस्तम्भ प्रयं वलिफात्रयेण अथितं भवति । एवमष्टाविंशतिर्वलिका उपयुक्ताः। अवशिष्टाश्चतस्रः । ताश्चैकतः सच्छिद्रा अपरत्र तनूकृताग्राः । तत्र च्छिद्रे वेदिकोणस्तम्भाग्रं प्रवेशनीयम् । अपरं च यत्तन्कृतं वलिकाग्रं तदीपदुभतं कृत्वा गडुच्छिद्रे प्रवेशनीयम् । गडुर्हि कुम्भाकारः सशि- खरश्चतसृषु विदिक्षु कृतच्छिद्रचतुष्टयः । स च स्वप्रविष्टवालिकाप्रचतु. टयमवलम्ब्यैवोर्ध्वमवस्थितो भवति । अथ श्लोकार्थ:-स्तम्भचूडासु षोडशस्तम्भाग्रेषु द्वात्रिंशद्वलिका अवनय संगमय । ता बलिकाः खण्डबाहुषु जिनाश्चतुर्विशतिसंख्याका भवन्ति । खण्डानां समचतुरस्राणां नवानां खण्डानां बाहवः प्रत्येक चत्वारो भुजाः । यद्यपि तेषां संख्या पत्रिंशद्भवेत्तथाऽपि खण्डद्वय मध्यगतो भुज एक एव द्वयोरपि मर्यादा प्रदर्शयति । एतादृशाश्व खण्ड. नवकमध्ये द्वादश भुजाः। वेदिव्यतिरिक्तस्य खण्डाष्टकस्य बाह्यमर्यादाद शंका बाह्या द्वादश भुजा इत्येवं चतुर्विशतिरेव । मण्डपस्य श्रुतिषु कर्णे- चष्टोवलिकाः स्युः। मण्डपस्य बाह्यं विदिकोणमारभ्य मण्डपमध्यपर्यन्तं रेखा कर्ण इत्युच्यते । ते च कर्णाश्चत्वारः । प्रतिकर्ण वलिकाद्वयम् । बाह्यस्तम्भमारभ्याऽऽन्तरस्तम्भपर्यन्तमेका । आन्तरस्तम्भमारभ्य मध्य गडुपर्यन्तं द्वितीया 1 यस्मात्सशिखर शिखरसहितो मध्यभागः कर्व- व्यो भवत्यतस्तावत्पर्यन्तं वलिका अपेक्ष्यन्ते । दिक्षु चतसृषु दिक्षु चतस्रो द्वारो द्विहस्ताः कार्याः । प्रतिदिशमेकैकं द्वारमित्यर्थः । तथाल्पे मण्डपे द्विहस्तायामम् । मध्यमे मण्डपे चतुभिरगुलैरेधितव्यम् । उत्तमे मण्डपेऽष्टमिरहन्लेरेषितव्यम्। मध्यमे मण्डपेद्वारस्याऽऽयामोगुल.

·कुण्यार्क। चतुष्याधिकारस्तद्वयसंमितः। उत्तमेऽगुलाष्टकसहितहस्तद्यसंमिशः । उ. बतिस्तु द्वारस्य वलिकापर्यन्तैव । इयं च वलिका मण्डपालिकातो भिमा मण्डपकलिकाया अधस्तानमडपलिकासंयुक्त व देया । न चैतत्सरिमाणं द्वारस्य यदुक्तं तदारोमः कुतो न स्थादिति वाच्यम् । अल्पसमाय- भेदेन त्रिविधेऽपि मण्डपे मण्डपोचतिरेकविधैवेति तत्र द्वारोमतेर्मण्डपमे. देन विविधत्वस्यानुचितत्वात् ।मण्डपस्याऽऽयामस्तु मण्डपभेदेन प्रिविधी भवतीति तदनुसारेण द्वारायामस्य त्रैविध्यं वक्तुमुचितमिति बोध्यम् । अमुं मण्डपं कटेन पिहितमाच्छादितं रम्भास्तम्भध्वजारम्भोघटायेच शोभय । द्वारस्तम्भेषु रम्भा ध्वजादयश्च संयोजनीयाः। तेन बाह्यशोभा संपयते । अम्भोघटा उदकपूर्णघटाः । तदाद्यैर्मङ्गलवस्तुभिरान्तरशोभा संपादनीयेत्यर्थः। अत्रेदं बोध्यम् । द्वात्रिंशद्वलिकासु काचित्कोटिद्वये वैषम्येणाय. स्थिता भवन्ति । एका कोटिरुनताऽपरा न्यग्भूता यासां ता विषमा इत्युच्यन्ते । अन्याः समाः । सथा यासां वलिकानां कोटिद्वयं विदिकोणे भवति ता वक्रा इत्युच्यन्ते । अन्याः सरलाः । तत्र समा: षोडश विषमाश्च षोडश । सरलाश्चतुर्विशतिर्वक्रा अष्टौ । उभयतश्छिद्रा अष्टाविंशतिः । एकतश्छिद्रा अन्यतस्तनूकसानाश्चतस्रः। अथ तासां प्रमाणमुच्यते । उभयतश्छिद्राः सरलाः समाश्च याः षोडश बलिकारताः खण्डपमाणाः । उदाहरणार्थ द्वादशहस्तोमण्डपो ग्राह्यः । तत्र इस्तचतुष्टयप्रमाणाः। छिद्रद्वयान्तरप्रमाणमेतत् । याचोभयतश्छिद्राः सरला विषमा अष्टौ वलिकास्ताः सप्तयवाधिकपश्चदशाङ्गुलयुतहस्तचतुष्टय संमिताः । याश्चोभयतश्छिद्रा वक्रा विषमाश्च चतस्रो वलिकास्ता यव. अयसहिताङ्गुलत्रययुतहस्त षट्कसंमिताः । यास्त्वेकतश्छिद्रा वक्रा विषमाश्च शिखरगडुपविष्टाश्चतस्रो वलिकास्ता यवपश्चकसहितका गुलयुतहस्तत्रयप्रमाणा भवन्ति ॥११॥ हस्तान्ते तोरणोऽस्मादिषुषडगकरोऽश्वत्थजोदुम्बरोत्थ- पक्षन्यग्रोधजः प्राक्प्रभृतिषु फलकाः स्वार्धतो मूनि तस्य । तन्मध्ये विष्णुयागे दशरविमनुभिश्चाङ्गुलैः स्वाद्धिपुष्टं शखं चक्र गदाजं भवति शिवमखे शूलमेकाङ्गुलोनम् ॥१२॥ मण्डपस्य पासाङ्गान्याह-हस्तान्त इति । तोरणो बहिरिम् । इषवः .

·कुण्डाकोंदयाभिटीकासंचलित:- पश्च । अगा: सप्त । अस्मान्मण्डपाहिहस्तममिते देशे प्रतिदिशमेकं बहि रं कर्तव्यम् । तस्योअतिप्रमाणपलले मण्डपे पश्चहस्तम् । मध्यमे षड्ढ- स्तम् । उत्तमे सप्तहस्तम् । एतत्प्रमाणं स्तम्भययुतं द्वारं कार्यम्। स्तम्भयं च पाच्यामश्वत्थवृक्षस्य । ततः प्रादक्षिण्येन दक्षिणस्यामुदुम्बरस्य । प्रती. च्या प्लक्षस्य । उदीच्या न्यग्रोधस्य । स्तम्भममाणस्य यद तत्ममाणा: फलका वलिका देयाः । एतेन बहिरिस्याऽऽयामप्रमाणं दर्शितम्। फल. कश्च स्तम्भो यस्य वृक्षस्य यत्र स्थापितस्तत्र तस्यैव वृक्षस्य कार्यः । कत्र विष्णुदेवताको यागः कर्तव्यश्वेतादृशफलकमध्ये भाच्यां शलो दक्षिणस्यां चक्रं पश्चिमायां गदोत्तरस्यां पनं च निवेश्यम् । शङ्खा• दीनां परिमाणं चाल्पे मण्डपे दशाङ्गुलसंमितम् । मध्यमे मण्डपे द्वादशा- झलसंमितम् । उत्तमे मण्डपे चतुर्दशाङ्गुलसंमितम् । तच शङ्खादिकं स्वाधेिपुष्टम् । स्वाधिः स्वचतुर्थाशः । तेन पृष्टम् । यदि शङ्खादयो दशाङ्गुलविस्तारास्तर्हि तेषां स्थौल्यं सार्धव्यगुलसंमितमित्यादि बोध्यम् । शिवदेवताके यागे तु चतसृष्वपि दिक्षु बहिरिफलके शूल. मेष निवेशनीयम् । शूलपरिमाणं शड् खाद्यपेक्षयकेनाङ्गुलेनोनं भवति । अल्पे मण्डपे नवागुलः शूलः । सपादयङ्गुलं स्थौल्यम् । मध्यमे मण्डप एकादशाङ्गुलः शूलः । पादोनच्यगुलं स्थौल्यम् । उत्तमे मण्डपे त्रयोदशाङ्गुलः शूलः । सपादत्र्यगुलात्मकं स्थौल्यं भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ वृत्तेऽब्जेऽब्धीविभागैरयुतगुणफलाहब्धमूलेन वृत्त- व्यासो योनौ तु सार्धत्रिनवकररसैः सार्धसताब्धिदन्तैः । खानामार्थः सहाधिश्रुतिकनवशनिवाम्भोरसैश्च मावार्थी भर्तुभि नगगगननगैश्च क्रमाल्यादिदोःषु ॥१३॥ अथ वृत्तानयनप्रकारं प्रदर्शयति-वृत्तेऽब्ज इति । स्वाभिमतं क्षेत्र. फलं किंचिद्धृत्वा तत्क्षेत्रफलं यावति वृत्तं भवति तावतो वृत्तस्य व्यासः कियान् स इदानीमुच्यते । वृत्तेऽब्जे कहस्ते कुण्डे ५७६ क्षेत्रफलमभिमतम् । तदयुतगुणं कर्तव्यम् । तथा सति ५७६०००० एतावज्जातम् । तच्चान्धीविभागै७८५४र्भाज्यम् । तत्र भागः ७३३ 'तस्य मूलं २७ । • । ६ । एतावास्तत्र व्यास: । एव्याससूत्रं गृहीत्वा तदर्षेन सूत्रेण शङ्कोरभितो भ्रामणे स्वाभिमवक्षेत्रफलकं ।

·कुण्डाः। ११९ वृत्तं भवति । तदिदमुक्तं ' वृत्तेऽब्जेऽब्धीविभागेरयुतगुणफ़लाल्लब्ध मूलेन वृत्तव्यासः' इत्यनेन । अग्ने पद्मकुण्डे । अन्धयश्चत्वारः । इषवः पश्च । इभा अष्टौ । अगाः सप्त । तष्टादित्यध्याहारः । अयुतेन दशस. हस्रेण गुणितं यदिष्टं क्षेत्रफलं तचाब्धीविभागै ७८५४ स्तष्ठं कार्यम् । तस्मायल्लब्धं यो भागो लब्धस्तस्य यदूर्गमूलं तवृत्तव्याससूत्रपरिमाणं भवति । पद्मकुण्डे चेदमेव व्याससूत्रम् । तत्र यद्यपि वृत्तं नवमण्डला- त्मकमिति तस्मादहिभूतो दशममण्डलान्तर्गतः पत्राग्रभागः कुण्डान्तर्गतो भवति तथाऽपि तावानेव भागः पत्रसमीपस्थो नवममण्डलान्तर्गतः कुण्डाद्वहिर्भवतीति क्षेत्रफलं नाधिकं भवति । अनयैव दिशा यद्यत्क्षेर- फलं स्वाभीष्टं वर्तुलेन साधनीयं भवति तत्कियदप्यस्तु तदशसह स्रण गुणितं कृत्वाऽब्धीविभागैः ( ७८५४ ) प्रतक्ष्य च लब्धस्य भागस्य यन्मूलं तमेव वृत्तव्यासमभिलक्ष्य तदर्धेन वर्तुलं निष्काश्यते चेचतुलं स्वाभीष्टक्षेत्रफलकं भवेदेव । अयं च क्षेत्रफलातव्यासा- नयनपकारः । यदि घ वृत्तव्यासं यं कंचिन्मनसि कृत्वा तस्मिन्वतुले कियक्षेत्रफलं स्यादिति जिज्ञासा भवति तदा वृत्तव्यासारक्षेत्रफला- नयनप्रकारः पूर्वविलोमेन बोध्यः । स यथा--व्यासवर्गमधीवि. भागे( ७८५४ )गुणितं कृत्वा दशसहस्रेण प्रतक्ष्य यो भागो लभ्यते तदेव क्षेत्रफलं भवेत् । यदि चोक्त गुणका( ७८५४ )न भनवा. मिना ( ३९९७ ) गुणितं क्रियते तदा भागोऽयुक्तभाजका (१०.००)न पञ्चसहस्रेण ( ५००० ) कार्यः । क्षेत्रफलं च तदेव भवेत् । तदुक्तं व्यासस्य वर्ग भनवाग्मि( ३९२७ )निघ्ने मूक्ष्म फलं पञ्चसहस्र १००० भक्ते ' इति । अर्धचन्द्राकारकुण्डे स्वाभीष्टारक्षेत्रफलावृत्तानयनप्रकारस्तु वर्तुलकुण्ड- पदेव भाजकव्यतिरिक्तः सर्वः। भाजकं तु तदर्धे कल्पनीयमित्येवं सुविनेयो भवति । अतोऽत्र मूले स न प्रदर्शितः । उदाहरणं यथा-स्थाभीष्टं क्षेत्र- फलमेकहस्तकुण्डे ५७६ तदशसहस्रगुणितं ५७६० . ० ० एतत्पूर्वोक्तभा. जकस्य ७८५४ अर्बेन ३९२१ प्रतक्ष्य यो भागो लभ्यते १४६६ । ६ अस्य यन्मूलं ३८ । २ । ३ अयमेवार्धचन्द्रकुण्डे वृत्तव्यासः पूर्वमुकः । एतत्मातिलोम्येनार्धवर्तुलन्यासात्क्षेत्रफलानयनप्रकारो चौध्यः । स यथा- अत्रैवार्धचन्द्रकुण्डव्यासः ३८ । २ । ३ तस्य वर्गः १४६६. ।

·१२० कुण्डाकोंदयाभिटीकासवलिता- ६ स आनुलोम्ये या भाजकसंख्या ३९२७ तयाऽत्र गुण्यः । गुणा. कारश्च ५७५९९२७ । २। अयं च दशसहस्रेण सष्टश्वेत ५७६ भवति । एवमेवाग्रेऽनुसंधेयम् । अथ वृत्तव्यासपभिलक्ष्य तस्मारक्षेत्रफलसाधने प्रकारानारमुच्यते । प्रथमतो वृत्तव्यासावृत्तं ( परिधिः ) सापनीयम् । परिधेश्च सकाशारक्षेत्रफलं साधनीयम् । व्यासापरिधिसाधनं च प्रकारत्र. येण भवति । पासस्य भनन्दामिना ३९२७ गुणने खबाणसूर्य- १२५० स्तक्षणे च यो भागः स परिधिः । अयं सूक्ष्मः प्रकारः । व्यासस्य द्वाविंशत्या २२ गुणने नगै ७स्तक्षणे च यो भागः स परिधिः । व्यासस्य सप्तमशिन युनं व्यासत्रैगुण्यं परिधिमानम् । एतच प्रकारद्वयं स्थूलम् । एवं परिषि प्रसाध्य तेन व्यासपादस्य गुणने यो गुणाकारो भवति तत्क्षेत्रफलम् । ययेकहस्ते वृत्तकुण्डे वृत्त. ध्यासः प्रागुक्तः (२७। • । ५)। तत्र परिधिरुक्ताकारत्रयेणेषदधि कपश्चाशीत्ययुग्लसंमितः ( ८५ । ० । ६ । ४)। व्यासपादश्च (६। ६।१ । २)।तेन गुणने (५७६) संख्या भवति। एतदेव क्षेत्रफलम् । अथ योनिकुण्डे क्षेत्रफलाव्यासान यनप्रकारं दर्शयति-योनी तु सार्वत्रिनवकारसरित्यनेन । योनिकुण्डे वलयव्यासः (३० । २) सपादत्रिंशदगुलात्मकः पूर्वमुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्थमानेयः । एकहस्ते योनिकुण्डे क्षेत्रफलं (५७६ ) । तच पूर्ववदशसहस्रगुणितं (५७६००००) एतत्परिमितं संपनम् । तचात्र सार्वत्रिनवकररसै. ( ६२९३ । ४ )र्भाज्यम् । करौ द्वौ । रसाः षट् । मागश्च (९१५) लब्धः । तस्य मूलं ( ३० । २) गत्स एवात्र वृत्तव्यासः। अथात्र योनिकुण्डे क्षेत्रफलं ( ५७६ ) कथं भवति तत्पदश्यते-योनिकुण्डे हि व्यसदयमर्धवर्तुलद्वयं च भवति । व्यस्रं चैकं पूर्वाग्रं समयस्त्रम् । अपरं पश्चिमा विषमत्र्यत्रम् । तत्रापि बाहुद्यं सममेव । केवलं भूमि- स्वदधिकेति विषममुच्यते । उभयोरपि व्यस्रयोः कोणत्रयं वर्तुलरेखा. स्पर्धि भवति । तयोश्च दयोलपत्रयोः क्षेत्रफलं पृथक्पसाध्य पश्चात्तस्य मेलनं कर्तव्यम् । तदपेक्षयाऽत्र द्वयोरूयस्रयोमिलित्वैकदेव क्षेत्रफल साधयितुं शक्यते । यो हि लम्बगुणं भूम्पर्षे स्पष्टं त्रिभुजे फलं भवतीनि न्यायः । अत्र च द्वयोरूपयोभिरेव । लम्बश्च योरूप- खयोमिलित्वेको भवति । स च पाक्सूत्रात्मकः । मासूत्रं च वृत्त- ·कुण्डाः। १२१ व्यास एवेति तस्य परिमाण जातमेव संपादनिशदङ्गुलात्मकम् (३०.२)। सेन च भूम्यर्धस्य गुणनं कर्तव्यम् । समयले च भुजपरिमाणमेव भूमि- परिमाणम् । भुजरिमाणं च व्यासवर्गस्य पादोनस्य मूलम् । अत्र च व्यासस्य ३० । २ वर्ग: ९१५०४ स च पादोनः ६८६२ तस्य मूलम् २६ । १ । ४ इदं भूमिपरिमाणम् । एतदर्घ १३। ०। ६ लम्बेन ३०१२ गुणितं ३९६१ ४ भवति । एतदेव च व्ययस्य मिलित्वा फलं साधितं भवति । अथ योनिकुण्डान्तर्गतार्धवर्तुलद्वयस्य फलं साधनीयम् । एकस्य धर्तुलस्य यत्फलं तदेवार्धवर्तुलयस्य । वर्तुले क्षेत्रफलं च परिधि- गुणितव्यासपादात्मकम् । अत्र व्यासः १५ । १ परिधिश्च त्रिगुणो व्यासो व्याससप्ताशयुतश्च । स चात्र ४७।४ परिधिगुणितो पा. सश्च ७१८ तस्य पादः १७९ । ४ इदं वर्तुलफलं तदेवार्षवर्तुला यस्य । तदिदं १७९ । ४ पूर्वसाधितेन उयस्रदयफलेन ३९६ । ४ मिलितं सत् ५७६ योनिकुण्डक्षेत्रफलं संपद्यते । एवं द्विहस्त योनि- ण्डादी फलमुभेयम् । अर्थतत्तातिलोम्येन वृत्तव्यासाधोनिकुण्डक्षेत्रफलानयनपकारः प्रद. वृत्तव्यासः ३० । २ तस्य वर्गः ९१५ । घाऽऽनुलोम्ये यद्भाजकमुक्तं तेनात्र गुणितः कार्य: । तच भाजक ६२९३ । ४ तेन व्यासवर्गस्य ९१५ । ० । ४ गुणने गुणाकारः ५७५८९४५। ६।६ संपद्यते । तस्य चाऽऽनुलोम्योक्तेन गुणकेन १.८०. अत्र तक्षणे ५७६ भवति । एवमग्रेऽपि यसकुण्डादौ यत्र यथा क्षेत्रफलादृत्तव्यासानयनप्रकार उक्तस्तत्र तत्पातिलोम्यैन वृत्तव्यासा. क्षेत्रफलमानेयम् । भानुलोम्ये यो गुणकोऽङ्कः स प्रातिलोम्ये भाजकः। यथाऽऽनुलोम्ये भाजकः स प्रातिलोम्ये गुणकः । यत्र चाऽऽनुलोमो मूलकरणं तत्र प्राविलोभ्य वर्गकरणम् । यश्चाऽऽनुलोम्ये क्रमः स प्रातिलोम्ये विपरीतः । एतदेव प्रातिलोम्यम् । तद्यथा-क्षेत्रफलस्य गुणने गुणितस्य तक्षणे तस्य मूलकरणे यन्मूलं स एव वृत्तव्यासः । वृत्तम्बासस्य वर्गकरणे वर्गस्य गुणने गुणितस्य तक्षणे यो भागस्तदेव क्षेत्रफलमिति १ ·૨૨૨ कुष्टादियाभिटीकासवालत:- इदं चात्र बोध्यम् । वृत्तानार्धचन्द्रयोनियनचतुरनपशाखाडल. सप्त स्राष्टास्त्रेषु दविधेष्यपि कुण्डेषु क्षेत्रफलाचव्यासानयनपकारः सर्वत्र सम एव । केवलं भाजकाडूने भिषः । स चात्र श्लोके पृथक्षान- दिष्ट इति । अथ व्यस्रकुण्डे क्षेत्रफलावृत्तव्यासानयनपकारे भाजकमकं दर्श- यति-सार्धसताब्धिदन्तरिति । अब्धयश्चत्वारः। दन्ता द्वात्रिंशत् । एक हस्ते व्यस्रकुण्डे वलयच्यासः पूर्वमुक्तः ४२ । १ : स च क्षेत्रफला- दित्वमानेयः । एकहस्ते अस्रकुण्डे क्षेत्रफलं ७६ तच्च पूर्ववहशस. हस्रगुणितं ५७६०००० । तच्च सार्थसप्ताब्धिान्त-३२४७। ४ाज्यम् । भागश्व यो लब्धः १८७४ तस्य मूलं ४२११ इदमेव पूर्वमुक्तं वृत्तव्यासमानम् । एतद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासारक्षेत्रफलान यनं यथा-वृत्तपासः ४२ । १ तस्य वर्गः १७७४ । ४ । १ तस्य सार्धसप्ताहिबदन्तै ३२४७। ४र्गुणनम् । गणितस्य ५७६२७३९ । ३। ७ दशसहस्रग भागने स्थूलमानेन भागः ५७६ इदमेव क्षेत्रफलम् । अथात्र पस्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ कथं भवति तत्पश्यते-लम्म गुणं भूमर्थ स्पष्टं त्रिभुजे फलं भवतीति न्याय: । समस्ने प्रयाणां भुजानां समत्वादभुजपरिमाणमेव भूमिपरिमाणम् । भुनपरिमाणं च वृत्तव्यासवर्गस्य पादानस्य मूलम् । वृत्तव्यासः ४२। १ १७७४ । ४ । १ स च चतुर्थाशहीनः १३३१ तस्य मूलं स्थूलमानेन ३६। ४ एतद्भुमिपरिमाणम् । अस्या १८१२ इदं लम्बेन मुणितं क- तम्यम् । लम्बपरिमाणं च भुनर्गपादोनमूलम् । अत्र भुजः ३६ । ४ तस्य वर्गः १३३१ स च पामोनः ९९८ तस्य मूलं ३१ । ४ इदं लम्बपरिमाणन् । अनेन लम्न ३१ । ४ भूम्पर्धस्य १८ । २ गुणने स्थूलमानेन ५७६ भवति । इदमेव क्षेत्रफलम् । अथ चतुरस्रकण्डे क्षेत्रफलासव्यासानयनमकारे भाजकमडू दर्शयति-खाभ्राभ्रार्थरिति । खं शून्यम् । अधं शून्यम् । अर्थाः पश्च । एकहस्ते चतुरस्रकुण्डे वलय पासः ३३ । ७ ।.४ पूर्वमुक्ता । तस्य वर्ग:

·१२३ स व क्षेत्रफलादित्यमानयः । एकहस्त चतुरस्रकुण्ड क्षेत्रफलं ५७६ सष पूर्ववाशसहस्रगुणितं ५७६०००० तच खाभ्राभार्थ५०००ी- ज्यम् । भागश्च यो लब्धः ११५२ तस्य मूलं ३३ । ७। ४ अय. मेष वृत्तव्यासः । एतद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासाक्षेत्रफलानयनं यथा वृत्तव्यासः ३३ । ७।४ तस्य वर्गः ११५२ तस्य खाभ्राभ्राथ. ५००० गुणनम् । गुणितस्य ५७६००० दशसहस्रेण भाजने भागः ५७६ इदमेव क्षेत्रफलम् । अधात्र चतुरस्रकुण्डे ५७६ क्षेत्रफलं कथं भवति तत्पदयते- समचतुरस्र हि भुजस्य भुजेन गुणने क्षेत्रफलं लभ्यते । भुजपरिमाणं च वृत्तव्यासवर्गार्धमूलम् । वृत्तव्यासः ३३ । ७ । ४ तस्य वर्गः ११५२ तदधैं ५७६ तस्य मूलं २४ एतद्भुजपरिमाणम् । तस्य २४ तेनैव २१ गुणने ५७६ क्षेत्रफलं भवति । अथ पञ्चास्रकुण्डे क्षेत्रफलावृत्तव्यासानयनप्रकारे भाजकमङ्क दर्शयति-सहा श्रुतिकनवशरिति । अङ्घ्रः पादः । श्रुतय. श्चतस्रः । कशब्देन चत्वारः । शराः पञ्च । तथा चायं ५९४४ । २ भाजकोऽङ्कः । एकहस्ते पञ्चास्रकुण्डे वृत्तव्यासः ३१ । १ पूर्व मुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्यमानेयः। एकहस्ते पञ्चास्त्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तंच पूर्वच दशसहस्रगुणितं ५७६०००० तच्च सपादश्रुतिकन- वशरै५९४४ । २ र्भाज्यम् । भागश्च यो लब्धः ९६९ ईपदधिकः तस्य मूलं ३१ । १।१ इदमेव वृत्तव्यासमानम् । एनद्वैपरीत्येन वृत्तव्यासाक्षेत्रफलानयनं यथा--वृत्तव्यासः ३१ । १ । १ । तस्य ९६९ तस्य सहाद्मिश्रुतिकनवशरै५९४४ । २ गुणनम् । गुणितस्य ५७६०००० दशसहस्रेण भाजने ५७६ भागः संपद्यने । इदमेव क्षेत्रफलम् । अत्र च पश्चासकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ कथं भवति तदुच्यते- पञ्चास्त्रकुण्डे हि पञ्च यत्र णि केन्द्रमभिलक्ष्य भवन्ति । पश्चा. स्रस्य ये पञ्च भुजास्त एवं व्यस्त्रपञ्चकस्य पञ्च भूमयः । पञ्चाने भुजपरिमाणं तु परिधिपरिमाणस्य सार्धपश्चदशांशेनोनस्य पश्चमांशः । परिषिपरिमाणं च व्यासात्रिगुणो व्याससप्तपांशयुतः । अत्र च व्यास: ११।१ वस्य त्रैगुण्ये ९३ । ३ भवति । तत्र व्याससलमा- वर्ग: ९६९ ·- १२४ कुण्डाकोंदयाभिटीकासंबलित:- शस्य ४ । ३ । ४ मेलने ९७ । ६ । ४ परिधिपरिमाणं संपयते । तस्य सामान्यतः सार्थपञ्चदशांशः ६ । २ । ५ अनेनोन परिधिपरि- माणं च ९१ । ३ । ७ भवति । तस्य पञ्चमांशः १८ । २ । ३ एत. त्पश्चात्रभुजपरिमाणम् । भुन एव चान्तर्गत व्यस्रस्य भूमिः । तार: भूमेर) ९ । १।१। ४ अस्य लम्बेन गुणने यस्रफलं भवेत् । लम्बपरिमाणं च १२ । ४ । २ स्थूलमानेन भवति । तेन भूभ्यर्धस्य ९।१।१ । ४ गुणने ११५ ११ संपद्यते । एतदेकपत्रफलम् । तप पञ्चभिर्गणिनं व्यस्रपञ्चकस्य ५७६ फलं संपद्यते । एनदेव च पश्चा. स्स्रकुण्डफलम् । अथ षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलावृत्तव्यासानयनप्रकारे भाजकमकं दर्शयति-धीनवाम्भोरसैरिति । धियः पञ्च । अम्भश्चत्वारा । रसाः षट् । अयं ६४९५ भाजकोऽङ्कः । एकहस्ते षहस्रकुण्डे वृत्त- व्यासः २९ । ६ पूर्वमुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्यमानेयः । एकहस्ते पडनकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तच्च पूर्ववश दशसहस्रेण गुणितं ५७६०००० तश्च धीनवाम्भोरसै ६४९५ र्भाज्यम् । भागश्च यो लब्धः ८८६ । ६। ६ तस्य मूलं २९ । ६ इदमेव वृत्तव्यासमानम् । एतद्वैपरीत्येन वृत्त व्यासारक्षेत्रफलानयनं यथा-वृत्तव्यासः२९।६ तस्य वर्ग: ८८६ । ६ । ६ तस्य धानवाम्भोरसै६४९५र्गुणनम् । गुणितस्य ५७६०००० दशसहस्रेण भाजने भागः ५७६ संपद्यते । इदमेव क्षेत्रफलम् । अत्र पडसकुण्ड क्षेत्रफलं ५७६ कथं भवति तत्पदर्यते--षडये हि केन्द्रमभिलक्ष्य : समयसाणि षड् भवन्ति । समयले हि भुजभुम्योरेकमेव परिमाणम् । तच्च पडले व्यासाघम् १४ । ७। भूमे १४ ७ र ७ । ३ । ४ च लम्बेन गुणितं फलं भवति । समयले हि पादोनस्य भुअवर्गस्य मूलं लम्बो भवति । अत्र भुजः १४ । ७ तस्य वर्ग: २२०। ५ स च पादोनः १६५ । ४ तस्य मूलं १२ । ७ अयमत्र लम्बः । अनेन १२ । ७ भूम्पर्षस्य ७ । ४ । ३ गुणने स्थूलदृष्टया गुणाकारः ९६ भवति । इदं चैकयन. फलम् । एतच्च षड्गुणं ५७६ व्यस्रषटकात्मकस्य पडस्रकुण्डस्य फलं भवति । अथ सप्तास्रकुण्डे, क्षेत्रफलात्तव्यासानयनपकारे भाजकमल दर्शयति-क्षमावा भर्तुभिरिति ।मका। वार्षिः समुद्रः। ते च चत्वार।

·हुण्डाः। १५ इभा भष्टौ । ऋतवा षट् । तथा चायं ६८४१ भाजकोऽडून । एकहस्ते सप्लासकुण्डे वृत्तव्यास: २९ प्रागुक्तः । स च क्षेत्रफलादित्थमानेयः । एकहस्वे सप्तास्रकुण्ड क्षेत्रफलं ५७६ च पूर्ववदशसहस्रेण गुणितं ५७६०००० तच मावा भर्तभि६८ १र्भाज्यम् । भागव यो लब्धः ८४१ । ७ तस्य मूलं २९ इदमेव वृत्तव्यासमानम् । एतद्वैपरी- स्येन वृत्तव्यासारक्षेत्रफलानयनं यथा-उत्तव्यासः २९ सस्य वर्ग: ८४१ । ७ सस्य क्ष्यावा(भर्तुषि६:४१र्गुणनम् । गुणितस्य ५७५९२६६ । ७ दशसहस्रेण भाजने भागः ५७६ इदमेव क्षेत्रफलम् । अत्र सत्तास्रकुण्डे ५७६ क्षेत्रफलं कथं भवति तत्प्रदर्यते-- समाने हि केन्द्रमभिलक्ष्य सप्त व्यस्राणि भवन्ति । सप्तास्त्रस्य ये सप्त भुजास्ते व्यस्रसप्तकस्य सप्त भूमयः । तत्पारेपाणं च परिधिपरिमाणस्यै- कत्रिशांशेनोनस्य सप्तमो भागः। परिधिश्च त्रिगुणो व्यासो व्याससप्त. मांशयुतः । अत्र व्यास: २९ स त्रिगुणः ८७ व्याससप्तपांशेन ४ । १ । १ युतः ९१ । १।१ एतत्परि धेपरिमाणम् । एतच्च साधा. रणत एकत्रिंशांशेनोनं ८८ । ३ भवति । तस्य सप्तमो भागः १२ । ५ एतद्भुमिपरिमाणम् । एतदर्थं ६ । २ । ४ लम्धेन गुणितं कार्यम् । लम्बश्चात्र स्थूलमानेन त्रयोदशाङ्गुलः १३ तेन भूम्यर्धस्य ६।२।४ गुणने ८२ । १ । ४ संख्या भवति । इदमेकयस्रफलम् । तस्य सप्तभिर्गुणने ५७६ व्यस्रसप्तकात्मकस्स सप्तास्रकुण्डस्य क्षेत्रफलं -- भवति । अथाष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलात्तव्यासान् यनप्रकारे भाजकमडू प्रद. यति- भूनगगगननगेरिति । भूरेका । नगाः सप्त । गगनं भून्यम् । तथा चायं ७०७१ भाजकोऽङ्कः । एकहस्तेऽष्टास्रकुण्डे वृत्त. व्यास: २८ । ४ मागुक्तः । स च क्षेत्रफरादित्यमानेयः । एकहस्तेऽ. ष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलं ५७६ तच पूर्ववदशसहस्रेण गुणितं ५७६०००० भवति । तच्च भूनगगगननगै७०७१र्भाग्यम् । भागच ८१४ । ४ एषः । तस्य मूलं २८ । ४ इदमेव वृत्तव्यासमानम् । एतद्वेपरीत्येन वृत्तव्यासाक्षेत्रफलानयनं यथा-वृत्तव्यासः २८ । ५ तस्य वर्ग: । ४ तस्य भूनगगगन नगै७०७१र्गुणनम् । गुणितस्य ५७५९३२९ । ४ दशसहस्रेण भाजने भागः ५७६ इदमेव क्षेत्रफलम् । अत्र चाष्टास्त्रकुण्डे ५७६ क्षेत्रफलं कथं भवति तत्सदयते---अष्टाने ·कुण्डाकॊदयाभिषटीकासंकलित:- - : हिकेन्द्रमभिलक्ष्याष्टो व्यस्राणि भवन्ति । अष्टास्रस्य ये भुजारता एवं उयनाटकस्य भूमयोऽष्टौ । तादृशभूमिपरिमाणं च परिषिपरिमाणस्य पश्चचत्वारिंशांशेनोनस्याष्टमो भागः । परिधिश्व त्रिगुणो व्यासो व्यास सप्तपांशयुतः । अत्र व्यास:-२८ । ४ स त्रिगुणः ८५। ४ व्यास. सप्तमांशेन ४ । । ४ युतः ८१ । ४ । ४ अयं च स्वपञ्चचत्वारिं- शशिनोनः स्थूलमानेन ८७ । ५ भवति । अस्पाष्टमी भागः १० । ७। ५ एतद्भुमिपरिमाणम् । एतदर्धं ५ । ३ । ६ लम्बन गुणितं कार्यम् । लम्बश्वात्र स्थूलमानेन सार्थत्रयोदशाङ्गुलः । तेन १३ । ४ भूम्यर्धस्य ५। ३ । ६ गुणने साधारणतः संख्या ७२ भवति । इदमेक व्यस्रफलम् । तस्याष्टसंख्यया गुणनं ५७६ व्यस्राष्टकात्मकस्याष्टास्त्रक ण्डस्य क्षेत्रफलं भवति । अत्र च गुणाकारभागाकारादिगणिते वर्गप्रद- र्शने चामुलांशा यावन्तो यत्र प्रदर्शितास्ते तत्र स्थूलमानेन प्रदर्शिता न तु तावन्त एवेत्यभिनिवेशः कार्यः । तेन तत्र न्यूनाधिक्येऽपि न क्षतिः ॥ १३॥ इष्टव्यासमितजैः समचतुष्कोणं विधायाकयेत् कर्णाऽर्धमुखेंऽसतोऽपरदिशि श्रोत्रेऽप्युदक चांसतः । मूलं यादिगुणे फले वदनतः पार्थार्धपुच्छेऽसतः पाऽऽर्धमुख कटौ द्विगुणिते कर्णाच पार्श्वे दले ॥१४॥ पूर्वमाकारभेदेन वृत्ताबजादीनि दशविधानि कुण्डानि प्रमाणतः प्रद. र्शितानि । तेषु वृत्तव्यासप्रमाणं भुजप्रमाणं च प्रदर्शितम् । तान्येव द्विह. स्तादीनि कर्तव्यानि स्युश्चेत्तत्र कियतांऽशेन प्रमाणमूत्रं वर्षितव्यं तदपि दिनोऽब्धिम्ने फलेंऽशुरिति श्लोफेन (४) प्रतिपादितम् । तच्च ग. शिताभिज्ञानां मुशकमेव । इदानीं ये गणितानभिज्ञास्ते यथा द्विहस्ता- दीनि कुण्डान्यनायासेन रचयिष्यन्ति तथा सुलभमुपायं दर्शयति- इष्टव्यासेति । अत्र च समचतुरस्रे तसत्स्थानविशेषेषु चिह्नानि कर्तव्य- क्योक्तानि । तेषां चिह्नानां पृथक्पृथङ्नामानि चोक्तानि । तत्र चामुक- स्थानमारभ्यामुकचिह्नपर्यन्तं यद्भवेतदेव द्विगुणं द्विहस्तकुण्डे मूलसूत्र द्रष्टव्यम् । एवं विहस्तादिष्वपि । अनेन चौपायेन गणितानभिज्ञा अपि सोलभ्येन द्विहस्तादीनि कुण्डानि विरचयेयुः । तद्यथा-इष्टः स्वाभिमतो ·कुण्डाकैः । यः कश्चन व्यासस्तत्ममाणैर्भुजैः समचतुष्कोणं कार्यम् । साधारणत एकहस्ते चतुर्विशत्यङ्गुलभुजचतुष्टयं समचतुरखं कार्यम् । तत्र च दक्षिणभुजस्य पश्चिमा चिहदयं कार्यम् । कर्णाध मध्यविन्दुः । अं सत: कर्णापर्यन्तमेकं सूत्रं ग्राह्यम् । तच्च व्यासार्थप्रमितं भवति । तस्य च सूत्रस्यैकमग्रं दक्षिणांसे निधायापरमग्रं दक्षिणभुज एव यत्र संगतं भवेत्तत्र चिह्न कार्यम् । तस्य चार्ध इति संज्ञा । कर्णस्याग्रपारभ्यापर्यन्तं सूत्रस्य गृहीतत्वात् । तथा मुखपारभ्भ तादृशार्धसंज्ञितचिह्नपर्यन्तं द्वितीय सूत्रं ग्राह्यम् । तस्यापि सूत्रस्यैकमग्रं पूर्ववक्षिणांसे निधायापरमधे दक्षिः णभुज एव यत्र संगतं भवेत्तत्र चिह्न कार्यम् । तस्य चार्धमुख इति संज्ञा । मुखमारभ्याचिह्न पर्यन्तं सूत्रस्य गृहीतत्वात् । तथा तृतीय सूत्रम् । तच कर्णपरिमितं ग्राह्यम् । तस्यापि सूत्रस्यैकमग्रं पूर्ववक्षिांसे निधाय पूर्वभुज तत्सूत्रं निधाय च तस्मात्पूर्वभुनादुत्तरतश्चनुरस्रादहि. रेव यत्र तस्य सूत्रस्यापरमग्रं संगतं भवेत्तत्र चिझं कार्यम् । तस्य च कर्ण इति संज्ञा । एवं विह्नये कृते तत्तत्स्थानावशेषसंगतं सूत्रविशेष गृहीत्वा द्विगुणितं च कार्यम् । तेन द्विहस्तत्रिहस्तादीनां दशहतपर्य न्तानां नवानां कुण्डानां मूलसूत्रपरिज्ञानं सुलभं भवति । द्वयादिगुणे फले । क्षेत्रफले द्विगुण इष्टे द्विहस्तं कुण्डं कार्यम् । क्षेत्रफले त्रिगुण इष्टे त्रिहस्तं कुण्डं कार्यम् । एवं दशहस्त पर्यन्तं बोध्यम् । तत्र द्विहस्तादीनां दशहस्तपर्यन्तानां नवविध.नां कुण्डानां मूलसूत्राणि नर ज्ञातव्यानि । तत्राऽऽदो सूत्रत्रयं वदनत आरभ्य ज्ञेयम् । वदनतो मुखतः । तत्रैक मुखमारभ्य दक्षिणपार्चपर्यन्तम् । तच द्विगुणितं द्विहस्त कुण्डत्य मूलसूत्र भवति । द्वितीयं सूत्रं च मुखबार या संज्ञितचिह्नपर्यन्तम् । तच्च द्धि गुणितं त्रिहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । तृतीयं मूत्रं च मुखारभ्य पुच्छपर्यन्तम् । तच द्विगुणितं चतुई स्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । ततः सूत्रचतुष्टयमुत्तरांसत आरभ्य ग्राम् । तत्र प्रथममुत्तरांसमारभ्य दधिः पार्थपर्यन्तम् । तच दिगुणितं पञ्चहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । दि- सीय सूत्र मुत्तरांसमारभ्यासंज्ञितचिह्नपर्यन्तम् । तच्च द्विगुणितं पद्ध- स्तस्य कुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । तृतीयं सूत्रमुत्तरांसमारभ्या मुख. संजितचिह्नपर्यन्तम् । तच्च द्विगुणितं सप्तहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । चतुर्थ सूत्रं चोत्तरांसमेवाऽऽरभ्य कटिपर्यन्तम् । कटी जघने समापनी- पम् । तच द्विगुणितमष्टहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । ततः सवयं कर्ण.

·: १२८ बुण्डाकोंद याभिटीकासंचालता- संहितचिह्नमारभ्य ग्राह्यम् । तत्र प्रथमं कर्णान्तमारभ्य दक्षिणपार्थ. पर्यन्तम् । तच द्विगुणितं गवहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । द्वितीय सूत्रं च कर्णान्सचिह्नमेवाऽभ्यार्घसंहितचिह्नपर्यन्तम् । दलमर्धम् । तत्र समापनीयमित्यर्थः । तच्च निगुणितं दशहस्तकुण्डस्य मूलसूत्रं भवति । अत्र श्लोकेऽसत इति पदं त्रिवारं दृश्यते । तत्र प्रयमस्य दक्षिणांसत इत्यर्थस्तृतीयस्य चोचरसर इत्यर्थस्ताविशेषणाभावेऽपि योग्यता. बलाद्राह्यः । पार्चपदस्य दक्षिण पार्थ इत्यर्थोऽपि तथैव बोध्यः ॥१४॥ स्युर्वृत्तव्यासवर्गत्रिय मकुचरणा भांशखाब्ध्वंशयुक्ती रामाश्वांशी नरांशो नरकुलववियुक्त्यसतो बाहुवर्गाः । दोन दोर्यासलत्योः खपदमिति फलं स्याञ्चतुर्णा त्रिदोष्णां पादा वृत्तदोष्णामिति मितिमवदच्छंकरो नैलकण्ठिः॥१५॥ अथ भुजवत्सु कुण्डेषु उत्तव्यासाद्भुजपमाणानयनप्रकार प्रदर्शयति श्लोकान-स्युत्तेति । यत्रतरूपसमारभ्याष्टासपर्यन्तं पण्णां कुण्डा नां बाहुवर्गा भवन्ति । तर यो वृत्तव्यासस्य ४२ । १ यो वर्ग: १७७४ । ४ । १ तस्य ये यश्चरणाः १३३१ अयं व्यत्रभुजवर्गः । संह चास्य १३३१ मूलं १६ । ४ व्यस्ले भुजपरिमाणमुक्तं भवति । तथा चतुरस्र वृत्तव्यासस्। ३३ । ७। ४ यो वर्ग: ११५२ तस्य यचरणद्वयं ५७६ अयं चतुरस्रभुजवर्गः । तथा चास्य ५७६ मूलं २४ चतुरस्रे भुजपरिमाणमुक्तं मपनि । तथा पडझे वृत्तव्यासस्य २९ । ६ यो वर्ग: ८८५ । । ४ तस्व य एकवरणः २२१ ।२।१ अयं षडझे भुनवर्गः । तथा चाय २२१ । २ । १ मूलं १४ । ७ पडले भुजपरिमाणमुक्तं भवति । यमो द्वौ । कुरेका । व्यासवर्गस्य त्रियम. कुचरणा:-त्रयश्चरणाः, ई चरणावेकश्वरणश्वेत्यर्थः। भं २७ । वं शून्यम् । अन्धयश्चत्वारा । मशिन २७ खान्ध्यंशेन ४० च युक्ती यो रामा३श्वांशी । क्रमेण मान २७ युक्तो रामांश: ३ खाध्यन ४० च युक्तोऽश्वांशः ७ । पश्चासे वृत्तव्यासस्य ३१ । १ यो वर्ग: ९६८ । ६।१ तस्य यस्तृतीयोऽशः ३२२ । ७ । ३ स च स्वकीयेन सप्तपिशतितमेनांचन १२ युका ३३४ । ७।३ अयं पचाने मुनवर्गः। तथा चास्य ३३४ । ७ । ३ मूलं १८ । २ पश्चात्रभुजपरिमाणमुक्तं भवति । अष्टासे वृत्तव्यासस्य २८ । । यो वर्ग: ८१२ । २ तस्य :

·व्यासस्य च सप्तमोऽशः ११६ । ० । २ स च सायेन चत्वारिंशत्तमैनांचन २।. ७ । २ युक्तः ११८ । ७ । ४ अमष्टाने भुजवर्गः । तथा चास्य ११८ । ७ । ४ मूलं १० । ७ । ५ अष्टाने भुजपरिमाणमुक्तं भवति। नगंशः पसमांशः । नगाः सप्त। कुरेका । नगकुलवः सप्तदशांशः । तेन घियुग रहितः पश्चमांशः । सप्तरी वृत्तन्यासस्य २९ यो वर्गः ८४१ तस्य यः पञ्चमोऽशः १६८ । १ स च स्वकीयेन सप्तदशांशेन ९ । ७ रहित: १५८ । २ अयं सप्तासे भुजवर्गः। तथा चास्य १५८ । २ मूलं १२ । ५ सप्तास्रभुजपरिमाणमुक्तं भवति । अथैतद्भुजप्रमाणानुसारेण क्षेत्रफळानमनप्रकारं प्रदर्शयति--दोन मिति । दोनं बाहुपमाणेन गुणिनम् । कृतिर्वर्गः। दोर्बाहुः। तस्य च या कृतिर्वमा मुनागों व्यासवर्गश्च तयोर्यस्खं विवरम् । अन्तरमिति यावत् । तस्यान्तरस्य यत्पदं मूलं तश्च मूलं भुजगुणितं सद्यद्भवेचचतुर्णा त्रिदोष्णां क्षेत्रफलं भवति । व्यसूचतुरसपश्चास्रादिषु कुण्ड पब यावन्ती भुजारते तत्रा. वान्तरसाणां भूमित्वेन कल्पनीयाः । मध्यबिन्दुश्च व्यस्राणां कोण त्वेन कल्पनीयः । एवं कल्पनायां उसने कुण्डे कुण्डमध्येऽवान्तरच्य. स्राणि त्रीणि कल्पितानि स्युः। चतुरस्त्रे धुण्डे कुण्डमध्येऽवान्तरत्र्यसा. णि चत्वारि कल्पितानि स्युः । पश्चाने कुण्डे कुण्डपध्पेऽवान्तरध्यस्राणि पञ्च कल्पितानि स्युः । एवं षडझे षट् सशास्र सप्ताष्टालेऽष्टो व्यस्राणि कल्पनीयानि । तत्र चोक्तरीत्या व्यसूचतुष्टयस्य क्षेत्रफलं निर्धारणी. यम् । अवान्तरच्यत्राणि त्रीण्येव चेत्तरक्षेत्रफलं पादोनं कृत्वा कुण्डफलं ज्ञेयम् । अवान्तरयस्राणि पञ्च चेचत्क्षेत्रफलं सपादं कृत्वा कुण्ड फलं ज्ञेयम् । एवमवान्तरपत्रिकोणात्मके षडखे कुण्ड उक्तरीत्या यदवा. न्तरव्यस्रचतुष्टयस्य फलं भवेत्तत्साधं कृत्वा कुण्डक्षेत्रफलं भवेत् । एवं सप्तास्र कुण्टेऽनान्तरध्यस्रचतुष्टयस्प फलं पादोनद्विगुणं कुण्डक्षेत्रफलं भवेत् । अष्टास्र कुण्डे चावान्तरञ्यसपतुष्टयस्य फलं द्विगुणं कुण्डक्षेत्र. फलं भवेत् । यथाऽवान्तरच्यत्रचतुष्टयात्मक समचतुरस्र चतुर्विशत्यङ्गु- लसमिते कुण्डे दोःकृतिः भुजस्य २४ वर्गः ५७६ व्यास कतिः व्यासस्य ३३ । ७ । ४ वर्ग: ११५१ तयोः खमन्तरं ५७६ तस्य .

·११० कुण्डाकोंदयानिधटीकासवलित:- पदं मूलं २४ तच्च दोन बाहुना २४ गुणितं ५७६ भवति । एतदेव ध्यनचतुष्टयस्य फलं भवति । तदेव चतुरस्रकुण्डे क्षेत्रफलम् । कुण्डस्य व्यरचतुष्टयात्मकत्वात् । अवान्तरयसत्रयात्मके व्यस्रकुण्डे तु भुजस्य ३६ । ४ वर्ग: १३३२ । २ तथा व्यासस्य ४२ । १. वर्ग: १७७४ । ४ । १ तयोरन्तरं ४४२ । २ तस्य मूलं २१ ईपदधिकम् । तर पाहुना ३६ । ४ गुणितं स्थूलमानेन ७६८ एतत्क्षेत्रफलं व्यस्त्र- चतुष्टयस्य। अत्र यस्रकुंण्डे ह्यवान्तरं यसत्रयमेवेत्यतस्तत् ७६८ पादेन १९२ ऊनं कार्यम् । तथा सति ५७६ व्यस्रकुण्डस्य क्षेत्रफलं भवति । अवान्तरञ्यसपञ्चकात्मके पश्चास्रकुण्डे तु भुजस्य १८ । २ वर्ग: ३३३ । ०।४ तथा व्यासस्य ३१ । १ वर्गः ९६९ तयोरन्तरं ६३६ ईषन्यूनम् । तस्य मूलं २५ । १।५।३ सच बाहुना १८ । २ गुणितं ४६० । १ स्थूलमानेन भवति । एतत्व्यसूचतुष्टयस्य फलम् । पञ्चास्रकुण्डे त्ववान्तरं व्यस्रपञ्चकमित्यतस्तत् ४६० । १ पादेन ११५ अधिकं कार्यम् । तथा च ५७६ पश्चास्रकृण्डस्य क्षेत्रफलं भवति । तयाऽवान्तरव्यस्रषट्कात्मके षडाकुण्डे भुजस्य १४ । ७ वर्ग: २२० । ५ तथा व्यासस्य २९ । ६ वर्गः ८८६ । ६ । ६ तयोरन्तरं ६६६ । १ । ६ तस्य मूलं २५ । ६ तच्च बाहुना १४ । ७ गुणितं ३८४ स्थूलमानेन भवति । एतत्ज्यस्त्रचतुष्टयस्य फलम् । षडस्रकुण्डे त्ववान्तरं व्यस्रषद्कमित्यतस्तव ३८४ अर्धेन १९२ अधिक कार्यम् । तथा सति ५७६ संख्या भवति । इदमैवैकहरते षडस्रकुण्डे क्षेत्रफलम् । अवान्तरत्र्यससप्तकात्मके सप्तमकुण्डे तु भुजस्य १२ । ५ वर्गः १५९ । ३।१ तथा व्यासस्य २९ वर्ग: ८४१ तयोरन्तरं ६८१ । ४ । ७ तस्य मूलं २६ । ०।६।३ तच्च बहुना १२१५ गुणितं ३२९ । ४.०१६ भवति । एतत्व्यत्रचतुष्टयस्य फलम् । सप्तास्रकुण्डे स्ववान्तरं व्यस्रसप्तकमित्यतस्तत् ३२९ । ४ । ० । ६ पादोनाद्विगुणं कार्यम् । द्विगुणं ६५९ तच्च पादेन ८२ । २ ऊनं सत्साधारणत: ५७६ भवति । इदमेवैकहस्ते सप्तास्रकुण्डे क्षेत्रफलम् । व्यस्राष्टकात्मकेऽष्टास्त्रकुण्डे तु भुजस्य १०।७।५ वर्ग: ११८ । ६ । ५ तथा व्यासस्य २८ । ४ वर्गः ८१४ । ४ तयोरन्तरं ६९५ । ६ तस्य मूलं २६ । ३ । ७ तच्च बाहुना १०। ७।५ गुणितं २८८ अवान्तर- ·हा। भवति । एक्स्यत्रचतुष्टयस्य फलम् । अष्टानकुण्ड स्ववान्सरं व्यस्राष्टः कमित्यतस्सत् २८८ द्विगुणं ५७६ कार्यम् । इदमेवकहरोऽष्टास्रकुण्डे क्षेत्रफलम् । पादा । पादस्य ऋदिः पदर्दिस्तया । ऋदिईदिः। सा च पश्चास्रकुण्ड एकपादस्य षडनकुण्डे पादयस्य सप्तास्त्रकुण्डे पाद. प्रयस्य च प्रदर्भितेव। यथा च पञ्चास्रकुद क्षेत्रफलसंख्या पादेनैकेना. धिका निर्धारिता तथा तुल्यन्यायाच्यस्रयण्डे क्षेत्रफलसंख्या पादेनके नोना निर्धारणीया । उपसंहरति--वृत्तदं ष्णामित्यादिना । वृत्तानां वृत्तान्जादिदशविधकुण्डमकृतिवृत्तव्यासाना मेकहस्तद्विहस्तादिभेदभित्रा- ना दोष्णां वाहूनां च मिति प्रमाणमित्येवं प्रकारेण नीलकण्ठपुत्र: शंकरोऽवददित्यर्थः ॥ १५ ॥ वंशे पूते भुवनविदितेऽभ्यंकरोपाभोऽभू- मानो विद्वन्मुकुटसुमणिदेशिको भास्कराख्यः । तत्पौत्र: श्रीबुधजनहितायोदयाख्यां तमोघ्नीं कुण्डा: विकृतिमतनोद्वासुदेवः सुबोधाम् ॥ १ ॥ श्रीविभेन्दुमिते शाके वत्सरेऽथ प्रजापती । श्रावणे मासि कुण्डार्कटीका श्रीभास्करेऽपिता ॥ २ ॥ इति महामहोपाध्यायाभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिपणीवा कुण्डा कोंदयाभिषा कुण्डार्कटीका र माप्तिमगाव ।। ॥ ॐ तत्सबमार्पणमस्तु ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.