·अथ प्राभञ्जनोत्तरभागः प्रारभ्यते। ॐ श्रीः ।। पूर्वभागे शुद्धाद्वैतमार्तण्ड केनचिद्दोपदूषितप्रज्ञादृष्टिनानाविता दोपा- भासा निरस्तास्तदुनयश्च दूषिताः। द्वितीयभागे विद्वन्मण्डनस्य पंचाशत्खण्डान्कल्पयित्वा तदर्याज्ञानात्तन कल्पिता ये सण्डनामासास्तेषु क्रमेणाभासत्वं प्रदश्यते ॥ तत्र प्रथम श्लोकवयात्मकं विद्वन्मण्डनस्य प्रथम खण्ड प्रकल्प्य तत्खण्डनाभासं चिकीर्षुरीयाविवश भादौ निदात्मकश्लोकी रचितवान्, यद्यप्यम्माभिरपितन्निन्दापरास्सहस्रशःश्लोका रचयितुं शाक्यंते तथापि निंदा निंदकस्यैव निंदां द्योतयतीति प्रसिद्धिरतस्यैव तस्य निंदितत्व- सिद्धः, सिद्ध इच्छाविरहाच न तदर्थ यत्नः क्रियते ॥ परनिंदात्मसंस्तुत्यादीनां धर्मशास्त्रे निषिद्धत्वाच । यान् होत्यादिना कथंचित् गमुक्त्ता (नास्सिन्मंत्रादिरीतिरस्ति न चेदं मंत्रशाखादिपूपलभ्यत) इति यदुक्तं तदपि शास्त्राज्ञानादेव, भगरच्छरणागतेक्षिहेतु त्वस्य सर्वत्र प्रतिपादनात् । उक्तं गोपालतापनीये “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो विद्या. स्तस्मै गोपायति कृष्णः । तं देवमात्मवृत्तिप्रकाशं मुमुक्षुवै शरणमनुव्रजे" दिति । भगवद्गीतायामपि 'दैवी होपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यते मायामेतां तरंति ते । पुनश्च 'तेपामहं समुद्भुर्ता मृत्युपसारसागरात् । भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ अग्रे 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं प्रज। महं त्या मर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच.' । 'मन्मना भव मदतो मद्याजी मां नमस्फुर्वि'त्यादौ शरणागतरेवोनत्वात् मंत्रग्रहणानंतरं च कर्तव्यबोधक तंत्रसारे धृतं वचनं 'शरीरमथं प्राणांश्च पुनस्तस्मै निवेदयेत् । हिवं तस्याचरे- नित्यं मनोवाकायकर्मभिरिति । किंचेत्यादिना यदुक्तं तापादिकं कृष्णावियोग प्रति हेतुत्वेऽपसिद्धांत ईश्वरेच्छाया एव सर्वत्र हेतुत्वोपगमादिति तल साधीय, ईश्वरेच्छैव सर्वत्रामन्मते कारणं परतु यया रीत्या यद्विययिका सा भवति तथैव तदुत्पद्यते । अस्यैतावत्कालपर्यन्तं मद्विरहजनिततापानंतरं मत्प्राप्तिर्भवविति यदि क्रीडेच्छा जाता तदा सा लीला तथैव भवनि, तथा च कालतद्वियोगादीनां न स्वतंत्रतया कारणत्वं किवीश्वरेच्छयैव, एवं च तेषां कारणत्वेपि नेश्वरेच्छायाः कारणत्वहानियस्याः सर्यकारण- लात्, अन्यथा स्वन्मतेपि दंडादीनां घटादिकं प्रति कारणत्वस्य स्वदीयैरुतरवेन ब्रह्मणो जगत्कारणवहानिः स्यात् । प्रथमश्लोकस्य द्वितीयचरणेन (तदीयप्रथमश्लोकस्य दुरभि- प्रायत्वं सूचित) मिति यदुक्तं तदुचितमेव दोपदूपितचित्तस्य । उक्तं च-'निजदोषावृत- मनपामतिसुंदरमेन भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शंखमपि , ·प्राभअनः पीतम् ॥ १॥ यत्तु (भाददि इति प्रयोगश्चित्यो द्वित्वे यहुवी हिवदागद्यप्रात्या पूर्वभागे विभक्त्यभावायोगा)दित्युक्तं तदप्यविचारितरमणीयं, भक्तैर्वजसुंदरीनिरुपमहविचित्र- सरोमिमिरादिप्रभुरसदृशां विषयोस्तु इति वाक्ययोध्याशायोधनार्थ, प्रजसुंदरीसंबद्ध इति वक्तव्ये तेषां वजसुंदरीनिरुपमेत्यादिभंग्या कथन स्वपिरहं प्यनक्ति ॥ तपाप्यादा इति पदेनातिशयो व्यज्यते अतिस्नेहयुक्तप्रभुदर्शनस्याशास्यमानत्वात् । तथा च 'भाराधे चेति सूत्रेणैर द्वित्वं चकाराबहुव्रीहिवनावश्च, अत एव पूर्वपदे मुपोलुक्, तथा चोक्तं भाष्ये 'एक बहुचीहियदिति सूने भय बहुव्रीहियत्य किं प्रयोजनम् । सुब्लोपवदाबौ मुल्लोप एकैकं घुबडायो गतगता इति । अतिशयेनाई इत्यर्थाभिधानं तु व्यंग्यार्थमादायैव क्रिया- सममिहारे चेनि वार्तिकेन क्रियाया एवातिशये द्योत्ये द्वित्वस्य विधानाद, लोडतस्यैव द्विर्यचनं लोटः समुचये विधानादिति कैयटोक्तरीत्या तस्यानाप्रवृत्तेश्च । एवं चापि युवति लक्षीकृत्य यः स्नेह इत्यादि यन् टीकाकृता च्यारयातं तदपि व्यंग्यार्थमादायैव । प्रतिलक्षणे- त्यस्य तु प्रतिलक्षणरूपार्थव्यभक इत्यर्थः । अत एवाग्रे टीकायां न चेदं रूढ्या प्राप्यते नापि योगेन विशेषाणां बहुत्वात् ,भतो व्यञ्जनयैवेति निश्चयः। व्यञ्जना च तात्पर्यवृत्तिरेव नत्वतिरिक्तेत्यादिव्यञ्जनाया वृत्तिवं पूर्वप्रतिपादितस्य व्यंग्यार्थत्वं च व्यवस्थापितम् । समासस्तु प्रत्यर्थमितिवत् व्यापकत्वरूपे वाच्यार्थे संभवति । तथा च युवति युवति प्रति संभेदस्तत्रत्ययुवतित्वव्यापकसंभेद इति वाक्यार्थः । लक्षीकृत्येत्यादिकं व्यंग्यमिति न कोपि दोषः । भग्रे च यश्चित्यादिना टीकाकूदुक्तं किंचिदनूद्य तन्न युक्तमित्यादिना वक्ष्य- माणस्य तृतीयखण्डस्थस्य तथा सति प्रक्षालनादित्यस्य व्याख्याने वाचो मनश्च लौकिक्यो- शुद्धं चेति तच्छुत्यर्थ वर्णनपरस्त्रोक्तविरोधादिति दोपापादनं तदपि तदभिप्रायाज्ञाना- देव । निजमुरलिकेत्यादिश्लोके किमपि परितश्चादी इत्यस्य व्याख्याने किमपि भनिर्व- चनीयं यथा स्यात्तथा प्रकटीभवन् प्रभुरस्मदृशां वृत्तिरूपज्ञानानां नेत्राणां वा विपयो गोचरोऽस्त्वित्युक्तम् । तत्रानिवाच्यता तु “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे"ति श्रुत्या ब्रह्मण्येव श्राविता, तस्यर "मानंदं ब्रह्मणो विद्वान बिभेति कुतश्वन" इत्युपसंहार उक्तत्वात् । कथमेतादृशस्य श्रीकृष्णस्यानिर्वाच्यत्वमित्याशंका स्यादतस्तादृशशंकानिवृत्यर्थ टीकाकारेणानिर्वाच्य तु रसरूपस्यैव "रसो वै सः रसं ह्येवायं लब्ध्वानंदी भवती" स्य- नेनोपक्रांतत्वात् , भत एवानंदादिपदं त्यक्त्वा रसपदमुपात्तम् , अत्र च यद्यपि 'यतो वाचो निवर्तत' इत्यादिश्रुत्या वाङ्मनोगोचरत्वकथनात् , वास्पदेन चेंद्रियगणस्य विवक्षितत्वात् सर्वेन्द्रियागोचरस्य सन्द्रियवृत्तिगोचरत्वस्यानुपपत्या इंद्रियैर्विषयाकृष्टैरिति न्यायेन भगरतीतहिरिदियाकर्षेण या सर्वेन्द्रियवृत्तिगोचरता तस्या भाशास्यत्वं व्यज्यत इत्य- संगत, तथापि लौकिकवागादींद्रियाशुद्धमनसोडगोचरत्वस्य श्रुत्या प्रतिपादनात्तावतैवा- निर्वाच्यत्वस्यापि सिद्धौ भगवतोंतर्बहिरिंद्रियाकर्षण या अलौकिकेन्द्रियवृत्तिगोचरता तस्या माशास्यमानत्से विरोधाभावात् । एतदमिप्रायेणैवाने वाचो मनश्च लौकिक्योऽशुद्ध चेत्यादिना तादृशश्रुतिर्व्याख्यातेति न विरोधः । अथवाने जगत्कर्तृत्वादिविशिष्टनिर्विशे- पयोर्भेदमंर्गीकरोयुताभेद, मेदपले तारिखकमतास्तिकं वा ? न तावदाय इत्यादिना युक्ति- ·यलेन विचार भारम्धः । तत्र "सर्पग्र प्रसिद्धोपदेशा"दित्यादिना भेदपक्षं संऽपिरया द्वितीयस्तु स्थान स्वाद्विरोधादित्यादिना द्वितीयपक्षमंगीकृत्य तन पूर्ववद्विरोधाशंकायां युक्तियलेनैवमेवमित्यादिना विरोधपरिहार भारब्ध श्रोतव्यत्यादीनां श्रुतिसिद्धानां वामन सामगोचरवानामपि परस्पर विरोधपरिहारः युष्पैर कर्तव्य इत्यभिप्रायेण वाचो मनश्च लौकिक्योऽशुद्धं चेति टीकाकारेणोक्तम् अधुना "सर्ववेदांतप्रत्ययं चोदनायविदोपा"दिति सूत्रभाग्योक्तबह्मणानंतरूपत्वेपि यानि यानि रूपाणि विविधैविरुषासितुं शक्यानि तानि रूपाणि तेस्तेदान्तैर्निरूप्यंत इत्यादिरीत्या रसरूपस्थानिर्वाच्यत्वमीश्वरादिरूपस्य- द्वियादिविषयत्वं च प्रतिपादितम् । तावद्रूपात्मकमेकमेव ब्रह्मेति सिद्धांतः प्रकटीकृतः टीकाकारैः। ननु यथा द्रव्यदेवताभेदाद्यागमेदस्तथाऽनिर्वाच्यत्व निर्वाच्यत्वादीनां भेदा. ब्रह्मभेदः कुतो म म्यादिति चेता, सपु वेदांतेषु एकेन ब्रह्मस्नैव रूपेण "नौवोपासीत आत्मानमुपासीते" त्यादिनोपासनाया विहितत्वात् ॥ तथा चायं प्रपोगः, ब्रह्म तदुपा- सनं च सर्ववेदारप्रतीतं ततदुपासनापाक्येषु तत्तनानाधर्मरत्तया प्रतिपादनेपि न भियते विद्याद्यविशेषात् यत्र चोदनाविशेषस्तदनेकशक्यपु नया प्रतिपादनेपि न भिद्यते नानाशाखोक्कज्योतिष्टोमादिकर्मवत् । नच स्वरूपासिद्धिरिति वाच्यम् , अविशिष्टचोद भाववस्व हेतुत्वात् तद्वत्त्वं च स्वचषणप्रयोज्यात्तिविषयत्वसबंधेनेति । ननु "ज्योतिष्टोमेन यजेत" "दर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गहामो यजेते"त्यादौ यजेतेनि वाक्यस्य- कत्वेपि द्रव्यदेवताभेदाद्यथा यागभेदस्तथा चोदनाविशेपेपि तत्तद्धर्मभेदात् कथं न धर्मिमेदस्तथा च ब्रह्म मिन्ने मिनधर्मवरवादामिक्षायागवदित्यप्यनुमान कथं न सादिति चेन्न । नहा धर्मभेदेपि न भिवं मिनधर्मवश्वस्यातिराने व्यभिचारित्वेन वसाध्यासाधकत्वात् । मतिराने द्विपोडशिग्रहणे अप्रहपो वा गृहीतपोडशिकेऽगृही- तघोडशिकापेक्षयाऽधिकगुणवावेपि नातिरानं परस्परं भियतेतिरानमधिकृत्यैव पोडशि- ग्रहणामहणयोविहितत्वादेवमेवानापि नहीवाधिकृत्य यागादिगोचरत्तदगोचरत्वयोनिहि- तत्वान ब्रह्मभेदः, किंतु विरद्वधर्माश्रयं ब्रह्मम्वरूपमेकमेव धर्मिनाहकमानेनैकस्यैव शुद्धस्यानंतरूपत्वेन सिद्धत्वात् । नन्येवं विद्वधर्माश्रयस्यैकत्वं यद्यपि शन्दप्रमाणसिद्ध तथापि न युनिसिद्ध दृष्टांतामावादिति वाच्यम् , यथा एकस्यैवान्योन्यामावस्य घटप्रति- योगिकत्रपटप्रतियोगिरत्वादिविरुद्धधर्मभेदेपि न भेद एवं घटभेदनिष्टघटामावस्य घट. वाभावपटभेदादीनां च विरुद्वधर्माश्रयत्वपि न भेदस्तथानापि विरुद्धधर्माश्रयस्यैकत्योप न दोषः ॥ वस्तुतस्त्वस्मन्मते युक्ते मुंग्यता नास्ति "तकीमतिष्टानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसग" इत्यादिसूत्रेण तस्या निदेितत्वात् , किंतु ब्रह्मविचारे श्रुतिरेव प्रधान "श्रुतेस्तु शब्दमूलवा" दित्युक्ते ।श्रुत्यातु विरुद्वधर्माश्रयत्नर तत्मत्याप्यतेsa- बादशमेव तदिति मंतव्यम् ॥ एतदमिप्रायणगाग्रे चतुर्विशतिसडे तथाच श्रुतिरपि यथा. स्थित ब्रह्म प्रतिपादयन्ती न पर्यनुयोगाही, विकृतत्वादिधर्माश्च लोके समवायिपु दश्यते तथा चोभयरक्षायै ब्रह्माविकृतमेव समवायीति लोके च तादृशमेव समवायित्वमिति ध्यवस्था मंतव्यामा समवाय्य विकृत चेत्यपि गुडजितिका, वस्तुतस्तु विरुद्धधर्माध्यम- ·प्राभबन: पीत्यादि प्रतिपादितम् ॥ एतेन (चतुर्विशतिसंदविरोधाचे) त्यादिकमपास्तं । तद्वाप्य. स्यावास्यानोगोचरत्वमिति तु मम मुसे मिटा नास्तीति वाक्यपद् व्याहतम् ।। रसशब्दार्थस्य ब्रह्मत्ये विष्टापत्तिः। ईश्वरस्य शक्त्योपनिषदरयसभये रक्षणाकल्पने मानाभागत् घेदे लक्षणाया अन्याय्यत्यावेत्यादिदूपणगणप्रस्तत्वा "दानंदं ब्रह्मणो विद्वानि"त्यादिको न 'श्रुत्यादिविरोध' इत्यंतो ग्रंथोऽसंगत । किंचेत्यादिना भंगाररूपस्यानंदरूपाद्ब्रह्मणो भिन्नत्ये सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति यदुक्तं तदपि तिनै निरस्तम् ॥ रसरूपस्पानंदरूपस्य ग्रह्मत्वेन भेदाभावात् ॥ किंच त्वन्मते जीवब्रह्मणोर्मेंदामापात् । "रसं वायं लब्ध्वानंदी भवती"ति श्रुतिरसंगता॥ अपि च जीरपक्षे त्वन्मत एवकारासंगतिः, जीनस्य विषयसुखे- नाप्यानंदित्वात् ॥ यत्तु किंचेत्यादिना तद्रूपेण भेदांगीकारेऽपि नात तस्याऽवामानस. गोचरता प्रतीयते कित्वानंदरूपस्यैव प्रकरणाद्वाक्यस्य बलीयस्त्वादित्युक्तं, तर, प्रकरणा- द्वाक्यस्य बलीयस्त्वं तत्र भगति यत्रैकराश्यत्यनिश्चयः । यथा "इंद्रामी इदं हविरजुपेताम- विवृधतां महोग्यायोमाता" मित्यनेंद्रामीपदस्य "यदामेयोप्टाकपालोमागस्यायां ऐंद्रं दध्यममावास्याया"मित्यादिना विहितानामिद्राग्निदेवताकयागीयदेवोपस्थितिजनकरवेन दशांगन्ये सिद्धे इदं इविरित्यादेरपि तदेकवाक्यत्वनिश्चयादृशांगत्वमेव नतु प्रकरणादर्श- पौर्गमासांगत्वं, न च प्रकृते तथास्ति एकवाक्यत्वनिश्चयाभावात् , प्रत्युत रसो वै सः इत्यत्र तच्छन्दश्रवणात् यतो वाच इत्यत्र यच्छन्दश्रवणात् यतो वागादयो निवर्तन्ते स रस इति वास्यार्थो जायते यत्तदोनित्यपबंधात् , प्रत्यक्षं तत्पद त्यक्त्वाऽध्याहारकल्पने मानाभागात् तेनैवैकवाक्यत्वनिश्चयात् प्रकरणाच तस्यैवानिर्वाच्यत्वं नत्वानंदमित्यादिनोत्तस्येति ॥ किंचेत्यादिना यदुक्तं तत्तु भेदानंगीकारेणैव परास्तम् ॥ ननु रसस्य रसादिशब्दे व्यवहार्य- स्वादज्ञातस्य चापुरुषार्थत्वात् कथं तस्यानाङ्मनोगोचरत्वमिति चेत्तस्य रसादिशब्दात प्रतीतत्वेपि ईदृशं तदित्यस्याज्ञानात्तस्य स्वमवेद्यत्वादेवानिर्वाच्यत्वोपपत्तेः॥ यदि च तच्छब्द- वाच्यत्वमेवानिर्वाच्यत्वहानिकरमिति त्वत्संमतं तदा मायाया भपि मायाशब्दवाच्यत्वेन तम्या अप्यनिर्वचनीयत्वं न स्यात् , रूपादेशेिषस्यापि यदि वागायगोचरत्वं त्वया स्वीकृतं चेत्तदा त्वन्मत मानदरूपब्रह्मण एव तदगोचरत्वकथने कथं न न्यूनता वैयध्यं कथं नेत्यपि विभावनीयम् । वस्तुतोऽणुरूपादेविशेषस्य नीलत्वपीतत्वादिव्यवहारगोचरत्वं प्रत्यक्षादि- प्रमाणप्रतीतमनिवार्यमेव ॥ रसरूपस्य त्वनिर्वाच्यत्वं श्रुत्यैव प्रतिपादितम् ॥ एतेन (भय सामान्येन तहोचरत्येपि विशेपेण तदगोचरे) त्यादिकमपास्तं, मनसाप्यगम्यस्य यदि पुरुषार्थत्वं न स्यातहि ब्रह्मणोपि त्वन्मते वागाद्यगोचरत्वात्तस्यापि पुरुषार्थत्वानुपपत्तिः ॥ ग्रह्मभारखैव त्वन्मते परमपुरुषार्थसेनेष्टापत्तेः कर्नुमशक्यत्वात् ॥ "यन्मनसा न मनुते' 'दृश्यते स्वप्रया बुद्ध्या' 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष"दित्यादिश्रुतीनां विरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मप्रतिपादकत्वेनैवोपपत्तौ प्रमाणगतविशेषाश्रयत्वेन व्यवस्थायां मानाभावात् ॥ प्रमेय- स्वरूपस्यैव तादृशत्वेन दोपाभारात् ॥ एवं च प्रमाणगतविशेषेणेत्यादिकमसंगतमेव ॥ यदपि यचेत्यादि टीकाकारोकनेहो भक्तिरित्युक्तमित्यादिकमनूद्य तदप्ययुक्तमित्यादिना नेहस्येच्छाया मिन्नत्वांगीकारे कामादेरपि तथात्वापत्तरित्यादिना दोषापादनं, तदपि न ·प्रामना किंचित् । जिल्लामीसाधनुष्यबसायसिद्धाया इछात्यभिनाया जागत्यविर क्षणाया हत्य जातेस्तदाश्रयस्य स्नेहस्य र अथकाराभिप्रेतयात् ॥ गनु नेहस्य ज्ञानमेवैतमानुष्यवसाय तथा चानुव्यवसायपदा ज्ञानादेवेतत्वधमिति चेदातोसि,न्यायमते धात्मविशेषगुणाना ज्ञानादीना शानमेवानुभ्यासाय , भत एव जानामीत्याकारकज्ञानादीनामनुव्यवसाय ॥ लदीयाना मतेपि वृत्तिविशेषरूपाणा ज्ञानसुपादीना य साक्षिणा प्रकाश स एवानु ज्यरसायन्तथा च तवानुव्यपसायपदार्थाज्ञानमूरक प्रलाप ॥ नच हस्पछामिसरये कामभिनवापत्ति कामराब्दस्वेच्छाकरमनिम्पनत्वादिति वाच्यम्, यदि तददस्तदर्थक धातुनिष्पनशब्दार्थमेदव्याप्य सात्तदेयमापति स्यात् । स एव च न सभवति सत्ताभिन्न- स्थापि व्यगुणादे सत्तार्थकभूधातुनिप्पसभापशब्दार्थभिसत्याभावात् । श्रीमामिसस्यापि বাহারথালখায়নিয়ানজামিরামানানস র সম রাহ ध्यालो मानाभाषेनेच्छाभिन्न स्यापि मेहस्य कामभितरो मानामारेन "समुद्र इव वाम नातोऽस्तिकामस्य नसमुद्रस्ये 'तिश्रुत्या स्नेहस्यामोधितुत्यत्वप्रतिपादनेन तम्यानतरप्रदर्शने विरोधाभावात् । यश्च यश्चेत्यादिना टीकादुक्त "क्शस्तु भगवान रुद्र " 'वेद शिव शिवो वेद" इति तापिन्यादिरचनेन मुररिकाया चेदात्मकत्वमनूद्य सदयुक्तमित्यातिमा समानशब्दवाच्यानामभेदे हरिश्चतिकोशायदसूर्ययोरक्यापत्तिरूपो दोप उभावित , सोप्यस्थान एव, नहि कोशवतापनीयादौ तत्तच्छन्दवाच्य व प्रतिपाद्यते पित्लभेदोऽमेद भागना था, उभयथापि वेदात्मकरदाभिमुरलिकाया वेदात्मयारव तत्वेन प्रतीतिर्वा न विरुद्धा विद्वद्वागित्यादिनाम्बीयस्य निंदात्मकस्य श्लोकस्य व्याख्या सापि निदा, तेन स्वस्थ निदितत्व व्यक्तीकृत तन च पुष्टिमार्गो व्यामोहनायेत्युक्तम् ॥ पुष्टिमार्गस्लु भक्तिमार्ग सच 'भक्त्याहमेकया प्राह्म' इत्यादिना स्वय श्रीकृष्णोक्त एव, तस्यापि ध्यामोहकरय चेतर्हि तक्तानासन्यासादीनाच्यामोहकरव पुतो न स्याद्विनिगमनाविरहस्य तुल्यत्वात् । विच ते पुष्टिमाग तु स्थिता त्व तु नापि न स्थितीसि, म शानमा नापि कर्ममार्गे कितूमयभ्रष्ट एवासि तस्माधुत्तामेव गालिप्रदानादिक, तर तु मौनमेोत्तरम् ।। मासीत् कश्चिदित्यादिना यदुक्त तदप्यात्मयन्मन्यते जगदिति प्रवादानुसारादेव । अधिक तु नोच्यते, शिष्टसमटाया भावात् । यत्तु नेनोन विट्ठलेति नाम चके तदज्ञानात् , विट्टलेति नापूर्व नाम फिनु दाक्षिणात्ये जनपदे विद्यानगरे श्रीविद्दति नाम्ना प्रसिद्धा प्राचीना भगवत पुरषोत्तमस्य मूर्ति मा चाद्यापि प्रसिद्धता वैष्णनै शिष्टे पूज्यतेच, नरिमनगर एव मनलचितमेवरया श्रीवल्लभाचार्य श्रीविठ्ठलारयमगरन्त पूजिता स्वमे निजस्वरूप दर्शयित्वा श्रीवल्लभार ख्यान श्रीविष्णुस्वामिमार्गमुपादेष्टवत । तस्मादेवाश्रित नाम कुर्यादिति प्रसिद्ध स्वपुत्रस्य तदाश्रितं नाम कृतवतस्तस्यैव भगवत पुरषोत्तमस्य नानो निरुकिरिय विदा ठा शून्या निहाम्नान् राति आदते विट्ठर इति ॥ सत्र यदि स देवाना प्रिय इति वदेत् मन तृतीया न सम्भवति तदा प्रष्टव्य कि विधायकाभावातृतीया न सभवति या प्रतिबधकस्य कस्य विद्विद्यमानत्वात् । नात्यन्तस्यात्रादर्शनात् । नापि द्वितीय 'प्रकृयादिभ्य उपसरम्यान मिति यार्तिकस्यैव विधायकस्य विद्यमानस्यात् यथा घटेन शून्यो निधुरो रहित इत्यादि, तद्वदनापि ·माभञ्जनः तृतीयायां पाधकामात्, भत एव शब्दशक्तिप्रकाशिकायर्या घटेन शून्य इत्याधुदाहत्य घटस्वावच्छिन प्रतियोगित्यमे शून्यत्वान्ययि तृतीयार्थ इत्युक्तम् ॥ मच पदार्थः पदार्थेना- न्येति नतु पदाथैकदेशेनेति प्युत्पत्तः शब्दायांमाररिशिष्टैकदेशेऽभाये कयं तृतीयार्यान्वय इति वाच्यम् , संपतो पीहिरित्ययानेकत्रीहितात्पर्य के पद एकवचनार्थस्यैकत्वस्य ग्रीहि- पदार्थेषु नानाबीहिप्पन्वयासंमयेन पदार्थतारच्छेदकनीहित एवं सदन्वयस्य वक्ताम्यतया ताराव्युत्पत्तिसंकोचस्यारश्यकत्वात् । रिः शानिपतचत्रस्य दासमार्य इत्यादी शरकरण- स्वचैत्रनिरूपितत्यादीनां पदार्थकदेशशातनम्यत्वादावन्वयदर्शनेन ससंयंधिकार्थबोधक- पदमिन्नपदार्थकदेश एव पदार्थांतरान्वययोधकथाव्युत्पनत्वनिश्चयाथ ॥ फिंचेत्यादिनाs- त्यंतज्ञानाभावस्य शिलादिमेव सायेन विठ्ठल शब्देन पारमार्थिकज्ञानाभाववानित्याधुक्त्वा यदुक्तं तदपि न सापीयः । 'ज्ञानेन तु तदशानं येषां नाशितमात्मनः' 'नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रामिह विद्यते' 'ज्ञानी स्वात्मैव मे मतमित्यादिभगवद्वाक्येषु ज्ञानपदस्य पारमार्थिक- ज्ञानपरत्वस्यापि दर्शनेन ज्ञानपदस्य तदर्थे शक्तनिरूढलक्षणाया वा स्त्रीकर्तव्यतया पार- मार्थिकज्ञानत्वस्याप्यन्वयितावच्छेदकत्वसंभवेन तद्धर्मावच्छिमाभावबोधे वाधकाभावात् । सह सुपेति समासस्य भाष्यसंमतत्वेन तत्र शामिधानेऽन्यस्त्रविहितसमासस्यापि किटता कुतो न स्यात् विनिगमकामावस्य तुल्यत्वात् । तादृशसमासानां क्लिष्टत्वे योग- विभागस्य वैयोपत्तेः । विदो दकारस्य उकारस्तु पोदरादिरवान् । न च तस्य पृषोदरा- दित्वे फि मानमिति वाच्यम् । शिष्टोच्चारितत्वस्यैव प्रमाणत्वात् । दाक्षिणात्ये जनपदे सर्वः शिष्टैस्तस्य भगवतो विठ्ठलेति संज्ञा व्यवहियते । शिष्टाचारस्यापि श्रुत्यादिवत् प्रमाणत्वात् श्रुत्याद्यनुमापकत्वाच । नच तत्तद्देशीयशिष्टानाय भाचारस्तस्य च तद्देशीयशिष्टविषयक्त्वे. नेव प्रामाण्य कल्पनीयं नतु सर्वसाधारणमिति कथं तस्य निरंकुश प्रामाण्यमिति वाच्यम् , त्ततदाचारेण कल्प्यमानस्य वेदस्य सर्वसाधारणप्रामाण्यस्यैव नैमिनिना पूर्वकांडे प्रति- पादनात् , भत एव "मनुव्यवस्थानात्तत्मयुक्तं प्रमाण स्या" दिति सूत्रे होलिकादिशिष्टा- चाराणां स्मृतिविशेषाणां चानुष्टातृपुरुषभेदेन व्यवस्थित प्रामाण्य, कुतः? देशविशेपे तेषां दृष्टत्वात् । होलिकादयः प्राच्यैरेव क्रियते वसंतोत्सव आह्वीनीवकादयो दाक्षिणात्यैः । स्वस्वकुलागतकरंजार्कादिस्थावरपूजादेवतापूजादिकमाहीनीवकशब्देन व्यवहियते । उदृष. भादय उदीच्ये,ज्येष्टमासस्य पौर्णमास्यां बलीवदानभ्यर्च्य धावयंति सोयमुदृषभयज्ञः। एवं हारीतादिस्मृतिरपि धचित् कचिद्देशविशेष दृश्यते तस्माद्यवस्थितं प्रामाण्यमिति पूर्वपक्षे तन्मूलत्वेनानुमितस्य वेदस्य सर्वसाधारणत्वेन सर्वसाधारणत्वादिति भट्टैरुक्तं तनैव प्राच्यादिपदयुक्तायाः श्रुतेरनुमितौ यदि भाचोछेदमात्वं(?)चेन सामान्यानुमानत इति प्रभाकरैरप्युक्तं प्राच्यादिभिर्व्यवस्थाया होलिकादिष्वनुष्ठीयमानेषु तन्मूलभूता श्रुतिरपि तादृश्येव प्राच्यादिपदयुक्त्यनुमातन्या। तन्न प्राच्यादिपदसार्थबोधकत्वं न संभवति,प्राच्या किंचित्कालं निवसमानानामपि प्रतीच्या वासदर्शनादतस्तादृशश्रुतेरप्रामाण्यमिति चेन्न सत्पदरहिताया एवं श्रुतेः कल्पनीयत्वेन तस्य सार्वत्रिकमेव प्रामाण्यमिति तदर्थः । तस्मा- च्छिष्टाचारानुमितश्रुतेः प्रमाणत्वात् विठ्ठलशब्दस्य गूढात्मेत्यादिशब्दवत्यूपोदरादित्वा- ·प्रामान: प्रामाण्य साधुरवापरपीयमविरुद्धम् ॥ एतेन (लोफे देय विशेपे ताशप्रयोगस्तु कनैयादि- शब्दयशेय) इति प्रलपितमपास्त, फनैयादिशब्दानामपभ्रंशत्येव शिष्टट्यमहारविषयत्वं मतु स्तोनादिपु सेन शब्देन व्यवहारो, विठ्ठलदाब्दस्य त्यमिपुराणादिषु प्रयोगो रयत इति दृष्टांतपण्यातमाविलशब्दः साधुरेति संक्षेपः ॥ इति प्रथमखंडखंडनाभातस्याभा- सत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ द्वितीयसंडखंडनाभातस्याभासत्वं मदयते ॥ तत्रादी निशिलजनाप- वर्गाय श्रवणादयो विधीयंत इत्युक्त्या मुक्तेरप्यधिक भक्तियोगीश्वरो ददाति भक्तेभ्य इति स्वसिद्धान्तविरुद्वमिति दोष आपादिता, स तु तत्सममियानविविधजिनतापोपतप्य- मानेत्याकारकविशेषणमनवलोक्यैव, भक्तानां ताशतापतप्यमानत्याभावादेव धारणसंभ- चेन सिद्धांत विरोधकाया एपाभावात् । न च निखिलपदं व्यर्थत्वादनुपादेयमिति वाच्यम् , तथा सति प्रवणादीनां वादशसकलजनसाधारणापवर्गसाधनत्यानिश्चयेन जिज्ञा. सूनां निरंकुशप्रवृत्तिम्तन्न न स्यात् ॥ यत्तु (श्रयणादीनां निखिलजनापवगायत्वमपदाधि- करणविरुद्ध) मिन्युक सदपि तुच्छम् । सथा सति यागस्य स्वर्गकामस्वर्गाधरवमपि सदधि- करणविरदं स्यात् ॥ तत्रापि स्वर्गकामो यजेतेत्यादिश्रुत्या यागस्य निखिलस्वर्गकामस्त्रार्थत्वं पष्ठेध्याये प्रपंचितं, शूदसापि स्वर्गकामः संभवत्येत्र, यागाधिकारस्तु "श्रवणाध्यपनार्थ प्रतिषेधा" दित्यादि सूत्रेण तस्मिने गधिकरणे प्रतिपादितः । “अथास्य वेदं शृणुतनपुज- तुम्यां श्रोनमपूरण" मित्यादिना प्रणस्यैव निषेधाद्यागाधिकारख दूरत एवापास्तत्वात् । यदि च "अथातो धर्मजिज्ञास" ति सूत्रोक्तस्वाध्यायाध्ययनस्य सर्वयागसहकारिलन्या- येनाधीतम्बाध्यायस्यैव स्वर्गकामस्य तत्पदेन प्रहणमत एव "फलाभियात् कर्मणः शास्त्रं सर्वाधिकार स्या" दिति सूत्रे अंधपंगुअधिरमूकादीनामपि स्वर्गकामसंमयेन तेपामप्यधि. कारमाशंक्याशक्तस्य नास्त्यधिकार इत्यादि मपंचितमित्युच्यते तदानापि विविधेत्यादि- वाक्येनापि शुदादिमिनोऽधीतवेदो मुमधुरेच प्रतिपाद्यते ॥ श्रवणादय इत्यत्रादिपदेन पुराणादीनामपि ग्रहणे तु दोष एव न संभवति ॥ यत्तु (पूर्वपक्षे नहि श्रुतिसिद्धा इति यत्पूर्व प्रतिज्ञातं ततो विरुद्धमग्रे श्रौतानामपीत्यादि कयनं तत्र पूर्वप्रतिज्ञाऽसंगते) त्युक्तं तदसत् । पूर्वापरग्रंथानवलोकनेनोक्तत्वात् , नहि सिद्धांतिन इयं प्रतिज्ञा किंतु पूर्वपक्षिण एव । तथाहि पूर्व निर्मिशेपं ब्रह्म सविशेष पैति विप्रतिपत्तौ निर्षिशेपमेवेति यादिना प्रतिज्ञातम्, तत्साधकतया च निर्विरोपप्रतिपादकश्रुतीनां सविशेषश्रुरयुपजीग्यत्वं तदा चोपजीव्यविरोधो हेतुत्येनोपन्यस्तः, भस्थूलादिवाक्यैर्धनिषेधातिधर्मकमेव पर्यवस्थनीयुक्तम् । तत्र सिद्धांतिना नन्वित्यादिना यदि भस्थूलादिवाश्य स्थौल्यादिनिषेध. पुरःसरं निर्विशेष निरूप्यते चेत्तदा निषेधस्य प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणीयत्वात् प्रति- योगिनिरूपकश्रुतेपजीव्यत्वेन तदाधेप्युपजीव्यविरोधस्य तुल्यत्वात्तदनादरेण शून्यवाद आपतनीयुक्तम् । तत्र वादी सिद्धांतिसंमतरीत्याह । नहि श्रुतिसिद्धा धर्मा निषिध्यते कित्खनुवादपून लौकिकाः स्थौल्यादय इत्यादिनोपजीच्याविरोधनिर्णये पुनर्दोष उद्भाविते स्वसंमतरीया तदोपनिरासार्यमुक्तगन् श्रोतानामध्यर्थानामिति । इतरथा पूर्वपक्षिमते सर्वत्र स्थौल्यादिधर्मप्रतिपादकश्रुतीनामनुवादकत्वालहि श्रुतितिद्वा इत्यादिकथनमेवासंगतं ·८ प्रभिजन. स्यात् । तस्मादज्ञानविजृमित एपाय प्रलाप । एवमग्रेपि श्यामत्वस्येवेस्थत पध्वनु पपनेत्यादिक शब्द प्रयुक्त इत्यतपथोऽप्युपेक्षणीय । जीमूतस्यैवेत्यादिषु पध्या उप लभ्यमानत्वात् । यश्च सिद्धातप्रथारमे मिथ्यावादी प्रष्टव्य इत्युक्ते रोष सोपि निरर्थक । नहि मिथ्यावादित्व भवत्सु नास्तीति वक्तु शक्यम्, अन्यथा ब्रह्मप्रमातिरिक्तबाध्यत्वे सति सत्त्वेन प्रतीत्यहं चिद्भिन्न मिथ्या न येति विप्रतिपत्तौ सत्या दिमत मिथ्या दृश्यत्वात् जडत्वात्परिच्छिन्नत्वादित्यादिहेतुमिमिथ्यात्वसाधनामहो भवता किंमूलक ? नहि मिध्येति पक्षपरिग्रह विना ताशप्रतिज्ञाहेत्वादिप्रदर्शन कथकसप्रदायसिद्ध भवति । तथा च द्वयो दिनोर्मध्ये य एष बदति विमत मिध्यैवासौ मिथ्यावादीति लोक व्यवाहियते। यदि च मिथ्यावादित्व भवता नाभिमत चेत्तर्हि विमत सत्य- मित्युक्त्वाऽस्मन्मतानुसरण कर्तव्यम् । तादृश पक्षस्त्यतथ्य । ननु क्यापि मिथ्या वादीति पदस्य निरुक्तिर्वतच्या कि सर्व मिथ्या वदत्यसौ मिथ्यावादी वा यत्किचिन्मिथ्या वदतीति वा इति चेदुच्यते । सबै मिथ्या वदतीति ताच्छील्ये णिनिप्रत्यय । नच ब्रह्मणो मिथ्यात्वानगीकाराभिरनुयोज्यानुयोग इति वाच्यम्, ब्रह्मणोपि त्वन्मते मिथ्यात्वादत एव 'मायारयाया कामधेनोवत्सौ जीवेश्वरावुभौ । तद्वन्दशो नापि जीव शक्तिकोशाविपक्षणा' इत्यादिनेश्वरस्यापि जीवसमत्व त्वदीयै प्रतिपादितम् । जगत्कर्तृत्वा दिविशिष्टस्यापि मिथ्यात्व, किमधिकमखडाकारवृत्तिविषयस्यापि मिथ्यात्वमेव भवनि स्वीकृतमतो मिथ्यारादित्व सुस्थिरम् ॥ यथा कदाचिदुष्ण भुजानोपि नोष्णभोजीति प्रयोगस्तथा स्वमादिक मिथ्येति वदत्वस्मासु न मिथ्यावादीति प्रयोग । एवं दैवात्कदा चिच्छीतमपि भुक्त चेतदाप्युष्णभोनिनो नोष्णमोजिरवहानिस्तथा किंचिनिर्विशेष सत्यत्वेनाभ्युपगच्छतस्तव न मिथ्यावादित्यहानि । किं च श्रुतिस्मृतिपु सत्यत्वेन प्रतिपादि- तस्यार्थरियाकारिणो जगत सत्यस्य त्रैकालिकात्यताभावप्रतियोगित्वाश्रयत्व वदत कुतो न मिथ्यागादित्यम् ॥ यथा सतमेव घमन घटो नास्तीत्यादिना ब्रुवन् मिध्यावादीत्युच्यते। भपिच 'नाप्रतीतिस्तयोर्गध किनु मिथ्यात्वनिश्चय ।नो चेत्सुषुप्तिमूर्छादौ मुच्येतायत्रतो नर' इत्यादिना मिथ्यात्वनिश्चयस्य तदारनाया अपि मोक्षसाधनत्वेन प्रतिपादनात् कथ मिथ्यावादीति कथनस्य गारिमाने पर्यवसायित्वमुक्तम्, नहि मोक्षसाधनसम्पन्नतया प्रतिपादन गालिप्रदान सभवति कित्वाप्तीकश्चिदित्यादिना यत्वया प्रपित तदेव लोके गारिप्रदानत्न व्यवयितऽतस्तवैव ददनु ददतु गाटीरिति न्यायविषयत्वम् । पनेन न सारदाय इत्यादिक निरसम् । एव मायामादित्वमपि स्वयि सगरछते, सर्वप्रथेपु सदसन्या. मनियंचनीपभावरूपज्ञानसिद्धमित्यादिनातिनिर्वन्धन तस्या एवं प्रतिपादनात्पूर्वप्रथेपि मायाया एवं प्रतिपादितत्वागत ईश्वरस्य च मायिकत्वेन वर्णनात् त्वदीयैरपि न निरूप. यितु शक्या प्रत्यक्ष भापते च या 'सा मायेतीन्द्रजालादी लोका सप्रतिपेदिरे' इत्या दिना इनकालनुस्यत्र प्रतिपादितम् । 'नियन्धस्तरपवियाया इन्द्रजालस्वसस्मृती' इत्यादिना तपरिधापमपीन्द्रनारनया ज्ञानमेर दशितम् । एव च ताशमायाप्रदर्शक यया मायापिस्त्र म्यरहिया एव शाशमायाप्रनिशादक मायारादिस्यमपिलाकर्यवाहियत ·प्राभञ्जन. इत्यन रोक एच नियामक । नहि सामग्रंयुक्त स्वसामध्यंन पर्यतोत्पाटनादिकार्य कुत्ति हनुमदादी गचिन्मायाचित्य व्यवहत नापि तादृशाक्तिनिपारके च मायावादिद- व्यवहार , परमेश्वरस्य "पराम्य शक्तिर्विविधैव दृश्यते स्वाभाविकी जानयरिया चे"त्यादिश्रुतिप्रतिपादितमायापदयाव्यशक्तिस्वीकर्तृवस्मासुन मायावादित्वव्यवहार ।। यद्वा, तत्त पदार्थीकारविज्ञानापरपर्यायवृत्तिस्वीकारेपि त्वयि न विज्ञानगदिस्यन्यरहार कितु प्रौद्धेष्येय, यथा या शब्दज्ञानादीना क्षाणकत्वस्वीकपु नैयायिकेपु न क्षणिकयादित्य कितु सौनातिकादिपेर, तथैव ताशशक्तिस्वीकारेपि नास्मासु मायागादित्व किंतु त्वय्येव । एतेन किचेत्यादिकमपास्तम्। यत्तु (मस्माभिमातिरिक्तस सत्यत्वानगीकारेण भस्मन्मते तस्यासत्करूपत्वासहि तमो गुन्य नास्तीति वदस्तार्किकादिस्लमोवादीत्युच्यते भभावो नास्तीति बदन प्राभारादिर्वा भारयादी)त्याधुक्त तन्मन्दम् , मायाया भसव- खीकारेतस्था जगदेतुत्वानुएपत्ति "कथमसत सजायत इत्यादि श्रुतिविरोधात् अत एव जगतोऽसत्यमपि श्रुतिविरुद्धम् । ताकिकादिष्टातस्तु विपम , नहि तार्किकैस्तमसोतिरि- कत्व स्वीक्रियते फितु परैर्दशमद्रव्यायेन स्वीकृतस्य सण्डन ते नियते । एवमेव सप्तम. पदार्थत्वेन वैशेषिक स्वीकृतस्थामावस्य प्रभाकरेणाधिकरणात्मकत्व प्रतिपाद्यते, एव परेण यदि माया म्वीकृता स्याचया च तस्या असर प्रतिपादित स्यात्तदा तदापि मायारादित्य न स्वासत्वर किंतु सढसयामनिर्वचनीया भाररूपा च महतायासेन महाविद्यानुमानश्च साधिता। यथा तमोवादिभिस्तमसोऽतिरिक्तव साधितमतस्त्वयि मायावादित्व कथन स्थादस्माभिध तमसो भावात्मकत्वमिकामावस्याधिकरणात्मत्यमिव मायाया भगच्छाय- तर्गतत्व तार्फिकादिवत्साधित तेपुतमोगादित्वान्याहारवदम्मासुन मायारादित्यव्यवहार । ब्रह्मणो लीरादिवर्णन तु ध्यासशुकाधैर्यथा पृत तथरास्माभिरनूद्यते नापूर्ण, त मायारा दित्व मिथ्यात्मादिवत किचित्कल्प्यते कल्प्यताम् । ग्रामीणत्वाद्यारोपरत्वसुरबुद्धीनामेवा ततेपामेर मायावादित्वमिथ्यागादित्यद दुवादित्वमपि सगरछते । प्रकृतमनुसराम मिथ्यागदिनम्तापदय सिद्धात , बादिप्रतिवादिगुरुशास्त्र वेदादीना सपा मिथ्यात्य मायि- फरख चेति । तात्कयनेनैव सकलनादिपराजयसमवे युन खडनादिप्रयास उन्मत्तत्त्रद्योतक एर । यथा रस मिथ्यात्वेन जानतस्तथा बदतम्ननाशार्थ च दडाधाहरणादिक लोक उन्मत्तत्वव्यवहारहेतु ,एव।। किच मायाया अघटनघटनापटीयस्त्वस्वीकारेण स्वमतरवडन- स्थापि सभावितत्वात्तदुद्धारायं यत्नोपि निरर्थक एव, तथा च स्वमतमज्ञास्वैवाय प्रथरचना- द्विप्रयास स्वमतानभिज्ञरमकाशक एव। भरमामिलासुरयुत्तिमोहिता लोकामा भूषन्नतो वैदिक पथा प्रदश्यते । अत एव तदुक्तयो दुप्यते । तत्र पारमार्थिकभेदो न न समत इत्यादिविद्वन्मण्डनोक्तमन्द्य (मनोमयत्वादिविषयायोक्तधर्मविशिष्टब्रह्मवास्सिन्याक्य उच्यत इलतरकथनमसगत सूनात्तथार्थाभाना) दित्यादि यदुक्तवान् तदपि सूमार्थाज्ञानान् तर हि वेदबोधितत्वान्मनोमय प्राणशरीरो मारूपत्वेन विज्ञानमयो जीर प्राणधारण प्रयनरान्महात्वेनोपास , सम भात्मेति कथनाच वा सत्यसकल्पादिपदोक्तधर्मवैशिष्ट्याद प्रझोपास्यमिति सदेह उपक्रमस्यासनातविरोधित्येन अलवरवातत्र जीवस्येव प्रतिपादमात् .

·प्राभान: " मनोमयत्वेन जीवस्यैव प्रतिपिद्धत्वाच नेद ब्रह्मास्य कितु शाखातरोक्तविज्ञानमयस्थान भारूपस्वेन प्रत्यभिज्ञानात् कार्य जीवे कारणस्य ब्रह्मण उपचार विधाय सत्यसकल्पादिधर्म- वत्तथा वेदाभिमानी देवता जीवो वास्त्विति पूर्वपक्षे सिद्धातमाह "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इति स रवलिय'तिपूर्ववाक्यैर्यजगतो ब्रह्मत्येनोपासन तहगवत एव विराट्वेनोपासन सत्फल चात करणशुद्विब्रह्मत्नेनोपासनया शुद्धात करणस्य सर्ववेदातप्रसिद्धब्रह्मोपदेश एवमुक्तो मननरूपो नतु कचित् प्रसिद्धस्य जीवस्योपासना, तस्मात् सर्वत्र प्रसिद्धब्रह्मोप- देशादिक वाक्य मनीमयत्वादिगुणक ब्रह्मैव प्रतिपादयति ॥ "स सर्वथा वृत्यनुभूतसर्व भात्मा यथा स्वमजनेक्षितैक । त सतमानदनिधि भजेत नान्यत्र सानेद्यत आत्मपात इत्यादिराक्यानुरोधात् । नन्वर सूत्र पक्षस्थानुक्कत्वाद्धेवसगतिरिति चेन्मैवम् , सूने पक्षानुक्तावपि प्रकरणबलेन तनिर्णयस्य शक्यत्वात् । एव विषयवाक्यमेव पक्ष । सर्व खल्विति वाक्य ब्रह्मप्रतिपादक सर्वनाक्यसमर्पितसर्ववेदान्तप्रसिद्धब्रह्मोपदेशरूपत्वात् , यदेव तदेव, तदेव क ब्रह्मेत्यादिवाक्यरत् ॥ नन्वस्य ब्रह्मप्रतिपादकत्व न सम्भवति । परस्य प्राकृततया जघन्यागत् यथासकल्पमप्रिमदेहकथनात् लोकान्तरभाविवाशदेहप्राप्त्यर्थ घेदामिमानिदेवताया तुमय इत्यादिना साधकस्योपक्रान्ततया जीवस्यैवोपासना युत्ता। देहस्य लोकान्तरे प्राप्यस्य प्राकृतत्वव्याप्यत्वात् । ब्रह्मज्ञानस्य 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेती'- त्यादिवाक्यमुक्तिफल्त्वबोधनात्तादृशफलकथनमसगत ब्रह्मवाक्यत्वकल्पने स्यादत सूत्र- कार माह "विवक्षितगुणोपपत्तश्च"विवक्षिता वक्तुमिष्टा उपादेयत्वेनाभिप्रेता वा ये गुणा लोकान्तरे सकलारूप देहप्राप्तिरूपा ये गुणात्त ब्रह्मज्ञानपक्षेप्युपपद्यते, भगवत्सारूप्यला. भान हि देहत्व प्राकृतरवव्याप्य मानाभावात् । किंच यथा तुरित्यादिना लोकातर- प्राप्यत्वे सकल्पानुरूपेण च्यातेरुक्त ऋतु कुर्ततेत्युपदेशयोधित ऋतुरधमस्य प्राकृतदेहस्य प्रायुपायो न युक्त , परमशान्तस्य पूर्योपासनाशुद्धात करणस्याशुद्धसक्ल्पवशात्तदभावे प्राकृतदेहायोगात् परमपुरपार्थ एव तस्य फ्ल, तथा च सिद्ध मनोमयत्वादिधर्मक ग्रीवास्मिन्वाक्ये प्रतिपाद्यत इति । एतेन (मनोमयत्वादिगुणानामीश्वर उपपश्यनुक्ती सदाक्यस्य जीवपरत्वशकानपगमाये) त्यादिक्मपास्तम् , तादृशशकाया सूत्रेणव निरस्त स्वादिति योग्य। पचम्यसगता वक्तुमुचितमित्यादि तु बालभापित, ताशपचम्या ताश म्याण्यानस्य बहुप्रथेषु दृष्टत्वात् (यथा चाविद्याया अनादित्व हेतुत्व च, तदनादिस्वपि नाविरत सृष्टिनं पा सदयेत्येवकारविरोधी यया च कर्मणा हेतुत्व तथोक्त तृतीयश्लोक- प्यारयावसर) इति यदुक तदपि न किंचित् , यद्यपि स्वयोक्त तत्तत्सर्व सदैव सम्यक्तया संडितमिति ते दोपा जागरूका एयेति यदि मार्तमतमवरम्पेत्युनत्याद्यदि त्वया स्मातम- गवरय क्रियते सदा गुणानामित्याधुको दोपस्त्यदुपरि पतेदेयेति कथ निरनुयोग ? किंच मायाम्वरूपातिरिसगुणापेक्षापास्त्वन्मतनगीकारेपि फर्मणामपेक्षा नु स्वयवोक्ता। एव च तेया जहाना स्वय कर्तुमसमय नामीश्वरेच्छव सहकारिणी वाप्या, तथा च सद्धे. तोरिनि न्यायेनेग्दैव हेतुरस्तु किं कर्मभिरिनि दोषस्तु दुरदर एयेति कृतेप्यपतये न दोपरिहार,मय तदेतोरेपति न्याय कुटागवम्यमिचारीलियाध्य, तदैतोरिनिन्यायस्य ·. 'कारणमादाय वा यस्ये'त्यन्यथासिविद्योतकत्वात , यथा रूपस्य घटं प्रति हेतुश्वं स्वतो न सभवति किन्तु दण्डमादायैातो दण्डस्यैव पद प्रति हेतुत्वसभवे तपस्यान्यपा सिद्धत्व, एवं गुणाना स्वकार्यजनोऽसमर्थाना स्वपग्यार्थमीश्वरेच्छापेक्षणे सतना न्वयव्यतिरेकशुन्यतया कारणत्व न स्वास्किविच्छाया एवं कारणत्व, तेषामन्यथा सिद्धत्वमिति तात्पर्यम् । तत्र कुलालादौ व्यभिचारमदर्शन तस्यार्थानभिज्ञतयेर । नहि कुरालेन घटे जननीये स्वहेतुभूतपित्रादिकमपेक्षते येन तदेतोरेवेति न्यायस्थ व्यभिचा रस्ता स्यात् । एवं चस्वतत्रान्वयव्यतिरेकशालिवेन कुरालस्य हेतुत्व युक्तमेवेति (सन्मूला इत्यादेस्तु सत प्रजानमाधिष्टानतयोपपत्तिरुक्ता पूर्वभाग) इति यटुक्त तदपि ताशन मासमवेन तर निरस्तम् ॥ किंच तादृशश्रमस्वीकारे सदायतना सत्प्रतिष्टिता इत्यादि श्रुतेरसगतिनहि शुक्तिरजतस्य शुक्तिप्रतिष्ठितत्व तथा सति कालिकनिषेधातियोगित्य- कथनमसगत स्यादिति दिक् ॥ यनु (नतूपाहते घटक्रियवेति तु न युक्त,माकागस्य विभुत्वेन वास्तक्रियानाधारत्वेन तादृशक्रियाया घटमारे सत्त्वेपि कल्पितक्रियायास्तादशतलादेश यथाकाशे सप) मित्यादिना यदुक्त तदपि मन्द, भाकाशकल्पितक्रियाया सत्वाकारण घरक्रियेवेति दृष्टातस्य युक्तत्वप्रतिपादने 'घटसवृतमाकाश नीयमाने यथाघटे।घटोनीयेत नाकाश तद्वदारमा नभोपम' इसादिगौडपादवचनविरोधापत्ते । तैराकाशस्य स्परतया झियासामान्यानाधाररवप्रतिपादनात् । यदि च कल्पितस्य कालि कनिषेधप्रतियोगित्वा तत्सत्वेपि क्रियानाभारत्यमेवाकाशस्येति न तादृशवचनविरोध इत्युच्यते तदा घट एवं क्रियाया स्वीकृतलेन न युक्तमिति कथन बालिशस्वद्योतकमेव । एव सोपाधिकस्य हेतुत्वे उपाधेरेव हेतुत्वपर्य रसानाजगह तत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधो दुरुधर एव, "जन्माद्यस्य यत' इत्यादिसूनविरोधश्च स्थान, उपाधेरनादित्वमादित्वविकल्पदोया । अधिक च चतुर्थश्लोकव्याख्याया यत्रयोक्त तत्तत्रैव दूपित इति द्वितीयखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्शनम् । भय द्वितीयस्तु सान स्थाद्विरोधावत्यादि तृतीयखडखडनाभासस्थामासत्व प्रदश्यते। तत्र अजीवधर्माणा ब्रहाणि निपेध प्रतिपादितो विष्णो जीवगतकर्तृतेति श्लोकसहनावसरे ब्रह्मणि विशेषान निरूप्यते अतनिषेधे विशेषाणा मिथ्यात्वन सादित्यपि तत्रैव निरस्त इष्टापतिपराहत च वेदस्य प्रतारकत्वापत्तिश्च स्यात् । न च मिथ्यात्मना विशेषाणा मिथ्यात्वेनाकयनात नहीमे विशेषा मिथ्या एव कुत्रापि वेदे प्रतिपाद्यते नापि तात्पर्यण, तथासर्ववेदाताना ब्रह्मणि तात्पर्यस्योक्तत्वात् उपक्रमोपसहारादिपविधतात्पर्य निश्शायकालिंगाला ब्रह्मविषयत्वात् । उपासनार्थ कचिद्विशेषानुवाद इत्यपि न किंचित् । ब्रह्मधर्माणामन्याप्रसिद्धाना यकसमधिगम्याना प्रमाणातराप्राप्ततयानुवादासभवात् । एतेन तत्र जडार्गस्येत्यादिक निम्तम् । यत्तु तथाहोत्यादिना अध्यारोपापवादस्वरूप कथन स्वज्ञानादित्युक्त, सदज्ञान स्वनिष्टमेव । नानुवादकस्य परोकमनुक्दत स्तदुक्तास सम्यक्त्वेऽसम्यक्त्वे वा दोषोति फितु वक्तुरेव । अन्यथा प्रातिज्ञस्थापि भ्रान्तत्वापत्ते । भस्थूलमनयित्याधुक्त्वा एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासन इत्याधुक्तेरिरह- धर्मविशिष्ट प्रौव तन तन प्रतिपाद्यते । त्वद्रुतगतिश पचमचतुर्थश्लोकनिरासकाले ।

·१२ मामानः पूर्वभाग पय निरमा । भनुवादम्य याधिविषपायमिष्टं घे पदाहिमम्म मेपर" मित्यापनुगदेप्पप्रामाण्यशंका म्याम् । जगदपादस्य याधिषियस्ये जगदंतर्गतयेदस्य पाधिरारातदनुगदम्य पाधसम्पादकम्यानुगदो पेदम्य म्यानमारपारऐदनाल्य एपेति । एनेन (साम्शाया,दनादिरशांता मिपम ) इति निरमम् । "मय रयान् स्थपोगान् पपः एजस" इत्यादी प्यभिधारश । तत्र देत्यमभार । "वैधाच न स्यमादिय" दित्यादिना प्रतिपादितम्यमयिलक्षणनगसिधमनिपाद- करयस्य सुरगन् । टांतनु ब्यमिधारीत्यप्पमंगत रांराम्य प्यमिधारित्यपि देतोरम्यभिचारिन क्षतेरमात् । नहि रतस्य व्यभिचारित्वे सार्दुत्वं संभयति येन तरप्रदर्शन संगतं स्यात् । द्रनालियन यथा सत्यदग्पलिप्पया याधितवस्तुनिर्माण क्रियते तयेश्वरस्य प्रयोजनाभायात्, त्यन्मते सत्यप्रयोजनम्याप्यमागमगनिर्माण न मंभ- पनि। सपा पदमालिकयादिति रटांतोऽमंगतः । म्यमादिग्यभिचारश्च वैधम्यादित्यादिना प्रतिपादितसर्थतस्याप्रतिपादकत्सम्पत्वभागदेय न संभपतीत्युप्तप्रायम् ॥ सात्पर्य- विषयं तु निर्विशेष प्रयत्यसंगतं, तारपर्य फम्यचिएछन्दम्य पाच्य गुप संभवति, यया संघय पदस्य पाच्याश्वघोटकादी प्रकरणात्तात्पर्यज्ञान, यथा या तीरपदवाच्ये तीरादी गंगापदस्य । ब्रह्मणस्त्यन्मतेवाप्यतया तन तात्पर्य न संभवनि यायस्ये निर्विशेषत्वहानिः स्यात् । यत्तु (प्रतीतिविषये स्वियं व्यवस्था सद्विलक्षणस्य जगतः म्बमयत् प्रनीति) रित्युक्तं, तदपि मन्दं, स्वामप्रतीतेपासनानन्यस्येन जापरातीतेरपि वासनाजन्यत्वे विनापि चक्षु:- सयोगादिकं घटादिप्रनीत्यापत्तिम्तादृशं स्मृतिस्त्वं च स्यात् , चक्षुरादीनामपि तनसहकारित्य- कल्पनाल दोप इति चेत् , प्रत्यभिज्ञात्वापत्तिम्तथा सति सोयं घट इत्यव ज्ञानं स्यात स्वयं घट इति ।नच दोषात्प्रमुष्टतत्ताकं ज्ञानं जायत इति वाच्यम्। भन्न दोपस्य मूलाविद्यारूपस्यैव त्वया वक्तव्यत्वेन सस्य च सोऽयं देवदत्त इत्यत्रापि सपात्तयापि देवदत्त इत्येव ज्ञानं स्यात् । तस्माददादिप्रत्ययादौ वासनाया हेतुत्वासभयेन स्वमादिदृष्टांतोऽसंगत एव । यदपि ( हेतुभूतवासनायाः सत्यविषकानुभवजन्यत्वगौरवादनुभवजन्यत्वमेयांगीक्रियत) इत्या- घुक्तं ततुच्छ, सस्कार प्रत्यनुभवत्वेन कारणत्व उपेक्षात्मकानुभवादपि संस्कारोत्पत्तिः स्थादत उपेक्षान्यानुभवस्यैव कारणत्वमवसेयमेवमपि संशयात्मकानुभवादपि सस्कारो- स्पत्तिभिया सशयान्योपेक्षान्यानुभवत्वेनैव हेतुत्व वक्तव्यम् ॥ न च सशयस्यानुभववा- भावादेव संशयात् सस्कारानुपपत्तौ सशयान्यत्वनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम्, तीसत्यविप- यकस्याप्यनुभवत्वासभवेन भ्रमसग्रहार्थमनुभवजन्यत्वमेवांगीत्रियत इति कथनं तवा- सगतं स्यात्तस्माद्रमप्रमासाधारणमेवानुभवत्वं त्वत्समतमिति सशयान्यत्यनिवेश भाव- श्यक । एवं च सशयान्यत्वघटकस्य सशयत्वस्य स्वघटितधर्मावच्छिमप्रतिबंधकतानिरूपित- प्रतिवध्यतापच्छेदकीभूता या स्वनिरूपितविरोधविषयता तन्निरूपितप्रकारतासामाना. धिकरण्यसबंधेन तत्प्रकारताविशिष्टप्रकारतारूपस्य निवेदो गौरवाल्लाघवेन भ्रमान्यानु- भवत्वेनैव सस्कार प्रति हेतुत्वान्न प्रनीतिस्त्वन्मते बाधिता' भवतीत्यन्यत्र विस्तरः । अत्र यावद्भिः संस्कारैरिट प्रष्टेनेति प्रतिपादित ·प्रामअनः १३ , तन विचारसह, सृष्टे पूर्वमदृष्टस्थित्यसभवादत करणस्य तदुपाधिकस्य जीवस्य या तदानीं त्वन्मतेऽभावात् मायाया तत्स्वीकारे तस्यानादित्वस्वीकारे च "एकमेवाद्वितीय"- मित्यादिश्रुतिविरोध । भष्टस्य सामग्रीद्वारय कार्यहेतुल या स्वीकरणीयमित्य- भिप्राय तेनाइटेत्यादिकमसङ्गतम् ॥ पैधयांचेत्यादिसूनविरोधोद्धारस्तु स्वस्कृतस्तत्रैव दूषित ॥ इति नृतीयसइखडनाभासस्याभासवप्रदर्शनम् ॥ अथ ननु जीवाविधयेत्यादेस्त्र योलों के दर्शनादित्यतचतुर्थखडखडनाभासस्याभासल प्रदश्यते । सत्र मायायात्रिगुणा त्मरत्वात्स्वच्छत्व न समरति, तमस कलुपत्वस्य त्वदीर्णनात् । रजसोपि निर्मलत्या भागान् ब्रह्मणश्च निरूपत्वातिविशेषत्वाच प्रतिबियासभव । सर्वव्यापिनश्च प्रतिबिबोन सभवतीति सर्वमुक्त प्राय 'मायपा प्रतिबियत' इति लोकराण्डनायसरे गगास्य प्रति विपि यहत्तस्य तदपि तनैव प्रतिपादितम् । यनु किचेत्यादिना करपनाशब्देन प्रीतार्थ ज्ञानस्यापि ग्रहण इत्यादिनोक्त वदपि त्वदुतार्थस्य श्रौतस्ये सति स्थान , नहि यदुक्तरीत्या निरिदोषस्य प्रतिषिय श्रुती प्रपचित इति तत्कल्पना हेतुदर्शनमूलय, सा च दृष्टात विना न स्वार्थसाधिकेति दाते प्रतिबियो रूपरत स एव चोभयवादिमिद्ध , ब्रहणश्च रूपामारनिविशेषत्वाम्या प्रतिभागनुमानेन ताहेतो सत्प्रतिपक्षिसत्वमित्यभिप्रायेण तरकथनमिति, अधिक तु पूर्वमेव प्रपचितम् ॥ जीवब्रह्मणोरभेदोपिन सभाति "द्वा सुपर्णा सयुजा ससाया समान वृक्ष परिपस्वजात' इति श्रुतिविरोधात् । नच तत्सदशश्रुता वस्यभेद एव तात्पर्य विषय इति वक्तु शक्यते उपक्रमोपसहारविरोधात् । भेदनैवोपक्रम पुनरपि यदा पश्य पश्यते रुक्मरण कतारमीश पुस्प ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरजन परम साम्यमुपैती" युतम्। तत्रापि साम्यस्य भेदघटितवाद एय प्रतिपादित । एव च यदे विवप्रतिमिवरूपो जीवेशी तादशभुतेरभिप्रेतो चेत्तदा ब्रह्मज्ञानेन जीवस्य ब्रह्मसाम्यस्य प्रतिपादन विरुद्धम् ॥ नहि त्वन्मते मुक्तस्यापि प्रतिबियरूपता येन साम्य स्यात् , नच साम्यपदेनागेद एवं विवक्षित इति वाच्यम् , साम्यस्य मेदघटितवादत एव तद्भिनरये सति तद्वतभूयोधर्मवच सादृश्यमिति प्रयादोपि सगच्छने । किन तबतभूयाधर्मवाशोपि उन्मते दुर्घट ब्रह्मणो निधर्मकत्वेन तद्गत भूयोधर्मस्यैवाप्रसिद्ध । मोक्षदशाया जीवस्यापि निशेिषनास्वरूपत्वागीकारेण भूयो धर्मवावस्य तदानीमसभवात्। एव सात पिवती सुकृतस्यलोक" इत्यादिश्रुतिविरोधश्च । तनापि फर्मपभोगस्य फूटस्थे त्वभिमतेऽसापात् । नच छन्निणो यातीतिरदस्य पाहत्येप्यमहरस्वार्थलक्षणया द्वार पियतावित्युच्यत इति वाच्यम् । चेदे रक्षणाया अन्याय्यत्वादेव 'गुहां प्रविटामात्मानौ तदर्शना' दिति सूत्रविरोध । भन्मन्मते नाय दोष । गुहा प्रविष्टा भात्मानौ जीवनरूपी, गुहार हृदयाकाशस्तन प्रविष्टौ जीरपरमा रमानाव, करमाटेदे तथैव दर्शनात् । “मनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपेच्याकरवाणी" त्यादिश्रुतावुभयो प्रवेशपत्रणात् , 'मत्त पियता वितिश्रुतेरप्ययमर्थ । "क्त सत्य परं प्रझे" ति वाक्यात प्रोव, तथा च स्वरूपामृतपातारी, सुकृतमपि ब्रीच 'वस्मानासुटत मुध्यत" इति श्रुतेस्तस्य रोकोक्षरग्रहा तमाक्षात्मकभगवल्लोकस्थाना परमपराधोपरि - ·प्रामजन: जीरग्रह्मणो परिश्यमानरयार तान्प्ररयेय पपा परोक्षवाद , छाया मतिमारप्यं गतस्य जीवस्यापि तथारपारकायारूपत्य, ग्रह प्रकानदरयादाराप । एयमेय दामुपणांवित्यादार प्यम्मन्मते न विरोध । सन्मते जीयम्यरूपनारायैव मोक्षपदार्थराया पिरोधो दुर एव । एप "जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीसमस्य महिमान" मिनि सुनिविरोधोपि । ण्य मापाया महाधिात्ये प्राणोसत्यापतिरूपो विन्मनोनदोपोपि दुप्परिहर प्रय, स्यदुर्ग घ पूर्वभाग ण्य पटिराम् । इति पर्यपहरामाभासम्यामामत्वदर्शनम् ॥ अपरं चेत्यादे. रहमतिप्रसगेनेत्यतम्य पचमपटगहनामासस्यामामत्य प्रदश्यते ॥ त्वन्मते जीयम्वरूप- नाश एवं मोक्ष पर्यस्यति, कुत "चैतन्य यदधिष्टान रिंगदेहश्च य पुन । चिच्छाया लिंगदेह स्यात्तरसपो जीप उच्यत" इति जीसम्बरूप स्वदीय प्रतिपादितम् । वन मोक्ष स्थाविद्यानाशजन्यत्वादविद्यानाशे तत्कायांणा लिंगदेहचिच्छायादीना नादोन सघस्य नाशात् । भविद्यामतिमियो जीय इति मते चारिद्यानाशात्तत्प्रतिवियस्यापि नागाजीवस्या रीकत्व स्यात् । त्वदुक्तसमाधान तु पूर्यभागेष्टमश्लोक्सहनानसर एव दूपित, भस्मन्मते घ जीवम्वरूपस्य नित्यगात्तच्छकैन नावतरति । एतेन प्रत्युत स्वन्मत इत्यादिकमपातम् । यत्तु (स मिध्येति निश्चयस्तु प्रवणादे , पर तदानीं तु न छापि प्रवृत्तिरिप्यतेऽस एव जनकादय सन्यासेपि न प्रारतत) इत्युक्त तत्तुच्छम् । जनकादीनां राज्यसपादन कार्ययु प्रवृत्तेर्दर्शनात् न छापीत्यस्यासगवत्यात् । सन्यासादौ तु पलामागम प्रवृत्ति । किंच सर्व मिध्येति ज्ञानस्य प्रवृत्तिसामान्यप्रतियधकत्ये ज्ञानिस्वेनाभिमताना वृत्तश्रवणम- ननादीना शुकादीना परीक्षिदुपदेशादौ प्रतिबिरहा स्यात् । याज्ञवल्क्यादीनामपि गोप्रतिप्रहादौ तदर्थं शास्त्रार्यादी घेदप्रतिपादिता प्रवृत्ति श्रूयते वृहदारण्यकादौ, सापि विरुद्धा स्यात् । किंच सन्यासमहणजन्यापूर्वस्य ज्ञानहेतुत्व यवन्मते प्रतिपादित तदपि जनकादेविनैव सन्यास ज्ञानोत्पत्ति स्वीकुर्यता त्वया त्यक्त स्यात् । तथा च तत्र व्यभि चारेण कारणत्वानुपपत्या सन्यासस्यावश्यकत्वमपि न स्यात् । वस्तुतस्तु कर्मपरत्याग एव सन्यास । अत एव-"न कर्मणामनारभान्नैष्कम्य पुरषोभुते। न च सन्यसनादेव सिदि समधिगच्छती" त्यादि भगवद्वाक्यमपि सगच्छते । 'नाश्रम कारण धर्मे प्रियमाणो भवेद्धि स' इति याज्ञपल्क्यवाश्यात्केवाश्रमग्रहणस्य धर्महेतुत्वाभागदाधुनिकाना सन्या साश्रममानमाहिणामभितस्ततो जीविकार्थे धावमानाना न धर्मसिद्धिनापि मोक्ष इति निश्चीयते । यतु सर्व मिथ्येति ज्ञानस्य श्रवणादिभिरसभावनादिनिवृत्तिसहष्कृतस्य श्रवणादिकप्रवृत्तिसामान्यप्रतिवधकत्वोपष्टभकतया "यन हि द्वैतमिव भवति तदितर इतर पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवामूकेन क पश्यदि"त्यादिवाक्यमुपन्यस्तम् , तदप्यज्ञानात्ता दशश्रुते मुपुतिविषयत्वात् । अत एव "स्वाप्ययसपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृत ही"ति सूत्रभाष्ये सुपुतिपरममुक्त्योरन्यतरापेक्षयेद विशेषविज्ञानाभाषश्रवण हि यत प्रकरणा देवमाविष्कृत सुपुतिप्रकरणे तद्वाक्यमित्याद्युक्तम् । किंच तद्वाक्यस्य ज्ञानिविषयत्वे याज्ञ वल्ल्यादेराचार्यत्व न स्यात् । यदि शिष्यादिज्ञान तस्यास्ति तदा तु ज्ञानाभावो, यदि नास्ति तदोपदेशासभव इत्युभयत पाश स्यात् , तस्मात् स्वमताज्ञानविजृभितमेवेदम् ।

·प्राभञ्जनः किंचेत्यादिना दृष्टांतीयः प्रदर्शितः सोपि चिपमः तत्र लिंपो मिथ्यात्वज्ञानाभावात् तासा- नजन्यार्थज्ञानस्यापि सत्यत्वात्तद्विषयभूतार्थस्यापि मिथ्यात्वाभावादाति च संन्यासा- दीनां तत्फलानामहिकामुष्मिकादीनां साधनानां च मिध्यात्वात् । एवं घ शाखीयमागों- छेदो दुरुदर एव । किंच सर्वस्य मिध्यात्ये येदस्यापि मिथ्यात्वात्तत्प्रतिपाद्यस्यापि मिथ्या. स्वमेव स्थान हि प्रतिबिंबितरसालफलस्य सत्यत्वं तदर्थ च प्रजावतो प्रवृत्तिरपि स्यात् मिथ्यात्वस्योभयत्राविशिष्टत्वादेकस्याभिमत्तसाधकत्वमपरस्य नेत्यय गिनिगमकाभावान एतेन प्रतिबिंधिताम्रफलेत्यादिक निरस्तम् ॥ भसन्मते च वेदगुरुशास्त्रादीनां सत्यस्वादबा- धितार्थबोधकत्वात्सर्वस्मिन् मिथ्यात्यबुद्धेरमावाच स्वदुक्तस्य पूर्व दूपितत्वाय न शास्त्रीय- मार्गोच्छेदः । यतु (मुक्तरपारलौकिकतया पारलौकियोक्तिचित्) त्युक्तं, तत्रोच्यते- मुक्तिस्त्वन्मतेऽनर्थनिवृत्ति "सरति शोकमात्मवि"दित्यादिश्रुत्या, संस्था एवं ब्राह्मज्ञान- फलत्वेन प्रतिपादनात् सा च ब्रह्मण्येव वाच्या। सस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणबा. प्रतियोगिनोविद्याकार्यशोकस्य तत्रैव कल्पितत्वांगीकारात् । एवं च ब्रह्मणोपि लोकशब्द- वाध्यत्वात् ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इत्यादिना प्रतिपादितत्वात्तस्य चैतलोकाकार्यरूपात्परा स्वापरलोकपदयोध्यत्येन तन्त्र विद्यमानाननिवृतिरूपमुक्तः कथं न पारलौकिकत्वमिति। वेदस्य व्यवहारमानबोधकरतुन पूर्वमुक्तमिति वेदस्तु नव्यवहारमात्रबोधक इति निषेधो- इयुक्तः। व्यावहारिक प्रामाण्यं तु यचया स्वीक्रियते तत्पूर्वोक्तदोपप्रस्तमेव । किंच स्वदुक्त- युक्तिभिर्वेदार्थो न विचारयितुं शक्यते । उक्त च यतः "भलौकिको हि वेदार्थो न युक्तया प्रतिपद्यते। तपसा घेदयुक्त्या तु प्रसादात्परमात्मन" इनि। तस्माद्रह्म यादशं वेदेवगतं ताशमेव मंतव्यम् । सत्रुब्यान्यथाकल्पने तु 'योऽन्यथासतमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा "असूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृता। सास्त प्रेत्याभिगछति येके चात्महनो जना"इत्याधुकदोप स्यात् । वेदस्याज्ञानकलिपरात्वस्वीकारे तु "स्वयंभूरेष भगवान् वेदो गीतस्वया पुरा। ब्रह्माया पिपयंता वक्तारोस्स न कारकाः . भनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवे"त्यादिवचनविरोधः। न च वेदस्याज्ञानकल्पित स्वेप्याधिततात्पर्य विषयार्थकत्वात तन्महिमापगम इति वाच्यम् । शब्दस्य महिमा त्या- सोक्तस्यानित्यत्वाद्वा भवति । यतो श्रमममादविप्रलिप्सादिदोपवदुत्ताशब्देऽप्रामाण्यग्रह- संभवेन महिमापामो जायते।मातोते नित्ये वा तदसंभवात् तन्त्र चाप्रामाण्यशंकासामधेन शिष्टानादरणीयत्वाब महिमा । यन्मते चाज्ञानकल्पितत्यान् परिपतपुरुषोत्तत्वाचा- प्रामाण्याशंकाकलंकितत्वसंमनायाधिवाविषयकत्येपि न दोपपरिहारः । एतेन (इदै चाज्ञानकल्पितत्वे नापैति मानाभाषा) दिति प्रलपितमपास्तम् ॥ भसत्वं तु कल्पितस्य नाश्रीयत इत्यप्युन्मताल पित, कल्पितलस्य मिथ्यात्वव्याप्यत्वस्वीकारेण मिथ्यात्वस्य च कालिकनिषेधप्रतियोगितरूपत्वात्तस्य सत्ये ताहच्यातिभंगापनः । कल्पिते मिथ्यात्वं न च सिद्ध्यत् ॥ किंच श्रुतीनां मिथ्याले नियतपूर्वसत्वरूपहेतुत्वमपि न स्यात् । त्वदुक्त च सम्यतया दुपितं मागेर । तस्मात्वदुक्तरीत्या विचारः कर्नु न शक्यते । “अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' तरसत्य' 'ऐतदारस्यमिदं सर्व" मित्यादि- ·प्रामसन: 4+ श्रुतेशतै प्रपंचत्य सत्यत्यनिश्चयेन प्रपचेऽज्ञानकल्पितत्वस्य निश्चेतुमाश्यवात् । "मानंद- मानकरपादमुखोदरादी" त्यादिश्रुतेह्मण साकारत्वनिश्चयाच । नचोपत्रमादिभिस्ता. रशश्रुनीना न स्वार्थे तात्पर्यमिति वाच्यम् , उपक्रमस्य ब्रह्मविषयकरवेन निर्विशेषत्व. मिथ्यात्वयो श्रुतितारपर्याविषयत्वेन तयोरपि त्वदभिमतयोरसियापत्ते । तसात्तपसा भगवत्कृपया वा चेदप्रतिपाद्य ब्रह्म ज्ञातुं शक्यम् । भत एव भृगुवं वारुणिर्वरुग पितामुपससार अधीहि भगवो ब्रझे "त्युपक्रम्य तैत्तिरीयोपनिषदि "तपसा ग्रह विजि ज्ञासस्व तपो ब्रह्मेति तपस एव हेतुत्वमुक्तम् ॥ शुष्कतर्कस्तु तर्काप्रतिष्ठानादित्यादिना निंदित ॥ यतु श्रुनीना बलरवाबवावमुक्त तत्तुच्छम् । उभयोरपि चेदत्वेन प्रामाणिक स्वादेकतरनिरिणस्थाशक्यत्वात् “सर्वे चेदा यत्पदमामननी" स्यादिना सर्वेषा वेदाना साक्षात्परपरया ब्रह्मपरत्वात् । नच विरुद्ववाक्यश्रवणाद्विरोधनिरासार्थ विचार कर्तव्य इति वाच्यम्, भचिंत्यानत शक्तिमति सर्वभवनसमर्थे ब्रह्मणि विरोधाभावाद्विरोधस्य वक्तुमशक्यत्वात् । स्यादेतत् ॥ दशमस्त्वमसीत्यादौ शब्दादपि दशमोहमित्याकारकासा क्षात्काररूप फल विचारद्वारा दृश्यत इत्यस्मद्रीत्या विचारे रटमेवाज्ञाननिवृत्तिरूपमात्म- साक्षात्काररूप च फलमिति चेन्मैवम् । उक्तवाक्यदृष्टातेन विचारद्वारा भात्मसाक्षात्कार कस्यापाद्यते । कि देहविशिष्टस्यात्मवेदिनो देहात्मवेदिनो वा विविक्तात्मवेदिनो वा ? नाद्य न्यामुग्धादिपु परेण वोध्यमानस्य दशमस्त्वमसीति वाक्येन तद्विशिष्टस्य वाह्यस्यैव देहादेरात्मत्तसिद्ध्या ताहगज्ञान स्यात्मविषयकवाभावात् । अत एव न द्वितीयोपि नापि तृतीय , तस्यात्मविस्मृत्यभावेन तर शब्दस्याकारणत्वात् । नहि समीपवर्तिभिरिंद्रियरमार मात्मा तवा ग शब्दप्रमागेन ग्राहयितुं शक्यते । अथ दर्शनाव्यवधानेन श्रवणस्य विधानाच्छक्यत इत्युच्यते तदा मनननिदिध्यासनवैर्यम् । तथा च दृष्टातवैषम्यान्मनन निदिध्यासनविरोधाचात्मसाक्षाकारस्य न श्रवणफरत्व विचारफलत्व सभवति ॥ अथ मुख्याधिकारिण शब्दादपरोक्ष भवति न तु मदादेरिति तादृशेषु मननाथुपयोगात्तत्त- विचारानर्थक्यमिति चेन्न । शब्दजन्ये ज्ञानेधिकारिभेदस्तदा कल्पनीयो यदि तत्कल्पने विधिसार्थकता स्थान त्वेव, मदस्य पदशत्तयादिज्ञानशून्यतया मननादौ सामर्थ्याभावात् । मध्यस्य पदपदार्थससर्गज्ञानत्वेन भाकाक्षायोग्यतादिवशाशमादिवदपरोक्षज्ञान मनना. दिक विनैव भविष्यनीति मननायनुपयोगान्मननादिविधियर्थं दुर्वारमेव । नच पदार्थ ससर्गज्ञानसत्वेपि विपरीतभावनादिदोपदूषितस्य तात्पर्यनिश्चयाभावाच्छब्दादपरोक्ष ज्ञानासभवात्ताशमध्याधिकारिणि विधिसार्थकरवसभाम चैयर्थ्यमिति वाच्यम् । "भस्यताससपि यर्थे ज्ञान शब्द करोति ही"ति सिद्धांतस्वीकर्ता त्वया शाब्दबोधे योग्यताज्ञानस्याकारणत्वस्य स्वीकर्तव्यतयाऽसभावनादीनां वन्मतेऽकिचित्करत्वात् । किच शब्दादपरोक्षज्ञानोत्पत्तिम्वीकारेपि न तन्मात्रात्तदुत्पत्ति स्वीकर्तव्याऽन्यथाऽधस्यापि दशमस्त्वमसीति शब्दमन्य प्रत्यक्षात्मक ज्ञान स्यात् , तथा च ताशज्ञाने शब्दस्य मन सहकारित्व वक्तव्यम् ॥ एर च शब्दस्य प्रमाणातरत्व न स्यात् , तदेव हि प्रमाणावर यदा साधारणप्रमाणावरासहकारिसहकार्यासाभ्यमनोयहिर्गोचरा प्रमा जनयति, ·प्राभञ्जनः तमालोके चाक्षुपममाऽसाधारणमहकार्यासाध्यमगसो यहिगौचरनमाजनकत्वादालोकस्य प्रमाणांतरत्यापलिभिया प्रमाणान्तरासहकारित्वस्याश्यं निवेशनीयतया तेन विशेषणेन यथाऽऽलोकस आधु-सहकारित्वेन न प्रमाणांतरत्यं गथैव शब्दस्यापि प्रमाणातरस्य धनुषः सहकारित्वात्प्रमाणान्तरत्वं न स्यादित्यलं पल्लवितेन । ज्ञानिनामपि चेतांसीति श्लोके ज्ञानिपदमोहपदयोरर्थान्तरपरत्वं यदुक्तं, तदपि प्रमादात । सत्र ज्ञानिपदस्यासा- धारणज्ञानविशिष्टयाचफवादन्यथाऽपिकारसासगतिः । फिंचेत्यादिकं तु निंदापटितवादु- पेक्षितम् । इति पंचमखंडसंडनाभासस्माभासवप्रदर्शनम् ॥ अथापरं च लोके होत्यारभ्येति पक्षोऽमगत इत्यत्तस्य पटसंइसंडनाभासस्थाभामत्वं प्रदर्श्यते । तत्र द्रष्टायनियामकर न शुद्धस्य किंतु शवलस्येति कर्तृत्ववत्तदुपपत्तिर्मायासबंधस्यावच्छेदरीला प्रतिषियरीत्या वा स्थादित्यादि यदुक्तं तदसंगतम् । शबलस्य हटत्वे मायासबंधोपि तस्यैव वाच्यः । सा माया एकाऽनेका या नात्या, अजामेकामित्यादिश्रुतिविरोधापत्तेः, नाद्यः मायासंबंध विना शबलत्यानुपपरया मायासंबंधश्च शबलस्वाधीन इत्यात्माश्रयप्रसंगात् । किंच निर्गुणस्य मायासंबंधास्त्रीकारे शवलं पदाथान्तरमेव स्वीकरणीयम् , एवं चाद्वैतहालिः । यदि च शुद्धस्त्र मायासंबंधस्तदा मायाया अनादित्वावलं नहानादीत्युकं स्यात् । निर्विशे तु मायानाशे संभावित, तथा च सिद्धवनिर्गुणप्रतिपादन विरई स्वमतदा- निश्च । अपि च "संदेव सौम्येदमन मासीत्तदैक्षत क्षात्मा वा इदमेक एवान शासीत्स ईक्षा- च:" इत्यादिश्रुतिषु सर्वत्र द्रष्टत्वप्रतिपादनाच्छयलमेर प्रतिपाद्यमिति यया वाच्यम्, तथा च निर्गुगप्रतिपादकश्रुतेरभावानिशेष मानाभार एव स्यात् । नच "निर्गुणं निष्कलं शांत निरवयं निरंजन" मिति श्रुतिः प्रमाणमिति वाच्यम् , तन्नापि "एतस्माजायने प्राणो मनः सन्द्रियाणि च । सं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" ति जगत्कर्तृत्वस्याने प्रतिपादनातस्य च कर्तृत्वरदुपपत्तिरितिवदता त्वया शयलधर्मत्यमेव स्वीकृतम् । एवं च नादशश्रुतीनां निर्गुणपरत्वं कात्यनिरुद्व निर्गुणस्यैर कर्तृत्वेऽपसिद्धांत. सबंधोपि न सभवति प्रतिविवादस्य पूर्व दूषितवादपच्छेदपादोपि न सभवति, सग्रंध विनावच्छिन्न- त्यस्यैवासंभवेन मायापच्छिन्न ईश इति परिभाषाया असंभवात् भवच्छिनषदानिरक्तेश्च तार्फिकादिरस्वरूपसंबंधरूपस्यानतिरिक्त प्रतिरूपस्य वाऽवच्छेदकत्वस्य त्वन्मते मायायां यक्तुमशक्यत्वादधिकमन्यत्रानुसधेयम् । मायाया एकत्येपि जीवे तहतमारणमस्ति नेश्वर इति यदुक्तं तदपि न किंचित् । उपाधेरेकरये कमवलक्षण्यस्य वक्तुमास्यत्वात् । उपाध्योमदे मायाजीवेशावाभासेनेत्यादि वटुक्तमसगतम् । अधिकं च निरूपितमधस्तात् । यतु (नीरकल्पितरत्वादेः प्रवेशस्य च स्वमस्येव श्रुतावनुवादे दोषाभागथे) युक्तं तदत्यन्तमसंगतम् । “तदक्षत सेयं देवसैक्षन, सत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रविश" दित्यादिश्रुतिप्रति- पाद्यदत्यस्य प्रवेशस्य च तत्काले कल्पकस्य जीवस्याभावात् तरप्रकरणो जीवकल्पितत्व- बोधकपदाभावाच ताशश्रुतिर्बाधो दुरुधर एन । एतेन (शरीरादिकं तु परकल्पित) मित्यप्यपान्तम् । तथासति ब्रह्मापिपराज्ञानकल्पित्तमिति कथं नव्यानीवन्मुक्तिरपि न संभ- वति। समापि ये दोपाने तृतीयक्षोकखंडने दर्शिता इति कि पिष्टपेषणेन । यदपि (भोगार्थ ·प्रामसन: स्वीकृतमारब्धस्य भोगदानृतान युज्यत) इत्याधुक्तं तदपि मन्दं, वाहतस्वीकारस्थर युक्तिनिष्टत्वात् , ज्ञानेनाविद्यानाशे प्रारब्धस्याविद्याकायस्य म्यानुमशक्यत्वात् । ज्ञानाप्तिः सर्पकर्माणि भस्मसात् कुरुते नेति' स्मृतः। सुपुप्ती भोगाभागादिनि यदुक्त तदपि प्रत्यक्षविरोधादुपेक्ष्यम्। 'मुपुतिकाले सकले विलीन' इत्यादिश्रुनेश्च सकलपदस्य मुपुप्तपुर- पमिसलीनत्वेन सकोच्यत्वादिद्रियलयमेव साश्रुतिः प्रतिपादयति न शरीरलयमिति। एतेन तदुपष्टंभकतया श्रुतिप्रदर्शन निरम्नम् ॥ इति पटसंहसण्डनामासस्याभासत्वप्रदर्शनम् । भय स्यादेतत्तस ययमित्यादेः सप्तमसंडसंहनाभासस्याभासवं प्रदश्यते । प्रतिविम्बया- दस्य दूपितत्वाद्ययपीत्यायसंगतः, तथापीत्यादिना दृष्टान्तेन भेदप्रतीत्यसंभवो नाम्नीत्ये. योपपाद्यते । तदपि तदा स्याद्यदि तामाष्टोतेन प्रकृते मेदप्रनीत्यसंभो न स्यात्स एव तु तदवस्थः, भन्न भेदमनीतेरपपादयितुमशक्यरात् । द्विचन्द्रदर्शनस्थले दोपदूपितचक्षुद्रष्टा दृश्यचंद्रश्च पूर्व सिद्धस्तन भेदमनीतिः संभवति । प्रकृते दोपविशिष्टस्य द्रष्टुरभावा द- प्रतातिर्न संभवतीत्यापस्य यन्त्रलेपत्यादृयैवेद ग्रंथगौरवम् । यदपि (नियामकत्वंद्रष्ट- त्वादि स्वमदृष्टान्नेनोपपाद्यते स्वमे देवदत्तस्यैकस्यैव नियंतृत्वगत्वादेर्दर्शना) दित्युक्तं तन्न रमणीयम् । दृष्टान्तस्योभयवादिसंमतस्यैवाभिमतार्थसाधकत्वेनास्मन्मते स्वमे यद्यकस्य दृष्टत्वं नियामकत्वं च सिद्धं स्यात् तदा तदृष्टांतेन प्रकृतेपि तरस्यात्तदेव तु न, स्वमे ईश्वरेण जीव्यामोहाय सृष्टिः क्रियते, यथेंद्रजालिकेन नटेन सामाजिकव्यामोहनकौतुकाध मायिक- सृष्टिः क्रियते तथा। एवं च द्रष्टा जीरो नियंता च परमेश्वर इति स्वमेपि नैकस्मिन्द्रष्टुत्वनियं- तृत्वेऽस्मत्समते तदृष्टान्तेन प्रकृतेप्येकस्मिन्न स्याता, अत एव "मायामानं तु कात्न्यैनान- भिव्यक्तरूपत्वा"दिति सूत्रेण स्वमस्य भगवता मायामात्रत्वमुक्त तनियामकत्वमपि भगवत एव युज्यते तस्यैव मायेशत्वात् । अष्टमस्कंधे श्रीमद्भागरते 'नटवन्मूढमायाभि- मायेशानो जिगीपसि' प्रथमस्कन्धे च 'अपश्यत्पुरुष पूर्व मायां च तदपाध्याम् । यया संमोहितो जीव भात्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोपि मनुतेऽनर्थ तत्कृतं चाभिपद्यते'। तस्माद्विश्वस्य व्यामोहिका शक्तिमीया, तदेकोपादानक एव स्वम इति तत्रापि नैकस्य द्रष्टव नियंतृत्वमिति दृष्टान्तासिद्ध्या दार्शन्तिकासिद्धिः । ब्रह्मणि मायासबंधेऽसङ्गत्यहानिः तस्कृतविक्षेपागीकारे निर्विकारत्वहानिः । जीये तस्कृतापरणस्वीकारे जीवस्य ब्रह्माभिस. स्पेन ब्रह्मणि मायाकृतस्यावरणस्याभावप्रतिपादनमसगतम् । एतेन (ब्रह्मणि मायाकृत. स्यावरणत्याभावेपी) त्यादिकं निरस्तम् ॥ ब्रह्मण्यनेकारभासस्यासंभवेन तदवभासविष- येऽनेकावभासप्रतिपादनं तु रवपुष्पसौरभप्रतिपादननुल्यम् । किंचानेकावभासस्वीकारे स्वप्ने दृश्यमानानां पुरुषाणामपि खन्मतेऽनेकावभासापत्तिः । यतु विषयविषयिभाव- विरोधप्रतिपादके जीवो न जीवाभासवान् तदभावविषयत्वादित्यनुमाने जडत्वोपाधि- प्रदर्शनं तन सम्यक्, उपाधेः साधनाव्यापकत्यासभवात् । यथा चन्द्र दण्डत्वमुपाध्यं- दामादाय स्वीकृतं, तथैवोपाधिसबंधस्य जीवेप्यवर्जनीयत्वेन तत्राप्युपाभ्यंशमादाय जहत्वसत्त्वेन तस्य साधनाव्यापकत्वाभावात् । चंद्राभासामावति तचैतन्याशे जडत्व- स्यासत्नेन साध्याव्यापकत्वाच । नच न द्वित्वेन चंद्रात्मनोर्दर्शनं किंतु तन्मण्डलस्येति ·प्राभअनः वाच्यम् । सदातस्यैव प्रत्यक्षेण ग्रहणात् एकतरामहणे हेत्वभावात् । एकमिन् भेदप्रतीते प्रकृतेऽसभादिद चेत्यादिकमसगतम् । विशुद्वयसयोगो नास्तीति निमूर. मिति यदुक्त सदेव निमूलम् । अप्राप्तयोस्तु या प्राति स सयोग इति सयोगरक्षणम् । साचोभयकर्मणा एकतरकर्मणा वा भाति । विभ्यो पूर्वममारयाभागत् पुन प्राप्ति हेतो काणच तवाभावात्कथ सयोगस्तयो स्यात् । न च जन्यसयोगस्यैवेद रक्षण तस्यैर कर्मजन्यत्र न नित्यसयोगस्येति वाच्यम् । सन्मते कालाकाशयोरप्यनित्यत्वे- न तत्मयोगे नित्यत्वस्य यत्तुमशक्यत्वात् , भन्यथा द्वैतहानि स्यात् । 'भाभूतसश्य स्थानममृतत्व तदुच्यत' इति वाक्यापल्यावधिस्थायित्वमेव नित्लव विरक्षितमिति चेदु- दयाचरामाचल्योर्निभागोपि नित्य स्यात्, नच सयोगनाराको गुणो विभाग इति तलक्षणात्तस्य च सपोगनाशकत्वामानात् कम विभागत्वमिति वाच्यम्। जन्यविभागस्यैव तलक्षण नतु नित्यस्येति न तर सयोगनाशकत्वनियम इत्यस्यापि वक्तु शक्यत्वात् । किर रक्षणानामितरभेदानुमापकतया सयोगस्य नित्यत्वे वन रक्षणासचाहागासिन्दि स्यात् । यत्तु अध्यासोपि जीवस्यानादिर्भवत्येव स एवेशाविद्ययो सबन्ध इत्युक्त, तदपि तुच्छम् । उन्मत्तम्लपिततुल्य च। जीपस्याध्यास इत्यनेन जीनाध्यास इत्युक्त्ता पुनरीशमाययो सबध इत्युक्तिन सभाति, नहि घटनिएसयोग पटभूतरयो सबन्ध इति वदनादरणी यवचनो भाति । सबधिवृत्तित्वनियमात् । नच जीवेशयोमदाभावात् जीववृत्यध्यास इंशवृत्तिरपीति भनत्यविधेशयोसन्सयध इति वाच्यम् , तस्य जीपेशवृत्तिताया बहुशो निरस्तत्वालीयेऽविद्यासयधासभात । ब्रह्मण्यविद्यामबधस्वीकारे निर्विकारत्वहानिरज्ञत्व च । शयले तत्स्वीकारे चान्योन्याश्रय इति न किंचिदेतत् । मुत्तात्मनस्त्वन्मते ब्रह्म स्वरूपत्वेन ब्रह्मण्यविद्यासबधस्य स्वीकारे कथन मुक्तात्मन ससारिता। यत्तु मायाया पहुचस्वीकारे स्वमप्रतिपादितान् दोपानिरीक्ष्य सस्पक्ष त्यक्त्वा मायाया एक्लपक्ष मुकामनम्नद्विनारायोरितरेपाट्या विद्यमानत्वाचेत्यादिना एकरवपक्षाश्रयण पृत तर विचायते मुकात्मपदेन शुद्ध ब्रह्मा विवक्षित जीवन्मुत्ता चा नाद्य । महापयविद्याया विद्य मानवादन्यथा सर्पजीवमोक्षप्रयग । ब्रह्मण्यविद्यासबध विना जीवभावस्यैव स्वन्मते- उभागत नापि द्वितीय , जीवन्मुक्तेप्यविद्यालेशस्य प्रारब्धामहेतुभूतस्य त्वदीयरस्वीकृत सात् । तत्राप्यविद्यानारास्यासभात्तथा च मुक्तात्मनस्तनाशोपीत्यसगतम् । किंचैकाविद्या- पक्षे शुक्तौ रजत पश्यता पुरुषाणा मध्ये एकस्य शुक्तिसाक्षात्कारेण तद्भजतनाशे इत्तरपा दृश्या तवस्त्येवेसादिष्टातो न युज्यते । दशपुरपभ्रमविषय नैक रजत विनु रजवदशकम् । मत एवं शुक्तिरजतस्य स्वमगनादिवदनन्यवेद्यत्वमुपपद्यते । उत्त चापय्यदीक्षितेन यदीया ज्ञानोपादक यत्तत्तस्यैव प्रत्यक्ष न जीवातरस्यैवेत्यनन्यवेद्यत्व रजतस्येति । यद्रजत यत्पुरुपी- याज्ञानकल्पित बदलत तस्यैव पुस्पस्य प्रत्यक्षमिति तदर्थ । एव चानेकाविद्यापक्ष एवाय दृष्टात सम्यगुपपद्यते तत्र पुरपभेदेन सृष्टेमिनरयानत्येकाविद्यापक्षे तदृष्टास्य विषमत्वान् । एकाविद्यापक्षे मुक्तात्मनस्तदभावेषीत्यादिकथनमप्ययुक्तम् । तस्मिन् पक्षे ब्रह्मण एवाविद्यया जीनभार । कौन्तेयस्य राधेयत्ववत् । तथा च वरपक्षे मुक्स्थापि " ·२० मामअन: स्वममुफतुल्यर यामदेवशुझादीनामप्यमुक्तरयम्बीयारेण सत्कयनस्यामंगतत्यासम्मात्म्य. मवाज्ञानपिभिसमेवेदं सर्यमिति मक्षेपः। इति सप्तमसंहरांनाइमायरयामासरनमदर्शनम्। भय नतु श्रुनियोधित इत्यारम्य भने यक्ष्याम इत्यंवाष्टमसंडसंडनाभामस्याभामर प्रद. श्यते। तन 'यंधोस्याविद्ययानादि'रिति यारयाजीवग्रहविभागम्यानादिलंग संभवनि, तन तृतीयाविरोधात् । राधा हि भविद्यायाः कारण योध्यते, सय पूर्वपतिवघटितम् , तयाच पंधस्यानादित्ये पूर्वपर्तिरगनुपपाया तृतीयाविरोध: स्यात्तस्माद्यया "ऽक्षय्यं हव चातुर्मास्य- याजिनः सुकृतं भरती"ति वाक्यस्थाऽक्षय्यपदस्य यथा प्रलयपयंतस्थायिपरत्वम् , तथाग्रा- नादिपदस्यापि चिरंतनपरत्वमेर युक्तम् । नच जीवनाविभागोऽनादिरयं युद्धिकृत इति वाच्यम् । तस्यानादित्वे युद्धिकृतत्वे प्रमाणाभागात् । नहि रात्र प्रत्यक्षं प्रमाणं जीवभारस्य कल्पितत्वेन, तत्प्रत्यक्षस्यापि म्वामिफमायिकपुरपप्रत्यक्षरत् प्रामाण्यायोगात् । अत एव नानुमानादिरपि, श्रुतयस्तु तन विस्फुलिंगराचरणं यदत्यो ब्रह्मण्यप्ययं चाभिदधत्यो जीवमहाविभागस्य सादित्वमेन बोधयंति। नच "न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्या"दिति सूत्रेण कमानादित्ययोधनेन विभागानादित्वमपि "पुण्यः पुण्येन कर्मणे"ति तद्विषयश्रुत्या घोधितमेवेति वाच्यम्, श्रुती सत्कर्मणा सद्देहभानमात्रयोधनेन विभागानादित्व- स्याबोधनात् । नच तत्र संसारानादित्वन्यारयानं युज्यते । तया सतीश्वरस्यानीश- त्वम् । “सदेव सौम्येदमन भासी" दित्यादिश्रुतिविरोधश्च, संसारहेतुभूताया भविद्याया जीवानां च सत्चात् । नच सा असतीति वक्तुं युक्तं तथा सति तया संसारा- भागापत्तिः । नापि सदसद्विलक्षणा। तथा सति ब्रह्मानतिरेकस्तस्याः स्यात् । ब्रह्मणः सदसद्विलक्षणताया 'अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तनासदुच्यत' इत्यादिना गीतायां भगरता प्रतिपादितत्वात् । तस्मादनादित्यमप्रामाणिकमेव । नच विभागस्य साहित्यमनादित्वं या आस्ताम् । परंतु विस्मृतकण्ठमणिन्यायेन विस्मृतस्वस्वरूपं प्रौन जीव इति जीवातिरिक्तं ब्रह्म नास्तीति वाच्यम् । “यः सर्वज्ञः सर्वविदि"त्यादिश्रुतिविरोधात् । एवं च भगवदधीनो भगवदिच्छया तिरोहितज्ञानानंदो जीव इति । “जीवेशागमासे. न करोति माया विद्या स्वयमेव भवती"ति श्रुतेरविद्याया जीवशतित्वमिति यत्तेनोक्तं तन्न सभवति, नहि कारणीभूता शक्तिः कार्यस्य सभवति । अन्यथा दाहहेतुति- निष्ठशक्तरपि दाहशक्तित्वं स्यात् ॥ यथा दाहानुकूलसार्वह्निशक्तित्वमेवं जीवानुकूल- शकेब्रह्मशक्तित्वमेवेति (एतेन भगमदाराधकत्वेपि अविद्याया न जीवशतित्वविरोध) इत्यादिकं निरस्तम् ॥ यत्तु तच्छक्तित्वेपि तदधीनोत्पत्तिकत्वं मायायां नास्तीत्युक्त्या मानाभावादित्युक्त तदपि तुच्छम् , "इदं सर्वमहजत" इति वैत्तिरीयश्रुतरेव प्रमाणत्यात् ॥ तत्रत्यभाष्ये "इदं सर्व देशतः कालतो नाम्ना रूपेण च यथानुभवं सर्वप्राणिभिः सर्वत्रानुभूयमानमत्रासृजते"ति व्याख्यातम् । तथा च मायाया भप्यनुभूयमानतया क्थं न तदधीनत्वम् । ग्राहकताभावादित्यपि न सत्। विपसे वेदाप्रामाण्यापत्तरेव बाधकत्वेन तस्यैवानुकूलतकत्वात् । शुकादीनां मुनरचे तु पुराणादिवाक्यमेव प्रमाणम् । किंचेत्यादिना संसारस्य सादित्वे यवनतुल्यत्वापादनं यत्तदपि निराकारनिर्गुणब्रह्मस्वरूपवादिनामपि N ·प्राभञ्जनः तो तुल्यत्यात्स्वमतानालोकननिभितमेव । किंच, किंचिदंशमादाय सुख्यत्यप्रतिपादने सर्वेषां सर्वतुल्यरयापत्तिः । गालिप्रदानादिकं वासुरधर्मत्वात्वरयेय शोभते । इत्यलमस. दावेशेन । इत्यष्टमखंडसंडनामासस्याभासत्तादर्शनम् । अथान्यचेत्सादेनवमसंडसंड. नाभासस्याभासवं प्रदश्यते (तत्र मायायां प्रतिबिंबत इत्यादिश्लोके मायायाः परिच्छिन- स्वादि तर ब्रह्मप्रतिविवश्च प्रत्यपादी) त्यायुक्तं तम युक्तम् । मायायाः परिच्छिनत्येपि ब्रह्मणो विभुत्लात्तस्य परिच्छिन्ने प्रनीत्यसंभवात् । यथा जलगर्भिसिकता स्वांतर्गराजले न प्रतिबिंबते तद्वत् । गगनदृष्टांतस्तु पूर्वमेव निरस्तः। “पादोस विश्वा भूतानी"ति श्रुतिस्तु ब्रह्मण एकदेशे सृष्टिरिति प्रतिपादयति, नतु ब्रह्मणो मायासंबंध एकदेशेतीति तस्यार्थ- स्तन मायागचकपदामानात् । किंच प्रतिविपक्षेऽविचारितरमणीये कथंचिदोपोद्वारेपि वीर स्वाविद्यया संसरति, कौंतेयस्यैव राधेयत्वरदविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवत्वमिति पक्षे त्यत्समते सर्वज्ञत्मविशिष्टपरमात्मनोऽसिटौ "यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिश्रुत्युपल्लवो दुरदर एवेति । किंच तारामत ईश्वरस्थापि स्वप्रकल्पितेश्वरतुल्यतया जीवानामपि स्वमदृष्टानि पुरुषतुल्यतया सर्वनाश एवं स्यात् । विप्रतिविवभाषमादाय भेदस्या- पारमार्थिक्त्तसाधनं तु पष्टप्रपाठकस्थमृदादिदृष्टांतविरुदम् । नहि मृदयादीनां विव. प्रतिवियभावेन किंचिदाच्छिमत्वेन या औपाधिको भेदः संमतो येन त्वत्पक्षे तेषां दृष्टां- तता स्यात् । यथा मृत्सुपर्णादीनाममस्याविशेषो घटकुंडलादिस्तद्वद्रह्मणोवस्थाविशेष एवं संसारो जीनादिरूप इति पक्षे तेषां दृष्टांतत्वं युज्यते । तस्मान्न विवप्रतिबिबादिपक्षाः श्रुतिस्मताः । चतुर्थशोकन्याएयायां च यत्किंचित्चयोदित तरसवं तु तत्रैव दूषित किं पुनः पिष्टपेपणेन । यत्तु “ऐतदात्म्यमिदं सर्व" मित्यत्र एतदात्मा यस्य सर्वस्य स पुतदात्मेति बहुमोहिसमास प्रदर्य समभिध्याहृतसर्वपदार्थस्यान्याताबोधनायैय यस्येति षट्वंतपदसमानविभक्तितं सर्यस्येतिपदं तेन न सर्वमित्यस्य धैयर्थ्यमित्युक्तम् , तदप्याघ्रान् पृष्टः कोविदारानाचष्ट इति श्लोकवादविषयसममेव । तत्र टीकाकारस्यायं प्रभः । एष मारमा यस्य स एतदात्मा, तस्य भार ऐतदात्म्य, यद्येवं समासस्तदा सर्वपदस्य कथमन्वय इति वक्तव्यम् । यद्येतदात्मा यस्य सर्वस्य स सर्य इत्यत्र समासघटकांतपद- लक्ष्यतापच्छेदकसमर्पकतया “वैश्वदेव्यामीझे"ति वाक्यघटकामीक्षापदवत्सर्वपदमप्युप- युज्यत इत्युच्यते चेत्स्यादेवं यद्येतदेव वाक्यं स्यात्, वर्तते तु ऐतदात्म्यमिति । तत्र सर्वपदस्यानन्वितार्थकतया वैयध्यं दुर्वारमेव । नहि पीतमबरं यस्य विष्णोः स पीताम्बरो यिरित्यत्र भावे स्वप्रत्यये कृते पीताम्वरत्वं विष्णुरित्यन विष्णुपदस्यान्वय- योग्यता । समासोत्तरभारप्रत्ययस्य सबंधयोधकत्यादत एवोक्तं "कृत्तद्धितसमासेभ्यो मतभेदनिबंधनम् । स्वतलोरर्थकथन टीकायां हरिणा कृतम्।" स्वतलोरिति भावप्रत्यय- मात्रोपलक्षण"मिति भूपणकारेण । तथा च समानविभक्ति कपदोपस्थाप्ययोरभेदा- न्वयस्यैर व्युत्पनत्वेन यथा पीतांवरस्यपदयोध्यसबंधाभेदस्य पिप्णी बाधितत्वाचादृश- वास्यस्यामामाण्यं, तथा ऐतदात्म्यं सर्वमित्यस्याप्रामाणिकत्यापत्तिस्त्वन्मते सातत्य- रिहारं वैश्वदेव्यामीति न्यायेन कुपेक्ष्य एवाग्मन्मते च एप मात्मा एतदात्मा तस्य ·२२ प्रामअनः भार ऐतदात्म्य एतत्संबंध इति यारत् । संबंधस्यवस्थाविशेषरूप एव, सच सर्यसिस- याधित एव, शुद्धस्य ब्रह्मण एव लील्या जगपेमांगीकारान् । एतेन भावार्थकप्रत्ययार्थ- स्यान्वयानुपपत्तिरिति पराम्नम् । त्वन्मते भागर्थकप्रत्ययार्थान्वयानुपपत्तिरनव ।। तरसत्य- मित्यत्र तच्छब्देन पूतिं यत्तनोवनादि तस्य सत्यत्वं प्रतिपाद्यते । नच तच्छन्देन कारणमेन गृद्यते प्रकरणामतु कार्य मानाभानादिति वाच्यम् । एवं सति "तेज ऐक्षत बस्यां प्रजायेय तदपोसृज" दित्यत्रापि तच्छन्देन ब्रह्मण एव परामर्शापत्तेः । किंच तच्छन्दस्य प्रकान्तवाचित्नमेवेति नियमो नास्ति । किंतु बुद्धिविषयवारच्छेद- करपोपलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकत्यम् । अत एवानुगतधर्मापच्छिलयाचक्त्वान्न नानार्थ- करयम् । किंच तच्छन्दन कारणस्य परामर्श तस्य सत्यत्वं "सदेव सौम्येदमग्र आसी"दिति श्रुतिघटकसच्छब्देनैव ज्ञातं, पुनस्तरसत्यमित्यादिना तस्यैव परामशं तच्छब्देन कृत्या 'तस्य सत्यत्वप्रतिपादने पौनहायापत्तिः । कार्यस्य सत्यत्यै तु वैनाशिका वैनाशिकमाया- यादिनो विप्रतिपक्षास्तन्मतनिरासार्थ तसत्यमित्यनेन तस्य सत्यत्वप्रतिपादनं सार्थकम् । नचैवमपि पूर्वोक्तसर्वशब्देन जडस्यैव ग्रहणे किं मानम् । चिदचित्समुदायस्यैव कुतो न ग्रहणमिति वाच्यम् , इदंशब्दस्य प्रत्यक्षबुद्धिविषयतारच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्न- घाचकत्वात् । चेतनस्य प्रत्यक्षबुद्धि विषयत्वाभावात् । जइजातस्यैवेदमिति बुद्धिविषयत्वा- दत एव तस्य प्रत्यक्त्वमपि संगच्छते । तस्मात्सर्वशब्देन संकुचितवृत्तिना जडमेव प्रतिपाद्यते नतु चेतनमपि, तस्य 'तत्वमसी'त्यनेन प्रतिपाद्यत्वात् । यच्च (स मामेत्य- त्रापि कार्यस्य तच्छब्देन ग्रहणे तत्त्वमसीत्यत्रापि तस्यैव ग्रहणं स्यात् कारणप्रकरणस्य विच्छेदा) दित्युक्तं तदपि स्वमतमनवलोक्यैव, त्वन्मतेपि तदपोसृजत्" इत्यादी तच्छन्दे कार्यस्य ग्रहणेन प्रकरणविच्छेदात्तत्सत्यं तत्त्वमसीत्यादौ कार्यस्यैव ग्रहणं कुतो न स्यात्, यदि च तच्छब्दस्य वृद्धि विषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकत्वान दोप इत्युच्यते, तदा तुल्यं प्रकृतेपि । ननु तदादिसर्वनाम्नां बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वो- पलक्षितधर्मावछिन्नवाचकत्येपि हर्यादिपदवन्नानार्थकत्वं स्यात् । साक्षात्परंपरयाऽवच्छेद- कैक्य एव शक्तेरैक्यनियमादन्यथा नानार्थमानोच्छेदप्रसंगइतिचेन्न, तच्छब्दो बुद्धिप्रकारा. पच्छिन्नं बोधयत्वित्याकारकभगवत्सकेतेन घटत्वपटत्वादिधर्माणामनुगतेन बुद्धि विषय- तापच्छेदकत्वेनैव विषयीकृतत्वात्तस्य न नानार्थकत्वम् । हर्यादिपदेषु तु गोत्वेंद्रत्वविष्णु- त्वादीनां सकेतेन स्वरूपत एवावगाहनालानार्थकत्वोपपत्तिः। एवं च यत्पदशक्तावनुगत- धर्मेण शक्यतावच्छेदकानां न भानं तत्पदस्यैव नानार्थकत्वमधिकमन्यत्र विस्तरेणोक्तम् । प्रकृतमनुसरामः । एवं च प्रकरणविच्छेदेपि तच्छब्देन कारणपरामर्शासत्त्वमसीत्यादौ कारणस्यैव अहणान"तनिष्टस्य मोक्षोपदेशात्" "हेयत्वावचनाचे" ति सूत्रयोविरोधः । यदपि (ब्रह्मणः सर्वकार्यात्मकत्वे तद्वदसत्वशंका प्रसक्ता सा तत्सत्यमित्यनेन निवारिता) इत्युक्तं तदपि तुच्छम् । ब्रह्मणोऽचिकृतस्य सर्वकार्यात्मकत्वश्रवणेन कारणस्य सत्यतायां सदेवैत्यादिवाक्यैः श्रुतायां गृलोहदृष्टांतनिश्चितायां सदेहानुदयेन त्वादृशानां वैनाशिकानां च वाक्यात् कार्यस्यानित्यत्वसन्देहे तरसत्यमित्यनेन तस्य परामर्श युज्यते । ततश्च ·मामानः २३ कार्यनिस्यत्वनिश्चयः। नच कार्यस्य सत्यस्य प्रतिपिपादयिपितं चेदिदंशब्दमेव ससिटपरा. मक मयुंजीस तस्य ससिकृष्टत्या सुपरछन्दमिति पाच्या, कारणपरामरोपि तदो- पस्य तुल्यत्वात्कारणस्यापि “य एपोणिमैतदात्म्य"मित्यादिना पूर्व प्रतिपादिवत्येन तस्यापि सनिकृष्टत्वात् । एवं च कार्यस्य नित्यस्यानाशोत्पत्योरसंभवनाविभागतिरोभारा- वेव श्रुतिसंमती। स आत्मेत्यादिवाफ्यय तत्वमसीत्यादिप्रतिपाद्येथे संभावनानिवृत्यर्थ यदुक्तं तदपि स्वमताज्ञानात् । नहि स्वन्मते स भात्मेति श्रवणेनेवासंभावना निक्लेते किंतु मनननिदिध्यासनाभ्यामन्यथा तावन्मामेणैवासंभावनादेनिवृत्ती मंतव्य इत्यादिना तयोविधान निरर्थकमापयेत । वस्तुतस्तु सस्य भावस्तत्वं तदंश इति यावत् । तत्वमसि तदात्मकस्तदंशो चाऽसि । ननुवंपदाध्याद्वारेऽतिगौरव मिति चेद् भ्रांतोसि नहि मध्यम- पुरपे युमिरचन्दप्रयोगो नियतो येन गौरव, अत एवोक्त "युष्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने घ मध्यम" इति। भावप्रत्ययानन्धयस्तु ऐतदात्म्यमित्यत्र त्यन्मतेप्युक्त एवेत्यलं विस्तरेण । इति नयमखंडसंडनाभासस्याभासत्यप्रदर्शनम् । अथ मन्वाविर्भावतिरोभाव इत्यादेश- मसंहसंडमाभासस्थाभासत्वं प्रदर्श्यते । तन्त्र प्रथम तनेत्यादिना टीकारुदुक्तं किंचिदनूध तत्र स्वयं वोपानुभावयितुमगतो विद्वन्मंडने नन्वित्यादिनोलावितान् दोपान (सौ चेह- सससचावच्छिनौ कुतो नातीतादेवाशुपत्वं युगपत्सकलोपलंभशत्तयानंत्ययोरन्यतरय वस्तुनो घटादेः सत्वस्य सर्वदांगीकारा) दित्यादि नो चेत्तदुत्तरं तनोग्यत इत्यादिना तय यद्यप्युक्तं तथापि किंचिदुच्यते । उत्पत्तेः पूर्व पदादीनां सत्यं त्वयाभ्युपगम्यते नवेति, प्रथमे सिद्ध नः समीहितम् । द्वितीये घटो भविष्यतीतिव्याहारानुपपत्तिः। भविस्यवस धर्मत्वेन धर्मिणं विनाऽसत्पात् । धर्मस्य धर्मिवृत्तित्वनियमादन्यथा तस्य धर्मत्वानुप- पत्तिः॥ नव धर्मधर्मिसंबंधानामनिर्वचनीयतया ग्यारसिद्धिरिति वाच्यम् । भनिर्वच- नीयस्वस्य च्यात्यसिन्दिप्रयोजकत्वे जगन्मिध्यात्वसाधकानुमाने विपक्षसाध्यहेत्वादीनाम- निर्वचनीयत्वस्य त्वयाभ्युपगंतव्यतया नेपामसिद्ध्या न्यायसिद्ध्या मिथ्यात्वमपि त्वदभि- मतं न सिध्येदिति । किंच पदार्यानामनिर्वचनीयत्वं त्वया युक्त्या साध्यते श्रुत्या या नायः, युक्तरुपपत्तिरुपाया घ्यायनतिरेकात् । तस्याश्च धर्मिधर्ममबंधघटितत्येन तेषां त्वन्मते- सिया कथं सटितव्यायाऽनियंचनीयत्वसिद्धिः । नापिद्वितीयः, जगदनियंचनीयमित्या- कारिकायाः श्रुत्तेरदर्शनान । प्रत्युत “सदेव सौम्येदमन भासी" दित्यादिश्रुत्वेदान्दप्रति- पायस्य जगदमिन प्रतिपायते। नच कारणात्मनास पूर्वमपि, नसरूपेशेति वाच्यम् । भवतु तापदेवं केनापि रूपेण स तथाप्यधिक स्थिति न्यायेन स तु नापैनि। एवं च सत्वं पूर्वमपि श्रुतिसिई सयाध्यंगीकृतम् । तन भावित्वमपि स्वीकर्तव्यमन्यथा सृष्टि- काल मासीदिति प्रयोगानुपपत्तिः । तथा च भावित्वभूतत्ववर्तमानमाश्रय एक एव घटः सिद्धः । पिंच सर्यमनिषचनीयमिति वदता ब्रह्मापि कुतो नानियंचनीयमुच्यते । यथा धर्मधादीनां निरतिरशक्या, एवं ग्रहाणो निरतिः कनुं न शक्यते । इधापत्तिरिति घेत्तस्याप्यसिद्धिः स्यात् । नच ब्रह्मणो वेदे सत्यतया प्रतिपादनात्तस्थानियंचनीयत्वमिति पाच्यम् । यदि वेदस्य प्रामाण्यं स्वयाभ्युपगतं चेत्तरसत्यमित्यादिना वेदेन प्रतिपादिते ·२४ प्राभञ्जनः जगत्सत्यत्वे किमिति विद्वेष । एव च जगत सत्यत्वात् तस्य कारणात्मना सत्वं तिरोभार , स्वरूपेण सचमाविर्भाव । तत्र जात्या प्रत्यरस्थाने तु यन्मतेपि तथैव पर्यनुयोगे भूकतैव स्यात् । एतेन श्रुत्यनुसारादनिर्वचनीयवादोऽभ्युपगम्यतामिति प्रल- पितमपास्तम् । अनिर्वचनीयवादस्य श्रुत्यनुसारित्याभावात् । यत्तु किचेत्यादिना भाविता- भारमानेण कथ घटादे सख सिकतासु तैलस्य भावियाभावेपि सत्त्वाभागादित्युक्त तदप्यज्ञानात् । नहि भाविवाभावेन घटादे सत्वं साध्यते । कितु भावित्व धर्मिनिष्ठं धर्मवादटस्यवदित्यनुमानेन सामान्यतो दृष्टेन तस्य धर्मिगृत्तित्वं प्रसाव्य कपालकारादि- रूपधर्मि वृत्तित्वबाधात् परिशेषानुमानेन तस्य घटादिवृत्तित्वं साध्यते । परिशेपश्च प्रसक्तप्रतिषेधेन्यप्राप्ती परिशिन्यमागे सप्रत्यय । तथा च प्रयोग भावितं घटपटादिवृत्ति घटाद्यतिरिक्तात्तित्वे सति धर्मत्वात्, यवैयम् तवम् । एवं चाज्ञानादेव दोपोझापन मिदम् । यदपि (सर्वस्य ब्रह्मरूपतया ब्रह्मण सन्तर्गतकालोपाधौ सर्ववैशिष्ट्य धीर्दुवीरे) त्याद्युक्तम् । तत्र कालोपाधौ केन सवधेन सर्ववत्त्वजुद्धिरापाद्यते। कालिक्न उपादानोपादेयभावनियामकेन स्वरूपविशेषेण वा, माद्य इष्टापत्ति । इदानी घट इदानीं पट इत्यादिप्रतीते सर्वसमतत्वात् । ब्रह्मण सांधारतयेत्यादेरनुपयोगश्च । द्वितीये तु ब्रह्मण सर्वोपादानत्वेपि कालायात्मना न तस्योपादानत्यम् , कित्वविकृतस्यैवेति न तद्विशिष्टबुद्धिरिति सक्षेप । इति दशमखडखडनाभातस्याभासत्वप्रदर्शनम् । अथ ननु मम ययेयादेरेकादशखडखण्डनाभासस्याभासत्व प्रदश्यते । (तत्र प्रमाणातरबाधेपि घटादेर्भूतादिव्यवहारश्चेत् स्वत सिद्धप्रामाण्यश्रुतिबलादगीक्रियते तर्हि युगपद्भूतभागि घ्यवहाराबापयेता विनिगमकाभावादित्यादिना दोष उद्भावित ) सोप्यस्थाने । नहि तथा हीत्यादिनोत्तवाक्येन घटादी भूतादिव्यबहार उपपादित । किनु घटादौ ब्रह्मात्मक्तया भूतत्वादिधर्मवत्वम् । अत एपोपसहारे घटादिपु तदात्मक्तरसत्त्व न विरुद्वमित्यादि कयनमपि सगच्छने । "यद्भूत यच भव्य" मित्यादिश्रुत्यापि भूतभाविपदार्थस्य पृथक्त्वेन ब्रह्मरूपत्वप्रतिपादनादेकस्मिककालापच्छेदेन तादृशम्यवहारो युगपस जायत इति गम्यते । अन्यथा “पुरुष एवेद सर्व" मित्येतारतैव सिद्ध भूतभव्ययो पुनर्ग्रहण व्यर्थमेव स्यात् । यथैकस्मिन्नेव शरीरे वृद्धत्वयौवनगल्यत्वादीना परस्परविरद्वाना सत्वेपि न युगपत्तेपा व्यवहारो नापि विरोधोच्छेदस्तथैव प्रकृतेपि।नच बाल्ये यच्छरीर तन्न यौवने किंतु भिन्नमेवेति वाच्यम् । क्षणभगवादप्रसगात् । “देहिनोस्सिन्यथा देहे कौमार यौवन जरे" त्यादिभगवद्वाश्यविरोधश्च । किंच "स्वाप्यया" दिति सूत्र तत्सूत्रशारीरभान्यानुरोधेन जीवस्य सुपुप्तौ विलीनत्वमवश्य स्वीकरणीय त्वयापि, तथा घ प्रबुद्धपि तस्मिंस्तथाव्यवहार कुतो न स्यात् । एव च जामदाद्यवस्थात्रय जीवस्येति स्वीकुर्थतस्तव यया युगपयवहारो नैकसिमेककारावच्छेटेन तथैव भाविवभूतत्वरवं. मानत्यादीनामेकस्मिक्कारावच्छेदेन न व्यवहार । यदि चत्यादिना (भूताद्यभिन्नतया घटादी भूतादिव्यवहारम्तदभिन्नाभिर इति न्यायाताई तेनैर न्यायेन तस्मिन् पटादि- व्यवहारोप्यस्त्वि) त्यादिदोपोदावन, तन्न साघीय । करणम्वरूपरक्षणस कारणाभि- ·प्रामञ्जनः सस्य तदभिन्नाभिन्न इति न्यायेन कार्याभिसत्यम् । यथा गंधाभिमपृथिव्यभिन्नघटादे, गैधादमिलत्वं नतु कार्याभिसकारणाभिसद्वितीयकार्यस्य सत्कार्याभिन्नत्यम् , सय्यय- हारसंकरप्रसङ्गात् । किंच यथा घटाद्यात्मनाविभूताया मृदो न पटायात्मनाविर्भूतत्वं. गंधाधारमनाविभूतायास्तु घटपटाघात्मनाविर्भूतत्यमत एव सर्वत्र पार्थियेषुगंधव्यवहारो,न तु घटे पटस्य पटे घटस्य वा व्यवहारः। एवमेव घटाद्यात्मनाविभूतस्य ग्रह्मणः पटाद्यात्मना. नाविर्भूतत्वास घटादिपु पटादिव्याहारः । अत एव सचिदानंदात्मक्त्येपि ब्रह्मणम्तत्वार्यपु घटादिषु न चिद्यवहारो, घटाद्यात्मना सदात्मकस्यैवाविर्भूतत्वात , स्वीकर्तव्यश्च त्वयाप्ययमेव परिहारोन्यथा त्वन्मतेपि सदाद्यात्मकग्रहाभिन्नत्वेन घटादिषु यथा सब्यव- हारस्तथा पटव्यवहारोपि दुर्वार एव स्यात् । नचास्सन्मते पटादेर्मायिक्त्वान ब्रह्मात्मकत्व- मिति वाच्यम् । “पुरष एवेदं सर्व" "सर्व सल्विदं ब्रहो" त्यादिश्रुतिविरोधापत्तेः । किंच मायिकत्येपि वभिनमायाभिन्नत्वे घटे पटत्यव्यवहारोऽशक्यपरिहार एव । यदपि यदा यस्मिनित्यादिपंकावित्याधुक्त्वा (व्यवहाराणां च नित्यत्वात्कालिकनियमाभावोक्तिरयुत्ता। फिंच यदा भूतत्यादिविरोधात्मकतत्सत्त्वं नांगीकृतं तदा स्वमादिसत्त्ववद्भटादिसत्त्वं निर्मान) मित्यादि प्रलपितं तदपि मंदम् । घटादीनां कारणात्मना सत्तापरवेपि कार्यात्मना सर्वदा सत्याभावात्कालिकनियमाभावोक्तिरसगता । स्वमादिसत्यवद्रटादिसत्वमिति तु रिक्तं यचः। यदि घटादिसरवं स्वामिकपदार्थसत्त्वतुल्यं स्यात्तदा "वैधाच न स्वमादिर" दिति ग्याससूत्रं विरुद्ध स्यात् । स्याच "मायामानं तु कात्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वा" दिति सूत्रेण स्वमस्यैव मायात्वप्रतिपादन मिरुद्धम् । जाग्रत्पदार्थानामपि त्वदुक्तरीत्या मायामानलात् । किच यदि घटादिसत्वं निर्मानं स्यात्तदा "कथमसतः सनायेत" इति श्रुतौ सत्पदेन घटादीनां ग्रहणं न स्यात् । नासत्यस्य सत्पदेन महणं सभवति तस्मारछुति- सूत्राविरुद्ध वदनुपेक्ष्य एव । एतेन कि चास्तु पृथिव्यादौ मायया जागरे गंधः स्वमे तथा दृष्टया) दिस्यादिकं निरम्तम् । किंच तन्मते मायाश्रयस्व मायिकानयत्येन पृथि- ग्यादेमायाश्रयत्वाभावेन शुद्धचैतन्यस्यैर त्यन्मते मायाश्रयत्वेन तस्यैव मायिकपदार्था. प्रयत्वात्पृथिव्यां माययाऽस्तु गंध इत्युक्तिस्त्वन्मतविरुद्धा । उक्तं च सक्षेपशारीरके- "माश्रयत्वविषयत्वभागिनि निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसस्तु पश्चिमो नाश्रयो भनति नापि गोचर" इति ॥ यत्तु ("पुरुष एवेदं सर्व"मित्यत्रेदंशब्दसमानाधिकरण सशब्दार्थ एवं यच्छन्दसमानाधिकरणान्या भूतशब्दभन्यशब्दान्या निर्दिश्यत) इत्या. घुक्त्वा (सर्वनाम्नां धुद्धिविषयधर्मोपलक्षितयोधकताया एव सचा) दित्यु, तत्तुच्छम् , यन्मम गृहे यच मद्रातगृह इत्यादिदृष्टीतेन यदि "पुरुष एवेदं सर्व यभूतं यच्च भन्य" मितिवाक्ये भूतभन्ययोरिदंशब्दार्थसमानाधिकरणसर्वशब्दार्थत्वं प्रतिपाद्येत, तदा भूतमव्ययोः पुरुषरूपत्वेपि वर्तमानस्य पुरुषरूपत्वं न सिद्ध्येत् । सर्पशब्दस्य संकुचित- रूपत्वात् तवेदं सर्यमित्यादिवाक्येन यथा स्वगृहस्थधने स्वभ्रातृगृहस्थधने सयोध्य सबंधयोधने स्वपितृधने उत्सबंधो न वोभ्यते तद्वदनापि वर्तमानस पुरुषरूपत्वयोधा- सभनात् । सर्वनानामपि सर्वेषां बुद्धिविश्यधर्मोपरक्षितधर्मावरिछने न शक्तिः, फिर ·२६ प्राभजन यत्तदोरेव । एवं च सर्वशब्दशक्त्यभिप्रायेण बुद्धिविपयवाचकत्वकथन तादृशपदशक्त्य- ज्ञानादेव । सर्वशब्दस्य तूद्देश्यवाचकपदसमानाधिकरणस्य उद्देश्यतापच्छेदकव्यापक विधेयन्याप्यापर्याप्तिकधर्मावच्छिन्ने शक्ति । सर्वे ब्राह्मणा पूज्या इत्यादी ब्राह्मणत्वव्यापक पूज्यत्वव्याप्ययावचावच्छिन्ना ब्राह्मणा इति बोध । अत एव सर्वे ब्राह्मणा चेदपाठका इति प्रयोगस्याप्रामाण्य सगच्छते । ब्राह्मणत्वव्यापकयावत्वस्य वेदपाठकत्वव्याप्यत्वा- भावात् । यदि बुद्धिविषयत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकत्व सर्वशब्दस्य स्यात्तदा ते घटा नीलरूपवत इतिवत्सर्वे घटा नीररूपवत इति वाक्यस्यापि प्रामाण्य स्यात् । असन्मते च नीलरूपवत्वन्याप्ययावत्वस्य घटत्वव्यापकत्वाभावादटत्वव्यापकस्य च नीररूपवत्त्व- च्याप्यत्वाभावान तथा प्रामाण्य, बुद्धिविषयत्वावच्छिन्नाना यत्किंचिद्रूपावच्छिन्नाना च घटव्यक्तीना नीलरूपत्वस्याबाधितत्वाच ते घटा रूपवत इति वाक्यस्य प्रामाण्योपपत्ति । नच घटे सर्वाणि रूपाणीत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यापत्ति , घटत्यव्यापकरवरूपयावस्ववत्ताया घटेऽवाधिवत्वादिति वाच्यम्, मत्र सर्पपदस्य विधेयवाचकपदसमानाधिकरणत्वात् वादशसर्वपदस्य च विधेयतापच्छेदकच्यापकोडेश्यव्याप्यापर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नवाचक- स्वात्। रूपत्वव्यापकाधेयतासवर्धन घटत्वव्याप्यधर्मस्य ततो बोध । एव च रूपत्वव्या पकस्य यानत्वस्य घनत्वव्याप्यत्वाभावात्तादशवाक्यस्याप्रामाण्यम् । नचैवमननुगम इति वाच्यम् । स्वार्थान्वयितावच्छेदकधर्मग्यापकतदन्वयिताच्छेदकधर्मव्याप्यपर्याप्तिकधर्मा- वच्छिन्ने सर्वशब्दस्य शक्तविवक्षणान कोपि दोष इति दिक् । यरिदत्यादिना टीकाकारोक्त गीतावचनमुपक्रम्य (उत्तमागाना चूर्णितत्वेन ज्ञाने स्वमादिविर मायया भाविनोपि चूर्णितत्वस्य वर्तमानतया च ज्ञाने बाधकामावा) दित्युक्त तदप्यज्ञानात् । “केचिद्विलमा दशनातरेषु सदृश्यते चूर्णितैरुत्तमागै"रित्यादिनार्जुनेन भगवद्रूपस्य वर्णन कृत तद्यदि मायिक स्यातदा तद्दर्शनार्थ "दिव्य ददामि ते चक्षुर"ति वाक्योक्तदिव्यचक्षुर्दानस्य वैयध्य स्यात् । सन्मतसिद्धस्य श्रीकृष्णमायिकरूपस्यानेन चक्षुपाऽर्जुनेन सदैव रसात्तद्रूप- स्वात्तस्मिन् रूप भाधिश्याभागत् । तदर्थमपूर्वप्रयासस्तस्य चातिप्रशसा व्यर्था स्यात् । एव च तत्रैव ध्वम्तवर्तमानत्वयोरेककालावच्छेदेन दर्शनेन तन न विरोधनियम । भयमेव विरोधनियमाभार आश्रमवासिके पर्वणि गाधारी प्रति व्यासेनोक्त । एतेन (तथा चोक्तमित्यन्न वच किं कर्मे )ति निरस्तम् । यत्तु आश्रमवासिकेतिहासाघुद्धे मृताना तेपा तत्सल्यादीना चावशिष्टकर्मत्वेन व्यासप्रसादगगास्नानादिभिर्मायिकशरीरो. त्पत्ति स्वमर) दिति प्ररपित तदपि मदम् । मायिकस्य व्यामोहहेतुत्वेन गगामान- ग्यासप्रसादयोामोहजनकत्वापत्तिश्च स्यात् । फर्मणामपि स्वन्मते मायिकत्वात् भवि. प्रणाश इत्यसगत, मायिकस्य विनाशित्वात् । अविनाशित्तस्य सर्वकर्मनाशाभावार्थकत्वं तात्पर्यग्राहकाभावान युज्यते । नित्यानित्यस्याविच्छिमप्रवाहकाणीत्यर्थोपि स्वन्मते न समरति । कर्मप्रवाहकस्य ज्ञाननाश्यत्वाभ्युपगमात् “भूतानामात्मभाो यो ध्रुवोऽसौ सप्रजानता"मिति श्लोरस्य भूतपदस्यात्मभावपदस्य च टीकोक्तमयं हेय इत्यादिना परित्यज्य भूताना जीपानामि यथं कुर्यन् वनय , स्मित भूनपद वन्मतसिद्धपारमा ·मामचन' २७ चिकनीयवाचक ध्यावहारिकजीववाचक या, नाय तस्य प्रारूपत्वेन जीवानामितिघ- नस्यासगत्यापति , समजानतामिति विशेषणमप्यसगत ग्यारत्याभावात् । मापि द्वितीय तस्स शरीरनितयातिरिवारस वक्तुमशश्यत्वेन घटोप्रभातन्यायेन स एवार्थ पर्यरत्येत। अदर्शनादापतित इति श्लोके भदर्शनादित्यर्थमुक्त्वा ( एमादर्शन लोप पश्याश्वाना लोचन इति पाणिनीसूत्रे सगर) इत्युक्त तदपि न पिचित् । शेज्ञानसामान्यार्थकता भागात् । भन्यथा वेदोदितस्त्राविषयकवान्दज्ञानपति पुम्पे प्रयुक्तस्थाय स्वगं न पश्यतीति वास्यस्थामामाण्यापते । घटणाति घर्ट पदयनीति वाक्ययोरविलक्षणयोधनस्थापत्तेश। 'मदर्शन लोप इनि सूत्रतु उधारणतसत्ताभाषपरत्वमदर्शनाम्दस रक्षणया योध्यम्।। मत एव शेखरे "शानन्यावर्जनीयत्वेन सत्मामायतर्गता उधारणसत्ता निषिध्य"इत्युत्तम्। किंचदशेनसामान्यर्थकत्वेपि नादर्शनपदान्मायारूपाज्ञानस्य त्वदभिमतस्य राम । तस्य सन्मते भावरूपत्वात् ज्ञानसामान्याभावार्थवत्वे तुभहम इत्याद्यनुभवस्य तत्साधकत्वे. नाभ्युपगतस्य विरोध इत्यन्यत्र विस्तर । एतेन मायाया एव तादृशशक्तिकत्याचेत्यादिक सर्वमपास्त वेदितग्यम्। किच तेपा यदि मायया शरीरातर चेत्तव्यवहृतवतीना पतिव्रताना पातिमत्यहानिर्दुवारय। न च प्रत्यभिज्ञानास दोप इति वाच्यम् । मायया जार धरणेप भूत वता विष्णुना सह व्यवहृतवत्या बृदाया पातिवत्यहानिस्तथा सति न स्यात् । तनापि स एवाय मम पतिरिति प्रत्यभिज्ञाया सस्वात् । नच व्यावहारिकात्मैक्ये सतीति विशेषणा दोष इति वाच्यम् । पूर्व मृतेन द्वितीयजन्मन्यवाससामर्थ्येन पूर्वरूप पृतवता पत्या सह विहारे पतिव्रताया पातिव्रत्यभंगानापत्ते । तस्मादीश्वरेच्छाया एव नियामकत्व नान्यस्य कस्सापीति । इत्येकादशखडखानामासस्याभासलप्रदर्शनम् ॥ अथ लोकविरुद्ध विविधे- च्छानामित्यादेवौदाखडखहनाभासस्थाभासल प्रदश्यते ॥ (फलबरेन कल्पनातो मायिक स्वकल्पना लम्युचिते) यादिनामायिकरवे लाघव न्यायप्राप्तत्व दोपाभावश्चोक । तत्रेद वक्तग्यम् । भगदिच्छातो मायाया कि लावत्र, यदि चेन्छाउनेकविधा माया त्वेकविधेति तुमायाया एकत्रियत्वे जीवेशयोभंद किंकृतो येन तस्याल्पशवमीश्वरस्य च सर्वज्ञतम् । नन्वेव मायाऽविद्यामेदेन द्विविधा तथाप्यनेकविधेच्छाकल्पनापेक्षया लाघव जीवेश्वरयो भेंदा सिद्ध इति चेत्तर्हि जीयोपाध्यज्ञानात् घटावरवमज्ञान मिलममित वा । माये पदावरकमपि भिरमेयागीकरणीयमन्यथा घटकारवृत्त्या घटावरकाज्ञाननाशे पटाद्यावर फस्यापि नारासमवेन सार्वझ्यापत्ति स्यात् । तथा च प्रतिपदार्थमज्ञानकल्पनेऽनताज्ञान- कल्पनागौरव तवैव स्यादिच्या तु "बहुस्या प्रजायेये" स्यादिश्रुतिप्रामाण्यानुभयमतसम तैवेति । द्वितीये तु घटादिज्ञानेन घटावरकाशाननाशसमकाल एव जीवोपाध्यज्ञाननिवृत्ती मोक्षप्रसग इति सक्षेप । वस्तुसवस्यानागतातीतकालेनाभ्युपगमे "अनागतमलीत च वर्तमानमद्रियम् । विप्रष्ट व्यरहित सम्यक् पश्यन्ति योगिन" इति वाक्यविरोधश्चन च तमार्पज्ञानमेव दशेरर्थ इति वाच्यम् , अतीतानागतस्तुनोसावे तस्य शाशझायमाण स्यादापंज्ञानमपि दुर्लभ स्यात् । अन्यथा योगिना खपुष्पादिविषयक सम्यक ज्ञानमपि कुसो नोक्तम् । कादाचिनक सर तु पाटचालुटिते वेश्मनि यामिकनागरणमनुक्रोति।

·प्राभञ्जन. एव च सर्वदा सिद्धौ सत्यमिद कार्यमेयं भवत्वितीच्छाविषयत्वमप्याविर्भावस्य रक्षणं सभवति । नचावपद निरर्थकमिद कार्यमितीच्छाया सप्रकारकस्यैव ग्रहणादिति शकनीयम् , इद कार्यमित्यत्र कार्यपदस्य नित्यवस्त्याविर्भाववैरक्षण्यद्योतकत्वेपि एवपद प्रतिपाद्याया कारणावस्थायास्तत्सामग्रीसमवधानकालाव्यवहितोत्तराविर्भूतरूपायास्ततो लाभामभवेन तल्लाभार्थमेवपदस्यावश्यकत्वेन वैयासभवात् । न भववितीच्छाविपयत्व तिरोभाव । नन्वस्य तिरोभावलक्षणत्वे तादृशेच्छाविपयत्वस्य देशेपि सत्वेन तद्देशस्यापि तिरोभार स्यादिति चेन्न, ईश्वरेच्छाया तद्देशवृत्तित्वप्रकारतानिरूपित विशेप्यत्वस्य विवक्षितत्वेन तद्देशे तादृशविशेष्यत्वासत्त्वेन दोषाभावात् । एतेनैतयो सेहो नश्य स्वितीच्छाया पुरुषद्वयस्यापि नाशापत्तिरिति परास्तम्। तस्येच्छीयतादृशविशेष्यताश्रयत्वा- भावात् । नन्वेरमपि आविर्भावलक्षणघटक कालो निर्विशेष सविशेषो या नाद्य , युगपत्सर्वोपलभप्रसगात् । नापि द्वितीय विशेषाणा नित्यत्वे पूर्वोक्तदोषानुद्धारोऽनित्य- त्वेऽपसिद्धातस्तद्विषयवेच्छातरकल्पनेनवस्थाप्रसग इति चेन्मैवम् , सविशेषकाल विव- क्षणेनुपपत्यभावात् । विशेपाणा नित्यत्वेप्याविभूतानामेवेदशब्दप्रतिपाद्यत्वेनाविर्भूत विशेषणविशिष्टकालस्यैवेच्छाघटकत्वासानुपपत्ति । नचाप्यपसिद्धात , कारणात्मनैव नित्यत्वाभ्युपगमादाविर्भूतत्वविशिष्टस्य कादाचित्क्त्वेपि न क्षनि । अन्यथा माया- वच्छिन्नस्येश्वरत्वेनामिमतस्य कादाचित्क्त्वे ब्रह्मणोपि कादाचिरकत्व स्यात् । किच सर्पस्य मायिकत्वस्वीकारेपि घटादीनामुत्पत्तिविनाशौ किं प्रयुक्ताविति वक्तव्यम् । माया- प्रयुक्तौ चेन्मायाया ज्ञानोत्पत्तिपर्यन्त सत्वेन सततमुत्पत्तिविनाशश्च क्थ न स्यात् । न च सामग्रीसमवधाने उत्पत्ति शसामग्रीसमवधाने नाश इति वाच्यम् , सामग्रीसमव धानस्याकस्मिकत्वे युगपदुत्पत्तिविनाशयो प्रसगो दुर्वार एव । न चादृष्टविशेषस्य सामग्री समवधानप्रयोजकत्वकल्पनामानुपपत्तिरिति वाच्यम्, ताशविशेषस्य वक्तुमश्यक्यत्वात् । किंचादृष्टस्यापि मायाहेतुकरवेऽत करणहेतुकत्वे वा तयोस्तत्वज्ञानपर्यन्त स्थायित्वेनादृष्ट स्थापि तत्वावश्यकत्वेन तत्प्रयोज्यसामग्रीसमवधानस्यापि तथात्वेन सततमुत्पत्तिर्विनाशोपि कथ न स्यादन्यस्य कस्यचिनियामकत्वकल्पने तनायुक्तदोषतादवस्थ्य, ईश्वरेच्छापर्यन्ता नुधारने च त्वदुक्ता दोपास्त्वामेव हन्यु । नन्वस्मन्मते सर्वस्य मायिकरवान्मायायाशा निर्यचनीयत्वादनिर्यचनीये च पूर्वपक्षी न सभवति, दुर्घटघटनापीयस्त्वादत एवोक्त "विस्मयकशरीराया मायायाप्रोचरूपत । अन्वेष्य परिहारोऽस्य बुद्धिमनि प्रयतत इति मायात्वमेव निश्शेयमिति चेत्तर्हि निश्चिनोतु। तस्मादन नाशकाबकाश इति चेदचिंत्या नतशक्तियनतश्वर्यशालिनि स्वलीलयाऽऽविर्भावतिरोभावशारिनि ब्रह्मणि क्थ पूर्वपक्षार- काश इति । किंचानिर्वचनीयत्वेन घटादिपु मायिकत्व स्वीक्रियते चेट्रह्मणोप्यनिर्यचनीय स्वेन मायित्व कुतो नेति वक्तव्यम् । यदि च तस्यानिर्वचनीयत्वेपि "सत्य ज्ञानमनत प्रह" ति श्रुत्य सत्यत्वप्रतिपादनान मायिस्त्वमित्युच्यते, तर्हि 'तत्सत्य'मित्यादिश्रुत्या जगतोपि सत्यत्वप्रतिपादनात्तस्यापि कथ मायिकत्वमिति दिए । प्रतेन (तस्मादिच्छाया भनियामकरवान्मायव नियामिका) इत्यादिकमपाम्नम् । यय (जगतो ब्रह्मामेदेन ।

·अगदर्माणां ग्रहाधर्मत्वकल्पने त्वतिप्रसंग) इत्युक्तम्, सदापि न किंचित् ससद्रूपेणा- विर्भूतब्रह्माणि तत्तद्धर्मस्य तदातीतेशेलात् । यदपि टीकोकामिछायाँ द्वैविध्यमनूध कालादीच्छाया कालादिविषयत्वेऽनवस्थाप्रसंग: कालाद्यानत्यं चेत्यादिदोपमुद्धारयित्वा तस्मादहुभावप्रकार एवं मजायेयेत्यादिना प्रतिपादित इत्युक्तं वदपि न साधीयः, पहुभवन- प्रकारकेप्छायां बहुत्वेनैव भवनं विवक्षितं तत्तद्धर्मेण या, माय निवयपदार्योत्पत्यैव तद्विषयसिद्धावितरपदार्यानुत्पत्यापत्तिः॥ द्वितीये तु तत्तद्रूपेण विषयत्वस्वीकारे पूर्वोक्ता- पत्यभाषेपि ताहराविषयत्वं कालिकान्याप्यवृत्ति त्वयाप्यवश्यं स्वीकार्यमन्यथा पदार्यानां सर्वदोत्पत्तिप्रसंगस्तथाच कालविषयतायाः कालावच्छिन्नत्वविषयावच्छेदकयोमदस्ती. कारेऽनवस्था, भेदास्वीकारे स्वात्माश्रय, एवं चेदृशदूपणगणतं स्वपक्षमदृष्ट्वा प्रलपलि. महस्थान प्राप्त उपेक्षणीयः। जगमित्यत्वं तु चिन्शुपुराणेपि प्रतिपादित- तदेतदव्ययं नित्यं जगन्मुनिवरारिमलम् । माविर्भावतिरोभारजन्मनाशविकल्पवदिति । "भसत्यमप्रतिष्ठं से जगदादुरलीश्वर"मित्यादिना मिथ्यात्वस्वीकारे निंदाश्रवणायेति योध्यम् । इति दादा- खंखनाभासस्याभासत्वदर्शनम् । अथ त्रयोदशसंडखंटनामासस्थामासत्वं प्रदश्यते।। तत्र घटादेरनित्यत्वस बहुमो दूषितत्वात्सोक्तपुराणविरुद्धत्वाध (तत्कालमेदं पुरण भारोप्योपलमाद्यमानसमर्पणतो वरं घटादेरनिस्यत्वकल्पनमेवे)ति कयनमसंगत, यत्तु (कार्यसामन्यनुपयुक्तेनोपाधिना कार्यवेलक्षाये कुंडलिनो देवदत्तस्योपलमे दंडिनस्तस्यानु- पलभप्रसंगा)दित्युक्तं तदतिमंद, तत्र कार्यपदेन यस्किचित्कार्य विवक्षितं कार्यत्वावच्छि वा, नायः कार्यवेलक्षण्याभानप्रसंगात सर्वस्यैवोपायत्किंचित्कायानुपयुक्तत्वात् । द्वितीये स्वापायाऽप्रसिद्धिः। कार्यमानानुपयुक्तोपाधेरप्रसिदे। पारिमांडल्यादेरपि प्रत्यक्षोप- योगिस्वात्।ततत्कार्यानुपयुक्तत्वाविवक्षयपि मापाचे दंडकुंदलादौ विशेषणत्वमुपलक्षणत्वं वा। माये कुंटलादीनां विशिष्टोपलभानुपयोगित्वेनापादकामावादेवापत्यमावः। द्वितीये तु भापादक आपाधव्याप्यत्वाभादापायच्याप्यापादकवताशानरूपस्यापत्तिहेतोरभा. वादेवापत्तिन संभवति । किंच कालस्य कार्यसामग्रंतर्गतल्ले कार्यसामग्र्यनुपयुत्तत्वमेव न संमवतीति न किंचिदेतत् । उपलंभानुपलंभयोः कालभेदेनैव पुरुषभेदेन सच तु सर्वप्रमाणसिद्ध शिष्टसंमत्तं च । किंच त्वमपि यथा तम:प्रकाशवद्विरुद्वस्वभावयोज्ञाना ज्ञानरूपयोर्जडचेतनयोः परस्परारमकरवं मनुषे स्वदुरुपया तथा सर्वत्र विरोधाभावं कुतो नांगीकरोपि। तब स्वगुरुकावविश्वास वेरिकमय मायिवस्वमसावं या सर्वस्य -स्त्रोकरपे । ईश्वरः सर्यमिति तर संमतम्, तथा च किंचेश्वरः समित्युक्त्वा विर- मम्वेनि दोपस्विधापनिपराहतः । नास्ति किंचिदिति सबै सर्वस्य कारपामित्यादि स्वीकारस्तु मिथ्यावादिनामत एव युज्यते । सबै मिथ्येत्युक्त्या सर्वमनिर्वचनीय. मित्युक्त्वा वा सकलदोपपरिहारसभवात् ग्रंथगौरवमनेकग्रंथप्रणयनं प स्वन्मतानु- सारिणि व्यर्थमेव । यत्तु (ऐवदात्म्यमित्यत्रापि रक्षणारत्येव सविशेषनिर्विशेषयो. बिरोधेनग्यासंभवात् । नहि वयं त्वद्गुरूतावपि विरोधो नेति सुतो न जिहीमो ग्रजमानप्रसर इत्यस्य भूपमाणेथे प्रामाण्यप्रसगा) दित्यादि प्रलपितं तदपि तुच्छम् ।

·प्रामअनः ऐतदात्म्यमित्यन रक्षणायां मानाभावादस्यार्थस्तु पूर्वमेर विवृतः। निर्विशेषसयिशे- पयोर्भदे त्येकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिविरोध । ननु श्रुतौ पारमार्थिकाभेद एपोतो निर्विोपसविशेपयोस्तु व्यावहारिकभेद एव म्वीक्रियत इति कथं विरोध इति चेत्तदि भेदस्य व्यावहारिकत्वमाश्रयव्यावहारिकत्वं विगाऽनुपपजमिति तदाश्रययोनिर्विशेप सविशेपयोव्यावहारिक्त्वम्वीकारे व्यावहारिक्स्य च चन्मते मिध्यात्वात्तयोरपि मिध्या- स्वापत्तिः, यदि कतरमिध्यात्वेपि भेदस्य व्यावहारिकलोपपत्तेः सविशेषनह्मण एवं मिथ्यात्वं न निर्विशेषस्यैत्युच्यते, तदा तयोविरोधोपि व्यावहारिकत्वान्मिध्यर त्वया स्वीकर्तव्यम्नया च ब्रह्मणातन्निविरोधस्य च मिथ्या मुवन् कथं न जिहेपि । कालिक निषेधं मुवती न लमा केयर निषेधकथने तु रत्यद्भुतम् । एवं यजमानप्रस्तर इत्यादावपि तसिद्धिसूत्रेऽर्थभेदादनामत्व'मित्यादिना प्रतिपादितस्यार्थभेदस्य त्वन्मते कारयेपि सत्वेन श्रूयमाणेयेधुते प्रामाण्य कुतो न स्यात् प्रस्तरयजमानयोरभयोरपि मिथ्यात्वा- विशेषेण यजमानस्यैव तस्य वह्नौ प्रक्षेप कुत्तो न स्यादिति वृक्षेत्र तवायं प्रयास । नरका- दावपि मिथ्यात्वज्ञानेन ब्रह्महत्यादावपि प्रवृत्तिस्त्वन्मत एव सगच्छते । यथै ("तदात्म्य- मिद सर्व" मित्यादी लक्षणास्त्येवे) त्युक्त्वा (न चैकस्मिन् महाप्रकरण एकत्र वाक्ये रक्षणाऽभावे पदांतरेपि सा नास्तीति नियम) इत्याधुक्तं तन्मदम् । ऐतदात्म्यमित्यत्र वाच्यार्थव पूर्वोक्तस्यैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य प्रकृतस्य सिद्धौ तत्रान्वयानुपपत्ति. तात्पर्यानुपपत्तिरूपरक्षणाबीजस्याभावान्मुख्यार्थबाधादीनां चाभावाल्लक्षणा न स्वीक्रि- यते। किनु पूर्वोक्तन्यायेन शक्तिरेवेनि न तन ताशनियमानुसारेण किंचिदप्युक्तम् । तात्पर्यानुपपत्त्यादिसत्त्वे चैकस्मिज्ञपि प्रकरणे रक्षणातदभावयोवृत्तौ विरोधाभावात् । किंचैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमपि सर्वस्य कारणावस्थाविशेषरूपत्व एव संगच्छते, नतु कार्यस्य मिथ्यावे । तन्न कार्यस्यैवाभावेन कस्य ज्ञानं, एवचोपक्रमविरोधः, सर्वस्यैव ब्रह्मप्रतिपादकस्य प्रपाठकस्यैकदेशे रक्षणया तत्प्रतिपादकत्वकथनं न युक्तिसहम् ॥ नच ब्रह्मणो " यतो वाचो निवर्तन्त" इत्यादिना वागाद्यगोचरत्वप्रतिपादनालक्षणा स्वीक्रियत इति वाच्यम् । तर्हि सफलप्रपाठकस्य लक्षणाया उचितत्वेन एकदेशे तत्क्थने न्यूनताया दुर्वारत्वात् ॥ “वायव्य श्वेतमालभेत" इत्यन तु "वायुर्वै क्षेपि?" तिवाक्यस्य स्वार्थपरत्व 'भानामस्येत्यादिसूत्रोक्तन्यायेनानर्थक्यापत्त्या विधिवाश्येन पर्दैकवाक्यत्वार्थ सकलवाक्यस्य लिइवांशप्रतिपाद्यशब्दभावनायामितिकर्तव्यतात्वेनान्वययोग्यप्राशस्त्ये लक्षणा स्वीवियते, तर मीमांसकाना मते यथा विधिवाक्यस्यैव शान्दबोधजनकत्वं नार्थ- वादानामिति नियमस्तथा त्वन्मतेपि चेत्स्यात् तदा "तत्वमसी" त्यादिवाक्यानामानर्थक्य- -भियैकदेशे लक्षणा स्यात् , नत्वेवमस्ति, सर्वस्मिन्प्रपाठके फरभावनाबोधकस्य ताहश- वाक्यस्याभारवत्सर्वस्य महावाक्यस्याबोधकत्वं स्यादपसिद्धांतश्च तथास्वीकारे स्यात् ॥ शारीरकभाष्ये सिद्धार्थप्रतिपादकानामपि स्वार्थे प्रामाण्यस्य शंकराचार्य. सिद्धान्ति. तत्वात्तस्मातादृशोपटभकदर्शनमज्ञानादेवेत्यास्ता विस्तरः ॥ तादृशनियमास्वीकारादेव च किंचेत्यादिकमपाम्तम् । सर्वप्रथेपु सोयं देवदत्त इत्यादिवत्तत्वमसीत्यादिवाक्येपु रक्षणायाः ·प्रामञ्जन. ३१ प्रतिपादितत्वेन पिं चालाक रक्षणेत्यादिनाऽपहरस्तु ससथानवरोफगमूलकपय ॥ लक्षणायामपि लक्षणान्याहारस्यौपचारिकरचे रास्म मुख्यत्र पुत्रापि न स्यात् ।। तत्यमसी. त्यादिपदैकवाक्यतारनन्युपगमपरास्ता ।। जडाशे विरतपादयोधने चिदो प्रकृतामेदयोधने च वाश्यभेद स्यात् ॥ फिच जडाशे निवर्तरादो याद भुत्यभिप्रेत स्वात्तदा तत्प्रकरणे तत्सत्यमिति न भूयात् तन्मिभ्येत्येव भूयात् , प्राणान्य 'यात्मवेद सर्व प्रौवेद' सर्य" मित्य मिथ्येद सर्वमित्येव वदेतस्मात् सर्वस्व प्रसस्पतैय श्रुतिसमता ॥ साचाविकृतस्यैय प्रलप सर्मरूपत्ये घटते ॥ यदि च तत्प्रकरणे सर्पस्य मिथ्यात्व समत तदा वसिषेधमुसे- नैवोपसहारे नेति नेतिन्यायेन न समसीत्येव योधयितुमुचित नतु नायमसीति । यत्तु (क्स्सस्यार्थ सत्ताभारस्य तिन्वयबोधन न सभाति वृत्यनियामकसयधस्यामावति- योगितानपच्छेदकरया) दिरयुक्त तदपि न किचित् ॥ वृत्त्यनियामकसयधस्याभारप्रति- योगितामछेदकर क्षतिविरहात् ।। नय जनकत्वम्बत्वसामानाधिकरपयादिसवधावच्छिर प्रतियोगिताकाभानामतिरिनत्वकल्पने गौरवमेव बाधकामति वाच्यम्, जनकल नास्ति स्वत्व नास्तीत्यादिप्रतीत्यनुरोधेन जनकत्वस्वत्वाधभारस्प सर्वमतसिद्धतया तरसबधा पछि प्रतियोगिताकामारस्यापि तत्समनियतत्वेन समनियतानामभावाना चैकत्वेन गौरयानवकाशात् । अत एव राज्ञ पुरष इत्यादी स्वत्वसबधारच्छिन्न राजत्वान्टिस प्रकारकबोधस्वीकारे नना विरहितस्थले येन सबधेन यद्वय यादरास्थले बोध्यते ना समभिन्याहारे तर वत्सबधानच्छिन्न प्रतियोगिताकाभानस्यैव बोध इतिनियमानुरोधेन पुरुषो न रान इत्यत्र स्वत्वसधारिछनप्रतियोगिताकाभागप्रसिया तारावाक्यस्या प्रामाण्यापतिरूपदूपयोऽनिर्भर कृत्वा राजस्वलाभारवान्पुरप सुदर इत्यादिविशिष्ट वैशिष्ट्यारगाह प्रत्यक्ष प्रति सनससर्गशाब्दयोधसामाया प्रतियधकस्वकरपनागौरव पर्यन्तानुधावनमपि भट्टाचार्याणा सगच्छते ॥ तिडयन्यालीक त्वमर्थेऽन्वयबोधायोगादि सुतिस्तु जीवस्य नालीकत्वमितिपूर्वोक्तिविरुद्धा। एरच पूर्वापरानालोचनमूलस्वादुन्मत्त- प्रलपितमिदम् ॥ पिच जीवस्त्रालीकरवे खपदार्थे तत्पदार्थस्थामैदप्रतिपादने बाध ॥ सदलीझयोरभेदासमवातत्वे च सचस्य पारिभाषिकत्वापत्ति ॥ मत एव नापि तिडी भारस्वमर्थे बोधयितु शक्य तुच्छत्येनानुयोग्यप्रसिद्धरित्युक्तिरप्यमगता ॥ "भत्यता सत्यपि ज्ञानमर्थशब्द करोति ही"ति न्यायेन शाशयोधे बाधकामागत् , इसरथा नाऽसदासीदित्यनान्वयबोधानुपपत्ति ॥ भसन्छन्दवाच्यस्य तुच्छस्साभावानुयोगित्वासम- चात् तस्मात्र त्वमसीत्येवस्थात् ॥ यत्तु मध्यमपुरषानुपपलिकथन तत्त् 'युप्मयुपपद' इति पाणिनीयसूत्रार्थाज्ञानात् । तेन हि युष्मपदसामानाधिकरण्ये मध्यमपुरुषो विधीयते नतु युप्मपदार्थसत्यत्व इत्युक्त ततुच्छ यती युग्मत्पदे तरसामानाधिकरण्य हि युप्मदिति तिइयाध्यकारकवाचकत्वम् । अत एवोक्त "तिइ गच्यकारफनाचिनी" ति, शेखर ध सामानाधिकरण्यमेवार्थबोधकरसमित्युक्त त्योध्यार्थन समानाधिकरणयुप्गदर्थबोध:- शब्द उपपदे इति ट्याएपातम् ॥ युप्मचारिगवा च नैकविषयत्गदित्युनम् ॥ तिइ. वाच्यस्य धात्रयरुतु सत्ताश्रयस्य युष्मन्दवाच्यालीकन सामानाधिकरण्यासंभवायुप्म ·4 प्रामञ्जनः छन्दस्य समानाधिकरणत्वानुपपत्त्या मध्यमस्यानुपपतिरली के सत्ताश्रयाभेदस्य बाधित. स्वात् । युष्मत्पदसामानाधिकरण्ये मध्यमपुरुषोमिघीयत इत्युक्तिस्तु युप्मदर्थेन यत्र लांतस्स सामानाधिकरण्यं तत्र मध्यम इति कैय्यटोक्त्यननुसंधानमूलकैव ॥ फिंच "प्रत्यक्त्वापरभानश्चेत्युपाधी कर्तृकर्मणोः । तयोः श्रुतिविशेषेण द्योतको मध्यमोत्तमा". विति हरिकारिकानुरोधेन प्रयोक्रहंकारानास्पदचेतनस्य मध्यमाच्यस्यालीकत्वे मिथ्यात्वे वा चिदंशे न विवर्तवाद इति पूर्वोक्तिविरोध इत्यलं विस्तरेण ॥ इति त्रयोदशखंडसंड- नाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ चतुर्दशखंडखंडनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते । तत्र "परांचि खानी" स्यादिश्रुतौ ससारिणां प्रत्यक्त्वेन शुद्धात्मज्ञानाभाव एवोक्तो नतु सर्वथाज्ञानाभाव इति वदन् प्रष्टव्यः-शुद्धात्मपदेन धर्मसामान्यशून्यात्मग्रहणं वा यत्किंचिद्धर्मशून्यस्य वा नाद्यः। प्रत्यक्त्वेनेरान तृतीयाया वैशिष्ट्यार्थकत्ये प्रत्यक्त्वस्यैव धर्मतया धर्मसामान्यशून्यत्वासंभवात् ॥ प्रत्यक्त्वेन शुद्धात्मज्ञानस्यैवाप्रसिद्ध्या नांतरा- रमन्नित्यादिना तनिषेधोप्यसंगतः स्यात् । द्वितीये यत्किंचिद्धर्मविशिष्टस्याप्यात्मज्ञानस्य तद्धिसयत्किंचिद्धर्मशून्यत्वस्याक्षततया घटपटादिज्ञानस्यापि यत्किंचिद्धर्मशून्यात्मज्ञान- स्वेन संसारिणां तनिषेधोऽसंगत एव । यत्किंचिद्धर्मशून्यत्वेन तज्ज्ञानस्याखंडाकार- वृत्त्याप्यसंभवेन "कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत"इत्यप्यसंगतं स्यात् ॥ एवं सर्वथेत्यत्रापि सर्वप्रकारेण सर्वधर्माविशिष्टत्वेनेत्यर्थकत्वेपि संसारिणां तादृशज्ञानासंभवेन तनिषेधो न युक्तः ॥ किंच नांतरात्मनित्यत्र शुद्धात्मगंधकपदाभाराद्विशेषनिषेधपरत्वं न युज्यते, नहि घटं न पश्यतीत्यत्र शुद्धघटचाक्षुपाभाव एव प्रतीयते, न घटसामान्ययाधुप- निषेध इति वक्तुं शक्यते, पीतघटचा षवत्यपि तथा प्रयोगापत्तेः । नचांतरशब्दसममि- न्याहारातया प्रतीतिरिति वाच्यं, तस्स मध्यादिवाचकत्येपि शुद्धवाचकत्वाभावादिति सक्षेपः ॥ यत्तु (मुद्राभिधातजन्यघटनाशं त्यक्त्वा पापनाशे दोपोक्तिर्मुधे)त्युकं, तद्विद्वन्मंदनपंत्याज्ञानात् ।। वरहि ज्ञाननाश्यत्वोत्या ज्ञानस्य चाज्ञानमात्रनिवर्तक- स्पेनास्याप्यज्ञानकार्यत्वमुच्यत इत्युक्तं तस्य चायमर्थः-ससारस्य ज्ञाननाशकत्वमुक्तं तव तस्यानानकार्यत्व एव घटते ज्ञानस्याऽज्ञानमात्र निवर्तकत्वनियमादिति। एवं च तादृशानियमे न्यमिचारप्रदर्शनाय स च तदा स्याद्यदि ज्ञानस्यान्यनिवर्तकत्वं प्रदर्शितं स्यात् । तथाच व्यवहारदशायां स्मरणरूपज्ञानेन पापानामज्ञानकार्यत्वेनोभयराभिमतानां निवृत्तिदर्शनेन ज्ञानस्याहानमात्रनिरनवत्वं न समरतीति ताहानियमानुरोधेन प्रपंचस्याज्ञानकार्यत्वं न वक्तुं शक्यत इत्यभिप्रायः॥ मुद्राभिधातस्य ज्ञानरूपत्वामागत्तहोपदर्शनेपि न प्रकृतो. पयोग इति तदभिप्रायं तद्धविद्यः शिक्षस्व यदि संडनेच्छा चेत् ॥ पापनाश एव भवति न निवृत्तिरित्युक्तिस्नु कार्यस्यासत्वमभ्युपगच्छतो न शोभतेऽन्यथा सरकार्यवाद माश्रितः स्यात् "विद्वानामरूपादिमुक्त" इत्यादिश्रुनिस्तु बिदुपि नामरूपनित्ति दर्शयति न नामरूपरवावच्छिमस्य सर्वस्यैवामा, तथा च तदनुसारिणां मतेपि ज्ञानस्य प्रपंचनिरतकत्वं म समरति तन प्रपंचाचपदामावाद, अन्यथा सर्वपापरिनिर्मुक्त इत्यादिराश्यतोपि पारशजिमनासयोधात्मॉपॉम्बर्गगती जगनि पासंदमुस्टिोन। तलाशानिनो नाम- ·प्रामजनः रूपविनिर्मोक एष श्रुत्यनिमा इति ।। सिंच ज्ञानस्याज्ञाननियरकत्येपि तलार्याइन्तामग- तादिससारस्यैव निरर्तकत्व नतु प्रपचस्य तस्याशानकापरवामारानगरकार्यत्वाथ ॥ ननु ममतादिससारस्थापि ब्रह्मकार्यत्वमगीकरणीयमन्यथा मलण सर्यकर्तृत्व हीयेतेति बेस । ब्रह्मकार्यपदेन साक्षाद् ग्रह्मकार्यत्वस्य विवक्षिसत्यादहतादिससारस्याविद्याद्वारा ग्राहकार्य- त्वान्न व्यभिचार , स्वन्मते माज्ञानस्य जीवष्टद्वैतनियतकरवमेव नवीश्वरमद्वैतनिवत. कत्वमपि मत एवोक्तमीधरेणापि जीयेन सृष्ट द्वैत द्विधोच्यते । विवेके सति जीवेन हेयो बध स्फुरीभवेदित्युपगम्य- अयाधक साधक च द्वैतमीश्वरनिर्मितम् ॥ अपनेतुमाश्य चेत्यास्ता तटिप्यते कुत ॥ अग्रे च-बधमेन्मानस द्वैत तद्विरोधेन शाम्यति ॥ अभ्यसेद्योग- मेवातो ब्रह्मज्ञानेन किंवद- तात्कालिकद्वैतशातावप्यागामिजनिक्षया । ब्रह्मज्ञान विनाम स्यादिति वेदाताडडिम इत्यादिना तथा च स्वमतमज्ञात्वैव अपचय ज्ञाननिवत्यत्वे प्रलाप ॥ मच जीवकल्पितससारातिरिक्त प्रपचो नास्त्यवेतिवक्तु युत्तम् ॥ नास्तिकमतप्रवेशापत्ते सर्वश्रुतिविलगपत्तेश्येति । नैवात्मनो न देहश्वेति भगवदुक्तापविवेकस्तोर्योसाविति तस्यैव ससूतिरिति तयोयो चित्रकोसौ ससूति सामानाधिकरण्येनानान्वयसभवे यस्येत्यध्याहारेण बहुप्रीह्याश्रयणे वा मानाभागदगौरवाच ॥ एर चैतद्वाक्यानुसारेण-- 'य एर ससारतह पुराणो मायामयो वेद स वेदवेदेत्यादिपुराणवाश्यैर्य मायामयस्यमुक्त वदप्यतराष्टिरूप ससारस्वैव न तु प्रपत्रस्य । तन्नाशे ब्रह्मविदामाचार्यत्व न स्यादित्युक्त चिस्तरत प्राक् ॥ "यत्र हि द्वैतमिव भाति सदितर इतर पश्यती"त्यादि श्रुतिस्तु सुपुझिविषया न मुक्ति- विषयेत्युक्त स्वाप्ययसपयोरिति सूने सदसतो सबधस्य त्वयानगीकृतत्वेन मायाब्रह्मणो ॥ स्वप्नदृष्टावमानेणासत्यत्व तु न सभवति श्रुतिसूत्राविरोधात् ॥ यत्तु (यद्यपि जागरदृष्टमरमरीचिमिन स्वमतापोपशमस्तथापि जागरमात्रण तदुपशमोस्त्येवे) स्यादिविलपित तदपि तनत्यपूर्वपक्षाज्ञानात् तत्राविद्याया असत्वे ब्रह्मणि तत्सबधोन स्यात् सबधस्य द्वित्वादित्याक्षेपे सर सबध प्रतीयत इत्युक्ते उक्त स्वममनीततरणी किरणवापोपतप्तस्य जागरितटमरमरीचिजलधियोचिनिन्नमस्तदुपशमाभिमानेन सुखि स्वाभिमान इति तथा च ताराप्रसे साशोत्तरेण कृतकृत्यतायामय हटात इति ॥ तत्र प्रदर्शनस्य दाष्टांतिकस्वकथन सशानादेव । अत एवासतोपि प्रत्यायिका विद्या साचा सतीत्यादिनाऽयोगार्थो विशदीकृतो विद्वन्मडन इत्यरम् । असतोपीति इद्रियाद समे सरसत्यापकत्व यदुक तदपि सन्मते विरुद्ध वन्मते स्वमस्य साक्षिवेधत्वान्युपगमान्, फूटकापिगादेरपि कापणत्वेन ज्ञानस्य व्यवहारहेतुस्वमिति तम्मान सत्यमेव ॥ किंचासत "सद्धेतुत्वे कथमसत सजायत" इति श्रुतिविरोध । एतेनासत सत्यहेतुत्वे को दोष इति निरस्तम् ॥ विच धातानुरोधेन सर्व स्वीकृर्षतत दृष्टात त्यक्त्वा भुत्यनु सरणमपि नोचितम् ॥ न तावतापीष्टसिद्धिसत्र प्रपरस्य सस्यत्वेन प्रतिपादनात् ॥ "तत्सष्ट्वा तदेवानुमाविक्षसच त्वचाभव"दित्यादि श्रुतौ ब्रह्मण एव जगदूपत्यमुक्तम् ॥ तस्माजगदूपत्वमपि ब्रह्मणि वास्तवमेव न मायिकम् ॥ कल्पना तु कानुसारिण्येवेत्ति सासत सद्धेनुख यदव (यरित्रस्यादिना तरक्षणमेव पददर्शनानुसत्व साधयति सबधाभाव ·प्राभअनः तधाहत उपलब्धिक्षणेऽनुपलब्धेरभावा) दित्यादि कुतर्कोदावन तदपि न किंचित् तत्क्षणमित्यस्य दर्शनक्षणानतरक्षणार्थकत्यादन्यथा प्रहादामिहितार्थ तत्क्षणमिरहृष्ट- प्रमाणमित्यत तवाप्यगति स्यात् ॥ अभिधानस तच्छब्देन विवक्षणेऽभिधानक्षण एवं आविर्भावस्वीकारे प्रत्ययार्यविरोध ॥ एव "इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमान निमित्तत्त्वा"दिति सूत्रभाष्ये मनुष्यपुद्गल कदाचित्तरक्षणे हस्ती भूत्वा देवो वा पुनर्मनुष्यो वा भवेदित्यादिशकराचार्योत्तावपि तत्क्षण इत्यत्र तच्छन्देन मनुष्यपुद्गल- लक्षणोपादाने एकक्षण एव सघातद्वयोत्पत्ते परानभिमततया सगति स्यात् । सघावा सघातावरमुत्पद्यमानमिति रौक्तिविरोधश्च तस्माद्यथा तत्र तत्क्षणानतरक्षण एव विवक्षितस्तत्रापीति न दोप तादृशक्षणश्च तत्पदार्थनाशकत्वेन लोके क्लुप्ता या सामग्री तदसमवहितो ग्राह्यस्तथा च न स्वल्पकारनष्टघटादौ व्यमिचार वस्तुतस्त्वस्मन्मते वस्तुसत्त्वेऽसत्वे च श्रुतिरेव प्रमाण न युक्ति । एव च त्यतयुक्तिभिरेव त्वन्मते दोपो विद्वन्मडने प्रतिपादित ॥ मत्त एव सप्रति स्वद्रीत्वैव विचार्यत इत्युत्तम् ॥ तत्र दर्शनादर्शने दोपास्त्वयोक्तास्ते त्वय्येव निपतिता । भसासु तत्प्रदर्शन तु त्वदुक्क मौख्य त्वरयेव प्रकाशयति ॥ वस्तुतस्त्वित्यादिना तत्तन्मन्त्रादीना व्यावहारिकसवमाश्रित्य तत्कार्यानद प्रतिपादपज्ञ एव । व्यावहारिकप्रातिमासिकसानयो)दस्य चतुमशक्य यात् ॥ किंचित्कारस्थायिनि प्रातिमासिकसत्त्व बहुकालस्थायिनि व्यावहारिकमित्युत्तौ स्वल्पकारनष्टघटादौ प्रातिभासिक बहुकाल दृश्यमानस्वमादौ घ्यावहारिक सत्वमापद्य तेनि दिक्॥ इति चतुर्दशखडखडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र पूर्वपक्ष इत्यादे पचदशखडखडनाभासस्याभासत्त्र प्रदर्श्यते ॥ (रान पूर्वपक्ष भारभवादे पूर्व द्रव्यनाशे मानाभार) इत्युक्त तदपि पूर्वपक्षाविचारणादेव । पूर्वपक्षे पूर्वद्रव्यनाशस्या नुनत्वात् ॥ म चा 'विनाशी वारेऽयमात्मानुच्छितिधर्म"ति श्रुतेन शासभवाचेत्युत्ते स्तयानातमिति वाच्यम् ॥ ताराथुतेरात्मनो नाशासभवानीवस्वरूपनाशेनामेदो यदि प्रतिपाद्यते तदापि तदमेदो न सभवतीत्यभिप्रायात् तथा च त्वन्मतनिरासार्थमेव तदुक्त नारभवादनिरासार्थमित्यवेहि ॥ तारशश्रुतिघकानुच्छित्तिधर्मतिपदस्यानुग्छित्तिधर्मा यस्येत्यर्यकत्ये विनाशीत्यनेनैव तदर्यस्य प्रतीतत्वेनास्य वैयथ्यं स्यात् ॥ न च तत्प्रति पाद्याविनाशित्वे हेतुप्रदर्शनमनुच्छित्तिधर्मेत्यनेनेति न तद्वैयध्यमिति वाच्यम् ॥ नानु- रित्तिपदेन नाशविवक्षणेऽविनाशित्वमेवाविनाशित्ये हेतुरित्युक्तम् ॥ तथा चात्माश्रय ससाढेतुमदर्शनपरत्वेपि न विद्यते उछित्तिर्येपा तेऽनुच्छित्तयस्तादृशा धर्मा यस्येत्यर्थ कत्वमेव सम्यक् ॥ एव च रूपरसादीना नित्यत्व यथाश्रयस्य नित्यत्व विना न सभवति सपा धर्माणां नित्यत्वमपि धर्मनित्यत्वज्ञापक सदविनाशित्वे हेतुरिति बोध्यम् ॥ यत्तु पृत्तिमत्व धर्मस्व सदाधारत्व धर्मिस्वमित्युक्त्वा सर्पयस्य रज्वत्तित्वेपि सर्पवृत्तित्वादेव धर्मत्वोपपत्तेरियुक्त तदमगत यद्यनिर्वाचनीयमेर सर्पत्व तनोत्पद्यत इत्युच्यते वदा तयावर्तमानस्य तपोत्पत्तरसमादुरपद्यत इत्यसगतम् । नचाविद्यमानमेव प्रतीयत इति पाच्यम् । भसस्स्यातिप्रसगात् न धानिर्वचनीयमेव तदनुस्वमिति वाच्यम् ॥ सारा.

·प्रामअना मानामावात किंच त्यन्मते जगत एव पाशत्येन घटत्यादिकं परित्यज्य रन्जुपर्यन्तानु. पारनं व्यर्थमेव नयनगवपीतत्वस्य शंसादिवृत्तित्वेपि तदधर्मत्यादिति कथनं तु शाखा. नभिज्ञत्व द्योतयति ॥ नयने पीतरूपानंगीकारामयनस्य तेजसत्वात् पित्तदूपितत्यपि कालिंदीजलनीलिमाग्दोपाधिकमेव पीतवं न वास्तवम् ॥ एवमपि शेपे सदृत्तित्वं तु कथंचिदपि न संभवति ॥ साहसमाश्रित्य तवृत्तित्व स्वीकारे तदधर्मत्यादित्यसंगतं वृत्तित्वातिरिकस्य धर्मत्वस्य त्वयाप्यनिरूपितत्वात् ॥ नन्वसन्मने धर्मत्वमनिर्यच- नीयमेव तय तच्छंखनिरूपितत्वमिति चेदृत्तित्वं कित्यन्मते नानिर्यचनीयं येन तच्छंसनि- रूपित पीतत्वं स्वीकुरुपे ॥ श्रीदर्पोक्तसंडनचतुर्थपरिच्छेदस्यदूषणैर्निरूपयितुमशक्य- स्य लाक्षणत्वे ताशपरिच्छेदस्थदूपणेनतमानलादीनामभावत्वादीनां च निरूपयितुम. शक्यत्वेन तद्रटितत्रिकालयाध्यत्वरूपसत्वस्यापि निरूपयितुमशक्यतया तस्यापि ग्रहा- लक्षण न स्यात् ॥ यत्तु तयोरजत्येन संयोगाभावकथनमयुक्तमित्युक्त्वाऽजयोः संयोगे बाधकामागादित्युक्तं तदपि हेत्वज्ञानात् नाजत्वं संयोगाभाये हेतुः किंतु विभुत्वमत एवं टीकाकृतापि विभुनिरक्यायोः क्रियानयरराहिस्साजन्यः संयोगो न वस्तुं शक्य इत्युक्तम् । अणुत्वपक्षे जीपस्थायितत्वस्वीकारे समवायसंबधे तस्वीकारे साम्यवत्पत्तिरेय बाधिका ॥ एतेन जीवस्याश्रितत्व इत्यादिकं निरस्तम् ॥ यः स्वरूप संबंधः स्वीक्रियते तन्मते यस्य येन संबंधस्तस्य तदतिरिक्त स्वीक्रियते । मत एव सादीनामधिकरणात्मकत्वमपि सगच्छते ॥ भत एवाधिकरणस्य कैवल्यमभारः न च कैवल्यं दुनिरूपमिति वाच्यम् ॥ प्रतियोगिविनाभूतस्वस्वरूपस्यैव तत्वात् यत्तु (अंशां. शिभारेनेसायसंगतम् , औपचारिकत्वप्रसगात् न हि हस्तादिदेवदत्तादिर्भवती) त्याद्युक्तं रात्रोच्यते हस्तादिपदेन शिरसोपि ग्रहणं न वा आयेऽप्रयवरवेन देवदत्तानात्मकस्य तस्य छेदेपि इस्ता देच्छेद इव देवदत्तहननप्रायश्चित्ताभावप्रसंगात् ।। द्वितीये तस्यावयवत्या. नुपपत्तिस्तस्माद्धस्तादीनां देवदत्तले तत्र वाचनिकस्थल्पप्रायश्चित्तस्य बाधकत्वान्न संपूर्ण प्रायश्चित्तम् ॥ एवं चांशांशमावेपि नौपचारिकत्वम् ॥ किंच जीवब्रह्मणोः स्वरूपस्य वेदैकसमधिगम्यत्वाद्वेदे चांशाशिनावस्यैव प्रतिपादितत्वात्तथैवाभेदोपि प्रतिपादितः नहि ब्रह्मस्वरूपं चक्षुरादिगम्यमलौकिकत्वादस्वरूपित्येन तत्र चक्षुरादीनां सामर्थ्याभावात् न च पूर्वसंडे रूपरहिताकाशविषयकचाक्षुपस्योक्तत्वेन तद्विरोध इति वाच्यम् । भाकाशस्य रूपरहितत्य प्रमाणाभावात् तत्रापि पंचीकरणप्रक्रियया रूपवत्वसंभयात् ॥ यजु तद्गृहीतत्वादित्यत्र स्पर्शपरामशौं न संभवत्यप्रकृतत्वादित्युक्तं, तदपि मंदम् ॥ नहि प्रफ्रम्पमानार्थवाचकत्वमेव तच्छब्दस्यापि तु बुद्धिस्थवाचक्त्वमपि तथा च स्पार्शन- मित्युक्ते स्पर्शसापि बुद्धिविषयत्वात्तदोधने वाधकाभागात् ॥ तद्धितार्थोपसर्जनत्वादिति हेतुरप्यसंगतः स्पर्शस्य तद्धितार्थोपसर्जनत्वामानात किंच सर्व नाम्नानुत्सर्गतः प्रधान- परामर्शित्वं प्रायिकं अन्यथा-"दशैते राजमातंगास्तस्यैवामी तुरंगमा" इत्यादौ तच्छन्देन राज्ञः परामर्शानुपपत्तेः यत्तु परिदोषेणेत्यादिना टीकाकृदुक्तमन्य टीकाकृतश्चार्वाकमवा नुवादोऽसंगतश्चाकिस्स प्रत्यक्ष प्रमाणवादित्वादियुक्तं, तदपि शास्त्रहृदयानभिज्ञ- ·प्रामञ्जनः स्वादेव नहि परं प्रति स्वमतसिद्धप्रमाणे पोपस्थातव्यमिति नियमोऽन्यथा प्रत्यक्षमि- वेऽप्रामाण्यं तेन कथं साधनीयमिति वक्तन्य प्रत्यक्षेणैवेति चेत्तईि प्रत्यक्षप्रमाणभिन्नेषु प्रत्यक्षेण प्रामाण्याप्रामाण्ययोनिश्चेतुमशक्यत्वेन तसिद्धिर्न स्यात् प्रत्यक्षातिरिक्तं न प्रमाणमिति वाक्येन चेत्प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धेरभावात् न्यूनत्वं स्यात् वादिनोऽनासत्वेन तद्वाक्यमात्रेणार्थसिद्धेरभावात् यदि च प्रत्यक्षातिरिक्तं न प्रमाण प्रमितिकरणतावच्छेदक- रूपशून्यत्वादिति हेतुनेत्युच्यते तदा प्रतिरादिना प्रत्यक्षभिन्ने व्याप्तिज्ञानरूपेऽनुमाने प्रमितिकरणतारच्छेदकं व्याप्तिनिश्चयत्वमस्त्येवेत्यसिद्धावुद्भावितायां व्याप्तिज्ञानत्वं व्यभिचाराप्रकारकत्वासमानाधिकरण स्ववच्छिन्नोत्पत्यव्यवहितं प्राक् क्षणव्यापकन्यभि- चारप्रकारकज्ञानसामग्रीकज्ञानमात्रधर्मत्वादिति हेतुनैवासिद्धिः परिहर्तव्या ॥ एवं चानुमानस्याप्रामाण्ये तादृशहेतौ तद्भाने वानुमितिकरणतावच्छेदकधर्माभावानानेन प्रत्यक्षातिरिक्तेऽप्रामाण्यानुमितिरिति प्रत्यक्षमानस्यैव प्रामाण्यं तन्मते न सिद्ध्येत किंच चार्वाकमतेऽनुमानस्याप्रमाणत्वे शिष्यं प्रति प्रत्यक्षातिरिक्तं न प्रमाणमित्युपदेशोपि तेपा न युज्यते उपदेशस्य शिष्यसदेहविपर्ययनिवृत्तिरूपेष्टसाधनताज्ञानजन्यकृतिजन्य- त्वात्परकीयसशयविपर्यययोरप्रत्यक्षत्वात्तस्मादनुमानस्य प्रामाण्यमनिच्छतोपि चार्वाण स्वीकार्य भनुमाने स्वत प्रामाण्यस्वीकारे प्रामाण्यसशयानुपपत्ते. ॥ एतेनानुमानमपी- त्यादिकमसगतम् ॥ भाप्तत्वं न यथार्थवादित्वं याथार्थ्यानिरुक्ते. ॥ तद्वति तत्प्रकारक- स्वादिरूपस्य हृदो वह्निमानित्यादि वाक्यजन्यवोधेपि सत्वात्तस्यापि वह्नित्ववति वह्नित्व- प्रकारकत्वादित्यत्र विस्तरः किंच यदा कदाचिद्यथार्थवादित्वं सर्वसाधारणत्वादव्यारत- कम् ॥ यावजीवं यथार्थवादित्व दुर्लभं यथाकथंचिदनुगमे तु यथादृष्टवादित्वरूपलक्षणे- प्यनुगमसभवात्तत्परित्यागोनुचित इति ध्येयम् ॥ धर्मस्यालौकिकत्वे न तद्विचारोपि न लोकरीत्या पूर्वमीमासायामतः पूर्वमीमांसोच्छेद इत्यसगतम् ॥ व्यासेन लोकरीत्या विचारितमित्युक्तियाससूत्रार्थापरिज्ञानादेव ॥ इति पचदशखंडखंडनाभासस्याभासत्व- प्रदर्शनम् ॥ तत्र तावन्नेत्या देषोडशखडसडनाभासस्याभासत्वं प्रदर्श्यते ॥ तत्र नानाशब्दस्यानेकार्थकत्वमव्ययानामनेकार्थत्वादन्यथा प्रकृतिप्रत्ययल्भ्यस्यैव शब्दार्थत्वे विनाशब्दस्यापि विशेषार्थकत्यापत्तेनानाशब्दस्य निषेधार्थकत्वयत् ॥ “सोऽन्वेष्टव्य.स विजिज्ञासितव्य एतमेव विदित्वा मुनिर्भरति य भात्मनि तिष्ठ"नित्यादिप्यपि भाप्य. युक्तासु श्रुतिपु नानाविधव्यपदेश एव न तु भेदस्य व्यपदेशः ॥ एवं चस च भेदं वक्तु- महतीत्यसगतम् । नमो भेदमानार्थक्त्वामागत् ॥ जीवस्यांशत्ये तु “ययानेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरत्येवमेगालादारमन सर्वे प्राणा. सर्व लोका सर्य एवात्मानो व्युच्चरती" स्यादिश्रुतिरेव प्रमाणं । एतेन (विरधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मातिरिक्तत्वाभावसिद्धावपि तदंशत्वं फेन सिये) दिनि पराम्नम् । अभेदमानेणाशत्वासाधनाच्छुत्यैवांशत्वसाधनादभेदेनांश- स्वोसौतु ब्रह्मणोप्यंशव स्यादिति पूर्वपक्षोप्यक्ििचरकरः। श्रुतौ ब्रह्मणांशत्वाप्रतिपादनात् प्राणि विरद्धा धर्मास्तु श्रुतिप्रनिपाद्या एव स्वीक्रियते नान्य इत्युक्तं जीवस्याणुत्वं तु पूर्वमेव प्रपंचितम् ॥ यत्तु (भेदव्यपदेशमानस्यांशत्वसाधकत्वं तु वदन व्याल्यादिरीति- ·२७ मंजान पेक्ष्य) इत्यादि मलपितं सदपि प्रतिरवाहि व्यासरंगत्ये नानाव्यपदेशादिति पंचम्यतातिरिक्तो हेतुः प्रदर्शितो येन तन्मात्रस्य नांशत्यसाधकरवं स्यात् ननु नानाव्यप- देशः सोन्येष्टव्यः स विमिज्ञासितम्य इत्यादिकः स च स्वामीभूत्यतारूप्ये वियुज्यत इति नाशवसाधक इति चेत् स्यादेवं यदि नानाव्यपदेशस्तावन्मान एव स्यात् भवति तु "यथाविस्फुलिंगा प्युयरत्येघमसादात्मनः सर्प एवात्मानो प्युचरंतीत्यादिकोपि ।। स घन त्यदुत सारूप्ये युज्यते नचैव "मन्यया चापि दाशकितवादित्यमधीयत एवं" इति सूत्रांशस्य धैयर्यमिति वाच्यम् ॥ श्रुत्यंतरे "ब्रह्मदाशा बहादासा मोमे किता" इत्या. दिना दातादीनां ब्रह्मत्वं प्रतिपादितं तच जीवानां ब्रह्मकार्यत्व एवं घटते । तथा य इत्यादि श्रुतौ प्रतिपादितानां प्राणलोकादीनामिय जीवानामपि कार्यस्वं स्यात्तथा च "नात्माऽश्रुतेनित्यत्वाच वाप" इति पूर्वसूत्राचिरोध इत्यापोद्धारार्थकत्वेन सार्थकलात कये दर्शनेनापोदार इति बेच्छृणु । पूर्वोक्तश्रुत्या स्वाजीयानां कार्यत्वं यदि दागायु. दोन ब्रह्मस्व विधीयेत ॥ विधीयते त्वन्यथापि दासस्वकितववादिक ब्रह्माणि ॥ एवं चेमे कितया इत्यादी इदमास शरीरस्य परामर्शाच्छारीरत्वेन अंशत्वेन ब्रह्मोद्देशन विधान- मंशत्वमेव प्रतिपादयति न कार्यत्वम् । तथा च जीवस्य स्वरूपत्ती जन्माभावेन कार्यवाभाशत् ब्रह्मणः सकाराद्विस्फुलिङ्गवद्विभाग एव नोत्पत्तिरिति नोक्कसूत्र- विरोधः । एतेन किंचेत्यादिकमपासम् ॥ मामासस्य नालीकत्वमिति तु न युक्तं तस्यालीकवाभावे सत्यत्वप्रसंगात तयारवे द्वैतापत्तिः॥ किंच जीवस्य प्रतिबिंधात्मकत्वे प्रतिप्रियस्य च सन्मते मिथ्यावानीवस्यापि मिथ्यात्वातलियामकस्यमीवरेन संमपति तथा च "य मात्मनि तिन्नि" स्यादिकायाः श्रुतेविरोधः ॥ नच स्वामप्रपंचस्य मिथ्यात्वेपि तनियामकत्वं यधेश्वरस्य तथा जीवनियामकत्वमपि सेत्स्थतीति वाच्यम् ।। स्वासप्रपंचस्थ मायामाप्रत्येन तनियामकत्वाभाषेपि श्रुतिविरोधाभावेन दृष्टांतासिद्धः॥ न च जीवस्यापि मायिकत्यमेवेति वाच्यम् ॥ भजो नित्यः शाश्वतोय पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे। "नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच ताभ्य" इत्यादिस्मृतिसूत्रविरोधापतः ॥ एतेन किंचेयादिकमपास्तम् ॥ यत्तु "नेपा तर्केण मतिरपनेये"वादिश्रुती तर्कनिषेधस्तु श्रुतिप्रतिकूलतर्कविषय इत्युक्तं तत्रात्मनोऽनशत्वसाधकस्तकः श्रुतिप्रतिकुलो न चेति ।। सांशत्वप्रतिपादकश्रुतिप्रतिकूलत्वेपि "निष्कलं निष्क्रिय शांत"मित्यादिश्रुत्यनुगृहीत एपेति चेत्तहि द्विविधश्रुत्यगृहीतेन विखुधर्माश्रयत्वरूपेण फिमपराद्धमिति स एवं कुतो नांगीक्रियते ॥ किंच तादृशतकानुसरणे-'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन' इति स्मृतौ "शो नानाध्यपदेशा"दिति सूत्रे चांश इयांश इत्यादिलक्षणाकल्पनगौरवं स्यात् ॥ श्रुत्यगृहीततर्को बलवानिरयुक्त्वा "न कर्मणा न प्रजये" स्यादि श्रुतेः प्रावल्य न्यायोपहितश्रुतेः प्राबल्यदर्शनमत एवेत्यादिना कथासंप्रदायविरुद्धम् ॥ न्यायाप्रदर्श- नान्यूनत्यं ष दोषः ॥ यजमानप्रस्तर इत्यादावपि सामानाधिकरण्यदर्शनेन तच्छुतेर्नाम- परवं भेदपरत्वं स्तुतिपरत्वं वेति संदेहे न्यायात्स्तुतिपरत्वरूपतात्पर्यावधारणं भवति ननु न्यायाच्छुत्यर्थस्य बाधोऽन्यथा मीमांसायाः श्रुतिप्रतिकूलत्वमेव स्यात् । तथाच यजमान- ·प्राभजन. प्रस्तर इत्यादौ श्रुत्यर्थयाधं वदनुपेक्ष्य ॥ स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु परवान्व्यवहारत । इति याज्ञवल्क्यस्मृतावपि-निद्भुते लिसित नैकमेकदेशे विभापित ॥ दाप्य सर्वो नृपेणायों न ग्राह्यस्त्वनिवेदित ॥ भनेकार्थाभियोगेपि यावत्ससाधयेद्धनी ॥ साक्षिमिस्तावदेवासी रभते साधित धनम् ॥ इत्यनयो स्मृत्योर्विरोधे सति तद्विरोधपरिहाराय न्यायस्यो- त्सर्गापवादलक्षणस्य समर्थत्व प्रतिपादितम् ॥ तच विषयभेदेन तयोर्व्यवस्थापन एवं सभवति न श्रुत्यर्थवाधे ॥ एव च तर्कस्य श्रुत्यर्थयाधस्त्वमुक्त्वा मत एव याज्ञवल्क्यो प्याहेत्यादिना यत् प्ररपित तदसगतमेव ॥ अत एव श्रुते सर्वप्रमाणेभ्य प्राबल्यमपि सगच्छते ॥ यदि तर्कस्य श्रुत्यर्थवाधकत्वमित्येव तवाग्रह , तदा शास्यबुद्धादिप्रदर्शित प्रबरतांनुसारेण श्रुत्यर्थवाधमंगीकृत्य तन्मतमेव कुतोऽनाशिनिय ॥ यत्तु (जीवस्ये- चेतरस्यापि ब्रह्माभेदे सर्वोपपत्तावन्यतरपक्षपातोऽनुचित) इत्युक्त, तदपि तदैव युज्या यदि यथेतरस्य ब्रह्माभेदप्रतिपादका श्रुतिश्यते तथैव तस्याशत्वप्रतिपादिका स्वस्वरूपेण नित्यत्वप्रतिपादकापि काचिच्छुतिरपलभ्येत । अथवा तर्कस्य श्रुतित प्रारल्यमसन्मते स्वात्तदा त्वदुक्तो दोप स्यात् ॥ जीवे चाणुत्वाशत्वस्वरूपेण नित्यत्वप्रतिपादकश्रुतिदर्श नात्तन पक्षपात श्रोतानामुचित एव ॥ एव चारमन्मते-ममैवाशो जीवलोके जीवभूत सनातन । इति स्मृतिरपि सगच्छते॥ तन्मते तु तत्रापि अश इवाश इत्यादिरक्षणाश्रयणे सनातनादिपदस्याप्यर्थान्तरकल्पने गौरव स्यात् ॥ एवं नैप तर्केणेत्यादिप्रामाण्याच्छुत्यर्थ विरुद्ध न तण श्रुत्यर्थवाधस्यानुचितत्वात् तदुत्तताणामनुपादेयतैव ॥ भ्रातिमूलानां सारयादिसमयाना वदुक्तस्मृतीना च निरासाथ द्वितीयाध्यायसूत्राणि व्यासैरारब्धान्यस्म दाचार्यश्च व्यारयातानि ॥ एतेन श्रुतिविरोधपरिहारार्थ द्वितीयाध्यायसूत्राणीति त्वद्विरा• पोपि निरस्त ॥ श्रुतिसमतस्य न्यायस्य विचार आहतत्वाश्यायमनाइत्येत्याद्यसगत मोक्षस्य कर्मतरयागोभयसाध्यत्व इप्टापत्ति जीवस्यानात तु श्रुत्यसमतत्वादनुपादेय जीरस्याश त्व तु "मनमर्गादपि च सर्यत" इत्यादि सूत्रैदृढीकृत त्वन्मते तु वयो सूत्रयोविरोधोपि ॥ तदुक्त जीरस्यानह्माभिवत्व स्वशत्वेन वादात्म्यादेव भेदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्यम् ॥ नच नियामतप्रवेशापत्तिरिति वाच्यम् ॥ तन्मते भेदस्य वास्तमत्वात् ॥ भेदाभेदयो विरोधस्तु वास्तश्योरेव ॥ एनेन भेदाभेदयोर्विरोधेनैकग्रानवस्थानाचेत्यसगतम् ॥ किंच भेदाभेदयोर्विरोध इत्यपि सामान्येन न सभपति ॥ यत् किंचित्प्रतियोगिकभेदवति घटादी स्वाभेदसस्वाखापि तत्प्रतियोगिकभेदस्तत्प्रतियोगिकाभेदविरोधीति सयोगिभेद- तदयोरेकस्सिन्वृक्षे सत्यादित्यन्यत्र विस्तर ॥ यत्तु (विस्फुलिंगाना वन्द्यभेद वदनेव प्रष्टव्य किमिमे बिस्फुलिंगारमकवरभिग्ना उत उपादान यति ॥ नाद्य ॥ जीवस्य वाशानेन स्वसादेदाभेदसिया ब्रह्मणस्तदसिद्धे) रित्यादिप्ररपित तदप्यज्ञानात् ॥ रिस्फुलिंगो पहिरित्यादिप्रतीत प्रमात्वानुरोधन वहाभेदो विस्फुलिंगे प्रतीयते ॥ तत्र यद्वित्वान्छिदाभेद एव ताराप्रतीतिविपय सतु वहिन्यावच्छित्यत्किंचितग्मेदेप्यु पपद्यतेऽन्यया घगे द्रव्यमित्यनाप्यभेदान्वयबोधनापत्ते द्रव्यत्यावच्छिमयावन्याभेदस्य वनवाधिवत्तात् ॥ किंध विस्फुलिंगा स्वारमकवहरमिया उत उपादान बहेरित्याकारक ·३९ पूर्वपक्षोप्यसंगतः ॥ विशालंगानामकर पिरफुलिंगोपादानासंगयात् ॥ नहि घटाकारतामप्राप्ताया मृदा घटोपादानत्वं एटम् ॥ एपंप पथा बिस्फुलिंगडा- शेऽमित्यसत्वादम्यामिमत्वमेयं जीये प्रहातो ब्रहाभिसलमयाधितमेवेति संक्षेपः ।। एतेनासेऽव्युचरणादूर्व घेत्यायसंगतो विकल्पो निरसा ॥ नच पटेत्यादिशु विमो घटतः एटस्य सत्पादानत्यासमवात् ॥ सर्यवाचकपदस्य प्रकृतेऽभायेन सर्वग्रहाभेदो न संभवतीति कथनमयुक्तम् ॥ प्राशस्य जीवस्य प्युधरणात् पूर्यमपि ममत्वात्पश्चादपि प्रझांशत्येन प्रलनात् पुनाविभागपि प्रत्यादरसन्मते सर्पदंप प्रशाभेदः संभवति सथा च लदुक्तस्य मयं चानेन दृष्टांतेन सर्पदा ब्रह्माभेदमादिनम्न इष्टसिद्धिरिति पूर्य- पक्षस्यानाकामः ॥ यत्र तसादुपाधिनिर्गमनेनैव जीवनिर्गम इति स्वसिद्धांतप्रतिपादन तत्तुन्तरमेव ॥ जीवस्यैवीपाधिकत्ये मानाभावात् । किंघ उपानिर्गतस्य जीवत्या- पादकत्वमनिर्गतस्य था नाय, जीवत्य सादित्वापत्तः ॥ या सति संसारस्थापि सादित्वापत्तिः ॥ नापि द्वितीयः । अनिर्गतस्योपापित्ये मामाभायात् ॥ नचानिर्गतस्या- प्युपाधिलं स्वीक्रियत एवेति वाच्यम् । तथा सति मुनानामपि जीपमापत्तिर- निर्गतोपापीना कारणात्मना सत्वात् ॥ एतेन घटकारावजीनाविभागो युक्त इत्यपि निरस्तम् ॥ किंच घटाकाशवनीवाविवस्वीकारे यथा घटाकाशस्थ न संझावरे तथैव जीवेति संज्ञा तस्य न स्यात् ॥ तस्मादौपाधिको नीव इससंगतमेव ॥ इति पोदश- संडाखंडनाभासस्थामासवप्रदर्शनम् ॥ अथ भगवदिच्छया जीवसैश्वर्यादीत्यादि सप्तदश- संडसंडनामासस्थानासत्य प्रदर्यते । तत्र जीवस्यैश्वर्यादि तिरोभायेपि वैपायन सभवति य॒पम्यं नैपुण्यं च मे संभवति नत्वात्मसृष्टानीश्वरः स्वपमेय लीलार्थ स्वेच्छया तत्तद्रूपेणाविर्भूतः पुनश्च मर्यादामार्गानुसारेण तत्तत्कर्मानुसारेण तत्तत्कर्मा- नुरूपं फलं ददाति कर्म कारयति त्यपि लीलैन । भत एवोक्तं "लोकानु लीला- कैवल्य"मिति "एपद्येव साधुकर्म कारपति त योन्पो लोकेन्य उसनीपते एप वा साधुकर्म कारयति तं यमपो निनीपत"इति च त्वमते च सर्वस्य मिथ्यात्वा कोपि मारयति । कोपि करोति नापि लीलेति सर्वश्रुतिसूत्रविष्ठान एव ॥ भास्य यथा सृष्टीच्छा नया भोगेच्छापि भवस्येव । नचाप्तकामवान भोगेच्छा सभवतीति वाच्यम् । ताई "बहु स्यां प्रजायेये" तीच्छापि श्रुतिप्रतिपादिता याधिता स्यात् ।। यदि घ तादो- रासरवेणि तसासकामत्वं न हीयत ईश्वरत्वादिल्युध्यते तदा प्रकृतेपि तुल्यम् ॥ मत एवोक्तं "सर्वधर्मोपपतधे"ति सर्वधर्मा प्रवाणि उपपद्यते सर्वसमर्थवादित्यर्थः । यत्तु स्त्रस्य विषयवाक्यालाम इत्युक्तं तन्मदम् ॥ "संध्ये सृष्टीराह ही"ति सूत्रमारण्य "देहवेगावासो"पीति सूत्रपयंत्तमेकमेवाधिकरणं तस्य च विषयवाक्यं "एतस्स या पुरुषस हे एव स्याने भरत इदं च परलोकस्यानं घ सध्य तृतीये स्वमस्थान"मित्या- कारकं तदेव तदधिकरणपरसर्यसूग्राणां विषयवाक्यं च ॥ यदि च प्रतिसून भिन्नमेय विषयवाश्यामित्येर तनायुपगमतदा "गौरवात्मशब्दात तबिष्टस्य मोक्षोपदेश" दित्यादि सूत्राणामपि कुतो न विषयावयलामः ॥ तन्त्र विषयवारयादर्शनासला.

·ग्रामञ्जनः "पराभिध्यानातु तिरोहित" मित्यादिसूत्रं विद्वन्मंडनोक्तरीत्यैव व्याख्याने संगच्छते ॥ ध्यै चिन्तायामित्यादिना चिंतार्थकत्वेन प्रतिपादितस्यापि ध्यै धातोरभ्युपसर्गसन्निधाने- नेच्छाबोधकत्वं संभवत्येव ॥ भूधातोः सत्तार्थकस्य यथानुपसर्गसन्निधानादनुभवरूपार्थ- बोधकत्वं एतेनाभिध्यानशब्दस्वेच्छायां रूढौ मानाभावेनेत्यादिकस्य त्वदुक्तस्यानव- काशः ॥ उपासर्गेणेत्यादिवचनस्य प्रमाणत्वात् परस्याज्ञानस्याभिध्यानादभिनिवेशात् स्वरूपं तिरोहितमित्यादि व्याख्यानं तु स्वमतानभिज्ञत्वात्तेन कृतम् ॥ तन्मतेऽज्ञानस्यैव स्वरूपतिरोभावहेतुत्वं नतु तज्ज्ञानस्यापि ॥ किंचाभिध्यानादिति व्यर्थमेव परात्ति- रोहितमित्यस्यैव सम्यक्त्वात् किंच "परातु तच्छ्रुते" रित्यादी "ब्रह्मविदामोति पर" मिति श्रुतौ ब्रह्मवाचकत्वेन निश्चितस्य परशब्दस्याज्ञानवाचकरवे यानाभाव इत्यपि बोध्यम् ॥ वस्तुतस्त्वित्यादिनोक्तव्याख्याने तु भाविर्भवतीत्यध्याहारे गौरवम् ॥ एवमीश्वरात्मज्ञानेन बंधश्चदीश्वरस्य वन्धं प्रत्यन्यथासिद्धत्वात्तच्छन्देनेश्वरपरामर्शे कारण- त्वयोधकपंचम्यसंगतिः ॥ भज्ञानपरामर्शश्वाज्ञानस्याप्रकृतत्वादेव न संभवति एकस्य तच्छन्दस्येश्वरज्ञानतदज्ञानबोधकत्वासंभवेनावृत्तिकल्पने गौरवं चेति ॥ एवं बन्धतद- भाग्योरज्ञातज्ञातेश्वरप्रयुक्तत्वमित्यप्यसंगतम् ॥ बंधस्याज्ञातेश्वरप्रयुक्तत्व एकस्य पुरुषस्ये- श्वरज्ञाने सत्यपि तस्य बंधहानिन स्यात्तदानीमप्यनेकपुरुषीयाज्ञानसत्वेनाज्ञातस्येश्वरस्य घंधहेतोः सत्त्वात् ॥ सर्वमोक्षो वा स्यात् ज्ञातेश्वरस्य सत्त्वात् ॥ यदि चाधुना कस्यापि ज्ञानं नोत्पनं यदा उत्पस्यते तदा सर्वमोक्ष इष्ट एवेत्युच्यते तदा "यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभव" दित्यादि श्रुतिविरोध इत्यलमतिविस्तरेण ॥ यत्तु (जडानां सदशादेवोद्भव इति सत्वेनोपलभ्यमानजीवानां चित्त्वेन चोपलंभ इति निष्पमाण) मित्यूचे तन्न स प्रष्टव्यः किं जीवानां चित्वेनोपलंभे प्रमाण नास्तीति ब्रूपेऽथवा जीवानाचिरयेनोपलंभस्तथा जडानामपि स्यानियामकाभावादिति ॥ आये उपलंभ एव प्रमाण प्रमाणेपि प्रमाणापेक्षणेनवस्थाप्रसंगात् ॥ द्वितीये चिदंशस्य तिरोभावादेव न जडानो चिस्येन प्रतीतिस्तदनभ्युपगमे तु जडत्वानुपपत्तिरेव वाधिका । अत एवाका- शादेन चित्वेन प्रतीत्यापत्तिः ॥ सत्वेन चित्त्येन या प्रतीतौ किं नियामकमिति चेत् भगदिच्छेव ॥ तस्या एवं सर्वनियामक्त्वात् अन्यथा त्वन्मतेपि घटादिषु चिश्वेन प्रतीतिः कुतो न ॥ सचिदानंदरूपब्रह्मकार्यत्वाविशेषात् ॥ नच मायाकार्यत्वास तत्वेन प्रतीतिरिति वाच्यम् ॥ तथा सति जीवस्यापि चित्वेन प्रतीतिर्न स्यात्तस्यापि स्वन्मते मायाकार्यत्वात् ॥ एवं च स्वभावविशेषादेरेवानुभवासारेण नियामकलं पाच्यम् ॥ भत एवोक्तं सत्ता चितिः सुखं चेति स्वभारा ब्रह्मणस्त्रयः ॥ मृच्छिलादिपु सत्तैव ध्यग्यते नेतरद्वयम् ॥ सत्ताचितिद्वयं घ्यक्तं धीवृत्योश्चोरमूढयोः ॥ शांतवृत्तौ प्रयं ध्यक्तं मिधं ग्रहोत्यमीरितम् ॥ तत्पूर्व च-अनुभूत्यनुसारेण कल्प्यते हि नियामक- मिस्युक्तम् । तथा च नियामकस्यावश्यं स्वन्मतेप्यपेक्षणीयतयेश्वरेच्छैव नियामिका. गीकार्यो कि स्वभावविशेषादिनेति ॥ धर्मरूपं ज्ञानं निरूपाधौ न फिनु सोपाधायेति यदुक्तं तदपि न सम्यक् ॥ येनोपाधिना सोपाधित्वं स उपाधिरपि निरूपाधी न ·मामअनः स्वीकार्यः पितु सोपाधापेवेति वाइशोपाभ्योरगद भारमाभयो मैदे पान्योन्याया- नवस्थादिदोपप्रसंगातस्य निराधारंगीकारे घ किमपराद शानस्पधणेति ॥ इति ससदराखंडखंडनामासस्याभासत्वदर्शनम् ॥ भय तोपस्थिराहान्यादिकरणदूपण. स्थादेरशादशसंडसंडनामासस्याभासत्यं मदश्यते ॥ यद्यप्युपस्थितहान्यादिकरणपणस्य चावनिकस्वं नास्ति तथापि लोक एकमेवाधरणं परतघ्रस दोपस्पं स्वतंगपुरपेरण्या यदि तदेव भवति तदा न दोपस्पमिति दृश्यते ॥ यथा राजसिंहासनारोहणं भृत्यस्प दंदावइत्यादोपः ।। उक्त च-राजसिंहासनारोदुर्दषद उत्तमसाइस: ।। सदेव यदि राजा लीलाध स्वभृत्य सिंहासनमारोहयति तदा तदवारोहण न दोपस्य नापि देवायहम् ।। पद्यलोके मनुरित तत्सर्यमीवरेपि दोष एवेत्येव सब निश्चयादा प्राणिहिंसा छोके निंदापहा । घेदेपि "मा हिस्यात्सर्षभूनानी" त्यादिना निपिगमगुप्सिताऽधर्मरूपा च ॥ सा घ सर्यप्राणिसंहारकर्तरि परे कुतो न दोषापहा ।। नन्नीधरस्य न प्रलय- कर्तृलं किंतु स्वकर्मवसादेय प्राणिनां संहार इति नारमन्ते दोष इति तदा जीववध. करि जीयेपि सान दोपरूपा स्यात् तस्यापि स्पकर्मणैर मृतत्वात् ॥ आई सर्पस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तयेति वचनविरोधश्च ॥ "जन्मायस्य यत्" इति सूयविरोधश्चैवं सादीवरस्य मलयायकत्वात् ।। किंच जीवस्य पररयामानारपरदुःखकरणामित्यसगतम् ।। ईवा एवं दाने दानेन्यथाकरणे सर्वत्र समर्थ इति ज्ञानवतामस्मदीयानामनन्यभाव ईश्वर एवोत्पयते कर्मभिरेव फर मुत्पद्यत इति जानता समिध्यति मागतातु कदापि नेश्वरे भावो निःश्रेयसे यलोपि न जायते प्रत्युत नास्तिक्यं यथेष्टाचरणं चेति । एतन किंस्वित्यादिकं सर्व निरस्तम् ॥ राजा तु यन्न तस्य स्वातंत्र्य तद्विपये दृष्टांतः न तु येदादियोधितपरलोकेपीति तस तस्य परतंत्रत्वारकादिमालावपि न दोषः । ईश्वरस्तु सदैव स्वतंत्रस्तस्माभिरनुयोगपर्यनुयोगानईः समर्थानां ऋषी- जामपि निरनुयोगपर्यनुयोगानहतं किमुतेश्वरस्य ॥ मत एवं स्वच्छत्य मुनेनिरनु- योगाद्यनईत्वादिति तत्रतत्रोक्तं सगच्छते ॥ त्वमते चैषम्यादिदोषो दुस्खर इत्युक्त प्राक् त्वदुतं च रानैम दूषित तृतीयश्लोकखंडनावसरे ॥ ननु मायामोहेनेत्याधुपयेश- रेच्छाया मायाकृतमोहद्वारा कार्यविशेष प्रति हेतुत्वं प्रतीयते तच स्वतंग्रेच्छाबादि- नस्लवमते विरुद्धमिति चेदत्यत्सामिदमुच्यते । मृदादिद्वारा घटादिकं प्रति घटादिद्वारा लाहरणादिक प्रतीतिवार तृप्ति प्रति हेतुरपि विरोधो वक्तव्यः । किचेवरस स्वतंत्र कारणत्वे मायायाः कारणत्ये या तत्तत्कर्मद्वारा तत्फलोत्पत्तिस्वीकर्तणां न दोपो नापि विरोधस्तरमायापारण व्यापारिणो नान्यथा सिद्धरममिति न्यायान्मायादीनां तत्त- फलोत्पत्ती व्यापारवा दोप इत्येव सः स्वीकरणीयमे च प्रकृतेपि न विरोध इति विक् ॥ यत्तु (म्वेच्छयर चेत्या स्वशब्दोपादानं शक्यज्ञानमूलक ) सित्यु सत्तुच्छे तात्पर्यसत्त्वे तत्रापि बोधे आभकामानात् , मत एवं चैत्रावलोक्तिं सपुत्रं मैन. पश्यती- सय वात्पर्यसत्ये चैनस्यैर मैत्रस्थापि मोध इत्युक्त महाचार्यः । यदि तर स्वशब्दस्य शविज्ञानाभिमानोति वर्हि वक्तव्य स्वशन्दस्य कुत्र शक्ति समभिन्याहत इति चेत्तदा।

·तत्र तयो. मामअनः चैत्र स्वपुत्रं पश्यतीत्यग्न यथा चैनस्य योधम्नया चैप्रभ्राता स्वपुन पश्यतीत्यादावपि चैत्रयोधापत्ति समभिव्याहृतत्वस्यैकमास्यघटस्त्वातिरिक्तस्स दुर्यचनतया चैत्रस्यापि तादृशयास्यघटकत्वात् ॥ यदि च म्वघटितवाग्यजन्यप्रतीतिमुस्यविशेष यतापच्छेदकधर्मा. वच्छिरवाचकलं स्वशन्दम्य स्वीक्रियते चैयनाता स्वपुग्नं पश्यतीत्यत्र चैत्रस्य सादृश- धर्मावच्छिन्नत्याभारान दोप इत्युच्यते सदा स्वपुरदर्शिन चैत्र मन पश्यतीत्यादी चैत्रस्य मुख्यविशेष्यत्वाभावात्तद्वोधानुपपत्तिमैनयोधापत्तिश्च तस्य मुरयविशेष्यत्वात् ।। न च महावास्यार्थबोधे चनस्य विशेषणत्वेपि संडवाश्यार्थयोधे मुरयविशेष्यत्तस्य चैत्रे सत्वात्तद्धोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् ॥ एवमपि चत्रण स्यपुनो दृश्यते स्व यापक- वतिसमानाधिकरणधूमानित्यत्र चैप्रधूमयोधानुपपत्तिदुवारेव ॥ कथचिदपि मुख्य विशेषत्वाभावात् ॥ ननु स्वार्थान्तयितापच्छेदकधर्मावच्छिन्नविशेप्यता- निरूपित विशेषणतावच्छेदकधर्मापच्छिलम्बपदार्थघटितविशेषणविदोप्यतारच्छेदकधर्माव- च्छिन्ने च शक्तिद्वय करप्यते तथा च चैोण स्वपुत्रो दृश्यते चैन स्वपुयं पश्यनीत्यादी न चैत्रयोधानुपपत्तिरिति चेन्मैव चैननाता स्वपुनो दृश्यत इत्यादौ चनयोधापत्ति पूर्वोक्त धूमबोधानुपपत्तिश्च दुर्वारैव ॥ किंच स्वपदार्थमज्ञात्वा नाशधर्मयो स्वपदार्थघटित योजीनासभवनात्माश्रयादिप्रसगश्च ॥ तथा च तचापि अन्यथेत्यादिक प्रलाप स्वशब्द- शक्त्यज्ञानमूल एवेत्यल विस्तरेण ॥ सेवका स्वच्छ येत्यादौ तु तात्पांभारादेव न राज्ञो बोध ॥ श्रोते तु न दूषणमित्यन यचयोक्तं तत्पूर्वमेव निराकृतम् ॥ रानाशाया पर्य नुयोगानईत्व तु लौकिकरीत्या न शास्त्रीयरीत्येति पूर्वमेवोक्तम् ॥ एतेन रानाशयेत्यादिक निरस्तम् ॥ जीवस्य परत जता "परात्तु तच्छुते" रित्यादिना प्रतिपादिता ॥ ईश्वरस्य तु सर्पन म्बतत्रता "एप सर्वेश्वर एषांतर्यामी" त्यादिश्रुतिशतै प्रतिपादितमिनि न कश्चि. दपि पर्यनुयोग इत्यवधेयम् ॥ इत्यष्टादशखटखडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ यत्तट्टीफाकारणेत्यादेख्नविंशसडसडनाभासस्याभासत्वं प्रदर्यते, तर टीकाकारोक पूर्वमीमासकमत दूपणायोपक्षिपतीत्यादिकमन्य तत्र दृषण जैमिनिनेश्वरानगीकारादि- त्यादिनोद्भावित तदपि जैमिनिमतमज्ञात्वैर यथा व्यासमतमज्ञावैर जगतो मिथ्यात जीवस्य कल्पितरयमित्यादि प्ररपित तथैव जैमिनिमताज्ञातृभि कैश्चिद्वादिभिरीश्वरस्थानगी कृत्वपि पार्थसारथिमश्रादिभिरीश्वरस्यापि सहकारित्वोपगमात्तेपामपि जैमिनिसूनच्या ख्यातृत्वेन जैमिनिमतप्रकाशकत्वात्तदीयग्रथा दृष्टा जैमिनिनेत्यादिदोषमुद्भाग्यन्नुपेक्ष्य ॥ अत एव पार्थसारथिमित्रै स्वकृत यारयाने मोक्षोपि निरूपित ॥ श्रवणमननादीना- मुपयोगोप्यौपत्तिकसून यायाया सम्यक्त्या प्रतिपादितस्तहीकाकारेण सम्यक् तया व्याख्यातश्चति ॥ एर च तन्मतममिप्रेत्यैपाय येत्विमामित्यादिनोपक्षेप ॥ प्रथगौरवभ यात्तु तत्सवं नानोक्तम् ॥ धर्म जैमिनिरत एवेति स्नेपि कर्मणा परदातृत्वमावश्यकमत कर्मणामेव मुख्यत्व नेश्वरस्येत्युक्त नैतावता ईश्वरो नास्त्येवेति ॥ ये तु विधिनिषेधाभ्या. मीवर प्रवर्तयति निवर्तयतीत्यगीकुर्वन्ति तन्मतेऽनीश्वरवादादपि नेष्टापत्ति सभवति । तत्रापाद्यम्यतिरेकस्य निश्चितत्वात् ॥ एतेन इष्टापत्तेर्मीमासकै कर्तुं शक्यत्वादित्यादि.

·माभान: कमपास्तम् ॥ ईश्वरानंगीफनमीमांसकमतस्यामकृत्यत् पिचानीश्वरवादापत्तिरूपं दूषणं समतेपि समवति ययापि कर्मसापेक्षस्येश्वरस्य पर दातृत्व स्वीकृतम् ॥ एवं च ईसर- स्थानीश्वरत्वमपि स्यासहि पराधीनत्य सभवति । अन्यथा जीवानामपि कुतो नेश्वरत्वम् ।। यत्तु (तादाशब्देन यथोचितफर दानसममित्युच्यते ताई रोकविरोधो जहस्य साहश- ताया लोकेऽभावा) दित्युक नदप्यज्ञानात् नहि लोकमसिद्धमेरापथानुपपाया फरपु- नीयमिति नियमस्तथा सति स्वर्गजनकस्यापि रोके प्रसिदस्यदइष्टमपि न सिद्धत् ।सोक- प्रसिद्धत्वे धापूर्ववहानि । एव च वेदधोधितकारणत्वान्यथानुपपाया यथा पूर्व करपते तया च यादृशे नान्यथानुपपत्ति परिहासा भरति सादसमेर कल्पनीयसन्यथा पूर्वकरपर्न म्यर्थमेव स्यादित्यागय ॥ कल्पनाया रोकानुसारित्वे कल्भ्यमानस्यारोक्फित्यानुपपतिरेव दोप तस्मादलौकिकी कल्पनैव लोकानुसारिणी न वैदिकीति ॥ तस्मादित्यादिना ईशमसा- दादिक प्रत्येव कर्मणहेतुत्वमिति स्वसिद्धांत भाविकृत सोपि तत्सिदातविरुद्ध ॥ ईश्वरे सोपादिस्वीकारे निर्धर्मकवहानिरीश्वरतोयस्य जन्यत्वापातश्च ॥ सोपस्यापि वृत्तिविशेष- स्वाजन्यस्वेपि न दोप इत्युक्ती तु "सत्यकाम सत्यसकल्प" इत्यादि श्रुतिविरोध इति ॥ सपा धेश्वरप्रसादादिक प्रति कर्मणा हेतुस्वासभवादीश्वरेच्छयैव प्रवृत्तिरिति वाझवपरिहाराय त्वया घाग्यम् ॥ एव च तयैव सर्वकार्यसमवे किं कर्मभिरिति ॥ विधिनिषेधयथ्य स्वन्मते दुरिमेव ॥ अस्मन्मते च चेदोक्करमणसार्थकृता या मर्यादा तदनुरूपेण कर्मफल दातृत्वातस्कर्मकारयितृत्वाचन विधिनिषेधाना वैयथ्यं मर्यादा दोधात्वादिति सक्षेप । यदि च स्वभावस्तु प्रवर्तत इसस्य स्वभाव पूर्वकर्म प्रवर्तते भवतयतीत्यर्थानुसारेण कर्मणामेव प्रवर्तकरयमित्युच्यते तदा तेपामेव हेतुत्वोपपत्ती किमीश्वरेणेति तथापीश्वरसिद्धिन स्याजडस्य चेतन विना पलजनकरर नास्तीत्वपिदृया- नुसारिणतर न सभाति नियम जवस्यापि जलस्य पूरादिपातनरूपफर नमवासन प्रत्यक्षस्य चेतनस्य सहकारिणोऽभावात् किच "एप असाधु कर्ग कारयती"ति श्रुतीन कर्मभि सतुष्ट कारपतीति बोधजनक पदमस्ति येन त्वदुत मीणन् कारयतीत्यर्थ स्यात् ॥ एव च कर्मभिरीधरतोपतेनेश्वरस्येच्छा तथा च कर्मकरण तेन पोत्पत्तिरित्यय परपराकरपन तु गौरवापादकत्वादयुक्तमेव ॥ यत्तु बालाना केपाचित् पिनादिवाक्य तद्वाश्यप्रयोगमज्ञान हेतुशास्त्र या प्रवृत्तिनिवृत्तिवना पाचिनु सस्कारद्वारा पूर्वजन्म- सचितशास्त्रज्ञान तयेति न दोष हति सन्मन्द कृतायापेक्षेति मूने वारस्य दांतखे- भोपादान नतु सपा बालना येन पाचिदित्यावित्वत्प्ररपित सगत सात् ॥ तथा च यस्य बारस्य प्रवृत्ति पित्रादिशायामासमता तस्वैर दृष्टातत्वसभवेऽधिक व्ययमेव ॥ तद्वात्ययोजकज्ञानहेतुशास्त्रस्य बाल प्रवृत्तिहेतुत्व न सभाति ॥ कार्याध्यरहितप्राक्क्षणा নষ্টৰ কামাণিকম্যমনিভাৰিয়ালকমন রে ভাবানু पाकाविक पनि तनुरादिसपादनदार। चत्रस्यापि हेतुत्यसभयात्रस्य तदुल पति मैत्र इत्यादी चैत्र पचतीत्यादिप्रयोगापति ॥ चनो मरण पाचयतीत्यादिस्थल च पचतीति प्रयोगापत्तिस्तस्यापि परंपरया पाकादिहेतुस्वातसातादशस्थले मैनप्रयोजक ·मामअनः घ्यापारस्य पाकादिक प्रत्यन्यथासिद्धत्यमेव यक्तव्यम् । एवमयापि पित्रादिवाक्य यव हितस्य सत्प्रयोनज्ञानव्यवहितस्य शास्त्रस्यान्यथासिदत्वमेव ॥ फार्याव्यरहितप्राक् क्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणे सदभारस्य साचार ॥ न च स्वजन्यज्ञानजन्यावयार्थ विषयकज्ञानवत्यसबधेन यालप्रवृत्यव्यवहितप्राक्क्षणेपि शास्त्रस्य सत्वात्तस्य कारणत्या नुपपत्ति नच साक्षात्सबधेन कार्याधिकरणवृत्तेरेव कारणत्वमिति वाच्यम् ॥ दहस्य घटकारणत्वानुपपत्ते तस्यापि घाव्यरहितपूर्वक्षणारच्छेदेन घटाधिकरणे कपाले स्वजन्यभ्रमीज यता सयधेन वर्तमानत्वात्तस्य साक्षात्सबधत्वाभानादिति चेन ॥ परश्य फ्लप्तनियमपूर्ववृत्तिन एव कारणत्व तद्विग्नस्य चान्यथा सिद्धत्वम् ॥ अवश्यक्लप्सत्व च लघुभूत एव नतु गुरौ गुरव चोपस्थितिकृत चित्सवधस्त धचिच्छरीरकृतम् ॥ भव एव दडलस्य न कारणत्वम् ॥ तस्य स्वाश्रयजन्यभ्रमीजन्यतासबधेनैव कारणत्व वाच्यम् ।। सच सबधो दडसबधापेक्षया गुरु । एव च दडत्व नावश्यक्लप्त सयधगौरवाइडश्नावश्य फुप्त स बधकृतरघुत्वात्तथैव प्रकृते पितृवाक्यसबधापेक्षया शास्त्रसबधस्य पितृवाक्या घटितस्य गुरुवान शास्त्रमवश्यक्लप्त किंत्वन्यथासिद्धमेवेति नचैव यागस्य स्वर्ग प्रति कारणत्व न स्यात्तस्य स्वर्गपूर्वक्षणेऽभावात् परपरासबधस्य च गुरुत्वादिति वाच्यम् ॥ यागस्य श्रुतिविरोधिकारणत्वरक्षार्थ स्वतन्यपूर्ववत्वसबधेनैव पूर्ववृत्तित्वकल्पनादित्यन्यत्र विस्तर ॥ एतेन (पाचित्सस्कारद्वारा पूर्वस्य जन्मसचितशाखज्ञान हेतु) रिति प्रलपितमप्यपास्तम् ॥ (मदाना कर्मणा सहायकमतरेण परदातृत्वाभावाच विध्यादि ज्ञानापेक्षे)ति यदुक्त उदप्यज्ञानादेव विध्यादिज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वेपि फल प्रति हेतु स्वासभवात् फल प्रति तु व मते कर्मणामेव हेतुत्वम् ॥ अत एव विधे प्रवतनावप्र वादोपि सगच्छते प्रवतना च प्रवृत्यनुकूलो व्यापार एव नतु फलानुकूल इति त्रिविधानि सलु कर्माणोत्यादिना कर्मविध्य यत्प्रतिपादित तनिर्मूल च्यासादिभिस्तथाऽप्रतिपादि तत्वात् यद्यपि व्यासयोगभाष्ये सोपक्रम निरुपक्रम च कर्मेति 'तत्सयमादपरातज्ञा नमरिऐभ्यो" वेति सूने कर्मद्वैविध्य निरूपितम् ॥ तत्र ध्याननन्मेति सूत्र च कर्म शुक्लकृष्णयोगिनस्त्रिविधमन्येषा चतुप्पात् खल्विय कर्मजातिरित्यादिना विध्यादिनिरू- पित तथापि तस्य त्वदुक्ता उप्रात्युग्रादयो भेदा न दर्शितास्तस्सान किंचिदेतत् एव च पुनस्विविधानित्याद्यपि स्वकपोलकल्पितमेव ॥ तत्प्रतिवधककर्मप्रयुक्तश्वरेच्छावशादि त्यादिना तादृशेच्छाया कारणत्व यदुक्त तत्कल्पनापेक्षया ईश्वरेच्छामात्रस्य प्रवृत्तिनिवृत्ति भावहेतुत्वकल्पने लाघव वैषम्याग्दिोषस्तूद्धत एवेति फलमुखगौरवस्यादोषत्वादिति यदुक्त तच शास्त्रहृदयानभिज्ञवादेव ॥ तथा हि फल कार्यकारणभावग्रह उन्मुख तदधीन गौरव गौरवज्ञान तददापो भवतीत तदर्थ ॥ एव च कार्यकारणभावोत्तर यद्वारवज्ञान तन्न कार्यकारणभावज्ञानप्रतिबंधक भवति नतु कारणत्वग्रहकालेपि गौरव ज्ञान न प्रातबधकमिति कस्यापि समतमन्यथा गौरवस्य दोपत्व न स्यात् ॥ अत एवोक्त व्याप्तिप्रकारेवन्योन्याभावग व व्याप्तिरनुमितिहेतुलाघवादित्यादि चिंतामणिप्रतिपा दिवमपि सगच्छते ॥ त्वदुक्तरीत्या तु प्रतियागिवैयधिकरण्यादिघटितात्यवाभावगर्मव्या ·मामलना विज्ञानस्थापि कारण ये दोपाभावात् तदसंगतमेव स्यात् ॥ एवं च कल्पनागौरयविषय- मेव तत् न स्वपच्छेदकगौरवेपि ॥ शून्यवादापत्तिस्तु सबै मिथ्येति यदता मतमेव न तु वैदिकानाम् ॥ यदपि जीवसृष्टिकाले कृतोन्यो मर्यादारूपो यदास्तरसरयत्वार्य यागादिसाफल्यमित्यादिविद्वन्मडनोक्तमनूध ता दोष उदायितः । कर्मणो करणेपि तत्र फलस्यापि प्रतिजी तदैव विचारिततया इश्वरेच्छया फलस्योत्पतिर्भविष्यत्येवेति फर्मणोन्यथासिद्धिरित्यादिना सोपि भयादास्वरूपाज्ञानात् ॥ नहि सृष्टयादावीश्वरेणे. दशी मर्यादा कृता कर्मकरणं विनापि फलं भविष्यतीति ।। तादशमर्यादामोधकश्रुतेर- भावात् ईश्वरकृतमर्यादावोधक एवं दः । अत एवं यद्वेदानुसारेण कृतं तदीवरेच्छपैद कृतमिति तथा चेवरेण “ज्योतिष्टोमेन यजेत दर्शपौर्णमासाम्यां स्वर्गकामो यजेते" सादिरीत्या दर्शितमर्यादाक्रमेणैव फलं विचारितमतस्तत्कर्माकुपता न फलसिरिरिति संक्षेपः ॥ ईश्वरेच्छाभायेनैव फलाभावस्य सिद्धत्वादित्यप्यसंगतम् ॥ फलाभावेपीचरे- च्छा एव हेतुत्वात् ॥ त्वदुःकरत्वों न संभवति ।। जीवकृतप्रयतापेक्षा कारपत्तीति यदुच्यते तन्न जीवेन कृतो यः प्रयलः सा स्वयमेव कृतो या ईश्वरेण कारित इति वक्तव्यम् ॥ यया स्वयमेव पूर्व तेन प्रयतः कृतसपैयाधुना कार्य संपादयिष्यतीति किमी. भरेण ॥ द्वितीये तु ईश्वरसा प्रयोजकत्वं कृतप्रयत्नापेक्षमेवेत्यनवस्था ॥ किंध यथा चैत्रः पति त मैत्रः प्रेरयति मैत्रः पाचयतीति यधुच्यते तदा मैत्रो यथा तृप्त्यादिरूपं स्वप्रयोजनमुद्दिश्य प्रेरयति तथेवरोपि किमुद्दिश्य प्रेत्यतीति प्रयोजनं वक्तव्यम् । नहासकामस किंचिदपि संभवति तसाठीलैव प्रयोजनम् ॥ एवं चारसदीयैवार्थ- स्त्वयापि वाच्योऽन्यथा दोप: स्यादिति तदधीन एवं कारयतीत्युक्तम् ॥ व्यापारांवरं निष्फलमिति यदुक्तं तदपि न किंचित् पूर्व कृता या मर्यादा तदनुसारेण जीवान् प्रक्त- यतीत्यपि लीला नपर्यनुयोज्या लोके तथैव हएत्वात् । राजापि लीलार्थकृतमर्यादानुसारेण प्रवर्तयति तत्र प्रवर्तनं च योगक्षेमसाधारणमन्यथा मपीदाभंग स्यादयो न पैयर्यम् । यत्तु भाचायोस्तु इत्युक्त्वा लिखिते अंथे पुनादिशब्दयात्कयं द्वितीयेत्यादिप्रभात- योच्यते भकथितं चेति सूत्रेण तव द्वितीया ॥ न च दुहाच पचदंडराधिपहिचिक्षुशा. सुजिमयमुषां कर्मयुकस्यादकथितं तथा स्थानीहकप्वहामित्यादिना परिगणितानामेयं संज्ञा नान्येषामन्यथा परिगणनस्य वैयापत्तिस्तथा च वर्णयतेस्तनागणनात्कयं कर्म- संशति वाच्यम् । तथासति माणवक धर्म मापते अभिधत इत्यादावपि माणवकल्प कर्मसंज्ञा न स्यात् ॥ भाषित्रच्यादीनामपि तत्रागणनात् तस्मात्परिगणितधातुपमर्थानां धातूनां यत्कारकमपादानस्वादिविदोषणरूपेणाभासमानं तत्र द्वितीयेति तदर्थः ॥ तथा च वर्णयतेरपि परिगणितधातुसमानार्थकत्वाद्वच्यादीनामिव तरकारकेपि द्वितीयोपपत्तिः । मत परोक्तमर्थनिर्बन्धने यं सजेति नच भाष्ये याचे पृथग्भिग्रहणानार्थनिबंधनत्वमे- वत्सपा इति वाच्यम् ।। भाग्यासमतत्सपि प्राचीनसमतत्वात्ताशप्रयोगस्य साधुत्वं भवत्येव । अत एवोक शेखरे भान्यानुकानामत्र ग्रहण शशमनुरोधेन अर्थनियंधने यमित्यपि कैयदानुरोधेनेति । वस्तुतस्तु भाष्यादिप्रयोगस्यात्वा तन तावकाशः | ·नामजनः न च भाष्यकर्तृणां ऋपित्वे किं प्रमाणमिति वाच्यम् ॥ सप्तर्षिनागरीध्यतर्देवलोक समाश्रिता ॥ तावंत एव मुनय सारभविवर्जिता तपसा ब्रह्मचर्येण सगत्यागेन मेधया ॥ तत्र गत्यावतिष्ठते यापदाभूतसप्लपम् ॥ यतो घेद पुराणानि विद्योपनिपद- स्तथा ॥ श्लोका सूत्राणि भाप्याणि यत्किंचिचन वाड्मयम् ॥ इत्यादि याज्ञवल्क्यवच- नस्यैव प्रमाणत्वात् ॥ एव च त एर पयो लुप्तानि भाप्यादीनि प्रफ्टीभूय पुन प्रवर्तयति । अत एव वेदादीना नित्यत्वमपीति सक्षेप ॥ परदाने कर्मापेक्ष कर्मकारणे जीवकृतप्रयत्नापेक्ष इत्यादिक तु मर्यादास्वरूपप्रपच ॥ तेन भस्मिन्मते पुनादेश प्रयत्नाभिनिवेश किं कृत इति वक्तव्यमित्यादिदूषणमनवकाशम् ॥ सर्वस्येश्वरकृत मर्यादाधीनत्वेनेश्वरकृतत्वात् ॥ किंचेत्यादिना मर्यादामार्ग ईश्वरस्थानीशत्व यदुक्तं सदपि लोकशास्त्रानभिज्ञत्वादेव ॥ नहि रोक राज्ञा स्वकृतमर्यादानुसारेण वर्तमानाना मनीश्वरत्वम् ॥ गीताया च-न मे पाास्ति कर्तव्य निपु रोक' किंचन ॥ नानवाप्तम वाप्तव्य वर्त एव च कर्मणीति ॥ एव च स्वकृतमर्यादारक्षणार्थ स्वमर्यादानुसरणेपि नेश्वरत्वहानि धचित्तथाकरण त्वीश्वरत्वादेवेति ॥ इत्येकोनविंशसडसडनाभासस्याभास- त्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र सूत्रकारेत्यादिविंशखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्श्यते ॥ यदुक्त (प्रकाशादिव व परा स्मरति च अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बधाज्योतिरादिवदिति सूर्यो दूषणस्य परिहार कृत स नाशित्वेन प्राप्तस्य किंवभिन्नतया प्रसक्तस्ये ) ति तदने च अभेदश्च नाशत्वेन सभवतीति तच्च द्वैतमतानुसारेण वा न्यायमतानुसारेणेति वक्तव्य भाद्य तत्राशाशिनोभैदानुपगमात् अन्यथा भारभवादापत्ति ॥ विवर्तवादे च कार्यस्या सत्वादेव भेदो न सभवति द्वितीयोपि न न्यायमतस्य तत्राप्रकृतत्गत् "अशो नानाव्य पदेशादिति सूत्रे पूर्वमशाशिभावस्थाप्रकृतत्वान्नैयायिकैश्वाशाशिभावानभ्युपगमात् ॥ किंच-माया तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् । अस्यापयवभूतैस्तु व्यास सर्वमिद जगदित्यादिनाऽप्रयवावयविभावाभ्युपगमात्ततामयापयविनो दे द्वैतापत्ति स्यात् । किंच नाशित्वेन प्राप्तस्य दूपणस्य परिहार सूनै कृतो भिन्नतया प्रसत्तस्येति प्रलपन शारीरक भाष्यविरद्धम् । तत्र "ननु जीवस्यैश्वराशयाभ्युपगमे तदीये न ससारदु खोपभोगे नाशिन ईश्वरस्थापि टु सित्व स्यात् , यथा लोके हम्नपादाद्यन्यतमागतेन दुखेनागिनो देवदत्तस्य दु खित्व तहत् ततश्च तत्तद्दु खेन महत्तर दु ख प्राप्नुयात् अतो ' वर पूर्वावस्थे" ति पूर्यपक्ष विधाय प्रकाशादिवत्व पर इत्यादिसूननयमवतारितम् । तस्मात्तद्विरद कथन तमताभिज्ञत्व द्योतयति ॥ सूननयार्थस्त्वित्यादिना योर्थ प्रदर्शित सोप्यसगत क्थ मिति चेच्छृगु ॥ “यथा जीयो विद्याशवशादेशाद्यात्मभारमिन गत्वा तद्दु सेन दुख्यह मिति मयत नैव पर' इनि त्वयोक्त तर जीव विद्यारेशोऽविद्याश्रयत्वमविद्यावच्छिन्नल तदभिमानित्य घा नाय ॥ जीवे विद्याश्रयत्वस्य उन्मत निपिद्धत्वात् । तदुन-आश्रयत्व विश्यत्यभागिनी निर्विभागचितिरेव क्या पूर्वसिद्धतमसस्तु पश्चिमी नाघ्यो भवति 'नापि गोचर । इति ॥ एव च परस्यैवाविद्यादेश स्थान जीवस्य तथा च नैव पर इति सूयाशविरोध ॥ द्वितीयेपि ब्रह्मणोवस्टिसत्व सभवत्येव ॥ नहि घटाकाशे यदद्यावच्छिन्न ·प्रामअनः तदाकाशे नास्तीति यक्तुं शक्यम् ॥ घटाकाशमहाकाशयोरमेदात् नापि तृतीयः विकल्पा- सहत्वात् अविद्यामिमानित्वं किमविद्याश्रयोहमित्याफारकान्त करणवृश्याश्यत्वं तत्प्रति- फलितत्यं या नायः ॥ तदाश्रयत्वस्य तदधिष्ठानत्यातिरिक्तस्य दुर्यचनत्वेन तस्य ब्रह्मण्यपि दुवारत्वात् ॥ जीप इव ब्रह्मण्यपि दुःखादिमत्वं तदवस्यमेव द्वितीयेपि वियप्रतिबिंबयो- रभेदे स एव दोपो भेदे च विवादात्प्रतिबियो नातिरिक्त इति मोक्तविरोध इस्पलं विस्तरेण ॥ एवमन्येपि दोपास्तदुक्तेथै बहवः संति ग्रंथगौरवभयानोभाव्यते ॥ सूत्रार्थस्तु जीपस्यांशत्वे हस्तादिवत्तदुःखेन परस्यापि दुःखित्वं स्वादिति प्राप्त माह "प्रकाशादिववं पर" इति नैर पर इति निषेधेन प्रकारभेदो वो यते तथा च यस्मात्परो जीवयन तस्सा- जीवरहःखी न जीवस्य हि दुःखे द्विष्टले नानुभवो जीवदुः खयोर्भेदात्परस्य तु दुःखे तादृशानुभयो नास्ति सर्वरूपत्वात् किंतु मियत्ये नानुभवोस्ति नहि स्वामिले विष्टत्ये नानुभवः तत्र दृष्टांतमाह प्रकाशादिवदिति यथा प्रकाशशैत्यादयो यहिहिमादीनां न दु खद्विष्टत्वे बुद्धिजनकास्तदात्मकत्वादन्येषां तु तजनका एवं परस्यापि ॥ तदुक्तं- कालस्तु हेतु सुखदु सयोश्चत्किमात्मनस्तत्र तदात्मकोसौ ॥ नामर्हि वापो न हिमस्य तरस्यात् फुध्येत कस्मै न परस्य द्वंद्वमिति नन्वे सत्यम्यादीत्येवं वक्तव्यमिति चेत्तईि सामाविशेषादेव दुःखित्वाभावो बुध्येत नतु धर्मधार्मभावादतस्तद्वोधनार्थ प्रकाशा- दिवदिति स्मरतीति सूत्रार्थे तु न विवादः । ननु जीनस भगवदंशत्वाद्विधिनिषेधाविषय- स्पेन संबंधाभावारकथं दुःखित्वं किंच "कतां शास्त्रार्थवत्वा" दित्यधिकरणे ब्रह्मण माप्तकामत्वेन फलानुपयोगाजडस्य च ज्ञानाद्यभावेन कर्मकरस्याशक्यरवाद्विधिनिषेध- शास्त्रानर्थक्यमाशंक्य जीवस्य कर्तृत्वमंगीकृत्य तत्परिहार. कृत सोपि विरुध्येत भगवत इव जीवस्यापि कर्तृत्वामभवात् अंशासिनोरभेदादिति प्राप्त उच्यते "भनुज्ञापरिहारौ देहसबंधान्योतिरादिर" दिति यद्यपि जीपस्य भगनदशत्वान स्वरूपतो विधिनिषेधवि- पयत् तथापि तद्देहसवधादागंतुकं तद्भवतीति तत्र दृष्टांत, । ज्योतिरादिवदिति यथान्यु- दकटरीना स्वतो निषेधाविषयत्वेपि शनादिसबंधानिषेधविषयत्वं श्रोत्रियादिसंघ- धाञ विधिनिपयत्व तथैव जीवस्यापि देहसबधात्तत्तद्विधिनिषेधविषयत्वसभवेन फल- सबंधस्यापि सत्वाच्छास्त्रार्थचन्यसूत्रविरोधो न सभवति नापि कर्ममार्गब्याहतिरिति सक्षेपः ॥ यदपि ( यथाप्नेरित्यादि श्रुत्या नाशत्व बोध्यते किंतूपाधिविनिर्गमादाविर्भाव इत्युक्त पूर्व जीवस्य व्युचरण नोत्पत्तिरिति तु न सगतं व्युञ्चरतीत्यस्यैकस पदस सर्वत्र संबंधे प्राणादिपु वैलक्षण्यागीकारस्थानुपपत्ते ) रित्याधुक्त तझ सम्यम् । एकस्यापि शब्दस्य श्रुत्यतरपालोचनयान्यार्थकल्पने बाधकाभावात् ॥ यदि व्युञ्चरणशब्दस्य प्राणादिव्युचरणसदृशव्युचरणार्थकत्वमंगीक्रियते तदा “अयमात्माजरोमर." "न जायते नियते या विपश्चि" दित्यादिनाक्यविरोध स्यात् "किचानेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी"त्यादि ध्रुतौ सिद्धव्यपदेशाश जीवस्य प्रलयेऽविभागमा सृष्ट्यादौ च विभागरूपमेव व्युचरणं कल्प्यतेऽन्यथा वन्मतेपि यथा प्राणादीनां स्वस्वरूपेणोत्पत्तिर्युचरणशब्दार्थस्तथा जीवस्यापि स्वस्वरूपेणैवोत्पत्तिः स्यान त्वीपा- ·४८ प्राभञ्जनः धिकी ॥ एकस्य व्युचरणशब्दस्य मुख्योत्पत्यर्थकत्वे प्राणादौ जीवे चामुख्योत्पत्यर्थ- कत्वे आवृत्यादि कल्पनाप्रयुक्तं गौरवं स्यात् ॥ यदि च शाखांतरे तपाठाभावावी- ण्युत्पत्यर्थकस्त्वं कल्प्यत इत्युच्यते तदाकाशस्यापि शाखांतरे पाठाभावादात्मन आकाशः संभूत इत्यत्रापि गौण्युत्पत्यर्थकत्वं कुतो न स्यात् ॥ श्रुत्यंतरविरोधपरिहाराय तथा कल्पनं तु प्रकृतेपि तुल्यम् ॥ नन्वस्मन्मते पूर्व सर्वत्र व्युञ्चरणशब्दस्य मुख्योत्पत्यर्थ- कत्वमेवेति जीवेपि मुख्योत्पत्तिविषयकशाब्दबोधे जाते पश्चाद्गौण्युत्पत्तिविषयकबोध इति नावृत्त्यादिकल्पनागौरवमिति चेन ॥ क्षणविलंवस्य शपथनिर्णेयत्वात् । किंच पाश्चात्यबोधस्य यदि पूर्वबोधो हेतुस्तदा प्राणादिष्वपि तथैव कथं न गौण्युत्पत्ति- बोधस्तरमान किंचिदेतत् ॥ यद्यपि पंचभूतप्राणादीनामप्याविर्भावतिरोभावावेद सिद्धांते स्वीकृतौ नोत्पत्तिविनाशावित्यतो भूतानादीनामपि नित्यत्वमेव ॥ तथापि जीवस्या- स्तिप्रकारभेदे श्रुतिप्रतिपादितो नामरूपच्याकरणात्पूर्यमपि स्वस्वरूपेण सत्वरूपः प्रलयेप्यविभागारूपश्च विशेष इति तस्य नित्यत्वव्यवहारः ॥ न च भूतादीनामसत्व- मेवेति वाच्यम् ॥ श्रुतौ सत्यत्वेन प्रतिपादनाद्वेदविरुद्धकल्पनायाश्वान्याय्यत्वात् ॥ एतेन यत्वित्यादिकं निरस्तं तदमिन्नाभिन्न इति न्यायस्य तु तत्वं पूर्वखंड एवोक्तम् ॥ धर्मधर्मिणोरभेदे धर्मान्यथाभावे धर्मिणोप्यन्यथाभावकल्पने शब्दनाशे गगनस्यापि वन्मते नाशापत्तिस्तस्माद्धर्मान्यथाभावेपि न जीवान्यथाभाव इति । तेन धर्मेत्यादिदूष- णमनवकाशं न चैवमपि जीवस्य ब्रह्मणः सकाशाद्विभागस्वीकारे ब्रह्मणः परिच्छिन्नत्वा- पत्तिविभागो हि भपादानरहिते देशे गमनं तच्च विभुत्वेन संभवतीति चेन्मैवं यदि विभागस्येदं लक्षणं स्यासदा त्वदुक्तो दोपोपि स्यात् । गमनस्य क्रियारूपत्वाद्विभागस्य क्रियारूपत्वमेव स्यात्तस्मानेदं लक्षणं किंतु संयोगनाशको गुणो विभाग इत्येव तल्लक्षणं तच किंचिद्देशसंयोगनाशे संभवतीति खात् खगो विभक्त इति प्रतीतेः ॥ नच तादृश- प्रतीतिर्न प्रमाणसिद्धति वाच्यम् ॥ तथा सति खगश्चलतीति प्रतीतिरपि न स्यात् पूर्व- संयोगनाशोत्तरदेशसंयोगो बिना क्रियाया अप्रामाणिकत्वात् क्रियायास्तजनकत्वनिय- मात् ॥ तत्र चायं क्रमः-पूर्व क्रिया क्रियातो विभागस्ततः पूर्वसंयोगनाश उत्तरसयोगो- त्पत्तिः । एवं च खगचलतीत्यादि प्रतीतेः प्रामाण्यानुरोधेन पूर्वदेशविभागोप्यंगीकार्यः सच गगनादेव तत्र देशांतराभावात् ॥ एवं खात् खगो विभक्त इति प्रवीतेः प्रामाण्य निष्पत्यूहम् ॥ नच खगसंयुक्ते गगने कयं तद्विभाग इति वाच्यम् ॥ संयोगविभागयोः प्रादेशिकत्ये नाविरोधात् , उक्तं च-अथ प्रादेशिको भवेद्वैशेषिको विभुगुणः संयोगादि- दूयं तयेति । स्पष्टोक्तदुर्योधत्वं वदस्तूपहास्य इनि यदुक्तं तन जीरस्यापि प्राणादिव- दुत्पत्तेः श्रुतत्वानीवस्य नित्यत्वं प्राणादीनामनित्यत्वमित्यर्थस्य संशयास्पदत्यादुर्योध. स्वम् ॥ यादे चास्य स्पष्टत्वमेव सवाभिमतं सदा स्पष्टे संशयाभावात्तत्र सशयं कुर्षनुप- हास्य इकनोपाधिकत्व स्वीकुर्यमपि तथैव । अत एव यया प्रदीप्तात्पावकादित्यादिना स्टोसप्रदर्शनमपि साधु संगच्छतेऽन्यया स्पष्टेर्थे टांतप्रदर्शनस्य प्यर्थत्वादसंगवमेव स्यात् ॥ एवं च यया भनौ विस्फुलिंगस्य सत एव तस्मात्प्रविभागोश्यपेक्षयाणुत्वमप्ले- ·प्राभअन: ४९ स्तदपेक्षया महत्वमेवं जीवस्य सत एव विभागो प्रहापेक्षयागुत्वं ग्रहणलदपेक्षया महत्वं च दृष्टांग योप्यते ॥ नच जीरस्थापि महत्वात् कथं तदपेक्षया महासमिति पापम् ॥ अंबादिनारगेदेपि न्यूनाधिकभारस्य दत्वात् । अत एवं सूप्रकारेणाप्युफ अधिकं तु भेदनिर्देशा" दिति अधाधिक वित्यादिसूत्रेण ब्रह्मणि महापरिमाणमत्वं न प्रतिपाद्यते किंतु "इतरस्यपदेशाद्विताकरणादिदोपप्रसक्ति" रिति पूर्वसूत्रेण कृतस्य जीवस्य ग्रहात्मव्यपदेशाब्रह्मणः कर्तृत्वे जीयस्यैव कर्तृत्नपर्यवसानात् तेन स्वहितमेय कर्वव्यमिति हिताकरणं दोप इत्यादिपूर्वपक्षस्य "सोऽन्येपथ्यः स विनिज्ञासितव्य" इत्यादिरूपभेदव्यपदेशादारयादिगुणविशिष्टाजीवादुत्कृष्ट सर्वज्ञत्यादिगुणाकं जगत्कर्टमा- योपाधिकमित्यधरेन तेन सूत्रेण निरास. क्रियत इति चेन्मैवम् ॥ अधिकपदस्योत्कृष्टार्थ. कत्वे भाष्यविरोधापत्तस्तत्र हि शारीरादधिकमन्यवयं जगत्कारण मूम इत्युक्तं तावतापि परस्तु भेदव्यपदेशादिति मिलं तु भेदवदित्येतावदुत्तयैव सामंजस्य अधिक वित्यादिगुर- तरारंभो व्यर्थः स्यात् ।। तस्मादधिकपदस्वारस्थादंशिवरूपमाधिक्य भेदश्च योध्यत इति मन्तव्यम् । तथा च तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावतंयति भेदव्यपदेशात् एवं च यथा वेदे- उभेदव्यपदेशस्तया भेदध्यपदेशोपि ॥ स च माधिस्ये पर्यवस्यति भाधिषयं चांशिया- रपूर्णश्चांशस्य हि तमेव करोतीति न नियमः ॥ स्वदेहेपि नसनितनकेशनसाधनादेर्दर्श- नात् किंतु स्वलीलया हितमहितं च करोति अधिकं तु भाप्यादितोबसेयम् । अपीति गमनार्थको नतु लयात्मक इति यदुक्तं तरछारीरकभाष्यानालोकनात् तत्रापि 'पूर्वस्यै- सैल्यार्थत्व प्रसिद्ध प्रभवाप्ययौ' इत्युत्पत्तिप्रलये प्रयोगदर्शनादित्युक्तं स्याप्ययादिति सूत्रे रात सर्वत्रोपादानेन सबंधाभावे चित्सबंधदर्शनात्तद्योग्यत्वोक्तिन विरध्यते मतु कैवल्ये मागाभावादिति प्रलपनं कैवल्याज्ञानात् "अस्मिलस्य च तद्योग शास्ती" ति सूत्रेण च जीवस्य ब्रह्माणि प्रातिरक्ता ॥ तन्त्र यदुक्तं यदि पूर्व ब्रह्ममागे भवति पश्चा- स्मामोतीत्यर्थताई निर्मूलौरपमिति सदज्ञानात 'ब्रह्मभूत प्रसन्नारमा न शोचति न कांक्षति ॥ ममः सर्वेषु भूतेषु मदतिं लभते परामित्युक्त्वा विशते तदनंतरमिति भगवतैवोकत्येन तद्वचनस्यैव मूल्वात् । यदपि विसते तदनंतरमित्यस्य भेदं गच्छ- तीत्यर्थ इत्युक्तं ततुच्छ विश्धातोम्साशार्थकरवे मानाभागान् ॥ श्रौतदृष्टान्तस्य "यथा संधवविल्य उदाहस्त उदकमेवानुबिलीयत" इत्यादिना प्रदर्शितस्योपरोधापत्तेनहि संघवोदकयोरभेद एव सर्वात्मना सभयत्ति, तस्मादविभाग एवं ॥ भिमरयेन प्रतीति- राहित्यनिरूपणेऽभेदप्रतीतिरवशिप्यते जहत्वं पा तथा च चेतने जइत्वस्यासभवादभेद- प्रतीतिरांदवशिष्यते सैव यथा सबमपामित्यादिना निरूपिता अत एव तथा हीत्युप- पादनमणि सगत नापि पूर्वापरविरोध एवं च ततधान्तानुरोधेन जीवानामत्यन्त- विलक्षणत्वमत्यताभेदोपि च न स्वीक्रियते किवंशाशिनोरियामंद. अत एव गति- सामान्या"दिनि सूत्रेण व्यासैरेतादृशाभेद एव दर्सित. सदर्थस्तु श्रुत्यागतो मोक्षे "सिरजन, परमं साम्यमुपैती" त्यादिना समानभावस्य सामान्यस्य निरूपणादित्या दिरूपः न च सामान्यस्य तुल्यरूपत्रानुल्यत्तस्य भेदघटितत्वादुपटभासगतिरिति प्रा.७ ·प्राभञ्जन वाच्यम् ॥ श्रुतौ परमपदसमभिव्याहारेण भेदाघटितसादृश्यस्यैव साम्यपदार्थत्वादन्यथा निरजन साम्यमुपैतीत्येतापतैव सामजस्ये परमपद व्यर्थमेव स्यादेव तत्पदस्वारस्याद विभागरूप साम्यमेव श्रुतिप्रतिपादितमिति सूनाभिप्राय यदि साम्य भेदघटितमेवेति तामहस्तदा तादृशश्रुत्यनुसारेण मोक्षावस्थाया माध्वादिवघयापि भेद एव स्वीक्रियेत एवं चाद्वैतं दत्ततिलाजलि स्यात् । न च सप्तमीसमासस्यानाकारत्वाद्गतौ समासो सगत इति वाच्यम् ॥ तस्याप्याकरे तुल्यास्यसूने ध्वनितित्वे नानाफारस्वकथनस्याकराना लोचनवितृभितत्वात् सामान्यादिति तस्मादित्यादिना त्वया प्रतिपादितो य सूत्रार्थ स च न सगत प्रधानादीना द्वितीयेध्याये निराकरणीयतया "ईक्षते शब्द"मिति सूने च प्रधानस्याप्रकृतत्वेन तनिराकरणार्थ गतिसामान्यादिति सूनव्याख्यानेऽप्रकृत प्रसगपौनरुत्यादिदोपापत्ते ॥ ब्रह्मणो जीवापादानत्वोक्तिरसगतेत्यादिप्रलापस्तु स्वमत परमतानवलोकनमूलक ॥ त्वन्मतेपि ब्रह्मण सर्वोपादानत्वस्वीकारात् ॥ "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टातानुपरोधा"दिति सूनाच सर्वोपादानत्वेपि यथा ब्रह्मणो नान्यत्वमेव जीरो पादानत्वेपि ॥ नचास्मन्मतेऽध्यासाधिष्ठानत्वमेवोपादानत्व ब्रह्मणस्तथा चाध्यासस्या नित्यत्येपि नाधिष्ठानस्य तथात्व शुक्त्यादौ तथा दर्शनादिति चेन ॥ यथा सौम्येकेन मृत्पिडेनेत्यादिना शुक्तिरजतादिदृष्टात त्यक्त्वा मृत्पिण्डादिदृष्टातोपादानेन ज्ञानदृशोपादा नत्वस्य वेदविरुद्वत्वात् शुक्तिज्ञानेपि रजतादिज्ञानाभावेन एकविज्ञानेन सर्व विज्ञान प्रतिज्ञोपरोधाच ॥ नहि सत्यज्ञाने सति यावदनृत ज्ञात भवति ॥ असन्मते च ब्रह्मण उपादानस्वेपि न विकारत्वमित्युक्त प्राक् ॥ भपतारसमय इव सर्वदा ईश्वर इत्यादिक त्वस्मन्मताज्ञानविजृभितमिति यदि च शास्त्रज्ञकल्पना निर्मूला तदा त्वन्मतेपि कि मूल. मिति वक्तव्य वेदश्चैदस्य त्वत्समतार्थक्त्व मानाभाव इत्यन्यत्र विस्तर । यत्तु ("मुत्तो पसृष्यव्यपदेशा' दिति सूत्रे नि सरण कस्य शब्दस्यार्थ) इत्युक्त तदपि विद्वन्मडन- पत्याभिप्रायाज्ञानात्तत्र स्वावतारसमये क्रीडार्थ साक्षायोग्यास्तदाविर्भवतीत्युक्त तत्रैव "मुक्तोपमृप्यन्यपदेशा' दिति सूत्र प्रमाणतयोपन्यस्तम् ॥ मुक्ताना भगवद्भाव प्राप्ताना देहाद्यध्यासरहिताना या भगवन्निकटयासयोग्यता तस्यापदेशो व्यपदेशस्त स्मादित्यर्थ किं तत् सून भगक्रीडायोग्यताया प्रमाण तदर्थस्त्वित्यादिना योऽर्थ प्रदर्शित स तु तन्मतविरद्ध ॥ नामरूपविनिर्मुक्तैरपसृप्य यत्तस्य व्यपदेशादिति तदर्थे नामरूपविनिमाकस्य सोपाधिके सभवान्निरुपाधिके चोपसर्पणासभवादसगति ॥ "न तस्य प्राणा उन्नामति ब्रह्मैव सन् ब्रहाप्येती' ति श्रुतिविरोधश्च ॥ क्रममुक्तिविषयत्तेन नामरूपविनिर्मोकासभवश्चेति सक्षेप ॥ मुक्त्यपेक्षया भक्तराधिक्य तु मुक्ति ददाति कर्हि चित् स न भक्तियोगमित्यादिना पूर्वमेव विस्तरेणोपपादितमिति ॥ यच्च मुक्ता अपि लीराविग्रह कृत्वा हरि भजत इत्याद्युक्त्वा तर्हि तत् क्रममुक्तिपरमिति यदुक्त तदपि न सम्यक् ॥ तेपा सन्मते विग्रहवत्वस्वीकारेण लीरानिग्रहो निरर्थक स्यात् ॥ किच- आत्मारामाश्च मुनयो निग्रंथा अप्युरक्रमे ॥ कुर्वंत्यहेतुवीं भक्तिमित्यभूतगुणो हरि रित्यादिना ज्ञानिनामात्मारामाणा शुकदवादीनामपि भक्तरक्तत्वात् भक्तज्ञानादाधिक्य ·प्रामजनः प्रतीयते ॥ नहि ब्रह्मलोक प्राप्त स्वर्गमीहते हैं। यदि शानस्य मान्यूनता खासदा ज्ञानिनस्तरेच्चैव न सात् भशरीरमित्यादि वाक्य तु ब्रह्मपरम् ।। मत एव मत्या धीरो न शोचतीति तद्वास्यशेष उनम् ॥ शरीरस्वावच्छिताभारयोधादित्याय- सगलम् ॥ तथा हि शरीरत्याच्छिन्नामाव कुन योधनीय जीवे ममाणि चा नाय कैवल्यमुक्तौ जीवस्य ब्रह्मातिरिक्तस्याभागत् ॥ नापि द्वितीय ॥ एक जीवस्य मुनावपि सदतिरिक्तजीवशरीराणा ब्रह्माणि सत्येन शिरीरत्वापदिसाभारस्य वक्तुमशक्यत्वात न च कटिपस्य कालिकनिषेधप्रतियोगित्वात्तदभागो प्राण्यवाधित इति वाच्यम् ॥ तथा सति कैयायमुक्तानित्यसगर वस्य सायेदिकस्यात् ।। एफजीरादरतु निमल्रया- दुपेक्षीय इत्यास्ता प्रबिस्तर ॥ जीवस्यासत्व प्रापि न पटितमित्यादि तु "भमाशो जीपरोके जीरभूतः सनातन इत्यादिगीतावास्यानारोचनमूलकम् ॥ गीता न प्रमाण मिति चेदुपेक्ष्योसि जीवस्य ब्रह्मणा सहोपादानोपादेयभावरूप एव सबध स च श्रुत्युक्त इति एतेन जीवस्य ब्रह्मणा सहक सबध इति निरन्तम् ॥ इति विशखण्डखडगामासस्याभासरवप्रदर्शम् ॥ अथ विभागादिकमित्यादरेकविंशतिखण्ड- खडनाभासस्यामासस्य प्रदश्यते ॥ यदि विभागादिक जीचे गुपपनामति भूपे सदा प्रतियोऽवच्छेदो या विभो कथमुपपनो येन तस्वीकरोपि ॥ न चामासस्य विमोघटादिना परिच्छेदो अलादौ च प्रतिषियो दृश्यते तदनुरोधेन ब्रह्मणोपि तावदगी- कियत इति वाच्यम् ॥ गगनस्य प्रतिबिन्ने मानाभावात् ॥ प्रतीतिस्तु तलमालि- न्यादिवडमरूपैव ।। ए विभुत्वावच्छिन्नत्वयोविरोधादवच्छेदोपि न समवतीति ।। किंच अंशत्ये विभागे च श्रुतिस्मृती प्रमाणत्येन दर्शिते सूनमपि ॥ प्रतिबिंबाव च्छेदयोस्तु न किंचिदपि प्रमाणमत -अनादृत्य श्रुति मौात्केवला युक्तिमाश्रित्त इति न्यायावसारस्तमाच्छन्दैकगन्येऽर्थे गन्द एवं प्रमाण न युक्ति सत पाण्यादय उपाधिपरिकल्पिता इस्सप्पसगतम् ॥ तत्रोपाधिवाचकपदाभावात् ॥ "अपाणिपादो जानो गृहोते" त्यादिश्रुतिस्तु सर्वभवनसमधीवादाण उपपयेताचिंत्यानतशक्ति मत्वाच यह देन प्रतिपाद्यते उत्सर्वमेव तस्मिन्सगछत इत्यसकदेवोदितम् ॥ किंच स्वप्रकारे ब्रह्माणि ययाऽविद्यानुपपन्नापि त्वया करप्यतेऽसत्या मायाप्रवीतिस्तथैवा प्रापि प्रवेशनिर्गमनस्वीकारे कर विरोध कथ वाऽनुपपत्ति ॥ अस्माभिस्त श्रुतिस्ट- स्वानुसारेण सर्व स्वीक्रियते ॥ परिभाषा तु नदीवृयादिवद्भावरूपमज्ञान सत्तायात्रैविध्य मित्यादि बलया स्वकपोलकल्पित स्वीक्रियते तदेव । विन्मते च निशते तदनतरमिति भगवद्वाश्यविरोध औपाधिकस्य जीवस्य प्रवेशासभवात न घोपाधिनाश पर प्रवेश इति वाव्यम् ॥ नष्टे प्रविष्ट इनि ध्याहारोपपत्ते ॥ किंध प्रवेशोप्यय पारिभाषिक एवं स्यात् ।। नहि लोक एताराप्रवेश कचिदृश्ते ।। अश इवाश इति वत् प्रवेश इव प्रवेश इति लक्षणाकल्पने तु गौरव स्यात् विध वन्मले सर्वत्रैव वेदातेपु ब्रह्मानि- पादकेषु लक्षणव ॥ एवं च पेदस्य मुख्यार्थता नमापति दिक् ॥ पशु (भाचार्यों पदेशात् प्रास्तविनाया सत्याच्छादानुपपत्तिम्तवस्थैर बाधज्ञानस्य पादप्रतिनध- ·प्रामजन. कत्सा) दित्युक्त तन्मदम् ॥ अविद्यासत्वेऽज्ञानमेव भवति न वाधज्ञान यदि च विद्या या अपि शाब्दज्ञानप्रतिबधकत्वमभिमत तदाऽज्ञानविषयेऽविद्याप्रतिबधाज्ञाते तु समा नविषयकप्रत्यक्षसामग्या प्रतिबधाच्छाब्दबोध कुत्रापि न स्यात् ॥ नन्वविद्यया न शाब्दप्रतिरोध उच्यते येनोक्तदोष स्याकिंतु तजन्यविपरीतभावनया बाधरूपयेति चेन तादृशवाधज्ञानस्यापि शाब्दबुद्धिप्रतिबधकत्वागीकारे नास्ति दशम इति ज्ञानस्यापि दशमस्त्वमसीति वाक्यजन्यबुद्धिप्रतिबधकत्वापत्ति ॥ तथा च तजन्यप्रत्यक्षस्यासभन दृष्टातासिध्या ' तत्त्वमसी" स्यादो शब्दात्प्रत्यक्ष सभवतीति त्वत्सिद्धातो व्याकुप्येत ॥ वस्तुतस्तु प्रत्यक्षस्येंद्रियादिदोषकवलितत्वात्तदपेक्षया वेदस्य निरस्तसमस्तदोषस्य प्रबर स्वास तेन तद्वाध उद्भावयितु शक्य "यजमान प्रस्तर" इत्यादावपि यजमानप्रस्तर योरभेदागीकारे प्रस्तरस्याग्नौ प्रक्षेप स्यादनेदेन प्रतिपादितत्वात्ता यजमानस्य प्रक्षेपे तदुत्तर यनमानकर्तव्यस्य वेदप्रतिपादितस्य लोपापत्तिरिति चेदोक्कार्थानुपपत्यैव तत्र रक्षणा नतु प्रत्यक्षस्य बाधकत्वानुरोधेनेति ॥ एतेन यजमानप्रस्तर इत्यादिकमपास्तम् ॥ यदपि (भाचार्यवान्पुरुषो वेदेति तु श्रवणाद्यगतया गुरूपसत्तिं विधत्ते नतु ब्रह्मज्ञाना साधारणकारणतये )ति प्रलपित तच्छास्त्रहृदयानभिज्ञवादुद्देश्यविधेयभावादिमर्यादान भिज्ञत्वाच ॥ तथाहि मलिन ते वषु साया धननान्सुखीत्यादौ शरीरमालिन्यादेरद्देश्यस्य सिद्ध साध्यायोपयुज्यत इति न्यायात्नानादिरूपविधेये हेतुत्वमिति सर्वसमत उद्देश्य विधेयभानस्थले चोद्देश्यवचन पूर्व विधेयस्य तत परमित्यपि नियम |॥ तथा चाचार्य वान्पुरुषो चेदेत्यादौ कथ गुरूपसत्तेर्निधेयत्व कथ वा ब्रह्मज्ञानकारणता तस्यानेतीति कुत्रचित् सहकार्यसमवधाने स्वीकृताचार्याणा ज्ञानामावपि न तस्य कारणत्वदानिरन्यथा पुरपमृदाद्यसमवधाने दहादितो घटाद्यनुत्पत्या तेपामपि कारणत्व न सात् ॥ "श्रुतेस्तु शब्दमूरत्वा" दित्यस्य त्वदुक्त एवार्थोस्सदुक्तस्तु न इत्यन विनिगमनाविरह ॥ किंच त्वटुक्तेर्थे उपाधितो जगत्कारणमपि ब्रह्मवस्तुतो निरवयवमित्याद्यध्याहारकल्पने गौरवम् ॥ श्रुतेरिल्यस्य निरवयवत्वयोधकश्रुतरित्यर्थे रक्षणाकल्पनेन गौरवम् ॥ भस्मन्मते दोपस्यानुदावितत्वात् प्रज्ञाहीनत्व च निंदकत्वादासुरत्व द्योतितमित्यलम् ॥ इत्येकविंशतिखडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ भय वन समवायागीकार एवेत्यादि द्वाविंशतिसदसडनाभासस्थाभासत्व प्रदर्श्यते ॥ समायसव इत्याधुक्त्वा साश. वेत्तवाप्यगीकार इत्यादिपरापस्त्वस्सदुक्तानियोधात् ॥ नमस्साभि समवायोगी क्रियते दिनु गधस्थलेऽवयवसत्यवादिन प्रत्युच्यते यदि त्वया समवेतस्यापि समवा यिन बिना स्थितिनांगीक्रियते तदा घटे नष्टेपि घटत्वस्य स्थित्ययं सूक्ष्मो घटोंगीकतन्य इति सम्माद्यया घटस्वस्थिति प्ररयकारादौ तथा गधस्यापि स्थिति कुतो नेति नेता घता ममायोंगीकार विनश्यदयस्थाना सदुत्तरक्षण गुणास्तिष्टनीत्यपि शतविधयै- योक्तम् ॥ गुणगुणिनोरमेदादित्यप्यसगतम् ॥ गुणनाशेपि गुणिन प्रत्यभिज्ञायरामा शानगीकारादेकम्मिनेवासादी रूपरसादीनामाविमावतिरोभाषेप्यानादीना तिरोभाया दर्शनेनान्यतामेदम्य पातुमराम्याम् ॥ नच रमादीनामुत्पत्तिविनाश भाम्रादीनामप्यु- ·त्पत्तिविनाता स्वीक्रियेत इति वाच्यम् ॥ तदेवेदं फलामित्यादिप्रत्यभिज्ञातिरोधात् ॥ यदि च क्षणिकवाद एव तवामहमादा व्यांसाधुतयुश्या सन्मवनिरासैनव निरतला. दुपेक्षणीयोसि ॥ भन्यायत्तयोदित सत्सर्व विस्तरेण पूर्वखपड एव दूषितम्, किंच "हदि रेप मामे" त्याविन्या आत्मनो हृदयस्थान प्रतिपादितं यदि जीवस्य सर्यगावं स्यातदा सर्वग्न इत्येव प्रतिपादितं सात्तलादणुरेप ॥ ननु हृदयरस मुद्रिस्थानमा गुप्युपाधिकस जीवसापि तस्थानं भवत्येवेत्युपचारादेव जीवस्य स्थान श्रुतिराहेति चेन्मयम् ॥ यथा सवंगतस्यात्मनो बुध्यवरिखतत्व तथा हृदयावच्छिनास्वमपि किंच यथा घटावच्छिमस्याकाशस्य मठायरिछसत्वं तथा वुझ्यवच्छिन्नस्य हृदयावच्छिनत्वाव- ग्मतेपि मुख्य एवार्थे संभवति गौणार्थकल्पनं श्रुतीनां मुख्याथै विद्वेषप्रयुक्तमेवेति फुतं बिस्तरेण ॥ इति द्वाविंशतिखंडखंडनाभासस्थाभासत्वमदर्शनम् ॥ अथ प्रज्ञाशब्देन बुद्धिरेत्यादेखयोविंशतिसंडखंडनामासस्थामासत्वं प्रदश्यते । प्रज्ञाशब्देन बुध्युपादान तु स्वन्मत एव न युज्यते सर्यध्यापकस्य सत एवारूदत्वात् प्रज्ञापास्तर कारण- वासंभवात् "प्रज्ञया शरीरं समारहो"ति श्रुतौ तृतीयानुपपत्तिः ॥ नय प्रजयघ संबंधी नान्येनेति वाच्यम् । आकाशवत्सर्यगतच नित्य इत्याविश्रुत्युक्तसर्यगतत्यानुपपत्तेः । अस्सन्मते तु जीवस्यागुत्या दालोमभ्य भानखाग्रेभ्य इति श्रुत्युक्त सर्वशरीरव्यापक- स्वस्य स्वतोऽसंभवाचैतन्येन शरीरव्याप्तिः श्रुत्या प्रतिपाद्यते । अत एवं "तथा च दर्शयति पृथगुपदेशा"दिति सूनाम्या व्यासैरप्येवमेवाः स्पष्टीकृतः ॥ यर (पृथगु- पदेशाविति सून तत्क्रांतिगत्यागतीनामित्यादिपूर्वपक्षसूत्रसमूहस्थमिति न दोपावद्द ) मित्युक्तं तर यदि वादशसूत्राणां पूर्वपक्षरूपता स्यात्तदा स्यादेवायं तब मनोरयः तदेव तु न संभवति वादशसूत्राणां पूर्वपक्षपर जीवस्यौपाधिकत्व मिथ्यात्वं च सिद्धांत स्यादथ वा उपाधेरेव नाशाभ्युपगमे यौव जीवरूपं स्यात् तदेतत्सर्वं न वेदसंमत यतः "सर्व वेदा यत्पदमामति से स्वैपनिपदं पुरुषं पूछामि" दैच सर्वैरहमेव वैद्य इस्यैयरूपामिः श्रुतिस्मृतिभिर्वेदतात्पर्यविषयं ब्रहौवेति सर्ववेदांतानां ब्रह्मपर्यवसा. यित्वमविवाद ब्रह्म च जगत्कारणायसाधारणधीअविलक्षणमित्यसकृदेवोक्तं तत्र यदि "नारमाश्रुते"रित्यादिसूत्रानुरोधगोत्पत्याचश्नवणाजीवस्य नित्यत्वान्यथानुपपत्याद्वैत- श्रुसनुरोधेन जीवब्रह्मणोरक्यमोपाधिक एवं भेदः स्वीक्रियते तदाताप्रतिज्ञाया अशांशिभावेन नित्यत्वस्य च ब्युचरणाविभागेनाप्युपपत्ती तादृशप्रयासो विफल एव । न चांशांशिभावे निपलचतिविरोध इति वाच्यम् ॥ "श्रुतेस्तु शब्दमूलला"दिति न्यायानुरोधेन विरुद्धधर्माश्रयत्व धर्मिमाहकश्रुतिरूपमानसिद्धत्वादेव सकलदोपरि। हारसंभवात् ।। नापि निर्गुणश्रुतिविरोधस्तस्याः प्राकृतगुणनिषेधपरत्वात् ॥ नच "वत्समा तदेवानुप्राविश"दित्यादि श्रुत्या प्रवेशश्रयणात्परमेव ब्रह्मजीव इति वाच्यम् ॥ वन तसव प्रवेशः किंतु जीवेन सहैवान्ययानेन जीवनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति थुतिविरोधप्रसंगातम्मानीयमाणोरंशांशिभाय एवं ॥ औपाधिकभेदाभ्युपगमे तु नावमसीस्थत तस्वमिति पदे भागत्यागलक्षणा अंशत्वबोधकश्रुतीनामर्थवादत्वकलान ·प्राभञ्जनः उपासनाविषयाणा रूपाणामब्रह्मत्वकरपन कार्याणा मिथ्यात्वकल्पन चेति दोषव्यूह स्यात् गुणस्य गुण्यपेक्षया भिन्नत्व तु पूर्वमेवोक्तम् ॥ चैतन्यस्य गुणत्वे प्रकाशाश्रयवत्सू अविरोध वदम्तत्सूनानभिज्ञत्वादुपेक्ष्य ॥ तद्गुणसारत्वादिति सून यत्वया व्यारयात तर दोपा पूर्वमुक्ता ॥ अधुनाप्युच्यते तन तत्पदेन यदुपाधि परामृश्यते स क्मि न्यथानुपपत्तिबलादध्याहृत उत कचित्पूर्वमुक्त ॥ नाद्य अनुपपत्यभावस्यास्मदुत्तरीत्या सभवात् रीतिस्तु पूर्वखड एवोक्ता ॥ न द्वितीय अदृष्टत्वात् न "चातरा विज्ञान मनसी" त्यत्रोक्त विज्ञान बुद्धितत्त्वात्मक दृश्यत एवेति वाच्यम् ॥ विज्ञानपदस्याने कार्थत्वे नात्र बुद्धेरेव ग्रहणे नियामकाभावात् ॥ सूने विज्ञानमनसीयन विज्ञानपदेन करणव्युत्पत्त्येद्रियाणामपि सग्रहात् ॥ बुद्धस्तत्पदेनोपादानमिद्रियाणा नेत्यत्र नियामका भारादित्यल दूषितपणेन ॥ तत्त्वमसीत्यन्न गौणत्व तु हस्तादिषु देवदत्तप्रयोगात्तेन न स्वोक्तिविरोधो नाप्युपक्रमविरोध गौरव तु त्वन्मते भागत्यागलक्षणागीकारादेव ।। प्रज्ञादीनामीश्वरगुणत्वे जीवसबधस्तु उपादानोपादेयभावलक्षणघटित सुघट इति ॥ एतेन तत्वमसीत्यादिक प्रत्युक्त प्रवेशनादीनामुपहासस्तु गीताद्याज्ञानमूलत्वादज्ञता प्रयुक्त एवेति औपाधिकत्व तु जीवस्य न सभवतीत्यसकृदावेदितमेव ॥ किच "तमु कामत प्राणोनूत्क्रामती” त्यादिश्रुत्याप्युत्क्रमणशीलोणुरेवात्मा विभोरुकात्याद्य सभवात् ॥ बुद्धिबल त्वेतद्वयद्वारा दृष्टमेवातस्तद्धीनत्वादासुरत्वाच शप्तत्वादिकथन युक्तमेवेति ॥ एतेन न पाधेरियादिक दत्तोत्तर भाभास" एवेति सूत्र तु न प्रति बिंबप्रतिपादनपर मानाभावात् अन्यत् सर्व तु पूर्वमेव दूषितमिति ॥ इति त्रयोविंशति खडखडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ बुद्धिहीनस्येत्यादेश्चतुर्विंशतितमखडखडना भासस्याभासत्व प्रदर्श्यते ॥ बुद्धिहीनस्वेत्यादिना गालिप्रदान त्वसुरत्वादुचितमेव परा जितवे तस्मिन्द्योतयति ॥ पराजिता एवं गालिप्रदान कुर्वन्तीति तेनैवोक्तमधस्तात् ॥ भास्ता तापछुत्याद्यविरोधाय विवर्तवाद स्वीकार्य इति यदुक्त तन्न विवर्तवादाश्रयणेपि कथ श्रुतिविरोधपरिहार सोपि वक्तव्यो बुद्धिमता युतिज्ञेन ननु "तदेजति तन्नजति अपाणिपादे" त्यादिश्रुतिप्पनेजनापाणिपादत्वादिक स्वाभाविक गृहीतृत्वादिक तु माया रूपोपाधिक मिथ्येति न श्रुतिविरोध इति चेनैव "निर्गुण निष्कल शात निरवद्य निरजन"मित्यादिना सर्वोपाधिविनिर्मुक्त ब्रह्मण्युपाधैर्वक्तुमशक्यत्वात् यदि चाहमज्ञ स्वदुक्तमथं न जानामीत्याद्यनुभवानुरोधन स्वप्रकाशे निरपाधिक्प्युपाधि स्वीक्रियते तदा विद्वधर्माश्रयत्वमकामेनापि स्वीकृतमेव । तथा च श्रुतीना वाच्यार्थे द्रुप एव पर्ययस्यति ॥ ब्रह्मणि विरद्धधर्माश्रयत्वमनुभवबलात्स्वीकार्य न श्रुतिबलादित्य यापि युक्तिवतच्या । अस्मन्मते च श्रुतीना वाच्य एवार्थ सगच्छते । ब्रह्मणोचिंत्यानत शक्तिमत्वात् ॥ यत्तु (श्रोतव्य इत्यादिश्रुतिरीक्षणया शान्दयोधविपयत्त्वमाह यतो वाचो निवर्तत इति तु शत्या वाचा निवृत्ति) मिति प्रलपित तत्तुच्छम् । रक्षणया शत्तया या प्रतिपाये शादवोधाविषयत्वासमवेन यतो वाच इत्यस्या श्रुतेरसगति दुर्वारैव ॥ पिंच श्रोतम्य इत्या रक्षणाचकपदाभागद्यतो वाच इत्यत्र शक्तिवाचक ·रदाभावात्तदर्थे लक्षणेर कल्पनीया ॥ एवं सदेजतीयादापि सविशेपनिरोपमा चम्पदामापात्तम तय रक्षणाप्रकल्पनात् सर्वाथुनी: स्वार्थाच्यापयनपि राष्टः परं पर्य- नुयुजन लगते ॥ इति चतुविवाटसंडनाभासस्थामासत्यप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र पूर्वपक्ष इत्यादेः पंचविंशविसंडसंडगामासस्याभातत्वं प्रदश्यते ॥ सविशेषस्य श्रीवत्वं स्वामीतत्यतुल्यमिस्पसंगतं श्रुतीनां यन्मते सर्गसामेर वनश्रुतितुल्यतया सर्वस्यैव श्रौतस्य स्वामौततुल्यतया निर्विशेपस्यापि तयात्यं चिनिगमनाविरहात् ॥ नसा- मान्यनिषेधदिति न्यायश्य पूर्यमेव दूपितः यच्चशानस्य हे शकी स इत्यादिना स्वमतनिरूपणं तदपि न सम्यक् तथाहि शक्ति विध्ये किं प्रमाण प्रत्यक्षं श्रुतिवा. ऽन्यमानुपपत्तिरी ॥ नायः ॥ प्रत्यक्षेण शक्तिहयस्यानिएयीकरणात् ॥ नापि श्रुति- ईश्यते शनिद्वयप्रतिपादिका ज्ञाते घादौ विक्षेपार्शनेन शुक्तालनिर्वचनीयरजतो- पती मानाभावेनान्यथानुपपत्तेवकुमशक्यत्वात् ॥ क्रिय कल्पनाया. फल्पर्क विना संभवन निर्विकल्पकस्य कल्पकत्वे निर्विकल्पकत्वज्ञानिः सविकल्पकस्य कल्पकत्येऽनव- स्थादिप्रसग इत्युक्तमायम् ॥ किंच रजतादीनामविद्याकल्पितत्वस्वीकारेऽविद्याया ब्रह्मनिष्टयस्य त्वया स्वीकृततया यनित्यत्र यत्पदेन ब्रह्मणः स्वीकारे नेतरस्येत्याद्य- संगतमितरेऽविद्यासंबंधाभाबादेव रजतदर्शनाभावसिदिः । यदि ३ यच्छन्दन जीर- खोपादानं तदायसमतिः । अविद्याथा जीवनिधत्वामापस स्वयैव निरूपणात् ॥ यत्प- देनाविद्योपादानेऽविद्याया एकत्यपक्षेऽसमतिः ॥ रजततद्वाघज्ञानयोः सर्वसाधारण- तापसादयस्थ्यात् ॥ किंचाविद्याया एकत्यादुपधेयस्य ब्रह्मणकत्वादेकस्य बाधज्ञाने कथं नान्यस्य बाधज्ञानं कथं मा एकस्य भ्रमेऽन्यस्यापि न भ्रम इति || अविद्याया भनेकशक्तिकल्पनाम दोष इत्यपि बालभाषितम् ।। उभयमतसिद्धाचित्यानेकशक्तिम- ब्राह्मण पुर सर्वव्यवस्था सिद्धौ ताशकपोलकल्पनाया मानाभावात् ॥ जीवापरकमेवा- मानमित्यपि न किंचित् ।। ब्रह्मापरकरवादज्ञानस्येति । किचाज्ञानमेव यदि रजतो. सादकं तदा शुक्तिदानात्पूर्वमप्यज्ञानस्य वर्तमान वादिदं रजतमिति प्रत्ययापतिः । नवाधिष्ठानज्ञानामानाशानुपपत्तिरिति वाच्यं न्युजीकृतशुक्तिज्ञानेपि वासनमामा. बात ॥ नय सादृश्यशानोरोधितरजतसस्कारस्थापि हेतुत्वकल्पनान्न दोप इति वाच्यम् ॥ रगादौ रगत्वेन निश्रिते रजतसादृश्यज्ञानमपि यदा वर्तते शुषयज्ञान यरिछसधैतन्यस्यापि ज्ञानं तदा रजतनमापत्ते चारस्वातः ॥ यथा कथचिच्छुक्तौ सादशनमसभषेपि ब्रह्मणे स्वप्रकाशे ताराश्रमस काप्यसमवान् ॥ भनाधविद्या- कल्पने वंधपरपरैव धीजम् ॥ किंच "परास्य शनिर्विविधैव श्रूयते स्वाभार्मिकी ज्ञान- बलकिया चेत्यादिना ज्ञानशक्तित्वेन प्रसिद्धाया भगच्छरज्ञानत्यकल्पनमपि श्रुतिविरुद्धम् ॥ तस्माच्छाब्दे ब्रह्माणे कल्पकत्वमज्ञानं वा न सभवतीति ध्येयम् ।। ज्ञानशाले विद्याशस्थित्युपपादनं यदुपदार्शतं वदापि न सभाति ।। "तरति शोक- मात्मवि"दित्यादिश्रुतिविरोधात् । नत्र ज्ञानसमकालमेवाशाननाशस्य वयोपपादि- तत्येन पूर्वापरविरोधश्च ।। यात्रन्योन्याश्रयस्तु बीजांकुरवत्परिदरणीय इत्युक्तं तदपि ·प्रामजनः न सम्यक् ॥ दृष्टाते प्रथम बीजोत्पत्तरेव पुराणादौ प्रसिद्धत्वेनानरस्थाया अभावा दृष्टातासिद्धरनवस्थाया दु परिहरत्वात् ॥ अविद्यारहितस्य निफरस्यैव दर्शनविष यत्व त्वदीयैरक्त तच्च दर्शनोपहितस्य दृश्यत्वेपि विरुद्ध्यत एव ॥ नहि दर्शनोपहिते ऽविद्यारहितत्व सभपति दर्शनस्याविद्यास्वधविना सभवात् ॥ विशिष्टोपहितयोर्भेदस्य निर्वक्तुमशक्यत्वाच ॥ उपाधे कादाचित्कत्व विशेषणस्य विशेष्यसमानकालीनत्व. मिति भेद इति चेत्तर्हि रूपविशिष्टस्य घटस्य रूपोपलक्षितत्वापत्ति ॥ तत्रापि रूपस्य पाकादिना नाशाद्विशेष्यसमानकालिकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् तेनाविद्यादशायामित्यादिक सर्व निरम्तम् ॥ इति पचविंशसडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्रेत्यादि पशिखडखडनाभासस्याभासत प्रदर्श्यते ॥ भवाम्तरमिति नपुसकलिंगनिर्देशोऽसगत इति यदुक्त तञ्च तत्सर्वप्रथानालोचनात् ॥ पूर्व हि वास्तवरूपाभिप्रायमिति तेनोक्त तत्रावास्तवरूपज्ञाने तव्यावृत्त्या वास्तवरूप सम्यक् ज्ञातु शक्यमतोऽवास्तव रूप किमिति प्रभ ॥ तत्रावास्तवस्य रूपविशेपणतया नपुसकत्व युक्तमेव । भन च धर्मविशेषणतया पुलिंगत्वमपि युक्तमिति न विरोध ॥ विकारो नामधेयमित्यादीनामर्थस्तु पूर्वखड एव प्रतपादित ॥ अतस्तेन न मिथ्यात्व प्रतिपादयितु शक्यते ॥ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापि कार्यसत्यत्व एवोपपद्यते न मिथ्यात्वे ॥ नहि सत्यज्ञाने मिथ्याज्ञान सभवति ॥ मृदादिदृष्टातोपि कार्यसत्यत्व एवानुकूरो न मिथ्यात्व इत्युक्तमेव ॥ यचा व तेन "क्षित्यादीनामिहार्थाना छाया न कतमापि हि ॥ न सघातो विकारोऽपि न पृथक् नान्वितो मृपे"त्यादि भागवत स्वानुकूलत्वेन कार्यमिथ्यात्वे प्रमाणत्वेनोप दर्शितम् ॥ तदपि तद्भागवतार्थाज्ञानात् ॥ तत्र हि विकारोपि न पृथक् नान्वित न च मृपेत्यर्थ नम् उभयत सबधात् ॥ तस्माद् भागवतोक्तयुक्त्यैव कार्याणा सत्यत्व श्रौतेथें तर्कस्थानवकाशात् घटादिषु कुरालजनितत्वेनोपाधिनियतत्व यदुक्त तत्र वर्णस्थौ ल्यादिपूपनेत्रादिर्ययोपाधि प्रदर्शितस्तथानापि नियतोपाधैरप्रदर्शनाच्यूनत्वम् ॥ किच वर्णस्योपाधि विनापि दृश्यमानत्वात्तत्र स्थौल्यमुपाधिनन्यमेव भवतु प्रकृते घटस्थाप्यु पाधित पूर्वमसत्वात् कथ तत्रोपाधिमापि दडादिजनितत्वमिति प्रत्यक्षविरोधो दुर्वार एव ।। जाग्रतो मस्मरीचिकादौ त्यभावेपीत्यप्यसगत वन्मते जाप्रत एव मरुमरी- चिकादौ प्रवृत्तेरुतत्वात् ॥ जानत इति तु वक्तव्य पूर्वोक्तप्रमाणस्य घटादीनामवास्तवत्व- प्रतिपादकत्वासभवान् भविद्यादशाया प्रतीयमानत्वमेवानास्तरत्व तञ्चेदमदोप्यस्तीति तस्याप्यास्तवत्यापत्ति ॥ जगद्रमविषयब्रह्मण्यम्यवास्तवत्वापत्तिश्च स्यात् ॥ दोपप्रयुक्त सति दोपदशाया प्रनीतिविषयत्वरूपस्यास्सदुक्तिफलितलक्षणस्याविद्याप्रयुक्तत्वे सत्य विद्यादशाया प्रतीयमानत्वरूप रक्षण कल्पयित्वा दोपोदावन तु छादेव ।। दोपस्तु कुन्नचिदूरत्वादिरूप कुत्रचित्तिमिरादिरूपोऽनुगत ॥ एव च यत्र दर्पणखडरचितोप नेग्रादिना सूक्ष्मेषु वर्णपु स्थूलपवुद्धिम्ना वदेव दोपरूप तत्प्रयुक्तरव च यथा स्थौल्य प्रतीतौ तथा वणप्रतीतावपि तस्यापि भ्रमत्व दुरपदरमेव ॥ यतु (दूरत्वादिदोपा पहारेण चथुपैव वन वणज्ञान) मित्युक्त तत्तुच्छम् ॥ बहुतरमूर्तसयोगविशिष्टज्ञान ·प्राभलना रूपस्य दूरत्वहेतोम्ना विद्यमानत्वेन तस्यापहारासभवात् ॥ नचोपनेनसमवधानम्य दूरत्नोत्पत्तिप्रतियधकत्यादुत्पनदृरत्यादिनाशकरयाद्वा तत्र दृरत्तापहार इति वाच्यम् ॥ तथा सति तत्समवधाने तलादिद व्यरहितमिति प्रतीत्यनुपपत्ते व्यरहितत्वस्य दूरवरूपत्वात् ॥ विचोपनेनादिना दूरत्वसामान्यस्यापहारो विदोपस्य या नाद्य । एकेन पुरुषेणोपनेनादिधारणेऽन्यस्यापि तत्र स्थौल्यादिप्रतीत्यापत्तिईरत्वादिप्रतीत्यनु- पपत्तिश्च ॥ नापि द्वितीय तादृशविशेषस्य वक्तुमशक्यत्वादुपने नादिसनिधानेपि दूरत्वप्रतीतेश्चेति ॥ किचोपनेनसनिधानसत्वे स्थौल्यादिप्रतीतिसत्व तदभावे च तदसत्यमित्यन्वयव्यतिरेकसत्तेपि यापनेवाधुपाधे कारणसामग्रीप्रवेशो न स्वीक्रियते तदा मालोकमयोगेनापि तमसोपहारो घटानिशान तु चक्षुपैवेत्यस्यापि वक्तु शक्यत्वे. नालोकादीनामपि ज्ञानसामग्रीप्रवेशो न स्यात् ॥ तत्रापि गौरवस्य वक्तु शक्यत्वा- त्तस्मादन्ययव्यतिरेकावेच कारणत्वव्यवस्थापको तो चोपनेत्रादिप्यपि तुल्यौ तत्सबधस्यापि वर्णप्रमाणाशे गुणवसभवेन तन न तस्य गुणत्वमित्यपह्नमोऽयुक्त एवं ॥ एव च तदृष्टातेन ब्रह्माशेपि गुणत्वमविद्याया कथ न स्यात् ॥ नह्यविद्यया प्रतीयमानस्य मिध्यात्वमिति नियमोऽखडाफारवृत्तेरप्यविद्यापरिणामत्वेनाविद्याकार्यत्वात्तद्विपयस्यापि मिथ्यात्वापत्ते ॥ नचेष्टापत्ति शून्यगदापत्ते ॥ प्रमाणाना सविशेष एवोपक्षया झिगुणस्य निप्पमाणत्वापत्ति ॥ यचविद्याप्युपकाराय विपवजायते नृणामिति टीकोक्त- वास्यमनूद्य तदमगतमित्युक्त्वा (तगाविद्याशब्देन कर्मणो ग्रहणादत एपानुष्टिते- त्युक्त अन्यथा तन्न सगच्छेत अज्ञानस्यानुष्ठानायोगा) दित्यादि प्ररपितम् ॥ तत्र कर्मण एमानुष्टान न तद्धिजस्यति यदि ता मनीपित तदा विपदिति यातासगनि ! नहि विपस्याप्यनुष्टान सभाति ॥ यदि च तस्य भक्षणादिविशिष्टस्यानुष्ठान सभवतीति मन्यसे तदा विद्याया अपि व्यापारपिशिष्टाया कथ नानुष्ठानम् ॥ अविद्याराब्दस्य धचित्कर्मणि प्रयोगस्तु प्रकृतिवाचकशब्दस्य विकृती प्रयोगपदवगतय्य ॥ यथा 'गोभि श्रीणीत मत्सर' 'पशुना यजेते' त्यत्र दुग्धहृदयादिरूपविकृतिपु प्रयोक्तव्यासु तत्प्रकृ. तय प्रयुक्तान्तद्वत् ॥ भविद्याप्युपकारायेत्यत्र न कर्मणो ग्रहण मानाभागात् । न च प्रकरणमेव प्रमाणमिति वाच्यम् ॥ एकप्रकरणस्थस्यापि पदस्योभयवोधक्त सत्ति तात्पर्य सभवति ॥ यथा “तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व तपो ब्रह्मती" यनैकस्यापि महाशब्दस्य ब्रह्मतपतोर्वाचकत्वम् ॥ तस्माद्विनिगमनाविरहेणैकशेपस कर्तुमशक्यत्या कर्मण एर ग्रहणमित्यसगतमेव ॥ यत्तु “न तस्य कार्य करण न विद्यत" इति श्रुति व्यात्यानमन्य (तत्सबधि उद्दिश्यजन्यान्योन्याभागो योध्यत इति परति एवं चोत्तरतापि तदेवोद्दिश्य करणान्योन्याभागो बोध्येत तथा सति किच तस्पेत्यादि स्वमयो विरुष्येत ) त्यादिप्ररपित तन्मदम् ॥ पठ्या सबघश्च बहुविधस्तात्पर्य शादासते । अत एव चैत्रस्य पुरप पुनश्चेत्यादौ पुरुषे स्वत्व पुनपदार्थकदेशे जन्यत्वे निरपितत्व च तात्पर्यवशादासते ॥ यदुक्तरीत्या तु पुनपि स्वत्वमेव बोध्येत तस्यति पदस्थावृत्या गौरव वा प्रसज्येत एव चैकपटयुपस्थापितयोरुपादेयत्वभिन्नत्ययोर्जन्य १ ८ ·प्राभान. भिन्ने करणभिन्न चान्वयसभगान कोपि दोप पद्मादधाति ॥ यद्वा शक्तया उपादे- यत्व लक्षणया च भेद पध्या बोध्यते ॥ न च युगपत्तिद्वयविरोध इति वाच्यम् ॥ गगाया घोपमत्स्यौ स्त इत्यत्र गगाशब्दात्प्रवाहतीररूपयोरर्थयो शक्तिराक्षणाभ्या योधेन तादृशविरोधे मानाभागत् ॥ सति तात्पर्य उभयोधस्य सभात् अन्यथा तत्रापि वैरूप्य वाक्यभेदादिक प्रसज्येत ॥ वस्तुतस्तु न तस्य कार्यमित्यस्य तत्सबधि- कार्यत्वाभावादित्यर्थ ॥ अत एव ननाविरहितस्थले तत्सबधिकार्यत्ववदिति बोध ॥ प्रतियोग्यभावान्वयौ तुल्ययोगक्षेमादित्यस्य तु नविरहितस्थले यादृशसवधेन यादृशर्मिणि यद्वत्व प्रतीयते नन्समभिहारस्थले तेन सबधेन तदभार प्रतीयत इत्यर्थकत्वेन नविरहितस्थले तत्सवधिनि जन्यत्वस्य प्रतीतेस्तत्समभिहारस्थले तद. भारबोधो न न्यायविरद्ध ॥ धर्मिभेदस्य धमात्यताभाररूपत्वाच जन्यान्योन्याभाव बोधोपि सगत ॥ इंशयुक्तिमनादृत्य त्वत्प्रलपितरीत्यनुरोधेन तादृशनियमस्वीकारे ननो भेदबोधकत्व कुनापि न स्यात् । नीलो घट इत्यत्रापि सिद्धाते नीलाभेदस्य स्वप्र- तियोगिवृत्तित्वस्वसामानाधिकरण्योभयसबधेन व्यक्तिविशिष्टान्यत्वरूपस्ववृत्यसाधारण धर्मरूपस्य ननिरहितस्थले घदे बोधानन्समभिव्याहारस्थले तदत्यतामावस्यैव बोध स्यात् नतु भेदस्य ॥ किंच न तस्य कार्य विद्यत इत्यस्य तादात्म्यबोधनायोग्य- त्वात्कथ नजान्योन्याभावबोधनमिति वदतस्तव तत्र कीदृशो बोधोभिमत तत्सबधि- कार्यसत्तापदित्याकारक इति चेत्तर्हि नन्समभिहारस्थले तत्सबधिकार्य सत्ताभाववदि- त्याकारक एव बोध स्यात्स च न सभवति कार्य सति सत्ताभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ न च कार्यस्य मिथ्यात्वादसत्यमेवेति वाच्यम् ॥ तस्यासत्वे सदसतो सबधासभवेन पध्यानन्ययप्रसगात् ॥ नचाध्यासिक एर सबध इति वाच्यम् । तदसमवस्य पूर्व विम्नरेणोपपादित पात् ॥ एतेन (तस्मात्तस्य कार्यकारणयोरत्यताभार एन श्रुत्या बोध्यत) इत्यादिकमपास्तम् ॥ कार्यकारणयोस्तत्सबधित्वे तदत्यताभावस्य सत्यताभाव स्वीकारे च तत्मवधस्यामभात् ॥ यत्तु न तत्समश्चेत्यादावेकश्वकारोनुक्तसमुच्चया थस्तेन न्यूनोपि न दृश्यत इत्यर्थ । द्वितीय उक्तसमुच्चयार्थ इत्याधुक्त तन्निर्मूल प्रथम- स्योत्तसमुच्चयार्थत्व द्वितीयस्यैवानुक्तसमुच्चयार्थत्वमित्या विनिगमकस्याभावात् ॥ किंच यथा प्रथमस्यानुत्तसमुच्चयार्थत्व च कपोलकल्पनयोच्यते तथा द्वितीयस्यापि किंचि- दनुक्त कल्पयित्वानुक्तसमुच्चयार्थत्वमेव किं न स्यात् ॥ यदि च जीवास्तदभिन्ना न तहासास्तदा तत्समा एवेत्येव परति तदा न तत्सम इति पूर्वोक्तविरोध ॥ किंच यदि जीवामनदभिन्नासत्म्वरूपा एव स्युस्तदा किमवधिकमीश्वरत्व नियतृत्व वा तस्य स्यात् ॥ तस्माजीवाम्तहासा एव ॥ तचमसीत्यादेरर्थस्तु दर्शित एवातो न कोपि दोप ॥ "सबै खल्विद ब्रह्म" त्यस्यापि त्वटुनरीत्यार्थस्वीकारे इदपदवाच्यस्य दृश्यस्य मिथ्यावादात्वानुपपत्ति ब्रह्मत्वे मिथ्यात्यानुपपत्ति ॥ नच तावमसीत्याधुक्त- रीत्या भागन्यागरक्षणेति वाच्यम् ॥ इदशब्दस्य चक्षुरादिनन्यप्रत्यक्षविषयवाचस्तया प्रह्मणश्च "यतो वाचो निवर्तन्ते यचथुपा न पश्यति येन चक्षुपि पश्यती" स्यादि ·प्राभजनः श्रुत्या सर्वेन्द्रियागोचरतया विशेष्यविधयापीदाब्दवाच्यत्वासभवादागत्यागलक्षणाया भनरकाशात् । भस्मन्मते घ मृदादिकार्ये सर्व घटपटादिक मृदयेत्यादिवस मसकार्य महयेत्युपपद्यते ॥ "परास शक्ति विविथैवे" त्यादिश्रुतेरपि त्वदुक्तार्थकाव न सम- चति ॥ मायायास्त्वया कालिकनिधप्रतियोगित्वस्वीकारेण घटपटाद्यपेक्षयोत्कृष्टत्या सभवात् तेपामपि तथात्वात् ब्रह्मापेक्षयोत्कृष्टस्य च न सभानितम् , भत एव सर्वापेक्ष योत्कृपयशकाप्यपान्ता ॥ विविधेत्यस्यापि सत्यदिगुणवत्वादापरणशत्तयादिमरवावा विविधा भनेकमकारा इत्यर्थस्वीकारे एकस्यापि पटादे रूपरसाधनेकगुणरत्येकाच्या दनबधनाद्यनेकशक्तिमत्वेन च विविधतापत्ति ॥ किंच ब्रह्मणोऽचिंत्यानतानतशक्ति- मत्वानुपपत्तिश्च तस्मात्परा इत्यस्याचिंत्येत्यर्थ ॥ विविधत्यस्यानतानेकरूपेत्यर्य । स्वाभाविकीत्यस्यापि स्वस्वरूपेत्येवार्थ । नत्वजन्या इत्यर्थकत्व तथा सति जरस्य स्वाभाविक शैत्य तेजस स्वाभाविकमुष्णास्वमित्यादावपि शैत्यमजन्यमुष्णव पाजन्य मिति बोधापत्ति स्वरूप च खभावति कोशविरोधच स्यात् ॥ ज्ञानयलप्रिया चेत्यत्रापि स्वाभाविक्रीत्यस्यैव सरधोतो न वैयधिकरण्यम् ॥ गौरव तु त्वन्मत एव । स्वाभाविक्रीत्यनेन नागनुका ॥ करपादादेमयिकत्व तु पूर्यभागे विस्तरेण खडितम् ॥ यतु ईक्षत्यधिकरणविरोधादित्युक्त्वा तथा होत्याधुतिरसगता ईक्षत्यधिकरणे शरीर त्वाचसाधनादित्युक्त तदपि तया होत्यादे गानयोधनात ॥ नहि तथा होत्यादिप्रथेन मग शरीरिव साधित कित्वशरीरित्व जगकर्तृत्व च तदेवेक्षत्यधिकरणे निरूपितमत सामान्यत कर्तृत्वनिषेधे तदधिकरणविरोध एव । नन्वीक्षत्यधिकरणे प्रघानस्य वतीय निषिध्यत इति धेन वप्रकृतत्वात् ब्रह्मकर्तृत्वमेव प्रकृतम् ॥ किंच द्वितीयाध्याये प्रधानमर्नुपनिषेधो व्यर्थ स्यादधुनैव तस्य निरम्नत्वात् ।। मिपतो निषेधोपि त्यामत एव विरुद्ध सर्वदैव तस्याभावात् । अन्यथा तस्य मिथ्यात्यानुपपत्ति ॥ तृतीय लोकव्यारयाया तु यषयोक्त उत्तर दूपितम् ॥ तस्मात्तत्मवाधिकार्यादर्जन्याव- निषेधारोपा नित्यत्वात्सविशेषामेव ब्रहोति सिद्धम् ॥ इति पशिखटखटनामासस्था भासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तर चित्तशुद्धरित्यादै सप्तविंशखडसडनामासस्याभासत्व प्रदश्यते ॥ तपस्यादीना निद्विवत्ये "पमा ब्रह्म विजिज्ञासव तपो नौ" त्यादि श्रुतिविरोध ॥ भत्या माममिजानातीति भगवद्वाक्यविरोधश् तर हि भक्तिनप सोरेय ब्रहप्राप्ति हेतुत्न प्रतिपादनात् ॥ नच "कर्मणा न प्रजया न धनेने"त्यत्र तनिषेधासगतिरिति वाच्यम् ॥ तत्र कर्मपदस्य कान्यकर्मपरत्वात् अन्यथा "तमेत चेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपति यज्ञेन दानेन तपसा नाराकने" स्थानिश्रुविरो धापत्ति । मार्कण्डेयपुराणेपि भगवतीप्रसादस्य उपसव मोक्षहेतुत्वमुत्तम् । सफा प्रसन्ना वरदा नृणा भवति मुतये ॥ स च वैश्यस्तपस्ले देवीसूक्त पर जपनि त्यादिना ॥ देवीप्रसादशोपलक्षण एतेन मार्कण्डेयपुराणवाक्येत्यादिकमपाम्तम् ॥ नेद यदिदमुपासत इत्यस्यावस्तु प्रागेगाभिहित तपस्यादीना तु स्वजन्यचित्तशुद्धिद्वारा मामहेतुत्व भनेस्त साक्षादेव भगवत्पायहेतुश्मतस्तस्या प्राधिक्य अयमेायों ·६० प्राभञ्जन: नाहं वैदैरित्यादिना भगरता उक्तम्तमज्ञालोपक्रमविरोधं वदनुपेक्षणीय एवं ॥ उपक्रमे तु त्वन्मतदूषणार्थं तत्प्रसादेनेत्यादिदूषणमुक्तमित्यवधेयम् ॥ यत्तु (प्रत्यकाले सत्य- रोकासिना नारायणशयनादिनम) इत्यादि प्रलपित तदपि शास्त्रविरद्धम् ॥ ब्रह्मणोपि नाशे नारायणशयनस्य पुराणादिपु प्रतिपादनात् तदानीं सत्यलोकस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ तदानी कस्य भ्रम इति पूर्यपक्षस्यानुद्धाराच ॥ न च तदानी नारायणस्य शत्तेरावरकत्वाभावेपि विक्षेपकताया सत्येन तत्कल्पनया शयनादिसभव इति वाच्यम् ॥ तर्हि तादृशशक्तिनित्यानित्या वेति वक्तव्यम् ।। नित्यत्वे त्वद्वैतहानि- रपसिद्धातश्च ॥ अनित्यत्वे तु किं तस्यानाशक नहि जीववदीश्वरनिष्ठाया अपि मायाया ज्ञान नाशकमिति शक्यम् ॥ ईश्वरस्य सर्वदैव स्वरूपज्ञानसत्येन मायाया स्थिति- रेव न स्यात् ईश्वरेच्छयैव तन्निवृत्तिरित्युच्यते चेत्तदा तयैव शयनादिक्रीडाया भपि सभवेन व्यर्थमेतादृशी कल्पना ॥ किचैवमीश्वरस्य भ्रातत्वमपि विभ्रमाधिष्ठानत्वात् प्रत्यकल्पनाभावे भूतार्थवेदिनामित्यसगतम् ॥ एतेन तात्कालिकेत्यादिक सर्वमपा- स्तम् ॥ इति सप्तविंशखडखडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तर प्राथमिकेत्या देरष्टाविशखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदश्यते । तत्र सर्वस्यैव कल्पितत्व वदता बौद्ध- कल्पेन कल्पितविज्ञानरूपैव सृष्टिर्वसु न शक्या ॥ सर्वश्रुतिस्मृतिलोपप्रसगात् ॥ क्षणिकपादमताश्रयणप्रसगाच ॥ किच कल्पितसृष्टिस्वीकारे ससारस्थानादित्यसाधना- र्थमामहोपि निरर्थक कल्पितेऽनादित्वस्यापि कल्पितस्यैव सभवेऽवास्तवस्य तस्याकि- चित्करत्वात् ॥ किंच ब्रह्मणो निराकारत्वस्वीकारे तबापि कालयवनीयमतप्रवेशस्तैरपि निराकारस्यैवेश्वरस्य स्वीकारात् ॥ किच"ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् आत्मा वा इदमन भासी"दित्यादौ ब्रह्मपदेन सगुण ब्रह्म विवक्षित निर्गुण वा नाद्य ॥ तथा सति उप- क्रमोपसहारादिषड्विधलिंगस्य सगुणविषयक्त्वाचिगुणे मानाभावेन तस्यासिद्धि स्यात् ॥ नापि द्वितीय निर्गुणस्य कल्पकरमानुपपत्त्या कल्पकत्वे निर्गुणत्वानुपपत्त्या सृष्टयनु. पपत्ति ॥ “यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वेदाश्च प्रहिणोति तस्म"इत्यादिश्रुति विरोधश्च ॥ न चावतारकातरवत्तदिति वाच्यम् ॥ अवतारस्य स्वन्मते कल्पितत्वेन ब्रह्मणोपि करिपतत्वापत्ते ॥ यत्तु (सगुणब्रह्मविषयकवाक्यविचारोपि कर्मपरवाक्य ज्ञानसाधनपरवाक्यविचारवदुपयोगमानेणोपपन) इति तदप्यविचारितरमणीयम् ॥ कर्मणो यथा ज्ञानोपयोगित्वबोधक "तमेत वेदानुरचनेन ब्राह्मणा विविदिपति यज्ञेन दानेन तपसा नाशक्ने"त्यादिक वाक्य दृश्यते न तथा सगुणब्रह्मोपासनस्य ॥ तस्य साक्षादेव मोक्षसाधनत्वात् ॥ किंच त्वन्मत उपास्यस्याब्रह्मत्वात् "सर्वेभ्य पाप्मभ्य उदित"इत्यादि ब्रह्मधर्मान्तस्मिन्ननुपपन्ना स्यु ॥ अत एव-उपासनाधितो धर्म कार्ये ब्रह्मणि वर्नने ॥ प्रागुत्पत्तरज स तेनासौ कृपणो मत ॥ इत्यादिना तस्य कृपणत्व स्वदीय प्रतिपादितम् ॥ विच"आकाशम्तलिंगा"दित्यादि सूत्रेषु भाकाशादिपदेन परमेर प्रलोच्यत इत्यादिना शारीरक प्रतिपादित तदपि विरुध्येत ॥ सगुणस्य परत्वा भागधुन चैतन् “अथातो ब्रह्मजिन्नासे"त्यनेन परब्रह्मणो जिज्ञासामुक्त्वाऽपरब्रह्मनिरू- ·प्रामान. ६१ पणेऽर्थातर स्थात् ॥ "तस्मादाकाशम्मलिगात् अंतस्तद्धर्मोपदेशा"दित्यादिसूने परमेव महा निरूपितम् ॥ नच तत्तत्स्ने प्रतिपादितस्स साकारात् साकारस्य च परत्वे मानामार इति वाच्यम् । परस्य ग्रहाणो लौक्किममाणवेद्यत्वाभाव इंदकसमधिगम्य- स्वाद्यया येदे प्रतिपाद्यते तथैव तद्विज्ञेयमित्यसदायेदितत्वात् उपासनापल त नृतीये ध्याये श्रीमदाचायनिरूपितमणुभाप्ये तदधीत्य निश्चिनु ॥ (सूत्रकाराशयस्य तद्धर्मोप रक्षितस्य ब्रह्मत्वेप्युपपत्ते) रित्यपि यदुक्त तदप्यसगतम् ॥ ब्रह्मणस्त्वन्मने तद्वोप लक्षितत्वासभवात् कदाचिद्विद्यमानस्यवोपरक्षणत्वात्रिषु कालेप्वविद्यमानस्य सपुग्पाय माणस्योपरक्षणत्यासभनात् ॥ यतु जीवस्वरूपस भाविद्याकल्पितत्वमित्यवोचस्तद प्यपह्नवमात्र- फरस्थे कल्पिता बुद्धिस्वर चित्प्रतिषियक ॥ प्राणाना धारणाजीद ससारेण स युज्यत इति वचनविरुद्ध च ॥ किच प्रतिपिंवादाभासवादयोर्विलोपा पत्तिश्च स्यात् न चाविकृत प्रौन जीव इत्यपि वक्तु शक्य सर्वश्रुतिलवापत्तरपरवात् ॥ यदि सविशेषनिरूपिकाया श्रुतेलद्रूपेण सत्यत्वे तात्पर्य नास्ति तदा निर्विरोपनिरू- पिकायास्तदस्तीत्यत्रापि प्रमाण वक्तव्यमन्यथा तनापि पर्यनुयोगापते ॥ एतेन (सविशेपनिरूपिकाया) इत्यादिक मत्युक किश्वरस्याविद्याप्रतिबियत्वस्वीकारे जीवयदुपाध्यधीनत्वापत्ति नहि हृदप्रतिबिंबितस्योपाध्यानधीनत्र वीचिप्रतिबिवितस्य तदधीनत्वमिति वक्तुं शक्यते प्रतिबियमात्रस्योपाधिपक्षपातित्वात तथा ध सस्पेश्वरत्या नुपपत्ति ॥ मायाख्यापा कामधेनोर्वसौ जीवेश्वरावुभौ ॥ यथेच्छ पियतो द्वैत तब खट्टै तमेव होत्यादिनेश्वरस्यापि मायाधीनत्वप्रतिपादनात् (असतापि कारणेन कार्यात्पत्ति) रिति यदुक्त तदपि "कथमलत समायत" इति श्रुतिविरुद्धम् ॥ किच असत कारणत्वे कारण दिनापि कार्योत्पत्यापतिरसत्वाविशेषात् ॥ इत्याविंदाखड खडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र विशेपेत्यादरेकोनशिखटखडनाभासस्था भासत्व प्रदश्यते । तत्र विशेषस्य कल्पितत्वे दोषसमूहस्योक्तत्यारकल्पकत्वस्यात्य समानिर्विशेषसविशेषयोरमेदस्य त्वदुक्तरीत्या सभयेन व्यासस्य प्रतिज्ञाहानिरशस्य परिहारेव ॥ किच सविशेषस्य निर्विशेषाभिनत्ये तन वेदस्य तात्पर्य नेति स्वदुक्तिर सगता "सर्वकाम सर्वग-ध सर्वरस" 'सर्वत पाणिपाद तत्सर्वतोक्षिशिरोमुख" मित्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यां ब्रह्मण सविशेषमेर स्वरूप प्रतिपाद्यते न च तर तात्पर्यभार इति वाच्यम् ॥ उपक्रमादिपविधस्य तात्पर्यनिर्णायकस्य ता सविशेषविषयकत्वात् विनय प्रमाणमन्यविपयकत्वे निर्विशेषप्रतिपादकानामप्यन्यविषयकत्वापात ॥ नच 'सत्य ज्ञानमनत प्रो' सादिश्रुत्युक्तस्य दशकालवस्तुपरिच्छदशून्यस्वस्य विरोधान्न परिच्छिनत्व ब्रह्मण सभवतीति वाच्यम् ॥ सकलविरुद्वधमाश्रयत्वस्यैव धर्मियाह कमानसिद्धत्वेन विरोधस्याकिचित्करत्वात ॥ मत एवार्जुनाय परिच्छिन्नत्वं विश्व रूपद च दर्शित भगवता ॥ न च विश्वरूपत्य मायिकमिति वाच्यम् ॥ दिव्य ददामि ते चधुरियाविधचनविरोधासहि नटेन मायिकस्वरूपदर्शनाय चधुरादि दीयते शक्तिरजतादिदर्शनार्थ वा द्वितीयचक्षुपोपेक्षा तस्मादेकमेोभयविध ब्रह्मेति सिद्धम् ।

·६२ प्रामजन. किच तद्रूपस्य मायिकत्ने-त्रय्या चोपनिषद्भिश्च सारययोगेश्च सात्वतेरित्यादिवचन- विरोध नहि चेदाना तादृशरूपे तात्पर्य त्वन्मते सभवति ॥ नच विशेष्यामि प्रायेण तदुत्तमिति वाच्यम् ॥ विशेष्यस्य सर्वसाधारणत्वात् नहि जीवेषु चैत्रादिषु विशेप्यभागस्य त्वन्मतेनोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वमस्तीति ॥ एव च सर्वत्रैव तत्कथनस्य सभाविततया तव विशेषस्य वक्तुमशक्यत्वेन शुकदेवादीना तथाकथन- मनर्थकमापद्येत । एवमेव न चातर्न बहिर्यस्येत्यस्यापि विरोधो दुप्परिहार ॥ यदि च सामर्थ्य विशेषेणैव रज्जुन्यूनतादिरित्युच्यते तदा सामर्थ्यविशेषेणैव विरुद्धधर्माश्रयत्वा दिमिद्धौ किमेतेन मायादिकल्पनेन ॥ यत्तु भात्मयोगो मायेत्युक्त तदपि न किंचित् भप्रसिद्ध न च योगोऽपूर्वार्थसप्राप्तौ सगतिध्यानयुक्तिप्विति मेदिनीकोशाद्योग शब्दस्य मुक्ती रूढिदर्शनान्मायाया युक्तिरूपत्वादात्मयोगशब्दो मायावाचक इति वाच्यम् ॥ मायाया युक्तिरूपत्वे मानाभावात् युक्तिहि साधकबाधकप्रमाणोपन्यासरूपा नहि माया पदप्रमाणातर्गता त्वयाभ्युपगम्यते ॥ किंच मायाया एव त्वदामिप्रेताया पूर्वमसभवस्य प्रतिपादितत्वेन धर्माणा मायिकत्वस्य दूरपराहतत्वात् । एतेन सर्वेषा धर्माणामित्यादिक निरस्तम् ॥ किंच यदि ब्रह्मणि धर्म कोपि नास्ति तदा "सर्वधर्मोपप तेश्च" त्यादिसूत्रविरोधस्तत्र धर्माणामेवासभवेन तदुपपत्तेर्वक्तुमशक्यत्वात् सूत्रार्थस्त्व- गुभाथ्यादितोबसेय ॥ किच भगवता स्वरूपकथनावसरे-सर्वेन्द्रियगुणाभास सर्वेन्द्रि यविर्जितम् ॥ असक्त सर्पभृञ्चैव निर्गुण गुणभोक्तृ चेत्यादिनोभयविधमेव स्वरूप प्रति पादित तौकस्य मायिकत्वमन्यस्यामायिकत्वमिति व्यवस्थाया प्रमाणशून्यत्वेन निर्मूल त्वादुभयविधमेव तत्स्वरूपमिति युक्तमुत्पश्याम ॥ इत्येकोननिशखडसडनाभासस्या भासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तन व्यापकस्य प्रादेशेल्यादेस्त्रिंशत्खडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्श्यते ॥ तत्र ब्रह्मणि विरुद्वधर्माश्रयत्व वेदप्रतिपाद्यत्वात् स्वीक्रियते वेदार्थवासना रहिताना तु तन बुद्धिपथमारोहति गालिप्रदान त्वासुरसहजधर्मस्वादुचितमेव सर्व रोकव्यवस्थोच्छेदस्तु स्वकपोरकल्पनया तत्स्वीकारे स्यात् ॥ यथा मायाया दुर्घटघटना पटीयस्त्वीकारे वेदप्रतिपाद्यविरुद्धधर्मस्वीकारे तु न कोपि दोप ॥ अत एव सूनकारे- णापि वैश्वानर -साधारणशब्दविशेषा"दित्यादिना ब्रह्मणो विरद्धधर्माश्रयत्व प्रद र्शितम् ॥ तदर्थस्तु-चैश्वानर परमात्मैव साधारणशब्दाद्यो विशेष अथवा साधारणशब्दे यो विशेपस्तस्माद्विरोपश्चाभिविमानमित्यादिनोक्त प्रादेशपरिमाणवत्वव्यापकत्वादिलक्षण स च ब्रह्मण्येर सभवति सकर वेदोक्तविरद्वधर्माश्रयत्वात् नानौ नापि जीवे ॥ यत्तु साधारणशब्दयोविशेष इत्युन तर सम्यक् ॥ विष्टकल्पनापत्त विरोधस्य ब्रह्मण्यदूषण त्वात् प्याकपस्यैव मूर्द्धचिबुकातरा स्थिति "रामनति चैनमस्सिमि" ति सूने व्यास प्रतिपादिता सगच्छते मायया तथा मारस्तु तत्प्रतिपादक्राब्दस्य तनादर्शनादुपेक्ष्य प्यारकस्व मायिक प्रादेशमारत्व यथार्थमित्यत्र विनिगमनाविरहश्च मायाया नित्यत्वा नित्यत्वविकरपे पूर्वोत्तदोपग्राम सपूपास्यधर्मपु भाग्नामानार्थमनुवाद इति घ कल्प्य पचिस्त्वपि सारा वास्तवत्व घ घेदप्रतिपाद्यत्वमित्यादि यत् प्ररपित तत्तुच्छम् ॥

·६३ प्राभअनः घेद्यप्रतिपाद्यधर्माणा त्यया ग्रहाण्यनुपगमात् ब्रह्मणो निर्गुणत्वात् योन्यथा स तमात्मा नमन्यथा प्रतिपद्यत इत्यादिवास्योक्तो दोपश्च त्यन्मते स्यात् ॥ जीवस्य भगवदधीन- स्थाणुरूपस्य व्यापकत्वेन तदनधीनत्वेन सत्यस्य मिथ्यात्वेन चाभ्युपगमात् ॥ भस्मन्मते च नोक्तदोषस्तथानभ्युपगमात् ॥ विचात्मशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणेपि त्वन्मत एव दोपो न ह्यात्मा सविशेपो निर्विशेपो येति लौक्किप्रमाणतो निश्चेतु शक्यम् ॥ किंतु घेदत एवं वेदे तु सविरोपनिर्विशेषोभयप्रतिपादकानि याक्यानि दृश्यते तत्रैकतरस्यान्यथात्वक- स्पनेऽनैदिकत्यापत्या विरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मा वेदतोवगत तनिर्विशेषत्वेनैव य प्रति- पद्यते स एव पापीयालरक प्रतिपद्यत इत्यर्थ ॥ ननु योन्यथासतमिनि वास्येनात्मनो- ऽन्यथा प्रतिपत्तिनिषिध्यते न वन्यथा भूतस्यात्मत्वेन प्रतिपत्ति । एव च साध्यविरुद्धो हेतु भवस्तुन भात्मत्वेनोपासनस्योपक्रातत्वादिति चेतवम् ॥ नहि त्वन्मतेऽवस्तुन भात्म- नोपासन किंतु सविशेषस्यात्मनस्तस्य च नावस्तुत्व विशेष्याशे वस्तुत्यात् वित्वन्यथा सतो। निर्विशेषत्वेन प्रतिपत्तिरथवा निर्विशेषस्य सविशेषत्वेन प्रतिपत्तिरतोन्यया सत आत्मनो- न्यथैव प्रतिपत्तिस्तवेति तन्लोकोक्तफल तपैवेति न साध्यविरुद्वत्व हेतोरिति ध्येयम् ॥ यत्तूपासनाया विशेपसत्यताया अप्रयोजकत्यमुक्त तद्विद्वन्मडनोकदोपाज्ञानात् नहि तत्र विशेषाणामसत्यत्व उपासनैव न सभवतीत्युक्त कितु विशेषाणामसत्यत्वे सविदोपग्रह्म णोऽसत्यत्वापत्या वेदस्यातदर्थप्रतिपादकत्यापत्तिरपासकाना चासदेव पर स्यात् ॥ किच सविशेपोपासनायास्तुच्छल त्वेऽन्यदेवोपासनापेक्षया तस्योस्कृष्टत्यवर्णनमसगत स्यात् "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशा"दिति सूननिरोधश्च तत्र हि "सर्वं खरिवद ब्रो" ति वास्येन सर्वस्य ब्रह्मत्व प्रतिपादित तचासत्यत्वेन घटते सर्वस्यासत्यत्वे तद्रूपस्य ब्रह्म गोप्यसत्यत्यापत्तिस्तथा च शून्यवादापत्ति स्यात् ॥ अस्सन्मते सर्वस ब्रह्मरूपेण सत्य- स्वालानुपपत्ति ॥ किंचोपास्यस्य मिथ्यात्वे "यथा ऋतुर्भवति तथेत प्रेत्य भवती" ति श्रुत्या शाहिल्यविद्योत्तोपासनशीलस्य मिथ्यास्वरूपप्राप्तिरेव फल स्थान पारमार्थिक "तनिष्टस्य मोक्षोपदेशा "दिति सूनविरोधश्च ॥ न च निर्विशेपब्रह्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेशा दिति तदर्थ इति वाच्यम् ॥ तच्छन्दस्योपफ्रातगाचित्वारपूर्वसूनेषु जगत्कतुरेवोपक्रात मात्तस्य च सन्मते निर्षिशेषत्वाभागात् ॥ सदेवेत्यादिविषयपाक्येपि सविशेष एवं स्वन्मते सच्छन्दप्रतिपाद्यस्तस्मात्तत्रापि स एवोपक्रमविषय ॥ उपक्रमोपसहारादिषड्विधा तात्पर्यग्राहकस्यापि सविशेष विषयमत्वमेवातस्तव येदस्य तात्पर्यमित्यवसीयते ॥ तथा चोक्त-उपक्रमोपसहारारभ्यासो पूर्वताफलम् ॥ अर्थवादोपपत्ती च लिंग तात्पर्यनिर्णय इति ॥ यत्तु (असोव स भरतीति शून्यवादस्य निदा न त्वनिर्वचनीयवादस्य)ति तत्तुच्छम् ॥ शून्यवादानिर्वचनीयवादयोर्विशेषाभावात् कालिकनिषेधप्रतियोगित्वना भिमतस्यानिर्वचनीयस्य तुच्छात्वात् वि कृतो विशेष इति वक्तव्यम् ॥ नहि प्रतीतिकृतो विशेष इति वस्तु शक्य शशविषाणस्यापि कदाचित्प्रतीतिसमपात्, अधिक तु निरू पितमधन्नात् ॥ मत एवासत्यमप्रतिष्ठ ते जगदाहुरनीश्वरमित्यादिना निर्वचनीय जगदगी कुर्वतामासुस्त्वमुक्त भगवता ॥ ता मम भाव सत्तामात्मान वेत्यर्थ स्वीकृत्या- ·६४ . प्राभञ्जन (श्रयितु सकाशादाश्रितायास्तन्वा अस्मच्छब्दार्थात् सविरोपानिरिशेपस्य भारशब्दा थस्य च भिन्नत्त) मित्यादि यटुक्त तत्वतिप्राकृतवचनम् ॥ भारशब्दस्य स्वभावयाच कत्व त्यक्त्वा कृष्णस्यापि जीववहादिक स्वीकृत्यायांतरकल्पनात् असच्छब्दस्य च न देह एव शक्तिरह स्वर्ग भोक्ष्य इत्यादावनुपपत्ते -महात्मानस्तु मा पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिता ॥ भजत्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययमित्यग्रिमवाक्येप्यमच्छब्देन देहस्यैव ग्रहणापत्या भूतादिमित्यस्याव्ययमित्यस्य चासगत्यापत्तेर्दैहस्य त्वन्मते भूतादि त्वाद्यभावात् ॥ एन च पूर्वापरानालोचनमूरत्वादुपेक्ष्यमेवैतत् व्यारयानम् ॥ अत एव-एते स्वशकला पुस कृष्णस्तु भगवान् स्वयमित्युक्तम् ॥ नच प्रशसापर तदिति पाच्यम् ॥ इतराताराणामिवास्याप्यशावतारत्वे तदधिकत्वानुपपत्या प्रशसाया एवानु पपत्ते वस्तुतस्तु कृष्णस्य साक्षाब्रह्मरूपत्वात्तस्य करचरणादिक न प्राकृत कि त्वानद मानकरपादमुखोदरादीत्युक्त्याऽऽनदमानमेव ॥ तत्र प्राकृतबुद्धिस्त्वज्ञानादेव ॥ अत एवं मानुपी तनुमाश्रितेत्युक्त एतादृश मा ये जानति त भासुरनिश्चया इत्यर्थ ॥ एतेन यत्तु कृष्णस्तु भगवान्स्वयमित्यादिक प्रयुक्त, यत्तु करचरणादेरानदत्वमित्यत्र चीनमन्वेष्य मित्युक्त तन किंचित् तत्र श्रुतरेव चीजत्वात् स्वकपोरकल्पनाया तु "तर्काप्रतिष्ठाना" दित्यादिसूने मोक्षाभागादिरूप दूपण स्वयमेवोक्त व्यासै ॥ किच ब्रह्मकल्पनेपि गौरवा पत्या तदपि नसियेदिति विद्वन्मडनोक्दूषण दुन्दरमेव स्यात् ॥ इति त्रिंशत्खडखडना भासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तन निर्विशेषस्य विषयवाक्यानामित्यादेरेकरिंशत्सड सडनामासस्याभासत्व प्रदर्यते ॥ नन सामान्यनिषेधप्रतिपादकत्ये पूर्वमेव दूपणगण स्योत्तवास सामान्यनिषेधकत्व सभवति ॥ तद्देशकालवच्छेदेन तत्तद्यक्तित्वेन देशकाल- योरुपादानेऽननुगम बुद्धिविषयत्वेनोपादाने तु स्थूरकालस्यापि धुद्धिविषयत्वादटात्तद भावयोरपि तद्दशकारापच्छेदेन सहावस्थितिसत्वाद्विरोधो न स्यात् । तत्कालीनयुद्धेरपा दानेपि पुरपातरीयतत्कालीनवुद्धिमादाय तहोपस्य दुरित्वात् तत्कालीनेत्यादावपि स्थूलकारमादाय दोषाचेति ॥ यत्तु तदस्यताभावत्यादिक तद्विरोधप्रयोजकमित्युक्त तन्न साधीय ॥ तत्र विरोधो यदि सहानवस्थान तदा सयोगात्यताभावस्य सयोगेन सहानव स्थानायभिचार यदि च तद्देशतत्कालापच्छेदन सहानवस्थानमित्युच्यते तदा तच्छन्दा मनुगमप्रयुक्तो दोपम्तदयस्य प्रवेति दिक् ॥ सिंच विषयमाश्यानुरोधेन सामान्यवाक्य स्थनमोप्युपसहारन्यायेन विशेषाभावयोधात्याहौकिकधर्मान् श्रुतिनिषेधतीत्युक्त प्रार तस्माद्रह्मधर्मपु प्राकृतत्गदिशकानिवृत्यर्थ प्रापचिकधर्मानेव निषधेतीति । अन्यथा श्रुते प्रतारकल स्यादसत्पदार्यप्राहकलात् ॥ नन्यसत्पदाथस्य सत्येन निरूपणे प्रतारकत्व मति न म्यरूपनिरूपणे भय राहितगह जानातीत्यादि वाक्यप्रयोक्तुरपि प्रतारकरय मन्यथा कुता न स्यादिति चेझ मुक्ताविद रजत पश्यतनत गृहाणेत्यादिवाश्यप्र. योपुरपपत्तामधुन प्रतारकत्वस्य दुर्वारयात् ॥ मिल्याभूतरनतमद्रह्मण्यमतामेय धर्माणां प्राहक यान मसतच सत्येन निरपणेन प्रतारकत्व न घ राया श्रुत्या धर्म निरूपिता इति ध्येयम् ॥ यत्तु हौरिकाम्दन मासिक्स्य प्रहणादित्युन हतुष्टम् ।।

·न्यायेन तनिरूपणमिति वाच्यम् ॥ उत्तरसूत्रेपु हेयत्वेन तस्यानुक्तत्वेन तथा निरू- प्रामअने: लौकिकमायिकशब्दयोः पर्यायवाभावात् किंच लौकिकशब्देन मायिकस्य ग्रहणे वैदिकानां जुबादीनां स्वादीनां न मायिकत्वं स्यात् । वैदिकशब्दस्यापि मायिक. समानार्थत्वमिति चेहर्षे तदा ब्रह्मणोपि मायिकत्यापत्तिस्तस्याप्योपनिपदत्यात् ॥ मानंदमात्रकरपादमुसोदरादीत्यादिश्रुत्युक्तानामानंदस्वरूपकरपादोदरादीनां लौकिकत्वं वदन् श्रुत्यर्थानमिन्नत्वाद्रुपेक्ष्यः ॥ यदि फरपादादिदर्शनमात्रेणैव तेषां लौकिकत्वं मूया सदा शशविपाणस्यापि लौकिकत्वं कुतो न झूपे विषाणस्यापि लोके इष्टत्वात् ॥ यदि च विषाणस्य लोके हत्येपि शशविषाणस्याएत्वान लौकिकत्वमित्युच्यते तदा आनंदमानं कुन दृष्टं देवानां प्रियेण येन वत्र लौकिकत्वं प्रतिपाद्यते ॥ न च कर- पादादीनामानंदमानत्वं शशविषाणायमानमेवेति वाच्यम् ॥ श्रुतिप्रतिपाद्यत्येन तथा यतुमशक्यत्वात् श्रुतिप्रतिपाद्येप्यनाश्वासे मह्मण्यप्यनाश्वासेन बाह्यत्यापत्तिः ॥ नच सविशेषेऽनाश्चासेपि निर्विशेपे तस्य सत्येन न दोप इति वाच्यम् ॥ श्रुतिप्रतिपाद्य- साविशेषेणैकत्रावास मन्यत्रानाधासे प्रमाणाभावात् ॥ यदि सविशेपे नाश्वासश्चेत्तदा सविशेषस्योपक्रमे निरूपणमसंगतं स्यात् । नहि जन्मादिहेतुत्वं निर्विशेपे संभवति तस्मिन् कर्तृत्वादिस्वीकारे निर्विशेपलमेव न स्यात् ॥ नच निर्विशेषप्रतिपत्ययं शाखाचंद्र- पाय वक्तुमशक्यत्वात् ॥ भरूपमित्यरसादनंतरमित्यादि प्रलापस्तु विद्वन्मंदनपंत्य- घोज्ञानविजृभितत्वादुपेक्ष्यः ॥ किंच "तदात्मानं स्वयमकुरुत सच त्यच्चाभव"दित्यादि- श्रुतौ निर्विशेषसविशेषयोरैक्येन प्रतिपादनादेकस्य मिथ्याल्चमेकस सत्वमेकन तात्पर्य- मन्यत्र नेति कल्पनाया निर्मूलत्वात् ॥ तथा च श्रुतेनिर्विशेष एव तात्पर्यमिति स्वोकुर्वतां सविशेषग्रहाविचारकसूत्राणामानर्यक्यापनिवौरैयेति ॥ तात्पर्याविषयीभूतार्थे सदेहनिवृसेर्निष्फलत्वात् नहि वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवते"ति वाक्याथै केनचिद्विचारः कृत इति दिक् ॥ इत्येकत्रिंशत्वंटखंडनाभासस्याभासत्यप्रदर्शनम् ॥ अथारूपवदेव होत्यादेात्रिंशत्संदखंडनाभासस्याभासत्वं प्रदयते ॥ "अरूपवदेव हि तत्प्रधान- खादित्यादिसूनेषु यथयोक्तं तयाधस्तादेव खंडितम् ॥ किंचारूपवत्सूत्रेण निर्वि- शेषं ब्रह्म निरूप्यत इत्यपि ते भ्रमः। अरूपमित्यनुक्त्वा रूपपदित्युक्तस्तथा च ब्रह्मणो न्यमहारविषयविश्वविलक्षणत्वमेव तेन सूत्रेण बोध्यते ॥ ननु "न स्थानतोपि परस्यो- भयलिंगं सर्वत्र ही"ति पूर्वस्त्रेण ब्रह्मा निर्विशेष सविशेष चेति संदिह्य विचारः प्रवृत्तपत्रारूपवदिति सिद्धांतसूत्रेणापि निर्विशेष सविशेष वैति सिद्धांत एवं वक्त- प्योन्यथा निश्चयो न स्यादिति व्यवहारविषयत्वप्रतिपादनेपि निर्विशेषमेव पर्यवस्त्र- सीति चेन्न । तादृशसूत्रस्थापि त्वदभिमतार्थकत्वे सर्वत्र होत्यत्र हेतुबोधकपदे निर्वि- शेपौवोपदेशादित्यस्यास्यासौत्रत्वेन तृतीयाध्याये शास्ने वा ईशार्थकस्येशराब्दस्य काप्यनुक्तवयानुवृत्तेरप्यसंभवेनाभ्युपगमैकशरणत्यात्"अशब्दमस्पर्श" मित्यादिविषयक वाक्येपि तदुत्तराई-"अनाद्यनंत महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते" इत्येवं रूपाँच्छन्देन पूर्वप्रदर्शितवस्यैव परामर्शन प्राप्तायाः सविशेषताया अनंगीकारे ·६६. प्राभजन: विरोधस्यावारणीयत्वात् ।। निर्विशेपमेव ब्रह्मेति सिद्धांतस्यात्रैव प्रदर्शने अरूपवत्सूत्र- प्रणयनं व्यर्थमेव स्यात् ॥ अग्रिमसूत्रेण साध्यस्यात्र सिद्धवनिर्देशोप्ययुक्तः स्यात् ॥ एवं च तादृशस्य तादृशार्थकत्वाभावानारूपसूत्रस्य निर्विशेषप्रतिपादकत्वमिति ॥ प्रकृतैतावत्वमिति सूत्रस्याह च तन्मात्रमिति सूत्रस्य त्वदुक्ता आनंदमानकरपादमुखोद- रादीत्यादिश्रुत्युक्तानामानंदस्वरूपकरपादोदरादीनां लौकिकत्वं वदन् श्रुत्यर्थानभिज्ञत्वा. दुपेक्ष्यः ॥ यदि करपादादिदर्शनमात्रेणैव तेषां लौकिकत्वं ब्रूयास्तदा शशविषाणस्यापि लौकिकत्वं कुतो न पे विषाणस्यापि लोके दृष्टत्वात् ॥ यदि च विषाणस्य लोके दृष्ट. स्वेपि शशविषाणस्यादृष्टत्वान लौकिकत्वमित्युच्यते तदा भानंदमान कुन दृष्टं देवानां प्रियेण येन तत्र लौकिकत्वं प्रतिपाद्यते ॥ न च करपादादीनामानंदमानत्वं शशविषा- णायमानमेवेति वाच्यम् ॥ श्रुतिप्रतिपाद्यत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात् श्रुतिप्रतिपाद्ये- प्यनाश्वासे ब्रह्मण्यप्यनाश्वासेन बाह्यत्वापत्तिः ॥ नच सविशेपेऽनाश्वासेपि निर्विशेपे तस्य सत्वेन न दोप इति वाच्यम् ॥ श्रुतिप्रतिपाद्यत्वाविशेषेणैकग्राश्वास अन्यत्रानाश्वासे प्रमाणाभावात् ॥ यदि सचिशेपे नाश्वासश्वेत्तदा सविशेपस्योपक्रमे निरूपणमसंगतं स्यात् नहि जन्मादिहेतुत्वं निर्विशेपे संभवति तस्मिन्कर्तृत्वादिस्वीकारे निर्विशेषत्वमेव न स्यात् । न च निर्षिशेपप्रतिपत्यर्थं शासाचंद्रन्यायेन तन्निरूपणमिति वाच्यम् ॥ उत्तर- सूनेपु हेयत्वे न तस्थानुक्तस्येन तथा निरूपणस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ मरूपमित्यस्माद- नंतरमित्यादि प्रलापस्तु विद्वन्मंडनपत्याज्ञानविजृभितत्वादुपेक्ष्यः ॥ किंच "तदात्मानं स्वयमकुरुत सच त्यचाभव" दित्यादिश्रुतौ निर्विशेषसविशेषयोरैक्येन प्रतिपादनादेकस मिथ्यात्वमेकस्य सत्वमेकन तात्पर्यमन्यत्र नेति कल्पनाया निर्मूलत्वात् ॥ तथा च श्रुतेनिविशेष एव तात्पर्यमिति स्वीकुर्वतां सविशेषग्रह्मविचारकसूत्राणामानर्थक्यापत्ति- दुधीरे येति ॥ तात्पर्याविषयीभूतार्थे संदेहनिवृत्तेनिफर त्यात् नहि "वायु क्षेपिष्टा देवते" ति वाक्याथै केनचिद्विचारः कृत इति दिक् ॥ इत्येकत्रिंशत्संडसंडनामासस्या- भासवप्रदर्शनम् ॥ मयारूपवदेव होत्यादेात्रिंशरखंडसंडनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ "भरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वा" दित्यादिसूयेषु यत्वयोक्तं तचाधस्तादेव खंडितम् ॥ किंचारूपवत्स्प्रेण निर्विशेष ब्रह्म निरूप्यत इत्यपि ने भ्रमः । मरूपमित्यनुफ्त्वा रूपवदित्युक्तेनया च ब्रह्मणो व्यवहारविषयविश्वविलक्षणत्वमेव तेन सूत्रेण योध्यते ॥ ननु "न स्थानतोपि परस्योभयलिंगं सर्वत्र हो" ति पूर्षसूत्रेण ब्रह्म निर्विशेष सविशेष येति संदिश विधारः प्रत्तस्तत्रारूपयदिति सिद्धांतस्प्रेणापि निर्विशेष सविशेष घेति मिदांत एवं वक्तव्योन्यया निश्चयो न स्यादिति व्यवहारविषयत्वप्रतिपादनेपि निर्वि दोषमेव पर्यवस्थनीति पेस ॥ ताशस्त्रस्यापि स्वभिमतार्यकत्ये सर्पन होत्यग्न हेनुयोधपदे निरिंदोपस्योपदेशादित्यस्यार्थस्यासौयत्वेन तृतीयाध्याये शास्त्रे पा इरशार्थकस्येदाशब्दस्य काप्यनुरूवयानुरप्यसंभयेनाभ्युपगमेकशरणस्थात् "अशब्द- म" मित्यादिविषयकराश्येपि रादुत्तरादे "मनायनंतं महतः परं भुवं निणय्य मृत्युमुसात्ममुग्यत" हरयेवरूपतरसन्देन पूर्वप्रदर्शितधुवस्यैय परामर्शन प्राप्ताया ·प्रामअनः सविशेषताया अनंगीकारे विरोधस्यापारणीयस्याए ॥ निर्विशेषमेव प्रोति सिद्धांत. स्यात्रैव प्रदर्शने मरूपवरसूनप्रणयनं व्यर्थमेव स्यात् ॥ अग्रिमसूत्रेण साध्यस्यान सिद्धदचिदेशोप्ययुक्तः स्यात् ॥ एवं घ तादृशस्य ताशार्थकरवाभावासारूपस्यस्य निर्विशेषप्रतिपादकत्वमिति ॥ प्रकृतास्त्वमिति सूनस्याह च तन्मानमिति । सूत्रस्य त्वदुक्तार्थकत्वे यया दोपस्तथान्यत्र प्रतिपादितो ग्रंथगौरवमयाय नाय लिख्यते पूर्वसंडे वृतप्रायश्चेति संक्षेपः ॥ यनु (सत्स्वभावत्वं ग्रहाणि न संभवतीति तु पूर्वपक्षि- गेष्टापत्या परिहतुं शक्य) मित्युक्तं तन्मंदम् ॥ तन्नेष्टापत्तौ ध्रुतीनां ब्रह्मपरत्वा- पत्तारत्वात् ॥ नच तादृशार्थस्य सूनादलाभ इति पाच्यम् ॥ हिशब्दस्यैव तादृशार्थबोधकत्वात् ॥ एतेन (तत्स्वाक्षरालभ्यश्चायमर्थ) इति निरस्तम् ॥ त्वदभि- मतार्थस्यापि सूनादलाभेन दोपतौल्याच ॥ भाकाराणां अपंचमध्यपातित्यकथने दोषो- भावनं तु तत्कथनाभिप्रायानवयोधात् नहि तत्राकाराणां प्रपंचमध्यपातित्वं सिद्धां- तितं किं तु यद्याकाराणां प्रापंचिकत्वं भवेत्तदेयं स्पादित्यादिना संभावनामात्रमेव ॥ अत एवाग्रे न त्वमित्यादिना तत् संडितम् ॥ निर्विशेषतायाः प्रपंचानंतर्गतत्वक- थनमपि साहसमात्रम् ॥ अंतर्यामितया सर्पहृदयस्थितत्वेन प्रपंचांतर्गतत्वात् ॥ मत एर "गुहां प्रविष्टावात्मानौ हितदर्शनादि"त्यादिसूने ताशार्थ एव निरूपित इति दिक् ॥ तदंतरस्य सर्वस्येत्यादिश्रुत्या घ प्रपंचांतर्गतत्वं प्रतिपादितम् ॥ नच तेषां मायिकाधिष्टानबोधकत्वमिति मंतव्यं तद्वोधने फलाभावात् स्वरूपप्रतिपादनस्यैव प्रकृ- तत्वात्तस्मात्मपंचांतर्गतत्वेपि अपंचविलक्षणं तदिति प्रतिपादितं अनधीत्येत्यादिना गालिप्रदान त्यादृशानामुचितमेवासुरप्रकृतित्वात् परं तु ब्रह्मणि व्यवहारविषयप्रपंच- विलक्षणत्येपि न त्वभिमतनिर्विशेषत्वसिद्धिर्यन भक्षित इत्यादिन्यायस्यावसरस्त्वदुक्तः स्थान् किंतु प्रपंचरव्यवहारविषयत्वाभावोपि शास्त्रीयव्यवहारविषयत्वं वर्तत एवा- न्यथा शास्त्रवैफल्यं स्यात् "तं स्लोपनिषदं पुरुषं पृच्छामी"त्यादिश्रुतिविरोधश्च स्यात् तसाव्यवहार्यत्वेपि लौकिकव्यवहाराविषयत्वादव्याहार्यमयमेवार्थो व्यासैः "प्रकाशा- दिबच्चावैयथ्य"मिति सूत्रेण दर्शित इत्यलं विस्तरेण ॥ यदपि अरूपमित्युक्ते सविशे पवाक्याचारितार्यशंकायां तत् प्रधानस्यादित्युक्तमिति सच्चरितार्थमिति प्रलपितं तन्तु- च्छम् ॥ तत्प्रधानत्वादित्यस्य ब्रह्मप्रधानत्वानिर्विशेषनाप्रधानत्वादिति त्वमिमतार्थ- कत्येपि सति शेषवाक्यानां श्रुतितात्पर्यविषयनिर्विशेषपरत्वाभावादचारिताभ्यशकाया दुःपरिहरत्यादरूपमित्युक्तावेव सामंजस्यै रूपवदिति कथनस वैयर्थ्यात् ॥ यत्तु ( दर्श यति चायो अपि सर्यत इत्यस्य निर्विशेषब्रह्मपरत्वा) दित्युक्त तत्तदाज्ञानात् ।। महि वत्सूत्रस्य निर्विशेषब्रह्मपरत्वं किंतु विरोधाराकायां तत्परिहारस्तेन सूत्रेण क्रियते कोसौ विरोध इति चेत्कृणु ब्रह्मजगत्ससवायिकारणमिति वैदे प्रतिपादितं कारणधर्माश्च कार्य संभवत्यन्यथा भसतः सत्तास्वीकारापत्या श्रुतिविरुद्धकल्पनापत्तिः तस्मात्ते ब्राह्मण एवेति वक्तव्यम् ॥ निर्गुणं निष्कलमित्यादिना निषेधोपि श्रूयत इति विरोधमाशंक्य परिहरति "दर्शयति चाथो अपी"त्यादिना श्रुतिरेव जडजीवधर्माणां ब्रह्मण्यमा ·६८ प्रामजनः दर्शयति "देवाव ब्रह्मणो रूप" इत्युपक्रम्य "अथात मादेशो नेती" त्यादिना निषेधमाह इतिशब्द प्रकारवाची । ब्रह्मपचमहाभूतानि भवतीति न तदेवाने व्याख्यानेन दर्शयति नह्येतस्मादिति हि युक्तोयमर्थ यत एतस्माजात तन्न हि कार्यकारणयोरेक प्रकारो भवतीति द्वितीयनेतीत्यस्यार्थों विवृत्त किं तस्मात्परमस्तीति नतु समवायित्वमानमेव ब्रह्मण कितु निमित्तत्वमपि तेन प्रपचातिरिक्तस्य ब्रह्मणो विद्यमानत्वात्प्रपचधर्मवचन तस्मिन्नौपचारिकमेवेति युक्त श्रुत्यैव तथा प्रतिपादनात् ॥ श्रुतेरन्यार्थनिराकरणायाह "अपि च सर्यते" अनादिमत्पर ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते । सदसच्छब्दप्रतिपाद्य पचमहाभूतव्यतिरिक्त ब्रह्म उच्यत इत्यनेन प्रपचधर्मा भगवति उच्यते न तु तत्तद्धर्मा भवतीति ज्ञापयति । अधिक हि भाप्यादितोवसेयम् । “दर्शनाचेति" सूत्रस्य तु श्रुतिषु तद्धर्मदर्शनादित्यर्थ । कुत परमेश्वरोपासनाया पुरपाणा प्रत्यक्षेणापि भगवतस्तथा भानादिति चकारार्थस्तथा च वैश्वानरविद्याया प्रादेशमात्रस्याभिविमानत्वमन्यत्रापि "यदेकमव्यक्तमनतरूप"मित्यत्रैकस्थानतरूपत्व प्रतिपादितमत सकल विरुद्धधर्माश्रयत्व भगतो दर्शित "श्रत एवं चोपमा सूर्यका"दिवदित्यनापि स एवार्थों दर्शित । एतेन तत्सूत्रार्थाज्ञानमूलका अत एव चोपमा सूर्यकादिवदित्यादिपरापो निरस्त । तस्य पित्रत्या दिना गालिप्रदान तूभयभ्रष्टस्य युक्तमेव बुद्धिवरहीनाना वारपारुप्यमेव बरमिति लोके दर्शनात् ॥ यत्नु (असमासस्थले नजो भेदवति लक्षणया पदार्थांतरेऽभेदेनान्वयोपि व्युत्पत्तिविरुद्ध) इति प्रलपित तर देवाना प्रिय प्रष्टव्यस्तादृशव्युत्पत्ते किं स्वरूप यस्याविरोध आपाद्यते तन यदि निपातातिरिक्तस्थले नामार्थयोरभेदातिरिक्तसबधेनान्व यबोधोऽव्युत्पन्न इति भूयास्तदा निपातनामार्थयोरभेदान्वयबोधस्य व्युत्पत्यविरुद्धत्वेपि भेदान्वयबोध व्युत्पत्तिविरोधाभावात्ताशविरोधापादनमसगतमेव । घटो न पट इत्या दायपि घटप्रतियोगिकाभित्रभेदवदभिन्न पट इत्यर्थ इष्टापत्तिं कृत्वा निपातातिरिक्त पदमनुक्त्वा नामार्थयोरभेदान्वयबोधस्यैव व्युत्पत्तिसिद्धत्वाचेति एतावत्प्रकृतशब्दयोस्तु ल्यार्थकथनमित्यादिदोषोदावन तु तत्रत्यप्रथाभिप्रायानरबोधात् ॥ मत एवोक्त-भावा वबोधविहितो न दुनोति दोप इति प्रकृततावत्वैतिसूत्रस्य त्वदुत्तरीत्यार्थकरणे तु मूर्ता मूर्तप्रतिषेधस्य प्रकृत प्रतिपेधतीत्येतावर सिद्धरेतापत्वमित्यस्य एतावत्वपदाददरे च प्रकृतपदस्यावैयर्थ्यप्रसत्ते१रित्वात् ॥ किंच मूर्तामूर्तरूपद्वय यत्प्रकृतत्वेन विवक्षित तस्य प्राधान्यमभिमत तञ्चत्तदा केन रूपेण तदिति वक्तव्य स्वेन रूपेण ब्राह्मणे वा नाद्य ब्रह्मणो रूप इति विशेषणवैयर्थ्यात् ।। द्वितीये तु ब्रह्मण एवं प्राधान्यमिति ब्रह्मण एवानोपदेश्यत्वात् ॥ नर सबधपट्यतपदेन बोधनाद्ब्रह्मणोऽप्राधान्यमिति वाच्यम् ॥ राहो शिर इति वदभेदपि पध्या सभवे नाप्राधान्यमेवेति नियमाभावा "दानद ब्रह्मणो विद्वा" नित्यादौ त्वयाप्यभेदे पट्या स्वीकृतत्वात् ॥ एव च द्वे वा ब्रह्मणो रूपे इत्यत्र ब्रह्माभिन्न रूपे इत्यवार्थ तथा च ब्रह्मण प्रकृतस्वात्तस्मिन्नेतावत्व परिच्छिन्नव प्रतिषेधतीत्येव व्याख्यानमुचितम् ॥ अन्यच यत्वयोक्त तत्पूर्वमेव निरस्तम् । इति द्वात्रिं शत्खदसरानाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र निर्विशेपेत्यादेखयस्त्रिंशत्खडसडनाभा ·संराधनमिति व्युत्पत्या संराधनपदस्योपासनापरत्वादर्जुनादीनामुपासनया भगवत्सा- नीयत इति ॥ यच घेदेरित्यस्य सविचारैरित्यर्थकरणे द्रष्टव्य इत्यादिश्रुतिविरोध इत्युक्त प्राभजन: सस्थाभासरवं प्रदश्यते ।। (न निर्पिदोषस्य शेयत्वादियोधकानि घाश्यानि वृत्युपहिवस्य वृत्तिव्यापकलयोधकानी) त्यादि यदुक्तं तनोच्यते ॥ "मात्मागरे इष्टप्य" इत्यत्र दर्शन निर्विदोषस्य विधीयते सविशेषस्य वा ॥ नायः निर्षिशेषस्य त्वन्मतेऽदृश्यत्वात् ॥ न च वृत्तिव्याप्यत्वेपि निर्विशेषस्य फलव्याप्यत्वाभावाददश्यत्यमुपपद्यत इति याच्यम् ॥ वृत्तिव्याप्यत्वस्यापि निर्विशेपेऽभावात् "यन्मनसा न मनुते" "यतो याचो निवर्तत भप्राप्य मनसा सहे"त्यादिश्रुती मनःपदेन वृत्तरेव ग्रहणस्य त्वन्मते युक्तत्यागृत्ति विना मनोग्राद्यत्वस्याभावात् ॥ नच वृत्युपहितस्य गृत्तिव्याप्यत्वमित्यपि युक्तं घृत्यु- पहितस्य सविशेषत्वेन निर्षिदोपत्यानुपपत्तेः ॥ किंचोपाधिरूपाया वृत्तेरभिन्नत्व भात्मा अयो भिवत्येन्योन्याश्रयायापत्तिरिति ॥ मनसैवेदमाप्तव्यमित्यादावपि गृत्तेहणे विरोधः फलमहणे मनःपदस्य तनापूर्ववृत्तिकल्पने मूलं वक्तव्यम् ॥ किंध प्रतिबिंबा- संभवस्य पूर्व मिसरेण प्रतिपादितत्येन कल्पस्यैवासंभयेन फलव्याप्यत्वकथनं तेनैव निरस्त तसात् “यन्मनसा न मनुत" इत्यादिवास्यानामसंस्कृतमनोविषयत्वमत एव-दृश्यते त्वमया बुद्धेत्यादिभिः संस्कृतबुद्धिवेद्यत्वमुक्तमन्यथा तद्विरोधापत्तेः ॥ नच फलत्ये. नाभिगतस्य चित्प्रतिबिंबस्य वन्मते दिशब्दवाव्यत्यमस्ति येन तत्परत्वं कल्पयेः ॥ नापि द्वितीयः ॥ सविशेषज्ञानस्य मोक्षसाधनतायास्त्वयानुपगमात् ॥ एवं "तमेव विदि- स्वातिमृत्युमेती" त्यत्रापि विकल्पदोष ऊह्यः ॥ ज्ञानशब्दस्य स्फुरणार्थकस्य वृत्तिव्या- स्यर्थकल्पने गौरवम् ॥ यत्यवताररूपपर भगवद्वाक्यमित्यायुक्तं तत्रोच्यते ॥ किम- वताररूपभगवज्ञानान्मोक्षस्त्वयाभ्युपगम्यते न वा ॥ भाये निर्विशेपे पृथैव तवाग्रहः श्रुत्वा तस्य प्रतिपादनान्स इति चेच्छुत्या सविशेषस्यापि प्रतिपादनादुभयविधभगवतो रूपमिति पक्षं त्यक्त्वा सविशेषस्य मिथ्यात्वं श्रुत्यसंमतं किमिति स्वीक्रियते वसा- दासुरमाव एवात्र कारणमत एव तन्मायामोहितत्वात्प्रेतादिदृष्टांतप्रणयनं कृतम् ॥ द्वितीये-त एव पश्यत्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदांयुजमित्यादिवाक्यविरोधः तद्द. शंनस्य मोक्षासाधनत्वात् ॥ किंच मायिकत्याविशेषेपि तद्दर्शनमुपासनादिजन्यतत्क. पाहेतुत्वेनांगीकुर्वन्नुपेक्ष्य एवान्यथा घटादिदर्शनेपि तत्कृपैय कुतो न हेतुरित्यपि विभाव- पनीयम् ॥ किंच तपस्य मायिकत्वे मया प्रसन्नेन तयेत्यायुक्तिर्विरुध्यते मायाया व्यामोहार्थत्वाद्भगवत्कृपायाश्च व्यामोहोपयातकत्वात् सूत्रे संराधनपदं सम्यक् राधने क्षात्कारः । एतेन भपि संराधन इत्युक्तत्वेन प्रतिज्ञाविरोध अर्जुनादिदर्शनादेः संरा. धनेऽभावादिस्यादिकं निरस्तम् ॥ संराधनपदस्य समाधिपरत्वमेवेत्यत्र नियामकाभावात् भाइ पूर्वस्य तथात्येपि संपूर्वस्यातयात्वमित्याद्युक्तिस्तु निर्मूला ! धातूनामनेकार्थत्वादुप- सर्गाणां च तात्पर्यवशात्तत्तदर्थद्योतकत्वादत एवोक्त-उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र वन सम्यक् ॥ सामान्यतोधीतैरिति त्वत्सम्मतार्थकरणेपि श्रोतव्य इत्यादिश्रुति- विरोधस्यावारणीयत्वात् ॥ यदि सामान्यतोध्ययनमात्रेण दर्शननिषेधैपि मननसहिता.

·प्रामजनः ध्ययनेन सद्दर्शनस्य श्रुतौ विहितत्वान्न विरोध इत्युच्यते तदा विचारसहिदैस्त दभावप्रतिपादनेपि निदिध्यासनसहितैस्तद्दर्शनस्य श्रुत्या प्रतिपादनान्न विरोध इति विरो धापादनमविचारमूरकमेव ॥ निदिध्यासनत्व च भक्तित्वव्याप्य तेन भत्त्या त्वनन्यया रभ्य इत्यनेनैकवाक्यतया न तद्वचनविरोध इति बोध्यम् ॥ सर्वेपा भगवद्दर्शने समा नेपि पाचिन्मोहानपगमे भगवदिच्छैन नियामिका ॥ यतु तदपगमसाधनाभावादेव मोहानपगमो न तु तत्र भगवदिच्छाहेतुरित्यक्त तत्तुच्छम् ॥ त्वयापि तदपगमे साधनाभावहेतुकर्महेतुत्वेन "एप ह्येव साधु कर्म कारयती" त्यादि श्रुत्यनुरोधेन भगवदिच्छाया कल्पनीयत्वेन तस्यैव कारणत्वस्य युक्तत्वात् ॥ न चैव भगवतो नघण्यापत्तिरिति वाच्यम् ॥ लीराया नैर्घण्यासभवादन्यथा सर्वेषा तद्दर्शनान्मोक्ष सभवेन लीलोच्छेद स्यात् । अत एवोक्त "होकवत्तु लीलाकैवत्य" मिति एव च लीलार्थकृता या मर्यादा परपर्यायरूपा भगवदिच्छा तद्वोधकान्येव मयानु कूलेनेत्यादिवाक्यानीति भागरतपचनविरोधोपि न सभवतीति ॥ एतेन एव चेत्या दिक सर्व निरस्तम् ॥ यदृर्शन इत्याद्युक्त्वा "भिद्यते हृदयग्रथि" रिति श्रुतिविरोधो झाउन त्वज्ञानात् धनुर्गृहीत्वोपनिषदमियादितत्प्रकरणस्थवास्यानुरोधेनानन्यभत्त्या तद्दर्शनस्यैव तत्फल हेतुत्वोपगमादत एव "शर ह्युपासानिशित सदघीते"त्यायुक्त (स्वतेजसा स्वस्य विरोधाभाने कन तेजसा प्रकाशे विरोध इति देवाना प्रिय प्रष्टव्य) इत्यादिना यदूचे तत्र पूर्वापरप्रथानभिज्ञ एव वक्तव्य । पूर्वमलौक्कितेनोदर्शन लौकिकानुसरण लील्यरेत्युक्त्वा प्रकाश्यत्वमपि लील्यैवेत्युक्तम् । तत्र च प्रकाश्य त्वस्वीकारे सूर्यादिप्रकाश्यत्वमेव वक्तव्यम् ॥ एव च "न तर सूर्यो भाती"ति श्रुतिविरोध इत्याशका स्यात्तनिवृत्यर्थमुक्त यदादित्य इति तथा चादित्यादितेरसोपि ब्रह्मतेनोरूपत्वेन तत्तेज प्रकाश्यत्वेपि विरोध इति प्रतिपादितम् ॥ श्रुतिस्तु घटादीना यथा स्वमित्रतेज प्रकाश्यत्व तथा ब्रह्मणो नेति निषेधति ॥ एतेन किंचेदानीमित्या दिना यदुक्त तद्विरस्तम् ॥ यच्च त्वया अरूपवत्सूत्रार्थमनानता प्रकाशादिवसापैयर्थ्य" मिति सूत्र व्यारयात तयारयान च पूर्वमेव दूषितम् ॥ भक्त्या त्वनन्ययेत्यादिवाक्यस्य सविशेषपरत्वे प्रमाणाभाव शुद्धब्रह्मण्येव सामर्थ्यवशात्सपसपत्तौ निर्विशेषसविशेष योर्भद स्वकपोल्फरपनयोक्त्या तत्तद्वाश्याना विप्लवो वृथैव ॥ माया च त्वदमिप्रेता पूर्वमेव निरस्ता ॥ अत एवात्मारामोपि सकाम प्रियवियोग्यपि व्यापकस्तद्वियोगेन दुख व्रजन्नप्यानदरूप सर्वज्ञ सकलश्रुतिप्रतिपादितविद्वधर्माश्रयत्वादिति सक्षेप ॥ इति त्रयस्त्रिंशत्सडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र निर्धर्मिकपदार्यस्पत्यादे श्चतुस्त्रिंशत्सडसडनाभासस्थामासत्व प्रदश्यत ॥ रोकरीत्यनुसारेण यद्यनिर्णयो लोके यद्यया दृष्ट तस्य तथैव निश्चय कार्यों निर्धर्मिक्पदस्थाथा लोके न प्रसिद्ध किंतु पेदगम्यम्ननापि न शक्तिगम्य किंतु लक्ष्य एपति लोकानुसारिण स्वाभिमत ग्रहापि न सिदित्यभिप्रायस्तादृशाभिप्रायमज्ञात्वैव वस्तुमान गृह्यत इत्यादि प्ररपितम् । यत्तु (शब्दसमवासिकारणमाकाशमित्यादिसहप्रयोगानुपपाया बाराधर्मोपलक्षिते तारा ·प्रामअनः शकिवाच्येति तत्रायभिचार) इति तन्मन्दम् । भाकाश पाब्दसमवायिकारणमित्या. दागकाशपदस्याप्टदग्यातिरिक्तदव्यत्यार छिन्ने शाकिन तु शब्दसमवायिकारणत्यापरिछसे येन स्वदुक्तदोषेण तादृशधर्मोपलक्षिते शक्तिः कल्प्येरा तथा च यद्यत्पदशक्तिविषय- साभयं तत्तनिर्मिकमिति व्याप्तौ पदाफिविषयेप्याफाशे निमिक्त्यानावस्य सवास व्यभिचारः ॥ किंच शब्दाशयत्योपलक्षिते शक्तिस्तत्पदानिधर्मिको योध इत्यथवाकाशस्य निई मिकरयमित्यपि तस्य श्रम एवं ॥ तदर्मोपलक्षिते शक्तिरिति मतेपि भष्टदप्याति- रिक्तद्रव्यत्यापच्छिस भाकाशपदस्य शमयुपगमादत एव नानाधर्मावच्छिन्नस्पेकपदवाच्य- खासंभवादिति हेतुस्तैदर्शितः ॥ शक्तिवादे चास्तु वा पदादपि निर्विकल्पमित्युपत्या निर्विकल्पकत्वं च तदंशे तात्पदोपस्थाप्याप्रकारत्वं नतु तदंशे सामान्यतो निष्प्रकारत्यं विभक्त्युपस्थापितैकत्यादीनां तदेशे प्रकारत्वोपगमादित्युक्तं भाचार्यः किंचैत्यादिना जातिशक्तिपसे गोत्यादेनिर्मिकस्यैव पदार्थत्वमस्तीति यदुक्तं तदपि न किंचित् ॥ गोत्वं गोपदशक्यमिति शक्तिशाने गोलस्य निर्मिकस्य भानासंभवात् ॥ गोर्गोपदशक्येत्यत्रापि गोरेव शक्याश्रयत्वेन भानाम गोत्वस्य पदार्थत्वमतो जातिशक्तिपक्षेपि न गोत्वस्य निर्मिकतया पदार्थता ॥ श्रुते निर्गुण एवं तात्पर्य न स गुण इत्यत्रापि विनिगमक दुर्लभ येन तत्रैव तात्पर्यमिति त्वत्कथनं संगच्छेत तात्पर्यग्राहकाणामुपक्रमादीनामु- भयन तुल्यत्वात् ॥ किंच यदि लोकविरदं न स्वीकर्तव्यमित्येव ते नियमस्तदा प्रकाशतमसोरपि न परस्परमायाश्रयिभायो लोके दृश्यत इति सोपि प्रकाशरूपे मह्मण्यविद्यां तमोरूपां स्वीकुर्वता त्वया कथं सक्तः ॥ श्रुत्यर्थस्तु लोकरीत्यय विचार्य इति वदन्प्रष्टव्यः लोकरीत्येत्यस्य कोऽर्थः किं लोके यदृष्टं तदेव श्रुतितो प्रतीतमंगी- कार्यमुत लोके यादृशं तत्सजातीयं श्रुतितोबगंतव्यम् , नायः यागादेलौकिक्त्वे थुनेरनुवादकत्सापत्याप्रमाणत्यापत्तिः नापि द्वितीयः निर्मिकवाणः सजातीयस्या- भावात्तत्सिद्यनुपपत्तिस्तदयस्यैवेति ॥ भगति विद्वधर्मवत्वं तु श्रुतितोवगम्यते ।। मुरसा मक्षणोलूखलादिप्रसंगेवपि यशोदादिमिविरुद्वा धर्मा रष्टा च्यासादिभिश्च पुरा. गेषु प्रतिपादिता इति । एतेन विरुद्धा धर्मा इत्यादिकं प्रत्युक्तम् “दर्शनाचे" बनेन सूत्रेणाप्ययमेवार्थः प्रतिपादितः ॥ नच मायया नादशधर्मा भगवता प्रदर्शिता इति पाग्यम् ॥ मायापदेन सामथ्र्य चेत्तदेष्टापत्तिः । भविद्या तु पूर्वमेव निरस्ता ॥ त्वदथेप्यपि मन्मायायाः सदसद्विलक्षणत्वं स्वाश्रयत्वेनामिमनिष्टाभावप्रतियोगित्वं चांगीकृत्य महाधितत्वं तस्याः स्यीकृतं तदपि पूर्णपरविरुद्धत्वादसगतम् ॥ म्यामोहाय घेति तेन सस्या ब्रह्माश्रितस्वानंगीकारोक्तिरस्मयानबलोकनादिति प्रलपितमपास्तम् ॥ मायाया उपाधिभूताया ब्रह्मगतविशेषकल्पकत्वमिति मते तस्योपाधित्वप्रयोजक किमिति वकन्यम् ॥ न च तस्यानादित्यान्न किंचिदपि प्रयोजकमिति वाच्यम् ॥ तस्या भनादित्वे "सदेव सौम्येदमन भासी" दिति श्रुतिविरोधः ॥ नच तस्या ग्राम्यरूपातिरिक्ताया मसत्यास विरोध इति वाव्यम् ॥ अधुनापि तस्याताशरसादम आसीदित्यंशा. •वेसि । ईश्वरेच्छापाश्च तत्प्रयोजकत्वं पूर्वमेव विस्तरेण खंडितमन्यत्सर्व दत- ·७२ प्रामअनः प्रायमिति संक्षेपः ॥ इति चतुस्त्रिंशत्खंडखंडनाभासस्याभासत्वप्रदशनम् ॥ अथ तत्र प्रादेशमात्रमित्यादेः पंचत्रिंशत्खंडसंडनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ प्रादेशमात्रस्या- मिविमानत्वमुक्तं श्रुतौ तत्र प्रादेशमात्रत्वं मायिकमिति यदुक्तं तदावाज्ञानमूलक तस्यौपाधिकत्वस्योक्तत्यात् सूच्याकाशवत् ॥ किंच प्रादेशिकत्वमेव स्वाभाविकममिवि- मानत्वमेव मायिकमित्येव कुतो नोकं श्रुत्या मायिकत्वेनाप्रतिपादनादिति चेत्प्रादे- शिकत्वस्य मायिकस्वं कुन श्रुत्या प्रतिपादितं येन तस्य तथात्वमंगीकरोपि "अणीया- न्त्रीहेवा यवाद्वा ज्यायानाकाशाज्यायान् दिव" इत्यत्रोभयविधत्वस्यैव श्रुत्या प्रतिपादि. तत्येप्येकतरपक्षपाते वीजाभावः ॥ किंच पुनः पुनः सर्व मायिकमित्येव दृढीकुर्षता मायावादित्वं मिथ्यागादित्वं च स्वस्मिन् प्रकाश्यते ॥ "रसो वै सः रस घेवायं लब्ध्वानंदी भवती "त्यत्र रसशब्दस्य शृंगारपरत्वे विटवादित्वं चेत्तवापि तत्कुतो न स्यात् ॥ त्वयापि तादशश्रुतिघटकस्य रसशब्दस्यानंदार्थकतायाः स्वीकृतत्वात् शृंगार- स्यापि रतिपर्यायस्यानंदरूपत्वात् ॥ न चानंदसामान्यस्य रसरूपस्वेपि न शृंगारस्य तद्रूपत्वमिति वाच्यम् ॥ "एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवंती"त्यादि श्रुत्याऽऽनंदमानस्यैव वन्मतेपि ब्रह्मस्वरूपत्वात् ॥ ननु तस्यांतःकरणवृत्तिरूपत्वान ब्रह्मत्वमिति वाच्यम् ॥ ताशस्य रसस्यानन्यभक्तिलभ्यत्वाद्यादृशी भक्तिस्तथा तत्रा. विर्भवतीत्यभ्युपगमेन लौकिक शृंगारववृत्तिविशेषत्वाभावात् ॥ त्वन्मतेप्यानन्दस्य लोके वृत्तिविशेषात्मकतया तदोपतौल्यात् ॥ ईश्वररमणस्य मायिकत्वमिति त्वदुक्तौ मायि- करदेन मिथ्येति विवक्षितं चेद्रमणय स्वस्वरूपात्मकस्य मिथ्यात्ये स्वरूपस्य मिथ्या- स्वापत्तिः ॥ श्रीकृष्णय तु "एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्वय"मित्युक्ति- विरोधानांशत्यम् ॥ श्रुतीनो व्यवस्था बटुक्ता तु कोलकल्पितत्वाभिर्मूला उपेक्षणीया च भगवति सर्वभवनपामयनैव सर्वस्य श्रुतिबोधित त्योपपत्ताचौपाधिकत्वादिकल्पनस्या- पाय्यत्वात् । नच सामध्यं मायैवेति वाच्यं मानामागत् ॥ नहि सामर्थेन कुर्वन्मायया करोतीति व्यवहियतेऽन्यथा हनुमदीमादिकृतकर्मणां मायिकत्वव्यवहारः स्यात् । यदपि मर्यादामार्गविरुद्धः पुष्टिमार्गों नादरणीय इत्यादिप्रलपितं तदप्यज्ञानात् ॥ मर्या- दामार्गे स्त्रीणां स्वपुरुष परित्यज्य परपुंसि रतानां नरको भवति गोपीनां तथाविधा- नामपि श्रीमद्भागवतादिपु मोक्षः श्रूयते स च विरुद्धः स्यात्तस्मादकामेनापि शास्त्रमामा- प्यमभ्युपगच्छता पुष्टिमार्गः स्वीकरणीय. देवयानपितृयानवन्मार्गद्वयस्वीकारेपि न दोष इत्यवधेयम् ॥ अन्यया संतमिति वचनोक्तं फलं तु ईश्वरपरतंत्र स्वस्वरूपं स्वतंत्रज्या अंगीकृत्य यथेष्टाचरणशीलानामेव भवतीति ॥ अत एव तेपामात्मतृत्व "मसुर्या नाम ते लोका "इति मंत्रोक्तफलमपि तेपामेव ॥ किंच सर्वस्य स्वसिन्कल्पितत्वं वदतो ध्यानधारणासमाधिधर्माचरणादीनामपि कल्पिवयं स्वीकुर्वता तत्सर्व यथा त्यकं तथा राजसेवाधनार्जनादिकं परनिंदात्मसंस्तुत्यादिकमपि मिय्येति निश्चित्य कुतो न स्यकं यदि च "नामुक क्षीयते कमे"ति श्रुत्या कर्माधीनतया क्रियत इत्युच्यते तदा येनोप्रेण प्रारब्धाण्येन कर्मणा ध्यानादावरुचिनिन्दादी रुचिस्तवाजनिष्ठ तेनैवैतत्फलं ·प्रभजन ७३ नरकादिकमपि सपश्यं भविष्यतीत्यरधारय यथेष्टापरणशीलस्यात् ॥ मत एपोस- सुद्धाद्वैतसंतत्वस्य ययेशाचरणं यदि ॥ पशूनां तत्वशां पैर को भेदोऽशुचिमक्षणे ॥ विवाहादितुल्यत्यमाकांक्षीम्नत्यविभवान् ॥ सर्वधीदोपसंत्यागालोकैः पूज्यश्च देययत् ॥ तथा चैतरस श्रुतिस्मृतिविशिष्टोक्तमनाचरता तलिपिनमाचरता च पिहित्तस्थाननुष्टा- नादिसि स्मृतिमदर्शितफलभागित्यं स्वसिमापिकृतम् ॥ यनु पुष्टिमार्ग स्वोरप्रेक्षया दोषा माविष्कृतास्ते तु न तन पदमादधते तन्मार्गस्य भगवत्कृपायिनॅमितत्पेन सन नरकादीनां बहुमशक्यस्यात् कृपाया दुःसहरणेच्छारूपत्यार भगरसचिंत्यमहिमि स्तिकंस्थानाता- राहत एपोक्तं-अचिंत्याः खलु ये भान तांस्तण योजयेत् ।। अचिंत्यरचनारूपं मनस्यपि जगत्सल ॥ "नेपा तकेंण मतिरपनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्टे"स्यादि "तर्काप्रतिष्टा- ना"दिति च ॥ एतेनात्मारामपरेत्यारभ्य सुतरां निंदित इत्यंत निरस्तम् ॥ निंदादिक सासुरधर्मत्वात्वय्येवोपयुज्यत इत्युक्तमसकदेव ॥ बुद्धतुल्ययापि सर्यस्य विज्ञानरूपता- मंगीकुर्वतामेवेति ॥ इति पंचशिखंडसानाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ भय स्वाभा- विकशरीरेत्यादिः पत्रिंशत्संडखंडनाभासस्वाभासत्वं प्रदर्श्यते ॥ स्वाभाविकं शरीरादि- कमित्यस्य स्वाष्टोअवमित्यर्थः । स्वस भावः स्वभाव इति व्युत्पत्या दृष्टादीनामेव स्वभा- वत्वात् तद्वधर्मस्यैवान्यन्त्र भावपदयोध्यत्वात् ॥ तथा घेश्वरो न शरीरी शरीरोत्पादक- धमायभागादित्यनुमान धर्मायभासाधनाथ ज्ञानेच्छा प्रयवातिरिक्तविशेषधर्मा- भागादिति हेतुः धर्मादीनां च विशेषधर्मापरपर्यायत्वेनाभिमतं विशेषगुणत्वमस्त्येवेति माप्रयोजकत्वशंकापि ॥ एवं च तदर्थाज्ञानादेवासगत्यादिदोपोद्धापनम् ॥ (यच वैशे- पिकरीश्वरे सुखानंगीकारेपि नैयायिकरानंद ब्रह्मणो विद्वानिति श्रुतिबलान त सुखा- गीकारेण स्वरूपासिद्धि युक्तं तदपि न किंचित् वैशेषिकाणां मते श्रुतेः प्रामाण्यं नास्ति नैयायिकानां मते तदस्तीति त्वदुक्तिं प्रमाणत्वेनागीकुर्वनिः श्रद्धाजडैः स्वीकर्तव्य ननु शास्त्रविहिन हि वैशेषिका नास्तिका येन श्रुतिमनंगीकुर्युः ॥ तन्मते श्रुतेरन्य एवार्थ इति चेन्नैयायिकानां ता निर्भरः किं मूलक इत्यपि वक्तव्यं देवानां प्रियेण ॥ अस्तु वा तस्मिनानंदो नत्वसामानंद इत्युक्तिस्तु तेपा ब्रह्मण मानंदस्वरूपत्यं नास्तीत्यभिप्रायेण न तु ब्रह्मण्यानंदोस्तीत्य प्रापि तात्पर्यम् । अत एवानास्थाद्योतको याराब्दस्तनोक्तः तस्मात्र- क्यज्ञानादेचेदमुक्तम् ॥ जगत्कर्तृत्वेनैवेत्येवकारस्तु तादशसाध्यतावच्छेदकरूपस्य मुख्यत्वप्रतिपत्यर्थः । अत एव मणिकारादिभिरीश्वरानुमाने तद्रूपेण मुख्यतयानुमितिः प्रतिपादिता । उदयनाचारपि कार्या योजनेत्यादिलोकेन प्रतिपादितहेतुपूक्तसाध्यतावच्छे. दकावच्छिन्न विधेयकानुमितिजनकस्य कार्यत्वहेतोः प्राथम्येनोपादानं कृतम् ॥ यतु (रोके दृष्टत्पेनोक्तो नियमो से व्यभिचारी )त्युक्तं तदपि तन्मताज्ञानादेव ॥ सत्र कार्यत्वहेतोयसे व्यभिचारवारणाय सत्वे सतीति विशेषणं यथा वैदैत्तं तथैव प्रकृतेपि सत्कार्यकर्तृत्वमेव ताशनियमघटकमिति न दोपः ॥ वस्तुतस्तु ध्वंसकर्तृत्वं तु तत्प्रति- योग्युपादानगोधरज्ञानवत्यमेवेति न दोषः भावत्यादिकं स्वखंडधर्म इति न खंडनोक्त र इति ध्येयम् ॥ खंडनरीत्यनुसरणे तु कर्तृत्वादेरपि निर्वतमशक्यत्येन भार. a लr RA Hama FREE यम मामा मशिस ने ·मामअनः स्वमा तत्कयनममंगतं स्यात् ।। यदपि कर्तृत्वस्य शारीरित्यज्याप्यत्ये मागाभागादित्युक्त पदापि मंदम् ॥ यथा कार्यस्वस्य फजन्यत्वम्याप्यरये कार्यस्येन फर्तृत्वेन कार्य- कारणभार एव मानं रायैव कृतित्यापछि प्रति भवरिछसत्वसंयंधेन शरीरस हेतुत्य- मिति कार्यकारणभारस्यापि यतुं शक्यत्ये परवानुमूलसर्कविधया मानस्यात् ॥ एवं घेश्वरस्य शरीरसिदिरपि स्यादेव ॥ ननु यदि कार्यरंगवछिन्नं प्रति चेप्टात्वेन हेतुत्वं स्यात्तदा गाशकार्यकारणाभागनुरोधेनेश्वरम्प शरीरं सिस्येत् नत्येवमम्मि कार्यत्वाव- रिछसंप्रति ज्ञानत्यादिनन हेतुत्वम् ॥ नतु घेष्टाररेनापि चेष्टाया भपि कार्यत्वेन सां प्रति चेष्टांतर हेतुतायामनपस्थापत्तेहानत्येन हेतुत्वस्य तूमयपादिगंमततया सम दोषस्य समत्वादिति घेश टांते ज्ञानादीनां चेष्टासमप्याप्यत्वदर्शनेन ज्ञानरयेन कार्यकारण- भारग्रहकाले कृतित्येनेरछात्वेनापि स्यादेव ॥ कारणत्यप्राहकयोरन्वयसहधारमान- म्यतिरेकसहचारज्ञानम्यतिरेकसहचारज्ञानयोम्नवाप्यगरणीयत्वात्पक्षे पक्षसमे व्यभि- घारसंदेहस्याकिंचित्करत्वादन्यथा यहित्वावच्छिमस्यापि धूमं प्रति कारणत्वानु- पपत्तेः ॥ गौरवं तु कार्यकारणभावग्रहोसरकालीनज्ञानविषयत्वादप्रतिबंधकमत एवोक्त फलमुखगौरवस्यादोपत्वादिति ॥ ताशस्थलेऽनवस्थाया दोपत्वोपगमे तु कार्यमाने इष्टस्य कारणत्वं त्वन्मतसिद्धमनुपपर स्यात् ॥ तनाप्यरष्टस्य कार्यत्वेन तत्प्रत्यदृष्टांतरा- न्येपणेनवस्थाया दुर्वारत्वादिति संक्षेपः ॥ ज्ञानभिन्नकार्यत्वेन ज्ञानत्वेनेत्यादितदुक्त- कार्यकारणभाये ज्ञानभिग्नत्येनेत्यादिविशेषणमपि भ्रमादेव तादृशानवस्थाया भकिंचि- स्करत्वात् ॥ यत्तु कार्यत्वं कृतिसाध्यमिति कृतिसाध्यतासिद्धिनिष्पत्यूहवेत्युक्तं सदपि मंदम् ॥ कार्यत्वस्य प्रागमारप्रतियोगित्वरूपता स्वरूपसंयंधात्मकलं स्वीकुर्यतां मते कृतिसाध्यत्वस्य गणुकादारसिद्धेः त्वदुनप्रणाल्येच्छादीनां सिद्ध्यभावात् प्रकारांतरानु- सरगे तु शरीरसिद्धिरपि स्यादेव ।। इति पत्रिंशत्संडखंडनाभासस्यामासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तन पूर्वपक्ष इत्यादेः सहत्रिंशत्संडसंडनाभासस्याभासत्वं प्रदर्यते ॥ पूर्वपसे ब्रह्मधर्माणां भिन्नत्वमभिन्नत्वं वेति विप्रतिपत्तिमिन्नरवरूपे प्रयमपक्षे च तेषां नित्य. स्वांगीकारे "एकमेवाद्वितीय" मित्यादिश्रुतिविरोधः ॥ तत्र घ नित्यतयांगीकारस्यैव प्रयोजकत्वं अनित्यत्वं यदि स्वीक्रियते तदा तेषां मिथ्यात्वादद्वैतव्याघातकत्वाभावात् ॥ भेदाभावप्रयोजकत्वोक्तिस्तु तदंगीकारस्य तथसंदर्भानभिज्ञत्वद्योतिका ॥ तत्र तदंगी- कारस्य भेदाभावप्रयोजकवाया भनुक्तवाद संबंधासंभवस्तु पूर्वमेव निरस्तः ॥ यत्तु मूलावच्छेदेन तेजस्त्येन प्रतीयमानत्वं ताद्रूप्ये हेतुरुच्यते चेन्मणिप्रभादौ व्यभिचारी मणिप्रभाया मणित्वाभावादित्युक्तं तन्मंदम् ॥ उपादानोपादेययोरभिन्नत्व स्वीकुर्वतां वैदिकाना मते तेजोरूपमणिकार्यस्य मणितेजसोपि मणितोऽत्यंतभेदे मानाभावात् ।। ताप्यस्य सत्वेन व्यभिचारामावावंसादिवढ्दयापीश्वरेच्छा प्रयुक्तस सत्वेन तदीय- स्वव्यवहारस्यापि मानुपपतिः ॥ किंच सूर्यप्रभामणिप्रभादौ तत्तद्वेदास्त्वयाभ्युपग- म्यते तदाऽवयवेष्वप्यवयविनोभैद एवाभ्युपेयस्तुल्यन्यायादेवं चावयवावयविनो दे द्विगुणपरिमाणवस्वादयो भाष्योक्तदोषा दुर्वारा एव ॥ तद्वंसादौ तदीयस्वेन प्रतीयमाने ..

·। मामअना खदुपादानत्वाभावात्तंदर्भवानावाचन प्यमिधारः ॥ नापि हटांतासिद्धिष्टांसस्य सूर्यतेजसि प्रसिद्धत्वात् ॥ दृष्टांते साध्याभावो दृष्टांतासिदिपदेन वियक्षितशेतदा भ्रम एव तस्य साध्यपैकल्यत्वेन प्रसिद्धस्य दृष्टांतासिद्धिपदयोध्यत्वाभावात् ॥ रामाक्ष- धर्माणां भिन्नत्वमभिसत्वं चोभयविधश्रुतिसिद्धत्वादुपेयम् ॥ भेदाभेदयादिमतप्रयेशस्तु यथा तव पदमतप्रवेशो नास्ति तथैवासाकमपि किंचिद्वलक्षण्यसरयान्न संभवति एक- स्याधुतेमायिकत्वयोधनेऽन्यध्रुतेस्तरोधकत्वस्वीकारे सगुणयोधकथुतीनां यथा त्यगते मायिकत्वयोधकत्वं तथा निर्गुणप्रतिपादकानामपि सत्कुतो न स्यात् ॥ (एतेन भेदस्य मायिकत्वे तु भेदयोधकधुतीनामिये) त्यादिकं निरस्तम् ॥ यतु (यदादित्यग तेज इति तूपासनार्थ स्वीयत्वेन वर्णन) मित्यायुक्तं तन्मंदम् ॥ धादित्यगततेजसस्तदीयत्वा- भावे तदुपासनमपि न फलदं स्यात् ॥ न चोपासनाया भ्रमस्वरूपत्याद्रमादपि फलं भवत्येवेति वाच्यम् ॥ संवादिनमस्यैव त्यन्मत उपासनादृष्टांतत्येन वर्णनादादित्यादि- तेजसो ग्रहसंबंधित्याभावे तस्य प्रदीपप्रभातुल्यत्यापरया न लभ्यते मणिर्दीपप्रभा प्रत्समिधावतेत्यादिन्यायेनादित्यतेजस उपासनान्मोक्षादिफल न स्यात् ॥ सोमो भूत्वा रसात्मक इत्यादौ तु तत्कार्यार्थ तत्तद्रूपेणाविर्भावः प्रतिपादितः । एवं च तद्रूपेणा- चिर्भूते ब्रह्मणि द्वितीयरूपस्य तिरोभावः । अत एव मत्स्यादिरूपेणाविर्भूते नृसिंहादि- रूपस्य तिरोभावान तत्कार्यकारित्वं तथा च मत्स्यादिरूपेणाविर्भूत ऐश्वर्यशक्तस्तिरो- भावागीतत्याधुपपद्यत एवेति न दोपः "न तन सूर्यों भाती"त्यादिवाक्यस्य तु सूर्य- रूपेणाविर्भूतस्य न ब्रह्मारमासकत्वं किंतु "तस्य भासा" इत्यादिवाक्यानुरोधात्सूर्य- गततेजस एव कुत्रचिब्रह्मावभासत्यमित्युक्तं प्राक् ॥ तस्मात्सूर्यादितेजपो मिन्नत्वकल्पने गौरवात्सूर्यादितेजसो भिनत्वोक्तिरप्रामाणिक्येवेति ॥ प्रलय इत्यादिप्रलापस्त्यसन्मता- ज्ञानमूलकत्वादुपेक्ष्यः । उक्तश्चायमधः "प्रकाशाश्रययहा तेजस्त्या"दिति सूत्रेण व्यासैः त्वदुक्तं पूर्वमेव निरस्तत्वादुपेक्ष्यम् ॥ यत्तु ( हेतुकोटी स्वाश्रयाभिसेति ममेदस्य निवेशावन्मते स्वरूपासिद्धिरभेदस्य प्रागसिद्धत्या) दिति तदसत् ॥ असन्मत उपादानोपादेययोरभेदः सर्वत्र घटपटादौ मृदांगीकारात् सिद्ध एवेति न त्वदुक्तो दोषः ॥ किंच हेत्वसिद्धः स्वरूपासिद्धित्वेनामिधानं शास्त्रानभिज्ञत्वं द्योतयति हेतौ हेतुतावच्छेदकाभावे हेत्वसिद्धिर्यथा कांचनमयधूमादिति तन धूमरूपहेतौ कांचनमय. त्वामावा त्वसिद्धिरेवमत्रापि तेजसि स्वाश्रयाभेदस्यास्मत्सिद्धस्स त्वयाऽसिद्धत्वेनारोपेण हेत्वसिद्धिकथनस्य युक्तत्वेपि स्वरूपासिद्धिकथनं त्वयुक्तमेव पक्षे हेत्वमायः स्वरूपा- सिदिः॥नच हेतौ हेतुतावरछेदकाभावे पक्षे हेतुतावच्छिन हेत्वभावस्वाक्षततया स्वरूपा. सिद्धिरण्याइतैवेति वाच्यम् ॥ एवं सति तुल्ययुक्त्या साध्याप्रसिध्यादेरपि बाधांतर्गततया तेषां न्यायवासिद्धिमध्येतर्भावस्य तत्तच्छास्त्रप्रतिपादितस्यासंगत्यापत्तिर्दुवारयेत्यलमम- कृतविचारेण ॥ भगवतस्तेजोल्पत्ये तु अत्रायमात्मा स्वयंज्योतिर्भवतीति श्रुतिर्मानम् ॥ नच ज्योतिःशब्देन ज्ञानममिपीयत इति वाच्यम् ॥ शक्तिप्राहकाभावात् वेदे निर्मूल- लक्षणाया अप्रामाणिकरत्वान् ॥ किंचैवं विनिगमनाविरहेणेच्छादेरपि ज्योतिस्तेज ·न च शकानिहत्यर्थ प्रामअनः मादिशब्दप्रतिपाद्यत्व स्यात् ॥ ज्ञानत्वात्तेपामपि विषयावभासकत्वात् ॥ किंच यदादि त्यगत तेज इत्यपि ब्रह्मधर्माणा ब्रह्मणश्च तेजस्त्ये मान ताशवाक्यस्योपासनापरत्व यचयोक्त तत्तु पूर्वमेव सडित ताशाक्यस्योपासनापरत्वे तत्तेज उपासस्पैति वदेत् न तु विद्धीति ॥ अत एव रामकृष्णाद्यरतारोपप्रमे ब्रह्मादीना तेनोरूपस्यैव भगवतो दर्शन नतु ज्ञानस्वरूपस्येति तन्न पुराणादिषु वर्णितम् ॥ यदपि (अद्वितीयपदेनैव तद्धर्मातिरिक्तवारणसमये श्रुतावेकपदैवपदयोवेयर्थ्यप्रसग) इति तन्न रोचिष्णु ॥ अद्वितीयब्रह्माभिन्नस्य तत्सशस्याभावयोधनेपि ब्रह्मण्येवानेकरूपेण म्यवस्थिते भेद शका स्यादत एकपदैवपदयो सार्थक्यम् ॥ विंच त्वन्मतेपि सनातीयविजातीयस्व गतभेदाभावबोधार्थ एकादिपदत्रयमुपात्त तत्र ब्रह्मण सजीयविजातीययोरप्रसिद्ध्या तद्भेदस्याप्यप्रसिद्ध्या तदभावाप्रसिद्धस्तद्वैयर्थ्य दुरिमेव ॥ तदिति वाच्यम् ॥ ब्रह्ममिन्न सर्वमसदेवेति निश्चयमवस्तर शकाया असभवात् ॥ नच वादिशकानिवृत्यर्थं तदिति वाच्यम् ॥ माध्यादीना द्वैतवादिना तादृशशकाया निवृत्य सभवात् प्रत्युत विजानीय मिन्न ब्रह्मेति निश्चय एवं वर्तते रामानुजाचार्याणा शरीर शरीरिभावमम्युपग छता स्वगतभेदशकाया अनिवृत्ते ॥ एवमन्येपा नैयायिकमी मासकादीना तदनिवृत्त्या तत्सार्थक्यस्य दुरपपादत्वात् ॥ मायापदेन कुहकमिति वदन प्रष्टव्य किं मायाविद्याभिन्न कुहक भगति नखीत ये न यत्र माया किमुतापरे इत्यादिना कैमुग्नकन्याय सगत सात् । येषु चेत्यादिना भगवद्धर्माभगवदिच्छया भगवत्कृपापारेषु आविर्भवति पुनरिच्छयैर तिरोभवतीति प्रतिपादित तत्रा यधर्माणा मन्यत्र स्थितेरमभवादिति दोपापादानमसगत जीराना भगरतोऽत्यतभिन्नत्वानभ्यु पगमात् कल्पनाया दृष्टानुसारित्व स्वीकुर्वतापि घटे पटधर्माणामदृष्टत्वे मृद्धर्मा गन्धादय ब्रह्मधर्मा सत्तादयस्ता कुतो वागीक्रियते ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कात्य त्यादिवाक्ये निषेवितमित्यस्य निरतर युक्तमित्युक्त्वा निपेवितत्व च माययेति यदुक्त तदपि न सभवति मायया निरतर युक्तत्वासभवात् मायाया सातत्वस्वीकारात् ।। किंच उद्वाक्ये मायया च निषेवितमिति वाक्यघटकनिपेवितत्वमपि माययैव वक्तव्य माययोर्भेदाभ्युपगमेन्योन्याश्रयान्तिदनभ्युपगमे चात्माश्रयप्रसग इति दिक् ॥ अन्यत्सर्वं पूर्वमेव निरस्तम् ॥ इति सप्तत्रिंशरसडसडनाभासस्यामासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ तत्र भगवल्लीरानित्येत्यादेरष्टनिशरसडसडनाभासस्यामासत्व प्रदश्यते ॥ भग वलीला नित्या भगवदेकनिष्टत्वादित्यत तदनिष्टत्वमिन्यस्य तद्धर्मत्वादित्यर्थ ॥ आका शादेभंगवत्कार्यत्वे न भगवशिष्टत्वपि तद्धर्मवाभावान व्यभिचारोत एवैकपदमु पात "सत्यज्ञानानतानदमानकरसमूर्तय” इति पूर्वोदाहृतपाक्येन भगवदमीणा तथा विधत्वामित्यत्व प्रसाध्य हीराया अप्येवविधत्वादिनि घदन् तस्या अपि भगवदर्म त्वमानदरूपत्व व्यनक्ति भाकासादीना चानदरूपत्वरूपद्वितीयहेत्वमावादपि न दोष ॥ एतेन माकाशादेरित्यादिनोक्त सर्यमपास्त भगवदेकनिष्टत्व समवायेन स्वरू- पसयधेन वा योध्य तेन तदननादे श्रुतिसिद्धस्य दिगादिवृचिरयेपि न प्रति ·३ माभजनः योगिसापेक्षभगवाहीरासु रेत्यभावस्यने तु गांशत स्वरूपासिधिः प्रतिपादनं तु लीला- शब्दायांनभिज्ञत्वात् भागासिद्धिस्पपरिभाषाभिशत्याच सथाहि हीरा हि स्वागदर. सास्वाद । मत एवोक्तं "लीलरायरय"मिति सम्य च प्रतियोगिसापेक्षरयेपि न मति. योगिनिवृत्तिन रोकेपि राजादीना लीला न गृगयादिनिति ॥ पिंच प्रतियोगिना- मपि भगवदूपत्वेन लीलाया भन्यनिष्टत्पशंकापि मारतरति "यदेति सोजतीत्यादिगा प्रतिरादिताना विधर्माणा सर्पभवनसमर्थे भगदत्यनुपपनत्यासभयेन तेषां मायि- करवप्रतिपादन निरर्थकमेव । एजनादिलीलया प्रमणि देशादिनिरपेक्षाया एव सभये वन प्रतियोगिसापेक्षत्वं प्रतिपादयतस्तगात एव जपतीत्यग्र म पुरोनु इस्पायथ्याहार कुर्वनुपेक्ष्यश्च । अध्याहारस्य पूर्वखडे तेनैय दूषितस्यात् ॥ विच भूतत्वविवक्षया यथान्या मादेप्रयोगम्तथानापि कुतो न मृत ॥ नच शतद्वयस्य विशेषणत्वेनामुण्यरनाक्ष लोगनित्यत्वप्रतिपादने तस्य तात्पर्य फितु भगवदुत्कर्ष एवेति कथं तेन वास्येन लीला. नित्यस्वमुच्यत इति पाग्यम् ॥ अप्राप्त हि शास्त्रमर्थयदिति न्यायानगररस्वरूपस्य नित्यत्वेन तदुत्कर्षस्थापि सर्वसमतत्वेन तत्प्रतिपादने वारयानर्थक्यापत्या "सविशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसफामत सति विशेष्ये पाध" इति न्यायादुत्ताविशेषा- भूताया लीलाया एव नित्यत्व प्रतिपाद्यते ॥ तस्यानित्यत्वस्य सर्यरावसमतत्वात् तत्त. हीरासधिनां तेपा नित्यालीराया अपि तनिष्प्रत्यूहमेव तत्तत्पुराणवाक्यालीलाना नित्यत्वे बाधकाभागात् ॥ नच "वर्तमानसामीप्ये वर्तमानपद्वे" त्यनुशासनालटो भूतार्थ. वाचकत्यस्यापि सभयालोरानित्यत्व न सभातीति वाच्यम् ॥ तदनित्यत्नाभ्युपगमे तत्म- योगकारसमीपकारिकत्वस्याप्यभागालटोऽनुपपत्ति स्थात् ॥ लीलाना पूर्वमेव व्यती- तत्वेन तत्प्रयोगस्यासाधुत्त च स्यात् ॥ कि चान्यैरपि वाक्यसलाना नित्यत्वारगमा न्मुरये सभवति गौणप्रयोगस्यान्याय्यत्वात् तादशप्रयोगो युक्त एव ॥ तस्मादासुरमक- तिप्रयुक्त एवाय प्रताप इत्यवधेयम् ॥ यतु (एवमेन क्रियाप्रवधस्याविच्छेदेन सदा ददातीत्यादिवल्लडि) त्युक्त तदिष्टमेव यथा तत्र वर्तमानकाल एप प्रयोगस्तयानापि श्रीशुकवाक्योचारणकारे तासा वर्तमानत्वस्वीकारे नित्यत्व गले पादुकान्यायेन सिद्ध त्येरभूतकाले तथा प्रयोगस्तु न सभवति क्रियाप्रवधस्य विच्छेदेन वर्तमानत्वासम- वान् ॥ किंच लटो वर्तमानत्वाविवक्षाप्रयासो लीलाया नित्यत्वे श्रुत्या वाधादित्यादि- प्रलापश्च व्याससूमार्थानभिज्ञत्त द्योतयति ॥ व्यासस्तृतीयाध्याये "प्यालेश्च समजस साभवादन्यत्रेम" इत्यादिसूत्रीलायास्तत्सबधिपदार्थाना च नित्यत्व प्रतिपादितम् ॥ तथा हि ब्रह्मधर्माणा बाल्यपौगडादीनामेकस्मिन् विग्रहे न्यूनाधिकभारस्यावश्यकत्येन सचिदानदरूपत्वमनुपपन्नमत आह "व्याप्तेश्चे"ति सर्यत पाणिपादातमिति श्रुत्या साकारस्यैर व्यापकत्व तथा च पूर्वोत्तदोपलदा स्यादि विग्रहम्य प्राकृतित्व तस्मिन्यू- नाधिपरिमाणयत्व च कालोपाधिजन्य स्यात् ॥ तनु नास्ति कित्त्वावरणापसारण भाकाशस्व सचिदानदरूपस्य व्यापकस्य विग्रहस्यामरणभूताया योगमायाया क्रमादप- सारणे भकाना वडीलरसानुभवेच्छया कृपया ताशपरिमाणक प्रकटीकरोतीति ।

·७८ प्राभञ्जन: भगवतो योगमायावरणं गीतायामुक्तं-नाहं प्रकाराः सर्वस्य योगमायासमावृतः ॥ मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमध्ययमिति । तथा चोपास्यरूपेषु प्रतीयमानानामेव बाल्यपौगंडादिधर्माणां तल्लीलानां चावरणतन्द्रंगजन्यप्रतीतिविषयत्वेनोपपत्तौ नासमंज- स्यमिति सूत्रार्थः ॥ नन्वनुच्छित्तिधर्मा इत्यादिवाक्याब्रह्मधर्माणामनुच्छेदश्रावणावाल्या. दयोपि ब्रह्मधर्मत्वालित्या चाच्यास्ते च लीलानां तत्तगतानुभवार्थतया तत्तक्क्रीडो- पयोगिभक्तविशिष्टास्तत्र कृष्णोपनिपकभक्तस्य पौर्वापर्येणानेकलीलासंबंधो-यो नंदः परमानंदो यशोदा मुक्तिगेहिनी । इत्यादिना-सोवतीणों महीतले। वने वृंदावने क्रीडन् गोपगोपीसुरैः सह । इति तैः सह क्रीडाकथनालीलासंबंधित्वेनोक्तमतस्यापि नित्यत्वं वाच्यम् ॥ एवं च पूर्वलीलातत्संबंधिभक्तयोनित्यत्वे सति तस्यैवापूर्व- लीलावैशिष्ट्यस्यापि नित्यत्वे सति तस्यैवाग्रिमलीलासंबंधोऽशक्यवचनः तस्यैवानि. मलीलासंबंधवचने त्वेकस्य युगपद्विरुद्धलीलाद्वयानुभवस्याशक्यवचनतयाग्रिमलीला- नुरोधेन पूर्वलीलानित्यत्वे युगपदनेकलीलानित्यत्वं भज्येत पूर्यनित्यत्वे चैकस्स युगपदनेकलीलासंबंधस्याभावादग्रिमलीलासंबंधिनो भक्तस्य पूर्वलीलानुभवितुः सका- शादिवत्वं स्यात् । तच्च भिन्नत्वं लीलानुभवितृभक्तैक्यावेदकप्रमाणभूताया कृष्णोप- निपरस्थश्रुतिस्तद्विरुद्धम् ॥ लीलानित्यत्वे भक्तश्रुतिविरोधो भक्ताभेदे च लीलानित्यत्व- भंगादनुच्छित्तिधर्मश्रुतिविरोध इत्युभयतः पाशा रजरित्याशंकायामाह "सर्वामेदा- दन्यत्रेमे" लीलामध्यपातिनां सर्वेपा पदार्थानां ब्रह्मणा सहाभेदाब्रह्मणश्चक्यात्पूर्व- लीलातोन्यत्रोत्तरलीलायामपि मे पूर्वलीलासंबंधिन एवेत्यर्थः ॥ "रसो वै स" इत्यादिश्रुत्या सर्वरस इत्यादिश्रुत्या च सर्परसात्मक्त्वं ब्रह्मणो निति तथा च यस्य रसस्य ये विभावानुभवादिरूपास्तैः स रसः संपद्यते ॥ भातानवितानात्मकतंतुभिः पट इवातस्तत्तादात्म्यं परस्येति तस्माल्लीरासहितं भगवतो नित्यत्वं व्यासाभिमतमज्ञा- वैवायं प्रलापः । एतद्विस्तरतो भाग्यप्रकाशादिपु निरूपितमधिकजिज्ञासुभिस्ततोवर्ग- तव्यम् ॥ यत्तु (वर्तमानसामीप्य इत्यस्य गौणप्रयोगबोधकत्वमित्ययुक्तं प्रमाणाभावा) दित्युक्तं तन्मंदं महाभाष्यविरोधात् स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये "गुरुवद्गुरुपुत्रे वर्तितव्य- मिति गुरुबद्गुरुपुत्रोपि यथा भासनादिकं लभत एवमिहापि स्थानिकार्यमादेशेति- दिश्यत" इत्युक्त्वा "नैतदस्ति प्रयोजन लोकत एतरिसद्ध" मित्युक्तं तथा च लोके तत्सदो तयवहारो न मुख्यः किंतु गौण एव ययातिदेशिको व्यवहारो मुख्यः स्यात्त- दायमपि मुख्यः स्यादेव नचैतदस्ति वाहीके गोव्यवहारस्य मुख्यत्वप्रसंगात् । एवमति देशांतरेष्वपि योध्यम् ॥ एतेन भतिदेशांतरेप्वतिप्रसगादित्यादिकं निरस्तम् ॥ इत्यष्टा- निशखंडसंडनामासस्थामासत्वप्रदर्शनम् ॥ अथ सन ग¥क्तिगतेल्यादरेकोनचत्वा. रिंशत्संहसंढनाभासस्याभासत्वं प्रदश्यते ॥ दशमस्कंधस्थगर्गाचार्यवाक्यगतसंति- पदेन लीलोपयोगिभगवनामरूपयोनित्यत्वं योध्यते तन संतिपदमध्याहारादिप्रकार- समूहेन योन्यमिति बदता तत्प्रकार पादर्शयता तत्प्रकारानभिज्ञत्वमाविष्कृतम् । किंचाध्याहारः क्रियायाः कारकस्य वा भवति कियां विना कारकस्य कारकं चिना ·भाभजन: ७१ क्रियाया योधकरवाभावात् यया द्वारमित्युक्ते विधेहीत्यस्याध्याहारः । विधेहीयुक्त द्वार- मित्यस्यास्याहर। भय तु क्रियामारफयोनामसत्तारूपयोससरपदेनोक्रयाकस्याध्या- हार इत्यपि विचारणीयं बुद्धिमानः ॥ तस्मादयाहारोऽसंगत एव । यतु सिमय वाक्ये मनुरूपाणीत्यस रूपस योग्यानीति विनई कृत्या रूमं यस्तुमात्रपरिचायक- मित्युत्यते तदप्यज्ञानात् ॥ रूपस्य वस्तुमानपरिचायकरये गुणरुमपदयोथ्या- पत्तिस्तयोरपि बदतर्गतस्यात् ॥ किंचाधितार्थत्यं च साशयापयस्य स्थार नहि रूपपदार्थ पस्तुमाने गुणकर्मपदार्थस्याभेदेन न्चय इति वहुँ पापयते समासा- घटकपदसापेक्षवादसामध्यं स्यात् ॥ मत एव समर्थः पदविधिरिति सूचभाष्ये सापेशमसमर्थबद्भवतीत्युक्तम् ॥ किंच योग्यमात्र एयानुरूपपदस्य शक्तिरित्येतार- र सामंजस्ये तादृशविग्रहप्रदर्शन व्यर्थमेव ॥ किंच योग्यस यावशून्यत्वार्थकत्य- परवा स्वार्थगुणकर्माशून्मान मदर्शनमार गुणकर्माशून्यानीत्ययस्येव चारा- प्रणाल्या स्वार्थगुणरुमाशून्यानीत्यर्धस्य शब्दादलाभात् रक्षणाश्रयणे तु गौरवं स्यात् ।। एवं घ खोको गौरवान्वयाभावरूपान दोपानदृष्ट्वा परपक्षे दोषमुझावयगुपेक्ष्यः ॥ तथा च तत्समये योग्याकारक्रियादिमत्वमेवानुरूप योग्यत्वं च बाधाभार इति मखदुतात्माश्रयशकापि ॥ यदपि यत्त्ववेत्यादिना टीकादुकं किंचिदनूध पर संगतमित्युपत्य पाहीत्यादिना जैमिनिमतवमातिशतिज्ञानस्यैव ध पदार्थशक्ति- द्वारा विशिष्टशाब्दहेतुत्वमिति न लक्षणादोपायसर इत्याधुक्तं तदपि न साधीयः शादवोधे वृत्तिज्ञानमन्यपदापस्थिते रतिप्रसंगभंगाय हेतु पाप्यं तथा च ध्यको शत्यावीकारे धृत्तिज्ञान जन्यम्यतयुपस्थितेरभावात्तच्छादयोधानुपपत्तिः ॥ किंच जातोतिस्वीकार गौनेटो गोत्पन्न इत्यत्र गोरवे नाशमतियोगिलोत्पत्यादेवा- थितत्वादनन्ययापत्तिस्तस्माजाती शक्तियतो लक्षणेति मंडनमिश्रप्रतिपादित जैमिनिमल. मेवादर गीय तथा च जाते रिय व्य केरपि मृत्तिज्ञानजन्योपस्थितेः सरवालानुपपत्तिात एग्रोक्तं तः-जातेरखिलनास्तित्वे नहि कश्चिद्विवक्षति ॥ नित्यत्वालक्ष्यमाणाया व्यस्त हि विशेषगे । इति तया च कथं न लक्षणदोष इति वक्तव्यं न च तद्धर्माश्रय- विश्यकशाम्दयोधे तद्धर्मशक्तिशानत्येन हेतुत्वं स्वीकियत इति न सद्धर्माश्रयाक्ति- ज्ञानापेक्षेति वाच्यम् ॥ निर्धर्मितारच्छेदकशक्तिमानस्य हेतुत्वास भयेन तदर्थ गोवा. दितिनिष्टशविज्ञानस्य गोत्वत्वादिधर्मितावच्छेदकत्वस्थावश्यं यक्तभ्यतया गौरवानद- पेक्षया गोस्वविशिष्टधार्मिका विज्ञानक्षेत्र हेतुल्ये वायक्तिशक्तिमतमेव साधीय इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ एवं च मिनिमतस दोपप्रस्तत्वायाप्तस्य न तत्र निर्भरः किंतु ध्यशिस्तिपाद एव ।। यत्तु व्यक्ति शतावतिगौरवमित्यूचे तम स प्रष्टव्यः किं गौर यकीनमानसात् कारणयावच्छेदकको धर्मधर्मिणोः प्रवेशाबा नाधः । गोत्याय विषयकशाब्दबुद्धौ गोत्वप्रकारकत्किंचिद्रीविषयकात्तिज्ञानल हेतुत्वात्सकलगोविशे- कात्तिज्ञानवाहेतरवाय नामि द्वितीयत्यन्मतेपि धर्मितावच्छेदकविधया गोस्वत्व प्रदेशप्रयुगौरवस्य पूर्वमेयोकत्वान् "शब्द इति चुनाव प्रभावा"दिति सूत्राशया- ·८० प्राभञ्जनः ऽप्रतीतेरिति वदन् सूत्राानभिज्ञत्वं द्योतयति सूत्रदेवतादृशशक्तेलाभात् तथा हि पूर्वसूत्रे देवानां कर्माधिकार उक्तः तत्रेयमाशंका जायते कर्मकरणे विरोधो मास्तु तथापि शब्दे विरोधो भविष्यति । श्रुतौ "साध्या वै देवाः स्वर्गकामा एते पात्र- मपश्यस्तमाहरंस्तेनायजंत सोग्निष्टोमेन वसूनयाजयत् स उक्थेन रुद्रानयाजय"दित्यादिना देवानां कर्माधिकार उक्तः । साध्यरुद्रवसूनां यागकर्तृत्वबोधनात् तत्र यागानां चाध्ययनविधिप्रतिपाद्यवेदाध्ययनसाध्यत्वाद्वेदजन्यज्ञानस्य साध्याख्यदेवसाध्ययागरूप- विषयसापेक्षत्वात्तत्कर्तृणां च साध्याख्यदेवानां तु यागार्थ प्रवृत्तत्वेन वाक्यार्थप्रमिति- समये तस्य विपयाभावेनोत्पत्तौ ज्ञप्तौ चारमाध्रयप्रसंगे ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः ॥ न च ते साध्याख्या देवाः सा यागव्यक्तिश्च भिन्नैवेति वाच्यम् ॥ अनवस्थाप्रसंगात् ॥ तथा च देवानां कर्माधिकारेंगीक्रियमाण एवं विरोध इति शंकाशब्द इति चेदिति सूत्रभागेनोक्त्वा तां नेत्यनेन निरस्यति तत्र हेतुमाह अतः प्रभवादिति । प्रकर्षेण भवः प्रभवस्तस्मात् अतः शव्दतः प्रकर्येण भवस्तु विद्यमानता तथा च वेदोक्तपदार्थानां घेदत एव नित्यत्वावधारणान पूर्वोक्तविरोध इत्यर्थः । तस्मानामप्रपंचो वेदात्मको, भिन्न एव मनुकारिगः सकाशादनुकार्य य भिजत्याद्वेदोक्तपदार्या अनुकार्या अन्ये मनुकारिणः तस्य च वेदेकवेद्यत्वं न लौकिकप्रमागविषयत्वं तथा च साध्यादिभेदे चेदादवगम्य- मानस्य प्रपंचस्य भिन्नत्वात्तेनैव सह पदपदार्थानां संबंधान ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधो न वा वेदानित्यत्वं भूतभाविव्यवहारकालेपि तस्य सत्वादन्यया भूतत्वभावित्वयोनिराश्रयत्व. प्रसंगात् । धर्मत्वमपि तयोर्न स्थात् तस्मान विरोध इत्यर्थः ॥ कथमवगम्यत भत माह "सूत्रे प्रत्यक्षानुमानाभ्या"मिति प्रत्यक्ष तावदिदानीमपि यजमाने यजमानकृत्यं ऋविजश्व अस्विकृत्यं वेदादेव वृद्धव्यवहारादिनवावगच्छंति । एवं च यथा कर्म वेदैकगम्यं तथा पदार्या अपि ॥ ननु पदपदार्थसंबंधस्य नित्यत्वार्थमतिरिक्तप्रपंच. स्वीकारोऽनर्थ को जैमिनीयोक्तरीत्या भाकृतिचित्वेनापि तसिद्धेः न च व्यक्तिप्रतीत्य- नुपपत्तिरापादेव तत्सिद्वेरिति चेन्नैवम् ॥ भासेपपदार्थस्य दोपप्रस्तत्वात् तत्राक्षेपपदे नानुमानमुच्यतेऽर्धापत्तिया नायः शन्दस्यानुमानविधया बोधकत्वेऽप्रमाणांवरत्वप्रसंगात् न द्वितीयः सर्वन लक्षणायां गौरवप्रसंगात् ॥ किंच "सिक्तरेता स्यात् प्रथमाया तस्य जित्यामुपदभ्या"दिति ध्रुतौ सिक्तरेत.पदस्य लक्षगया निर्वाहासंभवः न हि तद्वाच्या आकृतिः काचित्संभवति या व्यक्ति लिक्तरेतसं वाक्षिपेत् ॥ किंतु सिक्तरेतस्तं सनोपाधिः स प रेतःसेकानंतरभावित्वादनित्यस्ता पदसंबंधांगीकारे शब्दानित्यत्वस्या- परिहारादोपताइवस्थ्यमियतो जैमिनिमतं साधु ॥ ननु वैदिकसप्टेरविरिक्तवांगीकारे तस्या भगोधरस्ये नानुपस्थितत्वातन संकेताहो दुर्लभ इति चेन्न वैदिकरभिंगवद भिवस्या पूर्वेषां महादीनां भगवदर्शनेनोपस्थितिस्ततोर्वाचीनानामिदानीतनपlaria संप्रदायरारंपपारसर्वस्य भगवदनुकारियन लौकिकसरतपोपमानेन संतमहसौम्या- ददोपोधिकं तु भान्ये प्रतिपादितम् ॥ यदुक्तरीयाकरगे तु समाननामरूपरगदिन्यु- सरसूत्रस्यापनावश्यकतारसेः ॥ माया सदस्य संबंधस्वीकारे भारतनित्यतया - ·प्रामजन: दौ शब्दार्थयोरनित्यसबंधशंकाया भनुत्यानात् ननु भयन्मतेपि वैदिकराटेनिस्यतया शब्दार्थसंबंधे साइशशंकाया मभायात् को सुनारश्यकस्यमिति घेरा "ततेनोऽसूत्र" दित्यादिना स्टेरनित्यत्वं प्रतिपादितं द्वाचकशब्देन सस्य संबंधो निस्य एप यक्तव्य इति कथं शब्दार्थसंबंधस्स नित्यतेत्यर्थयलबिचारेण शंकायामाह "समाननामरूपत्वादा- वृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेशेति" नामरूपयोस्तुल्यायालोकयुज्यनुसारेण प्रलये विरोभायपि समुद्र जलप्रक्षेपपपुनरुपादाने तदेयेति निश्चयाभायेपि नामरूपयोमुल्य- सादन्यस्य भेदकस्याभागमानित्यसंयोगः ॥ कित्खनित्यतया प्रतीयमानः ॥ मत एवोकं विष्णुपुराणे-तदेतदक्षयं नियं जगन्मुनित्ररासिलम् ॥ मायिभारतिरोभावजन्मनारा- विकल्पवादिति राथा च तादृशश्रुतीनामावि वयोधकत्वमेव न तेनानित्यत्यमिति तात्पर्य कुत एतदर्शनात् दृश्यते हि येदे सूर्यपितृमातृखीभर्तृशरीरगंगाप्रवाहादिपु सदेगेदमिति व्यवहारः स्मृतेभावगम्यते-सर्ययेदमयेनेदमात्मना चात्मयोनिना ॥ प्रजाः सूज यथापूर्व याश्च मन्यनुशेरते ॥ इत्यादिरूपया गम्यते "सूर्याचंद्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्प- य"दिति श्रुतिबलविचारेणापि न शंका सभवतीति यत्तु समाननामरूपत्वादिति सूत्र जगतोऽनित्यत्वं प्रतिपादयतीति तदसगतं "अत एव च नित्यत्व"मिति पूर्वसूत्रा- सगतेः तेन सूत्रेण वेदस्य नित्यत्वब्रह्मतुत्यत्ययोः प्रतिपादनाद्वैदिकसृष्टेरपि नित्यत्वन- तिपादनाच॥ अनुकृत्यधिकरणे च सर्यस्य भगवदनुकारिताया सिद्धत्वेनानुकार्यायाः सृष्टेरपि भगवद्रूपेण नित्यत्वात् ॥ नन्वनुकृतेस्तस्येत्यधिकरणेन न सृष्टेभगवदनुकारित्वं प्रतिपादित किंतु तस्यायमय:-अनु पश्चात्कृतेर्व्यापारात् "न सत्र सूर्यो भाती" स्यादौ माज्ञ मारमा प्रायो न तु तेजो धातुः "तमेव भांतमनुभाती"त्यादिना सर्यस्य सत्प्रकाशाधीनप्रकाशतोकेति तस्य चेत्यस्य तस्य भासेति श्रुतिशेपोदाहरणार्थत्वादिति चेन्न तादशसूत्रातादृशार्यालाभादूटोंगापहारित्येनानुकरणरूपं समुदायार्य स्वक्त्या सत्पदात्केवलाययपार्थस्य पश्चान्यापाररूपस्य भाने मानाभावादत एव "रथंतरमुत्तर- योगायती"त्यादावुत्तरग्रंथ एवं तद्नेयं न तूत्तरासु प्रक्षु सज्ञाशब्दानामनपेक्ष्य प्रवृ- तत्वेन बलात्वादित्युक्त पूर्वतंत्रे किंतु "दहर उत्तरेभ्य" इति पूर्वसूयविषयवाक्ये यस्मिन् द्योरित्यादिरूपे सूर्यादीनां असाधारत्वं प्रतिपादितमेतद्वाक्ये च भान निषिध्यत इति सदेव इदं सूत्रं प्रतिते न च भाननिषेधमात्रास्कथं सदेव इति शंक्यं यत यत्सर्वदा तिरोत्तय यदि न भासेत तदा तदा क भासेतेति कथं न सदेह- स्यात् तन्न तार शसदेवनिवृत्यर्थमुच्यते "अनुकृतेस्तस्य चे"ति भगवदनुकारार्थमेवैतद्वचनं सर्वोणि पदार्यस्तमेवानुकरोति सूर्य रयमय इव छायापुरपमिव तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति सूर्यादीनां स्वतः प्रकाशो नास्त्येय एवं च मस्या श्रुतेः सूर्यादीनामभानेन तात्पर्यम् । किंतु-राजा यत्र न गण्यते मशकानां तु का कथेति वत् । अत एवोक्तं तस्य भासेति समेव भांतमनुभातीति इदमप्यनुकारित्ववोधनमेव न तु व्यापार: किंचानुपश्चा- ब्यापार इत्यस्य प्रहाव्यापारात्पश्चाध्यापार इस्योंमिप्रेतोथ ग्रह्मण एव पथाव्यापारः नाद्यः प्रहाणि सर्वव्यापारशून्ये व्यापारस सम्मतेऽभावेन साक्षार्थासभात्। न द्वितीयः प्रा. ११ ·८२ प्राभअनः न तत्र सूर्यो भातीत्यादौ प्राश भात्मा ग्राह्यो न तु सेजोधातुरिस्यादित्वत्प्रतिज्ञा- तार्यासाधकलात् नहि पश्चाब्यापारमात्रण भानस्य निषेधः संभवति वायुतः पश्चा- दाविनोपि तेजसस्तत्प्रकाशकत्वात् ॥ न च तेजसः पश्चादाविस्वं तत्प्रकाशकत्व- हानिकरमिति वाच्यम् ॥ पूर्णिमायां चंद्रोत्तरभाविनापि सूर्येण तत्प्रकाशसंभवाद्य- भिचारापत्तः ॥ किंच तमेव मातमनुभातीत्यादिना तत्प्रकाशाधीनप्रकाशकतया सर्वस्योक्तरवादिति त्वदुक्तिविरोधः तादृशश्रुतितोनुव्यापारस्यालाभादिति तस्मादनुक- रणमेवानुकृतिर्भावसाधनः ॥ नच तेज एवं व्यापारपदेन विवक्षितमिति वाच्यम् ॥ कृतेयत्नार्थकत्वे तस्यापि व्यापारे लक्षणैव वाच्या तथा च लक्ष्यार्थस्य पुनर्लक्षणया योधकत्ये मानाभावान ताशार्थबोधः यदपि यस्वित्यादिना सूर्यादीनां प्रकाशो नास्त्ये. वेत्याधुक्त्वा तद्वयं भगवत्प्रकाशस्य भूतसाधारण्याभावादित्युच्यते तदपि न किंचित भगवत्प्रकाशस्य भूतसाधारण्य उपदानोपादेयभावस्यैव नियामकत्वात् यथा मृदुपादानके घटे गंधादयो मृद एव एवंभूतेष्वपि प्रकाशकत्वादयो गुणास्तदुपादानस्य भगवत एव अन्यथा घटादिपु सत्तापि त्वन्मते तेषामेव स्यात् ब्रह्मसत्ताया घटादिसाधारण्याभाव- स्थासाभिर्यक्तुं शक्यत्वात् यदि चोपादानव्यतिरिक्तायामुपादेयसत्तायां मानाभावाद् घटादिषु ब्रहणः सत्तैव प्रतीयत इति चेत्तदा सूर्यादिपूपादानप्रकाशातिरिकप्रकाशकल्पने कथमाग्रह इति वक्तव्यं देवानां प्रियेण ॥ अत एव यदादित्यगतं तेज इत्यादि भगव. द्वचनमपि संगच्छते त्वदुक्तरीत्या तु तदसंगतिः स्यादेव ॥ यत्तु (विदेः प्रयोगोस्ति न तु दृशेस्तथा च ज्ञानस्योपासनारूपत्वेन वस्तुसिद्धिरपि दुर्घटेति-नाविदं यज्ञसंभारा- न्पुरुषावयवाहते । इति भागवतवचनानुसारेणापि न तेषां नित्यत्वसिद्धि)रिति प्रलपितं तत्स्वमतग्रंथानवलोकनविजृमितं वन्मतानुसारिभिर्ज्ञानोपासनयोभैदप्रतिपादनादत एवोक्तं विद्यारण्यैानदीपे योधोपास्त्योर्विशेषः क इति चेदुच्यते शृणु-वस्तुतंत्रो भवेद्वोधः कर्तृतंत्रमुपासनमिति तथा च बोधस्य वस्तुतंयत्वात्कयं न तेन वस्तुसिद्धिः मत एव तदने-सकृत्प्रत्यक्षमाण घटश्चेदासते तदा ॥ स्वप्रकाशोयमात्मा किं घटवच न भासते ॥ इत्यप्युनं तस्माद्विदेः प्रयोगेण बोधस्योपासनारूपता वदन् स्वमतानभिज्ञ. त्वादुपेक्षणीय एव ॥ शब्द इति चेदिति सूत्रे तु यत्तेनोक्तं तरपूर्वमेव निरस्तम् ॥ पाच- कादिप्रयोगे छत्रिणो यांतीत्यादिसादृश्यं तु एकदेशवृत्तित्वेन यया लक्षणा क्यैककाल- वृत्तिरवेनापीत्यभिप्रायेण उपचारस्तु लक्षणयोभयत्र तुल्यः ॥ एतेन कर्मणो भूतेतीत्या. दिकमपास्तम् ॥ छत्रिण इतरेषां कदाचिदपि छत्रसंबंधाभावादित्याधुतिरपि सा उत्रिणो यांतीत्यादिटीकादुक्त्यनवयोधात् तेनेतरेषां संबंधो न प्रतिपादितो येन तस्य वदभाग- पादनमनिटं स्याकिंतु काचित्कत्वं प्रसंबंधस्योक्तं तथास्स्येवेति लक्षणा स्वेकसाथ- वाहिरवेनैवेति ॥ भनेदं योऽयं पाचकादिशब्दाना नौपचारिकत्वं पाककर्तृत्वस्य सिविल चमानत्वात्कदाचिसस्याभाषेपि प्रतियोगियधिकरणस्य पदमावस्य पासवान तस्य पाचकस्वहानिकरत्वं अन्यथा कपिसंयोगिन्यपि पक्षे तदमावसत्वान कपिसंयोगीति म्यवहारापत्तिः ॥ यद्वानवारिचनविशेषणतासंबंधेन तदभाववत्वं सदिरोधि पाककतरिन ·प्रामजनः संबंधेन तदमाव इति न दोपः ॥ एपंप यथा तेषां नौपचारिकर तथा परमेश्वर- मागमपि औपचारिक प्रयोगे न मामय यत्तु (भूतकालिकगुणादिपिविष्टसशिन- मादाय संजित्येन साशावरचमादाय प्रातिपदिकरयेने )पाद समदं पापकादिपदामा यौगिकावेन संज्ञात्यभाषाझ्या योधकस्य संशात्यात् । उप-रूसंकेरामा सेय संज्ञेति फोत्यंत इति यवा तु पाकानुफूलक्रिया तेग पक्का वदा सस्मिन्प्रयोग भोप- चारिक एव तम घामायस्प सरमार प्रने समाधि प्रयोगगुणकर्मणोनाभाय इति नौपचारिकत्वमिति खित्यापि प्रसिद्धलोहादिकमर्थमादायैव पुरषे प्रयुज्यत इति बदन हित्यादिशब्दात संशाध्यमजानपेक्ष्या ॥ सादृश्यमादाय प्रवृत्ताये गौणत्वं स्यात् लोके नासिदादिनामपि पित्रादि संकेतेन तदर्थयोधकरयाद्वापरयमेव ॥ न चेश्वरसंवेरा पर बातिनं स्वाधुनिकसंकेत इति फर्य तेषां पापपवं पात्तया पोधकरच पापक- त्यादिति वाच्यम् ॥ द्वादशेहनि पिता नाम कुवित्याकारकस्यैवरसंकेतस्य प्रापि सरसाव तम हि नामपद नामत्वसमानाधिकरणधर्मापछिसपर पुनस्पति पायाहाय तदपि पुन्नत्वाचनसमानाधिकरणधर्मामरिछनापरं तया च पुनसावधिसमाना- विकरणधर्मावच्छिाविशेष्यकनामलसमानाधिकरणधर्मावनिधनविशेषणकयोधजनकत्व- प्रकारककृतिपस्विसाकारकेश्वरेच्छा ताशवाफ्यालम्पले साच तयापि वर्तत इति ।। कृष्णादिपदानां द्विविधत्वे गौरवासादनं त्वप्रिमेण मानामनित्यत्वप्रतिपादनेन विरुद्ध तेन सर्वानानामनित्यत्वस्वीकारेकस्य नाम उचारणभेदेन सहसविधत्यात ॥ किं. कस्यैव तदादिशब्दस्य विविध प्रतिपादित वैयाकरणः समानानुपूर्ती करवायामेवन्य- वहारोगीकृषोत्ययानिष्ट सीपुनपुंसकादिलिंग सरवरजस्तमसामाधिक्यन्यूनसमभावा- दिरूप स्वीकणां तेषां मते शब्दैको परस्परविरुद्ध लिंगाग्रस्य सिद्धिर्न स्यात् । एवं कृष्णनामामपि समानानु कत्लादेकत्वम्परहारः ॥ भागामिलादीनां सामसर- पानामोधारणादपि सन्ततिरिति पुरायोपु भगवासा महिमा प्रतिपायत इति न तद्वि- रोधः ॥ एतेन किंचेयादिकमपाम्नम् ॥ वेदस्यानित्यत्वप्रतिपादन तु बहुबाक्यव्याको पादुपेक्ष्यम् । " सामानि जज्ञिर" इत्यादि तु-स्वयंभूरेप भगान्धेदो गीतरत्यया पुरा ॥ प्रभाया प्राषिपर्यन्ता सारोस न कारकाः ॥ इत्यादिवास्यपयांसोचनयाऽऽवि. भावप्रतिपादकमेव ॥ यतु (भगमस्वरूपे शरीरत्वमानस्य ग्राहकदोपप्रयुक्तस्ये देहादेः सत्यवादिन संगत न हि शुकौ रजतत्वमानस्य तथाल्ये रमतस्य सत्यत्वादि भवती) त्यु सर युक्त शरीरत्वमावस्य दोषमयुक्तस्येपि भगवरस्वरूपस्य सत्यत्व थापका- भावात् रजतस्वभानस तयारवेपि शक्तिसत्यत्ववत् नहि भगतः शरीरमंगीकृतम- मानियन स्वदुक्तदोषावसरः स्यात् सत्वेन भान स्वासुराणामेव तेषां भगवन्माया গান আদি বা মানব মুয়াবিয়াৱাৰাৱ যিীখীলগ্রলিয়- स्थासंग्रहापत्तेः । एनेन ( मपरसंमतार्थ के न वैधम्यांश न समादिय"दित्यनेन विरोध) इति प्रलपिटापास्तम् ॥ एवं पालीलाविशिष्टो भगवान्सदेवास्ते। पत एवं गोवई. मोदर इति क्रियानामयो स्तूपते भक्तैरनुभूयतेपि तव ॥ ननु भयामते सर्यस्यैद ·प्राभञ्जनः जगतो नित्यत्वास्किमिति लीलाया नानां च नित्यत्वप्रतिपादन भाग्रहः जगनित्यत्व. साधकयुक्तिभिरेव तेपामपि नित्यत्वसिद्धेरिति चेच्छृणु नहि जगतो यथा नित्यत्वं तथैव लीलाया अपि नित्यत्वं किंवन्यथैव जगतस्तु कारणात्मना नित्यत्वं कारणादेव तस्याविर्भावस्तस्मिल्लेव लयस्तिरोभावः न तु स्वरूपेण तस्य नित्यत्वं लीलायास्तु स्वस्व रूपेणैव नित्यत्वं मायया तस्याच्छादनं तिरोभायः मायापहारणं नामाविर्भावः यथा वस्तुनो घटादेः सत एव पटादिलादनेन तदपसारणेन चापाकळ्याप्राकट्ये । अत एवं भक्तैस्तत्तल्लीलाविशिष्टं रूपं ध्यायनिस्तादृशमेव रूपं दृश्यते यदि च तद्रूपं तदानी न स्यात् तदोपासकस्य भ्रांतत्वं स्यात् । किंच-योन्यथा संतमात्मानमन्यथा प्रतिप. द्यत इति वाक्यानरकगामित्वं च स्यात् तद्रूपस्य मायिकत्वस्वीकारे भगवतो भक्तव्या- मोहकत्वं स्यादिति ।। तस्मात्तल्लीलाविशिष्टं रूपं नित्यमेवेति मंतव्यं तत्तद्रूपाणां नित्यत्वे सति शब्दार्थसंबंधस्य नित्यतया रूपे नानोप्यावश्यकरयेन तत्तत्कर्मानुरूपं नामापि नित्यमेवेति तत्प्रयोगे कर्म कादाचित्कत्वकृता गौणी न संभावयितुं शक्येति ध्येयम् । गोपीनां क्रीडतं पातु गोविंदमिति घीजन्याससमये कथनमप्येवमेव संगच्छतेऽन्यथा तादशनामप्रयोजकीभूताया लीलाया भावित्वात्तदसंगतिः स्यात् ॥ ननु गोविंदशब्दस्य गोलाभप्रयुक्तत्त्वामानार्थान्तरेण विष्णौ प्रयुक्तस्य तस्य श्रीकृष्णे तदवतारत्वं कुतश्चि- ज्ज्ञातवतीनां तादृशकथनेन विरुध्यत इति चेनैवम् ॥ तादृशशब्दस्य गोलाभप्रयुक्त- स्वाभावे मानाभारात् । अर्थान्तरस्य चानुक्केयूनत्वं श्रीकृष्णे विष्णुत्वज्ञाने चीजन्या- सादेरसंगत्यापत्तेश्च एतेन यद्वेत्यादिकमपि निरस्त सच्यापि कल्पांतरीयलीलाकोऽयमेवेनि निश्चयेन तल्लीलासु विस्मयानुपपत्तिः ॥ यदपि यस्वित्यादिना टीकाटदुक्तं किंचिदनूद्य सदसंगतमित्युक्त्वा लीलादेरप्युत्पत्तिनाशापत्तिरिनि पूर्वपक्षे दूपणमाह तदपि न सापीयः ॥ लीलोत्पत्तिनाशासभवस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् सिद्धांतपक्षे तु तद्देशकालरादेः शब्दः पृथिन्यामित्यस्य विशेषणम् , एवं च घटरूपदेशे तत्सामग्रीसमवधानकालोत्तरघ- टीयगंधरूपेण पुष्पादिरूपदेशे सुरभिगंधरूपेण पृथिव्यां यथाविर्भवति तथा स्वस्यरूपेण जगति पृन्दावनादिरूपदेशे तथैवाविर्भग्नीति एतेन (यदि तत्तद्देशे तत्तत्काल इति पृथिव्यामित्यस्य विशेषणं तदा गधहीनता चित्कदाचिच तस्यावाच्या न च सा प्रमाण- मिद्धे ) ति तत्कथनमपाम्तम् ॥ तद्धरूपेणाविर्भावस्योत्तत्वात् ॥ तद्नंधशून्यत्वस्य पृथि- प्या प्रमाणसिद्धत्वात् नहि जातीकुसुमगंधो घटादिषु घटीयगंधः पटादिषु वा कस्य. चित्संमतः सामान्यतो गंधविवक्षणे तद्देशपदेन पृथिवीरूपदेशो विवक्षणीय इति नानुपपत्तिः यत्तु ( इदानीतनानां गोवर्द्धनौद्धरणविशिष्टानुभयो गंधर्यनगरानुभवा) दित्युक्तं तन्मन्द इदानीतनमक्तानां कृतभगदुपासनानां तकृपादाक्षानावसस्य तत्स्वरूपदर्शनस्स गन्धर्षनगरतुल्यत्वे भगादुपासनाया दोपत्यं स्यात् ॥ भ्रमस्य दोष. प्रयुक्तस्वनियमात् इष्टापत्तिरिति घेदासत्वापेक्ष्योसि ॥ रूपे मायिकत्वं तु भवत्येवेस्य- वधारणपूर्वकं पदता भगवरस्वरूपे मायिकरवात्यंतायोगम्याप्छेद उक्तः क्रियासंगतसैव- कारस्यात्यवायोगव्यवच्छेदाधास्थान पथा नीलं सरोज भवस्येवेनि तत्र सरोजे ·प्रामानः नीलस्वात्मताभावो नास्त्रीत्यर्थः । न घरफसरोजादिपु नीलरयाभावसत्याताशवापय- स्थाप्रामाण्यापत्तिरिति वाच्यम् ॥ उद्देश्यतापरछेदकारच्छेदेनेय विधेयान्ययस्यामति बाधके व्युत्पन्नतया सरोजवारच्छेदेन नीलत्याभायस्याविद्यमानत्येन ताराप्रयोगे बाधकामावात् ॥ एवं च यथा कस्यचित्सरोजस्य नीलत्यामिप्रायेण साशप्रयोगम्तथा सुरम्यामोहाय कृतरूपस्य मायिकररमिष्टमेव ॥ यावरस्वरूपे मायिक्त्वं ताशया- क्यान प्रतीयेतेऽन्यथा नील सरोज भयत्येवेत्यत्रापि यावत्सरोजे नीलवं प्रतीयते ।। किंच यावद्रूपे मायिकत्वस्वीकारे तगाभिप्रेतनिर्गुणस्वरूपेपि मायिकत्वं कुतो न स्यात् ॥ तया सति शून्यवाद एवं त्वयांगीकृतः स्यात् ॥ किंच यथा कुरु द्विजातिसंस्कारमित्या- दाबुपक्रमामावस्त्वया उक्तस्तथा मायिकत्येप्युपक्रमाभावेसाभिरापादिते फयं मायि. कत्वस्यापि सिद्धिः ॥ पटादिनित्यत्वाल्लीलानित्यस्वे तु यद्वैलक्षण्यं तनिरूपितं पूर्वमेव ॥ एतेन पादेरित्यादिकं निरस्तम् ॥ इत्येकोनचत्वारिंशसंडसंटनामासस्याभासत्व- प्रदर्शनम् ॥ अथ तन पदेजतीत्यादेश्चत्वारिंशत्संडखंडनाभाससाभासत्वं प्रदश्यते ॥ (वत्र सदेजतीति श्रुतिरपाणिपाद इत्यत्रोक्तरीत्याऽध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपंचपरे) त्यादिकथनं तु ईशावास्यमाच्याज्ञानमूलकमेव ॥ तत्र भगवत्पादैरघ्यारोपापवादा- नुक्तेः ॥ अनेजदेकमिति पूर्वमंग्रेऽध्यारोपापवादस्य यत्तुमशक्यत्वात्तथाहि यस्तुन्यव- स्त्वारोपोध्यारोपः स चानेजदिति मंन्ने न संभवति तत्र वस्तुनो यथार्थरूपमतिपादना- दत एव तद्भाष्ये मनेजत् नैजत् एज कंपने । कंपनं चलनं स्वास्थ्यप्रच्युतिसर्जितं सर्पः देकरसमित्यर्थ इत्युक्तं एवं चैकरसत्वारोपासंभवान तनाध्यारोपसंभवः । एवं मनसो जवीय इत्यत्रापि नापवादः वस्तुविवर्तस्वारस्तुनो वस्तुमानत्वस्याप्रतिपादनादत एवं मंत्राणां जामिनास्तीति पूर्वमंत्रोक्तमप्यर्थ पुनराहेत्युक्तं भाष्ये ॥ किंध "सदात्मानं स्वयमकुरुत सद्य त्यच्चाभवत् निरुक्तं चानिरुक्तं चे" सादिन्यायेन सर्पभानसमर्थे एज- नानेजनयोरुभयोरेवोपपत्तावेकस्यौपाधिकत्वमपरस्यानोपाधिकत्वकल्पनमयुक्तमेव ॥ नाय सर्पः किंतु रन्जुरेवेति वाक्यमेव तु नोभयसिद्धम् ।। न तु सैव सर्पो सर्पश्चेत्यपि ॥ तथा च तारांतासिद्या न दार्शन्तिकसिद्धिः ॥ तस्मायेन रूपेणेजति तस्य रूपस्य तस्यैजनस्य च नित्यत्वम् ॥ अत एव "स्वाभाविकी ज्ञानबलरियाचे" स्यादिना क्रियायाः स्वाभाविकत्वमुक्तम् ॥ अत एव तरसदस्य पुनः पुनर्बह्मवाचकस्यावृत्तिः प्रतिपादिता ॥ नच शब्दाधिक्यमानेण नार्थाधिक्यसिद्धिरिति वाच्यम् ॥ घटमानय पटं पश्येत्यादौ शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यस्य रष्टत्वात् ॥ एतेन शब्दतोऽलाभादित्यादिक निरस्तम् ॥ किंच वर्तमानलार्थकलट्प्रयोगादपि सदा वर्तमानत्वमेजनादेः सेत्स्यति स्वाभाविकत्ववचनादपि नित्यत्वं स्वरूपं घ स्वभावश्चैत्यमरात्स्यरूपशूतेत्यर्थः । तथा यया स्वरूपं नित्यं तथैव सेत्यभिप्रायः तस्मादनेकनित्यरूपकमनेकनित्यक्रियात्मने- कनित्यनामकं ब्रह्मेति वेदशात्पर्यम् । तत्तात्पर्यमबुध्यैव वारशा नाताः ॥ उर्फ च- श्रुतितात्पर्यमग्पिलमयुद्धा प्राम्यते जडः ॥ विवेकी स्वरिल बुवा तिष्टत्यानंदधारिधी । मत एवं गोलप्रतिपादिकायाः श्रुत्या "स्वावा वास्तुन्युष्मसिगमध्ये" इत्यादिरूपाया ·प्रामजनः . अर्थान्तरं प्रकल्प्य ऋग्वेदस्य श्रुतिरप्यध्यारोपापवादपरा नेयं गोकुलपरेत्यादिको वृथा प्रलापरतेन कृतः ॥ तद्वाचकशब्दाभावादिति हेतुः स्वरूपासिद्धेः ॥ गोकुलस्य गोस्था- नत्वात्तद्वाचकस्य 'यत्र गाणे भूरि भंगा भयास' इत्याकारकस्य यत्र दीर्घभंग गावो वसंतीत्यर्थकस्य शब्दस्य तत्र सत्वात् ॥ न च सत्यलोकेपि गावः संतीति तद्वाचक- स्वमेवास्येति वाच्यम् ॥ स्वर्गादिष्वपि कामधेन्वादीनां सत्येन विनिगमनाविरहप्रसंगात् ॥ किंच वेदस्य ब्रह्मप्रतिपादकत्वात्सत्यलोकप्रतिपादनेऽर्थान्तरताप्रसंगात् ॥ गोकुलस्य च गोलोकाभिसत्त्वानित्यत्वमेव ॥ न च तस्य नित्यत्वे मानाभाव इति वाच्यम् ॥ भाब्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ॥ यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममेत्यनेन तनत्यलोकानां पुनरावृत्यभावप्रतिपादनेन तत्रैव स्थितेरमिप्रेतत्वेन तदनित्यत्वे सद- संगत्यापल्या तस्यैव प्रमाणत्वात् ॥ मत एवात्र परमं पदमवभातीत्युक्तं परमपदस्थानं वैकुंठं तस्मादप्यधिकं भाति प्रकृतिकालाद्यतीतमित्यर्थः ॥ न च परमशब्दस्योत्कृष्टवाच- करमादितरावधिकाधिकसुख स्यैव तन्न भानापत्तिरिति वक्तव्यम् । आधिक्यस्यापि किंचित् प्रयुक्तत्वेन नित्यत्वस्यैव तत्प्रयोजकत्वसंभवे तदितरस्य कस्यचित्कल्पने मानाभावात् तनित्यत्वस्य च स्थाननित्यत्वप्रयुक्तत्वात् ॥ गोपीपु कामवर्षकत्ववर्णनमात्रेण विटवा- दिसे व्यासशुकादीनामपि तत्वापत्तेः ॥ किंचासुरप्रकृतीनां ताशार्थश्रवणेनेयो दिसंभ- वेन तादृशार्थस्यारमणीयत्वम् ॥ अत एवोक्तं-निजदोपावृतमनसामतिसुंदरमेव भाति विपरीतम् ॥ पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शंखमपि पीतम् ॥ यत्तु (रूढ्यर्थत्यागे व्यापकत्वरूपार्थकत्वे च न मानं परिच्छिनैतब्रह्मांडस्थत्ववोधकश्रुतिस्थात्रपदविरोधा. च्चे)ति ततुच्छम् “यदतः परो दिवो दीप्यते हृदि शेप आत्मे "त्यादिश्रुतिविरोधस्त्व- मतेप्येवं दुर्वार एव ॥ व्यापकस्य परत्वापरत्वानुपपत्तेः ॥ यदि च व्यापफस्याप्युपास- नाद्यर्थ स्थाननिर्देशेन कथं विरोध इत्युच्यते तदा प्रकृतेपि कथं विरोध इति विभाव- नीयम् ॥ तथा च व्यापकस्य परिच्छिन्नत्वमुभयविधधर्माश्रयत्वात् विद्वधर्माश्रयत्वस्य ब्रह्मणि भूपणत्वात् ॥ एतेन तनेत्यादिकमपास्तम् ॥ परमत्वादिकं तु न नित्यत्वप्रयोजक मानाभावादित्युक्तिस्तु हेया ॥ परमत्वस्य सर्वोत्कृष्टत्वरूपस्यानित्येकसिंश्चिद्वक्तुमशक्य- स्वात् ॥ नित्ये प्रकृतिकालाद्यतीतत्वरूपसर्वोत्कृष्टत्वसंभवात् ननु तावांवास्तूनीति मंत्री माघवेनैवं व्याख्यातः-हे पत्नीयजमानौ वां युष्मदर्भ तातानि मंतव्यत्वेन प्रसिद्धानि वास्तुनि सुखनिवासयोग्यानि स्थानानि ध्याम ध्यै युवयोर्गमनायोश्मसि कामयामहे तदर्थ विष्णु प्रार्थयामह इत्यर्थः । वानीयुक्तानि कानीत्याह यन येषु वास्तुपु गावो रश्मयो भूरिशेंगा भत्यंतोमत्युपेठा बहुभिराश्रपर्णापा का भपासोऽतिविस्तृवा इति न वैकुंठगो- लोकादिपरत्वमस्य युक्तमिति चेन्मैवम् ॥ अस्यापि व्याख्यानस्य विष्णुस्थानयोधकरयेन गंतव्यत्येन प्रसिद्धख भवत्स्थानस्य वैकुंशयतिरिक्तस्याप्रसिधा गोलोकादियोधकरव एवं पर्यवसानात् ॥ अत एव "अनाहतगुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमवभाति भूग"तीत्यनि- माईस्य "भन्न खलु वास्त्वाधारभूते पुलोके उरुगायस्य पहुभिर्महात्ममिगंसग्यस्य स्तुत्यस्य कृष्णः कामानां वर्षकस्प विष्णोस्त्वादशं पुराणादिषु गतम्यत्येन प्रसिदं परमं ·प्रामअनः निरतिशय स्थान भूरि प्रभूरा भयभाति स्वमहिला स्फुरतीत्यस्तै गैव व्यायात तथा च तेनापि यैकुंठगोलोकादीनामेव भगवरस्थानानां प्रतिपादनाम विरोधः ॥ त्यगते च तयाख्यानस्यापि विरोधः सत्यलोकोत्कृष्टस्य लोकस्य त्वया स्वीकृतस्यात् ।। महास्वरूप यत् स्थान तय न गंतव्यस्येन प्रसिद्ध सर्पग्यापकत्यार || न तस्य प्राणा उरकामंति ग्रहीय सन्मदाप्येती"ति श्रुतेः प्रामयिदो गमगाभाययोधनात् ॥ किंघ शृंगपदस्य समिधानेन गोपदस्यापि गोवाचकरयमेव युक्तं न रश्मिवाचकत्यं संयोगस्याभिधानि. यामकस्यात् ॥ उतः घ-संयोगो विप्रयोगश साहचर्य विरोधिता । गधी प्रकरणं लिंग यास्यस्यान्यस्य संनिधिरित्यादि । भरा एप सशंसयको हरिरिस्यादी दरया. वतिः ॥ शृंगपदस्य चोखराबायकस्ये मानाभापात् । सय रूढयोगस्य घासंभयात् ॥ किंघ धुलोके पसीयजमानयोः कर्मभिगराव्यं निरतिशयं विष्णोः स्थान पुराणेषु न प्रसिद्ध किंतु सातिशयमेव निरतिशयं तु परणलभ्यमेय "यमेवैप पृणुते सेन लभ्य" इति श्रुतेः किंच नास्मिसेव प्याल्पाने सस्य निर्भरः । अत एय द्वितीयग्यास्यान सेनाम उपन्यस्त सादशम्याख्याने विष्णुस्थानवर्णनमविवाद सदुरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परम पराध्य स्थलमयमातीत्यस्य वयापि दर्शनात् पनापि भूरिभंगा गावो मयासेति वाक्य- पोलोचनया गोकुलरूपस्थानकल्पनस्यैव न्याय्यस्यात् ।। प्तत्यागेऽमृतकल्पने माना. भावात् । एतेन प्रधानारसूर्यामिर्गतमित्यापर्थकल्पनं निरस्तम् ॥ इयं ज्याख्या पास्कोपि विरूदत्यन स्वकपोलकल्पिवेति कयनं तु प्रमादात् ॥ पूर्वोफामकृतम्पाण्यानस्य यास्कादिविरुवस्वाभावात् ॥ व्याख्यानांसरस्य व्याख्यानांवरादूषकरवाच ॥ भन्यथा माधवपास्करावणादिकृतयेदप्याख्यानानां परस्परं विस्वार्थकरपेन माध्वरामानुजनिया- शंकराविससूमभाष्याणां च विन्दार्थकरये कपोलकल्पितरयापाया फसाप्यर्थस्य निश्चयानुपपत्तिः ॥ रात्र व्याख्यानातरस्येपरण्याख्यानादूपकरवारपने ग्रापि कल्पने दूपणानवकाशात् ॥ भस एवं भदो यहार प्रयत इत्यस्य लक्ष्मीप्रकाशकमन्ने पुरुषोत्तम- पक्षे प्यासणितत्येपि तत्तव्याख्यान दूषितं कपोलकल्पिरामिति था प्यपदियते शब्दा नामनेकार्थत्वात् ॥ किंध शिरीयशासास्थोपि "ते ते धामान्युप्मसि गमध्ये यन्त्र गायो भूरिभंगा मयासः । भग्राहतदुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमपभाति भूरी" ति मंगोपि लीला रादुपयोगिपदार्थानामवभातीत्यादिवर्तमानार्थकप्रयोगानुरोधेन नित्यत्यमेय प्रति- पादपति । अयमेवार्थ "स्तानि परेसम्तया शाह अविभागो पधना" दिति सूनाम्या मगयया ध्यासेन निर्णीत ॥ तन-मन्मनस्का हि मत्प्राणा मदर्थे स्यफदेहिकाः ॥ त्यपरया लोकधमांथ मदर्थे तान्मिमर्म्यहम् ॥ धारयस्थतिषण प्रायः प्राणान् कथं. धनेत्यादिवापर्यभगवरा एय जीवनहेतुत्यं परमपुरुषार्थरपं दुःखदेवरयं च प्रतीयते तय लोकेऽप्रसिदं नहि लोके दुःखहेतुस्वं जीवनहेतुत्वमानवदातृत्व चैकस्मिन्प्रसिष्यति स्वर्ग सुसविस्तस्य नरकादिषु दुःखहेरास्वस्य मिग्रे सुखहेतुत्वस्य शनी दुःसहेतुत्वस्येय प्रसिदत्वात् ॥ एवं च कयमेकौसरसर्व सादियाशंकायामाह सानीत्यादि हानि पूर्वो. कानि परे प्रकृतिकालापतीतवैकुरादप्युरफटे गोलोके भायत्प्रयुक्तानि संतीवर्षः।

·प्रामञ्जनः तत्र प्रमाणं, दर्शयति तथा ह्याहेति तथाह श्रुतिराह •सा च श्रुतिऋग्वेदेस्ति 'ताat वास्तून्युप्मसि गमध्यै यत्र गावो भूरि भंगा मयासः' इत्यादिका ॥ तातानि , भगवत अनन्यभक्तसंबंधीनि वास्तूनि गमध्ये प्राप्तुं न्युप्मसि कामयामहे तानि, कुत्रेत्याकांक्षा; यामाह “यत्र गावो भूरि शृंगा अयासः" तत्र च भगवत्कृतस्य गोपीपु सुखस्य दुःखस्य च प्रसिद्धत्वात् ॥ रसात्मकभगवत्कृतप्राकट्यतद्दर्शनजन्यविरहभावतमनित. तापमरणोपस्थितितनिवर्तनतदौत्कव्यप्राकव्यस्वरूपानंददानादीनां तत्तत्पुराणेषु प्रपंचित- त्वात् ॥ ननु लीलाया यदि नित्यत्वं तदा तन्मध्यपातिनां तद्दर्शनं यथा नित्यं तथा ताइक्साधनाभावेपि ; निजानुकंपया कदाचित्कमपि भक्तं तत्र नयति चेत्तदा कंचित्कालं स्थापयित्वा ततस्त चियोजयति न घेत्याशंकायामाह "अविभागो वचनान्" तन्त्र प्रवेशितस्य तस्मादविभाग एव कुतः वचनात् । तैत्तिरीयके "विष्णोः कमीणि पश्यते"त्युक्त्या "तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यति सूरयः" पुरुषोत्तम- स्वरूपवित्सूरय भगवद्भक्ताः , सदैव भगवत्पदं पश्यंतीत्युक्तम् ॥ अन्यथा लीलाया नित्यत्वात्पूर्वस्थितभक्तानां सदा दर्शनस्य प्राप्तत्वादिदं न वदेत् तस्मादविभाग एवेति ॥ एवं च माधवयास्कच्यासादिना मते तो मंत्री, गोकुलवर्णनपरावेव तयाख्यानुसारेणापि लीलाया नित्यत्वमेवायाति ॥ तथा च, माधवयास्कादिमताश्रयणे. नापि न मिथ्यावादिमनोरथसिद्धिरिति संक्षेपः ॥ एतेन (विरोधाभावे व्याख्यानां- तरस्यादुष्टत्वेपि सति विरोधे दुष्टत्वमेवेत्यादि ) निरस्तं विरोधाभावस्य दर्शितत्वात् ॥ यत्तु द्वितीयमंत्र तेशब्दस्य तवेति व्यारव्यानं तु · व्याकरणापरिशीलनादित्यादिना- क्षेपोदावन तदपि वैदिकरीत्यज्ञानाद्वेदे व्यत्ययो बहुलं छंदसी ; दृष्टानुविधिरित्यादिना तादृशदोषस्य स्वयमेव पाणिनोद्धृतत्वात् ॥ द्वितीयतेशब्दस्तु , विभक्तिप्रतिरूपको व्यय एवं तस्य तानीत्यर्थः । अन्यार्थकत्वे तु विनिगमकाभावः ॥ भूरीत्यस्य तु बहुरूपस्पति इंद्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते इत्याद्यनुरोधेन ॥ मायया बहुरूपस्यति तु व्याख्यानं न सत् ॥ मत्र मायायोधकपदाभावात् तादृशमंत्रस्य । व्याख्या तु पूर्वखंड एवोक्ता ॥ वेदस्य नित्यत्वं तु-स्वयंभूरेप भगवान् वेदो गीतस्त्वयाः पुरा ॥ अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवेत्यादिवाक्यैनिश्चितम् ॥ तादृश- वाक्यानामर्थान्तरकल्पने चेदस्य प्रवाहरूपेण नित्यत्वकल्पने गौरवम् ॥ किंच त्वन्मतेपि अनादिनिधनेति वास्यानुसारेण वेदेऽनादित्वं कल्पनीयं तच स्वजातीयध्वंसव्याप्या प्रागभावप्रतियोगित्वरूपमेव फल्पनीयं प्रागमानाप्रतियोगित्वरूपस्य तस्य घेदे जन्यत्व- वादिनस्तवमतेऽसंभवात् ॥ मम्मन्मते तु प्रागभावाप्रतियोगित्वरूपमेव सत्संभवतीत्यपि लाघवं वन्मते त्वनंतप्रागभावध्वंसादिकल्पनेपि गौरवास्यात्तस्माम त्वदुक्तरीत्या नित्य- त्वं संभवाति दिछ । एतेन ((दस्य नित्यत्वं. यादशं प्रागमाभिरकं ताशनि. त्यत्येन न त्वदीहितसिद्धि) रित्यादि खत् प्रलपितमपास्तम् ॥ इति पत्वारिंशसंदर्यटक नामासस्थामासस्वप्रदर्शनम् ॥ अथ सत्र मंग्रदयस्पत्यादरेकचत्वारिहारसंसंदनामा- सस्थामासत्वं प्रदश्यते (तन्मनद्वयस्य धावामिति मंत्रादनंतरत्वोति प्रमादादेव तपो.

·प्रामजनः रतिपयहिसरयापे) सिपयुक्त यशानामा गहि तम तापा पारन्युरमीत्यनंतर पम्पत इत्युफ किंतु एतदनंतरमेय पश्यत इति पाठोशि रायग्दसस सनिष्टस्पेन पुद्धिविराफरवारसमिटका से धामान्युष्णसीति मग गय सायामिति मंगशु प्यपहिला ते धामानिति मप्रानगर पविणो कमाणि पश्यात शिपाठोप- पेशि में दो या च साशामिमायामासादयायमा । भय पहार भन्याभिप्रायेण प्रयुतस्प शन्दरयाचारारं फल्पपिस्या सूपणोजानन रो से धामान्यु. समीति मंग्रामिशये प्रयुसस्य एरादनगरमित्यस्य प्रताप सा पास्तुनीति मंगपरत्वं कल्पयित्या दोषारोपात् मनु मयदे मंयोः पौधारय न मिति घेन्मे पाग्येये सदमामि सिरीयाम्या पदे याशफास्य दर्शगार राम ने धामान्युप्मसीति दिनीयध्याये पक्ष्यसे गृतीये च विष्णो फर्माणीति सदा पश्यति सूरय इति पटिस रामाचाशयाश्यालीमाया नित्यस्यम् । यतु (परमशान माय. परयुकिस्तु पोराग्यो मगम्य इत्यादिविरोधापेक्ष्य)या सन्मन्दर । भामाहमेच्या प्राय इस्पादियाम्यविरोधारयोराध इत्यादिवाश्ययाक्षरमाविषयस्यात् "महाविदामोति মিষ্টি প্রয়া মঞ্জিমায় তুমিংঘ প্রয়া খাদ্যবিবার प्रतिपादिवापारमभापरूपमशानसंपनी परणे सनि राहण्या पुरषोसमज्ञान भय- सीति ॥ (भगमलापपयोगपत्य मृगीया सु काशीमरणादिस्यन्न पपगीये युति- सरपणानमूला फाशीमरणान्मुमिरित्यय यथा पंचमीहतायियं रामानुशियान तथा मायामामभिमानातीत्यमापि तस्याः क्रियान्ययिस्येन कारफविमतिरयात् ॥ तयाय ছায়। ক্রিয় হয়ে যায় ফায়ার সাথে এক যদি ফাংগং ন এব ফায়াখমু । কিন্তীথিকা करणरयास स प पलोपधायक एप संभयादिति पदपि (वर्गस्यातिनूरस्पेन शेना- भावस्प यां पयत्येन तपरत्येग याल्यानं न युग)मिति रामन्दम् । स्वर्गपशु: संयोगसापेपि सरप्रत्यक्षानुदयेन तर यथामतियंधकामापरूपसहफारिसमयभागागाव- स्पेय हेयर कल्पनीय एवं प्रतिदि भायादिसदकारिसमवधानाभावान वक्षमित्यस्त याँ सस्यत्येन पररयेन व्यायाने दोपामायाम् ॥ स्वर्गप्रत्यक्षे धरस्वदोपर मतीतिप्रतिबंध करवाया दुरितस्यैव प्रतिबंधक गामा शिक्षा प्रेयश राय फिकमेयेन्द्रियजन्यमानारूपयशिपयत्यार पोगितामपि सिदिसहकारेण चूरयादि- दोपस्य तिरस्कारालौकिकमेव स्वर्गादिमस्या यथा कायाक्सिहकाराइस हाययोजन- जातस्य यस्रानोमयादीना प्रत्यक्षमन्यया तरयामलोकिकरापोः ॥ धैर्य योगश- Harयाकिकस्य म सादिति याव्यम् || भाकामादिनीरपदण्यापारपालोकिया- स्था कौकिकप्रत्यक्षसामग्रीसमयधान चालीकिकायस्पनरयान्याव्यरयाए पसेन किंग অসুস্থ হয়ে নিলে হাজিয়ামাগাল্যসিষ মা- स्पैशालीकिकरयात तत्रैव च धर्ममासिकर्षविषया गुरवार NAIN यति पाये दोपममापि मस्परमिप्रदोनाच्याहाररूपो दोष उमापितः स तमम्प्यति ॥ प्रा.१२ ·प्राभजन: किंच दिवि स्वयप्रकाश एवेत्यादि तत्कृतच्याख्याने दिवाति शब्दस्य स्वप्रकाशार्थकत्वे स्वर्गादीनामपि स्वप्रकाशत्वापत्ति ॥ इष्टापत्तौ त्वपसिद्धातापत्तिस्त्वन्मते ब्रह्मण एव स्वप्रकाशनात् अत एव सजातीयप्रकाशाप्रकाश्यत्वस्वप्रतिबद्धव्यवहारे सजातीपरान- पेक्षत्वादीनि लक्षणानि प्रदीपसूर्यादिप्रतिध्याहया दूपयित्वा अवेद्यस्वे सत्यपरोक्षव्यव हारयोग्यत्वमेव स्वप्रकाशरक्षणमादृतम् ॥ तथा च तन तत्पदस्य लक्षणैवादरणीया । इवशब्दस्य व्यवहितान्वयश्च ॥ किच विष्णुपदेन शुद्ध ब्रह्म विवक्षित देवतात्मा वा नाद्य शद्ध ब्रह्म सदा पश्यति सूरय इत्येतायतैव सामजस्य "तद्विष्णो परम पद"मिति कथनस्य शिरोवेष्टने नासिकास्पर्शतुल्यत्वात् नापि द्वितीय वैकुठादिपुराणप्रसिद्ध तत्प- रम पर्द परित्यज्य शुद्धब्रह्मपर्यंतानुधावने मानाभागत् स्वकपोलकल्पितविवर्तवाद माश्रित्य दत्तात्मनोधिष्ठानविधया पर ब्रह्मैव परम पदमिति विपक्षणेपि जीवमानस्यैव स्वन्मत शुद्धब्रह्मणि मायया कल्पितत्वेन विष्णुपर्यतानुधावने वीजाभाव इति दिक् ॥ एव तटुपदर्शितमाधवकृतव्याख्यानेपि विष्णुसबधिपरममुत्कृष्ट पद स्वर्गस्थानमिति यदुक्त तदप्यसगत नहि शास्त्रे विष्णुस्थान स्वर्गमिति कापि प्रतिपादित तस्य व्यापकत्वेन तत् स्थान स्वर्गमपि भवतीति यद्युच्यते तदा भूलोकस्यापि तदायतनत्वात् स्वर्गस्यैव परमपदत्व नान्यस्येत्या नियामकाभाव इति ॥ तस्माद्विष्णो परम पद चैकुठा पेक्षयोत्कृष्ट गोकुलमेव गोरोकरूपत्वाद्गोलोकस्य च शास्त्रे वैकुठादुत्कृष्टत्वेन वर्ण नात् ॥ तच्च सूरयो भगवद्भक्ता सदा पश्यात तेपा लीलामध्यवर्तित्वाल्लीलायाश नित्यत्वादिति भाव । ननु लीलाया मानदरूपत्वाद्गोकुलस्थाने दु खव्याध्यादिदर्शनात् तत्रत्यवृक्षादीना छेदभेदादिदर्शनादनित्यत्वादतिप्रसक्तिरिति चेन्मैवम् ॥ नहि दर्शन- मात्रण वस्तुसिद्धिस्तथा सति पीतशख स्वल्पश्चद्रमा पवता भ्रमतीति पित्तदूरत्व भ्रम्यादिदूपितकरणपुरपप्रत्यक्षेण पीतत्वस्वल्पत्वभ्रमितत्वादीनामपि सिद्यापत्ति कितु निर्दुष्टकरणदर्शनेनैव तथा चानाविद्यादुरितादिदोपयुक्ताना तथा दर्शनेपि न गोकुल स्थानित्यत्वशका । अत एवोक्त सूरय इति भगवद्गता इति तदर्थ । सूरय एव गोकुला- दिस्वरूप पश्यति नान्ये । भविद्यादिनाशे भगदक्तिसपत्तौ चाधुनिकानामपि तदर्शन भवतीत्यपि बोध्यम् ॥ एतदपि "दिवीव चक्षुरातत"मित्यादिनोक्त एतेन यद्यपि करण दोषवशाहूरस्थस्य तथा भान तथापि गोकुरस्थपुरपाणा व्याध्यादिकमनुपपन्न देशा- तरस्थपुरषाणा दोपसभपि तनत्यपुरुषाणा तदसभवेन स्वव्याध्यादिज्ञानानुपपत्तिरिति शकापि निरस्ता भगादिच्छयैवाप्रकटानुभवत्वेन तद्रष्टुरेव दोप यथैतत्तथा दशमस्कध क्षुधार्ता इदमयुवन्नित्यत्राक्तगोकुल स्थाना व्याध्याद्यसभवेन तदर्शन भगवति प्रणादि दर्शनवदासुरव्यामोहनमेव ॥ अत एव ब्रह्माडपुराणवाक्यमपि सगच्छत इत्यल विस्त रेण ॥ इत्यकचत्वारिंशत्सडखडनाभासस्थाभासत्वप्रदर्शनम् ॥ भय वन पूर्वस्मिनि त्यादवाचत्वारिंशरखडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्यत ॥ या पूर्वसिन्निस्याद्यसगतमिति प्रामादिक तत्पदेन तावावास्तूनिति मनस्याविवक्षणातेत्त धामान्युप्मसीति भत्रस्यैव विव क्षितत्वात्तस्य च विष्णो कर्माणि पश्यत एतन्मयपूषत्वात् सय घ गोकुलमेव मुण्यतया ·प्रामअनः निरूपितमतोन्यस्यार्थस्य सइंगतया निरूपणेपि नायधारणासंगतिः । एतेन गोफुरस्ये. स्थादिकं निरस्तम् ॥ कर्माणि पश्यतेत्यस्यापि यशोदाम्तनपानादिरूपाणि कर्माणि पश्यते. स्यर्थः । यत्तु (कर्मशब्देन कर्मानुरूपफलदानानि गृह्मस) इति तन्मंदम् । कर्मपदस्य ताशायर्यायोधकत्वात् लक्षणया तदर्थयोधकरये तु शपयार्थस्य या लक्षणा संभयति नतु तस्यार्थस्य संभवेपि शक्तितो लक्षणाया जघन्यरयास ताशार्थ पिंच यन्मते पश्यते. त्यस्य योगमलेन जानीतेत्यर्थकतं तदपि लक्षणयैवेति गौरवं यत शेशीनसामान्यार्थ. कत्यमुक्तं तदप्यसत् । आकाशविषयकशाननति पुरषे प्रयुक्तस्याकाशं पश्यनीति याक्यस्य प्रामाण्यापत्तेरामाशं न पश्यतीत्यस्यानामाण्यापत्तेश्य तम्मादृदोलौक्किप्रत्यक्षार्थकत्वगेय तय गोकुलस्य तात्यलीलायाश्च नित्यत्व एवोपपद्यते यदपि (गागामिति मं निरुक्ते उरुगायस्य विष्णोर्महागतेरित्युक्तस्येन मंग्रातरस्यविष्णुशोपि महागनियाचक इति तदर्थ महागतित्वं च सूर्यादायप्यम्तीति तत्परतायो सात्पर्य प्रतीयत) इत्युक्तं तदपि मालभाषितं प्रसिद्धार्यकर परित्यज्याप्रसिद्वार्थकत्वकल्पने मानाभागात् । चंद्रादिक- मादाय विनिगमनाविरहाच तत्रापि मंत्रस्य योजयितुं शक्यत्वात् ॥ फिंच मंगस्य भग- वत्परत्वं नास्ति सूर्यादिपरत्वमेवेत्याग्रहेपि तन्मायामोहितत्वमेव चीजमित्यपि योध्यम् । पतस्पॉपि न प्रतप्रपोजकः किंतु सदाचरणमेव सथैय लोके दर्शनात् ॥ नहि लोके सूर्यादीनां मनुष्यातसंयंधव्यवहारः ॥ विष्णुना तु कात्यायन्यर्यनादीनि प्रवान्याचरि- तानि फिंचेंद्रमियतापि गोवईनोन्तरणलीलायां कृता । क्षत एवोक्तं यन्मने "इंदस्य युज्या सखे" ति गोपीनां पातिवत्यादिरूपनियमयाधनमपि पुराणेषु व्यासशुकादिगीतं भ्रूयतेऽत एव याधनरूपस्पदाधात्वर्थोपि सगच्छते । तन्मते तु सर्पग्रतप्रयोजकतया प्रतस्पर्शकत्वं सर्पयज्ञप्रवर्तकतया चंद्रमुख विष्णुपदस्य सूर्यार्थकत्वमिति सर्पन लक्षणेवाश्रयणीया सा च वेदेनुचिता मुख्यार्थीयाधे तु सर्वत्रैवानादरणीयेति किंच वादृशार्यकत्येपि सर्ववतप्रयोजकत्यसर्ययज्ञप्रवर्तकत्वयोरिष्णायपि सभयेन तत्यागे मानाभावः ॥ माधवकृतम्याख्यानेपि यजमानवाचकपदाभागदयमित्याद्यध्याहार्य श्रीकृष्णपरत्ये तु सम्यक्तया मंग्रार्थान्वयः संगच्छत इति तत्परत्वमेव मंजस्य युक्त तस्माच्छीकृष्णस्य मर्यादामंजकरये श्रीकृष्णउद्वयोः को विशेष इत्याधुक्तिः श्रीकृष्ण- स्वरूपानमिज्ञानामामुरप्रतीनां तन्मायामोहितत्यप्रयुक्तैर ॥ नम्वेवमपि "यतो यतानि पप" इति लिहायोगालीलाया अनित्यत्वापत्तिः लिटो भूगर्थक्त्वात् तत्वस्य च वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वरूपत्वादिति चेन्मैगम् ॥ एतन्मयत्यानुवादक्तया भूतत्पे सापोभापादन्यथा “सदेव सौन्येदमन भासीदात्मा वा इदमन भासीदि" त्यत्रापि भूतत्वयोधापत्ति इष्टापत्तिरिति घेत्ताई कस्य भूतत्वमिति वक्तव्यम् । आत्मनो या इदं. शब्दाव्यस्य वा सद्रूपताया या नायः । धात्मनो नित्यरमादुक्तभूतत्यस्य सस्मिन्याधात् नापि द्वितीयः इदंशब्दस्य प्रत्यक्षवृद्धि विषयतारच्छेदकलोपलक्षितधर्मावच्छिन्नयाच- कत्वेन प्रत्यझे भूतत्वान्चयासंभात तृतीयोपि न संमवत्यधुनापि मद्रूपताया' सत्वा- दारोपितस्याधिष्ठानातिरेकेण सत्वानभ्युपगमात्तस्मादगत्या लकारार्थस्याविपक्षमभ्युपेया ·९२ प्राभञ्जन तथानापीति गोपीना तडिद्रूपत्व तु गौरवर्णतया प्रकाशक्तया च वणित कृष्णस्य मेघ तुल्यश्यामस्वादत एवं मेघश्याम तडिगौरीन्दुतुल्यास्येति कविभिषयते ॥ एतेन (गोपीना तडिद्रूपत्वे मानमन्वय) मिति निरस्तम् ।। किच पूर्वोक्तमयोर्न सूर्यादिपरत्व उदनतर पठिते "तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवास समिंधते विष्णोर्यत्परम पद"मिति भने तद्वाचकपदाभागत् विष्णुवाचकस्य पदस्य गोलोकवाचकस्य विष्गोयत्परम पदमिति वाक्यस्य सत्वात् किष्टकल्पनयान्यार्थकल्पने तु सर्वेषा मन्त्राणा कथचिदन्यार्थकत्वसम वेन सर्वत्रानाश्वासप्रसगात् स्पष्टार्थ परित्यज्यास्पष्टार्थकल्पने मानाभावाच यदपि एतत्सत्यमित्यात सत्यशब्दो नाबाधितार्थक किंतु यथावदर्थतावदर्थक वाव यथा प्रतीयमानत्वमिति प्ररपितान् तत्र स प्रष्टव्य यथा प्रतीयमानत्वशब्देन किं त्वया विवक्षित प्रतीयमानतुल्यत्रमथ वा प्रतीतिसमकालिकत्व वा नाद्य शुक्तिरजतस्यापि प्रतीयमानघटादितुल्यत्वात्सत्यत्वापत्ति द्वितीये तु क्षणिकनादापत्ति प्रतीतीमा क्षणि कत्वात् ॥ नच दृष्टिसृष्टिवादे तदिष्टमेवेति वाच्यम् ॥ तस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात् ॥ यत्तु (ब्रह्मपुरशब्देन शरीरमेव ग्राह्य अन्यथा जराया प्राणवियोगरूपवधस्य शरीर धर्मतया प्रसिद्धत्वेन गोकुले तदभावेने) त्यायुक्त तदसगत तदग्रिमस्य (ब्रह्मवैत च्छन्दे परामृश्य तत्प्रकरणस्थब्रह्मलोकपदवरसामानाधिकारण्येन ब्रह्मपुरशब्देनोच्यत) इति तत्कथनस्य विरोधात् ॥ किंच ब्रह्मपुरशब्देन भारीरग्रहणे "एतत्सत्य ब्रह्मपुर- मेवस्सिन्सर्वे कामा समाहिता' इति वाक्यविरोध शरीरस्य सत्यत्वाभावात् सर्व कामसमाधानस्यापि तनाभावात् यदि च पूर्वोक्त विस्मृत्य ब्रह्मैव ब्रह्मपुरशब्देन विवक्षित चेचदा जराया वधस्य च तत्र केनाप्यनगीकारेण तच्छकाया एवाभावेन उत्समाधान "नास्य जरसा जीर्यति न वधनास्य हन्यत" इत्यादिरूप श्रुतिप्रतिपादित मसगत स्यात्तस्मादसगतत्वात् तथा चेत्यारभ्य तत्रैव सभवादित्यत प्ररपनमनादरणी- यमेव ॥ भस्मन्मते तु तच्छब्देन गोकुलग्रहणे पुरसामान्यात् जीर्णत्ववधयोराशका जायत इति तदुत्तरसगति तस्य च नित्यत्वाभ्युपगमे 'नैतत्सत्य ब्रह्मपुर" मित्या दिना प्रतिपादितस्य सत्यत्वस्यापि सगति ॥ तस्य लीलास्थानत्वेन भक्तमनोरथ विषयत्वा "दस्सिन्सर्वे कामा समाहिता' इति श्रुतिप्रतिपादितमपि सगच्छते ॥ किंच सिव "दहर पुडरीक वेश्म दहरोस्मिन्नतराकाश" इत्यादिनोतस्य पुडरीकाकारभग वद्वेश्मनोपि सत्वात्ताशश्रुतिभागोपि सगरछते "किं तत्र विद्यते यदन्येष्टव्य यद्वा विजिशासिवन्य" मित्यादिना पुरुषोत्तमविषय प्रश्न सम्माहोकुल मेव तन माझपुरश ब्देनोच्यते ॥ पुरशब्दस्यापि नगर एव कोशादौ प्रसिद्धि नवद्वारे पुरे देहीत्यादी तु उत्साश्याइहेप्यारोप 'वापी कापि स्फुरति गगन' इत्यादी नाम्या पाप्यारोप यत् ॥ मत एव मुख चद्र इत्यादौ चद्राभेदारोपो मुख इत्युक्तम् ॥ यश्च न घ तेषां प्रतिष्ठितस्येत्यादिना टीकाटुक्त किंचिदनूद्य ( परमेश्वरस्य मनोरयानाधारस्ये सर्वाध्यत्वव्याहतेस्तस्य पदाधारत्या) दित्यादि तेनोक वा परमेश्वरपदन शुद्ध महा विवक्षित शयर वा नाच तस्मिन्कामानामभावेन सर्वे कामा प्रतिष्टिता ·प्राभवन इत्यसगत यदि च "सर्वकाम सर्पगध सर्व रस" इत्यादिश्रुत्यनुरोधार मनोरथाधा रत्व सलिन्दीक्रियते तदा साहरावत्यनुरोधाद्धरसाधाधारस्यस्यापि तन स्वीकरणी- यतया शुद्धत्यहानिम्तत्सत्येपि शुद्धत्वस्वीकारे विधर्माधयत्यागीकार बिना बदन- पपच्या परमतप्रवेशापत्ति ॥ द्वितीये "महाविदामोति पर"मिति भुशिविरोध तय शेययह्मण सकाशात् परग्रहाण उत्कृष्ट प्रतिपादित तस्यैव च "सोभुते सर्वान कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिा" इत्यनेन मनोरथाधारत्वं प्रतिपादित तथा च राध मनोरयाना कामपदेन प्रहेपि नासगतमिति कपोन तयो श्रुत्योरेकगायत्यांगीकार धनयतस्तव समत एव च तच्छुतिप्रनिपादितमनोरथाधारस्य शयरत्येन तस्य स्यन्मते परत्याभागत् सादशश्रुतिविरोधो दुर्यार एवेति योध्यम् ॥ एव च कामपदेन भोगोप करणान्येवामिप्रेतानि । अत एवोक्त "तस्सिन्सर्ये कामा प्रतिष्टिता" इति श्रीगोकुर एवं तेपा प्रतिष्ठितत्य नित्यत्वादन्यत्र तु तेपामप्रतिष्ठितत्वमित्यपि ध्याीतम् ॥ नच कामपदस्य सोकामो निष्काम इत्यादी मनोरथपरत्वस्य दृष्टत्यान्मनोरथार्थक्त्यमेवेति वाच्यम् ॥ मनोरथपरत्वे "सोभुते सर्यान्कामान्सहै"ति श्रुतिविरोधापत्ते तेषामज्ञानासभगत् भोगोपकरणे वृत्तिव्याप्तिसभवेनाभुत इति सगरछते मनोरथेषु वृत्तिरूपेषु तदसभषेन सदसगति स्पष्टैवेति ॥ भ्यासैस्तु श्रीगोकुरस्थहृदयपुडरीकस्यापि दहरत्वमुक्त तत्रापि मगरान् प्रकटीभूय स्थित इति पुरुषोत्तमलीलोपयोगिपदार्या आकाशादयस्ततापि स्थिता इति द्यावापृथिव्यावम्मिन्समाहित इति सगच्छते तेपा भगवद्रूपत्वात् , अत एव-ये त्यत्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्यहमिति भगवदाक्यमपि सगच्छते । स्यक्ता लोकव्यर हार्यत्वकालावधीनत्ववाशत्वादयो धर्मा यैतानह धारयामि स्वस्वरूपेणेत्यर्थ । भक्तपक्षे तुमसेवासत्या लौकिकधर्म त्यक्तवतोऽद विभर्मि पाल्यामीत्यर्थ उभयथाप्यस्मन्मत एवोक्तवाक्ये सगच्छते ॥ यत्तु लोकधर्मपदेन राजसेवादय एव माझा न वस्तुस्वभागदय इति तेनोक्त तत्पूर्वोक्तेन सकोचे मानाभावादित्यनेन तद्वचनेन विरुद्धत्वादुपेक्ष्य पूर्वा परानालोकनमूल च तसालीलास्यपदार्था नित्या अपि लौकिकस्वरूपा इव वस्तुतस्त्व लौक्किा ॥ स एवोक्त "लोकवतु लीलाकैवल्य"मिति लीलाशब्दस्य केलिवाचकत्येपि लीलोपयोगिपदार्थसपादनेपि लीला करोनीति प्रयोगदर्शनात्तेपामपि लीराशब्दप्रति पाद्यत्वम् ॥ एन लीराशब्देत्यादिकमपास्तम् । योपि यत्वेतत्सूनव्याख्यायामित्यादिना भाष्यकृदुक्तौ दोष उद्भावित सस्वमतमनवेल्यैव तन्मतेपि निष्कामस्य ब्राह्मण केहि प्रवृत्तिर्न सभवति सकामरवे चाप्तकामहानागीश्वरत्वानुपपत्ति नह्याप्तकामस्तरकामना करोति नापि प्रवर्तते तदुक्त-चिकीर्घाकृतिसा येष्टसाधनत्वमतिस्तथा ॥ उपादानस्य पाध्यक्ष प्रवृत्तौ जनक मवेत् ॥ चिकीप्यां च कृतिविषय केच्छेति ॥ भान्यकृता स्वयमाशय लीलाया स्वस्वरूपानदतब्यग्यन्यजकोभयरूपस्वयप्रयोजनरूपत्वान्न तस्या प्रयोजनातर युज्यते प्रयोजने प्रयोजनातरापेक्षणेऽनवस्था स्यात् ॥ नहि सुसाथ प्रवृत्तस्त मिन्मयोजनांतरममिकाक्षति तस्यैव पुरुषार्थवादेन प्रकृतेपि लीलैव प्रयोजन तथा च लीरायां न पर्यनुयोग । एवमेवेश्वर किमयं तत्र प्रपन्त इति पर्यनुयोगोपीश्वर ·९ ४ प्रामान स्वादेव न सभवति यथा लोके नरेश्वरे कस्मिंश्चित्कर्मणि यदृच्छया प्रवृत्ते भृत्यैन पर्यनुयुज्यते तथैवात्रापि । अत एवोक्त सूत्रकृता लोकवदिति ण्वचैतादृशार्थाज्ञानमूलक स्तथाहीत्यादिकस्तारापो हेय । भगवत्पादैरपि तत्सूनव्यारयानेऽयमेवार्थ प्रकटी कृतोऽत एन यथा लोके कस्यचिदासपणस्य राज्ञो राजामात्यस्य वा लीलाव्यतिरिक्त किंचित् प्रयोजनमनभिसधाय काल लीलारूपा प्रवृत्तय सभवतीत्युक्तम् ॥ लीलारूपा आनदव्यजका इत्यर्थ । एतेन (लीलाया दु खानुभावसुखविलक्षणत्वेने) त्यादित दुक्तिनिरस्ता । तर यथा रोके कश्चिदित्यादिभगवत्पादोक्ते रूपष्टभकतयाभिधान तु तदभिप्रायानरबोधात् । न च प्रयोजनमनभिसधानेन प्रवृत्ताया लीलया प्रयोजनत्वा भाव स्पष्टमेव भगवत्पादैरुक्त इति कथ तस्य प्रयोक्नत्वपरत्व उपष्टभकतयाभिधान सगतमिति वाच्यम् ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य मदोपि न प्रवर्तत इति न्यायाल्लीराया प्रयोजनवानगीकारे प्रवृत्तिया॑हन्येत ॥ अत एव व्यतिरिक्त किचित् प्रयोजनमन भिसधायेति तैरतमन्यथा प्रयोजनमनभिसधायेत्येव कुतो नोक्त तस्माद्व्यतिरिक्त पदम्बारस्याल्लीराव्यतिरिक्तमिति लभ्यते तेन लीलारूपप्रयोजनमभिसधायैवेति तद भिप्राय । अत एव तदने केवल लीलारूपा प्रवृत्तय इत्युक्तम् ॥ यतु प्रयोजनानभि मधाने हेतुराप्तेषणत्वमित्युक्त तदपि प्रवृत्तय इति भाष्यकृद्वचनेन विरुध्यते प्रवृत्तिमात्रे चिकीर्यादिरूपेपणाया हेतुत्वात् ।। ननु रोक यथोरवासादिचेष्टाहेतुप्रवृत्ती न कस्या ज्येषणाया हेतुत्वमेवमनापि नैषणाया हेतुत्वमिति चेन्न ॥ उच्छ्वासादिहेतुभूतस्य जीवनान्यथानुपपत्तिकल्पस्य जीवयोनियलस्य तथात्वेपि तद्भिन्नस्य चिकीर्षादिमतरेणो त्पत्ती मानाभावात् लीलया उच्चामादिसादृश्ये मानाभागाचेति सा च लीकैवल्य मोक्षरूपेति परमपुरषार्थ इत्यथ । अत एव कैवल्यमित्युक्त त्वदुतार्थक्वे तु तत्पदस्य वैयात् लीलैवेत्यस्य सम्यक्त्वात् । एतेन यच्चेत्यादिकमपास्तम् ॥ इति द्विचत्वारिंश खडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ मथ यननेत्यादेखयश्चत्वारिंशरखडखंडना भासस्याभासत्व प्रदश्यते ॥ प्रपचप्रगहस्यानादित्व तु चिरकालिकत्वेन यथा “अक्षय्य ह वै चानुमास्यपाजिन सुकृत भरती' त्यनाक्षय्यत्वमाभूतसप्लवस्थितिमत्व न तु क्षयरा हित्य "यथेह कर्मचितो रोक क्षीयत एवमेवामुन पुण्यचितो लोक क्षीयत" इति श्रुतिविरोधापत्तेरेव च न पूर्वापरविरोध ॥ यत्त्वय (मध्याय प्रसिद्धप्रवचनादिमिर्म हामारतादिभिररब्धसवाद) इत्यादिना तेन भगवल्लीलाया नित्यत्व धृदावनादीना च तत्वमसहमानेन तल्लीरानित्यत्वप्रतिपादस्थाध्यायस्य क्षेपकत्वमुक्त तन स प्रष्टव्य यदि भारतेपि भगवल्लीरानित्यत्वप्रतिपादिक वाक्य स्यात्तत्तव समत न या भाये तन क्षेपकत्वशका कुतो नेति वक्तव्य नहि द्वैपायनैरिदमपि कुत्रचित् प्रतिपादित महा भारत क्षेपका अध्याया न भविन्यनीति येन सब ता सरायो न स्यात् द्वितीये । महाभारत प्रमाणत्येनागीकुर्यतोपि त माऽममतिं कुर्वागस्यासुरत्वादन्यस कारणमिति साशस्य ग्रहाशानेन कृतकृत्यत्वयोधकश्रुतिः कथ नाप्रामाण्यशत्यपि चित्रमेव ॥ यनु- प्राकृते प्रत्ये प्राप्ते प्यने व्यक्त गत पुरा ॥ शिष्ट ग्रह्मणि चिन्माने कालमायातिगेक्षरे ।

·प्राभसनः इत्यादिश्लोफेषु चिन्मा प्राणि शिष्ट इस्युपत्या यकुंठसंगको परांत इस्युत्तिविरह येत्यादिना तेन शंका कृता साप्यविचारिसरमणीया कुंटस्य प्रातस्याभायात् 'म पत्र मायाकिमुतापरे हर इत्यादिना सन तस्यामाप्रतिपादनार धैर्युटरय चिन्मयरयार केलं कुतकाश्रयणे तु प्रलये नारायणस्य शेषशय्यायां रायनप्रतिपादकानां महाभा- रखादीनामप्रामाण्यापत्तिः शेपस्याप्यपाहतस्ये सफंविरोधात तर्कविरोधातेपामप्यप्रामा- ज्यमेयेति चेत् प्रलये निर्गुणमवशिष्यत इत्यपि न युक्तिसहम् ॥ पगमारकयएं सकंमाश्रयता "माझ या इदमम भासी" दित्यादिश्रुतीनामप्यप्रामाण्यमंगीकृत्य शून्यवाद एवं शरणाकृतः स्यात् न च पैकुंठस्य प्रशाम्यरूपत्वामित्यापमंगीक्रियते घनगतोपि सन्मते "तदारमानं स्वयमकुरुने" स्यादिश्वत्यनुरोधाइसम्यरूपत्वा- विशेषात्तस्यापि सदा सत्यं कुतो नोपयत इति धाग्यम् ॥ प्रकारभेदान् जगतो ब्रह्मरूपत्वं कार्यकारणयोरभेदात् यथा पटादः पृथियीरूपा कुंटस्य तु न कार्यत्यं किंतु चिन्मयब्रह्मरूपत्वमेवेति । भत एवोक्त-ब्रह्मानंदमयो लोको ग्यापी धैट- सशक. निर्गुणो गायनंतश्च पर्तते फेवलेक्षरे ॥ किंध कायस्यानित्यत्वं कारणे स्वस्वरूपं विहाय तदात्मना सत्यं वैकुंठस्य तु स्वस्वरूपेणैव सर्वदा सत्यमिति विशेषः । एतेन पेटः किमेत्यादिकं निरन्तम् , नच न सत्यलोकात्परो लोकोस्तीति पराशरयघनाद्वैकुंठलोके मानाभाव इति याच्यम् ॥ पैकुंठप्रतिपादकभागवयादिपुराण- विरोधेन वाशवाक्यस्य प्राकृतलोकनिषेधपरत्वात् ततश्च पैकुंटस्थाप्राकृतत्वमेय सिद्ध्यति ।। यत्तु निर्गुणं दर्शयेति याचमानानां नारायणांशश्रीकृष्णताडोकादिदर्शनं तु प्रतारणवेत्यादिप्रलपिसं तदपि श्रीकृष्णस्वरूपानभिज्ञस्यात् । एते चाशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्त्रयमित्यादिना श्रीकृष्णस्यांशिवप्रतिपादनात् राणाद्वेदपुराणादियचनेषु तूपण- मुदापयनुपेक्ष्य एव ॥ यदपि (जारधर्मेण कृत्यत्वोनिस्तु सर्पया शास्त्रविरदये) रयुक्तं तदपि शाखानभिज्ञत्वात् भगवद्विपयस्य भावस्य सर्पशास्येपु मोक्षसाधनत्य प्रति. पादित सम भायो जारयुधा स्याच्छनुयाया। अत एव रायणादीनामपि भगवत्प्राप्तिः। उक्तं च योगशास्त्रे "समाधिरीश्वरप्रणिधाना" दिति तदर्थस्तु ईश्वरार्पितसर्यभारस्य समाधिसिद्विर्यायात् सर्वमीप्सितमयितथं जानाति देशांतरे देहांसरे च शतोय प्रज्ञा यथा पानातीति किंच भगरद्विषयकप्रेम्णा निरोधसस्काराणामुल्यो जायते ग्युस्थान- सस्काराणां चाभिभवस्तदा सस्कारशेपं चित्र समाधियोग्य भवति तद्योत्स्टप्रीत्या सा घ स्त्रीणां जारधर्मे यया भवति सथान्यन न भवतीति ततश्च सर्वार्धतारूपचिराधक्षये एकाप्रतायायोदये सति चित्तमपायोपजननयोः स्यात्मभूरायोरनुगतं समाधीयते स एवं समाधिरूपचित्तधर्मस्तेन घ भगवरस्वरूपप्राप्तिः भयमेषार्थो भगवता पतंजलिना योगसूत्राभ्यामुक्तः सथाच सून "युत्यानरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भवी निरोध. भणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः सनायतकाप्रतोदयो चित्तस्य परिणाम" इति । इदं च योगशालानुसारेण म्यासमते तु "सपना निहाय स्येन शन्दा" दिति सूयस्यारस्यारस- पारममावानंतर ब्रह्माम्बरूपमाप्तिः स घ गोपीनामेव मुहय. सासां भगवत्प्रेम्णा सर्प- ·सिन्भगरत एव भानात् ततश्च भगवत्स्वरूपबलेनैव तासामाविर्भायो लीलायाम् ॥ ततश्च "सोभुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिते" ति श्रुतिप्रतिपादितः पुरुषोत्तमेन श्रीकृष्गेन सह सर्वकाममोग इति ॥ अत एवोक्त-करलेन हि भावेन गोप्यो गाव खगा मृगा ॥ येन्ये मूढधियो नागा सिद्धा मामीयुरजसा ॥ इति । एवं च मर्यादामार्ग एवाय दोषो न तु पुष्टिमार्गपीति ॥ यच्च तेनोक्तं गोकुलादिदर्शन तु अधिष्ठानदर्शनसौकर्याय न तु तत्स्वरूपत्वबोधायान्यथा गोपीनामपि तदनापत्तौ वरादिक सबै विप्लवेतेति तदपि न साधीय । अधिष्ठानदर्शन विना भगरदर्शनस्य ते प्रार्थितस्य सभवेनाप्रार्थितगोकुरादिदर्शन निरर्थकमापद्येत तस्मै स्वरूपदर्शनमात्रार्य प्रार्थितेन भगवता यदृदावनादि दर्शित तेन वृदारनादियुक्तसामग्रीविशिष्टमेव सदा भगवद्रूपमिति ज्ञापित तथा च भगवता यथा प्रार्थित स्वस्वरूपमेव दर्शित लीलाया तु यथा वरदानादिक न विप्लुत भवति तथा वक्ष्यते ॥ नच गोकुलादीना स्वरूपात पातित्व चेत्तर्हि वृक्षस्य स्वगेतमेदरवन्मते ब्रह्मणि तस्य प्रसक्तावद्वैतहानिरिति वाच्यम् । सर्वेषा चिन्मयत्वेन ब्रह्मरूपत्वात्तदिनत्वाभावात् नहि घटकरकाद्याकारेण वर्तमानायामपि मृदि घटादिभेद एव येन ब्रह्मण्यपि भेद भाशक्यते तस्माद्वस्तुन एव तथावान दोष इत्यवधेयम् ॥ किंच न वय द्वैतवादिवद्वेद स्वीकुर्मों येनाद्वैतपदस्य पारिभाषिकत्वमापयेत नापि पारमार्थिकमभेद भेद च येन परमतप्रवेशापत्ति स्यात् । नाप्यौपाधिक भेद कित्वी- श्वरेच्छाकृत भेदाविरोधिन कार्यसमकालिक भेदमिति । एव च वृष्यादिपदवदद्वैतपद पारिभापिकमेव त्वन्मते स्यादित्यादिनोवस्य दोपस्यानवकाश ॥ किंचैतादृशमेदस्वीकारे यदि तत्पदस्य पारिभापिकत्व तदोपाधिकभेदस्वीकारेपि कुतो न स्यात् ॥ अत एवोक्त गोपालतापनीये-तस्मान भिसा एतास्तु आभिर्मिनो न वै प्रभुरित्युक्तम् ॥ यतु (पूर्वार्द्धस्य महावाक्यै समानार्थत्वादित्यूचे) तदपि न सम्यक् । तन्मवे हि महावा- क्यानि "प्रज्ञान ब्रह्म अयमारमा ब्रह्म तत्वमसि बह ब्रह्मास्मी"त्येवरूपाणि तेपा च न प्रतवाक्यसमानार्थत्वसभवस्तथाहि चक्षुरादिद्वारा निस्तात करणवृत्तिव्याप्यतत्तत्प दार्थप्रकाशकस्य प्रज्ञानपदवाच्यस्य सर्वाधिष्टानस्य ब्रह्मपदवाच्यस्य परस्परविरूद्धाश त्यागेन लक्ष्यस्वरूपमानाभेदबोधकस्य प्रथमवाक्यस्यैवमहंपदवाच्यस्य जीवस्यात करण- साक्षिप्रतिबिंबसघातरूपस्य पूर्वोत्तस्य ब्रह्मपदवाच्यस्यापि तत्तदशत्यागालक्षस्वरूपमात्रा भेदबोधकस्य द्वितीयस्य तत्पदवाच्यसर्वज्ञत्वादिविशिष्टत्वपदयाच्याल्पकत्वादिविशि टयोरपि विरुद्धविदोषणाशपरित्यागेन भागत्यागलक्षणया स्वरूपमानामेदवाधकतृतीयम- हावास्यस्य तथैवापरोक्षबुद्धिविषयस्याहपदवाच्यस्य सर्यजगदधिष्ठानस्यैव ब्रह्मपदया यस्यापि च तत्तद्विरुद्वारात्यागेनासदस्वरूपबोधकस्य चतुर्थस्य महावाक्यस्य चोक वाक्यस्य च समानार्थकत्वे सच्छन्दवाच्यसर्यशत्वादिरक्षणस्यतय्छन्दवाच्याल्पज्ञवा दिलक्षणादमेदस्य पूर्वोक्तमार्गेण कयचित्मिद्वारपि तस्यार्थस्य "उस्माय मिना एतास्तु ताभिार्भसो न वै प्रभु"रित्यनेन लाभासभवात् ॥ कथचिल्लामेप्येफेनैव पादेन तम्तिही पादासरस्य वैयध्य दुवारमयति सक्षप ॥ यकुठपद सत्सयधिपरमिस्यपि ·प्रागअनः रिन यच सय मुरग्यायो सीमाभागम् गोरगदिमा शुरागण मौर. प्रयेशादिका ये रोगोका दोपाल गु पूर्वगोमुताः किंधण्यादिना ॥ पि भगवर- माणां मगरता सदाभेदो भेद यामः "माया "दिति गये प्रपंचितो पितरभयाणे लिएयते । एवं पछीलापा निलस्य करनिगरपण पंग. বিষয় গলায যা সায়াশায় যা যায় যা - प्रयोगम्य या उत्पपिस पा मारातियोगिरयकामिक्स्पयो गनुभयम्य पा নৱিষ্যমান থাকবময়া ও মাল যা দাখিল থানামহয়ঞ্জানান ফাৰিকেদমই যা মমাশাশ্বিন- मयुनालीलासंयध्यनित्यत्वासाधारणगनाइपरपलौरिफरवभगरियन या याधपश्य मायुक्तम् ॥ नित्यगादीनां जयतीस्वादिसटायोगादिमिः प्रतिपादनात् ॥ दनि प्रयधरयारिंशत्पंदनाभामस्याभासत्यप्रदर्शनम् । अथ तत्र धुसो अशानेस्यादेश. तुश्चत्यारिंशसंदरंसंटनाभासयाभासत्वं मदश्यते ॥ राम लीलाया: मेगापि यः प्रतिपादितः सय जशानेयादि भूतप्रयोगानामाविमायग्रयानुसारेण भूतभविष्यमा. गत्वयोधार न तु सत्पदार्थानां सादियोधकस्यम् ॥ न च सदनिसत्वं विमा सारगप्रयोगमाय एष स्यातत्यादीनां पंसारितस्ये मानाभागादिति याय्यम् । तमान्यदीयोत्पतिनासादिकमादाप भूतभविष्यदर्थकप्रत्ययसंभयात् ॥ मत एप भारमाति पर्यताः संति तम आसीत् हमे मा संवरस्यामि भविष्यानीत्यादी सरकालीनराज्ञो परमा. यादीनां या क्रियाया भनित्यत्वात्तशिष्टोत्पत्यादिकमादाय यर्तमानस्यादिक शेपमित्यु भूपणकारैः ॥ पाक्यपदीयेपिपरसोभियते सर्पमात्मा तुन विकल्प्यते । पर्वतादि- स्थितिम्तस्मात्पररूपेण भिद्यते ॥ इत्युतम् ॥ एवं घ ताशमयोगानुसारेणानित्यत्वं । संभातीनि । एनेन तर श्रुतावित्यादिकं निरनम् ॥ नच "भारमासीतम भासी"विस्यादर श्रुत्यंतरपोलोचनयारमादीनां वर्तमानकालसत्यनिश्चयेन सथात्यकल्पनेपि प्रकृते राधा वर्गमानत्वयोधकस्यामापान तारामयोगोपपादन युक्तमिति याच्यम् ॥ ममापि श्रुति- स्पतीनां पू दर्शितत्वात् ॥ जयतीत्यादिप्रयोगाणां वनमानवप्रतिपादकानामनुषपस्या च भूतवादीनामन्यदीक्रिययैवोपपादयितुमुचितत्वात् जयतीत्यादिप्रयोगाणामन्ययो. पपादने तु भात्मासीदित्यादिप्रयोगाणामन्यथोपपादयितुं शक्यत्येन बारामयोगसाधु- रसायें "द हि भूतभविष्यद्वर्तमानकालिफराशा क्रियास्तिष्टतेरधिकरण" मिस्यादिना भाव्यकृता प्रयासो विफल एवं स्यात् ॥ श्रीकृष्णदेवताकमंत्रस्येंद्र देवताकत्वयनमपि प्रमादादेव ॥ किंच "इंद्रदेवताकत्ये जशान एवं व्यवधातस्मृध" इति सन्मयप्रतिपादि- तार्थो संगछते । नहींण प्रातमात्रेणैव शनुयधः करा इति पुराणेषु प्रतिपादितम् । श्रीकृष्णन न जावमाणैर पूतनादीनां वधः कृत इति श्रीमद्भागवताविपु प्रतिपादियम् ॥ "प्रापश्यद्वीरो अभिपाय रण"मिति श्रुतिभागोपि श्रीकृष्णपक्ष एवं संगच्छते । सदधरतु पोरी विकान्तो अभिपयमात्मपाण्यानुरूपं दैत्यैः सह संग्राम मापश्यदनुभूतवान् । किंच वरसमसार्थकत्ये "भयूनिददिमयसस्यदस"दित्यनादीनिति पाठः स्यात्" ·प्राभञ्जनः इंद्रेणानेकाद्रिपक्षछेदनादिरूपावयव विभागस्य कृतत्वात् ॥ अस्सन्मते त्वेकस्य गोवर्द्धन- स्योत्पादनं श्रीकृष्णेन कृतमिति तत्संगतिः ॥ अन्यथैकत्वस्य स्वसजातीयद्वितीयराहि- त्यरूपतयैकवचनासंगतिः स्यात् ॥ नचैकपर्वतोत्पाटनेपि तत्पर्वतसजातीयद्वितीयपर्वतस्य सत्वादसंगतिदुरैवेति वाच्यम् ॥ सजातीयद्वितीयराहिलं हि सजातीयनिष्ठभेदापति- योगित्वं साजायं च स्वसमभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकरूपेण बोध्यम् । तथा च श्रीकृष्णकर्तृकोत्पाटनकर्मत्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकपर्वतत्वस्वरूपेण सजातीयद्वितीयपर्वतस्यासवान तादृशभेदप्रतियोगित्वं तस्येत्येकवचनसंगतिः ॥ त्वन्मते तु सजातीयस्य द्वितीयस्य पर्वतादेः सत्वात्तनिष्ठभेदप्रतियोगित्वस्य सत्वात्तदसंगतिर्दुवा- रैवेति ॥ नच वृश्चः च्छेदनार्थकत्वादवृश्चदित्यसंगतमिति उत्पाटनस्याप्ययनविभागाना- तरीयकतयाऽविरोधात् ॥ अत एव वृक्षाद्युत्पाटनेपि वाशप्रयोगः ॥ एतेन वस्तुतस्त्वि- त्यादिकं निरस्तम् ॥ रंस्पधेत्यादिप्रयोगास्तु पूर्वोत्तरीत्या ऊह्याः। तेन भविष्यत्प्रयोगानुप- पत्तिरिति दूपणमनवकाशम् ॥ यदपि मयेमा रंस्थथ क्षपा इति भगवद्वाक्ये इदं शब्देन ताभ्यः सर्वाः क्षपा दर्शितवानितोपि लीलाया नित्यत्वमन्यथा प्रातःकाले तादृशक्षपाणाम- भावात्तत्प्रदर्शनमनुपपत्रं स्यादिति विद्वन्मंडनपत्युपरि तेनोक्तमिदंशब्दस्य बुद्धिस्थपरा- मर्शकस्वादिति तदप्यसंगतम् । इदंशब्दस्य बुद्धिस्थपरामर्शकत्वे तच्छन्देदंशब्दयोः पर्या- यतापत्तिस्तस्मादिदंशब्दस्य प्रत्यक्षबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने शक्ति- रित्यन्यत्र विस्तरः ॥ एतेन (बुद्धिस्थरात्रिविहारस्यावाधिवत्वात्सत्यसंकल्पताप्युपपने)ति प्रलपितमपाम्तम् ।। बुद्धिस्थरवेपि प्रत्यक्षबुद्धिविषयस्य बाधितत्वेन तदनुपपत्तदुर्निवार्यत्वात् अत्रेदं प्रनिभातीत्यादिग्रंथस्य त्वयमभिप्रायः पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिभिर्लीलानित्यत्वे सिद्धे तत्र युक्त्या तद्वचनविरोधोदावनमर्किचित्करं शब्दस्य सर्वप्रमाणापेक्षया प्रबलत्वादन्यथा स्वर्गादिपु वेदैकप्रतिपाद्यपु स्वबुद्धिपरिकल्पितानुपपत्तिसहस्रस्य विद्यमानत्वात्तत्सिद्धिरपि न स्यात् ॥ एवमपि कृत्वा चिंतयोच्यते यथा चित्रपटस्थभगवलीलायां केनचिद्रासिकेन क्रमेण दृश्यमानायां सर्वस्यास्तस्यारतत्कालिकरयेपि तत्तलीलादर्शनकाले भाविदर्शनविषया. याम्तस्या भावित्वानुभयो न तारता लीलाया भावित्वभूतत्वादिकं संभवत्येवमेव माया. छादितायां क्रमेणाविर्भविष्यत्यां लीलायामपि कुत्रचिद्भगवानेप्यति कुत्रचित्संगतो वियुक्तश्चेनि नानित्यत्वादयो दोपा भगरतः सर्वभवनसमर्थत्वादिति ॥ एवं घ यत्वि- त्यादिना यदुक्तं तद्भगवत्स्वरूपाज्ञानादेव ॥ यदि च “यजमानप्रस्तर" इत्यायुक्तन्यायेन प्रत्यक्षविरोधाच्छुतेरन्यार्यकल्पन एवाग्रहस्तदा तत्त्वमसी" त्यादिवास्यानामपि त्वंपद- याच्यवारकरवेनेगोपपत्तो तय जहदजहलक्षणाप्रयासो विफल एवं स्यात् ॥ एवं "रसो व सः रसं वायं लभ्वानंदी भवती"नि श्रुतौ रससन्दस्यानंदमानवाचकत्वं भानंद सल्वानंदी भवतीत्यर्थः स्यात् । स कस्सिन्कारणत्वकार्यत्वयोर्विरोधादसंगवस्तम्मासः शृंगाररूप एव । तया च सर्यरस इनि मौतिकार्थपरमिति मिथ्यावादिनां प्याख्यान हेयम् ॥ मन्यत्तूक्तं प्रार ॥ इति चतुश्चत्वारिंशत्संदसंटनामासस्याभासत्वमदर्शनम् ।। भय तर स्वन्मतेपीत्यादि पंचचत्वारिंशत्संदावंदनाभामस्थामासत्वं प्रदश्यते ॥ त्वमते ·मामअनः अन्यस्थापीश्वरेण्या नित्यतायाः संभमेनेत्यादिकया स्पग्मन्मताशानात् ॥ नमामानाने जन्यस्येश्वरेच्या नित्यत्वं गुणचित् प्रतिपादितम् । नच जन्मासरसहयवित्यादिना मति. पादितस्य नित्यलीलामध्यपातित्वांगीकारे जम्पररनित्यत्वमभ्युपेसमेति वाच्यम् ॥ भक्तस्य जन्यत्याभावात् ॥ भत एवं जीयानां प्युथरणमेव नौरपतिरि- स्युक्तम् ॥ एवं च नित्यस्यैव भक्तस्येवरेष्टया लीलामध्यप्रयेश इति ॥ पूपंपारण सद्भकभजनादिपराधीनोन्या लीलां करिष्यनीत्यभिप्रायेण राया च तस्याजन्यस्यायधमन्यं तत्तदनित्यमिति म्यासेलीलाया भनित्यत्वं स्यादिति ॥ फिंच प्रतिपादिसंमरासिद्धांतानु. रोधेन यादिकृतपूर्यपक्षस्यासंगतत्वप्रतिपादनमपि कथकसंप्रदायानभिशरयं घोसयति तया सत्यनिर्वचनीयवादिनं प्रति प्रमाणादिसत्यवादिनः कथायां प्रमाणादिसत्याभ्युपगम- प्रतिपादकः पूर्वपक्षोसंगतः स्यातेन तस्य पाण्यवहारदेतुत्वान्युपगमात् पूर्वपक्षमात्र एवासंगतश्चैवं स्यात् । अत एवोत्तरपक्षोपीत्याचप्यसंगतम् ॥ त्यन्मतेपि मायाया दुर्घट- घटनापटीयस्त्वमित्युत्तदैव सर्यसमाधानसंभयेनानेकप्रथरचनाप्रमो ग्यर्थ एवं स्यात् । सर्वस्य चानिर्वचनीयत्वस्वीकारेणैनोपपत्ती तत्तलक्षणप्रणयनं परिभाषादिपु प्यधमेय गौतममतदृष्टांतोप्ययुक्त इत्यप्यसंगतम् । त्वया मातरवेन स्वीकृतरेव स्वप्रथेषु सन्मत- दृष्टांतस्योक्तत्वात् । तदुक्तं पंचदश्यां चिनदीपे--विक्षेपस्य म्यरूपं हि प्रारम्धक्षय. मीक्षते ॥ उपादाने विनष्टेपि क्षण कार्य प्रतीक्षते ॥ इत्याहुम्नार्किकास्तद्वदस्माकं किं न संभवेत् ॥ संतनां दिनसंख्यानां तैम्तादृवक्षण ईरितः ॥ भ्रमस्यासंख्यकल्पस्य योग्यः क्षण इहेप्यतामिति ॥ यदि तदुक्तार्थप्रामाण्याभ्युपगंतृभिरेय तदृष्टांतेन वस्तुसिद्धिरूपे येत्येव नियमस्तदा तद्वाक्यावन्मतस्थानां निश्चयो न स्यात् । कणभुगक्षचरणमतसंश्रि- तानां च स्यात् । तस्मात्स हीत्यादिनोक्तमसंगतं यदपि तदेक्षतेत्यादि भूतप्रयोगानुरोधेन भगवदानस्य नित्यता यत्तुमशक्येत्यूचे तत्रोच्यते ताशप्रयोगानुरोधे नानित्यत्वसाधने "सदेव सौम्येदमप्र आसीदात्मा वा इदमन भासी"दित्यादियाफ्यानुरोधादात्मसचाया अप्यनित्यत्वादि कुतो न स्यादिष्टापत्तौ चात्मनोप्यनित्यत्वापरयापसिद्धतिः स्यात् ।। यदि "पाकाशयत्सर्यगतश्च नित्य" इत्यादि भुस्यनुरोधादात्मनो नित्यत्वमित्युच्यते तदा "सत्यकामः सत्यसंकल्प" इत्याद्यनुरोधेन ज्ञानादीनामपि नित्यत्वमिति विभा- घय ॥ केवलानुमानस्य श्रुतिसाहाय्यरहितस्याप्रामाण्यमित्यपि न किंचित् । तथा सति पर्वतादौ धूमादिना बनानुमानस्याप्रामाण्यं स्यात्तरसहायश्रुतेरभावात् । इष्टापतौ धूम्र- दर्शनोतरं वार्थिनस्तत्र प्रवृत्यनुपपत्तिरिति । अनुमानस्य धुतिसहकवस्यैव प्रामाण्ये तस्य साधारणत्वापश्या प्रमाणांतरत्वानुपपत्तिश्च ॥ तदेव हि प्रमाणांतरं यदसाधारण- सहकार्यासाघमनोपहिगोचरा प्रमा जनयति । अन्यथा दृष्टादीनामपि प्रमाणातरत्यापत्तेः ।। किच लीलाया भनित्यत्वं स्वमतानुसारेणास्मन्मतानुसारेण योच्यते । भाये क्रियाया इत्या- धुक्तो हेतुनिष्फलः सर्पस्यैव त्वन्मतेऽनित्यस्यात् नापि द्वितीयः । भरसन्मते तादशहेतोः स्वरूपासिद्धत्यात् । एतेन क्रियाया इत्यादि निरस्तम् ॥ यथ सत माविर्भावे श्रमस्य वैययगुनं सव माविभांपत्यावश्यक्त्वादिस्यादिना व सम्यक् । सतः स्वयमेवावि- ·१०० प्रामञ्जनः भावस्वीकारे त्वन्मते विमुक्तिसाधनप्रयासवैफल्य सत्यात्मकस्य ब्रह्मरूपतया स्वयमेवा विर्भावसभवात् ॥ अविद्यानिवृत्यर्थं तदिति चेदाप्यावरणनिवृत्यर्थ तस्य सफरत्व समवात् ॥ ईश्वरेच्छाया सूक्त प्राकू ॥ वामनपुराणवाक्यस्थ भर्तृपद स्वामिपर तेन घामनपुराणेत्यादिना तत्कृतप्रलापोनवकाश । अयोग्यमिच्छन्पुरप पततीति वाक्ये पात स्वाभिलपिता प्राप्तिर्दण्डादिप्राप्तिश्चेति रौकिकन्यायेनोक्त यथा शूद्रादीना तप आदिकरणे दडस्तपस्यत बने शूद्रमित्यादिनोक्त । अपि चेत्सुदुराचार इति कैमुतिकन्या येन भगवद्भक्ते प्रशसा तेन अयोग्येत्यादिनोत्तस्य कुचोद्यस्य नावकाश ॥ यनु साधने प्रतिबनिवृत्तावित्यादिना टीकाकृदुतमनूद्य तन युक्तमित्यादिना सर्वस्य नित्यत्वेन प्रतिबधनिवृत्तेरयोगादीश्वरेच्छया सर्वत्र हेतुत्वेन तनिवृत्तेरकिचित्करत्वादित्युक्त तन्म दम् ॥ सर्वस्य कारणात्मना नित्यत्वेपि कार्यात्मना वर्तमानस्य निवृत्तेस्तिरोभावरूपाया उक्तत्त्वात् । ईश्वरेच्छाया भप्येतत्कारणेनैतद्भवस्वित्यादिरूपायास्तत्कारणसमवधान एव फरजनकत्वादित्यर्थस्यासकृदावेदितत्वाच साधनप्रयासस्य न वैयर्थ्यमिति 'ये यथा मा प्रपद्यत इति वचन तु मर्यादामार्गविषय न पुष्टिमार्गविषयम् । तेन पुष्टिमार्ग मर्यादा त्यागस्यादोषत्वादित्यादि तत्कथनमज्ञानमूरकमेव ।। यत्तु टीकाकारणेत्यादिटीकाकारोक्त मनूद्य तनेत्युक्त्वा श्रुत्यादेगतेरक्त्वाद्वामनपुराणे सति विश्वासे च्यापिशब्दो यौगिको न तु रूट्या विभुत्ववोधक पुराणेषु तस्योपरिदेशे निरूपणादित्युक्त तन्न युक्तम् । मधुपरिदेशे निरूपण विभुत्वन्यायातक विमोराकाशस्योपरिदेशे सत्येपि विभुत्वा व्याघातात् । अन्यथा “यदत परो दीप्यत" इत्यादिनोपरिदेशे ब्रह्मणो निरूपणस्य त्वत्समतत्वात् तस्यापि विभुत्व न स्यात् ॥ किं च विश्वव्यापिन विश्वव्यापकमित्यादौ प्यापिशब्दस्य विभुत्वभिन्नयोगार्थादर्शनेन तादृशापूर्वयोगार्थकल्पने रूट्यर्थस्य प्रसिद्धस्य त्यागे मानाभारश्च ॥ पृथिव्या दृश्यमानत्व च पृथिव्यवच्छेदेनाविर्भूतत्व तदपि विभुत्वप्रतिपादकमन्यथाऽसत भाविर्भावासभवादर्शनानुपपत्ति तस्य भितत्वस्वीकारे च स्तभाभ्यतरगर्भभावनिगदव्यारयाततद्वैभवो य पचाननपाचनन्यवपुषा व्यादिष्ट विश्वात्मताम् । इति त्वत्समत तस्य चित्सुखप्रणीतश्लोकस्यासगति स्यात् । तत्रापि स्तभादाविर्भूतस्य भिन्नतया वतु शक्यत्वात् ॥ पुराणादिपु ब्रह्मणो विभुत्वेन प्रतिपाद नात्तवमिति चेत्कृतेपि तुल्य सर्वेषां पुराणानां व्यासप्रणीतत्यैनकन विश्वासोन्यन च नेत्यत्रापि दुराग्रहादतिरिक्त न किंचिनियामकमस्ति-एतेन पृथिव्या रशमानस्येत्यादिक निरम्तम् ॥ इति पचचत्वारिंशत्सदसडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ भय वन ध्रुव शको हर इत्यादे पट्चत्वारिंशत्खडराधनाभासस्याभासत्व प्रदश्यते ॥ तत्र "धुवासो भस्य फीरय" इति मग्रे ध्रुयशब्दस्य नित्यार्थकत्वाभाये तदन्यार्थशतस्ये हेतु प्रदर्शित नत्र यद्यदनेकाशा पद तत्तनैकार्थमात्रविपयकशाब्दबोधननामिनि सामान्यतो मुखीम्याप्तिस्तेमाश्रयणीया । सा च गामानय संघरमानयेत्यादिवाश्यपटरेषु गगदिपदे बनेकार्यशपु सामादिमम्यनिरयणायकमानविषयकराब्दयोधजनका व्यभिचारिता। तथा प तमहतोनं कार्यक्षमस्व किंचाने कार्यशमस्य पदस्यैकार्थविषयकशाब्दयोधाजन ·प्रामअनः करये प्रकरणादीनामभिधानियामरत्वानुपपति । तेषां सपम्पीकारे वागापि प्रशंसा प्रकर. भनित्यत्ये तरछक्तिनियामपरयसभयो सन्मानार्थवल गले पादुकान्यायेन सेत्स्यतीनि ।। श्चि स्वय भुवादिशब्दागामर्थमप्रदर्शयित्वा परपक्षे दोपमुदारयारहख रत्वादुपेक्ष्य । नित्यत्व तु ध्यसाप्रतियोगित्व राय लीरामध्ये प्रविष्टे भत्ते ऽविस्वमिमी तस्य नित्य- शब्दार्थाज्ञानेन प्रातत्व हरीरामध्यपातस्तु भगवदनुमहादेवात पयास्येत्युष वदयस्येत रसयधिन सवधश्च भगवदनुग्रहविदोपरप पर । स च येपु सोरापु भवति तस्य हीरा. मध्यपार इष्ट एवेति ॥ एतेन देवानामपीत्यादिक प्रत्युत्तम् “यह फर्मचित" इत्यादि तु"या खेते सदा यज्ञरूपा" इत्यादिपर्यगास्यपालोचनया यनादिपरमिति । अन्यथा भगरदनुग्रहादीनामपि कर्मचितो रोक इत्यादि श्रुतिविपयत्वे "यमेयैप गृणुते तेन एभ्य- स्तस्यैप भामा वृणुते तनु स्या"मित्यादिनोक्तवरणस्यापि तत्वापत्ता तत्परस्यापि सातत्या पत्ति ॥ टीकारदुत किचिदन्ध परास्तमित्युक्त्वा भापत्तेरभागदिति यदूचे समापते- क्षणादिस्पाया भनुद्धारात्तदभावक्थन साहसमान विष्णोर्जन्म सु तदाविभार इत्युक्त मसकृत् । यर प्रसिद्धार्थबाधम्तनापसिद्धार्थकल्पन न्याय्यमेवातो जन्मशब्दस्योत्पत्ती प्रमिद्धस्य भगति याधारसुननिमेयस्यायांतरकल्पनेपि न दोप । अत एव "नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच ताभ्य" इति सूत्र आत्मन औपाधिक जन्मादि स्वीकृतम् । शारीर यदि चात्मनो नित्यत्वप्रतिपादकधुनिबलात्तथा करप्यत इति ब्रवीमि तदा विष्णोनित्यत प्रतिपादिका श्रुतिस्मृती पिं न पश्यसि ॥ जन्मादिलीला त्यासुरव्यामोहनाय तेन तेपा तथा प्रतीतावपि न दोष ॥ किंच भगवहीराया यद्यनित्यत्व स्यात्तदा तद्सानुभवितु- भत्तस्य मुक्तापेक्षयाधिक्यनर्णन विरद्यत । तथा चोक्त ध्यासै -"क्षतस्त्विरज्यायो लिंगायति" तदर्थस्तु मत -तस्मान् महतियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन ॥न ज्ञान न च वैराग्य प्राय श्रेयो भवेदिह ।। अह भरुपराधीनो ह्यस्वतन इव द्विज ॥ इति भगव. द्वाप्यसमूहात् इतरगगवदीयत्व ज्याप । तर हेत्वतरमपि लिंगादित्यनेनोक्तम् । मुक्ताना तु मायाविनिर्मुक्तात्मस्वरूपेणकारस्थान न तु भननानदानुभयो लीलारसास्वादो वा देहंद्रियाद्यभागात् । भक्ताना तु तत्सत्वाटुभयविधानदो भवतीत्यतस्तेषामाधिक्य तदपि मायातकायरहितमतो भगवत्सेवोपयोग्यपि ॥ मत एवोक्त न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता या मुरासुरार्चिता ॥ एरच 'सोभुते सर्वान् कामा सह ब्रह्मणा विपश्चिते"ति श्रुत्युक्त पर परप्राप्तिरूप तस्य भवनात्युक्तमतस्तस्य परत्वेन वर्णनादपि नित्यत्वमत एव "तद्भूतस्य तु नातदार" इति सूत्रमपि रीलानित्यत्वमेव प्रतिपादयति ॥ न च सन्सूत्र ब्रह्मचारिणो नैष्टिकस्य प्रच्युत्यभार प्रतिपादयति । तद्भूतस्य ब्रह्मचर्यादिनो रेनोभूतस्य नातद्भावो न तत प्रच्युतिनियमात् तद्रूपस्य प्रच्युतिरूपस्य अमावेभ्यविध्यभावादिरूपा दिति चेन्मैवम् । तादृशार्थस्य ततो रामात् तच्छन्दस्य प्रकारपरामशंकत्वेन ब्रह्मचारिणो प्रकातत्वेन तादृशबोधामभवात् । किच तस्य न प्रच्युतिर्विध्यभारादित्येतावतेव स्वदु- कार्यस्य लाभसमये वादृशभग्या कथन निष्प्रयोजन स्यात् ॥ किच ब्रह्मचारिण प्रच्युती न विधेतत्यम् । फितु रागादीनामेवेति प्रच्युत्यभावे तादशहेतोरप्रयोजकत्व तसादेष ·प्रामजन: तस्यार्थ -तद्भूतस्य भवद्भत्तया भगवदीयत्व प्राप्तस्य नातगाव. न पुनः ससारे प्रवेश । एतेनानित्यत्व निराकृतम् ॥ अत्र विश्वासदायार्थ कैमुतिकन्यायेनाह-जैमिनेरपीति यदि कर्ममात्रनिरूपकस्येश्वरानगीकर्तुजैमिनेरपि कदाचिद्भगवत्कृपया तद्भाव स्यात्तदा तस्य नातदारस्तत्तिरोधान नेत्यर्थ । तर हेतुमाह नियमादिति 'सदा पश्यति सूरय" इत्यादिना भक्ताना सादिकदर्शननियमात् । अय भगवद्भावो मुक्तिरूप एव भविष्यतीति शका परिहारार्थमाह तद्रूपाभारेभ्य इति । मुक्तिरूपत्वाभाववोधकेभ्यस्ततोप्यधिकत्वे बोध केभ्यो 'मुक्तानामपि सिद्धाना नारायणपरायण ॥ सुदुर्लभ प्रशातारमा' इति तयैव परया निर्वृत्त्याह्यपवर्गमात्यतिक परमपुरपार्थमपि स्वयमासादित नैवादियते । भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था इत्यादिवाक्येभ्यस्तस्मालीलानुभवस्य सार्वदिकत्वेन प्रतिपादनाल्लीराया नित्यत्वमेव व्यासाभिमतम् ॥ एव च तदज्ञानमूलको न चात्र लीरानित्यत्वबोधनस्य गधोस्तीति प्रलाप उपेक्ष्य ॥ किचेत्यादिना यत्तेनोक्त तदुत्तर पूर्वमेव प्रतिपादितम् । तथापि यक्षानुरूपो बलिरिति न्यायात्पुनरप्युच्यते । जगत सत्यत्व तु कारणात्मना लीराया सत्यत्व स्वस्वरूपेणेति जगल्लोल्यो सत्यत्वे विशेष । नहि योगिना लीला अप्रत्यक्षेत्ये तावता अनित्येति वक्तु शक्येति । त्वन्मते ब्रह्मणोपि योगिप्रत्यक्षविषयत्वेन तस्याप्यनि त्यत्वापत्ते यद्यद्योगिप्रत्यक्षाविषय तत्तदनित्यमिति व्याप्तरनगीकारात् ॥ (जगद्योगिना सर्वदा प्रत्यक्ष लीला तु तेषामपीश्वरेच्छयोत सुतरामस्या भनित्यत्वमित्यपि बालभाषि तम् । ईश्वरेच्छया प्रत्यक्षस्यानित्यत्वाप्रयोजकत्वात् । दशस्यन्नित्यादिभविष्यत्वभूतत्वप्रति पादकप्रत्ययाना नित्य विषये गति प्यकृतैव प्रतिपादिता सापि पूर्वमुक्तैवेति कि पुन पिटपेपणेन ॥ यत्तु (एकत्र कृतो निर्णयो नान्यनोपयोगी पृथिव्या गुडे माधुर्यनिर्णयेपि जवीरादौ तदभागादि) त्युक्त तदपि तादृशन्यायतात्पर्यमबुद्धेव । तदर्थस्तु एकस्मिन् प्रसगे यस्य नित्यत्वमनित्यत्व वा निर्णीत मन्यप्रसगेपि तस्य नित्यत्वेन सदेह किंतु स एवं निर्णय उपयुज्यते न पुनर्निर्गय कार्य इत्यर्थ । यथा धूमे कदाचियाप्तिनिश्चये पुन पर्वतादौ धूमदर्शने स एव पूर्व कृतो व्याप्तिनिश्चय उपयुज्यते न तु निणयावरम् । उपयोगस्तु स्वजन्यसस्कारद्वारा स्मारकत्वेनेति कृत पल्लनेन ॥ (भक्तानुभवविषयस्य पारमार्थिकत्व तु विप्रतिपन्न ) मिान यदुक्त तर तदनुभवविपयस्थास्तु विप्रतिपत्ति "सदा पश्यति सूरय" इत्यादिना प्रतिपादितस्य सदा दर्शनस्य विषयानित्यत्वेऽनुपपत्या तनित्यत्वसाधमत्वात् ॥ इति पट्चत्वारिंशत्खडखडनाभासस्याभासत्वप्रदर्शनम् ॥ भध तन लावल्लीरेयादे सक्षचत्वारिंशत्खडखडनाभासस्याभासत्व प्रदर्यते ॥ तय तार दित्यारम्य पूर्वपक्षिणोऽभिप्राय प्रतीयत इत्यतप्रथेन ननु प्रभासलीलाया कथ संगति रिति पूर्वपक्षस्यामिप्रायस्तेन वर्णितस्स चासगत ॥ सय मायावादिन पूर्वपक्षित्वे त प्रति भगवान् हि सर्यलीरायुत प्रकट इत्यादिनोत्तरासगति स्यात् । तन्मते टीलायाम्त स्वार्थत्वामायेन यथेत्यादिदृष्टातासभवात् ॥ तस्मान्मायारादिनो नाय पूर्वपक्ष । एतदेव टीकाकारेण "वैधाच न स्वमादिव" दिनि सूत्रानुरोधेन यदि मायिकत्य मांगीफियत इनि यदता प्रकटीकृत पूर्यपक्षामिप्रापरणारमरे अन्यथा तन्मते ·प्रामसनः १०३ स्वमादिधन्यस्य मायिकामयुमरयाभागातथा पपामसात सामसे ATHI गस्तियोमाकारिपाशाविषयाधप्रयु धन्यम् । स य आपसिनराम- पारयारसरे वि पुनधन्यं राधागाधाीि मग ॥ पाध्येश दि मोपलव्ध. वस्तुमबुन्दम्य जागरितोपरयानमादि ययाचिदवस्थामा पाभ्या इत्युलम् ॥ एप सदभिप्रायमरीय गणित प्रतिपादकायाम् । भय रथानिसादियायल्प स्यकथा प्रमादान । यथा तन "राज रथा न रथयोमा " सनीति रमादीना निधक यायमुपलम्पने गया निषेधारास्याभारेनद्रजालादिगुल्यत्वस्य त्वभिमतस्याति सम्भालीराया विग्रहरात्ममिरूपाया प्रभासादिरीलानुरोधेनानिस्सरमा पूजा क्यानुरोधासिस्सस्समिनि सदेहे अंशातरणभारतादिगफ्यादिमिश्रानिस्पत्यमेन भानीति पूरीपरविरोध इनि जिनासो पूर्वपक्ष ॥ भासुरगणा पूर्वपक्षे तु मानमेय शरणम् ! उरा रस्य म्यामोहनियावे तम्यामोइस भगप्टिारयुक्तस्स दुरच्छयायोत्तरमास्थाप्या विचिकामात । अत एवधामापामाहितत्वातेन श्रीकृष्णस्य युदतुल्यल्ल प्रतिपादितम् । युक्त मेवेदशस्यतन प्रतिपादनम् । अपनानति मा मूढा मानुषी सनुमानितम् ॥ पर भावमजानतो मम भूतमहेश्वामित्यादिभगवद्वचनादेशलानामसुरत्व पुज्यते-ये यया मा प्रपद्यते ताम्मर मनाम्यहमिति भगवदुयदि सरंगनमोहकाय स्यादेष दोपारासर स्थातस्मात्तकमंसदशपल्लामा वैषम्यम् । गत ब भगरहताना सपे नित्यय- निश्य । लीरापामपि या या यादीत तर मतदयावनिश्चय भसुराग चास्माद्वि- परीस न च विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । भारदास्यस्पर विनिगमकत्वादत यव- महामानस्तु मा पार्थ दैवी प्रकृinमाधिना ॥ भजत्यनन्यमनसोहात्या भूतादिमन्ययम् ।। पर च ये मामिति पदयाच्य उधारयितृतावरटेदकरवोपलादितरूपारच्छिन्ने मगरलूपे- ऽव्ययत्यभूतादिना दाभ्या प्रतिपारितानायगर जानित तमिन्नेव दामोदरलीला प्रनारे दशित पदमच्छिताया प्रनीतव च मारना ये भजते भगवरस्वरूप याया ध्यन जाति देवी प्रकृति चनिया इति भगवता प्रतिपादितम् । ये तस्वरूप मायिक तत्प्रतिपादकाना वाक्याना स्वप्नप्रतिपादकाश्यतुल्यत्व भगवत च मानुप आगति ते मगदुत्तामासुरी वनुमाzिar भरा एव मोघाशा मोघज्ञानाचेति । एव च भगवन्माया- मोहितस्य तन सापछीष्णस्य उद्दवन्मोहकत्वमित्यादिक पराए उपेक्ष्य । विश्वविध- स्यानुशोच्यत्वमेव । विचैमालिकस्यापि गृहकृत्याकासादिगमनादिकर्म कृत प्रति पदमिद कमीसत्यमिद च सत्यमित्यवदतोपि तत्तत्कर्म दृष्ट्वा विशेषज्ञा माननीदमशय्या- मोहायमिद नेति इतरे तु पर्वमेव सत्यमसत्य या जानतो मुह्यति । य च मननमरणादि सीला भाषिका एवेति । अत एवोक्त श्रीशुकै -राजन् परस तनुभृजननाप्ययेहा माया वियनमवैहि यथा मरस्य ॥ सूधामभेदमनुविश्य विहस्य चाने महय चात्ममहिनो पररा समारने । अवार्य हे राजन् परस्साक्षराटरामम्य "प्रनिदामोति पर' मित्यय तथे दर्शनात् । तनुभृता यादवादीना जननाप्ययेहा उत्पत्तिनासचेष्टामायाविडयन माया नुकरणमयहि । पर. नित्य लीलासयधिना समारामगमने स्वमायया उत्पत्तिनागस्पेन ·१०४ प्राभअनः प्रत्ययापत्तिः। राम रांतो यथा नटस्येति नटो यथान्यदन्यात प्रत्यायनि । उसराधे नाधुना पूर्वोक्तपरत्वं दर्शयति । इदं जगदात्मना म्यम्यरूपेणेव सृष्ट्वा सदनु प्रविश्य पित्य प्रलये संहृत्य स्वमहिना यथा निष्ठति सथैवाधुनाप्यान इत्यर्थः ॥ अत एव दारकं प्रत्यपि भगरतोतं- मु मद्धर्ममास्याय ज्ञाननिष्ट उपेक्षकः ॥ मन्मायारचनामेतां विज्ञायोपशमं प्रति ॥ एतां सरिहितामित्यर्थः । यतु (भनन्यमनस्त्येन भजनं म्बगत- भेदमंगीकुयंतस्लेन सभपति स्वगतभेदसत्वेऽभेदोनेांचोयुनिमाग्रत्या) दित्यायूचे सदप्यज्ञानात् । भनन्यमनस्त्वं हि विषयनिमुखमनस्त्यम् । भानन्दमानभगदेकमनस्त्र या भगवत्स्वरूपस्य रिकारित्वादीनामनंगीतत्वाय विकारस्येत्यायपि निरस्तम् । यदपि यचित्यादिना टीका दुसं. मोहनमपि म्यरूपसाध्यमित्यायनूद्य तरा युक्तमित्युक्त्वा स्वरूपपदेन श्रीकृष्णात्मनो ग्रहणे तदेहस्य ग्रहण इत्यादितन्मायामोहितेनोक्तं सदपि मुच्छम् ---भानंदमायकरपादमुमोदरादीत्यादिनोक्तस्य श्रीकृष्णम्यानंदमानस्वरूपस्य देहा. धनात्मकरवात्तत्र देह उच्यते भात्मा घेति शंकाया भनुत्थानात् । सत्र साशानंदस्वरूप- स्वैगामच्छन्दवाच्यत्वं देहादिमानं नामुराणामेन । अत एवोक्तं,-अवजानति मां मूढा मानुषी सनुमानितम् ॥ यदप्युक्त (मम्मच्छन्दस्य शरीरवाचित्ये मानामागो मम शरीरमिति प्रत्ययाचे )ति तदप्यसत् । ममारमा अहं गौरोऽहं दुःखीत्यादिप्रात्यनुरोधेन देहादीनामप्यस्मच्छन्दवाच्यत्वस्य स्वीकरणीयत्वादन्यथात्मनि स्वसबंधगौरत्वादीनाम- संभयेन ताशप्रतीनेर्धमत्वापत्तिः । नच तत्र भ्रमत्वमेवांगीनियत इति वाच्यम् । एवं सति मम शरीरमिति प्रतीतेरपि प्रमालं दुरपपादमेव । नास्मच्छन्दैनात्मनो ग्रहणेपि देहेन सह तस्य सर्वधः संभवति सदसतोः संबंधानिरूपणात् ॥ किंचारमनः सबंध. स्वीकारे तस्यासंगत्वहानिः ॥ न चाध्यात्मिकसबंध इति वाच्यम् ॥ तारासंबंधम्वीकारे भ्रमत्वमेव गले पादुकान्यायेन सिद्धयेत् ॥ एवं च प्रतीतेस्तुल्यत्वाच्छरीरादीनामप्य. स्मच्छन्दवाच्यत्वमव्याहतम् ॥ किंच यदि भस्मच्छन्देन शुद्धात्मनो ग्रहणमभिमतं तदा विद्यारण्योक्तिविरोधः । तथा चोक्तं तृप्तिदीपे–एको मुख्यो द्वावमुख्यावित्यर्थविविधो हमः ॥ भन्योन्याध्यासरूपेण कूटस्थाभासयोर्यपुः ॥ एकीभूय भवन्मुख्यस्ता मूढः प्रयुज्यते ॥ एवं च मुख्यार्थस्यैव वाच्यत्वात् तत्यागेऽमुख्यार्थस्य वाच्यत्वकल्पने तब्द- चनविरोधो दुर्वार एवेति ॥ यत्तु (व्यासशुकादीनामपि त्वयाऽसुरत्वं वाच्यं यतस्तैरपि तथा ज्ञातं भज्ञातस्योक्तेरसभवा) दित्यूचे वदप्यज्ञानात् । नहि व्यासशुकादीनां भग- चल्लीरायां भगवतो वा अनित्यत्वज्ञानमित्यत्र प्रमाणमस्ति । वर्णनं तु यथा भगवताऽसुर- व्यामोहार्थमाचरितं तथैव तैरपि तदिच्छानुसारिमिः कृतमिति न कोपि दोपः ॥ मत एव भागवतश्लोकेषु भक्तानां श्रीकृष्णतत्सर्वधिलीलादीनां नित्यत्वप्रतिपादकत्वप्रतीति- स्त्वादृशानामन्यार्थप्रतिपादकत्वप्रतीतिः । एवं च तैरपीश्वरानुरोधिभिरासुरव्यामोहार्थमेव तथा वर्णितम् ॥ एतेन किंचेत्यादिकं निरम्तम् ॥ यथा तद्वर्णनस्य नित्यलीलाप्रतिपाद- कत्वं तथा दर्शितमाचार्य: सुबोधिन्यां ग्रंथगौरवभयानात्रोच्यते ॥ किंच ब्रह्मांडपुराणे- प्युक्तं-अमोहाय गुणा विष्णोराकारश्चिच्छरीरता ॥ निर्दोपत्वं तारतम्यं मुक्तानामपि ·नदृष्टांतोपन्यासः॥ यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जयायथा नः। इत्यादिना ग्रेय प्रदर्शितः। यथा नटस्य स्वर्गगमनं युद्धं च तेन युद्धेन मरणं पुनर्याचनादिवरकामीन सामायिक ज्ञायत एवं लीलानित्यत्वबोधकभगवत्स्वरूपस्य च निन्यायाधयमांगन प्रामअनः न योच्यते ॥ एतद्विरुद्धं यरस तन्मोहायेति निश्चयः। नच सामान्यतो मोहायेत्युक्त स्वासुरग्यामोहायेति तत्कथमासुरमोहायैवेति निश्चय इति वाच्यम् ॥ अन्यग्न स्पष्टतया तथैव प्रतिपादनात् ॥ तथा चोक्तं ब्रह्मपुराणे-असत्यं पारवश्यं च विधिभेदादिकं च यत् ॥ तथा प्राकृतदेहत्वं देहत्यागादिकं तथा ॥ असुराणां विमोहाय दोषा विष्णोन हि कचित् ॥ नघ तत्रासुरपदेन रापणादीनां प्रहणं तथा चासुराणां रावणादीनां देहत्यागादिकं विमोहाय तन्मोहापगमायेत्यर्थ इति वाच्यम् ॥ प्रकरणविरोधात् भज्ञत्यपारवश्यत्वप्राकृतदेहत्यादीनां मोहापगमाहेतुत्वाचेति ॥ ननु- यदिदं मनसा वाचा चक्षुभ्यां श्रवणादिभिः ॥ नश्वरं गृह्यमाणं घ तत्सर्वं विद्धि मायिकमिति भगद्वारयादृश्यमानस्य मायिकत्वे सिद्धे कर्य लीलाया न मायिकत्य- मिति चेन्मैवम् ॥ सर्वस्य मायिकत्वप्रतिपादने नश्वरमिति व्यर्थ स्याद्गृह्यमाणमित्यनेनैव सर्वसंग्रहसंभयात् । तस्मादासुरव्यामोहानामेव यदुकुलनाशादीनां सन्निहितानामि- दंपदेन परामर्शः ॥ एवं चेश्वरस्य देहादिकमेव नामित किंतु चैतन्यानंदरूपं स्वस्वरूपं प्रकाशयति । उक्तं च ब्रह्मांडपुराणे-स्त्रीपुंभावानुपंगात्मा देहो नास्य विज्ञायते ॥ किंतु निदोपचैतन्यसुसनित्यां स्वकां तनुम् ॥ प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरेति ।। नन्यस्य वाक्यस्य न नित्यं स्वरूप प्रकाशयतीत्यर्थः । किंतु प्रवाहानादिरूपां तनुं दर्शयतीति तत्सबंधस्तु तस्य मायिक एवेति चेन्न ॥ नित्यशब्दस्य प्रवाहानादिवाचकत्वे त्वन्मते ससारस्य मायायाधानादितया नित्यः ससारो माया ध निरयेत्यादिप्रतीतेः प्रामाण्यापत्ति- स्त्रीपुंभागात्मकदेहस्यापि प्रवाहरूपेणानादितयामायिकसबंधाश्रयतया तलिपेधासंगतिश्च ॥ तस्मात्ताशव्याख्यानं कुर्यनुपेक्ष्य एव ॥ ननु-भूभारः क्षपितो येन जहाँ तय कलेवर- मित्यादिना स्पष्ट देहत्यागः स कथमपलपितुं शक्य इति चेन्मैवम् ॥ भूभारतदेहम्या. सुरव्यामोहाथ त्यागेपि चिदानंदमयरसरूपस्य लीलाकर्तृवरूपस्य न त्यागः । व्या च स्वस्मिन् प्राकृतत्वादिकस्यासुराणां ज्ञापकं यदूपं तस्यैव त्यागो न तु मूलरूपस्य पा व्यूहरूपस्य वा ॥ व्यूहमूलरूपयोर्भेदश्च स्वयमेव दर्शितो वृष्णीनां यासुदेयोगीया. दिना ॥ एवं च जन्मलीलाप्रमाणलीला चासुरव्यामोहार्थी देवादीनामपि विस्सयोरपायां च । तथा चोक्त-देवादयो ब्रामुख्या निविशंतं स्वधामनि ॥ अविज्ञातगति कृष्ण दा. थातिविस्मिताः । तथा च नेवनिमीलनेन देवानां ज्ञानशक्ति तिरस्कृत्यारमयोगनम यहिःस्थितमेव स्वस्मिन् विलाप्यावरणाग्निमुपनिषदुक्ता परमात्मस्थानमूनामाप्रति प्रकटीकृत्य तस्मिन् स्वयमतर्भूय पूर्वप्रतिपादितं स्वनित्यलीलास्यागमाविafar भागवतामिप्रायः ॥ तथा चेतादशलीलाया भपि नानित्यत्वं प्रतिपादयितुं नया YY जननादिलीला मायिफीति ज्ञायते । एवमुपासनादिलीला । मत एन सदस्य श्रीकृष्णस्य जीवरवमुपासनस्य कृतवादित्याधुक्तिरनादरणीया ॥ यन (anal प्रा.१४ ·प्रामजनः भानानुपपत्तेश्च भानागीकारे च "नाभाव उपरब्धे"रित्यादिन्याससूत्राविरोधादी)ति तन्मदम् । असत्यालीराया मानानगीकारात् । नहि विज्ञारादिवदस्माभिरसत्य तस्या स्वीक्रियतेऽनियंचनीयत्व या येन सत्सूनविरोधोस्मन्मते स्थान् । किंतु त्वन्मत एव त्वया कालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपासत्यस्य सर्वत्र स्वीकारात् । अस्माभि शुक्ती रजतप्रतीतिस्थरेपि नासरख्यातिरनिर्वचनीयरप्यातियों स्वीक्रियते पिंत्वन्यरयातिरेवेति तत्स्वरूप तु प्रकाशादिषु विम्तरतो निरूपित प्रथगौरवभयाग्नेह निरूप्यते ॥ सूत्र तु विज्ञानादिमतखहनाय सत्सदृशानामन्येपा च सहनाय प्रवृत्त तेन विज्ञानातिरिक्त प्रपचो नाम्तीत्यगीकृतम् । भन्यैरपि प्रपचस्यासत्यमगीकृत तथा च न प्रपचस्साभार इति वक्तु शक्यते । कम्मादुपलब्धे । उपलभ्यते हि प्रपच । अयमभिप्राय विज्ञानवान्निा विज्ञान साकारमगीक्रियत तत्र सरसरांकार यत्किंचिदाकार या प्रथमे प्रााग्राहक सवित्तिवत्सानेर प्रकाशयेत् द्वितीये त्येकमेवाकार सर्वदा प्रकाशयेनेतर तस्मात्तत्तदा कारप्रतीते कादारिखत्तोपपत्तये बाहायस्यापि सत्वमुपेयम् । तथा च कय बाह्यार्थी सत्यम् ॥ न च सहोपरभनियमादनतिरिक्तत्व याह्याथस्येति वाच्यम् ॥ सहत्व हि द्वयोन्नियो पदार्थयोरकदेशवर्तित्वमेककार वृत्तित्व वा वाच्यम् । तत्र द्वित्र हानार्थ योर्भद विना न सभवताति भेद एव घट्टफुटीप्रभातन्यायेन सिद्यदिति ॥ तस्मादसत्व वादिनस्तर मत एव ताहरासूनविरोध । यदपि (व्यामोहायेति तु न सगत साराभत्त स्याम्यामोहनीयत्वा) दिति तदपि पूर्वोक्तासुरपदमदृष्ट्वैव । तपासुरव्यामोहाय प्रदश्य मानानामेवार्थाना यदिदमित्यादिना कथनादित्युक्तम् । एव च यथा कश्चिग्नटो मायिक मानादिकमितरजनव्यामादाय कृत स्वमित्र प्रतीद मायिकमिति जानीहीति वदति तस्य वाक्य श्रुत्वा च तमित्रस्य न व्यामोह । किंतु तत्वज्ञानमेवैवमुद्धवस्यापि भगवद्वाक्येन न व्यामोह । कितु तदपगम एवोत तनापि तादृशलीराया भक्तस्य वैराग्य जायत इति मायिकत्व पुराणग्विति वाक्यमपि न विरुध्यते । वस्तुतस्तु तादृशवाक्य ससारस्य मायि कत्वप्रतिपादकपुराणवाक्यपरम् । एतन मायिकत्व पुराणेन्वित्यादिक निरस्तम् ॥ तद्वा क्यस्येतद्विपयत्वाभावात् ॥ हसगीतवाक्यमपि गुणसृष्टिविषयम् । न सदवेत्यादिवास्योक्त सृष्टिविषयम् । त्रिधा गुणकृतो विसर्ग हात । तत्र वाक्यस्वारस्थानुरोधात् ॥ नच सृष्टि द्वयकल्पने मानाभाव इात वाच्यम् ॥ ताशवाक्यस्यैव प्रमाणत्वात् ॥ किंच वन्मतपि- ईश्वरेणापि जीवेन सृष्ट द्वैत द्विधोच्यत इत्यादिना निरूपिते सृष्टिद्वये कि मानमिति वक्तव्यम् । नहि वेदे द्विधा सृष्टिनिरूपिता येन तर प्रमाण स्यात् । नत्र जीवसाष्टि रीश्वरसृष्टितो न भिन्नति वाच्यम् ॥ भवाधक साधक च द्वैतमीश्वरनिमितम् ॥ अपने तुमशक्य चेत्यास्ता तलिप्यते कुत ॥ जीवद्वैत तु शास्त्रीयमशास्त्रीयमिति द्विधा । इत्यादिनोक्तनिर्यित्वानिर्यित्वरूपविरुद्धधर्मयोरेकनासभवेनाभेदस्य वक्तुमशक्यत्वाद न्यथा तनिवृत्तौ तस्यापि निवृत्यापत्तिरिष्टापसौ चापनेतुमशक्यमिति प्रतिज्ञाविरोध इति दिक् ॥ किच सवस्य जगतो मिथ्यात्त यदि तारावास्योक्तमनोबिलासत्वष्ट स्वादिहेतुभि प्रातपाद्यते तदा यादद मनसा वाचा गृह्यतऽन्यैरपाद्रिय ॥ महमेव न ·१०७ मामअनः मत्तोऽन्यदिति युध्यध्यामंजसेति इंसवधनविरोधी गहि मायिकस्य भगवदनन्याय संभयति सत्यासत्यात् । सदसतोच परस्पर विरुद्धयोरेकरयासंभवात् । नहि शुक्तिरजतयोरभेदः संभाति । अन्यथा नेदं रजतमिति याधस्यामामाण्यापतिः। तथा च सदमेयस्वीकारे जगतः सत्यत्वं । स्वस्वरूपस्य मिथ्यात्वं वा स्यादिति भगवत्स्वरूपाभिसजगतः सत्यस्य मायिकस्य मिथ्यात्वं स्वीकार्यमिति विषयभेदस्यावश्यकत्वासानुपपत्तिः ॥ एतेन मिथ्यात्वैपि स्वामिन्नत्वस्योपपत्तिरप्युक्तयेति प्रलपिसमपानम् ॥ तदुक्तेः पूर्णविनरेण संडितत्वाथ ॥ ननु-न बदाम् पृथिव्यां चै दियि देयेषु वा पुनः ॥ सत्य प्रतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्याधिभिर्गुणरिति भगवदुतेर्न मिगुणसृष्टयतिरिका सृष्टिर- स्तीति चेन्न ॥ तम सृष्टियाचकपदाभानात् ॥ किंच राद्वाश्यं त्वदभिमतपिशुद्धसत्य- प्रतिषेधः मिश्रितसत्यायतिरिक्त सत्वं नास्तीति योधयति । राया च-सरपशुहर- विशुदिन्यां मायाविद्ये च ते मते । इति प्रयादो निर्मूल एवेति ध्वनितम् ॥ न च सत्वपर्द जीयवाचकमेपेत्या प्रमाणमम्ति । एवमन्यत्रापि द्विविधा सृष्टिः-पटो यथा संतुवि- सानसंस्थ इत्यादिना भगवदयस्थाविशेषरूपां सृष्टिमुक्त्या मामयं वेद स पेद येदमित्या- दिना गुणसृष्टिः प्रतिपादिता । एतेन फिचेसादिकमपाम्तम् ॥ यतु निरीश्वरसृष्टयंगीकारो- नुचित इत्युक्त राइप्यज्ञानात् । गुणस्टायपीश्वरेच्छाया हेतुत्वेन सग्रेश्वरस्य न हेतुत्यमिति यक्तुमशक्यत्वात् । गुणस्टेरप्यनुवाद पर स्वप्नादिवत् । अनुवादस्तु प्रपंयाधः । एतेन नहि दूषणायेत्यादिदूपणमनयकासम् ॥ इति सप्तचत्वारिंमारसंभखंढनाभासस्याभासत्व- प्रदर्शनम् ॥ अथ तमास्यफुलमिति पदछेद इत्यादेरष्टचत्वारिंशरसंहसंटनामासस्या भासरवं प्रदश्यते ॥ तन संज। स कुलं विशुरित्यादि श्लोकेषु मायिकलीलानिसलीला मिश्रिता। तनापि गतानामिदं मायिकलीलाप्रतिपादकं यावयमिदं च नित्यलीलामतिपा. दकगयमिति चियेकेन प्रतीतिरामाम् ॥ पामराणां तु नित्यत्वरूपेण प्रनीतिरेवं स्थितेऽनित्यस्यप्रतिपादकरायानुरोधेनास्यालमिति पदरछेदः मायिकयुलस्य स्वकीय- स्याभायात् । अत पय तस्य भूभाररूपत्वेन वर्णनं संगच्छते ॥ न चाम्बालमिति पदरछेदे गौरवमिति पाग्यम् ॥ गौरयं तारछाग्नशानप्रयुक्त पा स्वरूपप्रयुक्त या नायः विरद्वार्थ इष्टापति कृत्या गौरवभिया पदररोवाम्बीकारे बहुविष्यापति: "सुपासु लुम् पूर्वसवर्णायछेयादाव्यायामाल" इत्यादिस्प्रेचपि मामात् इत्यादिपदयछेदो गौरयभिया म स्याग । मत पय द्वितीयोपि निरतः ॥ किंप पूर्वरूपपररूपादिविधायकशास्त्राणां पिपरीतार्थप्रत्यायकरसं च स्यात् । सहनुमग्छत् कुलमिस्या युरूपदस्य पुलस्येन रूपेण याम्यस्योपाधययात् । पूर्वमकृलमिति पदच्छेदेषि मैकयारयत्यहानिम्तथा पास एयेस्त्रादिनोक्लोपटभासंगतिः । स्वालभितरवं तु मायिकत्येन मायिकपदाधैः सह संबंधाभायात् । नेतापता सस्य कुलस्यान्यदीय संभवति । मत एप संशहेन्यकुलमिति मोक्तम् । मायिकामायिकयोः साम्यारारप्रतिपादकपदस्थापि साम्यया ॥ यथा सदर्शने सहदयानां वियन प्रतीतिर पणे सतामम्यकुलमिति प्रतीतिरामुराणा म्बकुल. मिवि प्रतीतिरत एव गृदयं तस्य पर यामुरव्यामोहनमेव । एतेन फरहामायादिति ।

·प्रामसन: प्रत्युत्तम् । एव च ईश्वरस्य या कर्तग्यस्थितकृत्योप इत्यादिना प्रतिपादितं वदेव सपाद- यितु निगृढता कृतेति ॥ यत्तु सर्याश्य पदमगादिति तु सत्य ग्रह्मणो यस्यामतमित्या दिश्रुत्या परग्याप्यत्वाभावो सद्गमने सथोत्तेयुनत्वादिनि तदपि न सम्पर । ब्रह्मण सर्वव्यापकत्वेनागादित्यस्यामगत्यापत्ते । पिंच धातो पलव्याप्यत्वमात्तिव्याप्यस्य चा नाद्य द्रष्टव्य इत्यादरमगत्यापत्ते । द्वितीये तु सर्वाइयमित्यादिना त्वदुतेरसङ्गानि रम्मन्मते तु सर्वेभ्यो दशंपौर्णमासावित्यादिपत् प्रोक्तसर्यरोकादृश्यपदमादित्यर्थ । शैक्क्यिा भूमेर्मायिकलीलाधिष्ठानत्य उपयोगो न तु नित्यलीराधिष्टानत्य इत्युक्त प्रार ॥ एतेन (परमेश्वरतल्लील्योलाविकाधिष्टितरवप्रसगा) दित्यपास्त मायिकाधिष्टान त्वदोपामावान् नित्यलीला तु वृदावनावलौक्विभूम्यायवेति ॥ यतु (लीलोपयुक्ता नामपि प्राप्तशापाना मायिकरवे लीराया भपि मायिकरसमापयेत । एव पर देवादीनामपि तथात्व स्या) दित्यादिप्ररपित तनोच्यते । नित्यलीलामाविर्भावयता भगवताऽऽसुरच्या- मोहाथं धचिन्मायिकी लीरापि प्रदश्यते । तदज्ञान च नित्यलीलाया भज्ञानेन भवति । तय न भक्ताना तेपा सदा तज्ज्ञानमत्यात् । कदाचिदज्ञानेपि न तेषा मोह यथा नट चर्यामिज्ञाना तन्माया पश्यतामपि न मोह इतरेषा तु भवत्येव । एवमेव प्रकृतेपि यथा नट स्वपुन मारयित्वा स्वय म्बकीय शिरच्छित्वा मृतो भवति रोकाश्च तथैव जानति मैतारता तस्य पुत्रो मृत स्वय वा किंतु मायिकावेव तो मृतौ । एव यादवकुलनाशोत्तर स्वस्यापि तथा दर्शनेपि न स्वस्य यादवकुरस्स चा नाश । यथा तादृशनटचर्याया मायिक त्वमेव शापादिलीलाया मायिकत्वेपि न नित्यलीराया मायिकत्वम् । माया च भगवत सामर्थ्य विशेप ॥ अत एवोक्त "पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयत" इति । मायिकत्व तु पुनर्भक्ताना तथैव दर्शनसभान्निश्चीयते ॥ मायिकत्वादितात्पर्यवच्छास्त्रादिरेव मायिक स्वप्रयोजकमिति तु बालभापित नटदर्शितस्वहननादेायिकत्वानुपपत्तेस्तर मायिकत्य तात्पर्यवच्छास्त्रादेरभावात् शुक्तिरजतादेरपि मायिक्त्व न स्यात्तद्धोधकशास्त्राभागत् । यत्तु (तत्र प्रश्नपरतयोपन्यस्तवाक्यस्य तु ब्रह्मण्यत्वादिविशिष्टत्वेन शापायोग्याना कथ शाप इत्येव तात्पय न तु कुलातरसत्वे राजस्तज्ज्ञान ईशप्रभानुपपत्ते) रिति तन्मद न तु वय राज्ञस्तादृशतात्पर्य ज्ञान वेति चूमो येन त्वदुक्तानुपपत्ति स्यात् । किंतु राजकृत प्रश्नव्याजेन व्यासैयादवकुल शापायोग्य शापयोग्यानिन मिति ध्वनितम् ॥ मत एवामे कालात्मना निसृष्टा मुनय इति प्रतिपादित त ॥ एवं च राशस्तदज्ञानेपीत्यादि निरस्तम् ।। किंचेत्यादिना यदुक्त (कुरसहारेच्छया तत्सहारे तेनैवासुरमोहसिद्ध्या निर्मूल कुलान्तर कल्पन) मिति तदपि तदा युज्येत । यदि मासुरमोहवद्भक्तानामपि मोह कृत्यशेप प्रतिपाद्य स्यात् । नहि नटेन लोकाना विसयरसोत्पादनार्थ स्वपुनो हन्यते तद्धननेपि विस्मयरसोत्पत्तेरव्याहतत्वात्तत्रापि पुनातरकल्पन तद्धननस्य वा मायिकत्वकल्पन निरथकमेव स्यात् । तस्मादासुरमोहभत्ता मोहोभयकार्यसिद्ध्यर्थ कुलातरकल्पनमावश्य कम् ॥ स्थितकृत्यशेष इत्यस्य स्थित स्वकुलसहारलक्षणस्य कृत्यस्य शेष इत्यर्थस्तु न सत् स्वकुलसहारस्य लोकविरुदत्वात् । नहि लोकानुसारिणा त्वया लोकविरद्धार्थ कल्पनीय ·प्राभशनः न इति ॥ यदपि टीकाहादुर द्वयाह प्रागापत्या इत्यादिनोचमनूद्य राम युप्तामित्युक्त्या दृष्टांत एकसिसिद्रिये तिमेदस्यैवांगीकारेगदियद्रयानंगीकारादित्युक्तवान् । तसेंद्रियद- यानंगीकारेपि नाम्माकमाग्रहः वृत्तिहयस्यैव शांतत्वसंभयात् ॥ फिंच जिम्हायां यथा वा रसनं यागिद्रियं च तथैव कल्पनीयम् । भयं टांत एकम्मिन् व्यसत्ये । यस्तुतस्तु नपुग्ने यथा मायिकः पुत्रस्तथैव राकुले मायिक कुलम् । यथा राद्धानेन ग पुग्रहनर्न किंतु सामाजिकमोहमात्रमेयं मायिकयादवलस्वस्वरूपनाशेपि न पाम्नयारानाश पसदेय वैदग्ध्यं घोयितुं यथा नट इत्युक्तं प्राफ ॥ एतेन (राग्न फुलशब्देन ययस्थूलस्य कम्पचिहणं ताई शत्रपातायसंभवो यदि स्थूलस्य कस्यचिद्रहणं सदेकग्रोभयस्थिति. रयुक्त) ति प्रत्युक्तं शत्रपातादीनामपि मायिकत्वात् । भूगयेशन्यायोपि सत्ये मायिकस्य स्थितिमान एयोपन्यम्नो न स्थूले । स्थूलस्य स्थिती एतदेव-भूभारराजतनां यदुभि- निरस्येत्याधुरत्या-यद्यादयं कुलमहो भविषयमारत इत्यादिना म्यासेन दर्शितं मायिका- नामेन भूभारत्वं नतु लीलास्थानामिति ॥ भत एव-इंगितशा पुरुषोसा एकारामाश्च सात्वताः ॥ सारतामृपमें सर्वे भूतावासममंसत ॥ इत्यादिना तेषां स्वरूपमुक्तम् ।। यदपि यथेत्यादिना ते किं सर्वे उत केचिदित्युत्तराद्धोत्थानिकोक्तेत्याशुक्रवा सदपि युनमित्यनेन स्वपौढिं दर्शयित्वा शूद्रा मंदभाग्या ये मनुष्यस्येपि येदानधिकारिण इति चद्धेतहेतुमद्भावयोधनादित्यूचे तदपि न साधीयः । तन हेतुहेतुमद्रावस्य स्वदमिमतस्याशक्यनिरूपणत्येन ससिध्या दाटांतिकासंभगत् ॥ तथा हितग्रो. हेशविधेयमहिमा हेतुहेतुमदावे कल्पनीये शुद्रा। मंदभाग्या इत्यम्यय हेतुवाचकत्वं येदाधिकारे कल्पनीयम् । तत्र शूदत्यमंदभाग्यत्ययोस्तृणारणिमणिन्यायेन स्वतंयतया हेतुत्वं विशिष्टस्य था। नाद्यः शूदत्याभारवति चर्मकारादौ घेदानधिकारस्य सत्वेन व्यभि. धारापत्ते हि तेषां शूद्वत्वं तेपामत्यनमध्ये गणितत्यात् । एवं मंदभाग्यत्वस्य भ्रष्टश्रीवणि- आदी सत्येपि घेदाधिकारसत्याव्यभिचारो घोध्यः ॥ न घ येदानधिकारिणि मंदभाग्यस्य विजातीयमेव । राम । यणिनादाविति न व्यभिचार इनि पाच्यम् ।। साशवजात्यस घेदा. अधिकारप्रयोज्यत्वेऽन्योन्याश्रयप्रसंगात् ॥ नापि द्वितीयः । विशिष्टस्यांत्यजादानभायेन भिधारस्य तदवस्थत्वात् । विनिगमाविरहेण मंदभाग्यत्वविशिष्टशूद्रत्वस्यापि फारणत्व- भवे गौरवाचति । तस्मात्ताशयाक्यानां न कारणत्ययोधकत्वम् । किंतु स्वरूपयोधक- बनानुगदकत्वमानसेवेति ध्येयम् ॥ मत एवान्यथेत्यादिप्रलापोपि निरस्वत्यादुपेक्षितः ॥ भयमेवार्थष्टीकाकृता भर्तृसूक्तानुयाकमुसेन प्रपंचितो यन्मापालीलानित्यलीला प तय जाणतेति । नच तन विशेषराचकः शब्दो नास्तीति वाच्यम् ॥ भर्तृदेवादिपदानां "निय- गो विभः" त्यादिवाचकस्य च सत्यात सर्पभर्तृत्वमीश्वर एव । यो लोकायमाविश्य भयव्यय ईश्वर इति भगवदुनः ॥ किंच स एव सर्यरूपतया कार्यरूपेण प्रियमाण एवं । अत एव सन हेतुरुतः "एको देवो यहुधा सशिविष्ट" इति । भयमप्यन्यासा. पारणो हेतुर्तिदोपराचकः । अधुना भूभारराजतनेत्याधुममर्थमुत्तरार्दै नाइ-यदा भाररां इयते संभतुं निधाय भारं पुनरम्नगेनीति । भस्यार्थ:-भूभारराजतनामायिकयादपकुला विभर्ति ·मामअनः दिरूप भतुं यदा त द्रयते मालस्य करोति तदा भार पूनि निधाय परिशिक्षिप्य पुनरस्तमेनि स्वस्थान प्रामोतीत्यर्थ ॥ यया सूर्य स्थानातरमेति ग्था॥ एवमपि "सद्यो- जातमुत जहात्येप उतो जरत न जहात्येव उतो यहूनेरमहर्जहार भतद्रो देव सदमेव मार्य" इति भनेनापि मग सद्योजातमायिक जहानीत्युत्तम् ॥ एक जरत न जहानीति चोनम् । एव च स्पष्टतया श्रीकृष्णलीलाप्रतिपादकवास्यानि दृष्ट्वापि विशेषगायक शब्दो नास्तीति प्रर पलुपेक्षणीय एवं ॥ श्रीकृष्णपरत्वेपि न नोद्वप इत्यादिक्थन नाम्निक्यस्य प्रच्छन स्वसपादनाय ॥ यत्तु (तमेव मृत्युममृत तमाहुरित्या भक्तामक्तशानभेदेन प्रकार परत्वकथन निर्मूरम् । किंतु प्रमाद वै वयमिति सनत्सुजातीयवास्यप्रामाण्येन प्रमाद मोक्षस्वरूपत्वमेव ब्रह्मण उत्त सर्वात्मारा) दिति तदप्यविचारितरमणीयम् । ब्रह्मण सर्वात्मकत्ये भूभार त दयत इत्यादिनोक्तालस्यप्राप्तिरूपत्लाभकामरणरूपत्वेपि क्षत्य भावात् तदर्थत्यागे बीजाभागत् "सत्येन रभ्यस्तपसा होप क्षात्मा सम्यग् ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्य" मित्यादिश्रुतिप्रामाण्यात् । तासटीकोतार्थस्य समूरत्वेन त त्यरत्या मायिकमरणस्येत्यादिकथन स्वकपोलकल्पित वस्य हेयम् ॥ इत्यष्टचत्वारिंशत्खष्ठसढना भासस्यामासत्वप्रदर्शनम् ॥ भत्र सन मोहस्प्रेत्यादरेकोनपचासत्सडखडनाभासस्या भासस्त्र प्रदश्यते ॥ श्रुत्युत्तेत्यादिश्लोकचतुष्टयस्यायममिप्राय ॥ भनेकप्रथेषु मोहनि वारकेषु सत्स्वपि असुराणा कथ न मोहनिवृत्तिरिति शकाया तेपा वम प्रकृतित्वादि त्युत्तर तम प्रकृतीनामपि कदाचित्सगादितस्तामसभावनिवृत्ति सभाब्येतास्तन्मोहस्य दाये हेत्वतरमुक्त श्रुत्युक्तेति । तथा चेश्वरेच्छेच ताशीति योधित कपिरपि च कापि शायनमदमत्तो वृश्चिकेन सदष्ट ॥ मपि च पिशाचरस्त किं चूमो वैकृत तस्येति न्यायश्च सूचित । एष च तन्मोहो दुरच्छेद ॥ अत एव तस्य नित्यत्वमुक्तम् । नित्यत्व मपि चिरकालारस्थायित्वेन उपायासाभ्यत्वेन च "अक्षय्य ह वै चातुर्मास्ययाजिन" इत्यादिवत् ॥ अत एव सत्स्वपि तेपामन्यथाभान । न च प्रथवेयर्थ भक्तानामपि तत्सगा दन्यथाभावो न स्यादित्यर्थतत्सार्थक्यात् । एतेन (मोहस्य मायाजन्यत्वेन नित्यतोक्ति विरुद्ध ) त्यादिदूपण निरम्तम् । गालिप्रदान तु शिष्टगर्हितमित्यसस्टुतमेवातस्तदीय प्रलाप उपेक्षित ॥ यत्तु (मा भवत्विति प्रयोगो माडि लुडीति सुत्रेण भाइमागेश्चेति सूरभाष्येण च विरुद्ध इति शब्देन्दुशेखरानिश्चिन्धि)ति प्ररपित तत्तुच्छम् । तादृश प्रयोगस्य शब्देन्दुशेखरादेव साधुत्वनिश्चयात् । नहि तत्र माहुपपदम् । किंतु निषेधार्थको माशब्द । अत एव मास्त्वित्यादौ निषेधार्थी माशब्दो न माडिति न दोष इति शब्द दुशेखरे निरूपितम् ॥ अत एव मामाडोश्चेति सूनभाप्ये माडो विशिष्टग्रहण किमर्थं प्रतिपेधार्थकत्यादिना विशिष्ट स्वर विचार कृत । तथा च भाष्यशेखराद्यज्ञानमूलक एवाय प्रलाप ॥ भगवद्भक्तिप्रतिपादकेषु वाक्येबन्यथाभान तु निजदोपप्राबल्यादेव । तस्य तत्रेश्वरेच्छापा एव हेतुत्वम् । अत एवाशनतुल्यत्त्व स्वभावस्थाशक्यपरिहारत्वात् । उक्त च-यदि स्वाच्छीतलो वद्विश्चदमा दहनात्मक ॥ स्वभावस्तर्हि माना शक्यते कर्तु मन्यथा ॥ इति । निजद्रोपावृतमनसामतिसुदरमेव भाति विपरीतम् ॥ पश्यति पित्तोपद्दत ·प्राभजनः शशिशु संस्थमपि पीतमिति चेति ॥ तस्माद्युतमेयेद्दशस्य कुलीनस्वेदश वचनम् ॥ पुरमपि नेशविलापेन लीलाया अनित्यत्वम् । किंतु नियत्वमेव । एवं प्रपंचस्थापि सत्य- स्वमेव कारणामका लीयामास्नु स्वरूपेणैति विशेषः । न च प्रपंचस मियात्वं या पाय पूर्वोक्तपणासात् । स्वदुक्तं तु पूर्वमाग एव संदितम् । किं पुनः पिष्टपणेन । ननु प्रपंचस्य कारणात्मना सत्यत्वं न यतुं शक्यार । कारणाय भानरूपरमात्कार्यस्य च गावा- भानरूपत्यादिति चेन्मैवम् ॥ कारणस्थापि भागाभागोभयात्मकरसाहामगोपि भावनायोग्य- सरूपामारूपयात् ॥ अत्त एवोक्तनैप भापयितुं शक्य. केनचित्पुरषोत्तमः ॥ मतो मा यदत्येन नाश्यत्याबाग उच्यते ॥ इति ॥ एवं चाभावस्माधिकरणात्मकवादभाव- रूपत्वमपि बाणो निराबाधमे ॥ एतेन महोपनिपटारमानीत्यारन्य प्रसिद्धाभावरूपरवा- भागादिस्यादिकं निरस्तम् ॥ किंच प्रसिद्धामारस्पलाभादिति बदला प्रसिद्धाभारवं झिमभिमतं यहह्मणि नास्तीत्युकं भारभिन्नत्वमिति चेदापत्थस्य म्यादिपटकान्योन्या- भाववदिन्नरवरूपम्यामारघटितत्वेग भिन्नत्यस्य च भावनिरूपणाधीननिरूपणत्वेनामा- ध्यान्योन्याश्रयादिनसगात् । न चानीति प्रतीनिविषयत्वं भाषच मिलवघटकभेदत्वं चारंडोपाधिरिति वाच्यम् ॥ अमायोतीति प्रतीनिविषयत्येनाभारस्यापि भावत्वप्नसगात् ॥ न च समवायसामानाधिकरण्यान्यतरसबंधेस सत्तावत्य मारयमिति भातिप्रसा इति আনু । মাত্রাণি নববিবৱানবাঘিন কায়াক্কায়দাই जच समजायसांधेन दधिकरणे समवायसबंधन वृत्तिस्वरूपमेव सामानाधिकरण्यं विर- क्षितमभावस्य च सामानाधिकरण्यघटकसमयायेनावृतित्यासानुपपत्तिरिति याय्यम् ।। समवाये व्यायापत्तेम्तस्य समायेनागृत्तिस्वात्तदंगीकर्तृमिलस्यकस्यैव स्वीकारात् । सम- वायानगीकर्तृणा मधा मते घ ताशलक्षणस्यैशसभयात् ॥ भन्यथा “समवायानम्यु- पगमाघ साम्पादनवस्थित" इति सूत्रविरोधापते ॥ नच भारमखंडोपाधिस्तदरिछ- अमेह एवाभापत्यमिति वाच्यम् ॥ ममारवासडोपाधिस्तदचिछवभेद एर भायरव- मित्येर कुतो न स्यादिनिगमकस्य दुलंमत्वात् । मखद्योपाधेरनिरूपणाच ॥ एतेन भाव- समभारतमभयमेवारसंशोपाधिरित्यपि निरस्तम् ! किंचासंद सचिदानंदसामानस- गोचरमियादी ब्रह्मणोप्यसडा स्वीर्षता तारमत्यादिधारयानामखात्यानुराधेन यासंदोपाधिरूपभापत्वमाप्यंगीकृतमेवेति प्रसिद्धाभाररूपत्वाभानादित्यलगाम् ॥ किया- भारस्याधिकरणात्मकत्व स्वीकुर्यता प्रसिद्धामावस्यापि ग्रहानिष्टस्य यात्मकत्व स्वीकृत मेवेति फुतं याजालेन ॥ पदपि जगतो प्रहारमकरव इत्युपगम्य प्रत्युत्तमित्युक्त्वा (शुक्तिरजापदधिष्ठानाभेदेन प्रहारूपरवेषि मिथ्यात्वानपायेनाविभागादिविषयस्य श्रम- स्याकिचित्करत्या )दित्युक्तं तन किंचित् । सत्यमिथ्यास्पयोरधिष्ठानकल्पितयोरभेदस्या मभवन यातासमयेन दाष्टान्तिकासिढेरन्यथा सत्यसापि मिथ्यात्वस्य गिध्यामृतस्य सलवस्य प्रसाद । समायोरभेदोन सभातीनि तो प्रात्मक घदादीनां मृदात्मकत्वरदेवारसैया ॥ तयार पडभाविकारअनीतीनामावि रनिरोभागविषय- कत्वमेव टीकोकरीत्या सियतीसरयेयम् ॥ यनु यत्याधुश्मा जायंत इति मतीतीनो ·११२ प्रामअनः प्रादुभागविषयकत्र धात्यानधगमादित्यादिना दूपित सत्तुम्छम् । जनी प्रादुर्भार इत्या- दिना प्रतिपादित धात्वयं परित्यज्यापूर्थिकराने मानामागत् । कांगेपु जायत इत्यादि. प्रतीतेरियापत्तिपराहतत्वात् ॥ "ययोर्णनाभि गते गृहने घे"त्यादिदृष्टातेन सरकार्य पादस्य रढीकृतत्येन सत्कार्ययादयुगयो निरम्ना इत्यमगतमेव ॥ भमरा उत्पत्तिय "कथमसत सजायत" इत्यादिना दूषितर॥ यथ तेना(म्मत्समतोत्पतिवाचक एय प्रादुर्भारशब्द) इति प्ररपित सन स प्रटन्य । का त्वरममतोत्पत्ति । आद्यक्षणमयध इति घेत्तर्हि क्षण भापत्र स्वाधिकरणसमयमानधिकरणत्ये सति म्बाधिकरणत्य रूपमुच्यते घेत्तारशविशिष्टसमयमयधस्य म्यस्मिन्स्वीकार भात्माश्रय स्वाधिकरणसमय- ध्वसनाधिकरणसमयसयधम्यैर रक्षणत्वमभवे म्याधिकरणत्यारावयध्यै च घसस्यो. त्पत्तिमदभावरूपतयोत्पत्तिघटिसत्येनान्योन्याश्रयादि ॥ प्रागमारपनियोग्यमाररूपये प्रागभागानगीकारे रक्षणासिद्धिश्चेति । किंच जगत उत्पत्तिनाशाम्बीकारे-तदेतदक्षर नित्य जगन्मुनिवराखिरम् ॥ भाविभारतिरोभानमन्मनाशनिकरपवदिति विष्णुपुराण पास्यविरोध । सन जन्मनाशयोराविभागतिरोभारभिमत्वस्योनत्वात् । भन्ययाक्षर- स्वनित्यत्वयोरनुपपत्ति ॥ किंचोत्पत्तिस्वीकार भातपाभावलोको वा पटो यर्णपूरित इत्यादि विद्यारण्यवाक्यविरोधोपि न घातपेन घटादय उत्पाद्यते । किंतु तेन तेषा दर्शनयोग्यत्वरक्षण मानिमाय सपद्यते । तस्मादाविर्भागतिरोभावायेव जगतो न स्वत्समतोत्पत्तिनाशाविति । अस्तीति प्रतीतिजन्मोत्तरस्थितिरिपयेत्यपि रिम वच । प्रादुर्भावातिरिक्तजन्मनोऽसभवात्तस्मादाविभीनयुक्तपदार्थविषयैव सा प्रतीति ॥ यदपि यञ्च तत्रैवेत्यादिना न्यारहारिक प्रपच स्वापेक्षयोत्कृष्टसत्ताकपचपूर्वक मायिकत्वेना भिमतत्वान्मायिकत्वाद्वा स्वमप्रपचवदिति टीकोक्तमन्द्य तन युक्तमित्युक्त्वा (त्यन्मते जगतो नित्यतयोत्कृष्टसत्ताकजगदतरासमते बाधितस्वाच स्वरूपासिद्धश्च तर्कामारेन व्यात्यसिद्धेश्चे) त्याद्युक्त तदपि टीकाकृदभिप्रायाज्ञानादेव । नहि टीकाकृता व्यावहारिक प्रपचपदेन त्वदभिमतो व्यावहारिक प्रपचो विवक्षित । कित्वासुरमोहनाथ यो भगरता मायया दर्शित प्रपञ्च स एव पक्षतया विवक्षितोऽन्यथा ब्रह्मण भवस्थाविशेषस्य ब्रह्मा रमकप्रपचस्य मायिकत्वासभवेन मायिकत्वकथन विरद्ध स्यात् ।। अत एर ब्रह्मरूप एव प्रपचे भगवता माययाऽविद्यमाने यत् प्रत्याय्यते तदतरा सृष्टिरूपत्वान्मायामनो मयमिति पूर्व टीकाकृता प्रतिपादितम् ॥ एव च तादृशपक्षे मायिकत्वेनाभिमतरूप हेतो सत्वान स्वरूपासिद्धिर्नापि बाधस्तस्य पारमार्थिकप्रपचे भगवतो दर्शितत्वात्तत्पूर्वकत्वस्य तस्मिनव्याहतत्वात् ॥ भ्रम प्रत्यधिष्टानविधया सत्यस्येव सस्काराधायकत्वेनापि सत्यस्य हेतुत्वमुपेयमन्यथा श्रममूलकभ्रम इव कल्पिताधिष्ठापि क्वचिद्रमसम्भवेनाधिष्ठान- विधयापि सत्यस्य हेतुत्व न स्यात् ॥ भ्रमधाराकल्पने प्रमाणाभावेन भ्रममूलभूतभ्रमेपि सत्यस्य हेतुत्वानपायाच ॥ तत्तद्रम प्रत्यपि सत्यस्य स्वजन्मसस्कारसबधेन नियतपूर्व- वर्तित्वेन भ्रमत्वावच्छिन्न प्रति पूर्ववर्तित्वसत्येन व्यभिचारानवकाशात् ।। पूर्ववर्तित्वस्य स्वव्यापारसदधेन विवक्षणाच । न व्यभिचारगधोपि । तथा च ताशानुमानेन जगत ·११३ प्रामसन: सत्यपनेय सिद्धम् ॥ गनिमयात्ययोधकानुगानं तु पूर्वमेव निरमा ॥ एप प्रमाणपुर:- सरमुकेपि येषां विपरीतय मतिरत्पद्यते सन तेषां पापयाहुल्यमेर हेतुः ॥ मत प्रयोक्त- पुर्व शारवायसंतुष्टाः फेचित् कुस इनीयताम् ॥ चार्गकादेः प्रबुढास्याप्यात्मा देवः कुतो पद ॥ सम्यग्निपारो नास्त्यस्य धीदोपादिति चेत्तदा ॥ भसंतुष्टास्तु शास्त्राय न वक्षस कदाचनेति ।। शात्यापि पापयादुल्यादमंसोपो यथा राय । इति च ॥ यदपि यथेत्यादिना टीकायामित्युपक्रममनूष सम युफमित्युपरवा (महाकौगंगाग्यस्य सति प्रक्षितताभार. निधये महोपनिपन्मानघटकशुन्यशब्दार्थवर्णनपरत्वा) दिति प्रलापः पदप्यज्ञानादेव । महोपनिपदि एप व सुरच इत्यादिना ब्रह्मणः शून्यतुच्छादिशब्दप्रतिपायत्यमुक्तम् ॥ तचन्दानामेवार्यों महाकौम-शमून कुरते विष्णुरहश्यः सन् परः स्वयम् ॥ यसाच्वन्य- मिति प्रोक्तमोदनातुच्छ उच्यते॥ इत्यादिना विवृतम्तादविवरणं महोपनिपटाशून्या- दिपदानामेयेत्यम नियामकमनुक्त्वा स्वपश्यैर नियमकरण साहसिकागामेव शोभते ना विद्रुपाम् ॥ शमूनमिति सामिप्रायनर्णनं न तु विग्रहः । एतेन (शमो मकारलोपस्य यफा. रागमस्य कल्पने गौरया) दिति पराम्तम् ।। सारशाय मानं तु महावास्यं प्रदर्शितम्। तेन मानं दृष्ट्वापि मानाभा बदनुपेक्ष्यः ॥ किंच यावद्विशेषशून्यमिति त्वदमिप्रेतार्थमि फि प्रमाणमिति वक्तव्यं प्राकृतधर्मशून्यमित्येव कुतो न स्यात् । न च शून्यपदस्यान्यपदा. सहतस्य यानद्विशेषाभानयोधकसमिति युक्तम् ॥ शून्यागारे श्मशाने येत्यादि वाक्ये याद्विशेषशून्यत्तस्यागारे पाधितायेन ताशयापयस्याप्रामाण्यापतेः । शून्यमैयेति चेत्तदि नाम साग्विभाति होत्यादामपि नाप्नो याद्विशेषशून्यत्तस्य सन्मतेऽभावेनासंगतिश्च स्यात् ॥ 'न शून्यं नापि सद्यारक्ताहक तापमिहेन्यताम्' इत्याधुकरीत्या प्रमाणोपि यायद्विशेषशून्यत्वं च न स्यात् ॥ राम्मारटन्यपदार्थस्य नानार्थत्वमभ्युपेयम् । ब्रह्मणि वर्तमानस्य सत्पदस्य शमूनमित्यादिनोक्तार्थकत्वमेव नियामकं च प्रकरणादिकं तस्य नानाधरवलेऽभिधानियामकलात् ।। एतेन मानाभागदित्यादि प्रत्युमम् ॥ किंधेत्यादिना शं विशेषज्ञानजन्यमुरा जनं कारणीभूतज्ञानविषयांशेऽस्पम् । अर्थाद्विशेषाहित पुरत इत्युक्तं तत्प्रामादिक स्वमतविरतत्वान् । नहि सन्मते विशेषज्ञानस्य मुख्य प्रति देवत्वम् । तसादसहसुगानुत्पत्तरे दियकमुख प्रति तु विषयेन्द्रियसबंधस्यैर हेतु गौरव च साशार्थ स्यात् ।। किंच उनपदे न्यूनत्ययोधात्वं न स्वभावयोधावं न्यूनत्वं चामन्मते घटते । भगवता स्वलीगमुमेनान्यमुपस्या पीकरणात् ॥ नहि लीलारसाम्बादमधुपा नामन्यदियिकादिसुखं रोचत इति । एवमेव मुरछपदमपि प्रमणि गोदनाथकं स एय माययासरतुदति ॥ यदपि ययेत्यादिना टीकारदुनमनूद्य रादपि न युक्तमित्युपत्या (मायां तु प्रति रियादित्यादिश्रुत्यारेकार्थेन जनस्वरूपरयैव व्यंजरत्वस्य सय विर- शिवरा) दित्यूचे सदपि न किंचित् । भारंभगादे जनकत्वय्यजात्ययो देपि वियतवादे विदोपाभावात् । प्रत्युत प्रातीतिराना व्यक्तिरेयोचिता । मायक्षणमयंधादिरूपोस्पोरस- स्यसंभवात् । व्यक्तिच प्रतीतिः । सा घ प्रानीतिकस्य तत्कालेऽन्तीति न दोपः भन्यदि- पेसादारपि यस्तुयोऽन्यत्रामागोपि सन्मते न संभवति । पिण्यासत्ययोरभेदासभगद- ·मामअनः न्यथा सत्यस्य मिग्यात्यप्रसगादित्यादिना पूर्व यशो दूपिरात्याच ॥ यत्तु जगदंत पाति- भगरनजनादिकं तु तत्र मिथ्यात्वस्वीकारेपि नाम्मामिर्दूप्यत इति प्रलपितं तन्मंदम् । उपासनाधितो धर्मों हाते ब्रह्माणि वर्तते ॥ प्रागुत्पत्तेरज सर तेनासौ कृपणः स्मृतः ।। इत्यादिना दूपितत्रात् । किंच जगति मिथ्यात्योपगमे तन्मध्यपातिभगमन्मूादी मिथ्यात्वबुध्यापादने क्यं न तहपितम् । नहि मुक्तिरजतं मिथ्येति जानतम्वन प्रवृत्तिः सभाति । तथा च भगवद्भजनादी मिथ्यात्वज्ञापने तन्मूांदारपि तयात्वज्ञानम् । वन प्रवृत्यभावो लोकानां सपादित इत्यादि । जैमिन्यादिभि. कर्मोपदेभिः कर्मणि लोकाः प्रवर्तिता न तु कर्म त्याजितम् । त्वया तु मोपासने उभे त्याजित इत्याधिस्यमिति ।। एतेन (मिथ्यात्वज्ञानस्य भजनद्वेषाप्रयोजकत्वा )दिति निरस्तम् ॥ मिथ्यात्वज्ञानस्य श्रद्धानाशकत्ये भजनप्रतिबंधात्ताच ॥ भर्चायामेत्र हरये पूजां य श्रद्धयेहते ॥ न तद्भक्तेपु मान्येषु स भक्त प्राकृत स्मृतः ॥ इत्यादिभागवतादिवाश्यान्मूर्तिसे विनां प्राकृत- वैष्णवत्वं यदुक्त वनोपष्टंभकरवेन यस्यात्मबुद्धिरित्यादिवास्यं च यदुपन्यनं तदप्य- ज्ञानात् । नहि मूर्तिसेविनां प्राकृतवैष्णवत्वं तत्रामिमतम् । किंतु भगवद्भक्तासरित्वे सति मूर्तिमानसेविनां भगवद्भजन भगवद्भक्तसेवापूर्वकं कार्यमिति तस्याभिप्राय ॥ एवं च ताशाभिप्रायमबुद्धा शंकराचार्याणामभिप्राय चाबुद्धा मूर्तिसेवाखंडनपराणा वचन- मनुपादेयमेवेति ॥ इत्येकोनपंचाशत्वंडसंडनाभासस्याभासत्यप्रदर्शनम् ॥ भय वन श्रुतिविरुद्धपद्धतेरित्यादेः पचाशत्खंडखडनाभासस्थाभासत्वं प्रदश्यते ॥ तत्रेत्यादिना गालिप्रदान पुन पुनस्तेन कृत तच्च ताशयोचितमेव कुलीनत्वात् परास्तत्वाच ॥ लोके युक्त्यनभिज्ञा परास्ता गालिप्रदान कुत्यतम्तन्त्र मौनमेवोत्तरम् । अत एव खंड- नकृद्धिरक्तं मूकतैवान विजयायेति ॥ न चाप्रतिभैवं प्रसज्येत । उत्तरस्याप्रतिपत्तिरत्तरा- हस्येति तल्लक्षणविशेषणादिति ॥ देवद्विषामित्यादिभागवतश्लोकेनासुरप्रकृत्यर्थं भगरता बौद्धाना प्रस्थानं कृतमित्युतम् । एवं च भगयन्मायामोहिततया शिष्टगर्हिताचरण तेन कृतम् । विप्ररूपाणीत्यादिश्लोकानामप्यास्तस्यान्यपरा एव भांति ॥ अत एव दोपदूपित. हृदयतयान्यपरोभातीत्युनम् । तेनैव प्रक्षिप्तत्व यदि तादशश्लोकानामगीरोपितदान्येपा तवाभिमवाना न प्रक्षिप्तत्वमित्यत्रापि किं प्रमाणमिति वाच्यम् ॥ मन्यार्थकत्वं विष्टत्वा- दुपेक्ष्यम् ॥ ब्राह्मणैरूपयति निरूपयतीत्यर्थे पयंताणि चिणि नौ तृतीयेत्यादिनापोपि क्लिष्ट- स्वादुपेक्ष्य । भन्यन्त्र ब्राह्मणरूपिणेत्यादिपदस्य तादृशार्थादर्शनाच ॥ न कर्मधारयान्म- स्वर्थीयेसन कर्मधारयपदस्य तत्पुरपमानपरत्वमिति यदुक्तं ततुच्छम् । “मरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वा"दिति सूत्रविरोधातन त्वत्समतेर्थे रूपाभावस्य ब्रह्मणि बोधात् ॥ एवमपि क्लिष्टकल्पनया स्वनिंदापरवाक्यस्यान्यनिंदापरत्वेन योजयितुस्तत्र तत्र शर्मालाभेनान्य- भ्याख्यान यद्वेत्यादिना दर्शयत प्रापो नादरणीय ॥ एवं चेप्यादूपितहृदयेन शुद्धा- द्वैतमातंढे ये दोषाभासा समुद्भावितास्ते सर्वे श्रुतिस्मृतिविरुद्धा ॥ एव विद्वन्मंडनेपि ये समुद्भावितास्तेपि श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वादस्माभिदृढ खडितत्वाच निरस्ता ॥ साना इति प्रयोगे तु पूर्वमेवोनम् ॥ बामन कायैरिति प्रयोगस्य शुद्धत्वकथन तु कौमुदी- ·विस्मृति योतयति । भचतुरविधतुरेति सूमे कौमुदीकारेण पायस युदाहतम् ॥ भक्षिमुसमिति पोदाहतम् ॥ यदि पानसोः प्राण्यंगत्वं विवक्षित स्थासदाशिनुवमूर्ष- टीवमित्यादिपन्याशनसमित्येगेदाहरेत् । तस्मात्तयोः प्राण्यंगत्वं नास्तीति समाहारा- विरक्षायां पहुवचनेन याधकम् ॥ एवं च शाखामानमूलकं खंडनाउनुपादेयमेव ।। 'भावावबोधविहिवो न दुनोति दोप' इत्युक्तरिति संझेपः ॥ मायानिर्मितमेयपारनपटुर्पजस्य विध्वंसनो मिथ्यामस्करियेशल्पिवसइया समुत्फालयन् ।। शुद्धाद्वैतदिवाकर विमलयन् विन्मण्डनं मंध्यन् मोदं बल्लभवंशजेपु जनयन्मामानो राजते । शुभाशुमतिपदि भानुसूनोदिनेभवत् ।। प्रन्यः पूर्णांसवन्हांकभूमिते वत्सरे झुमे ।। मधुराधीपादाने ग्रंथो पो भयार्पितः । मीयतां तेन देवेशः शरणागतवत्सलः ॥ ॥ इति श्रीप्रभंजने वनविस्तारमंगो नाम द्वितीयो भागः॥ ॥ समाप्तश्चायं ग्रंथा।