·The firm will replace the copy/copies free of cost if any defcct is found
प्रकाशक
प्रो. वेम्पटि कुटुम्ब शास्त्री
कुलपति
राष्ट्रिय सस्कृत संस्थान
मानित विश्वविद्यालय
(मानवससाधन विकास मत्रालय, भारत सरकार के अधीन)
५६-५७, इन्स्टीट्यूशनल एरिया,
जनक पुरी, नई दिल्ली-११००५८
योजनासमन्यायक
प्रो. आर. देवनाथन्
प्राचार्य, दिल्ली परिसर
डॉ. प्रकाशपाण्डेय
सहायकनिदेशक (शोध एव प्रकाशन)
मूल्यम् : १४९००० रुप्यकाणि (५ भागो का सेट)
प्रथम पुनः मुद्रित सस्करणम् : १९८७
द्वितीय पुनः मुद्रित सस्करणम् . २००२
तृतीय पुनः मुद्रित सस्करणम् : २००६
मुद्रक
HILO
Pune
नाग पब्लिशर्स
११ए/यू ए जवाहर नगर,
दिल्ली-११०००७ (भारत)

·अर्जुन सिंह ARJUN SINGH मानव ससाधन विकास मत्री भारत नई दिल्ली - ११० ००१ MINISTER OF HUMAN RESOURCE DEVELOPMENT INDIA NEW DELHI- 110001 सत्पमेजयते संदेश सस्कृत साहित्य मे अनेक ग्रन्थरत्न विद्यमान है जिनका पठन-पाठन एव अनुसधान इस राष्ट्र मे सहस्त्रो वर्षों से चला आ रहा है। वेद, शास्त्र, स्मृति एव पुराण जैसे विशाल ग्रन्थ सस्कृत वाड्मय का अग है। यह वाड्मय समय-समय पर प्रतिष्ठित विद्वानो द्वारा परिश्रम एव आर्थिक व्यय से अशतः प्रकाशित भी हुआ है। किन्तु समय के साथ इन ग्रन्थो की मुद्रित पुस्तके छात्रों, विद्वानो एव सामान्यजनो को दुर्लभ होने लगी है। अतः इन दुर्लभ सुसम्पादित ग्रन्थो का पुनर्मुद्रण कर न्यूनतम मूल्य पर उपलब्ध कराने की योजना मानव ससाधन विकास मत्रालय एव उसके अगभूत राष्ट्रिय-सस्कृत-सस्थान के द्वारा कार्यान्वित की गयी है। मै आशा करता हूँ कि इस दूरगामी उपक्रम से सस्कृत के विद्वान्, छात्र एव सस्कृतप्रेमी सामान्यजन लाभान्वित होंगे तथा सस्कृत के ज्ञान, वैभव का विस्तार होगा। साथ ही मै यह भी कामना करता हूँ कि राष्ट्रिय-सस्कृत-सस्थान इस योजना मे अन्य महत्त्वपूर्ण ग्रन्थो को भी प्रकाशित कर सस्कृत की श्रीवृद्धि करेगा। you (अर्जुन सिह)

·No text on this page.

·आमुखम् च ग्रन्थाना दिक्षु विदिक्षु विद्वद्भिः समादृतः राजाराधाकान्तदेवेन सगृहीतः शब्दकल्पद्रुमेतिप्रसिद्धाभिधानः कोशः प्रथमतः बगाक्षरैः तेनैव स्वीयकोषव्ययेन मुद्राङ्कयित्वा मुद्राव्यतिरेकेणैव नानादिग्देशीयपात्रेभ्यः प्रदत्तः। अनन्तरं १८०८ शकाब्दे देवानागराक्षरैः मुद्रापयित्वा कालिकातावास्तव्याभ्या श्रीवरदाप्रसादवसुश्रीहरिचरणवसुभ्या यथोचितमुद्रया विद्वद्भ्यः प्रदत्तः। अस्य कोशस्य उपयोगिता अनुभवता मन्त्रालयेन १९८७ ईसवीये पुनर्मुद्रण कृतम्। महता प्रयासेन धनव्ययेन च प्रकाशितचराः ईदृशाः ग्रन्था• कालान्तरे दुर्लभता गताः। तेन च सस्कृताध्ययन-अनुसन्धानक्षेत्रे काठिन्यम् अनुभूयमानमासीत्। किन्तु यथोक्त देवनागराक्षरसस्करणप्रकाशकाभ्या- मुद्रां नीतेऽथाविकलं शब्दकल्पद्रुमे च तैः। अचिरेणैव पुस्तानि तानि निःशेषतां ययुः॥ पुनरेवास्य दौर्लभ्यमुपलभ्याऽन्यदुर्लभान्। गुणांश्चाजनिमच्चित्ते पुनर्मुद्राङ्कने ग्रहः। भारतशासनान्तर्गत मानवससाधनविकास मन्त्रालयस्य प्रकाशितचराणा दुर्लभाना पुनर्मुद्रणात्मकपरियोजनाया पुनर्मुद्रिताः अपि इमे ग्रन्थाः कालक्रमेण भूयोऽपि दुर्लभता गताः। अतः द्वितीयवारमपि पुनर्मुद्रण कारयित्वा पुस्तकाना सुलभता सम्पादनीया इत्येतत् मन्त्रालयस्य सकल्पमनु ग्रन्थरत्नस्यास्य पुनर्मुद्रण प्रकाशन च विधीयमानमस्ति। सन्दर्भऽस्मिन् अपेक्षित मार्गदर्शन तथा शुभसन्देश च प्रदाय राष्ट्रियसस्कृतसस्थान समेधितवद्भ्यः मानवससाधनविकासमन्त्रिवर्येभ्यः श्रीअर्जुनसिंह महाभागेभ्य. आधमयं वहामि। प्राशासनिक साहाय्य विधाय कार्यसाफल्याय सहकृतवत्यै मानवससाधनविकासमन्त्रालस्य भाषाविभागे सयुक्तसचिवायै श्रीमत्यै बेला बैनर्जीमहाभागायै तथा अन्येभ्यश्च तद्विभागीयाधिकारिभ्य धन्यवादान् व्याहरामि। सकल्पस्यास्य साकारतासम्पादने योग्य प्रयास कृतवन्त देहली परिसरस्य प्राचार्य प्रो आर. देवनाथ महोदय सस्थानस्य शोधप्रकाशनविभागस्य सहायकनिदेशक डॉ. प्रकाशपाण्डेय तदनुयायिकार्यकर्तृगण च साधुवादैः सम्भावयामि। योग्ये काले सुन्दर पुनर्मुद्रण विधाय उपकृतवते नागपब्लिशर्स इति मुद्रणालयस्य पतये श्रीसुरेन्द्रप्रताप एव श्रीनरेन्द्रप्रतापमहोदयाभ्या साधुवादान् व्याहरामि। आशासे यत् भूयः कृतेन अनेन द्वितीयपुनर्मुद्रणप्रयत्नेन संस्कृतविद्वासः सस्कृतप्रेमिणश्च लाभान्विता• प्रेरिताश्च भवेयुः इति। •. सस्कृतसेवक वेम्पटिकुटुम्बशास्त्री कुलपति राष्ट्रिय-सस्कृत-सस्थानम्, मानित विश्वविद्यालय नवदेहली।

·No text on this page.

·OPINIONS OF LITERARY MEN ANENT THE CELEBRATED SANSKRIT EYCYCLOPEADIC LEXICON THE SABDAKALPADRUMA BY THE LATE RENOWNED RAJAH SIR RADHAKANT DEB, BAHADUR, KOSI, OF CALCUTTA Sir Hydo East, Chief Justice, bas very great pleasure before he leaves India, in stating the high regard and estimation in which he holds Babu Radhakant Deb, the son of a worthy and re spectable father, Gopeemohan Deb, he has had the benefit of their assistance upon several interestiug occasions calculated to promote the general good and advancement of their countrymen, and he has always found them both to be men of the highest probity and of sound good sense Radhakant is also a considerable scholar, and is now engaged in compiling a very learned work I quut these two most worthy men and my friends, with much rogret, and I recommend them both to the protection and esteem of my successor Galcutta, 1822 Extract of a letter from Professor Eugene Burnouf, Secy to the Anatic Society of Paris, dated 5th May, 1835 I feel great pleasure in announcing to you that the Council of the Asiatic Society has enrolled you as a member, upon my proposition, which was supported by Dr Mohl, one of the Members of the Council You have been for a length of time nominated to become an Honorary Member of the Society, and the Council was not ignorant of the great services you rendered to Indian literatore by the publication of your Sabdaka padruma, & real philological, ana religiour treasure of India Extract of a letter froin His Excellency TV Oxholme, Minister to His Majesty Frederio VII, King of Denmarh, dated 10th Alay, 1854, Danish Legation The undersigned Minister to HM, the King of Denmark to the Court of St James, has been charged by bis gracious Sovereign to transinst to the learned Radhakanta Raja Bahadur, the accompanying rojal medal, pro meritis as a token of the sincere achnowledgment, and the high value, placed by His Majesty upon the esteemod gift of two copies of the interesting and elaborate work called the Sabdahalpadrame, conferred by the uuthor upon His Majesty's own, and the University's library, in Copenhagen Extract of a letter from Dr Albrecht Weber, a Member of the Royal Academy of Sciences at Berlin, dated 26th March, 1858 I have the pleasure to inform you that the Royal Academy of Sciences, yesterday, on my proposal, elected you, as an Honorary Member, on account of your merits as Author of the Sabda kalpadrume It 18 one of the highest honours, our Academy can invest with, for the number of the Honorary Members 18 very small and restricted Extract of a letter from J Prinsep, Esq, Secretary to the Anatic Society of Bengal, dated 7th July, 1836 The Society is already aware of the eminent services you have rendered to your countrymen, as well as to every student of Indian Literature by the compilation, and publication of your San. sont Encyclopedical Lexicon, and 18 satisfied that yon will derive the truest sentiments of self-prde, And satisfaction from having accomplished so landable and creditable an undertaking, while to postunty your name will be handed down, among those who have been most prominent in enriching and preserving your national literature Extract from the Minutes of the Proceedings of the Committee of Correspondence of the Royal Analto Society of Great Britain and Ireland Transactions of the R 4. S of G B and I, ona 2nd 4p P LXIII Sir Alexander Johnstou, having laid before the Committee, the first volume of a Sanscrit Encyclopedical Dictionary, and a Bengallet Spelling Book, compiled by Baboo Radhakant Dob, of Calontta It was resolved." That in consequence of the talent displayed in those works, and the general exertions of Baboo Radhakant Dob, for the promotion of huowledge, he be recommended to tho Council for election, 68 a Corresponding Member of the Royal Asiatic Somety," " that a Report of the steps taken by this Society in relation to Capt Low and Baboo Radhakant Deb, be made to Lord Willinm Bentinok, and Mr Fallerton, and that those Governors bo requested to afford their assistance to Capt Low, and Baboo Radhakant Deb, in the attainment of the Society's objects" Extract of a letter from P Olarko, Exq, Secretary to the Royal Asatro Society of Great Britasri, and Ireland, dated 6th April, 1845 In acknowledging the continuation of your learned and valuablo work, allow me to assure you how highly the Royal Asntio Society estimates the olaborato prodactions of learned Native gentiemon, and what marked approbation accompanies the recognitiou of their labours.

·-- (2) car Extract from the Annual Report of the Anatic Society of Paris, for 1846 Le Rajah Radluhant Deb do Calcatta, a fait pariitro le cinquème volume de son Dictionnaire encyclopedique Sadocht Dans cot ouvrage, chaque mot est suivi de l'interpretation du sens, der synonypics avec l'udication du dictionnaire dont ils sont torcs, de la description de l'objet auquel il s'applique, et de citations enprantees aux littes classiques qui en ont fait usage L'utilito de cet ouvrage pour les études en Europe est malhonsemont restriente par son excessive surete, l'auteur l'imprime à ses frais et ne lc met pas en vente - Ia systeme de distribuer les ouvrages au liou de les vendre fait honnear a la magnifiuence des auteurs ou dos Gouvernements, mais quelque soin qu'on metto a les faro parvenir dans les mains de ceux en forint usage, on n'y renssit jamais complotment, ct il voudrut mens, je dimis mimo, il serait plus géneroux de les mettre en vente i on prix assez bas pour que tous ceux qui ed unt besoin possent se les procurer Leptorprise de Radhakant Dob est, au resto, d'autant plus meritoire que l'etado do Sanscrit, comme, en general, celle des langues sovantes de l'Orent, ne jamais été ausbi pou oncouragée dans l' lado qu'ello l'est actuellement Translation Rapal Radbekant Deb of Calcutta lins issued the 5th volume of lus Sangort Encyclopedic Dictionary In this work each word 18 followed by the explanation of its meanwg, by synonyms, the Dictionary being indicted from vluch they are taken, by the description of the object to which the word applies, and by quotations from the classical works in which it is used The utility of this worl for the purposes of study in Europe is unfortunately limited by reason of its great scarcity, for the nuthoi presents it at his own cost and does not pat it forward for sale The system of distubuting worhs instead of selling them, does honour to the generosity of author and Governments, but in spite of the care they may take to cause their books to rench the hunda of those who can malo use of them, thoy never bucceed completely in effecting their purpose, And it would be much better, and I may eren say moro generous, to cause the works to be sold'nt a price sufliciontly low to enable all those to procure them who have need of thom Finally the undertaking of Radhakant Deb, 18 so much the more mentorions, as the study of the Sanscrit, as that of the learned languages of the East generally, has never been so littlo encouraged in India as at the present timo Extract fron the Journal of the American Oriental Society, Vol I, No 1, p 77 The Icarnod Radhabant Dob, at Calcutton continnes the printing of lus Thesaurus of tho Sangcht language and literature, the 4th volume reached Paris tiyo years agu Extract of a letter from G A Bushby, Esq , Secretary to the Government of India, dated 15th January, 1849 Thou (tlit Court) Into requested the Government to convey to you thoir thanks for tho presentation of the Dictiovary, and to sigofy their high sense of the industry and learning exlubit. ed in the work Tztract of a letter from George Couper, Esq, Secretary to the Government of India, dated 5th August, 1853 I om directed to inform you that in a despatch recontly received, the Hon'ble Conrt direct the Governor-Gencral in Council to convey to you their acknowledgments for your very valuable and Icarnod work, and to oxpress their satisfaction in finding Wut you havo justly approcated the motives by which they are actuated in ging encouragement to the coltivation of tho ancient languago and literataro of Indus Extract from the Preface to the Sanscrit and English Dictionary of Dr Horace Hayman Wilson, Professor of Sanscrit in the University of Oxford, 1st edition, 1819, P IXIVIII A compilation of a superor character to any of theso modern works nud indeed to any of the puure anciont works 18 now in progress in Calcutta, it 18 entitled the Sabdaknlpad-ama, and 18 A Sanscrit Dictionary alphabetically arranged, with reference to the authorities, and with copious cxplanotions in the Sanscrit language, it 18 printed in the Bengalı character, at 18 the work of A yonng nativo gontlomon of fortune nnd family, Radlakanta Deva, with tho assistanco of the best Pandits, and 18 printing at his own expense, and 18 an occupation which singularly contrasts with the low luxury, in wluch Hindoos of luis age and rank ordinarily spend their time and monoy, thie politeness of the author has favoured me with the first sheets of the work, but I regrot, it has not Bufficiently advanced for me to benefit by its contents, ho Las also obliged mo with many omtical rcmarks on tho carlior part of my own Dictionary, of which, whore practicablo, I have smiled myself Tho Sabila kipadrama must take somo considerable time before it 18 completed Extracl from an article by Dr III Wilson, published in the Journal of the Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Vol 13, PL 2, P 209 Besides too lavdnblo offorts which are being modo in Indu to preserve the memorials of Antiquity, very, mentorious activity, provals thoro in the promotion of Scobcnt litonturo Forefront amongst its results, we may place the completion of a voluminous Sanscrit Lexicon, by Ramlı Rudlınkinta lcra, a native gentleman of Calcutta of the bigbost respectability and woll known no combining devoted attachment to tho institutions and religion of bue country, with a liberal participa lion in all public measures for improving the cducation of his countrymen by the efficient culturalion of the English language and Enropean literature and scienco ·( 3 ) Extract of a letter from the same, dated London, 16th August, 1852 Your persevemnce and disinterestedness in this great work are entitled to the highest credit, and it will no doubt perpetuote your namo for over amougst tho students of Sansçrt Extract of a letter from the same, dated 18th May, 1859 Your work is an immense storebouso of valaablo materinls and will be consulted whilst Sanscrit is studied, I wish it wero reprinted in a smallor typo and on botter paper Extract of a letter from A Stirling, I'sg , Persian Secretary to the Government of India, datert 23rd January, 1826 The highest considemtion appears to bo duo to the author for engaging in so useful and at the mmc timo lnborous a litomry undurtaking, and tho manner of its orccution will afford the most important facilities to tho study of Sonscnt lottors Extraut nf a letter from TVilliam Butterworth Bayley, Vice-president of the Supreme Counc l of India, date the 27th Januury, 1826 I am well pursuaded thnt a work to which you have devoted much of your timo and attention must be highly valuablo and usoful, and it is gratifying to obsere, that your inlonts and Inbours aro directed to numerous important objects tending to advanco tho knowledge, to ruse tho character, and to promoto the best interests of your countrymen Extract of a letter from G T Gorilor, Es, dlated 8th February, 1826 Tho proof ot yonr munificent application of time and fortune, to the promotion of the literature of yonr countrymon which your viluablc Dictionary nfforels, an nddition to the many other instances cxliluted in your ellous support of every public institution that has cducation for its object, cannot fail to pinco you lugh in the esteom of laboral-minded Cnglishincn . and I beg to add my carnest hope thint you may long livo not merely to complete tho work, but to enjoy tho well cornici reputation to which it will so justly ontitlo you Extract from the Preface to the Rev Mr Marlon's Dictionary of the Bengali and Englısh language The Subdnhalpadrama now in course of publication by Brboo Rachnhanta Depny wlioso talonts and useful labours rcflect the greatest credit on lumself and Ins follow-country men of the Province, and promise to be of cnment nervice to the students of Hindoo Interturc, has been consulto ng far 18 published The compiler having with equal kindness and liberality bcon favoured by tbt gentleman with the copy of the extant portion of his olaborato work, tuhes this opportunity of offoring his grateful acknowledgments to ly for the and thenco derived Extract of an article by Dr R Lenz, published in the Journal of the Royal Asiatic Society of Great Dritarr anil Ireland, Vol II, P 188 (1835) Thrco volumes of thus valuable work comprising cach nearly 1000 pages in large quarto, aro now in the library of the Royal Asiatic Socioty, presentod to it by the learned author Thus portion perfectly justifies the high character, which Professor Wilson gave the work in the first edition of his Dictionary in 1819, anticipting only froin a few sheets, then printed, how mestimnblo n store of authentic information on a variety of subjocts connectod with Sangcrt literaturo would be laid open by this ndmuable undertaking, the expensiveness of which did not however admit a hope of its spcody accomplishment Radhakonta's work 18 very distinctly, and generally speaking, accurately printed in the Bengalı character, and descrves certainly not the least part of its superior charactor to the generality of Indian printings from being alphnhetically arranged in the European method A great part of its articles hovo indeed become comparatively of inferior importanco since the appearance of the 2nd edition of Mr Wilson's Dictionary, where overy addıtional information, suppliod by the learned Hindoo on the difforent meanings of words, has of course been carefully reproduced by the celebrated lexicographer, who was thon already in posses- 81on of the threo volames before us, except a few sheots at the end of the last Our recommonda. tion of these volumes 18 not so much founded on the loticographical ng on the Encyclopedical portion, which forms by far, the most copious and interesting part of the whole, although the first mentioned articles have a fair claim to the attention of the Sansont student on account of their ample specification of synonyms, collected from all coshas of colobrity and their commentaries, so as to supply in some measure, the deficienoy of a dictionary, English and Songcrt, or that of an index pointing out for any meaning all the variety of Sanscrit expressions The method adopted by the author in articles of a morely lexicographical naturo, 18, next to the word in question, to noto its gender f & noun, or if not, its grammatical character, then to give a short definition of its meaning by mentioning the class of beings or ideas to which it belongs, noxt to explain it by corresponding expregions in Bengalı, sometimes also in Persian, after which he proceeds to the Paryáya or list of synonyms in Sanscrit, which sometimes amount as in the article Chandra to the nomber of one hundred and more, noticing always their respective anthontics We beg to conclude our present remarks on thus important work with the prediction, thet it ats romaining portion the anthor will probably continue to extend its articles in the sme proportion as he has evidently dono during his proparation of tho present volumes, tho third of which contains an article of no less than 162 pages on Práyarchitla analogous in form and nature to that on harmavpala which we mentioned above wo only wish he would no longer provont his European admirers from reaping the advantago of the portion lutherto printod, bat at once make op his mind to send to Europe these three volumer valuable as are their contents, to be sold sopra ratoly ·( 4 ) Eztract of a letter from Eugene Burnout, Alembro de l'Institut de France, dated 5th May, 1835 J'aprouve ono grande satisfaction à vous annoncor que le Conseil do la Société Asiatique de Paris vous a reçu aa nombro dos mombres honoraires, sar la proposition que j'en ai faito et qua été appayéo par 01 Le Dr Mohl, l'un des membres du conseil Vous étiez depuis long tempe appolle, Monsiour, & fairo partie des morbres honomiros de la Société, et lo conseil n'ignorait pas les grands services que vons rondez à la littoratour Indionno por la publication do yotro Sabda Kalpa Drama, veritablo trezor philologique, philosophiqno ot roligoux de l'Indo mais, jai doja pa voir parlo examon rapido do plasiours artioles etendus, tols quo Prayaschutla Brahmana at antros, quello noho instruction contion cot ouvrage que est fait pour placer lo rom do son antear au promior rang des Savants Brahmanos qui ont consairo lours voillos d robut honorable do popolar- 18er la belle Inngue et la litteratour intorcesanto do lours pòros. Translation I fool groat pleasuro in annonncing to you, that tho Council of tho Abintic Sociсty has enrolled you as a momber upon my proposition, which was sapported by Dr Mohl, one of tho membors of tho Council, you have bcon for a longth of time nominated to becomo an Honorary Dſembor of the Society, and tho Council was not ignorant of tho great sorvices you rondored to Indian Literaturo, by tho publicntion of your Sabdahalpadrama, & rcal philological, philosophical and religious trensure of India I can olready soe from a brof oxamination of many oxcellent articles, such as Prayaschitta, Brahmana and others, what great instruction can bo derived from this work which most place the namo of its author on the first rank of learned Brahınına, who hayo consecrated thou labours to tho hononrablo end for making popalor the fino languago and intorosting uterature of their fathers Jo no paus Extract of a letter from the same, dated 25th October, 1840 Je penso gne vous n'aviez pas besoin de cet homago ponr otro convainon dos sentiments de respect et de gratitude que je vous porte, et da plasir avec lequel jo mo soavions du bean pro sent quo vous avez bien voulu me faire de votro préoioux ot si utilo Sabdabalpadrums me servir de votre excollent loxiqdo 80D8 FOD: romorcier de coor du servico que vous avox reada à la connaissanco de l'Inde en lo composant, et à mes étpdes particulioris, on voulant bien m'en adresser un oxemplaire Translation I think you don't require any homage to be convinced of the sentiments of respect and grata tode which I entertain for you, and of the pleasuro with which I remember the beautıful present which you have been good onough to make to me of your very valuable and usefal Sabda kalpadruma' I cannot inako use of your excellent lexicon without thaukang you heartily for the service which you have rendered to the literature of India by its preparation, and to my particular studies, in being good onough to present me with a copy of it. Extract of a letter from Mayor A Troyer, Momber of the Asiatic Society of Paru, editor of the Raja Tarangins, fro, dated - June, 1837 Be sure that we oxpect with great impatience the continuation of your valuable Dotionary, hononrable mention of which was made in several philosophical Jonrnals of the Contidont Dita, dated Paru, 12th January, 1847 I have in my last letter expressed to you hu (M. Gorressio's) desire to carry mith your name, your excellent Dictionary to Tunn, the capital of one of the Italian kingdoms, your work will be the only one, in Italy, which country will not then have to envy France and Germany, where your morit 18 already justly appreciated Drito dated 18in December, 1849, quoted in a loter from H Puddington, Esq., dated 7th February, 1849 Our worthy frend Major Troyer, in a letter from Paris, 18th December, says "Will you bo so kind 88 to remember mo landly to my friend Ragh Radhalant Deb, and to tell him that Monet Gorreggo has received his Dictionary, and that the continuation of this most valuablo work u anziously expooted by all the Sansorit scholars , toll him, I beg you, that his Sabdakalpedrams shall be a “Namayaedruma Dritto Dated Paru 20th March. 1859 Your very valuable work, the Sabdakalpedrums, perpetually strikes my eyes among my books, aną w often consalted by me I congratulate you very sincerely opon the well deserved testima nes of honour which you have received from so many learned Societies of Europe * * Yon have completed the great service which your lexicon renders, and will for ever render, to Sansort laterature by an Appondır. Extract of a lotter from Dr Nathansol Wallich, datod London, 6th June, 1838 Thero 18 & Latin quotation whioh I may in perfoot truth apply to you sorguste monumon tum core poronnus, that us to say, you hero ruined to yourself a trophy more lasting thau brass or other transitory things I cannot conceive a more stapendous and noble undertaking than your Sanscrit Dictionary, which judging from the awful labour of the four first volumes ending with I will at least requiro another fina) very big volume All who have any respoot for ktorature, sll who hayo the least protondon to judge of the subliuty of the Sansant language and all who not knowing ·(5) tho least of it, have at least the decen y to suppobè that the adminton for tho Venonablo lan guage expressed by such men 88 & Colebrooko, A Jones, Mill, Wioon, . Schlagal, . Wilford, . Carey and the other great foreigners (not to say a word of the natives of this country,) is well founded, all, I say, must feel the deep gratitudo that w due to the great and learned anthor of soch a work as the Sabdakalpadroma Extract of a lelter from George Norton, Eng, dated 25th September, 1844 In my position as President of the Madras University, I must bring your splondid work to useful account, and in every way I feel gratified by such a mark of estoem paid to me by a follow labourer in the cause of nativo education and advancement. Extract of a letter from Dr E Noer, dated 71k Junc, 1847. Accept my sincerest thanks for your landness in presenting me with a copy of tho Dictionary which will be of the lughest value to me I owe to at already a great debt of gratitudo for tho 28818tance I derived from it when all other resources failed me When translating the Bhasha. panchchheda, the technical terms of which I had sometimes great difficulty in understanding, aactly, I found always my doubts removed on referring to the Dichonary, when the Pandit whom I consulted could not givo mo a satisfactory explanation Extract of a letter from H. B Koenig, Erq, to Dr E Roer publuked in the Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol 17, Part 1, P. 33 To the celebrated Radhakanta, I shall by the same opportunity, transmat a copy of all my publications, which I have sent to the Society, for which conagament, you mr, will be kind enongh to procure one or tiro copies of the celebrated Sansert Dictionary published by Radbakauta. The distinguished anthor, will perhaps be the more inclined to comply with my wishes as he will benefit by it, in a high degree, the Oriental Studenta in Germany, as I do not design this Tork for salo, but shall roligionsly keep it for the namerons applications made to me for its too Extract of a letter from the same to the Rajah, dated Boat, 21 December, 1847. The applications mado to me for the use of this treasure, are alwady vory numcroys, thongte at has not as yet arrived here, and willingly as I would further sonce, by fulfillmg all reqposta, and granting all wishes, thus of courso 28 impossible as the onmber of thoso, who devote thom- Bolves at present to this branch of science is already too vast oven m Germany alone, to allow the use of it to all, however argent their requests, however dosirops and able, they themselves may be, I must be content by granting the uso of this work only to the most eminent of the eminent stadents of Sanscrit, to whom it will be an inexhanstible source of knowledge and wis. dom, as it will bo a great gratification to me, to be thus instrumental en furthering and increasing menco Eztract of a letter from F E Hall, Esq., dinstant Principal, Benares College, dated 26th April, 1850 In a letter from Dr Wilson, which Dr Ballantyne received a short time 289, tho learned Oxford Professor expresses himself in much about the same terms respecting your most landablo compilation, that he omploys in the Preface to the first Edition of his dictionary, commendation from such a quarter yon must of courte, in company wth all Indian scholars, cotcom at ita valuo, which is not lights Entract of a letter from Dr Herman Brockhau, Profauor of Sanacrt Interature in the University of Leiprug, and Secretary to the German Orontal Society, dated 5th December, 1850 Yoa are not anacquainted with the deep interest which has been awakened in Europo by tho introdaction of the study of the ancient sacred language and literature of your nation, that this interest is horghtened every year as new sources of the grand object aro oponod and bocoras the object of deep and scientifio investigation. Bat alas! the necessary resouros to bring light and order into this world no new to us oftop One of tho most important of these resources us your mestimablo Sabdabalpedrams. Astonishing 28 the learning displayed in this great work, so rich in ito contents, so mpelaablo v the most completo collection of the most valaable results of the Indian mind, but alas' It w artromoly raro in the Continent of Europe It 10 quito impossible to obtam it through booksellor, and 8. I find myself so often at a loss in my studies from the weat of it, I hope you will around tho request that I hore venture to make, vis, to send me a copy of your Sabdák Ipadrama. fail us Extract of a letter from the same, dated 15th Docomber, 1851 It 18 & Bource of heartfelt delight to me, that your obliging and ready compliance, with my request, will pat me in possession of the invaluable treasures contained in your Enggolopoda of tho Indian language and wisdom I eball consider this precious work the gift of your generousty as a doposit presented in como measure to the learned men in Germany, and shall willingly astond my communicatzons to a.), who may wish to quaff from this mechanstible spring I hopo thng to make the most bonorablo 1160 of your valuable present, and at the samo tame to comply moot worthily with the views and wishos of the generons donor ·(6) Extract of a letter from Edward E Salwbury, Professor of Sansonil 18 Yalc College USA Secretary to the American Oriental Society, datel 28th September, 1850 Whilo I beg you to recovo my gmtofol sokaowlodgments, I would fra liopo that tho fulfi ment of your desirce, rospooling, the coltivation of Sanscrit learning in tho Wcatorn syorld, mas Le promolcd by the introduction of your work into our libranc: Extract of a letter from Pandita Radhakrushna of the Court of the late Maharaja Ranazita Sinha, dalrd Lahore, Oth June, 1852 The 7th Vol of the mid trork lins not yet reached the station, but is cxpocted witho A Tort gliort timo Tho other rolamcs of the work laro latoly occupied my close attention and Loca found to be an invaluablo production in the litemry torld, your odcfatigablo Inbons I firmly bolicrc, yıll bo amply rewarded by thio inchimnhlo ndonntagon, such students will denro from ito perusal • As I laro canecd tho work to bo transcribed in tho Devanagara olunractor, tho Latorty of the Provinco laro therely an easy access to it, all tho Paudits of this conntry, who horo scon at, havo osprosaod their npprobation of it in high terms of cologram Extract of a leller from Dr Charles Lasen, Professor of Sanseni Itterature in Bonn, daled 7th August, 1832 By the completion of the Salvlaknlpndrumo ono of the most riuous nod imporlant literary ontorproscs, has been brought to R Ruccessful conclusion, and thereby a must treagore of informa tion, on n groot nombor of subjects connected with Indian religion, rcionce, arto grography, and matorial prodoction, hins been opened to the literary, mon who occopy themselves with their atady By this performanco your Vighnes lins rondered your pardo, immortal amongst thoso of tbo patrons of Sansont philology, and prored to tho present age, that India ulull possehras lomas 17CB of scionco, which may rio with the most cclcbralod Liodus of Fore for glory, yoor Slagbooss speaks too moderatels of your work lg maging, that it may be only useful to the norice in Saorcnil, I hare on the contrary by frequently referrug to it, after haring in min rought for the desired information in othor worka, nod found which I wanted 19 pour Sainlahnlprdrama, conrinccd my. self that at 18 a nich boarco of informaation, on a multitude of sabjects Tho Sabdaknlpndrama forms tho chief omamont of my library, and I need hardis add, that I Alall oror chorish in gmtofal pomory tho benorolcoco your Highnoor lins bestowed on mous deigning to prevent mo with such an inestimable gift. Extract of a letter from the sanic, valed 4th October, 1853 By thus accomplishment your Highocsi has made an in oxluaslıblo minc, of lutherlo Indúcn trousures acccagible to Sanscrit scholars, and placed your namo amongst thoso of the monificont patrons of Indian philolors, tho cultivators of which will, for over, roperto your memory ng that of ono of thour greatest bonofnotorg Your Highnoss may rest nssarod that I,bhall altraga rogard your donntion, ng a most procions rcirard for my labours in tho fiold of Hindu Antıqotics, nnd I ar. dently wish that the fil rolamo may soon bo publwhcd by which this grand, and incomparablo work will bo comploted Extract of a letter from Dr Albrecht Weber, Docent of the Sanscrit language in tho Unicersity of Borlin, and Editor of tho hilo Yajurccda, sc, dated 21x2 October, 1955 The Sabdabalpadrama will romain for oror a monument of yoar industry and persorcranco and a ynloable mino of of usefal information aboot tho later Hindu notions and litomtare Extract from the Profaco to tho Sanscrit Torterbuch being publishod uwler the auspices of the Inine. nal Academy of Sciences at St Petersburgh, by Rudolph Roth and Olta Bohtlingk, Vol 1, 1855 Radhakanta's Sabda kolpadrama, oino Work, yolohos dem golohrton Indor 18 violfochor Bozio hang zur grosston Ebro gereicht, hat uns in don Stand genotzt, cino grosso zahlron uncdirton indischoh wortorbacher und von commontaron zu dicson rörtorbüchorn, Folcho uns auch handa ohriftlich nicht zu Geboto standon, za bonatzon Arch anführungen aus edirten und unedirten Sobrifton, vor allem abor dio rosobo eponymık von Pllanzonnamcn ist uns sobr zu Station gekom Eun_ozomplar diodos daroh don Bachhandel nicht orreichbaron schätzbaron werkes For dankt die Kaiserlicho Akadomie dor W 1880nschaften der Froigobigkeit dos Verfassers Translation. Radhakant's Sabdaknlpodruma, a work which in many respects, reflects tho highost orodit on the learnod Indian, has enabled us to mako uso of a great nombor of apodited Indinn Diction, aries and of commentares to those Dictionames of wuch vo pogloss no copios useful likewise for its reference to edited and anodited manuscripts containing all the copiops aynonyms of plants This precious work is not obtainable through Booksollors, tho Imperial Acadomy of Sconces 16 indebted for a copy of it to the liberality of tho Anthor mon It 18 Fery Extract_of a lotter from Dr Pfax Bfaller, Editor of the Riç Veda goc to Dr & Roor, datod - 1847 Published in the Journal of the Amats Society of Bongal, Vol 17, Part I, P 831. I would especially bo gratified to hear the opinion of learnod mon abovo the projadioer of their country as Raya Radhakanta Deva for instance, who by hu Dictionary has acquired the lagting gratitude of all Sansorit soholars, add who best knows that the anaont literature of India Deed not to be soreened from the light of pabloty, but may boldly ahallongu tho comparson of the literatare of all nations, the history of which shows the same progress of intelleotual do velopment ·(7) Extract rrom Dr M Maller's Preface to the Rig Veda Sankıta, Fol 2 I liave been also honourcd by that distinguished scholar and noble patron of Sanscrit literature Ruja Radbalant Deva of Calcutta with a most valuable present the Sabdakalpadruna, a work which by its comprehensivo range and its excellent arrangement stands unrivalled in India Phulologs Extract of a letter from the same, dated London, 30th Jarch, 1856. I also felt it my duty to express publicly in the preface to my second volume of the Rig Veda, my personal obligation to you for the valuable present which you mado me of your magnificent work, the Sabdabalpadrama, a work which does intinite credit to your public spirit, your reverence for the antiquities of your own nation and your comprehensive knowledge of all that is truly valable in the literature of your ancestors This work will make your namo for over rovered among your countrymen and highly respected among the Scholars of Europe मथा च श्रुनि यावदसिंहोके पुरापपुणेन कर्मणा श्रूयने मावदर्य सर्ग सौके पसनौगि। Extract of a letter from Dr Chütz dated Bielefeld, 21st October, 1857 Till now I honoured you deeply as a great scholar, the author of the Sabdaknipadruma, now I love you as ono of tho kindest hearts on the carth Extrart from Art VI of the Journal n the Royal Anatic Society of Great Britain and Ireland, read by Projessor I I Vilson, 19th March, 1859 The ynter, n frond of many years, Raja Radhakanta Dob is well kuown as a leading membut of tho Naturo Society of Callatta, who adds to tho distinction of mank and station, that of a foremost place amongst Sanscrit scholars, as evinced by his great Lexicon or Literary Encyclo padin of the Sansent language, ill beren qunrto volumes, the Sabdakalpadruma, which enjoys & European as well as Indun celebrity Any opinion coming from him on subjects connected with the ancicut literaturo of his country is cutitled to the greatest deferonce Hei Mnjesty Queen Victoria has boen graciously pleased to confer on Raja Radhakanta Bahador, a distinguished mark of Royal favoar by the gift of & splondid gold medal, bearing on one side the head of Her Mujesty and on the 90 the words “ From Her Majesty Qucen Victoria to Raja Radhakant Bahadur" and it is accompanied with the following letter froni the Right Honorablo Sur Charles Wood, Secretary of State for India Secrolury of State for India in Connail Indra Office, 28th July, 1859 SIR, I have laid before the Queen your letter with the copy of the Sabdaknlpadrama for Varded by you for presentation to Hor Majesty, and I am commanded to acquaint you that Hur Dajesty has received the work very graciously, and fully appreciating the spirit of loyalty u which you have transmitted it, bas directed mo to forward to you the accompanying modal I have the honor to be, Sır, Your most obedient lamble servanty OHARLES WOOD. Raja Radhakant Deb Bahadur Extract of a letter from Pundita Vitthala Sastrı of the Benares College, dated Samt at 1908 परमन पाठमा हाससाहिन् समीपे भवदीयं महान समस्त प्रबनूनकामगपासिवर्तिनम् पयेषमानविषय- संपरमनौदर काममवाखोक्यम् सम्पद परिचित मुद्रित वापरतयाच हाल्सा रिवन सदाचिमाय मियामिना बथम सप्तमकाणमुपपन्यस्छ मुगपंधनाभिषप्रकार पपानथम् धमाधम सपष बोमा भवताम् रतस्कामसमर्पयविषय समतग्रमान मोदाय्यातिमयम् उपसभ्य रनरकामप्राप्ताइत्वपितषेता इम वर्षपूस भवन सपिधे प्रयापयम् । Translation I have seen in this College, with Mr Hall, your grand Lexicou, wluch surprenes all aucieut and modern Dictionaries and derives its cxcellence from its conprelonding the topics of au infinito variety of Sastras As I am well familiar with printed Bongal chamcters, 20 lins ongaged mo to osamine the work I bavo read the Preface at the beginning of the 7th Volume, observing thoroun your over inoreasing liberality in the distribution of the book, I love, with an anxious hoart to obtain it, sent you this Interal Messenger ·( 8 ) Extract of a letter from Raja Pyayagouinda Sinha of Purnia, dlated निधान्तविमानवविका सिदारसप्रदर। प्रापिर मातमेव वितरा बोरवयामम् । Translation Excepting only tho last volamo, I havo rocoired tho Sabdakalpadruma, which alone cxists to dispel the gloom of doubt and furdishos tus math tho jewel of domonstrated trath. Eztraot of a letter from Maharaja Madanan.ohana of Vishnupura, dated 2nd Anoinn भवत् प्रेरिताभिरचित गम्दवाल्पामपर्व पर पलावर पात् सदमियपधितानाच भूभूगोऽपिता परमतुष्टिनायवे शुमा नमपि पानीमच पनाभिर नेप मामारबपरिमोसिनमार पनवम् । Translation Myself and the Panditas of my Sabha bave derived perfoct and supremo Batisfaction from tho pernbal of your Sabdakalpadrama sent to us, by applying to it and hearing it rocited, we must acquaint oursolves with tho rosult of your extonsivo researches Extract of a letter from Professor Rudolph Roth, dated Tubinger, 14th March, 1859 habe ich zunächst um Entschuldigung zu bitton dass ich nicht schon früher den richtigon Empfang des Sabdakalpadrums Anzoigte Gonehmigen S10 moinen besten Dank für dieses werth. vollo Geschenk, das nicht nur einon Schmook meiner Bücher sammlung bildet und mir die trofil. chsten Dienste lezstot, sondern auch mich an die froundlichen Gesingangen des Gebers ornnort Translation. I have first of all to beg to apologizo, that I did not carlor, duly apform you of the Sabdakalpadruma Accept my best thanks for the precious gift which not only forms an ornament of my library and rondors admirable service to me but romunds me of tho fnendly feeling of the Donor Extract of a letter from Pandita Radhakrishna, dated Lahore, 10th May, 1859 चावषमदिवाकरी चिनिनोमाकाना राजन. पनाव सम सम्म मच धनयुताः पपिनगवा बामदेवारस्य कोशिशा कल्पमात् साम्यनि । कर्थना सर्व विदितमिव स्यात् पुरुक मतात् । राभाकामा पस्य भूपसमरे भूमपले सम्मुदा सुचात्सारं प्राप्ताः एमविधिमा यस्य इतितः। गोयाई सच पुषपौषसरिता गोयन संरक्षितः। धितो राधाकान्तो नवनिधि विषारपनिम्। Translation As long as the sun and moon will shed on earth the radiance emanating from them so long will the Kalpadruma denved anparalleled glory of Raja Radhakanta, the chief of the Devas and the gom amongst the Rajas, contando in this world, may he, protected by Srua, live dolighted with his son, and grandso Wealth commands everything, but all Panditas aro not wealthy, how conld they know the contents of hundreds of works May socess attend Radhalanta, the distinguished among the Rajas, by whose felicitously referable work, the essence of lonowledge can be easily obtained ·F श्रीजगदीशो नयति । mm भूमिका। महलाचरणम् । उपास्महे शिव सत्य सर्वेसर्वार्थसाधकम् । द्यावाभूमी स्थित व्याप्य शब्दब्रा सनातनम् ॥१॥ स्वरूप देवभाषाया विष्णोविश्वात्मनो यथा । ईदृक्तयेयत्तया वा को नु निर्वतमीश्वर ॥२॥ विष्णुवत् सा हि सत्त्वेन ब्रह्मवद रजसा च सा । रुद्रवत् सा च तमसा व्यानशेऽशेषपिष्टपम् ॥३॥ अज्ञानतिमिराच्छन तदाऽस्थास्यत् चराचरम् । नाऽभविष्यद यदि ज्योतिः सस्कृतान सुमङ्गलम् ॥४॥ तमोभूतमिद विश्व प्रसुप्तमिव सर्वतः । अरुणोदयवेलेव भाषेयं प्रत्यबोधयत् ॥ ५ ॥ एकमेवाद्वितीय तत् सच्चिदानन्दमव्ययम् । पर वेद्यतमं ब्रह्म भापय प्रथम जगी ६॥ यमुसीलयामास प्रथम विश्ववासिनाम् । श्राम ज्ञानमयों दृष्टि नलिनीमिव भानुभा ॥ अनया भाषयैवादा षिभिनिदृष्टिभिः । प्रलय स्थिति सर्गाणा दर्शित तत्त्वमद्भुतम् ॥८॥ विख-विखेशयोस्तत्त्वमियमेवाऽन्ववोधयत् । चतुर्वर्गफल ज्ञान गुणान् सत्त्वादिकास्तवा ॥८॥ सिहचारणगन्धर्वैर्देवदानवमानवैः । इयमाराध्यते मापा जननीव युगे युगे ॥१०॥ बाकण्ठात् किल पुरा जाता ब्राहपूनिता। जयत्यमरभाषेयन समारद युगे युगे ॥११॥ न ब्रह्मा न हरिनशो यस्याः पारं पर गतः । गीर्वाणवाणी ता बन्दामहे गीर्वाणवन्दिताम् ॥१२॥ योनेरनन्तरत्नाना तस्या कोषा' सहस्रशः । पूर्बाचार्यकृताः शस्ता विलसन्ति महीतले ॥१३॥ पर्यायवाचका केचित् केचित् नानार्थवाचकाः । लिङ्गानुशासना' केचित् न तु सर्वार्थसाधकाः ॥१४॥ अतिसक्षिप्तजटिलाग्छन्दोबद्धा दुरन्वया' । विनाचार्य न शक्यास्ते मनागपि विगाहितम् ॥१५॥ युगपत् सर्वकोषाणा यथावत् स्मरण विना। कार्यकालेऽभीप्सितार्थ सम्प्राप्ति!पपद्यते ॥१६॥ स्थितेष्वपि पुर सबकोषेष्वन्धैर्यथा जनैः । इष्टार्थोऽतद्रहस्य यत्नतोऽपि न लभ्यते ॥१७॥ सर्वाधिगम्य निम्मात कोष सर्वार्थसाधकम् । उदियाय कलौ वङ्गे राधाकान्तो नरेश्वरः ॥१८॥ अकारादिक्रमन्यस्ते शब्दे शब्दे पृथक् पृथक् । तत्तच्छब्दार्थसम्पूर्तिः प्रथम तेन दर्शिता ॥१८॥ सएवादिगुरुस्तस्मात् कोषाणामीदृशाम्ममाम् । यः सबभोग्यमकरोत् सस्कृत देवदुर्लभम् ॥२०॥ मन्ये कल्यापनामाऽसौ शब्दकल्प विनिम्ममे । एकत्र पिष्टपाशेषज्ञानश्चय॑दिदृक्षया ॥२१॥ नैका परिनिष्ठाऽस्ति सर्वज्ञानस्य यद्यपि । कोषस्तस्य तथाप्येष कोऽपि ज्ञानमहानिधिः ॥२२॥ वेदका विधातेव वालमीकिरिव काव्यकृत् । व्यासो भारतकर्तब स लोके गौरव गतः १२३॥ दवादन दैत्यारिर्निमम्नां प्रलयाम्बुधौ। वराहस्पी भयवान् काश्यपीमुददीधरत् ॥२४॥ -- ·( २ ) कनी तु धरणीकाम्सो राधाकान्त प्रदीप्यते । उदृत्वाऽनन्तकालान्धेर्देवभाषा महीयसीम् ॥२५॥ न दृष्ट न श्रुत कापि तहि शास्त्र बुधैर्भुवि । यत्रैवोकृतमेतस्मिन् कोषे तेन महात्मना ।२६॥ वेदानुवृतथान् पूर्व मत्स्यरूपी जनाईन । असो त्वशेषशास्त्राणि विम्मुतानि समन्तत ॥२॥ सुराः समेता दितिजैर्ममन्युः क्षीरनीरधिम् । एकएव ममन्याऽयमपार शास्त्रसागरम् ॥२८॥ सुधासिन्धुसुधां पीत्वा सुरा प्रमरता गता । पीत्वा विमा कोषसुधां देवदानवमानवाः ॥२८॥ कौस्तुभाख्यमपा सारं शोरेरेव हि भूषणम् । कोषरमिद त्वस्य जात वैलोक्यभूषणम् ॥३०॥ पारिजात' सुरतरु' सुरभीकुरत दिवम् । शब्दकल्पद्रुमस्वेष प्रीणाति भुवनवयम् ॥३१॥ धन्वन्तरि स भगवान् स्वर्गस्यैव चिकित्सकः । प्रशेषाणान्तु लोकाना कोष एष चिकित्सक ॥३२॥ समुद्रोद्भूतया लमग लक्ष्मीवान् केवलो हरि । श्रीराधाकान्त-कोषण लक्ष्मीवद् भुवनत्रयम् ॥३३॥ न केवल मेष्यतेऽसौ कोष' शब्दार्थ लिप्सुभिः । सर्वेषामेव सूतज्य कामान् कल्पद्रुमी यथा ॥२४॥ योगिनामप्यय कोषो योगशास्त्रमनुत्तमम् । भोगिनां भोगशास्त्र च रोगिणा च महौषधम् ॥३५॥ सर्वेषामेव धर्माणामाप्रमाणा च सर्वश । कत्यनातमशेषेण प्रोतमव प्रसङ्गतः ॥३६॥ जीविकामनयन्त्यस्माद विप्रा, पटकम्मथालिन । चचिया वैश्यशूद्राच वे चाऽन्ये वर्णमहरा ॥३७॥ कर्मकाण्डरतैनित्य जानकाण्डरतैस्तथा । रागिभिर्वीतरागैस सङ्घरेवैष सेव्यते ॥३८॥ उपजीव्यो यथैवाऽय गुरुभिमन्चटाटभि । उपनीव्यस्तथैवाऽय शिष्यमन्त्रग्रहीटभि ३८, निदान घाऽत्र रोगाणां लक्षण च पृथक् पृथक् । समाप्तिय चिकित्सा च सर्व प्रोतामशेषतः ॥४०॥ पोषधीनामशेषाणा गुणपयायसग्रहा । नानाभाषाप्रचलिता प्रास्यारीवाऽत्र दर्शिता ॥४१॥ इह सगीतविनानं भुक्तिमुक्तिप्रद तृणाम् । प्रसङ्गत. समासेन प्रोता सर्वमतानुगम् ॥४२॥ आयाणामशेषाणां मानानामाकरो महान् । अहो कोऽपि यशोराशि कोषोऽय तस्य भूभृतः ॥४३॥ मन्दभाग्येऽपि वनेऽस्मिन् जजिरे बहवो बुधा' । विहीना अपि शौर्येण माननाऽमरतां गता' ॥४४॥ तन्त्रमन्धादिशास्त्राणि स्मृतयो न्यायविस्तराः । योगशास्त्राणि काव्यानि रूपकात्यायिकास्तथा ॥४५॥ नानाटेवाचनकथा ऐन्द्र नालिकमेन च । उपदेवकथाचित्रा ग्राम्यदेवकथास्तथा ॥४६॥ व्रतोपवासनियमा वलिहोमनपादयः । पीठतीर्थादिमाहामा शक्तिपूना सहस्रन ॥४७॥ एतचाऽन्यश्च बहुधा शास्त्र बहमनीषिभि । नवदीपादिवास्तव्यैः प्रणीत ज्ञानदृष्टिभि ॥४८॥ अरविष्यदय कोषो मान तद वङ्गज न चेत् । नामाऽपि तस्याऽय तदाऽगमिष्यद विलय ध्रुवम् ॥४८॥ एकनाऽपि गुणेनाऽयमननाऽमरता व्रजेत् । यदय वङ्गदेशस्य कती कीर्तीय रचति ॥५०॥ पुण्यां द्रवमयों धारामानिनाय भगीरण । पुण्या कीर्तिमयीं धारा राधाकान्तोऽवतारयत् ॥५१॥ सोऽनये जीवित दीर्घ विभव चाऽतुल निजम् । अकातर शब्दकल्पद्रुमस्याऽर्थे न्ययोजयत् ॥५२॥ अस्य कोषमहासिन्धानको कालात् पर नृपः । स प्रपेदे पर पार भवाघेरिव निम्म १५३॥ सोऽशेषकोषवायन खकोष त्यागिना पर. । प्रमूख वातरमूल्य विना विक्रम महायभा. १५४॥

·( ३ ) । स नीववेव सुक्षती स्वकृतरतुल फलम् । विलोक्य सफल मैने नरजन्म सुदुर्लभम् ॥५५॥ आमेरिकाम्यारोपवासिनोऽशेषपण्डिता. । शब्दकल्पद्रुम दृष्ट्वा ययुः परमविस्मयम् ॥५६॥ धीरेन्द्राय नरेन्द्रास ये यत्रासन् तटा भुवि । तमभ्यवर्यन सम्मानैर्मेधाः शस्यमिवाऽम्बु भिः ॥५७॥ बङ्गभूर्भुवने धन्या शब्दकल्पद्रुमैण या । कल्पद्रुमवती नित्य स्पईते यमरावतीम् ॥५८० स शब्दकल्पद्रुमसाद यव जजे तमालयम् । शोभावाजारभूपाना सन्तस्तीर्थ प्रचक्षते ॥५८॥ साधारणोपकाराय मेलन देशवासिनाम् । विदुषां सङ्गमो वाऽपि तत्रैवाऽद्याऽपि जायते ॥६० ॥ महावन समाजस्य तदवशोऽद्यापि कीर्त्यते । अविसवादित सबैथूडामणिरिति क्षिती ॥६॥ एक प्रतिष्ठा गमयन् ववथ यथसा नृपः । प्रगण्यपुर्धन्योऽसौ पुण्यलोकमुपेयिवान् ॥३२॥ गते बहुतिथे कालेऽकारि कोषेत्र दुर्लभे । वरदाकान्तमिघायैः पुनर्मुद्राहने ग्रहः ॥६३॥ मुद्रां नीतेऽथाऽविकल शब्दकल्पद्रुमे च तैः । प्रचिरणे व पुस्तानि तानि नि.शेषतां ययुः ॥६४॥ पुनरेवाऽस्य दोलभ्यमुपलभ्याऽन्यदुर्लभान्। गुणाचाऽजनि भयित्ते पुनर्मुद्राने ग्रहः ॥६५॥ सत. स्वत्वाधिकारिभ्य क्रीत्वा सत्व यथाविधि । प्रहत्ता दुष्करे कार्य वयं सत्कार्यगौरवात् ॥६६॥ बनारैरित' पूर्व कोष एष प्रकाशित । तेनाऽसौ सुखपाव्योऽभूत् केवल वनवासिनाम् ॥६॥ नागरी वर्णमाला तु सस्कृतकोपयोगिनी । सर्बवाट्रियते प्रायः सबै. सस्कृतपाठिभि ॥१८॥ सर्वेषां वोधसीकर्यमतोऽभाभिर्विधिसभिः । प्रशस्तै गर्वणैरेप कोष प्रकास्यते ॥६८ शब्दकल्पद्रुम कोष प्रणिनाय यदा नृप । सस्कृत प्रचरद्रुप नाऽधुनैव तदाऽभवत् ॥ ७० ॥ तदा प्रयोजनाभावात् स्वकोपे तेन भूभुजा । सर्वेषामेव शब्दाना व्युत्पत्ति व दर्शिता ॥७१॥ जन्मभूमि प्रति प्रेम्ना तेनोपादानलिप्सुना । अस्योपादानसामग्री स्वदेशाद भूयसाहता १७२॥ मुग्धवीध व्याकरण वङ्गदेशस्य गौरवम् । तन्मतेन ततस्तेन शब्दव्युत्पत्तय. क्वता ॥७३॥ पाणिनीय व्याकरण प्राय सस्कृतपाठिभि । सयन सेव्यते सबैथिरमाद्रियते च तत् ॥७४॥ दिने दिने नृणा यावत् सस्कृते भक्तिरेधते । पाणिनीयस्य माहामा तावदेवोपचीयते ॥७॥ भनुसत्य ततोऽस्माभिः पाणिनीयानुशासनम् । सर्वेषामेव शब्दाना व्युत्पत्ति. परिदर्श्यते ॥७६॥ प्रवतीर्थाश्रमसरिदेशारण्यमहीभृताम् । सिहदेवर्षिभूपालशास्त्रशास्त्रक्वतां तथा ॥७७|| कलादर्शनविज्ञानज्योतिषा च भवं नवम् । अधुनाविष्कृत तत्त्व धन्यै पायात्वसूरिभिः ॥७॥ अदृष्टपूर्बा. शब्दार्था' प्रमाणानि बहनि च । इदानीं ग्रन्यविस्ताराद यान्ति दृष्टिपथ विदाम् ॥७॥ .मूलातिरिक्त तत् सर्व मूलेऽस्माभिनिवेश्यते । घेष्टनाकारचिष्टान्तर्व्यवच्छेदचिकीर्षया ॥८॥ अनुचिन्त्य हयोरिव पक्षयो सुखसाध्यताम् । अस्माक ग्राहकानां च खुण्डशोऽय प्रकाश्यते ॥८॥ परिशिद्ध वक्तव्या विपया । परिशिष्टय चैव कोपस्याऽस्य विधीयते । एक धात्वादिसम्बन्धि शब्दसम्बन्धि चाऽपरम् ॥२॥ प्रथमपरिशिष्टे वक्तव्या विषया। धातु-धात्वर्च-रूपाणि लकारार्या. पृथक् पृथक् । अनुबन्धार धातूना गणवायभिदास्तथा ॥८॥ ।

·( ४ ) सत्तदितसमानानां लिङ्गानां विकृतिस्तथा । प्रथने परिशिष्टेऽस्य समेतन्निवेश्यते ॥८४॥ हितीयपरिशिष्टे वतावद्या विषया । परिशिष्ट च विस्तीर्ण वेदशब्दार्थबोधकम् । निम्मे सोऽस्य कोषस्य महान्तं यत्नमास्थित ॥३॥ दुर्खितासासु देवस्य हस्तलेखाय तेऽखिला । कीटे कवलिता हन्त ! नामापुरशेषत ॥२४॥ चकमे च महात्माऽसौ सकाशात् परवर्त्तिनाम् । सस्कृतञानविस्तारणाऽस्य सस्करण पुन २५॥ अतो वय सप्रवृत्ता अस्मिन् सस्करण नवे । पुण्यश्लोकस्य तस्यैव भूपस्येच्छानुसारत ॥८६॥ शब्दकल्पद्रुमस्रष्टु कुलात् तस्यैव भूभृत | पदे पटेत्र साहाय्य कार्येऽस्माभिरवाप्यते ॥29॥ देवदेव । महादेव । रक्ष रक्ष चिर विभो ।। वशावलों तस्य राज्ञो धारा भागीरथीमिव ॥२८॥ हे विखवासिन सबै सन्तो विद्यानुरागिण ।। सहाया नो भवन्त्वस्मिन् भवन्ती नानगौरवात् ॥८॥ करुणाकण्या यस्य नरस्तरति दुस्तरम । सिदिदाता स भगवान् न' पूरयतु काहितम् ॥१०॥ भक्तिमात्रसहायाना हीनाना साधनान्तरैः । भक्तवाछापदी देवो वाछित प्रददातु न ॥१०१॥ लौकिका बहव शब्दा वैदिकाय विशेषत । ग्रन्थप्रचारविरहादन्धकार व स्थिता ॥८॥ पाचात्यविदुषा ज्ञानापू लोकेन तेऽधुना। दिने दिने प्रकाशन्ते चार्यकीर्त्ति वितन्वते ॥८६॥ सार्थप्रमाणास्ते सर्वे परिशिष्टे द्वितीयके । दीवन्ते बुधसाहाय्यान्निनशत्त्यनुसारत ॥८णा कोषेऽस्मिन् यानि शास्त्राणि प्रमाणायोवृतानि च । मूलातिरिता शब्दा बहव सन्ति तेष्वपि ॥८॥ तेऽपि सर्वेत्र दीयन्ते यथाऽभावोऽस्ति यव च । यथाज्ञान यथास्थान सोऽप्यस्माभिनिरस्वते ॥८॥ शब्दास्तु पर पार न नानाति सरस्वती। अगाध चाऽप्रमेय त को वा निर्वक्तुमीवर 1201 खशक्तिकाष्ठानाश्रित्य तथाप्यस्मादृशेजने । परिशिष्टस्य सम्पूर्ती प्रयत्नोऽस्य विधीयते ॥२१॥ इयेष मुद्राशयितु स राजा नागराक्षरे । पुनरेव स्वक कोष सभोगविधिसया ॥२॥ वै कलिकाता। श्रीवरदाप्रसाद वसोः མམ་ तदनुजस्य च ७१, पाथुरियाघाटा ष्ट्रीट् । श्रीहरिचरण वसोः । भकाब्दा १८०८ । www M M ·मुखवन्धनं। - तत्रादौ मङ्गलाचररलोकाः। योऽदैतमचिदानन्दपरब्रह्मोति कीर्तितः । साष्टाङ्गत प्रणम्यादौ शिष्टाचागनुमानतः । उयासकानां कार्यार्थ कृपया पञ्चधाभवत् ।। राजावाहादुरोपाधि-यौराधाकान्त-देवजः ॥ शक्ति शिवस्तथा सो गणेशो विष्णुरेव च । परेषामुपकागय शब्दकल्पद्रुमाभिध। अशेषविघ्ननाशाय भनिश्रद्धासमन्वितः ॥ कोषं नव्यक्रमयुत कृतवान् वड़यत्नतः ।। ग्रन्थसमातो मङ्गलाचरखवीज । संस्कृतग्रन्यानामेतादृशी रीतिः सर्वत्र प्रचलिता यन्मङ्गलाचरण-योकानुक्रमणिकादिक ग्रन्यादावेव लेखनीय भवितुमर्हति । किन्वस्मिन् कोषे तन्नाचरित। तस्यैतत्कारण। उनलोकादि-रचन-प्रागेव प्रथम-काण्डादि-मुद्राकन-समापनमात्रेण तल्लिभवो स्वदेशविदेशीयमहात्मानः पुनः पुनः प्रार्थयित्वा सर्वमेव ग्टहीतवन्त.। इदानी एतत्कोषस्य प्रथमादिकाण्ड नोपस्थितं । तेन हेतुना एतन्मङ्गलाचरणदि-रूप-मुखवन्धनं शेषकाण्डपुरोवत्ति कृत । किन्त्वेतद्ग्रन्थारम्भे अथ शब्दकल्पद्रुमो मुद्यते इति लिखनेन मङ्गत्त-वाचकाथ-शब्दप्रयोगादेव एतत्कोषस्य मङ्गलाचरण-सिद्धिर्जाता । तदुन श्राद्धतत्त्व-कृतश्रुतौ,- "श्रोङ्कारशाथशब्दश्च दावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठ भिवा विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभौ” । ग्रन्थरचनप्रयोजनं। अष्टादशसण्यकास शास्त्रीयभाषासु सस्कृतभाषा गौवाणवाणी। अतः सव्वात्रष्टा सर्वत्र समरूपा सर्वजनमान्या च । देवपिभिश्च तद्भाषया अटादश विद्या प्रणीता' । किन्वस्मिन् भारतवर्षे उक्तविद्या-सम्बन्धि पारिभाषिक-भब्दादीनां प्रकाशक-कोषो न प्राप्यते । ते च तत्तद्भाव्य-टीकादिभिरेव चरितार्था भवन्ति । किञ्च महा-महोपाध्यायः प्राचीन-नवीन-कवि-कोविदगणैः पद्येन पर्यायनानार्थ-युक्त-बहुविधाभिधानरचना कृता । किन्तु तत्तद्- ग्रन्यायकार्य-शब्दसंग्रहस्य वर्गस्मरणाभावात् प्रयोजनौय-पर्याय-शब्दप्राप्तिः सुदुष्करौ। एव अनेकार्थ-शब्दसयहस्य एकादि-षडक्षर-पर्यन्त-कान्तादि- हान्तशब्द-निवद्ध-निखिल-शोकानां पाठव्यतिरेकेण प्रार्थनीय नानार्थ-शब्द-निर्गमोऽतिदुर्गमश्च । विशेषत' तत्तदेकैक-कोषे समय-शब्दार्थयोलीभाभाव' । इत्यादि-दोषमहमालोच्य परोपकाराय पठद्दशावधि-वर्तमानकाल-पर्यन्तं बडतरपरिश्रम-(रवर-निकर-माहाय्यगे दृशप्राप्य-समस्तकोष-वेद-वेदा- न्तवेदाङ्गभाय्य-व्याकरण-च्छन्दोज्योतिष साहित्य-नाटक-काव्यालङ्कार-वैद्यक सझौत-न्याय-मांख्य-पातञ्जल वैशेषिक-मौमासा-स्मृति-पुराणेतिहास-तन्त्रा- गम-निगम-शिल्प-सूपकार-नीतिशास्त्र-कुलाचार्य गोखामि-ग्रन्थादिभ्यः शब्दसमूई सग्टह्य कविकल्पद्रुम-नामक-धातुपाठ-ग्रन्यात् धातुनिवहञ्च महालय्य सकलशब्द-धात्वर्थानामनायासेन लाभार्थ विना पद्येन वर्णव्यवस्थाकमेण गब्दकल्पद्रुमाभिधानाभिनवाभिधान कृतगन् । दूम सप्तकाण्डा- त्मक वृहत्कोष खौयकोष-व्ययेन मुद्राकयित्वा मुद्राव्यतिरेकेण नानादिग्देशीय-विशिष्ट-पात्रेभ्यो बन्धुवर्गभ्यो याचकेभ्यश्च दत्तवान ॥ ग्रन्थस्य नामकारण । एतत्कोषस्य शब्दकन्पद्रुम-नाम-करण-कारणमेतत्। स्वर्गीय-कल्पद्रुम सन्निधाने यो यत् प्रार्थयते तस्य तत्प्राप्ति-भवत्येव । मत्कृतमोय- शब्दकन्पद्रुम-समीपे यानि यानि समीक्षित-शब्दादौनि प्रार्थयन्ते तानि तान्यवभ्यं प्राप्नुवन्ति । अतः कल्पवृक्ष-मादृश्यमेव नामकारणं । प्राचीनमग्रहछ- भिरपि स्वकृतग्रन्यानां कल्पद्रुम-कल्पतरु-कल्पलता-प्रभृति नामधेय कृतं । तत्सदृशार्थक-कामधेनु-चिन्तामण्यादि-पुस्तकानि च प्रचलन्ति एतद्ग्रन्यस्य सवरूपकत्वात् अस्य खण्डस्य काण्डेति सज्ञां कृतवान् ॥ पथ यायपरिपाटी। श्रतः परमहमेतत्कोषस्यानुक्रम विशेष-नियमच्च विवृणोमि । निखिलाभिधानिक-शाविक-लौकिक-व्यवहारिक-साधुशब्दानां धानुगणानाच झटिति प्राप्तये तेषामानुपूर्विकाकारादि-क्षकारान्त-पञ्चायवर्णनां यथाक्रम सूची कृत्वा विन्यासमकुछ। नत्र प्रथम स्वरवर्णादिशब्दानां परे हन्नवर्णादि- मन्दानां शेषे युनावगदि-शब्दानास वर्णक्रमेणैव यथाम्यानं प्रथमा-विभत्यन्नत्वेन मंग्यापनमकार्य। पदभाधने येषामन्दाक्षराणा धिकारो लोपा वा अभवत् ते वर्णस्तत्तचन्दोपरि विन्यस्ताः । अनुसार-विसर्गाणां षोड़श-स्वरान्तर्गतलेन तदुभयवदाद्य-वर्णयुक्र-शब्दान् म्वग्वएटलाभिषिकान चकार । तत्पश्चात् प्रत्येक-शब्दस्य निङ्ग प्रत्येक-धातोरनुवन्धञ्च निर्णतवान् । येषां धावनामनुवन्धो नास्ति तत्म्यानं विन्दु युक्रमथवा शुन्यमास्ते । तदनन्तर मकान-शदानामघवाचक-परानि प्रथमाविभक्त्यन्तत्वेन एव समस्त-धाववाचक-पदानि सप्तमीविभत्यन्तवेन लिखितानि । प्रत्येक-मि-गब्दोत्तरं । - ·तदीयपर्याया: देशभाषाय तथा प्रत्येक-धात्वर्थामन्तरं तट्टीका धातुदीपिकोकव्याख्यापरादीनि विहितानि सर्वशेषे तेषां प्रमाणनि तदभावे तत्प्रयोगा तदिरहे तड्युत्पत्ति-लिखिता ॥ वर्णमालायां च वर्दी-जकारान्त स्थयकारौ मूर्द्धन्य-णकार-दन्यनकारौ वर्गावकारान्तःस्खवकारौ तालव्यशकार-मूर्धन्यषकारदन्यसकाराः सन्ति । एतदखिल-वर्णदि-शब्दानां धानाच्च प्रभेदं कृत्वा सूचीपूर्वक यथास्थान संस्थापनं कृतवाम् । वङ्गरेशे उक्तवर्णनामुचारण-भेदाभावः । विशेषतो वकार- दयस्याकारोचारणयोर्भेदो नास्ति पश्चिमादिदेशे वर्तते । किन्तु मुग्धयोधटीकायां दुर्गादासविद्यावागीशर्यता वकार-भेदिकैकप्राचीमकारिकास्ति । मा यथा,- "उदूटौ यत्र विद्यते यो वः प्रत्ययसन्धिनः । अन्तःस्थं तं विजानीयात्तदन्यो वर्य उच्यते” । एतत्कारिकया सकलवकार-प्रभेदो न भवति । इति इतोरह धानां शब्दाकरत्वादोध्यदन्य-चकारादिधातुद्वारा पदसाधनं कला बह-प्रयवे- र्वकारद्वय भेद प्रकाशितवान् रेफयुक्तवर्णन्तु रवर्णत् पर भब्द-सूचीमध्ये विन्यस्तवान् ॥ पूर्वतन-कोषकार-वर्गः स्वस्खकोषे धातुसञ्चयो न कृतः शब्दमात्रसंग्रहः कृतः। किन्तु भन्दानामुत्पत्ति-खान धातुः। अतएवाई सर्वोत्तम- वापदेवीय-धातुपाठ-कविकल्पद्रुमात् (१०५४) चतुःपञ्चाशदधिक-सप्तदशशत-सस्थक-धान् महालय्य एतत्कोषान्तर्गतान् कृतवान् । तर १३२ प्रकारान्स- धातवः । २४ श्राकारान्त-धातवः । १८ इकारान्त-धातवः । २५ ईकारान्त-धातवः । ३३ उकारान्त-धातवः । १३ ऊकारान्त-धातवः । २१ एकारान्त- धातवः । १६ ऋकारान्त-धातवः । ६ एकारान्त-धातवः । २५ ऐकारान्त-धातवः । ५ोकारान्त-धातवः । ५८ ककारान्त-धातवः । २१ खकारान्त- धातवः । २० गकारान्त-धातव. । २० घकारान्त-धातवः। ५० चकारान्त-धातवः। १८ छकारान्त-धातवः। ०२ जकारान्त-धातवः । ३ भकाराम्स- धातवः। ७१ टकारान्त-धातवः। २२ ठकारान्त-धातवः । ७६ डकारान्त-धातवः । १ ढकारान्त-धातुः । ५० एकारान्त-धातवः। २१ सकारान्त- धातवः । २८ थकारान्त-धातव.। ०६ दकारान्त-धातवः । ३७ धकारान्त-धातवः । २८ मकारान्त-धातवः । ६४ पकारान्त-धातवः । १५ फकारान्त- धातवः । ४५ बकारान्त-धातवः । ३८ भकारान्त-धातवः । ३३ मकारान्त-धातवः। ३१ यकारान्त-धातवः। ४२ रान-धातवः । ८३ लकारान्स- धातवः । ६८ वकारान्त-धातवः । ३८ तालव्यशकारान्त-धातवः । १९६ मूर्द्धन्यषकारान्त-धातवः । ६५ दनयसकारान्त-धातवः । ५० हकारामा-धात- वः। ४२ सौत्र-धातवः सन्ति । एषां मध्ये सख्याया एकष्ठकारान्त-धातुरेवमेको लकारान्त-धातुर्नास्ति । सौत्र-धामा नियत-प्रयोगाभावः । एतत्समुदाय-धातुर्गणभेदे विभक्तोभूतस्तस्माद्धेतो/तु-पाठस्य गणमचा अभवत्। तन्मध्ये प्रसिद्ध-गणा दश । अवान्तर-गणा अनेके विद्यन्ते। यथा,- भवाद्यदादी जुहोत्यादिर्दिवादिः खादिरेव च। तुदादिश रुधादिश्च तनयादि-चुरादयः ॥ इति दुर्गादास-विद्यावागीश-कृत-कविकल्पद्रुम-टीका धातुदीपिका ॥ पकगणे वापदेव-विप्रेण अकाराद्यादि-धातुपाठ-क्रमेण अकाराम्तादि-धातु- सकल कथितवान् । किन्त्वहमेतममानुगमनमहत्वा निजकोष-रीत्यमुसारेण मन्दसूचीमध्ये धातुगणान् लिखितवान् ॥ साइतिकावर्णचिहादीना विवरण । एतत्पुस्तकस्य प्रतिपत्रस्त प्रत्येक-पृष्ठ-मध्यस्थाने युग्मरेखा-प्रदानेन विभाग कृत्वा तद्भागवये शब्दादिलिखितः। तस्यान्तिम-शव्दादेणे व्यक्षर- पर्यन्तं उकभागद्दयोपरि विन्यस्तमभवत् । तदृष्टिमात्रेण यदक्षर-पर्यन्त-शब्द-स्तत्पृष्ठारूढो भूतस्तदोधो भविष्यति । तेनेट-शब्दानामनायामेन लाभो भविता॥ पुलिङ्गस्य सङ्केतः “पु”। स्त्रीलिङ्गस्य सक्षेपः "स्त्रौं"। क्रीवसिनस्य चिनं "ली"। वायलिङ्गस्य अर्थात् चिलिङ्गस्य लम "त्रि"। एवम- व्ययशब्दस्यैक-देशस्य “व्य” इत्यक्षरस्य रहण कृत ॥ यस्मिन् स्यले एक-शब्द-घटकौमत-बड़वर्णः पतिदये पतितास्सज्ञापनार्थ तत्प्रथमपनिमेषे एका क्षुद्र-समरेखा (-) प्रदत्ता भ्रता । एकार्थ-शब्दस्योत्तर एव प्रमाणन्य पूर्व एका विषम-रेखा (1) प्रदता। भिन्नार्थक-अब्दस्य एव प्रमाणस्य पर विषम-रेखाइय (1) विन्यस्त । प्रथमकाण्ड़े कचिदस्य व्यतिक्रमो जातः ।। समानार्थक-दि-व्यादि-शब्देव्वेकरमले उपस्थितेषु तदुत्तरं तज्ज्ञापक एवम्प्रकार-वेष्टन-चिन "}" दत्त ॥ विशेषवृत्तान्तसमापनात् पर विशेष-शब्दार्थारम्भात् पूर्वञ्च पुष्पाकारचित (') छत । एव विस्तारित-विषयान्तर्गत प्रकरणभेदखले पुष्या- कारेणाशित ॥ येषा प्रसिद्ध-शब्दानामुत्तर तत्पर्य्याय-शब्दा लिखितास्तत्संख्यानामहापातः कृतः। तत्रोत-प्रसिद्ध-शब्दमेकत्वेन गायिला तत्पर्य्याये धारि- सख्यावा. स्थापिताः॥ पूर्वोदित-चतुःपक्षाशदधिक-सप्तदशशत-धातूनां षट्चत्वारिंशदनुबन्धवर्णनां फलानि लिख्यन्ते ॥ अ-अनुवन्धेषु मध्ये प्रकारः सुखोचारणार्थः । यथा धक्क नक्क क भागने इति । श्रा:-निष्ठाभावादि-कर्मवेट । प्राकारेतो धाता वे आदिकर्मणि च विहिताया निष्ठाया वा इत्यर्थः। यथा इमिद्या हे भावारिढे वेति मिन्न मेदित तेन । प्रमित्रः प्रमेदितः ।। भावारिकर्मभ्यामन्यत्र निष्ठाया न दम् इत्यर्थः । यथा प्रादित इति मिनः मित्रवान् । ।

·Bo दः-नुन्वान्। वदिड् नुत्यभिवादयोः। श्रतएवेदिता नुन् वन्द्यते विष्णुः ॥ दूर्वा भाड्वान् । च्युतिर् क्षरणे इरितस्तु वेति अच्युतत् अच्योतीत् ॥ ई:-अनिनिष्ठः । दीपौड् य दीपने । नेमडीश्वौति दीप्तः दीप्तवान् ।। उ:-वावेट । चमु भक्षणे। पु निशदित दम् इति चमित्वा चान्त्वा । ऊः-वेटकः । यस्य सामान्यविधिना इविहितः ऊदितः परस्य तस्य वा इम् इत्यर्थः । विधू शिवे शास्त्रे । वेमूदिदिति असेधीत् असैत्सीत् ॥ :-चडाहस्वः । चडि : परे अडि परे अहसः इखाभाववान् । यथा ढौकड् गत्यां । अण्डुण्डख इत्यत्र दिदर्जनात् अडूढौकत् ॥ :–वा चडि अहवः इत्यनुवर्त्तते । कण आर्त्तखरे । भाज भामेति चौकणत्। श्रचकाणत् । येषां सप्तम-स्वरानुवन्धः कैश्चित् पयते कैश्चिन्न पद्यते तेषां स्व-विकन्पनार्थोऽयमनुबन्धः ।। स्ट:--अडवान् । श्रीगनस्ट गत्यां । शास्त्टद्युत्पुषादेरिति अगमत् ॥ ए:-मिचि अवृद्धिः। मिचि व्यांविहितसौ। ए कट् हतौ दृषि। हमादेः सेम इत्यत्र एदिदर्जनात् श्रकटीत् ॥ ऐ:-यजादिः स्यात् । यजै औ देवार्चने । व्यथग्रहेति जिः दयाज । ग्रहखपाद्योरिति दूज्यात् ॥ श्रो:-निष्ठातनः । निष्ठायास्तो निष्ठातः निष्ठाता नो यस्मात् स निष्ठातनः। स्नो शौ भन्ने । सल्वाद्योदिदिति रुमः रुमवान्॥ चौः-अनिट् । श्री गमत्व गत्यां । वसोरस्येत्यत्र दिदर्जनात् गन्ता । कः-चुरादिः । गणत्क सख्याने । चुर्यो निति गणयति ॥ किः-चुरादिना । पक्षे गणान्तरनियमाभावात् स्वादिरित्यर्थः । युज कि सयमे योजयति योजति। यद्यपि चुरादिभ्यो निर्विकल्प्यते तथाप्य- न्येषामनुरोधादिदमुक्त। अन्येषां मते तु चुरादिभ्यो जिनित्यः । तत्रापि युजप्रभृतिभ्यो वेति । खमते तु चर्चा जिवेत्यत्र वाशब्दस्य व्यव- स्यावाचित्वात् चुरादिभ्यो निनित्यः । अत्र युज-प्रभृतिभ्यो वेति ॥ ग:-क्रयादिः । डु क्रौ न ग द्रव्यपर्यये । दिवसतुति क्रोणाति ॥ गि:-धादिरपि । अपिशब्दात् क्र्यादिश्च । पूञ गि शोधे। घादः व इतिहस्तः पुनाति । अपूः स ल्यादिः । पूवर्जितः स धादिवादिश्च स्यात् । लू ञगि छिदि लुनाति । सूत्वाद्योदिदिति लून: लूनवान् । कृ गृ ज्या म्लाहाल्वादेरिति लूनिः ॥ -रुदादिः । लघिर रुद रोदे। रुयोऽयोइस्रस्येम इति रोदिति । रुदाद्यस्तौति ईम् अरोदौत् ॥ डः-तडवान् कर्तरि । कर्तरि वाच्ये तड्वान् श्रात्मनेपदी। एध ङ वृद्धौ। नवश: पमे इति एधते ॥ जः-ज्वलाद्यः । ध्वल ज्म चलत्विषोः। दूनीभूज्वलाद्येति णः ज्वालः । पक्षे पचादित्वादन् ज्वलः । एवं कुच ज रोधपर्ककौटिख्यलेखने । दूनौभ- ज्वलाद्येति णः कोच: । पक्षे कृगु ज्ञा प्रौति कः कुचः ॥ भः-ज्वलाद्यः । इति केचित् ॥ अ. श्रात्मने । प्रात्मने श्रात्मार्थ फलवति कर्त्तात्मनेपदं अफलवति परस्मैपदमिति शेष यज जो देवा यां यजते यजमानः यजति याजकः । चूरादेस्तु स्वार्थविहित-ओर्जकारेण नित्वेऽपि उभयपद न स्थात् अन्यथा स्यम ञक वितर्के इत्यादे जीनुवन्धो व्यर्थ. स्यात् ॥ निः-अद्यकः । अद्य वर्त्तमाने को यस्मात् स अद्यक्तः । निठा स्थाने । ज्ञार्चेच्छार्थीच्छौलादेरिति स्थितो विष्णुस्तिष्ठतीत्यर्थः ॥ टुः-माथुः । दृड वेप चलने । द्वितोऽथुरिति वेपथुः ।। ठ:-फणादि । इति केचित् ॥ -त्रिमगयुतः । छ ञ द डुकृतौ । वितस्तब्जे इति कृत्रिमं ।। ण:-फणदिः । फण ण निस्नेहे। ह फल भजेति फेणत: पफणत: फेणिय पफणिय ॥ तः-अदन्तः । अदन्तानां पृथग्वर्गविधानेनैव ज्ञाने सिद्धे तानुवन्धोऽनभ्यामानामवादिषु कान्तत्वादिभ्रमनिरासार्थः । दः तनादिः । तन दुञ विस्तृतौ । तन्भ्यः शुविति तनोति । सेलृक् तथासारिति अतत अतनिष्ट अतथाः तनिष्ठाः । वनतनाद्यनिमामिति प्रतत्य ।। धः-रुधादिकः । रुधि| निज श्रावृतौ। दिवस तुदेति रुणद्धि ॥ न:-स्वादिः । षु ण सन्धालेदपौड़मन्ये । दिवसु तुदेति सुनोति ॥ पः-मुचादिः । मुचल श प नौ माक्षे। नुणधोमुचामिति मुञ्चति ॥ भा-मादिः । मुभिर्य शमे । यन्योधमादौति शाम्यति ॥ मि:-घटादिः । निचिनार्दीर्घा वा। दीर्घा दीर्घवान्। घट य म ड चेष्टे। जीनमासुर्घश्चेति अघटि अघाटि घटं घटं घाटं घाटं। निधि इस्खः मोऽनुवर्तते । निचि नौ इखः इखवान्। घटादि जनीति घटयति ॥ मिः-चा। निचि इख इत्यनुवर्तते । फण मिण गतौ । वा सम यम फणेति फणयति फाणयति ॥ ।

·10 । यः-दिवाद्यः । दिव्यु जिगोषेच्छादौ । दिवस तुदेति दीव्यति ॥ P-वैदिकः । वेदेष्वेव प्रयुज्यन्ते नतु भाषायामित्यथ: । गार्लिस्तुतौ जन्मनि । जगाति ॥ ल-~श्रदादिकः । अलौ भक्षे। लुगड्योऽपः अत्ति ॥ लि हादिः । हादेरदाद्यन्तर्गणत्वेन ख्यातत्वाददादित्वसूचकानुवन्धो न कृतः । अथवा लु स्वपादिश्च लिहादिरित्येकं वाक्य । लु लि एतदुभयानुबन्धौ धाव क्रमात् स्वपादिकादौस्त' । चकारस्योभयत्र सम्बन्धाददादी चेत्यर्थः । हादि. पृथगण इत्येके । अतएव पठन्ति च । "हाद्यदादी जुहोत्यादिर्दिवादिः स्वादिरेव च। तुदादिश्च रुधादिश्च तनक्र्यादिचुगदयः" ॥ इति । हुलि होमेऽदने । हादी रे दि. जुहोति । लु-स्वपादिश्च। चकाराददादिश्च । ख मते व पादेः प्रयोजन नास्ति । दरिद्रतीत्यादौ स्वपादित्वादनादौ सार्वधातुके। श्राद्युदात्तत्वमिति वोपदेव ॥ व-वृतादिः। त ड व ल्ढ वर्त्तने । झ्याने म पे इति तेनैव परस्मैपदे वय॑ति विकृत्सति । प्रात्मनेपदे तु वर्त्तिव्यते विवर्तिपते । अन्यत्र विवतिषा विकृत्सा ॥ श-~-तुदादिकः । तुदौ ञ श व्यथे। दिवसुतुदेति तुदति ॥ शि-कुटादिश्च । चकारात् तुदादिश्च । कुटा नुव्री निति इति नियमात् कुट शि कौटिल्ये इत्यादीनां अकुटौत् इत्यादौ न गुणः । णू शि स्तवने इत्यादौना अनुवौदित्यादिषु न वृद्धिः । श्रगुणत्वादु च ॥ प'-दडवान् । आख्यातिकस्याडोऽप्राप्यर्थ कृदिति विशेषण। खमते भयत्र ड एव । डु नौ श पच पाके । भौषि चिन्तीति पचा ॥ जहादिः । नन क्ष लु घ भक्षहामयोः । द्विरुक्त जनादौति दिमज्ञाया शचन्तस्य विदचोऽरिति न नुण जक्षत् । क्लीवे जस्ासेास्तु दे' शतुर्नुए इति जाति जवन्ति । श्राख्यातिकेऽन्तोऽन्तो वेरिति जक्षति । अनुम् सिद्देरिति अजनुः । इति धातुदीपिकाया अनुवन्धफलनिरूपण ।। व्याटिकोषविवरण। सर्वेषा कोषाणामादि अग्निपुराणोकाभिधान । तत्रादौ स्वर्गपातालादिवर्ग: । ततोऽव्ययवर्ग' । ततो नानार्थवर्ग: । ततो भुपुराट्रिवनौषधिसिहा- दिवा । ततो नृब्रह्मक्षत्रविटशूद्रवर्गा। शेषे सामान्यानि नामलिङ्गानि सन्तौति मया दृष्ट । अमरसिहस्तु उतामिपुराणीयाभिधानस्य कस्यचित् कस्यचित् वर्गस्य व्यतिक्रम कृत्वा तत्रादित-सामान्य-नामनिङ्गानां विशेष्य-निघ्न-वर्गसङ्कीर्णवर्गाविति मज्ञा स्थापयित्वा अन्ते लिङ्गादिसग्रहवर्गस्य योग कृत्वा खोयकोष रचितवान्। एव जटाधरोऽपि अमरकोषखानुकरण कृतवान् । इति विरलप्रचारः ।। - - 8 १८ . कमरसिहकृतं यजयपालहत सदसिहकृता चक्रपाणिदत्तकृता जटाधराचार्यकृत दण्डाधिनाथकृता दुर्गादासविद्यावागीशकता धनञ्जयकविकृता धरविदासब्राह्मण छता नरसिहकाश्मीरपण्डितकृत नारायणदासकविराजकृत पद्मनाभदत्तद्वितः पुरुषोत्तमदेवकृत' तस्कृत' प्राप्तकापादिनामानि । अत्राभिधाने मत्प्राप्तयद्यत्कोपादितः शब्दादयः सग्टहीतास्तेषां सज्ञाः पश्चाम्निस्यन्ते ॥ नामलिङ्गानुशासन १ / पुरुषोत्तम देवकृत विकाण्डरोष १५ नानार्थसग्रह २ तत्कृता हारावलो १६ नानार्थध्वनिमश्नरी ३ मावमिश्रकृत भावप्रकाश शब्दचन्द्रिका मथुरेशपण्डितकृता शब्दरत्नावली १८ पर्यायनानार्थकोष ५. महेश्वरवैद्यकृत विश्वप्रकाश नानार्थरनमाला ६ मेदिनीकरवैद्यकृत मानार्थशब्दकोष धातुदीपिका रामेश्वर शर्मकृता प्राब्दमाला २१ नाममाला रत्नमालाकरवैद्यकृता थायर्वेदार्णवोत्थितपर्यायरत्नमाला २२ सारसग्रहनामकानेकार्थसमुच्चय वापदेवविप्रशत कविकल्पद्रुम २३ निर्घण्टुराजः पर्थात् राजनिघण्ट' १० श्रीनन्दनभट्टाचार्यकृत वर्णाभिधान राजवलम उणादिकोष २५ ११ / श्रीरामशर्मकृत भूरिप्रयोग १२ | सिद्धान्तकौमुदीसक्षिप्तसारकारकृते उणादिवृत्ती एकाक्षरकोष यभिधानरत्नमाला २८ १३ । इलायुधमट्टकता दिरूपकोष १४ | हेमचन्द्रगैनष्कृतः यमिधानचिन्तामणि २६ ह २४ . २६०२० . . . . प्राप्तकापनामानि । एतद्भिन्नानेकपाचौनाभिधानानि सन्ति । यद्यपि तानि मया अप्राप्तानि तथापि तेषां मध्ये बहकोषाणां प्रयोगप्रमाणानि श्रमरटौकातानि श्रामादितानि। एव विश्वमेदिनौकोषे तत्मकल्लाभिधानानां शब्दा' समाइताः । उक्तकोषद्वयशब्दानां शब्दकल्पद्रुमाभ्यन्तरितत्वेन वक्ष्यमाणसमस्त प्राचीनकोषाणं शब्दा एतत्कोषान्तर्गता भृताः ।

·10 विश्वकृतप्राचीनकोषाः । भागुरिरचितकोषा' 8 . भोगीन्द्र १ वाचस्पति व्याडि विश्वरूप ५ मङ्गल शुभाङ्क वापालित कात्यायन ६ ३ साइसाद . मेदिनीश्तप्राचीनकोषाः । गाधर रन्तिदेव रत्नापरनामहर गोवईन वाभट २ . ३ उत्पलिनी प्राब्दार्णव ससारावर्त नाममालाख्य বন্দ্বি আশ্বিন माधव धर्म विक्रमादित्य गामिरचितकोषा पाणिनियदानुशासनश्च २१ २२ . १४ १५ १६ १७ १८ 8 रभसपाल १० . रुद्र तारपाल ५ ६ धमरदत्त वामन . १२ एतदन्ये वलहड्प्रतिकृतकोषाः सन्ति ।। . .. मधुमाधवी . mr लब्धालब्धामरकोषटीकानामानि । अमरकोषश्च भृशमामाणिकः व्युत्पादकश्च । तस्मात् बहतरटीकाकारस्तस्य नानाविधा टीका कृता। तन्मध्ये कतिपयलब्धटोकानां प्रमाणनि शब्दकल्पद्रुमे दत्तानि । किन्तु तत्समुदायटीकारनामानि टीकानामधेयानि चाह व्यक्तीकरोमि ॥ क्षीरखामो माधवी कोलाहलाचार्य २१ कृता व्याख्यासुधी ३० सुभूति १२ शवरखामी २२ व्यथुतोपाध्यायकृतव्याख्या- सानन्दः रामतर्कवागीशः हड्चन्द्र' १३ प्रदीप २३ कलिङ्ग अभिनन्द १४ नयनानन्द २४ मथुरेशविद्यालङ्कारकता कोटा ५ मल्लिनाथ १५ विद्याविनोद २५ सारसुन्दरी ३२ सर्वधर रायमुकुटमणि रघुनाथचक्रवर्ती नारायण चक्रवर्तिकता पदार्थ- राजदेवः नीलकण्ठः व्याख्याम्टत कौमुदी ३३ गोवईन १० टोकासर्वस्व २८ रमानाथविद्यावाचस्पतिलत- द्राविड भगीरथ १६ सन्देहभलिका विकाण्डविवेक ३४ मोजराज जयादित्य २० रामाश्रमापरनामभानुदीक्षित भरतमल्लिकवा मुग्धवोध एतभिन्ना यपि टीका वर्तन्ते । सम्मता टीका ३५ 8 . . .. E यत्राहतविषयटन्द शब्दसिन्धुदुस्तरत्वञ्च विज्ञापयामि । कोषगणातिरिक्तनानाशास्त्रोक्तशब्दप्रमाणप्रयोगोपाख्यानादीनि । चातुर्वेदिकषाड्दर्शनिकमतविवरणपदार्थकर्मोपासनाज्ञानकाण्डब्रह्मनिरूपण- वेदाङ्गशिक्षादौनि । शाब्दिककाव्यालङ्कारिकछान्दसिकसूत्रवृत्तिमात्रानामलक्षणोदाहरणचित्रकाव्यनवरसरतिवन्धादयः । श्रौतस्मार्त्तयज्ञमलमासादि- लक्षणदायभागाशौचमस्कारप्रायश्चित्तोदाइतिथिकृत्यजन्माष्टमौदुर्गात्मवाटादशविवादपद-चतुष्पादव्यवहारैकादश्याद्युपवासनिर्णयतडागभवनषोत्सर्गवतप्र- तिष्ठापरीक्षाज्योति'शुभाशुभदिनादिवास्तुयागदीक्षाहिकाचारमासकृत्यपुरुषोत्तमादिमाहात्म्य श्राद्धप्रकृत्यकर्मविपाकद्दादशयात्राधिकरणदत्तकव्यवस्था- दयः । पौराणिकतान्त्रिकवर्णतत्त्वषट्कर्मस्नानतर्पणपूजामुद्रामन्त्रयन्त्रजपहोमवलिध्यानस्तवकवचमाहात्म्यभुवनस्वर्गनरकदेतवादानवतीर्थावतारनदनदौदे- शभेदपौठपर्वतवृक्षराजनौतिवर्णाश्रमधर्मवर्णमदग्द्रव्यशद्धिमहादाननिधिरत्नाद्युत्पत्तिमृष्टिप्रलयदुर्गपुरमन्दिरश्रीमूर्तिनिर्माणप्रमाणदौनि । ज्योतिषिक- सैद्धान्तिकवारतिथिनक्षत्रयोगकरणसक्रान्तिमास पक्षवर्षायनमातफलाकालग्रहणनटचन्द्रधुमकेतुस्त्री पुरुषादिशभाशभलक्षणशकुनखरोदयगणिताङ्क क्षेत्र- व्यवहारराभिचक्रभुगोलखगोलदृग्गोलवर्णनादौनि । श्रायुर्वेदीयजन्मक्रमशारीरस्थानरोगनिदानपूर्वरूपसम्पायुपश्यचिकित्सौषधद्रव्यगुणपाचनजारणमा- रणपथ्यापथ्यनाडौमूत्रजिहापरीक्षापञ्चकर्मवद्रसोत्पत्त्याख्यानादयः । गान्धर्ववेदीयनृत्यगीतवाद्यस्वरताललयतानमानग्रामश्रुतिमूर्छनारागरागिणीत- त्पत्त्रता-गानसमयध्रुवकगमकनायकनायिकानिरूपणादीनि। युझिकल्पतरुग्रन्थौयनौतिदन्दनगरीवास्तुराजग्टइविशेषमामान्यामनोपकरणलट्कारास्त्र- यात्रायुक्रय. तथा चतुष्पददिपदनिष्पदयानोद्देशाः। पत्रकौमुदीयपत्रप्रमाणभङ्गरचनलेखननयनपठनचिन्हकोणच्छेदनपदन्यास श्रीशब्दविन्यासप्रश- स्तिप्रकरणादौनि । कुलाचार्यादिग्रन्यौयब्राह्मणवैद्यकायस्थानामुत्पत्तिवशगोत्रप्रवरप-यश्रोत्रियकुलौनमौलिकगोष्ठीपतिनिर्णयादीनि च शब्दकल्पद्रुमस्य सप्तकाण्डे मया समाहतानि । यान्यवशिष्टानि तानि परिशिष्टे प्रवक्ष्यामि । तत्तद्ग्रन्यनामानि वाहुल्यभिया नाकानि । तथापि शब्दसमुद्रस्य पारगमन दुष्करतर । तदुन्न कलापमुग्धवोधटीकास्तम्भोके। श्रञ्च भाष्यकारश्च कुशाग्रौयधियावुभौ नैव शब्दाम्बुधेः पारं किमन्ये जडबुद्धयः ।। -- ·ko परिशिष्टकरणकारणम्। अस्मिन् सप्तकाण्डात्मकशब्दकन्पद्रुमपुस्तके ये ये शब्दार्थप्रमाणप्रयोगादयः पूर्व प्राप्यभान न सग्टहीताः। अथवा भ्रमवशात् पतिता' । एव यस्य यस्य रोगस्य निदानमात्र लिखितं तत्तदोषधानि न विरतानि । एवं येषां मन्दाना अमरातिरिक्रकोषोतपर्यायशब्दसहालन न कृत । एव दोकारोत्तरक्षकारादिवर्णयुक्तकतिपयशब्दानां मुद्राक्षकप्रमादेन स्वलन जात। एव अकाराद्यादिनयेवकारादिपर्यन्तधातूनां तत्तट्टीकास्तपदोदाहर- णादयः पुरा न लिखिताः । एतत्सर्वमवशिष्ट परिशिष्टमध्ये लिपिवद्धौकरिय्यामि । अतःपरमेतत्परिशिटीयापुनरूतशब्दादीन् प्रागुदितसप्तका- एडौयशब्दसूचीमध्ये यथास्थान स्थापयित्वा ग्रन्थसमाप्ती मङ्गलाचरणबीज परिगिटकरणकारणच हित्वा एतन्मुखबन्धनं प्रथमकाण्डस्य पूर्व योजयित्वा पुनर्मुद्राङ्कने कृते एष कोषः सुसम्पणे भविष्यति। किञ्च पश्चिमदेशीयलोकानां महोपकाराय देवनागराधरण एतत्कोषमुद्राकनार्थ पाश्चात्या महन्धुवा ममान्तिके बहुशः प्रार्थयन्ते। किन्तु तत्मार्थनापूरणे मदीयायुषोऽनुकूलतायां मन्दिहानो विवृत्तोऽस्मि । यद्यपि कश्चित् बिपवित् किम्बा विषयो खोयलाभार्थ मत्स्नेतद्ग्रन्याधिकार यथारौति ग्टहीत्वा अस्मिन् कर्मणि प्रवर्तेत तत्र ममापत्तिनास्तौति ॥ शाके वन्हिसमुद्रशेलधरोमानेऽरुणे कर्कटे, 'याते खानिमितान्दतः परमसौ मत्शब्दकल्पद्रुमः । काण्डैः सप्तभिरविता भगवतोऽनुकोणतः, पूर्णतां प्राप्तो दूषणमस्ति किञ्चिदिइ चेत् तत् क्षम्यतां साधुभिः ।। अथ सर्वोपासकसम्मतमङ्गलाचरणोनविंशतिपद्यानि वेदा वदन्ति यं सत्यमानन्दमद्वितीयकम् । यमुपास्यत्वरूपेण देशित हि निरन्तरम् ।। तथामृतश्चैकरूपमवाचनमगोचरम् ॥ मीमांसका वे भाषन्ते चार्वाकाः प्रवदन्ति य । सर्वातीत मर्वगत चिदेकरसमेव च लोकानां व्यवहारेण सिद्ध सन्ततमेव च ।। १२ । १३ ।। देशकालापरिच्छिन्नमपादमपि शीघ्रगम् ॥ यावदुनोपपन्न हि न्यायज्ञाः सम्प्रचक्षते । १४ । सर्वग्रहमपाणिच्च सर्वेषां दर्शक तथा । शिल्पिना विद्यकर्मेति य भणन्ति सुनिश्चितम् ॥१५॥ अचक्षुषमपि श्रोत्रहीन श्रोतारक पुनः ।। शाक्ता वदन्ति य नित्यामाद्याप्रकृतिरूपिणीम् । १६ । अचिन्त्यमपि सर्वज्ञ सर्वेषाच्च नियामकम् । मौरास्तेजोमय सूर्य गाणपत्या गणेश्वरम् ॥ १७ ॥ १८॥ सर्वशक्तियुत सृप्रिस्थितिप्रलयकारकम् ॥ ९ ॥ रामानुजा य वदन्ति विशिष्टाद्वैतवादिन । तथौपनिषदा य हि शद्धबुद्धस्वभावकम् ॥२॥ लक्ष्मीनारायण भक्काधीनं नित्य शरीरिणम् ॥ १८॥ कथयन्त्यादिविद्वांस मिद्ध य कापिला विदुः ॥ ३ ॥ निम्बादित्यास्तथा माध्वाचार्य्याद्या द्वैतवादिन । शकर्मविपाकाशयापराम्टष्टमेव य। विष्णु सशक्ति सन्मति यमाहुभक्तवत्मलम् ॥२०॥ निर्माणकायमास्थाय सम्प्रदायप्रवर्तकम् ॥ रामानन्दा रामचन्द्रं भक्तानुग्रहकारकम् । तथानुग्राहकमपि प्रभाषन्ते पतन्जला' ॥ ४॥ सीतया सहितं प्रोचुर्य नित्य नित्यविग्रहम् ॥२१ ॥ लोकवेदविरुद्धेय निर्लेपच्च स्वतन्त्रकम् ॥ श्रीमन्माध्वानुयायि श्रीनित्यानन्दादिवशजाः । महापाशुपता सर्वे ब्रुवन्ति सतत भुषि। ५। गोस्वामिनो नन्दसून श्रीकृष्ण प्रवदन्ति य॥२२॥ शेवाः शिव य वदन्ति वैष्णवाः पुरुषोत्तमम् ॥ ६ ॥ ७॥ कायेन मनसा वाचा भक्त्या च प्रपिपत्य तम्। पितामहमिति प्राञ्च. पौराणिकजना विदुः।। श्रीराधाकान्तदेवेन राज्ञातिमययत्नतः । याजिका यज्ञपुरुष सर्वजमिति सौगता: ॥८॥१०॥ शब्दादीन्यवशिष्टानि सग्टम मशास्वतः । निरावरणमित्येव प्रलपन्ति दिगम्बगः । ११ । परिशिष्टः शब्दकल्पद्रुमस्य क्रियतेऽधुना ॥ अथ ग्रन्थप्रतिज्ञानवश्लोकाः। शब्दकल्पद्रुमग्रन्ये सप्तकाण्डमयेऽखिले। पदोदाहरणनाञ्च चिकित्सामा गदस्य च ॥ येषामेव हि शब्दार्थपर्यायाणं तथैव च ॥ न सग्रहोऽभवत् पूर्वग्रन्धे कारणकूटत' । प्रमाणानां प्रयोगाणा धातुसम्बन्धिनां पुन । तेषा सकालनचास्मिन् परिशिष्टे करोम्यहम् ।।

·तथा वेदनिघण्टाख्यः पञ्चाध्यायसमन्वितः । वैदिकानाच शब्दानामतिप्राचीनकोषकः ॥ तस्यात्र देशे विरलप्रचारत्वेन तद्भुतः पर्यायशब्दसन्दोहः केनापि कोषकारिणा ॥ न संग्टहीतस्तद्धेतार्दुरूहोऽश्रुत एव च । प्रायो वैदिकशब्दार्थो वोधगम्यो भवेनहि ॥ अतस्तत्पथमाध्याये द्वितीये च हतीयके। येषां स्थितानां शब्दाना पर्यायान् परिशिष्टगान् ।। करिष्याम्यस्य निम्ने हि तेषां वर्गस्तु नाम च । तथा सङ्ख्या विलिख्यन्ते लोकानां ज्ञानहेतवे ॥ चतुर्थे पञ्चमाध्याये यदस्ति पदबन्दकम् । तत्पर्यायस्य बोधस्य चाभावान्नात्र ग्टह्यते ॥ वर्ग साझा . नाम २७ पुराणनामानि २८ नूतननामानि.. २६ दिश उत्तराणि नामानि २६ ३० द्यावाएथियो मधेयानि २४ इति वेदनिघण्टी रतीयाध्याय : . . .. a. : समा वर्ग नाम साझा १ एथिवीनामधेयानि २१ २ हिरण्यनामानि १५ ३ अन्तरीक्षनामामि 8 साधारणमामानि ६ ५ रश्मिनामानि.. १५ ६ दिस्नामानि . ७ राजिनामानि. २३ ८ रायपनामानि १६ ६ अर्नामानि . १२ १० मेघनामानि ११ वाट्नामानि ५७ १२ उदकनामानि १०० १३ नदीनामानि १४ घश्वनामानि . २६ १५ यादियोपयोजनानि १६ व्वजनिकम्माणः १७ ज्वलतो नामधेयानि ११ इति वेदनिघण्टो प्रथमाध्यायः । . चतुर्थाध्याये २७८ पदानि। वर्ग पदं १ जहा इत्यादिपदानि २ ससिमित्यादियदानि ३ व्याशुशुक्षणिरित्यादि- पदानि १३२ इति वेदनिघण्टौ चतुर्थाध्याय । 68 . तत्र प्रथमाध्याये ४१४ नामानि यथा । वर्ग नाम वर्ग नाम ५ यमुलिनामानि २२ 8 रहनामानि २२ ६ कान्तिकमाण १८ ५ परिचरणकम्माण १० ७ बननामानि २८ ६ सुखनामानि २० ८ यत्तिकम्माण ७ रूपनामानि १६ ६ बसनामानि - प्रशस्यनामानि १० १० घननामानि २८ है प्रज्ञानामानि १९ ११ गोनामानि १० सत्यनामानि १२ क्रुध्यतिकमाण ११ पश्यनिकम्माण १३ क्रोधनामानि.. १२ उत्तराणि पदानि सर्व- १४ गतिकमाण १२२ पदसमानानाय १५ क्षिप्रनामानि.. १३ उपमानामानि १२ १६ अन्तिकनामानि ११ १४ व्यर्चतिकमाणः 88 १७ सग्रामनामानि ४६ १५ मेधाविनामानि २४ १८ व्याप्तिकम्माण १६ स्तोटनामानि.. १३ १६ वधक्रम्माण ३३ १७ यज्ञनामानि १५ २० वष्वमामानि १८ १८ ऋत्विहनामानि २१ ऐश्वर्यकम्माण 8 १६ याच्नाकमाण २२ ईश्वरनामानि 8 २० दानकम्माण इति वेदनिघण्टौ द्वितीयाध्याय ॥ २१ व्यध्येषणाकम्माणः २२ खपिविकम्माण २ हतीयाध्याये ४१० नामानि । २३ कूपनामानि १४ वर्ग नाम सध्या २४ स्लेननामानि १ बहमामानि १२ २५ निर्णोतान्तईितनामधे- २ खनामानि.. ३ महन्नामानि २५ २६ दूरनामानि ५ . . . . १ १० ३ 8 पञ्चमाध्याये १५१ पदानि। वर्गः पदं सझ्या १ घमिरित्यादिपदानि २ द्रविणोदा इत्यादि- पदानि १३ ३ अव इत्यादिपदानि ३६ 8 वायुरित्यादिपदानि .. ३२ ५ श्येन इत्यादिपदागि ३६ ६ अश्विनावित्यादिपदानि ३१ इति वेदनिधण्टो पञ्चमाध्याय । द्वितीयाध्याये ५१६ नामानि । वर्ग सध्या १ कम्मनामानि २६ २ धपत्यनामानि ३ टनामानि २५ 8 बाडनामानि २२ . १० . यानि . . 'ur . यथ ग्रन्थस्यानुक्रमणिकादिलेखनाभावकारण वृत्तदयम् । ग्रन्तस्थानुक्रमणिका साताक्षरलय च । परिशिष्टस्य करणे कारणादिकमेव हि ॥ पूर्वे सप्तमकाण्डीयमुखवन्धे प्रकीर्तितम् । श्रतो न लिख्यतेऽत्रैव पुनरुक्तिभयान्मया ॥ अथादर्श पत्राणा वल्मीकभक्षणजन्यमनस्तापतनिवारण हेतुपश्चपद्यानि । इदानी परिशिष्टीयबहलादर्शपत्रिकाः । तापो जामादौहित्रगणैरेव निवारितः॥ यन्त्रालयसमुत्पन्नवल्मौकगणभतिताः ॥ यतस्ते परिशिष्टीयशब्दैरन्यैश्च मयुतम् । श्रतस्तगतशब्दानां नाभवन्मुद्रयाङ्कनम् । देवनागरवर्णन शब्दकल्पद्रुमं पुनः॥ तञ्चद्भूत तदा ग्रन्थबाहुल्य समजायत । मुद्राङ्कितं प्रकुर्वन्ति यत्नेनातिशयेन च । किन्तु गंप्रतमादर्शनाशजन्यो मनोगतः । तस्य प्रकाशालोकानामुपकारो भविष्यति ॥ 4- ·10 अथ ग्रन्धकर्तुबशवर्णनश्लोकाः। आसीत् श्रीहरिदेवाख्यः श्रीहरेशरूपकः । उत्थाय वासमकरोत् पुत्रदारादिभिर्यत' ।। कायस्थानां कुले देववशस्योद्भवहेतुकः ॥ दुर्गादास: पञ्चमस्तु सदा दुर्गाप्रपूजकः । मुर्शिदावादनगरामन्ने खननपालकः। षष्ठस्तु माधवानन्दः सर्वानन्दप्रदायकः ॥१८॥ कर्णवर्णनामधेयसमाजे वासकारकः ॥ देवीदासमजुमदारतनयाः षट् प्रजामृत' । सदा हरिपदाम्भोजयुगलध्यानकारकः । गौरीकान्तो ज्येष्ठपुत्त्र स च वशविवर्जितः ।। मौहल्यगोत्रजातानामेष वौजाभिधानकः ॥ १ ॥ चण्डीशरणमजस्तु मध्यमश्चण्डिकार्धक । तस्य दृर्गावरो नाम सुत. सर्वगुणान्वितः । २ । हतीय. पुण्डरीकाक्षः सहस्राक्षश्चतुर्थक' || तस्माविश्वेश्वरो जातस्तस्य विनेश्वरः सुतः ॥ ३।४ ॥ महावज्जगतो यो हि पदे पैञ्ये नियोजित । सदानन्देन सपूर्ण: पूर्णनन्दोऽभवत्ततः । ५ । सरकारोपाधियुतो राजेन्द्र' पञ्चम. सुत ।। खानोपाधिस्तत्तनयः पीताम्बर इति समतः ।। कामारपोलगामान्तवामस्तेन विनिर्मित । अदभ्रशालिशालिवाद्धान्यपीताम्बरेति च। कनिष्ठो किरणौकान्तो वहुभिजातिभिईत ॥ विख्यातो भूवि सर्वत्र गोष्ठीपतिवर' स च ॥ ६ ॥ मुडागाछाप्रदेशे तु पश्चग्रामे ह्यधिष्ठित । पृथ्वौधरस्तत्तनजस्तस्माच्च कुरुनन्दनः । ७ । ८ । स च केशवरायस्य क्षत्रियस्य विशेषतः ॥ चत्वारस्तनयास्तस्य चतुर्दशनिवासिनः ॥ अप्राप्तव्यवहारस्य विख्यातस्य समन्ततः। प्रथमः शिवदासाख्यश्चौखण्डिख्यातिमयुतः । तद्देशाधिपते राज्ये नवावेन नियोजितः ।। मनुयौनामके देशे वासस्तेन सदा कृत ॥ अपग्ययवहारांश्च तद्राज्यशासने रत.। नित्यानन्दो द्वितीयस्तु गयोपाधि सुविश्रुतः । अतोऽस्मिन् भूतले लोकैर्व्यवहति कीर्तितः ॥ ९ ॥ कृतमौदपुगवास नित्यानन्देन पूरितः ।। तस्यैव तु कनिष्ठस्य चत्वारो देहसम्भवा' । चतुर्भुजस्तृतौयो य सेऽपि रायत्युदाहत । धार्मिका कर्मकुशला लोके सप्राप्तगौरवाः ।। तालाग्रामकृतावासश्चतुर्भुजपदाश्रित. ।। ज्येष्ठो रामेश्वरः पेय पद प्राप्त कृतश्रमः । चतुर्थ श्रीनाथरायो धुले पुरकृतायन' । महावज्जङ्गतस्तेषु कृष्णगमस्तु मध्यम. ॥ मदा श्रीनाथचरणाम्भोजानपरायण. ॥ ८ ॥ राजारामतृतीयस्तु तेषा स्ट्रेश्वरोऽन्तिम' । नित्यानन्दात्मज श्रीमान् श्रीमन्तेतिसमौरित' ॥१०॥ सेऽपि रुद्राराधकसत्तम ॥२०॥ चण्डौवरस्तस्य पुत्त्रश्चण्डिकापूजने रतः ॥ ११ ॥ रामेश्वरस्य षट् पुत्तास्तेषा ज्येष्ठो महागुण' । तमात' परमानन्द परमानन्ददायक ॥ १२ ॥ रामचन्द्रस्तथा रामचरणे मध्यम पुन ॥ काशीनाथश्च विजयावल्लभस्तत्कुमारक.। हतीयो रघुनाथाख्य श्रीरासस्त तुरीयक.। ज्येष्ठस्तु मलिकोपाधी रायापाधि कनिष्ठक. । १३ । रामकेशवनामा च पश्चम केशवाईक विजयावनभाज्जातः कृष्णानन्दोदिजाचक' ॥ २४ ॥ बलरामाभिधः षष्ठो बलवान् बलिना यत । ग्घुनन्दनदेवस्तत्तनय परिकीर्तितः । १५ । एषा ज्येष्ठ कनिष्ठश्च वशाभावमुपागत ॥२१॥ विद्याधरस्तस्य सूनू गयेतिख्यातिमागत. ॥ मध्यमा रामचरणो गुणैर्वहुभिरन्वित । श्रादौ नाजाग्रामवासी निताडावासकृत्तत ।१६ । व्यवहौपाधियुको गोविन्दपुरमस्थितः ।। तस्थात्मजो हरिहरो जाता इग्इिराश्रितः ॥१०॥ स च हिज्लीतमालिप्तमहिषादलदेशत' । षट सताम्तस्य विज्ञेया' सर्वलोकप्रशसिता । लवणस्य तथा राज्ञ करादाने नियोजित ॥ व्ये ठस्तु यादवानन्द. सदा यादवसेविता ॥ कटकादिप्रदेशस्य महावज्जङ्गतस्ततः । द्वितीयोरामचन्द्राख्यस्तृतीयो लक्ष्मण मत.। देवानीसज्ञकपद प्राप्तवान् बहुमानित ॥ देवौदामस्तरीयोऽभूत् मजुमदार उपाधित. ॥ बहुलैर्वर्गिभि' सार्द्ध मेदिनीपुरमध्यतः । परोपकारनिरत सदा बन्धुभिरात । मग्राम तुमुल कृत्वा रणमध्ये निपातितः ॥२१॥ मुडागादिदेशाना कानुन्गोपदमागतः ॥ देवानरामचरणव्यवहढमहाशयात् । म च तस्मिन् जनपदे कर्णवर्णसमाजत. समुत्पन्त्रालय पुत्त्रा अभेषकुशलालयात् ॥ अनपत्यतया ॥

·विहातापाधियुको रामसुन्दर श्रादिमः। पद्यानौषधदानेन गणनीयः म चाग्रिमः ।। वकोटादिदे माऽभवदध्यक्षसत्तमः । आणिक्यचन्द्रदेवय मध्यमः पुण्यकृत्तमः ॥ शर्षिधरणीचन्द्रमाणे हिजरिहायने। दलौवरप्रसादेन सम्प्राप्तौ तौ शुभक्षणे ।। काननामकलिपि रायोपाधि तथैव च । गन्सवानां सहस्र सादिपञ्चशतमेव च ॥ * ॥ कनिष्ठो नबकृष्णाख्यदेवो नातो गुणकरः । प्रामीत् किलकिलारूपामरावत्यां पुरन्दरः ।। रूपवान् धनवान् मान्यो वदान्यः पण्डिताश्रय. । कुलशौलादिमम्पन्नो गोष्ठीपतिमहाशयः ।। सेषुमिन्धुशुधांशमाने दूरेजिहायने । कोम्पानिना मुन्सिपदे नियुक्तोऽसौ शुभे दिने । मोऽभवत् कारण तेषां बगराज्यस्य शासने । त: किलकिलापुऱ्यां वाणिज्यकार्यमाधने । स्थितान इंरेजनिचयान् नवावा वलमाश्रित. । राजद्दौलाभिधानो दूरीकृत्य गतस्ततः ।। अथ तत्परवर्षे तु कर्णेल क्लाइव् महावलः । आगत्य नवकृष्णेन सुमिना सहितः किल ।। योद्धं ययौ नवावेन सार्द्ध खवलसनः। गत्वा पलाशियामे स युद्ध कृत्वाजयत् तत ॥ धरणौर सवाजीन्दुमित इंजिवत्सरे । काममालीखाननामा नवावोऽभूत्ततः पुरे,।। म एवरेनपक्षीयान् प्रधानराजपुरुषान् । नहत्य साधयामास निखिलान् खमनोरथान् ।। मेजर आदम् ततः भौघ सार्द्ध तेनैव मुसिना । गत्वा वृदयनालायां रण कृत्वा दुरात्मना ।। वेजित्य वलवन्त त नवाव सेनया सह । नेष्कण्टकमिदं राज्य कृतवान् स भयापहः । पणर्तुसिन्धुशशमुन्मितरेजिवत्सरे । भृत्वा गवर्णरो लार्ड क्लाइव किलकिलापुरे।। मेत्य मुन्मिना माई परामृष्य च विस्तर । फरालीखानमज्ञ नवाव मतिमत्तर ॥ इदेशस्य च सुवादारं कृत्वा ततः परं । जिफ्फर्जङ्गनामानमतिबुद्धिमतां वर ॥ नायेवसुवादारं चकार गुणसागर । घविशतिलक्षन्तु मुद्राणं कृतवान् स्थिर ॥ योर्ययार्थ प्रत्यन्द ततः काइव् गुणाकरः । मेव मुन्सिना माई दिल्ली गत्वा च सत्वरः ।। हालम्वादमाहेन नवावेन च धीमता। सुजाहौसा नामकेन स मन्धिमकरोत् सदा ।। अङ्गाधिचन्द्रभूमाने हिरिसंवत्सरे ततः । गौषालस्य द्वितीयाहे नवकृष्णाय तोषतः ॥ श्रीशाहालम्वादशाहो फर्मानाख्य लिपि मुदा । दत्तवान् यत्र लिखित दिल्लौशेन सुसम्पदा ॥ सहसपञ्चकञ्चैव भन्सवानां हि सादिनां । सहस्रत्रितयं वीर्ययुतानां शौघगामिनां । उत्तमं शिविकायान झल्लरेण सुशोभित । नकाराख्य वाद्ययन्त्र ध्वज तोगतिनामितं॥ राजवाहादुरोपाधि मानवृद्धियशस्कर । कृपया दत्तवानी बहुमानपुरःसरं ॥ सुजाद्दौला नवावस्य समोपात् राजयोग्यक । खेलातनामक प्राप्तो वसन भूषणादिक ॥ तस्मिन् वर्षे स भूपालो नवकृष्णोऽतिधौमते। नवदीपाधिपश्रीलकृष्णचन्द्राय भूमते ॥ महाराजेन्द्रवाहादुरोपाधि मानद्धितः । दापयामास शाहालम् वादशाहसमीपतः ।। ततः स महितो लार्ड क्लाइवेन महात्मना। काशीधाम समागम्य बभूवामी महामना ।। महाराजोपाधिकश्रीबलवन्ताइयेन च । मिहेन हि सुवे वाराणस्था. सुनियमं स च ।। कृत्वा विश्वेश्वरस्याये नामन्दिरमध्यत. । नवकृष्णेश्वर लिङ्ग स्थापयामास भक्तितः ॥ ततः पाट्नानामदे महाराजेन तत्र च । शेतावरायेण सह सुवे वेहारकस्य च ॥ कृत्वा सुनियम तत्र तेनैव महितो हि सः । कलिकाताख्यनगरे समायातो गतालमः ।। ततस्तुष्टमनाः क्लाइव् कोम्पाने त्तवान् पदं । देवानीसंज्ञक तस्यै राज्ञे बहुलमानद ।। रसर्तुमिन्धुझमाने दुरेजिहायने पुनः । शाहालम्वादशाहस्य प्रागुक्तस्य महात्मन. ॥ समीपतः फरमानाख्यलिपिमानौय यत्नतः । तसै राज्ञे ददौ प्रोत्या प्रीतये तस्य धीमत । यबास्तौद विलिखित दिलीशेन सता स्वयं । मन्सवानां षटसहस्रं सहस्राणां चतुष्टय ।। सादिनाञ्च महाराजोपाधिमस्मै प्रदत्तवान् । एव सुवर्णचरितं पदकञ्च ददौ महान् ।। यच मुद्रितपारस्थभाषयास्तीति वर्णित दुरेजकोम्पानिकौत्तमरुपेण साधित ॥ पम्यतो वादगाहस्य समोपात् सननामके। मप्तामौत्यधिके चैव स्ट्रसङ्मयतेऽब्दके। ----- ।

·- do राजोपाधेस्तथा वाहादुरोपाधेस्तथैव च । भूपालनवकृष्णाभिधानवाहादुराय च ॥ दातु दयाभवत् लार्ड क्लाइवस्य महामतेः । तगमया सहि चिक कोम्पानेस्तन्महीभृते ॥ दत्त तथा दशविध खेलात वस्वरूपक । किरीट कुण्डल रत्नभूषां हारञ्च मौनिक ॥ फलकं करवालव दण्ड चामरमुत्तम । मयूरपुच्छच्यजन घटीयन्त्र मनोरम ।। इस्त्यश्व मान्नरैर्युक शिविकायानमेव च । नार्ड क्लाद् ददौ राज्ञे सदा हितकराय च ॥ एव सिपाहमज्ञाना नृणां नवारपालने। आज्ञा दत्त्वा तस्य हस्त ग्टहीत्वा तु वरासने । इस्तिपृष्ठे ममारोह्य पुर प्रेरितवास्तत । इस्त्वश्वपत्तिनिकरेबहुदीनैश्च महत' ।। स च राजा रौप्यमुद्रा क्षिपन मार्गेति हर्षतः । विवेश स्व पुर रम्य सर्चलोकै प्रशसितः ॥ ममुद्ररसवाजौन्दुमाने इंरेजिहायने । स लार्ड क्लाइवो मेस्तर वालेशय महात्मने ॥ गज्यभार समाथ स्वस्थाने प्रस्थितोऽभवत् । चकार च महागजो देवानीकर्म पद्मवत् ॥ तस्यास्मिन समये माता मृता विष्णे पद गता। अनेकलसमुद्राभिस्तेनाद्या तक्रिया कृता ॥ ततः कोम्पानिसक्रान्त कर्म त्यक्त्वा स भूपतिः । पारमार्थिकचिन्तायां नियुक्तोऽभून्महामतिः ॥ श्रथ कोम्पानिना गिर्जानिर्माणार्थ प्रयाचित' । मूल्य विनार्थितां भूमि दत्तवानतिमोदत' । वससिन्धुमुनिक्षौणीमाने दूरेजिहायने । मतानुयादिक ग्राम प्राप्तवानिह पत्तने । तेनेव तस्य राज्ञस्तु धनिविज्ञानिमानिन । प्रजा भृता हि बहुला एतन्नगरवासिनः॥ समुद्रवसझमौन्दुमाने वङ्गाख्यकाब्दके । हेयिं गवर्णरश्चाक्लावर्द्धमानाभिधानके। देशे तश्च महागज माजात्रोलीतिनाम। कार्य नियोजयामास स गत्वा तत्र देशके। गज्यम्य शासनश्चैव राजो गज्यास्तथैव च । ममविषयस्यैव सुन्दर नियम स च ॥ कृत्वा राजकगन् सानादाय बहुलच्छ्रत । खालिमानामके म्यानेऽर्पितवान् सुसमाहित ।। एव रसबसुक्षौणीन्दुमे वङ्गाग्यवर्पत । महाराजाधिराजो यस्तेमसन्देतिमजित ॥ चतु मप्ततिमाहस्साधिकाटनसमुद्रिका । तथा सप्तशत मुद्राः सप्तविंशतिकाधिकाः ॥ ऋण कृत्वा महाभागो महाराजसकाशतः । राज्ञः कर राजकोषे प्रेषयामारा यत्नतः ॥ ततो गवर्णरस्यैव हनुमत्यनुसारतः । खालिसासझकात् स्थानात् महाराजोऽतिवाधित' ।। क्रमश क्रमशश्चैव मुद्रास्ता प्रतिवर्षतः । श्रादानमकरोत् राजाधिराजस्योपकारत. ॥ रामर्षिशशिभूमाने वङ्गसवत्सरे स च । श्रीमट्राधावनभस्य सेवनार्थ चिराय च ॥ दत्तवान् वल्लभपुर कृत्वा देवोत्तर मुदा। श्रीमन्नन्ददुलालस्य सेवार्थमपि सर्वदा ।। भानपुरेतिख्यातायां पर्गणाऱ्या प्रयत्नत' । चारग्राम तथा देवोत्तर कृत्वा ददौ ततः ।। तथागदोपतः श्रीमगोपीनाथ मनोहर । विग्रह वल्लभपुरात् श्रीराधावल्लभ पर ।। एवश्व खड्दहग्रामात् श्रीश्यामसुन्दराहय । श्रीमन्नन्ददुलालाख्य गाँवनाग्रामतः स्वय॥ खक पुर समानीय स राजा बहुयनत.। विधिवाधितरुपेण चिर ससेव्य संयतः ॥ नानाविधानलकागन् मुन्नावविभूषिताम् । तापनीयान् मणिमयान् दत्त्वा प्रेरितवांश्च तान् ।। पिपीतकाख्यद्वादण्या समाझ्याथ पण्डितान् । दानमानै पुरस्कृत्य दिग्विदिक्षु समाश्रितान् ।। श्रीमगोपीनाथसंज्ञ श्रीगोविन्द तथा पर । विग्रह मप्रतिष्ठाप्याकरोदाराधन वर ॥ वेहालाग्राममारभ्य कुलपी यावदुत्तम । स स्वव्ययेन पन्यान कृतवान् सर्वत' सम ।। तथा स्वकीयपुरत' पुरोऽतिशयविस्तृत । चकार गजपन्यान मञ्जुल सुपरिष्कृत ॥ नेत्राम्बराधिभूमाने शकमजकडायने। कुन्नाचार्यान् बुधगांश्चानीय स्वनिकेतने ॥ सच दाविशप-यिमुख्याना बहुयत्नतः । कुलौनानामेकयायोमकरोदुरिदानत || श्राम्नायाम्वरपक्षेन्दमानेऽसौ वङ्गवत्सरे । विहाय देहमगमत्पादाम्भोजयुग हरे ॥२२॥ रामसुन्दरदेवस्य गयख्यातियुतम्य ।। अशेषगुणमम्पन्नाः पुत्रा जाना हि पञ्च च ।। कृष्णमोहमदेवम्त तेषां मोष्ठ प्रकीर्तित। अजमोहनदेवो यम धीमान् मथम स्मनः ॥ गोपीमेाहनदेवय हतौथो भुवि विश्रुतः । भूपतेनवरुणस्य म एव दत्तक मुत ॥

·No text on this page.

·सम्मानितः स च समादरतस्तत्समीपतः । गलाई हेमवसन सप्तकं सप्तरूपतः ।। होमास्यपछिपुच्छेन युक्त युग्म किरीटक । कुण्डलं मौलिक हार फलक करवालक ॥ यत् सदा भूपतीनां हि भरिसम्भमवर्द्धक । प्राप्तवांस्तत्तु दुष्पाप्यं बहसम्मानपूर्वक ।। अथेन्दुरमपक्षाअमाने वङ्गाख्यधायने । गौशवाहोयलक्षण सभां हत्वा शुभे दिने॥ ममालय कुलाचार्यान् कुलौनान् पण्डितान् स च । कायस्थानां चतुर्विथपर्यायाणां तथैव च ॥ सुमुख्यानां कुलौनाना कनिष्ठानाञ्च सर्वशः । एवं षड्भ्राजातानामेकयायी धकार सः ॥ तत्पत्रिका कारिकाया पुस्तकश्चापि मुद्रित । कुलीनघटकादिभ्य, कृत्वा तेन समर्पित ॥ पाठशालाध्यापनाय यन्यनिर्माणहेतुत.। स्कुलवक सोसाइटीनाम या सभामिन् प्रदेशतः ॥ म तदर्थ नौतिकथा वालाशिक्षादिपुस्तक । छतवान् हेकमते बाजार वृक्षायुर्वेदेवाचक ।। पुस्तं पारस्यभाषात दरेजीभाषया पुनः । अनुवाद्य ग्रेटवटन्दे राज्ञो महात्मनः ॥ सच राइयल एसियाटिक समाने प्रेरयत्तत.। तब मुद्राङ्कितं कृत्वा तत्शतं परिमाणत. ॥ अमुवादकसान्निध्ये तस्यैव दर्शनार्थतः । कृपया प्रेषयामासुस्तत्सदस्था प्रयत्नतः ॥ तथा वव्ययायासकालसम्पादनीयक । शब्दकल्पद्रुमाख्याभिधानच सप्तकाएडक ।। परोपकृतये कृत्वा गुणिभ्योऽभवदपिता। यत्प्राप्यालोक्य मन्तुधा. सर्वदेशीयपण्डिताः ।। प्रत्येके मेरयामासुः सुख्यातिपत्रिकादिक । विशेषतो दिनेमारराज्येयोमहारकं॥ खौयास्थचिहमयुकपदकोत्तमधारक। प्रीत्या सप्रेषयामास राज्ञोऽर्थे मान्दायक ॥ पुनस्तदभिधानस्य परिशियमतिश्रमात् । निर्माय मुद्रित तेन प्रदानार्थ बहुव्ययात् ।। २४ ॥ अत्रैव कथयामीम इतिहाम पुरातन । महपेण च तट्रानो लोकविस्मयकारण ॥ नागवेदारभमाने रेजान्देहि वैरिणा। राकीयामनिवामेन केनचित् स्यातमुमिना ।। दुश्नाभोरसिधर्य दण्डपास्थमजके। विवारस परे मान्यजनानां माननायके। पारितो मिथ्याभियोगस्तम नि:पक्षमतः। हुम्लीग्रामस्य मेनिटे नामकेनाविचारतः॥ पोलिम्सुप्रिण्टेनडेण्टसज्ञकस्य समीपतः। क्रुधा तम्मिथ्यापवादः पत्रण प्रकटौषतः ।। तेन सेक्रेटरिदारा गवर्णराय वेदितः । सोऽपि तेहधा चेष्टां कृतवान् तदमार्थतः ॥ किन्तु सेशन्जजास्यस्य प्राविवाकस्य धीमतः । अतिसूक्ष्म विचारेण राजा निर्दोषता गतः॥ तस्माद्विपक्षपक्षाणां क्रूराणाच विशेषतः । तेषामुद्यमभङ्गेन लजाधिक्यमजायत ॥ तेन सर हर्ट मेडाक डेपिउटी गवर्णरः । स्नेहेनाक्तिनहदयः सदयश्चातिमत्वरः ।। आहानार्थ तस्य राशः प्रेषयामास पत्रक । म चानीय स्वभबने तच्च सम्मानपूर्वक ॥ मान्त्वयित्वा जयात्तम धन्यवाद प्रदत्तवान् । एव गवर्णरो जेनेल लार्डडेल्हौमिरातवान् । स्वदेशयानसमये सभामध्येऽतिहर्षितः। तद्राशो दक्षिणं इस्त रहौत्वातिप्रयत्नतः ॥ लार्डेन च तथा लेडी केनिड्रेन सहोदकः । साक्षात् त कारयामाम मानिनां मानवर्द्धकः ॥ पूर्वाकमिथ्याभियोगे दण्डाईकरणाय च । उद्योगजन्य दोषस्थाप्यकरोत् क्षालम स च ॥ स तु मुन्सी पुनरपि दण्डपारुण्यवादतः। फरासडाङ्गानगरे पलायित्वा तस्ततः ॥ राजकृष्णस्य नृपतेजीता वसुमिता: सुताः। शिवकृष्णे नृपो ज्येष्ठो यस्यास्ति गिवतस्यता ।। रूपवान् गणवांचापि कालौरुणस्तु मध्यमः । दयालुर्बुद्धिमान् मान्यो धार्मिको मानवोत्तमः ॥ दुरेजीभाषया सोऽपि महानाटकनामक । तथा रसलभेत्यायमि रेजानाच पुस्तक । वङ्गीयभाषया चैवानुवादमकरोत्ततः । राजवाहादुरोपाधि प्राप्तो गवरन् एटतः ।। देवीकणेऽतिमरलो देवभास्तीयकः। अपूMगुणमयुकोऽपूमरणस्तरीयकः ॥ देवान् कुडर्नामधेय रन्यं स छो भाषया । निर्माण सतवान् मोऽपि निजायामध्ये ततो माधवष्णस्त मौसः पुत्रवर्धितः । पक्षमा देवताभकः मोऽस्पे वयसि मस्थितः ॥ सलवाम् स च वेतासपधविशतिनामक एवं पारसभावातोऽनुवाद.यवपूर्वकं ।। पहा कमलकान्त र पैथे मरा रत.। कार्य बडगुरोपेताचा पहिमप्रितः ॥

·11. एवं गङ्गासागरयोः सङ्गमे तेन निर्मितं । श्रीमत्कपिलदेवस्य मन्दिर सुपरिष्कृत ।। तुलापुरुषदानश्च श्रीमद्भागवतस्य च । पारायण वागवाजारस्य घट्टे तथैव च ॥ भिक्स्य स्थापनं मात्रा कारयामास मोत्सुकः । बहुवित्तव्ययेनेव कुलकौर्त्तिविवर्द्धकः ।। नरेन्द्रकृष्णेतिसंज्ञो यः सुतः स तु सप्तमः । रूपवान् गुणवांश्चैव नरेन्द्रेण पुनः समः ॥ सच डेपिउटीमेजिष्ट्रेट बभव सदाशयः । यो हि यादवकृष्णस्तु कनिष्ठोऽतिदयामयः ।। तेन देवान् मोश्फकाख्य पुस्तकचोर्दुभाषया । निर्माय मुद्रितं तच कृत्वा दत्तं निनेच्छया ।। गयाधामटतः सोऽपि पुत्रहीनोऽमृतं गत.। चन्द्रषुपक्षभूमाने वङ्गसंज्ञकवर्षतः ।। राजराधाकान्तदेवसाहाय्येन मुदान्वितः । वपर्यायकुलीनानामेकयायो कता च तैः ॥२४॥ श्रीराधाकान्तदेवस्य राजवाहादुरस्य च । प्रयः सुताः सिद्धगोष्ठीपतयः खकुलेषु च ।। यतो गोष्ठीपतेः पुत्रा दौहित्राच विशेषतः। तेषां ज्येष्ठ: श्रीमहेन्द्रनारायण इतीरितः ॥ देवब्राह्मणभक्त: स वुद्धिमांश्च गुणान्वितः । मध्यमः श्रीलराजेन्द्रनारायण इति श्रुत' ॥ धार्मिकः सत्यवादी म कर्मदक्षश्च सत्तमः । यस्तु श्रीदेवेन्द्रनारायणो देवः स चान्तिमः ॥ व्यवहारज्ञानयुतः प्रतापादिसमन्वितः । मन्त्रणादाननिपुणो धीमान् धीमनिरादत. ।। एते भारतवर्षीयगवर्णरसमाजतः। नत्र यानम्याधिकार कुमारोपाधिकं ततः ॥ पश्चप्रकार वसनं भूषणश्च मनोरमं । चयः सहोदगा: सर्वे प्रत्येके लेभिरे सम ॥२५॥ जाताः पुत्रास्वयः श्रीमशिवकृष्णस्य भूभृतः । तेषां श्रीयुतभूपेन्द्रकृष्णो व्येष्ठः प्रकीर्तितः ।। चत्वारस्तनयाः श्रौलकालौछष्णस्य भूपतेः । तेषां ज्येष्ठः श्रीहरेन्द्रकृष्ण इत्यभिधीयते॥ वभूव यो डेपिउटौमेजिष्ट्र टिपदे स्थितः । श्रीदेवीकृष्णदेवस्य तनयो दौ च धीमतः ॥ श्रीमदानन्दकृष्णो यस्तयोज्येष्ठः स च स्मृतः। श्रीयुतापूर्वकृष्णस्य चत्वारस्तनयास्ततः ॥ श्रेष्ठो ज्येष्ठः श्रीकुमारकृष्णेतिख्यातिमयुतः । श्रीमनरेन्द्रकृष्णो यः सम्भूतास्तस्य देहतः ।। चयः पुत्रास्तेषु मध्ये ज्येष्ठपुत्रोऽभवत् पुनः । श्रीमद्भनेन्द्रकृष्णेति नाना ख्यातः सुलक्षणः ॥२५॥ राजनारायणस्यैव देवोपाधियुतस्य च । पुत्रोऽभवज्जगल्टपणनामेदानी मृतः स च ।। श्रीनारायणदेवस्य त्रयः पुत्रा गुणैर्युता. । तेषां ज्येष्ठः श्रीप्रसन्ननारायण इति श्रुतः ॥ गवरन्मेण्टस्य तोशाखानायां प्रथमं स हि । अध्यक्षोऽभूत्तत्र कर्मनिवाइकरणेन हि ॥ ती गवर्णरो लार्डहारडिजः कृपयान्वितः । रायवाहादुरोपाधिं दत्तवानतितोषतः ।। ततो मुरशिदावादे नवावस्य ममीपतः । नेजामतस्य देवानी प्राप्तवान् वहभाग्यतः ।। तत्रापि च नवावस्य सन्निधौ लघवानय। राजवाहादुरोपाधिमेकान्तमानतः स्वयं ॥२५॥ गोपालकृष्णदेवस्थ पुत्राश्चत्वार एव तु । श्रौलश्रीकृष्णदेवा यः सर्वेषामग्रजः स तु ॥ श्रीमद्गोकुलकृष्णस्य तनयो द्वौ महात्मनः । श्रीमन्नृपेन्द्रकृष्णस्तु ज्येष्ठोऽतिनन्दिवर्द्धनः ॥२५॥ श्रीमन्महेन्द्रादिनारायणदेवस्य धीमतः । नाद्यापि तनयो जातो गहवैगुण्यदोषतः ॥ तथा श्रीयुतराजेन्द्रनारायणस्व कायतः । श्रीमगिरीन्द्रादिनारायणः पुत्रो व्यजायत । एवं श्रीयुकदेवेन्द्रनारायणशरीरतः। संजातश्च श्रीब्रजेन्द्रनारायणेतिमज्ञितः ॥२६॥ श्रीमद्भूपेन्द्रकृष्णस्य पुचो जातोऽतिसुन्दरः। श्रीजितेन्द्रियकृष्णेतिख्यातियुक्तः प्रियङ्करः ॥ श्रीमद्धरेन्द्रकृष्णस्य तनयश्चातियोभनः । श्रीमदरेन्द्रकृष्णोऽग्रजातः सरसिजाननः ॥२६॥ जगत्यष्णस्वात्मजस्तु ज्येष्ठोऽभदतिशीलवान् । श्रीमत्तारणकृष्णेतिनामा ख्यातोऽतिवुद्धिमान् ॥ श्रीलप्रसन्नादिनारायणस्य सुत उत्तमः । श्रीमद्भूपेन्द्रादिनारायणः शशधरोपमः ॥२६॥ इत्येकादिकषड्विंशपुरुषान्तातिनिर्मला । देववशावली था सा समाप्ता मौलिकातुला ॥

·वर्णमाला। नागरी। English वाममा ଓଡ଼ିୟା नागरी। Gaar English वामाना। श .. ... ... श्रा (1) (।) बा (1) । . 아 (f).. २ () ट ठ ड th .. ई) . ३ (f) ३) है। 1 २ (1) . ढ ज (dh २ (.), . उ (). ऊ ()... 61 २ ( एम ॥ . 8 (.) (.). क (.) ri 6 ट th थ . कह (.)... ri थ र d F . . स्ट (e).. In ४ य ध dh स्ट (स)... In न 2 (५). ३ () (a) 2 (2) (3) ६ (१) 4() 4 (6) 4 (१) A (6) ७ (८1) ... 6 (61) (क) . ॐ (67) ए ().. न . है प . .. ऐ (१).. al छ क फ ph ओ (ो).. ० औ ()... प म b व bh २ n or ni म न 8 mi .. . h a घ . .. y क क k ज Q kh य . R म - की ଗ व 4 व ... gh घ ड म sh य .. ८ म प . 8 ... १ h ... J ន kole P2 भ व jh ·गोसिपी घी पर सध्यात् प शब्दकल्पद्रुमः। ॥ । - अंश अंशु प, अकार'। श्राद्यखरवर्णः। व्यस्योच्चारणस्थानं "यकारो विष्णुरुद्दिछ उकारस्तु महेश्वर'। प्रातरत्याय कर्त्तव्यं देवर्षिपिळवर्पण" फण्ड । स तु इखो दीर्घ निरुद्धास न कुर्बीरमंशमाक् वत्र सेतुचत् । सुतश्च भवति । इति मकार उच्यते ब्रझा प्रणवेन त्रयो मता व्याकरणं । अस्य लेखनप्रकारो यथा,- इति दुर्गादासहतवचन । (सी। ब्रह्म ।, यथा, इवि प्रायश्चित्ततत्त्व: "दक्षत कुण्डली भूत्वा कुञ्चिता वामतो गता। घउ र यो प्योम् कलाश्च मूज ब्रझ इति | यशलः, त्रि, (यश प्रशस्तस्कन्ध यति व्यस्य इति ततो सङ्गता रेखा दक्षो वास शङ्कर। कीर्तितम्, इति प्यमिपुराणम् ।) यश+लच्।) अंसल । बलवान्। इत्यमरटीकाया विधिर्नारायणश्चैव सन्तिछेत् क्रमतः सदा । व्यऋणी. [], त्रि, (न ऋणी, नसमासः | यत्र रमानाथः। (प्रशस्तस्कन्धविशिया) वईमात्रा शक्तिरूपा ध्यानमस्य च कथ्यते ।" यशब्दो न नग्नातः, तथान्वे यन्णी इत्येव स्यात्। व्यंशी, [न्], त्रि, (योऽस्यास्तीति व्यंश+इनि।) इति वर्णोद्धारतन्तं यस्य तत्त्व यथा,- प्पयितु खप्रवतिरेव ततश्च घमात्रनिपावनात् घंशयोग्य । वण्टकविशिरः। भागी। यथा या- झवसक्यः। "टणु तचमकारस्य व्यतिगोप्यं वरानने । नात्र सन्धिरिति शेयम् ।) घटणी। घमण- शरश्चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चकोणमयं सदा । ग्रस्त । यधारी। यथा,- "विमागश्चेत् पिता कुर्यात् खेच्छया विमजेत् सताम्। पञ्चदेवमयं वर्ण शक्तित्रयसमन्वित । "दिवसस्याएमे भागे शाक पचति यो नर। ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समाशिना"। निर्गुणं त्रिगुणोपेतं वयं कैवल्यमूर्त्तिमान् । यऋणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते" इति । सति तु पितरि पानणानधिकारात् विन्दुतत्त्वमय वर्णं खयं प्रकृतिरूपिणी"। इति महामारतं। पुत्राणां नाशिता। एवं धनिन· पौत्रसत्वोपरमे रवि कामधेनुवन्त ॥ यस्य पर्याया। यंश, त् क विभाजने । व्यंशकरणे । इति कविकल्प दंशमा प्रपौत्राणामशिवा। इति दायतत्त्वं " श्रीकण्ठो माटकाद्योऽनन्तो विष्णुरनुत्तर"। द्रुमः। तालव्योपधः । विभाजन इति माज त् क तु यंभुः, पु, (व्यंशयति रवि वंश विभाजने। ग- इति वीजवाभिधान ! च्यन्यच्च । एथक्कत्या इत्यस्य रूपं । घशयति यशापयति वादित्वात् कु. 1) किरणः । प्रमा। इति मंदि- "यः श्रीकण्ठः सुरेशश्च ललाटश्चैकमाविक' । धन वणिक् । इति दुर्गादासकृतधातुदीपिका । नौ। देशः । इति धरणी। सूमादिसूमांशः। पूर्णोदरी सलिमेधौ सारखत' प्रियम्बदः । व्यंशः, पुं, (यश विभाजने, यदन्तचुरादि। कर्मणि इति हेमचन्द्र । नेशः। सूर्य। रति विश्वः । महाम्राझी वासुदेवो धनेश केशवोऽम्मतं । घ) विभाजन | तत्पर्य्यायः | भाग २ वण्टकः (ऋषिविशेषः। लसावयवः। सोमलतावयवः। कीर्तिनिवृत्तिवागीश नरकारिईरो मरुत् । ३। इत्यमरः। विभाग: 8 भक्ति ५। इति भागः1) मझा वामाद्यजो इखः करसुः प्रणवाद्यक"। जटाधर । धंसशब्दो दन्त्यसान्तोऽपि । व्यंशास | व्यंशुक, सी, (वंशून कायति । के शब्दे । यातइति प्रणवाद्यावयव इत्यर्थः। त् क विमाजने इति कविकल्पद्रुमदशनात् । का। यहा पशुभिः काशते। काश दीप्तौ "ब्रह्माणी कामरूपच कामेशीवासिनी वियत् । स्कन्धः । इति विद्याविनोदादयः । (वस्वेकदेशः। व्यन्येवपीति डः।) वस्त्रमा। सूक्ष्मवस्त्र । उत्त- विश्वेशः श्रीविष्णुकण्ठौ प्रतिपत्तिथिरशिनी । रिक्थविमागः । चतुर्थमागः। भाज्या। रवि रीयवस्त्र इवि मेदिनी। मुझवस्त्रं । इत्यमर- बर्कमण्डलवाद्यौ ब्राझण' कामकर्षिणी" मूर्तिविशेषः । यादित्य विशेषः, यथा,- टीकायां रमानाथ (अधोवस्त्रं ।) पत्र। वेजपात इति वर्गमिधानतन्त्र । "धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरणस्वंश एव च । इति भाषा । इति रामनिर्घण्टः । घ, प्य, अमाव । अल्प' । निषेधः । अनुकम्पा । इति भगो विवखान् पूषा घ सविता दशमस्तथा । यधर, पु, (पशूना धरः । धरति इति घर। मेदिनी। (नोऽयमकारः षनिधान् नअर्थान् बोध एकादशस्तथा त्वष्टा हादशो विष्णुरेव च ! पचाद्यच् ।) सूर्य' । इति विकापशेष । यति। यथा,- जघन्यजन्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिक" । भुमत्फणा, स्त्री, (अशुमन्ति सूक्ष्मावयववन्ति पणा- "तत्सादृश्यममावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। इति महाभारतम् । रत्तस्य घधिकत्रिशततम- नि यस्याः। यमुमानिव फलानि यस्याः रविवा। चपास्य विरोधश्च नमाः घटप्रकीर्तिताः": भागः। यदुवंशीयः सुपविशेष, यथा, ततः घजादित्वात् टाम् ।) कदवीरक्षः। यमरः। इति। साहाये यथा-वाझवः नामसदृश कुरुवत्स' वसच व्यनुरथ' क्तः पुरहोत्रो जछे | बंश्मती स्त्री, (पशवः सन्ति अस्याः। मतुम् खोप इत्व। यभावे यथा-धमोजनं मोजनामावः । ततच थंशति च । अंशुमत्याः पलं मूल बंशुमती। धनुदात्ता- अन्यत्वे यथा,-पट' अघटः, पटः घटमिन- | बंशक, सी, दिन । इति विकाण्डशेषः। देवेति बम्। पलपाकमूलेषु इति जुपि युकवद- इत्यर्थ पल्पत्वे यथा-पनुदरी कन्या अल्पोदरी बंशका, पु, (व्यवश्यमशं हरति इति शं हारीवि मावः1) सावपर्योपक्षः। इत्यमरः । (परदेवता।) इत्यर्थः। पप्राशस्खे यथा, बधन धर्मधनं, कन् ।) शाति। दायाद' । इति त्रिकाहशेष : | बंशुमान् [त्] ९, (अश्वो विद्यन्ते अस्य रति। चम्मधनम् चप्रशस्तधनम् इत्यर्थः। विरोधे यथा (घल्पाश । बल्यार्थे कन् ।) तदस्यानीति मतुप् ।) सूर्यः । इति विवाण- -अधर्मः परापार, परापकारः धर्मविरोधी | अंशमाक्, [], त्रि, (वंश मजवे इति बंश+ शेष। यसमनपुलः सम्यवशीयराजविशेषः । इत्यर्थः ।) भ+शि) घंशी। (दायाद) यया। चौ. बा, ए, (वसति सबै च्याप्नोति रति अवर्ड) धायम। "सगरस्यासमनस्तु यसमभावांशमान् । विपुः । इति मेदिनी। "खवन्तीम्बनिरडास त्रयो वा दिजावयः । दिलीपोउंसमवः पुत्लो दिलीपस्य मगीरप"। यधा। 1 ·- 1 इति । - अंह अक प्रक इति रामायणे बालकाण्हे ७० सर्ग । सूर्यवशौ-| संहिता,स्त्री,(यहम् + पति। थंडादेश डागमा) शून्यः । मिर्दयः । बचपः । यथा,- यासमनोराजपौत्त । यथा,- दाम । इत्यमरटीकायर्या रायमुकुट। "रघोवंशे कुत्मामकरण समुत्मारयति का" । "ततश्चकारासमना गङ्गानयनकारणं । अमि, मु, (प्यधि+क्रिन्। वक्रादयश्च इति उणा इति महानाटक लक्षवर्ष तपस्तमा ममार कालयोगत', दिसूत्रम् ।) पादः ॥ सक्षमुल । इत्यमरः । अकर्कशः, त्रि, (न कर्कश । मसमासः ।) कार्व- दिलीपस्तस्य तनयो गङ्गानयनकारण । स्थतिपः, ई, (झिभिः पिपति इति । पा पाने। श्यरहित । कोमल इति हेमचन्द्र । (चकर्कमा समः कृत्वा लक्षवर्ष ययौ लोकान्तर पा सुपोति योगविभागात् का। वक्ष। इति परषा । इति ललितविस्तर।) यशुमास्तस्य पुत्लोऽभूदगडानयनकारण । इलायध । यकः, त्रि, (नास्ति को यस्य सः।) कर्णरहित । तमः कृत्वा लक्षवर्ष ममार कालयोगतः। व्यङ्गिकन्ध, पु, (व्यहि पादः । तस्य स्कन्ध इव।) यथा,- भगीरथस्तस्य पुत्रो महाभागवतः सुधीः । गुल्फ । (कुईशिरः।) रति हेमचन्द्र । "पाणिपादो जवनो ग्रहीता तपः कृत्वा लक्षवर्ष ममार कालयोगतः", यक, म वागतौ । कुटिलगमने । इति कविकल्प- पश्यत्यचक्षुः स टणोत्यकर्ण"। इत्यादि ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखण्डे - यध्याय । दुमा । म व्यकयति व्यकति सर्पः । इति दुर्गा इति श्रीधरस्वामिकृतश्रुतिः।) वधिर'। इति (विश्वव्यापिप्रकाशः परमात्मा।) स्वशुयुक्त घि दासः॥ हेमचन्द्र सोमलताया व्यवयवविशिया) स्यक, क लथायि। इति कविकल्पाम'। लक्ष्म पकर्तनः, पु, (न + कृत् + ल्युट्।) वामनः | खम्ब' । घशुमाली, [न] पु, (अशूनां माला व्यक्ति व्यस्य चियाक्तकरण । क व्यवयति वस्त्र रजक । इति जटाधरः। इति। नीहादित्वात् इनि' ।) सूर्य । इति नोपधपाठेऽपि अनित्यत्वाइसनलेोपाऽमावित्य- व्यफत्तव्य, घि, ( न+म्+तथ्य | न कर्त्तव्यं । नम् त्रिकाणशेषः। (धादित्य श्वांशुमाली चचार, स्याप्राप्तौ यगादौ व्यासे ज्यादौ सिद्धे रदित् समासः।) अकरणीय । बकरणाई। पकार्य । इति विष्णुपुराणम् ।) पाठश्चरादेरनित्यत्वज्ञापनार्थ । तेन स्पष्वतीयपि यथा,- कामुल, पुं, (यविद्याज्योतिः व्यस्ति व्यस्य । स्यात् । तथाच पोपटेव । "अविरोधी भवाब्धौ च सर्वमङ्गलमहल । पशु + अच् ।) चाणक्यमुनिः। इति | "सिद्धे नित्यणिअन्तत्वान्नित्यनुन्त्वे कितामिदित् । विरोधी नाशवीजच सर्वोपद्रवकारणं । मिकाण्डपशेष । निजनित्यत्वबोधार्थ न दृष्टोऽनुम्बिधि क्वचिदिति"। अकर्तव्यो विरोधच दारः क्षलियः सह" । याहस्त, पु, (यशुरेव हस्तः यस्य सः।) सूर्य । ध्यस्यार्थः। किता कानुबन्धानां नित्यणिजन्तत्वा- इति शमवैवर्त गमपतिखण्डे २८ अध्यायः । इति जटाधर B नित्यान्तत्वान्नित्यनुन्वे नित्यनकारवत्त्वे सिद्ध व्यकती, [ऋ] त्रि, (न कता । नमसमासः ।) पका. यस, त् क विभाजने। शकरणे। इति कवि इदित् इदनुवन्धकरण णिचो प्रेरनित्यत्ववोधार्थ । रक। यथा- कल्पम । दम्योपधः। विभाजन इति भाज किन्तु धनुम्विधिनकाराभाव कचिदपि न दृष्ट । "चातुर्वण्यं मया ट्रलं गुणकर्मविभागम् । त् क तु एथककृत्या इत्यस्य रूप। यसयति इति दुर्गादास तस्य करिमपि मा विज्ञाकारमध्यय"। स्वसापयति धनं वणिक् । इति दुर्गादासः । यक, १७ गत्या । लक्ष्मणि । इति कविकल्पनमः। इति श्रीभगवद्गीतायां 8 अध्याये १५ लोकः । घसा, पु, सी, (यस्यते समाइन्यवे। यस समा- इ व्यङ्ग्यते। उ घर ते पुण्यतीर्थेषु उपयुग्मान्यश (कर्मनिर्मित सायोक्त पराषः। सुकर्मकारो।) धाते पञ्। यहा कामसि सम्यते वा भारा पितः । रति हलायध ॥ इति दुर्गादासा। कम्म, [न्] सी, (न कर्म। नमसमासः।) पक- दिना। यम गतौ। प्यमे सन् ।) स्कन्ध । इत्य- | बक ली, (न क सुख । तदिरुद्ध वा। नमसमासः । रणीयकाये। यथा,- मरा विमागे । इति वियो हेमचन्द्रस। मम न लोपः।) पाय । दुःख । इति मेदिनी। "कि कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिता (अन्यत् सर्वम व्यशशब्दे प्रयव्यम् ।) थकचा, पु, (नास्ति कचः केशः यस्य सः ।) केतु तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽसुभात् । यसकूटः पु, (बसे खन्धे कूटश्व इति।) फकुर । ग्रहः । इति हारावनी । वायलिङ्गातु केशशून्ये । कर्मणो धपि बोडयं नोद्धव्यश्च विकर्मय । घाड़ेर भूट इति भाषा । इति हेमचन्द्र । यकथ्य , घि, न कथ्यः। नमसमासः।) यकथ अकर्मणच बोजव्य गहना कर्मणो गतिः। असल , भि, (यसोऽग्यास्तीति । वत्मासाभ्या काम- नीयः। अवक्तव्य । कर्मण्यकर्म य पश्येदकर्मणि च कर्म य । बले इति लच् ।) बलवान् । इत्यमर।" वकनिष्ठः, पु, (म कनिष्ठ ममसमासः । बुद्ध | रति स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्वकर्मवत्" । प, [स] सी, (यमति गच्छति प्रायश्वि शब्दरत्नावली। ( बहूनि शतसहसाणि यावद इति श्रीभगवदगीतायां 8 बध्याये १६ । २०॥ तादिना । अम गत्यादिषु । धमे जक् कनिष्ठानां देवाना सनिपतितान्यभूवन् इति सजि १८ लोका। (अप्रशस कर्म। कम्मीभावः। रति असन् ङगागमश्च । यति गच्छति तविस्तर) कनिष्ठमिन्ने वाध्यलिङ्गः । दुष्कर्म ।) यघोऽनेन वा। घरसना सिद्धे व्यरसनि | कनिष्ठग पु, (पकनिष्ठ + गम् + 3.1) बुद्ध' । अकर्मण्य, त्रि, (न कर्मणि साधुः। न+कर्मन् बह इति मा भूदिति यमे डा चेति सूत्र । इति विकाराहशेष । निय + यस्। कमायोग्य। कार्याना। बकम्पितः, ऐ, (न कम्यितः। नसमासस) र्मण्य । थकेजुया इति भाषा | यथा,- "स्यान्मध्योमचतुर्थत्वमहसोरंहसस्तथा" । बौद्धगणाधिपविशेष | इति हेमचन्द्र'! कम्प "घछिदण्डात्मिकायाश्च तिनिष्क्रमणे परे इति द्विरूपकोष । एवञ्च 'दत्ताधाः सिइस रहिते वाचलिः । (बसदिग्धान् स्वरान् ब्रूया- यकर्मण्य तिथिमल विद्यादेकादशों विमा"। विदधतु घणयः शोघ्रमोविघातम्' इति सूर्य- इति तिथ्यादितत्त्व। दविकृयानकम्पिवान्। इति ऋग्वेदीयप्राविशा- शतके पाठा यमुप्रासरसिकानां प्रामादिक इति ख्यसूत्रम्।) अफमा, [म्] त्रि, (नासि कर्म यस्य : बड. ब्रीहिः। कार्याक्षम | निष्कमा । कार्यामुप- बदन्ति ।) पाय । इत्यमरः। (दुख। विघ्न । स्वकरणि, स्त्री, (न+कृञ् पनि ।) याक्रोश- खधर्मत्यागः1) विशेष । शापः । यथा तस्याकरगिरेवास्तु । युक्त (क्रियामन्दः । कुकर्मा । खेशचारी) पहतिः, स्त्री, (हन्ति दुरितममया। हसरंहध इत्यमरः धकमीन्विता, त्रि, (कर्मणा पन्धित न भव रति पतिता) रान | श्यमर रोगः त्याग। चकरा, खी, (न+कम्+बन्। स्त्रियां खी।) तीति। न+कर्मन् +बन्धितः।) कुमम्मानित। इति मेदिनी चामलकी। इति शम्दान्द्रया। पायनित चकर्मविशिया। दुष्कर्मयुक्तर। चंदवी, स्त्री, (इन्तर ह च इति पति, बहारित्वात् कररहिते। यकश्वगा, भि, (माति कएलान इम्मा यस्य सः । डीए) दान । इत्यमरटीकासारसुन्दरी। धकरबा, भि, (नाशि करना यस्य इति।) करा. न+करवान।) दम्भरहितः । तत्माय । गीत- । तथाच- ।

·३ घसमयः । इति। - म+कुत' समासः - अका कि दम्मा इनि हेमचन्द्रा । (शायरहितः। सरलः।) | प्यकालः, पुं, (न काल', प्रशल' कालो वा । यकीर्ति, स्त्री, (म कोति। बसमासः ।) यकस्कल इत्यपि पाठः। नमसमासः ।) घप्रशस्तकाला। वयश'। यथा,- चकल्का, स्त्री, (नास्ति कल्क घन्धकारमालिन्य यथायोग्यकालातिरिक्तसमयः । यशुद्धकाला। "अकीर्तिचापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽन्यया । घस्याम् इति।) व्योत्स्ना। इति शब्दचन्द्रिका यथा, गुरोरस्तात् प्राक बद्धत्व पश्चदशाह। सम्भावितस्य चाकोतिर्मरणादतिरिष्यते" । पायलिस्त ककरहिते ॥ (शाच्यशून्य । दम्भ तस्यान्ते हात्रिशद्दिनं । तस्योदयात् परं वा इति श्रीमगवद्गीताया २ अध्याये ३४ श्लोकः । शून्या । सरल । निर्मल ।) लत्वे पञ्चदशाह । गुवादित्ययागे स्थितिकाल | यकीर्तिकरं, त्रि, (कीर्ति करोति जनयति अकल्पित', त्रि, (न कल्पित इति । नसमासः।) दगविशद्दिनादि। यहा कीर्तिकरं न मक्तीति नम्- कल्पनारहितः। काल्पनिक । पत्रिम । सिहे गुरो स्थितिकाल' सम्बत्सरस्थूलः । अस्य समासः।) ययशस्कर । यधा,- थरचितः। (सत्य । प्रकृत' । पवितथ ।) विशेष यदि माधपौर्णमास्यां मघानक्षत्रं "कुतत्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थिवं । यकस्वा, वि, (न कल्य सस्थ । नसमास ।) प्राप्यते तदेव भाव्य। वक्रिगुरौ अष्टाविशति बनार्यजुरामख>मकीर्तिकरमर्जुन" । रोगी (यथा,- दिनं । पूर्वराशावनागतातिचारिगुरौ एकवर्ष । इति श्रीभगवद्गीतायां २ अध्याय २ श्लोका । "पकल्यमालस्थविरविषमस्थक्रियाकुलान् । व्ययमेव लुप्तसम्बत्सरः। पूर्वराशिगन्नतिघा- व्यकुतोमय , त्रि, ( नास्ति कुतोऽपि मयं यस्य नाहाययेनृप । रिगुरौ पञ्चत्वारिंशत् दिन । नीचस्थगुरोः स । मयूरव्यंसकादिगणान्तर्गतः 1 इति मिताक्षरातवचनम् । यसमर्थ' । यथा, स्थितिकाल सवत्सरस्थूल' । राजयुक्तगुरोः +मय।) नास्ति कस्माद्यं यस्य। निर्भवः । "कल्य' खागाचेछाया शकुन्त इव पारे । स्थितिसमयः एकाब्द' स्थूज । स्टगोमहास्तात् यथा। इच्छतामकुतोमयमिति भक्तिरसाम्मत- प्रति मागवते।) कल्यो निरामयः तप मञ् प्राक् रद्धत्वे पञ्चदशाह । वस्य महाते सिन्धुः । दिसप्ततिदिन। तस्योदयात् परं वालत्वे दशाह' । अकुप्यं, सी, (न कुप्यं, कुप्यादन्यदित्यर्थ । ग- कल्याण, सी, (न कल्याण | नमसमासः।) व्य एतत्रय शीघ्रास्तमुच्यते ॥ गोः पादास्तात् समास ।) खण। रूप्यं इति रणायुध । यथा- मङ्गलं । यसभा ( नि । कल्याणरहितः।) प्राक् टद्धत्वे दशाहः। तस्य पादास्ते हादशाहः । कुरूनकुप्यं वस वासरपमः। इति भारवि): घकस्मात्, व्य, ध्यतर्कित। हठात् १ । तत्पर्यायः । तस्योदयात् पर बालत्वे दिनत्रय । रतस्त्रय व्यपार, मु, (न कूपार। नमसमासः। कु सहसा २ सद्य' ३ सपदि 8 तत्क्षणे ५ एक- वक्रास्तमुदित । मलमासे मासमेक । भानु एथिवीं मिमर्ति इति फूपार। पृ पालन- मदे । इति हेमचन्द्र नसमवकिशब्दस्य वजितमासे क्षयमासे घ वदेव । भूकम्पाद्य परणयो। कर्मसि पय्। बन्यमामयोमि पञ्चम्यन्तप्रयोगोऽयं । इति केचित् । इते सप्ताह पौषादिचतुर्मासे एकदिन दीर्घ ।) समुद्र । इत्यमरः । कूर्मराजः। थकारण, त्रि, (नास्ति कारणं यस्य स ।न+का चरणाकितवर्षणे तद्दिन । दिनदयचरणावित पाषाणादि । इति मेदिनी। कमठः । इति रण।) कारणशून्य । निईतु । प्यनिमिता यथा,- वर्षणे दिनत्रय । दिनत्रयधरणासितवर्षणे विकागहशेषः। "कुतः पुन शश्वदभद्रमीश्वरे, सप्ताहः । दक्षिणायने घमासाः । श्रीहरि- अकूर्च, ए, ( नास्ति फूध कैलवं यस्य । बह- न चार्पितं कम्म यदप्यकारणम्"। प्रयदे चतुर्मास । चन्द्रसूर्यग्रहणे कर्मविशेषे ब्रीहि । ) बुद्ध । इति धिकारहमोषः। कैत- इति श्रीभागवतं। (कारण विना। कारणा एकत्रिसप्तदिनानि । इति ब्णेतिषतत्व। वशून्ये वि। ( दम्भशून्ये)। भावः। यथा,-"कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणा | व्यकालज', त्रि, (अकाले जायते इति । अकाल | यकृत, त्रि, (न+छ+क्त ।) न चतं यनिष्पा- काकारणमुक्तम्"। इति वैशेषिकसूत्रम् ।) +मन+ड 1 कालजातः। असमयोत्पन्नः। दिव । यथा यकारणगुणोत्पन्नगुणाः 8, (विना कारणगुणं व्यपूर्णकालोद्भव । यथा,- "कालातीतन्तु यत् कुर्यादकतन्तद्विनिर्दिशेत्" ये गुणा'। व्यकारणगुण+ "अकालजन्तु विरसं न धान्यं गुणवत् मृत" । इति स्मृतिः। (निया। प्रमाणाविषयः । (मो) उत्पन्न +गुण ।) स्वाभाविकगुणः । न्यायमते वि- इति राजवल्लभ ॥ मोक्ष। कारणं। (खी) पचतिविशेष । भुनिष्ठविशेषगुणाः यथा, बुद्धिः १ सुख २] बकालजलदोदय , गु, कुझटी। इति शब्दमाला ! यथा - "थयां निम्मदेशगमनादिलक्षण प्रच- दुख ३ इच्छा 8 देषः ५ यत्न ६ धर्म य- मकाले मेघानामुदय' । यथा रघवशे- ति वा न केनधित्कृवा" |) धर्म भावना ६ पाब्दः १० । “यवनीमुखयाना सेहेमघमद न स । यशतक्षः, त्रि, (म+छ+जा+क। म छत ("पतीन्द्रिया विभूनान्तु ये स्युर्वे शेषिका गुणाः । वालातपमिवामानामकालजलदोदय". इति नभ्समातः1) शव। हितासची। व्यकारणगुणोत्पन्ना रते तु परिकीर्शिता" | अकालमेधोदय , पु, (व्यकाले य' मेघानाम् उपकारामानी। उपकार हन्ता । यथा,- इति भाषापरिच्छेदे। थकारणेति कारणगुण- उदयः।) कुल्झटी। इति शन्दमाला! थकाले "भजतोऽपि ब वैकेचिट्जन्त्यमगतः कुतः । पूर्वका रूपादयो वक्ष्यन्ते। बुद्ध्यादयस्तु न मेघानामुदय । यात्मारामाः पूर्णकामा बता गुबह", तादृशाः। बात्मादे' कारसामावात् ।) इति षकिश्चनः, घि, (नास्ति किश्चन यस्य । मयू इति श्रीमागवत। सिद्धान्तमुक्तावली रयंसकादित्वात् बमोहिसमास'1) दरिन । अतित्व, सी, (ण+वतिन् + त्व) पक्षमता। पकार्पण, सी, (न कार्पण्यम् । मणसमासः ।) नास्ति किश्चिदपि यस्य । इवि हेमचन्द्रः। बपद्ता । कम्मीकुशलत्वं । षयोग्यत्वं । सपणताराहित्य । यथा,- (यथा,-'पकिचनः सन् प्रमः स सम्पदाम्' पद्धती, [न] त्रि, (न+छवी । नभ्समासः- "लोकादपि च दातव्यमदीमेनैव चात्मना। इति कुमारसम्भवे ।) क्षम' | कार्याकुशलः । नित्यानुफ्युत पान्यहनि यत्किश्चिदकार्ययंशिवत् स्मृतम्। किञ्चनता, स्त्री, (अकिञ्चनस्य भावः। थकि-पत्रिम, त्रि, (करणाव जाब' कृत्रिम । सन रवकादशीतत्त्वम्। वन+तत्।) पकिचनस्य भावः। सा तु परि भवतीवि नल्समासः 1) व्यकरणजी सावं। पचाय, सी, (न मार्यम्। नमसमासः ।) कार्या- ग्रहत्यागरूपयमविशेषः । इति हेमचन्द्र । सिद्ध। धकरणावं । यथा दक्षः। भावः। पछत्यं । पर्म। (दुष्कर्म । कुशा- वकिल्विषः, त्रि, (नास्ति किषिर्ष यस्य । "ऋतुर्ये च तथा मागेमानाचे सदमाहरेत् । र्थम् ।) यथा- ग्रीहिः किन्धिमशून्द पापरहितः। यथा,- किमकायें कदर्याय दुस्ख किं तातमनां"। तिलपुष्पकुशादीनि सानपावधिमे बडे", "न मां दोमेण मयीव गन्तुमाईस्थकिलिक । वाधिकाचारतवा-पि। कासवन । रति भीमागवतं। इवि रामाय। "पूर्वपदं समावोस प्रालिकाकोऽथ सेसमेत् । उत्पमा जाता - ·- ४ अके अक्ष शोधयेत् पूर्णयक्षन्तु यावनोत्तरदर्शन" । इति मानवे अध्याये १२९ लोक अनशन शरीरस्य कुर्बीत धनसचय"। समायात अवधिम। इति व्यवहारवत्वं चक्रमा, वि, (न कम । नम्म् समास | नास्ति इति मानवे 8 अध्याये ३ श्लोका कशामावति (पकियोत्पम 1 नैसर्गिक । व्ययत्नकृतः । यथा, क्रमा यस्य इति वा ।) क्रमरहिवः पथविक्रम । त्रि॥ "वदचत्रिमसौहाईमायत्खपि न मुञ्चति" । यथा-- यसोश', त्रि, (नास्ति कोशो यस्य इति बाबीहिः।) इति हितोपदेशः) "प्यक्रमाच्छेफसो रहिं योऽमिवाछति मून्धी" मेशशून्य । अनायास । चकरः । पक्रमः, भि, (नास्ति कृपा यस्य स. 1) छपाशून्यः । इवि माधवकर (क्रमामाव । कमविपर्याय । यक्ष, न ऊ व्याप्ती । सइतो। इति कविकल्पम । निईयः। अकरणः । यथा,- यथा,-'इदमनुचितमक्रमश्व पुंसां यदिद न अक्षणति धन लोकः । व्याप्नोति राशीकरोति "धनजी वनजो खस्त्रिरामी सचपोऽवप" । जराखपि मान्मथा विकारा' रवि शार वा इत्यर्थः। ऊ ध्याक्षियं । थायां । इति इत्यनुछुवाचार्य शतकम् ।) दुर्गादास । प्यपण', घि, (न कृपण' । नसमासः ।) कार्पण्य- | चक्रान्ता, स्त्री, (न+क्रम् + क्त+याम्।) वृहती। यक्ष, ऊ व्याप्तौ । सहतो। इति कविकल्पमा । रहितः। दीनताशून्यः। यथा,- इति काचिद्रत्नमाला । नाकान्ते वि! धक्षति धन लोक । व्याप्नोति राशीकरोति वा "महदा व्यसनं प्राप्तो दीन कृपण उच्यते । यक्रिया, नि, (नास्ति क्रिया यस्य । प्रशस्ता इत्यर्थः । ऊ व्याक्षिा। घाया। इति दुर्गादास'। कुलेऽप्यकृपणे राम संभूतः सर्वकामदे" । वा क्रिया यस्य ।) यक्रियान्वित । कुकर्म- पक्ष, सी, (बक्ष्णोति यक्षति वा अक्ष्यते वा बनेन इति रामायणं । (पुष्कल' । बहुल । यथा,- विशिए। क्रियारहितः। यथा 'अक्रियत्वाच्च ध्यत्र वा व्यक् व्याप्ती । पघाद्यच् घम् वा। अ- "भूशय्यां नवपल्लवरकृपणेरतिष्ठ यामो वयम्"। सर्वदा'। इति चरक । (निश्चेर। स्पन्द श्रुते स्वत्यर्थ अश्रू व्याप्ती। यशेर्देवने इति से इति वैराग्यशतके। रहित' | कर्मत्यागी। यथा,- वा।) इन्द्रिय। (यथा विष्णुपुराणे,- पचयाकी, [न् ] त्रि, (न कृष्ण मलिन कर्म "यनाश्रित कर्मफल कार्य कर्म करोति य । "शब्दादिम्वनुरक्तानि निम्टद्याक्षाणि योगवित् । यस्य स । न+कृया+कर्मन् ।) दुष्कर्मरहिव। स सन्यासीच योगी च न निरमिर्न चाक्रिया"। कु-चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायण"1) निष्याप। शुद्धाचार। यकृष्ण निष्यापत्वात् इति गीतायाम्।) (स्त्री। क्रियामाव । क्रिया सौवर्धन । तुत्य । इति मेदिनी। (चक्षुः । यथा शुल कमास्य । इत्यमरटीकायां भरतः। त्याग । व्ययथाक्रिया । यथा,- रामायणे,- यकेश', त्रि, (नास्ति केशो यस्य । यल्पः व्यप्रशस्तो "यक्रिया विविधा प्रोक्ता विलिः सर्वकर्मिणाम्। "सर्वे तेऽनिमिरक्षस्तमनुश्रुतचेतस" इति।) वा केशो यस्य सः।) केशरहिव। यल्पकेश व्यक्रिया च परोक्ता च तीया चायथाक्रिया" || यक्षः, पुं, कर्षपरिमाण । (यथा, युक्त व्यप्रशस्तकशविशियः। इवि काव्यसझलित) "ते घोडशाक्ष कोऽस्नी पल कर्षचतुण्यं"।) धकतव, सी, (न कैववम्। नसमासः नसमासः1) अक्रूरः, पु, (क्रौर्यवान् क्रूर, स न भवति इति पाशकः । (अक्षरक्षान् वा दीव्यति । इति कैतवाभावः । अकपटता । यधूर्तता। व्यवञ्चना! यक्रूरः। यद्दा क्रूर इति भावप्रधानो निर्देश। सिद्धान्तकौमुदोत) (पाशफ्रीड़ा । यथाह मनुः)- घकोट', पु, (न+कुट+मावे धम्।) गुवाक । न विद्यते क्रौय्यम् इति ध्यङ्कर' ।) गान्दिनीयुषः । 'म्गयाक्षो दिवाखप्न परीवादः स्त्रिया मद"।) इवि विकाण्डशेष श्रीकृयापिटव्य | तस्य पिता श्वफरक । (तस्य कलिद्रुमः । इत्यमरः । (विमीतकरक्षः । यथा घकोविदः, त्रि, (न कोविदः। नभ्समास' I) अप माता गान्दिनी ।) इति श्रीमागवत । क्रूरताशून्ये छान्दोग्ये यथा वे हे यामलके हे काले हो हित । मूर्खः । त्रि। (सरले । यथा,- वाक्षो मुश्मिनुमवति।) ज्ञातार्थ । शकटः । व्यव- अकौटिल्य, स्ली, (न+कौटिल्य। नञ् समासः ।) "स्त्रीणा मुखोद्यमक्रूर विस्पार्थं मनोरमम्" । हार' । रुद्राक्ष । इन्द्राक्ष'। सर्य। चना । इति इति मनु । पुसि विष्णुः । यथा,- मेदिनी । (चक्रधारणदारमद' । यथा,- कौटिल्यामाव। सरलवा। धक्का, स्त्री, (धक दुख कायति यहाति इति "यक्रुर पेशलो दक्षो दक्षिण क्षमिणां वर"। "छिन्ननास्ये भमयुगे तिर्यक् प्रतिमुखागते । के शब्दे।) माता| इति शब्दरत्नावली। इति भारते। यक्षमतच यानस्य चक्रमो तथैव च") घि, (पञ्चेर्गतौ क्तः। व्यक्तपरिमाणस्य | व्यक्रोधः, पु, (न क्रोध इवि नम् समास । नास्ति थात्मा। रावणपुत्र । इति हेमचन्द्र । (यचा रा- वाचक इति भाष्यस्य कैयटेन तथा व्याख्याव क्रोधो यस्य इति वा।) क्रोधश्चित्तविकार तदि मायणे-'निशम्य राजा समरे सहोत्सुक स्यात्। यनक्ति व्यज्यते वा। व्यब्लू व्यत्यादौ। परीत। स तु धाश्रमिण दशधमान्तर्गतधर्म। कुमारमक्ष प्रसमैक्षवाथ वै। यलिसिभ्य' क्त' इति छौणादिकः क्त) इति जटाधर (यथाह मनु:- जातान्य' । गरुड । इति शम्दरलावली। (शिव । यथा मारते- युक्ता गत व्यक्त बन्न व्यक्तिगविमक्षण "ति' क्षमा दमोऽसय शौचमिन्द्रियनिग्रह। इत्यस्मात् कर्मणि त। यथा,- धीविद्या सत्यमक्रोधो दशक धर्मलक्षणम्": "यक्षच रथयोगी व सर्वयोगी महावनः । "हिकावासातुरे पूर्व लाक्त खेद इष्यते"। इति ।) वायलिङ्गत क्रोधरहितव्यक्ती । इति) सस्कृतपलमा । यथा,- "चन्द्राचिनिना पलमाहिंता च इति चक्रदप्तः। (स्त्रिया व्यक्ता इति पदं रावि- अज्ञान्तः, त्रि, (न+सम् + क्त । न सान्त इति मानवसना। नभ्समासः।) शान्तिरहिवः । सावधिः स्यादिह दक्षिणोक्ष। वाचकम् वेदे प्रसिद्धम्।) इति मास्यती। था, सी, राधिः। यनक्ति प्रतिदिनं गच्छति "प्रमा शरना खतुरीययोगा- ध्यक्तुः। वन्नु धमि थक्तिगतिमक्षणे बाडन- प्रसिका, स्त्री, नीलोटक्ष'। इति शब्दचन्द्रिका! रक्षा सदा दक्षिणदिक प्रदियः" । कात् कुः घनिदितामिति मलोपः। वेदप्रचुर- अमियकमा, [म् ] वि, (यसियम् बनायाससाथ्य इति जातकार्णव-~- प्रयोगोऽयं । (यायुध। किरण । कान्तिः । कर्म यस्य। बहुव्रीहिः) यसोशेन कर्मकती। "दक्षिणोत्तररेखायां सा तब विषुवत् प्रमा । नक्षत्र । सोतः। यमनघृत । रते स्पर्धा घथा,- वेदिकग्रन्थे प्रसिद्धा) "दूतोऽहकोशमेन्द्रस्य रामस्थाखियकर्मण"। शङ्गच्छाया हते धिम्ये विषवत् कर्ममाजित । इति रामायणं। लम्बाशय्ये तयोचापे लम्बाक्षौ दक्षिणौसदा"। चक्रव्यादा, पि, (न ऋष्यादा। मभ्समास) घमासमक्षक । यथा- यशं, सी, (न सोश इविनम् समास'।) सोशा रवि सूर्यसिद्धान्त । मावा यथा, "फ्रथादास्तु म्गान् इत्वा घेर्नु दद्यात् पयसिनों। थक्षका, पु, (वक्ष+क) विनिशरक्षः। इति पक्रयादाम वत्सतरीमुष्ट्रहला तु कृष्णन। "याषामात्रप्रसिद्धर्थ खै कर्ममिरगति। रत्नमाजा। - ब्यक्त, - चग्लान'। - ·- करण॥ ५ স্বপ্ন স্বস্থ স্বপ্ন पक्षक्रीड़ा, स्त्री, (अक्षे या क्रीडा ) द्यूतक्रीडा राणा ऋणादानादिविवादाना या निर्णता । इति मोमातकवारिका । व्यपि च । भविष्य- पाशाकक्रीडा । यथा। यक्षक्रीडाया व्यासयुधि धम्माध्यक्ष इत्यर्थ । इत्यमर' तट्टीमा च ॥ जज् पराणं । छिरसंवाद प्रचरति । इति तिथ्यादितत्त्वं । इति इराजीयभाषा "चतुर्दश्या तथाटम्या पक्षयो शुल्लकृष्णयो । तदिवरण चतुरङ्गशब्दे द्रव्य ॥ * ॥ कार्तिक- यक्षदृक, (ग) पु, (अक्ष+दृश+क्विम् ।) बक्ष योऽब्दमेक न मुनोत शिवार्चनपरो नर । शुकप्रतिपदि तत्क्रीडाविधिर्यथा। ब्रह्मपुराणे, दर्शक । (व्यवहारम्य ज्ञाता ।) यत् पुण्यमक्षय प्रोक्त सतत सत्रयाजिना। "शङ्करच पुरा द्यूत ससर्ज सुमनोहर याटेवी, (न्) त्रि, (यक्ष>यति । दिवु क्रीड़ादी। तत् पुण्य सफल तस्य शिवलोकञ्च गच्छति", कार्तिक शुक्लपक्षे तु प्रथमेऽहनि भूपते ॥ सपीति णिनि ।) द्यूतक्रीडाकारक । इत्यमर ॥ इति तिथ्यादितत्त्व ॥ * ॥ पापपुण्याक्षयजनक- जितश्च शङ्करस्तत्र जय लेभे च पार्वती। यक्षद्य , पु, (अर्दीव्यति । दिवु क्रीडादौ। अक्ष+ योगविशेष । यथा ज्योतिबे,- च्यतोऽर्थाच्छरोदु खो गौरी नित्य सुखोषिता। दिव+विप् + ऊट।) यक्षक्रोडक। रति व्या "सोमवारेऽप्यमावाम्या ग्रादित्याहे तु सप्तमी तस्मात् द्यूत प्रकर्त्तव्य प्रमाते तत्र मानवै । चतुर्थ्यङ्गारवारे तु व्ययमी च सहस्पती ॥ तस्मिन् द्यूते जयो यस्य तस्य सवत्सर शुभ ॥ यक्षधर पु, (व्यक्ष + + अच् ।) शाखोटरक्ष । यत्र यत् क्रियते पापमथवा धर्मसञ्चय । पराजयो विरुद्धस्त लब्धनाशकरो भवेत"। इति भूरिप्रयोग ॥ परिजन्मसहसाणि प्रति जन्म तदक्षय", द्यूतचाप्राणिभि क्रीडन । यथा मनु , व्यक्षधूर्त पु, (अक्षेषु धूर्त । सप्तमी शौण्डैरिति इति तिथ्यादितत्त्व ॥ (अनन्त । अक्षयकालाभि- "यप्राणिभिर्यत् क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते" । समास ।) द्यूतक्रीडक । तत्पर्याय । धूर्त २ मानी। य वासुदेव तस्मिन् क्षया निवासोऽस्य इति तिथ्यादितत्त्व on दशमोदादश्योस्तत् यक्षदेवी ३ कितव 8 द्यूतकृत ५ । इत्यमर' । इति वात्पत्या ब्रह्मणिए ।) करणनिषेधो यथा । स्तुति ,- जुयारी इति भाषा ॥ अक्षयटतीया स्त्री, (अक्षया या टतीया तिथि 1) 'शाक माघ मसूरञ्च पुन जनमैथुने। यक्षर्तिल पु, (यक्ष +धुर् + तिल।) वृष । वैशाखमुलटतीया । सा तु सत्ययुगाद्या । तत्र द्यूतमत्यम्बुपानञ्च दशन्या वैष्णवस्यजेत् ॥ इति हारावली स्नानदानादावक्षयफल । इति । स्मति । यथा,- कूर्मपुराण,- यक्षपाटकपु, (व्यक्ष + पाट+ वुन् ।) धर्माध्यक्ष । "वैपाखे मासि राजेन्द्र शुक्लपक्षे टतीयिका। "कास्य मास सुरा क्षौद्र हिसा तैलमसत्यताम् । इति जटाधर ॥ जज् इति भाषा ॥ अक्षया सा तिथि प्रोक्ता कृत्तिकारोहिणीयुता। यूतक्रीड़ा दिवानिद्रा व्यायाम क्रोधमैथुन । यक्षपाद पु, (चक्ष + पाद 1) तार्किक । तत्प तस्या दानादिक पण्यमक्षय समुदाहृतं'। द्वादश्या द्वादशैतानि वैष्णव परिवर्जयेत्” । र्याय । नेयायिक' २। इति हेमचन्द्र । इति तिथ्यादितत्त्व ॥ * ॥ विवरण तु वैशाख- इत्येकादशीतत्त्व ॥ ॥ अन्यत् द्यूतशब्दे द्रव्य ॥ | अक्षपीडा स्त्री, (यक्ष + पीडा ।) यपतिक्ता नता। प्राब्दे द्रश्य । यक्षंज पु, (यक्ष+जन् + ड) वध । इति पुरुषो इति राजनिघण्ट । यक्षया स्त्री, (नास्ति क्षयो यस्या सा 1) वारतिथि- व्यस्थिन इति क्वचित् पाठ । (विष्णु । अक्षम त्रि, (नास्ति क्षमा यस्य स ।) क्षमारहित । घटितयोगविशेष । यथा,- यथा मागवते, क्षमाशून्य । (यसमर्थ ) "यमा वै सोमवारेण रविवारेण सप्तमी। "जधानोत्पत्य गदया हनावमुरमक्षज "विघा सेवी च श्वपचो वशाना कोटिमुद्धरेत् । चतुर्थी भौमवारेण ध्यक्षयादपि चाक्षया" ! यक्षत, ली, (क्षण हिसाया। नपुसके भावक्त । हरेरभक्तो विप्रञ्च खच्च रक्षितुमक्षम" । इति भविष्यपुराणम्॥ अनुदात्तोपदेशेत्यादिना गलोप ।) लाजा । नपु- इति ब्रह्मवैवर्त ३३ व्यध्याय । यक्षर पु, (न क्षरति । क्षर सञ्चलने । पचाद्यच् । सक । इति मेदिनी। अक्षमा स्त्री, (न क्षमा इति मञ्समास ।) - यहा । व्यग्नते । शू व्याप्तौ । यो सर ।) शिव । यक्षत, त्रि, (न+क्षण + क्त) यहिसित । इति क्षान्ति । ईर्षा । इति प्राब्दरत्नावली ॥ (यथा विष्ण । इति शब्दरत्नावली । यथा महाभारते,- मेदिनी। यखण्डित । इति शब्दरत्नावली । किरातार्जुनीये- "विश्व विष्णुर्नघटकारो भूतभव्यभवत्प्रभु । (यथा मनु,- "व्यतिपातितकानसाधना यव्यय परुष साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च" , “दश स्थानानि दण्डस्य मनु खायम्भुवोऽत्रवीत् । खशरीरेन्द्रियवर्गवापिनी । इति ।) (अज । जीव ।) त्रिषु स्थानेषु यानि स्युरक्षतो माझणो ब्रजेत्" ) जनवन्न भवन्तमक्षमा अक्षरं स्ली, (न क्षरति इति युत्पत्त्या ।) ब्रह्म । यक्षत', पु, यव । इति मेदिनी । (यथा याश्वलायन नयसिद्धेरपनेतुमईति"। (व्यविनाशि निर्विशेष प्रणवाख्य ब्रह्म । कूटस्थ सह्यसूत्रे,- यक्षमाला स्त्री, (अक्षाणा माला।) यक्षसूत्र । नित्य यात्मा । यथा,- "यक्षतसलूना नव कम्नस पूरयित्वा" ।) वशिठपत्नी। इति मेदिनी । (यथाइ मन "क्षराविरुद्धधर्मत्वादक्षर ब्रह्म मण्यते । शस्यमान । इति यमरटीकाया भानुदीक्षित । "यक्षमाला वशिछेन सयक्ताधमयोनिजा" । कार्यकारणरूप तु नश्वर क्षरमुच्यते । यक्षता. पु भू मीति स्वामी। (नक्षता येषा ते ध्यक्षसूत्रेति तान्त्रिकभाषया ग्रकारादिक्षका यत्किञ्चिदस्त लोकेऽस्मिन् वाचो गोचरता गत । इति अक्षता । मुकुटस्तु अमरव्याख्यानावसरे रान्तवर्णमाला रुद्राक्षमाला च । यथा गौत प्रमाणस्य च तत्समक्षरे प्रतिषिध्यते । खाजा ए भूमितेऽक्षतमिति पठित्वा कर्माणित । मीये,- यदप्रवोधात् कार्पण्य ब्राझण्य यत्प्रवोधत | क्षत खण्डित । न क्षतमक्षतमिति विग्रहा नित्य "पञ्चाशल्लिपिभिसाला विहिता अपकर्मस । तदक्षर प्रबोइय यथोक्तश्वरवर्मना" पुलिझा नित्यववचनान्ताश्च लाजा यक्षतमिति छकारादिक्षकारान्ता व्यक्षमाला प्रकीर्तिता व्यकारादिक्षकारान्तकपञ्चाशदर्ण । इति मेदिनी। व्याख्यो । केचित्तु अखण्डतण्डुला व्यक्षतमि क्षणं मेरमुख तत्र कल्पयन्मुनिसत्तम । यस्योत्पत्तिकारण । यथा वृहस्पति ,- त्याड) ध्यनया सर्वमन्त्राणा जप' सर्वसम्मशिद" । "घागमासिके तु सम्प्राप्त मान्ति सजायते यत । यक्षता स्त्रो, कर्कटपट्टी। काँकडाही इति इति तन्त्रसार। । यन्यत् मानाशब्दे वर्ण धावाक्षराणि स्यानि पत्रारूण्यत पुरा" माषा । इति शब्दचन्द्रिका परुषससर्गरहिता इत्याहिकतत्त्व। तच पञ्चविध । यथा,- स्त्री । स्मृति' । यथाह याज्ञवल्क्यः-- बक्षय त्रि, (नास्ति क्षयो यस्य स । बहुव्रीहि ) "मुद्रालिपि शिल्पलिपिलिपिर्लेखनिसम्भवा । "यक्षताया क्षताया वा जात' पौनर्भव' पुन" । क्षयरहित । यध्ययः । कल्पान्तस्थायी । यथा-- दर्शक', ए, (यक्षाणां व्यवहाराणा दर्शका गुण्डिका पुर्णसम्भूता लिपय पश्धा स्मृता" ! "यतराणि फलान्याहरमरास्त्रिदशानिव । इति वाराहीतन्त्र । अन्यत् मुद्राशब्दे यक्ष+दृश+ एषुल्।) व्यवहारमा व्यवहा कल्पान्तस्थानसम्बन्धानन्या नाशवर्जिन" वर्णशब्दे च द्रव्य : गगनं । धर्म । तपस्या - ॥ * मालाशब्दे च द्रव्य ·६ স্বপ্ন अक्षी अक्षौ थपामार्ग । इति हेमचन्द्रः । मोक्ष | इत्यमर ॥ | अक्षवाट मु, (अक्षस्य मल्लयुद्धस्य वाट परिसर ।)] अक्षीवं सी, (न क्षीवति व्यनेन वा ब्यक्षीवयति भल । इति वेदप्रयोग । मल्लमृमि । तत्पर्याय | नियुद्धभू २ । इति वा । क्षीर मदे । पचाद्यच् ।) समुद्रलवण । इत्य- धक्षर' त्रि, (न क्षरताति ।) यक्षरणीय । व्यच्यन । हेमचन्द्र । कुस्तिर व्याखडा इति भाषा । मरः। यथा, यक्षवित् [द त्रि, (अक्ष व्यवहार द्यूत वा वेत्ति अक्षीव वि, (नक्षीवति माद्यति इति न+क्षोव+ "तमै स विद्यानुपसन्नाय सम्यक् इति विद क्विप् ।) द्यूत । व्यवहारज्ञ यच् ।) अमत्त । इति मेदिनी। प्रशान्तचित्ताय प्रमन्विताय । यक्षसूत्र सी, स्याक्षाणा सूत्र माला ।) अक्षमाला । अक्षीव पुं, शोभालनवृक्ष । इत्यमर । येनाक्षर पुरुष वेद सत्य जपमाला । इति जटाधर । यथा- यक्षस त्रि, (न क्षुस इति नभ्समास ।' अक्षा- प्रोवाच त तत्त्व तो ब्रह्मविद्या" । "पाणौ काम्मकमक्षसूत्रवलय दोऽपरः पैप्पल"। दित । अचूर्णित । इति क्षदधान्वर्थदनात् । इति वेदान्तसारता श्रुति । इति महावीरचरिते ) अच्छिन्न । यथा । अक्षुस परिवप। इति चूडा यपिच । अक्षाग्रकीलक पु, (व्यक्षस्य नामिक्षेप्यकाष्ठम्य व्यग्रे करणे पशुपति । "हाविमौ परषौ लोके क्षरश्वाक्षर एव च | यन्ते बन्धनार्थ कीलक 1) प्रकटचक्रपुरोवर्ति- यक्षुब्य त्रि, क्षोभरहित । यक्षोभित । इति शुभ क्षर सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते" । कीलक । तत्पर्याय । अणि २ । इत्यमर। धातो क्तप्रत्यये क्षुब्धः । ततो न क्षुब्ध व्यक्षुब्ध इति श्रीभगवद्गीताया १५ व्यध्याये १७ श्लोक । ग्रणी ३ व्याणि 8। इति भरत चाकारखिल इति नल्समासनिय्पन्न । क्षरस्वाक्षरञ्चेति हाविमौ पूरुषो खोके प्र इति भाषा व्यक्षेम लो, (न क्षेमम् इति नभसमासः ।) यम- सिद्धौ। तावेवाह । तत्र क्षर पुरुषो नाम अक्षान्ति स्त्री, (न क्षमणम्। क्षनूसहने । दिवादि । झाल । यथा- सर्वाणि भूतामि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि पारी व्यस्यायित्वात् क्तिन् । अनुनासिकस्येति दीधै नम् "किन्न तेषा ग्रहे क्षेममक्षेम किन्न साम्प्रतम् । राणि घ्यविवेकिलोकस्य पारीरेवेव परुषत्व समास ।) पराभ्युदयासहिष्णुत्व। मार्यादे' पर कथन्ते किन्न सत्ता दुईत्ता किन्नु मे सता" प्रसिद्धे । कूटो राशि शिनाराशि पर्वतइव दर्शनाद्यसहियात्व । इति मरत' । तत्पर्याय । इति देवीमाहात्मा १ अध्याय ॥ एकदेशेष नण्यत्स्वपि निर्विकारतया तिठतीति ईर्ष्या २ । इत्यमर ॥ ईर्षा ३ यक्षमा ४ । इति ध्यक्षोट पु, (यदयोति । यत व्याप्ती सघाते च । कृटस्योतनो भोक्ता स तु अक्षर पुरुष उच्यते प्राब्दरत्नावली बालकादोट । स्वक्षस्येव उटा पर्णानि व्यस्य विवेकिभिः । इति तद्रीकायां श्रीधरस्वामी । ("यक्षान्तिसारसर्वख दुर्वाससमवेहि माम्"। इति वा ।) यक्षोडरक्षः। स च पर्वतशपोल यक्षरघच्च पु, (यक्षवित्त । तेन वित्त इति इति विष्णपराणे) वृक्ष । इत्यमरटोकाया भरत ॥ व्याखरोट इति च) लेखक । इत्यमरटीकाया वाचस्पति । ध्यक्षारलवण सी, (न क्षारलवणम् इति नम् हिन्दीमाषा । इति राजनिघण्ट' । पक्षरचण' पु, (व्यक्षवित्त। तेन वित्त इति समाम ।) इविष्यानविशेष । महाइविष्यमिति "पील' शैलभवोऽक्षोट' कर्परालस्व कीर्तित । घण।) लिपिकर । इत्यमर । मुन्शो इति ख्यात । यथा । "चशौचादिभक्ष्यगोक्षीरगोहत व्यक्षाटकोऽपि वातादसदृशः कफपित्तकृत्" । धान्यमुद्गतिस्नयवसैन्धवसामुद्रलवणात्मकद्रव्य । कृ इति भावप्रकाश ॥ यक्षरचुचः पुं, (यक्षरैर्वित । तेन वित्त इति त्रिमात् लवणात् भिन्नमक्षारलवण मत" । इद यक्षोड़' पु, (यदयोति इति ध्यक्ष + च्योड़प्रत्यय ।) घुञ्चम् ) व्यक्षरचञ्च । लेखक । इत्यमर । मतन्तु स्मार्तस्य । रत्नाकरमत । यथा- पर्वतोत्पनमोलरक्ष । तत्पर्याय । कर्मराला र अक्षरजननी स्त्री, (थक्षराणाम् यक्षरम्य वा जननी "गोक्षीर गोटत चैव धान्यमुद्गयवास्तिला' । कन्दराल ३ च्याचोड़ 8 घ्यक्षोटः ५ प्याक्षोट । उत्पादिका) लेखनी । कलम । यथा,- सामुद्र सैन्धववेवमक्षारलवण मत" इत्यमर तट्टीका च । "लेखन्यक्षरजननौ वर्णमाला मसिप्रसू"। इति नारायणवन्द्यघटीयकृतमुधिकारिका । यक्षाड़क पु, (यक्षोड ग्व इति खार्थे कन् ।) पर्व- इति हारावनीति केचित् । (यथाइ मनु - तात्पन्नपीलुरक्षः । इति रत्नमाला । पतरजीवक यु, (यक्षर+जीवक 1) लिपिकर । "मुन्यनानि पय सोमा मास यचानुपस्कृत यक्षोभ पु, (न क्षोम इति न[समास | नास्ति इति हेमचन्द्र ध्यक्षारलवण चैव प्रकृत्या इविरुयते") क्षाभो यस्येति वा ।) इम्तिवन्धनम्तम्भ । तत्य ("लेखकेऽक्षरा म्युचणजीवकचुञ्चव" । यक्षि ली, (अश्नुते व्यनेन । वधू च्याप्ती सघाते च । र्याय । बालान २ श ३ । इति विकाण्ड यशोर्निदिति सि । यद्दा । यक्षति । यक्ष शेष ॥ क्षोमरहिते त्रि। इसि मचन्द्र ।) अक्षरजीविक पु, ( अक्षरोविका यस्य स ।) व्याप्तो। इन् ।) चक्षुः । इत्यमर । चक्षुर्गोलक || यक्षौरिभ ली, क्षरिकाविहितनक्षत्र । यथा,- इति केचित् । 'उत्तराषितययाम्यरोहिणी- "लेखक म्याम्लिपिकर कायम्योऽक्षरभीवक" व्यक्षिक पु. रञ्जनद्रुः । याच् इति माया। पति रोहसर्पमिटमेय चामिभे। सश्रकर्म सफल विवर्जयेत् रत्नमाला ॥ इसि एप्लायध । यतरजीविनि नि। प्रेतकार्यमपि वद्धिमान् नर। पनरततिका स्त्री, (यत्नराणा तनिका लेखन- यक्षिकूटक पु. (पक्षि + कूटक I) चक्षस्तारा। प्यक्षिगत त्रि, (यति गत , यक्षिविषय व खेद चन्द्रगुद्धिर्मदा नास्ति तागयाय विशेषत । साधनमित्यर्थ) लेखनी । इति जटाधर , सदित्यर्थ ।) देष्य | उन्यमरः। ध्यक्षौम्भेिऽपि कर्तव्य चन्द्रचन्द्रायोर्दिने", पक्षाविन्यास पु, यक्षगण विन्यास । लिपि । यतिभेषज पु (व्यक्षि + भेषज ।) पुट्टिकानाघ्रः । इति न्योतिस्तत्व तिवन । इत्यमरटीकाया भग्तादय । इति गभनिर्घण्ट : (सी, मेघौषधम् ।) यक्षौहिणी स्त्री, (ऊह समुह व्यग्ति प्यम्या इति पदारमुख पं, (यक्षगणि मुखे तुगगग्रे यस्य स ।) यतिव पुं, यक्षि वाति वायति वा। वा गति निः। प्यक्षागाम अहिनो। पुर्वपदादिति शिप्य । कात्र । रति विकारय । पन्धनयो । यातोऽनपेति क 1) शोमाखनवृक्ष । गत्वम् । पक्षादृधिन्यामिति रद्धि 1) सज़ा- राधारमान सी. (यक्षगण सस्थान विन्यास ।) माम सम्वगे लो । इत्यमरटीकाया मरता। विपोयगतसैना। तद्यथा । २१८७० इम्तिन । शिपि पियन | यमर । २१८०० रथा । ६५६१० घेटका । १०६५. पशावती स्वी, (यक्षा पासका सन्ति प्यम्याम इति अदिविकृणित मो, (व्यति+वि+पूरा+मापे पदातय । ममुदायेन २१८..। का I) कटाक्ष ! स्थपाइदृष्टिः । इति हेमचन्द्र। मान् । गत वोल) चतोड़ा। पाजारहेता तया घो। यतीक पु ग्बन । प्याथ् रति माया । इति इति भाषा ITER : (यदा महाभारते,- "योरियामित्यधिक सातत्यन्ताराभि प्रत । "मति मानवशाम्' ।) रानमाना। भाषा। - कायस्य । .

·न+खिल) । . । जाते ।) अखा अग अग व्यखिन, त्रि, (न खिलम् अस्य । तत् पितृणा मराणाञ्च पूजने तत् समं सति । सयुक्तानि सहमाणि गजानामेकविशति । सबै । इत्यमरः। (खिलमप्रहत स्थान । तत् कोटिजन्मानित पण्य सन्ध्याहीतपसार्जितं एवमेव रथानान्तु सध्यान कीर्त्तितं बुधै । दिनस्य उघलीभोगानश्यत्येव न सशयः । पञ्चषरिसइसाणि घट्शतानि दशैव तु । न भवति इति यकृरस्थान 1) सध्यातास्तुरंगास्त बिना रथ्येस्तुरङ्गमे । व्यख्यात , त्रि, (न ख्यात विरुद्धार्थे वा नम्।) ब्राह्मणश्च सुरापीती विड्भोजी वृष तीपतिः । अख्यातिविशिय'। व्यप्रतियित । अप्रसिद्ध । इरिवासरभोजी च कुम्भीपाक व्रजेब्रुव । मृणा शतसहसन्तु सहखाणि नवैव तु । शतानि त्रीणि चान्यानि पञ्चाशश्च पदावय' । म वक्रगतौ । कुटिलगमने। इति कवि गुरुपत्नी राजपत्नी सपत्नीमातर प्रसू। इत्यमरभरतौ। (अक्षौहिणीपरिमाण। यथा कल्पद्रुमः । म यगयति व्यगति सर्प । इति सुता पुत्रवधू श्वश्रू सगी भगिनी सति । महाभारते यादिपर्वणि,- दुर्गादास ॥ सोदरभाटजायाश्च भगिनीघाट कन्यका । "अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन । व्यग, इ गतौ। इति कविकल्पद्रुम' ॥ गत्यां इ शिष्याञ्च शिष्यपत्नीच भागिनेयस्य कामिनों एतदिच्छामहे श्रोतु सर्वमेव यथायथम् ॥ व्ययते । इति दुर्गादास ॥ भाटपुत्रप्रियाञ्चैवात्यगम्यामाह पद्मज ॥ स्यक्षोहिण्या परीमाया नराश्वरथदन्तिनाम् । अग , पुं, (न गच्छति। गम गतौ। अन्येभ्योऽपीति एताखेकामनेका वा यो व्रजेन्मानवाधम । यथावच्चैव नो बेहि सर्व हि विदित तव" ॥ व्यन्येम्वपि इति वा ड । न गोऽप्राणिषु इति स माळगामी वेदेषु ब्रह्महत्याशत लभेत् । सोतिरुवाच । पाक्षिकोऽप्रकृतिभाव 1) पर्वत । दक्ष । सर्प । व्यकाऽपि सोऽस्पश्यो नोके वेदेऽतिनिन्दित । "एको रथो गणश्चैको नग पञ्च पदातय । सूर्य: । इति हेमचन्द्र । (सरीट्य ।) स याति कम्भीपाकञ्च महापापी मुदुष्कर"। अयश्च तुरगास्तझै पत्तिरित्यभिधीयते । धगच्छ', पु, (न+गच्छ ।) रक्ष । इति विकाण्ड- इति ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिखण्डे २७ अध्याय ॥ पत्तिन्तु त्रिगुणामेतामाङ सेनामुख बुधा । शेष । यगरी, स्त्री, (न+ट + अच्+सोप् ।) देवताड- त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते । ध्यगज, ली, (यग+जन् +ड ।) शिलाजतु । वृक्ष । इत्यमरटीकाया भरत । भयो गुलमा गपो नाम वाहिनी तु गणास्त्रय । इति रत्नमाला ॥ पर्वतदक्षजे त्रि॥ (गिरि- गर्हितः, त्रि, (न गर्हित । नसमासः) व्यनि. न्दित । यथा, स्मृतास्त्रिसस्त वाहिन्य एतनेति विचक्षणे । चमुन्तु एतनास्त्रिसस्त्रिसश्चम्वस्वनीकिनी। घगण्य, त्रि, (म गण्यं । नन् समास ।) गण- "न्येष्ठ' कुल वर्द्धयति विनाशयति वा पुनः । ध्यनीकिनी दशगुणा प्राऊरक्षौहिणी बुधा ! नीय । अगणेय । अगणितव्यं । यथा,- ज्येष्ठ पूज्यतमो लोके ज्येष्ठ सद्भिरगईित" । थक्षाहिण्या प्रसझ्याता रथाना दिजसत्तमा । "गुणैरगण्यैरतिशोलशालिभिरिति भारवि"। इति मानये ६ अध्याये १०८ श्लोक ॥ सध्या गणिततत्त्वज्ञे सहसाण्येकविंशति । कागद, पु, (गदविरुद्धः । न गदः व्यस्मात इति | अगर, स्ली पु, (न गा दुर्भर' यस्मात् इति ।) शतान्युपरि चैवाशे तथा भूयश्च सप्तति । वा ।) औषध। इत्यमर ॥ घ्यायुर्वेदोक्तायशा- यगुरु । इति हेमचन्द्रः॥ गजानाच परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत । खान्तर्गतशाखाभेद । यथा,- अगस्ति , पुं, (विन्याख्यम् वगम् यस्यति रति शेय शतसहसन्तु सहसाणि नवैव तु । "यौषधान्यगदो विद्या देवी च विविधा स्थिति" यगस्ति । अस्यते तिच् । पाडलकात् तिवा।) मराणामपि पञ्चाश्च्छतानि त्रीणि चानघा । तपसेव प्रसिध्यन्ति"। इति मनु ।) नीरोगेत्रि । वकरक्ष । अगस्त्यमुनि । इति मेदिनी॥ यथा पश्चषधिसहसाण तथाश्वाना पूतानि च । इति रमानाथ ॥ वैद्यक,- दशोत्तराणि घट् प्रायथावदिछ साड्मया । व्यगदवारः, ए, ( व्यगदम् व्यरोग कगेति इति । "अगस्तिः पित्तकफजित् चतुर्थकहरो हिम । एतामक्षाहिणी प्राड सङ्ख्यातत्त्वविदो जनाः । यगद++यण् । मुमागम 1) वैद्यः । इत्य रूक्षो वातकरस्तिक्त प्रतिश्यायनिवारणा" यथा कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधना", अगस्तिदु, मु, वकयुष्पक्ष । इति बिकाण्डशेष । अक्षण क्ली, (व्यग्नुते । अशू व्याप्ती सघाते च । कृत्य- अगम', पु, ( न गच्छतीति । न + गम+घच् । व्यगस्त्य , पु, (व्यग विन्ध्य स्त्यायति स्तनाति वा । शूभ्यां क्सः । काल । इत्युणादिकोष । पचाद्यच् । ) रक्ष । इत्यमर ॥ पर्वत । न स्त्ये संघाते। यातोऽनुपसर्गे इति का। प्यग+ अखट्ट', पुं, पियाजरक्ष । इति राजनिघण्ट' । गच्छतीत्यगम॥ स्यै + का) वकपुष्यदक्ष । इति राजनिर्धण्ट । पियासाल इति भाषा ॥ पगम्य, त्रि, (न गम्य इति । न+ गम् + यत् ।) मित्रावरुणयाः पुत्त्र मुनिविशेष | तस्य पर्याय । पखट्टिा, पुं, यसद्यवहारा। व्याखुटि इति छगन्तव्य । धगमनीय । गमनायोग्य । यथा, --- कुम्भसम्भव र मैत्रावरणिः ३। इत्यमर । ख्यातः । इति निकायह पंषि । "धगम्या सामवत्तत्र यत्राभूत् स महारण व्यगस्ति 8 पीताब्धिः ५ वातापिदिट ६ च्यामेय अखण्डा, वि, (न खगड्यते इति। खडि भेदने इति देवीमाहात्म्य । ७मोर्वशीय स्यानिमारत ६ घटोद्भव १० घम्। मास्ति खण्डो यस्य इति वा । ) खण्ड धगम्या, स्त्री, प्यमैथनाही नारी। गम्यागम्या इति हेमचन्द्रः ॥ (तदुत्पत्तिर्यथा घास्कनिरहो, रहित'। पूर्ण'। इत्यमर । (“अखण्ड पुण्याना विवरण यथा, यम उवाच,- "तयोरादित्ययो सचे दृष्ट्वाप्सरसमुवंशीम् । फस्नमिव च तपमनघम्" इति शाकुन्तले ।) "या या गम्या नृणामेव निबोध कथयामि ते । रेतश्च स्कन्द तत्कुम्भे न्यपतत् वापतीवरे। पखण्डन', पु, (मास्ति खगहन विच्छेदो यस्य सः।) खस्त्री गम्या च सर्वेषामिति वेदनिरूपिता। तेनैव तु मुहर्त्तन वीर्यवन्तौ तपखिनौ । काल । इति शब्दचन्द्रिका। ध्यगम्या च तदन्या या इति वेदविदो विदु । अगस्त्यश्च वशिष्ठश्च तवर्षो सम्बभूवतु। स्वखण्डित, त्रि, (न खण्डित ऋतुरस्य इति । सामान्य कथित सर्व विशेष घटण सन्दरि ! ॥ बहुधा पतितं रेत. कलमे च नले स्थले । बहवोदि।) सफलरक्षादि । इति शब्द- वगम्याश्चैव या याच निवोध कथयामि ता । स्यले वशिष्ठस्त मुनि सम्बभूवर्षिसत्तम । चन्द्रिका भूदाणा विप्रपनी च विप्राणा शूद्रकामिनी। कुम्भे त्वगस्त्य सम्भूतो पो मत्स्यो महायुतिः । स्थखात, सी, पुं, (न खात नन्समाम | खान यत्यगम्या च निन्धा च लोक वेदे पतिव्रते। उदियाय ततोऽगस्त्य शम्यामाघो महासपा भिन्नम् इत्यर्थः।) देवखात । यकृत्रिमजला शूदश्च ब्राह्मणी गच्छेद ब्रह्महत्याशत लभेत् । मानेन सम्मितो यमासमामान्य होयते । शय'। इत्यमर । पखातमिति खामी ॥ पुंसि सत्सम ब्राह्मणी चापि कुम्भीपाक बजेद्ध्व । यहा कुम्भादृषिजीतः कुम्भेनापि महीयते", यथा,-यखातो देवखातक इत्यमरदस्त । यदि शूद्रा व्रजेदविप्रो टपलीपतिरेव स । अगस्योदयः, पु, (अगस्त्यस्य नक्षत्रस्य उदया शर- पखाद्य, घि, (म खाद्य। अप्रशस्त विरुद्ध वा स भयो विप्रभातेच चाण्डामात् सोऽधमः स्मृत । काले गगने याविर्भावः ।) याकाशे नक्षत्र- स्वाद्यम्।) खाद्यानई । यमध्य । विष्ठासमच वत्पिण्डो भूध तस्य ध वर्पण । रूपेण व्यगस्त्यमुनरोदयः । स तु सौरमादस्य सप्त । मरा - - ·C १५। इति . । ॥ स्वामी॥ अगु अग्नि अग्नि दश दिने भवति । व्यस्यायदान तन्मासीयशेष- १२ असार १३ छमिजग्ध १४ काठक ३० दहन ३१ इयवाहन ३२ सप्ता, १३ दिनत्रये कर्तव्य । यथा,- राजनिघण्ट ॥ यस्य गुणा । तिक्तत्व । उयात्व । दमुना ३४ दमूना ३५ शुक्र ३६ चित्रमानु "अगस्त्यार्घ्यदान सौरेण सिहराशौ विधानात्"। कटुत्व । लेये रूक्षत्व। व्रणकफवायुवान्तिमुख ३७ विभावसु २८ शुचि ३६ अप्पित्त 8.1 यथा ब्रह्मवैवर्त,- रोगनाशित्वञ्च । इति राजवल्लम राजनिघण्टश्च । इत्यमरस्तट्टोका च । उषाकपि ४१ नुछवाला "अप्राप्ते भास्कर कन्या रेषभूत स्तिभिर्दिन । अगुरवी पुसीति वोपालित ॥ पुमान् इति सी ४२ कपिल ४३ पिन 88 अरणिः ४५ बगिर प्रय दद्यरगस्त्याय गौडदे शानिवासिन" नन्द । गन्धद्रव्यविशेष । यथा,--- ४६ पाचन 89 विश्वमा ८ छागवाहनः BE यथा भीमपराक्रमे। अगुरु प्रवण लोह राजाई योगज तथा । कृष्णार्घि ५० जुवार ५१ उदर्घि ५२ भास्कर "यन्त भाद्रपदस्यान्ते उदिते कलसोट्थे । वशिक कृमिजञ्चापि कृमिनग्धमनायंक ! ५३ वरु ५४ शुभ ५५ हिमारातिः ५६ तमानुत् व्यय दद्यादगस्त्याय सवीन कामान् लभेत स" ] अगुरूषण कटुत्व च तिक्त तीक्ष्णश्च पित्तल । ५७ मशिखः ५८ सप्तजिक मूह व्ययपारिक' यथा नारसिहे। लव कर्णक्षिरोगन शीतवातकफप्रणत् ॥ ६० सर्वदेवमुखः ६१ । इति जटाधर * ॥ यस्य "माझे तोय विनिक्षिप्य सितपथ्याक्षर्युत । कृष्ण गुणाधिक तत्त लोहवहारि मन्जति । गुणा । वायुकफस्तम्भशीतकम्पनाशकत्व | यामा- मन्त्रेणानेन वै दद्यात् दक्षिणाशामुखस्थित । व्यगुरुप्रभव स्नेह कृष्णागुरुसम स्मृत" ॥ श्याजनकत्व । रक्तपित्तप्रकोपकात्यञ्च । इति काशयुष्पप्रतीकाश अमिमागतस भव । इति भावप्रकाश राजवल्लभ । अपिच मित्रावरुण्यो पुत्ल कुम्भयोने नमोऽस्तु ते ॥ अगुरु, धि, (न गुरु । नञ् समास ।) गुरुमिन्न । "अग्नेईर्घता ज्योतिस्ताप पाक प्रकाशनम् । प्रार्थनन्तु । लघुः। इति मेदिनी शोको रोगो लघस्सेक्ष्य सततचोर्द्धमासिता"। "ग्रातापिक्षितो येन वातापिञ्च महासुरः । व्यगुरुशिशपा, स्त्री, शिशपारक्ष । इत्यमरटीकाया इति माक्षधम्म । समुद्रः शोषितो येन स मेऽगस्त्य प्रमीदतु", अथ कर्मविपोधेऽमेनामानि । यथा,- गन्धादिकन्तु व्यगस्त्याय नम इत्यनेन देय । व्यगूगन्ध, की, (न गृ व्यत्युत्कट गन्ध यस्य । "लौकिके पावकोपनि प्रथम परिकीर्तितः"। विशेषानुपदेशे सामान्यत प्राप्तत्वात् दक्षि- वहुव्रीहि ।) हिस। इति राजनिघण्ट । लौकिके नवग्टहप्रवेशादो। गाणामुखस्थित इति गन्धादावपि प्रयोगाना- यगोचर , त्रि, (न गोचर' । नञ् समास ।) इन्द्रिय- | "व्यग्रेस्तु मारतो नाम गर्भाधाने विधीयते २ ।' कर्टधमत्वादिति रलाकरः ।। तत्पनाऱ्या जन्य प्रत्यक्षाविषय विज्ञात । यथा,- पुसवने चन्द्रनामा ३ शुझाकर्मणि शोभन 81 मन्त्रस्तु। "व्यगोचरहत व्यादिमासमुत्सृजेत्" । सीमन्ते मङ्गालो नाम ५ प्रगल्भो जातकर्मणि है। "लोपामुद्रे महामागे राजपुत्रि पतिव्रते । इति राजवल्लभ । (वाधामगोचर चरित्रविचि- नाम्नि स्यात् पार्थिवो पनि प्राशने च शुचिस्तथा ग्रहाणाध्य भया दप्त मित्रावरणिवल्लभे" || विताय इति ङ्गारशतक।) सत्यनामाथ चूडाया ६ व्रतादेशे समुद्भव १०" । इति मलमासतत्त्व ॥ ( अगस्योदये जलानि अगौका [स] पु, (यग योक यस्य स । व्रतादेशे उपनयने । प्रसीदन्ति इत्यागम । तथा च रघौ,- महब्रीहि ।) परम । सिइ । पक्षी। इति “गोदाने सूर्यनामा च ११ केशान्ते झमिरुध्यते१२” । "प्रससादोदयादम्भ कुन्भयोनेर्महौजस । मेदिनी ॥ (वि। पर्वतवासी ।) गोदाने गोदानाख्यसस्कारे। केशान्ते समा- यगाध , त्रि, (नास्ति गाध स्थितिरत्र । ननो- यमायी, स्त्री, (व्यमे स्त्री इत्यस्मिन् अर्थे त्या- ऽस्त्वर्थानामिति बहुब्रीहि ।)अतिगमीर । यतल कप्यग्निकुसितेत्यादिसूत्रेण व्यमिशब्दस्यैकारादेशो “वैश्वानरो विसर्गे तु १३ विव हे योजक स्मृत'१४' । सार्ग । इत्यमरः । (अतिगम्भीर । दुर्बो डीप च ।) यमिमा- । इत्यमर ॥ त्रेतायुग । विसर्ग सामिकर्तव्यकम्मविशेये। धाग्य ) इति जटाधर' ('व्यमायो खाद्दा च हुतभुक् | "चतुर्यान्तु शिखीनाम१५ तिरमिरतथापरे १६"। यगाध, ली, छिद्र । इति मेदिनी। प्रिया' इत्यमर ) चतुऱ्या विवाहान्ते चतुर्थी होमे। व्यपरे ति- व्यगाधजला, पु, ( अगाध जल यसिन् । वड- | अग्नि , पु, (अजयन्ति व्यग्य अन्म प्राययन्ति इति होमादो। ब्रोधि ।) इद । इत्यमर ॥ वि। व्यपरि व्युत्पत्त्या हवि प्रक्षेपाधिकरणेषु गाई पत्याहवनी- 'प्रायश्चित्ते विधु व १७ पाकयज्ञे तु साहस १८ । च्छेद्यजलविशिय ) यदक्षिणामिसभ्यावसथ्यौपासनाख्येष पद्मिघु । प्रायश्चित्ते प्रायश्चित्तात्मकमहाव्याइतिहोमादौ। व्यगार, ली, (व्ययान् ऋच्छति। ऋगत। कम्म यद्दा अगति ऊई गच्छति इति। व्यगि गतौ। पाकयज्ञे याकाकहोमे राघोत्सर्ग ग्रहप्रतिष्ठादौ। एए ।) च्यागार। ग्रह। इत्यमरटीकाया यहोर्न नापश्चेति नि नलोपश्च ) तेज पदार्थ- "लक्षहोमे च हि म्यात्१८ कोटिहोमे हुताशन २० विधि । यागुन इति माधा। धर्मस्य वस पूर्णाडत्या म्टडो नाम २० शान्तिके वरदस्तथा २२॥ शून्यानि चाप्यगाराणि वनान्युपवनाने च'। भा-यां जात प्रथमोऽग्नि । तस्य पत्नी साहा। पौयिके वलदचैव २३ क्रोधाग्रिश्चाभिघारिके २४ । इति । 'खलात् क्षेत्रादगारादा' इति मनुः ।) पुत्त्रास्त्रय पावक १ पवमान २ शुचि ३। घर वश्यर्थे शमनो नाम २५ वरदानेऽभिदूषक' २६ ॥ यगिर, पु, (अग+इर1) अमि ॥ सूर्य मन्वन्तरे व्यवसाधराया द्रविणकादय पुत्ता । कोछेतु जठरोनाम २७ यादोऽस्टतमनने २"" राक्षस ॥ इति भटाधर । एतेभ्य पञ्चचत्वारिशदग्नयो जाता। सबै मिलित्वा इति गोभिजपुस्तकृतसग्रहः अथ तस्य रूप। व्यगुः, पु, (नास्ति गौ. किरणो यस्य स । बहु- एकोनपश्चातादग्नयः । इति पुराण ॥ यस्य यथा- ब्रीहिः।) राहुग्रह इति दीपिका । किरण पर्याय । वैश्वानर' १ व २ वीतिहात्र ३ | "पिङ्गभूमशुकशाक्ष पीनागपठरोऽरुण । रहिते त्रि धनञ्जय 8 कृपीटयोनि ५ ज्वलन ६ जातवेदा छागस्थ साक्षसूघोऽमि सप्ताहिशक्तिधारक"" अगुग, सी, (न गुरु दुर्भर व्यस्मात् इति । ७ तनूनपात् ८ तनूनया ८ वर्हि शुभा १० वईि इत्यादित्यपुराण ॥ * ॥ व्यथ होमीयाने सुम- बहुव्रीहिः) शिशयारक्ष, कालागुर । ख ११ शुमा १२ कयावत्मा १३ शोचिम्केश १४ उघ लक्षणानि । यथा,- नामप्रसिद्धसगन्धिकाठविशेष । अगर इति बुध १५ याश्रयाश १६ व्याशवार १७ "यस्मिान् पिण्डितशिख सर्पि काश्चनसन्निम' । ख्यात'। व्यस्य पर्याय । वशिक १ राजाई सद्भानु १८ छानु १६ पावक' २० व्यनल चिग्ध प्रदक्षिणञ्चेव वति स्यात् कार्यसिद्धये" २ लोछ ३ कृमिम 8 जोगाम । इत्यमर । २१ रोहि ाय २२ वायुसखा २३ वानुसख इति वायुपुराण ॥ * ॥ वैद्यकमते मिस्त्रिधा २३ शिखावान् २५ शिखी २६ व्यामुमुक्षणि भौम १ दिध २ उर्य ३ तवाद्यः काठेन्धन- का ६ वा ७ लोहाय ८ लधुर। इति वर्णप्रसादन ११ बना र्यक २७ हिरण्यरेता २८ तमुक २६ इयमुक् प्रमव उईञ्चालनसभाव पचनसंदादिसमर्थच । १० वर्तने। भरत । ॥ . रत्माला। पीतक ·-- - " - - है अग्नि अग्नि अग्नि द्वितीय उदकेन्धन चर्यगज्वलनशीलो वाडव । याचारममिकार्यच्च सन्योपासनमेव च। टिक सप्तजिकशब्दे द्रव्यं । (योगविशेषः । रतीय उमयेन्धनः पर्यगज्वलनशील मुक्तस्या- इति मनु ।) यथा,- हारस्य रसादिपरिणामनिमित्तञ्च विद्युटादि । अमिकाएं, सी, (यनि+ काळं ।) अगुस् । इति "सप्तपथ्यादितिथय सोमवारादिमिर्युताः । इति विजयरक्षितोपरि सन्देहमक्षिका राजनिण्ट । यमिमिक्षा सप्त योगा महालेवतिगहिता", थपिच,- यमिकुक्कुट, पु, (यमे कुक्कुटव ।) ज्वलदमि इति । योगशास्त्रे।) "मन्दरतीयोऽथ विषम समश्चेति चतुर्विध । गोल्का । ज्वलन्त नुडा इति ख्यात । इति अग्निदमनी, स्त्री, (यमे जठरानलस्य दमगी।) कपपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्पान्जाठरोऽनल" विकाण्डप क्षुपविशेष । व्यस्य पर्याय'। वहिदममी २ तयाँ कार्य यथा,- यमिकोणं, मी, (यमे यमिदेवेन अधिलितमित्यर्थ बजकण्टका ३ वल्लिकण्टारिका 8 गुच्छपला "विपमोवातजावोगान् तीदा पित्तनिमित्तान् । कोणं।) पूर्वदक्षिणकोणं । तत्कोणाधिपतिरनि । ५ क्षुद्रफला दक्षुद्दुस्पा ७ जुद्रकण्टारिका करोन्यमिस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् । इति ज्योतिषः यथा इलायुधधतं,- मर्यन्द्रमाता : दमनी १०। यस्या गुया । समासमारशिता मात्रा सम्बग्विपश्यते । “गत्वैव तीर्थ कर्तव्य पाई तत्प्रीतिहेतुकम् । कटुत्व। उषात्व । रूक्षत्व। वातकपाल्प- म्वन्पापि नैव मन्दाग्ने विषमाग्रस्तु देहिनः । पूर्वाशेऽप्यथवा प्रातर्देशे स्यात् पूर्वदक्षिणे" : पीहनाशित्वं। रुचिकरत्वं । व्यमिदीपनत्वं । इद्य- कदाचित् पश्यते सम्यक् कदाचिच्च न पच्यते । पूर्बदक्षिणे यग्रिकोणे। इति प्रायश्चित्ततत्त्वं त्वच । इति राजनिघण्ट , तीक्ष्णागिरिति तं विद्यात् समामि श्रेष्ठ उच्यते" यमिक्रीडा, स्त्री, (यमिभि क्रोडा।) व्यनिखेला। अमिदीपन , त्रि, ( यग्ने जठरानलस्य दीपन' ।) इति माधवकर थत्यन्ततीक्ष्यामिरेव हि भस्म खधूपादित्याग । यातशवाजीति ख्याता । व्यभिवईक । जठरामिकारकौषधविशेष । यथा क उध्यते। स तु व्याहाराभावे शोणितादीन् था- अमिगम', पु, (यमि गर्ने अभ्यन्तरे यस्य सः ।) रसेन्द्रचिन्तामणौ,- तून पाचयित्वा धाशु मारयति । इति रक्षित.* यमिजाररक्ष । सूर्यकान्तमणि । इति राजनि "पारदान्टतलवङ्गगन्धक, (दजन्यामे नादोत्पादकत्व यथा सङ्गीतदर्पणे, घण्ट (शमीटक्ष । त्रिअग्नियुक्तगर्मविशिर । भागयुग्ममरिचेन मिश्रितम् । "यात्मना प्रेरित चित्तं वहिमाइन्ति देहजम् । यथा, "यमिगी शमीमिव" इति शाकुन्तले।) तत्र जातिफलमईभागिक, अक्षयन्यि स्थित प्राणं स प्रेरयति पावक' ! यमिगी, स्त्रो, ( यमि गर्ने यस्या सा।) तित्तिडीफलर सेन मर्दितम् । पावकग्रेरित शोऽथ कमादूई पथे चरन् । महान्योतिष्मतीरक्ष । इति रामनिर्घण्ट । वह्निमान्द्यदशवननाशनो, प्रतिसूक्ष्मध्वनि नामी हृदि सूक्ष्मं गले पुन । (पामीरक्ष ।) रामवाण इति विश्रुतो रस । पुर शीर्षे त्वपुरञ्च सत्रिम वदने तथा । यमिचित, पु, (यग्नि चितवान् खयम् इति घि सग्रहग्रहणिकुम्भकर्णक- याविर्भावयतीत्येव पञ्चधा कीर्त्यते वुधै । चयन। यमौ घेरिति विप तुगागमय ।) मामवातखरदूषण जयेत् ॥ नकारं प्रायनामान दकारमननं विदु । अग्निहोत्री। सामिक । इत्यमर ( यथा दीयते तु पासकानुमानत . जात' 'प्राणामिसंयोगात्तेन नादोऽभिधीयते" रघुवशे- सद्य एव जठरामिदीपन"" यमे सर्वसाक्षित्वादि यथा रामायणे,- "विदधे विधिमस्य नैष्ठिक। "हरीतकी तथा शुण्ठी भक्ष्यमाणा गडेन वा। "त्वममे सर्वदेवानां शरीरान्तरगोचर । यतिमि साईमनमिमग्निचित्" ।) सैन्धवेन युता वा स्यात् सातत्येनानिदीमनी" । त्व साक्षी मम देवस्यवाहि मा देवसत्तम"। यमिन, पु, (यनि+जन् +ड) अभिभारतक्ष। इति च भावप्रकाश ॥ यथा घ भारते,- इति राजनिघण्ट । (वि। यमिजातमात्रे।) अमिदीप्ता, स्त्री, (यमि+दीप्ता) महाव्यो- "यादित्यचन्द्रावनिलोऽनलच । यमिजात, पु, (अमे भात 1 मि+जन् +81) तिभतीक्ष' । उति रामनिर्धण्ट । (घि। पति- दोभूमिरापो एदय यमरा धमिभाररक्ष इति राजनिर्घण्ट । (त्रि । अग्निः। चलित । यथा,-"नापि कण्याकारपण थएय राषिय उभेच सन्ध्ये भातमात्रे) वाणे नापि विधात नाप्यनिदीप्तफलकै" इति धर्माय जानाति नरस्य वृत्तम्"। यमिजार, पु, (यमि+जार, व्यमिं जठरामिं बार कुलकभट्ट 1) वस्य सर्वप्रथमाराध्यत्व म्येदम्य सर्वप्रथमसूक्त यति परिपाकशक्ति प्रदाय वईयति ? कर्म- व्यनिदेवा, स्त्री, (यमि देव अधिष्ठात्री देवता यथा,---"यमिमीले पुरोहितम्" इत्यादि। एयण् इति पाणिनिसूत्र) औषधविशेष । व्यस्य व्यस्था इति) कृत्तिकानक्षत्रं । इति शेमचन्द्र विष्णु । सूर्य ।) व्यग्रिकोणाधिपति । इन्यमर । पर्याय । व्यमिनिर्यास २ यग्निगर्भ ३ व्यमिज (पुं, पमिदेव अमिरूपो देव । प्यमि देव पिषफरक्ष । रातचित्रक। भालातक । निम्बुक'। 8 वडवामिमल ५ जरायुः ६ व्यर्णवोद्भव ७ अस्य इति विग्रहे नि । यमिपूजक) पित्तं। स्वर्ग। इति गजनिघण्ट । यमिजात ८ व्यमिजाल . सिन्धुफलः १. मिनि-स', पुं, यमिजाररक्ष । इति राज- मनिका, , (अमि+मादृष्ये कप्रत्यय) इन्द्रगोप यस्य गुणा । बाटुत्व। उयात्व। कफवायुसमिमा निर्वण्ट। नामसावर्णकोट । इति हेमचन्द्र । मूलातिशीतरोगनाशित्व। पित्तप्रदत्वच । इति मिप्रन्तर, पु, थनिजनकपापा । धकमकोर यमिफय , पु, (व्यमे कया। धमि + करा ।) व्यमि. गानिर्घण्ट । पाथर रति माया। कसा । म्फुलिङ्ग । इयमर : यमिभाल , पुं. (यमि+जाल 1) प्पमिशारटक्षः। व्यमिवईन, को, ( यमे जठरानम्नस्य वईनं वृद्धि पपिकारिफा, स्त्री, (णमि+कारिका) अग्नि रति राजनिर्वण्ट । कारकम् ।) जठरामिद्धिकारकम् । सथा,- कार्य । इति एमपन्न। प्पमिच्चाला, वी, (व्यग्नेरिव ज्वाला यस्था । यमे "जीरकं रधिकृत् स्वयं गन्याप्यं कपवातनुत् । जमिशाथली, (वामि+कार्य) यमावमा काया वाला रति वा1) मनपिप्पली। धातको पाके च क्टुतीच्या सधुपित्तामिवर्दनम् । বিলাসুিনামিশন । तत्पर्याय | रक्ष। इति राजनिघण्ट , चमिशिहा। इति राभवस्लम पामोन्धन २ यमीधा ३ प्पमिकारिका । । (लासिको।) घनिभ, सरे, अमिरिख माति इति । पमि+ इति ऐमप: (शोमादौ एविनादिपूर्वका- पिजिमा, स्नो, (प्यमे शिश!) साइली मा+क ! ) स्तुस । इति राजनिस्ट । विश्वास्नी बगौ सायं प्रात सनिझोमानुफान । रक्ष। विषलाइना इति भाषा । इति राक्ष-यमिभू, पु, (कप्रेमवतीति । यमि+भू+लिए) निघण्टः । प्यमे काल्यादिसपार्शपि । इति कालिकय । इत्यमर। पुरा किण वारका- 3ধনী মুখ মি মিমঘনাহিদ। जटाधरः। षमे सारिखा। वा नामा सरेय उत्पीडितानं देवानां रक्षा प्रिय - - ॥ ।

·येति । मनु, । माधा। । सूची। १० अग्नि अग्नि अग्नि धमिरूप खवीज वह्निमुखे क्षिप्त । तेन धमिना व्यमिवीज, सी, (यमि वीज उत्पत्तिस्थानं यस्य तत् । रतीयभागे उत्थाय प्रयोगारम्भ कार्य। तब कृत्तिकासु क्षिप्त । ताश्च दैवागतगर्भरक्षार्थ अग्नेः खणस्य उत्पत्तिं यथाइ मनु,- मात्रासादन । पात्राणि च यहाथमसा स्थाल्य- शरवन प्रविश्य प्रसूता । तेन व्यमिभूरिति "यपामग्रेश्च संयोगात् हेम रूप्यञ्च निर्वभौ। तथ ग्रहपात्राणि वितरितमाघाणि कार्तिकेय । जस्ले ली। इति वेदपुराणे । यथाह तस्मात् तया' खयान्येव निर्णको गुणवत्तर"1) उलूखलाकाराणि । ऊर्द्धपात्राणि धमसपात्राणि खणं। इति धिकाण्डशेष । तावत्परिमितान्येव तिर्यगावतीनि कोणचतु "यमौ दप्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । व्यमिवीर्य, स्ली, (पने वीर्य सारइव । ) स्वर्ण । एयविशियानि धारणार्थदण्डयुक्तानि । स्थाल्यो खादित्याज्जायते दरिन्न तत' प्रजाः इति रागनिर्घण्टः । (त्रि, प्यमितुल्यद्रव्ये)। मार्तिक्य । तत धारभ्य सोमलताकाइनेन प्यमिभूति , पुं, (यमि + भू+क्ति।) बौद्धभेद । व्यमिशिख, सी, (अमेरिव शिखा केशर अस्य ।) सोमरसं निष्कास्य निष्कास्य ग्रहश्चमसैश्च होम सच शेषनाचार्यशिष्य । इति हेमचन्द्र । वर्ण । इति राजनिघण्ट । कुडुम । कुसुम्भपुष्प । कर्तव्यः । तत्र सूर्योदयानन्तर बामेयपश्याग पमिमणि, पु, सूर्यकान्तमणिः । इति जटाधर ॥ इति मेदिनी । (जालिरक्ष)। कर्त्तव्य । एवमुक्थ्यपर्यायान्ते कृते प्रात सवन- यमिमस्या, मु, (घमि मध्नाति इति । मन्य विलो- | अग्निशिख , पु, (अमेरिख शिखा रक्तवर्ण केशरः समाप्तिः । ततो मध्यन्दिनसवन । तत्र दक्षिणा हने। कर्मणि व्यण । ) गणिकारिकारक्ष। स्यस्य ।) कुसम्मरक्ष। कुडाम। दीम'। वाण' । दान । दक्षिणा च हादशोसरात गाव | वत इत्यमर । ( यथा वैद्यके, इति शब्दरत्नावली। स्तृतीयसवनं । इत्य प्रात सवनमाध्यन्दिनसवन "थमिमन्थ श्वयथुराद वीर्याण कफवातहत् । यग्निशिखा, स्त्री, (बोरिव शिखा केशर' अस्या ।) द्वतीयसवनरूपसवनम्रयात्मकः प्यमियोम प्र. पाण्डुनुत् कटुकस्तिक्तस्तुवरो मधुरोऽमिद " । लाङ्गलिकोरक्ष । विषलागला इति भाषा । धानयाग । इतरेऽनयागा। तीयसवनसमा यमिमन्थकुसमझाकस्तु- वृक्षविशेष । तस्य पर्याय । विशल्या १ घ. प्युत्तरमवझथयागः । उदके वरुणदेवताकपुरो- "यमिमन्यभववालसुनीता नन्ता २ फलिनी ३ शक्रपुष्यी 8 । इत्यमर । डाशहोम । वदनन्तरमनुवन्या पयाग । सप्तरात्रमुदके सुसाधिता। (अमे शिखा।) न्वाला । व्यागुनेर शिष इति तत्र गौ पशु । तस्य कलिनिषिद्धत्वात् तस्य तक्रतप्ततयुक्तयाचिता च नित्यत्वात् तत् स्थाने ग्रामीक्षायाग'। तन हिना जनितवासवासिता" । यमिशेखर, सी, (अमेरिव शेखर केशर यस्य ।) उदयनीया तत उदवसानीया । सा च पञ्चम यपिच- कुशुम । इति रामनिर्धण्ट । दिवसे यावदामि कर्तव्या। तत्समाप्तावमियोम "यमिमन्थोऽथ हृद्यश्च त्रिदोषशमन सरः। । | अमिठोम , (एं, (घमीना स्तोम । अमे स्तुत् यागसमाप्ति । इत्यमियोमयागीयपदार्थकला वाभानछर्दिहा शोथचतूरोगविधायह" :) स्तोमसोमा इति घ ।) यज्ञविशेषः । इति यमिमाएति, पु, (अमौ जठरामिविषये मायति शब्दरत्नावली। तस्य विधि । ज्योतियोमेन | अमिष्ठ , , (यग्नौ तिष्ठतीति । स्थमि + स्था+क) हनूमान् इव । तस्य जठरामौ वातापिप्रतियो खर्गकामो यजेतेति वाक्यविहितम्योतियोमना लोहमयतण्डुलादिभर्जनपात्र । इति त्रिकाण्ड राक्षसा भस्मीभूता व्यासन् । इत्यसो पनिमा मकयागविशेषस्य गुणविकारोऽमिठोमा नाम । शेषः। (कड़ा इति भाषा)। रतिरुच्यते) अगस्त्यमुनि । इति हेमचन्द्र' । तस्य कालो वसन्त । तत्राधिकारी अधीतवेद अमिसख, पु, (यमे सखा इति समासे राशाह' पमिमुखः, पु, (बमि मुख यस्य, बङग्रीहि ।) साहितानिश्च । द्रव्य साम । देवता इन्द्रवावा. सखिभ्ययच् इति समासान्तएच् । ) वायुः । देवता । ब्राह्मण । इति मेदिनी । चित्रकरक्षः। दय । ऋत्विज घोड़श' । तेषाञ्च चत्वारो गणा । वायुसखोऽमिरिति दर्शनात् ॥ भक्षातक । इति विश्व ॥ (सी। घमें पञ्चम होटगण १ व्यध्वर्युगण २ ब्रह्मगण ३ उगाळ- घमिसन्दीपन, बि, (यमे सन्दीपनम् । सम्+ मुखेषु।) गण । एकैकस्य गणस्य चत्वारश्चत्वार । तत्र दीप् + ल्युट् ।) वहिवईकौषधादि। यथा,- पमिमुखी, स्त्री, (यमिरिव मुख यस्या । बह- होटगणे होता १ प्रशास्ता २ अच्छावाक ३ "एला त्वनागपुष्पाणा मात्रोत्तरविवड़िता। बोधि ।) भल्लातको (भेला)। इत्यमरः ॥ ला ग्रावस्तोता । अध्वर्युगणे अध्वर्यु १ प्रति- मरिच पिप्पली शुण्ठी चतु पञ्चषडुत्तरा। शालिकी । इति राजनिघण्टः । प्रस्याता २ नेया ३ उन्नता 8 । प्रझगणे ब्रह्मा १ द्रव्याण्येवानि यावन्ति तावती सितारा। पनिरक्षण, सी, (यमे रक्षणम् । षष्ठीतत्पुरुष ।) ब्राह्मणाच्छशी २ घमीट ३ पाता 8 । उहाट चूर्णमेतत् प्रयोक्तव्यमनिसन्दीपम पर" ! यग्न्याधान । घमिहोत्र । इति हेमचन्द्र । गणे उद्गाता १ प्रस्तोता २ प्रतिही ३ सु इति भावप्रकाश । यग्निरमा , स्]ि पु, (यमे रज स्फुलिङ्गाइव ।। अझण्य ।। स च पश्चाइसाध्य । प्रथमदिने यपि च । इन्द्रगोपाख्यकीट'। इति हेमचन्द्र। (सी दीक्षा दोक्षणीयादिवदनानुष्ठान । तत्र दितीय "यमिसन्दीपन हृद्य लवणाईकभक्षण" । यमिवीर्य । खण)। दिवसे प्रायणीययाग सोमलताक्रयण । ततो इति राजवल्लभ । प्यनिराहा, स्त्री, मासरोहिणी । इति रामनिर्घण्ट : द्वितीयटतीयचतुर्थदिवसेषु प्रात काले सायकाले धमिसन्भव , पु, (यनि सम्भयो यस्य स । यमि धमिवईक, त्रि, (यमि जठरानल वर्द्धयति इति) च प्रवर्योपसन्नामकयागानुष्ठान । चतुर्थदिवसे +सम् + भू+व्यम् ।) व्यरण्यकुसम्भ । इति राम प्यग्नि+सध्+ण्वुल 1) व्यमिद्धिकारकौषधा- प्रवाहासनानन्तर अमीषोमीयपश्वनुष्ठान । निर्घण्ट । (कार्तिकेयः । त्रि । अमिसमुत्पन' ।) दि। प्याग्नेय । इति वैद्यक तत्र यस्य यजमानस्य रहे पिटपितामहप्रपिता- धमिसहाय , पु, ( यमे जठरानलस्य सहाय' षमिवल्लभ , पु,(यमे वल्लभ उद्दीपकत्वात् प्रिय ।) महाना मध्ये केनापि वेदो नाधीतोऽमियोमो उद्दीपकः। कपोतमासस्य व्यमिवईकत्वात् ।) सालरक्ष । राज । इति राजनिघण्ट । वा न कृत स दुााणो भवति। तस्य दो वनकपात' । इति रामनिर्घण्ट । (वये सहाय घनिवाए , पु, (यमे वाद ) धूम । इति प्रि ब्राझण्यपरिहारायाश्विनपशु कर्त्तव्य । यस्य बन्धु । वायु ।) काण्डोष । (काग)। यजमानस्य पिपितामहप्रपितामझाना मध्ये प्यमिसार, को, ( अमेरिव सार बल यस्य ।) यमिराज, पु, (पने बाइरिव 1) धूम | इति केनापि सोमपान न त स्यात् तस्य सोमपान- रसाधन । इति रामनिर्धण्ट । जटाधर । (प्रियव्रतपुल | खायम्भवमनुपुत्त ।) विच्छेददोषपरिहारार्थमन्द्रामपश्वनुष्ठान कर्तव्य । यमिस्तम्भन, सी, (प्यमे स्तम्भनम्। पछीतद पमिवित्, पु, (थमि वेत्ति इति विद किए।) रस्य धयाणा पशूना युगपदालम्भपचे एकस्मि पुरम 1) मन्त्रौषधिद्वारा प्यमेाहिकाति पमिचित् । यमिहोत्रो। इनि हेमचन्द्र । नेव यूपे प्रयाणा पशूना बन्धन । इत्य पशु- निवारण। तद्यथा,- (पग्निसस्कार ) प्रयानुठान धतुर्थदिवसे तमिन्नेव दिने वा । "मानूरस्य वसा मन जलौका तत्र पेषयेत् । .

·- प्यध्याय ॥ ११ अग्नि अग्र अग्नि इस्तौ तु लेपयेत्तेन व्यग्निस्तम्भनमुत्तम । काले न्यारम्भणीय । तत्र प्रतहोमे सूर्यो । व्यग्रीन्धनं, स्ली, (अमो इन्धनम् । अमि++ देवता सायंकाले अनिर्देवता। याधानानन्तरं मालूरस्य स्थाने मानुषस्य इति वा पाठः ॥१॥ करणे ल्युट् ।) यमिकार्य । इविहीनादिपूर्व- शाल्मलीरसमादाय खरमूत्रे निधापितं । प्रथमपौर्णमास्या दर्शपूर्णमासयागारम्भः क काग्निज्वालनं । इति हेमचन्द्र' । यथाह मनु:- घग्न्यागारे क्षिपेत्तेन अमिस्तम्भनमुत्तम ॥२॥ तव्य । दर्शपूर्णमासाभ्या खर्गकामा यजेतेति "यमीन्धन मैक्षचऱ्यामध' शय्या गुरोहितम् । वायसी उदरं ग्टह्य मण्डू कवसया सह । विधिवाक्य । तत्र घड्यागा'। पौर्णमास्या आसमावर्तनात् कुर्यात् कृतोपनयनो विश" गुटिका कारयेत्तेन ततोऽनि प्रक्षिपेद्दशी। प्रयः । व्यमाया त्रय । पौर्णमास्यामाग्नेयानी- अग्न्यस्त्र, सी, (अग्निमयम् व्यस्त्रम् । कम्मधारयः ।) घोमीयोपाशुयागास्त्रयो यागा'। याग्नेयास्त्रं । यमिघटितास्त्रं । वन्दूककामान एवमेतत् प्रयोगेण धमिस्तम्भनमुत्तम ॥३॥ अमावस्या- तत्रामायां यामागेयेन्द्रदधिपया यागास्त्रय । रक्तमाटलमूलन्तु ववष्टब्धञ्च मूलक । इत्यादिभाषा। दिव्य स्तम्भयते क्षिप पय पिण्ड जलान्तक । कर्तव्ययागत्रयस्य दर्णपदं नामधेय। पौर्ण- | अग्न्याधानं, स्ली, (यमे याधानं । अमि+या+ मुण्डोतका वचा कुछ मरीच नागरं तथा । मास्या कर्त्तव्ययागत्रयस्य पूर्णमासपद नाम धा+ ल्युट ।) श्रुतिविहिताग्निसंस्कार । अग्नि- चर्जित्वा च इम सद्योजिक्षया ज्वलन लिहेत्।। धेय। दर्शश्च पूर्णमासश्च दर्शपूर्णमासाविति रक्षणं । यमिहोत्रं । इति हेमचन्द्र । गोरोचना भगराज चूर्णीकृत्य हतं सम ॥ इन्छ । पौर्णमासयागस्य प्राथमिकत्वेऽपि यल्या- अग्न्यालय , पु, (यमे यालय ।) यज्ञाग्न्याधार- दिव्यस्तम्भश्च पीत्वा स्यान्मन्त्रणानेन वैतथा" 11 चतरमिति पाणिनीयानुशासनानुसारेण दर्श कुण्ड । इति जटाधर । योमह्यं धमिस्तम्भन कुरु । इति गाण्डे १८६ शब्दस्याल्पाचकत्वात् पूर्वनिपात । दर्शपूर्ण- व्यग्न्युत्पात , , (बने उत्पात ।) याकाशादिषु मासावपि यावज्जीव काय्यौं। तत्रापि त्रयाणा व्यमिविकार । धूमकेतूल्कापातादि । अमि- यमिखात्ता, पु, (व्यमिना मुटु यथा स्यात् एवम् वर्णानामुपरि लिखितान्धत्वाद्यधिकारप्रतिवन्ध निष्ठोत्यातो वा । स तु मन्त्रादिहारा बने. यात्ता' भक्षिता, श्रौतस्मातामिदग्धा इत्यर्थः । कीभूतदोषसम्बन्धाभाववता कृतामिधानाना स शक्तिनिवारण । तत्पर्यायः । उमाहित २॥ मन्वादिस्मृतिषु मूर्द्धन्यपकारवान् एव पाठः । पत्नीकानामधिकार । सामान्यव' पर्वण्यारम्भ इत्यमरस्तट्टीका च ॥ मूर्धन्यादेशस्तु न युक्त ।) मरीचिपुत्रपिटगण प्रतियदि याग इति परिभाषा। तत्राकृत- अग्रं, स्ली, (अग्यते धगति वा। व्यग कुटिलाया विशेष। नित्यबद्धवचनान्तशब्दोऽय । নি सोमयागस्य यजमानस्य पौर्णमास्यामाग्नेय पुरो गतो ऋष्येन्द्रेति साधु ।) उपरिमाग । धागा शब्दमाला,- डाश्याग यान्येनोपाशुयाजयाग । अमायान्तु इति भाषा । यस्य पर्याय । शिर २ शिखरं३ - "विराट्सता समसद साध्याना पितरः स्मृता । यामेयपुरोडाशयाग' ऐन्द्रामपुरोडाशयाग । इत्यमर ॥ पुरस्तात् । अवलम्बनं। पलपरि- यमिखात्ताच्च देवाना मारोया लोकविश्रुता" ! कृतसोमयागस्य यजमानस्य तु पौर्णमास्यामा माण। प्रान्तं। समूह । इति मेदिनी। इति मनु । मेयपुरोडाशयाग याव्येनोपायाजयाग' अमी (भिक्षाविशेषः। ग्रासचतुण्यम् । "ग्रासप्र- यमिहोत्रं, स्ली, (व्यमये ोत्रम् पत्र इति घोमीयपुरोडाशयागः । व्यमावान्तु व्यानेयपुरो- माणा भिक्षास्यादय ग्रासचतुण्यम्" इति वझवीहि ।) यज्ञविशेष । तत् दिविध । डाशयाग ऐन्द्रपयोयाग' रेन्द्रदधियागश्चेति स्मृतेः ।) माससाध्य यावप्नीवनसाध्यञ्च । दितीये वि त्रयः । तत्र ऋत्विजश्चत्वार । व्यध्वर्यु १ ब्रझा व्यय, त्रि, श्रेष्ठ । उत्तम । इत्यमरः ॥ प्रधानं । शेषोऽयं। तदनौ यावज्जीव प्रत्यक्ष प्रात २ होता ३ व्यग्रीदिति 8| यजुर्वेदकम्मकती व्यधिक । प्रथम । इति मेदिनी। साय हवन । तदमिना यागकर्तुर्दाइच। इति व्यध्वर्यु । ऋग्यजु सामवेदत्रयकम्मका ब्रह्मा । व्यग्रगण्य', त्रि, (व्यग्रे गण्यः । गणसझ्याने, यत् ।) स्मृति ॥ तत्र क्रमा यथा । प्राझणक्षत्रिय ऋगवेदक की होता। यमीतु प्रायशे- अ गणनीय । यथा,- वैश्यानां कृतदारपरिग्रहाणा काणत्वान्धत्व ऽध्वर्योरेवानुयायी तत्वरितकम्मकती। पुरो "शमनभवनयाने यद्भवानग्रगण्य" । वधिरत्वपङ्गुत्वादिदोषरहिताना वर्णक्रमेण वस डाशे ग्रीहितण्डलैर्यवतण्डुलैवी कर्त्तव्यः । अमि इति महानाटक न्तग्रीमशरतम अग्न्याधान विहित । यम होत्रवदयेन द्रव्येणारम्भ कृतस्तेनैव द्रव्येण याव- व्यग्रगामी [न् ] त्रि, (व्यग्रे गच्छतीति । व्यग्र+ यस्खय गाईपत्य १ दक्षिणामि २ याहवनीय ज्जीव याग कर्त्तव्य । प्यारम्भवेलायामिच्छेव गम् + णिन् ।) अग्रे गमनकती। व्यग्रेसर। ३। एषामाधानं नाम देशविशेषे तत्तन्मन्त्र नियामिकेत्यादिदिमात्रमिदं। इति यजुर्वेद । इति हेमचन्द्र ॥ स्थापन । तेवमिघु सायकाले प्रात काले घा यज्ञामिसञ्चय' । तत्पर्याय । व्यमाधान २ य- अग्रज, मु, (यग्रे भात इति सप्तम्या जने डः ।) मिहोत्रहोम कर्त्तव्य । व्यमिहान नाम होमस्य मिरक्षण ३। इति हेमचन्द्र । ज्येष्ठमाता । तत्पर्यायः । पूर्ब २ अग्रिय ३ । नामधेय। प्यमये होत्र होमा यस्मिन् कम्म- प्यग्निहोत्र , पु, यनि । हत । इति मेदिनी ॥ इत्यमरः। (यथा छ मनु,- गीति व्यधिकरणवमोहि । तत्र द्रव्याणि अमिहोत्री, [न] पु, (यमिहोत्रम् अस्यास्तीति । “सर्वेषा धनजातानामाददाताग्रामग्रजा"।) द" । पयः १ दधि २ यवागू ३ एतं 8 चोदन अत इनिठनावितीनि ।) व्यमिहोत्रयागकती। ब्राझणः । इति हेमचन्द्र अग्रे जाते नि । ५ तण्डुला' ६ सोमरस ७ मास तेल माया तत्पर्याय । अग्निवित् २ च्याहितानि ३ । इति अग्रज़वा, स्त्री, (यग्रा अड्वा अवयवावयविनोर- १०। सम्प्रति कलियुगे पयसा तण्डुलर्यवाग्वा हेमचन्द्र । यमिचित् 8 | इत्यमर । सामिक मेदात् (कर्मधारय । यथवा जवाया व्यग्र षष्ठी- च होम-शिवाचारप्रसिद्ध । तत्र एक ऋत्विक ५। इति पुराणं तत् राजदन्तादित्वात् परनियात') प्रतिजला । नित्य होम यजमानेन वा कर्तव्य ऋत्विजा वा ("यमिहान्यपविध्यामीन् ब्राह्मण कामकारतः । जायभागः । इति हेमचन्द्र । कारयितव्य । व्यमावास्यायान्तु रात्रौ यवा चान्द्रायणं चरेन्मास वीरइत्यासमं हि तत्" । यग्रजन्मा, [न] पु, (प्पग्रे जन्म यस्य स यतीहिः) गूदव्येण यजमानेनैव कर्त्तव्य । स चामिहोत्र- (जन्+मावे मनिन् ) ब्राझणः ॥ इत्यमरः। होम बारम्भप्रभात यावज्जीवन कर्त्तव्य' । अमीघ्रः, पु, (यमि+इन्ध+रनू ।) ऋविग्विशेषः । "अध्यापनमध्ययनं यजनं यावं तथा । प्रथमदिने पूर्वोत्ताना दशाना द्रव्याणा मध्ये तस्य कम्मानिरक्षण । इत्यमर। (यमिहारा दानं प्रतिग्रहश्चैव घटकाण्यग्रशम्मन" ।। सम्प्रति प्रधलद्रूपाणाञ्च मध्ये येन द्रव्येण वरणीयो ऋत्विगविशेषः । काम्याया प्रियव्रतात् मनु । ज्येष्ठभ्राता । ब्रझा। इति विश्व' । प्रथमामिहोत्रहोम कृत तेनेव द्रव्येण या उत्पन्नो नृपभेद । खायम्भुवमनुएलो राजभेद"।) यग्रजातक , ए, (व्यग्रे शात जन्म यस्य स वझवीहि, बज्जीवनं कर्त्तव्यः। प्रथमहोमय यसिन् यमोघ्रा, स्त्री, अमिकार्य । इविद्दानादिपूर्वकामि (जन्+मावे क्त) माझण' । समासान्त को इति दिने अग्न्याधान छत तसिन् दिने साय पालन । इति हेमचन्द्र शब्दरत्नावली - । -- । । इति मनु ।) -- ·। 1 - 1 १२ अग्र अग्रे घग्रजाति , पु, (व्यये भातिम्म यस्य सः) (जन् + मोहिकालयोरिति सूत्रेण हा+ ल्युट युक घ ।) इति देवल । दिधिपूर्घािकारान्तोऽपि । भावे तिन) ब्राह्मण, । इति हेमचन्द्र मासविशेष' । तस्य व्युत्पत्तिर्यथा,-"हायनस्या- अग्रेवण, सी, (वनस्याये राजदन्तादित्वात् पर अग्रणी', घि, (अग्रे नीयतेऽसौ प्यग्र+नी+किम् योऽग्रहायण निपातनात् परनिपातनत्वञ्च" । निपात व्यलुक् । वन पुरगे यादित्वात् गत्वम् ।) अग्रयामाभ्याच इति पाणिनिसूत्रण णव ।) इत्यमरटीकाया भरत ॥ मार्गशीर्षमास । इति वनस्यायमाग । इति शून्दमाला। (वको 'ध मु, यथा धास्याग्रणीत्व तथानिशब्दे शब्दरत्नावलो । यस्य पर्याय याग्रहायणिक अग्रेसर , त्रि, (अग्रेसरति गच्छतीति अग्रे+स+ निराक्तव्याख्यायामुक्तम्) अग्रिम । श्रेष्ठ । इति जातफलं तत्कृत्यञ्च मार्गशीर्षे दराव्यम् । ट1) अये गमनकती। तत्पर्याय' । पुरोग हेमचन्द्र व्यग्राहा, त्रि, (न याह्य ग्रहणीय ग्रह+कम्मणि २ प्रष्ठा ३ यात सर 8 पुर'सर ५। इत्य घग्रतः, [स] (अग्रे यय+सप्तम्यर्थे तस् व्यय) ण्यत् ग्रहणायोग्ये ) व्यग्रहणीय । ग्रहणायोग्य मरः॥ व्यग्रगामी ६ अग्रसर ७ अग्रग ८ पुरो- बग्रे। प्रथमे । तत्पर्याय । पुरत २ पुर ३ । यथा,- गम ८ पुरोगामी १० । इति हेमचन्द्र । इत्यमर। "अग्राह्य शिवनैवेद्य पत्रं पुष्प फल जल । अग्रेसरिक', त्रि, (अग्रेसरणं गमनम् व्यग्रे++ स्थग्रत'सर, घि, (व्यग्रत प्यग्रेसरति गच्छति य सालग्रामशिलास्पर्शात् सर्व याति पवित्रता" ! भावे या यसरे गमने प्रसृत अग्रेसर+ ठन् स व्यग्रत +र+ट' । स्त्रिया डीम् व्यग्रत • इति तिथ्यादितत्त्वं अग्रगामिनि ।) अग्रगामी। इति भिकाण्डशेषः। सरी) (पुरोऽग्रतोऽयेषु सर्त इति पाणिनि- अग्रिमः, त्रि, (यग्रे भव' व्यय+ डिमन्) प्रधान । अग्य, त्रि, (व्यग्रे भव अग्र+ यत् ।) प्रधान । सूत्रम्) अग्रगामी । इत्यमरः । उत्तम । इति हेमचन्द्र, ज्येष्ठ। अग्रम । उत्तम इत्यमर। ज्येष्ठमातरि पु इति तट्टी वयदानी, [न्] ए, (बये दान प्रेतोद्देशेन तिला- इति जटाधर। काया रमानाथ ॥ द्यर्पण ग्राह्यत्वेन विद्यतेऽस्य यय + दान + विद्य- अग्रिमा, स्वी, (व्यये भवा व्यग्र + डिमन्) लवणी- चघ इ ७ गतौ (यघि गतौ कर्मणि लट् वे इदितो मानार्थ इन्) पवितब्राझणविशेष । स च प्रेत फल । लोणा इति ख्याता । इति शब्दचन्द्रिका । नुम् धातोरिति पाणिनिसूत्रेण नुम् व्ययते। सम्पदानकपडणतिलादिद्रव्यग्राही। यथा, अग्रिय, त्रि, (अये भवम् व्यग्र+घ) प्रधान । इत्य कर्तरि लट ते व्यवते)। निन्दायां । च्यारम्भे। "लोभी विप्रश्च शूद्राणामये दान ग्रहीतवान् । मरः॥ भये । इति कविकल्पद्रुम' ! जवो वेगगति । ग्रहणे म्टतदानानामग्रदानी बभूव स". यग्रिय , पुं, (अग्रे भव अग्र+घ) अग्रज । न्येष्ठ अञ्चते। 6 यवते वायुर्वेगेन गच्छतीत्यर्थ । इति ब्रह्मवैवर्तपुराण ॥ तत्पर्याय । याग्रहा माता । इत्यमर । अवे एव कैश्चित् पश्यते । इति दुर्गादास ! रिक २। इति स्मृति । व्यग्रीय, त्रि, (अग्रे भव व्यग्र + छ) प्रधान । इत्य- व्यय त् क तत्कृतौ । इति कविकल्पद्रुम । तत् यग्रपर्णी, स्त्री, (अग्रे पसे पत्र यस्या सा जाति मर ॥ अग्र मु, । इति तट्टीकाया रमानाथ' । कृति पापकृति । यति व्याध । कर्मणो त्वात् सीप) यजलोमारक्ष । इति रत्नमाला । व्यग्रः, स्त्री, (वयते प्रव्य ग्टह्यतेऽनया अगि+ क्रु ऽर्थमध्यपाठादकमकोऽय । तथा च,- प्याजकुशी इति केचित् । ऊपत इति स्त्रियां वा ऊस्। निपातनात् "धातोरर्थान्तरे रत्ते धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात् । धग्रमांस, को, (व्यग्र प्रधान मन्यते ज्ञायते यत् नलोप ।) व्यङ्गुलि । वेदप्रचुरप्रयोगोऽय । प्रसिद्धरविवक्षात कर्मणोऽकम्मिका क्रिया" । ध्यग्र+मन्+स। एषोदरादित्वात् दीर्घः ।), व्यग्रेगा , पु, अग्रगामी । इति मुग्धयोधव्याकरण : इति गोयीचन्द्र । धात्वर्थन सह कर्मण उम हृदय । इत्यमर ॥ उदरमध्यवर्तिमासवर्द्धन- यमेगू, पु, (घरो गच्छति य व्यग्रे + गम् + क्विम् सङ्घहादित्यर्थ' ! क्रमेणोदाहरणानि। नदी रूपरोगविशेष । इति वैद्यक । ऊचगमादीनामित्युपसङ्ख्यानमिति पाणिनिवा वहति क्षरतीत्यर्थ । स्यघयति व्याध । भवति पग्रयान, ली, (यग्र प्रथम यान सेनागमन) र्तिकेन मलोप अकारस्य ऊकार 1) घर घट' । याहते जन । इति दुर्गादास' । नासीर। सेनायगमन । इति हेमचन्द्र' । गामी । इत्यणादित्ति। अध, सी, (बघ पापकरणे सुरा व्यधति अध+ धग्रलोहिता, स्त्री, (अग्रमग्रभाग' लोहित रक्त- व्यग्रेदिधिषु', पुं, (दिधि धैर्य स्यति इन्द्रियदौर्ब णि+ अच् ।) पाप । दुख । व्यसन । इत्यमरः । वसं यस्या सा व ब्रीदि) चिल्लीशाक । इति ल्यात् त्यजति दिधि+ सो+ अब्बुदृनकूजम्बु- व्यघमर्षण, त्रि, (बघ पाप म्यते उत्पन्नत्वेऽपि राजनिर्घण्टः । कम्बुककेलूकर्कन्धूदिधिषु इत्यणादिसूत्रेण कु घ नाशनेन कम्माक्षमत्वात् सयतेऽनेन अध+ रम् अग्रवीज, पु, (व्यग्र शाखाग्र वीणमुत्पत्तिकारण त्वच दिधिषु पुनर्भूयोषित् अग्रे गणनीया दि + करणे ल्युट । ) पापनाशन । सर्वपापध्वसि यस्य स चडग्रीहि । कलम इति भाषायाम्) धिषु दिरूपा स्त्री यस्य स बड हलदन्तात् जप्य । इत्यमर । (उत्पन्न पापनाशार्थ जप्ये मन्त वीजाग्ररक्षमान । स च कुरण्टादि । इति सप्तम्या सज्ञायामिति पाणिनिसूत्रेण व्यलुक् भेदे यथा सन्ध्यामन्चे द्रुपदादियेत्यादि) अश्वमेध हेमचन्द्र पुनर्भूविवाहकारिणि अने) विरूठेव यस्य कुटु- यज्ञाहावभथनानमन्त्र । वैदिकसन्ध्यान्तर्गत प्यग्रसन्धानी, स्त्री, (व्यग्रे फलभोगात्पूर्व सन्धीयते म्विनी स दिन । हिज इत्युपलक्षण | दिधिषु' मन्त्रकरणकाघ्रातजलपक्षेपरूपपापनाशक क्रिया यविष्यते कार्यमनया व्यग्र+सम्+ धा+ परपूर्वाग्रे दिधिषस्तत्पुरग्धिकः । इति सामा विशेष । इति स्मृति ॥ तान्त्रिकसन्ध्यायान्तु,- करणे ल्युट स्त्रिया डीम् ) यमपनिका । जीवाना न्येन नाममालादर्शनात् । द्वितीयवारविवाहित "घडङ्गान्यासमाचर्य वामहस्ते जल तत' । शुभाशुभकम्मलिखित यमस्य पुस्तक । इति त्रि पुत्लादिमती रहिणीर खामी इति भाषा | इत्य- एहोत्या दक्षिणेनैव स पुट कारयेवुधः । काण्डशेष ॥ शिववायुजलएथ्वीवहिवोजस्त्रिधा पुन' । धग्रसर, त्रि, (अग्रे सरति गच्छति व्यग्र + स + , अग्रेदिधिषु , स्त्री, (प्रागनूठध्येछभगिन्या प्रागूठ अभिमन्वा च मूलेन सपधा तत्त्वमुद्रया। ट) अग्रेसर । व्यग्रगामी। इति हेमचन्द्र। कनिष्ठभगिन्या । व्यग्रे प्रथमे न्यछाया भगिन्या निक्षिपेत् तन्जल मूर्ति शेय दक्षे निधाय ध । (यथा,-"यग्रेसरो जघन्याना") इति भट्टिकाव्ये। विद्यमानाया गणनीया दिधिषु ज्येष्ठा विवाह इडयाकृष्य देहान्त क्षाम्जित पापसञ्चय। ध्वग्रहः, पु, (नास्ति यह गाईस्थाश्रमस्वीकारो कालासहनरूपधैर्यलोपकारिणीति विग्रह शा कृष्णवर्ण तदुदक दक्षनाया विरेचयेत् । यस्य स बजनीहि । वानप्रस्थे । नास्ति ग्रहो झान कपार्थिवादित्वात् समास मध्यपदलोपश्च ।) दक्षहस्ते च तन्मन्त्री पापरूप विचिन्त्य च । यस्य स ।) ज्ञानशून्ये च । वानप्रस्थ । इति यविवाहितज्येष्ठमगिनीसत्त्वे यये विवाहिता पुरवो ववपाषाणे निक्षिपेदस्वमुचरन्" । विकारहशेष । अरह इति पाठे गाईस्थाश्रम- । कनिष्ठा । यथा,- इति तन्तसार । वधिभूत । "न्येष्ठाया विद्यमानाया कन्यायामुद्यतेऽनुभा । अघवान्, [व] घि, (बघ पापं विद्यतेऽल पक्ष वग्रहायण, पु, (हायनभ्य वर्षस्य व्यग्र । इस सा घाग्रे दिधिषुया पूनां च दिधिषु स्मृता" मतुम् ) अघविशिया यापी। - मर ॥

·॥ पूषिसाचा १३ अकुश अघासुर, पु, (यघनामा असुर शाकपार्थिवादि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेवि घव + उशच् स्त्रिया डीम् । न्यवादीनाच इति त्वात् समास मध्यपदलोपश्च) घधनामासुरः । वाद । इति कुमारसम्भवे ।) चस्य क ।) जिनाना चतुर्विशतिशासनदेव्यन्त- सच कंसराजसेनापति । इति श्रीभागवतं । च्याति , पु, (यच्यते पूज्यतऽसौ प्यन्च + कर्मणि गतदेवीविशेष । इति हेमचन्द्र । यघो, [स] व्य, सम्बोधन । यथा अघो यज इति प्यति न्यवादीनाच इति पाणिनिसूत्रेण चस्य अङ्कर , पु, (व्यड्स +खजूरादित्वात् ऊरच् वा उरच् ) बोपदेव । क । वायुपक्षे व्यञ्चति गच्छति इति व्युत्पत्या) प्यार । व्यभिनवेाद्भिद । इति हेमचन्द्र ॥ यघोर, ए, (न घोर सौम्यरूप "या ते रुद्र! ब्रह्मा । यमि । व्यग्रिहोत्री । इति विश्व ॥ वायुः। अङ्कप , पु लो, (यायते इस्ति चालनार्थमाइन्यतेऽनेन शिवा तनुरघोरा पापनाशिनी" इति वेद ।) इति चिकाण्डषि। अङ्क + ऊषच करणे) व्यवश । इत्युणादिकोप ॥ महादेव । इति शिवचतुर्दशोमतपूजाया । व्यञ्जन, लो, (व्यङ्घ + णिच् भावे ल्युट) सङ्ख्यासंस्थान । । व्यबोट , यु, (व्य + योटच्) अकोठक्षः । इति यतिभयानके यमयानके च वि। चिहयुक्तीकरण। प्याँकन् दागन इति भाषा । रत्नमाला॥ यघोरा, स्त्री, (नास्ति घोरा भयानका मूर्तिर्यस्या । चिङ्गकरणं। यथा पराशरागिरसौ। व्यहोठ', पु, (व्ययतेऽनुभूयतेऽसौ व्यव+ व्योठच्) यतिमयानका इति व्युत्पत्त्यर्थ ) भाद्रकृष्णचतु "धन्यवानलमाभ्या वाहनिम्मोचने छाते । क्षविशेषः । माकोड इति ख्यात.। धन- ईपी । यथा,- सायं सयमनार्धन्तु न दुष्येद्रोधवन्धयो" । आँफूडा इति केचित् । यस्य पर्याय । "भाडे मास्यसिते पक्षे बघोराख्या चतुर्दशी। घवन त्रिशूलादिचिहकरण । लक्ष्म स्थिरचिन निकोचक. २ । इत्यमर । निकोठक ३ लिका- तस्यामाराधित' स्थाणुर्नयेच्छिवपुरंध्रुव" ॥ करण । इति प्रायश्चित्ततत्व । चक 81 इति भरत ॥ व्यवोलक ५ बोध इति स्मृति व्यापालिका, स्त्री, (व्यपालि+ स्वार्थे क स्त्रिया- ६ नेदिछ ७ दीर्घकोलक ८। इति जटाधर ॥ यघोष , त्रि, (नास्ति घोष शब्दो यत्र बबीहि माय।) यालिङ्गान । इति शब्दमाला ॥ व्यहोट' ६ रामठ १०। इति रत्नमाला ॥ शब्दशून्ये, न चल्प घोष शब्दो यत्र वजनीहि व्यापाली, स्त्री, (यझेन मोडेन पालयति अध+पा कोठर ११ रेची १२ गुपत्र १३ गुप्तस्नेह प्यल्पध्वनियुक्त । तथाहि,- + अलि स्त्रिया वाडी पक्षे यसपालि.) यालि १४ पीतसार १५ मदन १६ गूज्वल्लिका "तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्व तदल्पता। इन । धात्री। वेदिकाख्यगन्धद्रव्य । तस्य नामा १७ पीत १८ ताम्रफल १६ दीर्घकील २० यप्राशस्य विरोधश्च नमी घट् प्रकीर्तिता" न्तर कोटि'। इति मेदिनी। गुणायक २९ कोलक २२ लम्बकर्ण. २३ गन्ध- इति स्मरणात् ।) व्याभीरशून्यदेशादि । शब्द- व्यग्लाय , Y, (यझेन लाद्यतेऽसौ लोड + ण्यत् )। पुष्प २४ रोचन २५ विशानतेलगर्भ २६ । प्यस्य रहित । अल्पध्वनियुक्त । कलापादिव्याकरणस्य चिचोटकरक्ष । चचको इति भाषा । चिञ्चो गुणा । कटुत्व । सिग्धत्वं । विषलूतादिदोष- संज्ञाविशषे पु। स तु वर्गप्रथमद्वितीयवर्ण डमूल इति केचित् । व्यस्य गुणा' । गुरुत्व । नाशित्व । कफवायुहारित्व ! सूतशुद्धिकारित्व । अजीर्णकारित्व । शीतलत्वच। इति रामव रेचकत्वञ्च ॥ * ॥ तत्फलगुणा । शीतलत्व । यन्ना, पु, (न हन्ति विनाशयति ससृत्वात् न+ हम । खादुत्व । मेमनाशित्व । गुरुत्व । बलकारित्व । इन् + कर्तरि यक् । निपातनान् साधु ।) ब्रह्मा । अक्षित', त्रि, (व्यइ + hi) लाष्छित । चिहित ।। धातुपोषकत्व । विरेचकत्व । वातपित्तदाहक्षय- इत्युणादिकोष । इति व्याडि । दुयरक्तनाशित्वञ्च । इति रामनिर्घण्ट । प्यन्ना, स्त्री, (न हन्यते या हन् + कमणि यक् व्यती, स्त्री, (व्यय + स्त्रिया हो ।) यङ्ग्य । व्यसोल , पु, (व्यङ्ग्यतेऽनुभूयतेऽसौ अव + बोलच्) स्त्रियामा। पति वो व्यानपाना धनूनाम् इति वेद । म्टदलविशेष । इति शब्दरत्नावली! यसोठरक्ष । नाकोड यस्य प्रसिद्धि । इत्यम- "व्यवध्याञ्च खिय प्राइस्तिर्यगयोनिगतामपि" ॥ प्यार , पु, (व्यर + उरच्) वीगोद्भव । नूतनोत्पन्न- रटीकाया खामी॥ इति निषेधात् ।) स्त्रीगवी । इत्यमर ॥ टणादि । (दीरेण चरण क्षत इत्यकाण्डे | व्यकोलक , पु, (अकोल+ खार्थे क) व्यकोठरक्ष । यह त् क पदे । लक्ष्मणि । इति कविकल्पद्रुम' । तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा इति शाकु, इति जटाधर । कण्ठावौद्योपध । पद सध्यासस्थान । लक्षा न्तले । व्यस्य पर्याय । यभिनवोद्भिद २ । इत्य- व्यहोलिका, स्त्री, यालिशन । इति शब्दमाला ॥ चियुक्तक्रिया। तथा च,- मरः ॥ उद्देदः ३ प्ररोहः ४ (चूताछुराखाद- : अकोल्लसार, पु, ( अकोलस्य सार षष्ठीतत् "पर्थक्रियेव धातूना कर्टव्यापारलमाणा। कषायकण्ठ । इति कुमारसम्भवे । ) व्यकुर ५। स्थिराश ।) स्थावरविषप्रभेद । इति हेमचन्द्र ॥ धात्मनिष्ठ क्रियार्थत्व धात्वर्थव्वक्रियात्मसु" । इति राजनिघण्ट । रोइ ६ व्यङ्कर ७ । इति घय , पु, (ययते वाद्यते हरीतक्याकृतिर्वाद्य- अति वोपदेव ॥ हेमचन्द्र । जल | रक्त । लाम । इति मे विशेष य । अङ्क + ण्यत्।) हरीतक्याकृतिम्दन । "व्यङ्ग्यत्यरिसैन्यानि युधि एछेषु शायकै"। पाखोयाज इति भाषा । इत्यमर ॥ तदुक्त, इति हलायुध । व्यवयति व्यापयति । इति अनुरक , पु, (व्यङ्ग्यते टणादिभिर्निमीयतेऽसौ व्यङ्क "साईतालवयायामतुर्दशाङ्गुप्लानन । दुर्गादास ॥ +उरच तत खार्थे क) नीड । पक्षिवासस्थान । हरीतक्याकृतिर्य स्यादयोऽसहि वाद्यते ॥ घड, पु, ( अयति चिह्नयति, प्या+व्यच् ) इति शब्दमाला । इति भरत ॥ (यपराधिविशेषाणा ललाटादिषु चिह । (खनामकाचा निचखान शायक इति स्यकुश, पु ली, (व्यश्यते इतिचालनार्थमाइन्यते राझा अनीय मनु,- रघुवशे ।) क्रोड़। (सपत्नीतनय दृष्ट्वा तमसारोछ ऽनेन व्यवा+उपच् ।) इस्तिचालनार्थलोहमय "प्रायश्चित्तन्त कुर्वाणा सर्वे वा यथोदित । णोत्सुक । इति विष्णुपुराणे ॥) रूपकविशेष । वक्राग्रास्त्र। डाइश इति भाषा। तत्पर्याय । नाझ्या राज्ञा ललाटे स्युर्दाप्यास्तूत्तमसाहस" (1) अपराधः । रेखा । विभूषण | समीप । स्थान | भूणि २ । इत्यमर । सृणि ३ । इति तट्टीका ॥ अङ्गा, त् क पदे । (व्यङ्गयति चेण्यति व्यङ्ग + णिच् नाटकाश । इति मेदिनी । (प्रत्यक्षनेटचरितो अकष 8 । इत्युणादिकोष ॥ (रामायणे, अच् ।) लमणि । इति कविकल्पडुम ॥ कण्डा- रसमावसमुज्ज्वल । भवेदगूफशब्दार्थः क्षुद्र "उष्ट्रान् हयान् खरान् नागान् जन्नुर्दण्डकषानुशै ॥ वर्गटतीयोपध । पद सध्यासस्थान । लक्ष्य चूर्मकसयुव । आन्तर्निष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽध कम्पना घशा मला कालचक्रा गदास्तथा"i) चियुक्तक्रिया । तथा च । इति कीर्तित । इति साहित्यदर्पणे)। चित्र- व्यवशदुर्धर, पु, (अनुशेन दुर्धियते दुर्दम्यतेऽसौ यर्थक्रियेव धातूना युद्ध । इति विश्व । शरीर । इत्युणादिकोष । दुर+धृ+ कर्मणि खम् ।) दुरभहस्ती । इति यात्मनिष्ठ क्रियार्थत्वं धात्वर्थेवक्रियात्मस। नवसाया। इति ज्योतिषं । (कुधभूषाया । विकारहशेष ॥ इति बोपदेव । व्यङ्गायति व्यापयति, इति प्रकरणे । घगे। कटिप्रदेशे। कलो। एको हि व्यवशी, स्त्री, (व्यच्यते याराध्यतेऽसौ बौद्धविशेष दुर्गादास ॥ । -- दिनी। कर्टव्यापारलक्ष्मणा।

·- - - है १४ प्रज अत्र अङ्गा, व्य सम्बोधनं । इत्यमरः । (रामायणे, ध्यगण, सी, (बचते गम्यते पत्र+प्यधिकरणे ल्युट व्यहरक्तः, पु, (रक्त रक्तवर्ण अङ्ग यस्य स बमोहि "वावेक्षख सौमित्रे कस्येमा मन्यसे चमूं"। एषोदरादित्वासत्वम् ) घगन । चत्वर । इत्यमर वाहिताग्न्यादिषु इति सूत्रेण पर पूर्व वा नि- पुनरर्थः ।) टीकायां भरतः दिवीमाहात्म्य, विमानं इस पात्यते ।) इक्षविशेष | गुण्डारोचमो इति घर, सी, शरीरादेरेकदेश । या इति हिन्दी सयुक्तमेतसिठतितेऽनने) ख्यात । तत्पर्याय । मिकाक्षः २ रोपनी छ भाषा । तत्पर्य्याय । अवयव २ प्रतीक ३ धप-घाति , ए, (यवते सेवाये गम्यते अगि+कम्मणि क्षघुपत्रक ।। इति पान्दचन्द्रिका। कम्यिान' घन' 8 | इत्यमर । गात्र । (ङ्गारतिलके, व्यति । प्राणि विष्णौ यमौ च ।) ग्रझा। विष्णु' । ५ कर्कश ६ चन्द्र ७ रक्तार | इत्यमरः । "खङ्गानि चम्पकदलै स विधाय धाता" 1) यमि । व्यमिहोत्री। इति शन्दरलावली । घारक्षिणी, स्त्री,यह रक्षति पालयवि या बड़ी अप्रधान । (साहित्यदर्पणे,- (यमिहात्रिपक्षे तु कर्तरि यति । व्ययते गम्यते रक्ष+णिनि ।) यात्राण। सांजोया इति "एक एव भवेदशी पटगारो वीर एव वा। ऽनेन इति व्युत्पच्या वाहने।) मापा। तत्पर्याय' | जालिका २ जानप्राया ३ व्यतामन्ये रसा सर्वे कार्यनिर्वहणेऽमृत" व्यगाद, सी. (यहं द्यति व्यथयति व्यग+दो+क व्यायसी ।। इति हेमचन्द्र । उपाय । इति मेदिनी । (घयते विषयो बुध्यते उपपदसमास) केयूरं। वाड़ वानू इत्यादि व्यङ्गराग', ए, रयतेऽङ्गमतवियतेऽनेन रल+ घनेन व्यङ्ग+करणे घञ् इति व्युत्पच्या) मन । भाषा। इत्यमर । (रामायणे,- करणे घम् घमि च मावकरणयोरिति नापा- अङ्ग मनसि काये चेत्यभिधानान्तरदर्शनात् । "धूयमानश्च वासोमि' मोरङ्गादपणे "1) वृद्धिश्च । यास्य राग' षष्ठीतत्परषः ।) गात्र- यथा । "हिरण्यगर्भागभुव मुनि हरिरिति व्यगाद, पु, (यहा धति युद्धकाले व्यवखण्इयति रमन । घड़े चन्दनादिलेपन। तत्पर्यायः। विलेपन माघ" वेदानशास्त्राणि घट् । यथा,. प्या+दो+कर्तरिक) कपिमेद । स च बालि २। इति हेमचन्द्र । (रामायणे,- "शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक्त छन्दसा घय । नामवानरराजपुत्र । इति मेदिनी॥ (रामायणे, "सानानि घागरागाथ माल्यानि विविधानि च"1) ज्योतिषामयनश्चैव वेदाङ्गानि यडेव तु" । "कुमद पञ्चदशमिर्जाम्बवन्तश्च सप्तभिः । प्याराट्, पु, (बड़े वद्देशे राजते य पड़+रा+ शिक्षा १ कल्प २ व्याकरण ३ निरात 8 न्यो यशीत्या बालिन पुत्रमगाद विभिदे परै" किप उपपदसमास)। परदेशाधिपति । स च तिषं ५ छन्द ६ । इत्यमर । व्यङ्गस्य लक्षण | यहादा, स्त्री, यहादेवं ददाति खखामिनि समर्पयति कर्णः । इति हेमचन्द्र' । (दशरथसख लोम- यथा। तदीयप्रधानफलजनकव्यापारजनकत्वे सति या व्यङ्ग+दा+ कर्तरि क खियामाम्) दक्षिण पादच रामायणे,- तदीयप्रधानफलामनकत्व । इति तिथ्यादितत्त्व दिग्इस्तिमार्या । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ। "सख्य तम्यागराजेन भविष्यवि महात्मन' । टीका। यान, की, घानमूमि । प्यागन् उठान इति कन्या चास्य महाभागा प्रशान्ता नाम भविष्यति। अह, पु, खनामख्यातदेश । इति हेमचन्द्र । मे भाषा 1 तत्पर्यायः । चत्वर २ यजिर ३ । याराजेऽनप त्यस्तु बोमपादो भविष्यति । दिनीकारमते नित्यवहुवचनान्तशब्दोऽय । देश इत्यमर । व्यगण 8 । इति तट्टीका : प्राङ्गण । स राजानं दशरथ प्रार्थयिष्यति भूमिप": विशेष । यथा,- (रामायणे,- घालाय', ई, (बसन पाल्यादिना लायवे हि- 'वैद्यनाथ समारभ्य भुवनेशान्तग शिवे । "महाराजाङ्गन शूरा प्रविशन्तु महोदयं"।) द्यतेऽसौ लोडि+ कम्मणि यत् घड्रेन लोया टवी- वरवदङ्गाभिधो देश यात्राया न हि दुष्यते ।। ५। यान । गमनं । इति मेदिनी यातत् पुरुष । पालोय इति पाठे बने वर- इति शक्तिसङ्गमतन्ले ७ पटल ॥ (ययश्च देश व्यङ्गना, स्त्री, प्रशस्तानि अगानि व्यस्या इति टक्षस्थितचिनविशेषेण लोधा घनुमेय' धातूना- सरवा. सङ्गमे व्यवस्थित', पत्र महादेवस्य अङ्गात् कल्याण इति न । कामिनी । सन्दरागी मनेकार्थवादन डिधातुरनुमानार्थ ) विधाट- डकारेण कामस्य व्यत्यागात् व्यय व्यङ्गनाम्रा स्त्री। इति मेदिनी। (मनु'- कटण। इति रत्नमाला घालाब विच पाठन ख्यातः । यथा रामायणे,- "प्रझहत्या सरापानं स्नेयं गुज़ानागमः" ।) यगाव , पु, बड़े खदेहे वाति अतिशुष्कत्वात् बोग- "यनमा इति विख्यातसत प्रति राघव । सार्वभौमनाम्न उत्तरदिग्गजस्य पत्नी । इत्य- मिव भवति प्या+वा+कर्तरिक । मुष्कपन । स चाङ्गविषय श्रीमान् यत्रास मुमोच "n मर । वृषकर्कटकन्यारश्चिकमकरमीनराशयः । इति शन्दचन्द्रिका यता, बि, (धर विद्यतेऽस्य यहा+घर्श याद्यच् इति न्योतिषतत्त्वम्। व्यङ्गाविष्कृति, पु, (बङ्गाना विकृतिबिकारी यमात् तथा मेदिन्या धङ्गा गात्रे प्रतीकोपाययाः पु भूमि- | व्यङ्गानाप्रियः, पु, ( प्यङ्गनाना प्रिय प्रीतिप्रद'। स्त्रि बहुव्रीहिः) अपसाररोगा। इति रामनिर्घण्टः । नीति । सीवेकत्वे त्वप्रधाने भिवङ्गवति चा यच अशोकपुष्पेण खोयमङ्गमलार्वन्ति इति व्यङ्गविक्षेप , ई, (वि+क्षिम् + मावे घम् । बनस्य न्तिके इति मेदिनी।) अङ्गविशिए । निकट । लोके प्रसिद्धि । व्यङ्गनाया दक्षिणदिकपात्नया' विशेम' एकस्थानादन्यस्याने घालन पठीतत्पुरुष इति मेदिनी। प्रिय इतिव्युत्पत्त्या वत्स्वामिनि) अशोकरक्ष। पाहारोऽङ्गविक्षेप इत्यमर) बङ्गहार। घडग्रह, एं, (ग्रह+भावे यप । व्यङ्गानां रो इति शब्दमाला। चालमरूपन्टत्य । इत्यमर। गादिना ग्रह वेदना) गात्रवेदना । इति वै- | प्यपालि , पु, (बन पाल्यते सम्निष्यतेऽनेन व्यङ्ग व्यवैधत, को, (विकृति + प्रज्ञादिभ्यय इति सार्थे +मा+बलि') यालिद्गनं । इति त्रिकाण्डशेष ॥ घण व्यङ्गस्य वैकृतम्) याकारः) इति । इवि बङ्गज, सी, (थों जायते या+जन + सप्तम्यां स्त्रिया डीप वेदिकाख्यगन्धद्रये ।) जटाधरः भनेई इति पाणिनिसुषेण ड कर्तरि) रव । व्यङ्गमई, पु, (यस मईयति य अङ्ग + मई + कर्म- व्यङ्गसस्कार', ए, (व्यङ्गस्य सकारः शोमा मली- इति मेदिनी शरीर वायलिया। यण उपपदसमास ।) च्यङ्गमईनकारकम्त्य । तत् । सम्+++मावे घञ् सपर्युपेभ्य इत्या- वाण', , पुस्त। केशः । काम । मद । इति तत्पर्याय| सवालका राइवि हेमचन्द्र' । घड़ा दिना इवि सुट् ।) कुबमादिना शरीरशोमा- विश्वमेदिन्यौ । मदस्थाने गद । इति काचि. मईक' ३ । इति विकादशेषः । स्यङ्गमर्दो । धानरूपसखार। इति भरत, पागोदर्स- म्मेदिनी । (स्त्रीणां यौवने सात्त्विकमावविशेषः । इति इलायुध । नादिः। इति खामो। शरीरसखारमात्र । यथा साहित्यदर्पणे,- बङ्गमईकर, पु, (घनस्य मईक' सवाइक' षष्ठी इत्यन्ये खेदादिकृतदोगन्याहरणाय चन्दनादिना "यौवने सत्त्वशास्तासामधाविशतिसख्यका' । तत् ।) प्यङ्गमई । इविधिकाण्डशेषः। उदर्तनानुलेपनादिः। इति सारसन्दरी। वद- घनदारास्तष मावहावहेलालयोगमा यङ्गमर्दो [न्] , या साधु मईयवि सवाइयति पर्याय' । परिकम्मर। इत्यमर प्रतिवम्म। यहाजा, स्वी, कन्या। प्याजात इत्यस्मात् खि यः व्यङ्ग+मई+णिनि।) व्यङ्गमई । इति हला इति बधित् पाठः। यामा अङ्गहारए, ए, (बङ्गानां हार एक्स्यानादबसाने युध । - . धक।

·इत्य- कार। - । १५ शङ्गि স্ব चालन षष्ठीतत्पुरुषः।) व्यङ्गाना स्थानात् स्थानान्त दानोक्तः तत्प्रियत्वं ।) प्रवाल' । इति राज-व्यङ्गिरा, [स्] पु, (यति ब्रह्मणो मुखामि सरति रनयनं । तत्पर्याय' । व्यङ्गविक्षेपः२१ इत्यमरः । निर्घण्टः । यगि गतौ+ध्यस् इरस् च) मुनिविशेष' । स च प्यङ्गाहारि ३। इति तट्टीका । स्थिरहस्तपर्य- व्यङ्गारकुष्ठक , पु, (व्यङ्गारवसे कुष्ठमिव कन्) हि. ब्रह्मणो मुखाजात । तस्य भार्या कईममुनि- स्तकादिको दाविशत्प्रकार। इति मधु' । तावली । इति राजनिर्घण्ट' । कन्या श्रद्धा । पुस्ल उतथ्य १ वृहस्पति'२। वृश्चिकममरादिदात्रिंशदूपः । इति राय । प्या- | अङ्गारधानिका, स्त्री, (अङ्गाराणि धीयन्ते धार्यन्ते कन्या सिनीवाली १ कुछ २ राका ३ घनु- ल्यादिविन्यासस्त्रिंशद्रूप । इति कौमुदी । ऽत्र धा+अधिकरणे ल्युट् स्त्रिया डीम् । अङ्गा- मति ।। इति श्रीभागवत । बडाहारि, घु, (अनानि नियन्ते चाल्यन्तेऽत्र ध्यङ्ग राणा धानी तत' खार्थे क। पक्षे व्यङ्गार- व्यङ्गी, [न्] त्रि,(च्यहं विद्यतेऽस्य व्यङ्ग + मत्वर्थे इन् ।) +६+ञ् अादिभ्यश्च इति पाणिनिसूत्रेण धानी।) यहारधारणपात्रं। याङ्गटा इति यहविशिष्ट । अवयवी। यथा येना नाङ्गो यधिकरणे । रङ्गभूमि', टत्यभूमिश्च ।) व्यथा ख्याता। सांजाल इति केचित् । तत्पर्याय' । विकृतो भण्यते तस्मादाच त्रि। इति मुग्ध- हार | इति भरतत हड्डुचन्द्र । व्यहारशकटी२ इसन्ती ३ हसनी । वोधटीकाया दुर्गादास । प्रधानं। मुख्य । अङ्गहीन , त्रि, (बङ्गेन हीन रहित तीया तत् मर' ॥ यथा । “यद्यमी स्याहसान्तरे" । इति ध्वनि- पुरुषः। हा+कमणि क्तः ।) व्यवयवरहित । व्यहारपरिपाचित, स्ली, (प्यारेण परियायते परि वगाहानिविशिय । (यथा, याज्ञवक्क्य', + पच् + खार्थे णिच् वव कम्मणि क्त।) व्यङ्गार- व्यङ्गीकारः, पु, (अङ्गीति चान्तं तत्पूर्वकात् + "कालकात्मवीजाना दोषैर्मातुस्तथैव च । पकं । शूलविद्धाशारदग्धमासं। कानाव इति घज्) खीकार' । तत्पर्याय । सम्वित् २ यागू३ गर्मस्य वैकृतं दृशमाहीनादि जन्मत' 1) ख्यात | इति शब्दचन्द्रिका। प्रतिज्ञानं 8 नियम ५ याश्रव ६ संश्रव ७ व्यङ्गहीनं क्रियाहीनं विधिहीनश्च यद्भवेत्" । व्यङ्गारपर्णः, पु, (यगारवत् पणे पत्रं यस्य स वज. अभ्युपगम. ८ समाधि ६ प्रतिश्रव १० । इत्य- इति स्मृति ॥ कामदेवे पुंलि ॥ श्रीहिः। वनभेदे । सोऽस्यास्ति तत या याद्यच् मरा अङ्गाधिपः, पु, (अङ्गस्य देशविशेषस्य अधिप घष्ठी तत्खामी) चित्ररथगन्धर्व' । इति महाभारत ॥ अङ्गीकृत, त्रि, (योति घान्त तत्पूर्बकात् + तत्पुरुष ।) अनदेशाधिपतिः। स च कर्ण । इति व्यहारपुष्प, पु, (अङ्गारवत् रक्तवर्णं पुष्य यस्य स कम्मणि क्त) खीकृतं तस्य पर्याय । ऊरोकृतंर भूरिप्रयोग बहुव्रीहि ।) गुदीरक्ष। जियागुता । इति उररीकृतं ३ प्याश्रुतं 8 प्रतिज्ञातं ५ सगीण ६ स्वङ्गार, पु, सी, (बगि+प्यारन् इदितो नुम्धातो ख्यात'। इति रत्नमाला विदितं ७ संश्रुत ८ समाहित ८ उपश्रुतं १० रिति नम्।) दग्धकाठखण्डं । तत्तु निरमि अनारमनी, स्त्री, (अङ्गारवत् रक्तवर्णा मनी मन्नरी उपगतं ११ प्रतिश्रुत १२ अभ्युपगत १३ । सानि च । कयला यागरा इति भाषा। तत् यस्याः सा बहुव्रीहि । समासान्तविधेरनित्यत्वात् इत्यमरा पर्याय । पलात २ उस्मूकं । इत्यमर । कबभाव ।) करश्नविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ व्यगुरि , स्त्री, (यगि गतौ +उ णिच् रलयोरेकत्व- यालातं 8 उल्यूक ५ । इति तट्टीका । व्यस्य नामान्तरं अङ्गारमारी। स्मरणात् लस्य रत्वम्) पाणियादाङ्गुली । इत्यु- ("तकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसम पुमान्" ।) अङ्गारवल्लरी, स्त्री, करनविशेष । इत्यमर ॥ यादिकोष.॥ अङ्गार, पु, (रत रतवर्समा यस्य स बहुव्रीहि भार्गो । गुना । इति राजनिघण्ट । अङ्गुरि, स्त्री, (यस + उणिच् पक्षे सीम्) अनुलो । एषोदरादित्वात् साधु।) मङ्गलग्रह । इति मेदिनी। अङ्गारवल्ली, स्त्री, (यङ्गारवत् रक्तवर्णा वल्ली कर्म इत्यमरटीका। हितावली । इति वैद्यक । धारय । गुमालता, खार्थे कन् अङ्गारवल्लिका ।) यमुरीय , पु, सी, (अगरेरिद तत्र भवं वा व्यङ्गुरि अहारक', पु, (च्यहार+खार्थ क' ।) मङ्गलग्रह महाकरन । मार्गी । इति राजनिघण्ट । +छ तस्य ईय ) प्यमुलीयक । यामुटी इति इत्यमरः प्यगारपूकटी, स्त्री, (शनोति वोटुं शकटं। शकट भाषा । प्यङ्गालो भवं व्यगुप्लीयं मनीषादित्वात् ("धरात्मज कुजो भौमो भूमिजोभूमिनन्दन । + स्त्रियां डीप अल्पार्थे शकटी। अङ्गारस्य लस्य र । इति भरत ॥ (यथा रामायणे,- ध्वङ्गारको यमश्चैव सर्वरोगापहारका” । शकटी षष्ठीतत्पुरुष | याष्टा इति भाषा । "ददौ चास्य तदा प्रीत स्वनामायामिचितिं । इति वराहपुराणम् ।) (रामायणे,- धुनाची इति) व्यगारधानिका । इत्यमर ॥ प्यगुरीयमभिज्ञानं राजपुच्या' परन्तप" ) "दिवीव ग्रहयोधौर वुधागारकयोमहत् । यारि , स्त्री, (व्यङ्गारमस्या अस्ति व्यगार+यत यसरीयकं, ली, पु, (खार्थ क) अगुलीयकं । इत्य- कौशलानाञ्च नक्षत्र ज्येष्ठा मैवामिदैवतं । इन् ठनाविति ठन् तस्य इक' एषोदरादित्वात् मरटोकाया मुकुटादय ॥ रामायणे,- याक्रम्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखामपि चाम्बरे" ।) कलोप) अङ्गारधानिका । इति जटाधर । "रामनामानितञ्चेद प्रारहाणापुरीयक"। व्यङ्गार'। कुरण्टकरक्ष । इति मेदिनी ॥ स्ट- व्यङ्गारिका, स्त्री, (व्यङ्गारवत् रक्तवा अङ्गार+ | व्यङ्गुलः पु, (व्यङ्ग' +उन् प्यङ्गो हस्ते लीयते व्या+ राजः । इति राजनिघण्ट । इवार्थे कन् स्त्रिया टाप) इक्षुकाण्ड । पलाश ली+ड) हेमचन्द्र । व्यङ्गुली ॥ इत्यमरटीकायां व्यहारतेल, सी, (व्यङ्गारेण पक्कं तेलं शाकपार्थि कस्तिका। इति मेदिनी। (यहारमस्या अस्ति रमानाथ ॥ यथ्यवपरिमाण | इत्यमरटीकाया वादित्वात् समासः। मध्यपदलोपत्र) वनाम घार+मत्वर्थे ठन् तस्य इक स्त्रिया टाप वाचस्पति' । (व्ययसख्यकयवोदरपरिमाणे यवो- ख्यातपक्वतलं । तस्य माकप्रकारो गुणश्च । इति व्युत्पत्त्या व्यहारपात्रम् ।) दरैरङ्गलमएसख्यैरिति भास्कराचार्योक्त' न०।) पहारिणी, स्त्री, (घडारमस्या यस्ति अङ्गार+ (यथा रामायणे, "मूर्ती लाक्षा हरिदे हे मनिष्ठा सेन्द्रवारणी । मत्वर्थे इन् स्त्रिया सीम् ।) ध्यङ्गारधानिका । "न हविधतयोगीत्रे हती सैन्धर्व कुष्ठ राना मासी शतावरी । बभूवागुलमन्तर"1) भाकरत्यक्ता दिक् । (सूयंत्यक्तातया व्यगारवत् व्यङ्गलि , स्त्री, (व्यङ्ग + उलिच्) करशाखा । प्याकुल प्यारनालाकेनैव तेलप्रस्थ विपाचयेत् । रक्तवसा दिक् ।) इति मेदिनी । इति भाषा । (यथा मनु,- तैलमारक नाम सज्वरविमोक्षण" अङ्गारितं, सी, (बगारमिवाचरति व्यहार+किम् "कायमलिमूलेऽये देव पित्रा तयोरध" 1) इति सुखबोध । तत क्त।) पलाशकलिकोट्रम । (बङ्गार क गजकर्णिका। हस्तिमुण्डाग्रमाग | इति हेम- बङ्गारकमणिः, पु, (रक्तवर्सत्यादङ्गारकवत् मणि रोति व्यङ्गार+णिच् कर्मणि क । मत्वर्थे इत चन्द्र । व्यङ्गुष्ठ । इत्युणादिकोष ॥ अथवा बङ्गारकस्य मणि षष्ठीतत्पुरुष । माणिक्य वा दग्धप्रायकाई) दग्धे त्रि । इति विश्वः । अङ्गुलितोरणं स्ली, (बहुले तोरण वहिारमिव भाखरे देयं चन्द्रे मुक्तां प्रदापयेत् प्रवालञ्च कुने अङ्गिका, स्वी, कञ्चुक । कांधली इति ख्याता । पठीतत्पुरुष) चन्दनादिद्दारा ललाटे कृतोऽई- दद्यादित्यादिना तत्कृताशुभप्रतिकाराय प्रवाल इति हेमचन्द्र चन्द्र । इति हारावली। . - यथा,- - ·। । । A १६ श्रत अालिमुद्रा, स्त्री, (व्यङ्गुले मुद लक्षणया धारयितु- | व्यह, [स्) स्त्री, (ययते टुर्गति गच्छत्यनेन अघि ले मे दयो स्तम्भ इति मेदिनी) एथिवी। इति हर्ष राति ददाति या व्यगुलिमुद् +रा+कर्तरि +सर्वधातुभ्योऽसन् इति ध्यसन्) यह । पाय । शन्दरत्नावली। क) साक्षरोमिका । प्रभुनाना खनामा वा अ- इत्युणादिकोय । (सूर्यशतके, यघातत्विट् [५] ए, (व्यचला स्थिरा विट् यस्य स धितमरीयक । छापेर यामुटी मोहरखोदा "विदधतु घणय शीघ्रमधोविघात" 1) यनीधि) कोकिज । इति शब्दचन्द्रिका अाइटी इति भाषा । इत्यमर । व्यकि, पु, (व्ययते गच्छत्यनेन यघि + करो उक्) | व्यघणमाता, [१] पु, बौद्धगणाधिपविशेषः। स अङ्गुनिमुद्रिका, स्त्री, (व्यङ्गुलिमुद्रा + खार्थे क) यधिः । इति विश्व तु शेषनाचार्यस्य एकादशियान्तर्गतः । इति बङ्गुलिमुद्रा । इत्यमरटीकाया रमानाथः । यधि, पु, (व्याने गच्छत्यनेन यधि+करयो रि) हेमचन्द्र अङ्गुलिमोटन, स्ली, (व्याल्योर्मोंटन मर्दन यस्मिन् पाद । (सूर्यशतके,-"शीर्णप्राणाधिपाणोन्"1) व्यचला, स्त्री, (न घला नमसमास) एथिवी। इवि तत् बहुव्रीहि ) व्यगुलिद्दयमईनजातशब्द' । व्या. रक्षमूल । इति पिकाण्डपोषः । मेदिनी । यथा रामायणे, छापामटकान इति भाषा । तत्पर्यायः। पुच्छटी। अष्टिनाम, [न] सी, (व्यद्धिरूपेण नमते जलाद्या "एथिवीमपि काम त ससागरवनाथला"। इति त्रिकाण्इशेष । खच्छटी३ व्यगुलिसन्देश ।। कर्षणेन कल्पते यत् यति + गम् + व्यन् णिच) यचिरद्युति , स्त्री, (अचिरा क्षणस्याविनी द्युति' इति धारावनी । मुचुटी ५ । इति जटाधर । सक्षमूल । इति हेमचन्द्र । कान्तिर्यस्या सा वझवीहि ) विद्युत् । इति त्रि मुधुटीतु मुठिपर्याये हेमचन्द्रेण लिखिता । अधिनामक , प, ( अहिगाम + स्वार्थे क ) रक्ष काण्इशेष । अङ्गलिसन्देश', पु, (अगुल्या व्यङ्गुलिध्वनिना सन्देश मूल । यमर ॥ अचिरप्रमा, स्त्री, (अचिरा क्षणस्यायिनी प्रमा मोटन घठीतत्पुरुष सम् + दिश +भावे घञ्) व्यछिप , पुं, (व्यघ्रिणा पिवति व्यद्धि + पा+ह) कान्तिर्यस्या सा वजनीहिः) विद्युत् । इति हेम- अलिमोटन । इति हारावली । वृक्ष । इति हेमचन्द्र । अजुली, स्त्री, (यह +उलिच् स्त्रिया वा डीप पक्षे अधिपणे, स्त्री, (अद्धिवत् पर्स पत्र यस्या सा व्यचिररोचि , [स] स्त्री, (यचिरा रोचि कान्ति- यहुलिः) शरीरावयवविशेष । व्याप्त इति बडग्रीहि स्त्रियां डीम्) एग्निपणे । चाकुलिया र्यस्या सा बहुव्रीहि ) विद्युत् । इति जटाधर ! भाषा । (रामायणे,- इति ख्याता । इत्यमरटीकाया रमानाथ ॥ प्यचिरा, स्त्री, (अचि ज्ञानोपदेश राति ददाति "कनिष्ठायामप्यगुल्या भातुर्मम स राक्षस ॥ व्यजिवल्लिका, स्त्री, (अद्रिवत् वल्लि उपमिति या ग्रचि+रा+कर्तरि क उपपदसमास' अध् व्यालाअलोमिभगवान् विष्टभ्य स हुताशन"!) कर्मधारय । खार्थे क )चित्रपर्णोरक्ष । चाकुलिया + मावे इक् ) अईता माटविशेय । इति हेम तत्पर्याय । करशाखा २ । इत्यमर ॥ (अहलि ३ इति भाषा । इत्यमर । व्यस्या रूपान्तर अधि चन्द्र। अहरि' 8 अगुरी ५ अग्गुल ६ 1) इति तट्टीका ॥ वलि व्यछिवाली। अचिरांमु, स्त्री, (यचिरा क्षणस्यायिन' यशव' सा क्रमेण पञ्चधा, यथा-व्यङ्गुष्ठ १ तर्जनी २ अघ इ पूजाया । इति कविकल्पद्रुम । इ व्य- किरणा प्रमा यस्या' सा वमोहिः ।) विद्युत्। इति मध्यमा ३ व्यनामिका 8 कनिष्ठा ५ इत्यमर वते। अञ्च गतिपूजनयोरिति पूजार्थो य स इलायुध । त्यधिराव् व्य अचिर। शीघ्र। जटाधरौ। इस्तिमुण्डाय । इति मेदिनी । एवाय। इदित् पाठ पूजाया नलोपामावात् । व्यविलम्व । यथा,- व्यङ्गलीक , पु, सी, (व्यङ्गुल्या कायते निधीयते उदनुवन्धाभावश्च क्षुधवसपनार्थाश्चेत्यादिना का "यचिरादुपकर्तुराघरे- ऽसौ यमुली + के + घअर्थे कर्मणि क) यहु प्रत्ययस्य निछायाश्च नित्येम्बिधानात् । इति दुर्गा दथवात्मौपयिकीमुपक्रिया" । लीयक । इति निकाण्डशेष । इति नेषधा अङ्गुलीपञ्चक, ली, (पञ्चानामगुलीना समाहार अच इ अ गतौ। स्लिटोतो । इति कविकल्प- | यघिरामा, स्त्री, (अचिरा क्षणस्थायिनी याभा दी. दिगुसमास राजदन्तादित्वात् पञ्चशब्दस्य पर दुम । इ अचाते। अ यश्चति अञ्चते । इति प्तिर्यस्या सा बमोहि )विद्युत्। इति हारावली। निपात) हस्तस्य पञ्चाङ्गुलानि यथा, व्यगुष्ठ १ दुर्गादास । अचेतनः, त्रि, (नास्ति चेतना ज्ञान यस्य स गड़ प्रदेशिनी २ मध्यमा ३ व्यनामिका 8 कनिष्ठिका अच उ अ गतौ नियोक्तो। इति कविकल्प ग्रीहि) चेतनारहित । चैतन्यशून्य । ध्यान | ५। इति राजनिघण्ट हुम । यति बचते । उ अचित्वा (उदितो अङ्गालीय', पु, सी, (व्यङ्गुल्या व्यय तत्रभवो वा अगुप्ली वा इतीडभावपक्षे) यता। लियोक्तिरव्यक्त "कामाती हि प्रतिकृपणाश्चेतनाघेतनेषु” । +छ तस्य ईय ) अङ्गुलीयक । इत्यमरटीका ॥ शब्द' । इति दुर्गादास इति मेघदूतकाव्य । सेन्द्रिय चेतन द्रव्य निरि- व्यगुप्लीयक, स्ली पुं, (यहुलीय + खार्थे क ) - अचण्डी, स्त्री, (चड़ि कोपने पचाद्यच् इदित्वात् न्द्रियमचेतन । इति चरक : गुलिभूषण । याङ्गुटी इति भाषा । तताय । नुम् स्त्रिगं डीप न चण्डी नभ्समास.) सुशीला | अचैतन्य, ली, (न चैतन्य चेतना नस्तत्पुरुष') ऊर्मिका २। इत्यमर । अगुरीयक ३ अड्ड। गौ । शान्त गाइ इति भाषा। तत्पर्याय निश्चेतना । चेतगाभाव । यधान । यथा,- रीय । स्यालीयः ५। इति तट्टीका ॥ करा मकरा २ । इत्यमर । कोपना स्त्री। "अचैतन्यमिद विश्व चैतन्य देवमेव यत् रोट ६ सगुलीक ७। इति विकाण्डशेष । अघल , पु, (चलति य चल् + पचाद्यच् न चल न जानन्त्यपि शास्त्रज्ञा भमन्येव हि केवल"। पुसि प्रमाण | व्यय मैथिल्यभिज्ञान काकुत्स्यस्या नसमास ) पर्वत । (रामायणे, इति चैतन्यचन्द्राम्त । तदति धि। शरीयक । इति भट्टि । "याससाद ततो राम स्थित शैलमिवाचलं" ।) अच्छ, व्य, (न छाति सम्मुखत्वात् दृष्टि मारणोति अङ्गुलीसम्भूत , पु, (बगुल्या सम्भूत जात' सप्तमी कीलक । इति मेदिनी व्यकम्मे त्रि। (शिव', न छो+धमर्थे क नभतत्पुरुष) यामिमुख्य । तत्पुरुष) नख । इति राजनिघण्ट । स्थिर । यदुक्त- साम्मुख्य । इति मेदिनी। अङ्गुष्ठ, पु, (व्यङ्गो हस्ते मुख्यत्वेन तिष्ठति य व्यह "न खरूयात् न सामर्थ्यात् अच्छा, त्रि, (म च्छाति निर्मलत्वात् दृष्टि मारणोति +कर्तरि क अम्बाम्बगोभू इत्यादिना घत्वम् ) गच ज्ञानादिकात् गुणात् । नम् +छो+कर्तरि कः उपपदसमास) खछ। सामुलि । इत्यमर । वुडो याहुल इति भाषा । घलन विद्यते यस्ये- निर्मल । इत्यमरः। (अमरशतके, पच्छकपोल त्यचल कीर्तितोऽयुत " नूलगलिते)। "यगुष्ठमूलस्य तले माझं तीर्थ प्रचक्षते") यविकारो, कूटस्थः)। अच्छ, पु, (म छाति निर्मलत्वात् दृरि नारकोति अङ्गधः, पु, (व्यङ्गति गच्छति व्यगि +ऊपन्) | स्वचलकीला, स्त्री, (बधन' समेरुपर्वत कील न+को+कर्सरिका उपपदसमास) सटिका! नकुल' । वाणः । इत्युणादिकोषः । स्तम्भखरूपो यस्याः सा बहुव्रीहि । कीलो भालूक' । इति मेदिनी। । दास ॥ " यथा, - - (मनु, ·रनमाला॥ तत 1- च्यभटा। १७ अच्युत अज স্বল ध्यच्छभल्ल, पु, (अच्छा निम्मला मल्ला शस्त्राणीव व्या क्षेपे । गती। इति कविकल्पद्रुम ॥ यजति । व्यजगन्धिनी, स्त्री, (यजगन्धोऽस्यास्ति अजगन्ध + इति दुर्गादास ॥ मत्वर्थे इन् स्त्रिया डीम्) अजगीरक्ष । इति नखा यस्य स बहुव्रीहि यथा--मेदिन्या भल्ल स्यात् पुसि भल्लूके शास्त्रभेदे पुनर्दयो) भालूक । यज इक भासि (यजि दोप्तौ 'चुरा इदित्वान्नम् ।) इति कविकल्पद्रुम ॥ इक व्यञ्जयति । मासि व्यजगर, पु, (व्यजं गिरति ग्रसते य ? + पचाद्यच् इत्यमर । तट्टीकाकारमते अच्छो भल्लञ्चेति दोप्तो। इति दुर्गादास ॥ यजस्य गर पछी तत्पुरुष) खनामख्यावर इत्- शब्ददयमपि । सर्प । तत्पर्याय । शय २ वाइस ३। इत्यमर ॥ अच्छा, स्त्री,(व्य विष्णुञ्चायते याच्छाद्यतेऽनया,च्छो + यज, पु, (न जायते नोत्पद्यते य नम्+जन् + अन्ये- स्वपि दृश्यत इति कर्तरि ड उपपदसमास । ) करणे यड्। व्यस्य विष्णो छा याच्छादनं षष्ठी- व्यजगव, सी, (यजयोर्विष्णुब्रह्मणोर्ग त्रिपुरासुरवधे ("न हि जातो न जायेऽह न जनिष्ये कदाचन । गीत षष्ठी तत्पुरुष । तादृश गीतं वाति सम्ब- तत्पुरुष । अकारो वासुदेव स्यादित्येकाक्षरीय- क्षेत्रज्ञ सर्वभूताना तस्मादहमज स्मृत" ॥ धाति यत् अजग+व+कर्तरि क उपपद- कोथे।) विष्णोराच्छादनं। इति मुग्धवोधव्याकरण इति भारते। समास : “गञ्च गीतञ्च गौश्चैव गूश्च धेनु सरखती" यच्छिद्रं, त्रि, (नास्ति छिद्र यत्र बहुव्रीहि) छिद्र- "योमामजमनादिञ्च वेत्ति लोकमहेश्वरम्" । इत्येकाक्षरीयकोषे) पिनाक | शिवधनु । इत्य- रहित । दोषाभावविशिछ। यथा शातातप- पराशरौ।- इति भगवद्गीतायाम् ।) ब्रह्मा। विष्णु । शिव । मर ॥ तस्य रूपान्तर| वनकव । स्वजकावं। कामदेव । सूर्यवीयराजविशेष । स च रघु- अजीकव | अजगाव। "अच्छिद्रमिति यदाक्यं वदन्ति क्षितिदेवता । प्रणम्य शिरसा ग्राह्यमनिष्ठोमफलै सम" राजपुत्र दशरथपिता च । मेघ । इति ज्यो- अजगाव, स्ली, (अजयोर्विष्णुब्रह्मणोग गीतं षष्ठी तिष ॥ माक्षिकधातु । इति हेमचन्द्र ॥ जन्म- इति श्राद्धतत्त्वं तत्परुष । तादृशं गीतमवति सम्पादयति पत् रहिते वायलिङ्ग । छाग । इति मेदिनी। तत् व्यजग + अव + कर्ममण्यण उपपदसमास.) शिव- पच्छिद्रावधारण, ली, (अच्छिद्रस्य दोषरहित- परीक्षा । यथा,- धनु । इति शब्दमाला कम्मण व्यवधारण निश्चय) दोषरहितकम- "नक्षत्राणा विभेदेन नराणान्तु गणत्रय । अजजीविक, पु, (यज जीविका जोवनोपायो यस्य निश्चय | तज्ज्ञापकवाक्य । यथा,- कर्ममात्रप्राप्ताच्छिद्रावधारण कुर्यात् । तेषा शुभाय निर्दिय पशुवस्तत्रय बलौ । स ) पजाजीवो। छागपालका। तत्पर्याय । ये कयणा शुचयश्छागा' पशवोऽन्ये तथैव च । जावाल २। इति हेमचन्द्र। तथाच शातातपपराशरौ।- "अच्छिद्रमिति यदाक्य वदन्ति क्षितिदेवता । देवजातिमिरुत्सृज्यास्ते सार्थोपसिद्धये ॥ बजटा, स्त्री, (नास्ति जटा यस्या सा) भूम्यामलकी। । प्रणम्य शिरसा ग्राहममिठोमफले समं" ये पीता हरिता वापि नरजातेरुदीरिता । इति राजनिघण्ट । तस्या रूपान्तरं। यजडा । इति श्राइतत्त्वं ये शुलाश्च महान्तो वा रक्षोजाते शुभप्रदा ॥ अपि च । वशिष्ठ यो मोहादथवाज्ञानादलिमन्य प्रयच्छति । यजडा,स्त्री,(यजडा जायाभाव सम्पादयति या अन. "तत' शान्ति प्रकुर्वीत अवधारणवाचन" । वध एव फल तस्य नान्यत् किञ्चित् फलं भवेत्" डा + करोत्यर्थे णिच् तत पघाद्यच्) कपिकच्छु। अवधारण अच्छिद्रावधारण । इति विथ्यादि- इति युक्तिकल्पतरु ॥ यालकुशी इति भाषा ॥ इति राजनिर्वण्ट । तत्व ॥ तदाक्य यथा,-अद्यामुके मासि अमुक व्यजकर्ण , पु, (अगस्य छागस्य कर्णवत् पत्रं यस्य स ) अजथ्या, स्त्री, (बजाना समूह अन + थ्यन् स्त्रिया पक्षे यमुकतिथौ मत्कृतैतदमुककर्ममाच्छिद्रमस्तु ॥ व्यसनरक्षः। इति रत्नमाला ॥ यथा वैद्यके। टाप् व्यजसमूह । तन्नानावर्सत्वात्) वर्स- अच्छिन्नं, त्रि, (छिद + कम्मणि क्त न छिन्न नञ् ("यजकर्ण कटुस्तित कषायोको व्यपोइति । यूथिका । इति दीक्षिता ॥ समास ) छेदरहित । अकर्तित । यथा गर्ग, कफपाण्डुश्रुतिगदान् मेहकुष्ठविषवणान्" ।) अजदण्डी, स्त्री, (घनस्य ब्रह्मणो यज्ञाय दण्ड काठ- "श्रुत्वा पुत्त्रस्य वै जन्म कृत्वा वेदोदिता क्रिया । यजकर्णक , पु, (अजकर्ण + खार्थे क) सालक्ष । मस्या सा स्त्रिया डोप । ब्रझदण्डीरक्षकाछेन यज- स्यच्छिननाल पश्येत्त दत्त्वा रुकम फलान्वित" । इति राजनिर्घण्ट। विधानात्।) ब्रह्मदण्डोरक्ष इति राजनिघण्ट' । इति शुद्धितत्त्व। यजकव , पु, ली, (यजो विषणुश्च क ब्रह्मा च बन्द अजनक ,घि,(न जनक नोत्पादकः नन्समास' । जन- तौ वाति शिव घिपुरासुरवधे प्रीणयत्यनेन व्यज यपि च । शश। यति जन् + णिच् एल् ) व्यनुत्पादक । अजन्मद। "प्यश्रद्दधान पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसाय । क+वा+करणे क | "क' प्रजापतिरुद्दिष्ट को हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थफलमागिन" ॥ वायुरिति शब्दित" इत्येकाक्षरीयकोषे) शिव- | अजननि, पु, (न+जन् + व्याक्रोशे नश्यनिरिति अच्छिन्नसशय फलोपायेतिकर्तव्यतासु निश्चय धनु । इति निकाण्डशेष । सूत्रेण निन्दाया मावे पनि । तस्याजननिरेवास्तु यजकाव , पु, स्ली, शिवधनु । इति त्रिकाण्डशेष । जननीलेशकारिण इति प्रसिद्धप्रयोगोऽप्यस्ति) शून्य । इति प्रायश्चित्ततत्त्व । प्यच्युत, पु, (न यवते खरूपतो न गच्छति य अजगन्धा, स्त्री, (यजस्य गन्धवत् गन्धो यस्या सा) जन्मराहित्य । उत्पत्त्यभाव । यकरणि । शाप । वनयवानी। तत्पर्याय | यजमोदा। खराश्वा३ नित्य इति यावत् । यु + कतरिक्त न च्युत नञ्- यथा । अजननिरस्त तस्य । इत्यमरटीकाया कारवी 8 1 इति रत्नमाला ॥ उग्रगन्धा ५। इत्य- समास । पीताम्वरोऽच्युत शाीत्यमर) विष्णुः । रायमुकुट । इत्यमर । (यथा कुमारसम्मवे,-तत्रावतीया मर'। रक्षविशेष । ववरी इति हिन्दीभाषा ॥ अजन्य, ली, (न जन्य ते सम्पाद्यते केनापि न+जन इति मदनविनोद तिलौणि इति राजनिर्घण्ट ! धुतदत्तहस्त ।) स्थिरे त्रि ॥ सोऽन्त्यवेलायामेत- णिच् यत्) उत्पात | मुमाशुमसूचकभूकम्यादि। खयं प्रतिपद्येताक्षितमस्ययुतमसि प्राणसशित- तत्पर्याय । वस्तगन्धा ३ खरपुष्या 8 व्यवि- इत्यमरः ॥ यजननीये त्रि। मसीति छान्दोग्योपनिषत् । गन्धिका ५ उग्रगन्धा ह ब्रह्मगा७ ब्राझो पूति- | अजप, पु, (यप्रशस्त जपति पठति य । जम् + पचा- षयुताग्रज , पु, (अच्युतस्य व्यग्रज) वलराम । इत्य- मयूरिका ६। व्यस्था गुणा । कटुत्व । उष्णत्व । द्यच न जप नसमास।) यसदध्येता। कुपाठक ! मर। इन्द्र । इति हेमचन्द्र । वातगुल्मोदररोगवर्णनणार्त्तिमूलनाशित्व । पीता इति हेमचन्द्र ॥ (धन पाति रक्षति य +घन+ पशुतावास , पु, (योध्यते वासः क्रियतेऽत्र या+ चेदाने हिता। इति राजनिघण्ट । पा+कर्तरि क उपपदसमास') छागपालका। वस् + अधिकरणे घम् यद्दा अच्युतस्य यावास । व्यजगन्धिका, स्त्री, (यजस्य गन्ध षष्ठीतत्पुरुष यथा- 'यश्वत्य' सर्वरक्षाणा देवर्षीणाञ्च नारद' इति तहत् गन्धोऽस्यास्ति अजगन्ध+मत्वर्थे ठन् ठस्येक "योषधीनामरूपाभ्या जानते धजया वने" भगवद्गीतायाम्।) अश्वत्यरक्ष । इति ठस्य इक) वर्बरीक्ष । इत्यमर ॥ वावरि इति चरका इति राजनिघण्ट। इति भाषा। वनपा, स्त्री, (न जप्यते नोचार्यतेऽसौ अमित श्वान- या। बकारका । । - ·- -- ६ ॥ - १८ अजा प्रश्वासयोगमनागमनाभ्या सन्याद्यते जप +घ हस्तिकारवी ७ गन्धपत्रिका ८ मायूरी: शि यस्य स) वृक्षविशेष । गुयाशिषा । भूया. भर्थे क स्त्रिया टाप् मजया नसमास ।) खिमोदा १० मोदाच्या ११ वहिदीपिका १२ शिम्बी इति च भाषा। तत्पर्याय । शिखीर इसमन्वः। यथा,- ब्रह्मकोशी १३ विशाली १४ इयगन्धा १५ उग्र- केगी ३ महाखा 8 व्ययपणे ५। इति रत्न- "वियदद्देन्दुललितस्तदादिसर्गसंयुत । गन्धिका १६ मोदिनी १७ फलमुख्या १८ वि माला। यजपाख्यो मनु प्रोक्तो यक्षर सरपादप" *1 शल्या १६। यस्या गुणा । कटुत्व । उषाव। अजङ्गी, स्त्री, (अजस्य छागस्य पूदृप्लामिव फल यस्य देवतार्द्धनारीश्वरमूर्तिः। यथा,- रूक्षत्व । रचिकारित्व । कफवायुशूलाभानारचि यस्या' सा स्त्रिया डीम्) रक्षविशेष । गा- "उद्यानुस्फुरिवतडिदाकारमूाम्बिकेश जठरामयनाशित्वञ्च। इति राजनिघण्ट । य डरशिङ्गी मेशिङ्गी । इति ख्याता | तत्प- पाशाभीति वरदपरशु सदधान कराने । मानी । यथा,- याय । विषाणी २ । इत्यमर । विषाणिका ३ दिव्याकल्पैनवमणिमये शोमितं विश्वमूल "अजमोदा खराश्वा च मयूरो दीप्यकस्तथा । चक्रश्रेणी 8 व्यजगन्धिनी ५ मौ? नेत्री- सौम्याग्नेय वपुरवतु नश्चन्द्रचूड घिनेत्र" ॥ तथा ब्रह्मकुशा प्रोक्ता कारवी लोचमस्तक । षधी ७ व्यावर्तिनी ८। इति रत्नमाला । मेष- इति तन्तसार । खाभाविकनिश्वासप्र अजमोदा कदुस्तीक्ष्णा दीपनी कफवातनुत् । पटनीट वर्तिका १० सर्पदष्ट्रिका ११ चक्षुष्या १२ श्वासरूपेण जीवजप्यहसमन्त्र । उणा विदाहिनी हृद्या दृष्या बलकरीलधः। तिक्तदुग्धा १३ पुत्लङ्गी १४ कर्णिका१५। यस्या तथाच दक्षिणामूर्तिसहिताया । नेघामयकृमिच्छर्दिहिभवतिरो हरेत्" *2 गुणा' । कटुत्व तिक्तत्व। कफार्शम्शूलशोथश्वास- “अथ वक्ष्ये महेशानि प्रत्यक्ष प्रजपेनर । अथ खुरासानीयवानीनामगुणा । हद्रोगविषरोगकासकुछनाशित्व। चक्षुहितका- मोहवन्ध न जानाति मोक्षस्तस्य न विद्यते। “पारसीययवानी तु यवानीसदृशी गुणैः । रित्वञ्च । तत्फलस्य गुणाः। तिक्तत्व । उयात्य । श्रीगुरो कृपया देवि ज्ञायते अप्यते यदा । विशेषात् पाधनी रूक्षा ग्राहिणी मादिनी गुरु" कटुत्व कफवायुनाशिस्य । जठरानलगधिकारिलं । उच्छासनि श्वासतया तदा बन्धक्षयो भवेत् । इति भावप्रकाशः। उद्यत्व । लवणास्वरसत्वञ्च । इति राजनिघण्टः उखासरेव नि श्वासैहस इत्यक्षरदयं । यजमोदिका, स्त्री, (यज मोदयति हर्षयति या । (यथा सुश्रुते,- तस्मात् प्राणस्य इसाख्य यात्माकारेण सस्थित । मुद+णिच् ण्यत् स्त्रिया टाम् । यस्य मोदिका "अजगन्धाश्वगन्धा च काला सरलया सछ । नामेरकासनि श्वासात् हृदयाग्रे व्यवस्थित । षष्ठीतत्पुरुष) यवानी । इति वैद्यक । एकैषिकाजष्टङ्गी च प्रलेप लेमशोषष्ठत्" । परिश्वासमवेत् प्राण घटाणा नाडिका मता ॥ यजम्भ , पु, (न सन्ति सम्भा दन्ता यस्य सः) (सूर्ये यजस, लो, (नम् + जस् + नमिकम्पिस्यजस इत्या- पधिनाद्या झहोरात्र जपसख्याक्रमो मत । च) मेक । इति शब्दरत्नावली । न सन्ति दिनार नसमासः) निरन्तर सतत । इत्यमरः। एकविंशतिसाहस षट्शताधिकमीश्वरि ॥ जन्मा दन्ता यस्य । (यथा रघुव शे, “यजसदीक्षाप्रयतस्य मारो जपते प्रत्यह प्राणी सान्द्रानन्दमयी परा। यजय , पु, (जि+मावे यच् न जय नमसमासः।) क्रियाविधाताय कथ प्रवर्तसे") उत्पत्तिर्जपमारम्भो म्यन्यस्तब निवेदनं ।। पराजय । यथा,- व्यमहत्वार्था, स्त्री, (न जइत् न त्यान् खार्थी यां विना जपेन देवेशि जपो भवति मन्त्रिण । "सुखदुःखे समे कृत्वा लामाल मालाभौ जयाजयो"। दतिं यदा न जहती खार्थ या लक्षणा सा।) यजपेय ततः प्रोक्ता भवपाशनिकृन्तनी" ॥ इति भगवद्गीता । राम्देशप्रसिद्धनदविशेषः । लक्षणाख्यरत्तिविशेष' । उपादानलक्षणा । खो- धन्यत्रापि । यार्थात्यागिनी लक्षणा । यथा । कुन्ताः प्रवि- यजया, स्त्री, (न जीयते पराजीयतेऽसौ जि+ "घटातानि दिवारात्री सहसाण्येकविशति । कर्मणि व्यच् स्त्रिया टाप् न जया नसमासः।) शन्तीत्यत्र कुन्तधारिपुरषे लक्षणा इत्यसकार- एतत्सख्यान्वित मन्त्र जीवो जमति सर्वदा"* शास्त्र विजया। भाङ्ग सिद्धि इति ख्याता । इति राज- सन्ध्यावन्दन होना । इति महाभारत ॥ वाइल्लिगा, मु, (न जहत् लिग यं शब्द यदा न घजमक्ष', यु (यजाना भक्षः खाद्य षष्ठीतत्पुरूष । यजय्य, त्रि, (जेतुमशक्य जि + कर्मणि "क्षय्य जय्यौ जइत् लिङ्ग य शब्दः इति ।) विशेषणभूतोऽपि भक्ष + कर्मणि धम् ।) वळूरक्ष । इति राज शक्यार्थे इति यत्" न जय्य नसमास ।) नेतुम- खलिगात्यागी शब्द | इति व्याकरण । निर्घण्ट ॥ शक्य | व्यजेय । इति मुग्धवोधव्याकरण ॥ (यथा याहा, स्त्री, (न जहाति परित्यजति शुकान्, धनु- रघुवशे,-"राज्ञामजय्योऽअनि पुण्डरीक"1) मसालिम्पविन्दधारिपारि वेद्येनिचेति साति- प्पणमीफ, मु, (यज छागः यज्ञे मी सितो यत्र साहिभ्यश्च इति पाणिनिसूत्रेण चकारस्य स तद्देशाधिप यजमीठ + च्यण् सज्ञापूर्वक- व्यगर, वि, (+भावे यह गुण स्त्रिया टाम्, रद्धेरनित्यत्वात् वृद्ममाव ।) राजा युधिष्ठिर । नास्ति भरा जीवस्था यस्य स) जरारहित । प्यनुक्तसमुच्चयार्थात् शः दित्व नस्तत्, खियां ति धिकाण्डष । वाईक्यशून्य । यथा,- टाम्) शूफशिम्बी। इत्यमरटीकायां स्वामी। धामोदा, स्त्री, (घनाना खाद्यतया मोदो ही प्रत्यान्ये घि "अजरामरवत्प्राजो विद्यामर्थञ्च चिन्तयेत्” । यस्या' सा यजाना मोदो गन्ध व गन्धो यस्या इति हितोपदेश । यजा, स्त्री, ( न जायते नोत्पद्यते यमि तु उत्पद्यते सा) यवानिका । तत्पर्य्याय । उग्रगन्धा २ अझ-यजरा, स्त्री, (नाम्नि जरा यस्या साi) जीर्ण न+जन् + कर्तरि ड मञ् समास । यत्र नम्- दी इ यवानिका 8. शब्द शिरवालने। ध्याद्याशक्तिपक्षे ननिधे- इत्यमर । यमानी पनीलता । दृहदारकप्रभेद' । ग्राहकन्या। हत- दिविधा। धार्थ, यजामेको लोहित मुझायणा नमाम ति कुमारीति ख्याता । इति राजनिघण्ट । एका क्षेषयमानी सा व्यामोदेत्येव ख्याता । सायतत्त्वकौमुद्या।) छागी । इत्यमर । माया। यजय्य, सी, (न भीर्य्यति ट+कर्तरि व्ययं सड़त- पपरा यमानीत्येव ख्याता। यदिशेषात् इयो मिति सूत्रेण यत् । तेन सद्भातमार्येण रामाजर्य याद्या शक्ति । इति पुराण । ("यभामेका लो- हितकृष्णमुनां वशीः प्रजा जमाना सह- रपीति सभूति । केचित्तु यजमोदादिदय वन दुतमिति भट्टि) सङ्गत । सौहार्द । इति हेम- यमान्या । अझदर्भादिदय यमान्यामिन्याज चन्द्र व्यभरात्रि ! (यथा रघुवशे, पाम् व्यगो को जुपमाणोऽनुशेने जहान्येना उयगन्धाशमोदाख्या स्मृतक्षेत्रयमानिकेति । य "गरजय्य जरसोपटिएमदेहयन्याय पुनर्वबन्ध" मुक्तमोग्याममोऽन्य" इति देताखतरोमनि- मानी दीपको दीप्यो भूतिकच यमानिकेति च यमलम्बन, सी, (या इन लम्बाते कृष्णवर्सत्वात् पद) प्योषधिमेद । (यथा सश्रुते,- रामाला इति मरत'। वैद्यके "यजा महौषधी शेया शकुन्देन्दुपाण्डुरा" ।) तु वन शायतेऽसौ लम्ब + कर्मणि ल्यट) सोतोञ्जनं । यमानी इति स्थाता। तत्पर्याय'। खराका २ इति पून्दचन्द्रिका। प्रभागर, में, (न जागरयति सेवनेन लोकान् निद्रापयति य, नार+यि नामोऽविधिस वस्लमोदा ३ मर्कटी 8 मोदा ५ गन्धदला पालोमा, [न् ] {, ( प्यस्य लोमेव लोग मन्नरी निर्घण्ट । । , ·- १६ अजा अजितः अजीर्ण नोसित्सति गुण तत पचाद्यच नसमास ।) इति माया तत्पर्याय । नीलका २ नील- स्वशीण, सी,(+क्त , न जोर्स नमसमास) धपाक । महराभरन'। इति पाल्दरत्नावली, जागरण पुप्पी ३ यतिलोमशा : नीलिनी ५ गलान्ती तत्वया॑य । वायुगण्ड २ घन्तर्वमि ३ पसता. गपिते वि यन्त कोठरपुष्पी७१ इति रनमाला वस्त्रान्त्री। श्य । इति विकाण्डशेष । अथानीयस्य प्पाजी, स्त्री, (अजेन वीयते प्यन्यत्कटगन्यतया विप्रवरं निदानमा । थत्यम्बुमानादिममाग- वृद्धदारफ । इति रामनिघण्ट । त्यन्यतेऽसौ ग्यश् +ध्यशादिभ्यय रति कर्मणि थापानक, वि, (अभाना पालक' रक्षक घठी नाच सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच। कालेऽपि सात्मा धामि मुक्तमनं न पाफ भगते गरस्य । लघु पम् । अजेन थाशि रतीया तत् । स्त्रिया तत्पुरुष) यजामीवी । छागरक्षया । इति वायो) श्वेतशीरफ । साया भीरक ! काकोदुम्ब ब्दरत्नावली सन्धारणात् तुद्दातमूत्र पुरीषादीनां । वप्रविप- रिका। रति राशनिघण्ट । अजितं, धि, (न जितं न पराजितं नभ्समास' । र्ययात् दिवाश्यनादात्री जागरणात् । लघु भागोवा, पुं(योन धजय्यवसायेन यानीवति नि+कर्मणि क) व्यनिर्मित । इति हेमचन्द्र चापोत्यपिशब्दात् खिग्धोयादिगुणयुतमपि मम्यक् प्रागान् धारयति य, प्या+जीव + मचा थतिपराजित चन्यथा "ईमियमोधपरिघुतेन द्यप् प्यनेन च्याभोव' तीयातत्पुरुष ) जावाल । वजित , पु, (न जित न केगापि पराजित रेश्व छागोपजीवी। इत्यमर' व्येण । “वधा शाऽजित रुप्पो दृढ शब्दा- लुबेन रुग्दैन्यनिपीडितेन । प्पणात , त्रि, (गन् + कर्तरि त' न जात नम् पंणोऽथुत" इति सहसनाम पर्याये। ) विष्णुः । प्रदेषगुक्तेन च सेव्यमान- समाम 1) प्पमम्मविशियः। धनुत्पन्न । यथा। बुद्ध । तीर्थसज्जैनविशेष । इति हेमचन्द्र । मन न सम्बफ परिपाकमेति"। प्पजातपक्षाव मातरंगा.। इति श्रीभागवत । शिव । इति तस्य सहसनाममध्ये पठित । परिभुतेन व्यानेन । उक्तकारणेभ्योऽतिमात्र- (यथा दायभागे,- यजिनं, सी, (यति धूल्यादि प्यारणोति यत् भोजन विशेषादजीर्यस्य फारणमजीयंच मा. "ये जाता येऽप्यजाता वा ये च गर्ने व्यवस्थिता। यञ् + फर्तरि इनन् वाइल्यात् यद्यम् पोथ व्याधीना कारणमित्याए । तिलेऽपि पि काहन्ति रत्तिलोपोविगर्शित ") इति नवी घादेश) (यनाजिनं पोणितविन्दु "धनात्मवन्त पसवलते येऽप्रमाणतः । प्पशासा, गु, (यजातः सर्वप्रियत्वात् अनुत्पन्न वर्यि चेति कुमारसम्भवे) धर्म । ब्रह्मचार्यादि- रोगानीकस्य ते मूलमगीरी प्राप्नुवन्ति दि" ! शर्यग्य स) राशा युधिष्ठिर । ति हेमचन्द्र । धार्यकृयासारादित्वक् । इत्यमरः । भिनभिन्ने धनात्मवन्त प्य बुद्धिमन्त' । रोगानीकस्य विसू. (यथा महाभारते, वायलिहा। ध्यादे । मूसा कारण धन्यथ । "यभातशभुमासाध कुन्ती वचनमब्रवीत्" 1) यजिनपत्रा, स्त्री, (यजिनं धर्म पत्रं पक्षो यस्या "प्रायेणाहारवैयचादमीणं जायते मृणा । (शिव (काशीपुस। शमीफपुत्ल ।)(यथा परिवं, सा) धर्मचटिका । घामचिका इति ख्याता । तम्मूलो रोगसंघातदिनाशादिनभ्यति" | "यामपुल शमीफन्तु ममीको राज्यमावत् । तत्पर्याय | अतुका २। इत्यमर भतूका ३ । तविनाशादिनस्यति धनीर्णविनाशात् विनश्यति शुराममानो भोजलाहाजसूयभवाम स । इति तट्टीका। रोगसंघात इत्यर्थः । यदा तत् प्यमीस प्याशात् भात धुणा স तस्य विमान") पनीनपत्री, स्त्री, (व्यजीन धर्म पत्रं यस्या सा भक्षणात् विना भक्षणामा विनश्यजि निवर्तते (विम्बिसारपुष स पाक्यमुनिसमकालोग 1) गौरादित्वात् डीप) जतुका । इति राजनिघण्टः । प्रत्यर्थः । यजीर्सस्य सामान्यस्य पक्षणमाद। एमातारित, पु, (प्यगात सर्वप्रियत्वात् प्यनुत्पन्न अभिनयोनि , पु, (यभिनाना धर्मणा योनि "ग्लानिगैरवमाटोपो ममो मायतमूप्ता । परि' पुर्यम्य त) राणा युधिष्ठिर । इति याकर' पठीतत्पुरुष । योनि स्त्रीमयोपस्यादा. विवन्धोऽतिप्रतिर्वा सामान्याजीसंलक्षणं" ! भरिपयोग । करे स्मरमन्दिरे इति मेदिनी) परिण इत्यमर : मारवमूप्ता वायोरवरोध । विवन्यः मा- पगातोन्यमि, पं, (पभया उपजीवी तोन्पणि न्यजिरं, सी, (यति हामि सरति यत्र व्यण + प्रति, समिछरकारी सहिताननी- मुनिनिशेष भायपार्थिवादित्वात् एमास' मध्य यधिकरणे फिरन् । उठान रति माया । पति र्यस्य भेदानाद । पदसोपण । तुष्पगस्यापत्यं तुल्यका+घत इमिति गपति य इति वायुः । पति गपति क्षण- "व्याम विदग्धं विएवं कफपित्तानिखिमि"! पो एनोपनोविमुनिविशेष । इति मध्यपद. सगरमिति यावत् इति शरीर । चमन्ति रन्त्रि घिमिरित्येकशी न यु मिसिले । गोपिनाम्गेधारयसगासे सुपमयाकरणं । तुन्या याणि गएन्यत्र इति युत्पत्या विषय 1) चस्पर। "यभीख केपिदिष्यन्ति चतुर्थ रसश्यता, स्थापन्य सोन्यति पशोपीवी पासी तौलपति- (यथा विष्णपुराणे- योचित् सश्रुतादय । रसप्रेषत' ममाम्य पदम्य रोशिप्रति सट्टीका। "पुनरा मरतम्याभूदायमस्याटमाभिरे"1) सारभूतो यो अव स ररा. सोऽपि पचते । मान्य पनादमी, खो, (ोग रायमद्यते मध्यतेऽसौ वायु । शरीर । मस्ट्रक। विषय | इति पक्षास्य सारभूतो यो व. स पापक्ष र रच. या+कमधि ल्य स्त्रियां डीप पणम्य पदनी मेदिनी। शेष तमात् धतुर्पमोई गलामाजी।। बाधा पोतत्परप) दादुरालमा प्रति राम- निश, त्रि, (शिदि वझतायां निधि+मर न गम्वामागीहसऐपम्य को मेद उच्यते । घाम जिक्ष नभमाय) एव: । सरणा धमर'। मधुरवागतमपद पदमेद । रसप्रेयस्त भाग्य पगनेस, , (पावत् विस्यवत् यपारखानमारो- मेके । इति शन्दरलावषी। (दया मनु',- पन्य सारभूतो यो ददाग पाप ति मेद । हिवं दयति मापयति । पा+गी+ राज्यल्युटो "यधिरामस्ठा मुसा भीषेत्राममोविए।")) पसीने परमं केचित् निदाय दिनादि । बालमिति सूरज करि यत्। पजामे पग्निग, पु, (थगिनं सरल गति र पशिक्ष यि गौरवममग्रमादिदोमानक । दिन- समिधातुमारएनए इति मेदिनी) जाम +गम् +5 उपपदसमास) मायमर । पारि र पापागेऽपरामर पाई यासीदि घोटर। तत्पर । स्योत्तम २ नाताव स्वसगे वापटि (पा रामाय- समाव । पशु मापाजामा छायादिदोपाधिमारे गर। रवि निकापरेप। पगनेय-8 "ते तम्ब हार्य निर्मिष रामदापभिमागा' 1 पाचं याति दिग्पाफि । पटर याममध्ये धरती ! लमर भिरे। इति नि. मिप्यतुधिशादिया रा प महोग्या। मतपमिति नशियोर्गा मांगुरमतरं। दन्ति र पाद प्रात प्रतिदायर"। , , (শমিত্র বানি मानिमि र भावमपि मनि") प्राप्त पदिवार प्रवियासरं मदिदिद पाणारी रक्षा सा पिरादि-पति, (नति सि यस्य F) मेष मादि । झा यादीने सादरमियते । रसी) सरिटेन । पोरा रमिनियाप गिटारपिदे मि। इलामधारस्य प्रयोग पाडा वासादर. । निय ।

·॥ । अजीर्ण प्रियशब्दादिसेवनादिक। न चानाहारस्य नि- बेधः। प्रातराशे वजीर्णे तु सायमाशोन दुष्य- तीति वचनेन सायमास्यावश्य कर्त्तव्यत्वात् । यामाजीसस्य लक्षणमाइ,- "तबामे गुरुतोत्सश शोथो गगहाक्षिकूटग उदारश्च यथाभुक्तमविदग्ध प्रवर्तते" गुरुता उदरागयो । उत्स्रोश उपस्थितं वमन- मिव । अक्षिकूटोऽक्षिपटक । अविदग्ध अनस्लो निर्गन्धश्च ॥ ॥ विदग्धाजीर्सस्य लक्षणमाह,- "विदग्धे ममटएमूपित्ताच विविधा राज । उद्गारश्च सधृमाक्ष खेदेव दाइच जायते" ॥ विविधा रुज औषचापदाहादय विएब्धा- जीर्सस्य लक्षणमाइ,- "विरव्ये शूलमाधान विविधा वातवेदना । मलवाताप्रत्तिश्च स्तम्भो माहोऽहम्पीडन"। वातवेदना तोदभेदादय । स्तम्भो गात्राणा | माहो मूी ॥ * ॥ रसोघाजीसस्य लक्षणमाइ, "रसशेषेऽन्नविडेयो हृदयाशुद्धिगौरये" ॥ * ॥ एतस्य उपद्रवानाह- "मूर्छा प्रलापो वमथ प्रसेक सादन भम । उपद्रवा भवन्त्येते मतिश्च रसशेषत".1 व्यतिशयितेभ्य यामाद्यमीपेभ्यो विसूच्यादिरो- गाना,- "याम विदग्ध विष्टब्धमित्यजीम यदीरित । विस्थ्यलसको तस्माद्वेचापि विम्विका" । नाच यथासश्च तदा विष्टब्यादिलम्बिका भवितु मईति । सा च कफवाताभ्या भवतीत्येकैकतो- ऽजीमादिसूच्यादित्रयोत्पत्ति ॥ * ॥ विसूधादि- निरुक्तिमाह,- "सूचीभिरिव गात्राणि तदुत्मन्तिष्ठतेऽनिल । यवाजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते" ! विसूच्या निदानमा,- "न सा परिमिताहारा लभन्ते विदिसागमा । मुमास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलालुपा" विदितागमा ज्ञातायूर्वेदा' * ॥ विसूच्या लक्षण- माह- "मूिितसारोवमथू पिपासा शूल भ्रमेादयनशुम्भदाहा । वैवर्यकम्पो हृदये रूजच भवन्ति तस्या शिरसच मेदा"। उद्देशन हस्तपादयो । शिरसो भेद शिर शूल । विसूच्या उपदवाना- "निद्रानाशोऽरति' कम्पो मूत्राघातो विसज्ञता स्यमी उपद्रवा घोरा विसूच्या पश्च दारणा"। चमी उपद्रवा घोरा यमी निद्रानाशादय उप- दवा सघामेव रोगाणं घोरा भयङ्काराः । विसूच्या पश्च दारया विसूयास्तु पश्चापि यदि स्युस्तदा दारणा प्राणभयहारा * ॥ यलसक जनगमाहन "कुक्षिरानवतेऽत्यर्थ प्रताम्येत् परिफूजति । निरूद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति । वासव! निरोधश्च यस्यात्यर्थ मवेदपि । २० अजीर्ण सस्यालसकमाघरे टप्णोगारी च यस्य तु" मानवते यामायते । प्रताम्येत् ग्लायति । परि- फूजति धार्तनादं करोति । कुक्षौ अजीमैन निरूद्धो मारत उपरिधावति हृदयकगठादिक गच्छतीत्यर्थ | काश्यपरवाह,- "नाधो याति न चाप्यु माहारी न च पश्यते। कोठे स्थितोऽलसीभूतस्ततोऽसावलस स्मृतः" । विसूध्यप्लसयोररिएमाद,- "यः प्रयावदन्तौठनखाऽल्पस छादितोऽभ्यन्तरयातनेत्र । क्षामखर सर्वविमुक्तसन्धि- यायानर सोऽपुनरागमाय" । सर्बविमुक्तसन्धि सबै विमुक्ता शिथिलीभूता सन्धया यस्य स * विस्तम्विकाया लक्षण माह,- "दुराश्च भुक्तं कफमारूताभ्या प्रवर्तते नोईमधञ्च यत्र । विलम्बिका ता भृशदुश्चिकित्सा- माचक्षते शास्त्रविद पुराणा", भृशदुश्चिकित्सा प्रत्याख्यायामचरणीयम् । श्य- मसाध्यैवेति जेज्जट ॥॥ जीसस्याहारस्य लक्षणमाह- “उहारशुद्धिरुत्साहो वेगात्सो यथोचित । लघुता क्षत्पिपासे घ जीसाहारस्य लक्षण" यथ चिकित्सा, "हरीतकी तथा शुण्ठी भक्ष्यमाणा गुडेन वा । सैन्धवेन युता वा स्यात् सातत्येनाग्निदीपनी ॥ गुडेन शुण्ठीमथवोपकुल्या पथ्या टतीयामथ दाडिम वा । यामेवजीर्णेषु गुदामयेषु वो विवन्धेषु च नित्यमद्यात्। व्योष दन्ती विचित्र कृष्णामूमन विचूर्मित । तचूर्स गुडसमिश्र भक्षयेत् प्रातरस्थित ॥ एतद्गुडाएक नाम वलवानिवईन शोथोदावर्त्तशूलन सीइपागवामयापह। सर्वचूर्ससमा गुडो देय | केचित्तु द्विगुण गुड दत्त्वा गुटिका कुर्वन्ति | रेचकोऽय योग । गुडाएकम् ॥ ॥ दहनाजमोदसैन्धवनागरमरि- चानि चाम्नतक्रण | सप्ताहादमिकर पागवणे- नापन परम । औषधमित्यध्याहाय्य,-- "तत्रामे वमन कार्य विदग्धे लग्न हित । विराब्धे खेदन पास्त रसशेष शयीत च । वचा लवणतायेन वान्तिरामे प्रशस्यते । कणासिन्धवचाकल्क पीत्वा वा शिशिर म्भमा जलमत्र सरावमाप्र । वचा कामता। सैन्धव कर्षाईमित | दयाभूखयुतेन भलेन पोतेन । "कयादिकल्क वा पीत्वा वान्तिरामे प्रशस्यते" अत्यनेनान्वय ।* "धान्यनागरसिद्ध वा ताय दद्याविषक्षण । धामाजीसप्रशमन मूलघ्न वस्तिशोधन मवेद यदि प्रातरजीसशङ्का सदामया नागरसैन्धवाभ्या। अजीर्ण विचूसिता प्रीतजलेन भुक्ता भकामको मितमन्नकाले विदह्यते यस्य तु मुक्तमात्र दंदह्यते ६च गलच यस्य । द्राक्षा सितामाक्षिकसम्पयुक्तां लिभिया चातिसख लमेत त्रिकटुकमजमोदा सैन्धव जीरके दे समधरणतानामयमो हिगुभाग' । प्रथमकवालमुक्त सर्पिया चूसमेत- ज्जनयति जठरे नि वातरोगाव इन्ति" यजमोदात्र यवानी। यन्त समाजकत्वात् । गी रके दे शुभ कृयाञ्च | धरणमत्र मान । तेन समधरण घताना तुल्यमान ग्रहीताना शुण्या- दीना भागा सप्त । तत्रायमो मागो हिड्न । हिरवटकम् ॥ * ॥ "शुद्ध सूतं गन्धकश्च पलमान पृथक् एथक् । हरीतकी च दिपला नागरस्खिपल स्मत। कृष्णा च मरिच तदत् सिन्धूत्य त्रिपल मत । चतुय्यला च विजया मईये निम्वुकद्रवे । पुटानि सप्त देयानि धर्ममध्ये पुन पुन । अजीर्णारिरय प्रोक्त सद्यो दीपनपाचन । भक्षयेट्विगुण भक्ष्य पाचयेट्दयेदपि । यभीर्णारि ॥ "हौ क्षारी चित्रक पाठा करन लवणानि च । सूक्ष्मैलापत्रक भार्गो कृमिघ्न हि पौष्कर। शटी दारों घिन्मुस्त वचा चेन्द्रयवास्तथा। वृक्षास्न जीरफ धात्री श्रेयसी चोपकुचिका । अम्बयेतसमझीका यवानी देवदार च । घभयातिविधा श्यामा हयुषारस्वध सम । तिलमुष्ककशिगूणा कोकिलाक्षपलाशयोः । क्षाराणि लौइकिट्टश्च तप्त गोमूत्रचितं । सूमचूानि कृत्वा तु समभागानि कारयेत् । मातुलुगरसेन तदभावयेद्दिवसत्रय ॥ दिनत्रयन्तु मुलन तथाईकरसेन च । यत्यमिकारक चूर्ण प्रदीप्तामिसमप्रभ । उपयुक्त विधानेन नाशयत्यचिरागदान् । यभीमथ गुल्माश्च तीहान गुदजागि ध। उदराण्यन्वद्धिच घडीला वातशोणित | प्रणुदत्यु चनान्दोषामराममि प्रदीपयेत् । हौ क्षारौ स्वर्जिका यवक्षारश्च । लवणाणि पक्ष। रक्षाम्न विधाम्बिम्न इति लोके। श्रेयसी हरी तकी । उपकुञ्चिका मगरैला। अस्तवेतसामावे चुक दातय्य । श्यामा साण्ड । मुष्कक भाष इति लोके। कोकिलाक्ष कोइलया इति लोके । वृहदमिमुखचूर्ण ॥1 "सुधर्क चिमरण्डवरुण सपुनर्णव । तिलापामार्गकदलीपला वित्तिणी तथा । ग्रहीत्वा ज्वालयेदेतत् प्रस्थ ममाखिलञ्च तत् । जलाके विपक्तव्य यावत् पादावशेषित । सुप्रसन्न विनि साव्य लवणप्रस्थसयुत । पक्क निर्धूमकठिन सूमचूर्णोकत पुन । यवागीणोरकथ्योषस्थूलगीरकशितभिः । । ।

·- अजीर्ण एघगर्द्धपलैरेभिनितेतत् विमिश्रयेत् ॥ याईकस्य रसेनापि भावयेच्छोषयेत् पुन । शीतोदकेन तर्ण पिवेत् प्रातरई मात्रया में तस्मिन् जीर्णेऽन्नमनीयायुधैर्जानलजे रसै ईषदम्तै सलवणे सुखाणैर्वशिदीपनै । रतेनामिबिवर्द्धत बलमारोग्यमेव च । तनानुपान शस्त हि तकं वा भोजनं हितं । मन्दाग्न्य♚विकारेषु वातश्लेभामयेषु च । सर्वाङ्गशेयरोगेषु शूलगुल्मोदरेषु च । अमर्या शकरायाञ्च विन्मूत्रानिलरोगिषु । वैश्वानरक्षार ॥ “सामुद्र लवणं ग्राहमयकर्षमित बुधै । सौवर्चल पञ्चकर्ष विडसैन्धवधान्यक । पिप्य ली पिप्पलीमूल पत्रकं कृष्णजीरकं । तालीश केशरंचव्यमनवेतसक तथा । विकर्षमात्राण्येतानि प्रत्येकं कारयेदुध । मरिच जीरक विश्वमेकै कर्षमात्रक ॥ दाडिमं स्थाच्चतु कर्ष त्वगेले चाईकर्षके । एतचूर्णाकृत सर्व लवणं भास्कराभिधं ॥ भक्षयेच्छाणमानं तत्तक्रमस्तुककालिक्त । वातझेमभवं गुल्म नीहानमुदर क्षयं । वासि ग्रहणीं कुष्ठ विवन्धञ्च भगन्दरं । शूल शोथं श्वासकासावामदोषञ्च द्रुजं ॥ वसरों शर्कराचापि पाण्डुरोग कमोनपि। मन्दाग्नि नौशयेदेतद्दीपनं पाचन पर । हिताय सर्वलोकाना भास्करणैतदीरित । इन्यात् साण्यजीर्णानि मुक्तमात्रमसंशय ॥ निम्बु रसादिकं दत्त्वा गुटिकामप्यके कुर्वन्ति"। यथ दाडिमस्य वीजाना चूर्णं कर्षचतुष्यमित देय । भास्करलवणचूर्ण ॥ ॥ सैन्धव समूलमगधा चव्यानलनागर पथ्या । क्रमरद्धि मनिरौ वड़- वानलनामचूर्स स्यात् ॥ वडवानलचूस ॥ * ॥ पथ्या- नागरकृर्णाकरनवित्वाग्निभि सितातुल्यै । वड- वानस्ल इव जरयति वडगुळपि भोजनं चूर्ण द्वितीय वडवानलचूर्ण ॥ * ॥ "एलात्वएनागपुष्याणा मानोत्तरविवर्द्धिता। मरिच पिप्पली शुण्ठी चतु पञ्च घडत्तर । द्रव्याण्येतानि यावन्ति तावती सितशर्करा । चूर्म मेतत् प्रयोक्तव्यमनिसन्दीपन पर" । समशर्करचूर्ण ॥ * ॥ "इन्द्रासनं सप्तपल त्रिफलाया पलवय । पलषय न्यूषणस्य सितायाश्च चतु‘पन्न । यम्रता शतपुत्री च तथा कृष्णापराजिता । प्यासा चूर्ण समादाय पलमात्र एथक् एथक् । भावयेदेकत सब्द भृगराजरसेन तु । खभाविकमिद चूर्ण स्निग्धमाण्डे विनिक्षिपेत् । विलिइन् मधुसर्पियो मन्दाने सहसा नर । मुध्यते यहणीरोगात् गुदरोगात् सजाठरात् । मेह कुष्ठश्च वीसर्मवातरोगान् सशोणितान् । न धात्र परिहारोऽस्ति भोजनं सर्वकामिक। रोगानीकप्रशान्त्यर्थ मुनिभि परिकीर्तितं । पस्याभ्यासात् वल वीर्य पुरिदृरियशस्वथा । अजीर्ण निसप्ताहप्रयोगेण जायते नात्र संशय । ज्वालामुखीचूर्ण ॥ * ॥ व्यथ अजीर्णे रसा,- "दिपल गन्धकं मुझ पलमेकन्तु पारदं । तं लाहं तथा ताम कर्षयमितं एथक् ॥ सचूर्ण्य सर्व समिश्रा द्रावयित्वामियोगतः । सम्यग्द्रुत समस्तं तत्पश्चागुलटले क्षिपेत् ॥ पुन संचूर्य तत्सर्व लोहपात्रे निधाय च । जम्बीरस्य रस तत्र पूत पलशतं क्षिपेत् ॥ चुस्लग निवेश्य तद्यनात् मदुना वह्निना पचेत् । रसे तस्मिन् घनीभूते तत्संशष्य विचूर्णयेत्॥ पञ्चकोलकषायस्य चुक्रेण सहितस्य च । भावनास्तत्र दातव्या पञ्चाशत्सख्यया शनैः ॥ भरटनचून तुल्येन सह मेलयेत् । मरिचेनापि तुल्येन तदर्द्धन विडेन च । भावयेत् समकृत्वस्तषणकालजलेन च । तत संशोष्य सपिष्य कूपीमध्ये निधापयेत् ॥ रस क्रव्यादनामायं भैरवानन्दयोगिना । उक्त सिहलराजाय वहुमासाशिने पुरा। भक्षयेट्रोजनस्यान्ते मापदयमित रस । भक्षयित्वा रसं पश्चात् पियेत्तक ससैन्धव ॥ व्यवीवगुरु यपृक्तमतिमात्रमथापि वा। तत्सव जोर्यति क्षिप्रं रसस्यैतस्य भक्षणात् । शूलं गुल्मश्च वियम्भसीहानमुदर तथा । रस क्रव्यादनामायं विनिहन्ति न संशय" व्यादो रसोऽजीणे ॥ * ॥ रसेन्द्रचिन्तामणौ रस- रत्नप्रदीये रसप्रदीपेच "क्षारत्रय सूतगन्धौ पञ्चकोलमिदं शुभं। सर्वैस्तुल्या जया मया तदर्डा शिया जटा । एतत् सर्वं जयाशिवह्निमार्कवज वै । भावयेत्रिदिन धर्मे ततो लघुपुटे क्षिपेत् । सप्तधाईयो रसो न्वालानलो भवेत् निष्कोऽस्य मधुना लीनेऽनुपान गुडनागरं। हन्त्यजीर्णमतीसारं ग्रहणीमनिमाव । नेमहालासवमनमालस्यमरूचि जवात् । पञ्चकोलं, पिप्पली पिप्पलीभूलं चयचित्रकनागरं। जयात्र विजया । मावो भृगराज ! लधुपुटे गजपुटे। यामाईकं । निक' टड । चालाननो रसो. उजीर्णे ॥ रसप्रदीप,- "टयां रसगन्धौ च सम भागत्रय विधात् । कपः खजिंकाक्षारो मागधी विश्वभेषज ॥ एथक् एथक् कर्षमात्र वसुभागमिहोषण। जम्बीरातैर्दिन घट भवेदग्निकुमारक ! विसूचीशूलवातादिवहिमान्द्यप्रशान्तये"। क्षारीयवक्षारः। ध्यमिकुमारोरसो विसूयाद्य- जीर्णे ॥ रसेन्द्रचिन्तामणौ,- "शुद्धसूत गन्धकच पलमानं एथक् एधक् । हरीतकी च दिपला नागरस्त्रिपल स्मृत । कृष्णा च मरिच तदत् सिन्धत्य पिपलं मत । चतुष्पला च विजया मर्दयेनिम्बुकद्रवैः । पुटानि सप्त देयानि धर्ममध्ये पुन पुनः । पनीर्णारिरय प्रोक' सद्यो दीयनपाचन। अजीर्ण भायेद्दिगुण भक्ष्य पाचपेद्रेचयेदमि । अजीर्णारि ॥an पारदामतलवङ्गगन्धक भागयुग्ममरिचेन मिश्रित। तत्र जातिफलमईभागिक तित्तिडीफलरसेन मर्दित । वहिमान्द्यदशवनात्रशनो रामवागण इति विश्रुतो रसः । सङ्ग्रह ग्रहणि कुम्भकर्णक- मामवातखरदूषणं जयेत् ॥ दीयते तु चणकानुमानत सद्य एव जठराग्निदीपन'। रोचक कफकुलान्तकारक श्वासकासवमिजन्तुनाशन । पाराभाग १ विषभाग १ लवडाभाग १ गन्धक- भाग १ मरिचभाग ८ जायफलभाग २। राम- वागरसोऽजीणे रसेन्द्रचिन्तामणो,- पल चिश्चाक्षार पलपरिमित पञ्चलवणं वयं सम्यपिए भवति लघु निम्वुफलरसै । ततस्तप्त तस्मिन् पलपरिमित शसशकल निपेद्दारान् सप्त द्रवति तदनेनैव विधिना । पलप्रमाण कटुकत्रयञ्च पलार्द्धमानेन च हिगुमाग' | विषं पलद्दादशभागयुक्तं तावानुसो गन्धक एष चोक्त "बदरास्थिप्रमाणेन वटीमेतस्य कारयेत् । भक्षयेत् सर्वदा सा स्यात् साजीस प्रशान्तये॥ सर्वोदरेषु शूलेषु विसूच्या विविधेषु च । अग्निमान्द्यधु गुल्मेषु सदा पासवटी हिता" । शकवटी व्यजीसे ॥ * ॥ रसप्रदीप,- "सुगचिचापामार्गरम्भातिलपलाशजान् । लवणान् भिषगादद्यात् प्रत्येक पलमात्रया ! लवणानि एथक पञ्च ग्राह्याणि पलमात्रया । खर्जिका च यवक्षारयणं वितय पल। सर्व त्रयोदशपल सूक्ष्मचूस विधाय तु | निम्बूफलरसे प्रस्थसमिते तत् परिक्षिपेत् । तत्र शसस्य शकल पल वहौ प्रताप्य तु । वारान्निापयेत् सप्त सर्व द्रवति तद्यथा ॥ नागरं त्रिपल ग्रामरिचच पलइयं । पिप्पली पलमाना स्यात् पलाई भरहिन । ग्रन्थिकं चित्रक चापि यवानी जीरकं वथा । जातीफल लवङ्गश्च एथक् कर्षद्वयोन्मित । रसोगन्धो विषञ्चापि टक्षणश्च मन शिला । एतानि कर्षमात्राणि सर्व सचूर्ण्य मिश्रयेत् । शरावार्द्धन चुक्रेण सनीय वटिकाचरेत् । माषप्रमाणा सा वैद्यैर्टहच्छचवटी स्मृता । सर्बाजीर्सप्रशमनी सर्वयूलनिवारियो । विसूयलसकादीना सद्यो भवति नाशिनी": सहच्छावटिका घजीलैं* "टणकणाम्टताना सहिगुलाना समभागा । मरिचस्य भागयुगल निम्बुनीरबंटी कार्या। वटिका कलायसदृशीमेकां वे वा समन्त्रीयात् । - ·" - A । . अजीण सत्वरमौर्यशान्त्य वटी कफध्वस्त्यै"। धनीर्सकण्टको रसः । "मलपीतमपामार्गमूल एन्यादिसूधिको । सतैलं कारपेशाम्बु विधुनोति विसूधिकां बालमूलस्य नि क्वाथ पिप्पलोचूर्मसयुतः। विसूचीनाशन श्रेठो जठरामिविवर्द्धन । विम्त्यनागरनिहाथो इन्यायर्दिविसूचिका । विल्यनागरकोडर्यक्षायस्वदधिको गुणैः" । कैडर्य कट्फलम्,- "व्योष करनस्य फल हरि मूल समावाप्य घ मातुलुब्धा । छायाविशुष्का गुटिका कृतास्ता इन्युर्विसूची नयनाञ्जनेन" मातुलुङ्गी मधुकर्कटी। प्यनुभूतमिदम्,- "अपामार्गस्य पभागि मरिचानि समानि ध । वश्वस्य लालया मियान्यञ्जनादन्ति सूचिका। विस्थामतिराया तक दधिसम जल । मारिकेलाम्बु पेय वा प्राणत्राणाय योजयेत् । त्वपघरानागुरूशिकुछैन रस्तापिय सवचाशता। उदर्तन खलिविसधिकान तेल विपक्कच तदर्यकारि" वक्तेलम् ॥ "कुछसैन्धवयो कल्क' चुक्र तेन तु सच्कृत । विस्था मर्दन तेन खल्लीशूलनिवारणम्" कुष्ठतैलम् । "पिपासाया तथोक्लेशे लवङ्गस्याम्बु शस्यते । आतीफलरय वा शोत पटत भद्रधनस्य वा । उत्सोशलक्षणम्, "उत्मिश्यान न निर्गच्छत् प्रसेकछीवनेरित । हृदय पोद्यते चास्य तमुत्लश विनिर्दिशेदिति । सरूवानमुदरमत्रपिर प्रलेपयेत् । दारूहेमवतीकुण्ठशताशाहिसन्धवैः” । हेमवती श्वेतवचा। दारूषटकम् ॥ * ॥ "तक्रेण युक्त यवचूर्ममुष्ण सक्षारमार्ति जठरे निहन्यात्। खेदो घटनी बडव शवास्पपूर्णे- रूपोस्तथान्यैरपि पाणितामे विलम्विकालसकयारयमेव क्रियाकाम । ध्यतरवतयोरुत एथक् नेह चिकित्सितम् । तलक गुरूसिग्धसान्द्रमन्दहिमथिरैः ध्यानपान येच्छान्ति पित्तनेच विरेचनः । ध्ययुद्धतामिशान्य माहिषदधिदुग्ध सीपि । संसेवेतयवागूसमधूच्छियां ससर्पिष्का । असकृत् पित्तहरणं पायस प्रतिभोजन। ध्यामाविरद्धिपक्काच ण्यादद्याविरेचन यत् किञ्चित् मधुर मेध्य श्लेष्मल गुरू भीजन । सव्वं तदत्य मिहित भुला प्रखपन दिवा": सिवतण्डल सितकमल छागोतीरेण पायस सिद्ध। मुक्त्वा तेन पुरुषो दादादिवसाहुभु- क्षितो भवेत् । अथ विशिष्यव्याजीणे विशि- पाचनद्रव्यमाफ- २२ अजील अज्येष्ठ "यस पमसपाकाय फल कदखसम्भव । घधूकसिद्धार्थकवास्तुकाना कदलस्य तु पाकाय बुधैरभिदित त । गायत्रिसारकथितेन माक एतस्य परिपाकाय जम्बीरम्य रसो हित। बधूक चेचूब रति लोके । गायत्रो खदिर। मारिकेलफलतालवीभया "पलधिकाफेमुककारवाही- पापकं सपदि मण्डला विदु । वाताव शायरमूलकानां क्षीरमाग सहकारपाचन उपोदिकामावुमटोलकानां चारमष्ननिहरीतकी चिता। सिद्धार्थको मेघरवस्य मता" मधूक्मालूरनपादनाना मे घरव घवराई गति ले।के।- मरपवर्जूरकपित्थकाना। "विपश्यते यूरगाक गुडेन पाकाय पेय पिघुमवीन तथालुक सगडलजोदकेने। एतेऽपि तोऽपि तदेव देय। पिगहान्नुक भीर्यति कोरदूमात् स्वर्जूर नाटकयोः प्रशस्त कसेवपाक किल नागरेय। विवोषध कुत्र घ भवसन्त | सवणस्तण्डुलतोयात् सपिम्बीरकाद्यन्नात् । यशायाधिदुफलेषु शीत मरिधादपि तच्छीघ्र पाफ यात्येव कानिकाला प्रक्षे तथा वायुंधित प्रणोतः क्षीर भीर्यति तमन तय्य कोयमण्डकात् । तयुटुलेषु पयस पयो हितं माहिय माणिमन्येन शहनुन वद्दधि"। दीप्यफन्तु घिपिटे कगायत । मण्डक माण्डे इति लोके- परिका दधिजलेन जीर्यते "रसाला जीर्य ति व्योयात् खण्ड मागरमक्षवात फर्काटी घ समनेषु गोर्यते" सिता नागरमुस्तेन वथेचुद्याईकारसात् । समनेषु गोधमेषु। गीर्यते कथ्यते । जरामिरागैरिकचन्दनाभ्या- "गोधूममाषपरिमन्यसतोनमुद्ग- मभ्येति शीघ्र मुनिभि प्रखोत । पाको भयेत् झटिति मावलपुत्लकेण । অমৰ মীন fঘুষি খ खण्इ खण्यति मायभव त्वजोग शोpों भवेत् क्षारगणस्तथा"। तैलं कुलस्थमथवा विदधाति और्ण"। दरा मदिरा। मातुलपुलक धत्तरपन- "तप्त तप्त हेम वा तारमा "कगण्यामाकनीवारा कुलत्यसाविलम्बित । ताये क्षिात सप्तकृत्वस्तदम्म । दी जलेन भीर्यन्ति वैदला' कानिकेन तु । पीत्वाशीय तोयनात निहन्या पिटानं शीतल वारि कशरान् सैन्धव पचेत् । तब क्षौर भन्दयुक्त विशेषात्” । माषेण्डरी निम्बमूलं पायस मुद्यूषके" ! सत्र तायाभोणे। इति अठरामिविकारानी- वटवेशवाराजवन फेणीशम पर्पट शियुवीजेग विसूचिकालसविलम्विकाचिकित्सा । इति भाव याति । फणामूलता लड्डु कापूपशट्टाविपाको प्रकाश। भवेच्छकुलो मण्ड्याच ॥ वैशवार वेगर इति यजीव , घि, (नास्ति शोव यात्मा यस्य स बनीति) लोके। तद् यथा ।- म्त । व्यवसमः। इति चिकाइशेष। "हो निशाहिगुलवङ्गकैला प्पजीवनि', स्त्री, (न+जीव+याक्रोशेनानि धान्याफजीराईकनागराणि । रिति सूत्रेण व्यनि ) जीवनामाव । बकरगि। अस्लोषण सैन्धवपूर्णमन्ने शाप । यथा। तस्याजननिरेवास्तु । इत्यमर यथोचित संस्कृतये प्रणीतम्" इति । टोकायां भरत ॥ यजीवनिस्तव भूयात् । प्रति शट्टा भट्टक' पानकविशेषः । मण्इ माण्डे सुग्धवाधा इति लेकि।- बजुगुमिता, नि, (राप्+सन् +क्क न जुगुपित "किमत्र चित्र बहुमत्स्यमांस नञ् समासः) बनिन्दित । यथा,- मोजी सखी कानिकपानत स्यात् । "उपवेश्य तु तान् विप्रानासनेम्वगुशितान् । इत्यगृत केवलवकिपाक- गन्धमाल्यै सरमिमिरच येद्देवपूर्वक" । मासेम मत्स्य परिपाकमेति । इति मानवे ध्याये २०६झोक। धाममामफल मीने नदीज पिशिते हित । प्यजेयः, घि, (ननेय नम् समास ) इति नम् पूर्वक कूर्ममा यवक्षाराष्छीघ्र पाकमुपैति हि जिधातो पर्मणि यत्प्रत्यय । पजेवव्य' । प कपोतपारावतनीलकण्ठ जयनीयः । यथा ।- कपिश्चलाना पिशितानि भुता। "पनेयस्वच्च सग्रामे ममापि हि भविष्यवि"। काशस्य मूल परिपीय पिर इति स्वान्दे काशीखण्डे २३ प्यध्यायः । सुखी भवना वडशी हि दृए । यज्येष्ठरत्तिः, ए, (ज्येष्ठस्य रत्ति' थाधरण पछी. कपोतो धवण पाण्डः। तत्पुरुष' नास्ति ज्येष्ठति ज्येष्ठापरणं यस्य "शाकानि सवाण्यपि यान्ति स बहुव्रीहिः) ज्येष्ठरत्तिरहित। मारयु पाक क्षारेण सद्यस्तिलनालजेन । वसनाभाववान् । यथा,- । मिह ·, भारते ।- २३ अज्जि অম "यो न्यथ्यो ज्येष्ठरत्ति स्यान्मातेव स पितेव स । इति श्रीभागवतं । वेदान्तमते सदसयामनि शते य धनज़ + कर्तरि ल्युट्) पश्चिमदिग्हरती। अन्येष्ठतिर्यस्तु स्यात् स सम्पूज्यस्त वन्धुवत्" । वचनीयं त्रिगुणात्मक भावरूयं ज्ञानविरोधि अञ्जयतिरवेण शुभाशुभेसूचयति धन्ज + णिच् + इति मानवे व्यध्याये ११० श्लोक ॥ यत्किञ्चित् । ज्ञानरहिते नि (यथा मनु' ल्युट ) जेष्ठी। जेठी इति भाषा। इति विश्व- या न्येयोऽनुजेष पिटवद्धतत स पितेव मातेव अज्ञानात् वारणों पीत्वा संस्कारेणैव शुद्धति । मेदिन्यौ, ( दिवा नतु प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्ण- प्यगईणीयो भवति । य पुनस्तथा न वर्तेत स अज्ञानात्याश्य विण्मूत्रं । मध्ननं । विरेकदुर्वलादृपिरादित्य प्राप्य सीदति । इति यागम )। मातुलादिवदर्चनीय' । इति तट्टीकाया कुलक यज्ञानात् वालमावाच साक्ष्यं वितथमुच्यते ।) व्यश्चति, पु, (यश्चति गच्छति यः व्यञ्च+कर्तरि यमनकोशी, स्त्री, (व्यानवत् केशोयस्या' सा बड़- मट्ट। अजैकपात्, [६] पु, (यजस्य कागस्य एक पाद इव अति) वायु' । इति विकाण्डशेष । व्रीहि स्त्रिया डीय यत्संयोगेन के पास्य कृष्णता पादो यस्य स बहुव्रीहि पलोम) एकादश- अञ्चल , पु, (यश्चति प्रान्तभागं गच्छति व्यञ्च+ भवेत् ) हट्टविनासिनीनामगन्धद्रव्यं । इत्यमर! रुद्रान्तर्गतरुद्रविशेष । इति शब्दमाला । (हरि व्यलच्) वस्त्रप्रान्तमाग' । यांचल इति भाषा । अनना, स्त्री, (अनक्ति खकान्या शोभते अन्ज+ युच् वणे- इति हलायुध । (यथा साहित्यदयणे ।- कर्तरि ) वानरीविशेष । सा च हनूमन्माता । "यजेकपावन स्वशा रुद्राश्च भारत । "ऊर कुरङ्गकदृशश्चञ्चलचेनाचलोभावि" । इति मेदिनी ॥ (रामायणे,- एकादशे ते कथिता रुद्राखिभुवणेश्वरा") व्यश्चित , त्रि, (व्यञ्च + कर्मणि क्त नाचो पूणाया- "अञ्चनेति परिख्याता पत्नी केशरिण कपे । यजेकपाद , पु, (अजस्य छागस्य एक पाद व मादी मिति नलोपाभाव) पूजितः । इत्यमरः । (यथा व्यभिशापक्षयाज्जाता पुनश्च दिवि चारिणी"1) यस्य स विकल्पे पलोमा) रुद्रविशेष । इति रघुवशे ।- यञ्जनाधिका, स्त्री, (अञ्जनात् कन्जलादधिका कृष्ण- जटाधर ॥ छन्दोऽनुरोधादसन्धिरपि विष्णुपुराणे “उभावनचक्रतुरश्चिताभ्या वसी) व्यञ्जनिका । इति हेमचन्द्र ॥ चन्द्रकलापप्रस्तावे अजएकपादिति ॥ (यथा तपोवनादत्तिपथ गताभ्या 1) बननावती, स्त्री, (व्यञ्जन विद्यतेऽस्या व्यतिकृयावर्स- प्यञ्चितभू', स्त्री, (अञ्चिते उत्करे भुवौ यस्या' सा त्वात् व्यञ्जन+मतुप स्त्रिया डीप ) मतौ च वक्ष "जैकयादविध्नो विरूयाक्षः सुरेश्वरः । वहुव्रीहि ) सुन्दरभूयक्तनारी। इति स्त्रीपाये चोमनाजरादीनामिति दीर्घ मस्य व) सुप्रतीक- जयन्तो बहुरूपश्च न्यम्बकोऽप्यपराजित । राजनिघण्ट नामदिग्गजभार्या । इत्यमरः । वैवखतञ्च सावित्रोइरोरुद्रा इमे स्मृता" ) अध्यनं, स्ली, (अन्ज+भावे ल्युट, कज्जले तु गम्य- यमनिका, स्त्री, (व्यञ्जनम् अननवत्वौविद्यतेऽस्या' यजुका, स्त्री, (यजयति नायकादर्थमुपाञ्जयति माने करणे ल्युट ) मक्षण। गमनं । व्यक्तीकरणं । सा अञ्जन + का आद्यच् स्त्रिया टाप् खार्थे का।) या यजिं+समिक स इति वाहुलकादुकन् इत्यनट् प्रत्ययान्तान्नधात्वथः । कप्नलं। तत्तु ज्ये छीविशेष याजनाइ इति । याविना इति च रस्य ज) नाद्योक्ती वेश्या । इत्यमर । (एसा घड्विध । यथा,- भाषा तत्पर्याय । ध्यानाधिका २ हालिनी मन्जु या हि य एन किन्यि थालिइन्ती चिट्ठदि "सौवीर जाम्बल तुल्यं मयूरश्रीकरं तथा । ३ हलाहल 8 । इति हेमचन्द्र । क्षुद्रमूषिका । मरच्छकटिके ।) दविका नीलमेघश्च व्यञ्जनानि भवन्ति घट् । इति जटाधर। अभटा, स्त्री, (करट इति वत् उभति सर्वदोषान् तल्लक्षणानि यथा"- पञ्जनी, खी, (चनक्ति चन्दनकुमकुमादिभि शोमते नाशयति या उम्भ + कर्तरि बटन स्त्रिया टाम् "सवद्रूपन्तु सौवीर जाम्बलं प्रस्तरं तथा । अन्ज+कर्तरि ल्यद स्त्रिया सीप) लेप्यनारी । एषोदरादित्वात् उकारस्य व्य । यदा, अदव्यय मयूरश्रीकर रत्न मेघनीलन्तु तैजसं । चन्दनादिलेपनयोग्या । इति विश्वमेदिन्यौ। माश्चर्ये अत् याश्चर्यकारी झट सङ्घातोऽस्या । दृष्ट्वा निगाह्य चैतानि शिलाया तैजसेऽथवा । कटकारक्ष । कानाञ्जनीटक्ष । इति राज- यत्ति किए झटति झटसंघाते वच् । टाम् । य प्रदद्यात् सर्वदेवेभ्यो देवीभ्यश्चापि पुत्रक । चासो झटा च वा। वृततैलादियोगेन तामादौ दीपवहिना । घनलि, पु, (यन्ज+पलि श्रवणाञ्जलिपुटयेथ- ("व्यस्त समधुरं तिक्त कवाय कटुकं सरम् । यदलनं जायते तु दबिका परिकीर्तिता। मिति बेणीसंहारनाटके ) हस्तसम्मुटः । याला चक्षुष्य सर्व्वदोषघ्न दृष्यमामलकीफलम् । साभावे तु ता दद्यात् देवीभ्यो दनिकालन । इति भाषा । कुडवपरिमाण। इति मेदिनी। इति सुश्रुते ।) भूम्यामलकी । इत्यमरः ॥ महामाया जगद्धात्री कामाख्या त्रिपुरा तथा। (यथा रामायणे । न प्रभात त्वयेच्छामि निशे धमाल, ली, उष्मति व्यस्त्र वारयति या उभ+ व्याप्नुवन्ति महातोपं घडूमिरेमि सदानने । नक्षत्रभूषिते। क्रियता मे दया भद्रे मयाऽयं- कर्तरि व्यलच् एघोदरादित्वात् उकारस्य विधवा नाननं कुर्यात् महामायार्थमुत्तमं । रचितोऽञ्जलि ) यकार) फलक। हाल इति ख्यात । इति नादत्त त्वचनं देवी वैष्णवी विधवाकृत। ध्यन्नलिका, स्त्री, (अनलि+खार्थे क) वालमूषिका । हेमचन्द्र' । (पु, बजार, कोकिल ।) न मत्मा योजयेत्तु साधको नेत्ररश्मन । इति जटाधर । यानिका । इति च पाठ । यज्ञः, त्रि, (ज्ञा + कर्तरि क नज्ञ नसमास ।) न यूजाफलमाप्नोति स्टत्यात्रविहिताननै । यञ्जलिकारिका, स्त्री, (यक्षले कारिका) लजालु- भड । मूर्ख' । इत्यमर । (यदुक्त,- चतुर्वर्गप्रदो धूप' कामद नेत्ररक्षनं । लता। इति राजनिघण्ट ॥ पुत्तनिका। इति "यज्ञो भवति वै वाल पिता भवति मन्त्रद । तसाद्द्यमिदं दद्याद्देवेभ्यो भक्तितो नर" । हेमचन्द्र यश हि वासमित्याड पिवेत्येव तु मन्त्रद" । इति कालिकापुराणे ६८ अध्याय । व्यस्य गुण' । प्यनस , त्रि, (पल+यसच्) अवक्र । ऋतु । यथा घाझेऽफल दान तथा विप्रोऽन्टचोऽफल' । तारानेमल्यकारित्व। निर्मलचन्द्रतुल्यनिराकुल इति हेमचन्द्र । इद शरणमज्ञाना । दृधिकारित्वञ्च । इति राजवल्लम ॥ सौवीरा- प्यासा व्य (अनं गतिं विलम्बम्बा स्यति नाश- "पोभ्यो ग्रन्थिन श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणोवराः। धनं । रसामन । व्यक्ति'। मसी। इति इम यति व्यन+सो+कर्तरि का) द्रुतं, शी, धारिभ्यो ज्ञानिन श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः") चन्द्र । यमि इति विश्वः व्यालङ्कारिकमाषया यथार्थ, प्रकृतं, इत्यमर । (यथामनु',- यज्ञान, सी, (ज्ञा+मावे ल्युट नज्ञान नसमास ) यानाख्यरत्ति । यथा,- "वासमाप्ते. शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुं। विरह्मज्ञानं । तत्पर्याय । विद्या २ व्यहम्मति "धनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्ये नियन्त्रिते। स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मण सम शाश्वतं" ३) ३। इत्यमरः सृष्टिकाने प्रझा प्रथम पञ्च संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीचयाएविरञ्जनं : त पनि, पु, (घन्ज+इन् । तिलकादिचिह्नम् ) प्रेष- प्रकारमधानं ससर्ज। यथा। वम १ माह २ इति काव्यप्रकाशा णिकः। प्रेरक । इत्युणादिकोष । महामाइ ३ तामिसं 8 घन्धतामिस ५ । बननः, ए, (अनक्ति प्रतीच्या दिशि रक्षकत्वेन प्रका. | षनिष्ठ', पु, (अनक्ति खतेगोमिर्जगत् प्रकाशयति - निर्घण्ट'।

·२४ अट्ट निर्घण्टौ। . यधम मर: अणु धन+छ।) सूर्य । इत्युग्णादिकोयः ॥ रणराएं। इति कौटिल्य । थति स्यातग्रए कुम । र वैदिक | न प्यड्नोति। ति दुर्गा. पनीर, सी, (प्यन+माये स्त्रियां वा डीप प्य विपोप । इति कोट । प्राकारमनदपस्योपरि श्रीम् पमिकारित्वादि गुग राति ददाति यजी पुराना । इति केचित् । नादिवासकुटिका । प्यड उद्यमे। (मादि सेट पर।) ति कविकल्प. यातोऽनुपसर्गेइति कर्तरिक । व्ययवा यन+ इति केचित् । मगरपोपरि दम्माए। ति दुम । यस लोक मुखाय । इति दुर्गादास । ईरम्) खनामख्यातफलरक्षविशेय । प्याभिर+ केपित् । प्राकारधारगार्थोऽभ्यन्तरे दौमाग्यो- यह प्यभियोगे । पति यविकन्पद्रुम : मुईन्यवर्ग इति पेयारा इति च भाया। तत्पर्याय । मगर ऽट्ट । ति भट्टः यतिशयः। ति मेदिनी। सोयापध । (भाटि सेट पर पडु,+सन् मट काकोदुम्बरिकाफल ३। प्यस्य गुगा। शीत. पट्ट इति ऐमचन्द्र तिम्) यडिडिपति । फिपि संयोगान्तलामे घड़ा लत्वं। सादुत्व। गुरुत्य। वायुपित्तरतरामियूमा• प्यदृट्ट प्य (वीशायादिव्यधनम् शकवादित्यात् परर. अभियोगः समाधाग। पद्धति पक्ष विद्वान्। एत्पीडाकफमुखवरस्यनाभिस्य । व्यमिकारित्वछ। पत्पमस्य एपट्टहासमशिव शिवदूती पकार यमि समन्तात् योगोऽभियोग इति गोविन्द लध्वनीर तमादल्पगुण । इति राजवाराभराज ति घगडी ) धन्युय। इति जटाधरः। भट्टा ति दुर्गादास । प्पट्टन (सी) घमाफलान । इति पिकामशेष । थम रखें। ति याविकन्पदुम । यति । ग्व श्रटन, सी, (थट +भाये ल्युट्) भ्रमण । (यथा सर्वः, पट्टपास, , महतारो हारा । शन्दयताम्य । शम्ट अति दुर्गाटाम: शत्वमधीश्वरत्वमगमत् त्वा माश्च भिक्षाटन । इति ऐमपन्द्र । (यथा देवीमाहा। देवी- प्यग य सभीवने। प्राणने । इति कविर स्पडम'। रति घण्टाकर्ण) गनादो साहहास मुधमुंड । यम्मकम्याट्ट य यग्यले जना दुखेन जीवतीत्यर्थः । इति घ्यटनि, स्त्री, (यटति तथा गति यन पट + हास : मेघदृसे)। दादास। यधिकरगो व्यगि) धनुरयभाग । धनुकेर अस् प्यदृशासक, पु, (घट्ट सातिशय रासक यतिक्षेत ! प्यणक , पि, (प्या + प्यप कुत्तायां कन्) कुत्सिव प्रति भाषा। इतुणादिकोष । पुप्पस्यात् हास्यकारीव दितीयातत् पुरुष)कुन्द बटनी, स्त्रो, (घटनि+स्त्रियाम्बा डीम् ) टनि । पुष्प रक्ष । ति गनिधंगट। । प्यमय्य, फी, (यो सपारम्यग्य पीनाटिकस्य भवन धनुष्कोटि । सत्यमर' (यथा उत्तरपरिते। पट्टधासी [ ] घु, ( प्य रादानन्दलात् सानिमय मुत्पत्तिस्यामिति यावत् प्पगु + यस्) याबीन ध्वनदगुरुगुणाटगीतकरामकोलाहल)। हसति पट्ट+एस+गिनि उपपद रामाम) (व्यहो, तुमराम्यम्य धीनाटिकम्य मवननुत्पति घटरुप, पु, पतत्यनेन वासकरक्ष। इत्यमर : शिव । इति हेमचन्द्र : म्वानमिति यावत् व्या + घम् तस्य र यादि- घटरूप, पु, (यटति मत्युग्रासे पतत्यनेन प्यट+ प्पट्टान, पु, ( यवत् प्रासादरहवत् यति मवति रशिय)। प्पणधान्योत्पादकत्र । इति राय घजथै क । घट कासारयरोग रोषति नापायसि थल+प्यम् ) प्राकागदुपरितनमुनतम्यान। ति मुकुट. रुप+ कर्तरि क । व्यथवा रुप+करिक श्रीधरसामी र यथा। भव्यमानपुगेवानप्राका व्यणि, पु, स्त्री (व्यतिपादायते व्या+इन् खियां घटस्य रूपो वा पठीतत्पुरय । वासफ काम गट्टालगोपुर । इति श्रीमागवत : वा छोप् ) व्यक्षायकीलक। रथचनारस्थित नाशक इति वैद्यक) वासकरक्ष । इत्यमरटीकाया यहालक , ए, (पट्टवत् प्रासादरहवत् व्यति फील। यमर । व्यथि । सूधाचयमाग ! रायमुकुट । भवसि प्यान् + य खार्थे कन् ) उपरितनमः। सीमा। इति मेदिनी। तस्य रूपान्तर। व्ययो। बटवि, स्त्री, (व्यटति वार्द्धय गच्छति यत्र प्यट+ पट्टालिकोपरि ग्रह। तत्पर्याय । क्षोम' २ प्याणि (यति शब्टायते व्या +, यजादि- यधिकरणे व्यवि पञ्चाशति वन अदिति।) वन । यट्ट ३ अति ऐमचन्द्र । भ्यय इति इम्, प्याभि पति वत्)। इत्यमर- इति रायमुकुट । व्यहानिका, स्त्री, (यट्टाल + सार्थे फन् स्त्रिया टाप्) घटवी, स्त्री, (ब्यटवि + स्त्रिया डीप) वन। इत्य गजटए । तत्पर्याय । यणिमा (न्] ए, (व्यणु+मावे इमनिघ । यपिमा मर'। (यथा गमायणे । च्यानताश्चैव मार्गध्व न्टयागार २ एमा ३ सगैध 8 धवलागार ५। जधिमा प्राप्ति प्राकान्य महिमा तथा ईशिवर कान्ताराण्यटवीस्तथा ) इति जटाधर ॥ (राजतरङ्गिनी, व्यटित्याट्टालि वशित्व स तथा कामावसायिता इनि सांस्यत्व प्यटा, स्त्री, (प्यट+भावे ग्रप ततया) पर्यटन। कादिभ्यो देशेभ्य ।) कौमुद्याम्) प्यणोभीव । व्यगुत्व । सूक्ष्मता। भ्रमण । इति रत्नकोष नीलकण्ठ । अट्टालिकाकार, पु, (यट्टालिका करोति य चट्टा. इति व्याकरण। याविधैश्वर्यमध्ये ऐश्वर्य विशेष'। प्पटाद्या, स्त्री, (पौन पुन्येन घटनं भमणम् व्यट् + लिका++च्यण उपपद समास प्रासाद्कारक) इत्यमरः यत्प्रभावात् देवा सिद्धाच सूप्मीभूय सूचिसूत्रिमूत्रायत्ततॊत्यादिना यए+माये प्य। शूहागर्भे चित्रकारोरसजातजातिविशेष' । तस्य सर्व विधरन्ति कैचिदपि न लप्यन्ते। इति स्त्रियां टाप) पर्यटन । इत्यमर । पुन पुनर्भमण कर्म ग्रनिमागणादि। राज इति थेकर इति तट्टीका धतिशयमण। इति व्याकरण) घट्ट क च भाषा। ("यणिमा लघिमा प्राप्ति प्राकाम्यं महिमा तथा। तोच्छ।। ध्यनादरे। इति कविकल्पद्रुम ॥ टप- "कुलटायाश्च शूद्राया चित्रकारस्य वोर्यत । ईशित्वन वशित्वञ्च तथा कामावसायिका" । यान्त । क अट्टयति । एकटकार उति राम । वभूवाट्टालिकाकार पतिता गारदोषत"। इति ब्यागम !) तौच्छामल्पीभाव । इति दुर्गादास ॥ इति ब्रह्मवैवर्त पुराण। प्यणीयः, [स] त्रि, अतिशयेन अणु व्यणु + ईयसन्) व्यट्ट छ व्यतिक्रमे। वधे। इति कविकल्पद्रुम ! यया, स्त्री, (यटनम् व्यट+भाषे वयप स्त्रियां टाम् यत्यल्प । पतिसूक्ष्म । इत्यमर (यथा मनु, मूर्धन्यवर्गाद्योपध । घटिट्टियते दन्त्यवर्गा समस्या इति वत्) परिम्भमण । पर्यटन। इत्य. "प्रशासितार सर्वेषामणीयासमणोरपि । द्योपधः। छ व्यतिट्टियते । दन्त्यवर्गटतीयो मरटीकाया रायमुकुट'। यथा,- रकमाम खनधीगम्य विद्यात् त पुरुष पर") रु प्यट्टितिषते खत रामा। इति "तौर्यत्रिक रथाच्या च कामजो दशको गणः"1 व्यणु, भि, (यणति सूक्ष्मत्व गच्छति व्यण +उन् । दुर्गादास ॥ इति स्मृति ॥ लवलेसशकलाणव' इत्यमरः) क्षुद्र । सूपा । इति प्यट्ट, सो, (घट्ट + थ्यच् ) शुष्क। भक्त। ध्यन्न । प्यठ १७ गतौ इति कविकल्पद्रुम' ॥ ३ (कर्मणि ) मेदिनी। इति मेदिनी भूरिप्रयोगश्च ॥ अण्ठाते ४ व्यण्ठते ।इति दुर्गादास । वणु, पु, (प्यण+उन्) क्षेश । व्रीहिविशेष' । घट्ट, , (छट्टते रक ग्रहमतिक्रम्य यत्र ग्टहे गच्छति यठ गते। रति कविकल्पमुम । व्यठति । इति सूक्ष्मधान्य । चिना इत्यादि भाषा। इत्यमरः । घट्ट +यधिकरणे घम् ) क्षोम । इत्यमर । दुर्गादास (यथा मम । न समीयात् सुरुकमण्वप्रि) हमादिग्टह। इति भरत ॥ प्राकाराग्रस्थित- पड र न व्याप्तौ (खादि सेट् ।) इति कविकल्प- प्यणुकः, त्रि, (प्पणुप्रकार ध्यणु + स्थूणादित्वात् टीका - - - पध ।

·चन्द्रा । । - टीका। दास । २५ अण्ड श्रत अति प्रकारार्थे फन् । व्याप्रकारे, व्यणुशब्दार्थे ची- | अण्ड्जा, स्त्री, (यण्हे जायते इति व्यण्ड + जन् + कौमुद्यामुणादिरत्ति ॥ वल्कलनिम्मितवस्त्रं। नादिधान्ये ) चतुरः। निपुण । अल्प | स्तोकः । कर्तरि ड, उपपदसमास , स्त्रिया टाम्।) ग्टग अस्त्र । यथा-"यतस क्षौम प्रहरण वायुश्चेति इति मेदिनी। नामि । कस्तूरी । इति विश्वमेदिनीहेम- धातुवृत्तौ" माधव ॥ ध्यणुमा, स्त्री, (यणु सूपमा भा दीप्तिर्यस्या सा बहु- यतसी, स्त्री, ( व्यत् +असच, स्त्रिया डीम् ।) कृष्ण- व्रीहिः) विद्युत् । इति त्रिकाण्डशेष ॥ अण्डालु, पु, (अण्ड विद्यते यस्य पण्ड + मत्वर्थ पुष्पाक्षभेद । मसिना इति ख्याता । तत्- प्यणुरेवती, स्त्री, (अणु सूक्ष्मा रेवती नक्षत्रमिव ।) व्यालुच्) मत्स्य । इति शब्दचन्द्रिका । पर्साघ । चणका २ उमा ३ क्षोमी 8 रुद्रपत्नी दन्तीरक्षः। इति राजनिघण्ट । व्यण्डीर, पु, (अण्ड + मत्वर्थे ईरन, विशियसामर्थ्य ५ सवईला ६। इति रत्नमाला ॥ पिच्छिला ७ ध्यणुव्रीहिः, पु, (अण सूक्ष्म प्रीहि, कर्मधारय , वान्।) पुरुष । शक्त । इति मेदिनी । देवी ८ मदंगन्धा : मदोत्कटा १० क्षुमा ११ चीनादि।) सूक्ष्मधान्य । तताऱ्याव । प्रसातिका २। अण्वी, स्त्री, (अणु + वोतोगुणवचनादिति पक्ष हैमवती १२ मुनीला १३ नीलपुष्पिका १४ । इति रत्नमाला डीम् ) अगालि । अस्या' प्रचुरप्रयागो वेदे। यस्या गुणाः । उयात्व । तिक्तत्व । वातहारित्वं । यण्ड, ली, (व्यम् सयोगे भावे क्विम् अम संयोग क्षीणा। लेष्मपित्तकारित्वञ्च । व्यस्यास्तैलस्य गुणा । मधु- डयन्ते गच्छन्त्यनेन व्यम् + डो+ करणे ड । अत, इ बन्धने ( इदिन्चात् नुम् खादि सेट पर) रत्व । पिच्छिलत्वं । मदगन्धित्व । कघायत्व । वायु- पुसोऽवयवभेदे मुके, पक्षिडिम्बे । “तदण्डमभव इति कविकल्पद्रुम ॥ अतीति बन्धे। शेषो दोघी कफकासनायित्व ॥ खादुत्वं । उदात्य । व्यस्तत्वं । ईम सहसासमप्रभमिति" मनु ।) पक्ष्याटि दिरित्यन्य । अतएव अन्यते ईन्यते। खमते तु पाके कटुत्वञ्च । इति राजवल्लभराजनिघण्टौ । प्रादुर्भावककोप' । व्यण्डा । डिम् । इति भाषा । अन्त्य ते इन्त्यते । छन्दोऽनुरोधादुभयन इकार ॥ यथा,- तत्पर्याय । ती २ कोष ३ । इत्यमर ॥ पेशि इति दुर्गादास ॥ "अतसी नीलपुष्यी च पावकी स्यादुमा क्षमा । 8 कोश ५ पेशीकोष ६ । इति तट्टीका ॥ यत ई बन्धने । इति कविकल्पद्रुम' । व्यतसी मधुरा तिक्ता स्निग्धा पाके कटुर' । डिम्वः ७। इति मेदिनी ॥ मत्स्यपक्षिकूम्भाण्डाना , अत सातत्यगते । इति कविकल्पद्रुम ॥ सातत्यगत उपणा दृक्शुक्रवातघ्नो कफपित्तविनाशिनी"। गुणा,- नैरन्तर्येण भमण प्रापणच । अाति वायुः । इति भावप्रकाश । शंगटन । इत्यमर- ("नाति स्निग्धानि दृष्याणि खादुपाकरसानि च । अतति सूर्यो गगन प्राप्नोतीत्यर्थ । इति दुर्गा- वातघ्नान्यतिशुक्राणि गुरूण्यण्डानि पक्षिणाम्" । यति, व्य, प्रशंसा । (अत्+इ। पूजाया | अतिरति- इति वैद्यके ) अत , [स्] व्य, (एतस्मात्, एतद+एतदोऽशिति क्रमणे चेति। व्यत्यादय बान्ताद्यर्थे इति पाणिनि- खादुत्व । कटुपाकित्व । रचिशुक्रकारित्व । वात पञ्चम्यर्थे तस् एतदाब्दस्य अशादेश' ) कारणं । सूत्रम्।) प्रकर्ष । लङ्घनं । इति विश्वमेदिन्यौ। मेमनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ मुष्क । अपदेश । निर्देश । इति विश्व ॥ यतिशयं । क्रान्त । पृजनं । व्यसम्भावना। इति वीयं । इति विश्व ॥ म्टगनाभि । इति केचित् । व्यतरव, व्य, (एतद+तस् पञ्चम्यर्थे तस्। रतद दुर्गादास । प्रादिविंशत्युपसौन्तर्गतोऽयं । घण्टक , पु, (अण्ड + खार्थे कन् ) अण्डकोष' । इति व्यन् इति एकारस्य चकारः।) व्यस्मादेव । अतिकथ , त्रि, (कथामतिक्रान्त कुगतिप्रादय इति हेमचद्र। एतत्कारणनैव । व्यनेनैव हेतुना । यथा,- समास । कथनायोग्य ।) व्यश्रद्धेय । नए । इति व्यण्डफोटरपुष्पी, स्त्री, (यण्ड्वत् कोटरे यभ्यन्तरे "अतएव महेशानि रलयो समता भवेत्" । मेदिनी। नएधम्म । इति हेमचन्द्र । पुष्प यस्या सा वडवीहि,स्त्रिया डीप) अजान्त्री इति सारदातिकटीकाया राघवभट्ट । यतरव व्यतिकथा, स्त्री, (व्ययुत्का कथा कर्मधारयः ।) वृक्षः। नीलराक्षा। नीलवुझा इति ख्याता । प। इति वापदेव ॥ अपार्थवाक्य । व्यर्थमाषण । इति विश्व हेम- इति काचिद्रत्नमाला ॥ व्यन्त काठरपुष्पी इत्यपि चतट , पु, (तथ्यते ध्याहन्यते जलेन इति तट+घ- पाठः॥ नर्थे क , तट जलप्रपातस्थान न विद्यते व्यस्य बहु- यतिकन्दक, पु, (अतिरिक्त कन्दो मूल यस्य घण्इकाश, पु, (अण्डस्य मुष्कस्य कोए, षष्ठीतत् !) व्रीहिः) पर्वतस्योक्षस्थान । तत्पर्याय' । प्रपात २ कम्) इस्तिकन्दनः। इति रामनिर्घण्ट' । चण्डकोष । इत्यमरटीका। भृगु ३ । इत्यमर । (यथा शाकुन्तले । मनो- अतिकेशर, पु, (अतिरिक्ता केशरा किलल्का' अण्डकोष, पु, (व्यण्डस्य मुष्कस्य कोष , घष्ठीतत् रथानामतटप्रपात ) यस्य त ।) कुनकरक्ष । इति राजनिघण्ट' । पुरुष ।) खनामख्यातशरीरावयव विशेष । तत्प- अतर्फ, पु, (तय तेऽनेन तर्क+घञर्थे क । तर्कस्त व्यतिक्रम, पु, (धतिक्रान्त क्रम नियम , अनि क्रम् र्याय । मुष्क २ रषण ३। इत्यमर ॥ बण्ड 8 हेतु स नास्ति यस्य स वहुव्रीहि ) अहेतुक । शुष्क +भावे घम् दृयमाव ) क्रमोस्लङ्घन । तत्- पेल ५ व्यगड़क ६ । इति हेमचन्द्र वीजपेशिका तर्कपर। इति महामारते दानधम्म । पर्याय । अतियात २ (अति पत +भावे घम्) ७। इति राजनिघण्ट । सीमा इति जटाधर अतल, स्ली, (नास्ति तल गाधमागो यस्य बत् बड उपात्यय ३ पर्याय ४ । अभिक्रम । रणे शत्रून् फलकोषक ९ । इति विकाण्डशेष । फल १० । व्रीहि । यतलस्पर्मनिति व्युत्पत्त्यर्थः।) प्रथमखण्ड- प्रति अभीतयोधादेर्गमन । इत्यमर ॥ इति रामायणं । कोषकोषकमुष्काण्डषणा च्यण्ड पाताल। भूरिप्रयोग। अतिक्रान्त , त्रि, (अति +फ्रम् + कतरिक्त) कृताति- कोषक । सीमा च पेलसीमानो फलमित्यपि यतलस्पर्श, त्रि, (नास्ति तलस्य अधोभागस्य स्पर्टी क्रम । कृतक्रमोल्लसन' । राजानमविक्रान्ता कुवचित् । इति शब्दरत्नावली । यस्य स वहुव्रीहि ।) अगाध । अतिगभीर ) यतिराजी। इति वोमदेव ॥ यतीत । यथा। व्यण्डकोषक, पु, (व्यण्डकोष+ स्वार्थे कन्) च्यण्ड इत्यमर ॥ वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते । इति काय । इति शब्दरत्नावली । यतलस्पृक् [[] त्रि, (न तलं गाधमाग नमसमास , रक्षित। यण्डज , पु, (व्यण्डे जायते व्यण्ड + जन् + कर्तरि, ड तत् स्पृशति य बतल + स्पृश् + कर्तरि क्विन् यतिक्रामक , वि, यतिक्रमकती। क्रमोसहक' । उपपदसमास) पक्षी। सर्प । मत्स्य । फलास । च्यालस्पर्शकारी । कर्मणि विन् तत् स्पृश्यते व्यतिपूर्वक्रमधातो कर्तरि णक' । इति विश्वमेदिन्यो । अण्डजातमात्रे पि । येन) अतलस्पर्श । तत्पर्याय । यास्थार यास्थाग३ अतिगण्ड , पु, (गण्डमतिक्रान्त' यत्यादयः क्रान्ता- अस्ता 8 अगाध ५। इति हेमचन्द्र । द्य) विष्कुम्भादिसप्तविंशतियोगमध्ये षष्ठयोगः । ("यण्डमा पक्षिण सी नका मत्स्याच कच्छपा। यतस , पु, ( अतति सततं गच्छति य यत् + कर्त्तरि यानि चैवप्रकाराणि स्थलजान्यौदकानि च" , बसच, स्त्रिया डीए ।) (अतसीरक्षविशेष ) "कलिप्रियो वेदविनिन्दकच इति मनु ।) वायुः । इत्युणादिकोष ॥ यात्मा। इति सिद्धान्त धूर्त कृतघ्नो गलरोगयुक्त। । - । इत्यमर। तत्र जातफल।

·- ૨૬ प्रति अति प्रति सरोमदेह पुरुषोऽतिदीर्घ जागरोजागरमा यस्य गा! अतिमागग्गयो नि।) चिध्यगपूर्वकपम्पापोत्पत्ति, फर्मधारय ।) ब- प्रकागठगगडन्सतिगगभग्मा": नीकोष । कागयया । ति गाजगिर्धगटः : दान | थपरिमिरादाग । यथा,- इति कोखोप्रदीपः। पति डोग, मी, (डो+भापे तम्य ग । यत्यन्त "यतिदामे बग्निमंज प्रतिमाने च कौग्वा । पतिगन्ध , पु. (पतिरिको गन्धो यम्य स ।) भूग. ही गम कर्मधारयः1) पक्षिणा प्रपगढ़गमनं। तिम् एता मोता सर्वमत्यस्तगतिम् । टणं । घम्पक । मुहरटचा । गधफ । ति इति महाभारत पति पापागल राजनिघण्ट । (यतिगनिन ।) प्यसितोपा, स्त्रो, (प्पलिमयेग तीया) गाउदा । प्यसिदिए,, भि, (यति + टिश+h | प्यन्यधमा- पतिगन्धालु', ए, (प्पतिगन्धो विद्यतेऽस्य व्यति ति राजगिर्भगटात सामन्य पारोपणमसिटर यया,-"तिपूपित् गन्ध + मत्वर्थे प्यान्नु । पतिपायितगन्धयु ) गुण- प्यतिथिः, , फुग पण । रा प श्रीगमधम्ग्य पोषः। गार्चागुकमित्यागिदेशिकमूत्रम् ।) यतिटेपवि. दापोलता । इति रागनिर्धण्ट । ति मेदिनी: फोपः । ति विद्यः शिट । यथा,-"म समानगोवा माया विन्दे- पतिगर्वित वि. (यति यधिको गर्न कर्मधारय व्यतिथिः, नि, (यसति सातत्येग गपाति ग तिरति तेवन गाम्यापि मगात्रा कथन निषिध्यते" सोऽम्य नात व्यतिगळ+त।) महापस । प्यत् +यिन् ) प्यारापमहागरात | इति इति धेदम उमदियासिटिएगोषम्ये व निषेधो पतिशयगळयुत । तत्पर्याय । समुमज २ । सीधग्मामी थसिय् ति भाया। तत्पयाय । मापतिदिशातिटिएहगावाद । इन्युदाहतत्त्व । इति एलायुध । धागना २ प्यागेगिया ए रक्षागत | न्य-पतिदीप्य , H, (प्यन्यन्त दीप्यते विधिववस्तया व्यतिगुहा, स्त्री, (शुपामतिकान्ता युगतिपादोलि मर । मोणि प्यावेशिको ५ चरिधी राशि प्पामगा प्रमाणात प्थति + दीम् + कर्तरि ग्यत् । ) समास 1) एश्रिपर्णेविशेष । शुमघाफुलिया इति तट्टीकासारसुन्दरी! थागाफ। ति . गाधिपकराति रानियट । भाषा । इति रत्नमामा! गुपासिफामके नि! पन्न ।प्रपा ८ प्यभ्यागत ८ प्रासिक १ । ति पतिदेषाः, ए, (चति + दिग् + भाये धम्) व्यन्य- यतिघरा, स्त्री, (गन्धविस्तारेग सम्यानमसिमम्म मपन्न । प्रागिका ११। ति विष। धर्मग्यायम प्यारोपग । यथा,-"गपटिक" घरनि गतीव यति घर+करि प्यप प्राय १२ । अति पिकागदप ।। सम्म सत्यादिः । ति दुगादास : काग्यिा यथा,- स्त्रिया टाप ।) पनपारिगोटा । स्यमपपिगी। मक्षग। यम्य न रायसे नाम न च गोगनप "प्रस्तात् कर्मग्लो यमात् तत्समानय कर्मस । इत्यमर । रामनिधण्टरा: मियति । प्यफसात् एमागाति मोऽतिथि धम्माऽतिदिश्यते येन व्यतिदेशः स उप्यते" प्यतिचार, ई, (प्थतिक्रम्य धरण गमनम् ग्यति + घर प्रोपते बुधैः । तम्य गिवने ग्रामस्य दोप ति मण्मासतापम् । स तु पक्षविध' । शास्त्रा- +भावे घम् ।) प्रोप्रगमन । व्यतिक्रम्य गमग । यथा- तिदेश । १ यथा,-"निन्देन तुल्य प्रेय स्यात् कुमादिपञ्चग्रहाणा गशिभोगकागाममा "व्यसिधिर्यरंग भमाशो ग्यात् प्रसिनिवर्तते । स्या तुल्य गाम्देन पतिदेवा' । १ । कार्याति- राज्यन्तरगमन । तत्र पूर्वगगिगमने वाति. स तमे दुष्कृत दत्वा परग्रमादाय गप्पति"। देश २ यषा,-"प्रयाभारता इस कार्ये चार । परराशिगमने व्यतिचार । गती गुगे. इति पुराग !.: तस्य यगकाग । "ततो निषेधेन दपोसमासधम्मातिदेश"||निमि- वेदकालो भवति । गुरुस्तु यदि पुन पूर्वराशि गोदोमापन्तु पाण तिछेपारने । पति. शातिदेश ३ यथा,-"विफूतो मौट्वयागे नायाति तदा महातिचार । तेन न्नुप्तमम्वत्सगे थियएयार्थाय तदृ वा यदृश्या" इति मोहिकार्यकारिणि मुहे ब्रीहिकार्यनिमित्तत्वात भवति । ग्रहाय खमोन्यमानगपावपि वकाति वियापुराण गोदोकान मुसायम. धम्मा प्रोक्षदांटय कम्प्यन्ते" ।। व्यपटेशा चारो मवत । तत्र नाफान । इति स्मृति माग । यथा। "यापम घ तस कुर्यात् प्रायो तिदेश ४ यथा,-"मासममिदोष दुहोति ज्योति। दागवणोकग। मुम्याएम भागमुदोयो इत्यत्र माससाध्यायनारययागे ग्यमिहोत्रपदव्यप- पतिपत्र , पु, (छाद्यते प्याछाद्यतेऽनेन छद+ पातिधिर्भवेत्" । इति मार्कण्डेयपुराण तस्य देशात् प्यमिदोषधम्मातिदेश" | 8 | "रूपा- णिच् + करणे ट्रन् । प्यतिकान्तपात्रम् मति मूलत्यादिविधारो नास्ति । "प्रियो वा यदि वा तिदेश" ५ यथा,-"यजमानामिनो यूप' इत्य- व्युत्पत्त्या छत्रातिक्रमकारी ।) भूतटया । इति देय्यो मूर्ख पतित ग्व वा। सप्राम वैश्वदेवान्से प्र यूपे यजमानादन्यत्वर पावगमात् यभमान- राजनिघण्ट । जलाटणविशेय । प्यरुणवर्गाकुल्या. सोऽतिथि सर्गसफम" ति भातातमा धर्मस्य तदीयपरिमाणस्यातिदेश" इति श्राद्ध- खाडा इति ख्यात । इति रलमाना। कना। तम्य येदादयो न प्रणय्या । वियेकटीकाया श्रीकृष्ण। काटछाति । भुइछाति | पोयालकाति इति "स्वाध्यायगोपघरणमरापि तथा कुल । व्यतिनु, पि, (कुगतिप्रादीतिसमास । गास्त्रियोरुप- ख्याता । इत्यमर। हिरण्यगर्भबुया त मन्येताभ्यागत मही"। सनस्येति स ।) व्यतीतनौक। नावमतिकान्त। तिच्छनक , पु, (यति +छत्र+खार्थे कन् ) इति विष्णुपुराणतस्य देशादौ एये दोय । नावाप्तीस। इत्यमर । तस्य पुंस्त्रीलिङ्गायो छत्ररक्ष । छातारियाविष इति ख्यात । तस्य "देश नाम कुल विद्या एका योऽन प्रयच्छति । पतिनो इति रुपा मूले पत्रे वचाकार कटुरसश्च । इति रत्नमाला! न स तत्फलमाप्नोति दावा स्वर्ग न गछति"। पतिपतन, सी, (यति + मत् + मापे ल्युट) व्यत्ययः । भूतटण | इति राजनिर्घण्ट । इति स्मृति ॥ ॥ यतिथये शायनुसारेण प्यतिक्रमण । इति शून्दरत्नावली, बतिच्छना, स्त्री, (छत्रमतिकान्ता, प्यत्यादय इति दातव्य। पतिपन्था [न्) , (स्थत्युत्कर' पन्था कर्मधारय । समास ।) स्वाक्पुष्पी । मौरी इति ख्याता । "भोजन इन्तकार वा पन भिक्षामथापि वा। प्यते पूजार्थत्वान्न समासान्तप्रत्यय' । ) सम्मार्ग' । इत्यमरः ॥ शताहा । शलुपा इति प्रसिद्धा। इति यदत्त्वा नैव भोक्तव्य यथा विभवमात्मन सुपथः । इत्यमर। रत्नमाला (छत्रातिछने लाडली जटिला ब्रह्म इति मार्कण्डेयपुराण भिक्षादिलक्षण । व्यतिपत्र , पु, (चतिहत् पत्र यस्य स बडबीहिः।) चारिणीं । इति सुश्रुते ।) "ग्रासप्रमाणा भिक्षास्यादय ग्रासचतुराय । इतिकन्दरक्ष'। शाकरक्ष। इतिराजनिघण्ट' । पतिजव , त्रि, (व्यतियितो वो वेगो यस्य स ।) वयाचतुर्गुण प्रान्तकार दिनोत्तमा" यतिपात , पुं, (व्यति+पत् +माये घम् ) पति- यतिशीघ्रगामी । यतिवेगवान् । (दवयदतिजवेन इति मार्कण्डेयपुराणम् । इत्याहिकतत्त्व । क्रम । उपात्यय । पर्यय । इत्यमर । ( यथा प्राप्तमुझे विभाग । इति मट्टिकाव्ये)। तत्प- अतिथिपूजन, लो, (यतिधे पूजन सेवा षष्ठीतत्- शाकुन्तले न दन्यका-तिपात): पर्याय । असाल २१ इत्यमर । जविल ३ पुरुष । ) अतिथिसेवा । व्यातिथ्यक्रिया। तत्प- पतिपातक, सी, (पतिदुशतया बन्यत् पावक यतिमज 81 इति तट्टीका ! -य । मृयशः। इति हेमचन्द्रः। पापमतिक्रान्त प्रादिसमास 1) नवविधपापमध्ये विविध। पुंस' मारदुषित. गरतरपातक । तत् धतिजागर, , (जाग्ट+मावे घम् अतिशयितो | यतिदान, सो, (दा+माये ल्युट, अत्यन्त दान सस- ·. विपि यथा,- - त्यमर -- निधण्ट । २७ अति अति अति गुमागमनन् । स्त्रियास्तु पुत्रपिटवारगमन (कर्णिकारान् कुरुक्कान् चम्पकानतिमुक्तकान् व्यतिविसम्धनवोन, स्त्री, (व्यतिविसव्या यति- इति रामायणे)। प्रत्ययुक्ता नवोपा प्रगयिनी नायिका इति यावत् जन्च। इति प्रायश्चित्तवियेफ। कर्मधारय ।)स्वीयान्तर्गतमध्यनाविकाभेद । तस्या' पतिवमा, वि, (अतिशवितं बस यम्य स' वह पतिमोदा, स्त्री. (व्यत्यन्तो मोटोगन्यो यस्या' सा।) मोदि.1) प्रकका । व्यतिपयव नवान् । प्रतएवन नवमम्लिका । इति राजनिर्वण्ट' ।। नक्षण । नायकातिश्यप्रश्रययुक्ता । अन्याया। सधैर्यसामराधनायके वझोक्ति । यधैर्यसापरा- विशिछ । इति मेदिनी। (विजम्भमायोऽतिबल यतिरसा, स्त्री, स्वत्यन्तो रसो यस्या सा।) मूनी- धनायके परुषवाक । इति रममनरी प्रन्यवुध्यत राक्षस । इति गमायणम् ) । खता । राना । स्लीतनक। इति राजनिघण्ट ।। प्यतिबग्ना, स्त्री, पन्यन्तं बल यस्या सा वड- यतिरिक्त , त्रि, (यनि रिच् + कतरिक्त ।छे मिन्ने व्यतिरिक्ष, स्त्री, (व्यतिपायेन हरिः वर्षण।) यति- ग्रीyि) विश्वामित्रेण रामाय दस्ते यस्त्रविद्या न्ये च । मावे क्त, अतिरेके धाधिक्ये च ।) पायररि । ईतिविशेष । स तु महर्मणरूप यधिक । यतिशयित । तत्पर्याय । समधिक २ । कृषीणामुत्पात' । यथा, - "रधागा दे इमे विद्ये वनामतिवला तथा"। "यतिधिरनारणि पालना मूषिका खगा । प्रत्यादि रामायगे 1) पीतवना। पीतवर्णवाडियाला व्यतिरेक', त्रि, (यति रिच् + मावे घम्। याधिक्ये प्रत्यासन्नाञ्च राजान पडेता ईतय रसता', पति ग्याता । पिटारणी। इति मदनविनोद ! श्रेष्ठत्वे च) व्यतिशय । यथा,- इति पराशर ॥ गुरशकरीमेद । इति गजनिर्घ एट .तत्पर्याय । “सम्पूर्णे तूभयोःयमतिरेके परेऽहनि"। यतिवेल, ली, (वेला मर्यादा कूमत वा पतिकान्त यगिफा २ मल्या ३ विकरता 8 वाद्यपप्पिका ५ इति तिथ्यादितत्त्व ।। प्रादिसमास , इख ।) व्यतियिते त्रिी इत्यमर । घण्टा ६ प्रीता ७ शीतपुय्या ८ भूरिचला हव्यतिरोग , पु, (व्यत्यन्तोरोग व्याधि व्यति गम् + (जलमतिवेल पयोरा । नीतिमाला)। रयागन्धिका १० । तम्या गुणा । तिक्तत्व। कटुत्व । मापे घन् ।) क्षयव्याधि इति राजनिघण्ट । यतिव्यथा, स्त्री, (यत्यन्ता व्यथायातना कम्मधारय । वातशामिनाशित्वं । टाटयणावियच्छदिलेदोप- तिरोमश , पु, (प्यतिशयितं रोम तदेव विद्यतेऽस्य व्यथ + मावे ग्रह खिया टाम्।) अतिशययातना। पामकाग्त्विच रति राजनिर्धण्ट । व्यतिगेमन् + मत्वर्थे श) वनच्छागल । इति तीव्रवेदना । इति शब्टरनावली यतिभारग, घु, (धतिमारेण येगेन गच्छति पति हारावली || यहत्वानर इति केचित् ।। व्यति- यतिव्याप्ति ,स्त्री, (यतिशयेन व्याप्तिापन)यतिशय- भार+ गम् + पातरिड, उपपदसमाम 1) (खर । श्यलोमयुक्त वि। व्यापनं । अलच्ये लक्षणम्य गमनं। यथा साध्या- प्यन्वतम् । गमात् वडवाशात प्यवभेद'१) खे- व्यतिलोमशा, स्त्री, (यतिशयितं लोम व्यतिलोमन् + भाववदत्तित्वमिति व्याप्तिलक्षणे धूमवान् वड़ि- मर। खघर इति भाया। इति राज मत्वर्षे पश, स्त्रिया टाप् !) नीनवुझा । इति रत्न रित्यत्र धूमाभावाधिकरणदत्तित्वामावमादाय माला ॥ यतिव्याप्ति । इति तार्किका खाव्यवहित- पतितभी, ई, (यनिविभेत्यस्या' यति भी + प्यपा- प्यतिवर्तुल, पु, (व्यतियितो वर्तुल कर्मधारयः।) प्राक्क्षणावच्छेदेन रविभुज्यमानराशीयरवि- दाने किम् । ) वपच्चाला । इति इलायुध । कलाय विशेष । वाटुला कडाइ इति भाषा। इति संयोगविशिएखान्तिमक्षगकत्वं मलमासत्यं थतिभूमि, स्त्री, (यतिपूयिता भूमिर्मर्यादा रत्नमाना ॥ यस्य गुणा सतीलशब्देद्रय्या ॥ भानुमहिने व्यतिव्याप्तिवारगाय मोत्पातिकभिन्न- कर्मधारया,प्यतिमर्यादा।) प्याधिक्य यथा प्राप्य यतिवाद , पु, (यति + वद+भांघे घञ् ।) यमि त्वेन विशेषगीय। इति मलमासतत्त्वटीका। मन्मथमदादतिभूमि दु-सहन्तनभरा सुरतस्ये ति वादः । परषोक्तिः । इत्यमरटीकाया रमानाथ मुख्यफलमनकव्यापारजनकत्ये सति मुख्यफला- माघ. पतिशयितभूमिः। ("यतिवादास्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । जनकत्वं यदत्व घटादावतियाप्तिवारणाय सत्यन्तं प्पलिमल्य, पु, (पतिमहलाय पित' अतिमहल नचेमंदेहमाश्रित्य वैर कुर्वीत केचित् ॥ मनु ।) इति तिध्याटितत्त्वटीका च + यह 1) वितरक्ष । रति रत्नमाला पतिशय-व्यतिविकट, पु, (अतिशयितो विकट भीषण ) यतिशक्तिला, स्त्री, (यतिशयिता शक्ति कर्मसाधन- मागके नि दुराहस्ती। इति शब्दमाला ।। यतिकराले वि।। सामर्थ यस्य वजनीहि, तम्य माव तम् स्त्रिया यतिमर्याद', भि, (माटामतिझाना' प्रादि-प्यतिविषा, स्त्री. (विषमतिझान्ता प्रादिममास । वा टाम् ) विक्रम । महायल। इत्यमर । समाम प्पतिशयित इति मन्त्र । पति विषमतिक्रान्त यया बहुव्रीधि 1) रक्षविशेष । यतिमप्तिमाक् [[ ] पु, (यतिशयिता भाकि याम्म पायेगी। याताय। प्यातेध इति भाषा। तत्पर्याय । विश्वा माधनमामय कर्मधारय ।ता ममतेप्पतिशक्ति पतिमान, सी, (मात्रामल्पमतिकान्तं प्रादि. २विया३ प्रतिविषा 8 उपविया ५ व्यरणा + मज् + कर्तरि गिय , उपपदसमास 1) व्यति- समासः) पतिपय । तयुक्त घि। इत्यमरः । प्रदशी ० महौषध | यमर ! काश्मीग शायपाक्तिविपिएर यतिसमर्थ सवीर्यमतिपक्ति- (स्था शाकुन्तले । पतिमाषणोहितरप्ती चाह श्वेता १०। प्रति रनमाला। वेतकन्दा ११ भाक। इत्यमरः घटोत्क्षेपणारा ।) भही १२ महुग १३ विरुपा १४ श्यामकन्दा | यतिशय , , (यति + शो+यच्) प्यधिक. । तत्- पतिमु (पु) माधनीमता । उपमर । तिनिए १५ विपरुपा १६ वीग १०माही १८ श्वेत. पर्याय । भर २ पतियेनं ३ मां B प्रत्यय सक्ष। तिमपन्द्र बचा १६ प्यम्रता २० प्रतिगनिर्घगटः । तस्या यतिमात्र ६ उगाऊ ० उगात ७ निर्भर र तीमं । दलिनु, नि. (शतिप्रयेग गुप्ता निगमुक्षि गतः गुगा । पाघपत्व। ग्रादित्व । दोषनारित्वर । एयान्त १. नितान्त ११ गा० १२ वा १३ afr+परिनिर्वायतविभिए ।) अति रामवासमा ! कटुत्यं । कएपित्तबगमा दृ८१४। त्यमर ! अतिमाद १५ उत्- रिकम मिगत । इतिविनमेटिन्चो प्रास तिसारकासविधानाशिवञ्च । फर्य १६ । ति हेमचन्द्र । महबत् १० राठ १९ दिला "विविधातिविधा प्रेया सुमारातचारणा। किमुत १८ स२० प्रतीद २१ पति २२ | Tw. पगिक, ५. (मुप+भावे ला, पतिवादेन नाम रसवीर्यविपाकेप निर्दिव गुलाधिपा" : पयवर्ग मर ! तिरिना २३ समधि २१ । Hui दम्य स. मीधि, सम्!) निशि इति रागिण्ट। अदि विपनिलवमें घमा । बE Rमर । सिन्दरer पुष्परमधिशेष । "विधा पतिविधा दिया पोप्रतिदिधारा। पती; पुदर २ माजी ६ ममरा- यहि, गो (पति को+भाये न्द) पति- गुरश्न्दा पोमविधा भरा प्रवाहमा । जय तदपि बमस्टीवाया रमागय । पाशमुरशझा सा गया पाया। दिपा मोगा कि पानी दोपली होत। (जयदमतिमात पदातिरानास । यहियान्त IN समरिमा पिपरोन्माद पपित्तातिमारामविपसमिस्मिीन्" हितगारवाए । प्रति पनि कि भावा। पनिाद. 22, ( पति शो+गा दिए मारे . ३ - ·- अति ल्युट।) अतिशयन । इति शब्दरत्नावली ॥ (बा. धिका 1 प्रकर्ष । प्रासा।) पतिशोमन, त्रि, (यतिशोमते व्यति+शुभ+ कर्तरि ल्य' ।)यतिशयशोभायुक्ता । अतिप्रशस्य । श्रेष्ठ । इत्यमर। व्यतिसज्जन, लो, (यतिशयेन सर्जन दानं अति + सृञ् + भावे ल्युइ) अतिशयदान । तत्पर्याय' । विलभ २ इत्यमर । दान । वध 1 इति नेदिनी। (विधुरा ज्वलनातिसर्जनात् ननु मा प्रत्यय यन्यु- रन्तिक । इति कुमारसम्भवे ।) बतिसार, पुं, (अतिशयेन मल द्रवीकृत्य सरति नि सारयति यति+र+व्याधिमत्स्यबले विति वक्तव्यमिति वार्त्तिकसूत्रेण कर्तरि घम् रद्धि दीर्घश्च ।) वधुदवमलनि सरणरोग । तत्याय ! अन्नगन्धि २ उदरामय ३ । इति विकाण्डशेष ॥ व्यतीसार 8। इति वैद्यक ॥ * ॥ तस्य निदान। "गुर्नतिस्निग्धरूक्षोणद्रवस्थ्लातिशीतले । विरद्धाध्यशनामीण विधमैश्चापि भोजन । सहारतियुक्तश्च मिथ्यायुक्तर्विधैर्भयै । शोकादुशाम्बुमद्यातिपाने सात्म्य पर्यये । जलाभिरमणबैगविघात क्रिमिदोघत । न्टणा भवत्यतीसारो लक्षण तम्य वक्ष्यते" । सप्राप्तिर्यथा, सशम्यापा धातुरमि प्ररद्ध शकन्मिश्रो वायुनाध प्रणुन्न । सरत्यतीवातिसार तमाहु- याधि घोर घडविध त ददन्ति । एकैकश सर्वशश्चापि दोघे शकिनान्य घष्ठ यामेन चक्ति "" पूर्वरूप यथा,- "हनाभिपायुदरकुक्षिताद- गात्रावसादानिलसनिरोधा। विट्सन याभानमथाविपाको भविष्यतस्तम्य पुर सराणि !" इति माधवकर । अध सामान्यातिसारस्य चिकित्मामाह। "यामपक्वक्रम हिस्सा नातिसारक्रिया यत । यतोऽतिसारे सर्वमिन्नाम पक्कञ्च लक्षयेत्॥ क्रमशश्चिकित्सा । तत्रामपक्वयोर्लक्षण । "सहरमानैर्दोषैरतु न्यस्लमप्सु निमज्जति। पुरीघ मशदुर्गन्धि पिच्छिल घामसज्ञित । एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य लाघवञ्च विशेषेण तत्तु पक्क विनिर्दिशेत् । न घ सग्राहण दद्यात् पूर्वमामातिसारिणे । घकाले सम्टहीतो हि विकारान् कुरुते बहरा दण्डकालसकाध्नानग्रहण्यभिगन्दरान् । शोथ मागवामय सोहगुल्ममेहादरज्वरान्। डिम्भस्थ स्थविरस्थश्च वातमित्तात्मकच य । क्षीणधातुबलत्यापि बहुदोषोऽतिविश्रुत ॥ थामाऽपि स्तम्भनीय स्यात् पाचनान्मरण भवेत्। सजनमेक मुस्का न चान्यदली भेषभ व लिन । समुंदोर्णदोष निचयं तत् पाचयते तथा शमयेत् । २८ अति लडनरव दोषदुःसहपिपासायां दोषपाकार्थ घडाविधिनाईहत योगचतुष्टयमाह,- "धान्योदयाहत तोयं टणादाहातिसारिणे होवेरवेराभ्या मुस्तपर्पटकेन वा । मुस्तादीच्याहत शीतं प्रदातव्य मियासये । हित लखनमेंवादौ पूर्वरूपेऽतिसारिण । कार्य वान शनस्यान्ते प्रद्रव लघुमोग्नं । पथ्यादावचामुस्तैनीगरातिविषान्वितः । प्यामातीसारनाशाव काथमेमि पिवेन्नर । पथादिक्वाथ n* "पाठावि नमोदोग्रापञ्चकोलाब्दज रज । उष्णाम्बुपीत सरभ जयत्याम ससैन्धवं ।" पाठादिचूर्ण ॥ ॥ "हरीतकी सातिविषां हिना सौवर्धला वचा । सैन्धवश्चापि सपिष्य पाययेदुग्णवारिणा । यामातिसार योगोऽय पाचयित्वा चिकित्सति । सामातिसारो योगेन यद्यतेन न शाम्यति । न त योगशतेनापि चिकित्सति चिकित्सक " चिकित्सति यमनयति । धरीतक्यादिकल्क "वत्सकातिविषा विश्वमुस्तबालक ट्त । यतीसार जयेत् साम चिरज रक्तशूलजित् ।" वत्सकादिक्वाथ ।। "एरण्डरससपिए पक्वमामश्च नागरं। यामातिसारशूजन दीपन पाचन पर" नागरस्य मुटपाक कल्कश्च ॥ "धान्य बालकविल्वान्दनागर पाचित जल। च्यामलविवन्धन पाचन नित्य सेवित" धान्यपथक। "पित्त धान्य चतुष्कन्तु शुण्ठोत्यागाइदन्ति हि। रतोऽपि पित्तसाधर्यादित धान्यचतुथ्य " धान्य चतुष्का इति बामातिसारस्य चिकित्सा "सलोध्र धातकीविल्व मुस्तामास्थिकलिङ्गक । पिवेन्माहिषतळेगा पक्कातीसारनाशन ।" लोध्रादिचूर्ण ॥ ॥ "अम्बष्ठा धातको लोध्र समजा पद्मकेशार। मधुकारलुवित्वच्च पक्कातीसारहा गण ।" घरलु श्योणाक । पाठादिर्गण । "समझा धातकीपुष्य मनिष्ठा जोधरव च । शाल्मलोवेटको लोश्रो दाडिममुफस्तत्वचौ । यामास्थिमध्य लोध्रच विल्पमध्य प्रियकु च । मधुक पटकावेरञ्च दीर्घन्तत्वमेव च ॥ चत्वार रते योगा स्यु पक्कातिसारनाशनर । ते योगा उपयोग्या स्य सक्षौहाम्तण्डुलाम्बुना।" समान लजालु 1 शाल्मलीएको मोचरस । दाडिमस्य द्रुमफलयोस्वचौ। प्रियहोर्नपुसकत्वमत्र फले वर्तमानत्वा व घटकावेरमन शुण्ठी। दीर्घवन्त श्योणाक तस्य त्वक् । समझादीनि चत्वारिचूर्णनि "कञ्चटजम्बूदाडिमटकाटकपत्रविल्ववहिछ। अल- धरनागरसहित गहामपि वेगवाहिनी रन्ध्यात्'। कञ्चट चवराई पाकस्य भेदः। कञ्चटादिमि- चतुर्भि पनन्द सम्बध्यते। वहिल मालक गङ्गाधरकाथ... प्रति "मोचरसमुस्तनागरपाठारलुधातकीकुसमै । चूर्ण मथितसमेत रणद्धि गङ्गाप्रवाहमपि" ! घरलु श्योणाकः। मयितं निर्जल दधि वस्त्रपूतं । गङ्गाधरचूर्ण ॥ ॥ "मुस्तावत्सकवीज मोचरसो विल्वधातकोलान । गुडमथितसप्रयुक्त गङ्गामपि वेगवाहिनी रन्ध्यात्" । द्वितीय गाधरचूर्ण ॥ * ॥ "मुस्तारलुकशुण्ठीभिर्धातकीलोध्रवालकै । विल्वमोचरसाभ्याच पाठेन्द्रयववत्सकै । प्यामवीजसमातिविधायुक्तर्विचूसितै । मधुतण्डुलमानीयपोतैर्मण्येत् प्रवाहिका ! सर्वेऽतिसारा ग्रहणी प्रशम याति वेगता। दृद्धगङ्गाधर चूर्ण गन्ध्यागीर्वाणवाहिनी ।" समगा नव्जालु । गङ्गाधर चूर्स - 1 स्सोटमूलकल्क तण्डुलपयसा समाक्षिक पीत । सेतुरिव वारिवेग झटिति गथ्यादासार"" अकोठकल्क ॥ "कुटमत्वग्वलामाहा द्रोणनीरे पचेत् भिषक् । पाद शेष रहत नीत्वा वस्त्रमूत एन पचेत् । लज्जालुधीवकी विल्व पाठा मोधरसस्तथा । मुस्त प्रतिविषा चैव चूान्येषां पल पल ! निक्षिप्य विपचेत्तावत् यावत् दर्ती प्रलिप्यते । जलेन कागदुग्धेन पीता मण्डे न वा जयेत् । घोरान् सानतीसारान् नानावर्णान् सवेदनान् यदग्दर समस्खञ्च तथासि प्रवाधिका" कुटभावले छ' । "कृत्वालबाल सदृ पिरामलकर्मियक् । याकस्य रसेनाशु पूरयेन्नाभिमण्डल । नदीवेगोपम घोर प्रदृद्ध दुर्द्धर गृणा । सद्योऽतिसारमजय नाशयत्येष योगरा । पाठा पिया च गोदना तथा मध्यत्वगाबजा। यतीसारं व्यथादाइयुक्त इन्युदरे धता । • अथ वातातिसारस्य लक्षण । "व्यरुण फेनिज रूक्षमल्पमल्प मुहद्ध । शक्षदाम सरक्छब्द मारतेनातिसार्यते" : प्परुणमीवद्रक्त। शकृत् पुरीष । सरुकछन्द शब्दो गुदे । तत्साहचर्यात् रुगमि गुद रख बोड्या-तस्य चिकित्सा । "वचा चातिविषा मुस्त वीगानि कुटजस्य च । श्रेष्ठ कषाय रतेषा वातातिसारशान्तये"... अथ पित्तातीसारस्य लक्षण । "पित्तात् पीत शकृत दुर्गन्धि हरित छत गुदपाकळयामूदायुक्त प्रवर्तते". तस्य चिकित्सा। "विवशफयवाम्भोदवालकातिविषाकृत । कमायोइन्वतीसार साम पितसमुद्भव" । विस्वादिकषाय । "रसाचन सातिविष कुटजस्य मल त्वर्ष । धातकीपटङ्गवरच पाययेतण्डलाम्बुना । निहन्ति मधुना पीत पित्तातोसारमुल्यणं । बमि सन्दीपयन्येतत् शूलमासु निवारयेत् । रसानादिघूसी ॥ अथ पिसासिसारमेदस्य - वे ।

·- । २१ अति अति अति प्रविणं खदयेन्मन्द मूषकस्यामिण हि।" सर्व हन्त्यतीसार ज्वरञ्चापि तथा वमि । रक्तातीसारस्य सप्राप्तिमाह, "पित्तवन्ति यदात्यर्थ द्रव्याण्यश्नाति पैत्तिके । सशूलोपद्रव श्वासं कासं वापि सदुस्तर। मूषकस्यामिषेण कालिकेनोत्खिन्नेन एरण्ड- पत्रादिस्थापितेन खेदयेत् तदोषान्जायते शीघ्र रक्तातीसार उस्वण " पञ्चमूल्यत्र सामान्या पित्ते योन्या कनीयसी। तस्य चिकित्सा । वाते पुनर्बलासे च सा योज्या महती मता" ! "मूषकस्याथ वसया पायं सम्यक् प्रलेपयेत् । वत्सकतरुत्वगाही दाडिमफलस्म्भवा त्वक् च । गुदभ्रशामिधो व्याधि प्रणश्यति न सश्य ॥ वईिठं बालक | पञ्चमूल्यादिवाथ ॥ * ॥ त्वगयुगल पलमान विपचेदयाशसम्मिते तोये । चालेरीकोलदध्यस्तक्षारनागरसयुतं । "च्यभया नागर मुन्त गुडेन सह योजितं । हत विपकं पातव्यं गुदमशगदापह॥ घरमभाग शेपं क्वाथ मधुनापिवेत् पुरुष । चतु समेय गुटिका स्थात्तिदोषातिसारनुत् । रक्तातिसारमुल्वणमतिशयित नाशयेनियत । चाङ्गोरी चतुष्पना व्यस्ललोनिका तस्या स्वरस यामातिसारमानाह सविबन्ध विसूचिका । कोलस्यं बाथ कुटजदाडिमकाथ दध्यस्त दधिरूपभल एतत्रयं कृमीनरोचक हन्याद्दीपयत्याशु चानल"। "कुटजातिविषा मुम्त वालक लाघ्रचन्दनं । मिलित वृतातुर्गण। क्षारनागरयो कल्क । चतु समो मोदक' ॥ * ॥ धातकी दाडिम पाठा छायमेषा समाक्षिक। चालेरीत ॥ * ॥ "तत्कान्तावरकुटजत्वच तगडलवारिणा । पिबेद्रतातिसारे तु दाहशूलामसयुते । "कोमल पद्मिनीपत्र य खादेच्छर्करान्वित । पिटा चतु पलमिता अम्बुपल्लववेशिता ॥ कुटजादिकपायोऽय सीतीसारनाशन ॥" एतनिश्चित्य निर्दिष्ट न तस्य गुदनिर्गम ॥ सूत्रेण वद्ध्वा गोधूमपिरेन परिवेष्टिता । चन्दनमत्र रक्तचन्दन कुटजादिनाथ ॥ ॥ पद्मिनीपत्र पुरइनिपत्र तत्मशोप्य संचूर्ण्य शर्करा लिप्ताञ्च घनपझेन निर्दहेगोमयामिना । "गुडेन नक्षयेदिल्य रक्तातीसारनाशन । युक्त खादेत् । व्ययन्तु गुदभ्रंशोऽतीसार विनापि व्यङ्गारवाच म्टद दृष्ट्वा बड़े समुद्धरत् । यामशूलविषन्धन कुक्षिरोगहरं पर ॥" भवति । तत क्षुदरोगेषु लिखित । यत्र तु ततो रस समादाय शीत क्षौद्रयुत पिवेत् ॥ विल्व मुखिन्नं वालविल्वगर्भ शीत तत्खेदनोदक गुदस्य दाहपाकव्यथाप्रसङ्गात् भ्रशोऽपि लिखित । उक्त कृष्णात्रिपुत्रेण पुटपाकस्तु कौटज । धानुपेय । गुडविच ॥ ॥ चिकित्सा तूभयत्र तुल्यैव ॥ ॥ अथ मेमाति जयेत् सानतीसारान् दुस्तरान् सुचिरोत्थितान् "अग्वाम्रामलकीनान्तु कुट्टयेत् पल्लवान् नवान्। सारस्य लक्षण कुटनपटपाक ॥ * ॥ सय्य खरस तेषा अजादीरेण योजयेत् ॥" "श्वेत स्निग्ध घन विस शीतल मन्दवेदन । "कुटमत्वकात क्वाथो वस्त्रपूतो घनीकृत । तत्पिवेन्भधुना युक्त रक्तातीसारनाशन । गोरवारचिसशक्त मेमणा सार्यते शकृत् ॥ स तीठोऽतिविषायुक्त म्यात्रिदोषातिसारनुत्॥ जम्ब्वादिस्वरस ॥॥ विस स्यादामगन्धि यत् ॥ * ॥ व्यथ तस्य चिकित्सा । इच्छन्त्यनारमान वाथादतिविषारज ! "निष्काथ्य मूलममल गिरिमल्लिकाया "श्लेमातिसारे प्रथम हित लवनपाचन । प्रक्षिपेदा चतुर्थाशमिति केचिददन्ति हि" ॥ सम्यक् पदितयमम्बुचतु शरावे । योज्यश्चामातिसारघ्नो यथोक्तो दीपना गण । कुठजावलेहः ॥ ॥ तत्पादोषसलिल खन्नु शोषणीय चव्यञ्चातिविधा कुष्ठ बालविल्य सनागर। "पलमङ्गोठमुग्नम्य पाठां दावीच तत्समा । क्षीरे पलद्वयमिते कुशलैरनाया ॥ वत्मकत्वक्फले पथ्या छर्दिन्लेष्मातिसारनुत्" । पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटकानक्षसम्मितान् । प्रक्षिप्य मायकानयो मधुनस्तत्र शीतले । चव्यादिक्वाथ । छावाशुष्काच तान् कुर्यात्तेष्वेकं तण्डुलाम्बुना । रतातिसारी तत्पीत्वा नैरन्य क्षिप्रमाप्नुयात्"। "हिन्दु सौवर्चल व्योषमभयातिविधा वचा । पेपयित्वा प्रदद्यात्त पानाय गदिने भिषक् । कुटशक्षीर॥ पोतमुष्णाम्बुना चूर्ण मेघा श्लेमातिसारनुत् ॥" वातपित्तकफोद्भूतान् इन्दजान् सान्निपातिकान् । "पीत्वा शतावरीकल्क पयसा क्षीरसुग जयेत् । हिवादिचूर्ण ॥ इन्यात् सानतीसारान् वटकोऽय प्रयोजित " रक्तातिसार पीत्वा वा तया सिद्ध हत नर ।" "कृमिशफवचाविन्वयेशीधान्याककट्फल । व्यहोठवटक ॥ *] अथागन्तुजस्य शोकाति- शतावरीझल्कस्ततच्च ॥ * ॥ एघा काय भिषग्दद्यात् व्यतीसारे वलासजे" । सारस्य सप्राप्तिपूर्वक लक्षणमाह । "गोदुग्धनवीनतन्तु मधुना सितया सह ॥ विडङ्गादिक्वाथ ॥ अथ दिदोषजातिसाराणा तेस्तभावे शोचतोऽल्पाशनम्य लीळ रक्तातिसारे तु ग्राहक परमं मस"। लक्षणानि चिकित्सा च । वाष्पोमा वै वहिमाविश्य जन्तो । नवनीतावलेह ॥ "हिदोषलक्षणविद्यादतीसार विदोषण। कोष्ठ गत्वा क्षोभयेत् तस्य रक्तं "पीत मधसितायुक्त चन्दन तण्डुलाम्दुना । तेषा चिकित्सा प्रोक्तव विशिया च निगद्यते । तचाधस्तात् काकणन्तीप्रकाश । रक्तातिसारजितपित्तटड्दाइमेहनुत्" । कटफल मधुक लोभ्रत्वक् दाडिमफलस्य च । निर्गच्छेदै विविमिश्र ह्यविसा चन्दनमत्र श्वेत । चन्दनकल्क ॥ * ॥ सतण्डुलजल चूर्ण वातपित्तातिसारनुत्" । निर्गन्ध वा गन्धवदातिसार । "विरेकै हुभिर्यस्य गुद पित्तेन दयते । वातपित्तातिसारे ॥ शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्र पच्यते वा तयो कार्य सेकप्रक्षालनादिक" । "चित्रकातिविषा मुस्त वालविल्व सनागर । रोगो वैये कर एष प्रदिए । धादिशब्देन लेपादिग्रह । वत्सकत्वक्फलं पथ्या वातरोमातिसारनुत्" । व्ययमर्थ । तेस्तैमावबन्धुवित्तक्षयादिभि शोचतः शोक "पटोलयीमधुककाथेन शिशिरेण हि । वातरोमातिसारे कुर्वत । जन्तो प्राणिम' । वाष्पोमा वाष्प शोकज- गुदप्रक्षालन कार्य तेनैव गुदसेचन ! "मुस्ता सातिविघामूी वचा च कुटजः समा । देहोमणा जनित नेत्रनासागलादिषु जल सेन स- दाहे पाके हित छागीदुग्ध सक्षौद्र शर्कर। एषा कषाय सक्षौद्र पित्तम्नेमातिसारनुत्” । हित उमा शोकज देइतेजः।स कोठं गत्वा वक्षि- गुदस्य क्षालने सेके युक्त पाने च भोजने। पित्तनेभातिसारेपथ सन्निपातातिसारस्य लक्षण। माविश्य जठराग्नि मन्दीकृत्य | वाष्पसाहित्यादुष्म- गुदस्य दाहपाकया। "तन्द्रायक्तो मोइसादास्यशोषी णापि वर्मन्दीभाव इति नदोष वर्मन्दीमावादेव "गुदनि सरणे प्रोक्त चारीतमुत्तमं । वर्च कु-नकरूप धार्त । व्यल्यानस्येति जन्तोर्विशेषणं । ततस्तस्य जन्तोः यतिप्ररच्या महती भवेद्यदि गुदव्यथा । सर्बोद्ते सर्वलिङ्गोपपत्ति रक्त क्षोमयेत् स्वस्थानाचालयेत्। इति संप्राप्ति । खिन्नम्धकमासेन तदा सखेदये गुदं । कृच्छ्रोऽसाध्यो बालरद्धावलाना"। स्वथ लक्षणं । तच रक्त अधस्तात् गुदाद काका- व्यथ गोधूमचूर्णस्य सनीतस्य तु वारिणा । अथ तस्य चिकित्सा गन्तीप्रकाश गुनाफलसदृशं विधिमिश्र गन्ध- सानास्य गोलक कृत्वा म्टदु संखे दयेद्गुर । "पञ्चमूलीबलाविल्वगुडूचीमुस्तनागरे । वध । अविट निर्गन्धं वा निर्गच्छेत् । शोकोत्प- (गुदव्यथायां)गुदभ्रंशे गुदखेहरभ्न्यान्तःप्रवेशयेत् ।। पायाभूनिम्बवहिछकुटगत्वक्फले पूतं । मोऽतिसार यतिमात्रं दुश्चिकिल्यः । शोकाप- ·अति नोदन गिा केवतेन मेषजेन प्रतिक मशक्य- त्वात् । एषोऽतिसार वैद्यै कर करेन साध्यः । प्रदियः कथित इत्यर्थः ॥ * ॥ व्यथागन्तुजत्वेन साम्यात् मयातिसारस्यापि संप्राप्तिपूर्वक लक्षण- मवैवाह। . "भयेन क्षोभिता दोषा दूषयन्ति मल यदा । तदातिसार्यते तन्तु क्षिप्रमुखाजलप्त। वातपित्तातिसारस्य प्रायो जिस समन्वित । नमयोपशमाच्छमी यस्मिन् स्यात् सभयात्स्मृत । भवत इति सव जले सवमान । ननु भयाति- सारस्य कथमागन्तुजत्वमयमपि दोषन एव । यत याह । भयेन क्षोमिता दूषिता दोषा मल दृषयन्ति । तन्मलमतिसरति । अत्र पूर्वमेव दोषसम्बन्धः। उध्यते । "रागद्देषमयात् ये च ते स्युरागन्तवो गदा" । इति वचनाद्यातीसार व्यागन्तुज एव । लोकस्य त्वयमर्थ | भयेनैव हेतुभूतेन दोषा वातपित्त- कफा प्यतीसारणाय क्षोमिता सञ्चालिता न दूषिता मयेन त्रयाणामपि दोषाणा दूषणासम्भ- वात् । यतिसर्नु चलिता वातपित्तकफा मल दूषयन्ति तत् सर्व वातपित्तकफमल भयेनेवाति- साय॑ते । पञ्चादातसम्बन्धो भयादायरिति वच- नात् । अतएव भयातिसारे वाताव क्रिया कथितेति समाधि।। पथ तयोश्चिकित्सा। "भयशोकसमुभूतौ शेयो वातातिसारवत् । तयोबीतहरी कार्या हर्षणाश्वासने क्रिया" । वातातिसारवत् वातातिसारलक्षणः । तयो- श्चिकित्सा च इर्षणाश्वासनपूर्विका वातहरी कार्या ॥ • ॥ अथामातीसारस्य सप्राप्तिपूर्वक लक्षणमाद। "धमाजीसात् प्रष्टुता क्षोमयन्तो- दोषा कोठे धातुसघान् मजाच । नानावर्ण नेकशः सारयन्ति शूलोपेत पछमेन वदन्ति । खन्न मुक्त तदोर्ण चेति कर्मधारये व्यन्नाजीर्ण तस्मात् प्रता उपद्रुता । क्षोभयन्त' चाल- यन्त । नेकश इत्यच नाकादित्वान्नाक्षरविप- य॑य । मन्वामेन दोषा दृष्यन्ते गुर्खादिमक्ष- णादिभिरिव ते चातीसारमुत्पादयन्ति । नस्वाम- मेवातीसारमुत्पादयति । तेनामातीसारोऽपि दोषज एव किमर्थमय एथगुप्यते । उच्यते । या- मातीसारस्य चिकित्साविशेषार्थ सम्प्राप्तिपूर्बको लक्षणविशेषः एथगुक्तः। कः स चिकित्साविशेष- समाह । यतिसारेषु सर्वेष्वेव सग्राहकमौषध- मुक्तमामातीसारे तु ग्राहक विरुद्ध । यत उक्त । "नामे सग्राहक विद्यादतीसारे कदाचन । संसहीतोपलादामो विकारान् कुरते बछन्" । इति । बलाझेषजवात् । विकारान् ग्रहण्या- भानशूलगुल्मशोधोदरख्वरादीन् । चिकित्सा । "वत्सकातिविषा गुणी विल्वहिड्यवाम्बुदाः । चित्रण युता रवां करथ घामातिसारनुत्" । अति अति यामातिसारस्य चिकित्सा पूर्वमुक्तव ॥ . . तत्र रूक्षप्रभवा वातजा । स्नेहमभवा कपना। तु "शोथनीन्द्रयवाः पाठा विभातिविषा घना । शब्दात्तीहणायणप्रभवा पित्तशा रतजा च । तासा. कथिता सोषणाः पोताशोथातिसारनाशना"" मतीसारवदादिशेच लिहा क्रम चामविपकताच । शोथनी पुनर्नवा । उषयं मरिध । सशोधाती. क्रम चिकित्सा । • ॥ तस्याश्चिकित्सामाह। सारे.. "विन्चपेशी गुड लोन तेल मरिचसयुस । "यामास्थिमध्यमानूरपलकाथः समाक्षिक । लीट्वा प्रवाहिकाक्रान्त सत्वर सुखमाप्नुयात् । शर्करासहितो हन्यात् छद्यतीसारमुल्वणं।" विवादिरवलेछ । मालूरफल विल्वफलं। "धातकीवदरीपत्रकपित्यरसमाक्षिक। "कषायो भयमुद्गस्य सलामधुशर्कर । सलोध्रमेकतो दधा पिबेन्निवाधिकार्दितः” । निहन्याछद्यतीसार दणादाई चर भ्रम" । एकत' प्रत्येक दभा पिवेदित्यर्थः । निवाहिका छातीसारे । प्रवाहिका। धातक्यादि । ॥ अथ व्यसाध्या- "दना ससारेण समाक्षिण तिसारिणोलक्षणमाह। मुनीत नि'सारकमीडितस्तु । "पक्कशाम्बवसकाश यवत्खण्डनिभ तर्नु । सुतप्तकुप्यकथितेन चापि ततैलवसामग्नयेसवारपयोदधि । क्षीरेण पीतेन मधुसुतेन" । मासधावनतोयाम कृष्ण नीलारणप्रम । नि सारक निणही इति लोके । सुतप्तकुप्य कुणय सकृदालोक्य नातिसारमुपक्रमेत् । कथितेन । सतप्तसवर्णरजतेतरलोइनिनोपण टयणादाहारचिश्वासहिक्कापास्थिशूलिन"। कथितेन । मुनीत पथ्यमिति शेष । निम्सा समू_रतिसमोयुक्त पक्ववलीगुद । रके.. प्रलापयुक्तञ्च भिषक् वर्लयेदतिसारिण। समूच्छा "दीप्तामिर्जिपुरीषो यसार्यते फेनिल शकृत् । सकलेन्द्रियमनसा रूखविषयग्रहणाशक्तिहेतुर- स पिवेत् पाणित मुण्डों दधि तेल पयो त । वस्थाविशेष । समोह विकृतमवित्व । वला विश्वाटत क्षीर गुड़तेलानुयोजित । "यसतगुद क्षीण शूलाभानरुपात । दीतानि पाययेत् प्रात सुखद वर्चसक्षये" गुदे पके गतोमाणमवीसारिणमुत्सृजेत् । पुरीषक्षये. घसरतगुद गुदसवरणाक्षम । "तुला सकुय विल्वस्य पचेत् पादावशेषित । गुदे पक्के गतोमाण गुदपाकारम्मके पित्त सक्षीर साधयेतेल लक्ष्पपिरिम समै । विद्यमानेऽपि शीतगात्र नानि वा । विल्व सधातकीकुठं गुण्डी राना पुनर्नवा। "श्वासशूलपिपासात्त क्षीण न्वरनिपीडित । देवदार वचा मुस्त लोध्रमोचरसान्वित । विशेषेण नर रद्धमतीसारो विनाशयेत् । एभिर्मदमिना पक ग्रहण्यशेऽतिसारनुत् । शोथ भूल ज्वर टष्णा श्वास कासमरोधक। विन्यतेलमिति स्यातमनिपुत्रेण भाषित । छर्दिमुछाच धिक्काच दृष्ट्यातिसारिण त्यजेत् । ग्रहण्यशेऽधिकारे ये नेहा समुपदर्शिताः। हस्तपादाङ्गुलीसन्धिप्रपाको मूलनिग्रह। प्रयोग्यास्तेऽतिसारेऽपि प्रयाणा तुल्यहेतुवा"। पुरीषस्योष्णतातीव भरणायातिसारिणां । प्रयाणां ग्रहण्यशेऽतिसाराणा । विस्वतन !! अतीसारी राजरोगी ग्रहणीरोगवानपि । यथातिसारमेदस्य प्रवाहिकायाधे सप्राप्ति मासामिवलहीनो यो दुर्लभ तस्य जीवन । पूर्वकलक्षणमाह। बाले वृद्दे त्वसाध्योऽय लिहेरेरपद्रुव' । "वायु प्रद्धो निषित मलास थपि यूनामसाध्य स्यादतिदुरोष धातुयु" । नुदत्यधस्तादहिताशनस्य । एतेनि पोक्त पक्काजाम्बवसकाशवादिमि ।। प्रवाहतोऽल्प बडशो मलात पथातिसारयुक्तस्य लक्षण | प्रवाहिका वा प्रवदन्ति तज्ञाः" । “यस्योचारं विना मूत्र सम्यग्वायुष गछति । यस्यायमर्थः । स्वहिताशनस्य यतिशयेन वातल दीप्तामेलघु कोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामय": भक्ष्यमोजिनः। प्ररद्धो वायुः प्रवाइव कण्ठ- उचार पुरीष विना स्थित नियस उदरामयो- दृगलेन सशन्द वायुमपानमार्गेण त्यजत' | उवातिसार यथातीसारिणो वन्जनीया- निचित सचिव | बलास कफ। मलाक्त पुरी न्याह। बडा वारंवार। यधस्तात् "सानावगाहनाभ्यङ्गरागसिग्पादिमोजम । गुदमार्गेण । नुदति प्रेरयति । वज्ञा' पुरा- व्यायाममनिसन्तापमसीसारी विवर्जयेत्"। णा वैद्या । तां प्रवाहिका। प्रवदन्ति कथ सानमुद्धृतमनेन । धवगाइन नद्यादौ । इत्यती. यन्ति । साराधिकारः। इति मावप्रकाश। तस्या वातजादिभेदेन रूपमाह । बतिसारकी, [ ] त्रि, (अविसार+खार्थे कन् "प्रवाहिका वातकता सशूला ततो मत्वर्थ इन्) सातिसार । अविसाररोग- पित्तात् सदाहा सकपा कपाच । युक्तः । उदरामयी । इत्यमरः। सशोसिवा शोणिवसम्भवाच बतिसाम्या, स्त्री, (साम्य समतामतिकान्ता अत्या- ताः खेहरूक्षप्रभवा मतास्तु'। दीति समासः धतुल्यस्यलयुक्ता इति याक्न् ।) षयुक्त यल्प। तस्य ·- . । जटाधरः। यथा सा । ३१ अत्य अत्या लतायरिमधु । इति राजनिघण्टः ॥ अस्या गुणा "चतुल्यमहसा साकं मम रामेण विग्रह." बत्यन्तः सुकुमार, पु, (व्यत्यन्त' सुकुमार कर्म- सीतनकशब्देद्रश्या । (यशिमधु रति भाषा ।) इति भट्टि । धारय ।) कङ्गुनीरक्ष । इति राजनिर्धण्ट । पतिस्किर', त्रि, (स्फायी योप्याया रद्धौ यति + अतुष्टिकर, त्रि, (तुहिं सन्तोष करोति तुरि + अत्यन्तिक , पु, (अत्यन्त गच्छति व्यत्यन्त + ठन् साय+ स्थायितश्चिवञ्चिशकीत्यादिसूत्रेण रक कृ+ कर्तरि टचे उपपदसमासः स्त्रिया सीम् ठस्येक इति ठस्य इक अति सातिशयमन्तिक पृषोदरादित्वात् थायभागस्य इ व्यतिरद्ध) अतुधिकरी।) सन्तोषाजनकं । यथा मनुः, कर्मधारय , व्यतिनिकटम्।) व्यतिशयभ्रमणकती। अत्यन्तगामी। इति हेमचन्द्र। यतिस्फूर्तिशाली । तत्पर्याय' | स्फेठ २। इति "अनिपाच प्रेतान्नं चतुरिकरमेव च" इत्याङ्गिकतत्वं । व्यत्यन्तीन , त्रि, (अन्तस्यात्यय यव्ययीभावसमास । पतिहसित, सी, (अतिशयन इसित हास्य हस् + | पटप्तिः, स्त्री, (टप्+भावे तिन् न टप्ति सन्तोष स्यत्यन्तं गामी द्वितीयातत्पुरष । लक्ष्मों परम्प- भावे त) यतिशयहास्य । इति जटाधर । नसमास । बहुव्रीहौ तु ठप्तिरहित आस रीणा त्वमत्यन्तीनत्वमुन्नये इति मट्टि । ) श- (ज्येष्ठाना मितहसिते मध्यानां विक्षसिताव न्तोषकर ।) टश्यभाव । अपरितुएि । यनामि गामी । यतिपायगमनशीलः। इत्यमर । इसिते च। नीचानामपहसित तथातिहसितच लाष । यथा- अत्यन, स्ली, ( व्यत्यन्त व्यस्लोरस फलपत्रादौ यस्य घड्भेटा । "मधुरखर विइसित सांसशिर "उमाप्तितम प्रवेशदहन कट्वस्तविक्ता रसा। स।) रक्षास्न। इति राजनिघण्ट ॥ तेतुल इति कम्पनमवासित। अपहसित सासाक्षं वि वर्ण पाण्डुविवर्जित कथितताकम्माणि पित्तस्यवै'- भाषा क्षिप्तामा भवत्यतिहसित" इति साहित्य इति रक्षित घटते वि। व्यत्यस्लपर्णो, स्त्री, ( व्यत्यस्न पर्छ पत्रं यस्या' सा दर्पणे ) यतेज, [स् ] लो, (न तेज तेजोविरोधितम जातित्वात् डीम् ।) लताविशेष । तत्पर्याय । षतिहासः, ए, (यतिमायेन हास हास्यम् यति+ नन्समास ।) छाया इति रामनिर्घण्ट । तेजो तीक्ष्णा २ कण्डरा ३ वलिशूरण' 8 करवडवली ५ हस्+मावे घन् ।) सशब्दहास । तत्पर्याय । रहिते त्रि वयस्था ६ घरण्यवासिनी ७ ॥ घस्य गुणाः । धनुस्यूत २ । इति हेमचन्द्र' । अत्क , पु, शरीरावयव । बङ्गा । इत्युणादिकोष ॥ तीक्ष्णास्तत्व । सीहशूलविनाशित्व । वातहारित्व। यतीत, त्रि, (धति + इ + क्त) भूतकाल । तत्र | प्यत्का, त्रि, (व्यतति सततमनित्यतया विकार अग्निचिकारित्व। गुल्मलेमरोगापहारित्वञ्च । तिखो घी टी ठी विमक्तयो भवन्ति । गच्छति व्यत् + कन् यतति सततं गच्छति यत् + इति राजनिघण्ट । भवद्भूतमव्ये विश क्याद्या । क्याद्या क्लयस्तिस कन् ) पथिक । पान्थ । इत्युणादिकोष । प्यत्यस्ला, स्त्री, (अत्यन्त व्यस्सरसो यस्या स्तिस्त्र क्रमादर्तमानातीतभविष्यत्सु कालेषु स्य । अट एथतिक्रमे। वधे। इति कविकल्पद्रुम । दन्य स्त्रिया टाम् ) वनवीजपूरः। मधुरलेवु । मधुटावा इति मुग्धबोधव्याकरण ॥ तस्य लक्षणादि यथा । वर्गाद्योपध । उ पतिट्टियते । इवि दुर्गादास । इति ख्याता । इति रत्नमाला । वर्तमानध्वसप्रतियोगित्वमतीतत्व । लस्लुडोरती- पत्ता, स्त्री, (पतति सतत स्नेहं संबधाति यत् + | यत्यय , पु, (यति + इ + भावे अच् ।) म्रत्यु । वत्व । लिटक्कसोज़क्त परोक्षत्वं व्यतीतत्वञ्च । तक् स्त्रिया टाप।) मावा। ज्येष्ठा भगिनी । इत्य व्यतिक्रम । दण्ड । दोष । कृच्छ्र । इत्यमर । लुखोऽतीतत्व क्रियातिकमश्च । कुतश्चिद्वैगुण्यात् मरटीकाया रमानाथ ॥ यत्ता माताग्रजखसा। ("जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्तत । क्रियानिष्पत्तिः क्रियाविकाम । वक्तवत्वोरती इति नानार्थकोष ॥ प्रातमाषाया श्वश्रू । इति याकाशमिव पड्वग्न न स पापेन लिप्यते । वन्य । इति सारमश्नरी साहित्यदर्पण्टीका पवीत', त्रि, (यति इण् कर्तरि क्त ।) गव । भूत । व्यत्ति , स्त्रो, (व्यत्यते सततं कर्मणि सम्बध्यतेऽनया, अत्यर्थं, ली, (व्यर्थमतिक्रान्त व्यत्यादीति समासः ।) ध्यतिक्रान्त । यथा,- व्यत् करणे क्तिन् माता च ।) नाच्योक्ती ज्येष्ठा अतिशय । तदिशिये वायलिसा। इत्यमर ।। "न नस्यं न्यूनसप्ताव्दे नातीताशीतिवत्सरे" । भगिनी । इति शब्दरत्नावली। ("लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया" । इति वैद्यकपरिभाषा । सगीतशास्त्रमते मान- यत्तिका, स्त्री, (पत्ति+खार्थे कन्) प्यन्तिका । इति रामायणे ।) प्रमेद। नायोक्तौ ज्येष्ठा भगिनी। इवि मरतः विरूप- व्यत्यल्प, त्रि, ( व्यत्यन्तमल्प मनाक् ।) यत्किञ्चित् । धतीन्द्रिय, त्रि, (इन्द्रियमतिकान्तम् व्यत्यादीति प्यतिसूक्षा। तत्पर्याय । अल्पिष्ठ २ अल्पीय' ३ समास 1) अप्रत्यक्ष । प्रत्यक्षाविषय । इन्द्रिया- धनु, पु, (यतति सततं गच्छति व्यत् + कर्तरि न कीयः 8 अणीय ५। इत्यमर । गोधरं। इन्द्रियायाझं । इत्यमरः । वायु सततगन्ता पथिकः । ) सूर्य। इत्युणादि- | अत्याकार', , (व्यति व्याधिक्येन याकारः तिर- ("योऽसावतीयन्द्रयग्राह्य सूक्ष्मोऽव्यक्त' सनातन"। कार । व्या+++माये घम् ।) यतिशयितः । ध्वत्यः, पु, (यतति शीघ्रं गच्छति यत् + कर्तरि याकारो देश कमेधा । इद्देह' । व्यतिशयित "अतीन्द्रियेवप्युपपनदर्शनो यत्, क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽप्यमिनिविशते याकारो यस्य स तदिशिए ।) न्यक्कार । तिर- बभूव भावेषु दिलीपनन्दन" इति रघुवशे।) इति न्यायात् प्यन्यथा हसन्तात् ण्यति च्यात्य इति कार। इति हेमचन्द्र । बवीव, व्य, (व्यत्येव व ववधारणे प्रादिसमास स्यात् हुतगामी वश्व 1) व्यश्व । वैदिकशब्दोऽय । व्यत्याचार, ली, (व्याचारमतिक्रान्तं प्यत्यादोति वरतातिशयेऽत्यन्तातिशये च ।) व्यतिशय ।। अत्यन्त, स्ली, (चन्त सीमामतिकान्तम् अत्यादीति समास ।) विराद्धाचरण । स्याचारमतिक्रम्य इत्य समास ।) अतिशय । यथा । व्यत्यन्त कठिनौ व्ययीभावसमासनिष्पन्न । ("यह हि कारण श्रुत्वा वैरस्यातीवमानद" । तथापि हृदयानन्दाय वक्षोरहो । इति नरहरि- व्यत्याचार , पुं, (यति व्यनुचित याचारः कर्मधा ।) इति रामायणे।) अनुचिताचार । व्यसङ्गताचरण । व्यापारोल- खतीसारः, पु, यतिसाररोग । इति वैद्यक । सत्यन्तकोयन , त्रि, (अत्यन्त कोपन क्रोधशील' वन | अन्याय । (यति धनुचित स्याचार याच- चतुलः, पु, (नास्ति तुला सादृश्य यस्य सः ।) तिल द्वितीयातत्, कुम् + कर्तरि युच्।) यतिशय रण यस्य स अन्यायाचरणकारी।) रक्षः। इति शब्दचन्द्रिका | तुलनारहिते त्रि क्रोधी। तत्पर्याय' । पण्ड २ । इत्यमर। अत्यान्य, त्रि, (त्यक्तुं न शक्य यति त्यज्+शक्याथै- ("राक्षसेन्द्रप्रमावेण श्रिया चातुलया तथा"। त्यन्तगामी, [न्] त्रि, (अत्यन्तं शीघ्र गच्छति ण्यत्, कुवामावः ।) त्यागानहे । व्यत्यक्तव्य । वन्य- इति रामायणे) यत्यन्त+गम् +णिनि उपपदसमास ।) पति- जनीयं । यथा, यत्तु पतितस्त्रीगमनस्य लघुत्व पतुल्यं त्रि, (न तुल्य सदृशं नमसमास ) निस्तुल्य । प्रयगमनशील । यतिशीघ्रगमनका । वत्प प्रायश्चित्तविवेकवद्भिरुक्तं तदत्याज्यापरं । इति पनुपम । षसाम्यं । पसदृश । यथा,- यायः । अत्यन्तिक २। इवि हेमचन्द्र। प्रायश्चित्सवत्व। इति मनुः ।) कोषश्च । कोष ॥ इति मनु । इत्यमर । कवि । ।

·। . ॥ ३२ अधिः अथा अद स्थत्याल', पु, (यति व्यत्याशयेन घ्या चतुर्दिक्षु अलति "मरीचिमन्यङ्गिरसौ पुलस्त्य पुलह क्रतु। व्यद इ बन्धे। (खादि परस्मैपदी सेट् इदित् ) इति भूषति प्रति+बा+व्यल+कतरि अच् । प्रचेतस वशिषच झगु नारदमेव च") लालचिता प्रतिभाषा ) रक्तचित्रकक्ष । इति व्यत्रिजात, पुं, (अत्रेजीत उत्पन्नः पञ्चमीतत्पुरुष । ) घट ल यो भक्षणे ( अनिट् परस्मैपदी अदादि।) कविकल्पद्रुम । र अन्यते । इति दुर्गादास । राजनिघण्ट । चन्द्र विजम्मा । यथा,- इति कविकल्पद्रुमः ॥ ल व्यत्ति । यो अत्ता पत्याशा, स्त्री, (अतिशयेन याशा ) अतिशयाशा । "यविजातस्य या मूर्ति पाशिन सज्जनस्य च। गणकृतमनित्यमिति न्यायात् शप स्थिती बद- अन्यन्तस्पृहा। यसम्भावनीयवाञ्छा । यथा, क्व सा चैवाभिजातस्य वमसो दुर्जनस्य च"। तीत्यपीति वरचि । इति दुर्गादास ! "यत्याशामिरुपागताध्वगगणान् धन्वावनौ ता इति त्रिविक्रममट्ट । बद [स्] त्रि, (न दस्यते व्यङ्ग इदन्तया अगालिरत्- पितान्नोयतर्पयितु क्षमोऽस्मि मम तदुःखैर्मनो चत्रिदृगज , पु, (व्यत्रे दृकचक्षु षष्ठीतत्पुरुष तस्या क्षिप्यते यत्र न+दस्+वाजल्यात् क्विम् धि- दूयते" | इत्युझ्ट । जात पनि दृक् +जन् +ह उपपदसमास ।) लिहावश्च । ) एतत् । पुरोवर्ति। रइ इति भाषा । प्रत्याहारी [ न् ] घि, व्यतिपूर्वाप्यूर्वधाताः चन्द्रः इति हेमचन्द्र । पर। परोक्षभूत । इति मेदिनी। मेर इति कर्तरि णिन्प्रत्ययनिष्पन्न । अतिप्रयाहारकती। यत्रिनेत्रज , (पु.) चन्द्र । इति जटाधर । भाषा। वहाशी । अपरिमितमोजी । व्यधिनेत्रप्रसूत , पुं, (अतिनेत्रात् प्रसूत' पञ्चमी- | अदत्त, पि, (न दसम् उत्स्ट गन्समासः नमन पत्याहित, स्ली, (अत्यन्तमाधीयते तन्निवारणाय तत्पुरुष ) चन्द्र । इति इलायुध ॥ प्राशस्त्ये यथा कारिकायां । चित्त निधीयते ऽत्र यति श्रा+धा+ क्तोऽधि- अत्रिनेत्रभू , पु, (यत्रिनेत्रात् भवति य व्यत्रिनेत्र+ "तत् सादृश्यमभावञ्च तदन्यत्व तदल्यता ! करणे द्रव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यश्च इति सूत्रेण क्त भू+कर्तरि क्विम् ) चन्द्र' । इति त्रिकाण्हशेषः । व्यप्राशस्त्य विरोधश्च नाः घट प्रकीर्विवा" यधिकरणे) महाभीति । अतिशयभय । जीवा- यत्रिभारदाजिका, स्त्री, अत्रिश्च मरदानच इन्दः इति ।) अन्यायेन दत्त । स्था। यत् पुनरन्या- नपेक्षि कम्म । जीवनाशारहितसाहसकम्म । इत्य तयोः स्त्रीपुसयोमैथुनात् जाता व्यत्रि भर येन दत्तं तददत्त । षोडशप्रकारमपि प्रत्याही- मर ॥ (अत्याहित किमपि राक्षसकम्म कुर्यात् । द्वाज + “इन्दाहुन् वैरमैथनयोरिति” वुन् तस्य व्यमेव इत्यर्थादुक्त भवति । नारदेन च। दत्त इति रामायण) धक स्त्रिया टाप) व्यत्रिमारबाजी विवाह सप्तविध प्रोक्तमदत्त घोडशात्मकमिवि प्रतिपाद्य अत्युक्ति', स्त्री, (चतिशयेन उक्ति कथनम् व्यति+ इति शब्दरत्नावली दत्तादसयोः खरूप विएत । वच् + मावे तिन् ) यारोपितकथन । त्यति- अथ, व्य, (व्यर्थ+ह एषोदरादित्वात् रस्य लोपः।) "बदसन्तु भयक्रोधशोकगरूमान्दिते । शयाक्ति । व्यसम्भवोक्तिः च्यलटारदिपोष। यथा। माल । धनन्तर । पारम्भ । प्रश्नः । कास। तथोकोचपरीहासव्यत्यासछजयोगतः। "व्यत्यतिरगुतातथ्यशौर्योदा-दिवर्णन | इत्यमर । व्यधिकारः। सशय । विकल्प' । समु पारमूखतन्त्रातमसोन्मत्तापवर्जित । त्वयि दातरि राजेन्द्र याचका' कल्पशाखिन चय । इति नेदिनी (यथ तस्य विवाहकोतक की ममेद कर्मेति प्रतिलाभेच्छया च यत् ॥ इति चन्द्रालाक। ललित विभत एव पार्थिव । इति रघवशे।) यपात्रे पात्रमित्युक्त कार्य वा धम्मसंहिते। व्यत्युह, पु (व्यतिशयेन ऊहते रवजनितकृष्ण- | व्यथकि (व्यर्थ पूर्वोक्त वाक्य कवते खीकरोति व्यर्थ + यद्दत्त स्थादविज्ञानाददत्तमिति तत् स्मृतमिति वर्मकण्ठ यथा तथा शब्दायते य व्यति+ऊ+ कु+डिम् एषोदरादित्वात् वस्य लोपः। व्यर्थी व्ययमर्थः । भयेन वन्दिग्राहादिभ्यो दत्त। फोधेन कर्तरि प्यच् । यतिशयित अहस्तर्क प्रादीति ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु इत्यमरः ।) व्य, पुस्खादिवेरनियातनायान्यस्मै दत्तं । पुत्रवियोगा- समास , व्यतितर्कः) कालकण्ठ । दात्यू हपक्षी । खीकार । इति शब्दरत्नावली। दिनिमित्तशोकाविछेन दप्त। उत्कोचेन कार्य- इति मेदिनी॥ व्यतिशयवितर्कः। (व्यत्यू हा व्यथर्व [न् ] ली, (अथ लोकमगलाय पीते प्रस्तू प्रतिवन्धनिरासार्थमधिकृतेभ्यो दत्तं । परिहासे- नीलिकाया स्त्री कनकण्ठखगे पुमान् ॥ इति यते यत् व्यथ+यब + कम्मणि व्यनिए शकावा नोपहासेन दत्त । रक वद्रव्यमन्यसे ददात्यन्यो- मेदिनी ।) दित्वात् पररूपं। मालामन्तरारम्भप्रश्नकार्ये ऽपि तमै ददातीति दानव्यत्यास | छलयागतः प्यत्युहा, स्त्री, (यतिशयित ऊह पुप्पोत्कर्षण तर्को ब्वथा व्यथ इत्यमर) वेदविशेष । इति मेदिनी। पातदानमभिसन्धाय सहसमिति परिभाष्य यस्या' सा खिया टाप) नीलिका। प्रोफालिका । तत्त चतुर्थ वेद' नवशाखायुक्त । अस्य विवरण ददाति । बालेनाप्राप्तषोडशवर्षेण । मून लोक- इति मेदिनी। वेदाब्देश्य वेदानभिज्ञेन। व्यखतन्त्रेण पुत्लदासादिना । यत्र, घ्य, एतद् + सप्तम्यर्थे त्रस्न् एतदशब्दस्य व्यशा- अथर्वण , पु, (अथर्व विद्यतेऽस्य न प्रत्यय'।) शिव । यार्तेन रोगाभिभूतेन मत्तेन मदनीयप्रमत्तेन । देश) एतस्मिन् । एखाने इति भाषा। एतच्छब्दस्य इति त्रिकाण्डोष । उन्मत्तेन वातिकाद्युम्मादयन्तेन । ध्यपवर्जित दत्तं । सप्तम्यास्त्रादेशे रूपोऽय। (यपि सन्निहितोऽत्र यथर्वणि , पु, (यथर्ववेद नयति ज्ञानविषय प्राप तथाय मदीयमिद कर्म करिष्यतीति प्रतिजामे. कुलपति ॥ इति शाकुन्तले ।) यति अथर्वन् +नी+कर्तरि विप् । एषोदरा च्छया दप्स । यच पुर्वेदाय चतुर्वेदोऽहमियुक्तवते व्यवभवान्, त्]ि, त्रि,( रतद्+यन्देभ्योऽपीति प्रथ दित्वात् इस ) व्यथर्ववेदज्ञवाझण । पुरोहित । दत्त । यज्ञ करिय्यामीति धन लब्ध्वा द्यूतादौ मार्थे घल व्यत्र व्यय भवान् वर्मधारय ।) पूज्य । इति मेदिनी। विनियुञ्जानाय दत्तमित्येव योउपप्रकारमपि दस्त- म्याध्य'। मान्य । नाटकेऽम्य प्रघुरप्रयोग । व्यथा [न् ] पु, (व्यथ लोकमग्नाय यति वेदवि मदत्तमित्यप्यते । प्रत्याहरणीयत्वात् । प्या- इति हेमचन्द्र । ( नूनमत्रमवत शराकृति सर्व- शेष प्रस्तौति व्यय + व्यर्च + अनिए शकन्ष्वादि दत्तस्यादप्तत्व धर्मकार्य व्यतिरिक्त विषय । थायमनुयाति सायक ॥ इति भारवि) त्वात् पररूप) ब्राझण । इति मेदिनी: (छत पद "मस्येनातन वा दत्त श्रावित धर्मकारणात् । यत्रि , पु, (व्यत्ति स्म एकगण्डूघेणैव सर्वमेव गङ्गा पक्तिरथर्वणेव वेदः ॥ इति भारवि) अदत्त्वा तु ते दाप्यस्तत्सतो नात्र संशय । यथो, व्य, (व्यर्थ +डो पृषीदरादित्वात् रलोप) इति कात्यायनस्मरणात् । जल पीतवान् यद् + कर्तरि टन् दस्य त । "मरीचिरन्यशिरसौ पुलम्त्य पुलह क्रतु' । मङ्गल । व्यानन्तर्य । समुछय। प्रग्न । पारम्भ । प्रकारमप्यदत्त ग्रहाति यश्चादेय प्रयच्छति । ब्रह्मणो मानसा पुत्राः वशिएश्चेति सप्त ते" कात्सा । अधिकार। सशया | विकल्प । इति तयोर्टाहो नारदेनोक्त। इति ) सप्तर्षिमध्ये ऋषिविशेषः । स च ब्रह्मण- मेदिनी "टमात्यदत्त यो लोमात् यश्चादेय प्रयच्छति । ध्यदेयदायको दण्डानथा दत्तप्रतीका" वषो जात' । तस्य भार्या कर्दममुनिकन्या ("स्त्रिया रवान्यथा विद्या धर्म शौच समाषित । इति मिताक्षरा कम्यकाना त्यदतानां 1 इवि प्यनसूया। पुल दत्त १ दुर्वासा' २ चन्द्रव ३ । विविधानि च शिन्पानिसमादेयानि सर्वत" इति मनु) कात्यायन । इति श्रीभागवत। (यथा मनु,- . यः पुन घोडा- - ·. इत्यमर । ३३ अद्द अद्भु वासनाजन्यं। "नादत्ता महों पित्रा भरत शास्तुमिच्छति" तत्त्वज्ञाननाश्य। भोगनाश्यञ्च । इति रामायण) धम्माधर्ममभेदेन तत् दिविधं । धर्मस्तु खादि- यदत्ता, स्त्री, (न दत्ता नोत्सृछा नसमास , नत्र कारण। गङ्गाखानयागादिजन्य । कर्मनाशाज- निषेधार्थ ।) व्यविवाहिता। इति स्मृति । लादिस्पर्शनाश्यश्च । अधर्मस्तु नरकादिकारण । बदन, सी, (पद् भोगने भावे ल्युट । ) भक्षण । प्रायश्चित्तादिनाश्यश्च । इति भाषापरिच्छद ॥ भोजन। इति हेमचन्द्र ॥ सदृष्टः, त्रि, (न दृष्टः।) यकृतदर्शन । व्यवीक्षित । ("इन्धनार्थमनुष्काणा [माणामवपातन । "अदृऐ दर्शनोत्कण्ठा दृट विच्छेदभीरता" । खात्मार्थच क्रियारम्भो निन्दितानादन तथा" । इति रसतरङ्गिण्या भानुदत्त । इति मनु ।) पदृष्टवान्, [त्] वि, (बदृष्टं भाग्य विद्यतेऽस्य, स्यद्ध , वि, (दन्म +रक्। दभमल्यं नदम्ब नञ् अदृष्ट मतुम् ।) भाग्यवान् । कपालिया इति समास ।) प्रचुर । वह । इत्यमर ॥ (अदभ भाषा । (स्त्रिया डीप व्यदृश्वती)। दीमविशय्य स स्थली जहासि निद्रामशिव शि. 'अदृरि , स्त्री, (न दृष्टि नसमास ।) प्रतिकूला वारते ॥ इति किरातार्जुनीयं ।) दृएि । कुत्सिता दृयिः । सरोषवक्रदृधि । कुटि- थदर्शन, ली, (दृश् दर्शने, भावे ल्युट, नमसमास ।) लचक्षुः । असौम्याक्षि। वक्रदृष्टियुक्तचक्षु । दर्पनाभाव । (पदनिश्च ते वीर भूयो मा ताप इत्यमर यिष्यति ॥ इति रामायणं ।) यसाक्षात् । दृश्य- व्यदृलिका, स्त्री, (विरुद्धा दृएि नमसमास । गोचर। तत्पर्याय । विनाश २ । नत्र विरोधार्थे, खार्थे कन् स्त्रिया टाप् ।) (व्याकरणमते लोप' यथा ऋग्वेदप्रातिशाख्ये, सरोषवक्रदृएि । इति शब्दरत्नावली । "वित्तिषु प्रत्ययादेरदर्शनम्'। इति ।) यदेवमालक', पु, (देवो दृश्यम्बु माता माटतुल्यो व्यदल , पु, (न दल्यते मिद्यते यत्, न दल + घअर्थे यत्र स , समासान्त क, ततो नसमास ।) कन् ।) हिज्जलरक्ष । इति शब्दचन्द्रिका । दल देवमाटकभिन्नदेश' । नदीमाटकदेश । यथा । रहिते त्रि। (विनन्वति क्षेममदेवमाटका ॥ इति भारवि ।) बदला, स्त्री, (नास्ति दन्न पत्र यस्या' सा । ) हत- यह, पु, (बद्यते भुज्यते यत्, व्यद् कर्मणि गन्।) कुमारी इति प्राब्दचन्द्रिका । तं । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्ति ॥ पदाता, त्रि, (न दाता नसमास । दा + हृच् ।) अट्ट ड अतिक्रमे बधे। इति कविकल्पद्रुम ॥ कृपण' | दानशक्तिरहित । यथा,- दन्त्यवर्गटतीयोपध । (बट्टितु व्यतिक्रमितु- "व्यदाता पुरुषस्त्यागी खधन त्यज्य गच्छति" । मिच्छति-अ + सन्+ लट् ते।) अट्टि. इति प्राचीना ॥ टिपते । इति दुर्गादास । ("कालेऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन् पति । अड, अभियोगे । इति कविकल्पद्रुम ॥ दन्त्यवर्ग- म्ते भर्तरि पुत्रस्तु, वाच्योमातुररक्षिता" ॥ टतीयोपध । (अडितुं अभियोक्तुमिच्छति इति मनु ।) अड्+सन् + लट् तिम् ।) घडिडिपति । विपि अदान्त , त्रि, (न दान्त नक्षमास ।) तप सोशा संयोगान्तलोपे व्यद् । अभिगेग समाधान। सहिष्णु । यकृतवाह्येन्द्रियनिग्रह । নি व्यदृति पक्ष विद्धान् । व्यभि समन्तात् योगो- पुराणं ॥ ऽभियोग इति गोविन्दमट्ट ॥ इति दुर्गादास ॥ यदिति , स्ली, (दितिभिन्ना अदिति । नओ दाओ अद्धा, व्य, (अत सतत गमन ज्ञान वा दधाति अत् + डितिरिति शाकटायनोक्त ईतिप्रत्ययान्तो वा । धा+ क्विम् ।) यथाथ । तत्पर्याय । तत्त्व २ बदनाददिति वा ।) दक्षप्रजापतिकन्या । सा व्यञ्जसा ३। इत्यमर । (घद्धा श्रिय पालित. कश्यपपनी। देवमाता च । इति त्रिकाण्इशेष । सगराय प्रत्यर्पयिष्यत्यनघा स साघुः ॥ इति रघु 1); भूमि । व्यखण्ड । इति शब्दरत्नावली। अद्भुत, क्ली, अपूर्व । तत्पर्य्याय । विस्मय २ यदितिनन्दन , पु, (यदितेर्नन्दन पुत्र , घष्ठीतत् याश्चर्य ३ चित्र 8। तदिशिये वायलिङ्गा । पुरुष ।) देवता । इत्यमर ॥ इत्यमर । व्यदृक, [श] त्रि, (नास्ति दृक् चक्षुर्यस्य स ।) । यद्भुत, त्रि, (यततीति व्यत् + क्विम् याकस्मिकार्य- दृरिरहिन' । धन्ध । इत्यमर । मव्यय तथा भाति-मा+हुतच्। ) याश्चर्य । अदृश्य, त्रि, (दृश् +कमणि क्यप् न दृश्य, नम्- तत्पर्याय । इस २ । इति जटाधर ॥ * ॥ अथा- समास ।) प्यदर्शनीय । व्यहरव्यं । “यया, द्भुतं । यमृतसागरे याथर्वणामृतवचन । प्रकृति- कन्यारेतिकोमला त्रिभुवनव्याप्ताप्यदृश्याजने"। विरुद्धमद्भुतमापद प्राक् प्रबोधाय देवा सृज- इत्युझट । न्तीति । तेन यापञ्ज्ञानाय भूचादीना पूर्व प्षय, सी, (न दृष्ट नसमास ।) अमिजलादि स्वभावप्रन्यवादेवकाळ कोऽमृत इति । एवञ्च बुधो- दारा जातं भय । इत्यमर । जन्मान्तरीय दयपर्वग्रहणादीना गणितागतत्वेन प्रसतानामपि सस्तार । भाग्य | यथा। "यदृरामप्यर्थमदृष्ट- यदुत्पातत्य तद्भाक्ता । वैभवात् करोति सुप्तिर्जनदर्शनातिथि ॥ इति तत्कारणच गर्गसहितावाहस्पत्ययो । श्रीहर्ष। तत्तु व्यात्मनोऽतीन्द्रियगुण । इद "यतिनोमादसत्यादा नास्तिक्याचाप्यधर्मत । । अङ्ग नरापचारानियतमुपसर्ग प्रवर्तते । ततोऽपचारानियतमपवर्जन्ति देवता ! ता सृजन्यमृता स्तास्तु दिव्यनामसभूमिजान् । त एव विविधा लोके उत्पाता देवनिम्मिता । विचरन्ति विनाशाय रूपै सम्बोधयन्ति च" ताश्च पर न दर्शयेदित्याह विष्णु ॥ नोत्पात दर्शयेदिति ॥ * ॥ तत्र वेलानक्षत्रमण्डलनिरूपणं यथा दीपिकायां। "प्रावित्रिचतुर्भागेषु धुनिशोरङ्गतेषु सर्वेषु । ध्वनिलामिशक्रवरुणा मण्डलपतय शुभाशुभश्च । वेलामण्डल "अर्यम्नादिचतुष्कचन्द्र तुरगादित्येषु वायुर्मवेत् । देवेन्याविशाखयाम्धयुगले पिनदये चानना विश्वादित्रयघाटमैत्रयुगलेविन्द्रो भवेन्मण्डल' । सोपान्यम्टगान्त्यमूलयुगलेशानेष्वपामीश्वर । पवनदहनौ नेयौ योगस्तयोरतिदुष्कर । सुरपवरुणौ शस्तौ योगस्तयोरतिशोमन ! सवरणमरन्मिश्र शक्रस्तथानिसमायुत । फलविरहित सेन्द्रो वायुस्तथाग्नियुतोऽम्बु,प ॥ यन्मण्हलेऽद्भुत जात शान्तिस्तद्देवताश्रया । तथा शान्तिदय कार्य मण्डलद्दयजामृते" ॥ * ॥ विष्णुधर्मोत्तरे। "ग्रहविकृत दिव्य यान्तरीक्ष निबोध मे । उल्कापातो दिशा दाह परिवेशस्तथैव च । गन्धर्वनगरचैव दृष्टिश्च विकृता तथा । एवमादीनि लोकेऽस्मिन् नाभसानि विनिर्दिशेत् ॥ चरस्थिरभव भौम भूकम्पमपि भूमिजं । जलाशयानां वैकृत्य भौम तदपि कीर्तित भौमञ्चाल्पफल ज्ञेय चिरेण परिपच्यते । नाभस मध्यफलद मध्यकालफलप्रदं ॥ दिव्य तीव्रफलं ज्ञेयं शीघ्रकारि तथैव च ॥ ॥ शीतोष्णता विपर्यासऋतूना रिपुज मयं । पुष्पे फले च विकृते राज्ञो म्टन्युं तथादिशेत् । अकालप्रभवा नायं कालातीता' प्रजास्तथा। विकृता प्रसवाश्चैव युग्मप्रसवनं तथा । हीनाडा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वा प्रय ॥ पशव पक्षिणश्चैव तथैव च सरीसृपा'। विनाश तस्य देहस्य कुलस्य च विनिर्दिशेवामा प्रदोघे कुक्कुटारावो हेमन्ते चापि कोकिला । अर्कोदयेऽर्काभिमुखश्वारावो नृभय दिशेत् ॥ उलूको वसते यत्र निपतेहा तथा ग्टहे । ज्ञेयो ग्टहपते!त्युर्धननाशस्तथैव च । ग्रन कवर कपोतच उलूक श्येन एव च । चिल्लञ्च चम्मचिल्लञ्च भास मागहर एव च । ग्टहे यस्य पतन्त्येते गेह तस्य विपद्यते । पक्षान्मासात्तथा वर्षान्मृत्यु स्याइग्टइमेधिन ॥ पत्नया पुत्तस्य वा स्टत्युईव्यश्चापि विनश्यति । ब्राह्मणाय ग्रह दत्त्वा दत्त्वा तन्मूल्यमेव वा । रहीयाद्यदि रोचेत शान्तिश्चेमा प्रयोजयेत् । मासास्थीनि समादाय प्रमशानादग्टप्रवायसा । श्वा टगालोऽथ वा मध्ये पुरम्य प्रविशन्ति चेत् । विकिरन्नि ग्रहादौ च प्रमशान सा मही मवेत् । - ॥ -- - 5 ·-- - - --- + अति व्याकरतानोचा। यथा। बघरात यधराम्रतं, मो, (यधरस्य यम्मतम् ।) पर ध्यानेन याम पदयो पदों रखे। यधरेण, व्य, (यधरे देशे स्वधरया दिदि प्यधर+एनम् ।) अधोदिग्देशकाल को यधिकरणे घ1) मरागार । रविग्रह । योनि-यधरेध, [स् ] व्य, (घधरे परे दिवसे पर। रद्युस ।) पधरदिवस । परदिन। इविन खडिका। भाँटुर इति भाषा | तत्पर्याय | अवाक्- यधर, , (न ध्रियतेऽसौ +व्यच् ततो नम्-घधर्म, पु, (प्रियतेऽनेन +मनिन् वयोग समास ,गअघविरोधार्थ ।) धर्मविरोधी। तुझण' एठाजात'।इति भीमारवापर अधः अध नेय सहि नादितोय । इति नेघध । यध विमा, मि, (प्पधा प्यधोभागे विम पतिरा ) पाद कामात यदैत', त्रि, (विधाभेदमित प्राप्त । ति + सार्थे प्यधम्यावस्तु । जति जटाधरः। पा मारपि न्यायाधर प्रयोर या प्यण न देतः । द्वितीयरहितः ।) एकः । यथा,- यधम , भि, (णव पाणने +प्यम, बम्य पापा 1). नागी उमपत्र वादे यदहत प्रमोपनिषदि तदप्यस्य तनुभा । इति न्यून । निन्दित । प्यपसर तत्पशायनिरास शगम उमाप्रति र श्रीचैतन्यचरितात प्रतिसरः रथी रेफ ५.याप्य ६ अधम . उणा उrिif मधोनी यदैत, पु, (विधाभेदमित प्राप्त स्तीयातत्, प्रत्रा फुमित व्यवध गपूय १ रोट: ११ गा. saira ETARA TET दित्वात् सार्थे व्यग् ततोभिन्न नभ्समास ।) दैत । प्यमाफ १३ । यमर : प.१५ यर म १५ "पानिमागणी पहावाकरलपारिक रहित विया । यथा,- या गाया १६ प्याक १७ । ति सट्टोका (मा arमार्गध मा रहमान "विष्णुमानन्दमदत विज्ञान सवंग प्रभु । पगा मोधा परमधिगुगो गाधमे लयकामा । अनि मिरा गया,- प्रणमामि सदा भाया चेतसा दयामाय" मेघदते ) 'पट hijr पियो गाधिनता इति गाण्डे २३८ व्यध्याय •n शिवावतार- प्यधमः ।, (ग्यच पाणने +रम, यग्य धादेश 1) उम गौमतिनीलामगगा व गि. विशेष । यथा,- पतिमेद । तस्य nam| मपक्षणाममा त्यत्य । माम मनायगए म्यात् वैशाणार "नित्यानन्दो भक्तरुपो बजे य श्रीहमारध | मामकीडाविषये करण्याकर्षणानिधाग्याप य । मायनी माकारियायोग भक्तावतार याचाऽदतोय श्रीसदाशिव" ति रामनगे। सि मागुरुरा तत्पित्रादिविवरण यथा.- यधमतप , नि, (यधम+म+10+गा कन्) मध , वि. ( भर ममनाम 1 मे "महादेवस्य मित्र य कुवेरो गुहाकेश्वर । (यधम । निलए । मरफ । यय 1) श्याम तम! न.परए | इति मेटिनी! कुवेर पगिद्धत सोऽद्य जगकोऽस्य विदावर । मत्य । गीपदाग । वि.किमाणाहकार बाटो। ति मन्द्रा ( IP पुरा कुवेर यौलासे सिध्यसाध्यनिविते । यधमर्ग, पि, (प्यधम+ग पिये पवार : पिपगि मनमथा )। जजाय परम मन्त्र पौव श्रीशिववासभ । देयविषये पधम निन्दित गरदन्तादिन्यान् यारा , यम (यधर सिरप्रयमापन ततो दयालुभगवान् वर रगिपति सोऽनवीत् । परनिपात । वा गाधम गमगारगायेर विरा दरशो) यधनात् । यधीमान ।। तत कुवेरो वरयामास त्व मे मुतो भव । यम्य ।) पागरहोता। माग्दी । यमर : ग. एमाया प्रार्थितस्तेन देवेग वरदेश सदाशिव । तकति भाया। यधामधुमी, (गधरम्य मधु पपीतत्)शा जन्मजन्मान्तरे पुत्र प्राश्यामि पुचता तव। ("धधमार्थमिाथंगरामी घोदित । पधगम्मत | पथररस । इति विश्मा इति प्राप्य वर कर कियन्त कालमास्थित । दापयेत् धगमगार्थमधमगांव विभाषित। यधरम्तात् य, याधरम | इति सायुध । कार्यादीशवशात् सोऽद्यादेतग्य जनकोऽभवत् । यमयेऽधमर्गग्य देशोग्य गसदि। ग्यधामात, ८, (पर+बमाति विपन्न वर योगमाया भगवती ग्रहिगी तरय साम्प्रत । यमियोता दिवेश फरग नान्यदिशेत्" । प्यधादेश ।) यन्तात् । बधगद। सीतारू पेगावतोगा श्रीनाम्नी तत्प्रकाशत । इति मनु 1) प्रदात देिशकागवाये 4114 तस्य पुत्लोऽयुतानन्द कृपाचैतन्यवामम । यधमनिया, पि. (यधमनवादेयत्वेन मिन्दित ख्याने तात् प्राययोभवति । इति व्याण श्रीमत्पण्डितगोखामिशिष्यप्रिय इति श्रुत पण । तदेव दाटत्या वियते यन्य । यधम यधग, स्त्री, (म धरानसमा 1) पी व कार्तिकेय प्रागासीदिति जन्पन्ति केघन" । प्यतीनाविति उन् । तस्य रक) यधमर्म । इति गोरगणोपदीपिका । यथा, ययेव सा। इति ने पधं: घदैतवादो, [न् ] वि. ( यदेत "घिदेव सत्य नान्यत् 'ग्रहीतानुफमाददाप्यो धनिनामधमाश । यधरात्, त्य, पधरत । यधरण। का किञ्चिन" इति वदति, यद्दत + वद + णिनि उप दत्त्वा तु माझगायव टपतेस्तदनन्तर ।" उदमाटोका। पदसमास 1) एकमवादी। तस्य मत यथा, अति मिताक्षरा॥ ब्रह्मैव सत्य प्रत्यक्षादिसिद्ध विश्व ब्रमणि पारो ("ये येरपायरथ ख प्राप्नुयादुत्तमर्गिक । यथा,- पित । यथा रब्ज रज्जुखरूपाशानात् सर्पवत तेस्तैग्मायै सम्हा दामयेदधमर्णिक" : "सिधाम नम्बदधरातपरण प्रतिभाति । तथा ब्रझखरूमाझानात् विश्व ! इति मनु ।) सावलोककलगीतमइयामि। वस्तवत् प्रतिभाति प्रकृतिलॊवश्चापि पर्यवसाने व्यधमा, स्त्री, (व्यधम+खिया टाप् ।) खीयाद्यन्त- नो घेदय विरहभागन्यमयुकदेश ब्रह्मैव ब्रह्मान्यत् सद्दस्तु नास्ति । अत्र प्रमाण। र्गतनायिकाभेद । यस्या लक्षण। हितकारि- शारीरिकसूत्रस्य शङ्कराचार्यकृतभाष्यतट्टीकाक प्रियतमे यहितकारित्व । प्यस्या क्रिया यधमा । इति श्रीभागवते १. स्कन्धे २६ अध्याय । ल्पतरुभाषरत्नप्रमादि। व्यस्या निष्कारणकोपत्वात् घण्ट्रीति नाम । इति व्यधरीण , नि, (घधरत तिरस्कृत घध [ स् ] व्य, (अधरस्य अधादेश तत असिन् ।) रसमलरी। ख तस्य ईन ।) धिकष्टत । निरस्त तल | नीच । अधोभाग । यथा,- बधमाङ, की, (अधमम् यदा कर्मधारय ।) अटाधर "लोकानुपर्युपास्तेऽधोऽधोऽध्यधि च माधव" । पाद । चरण । इति शब्दचन्द्रिका । इति वोपदेव ॥ पाताल । योनि । इति त्रिकाण्ड - लो पु, (न ध्रियते कामुकस्य धेय्यं न तिष्ठसि शेषः । यत्र, न+L+ पुसि सज्ञाया घ प्रायेति दिक्देशकाले । इति व्याकरण । यध पुष्पी, स्त्री, (घध व्यधोमुख पुष्य यस्या । घस् + पुथ्य + डीप।) गोमिक्षा । इति राज- रिति यावत्। इति शब्दरत्नावलो विकाण्ड- निर्घण्ट । टणविशेष । हेठाहुली। चोर- रत्नावली - . - - तिरस्कृत' पर । यधर, -- -- पोषश्च । पुष्पी २ मजल्या ३ अमरपुष्पिका ! इति रत्न । माना। समास 1) मुखावयवविशेष । नावा ठोट । इति भाषा| बोटः। उपर ठॉट। इति माया । तया ·- न्यास । । क. 11 । ३७ अघि अधि अधि थपराध । श्रुतिस्मृतिविराद्धाचार' । यथा, "विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तर । कुशल । व्याप्ति' 8 यथा तिलेषु तैलं । सकले स्थित ॥ "घधर्मेधते राजन् ततो मद्राणि पश्यति । निर्णयति पञ्चाङ्ग शाखेऽधिकरणं स्मृत" । तत' सपनान् नयति समूलातु विनश्यति ।" विषयो विचारार्हवाक्यं । विशयोऽस्यायमणे न | अधिकर्डि, त्रि, (अधिका ऋद्धि' सम्पत्तिर्यस्य इति महाभारतम् । वेति सशय । पूर्व पक्ष प्रकृतार्थविरोधितर्कोप सः ।) अतिशयसम्पत्तियक्तः । तत्पर्याय । स- ( "यधम्ममिदमन्यन्तं कथ भीमोऽनुमन्यते" । ड'२। इत्यमर। उत्तर सिद्धान्तानुकूलतर्कोपन्यास । इति महामारतं) निर्णयो महावाक्यार्थतात्पर्य्यनिश्चय' । एवं क्रमेण | यधिकर्मिक , मु, (यधिकृत्य हट्ट कर्मणि प्रभवति प्यधर्मो, [ ] घि, ( ध्यधम्म' पापं विद्यनेऽस्य ।) विवेचनमत्राधिक्रियते इत्यधिकरण । इति ति अधिकर्मन् + ठन् तस्य इक) इट्टाध्यक्ष । इति च्याम्मिक' । यधम्मात्मा। यधर्मशब्दादम्त्यर्थे ध्यादितत्त्व । यधिक्रियतेऽर्थाद्विचारोऽस्मिन्नने हेमचन्द्र । हाटेर दारोगा इति भाषा। नेति वा व्यधिकरण वेदविचारग्रन्यात्मिका मी | यधिकार, स्ली, (अङ्गादधिकं मयूरव्यंसकादित्वात् इन्। मासा। सा च दिधा कममीमासा ब्रह्ममी. समास' 1) सकपका मध्ये यधन्ति थधयरः, पु, (यधयरति इति यधस्+घर+ध्यच।) तत् चौर। इति हारावली । यधोगामिनि त्रि मासा चेति । कर्मकाण्ड्वेदविचारग्रन्थ कर्म चुकादिदाथि भूरैमध्यकाये निवध्यपट्टिकादि। यधचौर, पु, ( अधः चौर'। यधस्+ चुर+ मीमासा जैमिनिप्रणीता सैव मीमासात्वेन प्र तत्पर्याय'। सारसन २। इत्यमर । विशत्य- यच् +खार्थे व्यण) नीचचौर। सिंदालचोर सिद्धा पूर्वमीमासा इत्यच्यते । ब्रह्मकाण्डवेद झुल्याद्यतिरिक्ताहविशिरो त्रि॥ (यथा मनु ।- इति भाषा । इति केचित् । विधारणथश्च ब्रझमोमासा वेदव्यासप्रणोता सा "नोबेहेत् कपिला कन्या अधस्तात् व्य, (व्यधर+यस्ताति1) यधोभाग । च वेदान्तत्वेन प्रसिद्दा उत्तरमीमासा इत्युच्यते । नाधिकाङ्गों न रोगिणीं") इति हलायुध । (तस्याधस्तात् वयमपि रता इत्यञ्च मीमासापदमपि करणाधिकरणव्यत्पत्त्या व्यधिकारः, पु, (यधि+ + +घञ्।) राजादीना स्तेय पोटनेषु । इति उत्तरचरित । ) (वथा ग्रन्थपर ज्ञेय । भावव्युत्पत्त्या तु विचारपूर्वक चामरधूननच्छवधारणादिव्यापार । तत्पर्याय । "निमजताऽधस्तादशौ दाटप्रतीच्छकौ" , इति निर्णयपरमिति । यत्त अधिक्रियते विचारोऽस्मे प्रक्रिया २। इत्यमर । प्रकरण | यथा नैमि- मनु ।) पद्यादाग'। इत्यमरटीका ॥ रतिग्टहं। इति व्यत्पत्या अधिकरणं मीमासासिद्धान्त त्तिकोऽय प्रायश्चित्ताधिकार इति मिताक्षरा भगं । इति विकागइशेष । इत्युदीनाभिहित तन्न । सिद्धान्तस्याधिकरण खामित्व । यथा “सर्व स्युरधिकारिण" इति यधामार्गवः, पु, (न धीयतेऽसौ व्यधा. न+धा + चरमावयवत्वेनाधिकरणागवात् यधिकरणत्वा स्मृति ॥ यधिकृतदेशादिः। यथा निजाधिकार किम तादृशं मार्ग वाति गच्छति। यधा+मार्ग+ नुपपत्ते । यथा न्यायमते निगमनम्य न्यायाव भिन्नाधिकार इत्यादि पहव शियप्रयोगा । वा+क ।) (प्यपामार्गः । इति क्षीरखामी।) यवत्व न तन्मात्रस्य न्यायत्व तथेहापीति सुधीमि (यथा मनु |- धामार्गवरक्ष' । इत्यमरटीकायां रायमुकुट । भाव्य । तस्य चाधिकरणस्य पञ्चाङ्गानि । तदुक्त "तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽसिन् यधार्मिक', त्रि, (धर्म चरति । धर्म+ठक् । "विषयोऽविषयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरं । शेयो नान्यस्य कस्यचित्" ।) न धार्मिक ।) व्यधर्मों । यधम्मात्मा । पापी । निर्णयोति पञ्चाङ्ग शास्त्रेऽधिकरण स्मृत" । प्यधिकारी, [न] त्रि, (यधिकरोति व्यधि + + तत्पर्याय | प्याधाम्भिक २ । इति विकाण्ड विषयो विचाराईवाक्यं । यथा । खादिरे पशु नन्द्यादित्वात् णिनि ।) प्रभुः। खामी। प्यधि- शेष । यथा- वधाति खादिरं वीर्य्यकामस्य यूपं कुर्बोत पति । यधिकारविशिए । खत्ववान् । इति “यस्तु पञ्च महायज्ञविधीन स निराकृत । इत्यादि सयोगएथकाधिकरणादे | एव विषयो स्मृति । यथा,- व्यधाम्भिषा स्यादृषल व्यवकीर्णे क्षतव्रतो" ॥ निश्चयस्तन्निस्तविरोधी वा व्यविषय संशय । "इयापूर्त दिजातीना धर्म सामान्य उच्यते । इति जटाधर । यतो नाधार्मिके वसेदयामे । तदुक्त, प्यधिकारी भवेत् शूह पूर्ते धर्मेन वैदिके" ॥ इति कुलकभट्टचा "विशब्दय विशेषार्थ सिनोतिवन्धनार्थक । इति मलमासतत्त्व थपिच । यधि ध्य, (न धीयते धार्यते। नम्+धा+कि ।) विशेषेण सिनोतीति विषयोऽर्थनियामक" : "सातोऽधिकारी भवति देवे पैत्रेच कर्मणि" । प्रादिविशत्युपसर्गमध्ये उपसर्गविशेष । नियामक कोटिनिचायकतया विशेषदर्शनात्मक इत्याडिकाचारतत्व । वेदान्तमते विधिवदधीत- स्था । उपरिभाग । इति दुर्गादास । यधि व्याप्यवत्त्वादिनिश्चय एव । एवमेव न्यायगुरु वेटाङ्गत्वेन व्यापातमोऽधिगताखिलवेदार्थोऽसिन् कार । ईश्वर । इति मेदिनी । यधिक। यथा न्यायवागीशभट्टाचार्यचरणा । धन्ये तु विशय जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्णनपुर सरं प्पधिमास प्यधिषो मास' इत्यर्थ । इति स्मृति'। इति विपर्ध्वस्य शेते सश्यार्थकत्वमालोय ता नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानुठानेम निर्गत. प्पधिप, पु, याधि। मन पोड़ा। इत्यमरटीकायां लव्यमध्यपाठ वदन्त विशय संशय इति व्याच निखिलकम्मपतया नितान्तनिर्मलखान्त साधन- क्षते तत्र विपूर्व शेते. सश्यार्थकत्वे मानमनु चतुथ्यसम्पन्न प्रमावा। इति वेदान्तसार प्यधिक, सो, (यधि+साथै फन् ।) काव्यालझार सन्धेय । समय ध्यस्थायमर्थो न येत्याकारक । धनाधिकारिणो दावमागशब्दे एव्या ।। भेद । तस्य लक्षणं । यधिक एघुलाधारादाधे- पूर्णपक्ष सिद्धान्तविपद्धतर्कोपन्यासेन सिद्धान्त श्रीमूचादीनां वेशकता । इति लोकप्रसिद्ध याधिक्यवर्शन। उदाहरण यथा । अभाण्डानि वियद्धसशयककोटिव्यवस्थापन | उत्तरं प्रकृत- प्यधिकारी, [न् ] , (घधिकरोति प्यधि++ असे या त मान्ति न से गुणा । इति कुव सिद्धान्तानुफलतापन्यासेन प्रकृतसिद्धान्तसिद्ध नन्दादित्यात् णिनि।) वेदान्तशाम्नवेत्ता। घधि- लयागन्दे पप्पयदीक्षित। सण्यापरकोटिव्यवस्थापन निर्णय सिद्धान्तसिद्ध गताखिनवेदार्थनितान्तनिर्माणसान्त' माधनचतु- अधिफर, त्रि, (यध्याहदरव पधि+ खार्थे कन् ।) विधार्यवायवतात्पर्यावधारणं । कर्ममीमासा एयसम्मम प्रमाता। ति वेदान्तसार' पुरय । पतिरित । यनेक । इति हेमचन्द्र । (पुमान् धिकरणानि सहसुसंख्यकानि जैमिनिप्रगीतानि इति गजनियट' सोऽधिके शुभे । स्त्री मदन्यधिके स्त्रिया | इति शास्तदीपिकादौ पार्थसारथिमिथादिमिडधा प्यधिकृत , ए, (यधि+छ+1) अध्यक्ष थाय- विटसानि। इति चन्द्रशेखरतवत्वसम्बोधिनी, प्यावेक्षक । यमर(धाधार त्यधिकृतेन रधिकरलं, मी, (बधि + r+पधिकरणे त्यट।) प्याकरमते याधाररूपकारकं । तचतुर्विधं । मया रहीता या वेषयटिरवरोघरहेपु राघ। एकन्यायोपपादन । इति रमपम् । पधि सामोप्यं १ यथा गडाया घोषः। कालिन्या इति शाकुन्तले ।) छताधिकारमये वादि। विपते पष। विषयादिपवावयवविवेपनोपेत रेमे । खानेप. २ यथा दिवि देवाः । कानमे यधिकम', पु, (बधि सम् +म् रयमावः ।) परायपा- रेमे । विषय. ३ यथा मास्ने निपुस । केको पाक्रम इति हेमपन्न । 1 - भरत। . मनु।)

·। - शेष ॥ श्वेतसर्थप १५ - ३८ अधि अधि बधित्यका, स्त्री, (यधिरूका पर्वतोपरिभागम् व्यधिवचनं, सी, (यधि+वच् + ल्युट। पक्षपातेन घधि + त्यकन् स्त्रिया टाप ।) पर्वतोपरिभूमि । कथन। “यधिक वचनं पक्षपावन वचन" इति इत्यमरः । ( उपत्यकादरासना भूमिरुईमधि माधवाचार्यः ।) नान । सज्ञा। इति विकाण्इ- स्यका : यमरकोष | यथा रघुवणे,-"अधि- त्यकायामिव धातुमय्या लोध्रद्रुम सानुमत प्र- यधिवास, 8, (अधि+ वस् + धम् ।) निवास । धूपनादिमि सस्कारः। इति मेदिनी। तद- वधिप , त्रि, (अधिपाति रक्षति व्यधि+पा+फ 1) द्रव्याणि । मत्तिका १ गन्ध २ शिला ३ धान्यं 8 अधिपतिः। खामी। इत्यमर ॥ राजा। इति दूर्वा ५ पुय्यं ६ फल ७ दधि त सस्तिक त्रिकाण्ड शेष ॥ (यथा रघुव शे-व्यथ प्रजा १० सिन्दूर २१ शह १२ कन्जल१३ रोचना १४ नामधिप' प्रभाते ।) स्वर्ण १६ रौप्य १० तामं १८ अधिपतिः, पु, (व्यधिपति रक्षति अधि+पा+ घामर १८ दर्पण २० दीप २१ प्रशस्तपात्रं २२ । हति ।) प्रभु । खामी । इति हलायध । (यथा इति मवदेव । क्वचित् पुस्तके श्वेतसर्पपस्याने रघुवंशे। "वचो निन्याधिपतिर्दिवौकसा" ।) सिद्धान क्वचिच्च चामरस्थाने। तमानुष्ठानं । यधिभूः, पु, (यधि+ भू+कर्तरि किय।) खामी । "दुर्गापूजादोलयात्रायागादौ पूर्वदिने सायंकाले प्रमु । इत्यमर । व्याधारात् सस्कारकर्मणि तद्दिने पूवाड़े मन्त्र वधिमास , मु, (मासात् रविसमान्तिमासादधिक पठित्वा क्रमेणोक्तद्रव्याणि ध्यादौ देवादीनां ललाटे मयूरव्यसकादित्वात् समास ! ) रविसमान्ति- पश्चालूमौ स्पर्शयित्वा प्रशसपात्र स्थापयित्वा दयमध्यवर्तिचान्द्रमास । रविसक्रान्तिशून्यशुम्क तत्पात्रं पूवातक्रमेण वारमय स्पर्शयेत् । द्रव्य- प्रतिमदादिदर्शान्तमास । तत्पर्याय । प्यधिक- विशेपेण ससारः । वन यजुर्वेदोक्तमन्त्रा- मास २ व्यसक्रान्तमास ३ मलमास 8 मनि स्त्रयाविशतिद्रव्याणि च यया । तैसरिता स्तुच ५ विनामक ६ नपुसक ७ । इति मल- ग्रहीत्वा,- मासतत्व ॥ ॐकासि कतमोसि कसै त्वा काय त्या सुम्योक अधिमासक, पु, (यधिक मास यत्र स , समासान्त सुमगन सत्यराजन् । व्यनया तेलहरिया क 1) दन्तरोगविशेष | यथा,- यस्य शुभाधिवासनमस्तु । एव सर्वत्र" । १ । "दन्तरुक् पश्चिमे दन्ते गन्धं ग्राहीला,- महान् पोथो महान् रन । “ॐ गन्धद्दारा दुराधषा नित्यपुष्णा करीषिणों। लालासावी कफकृती ईश्वरों सर्वभूताना त्वामिहोपाइये श्रिय" २। विज्ञय सोऽधिमासक" । महों ग्टहीत्वा,- इति भावप्रकाश ॥ यस्य चिकित्सा दन्तरोग "ॐ भूरसि भूमिरस्य दितिरसि विश्वधाया प्राब्दे हरव्या, विश्वस्य भुवनस्य धनों एथिवीं यच्छ एथिवीं प्यधिरथ , पु, (रथमधिरू, प्यत्यादीति समास ।) दृह एथिवों माहिरसी”। ३ । कर्णपिता । स तु सूतभाति । तस्य कर्म पुनर्गन्धेन गन्धद्वारामिति । सारथ्य । यथा। विवेशाधिरथो रहा चयिप्रायो पिना ग्टहीत्वा,- यमिव । इति महाभारत । (यथा हरिवशे । "प्रपतस्य वृषभस्य एठान्नावश्चरन्ति खसि "सत्यकर्मसुतश्चापि सूतत्वधिरथस्तु वै । च इयाना ता च्यारत्र नधरा गुदता व्यहि य कर्ण प्रतिजग्राह तेन कर्णन्तु सूतज" :) वुधामनुरीयमाना । विष्णोविक्रमणमसि विष्णो- यधिराज्यमाक्, , (व्यधिक राज्य कर्मधारय , तत् विक्रान्तमसि वियणो क्रान्तमसि ।। भजते अधिराज्य + मज् + ण्वि उपपदसमास ।) धान्य स्टहीत्वा,- अधिराट्। यथा । व्यत्यन्यान् एथिवीपालान् "ॐ धान्यमसि धिनुहि देवान् धिनुहि यज्ञ पृथिव्यामधिराज्यभाक । इति महाभारत । धिनुधि यज्ञपति धिनुहि मा यज्ञन्य” || यधिराट्, [ ] ए, (पाधिक्येन राजते अधि+ दूब्बा ग्टहीत्वा,- राज्+कर्तरि किम्।) सम्राट् । चक्रवर्ती । इति “ॐ काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परष परुष महाभारत । ( यथा रघुवरी । इति प्रगल्म परिएवानो दूधे प्रतनु सहसेण शतेन च"।६। पुरषाधिराजो म्गाधिराजस्य वचो निशम्य ।) पुष्प म्टहीत्वा,- यधिरोहिणी, स्त्री, (अधिरोह यारोहण तदेव "ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीच पत्ना व्यहोरात्रे पायें साधनत्वेन विद्यदेस्य ब्यधि+रोह +इन् स्त्रियां नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्याप्त इय्णुनिशान मुम्म- सीप् ।) (यधिरोहणी इति पाठे अधिगद्यते इशान सर्वलोकम्मदशान"101 नया वधि+रह+ कर ल्युट स्त्रियां डीम् ।) फल रहीत्या,- वशकाष्ठादिनिर्मितारोहणमार्ग। सिंड़ि इति "ॐ या फलिनीया चपना चाव्या याच भाषा | तत्पर्यायः। निश्रेणिः। इत्यमर । पुष्पिणी सहस्पतिप्रसूताला नो मुञ्चन्त्व- निम्श्रेणी: । इति सट्टीका । बधिरोहणी इत्यपि हस"। दधि ग्रहीत्वा,- माठ - अधि "ॐ दधिक्रावूनोऽकार्य जियगोत्वस्य वानिन सरमिणो मुखाकरोत् प्रणतायुएपितार्थ" 18! हत ग्रहीत्वा,- " सेगोसि शुक्रमस्यम्टतमसि धामनामासि प्रियं देवानामनाय टेवयजनमसि" ।१०। स्वस्तिकं ग्रहीत्वा, "ॐ सस्तिन इन्द्रो वृद्धश्रवाः खस्तिन पूषा विश्वयेदा खस्तिन सार्यो रियनेमि खस्ति- नो रहस्पतिर्दधातु" । १९ । सिन्दूर ग्टहीत्वा,- "ॐ सिन्धोरिव प्राध्वने शूधनासो वातप्रमीय पतयन्तु एतस्य धारा घरपोण वाजी काठा- मिन्दबुतिमिमि मिनमानः" । चत्र “वातप्रमीय पतयन्ति जा" इत्यपि पठन्ति ।१२। शझं महीत्वा,- "ॐ प्रतिश्रुत्काया व्यर्तन घोषाय भयमन्ताय वडवादिनमनन्ताय मूक शब्दावासम्बराधाव महसे वीणावाद क्रोशाय तूणवइमवरस्पराय शमध्व वनाय वनपमन्यतोऽरण्याय दावप" १३ कन्जन महोत्वा,- “ॐ समिद्धोऽञ्जन क्रदर मतीना तममे मध- मत् पिन्नमान वाजीवहन् वाजिन जातवेदो देवाना वक्षिप्रियमासधस्थ"। १ । रोचनां सहीत्वा,- "ॐ युध्नन्ति वभ्रमरुष चरन्त परितस्थुष रोचन्ते रोचना दिवि"।१५। सिद्धान्न महीत्वा,- "ॐ यनपते व्यन्नस्य नो घेदनमीवस्य मुभिण। प्रदातार तार्यऊर्ज नो धेहि द्विपदे श चतु- प्पदे । सिद्धानमत्र यातपतण्डुला" । १६ । कावन ग्रहीत्वा,- " हिरण्यगर्भ समवर्तताये भूतस्य जाता पतिरेक प्यासीत् । सदाधार पृथिवीं द्यामु. तेषा कसै देवाय हविषा विधेम । १७ ।" रजत रद्दीत्या,- “ॐ तेजोसि भुक्रमस्थम्टतमसि धामनामासि प्रिय देवानामगाए देवयजन" । १० ताम ग्टहीत्वा, "ॐ यसौ यस्तामोरण उतवनु सुमल ये चैन रद्रा व्यभितो दिक्ष श्रिता' सहसशो वैधा हेलझ्महे" | २६। सिद्धार्थं महीखा,- "ॐ रक्षोहनो बलगइन प्रोक्षामि वैष्णवान् रक्षोहनो बलगहनो बलयामि वैष्णवान् रक्षो- हनो वलगहनोऽवस्तृणामि वैष्णवान् रक्षोहनी वनगहना उपधामि वैष्णवी रक्षोइनौ वनगहनौ पर्यहामि देवी वैष्णवमसि वैमावास्थ' २॥ दर्पण ग्रहोत्या,- "ॐ धाकृष्णन रजसा वर्षमानो निवेशयनरत मञ्च हिरण्ययेन सविता रथेना देवोयाति मुवनानि पश्यन्" । २१ । दीप सहीत्वा,- - - - ·र ॥ ३९ अधि अधि अधू "ॐ श्रम व्यायाहि वीतये रणानो व्यदातये जातो जनिमान्योजसा प्रतिभागनदीधिमः"|१५|| अधीत', त्रि, (अधि+ इ + कम्मणि क्त ।) कृता- इति रोचनया। ध्ययन । पठितः। यथा,- निहोता सत्सु वहिदि" । २२ । सर्व्वद्रव्ययुक्तडल्लकं ग्टहीत्वा,- "ॐ प्रणीउपा अपूर्वा व्युत्पति प्रिया दिवस्तु "यधीते तसाहसमनन्त वेदपारगे"। "ॐ प्रतिपदसि प्रतिपदे त्वा अनुपदसि व्यनुपदे वा मश्विना रहत् ११६ । इति स्मृति ॥ पठितशास्त्र। माठे ली। त्वा सम्पदसि सम्पदे त्वा तेजोसि तेजसे त्वा । २३ । इति सिद्धार्थन। यधीति , स्त्री, (यधि+ इ +भावे तिन्।) व्यध्य- यनं । पठन । इति जटाधर। इति यजुर्वेदीयदुर्गोत्सवपद्धति - सामवेदि “ॐ सदसस्यतिमट्टव प्रियमिन्द्रस्य काम्य । सनि नामधिवासमन्तास्तत्तद्रव्याणि च यथा । प्रथम मेधा मनासिघं" । १७ । यधीती, [न्] त्रि, (अधीतमनेन अधीत+इन्।) इति काञ्चनेन। अध्ययनविशियः । कृताध्ययन । इति व्याक- गन्धेन,- “ॐ भद्रा इन्द्रस्य रातय योऽस्य काम विधतो “ॐ यदा हिरण्यस्य यदावों गवामुत। सत्यस्य नरोपति मनोदानाय चोदयन्” ।१। ब्रह्मणो वर्चस्तेन मा ससृजामसि"।१०। अधीन , त्रि, (इन प्रभुमधिगत अत्यादीति समास ।) “ॐ महित्रीयामवरस्तु द्युक्षमित्रस्यायन दुरा- इति रौप्येण । परवशः । तत्पर्य्याय । निघ्न २ वायत्त ३ धर्ष वरणस्य" ।। "ॐ रन्महासि सूर्य वडादित्य महा असि अखच्छन्द ४ ग्रह्मक ५ । इत्यमर । (यथा इति महा। महस्ते सतो महिमापनिय समझा देवमहा कुमारसम्मवे,- पुनर्गन्धेन,- पसि"।१६॥ "त्वदधीन खलु देहिना मुखं" ।) "ॐ भद्रा इन्द्रस्य रातय इत्यादि। इति तामेण । अधीर, त्रि, (न धीर स्थिर नसमासः।) चञ्चला। "ॐ वित्वदापो न पर्वतस्य पृष्ठादुक्थेभिरगे “ॐ मनज्योतिर्जुयतामाज्यस्य रहस्पतिर्यज्ञमिम इति इलायुध ॥ कातर । इत्यमर । (यथा जनयन्त देवा तत्वागिर ।। सुश्रुतयो वाजयत्या तनोखरिय। यज्ञं समिम दधातु विश्वे देवा स नागानन्दे,- जिन्नगिर्वर्वहो जिग्युरखा" | 8 | इह मादयन्ता मा प्रतिष्ठ"।२०। "निर्याज विधुरेव्वधीर इति इति शिलया। इति दीपेन। मा येनाभिधत्ते भवान्' ।) "ॐ धानावन्त करम्भिण मपूप्यवन्तमुक्थिन “ॐ स्यादित्य प्रयतस्य वेत्तसो ज्योति पश्यन्ति व्यधीरा, स्त्री, (न धीरा क्षणस्थायिनी, नसमास।) इन्द्रप्रातर्जुषखन" । ५। वासर पावाय दिव्य तोदिवि" । २९ । विद्युत् । इति हारावली ॥ मानावस्थाया मध्या- इति धान्येन। इति दर्यणेन । प्रगलानायिकयोभैद ॥ तस्या लक्षण । व्यव्यङ्ग- "ॐ अजायथा मपूवा मघवन् वृत्रहत्याय । “ॐ उद्यल्लोकानरोचय प्रभभूतमरोचय होइ कोपप्रकाशकत्व । मध्याधीराया' परुषवाक् कोप- तत्रथिवी मप्रथयस्तदस्तभा उतो दिवम्" । ६ । इमान् लोकानरोचय होइ विश्वभूतमरोषय । प्रकाशिका । प्रौपाधीरायास्तजनताडनादिक इति दूर्बया । होहा ऐवात्र धौ न्योतीधि" । २२ । कोपप्रकाएं। सा विधा। ज्येष्ठा कनिछा च । "ॐ पवमान व्यनुहि रश्मिभिवाजसातम । इति प्रशस्तपात्रेण । प्रशस्तपात्र पूर्वोक्तसर्बद्रव्य- इति रसमारी॥ दधत्स्तोत्रे सुवीर्यम्" । ७॥ स्थापितकपात्रं । इति सामवेदीयदुर्गोत्सव- यधीश , त्रि, (यधिक ईश कम्मधारयः ।) व्यधि- इति पुष्येण । पद्धति पति । प्रभु । इति हलायुध ॥ (यथा पञ्चतन्ते,- "ॐ इन्द्रनरोने मधिवा हवन्ते यत्पा- युनते अधिवासन, स्ली, (यधिवासयति स्थापयति देवता "चन्द्र मण्डलसंस्थेविग्टह्मते राहणा दिनाधीशः।) धियस्ताः शूरो पाता श्रवसच कामत्वा गामति बनेन अधि+ वस् + णिच् + करणे ल्युट्।) व्यधि- यधीश्वर, त्रि, (यधिक ईश्वर कम्मधारय ।) प्रण- व्रने भजात्पन्न"|| वास । गन्धमाल्यादिभि सस्कारकरणं। इत्य- ताशेषसामन्त । महाराज । चक्रवर्ती। इत्य- इति फलेन। मर' ॥ (प्यनया तेलहरिद्रया व्यस्या शुभाधि मर । "ॐ दधिक्रावनोऽकारिष जिष्णोरश्वस्य वाजिन वासनमस्तु ॥ इति दुर्गोत्सवपद्धति' 1) व्यधुत, त्रि, यकन्पित । धुझ्नकम्मे इत्यस्मात् सुरभिणो मुखाकरोत् प्रणतायुंषि तारिर्वत्"। यधिविना, स्त्री, (वधिविद्यते लभ्यतेऽसौ, व्यधि+ कम्मणि क्त', पश्चानसमास । दीर्घमध्योऽपि । विद+ कर्मणि क्त स्त्रिया टाम्।) व्यध्यूछन । प्रथम- | व्यधुना, व्य, (अस्मिन् काले इदम्शब्दस्य रूपमिति "ॐ वृतवती भुवनानामधिश्रियाझे पृथ्वी म विवाहिता स्त्री। कृतानेकविवाहखामिन या निमातनात् ।) यस्मिन्काले। इदानीं। सम्मति । धुदुघे सपेशसा द्यावा एथिवी वरुणस्य धर्मणा पेक्षिकप्रथमो भार्या । इत्यमरः । विकभितेऽजरे भूरिरेतसा"।१० ("यधिविन्नस्त्रियै दद्यादाधिवेदनिक सम" । यधुनातन, त्रि, (अधुना भवम् अधुना+यु तुट्छ ।) इंति एतेन । इति मनु ।) इदानीन्तनं । वर्तमानकालत्ति । एतत्कालीनं । “ॐ यस्ति सोमोऽयं सुत' पिबन्त्यस्य मरत' अधिश्रयणी, स्त्री, (अधि श्रियते पयतेऽत्र षधि + इति व्याकरणं उतखरानोऽश्विना"।११। श्रि+घधिकरणे ल्युट स्त्रिया डीय।) चुल्ली । | अटत , पु, ( क्व, न त नन्समासः ।) विष्णुः । इति स्वस्तिकेन । इत्यमरः। भुला इति भाषा । इति तस्य सहसनाममध्ये पठित । यकृतधारण- "ॐ सिन्धोरच्छासे पतयन्तमुक्षण हिरण्यपावा व्यधिष्ठान, ली, (अधिष्ठीयतेऽत्र अधि+ स्था+ वस्तुनि घि पशुमसुम्यभते" । १२॥ यधिकरणे ल्युट्।) नगर । चक्रं । प्रभाव । य- यघट, त्रि, (पृष् + क्त, न पृष्टः नसमास' ।) इति सिन्दूरेण । ध्यासन । व्यवस्थान । इत्यमर। (यथा रामा- सलन्न । तत्पर्याय । ध्यप्रगलम २। इति शब्द- "खसन्वया वसूना यो राया मानेता य इ. यणे,- रत्नावली । शारद' ३ अप्रतिम' 8 । इति नटा- डाना सोमा य सुक्षितीना" । १३ । "यद्यात् सम्परित्यज्य खमधिष्ठानम्रद्धिमत् । धर । शालीन' ५। इत्यमरः । इति शन। कैलास पर्बवश्रेष्ठमध्यास्ते नरवाहन" :) अदृष्य , भि, (+कमणि क्यम् ।) प्रगमः। “ॐ यमते व्यक्षते समझने क्रतु रिहन्ति मध्वा- यधिक्षिप्त', घि, (यधि+क्षिम् + कम्मणि क्त ।) अधर्षणीय । इति मेदिनी । (यथा रघुवंशे,- प्रतिक्षिप्तः । इत्यमर प्रेरित । इति मरता। "मीमकान्तैमरा सबभूवोपणीविना । इति कष्जलेन । प्रणिहिव । स्थापिव' । कुत्सितः । मर्सिव' ! इति यष्यवामिगम्यच यादोर रिवार्णवः") "ॐ श्रायन्त व सूर्यं विश्वेदिन्द्रस्य मधव वसूनि मष्या, स्त्री, (न ++संज्ञायां क्यम्। यस्यां . इति भ्रा। । इत्यमरा - 1 भ्यन्नते"।९। मेदिनी।

·४० . - - - अध्य अध्व माने पराभवो ग भवति तादृशी नदी।) मदी रमानाथः कमीस प्रत्यय ति मयमानन्द अध्याहार, पु, (यधि+या+ह+भावे धम् ।) विशेष । इति मेदिनी। पशको मलोद्यम । इति केचित् । उद्योगोद्यमी त। ऊर । उत्यमरः यस्पटाघस्य शब्दा- व्यधैर्य, त्रि, (गास्ति धैर्य यस्य स ।) धीरतागून्यः । पात्रति भरतः। न्तरेगा स्पीकरग। थाकाहासमापकपदानु- धाभाये की। यथा,- प्यध्यान, सी, (यधिकमानं भोगनं यामधारय ।) सन्धान । वाक्यसम्पूर्थ पदयोजन | युक्तिप्राप्तस्य "धैर्याधे>परियध्यहिकायोरेणीदृशोप्रीसये"। पनीर्य भोजनं। यथा। प्यमी मुग्यसे या पदान्तरमुदाहित्य प्यक्तीकरण । इति तट्टीका। इति भानुभट्टः। तदध्यानमुण्यते । उसि भावप्रकाश । पध्यरः, पि, (व्यधि+वस+क, च्यागमशास- यधोऽक, को, (यध नोपदेशरयम् पंशुक्र वस्त्रं, प्यध्ययः, , ( यध्यप्णोति समन्तात् याप्नोति विधेगनित्यात् डागमामाव । छाड़ितममा. कम्मधारय ।) परिधागवस्त्र । इत्यमर ॥ यधि+प्यदा+प्प ।) (कपधारमारि व्यवहारे. साय थमिधाननियामका अति प्रसिद्धे) साई. पधोघण्टा, स्त्री, (बध यधोदेशादारभ्य घण्टेव वधिकृत । व्यापक) क्षीरिफारतः। इति विसध्या । ३. साडे तिन इति भाषा । फलं यस्याः सा ।) प्यपामार्ग इति सामाना। पान्दरलावली. यथा,- घोजिशिका, स्त्री, (घल्पा जिझा फन् स्त्रियाँ टाप, पध्यन, पि, (प्यामिन्द्रियमधिगतः प्रादि. अवाप्य सा भूमि भुगनिममध्यसवनय । वध पधरा मिक्षिका कर्मधारय 1) तान्नु समास' 1) प्रत्यक्ष । इन्द्रियजन्यशान। इति पानन्दमागे। मूलस्थक्षुनिका । इति पारावली प्याभिव ( यदथ्योग जगतां वयमारोपिताम्लया । प्यध्यष्ट्र, ई, (उष्ट्रमधिगत प्रादिसमासः।) उष्ट्र. इति माषा। अति कुमारसम्भये 1) प्यधिशतः। यारथ । उष्ट्रवाशप्रेला । इति हारावली: प्यधोमुवन, सी, (पध नोपदेशस्य भुवन लोक प्यायव्ययादिनिरीक्षक नियम : अधु, पु, (चधि+व+11) महेयर । इति कर्मधारय ।) पाताण । इत्यमर । प्यध्यापक, भि, (यधि++गि + ग्युन् ।) मेदिनी (प्यधिगेपित । सम्इ' । अभ्युदय- षधोमर्म, [न् ] मो, (यध प्यधर मर्म हिक) प्पध्यापगकता । पाठगुरा । यध्यापयिता । तत्प. पहानी) गुबदारं । इति हेमचन्द्र । याय । उपाध्याय २। यमर । प्यध्यप, पि, (याधिक्येन रद्धि गव व्यधि+व+ अधोमुख', घि, (यधोमुख यग्य स ।) प्यधोवदा । यध्यापन, सी, (यधि+इए + गिध + भाये ल्युट ।) mi) अधिकरद्धियुप्ता । समइ । इति धरणी। पातालमुख ( तत्पर्याय । प्यवाएमुख २ । इत्य पाठा । विद्यादा। प्राप्पणामा पटकममान्तर्गत यथ्यून, स्त्री, (प्यधि+व+कमणि छ', स्त्रिया मर । पवाघीन ३ । ति जटाधर । प्यधो. कर्मेद । इति शन्दगलावती। (यथा मनु, टाए।) प्रयमविवाहिता स्त्री, कृतसापलिका ! मुखनक्षत्रगो यथा--- "प्यध्यापममध्ययनं यजन याजन तथा । शतानेकविवादम्य प्रथमाता स्वी। इत्यमर- "योपवडियमपिर्यावगावयास दान प्रतियव यटकमाए यमन" :) मेदिनीकरो। पूर्वप्रय शतभिया घ नवाप्युनि । प्पध्याय , पु, (प्यधि+इस+मापे घम् प्यध्ययनम् ।) प्यध्येपणा, स्त्री, (यधि+म् +विध + भाये युध, एतान्यधोमुखगणानि गुभानि मिग्य येदपुगणादिपरिच्छेद । ग्रन्थसन्धि । तमामान्त स्त्रियां टाम्।) याप्मा । रति हेमघ बाराध्य- विद्यार्थ्यभूमिखननेषु च शोभितानि" राणि यथा । सर्ग' वर्ग परिफेद । उहात। स्यादरपूर्वक कर्ममि नियुक्तकरण । गुर्बादे इति च्याति सारसग्रह । प्यत्र । संग्रह । उपास । परिवर्त' । पटम । सत्कारपूर्वक फघिदर्थे नियोजन । तत्पर्याय' । प्रधोमुखा, स्त्री, (व्यधोमुख यस्या सा, स्त्रिया काण्ड । स्यानं । प्रकरणं । पर्व । प्याशिः। इति सनि २१ इत्यमरः । सनो ३ । इति तट्टीका। टाप।) गोजिशारक्ष । ति राजनिघण्ट' । भिकाण्इशेष, स्कन्ध । स्तवक | उमास । प्यध्वग , पु, (यध्वना पथा गच्छति यध्वन् + गम् + यधोवायु, पु, (प्यध प्यधर वाय कर्मधारय ।) पादः । उद्योत'। विरघनं इत्याद्यपि। ड, उपपदसमास 1) पथिक । इत्यमरः उष्ट्र। अपानवायु । यथा,- यदुक्तम् । इति भिकाण्डोष' । सूर्य'। रति हेमचन्द्र। "क्षुतेऽधोवायुगमने स्टम्भणे अपमुत्सजेत्" । ("सौवर्गपरिछेदोहाताध्यायाइसग्रहाः । खेसर । रति राजमिण्ट ! खघर इति भाषा। इति तन्तसारे योगिनोदय । उणास परिवर्तश्च पटत कागदमेव च। यध्वगभोग्य , पु, (यध्वगेन पथिकेन भोग्य', अना- अधोक्षण , पु, (यध झाटत्वाभावात् हीनम् यक्षा स्थान प्रकरणं व पालासाझिकानि च । यासलभ्यफलत्वात्, हतीयातत्पुरुष' 1) पाया प्रत्यक्ष ज्ञान यस्य सः । थक्षात् इन्द्रियात् जायते पुराणादौ परिच्छेदा चनेके परिकीर्तिता।") तफरक्ष' । रति विकाण्डशेष । प्यक्ष+अन् ड, पञ्चमीतत् ।) विष्ण' । इत्यमरः । व्यध्यारूप, त्रि, (प्पधि+प्याए + रुए +n I) यध्वगा, स्त्री, (प्यध्वन् + गम् + ड', उपपदसमास' (यथा महामारते । यधोनक्षीयते भातु यस्मा समार। छतारोदण । प्यभ्यधिक । पति स्त्रियां टाम् ।) गड़ा । इति चिकाइशेष। तस्मादधोक्षजः। श्य । इति मेदिनी। भावजा, स्त्री, (अध्वनि जायते यवन् + जन्+ह, यध्यमि, स्ली, (बग्ने समीपे अव्ययीभाव ।) विवाह-अध्यारोप ,,(यधि+मा+रए+णिभावे या) उपपदसमासः, स्त्रियां टाम् ।) ख लोटक्ष। काले अग्निसमीपे स्त्रिय दात धनादि । यथा, वस्तुन्यवस्तत्वारोप । सचिदानन्दानन्तादयवझणि इति राजनिघण्ट । "विवाहकाले यत् स्त्रीभ्यो दीयते एपिसग्निधौ । यज्ञानादिसकलजडसमूहस्यारोपणमित्यर्थ ।य- | पध्वनीन, त्रि, (षध्वमि साधुः स्यध्वन् +ख तस्य तदध्यमिकृतं सद्भिः स्त्रीधनन्तु प्रकीर्तित" सर्पभूतरज्जो सारोपवत् । इति वेदान्तसार । ईण।) पथिक । इत्यमर । इति दायमागे कात्यायन । ।) व्यध्यावाइनिक, सी, (अध्यावाइन पिटग्रहात् यध्वन्या, पि, (यध्वनि साध' पध्वन् + यत् । अध्यण्डा, स्त्री, (यधिकमगइ वीज यस्या सा, खामियागमन तत्काले लब्ध अध्यावाहन+ पथिक ।इत्यमर (बध्वन्येन विमुक्तकण्ठमखिला ख्यिा टाप ) कपिकपछः । इत्यमर । प्याल्कुशी लधार्थे ठन् तस्य इकः । अधि+या+व+ रात्रि तथा क्रन्दित इति धमरशतक।) इति माषा । भूम्यामजकी। इति रत्नमाला, णि ल्युट्।) स्त्रीधनविशेषः । यथा,-- ध्यध्वरः, पु, (यध्वान सम्मार्ग राति ददाति चवन् अध्ययन, स्ली, (अधि+द+भावे ल्युट) गुरुमुखा "दत् पुनर्ममते नारी नीयमाना हि पैटकात् । ग+क उपपदसमास ।) यज्ञ । वसभेद। दानुपूर्दोश्रवण । पठन । ब्राह्मणस्य षटकम्मा यध्यावानिक नाम नत् स्त्रीधनमुदाहृतं" सावधानः । रति मेदिनौ । ("तमध्वरे विधजिति न्तर्गतमिद । इति शन्दरत्नावली इति दायमागे कात्यायन । क्षिती" । इति रघुवशे।) अध्यवसायः, ई, (वधि + यव + सा+भावे घञ्।) व्यध्याहरण, सी, (यधि+या+P + मावे ल्युट्।) यध्वरथ , पु, (अध्वैव रथो गमनसाधन यस्य सः ।) उत्साहः । इत्यमर कम्मस सकरः प्रत्यय । अध्याहार। वर्कण । ऊइन । इति शब्द पथरथः । यध्वगमनोपयुक्तरथ' । सत्पर्याय । इति मधु' । कम्मस दृष्यनकारको भावः । इति रत्नावली परिधाविक २। इसि हेमचन्द्र। । - , . - ·- - 1 माधा। दास । ४१ अन अन अध्वर्युः, पु,(अध्वर यशं यौति सम्पादयति व्यध्वर + तत खार्थे क.) चित्त | मन । इति शब्द- अनन्त', त्रि, (नास्ति यन्त सीमा विनाशो वा यस्य स ।) घन्तरहित । अनवधि । बशेष । यु+कर्तरि किम्, एषोदरादित्वात् तुग्भाव रत्नावली॥ असीमः । इत्यमरो मेदिनी च ॥ (यथा कुमार- रस्थाकारलेोप., होमकारी ऋत्विक् ।) यजुर्वेद- धनासहत् [६] पु, (धनङ्गस्य कामदेवस्य असु- सम्भवे ।-"धनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य"1) वेत्ता। इत्यमर । (यथा कुमारसम्भवे,- छत् शत्रु शिवललाटामिना तद्देहभस्मीकर- "विवाहयशे विततेऽत्र यूय- णात्।) शिव । इति हेमचन्द्रः। अनन्तजित्, पु, (जयतीति जि+कर्तरि क्विम्, व्य- मध्वर्य्यव' पूर्वरता मयेति” ।) घनच्छ , त्रि, (न अच्छ' निर्मल ।) याविल । व्यनि नन्तो नाम जित् जयो बौद्धविशेष शाकपार्थि- मध्वशल्य, पु, (अध्वनि पथि शल्यमिव याचरति र्मल । इत्यमरः। वादित्वात् समासः मध्यपदलोपश्च ।) जिनानां सकण्टकतया यध्वशल्य + क्विम् ततोऽच् ।) यपा- व्यनजनं, ली, ( नास्ति व्यञ्जनं खमूर्तिप्रकाशो यस्य चतुर्विंशत्यन्तर्गतचतुर्दशजिन । तत्पर्याय । - मार्ग। इति राजनिघण्ट । तत्, निराकारत्वात्, अन्ज + भावे ल्युट् ।) या नन्त'२। इति हेमचन्द्र। अध्वा [न] {, (अन्ति गमनेन वलं नाशयति, यद+ काश । इति शब्दचन्द्रिका ॥ यमनशून्ये त्रि। अनन्ततीर्थकृत्, पु, (अनन्तानि असझ्यानि तीर्थानि बाहुल्यात् क्वनिम्,एषोदरादित्वात् दकारस्य ध।) (यथा साहित्यदर्पणे,- शास्त्राणि कर्मधारय , वानि कृतवान् धनन्त- पश्याः । काल । सस्थान । अवकन्द । इति "नेत्रे दूरमनलने पुलकिता तन्वी तवेयं तनु" ।) तीर्थ + ++ क्विम्, उपपदसमास ।) अनन्तभित् । मेदिनी ॥ शास्त्र । स्कन्ध । इति च पाठान्तरं । अनडुज्जिका, स्त्री, (धनडुहो वृषभस्य जि व जिला इति हेमचन्द्र । (घनन्तजित् नाम जिन' ।) व्यध्वगमनजन्यगुण । मेदाकफस्यूलतासौकुमार्य पत्रं यस्या सा स्त्रियां टाप् ।) गोजिहारक्ष । धनन्तरं, त्रि, (नास्ति अन्तरमवकाशो यस्य तत् ।) नाशित्वं । इति राजवल्लभ । इति राजनिर्घण्ट । अनवकाशं । अन्तररहितं । तत्पर्याय ॥ यय- व्यध्वान्तशाचव, पु, (अध्वान्तस्य वर्मसीमाया वनडुही, स्त्री, (यनडुङ् + गौरादित्वात् डी पक्ष वहितं २ ससक्तं ३ ध्यपटान्तरं । । इति हम- शाधव शत्रुवत्, षष्ठीतत्पुरुष । ) श्योनाक याम्।) अनट्वाही। इति हेमचन्द्र । गाइ रति चन्द्र ॥ पश्चादर्थे ली । (पश्चात् । तत परं । यथा वृक्षः॥ इति शब्दचन्द्रिका। रघुवंशे,-"पितुरनन्तरमुत्तरकोशलान्” 1) अन घ लु प्राणने। जीवने । इति कविकल्पद्रुम ॥ यनवान्, [डुह] पु, (अनडुङ्+प्रथमैकवचनम् ।) धनन्तविजय , पु, (विजयतेऽनेन वि + गि+ करणे घ लु प्यनिति लेाको जीवति इत्यर्थः । इति दुर्गा वृष । ऍडे इति भाषा। तत्पर्यायः । गौ २ यम्, ततोऽनन्तानामसयाना शत्रूणा शब्देन मद्र' ३ वलीवई 8 दम्य ५ दान्त ६ स्थिर ७ विजय विजयसाधनम् धष्ठीतत्पुरुष ।) युधिष्ठिर- धन स य प्राणने। जीवने। इति कविकल्पद्रुम । बली ८ उक्षा ८ ककुमान् १० ऋषमः ११ राजस्य प्रस। इति श्रीभगवद्गीता ॥ य उ धन्यते । इति दुर्गादास ॥ Bषम १२ वृष १३ धुर्य १४ धुरीय' १५ अनन्तवीर्य पु, (यनन्तमसीम वीर्य तेजो यस्य स ।) अनंशुमत्फणा, स्त्री, (न अनुमत् भाचान्तर्वति धौरेय १६ शावर १७ शिववाहन १८ रोहिणी भाविकल्पे जिनाना चतुर्विशत्यन्तर्गतयोविश- तया सूर्यकिरणशून्य फल यस्याः सा ।) व्यंशु रमण १६ वोज २० गोनाथः२१ सौरभेयक २२ । तीर्थकरजिन | इति हेमचन्द्र । मत्फला कदली। इति जटाधरः। इति राजनिघण्ट । (यथा मनु',- व्यनन्तवत, त्रि, (यनन्तस्य तनामकदेवस्य प्रतं षष्ठी- धन' [स् ] स्ली, (व्यनिति जीवत्यनेन जीविको "अजमेषावनवाह खर इत्येक हायनम्") तत्पुरुष ।) भाद्रशुक्लचतुर्दशीकर्तव्यमनन्तदेवस्य पायत्वात् प्यन् +यसन् ।) प्रकट । इत्यमरः ॥ ध्यनबाही, स्त्री, (व्यन+गौरादित्वात् डीए, व्रत। तदिधिर्यथा । भविष्ये,- (यथा मनु,- यामागमश्च धामभावपक्षे केवल खीम् ।) धन- "अनन्तव्रतमेतद्धि सर्वपायहर शुभ। "होता वापि हरेदश्वमुद्गाता चाप्यन क्रये"1) दुही। स्त्रीगवी । इति हेमचन्द्र । गाइ इति सर्वकामप्रद तृणां वीणाञ्चैव युधिष्ठिर । अन । इत्युग्णादिकोष ॥ जननी । जन्म। जन्मी। तथा शुमचतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे भवेत् । इति कोषान्तरंग अनद्यः, पुं, (यद+कम्मणि ण्यत् सज्ञापूर्वकविधे तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्वपाप प्रणश्यति" ॥ * ॥ यनक, वि, (धन् +व्यच् + कुत्साया कन् ।) अणक । रनित्यत्वात् दृयमाव, न प्यद्य प्रशस्तखाद्यः, प्रतारम्भप्रतिष्ठयोर्वच॑कालमा ज्योतिषे,- यधम । इत्यमरटीकाया भरत । नङ्समास , नमत्र अप्राशस्त्य ।) गौरसर्षय । "गुरोर्मगोरस्तबाल्ये वाईके सिहगे गुरौ। वनगार, पु, (नास्ति व्यगारं ग्रह यस्य स, ग्रह इति राजनिघण्ट। वक्रिजीवारविशेऽडि गुवादित्ये दशाहिके । स्थाश्रमशून्य ।) ऋषि । मुनि । इति हेमचन्द्र ॥ अनधिगत', त्रि, (वधि+ गम् + कर्मणि क्व, न पूर्वराशावनायातातिधारिगुरुवत्सरे। प्यगारशून्ये वालिग अधिगत झात, नसमास । गतभिन्नः प्राप्त प्राग्राशिगन्तजीवस्य चातिचारे विपक्षके । घनमि , पु, (नास्ति श्रौत स्माती वा अनिर्यस्य भिन्न !) घनवगत । यथा,-"घरे विदन्मन्या कम्पाद्यमृतसप्ताहे नीचस्येन्ये मलिनुचे । स 1) श्रौतस्मातकर्महीन ॥ इति महाभारते घनधिगतवेदार्थविभवा" | रवि भगवद्दाक्य भानुलवितके मासि क्षये राजयुते गुरौ । दानधर्म । (यनाहितामिब्राह्मण । यथाह मनु , मिति प्रामाणिका । पौषादिकचतुर्मासे चरणावितवर्षणे "अमीनात्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि । धनध्यक्ष, पि, (प्यक्षमिन्द्रियमधिगत प्रादि एकमाझा चैकदिने द्वितीयेन दिनत्रये । प्यनमिरनिकेत स्यान्मुनिर्मूलफलाशन" 1 ) समासः, प्रत्यक्षः तद्भिन्न नमसमास ।) यप्र टतीयेन तु सप्ताहे मानल्यानि सुभान्विताः । अनघ , त्रि, (नारिख यघ पाम यस्य स ।) अमाप । त्यक्ष । इत्यमरटीकायां रमानाथ । अध्यक्षमिन । विद्यारम्भकर्णवेधौ चूडोपनयनोदहान् ॥ निर्मल | मनोज्ञ । इति मेदिनी ॥ ( यथा ध्यनन्त, ली, (नास्ति यन्त सीमा यस्य तत् ।) तीर्थसानमनारत्तं तथानादिसुरेक्षण । शाकुन्तले- ध्याकाशं । इत्यमरः ॥ अभ्रक । इति राज परीक्षारामयज्ञाश्च पुरश्चरणदीक्षण। "यखण्ड पुण्याना फलमिव च तद्रूपमनघ" 1) प्रतारम्भप्रतिछे च ग्टहारम्भप्रवेशने । अनङ्ग, लो, (नास्ति व्यङ्गमवयवो यस्य तत् ।) यनन्त', पु, (नास्ति यन्तः विनाशो यस्य स', तथाहि प्रतिष्ठारम्भणे देवकूपादेवर्जयन्ति हि । याकाश । मन । इति मेदिनी। भागवते "लोके नये दिपरा वसाने भवानेक हात्रिशदिवसाचास्ते जीवस्य भार्गवस्य च । यमग, प, (नास्ति व्यङ्ग कायो यस्य स ।) कामदेव । शिष्यते शेषसज्ञः") विष्णुः । इति मेदिनी । वल दासप्ततिर्महत्यस्ते पादास्ते दादशक्रमात् । इत्यमरः ॥ (यथा मेदिनी । “अनहो मदनेऽनहा देव । धनन्तजिन्नाम जिन । इति हेमचन्द्र । यस्तात् प्राक् परयो पक्ष गुरोवाईकबालते । माकाशमनसोरपि") व्यगरहिते वायनिक । शेषनाग'। इधमर। वासकि । इति शब्द पक्षबद्धो महास्ते तु गुर्वालो दशाहिक । चमगक, सी, (नास्ति व्यङ्गमाकारी यस्य तत्, माला । सिन्दुवाररक्ष' । इति राजनिघण्ट' । पादारले सु दशाहानि रहोवालो दिनत्रयं"* भाषा - निर्धण्ट । 6 ·४२ - - "मध्याके मोन्यवेलाया समुत्तीर्य सरित्तटे" । ददर्श शीला सा स्त्रीणा समूह रक्तवाससा । चतुर्दश्यामर्चयन्त भक्त्या देव एथक् एथक् " इति भविष्योत्तरीयान्मध्याव्यापिनी तिथि- याहोति वाच्यं । पूर्वाङ्गो वै देवानामिति श्रुत्या- दिभिः पूर्वाझे दैवकृत्यविधानात् । विध्यसम- भिव्याहृतार्थवादेन तद्बाधायोगात् किन्तु तस्यैव गौणकालवोधक तत् । काजमाधवीयोऽप्येव । भविष्येऽपि पूजाविधायको मध्याको नोक्त । यथा,- "कृत्वा दर्भमयानन्त वारिधान्या निवेश्य च । पूजयेगन्धपुष्पाद्यै नैवेद्यैर्विविधैरपि । चतुर्दशफलैर्मूलेखलजे कुसमैरपि । यवगोधूमशालीना चूर्णेनैकतरस्य च । कृत्वा यूपदय तस्मै दद्यादेक तान्वितं । खयमेकन्तु भुनीत करे बद्धा सुडोरक चतुर्दशयन्थियुक्त कुकुमेन विलेपित । सुविन्यस्त विष्णु नामप्रनिग्रन्थिसमन्वित । चतुर्दशसूत्रमय सूत्र कासिमेव घ" * पूजाडोरकवन्धनमन्त्रस्तु रत्नाकरे,- "अनन्तससारमहासमुद्र मग्रान् समभ्युद्धर वासुदेव । घनन्तरूपिन् विनियोजयस प्यनन्तरूपाय नमो नमस्ते" इति मन्त्रमुक्ता। "यनेन डोरक वद्धा भोक्तव्य सुस्थमानसै"। इत्यई भविष्योत्तरीय कालकौमुद्या लिखित- मिति ॥ * ॥ तथा,- "पापोऽह पापकम्माह पापात्मा पापसम्भव । पाहि मा पुण्डरीकाक्ष सर्वपापहरो भव । अद्य मे सफल अन्म जीवितश्च सुजीवित । यत्तवाज्जियुगामाग्रे मूह मे भ्रमरायते” । इत्याभ्या नमस्कुर्यात् । अनन्तकथामप्यत्र फूट- ग्वन्ति । इति तिथ्यादितत्त्व । * ॥* यथ प्रयोग' । प्याथम्य खस्तिवाच्य सङ्कल्प कुर्यात्,- "पद्य माहे मासि शुक्ल पक्ष चतुर्दश्या तिथा- वारभ्य प्यमुकगोत्र' श्रीप्यमुक धनधान्यपुत्र- पौत्राद्यनवच्छिमसन्ततिप्राप्तिकाम श्रीविष्णु प्रीतिकामो वा चतुर्दशवर्षपर्यन्त भगवदनन्त- भट्टारकपूजाचतुर्दशग्रन्थियुक्तडोरफरमूलवन्धन- कथाश्रवणम्राह्मणस प्रदानकात पसिततगहुलप्रस्थ- इयघटितपूपाोपकल्पनतदात्मकर्टकभोजन- रूपमनन्तवतमह करिये" इति सङ्कल्प्य सूक्त पठेत् । * ॥ ततो गुण्डिफया अदलपम निम्माय तन्मध्ये घटमारोप्य शालग्राम वा चतुर्दिक्षु ध्वजां निवेश्य यथोक्तविधिना गणेशनवग्रहदिक- मालशिवदुर्गालक्ष्मीनारायणपूजां कृत्वा शक ध्या- येत्,-"ॐ महेन्द्र मत्तैरावतस्कन्धस्य सहसमय- नोज्ज्वल । मणिकाञ्चनघटितनानालङ्कारभूषित वषहस्व श्यन्वित देवगन्धर्वगणैर्टस मुनिगणे खूयमान" । एव ध्यास्वा महेन्द्राय नम रव क्रमेण सपूज्य प्रणमेत्,- "ॐ मः सरपतिश्चैव वष्वइस्लो मावलः । ऐरावतगजारू सहसाक्षो नमोऽस्तु ते" । ततो इत्याने जल संस्थाप्य हस्त दत्त्वा समुद्र- मावाइयेत्,- ॐ गणेचेत्यादिनावाद्य समुद्र पूजयेत् ।* ततो भूतमुझ्यादिप्राणायामान्त कृत्वा धनन्तं ध्यायेत्,- "ॐ दिव्यसिंहासनासीनं देवेश गगडध्वन । मुलवर्स चतुर्दाड नागयज्ञोपवीतिन । शाचक्रगदापमधर पीताम्बर विमु । श्रिया वाण्या च समिर किरीटादिसमुज्ज्वल । फणाशतसमायुक्त जगन्नाथ जगद्गुरु । प्यनन्त चिन्तयेदेव नारदाद्यैरुपस्तुत"। एव ध्यात्वा खशिरसि पुष्पं दत्वा मानसोपचार सयूज्य व्यय सस्थाप्य । यां हदयाय नम एव घड़गानि विन्यस्य पुन- त्विावाहयेत् । "ॐ व्यागच्छानन्त देवेश पत्नीभ्या वाहनान्वित । गन्धर्वादिगणोपेत सान्निध्यमिह कल्पय"। तत पूजयेत् । पाद्य ग्रहीत्वा,- “ॐ पाद्य ग्टहाण देवेश सरासरमनोहर । तुयो मे भव देवेश नरसिह नमोऽस्तु ते" प्यध्य ग्रहोत्या,- "अध्यं ग्रहाण देवेश सुगन्धिकुचमान्वित । दूर्वाक्षतसमायुक्त नमस्ते विश्वमूर्तये" । याचमनीय रहीत्वा,- "ॐ इदमाचमनीयन्ते दिव्यतायोद्भव प्रभो। मत्या दत्त मयानन्त नमस्ते पन्नगाधिप", एव मधुपक पुनराचमनीयं सानीय वस्त्रयुग्मच - तत पावरणदेवताः पूजयेत् । ॐगणेशाय नम । एवं लोकयानेभ्यः । नव- ग्रहेभ्य । ययवसभ्य । एकादशभ्य । बादशा- दित्येभ्य । ध्यनन्तादिनागेभ्य । मत्स्यादिदशाव- तारेभ्य । मासेभ्य । ऋतुभ्य' । वत्सरेभ्यः । धाय। धम्माय । ज्ञानाय । अधानाय । वैराग्याय । व्यवैराग्याय । ऐश्वर्याय । धनभाय । शिवाय । दुर्गायै । एथिव्यै । गङ्गायै । यमुनाये। महालमा । सरखत्यै । गरुडाय । शमाय । चक्राय। गदायै । पनाय | कौस्तुभाय । सूर्यमण्डलाय । सोममण्डलाय । वझिमण्इलाय। वायुमण्डलाय । सर्वेभ्यो देवेभ्यः । सर्वाभ्यो देवीभ्य । तत स्तुति पठेत्,- "ॐ घनन्तससारमहासमुद्रे मग्न समभ्युद्धर वासुदेव । घनन्तरूपिन् विमियोपयख प्यनन्तरूपाय नमो नमस्ते। नमोऽस्वनन्ताय सहसमूर्तये सहसपादाक्षिशिरोरवाहवे। सहसनाम्न पुरुषाय शायते सहसकोटीयुगधारिणे नमः। इदिस्थ सर्वदेवाना इन्द्रियाणा गुणाविग । सर्वपापहर देव प्रणमामि जनाईन । धनन्तरूपेण निभर्षि एवीं घनन्तलमी विदधासि तुरः । प्यनन्तभोगान् प्रददासि तुए घनन्तमोक्ष पुरुषे प्रहर । प्रणमामि हृषीकेश वासुदेव जगदगुरु । स्टूरिस्थितिविनाशानां कतार प्रणमाम्यह। राक्षसानामरि नौमि नौमि दैत्यविमकं । जगता हितकार नौमि पक्षण । अम्मसम्मकृत यञ्च वाल्ययौवनवाईके । वृद्धिमाप्नोतु तत् पुण्य माय हर हलायुध । भक्तिहीन क्रियाहीन मन्त्रहीन यदर्थिव । यथोहियामिमा पूजा परिपूर्ण कुरुष्व मे । पापोऽह पापकर्मा पापात्मा मापसम्भव । त्राहि मा पुगहरीकाक्ष हरे ससारसागरात्"। ततो घटस्थजलेन सप्रोक्ष्य करमूले डोरक समर्पयेत् । "ॐ इद डोरमनन्ताख्य चतुर्दशगुणात्मक। सर्वदेवमय विष्णो खकरे धारयाम्यह": तवो भोज्यमुत्रनेत् ।* तत कथां टणुयात् । यथा,- परण्यवासमुषितो युधिष्ठिरन्टपो वशी। प्राप्तस्त्रलोक्यनाथेन कृष्ोन परमात्मना । कथोपकथन आस तयोस्तव प्रियाप्रिय । विशेषेण च गोविन्द पपरच युधिडिर। युधिष्ठिर उवाच । केन तेन देवेश वाम्हितं प्राप्यते पन। निष्पापा सकलालोकाः भवन्ति जन्मजन्ममिग मोहम उवाच। - दद्यात् ।। गन्ध, "ॐ गन्धोऽय देवदेवेश कुष्मागुगसम्भव । यथाशक्या मया दत्तो देवेश प्रतियता"। पुष्प,- "ॐ पुष्प ग्रहाण भोऽनन्त सुगन्धिद्रव्यमुत्तम । पद्मनाम नमस्तेऽस्तु कुशल कुरु सर्वदा"। धूप,- “ॐ धूपोऽय ते महामाग दशाङ्गोऽगुराणा सह । मया दत्त प्रमो विष्णो स्टयता सरनायक" । ॥ दीप - । - "दीप ग्टहाण भोऽनन्त जाज्वल्यमानमत । त्व ग्रहाण सदा देव रक्ष मां घोरसागरात्" । यज्ञोपवीत,- "ॐ ऋग्यसु साममन्त्रेण पित्त पायोनिना। सावित्रीयश्यिसयुक्तमुपवीत तवानघ" , - ॥ नैवेद्य,- - "ॐ नामाभक्ष्यसमायुक्त धतुर्दशफलैर्युत । माया सम्पादित देव सपूम रझाता विभो" -1 ततो बलभद्र सपूज्य स्तुति कुर्यात्,- "ॐ बलभद्र महात्मान इलिन लालायुध । कादमरीमदोम्मत्त नमामि बजदेवक"। - - ·, ४३ अन ततो दैववशात्तत्र कौण्डिन्य समुपागत । मुनिश्रेष्ठो महामागः कुलीनो धर्मतत्पर ॥ मनसा चिन्तयामास सुमन्तु सुतपा सुधी' । यमै भाग्यवशाच्छोला प्रतिपाद्या प्रयत्नत ॥ इति कृत्वा मति विप्रो ददौ कन्या भुमे दिने । कन्यामलष्टता साध्वी शीला चन्द्रनिभाननां । ग्टह्योक्तवेदविधिना विवाहमकरोत्तदा । ततो होमादिकं कम समाप्य समये मुनि ॥ सुमन्तु कर्कशा प्राह जामात्रे देहि दक्षिणा । सफल कुरु मे दान प्रिये मुनिकुलोद्भवे । दक्षिणारहितं कम्म निष्फल जायते यतः । सा तु तद्दचनं श्रुत्वा कर्कशा कुपिताभवत् । सुमन्तुं भर्सयामास कर्कशेर्वचनै पति । अलवारं समानीय खकीयञ्चापि बन्धनं । निक्षिप्य निझते स्थाने कर्कशान्यग्रह ययौ । सुमन्तुचातिदीनात्मा लज्जितश्चाभवत्तदा । यत्किञ्चिदर्थयोग्यच्च द्रव्यमानीय यौतुकं । जामात्रे प्रददौ विप्र परिचार्य पुन पुन । ततो विवाह निर्वच कौण्डिन्योऽपि निजाश्रम । गोयाने तां समारोप्य शोलामादाय वै ययौ । तत सा पधि गच्छन्ती शीला चन्द्रनिभानना । मध्याहे भोज्यवेलाया समुत्तीर्य सरित्तटे। ददर्श शीला नारीणा समूह व्रतचारिणां । पुसा उन्दञ्च तत्रैव रक्तपीताम्बरासन ! चतुर्दश्यामर्चयन्तं भक्त्यानन्त एथक् पृथक् । दृष्ट्वा समूहं नारीणा सती पप्रच्छ सादर । विनयावनता साध्वी प्रणिपत्य सुरेश्वर। किमिद क्रियते कार्य भवतीभिस्तदुयता ॥ * ॥ यति व्रतमनन्ताख्यं यत्कृतं सरसम्मनि । इन्द्रार्लोकपालेश्च तन्मे कथयत फूटण मुक्तपक्षे चतुर्दश्या मासि भाद्रपदे तथा । तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्वपाप प्रणश्यति ॥ * ॥ युधिष्ठिर उवाच । कृषा कोऽयं त्वयाख्यातो योऽनन्त इति सक्षित । कोऽयं शेषश्च नागश्च घनन्तस्तक्षक स्मृत । परमश्चोत्तम वापि उताहो ब्रझ उच्यते। क एषोऽनन्तसंज्ञो वै तन्मे ब्रूहि जनाईन ॥ * श्रीकृष्ण उवाच । अनन्त इत्यहं पार्थ मम रूप निबोध तत् । यादित्यगतिरूपेण य काल उपपद्यते । कलाकाठामुहादिदिनरात्रिव्यवस्थया । मक्षो मास ऋतुर्वर्ष यगकल्पव्यवस्थया । सोऽई कालोऽवतीर्णोऽस्मि भुवो भारावतारणात्। दामवाना विनाशाय वसुदेवतनूद्व । व्यनन्त विद्धि मा पार्थ कृष्ण विष्ण, हरि शिव । ब्रह्माणं भास्कर पोष सर्वव्यापिनमीश्वर । प्रत्ययार्थ मया पार्थ विश्वरूप निवोध पूर्वमेव महावाहो योगिध्येयमनुत्तम । यधिष्ठिर उवाच । घनन्तव्रतमाहात्म्य विधि विधिविदा वर। कि पुण्य कि फल तस्य व्यनुष्ठानच तस्य कि । केन वा तत्कृत पूर्व लोके केन प्रकाशित । तत्सर्वं व विस्तार्य ब्रूहि नारायण प्रभो ॥ * ॥ श्रीकृषा उवाच। यासीत्पुरा कृतयुगे सुमन्तु म वै दिन । वशिष्ठगोत्रजो विद्वान् शीलवान् विजितेन्द्रिय । पत्नी तस्याभवद्दीक्षा सती सत्यव्रते स्थिता । चारित्रशीलसम्पन्ना सुरूमा भ्टगुवंशजा ॥ तस्या कालेन सजाता दुहिता सर्वलक्षणा । शीला नाना मशीला सा वर्द्धते पिटवेश्मनि । कालेन ज्वरदाहप्रपीडिता । समागत्य नदीतोये म्रता खर्गपुर ययौ। छत मुमन्तुना तस्या कम्भ यत् पारलौकिक ! तत सुमन्तु सत्यन्य दुःख शोक क्रमात् पुन । नापत्नीको ग्टही धम्म कर्तुमर्हति वै क्वचित् । इति सञ्चिन्त्य मनसा विवाहोत्सुकमानस ॥ देवनस्य मुने कन्या कर्कशा परिणीतवान् । सा कर्कशातिदुशीला सदा निष्ठुरभाषिणी। कोपना प्रतिकूला च निर्लज्जा कलहप्रिया। व्यदक्षा ग्रहकृत्येषु दक्षा भोजनकर्मणि ॥ कलहेन तु सन्तुमा रक्षा बन्धुजनान् प्रति । सा तु शीला पितुर्गेहे वईिता च दिने दिने । करोति सखिमि साई शिशुक्रीडामनुत्तमा । टहान्तरस्थलबारदेहलीतोरणादिषु । चतुरङ्गकवणैश्च रक्तपीतसितासितै । खस्तिक पद्मशटौ च मण्ड्यन्ती पुन पुन ॥ कुर्वन्ती प्रत्यक्ष वाला देवतातिथिपूजन । सहकृत्ये सदा दक्षा पितुरत्यन्तवल्लभा ॥ कालेन कियता विप्रस्तां दृष्ट्वा यौवनोगतां । कम देया मया कन्या इति चिन्तान्वितोऽभवत् । तत् । पुनर्जगाम तेनैव गोरथेन समन्विता ॥ तेनानन्तप्रसादेन ग्रह गोधनसङ्खलं । तदाश्रमं श्रिया युक्त धनधान्यसमन्वितं । विविधातिथिसम्पूर्ण नानारत्नविभूषितं । वराश्वमत्तमातङ्गमहिधैर्गोधनान्वित ॥ शीला च मणिकाञ्चीभिर्मुक्ताभरणभूषिता । दिव्यागी शीलसम्पन्ना सावित्रीप्रतिमा यथा । कदाचिदुपविष्टा सा वहिकुण्डं समागता । कौण्डिन्योऽपि विशेद्रोषात् दृष्ट्वा डोरमनन्तक । शीलाया करमूले च वद्धमेव प्रयत्नत । पप्रच्छ क्रोधवचसा भकुटीकुटिल मुख । किमिदं डोरकं हस्ते बद्धा भार्येऽत्र तिष्ठसि । प्रमेय कस्य देवस्य दुर्बुद्धे ब्रूहि सत्वरंग शीलोवाच । यमन्त देवदेवस्य प्रमेय डोरकं शुभ । फरे बद्धं विधानेन फुटणु मे वचनं प्रभो । प्रसादाद् यस्य देवस्य मुक्ते सविपुल धन । न जानासि कथ नाथ तदेवं जगदीश्वरं। शीलावाक्य तत' श्रुत्वा कौण्डिन्य कुपितोऽभवत् । कोऽसावनन्तसज्ञो वै न श्रुतोऽपि वरानने । इत्युक्त्वाकृष्य कुपितो भुजाड्डोरमनन्तक । क्षिप्त ज्वालाकुले वहौ निर्भर्त्य बहुधा प्रियां ॥ तत सा संभ्रमात् शीला हाहा कृत्वा प्रधाविता। वझे सूत्र समादाय क्षीरमध्ये ततोऽक्षिपत् ॥ ततस्तया करे वामे पुनर्बद्ध सुडोरकं । अनन्ताक्षेपदोषेण दारिद्रा पतितं ग्टहे। न कैश्चित् वर्ण्यते लोक सोऽपि विप्रो युधिष्ठिर । गा। मलिनता प्राप्ता चक्षुर्निद्रा तथैव च ॥ शून्यानि ग्टहरूपाणि दग्धानि वह्निना कचित् । निरीक्ष्य खपुर विप्रश्चिन्तयामास चेतसा अथ शीना विवर्णा सा दुखिता पतिदोषत । विचार पुरों सवा शून्यागारसमन्विता अथ कौण्डिन्य विप्रस्य सजाता वुद्धिरत्तमा । ममापि दुष्कृत कम्म कृत वा मे विगहितं । अनन्ताक्षेपदोषेण ममामि गतिरीदृशी। अनन्त यत्र पश्यामि तत्र यास्यामि दुर्मति प्र ततो जगाम कौण्डिन्यो वन व्याघ्रादिसङ्ग्ल । व्रतस्यान्वेषण कर्तु पादौ द्रषु तथा हरे । विश्वल स ययौ मार्गे जनजन्तुविवर्जिते । तत्रापश्यच त रक्ष फलपुष्पसमन्वित । वर्जित पक्षिसहातै कोटेश्चैव विशेषत । तमएच्छत् त्वयानन्त क्वचिदृयो महाद्रुम । स चोवाच महारक्षो नानन्त वेनि भो दिन । ततो गच्छन् ददर्शाये टणमध्ये सवत्मिका । दणमध्ये प्रधावन्ती न खादति न जिघ्रति । हे महाधेनुके ब्रूहि किमनन्तस्वयेक्षित । सवत्सा तमुवाचाथ नानन्त वेद्मिहे दिज । ततो गच्छन् ददर्शाग्रे षश्रेष्ठ वने स्थितं ! तमपच्छदय विप्र अनन्तो वीक्षितस्वया । वृषभस्तमुवाचेदं विषम ब्राझणं प्रति । यद्यनन्तमह जाने तदा मे गतिरोदृशी। ततो ग्रान् दर्शाये गईभ कुचरं वथा । स्त्रिय ऊचु । 0 माता तस्यास्तु भाद्र मासि सिते पक्षे उत्थिते वासवध्वजे । बाराधिते महेन्द्रे च ध्वजाकारास यरिषु । नत्वा सरसि य सात्वा अनन्तार्चनमारभेत् । कृत्वा दर्भमय देव वारिवाजसमन्वित । घनन्त देवदेवेश चतुर्बाह किरीटिन । अतसीपुष्पसकाश काश्चनाङ्गादभूषण ॥ शाखचक्रगदाशा विविधायुधधारिंण । रोहि भगवन् कृष्ण तव यज्ञः प्रवर्तते ॥ वारिधान्या तथानन्त भगवन्त नियोजयेत् । मण्डले युष्यनैवेद्य धूपवस्त्रानुलेपन । दत्त्वा च पूजयेत्या अनन्तं विश्वरूपिण । पिएकार्थ व्रीहिचूर्ण यवगोधूमयोश्च वा ॥ एतेषा प्राप्यते यत्त तयाा प्रस्थसहित । बर्द्ध विप्राय दातव्यमईमात्मनि योजयेत् ॥ पूजयित्वा तथा देवं गन्धपुष्पैर्यथाक्रम । श्रुत्वा कथा ततस्तस्य कुश्माक्त सुडोरक । चतुर्दशग्रन्थियुक्तं नारी वामकरे न्यसेत् । एमास्तु दक्षिणे बाहौ तदानन्त प्रपूजयेत् ॥ निवर्त्य पूजा देवस्य पूपं मुक्ता यथासुख । विसृज्य दक्षिणा दत्त्वा प्रणम्य च यथासुख । शीला श्रत्वा वचस्तासा यथा ताभिरदाहत । प्रत घकार सा पाहो बद्धा डोरकमुत्तमं । पूपप्रस्थञ्च सा कृत्वा मुक्ता चैव तथैव च ।

·। । - A शून्य'1) अन प्रन नानामायामचरन्त मदगर्जनदर्पित । कृपया कथयसाद्य पथि दृयो मया विभो । पनन्यरत्ति, त्रि, (न धन्या इत्सिरस्य इति ।) स त दृष्ट्वा विमोऽएच्छदनन्त दृयवान् किमु । श्रीधनन्त उवाच । एकमात्रवृत्ति । तत्पयायः । एकतानार एकाय ३ प्रत्युत्तरमुवाचेद नामन्त वेमि है हिण । यश्चामक्षो दृष्यो हि विप्रो विद्यास गर्वितः । एकायन 8 एकसर्ग ५ एकाग्राद एकायन ततो प्रजन् ददर्शाये रम्य पुष्करिणीय ! उपस्थिताय शिष्याय विद्या यस्मान्न दप्तवान् । गत' उत्यमर । अन्योन्यजलसघातलॊचिभिएपशोभितं । सेन कम्मविपाकेन रक्षत्व प्राप्य तिष्ठति । धनपायी, [ न् ] त्रि, (नास्ति अपाय विनाशोऽस्य अमै कुमुदककार कमलोत्पलशोभितं । वृषभो यस्त्वया दृयो लोभकर्मकृत पुरा । इति, न+ध्यपाय+रनि ।) निवल । धपाय- भ्रमरशकवाफैश्च इंसकारण्डवैधुत । दत्त पर्युषित द्रव्य सादु मुक्त खयं यतः । शून्य । यनश्वर । यथा,- तमत् हिजोऽनन्तो भवतीभ्याच जक्षित । व्यमत्य समासाद्य ततस्तिति निलने "यनपायिभिरस्मामिगुप्तायाश्च महे प्रमो"। पुष्करिण्यावूचतुस्त न जानीवो हरि क्वचित् । विप्राय वसधा दावा नियमनां पास्यवर्जितां । इति श्रीमागवता निपपात ततो विप्रो हाहा कृत्वा रुदन् मुवि । तेनासौ गोत्वमासाद्य लगामध्ये प्रधावति । ("यनपायिनि सश्रयमे गणममे पतनाय वल्लरी" | कि करोमि क गच्छामि कथ पश्यामि तं विभाग धमाधम्मौ विज्ञानीयाश्यत्तत् पुष्करिणीदय । इति कुमारे) तत कृपालु हदयो देवेशो देवपूजित । गर्दभोऽज्ञानसम्पन्न कुञ्जरो मदगर्वित । धनभिज्ञ, त्रि, (यमि जानावि इति चमिश, तत्क्षणाद्भगवान् विष्णुर्दिभप्रत्यक्षमागत । ब्राझणोऽसावनन्तोऽए यस्त्वया दर्शितो मुने । प्यमि+शा+क, न व्यभिच इति नभसमास ।) रद्धनाझणरूपेण प्रोवाच वचन दिन । एतचे कधित सर्व गच्छ विप्र निशाश्रम मूर्ख । प्रशारहितः । बुद्धिहीन । यथा,- उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रेन्द्र त्यज दुख सुखी भव । पुन सम्डिस्ते विप्र भविष्यति न संपाया । "धिक् त्वा चूततरो परापरपरिज्ञानानमिश मवान्" अनन्त दर्शयिष्यामि कृष्ण विष्ण, हरि शिव । मुका भोगाय विपुलान् संप्राश्यसि महत् पद । इति भमरायक। ब्राझण त समादाय पातालवमना पुरों। इति दत्त्वा वर तमै तत्रैवान्तरधीयत । अनभिजाय , पुं, (न अमिलाप इति नमसमास ।) ता पुरी दर्शयामास ततश्चान्तर्दधे दिन । कौण्डिन्योऽपि यह तत्वा करोति व्रतमुत्तम । अरुचि । इति रामनिर्घण्ट. ॥ पनिझा। (पि, स ता ददर्श कौण्डिन्य पुरीं त्रैलोक्यदुर्भमा । अनन्ताख्य महापुण्य वर्षाणाच चतुर्दश । नास्ति अभिलायो यस्य इति समासे मिलाष- दिव्यनारीनरैर्युक्ता मणिरत्नविभूषिता । शीलया सह धर्मात्मा सुख भुका मनोरथान् । सुवरचिता सा वेएिता तक्षकादिभि । विष्णु लोक समासाद्य रराज शीलया सह । यनम, पु, (नमति प्रणमति इति नम, नम् + तत्रापश्यत् स कौण्डिन्यो देवदेवमनन्तक । ध्यनन्ताण्यव्रतेनेह समाप्तेनैव पार्थिव । पघाद्यध, न नम बनम इति नभ्समास विश्वरूप जगन्नाथ चतुझि किरीटिनं । सर्वपापविनिर्मुक्ता यास्यन्ति परमा गति । ब्राझण' । इति विकाण्डशेष । शङ्खचक्रगदापप्रधारिण गरुडध्व एवमेव हि नियमात् स्त्रियोऽनन्तप्रतानृप । घनमितम्पच, त्रि, (मितं परिमित पधतिज्ञ दक्षिणे विलसलमों वामे क्रीडत्सरखती। पुत्रपौत्रधनयुक्ता भुक्ता भोगान् मनोरथान् । मित + पच् +खघु, न मिवम्पच इति अमि सप्तफणासमायुक्त दियसिहासनेस्थित विष्णुलोकमाप्नुवन्ति यावच्चन्द्रदिवाकरौ" ! पधः, न व्यमितम्घ इति बनमितम्पच, एव रूप जगन्नाथ दृष्ट्वा भक्त्या स्तुति कृता । इति भविष्यपुराणे यनन्तग्रत समाप्त। समास ।) मिवम्पचः । कपण' । इत्यमरटीका जगाम भूमौ शिरसा अनन्तस्य समीपत' ! प्यनन्तशीर्षा, स्त्री, (अनन्तानि बहूनि शीर्षाणि रमानाथ । नमोऽस्वनन्ताय सहसमूर्तये शिरासि यस्या सा ।) वासुकिपत्नी। इति | यनम्बर , , ((नास्ति बम्परं परिषयं यस्य सः । सहसपादाक्षिशिगेनाइवे मौइविशेष' । इति सिद्धान्तशिरोमणो गं शब्दमाजा॥ सहसनाम्ने पुरुषाय शाश्ते खनन्ता, स्त्री, (नारित यन्तो यस्या सा1) पार्वती। लाध्याय सहसकोटीयगधारिणे नमः ॥ एथिवी थिमिशिखारक्षः । श्यामालता । दूी । यनयः, पु, (घय मुभावहोविधिस्तशिन नऊ अज्ञानेन मया देव यत् कृत पापकर्मणा । पिप्पली । दुरालमा। हरीतकी। प्यामलको । समास ।) देव । पशुभ । व्यसन । विपक्षी तत्सर्व रुपया शूस क्षमख मधुसूदन । गुडची। इति मेदिनी । यवास । श्वेता । मेदिमी। पथ कौण्डिन्यविप्रस्य स्तति श्रुत्वा जनाईन । नीला । अनिमन्थरक्ष । इति राजनिघण्ट । ("यनयो नयसम्पन्ने यन ते विशता मति"। प्रसन्नो भगवान्देवश्चानन्तोऽनन्तरूपा ग घनन्तमूल । तत्पर्याय' । गोपवल्ली २ काराला ३ इति रामायणे) कथ मे प्रियमाख्यातमिहागच्छति भूसुर - सुगन्धा 8 भद्रवलिका ५ भद्राई नागजिज्ञा | धनर्गल, त्रि, (नास्ति वर्गल प्रतिबन्धो यस्य तत् । अनन्त उवाच । इति रत्नमाला गोपी ८ श्यामा शारिवा १० निरर्गल। प्रतिवन्धकरहित । तत्पर्याय'। अवाधर तुष्टोऽ प्राझणश्रेष्ठ भाक्या तव विशेषत । उत्पलमारिवा १९ । इत्यमरः । गोप्यादि उच्छल ३ उद्दाम 8 नियन्त्रित ५ निराश ६ वर ग्टहाण विप्रेन्द्र सुयोऽस्मि त्या विस्मय ।। पञ्चश्यामलताया नागजिज्ञायां इति केचित् । इति हेमचन्द्र कौण्डिन्य उवाच । गोप्यादिनय श्यामलतायां व्यनन्तोत्पक्षपारिवेति ("तत' पर तेन मखाय यज्मना खकम्मफलभोगेन या यां योनि व्रजाम्य । दय धनन्तमूले इति केचित् । इति वट्टीकायां तुरमुत्सयमनर्गम पुनः। तस्या तस्या हवीकश इरिभक्तिदृणस्तु मे। भरतः। तस्या गुणा । मजवन्धकारित्व । रक्त इति रघुवशे।) यतिप्रमादाम्मोहाडा यम्भया दुष्कृत कृत। पित्तनाशित्व। शीतनत्व । इति राजवश्वम'। अनर्थक, सी, (नास्ति बर्थ यस्य तक, समासान्तः वदाग क्षम्यता नाथ प्रयामामि पुन पुन । धमन्यगतिका, घि, (नास्ति धन्या गति' यस्य। क) निरर्थक । अर्थशून्यवाक्य । तत्पर्याय । श्रुखानन्तनु सदाक्य ददौ तस्मै वरत्रय । समासान्त क।) गत्यन्तररहित । एकाश्रयः। अगइ २ । इत्यमरः । अवध्य ३ । इति तट्टीका: दारिगनाशन धम्म विष्णुलोक तथाक्षय ३०॥ "बनन्यगतिके जने विगतपासके चातके बनल, पुं, (नास्ति चल बजदाझवस्तुदानेऽपि कौण्डिन्य उवाच । यथारधि तथा कुरा प्रिय तथामि मान्य भनें"। प्तिर्यस्य सः, कृत्तिकानक्षत्रे, वत्सरे भगवति पूर्णो मनोरथो देव मम घाद्य विशेषतः । इत्यु ट। वासदेवे ।) पमिः। वसमेदः। इति मेदिनी। किचित् पृच्छामि देवेश तम्मे ब्रूहि जगत्पते अनन्यज, ई, (नास्ति बन्यत् यस्मात् सा अमन्यो चित्रकः । रतचित्रक' | मझातक । पिता इति राजनिर्धण्ट। को रघ का गौ किन्तत् पुष्करिणीडय । विष्ण, तस्मात् जात इति, अनन्य+अन् +8।) का खर कुमरको वा को वा रद्धविजोत्तमः । कामदेवः। इत्यमरः। अगलप्रमा, स्नी, (पनवस्य को प्रमेव प्रभारसा: प्र । ॥ A कञ्चव ·४५ प्रिये त्रि। ॥ । ॥ अना अना सा।) न्योतिष्मतीलता। इति राजनिघण्ट । ("एवमप्यनवस्था स्याद या मूलक्षतिकारिणो'। योग्या कण्टकव्याप्तत्वात्, नन्समास !) कण्ट- बनलप्रिया, स्त्री, (धनलस्य यमे प्रिया पठीतत् ।) इति काव्यप्रकाशे।) भारीरक्ष । इति रत्नमाला बनाक्रमणवि- यमिमार्यो । व्यामेयी । इति जटाधर । यनवस्थान, पुं, (न धवस्थानमवस्थितिर्यस्य सः ।) धनलि , पु, (यनिति व्यन् + पचाद्यच् धन तन्मधु वायु' । इति राजनिघण्ट' ॥ अवस्थितिशून्ये त्रि॥ व्यनागतं, त्रि,(या + गम् + कर्तरि क्त , न यागतं पानेन जीवनधारयिता अलि भमरो यत्र स ।) (चञ्चल । अव्यवस्थित' ।) नन्यमास ।) भविष्यत् । इति राजनिघण्टः ॥ वकरक्ष । इति त्रिकाण्डशेष । अनवस्थिति , स्त्री, (न व्यवस्थिति व्यवस्थानं नन् अनायातं । व्यनुपस्थित । व्यज्ञातं । यथा- बनवधान, सी, (न व्यवधानं मनोयोग नन् समास ।) चापल्य। घाञ्चल्य | प्यस्थिरता । ("तावद्भ्यस्य भेतव्य यावङ्मयमनागत" | समास ) चित्तस्थाविक्षेप । यमनोयोग । व्य अधैर्य । इति हेमचन्द्र इति पञ्चवन्ने ।) प्रणिधान । इति इलायुध । तद्दिशिये त्रि। यनान, सीी, (यश् माये ल्युट्, न व्यशन भोजनं, "अनागतादिलिग्न न स्यादनुमितिस्तदा" । अनवधानता, स्त्री, (नास्ति व्यवधानं मनोयोगो नसमास ।) भोजनामाव । उपवास । इति इति भाषापरिच्छेद ॥ यस्य सः, तस्य भाव ततस्तल् स्त्रिया टाप् ।) हलायुध ॥ वदति त्रि॥ (प्रायोपवेशनं । “तदइ- अनागतार्त्तवा, स्त्री, (न यागतमप्राप्तमातव स्त्री- मनोयोगशून्यता । चित्तस्थानन्यविषयाभावत्व । मनशनं कृत्वा प्रात प्राणानुत्सृजामि" | इति पुष्पविकाशन यस्था सा, स्त्रिया टाम्। प्रतु+ कार्य छनवहितत्व । तत्पर्याय । प्रमाद २ । पश्चतन्त्र) घण् ।) व्यप्राप्तऋतुका । व्यरजस्का। तत्पर्याय । इत्यमरः॥ गौरी २ नग्निका ३ । इत्यमर ॥ धनश्वर, त्रि, (नश् + कर्तरि वरच् न नश्वर, नन्- "कर्त्तव्याकरण यत्र समर्थस्य क्वचिदभवेत् । समास 1) सनातनं। नित्य । ध्रव । शाश्वत । अनाचार, पु, (न कुत्सित याचार नसमास । उच्यते द्वितयं तत्र प्रमादोऽनवधानता", इति हेमचन्द्र । नमत्र अप्रास्ये अभावार्थे तु याचारामाव ।) इति शन्दरत्नावली ("मत्वा विश्वमनश्वर निविशते ससारकाराग्टहे"। कदाचार । व्यशुद्धाचार । श्रुतिस्मृतिविरुद्ध- प्यनवर, त्रि, (नव्यवर, नज्समास ।) अकनिछ । इति वैराग्यशतके ।) कर्मकरण । यथा,- प्यन्यून' । श्रेष्ठ । प्रधान' । यथा,- अनसूया, स्त्री, (असु कगड्डादित्वात् यक् +भावे व्य, "सर्व्वदेशेवनाचार पथि ताम्बूलचर्चणं" : "सोऽयमिन्द्रादनवरो वासुदेवाच्च भारत"। स्त्रिया टाम्, न व्यसूया नसमास ।) असूया इति स्मृति' तदिशिये नि । इति विराटपर्व । भाव । तस्या लक्षण यथा वृहस्पति । अनातप , पु,(या +तप् + व्यच, यातपस्य रोदस्या- अनवरत, ली, (धव +र+मावे क्त, नास्ति यव "न गुणान् गुणिनो इन्ति स्तौति मन्दगुणानपि । भाव नसमास ।) रौद्राभाव । छाया। इति रत विरतिर्यत्र तत् ।) निरन्तरं। तत्पर्य्याय । नान्यदोषेषु रमते सानसूया प्रकीर्तिता" राजनिघण्ट ॥ (त्रि छायाविशिष्टे। सततं २ बनारत ३ अश्रान्तं 8 सन्ततं ५ च्यवि इत्येकादशीतत्त्व ॥ यत्रिमुनिपत्नी। इति गारुडे "खज्वाटोदिवसेश्वरस्य किरणे सन्तापिते मस्तके। रतंद अनिशं ७ नित्यं ८ अजख ६ प्रसक्त १० २६ प्यध्याय । कममुनिकन्या। इति श्रीभा- वाञ्छन् देशमनातपं विधिवशात् वित्त्वस्य मूलं प्यासक्तं ११ घनइ १२ । इति जटाधर । गवत ॥ घसूयाशून्ये वि । गत" इति नीतिशतके।) तदिशिये वाच्यलिङ्गः । इत्यमर ॥ व्यनहवादी, [न् ] त्रि, (यहमिति गवं वदति य , घनातुर, त्रि, (न यातुर रोगी नभ्समास'1) ("यनवरतधनुास्फालनक्रूरकम्मा" । पहं+व+णिनि, उपपदसमास , ततो नञ्- यरोगी । यथा,- इति शाकुन्तले ।) समास । अहमित्यव्ययं।) गवरहित । "तेषामनातुरा पूर्वे वातलाद्या सदातुरा"। अनवराय, त्रि, (अवरमद्ध, कम्मधारय , तत्र भद , "मुक्तसङ्गोऽनहवादी प्रत्युत्साहसमन्वित । इति चरक । (“भेजे धर्ममनातुर"। इति अवराई + यत्, ततो नसमास ।) उत्तम । सिड्यसियोर्निर्विकार की सात्विक उच्यते" । रघुवशे।) प्रधान । इत्यमर । इति श्रीमगवद्गीता । धनहवादी गवरहित ।यनाथ , त्रि, (नास्ति नाथ धाश्रयो यस्य स ।) बनवलम्ब , त्रि, (नास्ति यवलम्ब' याश्रयो यस्य इत्याङ्गिकतत्व। प्रभुहीन । नाथशून्य । यथा,- स ।) व्यवसम्बनशून्य । निराश्रय । यथा, प्यनहङ्कति , स्वी, (न यहद्दति अहवार नञ् “वना वना वनाथवत् खजीवना वनाभवत्" । "न पर पथि पक्षपातिता- समास ।) अद्धाराभाव । तत्पर्याय । यशोच इति नलोदय । नवलम्व किमु मादृशेऽपि सा" । २। इति विकाण्डशेष ॥ (त्रि नास्ति यकृति ("नाथवन्तस्वया लोकास्वमनाथा विपद्यसे" । इति नैषध। यस्य इति समासे व्यहवारशून्य ।) इति उत्तरचरिते।) अनवसरः, त्रि, (नास्ति यवसर प्वकाशो यस्य वनक्ष', त्रि, व्यक्षिहीन । व्यन्ध । न विद्यते अनादर, पु, (या+दृ+भाये धम्, न धादर नम्- स ।) निरवकाए । व्यवसराभावे पु । यथा, व्यक्षिणी यस्य इत्यर्थे ष प्रत्यय । यक्षभिन्न । समास ।) निरादर । वत्पर्य्याय । परिभव २ "यतयैश्वर्ये त्वय्यनवसरदु स्था हतधिय"। घनक्षर, स्ली, (न सन्ति प्रास्तानि अक्षराणि परिभाव ३ तिरक्रिया 8 री ५ चवमानना इति महिम्न स्तोत्र यत्र तत् ।) दुर्वचन । इति भरत ॥ व्यवचनाई। प्यवज्ञा ७ पवहेल ८ असूक्षण इत्यमर। बनवकर, घि, (वव षधोवर्मना कीर्यते क्षिप्यते इति मधुः ॥ गालिप्रति । गुणाक्षेपकदोघावि यसक्षण १० धमक्षण ११ वसूक्षणं १२ । इति पव++अप, "वर्षकोऽवस्कर इति सडा म्कारिवाक्य । इति केचित् ॥ तत्पर्याय । अवाच्य भरत । (“गुणेषु रागो व्यसनेम्वनादर"। इति नास्ति व्यवस्करो मल यस्य तत् । ) २। इत्यमर ॥ पञ्चतन्त्र ।) निमल पोधित । इत्यमर । घनक्षि, मी, (यप्रशस्तमक्षि नेत्र, नसमास ।) व्यनादि, त्रि, ( नास्ति यादि कारणं यस्य धनवस्था,स्त्री, (यव +स्था भावे यह न प्यवस्था व्यव कुत्सितचक्षु । तत्पर्याय । यसौम्याक्षि २ । इति स1) धादिरहित । उत्पत्तिशून्य । स्वयम्भः । स्यान न समास ।) तर्कविशेष । तस्य लक्षण । हेमचन्द्र यथा,- थप्रामाणिकानन्तप्रवाहमूलकप्रसङ्गन्य । यथा,- अनाकुल , त्रि, (द प्याकुल' नसमात ।) स्थिर "यनादिरादिर्गोविन्द सर्वकारणकारण" "घटत्व यदि यावहटहेतुरत्ति स्यात् घटान्यत्ति एकाय । व्याकुल । अव्यय। इति पटाधर । इति ब्रह्मसंहिता स्यात्" । इति तार्किका । उपमाद्योपपाद ("अनाकुसाऽविझवा घ सुसम्भान्ता च मे मति"। अनादृत', नि, (ध्या+दृ+ कर्मणि त', ग घात' कयोरविप्रान्ति'। इति मीमासका । दशामाव । इति रामायणे।) नमसमास ।) निरादर'। व्यवधान। धव- धनामान्ता, स्त्री, (फैरपि न यानान्ता धाक्रमितुम मानित । इवि हेमचन्द्र । ॥ . , । स्वित्यभाव :

·. । यथा- । तथा ५२ अनु अनू अन्ट (अनु + शास् +भावे ल्युट ।) या- व्यनुसन्धान, सी, ( अनु + सम् +धा भावे ल्युट। ) अनूनक,त्रि, (नजन, नसमासः, ततः खार्थे कन् ।) व्यन्वेषण । चेया। इत्यादिकाव्यानुसन्धाननला. सकल । पूर्ण | प्यखण्डं । इत्यमरः । [ पुत्ला याश्रुत्यात्मानुशासन"। दिति काव्यप्रकाश . धनूप, त्रि, (थनगता यापोऽन, समासान्त घघ, ति । व्युत्पादन । यथा नामलिङ्गानु- अनुसारः, पु, (धनु +द+भाषे घम् ।) प्यनुसरण | यस्य उत्य ।) अलवरदेशः। जमनावितस्थान । र (उपदेश । नियोगकरण । च्यनुयान । धनुक्रमः। यथा,- तत्पर्याय । जलप्राय। इयमर । प्यस्य गुणाः। भूताना कार्य श्रेयोनुशासनम्" । "च्यथ लौहविधि वक्ष्ये लौहशास्त्रानुसारत"। शीतलत्व । निग्धन्य । वातोपकारित्व । गुरुत्वञ्च । इति वैद्यकसुखबोध ॥ इति राजवल्लम एतद्देशीयजलगुणा । गुरुत्व । (अनु पौन पुन्येन शीलनमभ्यास , प्यनुहार,पु, (अनु +६+घञ्।) व्यनुकार | सदृशी घनत्व। पिच्छिलत्व। मधुरत्व। मानकत्वं । +मावे ल्युट ! ) पुन पुनरभ्यास । करण । सदृशरूपवेशभाषाद्याविष्करणं । इत्य स्निग्धत्व। प्यमिनाशित्व । प्रमेहगलगण्डनीप- यथा,- मर । उपमा । ति हेमचन्द्र। दच्छप्रितिरोगकारित्वञ्च । इति राजनिघण्ट । कृष्णानुशीलन भक्तिरुत्तमा"। ("तद्रूपाननुहारस्त हेतो सत्यप्यतदाण"। धनूप, पु, (प्यनुगता यापोऽत्र, प्रादिभ्यो धातुजस्य म्तसिन्धु । इति साहित्यदर्पणे।) वायोवाघोत्तरपदलोपवेति वडग्रीहि ) महिय । (व्यनु + शुध् + भावे ल्युट । ) व्यनुक्षण, सी, (क्षणे क्षणे वीमायामव्ययीभाव ।) इति विकागड़ शेय । (जलप्रायः । जलवडम । तत्पर्याय'। मन्यु २ शोक ३ प्रतिक्षण। सर्वदा। व्यनवरत। क्षण शब्दस्य वलम्वुयुक्त । "यनूपो मदिये नाम्बुप्रायदेशे तु जिटाधर ॥ वीशार्थानुपसर्गेणाव्ययीभावसमास । वाध्यवत्" । इति मेदिनी।) नु + सन्ज +भावे धन्।) कारुण्य । व्यनूक,सी, (व्यनु + उच् + घमर्थे क , न्यएक्कादीनाञ्च | यनूपज, क्ली, (यनूपे जलप्रायदेशे आयते, प्यनूप + हलायुध । एकत्रान्वित पदस्यान्य इति कुत्वम्। ) कुल । वश । पील | समाव । जन् +ड उपपदसमास ।) चाईकं । इति राज. पथा। कोषोवलचापहतमित्यादौ इति मेदिनी। निर्घण्टः । हतस्य कोघेऽन्वय ) न्याये उपनय- प्यनूक ,पु, (अनु + उच् + घमर्थे क , न्यहक्कादीनाच व्यनूपदेश, पु, (यनूप जलप्राय देश कम्मधारयः।) नेगमनेऽनुघल । यथा । बहिव्याप्य इति कुत्वम्।)गतभन्म । पूर्वजन्म । इति मेदिनी ॥ जलप्रायदेश । तम्य लक्षण यथा,- स्मादडिमान् ॥ प्रसार । अन्योदेशेन (वश । कुल । स्वभाव । शील । "नदीपरत्वलपोलाद्यफुल्लोत्पलकुलैर्युत । 'पि सिद्धि । यथा,- "अनूक तु कुले शोले पुसि म्यात् गतजन्मनि" | हससारसकारगडाचक्रवाकादिसेवितः। चान्ये धनुषाफला श्रुति"। इति मेदिनी।) सरोवराहमहिएयरोछिकुलाकुल । व्यनूचान , पु, (प्यनु +व+लिट् तस्य कानच् ) प्रभूतद्रुममुख्याप्यो नानाशस्यफलान्वित । स्त्री, (व्यनु सतत स्तुभ्यतेऽनया, साङ्गयेदविचक्षण ! शिक्षादिषडासहितवेद ध्यनेकशालिकेदारकदलीक्षविभूषित | +विर षत्व | ) सरखती। इति । वेत्ता । इत्यमर । व्यनूपदेशो ज्ञातव्यो वातम्झेममयार्त्तिमान्" । [॥ पटाक्षरपद छन्द । सा तु ("इदमृचुग्नूचाना प्रीतिकण्टकितत्वचः" । इति भावप्रकाश घमत्तभेदेन विधा तत्र शेषस्य इति कुमारसम्भवे । बनूसा, पु, (मास्ति ऊरू यस्य स ।) सूर्यसारथि । [ । तस्य लक्षण । "ऋषयश्चक्रिरे धम्म योऽनूचान' स नो महान्"। प्यरुणः । इत्यमर । (ऊरहीम 1) सर्वत्र सप्तभ दिचतुर्थयो । इति मनुः।) ध्यनूरसारथि, पु, (प्यनूरा यरुण सारथि रथ [[दाना पवनियमो मत "n अनूचान , वि, ( अनु + वच् + लिट् तस्य कानच् । चालको यस्य स 1) सूर्य' । यथा,- अरी। अस्या प्रस्तारा २५६ । इति वेदस्यानुवचन कृतवान्, उपेयिवानित्यादिना “गत तिरचीनमनूरुसारथे"। साधु। ) विनीतः। सविनय । इति मेदिनी। इति माघ । अनु + स्था - भावे ल्यट)। कम्मा (सामवेदविचक्षण : यन्टनु त्रि, (न ऋजु सरल , नअसमास ।) यस- "व्यनूचानो विनोते स्यात् सागवेदविचक्षणः"। रन । शठ । इत्यमर. वदेवेन कम्मानुष्ठानपडती" इति मेदिनी। ("न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽन्नु"। व्यवस्थापन । उपयोगिता । यानु शिक्षाकल्पादिषडङ्गासहितवेदाध्ययनकारी, यथा, इति मनुः। र्यकरण । अभ्यास । धनुशीलन । "इदमूघुरनूचानाः प्रीतिकण्ठकितत्वच"। चटणी, [न् ] त्रि, (ऋण विद्यतेऽस्य, ऋण + इनि इनि कुमारसम्भवे । ऋणी, नसमासः।) यऋणी | वधारी। यथा,- रत्यक्तशास्त्रानुष्ठानमोहिते" "ऋषयश्चक्रिरे धर्म योऽनूचान स नो महान्" । "एकमप्यक्षर यस्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । रङ्गिणी। इति मनु) एथिव्या नास्ति तदव्य यद्दत्त्वा सोऽमृणी भवेत्"। मनुष्ठान सम्यक् कुर्यादतन्द्रित" । व्यनूफ, त्रि, (वह +कमणि क्त सप्रसारण ततो इत्याक्षिकतत्त्व । ऋणाभावविशिए । यथा शास्त्रविहिनकर्त्तव्यादिसम्यादनम् । न[समास ।) अविवाहित । थाइवड इति यक्ष उवाच। ननित्यत्व खातन्त्रामपकर्षति"। "को मोदते किमाश्चर्य क पन्या का च वार्तिका। भाषा । यथा, रिते।) "परिवेत्तानुशोऽनूढ़े ज्येछे दारपरिग्रहात्" । वद मे धतुर प्रधान् मता जीवन्तु बान्धवा" ! न उठणा, नमसमास ।) उत्पल । युधिष्ठिर उवाच । इत्यमरः॥ घिण्ट । "पसमेऽहनि पछे वा शाक पचति खे रहे। धनूद्य, त्रि, (धनु + वद+क्यम् सप्रसारण !) अनु- नि उष्ण , नअसमास ! ) अलस। वाद्य | धनुवदनीय | स्वदमीये स्वमध्य । इति मटणी धाप्रवासी घस वारिधर मोदते। उमणमिन्नः। शीतल । यमीही तु सक्षिपसारव्याकरण। यहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमानये । अनूम,घि (नऊग, नमसमास । ) प्यखण्ड | समय। शेषा' स्थिरत्वमिच्छन्ति किमासयंमतम्पर। , स्त्री, (धनुष्णा शीतला वल्लीव, कम्म पूर्ण । इति जटाधर । (यहीन । धन्यून । तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विमिन्ना नीलदूर्वा । इति राजनिघण्टः । "इमामनूना सरमेरवेहि" । इति रघुवशे।) नेको मुनिर्यस्य मतं प्रमाण । - . यथा- ·-- - - । अनै अन्त वं निहित गुहाया कता । रकस्य भाव ऐवध पचानसमासः ॥ यथा । “मुद्धान्तसम्भोगनितान्ततुझे"। इति चनो, व्य, (न नी डो) निषेधार्थः । यमावः । इत्य- प्रेन गत स पन्था । नैषधम्। इति भरत' ! "दाक्षिण्येग ददाति हामोहमये कटाहे भरटोकाया नीलकरहः। वाघमुचितामन्त पुरेभ्यो यदा"। इत्यभिज्ञान राचिदिवेन्धनेन । प्यनोकहः, पु, (यनस' शकटस्य धक गमनं षष्ठी शकुन्तलम्। परिघट्टनेन तत्, तत् पन्ति मनोक+हन् +ड. 1) रक्ष। अन्तःपुराध्यक्ष, ए, (यन्त पुरस्य अध्यक्षा रक्षक', ल पचतीति वाती" इत्यमर। षष्ठीतत्पुरुष ।) राज्ञामन्त पुररक्षक । तरह- तमहाभारते वनपर्वणि ३१२ ब ("एक्तस्तुषारैर्गिरिनिर्भराणा- 'क्षणं यथा- मनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी" । "रड कुलोद्गत शक्त पिल्टपैतामहः शुचिः। यो जन्तुर्यर्भवति मानव"। इति रघुवणे) राज्ञामन्तःपुराध्यक्षो विनीतच तथेष्यते"। तत्व। इति युक्तिकल्पतरु॥ बन्च उ गतिपूजनयो।। इति मुग्धवोधे वोपदेव । न ऋतं न समासः ।) कृषिः । अन्च उ पूजने। गमने । नियोक्तौ । इति कवि- अन्स'सत्या, स्त्री, (व्यन्तमध्ये सत्त्वं प्राणी सारो वा यमर' विवाशक्षिपञ्चकवतं न कल्पद्रुम ॥ उ यश्चित्या व्यका । लियोक्तिर यस्या' सा, स्त्रिया टाम् ।) भरलातकः। इति व्यक्तशब्द' । इति दुर्गादास ॥ शब्दचन्द्रिका गर्भवती। अन्तरदरमध्ये सत्वं यथा- काले रतिसंप्रयोगे त्यन्च क व्यक्तौ। इति कविकल्पद्रुम । व्यक्तिरिह प्राणी यस्या सा । सर्वधनापहारे। विशेषण । क अचयति बुद्धिं सुधी । विशिनी-यन्त खेद , पु, (अन्त मध्ये खेद मदनलं यस्य स.) गर्थे हन्तं वदेत त्यर्थः । इति दुर्गादास ॥ इस्ती। इति त्रिकाण्डषः । न्याहरपातकानि"n अन्ज उ ध मि व्यक्तौ। गतौ । मक्षणे । इति कवि- | अन्तक , पु, (यन्तं विनाश करोति, अन्त+करो- परते कर्णपर्वणि अर्जुन प्रति श्रीकृष्ण कल्पद्रुम । उ थलिप्यति व्यहाति । ध व्यनक्ति । त्यर्थे णिच् ततो खुल । ) यमः। इत्यमरः । मि अक्तोति । व्यक्ति स्फटीकरणं । ("ऋषिप्रभावात् मयि नान्तकोऽपि प्रमुः प्रतुं एकस्मात् अन्यत् नयमाव. 1) एक “पूरीरमाजा भवदीयदर्शनं किमुतान्यहिंसा"। इति रघुवंशे।) ख्यान तदिशियश्च । वझ । यथा, व्यक्ति कानभितयेऽपि योग्यता" चन्तग ,त्रि, (चन्त पारं गच्छति, यन्त + गम् +डा, राजन्यरथाश्वसङ्घल"। इति माघ । अनक्ति गावं तेलेन जन । इति उपपदसमास) अन्तगामी। पारगः । यथा, दुर्गादास ॥ “वेदान्तगोब्राह्मण स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत्" (धनेकं जायते, अनेक+जन् +ड: यन्त, सी, (अम्+तन् ।) वरूप । स्वभाव' । इति इति महाभारते विष्णुसहसनामफर्ण । म्टसः । स'।) पक्षी । इति विकाण्डषि ! मेदिनी धिकाण्डशेषच । यन्त नाशं गच्छतीति अन्तं, स्ली, पु, (यम् +तन् ।) शेष । इति मेदिनी। अन्ततः, [स्] व्य, (अन्त + तस्।) सम्भावना । ।, (बनेक+प्रकारार्थे धा।) व्यनेक तत्पर्याय । जघन्य २ चरम ३ अन्त्यं । पाश्चात्यं ५ सवयव । पञ्चम्यर्थ। शासनं। इति विश्वा धा। यथा,- पश्चिम ६ । इत्यमर' (शेषादारभ्य । प्रान्तभागेन । पयमागेन । बोपमं वीजं गूणमित्यवभाषते । पन्त , प, (धम्+तन्।) नाश'। इत्यमर । खरूप । "वैश्योऽभिप्राशिताभिश्च शूद्रः स्पृष्ठाभिरन्ततः उमगूठाना नैव पोत्यनेकधा"। प्रान्तः । सीमा । निश्चय । अवयव । इति इति मनुः।) वती वनेकवारार्थेऽपि कचित्प्रयोग । घन्सर, व्य, (अम्+घरन् तुडागमय।) मध्यं । (घनेककाभ्यां मुखशूण्डाभ्या पिवति, प्यन्त , वि, (बम् + तन् ।) यन्तिक । निकट । प्रान्तं । खोकार.। इति विश्व । पा+क, उपपदसमास ।) हस्ती इति मेदिनी । यतिमनोहर । इति विश्व । यन्तरं, सी, (प्यन्तं राति ददाति, अन्त+रा+क', यन्त करम, सी, (यन्तमध्यवर्ति करणं ज्ञानसाधर्म, उपपदसमास'1) अवकाशः । अवधिः। परि- गुण, पु, (बनेकानि ब्याश्रित, दितीया- कर्मधारयः, छ+ करणे ल्युट ।) अन्तरिन्द्रियं । धान। अन्तर्धानं । भेदः । तादर्थं । पन्धर । व इत्यादिना समास, तादृश गुण. धीन्द्रियं । तत्पर्याय । मन २ गिगु २ । इति मध्य । अन्तरात्मा । छिटं। यात्मीयः । विना । रय ।)घडनिष्ठगुणः । वद्यथा । सयोगः१ विकाण्डशेषः ॥ व्यस्य कार्यभेदानामचतुष्टयं, वछि । इत्यमरः ॥ सदृश । इवि तट्टीका मेदिनी २ दिएथक्त्वादिः एकखान्यसवा 8 | यथा,- च ॥ यवका यथा। "मणालसूत्रान्तरमप्य- द्वान्तमुक्तावली "मनो बुद्धिर इशारश्चित करणमान्तर । लभ्य" । इति कुमारसम्भवे ॥ यवधौ यथा । गश्च वियोगश्च सखा दित्वादिकालथा। सायो निधयो गर्व मरण विषया धमी"। “निरन्तराभ्यन्तरवासहिषु" । परिधाने यथा । कत्वादयस्तदेतेऽनेकाश्रिता गुमम"। इति वेदान्त ॥ (घस्योत्पत्तिर्यथा,-"मिलितैस्तु अन्तरे शाटका परिधानोया प्रत्ययः पनाहौं पापरिच्छेदे ।) तः अन्त'करणमेकं स्यात्" इति । तैः यचभूतस्य यथा, "पर्वतान्तरितो रवि""भेदे यथा- , नि, (नाक्षि एड' वधिर मूक वाक् सावशिर्मिलित पन्त करसं भवतीत्यर्थः ।) “यदन्तरं सर्वपशैलराजयो- हितस यस्मात् सः।) पुत। ठ । "धनुर्मतोऽप्यस्य दयाभाव- यंदन्सरं वायसवैनतेययो। विहीनः । इति मेदिनी काना वोवा मायातमन्त करविधी"। इति समायणं । तादर्थं यथा । वामन्तरेण ऋ इति रघुवशे।) यही खदर्थमित्वर्थ । छिटेयचा प्रहरीदासरे [स्] पु, (म हन्यते, न+हन् + बसन् पन्त कुटिनः, पु, (अन्तरम्यन्तरे कुटिम वनः ।) रि" धात्मीये यथा। "ययमत्यन्तरो मम: रादित्वात् इन् स्थाने रहादेशः, ततः शक्षः। इवि रामनिर्धण्टः । कुटिलान्त करणे वि। विमार्थे यथा। “हरे बदालोकममन्तरेह"। ते बगलादेश ) काल | समय । इत्यमरा। धन्तपुरं, सी, (बक्समध्यवर्ति पुरं महं, फर्मम वहिरर्थे यथा । अन्तरे चहाम्टाहा वाया मुलस्यान्तिके दोशियानेहाप्रतीक्षितः" । धारय ।) राषा सीग्टई। सत्पर्याय । बव इयर्थ बवखरे यथा। “पत्रान्तरे चलटा राजवरगिसी) रोधन र अवरोध ३ मुद्धातः । इत्यमरः । कुमवर्मपातेत्यादि" मध्ये यथा । "बालोर- स्त्री, (म एक मावे व्यम्।) ऐक्यामार | पने पन्त पुरादयो रामदारेमपि वात्स्यात् वर्तन्ते । मतरे जानरः मर्मवा' परिखो अलर को - - भाषा।

·"स एव भगवान् । ५४ अन्त अन्त अन्त यथा "हकारस्य धकारोऽन्तरतमः" । इति पष्ठीतत् ।) पाकाशजलं। दिव्योदक । इति खकिकाद्वार। 4. मरतः। राजनिर्धण्टः । "प्रच्छनमन्तहारश्च ५ धन्तरण', त्रि, (यन्त सदृश अङ्ग यस्य स । ) | अन्तरे, व्य (धन्तरेवि घन्तर + इ + विच् तस्य इति शवरखामी प्यात्मीय । खसम्पर्क । यथा,- लोप 1) मध्य । अभ्यन्तरं । इत्यमर। धन्तर्भूत , त्रि, ( "चरमगिरिकुरजी टाकण्डूयनेन घन्तरेण, व्य (अन्तरेति अन्तर+इण + ण तस्य भू+कर्तरित) खपिति सुखमिदानीमन्तरणः कुरक्ष नेत्व एषोदरादित्वात् ।) मध्य। विना। यति रस्थः । प्यन्तर्गत 14 इति कालिदास ॥ रेक । इत्यमर। अन्तरा,व्य, (धन्तरेति प्यन्तर+इन् + डा, टिभाग- अन्तर्गडः, धि, (अन्तर्मध्ये गडु यौवाप्रदेशातगल- इति पमपुराणे लोपः।) वजन । विना । यथा,- मासपिण्डमिव निरर्थक' ।) निरर्थक । स्था। अन्तर्मना', [स् ] त्रि, ( ("न अध्याम पुनर्जातु धार्मिक राममन्तरा"। इति हेमचन्द्रः र्गमन चेतो यस्य इति रामायणे। ) मध्यं । निकट । इति मेदिनी। ("काय्यान्तर्गडभूता या सा तु नेह प्रशस्यसे"। व्याकुलचेता। धन्तरापत्या, स्त्री, गर्भिणी। यन्तरे उदरमध्ये इति साहित्यदर्पण।) अन्तर्यामी, [न् ] ए, धपत्य यस्या सा। अन्तर्गतं, त्रि, (बन्तः पन्तकरणात् गत, यथवा कार्येषु इन्द्रियादीनि अन्तराय, पुं, (अन्तर व्यवधान रति, अन्त+इन् प्यन्तमध्ये गतं प्राप्तम् ।) विस्मृत । मध्यप्राप्त | यम् + णिच् +. +प्य, षष्ठीतत्पुरुष ।) विघ्न । इत्यमर । इति हेमचन्द्र ("अन्तर्गतश्वे ग्रामे"। इति मनु । नियामक । वत्पर्याय ("स चेत् खय कर्मसु धर्मचारिणा "सागरान्तर्गता केचित् केचित् पर्वतमाश्रिता" पुटूल ५ ईश्वरः । त्वमन्तरायो भवसि धुतो विधि" | इति रामायणम् । धाभ्यन्तर । हृदयमध्यस्थित । नागा इति रघुवशे।) व्यन्त'करणस्थ' । “अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थ" । सार। मनोगतज्ञेनि पन्तराल, की, (अन्तरा मध्य लाति, अन्तरा+ला इति शाकुन्तले । ("प्यन्तराविश्य नूता +क ।) मध्यप्रदेश । अभ्यन्तरं। इत्यमरः । "याकारैरिजितर्गत्या चेछया भाषिसेन ध । चन्तयामीश्वर ("मुजरन्तरालमुवमस्तगिरि सवितुश्च योषिद नेत्रवनविकारश्च रह्यतेऽन्तर्गत मन"। अन्तर्वशिक, पुं, (वश मिमीत दृशा" । इति माघ । “उदेति भानुर्ग- इति मनु ।) वश+ठक तस्य इक', गनान्तराले"। इति पद्यमाला ।) अन्तर्टह, सी, (ग्टहस्य मध्ये, यव्ययीमाव ।) सह यरिधारी नियुक्त - धन्तरालक, ली, (अन्तराल +खार्थे कन् ।) मध्य । इति नानार्थकोठशब्दार्थे व्यमरः । घरे यन्त पुराध्यक्ष । अभ्यन्तर । इति राजनिर्घण्ट । भितर इति भाषा । (वाराणसीस्थे सप्तावरणवति अन्तर्वनी, स्त्री,. (प्यन्त प्यन्तरित, त्रि, (यन्तर इत प्राप्त द्वितीयातत्, स्थानविशेषे। ऽस्या, अन्तर् + अथवा यन्तर व्यवधान जातमस्य, अन्तर+तार- “यन्यस्थाने कृत पाय वाराणस्या विनश्यति । इति सीयनुगागमो। कादित्वात् इतन् । ) अन्तानप्राप्त । व्यवहितं । वाराणस्यां कृत पाप पञ्चक्रोश्या विनश्यति। ("तस्यामेवास्य या मन तत्पर्याय । प्रदत २। इति त्रिकाण्डोष । पञ्चक्रोश्या कृत पाम व्यन्तरी हे विनश्यति"। सतावसूत सम्पन्नौक व्यवकलितासर । वाकि इति भाषा । इति लीला इति काशीमाहात्म्यम्।) इति रघुवशे।) वती। अन्तर्जठर, लो, (जठरस्य उदरस्य मध्ये अध्ययी- अन्तर्वमि , पु (अन्त कुरा अन्तरिक्ष, ली,(अन्तर्मध्ये ऋक्षाणि नक्षत्राणि यस्य भाव ।) कुक्षिमध्य । कोछ । इत्यमर ॥ यति घन्तर्+वम् + तत्,एषोदरादित्वात् ऋकारस्य इकार । यन्त- | अन्तर्दधन, स्ली, (अन्तर्मध्ये दध्यते मत्तता क्रियते- इति वाजल्यात् इक् रीक्षमिति पाठे ऋकारस्य ईकार ।) अन्त ऽनेन, अन्तर्+द+करणे ल्युट।) सरावी । इति विकागदपोष। रीक्ष। व्याकाा। इति छान्दस | इत्यमरटीकाया इति शब्दचन्द्रिका अन्तर्वाणि, त्रि, (यन्त पुरुषोत्तमजातरूपसभूतिरायादय । यन्ती, पु, (अन्तर्मध्ये दाह सन्ताम) कोष्ठसन्ता विहिता वाक् यस्य स ("यन्तरिक्षगताश्चैव मुनीन् देवांश्च पीड़येत्” । पः । शरीराभ्यन्तरज्वाला। इति रागनिर्घण्ट । भास्त्रज्ञ । इत्यमर। इति मनु ।) धन्ती, स्त्री, (घन्तान, अन्तर+धा+भावे | अन्तर्विगाहन, ली, (4 प्यन्तरीप, क्ली, पु, ( अन्तर्गता धापोऽत्र, तत्, समा या स्त्रिया टाए । ) अन्तान । इत्यमरः । अन्तर+वि+गाइ+ सान्त' छ, इन्तरुपमर्गेभ्य इति धपईदादेश ।) अन्तान, स्ली, (अन्तर्धान, प्यन्तर+धा+ हेमचन्द्र ॥ दोप। इत्यमर ॥ भावे ल्युट । ) याच्छादन । इति शब्दरत्नावली । अन्तर्वेदी, स्त्री, (यन्त ५ अन्तरीय, ली, (अन्तरस्य परिधानस्य इद अन्तर तत्पर्याय । अन्तर्दा २ व्यवधा ३ प्यम्तईि 8 अन्तर्वेदि इति पाठेच +छ' तस्य ईय ।) अधोवस्त्र। परिधानवस्त्र। प्यपवारण ५ च्यपिधान तिरोधान पिधान ब्रझावदेश | छदन इत्यमर'। इत्यमर। ("नाभौ तश्च यदव याच्छादयति आनुनी । ("यन्तीन स्मृति कान्तिर्दृष्टि श्रोतज्ञता तथा" इति याज्ञवल्का ।) घिकाण्डमोष । धन्तरीय प्रशस्त तत् वच्छिन्नमुभयोलयो" ! इत्येव लक्षण ) अन्तर्डि, पु, (यन्तानम् छन्तर् +धा+मावे कि ।) प्यन्तहास , पु, untial अन्तान । इत्यमर ॥ हास | गूरुहास्य | an अन्तरीक्ष, लो, (धन्तर्मध्ये ऋक्षाणि नक्षत्राणि यस्य धिकाण्डपोप ॥ वदति त्रि एषोदरादित्वात् ऋकारस्य ईकार ।) अन्तार, सी, (यन्तहमध्यस्थ दार ।) प्रकोछ- दार। इति भरत । ग्टहाभ्यन्तरदार। ग्टहा समुख स तदुत गगन । इत्यमरः यधकधातु । इति राम- भ्यन्तरप्रकोछादिद्वार जालदार वा। इति खामी। "सान्तहास-विमर निर्घण्ट। तत्पर्यायः। प्रच्छन ! । प्रच्छन २ इत्यमरः पक्षद्दार इति मेघदूतम् ।) आन्तरीक्षजन, ली, (घन्तरीक्षस्य आकाशस्य नल , यन्त२५॥ पागार देशे ख्याता । तत्पर्यायः . वत्, ·-- - । - च्यन्त्य, ५५ अन्त्ये अन्ति अन्त्या च, (अन्तर् +धा+क्त ।) लुकायितं ।। यन्तेवासी, [न् ] ए, (यन्ते विद्यामध्येतुमध्यापक. “निषादस्त्री तु चण्डालात् पुनमन्त्यावसायिनं । त्य-यः। सवीतं २ रद्धं ३ यारतं । समीपे वसति । चण्डालपक्षे तु नीचजातितया श्मशानगोचरं सूते वाहानामपि गहितम्" । पिहित छन्नं ७ स्थगित ए यमवारित ग्रामप्रान्ते वसति शयवासेत्यलक, अन्त+वस् इति मनु) नं १० । इति हेमचन्द्रः ॥ ("अन्तईिते +णिनि।) शिष्य। अन्त्येएि, स्त्री, (वन्या व्यन्ते भवा इरि., कम्म- सैव कुमुद्दतीमे दृष्टिं न नन्दयति संस्मर ("कृशाश्वान्तेवासी कुशिकपतिराज्ञापयति व" | धारय ।) चरमसस्कार | स तु शवदाहादि- "| इति शाकुन्तले ।) इति महाकीरचरिते। रूप' । यथा,- [न् ] पु, (चन्तेऽध्येतुमध्यापकसमीपे "तात । प्राचेतसान्तेवासी लवोऽभिवादयते"। "सपिण्डादिभिदाशौचसंक्षेपोऽन्येटिमद्धति" | धन्त + वस्+णिनि उपपदसमासः।) इति उत्तरचरिते ।) चण्डालः। इत्यमर । प्रान्त इति शुद्धितत्त्वप्रतिज्ञाया स्मार्तभट्टाचार्य ॥ तत्- दी। शिष्यः । इत्यमरटीकाया भरतः। स्थायिनि त्रि॥ इति विश्वः। प्रयोगो दाहशब्दे द्रव्य ॥ तदनन्तरं पूरकपिण्ड- स्त्री, (यन्ताय नाशाय शय्या शयन भी व्यत्यं, स्ली, (यन्ते भवं, अन्त+यत् ।) दशसागर प्रमाण पिण्डशब्दे द्रव्यं । तस्य प्रयोगोऽध क्यम् । स्त्रिया टाय) भूमिशय्या । म्रत्यु । संख्या । सहसलक्षकोटि. । इति लीलावती । लिख्यते। तत पिण्डदानं तत्र क्रम । तण्डुल- । इति मेदिनी दादशलमं । इति ज्योतिषं। प्रतिदयं दिः प्रक्षाल्य रेशान्या दिशि सुखिन्न शय्या म्टतौ भूमिश्य्याया पिकामने"। त्रि, (यन्ते भव, अन्त+ यत् ।) यन्ते मव । पचेत् । तत पवित्रपाणिः प्राचीनावीती पातित- दिनी।) शेषोत्पन्न । अधम । जघन्यः । इति मेदिनी ॥ वामजानुर्दक्षिणामुखो हस्तप्रमाणा चतुरङ्गालो- वी, [न् ] पु, (यन्ते नीचजातितया ग्राम (यन्तिम । चरम । शेष । प्राया दक्षिणलवा पिण्डिका कृत्वा तदुपरि मिवते तिष्ठति, अन्त+व+शी+ "असापोडं भगवन् ऋणमन्त्यमवेहि मे। रेखा कृत्वा दर्भानास्तीयं तिलान् प्रक्षिप्य । उपपदसमासः।) चण्डाल । मुनिविष । इति रघुवंशे ।) ॐ यमुकगोत्रप्रेतामुकदेवशम्मन्नवनेनिष इत्या- मचन्द्र ॥ नापितः । इत्यमर । अन्त्य', पु, (यन्ते भव यन्त+यत् ।) मुस्ता । इति स्तीर्णकुशोपरि सतिलजलेनावनेजयेत् । तस- जी, (यन्त्यते ज्येष्ठमगिनीत्वेन सम्बध्यते मेदिनी । मुता घास इति भाषा। स्लेच्छ । इति तिलमधुतादिमिश्र तप्तपिण्ड ग्टहीत्वा प्यद्या- यन्त +करोत्यर्थे णिच् + इक् | यन्तिकेति प्रायश्चित्ततत्त्वं मुकगोत्रस्य प्रेतस्यामुकदेवशर्मण एतत् प्रथम- वार्थे कन् स्त्रिया टाप् । ) नायोक्ती ज्येष्ठा व्यत्यज, पु, ( यन्त्यो भूत्वा जायते, यन्त्य +जन् + पिण्ड पुरक इत्यवने जनस्थाने दद्यात् । तत है। इति शब्दरत्नावली (व्यन्तिका भगिनी ड) शूद्रः। इति हलायुध ॥ रजकादिसप्त पिण्ड्पापक्षालनजलेन पुनरवनेशयेत् । ॐ यमुक- यमर ।) समीपे व्य । यथा । "मुग्धप्रमीत जातय । यथा,- गोत्रप्रेतामुकदेवशर्मन्नेवत्ते जीतन्तुमयं वास । पतुरन्तिमानो"। इति श्रीभागवत । "रजकश्चम्मकारश्च नटो वरड एव च । तत यामम्मरमयपाने जलानलि पिण्ड्समीपे वि, (यन्तः सामीप्येन विद्यतेऽस्य, अन्त+ कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते यन्त्यजा' स्मृता" ॥ स्थापयेत् । ग । गन्ध माल्यन यथाशक्ति दद्यात् । स्य इक ।) निकट । इत्यमर । सामीप्ये इति यमवचन । जघन्यले त्रि। वाष्पपर्यन्त पिण्डं पश्यस्तिछेत् । ततः पिण्डा- इति धरणी ( "धन्तर्गतप्रार्थनमन्ति- प्यन्त्यजन्मा, [न] पु, (यन्त्यं ब्राझणक्षत्तियविशा दिकं जले क्षिपेत् । कालेऽप्यकृतचूडोपनयनाना । “खनसि म्दुकान्तिकचरः"। इति जन्मानन्तरं जन्म यस्य स 1) चतुर्थवर्ण । शूद्र । धनूष्कन्यानाञ्च कुशास्तरणं विनेति शेषः। एवं त्तले । “ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकम्" । इति रत्नावली कृतचूडानामुपनयनकालात् प्राक् द परि पिण्ड- कुमारसम्भवे) ("प्रविग्रहस्तु क्रियते शूद्रादप्यन्त्यजन्मन"। दान । उपनयनकाले घ्यागते त्वकृतोपनयनाना तम , घि, (व्यतिशयेन व्यन्तिक', यन्तिक + इति मनु ।) दर्भापरि मिण्डदान । एवं यशवर्षविवाइकाले 1) प्रतिनिकट । तत्पर्याय । नेदिष्ठ २। ध्यन्त्यजाति , पु, (यन्त्या जातिर्जन्म यस्य सः ।) यागते ऊस्त्रीणा द परि पिण्डदानं । रात्रा- तर । नेदीयान् ३ व्यन्तितम 8 । इति चाण्डालादि । यथापस्तम्ब । वाघम्य दक्षिणामुख प्राचीनावीती पातितवाम- "यन्तजातिरविक्षातो निवसेद्यस्य वेश्मनि । जानु: विकालिकोपरि म्टण्मयमात्रे उदकं तथा T, स्त्री, (यन्त' नाथाय घ्यमिनेटसामीप्य- सवै ज्ञात्वा तु कालेन कुर्यात्तत्र विशोधन । पात्रान्तरे क्षीरं निधाय प्रेतात्र साहि मिय अस्ति, यन्त+ठन् तस्य इक स्त्रियां चान्द्रायण पराको वा दिजातीनां विशोधनं । चेद क्षीरमिति ब्रूयात् । तदेकरात्रमावश्यक 1) नायोक्ती ज्येष्ठा भगिनी । इत्यमर ॥ प्राजापत्यन्तु शूद्राणा तथा संसर्गदूषणे । दशरानं फलभूयस्वार्थमिति । द्वितीयपिण्डादिषु याय । व्यत्तिका २ वर्तिका ३ । इति यैस्तत्र भुक्तं पक्वान्नं चक्र तेषां विनिर्दिशेत् । द्वितीय पिण्डं पूरकं इत्यादिविशेष । दितीय- का । चुल्ली। शातलानामौषधं । इति मे- तेषामपि च येत तेषामई विधीयते" । पिण्डे म्टण्मययात्रदये जलानजिदय । तीयादि- तापामारकपा इति ख्याता। इति प्रायश्चित्ततत्त्वं मिण्डे पात्रादिरद्धिः। येन पञ्चपञ्चाशत् पा- पन्तिक निकटे वायलिङ्गं स्त्री शातलौषधौ। अन्त्यम, सी (यन्त्यं शेषस्थितं में नक्षत्रं कम प्राण्यालयश्च तावन्ति । यहागौचप्रथमदिने या ज्येष्ठमगिन्याच नाथोत्या कथ्यतेऽन्तिका"। धारय ।) रेवतीनक्षत्रं । मीनराशिः । इति पिण्डाना भयं । द्वितीयदिने चतुरायं। टतीये त मेदिनी) प्रयं। प्रथममेकं दितोये चतुराय । तीये पश्चम काश्रय , पु, (धन्तिकास्य धाश्रय अवलम्पनं, | प्यन्त्यवर्ण, पु, ( प्यन्त्य वर्ण: नाति' कम्मधारय ।) वा कल्प । चतुर हाशौचे प्रथमचतुर्थयो हौ। ठीतत्पुरुषः।) निकटाश्रय' । समीपस्थावल- श्रूम । इति हेमचन्द्र द्वितीयतीययोस्नयस्वय । पश्चाहागौचे तु प्र- न। तत्पर्यायः । उपन्त २। इत्यमर : यन्त्यावसायी, [न] , (चन्त्य' सन् अवस्थति, थमपञ्चमदिनयोरेकैकम' पिण्ड । द्वितीयचतु- म, वि, (चन्त+हिमच् ।) यन्ते मवः । चन्य+व+सो+णिनि उपपदसमास ।) र्थयो दौ । ढतीये चत्वारः। घड़हापौधे दि- एमपन्त्यः । इति जटाधरः। चाण्डालादिसप्तजातय । यथा,- वीयचतुर्थदिनयोस्त्रयस्त्रय । शेषवेकेका । सप्ता- खजातम्तमूर्खाणा वरमाद्यौ म चान्तिमः । "चाण्डाल श्वपच क्षत्ता सूतो वैदेहकस्तथा। हाशौचे टतीयचतुर्थपञ्चमदिनेषु दौ दो। शेपे- छन् दुःखकरावाद्यावन्तिमस्तु पदे पदे" । मागधायोगवौ चैव सप्तोऽन्त्यावसायिन" ! वेकैक' । यहाहाशीचे चतुर्थपञ्चमदिमोझै ति हितोपदेश) चतिनिकटः। इत्यमर इति व्यङ्गिरा । (निषादस्त्रिया घण्हालजातो दौ। शेषेवेकैक । नवाहाशौचे तु परमदिने काया नीलकण्छ। मुद्दाफरास इति ख्यात संकीर्णनातिविशेष । दौ। शेषेवेक । पक्षिनीवाशोधयोख ॥ ज्योतिष ·५६ प्रति चाद्यरितीय दिनयो पच पच पिहा । रादशा- शाद्यशौचे नवदिनेषु नवपिण्डा । शेषदिने दशम । सद्य शौचकाइयोरेकाह एव दशपिया। मशी- चान्समध्ये पिण्डो देयःरात्रावपि ! • गहाम्भस्य स्थिप्रक्षेपप्रयोगस्तु। ततः सात्वा- चम्य उदभुख कुशमयजणान्यादाय ॐतत्सदित्यु- बार्य पद्यामुकेत्यादि यमुकस्य एतदस्थिसम- सख्यकवर्यसहसावछिनखाधिकरणकमहीय- मानत्वकामोऽमुकस्यैतान्यस्थिपण्डागि गङ्गायाँ प्र- क्षिपामोति सहाल्प्यापसव्य हावास्थीनि पचगव्येन मिला हिरण्यमध्यान्यतिले संयोग्य मत्तिकापुटे स्थापयित्वा दक्षिणहस्तेन तत्पुटकमादाय दक्षिण दिश पश्यन् ॐ नमोऽस्तु धर्मरागायेति वदन् जसं प्रविश्य स मे प्रीतो भवत्यित्युकास्यि प्रक्षि- पेत् । ततो ममग कृत्वोत्याय सूर्य दृष्ट्वा दक्षि- णामुत्सृजेत् । इसि अद्धितत्व ॥ ॥ किस शातातप । "जलमेकाइमाका स्थाप्य क्षीरव म्यमये"। पारकर । मगमये ता रात्रि क्षीरोदके विधा- यसि निदथ्यु । प्रेतात्र नाहीयुदक पिन घेद क्षीर | इद मनाविति गौडा । गारडे तु । "चमकेगमये पाने दुग्ध दद्यात् दिनत्रयम्"। इत्युक्तं । हेमाद्रौ पाझे तु दशामुक्त । "तस्मानिधेयमाका दशरात्र पयो जल । सर्वतापोपशान्त्यर्थमध्वश्रमविनाशन" । देवजानीये कारिकाया । "तप प्रेतोपकृतये दशरात्रमखगिढत । कुर्यात् प्रदीप नेलेन वारिपात्रञ्च मार्तिक । भोन्यात् भोगनकाले तु भक्तमुरिच निर्वपेत् । नामगोत्रेण सम्बुध्य धरियो पिटयज्ञवत्" । इति निर्णयसिन्धौ ५ परिच्छेद । अन्ल, सो, (घन्यते काय सम्बध्यतेऽनेन व्यतिवन्धने करणे ट्रन् ।) पुरीतत् । इत्यमरः ॥ यात्डी (यात् इति भाषा । यात् इति ख्यात देहवन्धको नाडीमद । उता साास्लयो व्यामा सामन्त्राणि रेभि । अर्बष्यामेन होनानि स्त्रीणामन्त्राणि निर्दिशेत् । इति वैद्यकम्।) अन्तरद्धि, स्त्री, पु, (व्यन्त्रमन्या वृद्धि, शाक- पार्थिवादित्वात् समास मध्यमदलोपस ।) रोग- विशेष । तन्निदानादि यथा,- "वातकोमिभिराहारीः शीततोयावगाहने । धारणे रणभाराध्वविघमाङ्गप्रवर्तने । क्षोभयोः क्षोमितान्यैश्च क्षुद्रान्तावयव यदा । पवनो द्विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् । कु-हक्षणसन्धिग्यो ग्रन्थगन श्वयधुं तदा"। धारण उपस्थितस्य वेगर । ईरण धनुपस्थितस्य येगस्य प्रेरण। "विधमाङ्गप्रवर्त्तन वक्रत्येमालमोटन" । प्यन्यानि क्षोमणानि च ममवहिग्रहकठोरधनुरा- कर्षणादीनि। क्षोमितः सदृष्य सञ्चालित पवन यदा क्षुद्रान्त्रावयव द्विगुणीकृत्य खनिवेशा- दधो नयेत् । तदा वक्षणसन्धिस्थ सन् वक्षण- अन्दू सन्धौ ग्रन्थिरूप अयधु, कुर्यात् इत्ययः ।। रखतेलेन सयुक्तमन्त्रसद्धिय उपेक्षिताया धन्तरद्धेरवस्थामा । रासादिकाथ ॥ "उपेक्षमावस्य मदिरद्धि- "गन्धर्वहस्ततेलेन रूपेणापि युत माभागरक स्तम्भवतीच कुर्यात् । विशानामूलज घृग दृद्धि हन्यान्न स पीड़ितोऽन्त सनवान् प्रयाति विशाला इन्द्रवारणी ॥ प्रध्यापयति पुनच मुक्त "वघासर्पपकरकेन प्रलेयः4 उपेक्षमामस्य सृद्धिमित्यर्थः । मरवृद्धिं मुष्क- शिग्रुत्वक्सर्यये पियैः कोयनेमा सद्धि। थानामरक स्तम्भवती कुर्यात् । तत्रा मुद्धसूत विधागन्ध तान्येतानि भानमुदरे रक टजयोर्मुकयो सम्भो गाथेतदः लोइं रहा तथा तान कांस्यहाथ । युक्तो कुर्यात् सत्वर्य' । भोगोऽप्याए । तालक तुत्यक वापि सथा पद्धव "धन्य बिगुबमादाय वातो नयति वक्षण | त्रिकटु त्रिफला चच्य विडा र वक्षणात्तदुजा युक्त पलकोप्यां प्रपद्यते" : कर्जूर मागधीमूल पाठां सहवां स मुष्करद्धि । प्यन्त उदरे प्रभापयन् धाग एतावीज देवकाठ तथा ल मनमार्गमुच्छून कुर्वन् रति प्रयाति ! • ! व्य एलादिसमभागानि चूर्णयेदथ साध्यमाद। कषायेण इरोतक्या वटिका ८ "यद्यान्वावयवमियान्मुष्कयोतिसश्चयात् । एका तां वटिका यस्त निगले २ स्यादन्तरद्धि सोऽसाध्यो वातरद्धिसमाकृति"। अण्इडिरसाध्योऽपि तस्य नश्यति स कीदृक् स्यादित्याकाहायामाए । वासरद्धि- वृद्धिवाधिका वटी व्यथ न समारुति सामीप्यादव अभ्रमाह। "भयचरण्इतेलेन सम्यक् करको "यथमिष्यन्दिगुन्नमुष्कपत्यामिपाशनात् । कृष्णासैन्धवसयुक्तो नरोगहर करोति ग्रन्थिवच्छोथ दोषो वक्षणसन्धिषु । यभाजीयाकुठ गोमेद१६९ पत परशूलाग्नसादाप्य त धमिति निर्दिशेत्" : कालिकेत शपिए तल्लयो प्पथ र चिकित्सा । गोमेद पत्र | तथा घ निर्घण्टौ "वृद्धावत्यासनं मार्गमुपवास गुरुणि घ । "पत्र हलाश्य राम गोमेद पस। वेगाघात पछयान व्यायाम मैथुन त्यजेत् । इतिरविभ्रधिकार' । इति माव वातसुद्धौ पिवेत् सिग्ध यथाप्राप्त विरेचन । यन्दिका, स्त्री, (अन्दति नाथाय सक्षीर वा पिवेत् तेन मासमेरण्डसम्भव । सम्बधाति, व्यदि+खुल् स्त्रिया गुगगुन्न्पेरण्डन तेल गोमूत्रेण पिसेन्नरः । न्येष्ठभगिनी इत्यमरटीकाया ।) वातरद्धि जयत्यामु चिरकालानुबन्धिनी । चुल्ली। इत्यमरटीकाया नो पितग्रन्थिकमेणेन पित्तरद्धिमुपाचरेत् । इति भाषा। अलौकाभिईरेद्रक्त वृद्धौ पित्तसमुद्ये । अन्दु, स्त्री, (चन्द्यते वध्यतेऽनेन, चन्दन मधुक पद्ममुशीर नीलमुत्पल । उणबाहुल्यात् ।) हस्तिनिगउ । क्षीरपिरप्रलेपेन दाहशोधरजाप। भाषा | स्त्रीपादभूषण । इति के चन्द्र त्रिकटु त्रिफलाकाथ सक्षार लवण पिबेत् । गश्च मल पञ्चम इत्यादि भाषा। विरेचनमिद श्रेष्ठ कफरद्धिविनाशन ! यन्दुक, एं, (चन्द्यते वध्यतेऽनेन, 4 लेपन कटुतीक्ष्णोण खेदम रूक्षमेव च । उण, सत खार्थे कन्।) रसिय ५५५ परिकोपनाहौध सर्वमुष्णमिहेष्यते । तत्पर्याय । निगड २ । इत्यमरः । विशेष । तत्पर्याय । पादकटक २। मुडमुड“लोकाभि शोणित रक्तजे हरेत् । पिवेदिरेधनं वापि शर्कराक्षौद्रसयुत । काण्डोष । शीतमालेपन सर्व सर्व पित्तहर तथा । घन्दू, स्त्री, (चन्द्यते वध्यतेऽनेन, यदि + पित्तद्धिक्रम कुर्यादामे पक्के च रक्तजे । ऊडुत इति स्त्रियां ऊख्।) इति लौहनिगड । स्वान्दया इति माषा । खेदोमेद समुत्ये तु लेपयेत् सुरसादिना । शिरो विरेचनद्रव्यै सखोष्णोर्मूबसयुते । भूषज। भल गुजरी इत्यादि मा मेदिनी । (निगड । पटना । 4 संपेद्य मूघप्रभव वस्नपट्टेन वेरयेत् । घान्द स्त्रियां स्यानिगडे प्रभेदे सीवन्या पार्श्वतोऽधस्तात् विध्यद्दीहिमुखेन वै ! मेदिनी।) मुष्कशोथमगच्छन्त्यामन्वद्धौ विचक्षण"। मोहिमुखेन शस्त्रविशेषेण । अगच्छन्त्यां वस- | धन्दूक , पु, (धन्दू+ खार्थे कन्, मोर पक्षे केहण इति इखामाव । "तेलमेरण्डन पीत्वा वलासिद्ध पयोन्वित । प्रकृतिको लिङ्गवचनान्यतिकामन्ति मन्यथा चन्दका इति स्यात् । ) व्यन्दू आभानशूलोपचिवामन्तरद्धि जयेनर । टीकाया खामी। धन्धत् क रासायट्यस्तैरण्डवलारग्वधगोक्षुरै । पटोलेन दृषेशापि विधिना विहित त । कविकल्पद्रुम' - (पाणिनिमते तु , वत्या ·- अन्ध विधाते चुरादि सेट् । ) दृकक्षयो दृष्टिरइिती- अन्धकासुद्दद, यु, (अन्धकस्य असुरस्य अमहत्, भाव । तेनाकमकोऽय । सत्ताजीवनदर्पभीति- नाशकतया शत्रु, घठीतत्पुरुष ।) शिवः । इति शयनक्रीड़ानिवासक्षयाव्यक्तध्वाननभोगतिस्थिति हेमचन्द्र ॥ जरामनाप्रमादोदये। मोहे खोटनवेगयुद्धदहन- धन्धकूप , पं, (अन्धमन्धकार करोति, अन्ध + करो- ख्यातिक्षरोन्मादके मुडिखेदपलायनभ्रमणके त्यर्थे णिच् + पचाद्यच्, तादृश' कूप ।) सान्ध- शान्तौ नुतो मन्जने । दृप्ती जागरशोषवक्रगम कारकूपः । इति विकाण्डशेष नयाँधुया पात्कुया नोत्साहे तो साये म्लानौ मन्दगतो घ नृत्य इति भाषा। पतने चेष्ठाकुधौ रोदने । वृद्धौ हावकृतौ च ("मजत्यात्मा भक्तिहीनो महामोहमये भये । सिद्धिविरतौ होमवेशे बले कम्पोद्वेगनिमेषभङ्ग- अन्धकूपे निरालम्बश्छिन्नरजर्यथा घट" ॥ यतनाद्ये धातवोऽकर्मका ॥ दौर्बल्यादिषु चा इति सद्भावे । ) थेषु वर्तमानास्तु धातव । वाचका भावमात्रस्य अन्धतमस, स्लो, (अन्धयति, यन्ध + अच्, अन्धं यतस्तस्मादकमका ॥ कौटिल्यादिषुधार्थेषु प्रोक्ता तम कर्मधारय , समासान्त अच् । ) निविडा- ये ते तु धातव । तद्दमायेऽकम्मका स्युस्तद्दत् न्धकार। इत्यमर ॥ कृत्या सकम्भका ॥ इति । अन्धयति धन्धामयति ("प्रध्वंसितान्धतमसस्तत्रोदाहरणं रवि"। रद्ध' । इति दुर्गादास ॥ इति शिशुपालबधे।) धन्ध, ली, (अन्ध+ अच् । ) अन्धकार । अन्धतामस, स्ली, (तम एव तामस प्रज्ञादित्वात् ("सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मञ्जतीवान्तरात्मा"। खार्थे अण।) निविड़ान्धकार। महान्धकार । इति उत्तर चरिते । ) जल । इति मेदिनी। इत्यमरटीकाया खामी। व्यन्धा, धि, (अन्ध + व्यच् । ) चक्षुर्दयहीन । व्यान्या व्यन्धतामिस, स्लों, ( तमिसैव तामिसं, खार्थे घ्या, याँध्ला इति हिन्दी भाषा । तत्पर्याय । अ स्वन्ध निविड तामिस कर्मधारयः।) निविड़ा- दृक् २१ इत्यमर । ("दृशोऽन्धः पतिरेष मञ्चक न्धकारमयनरकविशेष । पञ्चप्रकाराज्ञानान्तर्ग- गत"। इति साहित्यदर्पणे । ताज्ञानविपोष । देहनाश अहमेव तोऽस्मीति "व्यन्यो मत्स्यानिवानाति स नर कण्टक सह । बुद्धि । इति भारतभागवते,- यो भाषतेऽर्थवैकल्यमप्रत्यक्ष सभागत"। ("एक विशतिविधनरकान्तर्गतहितीयनरकवि- इति मनुः ।) शेषः" स च निविडान्धकारमय । "तस्या धर्म- अन्ध , [स] ली, (अन्ध + असन् ।) अन । इत्य पत्नयामन्धतामिसमभ्यध्यायत्" । इति महावीर- मरा चरिते ।) अन्धक , पु, ( अन्ध + ण्वुल ।) देशभेद' । इति अन्धमूषिका, स्त्री, (अन्ध दृरिविघाते, अन्ध +मावे शब्दरत्नावली । मभेद । घ, अन्ध दृष्टिविघात मुष्णाति तत्सेवनेन नाश- ("सुदष्टं च सुधार च कृष्णमित्यन्धकास्नय " यति, मुध् + खुल एषोदरादित्वात् दीर्घ स्त्रियां इति हरिवशे ।) असुरभेद । इति महाभारत । टाय।) देवताडरक्ष | इति शब्दचन्द्रिका ॥ ("स व्रजत्यन्धवद्यस्मादनन्धोऽपि हि मारत। बन्धाहि , पु, स्त्री, (अन्ध अहि समइव । ) मत्स्य- तमन्धकोऽय नामेति प्रोचुस्तत्र निवासिन"। भेद । इति विकाण्डोष ॥ कुंचिया इति ख्यात । इति हरिवशे । ) मुनिविशेष । इति याझ- व्यन्धिका, स्त्री, (अन्ध + गवल स्त्रिया टाम् । ) द्यूत- वल्का । (दृष्टिहीन । चक्षुर्दयहीन । विशेष । रात्रि । इति मेदिनी। सर्पपी। इति "यन्धक कुजकश्चैव राजकन्या च त्रिस्तनी। हेमचन्द्र ॥ स्त्रीविशेष । चक्षुरोगविशेष । इति त्रयोऽप्यन्यायत सिद्धा सम्मुख कर्मणि स्थिते" । शब्दरत्नावली। इति पञ्चतन्ते।) धन्धः, पु, ( अन्ध+उण । ) कूप । इत्यमर । बन्धकरिए , पु, (अन्धकस्य असुरस्य रिपु नाशक- धन्धुल, पु, (अन्ध+ उलच् । ) शिरीषरक्ष इति तया शत्रु, धष्ठीतत्पुरुष ।) शिव । इत्यमर । शब्दचन्द्रिका ॥ म्लेषकाव्यादौ अन्धकारनाशकत्वात् सूर्यानि- | व्यन्ध, पु, ( स्वन्धयति गीवेन म्गान् अन्धवत् चन्द्रेषु च वर्तते ॥ करोति, अन्ध + कर्तरि र ।) व्याध । म्टगया- च्यन्धकार , पु, जी, (अन्धमन्धकवत् करोति, यन्ध जीवी । इति कश्चित् सग्रहकार । (वैदिहिकात् ++व्या ।) तेज सामान्याभाव | बांधार कारावरस्त्रिया जातो जातिविशेष , स तु सतत इति भाषा। तत्पर्याय । ध्वान्त २ तमिस ३ ग्रामवहिवासी म्टगयाजीवी च | तिमिर 8 तम ५। इत्यमरः। ("यथान्धकार "कारावरनिषादात् तु चर्मकारः प्रसूयते । गिरिगहराणा" । इति रघुवशे।) भूच्छाय है। वैदिहिकादन्धमेदौ वहिामप्रतियो"। इति रामनिर्घण्ट ॥ महान्धकारे अन्धतमस | इति मनु ।) सर्वव्यापकान्धकारे सन्तमस | ८ अल्पान्धकारे व्यमं, लो, (यद + कर्मणि क्त । ) खिन्नतण्डुल । यवतमस ६ । इत्यमरमा यस्य गुणा । भयदृषि यथा,- तेजोऽवरोधकारिख। तिमत्व । सर्वयाधिकर- "शस्यं क्षेत्रगतं प्राइः सतुष धान्यमुच्यते । त्वच । इवि राजवक्षभः । बाम वितुषमित्युक्त सिममममुदाहृत" । अन्न इति श्राद्धतत्त्वतवशिष्ठवचन। तत्पर्यायः। भक्त २ अन्ध ३ भिमा 8 प्रोदनं ५ दीदिदिद। इत्यमर ॥ भिस्मा ७ । इति तट्टीका ॥ क्रूरं । इति राजनिघण्टः ॥ घट्टः कसिय १० जीवातु' ११ । इति जटाधर ॥ कूर १२ यापूपिकं १३ भीवन्ति १३ प्रसादनं १५। इति शब्दरत्ना- वली ॥ * ॥ अस्य गुणा । बुद्धिशुक्रनीतिपछि- धात्विन्द्रियबलकारित्व । गुरुत्व । क्षुधाक्षयरोग- श्रमकार्यनाशित्वञ्च ॥ * ॥ नवानगुणा । लेन- कारित्व । खादुत्वं । सनिग्धत्व । टहणत्वं । गुरु- त्वञ्च ॥ * ॥ पुराणानगुणा । विरसत्वं । रूक्षत्वं । पथ्यत्व । अमिकारित्वञ्च ॥ ॥ उणानगुणा' । प्रशसनीयत्व । हृद्यत्वं । अग्निकारित्व । वायुम्भ- नाशित्व । रक्तपित्तप्रकोपकारित्वञ्च ॥ * ॥ व्यत्य- घणानगुण | वलनाशित्व ॥ ॥ शीतभुकानयो- गुण । दुर्जरत्व ॥ * ॥ अतिलिनानगुण । ग्लानि- कारित्व ॥ * ॥ तण्डुलान्वितानगुण । दुर्जरत्व ॥4॥ जस्तधौतसद्योऽनगुणा । शीघ्रमाकित्व । हिमत्व । लघुत्वञ्च ॥ * ॥ राविस्थितजलयुक्तानगुणौ। त्रि- दोषकोपकारित्व । रूक्षत्वछ ! ॥ भएतण्डुलान- गुणौ । लघुत्व । व्यभिप्रदीपनत्वञ्च । इति राज- वल्लभ ॥ * ॥ धान्य। इति राजनिघण्ट' ॥ विष्णु । इति तस्य सहसनाममध्ये पठितं । बदनीयद्रव्य- मात्र ॥ अन्नसाधन यथा, "सुधौतास्तण्डुलान् स्फीतांस्तोये पञ्चगुणे पचेत् । तद्भक्त प्रस्तं चोषणं विषद गुणवन्मत" : तइगुणा । "भक्त वहिकर पथ्य तर्पणं रोचनं लघु । अधौतमसुतं शीत गुवरथ्य कफप्रदं" ॥ इति भावप्रकाश ॥ * ॥ तद्दानफलं यथा,- “वारिदस्तृप्तिमायाति सुखमक्षय्यमन्नद " ! अनस्य प्रजापतिर्देवता। अक्षयसुखप्राप्ति फलं । प्रतिग्रहे मुशिग्रहण | इति शुद्धितत्त्व ॥ व्यपि च, "ब्रह्महत्याकृत पाप व्यन्नदानात् प्रणश्यति । व्यनद पापकमाथि पूत खर्गे महीयते" इति प्रायश्चित्ततत्त्वं ॥ अथ प्रजापतिदैवतान- दानावर्त्त । तत्र अन्नदानस्तुति । ब्रह्मपुराणे । "अन्ने प्रतिछिता लोका व्यनमाश्वक्षय पर । तस्मादन्न प्रशसन्ति सदैव पिटमानवा ॥ व्यन्नस्य हि प्रदानेन नरो याति परा गति | सर्वकामसमायुक्त प्रेय चेहाधिकं शुम" ॥ तथा,- "अनमू खल लोके दत्त्वोळखी भवेन्नरः । सता पन्थानमाश्रित्य सर्वपापै प्रमुच्यते" ! महाभारते। "बन्नद पशुमान् पुत्री धनवान् भोगवानपि । प्राणवांश्चापि भवति रूपवाश्च तथा म" तथा,- "धनदस्य मनुष्यस्य बसमोजो यशासि च । कीर्तिश्च वर्द्धते भवत्तिषु लोकेषु पाण्डव" । यामेयपुराणे । अन्नस्तुत्यनन्तरं। "तस्मादन्न सदा देहि अडया नृपसत्तम । A ॥ , ॥ . 8 ·५८ मान । - । ब्रक्षइत्यादिकं पायं धनदस्य प्रणश्यति". तथा,- "धन्नदानात् पर दाम न भूत न भविष्यति । पुण्य यशस्यमायुध्य बलपुरिविवर्द्धन । सर्वमनस्य दानेन भवतीति विनिश्चय' । महाकाञ्चनचित्राणि सेवितान्यभरोगणे- चनदस्योपतिष्ठन्ति विमानानि सरालये। मध्यभोज्यमया पीला दिव्यरूपाद्यतताः ॥ हरपुएजना नित्यमुपतिष्ठन्ति चायत । इस्त्यश्वरथयानैश्च क्रीडमानाच ते नरा" पद्मपुराणे। "यापर्बतनदी वापी पृथिवी सर्वकामदा । विधिना तेन सा दत्ता योऽन्न ददाति सर्वदा । क्षुधिते य प्रयच्छेत व्यन्न श्रद्धासमन्वित । ब्रह्मणो भवने स वै ब्रह्मणा सह मोदते । चान्द्रवारणलोकाश्च याम्या कौवेरकास्तथा । गोलोको ब्रह्मलोकश्च सर्वे चान्ने प्रतिष्ठिता। ददत् कन्यामलङ्कृत्य हस्त्यश्वश्च महाधन । अन्नदानस्य चैतानि कलां नाईन्ति षोडशी" । विष्णुधर्मोत्तरे। "यावतो ग्रसते ग्रासान् विद्वान् विन सुसस्कृत' यन्नपदस्य तावन्त तव परिकीर्तिता" अथान्नदानधर्ममा । यम । "यादरेण च भक्त्या च यदन्नमुपदीयते । तत् प्रीणयति पात्राणि माम्मत मानवनित । दुर्गभस्तु मुदा दाता मुदा मोक्ता च दुर्लभ । मुदा दाता च मोक्ता च तावभौ वर्गगामिनो योऽन्न बहुमत भुयश्चान्न नावमन्यते । यद्यान्न प्रीतितो दद्यात् तस्यानमुपतिष्ठते । प्रीतितोऽनच यो दद्यात् ग्टहीयात्योऽभिपूज्य च। प्रीतितोऽक्षयमश्नाति पूजित खर्गमश्नुते । यो दद्यादिप्रियेणान्न यश्चान्न नाभिनन्दति । तावुभौ नरके मनौ वसेता शरदा शत" : " यथानदानविशेषफलविशेषपरिभाषा । कूर्मपुराणे। "ग्रहस्थायानदानेन फल नाप्नोति मानव । प्याममेवास्य दातव्य दत्वाप्नोति परा गति" अन्नदानेन पक्कामदानेन फल नाप्नोति । इति ग्रहस्थायामानदानेन यादृपा फल तादृश पक्वान्नदानेन नाप्नोतीत्यर्थ । सहस्थस्यामानदाने सति तस्य पश्चयज्ञनिय्यते । यथ सामान्यानदान नन्दिपुराणे । "प्यन्नामृतानि भातानि देवा यमाद्यकाडिण : न तस्य पात्रादिविधिदिना श्राद्धप्रकीर्तित" तथा,- "यपि कीटपतानां गुना पाण्डालयोनिना। दत्वान लोकमानोति प्राजापत्य समासत। बान्धवेभ्योऽतिथिभ्योऽन्न पुस्खेभ्योऽन्न प्रयच्छत । दीमान्धकपणानाञ्च वर्ग स्यादन्नदायिना। ग्रासमात्र नरो दत्त्वा यनानामनराये। सर्गे वसेत् समानान्तु शत भोगैमनोरमैः । यासे ग्रामे पल धोतविधिवत् परिकीर्तित । एतदेवायने प्रोक्त दिगुणं पुण्यगौरवं । मर्म संस्कृत । सत्यननमन्न पूर्ववत् सदस्य तद. प्यन्न विना कृशाहस्य दत्त्वाम देशकालत । र्थिभ्यो दद्यात् । विष्णुधर्मोत्तरोक्तम्टयान्नाकाङ्गि- फल पश्चगुण प्रोक्तं सर्वमावसमन्वित"। गोधरम्याबदामफलप्राप्तिकामोऽई यथाशक्ति सर्वभावसमन्वित इति सम्बोधन । यत्र यज- महामार्थिभ्यो मष्टमन दास्ये। इति सदस्य प्राणिमात्रेभ्यो गृहीतोदपूर्णताम्रपान मानार्थिनोऽनुसन्धाय तेभ्यो यथाशक्ति म्याम उदमुख सङ्कल्प्य यथेशकालावधि अन्न दद्यात् । दद्यात् ॥ ॥ तथानदानप्रकरणे। तयथा। ॐ नन्दिपुराणोक्तप्राणिमानान्नदान- "सहसपरिवेशस्तु नरकन्तु न गच्छति । फलप्राप्तिकामोऽई प्राणिभ्योऽन्न दास्ये। तदवधि विमानेनार्कवणेन स्वर्गलोके महीयते"। यथासम्भव प्राणिमाभ्य खग्टहे धन्यत्र वा सहसपरिवेश सहसायमनुष्येभ्योऽनपदः । यथा- भक्तशाला कृत्वा अविच्छिन्नमन्न देय। अतएव सम्भव सहसाय मनुष्येभ्यो नित्यमन्न पूर्ववत् धार्मिकास्तामपट्टविलिखिता भूमि समुपकल्प्य समप्य दद्यात् । ॐ विष्णुधर्मोत्तरोतसहस- याचन्द्रार्कस्थायिनी भक्तशाला ददाति । परिवानफनप्राप्तिकामोऽह यथासम्भवं सहसाय वायुपुराणे। मनुष्येभ्यो व्यञ्जनाठिसहितमन्न दास्ये। इति "क्षिप्रमत्ययामलिए दद्यादन्न वुमुक्षिते । सङ्कल्प्य यथाशक्ति नानादिनै सहस मनुष्यान् सव्यनन सदा स्निग्ध भक्ष्य सत्कृत्य यत्नत" ॥ मोजयेत् । देवल । क्षिप्रमतिथिप्राप्त्यनन्तरमेव । अक्लियमनुपहत । "कृत्वापि पातक कर्म यो दद्यादनमीलितं । भक्ष्यमप्रतिषिद्ध। ब्राह्मणाना विशेषेण स निहन्त्यात्मनस्तम" "तरुणादित्यसवाश विमानं इसवाइन । विशेषेण इत्यभिधानात् धव्राह्मणेऽपि फलमेतद- अन्नदो लभते तिस कल्पकोटोस्तथैव च ॥ भवत्येव । एवञ्च सामान्येनान्नदानमिद । ईप्सित- घनदानात् पर दान न भूत न भविष्यति । मित्यर्थिन स्पृष्ट्वा यथायथमभिमतमन्नमुत्पाद्य यन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति च न सशय । तेभ्य पूर्ववत् सङ्कल्प्य दद्यात् । ॐ ब्राह्मणप्रमुख- जीवदामात् पर दानं न किञ्चिदपि विद्यते । नानावणेभ्य व्यात्मीयतमाक्षयकामोऽह यथासम्भव यन्नान्जीवति त्रैलोक्य त्रैलोक्यस्येह तत्फल" ईमितमन्न दास्ये। ततः प्रति यथायथमुम- बुभुक्षितेभ्योऽन्न पूर्ववत् सकल्य दद्यात् । स्थितेभ्य ईप्सितमन्न दद्यात्। इत्यादि वाहालसेग- ॐ वायुपुराणोक्तानदानफलप्राप्तिकामोऽचं वुभु कृतदानसागरे ध्यन्नदामावर्तः । क्षितेभ्य' सव्यञ्जन स्निग्धमन्न दास्ये। एव सङ्कल्प्य धन , पुं, (घनित्यनेन ध्यन + नन्, यद्यते इति बुभुक्षितानन्विष्य तेभ्यो यथोक्तमन्न दद्यात् ।* व्यद+क्त वा।) सूर्य । इति सिद्धान्तको महाभारते। "श्रान्ताय क्षुधितायान यः प्रयच्छति भूमिप । यन, त्रि, (अनित्यनेन धन+नन् । ) मुक्त। खादित । इति मेदिनी। खायम्भव महत् स्थान स गच्छति नराधिप" श्रान्ताय क्षुधितायान पूर्ववत् सष्ट्रय्य दद्यात् । व्यनकोठक , पुं, (कोष्ठमिव, कोठ+कन् स्थानस्य ॐ स्वायम्भवस्थानप्राप्तिकामोऽह प्रान्ताय क्षुधि तण्डुलादे कोछक रक्षणस्थानं ।) तगडुलादि- तायान दास्ये। इति सच्च्य यथाकाले श्रान्त रक्षणस्थानं। इति हेमचन्द्र गोला करार क्षुधितमनुसन्धायान्न तम दद्यात् ॥ * ॥ तथा,- इत्यादि भाषा। "सयो ददाति यश्चान्न सदैकाग्रमना नर । अन्नगन्धि , पु, (व्यनस्येव थपकतया गन्धोयस्य न स दुर्गाण्यवाप्नोति ह्येवमाह पराशर उपमानाच इति पाणिनिसूण र समीरसमये सब्राझणक्षत्रियवैश्यशूद्रेभ्योऽन्न समासान्त 1) उदरामयरोग । इति शिकायह- पूर्ववत् सङ्कल्प्य दद्यात् । ॐ महाभारतोक्तस- गोचरानदानफनप्राप्तिकामोऽहं सद्भ्योऽन्न दास्ये। धन्नपूर्या, स्त्री, (प्य पूर्स यस्या मा राजदन्ता- तत प्रति व्यभिमतकाले सद्भ्यो ब्राह्मणादि दित्वात् परनिमावः1) खनामख्यातदेवोविशेषः । भ्योऽन्न दद्यात् ।। तथा,- तन्मन्दादि यथा,- "यो दद्यादपरिसियमममध्वनि वर्तते । "माया हद्भगवत्यन्ते माहेश्वरिपदं सतः । श्रान्तायादृटपूर्वाय तस्य पुण्यफन महत्” । प्यन्नपूर्णे ठयुगण मनु सप्तदशाक्षरः" प्यपरिक्तियमनुपहत । यथोक्तप्राणिनेऽन्न पूर्व- कल्ये ध । वत् साल्पयेत् । ॐ महापुण्यफलप्राप्तिकामोऽहं "प्रणवाद्या यदा देवी तदा सप्तदशाक्षरी। श्रान्तायाध्वगाय व्यदृयपूर्वायान दास्ये । इति ध्यनप्रदा मोक्षदा च सदा विमवदायिगी। सङ्कल्प्य यथाकालमध्वगमन्विय्य यथोक्तमग्न तसे मायाद्या च यदा देवी तदा सा सवयदा। दद्यात् । यघाध्वनि वर्तते इति शटनिर्देशात् श्रीवीभाधायदा देवी तदा ससविडिनो। पघि गच्छते पथिकाय वर्मनि कुटों कृत्या तग वाग्वीजाद्या यदा विद्या धागीमास्वपदायिनी। तले थाम्न दद्यात् । विष्णुधर्मोत्तरे । कामाद्या घ यदा विद्या सर्वकामप्रदायिनी। "म्टया मानवो दत्वा यानार्थिनि काहित । तारमायादिका विद्या भोगमोदेकदायिनी। पक्षयं पलमानोति सर्गमोकच गति"। माया श्रीयम्मवीजाचा सदा विमददामिनो। मुदी - " ॥ शेष ·तत्रैव । ॥ ॥ * ॥ . ५६ अन्न भन्न श्रीमाया युग्मवीजाद्या सर्वसम्पत्तिपूरणी" ॥ २ ॥ उद्यद्भानुसहसाभे नयनत्रयभूषिते । चन्द्रचूडे महादेवि चन्नपूर्णे नमोऽस्तु ते ॥ रषा पूजा प्रातःकृत्यादिपीठन्यासान्त विधाय विचित्रवसने देवि अन्नदानरतेऽनधे। मृत्पद्मस्य केशरेषु मध्येषु च भुवनेश्वरीपीठ- मन्वन्त पीठशक्तीय॑स्य ऋष्यादिन्यास कुर्यात् । शिवन्टत्यकृतामोदे व्यन्नपूर्णे नमोऽस्तु ते । यथा शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नम । मुखे पति साधकाभीरदे देवि भवदुःखविनाशिनि । छन्दसे नमः । हदि बन्नपूर्णाये देवतायै नम । कुधभारनते देवि अन्नपूर्णे नमोऽस्तु ते । षट्कोणपनमध्यस्थे घडग्यवतीमये । "एतेषां मन्त्रराशीना ऋषिझा उदाहत । ब्रह्माण्यादिखरूपे च अन्नपूर्णे नमोऽस्तु ते । देवि चन्द्रकृतापीडे सर्वसामान्यदायिनि । पति छन्द समाख्यातं देवता चानपूर्णिका" ॥ ततः कराङ्गन्यासौ । झी अगुष्ठाभ्या नमः । श्री सर्वानन्दकरे देवि अन्नपूर्णे नमोऽस्तु ते ॥ इन्द्राद्यश्चितपादाले रुद्रादिरूपधारिणि । हृदयाय नम । इत्यादि सर्वत्र मायावीजेन सर्वसम्पत्पदे देवि यन्नपूर्णे नमोऽस्तु ते । कुर्यात् । तथा च निवन्धे। घङ्गानि मायया कुर्यात् ततो देवी विचिन्तयेत्। पूजाकाले पठेद्यस्तु रत्तोत्रमेतत् समाहितः। कल्पे च । तस्य गेहे स्थिरा लक्ष्मीजीयते नात्र सशय । "यदवीजाद्या भवेदिद्या तबीजेनासकल्पना" in प्रात काले पठेद्यस्त मन्त्रजापपुर सर । ततो ध्यान । तस्य चान्नसम्द्धि स्याहड़माना दिने दिने । "रता विचित्रवसना नवचन्द्रचूडा- यस्मै कस्मै न दातव्य न प्रकाश्य कदाचन । मनप्रदाननिरता स्तनमारनमा । प्रकाशात् कार्यहानि स्यात्तस्माद्यत्नेन गोपयेत्” । ढत्यन्तमिन्दुसवालाभरणं विलोक्य इत्यन्नपूर्णस्तोत्रं समाप्त हां भजे भगवती भवदु खहन्त्री" । व्यथ व्यन्नपूर्णाकवच ॥ एव ध्यात्वा मानसै सपन्य शसस्थापन कुर्यात् । "कथिताश्चान्नपाया या या विद्या मुटुलभा । तत सामान्योक्तपीठपूजा विधाय भुदनेश्वरी- कृपया कथिता सवा श्रुताश्चाधिगता मया । मन्त्रोक्तजवादिपीठमन्वन्ता पीठपूजा विधाय पुन साम्प्रत श्रोतुमिच्छामि कवच यत् पुरोदित। यात्वा यावाहनादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्यन्तं वि- त्रैलोक्यरक्षण नाम कवच मन्त्रविग्रह" । धाय प्यावरणपूजामारमेत । यथा केशरेवग्नि- ईश्वर उवाच । कोणे ही हृदयाय नम । नेते ह्रीं शिरसे "फ्टणु पार्वति वक्ष्यामि सावधानावधारय । स्वाहा । वायव्ये ही शिखायै वषट। ऐशान्या घेलोक्यरक्षण नाम कवच ब्रह्मरूपक । हो कवचाय हूँ। मध्ये नेत्रत्रयाय वौषट् । चतु ब्रह्मविद्याखरूपञ्च महदैश्वर्यदायक । दिक्षु की व्यस्त्राय फटु । अष्टदलेषु पूर्वादिषु पाठनावारणान्मयस्त्रैलोक्यैश्वर्य्यभाग्भवेत् । ब्राझैा माहेश्वर्य कौमार्ये वैयायै वाराो इन्द्राण्ये त्रैलोकारक्षणस्यास्य कवचस्य ऋषि शिव । चामुण्डायै महालक्ष्मेय प्रणवादिनमोऽन्तेन पूज छन्दो विराउन्नपूर्णा देवता सर्वसिद्धिदा ॥ येत् । तत्रैव । धर्मार्थकाममोक्षेषु विनियोग प्रकीर्तित । "दनेषु पूजयेदेता ब्राझाद्या क्रमश नधी"। हो नमो भगवत्यन्ते माहेश्वरिपदं तत । शूद्रस्य प्रणवचतुशखरो विन्दुयुक्त ॥ कालिका- अन्नपणे तत खाहा चैषा सप्तदशाक्षरी। पुराणे मन्त्रस्य सेतुकरणे उक्तत्वात् । तत इन्द्रा पातु मामन्नपूर्णा सा या ख्याता भुवनत्रये। दीन् वचादीच पूजयित्वा धूपादि विसर्जनान्त विमाया प्रणवाद्यैषा तथा सप्तदशाक्षरी । कर्म समापयेत् ॥ * ॥ अस्य पुरश्चरणजप घोड- पात्वन्नपूर्णा सर्वाङ्ग रत्नकुम्भानपात्रदा । प्रासहखसया। तथा च । श्रीवीजाद्या तथा चैषा दिरन्धार्णा तथा मुखं ॥ "यथाविधि जपेन्मन्त्र वसुयुग्मसहखक । प्रणवाद्या भुवौ पातु कण्ठ वाग्वीजपूर्विका । सान्येनान्नेन जुड्यात्तशाशमनन्तर' । कामवीजादिका था इदयन्तु महेश्वरी। ब्धय मन्न प्रणवादिरणादशाक्षर । मायादि तार श्री ही नमोऽन्ते च भगवति पद तत । श्रीवीजादिश्च । तथा माया विना प्रणवादि माहेश्वरि पद चान्नपूर्णे खाहेति पातु मे ॥ कामादि' श्रीवीजादि वाग्भवादिश्च सप्तदशा नाभिमेकोनविशाणी पायान्माहेश्वरी सदा । क्षर । कवचे तथा प्रतिपादनात् । विशेषस्तु तार माया रमा काम घोडशास्तित पर। यदयद्दीमादिको मन्त्रस्तेनैवाङ्गप्रकल्पना ॥ * ॥ शिर स्था सर्वदा पातु विशत्यात्मिका च या। बथानपूर्णस्तोत्र। करी पादौ सदा पातु रमा कामोऽवस्तथा । "नम कल्याणदे देवि नम शहरवल्लमे । ध्वजच सर्वदा पातु विशत्यत्मिका च या। नमो भक्तप्रिये देवि यन्नपूर्ण नमोऽन्त ते । अन्नपूर्णा महाविद्या की पातु भुवनेश्वरी ॥ नमो मायाग्रहीताशि नम पावरवल्लभे । शिर श्रीं क्रीं तथा लीच त्रिपुटा पातु मे गुद। माहेश्वरि नमस्तुभ्यमन्नपूर्णे नमोऽस्तु ते ॥ घडूदीर्घमाजा वीजेन षडङ्गानि पुनन्तु मा । महामाये शिवधर्मपत्नीरूपे हरप्रिये । इन्द्रो मा पातु पूर्वं च वहिकोणेटनलोटवतु । वाञ्छादात्रि सुरेशागि यन्नपूर्णे नमोऽस्तु ते । यमो मा दक्षिणे पातु नैर्ऋत्या निर्मतिश्च मा पश्चिमे वरुण पातु वायव्या पवनोऽवतु । कुरचोत्तरे पातु मामशान्या शिवोऽवतु । ऊधः सततं पातु ब्रह्मानन्तो यथाक्रमात् । ववाद्याश्चायुधा पान्तु दशदिक्षु यथाक्रमात् ॥ इति ते कथितं पुण्य त्रिलोक्यरक्षण परं। यद्धृत्वा पठनाद्देवा सर्वैश्वर्यमवाप्नुयुः ॥ ब्रह्मा विषाश्च गद्रश्च कवचं धारणाद्यत ! दसत्यवति इन्येव कल्पे कल्पे एथक एथक् । पुष्पाचल्यएक देव्यै मूलेनैव पठेत्तत । युगायुततायास्तु पूजाया फलमायात् प्रीतिमन्योन्यत कृत्वा कमला निश्चला रहे। वाणी व वसेत्तस्य सत्य सत्यं न संशय ॥ अशोत्तरशतं चास्य पुरश्चर्याविधि स्मृत । भूले विलिख्य मुलिका खर्णस्या धारयेदयदि । कण्ठे वा दक्षिणे वाहो सोऽपि सर्वतपोमय । ब्रह्मास्त्रादीनि प्रास्त्राणि तदात्र प्राप्य पार्वति । माल्यानि कुसमान्येव भवन्त्येव न संशय " इति भैरवतन्त्र भैरवभैरवीस वादे व्यन्नपूर्णाकवच समाप्तं । इति तन्त्रसार ॥ * ॥ तस्या स्तुत्यन्तर यथा । ॐ नमोऽन्नपूर्णाये। "ॐ नित्यानन्दकरी वराभयकरीसौन्दर्यरत्नाकरी निधूताखिलधोरपावनकरी प्रत्यक्षमाहेश्वरी । प्रालयाचलवशपावनकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि कमावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी॥२॥ नानारत्नविचित्रभूषणकरी हेमाम्बराड़म्बरी मुक्ताहारविलम्बमानविलसद्दक्षोजकुम्भान्तरी । काश्मीरागुरुवासिताङ्गसचरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥२॥ योगानन्दकरी रिपक्षयकरी धम्मैकनिष्ठाकरी चन्द्रार्कानलभासमानलहरो त्रैलोक्यरक्षाकरी | सर्वेश्वर्याकरी तप फलकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी॥३॥ कैलासाचलकन्दराजयकरी गौरी उमा शवरी कौमारी निगमार्थगोचरकरी ॐकारवीजाक्षरी। मोक्षदारकवाटपाटनकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि कमावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥४॥ दृश्यादृश्यविभूतिभावनकरी ब्रह्माण्डमाण्डोदरी लीलानाटकसूत्रभेदनकरी विज्ञानटीपागुरो । विश्वाधोपमन'प्रमोदनकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपुर्णेश्वरी ॥५॥ गुर्वी सर्वजनेश्वरी जयकरी मातानपूर्णेश्वरी नारीनीजसमानकुन्तलधरी नित्यानदानेश्वरी । सर्वानन्दकरी सदा शिवकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरीदा च्यादिक्षान्तसमस्तवर्णनकरी चन्द्रप्रभा भाकरी काश्मीरात्रिपुरेश्वरीबिलहरी नित्याडरी शर्वरी। कामाकासाकरी महोत्सवकरीकाशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि कृपावलम्बनकरी भातान्नपूर्णेश्वरी चन्द्रार्कानलकोटिपूर्णवदना वालार्कवर्णेश्वरी चन्द्राििमसमामकुण्डलधरी चन्द्रार्कविम्वाधरी। मालापुस्तकपाशकाशधरी काशीपुराधीश्वरी मिक्षा टेहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी । - . - - ·६. कभेद । तत अन्य दीपाकसवर्णरत्नघटिका दक्षेकरे सस्थिता कृतप्राशनमुत्सझे मातुन तन्तु त न्यसेत् । अन्यतरः, पि, (यन्ध +डतरच् ।) धन्य । इत्यमरा। वामे चारुपयोधरी रसभरी सौभाग्यमाहेश्वरी। देवाग्रतोऽथ विन्यस्य शिल्पभाराहानि सर्वशः । भिन्नतरः। योर्मध्ये निर्धारितकः । इति व्याक- मतामीएकरी फलप्रदकरी काशीपुराधीवरी शास्त्राणि घेव शस्त्राणि ततः पश्येत्तु लक्षण । रण। दुयेर मध्ये एक रति भाषा। भिक्षां देहि कपावलम्बनकरी मातानपूर्णेरी, प्रथम यत् स्पृशेद्वाल शिल्पभाण्ड स्वय तथा । ("यधर्मेण च य प्राह पश्चाधर्मेण एच्छति । सर्वनावकरी महाभयहरीमाता कृपासागरी जीविका तस्य बालस्य तेनेव तु भविष्यति" तपोरन्यतर प्रेति विदेप वाधिगच्छति" दाक्षानन्दकरी निरामयकरी विश्वेश्वरी श्रीधरी। इति ज्योतिस्तत्व इति मनु ।) न्यायमले दयावच्छिन्नप्रतियोगिता- साक्षान्मोक्षकरीसदाशिवकरीकाशीपुराधीश्वरी अन्नमयकोष , पु, (व्यनस्य विकार घन+विका मिक्षा देहि वपावलम्बनकरीमातानपूर्णेश्वरी॥१०॥ रार्थे मयट् । “यानन्दमयोऽभ्यासादिति" शारी- व्यन्यतरेधु, [स] व्य, (च्यन्यतरस्मिन् दिवसे निपा- अन्नपूर्णे सदा पूर्णे शजरप्राणघालमे । रकसूने भाष्यकारेणोक्तम् ।) स्थूलपारीर। इति तनात् एघुसादेश ।) धन्यतरदिने । दिनद्यययो- ज्ञानवैराग्यसिद्ध्यर्थ भिक्षा देहि नमोऽस्तु ते ॥११॥ वेदान्तसार । रेकतरदिने । इत्यमर । इति श्रीशङ्कराचार्यविरचितमन्नपूर्णस्तोत्र स- यन्नमल, सी, (धनस्य मल षष्ठीतत्पुरुष ।) मद्य । अन्यत्र, व्य, (यन्यस्मिन् + व्यन्य + चल्।) वर्जन । माप्त ॥ कचित् पुस्तके शहराचार्यस्थाने वेदव्यास यथा,- विना । यथा,- इति पाठ "सरा वै मलमनाना पुरीष मलमुच्यते । “अन्यत्र निधनात् पत्यु पानी केशान्न वापयेई"। वनप्राशन, सी, ( यम्नस्य प्राशन भोजन यस्मिन् तस्मानाझणराभन्यौ वैश्यश्च न सरा पिबेत्" । इति प्राचीना । पम्युनिधनादन्यत्र पतिमरणं तत् । बन्न + प्र+यश+भावे ल्युट । )' पछे इति प्रायश्चित्तविवेक। विनेत्यर्थः । स्थानान्तरं। यथा । मासि घरमे वा बालकस्य पञ्चमे मासि सप्तमे | यम्नविकार, पु, ( व्यन्नम्य विकार घठीतत्परष 1) "अन्यत्र यूय कुसुमावचाय वा वालिकाया प्रथमानभक्षणरूपसस्कार । इति भुका। इति राजनिघण्ट । (व्यनस्कृतशोशित कुरुध्वममामि करोमि सख्य"। स्मृतिः । तस्य क्रमः । शोभनदिने कृतस्नान कृत मासादिपरिणामजवरमधातु । रेत ।) इति काव्यप्रकाश । (कार्यान्तरे। क्रियान्तरे। वृद्धिश्राद्ध पिता शुचिनामानममि सस्थाप्य | प्यन्नाद , पु, ( व्यन्नमत्ति भुत अन्न + व्यद+प्थन् । "मधुपर्क च यज्ञेच पिटदैवतकम्मणि विरूपाक्षजपान्ता कुशण्डिका समाप्य प्रकृत विष्णुरनमनखादकश्च जगदभिन्नतया, तथाहि पत्रव पशवो हिस्या नान्यत्यवीम्मनु" : कम्भारम्भे प्रादेशप्रमाण वाक्ता समिध तूष्णी श्रुतौ "सदेव सौम्येदमग्र यासोदेकमेवादितोष- इति मनु । ममौ हत्या महाव्याइतिहोम कुर्यात् । तत मित्युपक्रम्य तदक्षत वह स्या प्रजायेय इत्यादि विषयान्तरे। शास्त्रान्तरे। वाज्येन तत्तम्मन्नै पश्चाहतीर्जुयात् । शङ्करभाष्ये। “यज्ञान्तकृत् यशग्टहाममममाद "योऽनधीत्य हिजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रम । पत्रमाणाना होम | ततो महाव्याइतिहोम एव च") स जीवन्नेव शूरत्वमासु गच्छति सान्वय"" कृत्वा प्रादेशप्रमाणा ताक्ता समिध तूष्णीममी विष्णुः । इति तस्य सहसनाममध्ये पठित' । इति मनु' 1) जत्वा प्रकृत कम्म समाप्य उदीय शाद्यायन अनमोक्तरि नि । (परानभोजनकारी।) चन्यथा, व्य, (अन्येम प्रकारेण अन्य + प्रकारार्थे होमादिवामदेव्यगानान्त कम निवर्त्य मन्त्रेण | अन्य , त्रि, (व्यन् + बाहुल्यात् य ।) असदृश । थान् ।) परार्थः । मिथ्या । इति मेदिनी ॥ दुई। कुमारस्य मुखे धन्न दद्यात् । तत कम्मकार इति मेदिनी। पर । इति शब्दरत्नावली। अन्यप्रकार। इति व्याक. यिटनाझणाय दक्षिणा दद्यात् । इति भवदेव ("चातकतापरण्यो जनधरभिन्नो भवे मवेत्को- भट्टः। तस्य विहितदिनादि यथा,- ऽन्यः" इति नीतिमाला । ("स्वभावो नोपदेशेन शक्यते कत्मन्यथा" | "ततोऽन्नप्राशन पछे मासि कार्य यथाविधि । "सोऽयमन्येन वेगादुद्दामेन इति पचतन्ल । व्यन्यायेन । शास्त्रविरोधेन । यय- परमे वाथ कर्त्तव्य यद्देश मङ्गल कुले" । हिरदपतिना सन्निपत्याभियुक्त" | थाययम्। पष्ठ इति मुख्यः कल्प प्रागुक्तन्यायात् । छत्य- इति उतरचरिते ।) तत्पर्याय | भिम । २ बन्य "धमात्या प्राशिवाको वा यत्कुर्यु कार्य्यमन्यथा । चिन्तामणौ। तर । ३ एक 18 व । ५ इतर ६ । इत्यमर । तत् सय पतिः कुर्यात् तान् सहसच दण्डयेत्” । "बनस्य प्राशन कार्य मासि पछेऽरमे बुधे । विलक्षणः। ७ । इति जटाधर एकतर | इति मनुः।) स्त्रीणान्तु पक्षमे मासि सप्तमे प्रजगो मुनिः । नोमः। इति शब्दरत्नावली। अन्यथासिद्धि,स्त्री, (अन्यथा अन्यप्रकारण सिद्धि) दादशीसप्तमीनन्दारितासु पञ्चपर्बस । यन्यत्, व्य, (व्यन् +बाडल्यात् यत्।) इतर । मिन्न। कार्यायवहितपूर्ववर्तित्वे सति कार्यानुत्पादकत्व । बसमायुर्यशो हन्यात् शिशूनामनमक्षण" । यथा देवदत्त पायातोऽन्यद्यज्ञदत्तः । सा पञ्चविधा । यथा । यत्काय्य प्रति कारणस्य भुजबलभीमे। "अन्यदेवास्य गाम्भीर्यमन्यइये महीयते"। पूर्ववर्तिता येन रूपेण रयते तत्कार्य प्रति "पछे मासि निशाकरे मुभकरे रिक्तरेवा तिथी इत्यादौ तु सीवलिङ्गप्रथमैकवचनान्तान्यशन्द तपमन्यचासिद्ध । यथा घट प्रति दण्डत्य ॥ १॥ खोकारेणाप्युपपत्तिरिवि बोध्य । यस्य खातन्त्ोग धन्वयष्यतिरेको न ल किन्तु सौम्यादित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे। कारणमादायान्वयव्यतिरेको तदन्यथासिद्ध। यथा प्रानेशादिति पौयावैष्णवयुगेईस्तादिषट्कोत्तर- धन्यत, [स्] व्य, (अन्य + "सर्वविमल्लिभ्यतसि- रामेयाप्पतिपियमच नितराममादिमक्ष शुभ" लिति" तसिल ।) अन्यत्र ! बन्यस्मात् । यथा घट प्रति दस्डरूप ॥ २॥ अन्य प्रति पूर्मवर्तिता युगैरिति प्राजेशादौ प्रत्येक सम्वध्यते । तथा "एकतो हि धिगमूमगुणज्ञा. मृहीत्वैव यस्य यत्कार्य प्रति पूर्ववर्तित्य रहते पामि तिथ्यादिविडम्यक्ष विवर्जयेत् । तस्य तत्कार्य प्रवि अन्यथासिद्धत्व । यथा घटा- मन्यत कथमदाप्रतिलम्म" इति नैषध । अन्यतम, त्रि, (अन्य + डवमध् ।) मिन्नतम | दिक प्रवि धाकाशस्य ।। यत्कार्यजनक प्रति "यहन्दधनुर्मोनकन्यालमेऽमभक्षण । घिकोणाएकयुकान्त्यग्रहा यहाथापत ॥ पहना मध्ये निहारितेक । इति व्याकरण । पूर्ववर्तित्व सहीत्वैव यस्य यत्कार्यं प्रवि पूर्ववर्तित्व दुयः शशधरो-लमात् षष्ठारस्थोऽनभक्षणे" । बनेकेर मध्ये एक इति भाषा । एयते तस्य वत्काय प्रति धन्यथासिइव । यथा मार्कण्डेय । ("एषामन्यतमे स्थाने य साक्ष्यमन्त वदेत् । कुलालपिसुर्घट प्रति ।। पवश्यकृतनियत- "देवता पुरतस्तस्य पितुरगतस्य च । प्यासा महर्षिचर्याणां त्यक्तान्यतमया तनुम्"। पूर्ववर्तिगएव कारणत्वसम्भवे तमिमन्यथा- रति मनु ।) न्यायमसे अनेकमेदावस्मिप्रवि सिद्ध। यथा घट प्रति रायमादि।५॥ इति मध्वाज्यकनकोपेत प्राशयेत् पायस ततः। योगिताकमेद । सिद्धान्तमुक्तावली। चलतस्य दातव्यमन्न पाच काश्चने ।

·- - ६१ अन्य अन्वा अन्या "अन्यायेनापि यमुक्त पित्रा यूनतरैस्त्रिभिः । "मातुर्दुहितरोऽभावे दुहिणा तदन्वय” । अन्यदा, व्य, (अन्यस्मिन् काले अन्य +दा ।) काला- इति नारद। न्तरे। धन्यसमये । यथा,- न तच्छक्यमपाकत्तुं क्रमात्तिएरुषागत' । इति व्यवहारतत्वे नारद । "स जीवन्नेव शृद्धत्वमाशु गच्छति सान्वय"। "धन्यदा भूषण पुस क्षमा लज्जेव योषित । पराक्रम परिभवे वैजात्य मुरतेविव" । व्यन्याय्य , त्रि, (न्यायादनयेत, न्याय + अनपेतार्थे इति मनु ।) पदाना परस्पराकाङ्क्षा योग्यता इति माघ । ततो यत्, च । इति दुर्गादासः । परस्परसम्बन्धः । इति नअसमास 1) अनुचित । अयोग्य । यथा,-दृयार्थसत्त्वे व्यदृरकल्पनाया व्यन्याय्य रामतर्कवागीश धन्यपुर, पु, (प्यन्यया खमाटभिन्नया पुष ।) कोकिल । यथा,- त्वादित्यधिकरणमालाया माधवाचार्य: । ( अस- धन्ववायः, पु, ( अनु +धव + ण+भावे अच्।) "अप्यन्य पुया प्रतिकूलशब्दा गत | गस्ति । धर्मविरुद्ध । यतिविरोधी। वंश'। कुल । इत्यमर । ("कथमेकान्ववायोऽय- श्रोतुर्वितन्त्रीरिव तायमाना "न्याय्यं सनेच्छते कर्तुमन्नाय्यं वा करोति य" । मस्माक" । इति शाकुन्तले ।) इति कात्यायनसहिता 1) इति कुमारसम्भवे । अन्वष्टका, स्त्री, (अयौ परिमाणान्यस्या , बछन् + अन्यपूर्वा, स्त्री, (अन्य यूा यस्था सा ।) पौनर्भवा धन्यून , वि, (न न्यून , नम्ममास 1) न्यूनतारहित । कन्, इत्वाभाव , घरकामनुगता प्रादिसमास ) कन्या । एकस्सै वागादिना दत्ता पुनरन्येन विवा सम्पूर्ण । इति जटाधर । घ्यटकापश्चात्तिथि । सा तु गौणघान्द्रपौषमाघ- हिता कन्या । सा सप्तधा यथा,- व्यन्येद्यु, स्] व्य, ( अन्यस्मिन् दिवसे निपातनात् फाल्गुनाश्विनमासाना कृष्णनवमी। तत्र सा- "सप्त पौन वा कन्या वर्जनीया कुलाधमा" | सिद्धम् ।) अन्यस्मिनइनि। दिवसान्तरे। अन्य मोना माटकश्राद्ध । इति श्राद्धविवेक ॥ तत्र साग्निकर्तव्यमाटपक्षश्राद्धं । यथा शस । वाघा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमसाला । दिने । इत्यमर ॥ उदकस्पर्शिता या च या च पाणिग्रहीतिका) ("धन्येदुरात्मानुचरस्य भाव "पित्रादित्रिकपत्नीषु भोज्या माट प्रतिदिजा'। अग्नि परिगता या तु पुनर्भूप्रसवा च या ॥ जिज्ञासमाना सुनिहोमधेनु" । स्त्रीणामेव तु तद्यस्मान्मालश्राद्धमिहोच्यते" । इत्येता काश्यपेनोक्ता दहन्ति कुलममिवत्" | इति रघुवंशे ।) एतच्चान्वरकाश्राद्ध सानिमात्रेण कर्त्तव्यं । अगोदर्य', पु स्त्री, (अन्यस्या' खमाळभिन्न विमातु- तथा च विष्ण । प्यन्वएकाखएकावदनौ अत्या इत्युदाहतत्व। अन्यत्, पु, (अन्यान् कोकिलान् विभर्ति पालयति रुदरे जात अन्योदर + यत् एकपिटक भिन्न- मात्रे पितामी प्रपितामद्ये पूर्ववदब्राह्मणान् व्यन्य +#+ क्विम् । ) काक । इति हेमचन्द्र । माटको भ्राता।) वैमाचेय । यथा,- भोजयित्वा इति। अत्र होमत्वादेवामिप्रारमि. (कोकिल ।) "व्यन्योदय॑न्तु सहयी नान्योद- धन हरेत्" । ग्रहणं तनियमाथै। न चामौ करणहामे विप्र- अन्यत, पु, चिन्यया खमाटभिन्नया भरत पालित इति याज्ञवल्क्य ॥ (अन्यमान ।) पाण्यादेविधानावापि तथेति वाय। प्रकृती- टतीयातत्पुरुष 1) कोकिल । इति हलायुध ॥ अन्योन्य, वि, ( अन्य + व्यविहारार्थे हित्व, तत भूतश्राद्धविध्युक्तास्थाधारान्तरस्य विकृतीभूतश्राद्धे ("कलमन्यतासु भाषित पूर्वपदात्पर' सुश्च ।) उभयत । तत्पर्याय ।। विशेषविहिताधारण वाधात् । शरमयवहिषा कलइसीषु मदालस गत" | इति इतरेतर । २ परस्पर।३ । इति हेमचन्द्र ॥ कुशमयवहिबाधवत् । न वा लौकिकानौ होमः। अन्यमनस्क , बि, भिन्नचित्त । चन्यमना । अन्य ("च्यन्योन्यप्रतिघातसङ्घनचलत्कालोलकोलाहले" "न पत्रयजियो होमो लौकिकामो विधीयते"। स्मिन् मनो यस्य स इति बहुव्रीदो कप्रत्ययेन इति उत्तर चरिते ।) इति मनुवचनेन निषेधात् । श्राद्धचिन्तामणा- सिद्ध । (विषयान्तरासक्तचित्ततया उपस्थित- अन्योन्याश्रय , त्रि, (व्यन्योन्यमाश्रयति, अन्योन्य + वप्येव । इति श्राद्धतत्व । कार्ये नवहितहदय । व्यस्थिर । चञ्चलचित्त ।) आ+श्रि+पचाद्यच्।) परस्परज्ञानसापेक्षज्ञा- अन्वक्ष , बि, (अनु + यक्ष + पचाद्यच् । यक्षमि- अन्यवाईत , नि, (अन्यया योषिता वर्द्धित पुर ।। नाश्रय । इति स्माती ॥ खग्रहसापेक्षयसापेक्ष न्द्रियमनुगतम्, प्रादिसमास , प्रत्यक्षे, धनुगते च्यन्यपुष्ट । परीधित । अन्येन प्रतिपालित । ग्रहक । इति तार्किका । तर्कविशेष । तस्य प्यनुपदे ।) पश्चाहामी । इत्यमर' ! इति जटाधर । लक्षण । खापेक्षापेक्षितत्वनिबन्धनप्रसङ्गत्व ।। व्यन्वाधि, पु, (अनु पश्चात् याधीयते न्यस्य ते, अनु व्यन्यवादी, [न् ] त्रि, (अन्यत् पूर्वखीकृतवाक्यात् अपेक्षा च जप्ती उत्पत्तौ स्थितौ च ग्राया । +या+धा+कि ।) एकस्मिन् यदर्पित वस्तु भिन्न वदति,धन्य+व+णिनि उपपदसमास !) तवाद्या यथा । घटोऽय यद्येतहटज्ञानजन्य ज्ञान तेन पुरुषान्तरे अमुभिन् स्वामिनि त्व दास्यसीति इतरवादी। पस्थिरवादी। बन्यथावादी। यथा, विघय स्यात् तदैतहटभिन्न स्यात् । द्वितीया निक्षिप्त तत् । इति विवादार्णवसेतु । कार्येषु "धन्यवादी क्रियादेवी नोपस्थायी निरुत्तर. । यथा । घटोऽय यद्येतट्वटजन्यजन्य स्यात् तदै. वाचनेन प्यमुमिन् पुरुषे त्वं दद्या इति परिभाष्य याइतप्रपलायी च हीन पञ्चविध स्मृत तट्वटजन्य भिन्न स्यात् । टतीया यथा । घटोऽय यत् समर्पितं तत् । इति हलायुध ॥ यथा,- इति व्यवधारतत्त्वे नारद । यद्येतहटवृत्तित्ति स्थात् तथात्वेनोपलभ्येत । इति "अर्थमार्गणकार्येषु व्यन्यस्मिन् वचनान्मम् । पन्यशाखक ,पु, (व्यन्या खशाखेतरा शाखा यस्य स , जगदीश ॥ दद्यास्वमिति यो दत्त स इहान्चाधिरयते" समासान्त क ।) खवेदशाखामुत्सृज्यापरशाखा- अन्वक् [८] दि, (अनु पश्चात् व्यञ्चति गच्छति धनु इति कात्यायन । पुनर्वन्धक । मसान्मानसी श्रयकर्म कुर्वाण । तत्पर्याय । शाखारण्इ २ । + बच्च+विन्) पश्चाहामी । इत्यमर । (यनु यथा । अनुपूर्वकस्य व्याधिशब्दस्य इत्यर्थदयमपि इति हेमचन्द्र । पद । पश्चात् । “ता देवतापिप्रतिधिक्रियार्था- सम्भवति । श्चन्यादृक, [५] त्रि, (यन्यमिव पश्यति धन्य+, मन्वक् ययौ मध्यमलोकपाल" । इति रघुवशे।) अन्वाधेयं, सी, (धनु विवाहानन्तरमाधेयं समर्प- दृश+ क्विन्, उपपदसमास । “दृक् दृशवतुषु" अन्वय , पं, (अनु + इ + मावे यच् ।) वश । कुल । णीयं, धनु + या+धा+कर्मणि यत् ।) विवा- इति धाकार ।) घन्यप्रकार । इति मुग्धवोध इत्यमर हानन्तरपिटमाटभर्टकुलसब्यस्त्रीधन । यथा,~- व्याकरण ("तदन्वये अद्धिमति प्रसूत सुद्धिमत्तर"। "विवाहात् परतो यत्तु लब्धं मर्तृकुणात् स्त्रिया। अन्यादृशः, त्रि, (धन्यव पश्यनि धन्य + दृश् + कम् इति रघुव शे। वशपरम्परा । म्यन्वाधेय तदुक्तन्त लब्ध वन्धुकुलात्तथा। यात्वञ्च ।) प्यन्यप्रकार । इति मुग्धोधव्याकरण | "रणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन्" । इति कात्यायन- अन्याय , पु, ( न्याय । सङ्गति । युक्ति । यौधित्य, इति रघुवंशे । यन्नासन, ली, (बनु + वास्+ल्युट) सेहवस्ति । तमादन्य नसमास 1) न्यायभिन्न । धनौ "काव्यदेव्यभिधा शूरवधू अडान्वया"। अनुशोचन । उमासना। रति विश्वमेदिन्यो। चित्य । युक्ति । यथा, - इति राजतरङ्गिणी । वजाता पुत्रपौत्रादय' शिल्पादिग्रह। इति हलायुध । (अनुवाखनं । रघ 1) - -- -- ·। . - ६२ अन्वे अप अप पचात् ताप ) अन्या, () नि, (व्यनु +re +सा) थम्वेषण थाम। याद । इति रमाना। पन्याहार्य, सी, (प्रतिमासमाहरणीयं, प्यनु +प्या कई । तस्पर्यायः प्यानुपद्य' २। इति हेम. ("यपके फायण दद्यात् पके दद्यात् मरोधकम्" ++ एयत् ।) मासिकश्राद्ध । इत्यमर RY चन्द्र । "यन्यारो मानणारा भमन्ति पास इति प्यासवायो) प्राधमावास्याविहिस पार्श्वगाया यशतसपिगडी. शोमपों" । ति नगोपाग्यान ।) थपगत , त्रि, (अप + गम् + कसरि , अपयाते करणस्य वत्सरान्ते प्रतिमासं यत् श्राज तदिति प्यप, न्य, (न पाति, न+पा+3 "चादयोऽमत्त्वे" पनायिते ।) त । इति हेमपत्र । गतः। केचित् । इति भरत । गोभिलोहामंगा इति मिपातसंभया सरादिनिपातमग्ययमिति दूगीभूतः । यथा,-"शापोमामगतमाया न घ माधानाज । तदन्ताङ्गदक्षिणा घ। यथा, प्यन्ययम्।) उपसर्गविशेयः । प्यम्या । व्यगादर। कृपा धुलो ग धौता तनो" इत्यादि वाहालसेन । "यत् प्राइ कर्मणामादौयाघाते दक्षिणा भवेत्। मपूर | प्यमाकान्य। वैरुप्य | गाग। नम। प्यपगा, स्त्री, (अधोमुखेन गपति, प्यम + गम् + समावास्यं द्वितीय यदन्याहाय्य विदुधा", इति दुर्गादाराः। पपप्तशार्थ । वाणनाथ। करिन, स्त्रियो टाम् ।) यामगा। नदी। इति गोभिलम्रा वियोग । विपर्ययः । विसति । घोण । निःपा । इत्यमरटीकायर्या भग्स । (गोलमती दीपवती प्यन्याहार्यक सी, (प्रतिमासमाएरणीय, प्यनु + प्या पपः। इति मेदिनी। सवन्तो निम्रगापगा इत्यमर ) + ८ + ण्यत्, तत सार्थे कन्। ) पवाधारय । प्यप , [स] मी, (पाम् +यसुन्, एमोदरादिषात् प्यपधन , , (यपत्य मिग्निया वियुच्यते, अप + यथा,- प्रम) यत्रकर्मम । प्रत्यगादिकोष । इन् + "प्यपधनो"-मिति पाग्निनिसूग ध्यप् "पिण्डाम्याहार्यक श्राज कुर्याग्मासानुमासिक"। ग्यपकर्मा, मी, (प्थपाए कम ।) दखिया । मन्द- एम्याने घ।) व्यवयव । यता इत्यमर । ("एगि- इति मनु:। कर्म। थपतया पोपसर्गय कमीशन्दम्य काम- भिग्पन घरप्यालयोपान्" इति सूर्यप्रतके।) प्यवाहित, त्रि, (व्यनु + प्या+धा+कर्मयिक) धाग्यसमाम । थपघात, पु, प्यपधगम। पपयार्थापोपसर्गात् यदेकस्य एम्ते निहित य तेगापि पवादन्यस्य प्यपकार', पु, (यप +7+माने पण।) मोह। हनधातो घम् एस्य घ गस्य त । यमकर- हस्ते सामिने देपोति मिहित तत्। प्रति प्यनुपकारः। मन्दवरण । रति मायध । (थ मन्य फलकव्यापार । प्यमहन्दते इति व्यत्मन्या मिताक्षरा नियसाधम । ग्यराघवहार । घयापार देस। प्यपपलक एनधासोभावे घम्प्राय येन निष्पन्न । ("याधितान्वादितन्यासनिक्षेपादिवर विधि "। "उपकारिणा सन्धिन मियापकारिणा । षपघयः, (, (थप +पि+मावे प्यच । व्यपहरण ।) इति याश्वपक्य - उपकागपफागैहि मश मनगमेतयो"। पति हानि । तत्पर्याय । पहारः२१ इत्य- "रय एप विधिर्टयो याषितान्यारितादियु" : इति माघ ।) मर । (पूजा सम्मानना । दाय। "देशम्यापघयो- इति नारद ।) गच्छित द्रव्य ताहार सामिके प्यपकारगो, [र] स्त्री, (प्यपकारेण गी वाफ्य।) मतौ निविशते गायो समुया"। इति शान्ति- दिते यन्यहरन व्यर्पणकरा ति भाया । थपफारवायय । मरीन । इन्दमर । तके) [पूजित । सत्यमरः। व्यन्दिन ,वि, (धनु + उग + क्त 1) युक्त । मिलित । व्यपकारी, [न् ] घि, (प्यएकरोति, थप ++ प्यपधायित , घि, (थप + घाय+ कर्मणिका) इति जटाधर । शतान्वयपदादि । यथा, गिनि) प्यपकार । मोहक । यथा,- प्यपधार, पु, (यप+घर् माये घम्, व्यपध- "पदार्थान्तरवितानां सातो रवाने"। "यपकारिणि चेत् ग्रोध क्रोधः मोघे कथनते। सेवम 1) प्यधिताघरग । यथा, "योनिप्रदोषार इति काव्यप्रकाशा धर्मार्थकाममोक्षागां चतुर्गा परिपन्थिनि", भवन्ति शिये पोपटशा विविधामधार"। ( पदानां योग्यताफाक्षादिरूपान्वयसहित । इति माधवकर। उत्युट । (यहितकागे। यनिएसाधक । परस्पर सम्बद । पोडक । दुईत्त । कुकर्मकारी। ("कृतापधागेऽपि परेरनाविष्कृतविक्रिय । "वर्णा पद प्रयोगादानन्वितैकार्थयोधमा" "कि भक्तनासमर्थन कि शक्तनापकारिणा"। प्यसाध्य कुरुते कोप प्राप्ने काले गदो यथा"। इति साहित्यदर्पगरे ।) इति पनतन्वम् ।) इति माघ 1) पविष्ट, भि, ( व्यनु +इय् + क्त।) यन्येषित । व्यपार, घि, (प्यप + सम् + 1) प्रघन्यं । तत्- व्यपचित , त्रि, (यप + घाय + मूसार्थे कर्ममणि क्त कृतान्वेषण । इत्यमर । (“यदायुगन्वि एन्टगे पर्याय । व्यधम !२ निसर। ३ घणक ! Bगी। एपचिनोति पागनिसूत्रेन पक्षे घायस्थाने किरातिरासेव्यते मिन्नशिख गिदवई"। इति कुमा ५ व्यवद्य । ६ काग। ७ कुत्सित | ८ प्रतिक्षय। चिभाव । पप+चि+त) शीन । व्ययित । रसम्भवे 1) ६ याप्य । १० वेफ । ११ व्यवम । १२ अव । १३ यवयवाद्यपघययुक्त । क्षीण । कृश । “प्ययचित- ध्यन्वीत , त्रि, ( व्यनु +ई गतौ + कर्तरिक्त ।) खेट 118 पाप । १५ व्ययपाब्ट । १६ कुपूय।१७ मपि गान व्यायतत्यादलत्य" । इति शाकुन्तले । यन्वित । युक्त | इति जटाधर । चेन । १८ व्यर्वच १६ । इति हेमचन्द्र। थपचिति, स्त्री, (प्यम+चि+भावे तिन् । हामि। अन्वेषण, सो, (अनु + इ + ल्यट) यन्नेषणा । प्यपरम', पु, (यप+कम+ मावे घम्, “नोदात्तोप- व्यय । पूजा । निष्कृति । इति मेदिनी। (क्षय । देशे मान्तयेत्यादिना सद्धिनिषेध" 1) पलायन । ध्वस । सम्मानना। च्यनुसन्धान । यथा । “सुग्रीवो राममित्र क जमकतनयान्वेषणे प्रेषितोऽ" | इति नहाना "यह वपचिति मातु पितुच सकलामिमा"। इति रामायणे ।) टकम्। (“टोघान्वेषामेव मत्सम्युषा नैसर्गिको ध्यपक्रिया, स्वी, (व्यम् + + भावे श) द्रोए । दुर्ग्रह" । इन्युट !) अपकारः । इति हेमचन्द्र ॥ (विपरीतप्रयोग । व्यपच्छाय, त्रि, (व्यपगता छाया यस्मात् स ।) पन्वेषणा,स्त्री, (ग्रनु +7+गि+भावे देव । उपदेव । निय्युम । प्यपगता छाया "चतुर्योपायमाध्ये तु रिपो सान्त्वमपक्रिया" । यच् तम्य यमात् इति बहुव्रीही ख । (अपकरच्छाया- धन , तत टाम्।) तर्कादिना यथावोधितधर्माद्य उति माघ ।) विशिय । पिशाचादि । न्वेषण । अन्वेषणमात्र । तत्पर्याय परीरि २ पक्रोश, पु, (यप् + क्रुश+भावे घञ्।) निन्दन । पर्येपणा ३ गवेषगा । इत्य नमः॥ जुगुप्सन । भर्सन । इति शब्दरत्नावनी। "यजापुर खुरोत्सर्गमा नीरेणुवजन । यन्वेषितः, त्रि, (धनु + इ + णिच् + कर्मणि क्त ।) व्यपक्क , त्रि, (T पचते, पच् + कर्मणि क्त, ततो दीप खड्वापच्छायेव त्यज्यते निर्धनोजन"1) कृतान्वेषण । तत्पर्याय ॥ गवेपित । २ अन्विट । नममास ।) पक्कभिन्न । कांचा इति भाया । व्यपश्चीकृत, सी, (धयश्चात्मक मचात्मक कृत, पञ्च+ यभूततद्भावे चि छ+क, ततो न समास । २ मार्गित । 8 गित 14 इत्यमर ॥ परीए । यथा, ७ पर्येषितः। इति अन्वेषणापर्याये परीरि "तेले विपर्यय विद्याव पक्के चायक श्व च" । सूसभूत । पञ्चीकृतमिन्नाकाशादिपञ्चभूत । इति पर्योषणापददर्शनात् । इति वैद्यकपरिभाषा । तताय । २ यसिद्ध। वेदान्तसार। - । इत्यमर । , ·यथा,- । अप अप अप (“पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितं । मास' । नास्ति पन्या प्रशस्त मार्गो यत्र तत् । | अपनयनं, झी, (अप + नी+मावे ल्युट् ।) खण्डनं । अपचीकृतभूतोत्य सूमार भोगसाधनं" । प्रशस्तवनशून्ये नगरादौ।) अपाथा' । मार्ग दूरीकरणं । यथा,-"इति श्रीशाम्बपुराणे रो- इति पञ्चदश्या ।) एव यो न भवति तत् । इत्यमर । योनि । इति गापनयने श्रीसूर्य्यवकुविनिर्गतस्तवराज समा" अपटान्तरं, बि, (पटेन वस्त्रेण तिरस्करिण्या इति शब्दरत्नावली। (विमार्ग । कुपथ । घसम्मार्ग । इति । यावत् अन्तर व्यवधान यत्र तत्, ततो नञ् साधुविगहित पन्था । “अपथे पदमर्मयन्ति ("नातिश्रमापनयनाय न्यथा श्रमाय समास ।) अासन्न । संसक्तं ) पदान्तर। प्यव्य हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिता"। इति रान्य खहस्ततदण्ड मिवातपत्र"। वहितं । इत्यमरटीकाया खामी। रघुवंगे। इति शाकुन्तले ।) ध्यपटी, स्त्री, (स्वल्पः पट' यल्पार्धे नमसमास', “न कश्चित् वर्णानामपथमपकृष्ठोऽपि भजते"। अपनोदन, ली, (अप + नु+ भावे ल्युट।) खण्इन । गौरादित्वात् को ।) वस्त्रप्रावरण । इति हेम इति शाकुन्तले ) दूरोकरण । यथा,-"मानापनोदनविनोदनवे चन्द्र । कानात् । इति भाषा । (यवनिका । पी। व्यपथ्य, त्रि, (पथ्ये वैद्योक्तभोजनादिनियमाय नीत्य गिरीशे" | इति श्रीहर्ष। (अपनुदति दूरी- इत्यादि भाषा) ताचाराय वा हित यत् ततो नसमास ।) करोति, अप +नुद+कर्तरि बाहुल्यात् ल्युटि।) अपटु, स्त्री, (न पटु, नन्समास 1) व्याधित | पथ्यमिन्न । अहिवं । यथा,- खगड़क ! दूरीकारक। रोगी । इत्यभर । पटुतारहितः । कार्याक्षम । “यत्पथ्यं यदपथ्यश्च वक्ष्यते रक्तपित्तिना"। "यथाश्वमेध क्रुतुराट् सर्वपापायनोदन । इति पथ्यापथ्यग्रन्थ । तथाघमर्षण जप्य सर्वपापापनोदन" । “सा कान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वय अपदानं, ली, (थप+दैपशोधने भावे विद्य- इति मनु ।) ल्युट, दोषैरन्यजनाश्रयैरपटवो जाता' स्म इत्यद्भुत" । मानार्धे धर्श याद्यच् । अथवा व्यपदायति परि- | अपग्था, [थिन् ] पु, (न पश्था, नसमासः, इत्यमरकवि । सुध्यत्वेन कर्मणा, अप+देय + शोधने करणे समासान्तविधेरनित्यत्वात् यत्र यसमाव. ) य- ध्यपतर्पण, स्ली, (अप + टय् + भावे ल्युट । लखन । ल्युट ।) यवदानं । दृत्त कर्म । वृत्ति प्रवर्तन पर्थ । इत्यमरः। रोगादौ भोजनाभाव । इति हेमचन्द्र । (अय- सा प्रशस्ता विद्यते यत्र तत् । यत्र कर्मणि अपमानित', त्रि, (व्ययकई पात्रं भोजनयात्रं यस्य गतं तर्पण टस्यमावो यस्य तत् । गतलोभ । वृत्ति' सबै प्रशस्यते तत् इत्यर्थ । इत्यमर- स, येन जनेन भुक्त भोजनपात्रमस्परं भवतीति टतिशून्य ।) टीकाया स्वामी यावत् चण्डालादि , अपपात्र कृत , व्यपपात्र अपत्य, लो, (न पतति वंशो यस्मात्, पत + वाह. ("गणयत्यपदानसम्मिता करोत्यर्थे णिच् + त ।) उत्कटदोषे तिमि- ल्यात् यत्, ततो नमसमास ।) पुस्ल । कन्या । मवत सोऽपि न सक्रियामिमा"। मिनोदकीकृतः। यथा,-अपपावितस्य रिक्थ- तत्पर्याय । २ सन्तान । ३ तोक। 8 सन्तति'। इति शाकुन्तले ।) पिण्डोदकानि निवर्तन्ते" । इति शुद्धितत्त्वे ५ प्रसूति | इति जटाधर । अपदान्तर, त्रि, (नास्ति पदान्तर व्यवधान यत्र शहापस्तम्बौ। ("यस्मिस्तु निर्गुण गोत्रे नापत्यमुपजायते")। स 1) व्यव्यवहित । सयुक्त । इत्यमर । व्यनिन्न- व्यपभ्रश, पुं, (धप+भन्स+घम् ।) ग्राम्यभाषा। इति हितोपदेशे। यदे ली । (सनिकर्ष । सान्निध्य । सामीप्य । अपभाषा। तत्पर्याय । घपशब्द । इत्यमरा "महीभत पुत्रवतोऽपि दृएिं पतन । यथा,- तस्मिन्नपत्ये न जगाम टप्ति"। यपदिशं, ली, व्य, (दिशोमध्ये, व्यव्ययीभाव , समा- "व्यत्यारूमिवति महतामप्यपभ्रशनिष्ठा"। इति कुमारसम्भवे ।) सान्त अच् ।) दिकोण । दिशोर्मध्य। तत्- इत्यभिज्ञानाकुन्तन । (बध पतन। ध्वंस । ध्यपत्यदा, स्त्री, (व्यपत्य गर्भ तत्सेवनेन ददाति, पर्याय । विदिक् २ । इत्यमर । अधोगति ।) अपत्य +दा+कर्तरि क, उपपदसमासः ।) ("स्लीवाव्ययंत्वपदिश दिशोर्मध्ये विदिक् स्त्रिया"। अपम , पु, (अपकृयतया मीयते, अप+मा+ गर्भदात्रीरक्ष' । इति राजनिर्धण्ट । इत्यमर) घनर्थे क ।) क्रान्ति । इति सिद्धान्तशिरोमणौ अपत्यपथ , पु, (अपत्यस्य गर्भान्नि सारणस्य पश्या अपदेश , पु, (अप+टिश +घञ् । स्थान ।) निमित्त । गोलाध्यायः॥ मार्ग , पठीतत्पुरुष , समासान्त अच्।) भगं । शरव्य । खरूपाच्छादन । तत्पर्य्याय । २ व्याण । अपमान, ली, (यप+मा+ भावे ल्युट ।) प्यनादरः। योनि । इति हेमचन्द्र । ३ लक्ष्य । इत्यमरः। परानिएकारिभिन्नशठता। यमर्यादा । इति शब्दरत्नावली। तत्पर्याय' । अपत्यशत्रु, पु, (अयन्यस्य शत्रु, षष्ठीतत्पुरुष ।) इति महाभारतटीका । (ख्याति । कीर्त्ति । "स्यादवज्ञा परीहारः परिहार' पराभव । कर्कट । इति शब्दचन्द्रिका। काँकडा । इति छन । अपमान परिभवस्तिरखारस्तिरकिया। "रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनो- धवहेला च हेला त्यादवहेलनहेलने । थपत्रप, त्रि, (प्यप +त्र+भावे यह) धपा वन्यान् विनेष्यन्निव दुरसत्वान्"। क्षेपो निकारधिकारी पर्याय स्यादनादरे" रहित । निर्लज्ज । व्यपगता चपा यस्येति इति रघुवंशे।) इति शब्दरत्नावली ॥ तस्य यप्रकाश्यत्वं पानीही याकारस्य इस ॥ ("सापत्रप कुल- ध्यपध्वसम, मु, ( धपध्वस्य तेऽनेन, पपध्वन्स+ यथा,- गुरुर्विहितम्वया न" । इति धनश्लयविजय करणे घ, अपध्वसो जातीनां भिन्नतासम्या "यर्थनाश मनस्ताप रहे दुश्चरितानि च । व्यायोगे ।) दक' सङ्करस्तस्माज्जायते, अपध्वस+जन् +ड, वञ्चनचापमानञ्च मतिमान प्रकाश्येत्” । धपत्रपा, स्त्री, (घपगता प्रपा अन्यतो लज्जा उपपदसमास ।) वर्णसहर । यथा,- इति चाणक्य यस्या' सा, स्त्रिया टाप् लज्जाहीना। नन्ना "शूद्राणान्तु सधमाण सर्वेऽपध्वसजा स्मृताः। ("यपमान पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु एछन ! शून्या ।) धन्यतो लग्ना । परसात् लज्जा । इत्य इति मनु । (प्रतिलोमजात । मिन्नवर्णसङ्गाम खकार्यमुद्धरेत् प्राज्ञ कार्यध्वंसे हि मूता") : मर । लज्जामात्र । इति रनकोषः। जात । करणादिसंकीर्यवर्ण ।) घपमित्यक, स्ली, (चयमित्य पमान वीकृत्य माने, बपत्रपिष्णु, त्रि, (धप+प् + शीलार्थे कतर धपध्वस्त', घि, (अम+ध्वन्स + क्तः ।) परित्यक्त । यप+मे प्रणिमाने + वा तस्य व्यम्, “मय- इथप् ।) स्वभावसधप । लब्जाशील । इत्यमर । निन्दित । चूर्णीकृत । इति मेदिनी। (पति- तेरिदन्यतरस्यामिति धास्याने इतक, ततः लासुक इति माषा। दुराचार ।) परित्यक्तः। "यपध्वस्त परित्यक्त कन् ।) ऋणं । इति इलायुधः। पपर्य, सो, व्य, (न प्रशस्त पन्या मार्गः, नभ्स निन्दिवे ऽप्यवर्णिते" । इति मेदिनी। अपम्टत्यु, पु, (घण्कर रोगण विना मत्यु म ई नेकद्य) - - - . रे . । - भाषा। ।

·- - ॥ ६४ अप अप अप कर्मधारय ।) अपघातमरण । विना रोगण थीभूतस्य वा वास्यस्याङ्ग रसादि प्यनुरणनरूप निग्रहानुग्रहे चैव न्टषु च क्रूरभाषणम् मरण । यथा,- वा । इति काव्यप्रकाश ॥ तत्रवोदाहरण । कम्बलावरणश्चैव परनिन्दा परस्तुति । "धपम्त्यमय नास्ति मतो मोक्षमवाप्नुयात्"। ; "अय स रसनोत्कर्षो पीनस्तनविमईन । नाभ्यूर धनीलभाषण चैव अधोवायविमोक्षणम् । इति देवीमाहात्माकीलक । यत्तु शुद्धितत्त्वे प्रोक्त जघनस्पर्शीनीवीविससन कर" यत्र ङ्गार शक्तौ गौणोपचारश्च व्यनिवेदितमक्षण । पक्षिमत्स्यम्गदरिनिखिपतनानशनववाग्नि करस्याङ्गमिति । तत्तत्कालोद्भवानाच फलादीनामनर्यण ! विषवन्धमलप्रवेशास्त्रक्षतादिजन्यमरण तदेवाप- अपरामुखः, पु, (परा + व्यञ्च + क्विन्, पराक मुख विनियुक्तावशिष्टस्य प्रदान व्यञ्जनादिके । म्न्युरिति सुधीभिर्विभाव्य । यस्य स, ततो नन्समास 1) अविमुख । स एकीकृत्यासन चैव परेषामभिवादन । अपयान, सी, (धपा या + भावे ल्युट् ) पलायन! मुखीभूत । यथा,- गुरौ मौन निजस्तोष देवतानिन्दन तथा इत्यमर । प्रमाण | प्रस्थान । “मानस्य हुत "याहवेष मिथोऽन्योन्य जिघासन्तो महीक्षित अपराधास्तथा विष्णो त्रिशत्परिकीर्तिता" मपयानमास्थितस्य"। इति माघ ।) युध्यमाना पर शक्या खर्ग यान्त्यपराङ्मुखा" । वाराहे। "अपयानेऽपि च भवान् समर्थोलघुविक्रम"। इति मानवे ७ व्यध्याये श्लोक ॥ "हात्रिपादपराधा ये कीर्त्यन्ते वसधे मया। इति रामायणे। ष्यपराजितः, पुं, (परा+ जि+ क्त, तवो नम्- वैष्णवेन सदा ते तु वर्जनीया प्रयत्नत अपर, सी, (न पूर्यते, ए+ अम् ततो मम् समास ।) शिव । विष्णु । ऋषिविशेष । अनि ये वैन वर्जयन्त्येतान् अपराधान् मयोदितान् । समास ।) हलिपञ्चामाग | गजान्त्यजहादि जिते त्रि। इति मेदिनी। सर्वधर्मपरिभयाः पच्यन्ते नरके चिर। भाग इति मेदिनी। अपराजिता, स्नी, दुर्गा । जयन्तीटच । बशन राजान्नभक्षणश्चैकमापद्यपि भयावह । श्रपर , त्रि, (न एणाति प्रीणयति, + पचाद्यच, पढ़ें। इति मेदिनी । खल्पफला । विष्णुकान्ता। ध्वान्तागारे हरे स्पर्श पर सुकृतनाशन। ततो नसमास 1) धन्य । इतर । चाचीन । इति राजनिघण्ट । शेपाली । शमीभेद' । तथैव विधिमुला सहसा स्पर्णनं हरे। इति मेदिनी। शशिनी। हपुषामेद । इति वैद्यक ॥ स्वनाम हारोबाटो विना वाद्य क्रोडमांसनिवेदन थपरत्य, सी, (अपरम्य भाव भावे त्व ।) न्यायमते ख्यातपुष्पलताविशेष । शुझानोलभेदेन सा विधा। पादुकाभ्यां तथा विष्णोर्मन्दिरायोपसर्पण। वत् विविध । दैशिक कालिकञ्च । दैशिक यथा। तस्या पर्याय'। अास्फोता २ गिरिकों। कुक्कुरोच्छिटकलन मौनभङ्गोऽयुतार्चने । घल्पसूर्यसयोग ज्ञानजन्यगुण । तस्यासमवायि ३ विष्णुकान्ता 8 । इत्यमर ॥ व्यास्फोटा ५ । तथा पूजनकाले च विडुत्सीय सर्पण । कारण दिक्सयोग ॥ कालिक यथा । अल्प इति तट्टीका । गवाक्षी ६ घश्वखुरी ७ श्वेता श्राद्धादिकमकृत्वा च नवान्नस्य च भक्षण । सूर्यपरिस्पन्दज्ञानजन्य गुण । तस्यासमवायि ८ श्वेतमण्डा ६ गवादनी १० । इति रत्नमाला अदत्त्वा गन्धमाल्यादि धूपन मधुघातिन । कारण कालपिण्हसयोग । तदुभयं अपेक्षावुद्धि अदिकर्णी ११ कटमी १२ दधिपुष्यिका अकर्मण्यप्रसूनेन पूजनच हरेस्तथा जन्य । व्यपेक्षावुद्धिनाशादेव तदुभयोनीश । इति १३ गईमी १४ सितपुष्यी १५ श्वेतस्पन्दा १६ यकृत्वा दन्तकारश्च कृत्वा निधुवन तथा । सिद्धान्तमुक्तावली ॥ भद्रा १७ सुपुत्री १८ विषहन्त्री १६ नग स्पृष्ट्वा रजस्खला दोप तथा मतकमेव च । अपरति , स्त्री, (अप+रम् +भावे तिन् ।) निरत्ति। पर्यायफर्णो २० अश्वाहादिखुरी२१ । यस्या रक्त नीलमधौतच्च पारक्य मलिन पट । विरति । इति हेमचन्द्र । (ययगता रति गुणा । हिमत्व । तिक्तत्व । पित्तोपद्रवविध परिधाय म्टत दृष्ट्या विमुध्यापानमारत ॥ प्रीतिर्यस्य स त्रि, प्रातिरहित । टोपनाशित्व । चक्षुतित्व। त्रिदोषशमताका क्रोध कृत्वा प्रमशानच गत्वा भूत्वाप्यभीर्णमुक् । रति प्रीतिर्यस्य सः त्रि, कुत्सितप्रीतियुक्त ।) रित्वञ्च । इति राजनिर्धण्ट शोथकासनाशित्व ।' मक्षयित्वा क्रोडमास पिण्याक जालपादक। धपरपक्ष पु, (अपर शेय पक्ष व्यथवा अपर कण्ठहितकारित्वश्च । इति राजवल्लभ ॥ तथा कुमुम्भशाकञ्च तैलाभ्यङ्गा विधाय च । शुक्लादितर पक्ष, कर्मधारय ।) कृष्णपक्ष ('दशन्या च नमें सम्यक् पृजनीयाऽपराजिता। हरे स्पर्शो हरे कमकरण पातकाव! स तु पिटपक्ष । चथा । पूर्व पक्षो देवानाम मोनाथ विजयार्थश्च पृर्वोक्तविधिना नरे । पर पक्ष पितृणामिति श्रुति । पक्षी पा नवमीशोषयुक्ताया दाम्बामपराजिता । मम शास्त्र वहिष्कृत्य व्यस्माक य प्रपद्यते । परी शुलाकृणों मासन्त तावुभौ : इत्यमर । ददाति विजय देवी पूजिता जयवहिनी' । मुक्का च मम शास्त्राणि शास्त्रमन्यत् प्रभाषते । मनु । जथ श्राइममावास्याया पिटभ्यो दद्यात् अनि कान्दे।) मद्यपस्त समामाद्य प्रविशेङ्कवन मम । पञ्चमीप्रभति वापरयक्षम्य यदा सन्यद्य ते अपराइएषक , पि, (अपराड लच्यात् च्युत एषत् यो मे कुसुम्भशाकेन प्रापण कुरते नर । इति श्राद्धतत्त्वम् । कोवागो यम्य म ।) लक्ष्यच्युतशायक । यम्य अपि च । पररात्र , पु, (गत्रे व्यपर शेयावयव एकपा वागो लक्ष्यात् एत म । इत्यमर ] "मम दृटेरभिमुख ताम्बूल चर्चयेत्तु य । समास, अच् समासान्त "गपाहाहा प्रसि' ( 'कृतहत सुप्रयोगविशिख कृत पुलवत् । कुरुवकपम्नाशम्यै पुय्यै कुर्यान्ममार्चन ॥ इति पुम्त 1) रात्रिपोय' । तत्पर्याय । उच्चन्द्र २। अपराइएघत्कोऽसौ लक्ष्यात् यशुतसायक '' ममार्शमामुरे काले य करोति विमूम्धी इति विकाराहीघा इत्यमर) पाठाशनोपवियो व पूजयेद्दा निरासन' । प्यपरस्पर, त्रि, (व्यपरे च परे च दन्द , व्यपर अपराध, पु, (अप +राध् + भावे घन् ।) अका वामहस्तेन मा कृत्वा सापयेद्दा विमूधी ! स्परा क्रियासातत्ये" इति मुडागम, क्रिया याटिटोय । तत्पर्याय' । याग २ मन्तु ३ । पूजापर्युपिते पुष्य योवन गर्वकल्पन ! वता साहित्ये।) फ्रियासातव। कर्मनिरन्तरता। इत्यमर म घ द्वात्रिशविधो यथा। यागमे । तिर्यक् पुण्डधरो भुत्वा य करोति ममार्चन। "यानवा पादुक्कैापि गमन भगवद्गृहे । याचित पत्रपुप्याद्यर्य: करोति ममान । इत्यमर । धपरा, स्त्री, (न पूर्यतेऽसात्, पृ + व्यपाटाने व्यप, देवोत्सवाद्यसेवा च धप्रणामस्तदग्रत । ध्यप्रक्षालितपादो य प्रविन्मम मन्दिर । ततो नभ्समास'1) जरा। इति मेदिनी । उच्छिष्ट वायवाशौचे भगवद्दर्शनादिक । ध्यवैष्णवम्य पक्वान्न यो मय विनिवेदयेत् । पश्चिमदिक् । इति हेमचन्न । व्यवैष्णवेषु पश्यत्म मम पूजा करोति यः । एकहस्तप्रणामच तत्पुरस्तात् प्रदक्षिण । अपराङ्ग,की, (यपरम्य रसादेरशम्, षष्ठीतत्पुरुष .) पादप्रसारण चाये तथा पर्यचन्धनम् । व्यपूजयित्वा विघ्नेश सन्भाष्य च कपालिन । गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेद । यथा यगूप्मपरम्याइमिति शयन भक्षण वापि मियामाघमा मेव च । नर पूजान्तु य कुर्यात् वपनच नखाम्भसा । भरतमुनि । व्यस्यार्थ'। चपरस्य रसादेवाक्या उवभीषामियाजल्यो रोदनानि च विग्रह। अमौनी धम्मलिताको मम पूजां करोति यः। धप्रकृय , किञ्च तत्रैव --- - ܠܐ ·६५ -- सान्दे। - भावे ल्युट् ।) , या परेऽपि वहदोऽपराधा सदसंमत। रिव प्रदेश मवेत् तब त्वदारतत्वात् व्यपरि- अपर्युषितं की, (परिवम् + क्त. नझमास !) याचा शास्त्रविहितनिषिद्धातिक्रमादिमि" च्छिन्नत्वेन वहिरन्तरभेटो नास्ति कुत प्रवेश"1; अव्ययं । सोमव । यथा नारसिंहे,- इतिश्रीधरखामी। व्यपर्युषितनिश्चि प्रोनितेन्तुवति। थापगधगमन, "सवत्सरन्य मध्ये तीर्थे शौकरले ममा व्यपरिपक्व, त्रि, परिपावरहितं । किचित्मकं । स्त्रीयारामोटबैर्वामि पुय्ये संपूजयेद्धरिं"। सतोपवास मानेन गड़ारा अधिमाप्नुयात् । परिपूर्चपचधातो नरिक्त तत्य वत्वे घन्य च , इत्याडिकाचारतत्वम्। कन्वे परिपक्व ततो नम्तमास ! अपर्चदरर, पु, ( अपर्व पर्चरहित ग्रन्थिन्य मथुराया नधाप्येव सापराध उचिर्भवेत् । सनयोतीर्थयोयेय सेवेत् मुवती नर । अपरिमित. दि, (परि+मा+ क्त, तो नन्-' इति यावत् टर' कर्मधारय ।) रामशरणं । समास) परिमागरहित।मानतुनावस्यागून्य । महससम्मशदिवानमगवान् महानि स इति रामनिर्घण्टः । यघा,-"अपरिमिता ध्रुवाम्तनुमतो ददि सर्व- अपन, की, (अपलाति अपराक्रमस महाति टेन, "यहन्यहनि यो नचा गोताध्यायन्तु सपटेत् । गतास्तहि न पाम्यतेति नियमो ध्रुवनेतरथा"। अप+ला+करणे क । नामित पलं माम बन्य दाधिप्रदपराधस्तु व्यहन्यहनि मुच्यते" : इति अन्यध्याय । स, मासच 1) कीलक । इति शब्दमाना। पत्र कार्तिकमाहामो। अपग्निान', पु, (परि +मा+त तन्य नत्व, पलगत्ये वि। "तुम्नन्या क्रुरते यस्तु शालग्रानपिलाईन, ततो नाममास ।) रक्ताम्मानक्ष । इति राज- ' अपल्पन, की, कपनाय । व्यपोयसर्गात् लपधातो- दादिपरार्धाच क्षमते तस्य केशव निर्वण्ट । वानिरहिते वायलिङ्गः (नूतन ।। भावे यनट् प्रत्यय : (पाणिनिनतेतु अप - न्नप् + तत्रैवान्य। अपरिमुष्क । निस) "दादावा नागरे वियोर्य पठेत्तुलसीस्तव । अपरिय्लार , पु, ( "रुपयुंपेभ्य करोती भूषणे व्यपलाम , पु, (अप - स्नम् + मावे वञ् ।) सतोऽप्य- दाधिदपराधानिक्षमते तस्य केशव इति" मुडागम 1) परिक्षारामाव । अनि सत्वेन कचन। ज्ञातन्य गोपन । तत्पर्याय । य' करोति हरे पूमा कृष्शवादितो नर । र्मनत्वं । तदति त्रि। परिपर्वतधातोमा पनि निइति । ३ चपति ! 8 व्यपाडव । ५ निद्रव । यपराधसहसाणि निन्यं इरति केव" नसमाम। इति शटरत्नावली । प्रेम । इति। मेदिनी! इति श्रीहरिमक्तिविलामे विलास । ध्यपरिस्कृत, त्रि, यमार्जित । व्यनिर्मन्द। अभूषित । व्यपलाषिका, खो, (व्यय + लम् + नावे गन् ।) चपरासपु, (घड़ व्यपर एक्टेशिसमास , यदन्नइतं । परिपूर्वधातो. कर्मणि के नम् टप्या । इति हेमचन्द्र । समासान्त टच, बइयाने यहाटेन 1) शेष समास ! यया,- व्यपवनं, बी, (यपवर वनिमत्वात् यल्पत्वाञ्च वन ग्रह । दिनशेयमाग । इत्यमर । "मलपूतिसमायुक्तमविरमवपिच्छिल । कर्मधारय ।) उपवन । कृत्रिमवनं । इति ("रामाया रमणीयता विदधविग्रीमापराहागने" तोनिष्ठीवमानामि सबटिरपरिष्कृतं'। हेमचन्द्र इति यमरातके। इति कालिकापुराणे ५६ चध्याय ! व्यपवरक , पु, (बपत्रियन्ते देोकासम्भज्यन्तेऽत्र, "बघा श्राइस्य पूर्वाहादपराहो विप्रियते" । व्यपरिहार्य, त्रि, (परि+६+कम्मणि ण्यत्, ततो प्यप ++ "ग्रह दृनिश्चिगमई" इति थम्, इति मनुः।) विकाल इनि भाया । तस्य भेदा । नभ्यमास'1) अपरिहरणीयं । अत्यान्य । यथा, तत खावं क्न्, अथवा चप++आदिभ्य विधो विमतदिनस्य प्रेषमाग ।विधा विम. मातस्य हि ध्रुवो न्टयुर्घव भन्म स्तन्य च । संज्ञाया वन् तस्य यक ।) व्यन्तM इं। तत्पर्याच ! क्वदिनस्य टतीयमाग । स तु स तु विशद्दण्इदिन- तकादपरिहार्योऽर्थे न व शेचितुमर्हसि" : २ गीगारं ३ वासोक ४ सूचनास्पटं । इति माने विशतिदहात् पर दभदण्ड यावत् । पञ्चधा इति श्रीमगवद्गीता हेमचन्द्रः ("टोपोऽपवरकम्यान्तर्वर्तते तत्वमा विमलटिनस्य चतुर्धमाग । स तु पाटश- चपरूम, त्रि, (अपचय रूप कर्मधारयसमास' ) वहि ) दण्डात् पर यड्दावन् । प्रति अविस्मृती: खपवयरूप । विकृतरूप ! धपोपसर्गे स्प- अपवर्ग, पु, (यपरच्यते ससार नुय तेऽनेन, अप अपरामतन, वि, (पपरा भवम् साम्येकवच- शब्दम्य बडबीहिसमास, फर्मधारयतमासे ++घम् कुत्ट ) मोक्ष ! त्याग क्रिया मान्त व्यपराजय तुटव, ‘सकालतनेषु काल सो । भोके तु याश्चर्यमिति प्रसिद्ध वमानसापल्या वर्मपन्न । इति विक्षनेटिन्यो। नाम इति ' पक्षे अन्नु !) व्यपराभववस्तु । अपरेषु, [स् य, ( व्यपरलिन् दिवसे दिवसम्य विवान्त । कार्यम्नाति । इनि अटाधरना- पपराघात । इति सिद्धान्तकौमुटी । राशदेश)। अपराधि। यपादिने । इत्य वली च । पूर्णता । इति धरी । (निार : अपरातन, त्रि (घोऽपर रकटेशिसमास, मर । ("पूर्वधर परेद्ययात्राइमपस्थिते निम मुक्ति { "अपवर्गमहोदयायोभुवमावि धर्म- तत्र भवन् अपगधु तुट्च, “रुकालतनेषु वयेत विप्रान् वै"रति मति !) योगती" इति ग्वः। समाहि रोष फालनाम" इति पदे अन्नुफ 1) व्यपराम्तन। अपन, स्त्रो, (नति पर्व तपम्यावर पर्समजरा अवसान । "नियापवर्गदनुभी विमाटाता हत. इति सिद्धान्तकौमुदी वृत्तिवा यन्या 6, टार ।) जतामन्य वदन्ति सम्मट ' इति भावि ।) प्परिमित, त्रि, ( परि+इन+वन्मदिन दुर्गा । इत्यमरः व्यपवर्जन, पु. (बम + १ + मात्र न्ट ) टानं । ततोसमाम।) प्रधान । यदृए । यथा ("म्दर विभीन्दुमपत्तिता मोज ! दाम । इति मेटिन "चपरिणमितपत्र फरामत्कारकारी परा पिकाष्ठा तपसम्तया पुन । अपवाद , ए, (अप+बदमावे घम् ।) यात्रा। स्मरति मन गरीयानेष माधुरघर ! तदप्यपाको मत प्रियवदा निन्दा । तत्पर्याय । यवर २ थालेप दरममपि र प्रेस र नुवोता वदन्यपर्नेति च ता पुराविट" । इति कुमारस- रिमोट परोदाट ५ उपोश ६ जुगुमा ५ सरमसमुपभोपामदे राधिके"। कुल्ला गोरधनर(वचनीय । “लका- जति विमाधव । যথ ৰি। पदादाय" पति नोतिभनके। दिव्यामपि पपरिएन. पि. परिप्लन् । परिवृदयातो स्थति, त्रि, (परि + च्याम् +ह, नाममारु ) हि वैदेहा सापदादोबतोन" | " कर्ष समातिन्य : असीम ! चम्म ! या,- सोसाटेला दृशमन्तिनीर नापदाई टेदस्य पारिदि, दि. (परि+ धिर तो रस् "परत दलाएं दस मीमाभिरक्षित। क्वरिष्यामि", अति उत्तरधरिते। थापा। ग्मा) परिदरहित बसीना हिरन्तर प६ विदमैतथा मद मीमाभिहित। यनुमति । पाटे ! "वतोऽपवाटेर पताविनी- न्य सम-पिस परिसम्बो पशादे- विश्रीमग्दोवा। मतेशदारिदती महाम"! इति भार - su - - -- - । । . के नम्मास B ·, " सार। 1 - मन । अप वि 1) विश्वासः । इति मेदिनी। विशेष | "थाभीरादिगिरः काव्येवपभ्रंश इति स्मृतः। प्यपसतवि, व्य, (प्पम + सल् +माऊल्या पवि।। माधक । यथा, शास्त्रेषु संस्कृ तादन्यदपभशतयोदितं"। प्रदेशिन्यद्गुष्ठयोरन्तरा । पिळतीथे । यया। "क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्माऽभिनिविभते" | इति दगडी "प्रदेशिन्यासयोग्न्तरा घपसनवि व्यपसर्थ या प्रति कलापपरिशिय। रज्जविवर्त्तस्य सर्पस्य अपभुक् [] , (शच् +भापे किप्, व्यपगता अक् सेन पिटभ्यो निदधाति" | प्रति थाइतत्त्वे मट्टः रजमानत्ववत् वग्नुविवर्तस्यावरतनाऽज्ञानादे शोको यम्य स ।) यात्मा। यथा। "क उत्तम माथ्यएतग्टहा। प्रपञ्चस्य वस्तुमावत्य । तदुक्त । मोकगुणानुवादात् पुमान् विरव्येस विनापशु- प्यपसव्य, सी, (सय्यादपक्रान्त, "निरादयो गवा- "सतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विकार इत्युदीरित । गतात्" । इति श्रोभागवत । द्यर्थे पक्षम्या" इति समासः ।) व्यपसलदि । पिट धनत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विवर्त इत्युदाहत व्यपशोक , पु, (थपगत शोको यस्मात् स ।) अशो तीर्थ । इति श्राइनाचे भट्टभाव्यतम्या । यस्य फल । याभ्या अध्यारोपापवादाभ्या तत्व फरक्षः। इति राजनिघण्टः ("शोकरहित । पपसव्य , घि, (सव्यादपकान्त , “निरादयो गवा- म्पदार्थशोधनमपि सिद्ध मवति । इति वेदान्त- टु खछीन । चर्थे पञ्चम्या" इति समास 1) शरीरदक्षिण "हरप्रीतिकरो रक्षो यशोक शोकनाशन । भाग । प्रतिकूलः । इति मेदिनी (विपरीव'। व्यपवारगा, ली, (थप +7+णि भावे ल्युट ।) दुर्गापोतिफरोऽसि स्व मामशोक सदा कुर" । "वाता मगडग्लिनसेनमपसव्यं प्रघमु"। व्यवधान | अन्तान | इत्यमर । देवीपूजापइतिः।) इति रामायगो।) प्यपवारित, त्रि, (अप+र+णिच्, कर्मणि क्त I) पठ, मी, (थप +स्या + क , प्यम्वाम्बागोसय्याप- व्यपस्कर, पु, (प्यपकीर्यते, व्यप + कृ+पए, यन्तईित । इति हेमचन्द्र । इत्यादिना पत्य।) याशाय । इति ऐमचन्द्र । "व्यपस्करो रथाइमिति" पाणिनिसूत्रेण मुला- प्यपवित्र, त्रि (पू+वच्, ततो नमसमास ।) प्यपछु, व्य, (यप+स्था + "प्यपदुःसभ्य स्य कु, गम ) रथाङ्ग । तच यनयुगघमादि । इत्यमरः। पवित्रतारहित । यद्ध । यथा,- इति कु, सयमादित्वात् यत्वम्।) निरवद्य । विष राहाहार । विष्ठा । इति धरणी। "व्यपवित्र पवित्रो वा सर्वावस्था गतोऽपि वा। रीत । शोमन। इति शब्दमाणा: प्यपसात , वि, (प्यपक्षयत्वेन नात थमङ्गलार्थत्वात्, य स्मरेत् पुण्डरीकाक्ष सवाद्याभ्यन्तर शुचि " वपछु, पु, (धप + स्या + कु, सुषमादित्वात् पत्व ।) व्यप +मा+कर्तरि क्त 1) मतमुदिश्यवसारो इति स्मृति । (व्यविशुद्ध । व्यनिर्मल । दृषित । काल । वामे घि। इति मेदिनी । (समय । इत्यमरः ("पसातानिप्पीड़ित मलिन । ष्यसत्य | विरुद्धार्थ । प्रतिफूल । विपरीत । मौलिरेव भवनमाजगाम" इति पुर्घपरिवे।) "अपवित्रमिद कम कृत मोहान्धया तया"। "तव धर्मराज इति नाम कथमिदमपए पश्यते । सस्कारार्थ नापितो मतः । इति खामी । इति रामायणे। "यदेष सारमेयोऽपविघः स्थान्धा भौमदिनमभिदधन्यथवा भरमप्रशस्तमपि मङ्गाल व्यपस्नान, ली, (थप + ना + भावे ल्युट ।) मत राजे नीयते" । इति पञ्चतन्त्र ।) जना ।" इति माघ । वाम । दक्षिणेवर।) सानं । तो पापमान । इति हेमचन्द्र' । (थप थपविइ, त्रि, (अप + व्यध् + क्त 1) प्रत्याख्यात । यपछुर, त्रि, (थप +स्या + कुरच्, सुषमादित्वात् विद्यमान । खानावशिराजलेन सानं । सानोदक। निराकृत । इति हेमचन्द्र । (त्यक्त । प्रतिक्षिप्त । धत्व 1) प्रतिकूल । इति हेमचन्द्र । सानावशिय जल। "कुवेरस्य मन शल्य शसतीव पराभव । अपडल, घि, (धप+ स्था+कुरघ, रस्य लत्व ।) "उदर्तनमपक्षानं विणमूत्र रक्तमेव च । अपविद्धगदी वार्भमशाख इव इम" ! प्रतिकूल । विपरीत । इति भिकाण्डशेष । श्लेष्मनिष्ठूतवान्तानि नाधिविहेच कामत"। इति कुमारसम्भवे। चूर्णोचत । दलित । स्वपसदः, पु, (यपसीदति व्यपरत्व प्राप्नोति, इति मनु) "मदिताचापविद्धाच दृश्यन्ते कमलमज"। व्यप + सद+ पचाद्यध् ।) नीघ । इतरलोक । अपस्मार, पु, (अपस्मर्य्यते पूर्वरत्त विस्मर्यतेऽनेन, इति रामायणे। इत्यमर । पप+ स्म+करणे धम्।) रोगविशेषः । मगी धपवित्र , पु, (अपविद्धः पुत्त्र , कर्मधारय , ) ("विप्रस्य विघु वर्णेष टपतेर्वर्णयोर्दयो। इति भाषा | तत्पर्याय । याविकृति' २ था दादाविधपुत्रमध्ये पुत्र विशेष । स तु पोषणा वैश्यस्य वर्गो चैकस्मिन् घड़ेतेऽपसदा स्मृता"। लाध ३ भूतविकिया 8 । इति रामनिर्घण्ट' ! द्यसमर्थमातापिटभ्धा त्यत तयोरन्यतरमरणे इति मनूक्त व्यनुलोमवर्णस्त्रीजाते वर्णसहरभेदे तस्य सामान्यरूप । अन्यतरेण वा त्यक्त घनन्तर प्यन्येन ग्रहीत्वा मूद्धावसिक्तादौ स्त्रों ।) "तम प्रयेा सरम्मो दोषोदेकहतस्मते'। पुत्रत्वेन परिकल्पित । यथा,- प्यपसर, पु, (धम + 2 + भावे अच् ।) पपसरण | अपस्मार इति शेयो गदो घोरचतुर्विध"M "मातापिटभ्यामुत्र तयोरन्यतरेण वा । स्थानात् स्थानान्तरगमन । व्यपोपसर्गात् गत्यर्थ तस्य निदानमूर्विका सम्माप्ति । य पुत्र परिग्रहीयादपविद्ध स उच्यते"। सूधातोमावे अन्प्रत्यय । "चिन्ताशोकादिभि द्धादोषा हत्खोतसि स्थिता । इति मनु । ("निरन्वयोऽनपसर प्राप्त स्याचौरकिन्धिर्ष"। छत्या स्मृतेरपध्वसमयमार प्रकुर्वते".* छपविषा, स्त्री, (थप अपगत विष यस्या सा, इति मनु ।) तस्य पूर्वरूप । यथा,- स्त्रियां टाम् । ) निर्विषीटण। इति राज- अपसर्जन, सी (धप + हम + मावे ल्युट् ।) मोक्ष । "हल्कम्प शून्यता खेदो ध्यान मूछी प्रमूप्ता। निर्घण्ट । परित्याग | दान । इति भूरिप्रयोग । (बधः । निद्रानाशच तस्मिश्च भविष्यति भवत्यथ"" धपणद, पु, (प्यप+शद + कर्तरि व्यच् । बपसद इत्या । परिवर्जन ) वातिकस्य रूप। इति पाठे थप + सद+यच.) अपसदः । नीच व्यपसर्पः, घि, (अपसर्पति, अप+स्प् + कतरि "कम्पते प्रदशेत् दन्तान् पनोदामी वसित्यपि । इत्यमरटीकाया भरत । प।) घर । हर्करा इति प्रसिद्ध । इत्य परापारणकृष्णानि पश्येदूपाणि चानिमात्"।" मए (गूपचरः। स्पशः) पैत्तिकस्य रूप। अपyन्द, पे, (छप घसस्कृत' शब्दः, कम्म- धारय ।) यसस्कृतशब्दः । शास्त्रीयशन्दः । "यथाईवर्ण प्रणिधिरपसर्पश्चर स्पशः। "पीतफेमागवलाक्ष पीतास्टयूपदर्शनः । लौकिकशब्दः । ग्राम्यभाषा । तत्पर्याय । खप- धारश्च गूपुरपश्चात प्रत्ययितस्विष"। सटष्णोष्णामलव्याप्तलोकदर्शी च येत्तिक"11 पिकरूप। भंश २। इत्यमर । इत्यमर । ("तएव शक्तिवैकल्यात् प्रमादालसतादिमि' । "सपाधिराजोरामुमोऽपसप "असापेमाशयकाक्ष शीतहटागजो गमः। चन्यथोषारिताः शन्दा अपशन्दा इतीरिता" पप्रपा मह विजितारिमका"। पश्यन् शुसानिरूपाणि भिको मुष्यते घिराद"" । इति रघुवशे।) विदोषजरूम। । । इति हरिवंशे) ·, कथ वा यात्मन' - * - . ॥ कोण । यपहास, अपा अपां अपा "सरेमि समस्तैश्च लियस्त्रिदोषण"॥ धनखाम्यनुपयोगिव्यय । इति दायभाग ॥ (वि बया, [८] त्रि, (अम + अ + विन्, नलोप ।। पसाध्यलक्षणं नाश । दक्षिणदिग्भववस्तु । तत्पर्याय । अपाचीनं २ । बममार' स चासाध्यो य क्षोणस्थानवञ्च या "कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपिता"। इति हेमचन्द्र ॥ परिएलक्षण। इति रामायणे । स्नेयं । यद्धान्यापहारादिकं कर्मम | अपाक , पु, (पच +भावे घन,ततो नसमास 1) "प्रस्फुरन्त सबञ्जश क्षीण प्रचलितभुवं । दव्यखामिसमक्ष बलात्कृत वत्माइस स्यात् । पायाभाव' । अजीर्णता । यथा,--- नेवाभ्याश्च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत्" MB इति कल्लूकभट्ट । निहव । "अनमोऽरचिस्तृष्णा घालस्य गौरव न्वर । तस्य वेगकाल । अपहार करोमि" । इति शाकुन्तले ।) थपाक शून्यताहानामामवातस्य लक्षणं" "पदादा दादशाहाहा मासादा कुपिता मला । अपहारकः, त्रि, (अप+६+ एखस् । ) पहारी। इति माधवकर पाकामावविशिरे नि । यथा,- अपस्माराय कुर्वन्ति वेग किञ्चिदथान्तर अपहरणकर्ता । यथा,- “गानप्रदेश कचिदेव दोषा देव वर्षयपि यथा भूमौ वीजानि कानिधित् । "परापवादनिरत परद्रव्यापहारक"। समूर्छिता मासमदृक् प्रदूष्य । प्रारदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्चया" ॥ इति पुराणं. इत्त स्थिरं मन्दराज महान्त- इति माधवकर । तस्य चिकित्सा । यथा, ("दिविधान् तस्करान् विद्यात् परद्रव्यापहारकान् मनल्पमूल घिरटयपाक" || "तेलेन लशुन. सेव्य पयसा च शतावरी। प्रकाशाचाप्रकाशाश्व चारचक्षुर्महीपतिः" । इति माधवकर ॥ ब्राझीरसश्च मधुना सोपस्मारभेषण ॥ * ॥ "प्पन्नहर्तामयावित्वं मौक्य वागपहारक । यमाकशाक, की, (न पश्यते, पच् + धम्, नम्- चूर्गे सिद्धार्थकादीना भक्षितैरथवापि तैः । वस्त्रापहारक श्वेत्रं पङ्गतामश्वहारक" ॥ समास , व्यपाक शाको यस्य तत् । ) न्याईकं । गोमूत्रपिरी सर्वाङ्गग्ने शाम्यत्यपस्मृति इति मनु । चौर। इति राजनिर्धण्ट । सिद्धार्थकादि: उम्भादोक्त | “योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते । व्यपाडा, पु, ( अपाञ्चति वक्र गच्छति चक्षुर्यत्र, पप "शिग्रकट्सङ्गकिणिहीनिम्बत्वग्रसपाचित । स पापकृत्तमोलोके खेन यात्मापहारक"। + व्यञ्च + व्यधिकरणे घम् । ) नेत्रयोरन्त । चक्षुः- चतुर्गणे गवा मूत्रे तैलमभ्यङ्गने हितं" । इति मनु ।) कट्सम शोनापाठा । किणिही चिरिचिरा पु, (यप+इस+मावे धम् ।) अका ("चलापागा दृष्टि स्पृशसि बडशो वेपथुमतीं"। "निर्गुण्डीभववन्दाकनावनस्य प्रयोगत । रणहास्य । इति हेमचन्द्र । इति शाकुन्तले । “कुवलयदृशा लोललोलेरपा" उपैति सहसा नाशमयस्मारो महागद... व्यापहव , पु, (यप+हु+भावे अम् । ) चपलाप । इति शान्तिशतके।) तिलक । इत्यमर ॥ यज- मनोहा ता_विष्ठा वा शकृत् पारावतस्य च । स्नेहः । इति मेदिनी होने नि । इति मेदिनी । यमनाइन्यपरमारमुन्मादच विशेषत"n ("ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चक शतमइति । अपाङ्गक, पु, (व्यपवरमसः यस्य समासान्त क ।) मनोहा मन शिला। तार्यो गण्ड | शत् अपहवे तददिगुण तन्मनारनुशासनम्" ॥ पामार्गरक्ष । इति शब्दरत्नावली। व्यापा विष्ठा इति मनु । इति भाषा । अनाहीने त्रि। “य खादेत् क्षीरभक्ताशी माक्षिकेण वचारण । व्यपद्धति, स्त्री, (थप ++भावे क्तिन् । ) अप- अपाङ्गदर्शन, झी, (व्यपाड्रेन नेत्रप्रान्तेन दर्शन प्यपस्मार महाघोर चिरोत्यं स जयेदध्रुवं"। लाप । व्यपझव' । इति शब्दरत्नावली। उप ढतीयातत्पुरुष । ) कटाक्ष । इति हेमचन्द्र । वचा पुरवच् । मेयासत्यकरणपूर्वकोपमानसत्यताव्यवस्थापिका-यमाची, स्त्री, (व्यय + अञ्च + क्विन्, स्त्रिया हो ।) "कुमाण्डकफलोत्येन रसेन परिपेषितं । लति । तस्या लक्षणं । दक्षिणदिक् । इति हलायुध । अपस्मारविनाशाय घयाय च पिवेत् यई" । "प्रकृत यनिषिध्यान्यत्माध्यते सा त्वपति" | पाचीन, त्रि, (अपाच्या दक्षिणस्या दिशि मवं, न्यहमिति एतस्य पानादिवसवयेणैवापस्मारोप उदाहरणं । घपाच ख तस्य ईन । ) अपागर्थ । दक्षिणदिग- शमो भवतीत्यभिप्राय .. "व्यवाप्त प्रागल्भ्य परिगतरच पोलतनये भववस्त । विपर्यस्त । विपरीत। इति विश्व- "माझीरसवचाकुठशसपुष्पीटतं त । कलको नैवाय विलसति शशाङ्कस्य वपुषि पुराणं स्यादपस्मारोन्मादग्रहहर पर" । यमुध्येय मन्ये विगलदम्रतस्यन्दिशिशिरे। अपाच्यं, त्रि, दक्षिणदिग्भववजु । अपाची दक्षिण- एतस्य प्रक्रिया । पुराणं गोहत प्रस्थमित वचा- रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाण्मुरसि" । दिक् ततो भवार्थे पणाप्रत्यय ॥ पचनायोग्य । पच- कुठशसपुष्पोणा समुदिताना कुड़वमितानां क इति काव्यप्रकाश ॥ धातो कम्मणि ध्यणि पाच्यं पश्चानसमास । स्कन प्रस्थमितवाझोरसपिरेन पचेत् । ब्राझी ("प्रकृत प्रतिषिध्यान्यस्थापन स्यादपति । धपाटव, ली, ( पटोर्भाव पटु + मावे यण नास्ति एन। गोपनीय कमप्यर्थ द्योतयित्वा कथञ्चन । पाटव पटुता यत्र तत् ।) रोग । इति हेमचन्द्र । "कुष्माण्डकरसे सपिरयादशगुणे पचेत् । यदि श्लेषेणान्यथा वाऽन्यथयेत् साप्य पछुतिः" । प्यपटुता। जडता। पटोर्भाव पाटव ततो नम्- यथ्याश्कल्कं तत्यानमपसारविनाशनं"। इति साहित्यदर्पणे) कुमारड़कष्टत: . यपानाथ , {, (धपा नाथ घलुक्समास ।) समुद्र । अपात्र, सो, (कुत्सित पात्र अप्राशस्त्ये न समास ।) "हो कीटमेघौ विधिवदानीय रविवासरे। इति राजनिघण्ट । कुपात्र । असत्पात्र । यथा । “व्यपाने पातयेद्दत्तं कण्ठे भुने वा सधार्य जयेदुग्रामपस्मृति" । प्यपानिधि, पु, (निधीयतेऽत्र, नि+धा+प्यधि- सुवर्ण नरकार्णवे" । इति मलमासतत्त्वं । (योग्य- अयन्तु कीटो नदीतीरे सिकतामध्ये तिष्ठति ॥ करणे कि, अपा निधि वाधार ।) समुद्र । ताहीन । निन्दित । विद्यातपोद्दीन | दानादि- "प्रियकुष्ठअलाजाजीलमुनव्योपहिामि । वारानिधि इति दर्शनात् ॥ योग्यताहीन । वस्तमूने टतं तेल नावन स्यादपस्मृतौ" ध्वपापतिः, पु, (खपा पति , अलुक्समास ।) समुद्र । "विद्येव कन्यका मोहादपात्रे प्रतिपादिता । जल बालक! प्याजी जीरक। वस्तः छाग । इत्यमर ॥ वरुण । वप्पतिरित्यारेणोक्तत्वात् । यसे न न धाय जायेतानुशयाय तु" नावन नस्य ॥ * ॥ इत्यपरमाराधिकारः। इति ययापित्त, लो, (अपा पित्तमिव तदुत्पनत्वात् तस्य इति कथासरित्सागरे।) भावप्रकाश पित्तत्व, यलुक्समास ।) यमि । इति शब्द- अपात्रीकरणं, स्ली, (धनपात्र थमात्र कुत्सित्पात्रं धपहारः, पु, (प्षय++भावे घ।) अपचय । रत्नावली चित्रकरक्ष'। पहिसशक इत्यमरे. क्रियतेऽनेन, अपात्र+चि+छ+करणे ल्य।) हानिः । इत्यमर अपहरयां। चौर्य । संगोपन । णोक्तत्वात्। नवविधपापमध्ये मापविशेष । मेदिन्यौ। , समास ॥ तपतुर्विधं।

·। । - दास ॥ ६८ अपा अपा निन्दितधनादानं १ बाणिज्यं २ शूद्रसेवनं ३ व्यसत्य. कटुमचरिका २६ यघाट २७ क्षरक २८ पाण्ड धारय, यच् समासान्त । पपगतमक्षि पक्ष भाषण 8 । इति प्रायश्चित्तविवेक । कण्टक २६ नालाकण्ट ३० कनः ३१ । व्यस्य कर्मधारयः, ध्यच, समासान्त ।) प्रत्यक्षा इति ("निन्दितेभ्यो धनादान वाणिज्य शूनसेवन । गुणा | तिक्तत्व। उरणत्व। कटुत्व | कफा कण्ड घिकागरपोष । कुत्सितचक्षुः। लोघनशून्य। पात्रीकरण क्षेयमसत्यस्य च भाषण" । दरामयविषगेगनाशि। धारकत्व । वान्तिकारि- एतावों व्युत्पत्तिलब्धौ । इति मनु ।) त्वच। इति राजनिघण्टः ॥ प्यमिवत्तीक्षात्व। व्यपि व्य, (न पिवति पिगसौ किय, धागमशास्त्रस्या वपादानं, स्ली, (व्यपादीयते विमिष्यतेऽस्मात्, व्यप+ लेदकारित्व। ससनत्वष्ठ । इति गजवल्लभ । नित्यत्वान्न तुक।) उपसर्गविपोय । त्यस्यार्था । प्या+दा+ ल्युट ।) यस्मादस्तुनो वस्त्वन्तरस्य चलन तत्फलगुणा । रसे स्वादुत्य | पाके दुर्जरत्व । ध्या हरण | सम्भावन । निन्दा । धनुज्ञा । घल्पत्व । भवति तत् । षट्कारकमध्ये पश्चमकारक । तत्रै विएम्भिव। वायुकाग्त्वि। रूक्षत्य । रक्तपित्त- समुघय । इति दुर्गादास । प्रश्न | शाला । युक्त काटशार्थे पञ्चमी स्यात् यथा । यतोऽपाय । यथा प्रसादमत्वञ्च । इति भावप्रकाश । (व्यपामार्ग पदार्थ । कामाचारक्रिया । इति विश्वमेदिन्यौ। वृक्षात् पर्ण पतति १। यतो भी । यथा व्याघ्रात् योषधोना सासामेकाशीति व्यथर्ववेद ।) ("व्यपि पदार्थसम्भावनान्यवसर्गगहासमुच्चयेष" विभेति २। यतो जुगुप्सा । यथा पापात् जुगु- व्यपाम्पति , पुं, (अपां पति , अन्नुक्समास ।) समुष्ट । इति पाणिनिसूत्रन्) सते धीर ३ । यत पराजय । यथा सिछात् इत्यमर ॥ वगणः । व्यप्यतिरित्यमरणोक्तत्वात् । थपिगोर्ण, त्रि, (यपि + 2 + कर्मणि क 1) सुत। पराजयते हस्ती 8। यत प्रमाद । यथा धात् | प्यपाम्पित्त, सी, (प्यपा पित्तमिव यलुक्समास तदु- वर्णित । इत्यमरः प्रमाद्यति नीघ ५ । यत च्यादान । यथा भूपात् त्पन्नत्वात्।) व्यमि । इति शब्दरत्नावती चित्रक- व्यपिच्छिल, वि, (न पिच्छिल नम्समास ।) धनमादत्ते विस ६ । यतो भु । यथा पितु रक्ष । वसि ज्ञक इत्यमरेणोक्तत्वात् । पछिल्याभावविशिय । पिच्छिलताशून्य । यथा। पुत्लो जायते । यतस्त्रागण । यथा व्याघ्रात् गा व्यपाय , पु, (यप+इन् +मारे यच् । ) विश्लेष । "प्रमेहिणो यदा मूत्रमनाविलमपिच्छिल" । रक्षति गोप ८। यतो विराम । यथा अपादिर इति रामतर्कवागोश ॥ चलन । इति दुर्गादास ॥ इति माधवकर । ( परिस्कृत'। यमलिन । मति विप्र । यतोऽन्तईि । यथा गुरोरन्तईते विनापा । यथा,- निर्मल । गाए ।) शिष्य १० । यतो वारण | यथा यवेभ्यो गा "सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्ज- अपितु व्य, ( व्यपि +तु ।) यद्यर्थ । यद्यपि । इति वारयति ११ । इति मुग्धबोधटीकाया दुर्गा- गन्" । इति काशीखण्ड । त्रिकाण्डशेष व्यमार, मी, (नास्ति पारं यस्य तत् ।) व्यवार। यविधान, सी, (यपि +धा + भावे ल्युट ।) याच्छा प्रपान, स्की, (व्यपनयति मलादि नि सारयति, प्यप नद्यादेराक्पारं। इति हलायुध ॥ व्यसीमे दन । यन्तान । इत्यमर , (व्यावरण | "दारे + अन् + णिच् + पचाद्यच् । ) मलदार । तत्प त्रि पुरस्योइटितापिधाने" । इति कुमारसम्भवे । र्याय । गुद २ । पाय ३ | इत्यमर । गुह्म । । व्यपारत, त्रि, (प्यप + व्या + + प्याच्छादने क्त ।) "शिलापिधाना काकुत्स्य दुर्ग चास्या प्रवेशन"। गुदवर्त्म ५ । इति जटाधर ॥ तनुईद ६ । मार्ग पिहित । ारत । स्वतन्त्र । खाधीन । इति इति रामायणे।) ७। इति शब्दरत्नावली। मेदिनी। (उद्घाटित। ध्यनारत । व्यपसारिता- व्यपिनद्ध, त्रि, (व्यपि+न+कर्मणि क्तः, व्यस्य यपान , पु, (व्यपानिति अधोदेशात् नि सरति, वालोपे पिनद्धच 1) परिहितवस्त्रादि । वत्य वरण। प+अन् + अच्।) गुदस्यवायु । इत्यमर ॥ “यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्दारम पारत' । पर्याय । प्यामुक्त २ प्रतिमुक्त' ३ पिनइ8 । घवाग्गमनवान् पावादिस्थानवौ वायु' । इति इति गीता।) इत्यमर वेदान्तसार । अपात्त, बि, ( यप + या + सत् + क्त 1) लुठितं । अपीत , पु, ( पा+कर्मणि क्त । न पीत', नम् ("यधोनयत्ययानस्तु याहारश्च नणामध । इति हेमचन्द्र । लोटा। गडागडि इति भाषा | समासः।) पीतभिन्नवर्ण: । तदिशिये पकृतपाने मूत्रशुक्रवहो वायुरपान इति कीर्त्यते" (अन्तरित । परारत्त । मिरत्त । च वि इति नभ्समस्तपीत शब्दस्यैतावों । इयुक्तलक्षणोऽवाग्गमनवान् काटिकाएछपार्श्व- "प्रतिग्रहादपारत्त सन्तुरो येन केनचित्" । थपीनस, सी, (प्यपीनाय ध्यस्थूलत्वाय सीयते कल्पसे, पायूपस्यत्तिवायु । गुदस्थवायु ।) इति महाभारते ।) व्यपीन+सो + कर्मकर्तरिक । पीनसात् रोग ("प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारियो"। पाश्रय , पु, ( प्यपाश्रियते प्याच्छाद्यतेऽनेन, अप विशेषात् भिन्न नसमास ।) पीनसरोग' । इवि भगवडीता।) +या+श्रि+करणे यच् ।) प्राण्यावरण | इति रभस । तदहिते त्रि: घपाय, त्रि, (नास्ति पाप यस्य स ) निष्पाप । सामियाना । चांदोया इति भाषा । तत्पर्यायः । थपीव्य, त्रि, अतिसुन्दर । यथा,- पापशून्य । यथा- मत्तालम्बः २ प्रग्रीवः ३ मत्तवारणा 8|इति "धपीव्यदर्शन शश्वत् सर्वलोकनमस्कृत । "इय दाशरथे सीता सव्रता ब्रह्मचारिणी। हेमचन्द्र । व्याश्रयशून्ये वि (चन्द्रातय । सन्त वयसि के शोरे त्यानुग्रहकातर"! पाया हि त्वया त्यका ममाश्रमसमीपत निराश्रय । च्याश्रित । अधीन । इति श्रीभागवत इति रामायण । "ब्राझणापाश्रयो नित्यमुत्कृयां जातिमश्नुते" । पपुच्छा, स्त्री, (मास्ति पुच्छमग्रभागो यस्या सा, पामार्ग, पु, (यपाम्मन्यते रोगो दूरीक्रियते धनेन, इति मनु ।) टाप् ।) शिशपारक्ष । इति शब्दचन्द्रिका। ध्यप+या+म+करणे घम्।) तक्षविशेष । बपासा, पु, (व्यप+या+ सन्ज + घम्।) उपा (वि, लालहीनः । शिखरहीन ।) बापा इति भाषा। तत्पर्य्याय । पोखरिक २ सङ्ग । तूण । इत्यमरटीकासारसुन्दरी । पुनर्भव , मु, (न पुनर्भवति म पुनरुत्पद्यतेऽमात्, धामार्गव ३ मयूरक ४ प्रत्यकपर्णी ५ कोशपर्णी अपासन, सी, (थप + यस + भाषे ल्युट।) मारण | म पुनर +भू+अपादाने पप, मयस्थ्यसकादि- ६ किणिही ७ खरमश्नरी । इत्यमर । शैख- त्वात् समास ।) मुक्ति' । कैवल्य । इति हेम रेय ८ बधामार्गव १० केशपर्णी ११ इति चपास्त, त्रि, (थप + यस+क्त 1) निरस्त । यथा । चन्द्र । पुनर्जन्माभाव । यथा,- तट्टीका । स्थलमारी १२ प्रत्यक्मुष्पी १३ क्षार एतेन नातिसन्ध्यासमीपत इत्यनेन राक्षसीवेला "हेतौ लिङ्के प्रशमने रोगाणामपुनमवे। मध्य १९ व्यधोघण्टा १५ शिखरी १६ इति मात्र निषिध्यते इति मैथिलमतमपास्त । इति ज्ञान चतुर्विध यस्य स राणा मिषक्तम"। रत्नमाला || दुर्ग्रह १७ व्यवशल्य १८ काण्डीरक तिथ्यादितत्त्व इति चरक । (कर्तरि पचि तु एनर्जन्मशून्यःमुस १८ मर्कटी २० दरभिग्रहः २१ वाशिर २२ बयाक्ष, घि, (यक्षमिन्द्रियमपगतममुगसमिति इति यावत् ।। पराक्पुष्पी २३ कण्टी २४ मटपिप्पली २५ यावत्, प्रादिसमास' । धपकरामक्षि चक्षु कर्म-बाष्पफलद, मु, (पपुष्प, पुष्य विना फण ददाति, , म इत्यमर ·नना।। - । अपे अस्तु पपुष्पफल + दा+कर्तरि क, उपपदसमास..) सुपद्मटीकाया विष्णुमिश्र ॥ धाकाला । यथा,- कम्मणि तु इख' 1) शरीरं । घर । इत्युणादि- पनसरक्ष । इति राजनिघण्टः । पुष्पव्यतिरेक "सा प्रक्रिया या कथमित्यपेक्षा"। इति वेदा कोष ॥ ("अथाप्तवे द्वितीये यामाइति जुहो- जातफलक्षमात्रं 1 (अहेतुकफलदातरि त्रि) ति"। इति शतपथब्राझण' ।) न्तटीकाया वाचस्पतिमिश्र ॥ (याकाड़ा। अभि अन, [स् ] सो, (याप + असन् नुट् इखच।) ध्यपप, पु, (न पूयते विशीर्य्यति, न + पूय +प, लाष' | याशा। यलोम ।) पिठक । इत्यमरः । गोधूम । इति "अपेक्षा भिक्षायामपि किमपि चेत स्वपयति" जल । वेदप्रयोगोऽय । राणजिर्घण्ट। इति शान्तिशतके । प्रयत्न । पनुराग । सम्मा- अप्पतिः, पु, (अपा पति , षष्ठीतत्पुरुषः ।) वरण । ("वृथासरस याव पायसापूपमेव च" । इत्यमर ॥ समुद्र । धपाम्पतिरिति दर्शनात् । इति मनु ।) "अलब्ध चैव लिप्त लब्धं रक्षेदपेक्षया । स्यप्पित्त, स्ली, (यया पित्तमिव ।) यमि । इत्य- अपूप्य', , (अपूपाय हितः “विमाषा हविर. रक्षित वर्द्धयेच्चैव दृद्ध पात्रषु निक्षिपेत्” । मर ॥ चित्रकरक्ष । वहिसंज्ञकत्वात् । यूपादिभ्य" इति पाणिनिसूत्रेण यत् ।) गोधूम इति मनु । पालोचनं। विचार । अनुचि- अप्रकट', त्रि, (न प्रकट व्यक्त नन्समास' ।) चूर्ण । इति जटाधर ॥ मयदा इति भाषा । न्तन । खव्यक्त । यप्रकाश । यथा- "सत्यामपि तप सिद्धी नियमापेक्षया मुनि" | “प्रकटाप्रकटा चेति लीला सेय विधीयते" , व्यपूरणी, स्वी, (न पूरयति पुष्पगन्धेन मनप्रीति पूर्ण करोति निर्गन्धत्वात्, पूर + णिच् + कर्तरि इति रघुवशे। इति भागवताम्ते पद्मपुराणं यस्य विवरणं ल्युट्, स्त्रिया डीप तती नसमास' 1) शाल्मलि "न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया सश्रयाय" । लीलाशब्दे द्राव्य। उक्ष । इति शब्दचन्द्रिका । इति मेघदुते ।) व्यप्रकाराइ , पु, (नास्ति प्रकृष्ट काण्ड स्कन्धो यस्य ध्यपूर्व, सी, (नारित पूर्व पूर्वकालभवं दृश् यस्य अपेक्षाबुद्धि, स्त्री, अनेकैकत्वविषयकबुद्धि । ना स ।) काण्डरहितरक्ष । स तु झिण्टिकादि । तत् ।) कम्जन्यमदृएं । तत्पर्याय । घ्यनुशय २ नैकत्वावगाहि द्धि । अयमेक अयमेक इत्या- तत्पर्याय । स्तम्ब २ गुल्म ३ । इत्यमर'। नियोगः ३ अतिशय 8 कार्य ५ प्रयोग. ६ । कारबुद्धि । इति माषापरिच्छेद । अप्रकाश , पु, (न प्रकाशः नमसमास ।) प्रकाशा- इति स्मृति ॥ तचतुर्विध यथा । फलापूर्व १ ("बनेकैकत्वबुद्धिया सापेक्षाबुद्धिबध्यतेइति भाव । तत्पर्याय । जनान्तिकं । इति प्रि- समुदायापूर्व २ उत्पत्यपूर्व ३ प्रणापूर्व ४ । येन "अपेक्षाबद्धिनाशाच्च नाशस्तेघा निरूपित" काण्डशेष ॥ (गुप्तः । अप्रकाशित । गूछ । खर्ग छारभ्यते तत् फलापूर्व । अमावास्याया इति च भाषापरिच्छेदे ।) "दिविधास्तस्करान् विद्यात् परदण्यापहारकान् । त्रयाणा यागानामेक समुदाय पौर्णमास्यामपरः व्यपोगण्ड , वि, (अपकारकर्मणि वदविहितका- प्रकाशाचाप्रकाशाश्च चारचक्षुर्महीपतिः" । तयोभिन्नकालवर्तिनो' सहत्यफलापारम्भायो दन्यकर्मणि गण्ड' उद्यत', गडि उद्यमे + पचा- इति मनु । न प्रकाशते इति वप्रकाश, पचा- गात्तदारम्भाय समुदायद्दयजन्यमपूर्वयं कल्प द्यच्, निपातनात् व्यपशब्दम्याकारस्य उकार, द्यच् । पन्धकारारत' । अदृश्यः । नीय । तयोरेफैकस्यारन्भाय एकैकसमुदायवर्तिनां अपसि कर्मणि गण्ड यतिमीरुत्वात् त्यान्य ।) "प्रकाशश्चाप्रकाशच लोकालोक वाचल." । प्रयाणां यागाना भिन्नक्षणवर्तित्वेन सघातापत्त्य खभावतो न्यूनाधिकाङ्गविशिष्ट । तत्पर्याय । इति रघुवशे । निहित । प्रच्छादित । प्रोथित'। भावात् यागत्रयजन्यानि त्रीण्युत्पत्त्यपूर्वाणि क पोगण्ड २ विकलाङ्ग ३ घनछीनक 8। इति "यानि चैवप्रकाराणि कालामिन भक्षयेत् । ल्पमीयानि । तेषाञ्चाङ्गोपकारमन्तरेणानिष्पत्ते शब्दरत्नावली । शिश' । वलिभः । त्रिवलियुक्त । तानि सन्धिषु सीमायामप्रकापानि कारयेत्” । रजाना चानेकक्षणवर्त्तिना सघातासम्भवात् अ इति मेदिनी। विभौर । इति विश्वो हेम इति मनु । रहसि । परोक्षं। सापळणि कल्पनीयानि । तच त्वय विभागः । चन्द्रश्च ॥ दे खभावतो न्यूनाधिकाः ऊनविशत्य- "नाततायिवधे दोषो इन्तुर्मवति कश्चनः । इत्यधिकरणमाला॥ मुलीकै कविशत्यगुलीकादौ जने वर्तते इत्यर्थः । प्रकाश वा प्रकाश वा मन्युस्तम्मन्युम्टच्छति"। अपच, त्रि, (नास्ति पूब्ब यस्य, न पूर्व नसमास ।) विकन्न खभावहीनं यमस्य विकला । थप- इति मनु ।) तदिशिये त्रि कए गच्छति व्यपोगण्ड । नाम्नोति गमेर्ड नि- अपकृष्टः, पु, (न प्रकार नसमास 1) काकः। "प्यपूर्वेयं हरेमीया त्रिगुणा रन्जुरूपिणी । पातनात् पस्य पोमाव। इति प्राब्दरत्नावली । यधमे वि। यया मुक्तो न चलति बद्धो धावति धावति" "धपोगण्डस्ल शिशुकै विकलाङ्केच भीरके" । अप्रखर, त्रि, (न प्रखर तीक्ष्ण नसमास'।) इति उट ॥ पूर्वदिगदेशकालभिन्न ॥ इति विश्व ॥ निपातनादपस्यादिलोपे पोगगहो प्राखर्यरहित । अतीक्ष्ण'। तद्धर्मे की। खं चपेतराक्षसी, स्त्री, (चपेत राक्षस इव पातक ऽपि । पोगण्हो विकलाले स्यादिति हलायुध । रातीति फ खर प्रकृर खर प्रखरस्ततो न. यस्या सा, गौरादित्वात् डीए ।) तुलसीरक्ष पोगण्डो विकलाडक। इति रत्नकाघ । इति समास । (म्मदु । शान्त ।) इति राजनिण्टः । तट्टीकाया भरत । व्यप्रगुण, वि, (न प्रकृयो गणो धैर्यरूपो यस्य प्रपेय, वि, (पा + कम्मणि प्रहाद्यर्थे यत् ।) पाना- अपोदिका, स्त्री, (व्यपगतमुदकं यस्या' सा, स्त्रिया सा, गुणमप्राप्त प्रादिसमासः ततो नम्समासः।) योग्य । व्यपानीय । यथा,-"मद्यमपेयमदेय टाप, एघोदरादित्वात् दित्व ।) उपोदिका । व्याकुल । व्यस्त । इत्यमर। मनिग्राझं" । इति तिथ्यादितत्त्वे उशन सूत्र । पूतिकाशाक । इत्यमरटोकाया खामी ।। अप्रविकर, वि, (प्रति करोति विश्वास नोत्या- ("जलधिनस्लमपेय पण्डिते निर्धनत्व" 1) थपोहः, पु, (चप+ऊह+भावे घञ्।) धमगत दयति प्रति+छ+कर्तरि अच्, न प्रतिकरः ("ये कृत सर्वभक्ष्योऽग्निरपेयश्च महोदधि । ऊह । वितर्काभाव । शुश्रूधाधश्धाधीगुणान्त- ततो नमसमासः 1) विश्वस्त । विश्वासपात्र। क्षयी चाप्यायित सोम को न नश्येत्प्रकोप्य तान्"। गतषठगुण । इति जटाधर। इति मनु) ("शुश्रूषा श्रवण चैव ग्रहण धारण तथा । व्यप्रतिपक्ष', घि, थप्रवियोगी । विपक्षशून्य । अपेक्षणीय, त्रि, (यप +ईक्ष + कर्मणि बनीयर) ऊहोऽपहोऽर्थविज्ञान तत्त्वज्ञानं च धीगुणा"): नास्ति प्रविपक्षो यस्थ इति बमोहिसमाय- अपेक्षायोग्य । यपेयं । अपेक्षितय। यथा, इति हेमचन्द्र । पतझारत्ति' । इति काव्य- "वात्मा यत्नेन रच्यो रणशिरसि पुन सोऽपि प्रकाभटीकाया महेश्वर धप्रतिम , पि, अप्रत्युत्पन्नमतिः। प्रगम' । नाकि नापेक्षणीयः" इति नवरत्नमध्ये शाह । यत, [स] सी, (चाप्यते खाँ लभ्यतेऽनेन यापन प्रतिमा मवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा यस्य सः। अपेक्षा, स्त्री, (बप +ईक्ष +भावे ष, स्त्रियां करणे तस इस 1) यज्ञकर्म । इत्यणादिकोष । इति प्रतिमान्वितशम्दार्थे भरतः। (न्टदु । लण्या- टाम्।) कार्यानिमित्तयोरन्योन्याभिसम्बन्धः । इति श्रा, पु, (धाप्यते भोगाय प्राप्यते य , यो + शील । हताशान 1) (स्त्रियां उत्तरस्याप्रतिपति- याश्चर्य । यथा,- . . निष्पन्न । ।

·अनि रूपो नियहस्थानविशेय, उत्तराई परो युद्धा थप्रयोग , पु, (प्र+ यज् + यश, समो नगमास ) । यप्राणी, त्रि, (प्राग्रा प्रधान नगमागः1) बम पि यत्रोत्तरामेये उत्तर न प्रतिपद्यते सत्र प्र प्रयोगाभायः। गुजेणादिः। यथा। "उत्ताधा- धानं । सत्यमरः तिमानियहस्थामम् ।) नामप्रयोगः" । इति दुगादासः । थप्रायोनं, पि, प्यएगसनं । मय । प्राचीसरदिन् पप्रतिरथ, सी, (नालि प्रतिरपा समः मनाथ थप्रलम्पं, को, (प्र+म+घम, नमसमासः ।) जातं । प्राग्भव प्राचीन ततो नमसमास । खेन यस्य तत् ।) याचा। सामवेद । महा। पवितम् । शोम। इति हलायुध । राति मि। यप्राप्त', त्रि, (प्र+याप् + कम्मणिक, नम् इति भूरिप्रयोगधिकाण्डपो । (युआयाम | (मत्वर । विलम्मरदितः। झटिसि ।) समागः1) पाय । यथा। "धप्रामप्रायो युइसमये याचाशतमण। थप्रशस्त, नि, (प्र+मस् +IE, मामास 1) विधिः" । सि यम्पकौमुदी दुर्गादासय। “यद यात्रा मङ्गण साम तदपतिरथ विदु"। प्यसत् । पयेष्ठ । पमिदित। यथा, (व्याधिगतः। इसिहारावली) "यप्रशन्त निशि पान राहोरन्यत्र दर्शनात्" । "यप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सब सोग रित"। पप्रतिरथा, ई, (नास्ति प्रतिरथ प्रतियोद्धा यस्य प्रति तिच्यादिराचे पगार । (मूगपुरीयादिक । पति मायापनिदे। प्यनुपस्थित । पनागव । स।) योहा इति भूरिप्रयोग । गुल्ययोः "यप्रशतन्तु सत्याण मासमादीत मधमक" । न्यूनवयागथातकाल । रहित । इति पुराण। इति मनु ॥ "उठायामिरुपाय वगय मदृशाय च । ("दौन्तिमतिरयं तनय प्रसूय" । याराम, मि,(प्र+राम+m, गणसमारा ।) याविण। थप्रामामपि सां तम्म कन्या दद्यात् यथाविधि" इति भाकुन्तले। थन। ति एम्दरमावो। यतुए। यथा,- इति मनु ।) "एतेषो तमसामिवाप्रतिरथैमोमिः"। "त्वयि प्रयने परम्मभि कि पप्रामय्यवधार, (घार व्यवधागेयेनस, पपश इति महावीरचरिते।) स्वय्यप्रसम्म परधर्ममि कि"। थप्राप्त प्यवहार यथारयोग्यं वयो येन सा) पप्रतिरुपकथा, स्त्री, (नास्ति प्रतिरपा प्यनुरुपा इति प्रापीमा । (यगुएः । थप्रपा । विपरम् । प्यवहागनमिनः। ग्यप्रामवयम्मा नावाला रवि कथा यस्यां सा।) ष्यप्रतिवघमा वाक् । थाल्या विरत। प्रसिफूम। "यप्रसममगा कि नु सदा धारदी भाषा । यथा,- कथा | तत्पर्याय । सहनिका २। इति मां प्रति वत्सा"। इति गमायणे।) "यणायव दाग धन व्ययविवर्जित। त्रिकाण्डोष । पप्रसिज त्रि, (+सिध् +m, गन्यमास' ।) न्यसेयुसंन्धुमिप प्रोपितानां वधैव च" पप्रतिष्ठ, पि, घप्रतिपित'। प्रतिष्ठारहित । प्रसिद्धतारहितं। पविण्यात | यथा,- इति दायतावशतकात्यायनवधन किक्ष। नास्ति प्रतिष्ठा यस्येति मोहोस । यथा। "लि सामर्थ सगित प्ररिजन त्वप्रसिद्ध"। "गर्भस्यै सदृशो प्रेय थटमाइत्सराव भि । इयशीर्षपसराम्रीयसार्पयाकागई। ति तियादिसाव । ("प्यायप्रसिज यशमे हि पान प्यायोड़शादर्थात् पोगगडोऽपि निगद्यते। "सर्बसूतषु कर्तव्या प्रतिठा विधिना युधः । सामनन्यसाधारण मेव फर्म" सि कुमारसम्भये।) परतो व्यवहारमः सतम्या पितरारते"। पलार्थिमिस्त्वप्रतिए यम्मामिप्फामुष्यसे" प्यमातुत, पि, (न प्रस्तुत नमसमारा।) धप्रशाम्त । इति व्यवहारतत्त्वरसमारदवघन । इति मठादिप्रतिठातत्व। प्रकरणाप्राप्त । यथा,-"पप्रस्तुतप्रामा सा या यप्राप्ति, स्त्री, (प्र+प्यार + मावे क्लिन्, दश् ("वप्रतिछे रघज्यसे का प्रतिष्ठा कुलस्य न "। धैव प्रग्नतायया"। समास ।) चप्रापण । चनाम'। तदति वि। इति उत्तर परिते। रति काग्यप्रकारा। चप्रशसित । प्रपूर्वन्तुन्यर्थ- यपा- धप्रतुल, सी, (प्रशस्तुलाया प्यभाव , व्यव्ययीभावः।) स्तुधासो कम्मणि नमसमास । "सदप्राप्तिमादुःखविलोमाशेयपातका" । प्रचण्परिमाणामावः। पनिरतिरिति लोफ- "प्यप्रस्तुत प्रस्तुतयोोपकन्तु मिगयते । इति काव्यप्रकाशकार। प्रसिद्धिः । प्रहारगुम्नारदिते घि। नास्ति प्रकर्या प्यय कारकमेक स्यादनेकाम कियास घेत्"। पप्राप्य, भि, (+याप् + कर्मणि ण्यत्, रम् तुला यस्य धनादे धनादेर्यस्य वा। प्रति साहित्यदर्पणे ) समास'1) थप्रामणीयम्। प्यप्राप्तव्य । प्रपळदाप चप्रत्यय , प, (प्रति +r + मापे घघ्, ततोनमः यप्रस्तुतप्रशसा, स्त्री, कायालझारविशेष । सा घ धातो कर्मणि ये नमसमासः। समास । मास्ति प्रत्यय विश्वामा यस्य वा) (स- प्यप्राकरणिकस्यार्थस्य प्यमिधानेन प्राकरणिक-यप्रामाणिक , घि, (प्रमाणेन सिद्धा, प्रमाण + ठा न्हा सश्य । स्याक्षेप । तस्या लक्षण।"थप्रस्तुतप्रशसा सा या तस्य इक', नमसमास ) प्रमाणानभिज्ञ । प्रमाणा "नवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्यय चेत". चैव प्रस्तुताथया। सा प कार्ये निमिसे सामान्य सिद्ध। प्रामाण्यरहित । यथा। "खतोऽवि इति शाकुन्तले ।) प्रत्ययामाव । प्यविश्वास । विशेये प्रस्तुते सति"। भक्कातित्वमाण धनस्य साधारणत्वाभिधान यथा “दोषा सनिधान कपटशतमय क्षेत्रम "तदन्यस्य वस्तुल्ये सुल्यस्येति च पञ्चधा"; मप्रामाणिक"। इति दायभाग । प्रत्ययान" | इति श्रीशिसन । याद्याया उदाहरणं यथा,- थप्रामाण्य, मो, (प्रमाणस्य भाव , प्रमाण+मावे अप्रत्यक्ष,घि, (यक्षमिन्द्रिय प्रतिगतः प्रादिसमास “याताः किम मिलन्ति सन्दरि पुनथिन्ता त्वया व्यम् मम्समासः।) प्रामाण्यामाव । यथा, न प्रत्यक्ष नभसमासः 1) प्रत्यक्षशून्य । इन्द्रिया मत्कृते मो कार्यातितरां शासि पाथयत्येव "व्यप्रामाण्य जनयति सदा नन्दसूनोवियोगः"। गोचरः। तत्पर्याय । अतीनिय २ । इत्यमरः। सवाये मयि । लज्जामन्थरतारकेरण मिपतद्धा- इति पदाइदूत ("किन्तु तस्य बलशोऽहमाटरूपस्य वैरिण । राश्रुणा घक्षुधा दृष्ट्वा मां इसितेन माविमरणो- अप्रिय, त्रि, (प्रो+कर्तरि कः, मसमास ।) स्यप्रत्यक्ष च मे वीर्य समये तव राघव") त्साहन्वया सूधिता" थनगर। धनोप्सित । व्यप्रोतिकर। बड्छ । [इति पुराण। प्रत्यक्षाभावे ली। यथा, इति काव्यप्रकाश, इतरासा उदाहरणानि पप्रधान, सी, (न प्रधान, नसमासः-1) प्राधान्य बाहुल्यामोतानि "सत्य भूयात् प्रिय ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियं"। रहित । तत्पर्यायः । धप्राग्रा २ उपसजन ३। व्याहत, त्रि, (न प्रहन्यते स्म, प्र+हन् +, प्यप्रियवधः, सी, (प्यप्रिय वप्रीतिकर वधः वाका इत्यमर। वायलिङ्गोऽप्यय। इति भरतः। नभसमास' ।) चक्करभूमि। खिला भूमि । कर्मधारय ।) निछुरवाक्य। इति पारष्यशब्दा भरता. चप्रमत्तः, घि, (प्र+म+त, तसोनमसमासः।) इत्यमर । (वस्त्रमदः । वलक्षण सथा,- अवधानविशिय | सावधानः। यथा,- "वोस नव वेतं सदश यलधारिस । अप्रिया, स्त्री, (न प्रिया न प्रीतिकरी लोकानां, "पापात् पराजितो दुःखादप्रमत्तो विधेः सतः" निजकाक्षालित चाहत वास उथते", नमसमासः।) पटगीमत्स्यः । इति शम्दरमावली इति वोमदेवः। इति ।) (पप्रीतिकरी मारी।) - -- - - - - १ ·मर। पति', . स्यप्रीतं, त्रि, प्रीतिरहित । वसन्तुएं। प्रीत्यर्थ इति स्मृति । बधदण्हायोग्ये ब्राझये च, रुत्पत्तिस्थानं यस्य स ।) विधाता । म्रझा । इत्य- प्रीधातोः कर्तरि ते नमसमास । "वध खवखहरणं पुरानिवासनाने"। धप्रेतराक्षसी, स्त्री, (न प्रेता प्राप्ता राक्षसमिव "तदवच्छेदइत्युक्तो दण्ह उसमसाहस । यअवाहन, ई, (घनमिव शासवत् शुम वाहनं पातक प्रादिसमास , गौरादित्वात् डीए । ) अ पविशेषेण सर्वेषामेष दण्डविधि स्मृतः। टयो यस्य सः।) भिव. । इति विकारहशेषः । पेतराक्षसी । तुलसी । इति रत्नमाला। वधादृते ब्राह्मणस्य न बध ब्राह्मणोऽति" ! याहस्त , पुं, (बघ्नं पद्यं इस्ते यस्य सः।) सूर्य। इति मिताक्षराया।) इति हेमचन्द्र यसरस , स्त्री, (अङ्ग्य समुद्रजलेभ्य सरन्ति उद- यान्ति, प्यम् +८+ असन् ।) खर्चश्या'। उर्वशी- यवन्धः, त्रि, (वन्ध + ण्यत्, न बन्ध्य' व्यफल नम्- यजिनी, स्त्री, (यभानां समूह , धन + पुष्करादि- मेनकाद्याः । वहुवचनान्तोऽयं शब्दः । इत्यमर । समास ।) सफल । फलकाले फलयुक्तरक्षः । त्वात् इनि, स्त्रिया खीम् ।) पशिनी। इति ("असु निर्मथनादेव रसात् तस्मात् वरस्त्रिय । तत्पर्यायः । फलेग्रहिः२। इत्यमरः ॥ फल राजनिघण्टः । पद्मसमूह' । पमलता। यमयुक्त- उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादपसरसोऽभवन्" ।) ग्रहित ३ । इति तट्टीका ॥ धमोधफलोदयः ।। देश [इति नलिनीशब्दटीकाया भरत'। साभरा, स्त्री, खर्चेश्या। इति शब्दरत्नावली। इति राजनिघण्टः ॥ ( "इयेष सा कमवन्य- | अनिनीपति , ए, (पजिन्या' पद्मसमूहस्य ("स्त्रिया वहुवप्सरसः स्यादैकत्वेऽप्सरा प्यपि"। रूपता"। इति कुमारसम्भवे । "याज्यमाणं षष्ठीतत्पुरुषः। ) सूर्य' । इति हेमचन्द्रः । इति शब्दावे) सिताबन्ध्यप्रार्थन" । "कर्मभिरप्यचन्यै”। इति अब्द, पु, (अबति सीमानं रक्षति यव + "धना- प्यफल, त्रि, (नास्ति फल वृक्षोत्पन्न धर्मोत्पन्न वा रघुवंशे।) दय" इति दन् मेघयत विशेषपक्षे तु धपो यस्य स ।) विफल | निष्फल । इति हेमचन्द्र । यवलं, त्रि, (नास्ति बन सामर्थ्य यस्य तत् ।) वल ददाति, व्यप् + दा+ कर्तरि क ।) वत्सर' । फलकाले व्यनुत्पन्नफलकरक्षा। तत्पर्याय । वन्ध्य र रहित । दुर्बलं । यथा । "यबलखकुलाशिनो मेघ । मुस्ता । इति मेदिनी। पर्चतविशेषः । यवकेशी ३। इत्यमर । भावुकरक्षः। इति मसान्" । इति नैषधा इति विश्व शब्दचन्द्रिका व्यवल , पु, (नास्ति वलं यस्य सः, क्षणभद्गुरत्वात् व्यब्दसार, पुं, (धब्दस्य मुस्ताया सार मूल- प्यफला, स्त्री, (नास्ति फल यस्या सा।) भूम्यामलकी। तस्य तथात्वं।) वरणरक्ष । इति शब्दचन्द्रिका ॥ निर्यास । ) कर्पूरभेद । इति राजनिघण्ट' । प्यफेनं, ली, (निन्दित फेन निर्यासो यस्य तत् ।) अवला, स्त्री, (नास्ति बल यस्या सा ।) नारी। ब्धिः, ए, (बायो जलानि धीयन्तेऽत्र, यप् + धा क्षनिर्यासविशेष' । धाफि इति भाषा। तत्- इत्यमर ॥ ("तस्मिनद्रौ कतिचिदवलाविप्रयुक्त स + अधिकरणे कि , उपपदसमास ।) समुद्रः। पर्याय । खसखसरस २ निफेन ३ घहिफेनक: कामी"। इति मेघदूते।) इत्यमरः। व्यस्य गुणा | सनिपातनाशित्वं । शुक्रवलमोह- घबाध, त्रि, (नास्ति वाधा यस्य तत् । ) बाधशून्यं । अधिकफ , पु, (ब्धः समुद्रस्य कफ इव कफाकार- कारित्वञ्च । तत्तु चतुर्विध। एक श्वेतवर्ण । ध्वनिवारितं । तत्पर्याय । निरर्गलरा इत्यमरः । तया तस्य तादृशत्व । ) समुद्रफेनः । तत्पर्यायः । घनजीर्णताकारकत्वान्नाम जारण । दितीय कृष्णा प्यनर्गलं ३ उच्छुअल 8 उद्दाम ५ अनियन्त्रितं हिण्डीर २१ फेन ३ । इत्यमर। वणें । म्रत्युकारकत्वानाम मारण। टतोयं पीतवर्ण। ६ निरठःशं ७। इति हेमचन्द्रः । बाधा पीडा तया यब्धिगो, पुं, (यब्धौ जायेते प्यब्धि + जन + कतरि वय स्तम्भनकारकत्वान्नाम धारण । चतुर्थ कळूर हीनञ्च (व्यशास्त्रे त्रिमुगाशविशेषः। यस्फु ड, उपपदसमास ।) व्यश्विनीकुमारौ। दिवचना- वर्ग। मनसारकत्वानाम सारण । इति राज टत्व । यविष्पटता । जटिलीभाव ।) न्तोऽयं शब्दः । इति हेमचन्द्र । निर्घण्टः । (घि, फेनरहित । "अनुष्णाभिरफेना- अविन्धन , पु, (यापरव इन्धनमुद्दीपनसाधनं प्यधिदीया, स्त्री, (ब्धिसंख्याता लवणादिसा- मिरद्भितीर्थेन धर्मवित्" । इति मनु ।) यस्य स ।) वाड़वामि । इति सन्देहभलिका सख्याता दीपा यस्या सा।) एथिवी। रति ध्यवर साब्दे । इति कविकल्पद्रुम । इ अम्बाते । ("यविन्धनं वह्निमसौ विभर्ति" इति रघुवशे।) त्रिकाण्डशेष अयम्बते यम्बा पुत्र । इति चतुर्भुज दुर्गादासचा व्यवोधः, पु, (बुध+भावे घ, नमसमासः ।) ब्धिमगरी, स्त्रो, (मधे समुदस्य समिहिता धबई, धि, (बन्ध+क, नल्समास 1) प्रकृतानु व्यज्ञानं । यथा। "निसर्गदुर्योधमवोधविसावा"। नगरी) द्वारकापुरी । इति निकाण्ड शेष । पयोगिवधन । समुदायार्थशून्यवाक्य । प्यनर्थक इति भारवि ॥ बहुव्रीहौ वि। (यज्ञान । व्यधिनवनीतक', , (घब्धे समुद्रस्य नवनीतमिव, मू । धनभिज्ञ । इतबुद्धि । किशर्तव्यविमूछ ।) पष्ठीतत्पुरुष ।) चन्द्रः । इति शब्दरत्नावली । ("जरव कम्बलपादुकाभ्यां । यन, सी, (यमु जायते, यम् + जन + कर्तरि ड, व्यब्धिफेन, पु, (यब्धे समुदस्य फेन ,षष्ठीतत्पुरुषः।) दारि स्थितो गायति मङ्गलानि उपपदसमास ।) मम । इति मेदिनी । दशा समुद्रफेनः। इति राजनिर्धण्ट' तं ब्राझणी एच्छति पुस्तकामा । बुंदसख्या । शतकोटि । इवि लीलावती । यधिमण्डूकी, स्त्री, (पब्बिं समुद्र मण्डयति, पब्धि राजन् रुमाया नमुनस्य कोऽर्थ." पन, पु, (घय जायते, व्यय + जन् +31) +मण्ड +ऊक, खिया डोष् ।) मुक्तास्फोटः । इत्याद्यस्य विषय | अनियन्त्रित । खाधीन'। चन्द्र । धन्वन्तरि । निचुलरक्षः । इति मेदिनी। शुक्तिः। इति हेमचन्द्रः। भिनुक इति भाषा। मुक्त।) बन्धनशून्य। घा , पु, स्ली, (वय जायते, प्यप + जन+डा) पब्धिशयन, पु, (बव्धौ प्रलये समुद्रे शेते, शो+ वनड़कं, त्रि, (बन्ध + क्त, नसमास , खार्थे कन् ।) शाख । इति मेदिनी । (जलमवशुक्तिमुक्तादिक।) बाडल्यात् कर्तरि ल्युट, सप्तमीतत्पुरुषः।) विष्णुः । समुदायार्थशून्यवाक्यं । इति शब्दरत्नावली "यनमसमयञ्चैव राजतश्चानुपस्कृत” । इति हेमचन्द्र । (नारायणोहि प्रलये धन्यौ बबइमुख, त्रि, (न बद्ध नमसमास , पबद्ध यथा "यनेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वममयेषु च । शेते, यटुक्क- मिलापकथनेन घप्रतिबद्ध मुख यस्य स ।) य इति मनु ।) "धापो नारा इति प्रोक्ता प्यायो वे नरसूनवः। प्रियवादी। दुर्मुखः। इत्यमर । (स्त्रियां वा यना, पु, (घमात् विष्णुनामि पद्मात् भायते, ता यदस्यायनं पर्व तेन नारायणः स्मृतः"। सीप थबद्धमुखी पबद्धमुखा)। घन+भन्+कर्तरि ह ।) मा। इति त्रि इति मनु ।) अध्य, वि, (एन्तुमयोग्य छन् + यहाद्यर्थे कर्मणि काराइशेष । पन्ध्यमिः, पु, (बधे समुद्रस्य धमिः, षष्ठीतत्पुरुषः।) यत्, "इनोवा अधध" इति बधादेशे। बधम-धममोगः, पु, (घनस्य शसस्य मोग इव शरीर वडवानल | रति हेमचन्द्र। इति इति वध्यः, न बध्या, नअसमासः ।) पन मिव भोगो यस्य सः 1) पद्मकन्दः । इति शब्द- अभक्षः, ए, (धमोमक्षयति, चप+मक्षि+ चकवाकर बधायोग्य । इति मेदिनी। चन्द्रिका शिलिकामिमध्याचरिभ्यो य इति करिस, ("बबहाच स्त्रिय प्रालिप्यंग्योनिगतामपि"। अमयोनि, पुं, (थमं विम्युनामिपप्रमेव घोनि उपपदसमास ।) सर्यः। इति विकासप्रेम। कथा। इत्यमर। - ·P घातः अभि प्रभि पम्नं, सी, (घपो विभर्सि, थम् +2+ कर्तरि । अभक्ष्यं चैव मे मांस वादृशेर्पाघारिभिः" । शत्रुणाकान्त । इत्यमिपन्नशम्दार्थे अमरः । क।) मेघ । इत्यमर । मुस्ताटण। यभकधातुः। इति रामायणं । (भोजनायोग्यं वस्त, भक्षणाय (घमियुक्त ।) इति राजनिर्घण्ट । मन्वादिभि शास्त्रका निमिड़ दिशातिभिः वज- अभिग्रहः. य, (यमि+यह+भावे धम् ।) पमि- परनमाता, पु, (पन्धस्य, मेघस्य व्यधिप मा नीयं वस्तु | तानि ध यथा, लभुमग्रश्चनपलागवा- योगः। इत्यमरः कलाहान | अपचिकीर्षया तर शाफमार्थिवादित्वात् समास , मध्यपद ख्यानि पीणि स्थूलकन्दशाकामि। विष्ठादिभातानि प्यतिक्रम्याक्रमणं | व्याभिमुख्येन युद्धादिपप्ति ! कोपश्च । ) ऐरावतः । इत्यमर । तण्डलीयादीनि च । लोहितरक्षनिर्यास । छेदनो इति तट्टीकाया भरत : गौरवं । यमिग्रहण पन्निा, स्त्री, (खप नौकामलापनयनाय विभर्ति वरक्षनि-स । शेलुफालं । गव्य । पेयुषञ्च । इति मेदिनी । लुट् इति भाया । (चौर्यकरण ।) धारयति, थम् ++कि । ) काटकुदालः । देवाद्यनुदेशेन वात्मार्थ पका' सरसयावपाय- अभियदा, लो, (अमि+ग्रह + मात्र ल्युट् ।) मौकामलापनयनार्थकुछालाकृतिकाष्ठ । इत्यमर । साम्पाः । व्यसस्कृत पशुमास | नैवेद्यार्थमन्नानि यमिहार । इत्यमर । धौर्यकरण । सम्मुखे (पण्यादिव्याणा समयीकरणपात्रं । तीक्ष्णाग्रो निवेदनात् प्राक् । इवोषि च होमात् प्राक घरया । इति तट्टीकाया भरत । (साइस। लोहदण्डः । इत्यादि।) अपचिकीर्षया व्यतिक्रम्याक्रमण ।) "बग्नि काणीयसीदद्यात सर्प छत्वा विशोतमः। बभाजन, स्को, (न भाजनं, नभ्समास 1) अपात्र । व्यभिघात , पु, (व्यभि + हन् + मावे घम् ।) दण्डा पलाजमारक घरहे सैसकञ्चकमासक" चयोग्य । यथा,- दिभिरभिहनन | धाघात । यथा,- इति मनु ।) "दीधीवेवीट्सम कश्चित् गुणयोरभाशन | 'अभिघाताभिचाराभ्यामभिपड़ामिभापत" | वधिय, नि, (घझे मेघे भव, यम +घ तस्य इय ।) क्विम्प्रत्ययनिम कश्चिद्यत्र सनिहित न ते" ! इति माधवकर ॥ प्रश्नादौ कवर्गादिवर्मा पूर्व- मेघोद्भववस्तु । इत्यमर ॥ इति काव्यप्रकाश पापरहित नि! स्थित चतुर्थ द्वितीयटतीय चतुर्थवर्णा क्रमेण पर अग्रक्षाचर्य्यक, सो, (ब्रह्मचर्यविरोधि, विरोधे नम्- घमाव , पु, (भू+भावे घन, नसमास ।) मरण । स्थितवर्गकैकदित्रिवर्णयुक्ता । तत्र ली। यथा- समास । तत स्वार्थे कन् । ) मैथुन । इति घसत्ता । इति विश्वमेदिनौ। "यभिघात स्यात् पूर्व वेदहियब्धिवर्णाश्चेत् । भिकाण्ड शेषः ॥ ब्रह्मचर्यशून्ये त्रि। "यस्ति पुस्लो वशे यस्य त्योभाया तथैवच । नगवाणा परतो धरणीचन्द्रदिरामाष्या"। बब्रह्मण्य, स्ली, (मझणि ब्राझणोचितकर्मणि यभावे सति सन्तोष खर्गस्योऽसौ महीतले" : इति केरलग्रन्थः ॥ (प्रहार । धमिहननं । या बहिसादौ साधु, ब्रहण + यत्, नसमास ।) इति चाणका । नायोक्तोमाय वध्य इत्याकारोक्ति । व्यवधयाचना। ("यग्न्यभावे तु विप्रस्य पाहावेवोपपादयेत् । "घदभुजममितचण्ड्गदाभिधात- सत्पर्याय । व्यवध्योक्ति २१ इत्यमर ("नेपथ्ये साध्यभावे प्रणिधिमिर्वयोरूपसमन्विते" ! सचूर्णितोण्यगलस्य सुयोधनस्य" । थब्रह्मण्यमब्रह्मण्य। पत्रान्तरे ब्राह्मणन मत इति मनु । ) द्रव्यादिषट्कमिन्न । स विविध' इति वेणीस हारे । सङ्घर्षण । समई । मीड़न । पुत्त्रमुत्क्षिप्य रामदारे सोरस्ताडनमब्रह्मण्य ससर्गामाव १ व्यन्योन्याभावश्च २ । इति माया- सोशदान । शोकक्षोम । मुहोषित"। परिच्छेद । मावशून्यः भाव' स्थायिभावादिरिति "सम्भवाच वियोनीषु दुःखप्रायास नित्यम् । इति उत्तरधरिते। वेदविरद्धयतिनिन्दित कर्म। प्यलारशास्त्र शीतातपाभिधाताच विविधानि मयानि घ"" निरतिशयव्यसनशोकादिप्रकाशोक्तिरिय।) प्यभावनीय , घि, अचिन्तनीय । चौरादिकचिन्त इति मनु | प्रतीकार | प्यपसारण ) बम इ ए ध्वनौ । इति कविकल्पद्रुम ॥ इ व्यम्भ्यते। नार्थभूधातो कमण्यनीये नमसमास । अभिघाती, [न् ] \, (याभिमुख्येन इन्ति, यभि+ सचम्भते । इति दुर्गादास । यभाषण, सी, (भाष् + ल्युट, नसमास ।) वक इन् + णिनि ।) शत्रु । इत्यमर । (विपक्ष। घमय, सी, (भयस्याभाव इत्यव्ययीभाव , यद्दा नास्ति थन । मौन । इत्यमर । याक्रमणकारी। मय यमात् तत्, हरीतक्या दुर्गामूर्तिभेदे च व्यभि, व्य, (न भाति, न+मा+कि । ) उपसर्ग "एकटा न विग्रलीयात् बछन् राजाभिघातिन ! स्त्री।) वीरणमूल। इत्यमर । विशेषः । यस्यार्थी | समन्तात् । उभयार्थ । सदोऽप्युरग कोटवभिनश्यति ध्रुव"। ("नात परतरोधी टयाणा यद्रणार्जित" | वौसा । इत्यम्माव । घर्षण । इति दुर्गादास । इति हितोपदेशे। पीडाजनक । याघातकारी। विप्रेभ्यो दीयते द्रव्य प्रजाभ्यश्चामय सटा"। यमिलाप । व्याभिमुख्य । इति मेदिनी । चिड़। "सुव्यवस्थितमन्त्रेण परममामिघातिना। इति याज्ञवल्का । इति वोपदेवहेमचन्द्रौ। भवितव्य नरेन्द्रेण न कामवशवर्तिना"। "योदत्या सर्वभूतेभ्य प्रव्रजत्यभय रहात् । यमिक , त्रि, (अभिकामयते इति यनुकामिकेति इति रामायणे । प्रतीकार । थपसारण) तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिन"। साध ।) कामी । कामुक । इत्यमर । व्यभिधार, पुं, (यमि धार्यते समन्तात् इति भनु ') यमिक्रम , ए, (यमि+क्रम+घञ्। नोदात्तेति सिच्यते, व्यभि+ क्षरणे णिच् + अच् । ) हत । "प्ररत्तिञ्च निरतिश्च कार्याकार्ये भयाभये । सृयभावः। अभिक्रम्यते कर्मणा प्रारभ्यते इति इति राजनिर्घण्ट । बन्ध मोक्षश्च या वेत्ति बुद्धिःसा पार्थ सात्त्विकी" व्युत्पत्या कम्मारब्धफले प्रारम्भे च ।) यभीतयो- अभिचर , पुं, (याभिमुख्येन सेवायै घरति, व्यभि + इति श्रीभगवद्गीता ! भयरहिते त्रि। इति ' धादेयुद्धे शत्रुसम्मुखगमन । चर+ट 1) दास । मत्य । इति हेमचन्द्र ।। विश्व स्यारोहण । इति हेमचन्द्र यभिचारण, पुं, (याभिमुख्येन शत्रुनधार्थ धार' अभयडिण्डिम , पु, ( यमयाय खयोद्धृभयाभावाय वभिख्या, स्त्री, (बमि+ख्या +घ । ) नाम । कार्यकरण अभि+घर+भावे धन।) हिसा रिगिडम ।) यहक्का । सङ्घामपटछ । इति शोमा। कीर्ति । इति मेदिनी। घाख्यान । कर्म । इत्यमर । अथर्ववेदोक्तमन्लयन्नादि थिकाइशेष । इति शब्दरत्नावली । (गोमा। सौन्दर्य । रम निष्पादितमारणोच्चाटनादिहिसात्मककर्म । इति पमया, स्त्री, (नास्ति भय यस्या सा!) हरीतकी। [इति रघुवशे। भरतः मारणादिपलकतान्त्रिकप्रयोगविशेष । इत्यमर । चम्पादेग्रजानपञ्चशिरा हरीतकी। सा "काप्यमिख्या तयोरासीत् ब्रतो मुद्धवेशयो"। स पधि । मारण १ मोहन २ स्तम्भन ५ नेत्ररोगे प्रशता । इति राजवनमः । (दुगो।) "कामप्यमिख्या सरितरपुष्य- विदेषण 8 उचाटन ५ वशीकरण । इति अभक्ष्य, त्रि, (भक्ष + कर्मणि ण्यत्, नभ्समास । दासनलावण्यपलोऽधरोहा"। तम्बसार उपमातकविशेषः । इति प्रायश्रिम- अभक्षणीय । अखाद्य । यथा,- इति कुमारसम्भषे । यशः।) विवेक । स तु श्वेनादियशेनानपराधस्य मारय। माय धर्म में सद्धि करिष्यसि किमस्थिमि । अभिग्रस्त, त्रि, (पभि + ग्रत् + कर्मशिला) इति कुल्लूकमट्टः । यथा,- भयामाव । वो गीयता। - ·। नि॥ -- अभि अभि अभि "हिंसौषधीना स्वाजीवोऽभिचारोमूलकर्मच" । भिजिति यदि सूतिभू पनि खखवरे"। विषयस्पृहा । इत्यमर ॥ परद्रव्ये जिष्टक्षा । इति मनौ ११ अध्याय ॥ ॥ अथाभिचार । इति कोकोप्रदीप ॥ दोषचिन्तापूर्वक परखे लिप्मा इत्येके । विषय- प्रार्थना । इति खामी | विषयस्य लाभस्य स्पृहा "ॐ विरुद्ध रूपिणि चगिह के वैरिणममुक देहि अभिज्ञ', त्रि, (अभि साकल्येन जानाति, अभि + देहि साहा" । इति खङ्गमभिमन्ना खड्गमन्त्राच ज्ञा+कर्तरि क ।) प्रवीण । निपुण । विज्ञ । विषयस्पृहा विषयेन चौर्यादिना स्पृहा इति इत्यमर । (बोद्धा । दक्ष । कुशल । पठित्वा खड़ सपूज्य छागादिकममुकोऽसि इति टतीयासमास इत्यन्ये । विषविस्पृहतियाठे पर- वैरिनामाभिमन्वा रक्तसूत्रेण विधा मुख वध्वा "यभिज्ञाश्छदपाताना कियन्ते नन्दनद्रुमा" | खविधये विषयितया स्पृहा जिक्षामात्र । इति वैरिनाम्ना प्राणप्रतिष्ठा कृत्वा । "अनभिज्ञास्तमिस्राणा दुर्दिनेष्वभिसारिका"। कश्चित् इति कौमुदी । इत्यमरटोकाया भरत ॥ "ॐ य स वैरी यो देशि तमिम पशुरूपिण । इति कुमारसम्भवे ।) अभिलाष । इति रायमुकुट । विनाशय महादेवि के स्फे खादय खादय" । ध्यमिज्ञान, ली, (व्यभिज्ञायतेऽनेन, अभि+ ज्ञा+ ' व्यभिनन्दन , पु, (यभिनन्दयति, अभि + नदि + इति पठित्वा बलिशिरसि पुष्प दत्त्वा बलिमन्त्र करणे ल्युट ।) चिहं । इति हेमचन्द्र' । (व्यङ्गः । णिच् + ल्युट्) बुद्धविशेष । चतुर्थस्तीर्थकरजिनो- पठित्वा बलि सपूज्य बद्याश्विने मासि महा लक्षणं । ऽय । इति हेमचन्द्र ॥ सर्वतोभावेनानन्दजनके नवम्या अमुकगोत्रोऽमुकदेवशमी घमुकशत्रु "एतस्मान्मा कुशलिनमभिज्ञानदानाद्विदित्वा नाशाय इम छाग महिष वा धमुकदैवतं भग मा कोलीनाचकितनयने मय्यविश्वासिनीभू" । व्यभिनय , पु, (अमिनीयते इतक्रोधादिभाव वत्यै दुर्गायै तुभ्यमह सम्प्रददे। इत्युत्सृज्य या इति मेघदूते । स्मृति । शानभेद । प्रकाश्यतेऽनेन अभि +नी +करणे अच्।। हृगत- क्रू फट् इति छित्त्वा मून पठित्वा रतद्रधिर दुर्गायै "एवमुक्तस्तु रामेण हनूमान् वानरर्षभ । क्रोधादिभावाभिव्यञ्जक | अगुल्यादिना व्यक्ती- कृतमन कार्य । तत्पर्याय । व्यञ्जक २। इत्य- नम । इति रक्त शिरश्च दत्त्वा अष्टाङ्गमासे-' पूर्वत्तमभिज्ञान भूय सप्रत्यभाषन" ॥ होम मूलमन्त्रेण कुर्यादिति तन्त्रसार । इति रामायणे । सोऽयनितिज्ञानसाधन चिह। मर || दृश्यकाव्य। रादिभिर्नटै रामयुधिष्ठिरा- व्यभिचारी, [न् ] वि, (अभिचरति शत्रुवधार्थ' स्मरणार्थमगुरीयादिक चिह। "व्यय मैथिल्य दीनामवस्थानुकरण । स चतुर्विध । अाणिक'। कम करोति, अमि+चर+णिनि ।) व्यभि भिज्ञान काकुत्स्थम्याहरीयक" | इति भट्टि वाचिक २। याहार्य ३ । सात्त्विक 8। इति चारकती। तन्वादिशास्त्रोक्तानिएकारी । व्यभि- काव्ये) साहित्यदर्पण ॥ (“तामेता परिभावयन्त्वभिनय- पूर्वचरधातो कर्तरि णिन् ॥ अमित , [स]व्य, (बभि+ तसिल।) पीघ्र। साकल्य। विन्यस्तरूपा बुधा शब्दब्रह्मविद कवे परिणत- अभिजन , पु, (अभिजायतेऽत्र, अभि + अन् + प्याभिमुख्य । उमयत | "अहान्ययाक्षीदभित प्रज्ञम्य वाणीमिमाम्" । इति उत्तरचरिते ।) याधारे घम्, उद्ध्यभाव ।) ख्याति । जन्मभूमि । प्रधान" । इति मट्टिकाव्ये ।) समीप । इति व्यभिनव , त्रि, ( अमि + नु + मावे अम् ।) नूतन । कुलश्रेष्ठ । वंश । इति मेदिनी ॥ (अन्वय । मेदिनी॥ इत्यमर। "व्यभिजनतपोविद्यावीर्य क्रियातिशयैर्नि"। अभिधर्षण, लो, (अभि + + भावे ल्युट ।) (“व्यभिनवमधुलोन्नुपम्व इति महावीरचरिते रक्ष'पिशाचभूतादेरमिषन । इति महाभारत ॥ तथा परिचुम्वा चूतमारीम्") "कथ दशरथाजात शुद्धाभिननकर्मण"। सर्वतोमावेन धर्षणश्च । इति शाकुन्तले ।) इति रामायणे) व्यभिधा, स्त्री, (व्यभि +धा + करणे भावे च अा, व्यभिनवोद्भित् [६] पु, (व्यभिनव यथातथा उत्रि- यभिजात', त्रि, (व्यभिजन +भावे क्त, अभिमत स्त्रिया टाप् ।) नाम । इति हेमचन्द्र । न्याय नत्ति उष्ट्रिद्य जायते, अभिनव + उत् + भि+ प्रशस्तं जात जन्म यस्य स ।) सुन्दर । न्याय्य । मते प्रशक्ति । मीमासानते विधिसमवेत. कर्तरि क्विम् । ) अधुर । इत्यमरः । इति विश्व । कुलज । कुलीन | बुध । पगिड़त । विधिव्यापारीभूतपदार्थ । तस्या लक्षण । “स अभिनिर्मुक्त , पु, (अमि साकल्येन सायन्तनकार्य इत्यमर ॥ ( श्रेष्ठवशोझूव । मुख्योऽस्तित्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते । निर्मुक्त ।) सूर्यास्तकालशायी। यस्मिन् सुप्ते "जात्यस्तेनाभिभातेन शूर शौर्यवता कुश । इति काव्यप्रकार ॥ ॥ तत्र “सद्देतितार्थम्य सूर्योऽस्त याति स । इत्यमर । व्यमन्यते कमात्मानमनेक वशिना वी" ! बोधनादग्रिमाभिधा" इति साहित्यदर्पण ॥ (या ("सूर्येण ह्यमिनिर्मुक्त शयानोऽभ्युदितश्च य । इति रघुवशे। ख्या । व्याहा । अभिधान । नामधेय ।) प्रायश्चित्तमकुवाणो युक्त स्यान्महतेनसा"। "न म्लेच्छितव्य यज्ञादौ स्त्रीषु नापकृत वदेत् । स्थभिधान, ली, (यमिधीयते अनेन, अभि+धा इति मनु ।) समीर्ण नाभिजातेषु नाप्रबुद्धेषु सस्कृत" +करणे ल्युट् ।) नाम । इत्यमर ॥ कथन । अभिनिर्याण, लो, (शत्रुमभिलक्षीकृत्य निर्याण इति मनु । उचित । उपयुक्त । योग्य । सुरुय । यथा । “तवाभिधानाधते नतानन । इति निर्गम 1) विजिगीषो प्रयाण । यात्रा । इत्य- मनोहर । मान्य । पूज्य । धन्य । माध्य। भारवि.॥ शब्दकोष । यथा । "कृत्तद्धितसमा मरः ॥ (जिगीषया गमन । भगवान् । सम्टद्ध ।) सानामभिधानं नियामक"। इति वोपदेव । “यत्सेनयाभिनिर्याणं स्मृत तदभिघेणनम्" । भिजित्, स्ली, (व्यभि +जि+विप् ।) दिवसस्था (याख्या । नामधेय। इति इलायुध ।) एममुहत्त। कुतपकालइति प्रसिद्ध ॥ यथा, "याख्याइ अभिधानञ्च नामधेयञ्च नाम च" । यमिनिवेश, पु, (अमि+नि+विश् +भावे धम्।) "अपराहे तु सप्राप्त अभिजिद्रोहिणोदये। इत्यमर । "शिखरिणि क्कनु नाम कियश्चिर मनासयोगविशेष । मनोनिवेश । यावेश । यदत्र दीयते अन्तोन्तदक्षयमुदाइत" किमभिधानमसावकरोत्तम"। इति साहित्य शावादी प्रवेश | तत्पर्याय । निवन्ध २। इति इति मत्स्यपुराण । नक्षत्रविशेष । सत्तु तार- दर्पण। उक्ति । उल्लेख । निर्देश ) हेमचन्द्र ॥ योगशास्त्रमते मरणजन्यमयजनका. कात्रयात्मकनाटकाचति । उत्तरापानया 'अभिधेय, ली, पमिधान । नाम । (“इति प्रयो विद्याविशेष (याग्रह । अवश्यमिदं कर्तव्य- पोषपञ्चदशदण्डाः श्रवणाया प्रथमदण्ड चतुय्य जनाभिधेयसम्बन्धा" इति वोपदेव ।) अभिधीयते मित्यादिरूपोऽध्यवसाय । दृष्सकल्प। एतदूनविशतिदण्डात्मकमभिजिवति । इति घनेनेति करणे या "इत्युक्तवन्त जनकात्मजायां ज्योतिष। तत्र जातफल । अभिधेय, त्रि, (यमि+धा+कम्मणि यत् ।) व्यभि नितान्तरुक्षामिनिवेशमीश'। “यतिसुललितकान्ति सम्मत रुज्जनाना धागम्य । वाया प्रतिपाद्य । यथा। "इति प्रयो इति रघुवशे। ननु भवति विनीतश्चारकीर्ति सयेश । जनाभिधेयसम्बन्धा" । इति वोपदेव । "धधानुरूपाभिनिवेशतोषिणा दिनवरसुरभक्तो व्यक्तवामानव स्याद व्यभिध्या, स्त्री, (अभि + ध्यैड + यह + टाम् ।) परखे छताभ्यनुज्ञा गुरुणा गरीयसा"। । , - - 10 ·- यथा- ७४ अभि अभि अभि इति कुमारसम्भवे। प्यासक्ति । धनुराग' । ("देत्याभिभूतस्य युवामवो व्यभिमाति , ,, (चमि+मा+कसरि लिया) प्यभिनाष' । “मणीयान् खलु मेऽभिनिवेश" । मनस्य दोभि वगस्य भारम्" । शमुः। इति हेमचन्द्र इति शाकुन्तले।) इति भट्टिः।) पभिमान , , (थमि+मन् +माये घम् ।) पया प्यभिनिष्ठान , 8 (षभि+नि+स्तन् + घम्, व्यभि-प्यभिभूति , स्त्री, (थभि + भू+माये तिन् ।) य. दिना दर्प । तत्पर्याय | अपवार २ गर्च ३ निस स्तन प्राब्दसंज्ञायां इति पत्यं ।) विसर्ग । नादरः । प्यवशा। इति शस्टरत्नावली । (परा. जान 8 बोधः ५ प्रणयः ६ प्रेमप्रार्थना . ध्यक्षर।रति मेदिनी। भव । परामयः । मानमर । निकार । हिंसा ८ पनन ८ । इत्यमरमरतो। मया । प्यमिनीत', धि, (व्यभि +गी+1) युक्त । "अभिभूतिमयादसूनतः शवलेपः ११ दर्प १२ व्यवश्याय १३ टप १ न्याय्य । व्यतिसस्कृत । प्रशस्तो भूपितो वा । सुखमुहान्ति न धाम मानिग"। इति जटाधरः। थपि च। ध्यमों। क्रोधन यक्षमावान् वा । इत्यमर । इति भारवि 1) "गों मटोऽभिमान स्यादरम्यवति । ("वसिमेव प्रकरयो धनन्जयमुदारधी । प्यभिमत, घि, (यभि + मन् + कर्मणि क) र । स्यादुद्धतमनम्फावे मानश्चित्तसमुनसिः । प्यभिनीततर वाक्यमित्यवाघ युधिष्ठिर" | सम्मत । यथा,- प्यपदारस्य पर्याय इति केचित् प्रचक्षते"। इति महाभारते । विज्ञ । धीर । "यभिमतफलशसी घाय पुझोर पाड. अति शब्दरत्नावमी। "स भवान् वित्तसम्पन्नः स्थित पथि निरत्यये । स्तरघु घुकुवुराचे पक्षिणयानुफूलाः" । यभिमानित, सी, (यभिमान जातोऽस्य, पमि मित्रार्थमभिनीतत्व यथावत् कर्तुमईसि"। इति भट्टि । (पद्य । प्रिय । पदयगमः। मान +इतघ । धमिमान्यतेऽत्र, थमि+मन+ इति रामायणे ।) "स माधये नाभिमतेम सण्या णिच् + प्याधारे का) सुरत । मैथुन । इति चि घभिनेता, [ट] घि, व्यभि + नी+कर्तरि टघ् ।) रत्या घ सागहमनुप्रयान" । काण्डशेष । धमिमानयुक्त त्रि। ( गर्व । मदः। यभिनयकता । केचो सयोयाला इत्यादि भाषा । इसि कुमारसम्भो । दर्प) इति नाटकप्रसिद्ध । "पनिशमपि मकरकेतुर्मनसो. यभिमानी, [न्] मि, (थमिमन्यते, प्यमि+मन् प्यभिपन्न , त्रि, (व्यभि+पद+कर्तरि त ।) ध्यप रजमावदनभिमतो में"। +णिनि ।) चमिमानयुक्त | प्यमिमानयत । राड़' । चपराधवान् । व्यापद्त । प्राप्तविपत्ति । इति शाकुन्तले ।) प्यभिग्रस्त । शत्रुणाकान्त । इत्यमर । (खी- प्यभिमन्नण, सी, (प्पभि + मन्त्र + फरगे ल्युट् ।) "फर्ता चूतछलाना तुमयशरणोद्दीपित सो कृत । घोरत । व्यभिभूतः । पीडित'। प्याज्ञान। प्याकारण । पसि हेमचन्द्र । डाकन् ऽभिमानी" इति वेणीसंहार। "दाहप्रपाको शिशिराभिनन्दा । इति भाया। (मन्त्र पाठेन सखारकरण। प्यभिमाय', वि, (मायामविद्यामधिगतः, प्रादि पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति। यथा,- समास 1) इतिकर्तव्यतामू । धमिभूत । इति "दृर्दोिषामिपन्ना" । इति सुश्रुते ।) "दत्त्वान एथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्वणम्। जटाधर. प्यभिप्राय , पु, (यभि+प्र+इन् +भाये यच् ।)' इति याज्ञवल्का ।) पभिमुख, नि, (व्यभिगतो मुख । व्यत्यादय' कान्ता इच्छाविशेष । तत्पर्याय । प्याशय २ छन्द ३। यभिमन्य , पु, (यभि मथ्यते घक्षु पीयतेऽनेन, द्यर्थे द्वितीयया सि समास'1) सम्मुख । इति इत्यमर ! प्याफूत 8 भाव ५ । मति जटाधर । प्यभि + मन्य + करणे धम् ।) चक्षरोग'। इति जटाधरा (स्थभिसन्धि । ६गतो भाव । त्रिकाण्ड शेप । व्यधिमन्य इति वैद्यके पाठ । प्यभियाति , पु, (युद्धार्थमभिमुख याविः गमन, "दुर्योधन ममाप्येतत् हदि सपरिवर्तते तस्य निदानसम्माप्तिरूपाणि । प्यभि+ या तिघ् ।) प्रभुः । इति हेमचन्द्र' । व्यभिप्रायस्य पापत्दात् नैव तु विरणोम्य" "बैरेलेरभिप्यन्दनराणामक्रियावतां । थभियाती, [न्] पु, (युद्धार्थमभियानं गमन, पमि इति महाभारते । [इति मनु ।) तावन्तत्त्वधिमन्या स्यमयने तोत्रवेदना । +या+मावे क', इनि।) धु' | इत्यमर "तेषा व खमभिप्रायमुपलभ्य एथक् एथक्" । उत्पायत वात्यर्थ नेत्र निर्माध्यते तथा। टीकायां रायमुकुट । पभिप्रेत, श्रि, (प्यभि+प्र+इन् + क्त ।) व्यभि शिरसोऽईच त विद्यादधिमथ खलक्षणे" प्यभियुक्त, वि, (यभि +युज्+क्तः1) वत्परः। पर- प्रायविषयीभूत । अभीय । यथा,- स तु चतुर्विध । यथा। "हन्यादृरि भिक कर्टकर। इति मेदिनी। "कामाय तु हित काम्य मभिप्रेतार्थसिद्धये । सप्तरापादधिमन्यो रकम पञ्चरात्रात् । षड्डामा- ("उहामेन हिरदपतिना सन्निपत्याभियुक्तः" । पार्वणेन विधानेन तदप्यक्त खगाधिप" ॥ है वातिकः सनिहन्यान्भिध्याचारात् पैत्तिक इति उत्तरधरिते। इति भविष्य पुराण ॥ (वाछित । सम्मत ।) सद्य एवं"। ति माधवकर । "घभियुक्तो यदा पश्येत् न किचिद्धितमात्मनः । बभिभव , पु, (प्यमि + भू + भाषे धम् ।) गर्व- यमिमन्य', ए, (घभिमन्यते युद्धाथें, यमि+मन् + युध्यमामस्तदा प्राज्ञो मियते रिमणा सर"। नाश । परिभव । पराभवः । इति शब्दरत्ना युच्, निपातनात् व्यनादेशाभाव ।) व्यर्जुनपुनः । इति हितोपदेशे ।) स्मृतिशास्त्रमते घभियोग- वली हेमचन्द्रश्च । (पराजय । तिरस्कार । स तु सुमद्रागर्मजात । इति महाभारत । विषयीभूतः 1 घासामी इति ख्यात । तत्पर्याय "रघोरभिभवाशशि चुक्षुभे द्विषता मन यभिमर , ई, (अभिमियतेऽमात्, यमि ++ प्रत्यर्थी ५ प्रतिवादी ३ । यथा,- इति रघुवशे। व्यम् ) युद्ध । बध । खसैन्यभय । इति विश्व "अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्यादपावं । "बलवानपि निस्तेजा कस्य नाभिभवास्पद" । मेदिन्यौ । धन्धन । इति जटाधरः । (सहारः। मिथ्या तत्तु विज्ञानीयादुत्तर व्यवहारत"। इति हितोपदेशे) समरः । ववरोधः । खपक्षाद्य । सतिस्थल इति व्यवहारतत्त्वे नारद। व्यभिभूत , त्रि, (यभि +भू+क्त 1) ज्ञानरहित । निर्गम । प्राणनिरपेक्षो यो प्रय्य हेतो व्याड़ व्यमियोक्ता, [*] त्रि, (यमि+यज् + कर्तरि ।) तत्पर्याय । इतिकर्तव्यतामू: २ विहतः ३ हसिन वा योधयति स व्यभिमरः इत्येके ।) यमियोगकता। विवादकता । परियादी इति ख्यात । तत्पर्याय । वादी २ बर्थों । यथा,- व्याकुलः ४ छभिमायः ५ विसाव ६ विकला ७ । व्यभिमई, पु, (बभि +म्मद+मावे धम्।) बव- इति जटाधर । पराभूत । भनदर्प । तत्प मई। पीडन । सम्पराय । युद्ध । इति मेदिनी। "अभियोक्ता प्रगल्भत्वात् यत् नामहवे यदि । याय । यात्तगर्व २। इति अटाधर । पात्त (शत्रुतपीड़न । विपक्षराजस्य उच्छरसाधन । वदा काल प्रदातव्य कार्यशायनुरूपत"। गन्ध ३ । इत्यमर । अभिहत ४ । इति "छतोऽभिमई कुरुमि प्रसध" । इति महा- इति व्यवहारतत्वे नारदः। मारते ) घमियोग , पु, (बमि + यु+भावे धम्।) पमः । . । - - सट्टीका।

·। ) ७५ अभि अभि अभि राधादियोजनं । धन्येन विरोधे खार्थसम्बन्धितया गईन : रणक् ५। इत्यमर । लोभी है | अभिशस्ति , स्त्री, (व्यभि+शन्स+भावे तिन् ।) विलासविभवानस ७१ इनि जटाधर । लोकापवाद । इति हेमचन्द्रः। ( "स्यमन्तकं राजसमीपे कथनं । याहास नालिश इति ("जयमत्रभवान् नूनमरातियवभिलाषुक” । च सत्राजिताय दत्त्वा मिथ्याभिशस्तिविशुद्धम् ख्यात । यथा- "अभियोगमनिस्तीर्य नैन प्रत्यभियोजयेत्" । इति भारवि ) वाप" | इति विष्णुपुराणे ) याज्ञा। इत्य- मर ॥ इति याज्ञवल्क्य । युद्धार्थावान । इति राय- अभिलासः, , (यमि + लस् + भावे धम्।) अभि- मुकुट । घपकारकरणेच्छापूर्वकाक्रमणं । तत्प लाष । इच्छा। इत्यमरटीकासारसुन्दरी। व्यभिशापः, पु, (अभि + पूप् +घञ् रद्धि ।) वर्ण- तेयं त्वया कृतमित्यादिमिथ्यादूषण वाक्य । मिथ्या. र्याय । यभिग्रहः २ । इत्यमर । उद्योग । अभिवाद', पु, (व्यभि+वद + मावे धम् ।) थप्रिय- इति हेमचन्द्र। वाक्यं । तत्पर्यायः । पारुष्य २। इत्यमरः। पवाद । तत्पर्याय'। मिथ्याभिशसन २। इत्य- ("स प्रापदप्राप्तपराभियोग (वन्दना । प्रणति । प्रणाम । मर । क्रोधात् दिनादिभिर्दु खामिधारण! इति मरेन्द्रगुप्त नगरं महात्"। "अभिवादात्परं विप्रो न्यायासमभिवादयन् । पुराण ॥ ब्राझणगुरुद्धसिद्धाना व्यनिष्ठामि- इति कुमारसम्भवे ।) असोनामाइमस्मीति खं नाम परिकीर्तयेत्” । মুৰ। বুনি ৰিপনি ॥ धमिराम', त्रि, (पमिरमते मनोऽत्र, यभि+रम्+ इति मनुः ।) (“यस्याभिशापात् दुःखातॊ दुःखं विन्दति नैषध"। इति नलोयाख्याने । वाधारे घम् ।) रुचिर । सुन्दरः। इति हेम- | अभिवादक, त्रि, (अभि + वद+ णिच् +ण्वल चन्द्र । (मनोहर । मनोज्ञ । रमणीय । बान वन्दनशील । तत्पर्य्याय'। वन्दार २ । इत्यमर । व्यभिषा, पु, (अभि + सन्ज + धम् उपसर्गादिति यप्रियवक्ता। पारुष्यार्थाभिपूर्ववदे कर्तरि णक ॥ घ) पराजयः। याक्रोश | शपथ । इति मेदिनी। न्टकर। "मनोऽमिरामा पदण्वन्तौ रथनेमिखनोन्मुखै" । (प्रणामकारी। व्यभिवादनकारी । मिथ्यापवाद । इति मथुरानाथ ॥ व्यालिङ्गानं । इति रघुवंशे ।) "यागतोऽस्मीत्युवाचैन भवन्तमभिवादक"। इत्यमरटीकाया रायमुकुट ॥ सर्वतोभावेन अभिरूप, पु, (घमिलक्ष्य रूपमस्य।) पण्डित । इति इति नलोपाख्यान ) सना । इति हलायुधः ॥ भूताद्यावेश । यथा,- हेमचन्द्रः । कामदेव । चन्द्र । शिव । विष्णु । यमिवादनं, सी, (व्यभिमुखीकरणाय वादन नामो. "व्यभिघाताभिचाराभ्यामभिषङ्गाभिभापत "। इति शब्दरनावली॥ धारणपूर्वकनमस्कार , अभि+व+णिच् भावे इति माधवकर (पराभव' | परिभूतिः । व्यभिरूप', धि, (पभिरूपयति शास्त्रार्थ निरूप ल्युट ।) नामोधारणपूर्वकनमस्कार । अभि "जाताभिषङ्गो नृपतिनिषङ्गा- यति, व्यमिरूप+णिच् + वच् ।) मनोहर । वादये मो अमुकशमाहमित्येवरूप । तत्तु पाद दुद्धर्तुमच्छत् प्रसभोद्धृतारि"। परिहत । इति मेदिनी ("इय हि रसभाव स्पर्णपर्वकनमस्कारः। तत्पर्याय । पादग्रहण २। इति रघुवशे। विशेषदीक्षागुगे. विक्रमादित्यस्याभिरूपभूयिष्ठा इत्यमर। "तीवाभिषक्षाप्रभवेन वृत्ति परिषद" । इति शाकुन्तले ।) ("अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविन । मोहेन सस्तम्भयतेन्द्रियाणा" । धमिलाप, पु, (अभिलप्यते मानसं कम्म कथ्यते चत्वारि संप्रवईन्ते आयुर्विद्यायशोवल" । इति कुमारसम्भवे । शोक । दुःख | "धमि- ऽनेन, अभि + लप् +करणे धम् ।) शब्दः। इति इति मनु ) घजड विज्ञिवानिति शिष्येण किलान्वयोध- विकाण्ड शेष सङ्कल्पागवाक्यं । यथा। “काम्या- अभिव्याप्ति, स्त्री, (व्यभि + वि+व्याप् + भावे यत्" । रति रघु।) मिलापसहित कुशतिलजलत्यागरूप सवल्प तिन् ।) सर्वत्रावस्थान । सर्वतोरत्ति । तत्पर्याय । व्यभिषव , पु, ( यमि + सु +ध, गुण वत्वञ्च । शास्त्रार्थ"। इति प्रक्रमाधिकरणं । (वचनं । समर्छनं २। इत्यमर ॥ यज्ञः । खान । मद्यसन्धानं। तत्तु चिरस्थापित कथन । बाक्य । ध्यभिशपन, सी, (घमि+पप् + मावे ल्युट ।) मदोत्पादकद्रव्यं । इति मेदिनी। यज्ञमानं "तथाभिलायसंसर्गयोग्यत्वविरहान च । मिथ्याभिशंसन । व्यभिशाप । यभिपूर्वशपधातो. सोमलतापानञ्च । तत्पर्याय । सूत्या २ सवन ३ । सविकल्पकसंवेद्य "| इति धाहित्यदर्पणे।) भीवेऽनट । इत्यमर यमिलाव , पु. (यमि + लू +भाये घम्।) हेदनं । व्यभिशप्त , त्रि, (धमि + शय् + क्त ।) प्राप्तामि ("भवेदभिधव' साने मद्ये सन्धानयज्ञयो"। इत्यमर॥ शाय। पापग्रस्त । यथा- इति मेदिनी) प्यभिलाष , पु, (यमि+लष+माये घन्।) लाम' । "न नामग्रहण कुर्यात् कृपणस्य गुरोस्तथा । अभिषव, लो, कालिक। इति हलायुधः । कांजि तत्पर्याय । इच्छा २ व्याकाडा ३ स्पृहा ईहा भा-या व्यभिशतस्य जनकस्य विशेषत": इति भाषा। ५ टट ६ वाम्छा ७ लिप्सा काम ६ तर्षः १० इति मेघदूतटोका। यमिपुत, लो, (यमि + सु + क्त धत्व ।) कानिक । मनोरथ १९ । इत्यमर । काडा १२ कान्ति १३ ("न क्रुध्यत्यपिशप्तोऽपि झोधनीयानि वर्जयन्"। इत्यमरम रक् १० रुचि १५ दोहद १६ व्यभिलास १७ । इति रामायणे । “अथ तेन निम्टम विक्रिया- अभिषेक , पुं, (अभि + सिच्+भावे घम्।) सानं । इति शब्दरत्नावली। श्रद्धा १८ टपणा१६मति २० मभिशप्त फलमेतदन्वभूत्" इति कुमारसम्भवे ।) इति त्रिकाण्ड शेष ॥ छन्द २१ । इति जटाधर । ("भव हदय सामि- अमिशस्त , नि, (यमि+शन्स + क्त 1) परस्त्रिया ("एकदा सोऽभिषेकार्थमाजगाम महानदों"! लापं सम्मति सन्देइनिर्णयो भात" इति शाकु परपुरुषे वा मैथुन प्रति मिथ्यादूषित' | मैथुन इति विष्णुपुराणे। न्तले। "अतोऽभिलाषे प्रथम तथाविधे"। इति प्रति याहय । इति केचित् । उपपमपातक । "निरत्तपर्यन्यजलाभिषेका। रघुवो।) सङ्गमेच्छा २२ । इति रसमन्नरी इति केचित् । मिथ्यादूषितमाचं । इति केचित् । वासोवसानाममिषायोग्य" । अभिलाषी, [न्] त्रि, (वभि+ल+णिनि ।) इति मरतः। तत्पर्याय । ब्याक्षारित २क्षारित इति कुमारसम्भवे।) अभिलाषयुक्तः । यथा,- ३। इत्यमरः । (प्राप्तापवाद' } व्यभिपष्छ । यथ दोलयात्राभिषेकद्रव्याणि लिख्यन्ते। शी- "जलाभिलाषी जलमाददाना "वत्सस्य ह्यमिशस्तस्य पुरा मात्रा यवीयसा। तलजल १ गोमयं २ गोमूत्रं ३ दुग्ध 8 दधि ५ छायेव ता भूपतिरन्वगच्छत्" । नामिदाह रोमाणि सत्येन जगतः स्पृश" । हत ६ कुशोदक ७ शसोदक ८ चन्दनोदकं । इति मनु । विनिन्दित । विगईितः । पातक कुमोदक १० फलोदक ११ पुष्पोदक १२ घन्दन- यभिलाषका, थि, (यमि+ल+शीलाथै उकम्।) कती। पिशामलक्युदर्तनं १३ सुगन्धिजलं १४ तेगाव- यभिलाषयुक्त। तत्पर्याय । लुब्ध २ ध्रु ३ "पामरोग्यभिशस्सथ दाम्भिको रसविक्रयो"। वारसानं तत्र द्वितीयसप्तमारमवारेषु दुग्धशत- . . - इति रघुवंशे॥ [इति मनु) ·२ M ३ ३ 8 8 1 ५ रा wr ७६ अभि अभि अभि मधुयोजन | गन्धोदक १५ । तेन पञ्चधा स्नान । | मालसोमलोत्सव रणभूपितायकन्या २३ सर्व्ववादित्राणि २४ व्य तीर्थजल १६ गहोदक १७ वल्मीयतोय १८ दें। वाराडी १ इन्द्रविजय १ सौषधिजल १८ सहसधाराजल २० घटो- साकृतवन्दी २५ । इति वाल्मीकरामायणे ध्ययो कां । मालवः १ विजय ध्याकाण्ड • यथ राजाभिषेकविधिः । पुरो दक २१ केषाश्चिन्मते घटोत्तरपासघटोदक । हितो गश प्रजापालनाधिकारसिद्ध्यर्थ परदिने इति उत्कलखण्ड । यथ रहनन्दिकेश्वर पुरा. ह। देवकीरी २ भुवनविभय णोक्तानि "दुर्गापूजाभिषेकद्रव्याणि लिख्यन्ते । दें। मालवगौड २ मङ्गल विजय ऽभिधेके वार्तव्ये पूर्वदिने गणेशमाळकापूजन पुण्याहवाचननान्दीप्रति पूर्वाना कुर्यात् । राम पियामलकीयुक्तहरिद्रा १ । तया दर्पणप्रतिविम्बे फा । ललिता २ दुन्दुभि राशी च नियम कृत्वा उपवास कुर्यात् । पर देवीमुदाय॑ यथाक्रम वक्ष्यमाणप्रत्येकद्रव्येण मन्त्र । वाराड़ी ३ विजय दिने ध्यमात्यसामन्तसहित पुरोहित कृतमहल पठित्वा नापयेत् । शुद्धजल २ शहाल ३ गहा दें। मालव ३ देवोत्सव सानो राजीराजानौ मणिकाञ्चनप्रथिवीपुय्यायि जल 8 गन्धोदक ५ पञ्चगव्य प्रत्येक यथा कां । विभाया ३ दुन्दुभि स्पर्शयित्वा नागारनचन्द्रातपोपशोभितमण्डप गोमूत्र ६ गोमय ७ दुग्ध ८ दधि ६ घत १० र । देशाल 8 राजामियेक मध्ये व्याघ्रचम्माच्छादितासने उपयेायेत् । तत कुशोदक ११ पञ्चाम्मत १२ शिशिरोदक १३ दे। देशाल 8 घनतात पूर्वोत्तरनीचां वेदों कृत्वा तत्र खग्रयोक्तविधि मधु १४ पुप्पोदक १५ इक्षुरससागरोदके १६ कां । भैरवी 8 वशी नामि सस्थाप्य ताक्ता पलाशाश्वत्यशमीसमिधो साषधिमहौषधिजल १७ पञ्चकषायोदक १८ वैदिौम्मन्वैर्जुयात् । तत योदुम्बरसुवेद्य वैदि व्ययम्टत्तिका १६ फलोदक २० उयणोदक २१ र । धानुषी ५ मधुरी ५ कमन्त्रैर्घताती हयात् । तत सर्वतोभद्रम सहसधाराजल २२ व्ययकलसोदक यथा । व्योम- दे । भालवी ५ मधुकर गडपे स्थापितवर्णरजततासम्टगमयकलसस्यसम्वों गङ्गाम्बुपूर्णीद्यकलस २३ मेघतोयपूर्णदितीयक का । कोडा ५ इन्द्राभिषेक यधिपल्लवैलालवङ्गादि-सुगन्धिद्रव्यसवासितपुण्य- लस २४ सारखततोयपूर्णटतीयकलस २५ सा- भरवी नदीतोय सुवर्णविभूपिता ऋत्विगमि सह ६ करतास गरोदकपूर्णचतुर्थकलस २६ पयरेणुमिश्रितजल दें। भैरवी ६ का ग्टहीत्वा तूर्यघोषैर्मगलपाठे राजसूयवाजपेय पूर्णपञ्चमकलस २७ निझरोदकपूर्णषष्ठकलस २८ का । वागडी ६ शश महाभिषेकोक्तसूक्तमन्त्र सस्त्रीक राजानं प्राइ- सर्वतीर्थाम्बुपूर्णसप्तमकलस २६ शुद्धजलपूर्णा- मुख मूर्द्धि कन्याभि सहाभिषिञ्चेत् । ततोऽमा एमकलसः ३० ॥ नानापद्धतिषु दयाणा व्युत्- र । गुज्जरी ७ वशी त्यादय' सर्वे अभिषिञ्चयुः । तत पुरोहित दें। वसन्त ७ पक्ष क्रमपुनरात्याधिक्यानि सन्ति यत्र यान्युक्तातिरि- मन्त्रिसामन्तप्रकृतिपुरुषा स्थलमृतामि' कन्यामि ताहव्याणि वानि लिख्यन्ते । यथा। नदी १ नारि- का। वसन्त ७ पश्वशब्दा सह सुवासोगन्धमात्याद्यलमृतराज्ञीरात्रोतलाटे केल २ रत्न ३ यि 8 कर्पूर ५ चन्दन व्यगुरु ७ र। वसन्त पञ्चशब्द कुछमागुरकस्तू-दिव्यस्तिलक दधुः । ततो खर्च ८ रजत : गोरोचना १० कुछम ११ श्रीफल दें। कोडा मदर राज्ञो मूईि किरीट दत्वा छनघामरादिराज १२ धान्य १३ दूर्वा १४ शर्करा १५ सरोवर १६ कां । धानुषी - विजयः चिनदव्याणि समुपकल्पेयु । ततो दुन्दुमिखस्ति वस्त्र १७ गङ्गासागर १८ पञ्चशस्य १८ तिल २० प्पथ देवप्रतिष्ठाभिषेकद्रव्याणि | नदी १ नद २ पुण्याहचतुर्वेदघोय. खकुल क्रमागतनाम्रा व्यमुक इद २१ पुष्करिणी २२ कूप २३ फलमूल २४ सागर ३ निर्भर ४ मेघमलानि ५ पश्चात ६ त्व राणा भव इत्युक्त्वा राजोपरि श्वेतकुसम वर्ध्य २५ घटचतुथ्य २६-जलानि । शीतला. कुशोदकसहितपञ्चगव्य ७ व्यश्वखुर ८ गजदन्तह लामाक्षतादि विकिरेयुः । ततो वन्दिनो माग लव २७॥ तिलतल १ गन्धले २४ नदीकूल १ पर्वत १० कुश ११ वल्मीकम्पत्तिका १२ तिलक धाश्च स्तुति कुर्यु | ततो ब्राझणा बाशिष वराहदन्त २ वेश्याहार ३ राजदार 8 वृषण्टा ५ १३ छत १४ पञ्चकषायादका १५व्याम १६ चम्पक कुर्युः । तत व्यमात्यादय राझे उमायनानि दत्त्वा वल्मीक ६ चतुष्पथ ७ पारावार ८ देवदार १७ शमी १८ पम १६-करवीरपुष्पाणि २० ममh | इति महाभारतादय ।। गङ्गा१०-त्तिका । गजदन्त९१ नद१२ उभय तुलसी २१ कुन्द २२-श्रीफलपघाणि २३ तिल- अभिषेणन, सी, (सेनया अभियानम्। सेना कूल १३ नागर १४ गोठ १५ धिपथ १६- कल्कशालितण्डुलवित्वपधामलकचूर्णान्यतममार्ग- शब्दात् णिच्, ल्युट । उपसर्गात् सुनोतीति त्तिका इति केचित् । पञ्चाम्मत प्रत्येक सी- मद्रव्य २8 उष्णोदक २५ तीर्थोदक २६ घयो पत्वम् :) शत्रु प्रति सेनासहितगमन | सेनया पधिमहौषधी पृथक् । पञ्चकषाया प्रत्येक ॥ त्तरशतकुम्भा तदई वा विशतिर्खाएको, वा २७॥ सह करणभूतया वा विजिगीषो सूत्रोरामि पञ्चाम्टतातिरिक्तमधुतदुग्धानि ॥ उदर्तनद्रव्ये वैदिकायोत्तरशतपलेन लौकिकषयधिकशत मुख्येन गमन । इत्यमरभरतो। (“यत् सेनयामि- केवलहरिहा इति केचित् ॥ तैलहरिद्रा इति घयतोलकमितेन जलेन एथक् एथक् घटेन प्रव्य- गमनमरौ तदभिषेणनम्"। इत्यमरः ।) केचित् । गन्धपिटपञ्चशस्यपूर्णमिति केचित् । मालोद्य कार्य । अशक्तौ तु । वल्मीकम्पत्तिका । अभियुत, त्रि, (यभि + स्तु + कर्मणि क्वः ।) कालीपुराणदेवीपुराणोक्तपइतिवपि तथा। तासा गोमय । शुष्कगोमय । भस्मयुक्तपरिमितजल । वर्णित | स्तुत । इत्यमर । ("अभिछुतो विशदना मध्ये पूर्वोत्तातिरिक्तव्याणि लिख्यन्ते । यथा । गन्धयुक्तजलञ्च । इति देवप्रसिष्ठातत्त्व । : । अथ प्रसूनै”। इति भागवतपुराणे ।) प्रमाल १ मरकत २ पभराग ३ मुक्ता 8 मा राजाभिषेकद्रव्याणि । म्टगधास्तीर्णालमृत- | अभिष्यन्द, पु, (पभि + स्यन्द + घम् । “धनुविप- णिमय । वैदूर्य ६ पान ७ कहार ८ कुमुद ६ वर्याभदासम १ गङ्गायमुनासङ्गमणल २ यावत्- >मिनिभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु" इति वन्य ।) पति खण्ड १० स्थलत ११ वापी १२ रक्तचन्दन १३ पुण्यनदीजल : पूर्वमुखनदीजल 8 पश्चान्मुखनदी- वृद्धिः पिासावः। गागातीर्थ १३ हरिता १५ पिए १६ शालि अल ५ तिर्यहनदीजल ६ सर्वसमुद्रगल क्षी "बलकामतिवााव वसति वसुसम्पदाम् । रिरक्षप्रवालयुक्तपभोत्पलविमिश्रितालतकाचन- खाभिष्यन्दवमन कत्लेवोपनिषेशितम्"। सडुल १० सिद्धार्थ १८-जलानि । पञ्चतीर्थ- मत् १ . विष्णतेनं १ । उदनिद्रव्य तेलहरिद्रा- पूर्णकुम्माः - रचका ८ रोचना १० एत ११ इति कुमारसम्भवे ।) चक्षरोगविशेष । इति युक्तामलकी १॥ यथ सहनन्दिकेश्वरदेवी- मधु १२ दुग्ध १३ दधि १९ पुण्यतीर्थमतिकार५ मेदिनी । तस्य गिदान सम्प्राप्तिश्च । यथा,- पुण्यतीर्थ नल १६ मङ्गलदथ्य १७ मणिदण्ड श्वेत- कालोपुराणपइत्युक्ताएकलससानकालीनरागिणी "उष्णाभितप्तस्य जनप्रवेशाद- रागवाद्यानि चामरयजन १८ माल्यभूषितश्वेतच्छन १८ श्रेत दूरेक्षणात् वनविपर्याया। । रागरागिण्यौ । वाद्य। एष २० तार २१ महागावर २२ वराम खेदा गोधूमनियेवणाच । ।

·- . " ॥ अभि छर्देविघाताइमनावियोगात् । द्रवात्तथानानिशि सेविताच विगमूत्रवातक्रमनिग्रहाच । प्रसक्तसरोदमशोककोपा- छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात् ॥ तथा ऋतूनाञ्च विपर्ययेण लशाभिधातादतिमैथुनाच । वाष्पग्रहात् सूक्ष्म निरीक्षणाच नेत्र विकारान् जनयन्ति दोषा"। सच चतुर्विध । यथा,- “वातात् पित्तात् कफाहतादभिव्यन्दचतुर्विधः । प्रायेण भायते घोर सर्वनेत्रामयाकर ॥ निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्ष- संघर्षपारुष्यशिरोऽमितापा | विशुष्कभाव शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति । दाहप्रपाको शिशिराभिनन्दा धूमायनं वाष्पसमुच्छ्रयश्च । उरणाश्रुता पीतकनेवता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति । उणामिनन्दा गुरताक्षिशोथ कण्ड्रपदेशावतिशीतता छ । सावो वह पिच्छिल एव घापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति । ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्य समन्तादतिलोझिवाच । पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति"। इति माधवकरः। तस्य चिकित्सा यथा,- "हे पादमध्ये एथुसग्निवेशे शिरो गते हे बहुधा हि नेत्र। ता' प्रोक्षणोत्सादनलेपनादीन् पादप्रयुक्तानयनं नयन्ति" प्रोक्षण सेचन | उत्सादनं उदर्तन । "मलोमसघट्टनपीटनाये- स्ता दूधयन्ते नयनानि दुया । मनेन्महादृष्टिहितानि तस्मा- दुमानभ्यधनधावनानि" मलं धूल्यादि । मलादिभिर्दुयाः ता शिरानय- जानि दृषयन्ते धन्धय । "चक्षुष्या' शालयो मुद्गा यवा मासन्तु जागलं । पक्षिमास विशेषेण वास्तूक तण्डूणीयक । पटोलकोटककारवेल- फलानि सम्मिरिपाषिताति। तथैव वाताकुपल नवीनं दृशोहित खादु तपापि तिक्त । कहानगुरतीक्ष्णोरामावनिष्पावमैथुनं मद्यवरपिण्याकमत्थशाकविरूपणं । विदाहीन्यानपानानि न हितान्यक्षिरोगिण। सेक पायोतनं पिगदी विड़ालसार्पणं तथा । पुटपाकोऽधमं चैभिः कर्नेत्रमुपाचरेत्" . करणविधिः । वत्र सेकविधिः। ७७ अभि अभि इति भावप्रकाश। "सेकस्तु सूमधारामि सर्वस्मिन्नयने हित । मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुराल । व्यभिष्यन्दिरमणं, सी, (यभिष्यन्द' प्रधामनगर- स चापि खेहनो वाने पित्ते रक्त च रोपण । स्थाविरड्या तत्सनिधाने स्थापनं स एव विद्यते लेखनस्तु कफे कार्यतस्य मात्रा विधीयते ।। ऽत्र इनि, रमतेऽत्र रम+च्याधारे ल्युट, तत' घडभिर्वाचा शतै सेहे चतुर्भिरतन्तु रोपणे । कम्मधारयः।) प्रधाननगरसन्निहितनगरं । तत्प- तस्त्रिभिलेखने कार्य सेको नेवप्रसादने । याय । शाखानगरं । इति जटाधर ॥ निमेयोन्मेषणे पुसामङ्गल्याच्छोटिका तथा । थमिसन्तापः, पु, (अभिसन्ताप्यतेऽत्र, व्यभि+ सम् गुर्वक्षरोचारण वा वास्नात्रेयं स्मृता वुधै" +त+णिच् +व्याधारे अच् ।) युद्धं । इति छोटिका दुटकी इति लोके । हलायुधः॥ "सेकरत दिवसे कार्यो रात्रौ चात्यन्तिके गदे" । ("जन्य स्यादमिसन्ताप संमदोविग्रहस्तथा"। स यथा,- इति इलायुध ।) “एरण्डदलमूलत्वकटतमाज पयो हितं । यभिसन्धान, सी, (अमि+सम् + धा+माये ल्युट ।) सुखोष्णं नेत्रयो सिक्त वाताभिष्यन्दनाशनं । वचनं । प्रतारण | इति हेमचन्द्रः । पथ्याक्षामलखसखसवल्कलकल्कन सूपलवस्त्रेण । ("परामिसन्धानपरं यद्यप्यस्य विचेरित । कृत्वा पोटलिका तामहिफनोत्यद्रवेणाता ॥ जिगीषोरश्वमेधाय धर्मामेव बभूव तत्" । निदधीत लोचने स्थात् सामिष्यन्दसक्षय शीघ्र। इति रघवंशे । ) योगोऽयमपिभिरतो जगदुपकाराय काराणिक । अभिसन्धि , पु, (व्यभिसन्धान व्यभि +सम+धा+ मुक्ता पाणितल दृष्ट्या चक्षुषोर्यदि दीयते । भावे कि । ) अभिसन्चानं । उद्देशः । यथा,- यधिरेणव तदारि तिमिराणि व्यपोहति । "पिट्टनमस्ये दिवि ये च मूः, स्नान कृष्णतिलैचापि चक्षुष्यमनिलापई । खधामुन काम्यफलामिसन्धौ । ध्यामले सततं सानं परं दृशिवक्षावई । प्रदानशताः सकलेप्सिताना, त्रिफलाया' कषायस्तु धावनानेघरोगजित् । विमुक्तिर्दा येऽनभिसहितेषु । कवलान्मुखरोगन पानत' कामलापह इति चित्तव। यथायोतनविधि । ("अथ ते मुनयो दिव्या प्रेक्ष्य हेमवतं पुर। "क्षाथक्षीरदवलेहविन्दूना यत्तु पावन । खाभिसन्धिसुचत वचनामिव मेनिरे" बगुलोन्मीलिते नेचे प्रोवमाद्योतनच तत् । इति कुमारसम्भवे ।) विन्दवोऽसौ लेखनेषु रोपणे दशविन्दव । अभिसम्पात , पु, (अभिसम्पात्यते योद्धा यत्र, अमि खेइने दादश प्रोतास्ते शोवे कोमारूपिणः । +सम् + पत् +धाधारे धञ्।) युद्ध। इत्यमरा। उष्णे तु शीतल्या स्यु सर्ववैध निश्चय । यमिसर, पु, (व्यामिमुख्येन सरवि, पमि+e+ वाते तितं तथा सिग्धं पित्ते मधुरशीतक । पचाद्यम् । ) सहाय' । अनुचरः । इत्यमरः। कफे तिलोयाल्दं स्यात् क्रमादाचोतन हिता ("रामा राज्यवर्द्धनं महासामन्त छत्वा सामि- पाचोतनाना सबैषा मात्रा स्यादाक्षतोन्मिता। सरम् उत्तरापथ प्राक्षिणोत्" । इति ए. ततः परं लोधनाभ्यां भेषजाय नयो मतः॥ चरिते।) अशोतन न कर्त्तव्यं निशायां केनधित् क्षचित्"। अभिसर्जनं, स्ली, (व्यभि + सृज् + भावे ल्युट ।) तद्यथा- दानं । वध । इति धरणी। "विल्वादिपञ्चमूतेन र हत्येरडशिभि । अभिसार, पु, (अभि ++वाधारे घम् ।) बर्ष। काय याचोतने कोणो वातामिष्यन्दनाशन । युद्ध । सहाय । साधनं। इति धरसी। खो- त्रिफलाशोतनं नेत्रेसामिप्यन्दनाशन" * ॥ पुसयोरन्यतरस्यान्यतरार्थ सन्तस्थलगमगं। इत्य- पप पिण्डीविधि। सहारशास्त्र ("रतिसुखसारे गवममिसारे "उतभेषणकरकस्य पिण्ही घ कोलमात्रया। मदनमगोहरवेशं" । इति गीतगोविन्दे । “एवं वस्त्रखण्डेन सपद्धामिष्यन्दननाशिनी। छतामिसाराणां पुंश्चलीमां विनोदने" इति मिग्घोष्णा पिण्डिका वाते पित्तेसा शीवला मता। साहित्यदर्पणे) रुक्षोव्णा नेमणि प्रोवा विधियतो दुधेरय" । घमिसारिका, स्त्री, (बभिसरति काम्ननिर्दिय- सा यथा- संकेतस्थान गति या, प्यमि+र+एकुल "एरण्डपत्रमूणत्वरिनिर्मिवा वातनाशिनी । स्त्रियां टाप।) खीयादियोड़नायिकामध्ये चहा- धात्री पिरधिवा पित्ते शिग्रुपवछता कफे। वस्थाविशियारनायिकान्तर्गतनायिकामेदाराषथा निम्बयपसता पिण्ही पित्तोपाहरी मवेत् । सक्षम । सत्तस्यले सयं गममकों एवं प्रिय- अण्डी निम्बदल पिण्डी सखोया स्वल्पसैन्धवा । गमनकारयित्री। यस्याश्या । समयानुरूप- धार्या ने निलभशोथकण्डूयथाहरी । भूषन | मका | बुद्धिन पुण्यं । कपटसाहमादिः । विमला पिण्डिका ने वातपित्तकपामा", मा त्रिविधा । दिवामिसारिका ९ व्योत्सामि- 'पथ्याक्षामलखरखसवाकणकरकोऽडिफेननणयुक्तः । सारिका २ अन्धकाराभिसारिकापति रस- तेन विरपिता पिण्डी शमयति सकलानभिष्यन्दान्" | मञ्जरी। - ·- । यदुक्त दर्पणकारे। - । - । - कामुक । कामी। । अभी अमे अभ्य ("कान्तार्थिनी तु या याति सकेतसाभिसारिका" वश्वा स रयां सुसंस्कृता भीश्व" । इति ऋक् । व्यभेद्य, स्लों, (भेत्तुं न शक्यते, भिद+ शक्याथै रात्, इत्युक्तलक्षणा कान्तप्रार्थनया खयं सकेतस्थान- वेदेऽस्य प्रचुरप्रयोग। किरण। इति इलायुध । नभूसमास ।) होरक । इति रामनिर्घण्टः । गामिनीस्वस्थाने वा कान्तानयनकारिणी नायिका। यभी, स्त्री, (व्यभित यनुते व्याप्नोति, घमि + यभेदनीयवस्तुनि त्रि । यथा,- यश + कर्तरि उन्, एघोदरादित्वात् घलोयो "व्यस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यश्च दपून"। "व्यभिसारयते कान्त या मम्मथवावदा। दीर्घ 1) अङ्गलि । वेदेऽस्य प्रचुरप्रयोग। इति देवीमाहात्म्य खय वाभिसरत्येषा धीरेगक्ताभिसारिका" :) स्वभीषम, पु, (अभि + सन्म घम्, दीर्घ 1) या- अभोजन, स्ली, (भु+माये ल्युट्, नसमास' 1) बभिहार , , (प्यभि +६+घञ्।) चौथ्ये। सम्मुखे क्रोश । इत्यमर मोजनाभाव | उपवास । यथा,- हरण। तत्पर्यायः । अभिग्रहण २ । इत्यमर । व्यभीयु , (यभि + + उ।) किरण । इत्यमर । "अजीर्णे भोजन येथा जीणे येघाममोजन । समइन । कवचधारण | घभियोगः। प्यपचिकोर्ष- कामः । धनुराग । इति शब्दरत्नावली राघावमोशन येघा तेयां नश्यन्ति धातव"। याभिगम्याक्रमण | इति मेदिनी। (साहस । भीर, घि, (मि+ इ + कर्मणि का) इति वैद्यक (अनशन । व्यपहरण । वाछित । तत्पर्याय । थमीभित २ हद्य ३ "वेदोदिताना नित्याना कर्मणां समतिक्रमे। “यस्याभिहार कु-च स्वयमेव नराधिप । दयितं 8 वालम ५ प्रिय ६ । इत्यमरः । सातकग्रतशोपे च प्रायश्चित्तममोजन"। इति महाभारते ।) ("प्राणा यथात्मनोऽमीया भूतानामपि ते तथा"। इति मलमासतत्त्व।) धमिहित, घि, (व्यभि+धा+कम्मणि क ।) इति हितोपदेश । व्यम्यय, त्रि, (भिमुखमग्र यस्य तत् । ) समीप । उक्त । कथित । इत्यमर । "व्यभीयायामभूदनझन् पितुरत्यन्तवलम"। निकट 1 इत्यमर । ("यर्थिनाभिहितोयोऽर्थ प्रत्यर्थी यदि त तथा। इति विष्णुपुराग 1) सम्यग, पु, (यमि + चन्म घम् कुत्वं । ) तेलमर्दन । सम्भोजिनी साभिहिता पैशाची दक्षिणा दिजे" यभीया, स्त्री, ( व्यभि + इ + क्त, स्त्रियां टाम् ।) तत्पर्याय । स्नेहन २। इति राजनिर्धष्टः । इति मनु ।) रेणुकानामगन्धदव्य । इति शब्दघन्द्रिका : यथा, घभीक , पु, (व्यभि + कन्, "धनुकाभिकाभीका ("ताम्बूप्लवस्ती ताम्बूली नागवल्लप्यथ दिशा। "लमल्प यदद्वेष न च स्यादवाडतर्पण । कामयिता" इति पाणिनिसूत्रम्।) कवि । इति हरेणु' रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिमी । सा मार्यि एथगग्यको मस्तकादौ प्रकीर्तित । मेदिनी। खामी ॥ इति हलायुध । (पति । ताम्बूल्या कटकामीया देवामीया महाशया" । ध्यभ्यङ्गामाचरेनित्य स जराथमवातहा । इति शब्दचन्द्रिका ।) शिरग्श्रवणपादेषु त विशेषेण शीलयेत्”। "ददृशे पर्णशालाया राक्षस्यामीकयाथ स"। यभीक्ष्ण, सी, (क्षणममिगत, प्रादिसमास एषो इत्यायुर्वेद । * ॥ व्यस्य गुणा । मार्दवकारित्व ! इति मट्टिकाव्ये । दरादित्वात् दीर्घ ध्यलोपश्च । ) भृश। निन्य । कफवातनाशित्व । धातुपुरिजनकत्व । त्वम्वनव- उत्सुक । क्रूर । निठुर । निर्भय । नि शङ्का । तयुक्तक्रिययोऽस्त्रि । इति मेदिनी । (पुन पुम । प्रदत्वञ्च पादाभ्यागुणा । निद्राचक्षुहितकारित्व। ("यभीक कामुके क्रूरे निर्भये त्रिधुना कवो"। शश्वत् । प्य विरत । निरन्तर। “उदीर्णरागप्रति पादरोगनाशित्वञ्च । यादगते द्वे शिरे चक्षुषि इति मेदिनी) रोधक अनरमीणमतपतगतिदुर्गमः" । इति सम्बद्ध स्त यतश्चक्षुहितार्थिना पादान्यङ्ग का ध्यभीक , चि, (प्यभि + कन् ।) कामुक । क्रूर । गीयः। कफयस्तष्कृतमेदवममाजीणिमिर्गा उत्सुक' । निर्भयः । इति शब्दरत्नावली "इच्छन्त्यमीक्ष्ण क्षयमात्मनोऽपि करणीय । इति राजवल्लम थपरख । घभीप्सित, त्रि, (अभ्याप्त प्राप्तुमिय, अभि +याप् न ज्ञातयस्तल्यकुलस्य लक्ष्मी"। "मूर्द्धि दत्त यदा तेल भवेत् सर्वाङ्गसङ्गत। +सन् कर्मणि क्त।) वाञ्छित । यभीए । इति मट्टिकाव्ये ।) सोतोमिस्तर्पयेदवाइस चान्धङ्गा उदाहव"। इत्यमर. व्यमीक्षण, व्य, (घमि + क्ष्ण तेजने डमु, एषोदरा. तत्पर्याय । अभ्यश्चन २ । इति शुद्धितत्त्ववा ("मेने मेनापि तत्सव पत्यु कार्यमभीप्सित" । दित्वात् दीर्घ "खरादिनिपातमव्ययम्” इति युर्वेद । यामा इति भाषा। इति कुमारसम्भवे ।) पव्यय।) युन पुन । बनारत । इत्यमर । घभ्या , ए, (यभि +अक्ष + अच्, एमोदरादित्वाद यभीर , पु, (व्यमीरयति गा व्यभिमुखीकृत्य गोल अभुक्त', त्रि, (मुज्+माये क्त बर्श याद्यच् विद्य साध ।) तिलकल्क । इति ऋग्वेदिश्राइप्रयोग नयति, व्यभि+ईर+णिच् + अच् ।) धामीर । मानार्थे, नमसमास', वा मुज+कर्मणि क्त, अभ्यञ्जन, सी, (यमि + व्यन्म + कर्मणि ल्युट्।) गोपः। इत्यमरटीकाया रमानाथ । नमसमास ।) उपवासी। यथा, - तेल। इति हेमचन्द्र । अभ्यङ्गा । इति राम अभीगा, घु, ( मी+कर्तरि शीलार्थे क्रु ततो नम् "चमुक्तस्य दिवानिद्रा पाषाणमपि जीर्यति"। निर्धण्ट (तैलादिना शिर सहितदेहमदनम् । समासः ।) भैरव । यथा,- इति वैद्यका यकृतभोजन वस्तु । (मुक्ता ब्राह्मणा "भोजनाभ्यननादानात् यदन्यत् कुरुते तिलैः । "घमीराभैरवो भीरभूतपो योगिनीपति"। पीता गाव इति पाणिनिभाष्यम् । 'नामुक्त क्षीयते कमिभूत श्वविष्ठाया पिटमि सह मध्नति"। इति वटुकभैरवस्तव । निर्भये त्रि ॥ (निर्मीक । कर्म कल्पकोटिशतैरपि । इति पुराणम् ।) इति मनु ।) भयहीन । निशा । “स्थाने युद्धे च कुशलान- | व्यभूमि', स्त्री, (न भूमि , नसमास ।) स्थाना- स्थभ्यन्तर, सी, (प्यन्तरमभिगत प्रादिसमास ) भीरुनविकारिण" । इति मनु ।) भाव' । अनाधारः। प्याश्रयाभाव । यथा । "पभूद मध्य । तत्पर्याय । अन्तराल २। इत्यमरः । यभीर, स्त्री, (मी+कर्तरि क्रु शोलार्थे, नत्र भूमि प्रतिपक्षजम्मना मियाम्" इति माघ । यन्त ३ घन्तर 8 अन्तरालक ५ । इति राम समास ।) शतमूली । इत्यमरः "नाभूदभूमिः स्मरशायकानाम्" इति नैषध । निईण्ट । घमीरपत्री, स्त्री, (भो+कर्तरि कु शीलार्थे, नम्- | प्यभेद , घि, (मास्ति मेदो यस्य स ।) भेदरहित । ("प्राणापाणी समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणे" समास, वा स्त्रियां ऊ यसकुचितपयत्वात् यविशेषः । यथा,-"बमेद शिवरामयो" इति इति भगवगीता) तस्यास्तथात्व, न भीरूणि पत्राणि यस्या सा, पुराण । (तादात्म्यम् । अभ्यमित , त्रि, (अभि + अम् + क्त ।) रोगी । स्त्रियां डीम्।) शतमूली । इत्यमरः। "काक कृष्ण पिक कृष्ण स्वमेदः पिककाकयो। इत्यमर धमीशु , पुं, (यमित श्यति मुख तनूकरोति, धमि वसन्ते समुपायाते काक काक पिक' पिक", बभ्यमित्रीणः, पु, (अमित्रस्याभिमुख्य व्यव्ययीमाव +शो+कु, एषोदरादित्वात् दीर्घः।) प्रग्रहः। इति नीतिरत्ने । “मेदेऽप्यभेद सम्बन्ध सम्बन्ध समास , खलङ्गामोत्यधिकारे अभ्यमित्र+ह सस्य ईन ।) अभ्यमिन्य । इत्यमरः। वागडोर इति भाषा । ("स्थिरा वसन्तु नेयोरथो। स्वदिपर्ययो" । इति साहित्यदर्पणे।) माघ । - - ·अभ्य अभ्या অন্তু ("हरामि रामसौमित्री म्गी भूत्वा गावौ। "केनाभ्यसूया पदकाविणा ते । यमिहार । चौर्य । इत्यमरटीका । (यमि- उद्योगमभ्यमित्रीयो यथेट त्वञ्च सन्तनु" । नितान्तदीर्धनिता तपोभि"। ग्रहण । मोजनं । याहार ।) इति भट्टि) इति कुमारसम्भवे ॥ अभ्यत्यान, लो, (अभि + उत् +स्था + भावे ल्युट् ।) ध्यभ्यमित्रीय , पु, (यमित्रस्य शबोराभिमुख्य अव्य "प्रत्यारत्तस्त्वयि करधि स्यादनल्पाभ्यसूय गौरव। इति हेमचन्द्र ॥ व्यासनादेशत्यानं । यीभाव , अभ्यमित्रमलामीत्यधिकारे अभ्यमित्र इति मेघदुते ) यथा- + छ तस्य ईथ ।) अभ्यमिन्य । इत्यमर' । अभ्याकान्ति, स्ली, (भि+या+कालि+भावे "यदा यदा च धम्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्वमिन्यः, पु, (घभ्यमित्र + पूर्ववत् यत् ।) खसा क्तः, इदित्वानम् ।) मिथ्याभियोग' । इति शब्द स्वभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यई" । मर्थ्यवशेन शत्रुसम्मुखगमनकता । युद्धस्थले रत्नावली । मिछादायोया इति भाषा । इति श्रीमगवद्गीता (ख्यातिः। कीर्तिः । यश । शत्रुसम्मुखगामी । तत्पर्याय । अभ्यमित्रीय २ अभ्याख्यानं, सी, (अभि + या + ख्या + ल्युट ।) गौरवेणोत्यानादिना प्रयुगमनं । “अलमलम- अभ्यमित्रीण' ३१ इत्यमर'। मिथ्याभियोग । मिथ्याविवादः शतं मे धारय भ्युत्थानेन, ननु सर्वस्याभ्यागतोगुरारिति भवाने- ("तमुद्यतनिशातासिं प्रत्यवाच जिजीविष । सीत्यादि मियोद्भावन । इत्यमरभरतौ । दास्माक पूज्य" । इति नागानन्द । मारीचोऽनुनयस्त्रासादभ्यमियीमवामि ते" यभ्यागत , पु, (यमि+या+ गम् + कर्तरि क्त ।) "नाभ्युत्थान क्रिया यत्र नालापा मधराक्षरा । इथि भट्टिकाव्ये) यतिथि । इति हेमचन्द्र ॥ “स च ज्ञातपूर्व गुणदोषकथा नैव तस्य हर्ये न गम्यते” । अभ्यर्ण, बि, (व्यभि +धई + क्त', याविटूर्ये इड ग्टहागत" इति श्रीधरस्वामी। इति पञ्चतन्ते । अभ्युदयः । व्यभ्युन्नतिः । भाव णत्यश्च ।) निकट । इत्यमर । (यासन्न । "बालो वा यदि वा वृद्धो यवा वा ग्रहमागतः । "नवाभ्युत्थानदर्शिन्यो ननन्दु सप्रजा प्रजा"। निकटवर्ती। "तीन सरसन्तापो न तथादौ वा तस्य पजा विधातव्या सर्वत्राभ्यागतो गर" ! इति रघुवंशे । सूर्योदय । उदयः । उद्भव ।) धते यथासन्ने। तपति प्रारषि नितरामभ्यर्ण इति हितोपदेशे) अभ्युदय , पु, (व्यभि + उत् +इन् +अच्।) इष्ट- जनागमो दिवस"। इति रत्नावली । “उच्चन्ता अभ्यागम ,पु (व्यभि+व्या + गम् +थम् ।) समीप । लाभ । विवाहादि । इति अाभ्युदयिकशब्दार्थे सैनिका न केचिदाश्रमाभ्यर्णभूमयः परिक्रा मारण । युद्ध । वैरं । व्यभ्यस्यान । इति विश्व ॥ श्राद्धतत्व ॥ सर्वतोभावेनोदथ । अर्थाद्धनजनादि- म्चन्तां"। इति महावीरचरिते । समीप । सन्नि- (घात । प्रहार । शत्रुता। विरोध । समीय। वृद्धिः । यथा,- धान । अन्तिक । “अभ्यर्णे परिरभ्य निर्भरमुरः यन्तिक । सन्निधान । "राजनभ्युदयोऽस्त वातनकवे हस्ते किमास्ते तव प्रेमान्यया राधया" | इति गीतगोविन्दे ।) "अभ्यागमो विरोधानिधाताभ्युदमनान्तिके" । लोक कस्य कवेरमुष्य कृतिनस्तत् पश्यता पद्यते। अभ्यवकर्षणं,सी,(अमि + व्यव+कृष् + भावे ल्युट्।) इति मेदिनी ॥ सम्मुखागमन । उपस्थिति । किन्वासामरविन्दसुन्दरदृशा द्राक्चामरान्दोलना- शल्याटेगत्पाटन । तत्पर्याय' । निहार २। "का त्व शुभे कस्य परिग्रहो वा दुहेलद्जवक्षिकवणझणत्कार क्षण वार्यता" इत्यमर । किंवा मदभ्यागमकारण ते"। इत्यस्य पुर्वाई वनकविकोटराजयोवाक्यं अभ्यवसन्द', पु, (यभि+व+ स्कन्द +घम् ।) इति रघुवो।) शेषाई कालिदासस्य ॥ (उन्नति । सम्द्धिः। निशक्तीकरणाय शत्रुमिर्दोयमान प्रहार' । अभ्यागारिक , त्रि, (यभ्यागारे तहतकर्मणि व्या "वियदि धैर्य्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाकपटुता तत्पर्याय । अभ्यासादन २ प्रयात ३ धाटी । एत , ठन् तस्य इक 1) कुटुम्बच्याप्टत । पुत्र- यधि विक्रम"। इति हितोपदेशे। पराक्रमः । इति हेमचन्द्र ॥ दारादिपोषणव्यग्र । इत्यमरः ॥ वीर्य । प्रभाव । “यद्वादण्डाभ्युदयानुजीविनो अभ्यवस्कन्दन, लो, ( अभि+यव + खन्द + भावे वभ्यादान, ली, (अभि +था+दा+मावे यदुप्रवीरा"। इति भागवतपुराणं ।) ल्युट।) निशक्तोकरणाय शत्रुभिर्दीयमान प्रहार | पारम्भः । इत्यमर ॥ प्रथमारम्भ । इति राय- यम्युदित ,वि, (यभि + उत् +इन् + क्त ।) यस्मिन् शत्रुसम्मुखगमन । इत्यमरमरतौ। मुकुट । सप्त सूर्य उदेति स । सूर्योदयकालशायी। अभ्यवहार, पु, (थमि+व+६+भावे घम् ।) अभ्यान्त, त्रि, (अभि+या+धम+कर्तरि क्ल इत्यमर ॥ उदयप्राप्त । यथा,- मक्षण | धाारः। इति हेमचन्द्र । इडभाव , पक्षे अभ्यामितः ।) रोगी । इत्यमर ॥ "माघे मासि रटन्त्याप किञ्चिदम्युदिते रखो। अभ्यवाहतं, वि, (यभि+व+६+ 1) भुक्त। अभ्यामर्द , पु, (अभ्यामद्यतेऽन, अमि+या+म्मद अझनमपि चाण्डाल क पतन्त पुनीमहे" खादितं । इत्यमरः। +याधारे घन् ।) सग्राम । इत्यमरः ॥ इति तिथ्यादितत्त्व । (यभित सर्वत. उदति- स्वभ्यसन, झी, (पभि + यस+ ल्युट् ।) उभ्यास- अभ्याश , त्रि, (याभिमुख्येनाश्यते व्याप्यतेऽनेन, शयेन इत गत प्रातर्विहित कर्ममामादिति व्युव- करण । पौन.पुन्येन करण चिन्तनञ्च । यथा,- पशू व्याप्ती करणे घञ्।) समीप । इत्यमरटी पत्या सूर्योदयकाले निद्रया धननुष्ठितवत्कालो- 'स्यादभ्यासोरभ्यसनेऽन्तिके"। इति मेदिनी । काया रायमुकुट । चितक्रियाकलाप ।) (च्यभ्यास । पौन पुन्येनेकक्रियाकरण । पुन पुन' | व्यभ्यास , पु, (ध्याभिमुख्येनास्यते क्षिप्यते, असक्षेपे व्यभ्युपगत', त्रि, (यभि+ उप + गम् + क्तः ।) खी- व्यावर्त्तनम् । कर्मणि घम् ।) अभ्यसन | प्यारत्ति । इति मे कृत । बङ्गीकृतः। इति हेमचन्द्र । "विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमईसि"। दिनी शराभ्यास । तत्पर्य्याय । खुरली २ योग्या ("प्रियाभ्युपगते राज्ये पाण्डवा मधुसूदन । ३ । इति विकारहशेष समीपे त्रि। इत्यमरः । जिता पाकुनिना राज्य तत्र किं मम दुष्कृत" । "खाध्यायाभ्यसनचव वाध्नय तप उच्यते। चित्तस्यैकस्मिनभ्यन्तरे वाटे वा प्रतिमादावालम्बने इति महामारते । समीपागत । यन्तिक- इति गीता) सर्बत समादृत्य पुन पुन समात्य पुन पुन स्थापनमभ्यास । समागत । अनुमित । निर्झरितः । सिद्धान्त- अभ्यसूया, स्त्री, (बसू उपतापे हिसायाच, कगडा यथा,- तया निरूपित । सदृशीभूत । सनिष्ठ ।) दित्वात् यक+भावे व स्त्रियामाय ।) यसूया । "अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तं धनश्चय"। अभ्युपगमः, पु, (यभि+उप + गम् +मावे यम् ।) गुणेष दोषारोपण | यथा । “चैत्रस्य दान ता इति भगवद्गीताटीकाया नीलकण्ठ । खीकारः । इत्यमरः । निकटागमनं। इति मस"। इत्यमरटीकाया भरतः। ("पनिरीत च्यभ्यासादन, सी, (चमि +था+स+णिच् + मेदिनी । (अङ्गीकार । प्रतिज्ञा । "प्रसीदेति- भूतिष गुवर सत्कारकालेऽपि कृताभ्यसूयम्" । ल्युट) नि शक्तीकरणाय शत्रुमिर्दोयमान प्रहार । अयामिदमसति कोपेन घटते करिष्याम्येवं नो इति भट्टिकाये"। ईO| विदेष | योद्धत्या- मधुसम्मुखगमनं । सत्यमरमरतो। पुनरिति भवेदभ्युपगम" । इति रलावणी । प्या- दन्यगुगझैनामसहिष्णुता। अभ्याहारः, 8, (यमि+या+६+मावे घम् ।) मति । घनुमोदन। ल्युट) - इति रघु। । ।

·। - अन अभं अभ्र "सर्वदोषानमिवहादान्मायसमतां गता | पध । ध्यप्रति । इति दुर्गादास । हते जीणे नदमन्तु सर्वयोगेयु योजयेत्" ।। युमाकमभ्युपगमाः प्रमाण पुण्यपापयो"। प्यम, सी, (ध्यपोविमर्ति इति यप++21) तन धान्यानम्य विधि । इति महावीरधरिते ।) मेघ । थाकाश। वर्ण। यमक धातु । इति “पादाशसजिन युक्तमम बहाथ कम्बग्ने । यभ्युपपत्ति, स्त्री, (यभि+उप +पद+क्तिन् ।) मेदिनी । उपधातुविशेष । तस्योत्पतिनाम घिरात्र स्थापयनीरे तत् सिन मर्द येत् करे प्यनुग्रह । इत्यमर ! (यनियनिवारणपूर्वका लक्षणगुगा। कम्बलानित सूक्ष्म धान्नुकारहितच यत् भीएसम्पादनरूपोऽनुग्रह । प्रसाद | "तदर्द "पुरा बधाय त्रस्य वषिणा वधमुद्धृत । तद्वान्याममिति प्रोक्तमभ्रमारगासिइये" स्याभ्युपपल्या जीवितमस्या व्यवलम्वितुम्" । इति विस्फलितास्ततम्तस्य गगने परिसर्पिता : गति भावप्रकापा ॥ शाकुन्तले । रक्षा। परित्राण । ते निपेतुर्घनध्याप्पिखरेयु ममीटता । प्यममि, मु, (प्यम लेठि स्पृशति, अध+लि "कामिनीषु विवाहेयु गवाम्मध्ये तयेन्धने । तेभ्य रव समुत्पन्न तत्तद्विरिप घाभक । फर्तरि खम्, मुमागम ।) वायुः । इति पाणिनि' प्राक्षणाभ्युपपत्तौ च शपथे गास्ति पातकम् । सइयं वयजातत्यादमममरवोद्भवात् । (मेघस्पों। व्यत्युः। इति मनु ) गगनादलित यसागगनस ततो मत । "यन्तस्तोय मणिमयभुवस्तुमभ्रनिहाया अभ्युपाय , मु, (धभि + उप+रण+भावे यच् ।) विप्रक्षालयविटयूममेदात्तत् स्याचतुर्विध । प्रासादारवा तुम्नयितुमणं यत्र ततविशेषे । व्यङ्गीकार'। खोकार । इति हेमचन्द्र उपाय । फ्रमेणैव सित रात पीत पाच वर्गात । इति मेघदूते ॥ यथा। "तत्वीकृतियतिकरे क उहाभ्युपाय प्रशस्यते सित तारे राम तरसायने । ध्यभ्रक, सी, ( प्यभ गतौ + गया, तस्य प्रक। इति काव्यप्रकाश । (कौशल। पीत हेममि सपणन्तु गदेयु भूतयेऽपि घ ! खनामरयातधातुः । याम इति माया। तत्र "व्यनेकैरभ्युपायैस्ते जिघासन्ति स्म पागवान्"। पिनाक दर्दुर नाग वषति पतुर्विध । र्याय । गिरिभ २ अमन ३ । इत्यमर "निपुणेनाभ्यपायेन नगर वारणावत"। मुञ्चत्यमौ विनि क्षिप्त पिनाक दलसस्य । गिरिमामल 8 गौ-मल ५। इति खामी। "निपुगोनाभ्यपायेन वपत्रवीमि तथा कुग" । प्यमानाक्षणात्तम्य महाकुरुप्रदायक । गिरिजावीमद गरमध्वम । इति वाचस्पति। इति महामारते ।) दर्दुर समिनिक्षिप्त कुगते दर्दुरध्वनि । मुभः । इति जटाधर । धन ६ व्योम .. यभ्युपायन,झी,(यभि+उप + इ + ल्युट ।) उपा. गोलकान् मऊण सत्वा स स्यान्मृत्युप्रदायक । प्यन्द ११ । इति रत्नमाला। प्यम १२ मा ५५ यन । उपाकमद्रव्य । यथा,- नागन्त नागवदशौ फुत्कार परिमुवति । थम्बर १४ व्यन्तरीक्ष १५ चाकाश १६ वर "तावानय सम गोपैनन्दाथै साभ्युपायने" । तद्भक्षितमवश्यन्तु विदधाति भगन्दर । पत्र १७ ख १८ स्यनन्त १६ गौरीण २० गौरी इति श्रीभागवत वचन्तु वववत्तित्तनानौ विकृति प्रजेत् । नेय २१ । इति रागनिर्घण्टः । प्यस्य गुमा । प्यभ्युपेत, वि, (पभि + उप+इण + कर्मणि क्त ।) सामेष वरं वष्य व्याधिवाईक्वम्टन्युपत् । रसायनत्य । खिग्धत्व वलवामिवईकतम । खीकृत। उपगतं । यथा,- प्यभमुत्तरशैलोत्थ पडसत्व गुणाधिक ॥ इति राभवक्षम । थपि च । गुरुत्व । हिमत । "यहमभ्यपेतम्बामर्थिभावादिति मे विषाद"। दक्षिगानिमव खल्पसत्वमस्पगुगप्रद". बल्यत्व। कुछमेहघिदोषनाशित्वच! • । तचतु- मारिताभगुणा। इति रघ। (बङ्गीकृत' । विध यथा,- "मन्दायन्ते न खलु महदामभ्युपेतार्थकृत्या" । "यम कषाय मधुर सशीत- "श्वेत पीत लोहित नीलम इति मेघदूते ।) मायुष्कर धातुविवईनन। चातुर्विध्य घातिभिन्नक्रियाई । बभ्युष , पु, (प्यभ्युष्यते अग्निना दह्य लेटसौ व्यभि + हन्यात्तिदोष प्रणमे एकुठं श्वेत तारे काञ्चने पीतर उष्+वाढल्यात् कर्मणि क ।) प्यभ्यूष । पोहोदरग्रन्थिविधचमीश। नील व्याधिव्यग्रमग्रा गुणाष्य" । पौलि । इत्यमरटीकाया भरत ॥ "रोगान् हन्ति द्रष्यति वपुर्वीर्यसद्धि विधत्ते इति मदनविनोद प्यभ्यूष, पु, (घमि +उप + बाऊल्यात् कर्मणि क ।) तामण्याप्य रमयति शत योषिता नित्यमेव । ("च्यभकस्तव वीजन्तु मम वीजन्तु पारदः । पाकावस्थागतकलायादि । प्यारब्धयाकयवस दीर्धायकान् जनयति सुता विक्रम सिहतुल्यान् ध्यनयोर्मेसन देवि म्रत्युदारिहानाशन"। पादि। वहिना ईघदग्ध घुट घुट पाब्दवान् इति महत्योर्मोति हरति सततं सेव्यमान ताम" - इति चक्रदत्त ।) यशोधितामदोया। स्वभप, पु, चिभमाका कषतिगच्छति धातूना केचित् । दरदग्ध इति श्रीधरः। तत्पर्याय । पोलि. यापका २ "पीडां विधत्त विविधा नराग ३ । इत्यमर । घभ्युष8 मनेकार्थत्वात् व्यभ्र+कष् + खच् + मुम्।) वायुः। ध्यभ्योष ५ । इति भरत ॥1 पोनिका। रोटी कुछ क्षयं पाण्ड्गदश्च शोथ । इति पाणिनि ॥ (मेघस्पर्शी । व्यत्युन्नत । पम- लिह । इति प्रसिद्धा । व्यस्या गुणाः । मधुरत्वं । गुरुत्व । इत्पार्श्वपीठाच करोत्यशुद्ध- रोचकत्ल । बलकारित्व झेमरद्धिजनकात्व । पित्त मम झसिद्ध गुरुतापद स्यात्" ॥ "सर्वघयश शाख रामकल्पतरु कपि' । रक्तप्रदायित्वञ्च व्यहारहतायास्तस्या गुणा । यस्य शोधनविधिर्यथा। यादायामय प्रायान्महाल फलशालिन"। बमिटीयनत्व । वायुद्धिकारिल्य । लघुत्व । "कृष्णामक धमेद्दौ तत' क्षीरे विनिक्षिपेत् । इति भट्टिकाव्ये ) बलकारित्वञ्च । भिन्नपरन्तु तत् कृत्वा तण्डलीयान वे। प्यभपिशाच , पु, (यने याका पिशाच व । वस्य भावयेदण्याम तदेवमम विमुध्यति"on छायात्मकत्वेन नीलवर्णतया पिशाचतुल्यत्व ।) “सा खेड्युक्ता चेत् घनाघनगुणान्विता" । इति रागनिर्धण्ट । ईषत्पक्का । यथा,- राऊग्रहः । इति पिकाण्डोष। तस्य मारण यथा। "कृत्वा धान्यामक वच्च शोधयित्वाथ मर्दयेत् । घभपिशाचकः, पु, (यभे पिशाच इव श्वार्थे कन् ।) "धापकामवपक्क स्यादाभ्युध पौलिपौलिके। प्यर्कक्षीरैर्दिन स्वरले चक्राकारच कारयेत् । राडग्रह । इति छारावजी: यभ्यूषोऽभ्यौष इत्येते ईषत्पक्कयवादिषु" । वेश्येदपत्रेश्च सम्बम्गजपुटे पचेत् । व्यभमुष्य, स्ली, (घम मेघ एव पुष्य अलरूपपणख इति शब्दरत्नावली पुनम्मा पुन' पाच सप्तवारान् पुन पुनः। गिदान यस्य तत्, तस्य मेघप्रभवत्वात् तयात्व ।) अभ्योष, पु, (सभ्यष्यते व्यमिना दह्यतेऽसौ, अमि ततो वटअटाकायसदद्देयं पुटघय । जल | यथा, +ऊष+कमणि घम् ।) अभ्यूम । इत्यमरटी- मियते नात्र सन्देह प्रयोज्य सर्वकर्मस "धनयुष्यमपि दित्सति शीत सार्थिना विमुखता यदमाभिः । इति नैषधं । पम गया । इति कविकल्पद्रुम ॥ थोष्ठवर्गचतु-! तुख्य त तामेण लौहपा विपाधयेत् । H काया भरत..

·नन्द ।) अभ्री प्रम अम व्यग्रदानिब्राझणच तन्त्रमन्त्रोपजीविन । व्यमपुष्प, पु, (बभ्रमिव शुभं पुष्पं यस्य सः।) | यमक रोगे। क यामयति व्याधिोकं । इति वेतसवृक्ष' । इत्यमर। दुगादास । वैद्यश्च रक्तपुष्पञ्चैवौषध तुषमेव च । यमम , वि, (न भ्रम' भ्रान्ति', नन्समास' ।) अम गतौ । भने । शब्दे। अमति । इति दुर्गा- कुवात्ती म्रतवातच विप्रशापञ्च दारुणं । दुर्गन्धवातंदु शब्दं राजा संप्राय वर्त्मनि । दासः। (भमाभाव।) भ्रमरहितः। ध्यभान्त। नास्ति भ्रमो यस्येति बहुव्रीहि । व्यम्, व्य, (प्यम् + क्विय, स्वरादित्वादव्ययत्वमस्य । ) मनश्च कुत्सितं प्राणा क्षुभिताश्च निरन्तरं । ध्यभमासी, स्त्री, (प्यममिव जटायां मांसमस्या' पशीघ्रता | पल्पं । इति व्याड़ि ॥ वामाइस्पन्दन देहजाद्य राज्ञो बभूव ह। तथापि राजा नि शङ्को दर्श दमिमङ्गलं" । सा गौरादीत्वात् डीघ् ।) याकाशमासीलता । यम, त्रि, (व्यम् +मावे घम्, मान्तत्वान्न दृद्धि, इति राजगिर्घण्ट । (जटामासी ।) इति ब्रह्मवैवर्त गणपतिखण्हे ३५ अध्याय ॥ यमो रोगो विद्यते ध्यस्मात्, अच्यिाद्यच्, अभ्रमाता, पु, (घनस्य मेघस्य अधिष्ठाता प्रायेण व्यपकपलभक्षणेनरोगोत्पत्तेत्तस्य तथात्व।) अमङ्गल , ए, (नास्ति मङ्गलं यस्य) एरण्डरक्ष। वपक्कफलादि । इति शब्दरत्नावली ॥ रोगे पु। इति शब्दचन्द्रिका शाकपार्थिवादित्वात् समास', मध्यपद- मातङ्ग, लोपञ्च । ) ऐरावत । इन्द्रहस्ती। इत्यमर । इति मुग्धयोधयाकरणं। अमल , त्रि, (न महल , नसमास ।) महान- (स च समुद्रजात पूर्वदिएनाग 1) धमङ्गलं, स्ली, (नास्ति मङ्गल शुम यस्मात् तत् ।) शून्य । अकुशल | यथा । “अमर रूपमिदं अभ्रमाला, स्त्री, (यमाणा माला श्रेणी, षष्ठीतत् अशुभसूचकं । तद्यथा,- दधत् कथं" । इति विद्दन्मोदतरङ्गिणी । मला- पुरुष ।) मेघश्रेणी। मेघसमूह । इति इला "साई सैन्यसमूहश्च वाद्यमाण्डरसयके । भावे झी । यथा । "बमनालाभ्यासरसिं विचिन्त्य युध ॥ (घनघटा | कादम्बिनी ।) ददर्शामङ्गल राजा पुरो वर्मनि वर्मनि त' । इति कुमारसम्भव ॥ अभ्रमु', स्त्री, (न भाम्यति, भम+उ, नञ्- ययौ तथापि समरंन जगाम ग्रह पुन' । ध्यमसाल्य, त्रि, (मणलाय हित , मङ्गल + यत् ततो- समास , मान्तत्वात् उह्मभाव ।) ऐरावतस्त्री । मुक्तकेशी छिननासा रुदन्तीश्च दिगम्बरा ॥ नसमास ।) व्यमङ्गलजनक । यथा,- सा पूर्व दिगहस्तिनी । इत्यमर । कृष्णवखपरीधानामपरा विधवामपि । "व्यमाल्य शीलं तव भवतु नामैवमखिल"। यभमुप्रिय , पु, (व्यवमोः पूर्वदिक् हस्तिन्या प्रिय ।) मुखदुया योनिदुया व्याधियुक्ताच्च कुट्टिनों । इति पुष्पदन्त ॥ (घशुभकर । यशिवसूचक । ऐरावत इस्ती । इति हेमचन्द्र । (यभमातङ्ग ।) पतिपुत्तविहीनाश्च डाकिनी पुश्चलीमहो। "देवि। मेवममङ्गल्यवादिनी भव"। इति नागा- अभमुवल्लभ , पु, (यभमो वल्लभ प्रिय ) ऐरा कुम्भकारं लकारं व्याधं सोपजीविन ॥ वतहस्ती। इत्यमरः कुचेलमतिरुक्षाएं नम कापायवासिन । घमण्ड , पु, (नास्ति मण्डो भक्तावशिश भूषा वा यभरोई, सी, (घचात् मेघात् रोह जन्म यस्य व्यङ्गविक्रयिणश्चैव कन्याविक्रविण तथा ॥ यस्य स ।) एरण्डरक्ष । इत्यमर। (मण्डहीन- तत्, तस्य मेघशब्दोत्पन्नत्वात् तथात्यं ।) वैदूर्य चिता दग्धशवं भस्म निर्माणाङ्गारमेव च । भक्तादि । भूषणहीनश्च ।) मणि । इति राजनिघण्ट । सर्पक्षतनरंस4 गोधाश्च शशक विष । अमत , पु, (बम् रोगे + अतच्, अथवा मन् + ध्यमवाटिक , पु, (यमस्येव वाटी वक्रता यस्या सा, श्राद्धपात्रश्च पिण्डश्च मोटकं वानर तथा। भावे त, नास्ति मतमभिप्रायो यत्र स' । व्यथवा समासान्त' का, इस 1) यानातक । इति देवल रघवाहश्च शूद्राद्वान्नभोजिनं । मन् + कर्मणि क्त , नसमास ।) रोग'। म्रत्युः । राजनिर्वण्ट' शूदानपाचक शृदयाजकं ग्रामयाजक। काम । इत्यणादिकोष ॥ ध्यभान्त , वि, (भम् + कर्तरि त , नसमास ।) कुशपुत्तलिकाश्चैव शवदाहनकारिणं ॥ अमति , पु, (व्यम् + यति । ) काल । चन्द्र । इति भ्रान्तिशून्य' । यथा। शून्यकुम्भ भग्नकुम्भं तैलं लवणमस्थि च । मेदिनी ॥ दुरे त्रि। इति शब्दरत्नावली । "व्याप्ता शिया विवुद्धास्ते तेषा वाक्यमसण्यम्" कार्पास कच्छप चूर्ण कुक्कुर शब्दकारिण ॥ "व्यमति पुसि काले च दुटे हिमकरेऽपि च"। इत्यत्र “यतोऽभ्रान्तवुद्धय"। इति चरकटीका दक्षिणे च षट्गालञ्च कुर्वन्त भैरव रव । इति शब्दरत्नावनी। यबुद्धि । यज्ञान । बन- कार' । (यथार्थ ज्ञानयुक्त । भ्रमणशून्य । कपकञ्च क्षौरञ्च किनकेश नख मल ॥ मिसन्धि । स्थिरश्च ।) कलाइञ्च विलायश्च विलापकारिण जन । "भुक्तातोऽमतमम्यान्नममत्या क्षपण व्यहं। ध्यमि', स्त्री, (यपो बिभर्ति, नौकामा नार्थ धार- यमङ्गल वदन्तश्च रुदन्तं शोककारिणं मत्या भुक्का चरेत् कृच्छ रेतोविण्मत्रमेव च" । यति, व्यय ++ कर्तरि कि ।) काष्ठकुद्दाल । मिथ्यासाक्षिपदातारं चौरच नरघातिनं । इति मनु ।) नौकामा नार्थकुद्दालाकृतिकाठ । इत्यमर । पुंश्चलीपतिपुत्त्रच पुश्चल्योदनभोजिन ॥ अमन, स्ली, (व्यमति भुतेऽन्नमत्र, अम् भोजने (तीक्ष्णाग्रो लोहदण्ड । देवतागुरविप्राणा वस्तुवित्तापहारिण । आधारे यत्रन् ।) पात्र | यस्य भाषा यमिति। "यभि कायसी दद्यात् सपं हत्वा द्विजोत्तमः। दत्तापहारिणं दस्यु हिंसक सूचक खलं । इत्यमर ॥ (भाजन । स्थानं । भोजनपात्र ।) इति मनु ।) पिटमाटविरताच दिजावत्यविघातिन । यमत्सर, पु, धन्य शुभद्देषाभाव । अत्र नसमासः। यनिय , त्रि, (बने भव , यम + घ तस्य य ।) सत्यनच कृतघ्नच स्थाप्यापहारिण जन । मात्सर्यरहिते त्रि । यत्र बहुव्रीहिसमास । व्यम्रोद्भववस्तु । तत्पर्याय । मेघमव २। इत्य विप्रदोह मित्रद्रोह क्षतं विश्वासघातक । धमनि, स्त्री, (अमति यात्यत्र, यम+वाधारे मर'। (धनसम्मूत । विद्युत् । मेघनत । वन । गुरुदेवदिशानाञ्च निन्दक वाङ्गघातक । यनि । ) वम । पश्या । इत्युणादिकोष ॥ कुलिश) जीवानां घातकञ्चैव खानदीनच निर्दय । धमन्द , पुं, (न मन्द विरोधे नसमास ।) रक्षा। यधी, स्वी, (अभति मल गच्छति यन+इन्, व्रतोपवासहीनञ्च दीक्षाहीन नपुंसक। इति शब्दचन्द्रिका ॥ मन्दमिन्ने वि । यथा । कृदिकारादिति पक्षे डीए । ) काछकुद्दाल । गलितव्याधिगानञ्च काणं वधिरमेव च । "एठमान्यदमन्दमन्दरगिरियावायकण्डूयना- इत्यमरटीकाया भरत ॥ पुक्कसं छिनलिङ्गच सुरामत्त सरा तथा ॥ निद्रालो. कमठाकृतेर्भगवत श्वासानिला पान्तु व्यमेष', ए, (भेष घलने + घ, नसमास' ।) क्षिप्त वमन्तं रुधिरं महिष गर्दभ तथा । व ।" इति श्रीभागवत । (भीषण | घोर। उचित न्याय ।इत्यमर। मूत्र पुरीषं नेभाणं कन्थिन कपालिनं ॥ अतिगभीर। बमोत्य, सो, (अमात् मेघात् उत्तिष्ठति उद्भवति, झमावावं रक्तररिं वात्याश्च वृक्षपातनं। "यागुचगिरि कुञ्जकुमरघटाविस्तीर्णकर्णज्वरम् बम+उत्+ स्था+क।) वर्ष । इति त्रिकाण्ड सकञ्च शूकरंस्त्रं श्येनं करच मलुक । व्यानि?षममन्ददुन्दुमिरवैराध्मातमुज्जृम्मयन्" । पाशच मुष्वकाठच बायस गन्धकं तथा। इति उत्तरचरिते । प्रचुर। बहल । यनल्पः। 11 . - । - श्रेष - ·जटाधर । ॥ ते त्रि | यथा,- ८२ अम श्रम "कणकनककिरिणीझणझणायितस्यन्दन समास ।) दूब्वा । गुडूची । इन्द्रपुरी । स्थूणा । सप्तापि लोकपाला ये व एन समुपासते । रमन्दमददुर्दिनदिरदवारिदैराटतः" । भरायु । रति मेदिनी। इनवारणीरक्ष' वटी नारदाधर्मुनिवररयमाशीमिरोद्यते । इति उत्सरचरिते । "धानन्दममन्दमिम कुवलय- वृक्षः। महानीलीरक्ष । महकन्या । दृतकुमारी एतत्स्थैर्येण सर्वेधा लोकानां स्थैर्यमिष्यते । दलनोचने ददासि त्व"। इति काव्यप्रकाशः । इति ख्याता । इति रागनिर्धण्ट : नाभिनाला । पराजयान्महेन्द्रस्य त्रैलोक्यं स्यात् पराजित । पजडा । कुशल । उद्योगी।) इति धिकाण्डशेषः। मनुजा दनुजा दैत्यास्तपस्यन्त्युग्रसयमा । षममः, , (नास्ति'ममेत्यभिमानो ग्रहादिषु यस्य ।) यमराद्रि, पु, (धमराणां देवानामद्रि पर्वत , गन्धर्वयक्षरक्षांसि महेन्द्रपदलिसव' । माविजिनविशेष । इति हेमचन्द्र । ममताशून्ये देवालयत्वात् तस्य वधात्व ।) सुमेरुः । इति । सगराद्या महीयाला वाजिमेधविधायकाः। त्रि । (ससारमायारहितः। विषयासक्तिशून्यः । कृतवन्तो महायन शश्वर्य जिएनव "यप्रयत्न सखार्थेषु ब्रह्मचारी धराशय । अमरावती, स्त्री, (अमरा विद्यन्तेऽस्था, धामर+ निष्पत्यूई क्रतुशत य कश्चित् कुरतेऽवनौ। शरणेवममश्चैव सक्षमूलनिकेतनः" । मतुप मस्थाने व दीर्घश्च ।) इन्द्रनगरी । इत्यमर । जितेन्द्रियोऽमरावत्या स प्राप्नोति पुलोमगा। इति मनुः।) अमरा सन्ति यस्यामिति मोझझपादिति वतुः घसमाप्तक्रतुशता वसन्त्यत्र महीमुज । धमर, पु, (+ कसरि बच् नअसमास ।) देवः। नामास्त्यर्थे इति दीर्घ। इति भरत । तत्प ज्योतिशोमादिभियोगर्ये यजन्त्यपि दिना। इत्यमर ॥ यीय । पूधभासा २ देवपू ३ । इति जटाधर । तुलापुरषदानादिमहादानानि घोड़श । ("विवभौ देवशवाशो वचपाणिरिवामरै"। महेन्द्रनगरी 8 अमरा ५ सरपुरी ६ । इति ये यच्छन्त्यमलात्मानस्ते लभन्तेऽमरावतीं। इति महाभारते । शब्दरत्नावली तवर्णन यथा । शिवशौवाच । यसीववादिनो धीराः सग्रामेष्वपराङ्मुखा । "फल कम्मायत्त किममरगणे किच विधिना" "रमयन्ती मनोऽतीव केय कस्यमीशितुः । विक्रान्ता वीरश्यने तेऽत्र तिष्ठन्ति भूभुजः। इति शान्तिशतके) नयनानन्दसन्दोहदायिनी पूरनुत्तमा" । इत्युद्देशात् समाख्याता महेन्द्रनगरीस्थिति। कुलिशरक्ष । यस्थिसहाररक्ष' । इति मेदि. गणाचतु । यायतका वसन्त्यत्र यज्ञविद्याविशारदा'। नो । पारद ( इति रामनिर्धण्ट । म्रत्युरहि- "शिवशम्मन् महाभाग सुतीर्थफलितमुम । रतस्या दक्षिणे भागे येय दृश्येत यू' शुमा । लोकोऽथ रमते विप्र सहसाक्षपुरी लिय। इमामचिपाती वीक्ष्य वीतिहोघारौं शुभां"। "अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थश्च चिन्तयेत्” । तपोवलेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा। इति स्कान्द काशीखण्डे १० अध्याय । इति हितोपदेश । अमरसि इः। स धादिशा- दिवापि कौमुदी यस्या सौधश्रेणीश्रिय श्रयेत् ॥ यमय', पु, (न मर्च , इति नमसमास ।) देवत्रा, ब्दिकः गामलिङ्गानुशासननामककोषकार विक्र- यदा कलानिधि क्वापि दर्णेऽदृश्यत्वमावहत् । इत्यमर । (मरणधर्मरहितः । यक्षयः । पनि मादित्यराजसभीयनवरत्नान्तर्गतरत्नविशेषश्च । तदा सप्रेयसी ज्योत्स्ना चौधेवेषु निगृहयेत् ॥ नश्वर ।) यथा,-- यदछभित्तौ वीक्ष्य समन्ययोपिदिशद्धिता। यमयंभुवन, ली, (धमाना देवानां भुवनं वास "इन्द्रश्चन्द्रः काशकृता पिषली शाकटायनः । मुग्धानासु विशेचिधमपि खा चिधशालिका । स्थान ।) खर्गः। इति इलायुध । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यमादिशाब्दिका । हर्येषु नीलमणिभिर्निर्मितेष्वत्र निर्भय । व्यमर्ष', पु, (म्प + भावे घम्, नभ्समास । नाति इति कविकल्पद्रुम ॥ सनीलिमानमाधाय तमोऽह खपि तिष्ठति । मर्ष क्रोधो यस्य, त्रि, क्रोधशून्य ) शोध' । "धन्वन्तरिक्षमणकामरसिहशा- चन्द्रकान्तशिलाजालसुतमधामल जम । इत्यमर ॥ येतालभट्टघटकपरकालिदासा । तत्र पादाय कलसेनेच्छन्त्यन्यजल जना । ("कश्चिपिटवधामात् पुनत्सिादयिष्यति"। ख्यातो वराहमिहिरोयते सभाया कुविन्दा न च सन्त्यत्र न च ते पश्यतो धरा । इति रामायणे । पक्षमा। असहिष्णुता । इस रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य" ॥ चेलान्यततीरत्र यतः कल्पनुमोऽर्पयेत् ॥ घाते असहिष्णुस्य। इति नवरत्न ॥ स एव बौद्धमतावलम्बीति केचित्॥ गणका नात्र विद्यन्ते चिन्ताविद्याविशारदा । “यस्मानोदिलते लोको लोकानोहिमते घ य । यमरज, पु, (अमर इव जायते, यमर+अन् + यतो मानाति सर्वेषा चिन्ता चिन्तामणिईत । हामभयोईगैर्मुक्तो य स च मे प्रिय" । ड ।) दुश्वदिररक्ष । इति राजनिघण्ट । सूपकारा न सन्त्यत्र रसकर्मविचक्षणा । इति भगवद्गीता ।) (कालस्कन्ध । पत्रतरु ।) दुग्धे सर्वरसानेका कामधेनुरतोऽमिश । घमर्षणा, त्रि, (म्ष् + बाहुल्यात् कसरि ल्युट् अमरदाय, ए, (धमराणा दाय, धष्ठीतत्पुरुष ।) कीर्तिरवाश्रवा यस्य सर्वतो वाजिराजिषु । नमसमासः ।) कोधी। इत्यमर' (ोधना। देवदायरक्ष | इति राजनिघण्ट । रत्नमुच्चैःश्रवाश्चात्र हयाना पौरपाधिक कोपनसमाव । यसिसमृद्ध । प्रक्रोमिस' । "रघोवरएम्भमयेन पत्रिणा घमरद्दिज', एं, (व्यमरपूअकोदिज शाकपार्थिवादि- ऐरावतो दन्तिरामश्चतुर्द्दन्तोऽष राणते । द्वितीय इव कैलासो जगम स्फाटिकोपज्वल । हदि क्षतोगोत्रमिदप्यमवा"। त्वात् समास , मध्यमदलोपश्च ।) देवलम्राझण। इति विकारहशेषः। (देवाजीव । देवपूजक 1) तररत्न पारिजात स्त्रीरत्न मोर्वशी विद। इति रघुवशे। त्यसहन । असहिष्ण । पर अमरपुष्यक, पु, (यमरमविशीर्ण पुष्प यस्य समा नन्दन वनरत्नश्च रत्न मन्दाकिनी झपा। कृतापमानादेरवहनशील । सान्त क) काशटण । इति रत्नमाला केश्या । प्रयस्त्रिंशत् सराणा या कोटि श्रुतिसमोरिवा। "गया हटे वासुदेवेन साई प्रतीक्षते सावसर सेवाय प्रत्याविह अमर्षण धर्षयत सुत मे । इति महामारते । इति भाषा। धमरपुष्पिका, स्त्री, (अमरमशीणं पुष्य यस्या सा खर्गेम्चिन्द्रपदादन्यनविशिय्येत किचन। "अमर्षण' शोणितकाइया कि शातित्वात् स्त्रिया सीम्, खार्थे कन् !) वध - यद्यत् त्रैलोक्यमैश्वर्य न त ल्यमनेन हि । पदा स्पृशन्त दशति दिजिय"। इति रघुवंगे।) पुष्पीटक्ष। इति रत्नमाना। यश्वमेधसहखस्य लभ्य विनिमयेन यत् । धमल, सी,(नास्ति मल यस्य तत्) पभधातुः किन्तेन तुल्यमन्यत् स्यात् पवित्रमथवा मात् । निर्मले भि। इति मेदिनी। धमररत्न, सी, (धमराणा रत्नमिव ।) स्फटिक'। रति राजनिर्घण्टा चर्षिानी सयमनी पुण्यवत्यमलावती। घमना, स्त्री, (नास्ति मल यस्था सा, अथवा पम् गन्धवत्यलकैसी च नैतत्तुल्या माईिमि' । पमरवलरी, स्त्री, (यमरा छेदनेऽपि न मियमाणा +कल खियां टाम्।) लामीः । इति मेदिनी। वल्लरी वली) याकाशवल्ली । इति वैद्यक। अयमेव सहसाक्षस्वयमेव दिवस्पतिः। सावलारक्ष। इति राजनिर्धष्टः । भूम्यामनवी। बमरा, खो, (न मियते म+करिपा, मम् शतमन्युरयन्देवो नामान्येतानि नामत । इत्यमरः मामिनाना। इति त्रिकामदया। - ·. - - गापि स्नातव्यम् । प्रमा प्रमा खानमन्त्र । श्रमस, प, (अम गतिरोगादौ घसच् ।) काल । यस्या, घमा +वस+ अधिकरणे गौरादित्वात् नि ध । रोग । इत्युणादिकोषः । होम्। ) अमावास्या । इति शब्दरत्नावली । "करतोये सदानीरे सरित्स्रो सविश्रुते । ("धमसो वानिशे काले रोगभेदे पुमानयं"। अमावस्या, स्त्री, (बमा साहित्येन वसतश्चन्द्राको पौगलान् तावयसे नित्यं पाप हर करोद्भवे" । इति अमर) यस्या, यमा+वस + व्याधारे रण स्त्रिया टाय।) पौण्डान् देशविशेषान् ॥ * ॥ मरीचिः। कृष्णपक्षान्ततिथिः। सा तु चन्द्रमण्डलस्य पञ्च "मासे नभस्यमावास्या वस्या दर्भचयो मतः । बमा, व्य,, (न मा+का खरादित्वादव्यय।) सहाथ। निकट। इत्यमर॥ दशकलाक्रियारूपा तक्रियोपलक्षित कालो प्पयातयामास्ने दी विनियोन्या' पुनः पुनः": धमा, स्त्री, (न माति क्षयोदयविशेष परिच्छिनत्ति, वा | इति तिथ्यादितत्त्वं । सूर्य-चन्द्रमसोर्य पर सन्निकर्षः सामावस्या। इति गोभिल । परः मा+क, नअसमास ।) स्थमावस्या । इति "दी कृष्णाजिनं मन्त्रा ब्राझणा इविरमय । त्रिकाण्डशेष । चन्द्रमण्डलस्य षोडशकला । तथा सनिकर्षश्च उपर्यधोभावापनसमसूत्रपातन्यायेन ययातयामान्येतानि नियोन्यानि पुन पुन"। घ सन्दपुराणीयप्रभासखण्डे।। एकराश्यवच्छेदेन सहावस्थानरूपः। इति रघु- इति ग्रामपरिशिष्ठवचनेनैव सिद्धौ श्रावणा- "धमा बोडशमागेन देवि प्रोक्ता महाकला । नन्दनः ॥ तत्पर्याय' । घमावास्या २। दर्श' ३ । मावास्याया उपादानं । सस्थिता परमा माया देहिना देहधारिणी" सूर्येन्दुसङ्गम 8 | इत्यमरः ॥ पञ्चदशी ५ । इति “वार्षिकाश्चतुरो मासान्नाहरेत् कुशम्टत्तिका' । वस्थार्थ । चन्द्रमण्डलस्य घोडशूभागेन परिमिता स्मृति ॥ अमावसी । मावासी ७। इति याददीत त्यभावेऽपि सद्यो यस्योपयोजन"। साधारशक्तिरूपा क्षयोदयरहितत्वात् नित्या शब्दरत्नावली । घमामसी ८१ यमामासी। इति सवत्सरप्रदीपतशिवरहस्यीयस्थापवादक- सक्सूत्रवत् सर्वानुस्यूता घमा नाम्नी महाकला इत्यमरटोकाया रमानाथ ॥ सा दृछेन्दुकला मिति ॥ विद्याकरतं। प्रोक्ता । इति रघुनन्दनः ॥ (सह। साई । समीपं । सिनीवाली १० । नरेन्दुकला च कुछ ११ । इत्य "सव हादत्सर यावत् शुद्धि स्यादिभवहिषा। निकट । घन्तिकं) मर॥ तयवस्थादि यथा । खथामावस्या । सा च ततः परं न स्टहीयात् जयादौ यज्ञकर्मणि" गा बमास', त्रि, (नास्ति मास यस्य स ।) दुर्बल । प्रतिपद्युता ग्राह्या युग्मात् । वराहपुराणे सवत्सरप्रदीपे। इत्यमरः ॥ वल्पमासयक्तः । मासरहितश्च । चाण्डालशपथे। "यमावास्यान्तु कन्याः तीर्थप्राप्तौ तथा टप । (कृश । क्षीणकाय । निरामिषभक्ष्यवस्तु ।) "घधरम्यप्यमावास्या उभे पक्षे चतुर्दशी । कृत्वा श्राद्ध विधानेन दद्यात् घोडशपिण्डक" । मात्य , पुं, (यमा सह विद्यते, धमा+त्यप् ।) घसाताना गति यास्ये यद्यह नागमे पुन " तत्यमाणप्रयोगौ घोडशीशन्दे द्रष्टव्यौ । - मन्त्री। इत्यमरः। तत्परीक्षा । यथा,- स्थतोऽत्र सानमावश्यक। अतोऽत्र जीवत्पिलके अमावास्यायामपि मलमासे श्राद्धाभावमाह "शान्तो विनीत कुशला सत्कुलीन' शुभान्वित । कौथुमि। शास्त्रार्थतत्त्वगेाऽमात्यो भवेद्भूमिभुमामिह" इति "घमासान गयाश्राद्ध दक्षिणामुखभोजन । "सवत्सरातिरेको वै मासो यः स्यात्त्रयोदा' । यक्तिकल्पतर ॥ न जीवत्पिटक कुर्यात् कृते च पिढहा भवेत् ॥ तमिस्त्रयोदशे श्राद्ध न कुर्यादिन्दुसक्षये" ॥ ("भता हि पाण्डुनामात्या वलच्च सतत त । इति वचन रागप्राप्तस्नाननिषेधकं । सम्बत्सरप्रदीपे। मान्यानन्यानमात्याश्च ब्राह्मणांश्च तपोधनान्" । "भोगाय क्रियते यत्त सान यादृच्छिक नरे । "एकराशिस्थिते सूर्ये यदि दर्पादयं भवेत् । इति महामारते) तनिषिद्ध दशम्यादौ नित्यनैमित्तिके न तु" दर्शश्राइ तदादौ स्यान्न परन मलिस्लुचे" । बमानन, स्ली, (मन् + णिच् +भावे ल्युट, नम् इति प्रयोदशीप्रकरणोतवचनाञ्च ।। यतु। समास 1) प्यनादर । न्यकार । इति शब्द पैठिनसि । “न पर्वस तेज क्षौरं मासमभ्युपे "जातकर्मणि यत् श्राद्ध दर्शश्राद्ध तथैव च । रत्नावली यात् नामावास्थाया हरितमपि छिन्द्यात्" । मलमासेऽपि तत्कार्य व्यासस्य वचन यथा" . ("प्यतुछिदान कृतमूवनाशन- इति ॥ ॥ इति व्यासवचन तत्पिण्डपिटय ज्ञाख्यश्राद्धपरं ममानन दुश्चरितानुकीर्तन। "पुष्ये तु जन्मनक्षत्रे व्यतीपाते च वैतौ । अमावास्याश्राद्धकालमाह छन्दोगपरिशिष्टं । कथाप्रसाहन च नामविस्मृति- अमायाश्च नदीमान पुनात्यासप्तमं कुल" ॥ "पिण्डान्वाहायंक श्राद्ध क्षीणे राजनि शस्यते । विरक्तभावस्य जनस्य लक्षण" । पत्र दहत्याजन्मदुष्कृतमिति ज्योतिषे पाठ : वासरस्य हतीयाशे नातिसन्ध्यासमीपत" । इति हितोपदेशे) पिण्डाना पिणा अन्वाहार्य श्राद्ध मासकटति- यमानस्य, ली,(मानसाय मनसे हित मानस+ यत्, "व्यमावास्या भवेद्दारो यदि भूमिसुतस्य च । जनक यत्तत्तथा । तथा च मनु । नसमास । ) दुख । पीडा । व्यथा । तयक्त गोसहसफल दद्यात् सानमात्रेण जाहवी" । "पिण्हाना मासिक श्राद्धमन्वाहाय्य विदुर्बुधा"। वि। इत्यमर यामनस्य ग्रामानस्यमपि पाठ "सिनीवाली कुइर्वापि यदि सोमदिने भवेत् । राजनि चन्द्रे। पास्यत इत्यनेन क्वचिच्चन्द्रक्षया- अमान्य , त्रि, (मन् + कम्मणि ण्यत्, नभ्समास ।) गोसहसफल दद्यात् स्नान यम्मौनिना कृतम्" । मावेऽपि प्यमावास्याश्राद्ध सूचित । एतादृग- अमाननीय। धनादृत्य । मान्य शब्दस्य नमा सिनीवाली चतुर्दशीयुक्तामावास्या व्यस्तापि व्युत्पत्ते सामिनिरनिसाधारणत्वात् वक्ष्यमाण- प्रशस्ता एवमन्यत्रापि वारविशियविधौ न युग्मा कात्यायनोतरीत्या क्षीणास्तम्भितावईमानाभेद ध्यमामसी, स्त्री, (व्यमा सह सूर्येण मासो यस्या, दर निरवकाशत्वेन सश्यायोगात् । एतच्च मौन साधारण ॥ * यत्त,- गौरादित्वात् सोध् । एषोदरादित्वात् इस्ख ।) मरुणोदयकालमारभ्य सानपर्यन्त। न तु खान "पिटयज्ञन्तु निवर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् । अमावस्या। इत्यमरटीकाया रमानाथ । कालमात्र। पिण्डान्वाहार्य्यक श्राद्ध कु-न्मासानुमासिक" । ध्यमामासी, स्त्री, (व्यमा सह सूर्येण मासो यस्या, तन, इति मनुवचन तत्सामि पिण्डपिटयक्ष निर्वर्थ गौरादित्वात् सीए । ) घमावस्या । इत्यमर "उधारे मैथने चैव प्रसावे दन्तधावने । मासानुमासिक प्रतिमासिक श्राद्ध कुर्बोते- टीकायां रसानाथ । खाने भोजनकाले च षट्स मौन समाचरेत् ॥ तिक्रमविधायक । यत्रानुशब्दस्य वीसार्थकत्व प्रमायिक, त्रि, (न+माया+ठन्, तस्य इक ।) इति स्वान्देन तस्य सामान्यत प्राप्तत्वात् । उचारे मायारहित'। भाया विद्यते यस्य स मायिक पुरीपोत्सर्गे स्मृतिः। "लक्षणवोत्यम्भतेवभिभीगे परिप्रती । ततो नभा समास । "करतोयाजलं प्राप्य यदि सोमयता कुछ । धनुरेषु सहार्थे च हीने उपच कथ्यते" ध्यमावसी, स्त्री, (धमा साहित्येन वसतश्चन्द्राकौं! वरुणोदयवेलाया सूर्यग्रहशते समा” । चन्द्रक्षयेऽमावास्याया न तु कात्यायनोतक्षये व्यास । समास ॥ तथा चा ·.. अमा अमा तथाले वर्द्धमानादौ प्रतिमासानुपपो । एवमेव मुदयात् । यता यद्दिने वासरटतीयाशे सादृश सूधप्राततिधे सिनीवालीत्वेनैव चन्द्रदानप्राप्त श्राद्धविवेकः । पतरव तत्रैवामावास्याव्यतिरिक्त दर्शलाभस्तत्रैव श्राद्ध । मुहीनतिथेस्तु कर्मा रित्यत च्याहस एव । छष्णपक्षविहितपार्बणश्राद्धे ययासमिति वध नईत्वान्न वैधावसरः । तथा च भविष्ये । “यच्चोक्तं दृश्यमानेऽपि तचतुर्दश्यपेक्षया । नात् व्यवस्थेत्युक्त । तथ सामिकतैष्यवाविशेषिता "प्रतोपवासनियमे घटिकेका यदा भवेत् । ध्यमावास्या प्रतीक्षेत तदन्ते वापि निर्वपेत्" । मावास्याव्यतिरेकाभिधानात् क्षीणादिभेदेन व्य सा तिथि सकला क्षेया पिवर्थे चापराड़िकी" दृश्यमा नेऽप्येकदेति यदुक्त तचतुईया श्राद्धाय वस्था साग्निनिरमिसाधारणीत्यवगम्यते । एवञ्चा इति । व्यत्र च प्रागुक्तभावालिवचनोक्ला मुहती पूर्वसूत्रममावास्यापदोपादानाचन्द्रक्षये सत्यम मावास्याया सताइनिमित्तक चौरसक्षेत्रजपुत्त्र मिका घटिका ग्राझा योग्यत्वात् न त्वेकदण्डा मावास्याविषय । इद पुनरित्यम्भत चतुर्दशीविष कर्तव्यपार्वणे हीयमाणादिना न व्यवस्था किन्तु त्मिका वक्ष्यमाणरोहिणादिग्रहणे तथा दृए यमिति श्राइविवेक । तत् किममावास्यावच्चतु ययातमित्यनेन । रतद्विवत मलमासतत्त्वे ।। त्वाच्च । ततश्च पूर्वोक्तवैधे तद्दिवसीयचतुर्दश्य ईशीत्यवाह यमावास्यां प्रतीक्षेत उमयतिथि यत्त दशममुहर्तस्य मत्स्यपुराणोक्तापराहिकत्वेऽपि पेक्षया परदिने यमावास्या क्षीयमाणा न्यनका प्राप्तौ श्राद्धायामावास्या प्रतीक्षणीया। यम श्राद्धे तस्य त्याग । पिण्डपिटयधार्थ एवेति लव्यापिनी न तु पूर्वापरदिवसीययावश्चतुर्दश्य पूर्वदिने दिवा साईमुहर्तमाने प्यमावास्या पर वासरटतीयामाभिधान सामिपरमेवेति परि पेक्षया घनुपस्थिते । एव स्तम्भिवावईमानया दिने च साईदशममुहर्तमा तत्र चोमवदिने शियप्रकाशोक्तं तन्न युक्त । पूर्वाहो वै देवाना मध्य रपि। तदैव पूर्वदर्श एव श्राइ । खोक्तचन्द्र थाइयोग्यामावास्या न प्राप्यते तत्र तदन्त दिन मनुष्याणा अपराह पितृणा इति श्रुत्या क्षयानुरोधात् । यदा विशद्दण्डात्मकदिवसे चतु चतुर्दश्यन्ते निर्वपेत् दद्यात् ॥ * ॥ यत्रैव विषये तम्भुहर्तस्य मनुष्यकाङ्गत्वेन बोधनादेव 'श्राद्धे ईश्यधिकचतुर्थयामपूरणे मुख्यापराहीयकिधि सामिनिररन्योर्विशेषमाह कालमाधवीये जा परित्याग । एततिमूलकमेव वासरस्य टती न्यूममुहर्तलाभस्तदापि वदैवेत्यनेन चन्द्र क्षयानु वानि | याण इत्यत । वासरस्य हतीयारे विधा विभक्तस्य रोधात् पूर्वदिने श्राद्ध न तु मुख्यापराहीय "यपराहदयाव्यापी यदि दर्शस्तिथिक्षये। दिनस्य टतीयभागे नातिसन्ध्यासमीयत इति मुहर्तलाभेऽपि परदिने । व्यत्र चन्द्रक्षयश्चतुर्दश्य याहितामे सिनोवाली निरमादे कुहम्मता"। सन्ध्यासमीपैकमुहर्त व्यापद्यपि वजनीय इत्यर्थ । यमयामात् प्रति प्यमावास्यासप्तमयामपर्यन्त धादिशब्दादनुपनीतशूद्रयोर्यहण ॥ क्षयमा तेन । मिति वक्ष्यते । तदैवेत्येव श्रवणात्तिथिदेधे खण्ड कात्यायन'। "प्रात कालो मुहप्तास्त्रीन् सहचस्तावदेव तु । विषो नियम्यते कर्मणि खण्डान्तरव्युदासाय । "घरमेऽशे चतुर्दया क्षीणो भवति चन्द्रमा । मध्याहस्विमुछत' स्यादपराहस्तत पर। एवञ्च यत्र पूर्वापरदिने वासरतीयाशीयमु प्यमावास्याएमाशे च ततः किल भवेदण"। सायास्त्रिमुत्रः स्यात् श्राद्ध तत्र न कारयेत् । ख्यापरा मुहानदर्शलामस्तत्रापि पूर्वदिन एव चतुर्दश्ययमे यामे चन्द्रमा क्षीण चतुर्थमागान राक्षसी नाम सा वेणा गईिता सर्वकर्मसु" श्राद्ध वासरतीयाशचन्द्रक्षयातिशब्दखरसात् । कलावशियो भवति । “यवेन्दुराद्यपहरेवति इति मत्स्यपुराणे निषिद्धमुहर्सत्रये धापदि मुहर्त्त त्रिमुहूर्तापीत्यनुरोधाच। यत्र तु पूर्वदिने त्रि छते” इत्यादिखरसात् । यमावास्याएमे याने दयमभ्यनुज्ञात व्यतिशब्दखरसात् । “त्रिमुहतापि मुहर्समावव्यापिन्यमावास्या परदिने टतीयाश चाणुर्भवति पुनरुत्पद्यते किलेत्यागमवारीया तेन कर्त्तव्या पूर्वा दर्श घ वकृचैः”। इति हारीत- मुहर्तव्यापिनी सती क्षीयमाणा तत्र परदिने यमावास्याया सप्तमे चामे कृत्मक्षय इत्यव वचनाच । तेन पूर्वदिने मुहर्त्तवयमाघलाभे पर चन्द्रक्षयाभावेऽपि मुख्यापरालामात् श्राद्धम्। गम्यते । “ततश्चान्त्यकलावयवनाशोत्पत्तिरव क्षय दिने वासरस्य द्वतीयाशालामे पूर्वदिने एव अन्यथा,- सा च सूक्ष्मतायां विनाशेऽप्यस्तीति" श्राद्धविषेक। श्राद्ध। रतेन मातिसन्यासमीपत इत्यनेन राक्षसी “यदा चतुर्दशीयाम तुरीयमनुपूरयेत्” । उत्पत्तिराद्यक्षणसम्बन्ध । तेन विनाशस्थानन्त वेलामात्र निषिध्यत इति मैथिलमतमपास्त । इति विशेषामिधान व्यर्थं स्यात् ।* खेऽपि नातिव्याप्ति ॥ च्या विशेषमाए सर्वकर्मस नानदानादिबपि धनापदीत्यर्थ । व्यथ “यत्र पूर्वाहे श्राद्ध वच यदइस्लेव चन्द्रमा सरव । इति श्राद्धविवेक । तेनाशक्तो तस्यामपि तत्क न दृश्येत ताममावास्या कुर्बोत" इति गोभिल "याग्रहायण्यमावास्या तथा ज्येष्ठस्य या भवेत् । रहा। यतएव पराशरः। विरोध । तथाविधचतुर्दशीयुक्तामावास्याया विपोषमाभ्या ब्रुवते चन्द्र चारविदो जना"। "दिवाकरकरे पूत दिवाखान प्रशस्यते। सिनीवालीत्वेन प्रातस्चन्द्रदर्शनात् । तबाह सरव । याभ्यामिति ज्यब्लेोपे पञ्चमी इमे प्राप्येत्यर्थः । घप्रशस्त निशि स्नानं राछोरन्यत्र दर्शनात्" ॥ “यदुक्त यदहन्त्वेव दर्शन नेति चन्द्रमा । चन्द्र पारविदो ज्योतिर्विद । यत्र पौर्णमास्या इति ॥ ॥ दवैधे कुन श्राद्धमित्याह छन्दोग तत्क्षया पेक्षया ज्ञेय क्षीणे राजनि घेन्यपि" ! न्तमास इति परिशियप्रकाश पत्र वीज परिशि कात्यायन । "यदहस्वेव चन्द्रमा न दृश्येत ताममावास्या ब्रह्मपुराणीयतिथिकृत्य । तथा च श्राद्धमधिकृय "यदा धतुर्दशीयाम तुरीयमनुपूरयेत् । कुति" इति यहोमिलसूत्र वचन्द्रक्षयाभिप्रा. ब्रह्मपुराण । धमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राइमिष्यते" यिकम् । प्यन्यथा गोमिलीयतादृशसूबान्तरेण “पयोमूलफलै शाकः कृष्णपक्षे घ सर्वदा" । धतुर्दशीयाम चतुर्दशीसम्बन्धिदिनयाममिति व. सह पौनरत्यापत्ते । तस्मात् प्रथमसूत्र कुछपर पत्र कृष्णपक्ष चतुर्दशीव्यतिरिक्ताया यस्या कस्या द्दिनस्यामावास्यासम्बन्धेऽमि चतुर्दशीनिर्देशो तश्च वईमानापक्षे नियत । क्षीणास्तम्मितयोस्तु चित् तिथौ श्राइविधामादमावास्यापि लभ्यत ऽधिकेन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात् । तेन यदा यथायोग्यमनुसरणीयम् । एवञ्च “यदधस्वेव इति को विशेषत्यपाइ स एव । घमावास्याचतुर्दशीसम्बन्धिदिनस्य चतुर्थ प्रहर चन्द्रमा न दृश्येत वाममावास्या कुर्चीत" इति "धन्दुराचे प्रवितिक्षवे कृत्स्नं किञ्चिन्यून वा व्यनुपूरयेत् यत्रानुपूरये श्रुतिरेतत्समानार्थक श्रुत्यन्तर वा तदपि वई चतुर्थभागोगकक्षावशिरः। दित्यभिधामात् तुरीययामस्य पादोनदण्डया मानादिपर न तु कात्यायनवधनात्तन क्षयलक्षणा तदन्त रव क्षयमेति वन- कल्पतरप्रभृतिभिगतायुका । मेव ज्योतिश्चाविदो वदन्ति"। न्यूनप्रथममुइतस्य वकालत्वं प्रतीयते । रतेन प्रहरप्रयाभ्यन्तरे किञ्चिदधिकप्रहरप्रये वा धतु "श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसि" पत्र मासइये घमावास्यायां चतुर्थमागोनकला ईशी प्रतीयते ततचोभयवासरीयटतीयाश इति विरोधात् । क्षीण इति कात्यायनेन मया वशिश चतुर्घमागोना या कणा तयावशिक्ष सम्बन्धिपञ्चधाविमतापराहमुयोर्मुहान्यून- यत् क्षीणे राजनीत्युछ तदपि क्षयाभिप्रायकम् । कलामागमयमाघः समाये प्रहरोवतिष्ठते। पर्थात् दर्शनाभे ध न त्वेकदिनमाने तलामे। तत्र बथैव दृश्यमानेऽप्येकदा इवि यद्रोमिलस सूत्रा चतुर्दश्यष्टमयामे क्षयारम्भ इति । तदन्त ख न्तर वर्धम् । “यदहलेव" इत्यादि दितीय. पूोलन वासरस्य हतीयाश इत्यनेनैव वैधा- अमावास्यान्तयाम एव क्षय चामेति । पय- - ·अमा अमु अमू अमुर्तद्दयपर्युदतेतरकालकुतपादिमुहर्तपञ्चक सोरोत्त्वाभावे यकोऽकारस्य उत्त्वे अमुक इति घामावास्या सप्तमयाम इति विशेषः। तेन मार्ग- भववि यमुक इत्यागमिक । इति क्रमदीपर। रौहिणादिमुहर्त चतुण्यवासरटवीयाशीयापरा- शीर्षन्येच्योरभयदिने चन्द्रक्षयलामे यद्यपि यदा मुहर्तदयकालाः । यथाक्रममायत्सामान्यप्रशस्त यथा- चतुर्देशीयाममिति वचनात् पूर्वदिने रव श्राइ प्राप्नोति तथापि तवचन चन्द्रक्षयानुरोधमूल प्रशस्ततर-प्रशस्ततमत्वेन क्षेया। एवमखगइति "चमुकामुकगोवैतत् तुभ्यमन्न खधा नमा”। थावपि नातिसन्ध्यासमीपत इति पूक्तित्वात्। इति श्राइवत्त्व (अभिवादयेइति शब्दोचारणा- मिति । कृत्मक्षयानुरोधात् क्षीणायामपि पर- वापराहलामे श्राइ व्यन्यथैतविशेषाभिधानं व्यर्थ "सायाहस्त्रिमुहर्त स्यात् श्राइंवत्रन कारयेत्'। नन्तर अमुकमामाहमस्मीति खं नाम परिकी- इति मत्स्यपुराणात्। तयेत् । इति कुस्लूकमहः । स्यात् । * यत्रापि विशेषान्तरमाइ स एव । यस्मिन्नन्दे हादशैकञ्च यव्यस्तमिस्वतीयया परि "रात्रौश्राद्धन कुर्योत राक्षसी कीर्तिता हि सा। "सनिवेश प्रमाणञ्च खहस्तेन लिखेत् खयम् । दृश्यो नोपजायेत । यव्यो मास । टतीयया सन्ध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते" । मत मेऽमुकपुत्रस्य यमुकस्य महीपते । इति नारद ) इति मनुवचनाभ्या। मात्रया चतुर्थभागोनकलया परिदृश्यश्चन्द्रो न भवति किन्तु तदधिकन्यूनकलयेति । तेन मल "ऊई मुहात् कुतपात् यन्मूर्तचतुष्यं । व्यमुक्त, ली, (मुघ + क्त , न मुक्ता विरोधे नम्- मासयुताब्दे अन्यमासवदनयोरपि चतुध्यन्तया मुहर्त पञ्चकं वापि खधाभवनमिष्यते" । समास ।) कुरिकाविशेष । इति इलायध । मादि दसप्तमयामपर्य्यन्त क्षय इति । मलमास इति मत्स्यपुराणान्मुहर्तपञ्चकमित्यत्र कुतमादिति हातकुरी इति भाषा | मुक्तिरहिते व्यत्यक्के घ ल्यवलोपे पञ्चमी कुवपमारभ्येत्यर्थः। ततस्तेनैव। त्रि॥ (अप्राप्तमोचन । व्यखतन्त्रः । युवान्दतु एकमान्मलमासादब्दद्दयानन्तराब्द- "अपराहे तु सम्प्राप्त व्यमिजिद्रोहिणोदये। "व्यमुक्ता भवता नाथ मुहर्तमपि सा पुरा"। स्तृतीयेऽब्दे मलमासस्यावश्यम्भावादिति । * ॥ चन्द्रक्षयानुराद्ध क्षीणापक्षमुपसहरति स एव । यदन दीयते जन्तोतदक्षयमुदाहृतं"। इति साहित्यदर्पणे। "एव चारं चन्द्रममा विदित्वा इत्युक्त। “पूर्बाहो वे देवानामध्य दिन मनुष्याणा "च्यमुक्तो मानसर्दु खैरिच्छाद्देषसमुद्भवै”। क्षीणे तस्मिनपराहे च दद्यात्" । व्यपराहः पितृणा" | इति श्रुति । वासरस्य इति महाभारते । खड्गादिकं । यदुक्तम्, एवं चार गतिविशेष - स्तम्भिताया व्यव तीयाश इति कात्यायनवचनं । "खड्गादिकममुक्तञ्च नियुद्ध विगतायुधम्"। "सायाइस्त्रिमुहर्त स्यात् श्राद्धं तत्र न कारयेत्" इति ।) स्थामाहस एव । "सम्मिश्रा या चतुर्दश्या व्यमावास्या भवेत् क्वचित् । इत्येषामेकवाक्यत्वात् वासरतीयाशीयापराह- | यमुत्र, व्य, (प्यमुमिन् अदस् + प्रल् उत्त्वमत्वे ।) खविता ता विदुः केचिदुपेध्वमिति चापरे" । मुहर्त्तदयस्य लामः । इति वियादितत्त्वं जन्मान्तरं। परलोक । इत्यमर' । (धमुभिन् क्षीणाया पूर्वमुक्तत्वात् ।वर्द्धमानायाश्च वक्ष्य- व्यमावासी, स्त्री, (यमा साहित्येन चन्द्रार्कयोवासो इत्यर्थस्य वाचक । यत्र, गौरादित्वात् डी ।) व्यमावस्या। इति "यनेनैवार्मका सबै नगरेऽमुत्र भक्षिता"। माणत्वात् यस्य वधनस्य स्तम्भितापरत्व । खविता नीचा पिटलोकप्रापणानही केचित् यजुर्बेदिन । शब्दरत्नावजी॥ इति कथासरित्सागरे । भवान्तरे। जम्मान्तरे । अपरे ऋग्वेदिन' तामेव उपेध्वमुपगच्छत श्राद्धा- यमावास्या, स्त्री, (धमा सह चन्द्राकी वसतो यत्र "तथैव य' क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति । येति शेष । उपेध्वमित्यत्र गताध्वामितिपाठे तिथौ सा, प्यमा+वस+याधारे ण्यत्, स्त्रिया यप्रिय सर्वभूताना सोऽमुत्रे च नश्यति"। गत प्राप्त पिटलोकप्रायणाय प्यध्वा यनयेति टाम् । णित्वात् रद्धि 1) घमावसौतिथि । "इच्छनि सततं श्रेय इह घामुन चोत्तम" गताध्वा प्रशस्तेत्यर्थः । “तस्माच्छन्दोगा उभया- इति महाभारते ।) नुरोधादिच्छात उभयादर कुर्वन्ति” इति का- अमित्र , पु, ( अमरोगे इत्रच् ।) शत्रु । इत्यमर ॥ अमुष्यपुत्त्र , पु, स्त्री, (यमुख्य पुत्र निपातनात् व्यलुक त्यायनखरस' ॥ * ॥ व्यक्तमा लघुहारीत । (रिपु' । विपक्ष । शत्रुपक्षीय । प्रतिकूल' । समास'1) प्रख्यातवशोद्भव । कुलीनः। इति "भिमुहतापि कर्त्तव्या पूबा दर्ग च वचः । "माटरूपे ममामि से राज्यकामुके । जटाधर कुहूरध्वर्युमि' कार्यो यथेर सामगीतिभि", यमित्रो मित्ररूपेण धातुस्त्वमसि लक्ष्मण"। ("स्यादामुष्यायणस्वार्योऽमुष्यपुत्लो महाकुण"। पन त्रिमुहर्तेत्युपादानात् स्तम्भितायां पूर्वदिने इति रामायणे।) इति जटाधर ।) त्रिमुहर्तमात्रलाभेऽपि बचाना श्राद्ध। न तु | अमिष, ली, (यम् रोगे कर्मणि इषन्) लौकिक- यमूर्त, त्रि, (मूर्छ + क्तः, नसमास ।) मूर्त- मुख्यापराहलामादपि परदिने । सामगाना तत्रा- सुख । इत्यणादिकोष । छलाभाव । (न मिष भिन्न । मूतिरहित । यथा । सज्ञाना धमूर्त- प्यनियम । एतादृविषय एव उमयवापराहा श्छल नसमास , छलनामाव । नास्ति मिषश्कल त्वादिति वोपदेवः । न्यायमते । प्याकाएं। लामेऽपीय व्यवस्थेति श्राइविवेक । मुख्या यस्य तत्, छलशून्य ) काल । दिक् । यात्मा। एषा सामान्यगुयार मराहस्य एकदिनमात्रलामेऽप्युमयदिनालामात् । यमी, (न् ] भि, (व्यम् रोगे+मावे घन्, मान्त संख्या १ परिमितिः २ पृथक्त्वं । संयोगः । वर्तमानाया व्यवस्थामाह कात्यायनः । त्वात् दृझमावः, अमो रोगो विद्यतेऽस्य, इन् ।) विभागः ५ । स्याकाशस्य विशेषगुणः शन्दर । “वईमानाममावास्यां लक्षयेटपरेऽहनि । रोगी । यथा । घम्ययं । इवि वोपदेव । कालदिशोर्विशेषगुणो नास्ति यात्मनो विशेष- यामास्त्रीनधिकान् वापि पिटयज्ञस्ततो भवेत्" । यमीव, सी, (धम + वन, ईडागम ।) मापं । दुख । गुणाः। बुद्धि १ मुख २ दुःख ३, इश यामांस्त्रीनिति पूर्वदिवसीययामत्रयन्यूनचतुर्दश्य- यथा, देष ५ यत्न ६ भावनाख्यसंस्कार७ धनी - पेक्षया । यथैवं वासरतीयाशानुरोधेन श्राद्ध "त त्वा भवमीवाना प्रपन्नाना मयापहं। यधम्म । इति भाषापरिच्छेदः। (रूपहीन। विधानाव् कथममावास्याश्राद्धे पयुदस्वरान्यादी याएच्छे शापनिर्मुक्त पादस्पर्शादमीवहन्' । याकृतिरहिव । वायुः। अन्तरीक्षच । यदुवं तरकालपरिग्रहः । सत्य। तिथिधे क्षीणादि इति श्रीभागवतं. "सन्निवेश्यो नेत्रदृश्यो यस्य तम्भूतमुध्यते । भेदेन खण्डविशेषपरिग्रहाय वासरतीयाशा ("न हि त्वमीश कला तस्यामीव दशानन । क्षित्यम्व्वमित्रय मूर्तममून विवरद्वयं" । इनि। पेक्षा बन्यथोभयदिने वासरतीयाशाप्राप्ती जीवितुं शक्यसि चिर विघं पीत्वेव दुर्मति"। "क्षितिज तथा वेज पवनो मन एव । श्राद्धयोपापाता। प्रागुक्तनिरमादेः कुहर्मते इति रामायो ।) मरापरवमूर्तस्वक्रियायोगाश्रया पमी" त्यस्य निर्विषयतापत्तेश्च यतः मर्युदरतेतरकाल-धमुकं, बि, बुद्धिस्यत्वोपलक्षिववत्तधावपिन। इति माषापरिच्छेद) स्थापि परिग्रह । यदा तु पूर्नापरखडयोरन्य सखत्तिविशेषधर्मपुरखारेण वत्तदस्तुवाचक । बमूदृश, त्रि, (पाविनिमते तु, पमुभिव सम्मति, वरस्यैष परिग्रहत्तदा यथायोग्यं तय साया पाना इति भाषा। चदशन्दस्य पकि छते घदस्+दृश् +कम, दस्थाने चावे बवे बवा , . इत्यमर ॥ . - स पर का - मरा ·वस्तु अम अम्म ऊत्वमत्वे ।) रवंप्रकार । रतद्रूप । इति मुग्ध "प्यम्मतफल लधु दृष्य सुखादुघीन् हरेघोषान् । विरेचने प्रशस्ता । इति राजवल्लम । (सूर्य मोधं ॥ यथा,-"अमूदृशी तत् कविवन्दि देशेषु मुद्गलानां महल तलभ्यते लोकी"। दीधितिविशेषा। वर्णिते" इति नैषध इति भावप्रकाश ("सौरीभिरिव नाड़ीमिरम्मताख्यामिरम्मय" । पमूलकं, त्रि, मूलरहित । प्रमाणशून्य । नास्ति मूल सम्मत फला, स्त्री, (घमतवत् खादु फल यस्या सा, इति रघुवशे।) यस्येति बङग्रीझर्थे कप्रत्यय । स्त्रियां टाप ।) द्राक्षा । शमलकी । इति राण- | प्यमतान्ध , [स्] पु, (धम्तमन्य व्यन्नमिव एप्ति पमूला, स्त्री, (नास्ति मूल शिफा यस्याः सा, स्त्रिया निर्घण्टः । (लघुखजूरीरक्षः। फलविशेष । कर यस्य स 1) देवता । इत्यमर : (घमत सधा टाम् ।) अमिशिखारक्ष । इति शब्दचन्द्रिका नासपाती। इति पारस्यभाषा। धन्धो भक्ष्य यस्य स ) मूलरहिते नि । इति मुग्धवोध । घटतवल्ली, स्त्री, (घम्टतवत् वरली, तस्या रोग- | प्यम्टताफल', पु, (अम्टतमिव फलं यस्य, एषोदरादि सम्रणाल, सो, (म्हणालतुल्य सादृश्ये नमसमास , नाशकत्वात् तथास्य ।) गुडघी । इति रत्नमाला । त्वात् दीर्घ ।) पटोल । इति द्रव्याभिधान। तस्य पणालसदृशकोमलत्वात् तथात्व ।) वीरण- | धमतरसा, स्त्री, (पम्तवत् खादु रसो यस्या घटताशन, पु, (व्यम्त व्ययाति म व्यश + मूल । इत्यमर। सा, स्त्रिया टाम्।) कपिलद्राक्षा । इति राज बाऊल्यात् कर्तरि ल्युट । धम्तस्य अशनः, बम्त, सी, (+भावे क्त, नास्ति मतं मरण निर्घण्ट' । (पक्कानविशेष' ॥ सा च षष्ठीतत्पुरुष ।) देवता । इति हलायुध । यस्मात् तत्, तत्यायिना मरणाभावात् तस्य "तीयमागखण्इन मिश्रितं परिपिटक । व्यम्टताएक, झी, (यम्ताप्रति प्यटक यस्य वत्।) तथात्व । ) समुद्रोद्भवदेवभक्ष्यामरत्वजनकद्रव्यवि शुभमीषधियुत मध्येइम्पाणिना । हरितक्याद्यद्रव्य । यथा,- शेष । यदा एथुराजभयेन पृथ्वी गौर्भूता तदा एव समुद्धत कृत्वा स्थापयेद्रनीमित । "व्यम्टता कटुकारियपटोलघनचन्दन । देवा इन्द्र वत्स कृत्या हिरगमयपाने धमतरूप ततोऽन्यस्मिन्नहनि तु चित्रितं निम्वचैस्तिले । नागरेन्द्रयवश्चैतदम्तायकमीरित। म्पयोऽदूदुरान् तत्त दुर्वासस शापात् समुद्रमध्य विधायापूपकं तेन तम्बिकाया एते पचेत् । क्वथित सकणाचूर्ण पित्तम्मेमन्वरापह । गत पश्चात् समुद्रमथने अम्तपूर्णकलस ग्टहीत्वा ततोऽस्तरसा जाता वातहदयलवईिनी" । दृल्लासारोचकच्छटियणादाहनिवारणं"। धन्वन्तरित्यित । इति मारतमागवते ॥ तत् इति भावप्रकाश इति भावप्रकाश पर्याय ॥ पीयूष २ सधा ३ । इत्यमर । प्यमतसम्भवा, स्त्री, (सम् +भू+भावे घ्या, यम्- | यस्तासन, ली, (यन्टतस्येव ध्यासको यस्य वत् ।) मेयूष 8 । इति तट्टीकासारसुन्दरी । • ॥ तस्य मरणामावस्य रोगाभावस्य इति यावत् तुत्यविशेष । तत्पर्याय । कर्परिकातुत्य र निर ५ । समुद्रनवनीतक ६ । इति शब्दरत्ना सम्भव उत्पत्तिर्यस्या' सा, स्त्रिया टाम् ।) गुडूची। प्यनन ३ । इति हेमचन्द्र । वली। जल। घृत ॥ यज्ञपोषद्रव्य । प्ययाचित इति राजनिघण्टः । ध्यम्ताहरण , पु, (घम्तमाहरति, माटदास्याप ॥ मुक्ति । इति मेदिनी ॥ दुग्ध । यौषध । अम्टतसारज , पु, (यम्टतस्य सार तस्मात् जायते, नयनार्थ खर्गात् भूलोक नयति, या+ह+ विषसामान्यं । वत्सनाभ । पारदः । इति राज घटतसार+जन् +ह, उपपदसमास ।) गुड । कर्तरि ल्युट, तत घठीतत्पुरुष ।) गरुड । निर्घण्ट' । धन्न । धन । स्वर्ण । भक्षणीयद्रव्य । तवराजोद्भवखण्ड । इति रामनिर्घण्ट' । इति हारावली। ("पुरा किन गण्डो मातु हृद्य । खादुदव्य । इति हेमचन्द्र । यम्टतसू, पु, (व्यम्टत तुषार सूते, घटत+सू+ विनताया सपत्नीदास्यनिवारणार्थ सर्वदेवान् अम्रत , पुं, (म्+ कर्तरि क्त, नञ्समास ।) धन्व- क्विप, उपपदसमास ।) (अम्टतान् देवान् सूते, विनिर्जित्य सोमरक्षकच्छेदनयन्त्रादिकञ्चातिक्रम्य न्तरि । देवता । इति मेदिनी। वाराहीकन्द । प्यम्टत+सू+क्विप, उपपदसमास ) चन्द्र । खर्गादम्त नागकुलाय दातुमाहतवान्" । इति वनमुह । इति राजनिघण्ट ॥ सुन्दर । यति इति हेमचन्द्र । देवमातरि स्त्री । प्यम्टताना पौराणिकी कथा । महाभारतस्यादिपर्वणि । हृद्य । इति भरततव्याडि ॥ (प्यात्मा, यथा देवानां सू प्रसूति ॥ "श्रुत्वा तमब्रुवन् सी याहराम्तमोजसा | महाभारते,- यमतसोदरः, पु, (व्यम्रतस्य सोदर सोदर्य ततो दास्यादिप्रमोक्षो भविता तव खेचर ।। "इन्द्रियेभ्य परा द्या अर्थेभ्यश्च पर मन । तस्य एकस्थानादुत्पन्नत्वान् तथात्व ।) घोटक । इत्युक्तो गरड सर्पस्ततो मातरमब्रवीत् ॥ मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा मधार पर । इति रामनिर्घण्ट' । (उच्च सवा प्यश्व । गच्छाम्यम्टतमाहतुं भक्ष्यमिच्छामि वेदितु । महत परमव्यक्तमव्यक्तादम्टत परः। "सरादेवी समुत्पन्ना तुरग पाण्डरस्तथा" | धम्तान पर किश्चित् सा काठा सा परा गति"। इति भारते।) स चक्र क्षुरपर्यन्तमपश्यदम्टतान्तिके। सूर्य' । सुरपतिरिन्द्र । विष्णो सहसनाममध्ये अटतसवा, स्त्री, (खवति इति सु + च्यम् । स्त्रिया परिभमन्तमनिश तीक्ष्णधारमयस्मय । परिगणितो नामभेद ॥) मरणरहिते त्रि। टाम् । यतस्य सवा षष्ठीतत्परुष 1) रुदन्ती. ज्वलनार्कप्रभ घोर छेदन सोमहारिणाम् । यथा । "धम्ते जारज कुगर " ।त्यमर वृक्ष । लताविशेषः। तत्पर्याय | रक्षारहा खम्तजटा, स्त्री, (धम्मतवत् सुखादुर्जटा यस्या २ उपवलिका ३ घनवल्ली 8 सितलता ५ । यच्छिनत्तरसा मध्ये सोममभ्यद्रवत्तत । सा।) जटामासी । इति राजनिघण्ट । घस्या गुणा' | पथ्यत्व । ईपत्तिक्तत्व । रसायनत्व । समुत्पाद्याम्मत तत्र वैनतेयस्ततो वली । बम्ततरङ्गिणी, स्त्री, (व्यम्तस्य पीयूषस्य तरङ्गिणी व्रणनाशित्व । विधकुछामकामलाश्वयथुजयकारि उत्पपात जवेनैव यन्नमुन्मथ्य वीर्यवान् । नदीव 1) ज्योत्स्ना । इति रामनिर्घ एटः ॥ त्वच्च । इति राजनिघण्ट । चमतदीधितिः, ए, ( धम्तवत् सन्तोषकारिण्य (“उक्ताम्मतसवा पथ्या ईत्तिक्ता रसायनी। एव तदम्टत तेन इतमाहतमेव च । दीधितया यस्य म'।) चन्द्र । इति शब्दरमावली। व्रणनी विघकुष्ठाम कामलां श्वयधु जयेत्” । दिजिज्ञाश्च कृता सपा गरडेन महात्मना") ("धम्तदीधितिरेष विदर्भने भति तापम इति राजनिघण्ट घटताक, सी, ( अम्तमाक्ष्यते स्पर्द्धते, या यम्टता, स्त्री, (नास्ति म्त मरण यस्याः सा ।) +के+क', तस्य तुल्यखादत्वात् तथात्व ।) अम्तफल, स्ली, मु, (कमतमिव स्वादु फल ।) पारा- गुडूपी । मदिरा । इन्द्रवारणी । ज्योतिष्मती। लघुविख्यफलाकृतिखोरासानदेशजनासपातीना वतरक्ष । पटोल । इति रामनिर्वण्ट । नास- गोरक्षदुग्धा । यतिविषा । रक्तपिष्टत् । दूर्वा । मफल । तत्पर्याय । रुचिफल २। प्यस्य गुणा। पाती। इति पारस्य माषा । यथा । यथाम्टतफल यामजकी। हरीतकी । इति राणनिर्घण्ट गुरुत्व । वातनाशित्व । खादुत्य । प्यनत्व । यदहकसातकाविलप्रमतिदेशेषु नासपाती इति सुलसी । इति शब्दमाला । पिप्पली । इवि रचिमुककारित्वञ्च । तल्लघुफलगुणा । मुख्यत्व । प्रसिद्ध मेदिनी । चम्पादेशस्थलमांसा इरोसकी। सा सुखादुत्व । विदोषनाशित्वच। तत् मुद्गबदेणे मुष्य" । ति नैषधे) ·साधु ।) भाष्ट्रः। भजन- दुर्गा। ॥ अम्ब अम्बु टाय। ) अम्बष्ठा । थाकनादि इति भाषा । इति वडलं लभ्यते। इति भावप्रकाश ॥ लब्धा ईO यस्मात् तत्, सिहवत् एषोदरादि- राजनिघण्ट' ॥ ब्राझणी। वामनहाटी इति बम्तोत्पन्नं, स्ली, (अम्मतं विषमिव उत्पन्न नीलवर्ण त्वात् रवर्णविपर्ययेण साधु प्रसिद्धा। इति रत्नमाला। त्वात् ।) खपरीतुत्य । इति राजनिघण्ट । पात्र । इत्यमरः । युद्ध । इति मेदिनी ॥ ध्यमतोत्पन्ना, स्त्री, (घटतं मधु उत्पन्न यस्याः सा, प्यम्वरोष , , (व्यम्बाते पच्यते यत्र, निपातनात् यम्बा, स्त्री, (चम्बाते नेहेनोपगम्यते, पवि गतौ+ "जातिकालमखादिभ्यो निष्ाया परवचनमिति साधुः।) विष्णु । शिव । इति निकाण्ड शेषः । घ, स्त्रिया टाम्।) जनमी। इति शब्दरत्नावली। किशोर । भास्कर। नृपभेद । स तु सूर्य "प्यम्ब । यत्वमिद प्रात्य प्रशमाय वचो मम"। निठाया परनिपात"1) मक्षिका । इति राज- निर्घण्टा वशीयनामागराजयुत्त। "नान्यदत्तमभोसामि स्थानमम्ब खकर्मणा"। ("भगीरथसुतो राभा श्रुत घम्टतोद्भव, स्ली, (यटत विषमिव उद्भवति कृष्ण- इत्यभिविश्रुतः। इति विष्णुपुराणे) नायोक्तो सेव । इत्यमर ॥ माण्डुराजमातुः खसा। वर्णत्वात्, उद+भू+व्यम् ।) तुत्य । खपरीतुत्य । नाभागस्तु श्रुतस्यासीत् पुत्र परमधार्मिक' । इति राजनिघण्ट । प्यम्वरोषस्त नाभागि सिन्धुद्दीपपिताऽभवत्" । इतिमहाभारतं ॥ घम्वष्ठा | इति रामनिर्घण्ट' । ध्यमेधा, [स] मु, (नास्ति मेधा यस्य सः, समा- इति हरिवंशे ।) नरकभेद । प्यामातकटक्ष । दुर्गा । इति केचित् ॥ सान्त असिच् ।) मूळ । मूर्ख । इति हेमचन्द्रः ।। प्यनुवाप । इति मेदिनी। यम्वालिका, स्त्री, (अम्वेति शब्दं लाति ग्रहाति, व्यम्बा+ला+क, उपपदसमास, सखे पतइत्वं (“नम' समस्मात् पूर्वस्मा प्यन्तरमा यमेधधाम् । प्यम्बष्ठ, पु, (प्यम्बाया मातरि तिष्ठति, प्यम्वा+ समेधसामन्तरमै सता खस्मै खयम्भवे'। स्था+क, प्याम्बाम्बेति यत्व, जापो सशाच्छन्द- खार्थे कन्, स्त्रियां टाम् । ) माता। इति शब्द- सोडसमिति ख , यसवर्णाजातत्वात् तस्य रत्नावली । बम्बष्ठा । इति राजनिघण्ट । पाण्ड- इति वोपदेव ।) यमेध्य, स्ली, (न मेध्य पवित्र विरोधे नन्समास ।) तथात्व।) देशविशेष । विप्रादेश्यायामुत्पन्न । राजमाता । इति भारत। (काशीराजस्य कनि- पुरीषं। इति शब्दरत्नावली। अपवित्रे त्रि। इति मेदिनी ॥ यं चिकित्सात्ति वैद्य इति छा दुहिता सा च विचित्रवीर्य पत्नी। (धपवित्रं । मलमूत्रादिक वस्तु । ख्यात । इत्यमरटीफाया भरत ॥ हस्तिपक । "अम्बालिका च राजेन्द्र । राजकन्या यवीयसी। "नाग्नि मुखेनोपधमेत् नग्ना नेक्षेत च स्त्रियं । यथा,- प्यम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादामात्रे यवीयसे । नामेध्य प्रक्षिपेदनौ न च पादौ प्रतापयेत्” । "व्यम्वछाम्बए मार्ग नौ देहापनाम मा चिर"। "भीमो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा"। इति मनु ।) इति श्रीभागवव । कायस्थजातिविशेष । इति इति महाभारते ।) अमोघः, वि, (न माधो निष्फल , नज्समास' 1) पश्चिमदेशे प्रसिद्ध यम्विका, स्त्री, (व्यम्वा+खार्थे कन्, स्त्रियां टाम्।) सफल । व्यव्यर्थः। इति मेदिनी । नदविशेषे अम्बष्ठकी, स्त्री, (पम्बठं कायति खग्रहणार्थ- पु। इति शब्दरत्नावली (इरफलप्रद | यवन्ध्य । माझ्यति, यम्बष्ठ+के+क', गौरादित्वात् "ईप्सितार्थक्रियोदार तेऽभिनन्द्य गिरेर्वधः । यविफल । डीए । ) लताविशेष। याकनादि निमुखी इति पाशीभिरेधयामामु पुर पाकामिरम्बिकाम्॥ “यदमोघमयामन्तगत वीजमज त्वया"। च भाषा। तत्पर्याय'। पाठा २ च्यम्बष्ठा ३ इति कुमारसम्भवे । माता । इवि मेदिनी। इति कुमारसम्भवे । कुचेली 8 पापचेलिका ५ एकाठीला ६ वरा ७ अनदेवीविशेष । इति हेमचन्द्र । कटुकीरक्ष। "यमोघा प्रतिग्रहन्तावानुपदमाशिष" तिक्ता ८ प्राचीना: एकोशिका १० टका ११ । इति शब्दचन्द्रिका प्यम्बष्ठा । इति राजनिघण्ट. । इति रघुवशे। इति रनमाला ॥ विद्धकर्णी १२ स्थापनी १३ काशीराजस्य मध्यमादुहिता। विचित्रवीर्यस्य यमोघा, स्त्री, (न मोघा निष्फला, नसमास ।) श्रेयसी १४ रसा १५ पापचेली १६ वनतिक्तिका पत्नी। तराष्ट्रस्य माता। पाटलिरक्षः। विडई। इत्यमर । हरीतकी । १७ । इत्यमरः । यविदकरें १८ पविद्धकर्णा "अम्बा ज्येष्ठाऽभवत्तासामम्बिकात्वथ मध्यमा । इति मेदिनी। १६ । इति तट्टीका । अम्बछिका २० यूथिका २१ स्वम्बिकाम्बालिके मार्ये प्रादाभाडे यवीयसे। व्यम्ब गतौ। (इति कविकल्पद्रुम ।) योधवर्गशेषो विद्धकर्णिका २२ दीपनी २३ तिक्तपुष्पा २8 गृह भीमो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा" । पध । यम्वति । इति दुर्गादास । त्तिक्ता २५ शिशिरा २६ की २७ मालती २८ इति महाभारते।) धम्बक, सी, (अम्बति नक्षत्रपर्यन्त गच्छति, प्यम्ब + देवी २६ वृत्तपर्णी ३.। इति राजनिर्धण्ट' । अम्बिकेय , पु, (पाणिनिमते तु अम्बिकाया अपत्वं एखल । वा यम्वाते भूगर्भ प्राप्यते, अम्व+कम यस्या गुणाःयतीसारशमनत्य । लघत्व। त्रिदोष पुमान्, प्यम्बिका + ठक् तस्य श्य , रड्यमाष ।) णि घम् खार्थे कन् ।) नेत्र । इति हेमचन्द्र । नाशित्वञ्च । इति राजवल्लम विस्तत्व । गुगत्व । गणेश | कार्तिकेयः। तृतराष्ट्रराज । चम्बि- "यासीनमासन्नशरीरपात- उम्णत्व। वातपित्तज्वरपित्तदाहशूजनाशित्व । काया धपत्यमित्यर्थे धोय । स्त्रियम्बकं सयमिनं ददर्श"। भमसन्धानकारित्वञ्च । इति राजनिघण्ट । प्पम्बिकेयक , पु, (अम्बिकेय + खार्थे कन् ।) गोशः। इति कुमारसम्भवे ।) ताम । इति राजनिघण्ट' ! | धम्वष्ठा, स्त्री, (अम्बाया मातरि खोत्पत्तिस्थाने इति इति जटाधर । यम्बर, ली, (यदि शब्दे +भावे धन, बम्ब यावत्, तिष्ठति, प्यम्बा +स्था+कः, यम्वेत्यादिना यम्बु, सी, (विशब्दे उण।) पालामामौषभिः । शब्दस्त राति यादत्ते प्यम्व+रा+क 1) वस्त्रं । यत्वम् पूर्ववत् इख, खिया टाम् । ) क्षुप इत्यमरः । माला इति भाषा । अल ("सका स- ("एवमुखा सुमित्रा सा विवर्णा मलिनाम्बरा" । विशेष | यम्बाडाइति ख्यावा। वस्या पर्याय । णालपटली भवता निपीतान्यम्बुमि यत्र नलिनानि इति रामायणे) बालिका र माला ३ शठाम्या 8 धम्बालिका ५ मिषेवितागि"। इति भामिनीविलाये। “चम्बुष- याकाश । (“दावामि कथमम्बरे" इति साहि- ध्यम्बिका ६ चम्बा ७ माधिका दृष्वरका ६ मम्नुनि मात कचिदपि न आयवेऽनुनादम्बु । त्यदर्पणे।) कापसः । खनामख्यातसुगन्धिद्रव्यं । मयुरिका १० गन्धपत्री ११ चित्रपुष्पी १२ इत्युझटः। “गाङ्गमम्मु सिवमम् यामुगं"। इवि इति विश्वः । धनधातुः । इति राजनिर्घण्टा श्रेयसी १३ मुखवाधिका १४ छिम्रपत्री १५ भूरि काव्यप्रकारे।) चम्बरिष, सी, (बम्बावे पचतेऽत्र, पवि+परिष मली १६ । घस्या गुणाः । कमायत्वं । षस्वत्वं । धम्बुकण्टका, ई, (धम्मुनि जचे कण्टकाश्व, सादृ- वा दीर्घः निपातनात् ।) मज़नपात्रं । भागना कपकण्ठरोगवातरोगवनाशनाशिवं। रुघमिका म्याथै कन् । ) कुम्भीर रवि भिवादशेषः। खोखा । इति भाषा । इत्यमरटीकायां रमा रित्वच । इति रामनिर्घण्ट' पाठा। घारेरी। यम्मुकिरात , ए, (बम्बुनि जले किरावा वाचाव।) माथ। यूधिका । इत्यमरमेदिनीकरौ। कुम्भीर इति भिकाजयः। अम्बरीषं, को, (पनि+गवौ+ कमवि धम्, धम्बा अम्बठिका, स्त्री, (पम्मका+संशायर्या कन, स्त्रियां | भन्नुकीय ई, (अनुनि कीमा वामर सजिल- । ।

·CC । भाषा । निघण्ट। - अम्बु मारजन्तुः। इति हेमचन्द्रः । सुश्क इति माया। प्यम्बुभत्, , (धम्नु विमर्शि, सम् + + किम् ।) सपाक परमाकं वा अम्वाधीदिने तथा । चम्बुम्म, , (पम्बुनः फूम इव)। शिसमारः। मेघः । मुस्तक । इत्यमरः समुष्मः। इति केचित् । भक्षणं व कर्तव्य पागद्राणानसम स्मृत" । इति हेमचन्द्रः। यम्बुमानणा, एं, (अम्बुमा प्यल्पगले जायते, जन इति सवत्सरप्रदीपे विष्णुरहस्य । चम्मुकेशरः, ई, (प्यम्बुभातः केशरोऽस्य ।) छोला +3:) शम्मूक' । शामुफ इति हेमचन्द्रः इति थम्पुवासिनी, स्त्री, (थम्वप्रधाने देवो वसति, वस् वृक्षः इति रममाणा। +णिनि छी ।) पाटसारक्ष। इति जटाधर। एवम्युचामर, सी, (धम्बुनः चामरमिव ।) शैवाल । प्यम्बुर , , (प्यम्यु+उरन् ।) दाराध काछ। ति व्यम्बुवासी, स्त्री, (प्यम्बुप्रधाने देशे वाम्रो यम्या' सा, इति जटाधर शेयाजा इति भाषा । हेमचन्द्रः । गोवराट् इति माया । गौरादित्यात्, पोम्।) पाटगारक्ष । इति राम प्यम्वुज, सी, (प्यम्बुनि जायते, प्यम्बु +जन् +ड ।) यम्बुरापा, स्त्री, (यमुनि गेपति, पम्प + Tr+ पा। इति मेदिनी। “इन्दीवरेण नयन मुख क, सताम् ।) स्थापभिनी। इति गभ- थम्बुवा , ए, (यम्बूनि वदवि, व्यम्बु+व+प, मन्बुनेन" । इति पटङ्गारतिलके । "प्यम्बुजमम्बुनि निर्घण्ट । उपपदसमारा 1) मेघ । इति रत्नमाला । भाव क्वचिदपि न जायतेऽम्बुनादम्यु"। त्यटः।) | यम्बुवापी, स्त्री, (प्यम्बु तदर्पणं वाधयति सूपयति, ("विश्वात्र्तिवारणसमाविभीवितोऽय नाकर्थिव वर्ष। इति भिकाण्डशेयः। वध् +णि + यम, उपपदसमास , डीम्।)तु किमु सखे भवताम्बुवाए" रति मामिनी प्यम्बुजा, पु, (अम्बुसमीपे जात ।) हिजलरक्ष । मती एवी । यथा,-- विसासे। "विभाणमानीमारच पिशवीगंटान्तडि यमर । (निघुलरक्ष । “यदारे यस्काले मिथुनसंक्रमण भूत तदाराभ्यन्तरे वन्तमिवाम्बुवार"। इति मारविः ।) मुस्तक । "अम्बुज कमले लीव हिज्जले तु पुमानय" । तावत्कागावधि विशत्यादिदरदाधिकदिनप्रयमम्ब. मेघनामा इत्यमरेणोक्तत्वात् । इति शब्दरत्नावली। वाची। तप्राध्ययन वीजवपन म फाये। सर्प- प्यम्बुवाहिनी, स्त्री, (यम्वूनि वहति स्थानान्तर "घम्बुमो निचुले पसि कमले तु नपुसक"। भयोपशमनाय दुग्ध पेय" । इति सत्यतत्व. नयति, प्यम्बु +व+गिनि, उपयदसमास, इति मेदिनी।) प्यपिच न्योतिये। पोस्।) काष्ठाम्बवाहिनी। कामादिकृतच्छिन्ना प्यम्बुजम्म, [न् ] सी, ( घम्बुनो जन्मास्य ।) पभ । "रगोयुक् प्माम्बवाघो घरोदाद्यपादगे रखो। नौकायातिभसेघनो। इयमरटीकाया मधु- इति राजनिघण्ट । (सारसविएडा । पाइ । तयां पाठो वीजवापो नाहिमोर्दुग्धपानत। रानाथ. वि, जलभात । सलिलोद्भव ।) म्टगशिरसि निरत्ते रोपादेऽम्बुवाची धन्येतसः, पु, (प्यम्बुजातो वेतसः, कर्मधारय, यम्बुताल', पु, ( प्यम्बुनि जले तालयति प्रतिया पटतुमति खलु एवी वर्जयेत्घीयशानि। मध्यपदलोपर ।) जलवेतस । तत्पर्याय' । परि गच्छति व्यम् + तल + प्यच् ।) पीवाल । इति यदि वमति धयाण क्षेत्रमासाद्य वीज व्याध' २ विदुम्न ३ नादेयी 8 | इत्यमर । घिकाण्इशेष । न भवति फसमागी शस्यचागडालयाक व्यम्बुधिरीपिका, स्त्री, (व्यम्बुनि पल्प शिरीष, सम्बुद, पु, (पम्बु जल ददाति, दा दाने+क।) रगोयुक् मा ऋतुमती एथ्यो । मत्स्यसतो। व्यन्पार्थे कन् स्त्रीत्वम् ।) अलशिरीपटक्षः | मेघ' । इति रत्नमाला । ("सदा मनोज्ञाम्बुदना "धरण्याम्टतुमत्याच भूमिकाम्पे तथैव च । तत्पर्याय | पिरौयिका २ टिण्टिगिका ३ दसोत्सुकम्"। इति घटतुस हारे। "पाशाक अन्तरागमने चैव विद्या नैव पठेवुध" ! दुर्चना 8 वारिशिरीषिका ५ । यस्या गुणा । निव्वीपयितु न वासव सतत वझिमिवाद्भिर- ज्योतिये । भिदोषविपकुठा नाशित्व। इति भावप्रका। " इति रघवशे।) मुस्तक । यथा । "कगी "यस्मिन् वारे महसांभुर्यकाले भिथुन प्रजेत् । यम्बुसर्पिणी, स्त्री, (प्यम्बुनि सर्पति प्यम्बु + रूप+ सविश्वानलद सहाम्बुद" इति वैद्यक ! व्यम्बुवाची भनिन्य पुनस्तत्कालवारयो" । णिनि, उपपदसमासः ।) अलौका । इति यम्बुधिः, पु, (यम्बूनि धीयन्तेऽत्र, यम्बु +धा + इदन्तु प्रायिक । इति तित्यादिवत्त्व :- प्यन्यच । विकाण्डशेय । बाक् इति भाषा । कर्मण्यधिकरणे कि ।) समुद्र । इति शब्द "यदाई समादाय मानोर्मग्मथगामिता। व्यम्बुसेचनी, स्त्री, (यम्वृनि सिच्यन्ते व्यनया, प्यम्बु+ रत्नावली। (“रे घाञ्चल्ययुषो गा श्रितनगा पुनम्तत्स्येनमादाय यजन विदिन त्यजेत् । सिच् + करणे ल्युट, सीम् । ) यम्वुवाहिनी । कल्लोलमालाकुलामेतामम्बुधिगामिनों व्यवसिता काम्यनैमित्तिकश्चैव यात्रा मन्त्रक्रियान्तथा । नौकाजलसेचनमात्र । इत्यमरटीकाया मथुरा साहितुं वा कथम्"। इति भामिनीविनासे। ऋतुमत्या न कुर्चीत पूर्वसशल्पितादृते । "सरासुराच गन्धर्वी क्षोभयामासरम्बधिम्'। न कुर्यात् खनन भूमे सूख्यग्रेणापि शहारि। ध्यम्वृष्टतं, त्रि, (प्यनम्बु प्यम्य सम्पद्यमान कत, अम्बु इति रामायणे।) वीजाना वपनश्चैव चतुर्विंशतियामक ! +क, अभूततझाये धि।) लेष्मकणनिर्गम थम्बुधिखवा, स्त्री, ( अम्बुधि+ सु + अप, स्त्रियां प्रमादाइपन कृत्वा गावस्तव प्रचारयेत् । सहितवाक्य | तत्पर्याय । सनिछीव २। इत्य टाम् । ) एइकन्या । एतकुमारी इति स्याता । कृच्छ कुर्यात् तत्क्षणाच खननात्तिलकाञ्चन" ! मर। सथत्कार ३ । इति हेमचन्द्र। (सनि इवि रामनिर्घण्ट । इति मत्स्यसूक्ते महातन्वे५८ पटल परख । ठीवमुखराबः । “दधति कुछकभाजामन मक्षक धम्बुप, पु, (व्यम्बूनि मलानि माति पिवति वा, "खौ रुद्राद्यपादस्थे भूमे संजायते रज । युनामनुरसितगुरूणि स्त्यानमम्बूकतानि"। इति म्यम्बु + पा+क।) चक्रमर्दकरक्ष । ति शब्द तस्मादिनत्रय यावत् वीभवायं परित्यजेत् । उत्तरचरिते।) चन्द्रिका । ( जलेश्वर । वरणः ।) शपभिषाख्य चत्वारिशल्लितिकषमागयुतो रविर्यदा भवति । प्यम्ब, ए, (प्पयि शब्दे साः ।) धनरस' | इत्य तत्राम्बुवाची शेया शिवःपादस्थितो यावत् । नक्षत्र । त्रि, जलपानकारी।) यादिकोष । ब्यम्बल 1 टक इति च माषा । व्यम्बुपत्रा, स्त्री, (व्यम्बूनि पत्रे यस्याः सा।) उच्चटा- दिग्भागशून्यलिप्तोगणितेन भवति रविर्यदा साक्षी अम्भ , [स] झी, (याप्यते, याम् + धसन् ।) जला वृक्ष' । इति रतमाला। स भवति निर्गुणकालो द्वितीयपादाश्रयाद्रौटे" । बालनामौषध। इत्यमर ॥ समादितचतुर्थराशि सम्बप्रसाद', ई, (धम्बूमि प्रसादयति खच्छता मयति "न खाध्याय वषटकार ग देवपिटतर्पण । इति ज्योतिष । (याशास्ने चतुर्थयख्या । वैदिकच्छन्दोंभेद.) ফুল বানৰ ৰসালা যাব ন” ৪ यम्बु+म+सद+णि+यच्, उपपदसमास ) कतकरक्ष । इति राजनिघण्ट' । निर्मली इति इति राजमार्तगह' ! •n घच माफनिषेधो घम्भासार, सो, (प्यम्भसां सार ।) मुखा । इति यथा,- राजानर्धण्टा सम्भस्सारमपि पाठ। "यतिमो प्रतिनव विधवा च रिजस्तथा । ध्वम्वप्रसादन, ली, (चम्मूनि प्रसादयति, प्र+सद धम्मासूर, पु, (अम्मासि सूते, सू+विम्।) घूमः। तप्वाधीदिने धैव यात कृत्वा न मक्षयेत् । रति हेमचन्द्र यम्भमसूरिति घ माठा, म्बुद नाथ ॥ -- ख्यात'। गि + ल्युट ।) कववरक्षा। इति निकाहशेषा ·- ८९ अम्ल अम्म ते पुनन्त्युकातेन दर्शनादेव साधव" । इंश्यति, जर्जरयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि यम्भोज, ली, (यम्भसि जायते, घम्भस् + जन् + ड) पन। इति शब्दरत्नाबली। सारसपक्षी। इति श्रीमागवत। दृढ़ीकरोति, वल बर्द्धयति, वातमनुलामयति, पुष्कराह इत्यमरेणोलत्वात् । चन्द्र पु! यथा । ("सौरोभिरिव नाड़ोमिरमताख्यामिरम्मयः" । हृदय तर्पयति, यास्य सखावयति, भक्तमपकर्ष- यति, लेद जनयति, प्रीणयति । लघुरुया स्त्रि "पिवन्तं त्वन्मुखाम्भोजयुत हरिकथाम्ते"। इति इति रघुवंशे।) श्रीभागवतं । अलजाते त्रि। ग्धश्च ॥ सरवगुणोऽप्येकरवात्यर्थमुपयुज्यमानी यन्त्र , पु, (यमति सौरभेण दुर गच्छति, अम+ धम्मोजन्मजनिः, पु, (अम्भोजन्मनि विष्णुनाभिपी रन् ।) व्यानरक्षः। फले क्लीव । इति शब्द दन्तान् हर्षयति, तर्पयति, संमीलयति व्यक्षिणी, जनिः जन्म यस्य स ।) ब्रह्मा । यथा,- रत्नावस्ती। सवीजयति लामानि, कफ विजापयति, पित्त- "अम्मोजन्मजनिम्तदन्तरगतोवत्मानितोवत्सपान्"। अमात', पु, (यस्तं रस सर्वत्र पत्रपुष्पादौ यतति मभिवर्द्धयति, रक्त दूषयति, मासं विदहति, इति श्रीभागवत । काय शिथिलीकरोति, क्षीण-'क्षत-कृशदुर्बलाना व्याप्नोति, व्यस्ल +धत + ग वा लस्य रत्व, पक्षे यम्भोजयोनि'. पु, (यम्भोज नारायणनाभिपग्म यस्तातः।) ग्रानातकरक्षइति शब्दमाला । श्वयथुमापादयति । यपि च क्षताभिहत-दर- योनिरुत्पत्तिस्थानं यस्य स ।) ब्रह्मा । यथा, व्यमातक', पु, (यस्त रस सर्वध पत्रपुष्पादौ यतति दग्ध-मन शून--च्युतावमूत्रित-परिसर्पित मर्दित- "सदनमुपगतोऽह पूर्वमन्भोजयोने" ॥ व्याप्नोति स्वम + यत+घण् + स्वार्थे कन् ।) छिन्न-विडोपिष्ठादीनि पाचयत्यामेयखभावात् इति प्रबोधचन्द्रोदय ॥ यामातकरक्ष' । इति विकागइशेष । परिदहति कण्ठमुरोदयश्च" । इति चरक ।) यम्भोजिनी, स्त्री, (व्यम्भोज + समूहाथै इनि तत. ("धानानातकसम्वृत्वक् कषाये विपद्बध । यस्लक , पु, ( अल्पोऽस्ल अल्पार्थे कन् । ) बकुच- खोस् ।) पद्मलता। पद्मसमूह । पद्मयुक्तदेश । यवागू शालिभिर्युक्ता ता भुक्ता ग्रहणों जयेत्” । वृक्ष । इति शब्दरत्नावली ॥ (लकुचशब्देऽस्य इति शब्दरत्नावली । (पभिनी। नलिनी। "य इति शाईधर) गुणादयो ज्ञातव्या. 1) भोजिनीवननिवासविलासहेतु इंसस्य हन्तुमप- व्यस्न, ली, (अम + or ) तर्क । इति राजनिर्घण्ट । न्यलकारहं, लो, (व्यक्ष काण्ड यस्य ।) लवाटण । रामपि ता विधाता" । इति नीतिशतके ।) धम्लः, पु, (व्यम + ल ।) घड़समध्ये रसविशेष । इति राजनिघण्ट । यम्भोदः, पुं, (व्यम्भो जल ददाति, अम्भस् + दा+ टक इति भाषा | तोयामिगुणवाइल्यादन । यस्लकेशर, पु, (यस्त्र केशरो यस्य ।) मातुलुङ्ग । क 1) मेघ । मुस्तकं । इति शब्दरत्नावली । इति सुश्रत' ! यस्य गुणा । शाकवद्दोषकारित्व । वीजपुर । इति रत्नमाना॥ (टावानेवु इति भाषा।) (जलदानकर्तरि, त्रि।) हृद्यत्व । रुघमिरक्तमासकारित्वं । शीतलत्व। यस्लचूड़, पु, (यम्ला चूडा शिखा यस्य ।) यम्ल- व्यम्भोधर , पु, (यम्भ जल धरति, H+व्यच् ।) वायुनाशित्व। स्निग्धोयणत्व। कटुरसतोऽधिकोष्ण शाक | इति राजनिघण्ट । मेघ'। ("सशीकराम्भोधरमत्तकुञ्जरः”। इति वीर्यत्व । निहोद्वेगकारित्वञ्च । इति राजवल्लभ । यस्लाम्वीर, पु, (अस्लो जम्बीर ।) यस्लनिम्बूक । ऋतुसहारे।) मुस्तक । इति शब्दरत्नावली ॥ यस्य दन्तोदेगकारित्वगुणोऽप्यस्ति। व्यपि च । इति राजनिघण्ट । खम्भोधि, पु, (व्यन्मासि धीयन्ते यत्र, धा+व्याधारे प्रीत्य निपटुताकारित्व। प्रपाचनत्व । इति राज-यम्लनायक , पु, (अम्लं रस नयति, नी+ रावल ।) किः ।) समुद्र । इति शब्दरत्नावली। निर्धण्ट' ॥ * ॥ तदतिशयभक्षणगुणा । पाचकत्वं । व्यस्लवेतस । इति राजनिघण्ट । ("प्य रत्नाकरोऽम्भोधिरित्यसेवि धनाशया। पित्तम्लेमवान्तिोदकारित्व । लघत्व । उयात्वं । यम्लनिशा, स्त्री, (व्यस्तरसे नि शेषेण शेते, यल + धन दूरेऽस्तु वदनमपूरि क्षारवारिभि" ॥ वहिशीतत्व। वायुनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभ । नि+शी+ह+ स्त्रिया टाप् ।) शटी । इति रा इति साहित्यदर्पणे। भ्रान्तितुएिकफपाण्डदोषकार्यकासकारित्वं इति जनिर्घण्ट । "सम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्यो नगापगा"। राजनिघण्ट । तइति त्रि | इत्यमरः ॥ * ॥ घस्लपञ्चफल, लो। अनरस युक्तपञ्चप्रकारफल । इति माघ अस्तवेतस । इति राजनिर्धण्ट । ( यदाह वा तयथा । कोल १ दाडिम २ रक्षाल ३ यम्भोधिवलम', पु, (अन्भोधेः वस्लम , धष्ठीतत्पुरुष ।) भट । “यस क्षालयते मुखम् । चुक्रिका 8 यस्लवेतसं ५ । मतान्तरे । जम्बीर १ प्रबाण | इति राजनिघण्ट । हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभवनिकोचन । नारळं २ प्यनवेतसं ३ तिन्तिडीक 8 वीजपूर। अम्मोनिधिः, पु, (धम्मासि निधीयन्तेऽत्र, अम्भस्+ यसोऽमिदीप्तिकृत् निग्धो हृद्य पाचनरोचनः । इति राजनिघण्ट । नि+धा+किः।) समुद्र । इति शब्दरत्नावली उयावीयो हिमस्पर्श प्रीणन क्लेदनो लघ' । ("कोलञ्च दाडिमञ्चैव रक्षान चुक्रिका तथा । ("प्रसूत सा नार नागमधूपभोग्य करोति कफपित्तास मूवातानुलामनम् ॥ धम्मवेतसमित्येतदम्लपवफल स्मृतम्"। मैनाकमम्मोनिधिबइसख्य" । सोऽत्यभ्यस्तस्तनो कुर्य्याच्दैथिल्य तिमिर ममं । "जम्बीर नागरणच तथालतसं धुन । इति कुमारसम्भवे । विष्णो सहखनाममध्ये फण्डुपाण्डुत्ववीसर्पशफविस्फोटटज्वरान्" । विन्तिडीक वीजपूरमनपञ्चफल स्मृतम्" ।) परिगणितो नामभेद , अम्भासि देवमनुष्यादयो हारीतेन यदुक्त तद्यथा, प्रलपत्र , पु, (यस्लं पत्रं यस्य ।) असन्तकक्ष । निधीयन्ते यस्मिन् इति व्यत्यच्या, नारायणस्य "जिवाजेद जनयति तथा नेत्रनर्माल्यकारी, इति राजनिर्धण्ट । साश्रयत्वात् । “प्यम्भोनिधिरनन्तात्मा"। इति बीभत्स वा जनयति तथा वातरोगापहारी। सम्लपत्री, स्त्री, (अन पत्र यस्या सा, डीम् ।) महामारते) कण्डूकुष्ठक्षतरजकर लेास्तित शोफिने स्था यलाशीलता। क्षुद्रालिका। इति राजनिघण्ट थम्भोराशि, ए, (यम्भस राशिरिव एकत्रोपचित दल प्रोक्त पवनशमनोऽस्कप्रकोप तनोति" व्यस्नपुर, ली, (यस्लेन यस्लरसेन पूर्यते, पूर+ त्वात् ।) समुद्र । इति सननिर्वण्ट । सुश्रुतश्चाहायस्लोजरण पाचन पवननिग्रहणो कर्ममणि घन् ।) रक्षाल। इति राजनिर्घयट ॥ प्यम्मोरइं, स्ली, (धम्मसि रोहति, अम्भस् + राह उनुलोमन कोष्ठ-विदाही वहि शीत लेदन प्रा- घनफल, स्ली, (अस्न फल यस्य ।) रक्षामल । इति +क 1) पद्म। ("धास्ये पूर्णशशाङ्कता नयन यशोहद्यश्चेति। सरवगुणोप्येक रवात्यर्थमुपसेव्य राजनिर्धण्ट ॥ ततुल इति माषा । योस्तादाक्यमम्भोगहा"। इति भामिनीविलासे।) मानो दन्तहर्ष नयन-सम्मोलन रोमसवेजनकफ अनफल , मु, (अल फल यस्य स ।) ग्रामरक्ष । सारसपत्ती। इत्यमरः ॥ विलयन-पारीरशैथिल्यान्यापादयति तथा क्षता इति राजनिघण्ट । धम्मय, त्रि, (चपा विकारादि, थप +मयट ।) भिहत-दग्ध-दर-भम-एम-शून-प्रच्युतावमूत्रित-वि- व्यस्लभेदन , पु, (अम्ला) भिद्यतेऽसौ, अम्ल + मिद जलविकार । फेनादि । इत्यमरः । जलमये त्रि। सर्पित-छिन्न भिन्न-विडोपियादीनि पाघयत्या + कर्ममणि ल्युट । ) व्यन्लवेवस । इति राज- यथा- मेयखभावात् परिदहति कण्ठमुरोदयश्चेति"101 "न झम्मयानि तीर्थानि न देवा सपियस्वामया । "मनोरसो भक्त रोषयति, अमि दीपयति, देह अक्षरहा, स्त्री, (यस्लाय रोइति, प्याल+र+ । a । निर्घण्ट । 12 ·. - - । - - अम्ल अन्त्रि क) मालवदेशमनागवानोभेदः। प्पस्या गुणाः । वीजपुर च नम्मीर तिम्मामीयाज पराम। ছিপাছায়াসঙ্গারপিস। सुतीक्ष्णव । मधुरत्व । रचिकारित्व । हिमस्यं । रदाय परिमायरा पागोयपाक") प.पवासामगि मागमामहवत्यहम् । दानापिाल । पितोहरत्यं । प्पमियणराणा "यजयेसमापीरामपगवान का। पगमारगुग प्रेमलापसमीदवात्ययात्"। मोदीसौभाग्यविवर्धगत्य । मदफारिप । गुम्मा नागर तिन्तिड़ीप पिचामाश निम्पक ! अति भापकापा भानविषन्धााशित्वर । इति राजनिगिट । चागदादिमाशय करमत व प । ("गिराया पन पफ, सम्माटम्यान्तरं । ("नामा याऽरनगहा सतीपणमधुग गया दिमा गय पाया प्रोमो रासाय गोागम्": रानमोग्य मंट भेन्यतमम्"। दाएनुत् पित्तोदका सुदीपनको मल्यासमा सिवेधारगारगा। विधाय) मोदिनी। स्वोसौभाग्यविवर्जिनो मदकरी प्रेया "दानिमामामागुहागाराज प पित्य परगा। परम गाय, यो, (थप गाको यम्य तत्।) सञ्चार सदा वालमा गुल्मामानविन्धभित् प कथिता चरफोम प्राधीनामा तिकिगाम पुष । ति गामधंगट ( रवाना सा माणये तु रमता"1) भव्य-मारास गंगा पाप नागदताट विरोधी प्ररय ) प्यनलोणिका, स्त्री, (प्यन रस नाति ग्याति दभितमा सुगनात मोवीय मोदक शान्याय प्यमार, प, (थय को यम्म म 1) अवार थना सम् उनयति होगयति, एका प्रभसीलिममानापोयग" अति सुगतरा।) विय । तत्पदाय । पाफात्र हाम ऊन + गपुण, यत्पम् ।) क्षुरक्षविशेष । प्याग अपनाती, स्थी, (गमगाती गो) पिंपनिया ययधुधिका 8 पिशाख ५ गपड़ ६ चिट रल । इति भाषा । तत्माय । पारी नामपन्दधिपाय ।लि निगट। गार:01 यम्य गुणा । यतिपायायाय । पान पुफ्रिका ३ दन्तशठा : प्यम्बठा ! ! ज्यमा ! परनाटिका, पी, (यय वाटिया ग्रानमिन ।) नापित्य । परामित्वच । समान पस्या गुणा । एफवायुनापित्य । णमिदीपनत्य । गतोमेद । गम्या गुग्पा । कटुत्य । यमस्य । मिश्रितम्याग गुगः । दापितक पारित ग्रहगीरोगे एितकारित्यय । ति गभवामम । शिया राय । उपाय | गुरापामायि। ति गनिट.. (यदु,- वस्त्रादिकामगोपि कथायगगनापाकायोऽप्य : विवादपिागाप्रकोपकारित । विएमादाटप । "पारम्बीवानो वासघ्न यावत् । स्ति । राजनिर्घगटोशायणपर्यायो शुदाग्निका नायुमामित्वयति गनि गट । (जाय, साम्मे पगमियो टापमिकानिनुद्" ।) शन्दे एयौ। तत्पर्याय गुणा । "मगाटमवाटी क्टुपारपमिका पपमार, मो, (यघरम ग्व सार यस्य व्व् ।) "घाड़ेगी चुफ्रिका दन्त पठापठायोपिका। मक्षा सपोयण मुरापाककी। कानिक। अति गनिघण्ट। यमन्तकात प्रफरी कुशमी पारसपत्रक विदाइपितामविकामिनी पपसारः, पु, (पयरस एव सार यस्य F1) फचित् पुग्तके कुशमीस्याने शाली इति घ विएम्भदा वातनिवर्दनी ") थप्नोतस । निम्बू क । हिन्ताम्य । प्रति राम पाठ । प्यपवाग्लूक, सी, (थयणनियर यान्तकं प्रक धिंगट। "चाहेरी दीपनी गया नया फफवातनुत् । भेट 1) पुष । ति गनिपंगट ! थपरिमा, स्त्री, (यबरमयुक्खा एरिहा 1) टी । पित्तप्ताना ग्रएण्यर्ण कुठातीसारनाशिनी"। प्यपवीन, सी, (प्ययस्य योग कारय ।) एवाप। जति रामनिघगट। इति भावप्रकाश उति राग्धिंगट। पवार, पुं, (णष पशुजाकार पय यस्य ।) ("दीपनी चायावी- घ ग्राहिणी फफमारते । घबरन, सी, (अंगरसो रक्षे यस्य ।) रक्षाय। पषतस । रति गनिघंगट । प्रशस्य तेऽम्न पारेरी ग्रहण्यारिता घसा", इति रागनिर्धगट । तनुमति भाषा। यघातक . पु, ( न वायति, चैतन् साथै इन इति चरक । प्यम्पेतस , प, मगामप्रमिह प्यपरमरक्षविशेष । नमसमास ।) यमानरक्ष । इति राजनिघण्ट। "चारी कफवातघ्नी वशिस ग्राणी पिता" । घुकाशाक ति ग्यात इति केचित् । पन्न प्यम्य गुण पायो गणतरणोपटे यौ। रति वैद्यकद्रव्यगुण ॥ फुघाः इति ख्यात इति केचित् । इत्यमर- पखान , पु. (बै + ततो नमसमास 1) महा "चाराय॑म्नामिदीपनी"। टीकाया भरत । तत्पर्याय । थप २ रेधी ३ सहारक्ष । इत्यमरभरती। यिा इति "यहण्यशेऽनिलोपहितामा ग्राहिणी लघु" : रसान' 8 प्यानयेतस ५ येससान रथात । इति घ वामट सार ७ शतवेधी - बेधक भीम १ मेदन १५ प्यमान , भि, (वै+त, न सान' नसमाउ ।) "यवएशोविकारांनी साला वातकफेदिता । भेदी १२ राजाम १३ प्यनमेदन १३ प्यखा- मानिरहित । यथा,- उरणा कयायमधुरा पारेरी धामिदीपनी": अशः १५ रातसारः १६ फलान १७ प्यन. "यनानपामा माला शिरम्यरसि चापरा"। सश्रुतच नायका १८ सहसपेधी १८ वीरान २० गुख्य इति देवीमाहात्म्य । (खच्छ । परिष्कृत । घनलोणी, स्त्री, व्यस्ललोणिका । घाझेरी । स्य. केतु २१ वराभिधा २२ पदावी २९ मांस- निर्मल । उज्वल । प्रसन्नः । विशद । प्रत्ययः । मरटीका मावी २४ । इति रामनिर्घण्ट: वराही २५ । प्यपर्युषित' । शुष्क ।) पक्षवती, स्त्री, (प्यस्लो रसो विद्यतेऽस्या , प्यन + इति रत्नमाला । घुफ २६ । इत्यमरः तत्फल- पलानिनी, स्त्री, (पन्नानाना पनाना समूह मतुप् मस्य वत्वम् ।) क्षुहालिका । इति राज गुणा । प्यत्यनत्वं । कषायत्य । उयात्व । वाय इनि ।) पनसमूह । पद्मिनी । इति विकाण्ड निर्घण्ट । पामराल । इति भाषा । कफाश्रमगुल्मनाशित्व । व्याधिहारित्वक्ष । बमवर्ग, ए, (घस्नानां व्यस्तरसप्रधानानां वर्ग 1) इति राजनिघण्ट । छागमासलोसूचीदव- पत्रिका, स्त्री, (यस्लेव, खार्थे कन् ।) तिन्तिडी । बस्तगण । यथा । घागरी। जकुच । बसवेतस । कारित्व | घणकाम्नवत् गुणकारित्वञ्च । इति इत्यमरः। पलाशीलता। वेनानिका । ज्ञदा जम्बीरक । वीगपूरक। नागरजः। दाडिम । भावप्रकाश । घानाहरोगनाशित्व । तत्पक स्तिका । इति रामनिर्घण्ट' यसोदार। इति फषगुणा । दोषविनाशित्व । गुरुत्व । धारकत्वञ्च । मेदिनी कपिस्थ । बस्न। वीजास्तक । प्यम्वष्ठा। कर- मर्दक। निम्बूक । इति राजनिघण्ट । (मता इति राजवल्लभ । तत्पर्यायगुणाः । ("दीपन मेदन शुष्कमलिकाकोलयो फल"। "स्थादसतसथक प्रतमेधी सहसभित् । "अस्विकाया फल पक्क तस्मादल्पान्तर गुथे"" तो यथा,- "चामघामातको धात्री लकुच च कपित्यक । इति घरका। पस्नषेतसमत्यक्ष भेदन लघु दीपन । दिविधा करमर्द प्रियारक। हयोगशूलगुल्मघ्न पित्तणोहितदूषण । नारक "यनिकाया' फल मक तहदेटि तु केवल" । रूक्ष विण्मद्यदोषन सीहोदावर्तनाशन । इति मश्रुतः।) दाडिम पार्बती द्राक्षा द्विधा वदरतूदक । ६ प्यत्र 1 ) इति 1) . पोष। [इति वामटा। - जम्बू ·- २ । - ६१ श्रय স্বর্য एकवर्ष चतु पक्षपमामामामे गा तु राजीवगायो ययाति सुत म्यादुदयमनुदिवा. पखिकावटक, पु, (प्पसिकाया वटक. 1) व्यग्निकां सेदयित्वा गलेन सह मर्दयित्वा तत्संस्कृतभन्ने पटपरिवारानेकदिम स्याप्यन रखे। राधमाजर्वगहा •नमं नमान्तर सत्येति ममपटक । यस्तषड़ा इति भाषा । यग्य गुणा । एवं पम्पञ्चदिगमयगारम्भगं फ्रमात् ॥ प्रकारान्तरेण यदु तदपि पद्येन मिश्यते यथा । एपमिकारित्वं । वटकगुणातुल्यगुणस्पञ्च । इति ग्युत्फमेण भ तसत् स्यादुदग्यानं रये वं । सोडी । द-ग्भिपेदैः श्रति ४ । ४८.रिपरिभ- कपिसिंकमणे रुदद भितो दक्षिणायन"" पक्षः ५ । २८ कुदरा माणो ५ । ३१ गायो भावप्रकापा रसि ज्योतिरतावं ("यखिका खेदयित्या तु जलेन सह मईयेत् । रामानने ५। ३३-रिनियमपि नवादै ५। २६ नीरे छतसकारे क्टकान् मजयेना। प्पयांश.,, ( पयगम्य या भाग. 1) मर्या गतिवि. रिप सप्तगामी ५ । २७ गाण शून्यायिने ५8. प्पम्बिकावटकान्ते तु राया वभिप्रदीपना । परय भाग पिचायनांशपसाधग। -पुतिभि ५। १८ रिपगुगैरयि ४ । २५ से. वटकस्य गुणै पफर सेऽपि घ ममन्चिता") "मामं समान्तर सत्या प्ययनांगो पूरयेत् । याची १५गमोऽधाद्भिात छ । १७ सिद्धान्त- धन्नीका, स्त्री, पत्रिपा । इत्यमरटोकाया राय पानी से भाग मिश्रयित्वा दिने दिने"। जमतमयमाशादिदगममान । यस्यार्थ । काम गमोगटेरिया सपान्तर "मस्यैकादशाहे तु विधुवाग्भग्ण यदा । मुकुट तदेतापमान दियमन्यत्र साधनात्" । प्पोटक , पु, (यस उट पत्रं यस्य स ) यार शाला यथा मेगा माता पाल तारक्ष। परमधार इति ग्यान । इति ।।१७ थमान्तरेण दयोराधियोग २० विशत्यमा इति ज्योतियसंग्रह (गति । गमनं । मार्ग। रनमाला तगायनाशे पूरयेत् । स्थया शन्तु भातफाप्यो । "धगम्त्यपिादयनात् गमीप प्पय ए गती। (इति फविकन्याम 1) पु पयते । दिराग भामति सगिरते"। इति दुगोस । "शाकमेकादिदोग दि एत्या शामिरेत् । इति ग्यो। स्यानं। भूमि । रामरममार- यय , पु, (रवि सएमनेन, पण+करो प्य।) সব নর যন্ত্রাদামাস্ক।" म्भवाने योधा यथाप्रधान यूद्धभूमौ पाय- सुभावविधिः । मामानुफान । इयमर । तिमलयाने मग जति पाठ गिजान्त गरिदिग्विभागेनावरियतिम्याग। सेनासनियेा. (कल्याणदायक देव। रपस्ये । ते घ दागों घेणग्येकादश रामावात् । विशेयर पायदप्रयेपामार्ग । “स गुप्तमूलप्रत्यन्त राजपाणिग्यान्वित "। उनजितिसग्यका 1 से पर लग ३० दि "पियनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिता । इति रघुवो। नरकभेद । प्यय पानमप्यत्र । जता पोस् । भागबन जानिशति १८ ! भोगमेवाभिरक्षन्तु भवन्त सर्व ग्व हि" : इति वैद्यकरकेन्द्रमाररावर) सध मेयन मिययित्वा ।।६ पटपणाधिका- प्रति भगवदगीता । ष्णाश्रय विश्रामस्थान । पय ,[स] मी, (गतो, व्यसन सोएं। उपमर : दगातुएयरमा मेषामं भवति। स्वयमाटिक "प्यायो नारा प्रति प्रोतसा प्यायो वे नरसूनव । (राडूयादिलो महा। किन्तु गमान्तरेगा ययाधिक मान्यते तमा ता यदम्यायन पूर्व तेन नारायण रमत"। "याद प्रदाता घमवीर्यधावा, धियं भवति । एवं ग्रान्तरेग्न शामिल अति मनु । म वयति । वासस्थान | शास्त्र । रोगापरता मदनस्य का। गत लपेऽपि शानिरिति निष्कर्ष । इदागों भावसाधनो ग्रस्य । थप समान न दिकिसिदन्ति, स्परामामार्थ पपेन गिग्यते । पावटो | ५. "शना कन्पो व्याकरयां नियत्ता पन्दसा घय । रसायनं छतमं नरा"... এই নি । ৪-মিশনালি ২৩ ज्योरियामयाव येगागि पडेव तु । "गुडूचीसारसयुक्त विषयसमन्वर । -खाम्बुदेप ५ 1 8• मांगो पेदागले. ५। ३४ चन्द पादौ तु येदग्य हस्त कल्पोऽय कथ्यते वातरम निपन्यासु सवातहर पर" :) गामिभिरिप ५ । ३०.गिरदाभिने ५। ६ ज्योतियामयन ने निरा योषमुध्यते" , प्पयनं, गो, (चय + भाषे न्युट् ।) शास्त्र । यथा,- - कुवेदै ५। ११ बांगोगेन्दुभिन्तु ५। १८ इति फूम्न पुराणे ।) "योतिपामयन नेव निगा योषमुष्यते"। श्रुतिरपि र रारामै ४ । ३६-गुणा रामबाण ३५०, प्ययानयीनः, पु, शार । यथा। व्यनुपदमामायानयं इति तियादितत्त्व । पन्या । सूर्यन्य उत्तर रामोऽधादिल २१३७ सिझा राजमतमयगाशा बजा भक्षयति नेयेयु। प्ययानय स्थराविशेष । दक्षिगदिमामनं । तद्यथा । माघादिषगमासा दि सममान. गध तमोलिप्तादिदेशीय तमेय । घयानयोन पार । इति सिद्धान्त- उत्तरायणं । श्रावणादिपमासा दक्षिणायन । प्रागुकायनांसाधिस । योग येदो १६ इत्यमर । गमन । गत्यर्यायधातोर्माऽनट । मेप स्यात् वसपेदैः सरां BC एप । मुनिग्गे व्ययनियत , घि, (न यन्त्रि। , नश्ममास ।) व्यवाद । रविसंक्रान्तिविशेष । यथा भविग्यमात्स्यन्यो पारो ५।२० इन्द व्योमाब्धिवाण ५। १० फर्कट : प्यनगन। इति प्रेमचन्द्र । (प्पनियन्त्रित । तियेय। येदराम पार ५ । ३४ सिंह धान्यानयुग्गपञ्चक पनियमित । साधीन । "गकर्कटसमान्ती है तूटदक्षिणायने । ५।२६ । तुला पापिरामपच ५। ३७-रश्चिक "सावित्रीमानसारोऽमि वर विप्र सयन्त्रित । वियुवती तुमा मेये गोलमध्ये तथापरा" खामिपश्चफ. ५.! 8 नवपनवाग ५।१६ नायन्त्रित स्त्रियेदोऽपि साशी सर्वविक्रयी", मगो मकर । गोलो राशिघया । देवीपुरागणे, धनुर्वेदराम सख 8। ३३ मग । वसपञ्च इति मनुः।) “यावदिशकमा भुक्ता तत्पण्यं घोत्तरायणे । प्रयः ३ । ५८ कुम्भा पापियेदप्रयो ३० भय प्पयसान्त , , (प्ययरस कान्त रमणीय ।) मोह- निर रे भाम्कारे दृरे दिनान्तं दक्षिणायने" । • शत्रुर्वेदश्च ।। ६ मेपो गवसखसख विपोष । कान्तलोह इति रयात । तत्र सानदानादो कोटिगुणमान भवति । यथा 8-86 }-गौमत्ययुग्म शिवायो ५। २८ इन्द्यो यायः। कान्तलोएं २ कान्त मात्स्ये। प्यितयायो ३८ मियारभवनो राम 8 कान्तायम ५ कालोई ६ महालो । "थयने कोटिगुणित मदं विष्णुपदीय घ" रामै वालम्ब ५। ३३ । सिप कन्यामरामैरिष ध्यस्य गुणाः । तीक्ष्णन्य । उध्यात्व । रुक्षयं । इत्यादि। ५। ३१-रियुगसखामीयु ५। ३४ यूपोटलिएथ्वी पाण्डशोथषाफपित्तहरत्यं । रसायनत्य । प्यनु- "ययने विधुये चैव शयने वोधने घरे । ५। ४१ वेदेशास्योऽयएथ्वीरमरपरमुख ५ । १८ तमत्वच । स चतुर्विध । भामक १ चुम्बक प्यनध्यायस्तु कर्तव्यो मन्वादिषु युगादिपु" । -कोदण्इमाऊर्वराहा । बन्धू रामय येदो । ३६ २ रोमका ३ खेदका 8 । रते रसायने उत्त- इति तिथ्यादितत्त्व ।* सूर्यगतिविशेष । रविसतमवन पर्वतः पथराम ३१५७ कुम्भो रोत्तरगुणिन | यथा,- मीनच मुदत गिरिसरणदहन ३। 80 प्रत्याए "कमेण दााणकान्तिकामानीरोगदायिमा"। "भगवफ्रान्तितः पूब्ब पश्चात्तारादिनान्तरे। प्रक्रमेण । अस्तं यामिधराशावनुदिनमवसाद्यच इति राजनिघण्टः । चुम्बकमतरोऽप्ययं। (घुम्मक --- कौमुदी ॥ तत्म- ३ सौएकान्तक ·इति मनु ।) । । - (२ अयु अयो प्रया इति ख्यात प्रस्तरभेद | चुम्बकपाथर इति भरत, (छातिम इति ख्यातः सप्तच्छदरक्ष । "प्रसाधनोपचारशमदास दासजीवन । भाषा। "यनेकराजन्यरथाश्वसहरु सैरिन्ध्र वागराप्ति सूते दस्युरयोगवे"। "उमारूपेण ते यय सयमस्तिमित मन । तदीयमास्थाननिकेतनाजिर । शम्भोर्यतध्वमामयमयकान्तेन लौहवत्" । नयत्य युग्मच्छदगन्धिराईता प्ययोगुड , पु, (थयमा निर्मिता गुड़ पिण्डः ।) रवि कुमारसम्भवे ।) पा पोपायनदन्तिना मदः" । गुमिका । यथा,- ("तत कोटिसहसेर्वा कान्तलोई महागुण' । इति किरातार्जुनीये ') "वरमाशीविषविय क्वथित ताममेव वा। इति वैद्यकरसेन्द्रसारसह) ध्ययुत, सी, (न युत, नभ्समास 1) दशसएससख्या। मोतमत्य निसन्तप्ता भक्षिता वाप्ययोगुड़ाः' वयस्कार, मु, (धयोविकार करोति, छ+यण इति हेमचन्द्र । १८००० दशहाजार प्रति प्रति घरक॥ उपपदसमास ।) प्रजवान । जाग्रमाग । भाषा। ('नागानामयुत तुरझनियुत ययोयं, सी, (व्ययोऽग्रे मुखे यस्य तत् 1) मु इति विकारह शेषः । लौहकार । व्ययस्करोतीति रथाना शत"। इति रामायणे ।) सत्यमर व्युत्पत्या। ययुत , त्रि, (न युत , नसमास 1) व्यमिथित । अयोधन , Y, (व्ययासि इन्यन्ते तायन्तेऽनेन, ह यया, [स् ] , (इन् + व्यसन् ।) यमि । इत्य- व्ययुक्त । यथा। व्यस्थगभावोऽयुतासिद्धि । प्यप् + धनादेशय ।) एकीभूतलौहपुन । । णादिकोष ॥ इति घरवाटीका ॥ (यमयुक्त' । यसम्मिए । इति भाया। तत्पर्याय | लोहफूट २। षयाचक', वि, (याच + ण्वुल, ননী नसमास ) सयोगरहित । मुसि खनामख्यात राधिकस्य हेमचन्द्र याभारहित । यथा । "यदि भवति स दाता पुत्र सघ क्रोधनस्य पिता) {"थयोधनेनाय स्वामितप्त याचकाथाचकेघु" । इत्युझट । (भिक्षापराभुख । यये, व्य, (Fण + एच् ।) कोय । विषाद । सम्भम । वैटेझिवन्चोहदय विद।"। प्रार्थनाविमुख ।) स्मरण । ति मेदिनी। सम्बोधन । इति शब्द- इति रघुवंशे । घयाचित, त्रि, (याच् + क्त, नसमास ।) याच् रत्नावली । (कोमलामन्त्रणे । “यये कान्ते मुग्धे "कुरा करे गुरुमेकमयोधन मां विना लब्धवस्तु । व्यप्रार्थित । इत्यम्तशब्दार्थे चटलनयने चन्द्रवदने" । युट । “पये कथ वहिरितो मुकुपञ्च कुरुष्व मे"। मेदिनी । (धनर्थित । " ययाचितोपस्थितमम्बु तातसारधिरश्वसेन" । इति वेणीस हारे।) इति नैषध केवल"। इति कुमारसम्भवे । “घटत स्याद- धयोंग , , (युज् + ध, नमसमास 1) विश्लेघ । पयोध्या, स्त्री, (योडुमशक्या, युध + एयुत्, । याचित" । इति मनु । "अयाधिताहतं ग्राह्य विधुर । कूट | कठिनोद्यम । इति मेदिनी। समास ।) श्रीरामनगरी। पश्चिमदेपो था मपि दुष्कृतकर्मण" । इति स्मृति ।) वमनविरेचनादीमा प्रतिलोमप्ररत्तिरल्पप्रर इति प्रसिद्धा। तत्पर्याय । साकेत र कोर ययाचित , मे, (याच् + क्तः, ततो नभ्समास ।) तिला । यथा,- ३। इति हेमचन्द्र । उत्तरकोशक्षा 811 मुनिविशेष । तत्पर्याय । उपवर्ष २ हलभति "योग सम्यकपत्ति स्यादतियोगोऽतिवर्तनं । विकायदोष । सा तु मोक्षदा पुरी। यथा, ३ कृतकोटि 8 । इति विकाण्डशेष । योगः प्रातिलोम्बेन न पाल्प वा प्रवर्तन" । "अयोध्या मथरा माया काशी काची अवन्तिः ध्ययान, सी, खभाव । इति हारावली । व्यगमन । इति वैद्यक ("तवासाम्यन्द्रियार्थसयोगो पुरी द्वारवती चैव सप्तता मोक्षदायिकाः । गत्यर्थयाधातोमावेऽनट ततो नभ्समास ॥ ऽयोगातियोगमिथ्यायोगादियुक्ता रुपरसादय"! रतास्तु एथिवीमध्ये न गण्यन्ते कदाचन । ययि, व्य, प्रश्न । (इण+इन् । ) धनुमय । सम्बो इति माधवफरकृतरोगविनिश्चयग्रन्थे विजय श्रीरामधनुरग्रस्था पयोध्या सा महापरी"। धन । इति मेदिनी । अनुरागे । ( "ययि रक्षितः। इति भूतमुडितन्त । तदर्णन यथा- कठोर। या किन ते प्रिय'। इति उत्तर "पीण्यायतनानीसि अर्थाना कम्मण कालस्य "कोशलो नाम मुदित स्फीतो जनपदो महा चरिते। "ययि धनोर। पदानि शनै नै।। पातियोगायोगमिथ्यायोगा तपातिप्रमावता निवियः सरयूतीरे प्रभूसधनधान्यवान् । इति वेणीस हारे । "ययि जीवितनाथ । जीव दृश्यानामतिमात्र दर्शनमतियोग । सर्वशो ययोध्या नाम नगरी तमासीझोकविश्रवा । सीत्यमिधायोत्थितया तया पुरः" । इति कुमार ऽदनमयोग यतिसूक्ष्मातिझियातिविप्रचार मनुगा मानवेन्द्रेण या पुरी मिर्मिता स्वयम् । सम्भवे ।) रौदभैरवादभुतदिरामीभत्सविकृतादिरूपदर्शन । प्यायता दश च दे च योजनानि महापुरी। वयुक्छद , पु, (युग्मा' सप्त सप्त छदा यस्य ।) मिथ्यायोगः" इति घरफ) योगो ध्यान श्रीमती प्रीणि विस्तीर्णा सविभक्तमहापधा। सप्तपर्णरक्ष । इति हेमचन्द्र सदभाव । योगो मेघन तदभावश्च ॥ (विच्छेद । राजमार्गेण महता विमलेन शोभिता । ध्वयुक्त, वि, ( यज +, नभ्समास 1) प्यमि मिथः सरूगाळानुरागयोनीयकनायिकयोर्गुरु मुक्तपष्मावकीर्णन जलसिक्न नित्य । श्रित । धनुचित । यथा,- जनपराधीनतया देवगत्या वा विप्रकर्षादन्योन्याद तान्तु राजा दशरथो महारारविवईम । "पयुक्त यदिछ प्रोक्त प्रमादेन प्रमेण वा" ! निरूपदशाविशेष , यदुक्त दशरूपाद”। मुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा । इति दुर्गादासा । (यससक्तः। सयोगरहित । "बायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचिसयो। कपाटतोरणवती सविभक्तान्तरापणा । धनियाजित | यथा, पारतन्त्रण दैवादा विप्रकर्षादसङ्गम" सर्वयन्तायुधवतीमुषिता सर्वशिस्थिभिः । "अयुक्त चारा राजानो भविष्यन्ति कथ नु ते"। घयश्च पूर्वराग इत्युष्यते। यदुक्त दर्पणकार । सूतमागधसम्बाधा श्रीमतीमतुलप्रभा । इति रामायणे । सर्वदा विषयासक्तचित्ततया "श्रवणादर्शनादापि मिथ सरूपरागयो।। उचाट्टालध्वजवतों शतनीशतसकुला । वर्तव्येबनवहित । दशाविशेषो योऽप्राप्ती पूर्वराग स उच्यते" :) बधूनाटकसधैश्च सयता सर्वत' पुरीं । "परावमन्ता विषयेषु सभावान्, योगवः, त्रि, (वयइव कटिना गौर्वाणो यस्य उद्यानामवणोपेता महती शालमेखक्षा । न देशकालपविभागतत्त्ववित् । सा, स्वच् । वयोग दुय्योग वाति पा+क) दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदा । व्ययुक्तबुद्धिगुंणदोषनिश्चये, वैश्यकन्याया शूद्रादुत्पन्नसन्तान । इति जटाधर । वाभिवारणसम्पूर्ण गोभिर खरक्षथा। विपन्नराज्यो न घिरात् विपत्स्यसे" ("शूद्रादयोगवः क्षत्ता चाण्डालवाधमो मृणाम् । सामन्तराजसच बलिकर्मभिरारत । इति रामायणे) वैश्यराजन्यविप्रोस जायन्ते वर्णसारा" नानादेशनिवासैश्च बणिभिरुपभोमिता । चयग्मच्छद , पु, (ययुग्मा सप्त सप्त छदा अस्य ।) इति मनुः। प्रासादः रत्नविकृतः मर्मीरिव शोमिता । विषमच्छद । सप्तपर्णरक्ष। इत्यमरटोकाया शूद्रात् वैश्याया भात प्रतिलोमन सहीवर्यः फूटागाश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावती । . :

·स्कृत ) ॥ अया घर पर चित्रामापदाकारा वरनारीगणैर्युता । वर्षे वयाचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका । घरघट्ट', य, (घरं शीघ्र घश्यते चाल्यतेऽसौ, घर+ सर्वरत्नसमाकीर्णा विमानग्रहशोभिता । कृतज्ञाश्च वदान्याच शूरा विक्रमसंयताः । घट्ट + व्यच्।) महाकूय' । इत्यमरजटाधरौ॥ (फूपान् ग्रहगाहामविच्छिन्द्रा समभूमौ निवेशिता । दीर्घायुषो नरा सर्वे धर्म सत्यश्च संश्रिता जननि सारणार्थ घटीयन्त्रभेद । कूपोपरिनिवद्ध- शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदका ॥ सहिता पुत्रपौत्तैश्च नित्यं स्त्रीभि पुरोत्तमे ॥ जलोत्तोलककाठभेद । “स कदाचिद्दायादण्द्दे- दुन्दुमीभिर्मदोश्च वीणाभि पणवैस्तथा । क्षत्र त्रझमुख चासीदेश्याः क्षत्रमनुव्रता । जितोऽरघट्टधाटिकामारुह्य कूपात् क्रमेण नि- नादिता शमत्यर्थ पृथिव्या तामनुत्तमा । शूद्रा खकर्मनिरतास्नीन् वर्णानुपचारिण ॥ कान्त" । इति पञ्चतन्त्र) 'विमानमिव सिद्धाना तपसाधिगत दिवि। सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता । व्यरघट्टक', ए, (अरघट्ट +खार्थे कन् ।) महाकूयः। सुनिवेशितवेश्मान्ता नरोत्तमसमारता । यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ॥ तत्पर्याय । पादावर्त । इति हेमचन्द्र । ये च बाणेर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापर । योधानामग्निकल्पाना पेषणानाममर्षिणा। अरजा, [स] स्त्री, (रन्ज +असन्, नजोप नल- शब्दवेध्यश्च विततं लघुहस्ता विशारदाः ॥ सम्पूर्णा कृतविद्याना गुहा केशरिणामिव ॥ समास'1) कन्या । कुमारी। इति हेमचन्द्र। सिहव्याघ्रवराहाणा मत्ताना नदता वने । काम्बोजविषये जातेवालीकैच इयोत्तमै । रजोगुणरहिते त्रि । (निर्मल । धौत । परि- इन्तारो निशितैः शस्त्रैर्वलाद्वाजवलेरपि । वनायुजैनदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमै ॥ तादृशाना सहसैस्ताममिपूर्णा महारथै । विन्यपर्वतर्मत्तै पूर्णा हैमवतैरपि । घरटु, पु, (घरं शीघ्र घटति, घट +उन् ।) घर- पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा । मदान्चिरतिबमातझै पर्बतोपमै । लुरक्षः। इत्यमरटीकाया रायमुकुट' ] वामग्निमद्भिगवद्भिरास्ता ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलस्तथा । प्यरणि, घु, (ऋ+ध्यमि ।) गणिकारिकारक्षः । द्विजोत्तमर्वेदघडतयारगे। यमनादपि निष्कान्तैमिनादपि च दिपै ॥ इति मेदिनी । सूर्यः । इति काशीखगई। सहसदै सत्यरतर्महात्मभि- भर्मन्द्रगैचैव भद्रमन्द्रम्गैस्तथा । व्यरणि, पु, स्त्री, (ऋ+व्यनि ।) निम्मन्थादार। महर्षिकल्पैषिभिच केवले" भद्रमन्द्रर्भद्रम्हगर्मगमन्त्रैश्च सा पुर।। यमिसाधनीभूतकाष्ठ । घर्षणदारामिजनककाठ। इत्याचे रामायणे वाल्मीकीये बालकाण्डे पञ्चम नित्यमत्तै सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभै । इत्यमर । (व्यग्निमन्थनकाष्ठं । यमुत्पादनाय सर्ग सा योजने दे च भय सत्यनामा प्रकाशते । यत्काष्ठ काठान्तरेण सृष्यते तदरणिनामक कार्य। "तस्या पु-मयोध्याया वेदवित् सर्वसग्रह । ता पुरी स महातेजा राजा दशरथो महान् । "विपक्षवक्षोऽरणिमन्यनोत्य' दीर्घदर्शी महातेजा पौरजानपदप्रिय ॥ प्रशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमा । प्रतापवहेरिव धूमलेखा"। दृक्षाकूणामतिरथो यज्वा धर्मपरो वशी। ता सत्यनामा दृप्तोरणार्गला इति धनञ्जयविजयव्यायोगे ।) महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत । ग्रहेर्विचित्ररुपशोभिता शिवा । धरणी, स्त्री, धरणिः । इत्यमरटीकाया भरतः॥ बलवानिहतामित्रो मित्रवान् विजितेन्द्रिय । पुरीमयोध्या नृसहससकुला ("विधिना मन्त्रयुक्तेन रूक्षाऽपि मथिताऽपि च । घनश्च सञ्चयैश्चान्चै पाक्रवैश्रवणोपम । शशास वै शक्रसमो महीपति"। प्रयच्छति फलं भूमिररणीव हुताशनम्" । यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता । इत्यार्षे रामायणे वाल्मीकीये वालकाण्डे घर इति पञ्चतन्ते ।) तथा दपारथो राजा लोकस्य परिरक्षिता। सर्ग ॥ युद्धायोग्ये त्रि। धरणीकेतु, पु, (अरणी कोतुरस्य स ।) अमिमाथ- तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतियता । व्ययोमल, स्ली, (ध्ययसो मलमिव । ) लौहमल । रक्ष । इति राजनिघण्ट. । पालिवा सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती। इति राजनिघण्टः ॥ लोहार गु इति भाषा । व्यरण्य, सी, (धर्यते म्टगे, 2 गतो, व्यनिश्चेति तस्मिन् पुरवर हया धर्मात्मानो बहुश्रुता तत्पर्य्याय । मण्डर २ लौहकिट्ट ३। तस्य गुणा । अन्य ।) वनं । इत्यमर ॥ (मोक्षप्रदं दण्ड- नरास्तुया धने खै खैरलुब्धा सत्यवादिन । "शतोईमुत्तम किट्ट मध्यञ्चाशीतिवर्षक । कादिक नवारण्य । यदुक्त- नाल्पसनिचय कश्चित्तदा तस्मिन् पुरोत्तमे । अधम परिवर्षीय ततो हीन विघोपमं । "दण्डक सैन्धवारण्य जम्बुमार्गच पुष्कर । कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् । यो प्रोक्त तकिट्टश्चापि तगुण" । यदगुण उत्पलावर्त्तकारण्य नैमिष कुरुजाङ्गलं ॥ कामो वा न कद- वा नृशंस पुरुष क्वचित् । इति वैद्यक ॥ हिमवानर्बुदश्चैव नवारण्यं विमुक्तिदं" ।) द्रय शक्यमयोध्याया नाविहान्न च नास्तिक । (व्यस्य शोधनमारण यथा, - घरण्य , पु, कटफलरक्ष । इति शब्दचन्द्रिका। सर्व नराश्च नार्यच धर्मशीला' सुसयता । "दग्ध्वाक्षकाठमलमायसन्तु, (खनामख्यातो रैववस्य मनो पुत्त्र । यदुक्कं मुदिता शीलत्ताभ्या महर्षय वामला । गोमूत्रनिर्वापितमरावारान् । हरिवशे,- नाकुण्डली नामुकुटी नासम्वी नाल्पभोगवान् । विचूर्ण्य लीळ मधुना चिरेण, "धरण्यश्च प्रकाशश्च निर्मोहः सत्यवान् कृती । नाम्यो न न लिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ॥ कुम्भाइय पाण्डुगद निहन्ति"" रैवतस्य मनो पुत्लाः पञ्चमञ्चैतदन्तर") माम्भोजी नादाता नाप्यनङ्गादनिष्कक् । इति वैद्यकरसेन्द्रसारसङ्घह ।) यरण्यकदली, स्त्री, (घरण्यस्यैव कदली, षष्ठीवत्- नाहस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्यनात्मवान् । अर, सी, (इयर्ति गच्छत्यनेन, ऋ+ व्यच् ।) शीघ्र। पुरुष ।) गिरिकदली। इति राजनिघण्टः । नानाहितामि यच्चा न क्षुद्रो वा न तस्करः। चक्रा। चाकार पाकि इति भाषा । शीघ्रगे (वनकदली । इय ग्रामादौ न जायते ।) कस्थिदासीदयोध्याया न चाटत्तो न सहर । त्रि। इति मेदिनी॥ घरण्यकापासी, स्त्री, (घरण्ये कापासी, सप्तमी- सकर्मनिरता नित्य ब्राझणा विजितेन्द्रियाः । घर, पु, ( + अच् ।) जिनाना कालचक्रस्य दाद तत्पुरुष ।) वनकासी । तत्पर्य्याय । वनमा २ दानाध्ययनशीलाच सयताच प्रतिग्रहे। शाश् । स तु व्यवसर्पिण्या षष्ठभाग । जिना भारद्वाजी ३ वनोद्भवा 8 | यस्या गुणाः । नास्तिको नान्टतो वापि न कश्चिदबश्रतः । नामयादशतीर्थदर' । इति हेमचन्द्र । हिमत्वं । रूक्षत्व । व्रणशस्त्रक्षवनाशित्वच । नासूयको न घाशक्तो गाविद्वान् विद्यते क्वचित् ॥ घरक , मु, (व्य +ऋकन् ।) शैवालं। इति हारा इति राजनिघण्ट । नाघडङ्गाविवाति नाव्रतो नासहसद'। वली । पर्पट । इति राजनिघण्टः ।। अरण्यकुलत्यिका, स्त्री, (घरण्यस्य कुलस्थिका, षष्ठी- न दीन' क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन । घरवधा, पु, धारग्वधरक्ष । सौदालि इति तत्पुरुष ।) कुलत्या । इति राजनिघण्टा बन कथिबरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् । ख्यात । इत्यमरटीकाया भरत ॥ (वस्य गुणादय कुलथी इति भाषा। इरा शक्यमयोध्याया नापि राजन्यमक्तिमान् । यारग्वधाम्दे शेयाः) घरण्यकुसम्म, मु, (घरण्यस्य कुमम्मा, पाठीव- । 1 ·- - - भाषा। अर अरा पुरुष ।) वनकुसुम्भ । तत्पर्याय । कौमुम्भ २ ता विन्ध्यवासिनी स्कन्धषठीमाराधयन्ति च । धररु , पु, (ऋ+ व्यरु । ) शत्रुः । इति सिद्धान व्यग्निसम्भव ३ । यस्य गुणा पाके कटुत्व । श्लेष्म कन्दमूलफलाहारा लभन्ते सन्तति शुभा"। कौमुद्यामुणादित्ति । (वस्त्रभेद'। खनार नाशित्व । व्यमिद्धिकारित्यञ्च । इति राज कन्द भरणादि । मूल तदितरत् । इति तिथ्या ख्यातोऽसरभेद ।) निर्घण्टः । दितत्त्व 'ध्यररे, व्य, (घर शीघ्र राति, रा+के।) त्वरान्विर परण्यघोसी, स्त्री, (घरण्यजा घोली, कर्मधारय ।) घरण्यानो, स्त्री, (अरण्य +यानुक् + स्त्रिया डीघ् । सम्बुद्धि । शीघ्रसम्बोधन ! इति शब्दरत्नावली वनधोली। पत्रणाकविशेष । इति राजनिघण्ट । महत् घरण्यम् इत्यस्मिन् अर्थे इन्द्रवरणेति (शीघ्र प्रत्युत्तरलाभेच्छया कृते व्यविव्ययतर घरण्यचटक , पु, (धरण्यस्य चटक , धष्ठीतत्पुरुष ।) सूत्रस्थेन हिमारण्ययोर्महत्वइति वार्तिकेन पर सम्बोधने । वनघटक । तत्पर्याय | धूसर २ भूमिशय ३ । यशब्दस्य बानुगागम , ततो डीम् ।) महावन । "घरे विकारसम्बोधे प्यररे त्वरयान्विते"। घस्य गुणा । शीतत्व । लघत्व । शुक्ररद्धि इत्यमर । ("यस्ति मगधदेशे चम्मकवती मामा इति शब्दरत्नावली) कारित्व । बलप्रदत्वश्च । इति राजनिघण्ट । रण्यानी" । इति हितोपदेशे।) थरलु, पु, (घर लाति, खा+कु, ऋ+पर (यस्य मांसगुणा यथा राजनिघण्टे,- परतभप, पु, स्त्री, (बरता विरता प्रपा यस्य ।) रस्य ल ।) श्योनाकरक्ष। इलमर शोनागा "चटकासन तु शीत लघ रथ्य बलप्रद । कुक्कर । इति विकाण्डशेष । रत्यलब्ने वि इति भाषा। तद्दच्चारण्यघटक तत्तूष्यां लघुपथ्यदम्" ) (नास्ति रते हारे त्रपा लख्जा यस्य स ।) घरविन्द, सी, (घराकाराणि दलानि तत्सा घरण्यसाईका, स्त्री, (धरण्य जायते या, अरण्य + घरति , पु, (ऋ+यति ।) क्रोध । इत्युणादिकोष । दृश्यात् धरा, तान् विन्दति लभते इत्यर्थे विर जन् +ड, ध्यरण्यना ध्याईका, कम्मधारय ।) अरति , स्त्री, (रम् + क्तिन्, नसमास ।) अनव + ।) पद्म । सारसमक्षी । इत्यमर । वाम वनाईका । इति राजनिर्घण्ट ॥ वन धादा इति स्थितचित्तत्वं । इति रक्षित । क्रीडाभाव । इति रक्तकमल । नीलोत्पल । इति राजनिघण्टः भाषा । अस्य गुणपर्यायौ रेन्द्र शब्दे द्रव्यो। कार्तिक । रतिविरह । रतिशून्ये त्रि । ( "उन्मीलित तूलिकयेव चित्र सूय मिर्मिन घरण्यजीर , पु, (घरण्यस्य जीर, घष्ठीतत्पुरुष ।) (विरक्ति । प्रीतिविरह । धनुरागराहित्य । मिवारविन्दम्" ! इति कुमारसम्भवे । वनजीर । इति रामनिर्घण्ट । वनजीरा इति उत्साहहीनता | उद्यमाभाव । उद्योगराहित्य । "घरविन्दमिद वीक्ष्य खेलत्खननमल। माधा। निश्चेएता। सुखामाव । दुःख । नेश । योत् स्मरामि वदन तस्याश्चारुचञ्चललोचनम्" । घरण्यधान्य, स्ली, (धरण्यस्य धान्य, पठीतत्पुरुष ।) मुक्य। उद्देग | इश्वियोगाव् चित्तस्याकुलीभाव । इति साहित्यदर्पण।) नीवार । इति राजनिघण्ट । उडी धान इति यदुक्त, कारविन्दिनी, स्त्री, (घरविन्द+नि, सीम्।) "खाभीयवस्वनामेन चेतसो यानवस्थिति । नलिनी। इति शब्दरत्नावली। पद्मसमूह। धरण्यमक्षिका, स्त्री, (अरण्यस्य मक्षिका, षष्ठी अति सा तु विज्ञेया"। सछताभाव । अखास्था। पद्माकर । इति रत्नमाला ॥ तत्पुरुष ।) दश । इति शब्दरत्नावली। डॉश "श्रमोऽरतिर्विवर्णत्व वैरस्य नयनावः” । 'अरसिक, त्रि, (रस वेत्ति, रस+ठन्, न इति भाषा। इति सुश्रुते ।) समास ।) घरसज्ञ । विदग्ध । यथा। "सर घरण्य मुह, पु, (धरण्यम्य मुग, घठीतत्पुरुष ।) घरनि , पु, ( + कनि, रत्नि बद्धमुछिकर, स सिकेषु रसस्य निवेदन शिरसि मा लिख मा मकुयक । इति राजनिघण्ट ॥ वनमुग इति नास्ति यम्य ।) विस्तृतकनिष्ठागुलिमुटिक हस्त । लिख मा लिख" । इत्युट । भाया । (व्यम्य गुणा मुकुरकपाटे द्रव्या ।) कुर्मर । इति नेदिनी घराजक , नि, (नास्ति राजा यत्र स', परण्यवायस, पु, (घरण्यम्य वायस , घठीतत् ("एकवि पतियूपान्ते एफविशत्यरत्नय' । राजशून्य देशादि । यथा,- पुरुष ।) द्रोणकाक 1 इति गनिमण्ट । टोड उति रामारणे । कफोणि । हम्त | करतल- "चौरप्राय जनपद हीनसत्यमराजक"। काक इति भाषा। पार्श्व | बद्धमुरिहस्त । कील, घुसी इत्यादि इति श्रीभागवत । ( नियन्तृहीन । शासनकर्ट धरण्यवासिनी, स्त्री, (चरण्ये वसति या, च्यग्गय+ रहित । वस + णिनि, स्त्रिया डीप । ) अन्यम्नपर्गा म्नता । "पदा मूर्ध्नि महाबाहु प्रहात् विलपिथ्यत' । "राजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा । इति गनिर्वण्ट । तम्य जानु टदौ भीमो भन्ने चैनमरनिना" ! उदृत्त सतत लोक राजा दण्डेन शास्ति वे"! धरण्यवास्तुक , मु, (यरण्यम्य वान्तक , घठीतत् अति महाभारते) इति महाभारते ।) पुरुष ।) वनवास्तूक । इति गनिघण्ट [॥ बन यग्न्धन, मी, (न रन्धन, यत्र यमाये नम्।) पाफा- घरामक , पु, (मास्ति राजा यत्र स कम् ।) गर वेतो ति भाषा। व्यम्य गुणपर्यायौ कुणर भाव । तत्तु कन्यासक्रान्या शतश्चेत् वृद्धारन्धन शून्यदेशादि । यथा,, पान्दे हरायो कथ्यते। सौरमाद्रस्य यस्मिन् कस्मिन् दिने चत "यराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वती विद्रते भयात् । धरण्यशालि , पु, (प्यगण्यभव पानि , कर्मधारय क्षेत् इच्छाम्न्धनमित्युच्यते। इति लोकप्रसिद्ध । रक्षार्थमम्य सर्वस्य रामानमस्ट्मत् प्रमु"। मध्यपदनोपच 1) नीवार । वनधान्य । इति इति मानये ७ व्यध्याये श्योक । राजनिघण्ट । "कान्नमद्या सिंहाहे सिंहान सिहकन्ययो । ' प्यराति , पु, (न राति ददाति सख, रा+क्लिघ, प्यरण्यगरण, पु, (याण्यात शूर , मनसायनागेम्यो दत्त्वा सर्व निशोधित"। नसमास ।) शत्रु | इत्यमर । धाग्य।) वनमण । इति गनिर्वगट , वन श्याचारमार्तण्डतवचन ("यरातिविक्रमालाकविकसरविलोचन"" योन अति भाषा। घरम', नि, (न रम्यतेऽत्र, प्याधारे घञ्।) यवमः। उति साहित्यदपगो। प्यरण्यवा, [न् ] ', (यग्गो वेव हिम 1) हक । यधम । इत्यमरटीकासारसुन्दरी। (नोच । "च्यनेकयुद्धविशयी सन्धान यस्य गच्छति । इति हेमचन्द्र । नेकडे वाच इति भाषा । नितए । हीन) सत्प्रमावेन तस्याशु वा गच्छन्त्यरातय"" परण्यषष्ठी, स्वी, (थरण्याय गन्तु पठी, चतुर्थोतत्-, प्यरर, घि, (+यग्च् । ) कवाट । इत्यमरः । इति पञ्चतन्त्र) पुरय) स्पेस शुनपठो! वांटापणी इति भाया। करीरकोषः । पाच्छादन । इति विश्व । (पुंसि पराल, त्रि, (ऋ2+ विघ्, व्यग्मालाति, भाषा यथा रानमारगड़े,- चर्मकतनरिकामद । यशर। युद्ध । रण ।) +क।) कुटिल | वक्र । इत्यमरः । "ये मामि सिते पोपली चारग्यमतिता। प्यररि, पु, मी, (छति वर+विच, प्यामिति ("पराले सामाव्यादखिकरमकपीमिरलके"। यापकगग्नम्यामटम्ति विपिने म्विय । इनि ।) कपाट । इति हमचन्द्र। अति पानन्दलहरी।) कम् ।। . भाषा। । तत्र प्रमाणं ।

·- - 1) १५ अरि अरु अरि "यरिएकस्त्रिदोषघ्नो ग्रहजिदगर्भपातनः" । घराल', पु, (+विच्, अरमाजाति, व्या+ला तक्षक्षणमरियं स्थाद रियमप्यभिधीयते"1) अम। इति मेदिनी । उपद्रव । वत्पर्याय । उप- +क) सर्जरस | मत्तहस्ती। इति मेदिनी। इति । एतत्फलचूर्णैईि कुत पाना नेपालदेशीय- लिङ्ग २ उपसर्ग ३ अजन्यं इति ५ उत्पात ६ । कम्बलानामित्यर्थ प्रक्षालनात् शुद्धिर्भवतीति शा- वक्राइस्त । इति शब्दरत्नावली ॥ अराला, स्त्री, (घराल+ स्त्रिया टाय) अछा। इति हेमचन्द्र ॥ (मद्य । यथा। द्राक्षारिए। स्त्रविदा मनम् । यदुक्त मनुना, कुलटा । इति शब्दरत्नावली, दशमूलारिए । वब्बूलारियं। "कौषेयाविकयोल्प कुतपानामरिएक। श्रीफलैरशुपट्टाना क्षौमाणा गौरसर्षपैः" इति) अरि, पु, (ऋ+इन् । ) शत्रुः । इत्यमर ॥ "अरिए लघुपाकेन सर्वतश्च गुणाधिकम् । ("उपकारिणा सन्धिर्न मित्रेणापकारिणा" । बरियस्य गुमा ज्ञेया वीजद्रव्यगुण समा" व्यरिएताति, त्रि, ( परिय+तातिल।) क्षेमड- इति हितोपदेशे। [इति मनु र । शुभकर' । इति भूरिप्रयोग ॥ (स्त्री, शुभा- इति वैद्यके ।) "यनन्तरमरि विद्यादरिसेविनमेव च"। ("मरणचिहार्ये लक्षणं यथा। नियतमरणा पासनं । सौभाग्यबुद्धिः । कुशलातिशय्यं । “तदन- चक्र । इति त्रिकाण्डशेष । खदिरभेद'। तत्प | ख्यापकलिङ्गः । इति माधवसंग्टहीतरोगविनि भवता निष्पन्नाशिषा काममरियतातिमाशा- याय । सन्दानिका २ दाली ३खदिरपत्रिका | स्वयग्रन्थटीकाकृदिजयरक्षित ॥ * ॥ तत्र प्रकृत स्महे" । इति महावीरचरिते ।) यस्य गुणा । कवायत्व। कटुत्वं । तिक्तत्वं । वर्णोऽईशरीरे विकृतवर्णोऽईशरीरे दावपि वर्ग यरिएदुराधी, त्रि, (व्यरिटेन मरणसूचकनिमित्तेन रक्तातिपित्तनाशित्वश्च । इति राजनिर्घण्टः । मर्यादाविभक्तो दृष्ट्वा यद्येव सव्यदक्षिणविभा दुया धीरस्य।) यासन्नमरणसूचितलक्षणेन टू- यरित्र, ली, (ऋच्छत्यनेन, ऋ+न ।) कर्ण । गेन यद्येव पूर्वपश्चिमविभागेन यद्युत्तराधर पितबुद्धि । मरणकुबुद्धियुक्त । तत्पर्य्यायः । हालि इति भाषा । तत्पर्याय | केनिपातक । विभागेन यद्यन्तर्वहिविभागेनातुरस्यारियमिति विवश २ इत्यमर । इत्यमर ! केनिपात ३ । इति भरत ॥ ("लोले विद्यात्" ॥ इति चरक । यरियनेमि , पुं, (अरियस्य नेमि', घष्ठीतत्पुरुष ।) ररिचरणरिवाभित" | इति माघ ।) "रीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् । जिनाना चतुविशत्यन्तर्गतदाविशतितीर्थबर । यरिन्दम , त्रि, (व्यरीन् शत्रून् कामादीन् वा दान्यति तत्त्वरिय समासेन व्यासतस्तु निवोध मे" ॥ इति हेमचन्द्र ॥ (विनतागर्भसम्भूत' खनामख्याता दमयति, दम् + व्यन्तर्भूतण्यर्थे खच् मुम्, उपपद- इति च मुश्रत ।) कश्यपमुनिपुत्ल , यथा हरिवो, समास ।) शत्रुदमनकारक । इति मुग्धवोध- यरिए, पु, (रिष हिसाया कर्तरि क्त, नसमास "ताश्चारियनेमिश्च गरुडश्च महाबल । व्याकरणं । लगुन । निम्वः । फेनिलरक्ष' । काक । कहा- वरुणचारुणिश्चैव विनताया सुता मता"। (“यथाकाम यथोत्साह यथाकालमरिन्दम । पक्षी। इति मेदिनी। उपभासुर'। इत्यनेकार्थ- दृयो प्रपौवचित्रकस्य पुत्र खनामख्यातोराजा, सेविता विषया पुत्र यौवनेन मया तव" ! ध्वनिमञ्जरी । मद्यविशेष । इक्षुविकारसहिता- यथा, हरिवणे, "ज्ञात्वा तु तदग्टह सर्वमादीप्तं पाण्डुनन्दना । भयाचित्रकदन्तीपिप्यल्यादिभूरिमेघजक्वाथादिस "चित्रकस्याभवन् पुत्रा एथुर्विरथुरेव च । सुरगा विविशुस्तुणं मात्रा साईमरिन्दमा" । खारवान् यरियोऽभिधीयते। इति सुश्रुतटीका । व्यश्वग्रीवोऽश्ववाहश्च सुपार्श्वकगवेषणो। इति महाभारते ।) व्यस्य गण । व्य शोथग्रहणीकफरोगनाशित्व । यरिएनेमिरश्वश्च सुधमा धर्मत्तथा" । थरिमर्द , पु, (व्यरि रोगरूप शत्रु म्नाति, म्टद इति राजवल्लभ । खनामख्यात प्रजापति । यथा रामायणे, + प्यण, उपपदसमास I) कासमक्षः । इति ("द्रयेषु चिरकालस्थ द्रव्य यत्सहित भवेत् । यादिकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन् । राजनिर्धण्ट । (त्रि, शत्रुमनकारी।) घासवारियभेदैस्तत् प्रोच्यते भेषमोचित । दक्षो विवखानपरोऽरिएनेभिस्तथैव च । परिमेदः, पु, ( अरेविट्खदिरस्येव मेद सार यदपक्वौषधाम्बुभ्या सिद्ध मद्य स व्यासव । कश्यपश्च महाभागन्तेषामासीदपश्चिम"1) यस्य स ।) रक्षविशेष । गझ्या वावना इति यरिए क्वाथसिद्ध स्यात्तयोानि पलोन्मित" परियसूदन , पु, (परिय तन्नामानमसर सूदयति भाषा । तत्पर्याय । इरिमेद २ रिमेद ३ इति शाधिर । गुणोऽन्य यथा चरकेणोक्त ॥ यरियस्य सूदन नाशक इति वा ।) विष्ण। गोधास्कन्द 8 अरिमेदक ५ अहिमार ६ पति "शोकाशॆग्रहणीदोषपाण्डुरोगारचिज्वरान् । इति विकाण्इपोष । शुभाशुभनाशके त्रि। मेद 0 यहिमेदक ८ विटखदिर ६। व्यस्य इन्त्यरिए कफकृतानोगान् रोचनदीयन ॥ •॥ (कृष्ण । स खलु माथुरे कल्पे व्यरिएनामानममुरं गुणा । कवायत्व। उपयत्व । विक्तत्व । भूत दन्तीचित्रकमूलानामुभयो पञ्चमूलयो । सूदितवान् ।) विनापिरत्व । शोयातिसारकासविषवैसपनाशि भागान् पलाशानापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ परिठा, स्त्री, (अरिए+स्त्रिया टाप् । ) कटुका । त्वञ्च । इति राजनिघण्ट । त्रिफलाया दलानाश्च प्रक्षिप्य निपल तत । इति राजनिघण्ट ॥ कटको इति भाषा । (खनाम- (यम्य व्यवहारो यत्र तदोषध यथा,, रसे चतुर्थ शेघे तु पूते शीते समावपेत् ॥ ख्याता कश्यपपत्नी, सा हि सर्वान् गन्धर्वान् "तुला ता नीलसहाचरस्य, तुला गुडस्य तत्तिछेव् मासाई हतभाजने । जनयामास । यथा,- द्रोणेऽम्भस संश्रपयेथथावत् । तन्मात्रया पिवेन्निन्य व्यर्थोभ्योऽपि प्रमुच्यते । "यरिया तु महासत्वान् गन्धर्वानामितौजसः" यूवा॑ चतुर्भागरसे तु तैल, ग्रहणीपाण्डुरोगघ्न वातवर्षोऽनुलोमन । इति हरिव।) पचेच्छनैरईपलप्रयक्त । दीपनचारचिनञ्च दन्त्यरिशमिद विदु" प्यरु, [स्] पु, (ऋ+उसि ।) सूर्य । इत्युणादि- कल्केरनन्ताखदिरारिमेद- इति दन्त्यरिए । इति चरक । कोष । रतखदिर । इति राजनिघण्ट । जम्बासययीमधुकोत्पलाना । "यरियो द्रव्यसयोगसकारादधिको गुणें । घर, [स् ] पु, ली, (+उस् ।) व्रणं । क्षतं । तत्तेलमाश्वेव एत मुखेन, बहुदोषहरव दोषाणा शमनश्च सात इत्यमर। स्थेय दिजाना विदधाति सद्य" *। दीपन कफवातघ्न सर पित्तविरोधनः। घर, [स् ] व्य, (+उसि ) मर्म । सन्धि- महासहचर तेल ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसग्रह) शूलाधमानोदरमीइन्वराजीसा हित " स्थान । इत्युणादिकोष यरिए, क्ली, (रिष हिसाया कर्तरि क्त, नन् इति सुश्रुतश्च ।) परुचि, मुं, (न रुचियंत्र स 1) रोगमेदः । समास ।) सूतिकाग्रह । ("परिषशय्या परितो परियक, पु, (परिय एव खार्थे क ।) फेनिलरक्षा, स च सत्यभिलाषेऽभ्यवहारासामर्थरूप । इति विसारिणा सजन्मनस्तस्य निनेन तेजसा"। इति इति शब्दरत्नावलो। रीठाकरन इति ख्याव' । रक्षित ॥ तत्पर्याय । घरोधक २ घश्रद्धा ३ रघवशे ।) घशुभ । तक्र | मरणचिह । (यदुक्तम्, यरिएशब्दार्थोऽप्यत्र । रिठा इति भाषा । (यस्य धनभिलाष 8। इति राजनिघण्टः । "रोगियो सरण यादवश्यम्भावि लक्ष्यते । गुणा यथा, ("दोषै पृथक् सह च चित्तविपय्यंयाच, ।

·अरु भक्तायनेषु हदि चावतते प्रगा। मान्ने रुचिर्मवति त भिषभो विकार, मक्कोपघातमिइ पञ्चविध वदन्ति" । इति सश्रुतः । व्यालङ्कारशास्त्रोक्तदशविधस्मर- दशामध्ये परिगणितो वस्तवैराग्यरूप स्मरदशा विशेषः, यथा साहित्यदर्पणे,- "यवेवसौष्ठव ताप पाण्डता कृशताऽचि । सरचिर्वस्तुवैराग्य सर्वपारागिता ति" ! घरुन , पु, (रुजति, रज् +क, नसमास ।) धार- ग्वधरक्ष । इति राजनिघण्ट । साँदालि इति भाषा। (खनामख्यातदानवविशेष । "प्रलादोऽश्वशिरा कुम्भ सझादो गगनप्रिय । धनुनादो हरिहरौ वराह सहरोऽरज" । इति परिव) घरुण, सी, (+उनन् ।) कुछम । सिन्दूरं । इति राजनिर्घण्ट । वरुण, पु, (ऋ+उनन् ।) सूर्यसारथि । स तु विनतापुत्र गरुडज्येष्ठमाता च। तत्पर्याय । सूरसूत २ अनूरु ३ काश्यपि 8 गरडाग्रज ५ सूर्य । प्रवक्ष । अव्यक्तराग । ईपट्रक्तवर्ण । इत्यमर । सन्ध्याराग । शब्दरहित । कपिल- वर्ण । कुठभेद । अरुणगुणविशिये तु वाय- लिङ्ग । इति मेदिनी । पुन्नागरक्ष । गुड । इति रामनिर्घण्ट' । (कपिलवर्णयुक्त'। कृष्णा- मिश्रितरक्तवर्णविशिय । "कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते विमलाम्बरे"। इति रामायणे ।) व्यरुणकमल, क्ली, (कृष्णसर्प इत्यादिवत् नित्यकर्म- धारय ।) रक्तोत्पन । इति राजनिघण्ट । प्यरुणलोचन, पु, (धरणे रतो लोचने यस्य स ।) पारावत | इति राजनिर्घण्टः । वरुणसारथि , पु, (व्यरुण गगडायम सारथिर्यस्य स ।) सूर्य' | इति हेमचन्द्र । घरुणा, स्त्री, (यगण + स्त्रिया टाप् ।) यतिविधा । श्यामा । मञ्जिष्ठा । विरता। इति मेदिनी । इन्द्रवारणी । गुञ्जा । इति राजनिघण्ट । मुण्डि- तिका। इति रत्नमाला । धरणात्मज , पु, (धरणस्य यात्मम , छठीतत्पुरुष ।) जटायुपक्षी। इति त्रिकाण्इशेष । धरणावरजा, ए, (धरणस्य यवरज पछीतत्पुरुष ।) गरुड । इति हेमचन्द्र । ("थरुणावरज श्रीमानाररोह रणे हरि। सुवर्ण खेन वपुपा सुपर्ण खेचरोत्तमम्" । इति इरिवशे।) घरुणोदय', पु, (यण्णस्य पानादित्यस्य उदयो यत्र स ॥ सूर्योदयात् पूर्व मुसहयकाल । यथा,- "तसो पत्किा प्रातररणोदय उप्यते । यतीमा सानफाणोऽय गङ्गाम्भ सदृश स्मृत"" इति प्रभवैवर्तपुराय । (यदुक्तं,- "रजनीशेययामस्य शेषाईमरणोदय" । इति । “हुन् प्रशसत्यमस यो घण्टाताडोऽरणोदये"। इति मनु) अरुणोदयसप्तमी, स्त्री, (अरुणोदयकाले पुण्य इति मनुवचनेनैकदाजसज्ञाननिषेधात् । विशेषजनिका या सप्तमी) माघशुझसप्तमी। "धर्मविनाचरेत् स्नानमाङ्गिकच पुन पुन"। माकरी सप्तमी । यथा। मविय्ये । इति मनुवचनाच्च । यतएव नान्दीमुखप्रकरस- "सूर्यग्रहणतुल्या हि शुक्ला माघस्य सप्तमी । शेषे प्रधानानामपि काम्यानां वत्तद्देशकाच परणोदयवेलाया तस्यां स्नान महाफल । विहिताना तन्त्रेणैव सिद्धिरिति श्राद्धचिन्ता माघे मासि सिते पक्षे सप्तमी कोटिमास्करा। मणि ॥ निष्कामविष्णुप्रीतिकामयो सुतरा सच्च दद्यात् सानाघदानाभ्यामायुरारोग्यसम्पदः । दनुष्ठान । गुणतारतम्यात् फलतारतम्य इवि स्वरुणोदयवेलायां शुक्ला माघस्य सप्तमी। न्यायेन फल बोध्य । तत्तु इक्षुक्षीरगुडादिमाधुर्य गङ्गाया यदि लभ्येत सूर्यग्रहशते समा", भेदवन्निएमशक्य । कोटिभास्करा कोटिसप्तमीतुल्या । सूर्यग्रहण "पक्षान्तरोपि कन्यास्थे रवी श्राद्ध प्रशस्यते। फल सानण सन्निहिते बुद्धिरन्तरङ्गा इति कन्यागते पञ्चमे तु विशेषेणैव कारयेत्” । न्यायात् । तेन बहशतसूर्यग्रहणकालीनगङ्गा- इति हेमाद्रितादित्यपुराणोक्तवत् । एतदघन स्नानजन्यफलसमफलप्राप्ति फलमघ झेय। यत्र प्रागई कार्तिकमलमासादविषय । वहशतसूर्यग्रहाणा प्रत्येकाधिकरणताससर्गे "देशकाजाश्रमक्षेत्रद्रव्यदाटमनोगुणा । णान्वयात् कालाना सानानां तत्फणानामपि बह सुचशस्यामि दानस्य फलातिशय हेतव"" शतत्व लभ्यते । अतो नाप्रसिद्धि * ॥ पूर्ण इति ब्रह्मपुराणोक्तवच ॥ * ॥ तीर्थमदे त्वेकदामि सप्तम्या पूर्वापरयोर्यत्रारुणोदयकाले सप्तमी तत्र नानासान। पूर्वदिने तत्काले सान। "विधुवद्दिवसे प्राप्ते पञ्चतीर्थी विधानत"। "चतखो घटिका प्रातररुणोदय उच्यते । इति ग्रझएराणादिवचनात् । “तीर्थभेदे वन्न यतीना सानकालोऽय गाम्भ सदृश स्मृत । प्रसङ्गयोरसम्भवाच”। धतएव गगावाक्यावली- प्रियामा रजनी प्राहस्यवाद्यन्तचतुराय । तीर्थचिन्तामण्यो । यस्तु प्रयागे यहनाने क्रोडी नाडीना तदुभे सन्ध्ये दिवसाद्यन्तसज्ञिते" , छतेऽपि माघसप्तमीज्ञानादावसाधारणमाल्पेन इति कालमाधवीयतब्रह्मवैवर्तीयेन पूर्वस्य तत्- पुनस्तथैव प्रात स्नानाधरण तयुक्त तदा सछन् कालस्य पूर्णतिथिसम्बन्विदिनकर्त्तव्यकम्माङ्गत्वेन मानस्यैव विहितत्वात् । अन्यथा तत्यहपर इतरस्य चेतराङ्गत्वेनामिधानात् । अतएव दक्षण कामनायां तदानन्यापत्तेरित्युक्त ॥ । खाने तत्कालमारभ्याहिककृत्यममिहितं । ॥ यत्रा परिपाटीमाइ सत्यकल्पलतायां विष्णु । सप्त रुणोदयकाले मुहर्त्तान्यूनतिथिलाम एव स्नान । वदरपघाणि सप्तापत्राणि च शिरसि निधाय। "वतोमवाससानादौ घटिकेका यदा भवेत् । "यक्ष्यजन्मकृत माय मया सप्तस जन्मस। उदये सा तिथिर्यादा श्राद्धादावस्तगामिनी"। तन्मे रोकश्च शोकञ्च माकरी इन्तु सप्तमी" । इति विष्णुधर्मोत्तरात् । यत्र घटिका मुहूर्त इत्यु धार्य नायादितिशेय । रोक छिछ । विधि श्राद्धयोग्यकालानुरोधादिति वक्ष्यते । ब्रह्मवैवर्त कृत्यस्य पौर्णमास्यन्तमासाहकत्वात् माकरीपदं वचने घटिका दण्डरूपा। परवचने नाड़ीनामा मकरार्कारब्धचान्द्रमासीयतिथिपर। द्यन्तचतुष्टयमित्येकवाक्यत्वात् ॥ • ॥ ये तु सूर्यो "तिथिकृत्ये च कृष्णादि व्रते शुक्लादिमेव च । दयात् प्रागपि प्रात मानविधानात् तत्रैव माघ विवाहादौ च सौरादि मास कृत्ये विनिर्दिशत्"। सप्तन्याख्यगुणफलविधिबधवादित्याहस्तञ्चिन्त्य । इति ब्रह्मपुराणान्मन्वन्तरादित्वेन तथा युस- प्रकरणान्यत्वे प्रयोजनान्यत्व इति जैमिनिसूत्रेश त्वाच्च । यथा मत्स्यपुराणे। प्रकरणभेदे गुणविध्यसिद्धे। व्यतएव कल्पतर- "यस्मान्मन्वन्तरादौ तु रथमापुर्दिवाकरा । रत्नाकरयो। माघमासस्य सप्तम्चा तस्मात् सा रथसप्तमी। “य इच्छेदिपुलान् मोगान् चन्द्रसूर्यग्रहोपमान् । घरयोदयवेलाया सस्या स्नान महापल"। प्रातःसायी भवेनित्य द्वौ मामी माघफान्गुनौ” । थतएव नारसिहे रथ्याख्यायामित्युक्त । यथा,- इति । विष्णुस्मृती। “यथाहनि तथा प्रातर्नित्य "महानवम्या द्वादश्यां भरण्यामपि चैव हि। सायादनातुर" । इति नित्यखानप्रकरणात् प्रक तथाक्षयटतीयाया शिय्यानाध्यापयेवुधः । रणान्तराखानात् प्रकरणान्तराधिकरणन्यायेन माघमासे तु सप्तम्या रथ्याख्यायान्तु वर्जयेत्" । काम्यवानान्तरमिदमप्युक्त। न तु गुणफलविधि । हादश्या शयनोत्थानद्दादश्यां । मरण्या शक्रवा- किन्तु काम्यकरणे प्रसान्नित्यसिद्धिरिति ।। पावभरण्यामिति कम्पतर' । व्यत्र महानवम्यादि- माघमासनिमित्तकमाघसप्तमीनिमित्तक साहचर्याच्चान्द्रत्व प्रतीयते । यतएव चतुई- काम्यस्मानयो प्रातर्विधानात् नैमित्तिकत्वेन प्राय मन्वन्तरादिगणने कापि न राम्युलेखः । यथा । चित्तवत् सशदनुष्ठान । “प्रधानस्याक्रिया यन्त्र भविय्यमत्स्ययो। साङ्ग वत् क्रियते पुन | तदङ्गस्याक्रियायान्तु "वश्वयक शुझानवमी दादशी कार्तिकी वधा। नातिन च तक्रिया" इति कात्यायनवचनात् । ढतीया चैत्रमासस्य तथा माइपदस्य च । "न सानमाचरेशका नातुरो न महानिशि। फागुनस्याप्यमावास्या पोयस्यैकादशी वथा। न वासोमि सहाजमं नाविधाते अन्नापये", व्यायास्यामि दशमी तथा माघस्य सामी। । यन ।

·१७ ॥ । अरो अरो श्रावणस्याटमी कृष्णा तथाघान्स्य पूर्णिमा । न जिघ्रन्ति न टण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुष" | कसलमुष्ण विरसञ्च पूति कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठी पञ्चदशी सिता । पित्तेन विद्यालवणञ्च वन्न । यथा च सुश्रुते,- मन्वन्तरादयस्वेता दत्तस्याक्षयकारिका"। "न पश्यति स नक्षत्रा यश्च देवीमरन्धतों । माधुर्य्यपेच्छिल्यगुरुत्वशैत्य- चन अमावास्यायमीव्यतिरिक्ता शुक्ला पुन - ध्रुवमाकाशगङ्गा वा तं वदन्ति गतायुष" I) विबद्धसम्बन्धयुतं कफेन" ॥ इति माधवकर ॥ पुनस्तथापटोपाकीर्तनादानात् । उपक्रमोपसंहा सप्तपदीगमनानन्तरं जामाता मन्त्र पाठयन् बधू परोचका न भोजने रुचिमुत्पादयन्तीत्यरोचका रयो शुरूत्वकीर्तनाथ । अब कामधेनो टतोया ता दर्शयति च। व्याधय पञ्च वातजादिभेदै । * ॥ वातिकस्य ल- व माघम्येति । कल्पतरौ तु टतीया चैत्रमास- अरुन्धतीजानि , पु, (अरुन्धती माया यस्य सः, क्षणमाह । परिहृयदन्त यन्लभक्षणेनेव परि- स्येति लिखित । पत्र पाठवैधे श्रीपतिरत्नमा निस् ।) वशिष्ठमुनिः । इति हेमचन्द्र. इयो दन्तो यन स । तथा कषायवत्र' । कयाय- लाया। "वश्वयुजि शुमनवमी द्वादश्यूर्जे मधौ व्यरुन्धतीनाथ, पु, (बसन्धत्या नाथ, षष्ठीतत् रसं वक्त्र यत्र स ॥ * ॥ पैत्तिकमाइ । तृतीया च"। इति पाठाञ्चैत्रटतीयेव ग्राह्या । पुरुष 1) वशिष्ठमुनि । इति विकाण्डशेष । "कट्वस्तमुष्ण विरसच पूति श्रीदत्तोऽप्येवं।माघसप्तम्याश्चान्द्रत्व सौरागमेऽपि अरष्क , पु, (घरमर्मस्थान कायति पीडयति, पित्तेन विद्याल्लवगणच वन" | "अर्कपत्रे सवदरैक्षितसचन्दन । +क) भल्लातकारक्ष इति शब्दरत्नावली कट्वलमित्यादिना विद्यादित्यन्तेन पेत्तिकस्य ल- अयाझविधिना चार्घ्य दद्यादादित्यतथ्ये । परकर, स्ली, (व्यर करोति व्यर + a+ट, उप क्षण ॥ * ॥ भिकमाइ । लवणञ्च वन कफन- माघेल्थ फाल्गुने वापि भवेदै माघसप्तमी। पदसमास पत्वं ।) भल्लातकफल | इति हेम लक्षणोन पठनीय । यतो विदग्ध ग्लेमा लवण- माकरीति च यत्रोक्त तत्यायोटत्तिर्णनात्" । भावमुपैति । चन्द्र बाङ्गविधिना। अरष्कर, पु, (धर करोति, अर ++ट, धत्व "माधुर्यपेच्छिल्यगुरुत्वशैत्य- "योऽयासामर्थ्यमार्य भानोर्मूर्ध्नि निवेदयेत् । उपपदसमास 1) भलातकारक्ष । इति शब्द खिग्धत्वोर्गन्धयत कफेन"। ताम्रयात्रार्घ्यदानेन पुण्य दशगुणं स्मृत" । रत्नावली। पैच्छिल्य मुखस्याभ्यन्तरे। निग्धत्व वहि ॥ - ॥ इति भविष्यपुरागीयेन । प्यादित्य पुराणे । अरष्कर, त्रि, (घर करोति, अरु +3+ट, प्यागन्तुजमाह । "ऋक्षराशिविशेषेण यत्कर्म विहित नरे । धत्व, उपपद समास 1) णकर | क्षतकारक । "अरोचके शोकभयातिलोभात् दैव वाप्यथवा पैन्यं तदन्यत्रापि दृश्यते" ॥ * ॥ इति मेदिनी। क्रोधाद्यद्दद्या अधिगन्धजे स्यात् । अर्ध्वमन्वस्त । घरहा, स्त्री, (रोहति, रह +क, नभ्समास । खाभाविक चास्यमधाराषिश्च "जननी सर्वभूताना सप्तमी सप्तसप्तिके । भूधात्री । इति राजनिघण्ट ॥ भूमि यामला विदोघजे नैकरसम्भवेच्च"" सप्तव्याइतिके देवि । नमस्ते रविमण्डले" ! इति ख्याता। क्रोधादित्यादिशब्देनाद्ययोरशनरूपयोहण । प्रणाममन्तस्तु । यरूप, त्रि, (नास्ति रूपमस्य।) रूपशून्य । खाभाविक । व्यविकृतरस ॥ ॥ विदोषणमाह। "सप्तसप्तिवहप्रीत सप्तलोकप्रदीपन । यथा। "यरूपवातातीसारादाविवारुण्य" । इति नैकरस अनेकरसमाम्य स्यात् । वातजादिभेदेन सप्तम्या हि नमस्तुभ्य नमोऽनन्ताय वेधसे । रक्षित । कुत्सितरूप । मुखे विकृतिमभिधायान्यदेपो विकृतिमाह । सप्तिरश्व । इति तिथ्यादितत्त्व। ("इमामरूपामसती भक्षयिष्यामि मानुषीम्" । "हृच्छ्रलपीडनयुत पवनेन पित्तात् चरणोपल , पु, (प्यरुण उपल , कर्मधारय ।) इति रामायणे ।) टड्दाहचोषबजल सकफप्रसेक । रक्तवर्णमणिविशेष । चुनी इति भाषा। तत्प- । व्यरूप, पु, (+2+ऊषन् ।) मर्प विशेष । इत्यणादि म्नेमात्मक बहुरज बडभिश्च विद्यात् या॑य । पद्मराग २ लोहितक ३ लक्ष्मीपुष्प है। कोष ॥ सूर्य । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादि वैगुण्यमोहजडताभिरथापरञ्च" ॥ इति हेमचन्द्र हृच्छलपीडनयत हृदि शूलेन पीडन तेन युत । घरन्तद, त्रि, (यरूषि मर्माणि तुदति, तुद+ घरे, व्य, (ट+ए ।) नीचसम्बोधन । इति हेम चोष पार्श्वस्थितामिनेव सन्ताप । बहुभिस्त्रिभि- खम् + मुम् च ।) मर्मपीडक । तत्पर्य्याय । चन्द्र ॥ योरेइति भाषा । अपाकृति । यसूया । दोषै । बहरुन उक्तवानादिरोगयुक्त । वैगुण्य मर्मस्पृक् २। इत्यमर ॥ (परुष । कठोर । इति मेदिनी (रोषाहाने । व्यपकृतौ । “अरे मनसो व्याकुलत्व । जडता शून्याङ्गता । अपर श्रवणकटु । “माकन्द मकरन्दतुन्दिलममु गा चेतोमीन । भ्रमणमधना यौवनजले त्यज त्व घ्यागन्तुज । भक्तद्देषाभक्तच्छन्दौ घरकसुश्रुताभ्या- इस काकः खय कर्णरन्तुदमन्तरेण रुणित खच्छन्द युवतिजलधौ पश्यसि न किम्" । इति मरोचकत्वेनैव संग्रहीतौ ॥ * ॥ वृष्भोजम्वेषा त्या मन्महे कोकिल'। इति भामिनीविलासे । शान्तिशतके । “अरे अनुवन् । निरपराधराज. लक्षणानि एथगाइ। मर्मपीड़ाकर' । हृदयग्रन्थिरूपमर्मस्थानस्पर्श- कुलकदन महापातकिन् व्यशियविकृतचेय।" "प्रक्षिप्तन्तु मुखे चान्न यत्र नाखादते नर । कारी। यथा, इति महावीरचरिते ) घरोचक स विशेयो भक्तदेषमत पूटण" ॥ "नारन्तुद स्यादाताऽपि न परद्रोहकर्मधी"। अरेरे, व्य, (बरे + वीमाया दिशक्ति ।) अधम माखाद से घनस्य मिरता न प्राप्नोति सम्बोधन । इति जटाधर ॥ समोधाहान । इति मिए न लगति इति यावत् । "तीक्ष्णा नागन्तुदा बुद्धि कर्म शान्त प्रतापवत्"। प्राब्दमाला॥ "चिन्तयित्वा तु मनसा दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च भोजन । इति माघः। घरोक , त्रि, (रुच् + घ, नङ्समास ।) निष्पम । द्वेषमायाति जन्तर्भक्तद्देषः स उच्यते । "यरन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिन" । दीप्तिरहित । इत्यसर रोकश्छिद्रन्तहहितचा कुपितस्य भयार्त्तस्य तथा भक्तनिरोधत । इति रघुवशे।) घरोचक , पु, (न रोचयति प्रीणयति, रुच्+ यत्र नान्ने मवेच्छुद्ध सोऽमक्तच्छन्द उच्यते" :- परुन्धती, स्त्री, (न रुन्धती ।) वशिछपत्नी । तत्प णिच् +ण्वुल, नमसमास ।) रोगविशेष । थारोचकस्य चिकित्सा । या॑यः । अक्षमाला २। इति हेमचन्द्र । सा वरचिरोग इति भाषा । तस्य निदानरूपे। "भोजनाग्रे सदा पथ्य लवणाकभक्षण । कर्दममुनिकन्या महासाध्वी । इति श्रीभागवत । “वातादिमि शोकमयातिलोम- रोचन दीपन वर्जिाकण्ठविशोधन ॥ १ ॥ धाकाशे सप्तर्षिमध्ये वशिष्ठसन्निधौ तस्था उदय । क्रोधेर्मनोनाशनरूपगन्ध । फ्टवेररसञ्चापि मधुना सह योजयेत् । गतायुषस्ता न पश्यन्ति । (यदुक्ता,- घरोधका स्यु परिशिष्दन्त स्थरचिश्वासकासन्न प्रतिश्यायकफाय:२॥ "दीपनिर्वाणगन्धश्च सहदाक्यमरुन्धती। कषायवतोऽस्य मतोऽनिलेन । पक्कास्तिका सिता पीतवारिणा वस्त्रगालिता। पत्ति ॥ । तदन इति मनु । ॥ 18 ·अरो एलान्तवनकर्पूरमरिचैरवधूलिता ॥ पानकस्यास्य गण्डप धारयित्वा मुखे मुड । परुचि नाण्यत्येव पित्त प्रमयेत्तथा । स्वस्तिकापान ॥३॥ “राजिका भीरको भटो भए हि सनागर । सैन्धव दधि गो सर्व वस्त्रपूत प्रकल्पयेत् । कावम्मान क्षिपेत्तत्र यथा स्याहुचिरुत्तमा । तक्रमेतद्भवेत् सद्यो गेचन वहिवईन" । तक्र॥४॥ "गव्यमावर्तित दुग्ध निवड टधि माहिष। एकीकृत्य पटे घए शुभशरिया सम॥ एलालवङ्गकर्पूरमरिचैश्च समन्वित । नाना शिखरिणी कुर्यात् रुचि सकलवल्लभा । शिखरिणी ॥५॥ हे पन्ने दाडिमादयौ खण्हायोषपलत्रय। त्रिसुगन्धियनञ्चैक चूर्णमेकत्र कारयेत् । तवर्ण मात्रया भुक्तमरोचकहर पर। दीपन पाचनञ्च स्यात् पीनसज्वरकासजित्" । दाडिमादिचूर्ण ॥ ६॥ लवडककोलमुशीरचन्दन नत सनीलोत्पलकृष्णजीरक । जल सकृष्णागुरुङ्गकेसर कणा सविश्वा नलद सहेलया । तुषार जातीफलवशगेचना- सिताभभागा सकल विचूर्णित सगेचन तर्पयामनिटीपन बलप्रट दृष्यतमन्त्रिदोषजित् ।। उगेविन्ध तमक गलग्रह सकारुहिकारूचियध्यपीनस । ग्रहगरतीसारमुरक्षत टपा तथा प्रमेहान्निखिलानिहन्ति हि। कक्कोल फल सुगन्धविशेष । नत तगर। जल वाल क । डा त्वक् । नलदमुशीर । तुषार कपूर । लवङ्गादिचूर्ग ॥ ७ ॥ इत्यगेचकाधिकार । इति - अरो अर्क सतलमाक्षिकाम्वेते चत्वार कवनग्रहा । चूर्णीकृतानि यवशूकविमिश्रितानि । चतुरोऽरोचकान् इन्युह्यतायेकजसवनान् । क्षुद्रायुतानि वितरेन्मुखधावनार्थ- कारवी मरिचाजाजी द्राक्षारक्षाबदाडिम । मन्यानि तितकटुकानि च मेघमामि । सौवर्चल गुड क्षौट सर्बागेचकनाशन ! मुस्तादिरातरवर्गदशाङ्गासिद्धे, वस्ति समीरणे पित्ते विरेक वमन कफे। क्वाधैर्जयेन्मधयुतैर्विविधैश्च लेहें। कुर्याद्यानुकूलानि हर्षणाश्च मनोनजे" ॥ मूत्रासवर्गुडकृतेश्च तथात्वरिये, इति चरकोक्तास्यचिकित्सा । सनिदानलक्षणा चि क्षारासवैश्च मधुमाधवतुल्यगन्धै । कित्साश्चाइ ॥ * ॥ सुश्रुत । स्थादेषरव कफवात इते विधिव, "दोघे एथक सह च चित्तविपर्ययाच्च, शान्ति गते हुतभुजि प्रशमाय तस्य । भक्तायनेष इदि चावतते प्रगा। इच्छामिघातभयशोकहतेऽन्तरमो नान्नेऽरुचिर्भवति त भिषनो विकार, भावान् भवाय वितरेत् खलु शकारमान । भक्तोपघातमिह पञ्चविध वदन्ति || व्यर्थप चाप्य पचितेष पुनर्भवाय, इच्छलपीडनयुत विरसाननत्व, पौराणिक श्रुतिपथैरनुमानयेत ॥ वातात्मके भवति लिङ्गमरोचके तु । टैन्य गते मनसि मोधनमत्र शस्त, हद्दाइचोषबहता मुखतिक्तता घ, यदयत् प्रिय तदुपसेव्यमरोधके तु का मूर्छा सटड् भवति पित्तकृते तथैव । रसगन्धौ समौ शुद्धौ दन्तीकाथेन भावयेव । कण्डगुरुत्वकफससवसादतन्द्रा, अम्बीरस्य रसैर्वापि प्याईकस्य रसेन वा । लेमात्मके मधुरमास्यमरोचके तु । मातुनुगस्य तोयेन तस्य मन्जरसैबुंध । सर्वात्मके पवनपित्तकफा वह्नमि, पश्चाहिशोष्य सास्तान् टङ्गणश्चावधारयेत् । रूपाण्यथास्य हृदये समुदीग्यन्ति । टेवाप्य वाणमित रसपाद म्टतात। सरागशोकभयविनुतचेतसन्तु, मासमानच तत् सर्व नागरेण गुडेन वा। चिन्ताकृतो भवति सोऽशुचिदर्शनाच" np सारोचकशूलार्त्तिमामवात सुदारुण । चिकित्सा यथा,- सोऽय निवारयत्याशु केशरी करिण यथा'। "वाते वघाम्बु वमन कृतवान् पिवेश्च, सुधानिधिरस ।। इति वैद्यकरसेन्द्रसार स्नेहै सुराभिरथवोयाजलेन चूर्ण । सग्रह ।) कृष्णाविडङ्गयवभस्माहरेणुभार्गी, प्यर्क, क, तापे। (घुरादि उभयपदी सेट् ।) स्तो। राम्तैलहिङ्गलवणोत्तमनागराणा । इति कविकल्पद्रुम । एकककार प्रकृति पञ्च। पित्ते गुडाम्बुमधरैर्वमन प्रशस्त, रेफनिमित्तकदित्य विभाषया वक्तव्य । तेन के स्नेह ससैन्धवसितामधसपिरिए । स्पर्कयति अर्कायति एव सर्वत्र। इति दुर्गादासन निम्बाम्बवामितवत कफजेऽनुपान, व्यर्क, पु, (थर्च + कर्मणि घम्, कुत्वम् ।) सूर्य । राजदुमाम्बुमधुना तु सदीप्यक स्यात् । इन्द्र । ताम। स्फटिक । इति मेदिनी पहित । चूर्ण यदुक्तमथवामिन तदेव, इति शब्दरत्नावली: ज्येष्ठमाता । इति दण्डा सर्वेश्च सर्वकृतमेवमुपक्रमेत दिनाथ । लक्षणया रविवार । इति न्योतिध । द्राक्षापटोलविडयेप्रकरीरनिम्ब- क्षविशेष । याकन्द इति भाषा | तत्पर्य्याय । मूर्जामयाक्षवदरामलकेन्द्रवः । क्षीरदल २ पुच्छी ३ प्रताप ४ क्षीरकाएक वीज करनटपरक्षभवैश्च पि?- ५ विक्षीर ६ क्षीरी ७ खर्जुन ८ शीतपुय्यक लेह पचेत् सुरभिमूत्रयुत यथावत् ॥ ६ जन्मन १० क्षीरपणे ११ विकीरण १२ मुम्ता वचा त्रिकटुक रजनीदयच्च, सटापुष्य १३ सूर्याह १५ प्यास्फोतक १५ हम भार्गोच कुठमथ निर्दहनीच पिया । फल १६ शुकफन्न १७। इति रामनिर्धण्टः। मूत्रेऽविजे हिरदमूत्रयुते पचेद्दा, वमुक १८ वास्फोत' १६ गणरूपः २० मन्दार पाठान्तगामतिविषा रजनीश्च मुख्या । २१ वर्कपर्ण २२। इत्यमर ॥ अथ येता मण्डकिमर्कममताच सलाइलाख्या, पर्याय । प्यलर्क १ राजाका २ प्रतापस । मूत्रे पचेत्त महियस्य विधानविदा । गणरूपी 81 अथ रक्तार्कपर्याय । विभोर एतान्न सन्ति चतुरो लिहतस्तु लेहान्, १ सदापुष्पी २ रूपिका ३ धादित्यपु पिका। गुल्मारविश्वसनकण्ठदामयाचा दिव्यपुष्पिका ५ धर्क ६। इति रखमाला। सात्म्यान् स्वदेशरचितान् विविधांश्च भक्ष्यान, थस्य गुणा । कटुत्व । उपत्य । चमिकारित। मानानि मूलफनषाडवरागयोगान् । वात शोधप्रणाश कुठ क्रिमिनारित्वचा इति गर यद्याइसाय विविधान् विविध प्रकार निर्घण्ट । कफदोषनाशिन्य । तीदात्वच्च । पम्प भुनीत वापि लघुरूक्षमन रुखानि । क्षीरगुणा । क्रिमिदोषवनाशित्व । अया प्यास्थापन विधिवदन विरेचनच, उदररोगेय हितकारित्वच्च । इति रामवालभ । कुर्यान्मृदूनि शिरसय दिरचनानि । तस्य पायगुणा । पीएयूषणानि रणनीत्रिफ्लायुतानि, "श्वेतार्को गणरूप म्यान्मन्दारो वमकोऽमि । . भावप्रकाश ॥ ( यवाग पञ्चकोलस्य कुलत्यातक्ययुधक । मुहयूधेश वा सम्यक् भक्ताना भोजन हित । सहिद्युषणाप्यच व्यवन सप्रश्स्यते । अगस्तिहत बत् श्रेष्ठ भोजनारोचकेवपि ॥ कारवेल्ल पटोग्नच्च पन्नागड़ शुरण शठी। लवण धान्यक श्रेष्ठ प्रलेहच कटुधिक शठीसर्षपवास्तक प्रत पथ्या यमानिका तुण्डीरकस्य मूलाना शाक श्रेष्ठ प्रास्यते । गोधूमपुन्निका श्रेष्ठा वाडामोधके । माहनानि च मासानि भोजयेद्भिषगूम' इति हारीतोतमथ्यादिनियम 1.0 'स्वरुपी पवनो ग्राहो धूमा समुखधावना । ममोजमनपारच हर्ष पाशासनानि च । कुष्ठसौवर्धसागजी शर्करामग्धि विड । धानापाकोशीरपिप्पल्युत्पलचन्दन । सोध्र तेजोवती ५च्या यूपण सयवाया। पाही दाडिमनिसायाशाजी शर्करायत ।

·- 1 r अर्क अंतपथ सदापुष्य स वालार्क प्रतापम ॥ रक्कोऽपगेऽर्क नामा स्यादपणे विकीरण , रतपय शुक्लपसास्तथाम्फोत प्रकीर्तित । सहय सर वातकुठकगविषत्रणान् निहन्ति मोहगुल्मा शेमोदर यकृतकृमीन् शुक्लार्क कुमुभ दृष्य लघु दीपनपाचन ! अरोचक प्रसेका कासश्वासनिवारण रक्तार्क पुष्य मधुर सतित कुरुकमिन्न कफनापूनश्च । पर्ण विष हन्ति च रक्तपित्त सग्राहि गुल्मे श्वययौ हित तत्॥ क्षीरमर्कस्य तितोष्णं स्निग्ध सलवण लघु। कुछगुल्मोदरहर श्रेष्ठमेतद्विरेचन" । इति भावप्रकाश * निर्यासविशेष । धारक इति न्यारवीभाया। तस्य विधिर्यथा,- "द्रव्यकल्प पञ्चधा स्यात् कल्कचूर्ण रसस्तथा । तैसमर्क क्रमाज्ञय यथोत्तरगुण प्रिये । पृथक बन्दे सन्निपाते सङ्कारे साध्योगिगिा । क्रमादेते प्रयोक्तव्या घन्य था नु विनाशका ॥ खाद्ये गुणा गुणा सर्वे द्वितीयञ्च ततो लघु। रतीय शीघ्रकारि स्यात् चतुर्थ नातिटोषवत् । पचम दोषरहित गुणसद्य प्रकाशक । पञ्चमस्य तु सामर्थ्य स्वय पञ्चाननोऽब्रवीत् वर्षायान्तु सहस्राणि कथ्यतेऽहर्निश मया । सम्पूर्ण नैव जायेत कल्पोऽस्य दशानन । पुवारे पुरुषच दिवाओं रमणीषु प्रदातव्यो विनोमात् पुस योजयेत् । लोहचूर्ण गैरिकञ्च खटिका भ्यमत्तिका मतिकास्थिभव चूर्ण काच कीकसभ रज ! एतानि ममभागानि सर्वतुल्या च मृत्तिका शनीया पञ्चमूत्र खराश्वमहिघोद्भवै । गजामसम्भवाभ्याञ्च शटित तद्दि शोषयेत् । यथा गन्धविनाश स्यात् तया समस्येत्तत । लपहत कुलालोऽस्य कुर्यादयन्न सुनिर्मल , यथेया स्थालिका कुर्यात् यसलप्रान्तसारिका । पृथवनोटराकारा कुलोत्सेधवेयनी । सारिकान्ते तु परिधि न्योत्सेधशोभिता । विनिर्मायाथ सार्यन्ते यथा शिल्प विनिम्भिता । छिद्र कृत्वा नल दद्यादनशुण्ड्सम वुध । सारिकापरिधेरन्तस्तस्य कुर्यात् पिधानक । अईनिम्बफलसम परिधि तस्य चान्तत । वेदाल मस्तकोई कार्य तोयस्य धारणे । समर्धा तत्र नलिका कुर्यात्तीयविमोचनी । तस्येवान्तरतो लेप्या जीर्णस्या मत्तिकाम्बुना अथवा श्वेतकाच तु सर्वदोषामनुस्तये ॥ * अथ वक्ष्ये तु जीस्थिम्मत्तिकाकरण प्रिये । पिताजतुस्थले कुर्यात् दीर्घगत मनोहर । निक्षिपेत्तत्र नानास्थिसञ्चय दिचतुष्पदा । सर्भिक्षार महाक्षार म्त्क्षार लवणानि च ॥ गन्धकोष्णजल क्षेप्य नानामूपाणि तत्र वें। एव कृत्वा मासघटकं दद्यात् पाषाणत्तिका ।। कहास्थाई वदूर्धन्तु कुर्यादीएिका शुभा । अर्क त्रिवधाज्जायते सर्वमेकीभूत दृपात्मम । नतो निकाय तवा कृत्वा पात्रागि निर्ममेत प्रास्त भोजन तत्र सूचयेदनद्धगण ॥ महाविषम्य मयोगात्तस्य भा प्रजायते । सूचीविधादिमयोगात् यत्र स्फोटा भवन्ति च ॥ तत्र क्षिप्त चविष पात्र कृया प्रजायते । गव ज्ञात्वा तत्र दद्यान्न कदाचिद्दिषादिक विषादीनामर्कसिधै कुर्यात् पावन्तु लोइत्र । वर्णन रौप्यज वापि कुर्यात् पात्रमकल्मष । अथवा ताम्रा कुर्य्यादन्तर्वङ्गविलेपित । पात्रन्तु बुद्धा कुवात कयायो न भवेद्रस । प्रध्यान्तरस्य सयोगादर्क तैलञ्च गर्भत । सर्वेधा नि सरत्येव पाघायस्यापि कि पुन । पनमार्कस्तथा तेल था तेल गन्धतानादिसम्भव । वेधक सर्चधातूना देहस्यापि व सिद्धिद । यस्तलकरणे दक्षश्चार्कनि सारण क्षम । तत्तत्सेवाकगे नित्य स रोगेनैव वाध्यते ॥ १ ॥ कुत्सितार्कन्तु यामेन दियामाभ्यान्तु मध्यम । विभिर्यामेवेच्छए स एवान्त सिद्धिट । द्रव्यादधिकसौगन्थ्य यस्मिन्न प्रदृश्यते जीर्णास्थिपात्रसङ्गिणो द्रव्यवर्ण प्रदृश्यते ॥ शासकुन्देन्दुधवलोऽन्यथा पात्रान्तरे स्थित । जिहोपरिगत खाट दद्याद्रव्यभवन्तु य ॥ तमेवा विजानीयादन्यजनेय ग्माटिवत् । कृत्वा सुगन्ध दुर्गन्धमक पथ्यादिभि मुधी । गुणार्थ पश्चात् सेवेत ह्यन्य थापगुगो भवेत् दुर्गन्ध भक्षयेदर्क यदि मोहात् कथञ्चन । तदास्य जायते ग्लानिबान्तिगतस्यक टपा । तद्दोवस्थ विनाशाय कुर्यादान्तिमतन्द्रित । दीपोद्मप्रसूनाना पिबेदर्कपल जन ! चम्बेयर्कपल वापि शीताती मालतीभव। अर्कनिष्काशनार्थाय क्रमाजजेया षडग्रय धूमाग्निश्चैव दीपाग्निर्मन्दानिर्मध्यमस्तथा ॥ खराग्निश्च भडामिश्च तेषा वक्ष्यामि लक्षण । विज्चालो यो धमशिखो धूमाग्नि स उदाहत ॥ ससारमतिशुष्क यत् मुष्टिमध्ये समेष्यति । तत्काठ कापमित्याज खदिरादिसमुद्भव । हाम्या तस्य चतुर्थाभ्या योऽनिर्दीपाग्निरचते , चतुरंशेन तेनैव मन्दाग्नि परिकीर्तित ॥ अर्डीकृताभ्या दाभ्यान्तु मध्यमाग्निरुदाहृत यस्तै पञ्चभि प्रोक्त खरानि सर्वकर्मम । मस्तकावधिपात्रस्य चतुर्दिक्षु क्रमेण च । प्रसरन्ति यदा ज्वाला स भडामिरुदीरित । सार्द्धयामञ्च यामश्च याममेक मुहर्त्तक । मुहर्त्तमात्रमित्येवमार्थ वद्य स्मृता ॥ * ॥ जीस्थिपाने ग्रहीयादर्क वा काघसम्भवे । पाघाणसम्भवे माने कास्यजेऽथ हिमस्थले । पिवेदर्कमनिाय पीत्वा ताम्ब लभक्षण । कुर्यादमुक्तताम्ब ले लवङ्ग भक्षयेत्तत ॥ मर्दनादिषु सर्वत्र व्यतैम्न प्रयोजयेत् । धर्क रव प्रयोक्तव्यो भक्षणे न तु मर्दने । ये ये व्यगुणा प्रोता सर्ने तेऽसमाश्रिता । निर्मित । अर्क सेवेता प्रिये तरसादामा परमधार्मिक ॥ म्बम्धेऽपि वा रोगिणे वा यायतेऽस्त येन वा। ज्ञात्वा तलक्षण दद्यादन्यथा ब्रह्म हा भवेत् ॥ • ॥ वर्ग स्वराणां प्रमिति तोक्तस्य तु कारयेत् । शकैर्युक्ता विगुणिता त्रिभिर्भाग समाहरेत् ॥ एकशेषे गणा शीघ्र विशेषे व ते गद { विशेषे मरगा वाय स्वार्थ वाचयते यदि । व्यर्क तदेतत् विज्ञाय दद्यादर्क न चान्य था। गदिना तु यदा दूत प्रेषितश्चेदिचार्यते नएसकान्त्यरूणात खरा एकादश प्रिये। वर्णास्तत्मयका लेख्था कठवाद्याश्च तत्तले । एकादशसु कोठेषु क्रमादकान् प्रविन्यसेत् । रसास्लयो हय वेदा पद्धता ऋतव कृता वहय एधिवी शून्य चन्द्रमा इति च क्रमात् विहाय जीव दृतस्य नामाशाक्षरयोजन । एवमेवातुरे कृत्वा हयोरयावशेषित । सत्वासयोग गदिनोऽधिक शेषे शुभ भवेत् । समोघे टीर्घरोग न्यून पोधे च तन्मति । रतहिचार्य टातव्यमन्यदप्यौषध बुधै । चक्रदयन्तु योऽज्ञात्वा दद्यादर्क विमोहित । जायते त्वयशस्तस्य यथा मम मते सति" इति श्रीलङ्कानाथकृतार्कचिकित्साया यन्त्र विधि शतक प्रथम ॥ * ॥ "प्रथात सप्रवक्ष्यामि निर्गमोऽस्य भामिनि पञ्चप्रकारद्रव्यस्य कु-निष्काशन भिषक् । व्यत्यन्त कठिन चाद्य कठिनच द्वितीयक । आद्र टतीयमुद्दिष्ट चतुर्थ वन्चन भवेत् । पञ्चमच्च द्रवद्रव्य तेषा विधिरथोच्यते । रसवर्णयेत् द्रव्यमत्यन्तकठिनन्तु यत् । द्विगुणे नि क्षिपेत्तोये छायाया स्थापयेच्च तत् यावच्छुष्क भवेत्तोय द्रव्यञ्च शिथिन्न यथा ॥ तत पुन क्षिपेत्तोयं पूर्वद्रव्यसम भिषक् । कत्वाएपहर तत्त सूर्यचन्द्रकरेग्म्न ! सपूज्य गणपति सूर्य भैरव कुलदेवता। नि क्षिपेर्कयन्ने तत् क्षिमास्यार्क ममाहरेत् ॥ वर्षाधिकन्तु यत् द्रव्यमत्यन्तकठिनन्तु तत् । चन्दनादीनि सवाणि अत्यन्त कठिनानि च । कीटेभुक्त घोर्युट यच्च गन्धविवर्जित । रहित खरसेनापि नाकमणि योजयेत् ॥ यथासस्थित द्रव्य कुर्याद्भोक्तस्तथा वपु । अर्के तरणभैषज्य तस्मात् सयोजयेत् प्रिये ॥ यवान्यजाजीनिकटुभूनिम्बादिकमौषध । ज्ञेय तत् कठिन द्रव्य तदर्कम्य विधि टण । दिगुण नि क्षिपेत्तोय द्रव्ये तु कठिने मते । सरप्रहरिक तच कुर्यात् पर्यायमेकक ! रक्षेत् द्रव्य द्विगुणित दृष्ट्वा देशे तु कौतुक । पश्चात् दत्त्वार्कयन्ते तत् व्यनिष्काशयेच्छन आईद्रव्य विधाप्रोक्तं सरम नीरभ तथा । सदुध गुप्तरसक विधा नीरसमुच्यते ॥ वास्तूक सार्षप शाक निर्गुण्डोरण्डमार्षक । धत्तूराद्यमिद सर्वमाई सरसमुच्यते । एषा नालान् चूर्णयित्वा विशाप निक्षिपेजल यस्तु -- - म - ·-- १०० अक मुहर्तमुष्णे सस्थाप्य ग्रामोऽर्को विवुधोत्तमः । तथा पुनः पुनः काय्य जायते गन्धरण। पत्राणान्तु शताशेन तुल्यतोयेन सेचयेत् । यायाति रोचको गन्धो भवेत्तदङ्गिदीपन ॥ दद्यात् घटीमर्ककरा ततोऽर्क कलयेच्छनै । सर्वेष्वर्कप्रयोगेष गन्धपाषाणवासना । वटाश्वत्यकरीराद्यमाईद्रव्यन्तु नीरस । अर्काणान्तु प्रदातल्या ते भवन्त्यसम्मवा । विशाश निक्षिपेत्तोय जल धर्मे च धारयेत् । सर्वत्र वातरोगेषु महिषाक्षादिवासना । ततो निष्काश्येदकै क्रममानिनोक्तवत् । महियाक्षस्तथा राल निर्यास सर्जकस्य च । सदुग्धन्तु द्विधा प्रोक्त म्दु तीक्ष्णमिति क्रमात् । कृष्णागुरु कदम्बञ्च महिषाक्षादिपञ्चक। सातलावचसेडण्हसोरिण्याद्यान्नु तीक्ष्णका । सर्वेष पित्तरोगेधु चन्दनादिकवासना । खरद्वानि तेघा कृत्वाथ नि क्षिपेत् पुस्कले जले । सर्वेषु कफरोगेषु जटामांस्यादिवासन ! दिनत्रयश्च निष्काश्य तोयादीषच्च कुट्टयेत् । चन्दनञ्च तथोशीर कपूरो गन्धवाकुची । तदा न दृश्यते दुग्ध दद्यात्तोय रदाशक । एलाकरगोहला सप्तै ते चन्दनादय । निष्काशयेच्छनैरक स तु तीक्ष्णार्कसज्ञक । जटामासी नख पत्री लवङ्गा तगर रस । दुग्धिकार्कक्षीरिण्याद्या दुदुग्धा प्रकीर्तिता । या प्रकीर्तिता । शिलाया गन्धपाषाण सप्त मास्यादिका अमी। जले चतुर्गुणे दद्यातान् घर्मे विनिवेशयेत् । वासयेद्दा दपाङ्गेन विदोषाप्तेन पार्कक । यावज्जलस्योणता स्थात् ततो यन्त्र विनि क्षिपेत् ॥ नश्यन्ति यस्य धूपेन अवग्रहपिशाचका । यादावीपच्चूर्णयित्या घछापालसयुत । पश्चाशद्वन्धपाषाणात् तावन्महिषगुग्गुलु । एव द्रव्य लक्षयित्वा खयुक्त्याक विनिहरेत् । चतुरश चन्दनच जटामासी च तावती। खण्डीवाय च यामानां फलाना दुकायिना । विभाग सनक सारस्तावदेव हि रालक । सरसानाच ग्रहीयादर्क तोयेग वर्जित ॥ * ॥ उशीर तु विभाग स्यात् तृतभर नख सम । काछोडम्बरिकादीना यामाना दार्यभागिना। कर्पूरो म्टगनाभिश्च एकभागौ प्रकीर्तितौ । छत्वा खल्पानि खण्डानि अपशीत्या प्रदापयेत् । एष दशाङ्गधूपस्तु रुद्रस्यापि मनो हरेत् ॥ * ॥ एथक् एथक् च तुवरों सर्जिक्षारश्च सैन्धव। पलाण्डलगुनादीना निर्गन्धीकरण प्रणु । दत्त्वा विमदयेव् सर्व चत्वारिशाशक जल ! उत्पाद्यान्तर्विष सम्यक तक्रमध्ये विनि क्षिपेत् ॥ क्षिया तत्कलस धर्मे यामा.नोष्णता भवेत् । पर्यायमेकमत्यम्लमध्येऽसिन् विरसे सति । ततो यन्त्रे तु तद्दत्वा ग्टहीयादर्कमुत्तम ॥ दद्यानिष्काश्यान्यता कुर्यात्तच्चारमाशक । व्यतिपक्कफलानान्तु वीर्य्यतञ्चार्कमाइरेत् । द्रोणपुष्पीरसेऽप्येव मूपिचरमेऽपि वा । पुण्यार्कार्थ घोडशाश जल पुष्येषु दापयेत् । विपर्यायोत्तर तत्तु रसोन क्षालयेत् सुधी । बडवारफलादीनि चिलिकादीनि यानि च । हरिद्राराजिकातोये स्थाप्य पर्यायमेकफ । क्षेप्याण्युक्तोदके तानि वचुलत्वस्य शान्तये। उष्णोदकेन सक्षाल्य पर्याय वासयेत्तत । ततश्चत्वारिशद श जल दत्त्वा समाहरेत् । वहसपत्रीपुष्पा भावे पनवेरपि । तेषामर्कमथ द्रावद्रव्याोपाय उच्यते । यालोडयेद्दशाभेन पञ्चाशेन च मस्तुना। दवद्रव्योत्क्षेपशान्त्यै प्रोप्यते वापकल्पना ॥ * ॥ युक्त कृत्वा याममात्र स्थापयेत् प्रकटातये । पिधानानि विचित्राणि तेषामन्तो न विद्यते । ततो निष्कायेदक शात्यादिकमिधानित । शतपत्र प्रसूना जात्यत्यैर्मालतीमवै । अस्यास्य सुगन्धेन एकदा मोहितो हर। गुकावपारिजातच केतकीजै समाचरेत् । को जानाति रसोमस्य एकोऽयमिति भूतले । दुग्धे दनि रसे तक्रे क्षौटे तले घ सर्पिषि । एकत सर्व एवार्का म.सार्कस्तु तथैकत । मूत्रादौ देहतोये च चम्बेल्यादिपिधानक ! • ॥ मया खर्गे ग्टहीतप्त प्राप्त तत्र च मामत । कान्तपाषाणसत्वस्य हात यन्त्रमनुत्तम । तदा प्रोक्त शिवस्याये मम धिग जीवित प्रमो। निष्काशयेत् सर्वथा अवश्यस्य नान्यथा । नीता वाथ प्रभुक्ता वा सुधा देवर्मया श्रुत व्यथवा स्तम्भक दय दधस्तु नवनीतक । न दृया तत्र देवेश शिरश्छेद करोम्यह। वर्षदल्लीजलस्योक्ता मधूछिएन्तु सर्मिघ । तत प्रसन्नो गिरिमो वाक्य मा प्रति सोऽब्रवीत् । गोकराहकन्तु दुग्धस्य तथा मद्यस्य किएषक । दस्त मया समस्त ते देवारध्यत्वमेव च । तैलस्य तस्य पिण्याक सब्ब दृतसमन्वित । फिन्त कार्यान्तु सुधया सुधातोऽधिकरोचन ! . ! यन्ते दत्त्वा हवद्रव्य ययास्थानोनिवेशन । सप्रवक्ष्यामि मांसा मद्यस्या तथैव च । तथा स्थान स्थापयित्वा हवेर्यन्त्र प्रपूरयेत् ॥ व्याणा विजयादीना लभ्यते यै सुख महत् । धाच्छाद्य सारके पूर्ण स्थानों दद्यादधोमुखीं । मासन्तु विविध शेय म्टदुल कठिन छन । तथा धाकर्षित सो द्रव फेन परित्यनेत् ॥ * ॥, तेषाम यथा प्रोक्त यन्त्रानिष्काशयेच्छन। दुर्गन्धिो भयेदर्कम्त कुर्यात् शुचिगन्धक । मदुन यद्येन्मासं चत्वारिशाशक पटुः । सर्वेषामेव मांसाना दुर्गन्धानाच सर्वशः । स्यूलखण्डोते तस्मिन् दत्त्वा तत् क्षालयेपन । एताभ्याता बिहोरमेथिका रानिका छता । अध्यशनारगन्धेन तदिलोय घ निक्षिपेत् । नवीमायां हण्डिकाया दद्यात् द्रव्य पुन पुन । रसमिक्षोरएमा तदभाषे पय क्षिपेत् । सब दद्यासदकन्तु यथा दुर्गन्यतां मजेत् । जातीपत्र लवहाच त्वगेला नागकेशरं। अर्क मरिच म्टगनाभिश्च विदुर्गन्धायक लिद । काय पुष्यपिधानाद्यमक निष्काशयेत्तता। जायतेटसौ महाखादु सुधासमरसः प्रिये । आमासस्य खण्डानि लघून्येव प्रकल्पयेत् । दद्याच तुवरी तत्र लवड़ा प्रोतया दिशा। क्षालयेदारनालेन त्रिवार कोणावारिण। क्षालयेत् सप्तवाराणि हरेदकन्तु पूर्ववत् । दृण्मासस्य खण्दानि कुर्यादतिलघूनि छ । च्यालोद्य दावेण क्षालयेत् पयसा पुन ! सप्तवाराणि लवण चयेत् पूर्बवदेव हि। तद्दत्वा यन्त्रमध्ये तु हरेत् पूर्ववदर्कक । सर्जिक्षार यवक्षार श्वेतक्षारश्च टपण । सौभाग्यक्षारक सौरक्षार शलभव तथा । धर्क सेडण्डपालाशक्षारच तुवरी तथा। अपामार्गभव क्षार तथाडौ लवणानि च । लवणाएकमेतञ्च सैन्धवञ्च सुवर्चल । विड समुद्रसभातं उद्भिद रोमक गड । कृत्या सर्वणि चैकत्र निम्बुनीरेण भावयेत् । एकविशतिवाराणि काचकूप्यो विनिक्षिपेत् । नखाशनिम्बुरसके सर्वमा कतच तत् । अधासच्छिद्रपीठरौं मध्ये कूप्यां निवेशयेत् । म्हत्कर्पटसमायुक्ता सहेदग्नि यथाविधि । तस्याये फूपिका योज्या दीर्घकण्ठा मनोहरा। सा फूपिका वले स्थाप्या मेलयेच इयोम्मुख । मलमुष्ण यथा न स्यात् तथा चापरकूपिका। यमय क्रमतो देया याम यामच पच च । धनेनैव प्रकारेण क्षारायणा समुदभवः । दद्यादस्थीनि मासानि शसशक्त्यादिकान्यपि । सोण्यपि विलीयन्ते सदावे न संशय ।। पारावताजचटकशाशूकर टिट्टिमाः। क्षुद्रमत्स्यादिका सर्वे मासेषु मदुला स्मताः । म्टगरोहितकाद्याश्च मत्स्या शकिसम्बरा। एते कठिनमासा स्य पक्षिणो जलचारिया। गजकुम्भीरघण्टाद्या सगन्धा वर्करादया । गोधा गोऽश्वालुलापाद्या घनमांसाः प्रकीर्तिता! यनादिसम्भवो योऽस्तन्मद्य परिकीर्तित । तस्य भेदान् प्रवक्ष्यामि शटित तत् समुद्धरेत् । तहासमानिरत्यर्थमगन्ध प्रयोजयेत् । यूर्योक्तधूपयेपैर्जायते गन्धमनित पड़तत्र अल देय सिद्धे देयोऽयगन्धकः। तुषोदकैर्यवैरामै सतुषे सकलोचतः । सौवीरन्तु यवैरामै सतुषै सकलीकृतः । गोधूमैरपि सौवीर आयते सल्पमादक। ध्यारनालन्तु गोधूमैरामै स्याग्निस्तथीतः। धान्याक्ष शालिचूर्णादिकोग्रवादिकृतं भवेत् । शण्डाकीराशिकायुक्तः स्याम्मूलकदलदै । सर्यपखरसापि शालिपिएकसयुतः। कन्दमूलफलादींश्च सनेहलवणानि च । एकीकृत्य कुतोऽर्को यस्खत्मक्कममिधीयते । पकौषधाम्बुससिद्धो योऽसत् स्यादरिका । चरिएलघुपाकन सर्वतश्च गुणाधिक। शानियिएकमियादिछती योर्क सुगतु सा।

·१.१ .. पुनर्नवाशिवामिटेर्विक्षिता वाहनी मता। इक्षो पके रस सिद्ध सीध पारसस्य च । यमितेरेव य सिद्ध स च शीतरसः स्मता। पर्यायावाग्भवेन्म तामस्यं राक्षसप्रिय। मण्डलावायाजसन्तु नदूई सात्विकं भवेत् । सात्विके गीतहास्यादि राजसे साहसादिक । तामसे निन्द्यकम्माणि निद्राक्ष मदिरा चरेत् । भङ्गादिमत्तद्रयाणा यवानीपादयोगतः। या निष्काशयेद्धीमान् बोधका स्थान्मदस्य स । धुस्तूरादिकवीगानि वकं पयसि नि क्षिपेत् । कणशोषविवन्धादिरहितोऽर्को भवेत् सहि" , इति श्रीलङ्गानाथकृतार्कचिकित्साया यन्त्रशतक द्वितीय "बथात सप्रवक्ष्यामि केवलार्फगुणान् प्रिये। ছীনা সুদুজ্জামানা ॥ विमोतकरय टटछर्दिकफकासविनाशनः । धामलस्य विदोषासपित्तमेहान् विनाशयेत् ॥ पिप्पल्या श्वासकासामवाता”ज्विरशूलाहत् । मरीचस्य कृमीन श्वासं हरेत् सर्वान् गदानपि । यस्थिकस्य सीगुल्मकफवातोदरामह। घव्यार्कोऽत्यन्तरपिकृत् विशेषादगुदभापह' । धर्कन्तु गजपिप्पल्या वातम्लेमाभिमान्द्यनुत् । चित्रकस्यामिकृत् कासग्रहणीकृमिशोथहा। यवान्या' पाचनो रुष्यो दीपन शुकभूलदत् । धामोदोद्भवो वातकपहा वस्तिशोधनः । सारसीकयवान्यास्तु ग्राही पाचनमादम' । भीरकस्य तु सग्राही गर्भाशयविमुद्धिसत् । कृष्णजीरस्य चक्षुष्यो गुल्मच्छद्यतिसारभित् । कारव्या वलकृत् हार्को ज्वरन पाचन सर। धान्यास्य टयादाइवमिश्वासविदोषपत् । शोधवरानिलम्भेष्मण शूलाक्षिरोगहत् । मिश्रेयाया वद्धिमान्द्ययोनिशूलकृमीन् हरेत् । प्यालामरीचकस्यापसारभूतत्रिदोषहत् । मेधिकाया म्लेमावातज्वरामकफनाशन' । वनमेथा' सर्वरोगान् हरेत् कुन्नरवामिना । चन्द्रशूरस्य हिकारग्वातहत् परिवर्द्धन । हिडन पाचगो राज्य कृमिशूलोदराप । वचाया वहिवमिछत् विवन्धाभानशूल दत् । पारसीकवचायास्तु भूतोन्मादवल हरेत् । कुलिननस्य खरवत् हत्कण्ठमुखशोधन । स्थूलग्रन्थिमवश्वार्को विशेषात् कफकासनुत् । हीपान्तरवचायास्तु हरेकून फिराक । हपुषाया हरेत् शोएं विष मोहन दार। हपुषाया समोरार्शायणीगुख्यशूलहत् । विखस्योदरोमकमिवातविवन्वनुत् । तुम्बुरोर्गुरताश्वासकासमीकमीन् हरेत् । वंशरोधनजस्तष्णाक्षयकासम्परान् हरेत् । समुद्रफेनजः शीतो लेखनः कफहत् सरः । जीरकोत्य' शुक्रकफबलकृष्छीतन सम । भार्मम पित्तदासकासवातक्षयाप । महामेदोद्भवोऽस्तु दृष्यसन्य' कपावहः । महामेदोद्भवः शीतो रातपित्तवरप्रणुत् । काकोल्या अकल शोतः पित्तशोषज्वरापह। क्षीरकाकोलिकानातो रहयो दाहवातहा। ऋया वल्यस्त्रिदोषनो रकपित्तविनाशनः । हड्या गर्मप्रद शीत क्षतकारक्षयापह। मधुयध्याः केशकर सर्य पित्तानिलासभित् । जलयध्या विषछर्दिष्णाग्लानिक्षयापहः । कम्पिलस्य विरेकी स्यात् मेहानाविकारनुत् । प्यारम्वधस्य पित्तास्तवातादावर्णशूलहत् ।। कट्या मेहन्वासकासरूमिकुष्ठज्परापहः । भूनिम्बस्य टयाकुछज्वरमणकृमिप्रणुत् । भद्राया वस्तपित्तासमिवीसर्पकुष्ठनुत् । दिनोत्य छईनेन चातुर्थचरकादिपत् । रामोद्भव समीरासवासशूलोदरापछ । नागभिन्नोझ्षा भोगिलुताद्याखुविकारहत् । माचिकाजस्त मित्तासपकातीवार हा लघु । तेजखिन्या श्वासकासकफपदमिदीपन । ज्योतिष्मत्या वान्तिकरो वक्रिबुद्धिस्मृतिप्रदः । कुष्ठस्य पन्ति वातासकासकुछमहत्वपान् । पौष्करस्यारविश्वासान् विशेषात् पार्श्वभूलनुत् । हेमाया रेकवान्तिकर कटू विनाशन । पृटया हरेदूर्द्धवाहिकाणाक्षयखरान् । कटफलोत्य श्रासकासप्रमेहाशेऽरधीन् हरेत् ॥ मार्या हरेत् कमश्वासमीनसम्वरमारतान् । पाषाणभेदको योगिरोगकृफ्रास्मगुल्महा। धातकीजस्तषासारविषफिमिविसर्पमित् । मनिष्ठाको विषहोमरतातीसारकुष्ठहा। कुसम्मनो वर्णकरो रक्तपित्तकफापए। लाक्षाज कृमिवीसर्पयोरक्षतकुण्डा । हरिद्राया मेहशोथलग्दोषव्रणपाण्डुनुत् । प्यारण्यक हरिद्राया कुछवातासनाशन । कर्पूरकशरिहाया सकराविनाशन । दार्या विशेषतो लेयात् नेपकर्णास्यरोगनुत् । रसाधनोवो नेमविकारवणदोषत् । वाकुयाः कृमिवियम्भपाण्डशोथकफापहः । प्रपन्नाटस्य इन्त्येव करददुविधानिलान् । विधाजो दोप्तिकृत् पाके कफपित्तातिसारहा ॥ सोध्रज शीतलो ग्राही चक्षुष्य कफपित्तनुत् । सत्ययोद्भवो ने योदरातीसारशोथएन । भलातकोवो हन्यात् ध्वरोदरकृमित्रयान् । गुडूच्या दीपनो ग्राही कासपाण्डज्वरापह । साम्बूल्या मुखदौर्गध्यमलवातश्रमाप । वेल्च श्लेष्णहरी बल्यो लघुरुषास्थ पाचना । यम्भारीमो ममटल्यामूलार्णाविषदाइहत् । पाटल्यावर्दिशोथासम्लेमाधिदाहा। व्यमिमन्थोद्भव शोथचमिपाण्डुपलासनुत् । श्येनाकास्तु गुख्मा मिचिदीप्तिष्कृत् । शालिपOः क्षतकृमिवरच्छतिसारहा। एनिमयी ज्वरश्वासरलातीसारदाइजित् । वार्ताक्या ज्वरबैरस्यमलारोनकभूलहा। कण्टका- गर्मकर पाचन कफकासहा । गोक्षुरस्यान्सरीमेहरदोगवासहा । जीवन्त्याः सारहमेघदोषत्रितयनाम । अर्क मुद्गपा शोथदाहग्रहण्यशेऽतिसारहत् । माघमा शुभकरो वातपित्तज्यराजित् । पञ्चाङ्गुलोद्भव शूलशिर पीड़ोदरापहः । वुकोत्यो अनश्वासकासकुष्ठाममारतान् । मन्दारको वातकुठकराडूमणविषापह' । ध्याकः प्लीहगुल्मा मेमोदरकमीन् हरेत् । वनीशो लेपतो इन्याइनणशोधोदरमणान् । सातलोत्य कफानाइपित्तोदावर्तशोथहा। लापल्या लेपतो हन्यात् प्रोफासप्रणगणितः । करवीरोद्भवो नेत्रकोपकुलपणापहः । घण्डाणोत्यस्तु विषवत् भक्षणे लेपने सहत् । धत्तुरको हरेत् सेयूकामिविषादिकं ॥ वासोद्भवो ज्वर दिमकुष्ठक्षयापहः । पाटो हन्ति पित्तासनमटणाकफज्वरान् । निम्बशो भमटट्कासन्चरायधिवमिप्रणुत् । महागिम्बोद्भवो गुल्ममूषिकाविषनाशन ॥ पारिभद्रोऽनिलम्नेमशोथभेदकृमिप्रणुत् । काधनारो गण्डमालागुदभामणापहः । कोविदारस्तु पित्तासप्रदरक्षयकायहा। शौभाजनार्को यचिकृत् सुफलो ग्राष्दिीमम । मधुशियूद्धवो हन्यात् विद्रधिश्वयक्रिमीन् । शियशो विषमेयो नस्येनाश्वक्षिरोगहन् । गिरिकऱ्यां कुछशूलधशोथग्रणविषापहः । सिन्धुवारोद्भवो इन्ति शूलशोथाममारतान् । निर्गुणधर्को हरेजन्तुमणकुठारुचीन् लघुः । कोटगो दीपन शीत कफढ़यणामकुष्ठजित् । कारन कफगुल्मामॅप्रणक्रिमिविधामह । इतकारञ्जको भेदी वातावमिकुष्ठजित् । करना वमिवातार्श कृमिकुष्ठप्रमेहजित् । उचटार्क केशकरो वातपित्तकफापहः । गुमाया हरते श्वासमुखशोषधमज्वरान् । कपिकच्छमवो तथ्यो उंइयो वानिकर्मसत् । मासरोहिण्यवस्तु दृष्यो दोषधयापहः। चिक कुर्याद्वातुपरि तत्फलान्मारयेजनान् । पुस्तकान्तरे चेल्हुरिति च पाठ । कण्टका- दीपन मेमशोधोदरराज हरेत् । वैतसो हरते दाह शोथार्शयोनिरागमणान् । जलवेतसजो ग्राही शीतो वातप्रकोपमः। इजलार्कस्तु हरते घराघरविषं स्फुटं। योठकस्य शूजामशोथग्रहविपापहः बलार्को ग्राही वातासपित्तासक्षनाशमा, प्यतिपूर्वबलार्कस्नु मूत्रातीसारनाशनः । महामलाको हरते कृच्छ वातानुलोममः । नागपूर्वमलास्तु मू मोहर पर लक्ष्मणार्कन्तु सेवेत पन्ध्यापि लभते सतं । वर्णवल्लाः शिर पीड़ाधिदोषान् हन्ति दुग्पदा । कार्मासार्क कर्णसस्थः कर्णरोगान् विनाशयेत् । वशण कफपित्तन्नः कुष्ठासप्रणशोजिन् । ननार्को वस्तियोन्यर्शिदाइपित्तविसर्प छन् । पाया जयेत् ज्वर छर्दिकुछातीसारपानः । श्वेतरक्षोद्भवो रेकी मिसमाझेदरामहः शरमसोमव जीहान् गुमनमविषापा। 4 - ·- ॥ . १.२ भर्क अर्क प्रको मवासको मदभ्रान्तिपिसाटफ कुसुकासणित् ॥ विधान चतुर्थशतकं । नानारोगनिवारणार्थ "पर्कपुष्पी करकममा पयस्या जनकामुका। मण्डिनोऽत्यन्तवलवत् शीहमोहानिलार्त्तिजित् । पञ्चमशतक | विम्फोटकनिवारणार्थ पठशतक । व्यर्कपुष्पी कमियममेहचिकविकारजित्। अपामार्गभवश्वर्दिकफमेदोऽनिलाय । क्षुमरोगादेनिवारण सप्तमशतक। कार्मणं ना इति भावप्रकाश | राजनिघण्टोक्लपर्यायाम धारतापामार्गभवो धातुसम्मनकारक । मारमशतक | गणसख्या नवमशतक । धातु- कुटुम्मिनीशन्दे दय्या कोकिलानमव शीघ्र सेकाच्छोफानिवारयेत् । शिमशतक । एतत् सर्व व्यर्कप्रकारे धप्रिया, स्त्री, (व्यर्व प्रोणाति, प्रो+क, पस वस्थिसहारिकायास्तु भग्नसन्धानकाच्छिषे । रावणमन्दोदरीसवादे पस्ति बाडल्यमिया न प्रिया इति वा) जवा । इति राजनिर्धरः । कुमारिकाया उत्योऽमिदग्धविस्फोटकान् जयेत् । लिखित । (भवाशब्देस्य विशेषो ज्ञातव्य' ।) पुनर्नवायाः श्वेतायाः सर्चनेचामयामहः। ("पर्कक्षीर सुधाक्षीर तिवतुम्बाध पल्लवा । थर्कबन्धु, ९, (चर्कस्य बन्धरिख ।) गौतम । सा पुनर्मवाया रताया ग्राही पित्तासनाशन । करचो वस्तमूचञ्च लेयनं श्रेठमशंसां" । इक्ष्वाकुकुलोवपाक्यवशीयवुद्ध ! इत्यमरः । प्रसारिण्या वातहरो रथ्य सन्धानकृत् सर । इति चक्रपाणिसङ्घहः ।। धर्फबान्धवा, पु, (वन्धुरेव बान्धव , बन्धु + खाएं यश, सारिवाया वझिमान्धकासामविषनाशन । "धर्कानकरनदयनागदन्तीमयुरकमार्गोगस्ने- पर्कस्य गान्धव , षष्ठीतत्पुरुष ।) अकंपन्दु महाराणस्य दत्तोऽर्क केश्यस्वध शिरोऽतिहत् । म्द्रपुष्पोक्षदश्वेतामहाश्वेतारथिकाल्यलवणा स्ता इति हेमचन्द्र शणपुष्पीलतायास्तु अर्क पित्तकफान्तक । पसरक्षति"। इति अदिगण । व्यर्कमक्का, स्त्री, (व्यर्कस्य मक्ता, पठीतत्पुरुष ।) बायन्त्यर्क शूलविषविलेपीज्वरनाशन । "अर्कादिको गगो ोष कपमेदाविद्यापहः । यादित्यमकारक्ष । इति राजनिघण्ट' । जड़ मूळया मोहमोगकण्डकुष्ठन्वरामह' । क्रिमिकुष्ठप्रशमनो विशेषावणशोधन"। हुडिया इति स्याता। काकमाच्या मेत्रहितर्दिोगनाशन । इति सुश्रुत ।) प्पर्कमूला, स्त्री, (यकं इव विषधराणा दुःसई मूब काकनासाभवो वामी शोथायश्चिधकुछ हत् । अर्ककान्ता, स्त्री, (धर्कोऽककिरण कान्तोऽनुकूलो यस्या सा।) व्यर्फमत्रा । इति रत्नमाला। शे काकनवोद्भवो हन्यात् ज्वरकण्ट्रविषक्रिमीन् । यस्या सा, कम् + क्त स्त्रिया टाप ।) यादित्त मूल इति भाषा । नागिन्यान्तु हरेपछ्लयोनिदोषवमिक्रिमीन् । भक्ता । इति राजनिर्धण्ट । हुडहरिया इति धर्करेतोगः, पु, (व्यर्कस्य रेतसो जायते, परेता मेषष्ट्या श्वासकासप्रणमाक्षिशूनहा । ख्याता। इति राजनिघण्ट.. (यस्या गुणा +जन् +ह, उपपदसमास ।) सूर्यपुत्तविशेषः। इसपाद्या इन्ति शूलभूतरक्तविषवणान् । प्यादित्यभक्ताशब्दे ज्ञातव्या ।) तत्पर्य्याय । रेवन्त २ जगग ३ हयवाहना।। सोमवस्लास्त्रिदोषन्न क्षीरच्च रसायन । अर्कचन्दन, सी, (व्यर्कस्य प्रिय चन्दन, घठीतत्- इति हेमचन्द्र स्याकाशवस्ता शीतोऽर्क पित्तम्लेमामनाशन ॥ पुरुष ।) रक्तचन्दन । इवि राजनिर्धण्ट : (रक्त- अर्कवस्लम, , (वर्कस्य वल्लभः, षष्ठीतत्पुरुषः । पातालगण्डीमातोऽर्को दृष्य पवनापह' । चन्दनशब्देऽस्य गुणावलो शेया ।) यन्करक्ष । इति राजनिर्धण्ट' । (बन्धूकरच सन्दारक्षोद्भवोऽस्तु विषरक्षोमणापह ॥ प्यर्कजो, पु, ( प्याब्जायेते यो, व्यर्क+अन् ड, शब्दस्य गुणादयो ज्ञेयाः ।) वटपत्रीभवश्चोयो योनिमूत्रगदापह । पञ्चमीतत्पुरुष ।) अश्विनीकुमारी। नित्यदिव- यवेध, सी, (विध्यते, अर्क+व्यध+ हिगुपन्या विवन्धार्थ मेमगुल्मानिलापहः । चनान्तशब्दोऽय । इति हेमचन्द्र' । पचायच् ।) तालीशपत्र । इति रामनिर्भरा। वशपन्याः पाचनोव्णो हस्तिगदसघहत् । व्यर्कतनय , पुं, (धर्कस्य तनयः, षष्ठीतत्पुरुष ।) (तालीशपत्रशब्दोऽस्य गुणादिविवरण शेय ) मत्स्यास्यर्को ग्राहिशीतकुछपित्तकफासजित् । कर्णराज । इति हेमचन्द्र । वैवखतमनु । वर्कप्रत, स्ली, (व्यर्कस्य व्रत, षष्ठीतत्पुरुष ।) व्या सर्पाच्या रोपण सर्पदश्चिकोन्दुरदशहत् । सावर्णिमनु । शनि । यम । यमुनाया तपत्याच रोग्यसप्तम्यादि सूर्यव्रत । इति स्मृति' । सूर्यस्य शझपुष्पा विषहर स्मृतिकान्तिबलामिद । स्त्री। इति महामारत । जलशोषणवत्वाकरग्रहण । यथा,- धर्व पुष्पा कृमि ममेहपित्तविकारजित् । धर्कनन्दन , पु, (धर्फस्य नन्दन', पठीतत्पुरुष ।) "पष्टौ मासान् यथादित्यस्तोय हरति रश्मिभिः । लज्जास्तुकाया भगरुग्ररक्तपित्तातिसारहत् । अर्कतमय । इति चिकाइशेष तथा हरेत् करानाष्ट्रान्नित्यमर्कवत हि तत्"। स्यलम्ब घासम्भवोऽर्क' कृमिपित्तकफापह। धमत्र, पु, (धर्क सूर्यव तीक्ष्ण पण यस्य दुग्धिकायाकफइरो दृष्यस्सन्मी क्रिमिप्रणत् ।। स ।) यादित्यपत्ररक्षः इति राजनिघण्ट । पर्कसूनुः, पु, (सार्कस्य सूनु पुत्व ।) यमः । भूम्यामल्या कासटष्णाकफपागडक्षतापह । प्यर्क पत्रा, स्त्री, (पर्क सूर्यइव तीक्ष्ण पत्र यस्या हेमचन्द्र । ब्राझया बुद्धिप्रदश्चार्क घण्मासाभ्यास न कवि । सा ।) सक्षविशेष । इशेर मूल इति भाषा । यसोदर, पु, (धर्कस्य सोदर इव हितकारी) प्रझमण्डुकिका पागविषशोथरान् हरेत् । तत्पर्य्याय । सुनन्दा २ प्यमूला ३ विधापहा । । ऐरावत हस्ती । इति हेमचन्द्र। होणपुष्पा चरश्वासकामलाशोथ जन्तुजित् । यहिता, खी, (व्यर्काय हिता धनुफूला, धतुर्थी इति रत्नमाला सूर्यमुख्या हरेत् स्फोटयोनिएककमिपाण्डता । ध्यर्कपर्ण , पु, (प्यर्क इव रक्तं पर्गमस्य स ।) व्यर्क तत्पुरुष ।) प्यादित्यमक्तारक्ष । इति राब मन्ध्याकटिकाजातः सर्पदपवणापर। रक्ष । इत्यमरः । याकन्द इति ख्यात । (अस्य निर्धण्टडहडिया इति ख्याता। (वस्था मार्कण्डिकाया दुर्गन्धविधगमोदरामह । विशेषोऽर्कशब्द ज्ञातव्य' ।) विशेष प्यादित्यभक्ताशब्दे द्रव्य' ।) देवदाल्या' शूलगुरूमम्मेमार्शीवात मित् पर । धर्कपादय , पुं, (धर्क सर्करक्षश्व तीक्ष्ण व्यर्कामा, [ न ] {, (धर्कस्य धनुगत अश्मा, मध्य धत्तुरजो ग्राहिहिमो वहिवनणदादा । मादप 1) निम्बरक्ष । इति विकागइशेष । पदलोपी कर्मधारय ।) व्यगणोपला। (सुचि गोशिशायाहकासासारख्वरापह। धर्क पुष्पिका, स्त्री, (व्यर्कस्यारक्षस्य पुष्यमिव पुष्प- इति ख्यात प्रस्तरभेद 1) सूर्यकान्तमणिरिति नागपुष्पा सर्पविषबग्रइनिवारण । मस्या' सा, जातिवाव् डीम् कम् ।) रक्षभेद । यावत् । इति हलायुध वेम्भन्तये मूत्रघातास्मरीयोन्यनिसातिभित् ॥ व्यर्फछली हुलीपुष्यश्चेति ख्याता । तत्पर्य्यायः । शिः, , (प्यःण याहयते यः, धर्फ +था+ छिकाना वरिचिद'कुष्कमिप्रणुत् । पयस्या २ सूर्यवल्ली ३ सिवपर्यो । इति रत्न के+अप।) व्यरक्ष । इत्यमर । प्याकन्द कौकुन्दरो घर रक्त मुखशोष कफ हरेत् । मुदर्शनार्कस्यात्युषण कफशोथासवातजित्" । प्यर्कपुप्पी, स्त्री, (यस्यायक्षस्य पुष्यमिव पुष्प- अर्कोमल, हु, ( स्पर्कस्यानुगत उपलः, कर्मधारय ।) इति श्रीलदानायकृतार्कचिकित्सायामौषध्यक मस्या सा, जानित्वात् डीम् ।) कुटुम्बिनीरक्ष । सूर्यवान्तमणि । इति शनिघण्ट' । (शुमि विधान सतीयशतक ॥ • ॥ व्यत परं नानौषध- तत्पर्यायगुणा । इति स्यातो रनभेद । म्फटिकमसि । इति मनु । इवि माला भाषा।

·- - अर्घ अर्ज इति तिथ्यादितत्त्व पघारभेद | "पये वनदेवतेयं फलकुसुमपल्लवा- पलोहसितवझिमिरहि तपास्तीनं महाव्रतमिवात्र घेण माम् पतिष्ठते"। इति उत्तरचरिते । ("ब्रह्मचारी प्रती च स्यात् गुरदेवदिशार्थक"। चरन्ति वा" इति माध' 1) इति मनु ।) "स प्रत्ययै कुटाकुसमै कल्पितार्धाय तस्मै"। धर्गलं, की, स्त्री, (धर्ज + कलच्, कुत्वम् ।) कपाट- वर्धनं, सी, (धर्च + भावे ल्युट ।) पजनं । यथा,- इति मेघदूते। बन्धककाठविशेष । इत्यमरः। अड्का तसला "धनधान्यकरं नित्यं गुरुदेवदिशार्चनं" । "दू सम्पपुष्पासा दवाय पूर्णमललिम्" । इत्यादि भाषा। इति याचवल्क्य ) इति राजवल्लभ ॥ पूजाइये त्रि | यथा,- ("ससम्भमेन्द्रगुतपातितार्गना "यकस्य तपोयोगात् व्यर्धनस्यातिशायनात्"। वर्षोश , \, (अर्थोऽस्त्यस्य इति चर्को, तेषु ईशः) निमिलिताक्षीव मियामरावती"। इति तिथ्यादितत्त्वं । शिव' । इति शन्दरलावली। इति काव्यप्रकाशे। "ता सत्यनामों हप्तोरणार्गला षय, त्रि, (बीते पूज्यते, धई + ण्यत्, न्यस्काटी- वर्धना, स्त्री, (व्यर्च + युच्, टाम् । ) पूजा । इति ग्टईविचित्रैरुपशोभिता शिवा" । नाश्चेति कुत्वं, धर्घमईति इति पादाभ्याश्चेति जटाधर । गुरुदेवदिशानां नित्यार्चनागुणा । इति रामायणे। यत् वा ।) पूजनयोग्य । पूज्य । इति मेदिनी । खर्गया-प्यायुर्धनधान्यकारित्व । अलक्ष्मीपाप- नाशित्वस्त्र । इति राजवल्लभ'। प्याथें । तत्तु पूगार्थदूर्वाक्षतचन्दनपुष्पमिश्रित- "अथानपोफ़ार्गलमप्यगार" । इति रघु । प्रति- वर्धा, स्त्री, (घर्च + घाधारे पस्) पूजा । प्रतिमा। वारि । इत्यमर। वन्ध । प्रत्यवाय । छन्तराय । "ईसितं तदवज्ञानात् विद्धिसार्गलमात्मन"। ("धन_मर्येण तमदिनाथ, इति मेदिनी । (देवादीनां पूजनं । “पर्धा चेत् इति रघुवशे) सौकसामर्थितमर्चयित्वा" । विधितच ते वद तदा किं मोक्षलामसमे" । कल्लोले वि | इति मेदिनी देवीमाहात्म्यपाठ. इति कुमारसम्भवे । इति शिवशतके) स्थादौ पाश्यस्तोचविशेषः । यथा "यय॑मय॑मितिवादिन मपं, पर्चिः, स्त्री, (धर्च +इन् ।) व्यमिशिखा । इति मार्कण्डेय उवाच । सोऽनपेक्ष्य मरतापनी यत" सिद्धान्तकौमुद्यामुग्णादित्तिः । "ब्रझन् केन प्रकारेण दुर्गामाहाम्यमुत्तम । इति रघुवशे।) धार्थजलम् इति यमरटीकाया ("व्यासीदासननिर्बाणप्रदीपार्धिरिवोपसि" । शीघ्र सिहाति तत्सर्व कथयस्व महाप्रभो। भरत । तत्तु सामान्यविशेषभेदेन विविध । इति रघुवंशे ।) ब्रह्मोवाच । तवाद्यस्य क्रम। सवामे त्रिकोणरत्तभूविम्ब व्यर्षि, [स् ] स्त्री, ली, (व्यर्थ + इसि।) अनिशिखा। वर्गलं कीलकक्षादौ पठित्वा कवच पठेत् । विलिख्याधारशक्ति पूयित्वा वस्त्रमन्त्रण पात्र किरणा' । इत्यमरः । दीप्तिः । इत्युग्णादिकामा । जपेत् सप्तशती पश्चात् क्रम रष शिवोदित ॥ प्रक्षाल्य मन्त्रेण जलेगापू-शमुद्रया मन्त्रण प्यय शब्द सान्त इदन्तश्च । ("हाण हेमटए- वर्गल दुरितं हन्ति कीलक फलद तथा । सूर्यमण्डलात्तीर्थमावाझ प्रणवेन गन्धयुष्याभ्या श्रियमिव निचयरर्थिधामादधान"। "विरम कवच रक्षते नित्य चण्डिका त्रितयं दिशेत् । सपूम्य धेनुमुद्रा प्रदर्य प्रणवमरधा दशधा वा विरम वझे मुञ्च धमानुवन्धं प्रकटयसि किमुच्च- स्वर्गल हृदये यस्य स घानर्गलवाक् सदा । जपेत् । व्यन्त्यस्य क्रमः । खवामे घिकोणमण्डल रर्चिषा चक्रवालम्' । इति रत्नावली ।) कीलक हृदये यस्व वशकीलितमानस ॥ तत्र त्रिपदिकामारोप्य व्यस्त्रेण शस व्यर्धितः, धि, (अर्घ + कमणि तः।) पूजित' ! कवच हृदये यस्य स वष्षहृदय खलु । प्रक्षाल्य तदुपरि सस्थाप्य मन्त्रण गन्धपुष्पाक्षत इत्यमरः । ( पूजाविधिना सम्मानित' । ब्रह्मणा निर्मित पूर्व विनिश्चित्यापि चेतसा"" दूर्बादि तत्र निक्षिप्य विमलजलेन विलोम "वमन्येव कृते तत्र गत्वा तान् परमार्थितान्" । इत्यादि । तदाद्यश्लोको यथा,- माटकया मूलेन च पूरयेत् ततस्त्रिपदिकाया "पर्चिताच नरै पौरः पाण्डवा भरतर्षभ। "जय त्व देवि चामुण्डे जय भूतापहारिणि ।। वहिमण्डलपूजा राणे सूर्यमण्डलपूजा मले इति महाभारते ।) जय सर्वगते देवि । कालरात्रि नमोऽस्तु ते" । सोममगडलपूजा ववो मन्त्रणाममुद्रया सूर्यम व्यर्चिमान्, [त् ] पु, (पर्थिविद्यतेऽस्य, पर्चिस् + तस्य पोषनोको यथा,- ण्डलात्तीर्थमावाह्य मन्त्रेण खहदयाद्देवता तपा मतुम् ।) यमि । इति हेमचन्द्रः। सूर्यः। पर्थि "इट् स्तोत्र पठित्वा च महास्तोत्रं पठेन्नरः। वाह्य फूर्वमन्त्रेणावगुण्यास्त्रमन्त्रेण गालिनीमुद्रा प्राब्दात् प्यतिशये मतप्रत्यय । (भि, दीप्तः। तेजो- सप्तशती समाराध्य वरमाप्नोति सम्पद" प्रदर्श्य मन्त्रण तज्जल वीक्ष्य च्यङ्गमन्तेः सकलीकृत्य विशिए । प्रभावान् ।) (खनामख्यातो देवर्षिभेद । इत्यर्गलास्तोत्र गन्धपुष्पाभ्या देवता संपूज्य तदुपरि मत्स्यमुद्रया यदुक्तं, हरिवशे, ध्यालिका, स्त्री, (क्षुमार्गला, वर्गला गौरादित्वात् च्छाद्य मुलमन्त्रमयधा जमा धेनुमुद्रा प्रदा- "वर्धिमास्तम्बरश्चैव भारिश्च वदतां वरः । डी खाणे फन् ।) अल्पार्गला। इति हेमचन्द्रः ॥ स्त्रेण सरस्य वक्षात् किश्चित् जल प्रोक्षणीपाने नेतारो देवदेवानामेते हि तपसान्विताः") खित इति भाषा। निक्षिपेत् । इति तन्त्रसार। पञ्चा, त्रि, (ऋच् +तुतौ ण्यत्, बर्ष + यत् वा ।) य, मूल्ये, (मादि-पर-सक सेट।) इति | यऱ्या, सी, (थर्व+यत् ।) जरत्कारमुनितपोवनतरू अर्शनीयः । पून्यः । इति हेमचन्द्रः । कविकल्पद्रमः । यति गां गोपः। इति दुर्गा मृतमधु । तस्य गुणा'। चक्षुरायुईितकारित्वं । ("मरुत्युवाच मरुत्सखाम, दास । (“परीक्षका यत्र न सन्ति देशे नार्घन्ति प्यामवातकपपित्तनाशित्वच । इति राजवल्लभः। तमामारादभिवर्तमानम्"। रत्नानि समुद्रजानि" । इति पञ्चतन्वे।) अर्च, क, पूजे। (रादि-सक-सेट।) इति इति रधुवशे ।) अर्घ, मु, (+घम् ।) मूल्य । कविकल्पद्रुम । क वर्धयति । गोवईनस्लिम- धर्ज, यमने। (मादि-परं-सकं सेट् ।) इति ("कुर्य्यर यथापण्य ततो विश पोहरेत्" । मात्मनेपदिम मत्वा विमानसे मकरकेवनमर्च कविकल्पद्रुमः॥ अजनमजब्वस्य लाभः | यश- "मणिमुक्ताप्रमाजाना लौहाना तान्तवस्य च । यन्तीत्यादि स्वनिवमित्याह । इति दुर्गादासः । चार्जति यः स्थिरमिति इलायुधः। इति गन्धानाच रसानाञ्च विद्यादर्धवज्ञावणम्" । चर्च, भ, पूने । (मादि-सक-सेट।) इति कवि दुर्गादास । इति मनुः ।) पूजाविधिः । सत्यमरः । थय शन्दा कल्पगुम । ष पर्धति स्पर्धते। इति दुर्गादासः, क सखारे (घुरादि-उम-सकं-मेट् ।। सामगानां सर्वत्रामिलापे सयकारो मांसकलिङ्ग-पर्धक , त्रि, (पति, वर्ष+एकुल पूजक इति कविकल्पहुम' । क पनयति किमपि भैव प्रयोज्य' धन्यवेदिना निर्यकारः पुलिन अर्धनाकारकः । यथा,- लोक सखरोतीत्यर्थः। प्रवियमे भाषः। वर्ण प्रयोज्यः । इति श्राइतत्व । (दूर्वाक्षतसर्पप "वर्षकस्य तमोयोगात् वर्षमस्याविशायनात् । यति धनं परिजनः । इति रमानाथ । इति पुष्पादिविरचितोदेवनाक्षणादिसम्मानार्थ पजो यामिरूप्याच विम्वानां देव' सानिध्यमति", “दुर्गादासः। कृत्वा - । . - ) -- ·-- - .. भाग। - अर्जु अर्व पर्जक, ई, (पञ्जयति, अर्ज + गएल) श्वेतपर्यास । २१ फागुना२२ धन्दी २२॥ इति गनिधण्ट । वनया पति हेमचन्द्र वावुर रति भाषा। तत्पर्यायः। तच्छदः २ सत्पर्यायगुणाः। वर्णवोद्भवः, ५, (उद्भवनमात्, उत्+भू+पमा गन्धपत्रः ३ पाता 8 कुठेरक ५। इति शम्दा “ककुभोऽर्जुननामारयो नदीराय कीर्तितः । दाने था, पर्णवः उद्भवो यस्य सः ।) धमिवार भन्द्रिका। वबरीमदः । थाजवषाद इति दुर्वाररक्षय वीरय धवणः रमतः । रक्षः। रति रागनियट । (अनिवार पश्चिमदेशे ख्यात । सत्पर्याय । शुतुलसी २ ककुभः शीतलो भपक्षतायविभाजित् । ऽस्य गुणा शातया ।) (धन्द्र । चम्टस ।) क्षुद्रपर्ण ३ मुखार्जका 8 उग्रगन्ध ५ जम्मीर मेदोमेश्यणान् पम्ति तुवर कपपितहत्" । पट, , (प्यासि ददाति, दा+क 1) मुम्मनः । कुठेर ७ कठिघर | यस्य गुणा । कटुत्व। रति भावप्रकाश । पस्य गुमाः । क्षतभारक- मेघः । इति राजमिघण्ट । उपाय । कफवातामयनेत्ररोगमाशिव। रचि. स्तम्भनमूत्रसप्तरोगे पच्यत्वं । ति रामवानुम : प्यमवः, पु, (थर्गसि गले भवति, बस ++ कारिख । सखप्रसवकारकत्वञ्च । ति रामगि कमायव ! उपयत्वं । प्रणशोधनत्या कफपित्तश्रम. था, उपपदसमास 1) शमः। इति रार घेण्ट । सामान्यसुलसी । इति रत्नमाला: शरणार्तिनामित्वं । वायरोगप्रकोपकारित्पय । निर्घगट। ("कपना लघयो रक्षा खिग्धोषणा पित्तवर्डना । इति राजनिघण्ट। (पम्य व्यवहागे व्यगल , पुं, (चारव गलति, गल+अच, एको कटुपाकरसाचैव सरसा सार्जकभूस्तृणा"। यथा- दरादित्वात् वा कस।) थार्तगतः। नौर इति सश्रुतच) "यज्जुनस्य त्यचा सिद्ध क्षीर दद्यादृदामये" झिगिटका उत्यमाटीकाया मरतः। (नीलभिरिर बळकः, घि, (प्य यति, धर्ज + ग्युल।) उपार्जन- इति वैद्यकपक्रपाणिसग्रहः।) शम्य गुणो व्याख्येय।) कर्ता । यथा। "पतएव वशिन व्ययस्याशदय कार्तवीर्यार्जुन | माहिती नाम पुरी तस्य व्यर्सन, सी, (ऋत+स्युट, पक्षे इयउमावः ।) मभिधायाजकस्याशयमभिपित" । इति दाय राजधान्यासीत्, स खलु मुजवीर्येग सप्तरीमा जुगुप्सा । निन्दा । इत्यमरः । धरामजयत् । योगाद माउसहराच लन्धवान् । स्थति, स्त्री, (थई +फिन ।) पीडा। धनुरग्रमार। पर्जन, मी, (धर्म+ ल्युट ।) उपार्जन । सत्वरेतु "तस्य बाडसइसन्तु युध्यत किल मारत ।। अन्त्यमर । (पोडार्य उदाहरम यया,- भूतो व्यापार । यथा । व्यञ्जन सत्यशेतुमूतो योगात् योगेश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया । "चूर्ण सम रचकपिजमहोपधाना, व्यापार धन खत्व नापादयतीति विप्रतिषिद्ध. से नेय एपिवी सा सप्तदीपा सपबंता। मुण्ठाम्बुना कमसमीग्रासम्भवास। मिति दायमाग ससमुद्रा सनगरा उयेण विधिना भिता! हत्पार्वएटभठरार्तिविसूचिकाम ("धर्मयिव्यापारोऽनमिति जीमूतवाहन." तेन सप्तस दोपेषु सप्तयश्शतानि वै पेयन्तथा यवरसेन च विहिबन्।" "खामित्वजनकव्यापारत्वम्" इति महेश्वर"। प्राप्तानि विधिना राधा यन्ते जनमेजय"। इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रह) "खामित्वहेतुभूतयापारत्वम् इति । श्रीकृष्ण । "योऽज्जुनेनार्जनस्तुल्यो दिवाइडभाजना"। यतिका, स्त्री, (ऋत + एएल् ।) व्यन्तिका । नाचोतो "पिळनिधनकालीन वा जीवनमेव पुनस्यार्जन इति महामारते।) मयूर। मातुरेकसत । इति ज्येष्ठा मगिनी। इत्यमरटीकाया स्वामी। भविष्यति" इति दायभाग | मेदिनी। श्वेतवर्ण । तदति नि । इत्यमर । व्यर्थ त् क याचने। इति कविकल्पगुम । "पनामर्जने दुखमर्जितानाच रक्षणे"। त्यर्जुनध्वा , पु, (प्य मस्य भार्थस्य ध्वजा, रथ थर्थयते थापयते । प्रार्थवत्यल्पमूल्यानीत्यादी इति पञ्चतन्ते। केतुभूत , सतत तघावस्यानात् ।) एनूमान् । प्रार्थन प्रार्थ' पञ्चात् प्रार्थ करोति इति को "प्रव्यार्जनश्च नाशच मित्रामित्रस्य चार्जनम्। इति हेमचन्द्र परस्मैपद । इति दुर्गादास । इति मनु ।) प्यर्जुनी, स्त्री, (यज+उनन्, गौरादित्वात् हो ।) प्यर्थ, ए, (थर्थ +घ ।) विषय । यामा। अर्जुन, स्ली, (धर्म + उनन् ।) ढग। नेत्ररोग । गदी। करतोयानटी। कुट्टनी। उषा । गति धन । कारण । वस्त। शब्दप्रतिपाद्य । निरसि । इति विश्वमेदिन्यौ॥ तस्य लक्षण | "एको य | विश्वमेदिन्यौ प्रयोजन। इति मेदिनी। प्रकार । इति हेम चन्द्र । (धनार्थे यथा,- शशरधिरोपमस्तु विन्दु शुक्रस्यो भवति तदर्जुन व्यर्जुनोपम , ए, (व्यर्जुन खनामख्यातः वृक्ष' उपमा वदन्ति" । इति माधवकर'। यस्य स ।) वृक्षभेद । शेगुन इति भाषा। "अर्थेन बलवान् सर्व व्यर्थाटूवति पण्डित"। (' नीरक मणोऽर्जुन विन्दु शशलोहितलो तत्पर्यायः । महापत्र २ शाकरक्ष' ३ धनील B इति हितोपदेशे। व्ययञ्च त्रिवर्गस्यान्तर्गव । हित" इति वामटच ।) "कस्यार्थधर्मा वद पीड्यामि वर्ण' ५। इति शब्दचन्द्रिका । शाकाख्य ६ अर्जुन, पुं, (व्यर्ज + उनन् ।) पाण्डुराणम्य टतीय- खरपत्र इति रत्नमाला, सिन्धोस्तटावोघइव प्रह।" इति कुमारसम्भवे। पुत्र । स नु इन्द्रात् कुन्तीगर्भे जात । नत्पर्य्यायः। स्वर्ण', पु, (धर्ते क्लः 1) शाकक्ष । इति शब्द "तमसोलक्षण कामोगजसम्वर्थ उच्यते चन्द्रिका । बक्षरं। इत्यागमः वर्ण । यथा,- पाल्गुन २ जिष्णु ३ किरीटी श्वेतवाहनः ५ सत्त्वस्य लक्षण धर्म श्रेयमेषा यथोत्सर": बीमत्सु ६ विजयः ७ कृष्ण ८ स्व्यसाची ६ "वर्णोऽक्षर रभिरर्ण खरास्त कथिता व्यच' । इति मनुः । शब्दप्रतिपाद्य । शब्दानामभिधेय' । धनञ्जयः १० । इति विराटपर्व। मार्थः ११ व्यसनानि इलो वर्गाः कादयोऽयौ प्रकीर्तिता" "वागर्थाविव स एक्तो वागर्थप्रतिपत्तये"। शवनन्दन १२ गाण्डीवी १३ मध्यम पाण्डव १४ इति वीजवाभिधान। इति रधुवशे। व्यभिधेय । यलद्वारशास्त्रादौ अर्थस्त्रिविध, वाच्यो लक्ष्यो व्यङ्गश्चेति । श्रेतवाजी १५ कपिध्वज १६ राधाभेदी १७ व्याः, [स्] सी, (ऋच्छति, ऋ गतौ उदके नुट् समरेश १गुडाकेश १८ दृहन्नलः २०। इति चेयरमन् तस्य च नुट ।) अल | इत्यमर। व्यर्थना, स्त्री, (व्यर्थ + युच् ) याच्मा । भिक्षा । पर्ससो इत्यमर। नटाधर ॥ रेमिग २१ । इति भूरिप्रयोग । * ॥ अर्णव , पु, (पींसि जमानि सत्यस्मिन्, समामख्यातमचविशेष । पालम इति भाषा । लोपति व सलोपञ्च ।) समुद्र । इत्यमर । व्यर्थपति, पु, (अर्थाना पति , पछीवत्पुरम ) तत्पर्याय । नदीस २ वीरतर ३ इन्द्रगु । ("अदृष्यवाभिगम्यश्च यादोरीरिवासवः" । कुवेर । राजा । इति मेदिनी। ककुम ५। इत्यमर ॥ शम्बरः ६ पार्थः ७ इति रघुवशे।) ("पामर्थपतिर्वाचमाददे वदता वर"। चिचयोधी ८ धनम्नय ८ वैरातः१० किरीटी व्यसंवा , एसी, (पर्णवात् जायते, धर्मव+ अन+ "स नैषधस्यार्थपते' सुतायाम्"। इति रघुवरे) ११ गाण्डीवी १२ शिवमक्षक १३ सव्यसाची १४ ड,उपपदसमासः!) समुद्रपेन । इवि रत्नमाला अर्धप्रयोग , ए, (अर्थानां धनानां प्रयोग, बही- कौरिः १५ करवीरक १८ कौन्तेय १७ इन्द्र (समुद्रफेनशन्देऽस्य विवरय।) तत्पुरुष ।) वृद्धिजीविका । इत्यमरः । मरे सूनुः १८ वीरनु १८ कृष्णसारथिः २० एघाणः । पर्यवमन्दिर, ई, (धर्मव मन्दिरमिव यस्य सः ।) देया वाड़ी देया इत्यादि भाषा । । - . ।

·। १०५ अर्थ अर्थ अर्द सम्भिनमित्यादे खतन्वार्थवादाना का गतिरित्य इति प्रायश्चित्ततत्त्वं ॥ * ॥ धर्मशास्त्रेयार्थ- अर्थवाद , पु, ( व्यर्थस्य लक्षणया स्तुत्यर्थस्य निन्दा- शास्त्रस्य वाध्यत्व यथा । र्थस्य वा वादा, वद+करणे घन्।) स्तुति । पाइ भूतार्थाना क्रियार्थेन समानाय । यस्यार्थ। भूतार्थानां सिद्धार्थाना क्रियान कार्ययोधकेन प्रशसा । इति हेमचन्द्र ॥ स तु विविध । गुण- "स्मृत्यर्थेन विरोधे हि अर्थशास्त्रस्य बाधन । वाद १ धनुवाद २ भूतार्थवाद ३। यथा, विधिना इति यावत् । समानाय पाठ कार्य परस्परविरोधे तु न्याययुक्त प्रमाणवत्" । इति शेष । ततश्च विधिवाक्याकासापूरकत्वेन अर्थशास्त्रस्य मन्वादिप्रणीतराजनीत्यादिविष "विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । कार्यान्वितबोधकतया तेषा प्रामाण्यं यथा । यस्य । यदा'६,- भूतार्थवादस्तद्धानावर्थवादस्त्रिधा मत" ॥ इति भट्ट । तत्त्वसम्बोधिनीमते सप्तविध । स्तुत्य लिखिष्यमाण यूपाहवनीयवाक्याना यूमाहवनीय "व्यनागमन्त यो भार बछन्यब्दशतान्यपि । र्थवाद १ फलार्थवाद २ सिद्धार्थवाद ३ नि परिचयाय कार्यान्वितबोधकत्वेन वार्यवोधकत्वे चौरदण्डेन त पापं दण्डयेत् पृथिवीपति । न्दार्थवाद 8 परकृति ५ पुराकल्य' ६ मन्त्र ७॥ प्रामाण्य । तथा खर्गकामो यो तेत्यत्र स्वर्गरूप इत्यन योर्धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयाविप्रतिपत्तौ धर्म परिचयाय खर्गवोधकत्वम । शास्त्रेण दण्डविधायकमर्थशास्त्र माध्यते । तत- रथामुदाहरणानि श्रुत्युक्तत्वात् न लिखितानि ॥ "यन दुखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरं। विध्यसमभिव्याहतवाक्य । यथा । "यर्थवादश्च श्वार्थशास्त्रस्य घिपुरुषीयेतरपरत्वेन सोच"। " सोऽपि विविध । विध्यसमभिव्याहतवाक्यरूप बभिलाषोपनीतं इति मलमासतत्त्व । यत् तत् सुख ख पदास्पद"। गुणवादानुवादभूतार्थवादभेदात् । यथा- इत्यादि वाक्यानामपि प्रामाण्यं । अन्यथा यूपा- अर्थसिद्धक , पु, (पर्यात् सिद्ध, व्यर्थ प्रयोजन "विरोधे गणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । दिपदार्थापरिचये च तत्तदिधिवाक्यामा प्रत्तिन धन वा सिद्धोऽस्य, समासान्तः क ।) सिन्दुवार- भूतार्थवाद तदानावर्थवादस्त्रिधा मत" ॥ स्यादती विधिनैकवाक्यत्वात् सिद्धार्थकानामपि , वृक्ष । इति राजनिघण्ट ॥ इति । अयमर्थ । विरोधे विशेष्यविशेषणयो प्रामाण्य । यत्र तु विधिना सह विरोध तत्र अर्थागम , पु, (व्यर्थस्य यागमः, षष्ठीतत्पुरुष ।) सामानाधिकरण्येनान्वयविरोधे गुणवाद व्या- न खार्थे प्रामाण्य । यथा “यहरह सन्ध्यामुपा धनागम । तत्पर्य्याय । न्याय २। इति हलायुध । सीत" इत्यादौ। ("थर्थागमो नित्यमरोगिता च कथनरूपत्वात्। यथा “यजमान सस्तर" इति। प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च । पत्र सस्तर कुशमुधि तस्य यजमानेऽभेदान्वय "सन्ध्यामुपासते ये तु नियत संशितव्रता । वाधात् यजमानस्य कुशमुशिधारणरूपार्थवाद विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मनोकमनामयम्" । वश्यश्च पुस्खोऽर्थकरी च विद्या रूपत्वात् गुणवाद'। व्यवधारिते प्रमाणान्तर इत्याद्यर्थवादाना । व्यतो नित्ये कर्मणि फलश्रुति षड्जीवलोकेषु मुखानि राजन्" । सिद्धार्थ यो वाद' । यथा नान्तरीक्षऽनिश्चेतव्य रर्थवादराव सोऽपि रुच्यत्पादनपर । यतोऽत्र' इति हितोपदेशे ।) यमिहिमस्य भेषजं इत्यादि च । अन्तरीक्षेऽग्नि कार्यताज्ञानादेरप्रत्तिरिति दिक् । इति धर्म- ' अर्थिक', पुं, (यर्थयते इत्यर्थी याचक कुत्सितार्थे घयनस्यासम्भवेन तदभावस्व अमेईिमनाशक- दीपिका। कन् ।) वैतालिक । निद्राणस्य राजादेगिर- त्वस्य च लौकिकप्रमाणसिद्धत्वात् व्यनुवाद । अर्थवान्, [त् ] पु, (व्यर्थोऽस्त्यस्य, व्यर्थ + मतुप यिता । इति हेमचन्द्र । तद्वानौ तयोविरोधावधारनयोरभावे भूतार्थ मस्य व 1) पुरुष । इति राजनिर्घण्ट' ॥ अर्थवि- अर्थो, [न् ] त्रि, याचक । सहाय । सेवक । वाद । यथा इन्द्रो वइनित्यादि। सोपि शिरे त्रि: (ऐश्वर्या शाली। "तेनार्थवान् लोभपरा- विवादी । इति विश्व ॥ धनी । व्यर्थी विद्यते- दिविध । सत्यर्थवादो निन्दार्थवादश्च । यथा, मुखेन" । इति रघुवशे । यभिधेययुक्त । सार्थक | "सभ्यामुपासते ये च" इत्यादि स्तत्यर्थवाद । "करोति य सर्वजनातिरिका अर्य, स्ली, (अर्थ + यत् ।) शिलाजतु । इत्यमर- "स्त्रीतेलमाससंभोगी पर्वखेतेषुवै पुमान् ॥ सम्भावनामर्थवती क्रियाभि"। मेदिनीकरौ । व्यर्थहिते त्रि॥ विमूत्रभोजनं नाम प्रयाजि नरक मत"। इति किरातार्जुनीये । “यर्थवान् खलु मे राज- अर्थ्य', घि, (अर्थे साधुः, तत्माधुरिति यत्, अर्था- इत्यादि निन्दार्थवाद' । इति श्राद्धविवेकटीकाया शब्द" | इति शाकुन्तले ।) दनपेत , धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेत इति यत्प्रत्यय ।) श्रीकृष्णातालधारः ।। अर्थविज्ञान, सी, (अर्थस्य विज्ञान, षष्ठीतत्पुरुषः ।) पण्डित । धनवान् । न्याय्य । इत्यमरमरतो । "प्रकरणप्रतिपाद्यम्य तत्र तत्र प्रशमन"। शुश्रूषाद्यश्धीगुणान्तर्गतगुणविशेष । शब्दार्थ याच्य । याचनार्थकार्थधातोः कर्मणि य ॥ इति वेदान्तसार । तद्विवरण यथा। यथार्थ ज्ञान । इति हेमचन्द्र । (धर्थयक्त । उदरार्थयुक्त । वादाधिकरणं । वत्रार्थवादाच बहुध श्रूयन्ते ते ("शुश्रूषा श्रवण चैव यहण धारण तथा । "यामर्थयतिर्वाचमाददे वदतां वर"। कि प्रमाण न वेति संशये पूर्वपक्षसूत्र । व्याना ऊहोऽपहाऽर्थविज्ञान तत्वज्ञानच धीगुणा ") इति रघुवशे। यस्य प्रवर्तकन्य तदर्थमेव तदवतारादिति । अ- अर्थव्ययज्ञ , त्रि, (अर्थस्य व्यय तत्वकारं जानाति, "वागीश वाग्मिरामि प्रणिमयोपतस्थिरे"। स्थार्थ । घामायस्य वेदस्य प्रवर्तकत्वं विधेये इति ज्ञा+क।) धनव्ययप्रकारवित् । (किं धन, कथ, इति कुमारसम्भवे ।) शेष । तदर्थ वेदाभिधानात् । तच्च प्रवर्तकत्व कुष, कियत्, कस्मै वा व्ययितव्यमिति विशेषा- अर्द यातनागतियाचनेषु । (गतो, सक पीड़ाया धक कार्यताज्ञानदारैव तदिना प्रत्यभावात् । यत भिज्ञः।) तत्पर्य्याय । सकुल २। इति हेमचन्द्र । म्यादि पर सेट ।) इति कविकल्पद्रुम । यातना सिद्धार्थकाना स्तुत्यर्थवादाना कार्यतावाच- अर्थशास्त्र, सी, (पर्थस्य भूमिधनादेः प्रापकं शास्त्र, ताडन । यति पुत्र पिता | "शरहन माईति कपदाभावात् न कार्य्यताधीजनकत्व । अतो षष्ठीतत्पुरुष ।) चाणक्यादिप्रणित नीतिशास्त्र । चातकोऽप्ति"। न याचतीत्यर्थ । इति दुर्गादास । ऽप्रामाण्यमेव । यतस्तेषामर्थवादानां प्रवर्तक तत्पर्य्याय । दण्डनीति २ । इत्यमर ॥ यथा, धर्द अ वधे । (घुरा-उभ-सक-सेट!) इति कविकल्प- त्वार्थमवश्यं विधिकल्पन तृप्तविशेषणत्व वा "रहस्पतिप्रझतिमि प्रणीतचार्थशास्त्रकं । द्रुम । न अति घाईते। "रक्ष सहखाणि चतुई- युक्त व्यतरव सिद्धान्तसूघ । विधिना त्वेकवाक्य तत्रैव दण्डनीति' स्यादन शेयो नयानयो" शार्दोत्"। अयमात्मनेपदीत्यन्ये । इति दुर्गादास ! खात् स्तुत्यर्थेन विधीमां स्युरिति । यस्यार्थ' । रवि शब्दरत्नावली यादविद्यान्तर्गत विद्या- | व्यर्द क बधे। इति कविकल्पद्रुम । क पर्दयति । अर्थवादानां स्तुतिपरत्वेन विधिना सह एक- विशेष । यथा विष्णुपुराण । अयमात्मनेपदीत्यन्ये । इति दुर्गादास । वाक्यत्वात् ते अर्थवादा प्रमाणानि स्य । तथा च "च्यानि वेदाश्चत्वारो मीमासा न्यायविस्तर । यर्दन, ली, (व्यर्द + ल्युट् ।) याचन । पीडन । विधेयप्रस्तावेव तेषां तात्पर्य तत्रैव प्रामाण्य धर्मशास्त्र पुराणश्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश । इनन । गमन । पर्दधातोर्भावेऽनट्प्रत्यय । यत्परशब्द स शब्दार्थ इति सिद्धान्तात् न खार्थे घायुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते घय । ("लखेति तदोवाच बल परबलाईनम्" । स्तुत्मादौ तन वात्पर्याभावात् । तहिं यन टु खेन अर्थशास्त्रं चतुर्थश्व विद्या मछादशैव ता इति रामायये।) स्येति इन् । - -~- । - 14 ·式 ·घंण्ट ॥ तथा च । । । ---- जन | इति मेदिनी। पईचत्रवाण। इति १०७ अर्ड अो चन्द्रखण्डं । इति हेमचन्द्र- ॥ मयूरपुच्छर चाँद बालेन्दुबद्धमुकुट प्रणमामि रूपं" थास्युनासाक्षिकाच नाभ्युरस्क भुजौ फ्रमात् । इति भाषा। एव ध्यात्वा मानसे संपून्याय॑स्थापनं कृत्वा स्पृशेदेवं मवेदाचमनञ्च वैष्णवान्वये । धर्द्धचन्द्रा, स्त्री, (बई चन्द्रस्य, अर्द्धचन्द्र+टाप् । ) शवोक्तपीठपूजा विधाय पुनात्वावाहनादिपञ्च एवमाचमन कृत्वा साक्षान्नारायणो भवेत्” । पुष्याम्नलिदानपर्यन्त विधाय थावरणपूजामार केशवादयस्तु केशव-नारायण-माधव-गोविन्द- कृष्णनिरन् । इत्यमर'काल तेउडी रति भाषा। पईचन्द्रिका, स्त्री, (बईचन्द्र +खार्थे कन्, इखे भेत । यथा । केशरेवमादिकाणेषु मध्ये दिक्षु विष्णु मधुसूदन-त्रिविक्रम-वामन-श्रीधर-धी- प्यत इत्वे टाम् । ) कर्णस्कोटालता। इति राजनि च र इत्यादिना घडङ्गानि पूजयेत् । तत पत्रेषु केश-पद्मनाभ-दामोदर-सङ्कर्षण-वासुदेव-प्रद्युमा- पूर्ववत् राघमादीन् पूजयेत् । पत्राग्रेषु पूर्वादित निरुद्ध-पुरुषोत्तमाधोक्षज-नृसिंहाच्युत-जनाईना- प्पईचालक , पु, क्षुद्रघोलक । इति हारावली ॥ ब्राझी माहेश्वरी कौमारी वैष्णवों वाराही पेन्द्र-हरिविष्णव । वाक्यन्तु योम् केशवाय नम | इत्यादि । तथा च । काँचली इति भाषा। इन्द्राणीं चामुण्डा महालक्ष्मीच पूजयेत् । तदहि- घईजाह्नवी, स्त्री, (बई जाच्या ।) कावेरी नदी। रिन्द्रादीन् ववादोश्च सपूज्य धूपादिविसर्जनान्त "सचतुर्थिनमाऽन्तैश्च नामभिविन्यसेत् सुधी" इति हेमचन्द्र ॥ कर्म समापयेत् ॥ यस्य पुरस्करण लक्षजप । तत सामान्याया॑दिमाटकान्यासान्तं कर्म वि- धाय केशवकीत्यादिन्यास कुर्यात्। अस्य ऋष्यादि- पईविक्त', पु, (बई असम्पूर्णस्तितः ।) नेपाल- निम्ब । इति राजनिघण्ट । (नेपालनिम्बशब्दे "लक्षमेकं जपेन्मन्त्रमित्य मन्त्री विचिन्तयन् । न्यासः । शिरसि प्रजापतये ऋषये नमः । मुखे ऽस्य गुणा वक्तव्या') अयुत मधुरासित ड्यात्तिसतण्डुलैः” । गायत्रीच्छन्दसे नम । हदि अईलमीहरये थईनारीश, पु, (घ ड़े या नारी पार्वतीरूपा इति तन्त्रसार । देवतायै नम । तत करानग्न्यासौ । श्री प्या- छाधा नम । इत्यादि । श्री हृदयाय नम । तस्या ईशः ।) शिव' । इति शब्दरत्नावली ॥ तस्य धईपारावत , पु, (अईन व्यसन पारावत इव।) चिचकण्ठकपोत तित्तिरिपक्षी। इति मेदिनी। ध्यान यथा,- इत्यादि । तथा च गौतमीये। "नीलप्रवालरुचिरं विलसत्रिनेत्र घईमाणव, पु, द्वादशयधिकहार । इति हेम "घि प्रजापतिश्छन्दो गायत्री देवता पुन | पाशारणोत्पलकपालकशूलहस्त । चन्द्र । वारोनरिहार इति भाषा। पाईलक्ष्मीहरि प्रोक्त श्रीवीजेन घड़गक"। प्याम्बिकेशमनिष प्रविभक्तभूषं व्यर्द्धरात्र, पुं, (बई रात्रे, घई नपुसकमित्येक ततो ध्यान। बालेन्दुबद्धमुकुट प्रणमामि रूम" । देशी समास , प्यहसबैकदेशसख्यातपुण्याच "उद्यत्पद्योतनशतरुचिं तप्तहेमावदातं इति तन्त्रसार । रात्रेरिति समासान्तोऽच्प्रत्यय ,राज्यहाहा पुसि पार्श्वदन्वे जलधिसतया विश्वधाया च जुए । पईनारीश्वरः, पु, (ध हो या नारी तस्या ईश्वर ।) इति नियमात् पुस्त्वम् ।) रायईमाग । दुइप्रहर नानारत्नोल्लसितविविधाकल्पमापीतवस्त्रं, उमामहेश्वर । स च शिव । यथा विष्णुधर्मोत्तरे। रात्रि इति भाषा । तत्पर्याय । निशीथः२। विष्णुं वन्दे दरकमलकौमोदकीचक्रपाणि" । "घरमी नवमीयुक्ता नवमी चारमीयुता । इत्यमर । निसम्पात' ३ धवसरालय 8। इति इत्यादि । इति तन्त्रसार । वर्द्धनारीश्वरप्राया उमामाहेश्वरी तिथि": शब्दरत्नावली ॥ सप्तजन ५। इति जटाधर' ॥ व्यर्द्धवीक्षण, सी, (अर्द्धमसम्पूर्ण वीक्षणम् ।) प्यपा- इति तियादितत्त्वं व्यपि च । राययममुहर्त' । स तु रात्रिमध्यदण्डद्दयात्मक' । अग्दर्शन ॥ कटाक्ष | इति हेमचन्द्र. । "धजेशः सर्वसामेशस्तथा लागुलिदारको । सम्पूर्णईरात्रोऽप्यय । महानिशा । सा तु सा- घईशन, क्ली, (यईमसम्पूर्णमशन भोजन, धई+ प्यर्द्धनारीश्वरचोमाकान्तश्चाषादिण्डिनौ” । ईप्रहरानन्तर साईटतीयप्रहरपर्यन्तं । इति यश् + ल्युट ।) बर्दाशन। धईमोजन । इति इति तन्त्रसारे शिवमन्त्रे श्रीकण्ठादिन्यास ।* स्मृति । शब्दरत्नावली, यस्य मन्त्रादिक यथा,- ("मध्यन्दिनेऽर्द्धरात्रे च श्राद्ध मुक्का च सामिषम्"। थईसफर, पुं, (यई सफर ।) क्षुद्रमत्स्यविशेषः । "यमिसवर्तकादित्यरानिलो घष्ठविन्दुमत् । "मध्यन्दिनेऽर्द्धरात्रे वा विश्रान्तो विगवतम । दाडिका माछ इति भाषा । तत्पर्यायः । दण्ड्- चिन्तामणिरिति ख्यात वीजं सर्वसम्रद्धिद" । चिन्तयेडर्मकामार्थान् साई तैरेक एव वा" । पाज २। इति हारावली घमीरेफ सवर्तक 'क्षकार । धादित्यो इति मनु ।) धर्बहार , पु, (ऋध-वृद्धौ + अच्, बई सम्पन्न मकार । र रेफ' | पनिलो यकार । यो खरूप । | धईर्च , पु, क्ली, (मई ऋच' समासान्त प्यघ- हार ।) चतु परियरिकहार । इत्यमर ॥ घो- षष्ठखर ऊकार प्रपञ्चसारे। "यनलकयमरेफ प्रत्यय । ) अईऋक् । ऋहनामकवैदिकमन्त्राई- घट्टिनरि हार इति भाषा । प्राणसत्यान्तवामश्रुतिहिमचिखगडेर्मण्डिता म- बर्दाशन, सी, (धईमसम्पूर्णमशनं भोगन, प्यर्द्ध + । इति वचनात् रेफ एव न तु वकार'। घईलक्ष्मीहरि, पु, (बई लक्ष्मया याकारे, घई यश + ल्युट ।) धईमोजन । इति शब्दरत्नावली। र५ ए म र य और ऊर। इति च हरे, तादृशो हरि । ) विष्णु । यथा । यसिन, स्ली, (धर्द्धमासनस्य ।) सेहदान । प्यकुत्- मन्त्र । व्यस्य पूजा प्रात कृत्यादिशैवोक्तपीठमन्वन्त गौतमीये,- सन । इसि धरणिः ॥ (उपवेशनार्थमासनार्द्धदान- विन्यस्य ऋष्यादिन्यास कुर्यात् । यथा शिरसि "षि प्रजापतिश्छन्दो गायत्ती देववा पुन । रूप स्नेहव्यम्बक सम्मानभेद । यथा, - कश्यपाय ऋषये नम । मुखेऽनुष्टुप्छन्दसे नम । घईलमीहरि प्रोक्त श्रीवीजेन षडङ्गक"। "व्यासन गोत्रमिदोऽधितौ”। इति रघु इदि घर्द्धनारीश्वराय देवतायै नम । तत यस्य मन्त्रादि यथा,- वशे | "मम हि दिवौकसां समक्षम् ध - कराङ्गन्यासौ कुर्यात् । र व्यङ्गुष्ठाभ्या नम । क "तार नम पद ब्रूयानरौ दीर्घसमन्वितौ । सनोपवेशितस्य" । इति शाकुन्तले ।) तर्जनीभ्या वाहा । ष मध्यमाभ्या वषट् । म पवनोणायमन्त्रोऽय प्रोक्ती वखक्षर पर", धडेंन्दु, पु, (यमिन्दो ।) चन्द्रा भाग । गल- धनामिकाभ्या हुँ। रं कनिष्ठाभ्यां वौषट्। य यस्य पूजाप्रयोग । प्रात कृत्यादिखानान्तं कर्म करतलप्टठाभ्या फट । एवं हृदयादिषु । तथा च कृत्वा पूजामण्डपमागत्य वैष्णवाचमनं कुर्य्यात् । हस्त । नखचिह्न । व्यतिप्रोफ़स्त्रीयान्यमुलिया निवन्वे। "रेफादिव्यजनै पनि कुर्य्यादङ्गानि तद्यथा गौतमीये,- षट् ममात्" । ततो ध्यान । "केशवाद्यस्त्रिभि पीत्वा दाम्या प्रक्षालयेत् करौ। धादय ,पु, (धईस्य नीलप्रमालराधिर विलसत्रिनेत्र द्वाभ्यामोठो ६५ न्यान्मुख ततः पाशारणोत्पलकपालकशूलहस्त । रकेन हस्तं नवयुला म म्विकेशमनिश प्रविभवभूष भवति । . माग । इत्यमर । न्वराज - . । हेमचन्द्र N . - । योगविशेष । थपात । सप्रोच्यैकेन भू ·१०८ अर्बु "धमार्कपातश्रवगैर्युका घेग्माघपोपयोः । प्पीदयः स विशेयः कोटिसूर्यग्रा मम । पत्र सूर्यपगताधिक इति सत्यचिन्तामणी पाठ। तथा। "दिवैव योग मतोऽय ग प गयो कदापग।" म्कन्दपुराणे । "पर्योदये तु सप्राप्ते सर्व गहासम गण । मुहारमानो दिगा सय भपेयर्यसगिमा । यत्किचित् फियते दाम तदान सेगुसमिम" । शिववियाखानप्रशस्तकालोऽपि । एएमारदीय । "योदये घ पूष्याः एस्तार्के गेषिणोबुधे" । प्रसि तिघ्यादितत्व। पोरक, सी, (पर्डमूरो थर्योग, सा फाशते, काश+31) उत्तमस्त्रीणां पयपर्यन्तं पेल माकारपरिधेयवस्त्रं । सत्पर्याय । चासक २। इत्यमरा मेदिनी। पर्पण, सी, (I+णिम् + ल्युट ।) प्रापरा । सम- पंणं। यथा,- अर्च अर्य मम्दागा गागानि गन्यानि भानिगा "ग्रन्यायुधमा र यगो विमः मुंदमाए । प्रदीपस्याहासिदोपदऐ। "दोषप्रद जिगर यारिपिरिपगम्युदानि राहोण गंपीय सतातपाय ! विधानवियचिकित्सितेग। रामायगुमधाति मागमिगद दरिद्रा मोम पासधूम मम शिमा । मांसागराममाय ति मधुप्रगानी भयोऽय मेयोऽदहा पर ॥ सवयनसंगधिर प्रदुए. मुभारम्य एस धागे सम्मिायामाच च । मगाध्यमेराधिमामयन्त। पार्नेग गयशो नेप गिद्धोऽ पर ।। मायापहवपीडितलास् यटएचएमक गिम मजयटम्य पत्रेगा पर पागदर्भ ददयोडितान" ग्रिमागत्रात् महारणुप गान्तिममुं गन् दोषोऽन मिधि पिराण सामेण मपीदा पिनमृगोर्या ग्लोन सग्मा यध । राहशीस नांगायला सचदपदप्यत गाने तयोगावरम मिला तिम्रोटदपान्तये ।। त विशेषता रहदुएि । एव मामाम्य विशेषतो रशीन मयं । सुरमा सुमभी। यव रद्रयर। मामयिोदया। सती मागपिंगमुनजाति ग्यश्वम्पिं करनी । त्यमुंगाधिकार | इति उहत फगेति । प्यपाक चित्पाप यचा म्यादेय मायप्रकाश मिति फियाविशेषण पत्पाकर एकदेशमान। थथुर, , (अयं + उम्। ) पर्मतविस्म । इति रसायोपायपीरिरात्वार । गाचयापहवा गयुतेनोला । पीड़ितत्यास् । पपीडित | प्यमं, पु, (+ I) वामक । इति प्रेमचन्न । रफादपीडिरा १ मांसा दम्य सप्रातिमार (प्रमाहीन । ममिनः। प्रिया कात्र गिरि "मरिमहारादिभिरदिने भाकपास्याटिक) मांस प्रदुए समुपैति शोध । प्यर्मक, पु, (धर्भ ग्व, मार्य कन् ) पिठ । इस पदनं बिग्धमनन्यवर मपाकमम्मोपममप्रपाल्य", ("प्पभूप नम' प्रविपातभिक्षया मांग प्रदुए वातेग। प्ययेदन पेदमारहित पितुर्मुद तेन ततान मोऽर्मक"। पवेदन या। प्यपाफ पाकरहित इयत्पाक इति रघुवणे ।) मूर्ख। कार' । इति मेदिनी। वा । अगाोपम पापायावत् कठिन । ध्यप्रघाल्य मन्य । सदृशः । इत्युमादिकोष ! स्थिर । यद्यपि गलमामार्युदयो गामांसयो- धर्म, को, पु, ( श+मन् ।) घस्रोगविशेषः । तुत्वेनाति तथापि राजे पिस मांसने वाय प्रति लिहादिमयो घमरतप पविछ । प्रस्तार्यम्म १ अमाम्म रारम्भक ... मिटागमाए । ૨ रहार्म मासाम। "प्रदुएमांसस्य नरस्य गाढ़ सारव ५। पां लक्षणानि वसादे दर मेतद्भयग्मांसपरायणस्य"। व्यानि । वैधके नान्तकीवगिगोऽयं शाद । मांसापानाभ्यासेग यः प्रदुएमामग्तस्यैव भवति थर्माण , R, ( I + माइमकात् मन् । ) डोपरि इत्यर्थः। प्यसाध्यमाए । माण। इति वैद्यकपरिभाया। "मासाद त्वेतदसाध्यमाड पर्य', पुं, (+ यत् ।) खामी । वैश्य' । इत्वमर' । साध्येवपोमानि विवर्जयेष । श्रेछे घि। इति सट्टीकायां भरत । (त्रि.उत्कृष्ट। सप्रस्तत मम्मेस यथ जात न्याय्य । प्रमु । सोतास वा यच्च भवेदपाल्य" धर्यमा, [न] 8, (पर्य ग्रेडं मिमीते, मा+ साध्येय्वपिवातजादिवमि। मागि वक्ष्यमाणामि कनिन् ।) सूर्य । समस्ततादीनि । । प्यपरासाध्यमाद । ("पोषितार्यमण मेरोरन्धकारस्तटीमिव" । "यज्जायतेऽन्यत् या पूर्वजाते इति माघर श्रेय तदध्यर्बुदमवुदः। "सूर्योऽर्यमा भगवया पूषार्कः सविता रविः । यहन्दभात युगपत् प्रामादा गभसिमाना कालो म्रत्यर्धाता प्रभाकर"। हिरर्बुद तच्च भवेदसाध्य" :.. इति महामारते। कश्यपात् दक्षकन्यया दिवा प्यर्बुदाना पाकाभाषे हेतुमाइ । जातो दादशादित्यमध्ये परिगबित खाव पा "म पाकमायाति कफाधिकत्वा- दित्य , यदुक्त परिवणे,- म्मेदोषत्वाध विशेषतस्त। "भारीघात् कश्यपान्जाताम्ते दिन्या दक्षकन्यया । दोषस्थिरत्वात् ग्रथनाच तेया तष शश्च विष्णुच अज्ञाते पुनरेव ।। सार्बुदान्येव निसर्गतस्त"। ध्यर्यमा चैव धाता च त्वया पूषा घ भारत।। विवखान् सविता चैव मित्रो वरम एव च। ग्रथनात् ग्रन्थिरूपत्वात् । नन्वयथा कपमेद- सोराधिक्येऽपि पाको दृश्यते तथान कथन पाक व्यशोमगचातितेजा थादित्या बादश सता"1) इत्याह निसर्गात् स्वभावात् ।। थर्करक्षः। इत्यमर। पिटदेवविशेषः । इति मेदिनी। यथार्बुदस्य चिकित्सा । । "यत्करोमि यदनासि यष्जुहोपि ददासि यत् । यतपस्यसि कौन्तेय तस्कुरव मदर्पण: रति श्रीमगवडीसायां ६ अध्याय । (स्थापन । न्यासः "कैलासगौर रायमाययक्षो पादार्पणानुग्रहपूतएएम्"। इति रघुवशे। सत्वत्यागः। परित्याग । "पर्पण वस्य वाक्यार्थे परस्यान्वयसिइये"। इति साहित्यदर्पणे) पपिस, , (+णि +इसन् ।) एदय । इत्युग्णा- दिकोष । (घयमास 1) पन, दिसे । (मादि पर-सक-सेट ।) गतौ । इति कविकल्पगुम' यति । इति दुर्गादास । पर्बुद, पु, स्ती, (धर्व +विघ्, तस्मै उदेसि, उद ++51) दशकोटिसख्या। रोगविशेष । मांसकील । मासपुरुष । च्यात् इति माया । इति लिङ्गादिस ग्रह प्यमरो मेदिनी घ। तस्य निदानलक्षणे। “गात्रप्रदेश क्वचिदेव दोषा समूर्छिता मासमटक प्रदृय्य । मृत्त स्थिर मन्दरुज महान्त- मनल्पमूल चिरमपाका कुर्वन्ति मसिम्रियमत्यगाध तमर्षद शास्त्रविदो वदन्ति" । महान्त ग्रन्थापेक्षया चिरेण सृदिरपाकच यस्य तत् चिरटयपाक । व्यपाकमिति ग्रन्थे सका- शादस्य मेदज्ञापक। व्यत्यगाध दृरानुप्रविय ॥ निदानणर्वकाणि विशियानि लक्षणान्याह । "वातेन पित्तन कफेन वापि रक्तन मासेन च मेदसा च । तज्जायते तस्य च लक्षयानि ग्रन्थ समानानि सदा भवन्ति"। याथे समानानि वासिकपैत्तिकभिकमेदोजानां ग्रन्थीना लक्षणातिकपैत्तिकम्झेमिकमेदोजाना- .

·अर्ध्या, स्त्री, (+ यत् +टाम् ।)चैश्वस्त्रीजाति ।। इत्यमर॥ " -- --- १०६ अर्श प्रमितमपरिमित । तीक्ष्णमिति मद्यविशेषण । पैच्यादिम्दुमद्यम्य वातसमकत्वात् । यातय- स्तूष्णुवीर्योऽप्युट्टतरौक्ष्याहातप्रकोपे हेतु वाता- सा । नन्वीसि सर्वाणि त्रिदोषजानि । यत- याह । "पञ्चात्मा मारुत पित्त कफो गुदवलिपये ! सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदभाना समुद्भव । इति । तथा सति कथ वातासामिति उच्यते । तत्त- दाधिक्याद्यपदेशभेद इति न दोष' । चतरव पग्रे वक्ष्यते । पित्तोल्पणानामिति तथाच घरक । "यसि नाम जायन्ते नासनिपतितस्त्रिभि । दोर्दोषविशेषात्तु विशेष कथ्यतेऽसा" ॥ इति ।। यथ पित्ताईसो विप्रहारनिदान- माए। "कट्सनलवणोष्णानि व्यायामानातपप्रमा । देशकालावशिशिरौ क्रोधेमद्यमसूयन विदाहि तोक्षणमुष्ण यत् तत् सर्व पानभोजन । पित्तन्वाणाना विशेय प्रकोपे हेतुरशंसा" ! उपाद्रव्यस्य स्पर्शनादि बोइव्य उपापानभोजन- स्याने वक्ष्यमाणत्वात् । व्यमातपप्रभा व्यग्न्या- तपया प्रभा तेज । व्यथवा व्यग्न्यातपेतरतेज- खिद्रव्यस्य दीप्ति' प्रमा। पशिशिरो देशो मर । यसूयन परसम्पत्तिदेषः। पानभोजन पीयत इति पान । भुज्यते इति भोजन प्रकोप उत्पत्ती पथ कफासो विपकर निदानमाह। "मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च । यव्यायामदिवाखनशय्यासनसखे रति । प्राग्वातसेवाशीतौ च देशकालावचिन्तन । भिकाणा समुद्दियमेतत् कारणमर्शसा" । यचिन्तन निश्चिन्तता । । अथ त्रिदोषासो विप्रकृष्ट निदानमाह । "सो हेतुस्त्रिदोषाणा सहजैर्लक्षण सम'। जनकत्वेन भयो दोषा येषा तानि विदोषाणि वासि तेषा सा हेतु । एथग वातपित्त- कमाझेहेतु । त्रिदोधार्शसा लक्षणश्च सहजै सहजागैमि समं सदृश । ननु घिदोषाणा इति विशेषण व्यर्थ । यत सर्व एव व्याधयस्त्रिदोषणा । उक्तश्च । "द्रव्यमेकरस नास्ति न रोगाऽप्येकदोषज । एकात्त कुपितो दोष इतरावपि कापयेत्" । इति । युक्तिमप्याह । खकारणावदो वाय शै- त्याच्छीतल श्लेष्माण लाघवात्तेनारूप पित्त वर्द्ध- यते । तथा पित्त कटुकत्वात् वात दवत्वात् कर्फ वईयते । मेणा च पौत्याद्वायु द्रवत्वात् पित्त वईयते इति। उधते । यत्र खस्खकारणास्त्रया दोषा कुप्यन्ति तत्र निदेोषजव्यपदेश इति न दोष ॥ • यथार्शसा पूर्वरूपमाइ । "वियम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षराटोप एव च । कार्यमुदारवाडल्य सक्थिसादोऽतविटकता। ग्रहणी दोषयाय प्रशङ्का चोदरस्य च । पूर्वरूपाणि निर्दिशान्यसामभिरद्धये" दौर्बल्यमावल्य । घाटोप गुडगुडाशब्द'! अमि- श्चर्याणी, स्त्री, (अर्य+यानुक+डीय।) वैश्यस्त्री- भाति । इत्यमर। पर्यो, स्त्री, (चर्य + डीम् ) वैश्वपत्नी । इत्यमरः ॥ वैश्यस्त्रीणाति । इति दुर्गादास । थर्व वधे। (इति कविकल्पगुम ) । (खादि पर- सक-सेट।) धर्वति । इति दुर्गादास ॥ अन्त'- स्थवकारान्तोऽय। यवती, स्त्री, (चर्च+ बालकात् वनिप् + डीम् ।) घोटकी । इति हलायुध । कुट्टनी । रति विकाण्डपोष अर्वा, [न्) पु, (ऋ+वनिम्।) घोटक । इत्य- मर ॥ इन्द्र । गोकर्णपरिमाण | इति विश्व । कुत्सिते त्रि। इत्यमर । थर्वाक, व्य, (यवरे काले देशे वा व्यञ्चति, अन्च + क्विन्, एषोदरादित्वात् स्यादेश ।) पूर्व- कालत पश्चात् । तत्पर्याय । अवर' २। इत्य- मर'। निकट । इति भरत । याच इति केचित् । सर्वाचीन', घि, (अग्भिव', ख ।) पञ्चान्नात । विपर्यस्त । इति धरणि । (इदानीन्तन | यधो- भागस्थित । वरदेशगत । ("यदूर्द्ध एथिव्या पर्वाचीनमन्तरीक्षात्" | इति शतपथब्राह्मणे) अर्श, ली, (ऋश् + ध्यच् । ) प्#रोग । इति शब्दरत्नावली । (वलिकाकार गुहास्थरोगभेद ।) वर्श, [स] सी, (ऋ+ व्यसन्, शुट ।) खनाम- ख्यातपायरोग । तत्पर्य्याय । दुर्नामक २ । इत्य- मर । दुर्नाम ३ गुदकीलः । गुदाकर। ५ । इति राजनिर्घण्ट ॥ बनामक ६ । इति शब्द रनावली ॥ यथा । यथार्थोऽधिकार । तपास सनिचरनिदानान्याह । "पृथग्दोषै समस्तैश्च शोणितात् सहभानि च। वासि घटप्रकाराणि विद्याइगुदवलित्रये" । केचिदुधिरस्यापि दोषत्व मन्यन्ते। तन्मतमाश्रि- त्याह । शोणितादिति । सहजानि शरीरेण सह जातानि। सध्याचाह । घटप्रकाराणीति । गुद- वलित्रये सार्द्ध चतुरन गुदस्य मान तस्यावयव- भूतास्तिसो वलय प्रासावर्तनिमा उपर्युपरि सन्ति । तासा नाम प्रवाहिणी विसर्जनी सव- रणी चेति । तत्र गुदौठोऽर्द्धान्तमानस्तदूर्द्ध मगुलमाना प्रथमा वलि । सार्द्वकालमाना द्वितीया । टतोया च तावनी । उक्त। "पर्दागुलप्रमाणेन गुदौष्ठ परिचक्षते । गुदौठादडुल चैक प्रथमान्तु वनि विदु । सा. कालमानेन एथगन्ये प्रकीर्तिता" ॥ वध वातासो विप्रवर निदानमाह । "कधायकटुलिप्तानि रूक्षशीतलनि च । प्रमिताल्पाशन तीक्ष्ण मद्य मैथूनसेवन । नहग्न देशकालौ च शीतो व्यायामकम्मे च । शोको वातातपस्पर्श हेतुातार्शसा मत"। अर्श वृद्धये उत्पत्तये ॥ * ॥ अथार्शसा संप्राप्तिपूर्वक सामान्य लक्षणामाह। "दोषारत्वमासमेदासि संदूष्य विविधाकृतीन् । मासाङ्करानपानाटो कुर्वन्यासि तान् जगु" ॥ त्वमासपदेन त्वमासाश्रितं रक्तमपि ग्राह्यते । चिकित्साया रक्तसावणे पदेशात् । अपान गुदं । यादिशब्दानासानेत्रनामिमष्टादिष्वपि कुर्वन्ति ।। अथ वाताोलक्षणमाह । "गुदाकुरा वक्षनिला शुष्काश्चिमिचिमान्विता । साना श्यावारुणा स्तब्वा विशदा परषा खरा मिथोविसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फटितानना । विम्बीकन्धुिख रका र्पासीफलसमिमा.॥ केचित्कदम्बपुष्पामा केचित् सिद्धार्थकोपमा । शिर पा सकसुरुवडणाभ्यधिकव्यथा । क्षवद्गारवियम्भहृदयाहारोचकप्रदा'। कासश्वासामिवैषम्यकर्णनादभ्रमावहा । राती ग्रथित स्तोक सशब्दं सप्रवाधिकं । रुक्फेनपिच्छानुगतं विड्बद्धमुपवेश्यते ॥ कृष्णन्वनखविण्मूत्रनेनवलच जायते । गुल्ममोहोदराठीलासम्भवस्तत एव च" ॥ वहनिला' वातोन्वणा । गुदाइरा वशीसि । चिमिचिमान्विता चिमिचिमा व्यथाविशेष' चरचराव इति लोके तदन्विताः । श्यावारणा श्यावा धूम्रवर्णा' । अरुणा ईषरता | स्तव्या कठिना । विशुदा व्यपिच्छिला । परषा गा- जिहावत् स्पर्श कर्फशा । खरा पोटकफन- वत् सूमानेककण्टकाचिता । बिम्बादिफल- सनिमा याकृत्या । यत्र विपापोक वक्ष्यमाणं केचित् केचिदिति पद सम्बन्धगीयं । बनेकार हरा। सिद्धार्थकोपमा पीवसूपयापित तैरात इति वर्शोभि पीडित | तो विलुप- वेश्यत इत्यातस्य प्रयोज्यकर्तुं सार्थत्वात् । ग्रथित मलगुटिकाग्रथितविड्वतिरूप। पिच्छा पिच्छिलो द्रवमाग । बद्ध संहतं । विष्णब्दो नपुसकोऽप्यस्ति । उपवेश्यते बज्यते । बतरव वातास एव गुल्मादीना सम्भव'। घष्ठीला नाभरधोमागे पाषायपिण्डिकावदात्याधिविशेष ॥ * ॥ अथ पित्ताशॆलक्षणमा "पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासिमप्रमा। तन्वससाविणो विसास्तनवा स्टदवसथा । मुटकनिहायकृत्खण्डजको काममा । दाहयाकन्वरख दटयणामूरितिप्रदा । सोभाणो द्रवनीलाषापीतरतामवईस । यवमध्या हरित्पीत हारिद्रत्वनखादय" । पिसोत्तरा पित्तोल्वणा । तनु बधन । यथाः लम्बिन । सन्निभा याकृत्या । पाको गुदस्य । सोमाण उपास्पर्शा। इरिच्छाकवर्ण । पीतं हरितालवणं । हारित इरिद्रावर्ण । ब्यादि- शब्दान्मलमूत्रमुखाना ग्रहण पथ कचि- दधिरस्यापि दोषत्व मन्यन्ते तम्मतमाश्रित्य रक्ता- लिक्षशमाह। । "कदम्भपुष्पाभा स्थूला ।

·No text on this page.

·इति लोके । शिलाभित् पापासभेद । पश्वमार. कर्नल इति लोके समक्षीरीचोक इवि बोके । वृहत्कासीसाधे तैल “अण्डोकणामरिधनागदलत्वगेलं चूर्णोकन क्रमविवर्द्धितमुईमन्यात् । खादेदिद समखितं गुदशामिमान्द्यै गुल्मारविश्वसनकण्ठदामयेषु । वचथा। एलान सूप्सा ग्राहायव पाए मदन- १११ अशी इन्यादर्शसि सर्वाणि श्वासशोषभगन्दरान् । हलं पार्श्वभूलञ्च वातगुल्म तथोदरं । हिका कास प्रमेहांश्च पाण्डुरोग सकामल । घामवातमुदावर्त्तमन्त्ररहिं गुदक्रिमीन् । अन्ये च ग्रहमीदोषा मिषम्भिर्ये प्रकीर्तिता। विजयो नाम चूोऽयं वान् सर्वानामु नाश्येत् ॥ महाज्वरोपरयाना भूतोपहतचेतसा । स्वप्रजानाञ्च नारीण हितमेतद्धि मेष त्रिकत्रयं त्रिफलात्रिकटुधिसुगन्धिीनि । क्षारी खजिका यवक्षारश्च । सवणानि पञ्च । ग्रन्थि पिप्पणीमूल । विडालपदकं कर्ष । विजय- चूर्ण ॥ १२ ॥ "मरिचमोषधचित्रकरण- भागा यथोत्तर दिगुणाः । पास 1 । सर्बसमो गुडमाग "रमा सूमा कपश्वासकासाशैमूवचनहत्"। इत्यादि । तस्या वीजमाग १ तजभाग २ दलं पत्र । यत थाह निघण्टौ धन्वन्तरिः। "तमालपत्रक पत्र स्यात् पलाशं दलाइयम्"। इति तस्य मागः ३ । नागो नागकेशर । यत चाह निघण्टौ धन्वन्तरिः। "नागपुष्पं मतं नाग केशर नागकेशरम्" । इत्यादि। तस्य माग' 8 मरीचभाग ५ पिपरि- मागमुण्ठीमागः ७ चिमिभागार सम- शरचूर्ण ॥१०॥ "विपलं पहावेरस्य चतुष्क मरिचस्य च । पिप्पल्या कुडवाईच चन्यायाः पलमेव च ॥ ताणीशपथस्य पलं पलाई केशरस्य च । दिपल पिप्यसीमूलमईकर्षच्च पत्रकाव् ॥ सूप्मलाकर्षमेकन्तु कर्षञ्च त्वसम्णालयो। गड़ात् पलानि त्रिंशच चूर्णमेकत्र कारयेत् ।। बडाप्रमाणगुटिका प्राणदा घेति सा स्मृता । पूर्व भक्ष्यश्च पश्चाच भोजनस्य यथावल । मद्यं मांसरस यूष क्षारतोयं पिवेदनु । इन्यादाति सर्वाणि सहनान्यसनानि च । वातपित्तकफोत्थानि सन्निपातोद्भवानि च । पानात्यये मूत्र उरोरोगे गणग्रहे। विषमज्वरपित्ते च पाण्डुरोगे तथैव च । कृमिहद्रोगिणाचैव गुल्मशूलार्त्तिना तथा । छर्यतीसाररोगाणा कामलाहिकिना तथा । शुण्डीस्थाने मया देया पदग्रहे पित्त गदे। प्राणदेयं सिता दत्त्वा गडमानाचतुर्गणा । यस्तपित्तामिमान्द्यादौ प्रयोन्या गुदजातुरे । अनुपाने प्रयोक्तव्यं व्याधी मेममये पस्त । पलदय त्वनिक्षजे पित्त तु पलवयं। फखानधान्यावरसास्यास्ता मद्य मरुद्रोगिणि चानुपान | इक्षो रखक्षारहिमाम्बु पित्ते उष्माम्यूषो कमजे विदध्यात्। गराममाश्मादेय मदो करे च पञ्च वा । अनुपान प्रयोहाय्यं देशकाणमवेक्ष्य वा" इति प्राणदा गुटिका । ११ । "त्रिफत्रय वा हि पाठाक्षारौ निशाइयं । पतिस्ता कलिङ्गानि शताझा लवयानि च ग्रन्यिविन्याणमोदा च गणोऽयाविशतिर्मत । एतानि समभागानि सूमचूर्णनि कारयेत् । पूर्ण विडाणपदक मिदुगीन वारिणा । एरण्डतैलयुक्तं वा लिङ्मापूर्णमिद नर ! अर्श पूत तु तं रसं भूय काभ्यः त्रिगुणं गुडं । लेहं पचेत् पुमतावद्यावद्दोपलेपन । अवतार्य ततः पश्चात् चूर्णनीमानि दापयेत् । वित्रतेजोवतीकन्दचिषकान् दिपलांशिकान् । एलात्वनरिघं चापि नागाह चापि बटमल हात्रिशच पलान्यत्र चूर्णयित्वा निधापयेत् । ततो मात्रा प्रयुनीत जोणे क्षीररसाशिन"" तेजोवती तेजवती तेजवल्कल इति च । कन्दः शूरण । "हन्यादर्शसि सर्वाणि तथा सर्बोदरायमि । गुल्मानपि प्रमेहांश्च पाण्डूरोग हलीमकं । दीपयेदनल मन्दं यक्ष्माण चापकर्षति । प्याद्यवाते प्रतिश्याये पीनसेऽयं हितो मन। भवन्त्यनेन पुरुषा शतं वर्षायनामया। दीर्घायष' प्रजनमा वलीपलितवनिताः । गुरु श्रीवाहशालोऽयं रसायनवरो मतः। दुर्नामान्तकरो ह्येष दृशो वारसहस्रशः ! यावद्दझेप्रलेप' स्यात्यावदा वण्डली भवेत् । तोयपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न सवते गुरुः । क्षिप्तस्तु निश्चलस्तिष्ठत् पतितस्तु न शीर्यति । एष पाक' समस्ताना गुडागा परिकीर्तितः । साई पल पलञ्चाई भक्षयेगुडखराइयो । श्रेष्ठातु मध्यमा होना मात्रोका मुनिभिनिधा"। वाहशालो गुड । १५ ॥ "तिला भल्लातक पथ्या गुडश्चेति समांशकं । दुर्नामश्वासकासन लोहपाण्डूपरापर्छ। पित्तलेमप्रशमनो कच्छुदगुरुजापहा । गुदभानाशयत्याशु मक्षिता सगुडामया" ॥१६ "प्रणम्य शङ्करं रह दण्डपाणिं महेयर। जीवितारोगमन्विच्छन्नारदोऽएकदीवरं। सखोपायेन हे नाथ शसक्षारामिमिर्मिना। चिकित्सामर्शसा तृणा कारण्याइतुमईसि : नारदस्य वच श्रुत्वा नराणा हितकाम्यया । वसा नाशनं श्रेष्ठ भैषज्यं शहरोऽवदत् । पाण्यवष्वादिलोहानामादायान्यतमं मुमं । कृत्वा निर्मलमादौ तु कुनया माक्षिण । पत्तूरमूलकरकेन लिम्मेद्रसयुसेन च । कुनटी मन शिला। माक्षिकं सवर्समाक्षिकं । पत्तूर वकम इति लोके। शानिमा इति रसेन्द्र- चिन्तामणौ । रस' पारदः। "वको निक्षिप्य विधिवत् वाराहारेर निधमेन् । ज्याला ध तस्य रोद्धथा पिल्लाबा रथेन वा"। सार काठसार । शारिस सब रत्र- चिन्तामणौ पाठ । "ततो विज्ञाय गलित प्रभुपेत् । निफनाया रसे पूते तदाछामा । न सम्यग्गालित यत्तु तेनैव लाल भात निर्बापयेत्तस्मिन् नोरंग जिल्लारसे यहोइन मत तब पाप्य भूयोऽपित् । मारणाम म्रत यच तत्यक्षमपत् । तत समोथ्य विधिवत् पूरगोमाजने। लोहेनैव तथा वत्स दृषदा सेयोऽय मोदक प्रसिद्धफल । चलन चनयति जाठर- मुम्मूलयति शूलगुल्मगदान् । निषियति नोपद- मासि विनाशयत्यामु"। तद्यथा । मरिचमाग १ मुण्ठीमाग २ चिता- भाग' 8 शूरणमाग ८ गुखभाग' १५ । लघु- शूरणमोदक ॥१३॥ "घोडशशूरणतोऽशा वझरको महौषधस्याथ । बन मागयुतिमरिचस्य ततोऽपि चाडैन । त्रिफला कणा समूला तालीशारकरशमिनानां । भागा महौषधसमा दहमाशतालमूली च ॥ मागः भरणतुल्यो दातव्यो रद्धदारकस्यामि । भले मरिचाशे साख्येकत्र कारयेत् चूर्ण । दिगुणेन गउन यत सेयोऽयं मोदक प्रकामधने । गुरुटव्यमोन्यनिरतैरितरेधूपद्रव कुर्यात् ॥ भमकमनेन अनिव पूर्वमगस्त्यस्य योगराणेन । भीमस्य मारतेरपि महाशूनी येन तो जातो प्पमिवलमायहेतुर्न केवल शूरणो महावीर्य । हन्ता शस्त्रक्षारानलैविनाप्यसामेष । श्वयधुनीपदगदग्रहणीच कफानिलोद्भता । नाशयति वलीपलिन मेधा कुरते जरा हरते। हिका कासं श्वास सराजरोगान् प्रमेहाच । सीहानच तथोग्र हन्यादाशु रसायन पुसा"। रमा भागो यथा । शूरणमाग १६ चितामाग सोठिभाग 8 मरिचमाग २ | हररे वहेरा व्यवरा । पीपर पिपरामूल । तालीश तालीश- पत्र । घरसर महातक। तदसाले रक्तचन्दन । विडक प्रत्येक माग 8 ताजमूनी मूषली तस्याः भाग विधारामाग' १६ तजभाग २ एलाश्च- छोटीवीभाग २ गुडभाग 8 । ७२1 साडू रणो मोदक ॥१॥ "भिरत्तेजोवती दन्ती श्वदष्ट्रा चिफ शटी। गवाक्षीमुस्तविश्वाझविडङ्गानि हरीसकी। पलोम्भितानि चैतानि पलान्ययावरस्करात् । वृद्धदारात् पलान्यही भूरणस्य तु घोडश । जनद्रोदये कात्या चतुर्मागावशेषितं । a ·। . - इति मनु । अर्थ ब पी कास्वा लोहमये पात्रे मार्दै वा लिप्तरन्धके । "वास्तूक धान्यशाक केमुक धक्रवर्तन"। समझोत्पलमोचाइतिरीटतिलचन्दनः । रसै पहोपम कृत्वा न पचेगोमयामिना । चक्रवर्तन चकवतशाक । सिद्ध छागीपयो दद्याप गुदगे शोगितात्म, पुटानि क्रमशो दद्यात् एथगेषां विधानत । "नारिकेलच खजूरं दाडिम लवलीफलं । समगा मज्जालु । मोधाको मोधरस निरीटो त्रिफलावङ्गाणां केशराजस्य बुद्धिमान् । हाटकर पक्षानदाक्षा तालफनानि च। लोध्र । चन्दनमत्र रक्छ । समादिदुग्ध । मायकन्दकममातवहीना शूरणस्य च । जातोकोश लवाच पूग ताम्बूलपत्रक । "भावित रजनीचूर्ण मुहीक्षीर पुन पुन । इस्तिकयंपलाशस्य कुलिशस्य तथैव घ" । हितान्येतानि वस्तूनि लोहमेतत् समत्रतां । बन्धनात् सदृप सूत्र छिनत्यशोमगन्दरं"। मग महरिया । केशराम महाराज इति दिः। नास्त्रीयामकुचं कोलं कर्कन्धवदराणि च । चारमा कुलिशं खुशीक्षीरं। जम्बीर वीजपूरश्च तिन्तिों करमईक" । "नासानामिसमुत्ये घु तथा मेषादिष्वपि । "पुटे पुटे चूर्णयित्वा लोहात् घोडशिक पल। कोल क्षुहवदर | कन्धवदराणि महान्ति । कियामर्शम कुर्वीत तथ तन यथोदितां । तम्मान विफलायाश्च पलेनाधिकमाहरेत् । "धानूपानि च मामानि फ्रकर एड़कानपि । धर्मकीलन्तु सछिद्य दहेत् क्षारेण धामिना । अरमागावशिके तु रसे तस्या पचेवुध । इससारसदात्यूशङकरलाकिका'। वेगावरोधस्त्रीएछयानान्युत्कटकाशन । पौ पलानि दत्त्वा च सर्पियो लोहमाजने। माणकन्दकरीराणि कतकच कलिङ्गकं । यथाख दोषलचानमर्शस परिवर्जयेत्” । सामे या क्षोहा तु धालयेदिधिपूर्वक । कुष्माण्डकच कोट केमुकच विशेषत । इत्यर्थोऽधिकार • इति भावप्रकाश । ततः पाकविधाना खच्छे चोच सर्पिषि । कटुक कालशाकम कशेरु कर्कटी तथा। धर्शस , त्रि, (पर्शस् + अन्त्यर्थे पच् ।) अशेरोग मदुमध्यादिमेदेन महीयात् याकमाज्यतः । ककारादीनि सर्वाणि दिदलानि च वर्जयेत् । युक्त । इत्यमर । धारभेत विधानज्ञ कृतकौतुकमजत । शहरेण समाख्यातसूर्यराजोऽनुकम्पया । ("हीनक्रिय निष्पुरुष निश्छन्दो रोमशासम्" भामर एतसयुक्त विलिदादाक्तिककमात् । जगतामुपकाराय दुर्नामारिरय व ॥ वईमानानुपानञ्च गव्यक्षीरेण सयतं । स्थानादपैति मेरव पृथ्वी पर्योति वायुना । "अन्नपानौषध सर्व तत्सेव्य नित्यमासाम् । गण्यामावे त्वज्ञायाश्च स्निग्धरण्यादिभोजन । पतन्ति चन्द्रताराश्च मिथ्या चेदहमब्रुव । इसे पादे मुखे नाभ्या गुदे रषणयोखथा। सद्योवविकरचैव भस्मकञ्च नियच्छति । ब्रह्मनाश्च कृतानाच करा येऽसत्यवादिन' । शोथोत्पार्श्वभूलच यस्यासाध्योऽसोहिम"। इम्ति वात तथा पित्त कुष्ठामि विविध चर। वजनीयाः स्वधर्मेण मिषना गुरुनिन्दका । इति भावप्रकाशः) गुल्माक्षिपाण्डुरोगाश्च निद्रालस्यमरोधक । मुगिरसपियविडङ्गमुनिरसप्लोचिरस्थित धर्मे। व्यर्शसान, पु, (ऋ+पमानम्, अट। ) पनि । शूलञ्च परिणामच प्रमेहमववाहक । द्रावयति लोहदोषान् वहिर्नवनीतपिण्डमिव" । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिति । ("पई श्वयथु बधिरसाव दुर्नामान विशेषत । मुनिरमागस्ति। सानाय चूणां हिसिने" । इति वेदमाष्यम् ।) मलशाहणश्चैव कान्तिद खरवईन। "काले मलप्रति धवमुदरे विहिरङ्गारे। धर्मो, [न् ] घि, (मिस्त्यस्य, पर्श+ इनि ।) शरीरलाघवकरमारोग्य पुशिवईन । घरेषु नावसादो मन प्रसादोऽस्य परिपाके । वर्शारोगयुतः । इति शन्दरत्नावली । घायुष्यं श्रीकरश्चैव वयस्तेजकर शुभ कृमिरिएचूर्ण ली सहित खरसेन वङ्गसेनस्य । व्यर्शन, मु, (वर्षो इन्ति, पर्य+इन् +ट ।) सश्रीकपुषजनन वलीपलितनाशन । क्षपयत्यचिरात्रितय लोहाजीर्णोद्भव शूल" । मोल । तत्पर्य्यायः । शूरण २ कन्दः ३। इत दुर्मामारिरय नाम्ना दृयो वारसहसश । वङ्गसेनस्य अगस्त । मर । सूरमः ।। इति तट्टीका। योग इति बनेकासि दधन्ते यथा तूलञ्च वहिना । "जीने लोहे पनति चूर्ण भुञ्जीत सिइसाराख्थ । भाषा । (व्यझरोगविनाशक'। सौकुमार्याल्पकायत्वात् मद्यसेवी यथा नर । नोव्यापनश्यति विवर्द्धते माठरो वहि"। "वर्णान्न कारम मूत्र मानुष विमापहम्" । जीर्णमद्यादियुक्तादिमोजने सह दापयेत्" , तद्यथा,- रवि सश्रुते ) रमेन्द्रचिन्तामणौ यथास्थाने यदा टतीय चरण- “पथ्यासैन्धवशुण्ठीमागधिकाना एथक समोभागः। अर्शनी, स्त्री, (पर्शस् + हन् +ट+सीम् ।) साथ स्याने जी मचे प्रयोक्तव्यमिति पाठ । घिरतो भागो निम्मू माव्य तत् सिइसाराख्ये"। मूली । इति मेदिनी "लावतिसिरवरिमयूरशशकादयः । "मवेद्यद्यतिसारन्तु दुग्ध पीत्वा रुजं जयेत् । अाहित', , (वर्णसि हित , सेवनेन तन्नाशक घटक' कमविकच वत्तका हरितालक। गुनाहादशकादूई दिरस्य भयपदा"। त्वात् ।) महातकः । इति विकाहशेषः । भेला उनकच रहावा वनविष्करकादय । शहरप्रमीत लोह । रति सामान्यक्रिया ॥२०॥ इति भाषा। पारावतम्टगादीना मास जाङ्गालक शुभ: यथ रक्तासां चिकित्सा । बई योग्यत्वे। (मादि-पर-सक-मेट्।) पूजने । वर वगेरा इति लोके । चट को वन्यघटेक । "रक्तार्शसामुपेक्षेत रक्तमादौ सवटिधक् । इति कविकल्पहम बहति विप्रो वेद पठितु । कलविशो ग्रहचटक । वर्तका वटई इति लोके। दुपाखे निग्रहीते ग्युः शृलानाशाहगामयाः। सकर्मवेऽपि । हरितालक हरिताज इति लोके । विकिरा चन्दनकिरासतितकधन्वयवासा सनागराः क "यज्ञदामतपस्यस्य कला माईसि घोडी" | वर्तकादया। धिना' । रतासा प्रशमना दार्चीत्वगुशोरनिम्मा इति दुर्गादास । "मगुरो रोहितः श्रेष्ठ शकुलश्च विशेषत । वा" । चन्दनमत्र रक्तचन्दन । चन्दनादिकाथ १५ ("अध्यापयन् गुरमतो गुरुवमानमईति"। मत्स्यराणा इमे प्रोक्ता हितमत्स्याय देहिने नवनीततिलाभ्यासात् २ | केसरनवनीत शर्करा- इति मनु । सन्ताकस्य फल शस्तं पटोल रहतीफलं । म्यासाव् ३ । दधिसरमथिताभ्यासात् 8 । गुदभाः "विधायहान्य ईसि सोमईम्" । प्रलम्बामीरवत्राय तालकस्खण्डुलीयक" ॥ शाम्यन्ति रक्तावहा। इति रघवशे। प्रलम्बा लम्मालावापभीर' शताव- पत्रशाक। "दभ्रस्तूपरि यो भागो धन स्नेहयुत सर"। "गुरोर्गरौ सन्निहिते गुरुवन्मानमहसि" । तालक देवदाली । तथा च निघण्टौ धन्वन्तरि। मथित सररहित निर्जल वस्त्रपूत दधि । इति मनु) "जोमूतको देवताडो उसकोशो गरा गरी। सपत्रकेसर क्षौर नवनीत त्वच लिइन् । बई क पूजने । (चुरां-उभ-सक-सेट।) इति प्रोस्लाविषहद्देणो देवदाली च वाडक। . सिताकेशरसयुक्त रक्तार्शस मुखीमवेत् ॥ ५ ॥ कविकल्पद्रुम । क पयति । ति दुर्गादास' । देवदालो रसे तिक्ता कफाशोथपाण्डता" पयसा तेन यूपी ससीनमुद्दाहकीमसूराणा । ("राजार्जिहत्त मधुपर्कपाणि"। इति भट्टि नयेदित्यादि। चोदनमद्यादतैर्मधुरैरीमत्सुगन्धैव । ६। काव्ये) ·वली - " ११३ अल बई, पु, (बई+बच् ।) इन्छ । इति शम्दरला इति ऋतुसंहारे। निर्भर्त्सनं । अलक्त । इति हलायुधो हारावली "हस्ते लीलाकमलमनके बालकुन्दानुविद्ध" । च॥ लाक्षा । इति रागनिघण्ट ! ("बलक्त- बई, घि, (बई+अच् ।) योग्य । उपयुक्त । इति मेघदूते ।) काङ्गानि पदानि पादयो" । इति कुमारसम्भवे। "पादालतकरक्तमौक्तिकशिल सिद्धाइनानाइते" यथा,- बलक , पु, (घल + कुन् ।) घला । क्षिप्तकुक्कुर । "तस्मानार्वा वयं हन्तं धार्तराष्ट्रान् सबान्धवान्"। इत्यमरटीका रायमुकुट । इति नागानन्दे) इति श्रीमगवद्गीता छलकनन्दा, स्त्री, (बलति पर्याप्नोति, यल + कुन्, अलगद, पु, (लगति स्पृशति, क्विय्, लग्, प्षयति, चहणा,स्त्री, (बई+ युच् +टाप।) पूजा । इत्यमर । घलका, नन्दयति इति अच् नन्दा, अलका चासो बर्द+ अच्, यद, लग् घासौ व्यर्दश्चेति इति ("ग्रहणामईते चक्रर्मुनयो नयचक्षुधे"। नन्दा चेति इति इति कर्मधारय । ) कुमारी। लगर्दः, लम' सन् पीडक इत्यर्थः, निर्विघत्वात् इति रघुवंशे ।। इति त्रिकाण्डशेष । भारतवर्षोयगड़ा । इति तद्भिन्न ।) अलसर्प। अलवाडा इति केचित् । पाईन्, [त्] , (बई प्रशंसाया शट ।) क्षपणक । शब्दमाला ॥ "तथैवालकन्दा दक्षिणेन तु ब्रह्म यलाध इति केचित् । इत्यमरटीकायां मरत' : बुद्ध । इति मेदिनी। शेषस्य पर्याय । सदनाद्वछनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य निषध-हेमफूट (सविषो जलव्यास्तभेद । विलकेउटिया इति गिन २ पारगत ३ त्रिकालवित् ४ क्षीणाय- हिमकूटान्यतिरभसतररइसा लुठन्ती भारत भाषा, "तत्र सविषा कृष्णा कषुरा घलगर्दा कम्मा ५ परमेठी ६ व्यधीश्वर ७ शम्भु मपि वर्ष दक्षिणस्यां दिशि लवणजलधिममि इन्द्रायुधा सामुद्रिका गोचनन्दा चेति"। सुश्रुते।) ९ खयम्भू ६ भगवान् ९० जगत्प्रभुः ११ प्रविशति" इति श्रीभागवत बलगई, पु, (यलं सध्यति इति सध+अच्, एषो- तीर्थकर १२ तीर्थकर' १३ जिनेश्वर १४ (हिमालयादुत्पना श्रीनगरस्यादूरे गड्या सह दरादित्वात् साधु ।) जलव्याल । इत्यमर' । वादी १५ अभयद' १६ सार्च १९ सर्वज्ञ १८ मिलिता खनामख्याता नदी। गड्व देवलाके केउटिया इति ख्यात । जलवोडा इति केचित् । सर्वदर्भो १८ केवली २० देवाधिदेव २१ वो प्यलकनन्देत्युच्यते । इति महामारते। यदुवं,-- पलाध इति केचित् । इति भरत' । धदः २२ पुरुषोत्तम २३ वीतरागाप्त २४ । "देवेषु गङ्गा गन्धर्व । प्राप्नोत्यलकनन्दताम् । सलदारण, सी, (यलम् +छ+मावे ल्युट ।) भूषण। इति हेमचन्द्र तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैति भारतं। इति शब्दरत्नादली थईन्, (त्) त्रि, (घई + शट ।) पूज्यः। मान्य' । प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा महामुने" । अलवरिष्णु,त्रि, (बलम् +a+इष्णुच् ।) अलझार- इति मेदिनी। स्ततः । इति शब्दरत्नावली। इति भागवतपुराणे) कर्ता। भूषणशील । इति रघुनाथचक्रवा- ( “यदध्यासितमहशिस्तद्धि तीर्थ प्रचक्षते"। पलकप्रभा, स्त्री, (बलका पर्याप्ता प्रमा यस्या सा।) दय । तत्पर्याय' | मण्डन २० इत्यमर । इति कुमारसम्भवे । कुवेरपुरी। इति शब्दरत्नावली च्यलड्वार्ता३ । इति शब्दरत्नावली । बलदार- "त्वमईतामग्रसरः स्मृतोऽसि न"। यलकप्रिय , पु, ( यजकान् प्रीणाति घलक+श्री+ युक्तव्यक्ति'। इति सारसुन्दर्योदय । तत्पर्यायः । इति शाकुन्तले ।) क) क्षविशेष । इति जटाधर । छलकर्ता २ मण्डित- ३ प्रसाधित 8 यलङ्कत ५ प्याईन्त , पु, (बई+बाडलकात् झच् ।) बुद्ध । अलका, स्त्री, (यल + कुन् +टाम् ।) कुवेरनगरी। भूषित ६ परिष्क त ७ । इत्यमर । क्षपणक' | मान्ये त्रि। पति जटाधर' शिवः । इत्यमरः ॥ अपवर्षावधिदशवर्षपर्यन्तवयस्का अलर्ता, [] त्रि, (अलम् + क +टच् ।) पल- इति शब्दरदावलो। कन्या । इति शब्दरत्नावली धारियणुः । इत्यमरः। व्यर्षितः, त्रि, (घई + क्त 1) पूजित । इत्यमरः । प्पलकाधिप , प, (यलकाया व्यधिप , षष्ठीतत्पुरुष'।) अलार्मोण, वि, (घल समर्थ कर्मणे, ख ।) कार्य- घल अवारणपर्यापिभूषासु (मादि-उभं-सक।) कुपेर । इति जटाधर । कुशल । कर्मक्षम । इत्यमर' ! इति कविकल्पद्रुमः : अ पलति असते पायं घलकाधिपति , पु, (अलकाया अधिपति', घष्ठी- यलदार, पु, (बलम् +छ+ मावे घम्।) भूषण । गड़ा निवारयतीत्यर्थ । पर्याप्त सामर्थ । तत्पुरुष ।) कुवेर । इति शब्दरत्नावली । तत्पर्याय | धामरणं २ परिष्कार' ३ विभूषणं "पर्याप्तन्तु यथेष स्यात् हप्ते शक्त निवारणे"। बलक्त , पु, (न रक्तोऽस्मात्, रस्य लत्वं ।) तक्षनि 8 मण्डन ५ । इत्यमर ! प्लक्रिया ६ भूषा ७ इति विश्वप्रकाशात् । यति घोटको धावितु सविशेष। लाहा | जौ इति च माषा । प्पलहरणं । इति शन्दरत्नावली। कलाप ६ समर्थ स्यादित्यर्थ । यसति हारो जनं भूष तत्पर्याय । राक्षा २ लाक्षा ३ अतु 8 याव ५ इति जटाधर ॥ अथालझारयुक्ति । तद्वा. यति इत्यर्थः । इति दुर्गादास । हुमामय ६ । इत्यमर । रक्षा ७। इति मरत। रणदिनमुष्यते । बल, सी, (पल+बच् ।) रचिकपुछकण्टक । घरक्त । इत्यमरटीकायां भरत । जतुकंह "रेवत्वश्विधनिष्ठासु हस्तादिवपि पश्चस। इति हेमचन्द्र । विकार हुल इति भाषा । यावक' १० यललक १२ रक्त १२ । इति गुरुमुकवुधस्यामि वस्त्रालारधारणं । दरिताल । इति रत्नमाला समरटीका च। शन्दरत्नावली। पलवषा १३ छमि २४ वर अनिऐवपि निर्दिए, मस्त्रालझारधारणम् । एवष, प्य, भूषणं। पर्याप्ति । वारण। मिरर्थक। वर्थिनी १५ । इति जटाघर । तस्य गुणादि । उदाहे राजसम्माने ब्राह्मणानाञ्च सम्म ते । प्रति। इति मेदिनी। व्यत्यर्थ। यथा, "लाक्षा पलहपालती यावो रक्षामयो जतु । शिरस्त्रं मुकुटं हार कुण्डलचाइदन्तथा। "सर्व में विमल वदामलमल गोल विज्ञानासि लाक्षा वा हिमा बल्या स्निग्धा च तुवरालघु। कहाण रालकञ्चैव मेखलायाविति क्रमात् । घेत्" । इति लीलावती। व्यनुष्णा कफपित्तासधिकाकासज्वरप्रणुत् । प्रधानभूषणान्येषु यथासख्यानि निथय । खलक, ए, सी, (चलति भूषयति मुखं, पल+ व्रणोरक्षतवीसर्पकृमिकुष्ठगदापहा । पद्मरागस वषच विजया गोविदास्तथा। कुन् ।) भङ्गियुतः केश। कर्पूरादे क्षोदपूर्ण बलतको गणैस्तददिशेषाद्यङ्गानाशन" | मुक्ता वैटूर्यनीलञ्च तथा मरकत फ्रमात् । तस्य कुन्तलासूर्णकुन्तला तद्धि तन न्यस्यते इति भावप्रकाश लाक्षारस । चालता इति धादिधादिदशाणानां सर्वसम्पत्तिदायका । इत्यन्ये । पति भूपयति मुखं इत्यलक। इति भाषा। तत्पर्याय | बलतक २ जतुरस'३ सुवर्णेनापि घटना सयामुपयुज्यते । भरत कुटिलकुन्तल । इति सुभूति । इति राग निसन' ५ जननी जनकरी ७ सम्पद्या प्रधानभूपणेम्वेदमप्रधाने न निरीय । सारसन्दरी। तत्पर्याय' । धूर्ग कुन्तल २। - चक्रवर्तिनीह। अस्य गया | तिक्तत्व | उपात्व । प्रधानभूपरा प्राय शिरसो क्षभिधीयते। इत्यमर । कफवातरोगनणदोषनाशिव । कण्ठरोगशम तस्य प्रधानभूयवादित्याह गुनन्दन । ("कर्णेषु योग्यं नवकर्णिकार मत्व । रुधिकारित्वच । इति रागनिर्गण्ट । सुखदा मण्य गुहा दुखदा दोषशालिन। तनेषु द्वारा पलवशोक"। समताक , पु. (बला रव, बलत खाउँ कन् ।) धतो मीना वक्ष्यामि लदयानि यधाम" - 15 ·११४ - धन्युक्ति 8 इति युक्तिकल्पतः ॥ * ॥ मणिविशेषाणा लक्ष वैघियच भद्गीविशेयः प्रतीतिसाक्षिकः । इति चन्द्रालोकोपज्यल-नीलमणि-काव्यचन्द्रिका कुबल णानि तसच्छन्दे द्रष्टव्यानि !*! काव्याणकार । काव्यप्रकाशटीकायां महेश्वरः । प्यादादिवत् यानन्द सरखतीकण्ठामरणादिग्रन्थेषु शेया पल स दिविध । शब्दालङ्कार' । पालद्वारश्च । शब्दार्थशोमातिशयजनको रसाद्युपकारकोऽस्थि वाराणं मध्ये ये ये प्रसिद्धास्तेयां नामलक्षणोदा तस्य लक्षण। काध्यशोमाकरधर्म । इति काव्या रधर्मः । इति साहित्यदर्पण । व्यस्य विवरणं शरणानि चन्द्राणोकतागि तदतिरिकानि सा. द वैचियमलद्वार इत्यलवारसामान्यलक्षण । दण्डि काव्यप्रकाश साहित्यदर्पणालद्वारकौस्तुम हित्यदर्पणोक्तानि च लिख्यन्ते यथालङ्कारमामानि तशक्षणानि तदुदाहरणानि यक्रमातिशयोक्ति "प्यक्रमातिप्रायोक्ति' स्यात् सहत्व हेतुकार्यायो । "प्यालिङ्गम्ति सम देव ज्या शराब परांचते" यतद्गुण २] "सगातानुगुणासङ्गीकारमारतपगुण" ।२ "चिरंरागिणि मधिनिहितापिन रब्धसि"र स्वत्यन्तातिशयोक्तिः- ३ "अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु कार्य हेतुप्रशक्तिने" "यास्यामीन्युदिते तन्वा वलयाऽभवदुर्मिका"१२ "प्यायुक्तिरतातथ्यशौर्योदा-दिवर्णन" 18 "त्ययि दातरिराजेन्द्र याचका कल्पणाखिन " यधिक-- -५ / "यधिक एथुलाधारादाधेयाधिक्यवर्णन" १५ "वमानहानि जले यत्र वत्र मान्ति म ते गुणाः ध्यनन्वय ६ | "उपमानोपमेयत्व यदेकस्यैव वस्तुनः" । ६ "इन्दुरियेन्दुः श्रीमानित्यादौ तदनन्धयः" । घनुकूल "च्यनुकूल प्रातिफूल्यमनुकूलानुवन्धि चेत् । ० "कुपितासि यदा तन्वि निधाय करजक्षत। वधान भुगपाशाभ्या कण्ठमस्य दृप तदा". धनुगुण “प्राकसिद्ध खगोत्कर्षोऽनुगुणः परसमिधे"10 "नीलोत्पलानि दधते कटारतिनीलता".. यनुज्ञा- - "दोषस्थाभ्यर्थनानुश तत्रैव गुणदर्शनात्" । "मय्येव जीर्णता यातु यत्त्वयैव छत हरे। नर प्रत्युपकारार्थो विपत्तिमभिकाइवि" 16 घनुप्रासन "अनुप्रास शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि सरस्य यत्" ।१० "धादाय वकुलगन्धानन्धीकुर्वन् पदे पदे ममरान् । ध्ययमेति मन्दमन्द कावेरीवारिपावन' पवनः". ध्यनुप्रासस्त पञ्चविध । एकस्य लक्षणोदाहरणे "धनेकस्यैकधा सान्यसकृदाप्यनेकधा । "उम्मीलन्मधुगन्धलूबमधुपय्याधूतचूतापुरकीड़- एकर सहादप्येष सत्यनुप्रास इष्यते"" कोकिलकाकलीकलकशेरगीर्यकर्णज्वरा'। नीयन्ते पथिकै कथ कथमपि ध्यानावधानक्षय बपरेयथा, सत्यनुप्रास प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासरमी वासरा"। अत्यनुप्रास “उचार्यत्वादयदेकय स्थाने तालुरदादिके"। "दृशा दग्ध मनसिज भीवयन्ति दृशैव या। सादृश्य व्यञ्जनस्यैतत् श्रुत्यनुप्रास उच्यते । विरूपाक्षस्य अयिमीस्ता स्तुमो वामलोचना"। पन्यानुप्रास.- व्यश्चनचेश्यथावस्थ सहायेन वरेण तु। "केश कामावकविकाश काय प्रकटिसकरम यावर्यतेऽन्त्ययोज्यत्वादनुप्रास स एव तत्" विलासः । चक्षुर्दग्धवराटककल्प त्यजति न घेत काममनस्प" खाटानुप्रास "ब्दार्थयोः पौनरात भेदे तात्पर्य्यमाचत । "मेरराजीवमयने मयने कि निमीलिते। लाटानुप्रास इत्यक्त": पश्य निर्मितकन्दर्प कन्दर्पवशग प्रिय" ! भनुमान- ११. "व्यनुमानन्तु विपिया ज्ञान साध्यस्य साध- | "जानीमहेऽस्या किल सारसाच्या विराजतेऽन्त नात्" । ११ प्रियवकचन्द्र । तत्कान्तिनाले प्रस्तावना पाण्डुता कुमलताक्षिपझे" ॥ ११ अन्योन्य -१२ | "धन्योन्य नाम यत्र स्यादुपकारः परस्पर" । १२ "प्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रिया- मया" । १२ अपवातिशयोक्ति -१३ "रूपकातिशयोक्तिः स्याग्निगी-ध्यवसानतः | "वत्सूक्तिषु सधा राजन् भान्ता पश्यन्ति ता यदापतिगमन्व सैव सापहवा मता" । १२ विधौ" । १३ पप्रखतप्रशसा "धप्रस्तुतप्रशसा स्यात् सा यत्र प्रस्तुताश्रया"।१४ "एका कवी स कृत्येषु योऽन्य शकान याचते" ॥१३ उक्त। -- अभिधाहेतु वर्यान्तरन्यास -२५ "धभेदेनाभिधाहेतुईतोतुमता सई" । १५ "तारन्य विलासः। इत्यत्र वशीकरण हेतुर्गायिका- वशीकरणत्वेनोक्ता। विलासहासयोसध्यवसाय मूलोऽयमलदार" १५ २६ "उक्तिरर्थान्तरन्यासः स्यात् सामान्यविशेषयो"।१६ हनूमानब्धिमतरत् दुस्तर कि महात्मना । गुणवदत्तुससर्गात् याति खल्पोटपि गौरव । घुष्पमालानुयङ्गेण सूत्र शिरसि धार्यते" ११८ "दण्डापिकयान्यार्थागमाऽपत्तिरियते । "हारोऽव हरिणाक्षीण लुटति स्तनमण्डले । क्वचित् प्राकरणिकादपाकरणिकार्थस्यापतर्न मुक्तानामप्यवस्थेय के वय स्मरकिट्वारा" क्वचित् व्याकरणिकात् प्राकरणिकार्थस्येति हो "विललाप सवाष्पगद्गद सहजामप्यपहाय धी. रता। यतितप्तमयोऽपि माईव भगते कैव कथा पारीरिण"१७ पर्यापत्ति भेदो" । १७ ·अल घसम्भव ११५ प्रस्त अल अथालारनामानि तल्लक्षणानि सदुदाहरणानि "अल्पन्तु सूरमादायाद्यदाधारस्य सूक्ष्मता"।१८ "मणिमाजोर्मिका तेऽद्य करे अपवटायते" अवचालति १६ “ताभ्या नौ यदि न स्यानामवशालातिस्तुसा"। १६ "खल्पमेवाम्बु लभते पाश्य प्राप्यापि सागरं। मीलन्ति यदि पद्मानि का हानिरम्तद्युतेः” ॥ १६ वसङ्गति "विराडमिनदेशत्व कायहेलोरसङ्गति । "विषं जलधरै पीतं मूर्छिता पथिकालना । तस्य त्रीणि लक्षणानि । बन्यप करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा। प्वपारिशाता वसुधा चिकीर्यन् द्या तथालथा । वन्यत् कत्तुं प्रदत्तस्य तद्विराशतिञ्च सा" १२० गोषोद्धारप्ररत्तो हि गोत्रोद्धारं पुराकरो" ॥२. पसदर्थनिदर्शना- "अपरांवोधन प्रायः क्रिययासत्सदर्थयो"यस्यार्थः। "नश्येद्राजविरोधीति क्षीण चन्द्रोदये पुन" ॥ २१ कास्यचित् किचित् क्रियाविशियस्य खनियया- परान् प्रति घसत सतो वार्थस्य वोधनवर्णन २१ २२ / "पसम्मवोत्यनिष्परसम्माव्य त्यवर्णन" । २२ "यो घेद गोपशिशुक शैलमुत्पाटयिष्यति" ॥ २२ चारत्तिदीपक २३ "विविधं दीपकावती भवेदारत्तिदीपक" । २३ “वर्षत्यम्बुदमालेय वर्धत्येषा च शर्वरी॥ वधिविधं । पदारति । अर्थारत्ति' । उभया- उन्मीलन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजोगमा । वृत्ति। माद्यन्ति चातकास्तृप्ता माद्यन्ति च शिखाबला"॥२३ साक्षेप २४ "प्याक्षेप खयमुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात् । "चन्द्र सन्दर्शयात्मानमथवास्ति प्रियामुख । यस्य त्रीणि लक्षणानि लक्ष्याणि च । निषेधामास प्याक्षेप बुधा केचन मन्यते । नायं दूति तनास्तापस्तस्या कालानलोपम । वाक्षेपोऽन्यो विधी व्यक्त निषेधेच तिरोहिते"।२४ गच्छ गच्छसि चेत्कान्त तत्रैव स्याम्ननिर्मम"। २8 उपेक्षा २५ "सम्भावना स्यात्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मता । "धूमस्तोमं तम पद्धे कोकीविरलक्षण । वस्तहेतुफलात्मतागोपरत्वेन विविधा उक्तानुहास्यदाद्यान सिद्भासिद्धास्पदे परे" | २५, लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाचन नभ । वस्तूत्येक्षा। हेतूवेक्षा। फलोवेक्षा । तत्राद्या रक्तौ तवासी म्टदुलो भुवि विक्षेपणाध्रुव । उतविषया अनुक्तविषया चेति दिविधा । परे तन्मुखाभेच्छया नून पद्मङ्घरायते शशी । हेतुफलोत्प्रेक्षे सिद्धासिद्धविषयतया प्रत्येक दि- मध्य कि कुचयोर्धत्यै बद्ध पानकदाममि । विधे। एवमुत्प्रेक्षा षविधा । प्रायोऽन त्वत्पदेनैक्यं प्राप्नु तोये तपस्यति" २५ २६ "किश्चिदाफूतसहितं स्याद्फोत्तरमुत्तर" । २६ "यत्रासौ वेतसी पान्थ तत्रयं सतरा सरित्" । २६ उदात्तः २७ / "उदासम्रद्धिरचित माध्यमाल्योपलक्षण" । २७ "सासौ यत्रामवद्युद्ध तव धूटिनाऽर्जुन" ॥ २७ -२८ "उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीयलसति दयो" । २८ "हंसीव भूपते कीर्ति वर्णदीमवगाहते" ॥२८ उपमेयोपमा २६ “पयायेण दयोखच्चेदुपमेयोपमा मता" | २९ "धर्मोऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्ण धर्म इव त्वयि" २६ -३० "एकस्य गुणदोषाभ्यामुल्लासोऽन्यस्य तो यदि" १३० "यपि मा पावयेत् साध्वी नात्येतीच्छति आजवी । काठिन्य कुचयोदय वाघ्छन्त्य पादपनयो । निम्दन्ति विश्वधासार त्वबाटीवरियोषित । तदभाग्य धनस्यैव यन्नाश्रयति सज्जन । लामोऽयमेव भूपाल सेवकानां न चेदबध" ॥३० उल्लेख २१ “बहुभिर्यहधोखेखाटेकस्योल्लेख ईय्यते । "स्त्रीमि कामोऽर्थिमि खहु काल शत्रुभिरैक्षि सः। पक्षणमेदेन स दिविधः। एफोनवडधोलेखोटप्यसो विषयभेदत" । ३१ गुरुवचस्य नोऽय कीती भीम परासने" ॥ ३१ एकावली ३२ "सहीतमुक्तरीयार्थश्रेणीरेकावस्ती मता" 1 ३२ "ने कर्णान्तविश्रान्ते कर्णो दोरतम्भशासनौ। दोस्तम्भौ जानुपर्यन्तप्रलम्बनमनोहरौ। जानुनी रत्नमुकुराकारे तस्य महीभुज" ॥ ३२ कारकदीपक -३३ "फ्रमिकैकगतानान्तु गुम्फ' कारकदीपक" । ३३ "गच्छत्या गच्छति पुन पान्थ पश्यति एच्छति" उत्तर उपमा उल्लास कारणमाला -३४ | "गुम्फ' फारणमाला स्थाझ्यथा प्रशान्तकारणे ॥३४ | "नयेन श्री श्रिया त्यागस्त्यागेन विपुल यश । सा पूर्वपूर्वपदार्थानां कारणत्ववर्णनेन एवमुत्त- भवन्ति नरका पापा पाप दारिद्रासम्भव । रोत्तरपदार्थानां कारणत्ववर्णनेन च विधा । दारिद्रामप्रदानेन तस्माद्दानपरो भव" ॥ ३१ काव्यलिई -३५ "समर्थनीयस्यार्थस्य कायलिङ्ग समर्थन" । ३५ "शितोऽसि मन्द कन्दर्य मञ्चितेऽस्ति त्रिलोचन। । कायार्धापत्ति -३६ "मुत्येनार्थससिद्धि कायापत्तिरिष्यते” । ३६ "स जितन्वन्मुखेनेन्दु का वार्ता सरसीरहां" : २६ कैतवापति -३० "तिवापछुवियं व्यापार्निहये पदै" । २० "निर्यान्ति सरनाराचा दालादृक्पालकैतवात्" । गोक्ति- घपलातिशयोक्ति चित्र -३८ “गुणतिरन्योद्देश्या गीर्यदन्य प्रति कथ्यते" | ३८ -२६ | "घपलातिश्योक्तितत्पौ पर्याव्यतिक्रम" । ३६ -80 | "पद्माद्याकार हेतुत्वे वर्णानां चिप्रमुच्यते"180 "वृषापेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षका” ॥ ३८ "प्पग्रेमानो गत पश्चादनुदीता प्रियेण सा"! ३६ "मारमासुषमा घाएरघा मारवधूत्तमा । माप्तधूर्शतमावासा सा वामा मेऽस्त मारमा" 08.

·११६ प्रल नागपा । प्रथमा यथा - " 18६ -89 88 धधालारनामानि तसक्षणानि तदुदाहरणानि चित्रक थमनेकविध यथा। पन-न-धनु -खड्ग- ट-नौका-वन्धा । अश्वगति-विपदी- गोमूनि छकापति -8१ "छकामतिरन्यस्य शहातस्तस्य निइये"। ४१ "प्रगल्पन् मत्पदे लम कान्तः कि नहि नूपुर।" तहण ४२ "तगण खगुणत्यागादन्यदोयगुणग्रह "! ४२ "पद्मरागायते नासामौक्तिक सेऽधरविषा"। ४२ तुल्ययोगिता -४३ सा विधा। "वनामितरेषा वा धमक्य तुल्ययोगिता"। "मचम्ति सरोजानि खैरिणीवदनानि च । त्वदनमादये दृरे कस्य चित्ते न भासते । मालवीशशभलेखा कदलीना कठोरता। द्वितीया यथा- "हिताहिते वृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता। प्रदीयते पराभूतिर्मित्रशात्रवयोस्वया । टतीया यथा । गुणोत्कृष्ट समीकृत्य वघोऽन्या तुल्ययोगिता" |४३ लोकपालोयम पाशी श्रीद शको भवानपि"181 दीपक-- -88 ! "वदन्ति वर्ष्यावाना धमक्य दीपक वुधा" 188 "मदेन माति कलमः प्रतापेन महीपति"180 दृष्टान्त "चेदिम्बप्रतिविम्बत्व दृष्टान्तस्तदलङ्गतिः" । 8५ -8५ "त्वमेव कीर्तिमानाजन् विधुरेव हि कन्तिमान्"ter निदर्शना- -४६ "वाक्यार्थयो सदृशयोरेक्यारोपो निदर्शना। “या दातु सौम्यता सेय पूर्णेन्दोरकलावता । सा विधा। पदार्थगर्भामप्यन्ये वदन्त्यन्या निदर्शना । त्वनेत्रयुगल धत्ते लोला नीलाम्बुभन्मनो ! व्यपरां वोधन प्राऊ क्रिययासत्सदर्थयो" मस्यदाविरोधीवि क्षीण चन्द्रोदये तम 18 निरूक्तिः | "निरुक्तिोगतो नानामन्यार्थत्वप्रकल्पन"। ४७ "ईदृशेश्वरितैर्जाने सत्य दोषाकरो भवान्" 180 परिकर -8- "घलवारः परिकरः साभिप्रायविशेषणे" | Be "सधामुकलितोत्तसस्ताय हरतु व शिव":8 परिकरापुर "सामिप्रायविशेष्यश्चेद्भवेत् परिकरार" | 86 "चतुर्णा पुरुषार्थाना दाता देवश्चतुर्मज"18 परिणाम "परिणाम क्रियार्थश्चेविषयी विषयात्मना"। ५० "प्रसनेन दृगजेन वीक्षते मदिरेक्षणा"१५० परिवृत्ति | "परिरक्तिर्विनिमयो न्यूनाभ्यधिकयोमिथ" 1५१ “ययावेक शर मुक्का कटाक्षान् स रिपुस्त्रिया" परिसख्या- -५२ । “परिसख्या निषिध्यैकमेकस्मिन् वस्तुयन्त्रण" । ५२ "वक्षय प्रदीपेषु न खान्तेषु नतभुवा" ॥ ५२ पर्यसापतिः- -५३ "यन्यच तस्यारोपार्थ पर्य्यतापतिस्तु सा” । ३३ नाय सुधांशु कि तहि सुधा प्रेयसीमुख" ॥ ११ पर्याय | "पर्यायो यदि पर्यायेणैकस्यानेकसय । "पद्म मुक्का गता चन्द्र कामिनीवदनप्रमा । -५४ स दिविध । "एकस्मिन् यस्यानेक वा पर्याय सोऽपि सम्मत "५8 बधना पुलिन तत्र यत्र सोत पुराणमि"148 पर्यायोक्ता- "पायोक्त तु गम्यचेहधोमयान्तराश्रयः । नमसम्म कृतो येन मुधा राइवधूकुचौ । -५५ विविध । तत् पायोक्त तदप्याडयद्याजेनेरसाधन" । ५५ यामि चूतलता दशु युवाभ्यामास्यतामिह" : ५५ पिहित "पिहित पररसान्त ज्ञातु साकूतचेटिस" । ५६ "प्रिये रहागते प्रात' कान्ता तल्पमकल्पयत्" ५६ "पापाततो यदर्थस्य पौनकतावभाषण । पुनवक्तवदामास "भुजङ्गफुण्डलीव्यक्त शशिमुभायशीतगुः । पुनरुक्तावदामासः स भिन्नाकारशब्दग .५७ मगन्न्यपि सदा पायादव्याचतोहर शिव"13 पूर्वरूप -५८ ' "पुन स्वगुणस प्राप्ति पूर्वरूपमुदाहत । हरकण्ठागुलिप्ताऽपि शेषस्वकृशशासित' ! स दिविध । पूर्बावस्थानुवृत्ति विकृते सति वस्तुनि” । ५८ दीपे नि पितेऽप्यासीत् कानीरत्नैर्मुहर्मुड" ! प्रतिवस्तूपमा- -५६ "वाक्ययोरेकसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता" | ५६ "तापेन भाजते सूर्य भूरचायेन राजते" ५८ प्रतिषेध ६० : "प्रतिषेध' प्रसिद्धस्य निघेधस्यानुकीर्तन" । ६० "म द्यूतमेतत् कितवाक्रीड़न निशितै शरै" 15. प्रतीप ६१ , 'प्रतीपमुपमानस्याप्युपमेयत्वकल्पन । "तज्ञोधनसम पद्म तदक्तसदृशो विधुः । तल्लक्षणभेदेन पञ्चविध । न तु नामभेदेन । पन्योपमेयलाभेन वर्ण्य स्यानादरश्च तत् । घन गण ते वक्तकान्या चन्द्रो भवादृशः । वोपमानलाभेन तथान्यस्याप्यनादरः। क क्रौर्य्यदर्पस्ते त्यो त्वत्तुल्या सन्ति हि स्त्रियः। वर्णनान्यस्योपमाया व्यनिष्पत्तिर्वपक्ष मिथ्यावादो हि मुग्धाक्षि त्वन्मखाम किजाम्बुश । प्रतीपमुपमानस्य कैमर्थमपि मन्यते" । ६१ दृए चेहदन तस्या कि योग किमिन्दना" ६१ प्रत्यनीक- "प्रत्यनीक बलवत पात्रो पक्षे पराक्रम "जेवनेबानुगौ कर्णावत्पलाभ्यामध कृतौ" दर प्रस्तुतार ६३ "प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य द्योतने प्रस्तुताहर" । ६३ "कि भय सत्या माजत्या केतक्या कण्टकस्थया"१६३ हर्षण "उत्कण्ठितार्थससिद्धिविना यल प्रहर्षण "तामेव ध्यायते तमे विस्या सैव दूतिका। धिविधा | वाञ्छितादधिकार्थस्य ससिद्धिश्च प्रहर्षण । क दीपमुद्दीपद्यावतावदभ्युदितो रवि ॥ यत्नादुपायसिद्धार्थात् साक्षाशाभ फलस्य तत्"६8 निध्यञ्जनौषधीमूल खनतासा तो निधिः" इ8 प्रौनक्ति "प्रोक्तिमत्कर्षहेतौ तहेतुबप्रकल्पन" ! ६५ "कचा कलिन्दशातीरतमालस्तोममेघका"।६५ भाविक ६६ "भाविक भूतभाव्यर्थसाक्षात्कारस्य वर्णन" । ६६ "यह विलोकयेऽद्यापि युध्यन्तेऽत्र सरासरा" १६६ भाषासमावेश ६० "ब्दैरेकविधैरव भाषास विविधाखाँप । "गुचम्मणिमनीरे कलगम्भीरे विचारसरसीतीरें। ; वाक्य यः भवेत् सोऽय मघासम इतीष्यते" ॥६०, वित्सासि केलिकीरे किमालि धीरे च गन्धसार- -५६ - -- तत्। - ६५ समीरें" ॥ ६० ·११७ अल बथानधारनामानि भेदकातिशयोक्ति भान्तापतिः भ्रान्तिमान् गालादीपक मिथ्याध्यवसिति मीलितं तल्लक्षजानि तदुदाहरणानि ६८ "भेदकातिशयोक्ति स्यात् वस्यैवान्यत्वकल्पम" । ६८ "धन्यदेवास्य गाम्भीर्यमन्यद्धैर्यश्च भूयते" ॥ ६८ ६८ "भ्रान्तामविरन्यस्य शशायां धान्तिवारणे" | ६E "ताप करोति सोत्कम्प चरः किमु सखे स्मर" HEE -०० "स्यात् स्मृति न्तिसन्देहेतदवासतित्रयं” । ७० "अयं प्रमत्तो मधुपस्वन्मुख वेत्ति पाण" ७० १ "दीपककावलीयोगान्मालादीपकमुच्यते" | 0१ "मरण हृदये तस्यास्तेन त्वयि लता स्थिति" ॥१ -७२ | "किश्चिम्मिथ्यात्वसियर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्पन" १७२ | "मिथ्याध्यवसितिद्धेश्या वशयेत् खस वहन्" ॥७२ -७३ | "मीलितं यदि सादृश्याझेद एव न दृप्यते"। ७३ "रसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे समारणे" ॥ ७३ -७8 | "सूयार्थसूचन मुद्रा प्रकृतार्थ पर पदैः" । ७8 "नितम्वगु/ तरुणी दृग्युग्मविपुला च सा" । ७8 -७५ "यथासंख्य क्रमेणैव क्रमिकाणा समन्वय" |७५ "पत्रु, मिषं विपत्तिञ्च जय रन्जय भन्नय' । ७५ -७६ | "सत्यर्थे एथगाया खरव्यानसंइते । "नवपलाशपलाशवन पुरास्फुटपरागपरागतपयन । मेण तेनेवारत्तिर्यमक विनिगद्यते" 1 ७६ म्टदुलतान्तलतान्तमलोकयत् स सुरभि सरमिं सु- मुद्रा यथासख्यं- यमकं मनोमरे" ॥ ७६ ७८ -७९ -~- "त्वामालिखन्ति दृष्ट्वान्या धनु पौप्यंकरेऽलिखत्"१७७ युक्ति "युक्ति पराभिसन्धान क्रियया मर्मगुप्तये" । ७७ रत्नावली "क्रमिकाप्रकृतार्थाना न्यासं रत्नावली तिदुः" । ७८ "चतुरास्या पतिलक्ष्मणाः सर्वस्वं महीयते" | रूपक- "विषय्यमेदतादूप्यरधन विषयश्च यत्" । "यय हि धूर्जटि साक्षायेन दग्धा पुर' क्षणात् । तत् दिविधं । बभेदरूपक । ताप्यरूपकञ्च । अयमाते विना शम्भस्तात्तों येक विलोचनं ॥ "रूपक तत् विधाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिमि." RGE तच समन्यूनाधिक्यकथनद्दारा प्रत्येकं त्रिविध । शम्भुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्ठिता । समामेदरूपकं । न्यूनाभेदरूपकं । अधिकाभेद- यस्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किमिन्दुना ॥ रूपक। समवाद्रूप्यरूपक। न्यूनताद्रूप्यरूपक साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोत्थिता । अधिकताहूप्यरूपकं । एतेन घड्विधं । धयं कलविनश्चन्द्रान्मखचन्द्रोऽतिरिच्यते" ॥७८ रूपकातिशोक्ति ८० "रूपकातिशयोक्ति निगीर्याध्यवसानत"। पश्य नीलोत्पलबन्दानि सरन्ति सिता. भरा" : स्यात् यस्यार्थ। विषयसम्बन्धेन उलेखन विना विषयि- वाचकशन्देन ग्रहणं विषयमिगरणं तत्पूर्वक विषयस्य विषयिरूपतया प्यध्यवसान तस्मिन् सति रूपकातिशयोक्ति"|. लक्षित २ "प्रस्तुते वर्ण्यवाक्यार्थप्रतिविम्नस्य वर्णन" । "ललितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्षवि" । लुप्तोपमा -८२ | "वोपमानधर्माणामुपमावाचकस्य च । "तडिगौरीन्दुतुल्यास्या कर्पूरन्ती दृशोम्मम । सा चारधा । वाचकलुप्ता | धम्मलुप्ता । उपमान- एकदिन्यनुपादानाव् भिन्ना लुप्तोपमारधा" ॥२ कान्या स्मरवधूयन्ती दृठा तन्वीरहो मया ॥ लुप्ता। धर्मवाचकलुप्ता । वाचकोपमेयलुप्ता। यत् त्वया मेलन तत्र लामो मे यच तदतेः । वाधकोपमामलुप्ता । धर्मोपमानलुप्ता। धर्मो- तदेतत् काकतालीयमविततिसम्भव" ॥ २ पमानवाचकजुना। लेण -८३ "लेशू स्यादोषगुणयोर्मुसदोषत्वकल्पन" | ८३ "अखिलेषु विहलेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु । "शुक पश्चरबन्धस्ते मधुराणा गिरा फल" ॥ ८३ लोकोक्ति ८8 | "लोकप्रवादानुक्कृति लोकोक्तिरिति कथ्यते"|८४ सहख कतिचिन्मासान्मीलयित्वा विलोचने" 18 वक्रोक्ति ८५ "वक्रोक्ति श्लेषकाकुभ्यामपूर्वार्थप्रकल्पन" । ८५ "मुश्च मान दिन प्राप्त नेह नान्दी हरान्तिके" ५ विकल्प'- -८६ | "विरोधे तुल्यवलयोर्विकल्पालतिर्ममता" | ८६ "सद्य शिरांसि चापान् वा नमयन्तु महोमुजा" ८६ विकखर -20 “यस्मिन् विशेषसामान्यविशेषा स विकखर" | "सन निग्ये महान्तो हि दुर्दशा सागरा इव"॥ ८७ विचित्र | "विचित्रं तत्प्रयत्नश्चेत् विपरीवपलेच्छया" | “नमन्ति सन्तस्त्रैलोक्यादपि लब्धं समुमति" ॥ विधि -८८) "सिद्धस्यैव विधान यत्तामाहुर्बिध्यलकति” । "पञ्चमोदचने काले कोकिलः कोकिलोऽभवत्" विनोक्तिः १० "विनोक्ति स्यादिना किश्चित् प्रस्तुत हीनमुध्यते । "विद्या हृद्यामि सा विद्या विमा विनयसम्पद । सक्षममेदेन सा दिविधा। तचे किचिदिना रम्य विनोक्ति सापि कथ्यते" ॥६० विना खर्विभात्येषा राजेन्द्र भवत समा" 18. विभावना ११ “विभावना विनापि स्यात्कार कार्यजन्म चेत् । "अपलाक्षारसासित रक्त ते चरणदय । पस्या लक्षणायदाधरणानि च षट् । हेतूनामसमग्रत्वे कार्योत्पत्तिश्च सा मता ॥ यस्तैरतीक्षाकठिनज़गज्जयति मन्मथ । कर्योत्पत्तिस्तृतीया स्यात् सत्यपि प्रतिवन्धके । नरेन्द्रानेव ते राजन् दशत्य सिमुजङ्गाम। अकारणात् कार्यजन्म चतुर्था स्यादविमावना ! शशादीणानिनादोऽयमुदेति महमृतः । विरुद्वात् कार्यसम्पत्तिर्दृया काचिदिमावना । शीताजकिरणास्तन्वी हन्त सन्तापयन्ति ता। कार्यात् कारणजम्मापि दृष्टा काधिदिमावना" ॥६१ यश पयोराशिरभूत् करकल्पतरोलव" । ६१ विरोध ६२/"जातिश्चतुर्भित्यिाद्यर्गुणो गुणादिमिस्त्रिमि' । "तव विरहे मसयमण्द्दावानल शिराघोऽपि क्रियाक्रियाव्याभ्या यत् द्रव्य द्रव्येण वा मिथ । शोषमणि । हृदयमनिरतमपि भिन्ते नलिनी- दिएडमिव मासेत विरोधोऽसौ दशाशतिः":४२ दलमपि निदाघरविरस्या । सन्ततमपलासगा- हजतररहकम्मघटनाया व्यवे । हिजयलीना सदशधा।

·अल ३ 28 तत् विविध। १८ व्याघात ९ घचालकारनामानि तल्लक्षणानि तदुदाहरणानि । कठिना सति भवति करा सरोजकुमार यणस्य ग्टहतो जन्म निरीहस्य पदिय । पतो जागरूकस्य याथार्थ वेद कम्तव । वल्लम सङ्गासम विना हरिणचक्षुष । राकाविमाव जानिर्विघन्वालाकुलो भयेत् । नयनयुगामेघ मानसत्यापि दुष्पाप । रूपमिदं मदिरा मदयति हदय दुनोति च मे" ६२ विरोधामाष "थाभाषत्व विरोधस्य विरोधामाप इष्यते"1६३ "विनापि तन्चि हारेण वक्षोजी तव हारिणे" विरतोक्ति "विरतोक्तिः मेषगुप्त कविनाविष्कृत यदि" | E8 "यापेहि परक्षेत्रादिति वक्ति स सूचन"IES विशेष "विशेषः ख्यातमाधारं विनाप्याधेयवर्णन । -६५ “गते सूर्येऽपि हीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कग'। स विविध । विशेष सोऽपि यद्येक वस्वनेकत्र वर्ण्यते । अन्तर्वदि पुर पश्चात् सर्वदिष्यपि सैव मे । किश्चिदारम्भतोऽशक्यवस्वन्तरकृतिश्च सः" ६५ त्या पश्यता मया लब्ध कल्परक्षनिरीक्षण"11 विशेषोक्तिः -६६ "कार्यानिर्विशेषोक्ति सति पुष्कलकारणे" ९६ "हदि सेक्षयो नाभूत् सरदीपे ज्वलत्यपि"। "विषम वर्ण्यते यत्र घटनामनुरुपयो'। विषम "केय शिरीषम्रद्दी तादृष्मदनचर। विरूपकार्यस्योत्पत्तिरपर विषममता कीर्ति प्रसूते धवलां स्यामा तव कृपाणिका । यनियस्याप्यवाप्तिसेत्तदियार्थसमुद्यमात्" १६७ मक्षाशया हि मञ्जूषा दृश्याखुस्तेन भक्षितः" ।। विषादन "इय्यमाणविरद्धार्थसप्राप्तिश्च विषादन"। "दीपमुद्दीपयेयावत्तावनिर्वाण एव स"TEE "स्यायाघातोऽन्यथाकारि तथाकारि क्रियेत चेत्। | "येगत् प्रीयते इन्ति तैरेव कुसमै मर। सौकार्येण निवद्वापि क्रियाकार्यविरोधिन"TEE स दिविध । दया चेद्वान इति मय्यपरित्यज्य एव ते"TEE "निन्दाया निन्दया व्यक्तिया॑जनिन्देति गीयते"।१०० "विधेस निन्द्यो यस्ते प्रागेकमेवाहरच्छिर". व्याजनिन्दा -१०० व्याजस्तुति २.१ "उक्तिया॑जस्ततिनिन्दास्तुतिभ्यान्तुतिनिन्दयोः" ।१०१. “क खर्धनि विषकन्ते नयसे पापिनो दिव। स दिविध । साधु दूति पुन साधु कर्तव्य किमत पर। यन्मदर्थे विलूनासि दन्तैरपि नखैरपि" ११५ य्यानोक्ति -१०२ | "व्याजोक्तिरन्यहेतूतया यदाकारस्य गोपन"। १०२ "सरिख पश्य ग्टहारामपरागैरस्मि धूसरा" । १.२ व्यतिरेक -१०३ . "व्यतिरेको विशेषञ्चेटुपमानोपमेययो” । १०३ "पोला बोमताः सन्तु किन्तु प्रकृतिकोमला"1" शुद्धापति -१०४ | "शुद्धापडतिरन्यम्यारोपार्थो धमनिव" |१०३ "नाय सुधाशु कि तर्हि व्योमगङ्गासरोरुह"। श्लेष "नानार्थसश्रय नेघो वर्णावामयाश्रय" । १०५ "सर्वतो माधव पायात् स यो गङ्गामदीधरत् । | यजेन त्वन्मुख तुल्य हरिणा हतशक्विना । स च विविध । प्रकृतानेकविषय १ प्रकृता- उच्चरझूरिकीलाल शुशुभे वाहिनीपति"।१०५ नेकविषयः २ प्रकृताप्रकृतानेकविषय ३। । “उदयन्नेव सविता पद्मवर्पयति त्विष" ॥ १०६ सदनिदर्शना १०६ "विभावन मम्टद्वानां फल मुद्ददनुग्रह" । १०६ सन्देह -२०७ "स्यात् स्मृतिभ्रान्तिसन्देहस्तदयाल तित्रय" ।१०७ ! “पवाज वा सुधाशुत्यस्माकन्तु न निर्णय" 116 -१०८ "सम स्यादर्णन यत्र इयोरप्यनुरूपयो । "खानुरूप कृत पद्महारेण कुचमण्डल । सारूप्यमपि कार्य्यस्य कारणेन सम विदु । नीधपरमता लमि अलमायास्तवोचिता। तत् विविध। विना यत्नेन तत्सिद्धिर्यदर्थ कर्तुमुद्यम" । १०८ युक्तो वारणलाभोऽय भूपतेर्वारणार्थिन" ॥१०८ समाधि । “उत्कण्ठिताच कुलटा जगामास्तच भानुमान्"RE १०६ । “समाधि कार्य्यसौकर्या कारणान्तरसन्निधे"।१०६ समासोक्ति -११० "समासोक्ति परिसूर्ति प्रस्तुते प्रस्तुतस्य चेत्" ।२१० "ययमैन्द्रीमुख पश्य रक्तचुम्बति चन्द्रमा ११० १११, “बहूना यगपद्भागा भावगुम्फ समुच्चयः । "नश्यन्ति पश्चात् पश्यन्ति भ्रश्यन्ति च तव दिष। समुच्चय यह प्रथमिकामाशामेककार्यान्वयोऽपिस"।१११ स विविध नशील वयो विद्या धनश्च मदयत्यमु"। १११ "सौधायाणि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डल । सम्बन्धातिशयोक्ति ११२ , “सम्बन्धातिशयोक्तिः स्यादयोगे योगकल्पन । लक्षणभेदेन सा विधा। योगेप्ययोगसम्बन्धातिशयोक्तिरितीर्यते” । ११२ त्वयि दातरि राजेन्द्र ख मान्नाद्रियामहे" : ११२ -११३ , “सम्भावन यदीद स्यादित्यूहोऽन्यस्य सिइये" |११३ “यदि शेषोऽमवक्ता कथिता स्यगुणास्तव" १९९९ सहोक्ति -११४ "सहोक्तिः सहभावोदासते जनरलनः” । ११४ "दिगन्तमगमत्तस्य कीर्ति प्रत्यर्थिभि सह" १९९४ "मल्लिकाधितधम्मिल्लाचारचन्दनपर्धिताः । सामान्य -२१५ "सामान्य प्रकृतस्यान्यतादात्मा सदृशेर्गणे"।११५ यविमाच्या सुख यान्ति चन्द्रिका व्यभिसारिका" १०५ - सम - - सम्भावन- ।११५ सार- -११६ "उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सार इत्यभिधीयते"।११६ -११७. "सूक्ष्म पराशयामिज्ञे तरसाकूतघेरित"।११७ "मधुर मधु पीयूष तस्मात् तस्मात् कवेर्वधः"।११६ "मयि पश्यति सा केशः सीमन्तमणिमारणोत्"। स्त्रोकोक्ति समावोक्ति -११८ "स्तोकोक्तिर्यत्र लोकोले स्थादर्थान्तरगर्मिता"।११८ “मुजङ्ग एव जानीते भुगङ्गाधरण सखे" : ११८ -१९६ | "म्वभावोक्ति समावस्य शात्यादिस्यस्य वर्णन" ११८ । “कुररन्तरानाक्षे तब्बकणे समीच्यते" । ११८ ·११६ अल अल व्यथालदारनामानि स्मतिमान्- हेतु स विविध । हेत्वपति तलक्षणानि तदुदाहरणानि १२० / "स्यात् स्मृतिधान्तिसन्देहतदकाला तित्रय" ।१२० “पवन पश्यतः कान्ता मुख मे गाहते मन ॥९२० -१२१ "हेतोहतुमता साई वर्णन हेतुरुच्यते । "असावुदेति शीताशुर्मानच्छेदाय सुझुवा । हेतुहेतुमतोरक्यवर्णनं हेतुरुच्यते" । १२१ लक्ष्मीविक्षासो विदुषा कटाक्षावेवाटप्रभो” ॥१२१ -१२२ "शुद्धामङ्गुतिरन्यस्यारोपार्थो धर्मनिहव । "नेन्दुस्तीवो न निश्यर्क सिन्धोरौर्बोऽयमुत्थितः" । स एव युक्तिपूर्वञ्चेदुच्यते हेत्वपछुति" । १२२ १२२ " ॥ यलक्रिया, स्त्री, (बलम् + ++भावे श ।) भू कालिकेन तु तत्पेयं विडालपदमात्रक । प्यलवाल, स्ली, (लवमालाति, ला+क, ततो नम्- पितकरण । तत्याय । भूषा २ । इत्यमर । यामवाते प्ररद्धेच योगोव्यमम्तोमम ॥ * ॥ समास ।) यालवाल । क्षमूले जलधारणार्थ- कृतालि । चारमादा इति ख्यात । इत्यमर- थलकृत , त्रि, (व्यतम् + er+कमणि क्त' 1) अल- व्यपरालम्वुधाद्य चूर्ण ॥ ॥ इति च भावप्रकारे ।) टीकाया भरतादय । पगार युक्त । तत्पर्याय । भूषित २ प्रसाधित ३ अलर्क, पु, (थलमकतेऽयंते वा, व्यर्क + व्यच, अर्च परिष्कृत ४ मण्डित' ५ । इत्यमर । +घञ्वा। ) क्षिप्तकुकुर । ( "प्याजक विष- चलवालक, लो, (अलवाल एव, व्यलवाल +खार्थे ("चलङ्कत जनाकीर्ण विविश्र्वारणावतम्" । मिव सर्वत प्रसप्तम्"। इति उत्तर चरिते ।) कन् । ) यालवाल । इति शब्दरत्नावली ॥ इति महाभारते ।) श्वेतार्करक्ष । शादा याकन्द इति भाषा । अलस, त्रि, (न लसति व्याप्रियते, लस + व्यच् ।) यलम्लर, पुं, (अन्नम् +४+घच्।) म्टण्मयबह- (व्यस्य पर्यायान्तरं गुणान्तरञ्च यथा- घालस्ययुक्त । प्याल्स्या इलि भाषा | तत्पर्याय । जलधरपान जाला इति ख्यात । तत्पर्याय । "घलर्को गुणरूपः स्यान्मन्दारो वसकोपि च । मन्द २ तुन्दपरिम्म ३ घालस्य 8 शीतक ५ यलिञ्जर २ मणिकं ३ । इत्यमरटीकाया भरत ॥ श्वेतपुष्प सदापुष्प सवालार्क प्रतापस ॥ अनुष्ण ६ । इत्यमरः ॥ शीतल ७ कुण्ठ मुख- चलति, यु, (पल+वाजलकात् अतिच । ) गीत रतोऽपरोकनामा स्यादर्कपर्णो विकीरण । निरीक्षक ६ | पति शब्दरत्नावली ॥ (क्रिया- विशेष । इत्यणादिकोष । रक्तपुष्य' शुलफलस्तथास्फोट प्रकीर्तितः । मन्द । क्रियाजड । अवश्यकर्त्तव्येषु व्यप्रति- ध्यलन्धूम पु, (थलमत्यर्थी धूम' 1 ) धूमसमूह' । अर्कद्दय सर वातकुछकण्डू विधव्रणान् । शील । “यव्यवसायिनमलसं दैवपर साहसाच इति जटाधर निहन्ति चीगुल्मा मेमोदरशकृत्किमीन् ॥ परिहीन । प्रमदेव दृद्धपतिं नेच्छयुपग्टहीतुं अलम्, व्य, भूषण । पर्णता । सामर्थं । निषेध । अलर्ककुसमं टण्यं लघुदीपनपाचन । लक्षी"। इति हितोपदेशे।) इत्यमर । निरर्थक । इति भरत । घरोचकप्रसेका कासश्वासनिवारणम्" । पलस', पु, (लस +व्यच्, ततो नसमासः ।) रक्ष- इति भावप्रकाश . यलम्वुष, पु, (थल पुष्णाति, पुष+क, एषोदरा- विशेष । पादरोगभेद' । इति मेदिनी ॥ पाँकुछ दित्वात् पस्य व ।) प्रहस्त । वमन । राक्षस "दुटकमसस्पर्शा कण्डूक्लेदान्वितान्तरा इति भाषा । तस्य निदानरूये । विशेष । इति मेदिनी ॥ (कुरक्षेत्रयुद्धे कौरवाणा यमुल्योऽलस मित्याड ॥ इति वाभट ) "क्लिनाङ्गल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुञान्वितौ । सहाय खनामख्यातो राक्षस । तत्पर्याय | प्रतापस २ राजार्क र गणरूपी ४ । दुएकमसस्पर्शदलसं तं विभावयेत्” । "सात्यकिश्चापि सक्रुद्धो राक्षस क्रूरमाहवे । इति रत्नमालामरौ। शूकराकाराएपादतीक्ष्ण अलस कादई इति लोके । व्यथ तस्य चिकित्सा। व्यलम्बुष शोरैर्विव्याध बलिना बली", दन्तसूच्याकृतिलोमजन्तुविशेषः। दानामासुरो "पादौ सित्कारनालेन लेपन त्वजसे हित । इति महाभारते ) भ्टगुशापात् व्यय जन्तुर्भूत्वा कर्णस्योर मित्त्वा पटोलकुनटीनिम्बरोचनामरिचैस्तिले ॥ बलम्बुघा, स्त्री, (घन पुष्णाति, पुष+क, पस्य ब , परशुरामदृरियातात् शापमुक्तः पूर्वरूपो बभूव । खुद्राखरससिद्धेन कटुतै लेन लेपयेत् । तत' स्त्रिया टाय ।) मुण्डीरी। वर्गवेश्याभेद' इति महाभारते राजधम्म । तत कासीसकुनटीतिलचूर्णे विचूर्ण येत्” । इति मेदिनी । ("ददर्श रामस्त चापि चमि शूकरसन्निभं । ववधूलयेत् । ("अलम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीका तिलोत्तमा । आयपाद तीक्ष्याद; सूचीभिरिव सरत । "करञ्जवीज रजनी कासीस पद्मक मधु । सुरूपा लक्षणा क्षेमा तथा रम्भा मनोरमा"। रोममि सनिरुद्धाङ्गमलर्क नाम नामत । रोचना हरितालच्च लेयोऽयमलसे हित"। इति महाभारते ।) चन्यप्रवेशवारणार्थदत्तरे सोऽब्रवीदहमासं प्रागदंशे नाम महासर । इति भावप्रकाशः । (“टुटकमसंस्पर्श कण्डू- खादि । लज्जालुभेद । तत्पर्य्याय । खरत्यक् २ पुरा देवयुगे तात । स्टगोस्तुल्यवया इव । लेदान्वितान्तरा । अमुल्योऽनसमित्या"। मेद ३गला 8 ! यस्था गुणा'| लघुत्व । खादुत्व । सोऽइ गो सदयिता भार्यामपहरं बलात् । इति वामट ) कमिपित्तकफनाशित्वञ्च । इति राजनिघेण्ट । महर्रभिशापेन मिभूतोऽपत सुवि" । घलसक , पु, (न लस्यति व्यनेन, लस + करणे वुन् ।) (भावप्राकापाश्च। खनामख्यातो नृपति'। उदररोगविशेषः। इति माधवकर । तस्य रूपं । यलम्बुषा गोक्षुरक त्रिफला नागरा मता' । "व्य शेनफपोतीये समास पक्षिणे ददौ । "कुक्षिरानवतेऽत्यर्थं प्रतायेत् परिपूंजति । यथोत्तर भागमा श्यामाघूर्णन्तु तत्सम ॥ पलर्कश्चक्षुधी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम् । निरुद्धो मारतञ्चैव कुक्षावुपरि धावति । मिवेन्मस्तसरातककालिकोष्णोदकेन वा । इति रामायणे। खनामख्यात काशिराम , सहि वातव_निरोधाश्च यस्यात्यर्थ भवेदपि । पीत जयत्यामवात सशोथ वातशोणितं। वत्सराजस्य पुत्र सन्नतेश्च पिता, यथा परिवणे,--- तस्यालसकमाचरे टष्णोद्वारौ तु यस्य च" ॥ विकजानूएसन्धिस्थ वरारोचकनाशन । "वत्मपुत्वस्वलर्कस्त सन्नतिस्तस्य चात्मजः । वन्लान्तरे। पथाक्षधान्य स्त्रिफला भागरद्धावय क्रम". यलकः काशिराजस्तु ब्रह्मण्य सत्यसगर । "प्रयाति नोई नाधस्तादाहारो च पश्यते । अलम्बुषाद्य चूर्णम् ॥ * ॥ इति वैद्यकचक्रपाणि- परि वर्षसइसाणि परि वर्षशतानि च । यामाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसक सत"" संग्रह। तस्यासीत् समान्य रूपयौवनशालिन" ।) यस्य लक्षणं चिकित्सा च स्थजीर्णशन्दे मश्या । "बलम्बुषा गोक्षुरक मूल वरुणकस्य च । चलले, व्य, पिशाचभाषाया सम्बोधनं । तत्पर्य्यायः । (अस्तसकमुपदेच्याम । दुर्बलस्याल्पामेलेमणो गुडूची मागरञ्चेति समभागानि कारयेत् । बले २ घलेने ३ । इति शब्दरत्नावली । वातमूत्रपुरोषवेगविधारिणः स्थिरगुरबहरूक्ष.

·असि अली शीतमुष्कामसेविनस्तदनपानमनिलप्रपीड़ितं ले तावनगरनारीमि शूर्पडिदिमवादन। साधु 1) मदादिनिर्मितजलाधार विशेष । जाप भमा च विषद्धमार्गमतिमात्रप्रलीनमलसत्वान्न निष्काश्यते प्रहयामिरलमी सम्हानात्” । इति ख्यात । इत्यमर । वहिर्मुखी भवति । ततश्चतीसारवान्याम इति निर्णयसिन्धौ मदनरलसमविष्यपुराणं । ("उदकान्तमुपनीय मत्स्य वैवसतो मनुः । प्रदोषनिगम्यमिदर्शयति श्चतिमात्रामि । पति-घलातं, सी, (ला+ल, ममसमास ।) यार । व्यलिश्नरे प्राक्षिपत चन्द्रांशुसदृशप्रम"। मानप्रदुधाच दोमा' प्रदुयामबद्धमार्गास्तिर्यगा इत्यमरः । (बईदग्धकाष्ठ । इति महामारते ) गच्छन्ता कदाचित् केवलमेवास्य शरीर दण्डवत् "कुरुतेऽस्मिनमोघेऽपि निर्लागालातलाघवम्" । व्यलिटूवा, स्त्री, (व्यणिरिवाकारेण दूर्वा ।) माला स्तम्मयन्ति । ततस्तमलसकमसाध्य अवते । इति कुमारसम्भवे ।) दूर्वा । इति रामनिर्धण्टः । विरुद्धाध्यशनाजीशनशीलिन पुनरेव दोष- अलावा, ए,स्त्री, (न लम्बते, न+लवि ऊर्मित् नलो- | अलिन्द, पु, (पलते भूय्यते, पल+कर्मपि मामविषमित्याचक्षते भिषजो विषसलिङ्ग पञ्च वृद्धिः।) लसाविशेष तत्फलश्च । लाउ इति बाइलकात् किन्दध् । ) वहिदारसमप्रचतुरर त्वात् । तत्परमसाध्यमासुकारित्वात् विरद्धोप ख्याता | तत्पर्यायः। तुम्न २ तुम्मकः ३ तुम्मा 8 कृत्रिमभूमि । तत्पर्याय । प्रधान र प्रधबार क्रमवासि । तत्र साध्यमाम प्रदुरामलसीभूत तुम्मी५ पिण्डपला महापला ७ थाना वहारप्रकोष्ठः 8 बालिन्द' ५ । इत्यमरः । सह मुस्लेखयेत् । पाययित्वा सलवणमुष्णवारि। ततः एलावु ६ लावुः १० लावुका ११ । इत्यमर हारपिगड़क । अलिन्द मानीति पलम् इन्द खेदनवर्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेदुपवासयेचैनम् । तट्टीका च तुम्मिका१२ तुम्बि १३ व्यलाः १७ । सादि । यस्यामलिन्देषु न चकुरेवेति माघ । इति घरक) इति शन्दरत्नावली।पस्या गुणाः । खार्थे घणे यालिन्दो दीर्धादिरपि । वलसा, सी, (लस+प्यच्, ततो नमसमास , "घलावु कथिवा तुम्मी विधा दीर्धा च वर्तुला "महेकदेशे पालिन्दः प्रघाब प्रधानथा"। स्त्रिया टाम् ।) इसपदीलता। इति मेदिनी । मिर तुम्बीफलं दद्य पित्तभापह गुम । इत्यमरदत्त । व्यथ पिण्इक यालिन्द इवि छु। हसपदीशन्देऽस्य गुणादयो झेवा । वृष्य रधिकरं प्रोक्तं धातुपरिविवर्द्धन"। इह तूमयमेव क्षेषादिति साझ । वलसेक्षणा, स्त्री, (प्पलसे ईक्षणे यस्या सा ।) स्त्री इति भावप्रकाश । मेदकत्व कपकारित्व । गुरु इत्यमरटीकाया भरत गिधन्यथ। विशेष । सा व्यलसदृरियुक्ता | इति हेमचन्द्र । पाकित्व । हिमत्वं । पित्तनाशित्वञ्च | तमाडी. "प्रधागप्रघणालिन्दा हारवायप्रकोटके। घलक्षण, सी, ( लक्षणमनुमापक सचि, विरोध । गुणा । गुरुत्वं । मधुरस्य । मलभेदकत्व । वात ग्रहाभ्यन्तरशय्यार्थपिण्डिकायामपि प्रय। नम्, नमसमासः ।) दुर्लक्षण । मन्दचिक । म्भेष्मकारित्व । रुक्षत्व । शीतलव । पित्त बालिन्द स्यादलिन्दोऽपि स्यादमिन्दक इत्यपि। ("बाघारात् धनमक्षय्यमाचारो इन्त्यलक्षणम्"। नाशिवव । इति राजवल्लमः। इति शब्दरत्नावणी। इति मनुः ।) वदिशिये भि। ("वोंमेदीन्यलावूनि रूक्षशीतगुरूणि घ" । ("शुकाहनीलोपलनिर्मिवानां घलप्मी , स्त्री, (न लक्ष्मी, नमव विरोधे ।) नरक इति चरकच। लिप्तेषु भासा सहदेहलीनां । देवता । तत्पर्याय । निर्ऋतिः२ । इत्यमर । "अलावुर्मिनविट्का तु रूक्षागुठतिशीतला" । यस्यामलिन्देषु न चक्रुरेव कालकर्णी ३ । इति शब्दरत्नावलो। काल इति च सुश्रतः।) मुग्धाना गोमयगोमुखानि।" कर्णिका 8। इति जटाधर', ज्येष्ठादेवी ५ बलार, ली, (घराद्यते, ऋ+यालुक् + य रस्य इति माघ ।) इति पामोत्तरखण्ड। तस्या विवरण ज्येष्ठाशब्दे ल' 1) कवाटं। इति प्रन्दरत्नावली अलिपक, पुं, स्त्री, (कुत्सितवन लिप्यते, विम+ द्रव्य ॥ * ॥ दीपान्चितामावास्याया तस्या पूजा- बलि', पु, स्त्री, (अलति दशे समर्थो भवति य , स, बाऊलकात् कर्मणि वुन् ।) भ्रमरः । कोकिस । विधिर्यथा। तत्र प्रदोषे यादौ याचारादलक्ष्मी घल+इन् ।) ममर। कुक्कर । इति मेदिनी। (सृश्चिक ।) पूजन । इत्याचार्यचूडामणिप्रम्मतय ॥ गोमय ("बलिपरिनेकशस्वया, प्यलिपत्रिका, स्त्री, (बपिईश्चिक इव पत्रमस्या, पुत्तलिका निर्माय वामहन्तेन कृष्णपुष्य राहीत्वा गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता" । कपि यत इत्त्वम् । ) स्विकास्यपः । इति ध्यायेत् । इति कुमारसम्भवे । राजनिघण्ट'। "घलामी कृष्णवर्णी बिभुजा कृष्णवस्त्रपरीधाना “धनुगतमलिटन्दै गण्डभित्तीविहाय” । घलिपर्णी, स्त्री, (पलिरिव पर्णमस्था', सीम् ।) लौहाभरणभूषितां शर्कराचन्दनचर्धितो म्ह. इति रघवंशे ।) वृश्चिक । इत्यमर । काक' । वृश्चिकानीरक्षः। इति राजनिघण्ट । सम्माजनीहस्ता गर्दभारूका कलइण्यिा" । इति कोकिल । इति शब्दरत्नावली। मदिरा। इति व्यलिप्रिय, सी, (बलीना प्रिय मठीतत्पुरमः ।) ध्यात्या विमुखेन "ॐ. यलमेर नम" इत्यनेन मेदिनी। (रविकराशि।) रतोत्पल । रक्तपन । इति त्रिकामशेष । निम्माल्येन कृष्णएपेण सपूज्य प्रणमेत । पलिक, सी, (पल्यते भूष्यते, यल + कर्मणि पलिप्रिया, स्त्री, (यलीना प्रिया, मठीतत्पुरुषः ।) "(ॐअलमीरव कुरूपासि कुत्सित स्थानवासिनी। इकन् ।) ललाटं। इत्यमर । पाटलारक्षः । इति रत्नमाला । मुखरात्रौ मया दत्ता ग्टइ पूजाश्च शाश्वती। अलिकुलसाला, पु, (यलिकुलेन सबल व्याप्त , व्यलिमक, पुं, (व्यलिरिव मक्कते, मक+प, टारिमाकलहप्रिये देवि । व धननाशिनी । टतीयातत्पुरुष ।) कुमकक्ष | इति राज एघोदरादित्वात्कलोप ।) भेक'। कोकिन । याहिशुषोर्महे नित्य स्थिरा तत्र भविष्यसि । निर्घण्टः । भ्रमर । पाकेशर । मधूकक्षा। इति मेदिनी । यदि त्व मे महामागे प्रीता मवसि सर्वदा । बलिगई, ई, (बलिरिव दृश्चिक इव ग्रनोति, मध चलिमादा, स्त्री, (घलीन मोदयवि मुर+नि पुत्लबन्युकलनेषु कदाचिद्रागमिष्यसि । +अच् ।) जलसर्प । घालाध इति ख्यात । +बच् ।) गणिकारीरक्ष' इति राजनिर्धण्टः । गाव मन्दिर शवोहीत्वा चाशुभ मम । इति शम्दरत्नावली अलिम्बका, ई, (न + लिपि + वुन् ) पनवेशरः। मदाश्रय परित्यन्य स्थिरा तत्र भविष्यसि", यलिजिड़ा, स्त्री, (बलिरिव क्षुद्रा निका, ) जिको भेकः । भमरः । कोकिल । इति शम्दरतावनी। ततः शूर्पवायेम सीमान् ता विटनेत् । परि क्षुद्रनिहा। मालजिव इति ख्याता। इति (कुकुर । मधूकसक्षः।) इति कृत्यचन्द्रिका किश्च, शब्दरत्नावली। पलिवाहिनी, स्त्री, (बलि वायति गन्धक, या "श्व गते निशीथे तु नारी च खग्रहानात् । यलिशिक्षिका, स्त्री, (पलिनिझा एव खार्थे कन्, +शिष् + शिनि + सीप ।) विवापुष्प। इति चनमीय वहिष्का- घमन्तच यथाविधि", टाम् ।) पलिजिज्ञा। इति शन्दरलावली। राजनिघण्ट। इति कृत्यतत्त्वार्यवतब्रह्मपुराण! बलिञ्जर , , (थण +इन, अलि सामर्थ्य जरयति बनी, [न् ] , (पल रचिकारस्यवाहक विध "श्व गते निशीथे तु जने निहाईलोचने। शृणाति वा, पलि+7+अध्, एषोदरादित्वात् । तेऽस्य इनि) भमरः। ।

·हता" १२१ अलौ अल्पा ("मलिनिमालिनि माधवयोषिताम्"। पल्पं, घि, (बल् + प1) किश्चित् । तत्पर्य्याय। ईषत् | अल्पि छ', त्रि, (अतिशयेन अल्प', धल्प + छन् । अत्यल्प। इत्यसर। [यत्यल्प । इत्यमरः॥ इति माघ.) चिक । इति मेदिनी २ मनाक ३ स्तोकं । पलीक, सी, (पल+ईकन् ।) अप्रिय । ("तद्यथा ("घल्पोऽप्येवं महान् वापि विक्रयस्तावदेव सः" पल्पीय', [स् ] (यतिशयेन घल्प, पल्प ईयसन् ।) स महाराजो नालीकमधिगच्छति"। इति इनि मनुः।) खुल्लकं ५ लक्षणं ६ दमं ७ कृशंघल्ला, पु, (अल् + क ।) परमेश्वर । रामायणे।) मिथ्या । इत्यमरः ("ज्ञातेऽलीकमि तनुः ८ तनू' १० त्रुटिः ११ चुटो १२ मात्रा १३ बझा, स्त्री, (अल + क, स्त्रिया टाम् ।) एतन्माना यवना उपासन्ते । यथा । " अमला मीलिते नयनयो"। इति घमरशतके।) खर्गः । लव' १४ लेश १५ कणः १६ कणी १७ कणिका इले मित्रावरुणो दियानि धत्ते। इलले वरुणो इति मेदिनी। बताटं। इति हेमचन्द्रः। १८ घणुः १८ सूक्ष्म २० । इत्यमर' । क्षुल्लं २१ पलीकं, मि, (बल+ईकन् ।) मिथ्या । अप्रियं । क्षुल्लकं२२खुल २३ कणा २४ । इति शब्दरत्नावली। राजा पुनर्ददु । हयामि मित्रो इल्ला इलस्लेति पाल्प। इति शन्दरत्नावली। (पतिसामान्यः। इल्लाला वरुणो मित्रो तेजकामा । होवारमिन्द्रो पलीकमत्स्य', ए, पगारखिम्मतिलतलभटमाषमिएं। "अल्पस्य हेतोबड हातुमिच्छन् होतारमिन्द्रो माहासुरिन्द्राः। यल्लो ज्येष्ठं श्रेष्ठ तत्र प्रमा राजनिघण्टे यथा । विचारमूळ प्रतिभासि मे त्वम्" । परमं पूर्ण ब्रह्माणमामा अल्लोरसर महमदरक "भाषपिरिकया लियनागवल्लीदलमहत् । इति रघुवंशे। संक्षिप्त। यदीर्घ । वरस्य यल्लो चल्ला यादलावुकमेकक | पल्ला तत्तु संखेदयेत्युक्त्या स्थाल्यामङ्गारकोपरि। "यनन्तपारं किल शन्दशास्त्र, वुक । निखातक। यल्लो यज्ञेन हतहत्व ततो निष्काशित खण्य तिलतैलेन भर्जयेत् । खरूपं तथायुहवश्व विघ्ना"। अला सूर्यचन्द्रसर्वनक्षत्रा यल्लो ऋषीणा स- बलीकमत्स्य उक्लोऽय प्रकार पाकण्डितः। इति पञ्चतन्त्रम्।) दिव्या इन्द्राय पूर्व मायापरमन्त धन्तरिक्षा । यस्लो एथिव्या घन्तरिक्ष विश्वरूपं दिव्यानि धत्ते तं उन्ताकमटित्रेण वास्तुकेन च भक्षयेत् ॥" अल्पका, पु, (पल्प एव, पल्प+खाथ कन् ।) बलु, स्त्री, (थल+उन् ।) धालुः । क्षुद्रकलखी । यवासयक्ष । इति राजनिघण्टः । अस्य गुणा । रक्षले वरणो राजा पुनर्ददुः। इलाकवर इशा- इत्यमरटीकाया रमानाथ ॥ “यासः खादु' सरतिक्तस्तुवरः शीतलो लघु । कवर इलस्लेति इलामा इस्ला इलस्ता अनादि- बलुब्ध , त्रि, (नुम+क्त , नमसमास.।) लोम कफमेदोमदभ्रान्तिपित्तासृक्कुलकासजित् । खरूपा अथर्वणी शाखा हूं ह्री जनान् पशून् रहितः। यथा मनुः। कृष्णाविसर्पवातासवमिज्वरहर स्मृतः। सिद्धान् जलचरान् यदृर कुरु कुरु फट । यसर- "एकोऽप्यलुब्धः साक्षी स्यात् बका' शुष्योऽपि न यवासस्य गणेस्तुल्या बुधैरक्ता दुरालमा" ! सहारिणों हु यलो रसरमहमदरक वरस्य स्त्रियः । स्त्रीबुद्धेर स्थिरत्वात्तु दोषैश्चान्येऽपि ये इति भावप्रकाशः।) ( खल्पपरिमित । किञ्चित् । पल्लो अल्ला इल्लल्लेति इस्लाल"। इत्याथर्वणसूक्त । “यदावगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः । व्यल्ला, स्त्री, (यल्यते इत्यल्, विप्, अले भूषायै "एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्यादिति कुल्लूकभट्टकृत- तदात्वे चाल्पिको पीड़ा तदा सन्धि समाश्रयेत् । लाति ग्रहाति, ला+क ।) नायोक्ती माता । पाठ" इति व्यवहारतत्त्वं । इति मनु') इति वोपदेव ॥ (अथर्ववेदे अल्लाम्लत्यादि- ("बलुब्बै सिधै प्रयुद्धेश्चामात्यै परिरत' । घल्पकेशी, स्त्री, (अल्प केशव पत्रमस्याः सा ।) ख्यातो यवनोपास्य परमेश्वर ।) इति कादम्बरी) भूतकेशीरक्षः। इति रत्नमाला । यव रक्षणे। ( यथायथ सक-ध्यक-च, स्वादि- भने, य, पिशाधमाषया सम्बोधन । इति शब्द- पल्पगन्ध, स्ली (घल्पो गन्धो यस्य तत्।) रक्तकैरव पर-सेट् । ) गतौ। कान्तौ। स्पृहायामिति रत्नावली इति रत्नमाला यावत् । प्रीतौ । हप्तौ। द्युतौ। शोभायामिति घलेले, व्य, पिशाधमाषया सम्मोधनं। इति शब्द- | अल्पतनुः, घि, (घल्पा क्षुद्रापरिमाणा तनुर्यस्य ।) यावत् । श्रुतौ । व्याकर्ण ने इति यावत् । प्राप्तौ । रत्नावली। खर्च । दुर्बल । यल्पास्थियुक्त'। क्षुद्रदेवान् होघे । यालिङ्गाने इति यावत् । अर्थने । याना- पलोमा, ए, (न लोम , घभावे नश् ।) लोभामावः । तत्पर्य्याय । एनि'२। इत्यमर । यामिति यावत् । वेशे । प्रवेशे इति यावत् । यथा- पल्पपत्रः, मु, (धल्पं पत्रं यस्य सः ।) क्षुद्रपत्रतुलसी। भावे । सत्तायामिति यावत् । वृद्धौ। ग्रहे । "इज्याध्ययनदामानि तप सत्य धृतिः क्षमा । इति रत्नमाला वादाने इति यावत् । बधे। सामर्थ्ये । व्यवगमे । अलोम इति मार्गोऽय धर्मश्चाएविधः स्मृत"" घल्पपन, ली, (घल्पमसम्पूर्ण पद्मं ।) रक्तप । इति कृतौ । करणे इति यावत् । कामे । इच्छोत्पादने इति महाभारत रनमाला इति यावत् । (इति वोपदेवीयकविकल्पद्रुम पलोभी, [न्] त्रि, (लोभोऽस्त्यस्य इति लोभी, न पल्पप्रमाणक', , (अल्प प्रमाणमस्य, वा कन् ।) तट्टीका घ!) "यव रक्षे गतौ कान्तो प्रीतो हो लोभी इति नभसमासः ।) लोभशून्य व्यक्ति । घेलान । इति रत्नमाला। चलो चेला तरमूज द्युतौ स्तुतौ। प्राप्तौ श्लेषेऽर्थने वेशे भागे उद्धौ मास्ति लोभो यस्य इति बहुब्रीहिसमासादिन् इति ख्यातः । खरमूज इति केचित् । महे बधे । सामर्थोऽवगमे कामे तो"। उन- प्रत्ययनिष्यन्न। घल्पमारिया, पुं, (घल्प क्षुद्र' मारिष नटिया इति विशतिरर्था । कान्तिरिच्छा। धुति शोमा । मनोदितं, सी, (म लोहित, नास्ति लोहित यस्मात् ख्यात भाक , कर्मधारयः।) शाकविशेष । काम इति आन्ताहात्मत्तेरिच्छोत्पादाना इति इति वा ।) रताप । इति रत्नमाला । क्षुद्रटिया इति ख्यात । तत्पर्य्यायः तण्डुलीय'२। भेद । श्लेष प्रालिन । सामर्थं शक्ति । रक्षणे पलौकिका, त्रि, (लोके विदित', लोक +ठक इत्यमर' । (तण्डुलीयशब्दस्य गुणा शेयाः ।) प्रसिद्धोऽय । प्रीतौ तु । "न मामवति सद्दीपा ततोमसमास ।) लौकिकप्रत्यक्षाविषय | धमा, अल्पसर, [स्] सी, (पल्प क्षुद्र सर, कर्मधारय ।) रत्नसूरपि मेदिनी"। इति रघु । धन्यत्र विरल- नुषिकः । लोकातीस । यथा,- क्षुद्रसरोवर । डोवा गेडे इति भाषा । वत्- प्रयोग। केचित्तु स्तुति-भाग-सह-काम-तीन "लौविकत्वादमर खकोषे व्य । वेशन्तः २ पल्पल ३ । इत्यमर। पठित्वा क्रिया-श्रवण दहन-भावानाह'। पवति । म यानि नामानि समुलिलेख। घल्पायुः, [स्] पु, (घल्पं संक्षिप्त घायुीवनकालो इति दुर्गादास ॥ विलोक्य तैरप्यधुना प्रचार- यस्य सः । ) छाग' । इति विकाण्ड शेषः । व्यचि- व्यव, व्य, (घव + ध्यच् ।) उपसर्गविशेष । यस्यार्थ'। मयं प्रयत्न पुरषोतमस्य" रजीविते त्रि। (पदीर्घजीवी । निश्चय । धसाकल्या धनादरः । इति दुर्गादासः । इति विवादशेषद्वितीयश्लोक । "दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दित । मालम्बनं । विज्ञापनं। व्यापनं । मुद्धि । च्यल्पं । ("उपसंहर विश्वात्मनदोरुपमलौकिकम्" । दुःखभागी च सतत व्याधितोऽल्पायुरेव घ" । परिभवः । नियोग | पालन । इति शब्दरत्ना- इति भागवतपुरायम् ।) इति मनु) वली । । । - ॥ ॥ is

·No text on this page.

·* १२२ अव पातिनोऽवगोरणप्रायश्चित्तस्य कर्थ सिद्धि। तदनुष्ठानवेलायामेव पुरुषदोषण प्रयोजनामावो नतिरिक्तात्तित्वं वाचं । वशित्वं न घटत्ति तथाहि मनः। ज्ञायते तदा प्राक् तनिश्चयाच्छास्त्रप्रापिव' पदार्थो तादृशप्रतियोगित्वान्यनानतिरिक्तरत्ति बयाह ध्यवार्य चरेत् कृच्छ्रमतिकृळं निपातने। सव नियमापूर्बमात्रार्थमनुछेयमेव । अतएव प्रकृता- ताणताणेति । इत्यवच्छेदकत्वनिरुतौ नगदीशः गर्या ब्राह्मणताड़नार्थ दण्डमुद्यम्य शतयातना वपि प्यालस्यादिना ब्रीह्यादिस्थाने तण्डुलादिषु धनतिरिक्तरत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं पारिभाषिकं । मनकं यत् पापमुत्पादित तत्क्षयकाम कृच्छ्र ग्टहीतेम्बाघातादि समाचरन्ति याचिका । यथा। तदवच्छिन्नामाववदसम्बइखविशिएसामा- प्राजापत्यव्रतं चरेत्। तदुक्तं सयुधिकरणे। शयो "धाते न्यूने तथा छिन्ने सानाय्ये मान्त्रिके वथा । न्यकत्वं खविशिएसम्बन्धिनिष्ठामावप्रतियोगिवा- प्रजापते. प्रार्थनया देवाक्षणावगोरणफलत्वेन यझे मन्त्रा' प्रयोक्तव्या मन्त्रा यज्ञार्थसाधका", नवच्छेदकतत्काय वा तदनतिरिक्तरत्तित्वं वक्तव्यं । प्रतयातनाभिहिता। तथा च श्रुति । शयु सान्नाय्य इविधि मान्त्रिक मन्त्रसाध्येयवघातादौ इति व्यवच्छेदकत्वनिरुक्तौ शिरोमणि ॥ अव्याप्य- प्रजापतिः प्रजाविनेवा प्रजाहिते रतश्च देवाना तत्काले मन्त्रमाठाभावेऽपि मन्त्रा' प्रयोक्तव्या। वृत्तेरवच्छेदकत्वमपि वरूपसम्बन्धविशेष' तदा- इविर्वहन् याशिवोऽयाचत । देवास्ववगोरणे इति शुद्धितत्त्वं । (अपम्टन्यु ) । श्रयावच्छेदक । तच्चावच्छेदकत्व र शिखरिणि पातयातनास्वित्याशियोटददतेति । पशास्त्रदीपि- प्यवचकरः, त्रि, व्यवचनस्थ । कथार वाध्य इति नितम्बे हुतापानो न शिखरे इत्यादि प्रतीति- कादौ दर्णपौर्णमासप्रकरणे । देवा वै शयं वाई भाषा। न वच करोतीत्यर्थे वच शब्दपूर्वक बलात् कुत्रचिदव्याप्यरत्यधिकरणदेशविशेषादि- स्पत्यमब्रुवन् इत्य नो बहेति किं मे प्रभाया हवि कृधातो टप्रत्ययेन निष्पन्न । दानी गोछे गौ तु रहे इत्यादिप्रतीतिबलात् तेऽब्रुवन् यो ब्राझणयावगुरेत्तं शतेन यातयेत् । व्यवचूर्णितं, त्रि, ( अव + चूर्ण + कर्मणि क्त ।) कुत्रचित् देशत्तिताया काले कुत्रचित् काल - यो निहन्यात् त सहसेण यो लोहितमकरोत् चूर्णीकृतद्रव्य । गुंडा करा इति माषा। तत्पर्य्याय । त्तिताया देश व्यप्यस्ति । इति न्यायशास्त्रा यावत पाशून् व्यनक्ति तावत' परिवत्सरान् स यवध्वस्तः२ अपध्वस्त ३। इत्यमर' तट्टीका च ॥ व्यवस्केदावच्छेदः, पु, व्यामकात्वं । इति न्यायभाषा ! खर्गात्प्रत्यवेत । तस्मात् ब्राह्मणान् नावगुरेत् न । अवचूल', मु, (अवनता चूड़ा यस्य, वा डस्य ल । ) | व्यवज्ञा, स्त्री, (व्यव+ज्ञा + घर ।) धनादरः । हन्यात् न लोहितं कुर्यात् इति"। इतिहासा ध्वजायवद्धाधोमुखवस्त्र। इति हेमचन्द्र । व्यवहेला। इत्यमर । (“यात्मन्यवज्ञा शिथिली- स्मक ब्राझयश्च । इति प्रायश्चित्ततत्त्व । व्यवचूलक, सी, (व्यवचूलमिव इवार्थे कन्, सज्ञायां चकार" । इति रघुवशे।) व्यवग्रह', पु, (व्यव + ग्रह + धन्।) रशिरोध ।। वा कन् । ) चामरं । इति विकारहशेष । घवज्ञातं, त्रि,(बव + ज्ञा+ क्त) यवमानितं। अना- (घनाशिः। ध्यवच्छिन, त्रि, (यव + छिद+क्त I) व्यवच्छेदकता. दृतं । तिरस्कृत । इत्यमर ॥ "वृधिर्भवति शस्यामामवग्रहविशोषिणाम्" । निरूपकं। विशिएं। इति न्यायभाषा । व्यवच्छे "यवज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते"। "नमोनमस्ययोर्टएिमवग्रह इवान्तरे" । दाश्रय । यथा । प्रवियोग्यसमानाधिकरणयत् इति महाभारते ) इति रघुवशे ।) प्रतिबन्धकः । इस्तिललाट। इति सामानाधिकरणात्यन्तामावप्रतियोगितावच्छेद व्यवज्ञानं, ली, (व्यव+ ज्ञा+ भावे ल्युट ।) व्यवज्ञा। मेदिनी । गणसमूह । इति हारावली । खभाव कावच्छिन्न यन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधि यथा व्यवज्ञान व्यवज्ञा यातो यन्त श्रहेरिति रति निकाण्होघ । (यदुक्त,- करण्यव्याप्ति । इति सिद्धान्तलक्षणचिन्तामणिः। ए । सम्पादित्वात् किबिति मधु । तन्मते "सौ स्थास्यतस्ते नृपतेर्निदेशे ("जलाशये महाकाशस्तदवच्छिन्नमेव हि। गोपावद्रूप । इत्यमरटीकाया भरत' ॥ (अवमानः। परस्परावग्रहनिर्विकारो"। बुद्ध्यवच्छिन्नचैतन्यमेक पूर्णमथापरम्।। तिरस्कारः । अनादर । इति मालविकामिमित्रनाटकम् ।) ज्ञानविशेष । साभासबुद्धे कर्टत्वमवच्छिन्ने विकारिणि" । "ईप्सितं तदवज्ञानात् विद्धि सार्गलमात्मनः"। इति हेमचन्द्र' । शापः। इत्यमरटीकाया भर इति व्यध्यात्मरामायणे ।) इति रघुवशे।) तादयः ॥ (ग्रहण । खोकार । हरण । अपसारण । व्यवच्छुरित, स्ली, (यव +कुर+मावे क्त ।) महा- व्यवट, पु, (यव + घटन् ।) खिलं । गत्त । कूम । निरोध' । यवरोध। हास्य । इत्यमरटीकाया भरत । ("रक्षसा गतसत्त्वानामेष धर्म सनातनः । "स रोचयामास परैश्च बन्ध व्यवच्छुरितकं ली, (व्यवच्छुरितमेव, खार्थे कन् ।) अवटे ये निधीयन्ते तेषा लोका सनातना" प्रसह्य रक्षोमिवरग्रहव" । महाहास्यं । इति शब्दरत्नावली। इति रामायणे।) कुहकजीवो। इति विश्व. इति रामायणे। अवान्तरपदसज्ञा सूचयितुं व्यवच्छेद , पु, (यव+कि+मावे घम् ।) परि- पदपाठकाले किक्षित्कालमवसानम् । धनादरः। च्छेदः । एकदेताः। विशेषणत्व । व्यवटि , पु, (धव + घटि।) गतः । इति हलायुधः निन्दासूचकवाक्यप्रयोगः।) ("ब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतव"। यवटीट, त्रि, (धवनता नासिका, प्रादिसमास पवयहण, स्ली, (व्यव+ग्रह + भावे ल्युट । ) प्रति इति साहित्यदर्पणम् ।) नतार्थे नासाया टीटादेश फर्शधादित्वादच् ।) रोधः। ध्वनादरः । इति मेदिनी। व्यवच्छेदक, बि, (व्यवच्छिनत्ति, धव+ छिद+ नतनासिक । खादा केपड़ानेको यस्य प्रसिद्धि । पवाघ , पु, (यव+यह+घम्।) ग्रहदोषादि- रावल । ) न्यायमते प्वव्याप्यरात्यधिकरणसम्बन्धक- तत्पर्याय । यवनाटः २ व्यवस्मट'३ । इत्यमर.॥ अन्यररियाघालः। शुको इति भाषा। तत्य देशः । इतरत्यावर्त्तक । विशेषणं । अवच्छिद्यते- अवटु , पु,खी, (व्यव+टीक+मितवादित्वात् ।) ायः। शिविघातः २ प्यवग्रह ३। इत्यमरः। ऽनेनेति यथा। व्यव्याप्यरत्तरवच्छेदकत्वमपि स्व ग्रीवापश्चाट्टाग । इत्यमर ॥ घाड़ इतिख्यावः। इखिललाट। शाम' । इति तट्टीका । (यथा, रूपसम्बन्धविशेष. तदाश्रयावच्छेदक । इति कूप । गर्त । इति हेमचन्द्र । रक्षभेद' । इत्यु- "अवग्राहस्ते भूयात्" ।) णादिकोष व्यवधट्टा, पु, (धव + घट्ट + बाधार घन् ।) भूरन्छ। व्यवच्छेदकत्व स्लो, (यवच्छेदकस्य भाव , मावार्थे त्व।) व्यवडङ्गा, 3, (अवगतो डङ्ग शब्दो यस्मात् ।) इट्ट गत इति निकाण्डपोषः। खरूपसम्बन्धविशेष'। यथा। घटकच्चावच्छेदकत्वं इति जटाधर| कस्यचिन्मते यवद्रव इति पाठः। अवघाव', पु, (यव+ हन् +घञ्।) व्याघात खरूपसम्बन्धविशेष | इत्यवच्छेदकत्वनिरक्तौ शि- अवडीन, स्की, (धव + डी+भावे क) पक्षिणाम- विशेष। तण्डुलादिकण्डन । इति हेमचन्द्रः। रोमणि। धनतिरिक्तरचित्व । यथा। यव- धोगमन | पक्षिणामवरोहयं । इति जटाधरः। फाड़ान यस्य प्रसिद्धि यथा चरुविधौ विद्या च्छेदकत्वश्च इहानतिरिक्तरत्तित्वं । तेन विशिए- यवतसः, पु,जी, (अव+तन्स +घञ् ।) कर्णपूर । करवाजपेयी। शास्त्रावधारणवेलाया हि यत्र स्थासत्वमि भ्रमात् प्रतिवन्धेऽपि न क्षति । इति कर्णभूषण। प्रयोजनामावादिनिश्चयस्तत्रैव तदुपादानादिलोप सामान्यनियक्तौ शिरोमणि ॥ धन्यूनानविरिक्त (" मावरो देवमनुजन्य शास्त्रार्थः। यथा कृष्णनेऽवघातादि । यत्र रत्तित्व | यथा। ननु तादृशप्रतियोगित्वान्यूना खवाहनक्षोभवचलातसा"। मेदिन्यौ । . न्यायभास्त्रा ·"ने,नम्नमध मन्लवन्मुने | व्यवदीर्ण, त्रि, (यव++I) प्रवीभूवष्टवारि | अवधान, सी, (पव+घा+स्यट) मनोयोग बववोका, स्त्री, (अवपतित तोकमस्या सा ।) पन-अवधारणं, सी, (षव+U+Fey+त्स्ट) निस अवधारितः, त्रि, (पव++wि+aijari "लया समुखि किं प्रोसंगमवा धारिख । धपाययत् सरानन्यान् मोहिन्या मोहवन स्त्रिया अवदस्वर, ए, (पव+दे+त1) श्वेतवर्ण। पीव-पवधाय्या, भि, (पव++ख) पधारयोग। १२४ इति कुमारसम्भवे ।) शेखर' । शिरोभूषणं । पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वर नले। ("कुन्दैः सविझममधूसिवावदातेः" इति । तत्पर्यायः। वतस'२ उत्ससः ३। इत्यमरः। पदप्रय याचमानः प्रत्यादित्सस्विपिर। संहारे। पीतवर्ण युक्त। निर्मल । मुकुट 8 मकुट ५ मौलि ६ मौलीकः ७ प्रखर अवतारे घोडशमे पश्यन् ब्रह्माहो सुपान् । "तत्व क्रमेण विदुमा करवावदावे - उणीषकः ६ कोटीरक १० कोटीर ११ वि'सप्तकत्वः कुपितो निक्षत्रामकरोन्महों। अशावता हदि पदं स्वयमादधाति"। किरीट १२ चूडामणिः १३ शिरोरत्नं १४ शिरो ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्या पराशरात् । इति शान्तिशतके।) मनोषं। इत्यमर हेमचन मणि १५ । कर्णभूषण । तत्पर्याय । वतसः २ चके येदतरो शाखा दृष्ट्वा पुसोऽल्पमेधस । यवदान, सी, (थव+दो+ ल्युट ।) रसं का कर्णपुर' ३ कुण्डल 8 कर्णवेशन ५ उत्तंसः ६ नरदेवत्वमापनः सरकार्यचिकीर्घया। प्रशस्तमथच निकर्म। ये कर्मे पर दन्तपनं ७ कर्णक इति शब्दरत्नावली । समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वी-ख्यत' पर। सकले प्रशंसा करे से समापवर्म इति मा। यवतमस, सी, (अवतत व्याप्तं तम, प्रादिसमासः, एकोनविंशे विविमे रविणषु प्राप्य जम्मनी। तत्पर्यायः । प्यपदान २ । इत्यमर तट्टीका बच्।) यल्पान्धकार । इत्यमरः ॥ रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरत् मरं। खण्डन । इति मेदिनी। ("यवतमसभिदायै मासताभ्युमेन तत' कलौ संप्ररत्ते संमोहाय सरदिषां । ("विश्वावसुप्रायहरः प्रवी प्रसममुडुगणोऽसौ दर्शनीयोऽप्यपास्त"। बुद्धोनामाननसतः कोकटेषु भविष्यति । सङ्गीयमानत्रिपुरावदानः"। इति माघ ।) यथासौ युगसन्याया दस्युपायेषु राजस । इति कुमारसम्म ये 1) वीरणमूनमिति सार्म अवतार, पु, (अव++करणे घम्।) यवतरण | अनिता विष्णुयशसो नाना करिकर्भगत्पति' । (पराक्रम 1वीय । यथा,- पुष्करिण्यादिः। तीर्थ । इति मेदिनी । (सोपान अवतारा झसंख्येया हरे सत्वनिधेदिजा । पद्धति । प्रस्तावना । च्यामास । उपक्रमणिका। यथा विदासिन कुल्या सरस 'स्य' सहसपाः। प्रापदस्नमवदानतोधिवात्। यथा । “दूरे गुरुप्रथिववस्तुकथावतार"। इति ऋषयो मनको देवा मनुपुत्रा महौजसः । इति रघुवशे।) शान्तिशतके ।) देवाना विशेषतोविष्णोर्मूर्त्यन्तरेण कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतय स्मृताः। व्यवदारण, सी, (घवदीयतेऽनेन, पर++ पूर्णाशावेशरपेण एथिव्यामवतरण | अवतारास्त्र एते चाशकलाः पुंस' क्यास्त भगवान् खयं । करणे ल्युट् ।) खनित्र । खमा इति खार सख्येया तेब्बेते प्रसिद्धा ब्रह्मा १ वराह २नारदः इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मड़यन्ति युगे युगे", इत्यमर' । (विदारणं । मेदन। सनन | वधा; इनरनारायणौ 8 कपिल ५ दत्तात्रेय ६ यश ७ इति श्रीमागवते १ कन्धे ३ अध्यायः । (दश- "धवदारणकाले तु एघिवी नावदोषते"। ऋषभदेव' ८ पृथु ६ मत्स्य' १० कूर्म ११ बवतारा एव प्रधानतया प्रसिद्धा । ते च यथा,- इति रामायणे। बव+E+भावे लुाट्।) धन्वन्तरि १२ मोहिनी १३ नृसिह' १४ वामन "मस्या कूा वराहच नरसिहोऽथ वामन । घवदाई, सी, (अवशमिवोदाहो येन वत् ।) को १५ परसुराम १६ वेदव्यास १७ रामः १० रामो रामय रामश्च बुद्धः कल्की घ ते दश":) णमूल। इत्यमरः। (उशीरशम्दस्य विज्ञ बलरामः १६ कृष्ण' २० बुद्ध २१ कल्की २२॥ (धाविर्भाव । जम्म। उत्पत्तिः । यथा,- इति श्रीभागवते । यथा,- "धगच्छदशेम राणाभिलाषिणी घवदा हेर, सी, (घवदाहे परम् पम्। "सर्व प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रित । नवावतारं कमलादिवोत्पलम्"। वीरणमूलं । इत्यमरटीकायां भरवादयः । चधार दुश्वर ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डित । इति रघुः। षपसारण | हरणं । यथा, घवदाहेयकापथं, सी, उशीर । सस् इवि मागा द्वितीयन्तु भवायास्य रसातलगता महों। "भूमे रावताराय ब्रह्मणाप्रार्थितः पुरा। इति भरतः। उद्धरिष्यनुपादत्त यज्ञेश' शौकर वए । स एव जातो भवने कौशल्यायां वधानघ": हतीयषिसग वैदेवर्षित्वमुपेत्य स । इति प्यध्यात्मरामायणे। वत्पर्याय । द्रुतं २ । इत्यमर'। तन्त्र सात्वतमाचट नैष्कम्मं कर्मणा यत । अवतारणं, सो, (चव + +णिध् + ल्युट्।) भूतादि- यवदोहा, मु, (यव+दुइ + घम् ।) दुग्ध । तुर्ये धर्मकला सर्गे नरनारायणारषी। यह । वस्त्रावल । बर्थन । इति विश्वमेदिन्यौ। विकाण्डशेष । भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोइश्चर तपः । (ग्रन्थप्रस्तावना । जर्जर बानयन । यथा,- बवद्य, त्रि, (न वदति परं गुलं, पवद्यावमाधमा पञ्चम' कपिलोनाम सिद्धेश कालविक्षत । "क्रियतां यदि प्रक्रोधि गाया अवतार"। रेफा' कुत्सिते इति वदे भिवातरि पत्।) पान प्रोवाचासुरये साख्य तत्त्वग्रामविनिर्णयं । इति रामायणे।) कुत्सित । गईित । निबरं इत्यमरः। षष्ठमघरमत्यत्व सत प्राप्तोऽनसूयया । अवतीर्णः, घि, (यव + + कतार तः1) अवतरण- धवद्य, की, पनिर । इति वोपदेवा । पाम । इस ध्यान्वीक्षिकीमलर्काय प्रशादादिभ्य अचिवान् । विशिष्टः । प्रादुर्भूत । जनादौ कृतावरोहः । पाणिनिः ( दिवारतवया तामवद्यादपेवा" तत' सप्तम व्याकूत्या रचेर्यज्ञोऽभ्यगायत । यथा । ज्योतिधे। इति रघुवशे।" स यामाचे सुरगणैरपात् खायम्भुवान्तर । "नीलग्रीव गुमग्रीव सर्वकामपलप्रद । पष्टमे मेरदेव्यान्तु नामेात उरक्रम' । एथिव्यामवतीर्णोऽसि खन्नरीट नमोऽस्तु ते”। वत्पर्याय । समाधान र प्रविधान यसमा दर्शयन् वम धीराणा साश्रमनमस्कृत । इति तियादितत्त्व 8| इति हेमचन्द्र ऋषिमिर्याधितो मेने नवम पार्थिव वपुः । दुग्धेमामोषधीविप्रास्तेनाय स उत्तम । ही गौ । वत्पर्याय' । सवद्गमी २ । इत्यमर' ! यः । यथा । “ हिताश्वधार। इसमए रूपं स जमहे मात्स्य चाक्षुषोदधिसंभवे । गावड़ागाइ । गावपेला गाइ। इति भामा। भाव्यारोप्य महीमय्याममादेवखत मनु । अवदश, ए, (धव+दन्श+घम् ।) सरापानरचि- सरासराणामुदधि मनता मन्दराचल। जनकचर्वणद्रव्य । गजर इति माषा | तत्पर्यायः। दधे कमठरूपेण एष्ठ एकादशे विमु' भक्षय २। इत्यमर । विदशः ३ सन्धानं 8 विवेचय महामागे सातो वर्तते ससु"। धाम्वन्तर हादशमं घयोदशममेव च । मेरका ५ । इति राजनिर्धण्टः । इति ब्रह्मवैवर्त श्रीक्षणभलपवाय। य ।) । वधारणा। यथा । वर्मा इत्यमर भवदास, त्रि, (पव+दे+ari) मुकारागविशिएं। पवपूर्वकध्धातोयम् प्रत्येक निमन । कि धतुर्दश नारसिंह बिम्मदेवेन्द्रमूर्जित । ददार करावेरका कटवाया। र्धार्थ ·१२५ - अव संविदासेवनं कुर्यात् सदा कारणसेवन । योम् तत् सदिति मन्त्रण कर्मकर्तव्यतामाह । अवधिः, ए, (धव +धा+कि।) यवधान। सीमा । "ॐ तत्सन्मन्त्रमुच्चार्य सोऽहमस्मीति चिन्तयन्। काल। (“अथ चेदवधि प्रतीच्यते" इति भा भवेत् साक्षात् स पुरुषः शम्भुरूपो न संशयः" । इति निर्वामतन्तं किञ्च । कुर्यादामोचितं कर्मसदा वैराग्यमाश्रितः । रविः ।) विलं । इति विश्वमेदिन्यो । "ब्राझणः क्षषियो वैश्यः शूद्र सामान्य एव च । कुर्खन् काण्यनासक्तो नलिनोदलनीरवत् । अवधीर, त्, क, व्यवशाया । (घदन्त + चुरा०- यतेतात्मानमुइर्दा तत्त्वज्ञानविवेकत" ॥ * ॥ उभय० सक-सेट।) अवधीरयति । प्यावधीरयत् कुलावधूतसंखारे पञ्चानामधिकारिता" ! इति महानिब्वागतन्त्र ।। धन्यच्च । सर्वेषामोम् तत्सदिति निर्देशेन कर्मफलमाछ। साधुमसाधुः । इति दुर्गादास ॥ "निवाणमुलिमाप्नोति ब्राह्मणो वीरभावतः । "ॐ तत्सदिति मन्त्रेण यो यत्कर्म समाचरेत् । अवधूत , , (यव+धू+तः।) समासाश्रमी। तविधानं सन्नासिशब्दे द्रव्य । तदा यथा । व्यवधूत' क्षत्रियश्च महायोगी न संशयः । ग्रहस्थो वाप्युदासीनतस्याभीडाय तद्भवेत् ॥ खरूपोऽपि मवेद्देश्यः शूद्रोऽपि सहलोकवान् | तन्मन्त्रक्रियमाणकम्मण सम्पूर्णत्वमपि । देव्युवाच । "द्विविधावाश्रमौ प्रोक्तो गाईस्थो भैक्षुकस्तथा । सम्पूर्णफलमाप्नोति विप्रो निर्वाणता व्रनेत् ॥ "जपहोमप्रतिष्ठा च संस्काराद्यखिलाः क्रिया' । किमिदं श्रूयते चित्रमवधूताश्चतुर्विधा । विभाग पलमाप्नोति क्षत्रियो वीरभावतः । ॐ तत्सदिति निष्पन्ना संपूर्णाः स्युन संशयः ॥ एतद्देदितुमिच्छामि तत्त्वत' कथय प्रभो। पादद्दयन्तु वैश्यस्य शूद्रस्य चैकपादक" 1 किमन्यैर्बहुभिर्मन् किमन्येभूरिसाधने । चतुर्विधावधूताना लक्षणानि विशेषत ! दशनामावधूतामा प्रत्येक नाम प्रागुक्तमिदानी ब्राझोणानेन मन्त्रेण सर्वकाणि साधयेत् ॥ मपि तेषा प्रधानत्वेनाङ्गीकरणार्थ सज्ञाकथनगर्भ सुखसाध्यमवाजल्यं संपूर्णफलदायकं । सदाशिव उवाच । लक्षणविशेषमाह। ब्रह्ममन्त्रोपासका ये ब्राझणक्षत्रियादयः । नास्येतस्मान्महामन्वादुपायान्तरमम्बिके । पुरप्रदेशे देहे वा लिखित्वा धारयेदिम । यहाथमे वसन्तोऽपि क्षेयास्ते यतय प्रिये ॥ "पवधूतस्य घाख्यानं पूटाव पर्वतात्मने । वनारण्ये भारती च गिरिश्च पुरिरेव च ॥ गेहे तस्य महातीर्थ देह पुण्यमयो भवेत् । पूर्णाभिषेकविधिना संस्कृता ये च मानवाः। एकस्थाने तु संस्थित्य इराध्यामादिकचरेत् । निगमागमतन्त्राणा सारा सारतरो मनु' । शैवावधूताने शेयाः पूजनीया' कुलार्चिते । यो मन्त्रदानं वमया सवन परिकीर्तितः । ॐ तत्सदिति देवेशि तवाये सत्यमीरितं । बझावधूतः शैवाश्च साग्रिमाघारवर्तिन । खस्तकेशो जटाजूट सदा वातुनववेत् । चतुर्विधानां तत्त्वानामन्येषामपि वस्तुना ॥ विदध्य सर्वकाणि शश्वदीरितवर्मना । यन्तोगी महावीरोऽरण्यसंज्ञश्च पोलजे । मन्त्रान्ट शोधनेनाणं स्याचेदेतेन शोधितं । विना ब्रह्मार्पितञ्चैते तथा धकार्पितं विना। निषिद्धमनं तोयच न म्य्तीयु कदाचन । नानाशास्त्रेषु यो विज्ञो नानाकमविशारद । पश्यन् सर्वत्र सद्रूप भयंस्तत् सन्महामनु । सदेशदेवीभावेन भावयेद यो हि चावला । खेच्छाचारः शुद्धचित्त स एव मुवि कौलराट् । बझावधूतकौलाना कौलानामभिषेकिणा प्रागेव कथितो धर्म पाचारश्च वरानने । स एव मारतीवीरो महाज्ञानी जितेन्द्रिय । नपादस्य भवेत् सिद्धो मुक्त स्यादर्णधिन्सनात् । सदोद्धवाहो वीरो मुक्तकेशो दिगम्बर' । साक्षादब्रह्ममयो देही सार्थमेन जपेन्मनु । खानं सन्याउन पानं दानश्च दाररक्षण | सर्वच सममावेन भावयेत् यो नरोत्तम । सर्वमागममार्गेण शेवव्रझावधूतयो" । त्रिपदोऽयं महामन्तः सर्वकारणकारणं । इति महानि वाणतन्ले १४ उल्लासः ॥ प्यन्यच्च । इरादेवीं विना नास्ति स गिरि परिकीर्तित ॥ साधनादस्य मन्त्रस्य भवेन्मृत्युम्नय खयं । नानादेशेषु पीठेषु क्षेत्रेषु तीर्थभूमिघु । युग्मयुग्मपद वापि प्रत्येक पदमेव वा । "पूटणु देवि प्रवक्ष्यामि व्यवधूतो यथा भवेत् । भ्रमण कुरवे नित्यं कुर्य्याद्यत्नेन पूजन । अपेतस्य महेशानि साधकः सिद्धिभाग्भवेत् । वीरस्य मूर्ति जानीयात् सदा तत्त्वपरायणः । देवताया सदा ध्यानं श्रीगुरो पूजन तथा । इति मन्त्रप्रशंसा ॥ * ॥ शेवावधूतस्य सर्वकर्मा- यद्रूपं कथित सवं सन्नासधारणं परं। यन्तर्यागष यो निष्ठ स वीर' पुरिरेव च ॥ नधिकारमाह। तद्रूपं सर्वकर्माणि प्रकुर्यादीरवस्तम ॥ व्यवधूताश्रमे देवि । यस्य भक्ति सुनिश्चला । "शेवावधूतसंस्कारविधताखिसकर्मणः । दण्डिनो मुण्डनं चामावास्यायामाचरेदयथा । तस्य तुष्टा मवेत् काली कि न सियति भूतले । नापि देव नवा पिये नार्षे कृत्येऽधिकारिता" वघा नैव प्रकुर्यात्त वीरस्य मुण्डनं प्रिये ॥ ध्यवधूत समालोक्वं शम्भवत् पूजन चरेत् । घसंस्कृतं केशभालमुक्तालम्बिकचोच्चयं । शक्तित' पञ्चतत्वानि यत्नेनैव निवेदयेत् । "चतुर्णामवधूताना तुरीयो हंस उच्यते । पस्थिमाला विभूषा वा सद्राक्षानपि धारयेत् । यशक्त परमेशानि भतितं परितोषयेत्” । प्रयोऽन्ये योगभोगाप्या मुक्ता सर्वे शिवोपमाः । दिगम्बरो वा वीरेन्द्रनाथ वा कोपिगो भवेत् । इति मिणितती.पि च । इंसो न कुर्यात् स्त्रीसन विधत्ते परियई। रखधन्दनसिप्ताहं कुर्य्यामागभूषण" । "भक्तावधूतो हिविध पूर्णापूर्णविभेदव। प्रारब्धमनन् विहरेत् निषेधविधिवर्जितः । रति निर्वाणतन्ते १४ पटल ग पिच । पूर्ण परमहंसाख्यः भरिबाडपर स्मृत । त्यजेत् खातिचिहानि कम्माणि समेधिनां । "करोटि विधायंच काष्ठदण्ड तथा प्रिये । कृतावधूतसंस्कारो यदि स्याज्ञानदुर्व्वल । तुरीयो विचरेत् क्षौणों नि सङ्कल्पो निरुद्यमः । परसवाजिनश्चैव योगीव धारयेत् सदा । तदा लोकालये विष्ठनात्मान स तु शोधयेत् । सदात्ममावसन्तुष्ट शोकमोहविवर्जित खट्टाधारयेद्योगी वासरूपकवाससी। रक्षन् खजातिचिन कुर्वन् कर्माणि केवल । निनिकेतस्तितिक्षु' स्याग्नि सझो निरुपद्रव । कपाले धारयेवर चन्दनायैर्विशेषत: सदा ब्रझपरो भूत्वा साधयेज्ञानमुत्तमं": नार्पण भच्यपेयाना न वस्य ध्यानधारणा । ईषत् पिङ्गलकं वस्त्र धारयेत् सर्वदा सत" ! इति महानियितन्वं व्यपि च । मुक्तो विमुक्तो निईन्दो इंसाचारपरो यति । सत इति शिवस्य सम्बोधनं। "अवधूतः शिव साक्षादवधूत सदाशिव' । इति ते कथित देवि । चतुर्णा कुलयोगिनां । सुदर्शनाख्यं यचक्र तत्तु सधार दुधः ध्यवधूती शिवादेवी ववधूताश्रम श्टणु । लक्षणं सविशेषेण साधूनां मसरूपिणं । विपक्षी कपिलञ्चैव मडिण्डिमझर्भरान् । चतुराश्रमिणां मध्ये अवधूताश्रमो महान् । एतेषा दर्शनात् स्पर्शादालामात् परितोषयात् । वादयन् डमरं योगी यत्र कुघाश्रमे स्थितः" । ववधूतच दिविधो रहस्थश्च चितानुग' ! सर्वतीर्थफलावाप्तिायते मनुजन्मना": इति योगसारे २ परिच्छेदः - अपर। सचेलथापि दिग्वासा विधियोनिविहाएवाम । इति महानिर्वाणवन्त । "क्षमा दान तपोध्यान वालभावेन शैलने । सदार सर्वदारस्यथादृशासो दिगम्बर । अनध्यं, पि, (वधमईति, यत्, नतो नम्समासः ।) शिवोऽहं मैरवानन्दो मुक्तोऽरं कुलनायक। महावधूतो देवेशि दिवयस्तु सदाशिव"। मारणानई। वधायोग्यं । धनकवाक्यं । इति एवं भावपरो मन्ती हेतुयुक्त सदाशिव। इति मुण्डमालावन्ते २ पटलः पवधूतस्य विश्वमेदिन्यौ। यथा- शधर उवाच । यथ परमहस.। ।

·- पापं यथा,- - - १२६ भव "पवध्याच स्त्रियं प्रास्तिर्यग्योनिगताखपि।" दानार्थ मातृवकुशोपरि अनसेचनं यथा ब्रह्म "यवपातस्तु हस्त्यर्थे गझस्तृयादिना"। मनुस्खोयामवध्यत्वमा मत्स्यपुराणं । पुराणम्,- इति यादव । "किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्या शत्रुयोषित"। "सपुष्प जलमादाय वेधा एछे एथक् एथक् । "रोधासि निघ्ननवमातमम इति प्रायश्चित्ततत्त्वं 1] स्वास्मन व्यवध्यत्व यथा, पप्रदक्षिणं नेमिच्यात् गोत्रनामानुमन्त्रि । करीव वन्य परुषं ररास"। "हो नित्यमबध्योऽय देहे सर्वस्य भारत | पितुरवनेजन मूलदेशे पितामहप्रपितामहयोस्तु इति रघुवशे । नाटकादौ भयादिजनितमसाक्ष्य सम्मात् सर्वाणि भूतानि न त्व शोचितुमईसि" धवनेजन मध्यदेशायदेशयो। मातामहादीना. सम्भमादिवर्णनेन प्रस्तुतस्य परिवर्तः। यथा,- इति श्रीमगवद्गीताया २ अध्याय ॥ तवधे मप्येवं । इति । पिण्डोपरि नलसेचनं। यथा "च्यवपासन्तु निष्काम-प्रवेश-त्रास-विवै"। अझपुराणं, इति दशरूपे) "यावानवध्यस्य वधे तावान् वध्यस्य मोक्षणे। "ततो दर्भेषु विधिवत् सम्माय च करन्तत । घवम्टथः, पु, (व्यवमियते धनेन, पव+R+ बधोर्ट पतेदृशोधर्मस्तु विनियच्छतः" । प्रक्षाल्य च जलेनाथ घिराघम्य हरि मरेत् । क्थन् ।) दीक्षान्तयज्ञः । प्रधानयागसमापश इति मामये अध्याये २४ नोक "तेभ्य ससवपात्रेभ्यो जलेनैवावनेजन । परयक्ष'। यज्ञादेन्यूनाधिक-दोष-शान्ति रिमि यवध्वस, पु, (धव +ध्वस+घम् ।) परित्यागः। दत्त्वात्र पितरञ्चेवि पठेचोद खस्थित" । तक शेष कर्तव्य-होम इति यावत् । इत्यमरः निन्दन | अवघूर्णन । इति मेदिनी। इति च श्राइतत्त्वं । (प्रक्षालन । तट्टीका च यज्ञावशेषमान । इवि मरव घवध्वस्त, त्रि, (यव+ ध्वन्स+क्त 1) परित्यक्तः । “म कुर्यात् गुरुपुत्रस्य पादयोचावनेजनम्” । निकाण्डशेषच निन्दित । अवचूर्णित । इति मेदिनी । इति मनुः।) ("ततस्वकारावस्थं विधिदृयेन कर्मगा" धवनं, सी, (यव + ल्युट् ।) प्रीणन । इत्यमर । धवन्ति', \, (धव+झिच्) व्यवन्तीदेशः । इति इति भारते। रक्षणं । इति हेमचन्द्र । गमन | स्पहा । हेमचन्द्र । नदीविशेष । इत्युणादिकोषः । यथा, "भुवं कोयोन कुण्डोनी मेध्येनावस्थादपि"। तर्म। शोमनं। श्रवणं । प्राप्ति । व्यालिङ्गनं। "प्रागज्योतिषा' कामरूपा मालवा स्युरवन्तय "M इति रघुवशे।) याचनं । प्रयेशन | सप्ता। वृद्धि । ग्रहण । वध । इति हेमचन्द्र । यपि च । व्यवमट, त्रि, (यवनतं नासिकायाः, मते मारि शक्ति । ध्यवगमन । काम । करण । एते यव "व्यनूपास्तुगिरफेराश्च वीतिहोघा व्यवन्तयः । काया सझायामिति बटम् । अवमया नासिध धात्वर्था । रते जनपदाः ख्यावा विन्यएलनिवासिन"" अस्ति यस्य इति व्यर्श याद्यम् ।) नतनासिर धवनत, वि, (धव+नम् + 1) नमं । नतमागः । इति मत्स्यपुराणे ६५ अध्याय' । व्यक्ति । इत्यमर । खाँदा इति भाषा । नोा इति भाषा ! तत्पर्याय' । व्यवाय २ च्या- यवन्तिका, स्त्री, (व्यवति थव रक्षणादौ, माहुल- व्यवमा, वि, (व्यवति व्यस्मात् यात्मानम्, यव रत नत ३ नत 8 | इत्यमर तट्टीका च । (अधो कात् झिच् तत' खार्थे कन्, टाप।) उन्नयनी. यादौ, अवघेति सूत्रेण यवतेः बमः प्रबो भूत । "लिखनास्ते भूमिं वहिरवमत प्राण- नगरी। निपातित । प्यवो भवो वा, अवोधयोबार दयितः" । इति यमरुशतके ।) "व्ययोध्या मथुरा माया फाशी काची यवन्तिका । स्वेति म 1) यधमः | निन्दित । इत्यमरा। पवनद्ध, सी, (व्यव+गह + क ) यानद्ध । म्हट पुरी दारवती चैव सप्तता मोक्षदायिकाः" । ("धनलकानलकानवमा पुरीम्"। इति रघुवंग्रे) प्रादिवाद्य । इत्यमरटीकाया खामी । (थावद्ध । इति स्कन्दपुराणे व्यवम, सी, तिथ्यन्तद्दयस्परेफदिनवार। । स्वरित थाशदित । यथाद मनु,- ध्यवन्तिसोम, ली, (घवन्तिषु अभिषुतं सोम, एकतिथिर शेष व्यपरसिथिर खाद्यनस्पई "चावनइ दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपूरीपयोः ।" शाकपार्थिवादित्वात् समासः ।) कानिक । इत्य इति यावत् । इति ज्योतिषशास्त्रे प्रसिई । लिप्त यथा, "लानावनइघनशोणितशोणपाणि मरसिह काजि इति माषा। (काश्निकशब्दे. यथा “तिथ्यन्तदयमेको दिनवार' स्मृति पर सप्तसयियति कचास्तव देवि भीम।" इति ऽस्य गुणा व्यारयेया') तद्भवत्यवमदिन। विदिनस्पृषतिथित्रयस्य स्पर्क वेगीसधारमाटकम्) ध्यवन्ती, स्त्री, मालवदेशस्य नगरी। उजैन इति नादा"। इति ज्योतियताव। पवनय', पु, (यव+नी+भाषे व्यच् ।) यवनाय । स्याता । तत्पर्याय । उज्जयिनी २ विशाला ३ , प्यवमत, त्रि, (यव+मन् +m I) व्यवशात । का निपातन । यध पातन । इति भरत । पुष्ककरण्डिनी । इति हेमचन्द्र यथा, मानित | प्यमादृतं । इत्यमर । प्थवनाट , भि, (धवनता नासिका, प्रदिसमास, "तामपर्णी समासाद्य शैलाईशिखरोहतः । ("सख नवमतः शेते मुखञ्च प्रतिनुध्यवे" । मसाथै मासिकाया नाटादेशः घर्श याद्यच् ।) प्यवन्तीसपको देश कालिका तत्र तिष्ठति" इति मनु ।) दतगासिक' | खाँदा छपडामामय्यक्ति इति इति प्रतिसङ्गमवन्ते ० पटल' । धन्यय । ध्यवमति, पु, (यवान्तरणता धमायादीनां गाया भाषा। तत्पर्याय' | चवटीट २ पवमटः३। "उत्पन्नोर्कः कलिने तु यमुनायाच चन्द्रमा । मतिर्यस्य ।) सामी। ईश्वरा। पति ! इत्यमरः प्यवन्याञ्च कुभो जातो मागधे च हिमांशुज"" नेता।रति जटाधर । पवमाय , पु, (पव+नी+घ) पवनय । यधो- इति सस्कारतत्त्वएतमत्स्यपुराण : प्यन्यत् पूर्व- यवमर्द, पु, (प्यव+मद + घम् ।) पोड़नं । यद। नयन इन्दमरीचे फेसान इति मापा। लिखित। (“प्राप्यावन्तीमुदयनकथाकोविदयाम- इत्यमरः। शम्यादिसम्पन्न देशस्य परपरी पनि', स्त्री, (थव+fi) एथिवी । इत्यमर । रद्धान् ।" इति मेघदूते ।) इन । इति मरतः। ("तामुमिकामवनिशयना सौधवातायनस्य"। प्वन्ध्य , त्रि, (पन्धे साधुरिति मन्थ्य , वन्ध + यत्, ("वनावमईस्वयि सग्निपियो ति मेध) तसो नसमास ।) पमवान् । पलकाले पल यथा म गर्दै युरदारसया"! पानी, सी, (परधनि+जी ।) एखी । इति युक्तरम। तत्परयां पतेयधिक पायपि ३। इति रामायने) शवरातगाप्रहार इति मेविदा मरस पायमादा मता।ति गमिर्ष पर । इत्यमर पदासगणमिति केचित् । पवनीपतिः, पु. (पान्या पति , पहीतत्पुरुष । ("कहुं गचप्रमवति मधोमुशिशीग्नाममथ्याम्चवमान , #, (थय + मन् + माये पम्) पर। गा। इति टाधा प्रति मेघदृते यमय्यांदा । यथा- ("स या रामहाभार प्रीतिमाशीपतो", मामात', ८, (पद + पत्+घम् ।) ग्धा गर्न । "मम्मानादानको नित्यमुदित विषादिव। इति मासाराये।) तिमिधः। पधपता (मादीनां यह पटतम्येव घाफाईवमानम्य मर्मदा। सपनेनन, गो, (पर+शि + स्ट) पिण्ड साप तमासादिना प्रपद्रो गर्त । यथा, इलि मानये २ प्यध्याये परपोर। - - ।

·। १२७ प्रव प्रव "मानावमानन्दसहियात्वमनेन विधीयते"। "दौ शूरावरजौ धीरवित्रपाख्या निजाख्यया"। धवरोह, पु, (यव +रुध् +माये घञ्) धववरणं । इति राजतरगिरण्यां । भूद। धारोष्णं । (कर्तरि संज्ञाया घम् ।) लतोद्गमः । इति कल्लूकमट्ट। इति मेदिनी ॥ वृक्षमूलादग्रपर्यन्तं गता लता। अवमाननं, स्ली, (चव + मन्+णिच् + ल्युट ।) व्यप “यदि स्त्री यद्यवरत श्रेयः किञ्चित् समाचरेत् । तत्सर्वमाचरेत् युको यत्र वास्य रमेन्मन" ! शाखाशिपा। इत्यमर । वाया नाममा इति मान । यथा । व्यवमानन अवमानना। मान कि इति मानवे ।) घाः धवपूर्व भीषि ऋथीति प्यन । इत्यमर- भाषा। अवरतः, [स] व्य, (अवर+तसिन्।) अवरस्तात् । टीकाया भरत। ("सुदूरमथ गत्वा तौ भातरौ रामलक्ष्मणौ । घरमे । इति सिद्धान्तकौमुदी। स्यवमानना, स्त्री, (अव +मन+णिच् + युच् ।) य- ध्यवरोहशताकीणं वटमासाद्य तस्थतुः" ॥ वज्ञा। अनादर । इत्यमरसिह । यवरति', स्त्री, (यव+रम् +क्तिन् ।) विराम' । इति रामायणे ।) स्वर्ग । इति पिकाण्डशेषः। ("धनोऽवमाननाऽस्माक मानिना भवता कृता"। निवृत्तिः । इत्यमर। प्यवरोहशाखी, [न् ] ए, (अवरोहति अधोगच्छति इति विष्णुपुराणे) अवरवर्ण, मु, स्त्री, (अवरचासौ वर्णश्चेति, कम मूलमस्या तादृशी या शाखा सा विद्यते षस्य व्यवमानित , त्रि, (व्यव+मान + क्त) कृतापमानः । धारय ।) शूद्र इत्यमरः। मत्वर्थोय इनि ।) सक्षरक्षः। इति राज- धवछात'। घनादृतः । इत्यमर ॥ यवरवर्णक ,प,स्त्री,(यवरवर्ण+कन खार्थे ।) चतुर्थ निर्घण्ट' । (तक्षशब्देस्य गुणाज्ञेया ॥) ("विप्रलच्या तु सा ज्ञेया नितान्तमवमानिता"। वर्ण । शूद्र' । इवि रत्नावली अवरोहिका, स्त्री, (अवरोहति अधोगच्छति धव इति सहित्यदर्पणे ) ध्यवरव्रतः, , (नाक्षि वरं यस्मात् तत् यवरंपत्यन्त +रह+एवम् + टाप प्यत इत्वं । ) अश्वगन्धा- यवमान्य', घि, (अव+मन+ ण्यत्।) अवमाननीय'। श्रेष्ठ व्रतं यस्य ।) सूर्यः । इति विकाण्डशेष । लता । इति राजनिघण्टः । यथा- यवरस्तात्, व्य, (अवर+प्रथमाद्यर्थे दिक्छन्दोभ्य- | प्यवरोही, [न् ] पु, (अव+यह+णिगि 1) वट- "या रोगिणी स्यात्तु हिता सम्पन्ना चैव शीलत ॥ इति अस्ताति. 1) अवरत' | पश्चात् । इति वृक्षः। इति राजगिर्घण्टः । (वटशन्देस्य गुणा- सानुशाप्याधिवेत्तव्या नावमान्या च कईिचित्" । सिद्धान्तकौतुदी। दयो ज्ञातव्या) इति मानवे बध्याये ८२ लोक' । ध्यवरा, स्त्री, (नास्ति वरा श्रेष्ठा यस्याः। अवर + व्यवर्ण , पु, (वर्ण्यते प्रशस्यते धनेन इति वर्णावतो व्यवमूईशय ,त्रि,(अवमूई + शी+अध्।) यधोमुख टाप् ।) दुर्गा। इति विश्व' । विरोधे नवमासः।) निन्दा । परीवादः । इत्य- शायी । अवनतो मूर्द्धा व्यस्येत्यवमूई । तथाविध' यवरात्रि, (बवरार्द्ध मव' इति ध्यवराई यत् ।) मरसिंह। शेते इत्यवमूईशय । ("उत्तानण्या देवा अव ध्यवरार्द्धमवः । शेषाईजातः । इति केचित् ॥ ("सान तत्पूर्बमवर्णमीशे मूर्द्धशया मनुष्याः" इत्युक्त ।) अवरीण,त्रि, (अवरीयते म इति यव+रीड् सवणे प्यालानिक स्थाणुमिव दियेन्द्र' ध्यवमूईशायी, [न् ] त्रि, (धवमूई +शी + णिनि ।) त।) धिकृतं । विरस्कृतं । निन्दित । इत्यमर । इति रघुवंशे) बधोमुखशायी । अवमूई यथा स्यात् तथा अवरोध, पु, (पव+रुध् +मावे धम् ।) तिरो- | अवलम', पु,लो, (अवलग्यते इति अव + लग + l शयितु शीलमस्य इत्यर्थे णिन् प्रत्ययेन निष्पन्न ॥ धान । (वाधारे धम्।) राजस्वीटछ। राजम्टइं। इडभावः । लस्ज+क, वा ।) मध्यदेशः। इत्य- अवयवः,पु, (धवयौति इति यु मिश्रणे + पचाद्यच् ।) इति विश्वहेमचन्द्रौ। मरः । माणा इति भाषा । (“विपुलतरोन्मुख- घाइत्यमर ("यापानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्"। लोचनावलमम्"। इति माघ ।) ("खैरेवावयवै प्रियस्य विशतस्तन्वा कृतं मङ्गल"। इति रामायणे ।) राजदाराः । इति मेदिनी। अवलम', त्रि, (धव + लग + 1) संलमः । संयुक्त। इति अमरशतक । उपकरणं यश । एकदेश । (“यस्थावरोधस्तनचन्दमाना इति मेदिनी "तेषामवयवान् सूक्ष्मान् घसामप्यमितौजसा"। प्रक्षालनावारिविहारकाले । बवलम्ब, \, (अव+वि+यच् ।) अवलम्बनं । इति मनुसहिताया। न्यायमते बारम्भकद्रव्यञ्च, कलिन्दकन्या मथुराङ्गतापि घवपूर्वलम्वधातोरलप्रत्ययेम निष्यन्न । (याश्रयः।) तत् उपादानकारणतया च व्यवङ्गियते यदुक्त, गगोर्मिसंसक्लजलेव माति" पवलम्बनं, सी, (घव + लवि+याधारे ल्युट ।) "यनित्या तु तदन्या स्यात् सैवावयवयोगिनी"। इति रघुवंशे। निरोधः। बाधा । धन्तरायः। याश्रयः। यथा,- इति भाषापरिच्छेदे । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोप व्याच्छादन । केदारादिवेशनं ।) "प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ नयनिगमान्यनुमानावयवाश्च ।) धवरोधक , घि, (पव+गध + ण्वल ।) अवरोध विफलत्वमेति वळसाधनता । अवर, त्रि, (न वियते इति वृम्वरणे + यार कारक। अवरोधकती। व्यवपूर्वकरधधातो अवलम्बनाय दिनम रभू- दिति व्यप ।) चरम । इति मेदिनी । कनिष्ठ । णकप्रत्ययेन निष्पन्न। मपतिष्यतः करसहसमपि" यश्रेष्ठ । यथा,- ("सुधन्वा वीर्यवान् राजा मिथिलामवरोधक"। इति माघे सर्ग । "श्रीन विना शम्भ एथग्विश्वेन सत्युन' । इति रामायणे।) अवलम्बित, त्रि, (बव+ लवि +1अविनम्मितं । न नाना शम्भुना रामाद्दघेणाधोक्षजोऽवर"। ध्यवरोधनं, ली, (अवस्थ्यते यत्र रध यावरणे शीघ्र। इति जटाधर' । बधोलम्पायमानं । इति मुग्धयोधयाकरणे वोपदेव । निशर । कमणि ल्युट ।) राशामन्त परं । इत्यमरसिह ॥ छतावलम्वनं। याश्रिवं: यथा,- (अव+रुध् + ल्युट् मावे।) रोधकरणं । यथा, व्यवलक्ष, ए, (धवलक्ष्यते इति भव + लक्ष+घम्।) "दूरेण झवरं कम्म बुद्धियोगाइनञ्जय । "कृष्ण त्वदीय-पद-पवन-मनरान्ते वलक्ष । श्वेतवर्ण । ( वर्श धादित्वात् बच् । ) बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणा फलहेतव"" यद्यैव मे विशतु मानस-राजहसः । तदति नि । इत्यमरटोकायां खामी। इति श्रीमगवद्गीताया २ प्यध्याये 8 श्लोकः । प्राणप्रयाणसमये कपवातपित्तः अवजित', भि, (धव +लिम् + ni) धनादिगर्षितः पवर, सो, (ट+अप् ततो नमसमास. 1) गजा- कण्ठावरोधनविधौ स्मरण कुतस्ते"। यथा,- न्यमादिदेश' । इत्यमरमेदिन्यो। इति पाण्डवगीता। "न सवसेन्च पतितर्न चाण्डालन एकशे । यवरजा, पु, (पवर+गन्+ड) कनिष्ठभाता । अवरोधिक', ए, (अवरोध+तव नियुक्त इति ठक। न मूर्खेर्नावलिप्तश्च नान्त्यैर्मान्त्यावशायिमि" : इत्यमरसिह ॥ संज्ञापूर्वकत्वात् रामावः। अवरोधः निवास इति मागये 8 बध्याये ७६ श्लोक। भवलिता ("घस्य घावरज विद्धि भातरं मा तु जमणम्"। त्वेन व्यस्ति बस्य वा ठन् ।) राजान्त पुराध्यक्ष । धनादिगर्विता इति कुस्कमट्ट इति रामायखे । होनषशजाता। इति हेमचन्द्र "अवणितासि मैद व देवि ब्रूहि ममायतः"!

·- - - १२८ प्रव अव इति देवीमाहात्म्यम् । शीतोपचारि क्षोममिति । शीतेनोपचारोऽस्या | यवलोकितः, मु, (ध्यव+ लोक+भावे लवतो बवलिप्तता, स्त्री, (व्यवलिप्त +ता भावे ।) यह स्तीति शीतोपचारि। शीतवान सनिमाते ऽस्त्यर्थे व्यच् ।) लोकनाथ । बुद्धः । इति विश्व पार'। इति हेमचन्द्रः ("तेजखिन्यवलिप्तता विरुध्यते। प्ययमवसेए प्रायेगोईअनुमरोग- मेदिन्यो । मुखरता वक्तर्यशक्ति स्थिरे"। इति नीतिशतके ।) हरत्वात् सायमुपयुज्यते। यत उक्त घरकेण । यवलोकित, वि, (यव+लोक+वम्मलित) बवली, त्रि, (पव+लिए+क्त कर्मणि।) मक्षित। "ऊ भत्रुगदनी या सा सायमवहिका | निरीक्षित । दृएं। इति विश्वमेदिन्छौ । (मावे यथा मनु,- यधोरोगहरी या सा भोजनापाक प्रयुज्यते"। का) प्रेक्षणमियायां, सी। "पतविणावलीच शुना सस्पृटमेव च | पौष्कर पुष्करमूल तदलामे कुठं देयं । व्यवष्गुण, ए, (घवस्योरशोमनाजायते इति पर इत्यादि । “पतविणावली काकादिना मक्षितं"। हकीकर्कटपटी। व्योष गुण्डीपिप्पलीमरिचागि लग+मन् +3) सोमराजी । इत्यमरः । इत्याक्षिकतत्वम् । च । यासो यवास' । केचित् यायस्थाने यवानों वर्णसोमराजी। हाकुच् यस्य प्रसिद्धि । तस्य बवणीला, खी, (धवरा लीला।) हेला। अनायास'। प्रक्षिपन्ति । कारवी मगरेसा इति लोके । प्पा गुणाः। वाय कफ-कुर त्वग्दोष-नाशिव। इति यथा- श्रावहिका राजवल्लभ'। व्यस्य विवरण वाकुड़ी इन्हें "रतिश नूतमं प्राप्य विषतुल्यं पुरातनं । "खिन्नमामनकं पिट्टा प्राक्षया सह मेलयेत् । मरया कान्तं दृष्ट्वा हिनस्त्येव सोपायेनावलीलया", विश्वमेघनसयुक्त मधुना सहनेहयेत् । ("अवगनादीजकर्य पीत्वा कोष्ोण वारिया। इति ब्रह्मवैवर्ते श्रीकृष्णजन्मखण्हे २३ प्यध्यायः । तेनास्य शाम्यति श्वास कासो मूरिधिस्तथा" मोशन सर्पिया कार्य सर्वकुष्ठप्रणाशनम्"। पपिच । इत्यवलेपन्यत् यथा,- इति वैद्यकचक्रपाणिसङ्ग्रह) "शूलच भमण कृत्वा पपात दानवोपरि। "पिप्पली प्रिफलाचापिसममागां न्वरी लिइन् । व्यववाद , ए, (धव + वर+घम् ।) याज्ञा। निन्दा । घकार भस्मसात्तश्च सरथचावलीलया"। मधुना सर्पिषा वापि फासी वासी सखी भवेत् । विश्वास । इति मेदिनी इति घ तत्रैव प्रकृतिखण्डे १८ अध्याय । कटफलं पौष्कर टङ्गी कृष्णा घ मधुना सह । धवश , त्रि, (न विद्यते वशमायत्तत्वं यस्य ।) बवलुण्ठम,सी,(धव + लुठि+माघे ल्युट ।) लुण्डन । श्वासकाशन्वरहरोलेहोऽयं कपनाशन"" अवशीभूत । विवश लोटा गडागड़ी इतिभाषा । व्यवपूर्वकन्नुठधा चातुर्मनिका । यथा, तोरनट्प्रत्ययेन निष्पन्न । "कट्फल पौष्कर दृष्टी यवानी कारवी तथा । "मेमाश्रु बान्धवमुक्त प्रेतो भने यतोऽव' । पवलेयः, पु, (थव+लिए+माये घम् ।) यवारः। कटु यच सर्वाणि सममागानि चूर्गयेत् । यतो न रोदितव्यच क्रिया कार्या विधानस", ("दिएनागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान्" प्याईकस्य रसैलियान्मधुना वा कपच्चरी इति शुद्धितत्व ॥ (सों, अवश्य । निश्चितम् ।) इति मेघदूते ।) लेपनं। दूषण। इति मेदिनी। कासश्वासारचिच्छर्दिमानिलनिरत्तये", ववशक्षिक, घि, (पववढे शधिनी येन ।) सहा । इति विकाराहपोषः । प्रशाणावलेह । इति भावप्रकाश वस्त्रादिद्वारा एछजानुभवादयानन्धमपूर्वको पवलेपन, ली, (धव + लिए + ल्टट् भाषे ।) विले ("क्वाथस्य स्यात् पुन पाकात् घनत्वं सारसकिया। पदिए । फाडवान्धिया वसा इति भाषा । यथा। पम। मक्षणं । माखा इति माया। अवपूर्बक- सोऽवलेहच लेह स्यात् तन्मावास्यात्पलोन्मिता कात्यायन । लियधातोरनट् प्रत्ययेम निष्पन्न । सिता चतुर्गुणा कार्या चूर्णाच दिगुणो गुड । "वासनारूपादस्तु जानुनोळयोसथा। धवलेह, पु, ( व्यवलियते क्वाथादे पुन पाकात् द्रव चतुर्गण दद्यादिति सर्वत्र निश्चय' । कृतावशक्यिको यस्तु प्रौपाद' स उच्यते"। घनीभूततया खाद्यते इति अव+लि + कम्मणि सपके तन्तुमत्व स्थादवलेहेऽशमन्जनं। प्यासनारूपाद प्यासनारूमादतनः । जानु घम् ।) लेघोषध । तस्य लक्षण पर्यायश्च स्थिरत्व पोधते मुद्रा गन्धवसरोद्भव । नो यो कृतावशक्धिको वस्त्रादिना कृतएछ यथा, दुग्धमिक्षुरस यूष पञ्चमूलकधायक । आनुहावन्ध । इत्याक्षिकतत्व। "काथादेर्यत् पुन पाकात् घनत्व सारसक्रिया । वासाकाथ यथायोग्यमनुपानं प्रशस्यवे पवशिर, त्रि, (पवशिष्यते इति भव+शिष+ सोऽवजेइश्चले हश्च प्राश इत्युच्यते बुधै" । तदुदाहरण । यथा,- त।) शेष । उद्दत । अवशेषाश्रय । यथा- ("जिशालेयावलेहिका") इति च वैद्यकपरि- "कण्टकारीतुला नीर-द्रोणे पक्का कषायकं । "वल्मीकमूषिकोत्खाता मदमन्तज़ला तथा । भाषा। यथा,-- । पादशेष सहीत्वा च तस्मिंसूर्णनि दापयेत् । शौचावशिया गेहाच नादद्यात् लेपसम्भवा" । "कट्पल पौष्करं घटङ्गी थोष यासच कारवी । पृथक् पलांशान्येतानि गुडूचीचव्यचित्रका | इत्याक्षिकतत्त्व। श्लक्ष्णचूर्णवत चैतम्मधुना सह लेइयेत ॥ मुस्तं कर्फटफ्टङ्गी घ यूषणं धन्वयासकं । यवश्य, व्य, (न वश्य ।) निश्चय । तत्पर्यायः। नूनं २। रखावलेहिका इन्ति सन्निपात सुदारुण | भार्गी राखा शठी चैव शकरा पलविंशति । निश्चितं ३ । इत्यमर ॥ हिक्कां श्वासच कासश्च कण्ठरोगच नाशयेत् । प्रत्येकच पलान्यो प्रदद्यादतलयो । ("अवश्य याति तिर्यक्त्व जग्ध्वा चैवाहत इवि" एतद्योन्य कफोडेके चूर्णमाईको रसै"। पक्का लेछत्वमानीय शीते मघु पलाएक। रवि मनुः।) (+व+यत् ।) यनायत्ते वि। तम्बान्तरे च उक्त । चतुष्पल तु गोक्षी- पिप्पलीना चतुष्पल अवश्यय , स्त्री, (पव+ये+। एषोदरादित्वात् "पहाडमधुना विद्यादाईकस्य रसेन वा । क्षिमा निदध्यात् सदा स्टम्मये माजने सुमे । इखः।) कुञ्झटिका । इति शब्दरमावली। समोर दारण इन्यात्तन्द्राकाससमन्धितम्" इति । सेहोऽय हन्ति हिकार्तिश्वासकासानशेषत' ! (कुन्झटिकाशब्दोस्य विशेषो शेय) "सर्वेषु सनिपातेषु न क्षौरमवचारयेत् । फण्टकार्यवलेहः। ॥ इति घ शावर) अवश्याय , ए, (घवश्यायते पोत्यमापद्यते इति ध्येय शीतोपचारि चौद्र स्याहीतचाध विरुध्यते" अवलेहन, स्ली, (धव + लिह् +मावे ल्युट् ।) लेछन । गतौ+सायधेति यः। ततो थातो युगिति अयमभिप्राय । सन्निगातज्वरघु लेष्मनिग्रहार्थ जिकाहारा खादन | चाटन् इति माषा| यव यक् ।) हिम । इत्यमरः। सर्वदा खेदो हित उक्त। तत्रामिसम्बन्धादेह लेह व्यवपूर्खलिहधातोर्मावेनट्प्रत्ययेन निष्पन्नः ("व्यवश्यायगिपातेन किञ्चित्यसिनशाइना"। स्योष्णता तिछेदेव। उपरोण मधुना विरोध । अवलोकन, स्ली, (थव + लुक् + ल्युट माये।) दर्शन । इति रामायणे ।) गर्वः । इति विश्वप्रकाश'। धालोकन | इति हेमचन्द्रः। स्थवष्कयणी,स्त्री,वष्कयनी । धिरप्रसूता गौः । इत्य "उमर्विरध्यते सर्व विषान्वयतया मधु ("जलवेलावलोकनकुतूहमी"। मरटीकाया सारसुन्दरी उख्यासमुपौरुष्णश्च सनिहन्ति यथा विष" इति । इति नागानन्दे) भवरब्ध, त्रि, (अवरभ्यते स्म, यभि सम्भे सम्म -- - - -- उक्तच सुश्रुतेग।

·1 - - १२९ अव अव अव रोधने वा त। स्तम्भे अवाति घ। धवा वधे एका चेद्वहमिरित्यपदेपोन दण्डवत् प्राय इति हितोपदेश'1) घालम्बन इति सूत्रेण याविर्य खम्भे पत्व श्चित्तानि भवन्तीत्यतिदेशानवसरात् । तदवस- अवस्कन्दन, ली, ( यव + स्कन्द + ल्युट । ) अव- विधानादवरधशब्द यासन्नपर इति अद्यश्वीना रत्वे प्रत्येक पूर्णप्रायश्चित्तवैगुण्यं स्यात्" । इति गाहन | इति भट्टि ॥ यवतरण | इति महा. वरव्ये इत्यत्र मनोरमाया स्थितं ।) व्यविदूर । प्रायश्चित्वतत्त्व। ( योग्यकाल | क्रियास्थितियोग्य भारतं ॥ व्यवपूर्वस्वन्दधातोरनट्प्रत्ययेन निष्पन्न । समीप । अवलम्बित | प्याश्रित । इत्यमर । बद्धः। तासम्पादकरूप कालिकोऽवकाश । यथा, व्यवस्कर, पु, (व्यव कीर्यते क्षिप्यते इति । व्यव+ रुद्ध । इति भरत ॥ धाकान्त इति मेदिनी॥ "कामस्तु वाणावसरं समीक्ष्य" । इति कुमारे। कृ+यप् + सुट।) विष्ठा । गुह्य । इत्यमरमेदिन्यो। व्यवशम्भ , पु, (व्यव+ शम्भु रोधे इति+घञ्। शिष्यजिज्ञासानिरत्ताववश्यवक्तव्यरूप सङ्गति संमार्जन्यादिनिक्षिप्तधूल्यादि। इत्यमरटीकायां पत्वञ्च 1 ) वर्ण। विशेष । व्यनन्तरवक्तव्यत्वम् व्यवसर' । “उप मथुरानाथ' सारसुन्दरी घ। ("रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा मानेऽवसरसङ्गति"। इति जगदीश । ) व्यवस्तात्, व्य, (यवरस्मिन्, यवरस्मात्, अवरमि- हदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षण"। अवसर्ग , पु, (अव+सृज् + घम् ।) स्वेच्छाचार ।। त्यर्थे यस्ताति ।) व्यवरे। पञ्चात् । पोधे । धन्ते। इति रघुव शे।) स्तम्भ। प्रारम्भ । इति मेदिनी ॥ तत्पर्याय । प्रकाम्य २ खाच्छन्द्य ३ मनुमननं ।। इति पाणिनि ॥ ("प्रवस्तात्वर्गलोकं प्रापयन्त" सौष्ठव। इति इलायुध ॥ (व्यवलम्बनं। बोधनम् इति विकाण्डशष.॥ इति शतपथब्राझणे ।) निष्यन्दता।) व्यवस', मु, (यव + दम् +यच् ।) व्यपसय' । घर । ' अवस्तार , ए, (व्यव + स्तु + घन् ।) यवनिकादि । यवम्वाण, ली, (व्यव+खन्शब्दे + घम् । घत्वञ्च ।) इत्यमरटीकाया भरत'। कानात् इत्यादि भाषा व्यवस्तीर्यतेऽनेनेति स्तुम भक्षण । इति हेमचन्द्र । यवसर्पिणी, स्त्री, (व्यव+रूप+णिन् डीम् । ) याच्छादने धम् ॥ व्यवस्, य, (व्यवर + यूर्वाधरावराणामित्यसि जिनाना कालविशेष । स तु दशकोटिकोटि- ' अवस्तु, ली, (न वस्तु। नञ्तत्पुरुषः ।) यसबसु । प्रत्यय , तत्सन्नियोगेन ध्वरस्य वादेशच।) सागरवर्पण समाप्यते । इति हेमचन्द्र' । (यथा,- व्यतिरेक' । इति केचित् ॥ अवसव्य, नि, अपसच्य। दक्षिण । इति रायमुकुट ॥ "व्यवस्तुनिबन्धपरे कथं नु ते यवस, पु, (अव रक्षणादौ व्यवति इति अत्यवि- व्यवसाद , पु, ( अव+सद+घ ।) व्यवसनता । करोऽयमामुक्तविवाहकौतुक"। चमीत्यादिना व्यसच् प्रत्ययः । ) राजा । सूर्य' । ' तत्पर्य्याय । विषाद' २ साद' ३ विषमता 8 । इति कुमारे।) वेदान्तमते व्यज्ञानादिसकल- इति सिद्धान्तकौमुदी इति हेमचन्द्र । (शेष' । क्षय' । यथा,- जडसमूह। अवस, ली, (व्यव+यसिच् भावे।) रक्षण | वैदिक- "धैर्य्यावसादेन इतप्रसादा यवस्था, स्त्री, (यव + स्था+व्य।) दा। कालि- ब्दोऽयं ॥ वन्यदिपेनेव निदाघसिन्ध" । कविशेष | इत्यमर । यवसयिका, स्त्री, ( व्यवबद्धे सक्यिनी यया बन्ध इति किरातार्जुनीये ।) "कौमार पञ्चमाब्दान्त पौगण्ड दशमावधि । प्रणाल्या सा,व + सक्यि+समासे कप् ।) खट्टा। अवसान, क्लो, (यव+सो+ल्युट ।) क्रियासमाप्ति । कैशोरमापञ्चदशात् यौवनन्तु तत परं ॥ तत्पर्य्याय । पर्यस्तिका २ परिकर ३ पर्यः ।। शेष । तत्पर्यायः । साति २ इत्यमरः ॥ विराम' व्याघोडशामवेद्वाजतरुणस्तत उच्यते । इति हेमचन्द्र ॥ (पर्यावन्ध । वस्त्रादिद्वारा एछ ३। इति जटाधर । म्रत्य। वृद्धस्तु सप्ततेरुई वर्षीयान् नवते' पर" । भानु-गड्वा हयदृष्बन्धनपूर्वकोपवेशन। यथा, ("पुसोऽवसान व्रजतोऽपि निठुर- इति स्मृति. "प्यासनारूपादस्तु जानुनोर्जयोस्तथा। रिरीधनः पञ्चपदीनमुच्यते" । व्यवस्थाचतुथ्य, स्ली, (यवस्थायाश्चतुराय । तत्पुरुषः।) कृतावसक्यिको यस्तु प्रौपाद स उच्यते" ॥ इति पञ्चतन्ते ।) सीमा | इति हेमचन्द्र । कालकृतचतुर्विधदशा। यथा । ब्यापञ्चदशवध इति कात्यायन । यवसाय, पु, (यव + सो+घम् ।) शेष । समाप्ति ।। "यान प्रौपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् । वाल्य । यात्रिंशद्वर्ष कौमार यापञ्चापाइर्ष यो- निश्चय । इति मेदिनी। वन | पञ्चाशत ऊद्धं टत्वं"। इति वैद्यकशास्त्रे। नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकानाद्यमेव च" ॥ व्यवसितं, त्रि, (धव + सो+क्त ।) परिपक्कमर्दित- प्यवस्थान, की, (धव + स्था + ल्युट् ।) स्थिति । इति मनु ।) धान्य । तत्पर्य्याय । ऋद्ध। इति भरतमेदिन्यो। वास । यथा। “पर सनिकर्षश्च उपर्यधोमावा- व्यवसथ', पु, ( व्यव+सो+क्थन् 1 ) छात्रनिलय । ज्ञात। अवसानगत । समाप्त। तत्पर्याय । सित पन्नसमसूत्रपातन्यायेनैकराश्यवच्छेदेन सहाव- इति हेमचन्द्र पाठशाला चौपाडी यस्य २। इत्यमरमेदिन्यौ। (“यदि नेपथ्यविधानम् स्थानरूप" । इति तिथ्यादितत्त्व । (अवस्था । प्रसिद्धि । ग्राम' । इति भाब्दरत्नावली ॥ ग्रह। अवसितम्" । इति शाकुन्तले ।) प्रतिष्ठा। यथा, "कीदृक् ते व्यसनावस्थानम्"। इति इलायुधः। अवमेकिम', पु, ( यवसेकेन+नित्त । व्यवसेक+ इति पञ्चतन्त्र। प्यवसथ्य , पु, (व्यवसथ+वत् ।) छात्रवेम । इमन्च ।) वटक । ति हेमचन्द्र ॥ वड़ा इति "पझ्या दृष्मवस्थान स कृत्वा कपिकुञ्जर."। इति हेमचन्द्र । चौपाडी इति माघा ॥ इति रामायण ।) वसन्न , त्रि, (यव + सद+क्त ।) अवसादप्राप्त । व्यवस्कन्द ,पु, (यव + स्कन्द + अच् । ) विजिगीषूणा अवस्थित , त्रि, (अव + स्था+ क्त i) कृतावस्थान । विषम । यथा- निवेगास्थान । शिविर । इति हलायुध ॥ व्यव व्यवस्थितिविशिए। स्थित । यथा। "महिम्नः पारन्ते परमविदुषो यद्यसदृशी गाइनं । यथा,- “यानेव हत्वा न जिजीविषाम- स्तुतिब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्वयि गिर । "जवानुपात कुसमान्यम्झात् स्तेऽवस्थिता प्रमुखे धार्तराष्ट्रा"। यथावाच्य सर्वखमदिपरिणामावधि ग्टगन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवाद परिकर" ॥ स नद्यवस्कन्दमुपास्पृशश्च । इति श्रीभगद्गीताया २ अध्याये ६ लोक । कुतूहलाचारशिलोपवेणं व्यवस्थिति , स्त्री, (यव+स्था+क्तिन् ।) व्यवस्थानं । इति पुष्पदन्तकृतशिवस्तोत्रं । यपि च । "प्पाचारणावसन्नोऽपि पुन, प्रार्थयते यदि"। काकुस्थ ईचत् सयमान धाव" । थाका । इति भाषा । व्यवपूर्वकस्थाधातो कि- इति भट्टौ २ समें ११ श्लोक ॥ नद्यामवस्कन्दो प्रत्ययेन निष्पना । (यनुसरणम् । अभ्यास ।) इति व्यवहारतत्त्व ऽवगाहो यत्र स्नानक्रियाया। इति तट्टीकाया व्यवहस्त , पु, (धवर हस्तस्य । एफदेशी तत्पुरुष ।) पवसर, पु, (पव+सृ+अच् । ) प्रस्ताव । मन्त्र भरत' (व्याकमण । यथा,- विशेष । वर्षण | इति मेदिनी ॥ वत्सर । क्षय । हस्तएछ । इति हेमचन्द्र "यवस्कन्दमयात् राजा प्रजागरफ्तश्रमम् । इति हेमचन्द्र पवकाश। यवहार, पु, (व्यव++घम् ।) यथा। "गो. दिवासप्त समाइन्यानिद्राव्याकुलस निकम्" ॥ युद्धदिविश्राम । निमन्त्रण । उपनेतव्यद्रव्यं । - - । -- भाषा॥ - । -- . -- -- । चौर । द्यूत- 17 ·। - - अवार्य, घि, (न वार्य । नभ्समासः) अनिवार्य । १३० अव अवा अवा ग्राहनामजलजन्तु । इति विश्वमेदिन्यौ। धर्मा- बनाक, [[ ] त्रि, (नास्ति वाक् यस्य स ।) वाक्य इति शब्दरत्नावली । (पवरदेशकालादो भाः ।। न्त र । इति शब्दरत्नावली। (बाहानम् । खध रहित । इत्यमरः ॥ वोवा इति भाषा । किचन्त- व्यवायदेशः, पु, (यवायो देश ।) योनिः । इति र्मपरित्यागपूर्वकधम्मान्तरग्रहणम् । प्रत्यर्पणम्।)। वधातार्नसमासेऽय प्रयोग' । दक्षिणं । यधो विकागडपाय । व्यवहारक, पु, (अवहार+खार्थे क ।) जलजन्तुवि मुख । रतदर्थ या' ष्यवपूर्वान्चधातोः प्रयोग । व्यवादी, [न् ] वि, (वद +णिन् । न वादी। दम् पशेष । हागर इति ख्यात । जाहस्तीति व्यवाक् पुष्पी, स्त्री, (अवाक् अधोमुख मुष्पमम्याः) तत्पुरुष ।) व्यविरोधी। अविवादी । यवला! केधित् । तत्पर्याय | अवग्राह २ नकाराण ३ शतयुष्पा । पालुफा इति ख्याता। मिया । ध्यवदनशील | वदधातान् िप्रत्ययानन्तर ना व्यवहार 8 । इति शब्दरत्नावली ॥ युद्धादि इत्यमररत्नमाले, मौरी इति भाषा । वृक्ष समासनिष्पन्न । निवर्तके नि। विशेषः । रेठाहलो चारडलो चारखड्की इति अवाध, त्रि, (नास्ति वाधा यस्मिन् ।) वाधान्य । व्यवहार्य , त्रि, (पव + ६ + ण्यत् ।) समर्पणीय । भाषा। तत्पर्याय । अधपुष्यो २ माल्या ३ व्यनर्गण। तत्पर्याय । गिरगल २ । इत्यमरः । यथा,- अमरपुयिका 8। इति रत्नमाला । स्वाध्य , त्रि, वाधानई। वाधायोग्य' । यवाधनीय । "घाधियोपनिधिचोमो न कालात्ययमईत' । अवाशिरा, [स] पु, (यवाक् धवनत शिरो ध्यवाधितव्य । न वाध्यः व्यवाध्य इति नम् व्यवहार्यो भवेता तो दीर्घकालमवस्थितो" ! यस्य ।) यधोमुख । यथा,- समासनिष्पन्न । इति मानवे ८ अध्याये १४५ लोक । (अर्थ "यवाशिरास्समस्यन्धे किन्विषी नरक मेत् । यवानं, नि, (धव + ष्यन्+घ ।) मुकपलादि । दण्डयोग्य । यथा,- य प्रश्न वितथ ब्रूयात् एयः सन् धर्मनिश्चये' इति शब्दरत्नावली "यवहार्यो भवेच्चैव सान्वय घट्शत दमम् । इति मानवे अध्याय 28 सोक। ("यवानमशुकादयमेकमाम्रपल किल"। निरन्वयोऽनपसर प्राप्त स्याचौरकिम्पि" ("इति ब्रुवति रामेतु लक्ष्मणोऽवाशिरामदा" इति भारते ।) इति मनु । इति रामायणम् ॥ घवान्तर, नि, (धवगतमन्तर मध्यम् । प्रादिस- व्यवहालिका, स्त्री, (धव + इ + एखुल् + टाम् ।) व्यवाय, त्रि, (अवनतमग्रमस्य ।) नम्र । अवनत । मास ।) प्रधानान्त पाति । इय फलतिन श्रेय प्राचीर । इति हारावली इत्यमर ॥ परमपुरुषार्थ साधनपरा न भवति । किन्तु वह पवहित, पि, (धव+धा+त।) विज्ञात । व्यव- यवाह, [न्च ] नि, (अव+घन्च + क्विम् ।) नोच- मुंखामा माक्षविवक्षया यवान्तरकर्मपली कर्म धान गत । इति धरणी। (सावधान । प्रमाद वदन । तत्पर्याय । यधोमुख २ व्यवाझख ३ रयुत्पादनमात्र। यथा भैषज्ये घोषधे रुथुत्पादक । रहित । यथा,- व्यवाचीन 8 इत्यमर-जटाधरी, यथा,- "पूटणुवावहितो भूत्वा यहत्त नन्दने पुरा"। ("साक्षी दृयश्रुतादन्यत् विब्रुवनार्यससदि । "पिव निम्ब प्रदास्यामि खलु ते खण्डलहकान् । इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ पवाए नरकमभ्येति प्रेत्य वर्गाचहीयते" पित्रवमुक्तः पिबति तिक्तमप्यतिबालक"। अवहिल्या, स्त्री,सी, (न वहितिष्ठतीति यहि + इति मनु ।) "बघ तिक्तनिम्बादियानस्य न खलु खणादिक्षाम स्था + क +टाम् । एषोदरादित्वात् साधुः । ) व्यवामुख, घि, (अवामुखमस्य ।) यधोवदन । यथा, एव प्रयोजन किन्वारोग्य तथा वेदोऽप्यवान्तर स्थाकारगुप्ति । रत्यादिसूचकोमुखरागादिरा. "तत् श्रुत्वा स बल नेह-हर्ष-दुख-त्रयाकुल । फले प्रलोभयन् मोक्षायैव कर्माणि विधते" कार । घनाकृतमिति वोपामित ॥ भयलन्ना- इति मलमासतत्वं पवाड्मुख प्राप्तकाला तामुवाचाश्रुगद्गद" दिना तस्य गोमन । इत्यमरटीकाया भरत । इति कथासरित्सागरे बलकारवतीलम्बके ६३ यवापितधान्य, त्रि, ( व्यवापित अकृववपन धान्धम् ।) (तक्षक्षण, यथा साहित्यदर्पणे,- यकृतवपनधान्य रोपितधान्य । रोयाधान इति "भयगौरवलनादेईर्षाद्याकारगुतिरवहित्या। । व्यवाची, स्त्री, ( यव + पन्च + किप् + सोप् । भाषा । तत् वापिसधान्यापेक्षया किश्चिद्धीनगुण। व्यापारान्तरसत्यान्यथाभाषण-विलोकनादि दक्षिणदिक् । इति वापदेवादय । यधोदिक् । इति राजवक्षम ॥ करी" | उदाहरणम् । यथा कुमारसम्भवे, इति व्याडि । यधोमुखी। पवार, स्ली, (व्यव++घम् ।) पक्तिट। "एव वादिगि देवी पार्श्वे पितुरधोमुखी । व्यवाचीन, धि, (यवाच्या भव । अवाची+ख ।) नद्यादे । पूर्वतीर । इत्यमर । एपार इति भाषा। लोलाकमलपमाणि गणयामास पार्वती" दक्षिणदिग्भववस्तु । यधोमुख । इति खामि- पवारपार', ए, (बवार याक्तीर पार उत्तर लग्नावशात् कमजदनगणनाव्याजेन हर्ष जुगोप जटाधरौ। तीरच यस्य ।) समुद्र । इति हेमचन्द्रः । इत्यर्थ । प्यनेन व्यवहित्याख्य सञ्चारी भाव उक्त , व्यवाच्य, क्ली, (न+वच + ण्यत् ।) दुर्वाक्य । तत्प- वारपारीण', घि, (अवारपारे गश्तीति । थवा तदुक्त,- व्य । अनक्षर २ । इत्यमर । वचनानई । य- रपार+ख) पारग | नद्यादिपारगतयति। "बवहित्या तु लज्जादेईर्षाद्याकारगोपन"। नक्षर गालि प्रति इति मधुः । निन्दिवान्य- इति पाणिनि । इति मक्षिनाथः।) क्षराणि घन घनक्षर अव्ययानामनेकार्थत्वात् अवारिका, स्त्री, ( नास्ति वारि यत्र तता खा अवहेल, सी, स्त्री, (अव +हे+घञ् डस्य ल, नथ् निन्दाया। एवमवाच्य वक्तुमयोग्य वच्लो कन्+टाप् ।) धन्याक | धनिया इति भामा । इलयारेकत्वमरणात् ।) अनादर व्यवज्ञा । वाचि हसवासोरिति ध्यण भुगवचेति क- घपरिका च पाठ । इति राजनिघण्ट' । निषेध । इति मरता पवारित, भि, (न वारितं । नमसमासः1) अक्षत अवहेलन, ली, (अव + हेड + ल्युट ।) अवहेला ("वाघ्यावाच्येहि कुपिता न विज्ञानाति कर्डिचित्"। वारण । मनिवारित । यथा,- चवमानना । इति शब्दरत्नावली इति भारते। "धवारितद्दारसया सिरथा- अवहेलित, सी, (धव+हेड+क्त ) प्यनादर । "धवाय वदता जिज्ञा कथ न पतिता तव"। मन्तापुरे सस्य निविश्य राज। अवहेला । तदिशिश घि। कृतावहेलनवस्तु । इति रामायणे ।) गतेषु रम्येय्वधिक विशेष- अवहेल जातमस्य इत्यर्थे इतप्रत्ययेन निष्पन्न । भवाच्य , त्रि, (बवाच् + भवार्थे यत् ।) पनिन्दित । मध्यापयामः परमाणुमध्या धवक्षत, ली, (धव + क्ष+ क्त ।) उपरिष्कृतक्षुत । इति स्मृति अवक्तव्य । वचनानई । यथा, इति नैषधे सर्गे 8२ लोक। यथा मनु, "पनक्षरमवाप्यन्तु वचनाई न यद्येत् । ष्यवारीण , घि, (धवार गमतीबाद्यर्थे ख. 1) पा "दिषदन नगर्य्यन पतितान्नमवक्षुत"। एम वन्ध्यासुता याति खपुष्पकृतशेखर । रंग । नदीपारगत । इति पाणिनिः। इत्याक्षिकतत्व। मगठणाम्मसि सात शशष्टधमुर्द्धर"। - - इत्यमर ·- - । - वायु' । इति दण्डी ॥ - . अवि अवि अवि थवारणीय । धवारितव्य। वारणायोग्यं । यथा, "स किंमन्य स किं मन्त्री य व्यादावेव भूपतिम् । ध्यवश्यका- संस्कारा भाटमि पूर्वसस्कृत " ॥ "नमस्ते नित्यविलसणावखनिकेतन । युद्धोद्योग खभूत्याग निर्दिशत्यविचारितम्" । इति दायतत्त्वं अवार्यवीर्यवदय विष्णोर्यत् प्रणमाम्यई" ॥ इति हितोपदेश ।) यविद्या, स्त्री, (न विद्या । नञ्तत्पुरुष ।) य. इत्यत्कलखण्डे २७ अध्यायः ॥ अविच्छिन्नं, स्ली, (न विच्छिन्न, नतत् ।) विच्छेदा ज्ञान । इत्यमर । माया । इति वेदान्ते । (यह- व्यवासा , [स् ] त्रि, ( नास्ति वासो यस्य । ) वस्त्र भाववत् । अनिष्पत्तिमत् । यथा,- द्वार हेतुकमज्ञान, मिथ्याज्ञान, विद्याविरोधिनी. रहित । नन । इत्यमरः । "अविच्छिन्ने कथम्भावे यत् प्रधानस्य पद्यते । अयथार्थबुद्धिा- यदुक्तम्,- अवास्तव, घि, व्ययथार्थ । मिथ्या। न वास्तवं व्यवास्त यविक्षातफलं कर्म तस्य प्रकरणागता" "यविद्याया यविद्यात्वमिदमेव तु लक्षणम् । वमिति नमसमासनिष्पन्न । इति मलमासवत्त्वम् । यत्प्रमाणासहिष्णुत्वमन्यथा वस्तु सा भवेत्" । अवाक्षः, त्रि, परिरक्षकः। व्यवपूर्वकाक्षधातारम् अविज्ञ', त्रि, (न विज्ञ. । नञ्तत्पुरुष ।) अप्रवीण । धन्यच्च, प्रत्ययेन निष्पन्न । यनिपुण' । अनभिज्ञा। अशिक्षित । यकृती। "सेयं भान्तिनिरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी। प्यवि', , (थव +इन्।) सूर्य । पर्वत । मेष । यथा,- सहते न विचार सा तमो यद्ददिवाकरम्"। इत्यमर॥ [इति मनु) एते सर्वे गुणा' कान्त सन्ति कान्ते त्वयि ध्रुव । व्यव्यक्तमहदहवार पञ्चतन्मात्रेवनात्मखात्मबुद्धि ("श्वशूकरखरोष्ट्राणा गोऽजाविम्टगपक्षिणा"। त्वा न वाञ्छन्ति या कान्तास्ताअविज्ञाश्च वश्चिताः" यथा,-"शरीरे मनुष्योऽहमित्यादि" | इयश्च "मूत्राणि इस्तिकरभमहिषीखरवाजिना। इति ब्रह्मवैवर्त श्रीकृष्णजन्मखण्हे २३ अध्याय । सर्वसोशमूलभूता तम इत्युच्यते। गोजावीनां स्त्रिया पुसा मूत्रवर्ग उदाहृत" ॥ अविज्ञय, त्रि, (न विज्ञेयं । नस्तत्पुरुषः ।) दुज्ञेय । "पविरोधितया कर्म नाऽविद्यां विनिवर्तयेत् । इति वैद्यकरसेन्द्रसारसग्रहे ।) यथा,- विद्याविद्या निहन्त्येव तेजस्तिमिरसघवत्" । नाथ' । मूषिककम्बल । इति मेदिनी ॥ प्राचीर "प्यासीदिदं तमाभूतमप्रज्ञातमलक्षण | इति यात्मवोध) अप्रतयंमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वत" यविधि, पु, (न विधि । नञ्तत्पुरुष ।) अवि यविः, स्त्री, ऋतुमती। इत्यमर' । इति मानवे १ अध्याय । धान । शास्त्राविहितं । यथा,- अविकट', पु, (चवीनां मेघाणाम् सघात । यवि + अविडीनं, ली, (न विडीनम् । नस्तत्पुरुषः ।) "येऽप्यन्यदेवतामक्वा यजन्ते श्रद्धयान्विता । कटच् । ) मेघसमूहः । इति संक्षिप्तसारपरि पक्षिणा यामिमुख्याभिगमन । इति महाभारत तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्य विधिपूर्वक" । शिएं। मेडारपाल इति भाषा । अवितं, त्रि, (अव + क्ता) प्रातं। रक्षितं । इत्यमर। इति श्रीभगवद्गीताया : अध्याये २३ श्लोकः ॥ अविकट , त्रि, अविशाल' । अकराल । अविस्तार । अवितथं, स्ली, (न वितथम् । नञ्तत्पुरुष' ।) यपि च याज्ञवल्का । न विकट अविकट इति नन्समासनिष्पन्न । सत्यं। ("पवितथमाह प्रियवदा"। इति शाकु "वसेत् स नरके घोरे दिनानि पशुरोममि । अविक, ली, (अवि + क I) हीरक । इति राज न्तले ।) तदिशिये त्रि। इति रत्नावली । यमितानि दुराचारो यो हन्यविधिना पशून्"। निर्घण्टः ॥ (हीरकशब्देस्य गुणादयो ज्ञातव्या' । (सार्थक । यथा,-"वत्स । व्यवितथैघा तव इत्याक्षिकतत्त्व। व्यविकारी, [न] त्रि, (न विकारी+नञ्तत्युगध ।) भारती भवतु" । इति नागानन्दे ।) यविन, मु, (धव + इनच् ।) या । यागकर्ता। विकाराजनक' | यथा रहस्पति । पवित्यज, पु, स्ली, (न विशेषेण त्यन्यते रसायना इत्युणादिकोष । "कन्दमूलफलै पुष्यैः शत शुक्तरसन्तु यत् । दिषु इति । न+वि + ताज + क ।) पारद । यविनय , पु, (न विनय । नञ्तत्पुरुष ।) विनया- अविकारि मवेम्मेध्यममक्ष्य तद्दिकारकृत्" ॥ इति राजनिघण्ट' भाव । यथा,- इत्याहिकाचारतत्त्व । अविदूस, ली, (अवेर्मेघस्य दुग्धम् । प्यवे दुग्धे "वहवोऽविनयानया राजान सपरिच्छदा । अविगन्धिका, स्त्री, (यवेश्छागस्य गन्द इव गन्धा सोन्दूसमरीसच', रति दूसप्रत्यय ।) मेषदुग्ध । वनस्था व्यपि राज्यानि विनयात् प्रतिपेदिरे । ऽस्या । तत' खार्थे कन् ।) अजगन्धारक्ष । इति इति हेमचन्द्र ॥ (मेषदुग्धविवरणेऽस्य विशेषो वेणो विनयोऽविनयानहपश्चैव पार्थिव । रामनिर्घण्टः । ज्ञेय ।) सदासो यवनश्चैव सुमुखो निमिरेव च" । अविगीत, त्रि, (न विगीतम् । नञ्तत्पुरुष ।) अविइकर्णा, स्त्री, यम्वष्ठा । याकनादि इति इति मानवे ७ व्यध्याये 8०1४१ लोको । (पशि- अनिन्दित । यथा । "नापि महालं सफलमविगीत ख्याता । इति मगराज । इत्यमरटीकायां भरत ॥ टाचार । यथा,- शिष्टाचारविषयत्वाद्दर्शवत्" । इति मङ्गलवाद- अविडकर्णी, स्त्री, (न विद्ध' पर्णरूप कर्णो यस्या' ।) "धयमाचारत्यविनयं मुग्धासु तपखिकन्यकास"। चिन्तामणि विद्धकर्णलता । इति भरत : (माचिकाशब्दे इति शाकुन्तले ।) व्यविनीते त्रि। यविन, पु, (न विम । तन्तत्पुरुष ।) करमर्दक इम्बष्ठकीशन्दे चास्या गुणादयो ज्ञातव्या ।) यविनामाव, पु, (विना व्यापक विना न भाव रक्ष । इत्यमर'। यानिमामला इति ख्यात । अविद्य', त्रि, (नास्ति विद्या यस्य स. 1) विद्यारहित । स्थिति'1) व्याप्ति । व्याप्यनिष्ठव्यापकनिरूपित- इति सारसुन्दरी। अविहान् । विद्याहीन । यथा,- धर्मः । यथा,-"वजिमान् धूमात्' इत्यादौ अविचार, पु, (नास्ति विचारो यस्येति ।) व्यन्याय' | "अविद्या वासविद्यो वा ब्राझयो मामकी तनु"" धमनिष्ठा वझिनिरूपिता व्याप्ति । इति न्याय- अत्याचार | विचाररहिते कि । (विचाराभाव ।) यपि च । कात्यायन । मीमासयोर्मत ॥ तत्पदार्थे तत्पदार्थामावववृत्ति- यथा,- "नाविद्यानान्तु वैद्येन देय विद्याधनात् क्वचित्" । त्वामाव । यथा। केयमाकाडा न तावदविना- "यविचारेण सर्वामिरनुछेयन्तु तत् पुन । इति दायतत्त्ववन्यच्च । भाव' । नील सरोजमित्यादौ तदमावात् । विमल ससारोत्तारणायालमेतदेदविदो विदु" । "अविद्यानान्तु सर्वेषामोहातचेइन भवेत् । जल नद्या कच्छे महिष इत्यत्र जलान्वितनद्या इति मत्स्यपुराया। समस्तत्र विभाग स्यादपिय इति धारणा" अविनाभावात् कच्छे साकाश्तापत्तेश्च । इत्या- यविचारित , त्रि, (न विचारित । नञ्तत्पुरुषः ।) इवि मानवे यध्याये २०५ मोकः॥ काडाचिन्तामणि । अविनामाव इति । तत्पदा- यकृतविचार । यविवेचित । यविधारशब्दादि- अविद्यमान', त्रि, ( न विद्यमाम । नञ्तत्पुरुष ।) न विना यो माव सत्त्व तदमाव इत्यर्थः। तप्रत्ययेन निष्पनः । (“यत सर्वथाऽविचारित ध्यवर्तमान । सत्तारहित । अमाव । यथा तत्पदार्थे तत्पदार्थाभाववदृत्तित्वामावस्तत्पदार्थ कर्म न कर्त्तव्यम्"। इति पञ्चतन्त्रम् । पवि नारदः- तत्पदार्थाकाहा इति भाव । इति तट्टीका येचित सम्बविवेचन विना । यथा,- "अविद्यमाने पित्रर्थे खाशादुद्धृत्य वा पुन | माधुरी॥ - ॥ --- ·- " - प्याग - -- - १३२ अवि प्रवि प्पविनीत , भि, (न विनीतः । गमततागप ।) पर लिनिय यातनं । तरानमनिमामि ।। विनयरहितयतिः। तत्पर्याय । रामुक्त २ । मेपयास्त्रीनागराामा प्रधामन्यानां वि तस्माचया कयाधिदिया नामकस्य सोत. शि प्रजापतिनिशि । यमिान् वासनि देन: सत्यमर । (यथा,- रेयामिति । प्रदर्शगायत माग्यायमेग मिला রাসাধি মিয়া "न चापि प्रतिफूलेम गाविनीतेग गवण ।। पिसमिति दायमाग..मारदा पत् गदा येग यत् सतं तव । र राज्य पालयितु प्रापय राशातीपणेग वा पग "युटुम्प पिन्टयागमायु विद्यामधिगणराः । यां। ग्राधानधनाचिरोऽपि वि इति रामायणे । नियमित । यथा- माग विद्याधगासात् ग मगाश्रुतोऽपि गग्": "नाविनीते मंगेतर्ये ग घ चुधाधिपीडिते" विटयादित्येकवानगिर्दा महग । यदि वि. "साधारगमाश्रिय यतिथिमायध इति मना) घामभ्यम्यगो मागु फुटुम्मममगे माता मान सोयादिनाप्नोति धम मातरमय मागिता प्यविनीता, स्त्री, (म विगीता । गमतत्पुरुष ।) णयपीरायासाम्गा यययति तदा तरिया तम्य मागहरा देय पीपास्त राममागिन । पुसली| यसती। ति मधन्न । जितने सम्माधिकार। पालो मर्म । कम्प प्पा मार ज्युपराग पिटव्यादयोऽपि। प्पविपट , , (पवि+पटप ।) पनीमा विस्तार तगगितामगदीपरनिकाय | याममः । प्या । तम्याकम्य। साधाग्योषधाते यम्य रति सक्षिप्तसारख्याकरणमशिए। पाम्पमादि। "परभाोपयोगग विद्या प्राणायतमाया। तोगाम्याम्पस्य महतो वा उपधातम्तस्य पविप्रिय , प, (प्यवि+प्री+क।) प्रशामाय रग।। सया धन या विचामन सणसे"। गुगारेग मागययना फाति दायमा इति राजगिर्भण्ट । (यदा न विप्रिय इत्येव स्यात् प्यन्दन' पिरमारकमप्यतिगितात् । चर यावा. तदा इर) विशेषयलिश एव। "पमादमाग दयं एतमभ्युद्धरेतया । पविप्रिया, स्वी, (पवी मेयादीमा प्रिया।) ता. "गाविधानान्त न देय विचाधनात् पित् । दायादेभ्यो न तदद्यात् विद्यया भव्यमेव च" लता । ति रागनिघण्ट , যমধ্যিখান বৈবন যাত্রা। मिस पितामहागत दमादन्द योऽभयन्ता प्यविभक्त', भि, (न विभक्त । नमतत्पुरुष ।) प्यार तमोगरितविचापदगुमामा सम्पध्य से तन सम. मनुस्या उदरति तदायस्तरेभ्यो न दद्यात् । चक् । यथा सत्यचिन्तामो। विद्याधिविधामा मागो ग सु न्यूगविषयो । भूमौ तु विशेषयति । "विभप्ता पविभता वा कुर्स साइमटैविक । वैन विदुमा । । पुनर्विशेषयति । "पूर्वग यार यो भूमिमेक रवोद्धरेत् अमात् मघास घ तथान्यन नाधिकार एयगविना": "कुले विगीतविद्यामा मापां पिटसोऽपि वा। यथाभाग ममन्यन्ये दत्त्वागन्तु सरोय" । इनि मलमासतत्व । शौर्यप्राप्तन्तु यदि विमाज्य सादरपति"। एतदपन सातिमहावकामधेनुपारिजातमा पविभाज्य, त्रि, (न विमाग्यम् । नमतत्पुरय ।) फुले सकुन्ने पितामहपिण्यादिभ्य । पिएत ग्व प्वमिखनादयामेति रमाकर । म, दापन विभागायोग्य । व्यथ विभाच्याविभाग्ये। तम वा! शिक्षितविद्यागा मारण। यदिद्यागोर्य मिताक्षगप्रतिभितस्यात् । इति दावा व्यास । प्राप्त धन तदिमजनीयमिति कम्पतगरताकरो। विमरोम, की, (यदि + +मरीसच् । पई "धनाश्रित्य पिटद्रव्य सानयानोति यजन । पुनः फात्यायन । मगेसप्रदय 1) मेघदुग्ध । इति हेमचन्द्र दायादेभ्यो न तद्दद्यात् विद्यालब्धच यषेत्' । "घशहरोऽईहरो वा पुरविताननात् पिता" (तर्पणद्योतनन्येरपरन्तृष्णमाविक" ! विद्याधनमाए कात्यायन । पुत्तवित्ताजनात् । समितिमायो ग्यवत् इति पाईधर ।) "उपन्यस्ते तु यक्षब्ध विद्यया पणपूर्वक । । प्रकाशत इति न्यायात् मुताळितपित्तात् पितु : पविमुफ्त, को, (वि + मुम् + । ततो, न विमुख विद्याधनन्तु तद्दिद्यात् विमागे न नियोजयेत् । ईशित्व पिटधनानुपघातविषय भाटधनोपधा- नम् तत्पुरुष 1) वाराणसीक्षेप। यथा,- शिष्यादाविन्यत प्रश्नात् सन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् । तविषयच । कस्य तु हाशिय भारधनो. "मुने प्रलयकालेऽपि न तत् क्षेत्र कदाचन । वधानसशनादादालय प्राध्ययनात्त यत् । पघाते तु तेषामप्येकांमित्व वक्ष्यमाणच्यासवध. विनुतन शिवाभ्या यदविमुक्त ततो विदुः । विद्याधनन्तु तपाऊर्विमागे न प्रयोजयेत् । नाव् । पितुरईपरत्वन्तु पिटमयोपघासादगुण व्यविमुक्त तदारभ्य क्षेत्रमेतदुदीर्यते। शिल्पेष्वपि हि धर्मोऽय मूल्याइयच्चाधिक भवेत्। वत्त्वाति दायभाग । प्यनुपाते पिता घराएर यस्यानन्दवन नाम पुराऽकारि पिनाकिना। पर निरस्य यस्तब्ध विद्यया छूतपूर्वक । । प्यति॒कत्वात् सयमपि घशहर इतरेयामन क्षेमस्यानन्दहेतुत्वादविमुक्तमनन्तर। विद्याधनन्तु तदिद्यात् न विमान्य सहस्पति "शियोकचन मुम कात्यायन' । शित्व। माटदयोपघाते तु तस्याप्येकांश इति याान्दकन्दवोजानामहाराणि यतस्ततः । यदि मवान् भदमुपन्यस्यति तदा भवत एव ज्ञेयामि सर्वपिङ्गानि तस्मिन्नानन्दकानने । मयतइयमिति पणित यत्रोपन्यास निस्तीर्य "गोपचारच रथ्या घ वस्त्र यथायोजितं । पविमुक्तमिति ख्यातमासोदित्य घटोडूव" । लभते तन विभाज्यं । शिय्यादध्यापितात् । था प्रायोन्य न विमग्येत शिल्पार्थन्तु रहस्पति": इति काशिखण्डे २६ प्यध्याय' ! विन्यतः यजमानाइक्षिणया लब्धधन न प्रति प्रायोज्य यद्यस्य प्रयोजनाई पुस्तकादि न तामूर्खा- राजस्थाने च । यथा,- यहलब्ध वेतनरूपत्वात्तस्य । तथा यत्किञ्चिविद्या- दिमि सह पण्डितादिमिबिभजनीय एवमेव 'एय योऽनन्तोऽव्यक्त यात्मा सोऽविमुक्त प्रतिडिव प्रग्ने नितीर्णेऽपणित यदि कश्चित् परितोषा दायमागमदनपारिभातादय । याज्ञवल्का । इति । "चामनन्ति चैन परमेश्वरमस्मिन् मूई हदाति । तथा योऽस्मिन् शास्त्रार्थे ध्यसाक! "पिटभ्याश्चैव यत्त तत्तस्यैव धन भवेत्। धिवकान्तराले" । इति च भाष्ये ।) संशयमपनयति तमै धनमिद ददानीत्युपस्थितस्य गुलदुहिम्रोर्यदलदारादि दत्त तत्तस्यैवेति शूल- यविमुक्तः, पु, (न विमुक्त'। नभतत्पुरुष ।) वारा सशयमपनीय यल्लव्य । वादिनोर्बा सन्देहे पाण्युपाध्याया। नारद । सीक्षेत्र । इति काशीखण्डे । पत्यक त्रि। न्यायकरणामागतयोः सम्यनिरूपणेन यक्षब्ध "शौर्यमा-धने घोभे यच्च विद्याधनम्भवेत् । प्यविरत, सी, (न विरतम् । गम्तत्पुरुमा पीण्येतान्यविमान्यानि प्रसादो यच पेटक" , पछांशादिक तथा शास्त्रादिप्रकरज्ञान सम्भाव्य यत् प्रतियादिना लब्ध । तथा शास्त्रज्ञानवि प्राप्तक्ष सह मार्ययेति भरदाभवचनात् भार्या ("पविरतोझितवारिविपाण्डुमि- वादे धन्यत्रापि यत्र कुचिदन्योन्यज्ञानविवादे प्रालिकाले लय धनं भार्याधनमौदाहिकमि विरहितैरचिरद्युतितेजसा"। निनिय यक्षज्यं । तथैकस्मिन् देये महनामुप- त्यर्थः । चोमे इत्यत्र शिवेति पाठे एतलिक इति किरातार्जुनीये ।) तइति त्रि । इत्यमरः । शवे येन प्रहशात् यहब्ध । तथा शिल्पादिविद्यया हित्यान्यदिमनेदित्यनुवर्तते थत एतान्यविभा- अविरल, धि, (म विरल । नमतत्पुरुषः ।) विरण चित्रकरसवर्णकारादिमिर्यलब्ध । तथा धृतेनापि ज्यानीति । न वास्तविमागो मोदकमाचाला स्वरहित । तत्पर्यायः । मिविरोए २ धन ३ (मूईचिवकार 2. सतत । धनवरत।

·-- - धन्यथा - । - । १३३ अवि अवि श्रवि विवेचनारहितः। प्ववियेकी । न विवेचकः पवि- निविड । निरन्तर ५ सान्द्र ६ नीरन्ध ७ घटकाना पञ्चाना सन्तति पञ्चमीपर्यन्ता नो. वहल - दृट गा७१०१ इति हेमचन्द्र । वेचकः इति नमसमासनिष्पनः । हाहा। वन्धुतन्मात्रोरसत्वेऽपि पिटमातामह- पविरोधः, पु, (न विरोध । नञ्तत्पुरष 1) वि माटमातामहप्रन्टत्य परितनाना पचाना प्रयाण अविशेष', घि, (न विशेष । नतत्पुरुषः।) रोधाभाव । यथा,- सप्तमीपञ्चमीपर्यन्ता नोदाह्येति । एवञ्च पितु विपोषरहितः। बभेद । तुल्यः । विशेषाभावे, "श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी । मातुश्च मातामहकन्यान्तरसत्वे तामादाय सप्त- पु॥ विशेषाभावः । यथा, पविरोधे सदा कार्य स्मात दिकवत् सता" । मीपञ्चमीपर्यन्ताया' परीधारः। एव बन्ध्वन्तरे "पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवं । ध्यविशेषेण कर्त्तव्यं विशेषानरक बनेत्" । इति श्राइवत्त्वतजावालवचनं च्यपि च । ऽप्यूयं 1 वध्वपेक्षया त्रिगोत्रगणन परत' सर्वत्र । इति श्राद्धतत्त्व ("सांख्यादिमतसिद्धानि "यपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमियालका | पूर्वतस्तु पितुम्मातुश्च मातुलपुत्ररूपवन्धोरपि भूतानामविरोधेन पूजाकम करोग्यह" । खापेक्षया यन्येषा वन्धूना मातामहगोवापेक्षया तन्मात्राख्यानि सूक्ष्मभूतानि, तानि च इदमेतदेवं- इत्याशिकवत्व ॥ विगोत्रगणनं सर्वसामध्नस्य स्यात् । गुणकमिति व्यारत्ततया नानुभूयन्ते इत्यविशेषाः पविलम्बन, क्ली, (न विलम्बनम् । नञ्तत्पुरुष ।) पितु पितामहदौहित्रीफन्याया पितामहभगि- सूक्ष्माचीच्यन्ते” । तथा च विष्णुपुराणे,- दीनं । चविलम्बित । इति रायमुकुट' । नीयुत्त्रवन्ध्वपेक्षया त्रिगोत्रात् पराया विवाह "तसिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रास्तेन तन्मात्रता स्मृता । अविलम्वितं, की, (वि+लपि + ! ततो नस्तत् प्रसज्येत स चायत । पिळगोवापेक्षया तस्यास्त्रि न शान्ता नामि घोरास्ते न मूणचाविशेषिण" । पुरुष ।) विलम्बामाव । तत्पर्याय । शीघ्र २ गोत्रमध्यवर्तित्वात् । एव पितु' प्रमातामहदौ- इति ।) त्वरित ३ लघु ४ क्षिप्रं ५ व्यर द्रुत ७ सत्वर ८ हित्रीकन्याया पितामहीमगिनीपुत्लवन्ध्वपेक्षया यविश्रान्तः, त्रि, विश्रामरहितः । विश्रान्तिशून्यः। चपलं तूर्ण १० व्याशु ११ । इत्यमरः ॥ त्रिगोत्रात् पराया विवाह प्रसज्येत स चाप्य धनवरते, की । विपूर्बश्रमधातो तप्रत्ययानन्तरं अविलम्बित', त्रि, (न विलम्वित । नन्समास ।) युक्त'। पितामहीभ्राटपुत्त्रबन्ध्वपेक्षया तस्यास्त्रि नसमासनिष्पन्न' ! ("धविश्रान्तं पत्युगणगण- त्वरायुक्त । तत्पर्याय । उच्चण्ड २ । इत्यमर' ! गोत्रमध्यवर्तित्वात् । कथामेडनजडा" ॥ इति एव मातुः प्रपिता- बानन्दलाम्।) धवलम्वितं३ । यथा,- महदौहित्रीकन्याया मातामहमगिनीपुत्त्रवन्ध्वपे- व्यविश्राम, सी, (नास्ति विश्रामो यस्मिन् इति।) "धविलम्बितमुच्चण्ड केऽप्याजरवलम्वितं"। क्षया त्रिगोत्रात् पराया विवाह' प्रसज्येत स विश्रामराहित्यं । यथा,- इति जटाधर। चायुक्त । वरस्य मावामहापेक्षया तस्यास्त्रिगोत्र "धविश्रामं वहेत् मारं शीतोष्णच न विन्दति । बविला, स्त्री, (धव+सच।) मेषी । भेडी । इति मध्यवर्तित्वात् । एव मातु प्रमातामहदौहित्री ससन्तोषस्तथा नित्यं त्रीणि शिक्षेत गर्दमात्" । हेमचन्द्र ॥ (नास्ति विल यवेत्यर्थे, वि) इति चाणक्य कन्याया मातामहीभगिनीपुत्तबग्ध्वपेक्षया वि- स्वविवाद , पु, (न विवाद । नञ्तत्पुरुष ।) गोत्रात् पराया विवाह प्रसन्येत स घायुक्तः । व्यविश्वस्त', त्रि, (न विश्वस्त' । नञ्तत्पुरुषः । ) विवादामावः । यथा,- मातामहीमाटपुत्रवन्ध्वपेक्षया तस्या स्त्रिगोत्र विश्वासानई । यकृतविश्वासः। प्रत्ययायोग्यः । "यमो वैवखतो देवो यस्तवैध हृदि स्थित । मध्यवर्त्तित्वात् । इति । एवं माटसपत्नीघाट यथा,- तेन चेदविवादस्ते मा गमा मा कुरून् गम सन्तति पिटमाटसगोत्रादयोऽप्यविवाया ।। "न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । इति मानवे ८ यध्याये ६२ लोक । यसवर्णया प्यविवाह्यत्वं यथा। कलौ त्वस विश्वासात् भयमुत्पन्न मूलान्यपि निकन्तति"। विवादी, [न्] त्रि, (न विवादी । नञ्तत्पुरुष ।) वर्गाया प्यविवाह्यत्वमा वृहन्नारदीयं । इति चाणक्य विवादरहित । निर्विवादी । नचपूर्वविवाद "समुद्रयाचाखीकार कमगइलुविधारण । ("विश्वस्तवदविश्वस्ता वश्चयन्त पुरोचनम्" । शब्दादिन्प्रत्ययेन निष्पन्न । दिजानामसवर्णास कन्यासूपयमस्तथा"। इति भारते।) अविवाहिता, ए, स्त्री, (न विवाहित । नस्तत् इत्यादि । इत्युदाइतत्त्व । यविश्वासा, स्त्री, (नास्ति विश्वासो यस्याम् सा।) पुरुषः ।) अनूठ । धकृतोदाइ । व्यकृतोपयम । अविवेक , पु, (न विवेक | नस्तत्पुरुष । नास्ति चिरप्रसूता गौः । केलेनगाइ इति भाषा । इति वपरिणीत । यकृतमाणियह । थाइवड इति विवेको यस्य इति समासे वायलिङ्ग ।) सद. शब्दचन्द्रिका भाषा। नन्यू+विवाहपूब्दादितप्रत्ययेन निय्पन्न । सहिवेचनाराहित्य। यथा। "देहात्मनोरविवेका- अविष , पं, (धव + टिषच् । ) समुद्रः । इति कात- अविवाया, स्त्री, (न विवाह्या । नञ्तत्पुरुष ।) दस्यैवं शोको भवतीति व दिवेकप्रदर्शनार्थ श्री- न्त्रीयोणादित्तिः। (राजा। एथिवी । स्वर्गः। विवाहानझे । यथा । सुमन्तु । "माळपिट भगवानुवाच घशोच्या नित्यादि । इति श्रीमग रक्षकमात्र त्रि । ) विषशून्ये नि । (यथा,- सम्बद्धा यासप्तमादविवाहाः कन्या भवन्ति। वद्गीता २ अध्यायंस्य ११ लोकटीका। तहति "इत्येता पविषा व्याख्याताः" इति सुश्रुते।) धापश्चमादन्येषा मत । नारदोऽपि । त्रि व्यविम्टश्यकारी। यथा,-("सहसा विदधीत | यविषा, स्त्री, (नास्ति विषं यस्याम् ।) निर्विघालय "थासप्तमात् पञ्चमाञ्च बन्धुध पिटमाटतः । न क्रियामविवेक परमापदाम्पदम्" । इति इति राजनिघण्टः । पविवाह्या सगोत्रा च समानप्रवरा तथा ॥ किरातार्जुनीये । सदसद्दिवेकरहिव । यथा, यविषी, स्त्री, (यविष + डीम् । ) नदी। इत्युणादि- सप्तमे पञ्चमे वापि येषा वैवाहिकी क्रिया । "उत्तमोत्तममप्राप्यमविवेकोऽभिवाछसि" इति हत्तावुष्जलदत्त । ते घ सन्तानिनः सबै पतिताः शूदता गता" विष्णुपुराणं ।) अविसोळं, सी, (यवेर्दुग्धम् । षवि+सोरुम् ।) साः पिट पत्नो मातरस्तवातरोमातुलाखद- अविवेकी, [न्] त्रि, (न विवेकी । नस्तत्पुरुषः। मेघदुग्ध । इति हेमचन्द्र दुहितरो भगिन्यस्तदपत्यानि भागिनेयानि ता विवेकशून्य । व्यविवेचक । यथा। "समाद- अविस्पट, सो, (वि+स्पश+क| ववो नम् स्वाविवाझा अन्यथा सहरकारिण्यस्तथाध्याप विवेकिन मुखमात्रमिभवो नानाधिकारिणः”) समास ।) यस्पष्टवाक्यं । तत्पर्यायः । पिएं। यितुरेतदेवेति । ताच यथा । पिळपितामहा इति मुक्तिवादस्य गादाधरी टीका | अपि च । इत्यमर। दीना सप्टाना सन्तति' सप्तमीपर्य्यन्ता नोदाया। "यस्मिन् प्रसन्ने देवेन्द्र परम धाम लभ्यते। ("नाविस्परमधियीत म भूबननसमिधो" एवं पिटवन्धुप्रन्टतिसम्बन्धघटकानां सप्तानां स मयाविषेकिना तस्य हृदये अनिता व्यथा । इति मनु । बस्सटः। यथा,- ततिः सप्तमीपर्यन्ता नोद्दाहा । एवं मातामह सर्वपापहरो विष्णः स मया व्यथित कृतः । "विडिकम्पस्य प्रथयवितरां साध्वसवशा- प्रमातामहादीमा पचाना सन्ततिः पचमीप इति पाने क्रियायोगसारे ११ बध्याय । दविस्पछ दृछि विरयवि पुनर्वाप्यवलितो" य॑न्ता नोदाया । एवं माहबन्धुप्रन्टतिसम्बन्ध- विवेचका, पि, (न विवेधक' । नमसत्पुरुष । ) इति रलावल्याम्) - - " D । । - - ·अवो . -- - रति मनुः ।) - वते। १३४ अवी अवी घवी, स्त्री, (प्रवत्यात्मानं लब्जया। धव+ सातस्य ह्यात्तस्य सर्ववर्गप्वय विधि" इति छन्दोगमरिशियन बाद्यपदपथाई प्रेव ऋतुमती । इति हेमचन्द्रः। तथा विषणुः। व्यपुत्वस्य धन पत्नाभिगामि तद त्वपरीहारातत्याच । एतत्मत्युरमावे इथे। यदीचि , , (नास्ति वीधिः प्रकापाः सुख वा पत्र।) भाषे दुहिटगामि । सत्यादि । तेन प्रपौत्र ततय शिशौ पुत्रे धन्येनामि सपिण्डाते । एवं नरकविशेष । इति शब्दरत्नावली। पर्यन्तानामभावे पानी धनाधिकारिणी। यथा पतिसत्येऽपि। यतएव मैथिलैरवीरायाः सपिंडाल ("व्यवीचिमन्धतामिस कुम्भीपाक तथैव च । कात्यायन । नास्तीत्युप्तः । इति च अद्वितत्व । स्वसिपत्रवनचैव तापनञ्चव विशकम्" । "भदाय मते पत्यौ विन्यसेत् स्त्री यथेटत । धवेद्य , पुं, (विद + ण्यत् । ततो, न वेद्यः नस इति याज्ञवस्को । ) वायलिगस्तु तरङ्गशून्ये । विद्यमाने तु सरक्षेत् क्षपयेत् तत्कुलेऽन्यथा ! मास ।) गोवत्सक । इति शन्दचन्द्रिका। वाकुर घवीचि , पु, (नास्ति वीचि सुख यस्मिन्) पपुवा शयन मां पालयन्ती प्रते स्थिता । इतिभाषा । यत्रये वि। (विवाहा । यथा,- नरकवि- पवीचिमत्, सो, (घवीचि +मतुम् ।) मुनीतामरणात् क्षान्ता दायादा ऊईमान यु" ! "व्यभिचारेण वर्णानामयेद्यावेदनेन छ । शेष । यथा । “वैतरणी पूयोदः प्राणरोधो विश- यथेएत इति धर्ममार्थ । तथा च व्यास । सकम्भणाच त्यागेन जायन्ते वर्गमारा" सन जालामन सारमेयादनमवीचिरय पान- "लोकान्तरस्य मारमात्मानश्च वरानने । मिति । य स्विछ वा प्यन्त वदति साक्ष्ये द्रव्य. तारयत्युमय नारी नित्य धर्मपरायणा", ध्यपेल , पं, (नास्ति वेला यस्य सः ।) अपलाप | पर विनिमये दाने वा कथञ्चित् स वै प्रेत्य नरके मदनपारिजातता स्मृति । भवः। इति मेदिनी घवीचिमत्यध शिरा निरवका योजनपूरतो. "यद्यदिएतम लोके यदयत् पत्यु समीहितं। प्रयेला, स्त्री, पूराधर्जित । इति मेदिनी । चिवार पायात् गिरिमूर्द्ध संपात्यते। यम जलमिव तत्तगुणवते देय पतिप्रीयनकाम्यया" : गुया इति भाया। यमराह । इति लोकप्रसिह । स्थलममएष्ठमभासते तदवीचिमत् तिलको वि मर्तुः शयन पालयन्ती नान्यगामिनी। प्यतएव वेलाशून्ये त्रि शीर्यमाणशरीरो न म्रियमाण पुनरारोपितो हरिवशीयपुण्यकरतापाण्याने। यवेक्षय, लो, (व्यव+ईक्ष + ल्युट्।) भयेक्षा निपतति" इति श्रीभागवते५ स्कन्धेरप्यध्याय ! "दानोपवास पुरयानि सुकृतान्यप्यरन्धुति । दर्शन । यथा। "छताछतावेक्षणवत् सय तलो- घवीधिमय , पु, (घवीधि+मयट । ) नरफमेद । निष्फलान्यसतीना हि पुण्यकानि तथा शुभे": पवेशनस्य कर्तव्यत्वात्" । इति संस्कारवत् । “य साध्यादौ पटत वदति स मिरवलम्वेऽवोचि तथा रहन्मनु, (तथाच । मये प्यधशिरा निमायते य" । इति श्रीमाग "प्पुमा शयन मां पालयन्ती व्रते स्थिता। "दूरादवेक्षण हास सप्रने सादरो मशम् । पत्नोव दद्यात् तत्पिण्ड कृत्स्नमश लभेत घ" परोक्षेऽपि गुणलाघा मरण प्रियवस्तुधु"। स्यवीर, त्रि, (मास्त्रि वीरो यस्य।) सत्वरहितः । तत्पिण्डमित्यत्र तदित्यनुषन्य । तच्छब्देन भर्नु इति हितोपदेशे। यवधानम् । प्रविनागर । निर्वीर्यः । इति मेदिनी ॥ परामात् भर्तुं कृत्समप यावदश हरेत् न तु धनुसन्धानम्। यथा, थवीरा, स्त्री, (नास्ति वीर पुलादिर्यस्याः ।) व्यजा वर्तनोचितमात्र । इति दायतत्त्व ॥ यस्याः "निम्टहा शोक खयमेव धीमान तापत्यविधवा । इति स्मृति । निष्पतिसुता। पतिश्रादाधिकारी यथा। पुत्रपौत्रप्रपौत्रामावे वर्णाश्रमावेक्षणभागरूक।" इत्यमरमेदिन्यो। तदनमोजने दोषप्रायश्चित्ते पानी। तथा च शशा । इति रघवपी) यथा- "पितु पुत्रेण कर्त्तव्या पिण्डदानोदकक्रिया । यवेक्षा, स्त्री, (धव + इंक्ष++तताम्।) प्रव्य "यो विप्रोऽवीरानमोजी ऋतुस्नातानमोजक । तदमावे तु पनी स्यात् वदभावे सहोदर । वेक्षण। प्रत्यक्षदृरि । तत्पर्याय' । प्रतिभा भगजीवी वाईधिको विषहीनो यथोरग" ॥ मार्यापिण्ड पतिर्दद्यात् म भार्या तथैव च । गरः२। इत्यमर । (घवधानम् । अनुसन्धा इति ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखण्डे २१ पध्याय ॥॥ श्वश्वादेश्च स्नुषा चैव तदभावे दिनोत्तम", नम्। यथा, अपि च । इत्यादि। "अलब्धमिच्छेद्दाहेन लब्ध रक्षेदवेक्षया । "अवीरानञ्च यो भने योनिमीवी च ब्राह्मणः । "यपुत्रा स्त्री यथा पुन पुत्रवत्यपि भरि रक्षित वईयेत् सद्ध्या रद्ध दानेन निक्षिपेत् । यस्त्रिसन्याविहीनच स गोहत्यां लभेत् ध्रुव" । पिण्ड दद्यात् जलञ्चैव अलमावन्तु पुत्रिणो" । इति मनु । इति च तत्रैव २७ व्यध्याय ॥ * ॥ विष्णुः । गण इति निर्मूल समूलत्वेऽपि वालदेशान्तरितपुत्र (“यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मारवत्सदा । गणिकास्तेनगायनकामानि मुक्का समरात्र पयसा सद्भावविषयमिति श्राइविवेकप्रस्टतय । इति इति रामायणे ।) वर्त्तत । थवीरास्त्रीखर्णकारससर्गपतितानाच । अस्या मर्यादितर्पणाधिकारी यथा स्मृति । (यवेक्षित, बि, (यव + ईक्ष+1) दृए । यथा इति प्रायश्चित्तविवेक ॥* सामान्यनाभोन्यान "तर्पण प्रत्यह कार्य भर्नु कुशतिसादकै । मनु । भोजनप्रकरणे मनु,- इत्यादि। तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगात्रादिपूर्वक" । "केशकीटावममञ्च पदा स्पृथ्ञ्च कामतः । "नाश्रोत्रियहते यज्ञे ग्रामयाजिक तथा"। एतत्तु तर्पण पुत्रपौवाद्यभावविषयमिति मदन भूणनावेक्षितञ्चैव सस्पृश्चाप्युटक्यया” । "धनर्चितं वृथामांसमवीरायाश्च योषित" पारिजावः । इति ॥ म्टतायास्तस्या याद्य. इत्याहिकाचारतत्वम् । (कृसावधान' | यथा श्राद्धादि पञ्चदशश्राद्ध कर्त्तव्य न तु सपिण्डन । इत्यादिकशोमक्रम्य । रघुवशे । 'स कदाधिदवेक्षितप्रज"1) यथा। अघ सपत्नीपत्रस्य पुत्रत्वातिदेशात् तत्स- अवैध, त्रि, (न वैध विधित घागत । ममतत्परम । 'मुक्का चान्यतमस्यामममन्याक्षपण यह"। विध्यविषय । विधिविवर्जित । विधिप्राममिन्न । "मत्या मुक्का घरेत् कृच्छ्र रेतो विगमूत्रमेव" ।। त्वेऽपि स्त्रीणं सपिण्डन मैथिलगत सन्न । "पुणैव तु कर्त्तव्य सपिण्डीकरण स्त्रियाः । ("अवैध पञ्चम कुर्वन् राशो दण्डेन सुध्यति । इति । धवीरा पतिपुत्तविहीना नि सम्बन्धिनी । पुरुषस्य पुनस्वन्ये भापुवादयोऽपि ये" इति स्मृति') खसम्बन्धिन्यास्त श्राद्धादिनाभ्यनुज्ञानात् व्यव- इति लघुहारीतवचने एवकारेण प्रतिदिछपुत्रपवाद, वि, ( व्यव+उन्द+घम् ।) पाई। इति हारात् धनाधिकाराच । इति च प्रायश्चित्त- निषेधात् । पुत्रेणेति तत्सत्वमावविवक्षित । विवेक यस्या धनाधिकारो यथा याज- "सपिण्डीकरण तामा पुत्राभावे न विद्यते", अवोध , वि, (नास्ति योधो ज्ञान यस्य ।) निन्ोधः । वल्का- इति मार्कण्डेयपुराणकवाक्यत्वात् । पज्ञान । "पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भातरस्तथा । "यानि मञ्चदशाद्यानि अपुत्रस्येतराधि च । शिष्या' सब्रह्मचारिणः । षवाक्षण, सी, (अव+उक्ष + ल्युट । ) प्रोक्षण बन्धु एकस्यैव तु दातव्यमपुत्रायाच योनिसा" विशेषः । नुमहरलेन जलक्षेमण । यथा शारीता। एखाममा पूर्वस्य धनमागुत्तरोत्तर । - -- । ॥ जटाधर । तत्सतो गोत्रजो ·धृतम्। - - । १३५ अव्य अव्य अव्य "यव्यक्तमात्मा क्षेत्रक्षः शाश्वतो विभुरव्ययः" । "तस्मादशिरवोध्येतढ्यादालभ्य एव च" यरूपगुणवर्णाख्यं तवझेत्यवधारयेत्” । इतिच॥ अवाक्ष्य प्रोक्ष्य इति रत्नाकर ॥ नव्यवईमान- इति यात्मवोधे) "व्यतोऽन्यत् पुनरव्यक्त लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रिय" । अव्यय , पु, (नास्ति व्ययो यस्य ।) विष्णु । "उत्तानेन तु हस्तेन प्रोक्षणं समुदाहवम् । इति च। ("नमस्कृत्य सुरेशाय विष्णवे प्रमविष्णवे । न्युजतायुक्षणं प्रोक्त तिरचावोक्षण स्मृतम्" । "प्यव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य ज्ञवज्ञम्पयो विदु"॥ पुरुषायाप्रमेयाय शाश्वतायाव्ययाय छ" ॥ इति मार्कण्डेयपुराणे ।) व्ययरहिते, नि । इति इति शुद्धितत्वम् ॥ इति च चरक ।) मेदिनी ॥ (अविनाशी । नित्यपुरुषः । यथा, - प्यब्द , पु, (धव + दन् । औणादिकोऽय।) वत्सर । व्यव्यक्तराग , पु, (न व्यक्तोऽल्पव्यक्तो रागोऽरुणिमा ।) मेन । मुस्ता । इति रायसुकुट सारसन्दरी च । ईयलोहितवर्ण । तत्पर्याय । अण्ण २। इत्य- "तमस परमापदव्ययं पुरुष योगसमाधिना (मुस्तार्थे प्रयोगो यथा,- मर' । ताम्र ३ गौर 8 । इति जटाधर । रघु" ॥ इति रघुवंशे । "किराताब्दाम्टताविश्वचन्दनोदीच्यवत्सर । स्यव्यङ्गः, त्रि, (न सन्ति व्यहानि यस्य ।) व्या "सूक्ष्माभ्यो मूर्त्तिमात्राभ्यः संभवत्यव्ययाययम्" । शोधातिसारशमन विशेषाज्ज्वरनाशनम्" । रहित । व्यविकला । यथा,- इति मानवे इति वैद्यकचक्रपाणिसव ह ।) "तत याहय धर्मज्ञं ब्राह्मण वेदपारगं । अव्यर्थ', त्रि, (न व्यर्थः । नञ्तत्पुरुषः ।) यमोघ । पव्यक्त', मु, (वि+धन्ज+क्त। ततो नसमास सफल' । यथा,- अव्यगावयव पूज्य गन्धधूपाईनादिभिः". । विष्णु' । शिव । कन्दर्य । इति मेदिनो। मूर्ख इति इति मत्स्यपुराणे ६६ अध्यायः । "दुर्निवार्यञ्च दुर्द्धर्घमव्यर्थ वेरिघातकम् । तेजसा यव्यङ्गा, स्त्री, (घवेमेषस्य अशा पटनामिव व्य हेमचन्द्र । यस्फुटे त्रि) सर्वशस्त्रास्त्रघातकम्" ॥ चक्रतुल्यञ्च प्रत्यक्त, ली, प्रकृति । यात्मा । इति हेमचन्द्र । यस्या' ।) शूकशिम्बी। इति केचित् ॥ यमर- इति ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखण्डे १८ अध्याय' । महदादि । परमात्मा । इति मेदिनी। कोये व्यध्यण्डा इति तट्टीकाया अव्यण्डा इति अव्यवसायवान्, [त्] त्रि, (खव्यवसाय + मतुप। ("योऽसावतीन्द्रियग्राह्य सप्मोऽव्यक्त सनातन । च पाठ । व्यगारहिते व्यविकलाङ्गे च त्रि मस्य व ।) व्यवसायरहित । व्यव्यवसायी। सर्वभूतमयोऽचित्य स एव खयमुदमौ" । अव्यङ्ग्य, स्ली, (नास्ति व्यालङ्कारो यस्मिन् ।) व्यङ्ग्या- तत्पर्याय | शिक्क २। इति त्रिकाण्डशेष । इति मानवे लवाररहितकाव्यं । यथा,- (अनुशीलनरहित) गणितादौ यज्ञातराश्यादि । अदृश्य । साङ्यमते "सव्यङ्ग्यमुत्तम काव्यमव्ययमधमं स्मत । यव्यवस्था, स्त्री, (वि+यव + स्था+ध्य । ततेो सर्वकारण रूपादिहीनतया चक्षुराद्यगोचर किञ्चिद्ययसमायुक्त मध्यम परिकीर्त्तित" । नसमास 1) यवसिद्धान्त । अविधि' । शास्त्र- प्रधानं महदादि। इति काव्यचन्द्रिका ॥ विरुद्धव्यवस्था। इति नसमासनिध्यन्ना । "महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुष पर। अव्यनन , पु, (नास्ति व्यञ्जनं शुमलक्षणं टा, यस्य।) (चञ्चले । यथा, कुमारे, इति कठोपनिषद फूटहीनपशु । इति हलायुध । व्यस्फुटे त्रि "स्थलारविन्दश्रियमव्यवस्था" ।) वेदान्तमते सूमशरीरं खायावस्थाया शब्द (अनुद्भिनरजस्खलाचिहा कन्या । यथा,- घव्यवस्थित , त्रि, (न व्यवस्थित । नसमास ।) प्रतिनिमित्तैजातिगुणक्रियासम्बन्धैर्वजित नि "असंप्राप्तरजा गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । नीतिशास्त्रादिव्यवस्थानभिज्ञ । सिद्धान्तरहित । विकार निराकार ब्रह्म । परमात्मा, मायापा व्यव्यञ्जना भवेत् कन्या कुचहीना च ननिका" ॥ यथा,- धिक ब्रह्म, सूक्ष्ममतीन्द्रिय लिङ्गग्राह्य परब्रह्म । इति पञ्चतन्त्र) "क्वचिदुर क्वचित्तुयो रुटस्तर क्षणे क्षणे । यदुक्तम्,- यव्यण्डा, स्त्री, (न विगतमण्ड वीजमस्या ।) अध्यण्डा अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयवर" ॥ "व्यव्यक्तमिति विज्ञेय लिङ्गयाामतीन्द्रियम्" । इति कुत्रचिदमरकोषे पाठ ॥ बालकुशीति इति हितोपदेश । रूपादिविहीनत्वेन चक्षुराद्यगोचरो योगाभ्या- अव्यवहार्य, त्रि, (वि + व्यव+ ६ + ण्यत्। ततेानम्- सावसेयो भाव । ध्वव्यथ , नि, (नास्ति व्यथा यस्य स ।) पीडारहित । समास ।) व्यवहारयोग्य । अव्यवहरणीय । "ब्राझ सर कारणमाप्तवाचो व्यथाशून्य । सर्प पु । इति मेदिनी । यथा। ज्ञानतश्चाण्डालान्यस्त्रीगमने तत्तुल्यतया बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति" । इति रघवशे। अव्यथा, स्त्री, (न व्यथा । नञ्तत्पुरुषः ।) इरी. दिगुणव्रताचरणे कृतेऽपि न व्यवहार्य' । यथा प्रकृतिः। तथा हि,-"यत् सर्वस्य जगतो तकी। पद्मचारिणी। इत्यमर । याज्ञवलक्य । वीजभूतमव्याकृतमनामरूपमतत्व सर्वकार्यकार- स्यव्यथि , पु, अश्व । सङ्ग्रामे न विभ्यतीति अव्यथि' । "प्रायश्चित्तैरपत्येनेो यदज्ञामवत भवेत् । शक्तिसमाहाररूपं व्यव्यक्ताव्यातजाकाशादिना व्यथ भयसञ्चलनयो' सर्वधातुभ्य इति इन्प्रत्ययः कामतोऽव्यवहार्यस्तु वचनादिह जायते" । मवाय परमात्मन्योतप्रोतभावेन समाश्रितं वट ततो नसमास । वेदप्रयोगोऽय ॥ पापान्तरेदप्यव्यवहार्यत्वं याज्ञवल्कयोक्तम् । कणिकायामिव वटरक्षशक्ति । सत्त्वादिरूपेण व्यव्यथिष , पु, (न+व्यथ + टिघच् ।) समुद्र । सूर्यः । "शरणागतवालस्त्रीहिंसकान् सवसेन तु । निरूप्यमाणे व्यक्तिरस्य नास्तीत्यव्यक्तम्"। इति सिद्धान्तकौमुद्या उणादिवत्तिः ॥ चीर्णवतानपि सदा कृतघ्नसहितानिमान्"। यदुक्तम् । "हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेक- अत्यधिषी, स्त्री, (अव्यथिष + डीम् ।) एथिवी । "छत्र च कामता महापासकादिरहत्यापकर्तु. माश्रित लिङ्गम् । सावयव परतन्त्र व्यक्त विप प्य रात्र । इति सिद्धान्तकौमुदी। रव्यवहार्यत्वदर्शनात् कामतो बडतरगुणयुक्त- रीसमप्यताम्" . सर्वभूतानां कारणमकारणं अव्यथ्य , त्रि, (न+ व्यथ + क्यम् ।) व्यथाशून्य' । शरणागतादिइन्तृणामव्यवहार्यत्व न तु हीगतर- सत्वरजस्तमोलक्षणमटरूपमखिलस्य जगतः स. इति पाणिनि । इन्तॄणां अन्यथा विषमशिलतापत्तिः स्यात्" । म्भवहेतुरव्यक्त नाम । तदेक बहना क्षेत्रज्ञाना- यव्यय, स्ली, मु, (न+वि+इन् + अच्।) शब्द इति प्रायश्चित्तवत्वम् । मधिष्ठाम समुद्र इवोदकानां भावाना" इति विशेष | तत्परे विमक्तिर्न तिष्ठति खतरव जि- अव्यवहित, घि, (वि +धव +था+ततो मम्- सश्रुत । अनयाविश्चत । तथाच कातन्ने,- वत्पुरुष ।) व्यवधानशून्य । तत्पर्याय । ससक्त र "धनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुज । "सदृश त्रिषु लिनेघु सास च विमक्तिषु । घपटान्तर ३ घपदान्तरं । इत्यमरः। वट्टीका सदकारणवन्नित्य दृष्ट हेतुमदन्यथा । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्" । च। लम ५। इति शब्दरत्नावली ("सिसा- तदेव मावादग्राह्य नित्यत्वान कुतश्चन । (की, पनाद्यन्त विकारशून्य परब्रह्म । यथा, धयिषाविरहविशिक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्प- भावाज्ञेयं तदव्यक्तमधिन्त्यं व्यक्तमन्यथा" इति । "बनण्वस्थजमखमदीर्घमजमव्ययम् । त्तिकानुमितिकभिमति" इति दीधिविः ।) - भाषा । ।

·। भाषा . । व्यशीत , त्रि, (न शीत । नन्तत्पुरुष ।) शीला यशद्ध, नि, (न मुद्धम् । नञ्तत्पुरुष) अपवित्र। अश ময় बच्यवहतः, घि, (न व्यवदतः। नजतत्पुरुषः।) इति याज्ञवल्कासंहिता) थशाखा, स्त्री, (नास्ति शाखा यस्या' 1) शूबीट पक्वव्यवहारः। रति नज्समासनिप्पनः । वश ग (यादि-पर-सक-सेट ।) भोजने । अमात्यन इति राजनिर्घण्ट । यव्याजा, पु, (न व्याज । नतत्पुरुषः।) छलाभाव' । बुभुक्षित । इति दुर्गादास | यशित, त्रि, (यश + क्त.) मुक्ता | खादित 12 यथा। यशकुम्भी, स्त्री, (च्यशा सलिल स्कुम्भाति व्याप्नोति इति हेमचन्द्र "इदं किलाव्याजमनोहरं वपुः इति। चशा+कुम्भ +ट+ एघोदरादिरय।) ("याम एव तदशित नयन्ते। तय समं साधयितु य इति । पानीयएमजा। इति रत्नमाला । पाना इति "तेजोऽशितं प्रेधा विधीयते"। ध्रुव स नीलोत्पजयपधारया इति च छान्दोग्ये उपनिषदि । शमीलता छेत्तुषिय॑वस्यति" । अशक्य, त्रि, (न शक्यम् । नञ्तत्पुरुष ।) यशक "धशित मात्रया काले पथ्य याति जरां सुखं इत्यभिज्ञानशाकुन्तलानाटके प्रथमोऽसः । नीय। साध्य। यथा । "यशक्ये यध्यवसाय इति वामट "यावद यस्थाशनमशिवमन शीघ्र। यथा। "सेक्तव्यो यदि मारवस्तरय समर्थना"। इति मुग्धवोधव्याकरणम् । हत्य प्रकृति यथाकाल जरा गावि, वावर याथोदपाथोलवैरव्याज परिषिश्च कि चिरयसे | प्यशक्त, वि, (न शक्त । नञ्तत्पुरुष ।) शक्तिरहित। मात्राप्रमाणं येदितव्य भवति" इति चरका काल परिकामति । मूले सिक्तरसे दले विग- प्यसमर्थ यथा । मनु । अशितरवीन, घि, (पशिता मोनिता गावो कः लिते शीर्ण तथा वल्कले न स्यादस्य परिस्थिते "विटयादेच्छतःसर्लान् व्येठोभाता यथा पिता। यशितगो+ख+निपातनात् मुमागमः।)। प्रभुरहो धारापि वारा तव।" इत्युझटः॥ भाताशक्तः कमिछो वा शमय पेक्षा कुले स्थिति " शितङ्गवीन । पूर्वगवादिधरितक्षेत्रादि । इस पव्याप्यं, त्रि, (म व्याप्य । नम्तत्पुरुषः।) बव्याप इति दायतत्त्वम् । रटीकासारसुन्दरी नीय । व्याप्तिरहित । बनधीन । यथा । "नापि "उपवासेवशक्ताना नक्त भोजनमिष्यते"। शिव', वि, (च्या +इत्र ।) चौरः । इत्यया साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहानायकतया प्रति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ कोष । (चरु ।) साध्यव्याप्यव्यापकत्वेनोपाधेरेव साध्यव्यापकत्व- व्यशत्रु', पु, (न+शद + अन् । नञ्तत्पुरुष ।); व्यशिर, स्ली, (यश + इर।) हीरक । इति रा साधनात् । तस्मादुमाधिर्हेत्वाभासान्तरमिति'। चन्द्र । इति शब्दचन्द्रिका । शत्रुरहिते मिने निर्घण्ट ॥ (हीरकशब्दास्य विशेषो ज्ञेय ।) इत्यपाधिवादचिन्तामणिः । अपि च, च त्रि शिर, पु, (बश भोजने+र) यनि । राक्षस "अव्याप्यत्तिः क्षणिको विशेषगुण रयते" । यशन, स्ली, (अ + ल्यट।) भक्षण । व्यन्नं । इति । सूर्य । इति मेदिनी । इति भाषापरिच्छेद । हेमचन्द्र ॥ ("पीत निर्भरवारि पानमशम कन्दा व्यशिरा, स्त्री, व्यशिरराक्षसस्त्री। इत्युणादिकोष व्यव्याप्यन्ति', घि, (व्याप्य सविच्छेदमप्राप्य सहाया म्टगा ।" इति नागानन्दे । यशिश्चिका, स्त्री, (पशिश्वी+खार्थे कन् ।) धन मृत्तिर्यस्य ।) किश्चिदवच्छिनरन्ति । "विशिएमिटमकार पयरिङ्गरसादिभि । पत्या | कन्यापुत्रविहीना स्त्री। इवि पून्दरत ("पथ्याप्यरत्ति 'क्षणिको विशेषगुण इष्यते"। मनोज्ञ शुचि नात्युयण प्रत्यग्रमशन हित" । वली ॥ याटकुडी इति भाषा: इति भाषापरिच्छेद) अशिश्वी, स्त्री, (नास्ति शिशुर्यस्या इति । विका खसमानाधिकरणाभावप्रतियोगीति यावत् । दै- स्थान , पु, व्यसनरक्ष । पीतशालहक्ष । इति तनात् डीम् । ) यशिविका । इत्यमर । शिककालिकभेदेम स विविधः। तत्पर्य्याय । रायमुकुट । (असनशब्देस्य विशेषो ज्ञातव्य 1) व्यशिक्षित, त्रि, (न शिक्षित । नसमास । ) शि प्रादेशिक २ । यात्मनो विशेषगुणा' । बुद्धि १ ध्यशनपणे, स्त्री, (यशनम्य शालरक्षविशेषस्य पर्ण- क्षारहित । निपुण । यनभिज्ञ । यथा । “दा सखं २ दुःख ३ इच्छा-8 देघ ५ यत्न ६ धम्म ७ मिव पर्णमस्या ।) वृक्षविशेष । तत्पर्याय ।। सारथेरकौशल्यात् यानमन्यथा गच्छति वः घधम्म ८ भावनाख्यसस्कार ६ याकाशस्य वि. वातक २ शीतल ३ शीतलवातक 8 घसन हिसाया व्यशिक्षितसारथिनियोगात् खामी दि शेषगुणः शब्द. १० । सामान्यगुणौ सयोग ११ पणे ५ शनपणे ६ सनपणे ७ शीत ८ शीतक । शत दण्ड दाप्य' स्यात्"। इति कुम्लकमट्टयाएका विभागच १२ । रते सर्वे व्यव्याप्यरत्तय स्थः । इति ६ अपराजिता १०। माराटी इति ख्याता | नात् । इति प्रायश्चित्ततत्त्व । न्यायमाषा इति शब्दरत्नावली अव्याहत, त्रि, (न व्याहतम् । नञ्तत्पुरुष ।), यमाया, स्त्री, (धशन + क्यच् ।) मोजनेच्छा । भावयुक्त । यथा,- व्याघातशून्य । यथा । क्षुधा। इत्यमर । "यशीतास्तरवो माधे फाल्गुने पशुपक्षियो। "यस्य विकालममलझानमच्याइतं सदा । ("प्यन्नादा यानाया निवर्तते पानात्पिपासा"। चैत्रे जलघरा सर्वे वैशाखे नरवानरौ"। वेति विद्यामविद्याश्च स वायो भगवानिति"। इति शतपथब्राझणे। "युताशनाय फलवदि- इति शब्दमाला किश्च । विष्णुपुराणम् । भूत्या" । इति भट्टो।) यशीतिः, त्रि, (पष्टदशतः परिमाणमस्य। पति "धन्न वलाय मे भुमेरपामग्न्यनिलस्य च । यशनायित, त्रि, (धानाय+ता। घशनाया भोज विंशतीत्यादिना निपातनात् प्रकृतेरशीमावति भवत्वेसत् परिणतौ ममास्वव्याहत सुखम् । नेच्छा जाता यस्य इति इतच् वा।) क्षुधित । प्रत्ययश्च ।) संख्याविशेष । प्राणापानसमानानामुदामव्यानयास्तथा । इत्यमर । भाषा। यथा मनु, अम्मं सुशिकरश्चास्तु ममास्वव्याहत मखम्"। यशनि', पु, स्त्री, (प्यनाति सहगत करोति । "अशीतिभाग ग्रहीया इत्याहिकाचारतत्त्वम् । (प्यकुण्ठित । यथा, घश+यनि ।) वन । इत्यमर । विद्युत् । मासात् वा षिकः पवात् "वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः। ("अथवा मम भाग्यविशवादशनि कल्पित रष दिक शतं वा सहीयात् इति मार्कण्डेयपुराणे।) वेधसा" इति रघुवशे।) सा धर्ममनुस्मरन्। यथ्याहत', घि, बकथितः । न व्याहतः व्यव्याहत व्यशर्म [न्,] क्ली, (न शर्म। नभ्समास | नास्ति इत्याशिफाचारतत्त्वं बपि च । नसमासनिष्पन्न । शर्म यस्मिन् इति समासे वालिङ्गः ) कर। "घशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनघोड़ा। का ऊ न (खादि-धात्म-सक-धेट।) व्याप्ति- प्रायश्चित्ताईमईन्ति स्त्रियो रोगिण एव सहयो। ऊ ख पशिष्यते यक्ष्यते । न पन्नो ("एकोधभूत तदशर्म कृष्णा इति प्रायश्चित्ततत्वा विभावरी ध्वान्तमिव प्रपेदे।" ति । सहति' समूह । इति दुर्गादासः । इति भारवि ।) तदिशिएं घि। इति जटाधर । ("यद्ददाति गयास्थश्च सर्वमामन्त्यमश्नुते"। पकृतशोधन | पशौचयुक्त । यथा । एक इति सुश्रुत ।) । - । इति पुराण ८० पाशी इति . "" दुखें।

·१३७ छत। . - ॥ - अशा अशा শমু "सत. श्राद्धममुद्धौ तु कुर्यादेकादशे तथा । तत्रोपवेश्य दाम्पत्यमकृत्य विधानतः । "पादाहत' प्रमदया विकसत्यशोक शोक जहाति वकुलो मुखशीधुसित"। कर्तुतात्कालिकी शुद्धिरशुद्ध पुनरेव स" पत्नास्तु भाजन दद्यात् भक्ष्यभोज्यसमन्वितं। ब्राह्मणस्यापि सौवर्गामुपस्करसमन्विता । अपरश्च। इति । "शुद्धा मर्तुचतुर्थे हि अशुद्धा देवपैत्रयोः । प्रतिमा देवदेवस्य सोदकुम्भा निवेदयेत् । "सनूपुररवेण स्त्रीचरणेनाभिताडनम् । देवे कर्मणि पैत्रे च पञ्चमेठहनि शुद्ध्यति"। एव यस्तु पुमान् कुर्य्यादशून्यशयन हरे । दोहद यदशोकस्य तत' घुष्योगमो भवेत् ॥ इति च शुद्धितत्त्व । (वर्णाद्यशुद्धियुक्त' ।) वित्तशाच्छन रहितो नारायणपरायण ॥ कुमारसम्भवे ऽपि । अशुभ, सी, (न शुभम् । नस्तत्पुरुषः । नारिख न तस्य पत्नया विरह कदाचिदपि जायते । "असूत सद्य कुसमान्यशोक"। इति । शुभं यस्येति समासे वायलिङ्ग एव ।) पापं । नारी चाविधवा ब्रह्मन् यावश्चन्द्रार्कतारक। "कुसुम कृतदोहदस्त्वया इति हेमचन्द्र धमाल । न विख्य न शोकात्त दाम्पत्यं जायते क्वचित् । यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति" । ("न च किञ्चिदुवाचैनं शुभ वा यदि वाशुभम् । न पुत्त्रपपुरत्नानि क्षयं यान्ति पितामह इति रघुवशे। मा च वोऽस्त्वशुभ किष्ठित्सर्वथा पण्डुनन्दना" सप्तकल्पसहस्राणि सप्तकल्पशतानि च । "अशोकवस्कलकाथ पूटतं दुग्ध सशीतल । इति च भारते ।) तयुक्त वि । यथा, कुर्वन्नशून्यशयन विष्णुलोके महीयते" ! यथावलं पिवेत्यातचीवादग्दरनाशन'" "सोशुभाना परिमोक्षकारि इति मत्स्यपुराणे यशून्यशयनवतं ६७ अध्याय ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसग्रह । "धशोकवल्कलप्रस्थ तोयाम्के विपाचित । सम्पूजनं देववरस्य विष्णो"। अटत, त्रि, (न महतम् । नञ्तत्पुरुष ।) अपक्क । तेन पादावशेषेण जीरकेण तथैव च ॥ इति ज्योतिस्तत्त्व ॥ व्यपि च । मदनपारिजात- इति रत्नमाला ॥ "तण्डुलात् घोडशगुणे ते वाप्यटते तथा । मृतप्रस्थं पचेदेतत्यक्षिप्य च तथापर। "यशुभ खननं दृष्ट्वा देवब्राझणपूजनं । तोये पेया पचेतावदयावत् सिक्थकनिर्गम" ! तण्डुलाम्बून्यजाक्षीरं प्रस्थ प्रस्थ एथक् एथक् । दानं कुर्वीत कुर्याध स्नानं सबषिधीजलै" । इति वैद्यकपरिभाषा केशराजरसस्यापि प्रस्थमेकं भिषग्वर । इति तिथ्यादितत्त्वं अशेषं, नि, ( नास्ति शेषो यस्येति ।) शेषरहित। जीवनीय पियालेश्च परूघसरलाञ्चन । यशून्यशयनग्रतं, की, (न शून्य शयनं यात्, तत् निशेषं । सर्व । इत्यमरः । यथ्याहाशोकमूलच म्बीका च शतावरी । प्रतम् । ) श्रावणकृष्ण द्वितीयाकर्तव्यव्रतविशेषः । ("स्थान प्राप्स्याम्यशेषाणा जगतामपि पूजितम्" । तण्डुलीयकमूलञ्च कल्कैरेते पलार्द्धके । यथा- "अहिसादिवशेषेषु गुणेषु गुणिना वर" ॥ शर्कराया पलान्यसौ गर्भदन्वाशुचूर्णित । "प्रझोवाच । इति च विष्णुपुराणम् ॥ यशेषेण । यथा,- पुष्यायोगेन तत्पीत निइन्यात् सर्वदोष भगवन् । पुरुषस्येच स्त्रियाच विरहादिक । "अल विवादेन यथा श्रुतस्खया श्वेत कृष्ण तथा नीलं प्रदर इन्ति दुस्तर । शोक-व्याधि-भय दुःख न भवेश्येन तद्दद तथाविधस्तावदपशेषमस्तु स"। कुक्षिशूल योनिशूल एठभूलश्च दारुण ॥ भगवानुवाच । इति कुमारे । मन्दाग्निमरुचि पाण्ड़ कृशता श्वासकासिना। श्रावणस्य द्वितीयाया कृष्णाया मधुसूदनः । "वस्तुमईस्यशेघेणा दिव्या ह्यात्मविभूतय" ॥ अशोकस्तमेतत्तु विख्यात स्वीगदेष च"। * ॥ क्षीरार्णवे सलक्ष्मीक सदा वसति केशव इति गीतायाम् ।) अशोकरात ।। इति वैद्यकलेहमालिकाया ) वस्या सपूज्य गोविन्द सर्वान् कामान् समश्नुते । यशोक, स्त्री, पारद । इति मेदिनी ॥ शोकरहिते गो-भू-हिरण्य-दानादि सप्तकल्पशतानुगं । नि अशोक , त्रि, (नास्ति शोको यस्येति वायलिन।) धशून्यश्यना नाम द्वितीया या प्रकीर्तिता। यशोक, पुं, (नास्ति शोको यस्मात् । ) खनाम- शोकरहित । यथा, तस्यां सम्पूजयेदिष्णुमेभिमन्वैविधानत ॥ ख्यातपुष्परक्षविशेष । तत्पर्याय । शोकनाश २ "त्वामशोक हरामीर मधुमाससमुद्भव । श्रीवत्सधारिन् श्रीकान्त श्रीधाम श्रीपतेऽव्यय । विशोक ३ वचुलद्रुम 8 वनस्ल ५ मधुपुष्य ६ विवामि शोकसन्तप्तो मामशोक सदा कुरु" । गाईस्थ मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामद ॥ अपशोक ७ कङ्केहि केलिक ६ रक्तपल्लव इति तिथ्यादितत्व॥ ( खनामख्यातो दशरथस्य अमयो मा प्रणश्यन्तु देवता पुरुषोत्तम । १० • चित्र ११ विचित्र १२ कर्ण पूर १३ सभग मन्त्री । उक्त रामायणे । पितरो मा प्रणश्यन्तु मत्ती दाम्पत्यमेदत। १४ दोहली १५ ताम्रपल्लव १६ रोगितरु १७ "र्जियन्तो विजय सिद्धार्थोऽप्यर्थसाधक । लमा वियुज्यते देवो न कदाचित् यथा भवान् । हेमपुष्प १८ रामा १८ वामाजिघातन २० अशोको धर्मपालश्च सुमन्त्रञ्चायमोऽभवत्" । तथा कलवसम्बन्धो देव मा मे वियुज्यतु । पिण्हीपुष्य' २९ नट' २२ पल्लवगु २३ । व्यस्य- खनामख्यातो पतिच, यथा मारते। समयान शून्य वरद यथा ते शयन सदा । गुणा शीतलत्व । हृद्यत्व । पित्तदाश्रमापहत्व । "यशोको नाम राजाभून्महावीर्योऽपराजित । शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन । गुख्यभूलोदराभाननाशित्वं । कृमिकारकत्वञ्च । तस्मादवरजो यस्त राजनश्वपति मंत" ॥ गीतवादिवनिर्घोष देवस्याये तु कारयेत् । इति राजनिघण्ट ॥ यस्य पर्यायगुणा । अशोकरोहिणी, स्त्री, (अशोकव रोहतीति। घण्टा भवेदशतस्य सर्ववाद्यमयी यत । "अशोको हेमपुष्पश्च वष्नुलस्ताम्रपतव । अशोक + रुह +णिन् + सीम् ।) कटुरोहिणी । एव सम्पूज्य गोविन्दमन्नीयात्सलवर्जित । कति पिण्डाव्यश्च गन्धपुष्यो नटस्तथा । इत्यमर । कटकीति भाषा । ("अशोकरोहिणी- नक्तमक्षारलवणं यावत्तत्स्याचतुथ्यं । अशोक शीतलस्तितो ग्राही वयं कषायक। वैजयन्ती-सुवर्चला-पुमर्नवा-दृश्चिकाली ज्योतिष्म- तत प्रभाते सजाते लक्ष्मीपतिसमन्वितां । दोषामचीटपादाकृमिशशेषविषाखजित्" । ती-प्रतीनि समासेन तिक्तो वर्ग" । दीपानमाजनेयुक्तो शय्यां दद्यादिलक्षणा : इति भावप्रकाश इति सुश्रुते ) पादुकोपानहछत्रचामरासनसयुता । यस्य कलिकामक्षणविधिरशोकारमीशब्दे इ-घशोकषष्ठी, स्त्री, (घशोका शोकादिरहिता या अभीयोपस्करैर्युता शुलपुष्पाम्बरास्ता । एथ्य । (योषितां सनूपुरचरणप्रहारेण यशो- पछी।) चैत्रस्य शुक्ला षष्ठी। तस्या घठीपूजा यथा, सोपधानकविश्रामा फलैर्नानाविधैर्युता । काना पुष्योगमो भवतीति कविसमयप्रसिद्धि। "चैत्रे मास्यसिते पक्षे पद्या पठी समर्चयेत् । तथाभरणधान्येस यथाशत्या समन्विता । यदुक्तमा सुखाय पुत्तलामाय शुक्लपक्षे तथैव च" पव्यगााय विप्राय वैष्णवाय कुटुम्बिने। “पादाघातादशोक विकसति वकुण योषिता- इत्युत्तरकामाख्यातन्ले ११ पटल' ३०] दातव्या वेदविदुषे न वकातिने कधित् ॥ मास्यमद्यः" । इति साहित्यदर्पणे । अपरश्च । "प्रसत्या हादशे मासि यम्मूच्यामत्यरइये। . 1-18 ·। ततो - । १३८ अशा अशी अशी सुते जाते तथा पधा घठी दारशरूपिणी। अशोथ, त्रि, (शुच् + कर्मनि एयत् नञ्तत्पु तामहीमार पुत्वरूप-मारवान्धवत्रयमरणे वैशाखे चान्दनी घष्ठी ज्येठे चारण्यसज्ञिता । रुघः 1) शोकायोग्य । अशोचनीय । यथा, वर्णानामहोरात्र ध्याघाडे कादमी ज्ञेया श्रावगो लण्ठनी मता ॥ "अशोच्यानन्वशोचस्व प्रज्ञावादाश्च भाषसे । एकयामवासिखगोत्रजमरणे सर्ववर्णानाम भाद्रे चपेटी विख्याता दुर्गाख्याश्वयजे तथा । गतासूनगतासूश्च नानुशोचन्ति पगिट्ता" रात्र नाद्याख्या कार्तिके मासि मार्गे मूलकरूपिणी ॥ इति श्रीभगवद्गीताया २ यध्याये ११ लोकः । औरसव्यतिरिक्तपुत्त्रजननमरणयोग्परपूर्वमा पौये मास्थन्नरूपा च शीतला तपसि स्मृता ॥ (तथा च चाणक्ये,- प्रसवमरणयोश्च सर्लवर्णाना घिरा। गोरूपिणो फान्गुने च चैत्रेऽशोका प्रकीर्तिता", "अशोच्यो निर्धन प्राज्ञोऽशोच्य पगिड़तवान्धवः । प्याचामरणे ग्राह्मणादिवर्णप्रयाणा विरात्र इति स्कन्दपुराणम् । यशोच्या विधवा नारी पुत्रपौत्रप्रतिष्ठिता" ) समानजातीयोत्कृयजातीयपुरुषान्तर-समही प्यशोका, स्त्री, ( न विद्यते शोको दुख यस्याम् । ) अशौच,सी, (चे पवित्रताया भाव शौचं ततो तम् खभा-मरणे सर्वेषा बिरानहीनवणेपम् कटुकी। इत्यमर । व्यईता शासनदेवताभेद । तत्पुरुष ।) शुचित्वाभाव । स्मृतौ तु । वैदिकका. मरणे तु नाशौ । इति हेमचन्द्र । नईत्वप्रयोजकीभूतसस्कारविशेष । यथा। वैदि. भगिनीपुत्रग्टहे माटवसुर्मादपुत्त्रम्हे मि यशोकारि, घु, (याशोकस्य अरि । कदम्बरक्ष । ककमानईत्वप्रयोजकसस्कारविशेषरूपमशोध । य्वस पेटवसीयग्रहे मासुलपुत्वस्य जामाटर इति शब्दचन्द्रिका वैदिककाईवप्रयोजकसस्काररूप शौचं। न श्वश्रूश्वशुरयोम्मरणे भगिनीपुत्लादिचतुणों । अशोकायमी, स्त्री, (न विद्यते शोको यस्या सा । चाशौचाभाव एव शुद्धिर्नसस्कारविशेष इति रान। एवम्भूता यरामी। ) चैत्रमासीय शुक्लायमी । त वाप्य । व्यघाना योगपद्येत्विति न वईयेदघानि श्वश्रूश्वभुग्यो सन्निधिमरणे सर्ववर्णना वायसङ्ख्यकाशोककलिकायक्तजलपान कर्त्तव्यम् । इत्येताभ्यामशौच पापपर्यायाघपदप्रदर्शनात् राव ॥ श्वश्रूश्वशुरयोरेकग्रामस्थितयोमरखे। यथा, यथाशोकायमी स्कान्दे । प्यशौचपदस्य यथाभावरूपत्व। तथा,- वेषा पक्षिणी। "मीने मधौ शुक्लपक्षे अशोकाख्या तथायमी । "देवाश्च पितरश्चैव पुत्ले जाते द्विजन्मना । श्वश्रूश्वशुरयोनिग्राममरणे सर्वेषामहोरात्र। पिवेदशोककलिका सायाल्लौछि त्यवारिणि" । घ्यायान्ति तस्मात्तदह पुण्य पठश्च सर्वदा" भगिनी-मातुलानी-मातुल पिटवस्ट-माळवद अशोकाख्येत्युपादानात्तिथिमात्रेऽपि तत्पान । इत्यादित्यपुराणीयेन शौचे पुण्यपददर्शनात् गुर्बाना-मातामही-मरणे सर्वेषा पक्षिणी । फुलन्तु मन्त्रलिङ्गात् शोकराहित्यमवगन्तव्य । शौचस्यापि भावरूपता प्रतीयते । इति शुद्धि प्याचार्यपत्नीपुत्त्रयोरुपाध्यायस्य मारवैमानेयस लौहित्यवारिणि ब्रह्मपुत्राख्यनदजले। पुनर्वसु तत्त्व * ॥ मन्त्रदगुरुमरणे यशोच यथा, भ्यालकस्य सहाध्यायिनः शिष्यस्य च मरणे सर्व योगे तु फलाधिक्य । ग्राह लिङ्गगण्डपुराणयो । "टहीतो देवतामन्त्र सावित्रीग्रहण कृत । वर्णनामहोरात्र । मारवरपुत्र-पिटवटपुत्र "अशोककलिकाश्चायो ये पिवन्ति पुनर्वसौ। यस्मात्तस्य विरावन्तु ब्रह्मविद्याग्रहो यत । मातुलपुत्त्ररूपात्मवान्धवषयमरणे सर्ववर्णना चैत्रे मासि सिताराम्यां न ते शोकमवाप्न यु" ॥ उपनीयाध्यायको यस्तस्मिन्नपि पिरात्रक । पक्षिणी। पानमन्त्रस्तु। वेदवेदारशास्त्राणा व्याख्यान शिक्षित यतः । (तथा च मनु - "त्यामशोक हराभीए मधमाससमुद्भव । ज्ञान प्रतिछित येन वेदाभ्यासो यत कृत'। "मातुले पक्षिणों रात्रि शिष्यविग्वान्धवेष च"। पिवामि शोकसन्तप्तो मामशोक सदा कुरा" । तस्मिन्मृते चैकरात्र गुरौ शिष्ये तथैव च ॥" प्रथममन्येनोण तेनैव अनितपुत्ला पुलसहित स्त्रीशूद्रकर्तृकपानेऽपि प्रागुक्त युक्त खय मन्त्र इति मत्स्यसूक्ते महातन्त्रे ३५ पटल । थपि च । वान्यमाश्रिता पश्चात्तेनापि जमितपत्रा क्यो पठनीय । स्त्रीपक्षे ऊहोऽपि नास्ति विरतमेका "गुरावुपरते चैव व्यहाणि शिष्यसन्ततो"। पुत्त्रयोथासम्भव प्रसवमरणयोईितीयपुत्रपितु दशीतत्त्वे। अशेकपानन्तु पञ्चमाईप्रहरव्यायि इति विज्ञानतन्त्र ॥ * ॥ व्यन्यत् पूर्वलिखितं । स्त्रिरात्र। तत्सपिण्डानामेकरात्र। तद्दितीय न्यामराम्या भाटद्वितीयोक्तवत् । इति तिथ्यादि विहितकर्मविरोध्यदृरविशेष । तदनेकविध तत्र पितुर्मरणे तथाविधपुत्त्रयोरपि घिरात्र। तथा तत्त्व ॥ * ॥ व्यपि च । अत्र सोतेाजले बुधवारे। शुद्धितत्त्वोक्ताशौचानि सरयन्ते । विधपुत्त्रयो परस्परप्रसवमरणयोमाळभात्यु पुनर्वसुनक्षत्रयुक्त पुस्लाटम्या वाजपेययज्ञजन्यफल- व्यथ सपिण्डाद्यशौच १॥ ताशौच। समफलप्राप्तिकाम स्नायात् । ब्रह्मपुत्रे तु सर्व जनने मरणे च सप्तमपुरुषपर्यन्त सम्पूर्णाशौच । दौहित्रमरणे सर्वेषा वर्णमा पक्षिणी । पापक्षयपूर्बकतीर्थस्नानजन्यफलप्राप्तिकाम सा तच्च विप्रस्य दशाइ क्षत्रियस्य हादशाह । पिटमाटमरणे जमाना कन्यानां विरात्र । यदि यात् । सानेतिकर्तव्यता विधाय । वैश्यस्य पञ्चदशाह। शूद्रस्य मासः (यथाह मातुलमाटवरपिटवरूपतीना "ॐ, ब्रह्मपुत्र महाभाग शान्तनो कुलनन्दन । करोति तदा सर्वेषा वर्णाना पिरात्र। अमोघागर्भसभूत पाप लोहित्य मे हर"। "शुध्येदिप्रो दशाहेन हादशाहेन भूमिप । मातामहादीनां त्रिरात्राभ्यन्तर मरणश्रवसे इति पठित्वा खायात्। वैश्य पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति") तच्छेषेण शुद्धिः। तत्कालोत्तरश्रवणे तु नाशौघ । केवन शुक्लायन्या ब्रझपदगमनफल। पश्चमाई अनने मरणे च दशमपुरुषपर्यन्त सर्वेषा वर्णाना किन्वाचारात् नाममात्र प्रहरव्यापिन्या पुनर्वसुयुक्तायां केवलाया वा शुक्ला यह । चतुर्दश पुरुषपर्यन्त पक्षिणी । व्यथ वालाद्यशौच र एम्या शोकरहितत्वकाम यावशोककलिका जनने मरणे च जन्मनामस्मृतिपर्यन्त सर्ववर्णाना नवमादिमासजातवालस्याशोधकालाभ्यन्तरे मर- यह पिवामि इति सवलय,- मेकाह । जन्मनामस्मतेरभावे सानमात्र । णे माता पित्रोरस्पृश्यत्व युक्त तदेव खजात्युक्त "त्वामशोक हराभीए मधुमाससमुद्भव । श्वशौच प्रति कन्यायास्त्रिपुरुष सापिण्ड । माता- जनमाशोच । ज्ञातीनान्त्वशौच नास्ति । महमरणे सर्वेषा वर्णाना चिरात्र। पिबामि शोकसन्तप्तो मामशोक सदा कुरु" । नवमादिमासम्टतभातयो कन्याउलयो पित्रा मारवसीय-पिटवसीय-मातुलपुल-भागिनेय- इति पठित्वा विष्णुपदालमिश्रिता अशोक- दिसपिण्डानां मातुश्च जननाशोध ! तपास कलिका अठौ पिबेत् । स्त्रीशूद्रानुमनीतैरपि मरणे सर्ववर्णाना पक्षिणी णाना दशा शूमाणां मासः। पुलजन्मनि पितु' मन्त्र पठनीय पौराणिकत्वात् । स्त्रीपक्षेलिडोहो पितामहमगिनीपुप्त-पितामहीभगिनीमत्र-पि सचेन स्नान । पुत्त्रमुखदर्शनात्पर पुन' सचेल नास्ति प्रचते समवेतार्थत्वात् । इति कृत्यतत्त्व । तामहीबाटपुस्त्ररूप-पिटवान्धवत्रयमरणे सर्वव- गीनां पक्षिणी॥ (तथाच सवत',- यशोच , पु, (न शोच । नमसमास ।) शोकाभावः। मातामहभगिनीपुत्व मातामहीमगिनीपुत्त्र-मा- तत्पर्याय | ध्यनहरूति | इति निकाण्डशेष । "नाते पुत्ले पितु सान सचेलं तु विधीयते । 11 . मनु । - खान॥

·प्रोच - खानात् शुद्धि । १३९ अशी अशी अशी माता अध्येताहेन नानात्त स्पर्मानं पितु"1) घघ गर्भसावाशौच ! लौकिकपारिभावितोभय पास्त्रधातेतरक्षतमररो पुत्लकन्याजनने ब्राझण्या दशाहानन्तर लौकिक घगमासाभ्यन्तरे गर्भखाने सवर्ण स्त्रीणामेवा- ! सर्ववर्णाना समाहमध्ये व्यहं समाहाटूद्ध सम्पूर्णा- वाम्माधिकार। शौच । तच लौकिकवैदिककर्मयोगर्भमासतम- গুগলন ब्राह्मण्या विशतिरात्रोत्तरमानात् सद्यदिनप्यापक लौविकिपारिभाषिकशस्त्रघातमरणे यामध्ये [इति मनु ।) वैदियाकाधिकार । ("गविमिमितुल्याभिर्गनखाने विशुध्यति" यह यहादई प्रकृताशीच द्वितीयमासावधिगमवावे माससमसयदिनाधि लौकिकशास्ववात खड्गशरादिघात । कन्याशनने ब्राझण्णा मासोत्तरखानात् वैदिक- पारि- कम्माधिकार॥ कादेकदिनात्पर वाचण्या वैदिककाधिकार ! भाषिकास्ववातस्तु । यूद्राया कन्यापुत्रजनने त्रयोदशाहोत्तर लोकिक- क्षत्रियाया गर्भमाससमसयदिनाधिकात् दिन "पक्षिमत्स्य मौर्य तु दष्ट्रिय शिनखैईता । फाधिकार । वैदिककर्मणि तु मासोत्तर दयात् । वैग्याया दिनत्रयात् । भूदाया घड् पवनानगनपायर्ववामिविषवन्धने । दिनात् । मता जलप्रवेपोन ते वै वहता स्मृता एतत् सर्व कन्यापुत्त्रयाविद्यमानत्वे वोध्यं । सप्तमाएममा नयोर्गर्भपतने मातु सम्पूर्णशौच।' इति देवीपुराणोक्त ! जननाशोचोत्तरं पगमासाभ्यन्तरमजातदन्तमरणे ! सगुणसपिण्डाना सद्य प्रौच । निर्गुणपित्रादि व्यय विदेशस्थिाशौच ॥ मातापित्रोरेकाए । सपिण्डानान्तु सद्य शौच । सपिण्डानामहोरात्र। यथयाचरणशीलाना सपि यशौचकानाम्यन्तरे विदेशस्यजननमरणाशौच- परमासाभ्यन्तरेऽपि जातदन्तस्य मरणे माता ण्डाना त्रिरात्र तत्र जातत्य तद्दिनरव मरणे श्रवणे शेघाहोभि शुद्धि ॥ पिनोखाइ। सपिण्डानामेकाह। घण्मासो एव शेय॥ सप्तमायममासजात बालस्य जन्मदि- ("विगत तु विटेशस्थ टणवात् यो हागिईश। परि दिवर्षपर्यन्त वालकमरणे मातापित्रोस्यह। तीयदिनादौ मरणे नवमादिमासनातवालक वच्छेपा दणरावस्य तावदेवाशुचिर्भवेत्” । सपिण्डागामहतघूडे एकाए । कृतचूडे यह ॥ मरणवदशौच । तच्च वालाद्यशोचे विरत ॥ इति सनु ।) (पत्र मन,- व्यथ ग्टन्युविशेषाशौच ॥५ यशोचकामोत्तर विदेशस्थ ज्ञातिजननश्रवणे- "तृगामकृतचूडानां विशुद्भिर्नशिको स्मता। शास्त्राननुमतबुद्धिपूर्वकात्मघातिनो नाशोचदा- ऽशौच नान्त्वेव। मुत्तजननश्रवणे तु सचेलखानात् नित्तडकानां तु घिराघाच्छुद्धिरिप्यते । हश्राद्धादि। शुद्धि ॥ (यन मनुराह । उनदिवापिकं प्रेत निदध्युवन्धिवा वधि । शास्त्रानुमच्या व्यनशनादिम्रतस्य प्रमादादनाना "निर्ट जातिमरण श्रुत्वा पुत्तरय जन्म च । प्पलत्य सुचौ भूमावस्थिसञ्चयनादृते । शनि-वधि जलोदेगप्रपतन-सग्राम-पूटङ्गि-दष्ट्रि सवाना गणमान्य शुसो भवति मानव ') मास्य कार्योऽमिसंस्कारो न च कार्योदकक्रिया । नखि-याल-विघ-चगडाल चौर-रतस्य च त्रिरात्रा सम्पूर्णशौचिमरणे वर्षाभ्यन्तरवणे सपिगठाना व्यरण्ये कासवत् त्यत्वा क्षपेयुस्वग्रहमेव वा ।") पट्यादिभि स्त्रिया च कोडा कुर्चत प्रमदा- ! विरात्रेण शुद्धि । सचेनसानादास्पृश्यत्व- दिवोपरि मासत्रयाधिकपार्षपर्यन्तमनुपगील. प्रमादमतस्य नाशोचादि ॥ नागविप्रियकारित्वेन : नित्ति । वर्योत्तरश्रवणे तु सपिण्डाना खानेन वालयस्य मरणे मातापित्रादिसपिण्डाना यह तद्धतस्य मरणोद्देशप्रत्तविद्युद्धतस्य चौर्य्यदो शुद्धि । ( यत्र मनु । तग्मध्येऽप्युपनीतम्य मरणे दपाइ । मास पेण राज्ञा इतन्य कलए हावा चागालाद्यै-, "यतिक्रान्ते दशाहे च त्रिरात्रमचियेत् । पयाधिकपर्वोपरि मरणे पिघादिसपिण्डाना रसमानवणेहतरय विप्राटेाधिजनकोषधस्य सवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्दै वायो विशुध्यति" :) विषस्य वझेच वा दातुमरणे पाषण्डाधितन्य नित्य माट-पिट मर्ट मरणे वोत्तरश्रवणे पुत्रपातो- शूमग्य पण्मासाभ्यन्तरे ग्रनुत्पन्नदन्तस्य मरणे परायकारिण मोधात् खय प्रायवियवहादि रेकात्तेन भुद्धि । दिवोत्तरथवरणे स्नानमात्र । भिराम । उत्पन्नदन्तस्य पक्षाए। यण्मासोपरि प्रलोद्वन्धन नल-गिरि रक्षाप्रपात-म्हनत्य चा पशौचातिकमण्व विटेशस्यमरणाशोचवणे दिवर्षाभ्यन्तरे च्यफनचूडमरणे पञ्चाए । तघापि स्यादिमयपानिमाट विप्रादेमनुय्यच घस्यानाधि- व्याशौच । न खगराशौघातिसमे । यत्र मरणा- कृतघड़मरगे हादशाए। दिवोपरि घा कारिगा कगठदेशोत्पन्नभगरोगस्य पुकाशक्त मात्र श्रुत विशिय्य मासादिकमज्ञात तत्र अवग- भ्यन्तरे मरणे बादशाए । यत्रापि देवात् कृतो. नपुसकस्य जाझणविषयापराधकरणानिहतस्य दिनावधिखजात्युक्तमशोच । खगहाशौचेऽपि हा मासो व्यवभियते । घोपरि मास ॥ वुद्धिपूर्वकवाझणहतस्य च महापातफिनो गलत् महागुरुनिपाते दारात्र । थथ स्नापौ:३ कुटिनए एवविधपतिताना मरणे घ न दाहा- व्यथाशोचसदर कान्याया जग्मावधिदिवाभ्यन्तरे मरणे सर्व शौचादिकं कार्य : तत्कृत्वा तप्तकप्रदय कुर्यात्म जननाशौचमध्ये जनाशिौचान्तरमाते मरणा- वगा पिनादिसपिण्डाना सद्य शोष। दिव- (व्यत्र मनु,- | शौचमध्ये मरणाशोचान्तरपाते घ पूर्वाशोध- गोपरि वाग्दागपर्यन्तमेकाहा "वृथासारजाताना यवन्यासु घ तिष्ठताम् । काला सर्ववर्णना शुद्धि । (यथाइ मनु - वारदागोत्तर विवाह पर्यन्तं वान्यामरणे भर्टकुले प्यात्मनरत्यागिनाव निवतोदक किया । "यन्तर्दपारे याताश्चेत् पुनरागमनो। पिटकुले च पिरानं पापण्डमाश्रिताना घरन्तीनाच कामत । तावत्यादधिविप्रो यावत्तस्यादनिर्दप" :) ("स्त्रीणामसंस्कृतानां तु यहाफुध्यन्ति बान्धवा '। गर्भमर्टदहाचैव मुरापीनाच योषिता" ! पूर्णजननाशौचान्तटिने पूजननाशोघान्तरपाते इति मगु ।) इति ।) नेच्छतसरादिभिर्युद्धे खाम्यर्थ हतवि- पुर्णमरणाशौघान्तदिने यूमरगापौघान्तरपाते विवादोत्तर मरगे भर्टकुलरव सम्पूर्णशौच ! प्रादेदाहाशौचादियमन्त्येव । घ पूर्वाशोधान्तिमदिनोत्तरदिरदयेर अद्धि । दन्तसम्मपर्यन्तं भगिमीमररो सोदरमा सद्य कृतप्राययित्तगस्नयुछिनो दाहाशशेषादिकं काये। पर्यजन्नाशोधान्तिदिदीशेत्तरप्रमासे सूट- प्रस्वाभिमुख हतन्य तु सद्य शोध दारादि घ! दयात् पूर्व वत्पाते सूर्योदयावधिदिनययेय पूजापर्यत भगिनीमरखे एफरा । विवाह गवाथै नाभणार्थे वा दररेन युद्धे हतस्याहोरात्र. मत पियर एव मरणोऽपि साफन्याया पिरमरे प्रसवमाल्यो पित्रो एपविरहितयुद्धे मगुडादिएतस्य परामुख- যুবনিবিয়ানীঘাড়ার समादिसरानगन्ययोस्तिराचं तथाविधन- एनल घ घिरापाशी पदांगोचभनेन अधि। २.वर्मा एकरा । तपादिघससनिधान्त गोविमानेऽमिनुख्युशहनत्य चौपश्विमान्तटिना छोरारियमेरुदेव समें eirtaहदै सारं साधार! परामुखसख तु पिराना हिती दिग्एन्य माहादि वरदिने। - दशाए। - पौधा गुद्धि मपौधा । सर सोई ·श्यत्व । १४० अशो अशी अत्र च यशौचान्तिमदिनतत्पमातयो सपुत्र कन्यामरणात् सद्य शुद्धिः। न तु पुत्त्रमरणात । व्यतीतेऽशौचे सचेलसानेनास्पृश्यतानित्तिः । मनने पिटमाटभटमरणे च न दिनदयत्रय पिनादिसपिण्डानान्तु प्रथमजातमरणात् शुद्धि । जनमाशोचे सपिण्डानां चस्पश्यता नास्ति । रद्धि । किन्तु खपुस्तमननावधि पिटमाटमर्व न तु परणातमरणात् ॥ शूद्राया यमशोत्पत्तौ एलोत्पत्तौ खानात् पूर्व पितुर्विमाट्टणाचास्यू मरणावधि च पूर्णशौच ॥ ज्ञातिजननाशोध प्रथमजातमरणाशौचेन शुद्धि । न तु परजात- पूर्वार्द्ध • स्वपुत्त्रमनने ज्ञातिजननाशौचकानेन मरणात् । पिनादिसपिण्डानान्तु प्रथमभातमर सूतिकास्पर्णे पितुर्विमाणाञ्च सूतिकातुल्य सुद्धि । पराई घेत् खपुत्रजननाशोधकालेन णात् सुद्धि न तु परजातमरणात् । एवमन्य कालास्पृश्यत्वं । धन्येषा सानमात्र । शुद्धि । झायं सधीमि । कन्यापुत्रयोज़नने मातुर्दश राश्रमस्पृश्यत्व । ज्ञातिमरणाशौचकालमध्ये मिटमाटभटमरणे यथ श्वानुगमनाद्यशौचं । - कन्याएत्रयोर्जनने शूद्रायास्त्रयोदशरात्रमस्पृश्यता पूर्वार्द्ध पूर्वाशौचकालेन परा? पराशौघकालेन ब्राझणशवानुगमने ब्राह्मणस्य सचेलसानामि- वध क्षताशोध । शुद्धि स्पर्शतप्राशन शुद्धि नामेरूईमधोवा रधिरसवे सन्ध्यावन्दनावि खपुत्त्रजननाशोधान्तिमदिनतत्पमातयोति क्षत्रियशवानुगमने ब्राह्मणस्य एकाहेन शुद्धि रिककर्मण्येकाहः। अनमे पिटमाटभर्टमरणशौचान्तिमदिनतत्पमा वैश्यशवानुगमने ब्राह्मणस्य बहेन भुद्धि । शूद्र- दन्तरक्तसये सर्वष कर्मण्येकाह । तयोिितमरणेऽपि न दिनयत्रयरद्धि । कि पावानुगमने ब्राझणस्य प्राणायाममतेन दिन- अथ रजखलाशौच १० न्तु पूर्वाशौचकालेन शुद्धि त्रयेण च शुद्धिः॥ तघ प्रथमदिनावधि विराप्रमशौच। विरात्रात खपत्तजननाशौचान्तिमदिनतत्पमातयोःख पुत्ला प्रमादात् शृद्रशवानुगमने ब्राह्मणस्य जलावगाह- पर सप्तदशाहपर्यन्त रजोदर्शनेऽशौचामाव' । न्तरजनने एव माळमरणाशौचान्तिमदिनतत्वमा नामिस्पर्शतप्राशने शुद्धि । वयादशाहे रनोदाने एकाइमशौच । तयो पिटमरणे पिटमरणाशौचान्तिमदिनतत्य यनाथम्राझणस्य धर्मवुद्ध्या दहनवहनयो मान ऊनविशदिने रजोदर्शने यहाशोध । भातयोम्मानमरणे च क्रमेण दिनदयप्रयरद्धि । तप्राशनाभ्या सद्य शौच । ऊनविशतिदिनात् पर रजोदर्शने त्रिरावाशौचा जननाशौचद्दयसन्निपाते पूर्वजातो यदाशौचका लोमेन सजातीयदाहे खखजान्युक्ताशौच ॥ रजखला चतुर्थेऽडि भर्ट सेवनादिलौकिककर्मति लाभ्यन्तरे मतस्तदा सपिण्डाना सद्य शोचेन व्यसजातीयशवदहनवहनस्प” शवशायुक्ताशौचा शुद्धा । पञ्चमेऽहनि देवपत्रकर्मणो मुद्धा । पूर्वाशौचनाश । तनाशादेव पराईजातबालस्य नेहादसम्बन्धिदाहकविप्रादेस्तङ्गहवासे घिरात्र । ("शुद्धाम चतुर्थेऽकि यमुद्धा दैवषैत्रयो । माटपिटव्यतिरिक्तसपिण्डाना पूर्वाईशातवालस्य व्यशौचिकुलान्नभोजने तत्तुल्याशौच ॥ यशो- देवे कर्मणि पेत्रे च पञ्चमेऽहनि शुध्यति"। मातापित्रादिसकलसपिण्डामा परजननाशौचस्य घानभोजन विना तङ्ग,हवासेऽहोरात्र । इति शुद्धिमत्त्वे । निरत्ति । पूर्वजातवालस्य मातापित्रोस्वस्पृ विशेषवचनामाये सम्बन्धिनो मातुलादेरस्नेहे रजखलाया अशौचमध्ये सूतिकास्पर्श पन्यत्र श्यत्वयुक्तखखजात्युक्तजननाशौघ । जननाशौच- नापि दाइ विरात्र नातिस्पर्णेच पिराधोपवासेन अद्धि । उप इयसन्निपाते प्रथमजननाशोचपूर्वाईजातवाल- जननाशोचपूर्वार्द्धजातवाल- पिताधूमसेवने नानात् शुद्धि ॥ (यथाह मनु । वासस्नु यशौचाल पर करणीय । मरणे तम्मातापित्रो तम्मातापित्रो पूर्वाशौचकालपर्यन्त "प्यसपिण्ड द्विज प्रेत विप्रो निहत्य वन्धवत् । भर्ट पूरकपिण्डदानकाले यदि रखना भवति प्यास्पृश्यत्वयुक्तमशौच। परार्द्धगातवालमरणे विशुध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्ताश्च धान्धवान् ॥ सदा वस्त्र त्यक्ता पुन सात्वा पूरक दद्यात् तु तन्जमनावधि तम्मातापित्रोरङ्गास्पृश्यत्वयुक्तख यदन्नमत्ति तेषा तु दशाहेनेव शुध्यसि । किन्तु शुयुत्तराशौषदिनासत्त्वरवाय विधि । जात्युक्तजनमाशौचं। विशेषातिरिक्तसमवख्यदि धनदन्नममय स चेत् तमिन् गहे वसेत् ॥ तत्सत्त्वे तु मुद्धया भूत्वा देय : वसीयजननमरणाशौचयो सन्निपाते मरणाशौच- धनुगम्येच्छया प्रेत ज्ञातिमज्ञातिमेव वा । बाब्दिकश्राद्धकालेऽपुत्त्रमा- यदि रजसता कालेन शुद्धिः । यसमसख्य दिवसीयजनगमरणा स्नात्वा सचेल स्पृष्ट्वामि एव प्राश्य विशुध्यति" 1) भवति तदा पञ्चमेऽहनि तक्राद्धं कुर्यात् ।। शौधयो सन्निपाते तु दीर्घाशौचकालेन शुद्धिः शूटेम्मतेऽस्थिसञ्चयनकालाभ्यन्तरे तरह गत्वा (अभिषिक्तक्षत्रियाणां चान्द्रायणादिवतकारियां शूद्रेतराया पुत्राननप्रयुक्तविशतिरावाशौचा- श्रुनिपातेन विप्रस्य त्रिरात्रं ॥ स्थानान्तरे ऽश्रुमा गवामयनादियागप्ररत्तानाश्च सपिण्हमरवादाव भ्यन्तरे पत्युमरणेऽपि पुत्त्रजननाशोधकालेन तनेऽहोरात्र। शौचामावरव । उक्तश्च मनुमा। मुद्धि'। शूद्रे म्टतेऽस्थिसञ्चयनकालादूट्मासाभ्यन्तरे तद "न राधामघदोषोऽस्ति प्रतिनां म च सत्रिणाम्। पूर्वोक्तसपिण्डदयजमनवर्द्धिताशौचमध्ये पिटमाळ- ग्टहेऽश्रुपातने विप्रस्याहोराम सघेलखानश्च । ऐन्द्र स्थानमुपासीमा ब्रह्मभूता हि ते सदा"। मर्टमरणेऽपि वर्द्धितसपिण्डदयजननाशोचकानेन अस्थिसन्चयनात् पूर्व विप्रन्टहे रोदने विप्रस्य विष्णुणाप्युक्तम्। “अशौच न रा राजकमरि, शुद्धिः। एकाहे पूर्णाशौचिसपिण्डद्दयमरणे या एकाहेन मुद्धिः न प्रतिनां व्रते, न सत्रिणां स"। इति ।) वदशौच तावत् सर्वसपिण्डानामस्पृश्यत्व । क्षप्रवेश्ययो रोदने विप्रस्य घन शुद्धि । इत्यशौचष्यवस्था समाना सकुल्यपर्यायसमानोदकमरणे विद्युदादिमरणे- शूद्रस्तु सर्वत्र रोदने नन शुद्ध । यमः, पु, पर्वत । मेघ । वैदिकशम्दोऽय । ऽपि यशौच त्रिरात्र। वङ्गास्पृश्यत्वमेकरात्र । तशूद्रस्य पान्धवै सह रोदनरहितविलायमात्र यसकदली, स्त्री, (अश्मा इव कदलीफल यस्याः ।) तेनैतत् प्रिरात्रदय गुण । विदेशस्थमरणे यर्थात् ब्राक्षणस्याहोरात्र । कदलीविशेषः । इति राजनिर्धण्टः । बस्याः अशोधमध्ये अश्रुतसपिण्डमरणे विरात्राशौच यस्थिसञ्चयनकालस्त पूर्णशौघे ब्राह्मणस्य चतु गुणपर्यायो काठकदलीशदे दशम्यौ । घान्स्पृश्यत्वज्ञानापनेय। यतस्तल्लघु । एषा स हः । क्षत्रियस्य षष्ठाह । वैश्यस्य एमाः। प्यमकेतु , स्त्री, ( पश्मेव केतुरस्या) क्षुद्रमामाग निमाते गुरुणैव मुद्धि । शूदस्य दशमाह । यहाशोचे सर्वेषां द्विती भेदारक्ष । इति राजनिघण्टः । विदेशमतज्ञातिषिरापाशौचस्य लघुन विदेश- यमगर्भः, पु, (यमेव गर्भो यस्य ।) हरिमहिः । मतपिष्टमाटमर्टत्रिरावाशोचेन शुद्धि । पूर्णशौचिमरणे ब्राह्मणस्य चतुर्थाऽस्पृश्यता- तुल्यनिराधाशौचसमिपाते पूर्वेणैव शुद्धि । निवृत्ति ॥ क्षषियस्य पछदिने। वैश्यस्य अयम- यमगर्मज, सी, (चश्मनो गर्माब्जायते इति। वन कन्याएलयमगोत्पत्तौ सर्ववर्णाया मातुमासेन दिने । शूरस्य दशमदिनेऽस्पृश्यतानिवन्ति । सर्वस्य खण्डाशोचे त्रिमागकालेनास्पृश्यतानि- अद्धि पित्रादिसपिण्डाना खात्युक्ताशौचं । पाना इति भाषा (पु, पाषायत्रो वधि) तयोरौषमध्ये एकवरमरये शूद्राभिममासुः। . ॥ । - । . याहा। मरकत । इत्यमर' गर्भ + जन् +31) मरकत । इति रागनिर्धटः । कृतिः। घमनः, (षमान पाषायन्ति मिगतीविका ·१४१ दाता। माषा । । पम्मभेदतथाविस्व एवम्भूजः कृत प्रतः । +हन् +टक ।) पाषाणभेदनरक्षः। इति राज- शत् पुरीपं सानिलं मुञ्चति। मुहारंवारं। निर्घण्टः ॥ हाथाजुडी इति भाषा ममेदशन्दे एरण्डतैलहिङ्गाष्यो यवक्षार ससैन्धव । विन्दुश' विन्दु विन्दु मेहति मूत्रयेत् । प्यावे. ऽस्य पर्यायगुणो शवयो। त्यादि श्यावा किञ्चित् श्यामा । बरुणा किश्चि- स्तनकण्ठकटीमेट्दयोत्यव्यथा जयेत्” । इति शाईधर ) अश्मण, सी, (अमन प्रस्तराज्जायते इति । अम्मन् एवं चासऱ्या वर्णकारकथनं या- +जन+ह।) शिणाजतु । इत्यमर' । लौ यसयोनि, ई, (व्यमा योनिरुत्पत्तिस्थानं यस्य ।), कृष्याणा प्रत्यक्षसंवादिपशास्त्रप्रामाण्यख्यापनार्थ- मरकतमणि' । इत्यमरटीकाया भरतः। इति रागनिर्घण्ट। माङ । धिताकण्टकैरिव वदरीवीजवत् क्षुद्रा- दुरैर्वेलिता ॥ ॥ पित्तोल्वणामाह । ("अयोऽमियत क्षत्रमध्मको लोभमुत्थितम् । पामर', त्रि, (अभ्समोऽयमिति । यस +ri) प्रस्तर- तेषा सर्वत्रगं तेज सासु योनिषु शाम्यति ।" सम्बन्धीय' । इति पाणिनि । पातुरिया इति "पित्तेन दहा ते वस्तिः पथ्यमान वोमवान् । मलातकास्थिसस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरी"। इति मनु' । शिलापत्यर्थे वैद्यकचक्रपाणिसय- इस्याम्मरीरोगचिकित्साया वराणते यथा । यमरी स्त्री, (धमान राति ददासि या। अम्मन् + दह्यते साक्षादमिनेव । वस्तिरिति मूत्रकोष' । 'घटता चाम्म देयं।) रा+क+गौरादित्वात् 'सीय । मूत्ररोगो पच्यमानव क्षारेणेव । उनवान् उष्णस्पर्श हि मूत्रद्वारे प्रस्तरमिव कठिनमासं रचयति ।) कफोषणामाह। धामणतुक, सी, (पम्सशतु +खार्थे कन् ।) शिला- ज। इति राणनिर्घण्टः । (शिलाजतुशब्दस्य मूवष्ठरोगः। पातरी इति भाषा । यथा । "वस्तिनिस्तुद्यतइव लेणग्या शीतला गुरु । विशेषविवरणं यं) पथाश्मर्याधिकार'। पनामा सनियनिदान यसरी महती अमा मधुवर्णाथवा सिता" बसदारमार, मु, (बमान दारयतीति । पम+ सध्याचाह। महती कुक्कुटाण्डसुल्या। मधुवर्णा ईषत्पिङ्गल- मुसा "वातपित्तकतिसम्चतुर्थी शुकना मता। +णिच् +ख्युट ।)टन । पाषाणविदारणास्त्रं । दृ+ विमटाधर' टॉकी इति पश्चिमदेणे ख्यात, प्राय नेमाश्रया सर्वा षश्मयं स्युर्यमोपमा", "एता भवन्ति बालानां तेषामेव हि भूयसा । षामन्त, सी, (बम्मन प्रस्तरस्यापि व्यन्तो भवत्यत्र। श्रेष्माश्रयाः येमसमवायिकारणा । शुमानां पाश्रयोपचयाशत्वात् ग्रहणाहरणे मुखाः" । शकन्भ्वादिरयं ।) चुसी । बशुभं । मरण । यम विना। शुमनायास्तु शुक्रस्यैव समवायिकारण रताः दोषत्रयशगिताः वालागा स्युः। यतः सी वधि। क्षेत्र । इति मेदिनी। (ए, धम्मात् त्वात्। अन्ये तु शुक्रामामपि कफकारणत्व- एवाश्मो विशेषतः झेमसमवायिकारणामाला- मरत्वयां जात स्वनामख्यातो मरावेद । तथा घ मिच्छन्ति । प्राय शब्दश्चात्र विशेषार्थ । यमो. तु विशेषतस्तमिदानसेविनो भवन्ति । उतच परिवरी। पमाश्चिकित्सा विनासम्माप्तिमाह। । सुश्रुतेग । प्रायेणेता पश्मर्यो दिवास्वप्नसमश- "मरावती मयत्वन्तो देवानजनयत्सुतान् ।” "विशोषयेदस्तिगतं सशुक्र नाध्यशनस्निग्धशीतगुरुमधुराहारप्रियवा विशे- "अमन्तं विधरश्मिञ्च तथा निष्कुषितं नृप ") मूत्र सपित्तं पवन कफ वा। घेण बालानां भवन्तीति । भूय पदोपादानात् वासन्तक, सी, (प्यमन्त +खार्थे कन् ।) चुस्ली। यदा तदाम्म[पजायते तु महतामपि त्रिदोषजनिता भवन्ति । तेषामेव मल्लिकाच्छादनं । दीपाधाराच्छादन । इति मे- कमेण पितष्विव रोचना गो। वालानामेव। ग्रहणाहरणे सखा ग्रहण निष्का- दिनी । सेजधांधारिया इत्यादि भाषा । पवनो वस्तिगतं सशुक्र मूत्र सपित्तं कफ वा । सनार्थमगुलिभ्या । प्याहरण पाचनादिपूर्वक वमन्तक , पु, षामन्त + कम्।) टणविशेष । व्यस्त शोषमुपनयेत् यदा तदा पश्मरी कमेण क्रमशो निष्कासन तत्र सखा सुखदा'। तत्र हेतुमाछ। कुचाइ इतिभाषा | तत्पर्याय । वनोटक २। वर्द्धमाना । यथा गो पित्तेषु रोचनेयेत्यन्वय ।। धाश्रयोपचयावत्वादिति प्याश्रयो वस्ति तस्यो- इति रत्नमाला रक्षविशेषः । यावुटा इति पूर्वरूपमाछ। पघय स्थौल्य तस्यात्वात् ॥ ॥ शुक्राश्मरीमाइ । पश्चिमदेशे ख्यात ।तत्पर्याय । इन्दुक २ कुराली "नेकदोषाश्रया सना यथासां पूर्वरक्षणं । "शुक्राश्मरी तु महता जायते मुक्रधारणात्" । ३ यलपत्र स्ममत्वक् ५ नीलपत्रः ६ यमलप वस्यामान तदासन्नदेशेषु परितोऽतिरक् ॥ अव्ययानामनेकार्थत्वात् तु शब्दोऽत्रावधारणार्थ । प्रक ७/ धस्य गुणा । मधुरत्व । कषायत्व । सुशी मूने वस्तसगन्धय मूत्रकृच्छ्र ज्वरोऽचि" । सेन महतामेव न तु बालाना । तेषा वक्ष्यमाण- तलत्य। पित्तप्रमेहविदाइटमणाविषमन्चरविषा वस्त' छगलक . । सामान्यलक्षणमाह । सम्माप्तेरसम्मवात् । न तु शुक्रामावो वाच्य । तिच्छर्दिभूतनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्ट । "सामान्यलिङ्ग गानाभिसेवनोवस्तिमूईस । शुक्रधारणात् वेगात् व्यवमानस्य मुफ्रस्य धार यमपुष्प, सी, (धम्मन पुष्पमिव ।) पोलेयं । शैल विशीर्णधार मूत्र स्यात् तया मार्गनिरोधने । णात् । । शुक्रामाः सम्माशिमाछ । जनामगन्धद्रव्य । इत्यमर । तापायात् सुख मेहेदच्छ गोमेदकोपम। "स्थानाधुतममुक्त हि मूष्कयोरन्तरेऽनिल । प्यमभाल, सी, (यमेव भाजयति चूर्णितं करोति । तत्मक्षोमात् क्षते सासमायासाचातिरगमवेत्". शोषयत्यपसंदृत्य भुक्र तच्छुकाममरी" : भनघूर्णने। भज + णिच् + घण्। एषोदरादि वस्तिमूही नाभेरधोदेश । विशीर्णधार सवि प्यनिल मैथुनवेगेन स्थानाचात । व्यमुक्तं मैथुन- स्वात् जस्य लत्वम् ।) द्रव्यचूर्णार्थलोहादिपात्र । च्छेदधार। तया व्यस्मा। मार्ग' मूत्रवाहि वेगधारणेन हत शुक्र । मुष्कयो मेएसहितयो । तत्पर्य्यायः । गौहमाण्ड २ । इति शब्दचन्द्रिका । सोत । तापायात् कदाचिदायुना अमर्या मेष्टघणयोरन्तर इति सश्रुतवघमात्। तेन हामानदिस्ता इति भाषा: मूत्रमार्गादन्यत्र गमनात् । सुखं मेहेत् मूत्रयेत्। मेष्टषणमध्यगतवस्तिमुखे उपसंहत्य एकीकृत्य धामभित्, कि, पु, ( प्यमान भिनत्तीति । बम + गोमेदकोपम गोमेदको मणि किविझोहित-! शोषयति । तच्छुक्रमश्मरी तथाभूतं मुझमेवा- भिद+किम् ।) माषाणभेदी रक्षः। इति रत्न स्तदर्य। तत्स क्षोभात् तस्या व्यश्मा' सञ्चारात् । श्मरी.बस्या लक्षणमाइ । माला । प्रस्तरभेदके त्रि घर्षणेन मूघवहे सोतसि क्षसे जाते सास सरत "वस्तिरभूत्रकृच्छ्रत्वमुकश्वयथुकारिणी। प्यमभेद , पु, (अश्मनो भेदो भवत्यस्मात् ।) पाषाण मेहेत् । भायासात् प्रवाहमादिनितात् ।। तस्यामुत्पन्नमामाया भुक्रमेति विलीयते । भेदी रक्षा । इति रत्नमाला। (यस्य गुणा । वातोन्यणामाह। पीडिते त्ववकाशेऽस्मिनमर्यवं ध शर्करा"। "अश्मभेदो दिमस्तित कषायो वस्तिशोधनः । "तत्र वाताश त्वाती दन्तान् खादति वेपते। तस्या शुक्राश्मया । उत्पन्नमात्रायां यदा सा कथ- भेदनो इन्ति दोषाोगुल्मकाम हुन । महावि मेइन नाभिं पीडयत्यपि सक्षणन् । मपि विलीयते विलय याति तदा शुक्र रति योनिरोगान् प्रमेहाश्च सोहशूलव्रणानि च" | सामिल मुञ्चति शकम्मुडर्मेहति विन्दुशः । मूत्रमार्गात् प्रवर्त्तते। पीडिते स्ववकाशेऽस्मिन् इति भावप्रकाश घ्यावारणासरी चास्य स्थाषिता कण्टकैरिव" तुशब्दोऽवधारणे। तेन यस्मिन्नेव अवकाशे "एरण्डो विजपूरश्च गोक्षुर रहतीक्ष्य । सडक्वणन् यातनाद कुर्वन् नाभिदेश पीण्यति । स्थाने मेषणयोरन्तरे पीड़िते सति सा * " 1 ·॥ - विलीयते यन्तीना भवति । व्यवस्थामेदादारी शर्करा सिकता भवतीत्याह। यमर्येव च शर्करा चकरात् सिकता च भवति । शर्करासिकतयोश्च मेदो महत्वाल्पत्वाभ्धा बोइण्य । कथ यसरी शर्करा भवतीत्याछ । सा भिन्नमूर्तिर्वासेन शर्क- रेत्यभिधीयते । सा यारी शर्कराया पात- मवरोधच सहेतुकमाई। "वणुगो वायुमा भिन्ना सा तस्मिन्ननुलोमगे । निरेति सहमूनेण प्रतिलोमे विवध्यते । मूत्रसोतम्परता सा सक्ता कुर्य्यादुपद्रवान्" । सा समरी। सस्मिन् वायौ । धनुलोमगे मूत्र- सोतस सम्यक्प्ररत्ते भूत्रेण सहसा शर्करा मिरेति पतति । प्रतिशोमगे ऊईपरले वायो विमध्यते । तदा मूघखोतः श्रिता सता लमा स्यात्तदा उपद्रवान् कुर्यात् । तानेवोपदवानाइ। "दौर्बल्य सदन कार्य कुक्षिशूलमथायचि । पाण्डपमुभवातच कृष्णा इत्पीड़न वमिं"। दौर्मल्यमिन्द्रियाणा। सदनं व्यवसमत्व । का- प्रयमझानां । उदरैकदेशे शूल । उपवात मूत्रा- घावविशेष* चश्मरी पूरा सिकताना- मरिछमाह। "प्रसूममामिषणं बदमूत्र रजान्वित । धमारी क्षपयत्याश शर्करा सिकतान्विता" : प्रवरा सिकतेति च नामदयमन्वर्थ । मधाम-चिकित्सा। "शुण्ठाभिमन्यपाषाणसिद्रुम्वरणगोक्षुरै । बमयारग्वधपले क्वाथ कृत्वा विचक्षणः । रामठक्षारलवणचूर्ण क्षिमा पिमर' । यसरी मूत्रकृच्छच नाशमायाति निश्चित । काथ गुण्ठादिनामाय दीपग पाचन पर। पन्ति कोठाश्रित वात कण्ठरुगदमेन" । सक्छ। मुगादिवाथ । "एलोपकुल्यामधकाम्स मेद- कौम्तीश्वदृष्ट्राटपकारवूक । श्रित पिवेदमजतुप्रगाए सपार भगदेऽसरीषु" उस्वूक एरडलस्याध मूल। मूत्रगदे मूत्रने एकादिकाय "कुमालकरस हियवक्षारयुत पिवेत् । वस्त्रो मेरो भूलयुक्त अमरीशर्कराक्षयेत्" ।। "वरणत्वशिलाभेदमुण्डीगोक्षुरकै कृत'। कमायक्षारसयल शर्करा मातयत्यध"। क्षारो यवक्षार* "त्रिकण्टकस्य वीजामां चूल माक्षिकसयुत। पवीक्षोरेण सप्ताहादारीमाशम पिवेत्" । पवीम्मेषी:- "यरगत्वकषायस्तु पीवो गुडसमन्वित । यारों पातयत्यासु वसिभूलञ्च माशयेत् । 'कापो वस्यमूलस्य तस्य करकेन सयुत । शिमूकस्य च काच कायाम्मरों हरत्"। "टावरयवक्षारपच्याकालीयकान्धितः । दधिमण्हो भिनत्ययामश्मरीमाशु पानत" । "पुराणधिकाशामिरक्ततहलकासथा। टावर नागर श्यामाक कोद्रयोदालो मर्कटीटणधान्यक ! "नो जग्ध कृमिभिर्घन सुतरण निग्ध चिस्थान कुलत्ययवगोधूमास्तथावाटको भिषक् । घसे पुण्यनिरीक्षिते वरखक छित्त्वा तुलां ग्राइयेत्। वातनाश्च प्रयोक्तव्या भोजने वातरोगिणा । सम्यान चतुर्युग्णावपि पचेत् पादावशेष जर्ज मौवाद्यागि च मांसानि पथ्यान्यम्मरिनाशने" । तत्तुल्येन गुड़ेन वे दृष्तरे भाण्डे पचेतत् पुन ! इति हारीत ज्ञात्वैवं धनता गुडे परिणते प्रत्येकमेषा पल "विशोषयेहस्लिगतन्तु शुक्र शुण्ठीरिकवीजगोक्षुरकणापाषाणभिच्छीतला । मूत्र सपित्त पवन कफ वा । कुष्माण्डत्रपूषाक्षवीनकुनटीवास्तुकपोभालन यदा तदाश्मर्युपजायते तु द्राक्षलागिरिजामयाकृमिहताचूछतानानिपेत्। क्रमेण पित्तम्बिव रोचमा गो। पथाशी प्रतिवासर गुड़ममु योऽक्षप्रमाण नरा । कदम्बपुष्पाटतिरम्मतुल्या खादेप्तस्य समतदोषणनिताश्मर्यः पतन्ति द्रुत"। मणा धियथाप्यथवापि दी। एर्वारकवीश कर्कटीवीज । पाषाणमित् हाथा मूधस्य चेन्मार्गमुपैति रहा छोड़ीति लोके । शीतला नीलदूर्वा । तथाच । मूत्र रजां वस्य करोति वस्ती "नीलदूर्बा स्मृता पास्य शाहल हरित तथा । ससीवनीमेहमवस्तिमूल शासपर्चा शीतकूम्भी शीतला वामनी तथा" । विपीगंधारच करोति मूत्र । इति निर्धण्टौ धन्वन्तरिः। कुनटी धान्यक ।' म्यहाति मे स तु पेदना गिरिज शिलाजतु । मिहत् विड। वरणा मुड शकृन्मुञ्चति मेहते च । दिगुड़ ... क्षोमात् क्षते मूत्रयतीह सालक "मनिष्ठा चापुष वीज भीरक पतपुष्पिका । तस्था सुख मेहति घ व्यपायात् । धात्रीफल वदरफ गन्धकच मनाशिला: एषामरी मायसभिन्नमूर्तिः एतेषा समभागानां चूर्ण टवामित नरः। स्थार्फरामूत्रपथात् क्षरन्ती"। मक्षयेन्मधुना साद पवेत्तस्यामरी ध्रव" ।। चिकित्सा यथा । "पलद्दयमिते कोण कुणत्यस्य ते तु यः । "क्रिया हिसा त्वमरिशर्कराभ्या लवण शरपुस्य साईमाषयोन्मित । कृष्ट तथैवेह कफामिनाभ्यां । क्षिया पिबेत् पतेत्तस्य मूत्रेण समममरी। कार्यामरीभेदनयातनाय शर्करा सिकता चापि दृएमेतदनेकधा"। विशेषयुक्त प्रण कम्मसिद्ध इत्यमर्याधिकार * ॥ इति भावप्रकाश पाषाणभेदं षका श्वदष्ट्रा- (घस्या नियक्तिमाह भोजः। पाठामयाच्योषशठीनिकुम्भाः। "तुल्यताममना याति तस्मात्तामसरों विदु"। हिसीखराश्वासितिमारकाभ्या- इतिमाधवकृतग्विनिश्चयस्यान्यतमटीकाकृतोता मेरिकाणा अपुषस्य वीण। "पिळमालकदोषेण अथवा मूघरोधनात् । उपकुचिका हि सवेतसाम्न बसिपथाक्षाभिचारायवे चामरीगद । स्यार दे इत्यो इपघा वचा छ । मूपाविष्टौ च पितरौ सरत कुरतो यदि। चूर्ण पिवेदमरिभेदि पक्क मूण सहित युक्त यवते गर्भसम्भव । सर्पिश्च गोमूघचतुर्राणन्ते ॥१॥ पञ्चजस्य खदेहस्य स च सत्र प्रजायते। शियोस्तु यूषो मदुमूलकाका- मूध मूत्रस्य सस्थाने करोति बन्धनं विषु। दिल्यप्रमाणाततलम्स्यात् । सोऽप्यसाध्यो मूघगदचाल्पाद्भवति मानुषे । शीतोऽममित्स्याद्दधिमण्डयुक्त तार चापि साध्यच जायते मूत्रशर्करा। पेय प्रकाम लवणेन युक्तः ।। विपरीतेन घोत्ताने स्त्रिया च पुरषेण वा । जन शोभालनमूलकल्क मुक्रर प्रवाहेत्तस्य स्त्रीमुक विचिमोवि च। घटसो हितस्थामरिशर्कराभ्या ।। पुमच मेहने वासः वाम शोरितच नत् । पीत्वा च मद्य निगद रथेन दय दतं प्रपद्येत मूबहार रणद्धि च। हयेन वा शीघ्रजवेन यायात् । तेम मूनप्ररोधच जायते तीनवेदना । ते शर्करा प्रधवतेऽमरी तु अण्डसन्धिस्थिता याति शर्करा शससाध्यका। शाम्येनचेच्छल्य विदुद्धरेत्ता'।8। पतो वक्ष्यामि मैषज्य प्रणु मुत्त । महामते"। यस्या वर्जनीयान्याह। यस्याधिकित्सा यथा। व्यायामसन्धारणमुष्कमध्य- "मुण्डीगोक्षुरकस्यैव वरुणस्य त्वचस्तथा । पियानवासार्ककरण्यवायान् । काथो गुड़यवक्षारयुतबामरिनाशनः । १ खर्जूर-शालूक कपित्य-अम्ब गोक्षुरकस्य वोभाना धातुमाक्षिकसयुस । विष कषायच रस मन" चूर्ण माधिपदुग्धेन पानधासरिपातम"।२। इति च घरफ पस्या पथ्यानि यथा। चतसोऽम्म- भवन्ति । सेभमा वातेम मिलेन ·. भवति । १४३ अश्रि यदि नोपशम गच्छेत् छेदस्तरोत्तरो विधिः । नास्ति श्रडधानस्य धर्मभकत्ये प्रयोगन" शुक्रेण घेति ॥ तपासशोधनशीलस्यापथ्यका- इति श्राइतत्त्वं रिण प्रकुपित मामूत्रसम्युक्तोटनुप्रविश्य कुशल यापि वैद्यस्य यत सिद्धिरिहाध्रुवा । वस्तिममरी जनयति । तासा पूर्वरूपाणि उपक्रमो अद्यन्योऽयमत' स परिकीर्तिता षश्रद्धा, स्त्री, (न श्रद्धा। नञ्तत्पुरुष ।) शास्त्रार्थे वस्तियोडारोचको मूत्रवध वस्तिशिरोमुष्कशे अप्रियाया ध्रुयो मत्य क्रियाया सगयो भवेत् । सदृष्प्रत्यय । यथा,- "विधिहीनं भावदुए कृतसप्रजया च यत् । फसा वेदना कृत्रा वरावसादौ वस्तगन्धित्वं तम्मादाएका कर्त्तव्यमीश्वर साधुकारिणा" ! मूत्रस्येति ॥ पथ रोगान्वितमुपस्निग्धमपवरदोषमीपत् क तडरन्त्यसरास्तस्य मूष्स्य दुष्कृतात्मनः" । "यथाखं वेदनावर्ण दुर सान्द्रमथाविलं । शिंतमभ्यताखिनशरीरं भुक्तवन्त कृतवलिमाल इति श्राद्धतत्व । (मानसिकरत्तिमदः । यथा विधानेनोपक- खस्तिवाचनमयोपहरणीयोक्तन श्रतो, पूर्वरूपेऽश्मन छछान्मूत्र स्पति मानव "काम' सबल्यो विचिकित्मा श्रद्वाऽश्रद्धा यथ जातास नाभि-वम्ति-सेवनी-मेहनेम्वन्यतम पितसम्भारमाश्वास्य ततो वसवन्तमविलव- मिन् मेहवो वेदना मूबधारासह सरधिर माजानुसमे फलके प्रागुमवेश्य पुरुषच तयोत्सझे तिमि रित्येतत् सर्व मन एव" । मुत्रता मूत्रविकिरणच गोमेदकप्रकाशमनाविलं निधन्नपूर्वकायमुत्तानमुन्नतकटीकं वस्त्रधारकोप "पश्रद्धया च यदत्तं तत्तामसमुदाहतम्": सटिकतं विदति धावन लहान-शवन-एष्ठ-याना- इति गीतायाम् ।) विएं सचितजानुकूपरमितरेण सहावनइ ध्वगमनैश्वास्य वेदना भवति । सूत्रेण शाटकैा तत स्वभ्यक्तनामिप्रदेशस्य | व्यश्रद्धेय, त्रि, श्रद्धान। यादरायोग्य । शास्त्रार्था- तघ मेमाश्मरी मेमसामनमभ्यवहरतोऽत्यर्थमुप वामपाच विम्टद्य मुहिनावपीडयेदधोनाभेर्याव दृष्प्रत्यययोग्यं । श्रत् शब्दपूर्वक धाधातोर्यप्रत्यये लिप्याध परिरद्धि प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय सो दमर्यध प्रपन्नेति । ततः स्नेहाभ्यो सातनखे पञ्चाननसमासेन निष्पन्न । ("किमनेनाश्रद्धेय- व्याधवचनप्रत्ययमात्रपरिहतेनाण्डमेन" इति तो विरणद्धि तस्य मूत्रप्रतिघावाद्दाल्यते भिद्यते वात हस्तप्रदेशिनीमध्यमे पायौ प्रणिधायानुसे- वनीमासाद्य प्रयत्नवलाभ्या पायमेनान्तरमानीय पञ्चतन्ते) निमुद्यत इव च वस्तिर्गर'शीतश्च भवति । अमरी पात्र श्वेता स्निग्धा महती कुक्कुटागदप्रतीकाशा निर्य्यमीकमनायतमविधमश्च वस्ति सन्निवेश्य मश- पत्रप, पु, स्ली, (धश्र रक्त पिवति य । धश्र+ मधूकपुष्पवर्णा वा भवति तां श्लैष्मिकोमिति मुत्पीडयेदगुलिभ्या यथायस्थिरिवोन्नत शल्यं पा+31) राक्षस । इत्यमर । वश्राद्धमोजी, [न्] घि, (न श्राद्धमोगी। नञ्तत्- विद्यात् । पित्तयुक्तस्तु लेष्मा सङ्घातमुपगम्य यथोक्ता परि "सघेण्टहीतशल्ये तु विसाक्षो विचेतन । पुरष ।) श्राद्वानामक्षक । यथा । दुर्गसिंहोऽपि रद्धि प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय सोतो निरुणद्धि इतवालम्बशीर्षस्व निर्विकारो म्तोपम । वश्राइमोजीत्यस्य सति भोजने बचाइमेव तस्य मूत्रप्रतीघातादुष्यते चूष्यते दह्यते पच्यते न तस्य निईरेच्छल्य निईरेत्तु नियेत स । मन श्राइमिति न नियम । तथात्वे प्रतलोय इव वस्तिरावातच भवति । पधारी चाभ सरक्ता विना लेतेषु रूपेषु निईत समुपाचरेत!" स्यात् । इति प्रायश्चित्ततत्व: पीतावमासा कृष्णा भक्षातकास्थिप्रतिमा मधु- इति सुश्रत । घाडी, [न् ] पु, (यश्राइमम्यस्य | पाह+ वर्णा वा भवति ता पैत्तिकीमिति विद्यात् । "पयोरजा वक्ष्णपिएं मधना सह योजयेत् । इन् ।) श्राद्धपक्षयज्ञशून्यः । यथा मनु । पातयुक्तस्तु मेमा सङ्घातमुपगम्य यथोक्ता परि- चमरौं विनिहन्त्यासु मूघच दारण।" "नाद्यात् शूद्रस्य पक्वान्न विहानबाडिनो दिन । रद्धि प्राप्य वस्तिमुखमधिष्ठाय सोतो निरणद्धि 1. लौहप्रयोग। चाददीताममेवास्मादवृत्तावेकराधिक", तस्य मूधप्रतीघातात्तीया वेदना भवति तथात्यर्थ इति वैद्यकरमेन्द्रसारसंग्रह ।) वाडिन' श्राइपश्चयज्ञशून्यस्य । इत्याक्षिका- पोधमानो दन्तान् खादति नामि पीडयति मे बमरीन, पु, (अश्मरी मूत्रकृहन्ति । अमरी+ चारतत्त्व महाति वायु स्पृशति विशईते विदहति वात इन् + टक।) वगणरक्ष । इति विकाण्डशेष । वश्राद्धेय , पु, (न श्राद्धेयः । मसमास ।) श्राजा- मूत्रपुरीषायि चक्रेण वास्य मेहतो निसरन्ति । यसरीहर, पु, (अमरों हरति । यसरी+ह+ नई। श्राहायोग्यवाझण । यथा । घधिका- यमरी चात्र श्यामा परषा विषमा खरा कदम्ब वच् ।) धान्य विशेष । इति रत्नमाला । दे धान ध्यपो,- पुष्पवत् कण्टकाचिता भवति ता वातिकीमिति इति ख्यात । "पितुर्गहे च या कन्या रम पश्य यसकता। विद्यात् । "वरणः कफवातघ्नो भेदी चोष्णोऽश्मरीहर"। भूग हत्या पितुस्तस्या सा कन्या रषली स्मृता! प्रायेणेतास्तिसोऽमर्यो दिवास्वप्न-समशनाध्यशन इति वैद्यकद्रव्यगुण) यस्तु ता वरयेत् कन्या ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बल । शीत-सिग्ध-गुरु-मधुराधारप्रियत्वाहिशेषेण बा- अश्मसार, ए, सी, (अमन सार: I) जोड । प्रश्राद्धेयमपालेयं त विद्यादृधलीपति" । सानां भवन्ति तेषामेवाल्पवस्तिकायत्वादनुपचिव. इत्यमर । ("प्राणाः सत्वरमध्मसारकठिना इत्युदाहतत्व। मांसवाचवते सुखग्रहणाहरणा भवन्ति मह गच्छन्ति गच्छन्वमी' । इति साहित्यदर्य।) बान्त, ली, (थविद्यमान प्रान्तमघ । नम. तान्तु अकाश्मरी मुक्रनिमित्ता भवति । मैथुनाभि- | अमीर , पुं, स्ली, (यस्मन् + ईर।) यसरीरोग' । मास ) नवरत । निध। हत्यमरः। श्रमर- घातादतिमैथुनादा अफस तिलमनिर्गडिमार्ग इत्युणादिकोष । हिले त्रिी गमनादगिणोऽमित सम्रा मेष्टपणयोरन्तरे बमोत्य, सी, (अश्मन उत्तिष्ठति यत् । उत् + स्था बान्त , त्रि, अमरहितः। यथा । “पान्तति- सहरवि संहत्व घोपशोषयति सा मुत्रमार्गमा +क 1) शिलाजतु । इति रागनिर्घण्ट पाठयूतरसमाविर्भूतभूरिस्तवा जिब्रह्ममुखौघ- रसोवि मूत्रस, वस्तिवेदना रषणयोश्च श्वयय- | धनं, सी, (स्वनुते व्याप्नोति नेत्र कण्ठ वा यश + विनितनववर्गकियाकेलिना । पूर्व गाघिसतेन मापादयति पीडितमानेच तस्मिन्नेव प्रदेश प्रवि रक् ।) नेवल । इत्युणादिकोष । साभिघटिता मुक्तानु मन्दाकिनी यत् प्रासाद- लयमापद्यते ता मुक्राश्मरीमिति विद्यात् । ("तामप्यत्र नवजलमय मोयिस्थत्यवश्य"। फूलवस्लिरनिलान्दोलेरखेलदिवि" । इति नेषधे पस्याश्चिकित्सा यथा। इति मेघट्टते। वर्ग "घमरी दारणो व्याधिरन्तकप्रतिमो मतः । "सखीभिरश्रोत्तरमीक्षितामिमाम्"। इति कु-यश्रि , स्त्री, (अनाति पाते वा । वश मोजने यशू धोमधेतरण साध्य प्रद्धश्छेदमइति । मारे 1) रत। इत्यमरटोका। व्याप्ती वा । धाश्रीयते प्राधारार्थम् । पाहि- तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते । पप्रधान, वि, (म प्रधान । नमतत्परयः ।) श्रिहनिभ्यां इसश्चेति इण स च रित् हित्यात् तेनास्यापचयं यान्ति व्याधर्मलान्य शेषत । श्रद्धाहीन । यथा देवल । टिलोप पाठो स्वभ।) सहादे कोण । इति घसै क्षारीः कषायैश्च क्षीरें सोत्तरवस्तिभिः । "प्रत्ययो धम्मकार्येषु तथा श्रद्धेन्युदाहता। । हेमचन्द्र । यस्त्रादग्यमाग । इत्यमर । - - १ ।

·१४४ । - . - ("रत्तस्य हा कुलि बुगिळतानीव सत्यते"। सति १९ बिमा सट्टीकाम । २८ अग्या गुका | कटल। उवा। तिला इति कुमारे। ("जितसिंहमया नागा यत्रामा विजयोनयः। मदगन्धिमा बालककारिख । वायुकावयास "वयो वा एप यश्यप सोऽहाधिकारीयोऽधि प्रसि कुमारे। भयबसाजराप्याधिनाशितष। इति रखमाला- ये वष"। इति ऐतरेयनाम।) " गतमुलित चामरपायमवम्"। গতিরেসাল্লা। पत्री, स्त्री, पश्रिा यस्त्रादेग्ग्रमाग । इखमर- इति शिशपालमधे ।) पवेम मममगुणाः । "गन्धाता वाजिनामादिरनगन्या हयाझ्या । टीका। । वासकोपनामावमिकारिख । इति राना चाराधमार्गी घरदा वरदा कुछगन्धिनी'। पधु, स्त्री, (पाते नेत्रमिति । पश+ अ । पप वाताम । पुनातिविशेष | सम्य नक्षम्। फचित्परत के पास्यवरदास्याने बदरीसि पाठः । वाम यति रति । ग+थि+गुन् ।) चार्जनं। "कायतुल्यवएयो मियाधार निर्भय । "पश्वगन्यानिगपश्चिममोयझयापक्षा। सापर्याय । नेत्राम्य २ रोदन ३ पत्र पए ५ दादशाहुणमेपुर दरिमा यो मतः" । पस्या रणायनो तिला कपायोपातिकला"। पसुद वाप्प । त्यमरकोपशम्दरनावत्यो । इति रतिमारी। (सनामसातो रयिंभी इति भावप्रकाश ("श्रुतदेहविसर्जन पितुषिरमशूपि पिमुष योगपतिपिचकस्य पुसायचा,- ("यवाश्वगन्धा यप्यासियोरतन हितम् । राघव " इति रमवशे।) माप । इति गटा “বিগন্ধয়ায মা ছেবিসহ খ। प्रतावर्यगन्याम्या पयस्यम्यजीवने" धर। অমীয়স্ব ঘামী। इति मन्यते । पश्रुतं, चि, (न थुत । ममतत्पुरुषः।) यष्टतयवयं । परिएनेमिम्बर" रति परिव। पगाम "पगन्धाय वातानी पत्या रप्या रसायनी । पमाकर्तितं । पशुमा ति भाषा । यथा,- स्थातो दागवय यया महामारते। इति वैद्यकरण्यगुम। "श्रुतार्थस्य परित्यागात् पपतार्थस्य कस्पनात् । "पत्यारिसदनो पुसा ग्गासाः समंध मारत । "पाटकणोऽवगन्धाया घोरे दशगुने पपेट । प्रामस्य पाधादित्येव परिराया विदोपिका"। पांरवोऽवपतिरपपमा गफातपा") एतं पेय फुमारायां पुरिक्षणमन"। इति प्रायसिसवं। प्पचकन्दिना, स्त्री, पवगन्धारासि रममाणा। 1. पक्षगन्धाएता." बनेपा, स्त्री, (मासि पो यस्याम् ।) पनि पश्वकर्म, मु, (पवस्य कमियपत्रमस्य ।) शाल इति वैद्यक चक्रपाणिसया) न्गादिसाविशतिपक्षमाम्तर्गतमवमनक्षत्र पस्य रक्षविशेष । रातामा इति केचित् । सत्- ' पश्चगोयग, खी, (परावी। दिये, पन+गोयुग।) स्पं पकारातिपनक्षत्रात्मक । इति दीपिका। पर्यायः। जरयाम' २ ताप्रसव ३ मन्यसमा पवयं। इति पारिनि। एक योडाघोरा सस्याधिदेवता सर्प । यधा। परिव-यम दहन रण । धन्य ५ दीर्घप र कुशिव को प्रति माषा । कमलग-शशि-भूसम्सददिति-जीव पधि-पितर । शिकः । यस्य गुणाः । कटुत्व । तिहत्व। पत्रगोएं, को, (पवाना स्थान । गोष्ठत्रादय' स्थाना- इत्यादि ण्योतिसावासा केतुयहस्य जन्मनक्षत्र । पिग्धन्य । “उरोविम्फोटपिशासकषुभिरादोमा. दिपु पशुनामभ्य इति, पन+गोठच् ।) पश्व यथा,- मिनाशिषप" इति राजनिघण्ट । स्याम | पालयति चारवीमाया । यथा,- "विशाखानलसोयानि वैखव भगदैवत । ("सालतालाश्वकर्याना पर्ने भिराएताम्" । "पमुभ्य स्थानदिषट्के गोठगोयुगवगव।" पुण्या पौय्य यम सो जन्ममान्यर्कस फ्रमात्": इति रामायणे। इत्यनेन अवशम्दात् गोठप्रत्ययेन निष्पन्न । इति दीपिका। सा प पधोमुखगण । यथा,- "पाकर कषाय स्याद्गसेदककक्रमोन् । इति मुग्धयोधण्याकरण। "पषवझियमपियविशाखयक्त अधविधिवाधिय॑योनिकगदान् हरेत्"। पश्यीवः, पु, (पश्वस्य ग्रीवाश्व ग्रीवा यस्य।) पूर्तात्रय शतमिपा घ मवाप्युडनि । इति भावप्रकाश । विष्णुदेरासरविशेष । इति हेमपत्र । (यथाइ गतान्यधोमुखगणानि शिवानि नित्य "विम्मीपल साश्वका लन्यकृत् कफपित्तजित् । भारते। विद्यार्थ्यभूमिखननेषु च घोमितानि"। रड्दाइपरपितारककासश्वासक्षयाप": "यश्वनीवर सूक्षय तुमएस महापल"। इति ज्योतिम्तत्व । तस्या मम्सकोपरि उदये इति सश्रत ।) गम्रिननिरूपण यथा,- परकर्मक, पु, ( व्यश्वकरी +खार्थे कन् ।) पाल "यत्रयीव इति स्थात एपिण्या सोऽभवनप"। "मौनिगे भुजगभे वपुच्छके एन ।वमर। सनामरयातो शिवशीयो नृपति सी चित्र भगतिनि सातारके। पवकिनी, स्त्री, (घश्वक +इन् + सोम्।) पधिनी कस्य पुत्लो रष्टिनरपते पौत्तः। यथा हरि- मारकैलिरसिके तुलोदयात् नक्षत्र । इति हेमचन्द्र। वशे, निर्ययुजलधिखाक्षिप्तिका" १२।२। वश्वर, में, (चश्वस्य खरमिवाहतिर्यस्य । ) नसी "चित्रकस्यामवन् पुत्ता एपुर्विप्रपुरेव च । इति कालिदासछतरात्रिलमनिरूपण । नामगन्धदष्य । इति रनमाला । पश्वग्रीवोऽसवाडव सपार्थकगवेग") अश्वखुरा, स्त्री, अपराजितालता। इति रामनिर्धण्ट । पानः, ई, (बश्व हसीति । पत्र+हन्+टम्।) "घाटन' स्यादतिदुराचेता अचखुरी, (स्त्री) व्यपरागितालता। इति शम्द. करवीरगप्परक्षः। इति रममावा। करप्रदथापि रया जनानां। 'बश्वतर, मु, स्नी, (तनुरश्च । वत्सोक्षावर्षभेभ्यच सपै सदो हि शठापितार्थ वश्वगन्धा, स्त्री, (अयस्य गन्ध एकदेशोमेनिव मूल तनुत्व इति शरच्। पश्वेनाथायामुत्तमोऽश्वः । कन्दर्पसन्तप्तमना मनुष्य मस्या ।) स्वनामख्यातक्षुरक्षविशेष | अश्वगन्ध वयव घ जातिः। तत्सहधरितस्योलधर्मस्य इति कोठीप्रदीपः। इतिख्याता। तत्पर्याय | इयगन्धा २ वाजि- । तनुष धन्यपिटकत्वात् ।) पवायां गहभेन पोषामव, , (पषायां भव ।) केतुयह । इति गन्धा इ ब्यश्वगन्धिका ४ बल्या ५ तुरगगन्धा जात पशुविशेष । इति स्पति' । सपर इति कम्मुका ७ अश्वावरोहिका - हारावली। भाषा।। कमुकाठा रोधिका १० वाराहकर्णी ११ तुरगा १२ वनमा ("इयागश्वतरानुट्रांस्तथैव सरमः सुतान्" । पश्व, पु, (पगुते मार्ग व्याप्नोति । पशू व्यासो १३ वागिनी १४ च्या१५ पुरिदा १६ बलदा १०१ यशूपुषिम्नटोति बन्।) घोटक' । तत्पर्य्यायः । इति रामायणे। परि १८पीवरा१९ पलाशपणे २० वातनो २१ पीति २ पीती ३ वीतिः 8 घोट ५ घोटक ६ "सझदुए हि यो मिजं पुन सन्धातुमिति । श्यामला २२ कामरूपिणी २३ काला २४ प्रिय सम्म धुमुपएकाति गर्भादश्वसरो यथा"। तुरग ७ तुरग सुरहामवाजी १० वाह पवा सैन्धव गन्धर्व १३ हय १४ करी २५ गन्धपत्री २६ हयप्रिया२० वारादपत्री इति पयतन्ते) ११ १५ १२ . तप्रेव च । -- तत्र जातपल. - माला। - ·. में - । पतर', प, वेगसा । नागगनविशेष । इति, पन्नेऽसनधुरो मृते पाय खादमनक मेदिनी। पथ देलियापिएस {"कमचायतरी चापि नागकालीयकरजघा"। "नन्दीदोऽपत्यमेद प्ररोही गभपाटम। "रंगवतो महापन कम्पसाश्वतरावुभौ" । स्याप्तीरन क्षयतर क्षीरी च स्याहनस्पति इति च महामारते।) गन्धर्वविशेष । पुवत्सः। गन्दोरक्षो मघु सादुम्तिावन्नुवर उपक । ति धरहि। कटुपाकरसी ग्राही विपित्तकपासनुत्": पात्यः, पं, (बश्वत्यं नसमस्यारित । मूले सित. इति मावादारावस्य विष्णुखरूपत्व यथा,- लास् । प-याद्यम् । षरत्यवत् कामकर्मवाते- षय ऊत। रिसनिदप्रचलितमभावत्वात् षासविनाशिन "कपंत्ययावत्यवटो गोवाझगसमौ तौ। योऽपि स्याम्यतीति विश्वासानहराप मायामय सर्वेभ्योऽपि तहभ्यम्सौ कथं पृन्यतमौ सतो" संसारखना शमलिक्टायपेक्षया में स्थिर सूत उवाच तिरुति पवाव सिराति वा। स्या गविनिस्तो। "धरवत्वर पो मगवान् विपाक न संपाय । एपोदरादित्वात् पूर्वोक्तग्यदाम्ताद्यो सकारयो सरल्पो वटरतहत् पलाशो नमख्यक । साधारौ सुषिस्य रति क'1) स्वनामस्यातरक्ष- दर्शगस्पर्णसेवासु ते वै पापपरा स्मृता । विशेष । पिपर इति पचिमदेशीयमाषा । तत् दुखापद्याघिदुरागा विनापूकारिमो ध्रुव": पर्यायः । गोधिम २ पलदलः ३ पिप्पल 8 प्रषय ऊचु'। "काधं रचत्यमापमा अाविष्णुमरेश्वगा। कुमराशन ५॥ इत्यमरः। वातावास ६ थल- पत्र पवित्रक : मुमद ६ बोधियक्ष. १० रतत् कथय सर्व संशयोऽध महान हिन" याधिक १९ गजमाक्षका १९ श्रीमाम् १६ क्षीर. सूत उवाधा मुमा १४ विप्रः १५ मङ्गल्य १६ श्यामल १० गुम "पार्वतीशिवयोर्द सुरत कुलतो किन्न । पुष्प १८ क्षेप्य १६ सत्यः २० मुचिहुम' २१ धनु. पनि मानमवेशन प्रेय्य विन्न त पुरा। रवा २९पस्य राजा । समधुरस्य । काषायल। ततस्तु पापंती सदा शाप घिदिवौकस । शीतलत्वं । कपपिविनाशित्वं सदाहशमन. रेतासेशमुखमंगकाम्यमाना तटा रुमा" कारिपथः तत्पशमसस्य गुणा । सद्यो योनि. पार्वत्युवाच दोपहारिव। शीतल । पतिदय। पित्तर "चमिझीटादयोरप्यले जानन्ति सुरते मुख । विधार्मिदाहछर्दिशोयाचिदोषनामित्वम् । तम्मान्मम सुखमशात् यूयं रक्षत्यमाम्पथ" : इति राजनिर्धण्ट । सूत उवाच। ("पप्रत्योडम्यरसचन्ययोधाना पलागि ध। "श्व सा पार्वती देवी पश्यत् मुद्धमामसा। कमायमधुरामागि वासलामि गुरूणि ध"। तस्मादक्षत्वमापमा अविष्णुमहेश्वरा ! इति परक तस्मादिमौ विष्णुमहेबरावुभौ पनत्यदेवायतनम्मशान बभूवतुर्योंधिवटो मुनीवरा । पस्मोकसभ्यास चतुष्पथेषु । योधिस्वयं पाकिदिन विमेव याम्चे सपिने परिवमनीया न संस्पृशेदर्कगवारयोगात्" अचेमरा मर्मस ये दया इति पाने उत्तरखण्डे २४० यध्याय ।। पति सश्रुत ।) ऋषय ऊचुरा पावत्यवन्दनकाजमना। "अस्पृश्यत्व कथं जात सून गोधिनत सयं । "भवत्य वन्दयेमित्यं पूर्मा प्रहररये। स्पृश्यावर कथं प्राप्तनधाय निवासरे", पत अन धन्देत पणत्यन्तु कदाचन । सूत उवाच। (5) परस्पन्द मनस्पन्दं तपा दुसप्रदर्शन। "सनुहमयनादयानि ग्लासापु सरोतमा । सवार समुत्थानमनत्य समयाव मे। श्रेठए कोम्सुमं तेष विष्वे प्रदुसरा । परस्परपी भगवान प्रोयता मे बनार्दन । यावदड्रोधकारागैलनों मा-मात्मग । सोपा मारते पाएं दहालली प्रवर्तते। तावरिमापयामास तभीस्त चक्रपाखिन" प्रदधिमे भवेदाय सदावत्य ननोऽस्तु ते" लमीरवाचा रति सन्दर्पसारे वायुपतवचन | गईमारह "बसस्पत्य कथं व्यका कमिक्षा परिरीयते। राति विभ समागममायामतामलमा मधुपटर। "धि पिम्पलोऽसत्यबलपत्रो गमान। विवाहोदामा पथात् एष धर्म समावन । মিযীলীর মিতালি। तस्मात् धर्मतिबाम न यो मदन ? सरकारको शो परी योनिविशोधन"" যনি যবে মৰা ৰিহনান। पाकिसमे गहराति हिन्दिभाषा। उहाकाय नगदे मुरीनपसे सदार "दारितोद एमोश पिपूत कम। पावाकानुरोधेग तामारी दो दिसा गहमाग सम्परागकपीतारापाश। मोड सुरुवरना दिमका पिकती तर्नु। पोहोर fer बिमिरपद सरदारमनपा स्तमिशिगेरहा। स मुनिश्निाक्यावामीकृन्य म्ममाश्रम ! वटध्वनिसमायुक्तमानयामात धम्नवित् । होनप्पसुगन्धारचं वेदघोरेन नादितं ? धाश्रमं तं विमोक्याथ बधिता सावदीटिटं।" ब्यकोवाच । "श्विासानुरूपोऽयं वेदध्वनियतो मम । नाप्रागमिम्ये मोसमन् नयसान्यत्र मा प्रब" उद्दालक उवाच "प नायासि किदात्र वति समतं तव ! तद योग्या च वमति का मोसददस मा", न्येसोवाघ। "दध्वनिवेदयस्मिन तिघीनार पूजन। यसदानादिकं यत्र नैव तत्र साम्पए। परस्परानुरागेश टाम्पन्यं यत्र विद्यते। पिटटेवार्चन यध तम नैव वताम्पएं। दागौ न विद्यते परमयापहारिण। पम्हाररता यत्र तप स्थाने रतिर्मम । रइसजनविप्रायां यष स्यादवमागनं। निए भाषणं या तत्र सम्यग्वसाम्बा" सूत उवाच । "इति तरचर्म थत्वा विसद्रवदनोऽभवत् । उहालकम्त तो वावचं तामतमीमुबाघ ए": उद्दालक उवाच । "धम्मत्यरक्षमूलेऽसिन् यलप्पी थम्यता का पाश्मस्थानमालोदा यावदायाम्प पुन"। सूत उवाच। "अति ता तप संस्थाप्य जगामोदासको मुनि । प्रतीक्षन्ती चिरंतन यदा न त ददर्श सा। तदा गरोद भरा भनुम्यागेन दुखिता। तास्या फ्रन्दित तमीवकुण्ठमवनेऽहमोत् । तटा विज्ञापयामास विष्णुमुदिममानसा"। समोमवाघ। "स्वामिन मद्धगिनी व्येष्ठा सामिन्यागेन दुणिता। तामाश्वामयितु याहि रुपामो गद्य प्रिया', सूत उवाच। "ला सह तवो विष्लत्रागात् पयान्वित ! আশাযত্নশর্নী নামি বাফায়ালী"। विधुवाच । "धश्वत्यरक्षमासा सवालमी सिएरा मव । ममासम्मको क्षेप यावास मया प्रता मन्दवारे सदा नूग अमीरागमिष्यति । अस्पृशोऽसो मवेशमात् मन्ददारं बिग किर" इति पाने उत्तरसम्रे १९ पध्याय ! • वैशाखमाझे तस्य मेघनप यथा- "वैमा सिएदेगिन्य दिनुमन्यत्वापि । প্রলমিনী বছৰী । गषमात्रायेन द्वाराऽरलोचन । सोमि याति र मान विमा पापकोटिमा परमं विप यो प्रातिपदिमि । पत्यरूपी मावा मिहिरति । पबममा प्रहाम पुरतेन 1 पाशिम येसम्मको सम्पट । ' - 1 ·। चमिच। 1 यथाश्वत्थतने विप्र धमकम्म विधीयते। स जातमात्रो व्यनदत् यथैवोधैश्रवा इय । यथा।पापलम। प्यूमातिरिलता न स्यात्तस्मिन् कम्मणि जैमिने। तच्छुत्वान्तहित भूतभन्तरीक्षस्थमप्रवीत् । "राजा सार्वभौमः अश्वमेध यजेत नाप्यसाब- तत्र वोर्थानि धाति विसोवादीनि जमिने। चश्वस्येवास्य यत् स्थाम नदत प्रदिशो गतम् । मोम" | इति । प्रायश्चित्तात्मकाश्वमेधो यथा । यत्राश्वत्यतालिछेत् एकोऽपि शाखिना वर' । अश्वत्थामैव वालोऽय तस्मानाना भविष्यति") विष्णु । वश्वस्यपूजको यस्तु स एव हरिपूजक' । अश्वत्थी, स्त्री, (क्षुद्रोऽश्वस्य । अश्वत्थ +घल्पार्थे "अनुपातकिनस्लेवे महापातकिमो यथा। अश्वत्यमूर्तिभंगवान् खयमेव यतो दिन । डोस ।) रक्षविशेष । पिप्पली इति लोके। अश्वमेधेन मध्यन्ति तीर्थानुसरन वा", वराज्ञामादिश्रेष्ठ योऽश्वत्थं हन्ति मूल्धी । तत्पर्य्यायः । बधपत्री २ पवित्रा ३ खपत्रिका समारे मास्ति वत्कर्म यत् कृत्वा स च शुध्यति । 8 पिप्पलीका ५ वगस्थाई अश्व स्थिका | बस्या "अमेधेम अध्यन्ति महापातकिगविमे"। अश्वत्यो रक्षराजोऽयं हरिमृति प्रकीर्तिव। गुणाः । मधुरत्व । कषायव । सम्मपित्तनाशित्य । इति विष्णूताश्वमेघस्य प्रायश्चित्तम् । पापक्षय वस्मादश्वस्थ हसणा माता कोऽमि न विद्यते । विषदाप्रशमनकारिख । गुबिण्या हितकारि खौभयबाधकस्य तु तस्यापि न प्रायविसत्वम् । अश्वत्थ पश्यतो विप्र स्पात स्मरतस्तथा । त्वचा इति रामनिधण्ट' । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् । • । कलौ तस्य निषेधो देवस्थं पातक तस्य हरेत् प्रणमतो हरि! पश्वदष्ट्रा, स्त्री, (अश्वस्य दष्ट्रा इव यावत्या ।) गो यथा हमारदोये। विलोक्याश्वत्यहनारंय शक्तो म निवारयेत् । चररक्षः। इत्यभर "दीर्घकाल ब्रह्मचर्य नरमेधाश्वमेधको। समेघ्रयुग्म वडिशर्यमेनोत्पायवे खयं । अश्वम्त, सी, (अमू-सू)-जामन्तो यसिन् ।) असम । महाप्रस्थानगमन गोमेधच तथा मख । वश्वस्यच्छेदनं मूफमा कुर्विति वदेग्न य । क्षेत्र । धुझी। पनवधि । मत । इति हेमचन्द्र। इमाम धम्माम् कलियुगे वामाजम्मनीषिय" । तस्य जिहां कुरिकया खय छन्तति भास्करि । अश्वपाल , [, (पश्चान् पालयवीति, पाश्व इत्युद्दाहसत्त्वम् । षन्यच्च । अझपराणम् । अश्वत्थशाखामेका य खल्पामपि निहन्ति य । पाल+कर्मणि उपपदे षण् प्रत्यय । ) घोटक "नराममेधौ मद्यश्च कलौ वा दिनानिमि" | स कोटिबधहत्यामा फल प्राप्नोति मानव । रक्षक' ! इति षश्वपालिकाब्दटीकायां दुर्गा रित तिथादितत्वम् । ॥ तत्फलजनककर्माणि यत्याय प्रमहत्यायां गुरस्त्रीगमने च यत् । दास । सरस् इति धारवीभाषा। ( "दमा- यथा- सगपाने तथास्तेये न्यासामहरणे तथा । तोऽनानामनुसृतसरणि सममादवपाले प्र “वैशाखे मासि यः कुर्यात् प्रपा माधवतुराये । यत्पाप भूणहत्वायां गोहत्याया दिगोत्तम । भयोऽय भवाः प्रविशति नृपतेर्मन्दिर मन्दु दिने दिनेऽश्वमेधस्य फल प्राप्नोति मानवः" । स्त्रीइत्यायाच यत्पाप परस्त्रीगमने तथा । राया" इति रलावल्याम् ।) इति पाने क्रियायोगसारे ११ अध्यायः॥ शरणागवहत्वाया इत्यायां सहदां तथा। अश्वयुच्छी, स्त्री, (अश्वस्य पुच्छमिव केशरोऽस्या ।) बपि च प्रभारहे। विश्वासवाक्याकघने परहिसाविधौ ध यत् । माधपर्योरक्ष । इति राजमिघण्ट । "सामना भत्या गङ्गायां कर्तुकामस्य गत । यत् पापं परनिन्दायां हरिदासरमोल्ने । अश्ववान, पु, (बश्वस्य वान इव । काशस्य पुष्प पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं मार्थस्य जायते"। बश्वस्यच्छेदनाघोर तत् पाप प्राप्यते जनै । चश्ववालवत् विभाति ।) काश'। केश्या इति इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् । विष्णुमूस गो मोहादश्वत्थस्य निहसा य' । भाषा । इति निकायहशेषः । घश्वमेधिक, पु, (अश्वमेधाय हिस । अश्वमेध + तत्तुल्य पातकी कोऽपि म श्रुतः क्षितिमण्इले । अश्वमहिषिका, स्त्री, (अश्वमहिषयो वैरम् । इन्दा ठक, ठन् वा।) अश्वमेधयागोपयुक्तघोटक । वदाम्यश्वत्थमाझाम्य सर्वपापप्रणाशन। हुन् वैरमैथुनिकयोरिवि अश्वमहिष+वुन् ।)। इस जटाधरः। (जीवलियो खनामख्यात महा साक्षादेव खय विष्णुरपत्थोऽखिलविश्वराट् । वश्वमहिषयोनियर । इति शम्दरत्नावली । भारतातर्गत चतुर्दशपर्व । यथा,- तद्भक्ति कुर्वत सो विद्यते नाशुम क्वचित् । बश्वमार' ), (बश्व मारयति । बश्व+2+ "ततोऽश्वमेधिक पर्व सर्वपापप्रणाशनम्। अश्वत्थ सेवते यस्तु विष्णवुझ्या नरोत्तम । वश्वमारक | णिच् + धम् ।) करवीररक्षः। इति "सतोऽश्वमेधिक पर्व प्रोक्त सम्म चतुर्दशम्" ।) तस्य प्रसनो भगवान् ददाति परमं पद"। शब्दरत्नावली । (“नाक्षावितकुटनाऽश्वमार- अश्वमेधोय, मु, (घश्वमेधाय हित । अश्वमेध + इति पाये कियायोगसारे अश्वत्यसेचनं नाम कटपणहरिद्रादयनिम्मसप्तश्दमालत्यस्त्रायमाणा छ ।) अश्वमेधयज्ञीयाश्वः। तत्पर्य्याय ययु'२। ११ध्याय॥ चेति" । इति मश्रुते। चमर। तस्य लक्षणम्। (अस्थिररूप सवाररक्ष। यथा, गीतायाम् । "करवीर' श्वेतपुष्प शसकुम्भोऽश्वमारक"। "कालाम्भोधरसहाश वर्णवर्णमुखोपली। "ऊईमुक्षमध शाखमश्वत्थं प्राडरव्ययम् । इति भावप्रकाश . यस्य पावुमावईचन्द्राकारौ सुशोमगी। छन्दासि यस्य पर्णनि यस्तं वेद स वेदवित्" । "तष सीतकाममारगुभेत्यादि । पुच्छ विद्युत्पतोकाशमुदर कुन्दसद्धिर्म । विस्तरम गीतायाः पञ्चदशेऽध्याये हरव्य) सुश्रुतस्य कल्पस्थानेऽमिहित) पादाश्चैव हरिहर्णा कर्यो सिन्दूरसनिभौ। अश्वत्थमेदः, ए, (अश्वत्स्यस्य भेदो विमिनमा यस्मिन् ।) अश्वमुख, , (यश्वस्य मुखमिव मुख यस्य । किनर । ज्वलदमिनिमा जिज्ञा चक्षुषी मासरोपमे । स्थानोरक्ष । इति राणनिर्घण्टः । इति हमायुधः। (स्त्री, किमरी। किम्पुयषस्त्रो। विराजितो रोमराज्या सानुलोमविशोमया। अश्वत्था, स्त्री, पूर्सिमातिथिः । इति मेदिनी। यथा कुमारे। विचित्रविविधर्वणचित्रो रजतविन्दुभि । अश्वव्यामा, [न,] पु, (पपस्येव स्याम न यस्य ।। "न दुर्ब्रहश्रोनिपयोधरार्ता यो वेगे यायुतुल्य स्थादुरश्रवा यथा । एमोदरादिवत् सस्य त। अथवा पथ इव मिन्दन्ति मन्दा गतिमश्वमुख्य":) यस्य गात्रोद्यो गन्धो गन्धर्ममपि मोहयेत् । तिकति युद्धे । पत्र+स्या+मगिम् ।) द्रोणा- | पश्वमेध, ई, (पत्र मेध्यते हिस्यते यत्र । मेध एव लक्षणसयुक्तो यशोय पशुरुष्यते । जाप्यं पुतः। स तु घिरमोवी महारथी ध। हिसरे+धम् ।) यशविशेषः। इति जटाधर । अवस्य पालकचातिमलवान् पुल उद्यते । तत्पर्याय | छमीसत. २ होणायन यत्र लक्षणविषाक्रान्तमश्व सप्रोक्ष्य कपासे पुततुल्य सहदापि नविन वृत्तम"" त्रिकाएरोष । हौरिण। इति माता । रा जयपत्र मझा त्यजेत् तरक्षार्थ पुरुषविशेष नियो इति वाशिरामायणम् । माव होरिए ५। (षय खलु जात एव चयइव गयेत् संवत्सरान्ते व्यश्वे यागते सति गधवा अश्वयुक, [] स्त्री,(मर्थ यनति रूपेशानुकरोतीति ननाद पतोऽस्य पत्रस्यामेति नाम । तथा च केनापि सब युद्ध कन्वा तमामोय यथाविधि पव+ युज+किम्।) पश्विनीनक्षत्रा इत्यमर । भारते। बध छत्वा तहपया होम कर्तव्य' । कामनानु पश्वयुक], (पश्येन नक्षमा युक युवा "धनमत् गौतमीपलमत्रत्यामानमेव । सारेण तत्कन । मोक्षः अमहत्यापापक्षय' सर्गचा अश्वयन मासो सम्पस्मिन ।) पाश्विनमात्र । । २। इति - मोर ·। देखो। जटाधर । . १४७ অস্থি अश्वी प्रश्व पश्वीभूतसज्ञानामसूर्य्यमत्नग इति शब्दरत्नावली । (“यश्वयुक् कृष्णपक्षे तु अश्वष्टगालिका स्त्री, (अश्वगालयो(रम् । इन्दा यमपुत्त्रौ। तो श्राद्ध कुर्यादिति स्मृति" भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षा । हुन् वैरमैथुनिकयोरिति देवचिकित्सको। (यथा हरिवणे, 1) अश्वगालयो- वुन इति सुश्रुत ।) वैरम् । इति शब्दरत्नावली "विवस्वान् कश्यापाजज्ञे दाक्षायण्यामरिन्दम ।। तस्य भार्यामदत्साझा वाष्ट्री देवी विवखत", यश्वरक्ष , पु, ( बहान् रक्षतीति । अश्व + रक्ष + अश्वषड्गव, ली, (घश्व + घाव) यश्वषट्क ! "देवौ तस्यामजायेतामश्विनौ भियना वरी"1) यम् ।) घोटकरक्षक । अश्वपालः । इति जटा घड़श्वा । इति पाणिनि । अश्वसेनटपनन्दन . पु, (अश्वसेनो टपस्तस्य नन्दन 1) नित्य दिवचनान्तशब्दोऽय। व्यश्विनीयुत्तौ, पु, (यश्विन्या पुत्लो) खर्चेद्यौ । इति सनत्कुमार । इति हेमचन्द्र। अवरोधक , पु, (अश्वान् रुणद्धि । अश्व+रुध् + एखल ) करवीररक्ष । इति राजनिघण्ट । वश्वा, स्त्री, (यश्व + टाय।) घोटको। घुड़ी इति हेमचन्द्र ॥ वश्वलाला, स्त्री, (यश्वस्य लालेवाकारेण ।) सर्प भाषा। तत्पर्याय । वामी २ वडवा ३। इत्यमर । अश्विनीसुतो, पु, (यश्चिन्या मुतौ।) अश्विनीयत्तौ। तयो पर्याय । खवैद्या २ অস্থিলী ३ विशेषः। तत्पर्याय | हलाहल २ ब्रह्मसर्प ३। चश्वारि, पु, (अश्वानामरि ।) मयि । इति नासत्यौच्याश्विनेयौ ६ । इत्यमर । नासिक्यो । इति धिकाण्डशेष । गदागदी ८ । इति जटाधर ॥ पुष्करखजौः । अश्ववता,पु, (यश्वस्य वलमिव वक्त यस्य ।) किन्नर । अश्वारूड, पु, (यश्व ब्यारूको येन ।) अश्वारोह । इति शब्दरत्नमाला घोटकोपरि कृतारोहण । यथा। "वश्वारोहास्तु, रति शब्दरत्नावली ॥ वश्ववरवं, सी, स्वश्ववडवाना समाहार । अश्ववड़- सादिन"। इत्यमर । हे यश्वारू। व्यश्वमारो- अश्विनौ, पु, (प्रशरता अश्वा सन्ति यया । इनि । याईन्द व्यववस्वी । अश्ववडवाना इन्वे व्यश्व हन्ति व्यश्वारोहा छात् घण्। सादयन्ति श्रम- यद्दा, व्यश्विन्याम् जातौ । सन्धियेलेत्यणो मक्ष- वड़वा । इत्यमरटीकाया भरत सारसुन्दरी च । त्रेभ्यो बालमिति लुकि लुक्तदितस्लुकीति डीपो यन्ति यश्वान् सादिन ग्रहादित्वात् णिन्। इति स्लुक् ॥ ) पश्विनीकुमारौ । इत्यमर ! घोडा घुडीर समाहारदन्इसमासे स्लोवलिहरे तट्टीकाया मरत । एकवचन श्य इतरेतरहन्दे पुलिझोर दिवचन बहु पश्वारोह', त्रि, (व्यश्वमारोतीति । व्यश्व +था+ ("त्वाष्ट्री तु सवितुर्मा- वडवारूपधारिणी। वचन हय इति भाषा। सह+प्पण।) अश्वएष्ठस्थितयोद्धा। घोडसोयार यसूयत महाभागा सान्तरोऽश्विमावुभौ" । अश्ववह , पु, (बश्न उद्यते य स | वश्व+व+ इति महाभारते। इति भाषा। सत्पर्याय । सादीर इत्यमर । यम् । ) व्यश्ववाहक । इति जटाधर । घोड स्यश्ववह ३। इति जटाधर । अश्ववार: B "किमश्विनौ सोमरस मियासू"। सखोयार रति माघार तुरगी। इति हेमचन्द्र । इति भट्टो) ("व्यश्विनो देवभिषजौ यक्षवाहाविति स्मृती। अश्ववारः, पु, (अश्वं वारयतीति । अश्व++ व्यश्वारोठा, स्वी, व्यश्वगन्धाक्ष । यश्ववाहके त्रि।। 1) सादी। इति हेमचन्द्र । घोडसम्बोयार इति मेदिनी ॥ षण (अश्वगन्धाशब्देस्या गुणा । दक्षस्य हि शिरश्छिन्न पुनस्ताभ्या समाहित इति भाषा । व्याख्याता ।) प्रशोर्णा दभमा पूष्णो नेत्रे भरे भगस्य च । ("परस्परोत्पीडितजानुभागा अश्वारोही, [न] चि, अश्वारोहणविशिष्ट । पश्वा- वचिणच मुजस्तम्भताभ्यामेव चिकित्सित । दुखेन निश्चक्रमुरश्ववारा"। रू। अश्वारोहणकाली। अश्वारोहणशील' । चिकित्सितस्तु शीतासुदृहीतो राजयमणा । इति माथे।) घोडसोयार इति भाषा। यश्वमारो' शोल- सोमाग्निपतितचन्द्र कृतस्ताभ्या पुन सुखी । मस्येत्यर्थे णिन्प्रत्ययेन निष्पन्न । भार्गवखावम कामी रद्ध सन् विष्चति गत । घववारणा, पु, (अश्व वारयति+वश्व ++णिच वीतवर्णखरोपेत कृतस्ताभ्या पुनर्युवा ॥ + ल्यु ।) गलकम्बलरहितगोसदृशपमुविशेष | पश्वावरोहक ,पु, षश्वगन्धारक्ष' । इति रनमाला । तत्पर्याय । गवय २ वनगव ३ गोसदृक्ष 8। यश्वाक्ष , ( व्यवस्थाक्षीव।) देवसर्पपरन । इति एतेश्चान्यैश्च बभि फम्मभिर्मिघगुत्तमौ । इति हेमचन्द्र ॥ राजनिघण्टः । वभूवतुश पून्याविन्द्रादीना महात्मना। अश्ववित्, [६] पु, (बश्वं घश्वविद्या वतीति ।। अश्विनी, स्त्री, (पश्व अश्वरूप विद्यते यस्या | व्यश्व ग्रहास्तोत्राणि मन्त्राणि वथान्यानि इवींषि च | पत्र+विद् + क्विम् ।) नलराज । इति त्रि +इन् + डीम् ।) सप्तविशतिनक्षत्रान्तर्गतप्रथम धूमाश्च पशवस्ताभ्यां प्रकल्प्यन्ते विभातिमि । काण्डशेष । (नलस्य राशोऽश्वविद्याज्ञता वर्णिता: नक्षत्रं । चश्विन्यादयो रेवत्यन्ताः सप्तविंशति प्रातच सवने सोमं शकोऽश्विभ्यां सहाम्रो । भारते। यथा । तारा दक्षस्थापत्यत्वात् दाक्षायण्य उच्यन्ते । सत्य- सौत्रामण्याच भगवानश्विभ्या सह मोदते । "माइकलमुवाचाथ देहि विद्यामिमा मम । र्यायः। अश्वयक २ दाक्षायणी ३। इत्यमर । इन्द्रामी चाग्विनौ चैव स्तूयन्ते प्रायशो विज। मतोऽपि पाश्वदय रहाण पुरुषर्षम" सा चन्द्रस्य माया । नवपादात्मकमेघराशेरादि स्तूयन्ते वेदवाक्येषु न तथान्या हि देवता । ऋतुपर्ण ततो राजा माहुक कार्यगौरवात् । चतुष्पादरूपा च ॥ यस्या रूपं । घोटकमुखा- यमरैरजरेतावहिबुधै साधिपैथुवै । इयधामस्य सोमाश्च त तथेत्यप्रवीदचा कृतितारानयात्मक। बस्था अधिष्ठापी देवता । पूज्यते प्रयतैरेवमश्विनौ मिजाविति' यथोक्त व ग्रहाणेदमक्षा हदयं पर। अश्वारूफपुरुषः । इति ज्योतिःशस्त्र । तस्या इति चरक निदेपो मेऽम्वदय स्वयि तिष्ठतु बाडक" जातफल । “सदैव देवाभ्युदितो विमीतः सत्त्वा "श्रूयते हि यथा रहेण यज्ञस्य शिरश्छिन्नमिति बाहको बाहुकवेशधारी नल ।) न्धित प्राप्तसमलसम्पत् । योषाविभूषात्मज ततो देवा अश्विनावभिगम्योचु । भगवन्तौ न पश्ववध, पु, घोटकचिकित्सक । सालोतरी इति भूरितोष स्यादश्विनीजन्मनि मानवस्य"। इति, श्रेष्ठतमौ युवा मविष्यथ' । मवया यशस्य शिर हिन्दिमाषा । व्यश्वस्य वैद्य इति षष्ठीतत्परुष कोठीप्रदीप तस्य मस्तकोपरि उदये कर्कट सन्धातव्य । तावचतुरेवमस्विति । अथ तयोरर्थे समासनिष्पन्न। समस्य ११३० त्रिशत्यलाधिकदण्डको गतो म. देवा इन्द्र यज्ञभागेन प्रासादयन् । तान्या यज्ञस्य पवमाला, खी, घोटकम्छ । घोडार पाशाल । वति । यथा। "तन्वि घोटकमुखाकृतौ त्रिभे, शिर संहितमिति" इति सुश्रुत ) कासवण इति भाषा। यथा वाणिशाला तु मस्तको पथमाजि वाशिनि । घारचन्द्रमुखि | व्यश्वीन, त्रि, एकाश्वकरणकदिनकगम्यस्थानादिः। मन्दुरा। इत्यमर । इप्पश्वावस्थानरहे। वाजिनो कर्कटोदयात् निर्गता गगनरन्प्रणिप्तिका" इति पाश्विन इत्यमर । रामावपक्षेषश्विन । अवस्य शाला मह वाभिशाला। चश्वशालादि ध! श्रीकालिदासशतराविलमनिर्णय घश्वीय, सी, (अश्वानां समूह | अश्व +21) अश्व- इति तट्टीकाया भरत । ("कोषागारमायुधा- अश्विनीकुमारी, पु, (अश्विन्या यश्वीभूतसज्ञानाम उन्द । व्यश्वसमूह'। सत्पर्याय' । पाश्व २। इत्य. गारमश्वमाला इस्तिमालाच" । इति भारते ।) सूर्यपना यमौ कुमारौ ।) अश्विनीसुतौ । . - . - मर ·- । - । . २४८ अष्ट प्रष्ट पत्रीय, पि, (पश्वाय धितापत्र+छ।) पन. वैश्वदेवकी च । मांसपोतथा च गोमिन । अमावास्याएमाश धसता किल भवंदनः । हिसकारी:ति मेदिनीपवयम्वन्धीयः । "यशुपाल्पसरसम्भारः स्यातदापि पराध कु इति श्रावसाचा थपिच । पषम् (मादि-उम वकं सेट।) दीप्तौ। ग्रहणे । ाय" इति । यधुपेति निपातसमुदायो यद्यर्षे "सावगि सर्वतमा या मनु कथ्यतेऽयम | गौ। इति कविकल्पम । म यति धपते । पसरपि छाग एव। छागोऽनादेश पशु । इति निशामय तदुत्पति विक्षराद्दता मम"। इति दुर्गादास। गौतमात् । न च तेच्या ऊदमयन्यो गौ । इति सि देवीमाहाच्या अधड़क्षोमा, भि, (विद्यमानानि पक्षीणि यत्र । गोमिनसूण गवोपदेशात् कथमनुपदिश्त्य परमान, सी, (परप्रकार मरणम् ।) अयप्रकार पषडक्षाभिसरवणार्मेसि साथै ख । पक्षि मिति वाच। तदसम्भपे पसरित्यनेन य प. मदादया तप्यथा,- शम्दोऽन श्रोप्रिये यसते । बहमीचौसक रुपटिएनाम्य विशेयसोऽनुपदियत्वात् । सेमी "मगरागोसमो मागः कलसो यत्रमापा प्यपणोरिति ष।) यो मन्तादिभ्यां कियते न. पौषी। वस्तुतस्तु हरिवो गोऽपि विहित । वैजयन्ती तथा मेरी दीप इत्वएमगन"। रतीयादीमा गोधरः। इत्वमर । दुरजने करा, यथा- प्रति शमन्दिकेश्वरपुरासोतदुत्सवपडतो। मम्मकाप्रति भामा। "खाकुमा विकृति वै घटकायामधादिशस् । । “लोकेऽस्मिन् महामान्यीमानयो गौताशन, बषाप, पु, (यषाळ्या यखा पौर्यमासी भामाठी, मासमानय पाजाय म्टगंवा महाम"" हिरण्य समिरादित्य पापो राजा तथा एमा, सा यत्र मासे पण या कसः। पाषाणी पूर्णिमा, रवि । लिया गधामावमा घरव । इति गुद्धिसत्व प्रयोजनमस्य। प्रयोजनार्थे बस्।) षामाद-: "अवध्या स्त्रियं प्रातिर्यगयोगिगतामपि" । घरमरान, ई, (पो महानि शुभपिशानि मामः। मते पाणाशE| इवमरटीकारत एतद अक्षाराऽपि । थारस्यानामगम्य यम्मिन् ।) श्वेतवर्षमुखवक्षखुरके पुश्श्युक्तधो- रिरूमकोम। प्रोशितल वसते । पश्वमा स्थानीयाकेन । यथा टक । रति हेमचन्द्र। बमाएका, प, (बषा+सार्थ कन् ।) पापामास । . गोमिल । "पि वा स्यालीमाक फीस" । परमननस, सी, (पहामि महामानवाये कत इति पदमाता इति । तरिधानन्तु। यस्त 1) पौषधयुक्तपकारत । यथा,- पर. [न] घि, (पद्यते यभू व्यासो कन् ।) सप्यभूभ्या "थालीपाक परस्याने कायद्यागुकस्पिकं । "वमा फूर्य तथा ग्रामी सिद्धार्थकमयापि छ । तुट घेति कनिन् ।) सण्याविशेष | घाट प्रति अपयेत सवत्सायालरणा गो पयस्यन"। सारिवा सैन्धवघेव पिप्पली एतमएम। भाषा। नित्यवचनान्तरदोऽय । इति व्याक इति छन्दोगपरिशियोदयायपपिनियो। सिद्ध एतमिद मेध्य पिबेत् प्रातदिने दिने । रण। बधाटवायफशम्दा । गाई १ वस २ दनचरोः पश्चात् । यसरद पासातप । हास्मृतिः कुमारार्ण पितामहमङ्गल"। शिवमूर्तिः ३ दिम्गा 8 सिद्धि ५ ग्राश्रुति ह "भवोदके नवानेच सहमछादगे तथा । इति भावप्रकाशा याकरण ७ दिकमान सपछि ६ कुलादि पितर स्पृश्यन्त्यममयकास मघास ! परमान,सी, (पो मुख्य परिमाणमस्य।) कुडव- ऐकायं ११ । इति कविकल्पलता। तस्माइयात् सदा युको विरुत्सु प्राक्षयेषु च। परिमाण | मरावाजे इति वैद्यकपरिमापायां । भएका, त्रि, (पावध्याया परिमाणमस्य । घरन् तमादन प्रधान। पूपादिकापकरणत्येन माना, ("प्रतिभ्यामन्नलिस्यात् फुडवोऽईशरावक । +कन् ।) बरसख्या । घर रवाएक साथै क मावश्यक उभयन सदेति श्रवणात् । तथा ध! परमादय स शेय", इति शाधर) प्रत्ययः । यसण्याविशिर यथा,-"गाएक "नित्य सदा यावदायर्न कदाघिदतिसमेत् । घमिका, स्वी, (वयम+का+स्त्रियामाप!) पठति य प्रयत' प्रमाते माल्मीकिना विरचित उपेत्या तिफमे दोषश्रुतेरत्यागदर्शनात् । अतिपरिमाण । पतुस्लोलक। इति वैद्यकरि- मुखद मनुष्य"। इति वाल्मीकीयगाएका फलाश्रुतेर्वीभया च समित्यमिति कीर्तित"। यपि च । इसि तिथ्यादितत्त्वम् । ("स्यात्कर्याभ्यामईपन शक्तिरयमिका तथा", "बथुतं केशव विष्णु, हरि सत्य जनाईन । गोरापानपोषस्य कणाएमी पूमाएका । गोण रति पाईधर।) इस नारायणचैव एतमामाएक शुभ": चान्द्रमाघस्य कृष्णारामी मासायका। गौण- घरामी, स्त्री, (घटाना परमी । पश्म +छोम् ।) इति ब्रह्मपुराणे श्रीविष्णनामाएक स्तोत्र घान्द्रपाानस्य कृष्णाएमी शाकाएका। केयाशि क्षीरकाकोली। इति प्रन्दचन्द्रिका तिथि पटकर्स , पु, ( अायौ कर्ण यम्य । ) ग्रझा । इति मते गौणचान्द्राश्विनस्य कृष्णाएमी घटकापद-। विशेषः। सा चन्द्रस्याएमकमाफियाल्मा। तदु- गन्दरमावली वाया। सास फ्रमात् भूमसिशाके घाटपौर- पलक्षितकालरूमा घ। सा च असा नवमी- पषका, स्त्री, (घनन्ति पितरोऽस्याम् । यश् + षिक प्राई कर्तव्य । इति प्रक्षवायुविष्णुधर्मोत्तर. युता यावा यम्मात् । कृष्णा ५ सप्तमीयुता। तकन् ।) आइविशेष । तिथिमेद । तस्यथा । पुराणानि. यथा निगमः। गौणचान्द्रमौषमाधफागुनमासीयकृष्णायमी। थटकाऊ, सो, (मएकमणामस्य । ) नयमीठी । इति । "हष्णपक्षेऽरमी चैव कृष्णपक्ष चतुर्दशी। पाश्विनवपाएमी च । एतास श्राइमाव श्या । धिकाण्डशेष पाशार छक् इति भाषा । पूर्वविवि कर्तव्या परविद्धा न कुवचित् । यथा। घायहायण्या ऊद्ध तिरभु कृष्णाय- बरपात्, [८], पु, (घटो पादा यस्य।) लूता । उपवासादिकार्येषु रम धर्म सनातन"" मीषु प्राडानि नित्यानि । यथा गोमिला। भाकरसा । रति मापा। शरभ । इति हेमचन्द्र मषिष्यपुराखे। • पटका योद्धमाग्रहायण्यात मिसायमी"। घरमादः, , (घटौ पादा यस्य ।) ऊर्सनामविशेष । "चतुर्दश्यां तथाटम्यां पक्षयोः अमावष्णयो। इति । अमपुराणे। तत्पर्याय । किन्तनुः २ । इति त्रिकाण्डशेषः । योऽन्दमेकंन भनीत शिवार्यनयरो नर। "पिन्यदानाय मूले स्थरएकालिख एव छ । घरमादिका, स्त्री, (षटस दिक्षु पादा यस्था । यत् पुण्यमक्षय प्रोक्त सतत सत्रयाजिनां। कृष्णपक्षे वरिका हि पूर्वा चैन्द्रो विभाष्यते । पन्यलोम । सीपि मद्भाषेस शायर्या कन् स ।)। तत्पुण्य सकल तस्य शिवलोक गति"। प्राजापत्या मितीया स्यात् हतीया वैश्वदेवकी मताविशेषः। इति रममाला। छापरमाणीति ततच सततसत्रयान्धक्षय पुण्यसमपुण्यप्राप्ति शिव पाद्या पूपैः सदा कार्या मासेरन्या मवेत्तथा । लोकगतिय फल । फागुनमुनासमोचतुर्दश्यो पाक कार्या द्वतीया स्यादेष प्रयगवो विधि"।, अयम, त्रि, षष्टाना पूरणः । इति व्याकरण ! (तस्य यावत् प्रत्यरमीप्रतिघतुईश्युपवास- पूरणे डट् । नान्नादसयादेमंट । ) यथा । व्रत कालिकापुराणे मझे प्रधानस्थाने अमावास्याया धमावास्या हि "येषा ललितकान्ताया देवी महापालिका । वरदाभयहस्ता च विभुना गौरदेशिका मापाया। -- - मा रारभ्य वर्ष भागात वाकयासमन्धात् । एव प्राजापत्या टमी' चतुर्दश्या झीयो भवति चन्द्रमाः ।

·। जातपल । तस्य अष्ट अष्ट रतपद्मासनस्था च मुकुटकुण्इनमरिहता। वैद्यकपरिभाषा। एकीकृततदौषधगुणा । रक्त- रक्तकोषेयवस्वा तु स्मितवक्ता शुमानना ॥ पित्तप्रणवायपित्तनाशित्वं । इति राजवल्लम । नवयौवनसम्पन्ना चावगी ललितप्रभा । ("जीवकर्षभको मेदे काकोल्यौ ऋद्धिद्धिके । उमया भाषित मन्त्र यत् पर्व त्वेकमतर॥ यशवोऽयमिव्ये कथितश्चरकादिमि। मन्त्रमस्यास्त तज्ज्ञेय तेन देवी प्रपूजयेत्” । अवर्गो हिम खादुईहणो शुक्रलो गुरु । एकमक्षर पाक्तिवीजरूप । भमसन्धानकृत् कामवलासवलवईन । "तथाएम्या नवम्याच यूमा कार्या विरहये । वातपित्तासटदाहज्वरमेहक्षयप्रणुत्" । पटेषु प्रतिमाया वा घटे मङ्गलचण्डिका ॥ इति भावप्रकाश ) य' पूजयेद्भौमवारे शुभै ब्वाक्षतै शिवां । ज्योतिषशास्त्रोक्तगोचरविशेष । तद्यथा। यादौ सततं साधक सोऽपि काममिष्टमवाप्नुयात् ॥ रव्यादिसप्तग्रहाणां राहोच परमासको क्षत्वा ज्योतिय। शनैश्चरस्य वारेण वारेणाङ्गारकस्य च । प्रत्येकमासकोछे जन्मकालीनग्रहाधिछितराश्य- "कृष्णायमी चतुई श्यौ पुण्यात् पुण्यतरे स्मृते" ॥ वधिखादिनच्छुभद इत्यादि दीपिकोक्तावच- तथा- नायख्यकरहे रेखा विन्यसेत् तत्र रवेादश- "सोमवारेऽप्यमावास्या धादित्याहे तु सप्तमी। कोछे 8८ चन्द्रस्य 86 कुजस्य ३६ बुधस्य ५५ चतुर्थङ्गारवारे च परमी च सहस्पतौ । गुरोः ५६ मगो ५२ शने ३८ राहो ३६ यत्र यत् क्रियते पापमथवा धर्मसञ्चय । एतत्सख्यका रेखा देया । तत प्रत्येकग्रहस्थरेखा परिजन्मसहसाणि प्रतिजन्म तदक्षय" । द्विगुणीकृत्य अयाधिकाचेत् अधमि शोध- इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ श्रीकृष्णजन्माएमोक्तं येत् । शेषा रेखा' शुमा ख्याता । अष्टोना- पएकात्राद्ध मीमायमीकृत्यञ्च तत्तच्छब्दे द्रष्टव्य ॥' श्वेत्तदा विन्दुमिरयाना पूरण कार्य । तत्र विन्द- महाशमीचतां महाधमीशब्दे दृश्य । तत्र योऽशुभा' ख्याता । अयौ चेत् तदा विन्दुरे- खयोरभावस्तष सम परिकीर्तितं । "भूपालत' प्रामधन• कृशाङ्ग नामगुणा । सुखी कृपालुर्युवतिप्रियश्च । "जीवकर्षभको मेदे काकोल्यौ ऋिद्धिके । चतुष्पदाप्यो धनधान्य युक्त अश्वोऽभिव्ये कधितश्चरकादिभि । स्यादष्टमीजो मनुज सुधीर ।" ध्यमवर्गे हिम खादुर्वण शुक्रजो गुरु' । इति कोठीप्रदीप ॥ भमसन्धानकृत् षल्य शरीरवलवईम । अष्टमूर्ति, ए, (घटी मूर्तियो यस्य । ) शिव । इति वातपित्तासटटदाहज्वरमेहक्षयप्रणुत्" । हेमचन्द्र । तत्प्रत्येक मूर्तिनामानि । क्षिति इति भावप्रकाशः ॥ * । ज्योति शास्त्रोक्तगणनया मूर्तिः सर्व १ जलमूर्तिमव २ अभिमूर्ति रुद्र रेखाविन्दुभ्या शुभाशुभफलसूचकजम्मकालोनाए- ३ वायमूर्तिरुण 8 याकाशमूर्तिीम ५। ग्रहसमुदाय । यथा । अथारावर्ग । यजमानमूर्ति पशुपति ६ चन्द्रभूतिर्महादेव ! "जन्मकालग्रहस्थित्या फल वक्ष्ये शुभाशुम'। ७ सूर्यमूर्तिरीमान ८। इति तन्त्रशास्त्र । खादिनकृत् शुभद क्षितिपक्षसमुद्रनगादिक- एता शरभरूपिशिवस्यायपादा इति कालि पञ्चगतो १ । २। 8 | ७ | ८ ||१० । ११ । कापुरा। यथा। ऽथ विभावरिभस्त्रिागादोषगतो ३।६।१०। "अयमूर्तिनिधीशच झानचक्षुस्तमोमय" । १९ । ऽथ कुजादविवत् १ । २।।।७।८।६ इति वटुकभैरवस्तोत्र ॥ तस्यायमूर्तयो यथा । १०। ११। यथ सोमसुतात्रिशर नवादिषु "अथामि रविरिन्दुश्च भूमिराप प्रभञ्जन । यात. ।३।५।६।६।१०। ११ । १२। देव- यभमानः खमठौ च महादेवस्य मूर्तयः ॥ गुरोविषयानवेशगतो ५ । ६ । ६ । ११ । ऽथ सुरारिगुरो. समयाचलभाखरयात' । ६ । ७। ("यवेहि मा किशरमरमूर्ते १२। तीक्ष्णमरीचिस्तादपि भास्करवत् ।१। कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम्" २। 81011८1१।११। यथ लमग्टहात् इति रघुवी । तथा कुमारे च । विकृताङ्गदशादिषु यात ३।। ६ । १० । ११ । "तनामिमाधाय समित्समिद्ध १२ । रविरेखा । 8८। भूभङ्गविलासामिधान- समेव मूर्त्यन्तरमशमूर्ति" 1) मालादण्डकेनादित्यायवर्ग चन्द्र शुमो- चहलोहक, स्ली, थरधातुविशेषः। तदयथा । ऽर्कात्रिकालादिदन्तापलाशशिवस्य । ३ । ६ । ७। सवर्ग १ रगत २ ताम ३ र ४ सोस ५ कान्त ८।१०। ११ । खत' खात् कुरामागाशा- लोड६ मुण्डलोच ७ तीक्ष्णलोह । इति राज- शिवस्थ ।१।३।६ । ७।१०।११। मामा- ट्विवीषुषड्गोदिगीपशेव । २।३ । ५। ६ ।। पटवर्गः, पु, (पठाना औषधविशेषाना रविप्रन्ट १०। ११। थ शात् कुरामाब्धिवाणागदन्ता- वोगी वा वर्ग) औषधविशेषायक । तयथा । मलामाशिवस्थ १ । ३18 1५/७।८।१०। ऋषमा १ नोवक २ भेद ३ महामेद 8 मद्धिा ११ । जीवात् कुदृग्वेदभिकाष्ठाशिवस्थो ।। ५दिर कालोनी क्षीरकाकोली २। 8 । ७।८।१०।११ । ऽथ शुक्रानिवेदेष- शेलग्रहाशाशिवस्थ ३ | 81५1७१६।१०।११ । तीक्ष्णासुदेशोद्भवाद्रामवाण शम्भुस्थितो ३।५। है । ११ । ऽयोदयाइव्यवाह काठाशिवस्थ' ।३। ६ । १० । ११ । चन्द्ररेखा | 86 कामबाणामि- धानमालादण्डकेन चन्द्रायवर्ग: * ॥ कुशोऽर्का- च्छुभो वहिवाण दिकभाम्भुगो ३ । ५।६।१०। ११ । ऽथेन्दतो रामकालेशग ३ । ६ । १९ । स्तत खात् कुदृग्वेदसप्तारादिकशम्भुग स्यात् १ ।। 8 । । ८ । १० । १९ । निशानाथपुत्राद्गुणेष्वङ्ग- रुहोपयात' ।३।५। ६ । ११ । ततो जीवत कालकाष्ठाशिवार्कोपयातो६। १० १११ । १२ । ऽथ देवारिपून्यादने हो गजेशार्कसस्य । ६ ।। ११ । १२ । ततः सूर्यपुत्लात् कुवेदागनागग्रहा- शाशिवस्थो १ । 8 | ७ | १६।१०।११ । ऽथ लमात् कुरामाङ्गादिकशम्भुयात ११।३। ६ । १० । ११ । कुजरेखा ३६ । सिहविलासा- भिधानमालादण्डकेन भौमारवर्ग ज्ञ शुमो- ऽर्फत शरर्तुगोशिवार्कगो ५। ६ । ६। ११ । १२ । ऽथ चन्द्रतो दिवेदकालनागदिमहेश्वरेषु । २।४।६। ८ । १० । ११ । भूमिमात् कुदृक्- कृतागनागगोदशेपाग ।१।२।४।७।। ६ । १० । ११ । ततः खत कुवहिपञ्चषसवादि. केषु । १। ३।५।६ । ८ । १० । ११ । १२ । वाक्पतेरसाएशम्भुसूर्यगो ६ । ८ । ११ । १२ । ऽथ शुक्रत कुवाडवहिवेदपस्सनागगोशियेषु।१। २।३।४।५/८/६/११ पनुतः कुहटाताग- नागपञ्चकस्थितोऽथ । १ ।२। 8 1७1८1EI १० । ११ । १२ । लमत क्षितिदिवेदकालमाग दिशिवेषु ।१।२। 8 ।। ८ । १० । १९ । बुधरेखा । ५५। अशोकमलरीसकमाला- दण्डकेन बुधारावर्गः ॥ ॥ मुरराजगुरुः सुभदो रवित' कुयमाननवेदनगादिकपञ्चगतो १।२। ३। 81७1८1८1१० । ११ । ऽथ विधोईि- पूराचलगोशिवगो २ । ५।७।८ । १९ । वसु- धातनयात् कुयमाब्धिनगारादशेशगतो ११२) 81७1८।१० | १९ । ऽथ बुधात् क्षितियुग्म- कृतेषुरसग्रहदिगिरिशोपगत १। २। 8 । ५।६।९।१० । १९ । तदनु खत रकयमानल- वारिधिपतनागदशेशगतो १।२।२।४ ! ७।८।१०।१९।ऽथ सितादयमपथरसग्रहदि- शिवगो २।५।६।६।१०। ११ । रविनन्द- नतो दहनेषुरसार्कगत ३ । ५। ६ । १२ । स्वथ समग्टहात् कुयमाधिशर नगग्रहदिमिरिशोप- गत' १।२। 81५।६।७१६१०।११ । गुररेखा ५६ । कुसमस्तवकाभिधानमालादण्डकेन सहस्पतेरवर्गः । • भग' अमो रपेगनेश- सूर्यगो।।११।१२। उथ चन्द्रतः माबिपञ्च कारगोशिवार्कग ।१।२। ३ । 81 ६।११।१२। कुभाव निवेदकालगोशिवायगी ३। 81 ६।६।११ । १२ । ऽथ बोधनात् मि- बाणकालरन्यूएमसस्थित' । ३ । ५।६।६ १ ११ । गुरो पूराछरन्धदिमहेशग । ५।८।६।१। । ॥ इति शून्दमाता॥ निघण्ट ।

·8 । १५० अष्टा श्रष्ठी २१ । स्वतः खत कुपञ्चकायरन्धदिशिवोमग मलिनोऽथ विपञ्चैव हामिर्मत्युभवेत्तथा । १।५।८।६।१० । ११ । शनेगुणाधिपञ्चना- "भूनिम्वदाएदशमूलमहौषधाब्द- यादिरेखा यादिविन्दो फलान्येतान्यनुक्रमात् । तिक्तेन्द्रवीजधनिकेमकणाकघाय । गगोदशेशगी।३8 ।५ | ८६१०१११ । ऽथ रेखायां वत्सरो क्षेय साईसप्तदिन समे। तन्द्राप्रलापकसनारुचिदाइमोह नमत कुपञ्चकारगोशिवस्थित ।१।२।३। प्यष्टवर्गदशायु स्यात् दिनं चतुर्पु विन्दुघु" । श्वासादियुक्तमखिलं च्वरमाशु इन्ति" ॥२॥ ४।५।८।८।११ । शुकरेखा । ५२ । धनग इत्यायुर्दाय । इत्यसवर्ग ॥ * ॥ नन्दी । "द्राक्षास्टता पाठी ङ्गी मुस्तक रक्तचन्दन । शेखराभिधानमालादण्डकन मार्गवाएवर्ग -1 "व्ययवर्गशुभै श्रीमान् कम्म कुर्य्यानमश्वर । नागर कटुका याठा भूनिम्ब सदुरालभ । शुभ पङ्गुरर्कात् मायमाम्भीधिशेलारदिश गोचरस्थैरतदप्राप्तौ तदप्राप्तौ च वेधगै उशीर पद्मक धान्य पालक कण्टकारिका। म्भुग । १ । २।४ । ७ | ११० १११ । इन्दुतो प्रतारम्भे विवाहे च यात्राया खुरकर्मणि । पुष्कर पिचुमईश्च क्वाथ जीर्णज्वरापह। रामकाले शगत 1३।६ । ११ । मासवादहि ध्यविशुद्धायवर्गस्य समस्ता निष्फला क्रिया । फास श्वासश्च विषम श्वयथूदरनाशन । वाण काठाशिवार्कोपगो । ३ । ५। ६ । १० । "सतत दिशति नराणा अष्टादशासामुदितमेतत् स्यात् सन्निपातनुत्"३३॥ १२।१२। ऽथ ज्ञत' कालदन्तावमादिस्थितो। ६ । राशो मध्येऽयवर्गफल निखिल । मुत्तपर्पटकोशीरदेवदारमहौषध । 18 | १० १११ । १२ । जीवतो बाणकालेश- भावफल प्रथमाई पिफजा धन्वयासच नीली काम्पिल्लक त्रिरत् । मार्तण्हयात । ५। ६ । ११ । १२ । ततो दैत्य दृरिफलान्य मुक्तेषु"। किराततिक्तक पाठा वलाकटुकरोहिणी । पूज्यादनेह शिवार्कोपयातः। ६ । १९ । १२ ।खतो इत्ययवर्गार्थकथनम् । इति ज्योतिस्तत्त्वम् । मधुक पिप्पलीमूल मुस्ताद्यो गण उच्यते । वीतिहोत्रेषु कालेण्यात ।३। ५ । ६ । ११ । घरश्रवा , [स् ] पु, ( श्रौ श्रवांसि यस्य । चतु. पशादशाङ्गमुदितमेतदा सन्निपातनुत् । स्ततो लमत मागुणाम्भोधिषदिमहेश स्थित । मुखस्य ब्रह्मण प्रतिमुख दिकर्णतया तथात्वम्।) पित्तोत्तरे सन्निपाते हितश्वोक्त मनीषिमि । १।३। 81६। १० । ११ । शनिरेखा' ३६ | ब्रह्मा | इति विकाण्डशेष । मन्यास्तम्मउरोधाते उर पार्थपिरोयहे"18 | मत्तमातङ्गालीलाभिधानदण्डकेन शनैश्चराछवर्ग। व्ययाकपालः, पुं, (पएस कपाग्नेषु सस्कत । संस्कृत इति सखवोध इति दीपिका ॥ * ॥ राज शुभोऽर्का जवष्टि भक्ष्य इत्यणोदिगो गनपत्ये इति लुक् । अयम व्ययामद, पुं,स्त्री, (घटस धातुषु पद प्रतिष्ठा यस्य । वेदतुरन्धगो । २। ३ । ४ । ६ । ६ । व्यथ चन्द्रात् कपाले इविषीत्यात्वम् ।) यज्ञविशेष । यत्र पढ़ो मतो पठौ पदानि यस्येति वा । प्ययन कुरामवेदाङ्गग ११।३। ।। ६ । स्तत कुभा पएस कपालेषु पुरोडाश पक्का इयते। इति सज्ञायामिति दीर्घ ।) खर्ण । धुस्तूरः । शारीया हडिवाणापरन्धगतो । ३ । ५। ६ । ६। ऽथ श्रुति । । फलक । इत्यमरमेदिनीकरौ: पाशार छक् बुधाच्छशिपक्षवहिवाणरन्धग ११। २।३।५। घशाहार्घ्य, पु, (घौ अनानि उपकरणानि यस्य इति भाषा । यथा “धुस्तूरः कनकाक्ष्य' | इत्य ६। ततो जीवाइयवाइवेदागरन्धग ।। 8 । तादृशोऽयं । ) परद्रव्य घटितपूजोपकरणवि- मरदर्शनात् । यष्ठापदशब्दस्य कनकवाचकत्वाच । ६ । ६। स्तन मुकात् पक्षवहिवाणरन्धगत । शेषः । यथा,- ("यावर्जितायापदकुम्मतोय ।" २।३। ५। ८ ! स्ततः सौरात् पक्षवाण ग । २ । "याप क्षीर कुशाग्राणि दधि सर्पि सतण्डलाः । इति कुमारसम्भवे ॥ ५।६। स्तत खत शशिवेदवाणरिपुरन्ध्रगो। यवा सिद्धार्थकाञ्चैव व्यधागाऱ्या प्रकीर्तित" "स रामकरमुक्तन निहतो द्यूतमण्डले । १ । 8 । ५ । ६।६। ऽथ लग्नादेदरन्ध्र- इति तन्त्रम् प्यमापदेन बलवान् राजा वनधरोपम'" दिग्रुद्रसूर्यगत । ४ । ८ । १०। ११ । १२ । "बाप क्षीर कुशाग्राणि हत मधु तथा दधि । इति हरिवणे) राहुरेखा । ३९ । म्रगेन्द्रविलासाभिधानदण्डकन रक्तानि करवौराणि तथा रक्तश्च नन्दनम् ॥ ययापद , पु, ( अटो पदानि यम्य ।) शरमः राहोरयवर्ग ॥ * ॥ सूर्यादेकदिचतु सप्ताह प्रयाग एप व्यव मानवे परिकीर्तितः"। मर्कट । इति मेदिनी। लूता । चन्द्रमल्ली। दशैकादशेषु । १ । २ । 8 | 0 | ९ | १० । ११ । इति काशीखण्डम् । क्रिमि । कैलासपर्वत । इति हेमचन्द्रः। की सोमात्रिषड्दर्शकादशेष । ३ । ६ । १० । ११ । वडादश [न] घि, (प्पयाधिका दश ।) ययाधिक लक । इति धरणि । भौमाप्तिपञ्चषडेकादशेषु । ३ । ५। ६ । ११ । दशसंख्या । १८ ध्याठार इति भाषा। नित्यबह- प्यष्टापदी, स्त्री, (पठौ पादा यस्या । सख्यास पूर्व बुधात् षडयनवदशैकादशेषु । ६ । ८ ।। १ । वचनान्तशब्दोऽय । इति सिद्धान्तकौमुदी स्येति पादस्यान्तलोपे पादोन्यतरस्यामिति सीपि ११। गुरो पञ्चषडेकादशहादशेष । ५। ६ । (यथा मनु । पाद' पत् ॥) चन्द्रमल्ली । इति मेदिनी । ११ । १२ । शुक्रात् घडेकादशहादशेष ६ । १९ । "घयादशम मागषु निवद्वानि पृथक् एथक") ययारचक्रवान् [त्] पु, (घसारमणकोण चक्र १२ । शनेत्रिपञ्चाएदशैकादशेषु। ३ । ५।८। यथाशादशवाचकशब्दा' यथा । होप १ विद्यार विद्यते यस्य । अठारचक्र +मतुम् । मस्य व ।) १० । ११ । लपादेकत्रिचतु'घड्दशकादशेषु। १ पुराण ३ स्मृति 8 धान्य ५ । इति कविकल्पलता। जिनविशेष | तत्पर्य्याय । मञ्जुश्री २ धान ३।। ६ । ११ । एव समरेखा ३७॥ ("बगाहताटादशता जिगीषया दर्पण ३ मनुभद्र 8 मनुघोष ५ कुमार ( "इति मिगदितमिए नेएमन्यविशेषा- नवदयदीपएथकजयश्रियाम् ।" स्थिरचक्र ७ ववधर ८ प्रज्ञाकाय' वादिराट् दधिकफलविपाक जन्ममाप्सम दद्यु' । इति नेषधे। १० नीलोत्पनी ११ महाराणः १२ नीमः १३ उपचयग्रहमित्रखोचगा पुरमिय "थयादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुता"। शार्दूलवाइन १४ धियाम्पति १५ पूर्वजिनः१६ त्वमचयटहनीधारातिभे नेएसम्पत् । इति मारते ।) खड्गी १७ दण्डी १८ विभूषणः १६ बालप्रत यावती यावती रेखा ग्रहाणामवर्गके। व्यथादशाङ्ग, पु, (अष्टादश अगानि यस्मिम् ।), २० पञ्चचीर २१ सिंहकेलि २२ शिखाधर' तावतों दिगुणीकृत्य घशाभि परिशोधयेत् । घटादशद्रयात्मकपाचन । स चतुर्विध । दश २३ वागीश्वर २० । इति त्रिकाण्डशेयः, पठोमरि भवेटेखा ययाभ्यन्तरविन्दव । मूल्यादि १। भूनिम्बादि.२। द्राक्षादि । यि, स्त्री, (घस्यते एथिव्या क्षिप्यते इति + पस प्यष्यामित समो यत्र तत् समं परिकीर्तितम् । मुस्तादि' 8 | तड्यथा । +लिन्। एषोदरादित्वात् वत्वम् ।) वीभ । रेखा ग्रहाइभे देया विन्दवचेतग्न तु । "दशमूली शठी घटङ्गी पौटकर सदुरालमा । इत्युणादिकोषः। याठि इति भाषा । रेखाविन्दू समानौ चेत् समसन निगद्यते । मार्गी कुटजवोच्च पटोज काटुरोहिणी ! यठीवान् [त्] ए, सी, (थतिशयितमस्यि यस्मिन् । रेखाधिक्ये सुम शेय तदिन्दोरथाशुभम् । पटादशाह इत्येष सन्निपातन्वरापह । बस्थि+मतुप,। मस्य व । व्यासन्दीवडीवदिति श्रीरानन्दस्तथा श्रेयो भोगोरान्य भवेत्तथा। कासहङ्गापावातिरिकाश्चासवमीहर"१॥ निपातनादस्थिशन्दस्याठीमाव 1) जानु । प्रत्य. . - । - ·- -- दास - १५१ अस अस मर घाँटु इति भाया । इवास यत्न इत्यादिसिझै धनेकाथत्वात् सत्ता- । असत्य , त्रि, सध्यारहित । व्यगणनीय । स तु यस न भावे। ( यदा-पर-चक-सेट ।) भाव धोऽयमपीति रमानाथ । धनुप्रयोगादन्यत्रापि दियरा दिः। इति हेमचन्द्र । सत्ता । सा चेह विद्यमानतैव । ल पति विष्णुः ।। परोक्षायामस्ते भावं केचिन्नेच्छन्तीति धातुप्रदी घसङ्गत , त्रि, (न सङ्गत । नञ्तत्पुरुष ।) प । इति दुर्गादास । सङ्गतिरहित । मासङ्गतं प्रयुनीतेति प्रसिद्धि। इति दुर्गादास । (वि+यति), व्यतिक्रमे । पराभवे । "धन्यो व्यतिस्ते तु ममापि धर्म" । पसंख्या, मि, यसख्यनीय । सख्यारहित । धपरि यथा । वस्तुतस्तु जिज्ञासुमेकपुरुष प्रति सङ्गत- इति मट्टौ। (थमि) मागसत्तायाम् । “यत्र मित । न विद्यते सख्या यस्येति वहवीहिः। मपि यतादृशमन्यं प्रति घसदातमिति यं प्रति ममाभिस्यात् दीयताम्"। इति पाणिनि । घगणनीय । यथा,- पादयितुमानन्तर्याभिधानं तादृशामिधानप्रयो- (धाविस्) याविर्भाव। "यसख्य दिपरा दि पुद्गलात्मात्यनन्तक"। जकतत्पुरुषोयजिज्ञासाजनकज्ञानविषयोऽर्थ तं "तेषामाविरभूद ब्रझा परिबानमुखप्रियाम्"। इति हेमचन्द्र । यमि च । प्रति सङतिरिति पुरुषविशेषनियन्त्रित सङ्गाति- इति कुमारे । (प्रादुस्) प्रादुर्भावे । उद्भवे । "तयोजनविस्तीर्णे शतकन्धसमन्विते । त्व वाच्य। इत्यनुमितिग्रन्थीयगदाधरी। ययुक्त । "महाभूतादिवृत्तौजा प्रादुरासीत्तमोनुद"। असख्यशाखानिकरैरसख्यफलसयुते । यथा देवीपुराणं । इति मनुः।) इति ब्रह्मवैवर्त गणपतिखण्डे ४१ अध्याय । "घसदये जन्मतिथिर्यदि स्यात् बस इर् य उ क्षेपे । (दिवा-परं-सक-सेट ।) इति घसंख्यातं, त्रि, सख्यारहितं । यथा । मदनपारिजाते । पूज्या तदा जन्मभसंयुता च । कविकल्पद्रुमः । य यस्यति । उ यसित्वा यस्ता। "व्यगुल्यग्रेण यज्जप्त यन्जप्त मेग्लवित । पसङ्गता मेन दिनदयेऽपि इस प्यास्थत् प्यासीत् । यस्यमान महागदा असख्यातच यज्जप्त तत्सर्वं निष्फल भवेत्” । पून्या परा या भवतीह यत्नात्" । इति भट्टी ताच्छील्ये शतु शान । इति दुर्गा इत्याक्षिकाचारतत्त्व। इति तिथ्यादितत्त्व (असभ्य । पशिक्षित। प्यसंस्कृत , त्रि, (न सस्कृत । नमसमास ।) सखार यथा इितोपदेशे। ("तस्मिनास्थदिपीकास्त्र रामो रामावबोधित"। रहित । यथा । धापम्तम्व । "प्यासन्नमेव पतिभंजते मनुष्य इति रघुवती । (यति) व्यतिक्रमे । पराभवे । "यसंस्कृत सुत श्रेष्ठो नापरो वेटणरग"। विद्याविहीनमकुम्नीनमसङ्गात वा" 1) "बहुमिश्चैकमत्यस्यनेकेन च वहन् जनान्"। इति शुद्धितत्त्व । प्यन्यच्च । वसती, स्त्री, (न सती ची। नमसमास' ।) इति रामायणे। (वि+यति) उत्ताने । "घसस्कृतप्रमीतस्य पिता न श्राइमाचरेत् । भ्रछा । व्यभिचारिणी तत्पर्याय । पुंधली २ "व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहण गुरोः"। यदि खेहाथरेकाइ सपिण्डीकरण विना" । धर्षिणी ३ बन्धकी 8 कुलटा ५ इत्वरी ६ वैरिणी इति मनु । (थप) दूरनिक्षेपे । इति । ७ पासुस्ता । इत्यमर'। छाई दुया १० चीरानयास्यजनकस्य कन्या "घसस्कृतौ न संस्कार्यों पूर्वी पोचप्रपौत्रके धर्षिता ११ । इति शब्दरत्नावली। लवण १२ नेय प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा"। पितर तत्र सस्फुर्यादिति धो व्यवस्थित" निशाचरी १३ धयारण्डा १४ । इति जटाधरः। इति रामायणे। (स्वभि) व्यभ्यासे । इति च श्राद्धतत्त्व ("यावाल्यादसती सती सुरपुरी कुन्ती समा- "अभ्यस्यन्ति तटाघात निर्जितेरावता गजा । यसस्कृतवाक्य, सी, (यसस्कृतं संस्कृतेतर वाक्यम्।) रोहयत्" | इति धर्मविवेके । ) इति कुमारे। (नि) निक्षेपे। "न मदिधो न्यस्यति संस्कृतेतरभाषा। तत्पर्य्याय । अपभ्र २ अप- वसतीसत, पु, स्त्री, (धसत्या सुत । ) व्यमि- भारमुग्रम्"। इति भट्टौ। (उप +नि)प्रस्तावे । शब्द ३ । इत्यमरटीका। चारिणीपुत्र । तत्पर्यायः । वान्धकिनेयः२ वन्धुम्न "स तु तत्र विशेषदुर्लभ सदुपन्यस्यति कृत्यवर्ती घसस्थान, सी, यसस्थिति सस्थानाभाव । न स- ३ कोलटेर' 8 कोलटेय ५। इत्यमर । यः" । इति किराते । (स+उप+नि) प्रमा स्थानमसस्थानमिति नभ्समासनिष्पन्न । "वन्धुल कोलटेरच कोलटेयोऽसतीसत । णादिना दृतीकरणे। सहत , पु, (न सहन्यते येन। न+सम् + इन् तथा वान्धकिनेयस्तु स्यात् कौलकेय इत्यपि । "त्वया च मया समुपन्यन्तेष्वपि मन्त्रष्ववज्ञान + करणे क्त । ) व्यूहविशेष । स तु सेनाना ष्यथ सत्यान्तु भिक्षुक्या पुत्रो भवति य पुन । वाक्यारूय्यप कृतम्"। इति हितोपदेशे । (प्रति प्रथगत्ति । इति रायमुकुटादय : ( दण्ड । तत्र कोलटिनेयः स्यात्कौलटेयोऽपि स स्मा" +नि) स्थापने। भोग । मण्डल ।) यसमूछिते बहते च त्रि। इति शब्दरत्नावती । यपि ध । यसतीसूनु को- "तथैवायधनालानि भ्रारभ्या फवधानि च । वसंहत', बि, बसलमः । सहतो लग्न न सहतः लटेर रथोपस्य प्रतिन्यस्य सघर्म कठिन च यत्" । यस हत' इति नङ्समासनिष्पन्न । "यपि वान्धकिनेय स्यात्कोलटेयोऽतिमिक्षकी। इति रामायणे । (निर) दुरीकरणे । पराभवे । यसकत्, व्य, (न सकृत् । नमसमास ।) पुन बुलिट्रापि सती सा चेत् कोलटेयस्तदात्मनः । "यशासि सर्वेषुभ्सां निरास्यत्" । पुम' | वारवार। इत्यमर स्वपि कोलटिनेय' स्यात्" । इनि अटाधरः । "तागदिदखादीप निरास्यप तलाहतान्"। ("धनेकस्यैकधा साम्यमसलदाप्यनेकधा" ! घसतीसूनुः, मु, (यसत्या सूनुः ।) कुलटापुत्र । इति च मट्टौ। (परि) विस्ततौ । “पर्यस्यनिह इति साहित्यदर्पणे। इति मटाधर निघयः सहससख्यां"। किराते। "तामोड- "वनायेनासकटुतान् गुणेश्च परिचोदयेत्” । असत्, पि, (वस्+शट ततो नमसमासः।) पर्यतरच मिवस्य"। इति कुमारे। पातने च ।। इति मामये ।) ध्वविद्यमानं । व्यसाधुः । मूर्ख । ब्रह्ममिन्नवस्तु । "दासीघटमपां पूर्ण पर्य्यस्येत् प्रेतवत् सदा"। पसरल्पित', घि, (म सझल्पित । नसमास ।) इति वेदान्त जिउवर्ग' । यथा,- इति मागवे । (सम्) सयोगे । एकत्र सम्नेषे । सपाल्पाविषयः । यथा । विष्णुपुराखे । "यच किञ्चित् कचिदन्तु सदसदाखिलात्मिके। यथा,- "कम्माण्यमहल्पिवतत्फलानि तस्य सर्वम्य या शक्ति सावं किं सूयसे वदा", "सोऽप्यवयवोऽशा समस्यते।" सन्यस्य विष्णो परमात्मरूये। इति देवीमाहाम्ये १ अध्यायः । सत् घेवनघग । "अय्ययं समर्थन सह समस्यते।" घवाप्य तो कर्ममहीमनन्ते इति च पाणिनिः। इत्यादि। नग्मिन् लय ते त्वमला' प्रयान्ति"। "तस्य सर्वस्य या शक्ति सा यदावं तदा कर" पस भक्ष्यार्थे । (भादि-उभ सक-सेट ।) पधार्थो । इति मलमासलत्या साव्येत्यर्थः । इति सट्टीकाया नागोजोमट्ट!.. दीप्तिययगतयः । “वासुदेव परित्यय योऽन्य- पसास', इ, (न साल ।) विस्तृत पन्या । इति निष्पल । यथा,- रेवमुपासते"। उपगपतीत्यर्थ लावण्य उत्पाद्य हेमचन्द्र "चत्रइया इत ट तपम्त छतक्ष यन् । ॥ " - । । बन्धुल । 1 - पसत् जउवर्ग। ।

·१५२ . ( असा यसदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इच्छ" । सम्यक् सुटिरहित । सन्तोषशून्य । यथा, विजातीय । सजातीयमिन्न । यथा शत । इति श्रीमवगीतायां १७ अध्याये २८ श्लोक | "यसन्तुष्टा' दिजा नछा सन्तुया इव पार्थिवा" "समानाशीच प्रथमे प्रथमेन समापयेत् । निन्दित । यथा,- इति चाणाक्यं यसमान द्वितीयेन धर्मराणवचो यथा"। "यसत्कुलप्रसूता या कान्त विज्ञातुमक्षमा" | यसन्नद्ध, त्रि, (न सम्यक् नद्ध खकार्यक्षम ।) इति शुद्धितत्व। इति ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखण्ड ॥ ॥ व्यनित्य । यथा। समुद्भूत । पण्डितामिमानी। दर्पित | इति असमाप्त, त्रि, ( न समाप्त । नस्तत्पुरुषः ।) समा- "बज्ञानन्तु सदसद्भ्यामनिर्वचनीय"। इत्यादि जटाधर। यकृतसन्नाह । प्तिरहित । व्यसम्पूर्ण | यनिय्पन्न । यथा । स्मृति | वेदान्तसार । यसन्मान, सी, मानहानि | अमर्यादा। अनादर । "वसमाप्ते ते पर्चे नैव कुर्यादनतान्तर"। यसत्पथा, एं, (न सन् पन्या पुं, (न सन् पन्था ।) मन्दपथ । तत्प असाधमान। व्यसच्च तत् मानश्चेनि कर्मधारय इति सिथयादितत्त्व। व्यः । कुपथ २ कापथ' ३ व्यध्व दुरध्व ५ समासनिष्पन। व्यसमीक्ष्यकारी, न्] घि, (समीक्ष्य विचिन्त्य न पपथ ६ कदध्या ७ विपथ ८ कुत्सितवम । असभ्य , त्रि, असभासत् । समानुपयुक्तः । यसा करोतीति। च्यसमीक्ष्य+छ+णिनि ।) बषि- इति शब्दरत्नावली माजिकः । न सभ्य असभ्य इति नभ्समास वेचनापर्चककर्मकती । तत्पर्याय । माख्य २ । प्यसदध्येता, (ऋ) त्रि, (यसत् निषिद्धशास्त्रमधीते निष्पन्न । खल । यथा,- इत्यमर । ( "उचितमेवैतत् ममासमीक्ष्य इति । असत् + यधि+ इ + ।) यसदध्य "ययन्वसभ्यस्तव जन्म नो रहे कारिणः"। इति हितोपदेशे।) यनशाली । तत्पर्य्याय । यजम'२। इति हेम श्रुत्वाग्रजास्ते न्यवधीत् सरेश्वर । असम्बद्ध, त्रि, (न सम्बद्ध परस्परान्वययक्त । नम् चन्द्र ॥ स तेऽवतार पुरुषैः समर्पित समासः।) धनकवाक्य । तत्पर्याय' । अबइ २ । व्यसदृश , त्रि, (न सदृश | नमतत्पुरुष ।) य श्रुत्वाधुनवाभिसरत्युदायुधः"। इति जटाधर। तुल्य' । यनुपमेयः । यद्यसदृशी स्तुतिरिति पुष्प इति श्रीमागवते १० स्कन्धे ३ अध्याये २० ("असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारोन सिध्यति"। दन्त ॥ यथा । ब्रह्मवैवर्ते। लोक । यसभ्य खल | समर्पित कथित । इति । इति मनु । विष्टसल । अनियमः। यथा मारते। "वित्तशाध्यमकुर्वाण सम्यक्फलमवाप्नुयात् । श्रीधरस्वामी। "यसम्बड़ा महाराज । तान् निम्टहन्ति ते गजा" कुर्बाणो वित्तशाश्यन्तु लमते ऽसदृश फलम्" । घसम , पु, (नास्ति समो यस्य ।) बुद्ध । इति इति ।) इति तिथ्यादितत्त्व। शब्दरत्नावली। यसम्मतः, नि, (न सम्मतः। नमसमासः । धन- स्यसङ्ग ,, (यसति अप्राप्ये वस्तुनि ग्रह त्याग्रह ) | यसमः, घि, विषम । अतुल्य । यथा । "इत्येषा भिमतः। तत्पर्याय । प्रणाय्यार। इति हेमचन्द्र। पखट्टि। इति त्रिकाण्ड शेष ॥ वालकादीना खो- सहकाग्शिक्तिरसमा माया दुग्नीवितो मूल ("घसम्मत कस्तव मुक्तिमार्ग इट यावदार इत्यादिभाषा। त्वात् प्रकृति प्रबोधभयतोऽविद्येति यस्योदिता"। पुनर्भवसोशमयात् प्रपन्नः”। यसन, स्ली, (यस्यते इति । धस + ल्युट् ।) क्षेपण | इति कुसमाजलौ १ स्तवक । इति कुमारे ।) इति मेदिनी ॥ ( "टणनिरसने विनियोग" ।, यसमनस,ती, (न समञ्जस युक्तियुक्तम् ।) व्यसनात।। व्यसन्मान, लो, धमर्यादा । अपमान । सम्यभाना- इति भवदेव ) अनुपयुक्त । तत्पर्याय । दुर्जात २ दुःससन । भावः। न सम्मानं असम्मानमिति नमसमास वसना, पु, रक्षविशेष । पियाशाल इति ख्यात । इति विकारहशेष । ("अतिप्रणयादेतन्मयोक्त- निष्पन। तत्पर्यायः। महासज २ सौरि ३ बन्धकपुष्पः मसमञ्जसम्"। इति कथासरित्सागरे । (ए) असया, पु, (यस +अस।) रक्षविशेषः। इति शन्द- 8 प्रियका ५ वीमरक्ष ६ नोलक प्रियसालक । सगरराजज्येष्ठ पुत्र । यथा हरिवो । चन्द्रिका । कुकुरसोंका तिख्यात' । ("प्रियविमानितमानवतीरुषा "केशिन्यसूत सगरादसमझसमात्मसम्" ।) असहन , पु, स्त्री, (न सहन । नमसमास ।) शत्रुः। निरसनरसनैररथार्थता"। असमयः, प, (अपर समय । नमसमास ।) इति हेमचन्द्र । (अधीर । असहिष्णु' । यथा, इति शिशुपाले ।) यस्य गुणाः । कटुत्व । उष्णत्व | मकाजः । दु'समय । यथा, "कस्मात् प्राप्य तिरस्कियामसहनोऽप्यस्थादिति तिक्तत्व। वातातिदोषगलदोषरतमण्डलनाशिव । "एतान् जनान्न सेवेत व्याधिसहश्च दुर्जय । प्रस्तुते'। इति महावीरचरिते । सारकत्वञ्च । इति राजनिघण्ट । वृक्षभेद । सन्द बोध्यमसमये काले सब ग्रसिष्यति" । "प्रिया मुञ्चन्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ”। पासम इयि ख्यातः। तत्पर्याय । घनकर्या २ इति ब्रह्मवैवर्त ब्रह्मखण्डे १६ अध्याय ॥ इति रत्नावल्या | क्षमाराहित्यम् । यथा, साहित्य वनेसन ३ महासळ' 8। इति रत्नमाला ॥ असमर्थ, त्रि, (म ससर्थ । नम्समास ।) अशक्त । यस्य गुणा । कफपित्तनाशिव । इति राज- दुबश । यथा । ब्रह्मववर्स। "यधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । "उपवासासमर्थचेदेक विप्रन्तु भोजयेत् । वक्षम । प्राणात्ययेप्यसहन तसेज' समुदाहसम्"। ("वीजक पीतसारश्च पीतपालक इत्यपि । तावद्धनानि वा दद्याद यदमुक्तदिगुण भवेत्"। इति।) बन्धकपुष्प' प्रियक सर्जकश्चासम स्मृतः । इति तिथादितत्त्व असमः, मि, (न सह्यः। न तत्पुरुष ।) असह- वीपक कुष्ठवीसर्पवित्रमेहगुद क्रिमीन् । असमवाथिकारण, क्ली, (न समवायि कार्य नीयः। असोव्यः । सहनायोग्यः। यथा,- इस्तिमासपित्तश्च त्वच्य केश्यो रसायन"। कारणेन वा सह एकस्सिमर्थ समवेत कारणम् ।) "वर रामशरा सहा न घ वैमीमन वध । इति भावप्रकाशेऽस्य पय्यायगुणै कथितो ।) समवायिकारणासन्नकार । समवायिकार यसय ज्ञातिदुर्वाक्य मेघान्तरितराइव" । प्रसनपर्णे, स्त्री, (बसनस्य पर्णमिव पर्णमस्या ।)। प्रत्यासन्नजनक। यथा । घट प्रति कपालदय. इति महानाटक ॥ ज्ञातिदुर्वाक्यमित्वत्र दुर्बधो उक्षविशेष' । तत्पर्याय । वातक २ शीतलः ३ सयोग । एतत्कारण गुण कर्म छ । समवायि जातेरिति च पाठः। पीतलवात' 8 अपराजिता ५ एणपणे ६ । कारणे प्रत्यासन्न हश्या ये कारण हय । रति पसाधारण, घि, (न साधारण सामा मान्यधर्मयुक्तम्। इत्यमरः शीत ७ शीतक - सनपर्णो । न्यायभाषा ॥ (एतत् कारणन्तु सर्वत्र द्रव्ये गुण नमसमास 1) साधारणमिन्न । असामान्य । इवि शब्दरत्नावली. माराटी इति भरतः। शुणे गुण कर्म च । तदुई मायापरिच्छदे। विशेष । न्यायमते साध्ययापकीभूताभावप्रति- योसाम इति सारसुन्दरी। गुणकर्ममाप्रति शेयमथाप्यसमायिहेतु योगितु | यथा वद्धिमान् जलवादित्यादिः । त्वम्") यथा । “यत्तु प्रयागे यहबाने कोठीकते नमसमास 1) / असमान, त्रि. (नाम्ति समानो यम्य ।) अतुल्य । माघसप्तमीसानादावसाधारणसाल्पेन पुनस्तथैव - -- । . दर्पणे । -- पसन्, [व] ए, इन्द्र । इति त्रिकाण्डशेष । असन्तुर, त्रि, (न सन्तुर ।

·१५३ - - असा असि श्रसि प्रातःस्नानाचरण" इति तिथ्यादितत्त्व ॥ किञ्च । असाक्षात्, व्य, (न साक्षात् । नञ्तत्पुरुष । ) धसिन्नी, स्त्री, (न सिता शुलकेशा । छन्दसि क. "असाधारणशरीरव्यापारार्जित व्यविद्दयो दातु अप्रत्यक्ष । प्रदर्शन । व्यगोचर । चतुल्य। इति मेक इति तस्य क. नान्तत्तात् डीय च ।) घर- मनिच्छन्न दद्यात्"। इति दायभाग ॥ अतुल्य । साक्षात् शब्दार्थदर्शनात् । शान्त पुरचारिणी प्रेष्या । इत्यमरः । नदी वि. যনি সুত্বৰীৰাম্বানুমলা असि , स्त्री, (घस्यते अवगाहनेन पापानि दृरी. शेष । इति मेदिनी॥ (दक्षपत्नी वीरणसुता । असाध्य, नि, ( न साध्य साधयितुमशक्यम् ।) यसा करोति या । यस +इन् ।) नदीविशेष । सा यथा हरिवशे । “असिमीमावहत्पनी वीरणस्य धनीय | साधनायोग्य । यशक्य । यसाधितव्य ।। च कामोदक्षिणादिकस्थिता । यथा । प्रजापते । सतां सुतपसा युक्ताम्" इति ।) यथा,- "तस्मात् विश्वेश्वराव काशीवासेऽत्र कारण | असिगण्ड , पु, (व्यस्य ते क्षिप्यते इति व्यसि क्षिप्त "समानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरा वलि । असिश्च वरणा वन क्षेत्ररक्षाकृतौ कृते । इत्यर्थ । व्यसि गण्डो यस्मिन् ।) क्षुद्रोपधान । जायन्तेऽसि मग्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत्"। वाराणसीति विख्याता तटारभ्य महामुमे । इति जटाधर ॥ छोटवालिश इति भाषा । इति भावप्रकाश ॥ यपि च । असेच वरणायाश्च सङ्गम प्राप्य काशिका । असित , पु, (न सित शुक्ल । नसमास' ।) कृष्ण- “य इदं प्रपठेन्नित्य दुर्गानामा तात्मक । वाराणसीह करणामयदिव्यमूर्ते- वर्ण । तदिशिये त्रि । (यथा पुष्पदन्ते ॥ नासाध्य विद्यते तसा त्रिषु लोकेषु पार्वति" ॥ रुत्सृज्य यत्र तु तनुं तनुमत् सखेन । "प्यसितगिरिनिभ स्यात् कज्जल सिन्धुपात्रम्"। इति विश्वसारतन्त्र दुर्गाशतनामात्मक स्तोत्र विश्वेशदृमइसि यत् सहसा प्रविश्य "चकाशे विनिवियेन स सन्ध्येव मिशाऽसिता" | ("साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यता तथा। रूपेण ता वितनुता पदवी दधाति । इति रामायणे ।) इत्यमर ॥ शनिग्रह । कृष्ण- घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम्"। जातो मतो बहुषु तीर्थवरेषु ये त्व पक्ष । इति हलायुध ॥ ( खनामख्यात सूर्य- "अमोपहिते देपो शिरासन्ध्यस्थिवर्जिते । जन्तोर्न जातु मवशान्तिरभूमिमन्य । वशोद्भवो भरतपुत्रो राजा । यथा, रामायणे- विकारो योऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षण" वाराणसीति गदती तोऽम्मतत्व "भरतात् तु महातेजा असितो समजायत" । इति सुश्रुत 1) प्राप्याधुना मम बलात् स्मरशासन स्यात्" । खनामख्यात कश्चित् व्यास शिष्यो मुनि । यथा असाध्वी, स्त्री, (न साध्वी। नमसमास 1) अपति इति काशीखण्डे ३० अध्याय । हग्विणे । व्रता। यथा न्योतिस्तत्त्वम्,- असिः, पु, (असतीति । यस दीप्तौ इनि ।) यस्त्र- "यसितस्यैकपणी तु देवनस्य महात्मन"। "कन्यातुलाभन्मिथुने च साध्वी भेद । खॉडा तरवाल इत्यादि भाषा । तत्प- 1 पर्वतभेद । यथा भारते,- शेषेवसाध्वी धनवर्जिता च । र्याय । खडग २ निस्त्रिश ३ चन्द्रहास 8 "तत्र पुण्यइट ख्यातो मैनाकश्चैव पर्वत । निन्द्येऽपि लग्ने दिपदाश इए रिधिः ५ कौक्षेयक ६ मण्इस्लान ७ करपाल बहमूलफलोपेतस्त्वसितो नाम यवत" 1) कन्यादिलग्नेवपि नान्यभाग" इति । ८ कृपाण ६ इत्यमर ॥ प्रवालक १० भद्रात्मज असिता, स्त्री, (न सिता | यसित पलितयो प्रति- व्यसान्द्र, त्रि, (न सान्द्र निविड। नमतत्परुष ।) १९ रिए १२ ऋषि १३ धाराविष १४ कौक्षय घेधात् वदनुदात्तादिति डीप तकारस्य मका- अनिविडं। विरल। इति जटाधरः॥ १५ तरवारि १६ तरवाज १७ कृपाणफ १८ रादेपाच न ।) नीलीरत | इति राजनिर्घण्ट । यसाम्प्रत, व्य, (न साम्प्रतम् युक्तम्। नञ्तत्पुरुष ।) करवाल १६ कृपाणी २० शस्त्र २१ । इति । या अरद्धा भहादेवीभि प्रेष्यते यन्त पुरे च पुन धयक्त । अनुचित। तथा च कालिदास | शब्दरत्नावस्ती। विधसन २२ । इति त्रिकाण्ड- पुन स्वरति सा। इत्यमरटीकाया भरत । या "विपक्षोऽपि सव_ स्खय छेत्तुमसाम्प्रतम्" । अरद्धा युवती कृष्णकेशा प्रेष्या दासी अन्त पुरे इति । कुमारे २।५५ ॥ ("पर्णशालामथ क्षिप्रं विकृयासि प्रविश्य स । चरति सा इति सारसुन्दरी । (खनामख्याता ("सम्प्रत्यसाम्प्रत वक्तुमुक्त मुघलपागिाना" । वैरुप्यपौनयक्तेन भीषणा तामयोजयत्" । सर्वेश्या । यथा हरिवशे । इति माधे । “पविधाय विवाहसक्रियामन इति रघवरी १२। ४०॥ "यसिता च सुवाञ्च सुरत्ता सुमुखी तथा" ।) योर्गम्यत इत्यसाम्प्रतम्" । इति रधी ८। ६० ।) "स्यन्दनाश्व समे यध्येदनूपे नौदिपस्तथा । असिताचशेखर , पु, (चसित कृष्णवर्ण यमो मेघ- असार, पु, (नास्ति सारो यस्य ।) एरण्डरक्ष' । इति रक्षगुल्मायते चारसिचम्भायुधेः स्यले ।" व शेखरो यस्य !) बुद्धविशेष । इति विकाण्ड- शब्दचन्द्रिका इति मनौ ७ ११९२ ) तस्य स्तुतिर्यथा । असार, त्रि, (नास्ति सारो यस्य ।) साररहितवस्त । "सिबिघसन खड्गस्तीदाधारो दुरासदः | व्यसितार्घि [] ए, (असिता कृष्णा पर्धि शिखा स्थिराशशून्य । तत्पर्य्याय । फष्णु २ । इत्य- श्रीगी विजयश्चैव धर्मपालो नमोऽस्तु ते । यस्य ।) व्यग्नि । इति धिकाण्डशेष । मर । निसार ३ निष्फल ।। इति प्राब्दरत्ना इत्यसो तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा । असितालु , मु, (यसित घालु ।) नीलालु । इति वनी वा ५ । इति जटाधर । नक्षत्र कृत्तिका ते तु गुरुर्देवो महेश्वर । राजनिघण्ट। (यथा-मनुसहिताया ८१२०३। हिरण्यच्च शरीरन्ते धाता देवो जनाईन । असितोत्पप्त, ली, (पसितमुत्पलम् ।) मीलोत्पल । "नान्यदन्येन संख्यरूप विक्रयमहति । पिता पितामहो टेवस्व मा पालय सर्वदा। इति राजनिर्धण्ट । (यथा घरक । न चासार न च न्यून न दूरे न तिरोहितम्" । नीलजीमूतसङ्काशस्तीक्ष्णदष्ट्र कृशोदर । "उत्पलानि कयायाणि पित्तरक्तहराणि घ" 1) “यसारे खलु संसारे त्रीणि साराणि भावयेत्” । भावशुद्धोऽमर्षणच व्यतितेजास्तथैव च । स्वसिदष्ट्र, पु, (यसिरिव तीक्ष्णा दष्ट्रा यस्य ।) जन- इति हितोपदेशे इय येन धृता क्षोणी इतश्च महिषासुर । जन्तुविशेष । मकर इति ख्यात । इति शब्द- "निदर्शनमसाराणा लघुर्बटण नर ।" सीणधाराय शुद्धाय तस्मै खड्गाय ते नम ॥ रत्नावली। इति माघे इति सहमन्दिकेश्वरपुराणोयदुर्गोत्सवपद्धतित- यसिदष्ट्रक , पु, ( प्यसिदंष्ट्र +खार्थे कन् । ) व्यसि- "वहनामप्यसाराणं समवायो वदावह।" वाराहीतन्त। दष्ट्र । मकर । इति विकाण्डशेष । इति पञ्चतन्त्र यसिक, ली, (यसति दीप्यते यत् । यस्+ ' प्रसिद्ध, त्रि, ( न सिद्धम् । नङ्समास 1 ) व्यपक्क । "धिगिमा देहयतामसारताम् ।" इति रघुवशे, इकन् ।) स्वधरचिवकयोर्मध्यभाग | নি यखिन्न । इति रत्नमाला सिद्धिरहित। "यतो विपरीतास्वसारा" इति चरक ।) हेमचन्द्र ("खयमसिद्ध कथ परान् साधयेत्” इति न्याय । असार, झी, नास्ति सारो यस्य ।) अगुर । इति रा- असिलिका, स्त्री, पसिनी । दासी । इति जटाधर ॥ न्यायमते, याश्रयासिद्धत्वादिमिर्दोषैर्दुयो हेतु । अनिर्घण्ट । (यगुराशब्देऽस्य विशेषो ज्ञेय' ।) (“गतोगणस्तूर्णमसिकिकाना" । इति पाणिनि । यथा, भाषापरिच्छेदे। 1-20 पोष । पोषः। ] - - ·। असूक्षणम्, झी, (सूई चादरे तस्मात् ल्युट ततेा मर १५४ असि असु "बनेकान्तो विरुद्धचाप्यसिद्धः प्रतिपक्षित । बसिमेद, पं, (यसिरिव मेदो नियासो यस्य ।) चसुक्षण, को, (न+सूर्त + ल्युट) अवधा। चना. कालात्ययोपदिष्टच हेत्वाभासस्तु पञ्चधा" 1) विटदिरः। इति शन्दरत्नावली (इरिमेद दर । इत्यमर। बसिद्धिः, स्त्री, (न सिद्धि । नसमास 1) धनि- शन्देऽस्य गुणा क्षेया ) यसूया, स्त्री, (धसूप यस्यायाम् । असू +यक्+ प्पत्तिः। न्यायमते सा विविधा। पक्षासिद्धि १ ग्रसितेतिः, पु, (यसिर्पति प्रधानास्त्र यस्य । ) था) गुणेषु दोषाविस्करण । पम्गगो दोधारोपण यथा काधनमयपनतो वधिमान् इत्यादि १। खड्गधारी योद्धा । तत्पर्याय निस्विशिक' २: इत्यमर । (यथा साहित्यदर्पणे । सरूपासिद्धि २ यथा, पर्वत काचनमय इत्यमर "व्यसूयान्यगुर्डीनामौइत्यादसहिष्णुता । वधिमान् इत्यादिः२। व्याप्यत्वासिद्धि ३ यथा, बस, सो, (घस्यतेऽनेम । अस् + उI) चित्त । दोषोधोयभूविमेदावशाफोषितादिवत्" : पनतो वद्धिमान् ज्वलत्वादित्यादि ३। (यथा उपतापः । इत्यणादिकोष । श्यञ्च "हसूया विद्यादा"। इत्यादिना यमि भाषापरिच्छेदे। बस', ', (यस्यन्ते इति । व्यस् +31) प्राण चारिभावमध्येऽपि परिगणिता) "प्याप्रयासिडिराया स्यात् खरूपासिडिरप्यथ । पञ्चप्राणेय मड़वचनान्त । व्यसव । इत्यमा । यसूर्यम्पश्या,स्त्री, (सूर्यमपि न पश्यति या । न+ व्याप्यतासिद्धिरपरा स्यादसिद्धिरत स्त्रिधा। ("तेजखिनः सखमसूनपि सत्यजन्ति" । सूर्य + दृश् + खम् । सत्यपि सूर्यदने प्रयोग पक्षासिद्धिर्यत्र पक्षो भवेम्मनिमयो गिरि । इति मोतिशतके ICE योक ।) भवति । यदा तु सूर्यदर्शनाभावमात्रम् सूर्य- दो द्रव्य घूमवत्वादमासिद्धिरथापरा व्यसुख, सी, (न सुखम् । नसमास !) दुख । तरस्य चन्द्रादेर्दनि वा विवक्षितं तदा खश न व्याप्यत्वासिडिरपरा नीलधूमाटिके भवेत्" ।) इति हेमचन्द्र । भवति।) राजपनादिः । इति कलापपाणिनी। पसिधाव , पु, (घसि धावति निर्मलं करोतीति । (यथा मनुसहितायां १२ । १८ । ("व्यसूर्यम्मश्यरूपा व किममीयररायंसे" । पसि+धाव+या ।) शस्त्रमार्जक । इति "तो धर्म पश्यतस्तस्य पाप घातन्द्रितो सह । इति भट्टि) जटाधर शिकलकर इति भाषा । याभ्या प्राप्नोति सएक्त प्रेत्ये च सुखासुखम्" । पसिधावक , प, (यसिधाव + खार्थेकन् ।) असि- तव 8 || धसूक्षण, धारकती । स्वस्त्रमार्जकः । इत्यमर । 1 ममसमास') चनादर । इत्यमर । "न कर्म निष्फन्त कुर्याद्वायत्याममुखोदयम्" ) घटक, [[ ] ली (न+सम्+किम् ।) रक्तम् । पसिधेनु , स्त्री, (पसिनुरिव यस्या । व्यसेर्धेनु- पसधारण, मी, (व्यसूना धारण I) जीवन | इत्य- इत्यमर । ("पानमप्यस्दन क्षिप्र खपोडाये सादृश्येन कृरिकाया सदस्यसादृश्यम् । ) कुरि. अग्लोकसाम्"। इति दृशान्तशतकम् ।) कुरुम । का। इति हलायुध । कुरी इति भाषा। यसम्त्, घि, (यसून् विमर्तीति । यस ++ इति रामनिर्धण्ट । विष्कुम्भादि सप्तविभावि पसिधेनुका, स्त्री (पसिधैर्नुका इव यस्या ।) किम् ।) प्राणी। जीव । यथा । दृतय व योगान्तर्गतमोडायोग। तप जातपण | कुरिका। इत्यमरः श्वसन्त्यसतो यदि सेऽनुविधा मइदमाटयो "धनी कुरूप कुमतिदूंरात्मा परिपत्रः, पु, (इक्षुपक्षे, पसिरिव तीक्ष्ण पत्र ऽण्डमस्ट्रमन् यदनुयहत"। इति श्रीभागवते विदेशगामी राधिरप्रकाप । यस्य ।) रक्षः। खडगकोष । नरकविशेष । दशमस्कन्धे ८७ अध्यये१४ लोक । महाप्रलोभी पुरुषो वलीया- इति मेदिनी । गुण्डनाम हगा । इति राजनि- पसर, पु, स्त्री, ( यस्यति देवान् क्षिपति इति । नरक प्रसूतौ किल यम्य जन्तोः"। यस + उरन् । यहा न सर विरोधे ममतत् इति कोठीप्रदीप' ! रतार्थे यथा, वैद्यक। परिपत्रक , पुं, (घसिपत्र+कन् ।) इक्षुः । इति पुरुषः। यहा नास्ति सरा यस्य स । सूर्यपक्षे "रसाटकमासमेदारस्थि मजमुकाणि धातव"। धिकागदपोष। यसति दीप्यते इति उरन् ।) सर विरोधी । "तस्य पिप्समरमास दग्ध्वा रोगाय कल्पते"। परिपत्रवन, सी, (बसिरिव तीक्ष्ण पत्र यम्य स तु कश्यपात् दितिगर्भजात । तत्पर्याय । "वाताटक पूर्वलक्षण।" इति माधवकर। तादृश वग।) नरकविशेष । “पर्यघ विदा दैत्य २ दैत्येय ३ दनुज 8 इन्द्रारि ५ दानवः ६ "विदाह्मन्न विरुद्ध तत्तचाटक प्रदूषण । यते"। इति मनु ॥ (“यविहवै निजपथादना शुक्र शिष्य ७ दितिसुत ८ पूर्वदेव ६ सुरहिट भजतां विधिहोनच खप्नगागरमैथुन । पद्यपगत' पाषण्इचोपगतस्तमसिपत्रवन प्रवेस १० देवरिए ११ देवारि १२ इत्यमर । प्रायेण सुकुमाराणामघामणशोलिना । कषया प्रहरन्ति तत्रासावितस्तता धावमान' ("सरा प्रतिग्रहादेवाः सरा इत्यभिविश्रुता। अभिधावादशुद्देश्च तृणामहमि दूषिते । उमयतोधार स्तालवनासिपश्छिद्यमानसाङ्गो यप्रतिग्रहणासस्य दैतेयाश्चासराः स्मता", वातले शीतलैर्वायुर्सद्धः क्रुद्धो विमार्गक | हा तोऽस्मीति परमया वेदनया मूर्छित पदे इति रामायणे ।) सूर्यः । इति मेदिनी । राह तादृशनाहना रड प्राक तदेव प्रदूषयेत्” । पदे निपतति सधर्महा पाषण्डानुगमनफल। इति ज्योतिम्मास्त्रम् । इति वामटः॥ भारे" । इति श्रीभागवते यसररिंप, पु, (बसराणां रिए। ) विष्णुः । इति "पहजः भणयामि य प्रसाद परो मत"। "शिपत्रवन नाम नरक पण चापरम् । प्रदरत्नावली "तीहादशात्काले वर्तमानमहा पुन' । योजनानां सहस वै ध्वजदमास्ततावनि ॥ बसरसा,स्त्री, (न विद्यते स शोमनो रसो यस्याः।) मरापकशरीराणा याविपाशत क्षय। तमा सूर्यकरचण्डैः कल्पकालाभिदाणे । वर्वरी। इति रामाला । वावुर तुलसी इति मदमूर्श अमानिां वातविण्मूत्रसङ्गिना । प्रपतन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकस । भाषा । (वर्बरीशन्देऽस्या विशेषो ज्ञातव्यः ।) निद्राभिभूतमीताना मृण नाटक प्रवर्तते"। तमध्ये च वन शीत खिग्धपत्र विभाव्यते । यमरा, स्त्री, राधिः। रासि । इति मेदिनी इति सुश्रुतः।) यत्राणि यत्र खडानि फलानि दिजसत्तम"। घसराक, सी, (पमरस्याझा यात्रा यस्य।) कांस्य । पटक्करः, पु, (घटक शोणित करोतीति । परम् इति मार्करहेयपुराणे ।) इति हेमचन्द्र +a+ट) शरीरस्यधातुः। इति हेमचर। पसिएका, , (पसिरिव पुशो यस्य !) शिशु-! घसरी, स्त्री, (घस् + उरम् + डीम् ।) राजिका । (भुक्तस्यानादिकस्य प्रथम रसरूपता, रसस्थ इत्यमरटोकायर्या भरतादय । राई सा इति परिपाकतो रक्तरूपता इति वैद्यक प्रसिद्धि। पनिपुत्रिका, स्त्री, (पसे पुत्तीव ।) कुरिका ।, भाषा।पसरपनी। [दर । इत्यमरः। "रसारक ततो मांस मांसाम्मेद प्रजायते" । यसःख, सी, (न+सर्व + ल्युट ।) पवश | पना इति इति इमाया। सश्रुतः बसिपुत्री, स्त्री,(बसे पुत्तीव।) इत्यमर । कुरिका। बसस्य , घि, (न समयः । नमसमास ।) मुख:- | पहफ्यः, ई, स्त्री, (अटक पिवतीति । पत्र स्थितिरहितः । गेगी। पा+ह) राक्षसः इति हेमचन्द्र कुरी इति भया। घण्टः । मार । इति हाराणी ) .

·1 भाषा॥ -- . प्पथ गणना। १५५ अस्थि श्रस्ता मार्ज'२१ सिधाव ३ । सिधावक इति घरग्धरा, स्त्री, (यस्क शोनित धरतीति । यसृज् यस्तादि, पु, (व्यस्त पश्चिमोऽद्रि पर्वत ।) यस्ता- शब्दरत्नावली ++यच् ।) चर्म। इत्यमरटीकाया भर. चलः । इति विकाण्डशेष । अस्ति, व्य, (घस्+स्तिक) विद्यमानता। तत्पर्याय यस्नसायक , पु, नाराचास्त्र । समुदयलौहमय- ताट्य वाण । इति शब्दमाला ॥ घरपाटी, स्त्री, पु, (न+स्प् +काट् ।) रक्तधारा सत्त्व २। इत्यमरः। असधातोतिमि छते. ऽप्येतयं ।। (यथा चानक्ये । वस्त्रागार, स्ली, (यस्त्राणामागारं ) बस्त्ररक्षण- इत्यमरटीकासारमुन्दरी। असेचनक,त्रि, (न सिध्धते मनो यस्मिन् । न+सिच् "यतिथि लकश्चैव राजा भार्या तथैव च । र। सेलाखाना इति पारस्यभाषा। तत्पर्य्यायः । यस्ति नास्ति न जानन्ति देहि देहि पुन पुन"n) प्यायुधागारं २ । यथा,- + ल्युट । सहाया कन्।) यस्य दर्शनात् टप्ते "स्थामना जातितत्वज्ञ सतन प्रतिजारता । रन्तो नास्ति तत्। व्यत्यन्तप्रियदर्शन। इत्यमर । यतिमान्, मि, (अस्ति विद्यमानमिति विद्यते यस्य याहाके देखिया टतिर शेष ना हय एमन वस्त । यस्ति + मतुम् ।) धनी इति हेमचन्द्र । राज्ञ स्यादायुधागारे दक्ष कर्मस घोद्यत" । इति मात्स्ये१८८ व्यध्याय ॥ (“नयमयुगासेचनक मानसटत्यापि दुष्पाप' पन्त, व्य (यस् + तुन् ।) अङ्गीकार । यसूया । इति साहित्यदर्पणे) पीडा । इति विश्वमेदिनो। बसधातो तुमि- षस्खागार, पुं, व्यस्त्ररक्षणग्रह। सेलाखाना इति बसौम्यस्खर , घि, (असौम्य कठोर खरो यस्य ।) कृतेऽप्येतद्रूपं स्यात् । काकवत् मन्दस्वरयुक्त' । तत्पर्याय । षखर २ । 'पस्त्यान, सो, (न स्त्यान। नमसभास 1) भर्तीनं । षस्थागं, त्रि, (प्यस्थामस्थिति गच्छति प्राप्नोतीति। यस्था+गम+31) ष्यगाध । पतिगभीर। रसि इत्यमरसिह निन्दा । इति विकाण्डशेष ॥ हेमचन्द्र ॥ बसौष्ठवं, की, (न सौष्ठव । नमसमास ) प्रशस- अस्त्र, स्ली, (अस्य ते क्षिप्यते यत् । यस् + ट्रन् ।) नोयत्व । अशोमनत्व । अनातिशय्यं । नत्र पूर्वात् । प्रहारयोग्यद्रव्यमा। हातियार इति भाषा। बस्थाघ, बि, (अस्थामस्थितिं हन्तीति । षस्था + मुष्टुशब्दात् भाये घणप्रत्यय । ("गमनमलस शून्या तत्पर्याय । व्यायुध २ प्रहरण ३ शस्त्र 8 । इत्य. इग+यम् ।) घतलस्पर्श । इति हेमचन्द्र । दृछि शरीरमसौछव"। इति मालतीमाधये । मर ॥ खग ५। धनु है। रति मेदिनी । क्षेपन- स्थान, त्रि, (नास्ति स्थान प्राशस्था यत्र) यतल. वनहारशास्त्रे समरदशाभेद । यथा साहित्य योग्यवाणादि । इति रायमुकुट ॥ ("प्रयक्तमप्यस्त्र- स्प। इति जटाधर ॥ मन्दस्थले ली ("वस्थामे दर्पणे । “बसौष्ठव मलापत्तिस्तापस्तु विरह मितो तथा स्यात्"। "प्रत्याहतास्त्री गिरीश पतितामतीवमहतामेतादृशी स्यादति" । इति ज्वर") नीतिप्रपञ्चे।) प्रभावात्"। इति च रघु ॥) तनिरूपन यथा,- बस्त ,यु, (यस्यन्त रविकिरणा यस्मिन् । प्पस्+त) "दण्डसाध्य यतो राज्य स दण्ड शास्त्रसश्रित । अस्थाय, चि, अगाधं । स्थीयते यत्यधिकरणवाये बस्ताचल । पश्चिमाचल' । तत्पर्याय । घरम अस्त्राणि भूमिपालाना निरूप्यन्ते तत कमात्"। घमि कृते पञ्चादादन्तायन्प्रत्यये स्थाय तसो माझत् २। इत्यमरमेदिन्यौ। न स्थायमस्थायमिति नमसमासनिष्पन्न । न सम्भ. ("विडम्वयत्यस्तनिममसूर्यम्"। इति रघु। "खधर्म धनुर्बाणौ शत्वभन्चौ तथापरौ। वति स्थाय स्थितियघ इति केचित् ॥ "सहसशिखरचैव नानातीर्थसमाकुलम् । घईचन्द्रश्च नाराच प्रक्तियठी तथा परे । व्यस्थायी, [न् ] त्रि, स्थितिरहित । नश्वर । स्थातु भकार रत्नसकीर्ण भूयोऽस्त नाम पर्वत" ॥ परशुश्चक्रशूले च परियश्चैवमादयः । पोलमस्येति शीलार्थ णिनि स्थायी, न स्थायी बस्या- इति हरिवो।) यस्लभेदा समुद्दिष्टा श्रीमद्भोजमहीभुजा"। यीति नअसमासनिष्पन्न । स्तमात् सप्तमस्थानं । इति दीपिका वात्स्यन्त । वस्थार, वि, (अस्थामस्थिति राति | व्यस्था+रा पन्त, त्रि, (यस् + क्ता) क्षिप्त । प्यवसानप्राप्त । इति "यस्त्रन्तु विविध प्रोक्त निर्माय मायिवान्तथा। +ड।) यतलस्पा । व्यगाध। इति शब्द- मेदिनीः ("पतिरपास्तसज्ञा मति"। इति खङ्गादिकन्तु निम्माय मायिक दहनादिक । रत्नावली मालतीमाधधे । “निरस्तगाम्भीर्यमपास्तधैर्य" दहनोऽथ जल काठ जोष्ट्र शब्दादयस्तथा । अस्थावर, सी, स्थावरेतरद्रव्य | जङ्गामवस्त । न स्था- इति माघे। सूर्यास्तगमन । “करजाल मस्त- तालादिकञ्चैव मायिकस्यास्त्रमुच्यते । वर व्यस्थावर इति नमसमासनिष्पन्न । समयेऽपि सताम्" । इति माधे। खड्गादीनान्तुगणना पृर्वमेव निदर्शिता । अस्थावर, त्रि, (न स्थावरम् । नमसमाम'1) स्था- तथा कुमारसम्भवे २ । २३ । वस्त्रात्सनव निर्दिष्ट कवचादिरपीष्यते" वरेतरद्रव्य । जङ्गमवस्तु । इति स्मति । "यमोपि विलिखन् भूमि दण्डेनास्तमित त्विषा । इति युक्तिकल्पतरु । अस्थि, ली, (अस्यते क्षिप्यते यत् । यस् + क्थिन् ।) कुरुतेमिनमोघेपि निर्वागालातलाघवम्" :) खड्ग चम्मादि परीक्षा तत्तच्छब्दे हराया। शरीरस्थसप्तधात्वन्तर्गतधासु विशेष । हाड़ इति यस्त, स्ली, इत्यु । इति हेमचन्द्र । यस्त्रकण्टक , पु, (वस्त्र फण्टक इव । वाणास्त्रम्य भाषा। तत्मत्यादि शारीरशब्दे दृष्य । तत्- अस्तक, पु, (यस्त+कन् ।) मोक्ष'। निर्वाण । कण्टकाकृतित्वात् ।) वाण । इति धिकाण्डशेष । पर्याय । कीकस २ कुल्य ३ मेदोज 8। इत्य- इति विकाण्डशेष यस्त्रकारक,पु, (अस्त्राणां कारक ।) अस्त्रनिम्माता।। मरादय । ( यस्थिखरूपायुक्त भावप्रकाशे । वस्तम्, व्य, (घस्+वम् ।) ध्यदर्शनं । इत्यमरः । शस्त्रनिम्मायक । थायधकार । यस्त्रकारी "मेदो यत् खामिना पक्क वायुना चातिशोषितं । (राग्यमस्तमितेश्वरम्" इति रघु ) यस्त्रचिकित्सक, पु, (वस्त्रेण चिकित्सतीति । अस्त्र तदस्थिसज्ञा लभते स सार सर्वविग्रह बस्तमती, स्त्री, (यस्त धततीति । अस्तम् + यत् + +कित् + खार्थे सन् + ण्यत् ।) शस्त्रवैद्य । अभ्यन्तरगतः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरहा। स्वच् + गौरादित्वात् सीए।) शालपणे क्ष । ("छेद्यादिवनमिजो य स्रेहादिषु च कर्मधु"। अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिना ध्रुव । इति शब्दरत्नावली इत्यादि सुश्रुत ) तस्माभिरविनष्ठेषु त्वधासेषु शरीरिणाम् । चलाघ, वि, ( यस गत अघंमालिन्य यस्मात् ।), घस्त्रभित्, स्की, (वस्त्र व्यस्त्राघातक प्रणादिक अयति यस्थीनि न विनश्यन्ति सारा एतानि सर्वथा" अगाध । यतिगभीरः। इति हेमचन्द्रः। निवारयति । यस+जि+किम् ।) क्षविशेष । "मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मन्नत मुझसम्भवः"। बलाचला, पु, (यस्ताय अचल । यहा अस्त पश्चि- कवाट वेटु इति ख्यातं । कवाडवण्या इति मोऽयल) चलगिरि। पश्चिमाचल । रति केचित् । अस्य पर्याय । कवाटवक्राशब्दे दृश्य । श्रीणि सषष्ठान्यस्थि शतानि वेदवादिनो माषन्ते। शब्दरत्नावली । (“यस्ताचलचूड़ावलम्बिनि बस्त्रभित् इति च पाठ । इति रत्नमाला ॥ शल्यतश्रेषु श्रीण्येवशतानि । तेषा सविंशमस्थि- भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि"। इति वस्त्रमार्ज,पु, (बस्त्रमार्थि । यस्त्र +न्टम् + अण् ।) शत शाखास | सप्तदशोत्तर शत सोणि पार्श्व- हितोपदेश ) वस्त्रमार्जकः। शानकर । तत्पर्याय | प्रास्त्र पृष्ठोदरोरस्म । ग्रीवा प्रत्यूई त्रिषष्टिः । एव. । इति सुश्रुत ॥

·वाधव्याकरण । । - - १५६ अस्थि अस्त्र मस्या त्रीणि शतानि पुर्य्यन्ते । यस्थिरमति , त्रि, (अस्थिरा मतिर्यस्य ।) चञ्चल व्यस्फुट । यथा। निएं। अस्पः । इति मुग्ध एकैकस्यान्तु पादाङ्गल्या त्रीणि त्रीणि तानि पञ्च- बुद्धि । यथा। "विक्रान्त कुलमुख्यमस्थिरमति दश । तलकूछगुल्फसश्रितानि दश | पायामक | वित्तेश्वर साङ्गिरा"। इति न्योतिस्तत्त्वे विग्रह- अस्पृहा, स्त्री, (ज स्पृहा । नक्षमास ।) इच्छा- अडायर्या हे। जानुन्येक । एकमुराविति । त्रिदेव योगफल भाव ।यथा,- मेकस्मिन् सक्थोनि भवन्ति । एतेनेतर सक्थि अस्थिरविभूति , स्त्रो, (अस्थिग विभूति ) चञ्चले "यथोत्पन्नेन सन्तोष कर्तव्यो ऽत्यल्पवस्तुना । बाइ च व्याख्यातो॥ श्रोण्या पञ्च तेषा गुदभग श्वय्य । यथा। "यस्थिरविभूतिमेव चलमटन परस्याचिन्तयित्वार्थ मितम्वेषु चत्वारि । त्रिकसश्रितमेक | पाये परिकीप्सिता" सास्पृहा स्रुमित नियममयि चरमे" | इति ज्योतिस्तत्त्वे इत्येकादशीतत्त्व । (नास्ति स्पृहा यस्येति वाक्ये घनिशदेवमेकमिन् द्वितीयेऽप्येव । टछे त्रि- राशिफल। वि, स्पृहा रहित । उदासीन ।) शत् । अशावरसि । दे धक्षकसंज्ञे। ग्रीवाया व्यस्थिविग्रह, पु, (अस्थिसारो विग्रहो यस्य ।) अस्फुट, त्रि, (न स्फुटम् । नसमास ।) यस्पर। नवक । कण्ठनाद्या चत्वारि। इन्यो । दन्ता जिनामकशिवसहचर । इति हेमचन्द्र। अध्यक्त । स्लिवाक्य । इति हेमचन्द्र । दाविशत् । नासायां त्रीणि । एक तालुनि । गण्ड- । अस्थिष्ट्झना, स्त्री, (यस्या टङ्ला योजनकारणम्।) अस्फुटवाक्, [५] त्रि, (अस्फुटा वाक् यस्य।) व्यस्पश्ट- कर्णाश्वेवकैक। पद शिरसि ॥ एतानि पञ्च यन्थिमान् रक्ष । इति राजनिघण्ट । (हाड वक्ता | तत्पय्याय । लोहन २। इत्यमरसिह । विधानि भवन्ति । तद्यथा । योडा इति भाषा । यथा भावप्रकाश । अस्मद, त्रि, यात्मवाची सर्वनामपूाद । वस्य रूप कपाल-रुचक-तरुण-वलय-नलकस झानि। तेषा "काण्ड त्वविरहित मस्थिष्टक्षलाया यथा । यह, यामि । यावा, यामरा दु । वय, जानुनितम्बासगण्डतालुशशिरस्म कमालानि। माधाई द्विदलमकक्षुक तदईम् । श्यामरा प्यनेक । इत्यादि व्याकरण । एकविशति दशनास्तु रचक्रानि। प्राण कर्णग्रीपाक्षिकोषेषु सपिर सुतनु । सतस्तिलम्य तेले विभक्तिषु तस्य रूमाणि यथा । अह १ धावा २ तरुणानि ! पाणिपादपाएठोदरोरम बल सपक वटकमतीव वातहारि") वय ३। १ । मा 8 यावा ५ समान ६ । २ । यानि। शेषाणि नलकसज्ञानि । यस्थिसहार, पु, (अस्थीनि सहरति योजयति । मया ७ यावाभ्या अस्मामि'६।३ मा १० "मासान्यत्रनिवन्धामि सिरामि सायुमिस्तथा । यस्थि+म+६+घण।) रक्षविशेष । हाडच्च यावाम्मा ११ अस्मभ्य १२18। मत् १३ यावा ध्यस्थीन्यालम्बन कृत्वा नशीर्यन्ते पतन्ति वा" हाडजोडा इति भावा। तत्पर्याय । वच्चवल्ली भ्या १४ अस्मत् १५ १ ५ । मम १६ धावयो १७ इति च मुश्रत ।) वीज। इति रायमुकुट वैद्य- २ ग्रन्थिमान् ३ कुलिश 8 घमर ५ । इति यस्माक १८ । ६ । मयि १६ धावयो २० बमास कश्च । माटी इति भाषा। रत्नमाला। पस्तिशुण्डी ६ वनाजिका 01 इति २१ । ७। एतानि विष लिङ्गेषु समानानि प्यस्थिकुण्ड, स्ली, (व्यस्ना कुण्डम् ।) अस्थिपूर्णनरक हारावली। अस्य गुणा । वलास्थिमयहित द्वितीया-चतुर्थी षष्ठीमा रकवचन-दिवचन बड़व- कुण्इविशेष । यथा,- कारित्व । वायुनाशित्वच्च । इति राजवल्लम ।' चनविभक्तिष तस्य कमान्तराणि यथा । द्वितीये- "पितृण या विणपदे पिण्ड नैव ददाति च । यथा, कवचने मा। चतुर्थी-पश्योरेकवचने मे । थासा. सघ तिछत्यस्थिकुण्डे खलोमाब्द महेश्वरि" : "ग्रन्थिमानस्थिसहारी वजागी चास्थिहहला। द्विवचने नौ। प्यासा वशवचो न। नोकपाद इति ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखण्हे २७ अध्याय ॥ अस्थिसहारक प्रोक्तो वात होमहरो ऽस्थियुक्। वाक्यादौ रतानि रूपाणि न स्यु | च वा हा ह यस्थि कृत्, पु, (यस्थि करोति य । अस्थि + + उघ्ण सर कृमिघ्नश्च दुनामनो ऽक्षिरोगजित् । एव पाब्दयोगे घदर्शनार्थदृश्यर्थधातुयोगे च न किम् ।) शरीरस्थ मेदो धातु । इति हेमचन्द्र । रूक्ष खादुर्लधुर्टष्य पाचन मित्तल स्मृतः । स्य । इति व्याकरण (मेदसोऽस्थि । इति सुश्रुत ।) काण्ड त्वविरहित मस्थिहसनाया ध्यस्मन्त, ली, अमन्त । चुल्लो । इसि रायमुकुट । यस्थिज ,पु, (यस्तो जायते इति । यस्थि+जन+ माषाई दिदलमकञ्चुक तरह। उनान घाखा इति भाषा। ड।) मन्ना। इति राजनिर्धण्ट । सपिट सतनु ततस्तिलस्य तैले अख', पु, (यस् + रक् ।) कोण । केश । इत्यमर । (मनपाब्दस्य गुणादयो इटच्या ।) सयक वटकमतीव वातहारि"। अस, स्ली, (यस्य ते क्षिप्यते यत् । अस् + ₹1) रक्त । प्यस्थितुण्ड , पु, स्त्री, (यस्थीव दारण तुण्ड यस्य ।) इति भावप्रकाश वसु । त्यमर । (रक्तार्ने यथा,- पक्षी। शब्दमाला । [इति हेमचन्द्रः ("अस्थिभनेऽस्थिसहारो हितोवल्योऽनिलामह" "पिपासादाइपित्ताखयुक्त पित्तज्वर जयेत्” । पस्थिधन्या, [न] पु, (यस्थिमय धनुर्यस्य ।) शिव! इति वैद्यकद्रव्यगुण ।) इति शाधरः। पस्थिपञ्जर , , (अस्थि पनर एव ।) शरीरास्यि- यस्थिसहारी, स्त्री, (यस्थीनि सहरति या । अस्थि "क्षीणेऽसे मधुराकासा मूर्छा च त्वधि रक्षता । समूह । तत्पर्य्याय । करश २ काल । इति +सम् +६+ अ + स्त्रियां सीप) अश्यिमान् थिल्यश्च सिराणा स्यादातादुन्मार्गगामिता" हेमचन्द्र रक्ष । इति राजनिघण्ट । इति भावप्रकाश "असमाविणो विसा" इति । पस्थिभक्षा, पु, स्त्री, (व्यस्थि मक्षयति । बस्थिन (पस्थिसंहारशन्देऽस्य गुणा ज्ञातव्या ।) अशुद्धौ वलिनोऽप्यस न प्रस्थात् सावयेत्पर"। भक्ष + अच्) कुकुर । इति हारावली । (पक्षि- अस्थिसार, ए, (अस्न' सार' पाकापरिणाम ) इति वामट । नेघजलार्थ यथा,- विशेषः।हागिना इति भाषा) मष्ना । इति राजनिघण्ट । "कुर्यात्सास शिगहर्ष सेनायुदीक्षणक्षम" 1 बस्थिमुक [भ] ए,स्त्री, (व्यस्थि मुझे इति । अस्थि + अस्थिस्नेहसञ्चक , पु, ( अस्म हस्तस्य सञ्चक I) इति वामट । प्यालस्यनयने सामे, इति सुज् + किम्।) कुक्कार । इति हेमचन्द्रः । मज्जा। इति राजनिघण्ट । घरक') बस्थिमाली, न्], पु, ( अस्थिमाला विद्यते यस्य यस्यैर्य, स्ली, अस्थिरता। स्थिरस्य भाव इत्यर्थे यसकण्ठ , पु, (यस कण्ठे यम्य 1) वाण । इति अस्थिमाला+इन् ) शिव । इति हेमचन्द्र । यणाप्रत्यये स्य्यं न स्थैर्यमस्थैर्यमिति नम् हारावली ("शूलहस्योऽस्थिमाली" इति शिवशतके।) समासेन निष्पन्न । (“यस्यैर्येण विभूतयोऽप्यप- व्यसखदिर', , (यसवर्ण' खदिर'।) रक्तपदिर- अस्थिर, घि, (न स्थिर । नमतत्पुरुष ।) चञ्चल. हता यस्य न कि केन वा" । इति वैराग्यशत रक्ष । इति रामनिर्घण्ट, प्रकृति । तत्पर्याय । सासुक २। इत्यमर । कम् ॥ २६ मोक') (खदिरपान्देऽस्यगुणादयो ज्ञेया।) थनिश्चित । इति खामी। प्यसिग्धदारु, सो, (यसिग्ध कठोर दार।) देव- असन, सी (यसात् रक्तात् परिमाण आयते यत् । काए । देवदारमेदः । इति रामिण्टा , यस+अन् +ड) मम । इति रामनिटा। ("लुब्धः फराऽवमोऽसत्य प्रमादी भीररस्थिर" ! यस्पय, नि, (न स्परम् । नमतत्पुरुष ।) भव्यक्त (मासशस्य विषो जातय्य ।) । - -- . -- । इति हितोपदेशे।)

·-- - । अवा अस्वा यसय, ए, स्त्री, (असं पिवतीति । यस+पा+ नन्तर १ दिन | यार एकनामकवेदभागसमाप- ह) राक्षस । इत्यमर । नानन्तर १ दिन । पञ्चपाणि ५ दिनामि ।। ("दिरागमं लघुध्रुवे चरेऽखपे स्टूडुनि" । चत्रशुलपतिपत् १ दिन । श्रावण शुक्ल प्रतिपत् १ इति मुहूर्त्तचिन्तामाणि । जलौका ।) दिन । मार्गशुक्ल प्रतिपत १ दिन । एता प्रति- यसपत्रका, पु, (यसमिव रक्त पत्र वस्य। सज्ञाया पदो नित्या' । धन्या काम्या | वनपाते याका- कन् ।) भिण्डारक्षः। इति राजनिघण्ट । लिक । विद्युत्समकालीनमेधशब्दे धाकालिक । यसपा, स्त्री, (बस रक्त पिवति या । चस+या+ चतुर्दशमन्वन्तरा १४ तिथय । युगाद्या 8 ड+टाप् ।) जलौका । इति हेमचन्द्र । तिथय ।माघमासस्योभयपक्षीयद्वितीया २ दिने । असफला, स्त्री, (यसमिव रता फल यस्था ।) सल्ल आश्विनस्योभयपक्षीपद्वितीया २ दिने । चैत्र- कीरक्ष । इति राजनिघण्ट ॥ कृयापक्षद्वितीया १ दिनं। कार्तिकस्योभयपक्षीय- यसमाटका, स्त्री, (घसस्य रक्तस्य मातेव पोषिका। द्वितीया २ दिने। व्याघाप्स्योभयपक्षीयदि सज्ञाया कन् । एषा हि शरीरस्थधातूना श्रेष्ठा।) तीया २ दिने । मार्गमासस्योभयपक्षीयहितीया शरीररस । इति राजनिघण्ट' । २ दिने । फाल्गुनमासस्योभयपक्षीय द्वितीया २ असरोधिनी, स्त्री, (यस क्षतजरत रणद्धि या ! दिने । उत्सवदिनानि अनेकागि | यक्षयटतीया अस+रुध+णिन् + स्त्रिया डीम् ।) लन्नालु १ दिन । इति स्मृति ॥ लता। इति रत्नमालाराजनिघण्टौ। ("कृष्णेऽयमी तन्निधनेऽहनी दे यसविन्दुच्छदा, स्त्री, (यसविन्दुरिव विन्दु च्छदे कृष्णेतरेऽप्येवमहर्दिसन्धा। पत्रे यस्या' 1) लाणा नाम कन्द । इति राज व्यकालविद्युत् स्तनयित्नु घोपे निर्घण्ट । खतन्तराक्षितिपयथास। यसालक, यु, (असानामर्जक ।) श्वेततुलसी। श्मशानयानाद्यतमाहवेध इति रत्नमाला॥ । महोत्सवोत्पातिकदर्शनेषु । प्यस, ली, (अस्यते क्षिप्यते । यस् + रु ।) चक्षु नाध्येयमन्येषु च येषु विप्रा जल। तत्पर्याय । नेवाम्बु र रोदनं ३ यस 8 नाधीयते नाशुचिना च नित्य" ॥ इति सुश्रुत ।) घश्रु ५ । इत्यमर ॥ वास्प ६ । इति शब्दरत्ना- अखामिक, त्रि, (नास्ति खामी उत्तराधिकारी वली । लोच ७ । इति जटाधर ॥ ("श्रुत्वा यस्मिन् ।) खामिरहितवस्तु । प्यकर्टक । वेयो- श्रुत्वासुधारा त्यजति" । इति कीचकवध । रिस् इति पारस्य भाषा । यथा । एतच्च अग्र- "रागासुवेदनाशान्तौ पर लेखनमञ्जन" । दान स्वभूमौ अखामिकायाञ्च न दद्यात्। अखा- इति वाभट 1) मिकान्याह यम । स्थस्वच्छन्द, त्रि, (न खच्छन्द'। नञ्समास ।) "पटव्य पर्वता पुण्या नद्यस्तीर्थानि वानि च । अधीन | व्यायत्त । इत्यमर । साण्यखामिकान्याहुन हि तेष परिग्रह" ॥ अखतन्त्र , त्रि, (न खतन्त्र । नसमास 1) पर पुण्या इति विशेषणात् अटव्यो नैमिषाद्या तन्त । पराधीन । इति जटाधर । पर्वता हिमालयाद्या । नद्यो गङ्गाद्या । यखप्न , पु, (नास्ति खप्नो निद्रा यस्य ।) देवता। तीर्थाणि पुरुषोत्तमादिक्षेत्राणि । वाराणस्या- इत्यमर ॥ (निद्राया अभावार्थे यथा, द्यायतनानि च । खाम्यमावे हेतुमाह न हि "प्यखप्न' सन्ततारक् च मजास्थिकुपितेऽनिले" तेविति । इति श्राद्धतत्व। इति माधवकर ॥ पखामिविकय , पु, (अखामिना व्यनधिकारिणा। "मन्जस्योऽस्थिषु सौधिय॑मखप्न स्तब्धतां रज" । कृतो विक्रय ।) प्रस्वामिकर्टक विक्रय । यथा इति वामट ) सम्प्रत्यखामिविक्रयाख्य व्यवहारपदमुपक्रमते । व्यखर , घि, (धप्रशस्त खरो यस्य ।) मन्दसरयुक्त । तस्य च लक्षण नारदेनोक्त । तत्पर्याय । व्यसौम्यखर २। इत्यमर । "निक्षिप्त वा परद्रव्य नए लब्ध्वापत्य वा । ("व्यथ गद्दशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिप । विक्रीयतेऽसमक्ष यत्सयोरखामिविक्रय " उवाच मृदुमन्दार्थ वचन दीनमखरम्" । इति तब किमित्याह । इति रामायणे ।) "स्वय लभेतान्यविक्रीत क्रतुर्दोषोऽप्रकाशिते । अखाध्याय , पु, (न विद्यते खाध्यायो वेदाध्ययन हीनाद्रहोहीनमूल्ये वेलाहीने च तस्कर यस्य ।) विधिपूर्वकवेदाध्ययनहीन । तत्पर्याय । ख प्यात्मसम्बन्धिदव्य अन्यविक्रीतमखामिविक्रोत निराकृति २। इत्यमर ॥ अनध्याय । यध्य यदि पश्यति तदा ग्रहीयात् । यखामि- यने निषिद्धदिन। तदवथा । चन्द्रसूर्यग्रहण विक्रयस्य प दिनानि । तानि तु । ग्रस्तास्ते ३ दिनानि । તોપણ स्यन्यत्र १ दिनं । सन्ध्यागर्जने १ दिन। माघादि- प्राय दत्तमाधिच मासचतुराये गर्जनमात्रे तद्दिन । निर्घातशब्दे विनिवर्त। ।। ते गोपिते १ दिन | भूकम्ये १ दिन । उल्कापाते १ दिन । क्रये महोल्कापाते याकालिक । एकवेदसमापना. सम्भाव्यमयादपि अस्वा होनमूल्ये यल्पतरेण मूल्येन क्रये । वेलाहीने वेलया हीनो वेलाहीन क्रयो राज्यादौ कृत तत्र च क्रेता तखरो भवति । तखारवत् दण्डभाक मवतीत्यर्थः । यथोक्त। "द्रव्य मस्खामिविवीत प्राप्य खासी तदाप्नयात् । प्रकाशकयतः शुद्धि ऋतु स्तेय रह क्रयात्"इति ॥ खाम्यमियुक्तेन क्रेत्रा कि कर्त्तव्यमित्यत आह । "नशापद्दतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेनर। देशकालातिपत्तौ च ग्टहीत्वा खयमर्पयेत्” ॥ नयमपद्दत वान्यदीय क्रयादिना प्राप्य हतार ग्राहयेत् चौरोद्धरणकादिभि । यात्मविशुद्ध्यथ राजदण्डाप्राप्तार्थञ्च । यथाविदितदेशान्तर गत कालान्तरे वा विपन्नस्तदा मूलसमाहरणाशक्त- विक्रेतारमदर्शयित्वैव स्वयमेव तहन नाशिकस्य समर्पयेत् । तावतैवासौ शुद्धो भवतीति श्रीकरा- चार्येण व्याख्यातं । तदिदमनुपपन्न । विक्रतु- ईर्शनाच्छुद्धिरित्यनेन पौनरुक्तप्रसङ्गात् । यतो ऽन्यथा व्याख्यायते । नयापहृतमिति नाटिक प्रत्य यमुपदेश । नरामपहृतं वा यात्मीय हव्य- मासाद्य क्रेटहस्तस्थ झात्वा त इतर क्रेतार स्थानपालादिभिर्गाहयेत् । देशकालातिपत्तौ देशकालातिक्रमे स्थानपालाद्यसनिधाने तदि ज्ञापनकालात् प्राक्पलायनाशवाया खयमेव ग्टहीत्वा तेभ्य समर्पयेत् ॥ २ ॥ ग्राहिते हर्तरि कि कर्त्तव्यमित्यत व्याह । "विक्रतुर्दर्शनाच्छुद्धि खामी द्रव्य न्टपो दम | क्रेता मूल्यमवाप्नोति तस्माद्यस्तस्य विक्रयो। यद्यसौ ग्टहीत क्रेता न मयेद मपहृत धन्य- सकाशात् प्राप्तमिति वक्ति तदा तस्य ऋतु विक्रेटदर्शनमात्रेण शुद्धिर्भवति । न पुनरसा- वभियोज्य । किन्तु तत्प्रदर्शितेन विक्रेत्रा सच नायिकस्य विवाद । यथाह रहस्पति । "मूले समाहृते क्रेता नाभियोज्य कथञ्चन । मूलेन सह वादस्त नाशिकस्य विधीयते"॥ इति तस्मिश्च विवादे यद्यखामिविक्रयनिश्चयो भवति तदास्य नयापहवस्य गवादिद्रव्यस्य यो विक्रयी विक्रता तस्य सकाशात् खामी नाठिक खीय । द्रव्यमवाप्नोति चौरश्चापराधानुरूप दण्डं क्रेता च मूल्यमवाप्नोति । यथासौ देशान्तर गव' तदा योजनसङ्ख्ययानयनाथ कालो देयः | "प्रकाशं वा क्रय कुर्यात् मूल वापि समर्पयेत् । मूलानयनकालश्च देय स्तनाध्वसझ्ययेति स्मरणात् ..॥ यथाविज्ञातदेशतया मूलमाहत्त न शक्नोति तदा कायं शोधयित्वैव शुद्धो भवति । यसमाहार्यमूलस्त क्रयमेव विविये. वचनात् | यदा पुन, स प्यार क्रय न शोधयति मूलच एव दण्इभाम्भवती - - - " - वमी । दत्ता- ...तत्वेन तुल्य- त्वात् । "न । यथा ५ म गया हो. । पाय ·"अखामिना तु यमुक्त इति दायतत्व। गौनत्यम् । यदुक्त । । । ग्रहात्यसो - " -- १५८ अस्वा "यागमेनोपभोगेन नए माध्यमतोऽन्यथा | व्यखामी, [न् ] घि, ( न स्वामि अधिकारी नम्। व्यति ८ उद्धवमनस्कत्व ६ । मान १० चित- पञ्चवन्धो दमन्तस्य राज्ञे तेनाविभाविते" समास ।) खामिभिन्न | यथा । वृहस्पतिः । समुन्नति १२ । यथा। पागमेन रिक्थक्रयादिना उपभोरेन च मदीय- ग्राहक्षेत्रापणादिक। "गोमदोऽमिमान स्याद सारस्वति । मिद द्रव्य तवैव नयमपहृत वेत्यपि भाव्य साध- सुहृदयन्धुसकुल्यस्य न तमोगेन हीयते" स्यादुद्धतमनस्कत्वे मानचित्तसमुन्नति । नीय तत्स्वामिना यतोऽन्यथा तेन स्वामिना अधारस्य पर्याय इति केचित् प्रचक्षते" , अविभाविते पश्चवन्धो नएद्रव्यस्य पञ्चमाशो दमो यखाम्य, स्ली, (न खाम्यम्। नसमास | खामि इति शब्दरत्नावली । (यहवारस्याश्रय यात्मा। नाटिकेन राक्षे देय । पौवाय फ्रम । त्वाभाव । यथा देवल । यथा, भाषापरिच्छेदे। पूर्वखामी नरमात्मीय साधयेत् तत क्रेता "व्यखाम्य हि भवेदेया निर्दोघे पितरि स्थिते"। "व्यहवारस्याश्रयोऽय मनोमात्रस्य गोधरा"। धौर्यपरिहारार्थ मूल्यलाभाय च विक्रेतारमाम इति दायतत्त्वं यद्यारतत्व । यथाइ मनौ, १ । १४ । येत् । अथानेतु न शक्नोति तदात्मदोषपरिहा- यखास्थ्य, सी, सुस्थत्वाभाव । सस्थताराहित्य । "मनसश्चाप्य हकारममिमन्तारमीश्वरम्" । गय क्रय शोधवित्वा नाशिकस्य समर्पयेदि. स्वास्थ्यस्याभावः प्यखास्थ्यमित्यव्ययीमावसमास- ति मिय्पन्न । (यथा शिशुपालवधे । "यहवारश्च सर्वेषां पापवीभममालम् । तस्करस्य प्रच्छादक प्रत्याह । “विग्टा चक्रे नमुधिद्दिषा बली प्रझाण्डेषु च सर्वेषा गर्वपर्यन्तमुन्नति" ! "हत प्रणय यो हव्य परहस्तादवाप्नुयात् । य इत्यमखास्थ्यमहर्दिवन्दिव" । स च विविध , विशेषरूप सामान्यरूपञ्चेति । पनिवेद्य न्टपे दण्ड्य स तु परमवति पणान्" भक्त स्वास्थ्यमुपैति च, इति ग्रहणीरोगेऽभिहित तवायमह रतस्य पुत्र इत्येव व्यतममि मन्य. हत प्रणय वा चौरादिहस्तस्थ द्रव्यममेन मदीय माधवकरण सम्टहीतश्च । व्यत्र हिष्यमुक्तेऽस्वास्थ्य- मामो विशेषरूपो व्ययकार । चरमोत्येसा द्रव्यमपद्दमिति टपस्यामिवेद्येव दीदिमा यो मिति तात्पर्य ।) वन्मात्रमभिमन्यमान सामान्यरूप' समय- षडत्तरान् नवसिपणान् दण्डनीय । व्यह इ क भासे । ( उभ चुरा-व्यक-मेट् । ) दीप्ति हार । स च हिरण्यगर्मो महान् चामेति च सस्करप्रच्छादकत्वेन दुरात्वात् ॥ * : रिति यावत् । इति कविकल्पद्रुम ॥ ३ क यह- सर्वानुस्यूतत्वादुच्यते । बहममिमानरूपो यो. राजपुरुषानीत प्रत्याह। यति । मासो दीप्तिः । इति दुर्गादास ॥ हिवार स सर्वसाधारण । ब्यारोपितगुमै "पौकिक स्थानपालवा महापद्दतमाहत । यह इ ७ गतौ । (वादि यात्म सक-सेट् । ) इति रात्मनो महत्वाभिमान | थहमेव श्रेष्ठ इति वाक् सम्वत्सरात् खामी हरेत परतोन्टप" ! कविकल्पद्रुम । इ बह्यते । उ अहते । इति दुरमिमान । महाफूलप्रसूतोऽई महता शिष्यो यदा तु शुरुकाधिकारिमि' स्थानरक्षिमिवी दुर्गादासः। नास्ति द्वितीयो मत्सम इत्यभिमानः। यात्मला- मएमपद्दत द्रव्य राजपा प्रत्यानीत तदा सव- यह, ध्य, प्रशसा । क्षेपण। नियोग । विनिग्रह घनामायेऽमि ममसि प्रादुर्भूतोऽह सर्वोत्कृष्ट त्सरादाक्प्राप्तश्चेत् नाकिस्तद्व्यमवाप्नुयात् । इति मेदिनी इति गर्व) ऊई पुन सवत्सराद्राजा ग्टहीयात् । खपुरुषा-, यह, पि, यस्मदशब्दस्य प्रथमान्तस्य रूप | प्यामि ' अहङ्कारवान्, त्रि, (चारो विद्यतेऽस्य | बह- मीतञ्च द्रव्य जनसमूहे बोष्य यावत् मवत्सर ! इति भाषा । यथा व्याकितत्व, शार+मतुम् । मस्य वः।) गान्धित । इत्य राज्ञा रक्षणीय । यथाह गौतम । प्रणयमखा "यह देवो न चान्योऽस्मि ब्रझैवास्मि न शोकभाक।, मर ॥ तत्पर्यायः । व्ययः । इत्यमरः । मिक मधिगम्य राज्ञे प्रबेयुर्विख्याप्य सम्वत्सर सच्चिदानन्दरूपोऽह नित्यमुक्तखभाववान्"" पारान्वित ३। इति शब्दरत्नावली गर्वित राज्ञा रक्ष्यमिति। यत् पुनर्मनुना विध्यन्तर (तथा च रघुवशे१ । ६८। 8। इति जटाधर । मुक्त- "साहमिज्या विशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलित") यहवारी, [न्] त्रि, गवंयुक्त । व्यपधारो विद्यते "प्रणयखामिक द्रव्य राणा व्यब्द निधापयेत् । ययुः, त्रि, ( व्यहमस्यास्तीति पहशब्दात् "पह यस्येति अन्त्यर्य णिन्प्रत्ययेन निष्यनः । समि- घवाक् न्यब्दात् हरेत् खामी परतोन्टपतिईरेत्" शुभयोर्य स्" इति युस् ।) शुभयोर्य स्" इति युस् ।) वधारयुक्त । मामी । गान्वित । (दशदशरूपके । इति। तच्छतवृत्तसम्पन्नब्राझणविषय | रक्षणनि गान्वित | तत्पर्याय । यहवारवान् २। "धीरोद्धतस्ववारी चलचण्डो विकत्यन" ) मित्त षड्भागादिग्रहणश्च तेनैवोक्त । इत्यमरः । (अयुनाथ क्षितिप शुभयु"। यहाति , स्त्री, (अहम् + + + क्तिन् ।) यहधारः। "याददीताथ घड़भाग प्रणयाधिगवानृप । इति भट्टिः 1) गर्व । इति शब्दरत्नावली। (यथा यवतम् । दशम हादश वापि सतां धर्ममनुस्मरन्" इति । अह [], सी, दिवा । इत्यमरः । [टीका। "युध्यतेऽति कृत्वा दुर्बलो यो बलीयसा"1) ढतीयद्वितीयप्रथमवत्सरेषु यथाक्रम पठादयो। बह पति , पु, ( बा पति ।) सूर्य । इत्यमरः बहत, लो, (हन् + क्त । ततो नमसमास ।) भागा वेदितव्याः। प्रपच्चिसञ्चैतत् पुरस्तात् । • पवार, मु, (अहमिति ज्ञान क्रियतेऽनेन । यह मवाम्बर। नूतमवस्त्र। इति इलायुधम्दरमा मनूतषडूभागादिग्रहणस्य द्रव्यविशेष अपवाद- ++ + घम् । ) यति । सत्पर्य्याय । गर्व वल्यौ। (बहतलक्षण यथा महामारवे,- २ मिमान ३ इत्यमर। पुराणमते स त्रि "पद्धौत नव श्वेत सदश यन्नधारितम् । "पणानेकशफे दद्यात् चतुर पञ्च मानुषे । विधः । सात्विक १ राजस २ तामसञ्च ३। घहत तदविजानीयात् पावम सर्वकर्मसु" । महिषोष्ट्रगवा हो द्वौ पाद पादमजाविके"। सात्विकाकारात् इन्द्रियाधिष्ठातारो देवा मनश्च "यहतेश्चैव वासाभिमाल्यगचावरपि"। इति । एकशफे अश्वादौ प्रणयाधिगते तत्स्वामी राज्ञे जात । राजसाहारात् दशेन्द्रियाणि नातानि । "बहतानि च वासांसि रथ अमलक्षणम्"। इति रामायणे । अनाहते, नि, रक्षानिमित्त चतुर पणान् दद्यात्। मानुषे तामसाकारात् सूक्ष्मपञ्चभूतानि जातानि | वेदा- मनुष्यजातीये द्रव्ये पञ्च पणान् । महिषोष्ट्रगवां न्तमते पभिमानात्मिकान्त'करणत्ति'। यह अहमहमिका, स्त्री, (घहमह शब्दोऽस्यन, वीमाया रक्षणनिमित्त प्रत्येक हौ दो पणौ । अभाविके मित्यभिमानः । स च शरीरादिविषयको मिथ्या हित्वम् । ब्रोधादित्वात् ठन् । ततयाम् ।) पर- पुनः प्रत्येक पादं पादं दद्यादिति सर्वपानुप ज्ञानमुच्यते । इति गोतमसूधरति । "पह स्पराइयार । इत्यमर । परस्पर परमपेक्ष्या- परस्यापरमपेक्ष्य मित्यव्यय तस्य करण | बहमिति किरति यति परस्य योऽधारोऽहमेव न्यते । घनाविकमिति समासनिर्देशेऽपि पाद वा बहार। करोते किरतेा घम । कार श्रेष्ठोऽहमेव श्रेष्ठ इति मानः । इति भरतः पादमिति वीप्सायलात् प्रत्येक सम्वन्धो गम्यते । प्रत्यय इत्यन्ये" । इत्यमरटीकायां भरव । मद' । चामि वड धामि वड़ वलिया परस्पर पहार इत्यखामिकविक्रयप्रकरण। इति मिताक्षराया समयः ५ अपलेप ६ दर्प । इसि जटाधर । इति भाषा : (यथा पञ्चतको,- - - - - माछ। - - व्यवहाराध्याय ·. . ta १५४ प्रति मानवी भूतानि गमायाम् । यहिरित, ८, (दि सर्प समातर पा जितवान् "पाहमममिया तयोविच तो ) यधि+मि+हिप् !) वियः। कालोपगर घरम्परिंशा, म्नी, (यार पश्य या पमिति कादर यमर, ५. (ET कोनि । पाइन् + +ट । । ग्राम्यम्ब+ ठन् +भाषद् +तताम् ।) सम्मारित्वान् स 1) रुयं । निद्र। दमगत् । इन्द्र' ! स्वासरनामात् । अर्यरत पहित, पि, (न कि । ममममास ) यशयन ग्रे भवामि यईपर्य यग्रे भवामि इन्दमर । (ग्या रपवळे । १२८१ न्योऽयं योधाग धानप्रिया 1 यमर | परस्पति, पु, (च' पतिग्दि ) समयमर । थरन । घरे तलवाये या पनि पामि भये याव वमियागादिर परस्पर 'स ययो प्रथम प्राण तुन्य प्राचीनर्षिया । दनात् । परिकारनिम्तन्तयाग्निव केतुभि "1) धागे धाधोया इति माया । (यथा शिगते,- प्यपच इति शब्दचन्द्रिका। "मुगेप दुर्गेय घ तुन्यविण- घपद, व्या (शहातीति । याम् + +7 एपोदगटित्वात्सलोय ।) दादपम्यूकिया थियाभि") राहत ("एकान्ताहितानि टन्धनमारमादिए प्रर. । विद । पति- मेश । प्रकर्ष। सम्बोधन । इति मेदिनी। तान्यमिक्षाविपाटीनि।" इति सयुते । पहम्मतिः, स्त्री, (णप्रधामा मतिर्शन!) (चाय । दिम्मय विद्या हितोपटे ! प्रतिफल । यमकर । यथा वैराग्यात। पविया । पशाम 1 यमर : "घ । महापपतितोऽमि'। "तपाप्यस्तिमाघातीति धिपम्। ३५ । पण, पु, (पहा गण) माम इतिहागवनी । "पगेऽपि पितवान् अनुन्धरणदित पर । "परतात. पणम्तव टार'। यहाण मध्यादिशानाय श्वेतवाराहकल्पावधि- यहितो देवभोप्याधितिमारगमोषध"सि इति महानाटके) पायधिग्रथामिद्धान्तोसवाम्पावधिकल्याचव्या- हितोपदे । पहिताहारोपयोगिमा पन कार. वधि वा एकानपयंन्त परिगणितदिनसमूह । प्यपहा,प्य, (यए महातोति । पहम् + + पतये न सद्यो टोयवान् भवन्यपधार', मधि तत्पर्याय । धुरन्द २ । दिनोघ ३ । दुगण ४ । किम् । एपोदरादित्वात् साधु ।) घनता रोट । दिमसिंगद ५ । इति ज्योति शास्वम् । त्यमग्टीकाया रायमुकुटाटय । यत्र यहए. साख्वपयानि नुल्यसोयाटिन घसने टोपा- परः, पं. (यहोमिलेोकान् जरयति । घन् प्राब्दार्थोऽपि प्राय । ल्यवाना.। र मनकि पीगनि पाधि क्षमत्वे ममानितरेव पाप दे पायापमंयोग- +7+यथय । यक्षा पदानि जीय्यन्न्य- यहार्य, पु, (+ यत् । ततो नमसमास ।) पर्वत । नरमेटिन्यौ। वीर्यप्रमागातियोगात् भूयतरमपय मम्पयते । मावचम्मिन् । पान् + + घ) संवत्सर । या ! "यथापः प्रवता यन्ति यथा मासा पह- यहाय्य, घि, (न हार्य। नामास ।) हर्नुमा । स एव दोय समएयोनिर्विराजोपरमो गमी. ना । रव मा प्रचारिया धातरारन्तु सर्चत यय । प्यहरगोय। इति मेरिनो। रानुगत प्राणायतमममुत्यो मम्मीपघाती वा भा" तिततिरीयोपनिषदि शिक्षावाली। ("पदार्य द्राणमय राधा निन्य मिति निति" भूयान् कटतम क्षिप्रकारितमय सम्पयने या मोके प्याप प्रवसा प्रवथवता निमवता "तयात्मभूत कामोरहार्य परिधार" ! अति घरका । देन यति गन्ति । यथा वा मामा पार इति घ मनु ।१८) "१६ खलु यन्मादयादि समावन गयोगत. संवत्सरोजरोऽशोभि परिवर्तमानो शोकान् पछि, पु, ( पाइन्तीति । था+इन् +। इन रोकान्तक्षितान्येकातापितानि पिसाहितानि मायतीति पानिया यस्मिन् श्रीर्यन्ति यन्त. पिसागयो । म्याहि श्रिम्भ्यिाम्परेति । भवन्ति"।' यातापितानि दर५पदमारा भवन्ति जर। तप यथा मामा यन्ति स च डित् । मित्वात् टिनोप ! थाडो समय ।) दिय प्रतापितारविधादीनि।" য যা ঘল্পয়াহিয়া খান নয় বিধান सघाएर । सर्प । इलामर । सूर्य। पथिक । "दुग्धम्यैकान्तदितता बिपन्य मान्नोऽधि गामापन सर्चत सददिगभ् । इति सरा राज | बनेकाननिमनग। (सीमक । एव गुहारमायेमुपलेप मागyि! भारतमाष्यम् । राड । वप्र । ययानक्षत्र । स "विय एकारिता विधिनता मुयता नानाधा"। पापति, मु, (थर पति' । पछे ए पति ।) परतोऽप्यतिविषम सं इति न ग्रपा वक्त " विमान्यवमाटोनिग्मवीरधिपाउन । राम(चा दि.५8 । विम । यदपुि तदेपो म्मकुमायो पुन ताने मातापिसाप नियाजिमात'। "नावापियो प्रन्धयमापंतिग्विातपम्"1) पिन " अति वासवदपाया प्रस्तावनायो ।) धा), (वाधवः । घशे मचिम्वि पपिसास्त्री. ( हिंसा । सभारा 1) पुलिक पतुिति, पु, (यो तुरट मुग्ध, सेट दीयाति पाद 11) सूर्य । इति मन्त्र । चर्प एछ । पुले गगडा अति ग्माता सन्या गुया । य' म'। गिर+ठ । गायकत्यत् বিভি। सृधमा ।) भिक्षा मांश पार, सी. (पोन 1) प्रत्यप । दसर । (कोकिलासम्देहमा गुणादयो या । हिंमा पारग्रासरी २ । इत्यमरः । गाउदेति माश! पाय, पि, ( 1 सनोमरामारा ।) रपिते, दि) पदिदि, (रिपाकर मर पार MEETरादि । एमि। पहिया, नो. (+at+for+arI) .' ८। पहि+fru+शि) ! पास्या, सी, मादि (पारग्वि। नगरपति पद्रिा। मयूर ! "य" }ति मेग्मिी। "पोपपरिवारसहि रिकामा (को मग्य राझ पिय माप ("पत्रिपम्पमता Kिar मा। TREपपादमरदा समरपत"। रात 1) पादपति मम । খিদির Tarifreat ति मेरिती थाप महा परिष, . (८२ एप पावसार ।) रामान। भी सम्माशमामापातर । सापE ARE | मेष r हिद बामलिया Int- और इन्द्र । पिता को सरियर . "ertोली हामीमा परिपत्रा, tii. lrir marte fromfret TR" minsRPIRAT fefitमारा Trilim. rwa TMERE PRT LTE PRT arr मस Kri HTTPS Territatreers al wifrram तो मम | TET strease darth reTR Part सारा हा remi ani win E" re काला गया PERHrit rrrrrier feethriri पर इति मत । रामदाउमा है -- -- ।

·- मया - भवति । - . - । १६० अहि अहा प्राक घहिपृतन , पु, क्षुद्ररोगविशेष | तल्लक्षणं यथा,- । अभिय, झी, (यहे सर्पमुल्यस्वपक्षात् सौदा मूर्च्छन् मोसमहर्षिहर्षविहितस्त्रानाटिकाशा "शकृन्मूत्रसमायुक्तऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् । मय ।) राज्ञा स्वपक्षोद्भवभय । इत्यमर । सर्प यव" । इति काव्यप्रकाशे ।) खिन्ने वा खाप्यमानस्य कण्डूरक्तकफोद्भवा । अडीक , पु, (नास्ति हीना यस्य ।) वौद्धः । क्षप- कण्डयनात्ततः क्षिप्र स्फोट सावश्च जायते | यहिभयदा,स्त्री,(बहेर्भय द्यति खण्डययोति । यहि याक । इति त्रिकाण्इशेष । एकीभूत व्रणं घोर त विद्यादहिपूतन" ॥ * भय +दो+क) भूम्यामलकी। इति राजनिघण्ट। पहला, स्त्री, (न+2+डस् !) भल्लातकरक्ष । तचिकित्सा यथा भावप्रकाशे,- (भूम्यालकीशब्देऽस्या गुणावली ज्ञातव्या । ) इति पाब्दचन्द्रिका मेला इति भाषा । "तत्र सशोधनः पूर्व धात्रीस्तन्य विशोधयेत् । 'यहिमुक्, [ज ] Y, (यहि मुझे। यहि + भुज् + त्रिफलाखदिरवाथैणाना क्षालन हित ॥ क्विम् । ) गण्ड । मयूर ॥ इत्यमर । नाकुली । शससौवीरयद्यार्लेिप कार्योऽहियूतने"। इति गन्धनाकुनी । रति राजनिघण्ट । श्रा (सग्विनिश्चयटीकाकृता विभयेन व्याख्याप्रसङ्गतो अहिमनी, स्त्री, (यहेमन भवत्यस्या । ) गन्ध या, याकार । द्वितीयस्वरवर्ण । अस्योच्चारणस्थान भोजवचन यदाहत तद्यथा,-यदुक्त । नाकुलीनाम कन्दविशेष ॥ इति गनिर्घण्ट । कण्ट । स च दीर्घ "दुष्टतन्यस्य पानेन मलस्याक्षालनेन च । जुतच यहिमार, ए, (यहि मारयति य स । यहि+ "याकार परमाश्चर्य शलन्योतिर्मय प्रिये । कण्हूदाहरजावद्भि पिडकैश्च समाधित ! + णिच् +यण।) व्यरिमेटकरक्ष । इति ब्रह्मविष्णुमय वर्ण तथा रुद्रमय प्रिये । हिपूतन सम्भवति यथादोषञ्च दारण" ! राजनिघण्ट । पञ्चप्राणमय वर्ण खय परमकुण्डली" ! इति सनिदानलक्षणसम्प्राप्तिक चिकित्सित वाभ- यहिमेदक , पु, (यदि मेदयति स्पर्शमात्रेण गल इति कामधेनुतन्ते । ध्यस्य लेखनप्रकागे यथा- टेन वा यदुक्त तद्यथा,- यति य स ।) थरिमेदकरक्ष । इति राज "यकाररूपमासद्य दक्षक्रोडायना वध' । "मलोपले पात् खेदादा गुदे रक्तकफोद्भव । निर्घण्ट । (परिमेदशब्देऽस्य गुणादयो ज्ञेया ।) प्रमादयस्तथा शक्तिस्तासु तिठन्ति नित्या"! ताम्रोव्रणोऽन्त कण्डमान् जायते भूर्युपद्रव । व्यहिनता, स्त्री, (यहिरिव लता । दोर्घाकारत्वात् ।) इति वर्णोद्धारतन्त्र । तस्य नामानि यथा- केचित्त माटकादोष वदन्त्यन्येऽहिपूतन । गन्धनाकुली । ताम्वूली । इति राजनिघण्ट । "याकारी विजयानन्तो दीर्धच्छायो विनायक' । प्रशारणुदकुन्दश्च केचिच्च तमनामिक" । यहीरणि, पु, (घहीन ईरयति दूरीकरोति । क्षीरोदधि पयोदश्च पाशो दीर्घास्यरत्तको। चिकित्सा । अधि+र+व्यणि ) हिमुखसर्प । इति घि प्रचण्ड एकनो रुद्रो नारायण इमेश्वर'। "तत्र धान्या पय शोध्य पित्तोमहरौषधे । १ काराइ पोष प्रतिष्ठा मानदा कान्तो विश्वान्तक गजान्तक । ट्तशीतश्च शीताम्बु-युक्तमन्तरपानक ॥२ अहे, व्य, क्षेप । वियोग । इति शब्दलाला। पितामहो बिठान्तो भू क्रिया कान्तिश्च सम्भव । सक्षौद्रता_शौलेन व्रण तेन च नेपयेत् । ३ यहरु', स्त्री, ( न हिनोति । छि गती वाहलकाए । द्वितीया मानदा काशी विघ्नराज कुमो वियत् । त्रिफलावदरीतक्षत्वक् काथ परिचित ॥ 8 ततो नसमास !) शतमूली । इत्यमर । खरान्तकञ्च हृदयमझुठो भगमालिनी" ! कासीश-रोचना- तुत्य-मनोकालरसाञ्जने । ५ यहो, व्य, ( न+हा+हो।) धिगर्थ । शोक ! इति वर्गाभिधान । लेपयेदम्नपि, चूर्णितैर्वावचूर्णयेत् । ६ करणार्थ । विषाद । सम्बोधन । प्रशसा। था, व्य, स्मृति । यथा । “याज्ञात सजटायरेष" । सुम्मदीरथवा यशीशासौवीरकाञ्जने । ७ विस्मयः । पदमृरण । अमृया । वितर्कः। इति वाक्य । यथा । "या एव मन्यसे । इत्यमर! सारिवाशहनाभिभ्यामशनस्य त्वचोऽथवा" AGAI मेदिनी॥ (यथा रामायणे अयोध्याकाण्डे । (पूर्व मैव मस्या इदानी त्वेव मन्यसे इत्यर्थः ।) चक्रपाणिसग्रहे तु। "यो धिगिति मामों वाचमुक्का नराधिप"। अनुकम्पा । (यथा, या देवदत्तो दरिद्रः इति ।) "पटोलपत्रत्रिफलारसाञ्जनविपाचित । "अहो मधुरमासा दर्शन"। इति शाकुन्तले समुच्चय । इति मेदिनी ॥ (यथा, देवेभ्यश्च पिढ़- पीत हत नाशयति कृामप्यहिपृतना" ॥ प्रथमाके) भ्यश्च या :) क्वचित् निषिद्धसन्धिवर्णः । चाशन्दो पटोनाद्यहत ) यशोगत्र , मु, (अहश्च रात्रिश्च यो समाहार । योऽचा न सन्धीयते स इत्यर्थ । इति भरत । अहिफेन, सी, (व्यहे' सर्यस्य फेन गरलमिव । राधालाहाः पुसि ! यह सबैकदेशे टच् इति ("या एव तत्त्वमर्यादा या एव तत्कृत भया"। ध्यन्युनत्वात्।) कफेन । इति राजनिघण्ट | प्याफि टच् ।) दिवानिश । स तु सूर्योदयद्दयपरिच्छिन्न- इति मुग्धबोधम् ।) इति भाषा । (यस्य पर्यायमाह भावप्रकाश विशमुहूर्तात्मककात । इत्यमर ॥ मनुष्याणा व्या, व्य, रव । खीकार । इत्यमर । मासेन पेत्रोऽहोरात्रो भवति । मनुष्याणामेक- या, पु, महेश्वर । इति पुरुषोत्तम । पितामहः | "उक्त खसफलक्षीरमाफकमहिफेनक"। वर्षेण देवानामहोरात्रो भवति । दिसहसगुणित वाक्य । यथा व्यमिपुराणे एकाक्षराभिधान । यस्य कार्यच्चाह शाइधर । मानुष्यचतुर्युगमानेन ब्रह्मणोऽहोरात्रो भवति । "ब विष्णु प्रतिषेध स्यादा पितामहवाक्ययो । "पूर्व व्याप्याखिल काय तत पाकच गच्छति । तन मनुष्यमानेन ६४००००००. वर्षा भवन्ति । सीमायामयाध्यय व्या भवेत् सक्रोधपीडयो"! व्यवायि तद्यथा भगा फेनचाहिसमुद्भव" व्यहोवत, व्य (व्यहो च वत घ ।) ध्यनूकम्मा । खेद । स्याः, [स] व्य, कोपः । यथा । प्या पापदुर्मुख' । प्यपरञ्चाफेन शब्दे याकशब्देच ज्ञातव्यं ।) सम्बोधन । इति विश्वमेदिनौ। ("या किमेतदितिक्रोधादामाथ्य महिषासर" यप्रिन, मु, (यदि उभे यस्य । ) शिव । ("यहोवतासिस्पहनीयवीर्यः" | इति कुमारे । इति मार्कण्डेयपुराणम् । ("यजैकपादहिनभ मिनाकी चापराजित" "यहोवत। कीदृशौं वयोऽवस्थामापनोऽस्मि"। "या पाये दुर्विनोते महाश्वेते"। इति काद- इति हरिवशे ।) रुद्रविशेष ॥ इति जटाधर । इति शाकुन्तले। [इति गीता) म्बर्ग।) पीड़ा। यथा या शीत । इत्यमरभरती। (यथा हरिव थे। "अहोवत । महत्पाय कक्त व्यवसिता वयम्" । स्मृति । स्पर्दा । तर्जत । इति शब्दरत्नावली ! "सुरभी कस्यपामुद्रानेकादश विनिर्ममे । यहाय, व्य, ( ए यपनयने । वाहुलकाद्भावे घन् । थाकम्पित, वि, ( व्याकम्यते स । प्यास् + कपि + महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती । वृद्धि । एषोदरादित्वात् वस्य य । ततो नम् 1) कम्पविशिए । तत्पर्याय । येल्लित २ घकयादहिनधन्वया रडाच भारत" इति ।) समास ) झटिति । सुत । इत्यमर । प्रेलित ३ व्याधूत 8 प्याधुत ५ चलित ह इत्यमरः । पनिदेवता, स्त्री, (यहिब्रनो रहोऽधिष्ठाभी (व्यहाय सा नियमन लममुत्मसर्म"। इति कुमारे । कम्पित ७ घत ८ व्याधत विधूत १० धूत ११ देवता यस्या ।) उत्तरभाद्रपदनवन । इति न्यो "व्यज्ञाय तावदरणेन तमो निम्म्तम्"। इति रघौ प्रकम्पित १२ । इति शब्दरत्नावली। "स्वच्छन्दोच्छनदच्छकच्छकुटरच्छातेतराम्बच्छटा ("धनोकझाकम्पितपुथ्यगन्धी" । इति रघौ। ति पाव। कार। । । । 4 . ।

·+ " १६१ प्राक श्राक श्राका "याकम्पितानि हृदयानि मनखिनीना ॐही कमलाक्षि अमुकीमाकाकर्षय ॐफट । ग्रन्थि । उत्कण्ठा । हर्ष । इति मेदिनी। वाते प्रफलसहकारकृताधिवासै"। इमं मन्त्र जपेदादौ सहसैकं तत पुन । च्याकप, पु, (धाकष्यते यत्र, या+कम् + यच् ।) इति ऋतुसहारे) तभूर्जपत्रमादाय गुलिका कारयेत् सुधी । प्रस्तरविशेष । इति पाब्दरत्नावली करिपातर- धाकरः, पु, (च्याकीर्यन्ते धातवोऽत्र । याह+कृ+ तेनैव साध्यपादोत्यत्तिकापट्स वेहिता । इति भाषा। घप् । यहा व्याकुर्वन्ति सघीभूय कुर्वन्ति ,व्यव शोधिता तेजसा भानोर्वेशयेत् त्रिकटुकै पुन । अाकस्मिक, त्रि, (अकस्मात् भव । एकस्मात् +8- हारमोति वा। या + +31) धातुरत्नादे प्रतिमा स्त्रीनिमा कृत्वा क्षिपेत्तस्थास्तदोदरे । म।) अकस्मादुद्भव । हठाज्जात । ("ग्राकस्मिक- रुत्पत्तिस्थान । तत्पर्याय । खनि' २ इत्यमर ॥ गुलिका पातयेत् पात्रे प्रतिमा साध्यरूपिणी । प्रत्यवभासा च देवी वाचमनुयुभेन छन्दसा परि- ("धाकरे पद्मरागाणा जन्म काचमणे गतामभ्युदैरयत्"। इति उत्तररामचरितम् ।) कुत तादृशामिमुखो भूत्वा निर्जने निशि साधक | इति हितोपदेश । ततस्तद्तचित्तश्च तावत् काल जपेन्मनु । याकाडा, स्त्री. ( प्रा+काटि+यच+टाम् ।) "पोलेन्द्रो हिमवान् नाम धातूनामाकरो महान्" यावदायाति सन्तस्ता मदनालसविग्रहा ॥ इच्छा । व्यभिलाष । इत्यमर ॥ (रमणीयवस्तु- इति रामायणम्।) समूह । अथान्यत् कथयाम्पत्र पाकर्षणहेतवे । स्पृहा । यदुक्त साहित्यदर्पणे । ("ब्दाकरकरग्राममर्थमण्ड्समण्डलम्" । देवस्यापि नरस्यापि मोहिनीमन्त्रजापत । "याकाङ्क्षा रमणीयत्वात् वस्तुनो या स्पृहा तु सा"। इति कविकल्पद्रुमः।) श्रेष्ठ । इति मेदिनी ॥ अथ मन्त्र महेतान्यास्तारमादौ ततस्त्रपा । अपेक्षा। जिज्ञासा । अनुसन्धान | यथा पदा. याकर्णनं, सी, (या+कर्ण+ ल्युट ।) श्रवण पञ्चशायकवीजच दत्त्वाथ भुवनेश्वरी । कदूते,- ("मुदा तदाकर्णनतत्परोऽभूत्"। इति नैषधे ।) मोहिनीति च नामान्ते फटकार पुनरालिखेत् । "नाकाडा कि भवति विपुलश्रीमतोऽर्थान्तरे"I) बाकर्ष, पु, (याकृष्यते इति । था+कृष+ धञ्।) खाहान्तमन्त्रमुक्तञ्च मध्यवीनेन कारयेत् ॥ न्यायमते । यत्पदम्ते यत्पदान्वयबोधो न भवति पाशक । पाशा इति भाषा। यक्षमीडा। घड़मान् दीर्घयुक्ताद्यैश्चक्रोऽयदलके यजेत् । तत्पदे तत्पदवत्ता । प्रतीविपर्यवसानविरह । इत्या- पाशा खेला इति भाषा। सारिफलक । इत्यमर। प्रथम साध्यनामानि लेख्यानि च कगोदरे॥ लहारिका । छक इति भाषा । (यथा महाभारते। महारजनरक्तेन पूर्वमन्त्रपद युत । बाकाय, पु, ( यान्+चि + घन् । ) निवास "माकर्षस्ते वाक्फल सुप्रणीतो मोहिनी पाकिस्मल्के ज्टम्भिणों स्तम्भिनी तथा । इति वोपदेव । इदि प्रोमो मन्त्रपदः समाधिः" । वशङ्करी कुलेशीश्च ततो वै विश्ववासिनी । व्याकार, मु, (या++घम् ।) इङ्गितं । अभि- इन्द्रियं । धनुरभ्यासवस्तु | याकर्षण । इति मे याकर्षिणी तत लिन्नामचयेदरपत्रके । प्रायानुरूपचेशाविष्करण । सकेत ठार इत्यादि दिनी धाकृष्यते प्यनेन । याकुषी इति भाषा । गन्धपुष्पादिधूपाद्यैर्भक्तियुक्तन चेतसा । भाषा | व्याकृति । मूर्ति । इत्यमर । यथा । "धाकर्ष इव वा याकर्षश्व" । इति नक्षमतेन सर्वेषा शीघ्रमाकर्षण भवेत् ॥ * ॥ ("तस्य सरतमन्त्रस्य गुणकारेगितस्य च" । मुग्धोधव्याकरण । स्वाकर्षतुल्य इति ज्ञापनार्थ ही कालिकायै धीमहि इति रघौ १ ॥ २०॥ इव शब्द । इति दुर्गादास ॥ (प्ययस्वान्त । तन्न कालि प्रचोदयात् । "याकारैरिङ्गितैर्गत्या घेछया भाषितेन च"। निकषोपल ।) * प्याकर्षिणी वस्त्रधारिणी इति हितोपदेशे सहनेद' । मूर्ति । "याकार- भाकर्षण, लो, (या + कृष् + ल्युट । ) अाकर्ष । ऊँ फट् स्वाहा यमुकीमाकर्षय ॥ सदृशप्रज्ञ" | इति रघौ १ । १५ ।) पलादानयनं । टानन् इति भाषा । यथा, प्रणवं पूर्वमुत्य उग्रसेनी तत पर । याकारगुप्ति , स्त्री, (प्याकारम्य गुप्ति ।) रत्या- “सा त्व गच्छ मयेवोक्ता पार्श्व शुम्भनिशुम्भयोः । नितम्बिनी वहिजाया विद्या परमदुर्लमा । दिसूचको मुखरागादिराकार' । घ्याकारोऽङ्ग- केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मागमिष्यसि" : सिन्दूरपुत्तलिं कृत्वा तस्या नाम दि विलिख्य वैकृतमिति वोपालित ॥ गुप्तिर्गोपन । आकारस्थ इति मार्कण्डेये देवीमाहात्म्यम् । पणमूल्येन ताम्बूल समानीय ग्रामशरावहये भयलज्जादिना गुप्तिराकारगुप्ति । तन्त्रोतकर्मविशेषद्वारा योषाद्यानयन । यथा । नैवेद्य कृत्वा कृष्णाष्टोत्तरशततुलस्या मूलमन्त्र- टीकाया भरत । तत्पर्याय । अहित्था २१ बधाकर्षणं । पठिते पुत्तल्या हृदि नामस्थाने ताडिते सति इत्यमरः । व्यङ्गविकृतस्य रोमाक्षादेराच्छादनात् "याकर्षणविधानानि कथयामि समासत । सा समायाति"। इति श्रीकृष्णानन्दविद्यावागोपा ध्यवहि स्थितिरहित्या। इति सारसुन्दरी। यदृर पुरे तन्ते यदृए भूतडामरे कृतघटकर्मदीपिका तन्त्रसारश्च । ("भयगौरवलनादेईर्षाद्याकारगुमिरवहित्या' । श्रोधीज मान्मथं वीजं लब्जावी समुद्धरेत् । याकर्षणी, स्त्री, (व्याकृष्यते अनया । या+कृष+ इति साहित्यदर्पणम् ।) प्रथमं प्रणव दत्वा त्रिपुरादेविपद तत । ल्युट् + स्त्रिया डीम् । ) फलपुष्पाद्याकर्षकए. याकारगोपन, स्लो, (याकारस्य गोपन ।) प्याकार- यमुकीति पर दत्त्वा याकर्षय विधा पदं । काविशेष । प्याँकुषी इति भाषा । गुप्ति । रत्यादिसूचकमुखरागादिगोपन । इति खाहान्त मन्त्रमुत्य जपेद्दशसहसक ! याकलन, ली, (या+कल+ ल्युट । ) याकाझा। हेमचन्द्र ॥ घटकोयममालिख्य रक्तचन्दनकुमै । परिसख्या । वन्धन । इति मेदिनी ॥ ("सेव्यापि , याकारण, सी, स्त्री, (घाड् + + णिच् + ल्युट ।) घडएकारयेम्मन्त्री लज्जावीजसमन्वित । सानुनयमाकलनाय यन्त्रा" । इति माघ ।) व्याज्ञान । इत्यमर । डाकन इति भाषा। पडदीर्घमाक्सरेणैव नादविन्दुविभूषितं । प्याकल्प, पु, ( च्या+कृम् +घम् ।) वेश । इत्य- ("तेच मणिभद्राकारणाय कश्चित् प्रेषित"। रतपुय्याक्षतधूपादिनैवेद्ये प्रपूज्य ता । मर ॥ कल्पन । इति मेदिनी ॥ मण्डनं । रोग। भावयन् तसा देवीं त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा । इति हेमचन्द्र । वेशार्थे यथा रधो, स्याकालिक, वि, (समानकालो व्याद्यन्तो यस्य । ৰাধান্ধি কিংযসহ বিষবিঘা ॥ ("अकृतकविधिसाङ्गीनमाकल्पात "याकालिकडाद्यन्तवचने" इति समानकालस्या- पनव दक्षिणे पाणी जपमालाच्च वामके। वितसितपदभाष्य यौवन सा प्रपेदे" । कालादेश । इकट् प्रत्ययय निपातनात् । यहा मन्त्रस्याम्य प्रभावेण रम्भामपि सथोर्वशीं । "स्तोकाप्याफल्परचना विच्छित्ति कान्तिपोष काले भवम् । यकाल+ ठम्।) क्षणध्वंसि । भाकर्षय सन्देह किं पुनर्मानवीमिक्षा छत्" । इति साहित्यदर्पणे टतीयपरिच्छेदे । इति धरणि । समानकालीनजन्मविनाशाली। भूर्जपत्रे समालिख्य कुडुमालतवारिणा । कल्पपर्यन्ते व्य, यथा-"याकल्प नरक भुते"। । इति सक्षिप्तसार । यकालसम्भव । धारम्भ- काश्मीरागुरुकस्तूरीरोचनामिलितेन च । इति स्मृतिः।) कालात् तत्सभातीवकालस्थायि। निमित्त काल- पनामारक्तमिश्रेण कमलाक्षीमनुं लिखेत् । याकल्पक, पु, (प्याकल्प+कन् । ) तम । मोह। मारभ्य परेद्यांवत्काल स एव कालस्तावदकाल. इत्यमर- इति पञ्चतन्त्रम् ।) -- - 21 ·- ~ । । आका पता भन । इति लिपिसाव (यथा गमो भार ("गतागाकालिका विद्यादगभ्यायायायपि"। “নাবিল আনুশকা माकानिकी योग्य मारशिग": इति शुमारसम्भा । ९ए।) थाकानिकप्रमय , , (प्याकानिक प्राय 1) प्राण विपोषः। गायमाामन्यात शनिगमकामे जगभावन । तदिवाया- पीमायग्रेग उवाच। "थाकामिकोऽय प्रमगो तो भगरताल । तत् प्रगपतु महामामा वाम मोरुग यथा वा मास्यर पेग मायापालि तदर सप्रयागामि मनमापन', श्रीमपिम आप "मायम्भन मनुस गधार महामते । ममैकमोमिला त्य देरि प्रायोऽभमा। जगत् या तबगेद पया घ परिमानि पया गर्म जगत् एए लमेन जग पनि । नम्मे देहि रम्यान नियु लोकेष दुर्गम पुण्य मामहर र प्रामप्रभवमुगम: पाहि सर्वभूतानां भूषा प्रयवसिगान् । उरिध्ये अगजातान् गिर्माय शानदीपिकाम् । प्यपानसागरे मनमाना गका जगत् । मानदीप प्रदायार तारयिष्ये जगत्पन"। योमनुववाघ । "यदि त्वयाशिमजगदितार्य भागदीपिका। घिकोणा तप कार्य कि म्यानाधनया सन । देवागाराणि तीर्थागि चेनादि सरितस्तथा । पनि पुण्यभाजात तियन्ति कपिल तितो तेषामेकतम त्वदासाय कुरुये तप । स्थान प्रयन् सप सिजो न भविष्यसि तम कि", कपिल उवापा "त्वयि विश्रम्भमाधाय तपस सिद्धयेऽचिरात् । स्थान मया प्रार्थितं ते त्व मा क्षिपसि हेमि । पक्षाम्यन्ते वयो मेऽद्य प्रार्थनायां विकत्थन । यत्त्वं वदसि तस्मात्य फलमेतदवाप्नुहि। उदं निमुवन सर्व सदेवासुरमानुष । इतप्रहतविध्वस्तमचिरेण भविष्यति । न चिरात् इभ्यसि मनो ' जलपूर्ण अगत्तय । इतप्रतविध्वस्त तव गर्वविशातन । एवमुक्का मुनीन्द्रोऽसौ कपिलस्तपसां निधि । बन्तर्दधे जगामापि तदा प्रभासदो मुनि । कपिलस्य वचः श्रुत्वा विषमवदनो मनु । भावीसि प्रतिपद्यास मनु वाच किचन विशाला वदरों यातो गङ्गाहारान्तिक मनु । प्रविश्य तपसे यलमकरोलोकमावम । भाराधयामास हरि अगत्कारणकारण : नमो भगवते वासुदेवाय मुज्ञामखभाविने। इति जयं प्रजपतो मनोः सायम्भवस्य तु । प्रससाद जगन्नाथ केशवो न चिरादध । तत छुद्रमसो भूत्वा दूर्वादशसमप्रम । कर्मरकलिकायुग्मतुल्यनेत्रयुगोव्ज्वल । १६२ भाका सपग्गा मान मगासम्म नि । पारागाद मामी मागः। उवाच पमपागं मां गायmi nel: तपोनि महाभाग भी मां पातुमारा। गि जेनिस मा प्रति । पाय पnिarin in yोमा । प्रामाशाही महामार्ग मगन र मुगि। प्राhisr गायोग माम मा परिपाया। विराग माम माममाता। यपि सोगपूर्न fertified रामपिन् म मायो मागोनि गागानातिप्रायगिरा। PTETपूर्ण पदम महाया मनिममग कुम् माग मा मा सविमा मनोपित मनिलमधोमा पो" हि कामिकागः नाम ।। मीमा आधा "ATTET पोनरागु ११ मा, मन परा। पहीला पाविति मागापौ। रातारा पिप गारमे। विनी साजयोगमा गगामीरगमोश प्रीतामाता। सपागाउ रागे माय विभिधाग गनुनादा। पापयामास गतवत् एपमा मग्यारस । सोऽपिनो कारेन पौगो गारियोऽभवत् : म रामग्राम सरि राय दिगोसमा । श एकदा महामत्स्य पूर्वापरसटपये। गिर पनिधाया गुरुदेह समुचित । मायम्भुव महामान पुकोश प्राधिमामिति । त तथा स मनुप्रांत्या मोशन्त मीना। पाससाद तदा मरस्य गवाह प करेग त । न पामोम्य एमु पधुरोमागमान। इति सचिन्तयनेव प्रोद्धार करेण त। मगवानपि विश्वामा मत्स्यरूपी जनाईन । सायम्मुवफरं प्राप्य लधिमानमुपाश्रयत् । सत' कराभ्यामुत्य स्कन्धे प्रत्यायाग मनु । निगाय सागर तन तोये प निदधे सस । यथेष्मभ वईख न कोऽपि त्वा हनिष्यति । प्यघिरेणेव सम्पूर्णदेहत्य समवाप्नुहि । युफा स महाभागः सर्वप्राणतांवरः । जघुव घिन्तयस्तस्य विसाय परम गतः । मत्स्योऽमि ग पिरादेव पूर्णकायस्तदा महान् । सर्वत पूरयामास देशमोगेन सागर त पूर्णकायमालोक्य व्यतीत्याम्भ समुचित । शुष्क शिराभीरचित मानसाचलसनिभ। रुन्धत सागरं सर्व देहाभोगाधनीकृत। खायम्भुवो मनुर्धीमान् मेने मत्स्य न त तदा । तत पप्रच्छ त साम्रा मत्स्य खायम्भवो मनुः । विचिन्त्य लधिमानश्च पश्यन्मूर्ति तदाता" । श्रीमनुरुवाच । "म त्वा मत्स्यमह मन्ये कस्व मे वद सत्तम।। याका माधिमारमा चिनायन एमपतम । KRI माया गिय गम्मुन्दा मीरापरक । . चांगदामाग समेगस महामं"। सोमाय उगाच "भागामोरया दियोपरि म समासम সঞ্চায়ি । यामिगि म मोर मिला। समिरमा मतिमिमा विहित मनो मम"। श्रीमान आध। "गि राम्य पथ सुला दिौर मिनास । पात्या प्रमाहातो पित, मनमुटाव में गव" । श्रीमनुमगा। "rieयारपगारपोरे। पायामितीमायागयय । FEAT मनाम हरे पर। रानैर परमेर मागास सरेपर"। भिमनोग। सीमाकाय उवाच । मारपेग मनु सानुमो मास्यन पक्ष । गाउमा मार मेयाम्भोरगिसन"" श्रीमानुवाच । "गुटोकि सपया तेऽध मावा धापि ततो मुड। सपा सपाटेग बर घरय समन । सदामामि नुम्म गा विधारण। वरपामोहिताकामान् मोशानां वा हित यस्" मनुवापा "यदिव्यो वरो मेऽच मोकामा यो हितोमवेत्। तम्मे देहि वर विप्नो संवरपामि गुम मे। माप कपिन पब मदर्य मवमभयं । एतप्रति विश्वस्त सफा ते भविष्यति। 1 नेयमुद्धता एबी देय परिमागिता। संहरिप्यति यम्नां तेऽधुगा शावयन्त्विनां । ततोऽए दीनदयम्सामेव शरणं गत। ग यथेद विभवम जमात भविष्यसि । एतप्रात विध्वस्त सया व देहि मे पर"। श्रीभगवानुवाच। "न मत्त कपिलो भिमस्तथा न कमिलाद। यदुत मुमिना तेन मयोस विक्षित मनो। तस्मापदुदित सेन तत् सायं नान्यथा भवेत् । करिष्ये तत्र साहाय्य सायम्भुव नियोध तत् । इतप्रएतविध्वजे तोयममे जगलये। म घिरादेव ततोय शोषयिष्यामि वैमनो। यावजलप्तवस्तावत् यथा कार्य त्वया मनो। तम्मे निगदित तथ्य प्रणवावहितोऽधुना। सनयज्ञियकासोधिरेका नौका विधीयतां । तामह प्रयिष्यामि यथा नो भिद्यते अले। दायोजन विस्तीर्ण विशद्योजनमायता । धारिणों सर्ववोजाना भवमवयवईिमों। सर्बयाज्ञिकटक्षाणं भूरिवल्कलसन्तुभि । नवयोगनदीर्घान्तु श्यामवयसविस्तृता । कुर खय मनो पूर्ण सृहतीमीरिका वटीं। जगडानी नगम्माया लोकमाता जगम्मयी। -- -- ·n १६ प्राका प्राका प्राका प्रयिष्यति ता रज्जु न त्रुधति यथा तथा । यवाहुम्लच्छिद्रयुतास्तु मध्ये एवं हि मत्स्यरूपेण वेदास्त्राताश्च शादिया। सर्वाणि वीजान्यादाय सवेदान् सप्त वै ऋषीन् । कपिलस्य तु शापेन कृतोऽथाकालिको लय ॥ दिहस्तदीर्घा अथ पट्टिकास्त । तस्या नावि निसनस्वं वर्तमाने जलपवे । याकालिकोऽय प्रलयो यवो भगवता कृत । कृत्वा चतखोऽयदलाचतीस्तु दक्षण सह संगम्य स्मरिष्यसि मनो मम । इति व कथित सर्व यथावत् दिजसत्तमा" ॥ यामिभवेदरदिशानुसारी। स्मृतोऽह तूर्णमायास्ये भवतो निकटं प्रति । इति कालिकापुराणे ३२ अध्याय । तत्कर्णिकायान्तु महाप्रकाशो श्यामलेनाथ टोण त्वं मा ज्ञास्यसि वै तदा ॥ ब्याकालिकी, स्त्री, (व्यकाल + ठ+डीम् ।) विद्युत्। दीप प्रदेयो दलगास्तथाग। यावत् निवेद्य धर्माय हराय भूम्यै प्रहतविध्वस्त हत स्याङ्गवनत्रय । इति हेमचन्द्र । तावत् एरेन ता नावं वोपाइं नात्र संशय । याकाश, पु, ली, (था समन्तात् काशन्ते दीप्यन्ते दामोदरायाप्यथ धर्मराज्ञ। जलक्षवे तु संपूर्ण घटलो मम च ता हरिं। सूर्यादयो यत्र । या+काश् + घम् ।) पञ्च- प्रजापतिभ्यस्वध सत्एटभ्य त्वं तया वटिकया तुणे सदा नेष्यसि वै दृछ । भूतान्तर्गतभूतविशेष' । स तु शून्य । तत्पर्य्याय । प्रेतेभ्य स्वाथ तम स्थितेभ्य" इति । वदायां नावि मे घटो दैवमानेन वत्सरान् । द्यो २ द्यौ ३ घन : यन्म ५ व्योम ६ पुष्करं ७ अपरात्वन्यो मन्त्रो यथा,- सहस प्रेरयिष्यामि ता नाव शोषयन् जल ॥ व्यम्बर ८ नम ६ अन्तरीक्षं १० घन्तरिक्ष ११ "दामोदराय नमसि तुलाया लोलया सह । तत शुष्केषु तोयेघु प्रोन्मने शिखरे गिरे । गगनं १२ च्यनन्त १३ सरवर्म १४ ख १५ वियत् प्रदीप ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधमे"। इति निर्णयसिन्धौर परिच्छेदे कार्तिकमाहात्म्य हिमाचनस्य बद्धा ता तस्मिन्नावमहं मनो। १६ विष्णुपद १७ विहाय १८। इत्यमर ॥ त्वा वै गोपयिता नित्य तावस्तु शोषये जन्न | नाक' १६ अनङ्गः २० नभस २१ मेघवेश्म २२ आकाशप्रदीपः, पु, (व्याकाशे दीयमान प्रदीप ।) चिन्तितोऽद त्वचा यास्ये यदाई निकटं तव । महाविल २३ । इति जटाधर । मरहम २४ तुलाया दीयमानलक्ष्मीदामोदरसम्पदानाका- पट्टण श्यामलेनैव त्व मा ज्ञास्यसि पुष्करे । मेघवर्म २५ त्रिपिटपं २६ । इति शब्दरत्ना- दीप । तथाच ब्रह्माण्ड पुराणे । पुनः एिं तत छत्वा मत्प्रसादान्महामते । वली । न्यायमते प्रस्य सामन्यगुणा सत्यादि- "तुलाया तिलतेलेन सायं सन्यासमागमे । त्रैलोक्यदु माम्म्रद्धिमवाप्ससि सनातनी। पञ्च । विशेषगुण शब्द । स तु नित्य यश धाकाशदीप यो दद्यात् मासमेक निरन्तर । यहमाराधितो येन जप्येन भवता मनो। रीरी च । प्यम्येन्द्रियं कर्ण । सत्वेक किन्तु सश्रीकाय श्रीपतये स श्रीमान् भुवि जायते। सर्वसिद्धिर्मवेत्तस्य यस्तोषयति तेन मा"। उपाधिमेदेन नाना भवति । ॐदामोदराय नमसि तुलाया लोलया सह । श्रीमार्कण्डेय उवाच। ("शब्द' श्रोत्रेन्द्रियञ्चापि छिद्राणि च विविक्तता। प्रदीप ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे । "इति दत्त्वा वर तस्मै मत्स्यस्तेन नमस्कृत । वियत' कथिता र गुणागुणविचारिभि" ॥ इति मन्त्रेण यो दद्यात् प्रदीप सर्पिरादिना । अन्तर्दधे जगन्नाथो लोकानुग्रहकारक । तथा च भाषापरिछेदे। प्याका मण्डपे वापि स चाक्षयफलं लभेत् । खायम्भुवोऽपि भगवानन्त न गते हरौ। "याकाशस्य तु विज्ञेय शब्दो वैशेषिको गुणः । विष्णुवेश्मनि यो दद्यात् कार्त्तिके मासि दीपकं । यथोक्त हरिणा पूर्व नाव रब्लु तथाकरोत् । इन्द्रियं तु भवेत् श्रोत्रमेक समप्यपाधित"I) यमियोमसहसस्य फलमाप्नोति मानव" सर्वयाज्ञियरक्षौघान् छित्त्वा खायम्भुवस्तदा । वेदान्तमते स जन्य ॥ श्राकाशमासी, स्त्री, (व्याकाशजाता मासी।) सूक्ष्म- उद्देन कारयामास नाव दृफ्तरा तत । प्याकाशगङ्गा, स्त्री, (याकाशपथवाहिनी गमा ।) जटामासी। केदारे उत्पत्तिरस्या । तत्पर्याय । सेषा वल्कसमुद्भूतसूत्रसंधैर्वटोरिका । वर्गगङ्गा । यथा, शिवरात्रिव्रतकथाया, निरालम्भा २ खसम्भवा ३ पावाली 8 सूक्ष्मपत्री पूर्वोक्तेन प्रमाणेन कारयामास वै मनु । "प्याकाशगङ्गासलिलतरणगणनादिते । ५ गौरी ६ पर्वतवासिनी ७ अममासी । तत कालेन महता रत्त युद्ध महामृत । त्रैगुण्यललितेश्चारमनिरपवीजिते” ॥ यस्या गुणा । हिमत्व । शोधप्रणानाडोरोग- विष्णोर्यज्ञवराहय सरभस्य हरस्य च ॥ (“नद त्याकाशगङ्गाया सोतस्यद्दामदिग्गजे" । नाशित्व। ल्तागईभफञ्चालादारित्व। वर्णकारि- ततो जललवे भूते विध्धस्ले भुवनत्रये । इति रघौ १।७। त्वञ्च । इति राजनिघण्ट । तया रज्ज्वा तरि बहा वीजान्यादाय सर्वशः ॥ "उभौ यदि योनि एथग् प्रवाहा- याकाशमूली, स्त्री, (प्याकाशे भूमिरहितस्थाने येदान्टपीन् तथा सप्त दक्ष चादाय वै मनुः । वाकाशगङ्गापयसः पतेताम्" । इति माघ ।) मूलमस्या । डीम् ।) कुग्भिका । इति हारा- तस्या नादि समाधाय तोयमये चराचरे। ध्याकापाजननी नि] पु, (याकाशमार्गस्य जननी ।) वली ॥ पाना इति ख्याता । (कुम्भिकाशन्देस्या खायम्भवस्तदा मत्स्यं हरिं सस्मार वै तत । प्रगण्डीमध्यस्थितजनाना वाह्यार्थदर्शनार्थानिक्षुद्र गुणा इण्व्या । ततो जलानामुपरि सप्टन इव पर्चत ॥ च्छिद्राणि । यद्दारा यानेयास्त्रगुलिका प्रक्षि- व्याकाशरक्षी [न्] पु, (याकाशे उच्चस्थाने स्थित उद्दीप्तश्चैकपटङ्गेण विष्णुमत्स्यखरूपधक् । प्यन्ते । इति राजधम्म । (याकाशजननी स्त्री सन् रक्षति य | याकाश+रक्ष+गिन् ।) प्रग. थागतस्तत्र न चिराद्यवास्ते स मनुहरि । प्याकाशपथस्य जननीव पोधिका । इति केचित्।) गडीस्थितप्रणिधि । दुर्गवहि प्राचीरोपरिस्थित. तरिमारा विपुले तोयराशी भयङ्करे । याकाशदीप, पु, (याकाशे दीयमानो दीप ) चर । इति राजधम्म । यावचलाचलं तोय तावत् एछे तरि न्यधात् । कार्तिकमासे भगवदुद्देशेन नभसि दत्तप्रदीप 1, याकाशवल्ली, स्त्री, (धाकाशस्य वस्लोव । अत्युच्च. अले प्रकृतिमापन्ने दी बध्वा तरिं तदा । यथा । कार्तिके याकाशदीप उक्तो निर्णयाम्टते, शिखत्वात् ।) लताविशेषः । थाकाशवेन यमर- तां नाव चोदयामास सहस दैववत्सरान् । पुष्करपुराणे। वेल इति ख्याता | तत्पर्याय । खवाली २ दु. खय नावमवयभ्य दधार परमेश्वर। "तुलाया तिलतैलेन साय काले समागते । स्पशी ३ व्योमवल्लिका 8 | यस्या गुणा । मधु योगनिद्रा जगद्धात्री समासीदद्दटीरिकां। स्याकाशदीप यो दद्यात् मासमेक हरि प्रति । रत्व । कटुत्व | पित्तनाशित्व । शुक्रवईकत्व । ततः शनैः शनेस्तोये शोष गच्छति वै चिरात् । महतो श्रियमाप्नोति रूपसौभाग्यसम्पदम्"। इति रसायनत्व। वलकारित्व। दियौपधिपरत्वं । इति पश्चिम हिमवत् पटामुन्मग्र तोयमध्यत । तविधिश्च हेमाद्रो व्यादिपुराणे । । रामनिर्घण्ट । दिसाहसोजनानामुच्छ्रितस्य हिमप्रमो । "दिवाकरेऽस्ताचलमौलिभूते "याकाशवाली तु वुधै कथितामरवल्लरी। पचाशत सदसागि हा तत्तस्य चकित ! महाद्दूरे पुरुषप्रमाण। खवल्ली ग्राहिणी विक्ता पिच्छिलाध्यामयामहा। तमिन् दो ततो गावं बवा मत्यात्मक् हरि । यूपाति यशियरक्षदार- | तुवरामिकरी हृद्या पित्तनेमामनाशिनी"। जगाम शेषणायाशु जलाना जगता पतिः । मारोप्य भूमावध तस्य मूर्ड्सि उति मावप्रकाशा , - - - ।

·। - १६४ प्राक्र आक्षि बाखु याकाशवाणी, स्त्री, (याकाशादुद्भवा वागी।) यश "तत्रैव निशि नागानामाकन्द श्रूयते महान्" 1). दण्डभुसावशेषच न पुत्लो दातुमईति", रीरिणी वाक् । देववाणी। इति पराण । नाथ । पार्णियाचात् परो राभा । इति धरणि । ("पित्तयेमन्नमस्त्रच वातिकपाक्षिकोपलं । धाकाशसलिलं, सी. (याकाशात्पतित सलिल जला) (यथा मानये ७/२०७। मधुरामविपाकच वातपित्तहरम तत्" । दिव्योदक । इति राजनिघण्ट । "पार्णियाच सप्रेक्ष्य तथाक्रन्दश्च मण्डले"।) इति चरक। प्याकिचन, सी, (प्यकिञ्चनस्य दरिद्रस्य भाव । व्याक्रमः, पु, ( व्यास् + क्रम् +व्यच् । ) व्याक्रमण | "पाक्षिक पागडुरोगनो बण्य संग्राहको नमः। धकिश्चन + पण।) व्यकिसनता ॥ तत्पर्याय । अधिकम २ फ्रान्ति ३। इति इति सश्रुत ।) प्याकीर्ण, मि, (बाए + कृश विक्षेपे + क्त 1) व्याप्त । हेमचन्द्र । (घधिरोए'। प्यातिः। विक्षेपः। बादीव, पु, (बार+क्षीव + अच् ।) अक्षीवः । तत्पर्याय | सकीर्ण २ सङ्कम ३। इत्यमर । पधिगम | प्राप्ति । अधिकार') शोमानमरक्षः । इति रायमुकुटः। समाकीर्ण ।। इति शब्दरत्नावली । (यथा, याफमण, की, (चा+कम् + ल्युट्।) बाफमकरण। पाक्षेपः, (, (धास्+क्षिप् + धम् ।) पपवाद । रघुवशे । प्रथमसर्गे ५० स्मोक' । (“य एयवर्ती पतिः देशाफमणाद्याचरति"। इत्यमरः । मसैन । (यथा-नोतिरावके ।१२ "याकीर्णमषिपत्नीनामुटभहाररोधिमि" ) इति फामुकभट्ट ।) व्यापन ॥ (यतिवर्तन । यथा । 'क्षात्येवाक्षेपरक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्मुखान्दूषयन्त जलादिमिर्निरवकाता । इति भरत । रामायणे सन्त साधर्म्यचर्या जगति बहुमता कस्यमाभ्यर्थनीया प्याकुचन, घि, (या+कुचि + ल्युट ।) न्यायमते "कण्टकाक्रमणकान्ता वनमध गमिष्यति"। याकर्षण । पञ्चप्रकारकर्मान्तर्गतकभविशेष । सोच । प्यारोपणम् । यथा रामायणे । ("नवपरिणयलनाभूषणां सम्र गौरों। (प्रसारितस्य सक्षिात्वसम्पादन | नमनं। वफता "न देवलोकाफमण नामरत्वमइ रणे" 1) वदनमपहरन्ती तत्कृताक्षेपमी" ! सम्पादन । यथा । माषापरिछेदे । याफ्रान्त , घि, (घाड +फ्रम + क्त) सताक्रमण ।। इति कुमारे । ७।५ । विन्यासः । स्थापनं । "उत्क्षेपण ततोऽवक्षेपणमाकुचन तथा । यधिकान्त । याक्रमविशियः । इति इलायुध । "कर्णपिवो लोध्रकवायरुक्षे प्रसारण गमन काण्येतानि पञ्च च" :) (घभिभूत । पराभूत । वशीभूत । यथा मनु गोरोचनाक्षेपगितान्तगौरे। ब्याकुल, नि, (धाए+कुल+क ।) व्याकुल । तत्प- "न पाषगिड़गणाकान्ते मोपदयेऽन्त्य गर्टभि") तस्या' कपोले परभागलामा" | या॑य । व्यस्त २ अप्रगुण ३ । प्रत्यमरः । (यथा याक्रीड़, पु, (थाए + क्रीड़ + घम् ।) राजोपवन । इति कुमारे । ७। १० चपहरण । यथा,- शाकुन्तले । 'विमवगुरुभि कन्यस्तस्य प्रतिक्षण राश साधारण वन । इत्यमर ॥ (केजीकाननं, "यवांशुकाक्षेपविलमितामा"।१।१४ कुमारे। माकुला" ) लीमास्थान । यथा, रामायणे । उपस्थिति । यथा साहित्यदर्पणम् । थाफूत, सी, (पास्+कूल् + क्त) प्यभिप्राय ) "याकोड़ालहत स्फीत सुविभक्त सुसंस्कृत" । "मुख्यार्थस्थेतराक्षेपो वाक्यान्धियसिइये"। व्याशय । इति हेमचन्द्रः। (तात्पर्य । इच्छा । यथा तथा घ कुमारे।२।६। इति ।) काव्यालङ्कारः। इति मेदिनी। (बल साहित्यदर्पणे । रय परिच्छेदे । "यक्रीडपर्वताम्तेन कल्पिता खेषु वेम"। प्रारप्रकरणे विशेषो हराया।) "हसनेवार्पिताकूत लीलापन निमीलित" इति कुरुत्थामन्टपपुत्र खनामख्यात पौरव " साक्षेपकः, पु, (घास+क्षिप् + एल।) निन्दाकर । "हृदयनिहित भावाकूत वमद्भिग्वेिक्षो" ! यथा परिवशे। व्याध । इति मेदिनी। वातरोगविशेषः। तस्य इतिशाकुन्तले ।) "दुष्मन्तस्य तु दायाद कुरुत्थाम' प्रजेश्वर । कारणलक्षणे। निदाने यथा- याकृति , स्त्री, (आक्रियते इय गौरय अश्व इति कुरुत्थामादथाक्रीडश्चत्वारम्तस्य पात्मजा" :) “यदा तु धमनी' सवा कुपितोऽभ्येति मारत' । व्यज्यतेनिया । या + ++ क्तिन् ।) रूप । प्याक्रोश', पु, (बाए + क्रुश + घम् ।) फ्रोधाकर्त्तव्य- तदा क्षिपत्याभु मुडमुंडई मुडवरः। शरीर। जाति | इति मेदिनी ॥ (यथा पाकु निश्चय । तत्पर्याय | याक्षेप २ मिषर ३ मुडमुडखदाक्षपादाक्षेपक इति स्मृत"। न्तले प्रथमाझे। शाप 8। इति हेमचन्द्रः। यथा रामायणे । ध्याक्षोट, पु, (बक्षोट एव खार्थे षण।) पक्षोट "किमिव हि मधुराण मण्इन नाकृतीना" "याक्रोशमममातुश्च प्रमाला पुरुषर्षम" इति ।) रक्ष । पर्वतमपीलुरक्षः। इति शब्दरत्नावली । न्यायमते सामान्यं, आति | "याकृतिर्जाति- थाक्रोशन,सी, (याङ् + क्रुश् + ल्युट्।) घमिशाप । (“वतामामिषुकाक्षोटमकूलकनिकोधका । लिहाख्या"। इति न्यायसूघम् । जातिलिङ्गा तत्पर्याय । अभिषडा२ अमीषा ३। इत्यमर । गुरुणखिग्धमधुरा सोरमाया वनपदा । मित्याख्या यस्या जातेौत्वादेहि सानादिसंस्थान- प्याक्षपाटिक , पु, (पक्षमटे नियुक्त । पक्षपट + वातघ्ना राणा दृष्या' कफपित्ताभिवईमा"। विशेषो लिङ्गम् । तस्य च परम्परया द्रव्यरत्ति ठक् ।) अक्षदर्शक ! धर्माध्यक्षः। इति जटाधर । इति चरक ।) त्वम् । जातिव्यासमवायिकारणतावच्छेदिकालिङ्ग वाक्षपाद , , (पक्षपाद +यण ) मैयायिकः । याक्षोड़, पु, धाक्षोटवृक्ष । इत्यमरटीकाया धर्मा यस्या सा इत्यर्थ इति कश्चित् ।) इति भूरिप्रयोग । भरत । पाशतिच्छत्रा स्त्री, (घाकृत्या छचमिव या।) घोषा- चाक्षारणा, स्त्री, ली, (पा+क्षर णिच् + | बाक्षोदन, सी, (बाए+ क्षुद + ल्युट् ।) मगया। तकीदक्ष । श्वेतघोषा इति भाषा | इति रन युध् ।) मैथुन प्रति प्याक्रोशः । इत्यमरः । परस्त्री इत्यमर माला ॥ (घोषकशब्देऽस्या विशेषो ज्ञेय ।) निमित्त एस परपुरुषनिमित्त स्त्रिया वा दूषण । पाखराहलः, ई, (बा+खण्ड + कलच!) इन्द्रः। यथा “तागम्यागमनस्व स्थानान्तर गछ"। स्थाकृर, पि, (पार + कृष्+कर्मणि+त) इत्यमरः । (यथा कुमारसम्भवे । तीयसर्गश१९। कृताकर्षण । याकर्षित । (प्रलोभित , मुग्ध । इति मरत ॥ छनालि व्यपवाद इति भाषा। "पाखण्डत काममिद रभाषे" ।) यथा हितोपदेशे। “ततो लोभाकृटेन केनचित् पाक्षारित, घि, (थाड + क्षर+णिच् + क ) पर- पाखनिका, मु, (बाट +खन +इकन् ।) चौरः। पायेनालोचित" इति ) स्त्रिया परपुरुषे वा मैथुन प्रति मिथ्यादूषितं । उन्दुर । शूकरः इति मेदिनी। (खनित्रादिवं धपवादग्रस्त । इत्यमर । खननसाधनद्रव्य । खननकर्ता) याकोकेर, पु, भकरराशि । इति ज्योतिस्तत्व। बाक्रन्द, पु, (वाहन कन्द + घम् +यच् वा ।) थाक्षिक, पुं, स्थाच्छुकरक्ष । इति रत्रमाला । पाखात, पु, सो, (याद + खन् + 1) पखात । याचेरगाछ इति भाषा । (धूतनिमित्त । पास देवखात । यमरटीकायर्या रायमुकुट । क्रीडाविषयक । बा बर्दीष्यति जितो वा चाखर,प, (पा+खन+कु1) मूभिकः । इत्यमरः । ("तासामाकन्दशब्देन सहसोभान्तलोचन") काहानं । मित्र । दारुणयुद्ध। भाता। इति इति षक्ष+ठम् । यथा मानवे ।।१५। (यथा नीतिशतके। "वासुविवर सय निप- "प्रातिमाव्य स्थादानमाक्षिक सौरिकच यत् । तितो गत मुखे भोगिन") शूकरः । चौरः । मेदिनी ध्वनि (यथारामायणे । २। . -- रोदन | यथा रामायणे।

·- - -- । १६५ श्राखे श्राग भाग इति हेमचन्द्र देवताडरक्ष। इति रनमाला। "याखेटकस्य धर्मेण विभवा स्थर्वशे न्टणाम् । "दिविधा पुनः प्रकृतिरेषामागन्तुनिषदिना- गात्"। "मुखानि तु खल्वागन्तोनखदशनपतना- (शाखमासगुणा यथा,- सुप्रभा प्रेरयत्येको इन्त्यन्योऽध म्टगानिव" ।) मिचाराभिशापामिघरचधवन्ध-पीडन-रज्जु दहन- 'घाखोर्मास सपदि बहुधा खण्डखण्डीकृतं यत्तेले बाखेटशीर्षक,लो, कुट्टिमभेद । इति शब्दरत्नावली पाय प्रवति निरतं यावदेतन सम्यक् । शुडङ्ग इति भाषा । (यदुक्त । मन्त्राशनि-भूतोपसर्गादीनि"। तनात वसनमनिप योनिभागे दधाना, "कपिशीर्ष गुमशीर्ष तथाचाखेटशीर्षकं । "यागन्तुईि व्यथापूर्वमुत्पन्नो जघन्य इन्ति नीडाकरमगफन नात्र सन्देहबुद्धि" । इति कुट्टिमभेदा स्युः शाब्दिकै समुदाहता" ।), वातपित्तम्लेष्मणा वैषम्यमापादयति"। इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रह) पाखेटिक, पुं, (धाखेटे मगयाया कुशल । प्या- उदाहरण । “तत्रागन्तवश्छेदनभेदनक्षणनभञ्जन- पाकरें, स्त्री (याखो कर्णमिव पत्रमस्या । था खेट +ठक् ।) म्टगयाकुशलकुक्कुर । तत्पर्याय |} पिच्छनोत्पेषणवेशनप्रहार-वध-बन्धन-व्यधन-पौड- नादिभिवा । भल्लातक-पुष्पफलरसात्मगुप्ताशूक- खुकर्ण+छोप् ) लताविशेष । मूषाकाणी रति चाखेटिक' २ विश्वकगुः ३ । इति हारावली ॥ भाषा । तत्पर्य्याय । कृशिका २ द्रवन्तो ३ चित्रा (म्गयाकर्ता । वासजनक । भयभर । म्गयु । किमिभूकाहितपघलतागुल्मसस्पर्शनैर्वा खेदन- सुवर्णे ५ उन्दुरुकर्णो ६ न्यग्रोधी ७ मूषकः । व्याधः।) परिसर्पणावमूत्रणेवा विषिणाम् । सविधाविष- कर्णे ८ वृश्चिकर्णी । वहुकर्णिका १० माता याखोट, पुं, (घाख + उट् ।) फलक्षविशेष । प्राणिदन्तविषाणनखनिपातनवी । पाखरोट् इति भाषा | तत्पर्याय । पार्वतीयः २ सागरविषवात-हिम-दहन-सस्पर्शनेवी शोथा ११ भूमिधरी १२ घण्डा १३ शम्बरी १४ बहु- पादिका १५ प्रत्यक्त्रेणी १६ च्या १७ पुलश्रेणी, फलस्नेह ३ गुड़ाशय 8 कोरेट' ५ कन्दराल ६ ' समुपजायन्ते' ॥ इति चरकेणोक्त ।। १पदिभू १६ । वस्या गुणा । कटुव उष्णत्व । मधुमज्जा ७ सहच्छद । यस्य गुणा । मधुरत्व ! ' आगन्तुकं, त्रि, (व्यागन्तु + खार्थे कन् ) याहार्य । कफपित्तहरत्व । सारकत्व। यानाइज्वरशूल बसकारित्व । खिग्धत्व । उधात्व। वातपित्तना- । अनित्यस्थायि । इति विकाण्हशेष ॥ नाशित्वं । परमपाधकत्वं । इति राजनिघण्ट । शित्व। रक्तदोषप्रशमनत्व। शीतलत्व । कफ (अज्ञातकुलशीलादिनवागत पुरुष । यथा "बाकुपों पाकुकर्णी कर्णिका भूदरीभवा । कोपनत्व । इति रामनिर्घण्ट । (याक्षोडशब्दे "त्वया च मूलभ्त्यानपास्यायमागन्तुक पुर। स्थाणुकर्णो कटुस्तिता कषाया शीतला लघु ॥ प्याक्षोटशब्दे चास्य गुणादिक शेय।) स्कृत" । इति हितोपदेशे । यतिथि । यज्ञात- विपाके कटुका मूषकफामयभिप्रणत्" । स्याख्या, स्त्री, (बा+ख्या + अ +टाम् ) नाम | खामिक पश्वादि । यथा याज्ञवल्क्ये । इति भावप्रकार सज्ञा । इत्यमर । यथा कुमारसम्भवे १।२६ । । "मोक्षोत् सृष्टपशव सूतिकागन्तुकादयः । चाखुग ,पु, (बाखुना गच्छति य । गणेशस्य मूधिक- “उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पालो येषा तु ते माया देवराजपरिनुता" । वाहनत्वात् तधात्व ।) गणेश'। इति हेमचन्द्र ।। पवादुमाख्या समुखी जगाम"। याकस्मिकक्षतादिरोग । यथा, सुश्रुते । पाखुपर्णिका, स्त्री, (घाखो कर्णमिव पर्णमस्या ।)। प्याख्यात, त्रि, (घास्+ख्या + क्त) कथित । उक्त: । "प्रलवल याशुगमने धातुस्तस्य शल्यमितिरूप लताविशेषः । इति रत्नमाला ! इन्दुरकाणी इति इत्यमर । (प्रथित, प्रसिद्ध', प्रकाशित ।) तत् दिविध, शारीरमागन्तुक च"। इति ॥) भाषा । (बाखुपशब्दे पाखुककर्णाशब्दे चास्या व्याकरणोक्तधातूत्तरविहिततिस्प्रत्ययादि । आगम, ली, (धा + गम + अच् ।) तन्त्रशास्त्रं । गुणादयो ज्ञातव्या ) पाख्यान, ली, (प्यास् +ख्या + ल्युट) कथन । यथा अस्थार्थः । यथा तन्त्रशास्त्र। याखुपर्णी, स्त्री, (पाखी कर्णमिव पर्णमस्या ।)। "कथित पछुपाख्यान ब्रह्मपुत्व यथागम । "यागतं पञ्चवन्नात्तु गतञ्च गिरिजानने । याखुपर्णिका। इति रनमाला । देवी महालचण्डी या तदाख्यान निशामय", मतच वासुदेवस्य तस्मादागममुध्यते" ॥ इति "मुस्ताखुपर्णफिलदाशिय- इति ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखण्डे ४१ अध्याय । (एतल्लक्षण यथा- क्वाथ सकृष्णा क्रिमिशक्रकल्क । याख्यायिका, स्त्री, (याs+ख्या+ण्वुल । टाप ।) "सृरिश्च प्रलयश्चैव देवताना तथाईन । मार्गदयेनापि चिरप्रवृत्तान् उपलब्धार्थकथा । इत्यमर । इनिहास उपन्यास साधनञ्चैव सर्वेषा पुरश्चरणमेव च ॥ किमीनिहन्यात् क्रिमिजाच रोगान्” । इति ख्याता ॥ (धाख्यायिकालक्षण । यथा, घटकर्मसाधन चैव ध्यानयोगचतुर्विध । इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रह । "प्रवन्धकल्पना स्तोकसत्या प्राज्ञा कथा विदुः । सप्तभिलक्षणैर्युक्त वागम तदिदुर्घधा" इति "याखुपएँकिशनये मुपिर पिएमिश्रितै । परस्पराश्रया या स्यात्सा मताख्यायिका कचित्" यथा रघुवशे । १. १२६ । पक्का पूपलिकां खादेशान्याम्नश्च पिवेदनु" । इति च साहित्यदर्पणे। "बहुधाप्यागमभिन्ना पश्यान सिदिहेतव" ) रति वाभट' गुणादयोऽन्येऽस्या घाखुकर्णोशब्दे "पाख्यायिका कथावस्यात् कर्वशादिकीर्तन" भागम , पु, (था + गम् +यच् ।) शास्त्रमात्र ।) शातल्या) बाग, [स्] ली, पाप। अपराध । इत्यमर । ('यागमादिव तमापहादित पाखुपाषाणा, पु, पाषाणभेदः । पाखुपाषाणनामो (यथा शिशुपालवधे ३य सर्गे १०८ रोक । सम्भवन्ति मसया भवच्छिदः"। ऽय लोहसकरकारक । इति रागनिर्घण्टा । "सहिष्ये शतमागासि सूनोस्ते इति यत्त्वया"1) इति किराते | ५ | २२1) यागमन । इति मे. पालुमक [] f, (बाखून् भने य । व्याखु+ | व्यागतं, त्रि, (बाइ + गम् + क्तः । ) पायात । उप दिनीकरहेमचन्द्रौ। (अर्थादीनामागम । यथा, सम्+किप) विडालः । इत्यमर : स्थितं (लब्ध । प्राम' यथा, हितेपदेशे। नीतिशतके ७३ श्लोके । “नित्यव्यया प्रचुरनित्य- पाखुरप, पु, (पाखु रथो वाहन यस्य।) गणेश । "यागतन्तु भयं वीक्ष्य प्रतिकुर्यात् यथोचितम्"।) धनागमा च" । इति । प्राप्ति । उपार्जनम् । इति हलायुध बागन्तुः, घि, (बाह+ गम् +तुन् ।) अविथि । "नाधर्मेणागमः कश्चिन्मनुष्यान् प्रति वर्सते"। पासुविषहा, स्त्री, (घाखाविष हन्ति या ) देव इत्यमरः बागमनशोज । अनियतः। इति मनु) ताक्षः। इति जटाधर । देवदालीलता। इति ("धकरमादागन्तुना सह विश्वास न यक"। साक्षियत्रादिः। इति व्यवहारमाटका प्रकृति. इति हितोपदेशः । थाकस्मिकरोगादि। यथा, प्रत्ययानुपघाति कायं। रति व्याकरण : (शास्त्र. पाखेटा, ए, (घाए + खिट् + घम् ) मृगया । "घामन्त्वपि शरीरशल्यव्यतिरेकेण यावन्तोमावा ज्ञानं । श्रुतवत्ता । यथा, . इत्यमर शिकार इति भाषा। ("समगाखेट दुःखमुत्यादयन्ति" । इति शुश्रुत । "याकारसदृशप्रप प्रज्या सहभागम"। भूमित्व" । कथासरित्सागरे १५।१२।। निभागन्तुभेदेन रोगस्य कारणदेविध्यादागन्तु इति रघुवंशेरमधर्गे १५ । यथा घरधौ१४॥२०॥ पाखेटक, पु, (पास्+खिट + खुल।) गया । शून्दोऽयमामयस्यान्यतरकारणवाची। "वामर्पयामास घ भोकदीनां इति शन्दरतापलो यथा पचवनले। तन्यथा,- तदागमप्रीतिषु तापसी") - । A राजनिघण्ट। - , ·- । - निर्घण्टः॥ । । . १६६ प्राग्न अघा श्राच यागमन, सी, आप्पूर्वगमधातोरनट्प्रत्ययान्तग्य भेदे वह्निपुराणे च। अमिदेवताके द्रव्यमाने यापूर्णित, त्रि, (या + धूर्ण + त) धूर्णितनेचादि । रूपमिद । अासा इति भाषा ॥ (यथा रघुवशे। च त्रि। ग्रनियोपिति साहायाम् व्यमिदेवता घूराण इति भाषा। यथा, देवीमाहात्मा । "रामस्वासनदेशत्वात् भरतागमन पुन" । कायाचि च । व्याग्नेयप्रत । यथा मनौ ६३१० "यापूर्णितो वा वातेन स्थित पोते महार्णवे"।। स्वीसङ्गम । यथा, - "दुरामामन्तहिसस्य तदायग्रत स्मृतम्" ।) घाघ्राया, स्ली, (था+ना+ ल्युट ) टप्तिः। इति "च्यन्त्यागमनपापस्य पाय एच्छन् स निष्कति"। अगस्त्यमुनि । इति पाणिनि ! अमिसम्बन्धीये त्रि' हेमचन्द्र । गन्धग्रहण | साका इति भाषा । इति राजतरङ्गिणी।) ग्रामेयी, स्त्री, (आग्नेय + डीप । ) यमिकोगा । "भेदां गन्धानाणत ।" इति कथासरित्सागे प्यागमावर्ता, स्त्री, वृश्चिकालीरक्ष । इति गज स्वाहा । इति जटाधरः । १३ । १६ ।) ग्राग्रयगा, को, नवशस्येरिः। यथा,- व्याघ्रात', त्रि, (थाए + प्रा+त) शिशितः | या यागमित, त्रि, (या+गम+गिच + क्त) यधीत । "प्रवसन्तयो केचिनवयज्ञ प्रचक्षते । क्रान्त । इति मेटिनी। टप्त | इति हेमचन्द्र । पठित । इति जटाधर || (थापित प्रापित ।) धान्यपाकवशादन्ये श्यामाको वनिन स्मृत" || (घ्राणाविषयीकृत । यथा, नागानन्दे । "नीता अागाध, ली, (अगाध एव । स्वार्थ प्यण् ।) अगाध । इत्यनेन शरवसन्तविहितनवशम्येछे । कि न निशा पाशाधवना नाघ्रातमिन्दीवर।) अतिगभीर इत्यमरटीकायां मथुरानाथ ॥ "श्यामाकोहिभिश्चैव यवैरन्योन्यकालत | थार्थ्य, स्ली, पीतवर्णदीर्घतुण्डषट्पदसमिममाक्षि- यागान्तु, त्रि, अागन्तुक । अतिथि । इत्यमर प्रग्यय, युन्य तेऽवश्य न त्ववाग्रयणात्यय कोत्पन्नमधु । प्यस्य गुणा । यतिश्यचक्षईित. टीकाया नीलकण्ठ ।। (अभ्यागत । अागन्तु।) इति कालान्तरदर्शनात् श्राद्धेऽपि तथा इति । कारित्व | कफपित्तरक्तदोषनाशित्वचः इति गज यागामी, [न] नि, (ग्रा+गम् + णिन | भवि याग्रयगा नवपास्ययि । इति मलमामतत्व । निर्घण्ट । यथा, भावप्रकाश ॥ प्यत्काल | इति राजनिर्घण्ट । (यथा, हितोप- प्याग्रह , प, (याए + ग्रह +व्यम्) अनुग्रह । या "मधूकरक्षा निर्यास जरत्कार्वाश्रमोद्भवा । देश । “भो यजमान । अागामिन्याममावास्याया सक्ति । याक्रम । ग्रहण । इति मेदिनी। सवन्त्याय॒ तदा ख्यात श्वेतक मालवे पुन । यक्ष्यामि यज्ञम्"1) (प्रसाद , अभिनिवेष , यासक, यथा, तीक्ष्णतुगड़ास्त या पीता मक्षिका षट्पदोपमा । यागार, ली, (व्याग++ अण) ग्रह । इत्यमर "इत्याग्रहात् वदन्त त स पिता तब नीतवान्"। ध्याध्यान्तार ग्तित्कृत यत्तदायमित्यपरे अगु"। टीका (यथा मनु । इति कथासरित्सागरे २५६) ("स्थाध्य मध्वतिचक्षध्य कफपित्तहर पर। "याको भिक्षकेर्वान्यैरागारमुपसव्रजेत् ।) याग्रहायण, पु, मार्गशीर्षमास । इति रायमुकुट । कषाय कटुपाके घ वल्य तिक्तमवातकत्"। यागु , [२] स्वी, व्यागू । प्रतिज्ञा। इत्यमर- याग्रहायणिक , पु, (याग्रहायण्या म्गशिरसा इति सुश्रुत ।) टीकाया रमानाथ ॥ युक्ता पौर्णमासी यस्मिन् । व्याग्रहायण + ठक् ) यार, व्य, उपसर्ग विशेष । व्यस्यार्थ'। ईषत् । प्यागू, स्त्री, (या-गमे विमि गम सावित्यन्तलोपे व्यग्रहायणमास । मतभेदे वत्सगद्यमासोऽय । यथा धापिङ्गल । प्यभिव्याप्ति । यथा याजन्म ऊचगमादीनामिन्यूकारादेश ।) प्रतिज्ञा । इत्य यस्मिन् मासे रश्चिकराशिस्थो रवि । तत्पर्याय ।। ब्रह्मचारी । सीमा । यथा व्यासमुद्रक्षितीशाना । मार्गशीर्ष २ महा ४ मार्ग 8। इत्यमरः ॥ ध्याय इति रघौ १ म मर्ग । धातुयोगअ । यथा व्यागे आग्नीध्र, लो, (यमिमिन्धे, इन्धीटिप्तौ, किम्, नलोप । हायी ५ अलक ६ सह ७ मार्गशिर सह ७ मार्गशिर ८। इति इति । इत्यमरभरती। समन्तात् । ग्रहण। धन्नीध स्थान, व्यग्रीध पारगो ग्न् । तत्रस्थित पाब्टरत्नावली । अग्रहायणसम्बन्धिनि त्रि। प्रत्यतरत्ति । इति दुर्गादास । त्वात् ऋत्विगप्यामीय उच्च ) अमीध्र । होटग्रह। याग्रहायणी, स्त्री, ( व्यग्रे हायनमस्या' । मतभेदे । धान, की, (घहस्य इद । अङ्ग + अण) कोमलाङ्ग । इत्यमग्टीकाया ग्मानाथ ॥ ग्राग्नेय्या व्यगोध्र- मार्गशीर्घमारभ्य वर्षप्ररत्ते । प्रज्ञाद्यण् । पूर्व- इति त्रिकाण्डोष ॥ मुपतिठते इत्यत्र यानीध्र मगड पमिन्याख्यान पदादिति यात्व । गौगदित्वात् डी ) गशिरो- । धागार, सी, (प्यार + ध्यण ) व्यङ्गारसमूह । दर्शनात् । धनद्दाग वग्गीयऋत्विज ए ॥ नक्षत्र । इत्यमर ॥ ध्यग्रहायणमासस्य पौर्णमासी। इति रायमुकुट । ( स्वायम्भवम्य प्रथमस्य मनोदशपुत्रमध्ये प्याघट्टक , प, (याइ + घट्ट + वुन् । तत खार्थे क) याङ्गिक , त्रि, (व्यङ्ग + ठक् ) व्यहनिष्यन्नमावव्यञ्ज परिगणित स्वनामख्यात पत्त । यथा हरिवशे। रक्तापामार्ग ! इति गनिर्घण्ट ॥ कभूक्षेपादि । इत्यमर ॥माईङ्गिक । इति प्राब्द "याग्निध्रश्चाग्निवाहश्च मेधा मेधातिथिर्वसु । याघाट , पु, (श्राद्+घट + घम् ) सीमा । ति रत्नावली । (यथा साहित्यदर्पयो । न्योतिष्मान् द्युतिमान् इव्यसवल पुत्त्र एव च ॥ हेमचन्द्र ॥ ययामार्ग । इति गनिघाट । "मवेदभिनयो ऽवस्थानुकार' स धतुर्विधः । मनो स्वायम्मुवम्यैते दश पुचा महौजस"। प्याघात , पु, (या+हन् + घम् ) वधस्थान । इति यागिको वाचिकश्चैवमाहार्य सात्त्विकस्ता" ।) प्रियवतपयुक्त खनामख्यातो मनुवशीयो नृ विकागदोष । हनन । छेदन। चोट कोप व्याङ्गिरस , पु, (अङ्गिरस्+यण) सहस्पतिः । पति । यदुक्त,- इत्यादि भाषा । ( यथा साहित्यदपणे । “पादा इत्यमरः। (यथा मनु । २।१५१ । "अनोश्रो नाम नृपतिर्जम्बुनाथो मनो कुन्ने । घातादशोक विकसति बकुल योषितामास्य "अध्यापयामास पितृन शिशुगङ्गिरस कवि' । तजातो नृपसभाभि कथ्यन्ते भरतादय"। मद्ये" ) पुत्रका इति होवाच झानेन परिग्रह्म तान्"1) प्रियव्रतस्य राज्ञ दशपुत्रमध्ये परिगणित खना- अाघातन, क्ली, (या + हन् + खार्थे णिच् + ल्युट्) याचमन, सी, (या + चम् + ल्युट्) वैधकम्मा माख्यात पुत्र । यदुक्तम् विया पुगणे २ ॥ १ ॥ बधस्थान। इति हागवली। हनन । रम्भात् पूर्व वारप्रयजलपानानन्तर यथाक्रमा "प्रियव्रतसुता ख्यातास्तेषा नामानि मे पटगा । थाघार , पु, (धा +E+वम् ) त । इति हेम शाइस्पर्शरूपशुद्धिजनकक्रिया। तत्पय्याय । उ. घनीध्रश्वामिवाइश्च वपुमान् द्युतिमान्तथा । चन्द्र । ऋग्वेदिना सुषेण चतुराज्य सुचि दत्त्वा पस्पर्श २ । इत्यमर ॥ याचम ३ शुचिप्रशीर छ । मेधा मेधातिथिर्भव्य सवन पुत्र एव च । प्रजापति मनसा ध्यात्वा तृष्णीमग्नेर्वायव्यकोणा इति शब्दरत्नावली। तदिधान यथा । ज्योतिमान् दशमस्तेषा सत्यनामा सुतोऽभवत्" दारभ्यामेयों चावदविच्छिनएतधारादान । पुन "निराधामेदयः पूर्व दिः प्रमन्यात्ततो मुख । यामेय, सी, (व्यनिर्देवता यस्य ।) स्वर्ण । इति राज सवेण चतुराज्य सघि दत्त्वा इन्द्र ध्यात्वात समन्याङ्गुष्ठमूलन विभिरास्यमुपस्पृशेत् । निण्ट । देशविशेष ) इति शब्दरत्नावली ! कोणादारभ्य ऐशानी यावदविच्छिन्नतधारा- प्यनुप्ठेन प्रदेशिन्या प्राण पश्चादनन्तर । स इति हेमचन्द्र' न त । इति पाणिनि । घष्ठानामिकाभ्याच चक्षुःश्रोचे पुनः पुन । दान। इति कालेमिः ॥ यजुर्वेदिमान्तु सुवेण यामेय , पु, (व्यनिर्देवतास्य ध्यण । व्यमिनोत पुराण मन्त्रोछारणपूर्वकोप्तकमेण हतधारादान । कनिष्ठागुठयो भि हृदयन्त तलेन वै। उति पशुपति ॥ र्वामिस्तु शिरः पश्चावाहू धाग्रेग सस्पृशेत । यदामेय बेटसम्मिनमित्त्यक्तलक्षणे महाएगण- मर ॥ - । . - - ·यत् क्षिती - 1 - १६७ प्राच श्राच प्राची ययिमामानिनि पियन प्रीण्यत् प्रामात् । चतुर्वेति भावापेक्षया । शाशायद । यधा. पथदिरमो पूर्य दि प्रमायां नयेन्मुग्न । याचमनप्रकारमा दक्ष' ! मानमाचमन होम भोजन देवतार्चन । मेतिहासपुराणानि येदाकानि यथानमं । "प्रक्षाल्य हम्तो पादौ च त्रि. पिवेदम्ब वोक्षित। प्रौपादी न कवीत खाध्यायं पितर्पणम्" kr मंहत्यानुरामूमेन दि प्रग्टज्यात्तता मुख ? ग्व मुरा नासिके वायु ने सूर्य श्रुती दश । हिराचमनिमित्तानि । महत्य तिमि पूर्वमान्यमेवमुपस्पृशेत् । प्रागन्यिमयो नामि बाग पदय पोत् । "रदात्या पीला क्षते माने मुका ग्थ्योपसर्प सह मुद्धानमागभ्य प्रोगाव्यध शिग्वाम्टोन् । अनुछेन पटेशिन्या प्राग पशादनन्तर । थाचान्त युदराचामेदासो विपग्धिाय च"। बाट यमेन्द्रवरायेरवसधान ।। प्याष्ठानामिकाभ्याच चक्षु यो। पुन पुन । मद्मपुराग यथा. যায়ী घायुष्य नाभि कनिछापछेन दयन्तु तन्नेन बै? "होमे भोभनकाने च सन्ध्ययोरमयोरपि । विमिन्द्रदिप कर हवा वासफिप्रमुखान् नागान् जन्न । दापति मर्चाभिस्त पिरोटेप वाह चाण मस्पृशेत्"। ग्राचान्त धनराधामेटन्यत्रापि सकृत् ससत्" येऽन्तग विन्दवो यान्ति र संग्राम दिन पुन एनरिति प्राणादीना गोलकदयाभिप्रायेगा। यथाघमन निमित्तानि। पमिवायुसूर्येन्द्रा गिरयाऽग्निपळस । इति श्रीदत्त "निलीवने तथाभ्यने तथा पाटावमेचने। गहाद्या समितरतामु या रेखा करमध्यगा। वीक्षणानुयायोरपवादमाह यम । उदियम्य च सम्भाषाटमुच्चपाहतस्य च। तने मोम मतीर्थच राहतोऽत पावन कर । "रात्रावनीतितेनापि शुझिगक्ता मनीषिमि । सन्देहेप घ मप शिखा बद्धा तथैव च । इति गारखे २१५ अध्याय । उदकैनातुरागाच तथोयोनायण पायिना" विना यज्ञोपवीतेन नित्यमेवमुपसात् । मुखमानानन्तर व्यास । “वामरम्त पादौ उपवायससस्पर्श दर्पाने चान्न्यवासिना", पन्यथा प्याघमन | पगागर। यथा,- "शात्याय शोध प्रक्षाल्य पादौ पस्तौ च मजले ।। शिरय दक्षिणेन पागिाना जलेनाभ्युक्षयेत्" इति शागत । यथा, निबद्धशिख ध्यामोनो दिन व्याचमन घरेत्" । सामयेदिक्रम । यजुर्वेटिनान्तु गोतम । “पादो स्वीयूद्रोच्छियनम्भाषणे मूबपुगेपोत्सर्गदर्पाने यापस्तम्ब'। यथा,- घाभ्यक्षयेत् ग्वानि चोपस्पृशेत् शीर्याणि मूट्टि टेवमभिगन्तवाम प्याचामेत् । "इत्येवमदिराभानु प्रक्षाल्य घरणौ एथक् । दद्यात् उदकविन्दन्" * व्यय थाघममप्रतिप्रसवमाह सति । यथा, हरती पामणियन्धाभ्या पवादासीत मयत", इन्द्रियस्पर्ण विशेषमाह मनु । "खानि चैव "क्षते निठीवने सप्ते परिधान यातने । यानान्विति व्यध्व श्रमादिना तपर्यन्तमशोचे स्पृशेदश्"ि इति । नामिस्पर्श व्यास । यथा, कम्मेस्य एप गाचामेक्षिण अवगण रसृपोत्" : प्यानात इति हारीतो सामान्यत । "तत स्पशेन्नाभिटेप पुनगपच मस्पोत्" । द्धशातातप । "सत्वोपवीस मच्या वामन कायसयत"OD इन्द्रियस्पर्शानन्तर भविय्ये । यथा,- "वातकर्मणि निष्ठीचे दन्तचिये तथागते । शिखायन्ये विषमाह अझपुराणम् । "यङ्कमावुद बोर समुत्दति दानव । क्षुते पतितमनाप दक्षिणश्रवण स्पृशेत्" । "गायया तु शिखा वद्धा नैर्ऋत्या ब्रह्मरन्ध्रत । वामकिपमुखानागान् तेन प्रीणाति मानव '* मार्फगटेयपुगग्यम् । यथा, जुटिकाम ततो वहा तत कर्म समारभेत्" ! जलस्वलोभयकामानुष्ठानार्थञ्च जलम्बने कचरगो "काटालम्भन स्पपा गोएएम्यादर्पनम् । याभवष्य । यथा,- नाघमन कर्त्तव्यमाह पेठीनसि । “यन्तस्ट के कुर्वीताम्ममग वापि दक्षिराव्यवस्य घ । "यतानु अघी देश उपविय उदऽमुख' । याचान्तो च्यन्तरेव शुद्धो भवति वहिदके व्या यथाविभवता होतत् पळभाये तत परम्" ! प्रागवा बाण तीर्थेन दिजो नित्यमुपस्पृशेत् । घान्तो वहिरव शुद्ध म्यात् तस्मादन्तरेक वहि. याचमने अलाधारगियधमा | उना । यथा, स्थन्तांमु जानुनोमध्ये इन्तौ शवेति शेष । रेकच रुत्वा पादमाचामेन् सर्वत्र पृतो भवति" "काम्यायसेन पात्रेण प्रमगोमयपिएल. भविष्यपुगगे। यथा,- इति । ॥ जनमाने जानोरुईमुत्तिएनाचमग याघान्त प्तमत्वोऽपि न कदाचित् मुधियेत्": "समोर परयौ कला तथा पशिखान्य" । माए विद्या | यथा,- इति गोपालपञ्चानननाघारनिर्गय । प्यापामेदित्य नुसत्तौ देवप्न । यथा,- "मानोरई प्रले तिएन्नाचान्त मुचितामियात् । "यायत पर्चगां कृत्वा गोकर्मातिवत् कर। "foni बड़ा वसित्या तु निर्मित वामसी शुभे। यधम्ताएतकृत्यापि समाधान्तो न शुध्यति": महतामिना ताय ग्टहीत्या पारिमा दिशा पर्यो भूत्वा समादाय नोट्रयम विलोकयन्" :: धारीत । यथा, --- मुक्ता मुटबानियादा पापेगावनम घरेत् । ग्रामवरोधे तु मनुः । यथा- "चावासा जले पुर्यातयंगाचमन जय । मासमननमानारत सटघि पिवेदय " "काय शिकायान्त न पिमेण कदाचन"। अम्बवामा स्थले कुर्यात्तपणाघमन जयं" - इति भाग्दाग । याचमन नपधे देवा । यधा,- "यष्टिम्न प्रयासिग्यामि गाभि फेनपदः । "सपषिय रम्तेन कुर्यादामममिया। सोपानको जलस्यो वा महाके शोपि वा एन । एलगतानुगामिय थासय दिशातय । मारिएए सत् पवित्रन्तु भुतोकिएन्तु वयेत्" उणीपी वापि नाथानेदम्बेणेश्य वा शिर मध्येग्न स्त्री घासात्म्पटाभिग्नात " उरकम परिमारामार भरदान । यथा, नगद यादराम घनद परान स्पृन् । इति यापवर "दायत पम फला गोकांतिमत् कर । न हसन नैव समपन्नामान व वीक्षायन् । "हामि पयते विप्र पटगामि भूमिप । राहताना तोय परीक्षा पालिमा दिया केशानीदीमध कायमपान धरणीमपि । वायोऽदि प्राधिलामिच या स्पृयाभिरणार." मारपरिकाम्या ऐयाचमन परेत् । यदि म्यूति घेतानि भर सामायेत् वर " ! जति मयु माधमपनमा मरमा विपिदप"। पाला पदयं । तपासास । मनियास्वधिक ती मानत ध। भाया- "frr प्रारद व वानमारशिपिका। महाधम विपारंग शामदी", "airtelaहिनाभि मेन्युपर ! খাে মাখো মাখা হবি। जति मिामा! राभिर प्यारा शिक्ष मरीपि !यचा, थापन, पु. (पामगर + TR) निळीदरमार। की मरमा दयामिरम्मत " । नु सारा भरोसात्ति। द्विार मार हि मापा वा ! मारपोरयामा। ता । म पायाने मनपि अपि प्रयतमारम ! २ परत पर गि "मुभाभिराम लामिक परदा भगारोऽद्वान्दो गी। {ोदग्दिनााrrr. पदाभिराम्यामिबिरिरापर"। गनुाममा FिEE T"। पर तिरिने) मारय । यचा,- - rar ·। १६८ प्राचा आच्छु प्राजि थाचमनीयं, सी, (याधम्यतेऽनेन । या+घम् + इति विकागडशेयः । तलक्षण यथा,- कथासरित्सागरे। प्यनीयर ।) मुखप्रक्षालनार्थजल । तदानविधि "उपनीय तु य पिप्य वेदमध्यापयेत् दिन । "न से कञ्चकेनापि क्षिप्रमाकुरितं वपुः" । यथा, कालिकापुराणे ६० प्यध्याय ! सकल्प सरपस्यश्च तमाचार्य प्रचक्षते" पाछुरितक, सी, (याए +छुर+माये क्त । तव "दद्यादाचमनीयन्तु सगन्धिसलिले शुभै । इति मानये २ । १४० सार्थे कन्) सोयासहास । इत्यमरः । हाम्य | कर्पूरवासितैवापि कृष्णागुरासुधूपिते । (ततोऽनन्तरमाचार्य परीक्षेत । तद्यथा, नखाघात विशेष । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ। यथा तथा सगन्धैवी प्रसन्नै फेनवजिते । "पर्यवदातश्रुत परिदृश्कर्माण दक्ष दक्षिण भूचि चाछोदन, को, (याए + छिद् + ल्युट । तत एमो तप्तनसेन पात्रेण पाझेनाथ प्रदापयेत् । जितहस्तमुपकरणवन्त सन्द्रियोममग्न प्रकृति दरादित्यात् इत व्योत् ।) मगया। इत्यमरः । उदकं दीयते यत्त प्रसन्न फेनवजित । प्रतिपतिशमनुपस्कृतविद्यमनसूयकामकोपन से प्याछ, इ, व्यायामे । (मादि-परं सक-सेट् ।) इति याचमनाय देवेभ्यस्तदाचमनमुच्यते । शक्षम शिष्यवत्सनमध्यापक शानदानसमर्थमि कविकन्पद्रुम । इत्यादौ हित्वामाव प्रकृति केवल तायपात्रेण तदा दद्यानमिश्रित । त्येवगुणो याचार्य सक्षेत्रमाप्तवो मेघ इव भ्रमनिरासार्थ । ध्याछाते । धायामो दीर्घा वासितन्तु सगन्ध्याचे कर्त्तव्यं यदि लग्यते ॥ पास्य गुणे सशिष्यमाणु वैद्यगुणैः सम्पादयति । करण। धाम्छति कट शिन्पी। इसि। दुर्गादास'। धायुर्बल यशोरद्धि प्रदायाचमनीयक । तमुपदत्यारिराधयिपुरपचरेदमिवश्व देववच धाण, सी, (अज+प्यम् । अगसम्बन्धी छागम्य एव नभते साधको नित्य कामाश्चैव यथेप्सितान्"। राभवच पिटवञ्च मर्तृवचाप्रमत्तस्ततम्तत्प्रसादात् मासादि) त। इति जटाधर । (यथा वैद्यके । बाधरण, लो, (धाए + चर् + ल्युट) याचार । कृत्य शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृष्तायामभि- "गव्यमाश तथा घौष्ट्रमाविक माहिमच यत् । व्यवहार । ( "प्यधीतिवाधाचरणप्रचारणैः"। धानसौटवस्यार्थस्य विज्ञाने वचन पातौ च भूय यसो धातुविद्यर्थमाज मास प्रशस्यते" ।) इति नैषधे।) प्रयतेत सम्यक् । इति चरक ।) (तथाच रामायणे । २ । ११ ६॥ व्याधरितं, घि, (पाए + चर + ) कृताचरण । त्याचार्या, स्त्री, (याचार्य+ टाप् । ) मन्वयाख्या "वाजेश्चापि च वाराहनिशानवरसच्य" । ("जल वामकरे सत्वा या सध्याचरिता विभो । भों। इत्यमरसिह। (येदादिशास्त्राध्यापन- हतार्थ-गव्यादितभेदेन यदुक्त तत्सर्व व इति काशीखण्हे ।) व्यवहत । (यदुक्त । कौ।) शब्द ज्ञातव्य किन्वामशब्दव्युत्पत्या दुग्धादिक "दारपुत्त्रपशून् हत्वा कृत्वा दारोपवेशन । याचार्याणी, स्त्री, (च्या+घर+ ण्यत् +ही+ यदुपलभ्यते तदन्यत्र प्रदर्श्यते। यत्रार्थो दाप्यतेऽर्थ व तदाचरितमुच्यते"। यानुका) आचार्यपत्नी। रायमर । (यथा "याज दधि मयेधोया क्षयवात विनाशन । एतत्तु पारिभाषिकं ।) महावीरचरिते॥ दुर्नामश्वासकासेपु हितमग्रिप्रदीपन ! बाचान्तः, त्रि, (या+चम् + क्त) कृताचमनः । "न्यम्बक देवमाचार्यमाचार्याणीच पार्वतों" |) विपाके मधुर तय्य रक्तपित्तप्रसादन। यथा । बौधायन । स्वाचित, सी, ( प्याए + चि+क्त ।) दशमारपरि शस्त कार्याप प्रोक्त वातपित्तनिवईल"। "स्वात्वा पीत्वा क्षुसे सुप्त मुक्का रत्योपसर्पयो । माय । इत्यमर । २५ मोन इति भाषा ॥ इति हारीतसश्रुतौ। याधान्तः पुमराचामेत् वासो विपरिधाय च"। याचित , प, (घास+घि+ 1) शाकटो भार । "मातिशीत गुगसिग्ध मांसमाजमदोषल। इत्याक्षिकतत्त्वं। इत्यमर । एक गाडिर वोगा इति भाषा || हायु शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि शरण"। बाधामः, पु, ( प्याए +चम् + घम्) याचमन | तपल । इति मेदिनी।। इति घरको वामटव। इति शून्दरत्नावली: मक्तमण्ड । इत्यमर । स्वाचित , घि, (या+चि+क्त) सम्रद्दीत । छन । "गव्यतुल्यगुणत्वाम विरोधाच्छोषि हित । (भक्षण । पाम । यथा, काव्यप्रकारे । इति मेदिनी ।। (एकत्र सनिवेशित , याकीर्ण, दीपन लप्तु संग्राहि पासकासासपित्तनुत् । "चकोर्य एव निपुणाश्चन्द्रिकाचामकम्मणि" 1) च्याप्त , ग्रथित , गुम्फितः । यथा भारवि । बजानामल्पकायत्वात् कटतितनिधेवनात् । स्वाधार, ए, ( बास्+घर+घम् ) व्यवहार । "कचाचितौ विश्वगिवागजो गौ"यथा रघवशे। नात्यम्बुपानाहायामात् सर्वव्याधिदर मय"। सत्पर्याय | चरित्र २ चरित ३ चारित्र 8 चरण "प चिता सत्वरमुत्यिताया "दध्याण कफपित्तन लघुवातक्षयापह। ५ र शील ७ । इति हेमचन्द्रः। स्वानाच. पदे पदे टुर्निमिते गलन्ती") दुर्नामश्वासकासेषु हितममे प्रदीपन । मनादिः । इति मानवे २ अध्याये ६६ मोक- याचक , पु, रक्षविशेष | याच इति भाषा । विपाके मधुर तथ्य रक्तपित्तप्रसादन"" टीकाया कुलूकमट्ट । व्यवहार स तु विचार ।। तत्पर्य्याय । रञ्जनः २ पक्षीक ३ पक्षिक ४ "या त दीपनीय चक्षुष्य मलवईन । यथा एहस्पतिः। याक्षिक ५ । इति रत्नमाला ।। कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके घ तलघु"। "धाचारेणावसनोऽपि पुनर्लेखयते यदि । याच्छन्न, घि, (या+छ+क्त ।) याच्छादित । इति च सश्रुतः ।) सोऽभिधेयो जित पूर्व प्रास्न्यायस्तु स उद्यते"।। यथा। "मेघाच्छमेऽहि दुर्दिन" । 'प्याजक, सी, (घन +वुश्) घअसमूह । छागलेर इति व्यवहारतत्त्व । चरित्र। एतदिवरण सदा- पाम इति भाषा । इत्यमर। धारशदे इशव्य । (रघु ।२।१० । "याचार ("पापाशुजलाच्छन्न सुष्यस्त दस्युवित"। याभकारः, पु, (यान++पण) शिवरषः। लाजेरिव पौरकन्याः") इति हितोपदेश ।) इति प्रब्दरत्नावनो। आधारवर्जितः, त्रि, (बाचारेण वर्जितः ।) या- ; याच्छादः, पु, (बाह+छ+ घम् ।) वस्त्र । इति आजगव, झी, (बजगव + प्रज्ञाद्यम्) शिवधनु । चारवधिभूतः । इति जटाधरः । (अव्यवस्थित । हेमचन्द्र ।। इति हेमचन्द्र नियमरहित ।) बाच्छादन, सी, (या +छ+ ल्युट । ) वस्त्र । घाजम्मसुरमिपत्र, पु, (था जम्मनः सरभीषि याचारी, स्त्री, (या+चार+सीय) हिलमो-। पत्राणि यस्य सः) मरवकरक्ष'। इति राम इत्यमर ॥ सपिधान । व्यपरतिमात्र। इति मेदिनी ॥ (यथा ममु । ३ ।। निर्धण्टः । धिका लता। इति राजनिर्घण्टा हेलचा इति ख्याता। याचारविशिये नि। (हिनमोचिका. "तस्मादेता सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशने " :) | थाजानेय , ई, स्त्री, (यञ् + घम् + त्याग + आनेयः) शब्देऽस्था गुणादयो ज्ञातव्याः।) बाच्छादित, घि, (याम् +छ+णिच् + क्त ) कृता कुलीनानः। श्रेष्ठघोटक । इत्यमरः॥ "शशिमि स्वाधार्य , पु, ( च्या+घर+ एयत् ।) वेदाध्या-, च्छादन । यारत का इति भाषा । मिनदया स्वतन्तोऽपि पदे पदे। बाजानन्ति पक । वैदिकमन्त्रव्याख्याकता। तत्पर्यायः। घाछरित, सी, (या+कुर+तः) सशस्दहास्यं । यतः सामाजानेयास्तत स्मृताः" इतन्म। नख्वाध । इति धरणि: याहत । (यथा पाशि, स्त्री, (बञ्+इन्)। यह । समानभूमिः । - धारत। इत्यमर। मन्त्र व्याख्याकृत् २। इत्यमर। द्रोणाचार्य ।

·१ ई . . ॥ प्रयोग । १६६ অা आडू बाढ़ इत्यमरकोष मेदिन्यो। क्षणं । इति हेमचन्द्र । समेत्तामा सवेगाग्निमम्प्रदागका अति यादका, मी, (या समन्तात् कते धोक्य ते वा इति (युद्धार्थे यथा,-"यारण्वती लोचनमार्गमाजी तक्षिामागे सोमसम्प्रदानकातिस। पैक गतौ यच् घञ् वा एषोदरादि । परि. रनन्धकारस्य विन्टम्भितस्य" इति रघ018३) कालेसि । माणविशेष । याहा इति भाषा । यथा,- वाक्षेप । इति शब्दरत्नावली । यजुर्वेदिनान्तु व्यरत्तरदक्षिणयो पश्चिमादि "शतयोजनविस्तीर्ण विदयोजनमायत । व्याजीवः, पु, ( या+जीव + घन् ।) जीविका। प्रायन्ततधाग। इति पशुपति ॥ आढकस्य भवेन्मानं मुनिमि परिकीर्तित" । इत्यमर। ग्राञ्जनेय , पु, (व्यञ्जनाया अपत्य, अन्नना+क् ।) च्यपि च ॥ ("बहुमूलफलो रम्य स्वाजीवः प्रतिभाति मे" ! अञ्जनानामवानरीपुत्त । स तु हनूमान् । इति "विशदयोजनविस्तीण शतयोजनमायतं । इति रामायणे ।) त्रिकाण्डशेष ॥ (यथा महानाटके । विशयोजनगम्भीरमाक परिकीर्तित" । प्याजु, [२] स्त्रो, (याए + जुर + किम् ।) याजू । "उलय सिन्धो सलिन सलील इति गणपतिभट्टः । इति ज्योतिस्तत्व ॥ विएि । इति खामी। य शोकवङ्गिं जनकात्मजाया' । मक, यु, स्ली, चतु प्रस्थपरिमाणं । प्याडी इति वाजू', स्त्री, (था + जुगतौ + क्षिप् दीर्घश्च ।) वेतन बादाय तेनैव ददाह लङ्का नाया। इत्यमर ॥ द्रोणचतुर्थभाग । इति विना कम्मकार 1 वेंगार इति भाषा । इत्यमर । नमामि त प्राञ्जलिराञ्जनेय" 1) लीलावती । व्ययमुर्भिवेत् कुञ्चिरित्यादिवचनात् (यदुक्तम्, प्याञ्जिनेय , पु, (व्याञ्जन + क् + इट।) भन्तुविशेष । घट्पञ्चाशदधिकदिशतमुधिर्भवति । व्यवहारे घो- "हठादभतिक लशोविरिराजूश्च कीर्यते" ।) प्याजनाइ इति ख्यात । इति शब्दमाला ॥ डपासेरो विशतिसेरो वा । वैद्यकमते अठा- प्याक्षप्त , त्रि, (या+ज्ञा+ णिच् + क्त ।) याज्ञा- याटि , पु, (याए+ घट +इन् ।) पक्षिविशेष ।' गवपरिमाण । तत्पर्याय | पात्र २ कंस ३ प्रार । यथा, देवीमाहात्म्यम् । शराषि इति ख्यात । इत्यमर ॥ भाजन ४ । ति परिभाषा ॥ "याचप्तास्त ततो दैत्याञ्चण्डमुण्इ पुरोगमा । ग्राटीकन, की, (बा+टोक् + ल्युट ।) वत्माना ("चतु प्रस्थैस्तथाक। चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधा" ! गमन । इति विकागड पोध । भाजन कास्यपात्रच्च चतु परिपलञ्च तत्" । याज्ञा, स्त्री, (घाड्+ज्ञा+घ + टाप् । ) था- | व्याटीकर, पु, (घाटीका + र।) घ । इति भूरि इति पारधर । देशः। तत्पर्य्याय । अववाद २ गिर्देश ३ नि-' "चतु प्रस्थमथाक। देश 8 शासन ५ शियि ६ । इत्यमर ॥ आटोप, पु, (धा + टुप् + घ) दर्य । इति "पाच तदेव विज्ञयं कसप्रस्थाशकन्तथा", ("तथेति शेषामिव भर्तुराज्ञा"। इति कुमारे ।। हेमचन्द्र ! वायुजन्य-उदरगुडगुडाशब्द । इति इति चरक 1) वैद्यक ॥ (गवं, सम्मम , सरम्भ । यथा-पञ्चतन्ते व्यपचयविवक्षाया याकिकेत्यपि स्यात् । इत्य- “पश्चात् वनाय गच्छेति तदाझा मुदितोऽग्रहोत्"' "विष भवतु मावाभूत् फटाटोपो भयकर"। करटीकासारसुन्दरी। याछिका। इति भरत ॥ इति रघौ । १२ । ७1) यथा शिशुपालवधे। 'साटोपमुर्वीमनिश नदन्त'। छाफिक , त्रि, (याक + ठम् ।) व्याकपरिमित- प्राज्ञाकारी, [न् त्रि, (धाज्ञा+++णिन् ।) या "घाटोपद्दालासवमीगुरुत्व- वीजवपनादियोग्यक्षेत्रादि । इत्यमर ॥ श्या कम्भकारी। याज्ञावह । याज्ञानुवर्ती ॥ स्तैमित्यमावाहकफप्रसेकै"। साकी, स्त्री, शमीधान्यविशेष । व्यर हर इति याज्ञाचक्र, स्ली, षट्चक्रान्तर्गतषष्ठचक्रम् । तथा च । इति माधवकरः।) भाषा। तत्पर्याय । तुवरी २ वा ३ कर तन्त्र,-"याज्ञानामाम्बुज तद्धिमकरसदृशं ध्यान- 'प्याडम्बर , पु, (याइ+ दम् + वरच् । तत द स्थाने वीरभुजा 8 वृत्तवीजा ५ यीसपुष्या ६ । वस्या धामप्रकाश इक्षाभ्या वैकलाभ्या प्रविलसितवपु है। याडम्बाते डवि क्षेपे घञ् भावे वा। आडम्ब गुणा । कषायत्व । मधुरत्व। कफपित्तनाशि- नेत्रपन सशुभं । तन्मध्ये हाकिनी सा पशिसम राति रमयति वा यातोनुपेति क । मूलविभुनेति त्वश्च । तद्दिदलगुणा । ईघद्दातरचिकारित्व । धवला वनाषटक दधाना विद्या मुद्रा कपाल वा क । घाडग्ववति वा वाजलकादरन्।) पटह । गुरुत्व । ग्राहित्वञ्च । पीता रक्ता सिता त्रिविधेय । हमरुभपवटों विभ्रती शुद्धचित्ता । एतत् पद्मा- तूर्यरव । गजेन्द्रगर्जन । इत्यमर ॥ प्रारम्भ । श्वेता दोषदा। लोहिता रच्या वल्या पित्तता- न्तराले निवसति च मन सूक्ष्मरूप प्रसिद्धम्" । इति त्रिकाण्डशेष ॥ पक्षा। दर्प । इति मेदिनी! पादिइन्त्री च । पीता दीपनी पित्तदाहध्वसिनी इति तत्त्वचिन्तामणो घटप्रकाश । क्रोध । इति खामी! हर्ष । इति पाब्दरत्ना च॥ तयुषं वल्यं । इति रामनिर्घण्ट । यमर- थाज्ञापक , चि, (या+झा+णिच् +ण्वल।) या वलो॥ (यायोजन । एकत्र सन्निवेश , यथा, मते तत्पर्याय । काक्षी २ म्टतखा ३ तुवरिका 8 ज्ञाकती। भामिनीविलासे । “धात कि नु विधौ विधातु मतालक ५ सुराष्ट्रण ६ । भरतमल्लिकमते रतत् धाबापत्र, (धाज्ञाये पत्र । ) की ध्यादेशलिपिः । मुचितो धाराधराउम्बर" युद्ध । रवार्थे यथा,, पटक घरहरस्य । सारसुन्दरीमते तुवरिकाख्य- निदेशलिखन । हुकुमनामा इति पारस्य भाषा। "घसारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् । गन्धद्रव्यस्य । केवाञ्चिन्मते सुगन्धिम्टत्तिकाया । धाज्ञापन, सी, (वास्+ज्ञापि + ल्युट । ) विशा नहि तादृध्वनि खर्णे यथा काम्ये प्रजायते" :) (अस्याः पर्यायगुणावाह। पन । जानान इति भाषा। । याडि, स्त्री, (धा+घड +इन् ।) शरालिपक्षी।। 'श्रापकी तुवरी चापि सा प्रोक्ता शणपुष्यिका याज्ञाप्त , नि, ( या+झापि + क्त ।) याज्ञप्ति इत्यमर। खनामख्यातमत्स्यविशेष । बान्की तुवरा रूक्षा मधरा शीतना लघुः । विशिष्ट । लव्याज्ञ । धाज्ञाप्राप्त । गुणा । गुरुत्व । स्निग्धत्व । वातम्मेमप्रकोपनत्व | ग्राहिणी वातजननी वर्ण पित्तकफासभित्" । थान्य, स्ली, (घाट पूर्वोत् व्यश्ले' संज्ञायामिति यतिवलशुक्रमेधामिरद्धिकारित्वञ्च । इति राज इति भावप्रकाश क्या ।) तं। इत्यमर । श्रीवास । इत्यजय वल्लभ । (विश्वामित्रशापेन वशिष्ठो महर्षिरा- "मदु कपाया च सरक्तपित्त पामा (यागक्रियासाधन तेजदुग्धादिकमपि डिपक्षिरूपता गत इति पौराणिको कथा ।। निहन्ति कासानतिवातला स्यात् । धाग्यशन्देनोच्यते । यदुक्त ग्टहासङ्घहे। यथा मार्कण्डेयपुराणे धाड़िवकयुद्धे,- गुल्मज्वरारोचककासछर्दि- "हत वा यदि वा तेज पयो वा दधि यावक । "श्रुत्वा शाप महातेजा विश्वामित्रोऽपि कौशिक । हृद्रोगदुर्नामहगएकी स्यात्" । स्थाज्यस्थाने मियुक्तानामान्यशब्दो विधीयते" । त्वमप्याडिर्भवखेति प्रतिशापमयच्छत । इति हारीत यथा रघुवशे। १२. | "तत्रार्चितो भोजपते याडि सोऽप्यन्नतग्रीवो वक' पद्भ्यामताडयत्" ।) 'ग्राहकी कफपित्तनी वातला,"| इति चम्क । पुरोधा इत्यानिमायादिमिरग्निकल्प ) प्याडू, पु, (यण शन्दे । धनोडस्चेन्यू 1) उडप । यापकी कफपित्तनो नातिवातप्रकोपनी" । बान्धमाग, पु, (धान्यस्य भाग ) ऋग्वेदिना मेला माड इत्यादि भाषा । इत्युणादिकोष । इति सुश्रुत ॥ । यस्या - - ·" - , . प्रात স্বান্ত प्रात्म पाकीन, वि, (धाक+ख ।) थाकिक । ("घातम कटुको गक्ष खेदमच्छायावह ! चातुर, त्रि, (बास्+तुर+क) गेगी। वत्पर्याय । इत्यमरटीका दाहवैवर्ण्यजननो नेत्ररोगप्रकोपनः" । ग्रामयावी २ विकृत ३ व्याधिव' थपटुः ५ याप्य, त्रि, (यानकते व गतौ वाइलकात् प्य ।) "घातप पित्तप्यणानिखेदमूर्छाधमासकृत् । चम्पमित ६ घभ्यन्तः७) इत्यमरः । (यथा हितो. धनवान् । इत्यमर । युक्त । विशिछ । अन्चित । दाहवैवर्यकारी च" इति सुश्रुत । पदेश वैद्यानामातुरः श्रेयान्। यथा मनुः, ।१२६॥ यथा,धनाय' गुणाष्य इत्यादि । (यथा मनु १६६। यथा शाकुन्तले,- "न सानमाचरेदमुक्ता नातुरोन महानिशि', "चत्वारस्तूपचीयन्ते विप्र याप्यो वणि नृप"! "कथमातपे गमिष्यसि परिवाधाकोमोरो' । बातुरावस्थासपि कार्याकार्य प्रति कालाकाम यथा भगवदगीताया, यथा ऋतुसहारे,११/- सज्ञा। तद्यथा-वस्यामवस्थायामस्य भेषमस्य "यायोऽभिजनवानमि कोऽन्योऽस्ति सदृशो "मगाः प्रचण्डातपतापिता भशम्" :) कालोऽकाल पुनरस्येति । एतदपि भवत्यवस्था- मया"I) खातपत्र, स्ली, (यातप ++क) छन । इत्यमर ।। विशेषेण तस्मादातुरावस्थासपि हि कालाकाल धागाक , त्रि, (अणक एव खार्थे था ।) यणक । (यथा पाकुन्तले,- सहा । तस्य परीक्षा मुहर्मुजरातुरस्य सा- घधम । इति गयमुकुट । "रान्य स्वहस्ततदण्डमिवातपत्र"1 वस्थाविशेषावेक्षण यथावनेषनप्रयोगार्थ। न थाणवीन, त्रि, (अणु + खन् ।) यणव्य । अणधा यथा रामायणे,- यतिपतितकालमप्रामकाल वा भेषजमुपयुन्य न्योद्भवोचितक्षेत्र । इत्यमरटीकाया गयमुकुट । "पागहरेणातपत्रेणा ध्रियमाणेन मूईनि"। मान यौगिकं भवति । कालोधि भैधग्ययोग बाणि, पु, स्त्री, (अण+इन् ।) अक्षाग्रकीलक । "छत्रशब्दस्य गुणादयो ज्ञातव्या"।) पर्याप्तिममिनिबर्तयति । इति चरक । श्रि । सीमा। इति मेदिनी । व्यातपत्रक, सी, छन । इति शब्दरत्नावली। यातुरमुपक्रममाणेन भिषजायुरेवादौ परीक्ष्येत । धात , पु, (बाह+कि+घञ्।) रोग । श्रातपवारणं, स्ली, (यातप + वारि + ल्युट ।) छत्र । इति सश्रुतः।) (यथा, याज्ञवल्क्य ,- इति हेमचन्द्र । (यथा रघव, ३७० | पाटप्य, जी, (याए+टप् + क्यम् । ) फलविशेष । "दृया पथि निरात कृत्वा वा ब्रह्महा शुचि") "टपतिककुद दत्वा यूने सितातपवारण" । याता इति माषा । यस्य गुणा । तिजनकत्व। सन्ताय । पाता । (यथा, महावीर चरिते, "धनुदितान्यसितानमवारण") रक्तवईकस्व । खादुत्व । भीतलत्य | बलमास "प्यातच श्रमसाहसव्यतिकरीत्कम्प'क्षणसाता"1) घातपामाव', {, (प्यातपस्य अमाव । षष्ठीतत्पुरुष ।) ! कारिख। इधत्व। दादरक्तपित्तवायनाशिवछ । मुरजध्वनि । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ । ज्वर । छाया । इति राजनिघण्ट । इति व्यगुण । इति राजनिर्धण्ट । यावर, पु, (बाए +7+ अम् । पातरत्यनेन, मुसि बातोद्य, स्ली, (धास्+तु + ण्यत् ।) वाद्य। तब ("नानातन्त्रविहीनाना भिषजामल्पमेधसा । सज्ञायामिति घ) नद्यादितरणाय देयकपर्द तुर्विध। वीणादिवाद्य तत १ मुरभादिवाद्य यानइ सुख विज्ञातुमातङ्गमयमेव भविष्यति" । कादि । तत्पर्यायः । तरपण्यं । इत्यमर । २ वश्यादिवाद्य सुषिर कांस्यतालादिवाद्य घन इति माधवकर ॥ पाराणिकडि नौकामाड़ा इति भाषा । 8 इत्यमरः । (यथा रघवशे। "मातोद्यशि रोगार्थे उदाहरण यथा सुश्रुते । यातर्पणं, सी, (धा + टप् + ल्युट ।) प्रीणन रोनिवेशिता। "प्रश्रेन च विजानीयात् देश काल जाति साम्य प्ति । मङ्गनालेपन । पालिपना इति माषा। "घातोद्य ग्राहयामास समत्याजयदायुध" ।) मातङ्कसमुत्पत्ति वेदनासमुद्राय वलमित्यादि" इति मेदिनी । (यथा मेदिनी। या सगन्ध ,त्रि, (यात्त अरिणा महोत गन्धो गलों ज्वरार्थे पर्यायाना। "घातर्पण प्रीणने स्यात् मालामेपनेऽपि घ" 1) यस्य स बजनीहिः!) दूरीभूताधार । नत्म "ज्वरो विकारो रोगच व्याधिरातल एव च । यातापी, नि , (यार+तापि +णिन्।) या व्यः । धमिभूत २१ प्रति हेमचन्द्र । महीत. एकार्थनामपर्यायैर्विविधैरभिधीयते" ॥ तायी । चिल्त । इत्यमरटीकाया खामी। (असर गन्ध । (यथा रघुवरी १३ । १७॥ इति चरक 1) भेद । चित इति ख्यात पक्षिभेद ।) "पक्षच्छिदा गोवमिदानगन्या पातञ्चन, ली, (या + तच्च + ल्युट ।) प्रतिवाप । यातायो, [न्] ए, (प्रास् + ताय + णिन् ।) चिल्ल । शरण्यमेन पासपी मशीघ्रा"1) गलितस्य स्वर्णादेव्यान्तरेगावचूर्णने । इति चिल इति भाषा । इत्यमर ॥ प्राप्तगर्व , घि,(धात्त परिणा यहीत. गो यस्य खामी । निक्षेपण | इति सभूति । उपद्रव । यातार , पु, (धा+तु +ध ।) प्यातर । तर स वझवीहिः।) घरिणा ग्रहीतगः । दूरी इति रायमकुट । द्रवद्रव्यप्रक्षेपणोचितचूर्ण । पण्य । इति शब्दरत्नावली ॥ भूताहार । मगदपः । इत्यमरः । इति सारसुन्दरी ॥ नवन । वेग | व्याप्यायन । अाति , [, (यत + इण् ।) पक्षी। इति सिद्धान्त- धाम गुप्ता, स्वी, (यात्मना गुप्ता। तीया तत्पुरम ।) तर्पण | इत्यमरमेदिन्यो। कौमुद्यामुणादित्ति ॥ मताविशेष । स्यालकुणी इति भाषा। तत्पर्यायः। पाततायी, [न् ] त्रि, (यातत + व्यय +णिन् ।) अातिथेय , वि, (अतिथि +छन् । व्यतिथौ साधुः।) मर्कटी ९ कण्डरा ३ अध्यण्डा 8 करा! वधोद्यत । इत्यमर । अतिथिसेवाकारक ।इत्यमर (यधारधुवणे,५२ जटा ६ जड़ा ७ शकशिम्मा श्यामरामा "अग्निदो गरदश्चैव प्रास्त्रपाणिर्धनापह। "प्रत्युनगामातिथिमातिथेय । ऋषमी १० कपिकछुरा ११ । इति रममाना । क्षेत्रदारामहारी च पड़ते माततायिन । यथा कुमारसम्भवे, ५ । ३१ । ("माथै समान फलमात्मगुप्त" । इति समुवः । पाततायिनमायान्त हन्धादेवाविचारयन् । "तमातिथेयी वहमानपूर्वया सपर्थ्यया" । विशेषोऽस्या कमिकच्छुराशन्दे अपव्य) नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन" ॥ यथा मनु,३।१८। यात्मयाही, [न] त्रिः, (धात्मन् +यह+बिन्।) इति मगवडीताटोकाया श्रीधरसामी । "देवपिन्यातिथेयानि तत्रधानानि यस्य तु" । यात्मम्भरि | खार्थी। धातमः, , (धा+तप+यच् ।) पातिथ्य, त्रि, (अतिथि+मा।) खामघावी, [न] घि, (धात्मन् + +गिन् ।) रौद । ततपर्याय । प्रकाश २ द्योत ३ । इत्य पतिथ्यर्थवस्तु । व्यतिथिमक्षणादिद्रव्य स्थात्महन्ता । यथा कूर्मपुराणे। मरः। दिनन्योति 8 सूर्य-लोक ५ दिनप्रभा ६ मर । बतिधिसेवा च । ("यथा हितोपदेशे । "व्यामादयेदृथात्मानं खय योऽम्युदकादिमिः । रविप्रकाश ७ प्रद्योत तमारि तापन १० "घरावप्युचित कार्यमातिथ्य ग्रहमागते" :) विहित तस्य नाशौच नामि प्युदकादिक"। थात्महननकता। अवैधबुद्धिपूर्वकात्महतनस्य शुति १९। स्वस्य गुणा'! कटुत्व । रूक्षत धातिथ्य , पु, ष्यतिथि । इति मेदिनी । प्रायश्चित्त यथा,- खेदमूरिणादाहवैवर्ण्यजनकत्व । नेत्ररोगप्रको- थातु, पु, (बाह++हु ) भेलक । मेला माड़ इत्यादि माषा । ति पाव्दमाता: 'इन्द्रियैरमरित्यक्ता ये च मूण विषादिनः । -- पनत्वञ्च । इति राजनिघण्ट' ।

·- -- . - - " ॥ -- - १७१ श्रात्म आत्म श्रात्म धातयन्ति बमात्मानं चण्डालाटिताच ये। "दृद्ध शौचस्मतेषुप्त प्रत्याख्यातमियक्रिय विष्णोरम्यईनं कृत्वा विप्रान्तानुपवेश्येत् । तेघो पुस्वाश्च पौवाश्च दयया समभिन्नुता । यात्मानं घातयेत्यात भरवन्धनशनाम्बुमि । उदमाखान् यथाज्येष्ठ पिलरूपमनुस्मरन् । यय श्राग पतन्वन्ति विष्णुनामप्रतिष्ठित । तम्य त्रिराधमाशीच दितीये त्वस्थिसञ्चय । मनो निवेश्य विष्णो वै सर्व कुर्यादतन्द्रित । तथा ते सप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भवे" । टतीये तृटक झत्वा चतुर्थे श्राइमारभेत्" । व्यावाहनादि यत् प्रोक्त देवपूर्व तदाघरेत् । इति हेमाद्री वृद्धशातातपेनोक्तम् । तथा,- टमान् ज्ञात्वा ततो विप्रस्तृप्ति एष्ट्वा यथाविधि । "यात्मनो धातसुद्ध्यर्थ घरेश्चान्द्रायणदय । "गच्छेत् महापथ वापि तुपारगिरिमादरात् । इविष्यव्यम्लनेनैव तिलादिसहितेन च । तमसष्प्रचतुष्कञ्च निंपात् कृत्राणि वा पुन । प्रयागे वटाखाया देहत्यागं करोति य । पञ्च पिण्डान् प्रदद्याच्च देवरूपमनुस्मरन् । ध्याक् सवत्सरात् कुर्याइहनादि यथोदित । स्वयं देविनाशस्य काले प्राप्त महामति । प्रथम विष्णवे दद्यात् ब्रह्मणे च शिवाय च कृत्वा नारायणवलिमनित्यत्वात्तदायुष' । उत्तमान् प्राप्नुयाल्लोकानात्मघाती भवेत् क्वचित् । यमाय सानुसाराय चतुर्थ पिण्डमुत्सृजेत् । दधात्मषधनिमित्तं तनातिवधप्रायश्चित्तेन समु. एतेषामधिकारन्तु सर्वेषा सर्वजन्तुषु । मतं सकीर्य मनसा गोत्रपूर्वमत पर । धित कार्यम् । इति निर्णयसिन्धौ ५ परिच्छेद ॥ नरागामथ नारीगा सर्बवणेषु सर्वदा । विष्णोर्नाम ग्टहीत्वव पञ्चम पूर्ववत् क्षिपेत् । थन्यत् पतितशब्द इयव्यम् ॥ * ॥ यात्मत्यागिघु' अशौच स्यात् व्यहं तेषा ववानलइनेषु च । विप्रानाचम्य विधिवत् दक्षिणाभि समर्थ येत् । विशेषमा गौतम । "प्रायोऽनाशक शास्त्राग्नि वागणस्यां मियेश्यस्तु प्रत्याख्यातमिपक्किय : एक दृद्धतम विप्रं हिरण्येन समर्शयेत् । विमोदकोयन्धनप्रपतनश्वेच्छताम्" इति । प्रायो प्रणव तारक ब्रूते नान्यथा कस्यचित् क्वचित्"। गवा वस्त्रेण भूम्या च प्रेत त मनसा स्मरेत् ॥ महाप्रस्थानं । व्यनाशकमनशन । प्रपतनं शैल विवखान् । ततस्तिलाम्भो विप्रास्तु हस्तैर्भिसमन्विते । शिखरादवपातन | इत्यादिनिमित्त शास्त्रावि "सर्वेन्द्रियविमुक्तस्य स्खयापाराक्षमस्य च । क्षिपेयगेत्रिपूर्वन्तु नाम बुद्धौ निवेश्य च । हितमार्गेण इच्छापूर्वकम्मतानामशौचादिक न प्रायश्चित्तमनुज्ञातममिपातो महापथ हविर्गन्धतिलाम्भस्त तस्मै दा समाहिता । कर्तव्यमित्यर्थः । यतिरा। धम्माजनासमर्थम्य द्वादशवार्षिकादिरूपाय- मित्रत्य जन साई पश्चाङ्गञ्जीत वाग्यत "चाण्डालादुट्कात् सात् ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि । श्चित्तासमर्थस्य। एव शास्त्राविहितमार्गेण ता भविष्यपुराणे। दंष्ट्रिभ्यय पशुभ्यश्च मरण पापकर्मिणा ना चाण्डालादिमताना सवत्सरादूईमौईदेहिक "मुवर्णतानिध्यन्न नाग कृत्वा तथैव गा। उदक पिण्डदानञ्च प्रेतेभ्यो यत् प्रदीयते । कार्य । ट्विान्मते । व्यासाय दत्त्वा विधिवत् पितुराटण्यमाप्तवान्" । नापसिष्ठति तत्सर्व अन्तरीक्ष विनश्यति" "गोब्राह्मण हतानाच पतिताना तथैव च । इति मदनपारिजाते ५ स्तवक । यथा मनु । उई सवत्सरात् कुर्यात् सर्व्वमेवौद्धदेहिक" * : यात्मवोष , पु, (यात्मान घोषयतीति । यात्मन् + "स्थासवरजाताना प्रवन्यास च तिठता। यत्रापर विशेषमाह पराशर । घुम् +यगा ।) काक । इत्यमर । कुक्कट । इति प्यात्मनस्यागिमा चैव निवतोदया क्रिया" । "चाण्डान्नेन श्वपाकेन गोमिनिहतो यदि । शब्द चन्द्रिका वृथासधरजातानामिति स्थाजाता पचमहा ध्याहितामिर्मतो विप्रो विशेणात्मघातक । धात्मन , पु, (प्यात्मन् + जन् + स । यात्मा वै जायते यज्ञादिरहिता । सङ्करणाला प्रतिलोममा ।। दहेत ब्राह्मण विप्रो लोकानो मन्तवर्जित गुव इति ते ।) पुत्र । इत्यमर मनु ,१०।१४। प्रमादात् पूर्वोक्तनिमित्तैमरणे विद्यते एवा दग्ध्वास्थीनि पुनर्सह्य क्षीरेण क्षालयेत्तत । "तस्यार्थे सर्वभूतामा गोमार धम्ममात्मा" । शौचादिक । चतरवाङ्गिरा । खेनामिना स्वमन्वेण एथगेतत् पुनईहेत्' * यथा रामायणे,- "पथ कश्चित् प्रमादेन मियेतामादकादिभि । सवत्सरादागपि तत्तत्यापानुसारेण द्विगुणादि "दिश प्रस्थापयामास दिदृशुर्जनकात्मभा" :) तस्याशोध विधातव्य कर्तव्या चोदकक्रिया" प्रायश्चित्त विधाय नारायणवलिच कृत्वा थोई । यात्मजन्मा न् ] पु, (यात्मन जन्म यस्य स बड- पाण्डालादिम्टताहितामेरमादीना प्रतिपत्तिकम्म देहिक कार्य। न्यायपोऽनित्यत्वेन सवत्सरानन्तर वीहि ।) पुत्त्र । इति शब्दरमावली घ स्मन्यन्तरेऽभिहितं। मोईदेहिकादिलोपप्रसङ्गात् । तच नारायणा यथा कुमारसम्भषे, ६ ॥२८॥ "वैताग प्रक्षिपेदप्सु च्यावसथ्य चतुप्पथे । वलि छन्वा । तथा च याज्ञवल्का । "यत याहर्तुमिच्छामि पार्वतीमात्मजन्मने"। पाचाणि तु दहेदमौ यजमाने स्थामते"। "नारायणवलि कार्यो लोकगभियानरे । यथा रघुवरे, १ १३३ । स्थामत यविहितमार्गेण मत । तथा, तथा तेषा भत् शौध नान्यथेत्यग्रवीयम"। "तम्यामात्मानुरूपायामात्मसम्मसमुत्सुक") "यात्मनस्यागिनां नास्ति पतिताना तथा क्रिया। नारायणवतौ कृते अईटेहिककरणे भवती-व्यात्मशास्त्रो,(धारमन् + अन् + 2 + याम् ।) कन्या। तेषामपि ध रामायास्तीरे सस्थायन मन"। त्यर्थः सर्प एते तु विशेष । सवत्सर यावत् ! इत्यमर । बुद्धि । इति शब्दरत्नावली। गति पुण्यनापाक्षण ... एव पूर्वोक्त पञ्चम्या मागपूजा विधाय तदनन्तर नागयग- यात्मतत्व, स्ली, (यात्मन तत्व सम्पम् ।) तत्तद्रा निन्दितमरणे म्तानां नेहादिनामाद्यौईदैहिक वस्ति कृत्वा सौवर्गनाग प्रायता गास व्यासोहे सक नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसन्यखभाव प्रत्यक्षैतन्यमे करणे रमत्यन्तरे प्रायशित्तमानात । पनि वामणाय दत्त्वा यईटेरिक कुर्यात् ।। वात्मतत्व । पुत्रादिभासकं नित्यगुइत्वादिसम्प. "शत्वामिमुदक खान स्पर्शन एवम तथा । नारायणलिखरु पक्ष विष्णुनाभिहित । मेवात्मवस्विति यावत् । एतदिवरण यथा । "रज्जुदायमातम ताराण मुद्धाति" इति । "एकादों समासाद्य शुसापक्षम्य वै तिथि। "दागों प्रत्यगात्मनि दमिदमयमयमारोपय- एत च बुजिपर्ने प्रत्येकमग्न्यादिकरणे । विष्णु समईयदेव यम वैवसत तथा ! तीति विशेष उध्यते। तघाघ । पतिप्राचतग्न पाबुद्धिपूर्पके तु संवर्स। दापिहान् घृताभ्यासान् दर्भपु मधुसयुसान् । घात्मा नै आयते पुत्र इत्यादि श्रुते मस्मिदिव "पधामन्यतमं प्रेत यो वरेत दहेतवा। तिलमिश्रान् प्रदद्यादै संयतो दक्षिणामुख । वपुत्वेऽपि प्रेमदनात् पुरे परे नहेऽपमेव फटोरकापिया शला स सान्तपनं घरेत् ' ! दि युद्धौ समासाद्य नवम्मसि तत क्षिपेत् । पुरो नरावेदाचनुमदार पुरु चामेति ददति । यम पमन्वादिस भैज्ञाहारस्विसवय । नामगोपया हत्या पुष्पग्भ्यरिं तत! १. पायाफम्त स वा ग्य परयोऽमरसमय रुपा करावाभोश्नादिक पाभिहित तशहा धूपदीपप्रदामच मध्यभोन्यं तथापरं। जन्दादि ते पटी रहात् मतपरिखण्यापि विषये देशकापारपेक्षानुसारद योनीय विशातप समझान् वै कुटोटमान् समादितान् । सत्य निर्गमटमात् म्जोर याद पान एलादि भिलियरतस्वामहलमयगु निमनायेत विमान दै पर यह नवापि वा। नुभवाए म्यूकारीग्मात्मेति वदति २ चम- पातमादिपुराने पपरेऽरनि समान मध्याई सनुपोषित । रणावा तेऽपाया प्रगपति समेत भए - a -- 1 - ·- . , १७२ आत्म मात्मा प्रात्र रियादियो गिगाममारे शरमा गादिगि मंदियो। "गमनंग गम, भावात् फागोड पिगड यारागुमनाथ प्यारमा, पगारमन ++fami) MAHILA गरिमा गनिन् । इम्प्रियाग्यानोनित गति । २! पाय पार 1 mगा If I ft Irfare. गरामायायग्मीनियर, पन्योऽन्तर धागा प्राणमग दिप्रादा पानी गरिक मामुपर गया ! भावे मिरासनायोगात् समसभामा (ruti.. মায়ালিয়াতি, মিমায়াব মাষ7 মন খান "मचारिभात सांगारिणमाम") भूमामि विज्ञान पट परे। B तिरस्त घामक समोर en पारसमणी, गो, (चारमग + मुम+min प्रस्पातिरानागारयितान, मनामय मादिभरो. गगांग रामे aint May | माग जिगम्मा च चतुतेमा भावात् या समन्यागिमारा। याचिोर) भूतानि मागापिरमवानि, भनाए मग मानसि गरल ! ५१ मोजा मानगो मा ति. (MITHA fruitfe, ann गपगुमाएकामान। ऽन्तर थारमा विरामय यदि मारे +2++गुमा) भागमाTHTrail খায় সাধুন- करराम्य भारताना शह काम. सत्यनारा . गो का मानि भूमादि गोरताना घनुभवास गुजियासि यति । प्रामाता F.माः । ( शायर गरेर मा भनाश पापा मम्मान, मार्किको गु प्यन्योऽन्तर पागा चामरमर सापm mufenameifirs मान्यतामानिनिति गर्म प्रत्यादिपते रातो बगादीमागतान न FFAirt": rural मोगमपरामगति, नात् घाममोड जामीनापyाग " friraitrTY INT | দামণি রানি রানি। मामति वदन । म माग VIE रोमद पErr") पारिकपमन प्रशित मय प्यालेन्यायिते सती पRITTENITA" पEITI पा. (मात FRIArraurमय जम्मामा मागी मर | भावात् मामा नमियाचगुमनाएer मोरि ) At If Ifr1 | ।। मानि येत्यासमिहिमेदा नोपहित सन्माननि जति पायो हम मियानमारे 100 मनच पबमोतु । प्यसदेवेदमय यासोदित्यादियते सुधही गला " प्रकीगाममा दीमिर सिखाप भावादार सम सुपको नारामिास्थितन्य मामा प्रमभुजा माम") गागदापि निर। परामर्शविषयानुभवाच जन्यमान प्रति मारा, यी, गोमामलोर । तिar पम्हा मगमतिमा एतेषा पुवादीगा गन्यमय तामामनामान्य Air ! (मेरमात ।) • पापाचारविकारदो। मुष्णते। ग्तेरतिप्रास्तादिवासिभिलेय अति. याममा, गो, सायो। जति arrive ! युमयनुमवामासेषु पूर्वपूर्वोतन्नति-युमनुभगाभागा कायाा, ग्लो, ( यारगर साधा 1) शाम । "पदा पटारमारातिमान्य मर गामुत्तरोत्तरशुतियावानुमाभागंरायाधी मीरासा सटा मालावधिसितोदिय। मात् चादीशमगात्मत्य स्परमेयेति । किरा प्यामपन्या, सी, (शास्मग या) यामधात । सतो मगेऽधिएितमिश्रिय घटे. प्रत्यगम्यूलेाऽचक्षुरप्रायोऽमना प्य पतन्य प्रमते शाजिसम्भवे"। धिमा सदित्यादिप्रयनश्रुतिविरोधात् यस्य यामाहा सन् ] पु. (चारमन् + पग + सिम्) देवान ! जतिववादद।) पुत्वादिशून्य पर्यन्तम्य ठम्य धेनन्यभास्यस्येन इति पारदम्मामलोपामघाती| "रेमारा सामाधीन, मु. (यात्मनोऽधीर 1) पुस । प्राता घटादिवनित्यत्वात् ग्याए यति निबदनुमय सुगम सदुभ पब सकम्प गुगकर्मधार । मया. धार | प्यान । विदूषक । इति हेमपत्र । प्रावल्याच तत्ततियुजयनुभवाभासानां याधित नमूनेम नमसतेरित पुमाग् भवाभि ग तरेत् रा यामागी. [ न पु, (यात्मन् +4+गिन् ।) त्वादपि पुक्लादिशून्यपर्यन्तमखिलमनारमेव । यन प्पामहा": जति योभागवत। (प्यपरथ यथा, मास्य । इति पिकाया रोप। स्तत्तदासकं निन्य शुद्धबुद्धमुझसत्य सभाव प्रत्यक "लन्धा प यश्चित् मरम्म दुर्गम तत्रापि पुग्ल यामाश्रय , पु, (चामा प्यालयो यस्य सः ।) सर्क चैतन्यनेवात्मतत्त्वमिति पेदान्तविदनुभव" अति श्रुतिपारदर्पन । यन्तात्ममा न यतेत मूगधी विशेष । तरा लक्षण। स्वामेक्षापादकप्रसाल। वेदान्तसार (५०-५८)। अपेक्षा पासो उत्पतो सितोप पाना। स प्यारमहा स विमिन्यसह पात्") यात्मदर्श, पु, (धात्मन् + दृश् + छ ।) दर्पण। इति । यारमा, [ न ] ए, (यतति सन्ततभापेन जायदादि. सन्याचा यथा। एतहटशन योवहटशनजन्य सावस्यास प्यनुवर्तते, पत सातत्यगमने + हेमचन्द्र । (यथा रघुव । "निश्वासवाप्पापगमा स्यात् एतहटानभिन्न स्यात् । हितीया तु घटो अपम । प्रसादमात्मीर्यामवात्मदर्श"1) मनिगा।) यान । ति । मुजि। समाव । ऽय यद्येतहटजगक स्यात् रतहटभिन्न म्यात् । धात्मगीन, त्रि, (व्यात्मन् +ख ।) यात्मने दित माझा देह । इत्यमरमम । इति मेदिनी। रतीया प थय घटो यद्येतहटति स्यात् पथ्य । इति राममिर्चण्ट । परय्यावर्तन । इति धरणी । पुत्त । इति इति व्याकरण तथात्येनोपलभ्येत इति। ("भनितिमात्मनीनाम्" । इति प्रबोधचन्द्रो. शब्दरतावनी: जीवः। षर्क | साशम । चात्मीय , मि, (पाल्मन् +91) खकोय । पम्स वायु । इति हेमचन्द्र रफ । इति हेमचन्द्र । (यथा रघुवंशे । ("यात्म करणैर्योगात् ज्ञान तस्य प्रवर्तते" "प्रसादमात्मीयमिवात्मद"। पात्मनीम , पु, (व्यात्मन् +ख। ) सत । स्यामः। "अय्यातमात्मा क्षेषतः शाश्वतो विभुरव्ययः" । कुमारसम्मधे । २ । १८ प्राणाधार | विदृषक । इत्यजय । "चेतवान् यतथात्मा तत कर्ता निरष्यते"। "किमिद द्युतिमात्मीयां ग विभाति यथा पुरा"।) यात्मबन्धु, पु, (चास्मन बन्धुः । षष्ठीतत्पुरुष । "देशी सर्वगतोद्यात्मा खेते सस्पर्शनेन्द्रिये । यात्मोद्भधा, स्त्री, (पास्मनः उद्भवो यस्या' सा ।) यदुक्त "यात्ममाटवसु पुत्रा यात्मापिटवस सर्वा सर्वाश्रयस्थास्तु नात्मातो वेति वेदना"। भाषपणे । रति राजनिर्घण्ट' । कन्या । पुले, ए। सुता । च्यात्ममातुलपुत्लाच विज्ञेया यात्म- "विभुत्वमतरवास्य यस्मात् सर्वगतो महान् । (माषपर्णाशब्देऽस्या विशेषो सातव्यः ।) बान्धवा"1) पिटवरपुत्रः। मातुलपुत्त | माट- मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृत": पात्रेया, पु, (थोरपत्य पुमान्। पत्रि+) "धादिभास्याम्मन क्षेत्रपारम्पर्यममादिक"। पत्रिमुनिएन । स च दत्त । दुर्वासा । चन्द्रका यात्मवीर, पु, (धात्मा वीर इव यग्य ।) प्राणवान् । ति परर. म. -- दय ।) स्वरपुत्तः । इति स्मृति । - ·८ सर- .. १७३ अादि आदि आदि इति मेदिनी । शरीरस्थरसधातुः । इति "थपएव ससर्जादौ तासु वीजमवाजत्" । यनसंवत्सरयुगप्रविभाग करोति ॥ इति सुश्रुतः) हेमचन्द्र । कुमारे १।। "जगदादिरनादिस्व" 1) धादित्यपत्र, पु, (यादित्यवक्षस्य पनमिव पत्रमस्य ।) थायिका, स्त्री, (अनि+क+कन् + टाप् ।) यादिकवि, पु, (वादि प्रथम कवि ।) ब्रह्मा क्षुपविशेष । तत्पर्य्याय । व्यर्कपत्र २ वर्कदल ३ ऋतुमती। इति हलायुध । इति श्रीमागवत ॥ वाल्मीकिमुनि । इति हेम सूर्यपत्र 8 तपनच्छद ५ कुठारि ६ विटय ७ धात्रेयी, स्त्री, (पत्रि+ + डीम् ।) पुष्पवती स्त्री। चन्द्र ॥ ("तेने ब्रह्महदा य यादिकवये मुह्यन्ति सुपत्र ८ रविप्रिय ६ रश्मिपति १० रुद्र ११ । (यथाह पहिरा यत् सूरय" । इति भागवते १। 81) यस्य गुणा । कटुत्व । उहावीर्यत्व । कफवात. "याहिताग्नेब्राह्मणस्य हत्वा पत्नीमनिन्दिताम् । धादिकारण, ली, (यादि खाद्य कारणम् ।) पूर्व- यादिकारण, स्ली, (यादि याद्य कारणम् ।) पूर्व- रोगजाठरगुल्मारोचकनाशिव । समिसन्दी- अझहत्याप्रत कुर्यात् यात्रेयोध्नतथैव च" :) निमित्तं । मूलहेतु । तत्पर्याय । निदान २ । पनत्वञ्च । इति राजमिघण्ट । नदीविशेषः । इति मेदिनी । (पत्रिमुनिपत्नी ।) इत्यमर । मादित्यपुष्यिका, स्त्री, (यादित्यवत् लोहित पुष्य- यथा भारते, वादिगदाधरः, पु, (यादिराद्य यादौ पूजितो वा मस्या ।) लीहितार्करक्ष'। इति रत्नमाला "सरयूारवत्या च लागली च सरिहरा । गदाधर ।) गयास्थ देवताविशेष । यथा,- राङ्गा च्याकन्द इति भाषा । करताया तथायी लौहीत्यश्च महानद") "गयाशिरश्छादयित्वा गुरुत्वादास्थिता शिला । खादित्यमता, स्त्री, (बादित्यस्य भक्ता ।) घोषधी- बाथर्वण, ली, (पथन् + घण् ।) व्यथर्वण कालान्तरेण व्यक्तश्च स्थित धादिगदाधर। विशेष । अडऊडिया इति माषा। वत्पर्याय । समूहः । व्यथर्वनाम्रा मुमिना प्रोक्तो वेद' तथा व्यक्तोऽव्यक्तरूपी व्यासीदादौ गदाधर । वरदा २ अर्कमक्ता ३ सवर्थला 8 सूर्यलता ५ यथवा तेषां सद्यः । इत्यमरः । शान्तिम्टछ। प्यादिरादौ पूजितोऽत्र देवैर्ब्रह्मादिमिर्यतः ॥ सूर्यावी ६ अर्ककान्ता ७ मण्डूकपणे इति हेमचन्द्र । (यथा महावीरचरिते। पाद्याद्यगन्धपुष्यारित यादिगदाधर" सम्भवा : सौरी १० सुतेमा ११ अर्कहिता ११ "बायचंयतीन वाभिचार"1) इति गारडे गयामाहात्म्ये ८५ पध्याय । वरिष्ठा १३ मण्डको १४ सप्तनामा १५ देवी दर बाथर्वण', पु, (अथर्व वेत्तीति । अथर्वन् +यण।) अपिच मार्तण्डवालमा १७ विक्रान्ता १८ माकरेटा १४॥ पुरोहित । अथर्ववेदज्ञवाझण । इति हेमचन्द्र । "गदयादाववठभ्य गयासुरशिर शिला । यस्या गुणाः । हिमत्व । तिक्तत्व । कटुत्वं । पादर', पु, (पा+दृ+प्यम् ।) पारम्भ । इति निश्चलार्थ स्थितो यस्मात्तस्मादादिगदाधर" उग्रत्व | कफत्वग्दोषकण्डूव्रणकुठभूतग्रहोयशीत- धिकाण्डशेष । समादर । सम्मान । (यथा इति वायुपुराणीयगयामाहात्म्ये ८ यध्याय । न्चरनाशित्वश्च । धन्यच । खादुपाकरसत्व। किरातार्जुनीये ५ । १६ । पादितालः, पु, (धादिराद्यस्ताल 1) तालविशेष । गुरुत्व। प्यपित्तवईकत्व । क्षाररसत्व । विष्टम्भ- "स जगदे वचन प्रियमादरात् यथा,-सङ्गीतदामोदर । वातमाशित्वच्च । इति राजनिघण्ट । मुखरतावसरे हि विराजते"। "एफएव लघर्यत्र यादितालः स कथ्यते । धादित्यसून, पु, (अदितेर पत्य पुमान् धादित्य कुमारसम्भवे ६।१३। गुरस्तत् पुरतो वाच्य प्रायेणेतन्निदर्शन" इति । सूर्य तस्य सूनु षष्ठीतत्पुरुषः ।) मुग्रीववानर । "तद्दर्शनादभूत् शम्भो यान् दारार्थमादर"। यादिसेय, पुं, (वदितेरपत्य पुमान् । बदिति + इति हेमचन्द्र । यम । शनैश्वर । सावर्णिमनुः । हितोदेशे। क् ।) व्यदितिपुत्र । देव । इत्यमरः । वैवखतमनु । इति पुराण ॥ (कर्णः ।) "सन्तुष्टस्य करप्राप्तेऽप्यर्थे भवति नादर" ।) यादित्य , , (पदितेरादित्यस्य वा अपत्य +ण्य ) धादिदेव , पु, (बादि कारण स च देवश्चेति कम- बादर्य, त्रि, (बार + 2 + ण्यत् ।) व्यादरणीय । देव । सूर्य । इत्यमरमेदिन्यो। हादशादित्य धारय ।) नारायण । इति त्रिकाण्डशेष । (जग- धादर्तव्य । यादरोमयुक्त गणे बहुवचनान्त । इत्यमरः । तत्प्रत्येकनामानि । दुपादामादिगुणवान् वामदेव विष्णु, महादेव, धादर्श', गु, (वास् + दृश् + घम् ।) दर्पणं । टीका । विवस्वान् १ षर्यमा २ पूषा ३ त्वया । सविता ब्रह्मा च यथा, भगवद्गीताया, १० । १२ । प्रतियुस्तक। इति मेदिनी। (यथा भगवद्गीतायां । ५ भग ६ धाता ७विधाता ८ वरुण मित्र "पर अझ पर धाम पवित्र परम भवान् । "धूमेनाप्रियते वहिर्यथादर्शो मलेग च । १० शका ११ उरुफम १२। एते कश्यपात् पुरष शाश्वत दिव्यमादिदेवम विभु। यपोल्पनेनारतो गर्भस्तथा तेनेदमारत" :) अदितिमा-या जाता । कल्पान्तरे त्वकन्या त्वमादिदेव पुरुष पुराण- खादान, सी, (धादा + ल्युट ।) ग्रहण । षश्वा सशा थादित्यपत्नी यादित्यस्य तेज सोमस स्वमस्य विश्वस्य पर निधान" । मरण । इति मेदिनीहेमचन्द्रौ रोगलक्षण । मर्था अतस्तस्या पिटकृतादित्यहादशखण्डा हा. यथा, महाभारते, -सूर्यस्य नामारशतमध्ये इति राजनिघण्टा । (खीकार प्रतिग्रह । दशादित्या । तेषा हादशमासेवेकेकस्योदयः। परिगणितो नामभेद। यथा कुमारसम्भवे ५ ॥ ११ ॥ इति पुराणं । प्यरक्ष । इत्यमर । याकन्द "ध्वन्वन्तरिधूमकेतुरादिदेवोऽदिते सूतः" ।) "कुभाशुरादानपरिक्षतागुलि" | मनु ,७१२०४। इति भाषा । (“यादित्यमण्डलस्थितो हिरण्म- धादिम, त्रि, (यादौ भव व्यग्रादिपश्चात् डिमम् । "यादानमप्रियकर दानच प्रियकारक । यो विष्णु" । यथा शान्तिशतके | 8 | २8 । यहा मध्यान्म इत्यत्रादेवेति वचनात् म ।) याचं। घमीभितानामर्थाना काले युक्तं प्रशस्यते" 1) "यादित्यस्य गतागतरहरहासक्षीयते जीवित"। प्रथमभववस्तु । इत्यमरटीका व्याकरणच । बादामी, स्नी, (पा+दा+ ल्युट् + डीम् ।) इस्ति भारते। (यथाह भाषापरिच्छेदे,- घोषारचा इति रनमाला । "धादित्यचन्द्रावनिलोऽनलव "एते पञ्चान्यथासिद्धा दण्डत्वादिकमादिमम्"। पादिः, पु, (प्यार + दा+कि ।) पूर्व । प्रथम | धौभूमिरापो हदयं यमच"। "नादिम श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्तित ") इत्यमरः। मदान्ते गणसूचक । यथा इत्यादि। हरिव दादशादित्यकथा यथा । पादिराज, #. (धादि प्रथमा राजा इति राजार:- (प्रारम्भः । प्राक्सत्ता। मियतपूर्ववत्तिकारण । "मरीचात् कश्यपाजातास्तेऽदित्या दक्षकन्यया । सखिभ्यएच् ।) एथराज । इति हेमचन्द्र । (मही. उत्पप्तिहेतु' । सामीप्ये । व्यवस्थायां । प्रकारे, तत्र शक्रय विष्णुच जज्ञाते पुनरेवह । क्षितामाद्यो वैवखतो मनु' । चविक्षिपुत्वाखमा- पवयवाथै च धादिशन्दस्य प्रयोगो भवति । धर्यमा चैव धाता च त्वया पूषा च भारत । मख्यात पौरवो राभा । यथा, रामायणे । यदुवा विवखान् सविता चैव मित्रो वरण एव च । "स्वादिरानो मनुरिव प्रजाना परिरक्षिवा" "सामीप्यऽध व्यवस्थाया प्रकारेऽवयवे तथा । यशो भगयातितेजा धादित्या बादश स्मृता"! महाभारते। पादिशन्द तु मेधावी धतुर्वर्थेषु लक्षयेत्” । तस्य सवत्सरात्मनो मगवामादित्यो गतिविशे "प्यविक्षित परिचित्त शवलावच वीर्यवान् । अथा मानये १।। घेणाक्षिनिमेषकाठाकलामुहर्ताहोरात्रपक्षमास पादिराजा विरागय शाल्मलिय महावल"4) . -- - ·, . - - -- १७४ पाद्य माधा पाधि धादिपराए, पु, (शादि कारण म पगारात गा, ११११ ॥ पया महामाग्ने,- कर्मधारयः ।) विषणुः । इति निकाय पोय । "गागीय मोदिसामा प्रसारदशामि"1) "गमा पनगधाग मिधियऐन कामगा"। पदिशूकरः। पाचसोगा। भल । पपा मगु: ५1८1 गण मेघदूत, पर्ममेधे।।। पादिर, मो, (पा+दिश् +m 1) उभिए । "पाटीशिवायो गित एयरणया"। "समा मियत्या परमपि पुरा कोशाधानरेगी") ति मेदिगी पाना , (मायरा चिति कर्माचार थापागिम,की,(माधान गर्माधान प्रयोजनमा । पादिर, नि, (थार+RI + II) शासि। पाणी किमान Irr भरिमयोग (पुगत. प्रोमिस ठर।) गाधानगंगार। ति पाशामः इति मेदिनी । ( गिनित, उपदिए, fTariu. प्यगुणागितः, चभिहितः।) चापमासमा, . (पार+मा+KRANTH + पाधार, , (पाधिपमा पग्मिन् ति पाधार पादोमव , H. (दोडयभाये मादा गोदित क) मापपरिमाटापासिकामा। अध्यायनदायति शूचे पदहागधारपसम्मा घोदितरोति मत्प। यादीनग्ग वा गम्। तप पचार भाग- माधिकरणे पम् । थाकरमाने पधिकरण क इति माझकात् पाते -1) | Tran "erriग पनि मा" |) कार, ससप यया शिडाकोना, बाधा दोषः। दरम्स' । इति मेदिमी। (पपा, शिवपापनोरमी, (मारा गया मोर कार1) पादि रोधिसकारागसमिडियाया पा पालमधे २।२९। भारत मटाया। भार फारफमधिहरगाः म्यार । तप सामी "पदासदेवेगादीममगादीमयमीरित) पासा, मो, ( यातिपात् यत् साम।) पाषाविषयमामिदापसिंधसपा विहान सादीपनं, मी, (प्यादीप्यते पात+दी+भावे । जति मायामी। कारी। हाLI की मुगा, मापदेभकोरिकोभियापरबा स्पट् ।) स्थानिय निशिकार या विपी । भनेको पामा दया-टेबाम्ने । स्यालापमति । पिना इति भrn। तमामालियाना साना rfa | मदा- मोशे ममिलि) पधिकार पार थादृत , त्रि, (पाए+दृम +यामियो र कति ran या गुमारे १. घटस । पा। पसारमा ति मेदिनोवादि To I) सादर । सादर। राति । पृजित । "समानहाया भी। मत मेनुमा मगर जाहिरध्य यत्र प्राप्त इत्यमर'! (सावधान, थपिस , मामा । बापरे नाशिमामा लामोलिता, ग पाधार दराराध इति लात'। यथा, पचतम्ले, ममे-प्रामामि । सिमटीका भात । स्याच प्रमावर "पाल्मान्मादृतो रघोषमादाजिपिdि") ग मेद काहिरात मि। माधार' । ति फुगर' । क्षेमादिकाईमा यादृत्य , fण, (प्पाइ++प ।) पादरणीय । योर गुदा मेरयाम्भिार। भारम्ग्रामाधार ति मधु । (प्पा रएको ५१॥ पादरयोग्य । शियागारात माया भोगाया परमे। "वाधारमन्यमुनि प्रय पादेश , पु, (पात +दिश् +भावे पम् ।) पापा। सतरा नगलामुरा मासाप रेरि। খতিবালা সিবি। इति हेमचन्द्र । व्योति शास्त्रएन। ति सि. नप मेदो मोमामि मिचाया पानिन"। पनवासादिवपनवोद द्धान्तपिरोमणिः। वर्गस्य वर्गाम्तरोत्पति । प्र. पादिमले नि समपिदामासमपादमणम्"। पतिप्रत्ययोपघातिकार्य । इति व्याकरण । (पानु । पाचून , भि, (चार प्रचार टोपतेरफम्मकत्यात यावा । मति, शासन, उपदेश', शास्त्राचार्योपदेश दियोविनिमीयायामिति मिठातम्य मत्प "तधामकोऽप्यने करत समाधारचिवाउमान्' ।) गम्यो वा सञ्चारः, कार्यभेदः, यथा मुग्धवोधे, यस्य विमापेसि नेट, छोरियट ।) चौररिक । पाधार्मिक', गि, ( प्यधर्म + उम् ।) पधार्मि। "स्थानिवदादेश"। यथा, मनु,२५८) यमर । पेटुक ति भाषा । (यदु, पमरे इति विकाराम (यथा मनु । "मङ्गलादेशरताप महाचैक्षणिक सह") "चाग म्यादीरिक विजिगीपारिवजित" भनाधार्मिक सेनामे"1) पादेशी, (न] पु, (याद +दि +शिनि ।) देवा । "पाचून सपाहियेव प्रायोयाशावलम्पियाधि, ए. (पा+धा+कि 1) मन पोड़ा। गणक । इति हेमघम्स (पि, प्यादेपाफी, इति किगते ११ । ५ ।) पादिदीग । त्याा बन्धप। प्यसमा पधिष्ठान। इति उपदेया, यथा, रघपणे, 8 पायोपान्त गो, (चाचर उपान्तरा इन्द्र ।) पम्वा- मेदिनी। "कपोषपाटणादेशि बभूव रघुचेरित" :) पर जतानागादि इति मापा : (यथा, हितोपदेशे। चादेया, [प] 8, (यादिति ऋत्विज्ञादीन यगा- प्याधमन, सी. (याधीयते चाप +धा+कमगा।) "प्याधिप्याधिपरोसाय पध यो वा विनारिने । दिवेयसम्पादनाय प्रेरयति । पा+दिश प्यति. धन्धक । ति रति । (प्याधि । यथा मगु, कोऽपि नाम शरीराय धमापत समाचरेत् । सजने + एच् ।) यागविषये ममेएसम्पादाय य. "योगाधमनविनीत योगदागप्रतियए। तथा च वैराग्यशतके। पार्थ कर्म कुर्विति ऋत्विगामादेशक | तत्प यन वायुपधि पश्येत् सत्सव विगिवर्शयेत्": "याधियाधिशतनस्य व्यः प्रती २ या ३ यजमान ।। इत्यमर । थाधाग, सी, (प्याधीयते प्याए+था+भाषे ल्यट विविधेरारोग्यमुग्मूल्यते" चम्पादेया ५ याजक ६। इति हेमचन्द्रः । या यदा थाधीयते स्याप्यते यत् कम्मणि ल्युट।) धाधिपा, सी, (यधिक +व्यम् ।) बधिकस्य भाव । देशकी। गर्भाधान। प्यग्न्याधान। स्वापिसहय। ति पधिकत्व । पतिशयता । यथा । कम्मणि स्मृतिः॥ (ग्रहा, धारण। धधिगमः, करगा। ख्यत् ।) धान्य। "युम्मायामपि राषौ पत् शोषित प्रधुरं तथा । पाद्य, सी, (पद्यते यत् पद इति राजनिघण्ट । यदनीयमव्ये पि । (यथा सम्पादन | श्रोतामे स्मार्तामेर्वा ग्रहण,माहाणामां कन्या च पंवत् भवति सक्राधिक्ये एमान् भवेत्। प्रतिदिनकर्तव्या विहितवतिस्थापनपूर्वकशोमा इति ज्योतिस्ताचम् । ( श्रेष्ठता । उत्कर्म । प्रार मनुः,५।२। दिमिया, यजग, होमः । यथा रघुवशे, १ । २8 । त्यम् । यथा साहित्यदर्पये ।१० पर। "वत्पर्युषितमप्याद्य हविः शेषश्च यद्भवेत् । "प्रजामा विनयाधानादक्षणाझरणादपि । "पाधिक्यमु पमेयस्योपमानात् न्यूमताथवा" । धिरस्थितमपित्वाद्य" इत्यादि ।) स पिता पितरस्तासां केवल जम्मतवा यथा, मनुः ७१९६८ पाद्या,त्रि, (पादौ मवः दिगादिभ्यो यत् यहा पद्यते यथा ममु, ५११६॥ "यदावगच्छदायत्यामाधिक्य ध्रुवमात्मना", य पद कम्मणि ण्यत् । ) प्रथमः। इत्यमरः। "भा-ये पूर्ममारिण्यै दत्वामीमन्त्यकर्मणि । पाधिक्य नाम यदायुर्वेद भाष्यमा वाईस्पत्य पुनरनियां कुर्यात् पुनराधानमेव च": मौशनसम् पन्यदा प्रतिसम्बधार्यमुच्यते दहा "वामितोऽहमपश्रेष्ठ लहान कम्मणा"। - . - (यथा महाभारते- ·इत्यमर। १७५ গান प्राधमा प्राधे उदावर्त तथागुल्ममुदराणि हरत्यसौ । वस्तु । यथा । शाब्दवोधे चैकपदार्थ धपरपदार्थ- पुन' प्रतिसम्बद्धमपि हिरभिधीयते तत् एनरक्त- वेगे शान्ते च सुनीत शर्करासहित दधि । ससर्ग: ससर्गमर्यादया भासते । स च क्वचिद दोमाधिक वञ्च पुनरुता विविध, व्यर्थपुनरुक्त ततस्त सैन्धवेनापि ततो दध्योदनं मना", कचिदतिरिक्त एवाधाराधेयप्रतियोग्यनुयोगिवि- पन्दपुनरक्तश्च । तत्रार्थपुनरा नाम व था,- महानाराघो रस ॥३॥ इति भावप्रकाश, घयविषयिभावादि । इति गदाधरभट्टाचार्यकृत- "भेषगमौषध साधनम्" इति, शब्दपुनयक्त "पुनर्मषज भेषजम्" इति चरक ) प्रथमव्युत्पत्तिवाद' ॥ उत्पाद्य । यथा,- (वायुना सवेदनमुदरमरिपूर्णत्वमाभागत्वं । इति रुग्विनिश्चयग्रन्थव्याख्यानदिजयरक्षितः ।) "सत्त्वे निविशतेऽपैति एथग्जातिषु दृश्यते । पाधिज्ञ, पि, (याधि+ ज्ञा+क।) वक्र । व्य- प्याधेयश्चाक्रियाजच सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुण" । थानानी, स्त्री, या+भा + ल्युट+डीम् ।) थितः। इत्यजयपाल । नलिकानामगन्धद्रव्यं । इति राजमिण्ट , पाधिदैविक, त्रि, (प्यधि+देव+ठञ्। यन इति वापदेवकृतमुग्धवोधीयफारिका । ध्याधेय शतिकादीना ध इत्युपभयपदरद्धि ।) दुखविशेष। उत्पाद्यः। यथा पक्वम्टणमयमात्रेषु रक्ततागुण स साध्या, स्त्री, (घाड +ध्यै+ अ +टाम् ।) चिन्ता। तझ्यथा, । "याधिदैविक यक्षराक्षसविनायकय वक्षिसंयोगादिना निष्पाद्यते । इति तट्टीकाया स्मतिः । इति शब्दरत्नावली। याध्यात्मिक, त्रि, (यात्मानमधिकृत्य भव अधि+ दुर्गादास हाद्यावेशनिवन्धन" । इति साह्यसत्त्वकौमुदी । (देवतामधिकृत्य,प्रवृत्तं,दाइशीतादिजनित दुःख। खाधोरण', पु, (याधोरयति धो¢गतिचातुर्य यात्मन् + ठम् ।) दुःखविशेष' । यथा । दुःखाना पतिवातादिरल्यादिहेतुक दुःख । देवतामधि कर्तरि ल्य।) इस्तिपक'। माहुत इति भाषा। घय दु खत्रयं तत् खल्वाध्यात्मिक चाधिभौतिक चाधिदैविकच । नपाध्यात्मिक विविधं शारी ("पाधोरणा हस्तिपका हस्यारोहा निषा- कृत्य प्रदत्तं शास्त्रम् । यथा मनु' है । ८३ । "वधियज्ञ मझा मपेदाधिदैविकमेव च । दिन" । यमर । यथा,-रघुवंशे ७ ! 8६ । मानसश्च । शारीरं वात पिप्सम्लेष्मणां निमित्तं । बाध्यात्मिक सतत वेदान्ताभिहितञ्च यत्" । "याधोरणानां गजसन्निपाते मानस कामक्रोधलाममोहे विषादविशेषाद- शिरासि चक्र निशितै चुराने) ननिवन्धन | सव चैतदान्तरोपायसाध्यत्वात् था. "तत्तु सप्तविधे व्याधापनिपतति" इति मुश्रुत ।) धाधिपत्य, सी, (पधिपति + ष्यम् । ) अधिपते. याध्भात , , (बाड्+भा + क्तः ।) शब्दित । दग्ध । ध्यात्मिक दुःखं । इस साझ्यतत्त्वकौमुदी। र्भावः। खामित्वं । प्रभुत्व। रेश्वयं । यथा, वातरोगविशेष । सयत । इति मेदिनी । (स्फीतः (पात्मतत्वविषयकं । यथा, मनु' २।११७ । "नहि प्रपश्यामि ममापनुद्यात् दीदिना उद्धतः, विवर्द्धितः । यदुक्तं । "ततो लौकिक वैदिक वापि तयाध्यात्मिकमेव च । यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणा । मानाभाता स पतति यदा शोकगहने"। हितो. याददीत यतो ज्ञानं सं पूनमभिवादयेत्” । धवाप्य भूमावसपनम्ड पदेशे । “ततोऽसौ दर्यामातस्तस्योपरि यात्मान पाध्यान, स्लो,'(धार +ध्यै+ ल्युट्।) ध्यानं । चिन्ता । राज्यं सुराणामपि चाधिपत्य"। निक्षिप्य पश्चत्वं गतः"। उत्तरधरिते। "न्यानि- इति श्रीमगवद्गीतायां २ अध्याय ॥ घोषममन्ददुन्दुभिरवैराध्भातमुज्जृम्भयन्" ।) याध्यापका, पु, (व्या सम्यक व्यध्यापयति य इति वध्यापक । स एव खार्थे षण् ।) अध्यापकः इसि बाध्नान, लो, (बाह+मा+ ल्युट ।) वातव्याधि- (यथा मनुः १२।१०। "सर्वलोकाधिपत्यश्च वेदशास्त्रविदईति" 1) विशेषः। तस्य रूप। प्राब्दरत्नावली। पाधिमोग , पु, (पार्वन्धकस्य भोग 1) बन्धक "साटोपमत्ययराजमाध्भातमुदरं झशं । धान , , (अन् + घम्) उच्छासः । वहिर्मुखश्वास | अव्यस्य मोगा। प्यामानमिति जानीयाहोरं वातनिरोधन" । इति हेमचन्द्र । (यन्त स्थितस्य प्राणवायोनासि- वाधिभौतिक, त्रि, (यधिभूत+ठम्। प्यनुशवि- इति निदान पेटफापा इति भाषा। कयोास.) कादीनां चेत्युभयपदद्धि ।) दुखविशेषः । यथा । तस्य चिकित्सा यथा,- प्यानक , पु, (या+व्यन् +ण्वुल) पटह। भेरी। "वाझोपायसाध्य दुख देधा । व्याधिभौतिक प्या "यामाने लडनं पूर्व दीपन पाचन तत । म्दङ्ग । शब्दयुक्तमेघ । इति मेदिनी! धिदैविकञ्च। तत्राधिभौतिक मानुषपशुम्टगप- फलवर्तिक्रिया कुर्यात् वस्तिकर्म च शोधनं। (यषा, भगवद्गीतायां १ ।१३। निसरीलपस्थावरनिमित्त"। इति साझ्यतत्त्व- कर्षमात्रा भवेत् कृष्णा घिटता स्यात् पलाम्मिता। "तत' शझाश्च मर्यश्च पणवानकगोमुखा"।) कौमुदी । (“तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति” । खण्हादपि पलं ग्राम चूर्णमेकत्र कारयेत् । प्यानकदुन्दुभि ,प,(यानका दुन्दमयो देववद्यविशेषा इति सुश्रुत ।) भधुनाक्षमितं लिह्यात् चूर्णमाध्माननाशन" यस्य जन्मनि । वसुदेवगन्मनि देवा दुन्दमिध्ध- याधिमन्यव , पु, (धाधि+मन्यु+यण ।) ज्वरामि । नारायणचूर्ण ॥१॥ निश्चक्रुः ।) वसुदेवः । इत्यमर' ! (फष्णपिता। इति हारावली। "दारमवतीकुष्ठशताशाहिसैन्धवैः । यथा-हरिवशे। पाधिवेदनिक, पि, (अधि+विद् + ल्युट। तत' लिम्पेन कोणैरपिट शूलाध्मानयुतोदर । "वसुदेवो महाबाह पूर्बमानकदुन्दुभिः । अधिवेदम+ठन ।) द्वितीय विवाहार्थ प्रथमस्त्रिये हेमवती वचा। दारुषट्कलेप' ॥२॥ जज्ञे यस्य प्रसूतस्य दुन्दुभ्य प्रानदन् दिवि । दत्तधनादि । यथा- "अभयारखधो धात्री दन्ती तिता सुदी विरन् । धानकाना च सहाद समझानमवद्दिवि"1) "पधिविभस्त्रिये देयमाधिवेदनिकं सम | मुस्खा प्रत्येकमेतानि ग्राहाणि पलमात्रया। धानकदुन्दुमिः, पु स्त्री, (धानक प्रोत्साहको दुन्द- मदसंबोधनं यस्यै दस खई प्रकीर्तित", सर्वाणि जलाकयुगे पचेत् । मिः।) सहका! इत्यमरटोकाया भरतः। इवियाभवत्ययः । वत्र तोयेऽरम भाग कषायमवशेषयेत् । धानत , त्रि, (पा+नम् + क्त I) नतम सत्- याधुवः, पि, (पास्+धु+क्क I) यापूतः । निस्वग्नैपालवीजानि नवानि पलमात्रया । पर्यायः। अवायः २ पवनत' ३1 इत्यमरः । पम्भिवः । इत्यमरटीकाया रायमुकुटः। तनुवत्रतान्येव तस्मिन् क्वाथे शमः पचेत् । (बधोमुख, विनतः, प्रणता, विनयनमः । यचा, बाबुमिका, वि, (चधुना+ठम्।) बधुनानातः ज्वालयेदनलं मन्द यावत् क्वाथो घनो भवेत्। इरिवशे। ततः खल्ले क्षिपेत् भागागयौ जपालबीजत । "पिटमाचोईि पादान् वै नमश्चातुरानो"। पाभूता, गि, (पार ++al) कम्पित । इत्य- भागास्नीन् नागरादौ चमरिचात् द्वौ च पारदात्। महाभारते। मरा। (विक्षिप्त', चमिभूतः, व्याकुलिवः । गन्धका दौ घ तानीह यावश्यामं विमर्दयेत् । "स कदाचित् मग विद्या बाशेनानवमनबा"। पान्दोनिका, पानितः । मथा, रघुवंशे, १।५। रसी भाराचनामाय मक्षितोरतिकामितः। मनु। "पुम्परेचूविरावैरापूतवनरामिमिा" ।) जलेग शीतलेनैव रोगानेवान् विनाएयेत्। "रम्यमानतसामन्तं हाजी देशमावसेत्" 1) पायेयं, पि, (चास+धा+यत् 1) पाधारस्थित पाभान नमाना प्रत्याभानं तथैव च । पानविकर, पि, (पावति++प।) पारितो- - तानि सचुद्य ·. - । - १७६ श्रान श्राना प्रानु नक . यथा। प्रायषित्तोपदेशाय वस्त्रादिमा "कलदेापितं शुम प्रसमममसम्तथा । थम्य चिकित्सामाए । भावप्रकारे यथा,- माझणलोषणीय । यथा मिताक्षराय पराशर । स्त्रीषु प्यायएतथापि पर्याप्तत् सप्रवर्तते ।" "तुल्यकारणकार्यत्याददावहिरीं किया। "पापं प्रख्यापयेत् पापो धेनुं दत्त्वा तथा रयं"। इति सश्रुतः।) थागाहेषु च फुमि विशेषथाभिधीयते।। एतपोपलक्षण। धामन्दमयकोष , S, (धानन्दमयस्य परमात्मनः भिएत्मणागतययो हिचतुपममागिका । "प्रख्याप्य पाप वयभ्य किश्चिदत्वा यस घरेत् ।" कोय वावरक 1) सावप्रधानासान। तत्पर्याय गुडेन तुल्या गुटिका हरयानामुम्त्यण ॥ इति समते। कारगीरं २ सयुप्तिः । इति वेदान्तः । वर्तिस्त्रिकटुसैन्धव देवलवचने "तोषयित्या दिमोत्तमान् ति"।' त्यागन्दा, स्त्री, (पागन्दयति या। प्यार +गन्द+ सर्यपरधूमपूठमदनपने। पत्र तोषयित्या इति श्रवणात् पागतिकरस्पेग णि + प्य + टाप) विजया । धारामशीनता । मधनि गठे वा परे- तदग्रहणामदोष । ति प्रायसिसतादा प्रति गनिघंगट। [इति शम्दमाला। विपिता मानुएसम्मिता विको। पानद्ध, सो, (प्यानमाते धर्मणा बध्यते इति । पार- प्यानन्दि , B, (प्याए + गन्द + कि 1) थागन्द । इर्ष । दत्तिरिय दृएपका +नI + I) धम्मवद्धमुखपाद्यमात्र | तत्तु मुर- । प्यानन्दित , घि, (याप् + मन्द + km | यहा प्यामन्दः शनै प्रगिदिता गुटे हताभ्यक्ता । नादि । इत्यमरः ॥ पाल्पमान । तच पेशभूयादि ।। मनातोऽम्य । थानन्द +स।) यानन्दयुः । थानामुदरमार्ति इत्यजयपाल पए । थानादितः। (यथा महामारते। शमयति जठर राधा शुभम् पानइ, मि, (याए + नए+कर्मणि + 1 I) "एगगनन्दिता सर्व मधगया वसाम।") अति विकटुकाद्यावति ।। सन्धित । बद्ध । इति मेदिनी ॥ (यथा सुश्रुते । प्यानन्दी, [न् ] भि, (यानन्द+नि।) चान्द. घफपालिसकहे तु चिकित्सा यथा,- "फन्नस्तुपारै सविता पिमानज्ञा गभाशया") विशिए । "उदावकियामा सामे महानपाधनम्"। थानन, मो, (यानिति प्यनेन । यार + प्यन् + ल्युट्) यानन्दी, स्त्री, सप्तविपोय । प्याकन्दपाता इति "दिगतग दिवघा सफुला मुख। इत्यमर । ("तदानन म्रत्सरमि क्षितीश्वर" ग्याता। इति शन्दपम्बिका। सर्घिका घेति विडाचूर्ण । इति रधु ।३ । ३) यानय , पु, (थागीयते वेदाध्ययनाया । था+ सखाम्बुनानाइविसूधिकार्ति- थानन्द , ए, (पाए + गन्द + घम्) प्याझाद | तत् नीठ + ) उपनयन | सिमपन्न । एडोगगुमोईसमीरणनम् ।। पर्यायः । प्यानन्दयु २ शर्म शात 8 सख ५ थानयन,सो, (चाइ + नी+ ल्युट।) स्थानान्तरनयन। वघामयाधिप्रकयावमूकान् मुत् ६ प्रीति' 0 प्रमोद - हर्ष ६ प्रमद १.' थाना इति भाया । (यथा रामायणे । सपिप्पनीकातिविषान् सकुछान् । प्यामोद १९ समद १२ | इत्यमर । "व्यादिशत्पुरुषानघ गामानयने वशन्" ।) उष्णाम्वनानाविमूवातान् (यथा, उत्तरधरिते। प्यानतः, पु, (या+गत् + घम्।) देशविप्रेयः । पीत्वा जयेदामु हितोदनाशी ।। "यत्रानन्दाच मादाय यम स्निग्धारा मम्पद "। हारका इति ख्याता। न्यस्थान | युद्ध । इत्य- बिटहरीतकीयामा बुहोक्षीरेण भावयेत् । मर। जल। इति मेदिनी। प्यानर्मदेशवासी वटिका मूत्रपीतारता ज्येष्ठा धामाइमेदिका ।। "प्यानन्द ब्राणो विद्दान् न विभेति कुतश्चन") लोक । इत्यमरटीका: (यथा हरिव। "धान. राठ धूम विडव्योष-गुड मूर्विपाचिता। वासुदेवस्य वनविशेष । इति हेमचन्द्र । तान् कालपाटाच कुलिन्दाय विनित्य सा"। गुदेऽगुलसमावर्तिनिधेयानाहयूलनुत् । । थानन्द , त्रि, (धानन्द +ध्यक्ष यादित्वात् व्यच् ।) खनामख्यातोरामा। मूलक अम्कमाधव वर्षाभूमूलपञ्चकम् । प्यानन्दविशिय । हर्ययक्त' । सुखी । इत्यमरटीका "तिमिथुन त्यासीदाना नाम विश्रुत । प्यारेवतफलश्चापि पला तेन पचेदरतम् । ("गुणे शुझादय एसि गुणिलिङ्गास्तु तद्दति'। "यानर्तस्य तु दायादो रेवो माम महाद्युति": तत् पीतमात्र शमयेदुदावर्त्तमसायम्"" इत्यमरोक्त पत्र गुणिलिङ्ग ।) "धानर्तविषयचासीत् पुरी घास्य कुशस्यनी" । मुष्कमूलफाय तम् ।.1) देध्य इति रमानाथ । यानन्दथुः, पु, (प्या+नन्द+यथुच् ।) प्यानन्दः । "प्यानम्त विमो पुत्र सुकुमारस्ततोऽभवत्") प्यानिलि, पु, ( बनिशस्य वायोरपत्य थनिल+ हर्ष। इत्यमर ॥ तदयुक्त वि। ध्यानाय ,पु, (या + नी+घञ्।) भाल। इत्यमर। इश् ।) हनूमान्। इति निकाण्डशेषः । (मीम ) धानन्दन, झी, (यार + गदि + ल्युट) गमनागमन- प्यागाय्य , पु, (प्यानाय्यते गाईपत्यादानीय सस्फियते स्थानिली, स्त्री, ( व्यनिल + या + सीम् । ) खाति समये सहदादेरालिङ्गानारोग्यस्वागतादिप्रमादि ऽसौ चा + नी+ ण्यत्।) दक्षिणामि । इत्यमरः । नक्षत्र । इति हेमचन्द्र । दारा ध्यानन्दोत्पादन । तत्पर्याय । समाजन २ गाईपत्याद रानीय यो दक्षिणामिरारोप्यते । बानीलः, डे, नीलघोटफ। इति हेमचन्द्र। खमाजनः ३ समाजन 8 याप्रश्न ५ यामन्वया । सघ । इति भरत होम करिवार निमित्त घर (स्थसित । ईपनीन । यथा किरातार्जनीये, इत्यमरः तट्टोका घ ॥ (मानन्दजनन, हर्षात् हरते ध्यानिया दक्षिणदिके राखा बागुन् इति "यागीलामविरचितपरमागा रत'।) पादन । प्रमोदकर, सखजनक । यदुक्त । धानुकूल्य, सी, (नुकूल + थ्यम्।) अनुकूमता । "मित्र प्रीतिरसायनं नयनयोरानन्दन चेतस"। पानाह, ई, (धास्+गह+घम् । ) मूघपुरोष (साम्मुख्य। प्रसाद ।सहायता यथायावरयः । इति हिसायदेशे) रोधकरोग । तत्पर्यायः । विपन्ध' २१ इत्यमरः। "यधानुफूल्य दम्पत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वईते"। धानन्दपट, सी, (धागन्दाय पटम् ।) नवोवस्त्रं ।। विएम्भाइ मलरोधन ।। इति राजनिघण्ट । यथा,-रामायणे। इति हारावली ("यामाहात ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यमसुखार्दितम्"। "रमतवानुफूल्यम यय सवत्सरा दश") मानन्दप्रभव,की, (धानन्द प्रभवोयस्य तत् ।) रेत । इति महाभारते ।) तस्य सम्माप्तिरूपे । यथा, बानुगत्य, सी, (घनुगतस्य भावः कर्म वा। पनु वीय । इति हेमचन्द्रः। "पाम शक्कदा निचितं कमेण गत+व्यम् ।) धनुगतस्य । अनुगतस्य भाव वर्षे ("वाय्वाकाशादिमिर्भावै सौशिय्ये जायतेऽस्थिषु । भूयो विवद्ध विगुणामिलेम । याप्रत्ययेन मिष्पमम् । प्रवर्तमान न यथाखमेन तेन सवन्ति तछुक नवात् कुम्भादिवोदक । भानुपूर्यो, स्त्री,सी, (धनुपूर्व + बम्।) परिपाटी। सोतोमिः स्यन्दते देशात् समन्तात् शफवाहिमिः। विकारमानाहमुदाहरन्ति" इति निदान। धनुमामा! इत्यमरः । (यथा मनु -२३॥ हर्षेणोदीरित रागात् समस्याच मनोभवात् । (“यस्य वातः प्रकुपित कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति । "घड़ानुपूना विप्रस्थ क्षत्रस्य चतुरो वरान्"। वन्तौ सत्य निर्यावि स्यमानिनादिवोदक।" माधो जति नाप्यूई धाम पामाइखस्य जायते"। यथा रामायणे। इतिपरका इति चरक "पामुपु स धर्मश पर कुशमंकुवे"।) मनु । - माथा॥ - ·। । तीति । तथाच १७७ अान्दो श्राप श्राप धानुमानिक, त्रि, (अनुमानाय हित' ! प्यनुमान चामरान्दोलनादुद्देलभुजवल्लिकवणझनत्कार यामक्क, त्रि, (था+पच्+क्त ।) ईषत्पककला- क्षण वार्यताम्" इति कालिदास । पुन पुन- यादि । तत्माय । पौलि २ षष' ३। इत्य- +ठक् । युक्तिसिद्ध । साख्यमते प्रधान प्रकृति ।) अनुमानसम्बन्धीय अनुमानविषयीभूत ॥ मरः ॥ रुटी इति केचित् ॥ (यथा ऋतुसहारे ।। रभ्यास । मुहरालोचनम् ।) "धापक्वशालिललितानतगात्रयटिः खानुरक्ति', स्त्री, (धा+धनु + रन्ज+कि 1) धनु- यान्दोलित, त्रि, (वान्दोल+क्त ।) कृतान्दोलन राग । (षासक्ति । धनुरक्ति ।) तत्पर्यायः । चलित २ कम्पित ३ धूत 8 वेलित प्राप्ता शरनववधूरिव रम्यरूपा" ॥१३) खानुविधित्सा, स्त्री, (या+धनु+वि+धा+सन् ५। इति हेमचन्द्र व्यापगा, स्त्री, (व्यपां समूह अापं । तस्य समूहे +घर+टाम्।) उपक्वतेरप्रत्युपकारछा । इति प्यान्धसिक , वि, (पन्धस् + ठक् ।) पाचक । सूप इत्यण । तत धापेन जलसमूहेन गच्छति प्रचल- प्याम् + गम् + ड+टाम्।) नदी। पुराणम् । कार । इत्यमर । बानूप, पु, ( बनूय + व्यण् ।) च्यनूपदेशस्थजन्तु- यान्वयिका, त्रि, ( धन्वय + ठक् ।) प्रशस्तकुनमः। इत्यमरः। (यथा रामायणे। मा। तञ्च खझिमहिषवराहादि । एषां मास सत्कुलोद्भव । तत्पर्य्याय । कौल २ । इति त्रि "यापगा' कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च" "यायगाश्च महानूयाः सानुमन्तच पर्वता." ॥ काण्डशेष । धन्वयसम्बन्धी । (कुलीन । दिव्य- गुणाः। गुरुत्व । उष्णत्व । मधुरत्व । खिग्धत्व । भावरत । कुलाचारी। साधक। "यौईसोत- माघे शुक्रकारित्वं । वायुनाशिवश्च । इति राजवल्लभ । २११००1 बनूपदेशजलगुणा । धनत्व । गुरुत्व । पिच्छि सिकः शेव कौल व्यान्वयिका स्मृत"। इति "सम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा') लत्य | मधुरत्व। लेगजनकत्व। खिग्धत्व । धनि विकाण्डशेष ) व्यापण , पु, (व्या+पण+अच् ।) गण्यविनाय. माशित्व । प्रमेहलीमदच्छगिलगण्डादिरोग- व्यान्वीक्षिकी, स्त्री, (श्रवणादन रक्षा प-लोचना शाला । दोकान इति भाषा। तत्पर्याय ।निषद्या कारित्वक्ष । इति राजनिघण्ट ! अनूपदेशस्थ प्रयोजनमस्थाः। व्यनु + ईक्षा + ठम् + डीम् । ) २ विपणि ३ पण्यवीथिका ४ । इत्यमर । चतुष्का अन्तोर्लक्षण तन्मासस्य गुणाश्च । तर्कविद्या । न्यायविद्या । इत्यमर । दुर्गा । यथा, हट्टे इत्यन्ये । षायणादिद्वय हट्टे विपण्यादिद्दयं "कुले घरा लवाश्चापि कोशस्था पादिनत्तथा । "यात्मवेदनशीलत्वादन्वीक्षणपराधवा । हट्टरहे इति केचित् । इत्यमरटीकाया भरत । मत्स्या रते समाख्याता पञ्चधानूपजातयः । अन्वीक्षा कुरुते यस्मात्तस्मादान्वीक्षिकी स्मृता"। (यथा रामायणे। भानूपा मधुरा खिग्धा गुरवो पहिमर्दना । इति देवीपुराणे ४५ अध्याय ॥ ( व्यध्यात्मविद्या, "माल्यापणेषु राशन्ते नाद्य पण्यानि वै तथा" । लेष्मला पिच्छिलाचापि मासपुरिप्रदा भए । प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यामोक्षितस्य अर्थस्यानु पश्चात् तथा महाभारते। तथाभिष्यन्दिनस्ते हि प्रायोऽपथ्यतमाः स्मृता" : ईक्षण पन्चीक्षा सा प्रयोजन यस्या' सा यान्ची "भक्ष्यमाल्यापणानाञ्च ददृश श्रियमुत्तमा" ।) इति भावप्रकाश क्षिको प्यनुमानविद्या न्यायदर्शनवैशिषिका- यापणिक , पु, (थाए + पण + इकन् । यथवा था- ("हमरश्वमर खड्गो महियो गवयो गण । दिका । इयं हि त्रयीवा दिविद्याधतुझ्यान्त पण + ठक्।) वणिक । इत्युणादिकोष दोकानि न्यकुराहचानूपा म्टगा सर्वे गरस्तथा" । गता यात्मविज्ञानहेतुका धमीर्थससाधिका रा मुदि व्यवसायी इत्यादि भाषा । (पण्याना क्रयवि- “शुरुष्णो मधुरो नातिधान्वानूपनिषेवणात्" । मभिरवश्य रक्षणीया सती विद्येति कथ्यते। क्रयादिविषयके, विक) इति घरक। तथाच हारीत । यथा, कामन्दकीयमीतिसारे । यापतिक , पु, (याए + पत् + इकन् ।) श्येनपक्षी। "चानूमास्तेषु विशेया श्लेष्मना वावकोपना"। "धान्वीक्षिकी प्रयी वाती दण्डनीतिञ्च शाश्वती। वाज इति भाषा । दैवायत्ते त्रि । इत्युणादिकोष । बानूपवर्गस्तु पञ्चविध । यथा । “कूलचरा' अवा' विद्याश्चतस एवैता लोकस स्थितिहेतव", थापत्, [६] स्त्री, (यार+पद+ क्विम् ।) विपत् । कोशस्था पादिनो मत्स्याश्चेति" इति सुश्रुत । "यान्वीक्षिक्यात्म विज्ञान धमाधम्मीयोस्थिती। विपत्ति । इत्यमर ॥ यथा । मसाजलयुक्त, घि) अर्थानों ध वातीया दण्डनीतो नयानयो"। "धापत्सु मू द्युतिमान् य सम्यक् प्रतिपद्यते। थाहास्य, स्ली, (घमंसस्य भाव । प्यन्टपास+ इति) कमाण्यवश्यका-णि तमाङ पुरुष बुधाः" । व्यम्।) व्यनिष्ठुरता । (चक्रौर्य । अहिसत्व । का- याप ट न बा कि व्यापने । (चुरा पो मादि.. इति वनिपुराणम् ॥ ॥ किञ्च । रण्य । यथा मनु १ १ १०१,३५४,३ । ११२ । खादि० वा-उभ-पर-सक- सेट ।) इति कवि- "धापदि कि शरणोयं पूरणीय चरणयुगलम- "बाशस्यात् ब्राह्मणस्य मुन्नते हीतरे जना"। कल्पद्रुम । ट यापत् । न धानोति कीर्चि म्बाया । तच्छरण किं कुरुते ब्रह्मादीनपि किस- "पईण तत्कुमारीणामान्टशस्य च केवलम्" । ब्रह्माण्ई । ओ प्याप्ता। कि व्यापयति यापति । रान् कुरते" । इत्युझ्ट मनु ११।२६-३० । “भोजयेत् सइ त्यस्तावान्टशस्य प्रयोगनम्" ।) खराज्य प्राश्यते भवान् । इति गणतानित्य "विश्वेश्च देवै साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः। पान्तरीक्ष, सी, (घन्तरीक्ष+घण् ।) व्यन्तरीक्ष । त्वात् । इति दुर्गादास ॥ (पालने । थापत्स मरणाशीतर्विधे प्रतिनिधि कृत" गगन । इति विरूपकोष (यथा महाभारते। "खे खेऽन्तरे सर्वमिदमुत्याद्यापुश्चराचरम्" । "प्रमु' प्रथमकल्यस्य योऽनुकल्पेन वर्तते । "उत्पातास्विविधान् प्रापुारदो भगवाढधि । इति मनु । (यमि) प्यभिलाषे। न साम्परायिक तस्य दुतेर्विद्यते फलम्" । दिव्यांचवान्तरीक्षाश्च पार्थिवाश्च पितामह" :) "नान्यदत्तममीप्लामि स्थानमम्व । स्वकम्मेणा । इत्येकादशीतत्त्वम् । वन्तरीक्षमववस्तुनि त्रि। (यथा रामायणे । इच्छामि तदह स्थान यन प्राप पिता मम"। "व्यापत्काले तु विप्रेण मुक्त शूदग्टई यदि । "खस्ति तेऽस्वान्तरीक्षेभ्य पार्थिवेभ्य पुन पुन") इति विष्णुपुराणम् । (प्रति + थव) प्रतिग्रहणे । मनस्तापेन शुद्ध्येत्तु द्रुपदा वा शत जपेत्" । पान्तिका,स्त्रो, (व्यन्तिक + पण +टाप।) चन्तिका। "ता प्रत्यवायुरविलम्बितमुत्तरन्तो इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ व्येष्ठा भगिनी । इति हिरूपकोष । धौतालमनवनीलपयाजपत्रे' | इति । "यापदर्थे धन रक्षेत् दारान् रक्षत् धनरपि । पान्तिक , त्रि, (यन्त्र + ठक् ।) यन्त्र भवः । यन्त्र शिमुपालवधे । (प्र) उपगमने। यात्मान सतत रक्षेत् दारैरपि धनैरपि" इति। "ते च प्रापुरुदन्तन्त बुबुधे चादिपूराष” । "जानीयात् प्रेषणे त्यान् वान्धवान् व्यसनागमे। खान्दोल त् क् दोलने। (बदन्तधुरा-उभ०-यक० इति रघुवरी १।६ । इत्यादि।) मित्रञ्चापदि काले च भार्याच विमवक्षये", सेट् ।) इति कविकल्पद्रुम' । घान्दुदोलत् । इति धापः, पु, (याम् + घम् ।) अश्वसमध्ये वसुविशेष । इति च चाणक्यम् ॥ २६ ॥२१॥ इति जटाधर। धापत्ति, स्त्री, (यास्+पद+तिन् !) दोष । धान्दोलन, लो, (यान्दोल + ल्युट ।) चलनं । बाप [स्] सी, (घाय् +यसन् ।) जल । पापं । इति हेमचन्द्र । प्रापण | पापत् । इति मेदिनी। कम्पनं ("विन्वासामरविन्दसन्दरदृशा द्राक्- रत्युणादिकोष । व्यापत्याप्तः, त्रि, (यापद प्राप्त । २या वत्पुरुषः सम्बन्धीय -- . दुर्गादासः । I 28 ·. । - १७८ पापा प्राप्त प्राप्या विपदयस्त । तत्पर्य्याय । धापनः २ । इत्यमर । "धापातरम्या विषयाः पर्यन्तमरितापिन"। यामाषण | पालापः। इति हेमचन्द्र। यापद, स्त्री, (या +पद+ क्विम् ।) विपत्ति । तथा च मनुः ११।६। थापोलिम, ली, लमा टतीयषठनवमहादशमम । इत्यमर' (यथा हितोपदेश । "मध्वायातो विषाखाद खधर्मप्रतिरूपक") इति ज्योति शास्त्र "यापदामापतन्तीना हितोऽप्यायाति हेतुता"1) व्यापान, ली, (थायीयते यस्मिन् । याद+पा+ | याप्तः, चि, (बाप + क्तः।) प्रत्ययितः। विश्वस्त । यापदा,स्त्री,(या+पद+या+टाए ।) विपत्ति । वधि+ ल्युट ।) मद्यपानार्थसमा। तत्पर्याय । इत्यमरः। (यथा मानवे ७/८० | इति रायमुकुट । पानगोछिका २१ इत्यमरः । मद खावार चक्र "सांवत्सरिकमाप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेत् वलि' ) बायन,सी, (बाप् + ल्युट ।) प्रापणम् । मरीच । इति इति भाषा । (यथा महाभारते,वनपर्वणि २८० प्राप्तः । लब्ध । (तभ्यः किमाप्त मया । इति कालि शब्दचन्द्रिका। अध्याये। दासः।) सत्य । इति हेमचन्द्रः।। (हितः । कुशलः । यापनिक', पु, (घाट+पन् +इकन् । ) इन्द्रनील "गन्धर्वाप्सरसो भद्रे । मामापानगतं सदा"। "कुमारभृत्याकुशखैरनुष्ठिते मणि । किरातः । इत्युणादिकोष १३ । तत्रैवर यध्याये। भिषम्भिराप्नरथ गर्भमर्मणि"। यापन्न , त्रि, (या+पद+ क्तः ।) यापदग्रस्तः । "पायाने पानकलिता देवेनामिप्रणोदिता"| इति रघुवशे३ । १२ । सनिकृष्ठः। यात्मीयः। तत्पर्याय | यापत्प्राप्त २। इत्यमर । प्राप्तः। "ददर्श यदुवीराणामापाने वैशस महत्" ।) "असपिण्ड दिज प्रेत विप्रो नित्य वन्नुवत् । इति मेदिनी । (यथा भागवते,- यामालि , ए, (या + पल् +इन् ।) केशकीट । विशुध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्पाच मान्धवान्"। "धापन्न सरति धोरा यन्नाम विवश ग्टणन् । इति जटाधर । उकुन इति भाषा । इति मनुः ।१२ । "व्याप्तान् खमिवान् सहो तत सद्यो विमुच्येत यद्विमेति खय भय" यापिनर, सी, (ईयत् पिलरम् ।) खणं । इति दरभाटमगिन्यादीन्” इति तट्टीका। बड़। यथा हितोपदेणे, राजनिघण्ट । यधिक । यथा मनु । "क्लीयसामियुक्तस्तु टपोऽनन्यप्रतिक्रिय । ( "यापिञ्जरा बदरजाकणत्वा- “यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणे"। प्यापन सन्धिमन्विच्छत्कोण कालयापन" :) मलयुंदारा शुशुभेऽर्जुनस्य" । "राजा नानाप्रकारान् बहुदक्षिणान् अश्वमेधा- थापनसत्त्वा, स्त्री, (यापन प्राप्त सत्त्व गर्मरूपेण इति रघु १६ । ५१ । वर्णशब्देऽस्य गुणादयो दियज्ञाम् कुर्यात्" इति तट्टीका । जन्तुरनया।) गर्भवती । इत्यमर ॥ वक्तव्याः) चाप्ता,, (बाम् + क्त ।) भमप्रमादविप्रलिप्माकरणा ("घममापनसत्वास्ता रेनुरापायपुरविष"। यापीड', पु, (धार + पोड् + पचाद्यच् ।) शिखा पाटवरूपदोषचतुय्यरहित । स च ऋष्यादि। इति रघु १० ।५। स्थितमाल्य । तत्पर्याय । शेखर २ । इत्यमर । इति स्मृतिः | याप्तास्तावत् । "ना-चायनसत्त्वायास्तथातिद्रुतमन्नत" । (यथा रघुवशे १८ | २८ "रजस्तमोभ्यां निर्मुशास्तपोधानवलेन थे। इति सुश्रत ।) "तमिन् कुजापीडनिभे निपीड येषा त्रैकालममन ज्ञानमव्याहत सदा । थापमित्यक, झी, (मेड् प्रणिदाने उदीचा माडो सम्यक महीं शासति शासनाबा" ) याता शिक्षा विबुद्धाने वेषा वाक्यमसशय । व्यतीहारे इति वा । कुगतीति समास । समासे- यापीत, सी, (घास् +या+ क्त I) माक्षिकधातु । सत्य वक्ष्यन्ति ते करमादसत्य नीरजस्तमा", नमिति ल्यवादेश । मयतेरिदन्यतरस्यामितीत्व इति राजनिघण्टः ॥ (यथा रामायणे । इति घरका) थपमित्य निवृत्त । अपमित्ययाचिताभ्या कक्कामा- "यापीतवर्णवदन प्रसप्तमिव भूमिप" ।) याप्तगर्व, त्रि, (व्याप्त प्राप्त गर्बो येन सः | विति का।) विनिमयात् प्राप्त । इत्यमर । यापीन,सी, (यो प्यायी वृद्धौ। प्यार + प्याय + प्राप्ताहवार। वदल करिया मधोया द्रव्य इति भाषा । त। प्याय पो निष्ठाया सोपसर्गस्य म।) ऊधः । याप्ता, स्त्री, जटा। इति हारावली। व्यापव',पं, (बापोवरणस्यापत्य घुमान् । प्यापु + अप गएर पालान् । इति भाषा । इत्यमर (यथा धाप्ति , स्त्री, (बा +ति ।) सम्बन्ध । योग । त्यार्थे धम् ।) वशिष्ठमुनि । इसि महामारत । रघुवशे २ । १८। लाम' | प्राप्तिः । इवि हेमचन्द्रः। ("तत्ते शापात् विनिर्मुक्ता यापवस्य महात्मन"। "बापीनमारोहनप्रयत्नात् स्त्री, (प्याप्तस्य भमप्रमादादिशून्यमनस्य इति महाभारते । तथा च हरिवणे, म्टटिमुरुत्वाइपुषो नरेन्द्रः") उक्ति ।) सिद्धान्तवाक्य । तत्पर्याय । राद्धर "य लेभे वरण पुत्र पुरा भाखन्तमुत्तम् । धापीन', त्रि, (थाड + प्याय + क्त ।) ईषत्स्थूलः । सिड़कत व्यभ्योवः 8 समय: ५ भागमा ६ । वशिष्ठ नाम स मुनि ख्यात व्यापव इत्युत" 1) सम्यकस्थल । इति हेमचन्द्र बापस्तम्बः, ई, धर्मशास्त्रप्रयोजकमुनि विशेष । यापीनः, पु, कूप । इति वोमदेवः। चाप्य, त्रि, (अमां विकार तस्य विकारहवखवात् "मम्वधिविष्णुहारीलयाज्ञवल्क्योशनोऽगिरा । यापूपिक, सी, (थपूपाना समूह | ध्यप + ठक् ।) खार्थ ष्यम्।) अलविकारण। पेनादि। तत्पर्याय' । यमापलम्बसवा कात्यायनरहस्पती ॥ अयूपसमूहः । मडपिटक । इत्यमरः ॥ अम्मय २ । इत्यमरः । (यथा हरिवथे। पराशरव्यासपाझलिखिता दक्षगोतमौ। यापूपिक, त्रि, (अपूपा पण्यमस्य । अपूप + "प्याप्या प्रभूता ऋमव एथुकाच दिवौकसः | शातातपो वशिष्ठश्च धर्मशास्त्र प्रयोगका"। ठक् । ) मिठकजीवी । पिएकविक्रयकार्ता । तत् लेखा नाम महाराज पच देवगणा स्मता": इति याझवस्क्यवचन। पर्यायः। कान्दविकः२ मध्यकार । इत्यमर। "तस्मादाप्यो रसः परस्परससर्गात् परस्परानु- बापस्तम्भिनी, स्त्री, (धाम स्तभातीति । पापस् + मयरा हाजुकररटियोयाला| इत्यादि भाषा। ग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच सर्वेष सर्वेषां सा- सम्भ+णिनि ।) लिङ्गिनोलता। इति राज- यापूप्य , पु, (अपूम+ यम् ।) शक्तु । पूर्णकः । निध्यमम्त्यत्कर्षापकर्यात्तु ग्रहण"। इति सुश्रुतः ।) निर्घण्ट । इति पिकण्हशेषः । छातु मयदा वेसम इत्यादि पाप्य, सी, वाप्यवक्षः । इत्यमरटीकाया रायमुकुटः। कुड़ इति भाषा। थापाका, पु, (या + पच् + घम् ।) कुम्भकारम्टत्- पापदहनस्थान । इति जटाधरः पोयान् इति यापूर्ति', स्त्री, (पार + पू+क्ति I) ईषत्पूरण । व्याप्यायन, सी, (बास् + प्याय् + ल्युट ) वम | सम्यकपूरण । प्रीणन | टप्ति। इति राजनिघण्टः । (यथा महामारते,- बापान , ,(पार + पत्+घञ्।) पतनं । तत्काल'। थापूध, सी, (था + पूष वृद्धौ+करणे घम् ।) रहा। इति रामनिर्घण्ट रा इति भाषा । (राशन्दे "पिळप्रसाद मिच्छय वव चाप्यायन एमा"! इति मेदिनी। मातन । इति शब्दधन्द्रिका । ऽस्य गुणादयो ज्ञातव्या) यथा मनु, श२१३, २०३। "चापातरमणीयाना सयोगाना प्रिय सह। पाएका स्त्री, (बाट + प्रच्छ +थल+वव टाप् ।) | "लोकस्याप्यायनेयुतान् बाइदेवान् शिलोत्तमान।" घातोति, भाषा। माषा। । (यथा हितोपदेशे।

·- - १७९ श्राभो प्राब भाभा पछि- "देवका-विजातीना पिटकार्य विशिष्यते । सामन्धः, ए, ( यावध्यतेऽनेन घाए+बन्ध + घन्।) यामाखर', पु, (या+मास् + वरच्।) चतु देवं हि पिटकार्य्यस्य पूर्वमाप्यायनं स्मृत" ) योत्र। इत्यमरहेमचन्द्रौ। योदड़ी इति भाषा । सयकगणदेवताविशेष । इत्यमर ॥ (यदुक्ता, प्या- भूषणं । प्रेम । बन्धन | इति हेमचन्द्र । याप्यायित , त्रि, (याए + प्याय् + णिच् + क्त ।) भाखराश्चतु परि । यद्दा,- सप्त प्रीत। बर्द्धित । यथा,- (यथा यमरुशतके । ३८॥ "यात्मा शाता दमा दान्त शान्तिर्जान शमस्तप । "एषा सूर्यस्य वीर्येण सोमस्याप्यायिता तनु । "गते प्रेमावन्धे प्रणयवजमाने विगलिते"1) काम क्रोधो मदो मोहो दादशाभाखरामे") पौर्णमास्या स दृश्येत सम्पूर्ण दिवसक्रमात्" धावलि ,स्त्री, यालि । श्रेणी । इत्यमर ॥ (समूह, व्याभिजन,,, (अभिजनादागत | अभिजन+यण) इति कौम ४० व्यध्यायः ॥ यानन्दित । इति यावली) यमिजनस्य भाव । कुलसम्बन्धीयः । गाँइ पदवी लोकप्रसिद्ध । (यथा हितोपदेशे । बाबिद्धः, त्रि, (बा+व्यध् + क्त 1) वक्र । क्षिप्त । इत्यादि भाषा । (यथा कुमारसम्भवे, १।२६ । "ता पार्वतीत्याभिअनेन नाम्ना "बाप्यायितोऽहं भवतामनेन वचनाम्तेन" ।) इत्यमर'। पराहत । इति मेदिनी ॥ मूर्ख । याप्रच्छन,जी, (याए+प्रच्छ + ल्युट ।) गमनागम इति शब्दरत्नावली ॥ बन्धुप्रियां बन्धुजनो जुहाव" 1) नादिसमये सुहृदादेरालिङ्गानारोग्यप्रश्नखागता- प्याविधः, पु, बेधनास्त्रं । इत्यमर । भोमर रपन याभिजात्यं, ली, (अभिजात +व्यम् ।) अभिजातस्य भाव । कोलिन्य । पाण्डित्य ॥ (महावशजनन- दिनानन्दन । इत्यमर । इत्यादि भाषा । जनितमर्यादा । यथा रामायणे,- याप्रच्छन, ली, (याए + प्र+छ+क्त।) याप्र- याबिल , त्रि, (या + बिल + क 1) धनच्छ । यनि- छन । तत्पर्य्यायः । यानन्दन २ समाजन ३ ॥ मर्मल । इत्यमर ॥ "प्याभिजात्य हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च" !) इति हेमचन्द्र। [ग्रपर्यन्त ॥ याविलकन्द', पु, मालाकन्द । इति राजनिर्घण्ट । प्याभिधा,स्त्री, (अभि + धा+व+टाम्।) शब्द । इति शब्दरत्नावली याप्रपद, स्ली, (प्रपद पादाय। तत्पर्य्यन्त ।) पादा- धाबुत्त , पुं, (याम् + विप् + च्यापमुत्तनोति । प्यन्ये- घाप्रपदीनं, वि, (धाप्रपद पदाग्रान्त व्याप्नोतीति । भ्योपीति ड।) नायोक्तौ भगिनीपति । इत्यमर ॥ व्याभिधातक,ली, (यभिधा + तक् + यच् ।) शब्द । इति शब्दरत्नावली प्यार + प्र+ पद +ख ।) पादानपर्यन्तपतित- प्याभरण,ली (याम्रियतेऽनेन । झन भरणे । ल्यट।) वस्त्रादि । इत्यमर । ('प्याप्रपदीनां कण्ठे यम भूषण | प्यालङ्कार । इत्यमरः । (तच्चतुर्विध, प्या- | व्याभिरूप्य, लो, (यभिरूप + व्यञ्।) व्यभिरूपस्य भाव । यथा,- दोलामिय गुणकुसममालामारूसाम्" । इति बेध्य वन्धनीय, क्षेप्य, घाराप्य चेति । तत्र हर्षचरिते ५म उच्छ्रासः।) याबेध्य कुण्डलादि, वन्धनीय कुसमादिक, क्षेप्य "अर्धकस्य तपोयोगादर्घनस्यातिशायनात् । याप्तव , , (याह++व्यम् ।) खानं । इत्य मर । नूपुरादिक, धारोप्य हारादि । यदुक्त,- च्याभिरूप्याच विम्वानां देव सान्निध्यम्च्छति" । घ्याशवनती, [न्] पु, (प्यासवते नुह+घ, प्याशव "स्थायूषण त्वाभरणं चतुर्धा परिकीर्तित । इति तिथ्यादितत्त्वतयशीर्षपञ्चरात्रीयवचनं। वासो प्रती च । याज्ञव स्वानं तत्र प्रती नित्यक्षा व्याबेध्य बन्धनीयच क्षेप्यमारोप्यमेव तत्" । यामीर, पु, (या समन्तात् मिय राति । रा दाने योति मुकुटः ।) यातव्रती । सातकमाझण । (यथा मनु , ७१२२२॥ व्यात इति क 1) गोप । इत्यमर । प्याहिर इति इत्यमरटीकाया मरत । "वाहनानि च सर्वाणि शास्त्राण्यामरणानि च"। भाषा । स च ब्राह्मणादम्बछाया जात । इति वाताव , पुं, (व्यास्+तुष्+घन्। जलप्रक्षेपः, जन यथा कुमारसम्भवे । ५। 881 सेचन, जलमध्ये सम्यगवगाहन, जलसावन, ज- "किमित्यपास्याभरणानि यौवने ध्याभीरपलि , स्त्री, (यामीराणा पल्लि ।) गोप- लाना सर्वत समुघलन ।) सान | इत्यमर । धृत त्वया वाईकशोभि वल्कल" :) पल्ली। इत्यमरटीकाया रायमुकुट । गोयाना- प्यास्तुतः,पु, ( प्यार ++ क्त ।) व्याप्तवती । स्वा- प्याभा, स्त्री, (याए + मा + अ + टाप् ।) शोभा पाड़ा इति भाषा तक । इति मेदिनी। कान्ति । इति हेमचन्द्र ॥ दीप्तिः। ज्योति ॥ | यामीरपल्लो, स्त्री, (यामीराणा पल्लो ।) गोपटह- प्राप्लुत घि, (याए +नु+क्त ।) सात । कृतसान । (वातरोगभेद । ववुले । यथा भावप्रकाशे वात समूह । गोपग्राम । गोपग्रह। गोपस्थान । इति मेदिनी ॥ ( यात सर्वपापेभ्य स गनाया व्याधौ त्रिकशूलचिकित्सा,- तत्पर्याय | घोष २। इत्यमर । व्यमुच्यत । इति भारते ।) खाने की इति हेम "घामा वलपर्याय कथित कोविटेरिह") यामीरी, स्त्री, (यामीरपुयोगादितिजावेरिति च चन्द्र । (धार्टीकृत । सिक्त' । पञ्चतन्ने, यामाति , स्त्री, (याह+भा+ तिन् दीप्ति , न्यो डीप।) गोपस्त्रीजाति । गोपपत्नी। तत्पर्यायः। "यन्ये अज़रितकलेवरा रुधिराजुताः” । इसि ) ति ।) छाया । इति राजनिघण्ट । महाशूही २। इत्यमर । पाहिरिणी इति यानुतप्रती, [न्] पु, (यातस्य सातकस्य व्रत- धामाषण, स्ली, (मा+भाष + ल्यट ।) यालाप । मस्यास्तीति । यानुतव्रत + इनि ।) समातवेदा कथनं । इत्यमर ॥ (यथा रघुव । २ । ५८ ॥ भाभील, ली, (था समन्तात् भियं लाति अनयति । ध्ययनसानशील' । ब्रह्मचर्य त्यक्ता यो रहाश्रम "सम्बन्धमामाषणपूर्वमाड" ) घा+भी+ला+क1) कर । कृच्छ्र। इत्यमर । गत सः । समाप्तवेदाध्ययनो य सानशील प्या- | यामासः, पु, (घा+भास्+पचाद्यच्।) सदृश । (भयावह , भीतिजनक । यथा मेदिनी, श्रमान्तरं न गत सोऽपि । ध्यासुत स्नान तत्र प्रतिविम्बं । इति वेदान्त । दीप्ति । घभिप्राया। "यामील न दयो कृच्छ्रे वाचलिङ्ग भयानके" प्रती नित्यनायी इति व्युत्पत्ति । इत्यमरटीकायां (प्रतिविम्बादिवदवास्तवखरूपमविद्याकार्य, स्ट यथा महामारते, मरतः॥ घावुद्धि । यथा अध्यात्मरामायणे,- "रात्रौ निशीथे खामीले गतेऽईसमये नृप । थापा, [न् ] पु, (वाम् + वुन्।) वायुः । इति सिद्धा "याभाषस्तु म्टषाबुद्धिरविद्याकार्यमुध्यते । प्रचारे पुरषादाना रक्षसा घोरकर्मणाम्" ।) न्तकौमुद्यामुणादिवृत्ति ॥ यविच्छिन्न तु तब्रुझ विच्छेदस्त विकल्पत । यामील , त्रि, या+भी+ला + क !) करयुक्त । प्यापर्क, सी, प्रफेन । इति वैद्यका याफि इति धाभासत्वपर विम्बभूतमेव त्रिधा चिति । इत्यमरः । भयानक । इति मेदिनी। भाषा। (यस्य गुणानाइ । भावप्रकाशे। साभासवुद्धे कर्तृत्वमवच्छिन्ने विकारिणि" ॥ घ्यामीक्ष्ण, स्ली, (घमीक्ष्ण + व्यञ् ।) यत्यर्थ । नित्यं । "थाफक शोषण ग्राहिलेभन्न वातपित्तन" ।) वथा च पञ्चदशी ६-७। तद्युक्त क्रियाया वि । इति शब्दरत्नावलो। थापद्ध, पु, (घास्+बन्ध + th_I) दृष्वन्धन । प्रेम । "चित्राधारेण वस्त्रेण सदृशा इव कल्पिता । यामेरी, स्त्री, रागिणीविशेष । इति हलायुध । पलवारइति विश्वमेदिन्यौ। (यथा मेघदुते । एथक् पृथक् चिदाभासचैतन्याध्यलदेहिना । धाभोग', मु, (या+मुज+घम् ।) परिपूर्णता । "गर्भाधामक्षणपरिचयामूममाषद्धमाला" 1) कल्यन्ते जीवनामानो मझधा संसरन्यमी । इत्यमर ॥ (यथा मेघदूते, उत्तरमेघे २९ । योलं। इति मेदिनी। वस्त्राभासे स्थितान् वर्णन् यददाधारवस्त्रगान्")। "गगहामोगात्कठिनविषमामेकवेमीं करेग"। मनु । . A । भाषा॥ . 1 , J ·१८० आभ्यु - खधा श्राम माम यथा शाकुन्तले | "धकथितोऽपि ज्ञायत एव छ खधोच्यतामितिवत् प्रत्येकमेव प्रीयन्तामिति इति निदान । धन्यच्च । यथायमामोगस्तपोवनस्य" ) एच्छेत् प्रत्युत्तरश्च व्यस्तु खधा इतिवत् तन्तेणैव मुलमन्नावशेष यव् रस भूयस्वमाचितं। वरुणस्य छन। यत्न । इति मेदिनी। कविनाम प्रीयन्तामिति । यत्र नान्दीमुखा पितर इत्यादि गवमामाशये यस्मात्तसादाम तदुयते । युक्तगानसमापककविता ! मणिता इति भाषा । नान्दोमुखेभ्यः पिलभ्य इति निर्देशेन च नान्दी घनमन्नरस केचित् केधिश्च मलसञ्चय । यथा, मुख पिटगणमिति विष्णुपुराणेन च मातामहे. प्रथमा दोषटुरिच धाममित्यभिधीयते'। “यत्रैव कविनाम स्यात् स याभोग इतीरित"। भ्यश्च तथा नान्दीमुखेभ्य एव च इति ब्रह्मपुराणन खमक । यथा,- इति सङ्गीतदामोदरः। च नान्दीमुखपदश्रुतेस्सदिशेषणविशियस्यैवाम्य- "प्रस्य क्षेत्रगत प्राडा ससुष धान्यमुच्यते । पाभ्युदयिक, त्रि, (पभ्युदय प्रयोजनम् व्यस्य । अभ्य दयिके देवतात्व ततश्चानापि प्रीयन्तामितिवन्ना धाम वितुषमित्युक्तं खिनमनमुदाहत" । दय् +ठक् ।) अभ्युदयनिमित्तश्राद्धादि । यथा । न्दीमुखेभ्य पितामहेभ्य इति वाच्य । न तु नान्दी- इति श्राद्धतत्वतवशिवधन रोगविशेष यथाभ्युदयिकमाइ । तत्र गोभिल । व्याभ्युदयिके मुखविशेषणशून्य पितामहेभ्य प्रोयन्तामिति सल्झक्षणादि वजीर्णशब्दे द्रश्यं । श्राद्धे युग्मानाशयेत् प्रदक्षिणामुपचारः ऋगयो पिटयिताक्त युक्तम् । नान्दोमुखेभ्यः पिटभ्य ("उपमणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचित । दर्भा यतिनार्थ | सम्पन्न मिति ढप्तिप्रश्न । प्रीयन्तामित्यवान्वितस्य नान्दोमुखेभ्य इत्यस्य दुरामामाश्यगत रसमाम प्रचक्षते । दधिवदराक्षतमिश्रा पिण्हा नान्दीमुखा पितर पितामहेभ्य इत्यादावनन्वयित्वेन प्रागुक्तयुक्त्या पामेन तेन संयुक्ता दोषादृष्याच दूषिता । प्रीयन्तामिति देवे वाचयित्वा नान्दोमुखेभ्य पि प्राप्तस्य नान्दीमुखविशेषणस्य पितामहेभ्य इत्या सामाइत्युपदिश्यन्ते ये च रोगातदुद्भवाः । 'भ्यः पितामहेभ्य प्रपितामहेभ्यो मातामहेभ्यः दावपि प्राप्त। रतेमात्र मैथिलोक्त तन्त्रता सोतीरोधवलनशगौरवानिम्नमुन्ता । प्रमातामहेभ्यो रद्धप्रमातामहेभ्यश्च प्रीयन्ता न विधानमपि निरस्त । पार्वणवत् घालस्यापक्तिनिष्ठीवमनोभेदारचितमाः। खधाश्च प्रयुञ्जीत इति । प्यभ्युदयो विवाहादिस्त प्राप्त तन्निराशाय न खधा प्रयुनीतेति पत्र लिङ्ग मनामा सामाना निरामाणां विपर्याया। दर्थ श्राद्ध घाभ्यदयिक । प्याभ्युदयिके व्यभ्युदय विशेषादमिनापे मन्ते च खधापदनिरत्तिः । इति घरक। निमित्तके। अभ्युदयः इलाम । स च भूत घमिलापे नम इति ब्रूयात् । “अमुकामुकगोत्र- "बामेऽजीने तु बन्धश्चेत् क्षाराचं नघु शस्यते । भविष्यनेदेन विविध । तत्र भूत पुत्वभन्मादि तत् तुभ्यमन्न खधा नम" इति ब्रह्मपुराणे श्राद्धे पुष्पकासीशमिश्र वा क्षीरेण लवणेन च । भविष्यत् विवाहादि । एवञ्च श्राइविवेकादौ सधा मम पदयोस्त्यागयोधकत्वेन विकल्पाद सदाडिमरस सर्पिः पिबेहातेऽधिके सति"। श्राद्धमेदगणने वृद्धिश्राइत्वेन काङ्गत्वेन च प्राभ्युदयिके खधानिषेधानम रवान्वेवि । पितृ- इति च घरका) यदुमयत्यमुक्त तदुभयमेवात्राभ्युदयिकत्वेनोपपन्न नप्यष देववदित्यनेनापि पार्वणोक्तविश्वदेव- याम ,ए, (अम+घम् ।) रोगमात्र । रोगमेदः । इति तेनामिनापे याभ्युदयिकश्राइमिति प्रयोन्य । पत्र पक्षीयनम एव प्रतीयते न तु मैथिलोक्त साहेति । मेदिनी। मलवैषम्परोगः । इति राममिघण्ट । यवेक्षिनार्थ इत्यनेन पार्बणश्राद्धप्राप्ततिलस्थाने श्राद्धे तथा प्रयागे प्रमाणाभावात् । एवमाश्वला- ("पिवेत् स परिकर्नामे मले वा दारिमाम्मुना । यवविधानात् चाभ्युदयिकस्यापि पावणप्रकृतित्वं यनम्टो यवोसीति मन्त्र तु प्रथ्या इति श्रुतेमन्त्र विड़ेन लवण मिट विष चिपकनागर"। प्रतीयते । धन्यथा तिलार्थ इत्युपादान व्यर्थ मात्रे वधापदस्थाने पुटिपदप्रयोग । इति श्राद्ध- इति चरकः।) स्यात् । ततश्च पाबणप्रकृतिकवेन विध वयुग्म तत्त्व । धन्यत् नान्दीमुखशब्द प्रयव्य । बामगन्धि, सी, (घामस्थापकस्य गन्धव गन्धो ब्राह्मणप्राप्तौ तमिराशाय पिटपक्षे ब्राझणयुग्म- | घाम, घि, (बाम्यते ईचत्पश्यते । या+धम + यत्र ।) धिताधूमादिगन्धयुक्त । घबर्मामादि त्वोपदेशः देवे युग्मत्वस्य पावणप्राप्तस्वामतदो कर्मणि धम् ।) पाकरहित । काँचा इति भाषा । गन्धविशिट। तत्पर्यायः । विस २ वित्र। पदेपा। तत्पर्याय । धपक्क २ प्यसिद्ध ३ पटत 8 । इत्यमरा "अपसव्य तत' कृत्वा पितृणामप्रदक्षिण" । इति रनमाला। बामण्ड , पु, (थामण्इयतीति | पा+मड़ि+पत्रा इति याज्ञवल्कावचनेन देवकर्मानन्तर पिट- ("घामपक्कक्रम हित्वा नातिसारे क्रिया यव द्यच् ।) एरण्डरक्ष । इति राजनिर्वण्टशन्दरता कम्मकरणे प्राप्तवामोपचारनिराशाय प्रदक्षिण इति वैद्यकचक्रपाणिसया । वल्यौ । (एरण्ड शम्देऽस्य गुमादयो व्याख्येयाः ।) मुपधार सेन देवपिटकमकरणाय दक्षिणावर्तन "मनत्यामागुरुत्वाहिट पक्कातूचवते जले । धामनस्य, सी, (धमनसो माव । ग्रामवादित्वात् गन्तव्य । दिगुणभुमत्वमिराशाय ऋभयो दर्मा विनातिद्रवसष्ट्वातशेयरोमप्रदूषणात् । व्यम् ।) पीड़ा । दुःख । इत्यमर । इवि नुत्वोपदेशः । हप्ता स्थ इत्यनेन टप्तिप्रश्ने परीक्ष्यैव पुरा साम निरामं वा सदोषिणा । धामन्त्रण, सी, (था+मन+भावे ल्युट ।) समो सम्पन्न मिति प्रयव्य । योग्यत्वात् सुसम्पन्न मिति विधिनोपाचरेत्सम्यक् पाचनेनेवरेण वा" धम । इति हेमचन्द्रः । च्याप्रम। इति जटा- प्रो रवि वक्ष्यमाणछन्दोगपरिशिष्यवचनाच्च सु- चिकित्सा यथा,- धर : निमन्त्रण | इति स्पति । मिमनाय सम्पममित्युत्तर। रतदर्ममयब्राह्मणयक्षेप्यवाधि "चित्रक पिप्पलीमूल दो क्षारौ लवणानि च । विशेष । यदकरये प्रत्यवायो नाति । यथा “पर तत्वादाच्य। दधिवदराक्षतमिश्रा इत्यनेन दध्या व्योष हिसाजमोदाच घष्यञ्चकत्र चूर्णयेत् । शयीत मवान्"। इति मुग्योधण्याकर। दिमिश्रणमावश्यक । चक्षतो यव । गुडिका मातुनुकास्य दाडिमस्य रसेन वा । धामय, सी, (बाम रोग यात्यनेम । पाम+या+ "पक्षताच यवा प्रोता भष्ठा धाना भवन्ति ते"। शता विपाधयन्त्यामन्दीपयन्याशु चानन"" 1) कुछनामौषधि । इतिरामनिघण्टा । कुर इति चित्रकाद्यगुडिका इति भट्टनारायणटतात् । अतएव वक्ष्यमाणछन्दो- । इति घरक) इति माया। मीम् गपरिशिरवचने प्यक्षतमनुका सयोन्य यवकर्क- याम, ली, षट्प्रकारानीर्णरोगमध्ये रोगविशेषः । बामयः, ए, (धम रोगे+माये+वन् । धुदधिमिरिति निःसन्दिग्धमुक्त । खधावाचनप्रश्न तस्य कारणरूपे। हिसाया करणे पथ् वा ।) रोगा। इत्यमरः । निरत्तये नान्दोमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्युप "बाम विदग्ध विएब्ध कफपित्तानिक्षेत्रिमिः। (“तदयुक्त विविधैर्योगैनिहन्धारामवान् गहन्"। देश। तत्र स्वधा वाचयिष्ये इति पिढपक्षरव अजीर्थ केचिदिच्छन्ति चतुर्थ रसशेषव । इति सुश्रुत । "तत्र व्याधिरामयो गद पाता रमाबो प्रत्रः पतएव तन्नित्तये देव इति धादौ देवपचे अमीण पश्चम चिनिर्दोष दिनमाकि च । वदन्ति षष्ठ पाजीर्य प्राचत प्रतिवासर। विकारो रोग इत्वपर्यातर" । इति परमा) गान्दीमुखाः पितर प्रीयन्तामिवि प्रश्न ! उरिष प्रीयन्तामिति । तत पिटपक्षे स्वधावाधनस्थामी तघामे गुस्तोवदे शोधो गहासिकूटग। पामयावी, [न्] त्रि, (पामयोऽसस्य वामनसोप उद्वार यघामलमविदग्ध प्रव"। सख्याम इति दीर्घचेति विनिमारोगील यत्वेन रडप्रमातामहेभ्य इति धकारनिर्देशन ·। - श्राम घाम, प, (मष+घञ्+नसमास'। धन्येषा- मपीति दीर्घ ।) क्रोधः । इत्यमरटीकाया भरत ! ("निरुद्योगं निरामय निर्वीर्यमरिनन्दन" । इति रामायणे ।) यामलक, सी, (या+मल + कुन् शिल्पस भयोः । थामणक्याः फरखं । फलेखगिति विशारावयवप्रत्य- यस्य लुक ) यामलकीविशेष । काठ व्यामला- इति भाषा | तत्पर्याय । काठधापीपल २ खुद्रा- मलकं ३ क्षुद्रभातीफल 8 | यस्य गुणा । कषा- यत्वं । कटुत्वं । शीतत्व । पित्तासदोषनाशित्वञ्च । इति राजनिघण्ट। ("वरदामलकं शीतमन्न पित्तकफापई" । इति वाभट। "विद्यादामनके सान् रसान् लवणवर्जितान् । खेदभेद'कयोत्लेदपित्तरोगविनाशन" ! इति चरक) यामलका, ई, (धा+मल + कुन् ।) वासकरक्षः। इति शब्दचन्द्रिका ॥ ( यथा मार्कण्डेयपुराणे । "मलातकानामलकास्सिन्दकांश्च महापलान्" ।) चामलकी, स्त्री, (या+मल + कान् + जातेरिति सीए ।) खनामख्यातफलरक्षविशेषः । घामला इति भाषा । तत्पर्याय । तिय्यफला २ चम्टता ३ वयस्था 8 वय स्था ५ कायस्था । इत्यमरस्त- ट्टीका च श्रीफला ७ धाधिका ८ शिवाह शान्ता १० धात्री ११ अस्तफला १२ रष्या १२ वृत्तपता १४ रोपनी १५। इति राजनिर्धण्ट : कर्षफला १६ तिष्या १७ इति रत्नमाला । पस्या गुणा । हरीतकीगुणवगुणत्वं । विशे- घेण शुककारित्व । शीतवीर्य्यत्व । व्यस्तत्वात् वायु- नाशिस्व । शैत्यमाधुर्यात् पित्तमाशित्वं । कषाय- रुक्षवात् कफनाशित्वं । सर्चफलाधिकगुणत्व । भोषनाद्यमध्यान्ते प्राशस्य । निरत्ययत्व । दोष हत्यश्च । यस्य मजगुणाः। टष्णाच्छर्दिकफ- वायुमाशित्व | लघुत्व । कवायत्व । वलकारित्वञ्च । इति रावलमः । अपि च । लघुत्व। दाहवमि- मेहशोषमाशित्व । रसायनत्व | कटुत्व । रुचि- करव। रक्तदोषमाशित्व । श्रमविवन्धानान- विषम्भदोषप्रशमनकारित्वञ्च । यस्य मनमो विमीतकमजयगुणत्वञ्च । इवि राजनिघण्ट । (घस्या नामानि गुणाख । "निस्वामलकमाख्यात धात्री विष्यपणाम्ता । हरीतवीसमश्लाघीपल किन्तु विशेषत' ! पित्तप्रमेनं पर उष्य रसायनम् । इन्ति वातं तदस्चत्वात् मित्तं माधर्यशैत्यत । अरुक्षकषायत्वात् पल धान्यास्त्रिदोषभित् । यस्य यस्य पलस्येहवीय्य भवति यादृश। वस्य वस्यैव वीर्येण मन्नानमपि निर्दिशेत्" । इति भावप्रकाश "तान् राणाक्षावि कर्माणि विद्यादामलकोम्बपि। यान्युत्तानि परीवक्या वीर्यस्य तु विपर्याया इति चरकः।) सम्मानसमाः । पपिक्षमाशिस्य । पचत । १८१ प्राम पाम खादुइव्यद्वारा पाके पित्तनाशित्वञ्च । इति राग इति वृहद्धर्मपुराणे धामलकीप्रादुर्भावः १२ वल्लभ ॥ तस्या उत्पत्तिर्यथा । सख्यावूचतुः । अध्याय * ॥ एकादश्या तब विष्णुप्रीविर्यथा । "उक्तस्त्वया महेशानि तुलसीविस्वसम्भवः । "तुष्यत्यामलकोर्वियारेकादण्या विशेषतः । अनयोस्तुल्य एक' कः शिवविष्णुप्रियस्तरः । श्रीकामः सर्वदा सानं कुर्वीतामलकमर" ॥ तदावा श्रोतुमिच्छाव शिवसुन्दरि कथ्यता"। इति गारडे २१५ अध्यायः । देव्युवाच । धामवात ,पु,(पामाऽपाकहेतुः वातः।) खनामख्यात- "वस्ति विषतुलसीतरतुल्य' रोगविशेषः। तस्य निदानपूर्विकां संप्राप्तिमाह । पुण्य एक उत विष्णुशिवाई। "विरुद्धाहारचेयस्य मन्दामेनिश्चलस्य च । नामतोऽमलक इत्यपि सख्यौ सिग्ध मुक्तवतो घन व्यायाम कुर्वतस्तथा रोपित कमलयाथ मयापि। वायुना प्रेरितो घाम लेमस्थानं प्रधावति । कदाचित् देवयात्राया प्रभासे पुण्यतीर्थके । तेनात्यर्थमपकोठसौ धमनीमि प्रपद्यते । सर्वे देवा समायाता दिने पुण्ये च कुत्रचित् । वातपित्तकफैर्भूया दूषितः सोऽननो रसः । तपाइस खय लक्ष्मीरेकस्थाने समागते सोतास्यभिष्यन्दयति नानावोऽतिपिच्छिल । तघावयोर्मतिर्जाता शिवविष्णुप्रपूजने ॥ जनयत्यमिदौर्बल्य हृदयस्य च गौरख । यह श्रियमवोचञ्च सामुद्रि पटणु मे मति । व्याधीनामाश्रयो टेष यामसज्ञोऽतिदारुण ॥ खकल्पितेन द्रव्येण पूजयेऽहं हरि प्रभुं । विरुद्धाहारचेठस्य विरहाहार क्षीरमत्स्यादि । मामुवाच ततो लक्ष्मीगंगदाक्षरभाषिणी । विरुद्धा चेठा मुक्का व्यायामादि । तइयुक्तस्य । ममाप्येवं मतिर्जाता त्वमवोचः वय यथा । निश्चलस्य निर्वापारस्य । “सिग्धं भुक्तवतो धन सकल्पितेन अव्येण पूजयेऽई त्रिलोचन" । व्यायाम कुर्वत" इति मिलितो हेतु । मेष देव्युवाच । स्थान यामाशयसन्ध्यादि । तेन भस्थानगतेन "सजये विनये देवि ! नावेवम्भूतयोस्तदा । व्यत्यर्थ थपक्क । पित्तस्थानगमने तु पकोऽभ- नयनेष सुजातानि व्यमलाश्रुजलानि च । विष्यदित्यभिप्राय । यसो याम धमनीमिः तानि नौ नयनेभ्यश्च निपेतुर्भुवि हे सखि ' । प्रपद्यते धमनीमार्गेश्वलति । भूयो टूषितः पति- ततो भाता हुमा एथ्वया चत्वारो विमलप्रभा । शयेन दूषित । सेोऽननो रस । पामः सो- ख्याता थामलकी नाना जाता कादमलादयत । तासि अभिष्यन्दयति संस्तभ्य रसवहशिराव- श्यामलच्छदबन्दास्ते क—रखन्धमूलका । रोध कृत्वा सोतांसि गुरूणि करोति । नानावर्ग शिरायथितमत्राली पत्रमालाकपत्रका । वातादिशनितवर्णभेदानानावर्ण । * । थामस्य विस्वस्य ध तुलस्याश्च ये गुणाः कथिताः सखि । लक्षणमाह। ते ते गुणाः सर्वएव चामलक्यां समाहिता । "घजीव योरसो भात' सचितोहि क्रमेण । पत्रमालादलैरस्याः शिवविष्णू सरेश्वरी। यामसज्ञा स लभते शिरोगावराजाकर" सर्वथा पूजितौ स्याता सख्यौ नास्यत्र सशय। वजीर्णात् भुक्तादतीर्णात् । * ॥ यामवातस्य सा- माघे मासि सिताया तामेकादश्या समुद्भवा । मान्यजनयामाह। शुभामामलकों दृष्ट्वा समेता सर्वदेवता । "युगपत् कुपितावेतौ त्रिकसन्धिप्रवेशको। ऋषयस्ते सशिध्याश्च हर्षमाए पर तदा ॥ स्तव्यच्च कुरुते गात्रमामवातः स उच्यते" शिवायुवखरूपाश्च ददृशुस्तुनुस्तदा" !! एतौ वातकफो। विकसन्धिप्रवेशको वेदनयेति वस्था नमस्कारमन्त्रादिः । वोइयो।* तन्त्रान्तरे तस्य लक्षणान्तरमाह। "नमाम्यामलकों देवी पत्रमालाद्यजता । "घङ्गमर्दोऽसचिस्तष्णास्यालस्य गौरव ज्वरः । शिवविष्णुप्रिया दिव्या श्रीमती सन्दरममा ? थपाक भूलताङ्गाना धामवातस्य लक्षणम्" एवेन खलु मन्त्रेण सा घस्या क्रिया मता । यस्यैवातिवद्धस्य लक्षणमाह । एतामुद्दिश्य तीर्थानि पीयुक्तानि मनीषिमि । "स कए सर्वरोगाणा यदा प्रकुपितो भवेत् । विल्वरक्षवदेवेश एथिव्यां कर्मणा स्थले । इस्तपादशिरोगुल्पचिकजानूससन्धिषु । सिषिचुनासामलकों सर्वतीर्थजलैहिजाः। करोति सरज शोथ यत्र दोष प्रपद्यते । पथ सर्वसरायाच मुनीनाच तदायत । स देशो रज्यतेऽत्यर्थं व्याविड व उधिक। मया सपूजितः कृष्ण श्रीश्च शम्भुमपूजयत् । जनयेत् माऽभिदौर्बल्यं प्रसेकारधिमौरवम् । वदा जयजयध्वानो बभूव क्षितिमाहले। उत्साहानि वैरस्य दाहचवडमूत्रवा। याकाशे पुष्यशिख पाहशब्दाथ पुष्कलाः। कुक्षौ कठिनतां शूल तथा निद्राविपर्ययं । दृष्ट्वा धामलकी देवी दधारानन्दमुत्तम। छदिश्रमीच पश्यह विडविवा : तेन धापीति नानापि राजत्यामलको मुमा । जाद्यान्नकूजमानाह कांधान्यानुपरवान्" । ममस्कृत्य यामलकों गता देवा दिशास्तथा । यदा प्रकुपितो भवेत् प्रकर्षेण कुपिवः म्यासदा प्रमविष्णुशिवाचापि वप्राधिष्ठानमास्थिवा' । वक्ष्यमाणामुपद्रवान् करोवि। सामाहातेवादि। जावा मामलकी देवी परमानन्ददायिनी। यत्र दोष दुध पाम प्रमद्यते गछति। माध मान्या साप्या घ पूज्या च प्रबन्तया सखोलिर" कर्माम्य । बन्यानुपरवान् कवावशालादीन् ॥

·। तस्यैव विशियानि साक्षणान्याए । "पित्तादाए सरागच सशूल पवनात्मक । स्तिमित गुरुकण्ड्रफ कफजुए तमादिशेत्"। गुगकण्डूक बजकपडफम् । तस्यासाध्यत्वादि. कमाए। "एकदोषानुगः साध्यो विदोषो याप्य उच्यते । सर्वदेवघर पोथः सकर' सामिपातिक""" प्पथ यामवातस्य पिपित्सा। "सग खेदन तिन दीपनानि कटूनि छ । रेचन क्षेहनमपि वस्तयथाममारते। रूक्षखेदो विधातव्यो वालुकापुटकरिए। उपनाशाच कर्त्तव्यालेऽपि मेहविवर्जिता वास्तूफमत्र सन्ताफ पटोल कारयेयक। कारदूषा यवा पथ्या परिका शालयोऽनवा" धनवाः पुराया । "सावकाना तथा मास हितं तमेण सस्कृत । हितश्च यूप कौलत्य कलायचणकस्य घ"!" "चित्रक कदुका पथ्या नागरातिविधाम्रता । चूर्णिता कोणतोयेन पिवेदामानिलापा ।१। शटी शुगठी शिवासया देवाकातिविषारता । कथिता प्रपिवेदामवाती रूक्षश्च मोजयेत् । देवाका देवदाय।। धामवातगनेन्द्रस्य शरीरवनचारिणः । एफरव निहन्तायमेरण्डसेकेशरो। ३ । एरण्डस्नेहयुक्ता हरीतकी भक्षयेदिधिवत् । यामानिलार्तियुक्तो युक्तो दृड्या घ सघ्रस्या। 8 । श्वेत पुनर्नवामूल तेम तैल प्रसाधयेत् । प्यामवातरज इन्ति पादाभ्यननमर्दनात् । ५ । प्यारग्वधस्य पघाणि भयानि कटुतै लत । यामवातप्रशान्त्यर्थ खादेयतारतानि च । ६ । शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथ प्रात प्रातर्निधेवित । यामवाते कटीशूले पाचन रुक्प्रणाशन । ७। कटीशूले पिवेत्तेल एरण्डयनसम्भव । महौषधगुरुच्योश्च क्वाथ मागधिकायुत । विशोध्यैरहवीगानि पिष्ट्वा क्षीरे विपाधयेत् । तत्यायस कटीशून्ले ग्रध्रस्या परमौषध | | राना वातारिमूलच वासक सदुराणम । शटीदारवलामुस्तनागरातिविषाभया । श्वदष्ट्राध्याधिघातम मिषिधान्य पुनर्णवा । व्यश्वगन्धाम्रता कृष्णा रद्धदार शतावरी। वघा सहचरचैव चविका वृहतीय। समभागानि सर्वाणि राखात्र धिाणा मता। पिवेत् कषायमेतेषामरामागावशेषित । क्षिमा नागरचूर्णच प्रक्षेपोऽत्र यथामण ! सर्वेषु वातरोगेषु सामेषु तु विशेषतः। पक्षाघातेऽदिते कम्ये कुछ सन्धिगतेऽमिले। जानुजवास्थिपीड़ासु ग्घ्रस्याश्च हनुग्रहे। उरलम्भे वातरक्ते विसूच्यां क्रोशुशीर्षके । हृदामये च दुर्नानि योनिशुक्रामयेषु च । पुंसा मेरागते वाते स्त्रीणां बन्ध्यामये तथा । योषिता गर्भद मुख्य नास्त्यस्मात् परमौषध । महाराखादिकः काचो वेधसाय विनिम्मित": १८२ प्राम प्रामा महारासादिकथः 18 | "जमोदामरिघ प्रस्यमेर राइतमस्य प्रस्योऽम्वु शतमुप्प । पिप्पलीविखनासुरदाचित्रकशताका। सैन्धव कानिफ दिगुण दत्वा मान्न घ द्विगुणं तथा । मागधिमूल भागा भवकस्य पलिकाः स्युः । शुगठी एतत् सभ्त्य संभार मर्मदग्निना पचेत् । दशपलिका स्यात् पलानि तावन्ति सृहदारस्य । सिद्धमेतत् प्रयोक्तव्यमामवात पर पर। ध्यमया पक्षामि पञ्च मक्ष्ण घृणा विधापयेदेया। पाने घाम्भलने वस्तौ सुगतेऽग्रिनष मा । समगुडवटकानदतपूर्ण वा कोयावारिणा पियतः। वातार्ते वक्षणे शूले कटीगानूगसन्धिने । नश्यन्यामानिसमाः सर्वे रोगा सदारणाः शोप्रा तथा एत्पाईने भूले शस्त मणि पीड़िते। प्यानाएथूलतूनी प्रतितूगी मप्रसी गुष्यः । कटि धन्याशानिममान् रोगान् नाशयत्यासु देहिनां" एछपरिष्फुटनं म्फुटन चैवास्यिजयोन्तीम । राइसैन्धवाद्य तैन । १५ । ग्वय थुन्त थानासन्धिषु ये घान्येटप्यामवातमारोगाः "दधिमत्स्यराउक्षीरपोतकीमापपिएक । सबै प्रयान्ति शान्ति तमइव सूय्याशुविध्वस्त । वयेदामवाताों गुडमांसमनूपन"। प्यगमोदादिचूर्गामोदक ।१० । इत्यामवाताधिकार । इति भावप्रकाशः! "प्यामवासे हितोऽतीव पथ्यादिगुग्गुलुर्मतः"। (यात्रेयउवाच । तथैव योगराजारयशरकादिचिकित्सक १११॥ "लक्षण प्रणु पुत्र । त्यसमान वदाम्य । नागरस्य पणान्ययौ एतस्य कुष्व तथा । गुनाहारपुयेन मन्दानेच व्यवायिन : क्षीराकसमायुक्त खण्डस्याईशत पमा । तर्पित कन्दमाफैन्त प्यामोवायुसमोरितः । व्योपविभातकद्रव्यात् प्रत्येक पम्न पलं। मेमस्याने प्रपञ्चैव आयते बडवेदन । निक्षिपेशहित तत्र खादेदग्रियल यथा : प्यामातिसारोवत सन्धी शोफ' प्रशायते। प्यामवासप्रशमन धातुपुरिकर पर । भउत्यञ्चैव गाघाणा यनासपतन मुखे । मल्यमायुष्यमोजस्य बलीपजितनाशन", पृयमन्याधिकेजातवेदनातॊऽपि सीदति । अगठीखण्ड । १२। प्पर वैकल्यमायाति व्यामवाते भियगवर" ।। "मेथिकायाः पलान्ययौ शुण्ठा घर पलानि च । चिकित्सा यथा..0 तयोसूर्ण पटे पूत दुग्धे मदनिगा पधेत् । "तस्य मो सेएम कार्य पाचनश्च विधोयते दुग्धाकयुगे गव्यं तमयपलं क्षिपेत् । थाम सक्षयते प्राजः चतुर्धा मेदलक्षणे"। तत्तावत्सुपचेत् यावत् भवेदतिघन पय । वियम्भ्यामलक्षण यथा।" पुन पचेत् पान स्तन दत्वाध्यमिता सिता । "विरम्भी गुल्मसन्मही धामः पक्काम एव च । ततः पाके सुविज्ञाते चलनादवतारयेत् ॥ सर्वाङ्गगो भवेचान्यो वक्ष्ये तस्यापि लक्षण। मरिच पिप्पली मुण्ठी कणामूल सचिषक । विसम्मो गुरु घामान वस्तिमूलच जायते। यवानी भीरको धान्य कारवी शतपुष्पिका तस्यापि पाचन कार्य स्खेहनश्चैव कारयेत्” । भातीफल शुटीत्वक् च पधक महमुस्तक । गुख्यशश्यामलक्षण यथा ।। ग्राष्ट्रीयात् पलमेतेषां सर्वेषाञ्च एथक् एथक् । "जठर गर्न यस्य गल्मवत् परिपीद्यते । घड़क्ष नागर तत्र मरिच च पडक्षक । कटोदेशे जडत्वञ्च यामगुल्माभिशद्वित । एषा चूर्ण परिक्षिप्य सर्व समिश्रा रक्षयेत् । तस्यादौ लाइनानि स्युत्विा देहवालावल । एतन्तु भेषज प्रोक्त मेथिकापाकमाफ । पाचन नैव कर्त्तव्य गुल्मपाके विमूर्छति । भक्षयेत् पलमात्र तत् यथा चामिवल तथा ! याचिते चायि गुल्मामे तदाशु मरण ध्रुवम्" । प्यामवात निहन्त्येतत् सव्वाश्च पवनामयान् । खेळामलक्षण यथा !.. ज्वराच विषमान् पन्ति पाण्डुरोग सकामना ! “यस्य च स्निग्धता गाये जाध मन्दामिको बली। हन्त्युन्मादमपस्मार प्रमेहान् वातशोणित । मेहामो विजलो यस्य लेडीवामः प्रकीर्तितः । यस्लपित्त शीतपित्त शिर पीड़ा दृगामय । तस्य नो स्नेहन कार्यशोपवासश्च कारयेत् । । प्रदर सूतिकारोग इन्यादेतन सशय । पाचनश्चैव कर्त्तव्यमामञ्चवातिसारयेत्” । वपुषः परिकद्वल्य वीर्यरद्धिकर पर"। स्थामस्य बनण यथा मेधिकापाक । १३॥ "यस्य शोफानन जाय तथा चैव घनोदर। "रसो रखोनस्य पिघुप्रमाण घरध्यामातिसारच सधासाध्यो विजानता। क्षिपेष तपाक्षमित त गो । प्रत्याख्येया क्रिया कार्या जीवितस्यापि सशये। पिवेटुमे तेम दहत्यवश्य पाचन पाधित ज्ञात्वा तस्माचूर्णनि दापयेत्” । शिखीव सूख हि महामवात": चिकित्सा यथा.. सामान्ययातव्याधिषिकित्सायां हि निखित रसी "बामवाते कणायुक्त दशमूलीजण पिवेत् । नाएकमामवाते अतिगुणद । १४ । गुडूची नागर पथ्या चूसमेतडान्वित । "सैन्धव श्रेयसी रावा शतपुष्या यवामिका । धान्यनागरराजानदेवदारवचाभयाः। सर्जिका मरिच कुठं शुण्ठी सौवर्ष विख पाचनश्चामवाते घ श्रेष्ठमेवत्सुखाव") वधाजमोदा जरणः पौष्कर मधुर कसा। चामातीसार, पुं, (धामरोगेश कता पवीसार) एतान्यांपनांशानि सूक्ष्मकल्कानि कारयेत् । भट्प्रकारातीसारमध्ये रोगविशेषा।

·इति सुश्रुतः ।) १८३ प्रामा आमु श्राम्र संप्राप्तिरूपे। "तेगाघामाने सिद्धानप्रायश्चित्ततुरीयभागविधा हितवस्त्रादि । इत्यमर । परिहिसकवचव्यक्ति । धन्नाजीर्णात् प्रदताः क्षोमयन्त नादज्ञानादावपि तत्तुरीयकल्पना इति"। इति | यामुप, पु, (श्राम + वम् + क !) कण्टकयुक्तवंश- कोष्ठ दोषा धातुसघान् मलाच । विशेषः । इति शब्दचन्द्रिका उडवाश । प्रायश्चित्ततत्त्वं धामानदारा कर्तव्यश्राद्धानि । इति ख्यात । नानावर्ण नेका सारयन्ति यथा, भूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति । "प्यापद्यननौ तीर्थे घ चन्द्रसूर्यग्रहे तथा। यामुष्यायण, वि, (यमुष्य व्यपत्यम् + फक् । घलुक्।) संसृटमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमपखवसीदति । यामश्राद्ध दिजः कार्य शूद्रेण तु सदैव हि" ख्यातवशोद्भवः। सत्कुलमात । इति निकाण्डशेष । पुरी मशदुर्गन्धि पिच्छिल चामसज्ञित" । इति श्राद्धतत्वहतप्रचेतोवचन। व्यपि च । यामूल, स्ली, (मूलपर्यन्त आमूल । व्यव्ययीभावः ।) इति निदान। योगिनीतन्त्र। मूलपर्यन्तं । (प्रारम्भावधि । यथा, शाकुन्तले ।) (चिकित्सा यथा,- "निरमेरामश्राद्धे तु धन्न न क्षालयेत् क्वचित् । "घामूलशुद्धसन्तति कुलमेतत् पौरवं प्रभाबन्ध्ये"।) “न तु सग्रहणं दद्यात् पूर्वमामातीसारिणे । वृद्धौ च क्षालयेदम्नं संक्रमे ग्रपणेषु च" । बामोदः, , (या+मुद+घम्।) यतिदुरगामि- दोषाह्यादौ रुध्यमाना जनयन्त्यामयान् बछन् । इति तिथ्यादितत्त्वम् ।* गन्ध । इत्यमर ॥ गन्धः । इर्षः। इति मेदिनी। शोथपायसामयप्लीहकुष्ठगुल्मोदरज्वरान् । यामाशय, , (यामस्य पाशय धष्ठीतत्पुरुष ।) समहगन्ध । इति शब्दरत्नावली । दण्डकालसकाभानग्रहण्य गदास्तथा । अपक्कस्थान | तस नाभिस्तनयोम्मध्यभागः । इति (यथा रघुवशे । १।३३ । क्षीणधातुवनातस्य वडदोषोऽति निसुत । शब्दचन्द्रिका । (यथा महामारते,- "ग्रामोदमुपणिघ्रन्तौ खनिःश्वासानुकारिणम्" ।) धामोऽपि स्तम्भनीयः स्यात् पाचनान्मरण भवेत्" "पक्षाशयस्वधोनाभ्यामूर्द्धमामाशय स्थितः" । यामोदन, स्ली, ( यास् + मुद् + ल्युट ।) यामोद- इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रह * यथा च सुश्रुते, करण । हर्षण ॥ प्रीणन | ध्यानन्दन । "व्यमया मस्तुना पिया मधुशर्करयान्विता । "पक्कामाशययोर्मध्ये शिराप्रभवा मामिर्गाम" यामोदितः, त्रि, (था+मुद्+रिणम् + क्त। यद्दा ध्यामातीसारं शमयेद् गुडामलकमेव च । "नाभिस्तनान्तर जन्तोराहरामाशय बुधाः" । खामोदः सनातोऽस्य तारकादित्वादितच् ।) या- वत्सक जीरके दे ध दभा पिरन्तु दापयेत् । "आमाशयस्तु तदध" इति भावप्रकाशः । नन्दितः। सुगसित । सङ्गन्धयुक्त । यथा, यामातिसारशमन वस्तिमूल नियच्छति" : "तत्रामाशयः पित्ताशयस्योपरिणात् तत्प्रत्यनी. "पारिजातप्रसूनोत्यगन्धामोदितदिसमुखे"। इवि हारीव... "तस्य रूपाणि विज्जल कत्वादूर्द्धगतित्वात्तेजसश्चन्द्र इवादित्यस्य स चतु. इति शिवराभिव्रतकथा ॥ धानन्दितः । धामोद- मामविलुतमवसादितं । रूक्ष व सशब्दमशब्द बिधस्याहारस्याधार"। "प्पामाशय म्लेष्मणः" । शब्दादितप्रत्ययेम निष्पन्नः। वा विवद्धमूधवातमतिसार्यते पुरीष वायुश्चान्त • प्यामोदी, [म्] घि, (धामोद+णिनि।) मुखवासन । कोष्ठस्य सशब्दशूल' तिर्यक् चरति विवद्ध इत्या- धामिक्षा,स्त्री, (यामिप्यते मिषु से घने वाहतकात् इत्यमरः । कर्पूरादिवटिकाकृतमुखगन्ध । इति मातिसार" सक्।) पटतोष्णदुग्धे दधियोगसम्भवा या। क्षीरसा सारसन्दरी। मुखवासनवटिकादि। थामोद- "घामे परिणते यस्तु विषद्धमतिसार्यते । इति ख्याता। छाना इति केचित् । इत्यमर । युक्त कर्परादिरामोदी। इति भरत ॥ नानामव्य- सशूलपिच्छमल्पाल्प वडशः सप्रवाहिक । तत्पर्याय । दधिकूर्थिका २ पयस्या ३ क्षीर. रचित एकेकश एव वा कर्पूरादिभिर्मुखोपयोग्य- त मूलकाना यूषेण वदराणामथापि वा । सन्तालिका | इति राजवल्लभादयः। मुखवासनवटिकादिः । इति सर्वख । गन्धयुक्त । उपोदकायाः क्षोरिण्या यवाण्या वास्तुकस्य वा । ("ग्राहिणी वातशा रूक्षा दुजरा तफफूर्धिका") हर्षविशिए' । (यथा भर्टहरि । सवर्चसायाश्चञ्चो| शाकेनावल्गुजस्य वा । इति सुश्रुतः यत्र हि तफ्रकुर्शिका शब्देनामि "नवकुटजकदम्बामोदिनो गन्धवाहा" ।) पाच्या कर्कायकाणां वा जीवन्याश्चिमटस्य वा। क्षोधते इति पर्यायान्तरदृयत्वात् ।) खानाय , पु, (धार+ना+धम् + युक् ।) श्रुति'। लोणीकाया' सपाठाया शुष्क शाकेन वा पुन । वामिष, सो, पु, (धामिष्यते मुज्यते मिष श्लेषणे वेद । (यथा महावीरचरिते । दधिदाडिमसिन बहसहेन भोगयेत्” । घम् सज्ञापूर्बकत्वान्न गुण । ) मांस । इत्यमर । "टतीयो ह्येष मेध्योऽमिराम्नाय पञ्चमोऽथवा"। इति चरक') भोग्यवस्तु । समोग । उत्कोच । इति मेदिनी । उत्तरचरिते। थामात्य , त्रि, (चमात्य एव खार्थे धण।) अमात्य' । सुन्दराकाररूपादि। लोमसञ्चयः । इति हेम "समासो मधुपर्फ इत्याम्नाय वहुमन्यमाना" ।) मन्त्री। इति दिरूपकोष । बलाध्यक्ष । चन्द्र । लाम | कामगुणः । रूप ।. भोजनं । संप्रदाय । गुरुपरम्पराप्राप्तोपदेश इति यावत् । घामानस्य, सी, (म प्रशस्त मानस यस्य स प्यमा. इति हारावलो। इत्यमरः। निगम । उपदेश' । इति मेदिनी नसस्तस्य भाव' । व्यमानस +व्यम् ।) धामनस्यं । षामिषप्रियः, पु, (यामिषं प्रियं यस्य सः।) कुल । व्यागमः । इति हेमचन्द्रः । कुलममः। इति पीड़ा । दुखं । इति शब्दरत्नावली। कधपक्षी। इति राजनिघण्टा । मांसामि शन्दरलावली। (उपदेश', शिक्षादानं, तन्त्र- बामानं, सो, (यामश्च तत् घनश्चेति कर्मधारयः ।) लाषिणि वि शास्त्र, अभ्यासः, थामेडनं, प्यालोचम ।) धपक्काम । कोचाधाउल इति भाषा । वहानमन्तो व्यामिषाशी, न् , वि, (यामिपं धन्नावि धाभिष+ याम्बिकेयः, पु, (पनिकाया अपत्य स्त्रीभ्यो क ।) यथा- अ+णिमि ।) मत्स्यमासमोजनशीला | तत्प धृतराष्ट्रो राणा। इति विकाण्डशेष (यथा "यामानं ते प्रयच्छामि फलताम्बूलसंयुतं । व्यः । शौष्कलः २ । इत्यमरः । महाभारते। सष्टत परम दिव्यं मया भक्त्या निवेदित"। यामिषी, स्त्री, (प्यामिषवदाकारोऽस्यस्या जटाया "पर श्रेय पाण्डवेया मयोकं इति सहमन्दिकेश्वरपुराणोक्तदुर्गोत्सवपद्दतिः ।। मिति अधादित्वादच् गौरादीत्वात् सी च ।) न मे सच श्रुसवामामि केयः" ।) बलात् चाण्डालादिस्वामिकापकानभोजनप्राय- मिधी। जटामासी। इति केचित् । इत्यमर- कार्तिकेय' चित्तं यथा । चाण्डालाम मका पिरात्रमुपवसेत् टीकायां मरत । पामः,, (धम्यते धम गत्यादौ यमितभ्योदीधचेति सिई मुक्का पराकः। इति बनाझोपनविषयं । धामीक्षा, स्त्री, (पामिष्यते, मिषु सेचने चाड रक् दीर्घषा) पलरक्षविशेषः । बाम पाव इति इति प्रायश्चित्तविवेकः चिरात्रमामानविषयं । मकात् सक्।) पामिक्षा । थावर्तिते तते क्षीरे भाषा । तत्पर्यायः । धूतः २ रसाला ३ । पति- परत्र सिद्धमित्युक्तोः । पराकमाह मनु । दधियोगात् या वटिकाकारा विकृतिर्जायते सा । सौरमश्चेव् सहकारः । इत्यमरः । कामशर' । “यतात्मनोऽप्रमत्तस्य हादशाहममोननं । इवि पुरषोत्तम कामवलमा ६ कामालकीरेडा भाषामा पराको नाम वोऽयं सर्वपापापनोदन"। खामुख भि, (पास्+मुच्+ता) पिनद्धः। पार. ६ मामी १० सीधुरखा ९१ मधूवी १९ ।

·१८४ प्राम्रा कोकिलोत्सव १३ वसन्तदूत १४ अन्नपलः १५ (तनादावालस्य नामानि गुणाय । पद्य वर्णकरं रथं रक्तमांसबलप्रदम् । मोदाख्य १६ मन्मथालय १७ मध्यावासः १९ "यामः प्रोप्तो रसालय सहकारोऽतिसौरमः । कयायानुरस सादु वातघ्न ऐरणं गुरु । समदन १६ पिकरागः २० पप्रिय २१ मि कामाडो मधदूतय माकन्दः पिकवतमः ।। पिताविरोधि सम्पफमाम शुकविवईनम् । याम्बु २२ कोकिलावासः २३ । इति राजनिर्धण्ट । थाम्रपुष्पमतीसारकफपित्तप्रमेनुत् । सपणं मधुरं वल्य गुरु विराभ्य जीर्य्यति" । माकन्द २४ घटपदातिथि २५ मधुग्रतः २६ प्यरटगदुरिएरं शीत रधिकृपयादि वातलम् । इति सुश्रुत) वसन्तमु २७ पिकप्रियः २८ स्त्रीप्रिय २६ गन्ध याम पाल कपायाम्न रुप्प मारतपित्तत् । धामगन्धक, मु, (धामगन्ध + कन्।) समरिम वन्धः ३० बलिप्रियः ३१ । इति शब्दरत्नावती, तरगन्तु तदत्यन रूक्ष दोषप्रयासकृत् । वृक्ष । ति राजनिर्धण्टा मदिरासखः ३२ । इति जटाधर वालामफल याममाम त्यचाहोगमातपेऽतिविशापितम् । चामपेपी, स्त्री, (यामस्य पेषी।) मुस्कामखण्ड । गुणा' । वायुरक्तपित्तकारित्वं । इति रागवाक्षम ! ध्यन खादुफपाय स्याद्भेदन कमवातजित् । । थाम्पी इति भाषा। व्यस्या गुणा । घनत्व ।। ध्यपिघ। कषायत्य । ब्यस्तरसत्व । सुगन्धित्य । पफन्तु मधुर एथ्य स्निग्ध सासुखप्रदम् । कवायत्व। उयात्व । मेदकत्व कपवातनाशित्वच । कपामयनाशित्व । यसकरत्व । पित्तप्रकोपवायु गुरु वासएर ६ध वण्य शीतमपित्तलम् । इति राजवझमः। रक्तदोषपटुवादिरधिप्रदत्वश्च । तप वडास्थिता कपायानुरस वमि मेम-शुभ-विवईनम् ।। थाम्रात , पु, (धाम+ध्यत् +य।) घ्याम्रासक । दृक् । इति राजनिघण्ट ! • मध्यामगुण । तदेव रक्षसम्पक गरुवात हर परम् । इति शब्दमाला । (यस्य गुणा । यदुक्त। पित्तकारित्व । पक्कामगुणा । वर्परुचि- मधुरालरस किश्चित् मवेत् पित्तप्रकोपनम् । "धामातमन वातघ्न गुरुपा रुधिष्कृत् परम् । मांसमवलकारित्व । पित्ताविरोधित्व । वायु पम कृत्रिमपकच तद्भवेत् पित्तनाशनम् ।। पकन्तु तुवर सादुरसपाफ दिम स्मृतम् । नाशित्व । इद्यत्व । गुरुत्वं । प्यनुलोमनत्व । इति रसस्यानस्य पोनरतु माधुर्याच विशेयतः । तर्पण मेमन सिग्ध रथ्य विएम्मि रक्षणम् । राजवल्लभ । पिच । त्रिदोषशमताकारित्व । उषित तत्पर राय मल्य वीर्यकर लघु । गुरु वल्य मरात्पित्तक्षतदाहक्षयासभित्" । खादुत्वा पुरिजमकत्व। व्यधिकधातुप्रचयकारित्व । शीतल शीतपाकि स्याहातपित्तहर सरम् ।." "राजाम्रया यानात कामाको राजपुत्तक । हप्तिकान्तिकारित्व । रयणाश्रमशमनत्वञ्च । इति तसो गालितो बल्यो गराएर सर। राजामन्तुवर खाद विशद शीतल गुरु । राजगिर्घण्ट' ॥* : मधुयुक्तामगुणाः । क्षयरोग पएचस्तर्पणोऽतीव रक्षण कफवईन । । ग्राहि रूक्ष विपन्धानवातकृत् कपपित्तनुत्" । मीहवातम्मरोगमाशित्व तयुक्ताम्रगुणा । सस्य खण्ड गरुपर रोचन चिरपाकि घ । इति भावप्रकाश । तथा च घरके। वातपित्तनाशित्य । अभियलवर्णकारित्वम् ।। मधर सहण बल्य शीतल वातनाशनम् । "मधुरं रण बल्यमानात तर्पण गरु । दुग्धयुक्तामगुणा | शीतलत्व । खादुत्व । गुगत्व । वातपित्तएर राय सण वसवर्द्धनम् ।। ससे नेमण शीत रष्य वियभ्य जीर्यति") सिग्धत्व । भेदकत्व | वातपित्त हारित्व | मुफरक्तर स्थ्य वर्गकर खादु दुरधाम गर शीतलम् ।। पानातक , पु, (घाम तद्रसम् था ईषत् पतवि लवईकत्वञ्च ॥ तत्फलास्थिगुणा । टण्णाच्छ- मन्दागलस्व विषमन्चरक्ष मासि। प्यत सातत्यगमने कृमादित्वात् वुन् ।) दिमेहातीसारनाशित्व। इति राजवल्लम * रक्तामयं पद्धगुदोदरश्च । रक्षविशेष । बामडा इति भाषा । तत्पपर्याया। तत्त्वगगुण' । कयायव । तम्मूलगुणा । धाम्रातियोगो नयनामय वा पीतन २ कपीतन' । इत्यमर । वर्षपाकी ।। सगन्धित्व | कवायत्व । रधिकारित्व । सग्राषित्व। करोति तस्मादति तानि नाद्यात् । इति रत्नमाला। पीतनक' ५ कपिचूड़ा चम्म- शीतमत्वञ्च । * तत्पुष्पराग। राधिकारित्य। एतदस्तामविषय मधुरासपर न तु | वाटिक' ७ भडीफल रसायनमुक्षीरर यमिदीपनत्वञ्च । प्यासपेषीगुणा । काषा मधुरस्य पर नेवहितन्वाद्या गुणा यत । कपिप्रिय' ११ थम्बरातक' १२ चम्बरीया १२ यत्व | बस्तत्वं । भेदकत्व । कफवातनाशित्वचा शुण्ठयाम्भोऽनुपान स्यादामाणामतिभक्षणे । कपिघूड़ १७ । इति जटाधर। तदपकफलगुणा। कृत्रिमपक्कामगुण यस्तरसहानेर्मधुरत्वाच्च जीरक वा प्रयोक्तव्य सह सौवर्षलेन ". कषायत्य । यस्लम्व । इत्कण्ठहर्षणत्वञ्च । तत्पश्च- पित्तनाशित्व ! चुषिताम्रगुणा । परमाधि- प्यामवीजस्व गुणा । फसगुणा । मधुरातत्य । सिग्धस्य । पित्तकफ- बलवीर्यकारित्व । लपत्य। शीतलत्य। शीघ्र "प्यामवीन कपाय स्याच्छतीसारनाशनम् । नामित्वञ्च । इति रामनिर्घण्टा । धपिच । टप्ति- पाकित्य । वातपित्तहारित्व । सारकत्वाच ।। ईपदतच मधुर तथा हृदयदानुत्" ।। बलवियम्भाशीर्णकारित्वम् । गुगत्वञ्च । इति राज- तहालिसरसगुणा । मलकारित्व । गुरुत्व । वात- धारनवपलवस्य गुणा । वक्षभ। बायावर्तः। इति राजनिर्घण्टा । (यथा हरत्व | सारकत्व । दधत्व । टप्तिजमकत्व | व्यति "वामस्य पल्लव रच्य कमपित्तविगाशनम्"." मार्कण्डेयपुराणे। शायराणत्व। कफवईकत्वश्च ।। तत्खण्ड इति भावप्रकाश । "घामामामासकान् मव्यान् गुणा' । गुगत्य । रोधकत्व । गुरुपाकित्य। मधु "वपक्षमाम फलमेव शस्त नारिकेलान् सतिन्दुकान्" । इति । सग्राहि पित्तादमि कोपनञ्च । यस्य रत्व । हहणत्व | वनकारित्व। शीतलस्य । वातमा- पर्यायो तथा विपक्क मधुरन्तु पाल्प, "मामासका पोवनय मर्कटाम कपीतम । शिवच * अतिशयायभक्षणगुणाः। मन्दामि- विषमस्वररक्तामयवद्धगुदोदरनयनामयकारिख । भेद्य सपित्तामयनाशमच्च" । पायातमन वातघ्न गुरूष्ण रचिवत्सरम् । "एतदस्लामविषय न तु मधुरामपर। मधुरस्य इति हारीता पक्चन्त तुवर खादुरसे पाके धिम मत । तर्पण श्लेष्मल खिग्ध दृष्य विराम्भि रहमा । पर नेत्रहितत्वादिगुणत्वात् । यद्यविशयभक्षण “वातपित्तामचदवाल बडास्थिकफपित्तकृत् । करोति तदा शुण्ठीजलानुपाम । अथवा सौवर्षोन गुलाम वातजित् खाइस्ल कपशुक्रफास्" । गुरु बल्यम्मत्पित्तक्षसदाहक्षयासमित्": सह क्षीर प्रयोक्तव्य" इति वामटः॥ इति भावप्रकाश ॥ "रक्तपिप्तकर मालमापूर्ण पित्तवर्द्धनम् । "पाम्रातकफज सृष्य सखेद मेमवर्जन"। तत्पशवगुणा'। चिकारित्व । कपपित्तनाशि- पकमाम जयेहायु मासशुकवलप्रदम्" 1.1 इति सुश्रुत') "भाममा जल खिन्न मर्दित दृफ्याणिना । "मानामलकलेहाच रणा बलवर्द्धनाः । पायावती, मुं, (घामस्य पावतः1) बाम रोघनास्तर्पणाचोक्ता सेक्षमाधुर्यगौरवात्" ! शुष्करस । तत्पर्याया| यामातक २। चाम्सत्व सिताशीताम्बुसयुक्त कर्पूरमरिधान्वित । इति चरकः। रति भाषा। व्यस्य गणा । लष्णार्दिवातपित्त- प्रपाणमिद श्रेष्ठ भीमसेनेम निर्मितं । "पिचानिलकर बाल पित्तल बद्धकेशरम् । रत्वम् । वारकत्वम् । रषिकारितम् । सूर्या- सद्यो रधिकर बल्यं शीत्रमिन्द्रियतर्पणम्" । - गुणाश्च । त्वच। तथा च रागनिर्घण्टः । -- ·- - - । - १८५ पाय श्राया श्रायुः "रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिसम्भवा" | -शुमि पाकात् लघुत्वञ्च । “पचास्य सहकारस्य- चायति', स्त्री, (धा+यम् +लिन् ।) उत्तरकाल । कटे विस्तारितो रस । धर्मशुष्को मुदत्त महाभारते,- भविष्यत्काल । (यथा मनु', ७११६६, ७/१७८ । थानातक इति स्मृत" इति राजनिघण्ट । "शोकहर्षों तथायास सर्व हात् प्रवर्तते" । "यदावगच्छेदायत्यामाधिक्य ध्रुवमात्मन' | रामायणे,- (यदुक्तम्। "याम्रावतस्तृघाच्छर्दिवातपित्तहर' सर । तदात्वे चाल्पिका पीडा तदा सन्धि समाश्रयेत्' "नेवायास क्वचित् भने प्राप्यसे न च विप्रिय" ।) राज्य सूर्याभुभि पाकालघश्च स हि कीर्तित"1) "यायति सर्वकार्याणा तदात्वञ्च विचारयेत्' 1) प्यायुः, पु, लो, (रति इण् गतौ छन्दसोण इत्युण ।) जीवितव्याप्यकाल । इति जटाधर । (जीवनं, पामेडित, सी, (घास्+मेडि + क्तः।) दिस्त्रि प्रभाव । कोषदगडम तेज । इत्यमर । दैय । रक्तम् । इत्यमरः दुइ तिन् वार वला इति सना । इति विश्वहेमचन्द्रौ। प्रापण। इति प्राणा । यथा महाभारते, भाषा। (उन्मत्तेन यथा कथितस्य पुन पुन' कथन धरणी (राजतरङ्गिणी। "घई केशरिण क्षेत्र वायुना अगदायुना । क्रियते एवं कथितस्य दिखिवारकथनम् ।) "प्रतापमायति शोभा हेमन्ताहस्य वारिद । जात कमलपत्राक्षो हनूमानाम वानर" थालयेतस, पु, (वाक्षोऽस्लरसयुक्तो वेतस'1) मृतिशेषा करोत्येव लोभश्च एथिवीभुजा" 1) खनामख्यातचन्द्रवशीयो राजा, स च नपस्य थलवेवसरक्ष । इति राजनिर्जण्ट । वायत्त , त्रि, (घा+यम् + 1) अधीन | वशी पिता । यथा महाभारते,- (यसवेतसशब्देऽस्य विशेषो ज्ञेय ।) भूत' । इत्यमरः। (यथा पञ्चतन्ने,- "नहुयो नाम राजर्षिय॑तं ते श्रोत्रमागत' । वाला, त्रि, (षा सम्यक् यस्ता यस्तरसयुक्ता।) "तत् भद्र । खयनायत्तो छात्मा सर्वस्य" ।) तत्रैव पूर्वपूर्वधामायावंशधर' सुतः । तिन्तिडीरक्ष'। इति शब्दरत्नावली ॥ श्रीवल्ली। घायत्तिः स्त्री, (याए+ यत् +क्तिन् ।) दिन | सेहः । पुरूरवस पुत्वः खनामख्याता राजा। इति राजनिघण्ट वशित्वं। सामर्थ। सीमा। इति विश्व हेम यथा हरिवंशे- पालिका, स्त्री, (घाला+कन्।) तिन्तिडीरक्ष। चन्द्रश्च ॥ शयनं। देय। प्रभाव । भविष्यत्काल । "बुधस्य तु महाराज विहान् पुत्रः पुरुरवा" | इत्यमरटीकाया रायमुकुट' । यस्लोझारः। इति इति धरणी (न्यायपथावलम्बिता । यधीनता ।) "तस्य पुत्रा वभूवस्ते सप्त देवसतापमाः । शब्दमाला। (यथा चरके। प्यायल्लक, झी, उत्कण्ठा । इति हेमचन्द्र । दिवि जाता महात्मान प्याय/मानमावस." । "पालिकाया फन पक्क तस्मादल्पान्तर गणे") घायस, स्ली, (यस् + क्या ।) लौछ। इति घदस्य पुत्रः खनामख्याताऽसरः। पानीका, स्त्री, (बल+ठक् ।) तिन्तिडीरक्ष । भरत राजनिघण्टश्च । योनिर्मितादौ, धि : यथा इरिवशे,- इत्यमरटीका (यथा महाभारते,- "हृदस्य पुत्तो यायुर्वे शिवि' कालस्तथैव च"।) थाय', पु, (धास्+या+ह ।) धनागम । प्राप्ति । "यायसं हृदय मन्ये तस्य दुष्कृतकम्मण"। घायु, [स] क्षी, (रति गच्छतीति इण् + उसि+ लाम' । (यथा मनु । ८18१६ । यथा मनु,८।३१५ । णिच्च ।) जीवितकाल । परमायुः । इत्यमर तत्- "पाइन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान् वाहनानि च । "शक्ति चोभयतस्तीक्ष्णामायस दण्डमेव वा" । पर्याय | विजीवित २ नित्यग ३ अनुवन्ध' 8 | थायव्ययौ च नियतावाकरान् कोषमेव च") रघुव शे, १७ । ६३ । "पुरुषा सर्वसिद्धाश्च चतुर्वर्षशतायुष । स्त्रागाररक्षक'। इति इलायुध । (न्योतिष "स धकर्ष परस्मात् तदयस्कान्त इवायसम्" । कृते त्रेतादिकेऽप्येवं पादशो सति क्रमात्" । प्रसिद्धमेकादशमवनम् । (घयोगनितार्थे यथा,- इति वैद्यक थाय शूलिका, त्रि, ( प्यय शूलेन यर्थानन्विच्छति। "विपाके कटु शीतच सर्वश्रेष्ठ तदायसम्" । "घरोगा सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुष षयाभूलदण्हाजिनाभ्या ठकठजाविति ठक् ।) इति वैद्यक चक्रपाणिसग्रहे 1) कृते घेतादिषु येषामायुसति पादश" , सोक्षाकर्मा । क्षिप्रकारी। इति भूरिप्रयोग । व्यायसी, स्त्रो, (व्ययसा निर्मिता । पयस्+यण + इति मनु' १ । १८३॥ त । इति राजनिघण्ट । (यदुक्तम्। सीप) लौहमयकवच' । तत्पर्याय । पकारक्षिणी ("नामिस्थ प्राणपवन स्पृष्ट्वा हकमलान्तरं । "तीणोपायेन योऽन्विच्छेत्स च्याय शूलिको जन") २ जालिका ३ जालप्राया । इति हेमचन्द्र फण्ठाहहिर्विनियोति पातु विष्णुपदाटतं घायता, त्रि,(घाख् + यम् + क्त i) दीर्घ' । इत्यमर धायक्त , घि, (घाट + यस् + कतरिक्त ) नेजित । पीत्वा चाम्बरपीयुष यनरायावि वेगतः । लम्बा इति भाषा। (विस्तृतः । विशाल । था. क्षिप्त। सोशित । कुपितः। हत । इति मेदिनी। प्रीणयन् देशमखिल जीवयन् जठरानलम् । झाष्टः । यथा पञ्चतन्ते। (प्रयत्नशील , कार्योत्सुक', यत्नसिद्ध , करसिद्ध ।) शारीरप्राणयोरेव संयोगादायुच्यते" । "तन्तवोऽप्यायता नित्यं तन्तवो बहलाः समा"1) धायात, वि, (यास्+या+i) धागतं । यथा, इति शाईघर चायतच्छदा, खी, (बायवाः छदा यस्याः सा ।) "हसयुक्तविमानाये साक्षसूचकमण्डलु । "शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितं । कदलोरन । इति विकाण्डशेष । प्यायाता ब्राण शक्तिझाणी सामिधीयते" । नित्यगवानुवन्धश्च पर्यायैरायुरष्यते" । इति । पायवन,सी, (पा+यत + ल्युट।) यज्ञस्थान । देव- इति मार्कण्डेये देवीमाहात्म्यम् । “वर्षशतं खल्वायुष प्रमाणमस्मिन् काले। सनित स्थान । तत्पर्यायः। चैत्य । इत्यमरः । व्यायान, सी, (या+या+ ल्युट ।) खभाव । इति पुनरधिकोनवर्षशतजीविनो मनुष्या । तेषां यथा रामायणे,- जटाधरः । ध्यागमन ! (यथा महाभारते, विकृतिवन्य प्रष्कृत्यादिवालविशेषेरायपो लक्ष- "येभ्यः प्रथम पुत्ल । चैत्येवायतनेषु च"। "यायाने वासि विदितो रामस्य विदितात्मन" गतच प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्व विभनेत" । "समित्कुमपविधाणि वेद्यचायतनानि च । च्यायाम ,पु, (घाट + यम् + घन्।) देयं । इत्यमर' ! "तनषेण तवायुरुक्त खलक्षणवो यथावदिदेव स्पण्डिलानि च विप्राण शैला रक्षा कदा' हुपा! (यथा रामायणे,- तत्र शरीरमानसाभ्या रोगाभ्यामनभिद्रुवस्य पाश्रयः, विश्रामस्थान । यथा चाणक्या। "याजनायमविस्तारमेकैको धरणीतणम्"। विशेषेण यौवनवत' समन्वागतपालवीर्यपौरम- "नासमीक्ष्य परं स्थान पूर्वमायतनं त्यनेत्" । मेघदूते, पूर्वमेघे । ५८॥ पराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थवलसमुदाये कुमारसम्मवे, ७५। "तेनादीचों दिशमनुसरेलिय्यंगायाममोमी" |) वर्तमानस्य परमदिरुचिरविविधोपमोगस्य स- "मेहतदेकायतनं अगाम" । पायास ,प, (बाए+ यस्+घञ्।) श्रान्ति । तत्- मद्धसारम्भस्य यथेरविचारणात् मुखमायु- महासन मिटा इत्यादिख्यातो वास्तुदेशः । पाया। श्रम २ समः ३ सोशः 8 परिश्रम ५ रयते" । इति च । यामवरका- [व्याधिनिदानम्।। प्रयास ६ व्यायामः । इति हेमचन्द्र । (पति "च्यमुखमतो विपर्यायेण हितैषिण पुनर्भूवाना- "पारामायतनग्रामनिपानोद्यानवेशम") यत्न । प्रयत्न । यथा साहित्यदर्पगे, स्मरखादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परी- 1 24 ॥

·पादे वैद्यशटे च द्रव्यम् । 1 १८६ श्रायु आयु क्ष्यकारिणोऽप्रमत्तस्य धिवर्ग परस्परेशानुपात- आयु न्तर्गतधन्वन्तरिमणीतविद्याविप । वैद्यकशास्त्र। मुपसेवमानस्य पूजाई सम्पूजकस्य शानविज्ञामोप चिकित्साशास्त्र । तत्तु प्यथर्ववेदान्तर्गत । यथा, ("हिताहित मुख दुःखमायुस्तस्य हिवाहित। शमशीलस्य रहोपसेविन सुनियतरागरोगा "विधाताथ-सर्वस्वमायुर्वेद प्रकाशयन् । मदमानवेगस्य सतत विविधप्रदानपरस्य तपो- मानश्च तच्च यत्रोकमायुर्वेदः स उच्यते"। खनामा सहिता चके लक्षणोकमयीम्ट-"। ज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमि- "तस्यायुष पुण्यतमो वेदो पेदविदा मन । इति भावप्रकाश ॥ मचामुचापेक्षमाणस्य स्मृतिमो हितमायु- वयते यन्मनुष्याणा लोकयोरमयोति", चरणव्यूहमते ऋग्वेदस्योपवेदः थायुर्बेदः। यथ- रुष्यते" | इति च । "किमायु कस्मादायुर्वेदः किच्चायुर्वेदः शाश्वतो ववेदस्य शस्त्रशास्त्राण्युपवेदः । थथायुर्वेदस्य "घहितमता विपर्यायेण प्रमाणमायुषस्त्वर्थेन्द्रिय- ऽशाश्वत इति । कानि चास्याहानि कैवायमथे विवरणम्। सव्यः किमर्थक्षेति"। मनोबुद्धिचेष्टादीना विकृतिलक्षणरुपलभ्यते प्य "ऋग्यजु मामाथाख्यान् दृष्ट्वा वेदान् प्रमापति । "तन भियना एयेनैवचतुर्णाम्रक्सामयशुरचर्च निमित्तैरिदमस्मात् क्षणान्मुहादिवसातिपच्च विचिन्त्य तेषामर्थ चैवायद धकार स । वेदानामात्मनोऽथनवेदे भक्तिरादेश्या वेदोक्षा दश-सप्तदश-दादशाहात् पक्षान्मासात् यगमा कृत्वा तु पक्षम वेद भास्कराय ददौ विक्ष । थर्वणः स्वस्त्ययनबलिमणहोमनियमप्रायधि सात् सवत्सराहा खमावमापत्स्यते इति । तत्र खतन्त्रसहितां तस्मात् भास्करच चकार स । सोपवासमन्त्रादिपरिग्रहाधिकियां प्राह चि. खभाव प्रत्तरपरमो मरणमनित्यतानिरोध- भास्करश्च सप्रियेभ्य यायुर्बेद खसहिता । कित्सा घायुषो हितायोपदिश्यते बेदघोपदि- इत्येकोऽर्थ । इत्यायुषः प्रमाणमता विपरीतम प्रददौ पाठयामास ते चफ संहितास्तत: प्रयायुर्वाध तवायुवेतनाप्रत्तिजीवितमनुबन्धो- प्रमाणम्" । इति ध तेषां नामानि विदुषा तन्त्राणि तत्कृतानि च । धार घेत्येकोऽर्थ, तदा व्यायुर्वेदयत्वायुदा कथ- "वर्षशत खल्वायुष प्रमाणमस्मिन् काले तस्य नि व्याधिप्रणाशवीजामि साध्धि मत्तो निशामय। मुष्यते खलक्षणतः सुखामुखतो हिताशिवता मित्त प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्मोपसेवनश्चेति"। धन्वन्तरिहिवोदास काशीरागोऽश्विनीसतो। प्रमाणाप्रमाणतश्च क्तचायुष्यामायुष्याणि द्रव्य- इति चचरक ) नकुलः सहदेवोऽर्किशावनो जनको वुध । गुणकम्माणि वेदयत्यतोऽप्यायझेद तवायुयाशि चायुक्त, त्रि, (बाड + युग् + क्त ।) कर्माध्यक्ष । भावालो जाजलि पेला करयोऽगम्त्य एव च । बनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि केरोगोप- तत्पर्यायः। नियोगीर कमसचिव इ व्याएत । एते वेदावेदशा षोडश व्याधिनाशकाः। देश्यन्ते। इति हेमचन्द्र चिकित्सातत्त्वविज्ञान नाम तन्त्र मनोरनम् । "तानिन्द्र सहसदृगमरगुरुवरोऽब्रवीत् खागतं पायुधा, ई, (बायुध्यतेप्यनेनेति। वाम् + युध् + क ।) धन्वन्तरिश्च भगवान् चकार प्रथमे सति। अमविदां जानतपोधनानां प्रझर्षीधामखि मुवो. बस्न । इत्यमर । (यायुधाना प्रयो भेदा । प्रहर चिकित्सादर्पण नाम दिवोदासचकार सः। ग्लानिरप्रभावत्व वैवयं वैवीप याम्यवासद्धव- यानि, पाणिमुक्तानि, यन्तमुक्तानि चेति । तत्र चिकित्साकौमुदी दिव्या काशीराजयकार स । मसुखमसुखानुबन्ध छ । ग्राम्यो हि वासो मूब प्रहरणानि खादीनि, पाणिमुक्तानि धनादोनि, चिकित्सासारतन्तश्च भमघ्न घाधिनीसतौ। मासाना तत्कृतं पुण्यशद्भिरनुग्रहः प्रजाना यन्त्रमुक्तानि शरादीनि । “तायुधो यावदह तन्त्र वैद्यकसबस नकुलश्च धकार स', सशरीरमरक्षिमिः कालखायमायुर्वेदोपदेशस्य वावदन्यैः किमायधै"। "कि वक्ष्यत्ययमेवमद्य चकार सहदेवश्च व्याधिसिन्धुविमईन। प्रझर्षायामात्मन' प्रणानाचानुग्रहार्थमायुर्वेद- विमुख मामुद्यतेऽप्यायुधे । इति च उत्तरधरिते।) ज्ञानार्णव महासन्न यमराजचकार सः। मधिनी मल प्रयका प्रजापतिरविभ्यो । पायुधम्मिणी, स्त्री, (यायुधस्येव धर्मो विद्यते थवगो जीवदानच चकार भगवान्टषिः । प्रजापतये प्रज्ञा प्रजानामल्पमायुराबाधि- यस्याः । प्यायुधधर्म +इन् + डीम्।) जयन्ती धकार जनको योगी वैद्यसन्देहमञ्चन । पडलमसुखमसखानुबन्ध पल्पवादस्पसपोदम. वृक्षः। इति शब्दचन्द्रिका । सर्वसार चन्द्रसतो नावालस्तन्त्रसारक । नियमदानाध्ययमसञ्चयं मत्वा पुख्यसममायु बायुधागार, सी, (पायुधाना,धागार । षष्ठीतत् ।) वेदाङ्गसार तन्त्रश्च धकार भाजलिमुनि' । प्रकर्षकर नराच्याधिप्रशमन ऊर्जखरममत घस्नग्टह। सेजाखाना इति ख्यात | इति महा पैजो निदान करथस्तन्ल सर्वधरं पर। शिव शरण्यमुदात मवन्तो मत्त श्रोतुमहन्धुप- मारते राजधर्म । तत्र नियुक्तस्य लक्षण यथा,- देधनिर्णयतन्वञ्च चकार कुम्भसम्भवः । धारयितु प्रकाशयितुश्च प्रशानुग्रहार्थमा प्रम "स्थापमाजातितत्त्वज्ञः सतत प्रतिजाम्टता। चिकित्साशास्त्रवीजानि तन्त्रारणेतानि षोड़श । ध मेघी कारणमात्मनखानुसम पुण्यमुदार रार स्यादायुधागारे दक्ष कर्मस चोद्यत" व्याधिप्रणाशवीजानि बजाधामकराणि च। ब्राझमक्षय कर्मेति" इति चरकर इति मात्स्ये १८८ पध्यायः । (यथा मनुः२८० मथित्वा ज्ञानमन्थानरायुर्वेदपयोनिधि। "तामुवाष भगवान् खागत व । सर्वध वा "काष्ठागारायुधागार रदेवतागारमेदकान् । ततस्तन्वाण्युजहरनवनीतानि कोविदाः । मीमांस्या अध्याप्याच भवन्तो वत्सा! हा इस्त्यश्वरथहर्तश्च हन्यादेवाविधारयन्" ३) एतानि क्रमशो दृष्ट्या दिव्यां भास्करसहिता। खस्वायुर्वेदो नाम यदुपाङ्गमथर्ववेदस्यानुत्पाद्यव पायुधिकः, मु, (वायुधेन जीवति, घायुध + ठक् ।) बायुर्वेद सर्ववीज सब्बै नागामि मुन्दरि । प्रजा मोकशतसहसमध्यायसाब शववान् स. बलजीवी। तत्पर्यायः। शस्त्राजीवः २ काण्ड याधस्तत्वपरिज्ञान वेरमायाय निग्रहः। यम्भूः। ततोऽस्पायुमत्यमेघालवावलोक्य मरायां एषः ३ घायुधीयः 8 । इत्यमरः । (यथा महा- एतवैद्यस्य वैद्यत्व न वैद्यः प्रमुरायुधः । भूयोऽरघा प्रणीववान् । वद्यया । मस्यामा भारते १६०३६ । पायुर्वेदस्य विज्ञाता चिकिवास यथार्थवित् । वायचिकित्सा भूत विद्या कौमारम्बमगदवना "न मादरक्षः सयुक्ताः नान्तरायुधिका ययु" । धर्मिष्ठव दयासुश्च तेन वैद्यकीर्तितः"। रसायमा वामीकरस्वामिति", पायुधीया, पु, (पायुध+छ।) पायधिक । इत्य इति ब्रह्मवैवर्त प्रझखण्डे १६ अध्यायः । "वस्म । सश्रुत ! इह खलायुर्वेदप्रयोजनं था मरायाज्ञा । यथा मनु ७१ २२२ । तस्य लक्षणम् यथा,- थुपरवानां वाधिपरिमोक्षः सखस्य रक्षक। "बलतच सम्पश्येदायुधीय पुनर्जन"। "पायुर्शिताहित व्याधिनिदान शमनं तथा । पायुरस्मिन् विद्यतेऽनेन वा पायुर्विन्दवीबाय- उत्तरपरिते। “वर्जयन्ति विस्फुरितशस्त्राः विद्यन्ते यत्र विरशिः स पायुर्वेद उथवे"। बैंदावस्याङ्गवरमाचमागममासानुमानोपमान- रत्रमाना। अमारमायधीयश्रेणयः") रविरदमुषमानमुपधारय । वस्य निरनिर्यथा, प्रागभिघातवमरोहादवाधिरम्वन्यागा। पायुक, सो, (पायसो द्रव्यम्।) पौषध। इवि "धनेन पुरुषो यस्मात् थायुर्विन्दवि वेति च । बाबुर्वेदी, ई, (पायुरनेन विन्दवि वेत्ति वेत्यायुर्वेदा। तमामुनिवररेप पायुर्वेद इति सता"। "वदिदं शाम्यवं पुससम्ब वासमायुब रचि. पायम् + विद्+करो घम्।) पठादाविद्या- करवि"। इवि भावप्रकाशः पन्यत् रोगहरे वेद- रवध प्रथम - ·१८७ पार - - । तत्रैव २।५१ । श्रायु "ब्रझा पोवाघ ततः प्रजापतिरधिजगे तस्मा- | घायुस्कर, बि, (यायुस् + ++ क I) परमायुर्ज- दन्धिनावश्विभ्यामिन्द्र इन्द्रादहं मया विह प्रदेय नकः ॥ (धायुरनिक । मर्थिभ्यः प्रजाविहेतो." ॥ इति सुश्रुत ।) "सहामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैलेन वा थायुर्वेदी, [न् ] त्रि, (थायुर्वेदो ज्ञातव्यत्वेन विद्यते गुडेन पयसा तेन यवशक्तुभिर्वा सह । यस्य । व्यायुर्वेद +इनि।) बायुइँदैछ । चिकित् तिलेन सहमाक्षिकेण पलनेन सूपेन वा सक । वैद्यः । इति हेमचन्द्रः रामनिर्घण्टचा वपुस्करमरकरं परममेध्यमायुस्करं" । थायुर्योग, ए, (बायुधो जीवितकालस्य योगो इति वाभट ) भवत्यस्मात् ।) यौषध । इति राजनिर्धण्ट । त्यायोग, पु, (याड + युज + घन्।) गन्धमाल्यो घायुष्मान्, [] घि, (घायुस्+मतुम् ।) चिरजीवी। पहार । व्यापार | रोध । इति हेमचन्द्र । दीर्घायुः । तत्पर्य्याय । जैवाटक २ । इत्यमरः । (यथा रामायणे- (यथा मनु, २१ १२५,३ । २६३ । "सरल कर्णिकारच किाकैश्च सुपुष्पिते । "प्यायुष्मान् भव सौम्येति वाप्यो विप्रोऽभिवादने"। स देशो भमरायोग प्रदीप्त इव लक्ष्यते" ।) "धायुमन्त सुत सूते यशोमेधासमन्वित" इतिघ) आयोगव , पु, (व्ययोगव एव खार्थे व्यण् । ) शूद्रा- थायुमान्, पुं, विस्कुम्भादिसप्तविशतियोगान्तर्गत वैश्याया भातो जातिविशेष । इति हेमचन्द्र । हतीययोग । तत्र जातफल । “यस्यायभान् जन्म तस्य कर्म काडतक्षण । (यथा मनु १०१२, काने धनुष्मान् याने यान तस्य देशेषु कार्य । कु-नान क्रीडन पुष्पवाया दासबासरन्वितो "शूद्रादायोगव क्षत्ता चण्डालश्चाधमो स्टणां । गर्वित" इति दीपिका। वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्णसङ्करा" ! ("बायुष्मान् सत्त्ववान् साध्यो व्यवानात्मवानयि" "यायोगवोऽयं क्षत्ता च घाण्डालचाधमो टा। इति सुश्रुतः) प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्रादपसदास्त्रय") वायुष्य, त्रि, (यायम् + यत् ।) पथ्यं । इति राग- यायोजन, की, ( आए + युज् + ल्युट् ।) उद्योग । निर्धण्ट । व्यायुहितकारकं । (मनु | 8।१०६ । थाहरणं | द्रव्यासादन । यथा,- "धन्यं यशस्यमायुष्य खग्यं चातिथिपूजन" । "कुत्रचित् तण्डुला' सन्ति च च स्थाली व चेन्धनं । तेषामायोजन कुर्वन् मुख्य कर्ताभिधीयते" । "घायुष्य प्रामुखो भुते यशस्य दक्षिणामुखम्"। इति गोयीचन्द्रशतकारिका ।। "प्यायुष्य भोजनं जीणे वेगानाचाविधारणं । यायोधनं, स्ली, (बाड+ युध + ल्यट।) युद्धं । वध । ब्रह्मचर्यमहिसा च साहसानाञ्च वर्जन" । इति मेदिनी । (रघुवंशे, दा8२ । इति सुश्रुत ॥ "बायोधने ष्णगतिं सहाय- "घायुष्या दीपनी चैव चक्षुष्या प्रणशोधिनी"। मवाप्य य क्षत्रियकालरात्रि"। इति हारीत) मट्टि', "बायोधने स्थायुकमस्त्रभातम्" । थायुष्यमूक्त, सी, (घायुष्यश्च तत्सूक्तश्चेति। कर्म रघुः, ५। ७१। “प्रायोधनाग्रसरता त्वयि वीर। धारय ।) नान्दीश्राद्धादौ वसुधारासम्पातगान- न्तरपायो वैदिकमन्त्रविशेष । प्यार, ली. ( आ + ऋ+मावे घम्।) मुण्डायसं । सामगाना तन्मन्त्रो यथा,- मुण्डमोह। इति राजनिघण्ट' । पित्तल । इत्य- ॐ वायुर्विश्वायुर्विश्व विश्वमायुरसिमहि। प्रजा मरटीका । कोण । प्रान्तमाग | इत्यानन्दलह- त्वछरधिनिधेह्यौ शतं जीवेम शरदो वयन्ते। रीटीका । (चक्राकाष्ठभेद । यथा महाभारते, पायुधे मे पवख वर्चसे मे पवख विदु एथिव्या "धारान्तरेनावपतत् सक्षिप्याङ्गा क्षणेन इ" । दिवो मनिन्या टण्वन्वापोधाक्षरन्ती सोमो "यस्त्रिषशिातारण्यं वेदार्थ स परः कवि") होदाय ममायुषे मम ब्रह्मवर्चसाय यजमान- चारः, ए, (घाट +ऋ+कर्तरि संज्ञाया घम् ।) स्ययाध्यमुख्य राज्याय । यमुष्य स्थाने यदर्थ वृद्धि- मलग्रह । शनिः । पित्तन । इति हेमचन्द्र । स्तस्य चम्चन्तनाम प्रयोज्य । इति रघुनन्दनभट्टा सक्षमेदः । तत्पर्य्याय । मधुरालफत २। इति चार्यकृतश्राद्धप्रयोगतत्त्व ।। रत्नमाला रेफन इति ख्यात । धारफूट , ए सी. (धार फूटयति स्तपीकरोति थायुष्यं वर्षस्य रायष्पोषमौद्भिदं इदं हिरण्य पचाद्यच् ।) पित्तनं । इत्यमर । (यथा नैषधे वश्वख मेवायाविशवादुमा। न तदक्षा एसि न "धकाञ्चने काचमनायिकाङ्गके किमारफूटाभर- पिशाचातरन्ति वेदामामोन प्रथमणा होतत् । णेन न श्रिय") यो विभर्ति दाक्षायण्य हिरण्यर सहदेवेषु धारक्षं, घि, (धारक्षतीति । पार+रक्ष + घच्।) छगुते दीर्घमायुः समनुष्येषु कृणुते दीर्घमायुः । रक्षायुक्तं । इति शब्दरत्नावली ॥ रक्षणीय। इति यदा धान्दाक्षायणा हिरण्याए शतानीकाय सुमनस्यमानाः। तम पावभ्रामि शतसारदया पारक्षा,पु, (घा+रक्ष+पच् ।) गजकुम्भसन्धिः। युभानरदरियथास'। इति वत्कृतयजुर्वेदीय इति त्रिकाहशेष भाजपयोगतत्व धारग्वधा, ई, (पा+रगे शशाया किम् । बारगं प्रार रोगशामपि इन्ति यच वधादेशव 1) रक्षा विशेषः । सोनातु खाँदालि इति ख्यातः । तत्- पर्यायः। रामरक्ष २ सम्पाका ३ चतुराल 8 धारेवतः ५ व्याधिघाव. ६ छतमाल ७ सुव- क. त्यमरः ॥ मन्थान : रोचन १० दीर्घ- फल ११ न्टपद्रुम १२ हिमपुष्प १३ राजतरु'१४ कण्डन्न १५ ज्वरान्तक' १६ घरज' १७ वर्ण- पुय्य १८ वर्णदु १६ कुष्ठसूदनः २० कर्ण- मरणक' २१ महाराजदुम' २२ कर्णिकार' २३ खाग २७ । इति राजनिघण्ट. ॥ प्रयद २५ । इति स्नमाला ॥ अस्य गुणा । अतिमधुरत्व । शीतलत्व। शूलज्वरकण्डुकुष्ठमेहकफविश्यम्भना- शिवश्च । इति रामनिर्घण्ट' । अपि च । ज्वर- हृद्रोगवातरक्तोदावर्तरोगे यतिशयपथ्यत्वं । स्टदु- त्वञ्च । यस्य फलगुणा । मधुरत्वं । शुक्रकारित्वं । वातपित्तहारित्वञ्च । इति राजवलमः ॥ धामल. तास इति हिन्दीभाषा। "धारग्वधो राजयक्ष सम्पाकचतुरगुणः । आरेवतव्याधिघातकृतमालसुवर्णका कर्णिकारो दीर्घफल खान स्वर्णभूषणः । स्पारग्वधो गुरु खादुः शीतल ससनोत्तमः॥ ज्वरहदोगपित्तासवातोदावर्तशूलनुत् । तत्फलं ससनं रच्य कुष्ठपित्तकफापहं। न्वरे तु सतत पथ्यं कोठशुद्धिकरं परं"। इति भावप्रकाश (व्यवहारो यथा,- "वाले रद्धेक्षते क्षीणे सकुमारे च मानवे । योज्योम्टद्दलपायित्वाविशेषाच्चतुरनुल" -2 ग्रहणप्रणाली यथा ॥ * ॥ "फुलकाले फलन्तस्य ग्राह्य परिणतश्च यत् । तेषा गुणवता मारं सिकतासु निधापयेत् । सप्तराधात् ससद्धृत्य शोषयेदातपे भिषक् । वतो मज्जानमुद्धृत्य शुचौ भाण्डे निधापयेत्” ।* सयोगविशेषे गणा यथा । * "द्राक्षारसयुतो देयो दाहोदावर्तपीडिते। चतुर्ष सुखं याले यावद्दादशवार्षिके । * ॥ चतुरङ्गलमज्ञस्तु प्रस्तं वाथवानलिं। सरामण्डेन सयुक्तमथवा कोलसीधुना! दधिमण्टेन वा युक्तरसेनामलकस्य वा। कृत्वा शीतकवायं तं पिवेत् सौवीरकेण वा", इति घरका) धारट्ट, पु, (प्या+र+टच्।) देशविशेषः। त्रिकाण्डपोधे क्षत्रियवर्गे धारट्टजशब्ददर्शनात् । तष धारट्टमोऽपि पाठ'। (यथा मारते,- “पञ्चनद्यो वहन्त्येवा यत्र पीलवनान्युत । शताच विपाशा च टतीयैरावती वथा। चन्द्रभागा वितस्ता च सिन्धुषष्ठा वहिगिरे। थारट्टा नाम ते देशा नराधमा न तान् बनेत्" । “पञ्च नद्यो वहन्त्येता यत्र निसृत्य यर्ववात् । यारट्टा नाम वाहीका न तेम्वार्यो एवं वसेत् ।) धारण, पु, (धारट्टदेशे जायते धारट्ट+मन+ ड) धारदृदेशोवघोटका! इति जटाधर, a याते।) यमुर्विदा तम्मन्नो यथा,- - विश्व ·मर । , १८८ प्रार प्रारू त्रिकाण्डशेशभूरि प्रयोगो घ! (धारदृदेशोत्पन्ने, यथा,- उत्तरचरिते। प्रथमाई। नि । यथा महाभारते,- "मीनादिस्थो रविर्येपामारम्भप्रथमक्षणे । "खेह प्यार सौख्यञ्च यदि वा जानकीमपि । "सीधो पानं गुरुतल्पावमर्दो भनेतेऽब्दे चान्द्रमासाचैषाधा हादश स्मृताः" । चाराधमाय लोकानां मुञ्चतो नासि मे यथा" भूणहत्या परवित्तापहारः। पारम्भप्रथमक्षणे याद्यतत्याचसमये। इति मन कुमारसम्भषे १ । ५६ येषा धर्मग्लान् प्रति नास्त्यधर्म- सामतत्वम् । पारिभाषिकारम्भो यथा, "धाराधनायास्य सखीसमेत धारट्टमान् पश्चनदान् धिगस्तु" ।) "प्यारम्भो वरण यज्ञे सबाल्पो प्रतजापयोः । समादिदेश प्रयता तनूजाम्") धारणि, पु, ( प्यार + ++प्पणिच् । ) प्यावतः। गान्दीश्राद्ध विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिस्किया" । थाराधना, स्त्री, (धार +राध् + णिच् +युत् + तत्पर्यायः। कुलहण्डकः । इति हारावलो। इति तिथ्यादितत्त्वम् । (यथा मेघदुते । ३०। स्त्रीत्वात् टाप् 1) साधना । तत्पर्यायः। सेवा र पाकमारा जल इत्यादि भाषा। "त्यारम्भ हर पशुपतेराईनागागिनेच्छाम्"। भक्ति परिचर्या 8 प्रसादना ५ शुश्रूषा ६ भारण्यपशु, पु, (धरण्ये भव ।धरण्य+ ध्य+स साहित्यदर्पणे। प्रमथपरिच्छेदे । उपास्तिः० वरिवस्याः परियिः उपचार चासौ पशुश्चेति कर्मधारय ।) ध्यरण्यजातपशु । "ग्रन्थारम्भ निर्विघ्नंग प्रारिप्सितपरिसमाप्ति १०। इति हेमचन्द्रः। स च सप्तधा यथा । महिष १ वानरः २ प्रक्ष काम" । रघुव शो। २॥१५॥ प्याराम, मु, (धारम्यतेऽध, प्यार+रम् +याधारे र सरीसृप 8 रण' ५ एषतः ६ ग ७। इति "यागमै सदृशारम्भ व्यारम्भसदृशोदय"।) घ।) उपवन । इत्यमर वागान् इति भाषा । तिथ्यादितत्त्वे पेठीनसि चारव , पु, (प्यास्+र+यघु ।) शब्द । इत्यमर । (यथा, मनु,-|२६२||२६ । पारण्यमुद्दा, स्त्री,(परण्यमुगस्येवाकार पणे यस्याः। (यथा रामायणे। “वानरायकरारव" ।) "क्षेत्रकूपतड़ागानामारामस्य रहस्य च"। तत खार्थे घ्यगा । ) मुद्गपर्णो। मुगानो इति | व्यारवी, स्त्री, व्यारवनामकलेच्छदेशीयमापा । यथा, "यह तड़ागमाराम क्षेत्र वा मोषया हरन्" ) भाषा । इति राणनिर्धण्ट । "ज्येष्ठाम्नेषा मघा पा रेवती भरणीइये"। प्यारामशीतला,स्त्री,(धारामत्वात् शोतला खिग्धा ।) धारण्यराशिः, पु, (परण्ये मव' धारण्य धन सिह विशाखाोत्तराषाशतभे पापवासरे। सगन्धिपत्रिविशेष'। वन्चर्यादिवर्गे लिखिता। एव स एव राशिः।) सिहराशि । मकरप्रथ लग्ने स्थिरे सचन्द्रे च पारसीमारवीं पठेत्"। तत्पर्याय । घानन्दी २ शीतला ३ सगन्धिनी । माई। मीनमेषटपराशय । इति दीपिका इति गणपतिमहत रामा ५ महामन्दा गन्धाच्या ७ रामशीतना पारति ,स्त्री, (व्याख्+रम् + तिन्।) विरति । नि प्यारा, स्त्री, (वाए ++ प्यच् +टाप् । ) चार्म रावस्या गुणा' । तितत्व। शीतलत्व। मिस- वृत्ति । इत्यमर ॥ (उपरम , नीराजनम्।) भेदकास्त्र । तत्पर्याय । चर्मप्रमेदिका २। इत्य हारित्वं । दाहशोधप्रशमनस्य। विस्फोटनबरोप- पारनाण, सी, (थार्च्छति प्यास्++घच् धार । णत्वच । इति राजनिघण्ट । (यथा वैद्यके। मन गन्धे न्वलतीति ग' नाल | प्यार नालो "उद्यम्यारामयकायोत्थितस्य" । इति माघ 1) “धारामशीतला तिक्ता शीतमा पित्तहारिणी"1) गन्धो यस्य ।) कालिक । इति हेमचन्द्र प्यारागं, लो, (धाराया व्यय घष्ठीतत् ।) बईचन्द्रा धारालिक , वि, (पराल कुटिल घरति इति ठक् ।) "धारनालन्तु गोधूमेरामै स्थानिस्तुयीकृते । द्यस्त्रमुखं। सूपकारः। पाधकःइत्यमर, पोवा सन्धिततत्तु सौवीरसदृश गुणैः । "बईचन्द्रखुरप्रादिधाराय मुखमुच्यते"। धारावा, पु, (धास्+र+घ) शन्दः। इत्यमरण इति राजनिघण्ट । "धारायन्तु मुखन्तेषां पुष्पपत्रादिभेदता" इति (यथा महामारते। ("लाक्षा हरिद्रा मनिष्ठा कल्कैस्तैण विपाचयेत् । हलायुधः॥ "धाराव माळवर्गस्य स्टगूणां क्षत्रियैर्वधे"। भड्गुणेनारनालेग दाहशीतज्वरापह" ॥ • 1 धारात्, व्य, (या राति । रा दाने पाजलकादाति "धाराव समहाश्चासीत् ।) धाक्षादिसले *इति वैद्यक चक्रपाणिसंग्रह) प्रत्यय ।) दूरं। निकट । इत्यमरः। पाय, , (+उण।) टक्षमेदः। कर्कटः। शकर। पारनालक, सी, (धारनालम् एव खार्थे क ) (यथा, उत्तरचरिते। इति मेदिनी। काश्निक । इत्यमर । काजि इति भाषा । "मेघमालेव यश्चायमारादपि विभाव्यते"। इति थारू,पु, (ऋच्छति पर्यते वा। ऋ+ऊ+णिय) पारख,धि, (धाए+रम् + 1) कतारम्भ। यारम्भ "तमीमारादभिवर्तमानम्" । इति रघौ २।१०। पिङ्गलवर्णः। तद्युक्त नि । इत्युणादिकोष' । सी। यथा,- प्यारातिः, पु, ( प्याए+रा+तिन् । ) व्यराति । थारूक, सी, (प्यार कन् ।) हिमाचले प्रसिद्धी “पारब्ध मलमासात् प्राक् यत् कर्म न समापित। शत्रुः । इति मरतः दिरूपकोषश्च ! घधीविशेष । प्याड इति भाषा । वत्पर्यायः । पागते मलमासेऽपि तत् समाप्य न सश्य"" प्याराधिक, सी, (यार+रानि+कन।) नीराजन वीरसेन २ वीर ३ वोरावक 81 सत्पत्रपुष्यादि- इति मलमासतत्त्व धारब्धकर्मण्यशौचा निमित्तदीप । नीराजना। नीराजनपात्रञ्च । भेदतः चतुर्जाविः । तेषा गुणाः । मधुरत | ft. धारति इति भाषा । तथाच हरिभक्तिविलासे । मस्व । अप्रमेहराल्यासदोषनाशिवर। इति "प्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्दे होमेऽर्धने जपे। "ततश्च मूलमन्त्रेण दत्त्वा पुष्पानलिषय । राजनिघण्ट । (यथा घरके । पारब्धे सूतक न स्यादनारब्धे तु सूतक" । महागीराजन कुर्यात् महावाद्यजयखमः। "पर्व परमक झाक्षा वदाण्यास्कावि") इति तिथ्यादितत्त्वा प्रज्यालयेत्तदर्थश्च कर्पूरेण तेन वा । पारूप, पि, (पा+रह+कसरि ला) हवा- रोहणः। वृक्षादिर उपर चड़ा व्यति इति श्रीराधिक मुमे पाने विषमानेकवर्तिक"। पारम्भ , पु, (घाड+रमि+घम् ।) प्रथमकृति । तत्पर्यायः। प्रक्रमा १ उपक्रम २ अभ्यादान ३ अन्यच्च। माया । यथा- "राम रामेति रामेति कूजन्त मधुराक्षर। "बादौ चतुष्पादतले च विष्णो- उद्दात' 8 पारम्भ ५। इत्यमरः। भ्यादानादि- चयभारम्भमा। प्रक्रमादिपञ्च थारम्भमा दो नाभिदेश मुखमण्डलैक। थारूकविताशाख वन्टे वामीविकोवि। इत्येके। केचित्तु प्रक्रमादिदय प्रथमारम्भे । सर्वेषु चाङ्गेष्वपि सप्तवारा- इति रामायणपाठस्य पूर्वपाथोकः । अभ्यादानादित्रय धारम्भमाने। इति बहमियत नारात्रिक भक्तजनस्त कुर्यात् । (यथा मृतिः। मपि नसाधु यतः प्रथमकृतिरेव पारम्भः तत्पूर्व- | चाराधन, सी, (था+राध + ल्युट।) साधन । रयं पारम्भे शेषश्रय पारधे इत्याज। इति प्राप्तिः। तोषण। इत्यमरः पचन । इति मे प्रायश्चित्तम पश्यामि येन अभ्येत् स पात्महा"। गीता। भरतमत्वरा उद्यमः।वधा दर्प । इति मेदिनी। दिगो । (यथा वैराग्यशतके टष्णादृषणे ५ । "योगालपस्य ममा कारसमुषवे"1) पस्तावना। इति भिकाण्डमेष । पाद्यकतिः। 'मम्लाराधनतत्परेण ममसानीलामाशाने निशाण । . - भावो यथा,- "पारूको नैछिक धमें यस्तु प्रथववे पुग। तस्यैव ·कर्ता १८ श्रातिः श्रारी श्रा "थार्तत्राणाय वः शस्न न प्रहर्तुमनागसि"। धारेवतं, ली, (धारेवयति निस्तारयति मनं सार कल्पितं (यथा कुमारसम्भवे ३ । ३५ । "देष्योऽपि सम्मत शिशस्तस्यातस्य यथौषधम् ।। कत्वात् । रेट सवगतौ । णिच् +विच् ॥ छतति । "तं देशमारोपितपुष्पचापे" | काव्यप्रकाशे। इति रघौ । १ । २८ । (तथा घ चरके । पत+। तत धारेव् घासौ यतश्चेति ।) "समस्तवस्तु विषय श्रौता धारोमिता यदा" ।) "नाश्विनावाप्त भेषनेनोपपादयेतां"। इति । पारावतरक्षफल । इति राजनिघण्ट । यारोह, पु, (पाल् +रह+धम् ।) दैय। वरस्त्रि बात्तंगल', पुं, (धात इव गलति पचाद्यच् ।) नील- ("मूलकं मुष्कमानच वर्षाभू पञ्चमूलक । या' श्रोणि । इत्यमरः । (यथा माघे "धारोहै. धारेवतफलचासु पक्का तेन एतं पचे " ! निविडइनितम्वविम्बै "1) व्यवरोह'। यारो भिण्टी। तत्पर्याय । वाण २ वाणा ३ दासी । इण। गारोहः । समुच्य । इति मेदिनी। इति सश्रुत वैद्यकचक्रमाविसग्रहश्च ।) बर्तगत. ५। इत्यमरस्तट्टीका च । ("पारोमिव रत्नामा प्रतिष्ठानमिव श्रियः"। धारेवता, पु, (बारेवयति रेचयति मलं सारकत्वात् ("दासे यार्तगलव स"। इति भावप्रकाशः) बार+रे+णि +विच् + बत।) थारखध- इति रामायणे ।) परिमाणविशेषः। नितम्ब'। धातवं, की, (तुरस्य प्राप्त , पण यहा ऋतुरेव । इति हेमचन्द्र' (यारोहति यः। प्या+सह प्रक्षादिभ्यश्चेत्यण ।) स्त्रीरमः । इत्यमरः । पुष्यं । वृक्ष। इत्यमरः॥ +वच् । निषादी। यथा, हरिवंशे- इति मेदिनी । (यथा मनु, ३ 1 8८ | चारोग्यं, स्ली, (अरोगस्य भावः। व्यञ्।) व्याध्यभाव । सत्पर्याय' । पनामयं २ । इत्यमरः ॥ पाटवं । "यश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दा" ।) "तस्मात् युग्मास पुत्लार्थी संविशेदात स्त्रियं"। लाघवं 8 वात ५। इति राजनिघण्टः । ("धा- यारोहक, त्रि,(याए+रह+ण्वुल।) धारोहण "नापगच्छेत् प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्तवदर्शमे" । अथार्तवस्य खरूपमाछ। रोग्यं तत् सुखावई" । इति शाजधरः । "धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्य मूलमुत्तमम्" 1 प्यारोहण, स्ली, (धारयतेऽनेन । बा+रह+ स्त्रीणा रस एव मावेनातवं भवतीत्युका पुन- "सुखसशकमारोग्यम्," ल्युट । ) सोपान। सिडि इति भाषा। (भावे राह मुश्रुत एव । "वदाध्ययनशब्दाश्च सखा प्रदक्षिण । वायु "मासेनोपचितं काले धमनीभ्यस्तदा । ल्युट ।) समारोह । नोचादूर्द्धगमनमिति यावत् । पथि वेसप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम् ।" (यथा कुमारसम्भवे १ । ३६ । ईद्दिवर्णकृष्णञ्च वायुर्यानिमुखं नयेत्” । इति घरकः। "धारोपणार्थ नवयौवनेन गर्मग्रहणयोग्यस्यार्णवस्य लक्षणमाइ । "मुखमाघ समासेन सदृत्तस्यैतदीरितं । कामस्य सोपानमिव प्रयुक्तम्" ।) "भारप्रतिमं यच यहा लाक्षारसोयमं । पारोग्यमायुरर्थो वा माससिः प्राप्यते नृभि": प्ररोष्णं । पशुरादिजननमिति यावत्। इति तदार्तव प्रशसन्ति यदासो न विरमयेत्" । इति सश्रुतः।) मेदिनी। वार्तवस्य वर्णदयाभिधानं । वातादिप्रकृतिमेदेन चारोग्यशामा, स्त्री, (धारोग्यार्थी शाला । मध्यपद- वार्कि', पु, (धर्कस्यापत्यं । स्पर्क + ।) प्यपुत्त्रः। वर्णभेदात् । यहासो न विरलयेत् । यहासो सम लोमिकर्मधारयः।) यारोग्यदानग्रई । चिकित् शनैश्चरः । इति ज्योति शास्त्रं ॥ (वैवखतमनु , प्रक्षालितं तद्दासस्यति न तु विकृतरक्तं कुर्यात्"। सालय । यथा,- सग्रीव , कर्णश्च ।) इति भावप्रकाश ॥ "धम्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं साधनं थतः। धार्गलः, पु स्त्री, (अर्गल एव खार्थे प्षण।) धर्गल' । "मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पश्चरावानुवन्धि छ । यतस्कारोग्यदाता च नरो भवति सर्वदः । इति दिरूपकोष । खिल इति भाषा । नेवातियणात्यल्पमातव शुद्धमादिशेत् । धारोग्यशाला कुर्बोत महौषधपरिच्छदा । पार्वधः, पु, प्यारग्वधरक्ष । इति शब्दचन्द्रिका । रानापलसवर्णव पद्मालतकसनिमं । विदग्धवैद्यसंयुक्ता महन्नरससयुता । ("धारग्वधशब्दस्य गुणादयो ज्ञातव्याः" ।) इन्द्रगोपकसङ्काशमार्तव शुद्धमेव तत्" ॥ वैद्यस्तु शास्त्रवित् प्राज्ञो दृशौषधपराक्रमः । यार्घा,स्त्री, (या+घ + प्यच्।) पीता दीर्घतुण्डा घोषधीमूलतत्त्वज्ञ समुद्धरणकालवित् । षट्पदसन्निमा मक्षिका । इति राजनिघण्ट ॥ "शशासप्रतिम यत्तु यद्दा लाक्षारसोपम । बलवीर्यविपाकज्ञ' शालिमांसौषधीगणे। याध्य, ली, (यार्घया मनिकया विहितम् । यार्घा तदातव प्रशसन्ति यद्दासो न विरक्षयेत् । त्यागिवद्देहिना तद्ददनुकूलः प्रियवदा" ॥ + यत् । ) धा_नाममक्षिकात्पन्नमधु । तस्य विधिमुत्तरवस्त्यन्त कुर्यादातवशुद्धये । इति वैद्यक गुणा । अतिशयचक्षुहितकारित्व । कफपित्तास स्त्रीणा सेहादियुक्ताना चतसृथ्वार्त्तवादिषु । प्यारोमा, पु, (धास्+रह+णिच् + घम् ।) मिथ्या दोषनाशित्वञ्च । इति राजनिघण्ट' । (यदुक्तं, कुर्यात् कल्कान् मिच्चापि पथ्यान्याचमनामि च । ज्ञानं । यथा । “बसर्पभूते रजौ चारोपवत् “मधूकरक्षानिर्यास जरत्कार्वाश्रमानवा' । ग्रन्थिभूते पिवेत् पाठा भूषण रक्षकाणि च । वस्तुन्यवस्वारोप अध्यारोप"। इति वेदान्त सवन्त्याय तदाख्यात श्वेतक मालवे पुन । दुर्गन्धे पूयसवाशे मजतुल्ये तथा । सारः। मिथ्याविष्करण । यथा । “असूया तु तीक्ष्णतुण्डास्तु या' पीता मक्षिका घट्यदोपमाः। पिवेदश्रिया काथचन्दनकायमेव च। दोषारोपो गणेष्वपि" । इत्यमर । वार्धास्तास्तत्कृत यत् तदाय॑मित्यपरे जगु" । "घार्तव शोणितन्वानेयमग्रीषोमीयखाइभस्य (यथा साहित्यदर्पणे । १०म परिच्छेदे। यथा सुश्रुते,- पाश्चभौतिकच्चापरजीवरक्तमाहराचार्या"" "धारोपाध्यवसानाभ्यां प्रत्येक ता व्यपि विधा' । "धाय॒ मध्वतिचक्षुष्य कपपित्तहरं परं। "एवं मासेन रसा अक्रोभववि खीयावासव- "रूमितं रोपितारोपो विषये निरपवे"। कषाय कटु पाके च बल्य तिक्तमवातछत्" । मिति', इवि शुश्रुवः ।) “यत्र कस्यधिदारोपः परारोपणकारणं" ।) इद हि घटविधमधुआतिमध्ये परिगणितम् । यानव त्रि, (ऋतुः प्राप्तोऽस्य । धम् ।) शतरवः । षारोपणं, ली, (घा+रह+णिच् + ल्युट ।) "पौत्तिक भामर क्षौद माक्षिकं छात्रमेव च । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ। यथा रामायके, न्यास' । सस्थापनं । (शस्यादीना रोपण। शरा घायमौदालिकं दालमित्यो मधुजावया" ) "पासवान्युपमनाना पुष्पाणि च पानि " समादौ च्यादीनां संयोजगं, उनमन, समुत्यापन, पार्स,त्रि, (पार +ऋ+क्त।) पीडितः । यसस्य । यथा साहित्यदर्पणे । १०म परिच्छेदे। यथा- "वभिभूय विभूतिमार्तवों “यत्र कस्यधिदारोप परारोपणकारणम्"। "बातीनां मार्गमायाना प्रायश्चित्तानि ये दिसा । मधुगन्धातिशयेन वीरधाम् ।) रामायो । धादिकाण्हे। मानन्तो र प्रयच्छन्ति तेऽपि तद्दोघमागिनः"। घातवी, स्त्री, वाजिनी। घोटकी। इति राज "ययस्य धनुषो राम कुर्यादारोपण मुने" ।) इति प्रायश्चित्तवत्वं । (दुःखित , कावर, शोका- पारोपियंत्रि, (पास्+रह+णिच् +1) ता मिभूतः, उद्देशितः, विरक्त', पपक्व , उत्पो-चार्ति, स्त्री, (थाह++हिन् ।) पीड़ा। धनु- रोप। मिहिवं । न्यखं । इति इलायुधः। दिवः । यथा माकुन्तचे, प्रथमारे। वोटिः । इतामरटीवयं भरवारोगा। इति इति चरक,- रघौ ३६ । - निघण्टः ॥

·- - १९० आर्द्र प्रायः राजनिर्धण्ट । (यथा मेघदूते,पूर्वमेधे । ५8 । आर्या इति सयुतः।) "धायनातिप्रशमनफलाः सम्पदो झुत्तमानाम्" । थाईपटी, [न] it, (यार्दपट + इनि) धाईरक्तवस्त्रा- "क्षेछाश्चान्ये रडविधाः पूर्व ये निकृता रणे। पार्याश्च एथिवीपाला" । इति । खनामख्यातः सश्रुते,- सृतकरी कशत्रुनाशफमाकाभिधारकर्मविशेषः । सावर्थमनोः पत्रः । यथा, हरिवशे । "दाहातिसारपित्तासमू मद्यवियार्तियु" ।) यथा । "बथाईमटी। प्रणयो पदय भगवति चा- बाई, त्रि, (बई+रक् दीर्घश्च ।) सजलवस्तु । मिजा "वरीयाशावरीयांश्च संमतो धतिमान् वसुः । मुण्डे रतवाससे ध्यप्रतिइतरूपपराक्रमे अमुक- इति भाषा। तत्पर्याय । साई २ मिन ३ लि- चरिष्णुरार्यो एणुश्च राण समतिरेव च । बधाय विचेतसे वहिवल्लमा । धाईरलपटेमारतः सावर्णस्य मनोः मित 8 तिमित ५ समुन्न ६ उत्त । इत्यमर। भविष्या पुत्ला दश भारत!") समुद्रगामिनीनदीतटे ऊपरभूमौ वा दक्षिया-चार्यक, सी, पिण्डपाषादिपिकार्य । इति नि. (तच विविध यदुक्ता- मुख उईवाजपेत् यावत् पटः गुथ्यवि तावत् कायहशेय। "बाष्ट्र प्रव्य विधा प्रोक्त सरस नीरस तथा । प्राया शुष्यन्ति शत्रो"। इति तन्वसारः। धार्यक', , (धार्य + साथै कन् ।) पितामहः। मा- सदुग्ध गुप्तरसक विधा नीरसमुच्यते । यापटविशिरे, त्रि। तामहः। इति शब्दमाता : (यथा रामायणे, वास्तूकं साधय शाक निर्गुण्डोरण्डमार्षकम् । थाईमाषा, स्त्री, मापपर्ण। इति रागनिर्घण्ट' । "यद्य ते कतिचिहान्यचातस्यार्यकश्मनः" । धुलराद्यमिद सर्वमाई सरसमुप्यते । मापाणी इति भाषा। "धार्यकरले तु कुशली युधाजिम्मातुक्षलव"। वटाश्वत्थकरीराद्यमामव्य तु नीरस । प्याशाक, सी, (याई शाकमस्य ।) पाका रति महामारते, सदुग्ध तु दिधा प्रोक्त मदु तीक्षणमिति क्रमात् । राणनिर्धण्ट । "यार्यकेग घ दृए स एथाया थार्यक्रेय च । शातला वयसीडराइसौरिण्याद्यास्तु तीरणका । षा, स्त्री, (था+टाप् ।) प्यश्विन्यादिसप्तविंशति तदा दौहित्रदौहित्र परिवतः समीडितम्" । दुग्धिकार्कक्षीरियाद्या दुदुग्धा प्रकीर्तिता" नक्षत्रान्तर्गतपठनक्षत्र | प्यस्य रूपं। पद्मावत्यु पूज्यव्यक्तिमाघम् । खनामख्यातो नागश्रेष्ठ, यथा रघुवशे, "याद्राक्षतारोपणमन्वभुता" चलेकतारकामय। ध्यस्था प्यधिष्ठात्री देवता यथा महामारते- मेघदूते उत्तरमेघे २५ । भिव । इति कालिदास : मणितुल्यकतारात्मक | "बार्यकचोयकश्चैव नाग' कलशपोवक") "तम्बीमाद्रा नयनसलिलै सारयित्वा कथञ्चित्") इति केचित् । तभ जातफल । चार्यका, स्त्री, (धार्यक+टाप् । उदीघामात इति प्याईक, स्ली, (धयति कफ पाद । तत कन् । यदा "क्षुधाधिको रुक्मशारीरकान्ति पक्षे इत्त्वामाव 1) श्रेष्ठा स्त्रो। इति वोपदेव । याईयति जिझाया। छन् ।) कटुमूलविशेष धादा फलिप्रिय कोपयुतोविनीतः। पार्यपुत्त्र ,ई, (धाय॑स्य पुत्र । पठीतत्पुरुषः) मा । इति भाषा । सत्पर्याय । टावर २ इत्यमर । प्रसूतिकाले घ मवेत् किमार्दा खामो। इति हेमचन्द्र । (यथा रामायणे, कटुमद ३ कटूत्कट । इति केचित् । गुल्ममूल५ नघाईघेता धारणागतेऽपि"। "चार्यपुत्त्र । पिता माता माता पुत्रलचा सुवा। मूलज ६ कन्दर ७ वरं ८ महीनद सकतेय १० इति कोडीप्रदीप खानि पुण्यामि मनाना स ख माग्यमुपासते.) पनूपा ११ व्यपाकशाक १२ चान्द्राख्य १३ राजधालुब्धक , ए, (घाहाया समामा प्रसिद्धनक्ष गुमला मान्यस्य पुत्र । छन १४ सशाकक १५ भाग १६ लुब्धक इव । ) केनुग्रहः । इति हलायधः । चार्यमिश्र ,पि,(धार्या श्रेष्ठो मिथच) गौरवितः। सच्छाक १८ । इति रामनिर्घण्टः ॥ यस्य गुणा । पार्दिका, स्त्री, (धाक + टाम् ।) याक । इति इति पिकाइशेष । (माननीया, मूल्धः । यथा कफवातविवन्धानाहशूलपित्तनाशित्व । इद्यत्व । रामायणे, २ काण्डे । राधिभुक्रकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः । यपिथ। ("धार्डिका तिक्तमधुरा मूत्रला न घ पित्तछन्। "समक्षमार्यमित्राणा साधूनां गुणवर्तिनाम्" । उध्यत्व। कटुत्य। विपाके शीतलत्व। लघुत्व । इति वामट 1) उत्तरचरिते, प्रस्तावमाया । यमिदीपनत्व । शोथकण्ठामयनाशित्वञ्च । इति धार्य्यः, वि, (यत्त प्रकृतमाधरितु योग्य । षर्यते "पद्य खलु भगवतः कालप्रियनाथस्य यात्राया. राजनिर्घण्टा लवणाईकगुणा । भोजनाये वा ॥ ऋ+णत् । ) सत्कुलोद्भव । इत्यमरः । मार्यमिश्रान् विज्ञापयामि" ) पथ्यत्व । जिझाकण्ठविशोधनत्व । पग्निसन्दी- पूज्यः । श्रेष्ठ । बुद्ध । इति शब्दरत्नावली । थार्या, स्त्री, (+2 + ण्यत् + स्त्रियां टाम् ।) पार्नती। पनत्व। पद्यत्व,- सात । इत्यजय । (मान्य, उदारचरित , शा इति धिकाण्डपोव । छन्दोविशेषः। तस्या लक्षणम्। "वातपित्तकफेभानां शरीरवनधारिणा । न्तचित्त । यथा, रामायणे, ३ कागड़े । "यस्याः पादे प्रथमे हादशमात्रा स्थिवास्तृवीयेऽपि । एक एव निहन्तास्ति लवणाककेशरी"। “योऽहमार्येण परवान् मापा ज्येष्ठेने भाविनि"। पशादश दितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या"। इति अव्यगुण,- न्यायपथावलम्बी, प्रकृताधारशीलः, सततकर्तव्य- इति श्रुतमोध, अमिच । "धार्मक टवेर स्यात् कटुमा तथार्दिका। कर्मानुष्ठाता । यदुक्त, "प्तमेतत्सप्तगणा गोपेता भवति नेह विषमे का। बाटिका मेदिनी गौं तीक्ष्णोष्णा दीपनी तथा। "कर्तव्यमाघग्न काममकर्तव्यमनाघरन् । घठो जस्ख न लधुर्वा प्रथमेऽई नियवमार्याया। कटुका मधुरा पाके रूक्षवातकफापड़ा। तिष्ठति प्राकृताचारे स तु पार्य इति स्मृतः" । पछे द्वितीयनात्परको मुखमाघ सयतिपदनियम ये गणाः कथिता शुण्डास्तेऽपि सन्याकेऽखिला। धाम्मिका धम्मशील । यथा, मनुः, १० । ०५७। घरमेऽ? पञ्चमके तस्मादिश मदति षष्ठोमा" भोजनाग्रे सदा पथ्य लवणार्यकमक्षण । "पार्यरूपमिवानायं कर्मभिः खैब्विभावयेत्” । बनिसन्दीपन राय जिज्ञाकण्ठविशोधन । उचित । यथा, रामायणे,- "मथ्या विपुला चपला मुखपमा जघनचपसाच! कुछ मायामये कृच्छ्रे रक्तपित्ते तो वरे। "मार्गमाय्य प्रपामस्य मानुमन्येत क' मुमान्"। गीत्युपगीत्युद्गीतय बा-गीतिश्च मवधार्या"। दाहे निदाधारदो व पूजितमाईक" ! नायोक्तो सम्मानसूचकमिद नाम प्रायेण मान्य इति छन्दोमनरी श्रेष्ठा स्त्री। इति भावप्रकाश जनाहाने व्यवड़ियते । यथा, सातित्यदर्पणे, धष्ठ- थार्यावी, , (थार्या यावर्तन्तेऽष । पार्य+ (तइदाईकमेतच, इति वामटः ॥ परिच्छेदे। या+मृत्+वाधारे धम्।) सिन्ध्यश्मिाचन- राधनं दीपनं ष्यमाईक विश्वमेषज। "स्वेच्छया नाममिविप्रेविप्र खायेति चेत!"। योर्मध्यदेश । तत्पर्यायः । पुण्यभूमिः २ । इस "वायौ नटीसूत्रधारावार्थनामा परस्पर") मर। यथा,- वातम्लेमविवन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते" । चार्य, ई, (बत्तं सदाचरितु योग्यः । ऋ+ण्यत् ।) "बासमुद्रातु वै पूर्वादाससवार मचिमात् । इति घरका "पानिलहर खय्य विबन्धानाइशूलनुत् । सामी। बज रति हेमचन्द्रः सह । इत्यजय'। वयोरेवान्तर गिर्योरावि विदुईभा"। (श्रेष्ठवर्य । क्षेछेतरजातिः। यदुत महामारते। इति मागवे २।२२। पपि च, पमरे-- कट्रया रोषन इद्य सृष्यश्चैवाईक स्मृतम् । ध्याशाकं १७ भावप्रकाश -- । सानवधा। । - M ।

·- घण्टः। १९१ प्रालि पाल पाला थालावत, सी, (मालमत्यर्थमावर्त्तते इति धाल + "चार्यावर्त पुण्यभूमिमध्यं विभ्यहिमागयो"। तथालम्भानुगच्छेत् गा दिनमेकं पयोव्रत" पार्यिका, स्त्री, (धार्य + खार्थे कन् + प्यत इत्व ।) स्पर्श । प्यालिङ्गानम् । यथा मनु' २ । १०६ । या+हत् + यच् ।) वस्त्रनिर्मितव्यसनं। इति हेमचन्द्र । कापडेरे पाखा इति भाषा । श्रेष्ठा स्त्री। इति वोपदेव । "द्यूतञ्च जनवादच परिवादं तथाऽन्त । पार्ष, पु, (ऋषे रिद । ऋघि + पर 1) विवाह स्त्रीणा च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य घ"I) व्यालावुः, स्त्री, व्यजावुः । इति शब्दरत्नावली ॥ माउ इति भाषा । (बलावशब्देस्या विशेषो ज्ञेय । विशेष । यत्र वरात् गोदय ग्टहीवा तेनैव सह घालम्भना, स्त्री, (याड् + लमि + ण्यत् ।) वधाा । हननीया । इति वोपदेव । घालावू, खी, घलावु । इति शब्दरत्नावली कन्यादान । यथा, याज्ञवल्का', "यशस्थायविने देव पार्य चादाय गोयगं । खालय', पु, (थालीयतेऽस्मिन् । या+ली+घाधारे घालास्य, पु, (बाल पर्याप्तं यास्य मुख यस्य सः ।) चतुर्दश प्रथम पुनान्युत्तरमञ्च घट" ॥ यच् ।) ग्रह । इत्यमर' (यथा कुमारे १।१) कुम्भीर । इति हेमचन्द्र । (यथा मनु', ३ । २६ "हिमालयो नाम नगाधिराज" नैषधे, "तत्रा-चालिः,स्त्री, (धालयति भूषयति । या +यस भूषणे। "एक गोमिथुन दे वा वरादादाय धर्मतः। मरालयमरालमरालकेशी" | रामायणे ३ काण्डे । पच ।) वयस्या । (यथा कुमारसम्भवे । ।३ । कन्यादानं विधिवदार्यो धर्म स उच्यते") ("निवार्यतामानि किमप्यय वटु, "न हि दुशात्मनामा- निवसन्त्यालये घिर"। आयपर्यन्ते, सो| भागवते १ प्यध्याये ५। "पिवत पुनर्विवक्षु' स्फुरितोत्तराधरः" ।) ऋषिप्रणीते घि। (यथा मनु १२।१०६ । (थालति निर्वापयति जल । यल वारणे । सर्बधा- "पाय धीमदेशश्च वेदशास्त्रविरोधिना । भागवत रसमालयम्")। यस्तणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतर" ! थालवाल, ली, (या समन्तात् जलस्य लवमालाति तुभ्य इन् ।) सेतु । (यल्यतेऽनया । थल् +इम् ।) पक्वि । इति मेदिनी आमरच। सन्ततिः। इति व्या+ लव + ला+ कI ) तस्मूलसेचनार्थखल्प- पार्षमि', ए, (ऋषमस्यापत्यम् । ऋषम + इञ्।) ऋषमएला । स तु भरतराजचक्रवर्ती । इति जलाधार । चारमादा इति भाषा । तत्पर्याय । शब्दरत्नावली हेमचन्द्र व्यावाल २ व्यावाय ३। इत्यमर ॥ (रघुवशे यालिः, पु, (बालति दशने समर्थो भवति । पा+ पार्षभी, स्त्री, (ऋषभस्य वृषस्य प्रिया | ऋषभ+ १ । १ । घल् + वाजलकात् इण।) रश्चिक । भमर । इति हारावली धमरटीका च ॥ घण+सीम् ।) कपिकच्छदक्ष । इति राजनि- "विश्वासाय विहङ्गामामालवालाम्बुपायिनाम्"। माघे । “विपुलालवालटतवारिदर्पण"1) धालिः, चि, (प्यास्+यल +इण । ) विशदाशयः। (मध्यममार्गे नक्षत्र विशेषाणा संज्ञाविशेष| यथा, यालस , वि, (अलस+खार्थे घण । ) अलसः । निर्मलान्त करणः। इति मेदिनी। अनर्थ । इति "तथा द्वे चापि फल्गुन्यौ मघा चैवाघमी मता"। स्यालस्ययुक्त। इति विरूपकोष ॥ हेमचन्द्र कपिकच्छुशब्देस्या गुणादयो ज्ञातव्याः ।) प्वालस्यं, स्ली, (घलस +ष्यम्।) यलसस्य भाव । पालिङ्गन, क्षी,(या + लिङ्ग + ल्युट् ।) प्रीतिपूर्वक- धार्षभ्यः, पु, (ऋषभस्य प्रकृति | ऋषभ +ना।) यलसता । तत्पर्य्याय । तन्द्रा २ कौसीधे । इति परस्परालेघ । कोलाकोली इति भाषा । तत्- पण्डोपयुक्तरष । तत्पर्याय । घण्डतायोग्य २ । हेमचन्द्रः । मन्दता 8 मान्द्य ५ कार्यप्रदेष है। पर्यायः । अपालि २ लिषा ३। इति विकाण्ड- इत्यमरः । पाँडेर उपयुक्त रड़े इति भाषा । इति राजनिघण्ट ॥ (यदुक्त। "पालस्यं श्रमग- शेष । परिरम्भ 8 परीरम्भ ५ परिवार घाईत , पु, (यईन् पिन एव । यईत् + यण।) आँधैर्नाधं ष्टम्भासितादिकृत्" इत्युक्तलक्षणो संश्लेध ७ उपगू हन ८। इत्यमरः सत्सप्तधा जिनविशेष । तत्पर्य्याय । वादवादी २ । इति व्यभिधारिभावमेद । सुश्रुते । यथा । धामोदालिङ्गग्न १ मुदितालिङ्गाम २ प्रेमा- हेमचन्द्र "मुखस्पर्शप्रसङ्गित्व दुःखद्देषणलोलता। लिङ्गन ३ यानन्दालिङ्गन 8 रयालिग्न ५ मदना- पाल, सी, (घालयति भूषयतीति । या+व्यल् + शक्तस्य चाप्यनुत्साह कमण्यालस्यमुच्यते" ) लिन विनोदासिननं ७ । इति कामशास्त्रम् । प्यम् ।) हरितालं । इत्यमर । यनल्पे त्रि । इति घालस्य , त्रि, (घलस एव । घलस + खार्थे व्यन् ।) ("घालिङ्गानान्यधिकृता स्कुटमापुरेव"। हेमचन्द्र । (यथा वैद्यकरसेन्द्रसारसग्रहे ।) पलसयुक्त । तत्पर्याय' । मन्द २ तुन्दपरिम्न ३ इति माघ । यथा मेघदूते उत्तरमधे । ("हरिताल तालमालमाल भेलूयभूषणम् । शीतक 8 अलस ५ धनुषा ६ । इत्यमर । "यन स्त्रीया प्रियतमभुजालिसानोच्चासितामा") पिश्चक रोमहरण तालक पीतमित्यपि") थालातं, सी, (बलातमेव । व्यलात +खार्थे अण।) | यालिङ्गी, [न] पु,(या +लिङ्ग + इनि।) बालिय । पालगः, पु, (चलगई एव । खार्थे व्यण।) यलगः । चलातं । यहार ॥ मदनाविशेष । इत्यमरटीकायां खामी शम्द- जलसर्प । बालान, सी, (यातीयतेऽत्र। थाप+जी+ल्युट । रत्नावली च। चासम्ब, पु, (प्या+लवि+घम् ।) यवलम्ब । विभाषा लीयतेरित्यात्त्वम्।) गजबन्धनस्तम्भ' । धाजिय', , (व्या+लिङ्ग + ण्यत्।) यवाकृतिम्टदङ्गः । धाश्रय' । (शरण । गति | " हि पतता इत्यमरः । गजवन्धनरज । इति नीलकण्ठ । इत्यमर मादोल इति भाषा | यथा शब्दाने । नास्त्यालम्बो न चापि निवर्तनम्" । इति शान्ति (रघुवशे १ ।। "चतुरङ्गुलहीनोऽझ्याम्मुखे चैकाङ्गुलेन य'। शतके ३ ॥२) वधोलम्बनम् । यथा, रामायणे, "परन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्सिनः" । यवाकृति स थालिङ्ग्य यालिन्य स हि वाद्यते"। "शोमते किचिदालम्वैः शालय. कमकप्रमा" ।) कादम्बरी । “इममदमलिनमालानस्तम्मयुगलमुप-चालिञ्जरः, पे, (पलिनर+वण।) चलिमर । इति धालम्बन, सी, (या + लम्ब + ल्युट ।) अवलम्बन । हसन्तमिवोरदण्ड्येन"। त्रिकाण्डशेष जाला इति भाषा। विमावविशेष । यथा,- रघुवंशे 8 । ६८, ! थालिन्द, पं, (पलिन्द + अण् ।) थलिन्द । वहि. "यालम्बनोदीपनाख्यौ तस्य मेदावुभौ स्तो। "गजालानपरिसिहरनोट साईमानता"। द्वारप्रकोष्ठः। म्हान्तरशय्यार्थवेदिका। इति स्वालम्बन नायकादिस्तमालम्वा रसोगमात्" ! "तहमालानता प्राप्त सह कालागुरुदुमैः" 1) रायमुकुट' शब्दरत्नावली च रहेकदेश । इत्य. इति साहित्यदर्पणे श्य परिच्छेद । बन्धनं । इवि रायमुकुट' रख्नु । इति मेदिनी। पालम्भ, पु, (पा+लमि+घञ् ।) मारण । बालापः, , (घा+लप् +धम्) कथोपकथन । पालिन्दक',पु, (मालिन्द एव खार्थे क) पाणिन्दः । बधः। इत्यमर । (यथा स्मृतिः, "वश्वालम्भ सम्भाषण । तत्पर्य्याय । धामाषण इत्यमर'। इति शब्दरत्नावली गजालम्भ” । मेधदूते पूर्वमेघे। १६ । (साहित्यदर्पणे, प्रथमपरिछेदः । बालिम्पन, सी, (पास्+लिम्प + ल्युट्।) माला- "यालम्बेथा सरभितनयालम्भगा मानयिष्यन् । "काव्यालापाच ये केधित् गीतकान्यखिलामि घ"1) लेपन | पालिपना विभाषा | तत्पर्याय पाव- छेदनम् । कर्तनम् । मनु ११ । १९ । पालाप्य , वि, (बाद+ लम् +कर्मणि ण्यत् ।) पंणं २ बादीपनं ३ मण्डोदकं । इवि भिकाह. "कजानामोषधीनां जातानां ध वय वने। पानापयोग्य । पालापनीय । - मरमाना॥ शेष ·- . -- - - - १९४ श्राश प्राशि प्रायु "एमतिका तु कार्ययं स्त्रीगामारदशेषतः 1) प्यारा, नि, (प्पा + शप+उ।) थाशसिता। प्पयवापिरामग्वामिति र । निपारानात् पारत , पि, (प्या+र+ini) शतावरण । प्रायमरः पृर्यग्य गुम् ।) यशिताइवीन । गावो याशिता तत्पर्याय । येरितम् २ वषयितम् २ संवीतम् ४ प्याशातः, पि, (ग्याए + प्राय +1m 1) रामाक पुग। यमर । (यथा मट्टिकाये । सर्गे। राजम् ५। त्यमर । (प्यारादित, प्रारत, निशिए। "रित्याशीतर योनानि पर्यवापिसम्मवम्" 1) प्याकीर्ण । वर्णभेद , स प मामगादुग्रजासीयायां याणा, खी, (पाप + शकि+at+टाम् 1) भयं । पर्व ये म्याने गर परियावासि भाषा। गातः) पासः। इति रमपम् । (गाय , विता 1), प्याशितगमय, मी, (थापित + भू+ + मुमा प्यारत्ता, भि, (प्याड+रत् + I) कृतावरण । शाफन्तले, प्रथमा। गम 1) यमादिशौ मतिमेदिनी । (यावता धारत । इत्यमरटीका । (प्यभ्यस्त , फ्रमवैप "मएसा परिणतिशतो मन्दमन्द परम्ति" णन यतियाटि मोभित एनोमयसि सावत् रीत्येन स्थापित , प्रतिनियत, पलायित , उस कथामरित्यागरे, १६ सर। यसादियम् । यथा, भट्टिकाये यं सर्गे,- तिता, परिवर्तित । यथा उपारधारते. "सत् मृत्या विगतामा भागामारपिताम्"।) "शियापिसावीगानि पनी यंघाभितम्भवम्" ।) स कृत्स एव सन्दर्मोऽस्माकमारत" |) । पागः, ५. (पाग+ममा प्यम् ।) थायद । थापिसा [-] पि, (पा थानागीमि। था+च+ प्यावेगा, पु, (प्पा +विम् + घम् ।) त्यग । इति इसि भगत निमपपोषा। रए) गजमोशनमोल । यतिशयमोका । ति हेमचन्द्र । (यथा दशरपके,- । थापाय, , (चाए +गी + ग्य।) थभिप्राय || रेमचन्द्र । "धागः सम्भमोऽसिममिसरगिते शरद्रमा पगराक्ष 1 पाधाम:| हि विनमेटिन्यो।, थापिर, . (था+यश + किरम् ।) गक्षस । गादियोगो वातात् पागूपदिग्धसरितमदगति विभन । किम्मघागरात | भोया हामि । ति मिझान्तकौमुद्यामुणादिप्ति । वर्षने पिगिदतास"। यथा घमरुशतके ,! गार | जयपा | धम्माधमी । पदर। इति। (राग।) "पावेगादवधीरित प्रियतमत्तणी खितमात् फुसमाननि: (अभिप्राया यचा. कयारारित्- 'प्यागी, [म्] स्पो, (पार + पाम् + किम् +उप- क्षणात्") मागर, १२ तरहे। धाया सत्यम्) पापीर्वादः । सर्पदन्त । इत्यमर । यावेगी, स्त्री, (व्याए+वि + + डीम्।) रद. "तचारोगाणाय युद्धा तम्ग सोऽपि तरानाफ"। रजिनामोधि । इस रागनिर्घघट । (हित दारकरक्ष । इत्यमर गनिघण्टए । पितार्थ यचा. मगादीप्ताया, १.१२. प्रार्थन, भीररमिप्रार्थन । यदुप्सा,- (पस्या गुणादयो रहदारकशब्दे प्रण्या :) "यमात्मा राड़ाकेश सर्वभूतापये म्यित"। "वात्मत्यात् यत्र मान्येन कनिष्ठम्याभिधीयते । प्यावेदन, सी, ( प्याड + विद+न्युट ।) निपेदन । "थापया सप्त"। 'शाशयारत वासाय पिप्ता प्रशावधारक वायवमाशी' सा परिकीर्तिता"। (विज्ञापनम् ।) पाय पायो रामाय प्यामाय पक्षापयो; यथा, कुमारे 91891 धावेश, पु, (प्याए + विश् + धम् ।) यवार. मनापाय म्बोसो गर्भाशयोऽयम"इति । सम्पुस ।) "ती जयाशी सहने पुरस्तात्"।) विशेष । तत्र्याय | सरम्भ २ पाटोप ३। प्याप्रयाश , प, (प्यारते येन्याशय । परम् । व्याशी, स्त्री, (थाह + प्यम् + अ + सीय।) हिता. ध्यपस्माररोग । इति हेमचन्द्र । भूतादिना याधार । तमन्नाति । कर्मण्यम् ।) प्यायया ।। शसन । पएिदन्त । सर्पविय । इति शन्दरला रोग । तत्पर्याय । भूतसञ्चार २ भूतान्ति ३ यदि । इत्यमरटीकाया मामी। [इति विषविद्या। यहामय 8 । इति राजनिघण्ट । प्यासक्ति । व्यापार, पु, (प्या पटगाति हिमायां + पचायच् ।) "प्याशी तानुगता दष्टा सा दोन जीवति"। यभिनिवेश । (यथा रघुवो, ५।१८। धाम । राक्षस । ति मेदिनी। च्याशीर्वाद ,प, (याशियो वाद पछीतत् ।) ध्याशीर्व "तस्मै मयावेशविवर्जिताय" ।) व्यापा, स्त्री, (प्पा समन्तात् प्यनुते य्यानोतीति । चन | महालप्रार्थना । (यथा, मनु । २।३३ । धावे धन, की, (थाविश्यतेऽम्मिन् । प्याए+विश् + प्यास् - यू + पपाय +टाप् ।) दीर्धाकाहा। "मजल्य दीर्घवर्णन्तमाशीर्वादाभिधानपत्' ।) ल्युट ।) शिल्यशाला । इत्यमर ॥ (मनु , ६२६५ । यायला टपणा । (यथा, शान्तिशतके, २६ । प्याशीविघ', प, (थाशिघि दष्ट्राया विषमस्य स' "जीर्णोद्यानान्यरण्यानि कायकायेशनानि घ"। "याशा माम नदी मनोरथाला व्याातरमाकुमा"। एपोदरादित्वात् साधुः।) सर्प । इत्यमरः । (माये ल्युट ।) भूतावेश । (यथा, साहित्यदर्पणे दिक् । इत्यमर। रघुवशे,-५७। ३ परिच्छेदे। वासवाशामुखे माति इन्दुश्चन्दनविन्दुवत्" : "गरुत्मदाशीविषभीमदर्शने"। "मनक्षेपस्वपस्मारो ग्रहाद्यावेशनादिनः" ।) इति साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे । खमामख्याता · प्याशु , ए, सी, (यशू+उग !) प्रारकालसमुद्भव प्रवेश'। इति मेदिनी, कोपः । इति धरणी। दक्षप्रजापतिकन्या। यथा, हरिवणे,- धान्य । घाउश इति भाषा। तत्पर्याय। ग्रीहिः परिवेश । इति हेमचन्द्र । "श्रीहोईतिस्तथा कीर्तिराशा मेधा च समता"।) २ पाटल' ३ । यस्य राणा । मधुरत्वम् । पाके बावेशिका, नि, (यावेपा सरम्भ प्राप्त । यायेश+ , याशा , स, थापामास । प्रतिनां पलाशदण्ड ।' प्यस्लत्वम् । पित्तकारित्वम् । गुरुत्यञ्च । इति ठम् ।) प्यागन्तु । यतिथि । इत्यमर ॥खीय । इत्यमरटीका दिरूपकोपश्चा राजवक्षम यसाधारण | तत्पर्य्यायः । प्यन्यासाधारण २ व्याशाळा, स्त्री, पूर्वाषामानहत्र । उत्तरापाठा घ! प्यार, सी, (धनुते इति । पशूप व्याप्ती उण् ।) प्रातिष्ठित ३ । इति विकाण्डशेष ॥ याशाएरसम्भव , ई, (प्याशापुरात् सम्भवो यस्य ।)। शीघ्रम् । द्रुतम्। (यथा शाकुन्तले १ व्यो। चावेशकः, पु, (पा+ए+ ण्वल ।) प्राचीरादिः। भूमिजगुमाज' । इति रामनिर्घण्ट । ("सदासु कृतसन्धान प्रतिसहर सायकम्"।) इति इलायध। पांधिल घेड़ा इत्यादि भाषा ॥ पाशामन्धा, ए, (पाशाया बन्धः। घष्ठीतत् ।) समा सत्वगामि चेत् त्रि। इत्यमरः । धावोधन, मो, (धार + वध् + ल्युट ।) ज्ञानम् । श्वासः । (मेघदूते,- पासुगः, पु, (बाय शीघ्र गच्छतीति । घास+गम् बुद्धि "धाशाषन्धः कुसमसदृश प्रायशीह्यङ्गनाना । +71) वायुः । पाणः । (रघुवंशे, १२।६१ । ध्याशसा, स्त्री, (धास्+शन्स + व्य+टाम् ।) सद्यः पाति प्रणयि हदय विप्रयोगे रुणद्धि") "रावणस्यापि रामास्तो भिवा हदयमासुगः"1) इछा । घाकाहग । इति हेमचन्द्र । प्रत्याशा । मर्कटमालक। माकड़सार जाक्ष इनि शीघ्रगामिनि, त्रि। इत्यमरः ॥ मनुः ।। (रघवशे, १२१४४। भाषा| इति मेदिनी। ("विनीतेस्तु प्रजेनित्यमा गैर्णक्षणान्वितैः" ।) "निदधे विजयाशसा चाप सीताच जक्षणे"1) पाशित, त्रि, (याम् +यम् + क I) पशित । मुक्त बासुपनी, स्त्री, शलकीलता । इति रत्नमाला पाशसिता, [ऋ] घि, (पास +शनम+टच् ।) इति जटाधर ॥ घाशुश्रीहि, पु, (यामुः नीति) पासधान्य । इत्य. चाशसाका बाकाहाशीलः । इत्यमरः। पाशितनावीन, त्रि, (याशिता मोमिता गायो यत्र मरटीकाया भरतमुकुटौ। वली -- - ·जातफल। १६५ আস্ব আস্ব भाषा धाशुभुक्षणिः, , ( या समन्तात् शोशुमिच्छति । तत्कम्मगि प्रवीणत्वमित्युत्माइगुणा मता ॥ "त्यनेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्न पूर्बसञ्चितम् | व्यसनस्यागमदारमनुत्साहो महीयते। या+शुष्+सन् + अनि ।) व्यग्निः । इत्यमरः । जीर्णानि चैव वासासि शाकमूलफलानि घ"1) (यथा कादम्व-,-"मन्त्रपूतानि हवौंघि प्रति सामदानदण्डभेदा इत्युपायचतुथ्य । ध्याश्वयुजी, स्त्री, (अश्वयुजा यक्ता पौर्णमासी । अश्व- ग्रहाति एतत्त्रीत्या व्याशुभुक्षणि" ।) वायुः ।। सामसिद्ध प्रशसन्ति सर्वतश्च विपश्चित । युज् + व्यण + डीय) याश्विनी पूर्णिमा | रति इति सिद्धान्तकौमुद्यामुग्णादिवृत्ति । सवन्निवामत वाचा सामोपाय समाचरेत् । शब्दरत्नावली । याशेकुटी, [न्] , यर्वत । इति शब्दमाला ॥ लुब्ध क्षीण प्रदानेन सत्कृत्य वशमानयेत् । प्याश्वास , ए, (बाइ+श्वस् +घञ्।) निति । प्याश्चर्य, सी, (यार + चर्+ एत् + सुट निपा भेद कुर्वीत यत्नेन मल्लामात्यपुरोधमा । व्याख्यायिकापरिच्छेद । इति मेदिनी। याशा- तनात् ।) ध्यपूर्व । तत्पर्य्याय । विस्मयः २ प्यद्भुत यथावल प्रकुर्वीत दुपदण्डनिपातन" ॥ प्रदान । (धाश्रयदानं, भीतस्य भयनिवारणार्थ ३ चिर्ष 8 । इत्यमर । (यथा, रघौ १६।८७ । इति युक्तिकल्पतरौ १ व्यध्यायः॥ सान्त्वनं । उत्तरचरिते, पठाई। "गन्धोदय तदनु वरघु पुष्पमाश्चर्यमेधा") थाश्रयाश , पु, (पाश्रयमाधारमपि धनाति य. "याश्वासनेहमतीनामेकमालम्बनं महत्" ।) स्थाश्मन , , ( आमन् + व्यम् ।) घरुण । सूर्य- । थाश्रय + यश् + कर्मणि उपपदे ध्यण ।) अमि। याश्विनः, पु, (यश्विनीमक्षत्रयक्ता पौर्णमासी यत्र सारथि । इति त्रिकाण्इशेष । (धम्मनि प्रस्तरे। (यथा, हितोपदेशे। २। मासे स । यश्विनी+अण।) वैशाखादिद्वादश- भवमित्यर्थ प्यमान् + अण् । शिलाभववस्तुनि “दुईत्त क्रियते धुत्त श्रीमानात्मविद्धये । मासान्तर्गतघठमास। रवे कन्याराशिस्थिति- त्रि । यथा भट्टौ ४ । २६ । कि नाम खलससर्ग कुरते नाश्रयाशयत्" ।) काल' । तत्पर्याय । इष २ व्याश्वयुज ३। इत्य- "यश्चापमाश्मनप्रख्य सेषु धत्तेऽन्यदुर्व्वदम्" ।) चित्रकरक्ष । इत्यमर' । मर । शारद. 8। इति राजनिघण्ट । तत्र याश्रम , पु,लो, (धा+श्रम+घम् ।) शास्त्रोक्त- 'घाश्रयाण,त्रि, (बाश्रय खालम्वनस्थानमपि व्यनाति धम्मविशेषः । धाश्राम्बन्ति ख व तपश्चरन्त्यत्र । य । प्याश्रय + अ +घण् ) याश्रयनाशक । "राज्ञा प्रिय काव्यकलाविदग्ध' स चतुर्विध । ब्रह्मचर्य १ गाईस्था २ वानप्रस्था याप्रयध्वसी । इति मेदिनी ॥ स्यादर्भगर्मायसुतीक्ष्णबुद्धि । ३ सन्नास ।। इति स्मृति ॥ ब्रह्मचारी । ग्रहो। प्याश्रव, त्रि, (था सम्यक् पूणोति वाक्य यः । पाए सुखी वदान्यो बहुमानशाली वानप्रस्थ । भिक्षु । इत्यमर । मुनीना वास- | +9+ पचाद्यच् । ) वचनस्थित । इति मेदिनी ॥ भक्तो भवेदाश्विनमासजन्मा" । स्थान । वन । मठ । इति मेदिनी ॥ (कलियुगे कथार बाध्य इस भाषा। इति कोठीप्रदीप ॥ सुब्रह्मचर्यवानप्रस्थौ न त केवल ग्राहस्थभिक्षुका ("दृशदोषमपि तम सोऽत्यजत् याश्विनेयो,पु, (पश्विन्या अपत्ये। अश्विनी+क।) श्रमावेव, यदुक्त । महानिर्वाणतन्त्र । सगावस्तु भिधजामनाश्रव ") अश्विनीकुमारौ। इत्यमर ॥ (पाण्डुपुत्लौ नकुल- "गाईस्थो भैक्षुकश्चैव धाश्रमौ द्वौ कणो युगे'। इति रघुवशम् । १९४६) सहदेवनामानौ, अश्विनीकुमारजातत्वात् तयो. रघुवशे, १४८ याश्रवः, पु, ( बार। श्रु+घच् । ) घोकारः । स्तथात्वम् ।) "स दुष्पापयशा प्रापदाश्रम श्रान्तवाहनः") लेश । इति मेदिनी । दोषः । इति हेमचन्द्र ॥ धाश्वीन, त्रि, (अश्वेनैकाहेनातिक्रम्यते । अश्वस्यैका- श्रामिका, वि, ( आश्रम + ठक् ।) प्याश्रमयुक्त । याश्रि , स्त्री, (पश्रिरेव । व्यश्रि+इन्।) यनि । इगम इति खन् ।) यद्दम एकेनाश्वेन एकेन इति शब्दरत्नावली. दिनेन गम्चते तत् । इत्यमर । एक घोडाय एक प्याश्रया, पु, (या+श्रि+यच् ।) राज्ञा सध्या- प्याश्रित , नि, (पा+श्रि+l) आश्रयप्राप्त । दिने यावार पथ इति भाषा। दिघडगुणान्तर्गतगुणविशेषः। इत्यमर ॥ व्यप पारणागत । न्यायमते परमावाकाशादिनित्य- व्यापाठ, पुं, (आधाज्या नक्षत्रेण युक्ता पूर्णिमा देश । (यथा, मनु' २०११ । द्रव्यमिन्नसर्बद्रव्याणां प्याश्रितत्व साधर्मा ॥ (यव यस्मिन् । आषान + मक्षण युक्त कालः इति "योवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाविज"। धनुदतः, याधेयः, यधीन, वप्रवर्ती।) यण। पलाशदण्ड पक्षे याचा प्रयोजनमस्य सामीप्य । ध्याधार । इति जटाधर ॥ (यथा, याश्रुतः, त्रि, (धा + श्रु+क्त' ।) व्यगीकृत । खी इति विशाखापाखादण मन्यदण्डयोरित्यण् । ) शान्तिशतके ६ । “वासा वल्कलमाश्रयो गिरि कृत । इत्यमर । प्याकर्णित । कृतश्रवण ॥ वैशाखादिद्दादशमासान्तर्गततीयमास । रवे- गुहा शय्या लतावल्लरी") प्यालेषः, पु, (या+स्लिष् + घम्।) यालिन । मिथुनराशिस्थितिकालः। पूर्वोत्तराधामान्यतर- ग्रह । इति हेमचन्द्रः॥ सश्रयण । अवलम्बनं । इति इलायुधः ॥ (मेघदूते, पूर्बमचे ३ । नक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्र मासे स । तत्पर्याय । (यथा, मनु ७७२। "कण्ठालेषप्रणयिनि जने कि पुनरसंस्थे" ।) शुचि २। इत्यमर । तत्र जातफल । "त्रीण्याद्यान्याश्रितास्वेघा म्गगतीश्रयामरा") एकदेशसम्बन्ध । यथा । कानने रेमे । इति व्याक- "धनल्पनल्पी प्रमदाभिलाषी राधा तमिर्णयो यथा,- रणं (अश्लेषा एव । अश्लेषा+घण। स्त्रिया प्रमादशीलो गुरुवत्सलश्च । "यस्थितौ यदि कल्याण भवेत् संश्रयण तथा । टाम् ।) अमेषा । व्यश्लेषानक्षत्रसम्बन्धिनि, त्रि । वडययो मन्दहताशन स्या- भवति श्रेयसे राज्ञा विपरीत न कईिचित् । (यथा, तैत्तिरीयसंहिताया |४|४।१०।९। दापामासप्रभवो मनुष्य उच्छिद्यमानो वलिना थाश्रयेत् वलवत्तर। "घलेघानक्षत्र सपा देवता") इति कोठीप्रदीप । तिना पलाशदण्ड । विनीतवत्तत्र काल नयेदिति मतिर्बुवा । खाश्व, सी, (अश्वाना समूह । घश्व+अण् ।) अश्व ("अथाजिनाधाधर प्रमखमवाक् दद ध वा कोष वा भूमिं वा भूतिसम्भवा । उन्द। घोटकसमूह । इत्यमरः । (घश्वस्य भाव ज्वलन्निव ब्रझमयेन तेजसा"। ध्याश्रयेदमियोक्तार समाश्रयगुणान्वित । इति कुमारे ५।३०) वीतव्यसनमश्रान्त महोत्साह महामति । याश्वत्य, ली, (बश्वत्यस्य इदम् । षश्वस्य + घण।) मलयपर्वत । इति मेदिनी प्रविशन्ति महाराजमपापविमिवापगा। धश्वत्थरक्षफल । इत्यमर। धव्यवसायिनमलस दैवपर साहसाच्च परिहीन। व्याश्वपालिक', पु, (अश्वपालस्थापत्यम् । अश्वपाल + व्यापाक , पु, (यापाठ एव धापा+खार्थे क) पाषान्मास । प्रमदेव रद्धपति नेच्छन्तुपगृहितुं कमला । ठक् ।) अश्वपालस्य पुस्ल । इति व्याकरण ध्यापासव, पु, (बाया+भू+यच् ।) मङ्गल- उत्साहात् श्रियमाप्नोति उत्साहाच महदयश । याश्वयुज ,पु, (याश्वयुशी पूर्णिमा विद्यतेऽस्य । पाश्व- तस्मात् सोपधाशुद्धमुत्साह नित्यमाचरेत् । ग्रह' इति हारावली प्याषाण्मासजावे वि। युशी+यण।) पाश्विनमास' | इत्यमर ॥ प्या- बापाला, स्त्री, पूर्वाषापानक्षत्र । उत्तराषामा- बमपंचव मौर्यञ्च शीघ्रकारित्वमेव च । विनसम्बन्धिनि त्रि। (मनु, ६१५ । नक्षत्रं। इति न्दरमावली। । - कोण. लम्बित, - फर्म वा ।) - ·इति सुश्रुतः) १८२ धालु श्राव प्राव बाणो, स्त्री, (पालि+सी ।) सखी। मणिः। पुरा तपस्यत शम्भोर्दाक्षायण्या वियोगत। सूचिकः। इत्यमरटीकायां भरतादयः । चेतु । प्यालुयाः, पु, (थालाति एथ्वों कामरोग वा धार+ मामास्थलात्पपातकः खेदविन्दुमहीतले । इति शब्दरत्नावली (श्रेण्यर्थे यथा कुमारे दाद । ला+डु+सज्ञायां कन् ।) कासास्तु । इति राग तत कुमारः सपशे लोहितागो महीतलान् । "तोयान्त खरालीव रेने मुनिपरम्परा') निर्घण्टः । शेषनागः। इति हेमचन्द्रः । खेहसम्बद्धितः सोऽथ धान्या धात्रीखरूपया । याणी,सी, (प्या+लिए+I) धन्विना दक्षिण- पालकी, स्त्री, दीर्घाफारसुप्मरमालुः। प्यय रति माहेय इत्यतः रयानि परामयं गवस्तता" :) जाप्रसारवामपादसंकोचरूपावस्थान । इत्यमर । गाम । यथा, भावप्रकाश पावपन, सी, (योप्यते स्याप्यतेऽत्र | प्याए+वप्+ (यथा, रघौ ३ । ५२। "रकालुमदो या दीर्घा तन्वी घ प्रथितालुकी। स्वाधारे ल्युट। ) प्रयस्थापगमाघ । माण्ड । इत्य- 'यतिष्ठदालीविशेषशोभिना चालुकी पलकत् निग्धा गुबों पत्कफनाशिनी। मर । सम्यक्क्षुरिकम । सम्यग्वीमतन्तुवपनं । वपुःप्रवाण विड़म्बितेश्वर"। विएम्भकारिणी क्षे तक्षितासिरुधिप्रदा"। (यथा महाभारते, यादिपर्मणि । (तलक्षणं यथा, चिन्तामणितम् । प्यालेख्य, सी, (पाए +लिय् + एयत् ।) चित्रं । इति "प्रभुरमि प्रतपने भूमिरावपने प्रम । "ममिता पूर्वका घ पश्चिमा प्रगुणा भवेत् । प्रेमचन्द्रः। (यथामाघे, २१ ॥ प्रभु सूर्य प्रकाशित्ये सता घाभ्यागत' प्रमुः। पसमो मध्ययायच स्यादालीप्स्य लक्षणम्"1) "इति सरम्भियो वाणीर्यस्यालेख्देवताः" । "यमिर्पिमय भैघन्यं भूमिरावपन मश्व" ।) पानी,त्रि, (पाए +लिए+I) यशित । मुक्त। "निशोथदीपाः सहसा इतत्विषो थावरण, मो, (पार +7+ ल्युट्।) फलक । इति इति मेदिनी । (क्षत , रघुवंशे, २।३७ । बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव" रघवो २१५।) हेमचन्द्रः काल इति भाया । प्याच्छादनं। काका "सेमान्यमालीमिवासरास्त्र"।) पालेख्यमेष , घि, (पातेख्य पिषमेव शेषो यस्य सः।) इति मामा । ( यथा महामारते, पादिपर्वणि। पालोक, सी, (थाली एव स्वार्थे क ।) तर्णकानां म्तः । इति हेमचन्द्र । (यथा रघुवशे, १७।१५। "विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च। स्थलीषु फ्रीड़न । इति हारावलो । वाछुरेर खेला "वाप्यायमाणो पलिमनिकेत- "सूर्ये तपत्यावरणाय दृरे इति भाषा | पाटीलकमिति कचित् पाठ । मालेग्यशेषस्य पितुर्वियेश"1) कल्पेत लोकस्य कथ तमिसा" | इति रधुः। प्यालीनक, मी, (पालीन + कन् ।) रहा । इति हेम थालोकः, पु, (यार + नुक + घम् ।) दर्शन । देखा ५।१३। मनुः । ३१२६३ । चन्द्ररां इति भाषा। इति माया। घोतः। घामो इति माया । शान्ति. "सीतसा भेदको यश्च तेयाश्चावरण रतः"1) थालु,सी, (प्यास् + लु + डु।) भेलक । स्वनामख्यात- शतक, 8 । ६ । थावरणशक्ति, स्त्री, (प्यावरणे शकि) माया- मूलविशेष । इति मेदिनी। अस्य गुणाः। रक- "ध्यालोकाय मिशास चन्द्रकिरणाः सख्य कुर शक्तिः। यथा । "खल्पोऽपि मेघो वड़योजन- पिप्तगाशित्व । गुरुत्व। खादुत्व। शीतलत्य । सह" । मेघदूते पूर्वमेघे ३८ । विस्तीर्णमादित्यमण्डल पवगोकपिढजनगयनप- रतमदुग्धशुक्रकारित्वञ्च । इति द्रव्यगुणः । "गद्वालोके नरपतिपथे सूचिमेवेतमोमिा"। थपिधायझतयाप्छादयवीव वथैवाज्ञान परि धालुः, स्त्री, (यानाति । च्याउ + ला+दु।) स्वल्प यथा शाकुन्तले, प्रथमा । छिनमपि यात्माममपरिच्छिन्नमसंसारिण पर- वारिधागिका। घटीमारीत्यादि भाया। तत्प “यदालोके सूक्ष व्रगति सहसा तदिपुलता"। लोकयिळबुद्धिपिधायकवयाच्छादयतीव वादृश याय । कर्करी २ गलन्तिका ३ । इत्यमर । (यथा, रामायणे 8 काण्डे । ५० १२४ । सामर्थ्य" इति वेदान्तः । बालु , ए, पेचक । इति शब्दरत्नावली । कासानु । "यालेोक ददृशुर्धीरा नीराशा जीविते यदा"। प्यावर्त, सी, (प्या + उत् + घम्।) माक्षिकधातुः । इति राजनिघण्टः । वन्दिमाषण | सुतिरिति यावत् । इति मेदिनी। रति रामनिर्घण्ट । (यावर्तन। पक्राकारेण- पालुक, स्ली, (धालु +खार्थे कन् ।) मूलविशेष (रघुवशे । २।६। ममण ।) पास्तु इति भाषा । इति राजवाहम ॥ एलवालुक। "उदीरयामासरिवोन्मदाना- प्यावत',पु, (पाए + रत् +घञ्। ) जलभम' । इत्य- इति राजनिर्घण्ट' । तद्विवरण यथा,- मालोकशब्द वयसां विरावै") मरः घूर्ण इति भाषा । (रघुवशे ६ । ५२ । "षालुकमप्यालूक तत् कथित वीरसेनश्च । पालोकन, सी, (यार + लोक् + ल्युट।) दर्शनं । "प तमावर्तमनोजनाभि"1) काठालुफशचालुकहस्यालुकानि कथयन्ते इत्यमरः । (रघुवशे, ७१५ । "ततस्तदालोकन चिन्ता। यावर्तन । इति मेदिनी । मेघनायक- पिण्डालुकमध्वालुकरतालुकानि व्यक्तानि"। तत्पराणा," कुमारसम्भवे । २। 8५ । चतुथ्यान्तर्गतमेघाधिपविशेषः। इवि पुराण काठालुक काठिन्ययुक्तफटार । शचालुक श्वेतता. "भुवनालोकनप्रीति खर्गिभिर्नानुभूयते"। ज्योतिषश्च । (यथा मेघदूते पूर्वमेधे है । यक्तशहालु । इस्त्यालुक दीर्घतायुक्तमहाशरीर। माघे, ११ । ३३ । "नाव वशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानाम्" ।) पिण्डालुक वर्तुलसथमी। मध्वास्नुकं मधुरतायुक्त "प्रमति हि समलव वल्लभालोकनेन" ।) राणावर्तनामोमरन। इति रामनिर्घण्ट' । रोमान्वितदीर्धसथनी। रक्तालुक रतारु तरण्डा घाणोधनं, सी, ( यार + लुच् + ल्युट । ) दर्शन । थावर्तकी, स्त्री, (प्यावर्त इव कायति प्रकाशते। इति च । एषा गुणाः। विवेचन । (यथा हेमचन्द्र, "रहस्यालोचन यावर्त +के++ सीम्।) लताविशेषः। भग- "प्याजुक शीतल सर्व विटम्मि मधुर गुर। मन्त्रा"| साख्यमते निर्विकल्पक धान निर्मक तवली इति कोकणे प्रसिद्धा । तत्पर्यायः । विन्दु- एटमूधमल रूक्ष दुज़र रक्तपित्तनुत् । शुद्धवस्तुविषयक प्राथमिक शान । यदुक्तं । किनी २ विभागही ३ विषाणिका 8 रजलवा ५ कपानिणकर वल्य वृष्य खन्यविवईगम्"। "पस्ति द्यालोधन धान प्रथम निर्व कल्पकम् । मगोशाई रक्तपुष्यी ७ मरतालीम पीतकीला इति भावप्रकाश वालमूकादिविज्ञानसदृश शुद्धवस्तुगम् । धम्मरका १०। यस्या गुणा । कषायत्वम् । ("चालुकानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि लामण। तवापर पुनर्वस्तु धर्मेत्यादिभिर्यथा" । पस्तत्वम् । शीतवीर्यकारित्वम् । पित्तनाशिवश्च । खिम निष्पीडितरस खेहाय नातिदोषणम्" । “बुद्यावसीयते सापि प्रत्यक्षत्वेन सम्मवा"। मदन्तिकारक्षः। इति राजनिघण्टः । इति वामट'. "पादादिषु पञ्चानामालोधनमामिष्यते र- पावर्तन, की, (यास् + टत् + ल्युट्।) दुग्धादेरा- "विदारीकन्दशतावरीविसमणालपटनाटककशेरु- ति" सांस्यकारिका ।) जोड़न। बायोटान इवि मामा । धातुरन्यस्य कपिण्डालुकमध्वालुकहस्त्यालुककाठालुकमाया. भावनेय , ए, (पवन्या चमत्य व्यवमी+८ ।) महा द्रवीकरण । इत्यमरटीका गलान इति मामा । सुकरकालुमेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीमि" : मगह । इति ज्योतिःशाख । (यथा काशी सूर्यस्य पश्चिमदिगवस्थितप्शयाया' पूर्मदिमम- "रक्तमित्ताराण्याऊ शीतानि मधुराणि च । खण्हे । १७ अध्याये। भारम्भकालः । “धावर्तगात्तु पूर्मानो अपराध गुरुचि बसक्राणि सन्यरडिकराणि च" "उत्पत्ति चास्य वक्ष्यामो भूसतोऽय यथामवत् । स्तसम्पर" इसि स्पति । । -- ·। दौर्बल्या ध्याय 1 - - १९३ प्राविः श्राह श्राव थावर्तनी, स्त्री, (घार + सत् + ल्युट + सीप । ) यावहमान, त्रि, (याद +वह + शानच् ।) क्रमा- | धाविक , पु, (धविना मेपलाना कृतम् इति व्यवि धातुमव्यद्रावणार्थसत्पात्र। मुछी इति भाषा । गतं । (परम्परागतं, धारावाहि।) +ठक ।) कम्बल । इति इलायुध ॥ (त्रि, मेष- लोना निम्मितं, । २४१ तत्पयाय'। तेजसावर्तनी २ मूषा ३ मूष' 8। धावाधा, स्त्रो, (या सम्यक् वाधा ।) दु ख । पीडा । इति शब्दरत्नावली इति शब्दरत्नावली। भूखण्ड । त्रिकोणक्षेत्रमध्य "वसोरमानुपूर्येण शाणक्षौमाविकानि च । स्थावर्तनमणि, ए, (घावर्तनाकारो मणि ।) रागा रख्नुनिक्षेपेण यत् खण्डदय जायते तत् । इति भेडोदुग्धं । यथा वैद्यके,- वर्तनामोमरत्न । इति राजनिघण्ट । लीलावती। "प्याविकं लवण खादु खिग्धोषा चासरीप्रणुन् । सहा वर्पण केश्य शुक्रपित्तकफप्रदम् । धावर्तिमी, स्त्री, (यावत+इनि+सीप् ।) यज- पावापा,पु, (वा वपन्ति सलिलमत्र | पा+वप् + हडीरक्ष । इति रनमाला। घन्।) यालवालं। इत्यमरः ॥ वलयः। (यथा गुरु कासेऽनिलामृते केवले चानिक्षे वरम्" । महाभारते यावहितः, त्रि, (आस्+रह+ क्तः।) उम्मूलित । १४ पर्वणि । इति ।) उत्पाटित । इति हेमचन्द्र । "मोहात् पयात गाण्डीवमावाप च करादपि"1) याविन , पु, (धा+विज् + क्तः।) पविम । कार- पावलिः, स्वो, (धा+पल+इन् ।) श्रेणी। पंक्तिः। शत्रु चिन्तन । (परराष्ट्रचिन्तनम् । यथा, माघे। मईक' । इति शब्दरत्नावली । पाणि यामणा इत्यमरा इति ख्यातः। इत्यमरटीकासारसुन्दरी।(उद्दिमा २८८ यावली, स्त्री, (पा+बल+इन् + डीम् ।) या "तन्तावापविदा योगैमण्डलान्यधितिष्ठता") उत्कण्ठित ।) बलि । इत्यमरः । (यथा यमरुशतके ३ ॥ "प्या- पानभेदः। इति हेमचन्द्र भाण्डवपन। परिक्षेपः। याविर्भाव , , ( याविस्+भू+घन् ।) प्रकाशः । लोनाममकावली विललिता विभयनत्कुण्डलं" इति मेदिनी। निनोनतभूमि । त्यभय । पात्र | देवावतरण । प्रादुर्भावः । यथा, "दिनावलीयाजनिशाकरासुभि"। इति माघे इति शब्दरत्नावली प्रधानहोम । इति स्मृति. "तदा मे मनसा ध्यातो दयाधिन्धुजनार्दनः । १।२५।। | प्यावापक', पु. (या उप्यते इति । पा+वप् + भक्तानामनुकम्पार्थ यचाविर्भावमिच्छति" ॥ पापल्य, सी, (पवण+व्यम् ।) यवलस्य भाव' कर्मणि घन्+ सज्ञाया कन् वा) वलयः । इति जैमिनिमारते याश्वमेधिक पगि २ - इत्यमर ॥ यावश्यक, त्रि, (व्यवश्य +मनोज्ञादित्वादुम् । पथ्य- प्यावापन, ली, (प्यावाप्यतेऽनेनेति धाड +वम् + आविर्भूत , त्रि, (थाविस् + भू +क्त I) प्रकाशित । याना ममात्र इति टिलोप 1) अवश्यकर्तव्य। णिच् + करणे ल्युट्।) सूत्रयन्त । इति शब्दमाला अधिष्ठितः। जम्मयुक्तः । ब्यवतीर्ण । प्रादुर्भूतः । नैश्चयिक। उचित । यथा। "ध्यणोरावश्यके । तांत् इति भाषा । प्याविर्भावविशियः । यथा,- उवर्णान्तादावश्यकेऽर्थे ध्यण् स्यात्"। इति मुग्ध- प्यावारि, सी, (घाड +7+ri) घट्टपेम । इत्य "उच्चस्थे ग्रहपचके सुरगुरौ सेन्दौ नवम्या तिथौ । बोधव्याकरण किश्च । व्यावश्यकपबीदिक्रियमा णादिकोष । दोकान हाटचालि इत्यादि भाषा । समे कर्कटके पुनर्वस दिने मेघ गते पूषणि । यास्य नित्यनैमित्तिकस्य । इति विथ्यादितत्त्वथावाल, सी, (व्या+वल + घम् ।) यालवान । निर्दर निखिलाः पलाशसमिधोमध्यादयोध्यारणे- (यथा साहित्यदर्पणे, । "यावश्यकाना कार्यागा इत्यमर । (वालकममिव्याप्य इत्यर्थे ।) वालक राविर्भूतमभूदपूर्वविभव यत्किचिदेक मह" ! बविरोधादिनिर्मितः") पर्यन्तम् ॥ "तत्राएम्या भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी। श्रावसथं, झी, (यावसन्ति धागत्य वसन्ति अस्मिन् । प्यावाल्य, स्ली, (वाल्यात् या व्यावाल्यं पर्यन्तार्थे याविर्भूता महाघोरा योगिनोकोटिमिः सह"। पास्+वस+यथच् ।) ग्रह। इति हेमचन्द्र । ऽव्ययोभाष 1) वाल्यावस्थापर्य्यन्त ॥ (यथा धर्म इति च तिथ्यादितत्त्वम् । (वसतिस्थान | विश्रामस्थान | यमिग्रह । व्यनि विवेके,-~"यावाल्यादसती सती सरसरों कुन्ती याविष्कार, ए, (प्षाविस् + a+धम् ।) प्रकाशः ॥ छोवस्थामा समारोहयत्" ।) (यथा साहित्यदर्पणे, २ परिच्छेदे । रघुवणे, ८११४ "निवसन्नावसथे पुराइहि” यावास ,पुं, (था वसन्ति यत्र इति । प्याड + वस्+ "धाविष्कारातिशयश्चाभिधेयवत् स्फुटंप्रतीयते"।) मनु । ३।१०॥ षधिकरणे धम् ।) ग्इं इति हेमचन्द्र' । (यथा पाविष्कृत , त्रि, (याविस् + + + क्तः ।) प्रका- "प्यासगावसथौ शय्यामनुसन्धामुपासनाम्" ।) गीतगोविन्दे । ॥१०॥ शितः । तत्पर्याय । प्रकटित २। इति हेम- यावसथ, पु, (यावसन्त्यन । या+वस+व्यधि "यावासो विपिनायते प्रियसखीमालापि मा चन्द्र । (यथा उत्तरचरिते, पठायो । “पाविष्कृतं करणे बथच् ।) ग्रह । (यथा, हितोपदेशे मित्र लायते"।) कथाप्रावीण्य वत्सेन") लामे “अस्ति चम्पकाभिधानाया नगर्या परि- पावाहनं, स्ली, (घाड + वह + णिच् + ल्युट ।) षा- आविर, त्रि, ( आ + विश + क्त I) प्रेतवाहित । प्राजकावसथ"1) प्या-कोष । धा-छन्दसो छान | निमन्त्रणं । यथा,- भूतादिग्रस्त । इति त्रिकाहशेष ॥ यावश्यक्त । ग्रन्थभेदः । वसविशेष । इत्युणादिकोषः "प्रतिमास्थानेम्वप्खनौ नावाहनविसर्जने" निवियः। (उपहत । यथा कामन्दक , यावसित, त्रि, (प्यावस्थते याच्छाद्यते धाड+ वस् इति । विनायकादीना च्यातिभिरावाहनमाह "धावियव दुखेन हद्गतेन गरीयसा" ।) घाछादने+सा I) परिपक्षमर्दितधान्य । इति मत्स्यपुराया। यावीरचूर्ण, सी, (घावीरमेव चूर्णम् ।) पल्गु । भरत । बलिवधान्य । इति सुभूति । सम्मन्न "विनायक तथा दुर्गा वायुमाकाशमेव च । मागु इति वङ्गभाषा| थावीर इति हिन्दीभाषा। धान्य । इत्यन्ये तत्पर्यायः ऋद्ध २॥ इत्यमर । यावाहयेद्यापतिभिस्तथैयाश्विकुमारको” । यथा,- प्यावा, , (प्यामिमुख्थेन वहतीति । या+व+ इति च विथ्यादितत्त्वं । धावा हनीमुम्रा मुद्राशब्दे "चन्दनागुरुकस्तूरीकुझुमदवसयुत । बच्) सप्तवास्वन्तर्गतवायुविशेष । अावीरचूर्ण रचिर टपता परमेश्वर" । भूवायुः । इति पुराणज्योतिषे। यावानी, स्त्री, (घावाह्यतेऽनया । था+व+ इति ब्रह्मवैवर्ते श्रीकृमाजन्मखण्हे ८ अध्याय । (यथा, ममु, १३४० णिच् + करणे ल्युट डीम् ।) भुद्राविशेष । यथा, प्यावुक , पु, (यवति रक्षतीति । व्यव+बाडलका- "हौ शुशाज्योतिरादित्यौ नन्दो हरिस्तपास्तथा । "हस्ताभ्यामञ्जलि बवानामिकामूलपवणो। दुण + कन्।) नायोक्तो पिता । इत्यमर । चित्रभ्योतिः सत्यज्योतिर्योतिष्मान् स्कन्ध पा यमुष्ठौ नि क्षिपेत् सेयं मुद्रा स्वावाहनी स्मृता" प्यारत्, स्त्री, (या + रत् +क्विम् ।) व्यनुक्रम' | घ" इति प्रापकः । जनक | यथा मनुः,- इति तन्वशास्त्र परिपाटी। इत्यमरः। (प्रकारः। जातकर्मादि- "समुत्रनेत्साहसिकान् सर्वभूतभयावहान्" । बावि, [स्] व्य, (अवसे | उशब्दे+इर्) प्राका- क्रियाकलाप | यथा मनुः, २२४८१६६ । रघुवशे । १७५, "सोशावदा भर्तुरलक्षमाई" 1) श्यम् । प्रस्फुटत्वं । सत्पर्याय । प्रादुः २ इत्यमर "धनयवारसा कार्य पिण्डनिर्वपय सते"। --- स च द्रयख्या -- T 25 ·रघौ २।३६ । . १९८ भास्था प्रास्फो 'नं, त्रि, (बास् + खन्द+भाषे ल्युट।) थालम्बन । प्यास्थान । यपेक्षा। इति मेदिनी । रत्नावली (मवमालीशन्देऽस्या विशेमो शेय ।) तिरस्कारः। रणः । शोषणं। इति मेदिगी। कारहेमचन्द्रौ। (श्रहा। यादरः। प्रतिष्ठा । प्यास्फोत , ,, (थास्कोटयतीति। घास + स्फुट + (यथा, किराते दा२५ । "चरणााकन्दननामिवा यथा, रघौ १.181 यच + एषोदरादित्वात् साधुः ।) पकंवक्षः। चलेन्द्र") "देवात् स्वर्गादवध्यत्व मर्येष्वास्थापरामुखः" । कोविदारक रक्षः । इति मेदिनी। भूपनाशक्ष। यासन्दितं, सी, (बास्+ स्कन्द +मावे+हI) घश्व "विनश्वरे विद्यायास्था यश पालय मित्र मे" | इति शब्दचन्द्रिका । (यथा, वामटे। गतिविशेषः। स च सम्यग्गतिः। इत्यमर । इति हितोपदेश ।) व्यास्तन्दितक, स्ली, ( प्यास्कन्दितमेव खार्थे कन् ।) यास्यान, स्ली, (पास्थीयतेऽस्मिन् इति । भाप + ("मूल सप्ताहात्वशिरीषाश्वमारा- दर्कान्मालत्याचित्रकाम्फोनिम्बात् । पास्कन्दित । श्वाना पचमगति | तत्पर्याय । स्था + ल्युट ।) सभा। इत्यमर । (यथा, किराते वीष कारन साप प्रापुनाट उत्तेरित २ उपक छ । इति हेमचन्द्र । १ । १६ । "धनेकरामन्यरथाश्वसकुश श्रेष्ठा अन्तुम्न ऋषण हे हरिदे"1) ("उत्तेरितमुपकण्ठमास्कन्दितकमित्यपि । तदीयमास्थाननिकेतनाजिरम्" ।) धम्फोतक, पुं, (धाम्फोत एव खार्थे कन्।) एक उत्सुत्योमुत्य गमन कोपादिवाखिलैः पदैः" । यत्नः । इत्यजय । (धाश्रय । स्थानम्।) रक्ष । इति राजनिघण्ट । हेमचन्द्र ) प्यास्यानी, स्त्री, (धास्थान + डीप् ।) समा। इत्य-धाम्फोता, स्त्री, (यास्फोत+टाप।) थपरागिता। पास्तर, पु, (प्यास्तीर्यतेऽसौ । प्यार +स्तु + प्यप् ।) मर । ("प्यास्थानों समये सम नृपजन सायन्तने वनमक्षिका। इति मेदिनी सारिवारक्षः। इति करिकम्बल । इति हेमचन्द्र । वस्त्राद्यास्तरण । सम्पतन्" । इति रत्नावली।) राजनिघण्टः। रक्षविशेष । हापरमाचीति (यथा शान्तिशतके, २१८ । “वासो वल्कल- प्यास्पद,ली, (थापद्यतेऽस्मिन् इति। यास्पद प्रति. ण्याता। ध्यस्या गुणे। कुठविपरोगनामित्व । माजर किशलयान्योकस्तरूणा तलम्" :) छायामिति निपातनात् मुट।) प्रतिष्ठा । फर्म । इति राजवस्लम । मास्तरण स्ली, (धास्तीर्यते यत् येन वा या इत्यमर । प्रमुत्व । इति धरणो । स्थान । रति चास्य, स्ली, (घस्यते ग्रासोऽस्मिन् इति यस क्षेपये स्तृ+ कर्मणि करणे वा ल्युट्।) इस्तिएष्ठस्थित हेमचन्द्र । (“रागस्यास्पदमित्यवैमि न हि मे कृत्यल्युट इति ण्यत् । यदा यास्यन्दते पसादिना चित्रकम्बल | झुल इति भाषा। तत्पय्यायः । ध्वनीति न प्रत्यय"। इति नागानन्दे । तया घ प्रसवति इति स्यन्दू प्रसवणे +5 1) मुख। मुख प्रवेणी २ वर्गः ३ परिस्तोम 8 कुथा ५ कुथ है। मध्यम् । (यथा, मनु' १६५) इत्यमर'। प्रवेणिः ७ परियोमः ८ कुथः । "नरेन्द्रमूलायतमादनन्तर (“यस्यास्येन सदान्ति हव्यानि घिदिवौकस ") इत्यमरटीका । (शय्या, कुशासन। यथा रामा तदास्पद श्रीर्युवरागस जितम्" ।) (मास्ये भवमास्य 1) मुखमये घि। इति मेदिनी । ययो, कागड़े। प्यास्पन्दन, सी, (या + स्पन्द + ल्युट ।) स्पन्दन । धास्यपत्र,सी, (थास्यमिव पत्राणि यस्य वत्।) यम । "राबवास्तरणे पूर्वमयोध्यायामिवासने" । कम्पनम् । इति शब्दचन्द्रिका। महाभारते, यादिपर्वणि । थास्फाल , पु, (पाए + स्फुल् +घम् ।) इस्ति. व्यास्थमाइल , पु, (चास्य लाल भूविदारकया- "दर्भान्तरणमास्तीर्य निश्चयात् पृतराष्ट्रा" ३) कास्फालन। हातिर काण नाड़ा इति माषा । मिव यस्य ।) शुकर। इति हेमचन्द्रः। धास्तिक, ए, (वस्तीत्यस्य । यति+ठक् ।) मुनि तत्पर्यायः। झलझला। इति हारावलो-नि-पास्यलोम, [न् ] सी, (पास्यस्य खोम।) म । विशेष । स सु जरत्कारमुनिपुत्र । तत्पिता काण्डषो। (घास्फालन | सञ्चालन ।) इति हेमचन्द्र गर्भस्य त ज्ञात्वास्तीत्युक्ता गत इत्यस्मादास्तिक । प्यास्फालन, स्ली, (घार + स्फुल् + णिच् + ल्युट ।) चास्या, स्त्री, (धास् + ण्यत् ।) स्थिति । इत्यमरो (यथा- प्याटोप'। प्रागल्भ्यम् । (यथा रघौ ६ ७३ । मेदिनी च । (यासनं, इति वैद्यमाधवकररोग- "अस्तीत्युला गतो यस्मात् पिता गर्भस्थमेव तम् । "ऐरावतास्फालनविनय या विनिश्चयस ग्रहे । यथा,- वन तस्मादिद तस्य नामास्तिकेति विश्रुतम्" ।) समयमझदमझदेन") "यास्यासुख खप्रमुख दधीनि" इति महाभारतम् । प्यास्फुजित्, पु, (यास्फु +जि + क्विम् ।) शुक्राचार्य । सुश्रतेऽस्या गुणा यथा, ("पास्तिकस्य मुनेर्माता भगिनी वासकेस्तथा"। इति धिकाण्डोष । "धास्या वर्णकपस्थौल्यसौकुमार्यकरी सखा" ।) इति मनसाप्रणाममन्त्र' ।) प्यास्फोटा, {, (प्याए + स्फट + ध्यच् ।) यास्फोत- चास्यासवः, पु, (पास्यस्य मुखस्य प्यासव इव ।) यास्तिका, त्रि, (अस्ति ईश्वर इति मतिर्यस्य । वृक्ष । इति शब्दरत्नावली। पाकन्द इति भाषा। लाला । इति हेमचन्द्रः । थुतु लाल इत्यादि भाषा। अस्ति + ठक् ।) नास्तिकभिम। ईशरोऽस्तीति शूरादे शादिशब्दः । इति श्रीमागवतम् । पासप', पुं, (प्यास पियतीति | व्यास+या+I) वादी। वेदप्रामाण्यवादी । तत्पयाय' । श्रद्धालु २ ("कक्षः कक्ष्या विधुन्चामावास्फोट तच चक्रतुः"। मूलानक्षत्र । इति हेमचन्द्रः । (राक्षस' ।) श्राइः ३। इति हेमचन्द्र। इति महाभारते सभापर्बणि ) वासवः, पु, (यार ++बच ।) सोशः। कर। ("सत्यधर्मयुतात् पुंस क्रुद्धादाशीविषादिव । प्यास्फोटक , [, (यास + स्फट् + एषुन् ।) पर्वत इत्यमर । वनास्तिकोऽप्युदविभते जन कि पुनरास्तिकः" । जमीनुरक्षः । इति शम्दमाला । याकरोट इति चाह, व्य, (उवाच इत्यर्थे कालमा निपातोऽय ।) इति महाभारते पादिपर्मणि ।) क्षेपः नियोगः । इति मेदिनी। दृसम्भावन । वास्तिकार्यदः, मु, ( यास्तिकस्य मुनेरर्थं सर्पसचात् पास्फोटन,की, (यास + स्फट + ल्युट् ।) विकाशः । इति शब्दरत्नावनी। नित्तिरूपप्रयोजन ददाति यः । जनमेजयोराजा मुद्रण । इति धरणी। वाहादिशम्दः । साल | पाहकम्परः, पुं, (याहको नासारोग एव पर।) ठोका इत्यादि माषा : (यथा रामायणे ५ काण्टे। नासारोगविशेषः । मासावर इवि स्थावा। पातिकमुनिवचनात् सर्पयज्ञात् विरराम इति पौराणिको कथा ।) जनमेजयो राणा। इति "वास्फोटमनिनादांच वालाना तत्र खेलताम्": तस्य लक्षणम् । शब्दरत्नावली। धान्यादेस्तुषविश्लेषकरखम् ।) "तनुना रक्तशोथेन युक्तो नासापुटाम्तरे। थास्तीक , , वास्तिकमुनि । इति त्रिकाण्डशेषः। बास्कोटमी, स्त्रो, (पास्मयतेऽनया | स्फुट + करणे गाथशूलध्वरकर' भवा द्याइका स्पना"। पातीकजननी, स्त्री, (चातीकस्य जननी माता, युट+सीप्।) वेधनिका। इत्यमर । तुरपन इति वैद्यकम् । (पाइव इति कधिदैद्यले पाठः । मष्ठीतत्पुरुषः।) पातिकमावा। मनसा देवी। अमरइत्यादि भाषा । सद्यधा, पाहवयरस्य नक्षणम् । इति शून्दरत्नावती। भास्फोटा, स्त्री, (वासोटयसीति । पास + सुट "शोधः सरको नासायां यथामावो परक्षपा। धास्था,स्त्री, (चास +या+पस +टाप् ।) यतः। +प+टाप।) नवमलो। वनमहो। इति शम्द वातोभाटायच पाहवाय विनिर्दिशेत्" । - भाषा। - - ·१९९ प्राहा प्राहा आह वेश। समाश्चैव शरीरधातून् प्रकृतौ स्थापयति, वेध्य एव्यम्, थाहाय्यं, विश्राय्यं, नीव्यमिति"। यस्य चिकित्सा यथा, वैद्यकचिकित्सारत्ने ॥ "ट्राव्य फल माषकुलत्यौ वशपत्रिका । विषमाश्च समीकरोतीत्येतद्धितं विद्धि त्वहित "पाहा-शर्करास्विसो दण्डकर्णमलास्मरी") जलस्थलभवी कर्णमोरटाखरमारी॥ विपरीतं इत्येतद्धिताहितलक्षणमनपवादम्भवति चाहार्य पु, नायोक्तौ व्यन्नकविशेषः। स तु भूषा दण्डोत्पलस्य मूलानि क्वाथ्या दिना रचितः । इति हेमचन्द्र। (यथा सा- थ्यादरगुणेऽम्भसि । एव वादिनच मगवन्तमात्रेयममिवेश उवाच । तत्यादशेषिते तेल तुला कृत्वा विपाचयेत् । भगवन्नन्वेतदेवमुपदियंभूयिष्ठकल्पाः सर्वभिषणो हित्यदर्पणे । घठाया। तत्तल प्रतिमण वाइवाख्य व्वर जयेत्” । विज्ञास्यन्ति । तमुवाच भगवानात्रेय । येषा "भवेदभिनयोऽवस्थानुकार' स चतुर्विधः । 11 दूवाद्यं तैलं -1) विदितमाहारतत्त्वममिवेश। गुणतो द्रव्यत' याङ्गिको वाधिकश्चैवमाहार्य सात्त्विकस्तथा?) वाहतं, की, (था + हन् + क्त।) पुरातनवस्त्र । नूतन- कम्मत सर्वावयववो माघादयो भावास्तत्र तदेव- | वाहार्यशोमा, स्त्री, (याहार्यात् या शोमा ।) वस्त्रं । इति मेदिनी म्घार्थकवाक्य । इत्यमर'। मुपदिएं विज्ञातुमुत्सहेरन् यथा तु खल्वेतदुप कृत्रिमशोभा । चित्रभूषादिना छतति । इति थाहत', घि, (या+इन् + क्त 1) गुणितः । ता दिए भूयिष्ठकल्पा' सर्बभिषणो विज्ञास्यन्ति जटाधर । (यथा, मट्टिकाव्ये रय सर्गे,- डितः। इति मेदिनो । ("प्रति दिवस याति लयं तथैवदुपदेच्याम' । माघादीन् भावानुदाहरन्त- "पाहायंशोभारहितरमायै वसन्तवाताहतेव शिशिरश्री"। इति पञ्चतन्त्रम्। स्तेषां हिबहुविधविकल्पाभवन्ति । पाहारविधि ऐक्षिय पुभिः प्रधितान् स गोष्ठान्" ।) ज्ञातः। मिथ्योक्तः। इत्यजय । निहत । “यूना वि विशेषास्तु खलु लक्षणतश्चावयवतश्चानुव्याख्या- | व्याहाव, पु,(धा +२+व्यप् ॥ निपातनात् द्धि।) शतिराहताक्षौहिणीनाम्"। इति महाभारतम् ।) स्याम । तद्यथा,प्याहारत्वमाहारस्यैकविधमर्था कूपसमीपे पश्वादिजलपानार्थकृतखल्पजलाशयः । थाहत , पु, (याइन्यते यः+या+इन् + कर्मणि भेदात् । स पुनर्दियोनि स्थावरजङ्गमात्मकत्वात्। इत्यमर ॥ चौवाचा इति भाषा । (स्थाहयतेऽरि- +त) प्यामकः । का। इति मेदिनी । विविध प्रभावो हिताहितोदकविशेषात् । चतु. रघरति व्युत्पत्त्या।) युद्ध। प्याहान । इति धरणि । वाहतलक्षण , घि, (पाहत अभ्यस्त लक्षण यस्य ।) विधोपयोग पानाशनमध्यलेहोपयोगात्। घडा (आइयतेऽत्र इति या + + घधिकरणे घम् ।) गुणे' प्रतीत' । गुणेन ख्यात । तत्पर्याय' । कृत खादो रसभेदतः घनिधत्वात्" | इति चरकः ॥ मि ) लक्षण २। इत्यमर ॥ “यदाहारगुणे पान विपरीतं तदिष्यते। वाहिक , पु, (पहिरिव धाकृतिर्यस्य । अहि+ बाहर, पु, (धा ++यच् । ) उच्छ्रास । धनानुपान धातूनां दृए यन विरोधि च" ॥ ठका) पाणिनिमुनि । इति धिकाण्डशेष। केतु- व्यन्तर्मुखश्वास । इति हेमचन्द्र ॥ (घाहरण इति च चरक.॥ ग्रहः । इति हेमचन्द्र । शोने वाध्यलिङ्ग एव । यथा, रघौ ११३८ । "प्राणिना पुनर्मलमाहारो बलवासाश्च घट्स बाहित', घि, (प्यास +धा + क्त ।) म्यस्त । “वनान्तरादुपारत्तै समित्कुशफलाहरौ' ।) रसेवायत्ती रसा पुनव्याया" । यर्पितः। स्थापित । इति हलायुध । थाहरण, स्ली, (थाड +६+भावे ल्यट् । ) द्रव्या "स च तत्रौदकैर्गुणेराहार प्रतिनो मिन्नसवातः (यथा, किराते। द्यानयन । पासादनम् । यथा । देवीपुराण । सुखकरच भवति"। "व्यावर्तनरहिपतेरयमाहिताट्व" ।) "मदाहरणसघट्टप्रतिष्ठानमेव च । "याहार' प्रीणन सद्यो बलकद्देहधारक' । वाहितलक्षण , त्रि, (वाहित लक्षणं यस्य ।) याह- सपनं पूजनश्चैव विसर्जनमत पर" । स्यायुस्तेज समुत्माइस्मृत्योजोऽमिविवर्द्धनः" । तलक्षण । इत्यमरटीकाया रमानाथ' गुणादि- इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ इति सुश्रुत 1) स विविध । सात्विका १ राज द्वारा ख्यातः। वाहव , पु, (याहयते व्यरियस्मिन् । या+के+ सिक २ तामसिक ३ । सात्विकाहारो यथा,- याहितामि, पु, (याहित स्थापितोऽमियन ।) धम् ।) युद्ध। लोक । साग्निक । धमिहोत्री इति स्मृति । ("यदाश्रौष भीष्ममत्यन्तभूरम् "वायु सत्त्व बलारोग्य-सख प्रीति-विवईना । ("न दर्शन विना श्राद्धमाहितामेदिन्मन"। हतं पार्थेनाइवेवप्रष्टव्यम्" । रस्था खिग्धा स्थिरा इद्या व्याहारा सात्विक इति मनु' ३।२२ । तथा च रघौ २ 88 ॥ इति महाभारते धादिपर्वणि १।१२। प्रिया" । राजसिकारो यथा, ६ श्लोक । "गुरोरपीदं धनमाहितामे") पाइयते व्यायादिक यत्र । थारु +3+यप ।) "कट्वाललवणात्युषणतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः । वाहितुण्डिक', ई, (घहितुण्डेन दीव्यति । बधितुण्ड यक्षा । इति शब्दरत्नावली। स्याहारा राजसस्येष्ठा दुखशोकामयप्रदा" + ठक् ।) ख्यालग्राही । सापुडिया इति भाषा । बाहवनीय , पु, (बाहूयते याच्यादिरस्मिन् । या तामसिकाहारो यथा, १० श्लोकः । इत्यमरः शब्दरत्नावली च ॥ (यथा पश्चतन्त्रम् । ++धनीयर।) यज्ञामिविशेष । इत्यमरः । "यातयाम गतरस पूतिपर्युषितञ्च यत् । "वैद्यसांवत्सराचार्या स्वपक्षेऽधिक्वताश्चरा । गाईपत्यादुदृत्य होमार्थ य सस्क्रियते सः । इति उच्छिएमपि चामेध्य भोजन तामसप्रियम्"। यथाहितुण्डिकोन्मत्ता सर्व भागन्ति शत्रुषु'।) भरत । (यथा, मनौ २।२३१ । इति श्रीमगवद्गीता १७ स्पध्याय । याहरण | प्याहत, सी, (धार ++क्त ।) स्टहस्थाना पश्च- "गुरुराहवनीयस्तु सामित्रता गरीयसी" 1) इति मेदिनी। महायज्ञान्तर्गतयक्षविशेषः । स तु यज्ञः। इति माहार, पु, (घास +६+ घम् ।) द्रव्यगनाधा ("स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्याहारो यदृच्छया"। जटाधर। करण । सत्पर्याय । जग्धिः २ भोजन ३ नेमन इति महाभारतम् । धादिपर्वणि ७६ । सम्भव- बाहविः,स्वी, (था++तिन् ।) देवोदेश मन्त्रो- लेपः ५ निघषः ६ न्याद। इत्यमरः जमनं पर्वणि ७६।३५) धारणपूर्वकोऽमौ इविनिक्षेपः। तत्पर्याय' । विधघ ६ इति तट्टीका । प्रत्यवसानं१० भक्षणं बाहारसम्भवः, पु, (पाहारात् सम्मवो यस्य ।) देवयश २ होम ३ होघं 8 वषटकार: ५। इति १९षशन १२॥ इति रत्नमाला। बभ्यवहार शरीरस्थरसधातु । इति हेमचन्द्रः । हेमचन्द्रः। (यचा, रघौ १।५३ । १३ खदन १४ निगर' १५। इति राजनिषण्ट : पाहायें, घि, (पा++ ण्यत् ।) घागन्तुक । "पुनानं पवनाजूलधूमैराइविगन्धिमिः । यस्य गुणा । सद्यस्तृप्तिजनकत्व । वनकारित्व । इति भिकाण्डवः धम्मात् मण्हत्या जातः खनामख्यातो मरट्वेदः। देहधारकत्वच । इति राजवल्लम । ("पाहार्नीयमानंहि क्षण दुःखेन इद्यताम्" यथा हरिवशे- ("तमुवाच भगवानाय । हिवाहारोपयोग एक. इति कामन्दक ।) थाहरणीय। (यथा, मनु "मरावती ममत्वन्तो देवानजनयत् सताम् । रा पुरुषस्याभिरदिकरो मवति। पश्विाहारो १२०२ । “अथ मूलमनाहाय्यं प्रकाशक्रयशो नडप घाऊतिं चैव चारित्रं प्रभमनगम्"।) पयोगः पुनाधिनिमित्तमिति"। धिता") (शस्त्रकममेदः । यथा सश्रुते "तच पाडल्यं, सी, (बाण ++ )) पविशेषः "तमुवाच भमवानाघेयः। यदाहारजावमनि शमकम्माठविध, तद्यथा ,-केद्यं भेद्य, रेख्य सरवट इति कामोरादौ सावं। वत्पर्यायः । . ।

·No text on this page.

·1 - - - - १९७ मासे प्रास मासु इति श्राइवे ऋग्वेदीयम्टापरिशिष्यम् । एचक् एषक कम्पयेच्च शोभनं तादृशासनम् । "रोचनो दीपनो इद्य शोषशोफार्भसंहित । थपि च। म पत्रमासनं कुर्यात् कदाचिदपि यूजने । होमविकारघ्नो वर्ण्य पकरसो मत"" न प्राण्यङ्गसमुदभूतमस्थिभं हिरदादृते । "मयो मिन्नारदातो गौउस्तर्पणदीपन' । "सानं दानं तप श्राद्धमनन्तं राजदर्शने । मावदन्तसनातमासनं कामिके घरेत् । छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेरेयो मधुरो गुरु" । व्यासुरी रात्रिरन्यत्र तमात्ता परिवर्जयेत्” । धर्मपूर्वोदिव ग्राह्य तथा गन्धम्टगस्य च इति घरक' । तथा च सुश्रते। इति श्राइतत्त्वतयमवचनम् ।। वासुरसर्गा सलिले यदि कुबीत देवताना प्रपूजनम् । "तीक्षण सुरासवो हृद्यो मूबल्ल कफवातनुत् । यथा। तत्राप्यासनमासीनो नोस्थितस्त समाचरेत् । मुखप्रिय स्थिरमदो विज्ञेयोऽमिलनाशन । "हो भूतसौ लोकेऽस्मिन् देव यासर एव च। तोये शिलामय कुर्यादासन कौशमेव वा ! लधर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापह । देवो विस्तर प्रोक्त वासरं पार्थ मे पटनु । दारवं तेजस वापि नान्यदासनमाचरेत् । तिक्ता कषाय' शोफनतीक्ष्णः खादुरवातकृत् । प्रत्तिश्च निरत्तिच जना न विदुरासुरा । धासनारोपसंस्थानं स्थानामावे तु पूजक ! तीक्षण कषायो मदकृटुर्नामकफगुल्महत् । न शौचं नापि पाचारो म सत्य तेषु विद्यते । बासन कल्पयित्या तु मनसा मूमयेन्जले । कृमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरु । असत्यमप्रतिष्ठन्ते अगदाहरनीश्वरम् । यद्यासनस्य सस्थान तोयमध्ये न विद्यते। बल्य पित्तहरो वा म्द्दीकेचुरसासव" ।) थपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहेतुकम् । व्यन्यत्र वा तदा स्थित्वा देवपूजा समाचरेत् । स्थासवठ्ठः, पु, (घासवत्य हु।) तालक्षः। इति एता दृटिमवरभ्य नशात्मानोऽल्पबुद्धय । प्रत्येतत् कथितं पुत्र पून्यपूजकसङ्गतम् । रामनिर्घण्ट । प्रमवन्तुण्यकर्माण क्षयाय जगतोऽहिता । थासनं पाद्यमधुना प्रण वेतालभैरव" थासादित', त्रि, (बाह+सणिच् + क्त' ।) काममाश्रित्य दुप्पूर दम्भमानमदान्विता । इति कालिकापुराणे ६७ अध्याय । प्राप्त'। लब्ध । इत्यमर। (सनिधापित , प्या. मोहात् ग्टहीत्वा सहाहान् प्रवर्तन्तेऽसधिनता । पासन, पु, (पस क्षेपने + ल्युः + प्रशाद्यम् ।) जीव योजित, सम्पादितः।) चिन्तामपरिमेयाश्च प्रलयान्तामपाश्रिताः। करक्षः। इति मेदिनी । (जीवरक्षशब्देस्य | स्थासार, पु, (धा ++घम् ।) धारासंपात | कामोपमोगपरमा एतावदिति निखिता । विशेषो शेयः) वेगरिः। (मेघदूते, “वामासारप्रशमितवनोप प्याशामाशशतैर्वद्धा कामक्रोधपरायणा । बासना, स्त्री, (प्यास्यतेऽस्याम् । प्यास +ण्यासश्रन्थो तवं साधु मूर्जी" । प्रसरणम् । सैन्याना सर्वतो ईहन्ते काममोगार्थमन्यायेनार्थसक्षयान् । युध ।) स्थितिः। इत्यमर' । च्यातिः । इत्यमरः। (यथा पञ्चतन्ते ।३।०८। दमद्य मया लब्धमिद प्राप्मा ममोरथम् । पासनी, स्त्री, (प्यास्यतेऽस्मिन् । च्यास+धिकरणे "तस्मात् दुर्ग दृहं कृत्वा समटासारसंयुत" !) इदमन्तीदमपि मे भविष्यति पुमर्धनम् । स्युट+स्त्रिया डीम् ।) विपणिः(घास+भावे + सहवलम् । इति मेदिनी (यथा पञ्चतन्ले शर। यसौ मया इत शव निय्ये धापरानपि। ल्युट+ सीप) स्थिति । इति मेदिनी। "अज्ञातवीवधासारतोयशस्यो प्रजेत्तु य" ।) ईश्वरोऽहमई मोगी सिद्धोऽह वसवान् सखी। पासन्दा, है, (धासं ददातोति । घास+ड) वास- पासीन , त्रि, (बास् + शाम ।) उपविए। रति याप्योऽभिजनवानमि कोऽन्योऽस्ति सहशो मया। देवः । इति मेदिनी। जटाधर'। वसा लोक इत्यादि भाषा । यध्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोरिता । चासन्दी, स्त्री, (थास्यतेऽस्या । पास् । चन्दादय-चासीनप्रघणायितं, सी, (चासोनेन उपविऐन प्र प्पनेकचित्तविभान्ता मोहजालसमारताः। खेति साधु ।) क्षुदखट्वा । इति मेदिनी। (यथा, चवदाधरितम् ।) उपविश्य निदावशेग दोलनम्। प्रसता कामभोगेषु पतन्ति मरकेऽमुची। शतपथमाझणे ५। "तस्मादमा प्यासन्दी इति रामवलम' । कोला इति भाषा। धात्मसम्माविताम्तव्या धनमानमदाम्विता' । माहरन्ति सैषा खादिरी विटयणा भवति येय धासति , पु, (पासूयते + धास् + सु +तिन् ।) यजन्ते नाम यज्ञेन्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् । वयता भरतानाम्") मद्यसन्धानम् । इति हेमचन्द्र । मद चोयान पारं वल दर्प काम क्रोधश्च सभिता । यासमः, पि, (पास्+स+त) निकट'। इत्य इति भाषा। मामात्मपरदेहेषु प्रदियन्तोऽभ्यसूयका ! मरण (समीपवयों, कुमारसम्भवे, २४ "या. यासतीवल, पु, (धासुतिरस्यास्ति रज'कृप्यासुति तानई दिघत क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । सीनमासप्तशरीरपातः" । यस्ताभिमुख सूर्य' ।) परिषदौ वलच् । वलेति दीर्घ ।) यच्चा। शो. क्षिपाम्य गसममुभानासरीवेव योनियु। पासवा, ई, (पास् + सुन्+यम्।) मद्यविशेषः। गिडक' । इति हेमचन्द्र । (कन्यापाल', शूदनाति प्यासरों योमिमापना मूण जम्भनि जन्ममि । तत्मायः। मैरेयं २ शोधु' ३ । इत्यमर । विशेष) मामप्राप्येव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गविम्"। "शोधुरिपुरः परपरासयो भवेत् । बासरः, पुं, (पसर+प्रजाघण् ।) पसर । इति इति श्रीमगवद्गीतायां १६ पथ्याय' । मेरेय धातकीटप्पगडधानास्ससहितम्" । सिद्धान्तकौमुद्यामुयादिवृत्ति । घासरी,स्त्री,(पसरस्य श्यं । पसर+तम्येदमियर इति माधवेन भेदः कृतस्तथापि सूममनादृत्ये "माझाद्यरधाविवाहान्तर्गतविवाहविशेष । तत डीप।) राशिका | राइस इवि मामा । दमुखम् । इति भरत । मधमाधम्। इति "सासरोद्रविणादागात्" इति याश्वरका । इति राजनिघण्ट । विविधचिकित्मान्तर्गत- रामिण्ट : (यथा मनु' १९६५। "शातिभ्यो नविय दत्त्वा कन्यायै चैव शक्तितः। चिकित्साविशेष। सा च छेदमेदाद्यामिका । "यहरतापिशापा मच मांस सरास। कन्याप्रदाम खाच्छन्द्यादासरो धर्म उद्यते"। इति वैद्यकं शचन्द्रिका च । तपनाभन मासय देवानामवता हरि") इति मनु ॥११॥ बासेचन, घि, (न मिथते मनोऽत्र । मह+सिर ("पदपकोषमान्नुभो विहं मद्य स पासव" । धासर, को, विसवयम्। इवि राजनिर्घण्ट' । + पधिकरो न्युट ! तत सार्षे पस् ।) यस्य इति शायर। यथा मावप्रकारे। पसरस्थ माव । (यथा गीताया १९५॥ दर्शने टरको न जायते स तत्मय । "पाण्वस्य गुमा श्या वीजमदगुण समा" 1) " मा दुष्कृतिनो मत प्रपद्यन्ते नराधमा । पतिहत् २॥ इति शरादती । (पा+सि+ पासपमेदेन रायमेदो यथा। माययामहतसामा पासरं भावमाथिता") कर + ल्युट । पाचनपात्रम्। यथा, देदे "हेदी मारवतीरो मेहपीनसकासभित्" । पसरसम्बन्धीये त्रिवि व्याकरम् । १।१८।१५। "या पात्र पक्षपापनानि" ) "ए सरभि जादुयो नातिमदो बा"। बासर, नि, (पारस्येदम् । सर+पर।) पहर-चामेघरक, चि, (पावन व उंदा बन्।) इति वामटः। सम्बन्धि । यथा- पसेपर पास इत्यमरटोमार्ग राय. "भुखपिया बसमा सनितिरोगनु । "यस्मिन् नये पुरारदिशे देवानमिरे। मुकुट ! (यघा, सारियदराम परिरे। भरतोबा परिपोरोपायर"। सासरं वरेट बारमातिम्"। "नयनयुगासेपनकं मानसरबापि दुपापम्" ।)

·- . भाष्ट्रि इसरारण २ मगर तरवट 8 शिम्पीपण ५ सपुष्प ६ पीसपुप्प ७ कारागाप्पा ८ सपमा- प्रत्यकर भरत्युप्प १. । सरय राणा । तिपत्वं । शीतलत्व। पस्तिषम् । पिसामुणरोग- कुछकायहूतिगन्तुनमगागाशिपथ । ति राग. निर्घण्ट थाहतं, की, (था++ni) प्रणयपर्यन्त यथा,- "कदम्बानि पटोलागि एन्ताकदिनानि । म त्यनेत् कातिके मासि यावदागारकी", "पाहतानि चाभूतामि प्रापपर्यन्तामोति या- वत्" इति सिध्यादितत्पम् । थाात', त्रि. (पाय +2+) तामान । यथा,- "प्रगायत सवीर्याणि तीर्थपादः प्रियभवा । प्पाइत इव मे भोप दर्शन याति पेतरि"। इति श्रीभागवते १ मन्धे । । याइति, स्त्री, (धार +शे+किन् ।) पाहानं। इति शन्दरमावसी। पाइय, पि, (यही भव । पहि+म् ।) पहि समन्धि। तदियधम्मादि। सत्यमर: पाहो, य. (था इन्तीति। थार+इन् +हो।) विकल्प । इत्यमर : प्रत्र । (यथा भाकुन्तले पघमारे। "हारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांगुन") विचार | इति मेदिनीकरहेमघनौ। ("धादो नियत्स्यति सम हरियानाभिः"। इति शाकुन्त प्रथमाज।) धाहोपुरषिका,स्त्री, (यहो पहमेव पुरुष । मयूर यंसकादित्वात् समासः। पदोपुरुषस्य भाव । बहोपरुष+वम् +स्त्रीत्वात् टाप् ।) दीत् । यात्मनि सम्भावना सा । इत्यमरः। पधिकार्य- वधनेम शक्करप्रतिघाताविष्करण । यात्मविषय- कार्यविद्धिजननशमयाविय्करण। रति भरत । (यथा, मट्टौ ॥२०॥ "पाहोपुरपिका पश्य मम सहलकान्तिभि:"1) पाहोसित्, य्य, (वाशे च खिच।) पाहो । वि- कल्पः । इत्थमटीका। पाहा, ए, (अको समूहः।) दिनसमूह । इति चाकरणम्। पाक्षिक, त्रि, (पहा गिरीस! मान +ठम्।) दिननिये । दिनसाध्य । इति मेदिनी दिन- सम्बन्धी पाक्षिक, मी, (पहा निरंत। पहन +ठम्।) भोजन । प्रकरणसमूहः। ग्रन्थमागः। नित्यक्रिया। इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ। पथ रघुनन्दनभट्टाचार्यतालिकाधारतत्वोत- कम्मायि सक्षेपेण लिख्यन्ते । २.० आहि ममध दक्षिणपरण भूमौ पिन्यम्य कार्पोट- अष्टे दधिणाहन मण जगा दद्यात् । कनागदमयन्तीनमाश्यगुपगणकावीयाणुगान् तसो महीमाणनामावेऽधित्वादविलममेव मो रात्या नेतमुखे पक्षालय निरापामेर । जमपात्रमुत्य उशिएमपनीय तत् स्थान गोमयो- तमः भैया दक्षिणायो वा दिशि मूपएरोमात् दकाभ्यां पियेत्। राग जनशिकागोपरा छत्वा पिरापम्य हरि सस समा प्याराने उपवियपरटेवतानाम गाया रसत्या दिवा सूर्य राणी पद नाग या गदसम्म अमोणताय ममरपाठपूवंकवाम दम्तेनोदर परि- पनि पागेर । मग्य पादतमननानन्तर वामपान किचित् नगो दन्तधापन। दन्तकायामापे लिपिदिने कान शयिया तामसादिमुखवासनहयं मोरयम् प दादागायली पीची गुरप गोपविल्या ति। मिरापामेत् । पथ पठराप्तमयामाइंशयम्। ततः प्रात माग सिंगर राज्यात प्रत्या इतिहासपुगादियवलम् । सूर्योदयपप गायों जपेत् । खानामा प्रधाएमयामारुन्यम्। पातोळ गात्रमान मनापामप सत्या बौकिकपिनाकरसम्। सायंमन्योपासनम् । सन्योपासनं कुर्यात् । प्रयदेवताम्मरणादिकर कुर्यात् । ষ আমেরিন ঘিনমিয়াঘাঘ पपराधिसत्यम्। मध कुम्मात् सि ।। सन्ध्यानन्तरमिएदेवतामन्त्रमपत्रिकादपाय - थप हितोपयामान्यम् । मागययमरणानि कुर्यात् । वेदविद्याभ्यास । समित्पुष्पाचागय । ततोऽवादिपाके जाते पूर्नवहतिवैश्वदेवकर्मसी पप रतीययामाजशन्धम् । सत्ता पतिपिमाऽमादिक तमै दया पवाय- गरदेवधार्मिकोपासन। मुटुममरणार्थमीबरो. मरणीये. सा सामहराभ्यनारेऽनतिका मु पासमादिप श्रीत । अनमोजनाभाये ताम्बूलादिक मोलयम्। पप पशुपयामासंपन्यम् । पचमयामाम्यन्तरे विद्याभ्यास कुर्यात् । तत' मध्याश्यान । तष परसातोदके घेत् तदा सात शयनं। अपिदे पदोपरि शय्यां कृत्वा शिरो- पशचीन् वा मत्पिण्डान् तीरे क्षिमा नामि देशे पूर्णकुम्भ निधाय राषिवास परिधाय प्रक्षा- मात्रोदके कुशहस्त सशिरकमष्जन सत्या दिरा मिसपाणिपादो निराधान्तः पूर्वशिरा दक्षिण- चम्य सदस्य यथाविधि चिर्गिमणेत् । शिग वा पनमाम स्पला दामदयाभ्यन्तरे सत सागवस्त्रपाणियसिरेकेण गापमान सिलक शयोस । तर्पयस कुर्यात् । थथ दागेपगमनम्। तत' प्ययममुर्गा मध्यानसन्यो समाप्य अपयश को मिपिद्धतरदिने स्त्रीसम्मोग कृत्वा ता विधाय देवपूजन छत्या पादोदक नैपेधन यथा दक्षिणपार्म सापयेत् । काले उपयुझोत ।। सत पविसम्वेन मूघपुरीषोर्गवत् मनलाभ्या यथ पञ्चमयामाईकन्यम् । लिड हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य दिरापम्य सायात् । मलिवेवदेवकम्मणी काम्यवलिकर्म वामदेव्यगाम ऋतुमिनगमने तु लिङ्गप्रक्षालनमाधमनदयमात्रय गानाशाको तस्य पि' पाठ पार्मणवाडानन्तर कुर्यात् । स्त्रियास्तु तावन्ततावपि नेपादिक्षा- पलिवयदेवकर्मणो कर्तव्ये । जनानन्तरमाधमममात्र न मान, हाजनादे बलिकर्मानन्तरमतिथिलामा मुहू गोदोग पूर्व मूत्रपुरीमोत्सर्गों न कुर्यात् । सम्भोगानन्तर काल वा घमोजनेन प्रतीक्षेत । सम्लग भिक्षा तस्या रात्रौ एकश्य्यायां न प्रयीयासां । परता दिक दत्त्वा तदनुमत् । तदानीमतिथ्यलामे नि वपि गर्मवत्त्वेऽमि कामुकीमुपेयात् । त्यश्राद्धान्तरमतिथीन् मोजयेत्। भोजनासामर्यों सावभिगम्य प्रासनैमित्तिकमङ्गभून्यसार कु. मिक्षा दद्यात् । चतिथ्यमामे ब्राह्मणाय दान तदसम्भये पौ भले वा किञ्चिदन क्षिपेत् । सुगमनं पुलोत्पत्तिपय्यंन्तमावश्यकम् । इत्या- ततो नित्वाज। वामदेव्यगान तदशक्तो क हिकाचारसवोतकर्म समाप्त ।* प्रय पठेत् । नित्यश्राद्धकरणासामर्थे पनितर्ष- थाहाद', ई, (पाड+सद+धम्।) स्थानन्द । णाभ्यां मिढयवसिद्धिः। ततो गोग्रासदान गो धर्मः। यथा । श्रीभागवते १.१५।१. नमस्कारष कुर्यात् । ततो यथाविधि भोजन । "नन्दस्वात्मण उत्पमे जाताझादो महामना। विष्णुपादोदकादिक यूर्वमन्टहीतश्चेत् इदानों थाहय विप्रान् वेदज्ञान् सातः शुचिरलतान्।" स्टडीयात् । तत स्थानान्तर न गत्या निधर्मी- पाहादित, वि, पानन्दितः । इछ। नाताहादा । मुखहलो शोधयित्वा टणादिना दन्तलमरसद्रष्य इतोऽस्य जावे इत्यनेन पाहादशदात् खप्रत्य- मपनीय जनगण्डूपर्मुखाभ्यन्तर शोध्य पाणिमादौ येन निम्पमः। प्रक्षापयेत् । धाक्यः, ए, (पा+के+प। यहा पायायवे तव पासमय एव भूमौ पादौ संस्थाप्य दिरा- प्राप्यते इति । थाइ+या+घर्षे का।) नाम । पम्य मुख तुलसीपत्रादिना समोघ दक्षियपारा. इत्यमरः। (यथा, रामायो पालकाले।।। . र्यात्। सन समाय ·ह । इ २०१ इक्षु "कृत्वा तु तन्महापाक्ष काव्यं रामायणायम्"।) "शेषा' स्पृया इलोक्ता" इत्यादि । यथा, "प्रत्यादेशव्यलोकमपेतु ते"। इति शाकुन्तले । बहादशव्यवहारपदान्तर्गतो व्यवहारविशेषः । शिक्षाया शब्देन्दुसारः। तथाहि "अधोऽस्पृथा (सम् +या) सम्मिलने । "देवाश्चैतान् समत्यो- यथाह मनुः धयमे। 8५। "तिघामाद्यम्टणा- यणस्वीषत् नेमस्पृशाः शल स्मृता' । “शेषा चूाय्य व शिशुरुक्तवान्"। इति मनु । २ । दान" इत्युपक्रम्य । “स्त्रीपधी विभागच द्यूत स्पृशाः इलप्रोक्ता" इत्यादि। अष अच' १५२ । इत्यादयो शेया ।) माझ्य एव च"1) अस्पृष्टा स्पीभावरूपविस्तत्ववन्त यणस्वीषत् इ, ल, स्मृत्या। (यदा- परं-सक-धनिट् ।) षधि- पाहा, स्त्री, (बाहाममिति । या ++घा ।) ध्यस्पृष्ठा इत्यनुषन्यते तेन ईपदस्पृटा ईघविता पूर्वोऽयं। यधिग्रहणं वन्यपूर्वस्य किंवलस्य च नाम | संज्ञा । इत्यमर । इत्यर्थः । नेम इत्य. तेन शुलः ईषत् विटता' प्रयोगनिरासाध। एव सर्वत्र । ल यध्येति तव बाहानं, सो, (घा++भावे ल्युट। ) धावा यणमपेक्ष्याधिकविरतत्ववन्त इत्यर्थः। थपि च लक्ष्मणः । इक स्मरणे इति प्रसिद्धोऽयं। इन्व- इन । हाका इति भाषा । तत्पर्याय । इति २ "धनिमीचे पुरोहितं यज्ञस्य देवम्टत्विमम्। हो दिक इत्यत्रास्यैव ग्रहणम् । इति दुर्गादास । प्याकारणं । इत्यमर। (यथा मनु' १२६ । तारं रत्नधातमम्"। ईले इत्येतत् समस्तमपि.. ल ध्यध्ययने । (यदा-या०-सक-अनिट् ।) "जन्मन्येन चाहानं खब्राझण्याखपि स्मृतम्"।) पदमनुदात्तम् "विससिड" इति सूत्रेण प्यवि- वधिपूर्बोऽय । व्यध्ययनमर्थत शब्दतञ्च गुरुतो (बाहयतेऽनेन। करणे ल्युट ।) नाम । इति शब्द उन्तादग्निशब्दात् परस्य ईल इति विपन्तस्य ग्रहण । उ ल वेदमधीते विप्र । इति दुर्गादास। रत्नावली। निघात विधानात् व्यमिमील इति पदयोः स (“य स्वाध्यायमधीतेऽब्दं विधिना नियत अधि" हिताकाले तु धातुगतस्य ईकारस्य खरितत्वम् इति मनु ।२।१३७) "उदात्तानुदात्तखरितः” इति सूत्रेण उदात्तात् |इ, व्य, भेद । क्रोधोक्ति' । धमाकरण । धनुकम्पा । ह, इकारः। तीयखरवर्ण । वस्योचारणस्थान परस्यानुदात्तस्य स्थाने खरित स्यात् इत्यर्थकेनानु इति मेदिनी। खेदः। इति हेमचन्द्र ।। तालु। स च खो दीर्घ भुतश्च भवति । दात्तस्य ईकारस्य स्थाने खरितादेशात् ततःपरस्य ईरेज, पु, लण्ड देशजातम्लेच्छजातिविशेष । यथा,- (अयश्च उदात्तानुदात्तसरि-भेदाव् त्रिविध । ले इत्यत्र एकारस्य तिप्रत्ययरूपस्य खरितात् "बधिपा मण्डलानाञ्च सग्रामेष्वपराजिता । अनुनासिकाननुनासिकभेदाच्च प्रत्येक दिविध सहितायाम् पूर्वस्येकारस्य नितरा उदात्तत्वम् । इरेमा नव घट पञ्च लण्ट्रभाश्चापि भाविन" । रतेन पड्विध एव ।) व्यपरश्च ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नइति सूच्य इति मेरुतन्त्र २३ प्रकाश। "इकारं परमानन्दसुगन्धकुसमच्छविम् । ते। यत्र मूलम् पाणिनीयशिक्षाग्रन्थे। यथा,-., [स्] व्य, कोपः। सन्ताप । दु'खभावना । इति हरिब्रह्ममयं वर्ण सदा रुद्रयुत प्रिये । "कण्यावहा विघुयशास्त्रालया घोटजावुपू । शब्दरत्नावली सदा शक्तिमयं देवि गुरब्रह्ममयं तथा। "खराणामुष्मणाच्चैव विटतं करणं मतम्" ।) 1, पु, (व्यस्य विष्णो श्रीकृष्णस्यापत्यम् पुमान् । सदाशिवमयं वर्ण पर ब्रझसमन्वितम् । तस्य नामानि यथा,- प्य+इन् ।) कामदेव । इति पुरुषोत्तमइला- हरिव्रझात्मकं वर्ण गुणत्रयसमन्वितम् । " सूक्ष्मा शाल्मली विद्या चन्द्रः पूषा सगुद्यक । युधौ ॥ यथा, प्यारमेये एकाक्षराभिधानम् । इकारं परमेशानि खयं कुण्डली मूर्तिमान्" : सुमित्र सुन्दरो वीर कोटर काटर पय । "कामे रतिलक्ष्मयोरी उ. शिवे ब्रह्मकाद्य ऊ". रति कामधेनुतन्त्रम् ॥ ( वझीयभाषायां । ) भूमध्यो माधवस्तुष्टिदक्षनेत्रश्च नासिका । इक्कट', पु, टणविशेषः । तत्पर्यायः। बहमूल २ । तस्य लेखनप्रकारो यथा, शान्त' कान्त कामिनी च कामो विघ्नविनायक । इति त्रिकाण्डशेष । कोशाणा३ इत्कटः 8 1 इति "ऊर्ध्वाधः कुमिता मध्ये रेखा तत्सहाता भवेत् । नेपालो भरणी रुद्रो नित्या सिमा च पावका"। हारावली । (इत्कटशब्देऽस्य विशेषो द्रश्य ।) लक्ष्मीबाणी तयेन्द्राणी कमात्ताखेव सवसेत् । इति वर्णभिधानतन्त्रम् ॥ ( माटकान्यासेऽस्य इक्षुः, पु, (इष्यतेऽभिलप्यतेऽसौ इति । इष् + क्स।) शीर्षाधाकुचिता रेखा दक्षोर्ड्स कामरूपिणी । दक्षिणचक्षुधि स्थानम् । यथा, माटकान्यास खनामख्यातटणं । याक् इति माषा। तत्पर्यायः। मात्राशक्ति' कोण्युता ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते” । तमन्त्र' 'नमो दक्षिणचक्षुषि ई नमो रसाल' २। इत्यमरः । कर्कोटकः ३ वशः 8 इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥*. (यद्यपि सिद्धान्त- वामचक्षुषि" । इति।) कान्तार ५ सुकुमारक द प्यधिपत्र ७ मधुटण. कौमुद्या “इधुयमानाम् तालु" इति सामान्यत इ, गतौ। (मादि-इलपक्षे यदा-पर-सक-यनिट ।) दृष्य ६ गुडटण १० । इति राजनिघण्ट' । उक्तं तथापि शब्देन्दुशेखरादिय्वस्य विस्तरतो इल, ययति। त रति। एथक्पाठसामर्थ्यात् पूर्बो म्त्युपुष्यः ११ महारसः १२ वसिपत्रः १३ को- विरतियता । यथा,-"तुल्यास्य प्रयत्नमिति न लित्। शेषस्त इन गताविति प्रसिद्धः। यिनो शकार १४ इक्षवः १५ । इति शन्दरत्नावली। सूण प्रशन्देन विलक्षणयत्नवोधेऽपि लोके ऽध्यणावित्यादिषु ग्रहणमस्यैव । इति दुर्गादासः । पयोधर १६ । इति जटाधर । *। तस्य मेदा । यत्नप्रयत्नयो पर्यायतेति ध्वनयन्नाह प्रयत्नो (उत् ।) उदये । समुन्नतौ । यथा,- वशक १ कान्तार। २ भोर ३ पौण्ड 8 | इति हि विधा इति क्षधित् यत्नो विवेत्येव पाठ'। "उदयति यदि भानु' पश्चिमे दिग्विभागे" इति। रत्नमाला । सामान्येक्षुगुणाः । रक्तपित्तनामित्व । एतेषां चाभ्यन्तरत्व वर्णोत्पत्ते प्रारभावित्वात् । (यभि+उत्।) अभ्युदये । समुन्नतौ । सर्वंगत्यर्था बलशुक्रकफकारित्वं । पाके मधुरत्वं । दिग्धत्व । तथाहि नाभिप्रदेशात् प्रयत्नप्रेरित' प्राणो ज्ञानार्थी प्रात्यर्थाथ इत्यनेन प्राप्त्यर्थेऽप्यस्य वजन गुरुत्व। शीतलत्वं । मूत्रद्धिकारित्वञ्च । तस्य नाम वायु ऊईमाक्रमन् उर प्रतीनि स्था प्रयोग' । यथा,-मनुः । मूले यतिमधुरत्व । मध्ये मधरत्वं । यन्थित्वन- नान्याहन्ति ततो वर्णस्य तदभिव्यलकध्वना "ब्राझण' श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्"। ग्रभागेष लवणरसत्वश्च । इति राजवल्लम । त्पत्सितधोत्पत्ते । प्रालिझायोपायमध्यमूलानि "प्यमेति मन्दं मन्दं कावेरीवारिपावनः पवन"। मूलादूई मधुरत्वं । मध्ये पतिमधुरत्वं । अग्र वर्णोत्पत्तिस्थानं ताचादि यदा सम्यक् स्पृशन्ति इति साहित्यदर्पणम् । (यवि) यतिक्रमे। परा समाप्तवणत्वं नीरसत्वञ्च । यमुक्त इक्षुमक्षणगुण्य । तदा स्पृष्टता पित्स्पर्णे ईषत्परता समी भवे । यथा, हितोपदेशे।१। पित्तदासत्वं । मुक्त वातप्रकोपणत्वं । भुक्तिमध्ये पावस्थाने संतता दूरावस्थाने विरतता पतएव "धतीत्य हि गुणान् सर्वान् खभावोमूद्धि वर्तते"। गुरुतरत्वच ॥ इति राजनिघण्ट' । दन्तनिष्पी. इचयमानां तालव्यत्वाविशेषेऽपि घवर्गे उपा "ततः परं जनस्थान मोशनयमतीय वै"। डितेचुरसगुणा । हिमत्वं । मुझकारिख। रति रयितव्ये निकायादीना तालु स्थानेन सम्यक् स्पर्श इति रामायणे । (खनु) बनुकरणम् । यकारे ईषत् स्पर्म शकारेकारयो समोपटू- जनकत्वम्। जीवनहितकारिखम् । वायरतापित "धातुरादेशमन्वति तद्यथा हितदर्पण । नाशिवं। स्वादुत्वं । सिग्धत्व । प्रीतिदार | राह- रावस्थानं । स्परं प्रयसमिति यते सके मावे नात्माधीमो मनुष्योऽयं कालं मजति कधन" । वर्द्धकत्वं । मुखप्रहादकारित्वं । धातुबईकलन । ल्यूट। प्रयत्नमित्यपपाठ' नन्तस्य पुस्तत्वात् इति महाभारते। (थप) चमगमने। पलायने। इति राजवल्लमः विभिचारतदोषममममम. ॥ ।

·- इक्षु कारित्व। पल्पम्नेष्मदाटत्व। इद्यत्व। रचिजनकत्व । मूत्रशुद्धिकारित्व | देहस्य कान्तिदाटत्व। बल- कारित्व । पीयूषोपमत्व । घिदोषशमनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्ट । यन्त्रनिष्पीडितरसगुणा । रक्तशुक्रकारित्व । शीतलत्व । सारकत्व । सचि- करत्व । दाहजनकत्वश्च । इति राजवल्लम , छ. पि ध । दन्तनिष्पीडितरसगुणवगुणत्व । फिश्चित् पित्तवायुनाशित्व | व्यकोमलत्व। यस्वादुन्य । क्षीरविशम्भदाहकारित्वञ्च । पर्युषिततदसगुणा । वान्तिहरव । वातजनकत्वं । जाधप्रतिश्यायरोग- दाटत्व । कफवायुकारित्वश्च । इति रागनिर्घण्ट । तत्पक्षरसगुणा । गुरुत्व । सुतीक्ष्णत्व। कफवात- नाशित्वच । इति राजवक्षम । सिग्धत्व । यति शयगुरुत्व । यतिपाके विदाइत्व । पित्तासदोष. कारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्ट । प्यस्य विकारा "लसीकाफाणितगडखण्डमत्स्यगिडकासिता | निर्मला लघवो शैया शीतवीर्य्या यथोत्तरम्" : इति रामवलमः । यथेषुवर्ग । तक्षो मानि गुणाचा "इक्षुर्दीर्घच्छद प्रोक्तस्तथा भूरिरसोऽपि च । गुड़मूलोऽसिपत्रश्च तथा मधुटण स्मृत । इक्षयो रक्तपित्तना वल्या रय्या' कफप्रदा । खादुपाकरसा स्निग्धा गुरवो मूमला हिमा" स्वयेक्षुभेदा'। “पौण्डको भीगकश्चापि वशक शतपोरक । कान्तारस्तापसेक्षुश्च काण्डेक्षु सूचिपत्रक ॥ नेपालो दीर्घपत्रच नोजपोरोऽथ कोशकृत् । इत्येता जासयस्तेषा कथयामि गणानपि"* पथ पौण्डकभीरकोर्गुणा। "वातपित्तप्रशमनो मधुरो रसपाकयो । मशीतो सहणो मल्यः पौण्डको भीरकतथा" पथ कोशकारगुणा । "कोशकारो गुर शीतो रक्तपित्तक्षयापह" 11 पथ कान्तारेक्षुगुणा। "कान्तारेक्षुर्गुएर्टष्य मेमलो रहण सर":"! बथ दीर्घपोरवशकयोर्गुण । "दीधपोर' सकठिन सक्षारो वाक स्मृत"* अथ शतपोरकगुणा। "शतमा भवेत् किञ्चित् कोशकारगुणान्वितः । विशेषात् किश्चिदुष्णव सक्षार पवनामह" बथ मनोगुप्तागुणाः। "मनोगुप्ता वातहरी नष्णामयविनाशिनी । सशोता मधुरातीव रक्तपित्तविनाशिनो" अथ तापसेक्षुगुणा । "तापसेक्षुभवेत् म्टद्दी मधुरा मेणकोपना । तर्पणा चिकचापि सष्या च बणकारिणी" पथ मालवा क्षुगणा। "वाण इक्षु कफ कुर्यान्मेदोमेहकरच स । युवा तु मातहत् खादुरीपत्तोरणच पित्तनुत् । तापित्तहरो रडा क्षतहत् बलवीर्यवत्" *: पानदेन मेदः। २०२ इक्षु "मूले तु मधुरोऽत्यर्थ मध्येऽपि मधुर स्मत । सक्षाराः सकपायाच सोयणाः किञ्चिविदाहिन" ध्यग्रे ग्रन्थिषु च ज्ञेयं इक्षुः पटुरसो अने" * ॥ "ठष्य शीतः स्थिर खिग्धो रहो मधुरो रसः। वथ दन्तपीडितेचुरसगुणाः ॥ स्येमणो मक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदयते । "दन्तनिष्पीड़ितस्येक्षो रसः पित्तासनाशन । शैत्यात् प्रसादाभाधुर्यात् पौण्ड कादशको वर" शर्करासमवीर्यः स्यादविदाही कफप्रदः"* इति चरक तथा च सुश्रुते । प्पथ यन्तपीडितस्येक्षुरसस्य गुणाः । "इक्षवो मधुरा विपाका गुरवः शीताः सिग्ध- "मूलाग्रजन्तु ग्रन्थ्यादिपीडनाम्मलसकरात् । वल्या दृष्या मूनला रक्तपित्तप्रशममा कृमिकप- किञ्चित् काल वित्या च विकृति याति यान्त्रिक प्र कराञ्चेति ते धानेकविधा । तद्यथा,- तस्मादिदाही वियम्भोगर' स्यादयान्त्रिको रस" "पौण्डको भीरकञ्चैव वाकः शतपोरकः। यथ पर्युषितस्येक्षुरसस्य गुणा । कान्तारखापसेक्षुश्च काछेक्षुः सूचिपत्रक' ! "रस' पर्युषितो नेयो यलो वातापहो गुरु । नेपालो दीर्घपत्रच नीलपोरोऽथ कोशछन् । कफपित्तकर शोषी भेदनस्वातिमूत्रल": * 1 इत्येता जातय स्थौल्याराणान् वक्ष्याम्यत' परम् । प्पथ पक्वस्पेक्षुरसस्य गुणाः। सुशीतो मधुरः स्निग्धो रहण लेमणः सर' । "पक्को रसो गुर सिग्ध सुतीक्ष्ण कफवातनुत् । पविदाही गुरुरष्य पौण्डको भीरकस्तथा । गुल्मानाप्रशमन किञ्चित्यित्तहर स्मृतः" ! प्याभ्यां तुज्यगुण किश्चित्यक्षारोवशको मतः । यथेक्षुरसस्य विकाराणा गुणाः । वशवच्छतपोरस्त किश्चिदुष्णः स वातहा। "इक्षोर्विकारास्तृड्दाहमूर्छापित्तासनाशना । कान्तारतापसाविक्ष वशकानुगुणो मतो। गुरवो मधुरा वल्या निग्धा वातहरा सरा । एवगुणस्तु काठेच, स तु वासप्रकोपण। वृष्या मोहरा शीता रहणा विषहारिण"! सूचीपत्रो नीलयोरो नैपालो दीर्घपत्रका। इति भावप्रकाश वावला कफपित्तना' सकघाया विदाहिना। (अथ श्वेतेागणा'। कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः । "रसायनोत्तमो बल्यो रोगवारणामुत्तम | यतीवमधुरो मूले मध्ये मधुर एव तु । स्निग्धश्च तर्पणो दृष्यो उहणश्च सजीवनः । प्षयेष्वक्षिषु विज्ञेय इकूण कवयो रसः। खादुगुणामिवद्धत्वाहातपित्तप्रशान्तिवत् । अविदाही कफकरो वातपित्तनिवारणः। दृष्योऽप्यन्तर्विदाही स्यात् सितेक्षुः कफन्मत" वनप्रसादनो वृष्यो दन्तनिधीडितो रसः। यथ कृष्णेक्षुगणा। गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकस्सु प्रकीर्तितः। "तहत् सकृष्णो भवन गुणाना पक्को गुराः सरः खिग्ध सतीपण कपवातनुत्"।) दृष्यो भवेतर्पण इणश्च । कोकिलाक्षरक्षः । इति राजनिष्ट। सजीवन स्यान्मधुरो रसेन इक्षुकाण्ड,मुं, (इक्षुरक्षस्य कायह इव कालो यस्य ।) शोषापही प्रणशोककारी" :- मुनक । शरमुख इति ख्यात । इति शम्द- अथ यन्त्र द्वरसगुणाः। चन्द्रिका। (यथा, रामायणे २।६१।१५। “यन्लेण पीडितरस कथितो गुरुश्च "चपराश्चादक शीतमिछुकाण्डरसोपमम्" ।) सृष्य कफच्च कुरतेऽथ सुशीतमश्च । काशटणम्। इति राजगिर्घण्ट । पाके विदाहिवलकृच्च सुशोमनश्च इक्षुगन्ध , पु, (रघुरक्षस्य गन्ध इव गन्धो यस्य ।) ससेवितो रुधिरपित्तराज निहन्ति"*। काशरणम् । इति भावप्रकाशः। क्षुद्रगोधुरक- अथ दन्तपीडितरसगुणा। रक्षा । इति राजनिघण्टः । "दन्तेन पीडितरसो रचितगुराश्च इन्दगन्धा, स्त्री, (इक्षुगन्ध +टाम् ।) गोक्षुरकाशः। सन्तर्पयो बलकरः कफवक्रमन । गोखुरी इति भाषा । शुरुभूमिकुमावः। को- वियम्मकोऽपि रुधिरञ्च तथैव पित्त किलाक्षरक्षः। कुजिया खारा रवि मावा । शोष निहन्ति मधुर स हिमो सरश्च" । काशंटणम्। इत्यमरो मेदिनी च। बाशिया पथ पकरसगुणा । इति भाषा। “पको गयतर स्निग्ध सुतीक्ष्णः कफवातहा । इक्षुगन्धिका, स्त्री, (इक्षगन्ध + कन्+टाम्।) भूमि- पित्तनोऽपि विशेषेण गुल्मातिसारकासनुत्"* अमाह । इति शम्दरतावली। (भूमिकुमास- इति हारीत । तथा च वाभट शाईधरश्च । शम्दोस्था रामादयो ज्ञेया' ।) "इक्षोः रसो गुर सिग्धो एहणा कपमूत्रवत् । इक्षुतुल्या, स्त्री, (रक्षोलल्या ।) रबविशेषः। था- दृष्यः शीतोऽसपिवन खादुपाकरसः सर। नाखु रवि लावा । तत्पर्यायः। प्लारिया २ सोऽये सलवणो दन्तपीड़ित शर्करासमः ! पनिषु १६बालिका 81 इवि रजमाना । मूलायजन्तुनग्धादिपीउनान्मनसारात् । इधरा, स्त्री, (छुरक्षस्व दर्मो बन्न इव दर्भो- किचित्काल विधवा च विचति यावि यासिक। यस्था) यविशेषः। वत्पावः। सुदी १ विदाही गुरुवियम्भी वेनासौ वत्र पौड़क । पत्रानुः श्यपपिका पसा रागा। समधु- प्रत्यप्रसादमाधुरतमनुवांशिकः । रख । चिम्मा चित्लामावा कविता शावमकवान्तारनपानाद्यावत' कमात् । रधिमनकाल। नएल। परममिवारिलष।

·२०३ इक्ष्वा इङ्गि इक्षु इति राजनिघण्टः। वातनाशित्व । सिग्धत्व । पतिपाके विदाइत्वं । योगाहरितपाण्डूना सरामण्डेन पञ्चम । इक्षुनेत्र, सी, (इक्षोर्ने ।) इक्षुमूल । इति राज पित्तासदोषशोषकारित्वञ्च। यथा भावप्रकाश । फलस्य रसभागच विगुणक्षीरसाधितम् । निर्घण्ट । "पको रसो गुरु स्निग्ध सतीक्ष्ण कफवातनुत् । उरःस्थिते कफे दद्यात् खरभेदे सपीनसे । इक्षुपत्र, पु, (इक्षो. पत्रमिव तीक्ष्ण पत्रं यस्य ।) गुल्मानाप्रशमन किञ्चित् पित्तहर स्मृत"* इतमध्येफलेजीणे स्थित क्षीर यदा दधि । यावनालमामधान्यविशेष । इति राजनिघण्ट ॥ इक्षुरसविकारगुणा । यथा भावप्रकाशे । जात स्यात् कफजे कासे श्वासे वन्याश्च तत्पिवेत् ॥ जोयार इति भाषा। "इक्षोर्विकारास्तृड्दाहसू.पित्तासनाशना' । मस्तुना वा फलान्मध्य पाण्डकुष्ठविधाईित । इक्षुप्रः, पु, (इक्षुरिव पूर्यते। इक्ष+पृ + क I) गुरवो मधुरा बल्या खिग्धा वातहराः सरा । तेन तक विपक्क वा सक्षौद्रलवणं पिवेत् ॥ शरणं । इति राजनिघण्ट । (शरणशब्दे उष्या मोहरा शीता रक्षणा विषहारिण") अजाक्षीरेण वीजानि भावयेत् पाययेत च । ऽस्य गुणादयो ज्ञातव्या ।) इक्षुरसक्वाथ, पु, (इक्षुरसस्य क्वाथ ।) गुड़ । इति विषगन्मोदरग्रन्थिगण्डेषु स्लीपदेषु च ॥ इत्यालिका, स्त्री, (इक्षोलिकेव तदाकृतित्वात् ।) हेमचन्द्र । (गुडशब्देऽस्य गुणादयो व्याख्येयाः ।) तुम्वया फलरसै शुष्कै सपुष्यैरवचूर्णितम् । छर्दयेन्माल्यमाघ्राय गन्धसम्पत्सखोधित ॥ रक्षुतुल्या । इति रत्नमाला ॥ धनाखु इति इक्षुरसोद , पु, (इक्षुरसवत् उदकं यस्य उदकस्य ख्याता । काश । इति राजनिर्घण्टा । काशिया उदभाव ।) इक्षुसमुद्र । इति जटाधर ! भक्षयेत्फलमध्य वा गुडेन पललेन च । इति भाषा। इक्षुवल्लरी, स्त्री, (इक्षुरिव सुखादा वल्लरी ।) क्षीर इक्ष्वाकुफलतेल वा सिद्ध वा पूर्ववतम् । विदारी । क्षीरकन्द । इति रामनिर्घण्ट ॥ पञ्चाशद्दशटडानि फणादीना यथोत्तरम् । इक्षुमूग, सो, (इक्षोः मूलमिव मूलं यस्य ।) रक्षवि- पिवेदिमद्य वीजानि कषायेवासुत एथक् । शेष । तत्पर्याय । इक्षुनेत्र २ मोरटकं ३ वंश- इक्षुवस्ती, स्त्री, (इक्षुरिव सुखादा वल्ली लता ।) नेत्र 8 वंशमूल ५ मोरट ६ वशपुरक ७ । इति क्षीरविदारी। इति राजनिघण्ट । यथ्याशको विदाराोरिमन्तर्नख पिबेत् । कषायैः कोविदाराद्यैर्मात्राय फलवत् स्मृता । राणनिर्घण्टा ("अतीव मधुयो मूला" इति सुश्रुतः।) इक्षुवाटिका, स्त्री, मुण्डकः। इति राजनिघण्ट । इक्षुयोनि , , (इक्षोनिरुत्पत्तिकारण 1) पुण्डूक- पुडि प्याक इति भाषा। गुल्ममेहे प्रसेके च कल्क मांसरस पिवेत् ।। इक्षु । इति रामनिर्घण्टः। (तत्र पौण्डक । शैत्य- इक्षुवाटी, स्त्री, (इक्षोर्वाटीव । ) पुण्डक । इति नर साधु वमत्येव न घ दौर्बल्यमवते" । प्रसादमाधुर्येवरा, इति वामट' । पौण्डकशब्दे राजनिघण्ट । "इक्ष्वाकुमूल मदन विशल्यातिविधे वा । चास्य विशेषो झय) इक्षुषेछन , पु (इक्षोरिव वेशन यस्य ।) भद्रमुन्न । कुछ किण्वामिको चापि पिबेत्तुल्यानि पूर्ववत्"।) इक्षुर, , (इक्षुमिक्षुवत् गन्ध रावि ददातीति । इति राजनिघण्ट इति 'चरक ) इक्षु+रा+क 1) कोकिलाक्षरक्ष । इति रत्न- इक्षुशाकट, ली, (इक्षो क्षेत्र । इक्षुशब्दात् क्षेत्रे इक्ष्वारि , पु, (इक्षुदृक्षस्य परिः ।) काशटणं । इति माला कुलिया खारा इति भाषा । इक्षु । पाकटाकिनौ इति शाकटप्रत्यय ।) इक्षुक्षेत्रम् । राजनिघण्ट । ( काशशब्देस्य गुणादयो ज्ञा- गोक्षुरकरक्ष'। इति शब्दरत्नावलो । काश । इति व्याकरणम् । इक्षुर भूमि इति भाषा । तव्या ।) इति राजनिघण्ट । इक्षशाफिन, ली, (इक्षोर्मवनं क्षेत्र वा। इक्षु+ | इक्ष्वालिक , पु, (इक्षुरिव यलति व्याप्नोतीति ।) इक्षुरका, पु, (इक्षुर +खार्थे + + 1) कोकिलाक्ष शाकिन ।) इक्षुक्षेत्र । इति व्याकरणम् । काशटणं। इति भावप्रकाशः। लक्ष । स्थूलशर । काशरण । इति राजनिघण्टः। इक्षुसार, पु,(इक्षोसार ) गुड । इति राजनिर्घण्ट । | इक्ष्वालिका, स्त्री, (इक्ष्वालिक + टाय।) इक्षतुल्या। ("स्वयगुप्सेक्षुरकयो फलचूर्ण सशर्करम् । इक्ष्वाकु पु, (इक्षुमाकरोतीति । इक्षु+प्यास् + छ इति रत्नमाला ॥ थानाखु इति भाषा । खागड़ा धारोफोन नर' पीत्वा पयसा न क्षय ग्रनेत्" । +मितवादित्वात् दुः । यद्दा इक्ष इति शब्दं इति केचित् ॥ इति व्यकतीति यक गतौ बाडलकादुण।) वैवखतमनु- | इख, गतौ। (मादि-परंसक-सेट ।) इति कवि- रक्षुरसः, पुं, (इक्षोरिव रखो यस्य ।) काशटण । पुत्र । स तु सत्ययुगे ध्ययोध्याया सूर्यवशीयादि कल्पद्रुम ॥ टतीयखरादि । एखति । इति इति भावप्रकाश । (रक्षुरक्षस्य रस । प्यस्य गुणा' राज । इति पुराणम् । (गीतायाम् । 8 ।१ । दुर्गादास ॥ मामेण यथा , दन्तपीडितेक्षुरसगुणा । जीवन "विवखान् मनवे प्राइ मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्" । इख, इ, गतौ। (म्पादि-पर-सक-सेटादित् ।) इति हितकारित्वं, हिमत्वं, शुक्रकारित्व, टप्तिजनकत्व, इक्षाको!धे जाता इति व्युत्पत्त्या वायलिना । कविकल्पद्रुम ॥ टतीयखरादिः । इ, इमृते । इति वायुरक्तपित्तनाशित्व, स्वादुत्वं, रक्तवईकत्व धातु इक्ष्वाकुवशोद्भवा । यथा रघुः । १/७२ । दुर्गादासः॥ वडकत्वञ्च यथा भावप्रकाशः । "इयाकूणा दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः" ।) इग, इ, गतौ । (म्वादि-पर-सर्फ-सेट दित् ।) इति "दन्तनिष्पीडितस्येक्षो रसः पित्तासमाशन । इक्ष्वाकु , स्त्री, (इक्षु+या++डु । ) कटु कविकल्पद्रुम । टतीयखरादि । ३, इङ्गति शर्करासमवीर्य स्यादविवादी कफप्रद" । कुम्बी। इत्यमरो मेदिनो च । तितलाउ इति इङ्गित । इति दुर्गादासः । (यदुक्त भारते । यन्त्र निष्पीडितरसगुणा', रक्तशुक्रकारित्वम्, शी माषा । ("इसाकुकुसुमपूर्ण वा पूर्ववदेव क्षीरेण "त्वया स्यमिदं विश्व यश्चेका यच्च नेहाति"। तलत्य, सारकत्व, दाहजनकत्य, किश्चित् पित्त काशश्वासच्छर्दिकफरोगेषूपयोग"। इति सश्रुसे । र, घि, (इगि+की) प्यङ्गत । अङ्गम। इति वायुनाशित्व, क्षीरवियम्भदाहकारित्वञ्च यथा, "सिद्ध वक्ष्याम्यथेष्वाकुकल्प येषा प्रास्यते"। मेदिनीकरहेमचन्द्रौ । (यथा, मारते । भावप्रकाशे,- पस्या पर्यायो यथा। ("त्वया सृएमिद विश्व यच्चेङ्ग यञ्च नेवति"।) "मूलायभन्तुयन्यादिपीड़नात् मलसंकरात् । "लम्बाऽथ कटुकालावुतुम्बी पिण्इफला तथा । इ, ए, (इ+घम् ।) इणित । शान। इति किश्चित्वाण विकृत्याथ विकृति याति यान्त्रिक ॥ इसाको फलिनी चैव प्रोयते तस्य कल्पना" । मेदिनीकरहेमचन्द्रौ। तस्मात् विदाही विएम्मी गुरुः स्यात् यान्त्रिको स्पस्या रोगविशेथे प्रशस्तता यथा । इङ्गितं, स्ली, (इगि+ai) घभिप्रायानुरूपचेटा- रसः। पर्युषितेक्षुरसगुणाः । वान्तिपरत्व, वातज "कासवासविषछर्दिज्वरात कफ कर्षिते । विष्करण। ठार सत इत्यादि भाषा। तत्प- नकत्वं, जायप्रतिश्यायरोगदाळत्व, कमवायुकारि- प्रताम्यवि नरे चैव वमनाथ तदिव्यते" य्याय । चाकारः२ः३। इत्यमर । गमनं। त्वच । यथा भावप्रकाश व्यवस्थाभेदेनास्या व्यवहारो यथा । चेया। इति हेमचन्द्र । "रसः पर्युसितो नेयो हाम्रो वातापको गुर । "थपुष्पस्य प्रवाहामां मुरिं प्रादेशसम्मिताम् । ("ध्याकारैरिङ्गितर्गत्या घेण्या भाषणेन च । बपपित्तकर शोषी भेदनशातिमूघल"* क्षीरप्रस्थे प्रत दद्यात् पित्तोनिके कपञ्चरे। नेपवक्रविकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मन पोपुरसगुणर। गुरुत्व। सतीक्ष्णस्य । कफ पुष्यादिषु च चवार क्षीरे भीमूलके यथा । हितोपदेशे सपनेदः । (तथाच रघु १।२०।) - सश्रुतः) । " ।

·२.४ भरतो। - दड़ा "तस्य सरतम तस्य गुफाफारेनिनस्य "1) ("शरण्य परगोटूगां मिगुरादेशपालका"।) सार्थः । नियमे वर्तते । पानसकनीत।। रजुद, पु ( पति प्यवणगइयतीति । इन+दो छका, प, (ए+कन् ।) रविश्यः । इति एम्द "ड़ा नाम चैव गड़ा यमुना मिलना स्पता। +क। बस्य उक।) इदीरक्ष । इत्यगर पत्रिका | टायालेनु रसि प्यातः । गायमुनयोमध्ये समुपा च सरमती। प्रजा ,, (यतीति । T+पिए +गुक, त् अम्त ग्यायां रामो यम त्रिवेदी सा प्रकीर्तिता। ("इगुदन्तिप्तमधुर मिग्यो या कफपात णित्"। मस्य) जिगार हिना गाकति माया । सत्र यास सदा योगी सर्वपापैः प्रमुच्यते" । इति परक • विशेयोऽन्योङ्गदीशम्दे श्रेय ।) तत्पर्याय । निमुमा २ चम्बल २ मा । प्यन्तु यकामकम्मानुयायिनीवानां पुनरावशि- हुदी, स्त्रो, (हुद+डीम् ।) रक्षविशेय' । कोट (सपायगुणाः यथा, भागप्रकारे । फारिणी धुममार्गा पिण्यानमापिणी। इति भाया । जीया पुता इति तु वहादेशीयाः "कृष्णको हिनासापि गिधुगसाम्पु गम्तथा। धनयोरिडापिडायोमध्ये गसा सुभुमेव प्रम- प्रमादेन वदन्ति तस्य तु पुत्रजीव त्यादीनि जायेतरावरचो रिजनोऽय विपाप") मादी यग्या गाद्यां इद गर्न विथ प्रतिष्ठितम् । नामागि प्रसिद्वानि । तत्पयाय । वापरासग २। उन्य,, (उच्या विद्यते यस्य । च्या घर्ष याचम्) यथा उत्तरगीतायाम् । २ पथ्याये। इत्यमरः । शिपथ ३ वियकयट पगियान्तका यहरपतिति प्योतियं पादरवावी । "दा प वामनिवास सोममरगोचरा। ५ गौरत्यक ई सनुपत्र ० भूलारि ८ तापसम ("गोवार्किमागुमेण्यागा घेणागि ग्यरजादया"1) पिटयानमितिघेया वाममाश्रिव तिष्ठति ।१२। ६ तीक्ष्णकण्ट १० सैलफलः ११ पृसिगन्ध १२ ऽव्य', घि, (च्या पूणाम्यस्य । पशंथाघम् । ) गुदस्य एएमागेऽम्मिन् वीवादास्य देशमत् । विगन्धक १३ फोएफण १३ । गुरु । पूरणीयः । इति मेदिनी। दोघांमिग्र मूनि पर्यन्त प्रधदण्डेवि कथावे ॥१५॥ (यथा रघु १५ ज्या, खी, (यणगंजताय+मापे गया + टा।) तस्यान्तरपर सपा ममनाडीति सूरिमिक्ष "सा दीखेएफसप्रदीप- दान । यमः । (यथा, रण।१।१८) हा पिलायोमध्ये राषुमा सूक्ष्मपियो। मास्त्रीगमेध्याजिमलम्स्पमन्तः"1) ("गोहमिथ्याविराजामा प्रत्राणोपनिमीलित") सार्य प्रतिष्ठित यस्यां सब्बैग सर्वतोमुसम्"Ru पस्या गुणा । मदगन्धित्य । कटुत्वम् । उग्णत्वम्। पूजा । सहम । ति मेदिनी । (कर्ममधि पाए ।) पर, थायामिड़ादीनां नाड़ीना मोधनमकुर्वन फेमिलत्वम्। लघुत्यम्। रसायनत्यम्। जन्तु गौः। ति राजनिर्धगट ! फुट्टनी । ति भि. योगी कदाप्यामप्रसाद लब्धं नावि वा घ वातामयकफणनाशित्वच । इति राजनिघण्ट । कागदशेय। मगवछारोळयोगभाम्ने। (बस्य पर्यायपूर्वक गुणानाए । इण्याशीण, पु, (व्या यय सीपयसि एम पुमरा- "शितानि समभ्यस्य वाहितानि यथाविधि। "इगुदोऽझाररक्षय तिसाकरतापसाम । परतीति । इल्या+शो+CI) पुन मर्य मायायाम ततो गागि जितासनगतोऽयमेत् । जादः कुठभूतादिग्रहमणविपक्रिमीन् । कता। तत्पर्यायः । यायचूक २।यमर। मदासने कुधान् सम्यक् थालीर्यामवमेव च। हन्त्युग्णश्विनभूलनास्तिताका कटुपाकवान्"। इशाक, पु, मत्सविशेष | सि पिकापरपोष । लम्बोदरप सम्पूख्य पलमोदकमक्षौ । रति भावप्रकाश b) ज्योतिमतीरक्ष। ति पणा मोचापिति इति भाषा । (पिलटपटे. तदासने सुखासीन सय्ये न्यस्येवरं परम् । रखमाला : नयाफ्टकी इति भाषा। ऽस्य राणादयो शातय्याः।) समग्रीवशिरा सम्यक सहतास्य सनियल। इजुल , पु, स्त्री, दीरक्षः। इति भरतो दिरुप-स्ट गन्या । (मादि-पर-सफ-सेट ।) इति कवि प्रायमुखोदएमुखोवापि नासायन्दम्मालोचनः । कोषच कल्पनुमा । एटति । रति दुर्गादास । यतिमाहममुच वनयित्वा प्रयत्नव' । इच्छा, स्त्री, (एघण इच्छा। इ +श +टाप।) इनो, (य् +किम् ।) इच्छा । इति जटाधरः। नाठोसशोधन फुयात् उक्तमार्गे यत्रवः । मनोधर्मविशेष । तत्पर्याय । प्याफाला २ पटवरः, ए, (एपणमिति इट् । इम् +क्षिप । तेन स्था मेगो भवेत्तस्य तशेधनमकुर्वत । वाष्छा ३ दोहदः 8 स्पहा ५ ईहा ६ ट ० घरति इति । इ +घर+प) यण्ड । त्य- नासाग्रे शशमवीनं पन्द्रावपवितानितम् । लिप्सा - मनोरथ ६ फाम १० थभिलायः ११ मर पॉरति माया। सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुर्थ वर्गसयुतम्। तर्घ १२ । इत्यमर ॥ रक् १३ च्या १४ श्रद्धा १५ उडा, स्त्री, (इस् + क + टाप् ।) बुधयाभार्या। सा विश्वमध्यस्यमालोक्य भासाये पशुपी उभे। बगहा १६ यघि १७ मति १८ दोएल २६ छन्द प्याकुरामकन्या। (यथा हरिवणे,- रड्या पूरयेदवायु वान हादशमात्रौ । २. इट्स । इति जटाधरा (यथा ममौ ५।४५ "तन दिव्याम्बरधरा दिव्यामरणभूषिता। सतोऽमि पूर्ववदध्यायेत् स्फुरज्ज्वालावनीयुतम् । "योऽहिसकानि भूतामिहिनन्त्यात्मसखेच्छया"); दिण्यसहनना चैव डा गझे इति श्रुति":) स्पष्ठ विन्दुसयुमा शिखिमहलसस्मिवम् । न्यायमते पस्याः कारणम् । (यथा, भाषापरि- । गौ । (यथा, मारते, ध्यायेविरेघयेवायं मन्द पिङ्गलया पुन । छेदे । १४८, १B81) "इडाव्यहोमाऊतिमिर्मन्त शिक्षाविशारदः" ।) पुम' पिङ्गलयापूर्य प्राय दक्षिणतः सधी'। "निर्दु खत्वे सखे घेच्छा तज्ञानादेव जायते । वघम । (देवीभेद । यथा, हरिवणे, तहदिरेचये वायुभिड़या तु शनै शनैः । इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायत्वधीर्यदि ! 'श्रुति प्रीतिरिडाकान्ति शान्ति प्रशिक्रिया तथा'।) विधतुर्वत्सरश्चापि विचतुर्मासमेव च । चिकीर्षाकृतिसाध्यत्वप्रकारेण्छा तु या भवेत् । पृथ्वी । इति मेदिनी । (यथा, महामारते, गुराणोक्लमकारेण रहस्येव समभ्यसेत्" ।) नहेतुः कृतिसाध्येशसाधनत्वमविर्भवेत्" । घोषयात्रापर्वणि २५१. । राधिका, स्त्री, (इड़ावत् पचति । इड़ा+पम्। अस्याः प्रविबन्धः । “क्लवद्दिय हेतुत्वमतिः स्यात् "पतत्रिस स जघन्यरात्रे खुल। टाप् + बस इत्वम् ।) वरटा। वोवा इति प्रतिबन्धिका"। इति माषापरिच्छेदे १४॥ प्रबोध्यते नूनमिझातलस्य"1) खर्ग। भाषा | इति प्राम्दचन्द्रिका। शवती, स्त्री, (छा विद्यते यस्याः । छा+ शरीरस्य वामभागस्था नाड़ी। इति हेमचन्नः। इडिया, स्त्री, (इला+साथै क, इत्वम् ।) एखी। इति शम्दरत्नावली। मतुप् । मस्य वः।) धनादीच्छायाका खी। वत् (तथा च घट्चक्रभेदेर लोके । पर्यायः। कामुका २। इत्यमर" "मेरोझिप्रदेशे प्रशिमिहिरशिरे सव्यदक्षे इडिया, मुं, (इडि++31) वनगल। निघसे, मध्ये नाड़ी सषमा पितयगुणमयो चन्द्र इति हेमचन्द्र। इरावसा, पु, (इच्छयाभिलाषमात्रेण व वस धन सूर्यामिरूपा"। यस्य।) कुवेर। इति जटाधर । शरः, , ( इट्++बच्।) इबरारमः। "मरोमरदण्डस्य वाह्यप्रदेशे वहिर्मागे सय्यदक्षे इत्यमरटीकाया सामी।' कु, पि, (इतीति । इषधातोनियावनात् वामदक्षिणे पार्थे शशिमिहिरशिरे चन्द्रसूर्या- इत, बन्धे । (इदित्-दिवा-माम-सब-मेट) सिबम् ।) इविशिया पाकाहायुक्त' । इति त्मिक पाणै इडापिङ्गलागाडीदयमिविपणि इक्यते । इति दुर्गादासः। . - भाकरणम् । (यथा, रामायने ·व्रतं - यथा- २०५ इति इद्ध इन्दुः पञ्चमो वत्सरस्तेषा तदेभिः पञ्चमियुगं । इत', त्रि, (E+त) गत । स्मृत । इति मेदिनी । इत्कटः, पु, (इतं समीपस्थ जन कटति याच्छादयति (प्राप्त | ज्ञाने, ली।) फलेन इति । इत् + कट + व्य।) रक्षविशेष । तेषु संवत्सरो यमि सूर्यस्तु परिवत्सर । इतः, [स् ] व्य, (यस्मादिति निपातनात् सिद्धम्।) योकडा इति भाषा। तत्पर्याय । वऊमूल'२ सोम इवत्सरस्तेषा वायुश्चैवानुवत्सर'। नियम । पञ्चम्यर्थः । (यथा कुमारे २ । २८ । वाटीदीर्घ ३ खरच्छद. 8 । इति रत्नमाला ! रुदस्तु वत्सरो ज्ञेय पञ्चाव्दा ये यगात्मका" (“वीरणशालिपरिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रे- "तब्रूत वत्मा किमित प्रार्थयध्व समागता") इति देवीपुराणे कालव्यवस्थानामाध्याय ॥ विभाग | इति विश्व । त्कटकटगणमूलानीति दशेमानि वन्यजननानि इम, सी, (इन्ध+मक् ।) अमिसन्दीपनकाष्ठम् । इतर, इत्यमर जालानि काठ इति भाषा। त्रि, (इना कामेन तरतीति। इ++अच् भवन्ति। इति चरक ।) यद्दा इवेन ज्ञानेनक्षीयते इति बाहुलकात् व्यर।) इकिला, स्त्री, रोचनाख्यगन्धद्रव्यम् । इति शब्द ("तबेभानयने शुक्रो नियुक्त कश्यपेन ह" । पन्यः (“वामेतरस्तस्य कर प्रहत्तुं"। इति चन्द्रिका इति भारते ।) रघु' । २।३१।) नीच । इत्यमर । इत्यं, व्य, (इदम् + थम् । एतेतौरथोरिति इटा- इन, पु, (रतीति। इ+नक् ।) सूर्य । प्रभुः। (“वस इतरविशेषः, पु, (इतरस्मात् विशेष ।) धन्यप्रमेद । देश ।) इदप्रकार । इति वोपदेव । रइ प्रकार न इनस्पति"। ऋगवेदे । ४३।२।) तृपभेद । इतरेतर, त्रि, पन्योऽन्य । परस्परं । इति हेम इतिभाषा। (यथा रघौ । २ । २५ । इत्यणादिकोष । चन्द्र । यथा, रघ । ७ । ५8 ।) "इत्य धारयत. प्रजार्थ इनानी, स्त्री, वटपत्रीरक्ष । इति राजनिण्ट । ("व्यूहावुभौ तावितरेतरस्मात् समं महिय्या महनीयकीत ।) इन्दम्बर,स्ली, (इन्द महाईम् यम्बरं नीलवस्त्रमिव ।) मग जयश्चायतुरव्यवस्थम्" ) इत्य , वि, (+क्यम् ।) गम्य । इति व्याकरणम् । इन्दीवर। नीलोत्पलं। इति शब्दमाला । इतरेछु', [स् ] व्य, (इतर +रद्युस् । ) इतरस्मिन्न- इत्वर', वि, (रतीति +६+करम् । ) क्रूरकर्ममा । इन्दिन्दिर, पु, भ्रमर' । इति हेमचन्द्र । इनि । धन्यदिने । इत्यमरः ॥ पथिक' । टुर्बिध । नीच । इति हेमचन्द्र । इन्दिरा, स्त्री, (इन्द + किर+टाय।) लक्ष्मी । इतस्तत', व्य, यत्र तत्र । एखाने सेखाने इति भाषा। इत्वरी, स्त्री, ( रति परपुरुष प्राप्नोतीति । इ+ इति जटाधर' चिकाण्डशेषश्च । ("मन्दं मन्द करम् + डीए ।) असती । इत्यमरो मेदिनी च । मन्दिरादिन्दिरेव" इति भामिनीविलासे ।) "दे सहसे रथाना स गजानामयुत रणे । अभिसारिका । इति हेमचन्द्र । शोमा । कान्ति । यथा, "निधि नि सरदिन्दिर इतस्ततो धावमान सुरथो रथिना वर" इद, इ, परमैश्वर्ये । (इदित् मादि-पर-सक-सेट।) कथ तुलयाम कलयापि पवाजम्" । इति मामि- इति मिनिमारते व्याश्वमेधिके पर्वणि २० इति कविकल्पद्रुम' ॥ १ इन्दते इन्दति इन्द्र । नीविलासे) पध्याय । धपि च । इति दुर्गादासः। इन्दिरामन्दिर, स्ली, (इन्दिराया मन्दिर वासस्थान "ताड़ितास्तेन वीरेण फणोन्द्रास्त्रासमागता । इद, [म्] घि, (रति, इ गतौ, रणो दमुगिदि दश मिव ।) विष्णुः। । इति राजवल्लभ' । इतस्ततस्ते तम्मुक्ता गता पातालमुन्नवा" पादीरत्ति । यद्दा इन्दति, इदि परमैश्वर्या, इन्दे इन्दिरालय, सी, (इन्दिराया लत्या घालय।) इति पाने पातालखण्डे 88 व्यध्याय ॥ कमिनलापञ्चेवि दीक्षित ।) पुरोवर्तिवाचकसर्व पद्म। इति शब्दरत्नावली । स्लीवत्वमभिधानात् । इति, व्य, (इण + तिच्।)-हेतु । (यथा, रघु।।२२। नाम । इति व्याकरणम् ॥ रह रति भाषा। इन्दिरावरं, सी, (इन्दिराया' लमा वर प्रिय।) "वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपा, इदकाऱ्या, स्त्री, (इदम् कार्य यस्या ।) दुरालमा- नीलोत्पल। इति प्राब्दरत्नावली। प्रत्यग्रहीत्सेति ननन्दतुस्तौ"1) रक्ष । इति शब्दचन्द्रिका । इन्दिवर, ली, (इन्दतीति । इदि परमैश्वर्ये, इगुप- प्रकरणम् । (यथा, मनु ।२।१५ ॥ इदा, स्त्री, सवत्सरादिवर्षपञ्चकान्तर्गतटतीयवत्सर । धात् किदिति इन् । इन्दिर्लक्षीतस्याः वर प्रिय।) "उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युसिते तथा । इति मलमासतत्त्वं यस्या विवरणम् वन्सरशब्टे भीलोत्पल । इति शब्दमाला । सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीय वैदिकी श्रुति" :) मथ्व्यम्। इन्दीवर, स्ली, (इन्दी लक्ष्मीस्तस्याः वर प्रिय।) नील- प्रकाश । (यथा, रघु । १ । १२ । इदानी, [न्] व्य, (इदम्+दानी,इदम इश् ।) यस्मिन् पद्म। तत्पर्याय | नीलाम्ब जन्म २। इत्यमरः । "दिलीप इति रानेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव" I) काले। सम्पति । इत्यमर ॥ कुवलय ३ नीलान 8 नीलोत्पज ५। इति रन- प्यादिः। समाप्ति । इत्यमर ॥ निदर्शनम् । ("इविषे दीर्घसघस्य सा चेदानी प्रचेतस"। माला। (“इन्दीवरेण नयन मुखमम्बुजेन"। इति ("धापो नारा इति प्रोक्ता यापो वै नरसूनव"। इति रघु ।१ । ८० ।) वाक्यभूषणम् । इति कालिदास । “इन्दीवरश्यामतनुर्टमोऽसौ" इति इति मनु । १।१०।) प्रकार | प्यनुकर्ष। पर शब्दरत्नावली रघासा६५) (नोलोत्पलशब्देऽस्य गणादयो ज्ञेया।) कृतिः । इति मेदिनी ॥ (विवक्षानियम । प्रत्यक्ष। इदानीन्तन, त्रि, (इदानों + भवार्थे यु' । ) इदानी- इन्दीवरिणी, स्त्री, (इन्दीवर + इनि डीम्।) उत्य- अवधारण । परामर्शः। मानम् । इत्यमर्थः । म्भवं । सम्पतिजात। व्याधुनिक । इति व्याकरणम् ॥ लिनी । इति राजनिर्धण्ट । (नीलोत्पलसमूह ।) एवार्थः। "गुणानित्येव तान् विडि"। इति “वासना चेदानीन्तनी प्राक्तनी च रसाखादहेतु" । इन्दीवरी, स्त्री, (इन्दीवरमस्त्यस्या । वर्ण पाद्यच रामायणे इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे ।२६) गौरादित्वात् सीम्।) शतमूली। इति मेदिनी- इतिकथ, चि, (इति इत्य प्रकारेण कथा यस्य ।) दावत्सर', ', (इदा इति वत्सर ।) सवत्सरादि राणमिण्टोर यद्धय । न । इति मेदिनी। पक्षान्तर्गतवत्सरविशेष । यस्मिन् वत्सरे व्यन ("वासानिम्बपटोलकेतकिमलाकुमारइकेन्दीवरी" इतिकथा, स्त्री, पर्थशून्यवाक्य । इति मेदिनी । वस्त्रदान महाफलम् । इति विष्णुधर्मोत्तरम् । इति परिभाषाया) इतिह, व्य, (इति एवं च ह किल च) पारम्पर्यो ("सवत्सरोऽसि परिवत्सरोऽसीदावत्सरोसीहत- इन्दीवार, सी, (इन्द्या लचा वारो वरण यस्मिन् ।) पदेशः। तत्पर्य्याय (रेवियर । इत्यमरः । सरोऽसि"। इति वाजसनेयीसंहिता (२०४५) इन्दीवर। इत्यमरटीकाया रायमुकुट.। इतिहास , पु, (इतिइ यास्तेऽस्मिन् । इतिह+ [इद्ध, झी, (इन्द + क्त 1) यातप । दीप्ति । इति इन्दुः, पु, (उनत्ति प्यमवधारया मुवं सिना करोति पास+घम्।) मूबरत्तान्त । प्राचीनकथा । मेदिनी । यायं । इति जटाधर । इति। उन्द+उ+यादेरिया) चन्द्र। वत्पर्य्याय । पुरारत' २। इत्यमर इड, त्रि, निम्मल । इति शब्दरत्नावली। ("दिलीप इति राजेन्दरिन्दुः क्षीरनिधाविव"। (यथा, मनु । ३ । २३२ । सत्सर, पु, दावत्सर। यथा- इति रघु ।१।१२। ) कर्पर । इत्यमर ! "पाख्यानागीविकासाच पुराणानि खिलानि घ") "सवत्सरस्त प्रथमो दितीय परिवत्सर । (चन्द्रसमसंख्य एकसंख्यायुक्त गिशिरा क्षत्रम्। ध्यासादिप्रसोतमारतादिग्रन्थ । रति भरत । इहत्सरस्मृतोयस्त चतुर्थस्वनुवत्सर। "दिवार्ककिरणैर्जुर स्पृटमिन्दुकरनिरि। . । ॥ ।१म काण्डे।)

·- २०६ इन्दु इति वैद्यकव्यगुण ) इन्दुमत,सो, (इन्दये इन्दुलोकार्थ वा अतं) घान्द्राय- इन्त्रकोमा , Y, (इन्द्रस्य फीमा इव ।) मन्दरमन्नत । इन्दुकः, पु, (इन्दुरिव शुसात्वात् । इन्दु+फन् ।) गामत । इति भिकादशेष । (यथा,महाभारते।) इति हेमचन्द्रः (यथा रामायणे २०१८| पश्यन्तकारक्ष । इति राजनिघण्टः । ("इन्दप्रतसएम तु यचरेत् कायशोधनम्। "सनेन्द्रकीलप्रतिमा प्रतोलिवरशोभिवा ।) इन्दुकमल, सी, (इन्दुस्पन्द्र इव मुभ्र कमला 1) सितो. पिनेत् यचापि गङ्गाम्भ समौ म्याता न वा समौ") इन्द्रकुचर, पु, (इन्द्रम्य कुम्नर ) ऐरावतहम्तो । त्यफ । इति रामनिर्घण्ट' ॥ इन्दूरा, ई, मूषिक । इति जटाधर । दुर इति ति जटाधर। इन्दुकालिका, खी, (इन्दुरिव शुक्ला कनिका यम्या।) भाषा: (गणेशवाहा । रति पुराणम् ।) इन्द्र कोय , पु, (इन्द्रस्य ऐश्वर्यपामिन कोय ।) केतको। इति रामनिर्धण्ट : (केतकोशब्देऽम्या इन्द्र, म, (इन्दतीति । इदि परमैश्वर्ये तस्मात् रन् मच । खट्दा । इति विकागरमेय । तमग का। विशेषो ज्ञेय'।) प्रत्यय ।) देवराज । स तु अदितिपुत्र । पूर्च- प्रति हेमचन्द्र । घोझला गाँजम्ना इत्यादिण्यात । इन्दुकान्त , पु, (इन्दु कान्त प्रियो यस्य । चन्द्रोदये. दिकपतिया। तस्य माया राधी। पुत्ला जयन्त । निर्गोऽपि । यथा, महेश्वर'। ऽय निष्यन्दतोतिभाव 1) चन्द्रकान्तमणि । इति प्रयभः २ मीसाय ३। यस्त्र वच। वाहन ऐगा "नि शेखरे हारे नियासे नागदन्तके"। राजनिघण्ट । वत । पुरी यमरावती। वन गन्दन । तत्पय्याय । गोम, पु, (इन्द्रो गोमो रक्षको यम्य ।) रकवर्य इन्दुकान्ता, स्त्री, (इन्दुः कान्तो यस्याः।) रानि। मगत्यान् २ मघवा ३ विडोगा 8 पाकशासग ५ । फीटविशेष । मखमली इति भाषा। तत्पर्याय इति हेमचन्द्र रद्धश्रवाः ६ सनासीरः ७ पुस ८ पुरन्दर ६ प्यमिरज २ वेराट ३ तितिम ४ प्यमिक ५ रवि इन्दुभनक , पु, (इन्दोर्भनक ।) समुद्र। इति निकाण्ड भिया' १. लेखर्घम २१ शमाः १२ शतमन्यु १३ हेमचन्द्रः। शमगोम ६ वर्याभू 0 रतवर्य । शेष । (समुद्रात् चन्द्रोत्पत्तिकथा भारते प्यादि दिवस्पति १8 सुप्पामा १५ गोषभित् १६ वची१७ अति राजनिट । ("अविरलवितरेवडीन्द्र पर्वणि पटादशाध्याये प्रख्या । यथा, - वासवः १८ सत्रमा १६ सपा २० वान्तोस्पतिः२१ गोपे " इति किराते । १४ा।) "तत पतसहसासर्मथ्यमानातु सागरात् । सरपति:२२ घलागति २३ प्राघोपति २४ अम्म- इन्द्रधन्दन, स्की, (इन्द्रस्य चन्दन रक्षविशेष ।) प्रसन्नात्मा समुत्पन्नःसोम शीताशुरुज्वल " ३४) भेदी २५ एरिहय २६ साराट २० नमुधि हरिचन्दनम् । इति राजनिघण्ट । इन्दुशा, स्त्री, (इन्दोयते या। इन्दु+जन् +51) सूदग २८ सक्रन्दन २८ दुसरावग ३० सुगबाट इन्द्रधिभिटी, स्त्रो, लताविशेष । तत्पर्याय । इन्दी नर्मदा नदी। इति हेमचन्द्र' । नव्वंदा इति ३१ मेघवापन ३२ प्याखराहा ३३ सहसाक्ष ३४ वरा २ युग्मफला ३ दीर्घसन्ता 8 उत्तमारणी ५ ख्याता। (श्य च प्रतीच्यामवन्तिषु स्थिता प्रत्यक् प्रभुक्षा ३५। इत्यमर । मरेन्द्र द कौशिक ३७ पुष्पमतरिका ६ छोणी ७ करम्भा ८ नसिका। सोतावहा च । यथा,- पतमतुः ३८ विश्वम्भर ३८ एरि ४० पुरदशा। यस्या गुणा । कटुत्व । शीतन्य | पित्तयेमकास "घवन्तिषु प्रतीया वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि । ४१ पातति ४२ एतनायाड ४३ व्यहिद्दिष' दोषत्रण कृमिनाशित्व । चक्षुहितकारित्वञ्च । इति यानि तव पवित्राणि पुण्यान्यायतनानि च। 88| इति जटाधर । वचपाणि ४५ देवराजः रामनिर्धण्टः । प्रियग्वामवनोपेता वानीरफलशालिनी। ४६ पर्वतारि' ४७ पर्यण्य 8८ देवताधिप BE इन्द्रच्छन्दः, [स] सी, (इन्द्र इव सहसपुष्कन छाद्यते प्रत्यकमोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत"।" नाकगाथ ५० पूर्वदिक्पति ५१ पुलोमारिः ५२ इति । इन्द्र +छ+थमुन् । निपातनात् सिद्धा) इसि भारते धादिपर्वणि थध्याय 1) घई ५३ प्राचीनवाई ५8 तपस्तक्ष ५५ । इति सहसगुच्छहार । इति हेमचन्द्र ! इन्दुपुत्र, पु, (इन्दो पुत्र ।) वुधग्रह । इति शब्द शब्दरत्नावली। तस्य चतुर्दश नाम भेदा यथा ।। इन्द्रजाल, सी, (इन्द्राणामिन्द्रियाणा जाल बाव रत्नावषी "इन्द्रस विश्वभुग शेयो विपश्चित्तदन्तरम्। रफम्। यहा इन्द्रस्य परमेश्वरस्य जाल माया इन्दुपु प्पिका, स्त्री, (इन्दुरिव शुभ्र पुथ्य यस्या ।) विभु प्रभु शिखिश्चैव तथैव च मनोगवः । इव।) मायाकर्म। भोजवाजि, मेलकि इत्यादि कलिकारीक्ष। इति राणनिर्धण्ट'विपला तेखो साम्प्रतस्त्विम्द्रो वलिर्भाव्यम्वनन्तरम् । भाषा । तत्पर्य्याय । कुहक २ माले र कुदति B! इला इति भाषा। प्यतस्विदिवथैव दशमश्चिन्द्र उच्यते । तविवरणयन्थो यथा,- इन्दुभत्, पु, (इन्दु विमर्तोति | इन्द++ + किम् ।) सुशान्तिश्च सुकीर्तिम ऋतधाता दिवस्पतिः। "बथात सप्रवक्ष्यामि चेन्द्रजालमनुत्तमम् । शिव । इति हेमचन्द्र । इति भूता भविष्याश्च इन्द्रा शेयाश्चतुर्द", व्याधिदारिद्रहरण जराम्त्यविनाशनम् । इन्दुमती, स्त्री, (इन्दु पूर्णेन्दुर्विद्यते यस्या । इन्दु+ इति देवीपुराणे कालव्यवस्थाध्यायः । इन्द्रस्य यो न जानाति जालेश सहभाषितम् । मम्।) पूर्णिम इति राजनिघण्ट ॥ (इन्दमती विष्कुम्भादिसतविपतियोगान्तर्गतषविशयोग । निग्रहानुग्रहे वस्य का शक्ति परमेश्वरि।। पूर्णिमेव ध्यानन्ददायिका स्वनामख्याता विदर्भ तत्र जास फलम्। न तेषा जायते सिद्धिोत्रे क्षेत्रे स्टहेऽपि वा। रामभगिनी, अजरामपानी। यथा,-रघु । "प्रतापशीलो बलवान् गुण ज्ञ इन्द्रजाल न जानाति स क्राद्ध कि करिष्यति । "पयेश्वरेण ऋथ कैशिफागा झेमाधिक श्रीकमनाभ्यपेत । न जीवति वरारोहे ससारे दुखसागरे। स्वयवरार्थ खसरिन्दुमत्या"। ५३८ । किलेन्द्रयोगो यदि जन्मकाले इन्द्रनाल न जानाति कुन सौख्य भवेत्ततः ! "वसुधामपि हस्तगामिनी- महेन्द्रतुन्त्य पुरुषः प्रसन्न"। कौतूहल कुतस्तेषां कुत कामा वरानने।। मकरोदिन्दुमतीमिवापरा" १८९) इति कोठीप्रदीप ।। धन्तरात्मा धादित्य. ससारसागरे घोरे कामलुब्धाच मानवा' । इन्दुरत्न, सी, (इन्दुरिव शुभ रत्नम्।) मुक्ता । इति विशेष । इनि मेदिनी (यथा, इरिव । रुदकम्मे म हि तेषां कुत' सौख्य विधीयते । राजनिघण्ट "तत्र शकाच विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव ") यथा नदीनदा सबै सागरे समुपागताः । कुटजरक्षा। रात्रि 1 इति धरणी। उपद्दीप- इन्दलेखा, स्त्री, (इन्दोश्चन्द्रस्य लेखेव।) यस्ता। तथा सर्वाणि शास्त्राणि इन्द्रलालस्थिवामि च । सोमलता। शशिकला। इति मेदिनी। यमा विशेष । इति शब्दमाला । परमेश्वर । इति । तप्तानाच यथा भानुः शीतलाना यथा शो। वेदान्त । (“इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप यते" मिका वि प्राब्दमाला: गम्भीराणा यथा सिन्धुर्माजेन्द्र तथा प्रिये ।। इति श्रुति । इन्द्रिय । श्रेष्ठः। प्रथमः । यथा, तथा कि मनोतन वर्णनेन पुमा पुनः। इन्दमोहक, लो, (इन्दुलोष +कन् ।) रौप्य। इनि नरेन्द्रो राजा । पक्षीन्द्रोगगड इत्यादि ।) जालेन्द्रस्य सम शास्त्र न भूत न भविष्यति । "अथाव सप्रवक्ष्यामि घोषधीना विधि परे। इन्दुवाली, स्त्री, (इन्दोर्वश्लीलता ।) सोमलता । इति | इन्द्रक,लो, (इन्द्रस्य रेश्वर्यशालिनः क सुख यस्मिन्) सभाग्रहम । ततार्याय । व्यस्यानर२ । इति येन विज्ञानमात्रेण सर्वसिद्धिर्मविष्यति । जटाधरः। (सोमलसाशब्देस्या गुणादयो व्या- हेमचन्द्र महाकालस्य वीजागि प्रस्थमेक समाहरेत् । , राजनिघण्ट । -- ख्या) ·यत्र मन्त्र । वासिन्यै गुहपति * धन्यप्रकार । २०७ इन्द्र इन्द्र इन्द्र धात्रीरसेन देवेशि । सप्त वारान् विभावयेत्” । तसावितच मनिष्ठा तगर गौरसपा । गुटिका कर्तव्या ता गुटिका मुखे निक्षिप्य ॐ "रक्तचामुण्टे धमुक मे वशमानय ह्रीं ह्रीं शिवनिर्माल्यसंयुक्त समभागानि कारयेत् । पारावतो भवति ॥ १॥ “अधात सप्रवक्ष्यामि ह फट । ययुत जप्तव्यम् । ॐ नमोऽस्त प्यादित्याय भोव्ये पानेऽथवा देया स्त्रीणान्तु वशकारका । वं मम वालमे। छागस्य शीर्ष सम्रा कृया- फूटा किलि किलि चिलि चिलि धूम लिहि यक्षिणि नित्य पुरुषमिच्छन्ती म्तमप्यनुगच्छति :- मत्तिका पूरयित्वा पुनधुंन्तरवीजानि वापयेत् काले मोदते दि शाकिनि व्यनिदुद्रुशूलपाणि स्वाहा। धन्यप्रकार | कृष्णसर्पमप्यगुलप्रमाण शिर- तानि पुष्पितानि भवन्ति तदा यम्योपरि निक्षि वर्गा ४० शिप्लानिके मन्ते । ॐ नमो गुहा. श्छित्वास्यास्य सर्वपादिभि पूरयित्वा छायामुष्क पेत् स छागो मवति ॥ २॥ मयूरशीर्षमादाय गुहिले मनोजवो ॐ एॐ शोषयेत् । परत सर्पपान् ग्राहयित्वा तानि कपणचतुर्दश्या म्टत्तिका पूरयेत् प्राणवीभानि वाप- विज्वे नम । शिलाया कृति करलिखिता खदि यस्मै दीयते स वश्यो भवति । धन्यप्रकार। येत् यदा पलितो पुप्यितो भवति तदा प्रण रानमसन्तप्तलिङ्गा यतो नवयोषितोऽपि प्याक पूगीफल निर्गिलित्वापानमार्ग निर्गत ग्यधुत्तर- वीगानि ग्रीवाया वन्धयेत् तेन मयूरो भवेत् ॥ ३॥ र्षण। वर्णा २६ । ॐ नम कयालरुद्राय सर्व रसान्तरित कृत्वा सप्तदिनानि पूजयेत् । पुन कृष्णचतुर्दश्या मयूरशीर्षमादाय कृष्णत्तिका लोकवशङ्कराय यनाथायाप्रतिहतवलवीर्यपरा कुछमचन्दनरधिभाव्य यस्मै दीयते स वश्यो क्रमप्रमवाय हा हा हे हे पच पच मारय मारय भवति । पूरयेत् कार्पासवीगानि वापयेत् यदा फलिता प्यन्यप्रकारा पुष्पिता भवन्ति पुष्यफले सग्रह्म समस्त पेषयित्वा कपट कपट काट सर्प कर्मकरि यमुक मे वा "द१रयुग्म राहीत्वा तद्भूमेन दाहयेत् । यश विलिप्य पानीयमध्ये प्रविश्य तथा जले मानय साहा । ७७। वर्णा अयुतभपाद्दशी तम सह पानेन वश्यकृत् परमो मत":* तिछेत् यथा स्थले ॥ 8 ॥ कृष्ण काफ-शीर्षमादाय करोति । व्यन्यप्रकार । धन्यप्रकार । काकमाचीवीभानि वापयेत् यदा फलिता "पारावतस्य हृदय चक्षुर्जिशा च शोणितम् । "यजगन्धस्य पघाणि वचा कुठेन भावयेत् । पुष्पिता भवन्ति तत्फलं सग्या मुखे प्रक्षिप्य स्थान रोधनयुत वनितावशकृत् परम्" । प्रमशानभस्मसंयुक्तं चूर्णञ्चेत्रिषु दुर्लमम् । काको भवति काक व गच्छति मह्या उदगीर्ण तत्र मन्त्र । ॐ नय नय महारिणि नमो देव्यै धनेनैव तु चूर्णेन जोटयेत् त्रिश्च पादपम् । मोक्ष पारावतशीर्षमादाय कृयाम्पत्तिका खाहा १५॥ एकविशतिवारान् परिजप्य सिद्धि पुष्पित फलित दृष्ट्वा चूर्ण रक्षादिलमयेत् । पूरयित्वा तिलवीजानि वापयेत् क्षीरोदकेन सिञ्च भवति ॥ ॥ वन्यप्रकार । तत्क्षणात् फलते दृक्षो नरनारीषु का कथा ॥ नीय यदा पुष्पिता भवन्ति तदा मुखे संस्थाप्य "कपाल मानुष मा कनकस्य फलानि च । प्यन्तहितो भवेत् ॥ ६ ॥ तेषां फलाना चूर्ण कृत्वा कर्पूरं मधुसयुक्त निदृष्य तिलकेन च । "जिवामूले सप्तरात्रं सैन्धवेनापि मिश्रितम् । तेन चूर्णेन य स्पृशति स फिवरो मवेत् सर्वस नारी वा पुरुषोऽनेन वश्यो भवति नित्यश । ददाति यस्य पानेषु सोऽपि वश्यो भवेत् क्षणात्"।' ददाति । ७॥ तानि तिलानि सग्टद्य नेत्राम्लनेन एघ कापालिको योगो वशियस्य शुभमतम्" ! धन्यप्रकार। सह पिष्ट्वा कपिलादुग्धेन गुटिका कारयेत् । धन्यप्रकार । पुरुषार्थी। "गोपित्त सैन्धवञ्चैव वृहतीफलमेव च । सप्तराचं पाचयेत् । ता गुटिका मुखे निक्षिप्य "कर्पूर वालुक लाक्षा रजसा सप्तभावित । लेपमेतत् प्रयोक्तव्य नरनारीवशङ्करम् ॥ धन्तहितो भवति देवैरपि न दृश्यते मनुष्याणा रतिकाले भगं लिप्य पतिर्दासो भविष्यति" धन्यप्रकार । का कथा । उहीणने पुरुषो भवति । जीवेर्षात ध्यन्यप्रकार । "वालामूल चूर्णयित्वा रक्तरेत समन्वित । स्त्रियः सबै जना वश्या भवन्ति ॥ ध्रशिरः "नरजिहा ममुद्धृत्य सूझचूर्णन्तु कारयेत् । दद्यात् पानेन प्रमदा क्षिप्रमेव वश नयेत् । समादाय कृष्ण चतुर्दश्यां कृष्णम्मतिका निक्षेपेव जलेन च सुशीतेन दापयेत् तद्दिचक्षण । पुत्लादिञ्च धन त्यस्ता दासोवत् मवति तु सा | लगनवीजानि वापयेत् यदा फलं पुष्प भवति तदा पाने फले च पुष्पे च भक्ष्ये भोज्ये च दापयेत् । यत्र वा नीयते तत्र पश्चात् भ्रमति विझणा" !" पुष्यनक्षत्रे पुष्य गृहीत्वा ध्यन्ननेन सह कपिला प्रजापतिकुलोदभूता यदि साक्षादरुन्धती। धन्यप्रकार । वल्मीकम्मत्तिकाया प्रतिकृति सत्या एतेन फन्जल पातयेत् चक्षुरक्षनीय तावत् योजन- साभिसता प्रिय याति नान्य पुरुषमिच्छति". क्षीरेण साप्य प्याव्येन वा अभ्यन्य तस्य लवणाहुति- प्रात पश्यति मेदिनों दिवा नक्षत्राण्यपि पश्यति वन्यप्रकार। मेकविशतिवार जुडया विरात्रेण वग्यो भवति लाभस्तस्य। किचित् कर्तुमिच्छति तत् करोति "कनकश्चाप्यपामार्ग सुरसा गौरसर्षपा । सप्तराणाथवा। देवीच गान्धारी यक्षिों शक- न संशयः पन्ये च सर्वे भीवा एव उष्ट्र तिलतैलेन पिठापि योनिलेप प्रशस्यते" : स्यापि पनी वामानयति ।, यन्यप्रकार। गईभमरियादिलघटइज्जीवा | यत् यत् वीज पत्र मन्त्र । ॐनम प्रय्यायै दरि विदरि या "उद्गातु पक्षिणो मतमात्मनो रधिरान्धितम् । यस्य शिरसि वापयेत् यदा पुष्पित पलितो मिनि प्वमुक मे वशमानय स्वाहा ।। धन्य स्त्रीपुसयो प्रदातव्य वशीकरणमुत्तमम्"। भवति तदा यस्य वीजानि मुखे निक्षिप्यन्ते स प्रकार । हरिताल प्रमशाने तयणचतुर्दश्या क्षिया सत्र मन्त्र । विशूलिने घिनेत्राय हिलि हिनि जीवो भवति नात्र सन्देह । १. पथ कुष्ठविमित्र ग्राह्यं धवश्यं वशी भवेत् स नर " खाहा । वर्णाः १४। सप्तशमन सिद्धि । *। सर्वेषां धारममन्तः। ॐगों कों में रेल ल* प्यन्यप्रकार । ऋतुनवलोचनतालाललाटास्थि. घन्यप्रकारा मौ साहा। एकादशाक्षरो मनुरम्य पुरसरण वाणसाधित तैलं सकलमनुजेन्द्रललमावशप्पर "कृष्णपक्षचतुर्दश्या मतमम तु ग्राहयेत् । लक्षजप'। दमाहोम' एतेन तर्पणं मान मकरालये पुष्ये। नरतल प्रेताम्बरवर्तिक कृत्वा स्त्रीणाच मूर्झिदातय्य विद्यया परिजप्तया । ब्राह्मणभोजनादिकं कारयित्वा सिद्धिर्भवति । .! माने रात्रौ प्रज्वाल्यारक्षकन्धे कम्नल छत्वा दहते मुद्यते नारी पथ्यते अय्यतेऽपि च । बध वश्याधिकार। पक्षुषी व्यभ्यतयेत् य पश्यति स वश्यो भवति घड़ानि चैव मन्यन्ते यदि तं न समाविशे" । "मातुलुइस्य मूलन्तु धुस्तरवीजकेन च । पन्यप्रकार। यत्र मन्त। ॐनमयामुण्डे सशामवासिनि पणायपुष्पमादाय सूपमपूर्णन्त कारयेत् । "कर्णदन्तमस लाला खदेहाक्षिमलत्रयम् । खाहा । वर्ण । १४ । सप्तरात्रेय प्रेरक : 1 योऽस्य गन्ध समाप्राति स प स्नेहन पश्यति । नासिकोवरसच चूर्ण मेवबलायुतम् । धन्यप्रकार दुन्दुभि पटहांश्चैव शहाचैव तु लेपयेत् । एतत् सर्वं समुत्य गुटिकां कारयेशुध' । "श्वेता रोचनायुक्त धात्ममूख पेपयेत् । एष भूतोपरयानां कुमारी महेषु च । पानमोजनके देया वशीकरणमुत्तमम्" । ललाटे विस्तक कृत्या त्रैलोक्य होमयेत् क्षयात् । भूयवे सेधमानानां तथापत्पापजीविनी । पन्यप्रकार । दृएमात्रेय तेनैव सबों मवति किर", नपानियते येन यत्रै सोऽगदो भवेत्" । कानिज्ञा वा दुध पात्मनो रुधिरं खिय। पन्यप्रकारः। ।

·। धन्यच्चा २०८ इन्द्र इन्द्र "वेता चन्दननैव रमयेत् सह नेपयेत् । इन्द्र "इन्द्रमान विना रक्षा न करोतीसि निश्चितम् । यो विदेषण कुर्यात् प्राषि स्तम्भनं तथा । दीयते कस्यचिहामि पवादासी भविष्यति ।। रक्षामन्त्र महामन्य सर्वसिद्धिपदायकम्" । शिशिरे मारणचव शान्तिक शरदि स्मृतम्। ध्यथ यतिवशोकरणम्। "यों ममो नारायणाय विश्वम्भराय इन्द्रनाल हेमन्ने पौर्णमास्याच ऋतुकम्मविशारदः। "मधुफ सह तेक्षेन सार्यपेण तु पेपयेत् । कौतुकामि दर्णय दर्शय सिद्धि कुरु कुरु साहा" वसन्तश्चैव पाझे ग्रीमो मध्याह उच्यते । एतेन पाणिमभ्यज्य मर्का सा सहिता सपेत् । घटोत्तरशतनपेन सिद्धिथथ रक्षामन्यः । वर्या भेयापरा तु प्रदोये शिशिर मत । सरते मैथुनीमाये पतिर्दासो भविष्यति"। "प्यों नमा परब्रह्मपरात्मने मम शरीरे पाधि पईरानेच हेमन्तः परदं वत्पर स्मृतम्"* धन्यध। पाधि कुरु कुर". व्यथ पनादिनिर्णय । "मन शिलाकुरमसम्पाय "उनुकस्य कपालेन तेनापतकज्जल । "कृप्यापक्षे मारणादि शुकपचेच वईनम् । तथा च कुठ सहदेवदार। तेग नेपावन त्या रात्रौ पठति पुस्तकम् ॥१॥ बादासां मारग कम्म एकादश्यां तथैव च। रक्तश्च रक्त पमितेन साईम् प्पोलवीजनिक्षिप्त गुगवारे मुखे गने। टतीयां मवमीञ्चैव वश्याकर्यञ्च कारयेत् । प्रपेषयेत् सूपातरं महान्तम् । मन्वेण सिसयेमिन्य यावधीजफण हवे: स्तम्मनश्च चतुर्दश्यां धतुर्थी प्रतिपद्यपि। प्रस्नातपूर्वाभिमुखोऽपि भूत्वा त्रिलोइयेरित कृत्या एकवोग मुखे स्थितम् । द्वितीयां पठोमराम्या कारयेत् शान्तिकर्म ध । सस्मृत्य लष्योगकेण पूज्य । मत्तमातवीर्यस्त वायुमुल्य पराफम । पश्विनीम्गमूलाय पुय्या पुनर्वसम्तथा । तत प्रकुर्यात् तिलक ललाटे दश हेमदिपटताम पोडश रुप्यमागकम् । वश्याकर्यश्च कर्त्तव्य कारयेच्च सदा बुध' । वामान्ध इस्लाचतुरशुलीभि । एव सख्या मिलोसो घशातच्या सर्वकर्मणि ज्येष्ठा च उत्तराधान व्यनुराधा च रोहिणी । पुदृरमाण भवेत् स कान्ता- यानि कानि च वीजागि अहम स्थलमेव च। कारयेग्मार शान्ति स्तम्मन विजय तथा । दासातिदासच किमत्र चित्रम् ॥ ध्यारोलवीजनिक्षिो मुख भूमितने ध्रुवम् । विधिमन्वसमायुक्तमौषध सफल भवेत् ॥ पथ लिहालेपाधिकार' । तबीजं मुखमध्यस्य विनोदैर्वरित कुर । अथ वशीकरणम्। "इतीफलमूलागि पिप्पणी मरिघानि च । तमूपो हि भवेभिर्यो नान्यथा शहरोदितम् । "सिग्दूरमाक्षिककपोतममानि पिट्टा भया रोचनया साई लिङ्गले पोत्तमो मतः। यानि कानि च वीजानि थोलतेलमेजनात् । लिङ्ग विलिप्य रमवे तरणों मवोज। नि पोषस्त्रीजगत्कर्ष नामा स्त्रीपदयादशम् । सफलो जायते वृक्ष सिद्धियोगमदाहतम् ।। शान्तिं न याति पुग्यो मनसापि नन मोहन शस्त्रमेतहि मदनस्य स्मृत बुधै".. शवमुखे विन्दुमात्र तत्तैल निःक्षिपेद्यदि । दासी मयेदिति मनोहरदिव्यमूर्ति। एकयाम भवेत् जीवो नान्यथा शहरोदितम् ॥५॥ पुय्ये रुजटामूल मुखस्य कारयेवुध । "कुठश्च धातकीपुय्य मरिघानि वचा तथा । शिग्रुवीजस्थित सेन पारावतपुरीषकम् । ताम्बूजादौ प्रदातय्य वश्या भवति निश्चितम् । यनेन लिङ्गमालिप्य कृत्स्ना प्यामा वशं नयेत् । वराहस्य वसायुक्त ग्रहीत्या घ सम समम् । तथैव पाटनीमूल तम्बूलेन तु वश्यकृत् । तासाञ्चित्तहरोऽप्येष म्तमप्यनुगच्छति । गर्दभम्य वसायुक्त हरिताल मन शिला । नागपप्प प्रियकुच्च तगर पाकेशरम् । विवश भक्तिभावेन पश्चात् सर्व प्रयच्छति" ! रभिस्तु तिलक कृत्वा यथा लश्वरो टप ॥६ जटामांसी सम नीत्वा चूर्णयेत् मन्ववित्तम' । उस्तुविष्ठा ग्टहीत्वा तु सरगरतेलपेषणात् । सात धूपयते तेन मजते कामवत् स्त्रिय"। "पञ्चरक्तानि सग्टह्य शुमानि च यथेच्छया । यस्याझे मिक्षिपेत् विन्दु सक्षिप्तो जायते ध्रुवम् ॥ ॐ मूली मूली महामूली सब्बं सक्षोममयेभ्य' सर्वाणि समभागानि प्रियवापि तत्समम् । | सर्पदन्त ग्टहीत्वा तु कृपाश्चिककण्टकम् । उपदयेभ्यः खाहा। धूपमन्त । नागर दाभागेन लेप कान्तावशङ्कर" -1 कृकनारक्तसयुक्त सूपाचूर्णन्तु कारयेत् । "पानीयस्यातमीन् सप्त दत्त्वा विद्यामिमा जपेत् । यस्या निक्षिपचूर्ण सद्यो याति यमालयम् ।। सालद्वारा नवा कन्या क्षमते मासमाधव' "देवदार वचा कुष्ठ चतुर्थ वैश्वमेषण । सिन्दुर गन्धक तास सम पिष्टवा मन शिलाम् । विश्वावसुर्नाम गन्धर्व कन्यानामधिपति सुरूषो च्याम्बवीपरसैयुत गौरीश्यामावशदरम्" !* तक्षिप्तवस्त्र शिरसि व्यमिवत् दृश्यते ध्रुवम् । सालारा देहि मे नमस्तस्मै विश्वावसमे खाश। धन्यध । धर्कक्षीर वटक्षीर क्षीर डुम्बरसम्भवम् । "कन्याग्रहे शालकाष्ठ क्षिपेदेकादशाङ्गलम् । "हरिहा रहतीमूल भद्रमुस्त तथोत्पलम् । सहीत्या पात्रके लिप्ते जमापूर्ण करीति च । ऋक्षेच पूर्वफसगुन्या यस्ता कन्यां प्रयति ।। विड़ कृष्ण वैग्च समभागानि कारयेत् । दुग्ध सजायते तत्र महाकौतुककौतुकम् । यथ सर्वशनवशीकरणम् । लिङ्गाले पोत्समो ह्येष रतावनीवशवार" *. यशोलतैललिप्ताको दृश्यते राक्षसाकृति । "शिला घ रोचनामूल वारिणा तिलके कृते । पलायन्ते नरा सबै पशुपक्षिगजाइया' ११॥ दृष्टमात्र वा याति नारी वा पुरषोऽपि वा। "हरिद्रा पिप्पलीमूल पम मधुकमेव च । पोलस्य तु तैलेन दीप प्रज्वालयेन्नरः । खणेन वेएन छात्वा तेनैव तिलके छते। एतानि समभागामि नवनीतेन पेषयेत् । रात्रौ पश्यति भूतानि खेचराणि महीतले ॥१२॥ सम्भाषणेन सर्वेधा लोक्य वशमानयेत्"। लिङ्गालेयोत्तमो ह्येष गौरीप्रीताय शाङ्कारः" * बुधे वा शनिवारे वा कला परिम्टा च । ॐों की ऐं क्षों भोगप्रदा भैरवी मातही "कौशिकशोणितलेपात् सेघनादा पुए मवेल्लिङ्गः । शधुर्मूत्रयते यत्र चकलां तत्र निक्षिपेत् । त्रैलोक्य वशमानय साहा।ौषधोपरि सहसत्रम तद्दशन्तेजतम्भमय कीलकसदृशः भवेश्च । निखनेभूमिमध्येघु उद्धृते घ पुनः सुखी। कुर्य्यात् । पुनः सप्तवारजन विलक कारयेव कौशिक रधिरं ग्रह गोमूत्रेण च पेषयेत् । नएसफ मवेत् सत्य नान्यथा शहरोदितम् ॥१२॥ शकसमोऽपि वस्यो भवति । इति कालनाधविर वीर्य हि स्तम्भयेन्नित्य प्रहराई न सशया" गन्धक हरितालच गोमूत्रश्च विष तथा। चिले इन्द्रजाले १ अध्यायः ।। सर्वसाधारण मन्त्र । सूक्ष्मपूर्णमय कृत्वा किश्चिद्दति विनि क्षिपेत् । अथाकर्षण । ॐकों चामुण्डे ब्वल ध्वख प्रज्वल विघ्नाः सर्वे पलायन्ते यथा युद्धेषु कातराः ॥१७॥ मज्यण साहा। बनेग मम्लेण स्त्रियं दृष्ट्वा पर फट् खाहा। अमेन मन्त्रेण सर्वयोगानमिमन्त्रा इति दत्तात्रेयतन्ते ईश्वरदप्ताप्रेयसवादे इन्द्र- सिद्धि"। इति श्रीपार्वतीपुत्र श्रीनित्यनाथविर- कुर्यात् सत्क्षणात् एछतः समागवति । पूर्व नालकौतुकदर्शन माम एकादशः पटल ** पिते सिइखगड़े तन्त्रसारे कौतूहलविद्यानाम मेवायुवजन सिद्धिः। "पोषायां समादाय पर्जुनस्य च अधकम् । "वण्याकर्षणकम्माणि वसन्ते योजयेत् प्रिये । अजमूग सपिच स्त्रीमा भिरसि दापयेत् । शोधितमेवत् । **पपिच । ईश्वर उवाच। पन्यच्च । धन्यध। धन्यश्च । इन्द्रमालतलम् । पुस्तकत्रयमाणोध्य यथासाध्य ·-- ॥ -- ॥ २०६ इन्द्र इन्द्र इन्द्र पुरुषम्य पशूना वा क्षिपदाकर्षण भवेत्" * "रसालजम्बूफलगर्भसार करे सुदर्शनामूलबन्धनात् स्तम्भन तथा" | ॐ यहो कुम्भकर्ण महाराक्षस निकषागर्म- सकर्कटो माक्षिकसंयुतश्च । यथ जय । "गोलिका शिखिमूल वा मुखे शिरसि सस्थिता। सम्मत परसैन्यस्तम्भन महाभय रणाद्र याज्ञापय स्थितो मुखान्ते पुरुषस्य रात्री कुरुते सर्ववादेषु जय पुष्ये समुद्धृते । खाड़ा। अष्टोत्तरसहजपात् करोति पुसा मुखवासमिछम् । सिद्धि । मार्गशीर्षपौर्णमास्या शिखिमूल समुद्धरेत् । "ग्टहीत्वा शुभनक्षत्रे चपामार्गस्य मूलकम् । चूर्ण मुराकेशरकुष्ठकाना बाहौ शिरसि वा धार्य विवादे विजयो भवेत् । लेपमा शरीराणा सर्वशस्त्रनिवारणम् ॥ प्रातदिनान्ते परिलेठिया स्त्री । अप्यईमासेन मुखस्य वास गिरिकों शमों गुम्ला श्वेतवा समाहरेत् । पुण्यार्के श्वेतगुञ्जाया मूलमुद्दत्य धारयेत् । चन्दनेनान्वितश्चैव तिलकेन जयी नर । हस्ते काण्डभय नास्ति सग्रामे च कदाचन" * ॥ कर्पूरतुल्यो भवति प्रकाश" ॥ * ॥ कणकार्कवटावहिर्विट्ठम पञ्चमस्तथा । गोमहिष्यादिस्तम्भनम् । केशकृष्णीकरणादि। तिलक कुरुते यस्तु पश्येत रिपु ॥ पञ्चधा "लोहकिट्ट जवापुष्य पिष्ट्वा धात्रीफलं समम् । "उष्ट्रस्यास्थि चतुर्दिक्ष निखनेत् भूतले ध्रुवम् । या या वटवन्दाकं ग्टहीत्वा धारयेत् करे । गां मेषों महिषों वाजों स्तम्भयेत् करिणीमपि" !* विदिन लेपयेत् शीर्ष विमास केशरञ्जनम्" ॥ सग्रामे जयमाप्नोति जया स्मृत्वा जयी भवेत्" । बुद्धिस्तम्भनम् । इति कृशीकरणम्॥ * ॥ केशशुलीकरणम् । अस्य मन्त्रः। ॐ नमो महाबलपराक्रम समस्त "भृगराजमपामार्ग सिद्धार्थ सहदेविकाम् । "वचाक्षीरेण सप्ताह अन्वहं भावयेत्तिलम् । विद्याविशारद घमुकस्य भूजवल बन्धय बन्धय योल वचाच्च श्वेतार्क ध्रुवमेघा समाहरेत् ॥ तत्तैललिप्ता केशा स्यु' शुलाञ्च नात्र संशय ॥ दृएि स्तम्भय स्तम्भय अगानि धूनय धूनय पातय लोहपात्रे विनिक्षिप्य द्विदिनान्ते समुद्धरेत् । इति कामरत्ने ४ उपदेपा । यथ वाजीकरण पातय महीतन्ने हो । * ॥ अथ सौभाग्यम् तिलक सर्वभूताना बुद्धिस्तम्भकर परम्" ॥ "यश्विन्या वटवन्दाकं क्षीरे पिता महावल । "पुष्योडसं सितार्फस्य मूल वामेतरे भुजे । ॐ नमो भगवते विश्वामित्राय नम सर्व पुष्योडल पिबेन्मूल श्वेतार्कस्य प्रयत्नत । बद्ध्वा सौभाग्यमाप्नोति दुर्भगापि न सशय । मुखीभ्यां विश्वामित्र यागच्छ म्यागच्छ खाहा । खप्तराचन्तु गोक्षीरैडोऽपि तरुणायते"। रक्तचितामूलन्तु सोमनाते समुद्धृत । उक्तयोगस्याय मन्त्र ॥ * ॥ चौरगतिरतम्भननम् । "चूर्ण विदा- खरसेन तस्या क्षी पिट्वा वटी कुर्यात् तिक्षक शुभमङ्गना" + l ॐ ब्रह्मवेशिनि शिव रक्ष रक्ष खाहा । धनेन विभावित भास्कररसिजाले । व्यथ ईश्वरादिक्रोधोपशमन | ॐशान्ते प्रशान्त मन्त्रण सप्तपाशान् ग्रहीत्वा त्रीणि कां वद्धा मध्वाज्यसमिश्रितमेव स्ली- सर्वक्रोधोपशमनि स्वाहा। प्यपरान् मुरिभ्या धारयेत्। इति चौराणा गति शस्त्रियो गच्छति निर्विशव"] * n प्यनेन मन्त्रेण घि'सप्तधा जपेन मुख मार्जयेत् । स्तम्भनम् । * ॥ गर्भस्तम्भनम् । जन्मयन्याचिकित्सा । तत' क्रोधोपशमन भवति" . गजनिवारणम् । "ग्राह्य कृष्ण चतुर्दश्या धूस्तरस्य तु मूलकम् । "समूजपत्रा सर्पक्षों रविवारे समुद्धरेत् । "श्वेतापरागितामूल इस्तस्थं वारयेत् गजम् । कयो बहा रमेत् कान्ता न गर्भ धारयेत् क्वचित् । एकवर्णगवा क्षीरै कन्याहस्तेन पेषयेत् । मूल निशूल्या वक्त्रस्थ गजवश्यकरं मवेत्" ।। मुक्तेन लभते गर्भ पुरा नागार्जुनोटितम् । ऋतुकाने पित् बभ्या पलाई तद्दिने दिने । व्याघ्रनिवारण तन्मूलचूर्ण योनिस्य न गर्भ सम्भवेत् क्वचित् ॥ क्षीरशाल्यनमुद्गश्च लध्वाहार प्रदापयेत् । "मुखस्थ रहतीमूलं हस्तस्थ व्याघ्रभीतिगित्' | सिद्धार्थमूल शिरसि वद्ध्वा कान्ता रमेत्तु यां । एव सप्तदिन कुर्यात् बन्ध्या भवति गर्भिणी । ही को को श्रीं श्रोश्रो खाहा । न गर्भ धारयेत् सा स्त्री मुक्तेन लभते पुन ॥ उद्देग भयशोकञ्च दिवानिद्रा विवर्जयेत् । इत्यष्टाक्षरमन्त्रेण लोष्टं पठित्वा क्षिपेत् । न कर्म कारयेत् किञ्चित् वर्जयेत् सावगाहनम् । शुकम्तम्भनम् । सदा मुखं न घालयति गन्तुमशक्य । "नोलीमूल प्रमशानस्थ कश्या बद्ध्वा तु वीर्यटक । पतिस चरेत् सा च नात्र कार्या विचारणा ॥ "मूल कृष्ण चतुर्दश्या ग्राहयेस्लाशालीमवम् । रक्तापामार्गमूलन्तु सोमवारे निमन्त्रयेत् ॥ कृष्णापराजितामूलं छागीक्षीरेण सपिबेत् । इस्तस्थ व्याघ्रभीतादिमय हत् परिकीर्तितम्" । भौमे प्रात समुद्धत्य कच्या वट्वा तु वीर्यक्" । ऋतुकाले समायाते भुक्का गर्भधरा भवेत् ॥ इति इन्द्रभालतन्ने ३ उपदेश ॥ अथ स्तम्भनम् । इति कामरत्ने ३ उपदेश । ॥ मोहनम् । गोक्षुरस्य तु वीजन्तु पिवेनिमुगिहकारसे । "श्वेतगुनोत्थित मूलं मुखस्थं दृरतुण्डजित्"। "टसीवचानलदसर्जरस समान विराव सप्तरात्र वा वन्ध्या भवति गर्भिणी" । ॐ हीं रक्ष रक्ष चामुण्डे तुर तुर यमुन मे कृत्वा त्रुटि मलयजच घडेकमिश्रम् । इतीन्द्रनाले जन्मवन्ध्याचिकित्सा ॥ * ॥ वशमानय वशमानय खादा। घय चण्डामन्त । यो धूपयेनिजट वसनं शरीर अथ काकवन्याचिकित्सा। उक्तयोगसिद्धि॥ तस्यापि दास इव मोहमुपैति लोक" "यश्वगन्धीयमूलन्तु ग्राहयेत् पुष्यभास्करे । "पुण्यार्के मधुवन्दाक राहीत्वा प्रक्षिपेढुध । भङ्गराज केशराजो लज्जा च सहदेविका । पेषयेन्महिषीक्षीर पनाई भक्षयेत् सदा ॥ सभामध्ये च सर्वेषां मूखस्तम्भ प्रभायते" ॥ * ॥ रमिज तिलक कृत्वा त्रैलोक्य मोहयेन्नर" । सप्ताहालभते गर्भ काकपन्ध्या चिरायुधम्" । मेघस्तम्भनम् । इसकहयसपटमध्ये मेघसख्यक छ या इ ई उ ऊ ऋ ऋहू फट । इतीन्द्रमाले काकवन्याचिकित्सा ॥ * ॥ चतुरस विविख्य उद्याने स्थापयेत्तदा मेघान् "छनेनैव तु मन्त्रेण कृत्वा ताम्बूलभावनम् । यथ तवत्साचिकित्सा। स्तम्भयति । मन्त्र "मेघान् स्तम्भय स्तम्भय" * साध्यस्य मुखनिक्षिप्ते मोहमायाति तत्क्षणात्"। "प्रामुख कृत्तिकाऋक्षे वन्ध्या कर्कोटकी हरेत् । ॐ भी क्षी भों मोहय । इम मन्त्र वारत्रय । तत्कन्द पेपयेत्तोय कर्षमात्र सदा पिवेत् ॥ "भरण्या क्षीरकायस्य कील पञ्चागुल क्षिपेत् । जपेत्। मोहमानोति मानव !*॥ देहरञ्जनम् । या वीजपूरममूलमेक नौकामध्ये तदा नौकास्तम्भन जायते ध्रुवम्" * "कदम्बपत्र लोध्रञ्च यर्जुनस्य च पुष्पकम् । क्षीरेण पक्व प्रपिवेत् विमिश्रम् । निद्रास्तम्भनम् । पिष्टवा गावोदर्तनाच्च कायदुर्गन्धनाशनम् । ऋतौ निज या तु पति प्रयाति 'मूलं शहत्या मधुक पिष्टवा नस्य सगाचरेत् । एला शटी-पत्रक चन्दनानि दीर्घायुष सा वनय प्रसूते। निदास्तम्भनमेडि मूलदेवेन भाषिवम्" * तोयाभयाशिग्रुधनामयानि । मभिठा मधुक कुष्ठ त्रिफला शर्करा वला । स्वस्तम्भनम्। ससौरभोग्य सरराजयोग भेदा पयस्या काकोली मूलचैवाश्वगन्धशम् । "कपित्थस्य घ वन्दाकं कृत्तिकाया समाहरेत् । ख्यात सुगन्धो नरमोहयोग्य" ॥ अजमोदा हरिने दे हिड्नु कदवारोहिणी । वक्रयस्थन्तु देवस्य शस्त्ररतम्भनक परम् । भुखरञ्जनम् । उत्पल कुमुद द्राक्षा काकल्यौ तन्मूलद्दयम् । I गौकास्तम्भनम्। -- । --- 27 ·। . २१० इन्द्र इन्द्र एतेषा कर्षकैर्भागेतप्रग्य विपाचयेत् । यथवा मधुक दारा शुजक्षोरेगा संपिवेत् ।। दातुं दुहितर तम् गचयामास तत्र वै । १६ । शतावरीरस क्षीर तस्येद चतुर्गणम् । तौर प धन्दगसिन्धुनात करेण तु यार तम्या ग्राहयित्वा मयस्तदा । तपिवेनियत नारी नित्य स्त्रीषु च शस्यते । मरेन्द्रगज पयमा सपिएम् । प्रहसन् प्राप दैत्येन्द्रो रानमेन्द्रमिद वच ॥१॥ पुत्लान् जनयते नागे मेधावान् प्रियदर्शनान् । गर्भ क्षरन्त प्रतिपन्ति पीघ्र ज्य ममात्मजा रामन् हेमयामरसा ध्ता । या घेवास्थिरगर्भाग्यात् या नारी जनयेत् ग्टतम् । योगो विभुन्नन् किन मूलदेवे" ॥ फन्या मन्दोदरी नाम पत्यार्थ प्रतिग्टयताम् ।११ यल्पायुष जनयेत् या घ कन्या प्रसूयते । इति इन्द्रमाले गर्भमावपिक्तिमा वामित्येव त गम दशग्रीवाऽभ्यभाषत। योनिदो रमोदो गर्भसाये च पास्यते । प्पथ गर्भशुष्कम् । प्रन्याल्य तप चैवामिमकरोत् पाणिसङ्ग हम्"RI प्रजावईनमायुष्य सनग्रहनिवारणम् । "गोक्षीर शर्करायुक्त गर्भशुष्कप्रशान्तये । "ततो मन्दोदरी पुत्त मेघनादमजीजनत् । नान्मा फलस्त होतदायुय्य परिकीर्तितम । पिहा मधुक चूर्ण गाम्भारीफलचूर्गाकम् । स एप इन्द्रजिनाम युमामिरभिधीयते ॥ २८॥ नोक्तम लक्ष्मणामूल वदन्यत्र चिकित्सका समाम गय्यदुग्धेन गर्मियी घ प्रशान्तये" " जासमाज हि पुरा तेन गवणसूनुना। जीववत्सा सुरुवर्णा वृतमत्र तु दीयते। प्पथ सखप्रसवयोग । सदता समहान मुसो नादो जनधरोपम' Rel घरण्यगोमयेनान वाला प्रदीयते"। "श्वेत पुगणेवामूल धूर्ग योनी प्रये येत् । नडीरता घसा नवा तस्य नादेन राघव। यत्र पयस्या क्षीरयुक्तभूमिकुष्माण्डम् । उत्पन । सवक्षणात् प्रसूते नारी गर्ने सति प्रपीड़िते। पिता तस्याकरोत् नाममेघनाद इति खयम्"॥३०॥ नील । इतीन्द्रमाले तवत्साचिकित्सा । वासकस्य तु मूमन्तु घोत्तरस्य समुद्धरेत् । प्यस्य यथा इन्द्रमदित्यभिधान जात तदपि उक्त यथ गर्भसावचिकित्सा । प्रथमे मासि । कया बवा सप्तसूभे सुख नारी प्रसूयते । तव ३५ सर्ग। "गोक्षीर पेषयेत्तल्य पाकेपार चन्दगम् । सहदेव्याच मूमा वा कटिस्य प्रसयेत् सखम् । "जिसे महेन्द्रोतिमले रावगम्य सुतेन वै। पतने त पिवेनारी महागर्म स्थिगे भयेत् । प्यपामार्गस्य मूसन्त ग्राहयेचतुरगुप्लम् । प्रजापति पुरस्कृत्य ययुसट्टा सुरास्तदा ॥ १ ॥ पथवा मधुक दार शरदक्षस्य वीजकम् । दारि प्रवेशयेत् योनौ तत्क्षणात् सा प्रसूयते":" तम रावगमासाद्य पुत्तभाटभिगरतम। सपिष्य क्षीरकाकोलों पिवेत् क्षीरेश्च गोमवै । प्पथ स्तनवईन स्तमोत्यापनश्च । ध्यमवीर गगने तिछन् सामपूर्व प्रशापति ॥२॥ नीलोत्पल मृणाल पठी कर्कटमनिका । "सैल वचादाडिमकलकसिद्ध वत्स रावण । सुयोऽसि पुत्तस्य तव सयुगे। गोक्षीरश्च दितीये च पीत्वा शान्यति वेदनास सिद्धार्थ लेपनतो नितान्तम् । यहाऽम्य विक्रमौदार्य तव सुल्योऽधिकोऽपि वा।३। श्रीखण्ड तगर कुष्ठ मणाल पाकेशरम् । नारीकुचौ चारतरौ सुपीनौ जित हि भवता सर्व लोका खेन तेजसा । पिवेत् शीतोदकै पिट्वा टतीये वेदनावती। कु-दसौ योगवर प्रदिए । शता प्रतिज्ञा सफला प्रीतोऽसि ससवस्य ते।। पथवा क्षीरकाकोलीवलानन्तापय पिवेत् ॥ श्रीपर्णिकाया रसवल्कसिई ययच पुत्लोऽतिवलस्तव रावण वीर्यवान् । शीतोत्पल म्णालानि गोक्षीरक-कशेयकम् । लिलोद्भव तैलवर प्रदियम्। भगतीन्द्रनिदित्येव परिख्यालो भविष्यति ।। तुर्यमासे गवा क्षीर पिवेत् सा वेदनापरा । तुलेन वक्षोभयुगे प्रदेय मलवान् दुर्जयश्चैव भविष्यत्येव राक्षस । यथवा मधुक राना श्यामा ब्राझणयएिका । प्रयाति रहिं पतितोऽपि नार्या । यसमाश्रित्य ते राजन स्थापितास्त्रिदशा वो"। घनन्ता पेषयित्वा तु गवा क्षीर सम पिवेत् 181 प्रथमकुसमकाले मस्ययोगेन पीत महावीरो लक्षणस्त विमीषणेन वानरादिभिश्च- पुनर्णवा च काकोली तगर नीलमुत्पलम् । सनियमममराम्य तण्डलाम्भो यवत्था । सह निकुम्भिता गत्वा तस्यमेनमिन्द्रमित गोक्षीर पञ्चमे मासि गर्मले शहर भवेत् ॥ कुचयुगलपीन कापि नो याति पात व्यापादयामास इति तत्रैव लहाकाण्डे ५ सर्ग- पथवा रहतीयुग्म यज्ञात कटफल त्वचः। कथित इति पुरेव घनदस्तेन योग" * मारभ्य ७ सर्गेघु उक्तम् । गोहत क्षीरसंयता पिनेत् पिष्ट्वा च पश्चमे ॥५॥ व्यथ योनिसकारः। खनामख्यातो दानव । यथा हरिव । ३।३ । सिता काशाखुमन्ना च शीततोयेन पेषयेत् । "प्रक्षालयेन्निम्युकयायनीरे "इन्द्रजित् सत्यजिचैव वचनामलथैव च । यष्ठे मासि गवा क्षीरै पिवेत् सोश निवर्तयेत् ॥ खिन्नाज्यकृष्णागुरुगुग्गुलाना। महानाम विक्रान्त कालनामस्तथैव च") व्यथवा गोक्षुर शिग्रुमधुक एनिपर्णिकाम् । धृपेन योनि निशि धूपयित्वा इन्द्रजिद्विजयी, [न] पु, (इन्द्रजितः रावणमुत्तस्य । वनायुक्ता पिवेत् पिष्ट्वा गोदुग्धै घठमाषके दा नारी प्रमोद विदधातु भर्तु" * विजयी इति । इन्द्रजित् +वि+नि+णिनि ।) काठक पौष्कर मूल घटकाट नीलमुत्पनम् । प्यथ लोमशातनम् । लक्ष्मण । इति शब्दरत्नावनी। (यस्य विवरणन्तु पिष्ट्वा च सप्तमे मासि क्षीरे पीत्वा प्रशाम्यति ॥ "पलाशभरमान्विततालचूर्ण- रामायणे । ६ । ६१ सर्गे उक्तम् । यथा,- पथवा मकरद्राक्षा पटङ्गाटश्च सकेशरम् । रम्भाम्बुमित्रै परिलिप्य भूय । "इत्युक्त्वा याणमाकर्ण विकृष्य तमनिझगम् । मृणाल शर्करायक्त क्षीर पेयन्तु सप्तमे ॥ ७॥ । कन्दर्पगेहे म्टगलोचनाना लक्षणः समरे वीर ससर्मेन्द्रजितं प्रति । ७२ । यही पभाक्षार्कमुस्त केशर गणपिप्पली। रोमाणि रोहन्ति कदापि नेव" । ऐन्द्रास्त्रेण समायोज्य लक्ष्मण परवीरहा। नीलोत्पल गवा क्षीरे पिवेदएममासके । इति इन्द्रजालतन्त्रसग्रह युद्धे क्षुद्रोपायविशेष । तप्छिर सशिरस्त्राण श्रीमत् ज्वलितकुण्डलम् । अथवा विश्वमूनच कपित्य रहती शमी। इति हेमचन्द्र । प्रमध्येन्द्रजितः कायात् पातयामास भूतले" । ६३) इक्षुपाटलयोर्मूल रमि क्षीर प्रसाधयेत् । इन्द्रजालिक', घि, (इन्द्रजाल करोति इन्द्रजालेन इन्द्रतूल, सी, (इन्द्रस्य तूल | धाकाणे उड्डीयमाम- तत्क्षीरमरमे पीत्वा गर्ने शाम्यति वेदनापा दीव्यतीति वा । इन्द्रजाल + ठक् ।) कुहककारी । त्वात् ।) थाकाशपतितसूत्रम् | चाकाशवुडिर विशालावीजकक्कोल मधुना सह लेपयेत् । इति जटाधर वाजीकर इति भाषा। सुता इति भाषा। तत्पर्यायः | सुद्धसत्रकम् २ वेदना नवमे मासि शान्तिमानोति नान्यथा ! इन्द्रजित्, पु, (इन्द्र जितवान् इति । इन्द्र+जि+ ग्रीमहासम् ३ वशकफम् 8 वाततूलम् ५ मरा क्विम्।) रावणपुत्र | तत्पर्याय । मेघमाद २ अथवा मधक प्सामा यनन्ता क्षीरकाकली। इजम् ६ । इति हारावली। एभिः सिद्ध पिवेत् क्षीर नवमे वेदनावती ॥ | मन्दोदरीसुत ३ । इति जटाधरः ॥ इन्द्रतूलक, सी, (इन्द्राममेव। इन्द्रतूस +खार्थेकन् ।) (यस्य जन्मविवरण यथा, रामायणे ७।१२। सगे, इन्द्रतूल । इति त्रिकारहशेषः। शर्करा गोरखनी द्राक्षा सक्षुद नीलमुत्पलम् । "एवमुक्तलदा राम! राक्षसेन्द्रेण दानव । इन्द्रदायः, ए, (इन्द्रस्य दाहा।) देवदामरक्षा इति पाययेत् दशमे मासि गवा क्षीरो प्रशान्तये । महतनय मात्वा मया दानवयुगवा ! भावप्रकाश (पस्य पाया। अथवा शुद्धससिद्ध गोक्षीर दशमे पिवेत् । . - 1 -- ·इन्द्र इन्द्र " - २११ इन्द्र इति धन्वन्तरि प्राह । पैत्तिकानि च लिङ्गानि दृष्ट्वा दुग्धेन धावनम् । "देवदार स्मत दाखमद्र दार्जीन्द्रदास् च । शीतलानि प्रटेयानि पैत्तिकेन विधीयते" ।। मस्तदारुफिलिम कृत्रिमं सुरभूराह" 1) "ऐन्द्र यव त्रिदोषघ्न मग्राहि कटु शीतलम् । इन्द्रदुः, पु, (इन्द्रस्य दुईक्ष 1) व्यर्जुनदृक्ष । इत्य चरातीसाररक्ताशंकृमिविसर्पकुष्ठनुत् । "धुस्तूरपत्राणि च मागधीना टीपन गुटकीलासवातास भशूलजित्" । निशा विशालाग्र इधूमकुछम् । मर ! कुटजरक्ष । इति राजनिघण्ट'। हतेन जलेन पिर युक्तच रति भावप्रकाश ॥ (यथा, वैद्यकद्रव्यगण । इन्द्रदुम, पु, (इन्द्रस्य द्रुमो रक्ष 1) अर्जुनरक्ष । "तद्दोज ज्वरजित्तिक्त रक्तपित्तातिसारभित्" ।) इति शब्दरत्नावली शिर प्रलेपेक्षतवारण स्यात् । इन्द्रलुप्त, ली, (इन्द्राणा इन्द्रनीलवर्णकेशाना लुप्त इन्द्रनील , पु, (इन्द्रवत् नोल । ) मरकतमणि । पित्ते कृते दोषयुते च रोगे उति हेमचन्द्र पाना इति भाषा । ( व्यस्य पटोलपत्र पिचुमईक वा। लोपो यस्मात् ।) केशरोगविशेष । टाक इति परीक्षा यथा, चिन्तामणिकृतवचनम् । भाषा | तस्य लक्षणमा तथामलक्या फन्नमेव पिष्टा "क्षीरमध्ये क्षिपेत् नीर क्षीरश्चेत् नीलता बनेत् । "रोमकूपानुग पित्त वातेन सह मूर्छितम् । हतेन खण्डेन प्रलेपनश्च । निवार्यते मस्तकज क्षतच प्रघ्यावयति रोमाणि तत मेमा सशोणित ॥ इन्द्रनीलमितिख्यात तदाहि रनकोविदै "क्वचित् प्रभालेपिमिरिन्द्रनीले- रुणद्धि रोमकूपान्त ततोऽन्येषामसम्भव । शिरोतिसवान् विनिहन्ति चैतत् । तदिन्द्रलुप्त खालत्य रज्येति च विभाव्यते" गजेन्द्रदन्तस्य मसी गृहीत्वा मुक्तामयी यरिरिवानु विद्धा" । अति रघुवशे । १३।५8। यथा, भावप्रकाश' । इति निदानम् । खालय रुन्चेति च तस्य पर्याय प्रलेपन वा नवनीतकेन। तिलार्कभल्लातकदग्धमाष- यथ इन्द्रनीलगोमेदयोनामानि । कथनम् । तथाच भोग । "नीलन्तधेन्द्रनीलच गोमेद पीतरत्नकम" 1) "तदिन्द्रनुप्तमित्याह खालों न्याञ्च केचन" क्षारस्य लेपो नवनीतकेन । इन्द्रनीलक , पु, (इन्द्रनील + स्वार्थे कन् ।) मरकत कार्तिकम्वाह । “इन्द्रनूप्त प्रमणि भवति खालत्य सर्पस्य क्षारस्य तथा प्रयोग मणि । इति शब्दरत्नावली ॥ शिरोरुहेवेव रुन्या सवेदनेति यागमस्तव नास्ति'। खल्लाटके केशचय करोति", इन्द्रपप्पा, खी, (इन्द्रनीलवत् पुष्य यस्या 1) लाङ्गा इति तट्टीका । यथेन्द्रलुप्तस्य चिकित्सा । इति हारीत ॥ लिकीरक्ष । इति रत्नमाला : विषनाडाला इति "तितपटोलीपत्रस्वरसैया शम याति । "तेजोऽनिलाचे सहकेशभूमिम् ख्याता । (लापानिकीशब्दस्या विवरण क्षेयं।) चिरकालगापि रज्या नियत दिवसत्रयेगीव दग्ध्वामु कुर्यात् खलतिनरस्य" । * ॥ इन्द्रपप्पिका, स्त्री, (इन्द्रपुष्पैव । कन् 1) कलिकारी। गोक्षुरस्तिलपुय्पाणि तुल्यञ्च मधुसर्पिघ । चिकित्सा यथा चरके । इति राजनिघण्ट ॥ विषलागला इति भाषा । शिर प्रलेपित तेन के समुपचीयते । "खालन्ये पलिते वल्या हरिलोनि च शोधितम् । इन्द्रप्रस्थ, ली, (इन्द्रस्य इन्द्र कोलस्य प्रस्थम् इव ।) इस्तिदन्तमसी कृत्वा कागीदुग्धरसाध्नन । नम्यन्तै शिरोवलपलेपश्चाप्युपाचरेत् । राजयुधिहिरनिर्मितनगरम् । प्यधुना दिली लोमान्यनेन जायन्ते लेमात् पाणितन्नेम्वपि ॥ सिद्ध विदारीगन्धाद्यै वनीयैरथापि च । ति ख्यातम् । (यथा, महाभारते १४२०८।२८॥ यशीन्दीवरम्दीकालान्यक्षीरलेपने नस्य स्यादणुतेल वा खालत्यपलितापहम्' 1) "ततः पुण्ये शिवे देशे शान्ति छात्वा महारथा । इन्द्रलुप्त शम याति केशा स्युश्च धना दृप्त । इन्द्रनुप्त , पु, (इन्द्राणा इन्द्रनीलवत् केशाना लुप्त नगर यापयामासुमायनपुरोगमा । भातीकरञ्जवरुणकरवीराग्निपाचितम् । नाशो यस्मात् ।) केपानापाकरोग । तत्पर्याय । सागरप्रतिरूपाभि परिखाभिरलङ्गत" ॥ तेलमभ्यञ्जनाद्धन्ति इन्द्रलुप्त न सश्य ॥ इन्द्रन्नुप्तक २ केशघ्न ३ । इति राजनिघण्ट । "तत्तिपिटपसाशं इन्द्रप्रस्थ व्यरोचत । खुहीपय पयोऽर्कम्य लाइलोमार्कवो विधम् । उन्द्रलुप्तक, स्ली, (इन्द्रग्नुप्त + स्वार्थे कन् ।) इन्द्रन्तुप्त- मेघवन्दमिवाकाशे विद्ध विद्युत्समारतम्" ।) व्यजामृत्र सगोमुन रत्तिका सेन्द्रवारुणी। गंग । इति भूग्प्रियोगो जटाधरहेमचन्द्रौ च । इन्द्रप्रहरण, स्ली, (इन्द्रस्य प्रहरणम् ।) इन्द्रस्यास्वम् । सिद्धार्थकस्तीक्ष्णगन्धा सम्यगेभिर्वियाचितम । इन्द्रवारणिका, स्वी, (इन्द्र वारुणो+कन्+टाम् ।) वधम् । इति इलायुध । तैन भवति नियमात् खालित्ययाधिनाशनम् ॥ इन्द्रवारुणीलता। इति शब्दचन्द्रिका । इन्द्रभेषज, की, (इन्द्र महत् भेषजम् । ) शुण्ठी । खुहीदुग्धादितन्नम्" । इति भावप्रकाश ! इन्द्र वारुणी, स्त्री, (इन्द्रं वारयति । इन्द्र+र+ इति शब्दरत्नावली ( 'केशन्नस्य चिकित्सान्तु पण हारीत 'साम्पतम्। णिच् + उन् । डीप) लताविपशेष । राखान्न ससा इन्द्रमहकामुक, पु, (इन्द्रमह कामयते इति ।। रुक्ष सपाण्डर वातात् पित्ताहात सदाहकम् । इति भाषा । तत्पर्याय । विशाला । इत्यमर । इन्द्रमह+काम+उकम् ।) कुकर । इति त्रि कफान्वित भवेत् सिग्ध रतात्पाफ वन्ति तत् । ऐन्द्री ३ चित्रा 8 गवाक्षी ५ गजचिमटा सन्निपातेन सदृश जायते सर्वलक्षणम्"। म्हगेवार ७ पिटदीकी ८ म्गादनी।। इति न्द्रियव , पु, स्की, (इन्द्रस्य इन्द्ररक्षम्य यव यवाकार- यस्य चिकित्सा यथा रत्नमाला । इन्द्रा १० यरुणा ११ गवादनी १२ वीमत्वात् तथात्वम्।) सनामख्याततिक्तवीविशेष । "गुडेन सरसा मुण्ठी मातुलुङ्गरसेन तु । क्षुद्रसहा १३ इन्द्रचिमिटी१४ सूर्य्या १५ विषघ्नी तत्पर्याय । कलिलाम २ मद्रयवम् ३ । इत्यमर । केभन्ने वातसम्भते धावनञ्च प्रास्यते ॥ १॥ १६ गणकर्णिका १७ व्यमरा१माता १८ सकों शमा 8 वीजम् ५ वत्सक ६ वत्सकवीमम् ० त्रिफलाच वधा मुण्ठों गुरेनापि प्रपेषितम् । २० सुफला २१ तारका २२ उपभाक्षी २३ पोत. भरन कुटन ८ कुटभवीजम् १० कलिङ्गवीणम् धावन कफसम्भूते चन्द्रगुप्ते प्रास्यते ॥२॥ पुप्पा २४ इन्द्रवस्तुरी २५ हेमपुप्पी २६ क्षुद्रफला २९ । व्यस्य गुणा कटुत्वम् । तिक्तन्वम् । शोतत्वम्। पैत्तिके च हितं दुग्ध नवनीतान्वितन्तथा । २७ वारणी २८ बालकप्रिया २६ रोर्बाय ३० कफवातरक्तपित्तहरत्वम्। दाहातिसारणममत्वम्। सिताशिवाफल यसो यत्तिके धावन मतम् । ३०, विधानता ३१ शकवाली ३२ विधायहा ३३ वटता ज्वरदोयशूलमूलनाशिवञ्च । इति रामनिघण्ट. ! मगरागरस ग्राम घटना देररसन्तथा । ३४ विषवल्ली ३५ । चित्रकला २६ । इति जटा- फुड़घिर विधि इति भाषा । यथा,- सौवीरकरसेनापि तिलान् पिष्ट्वा प्रलेपनम् । धर । यपि च। "उक्त कुटनदीजन्तु यवमित्रयव तथा । पथात् कार्य पूरुषेण खानमुष्णेन वारिणा । ऐन्द्रीन्द्रवारुणी चित्रा गवाक्षी च गवादनी। कलिगवापि कालिका तथा भदयव स्मृतम्"। धवार्जुनकदम्बस्य पिरीयमपि रोहितम्। वाराणी च पराप्युप्ता का विशाला महाफला इति सीधे प्यमर प्राए । साधनेघा शिरोदहून् शमयेदिन्द्रगुप्तकम् । देतपुष्पा गादी च मागर्मगादनी । "फपिदिन्द्रस्य नामैव भवेत्तदभिधायकम् । कुरुष्वकस्य पुष्पेण जपाया कुसुमेन च । गवादनीय तिाक पाके कटुरसं सघ । पलानीन्द्रयवास्तम्य तपा भमयवा प्यपि"। घयस्य चेन्द्रलुप्तस्य कृतमेव निवारणम् । वीर्योपण कामवापित्तकमतीहोदरापहम् । । फाण्डशेष । - ·। -- । २१२ इन्द्रा इन्द्रि इभः श्वासकाशामा कुष्ठगुख्यग्रन्थित्रणप्रणुत् ॥ इन्द्रामिधूम , पु, (इन्द्राग्नेर्मेघवळेधूम इव 1) हिम। कम्मेन्द्रियाणि पश्च यथा! वाक् १ पाणि २ पाद प्रमेहमूगर्भामगण्डामयविषापहम्"। इति हारावली ३पायु 8 उपस्थ ५ घन्तरिन्द्रियाणि चत्वारि। इति भावप्रकाश ॥ यस्या गुणा । तितात्वम् । कटु- इन्द्राणिका, स्त्री, (इन्द्राणी+कन् । ) इन्द्रसुरिस मनः१ बुद्धिार घहवारः३ चित्त । मनस्तावदि- त्वम्। शीतत्वम् । रेचनत्वम् । गुल्मपित्तीदरम्ोषण एक्ष । इत्यमर । न्द्रियाणा नियामकम् । चतुर्दश देवा चतुर्दशे. कृमिकुष्ठज्वरापहत्वञ्च ॥ इति राजनिर्घण्ट । इन्द्राणी, स्त्री, (इन्द्रम्य ऐश्वर्यशालिन सुरराजस्य न्द्रियनियन्तार। तप श्रोत्रस्य देवता दिक् । इन्द्रद्धा, स्त्री, ( इन्द्रेण इन्द्रियनितदोषण वृद्धा । वा पत्नी । इन्द्र+इन्द्रवरणेति सी धानुक् च ।) त्वचो वातः । चक्षुषः सूर्य' । रसनाया प्रचेता यदा इन्द्र श्रेष्ठोऽपि दृद्ध कृपो भवति वम्या ।) दुर्गा | यथा,- प्राणस्याश्विनौ। वाचो वहि । हस्तस्य इन्द्रः । व्रणरोगविशेष । तस्य लक्षणम् । "ऐश्वर्य परम यस्या वशे धैव मुरासुरा । पादस्य विष्णः। पायोर्मित्र । उपस्थस्य प्रजापतिः। "पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडकाभि' समाचिताम् । इदि परमेश्वर्ये च इन्द्राणी तेन सा शिवा" । मनसश्चन्द्र । वुद्धेचतुर्मुखः। यहवारस्य प्रशारः। इन्द्रद्धान्तु ता विद्यादातपित्तोत्यिता भिषक् ॥ इति देवीपुराणे ४५ व्यध्याय !*! इन्द्रभार्या । चित्तस्याच्युतः । इति वेदान्तः। न्यायमते। इति निदानम् । तस्याश्चिकित्सा । तत्पर्याय । पुलोममा २ शची ३। इत्यमर । एथिव्या इन्द्रिय घ्राण | मलस्य जिहा। तेजस- विवृत्ताम्टन्द्रद्धाच्च गईभी जालगभम् पौलीमी ।। इति मेदिनी। पूतक्रतायो ५ वक्षु । वायोस्वक् । थाकाशस्य कर्णः । पैत्तिकस्य विसर्पस्य क्रियया साधयेत् भिषक् । इति जटाधर ॥ माहेन्द्री ६ जयवाहिनी ७ ऐन्द्री (अथ बुद्धेझा। यहवारस्येश्वर ।ममसचन्द्रमाः। पाके तु शोषयेदान्यपक्कैर्मधरभेषजे" ८ पातावरी: । इति शब्दरत्नावली। दिश श्रोत्रस्य । स्वघो वायु । सूर्य्यश्चक्षुषो । इति भावप्रकाश ॥ (“यथेन्द्राणी महेन्द्रस्य लक्ष्मीनमीयतेर्यथा' ।। रसनस्याप । एथिवी प्राणस्य । वसोऽमिः । ("या पद्मकर्णिकाकारा पिटिका पिटिकान्विता। इति भविष्यपुराणे षट्पञ्चमीव्रतकथायाम् । इन्द्र इस्तयोरिन्द्रः । पादयोर्विष्णुः । पायोर्मित्र । साविता वातपित्ताभ्या ताभ्यामेव च गईभी" 1) शक्ति । यथा ऋग्वेदे १|२२|१२| "इहेन्द्राणो प्रजापतिरपस्थस्येति । इति सुश्रुतः।) ( यथा, इन्द्ररक्षः, पु, (इन्द्रस्य रक्ष ।) देवदारु । इति मुपदये वरुणानों"। "इन्द्राणी इन्द्रस्य सूर्यस्य मनु ।२।८। "इन्द्रियाणा विधरता विषये जटाधर । (देवदारुशब्देस्य गुणादयो ज्ञातव्या ।) वायोर्वाशक्तिम्" । इति दयानन्दखरखतीकृत वपहारिषु"। इन्द्रसावर्णिं, पु, 'चतुर्दशमनु । अस्मिन् मन्वन्तरे । भाष्यम् ।) इन्द्रसुरिसरक्ष । स्त्रीणां करण । विज्ञानम् । यथा, ऋग्वेदे ११९९।२। सहसानुरवतार । श्रुचिरिन्द्र । पवित्रचाक्षुषा- इति मेदिनी ! नीलसिन्दुवाररक्ष । स्यूलेला । "यथा क्षयाम सर्ववीरया विशातन्त' शीय दयो देवा | अनिवाऊशुचिशुद्धमागधाद्या सप्त सूहोला । इति राजनिघण्ट ॥ घटमाटकान्त धासथाखिन्द्रियम्"। "इन्द्रिय विज्ञामम" इति र्घय । उरुगम्भीरबध्नाद्या मनुएला भविष्यन्ति । गतमाटकाविशेष ॥ इति स्मृतिः । दयानन्दमाष्यम्।) शुक्रम् । वीर्य्यम् । इत्यमरः । इति श्रीभागवतम् । ( व्यय हि मौत्यनाना च-, इन्द्रानुन , , ( अनु पश्चात् जायते इति व्यनुग' क- | इन्द्रियस्खाप ,पु, (इन्द्रियस्य खाप' सम्यक निरोधः ।) व्याख्यात । यथा, विष्णु पुराणे ३।२। निछ । इन्द्रस्यानुज । विष्णु खस्नु कश्यपात् यदिती प्रमय । इति राजनिर्घण्टः । "भौत्यश्चतुर्दशश्चात्र मैत्रेय भविता मनु । वामनरूपेण इन्द्रस्य पश्चात् आत ।) विष्णु । इन्द्रियायतन, सी, (इन्द्रियाणा चायतनमाश्रय- शुचिरिन्द्र मुरगणास्तत्र पञ्च प्रणव तान् । 801 इति हेमचन्द्र : ( विरतिर्वामनशब्दे द्रष्टव्या । ) स्थानम्।) शरीरम् । इति हेमचन्द्र' । चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजिरस्तथा । इन्द्रायुध, ली, (इन्द्रस्यायुधमिव चापाकृतित्वात् ।) इन्द्रियार्थ', , (इन्द्रियाणामर्थः ।) इन्द्रियजन्य ज्ञान- वयोरडाच वै देवा सप्तर्षीनपि मे पूणु । ४१ । । इन्द्रधनु । इत्यमरः । रामधनुक गण्डी इत्यादि विषय । यथा । रूप । शन्द । गन्धः। रस । ध्यमिवाड शुचि शुक्रो मागधोऽमीघ्र एव च | स्पर्श । तत्पर्याय । विषय २ गोचर ३ । इत्य. युक्तस्तथाणितश्चान्यो मनुपुत्त्रानत मटणु । १२ । ("स नाद मेघनादस्य धनुश्चन्द्रायुधप्रमम्"। मर । (यथा, मनु | 8 | १६ । उरुगम्भीरब्रधाद्या मनोस्तस्य सुता या"18३। इति रघुवशे ।१२१७६ | तथा, मनु । 8५६ । "इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसन्जेत कामत"। मार्कण्डेयपुराणेऽपि १०० घ्यध्याये उक्तरूपेण ! "न दिवीन्द्रायुध दृष्ट्वा कस्यचिद्दर्शयेवुध"1) "बपि खदेहात् किमुतेन्द्रियार्थात् वर्णितम् । यधुना तु सप्तममन्वन्तरस्यायाविशति- | इन्द्रारि, पु, (इन्द्रस्य चरि शत्रु ।) असुर । यशोधनानां हि यशो गरीय" । तम यग।) इति रघुः ।१४।३५ ।) इन्द्रसत, पु, (इन्द्रस्य सुतः ।) वालिनामवानरराज । इन्द्रावरण, पु, (इन्द्रस्य वरन वामनरूपेण इन्द्रेण्य , पु, (इन्द्रस्य इन्य ) वृहस्पति'। इति इति हेमचन्द्र । थर्जुनक्ष । इति राज प्यनुजः ।) विष्णुः । इत्यमर । प्राब्दरत्नावली निर्घण्ट । जयन्त । यर्जुनः ॥ इन्द्राशन , पु, (इन्द्रस्य यशन खाद्यश्य्यम्।) सविदा- इन्ध ई धस नि द्युतौ । इति कविकल्पद्रुमः । इन्द्रसरस, पु, (इन्द्र इन्द्ररक्ष इव सरस सपथ्य एक्ष । इति शब्दमाला सिद्धि इति भाषा । (रुधा-यात्म-धक-सेट।) खादि।ई लिइन्यो. रस 1) सिन्दुवाररक्ष । इत्यमर । निसिन्दा गुना। इति हारावली । कुच इति भाषा । ऽस्ति । एघ इन्धे । इति दुर्गादासः। इति ख्यात । (सिन्दुवारशब्दे निगुर्दोशब्दे च ("इन्द्राणिकेन्द्राशनकञ्च"। | इन्धन, सी, (इन्चे दीप्यतेऽमिरनेन । इन्ध+करय यस्य गुणादयो ज्ञेया।) "तथाचेन्द्राशनोत्कटै"। + ल्युट ।) व्यभिसन्दीपनगकाठादि । मालानी इन्द्रसरिस , मु, रक्षविशेष' । निसिन्दा इति भाषा! "ग्रीनसन्दरमण्डूकी जयन्तीन्द्राशनस्य च" : काठ इति भाषा । तत्पर्य्यायः । इनाम २ रध तत्पर्याय | इन्द्राणी २ निर्गुण्डी ३ सुरसा 8 | इति वैद्यकरसेन्द्रसारसग्रहः।) समित् 8 रधम् ५ । इत्यमरः। समिन्धनम् ।। इति शन्दरत्नावली। (यथा, मनुः । ७।११। इति रत्नमाला। इन्द्रसरस ५ सिन्दुवार ६ इन्द्रिय, सी, (इन्द्रस्यात्ममोलिङ्गमनुमामकम् । इन्द्रेण "धनपानेन्धनादीनि ग्रामिकस्तान्यवानुयात्" ।) ईश्वरेण सृष्ट। इन्द्रेणात्मना मम चक्षुर्मम श्रोत्र- इन्द्रागिका ७ इत्यमर । विसन्धक सिन्धक ६ सरसः १० सिन्धुवारित११ इन्द्रालिका १२ मित्यादि क्रमेण ज्ञात । इन्द्रेण जुट वा इत्याद्यर्थेषु इन्वका, स्त्री, इल्यालाः। म्टगशिरोनक्षत्रीपरि- स्थितमञ्चवारा । इत्यमरटोकायां स्वामी। इन्द्रशब्दात् निपातनात् घच् । ) ज्ञानकर्म- सिन्धुवारक १३। इति शब्दरत्नावली (इन्द्राणी- पन्देऽस्य विशेषो ज्ञेय ।) साधनम् । तत्पर्याय । ६षोकम् २ विषयि ३। इम, , स्त्री, (रति गतीति । रण मन् । णादिकोऽय प्रत्यय 1) इस्ली। इत्यमर । यक्षम् 8 करणम् ५ ग्रहणम् । इति इन्द्रा, स्त्री, (इदि+रन् ।) फणिझकरक्षा । इति राजनिघण्ट । तं तु ज्ञानेन्द्रियाणि पक्ष । यथा। ("खराश्वोष्ट्रमगेभानामगाविकपधस्तथा"। मेदिनी। कांटा जामीर इति भाषा । इन्द्र पत्नी। कर्ण १ त्वक् २: चनु ३ प्रिज्ञा 8 नासिका ५ इति मनुः । ११ । यथा, उत्तरचरिते ।। पूची। इति न्दरत्नावली। भाषा। इत्यमर ॥ - ·. २१३ इली दूरा इव्वा "भदलितविकीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्ध" ) "रा वहन्तो तमुक्षमाणा (कर्कटीशब्टेऽस्य विशेषो ज्ञातव्यः ।) उभरपदे श्रेष्ठवाचकः । इत्यमरः। मित्रेण साक सह संविशन्तु" ।) इर्धारभुक्तिका, स्त्री, (इार अतिकेव खयं को- इमकणा, खी, (हमी हस्तीव कणा ।) गजपिप्पली। सरखती । इति शब्दरत्नावली । ( व्यनम् ।) टनात् । ) इारुविशेषः । इति हारावली । कश्यपपत्नीविशेषः। फुटी इति भाषा। इति रत्नमाला ! ("कर्परं जातिकोष सजल- इालु', पु, (इव+वाय । रलयोरेक्यात् ।) दार। मिभकणा तेजपत्र लवङ्गम्"। इति वैद्यकरसे यथा, गारुड़े ६ पध्याय न्द्रसारसग्रह) "धर्मपत्ना समाख्याता कश्ययस्य वदाम्यहम् । इत्यमरटीकायां रायमुकुट । इभदन्ता, स्त्री (इभस्य दन्त एव । इमदन्त +टाप् ।) अदितिर्दितिर्दनुः काला यमायु सिहिका मुनि । इल, श शये, गतौ । क्षेपे। इति कविकल्पद्रुम । नागदन्तोरक्ष । इति रत्नमाला । ( नागदन्ती. कमु प्राधा इरा क्रोधा विनता सुरभि खशा"। (सुदां-पर-सक-शयने, व्यक-सेट।) प्र इसति । शब्देऽस्या गुणादयो ज्ञेया) तस्याः सृटियथा। शय शयन । इति दुर्गादास ॥ इमनिमीलिका, स्त्री, (इमस्य इस्तिम इव निमी "दरा क्षमता वही टणमातिच सर्वश् । इल, क क्षेपे । इति कविकल्पद्रुम' । ( सुरां-उम- लिका।) वैदग्धी । मणिः । इति त्रिकाण्डशेषः । खशा च यक्षरक्षासि मुनिरभरसस्तथा"। सक-सेट ।) खादि । क रजयति । इति दुर्गा- इमपालका, पुं, (हमाना पालक 1) हस्ति पक । (दैत्यविशेषः । यथा, हरिवशे । ३ । २। दासः। इति हेमचन्द्र माहुत् इति भाषा । इलविला, स्त्री, कुवेरमाता। सा च विश्व पत्नी । "मरीचिर्मधवांश्चैव इरा शशिरा दक" ) इति पुराणम् इभमाचल, ई, (इभमाघालयति । इभ + या + | इराघर, सो, (इराया घरतीति । इरा+घर+ चल+णि + वाजणकात् ख ।) सिछ । इति ट।) करका । इति त्रिकाण्ड शेष' ॥ रहिर इला, स्त्री, (इलति विष्णुवरात् पुर्व प्राप्नोति इति । भूरिप्रयोगः॥ शील इति भाषा । जलचरे भूचरे च त्रि। इल +क+टाम् । ) वैवखतमनुकन्या। सा घ इमघा,ली, इम + घा+का+टाम्।)स्वर्णक्षीरीरक्षः। इराज , , (इरया मद्येन जायते इति । इरा+जन् विष्णुवरात् पुंस्व प्राप्य सद्युम्ननानाख्याता। पश्चात् इति रत्नमाला॥ +ड।) कन्दपः । इति हलायुधः ॥ शशारशतकुमारवन प्रविश्य पुन स्वीत्व गता। भाख्या, पु, (इभस्य प्याख्या यस्मिन् । ) नागकेशर- इरावती, स्त्री, (इरा विद्यतेऽस्था इति । इरा+ वुधाता भार्यात्वेम खीकृत्य पुरूरवसं जनयामास । रक्षः। रवि भिकाण्ड शेषः। मतुम् ।) वटपत्रोरक्ष । पाषाणभेदीविशेष । इति ततस्तस्या पुरोहितो वशिष्ठः शङ्कारमाराध्य तस्यै इमोषणा, खी, इमकणा । गजपिप्पलो। इति शब्द. राजनिघण्ट । (नदीभेदः । यथा, महाभारते । मास स्त्रीत्व मासं पुंस्त्व दत्तवान् इति श्रीमाग- घन्द्रिका (गापिप्पलीशब्देऽस्या विवरणम् ज्ञेयम्।) "विपासा च शतच चन्द्रमागा सरखती। वत । कईमप्रजापतिपुत्त इस कार्तिकेयजन्मदेश भ्या, त्रि, (इभमईतीवि दण्डादित्वात् यत् ।) धन इरावती वितस्ता घ सिन्धुर्देवनदी तथा" । प्रविश्य स्त्रीभूत्वा इनानामा ख्यातः तत पार्बती- वान् । इत्यमरः । (पुं, राजा । इस्तिपकः ।) (यथा इरिणं, स्ली, (ऋच्छतीति । ऋ गतिप्रायणयो माराध्य मासं स्त्रीत्वं मास पुंस्त्वञ्च प्राप्तवान् । छान्दग्योपनिषदि ।१।१०। “उपस्तिई घामायण किदिति इनन् ।) शून्यम् । ऊपरभूमि । इत्य- इति रामायणं । एथिवी। गौ। वाक्य । इति इम्पयामे प्रद्राणक उवास। सहेभ्यम् कुल्मा जय' । (यथा, मनु ।३ । १४२) मेदिनी। पायखादन्त विमिक्षे") "यथेरिणे वीजमुन्या न वना लमते फलम्" ।) इमारतं, सी, (इरया यासतं । ) जम्बुद्दीपस्य नव- इभ्या, स्त्री, इलिनी |शल्लकी । इति मेदिनी इरिमेद , , (इरिणो हस्तिनो मेद इव मेदो यस्य ।) वर्षान्तर्गतवर्षविशेष' । इति विकाण्डशेष । इय, स्त्री, इदम् शब्दस्य स्त्रीलिङ्गे प्रथमाया रूप । परिमेद । विटखदिर'। इति शब्दरत्नावली तच सुमेरपर्बत संवेण्यास्ते । तस्य सीमा उत्तरे एर स्त्री इति भाषा । इति व्याकरणम् । रामनिर्घण्टश्च । नीलपब्बत'। दक्षिणे निषध । पश्चिमे माल्य- इयत्, वि, (इदम् परिमाणमस्य । इदम् + वतुम् ("इरिमेदौ विटखदिरः कालस्कन्धो ऽरिमेदक"। वान्। पूर्वे गन्धमादनपर्वत । इति श्रीमागवतम्॥ वस्य यः।) फियत्संख्यावोधकम् । इति व्याकरणम्। इति पर्यायः । यस्य गुणा यथा भावप्रकाए । यमीध्रस्य खनामख्यातः पुत्रः स तु पितु एतो इति भाषा । (यथा, रघुवशे ।१३।६७। "परिमेद कषायोष्णो मुखदन्तगदास जित् । सकाशात् इलारत नाम वर्षमणभत | यदुक्तं "यन्ति वर्षाणि तया सहोय इन्ति कण्डूविषश्लेष्मकमिकुष्ठविषनणान्" :) विष्णुपुराणे । २।१।१६, १७, १८ ॥ मभ्यस्थतीव व्रतमासिधारम्"1) इरिषेल्लिका, स्त्री, मस्तकोद्भवाणजन्यपीडाविशेष । "जम्बुद्वीपेश्वरो यस्तु यमीनो मुनिसत्तम ।। इयत्ता, स्रो, (इयत् +तल।) इयतो मावः । सीमा । सस्य लक्षणम्। तस्य पुत्रा बभूवुले प्रजापतिसमा नव । परिमाणम् । सङ्ख्या । इत्यादि। "पिडकामुत्तमाङ्गस्था उत्तामुग्ररुजाज्पराम् । नामि किम्पुरुषश्व हरिवर्ष इलारसः । ("श्रमेण तदशक्या वा न गुणानामियत्तया"। सर्वात्मिका सर्वजिड़ा जामीयादिरिवेल्लिकाम्"। रम्यो हिरवान् षष्ठच कुरामद्राश्व एव च। इति रघुवशे । १० । ३२।) इति निदानम् । चिकित्सा यथा । केतुमाणस्तथैवान्यः साधुचेको समोऽभवत्" ।) रण, घि, रण | शून्य। ऊपरभूमि । इत्यमर "पैत्तिकस्य विसर्पस्य या चिकित्सा प्रकीर्तिता। इलिका, स्त्रो, (इला एव । इना+साथै कन् + टीकायां रमानाथः। तयैव भिषगेवाच चिकित्सेदिरिपेलिकाम्" । टाम् । ) एथिवी । इति शब्दरमावली। दरम्मदः, ऐ, (इरया उदकेन माधति दीप्यते पवि इति भावप्रकाश (तथा च वामटः। इली, स्त्री, (इल गतौ क्षेपये इति, कादिकारा- न्धत्वात् इति उग्रम्पश्येरम्मदेत्यादिना खश्प्रत्ययो "प्रिलिङ्गा पिटिका रत्ता जई मिरिवेशिका"। दिति वा सीम्।) ईली। करपालिका । इत्य- मुमागमय निमावितः 1) वयामिः । तत्पर्याय । "इरिवेल्लिका गन्धनामा जयेत्पित्तविसर्पवत्" । मरटीकाया रायमुकुट । हातकुरि इति भाषा । मेघन्योविः २। इत्यमर मेधामि ३। इति इति वैद्यक चक्रपाणिसग्रहे ।) इलीशा, ऐ, (इलसि प गुतं गच्छन्ति इति इला जटाधरा बन्योन्यमानेन मेघामित्व यज्यो- रेश, पु, (राया ईशः।) विषा । इति शम्द इतगामिनो मत्स्याः । इल+क । तेषो ।) विक्षादौ पतति सा। मेघेत्युपलक्षण वात रत्नावली। राजा । वागीशः । वरण। खनामण्यातमत्स्यविशेषः। इति शदरामावली। जाभिरपि । इति मरत। दोर, पुं, स्त्रो, (उर्च+पार । एषोदरादित्वात् ("इलीशो जितपीयुषो वाचा वाधामगीधरा। रा, स्त्री, ( काम राति ददाति इति | T+रा साधुः 1) कर्कटी। इत्यमर । काकुड़ इति रोहिदो गोहितः प्रोक्तो मगुरों मगुरो प्रिय", +क । यदा रतीवि+रन् +टार मिपावना भाषा । षस्य गुणाः। खादुत्वम् । गुराया वजीर्ण- इत्युझट। गुवाभावः1) भूमिः ! वायाम् । मधम् । जनम् । कोरित्वम् । शीतलत्वव । वत्पापबाणा' । दाह "इसीशेमधुरः सिष पित्तमामिमान्यनुत्"। बमर। (यथा, पाभारनम्रझम्ने । २।। सर्दिबासान्तिमाशिवम् । इवि राजवक्षमः । इति वैद्यकरबममा ॥ ।

·इति सुश्रुत ) - रघौ।१।। २१४ इषः इष्टि इक्षल , पुं, पक्षिविशेषः । इति शब्दचन्द्रिका। विषादो वो न कर्तव्यो वह मोक्षे महासरं ।।। इलिश, पु, इलीशमत्स्य । तत्पर्याय । वारि- शतपथब्राझणे । ४।३ । “यच्छरास योषधयः धुर्यासनमथासाद्य निषघाद महाषिः । पध्यन्ते ते ने हताविपश्चोर्ग"। इधी शरत्" । कर्पूर २ गानेयः ३ शफराधिप 8 जलतालः ५। त पर्यवेशयत्येन्द्रः इल्वल प्रहसन्निव 1५। इति त्रिकाण्डशेषः । इलीशा ६ राजशफरः ७ अगस्त्य एव कृसन्तु वातापि यमुने तत । इल्ली ८ जलतापी: इति शब्दरत्नावली । इपिका, स्त्री, (इ + कृमादिभ्यो वुन् ।) इषीका | मुक्तवत्यसराहानमकरोत्तस्य घेवल ।। गजवक्षनक | तुलिका । इत्यमरटीकायां राय व्यस्य गुणा । पित्तश्लेष्मानिरडिकारित्वम् । मध. ततो वायु प्रादुरभूत् प्यधस्तस्य महात्मनः । मुकुट रत्वम्। इद्यत्वञ्च । इति राणवलमराशनिर्घण्टौ । शब्देन महता तात गळूनिव यथा धन || इषिर, मु, (इष्यति गच्छतीति । इष+किरच् ।) "इलिशो मधुर खिग्यो रोचनो वशिवईन । वातापे निष्कुमखेति गुन पुनरुवाच ह ।। व्यनि । इत्यणादिकोषः । (गममशीले, चि, यथा, पित्तवत् कफकृत् किञ्चित् लघुर्टयोऽनिलापह" त प्रस्थानवीत् राजन् अगस्त्यो मुनिसत्तमः । ऋग्वेदे । ७ । ३५18 | " इपिरो धमिया- इति भावप्रकाश ॥ कुतो गिमितुं शक्तो मया जीर्णस्त सोऽसुर है। रात"। "इपिरः गतिशील" इति माय्यम् ।) इन्त्यका', स्त्री, इल्वलाः । नित्यवझवचनान्तशब्दो- इन्वलन्त विषणोऽभूदृष्ट्या जीर्ण महासुरम् । उषीका, स्त्री, (ईप्यते इति। ईयो कित् प्रख ऽय । इति भरतो दिरूपकोषश्च प्रालिश्च सहामात्यैरिट वचनमब्रवीत् ।१०।) वेतीकन् इम्बश्च ।) गजाक्षिकूटक' । इस्यिचक्षु- इन्चल , , (इल् + वलच् । निपातनात् गुणाभावः ।) मत्स्य विशेष । इति मेदिनी । लिक । इत्यमरः । तूलिका । इति रायमुकुट । त्यविशेष । स च वातापे ता । (स च सिहि- इन्त्वना , स्त्री, (इल + वलच् । ) म्गशिरोनक्षत्र काशटण। इति हेमचन्द्र । कासुत । यथा, 'हरिव । ३य अध्याये । शिरो देशस्थिताः पश्चतारा । इत्यमरः (नित्य- "सेडिकेया इति ख्यातास्त्रयोदश महावला । ("पताजाना युच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता"। बहुवचनान्तोऽयम् ।) "इपीकाच यथा मुन्नात् कश्चित् निष्कृष्य दर्शयेत्। रेषा बल्यश्च वलिनी नमश्चैव तथावल । इव, इ, व्याप्तौ। (इदित्-भ्यादि-पर-सक-सेट् ।) योगी निष्कृष्य चात्मान तथा पश्यति देवतः"। वातापिनमुधिश्चैव इल्वल' खसमस्तथा" HEER प्रीणने। इति कविकल्पद्रुमः ! इखादि । इ इति च महामारते। तस्य वितिर्यथा महाभारते तीर्थयात्रापर्बणि इन्वाते । दन्त्यवकारपरत्वान्नानुसार । प्रीयन "तस्मिन्नास्थदिपीकास्त्र रामो रामाववोधितः" । गस्त्योपाख्याने ६६ प्यध्याय । कौश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादास । इति रघु १२।२३"। इधीकास्त्र काशास्त्र "यीका लोमश उवाच । इव, व्य, सादृश्यम् । साम्यम् । इत्यमरः । (यथा, काशमुच्यते” इति इलायुध । इति नट्टीका ।) "इत्यलो नाम देतेय वासीत्कौरवनन्दन। इघुः, , स्त्री, (इथ्यति गच्छतीति । इ +31) मणिमत्या पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुज 181 "वागर्थाविव सएको वागर्थप्रतिपत्तये । पाणः। इत्यमर । ("उत्कर्ष स च धन्विनां स माझण तपोयुक्तमुवाघ दितिनन्दन । जगत पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ"1) यदिषव सिध्यन्ति लक्ष्ये चले"। इति शाकुन्तले पुल मे भगवानेकमिन्द्रतुल्य प्रयच्छतु। ५ । (उत्प्रेक्षा। यथा, साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे । तस्मिन् स ब्राह्मणो नादात् पुत्त वासवसम्मितम् । "मुखमेणोदृशो भाति पूर्णचन्द्र इवापर" ।) इधुधि, स्त्री, (घवो धीयन्ते ऽस्मिन् । इषु +धा चुक्रोध सोऽसरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भशम् । ईषत् । वाक्यालङ्कार । (यथा, शाकुन्तले १च्यो । कि ।) सूणः । इत्यमर । ("धनुर्माण्डीवमादाय तदा प्रति राजेन्द्र इल्वलो ब्रह्महासर । "किमिव हि मधुराण मण्डन नाकृतीनाम्" । तथाक्षय्ये महेषुधी" । इति महामारते ।३।) मन्युमान् भातर छाग मायावो हाफरोत्ततः एवार्थः । यथा, ऋग्वेदे १ । १८४ । ३ । “श्रिये इपुपुल्सा, स्त्री, शरपुझारक्ष । इति रामनिर्घण्ट । मेषरूपी च वातापी कामरूप्यभवत् क्षणात् । पुषनिषुकृतेव देवा" "इवशब्द एवार्थ' इति इट, ली, (इज्यते इष्यते वा यण इष वा+माये सस्कृत्य च भोजयति ततो विप्र शिधासति ॥६॥ भाव्यम् । अवधारणार्थ । यथा, शतपथब्राह्मणे त1) यज्ञादिकम्म । (यथा, हेमचन्द्र । स यातयति य वाधा गत वैवखतक्षयम् । प्रक्षणेव तु ईश्वरा" "इवशब्दोऽवधारणार्थ इति , "यमिहोत्र तप सत्य वेदाना चार्थपालमम् । स पुनर्दघमास्थाय जीवन् सप्रत्यदृश्यत En भाष्यम् ।) च्यातिथ्य वैश्यदेवच इएमित्यभिधीयते") ततो वातापिमसुर छाग छत्वा सुखस्कृतम् । दशीका, स्त्री, दृषीका। गमचक्ष गोलक' । इत्य यथेशित । काम। इत्यमर, सखार। इति त ब्राह्मण भोजयित्वा पुनरेव समाझ्यत् ॥१०॥ मरटीकाया भरत ॥ मेदिनी. तामित्वलेन महता वरेण वाचमीरिताम् । इप य सर्पणे । गतौ । इति कविकल्पद्रुम ॥ (दिवा- । इट, धि, (इष्यते इन्यते वा यत् वत् । इष यज वा श्रुत्वातिमायो मलवान् क्षिप्र ब्राह्मणकण्टफ ११॥ पर-सक सेट् ।) खादिः । य इष्यति। सर्पण +कमणि क्ला) वाशसितम् । वाभिवम् । तस्य पाच विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः । गति । इति दुर्गादास । पूजितम्। प्रिय | इति मेदिनी। (यथा, महा वातापि प्रहसन् राजन् निश्चक्राम विशाम्पते।१२। ' घ उ प्र वाग्छे । इति कविकल्पद्रुम । (तुदा भारते। एव स ग्राझणान् राजन् भोजयित्वा पुन पुम । पर-धक-सेट। उ रचित्वा इट्वा । वेमसह "उपपन्नो गुगौरिश रूपवानश्वकोविदः" । हिसयामास देतेय इत्यलो दुश्चेतन ॥ १३ ॥ लुभत्यादिसूत्रेणेवेरसिद्धेऽप्यस्योदनुबन्धमत्सूत्रे इ मनु 181२२६ । घगस्त्यश्चापि भगवानेतमिन् काल रव तु । घगाभीक्ष्णे इष्य सर्पणे इत्येसयोरप्राप्तये विशे "तिलप्रद प्रशामिछा दीपदश्चक्षुरुत्तमम्" ।) पितॄन् ददर्श गर्ने वै लम्बमानानधोमुखान् ॥२१॥ घणार्थ । म घ पिवादिग्रहणवत्तत्र इच्छ इति इट, पु, (इज्यते यः। यज् + क्त I) यशः । इति तत ६ अध्याये इस्वजेन अगस्त्यातिथ्य कृतम्। ग्रहणेनेवेरसिद्धिरिति वाच्य माघवाभावे प्राचीन मेदिनी। एरण्डरक्षः। इवि शम्दचन्द्रिका। लोमश उवाच । मतस्यैव न्याय्यत्वात्। श इच्छती इच्छन्ती। बस्यैव (शमीशन्देऽस्य गुणादिक मोइव्यम् ।) यथा, "इल्पमस्तान् विदित्वा तु महर्षिसहिवान् नृपान् । इच्छादेश । इच्छति धन लोक | इति दुर्गादासः |इएका, । स्त्री, (इष+ तकन् +टाम् । ) महादि. रवि 111 इष ग धामीण। पौन पुन्येन करणे । इति कवि-इटिका, निम्माणार्थदग्धम्मत्तिकाखण्डः । छपूजयत् चितिव्यवहारे लीलावती। इट इवि भाषा । कल्पद्रुमः । (यादि-पर-यक-सेट।) ग इय्याति तेषा ततोऽसरश्रेष्ठस्वातिथ्यमकरोत् तदा । पण्डित'। पुण्य पुन पुन करोतीत्यर्थः। इति तदम्गुण । सुसकतेन कौरव्य मात्रा वातापिना तदा । दुर्गादास । "कूपोदक वटपकाया श्यामा स्त्रोदयकालयम् । ततो राजर्षय सबै विषमा गतचेतस । इम, मु, (इष्यते गम्यतेऽस्मिन् जिगीषुभिरिति शीतकाले भवेदुणामुष्काले च शीतनम्": वातापि सस्कृत दृष्ट्या मेषभुत महासुरम् ।२ इष+क) धाविनमास। इत्यमर । (यथा, इति चाणक्यम् । तद्रषिवस्थाने मिटवर्ममि. अथाब्रवीदगम्त्यमान् राजर्षीरषिसत्तम । । २ व्य) - - - । - उपस्थितान् सहामात्यो विषयान्ते ·ई । B - chi २१५ ईडि इधा इति गणता नित्यत्वादात्मनेपदं । धातुरय के- घेधो यथा । प्रहलिखितौ । नेटकारांचते पिटुन् इवास, पु, (इयवो वाणा व्यस्यन्ते क्षिप्यन्तेऽनेन चिन्न मन्यते । इति दुर्गादास । सन्तर्पयेत् । इति श्राइतत्त्वम् ॥ ॥ देवाद्देश्य केए- इघु + व्यस् + करणे धन् ।) धनु । इत्यमर ॥ ("महोरको महेष्वासो गूजत्रुररिन्दम" । ई, ड य, गती। इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा-ध्यात्म कामयग्रहदानफल यथा । मठादिप्रतिष्ठातत्त्वे ॥ इति रामायणे । १ । १ । १० । गीताया १।४। "टण्मयात् कोटिगुणित फल स्यात् दारभि कृते। सक-प्यनिट।) रु य ईयते । इति दुर्गादास ॥ कोटिकोटिगण पुण्यफज स्यादिएकामये । "छत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि" 1) |ई, व्य विषाद । अनुकम्पा । इति मेदिनी । क्रोध । इह, व्य, (अस्मिन् काले, लोके, विषये, देणे, दिशि दु दिपराईगुण पुण्य पोलजे तु विदुर्बुधा । खमावनं । प्रत्यक्ष । सनिधि । इति हेम- मछिलयो सम ज्ञेय फलमाप्यदरिद्रयो"। वा इत्याद्यर्थे निपातनात् सिद्धम् । ) यस्मिन् । चन्द्रः ॥ (सम्बोधनम् ।) इसकापथं, ली, (इय कायय यस्य व्यधोवायुकर- एइ देणे एड् काले इत्यादि भाषा । इति व्या-ई, पु, कन्दर्य । इति त्रिकाण्हशेष । करणम् ॥ (यथा, मनु ।३।११। ई, स्त्री, (अस्य विष्णो पत्नी । डीप ।) लक्ष्मी' । त्वात् ।) वीरणमूलम् । इत्यमर । (इएकाभि- निर्मित पथा ।) इयकानिर्मितपथे, । "यत्त वाफिजके दत्त नेह नामुव तद्भवेत्" । इति विश्वमेदिन्यो। इछगन्ध, ली, (इको गन्धो यस्येति ।) वालुका । रति "घडू दोषा पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता"। ईख, ३ गतौ। इति कविकल्पद्रुम ॥ (इदित्-भ्वादि- मेदिनी। इति हितोपदेशे) पर-सक-सेट् । ) दीर्घादि । इ ईखते । इति छगन्धः, त्रि, (इयो गन्धो यस्य ।) सुगन्धिद्रव्यम् । इहामुत्रफलभोगविराग , पु, (इछ व्यस्मिन् लोके दुर्गादास. ॥ (ईख गतौ । ईखति इति केचित् ।) इत्यमर । (इश्चासौ गन्धश्चेति वाक्ये । सौरमम् ।) सचन्दनादिनितोऽमुखामुस्मिन् लोके व्यम्टता- ईक्ष ए दर्शने । इति कविकल्पद्रुम' ॥ (म्पादि-ध्यात्म इया, स्त्री, (इज्यतेऽनया। यज+ क्त टाप) शमी दिक्षियोत्पन्नो योऽनित्य फलभोगस्तस्मात् वि सक-सेट!) दर्शनमिह चाक्षुष ज्ञान प्रणिधानच। सृक्षः । इति राजनिघण्ट । | रागो नितरा विरति ।) ऐहिकपारत्रिकविषय छ ईक्षते चन्द्र लोक । “न कामदत्तिवचनीय- इशापूर्त, स्ली, (इयञ्च पूर्तञ्च इयो समाहार ।) मोगेभ्यो नितरा विरति इति वेदान्तसारे। मीक्षते"। इति कालिदास । “निरीक्षिष्यामि यज्ञखातादिकम् । इति हेमचन्द्र । यथा । यान्मुनीन् इति गणतानित्यत्वात्" इति रमानाथ ॥ "यमिहोत्र तप सत्य वेदानाच्चानुपालनम् । "वन्ततन्तु निरीक्ष्यते निरीक्ष' पचादित्वादन् ततो यातिथ्य वैश्वदेवश्च इयमित्यभिधीयते । निरीक्षवाचरतीतिको साध्य" इति दुर्गादास । वापीकूपवडागादिदेवतायतनानि च । दीर्घ ईकार । चतुर्थवरवर्ण' । यस्योचारणस्यान ईक्षण, स्ली, (ईक्ष + माये, ल्युट । ) दर्शनम्। यन्नप्रदानमारामा पूर्तमित्यभिधीयते" । तालु । (स च दीर्घ दिमावत्वात् विमाधाश्रय ("कृतान्धा धनलोभान्धाः नोपकारेक्षणक्षमा" इति मलमासतत्त्वतजावूकर्ण ॥ (यथा, मार्क- त्वात् प्लुतश्च भवति ।) (विस्तृतिस्त खइकारे इति कथासरित्सागरे ।) (ईच्यतेटनेनति करणे ण्डेयपुराणे १८ ।। हरव्या।) ल्यट। ) चक्षुः । इत्यमर ॥ ("अभिमुखे मयि "श्यापुर्तविनाशाय तदाशचौरधर्मिण" : "कार परमेपानि खय परमकुण्डली । सरतमीक्षणम्"। इति शाकुन्तले । २ षट्व । तथा च महाभारते । ३ । ३२ । ३० । । ब्रह्मविष्णुमय वर्ण तथा रुद्रमय सदा । "श्वासक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर्वाक्यमब्रवीत्" । "इशापूर्तफल न स्यात् न शिष्यो न गुरुभवेत्"।) पञ्चदेवमय वर्ण पीतविद्यल्लताकृतिम् । इति विष्णुपुराणे ।१।११।१५। निरूपणम् । पर्य- इछार्थोपयुक्त , पि, (इयोऽर्थ स्तमिन् उद्युक्त ।) चतुर्धानमय वर्ण पञ्चप्राणमयं सदा" । येक्षणम्। यथा, मनु ७१४१५ उत्सुक । उत्साहयुक्त । इत्यमर ॥ इति कामधेनुतन्त्रम् । ( वङ्गीयभाषाया ।) तस्य 'स्थापयेदासने तस्मिन् खिन्न कार्येक्षणे नृणाम्"।) इरिः, स्त्री, (इप, यज् वा+सिन् ।) अभिनाय । लेखनप्रकारो यथा। ईक्षणिका, स्त्री, (ईक्षणेन हस्तरेखाद्यवलोकनेन (इति भाष्यकारेच्या गतार्थत्वात् । इति "ऊधि कुचिता मध्ये त्रिकोणाधोगता पुन । शुभाशुभ जानाति या। ईक्षण + ठन् + टाप् ।) पाणिनि ।) याग । इत्यमर (यथा, रघ' ।। 181 यधोगता कोणशीर्षा कुञ्चिता दक्षत शुभा । देवज्ञा। लक्षणादिना शुभाशुमनिरूपिणी । इत्य- "यारेभिरे जितात्मानः पुत्तियामिबित्विा"। शीर्षादक्षे कोणयुता कुञ्चितोईगता पुन । मर ॥ (पु, दैवज्ञ । यथा, मनु' ।६।२५८ "प्राजापत्य निरूप्येरि सर्वदेवसदक्षिणा"। चन्द्रसूर्याग्निरूपा सा मात्राशक्ति प्रकीर्तिता"! "मङ्गलादेशत्ताश्च भद्राक्षणिक सह" ।) इति मनु ||३८) लोकसग्रह । इति मेदिनी इति वर्णोद्धारतन रतन्त्रम् ॥ ॥ यस्य नामानि यथा,- ईज, इ, कुत्से। गतौ। इति कविकल्पद्रुम । इटिकापथिक, ली, लामज्जकटणम् । रति राज "ई स्त्रीमूत्तिमहामाया लोणाक्षी वामलोचनम् । (भ्वादि-यात्म-सक-सेट-इदित् । ) १ ईञ्जते । गोविन्द शेखरः पुएि. सुमदा रत्नसशक ॥ कुत्स कैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादास । इटिपचा, पु, (इणि यज्ञ पचतीति । यद्दा, इराये विष्णुलक्ष्मी प्रहासश्च वाग्विशुद्ध परापर । ईज, स, कुत्से । गतौ। इति कविकल्पद्रुम । खेच्छार्थ पचति य । इणि+पच+यच फालोत्तरीयो भेरुण्डा रतिश्च पौण्डवईन । (स्वादि-यात्म-सक-सेट । ) दीर्घादि । दनुण । असुर । इति शब्दरत्नावली ॥ शिवोत्तम शिवा तुठिचतुर्थी विन्दुमालिनी । ईझते इजते । कुत्मः कैश्चिन्न मन्यसे । इति इटिमुट, [] पु, (इयिं याग मुणाति । इशि वैष्णवी वैन्दवी शिक्षा कामकला सनादका ॥ दुर्गादास मुम् + किम् ।) दैत्य । इति विकाण्ड शेष ।। पावक कोटर कीर्तिौहनी कामकारिका । ईड, क, स्तुतौ। इति कविकल्पद्रुम' । (चूरां पर- श्युः, स्त्री, (इव+तु ।) इच्छा। इत्युणादिकोषः । कुचद्दन्द तर्जनी च शान्तिस्त्रिपुरसुन्दरी", सक-सेट । ) क ईडयति । इति दुर्गादास ॥ इम, पु, (इच्छतीति इषियुधीति मक् ।) कामदेवः। इति तन्त्रोक्तवर्णमिधानम् ॥ (माटकान्यासे ऽस्य | ईड, ७ ल, स्तुतो। इति कविकल्पद्रुम । (चदां- वसन्तकाल । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादि- वामचक्षुषि स्थानम् । यथा, माळकान्यासत यात्म-सक-सेट् ।) ल ईट्टे । इति टुर्गादासः ॥ इति ॥ [काल । इति हेमचन्द्र || मन्ते। "६ नमो दक्षिणचक्षुधि ई नमो वाम (यथा, रामायणे । श्य काण्डे । इथ्य , ए, (इय्यतेऽनेन इति । इय् + क्यम् ।) वसन्त- "गन्धब्बीः सुरसंघाच बहवच महर्षय । इब्व', पु, (इष्यतेऽसौ । इष् + वन् । निपातनात् ई, ल, कान्तौ । गतौ । व्याप्तौ। क्षेपे । प्रजने । धन्तरीक्षगत देव गीर्भिरयाभिरीडिरे"।) गुणामाव 1) उपदेशा । इत्युणादिकोष ॥ खादने । इति कविकल्पद्रुम' ॥ ( यदा-पर-सक- ईड़ा, स्त्री, (ईड+क+टाम् ।) स्तुतिः । इति हला- इवास, त्रि, (इषून वाणान् अस्यतीति । इष + व्यस् प्यकं च-धनिट् ।) कान्तिरिच्छा। प्रजनो गर्म युध । (प्रशखा) +घम् ।) इषुक्षेपकम् । इति मेदिनी ॥ तिरन्दाज ग्रहण इत्यर्थः। ल रति गौ गर्भ रजाति इत्यर्थ । ईडित , घि, (ईयते मं। ईर् + क्त ।) स्तुतः । कृत- इति स्यातम् । "न हि तरणियदीते दिक पराधीनत्ति" । स्तव । इत्यमरः । (प्रशसितः ।) निर्घण्ट। 1) । . चक्षुषि।)

·। धर ॥ । । ईशं ईशा ईत, द मन्धे । इ ईन्यते। इति दुर्गादास (भ्वादि मर' । (यथा, भट्टिकाव्ये | 8 1 88 | कुमारे २६ “जगदीशो निरीश्वर" 1) प्रमुः पर-सक सेट। तेन इन्ततीति केचित् ।) "म्गयमिव म्टगोऽथ दक्षिणे ") इति मेदिमीकर हेमचन्द्रौ। (यथा, कुमारे । इतिः, स्त्री, (इयतेऽनया । ई+लिन् । ) डिम्ब । ई-, स्त्री, (ईर + ण्यत् ।) भिक्षुप्रतम् । इति भटा श३४ "कथञ्चिदीशा मनसा बभूवुः" ।) प्रवास । इत्यमरो मेदिनी च ।। कृषे घटप्रका- ईश, पु. (ईये इति । ईश+क।) महादेवः । रोपद्रवविशेष । यथा, ईर्वाः, पु, स्त्री, (ईर रणोतीति । ईर,+-बाज ("नै कृतप्राणविमुतिरीशः "अतिरपिरमारठि शलमा मूषिका खगाः । सकाव् उण् । ) स्फुटि । इति शब्दरत्नावली। पर्यस्यन्ध निविड विमेद"। प्रत्यासनाच राजान' घडेता ईतयः स्मृताः" । फुटी इति भाषा । इति कुमारे ३।५61) ईशानकोणाधिपतिः । इति स्मृति । (कलहभेद' । नृपतिरहितयुद्धम् । ईर्या, स्त्री, (ईhण | ईय॑ + घम् । इसालोप इति इत्यमर । "ईतयो व्याधयस्तन्द्रा दोषा क्रोधादयस्तथा । यकारणोम ।) यक्षमा । इति शब्दमाला । ईशसखः, पु, (ईशस्य सखा बन्धु' रागाह सखिभ्य उपद्रवाश्च वर्तन्ते प्याधय क्षुदमय तथा" ॥ ("कथमीयों न कुरघे सुग्रीवस्य समीपतः" ।) टच् ।) कुषेर । इति हेमचन्द्रः। इति महाभारते हनूमनीमसवादे ।३।१४६।३४.) इसि रामायणे । ४।२।३०१) ईशा, स्त्री, (ईश ++टाप् ।) लागतदण्ड । इत्य- ईदृक्, [श्] धि, (इदम् + दृश् + क्विम् ।) प्ययमिव | ईर्षालु , वि, (ईर्षा + चालुच् । ) ईर्षाविशिष्ट । मरटीका शब्दरत्नावलो च। (यथा महामारते दृश्यते । इति व्याकरणम् ॥ इहार न्याय रह- इति हलायुधः वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि २३० । ३०। प्रकार इत्यादि भाषा। ईध्यं, । इति कविकल्पद्रुम ॥ (भ्वादि-पर-धक "ईशामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन"।) ("रत्नानीदृशि भूयासि न भवन्त्येव भुतले"। सेट।) दीर्घादि' । रेफयुक्तः। ईर्घ इति ईय॑स्य (ईशस्य महादेवस्य पत्नी। दुर्गा । ईशस्य प्रमो. इति कथासरित्सागरे । २५ । १७६ ॥ तथा च घमि इसालोप इति यलोपे सिद्धम् । ईर्षा परा पत्नी इति व्युत्पत्त्या खामिपत्नी। प्रमुस्त्री यथा, किराते । २ । २८॥ भ्युदयासहिष्णुत्वम् । परदोषासहिष्णुत्वमिति के अथर्ववेदे ११।८।१७ "शा वशस्य या गाया" ।) "इदमोदृगनीगाशय प्रसभ वक्तुमुपक्रमेत क"। चित् ।ईयति खतः साधये । यद्दयान्त इत्येके । ईशादण्ड , पु, (ईशाया लागलस्य दण्डः ।) बक्ष ईदृक्ष, त्रि, (व्ययमिव दृश्यतेऽसावित्याद्यर्थे। इदम् इति दुर्गादास । युगयोः सन्धारणार्थो दण्ड । यथा,- + दृश् + क्स दृक्षे चेसि ईश् ।) ईदृश । इति ईर्ष्या, स्त्री, (ईर्थ्यण । ईर्य + प्यच् + टाप ।) परोत् "योजनानां सहसाथि भास्करस्य रथो नव । व्याकरणम् ॥ कर्षासहिष्णुता । रीघ इति भाषा। तत्पर्याय । ईवादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम" : ("ईदृक्षराशकर्माणि भवेयुस्तदिद वयम्" । पक्षान्तिः २ । इत्यमर' (यथा,मनु । 018॥ इति विष्णुपुराणे २ यशे ८।२। इति कथासरित्सागरे ।) ("पेशुन्य साहस द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । ईशादन्त , , (ईव दन्तो यस्य ।) हद्दन्तहस्ती । ईदृश , घि, (ब्धयमिव दृश्यतेऽसौ इदम् + दृश् + वाग्दण्डमच पारथ्य क्रोधजोऽपि गुणायक"। तत्पर्याय । महादन्त २। इति विकाण्डशेष । कम् ।) ईदृक् । एतत्सदृश । इति व्याकरणम् ॥ स्त्रिय पत्युरन्यप्रियासनादर्शनादिनमितो मान हस्तिदन्तः । इति शदरमावली। ("ईदृशानां विपाकोऽपि जायते परमादभुतः" । भेद । यथा, हङ्गारशतके ।। ईशान, सी, (ईश + थानश)ज्योति । इसिमेदिनी। इति उत्तररामचरिते ।) "वचोमिरीकिलहेन लीलया (तदिशिये, वि | यथा, ऋग्वेदे ११७५।8। ईर, कि गतौ । प्रेरणे । इति कविकल्पद्रुम' । (वा, समस्तभावः खलु वन्धन स्त्रिय") "मुषाय सूर्य को धक्रमोशाम योगसा"।) नुरां पर सक-सेट् ।) नुदि। कि ईरयति ईरति । ईष्यालु , त्रि, (ईा लाति । ईर्ष्या + ला+डु।) ईशान, पु, (ईटे। ई + ताच्छिल्यवयोवचनशक्ति नुदि प्रेरणे । इति दुर्गादास ॥ ईर्षाविशिष्ट । प्यक्षान्तियक्त । तत्पर्याय' । चानम्।) महादेव । इत्यमरः। ईर, छ ल, कम्पे। गतौ । इति कविकल्पमुम ॥ कुहम २ इति हेम चन्द्र । (यथा, राजतरङ्गिणी। ("तस्मिन् मुशर्ते पुरसुन्दरीणा- (बदा-यात्म सफ कम्पार्थे, यक-सेट ।) दीर्घादि । "दिवसे सन्निधानेन पेशुनप्रेरणा यदि । मीशानसदर्शनलालसानाम्” । एल ईत्त लता वायुना । इति दुर्गादास ॥ ईर्ष्यालुना खैरिणीव रक्षितुं यदि पार्यते" 1) इति कुमारे ७५६ । ईरिका, स्त्री, क्षविशेष । यथा । ईरिकावणम् । ईलि , स्त्री, (ईर्यते इति । ईर+इन् रस्य ल ।) "तशान समभ्याची विरात्रोमोषितो नर", इति णत्वप्रकरणे दुर्गादास । खगदाकार इस्तदण्ड । इति भरत , सोटा इति मारते ।) एकादशरदान्तर्गतरहविशेषः । ईरिण, भि, (ऋ+रन् । ) शून्य । ऊपरभूमि । इति ख्याता | करच्छुरीति ख्याते एकधारा इति इति पुराण ॥ (यथा, व्यावसायगरह्यसूत्र816। इति मेदिनी। (यथा, मनुः ।३।१४२॥ ख्याते यवनास्त्रे वा । इति सारसुन्दरी। "हराय डाय शवाय शिवाय मदाय महादेवाय "यथेरिणे वीजमुना न वप्ता नमते फलम् । ईलिका, स्त्री, (ईलिरेव । ईलि+खार्थे कन् टाप् ।) उग्राय भीमाय पशुपतये रहाय प्रवरायेशानाय तथाटते इविदवा न दाता लभते फलम्" । खगदाकारहस्तदण्डः । इति भरत' । साँटा खाहा" इति । दूतमूर्तिधर' शिव । स च धूम "ततस्तदीरिण जात समुद्रश्वावसर्मित"। इति ख्याता। एकधारेलीति खामी। तत्पर्याय । जटिल । यथा, मार्कण्डेये । ८।२३। इति महामारते घमुशासनपर्वणि। घलन ।) ईलि २ ईनी ३ करपाली 8 गुप्तिका ५ कर- “सा चाह धूमजटिलमीशानमपराजिता । ईरित, त्रि, (ईर+al) क्षिप्तम् । इत्यमर' । प्रेरि पालिका ६ । इति प्राब्दरत्नावली। दूतत्व गच्छ भगवन् पावं शुम्भनिशुम्भयो") तम् । कम्मितम् । गतम् । कथितम्। (“इतीरिते ईलित , त्रि, (ईड + क्त । डस्य लः ।) स्तुत । इत्य शिवायमूर्धन्तर्गतसूर्यमूर्ति । इति मतिराग वघसि वधखिनामुना" । इति माघे १७१। मच । ( परमेश्वरः । यथा, कृष्णयजुर्वेदे । "तस्य वर्म विभिद्यासु स माणो मत्सुतेरितः"। ईली, स्त्री, (र+क। कृदिकारादिति पाक्षिको "सर्बेन्द्रियगुणावास सर्बेन्द्रियविवर्जितम् । सीए ।) खगदाकारहस्तदण्ड । तत्पर्यायः । सर्वस्य प्रमुमीशान सबस्य शरण इत्"। ध्यर्थे । (भ्मादि-पर-धक-सेट) पराभ्युदयासहि- करपालिका २। इत्यमर तथा च महामारते १ । १ । २२ । "घाद्य पुरुषमीशानं पुराहत पुगयुतम् । स्णुतायामिति यावत् । इति कविकल्पामः । ईश, स, ल, ऐश्वर्ये । इति कविकल्पदुम ॥ (धदा- धात्म धक-सेट!) दीर्घादि । ऐश्वर्यमीवरीभावो तमेकाक्षर अझ व्यक्ताव्यक्त सनातनम्"। दीर्घादिः। रेपयुक्तः। ईर्षा परादोषासहित ऽधीनीकरणच । सलई धनी। मायामामी साध्यापुत्री-देवतामदः । यथा,- शिमेण च ।पत्र कर्मणि षष्ठी। इति दुर्गादासः। "धम्मालसम्झव कामः साध्या साध्यान् ध्यभाषत । प्रसवं यवन व ईशान सरमिंतषा"। म, सी, (ईर+बाइलकात् मक् ।) वणः । इत्य- ईश, त्रि, (छे इति । ईश् + क ) ईश्वरं । (यथा । मर। इति, महाभारते। ष्णुत्वमिति केचित् । ईयति खल साधये । पक्ष्यान्त इत्येके । इति दुर्गादास ।

·२१७ A - शेष.॥ - , ईव ईष ईहा इति भारते ।) शमीरक्षः। इति राजनिघण्टः । "पूटणु रद प्रवक्ष्यामि अक्षणा घ सरै सह । तत्पर्य्यायः । अव्यक्तराग २ धरणः ३ । इत्यमरः। ईशानी, स्त्री, (ईशस्य पत्नो।) दुर्गा । इति तन्त्र । यहं हि देवो देवाना सर्वलोकेश्वरेश्वर। ईघा, स्त्री, (ईष+क+टाम् ।) काङ्गलदण्ड । इत्य- शमीरक्षः। इति राजनिघण्टः । यहं ध्येयश्च पूज्य स्तुतोऽह स्तुतिभि सुरः । मरः। माङ्गलेर ईए इति भाषा । (ऋगवेदे । ईशिता,स्त्री,(ईशिनो माव । ईशिन् +तल्)ईशित्व। प्परं प्रपूजितो गड ददामि परमा गतिम्" ॥ "हिरण्मयो वा रमिरीषा यक्षो"। पणिमाद्यश्वर्यान्तर्गतैश्वर्यविशेष । इति शब्द इत्यादि च गारडे २ प्यध्याय । रथस्यावयवभेदः । यथा, ऋग्वेदे। १० । १३५ । रत्नावली. (खनामख्यातो टयतिभेद । यथा, महामारते। ३ | "रथः रकैव" ईशिता, [*] त्रि, (ई इति । ईश् + टच् । ) "मतिमाच मनुष्येन्द्र ईश्वरश्चेति विश्रुत"।) "ईधामन्ये इयानन्ये सूतमन्येन्यपातयन्" । ईश्वर' । प्रम् । अधिपति । इत्यमरः ॥ (यथा ईश्वरा, स्त्री, (ईश्वर+टाप् । पुयोगविवक्षाभावात् इति महाभारते । वनमज़नि २8. ३०। ईशेति माघे ।२।५। न खीष ।) दुर्गा। कचित् पाठः ।) "तदीशितारं चेदीनां भवास्तमवमस्त मा" ।) ("विन्यस्तमालमहौषधिरीश्वराया ईपादन्त , पुं, (ईव दन्तो यस्य ।) दीर्घदन्तहस्ती । ईशित्व, सी, (ईशिमो भाव । ईशिन् + त्व) ईशिता। समोरगप्रतिसरेण करेण पाणि"। तत्पर्यायः । उदयदन्त २। इति हेमचन्द्र ॥ देवानामश्चयान्तर्गतैश्वर्य विशेष । इति हेम इति किराते । “ईश्वराया गौर्या, स्थेषभासे- (ईपादन्तान् हेमकक्षान् पद्मवर्णान् कुथारतान्' चन्द्र । (यदुक्तं। त्यादिमा वरच् । पुयोगविवक्षाभावात् न डी" ईवादन्ता महाकाया सबै चाटकरेणव" "वणिमा लधिमा व्याप्तिः प्राकाम्य गरिमा तथा इति तट्टीका ।) लक्ष्मी । सरखत्यादिशक्ति । इति च भारते) ईशित्वञ्च वशित्वच तथा कामावशायिता" ||) इति पान्दरत्नावली ईषिका, स्त्री, (ईप + किकन् ।) हस्तिचक्षुलिकः । प्रभुत्वम्। येम स्थावरादिसर्वभूतानि याज्ञा-ईश्वरी, स्त्री, (ईये इति + ईश् + वनिम् । वनोर इत्यमरटोकायां रायमुकुट ! तूलिका । इत्य- कारीणि भवन्ति । इत्यमरटीकासारसुन्दरी। चेति डोयो।) ईश्वरा । इति शब्दरत्नावली मर। यखविशेष । यथा,- ईश्वर, त्रि, (ईश् + वरच् ।) प्याष्य । ("स्वमीश्वरी देवि । चराचराणाम्" । इति मार्क "सोऽभिमन्वा शरेषीकामोषिकास्त्रेण वीर्यवान्। ("दरिझान भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम्"। ण्डेयपुराण । ६१ । २) जिझिनीरक्षः । मन्ध्या काकं तममिसन्धाय ससर्ज पुरुषर्षम" इति हितोपदेशे। १ । ७६ ।) स्वामि । इति वि. कर्कोटकीरक्ष । मद्रजटालता। नाकुलीकन्दः । इति रामायण श्वमेदिन्यो । (यथा महाभारते। इति राजनिघण्ट । इषिर , पु, (ईघ + किरन् ।) यमि [इति त्रिकाण्ड- "पछ चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वन किश्चन । ईघ उ उम्छे । इति कविकल्पद्रुम । (तुदा-पर-सफ- तत्सब तब विखब्ध कुरु प्रणयमीश्वर" : सेट । ) उछ उद्धृत शस्यशेधापहरण। ईपति ईपीका, स्त्री, (ईप + ईकन् । योणादिकप्रत्ययो- नियन्ता । प्रम । धान्य दीन । इति दुर्गादास ॥ ऽयम् । पर्फरीकादित्वात् साधुः ।) तूलिका । "ईश्वर' सर्वभूताना धर्मकोषस्य गुप्तये । घ ९ दाने । (मादि-यात्म-सक-मेट् ।) क्ष। वीरणादिलाका इत्यन्ये । धावर्तितमनावर्तित वा इति मनुः। १ ६८) हिसने । सर्पणे । इति कविकल्पद्रुम ॥ दीर्घादि । सवर्ण ज्ञातुं यनि क्षिप्यते तत्रेत्यन्ये । प्यावर्तित- ईश्वर , पुं, (ईऐ इति । ईश् + वरच् । यहा, यमुने सईयते । ईक्षो दर्शनं । इति दुर्गादास । सवर्ण इवाकार यश मि क्षिप्यते तत्रेति केचित् । व्याप्नोतीति अपधातोर्वरट उपधाया ईत्व च ।) ईप, पु, (इष् + क ।) इघ । आश्विनमासः । इत्य इत्यमरटीकाया मरत। शिवः। (यथा, कुमारे । ७।३१। मरटीकायां मधुरानाथ ॥ (खनामख्यात उत्तम- ईण, पु, (ईप + मक् ) कामदेव । वसन्तकाल | "तौरवाम्मालमण्डनश्री मनोर्दशपुत्रमध्ये एक पुत्त्रः । यथा,- इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्ति । सा पस्पृशे केयजमीश्वरेण", 'यौत्तमेयान् महाराजा दशपुत्रान् मनोरमान्॥१८ ई उ चेटे। रति कविकल्पद्रुम । (बादि यात्म- "बधेश्वर देवगणः सह सप्तर्षिमिविभुम्"। "ईघ ऊईस्तनूजच मधुमाधव रवच । पक सेट।) दीदिरकर्मक । । "वाग्मिा स्थित स्तुवन् यावच्छिवे भावे शिव स्थित । शुचिः शुक्र' सहश्चैव नभस्यो नम एव च ॥ १८ "ऐहिए त कारयितु कृतात्मा शिव शिवाय भूताना स्थित ज्ञात्वा कृतानि । इति हरिव ७ अध्यायः।) क्रतु टप पुलफल मुनीन्द्रम्" । क्रोधामितावान् देवम कि करवाणि से"। ईघत् व्य, (ईघणमिति । ई+ छत् ।) व्यल्पम् । इति भट्टिः।१।११॥ "तमुवाघेश्वर क्रोध ज्वरो लोके भविष्यसि किश्चित् । मनाक् । इत्यमर । सकर्मकोऽपि । “भामं भ्रमादपि नेहते" । इति इति परके चिकित्सास्थाने ढतीयाध्याय । ("त दृष्ट्वा कुपित पुषमीयत्यस्फुरिताधर"। जयदेव । “सर्वः खार्थे समीहते" इति माधः। "तत सृष्ट्वा प्रणा शेष तदा त क्रोधमीश्वर । इति विष्णुपुराणे ॥ १।११।१२। २।६५ ॥ इति दुर्गादासः। विन्यस्सवान् स भूतेषु स्थावरेषु घरेषु च" ! "यित् सहासममल परिपूर्णचन्द्र- ईहा, स्त्री, (ईह++टाप् ।) घेया । उद्यमः । इति सश्रुते कल्पस्थाने हतीयाध्यायः 1) विम्वानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्त"। ("इच्छया जायते काम ईयार्थी विवईते। कन्दर्य । इति मेदिनी। इति मार्कण्डेयपुराणे, शक्रादिमाहाम्यम् ! श्रद्धया वईते धर्मस्तेषा फलमिदं विधा", "विशुद्धसत्त्वप्रधानाज्ञानोपहितचैतन्यम्"। "हदि तिष्ठति यच्छुद्ध रक्तमीपत् सपीतकम्"। इति रामायणे । ३ काण्डे । तथा च मनुः २।३७ । इति वेदान्स । न्यायमसे ईश्वरगुणाः । सख्यादि- इति घरके सूत्रस्थाने सप्तदशाध्यायः।) "राको बलार्थिन' पछे वैश्यस्येहार्थिनोऽरमे"। पञ्च बुद्धिः इच्छा यत्नश्च । ईश्वरखरूप प्राशब्दे ईषत्कर , पुं, (ईचत् + ++खल ।) अत्यल्प । तत्य- "वेश्यस्य वडकृष्यादिचेशार्थिन" इति तट्टीकाया द्रव्यम् । ऐश्वर्यशाली। तत्पर्याय । राष्ट्रो र व्यः। लेशा २ उपपद ३ गन्धः । चनुवन्ध ५। कुल्लुकभट्ट ।) वाञ्छा इच्छा । इति विकारहशेषः। धर्य २ नियुत्यान् । इनइनः 8| इति वेदनि- इति विकाण्डशष । ईपरिक्रयमाणं वस्तु । इति ("धार्थ यस्य वित्तहा वरं वस्य निरीहता। घण्टौ २ अध्यायः। श्रीहरिः। यथा । प्रक्षालमाद्धि पदस्य श्रेयो न स्पर्शन न्णाम्"। पित्याण्डु, , (ईषत् पाय।) धूसरवर्ण । इत्यमरः । इति महामारते ।१।२। 801) ईषदुष्ण, त्रि, (ईषञ्च तदुष्णञ्चेवि ।) यस्पतप्तं। तत्प- हाम्टग , पु, (ईहाप्रधानो म्गो टक I) कुकुर- "परेकषय देवेश देवदेवक ईश्वर। व्यः कोमा २ कवोरा कदुष्णं : मन्दोश ५। प्रमाणहरिणनकपिलवर्णजन्तुविशेष । को ध्येयः कश्च वै पूज्या प्रसस्नुष्यते परः”। इति हेमचन्द्रः। भैरवः। घाँघ इति ख्यात । वत्पर्यायः कोकार वादि।श्रीपरिवाच । मद्रास, , (ईषत् रक्त 1) पल्पलोषितवर्गः । एका। इत्यमरः॥ । । । - व्याकरमा दउवाच । 28 ·। २२. उचि उसे महादेवोऽपि यमामा निःसारयितुमुद्यतः। इति कितच प्रत्ययः।) विदितम् । न्यन्तम् । परि तत्पर्याय नीवी शति हेमपत्राा (एमा तपोवल मुनि दान्तं स्लेववेदपारगम् । मितम् । युक्तम् । इति हेमचन्द्र । ग्राह्यम् । इति दीनामुप्ताननम् । यथा, रघुः १.1801 तस्मात् स्लेप्रियो भूयात् पदरचास्थिभस्मक् । शब्दरलावणी "करिष्यामि परस्तीदोस्तविरवमनोवयम्" । एतत्तु कामरूपाख्य स्वेच्छामं भवन । उच्च, मि, (उधिनोतीति। धिम चिया धन्येभ्योऽपि "पुय्योपय नाटयति" इति शाकुन्तले १मारे। खवं विष्णुन घायाति यावत् कालमिद पुनः । इति डा। उच्चस्त्वमस्ति यत्र वा । प्रर्ण याद्यच्, राशि समएि। यथा- विरलाचागमा सन्तु यत्र तत्प्रतिपादका । प्यव्ययानामिति टिलोप ।) उपरि। उंचु इति "प्रिलोचयोऽपि क्षितिपालमुझे"। रारा! विरल यस्तु जानाति कामरूपागमं बुधः । भाषा। तत्पर्याय । प्राशु २ उन्नतम् ३ उदयम् । "वाक्य स्याद्योग्यताकाडासत्तियुक्त पदोषया"। स एव प्राप्तकालेऽपि पय फलमवाप्यति । उनितम् ५ तुमम् ६ । इत्यमरः उत्तुङ्ग ७॥ इति अति साहित्यदपणे ।२।१३) एवमुक्का वशिष्ठस्तु तत्रैवान्तरधीयत । तट्टीका (यथा, रघुः ३१३ । उच्चन, सी, (उचलतीति । उत् +च+प ) ते गणाः स्नेछता याता कामरूपे सरालये। "ग्रहन्ततः पञ्चभिरुषसश्रय, मन । इति हेमचन्द्रः। वामाऽभूदुग्रतारापि शम्भतेच्छरतोऽभवत्" । यसूर्यगैः सूचितमाग्यसम्पदम्"।) उधजलाटा,खी, (उपमुमतं जमाट यस्था' ।) उन्नाव इति च कालिकापुराणे ८३ यध्याय । (न्योतियोक्त ग्रहाणामुग्रस्थानम् । यथा, ललाट वती। इति चिकामशेषः। उयत्व, सी, (उग्रस्य माव । उग्र +त्य ।) उग्रता । "धगरपभम्टगानाकुलीरा उच्चाटनं, सी, (उत् + घट+णिच् +स्यः ।) उत् उत्कटता। तत्पर्य य । घण्हता। इति हेम भषवणिजौ घ दिवाकरादितुङ्गाः । खातम्। उचाटन इति भाषा। षट्कम्मान्तर्गवा चन्द्रः॥ दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रियाशे- भिचारकर्मविशेषः। पस्य देवता दुर्गा। विधि उयधन्वा, [न्] , (उयं धनुर्यस्य । धनुषोत्यम:।) स्त्रिणवकविशतिभिच तेऽप्यनीचा"" कृष्णा चतुर्दशी परमी च । वारा शकिरायप इन्द्र । इति हेमचन्द्र । ("स इधुहस्तै स निय सूर्यादीनां सप्तानां ग्रहाणा मेषरपमादयोराशय भाषा साध्यस्य केशसूचयथिवतुरगदशनोवा । निमिर्वशी समठासायुध इन्द्रो गणेन। सहरजित् म्योकोक्तामविशिया उच्चस्थानानि खखतुझा. फलम्। उच्चाटनं खदेशादेर्भशनं परवीतिवम् । सोमया बाझपायधन्या प्रतिहिताभिरस्ता"। पेक्षया सप्तमस्थानानि च नीघानि, तमोघेवपि इति शारदातन्त्रम्। रति ऋग्वेदे। १०१०३।२। शिव' | उग्रधनु दामादयो राशिविणाशाः यथाक्रम उच्चेष पर- उच्चारः, , (उच्चार्य्यते परित्यज्यते इति। उत् + विशिये, त्रि) मोच्चा नीचेषु परममीघा भवन्तीति ।) +णि+घम् ।) विष्ठा । इत्यमर । उग्रनासिक, नि, (उग्रा दीर्घा नासिका यस्य ।) उच्चकै, [स] व्य, (उच्चैस् + व्यव्ययसनामा इति ("मूत्रोचारसमुत्सर्ग दिवा कुर्यादुदमुख"। दीर्धनासिकाविशियः । इति हेमचन्द्र । प्रागिवीयेषु व्यर्थेषु टे प्रागकच् ।) उच्च । पति इति मनु 1814.1) उग्रशेखरा, स्त्री, (उग्रस्य महादेवस्य शेखर मस्तक शयोषम् । रति दिरूपकोष । (यथा विष्णु “यस्योच्चार विना मूचं सम्यगवायुच गवति । वासस्थानत्वेन यस्याः।) गङ्गा । इति शब्दरत्नावली पुराणम् । दीप्तामेलघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः" । उग्रसेना, पु, (उया सेमा यस्य।) मथुरादेशस्य राज "वशिलाचेर्दयासारै स्तोत्र कुर्वद्भिराच्चको"। इति सश्रुते उत्तरतन्ले चत्वारिंशत्तमोऽभाय 1) विशेष | सघ चाडकात्तः । कसराजपिता च । उन्नतम् । यथा माघे १।१२। उधारणम्। परीक्षित्पुल । इति श्रीमागवतम् ॥ (तथा "गिरेस्तडित्वानिव सावदुच्चकै. उचारण सी, (उत् +घर+विच् + न्युट् ।) कप महाभारतेऽपि “जनमेजयः पारिक्षित सह वेन पीठादुदतिष्ठदयुतः" ।) नम्।वानिष्पत्तिकरणम् । यथा। "हसे पकार भामि कुरक्षेत्रे दीर्घसचमुपास्ते। तस्य भातर- उच्चटा, स्त्री, (उत् + घट + वच् +टाम् ।) राजा । उच्चारणार्थ " । इति मुग्धयोधयाकरणे, सन्धि स्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन" इति । तथा भूम्चामलकी। सज्ञा २ पिच । च तत्रैव ११६५।१२। ("उच्चटाचूर्णमप्येवं क्षीरेणोत्तममिष्यते। "कर्मेबारणमात्रेण स्परमानानुसन्धता"। "भीमसेनोयसेनौ च सपर्णा वरणस्तथा" a) शतावर्युचटामूल पेयमेव वलार्थिना" ! इति कविकल्पद्रुमः। उग्रसेनज , पुं, (उग्रसेनात् जायते इति। उग्रसेन इति सश्रुते चिकित्सितस्थाने २६ ।) उच्चावच , नि, (उदक् च यवाक् च। मगरव्यसका +जन+51) कसनामासुरराज । इति पि. नागरमुस्ता । इति राजनिघण्ट' । दम्भ | चर्या । दित्वात् साधुः।) बनेकप्रकार। तत्पर्यायः । काण्डशेष लशुनप्रमेदः । इति हेमचन्द्र । रणविशेषः । नैकभेद २ | इत्यमरः । (यथा, मम् ।। उया, स्त्री, (उध्यति धा सम्बध्यते या। उप सम निर्विषी इति ख्याता। चुया इति केचित् । ("उल्कानिर्घातकेतूंच व्योती चावधानि"। वाये+ऋष्येत्यादिना रक् गश्चान्तादेश । तत इत्यमरटीकायां भरत । तत्पर्याय । धूड़ामा २ "उच्चावचेषु भूतेषु स्थित त व्याप्य तिष्ठत" । छाय।) यवानी। वचा। इति राजनिघण्ट । चक्रला ए। इत्यमर । थम्बुपवा 8 जटिना ५ इति च मनु' । ०३) ("दन्तचाले हित श्रेष्ठ तिलोयाचवण सदा"। शुक्रलाई उत्तानक ७। इति रत्नमाला । उचिङ्गाट, , टयगरमत्स्यः। कोपनहरख । इति इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे मुखरोगाधिकारे।) उचण्डः, त्रि, (उत् चण्डतोति । घरि कोपे+बच् ।) मेदिनी। विकिकौषधी । इति हेमचन्द्र ॥ उग्रजातिस्त्री। स्वरान्धितः । विलम्बितः । इत्यमर । उचूलः, पु, (उड़ता चूड़ा यस्य । इस्य बलम् ।) (यथा ममु.१०।१६। उपतय, पुं, (उचः उमसस्तर ।) नारिकेलरक्षः। ध्वनो मुखकूर्मः। इति हेमचनः। विशानेर पान "सतु वखधोयायां श्रयाक इति कीयते" :) इति रामनिर्घण्टः । (नारिकेलशन्देस्य विवरण इति भाषा। यस्य पटुका वचूम। धन्याकम् । इति रनमाला। प्रखरा नारी। ज्ञातव्यम् ।) उ, [स] व्य, (उचीयवे इति। उत् +चि+।) उड्या, , उत्कय । इति शब्दमाला । उकुन् इति उच्चताण, सी, (उच मत्ततया प्रचण्डलानो यत्र ।) उधम् । मात् । इत्यमरण (यथा, सुमारे 801 भाषा। पानगोषो नृत्यम्। इति हेमचन्द्रः। "उरवैश्रवान यजमहारि"। उच, १रय सभवायने। मिश्रणे। रति कवि- उचदेवा, ए, (उमा सर्वदेवमयत्वात् श्रेहा देवः ।) "शिवोपयोऽमि क्षितिपालमुचे। कल्पमुमः। (दिवा-पर-सक-सेट।) सादि। पर योष्णः । इति निकासहशेषः। इति रघुः २।५१ । यथा, माधः २।५१ । सोचव पौषित् । पसात् पुरवादिता नित्य छ | उसन, , (उत् खस्य पवशिष्ठचन्द्रो यस्मिन् ।) "पत्ता हेलया पादमूबईस विहिमाम्" । इत्यन्यो य उच्यते केश पानात्। इति दुर्गादास । राविशेषः। इति शम्दरमावली। उचैश्रवाः [स्] , (उौभयो भयो यस् । बडा उचित, पि(वष+ "सचिवधिषिकुटिभ्यः कित" उचय , ई, (उत् + चि+पा) परिधानवस्नयन्थिः । उको अवसी यस्य । यहा उस मोवीविपये ·। - २२१ उम्र उच्छि उच्छु शोश्चापदि क्षेयम्" "सर्वघोच्छिऐ तु व्रत चन्द्र । (यथा, हितोपदेश ३ १६७। +श्रु+घसन् ।) इन्द्रघोटक । इत्यमर ॥ स तु श्वेतवर्ण समुद्रमन्यनोत्थितः। इति श्रीभागवतम् ॥ हैगुण्य धापदज्ञानभुक्तोत्तारिते मासयावकात ("पन्यदुच्छ मुल सत्त्वमन्यत् शास्त्रनियन्त्रितम्" ! ("उच्च रक्षेत्रवास्तेन हयरत्नमहारि च" ॥ तदक्तो धेनुद्दय घटकार्षापणा वा देयाः । तत्रो "सम्मू»दुच्छ्रम्पलशसनिखन"। इति कुमारे । २। 8७ ॥) च्छियान्ने पराक इति। प्यभ्यासभेदे त्वात्ति इति माघ । १२ । १३॥)) उईघुर, सी, (उच्र्युष्यते म । घुध + हा!) घोषणा । रूहणीया" । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ * ॥ अथो- उच्श्य , पु, (उत् + श्रि+अच् ।) पर्वतरक्षादेश- छिएस्य चाण्डालादिस्पर्शप्रायश्चित्तम्। (तत्रैव चता। तत्पर्याय । उफ्राय २ उत्सेध ३। इत्य- इत्यमर ॥ उच्छ, द श उच्छे । इति कविकल्पगुम । (तुदा उच्छिष्यस्य चाण्डालादिस्पर्शप्रायश्चित्तप्रकरणे मर ॥ ("प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन् घड्बैल्वा इदित्-परं-सक सेट।) सादि । उञ्चति । श नएव्यम् ) यापस्तम्ब । खादिराच षट् । इति रामायणे ।) उम्झती उम्छन्ती। उम्छ उद्धृतशस्यस्य शेषाय- "भुक्तोच्छिएस्वानाचान्तश्चाण्डाले श्वपचेन वा। उन्नाय', ए, (उत् +श्रि+घम् ।) उन्क्रय । उच्चता। हरणम् । (यथा, इलायुध । प्रमादात् स्पर्शन गच्छेत् तत्र कु-दिशोधनम् ॥ इत्यमरः । (यथा, याज्ञवस्को । "सुलम शस्यमुञ्छन्ति यद्देशे तिनो विना"। गायययसहसन्तु द्रुपदा वा शत जपेत् । "ग्रहाधीना नरेन्द्राणामुच्छाया पतनानि च। उछ स्फोटनमित्येके । इति दुर्गादास । विरात्रोपोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति । "पूटशोच्छाये. कुमुदविशदेो वितत्य स्थित ख" । उच्छ, ईश वन्थे। समापने यतिक्रमे । वर्जने । इति भुक्तोकियोऽन्त्यजे स्पृट प्राजापत्य समाचरेत् । इति मेघदूते । ६० ।) कविकल्पद्रुम' । (तुदा-पर-सक-सेट।) ई उए । योच्छिये स्मृतः पाद पाद यामाशने तथा" ॥ उच्छ्रितं,पि, (उत् + श्रि + क्त 1) संजात । समुबइ । श उच्छती उच्छन्ती। चत्वारोऽर्था। समापने । मानापन्य ज्ञाने घोकियो येनाद्ययास यास्ये उच्च । प्ररद्धं । इति मेदिनी । (यथा, महाभा- (यक.) उच्छति रानि । “भरण्या व्युयायामुपसि निक्षिप्त न तु निगीर्ण । दक्ष । रते १३ । दानधर्मकथने । ८१ । २६ । “सर्व- जनयासास तनयम्"। व्युशाया समाप्तायामित्यर्थ । "पाने मैथुनससर्गे तथा मूत्रपूरीषयो । मयेर्भान्ति पूटनेचारभिरुति" ।) त्यक्तं । इति इति दुर्गादास । सस्पर्श यदि गच्छेत्त शवोदक्यान्त्य सह । हेमचन्द्र । उच्छन्न, त्रि, (उत् +छ+त) नयम् । इति दिनमेक घरेन्मूत्रे पुरीधे तु दिनदयम् ।" उसित, घि, (उत् + वस् + क्त 1) प्रपल्लं । विक- श्रीभगवद्गीता। दिनत्रय मैथुने स्यात् पाने स्याच चतुष्टयम् । सित । इति हेमचन्द्र । (भावे + क्त । जीवितम् । उच्छादन, स्ली, (उत् + छद् + णिच् + ल्युट ।) उत्- काश्यप । स्फुरितम् । प्राणनम् । यथा, मेघदूते । १०१ । सादनम् । उहतनम् । गन्धद्रव्यहारा शरीरनिर्म श्वकरायचाण्डासमद्यमाण्डरजखला । "त्वामुत्कण्ठोकूसित हृदया वीक्ष्य सम्भाव्य चैव" लोकरणम् । इत्यमरटीका। यद्यच्छिए स्पृशेत्तत्र कृ सान्तपन चरेत् । "सा खलु भगवत करवस्य कुलपतेरसितम्"। ("यथाशक्तिप्रदानेन सापनोच्छादनेन च" | रतज्ञानाभ्यामे सान्तपने धेनुइय । ब्रह्मपुराणे। इति शाकुन्तले ३ य ।) इति रामायणे । २ । १११ । १० ॥) "उच्छिऐन तु शूद्रेण विप्र स्पृष्टस्तु तादृश । उचास , पु, (उत् + श्वस् + घम् ।) अन्तर्मुखम्वासः । उच्छिलीन्ध, स्ली, (उत्थित शिलीन्धम् ।) त्रिका । उपवासेन शुद्धि स्यात् शुना सस्पृष्ट एव वा । ("प्रियामुखोचासविकम्पित मधु" । इति ऋतु- इति श्रीभागवतम्। कोडक छाता इति भाषा) उछिन तु विप्रेण विप्र स्पृयस्त तादृश । सहारे ग्रीष्णवर्णनाया ३) तत्पर्याय । थाहर २ ( "उगतशिलीन्धे, त्रि, "कर्तु यच्च प्रभवति उभौ नान प्रकुरत सद्य एव समाहिती" । च्यान ३। इति हेमचन्द्र । प्याख्यायिकापरि- महीमुच्छिलीन्घ्रामवन्ध्याम्" ॥ इति मेघदूते । प्यनुच्छिणशूहस्पर्श उच्छियमाझणस्य नक्तमिति केद । याश्वास । इति मेदिनी। (यथा, काव्या- पूर्वमेघे। १८) प्रायश्चित्तविवेक व्यक्त । इति हेमचन्द्र । (यथा, दर्श व्याख्यायिकालक्षणकथने,- उच्छियात्रि, (उत् शिथ्यते यत् । उत् +शिघ + क्ता) शतपथब्राझणे २।३१।११ । “तोच्छियमिदम्"। "वत्र चापरवरच सोचासत्वञ्च भेदकम्" ।) भुक्तावशिएम् । इति पुराणम् ॥ एंटो इति इति । व्यनाचान्तो भक्षक । यथा मनु २१ ५६। उब्जयनी, स्त्री, विशाजानगरी। इति विकारहशेषः । भाषा । तमोजनप्रायश्चित्त यथा (प्रायश्चित्ततत्त्व "नचैवात्यशन कुर्यात् नचोच्छिए क्वचित् व्रजेत्"। उजैम इति पश्चिमदेशे ख्याता | वादे तु चाण्डालाद्यन्नभक्षणप्रायश्चित्तप्रकरणे । ) विष्णु । उच्छिएभोजन , पु, (उक्रिय देवनैवेद्यावशिष्ट भो उजनी । श्य मालवदेशस्य नगरी। मोक्षदसप्त- "यामश्राद्दाशने विरात्र पयसा वर्तेत ब्राह्मण जन यस्य ।) देवनैवेद्यवलिभोजनकी। इति पुर्यन्तर्गतपुरी। पुरा विक्रमादित्यराजधानी च शूद्रोच्छिशाशने च वमन कृत्वा सप्तराधमुपवसेत्" हेमचन्द्र ॥ व्यधुना महाराष्ट्रेणाधिकृता! (यथा, मेघदूते रति । एव उच्छिये य पराक उक्तोऽबिरसा उन्छिएमोदन, सी, सिक्यम् । इति राजनिघण्ट । पूर्वमेघे। २६ ॥ सोऽपि प्रागुक्तमकदापदादिविषये वोध्य । विष्णु मोम इति भाषा॥ "सौधोत्सङ्गाप्रणयविमुखोमा च भूराजयिन्या"1) नापि यनुच्छिये पराकोः। तथाचाङ्गिरा । उच्छीर्षक, स्ली, (उत् ऊर्द्धस्थापित शीर्घ मजकं उज्जयन्त , पु, रैवतपर्वत । इति हेमचन्द्रः । "चारहालपतितादीनामुच्छियानस्य भक्षणे । येन । बहुव्रीह्यर्थे कन् ।) उपधानम् । इति उज्जयिनी, स्त्री, उज्जयनीनगरी। तत्पर्य्याय । दिन शुध्येत् पराकेण शूद्र कृच्छ्रेण शुध्यति" । इलायुध । वालिश इति भाषा। विशाला २ धवन्ती ३ पुष्ककरण्डिनी 8। इति यतु मिताक्षरायामापस्तम्ब । उच्छून,त्रि,(उत् + वि + क्त। थोदितश्चेति तस्य नः । हेमचन्द्र । "चन्त्याना मुक्त शेषन्तु भक्षयित्वा विजातय । यशादित्वात् सम्प्रसारणे पूर्वरूपे घ हल इति उजासन, सी, (उत्, जस हिसायाम् । णिच् भावे धान्न कृष्फ़ तदईन्तु . वेशा विधि" : दीर्ध ।) स्फीतम् । उनतम् । वर्द्धितम् । तथा च ल्युट ।) मारणम् । वध' । इत्यमर ॥ चान्न चान्द्रायणम्। कच्छ तप्तचक्रम् । एतच्च प्राचीना। उज्जृम्भ, भि, (उत् + गम्भि +धम् ।) प्रफुल्लम् । ब्राझणस्य सकृदछानविषय बलात्कारानुत्तारे "कामिन्या' कियदुच्छूनमुरः प्रेयान् समीक्षते । प्रस्फुटितम् । इति हेमचन्द्र । ऽप्यनेतरताम्बूलाद्युत्स्टपरश्च । तथाज्ञाने याप नत्य शालिमिवोत्पन्नमतिदीन कृषीवल " ("उन्ज़म्भवदनाम्भोजा भिनच्यङ्गानि साङ्गना" । स्तम्बेग उच्छिो चान्द्रायणविधानात्। यङ्गिरसा (वर्ग ग्रामटिकाविलुण्ठनस्थोच्नैः किमेभिजे। इति साहित्यदर्पणे । ३ परिच्छदै।) चन्त्यावसायिनामित्यादि प्रागुप्तवचने सामान्यत- इति साहित्यदर्पणे । १ परिच्छेदे ।) उन्जृम्भितं, वि, (उत् +अम्भि+क्त !) प्रथमम् । स्नातकविधानात् अनुच्छिशेऽपि तथात्वादेव उच्छृहम, भि, (उगात घटसा गिगड यस्य ।) घटस चेछायां, सी। इति मेदिनी। सर्व्वधानुच्छिवादुच्छिछे बैगुण्यं बोध्यम् । प्राय लारहित । तत्पर्य्याय । वाघ २ उद्दाम घनि- उज्ज्वल, घि, (उच्चैनति प्रकाशते इति । उत् + वित्तविवेके ससर्गप्रकरणेऽप्येवम् । क्षत्रियवि. यनितम 8 घनर्गम ५ निराश ६ । इवि हेम म्वन् +अच् ।) दीप्तम् । विशदम्। विकाशितम् । - .. -- ।

·- मेदिनी। वाक्यम् । त्पर्यायः । व्याहार २ लपित ३ माषित 8 वचन | उग्र, भि, (उयति क्रुधा सम्मध्यवे। उस समाये +ऋकेन्द्रेत्यादिना रक, गयानमादेशः । "तामिसादिषु चोयेषु नरने विवचनम्। इति मनु ।१२।०५। ययादिधारी। दारणा। “उग्राम सूतिकाबध पर्यायान्तमनिम्।। सत्साम तया तव उक्थ तब्रह्म" । इति उग्र, ली, वत्सनामनामविष । इति राजनि। | उय, पु, (उच+रक्। गयान्सादेश) मासि। महामारते।१३। शिवसहसनामकयो । एका "उग्रो वशकरोवंशो बंशनादोपनिन्दिय"। टपविशेष । इति माये 4110) क्षलियात् भूदायर्या भात जाविविशेकावर व्यागुरिति माया। (तथामा "क्षत्रियात् भूभयन्यायो अराधारविशकर। यस्य कम्म विनवासिगोधादिवानाम् । "क्षलोग्रएकसानान्तु विजोयोगा। २१८ उ उक्था उग्र ("पुलहस्य सुवा राजन् शलभाच प्रकीर्तिता । "उ नमो दक्षिणकर्णे ऊ नमो वामकर्णे"।) उक्ष दृषि । (भ्वादि-पर-सक-सेट। ) इति पवि सिहा किम्पुरषा व्याघ्रा यक्षा रहाटगास्तथा" ॥ उ, स, शब्दे। इति कविकल्पद्रमः । (भ्वादिं यात्म कल्पद्रुम- उक्षति रक्षं मेघः। रट् सेव' । इति इति महाभारते । प्यादिपर्वणि) (नायको मग यक-अनिट् ।) यवते गौः । इति दुर्गादास । दुर्गादास । (“उक्षाम्पचक्रनगरस्य मार्मा। वदनभ्यामपि नायिकामीइते वाच्छन्यत्र इति ।)उ, व्य, (उ शब्टे+क्विम् + तुक न ।) सम्बोधनम् । इति मट्टिकाये । ३ 141) नाटकल्पकभेद । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ। रीषोक्ति । अनुकम्पा। नियोग । पदप्रण | उक्षः धि, ( उक्ष+बच् । ) सिक । धौता । (तस्मक्षण यथा, साहित्यदर्पणे षष्ठपरिच्छदे । पादपूरण । इति मेदिनी । प्रश्न । व्यङ्गीकार । उक्षवर, मु, (उक्षन् +तरम् ) महाराणः । इति "ईहाम्टगो मिश्ररत्तचतुरखा प्रकीर्तित । इति हेमचन्द्र। इदमेव उख इति ख्याता हेमचन्द्र मुखप्रतिमुखे सन्धी तब गिर्वहन तथा ! ("उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा, उक्षा, [ न् ] 8, (उक्ष+कनिन् ।) एवः। इसमर नरदिव्यावनियमौ नायकप्रतिनायकौ । पश्चादुमाया समुखी जगाम"। (यथा, ऋग्वेदे । “उक्षा मिमावि प्रति . ख्यातौ धीरोइतावन्यो गृष्मावादयुक्तकृत् । इति कुमारे । १।२६) यन्ति धेनव" । तथा च कुमारे १०० । दियस्त्रियमनिच्छन्तीममहारादिनच्छतः । उ, पु, (व्यतति विश्वमयत्वात् सर्व व्याप्नोतीति | "तत्रावती-धुतदत्तहस्त मटष्ट्राराभासमप्यस्य किञ्चित् किञ्चित् प्रदर्शयेत् । यत् +डु।) शिव । इति त्रिकाहशेष । शरहनाद्दीधितिमानिवोदयः ।। पताका नायका दिया मा व्यपि दशोद्धता । । ("अकारो विष्णुरहिट उकारस्तु महेश्वर'। ऋषभौषधि ॥ इति राजनिघण्टा । युद्धमानीय सरब्धं पर व्यासानिवर्तयेत् । मकारेणोच्यते ब्रह्मा प्रणवेन प्रयो मता"। उख, गतौ। इति कविकल्पमः। (शादि-परं-स महात्मानो वधप्राप्ता अपि वध्या स्युरष नो। इति पुराणे।) ब्रझा। इति कश्चिदेकाक्षरकोष। सेट् ।) पञ्चमखरीबोखवि। इविदुर्गादान। एकाको देव रवान नेतेत्याड परे पुन' । । उकनाह, पु, पोतरक्तवर्णाश्वः। स एव क्वचित् | उख, इ, गतौ। इति कविकल्पद्रुमः । (इदितृभारि दिव्यस्त्रीहेतुक युद्ध नायका घड़ितीतरे" । छारक्तच्छवि । इति हेमचन्द्रः। -परं सक-सेट् ।) पञ्चमखरी। इ उपवि। हर "मिथ ख्याताख्यातम्। प्यन्य प्रतिनायक' । । उक्त, सो, (वच् + क्त I) एकाक्षरछन्द । इति दुर्गादासः। पताकानायकास्त नायकप्रतिनायकयोमिलिता उखर्बन , पु, रणविशेषः। वत्पर्यायः। उतार दश । नायको म्हगवदनभ्या नायिकामत्र ईहते ' उक्त, वि, (उच्यते य । वच् + फम्मणि त।) कथित ।। भूरिपत्र ३ सुटणा 8 टोत्तम ५॥ यस्य । वाछतीति ईहाम्टग । यथा-कसमपोखर- तत्पर्य्याय । माषित २ उदित ३ जल्पित 8 वलदाटत्व। रधिकारित्व । पमूना सर्वदा हिश विजयादि") याख्यात ५ मिहितः जपित ७ इत्यमर।। कारित्वञ्च । इति राजनिघण्टः । शासक, पु, (ईहाप्रधानो सक' ।) ईहाम्टग । गदित' ८ निगदित ६ ईरितः१० उदीरित ११ उखा, स्त्री, (उख+ क +टाम् ।) याची। इस इति शुन्दरत्नावली मणित १२ लडित १३ रपित १४ रठित १५., मर हॉडि इति भाषा। (यथा, समुये। मटित १६ रटितः १७ व्याहत १८० “इद्ध खतेजसा वरिखागतमिवोदकम् ।। (यथा, मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्य ६६ ।। उख्य, वि, (उखायां सस्कृत। उखा + यत्) बारी- "इत्युक्त सोभ्यधावत्तामसुरो चलोचन" ॥ पक्षमासादि । तत्पर्य्यायः। पैठर ३ । पर। उ, उकार | पञ्चमखरवर्ण । स्वस्योच्चारण योष्ठ । तथा, तत्रैव ५ । ६६ । ("शूल्यमुख्यञ्च होमवान्" । इति भक्ति ।।। (यथा, शिक्षाग्रन्थे। 'इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्त स्मिता जगौ") उखाया भवः। यमि । यथा, अधर्मवेदे।३११२ "कण्ठया वहाविचुयशास्तालव्या योजावपू" । उक्ति , स्त्री, (वच+मावे तिन् ।) कथन । तत्- "उख्यान् (यमीन्) इस्तेषु विमता"।) तथा च मुग्धवोधे। "उत्रय पफवममवा प्यो यौद्या"।) ५ वच ! इत्यमर । (“अतिसक्षिप्तचिरन्तनो स घ खो दीर्घ' नुतश्च भवति । (एवं विधापि तिमि"। इति मुक्तावलीसूचना । तथा, चामरे । उत्कट। इत्यमरो मेदिनी ध। प्रत्येक उदात्तानुदात्तखरितभेदेम नवमसङ्ग्यक "एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकर निशाकरौ" ) पुनः प्रत्येक घ्यनुनासिफाननुनासिकभेदात् यया- । उक्य, सी, (वच् + थक् ।) सामवेद | इत्युणादि इति रामायणे। दशविध एव भवति । वस्य ध्यानमाह ।) कोष । (यथा, ऋग वेदे । ३।६।७। "उकारं परमेशानि धधकुण्डलिनी खयम् । "विप्रा उक्थेभिः कवयो एणन्ति" पीतधम्पकसा पञ्चदेवमय सदा। स्तोत्रम् । यथा, यथा मनु' 8२१२। पञ्चप्राणमय देवि चतुर्वर्गप्रदायकम्"। "व्यथ योसावन्तरक्षिणि पुरषो दृश्यते सैवर्क रति कामधेनुतन्वम् । ( वडीयमायाया ) प्यस्य । लेखनप्रकारोयचा,- छान्दोग्य उपनिषदि।) "ऊधिो मध्यत फुला रेखा वामगता शुमा । । उक्चशा [स्] पुं, (उक्थैरक्धानि वा शसति । तिष्ठन्ति वायुपहीन्द्रा शक्तिर्मात्रा परा स्मृता"। मन्त्रे श्वेतवलोक्यस्एरोडासोयिनित्यच श्वेत- इति वर्णोद्धारतन्नम्। यस्य नामान्तराणि यथा,- वादीनां डस् पदस्थति वक्तव्यम् । यत्र पदल "उ शहरो वस्तुलाक्षी भूत कल्याणवाधक | मावि तप उस्। व्यन्यत्र वि) यजमानः । घमरेशो दक्षकगं घड्वको मोहन शिव । इति व्याकरण । (यथा, ऋग्वेदे।७।१८।। उग्र प्रमुईतिर्विष्णुर्विश्वकर्मा महेश्वर । "मर शसन्यु वधशास उक्या") पात्रुघ्नपटिका पुरि पञ्चमी वशिवासिनी। उक्धा, स्त्री, (व+च+टाम् ।) छन्दोविशेषः । कामघ्न' कामना चेशो मोहिनी विघ्नहन्मही। एकाक्षररत्तमुक्या। सा दिविधा। श्रीः १ सर्व- उन्सू कुटिला श्रोत्र पारदोपो हषो घर"। गुरुः । यथा श्रोते सास्ता । इति छन्दोमारी। ते तन्तोकवर्णाभिधानम् । (मारकान्यासेऽस्य उ २ सर्वषध' । यथा। उरवतु । इति छन्दो- उसव । तथाच मनुः । १.1801 दक्षिणक स्थानम् । यदुत मारवान्यासमको (“लोकेषु प्रथित धोय वपस्तस्य मविश्वति" - - वायमूर्तिरय। इति भविष्यपुराणम् । (ए -- क्षत्रशूझवपुर्जन्तुस्यो नाम प्रभावते" ।)

·२१६ -- -- । उग्र उग्र उग्र मक्षघगणविशेषः । स च मूफागुनीपूर्वाषामा ततः प्रत्ते यज्ञे तु तस्मिन् दादशवार्षिके । चतुर्भजा कृष्णवर्णा मुण्डमालाविभूषिताम् । यूर्जमाद्रपदमघाभरण्यात्मक । इति ज्योति नवम्या कृष्ण पक्षे तु कन्याया घण्मृर्तिक । खड़गं दक्षिणमाणिभ्या विनतीन्दीवरं वध । शोभाञ्जनरक्ष । इति शब्दचन्द्रिका केरल योगनिद्रा महामाया योगिनीकोटिमि सह । कोंच खपरश्चैव क्रमादामेन विमतीम् । देश । इति हेमचन्द्रः! ( रुद्र । उयोदेवः । सतीरूपं परित्यज्य यज्ञभगमथाकरोत् ।। ख लिखन्ती जटामेका विमती शिरसा खयम् । खनामख्यातो दानवविशेष । यथा हरिवशे । शङ्करस्य गणे सबै सहिता शहारेण च । मुण्डमाला धरा शोर्षे ग्रीवायामपि सर्वदा । "वेगवान् केतुमानुग्र सोयव्यग्रो महासर" वय वभन्न सा देवी महासत्रं महात्मनः॥ वक्षसा नागहारन्तु विनतों रक्तलोचनाम् । धृतराष्ट्रस्य शतपुत्तेषु एक । यथा, धृतराष्ट्रपुत्व- ततो देव्या महामोधे व्यतीते विदिवौकस' । कषणवस्त्रधरा कथा व्याघ्राजिनसमन्विताम् । नामकथने १ । ११७ १११ । महाभारते । पूजयाचक्रुरतुला देवों पूर्वोदितेन वै । वामपाद शवहृदि संस्थाप्य दक्षिणं पदम्। "उग्रमीमरथौ वीरौ वीरवाडरलोलुप"। पूर्वोदितविधानेन यूनामस्या दिवौकसः । विनस्य सिहएछे तु लेलि हाना एवं खयम् । नरेन्द्रादित्याख्यस्य काश्मीरराजस्य खनामख्यातो कृत्वैव परमामापुनिति दुखहानये । साट्टहासमहाधोरा रावयतातिभीषणा। गुरुः । यथा, राजतरङ्गिणी। एवमन्यैरपि सदा कार्य्य देव्या प्रपूजनम् । चित्योग्रतारा सततं भक्तिमटि सखेभुमि" "दिव्यानुग्रहभागुग्राभिधो यस्य गुरुर्व्यधात्” । विभूतिमतुला प्राप्तुं चतुर्वर्गप्रदायकम् । "एतस्या सप्रवक्ष्यामि या यछौ योगिनीस्तु ता । विष्णुः । इति महाभारते । १३ । १४६ । ५६ ॥ यो मोहादथवालस्याद्देवी दुर्गा महोत्सवे । महाकाल्यथ रुद्राणी उग्रा भीमा तथैव च । स्त्रो,योगिनोभेद यथा, कालिकाया।६०व्यध्याय । , न पूजयति दम्भादा देषाद्दाप्यथ भैरव ॥ घोरा च भ्रामरी चेव महारात्रिश्च सप्तमी। "महाकाल्यथ रुद्राणी उया भीमा तथैव च") क्रुद्धा भगवती तस्य कामानियानिहन्ति वै । भैरवी चायमी प्रोता योगिनीस्ता प्रपूजयेत्” । उग्रकाण्ड , पुं, (उग्र काण्डो यस्य ।) कारवेल्क्ष । परत्र च महामायावलिर्भूत्वा स जायते । इति कालिकापुराणे ८० छध्यायः॥ पपिच इति राजनिघण्ट । करेला इति भाषा । कापवेल व्ययम्या रुधिरैमासमहामासैः सुगन्धिभिः । "ब्रझशैलस्य पूर्वस्य भूमिमीठे व्यवस्थिता । शब्दोस्य गुणादिक ज्ञेयम् ।) पूजयेद्वहुजातीर्येलिभि जनैः शिवा" । "चारनिम्न शुभावत कामाख्यानाभिमण्डलम् ।। उग्रगन्ध, स्ली, (उग्रो गन्धो यस्मिन् ।) हि । इति इत्यादि तन्मन्त्रो यथा,- यत्रोग्रतारारूपेण रमते परमेश्वरी। राजनिघण्ट' ॥ "भद्रकालीमुग्रघण्डा महामाया महोत्सवे । तत्र तेनैव रूपेण पूभितव्या शुभात्मिका ।। उग्रगन्ध , पु, (उग्रस्तीन गन्धो यस्मिन् ।) लभुन । नेघवीजन्तु सर्वासा पूजने परिकीर्तितम् । तस्यास्तु वीज पूर्वस्मिन् उत्तरे प्रतिपादितम् । कटपल । अकरक्षः। इति राजनिर्घण्ट || तन्वं यथोग्रचण्डाया एथक् त्व पटण भैरव । रूप णु नरश्रेष्ठ येन ध्येया सदाशिवा! चम्पक' । इति शब्दचन्द्रिका ॥ उत्कटगन्धयुक्त वाद्यदय नेत्रवीज मन्त्रस्योपान्तमन्तरे। कृष्णा लम्बोदरी दीर्धा विरला रक्तदन्तिका । मि । (यथा, हारीते प्रथमस्थानेऽएमाध्याय । वहिनान्तखरे गोन्दुविन्दभ्या तन्त्रमोग्रकम्" । चतुर्भुजा कृशाहो तु दक्षे कर्त्तकखर्परौ। "उग्रगन्ध पुराण स्याद्दशवर्षोषितं घुतम् । इत्यादि च कालिकापुराणे ५८ 1 ६० अध्यायो । खड्ग चेन्दोवर वामे शोर्षे काटा पुनः । यथा यथा जरा याति गुणवत्स्यात्तथा तथा" ॥) उग्रतारा, स्त्री, (उग्रादपि भयात् भक्तान् नाति वामपाद शवस्योोर्निधायोत्याय दक्षिणम् । उग्रगन्धा, स्त्री, (उग्र गन्धो यस्या ।) यजमोदा । तारयति वा या । उग्र+त+णिच् +यच् + । शवम्य हृदये न्यस्य साट्टहास प्रकुर्वती। वधा। छिकिकौषधी। इति मेदिनी ॥ यज-। टाप् । यथा, निशक्तो। नागहारशिरोमाजाभूषिता कामदा परा: गन्धा । यवानी। इति रामनिर्घण्ट || ("वघा, , "उग्रादपि भयात् प्राति यस्मात् भक्तान् सदा त्रिकोण मण्डल चाम्या कारमध्यवीलकम् । यमानी घ”। इति भावप्रकाशे पूर्वखण्डे अनेकार्थ म्बिका"।) देवीविशेष । यस्या उत्पत्त्यादि हारे नानायोगिनोना नामान्यस्यान्त तन्त्रके। नामवर्ग 1) यथा, ज्ञेयानि नरशार्दूल तत्प्रोक्त वान्यगोचरे" । उग्रचण्ड़ा, स्त्री, (उग्रा चराहा कोपना स्त्री।) देवी "सर्वेषामेव देवानां यज्ञभागानपाहरत् । इति कालिकापुराणे कामाख्यारूपनिर्णये ८१ भेद । यथा महिषासुर प्रति भगवतीवाक्यम् । खयं शुम्भो निशुम्भश्च दिक्पालत्व तथा गतौ । यध्याय । प्यध्याय ।* सा च वशिष्ठशापात् वामा "उग्रचण्डेति या मूर्तिर्भनकाली हाइ पुन । सर्वे सरगणा सेन्द्रास्ततो गत्वा हिमाचलम् । भूता । यथा,- यया मूर्त्या त्वा इनिष्ये सा दुर्गेति प्रकीर्तिता ।। गमावतारनिकटे महामाया प्रतुए । एवास मूर्तिषु सदा पादलमो टणा भवान् । प्यनेकसस्तुता देवी तदा समिरोत्कर। "एतद्विष्णोर्वच श्रुत्वा विधिना सहित' स तु । यूथ्यो भविष्यसि त्व वै देवानामपि रक्षसाम् ।। मातणावनितामूर्तिर्भूत्वा देवानएच्छत । अडीचकार हृदये तच साध्यसाधने । प्यादिस्टौ उग्रघण्हामूर्त्या व निहत पुरा । युप्माभिरमरैरेन त्यो का च भाविनी । विदज्य तान् ब्रह्मविष्णुयमान् टपभवाहनः । दितीयस्यौ तु भवान् भद्रकाल्या मया हत' ।। किमर्थमागता यूय मातङ्गस्याश्रम प्रति । प्यादाय सगणान् सर्वान् कामरूपान्तर ययौ। दुर्गारूपेणाधुना त्वा हनिष्यामि सहानुगम्"। एवं ब्रुवन्त्या मातड्यास्तस्यास्त कायकोषत। उग्रतारा ततो देवी गणाच प्राह शङ्करः। इत्यादि ।।* ॥ तस्याः प्रादुर्भावो यथा । समद्भूताब्रवीद्देवी मा स्तुवन्ति सरा इति ॥ उत्सारयन्तु सकलान् इमान् लोकान् गणा इतम् । श्रीमगवानुवाच । शुम्भ निशुम्भो यसरी बाधेते सकलान् सरान्। . उग्रवारे महादेवि त्वचाप्युत्मारय द्रुतम् । "उग्रचण्डा तु या मूर्तिरयादशमुजाऽभवत् । तस्मात्तयोर्वधायाह स्तयेऽद्य सकलै सरै। ततो गणा कामरूपाद्देवीचाप्यपराजिता । सा नवम्या पुरा क्षणापक्षे कन्या गते रवी । विनिःसृताया देव्यास्तु मातड्या कायतस्तदा । लोकानुत्सारयामास पीठ कत्तुं रहस्यकम् । प्रादुर्भूवा महामागा योगिनोकोटिमिःसह" भिन्नानननिमा कृष्णा साभूगौरी क्षणादपि । उत्साय॑माने लोके तु चतुर्वणदिशातिभिः । पनया मूर्या दक्षयज्ञमणः छत । यथा, कालिकाख्यामवत् सापि हिमाचलकवाश्रया । सन्ध्याचलो गतो विप्रो वशिष्ठ' कुपिवो मुनि । "थापास्य तु पूर्णया सत्र हादशवार्षिकम् । तामुग्रतारामषयो वदन्तीह मनीषिण । सोऽप्यग्रतारया देव्या उत्सारयितुमीशया । दक्षः का समारमे वृता सर्वे दिवौकसः ।। उग्रादपि मयात्राति यस्माद भक्तान् सदाम्बिका। गणे सह सतः प्राह शापं कुर्वन् सदारुणम् । ततोऽह न वृतस्तेन दक्षेण सुमहात्मना । एतस्या प्रथम वीज कथित तन्त्रमेव घ"* यस्मादहं तं वामे त्वयोत्सारयितुं मुनि । कपालीति सतीचापि तज्जायेति च नो सता ॥ "एवेकजटाख्यातिर्यस्मात्तस्या जटाधिका। वमात्त्व वान्यमावेन पूज्या मव समन्त्रिका | तवो रोषसमायुक्ता प्राणातत्याज सा सती । घटणु प चिन्तन चास्या सम्यक् वेतालभैरवौ। भय॑न्ति स्लेच्छवत् यस्माद्गणास्ते त्यक्तदेहा सती चापि चण्डमूर्तिस्तदामवत् ।। मन्दबुद्धय। यथा ध्यास्वा महादेवी भक्त प्राप्नोत्यभौशिवम् । भवन्तु स्लेच्छास्तस्माद्द भवत्या कामहपके । -- यौर्व उवाच । -- ·, उस, पि, (य+5 | यजादित्वात् सम्पसारकम् । २२२ उछ उड़ उत इति मेदिनी। (यथा, साहित्यदर्पणे। ३ परि "ऋतमुशिल क्षेयमम्टतं स्यादयाचितम्" ।) ६ क्षीरसक्षः १. शुचक्षुः ११ वेतवस्कल १२ । छेद । “यस्माफ सखि। वाससी न रचिरे उछशील, त्रि, (उछः शील वृत्त यस्य ।) उछ इति जटाधरः । व्यस्य गुणा । उडुम्मरोहिमो येयेयक नोउज्वल"। जीवी । उडुतशस्यस्य शेषाहरणकता । इति रूक्षो गुरुः पित्तकफासणुत् । मधुरस्तुवरो वो "विविधोज्ज्वलवेशा तु वलभूपुरनि खना" ॥) पुराणम् । किचेर इति भाषा: प्रणशोधनरोपण । इति भावप्रकाशः। उज्ज्वलं, क्ली, (उत् +ज्वल + अच् ।) खर्णम् । | उटः, पु, टापर्णादिः । इत्यमरटीकाया मरत । (“उहुम्बरफल पक्कं चूर्णित कर्षमात्रकम् । इति राजनिघण्ट । उटज, पु, झी, (उटास्तृणपर्णादयस्तेभ्योगायते इति । सलिहेन्मधुना सर्वमनुपान सखावहम्" । उज्ज्वल , पु, (उत्+ज्वल +व्यच् ।) पृङ्गाररसः । उट + जन +ह ।) मुनीनां पत्ररचितररहम् । इति वैद्यक रसेन्द्र सारसग्रहे मूत्राघाताधिकारे) इत्यमर । (यथा, नैषधे १ । १ । तत्पर्य्यायः । पर्ण शाला । इत्यमर ! पणेोटा ३ स्यन्यत् उदुम्वर शब्दे प्रशव्यम् । देहली । गोव "स राशिरासीन्मइसा महोचल") इति शब्दरत्नावली । यथा रघुः । राटेर निघेर काठ इति भाषा । पण्डम् । गए उज्झ श त्यागे । इति कविकल्पद्रुम : (तुदा पर ('याकीर्णम्धिपत्नीनामुटनदाररोधिभिः।१।५।। सकमिति यावत् । कुष्ठरोगभेदः । इति मेदिनी। सक-सेट् ।) जोपध इत्येके । उजिभिषति । 'मगैर्वर्तितरोमन्थमुटभागानभूमिषु" ।। ५२।) उड़म्बरपर्णी, स्त्री, (उडुम्वरस्य पर्णमिव पर्य यस्याः ।) यौशिझत् । श उज्झती उज्झन्ती । इति स्टइमानम् । इत्यमरमाना। दन्तीरक्ष । इति प्राब्दचन्द्रिका । (उदुम्मरपों दुर्गादास । धन्यत् उझधातौ प्रयव्यम् । उठ उपघाते। (मादि-पर-सक-सेट ।) इति कवि शब्दे ऽस्या विशेषो शेयः।) उज्झा, पुं, (उअझतीति । उज्झ +च्यच् ।) त्याग । कल्पद्रुमः । खादि । योठति खल साधम् । उडूप , पु ली, (उडुपशब्देऽस्य व्युत्पत्ति धा। विसर्जनम् । (यथा, मनु ११।५६ । इति दुर्गादास उखुप । भेला इति भाषा। धन्ने । इति "ब्रह्मोझता वेदनिन्दा कौटसाच्य सहवध"1) | उह सहतो। (पर-यक सेट्।) सौवधातुरयम्। इति दिरूपकोष । उझित, घि,(उज्झ+ क्त ।) उत्रयम्। त्यक्तम् । कविकल्पद्रुमः । उडुपः । इति दुर्गादासः । उड्डयन, ली, (उत् +ही+ ल्युट ।) नमोगतिः । वर्जित | इति हलायुधः । (यथा किराते । ५। ६ । उडु, सी स्त्री, (उ रोषोक्तिपूर्वक डयते इति । उ योडा इति भाषा । यथा नैषधे १ । १२५ ॥ "विरतोभितवारिविपाण्डभि"। +ही+ड मितवादित्वात् दु ।) नक्षत्रम् । "गतो विरुत्योडयने निराशताम्" । “उझितायावया नाथ । तदेव मरण वरम्" । इत्यमर । (“तदोडराजः कुकुभ करैर्मुखम्” । ("सोऽपि तमादाय सम्पातोड्यनेन प्रस्थिव" । इसि रामायणे २।३०।२०) इति भागवत ।१०।२६।२। तथा रक्षवशे ।१६।६५ । इति पञ्चतन्ते ।) उछ, की, (उछि + घम् ।) पक्षिचचादानवत् शस्य "इन्दुप्रकाशान्तरितो/तुल्या" ।) उड्डामर, वि, (उत्कृय डामरः ।) श्रेष्ठम् । वत्प ग्रहण | यथा | उपात्तशस्यात् क्षेत्रात् शेषावध जले ली। इत्यमरटीकायां भरतः। या॑य । उद्भट २ उत्ताजम् । इति विकास यने । उच्छेन पक्षिवचादानवग्रहणेन शिल्य ते उडुपः, पु सी, (उडनोजलात् पाति रक्षतीति । शेष' (पु तन्त्र विशेष ।) सञ्चीयते उम्छशिल उच्छि उच्छे शिल उच्छे उडु +पा+क I) भेलकम् । भेला माड इत्यादि उड्डीन, सो, (उत् + डी+ 1) खगगविक्रिया । फोरित्युक्त कारशेति इजुसत्वात् कः उशि भाषा | तत्पर्याय । शव २ कोोल ३। इत्यमर। पक्षियां ऊइंगमनम् । इत्यमरः । लम्। सनात विरहीत विपर्यस्तञ्च नाम।"शक्या भेलक ४ उडूपः ५ तरणः ६ तारण ७ तारक ("यह सम्पातादिकामयानुड्डीनगविविशेषान न चेदुन्छशिलेन त्तिः। फलेन मूलेन च वारिया इति शब्दरत्नावली। वेनि"। इति पञ्चतन्त्रे) च" इति । समाचारद्वन्दे उष्छ शिलञ्च । उम्छ ("तितीपुर्दुसरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्" , जड्डीयमान, घि, (उत् +डी+शानम् ।) उड्डयन भेक्षश्च यच्चान्यत्तत् परिग्रहणन्तु ऋतम् । इति इति रघुवशे। १।२ ।) चन्द्रे पं । इति मेदिनी । विशिष्टयच्यादि । उडन्त थोड़ता इत्यादि माषा। निगमाभिधाने जीवम् । पुमानुष्छतशिल इवि ("अपश्यत् वदन तस्य रश्मिवन्तमिवोडपम्" । उड्डीश , पु, (उत् + डी+श। यद्दा उड्डाना उत्पप वोमालिते पुंस्युन्छ । भवभूतिकृतशिलोम्छे इति इति महाभारते । वनपर्वणि चम्भावनइपान गामिनां योगिगामित्यर्थ ईशा महादेवस्य योगी गोवईन' । केचिदुष्छशिलयोर्भेदमाऊ । “प्रति पान। यथा,- श्वरत्वात् ।) यागमशाखविशेषः। शिवः । इति यहात् शिल श्रेयस्ततोऽप्यन्छ' प्रशस्यते'। इति "चम्मावमद्धमुडुप शव काष्ठ करण्इवत्" । मेदिनी। तत्रशाल्यादेनिपातितपरित्यक्तमश्नरीणा यादान इति सज्जनः।) उत्, व्य, प्रश्नः। विवर्क । इति मेदिनीपवर्ष । शिल । शिल धान्यमनरोसग्रह । इति खामी उडुपति , पु, (उडूना पतिः ।) चन्द्र । इति पुराण सन्देहः । इति शब्दरलावलो। (ऊईम् । च । एकैकश कपोतवद्धान्य कणोष्णमुष्छ । ज्योतिथे । ("अयाधितोपस्थितमम्बु केवलं रसा प्यर्थे ।) तदुक्त उछो धान्यकयोश्चय इति । शिल ताल मकस्योड़पतेश्च रश्मय"। इति कुमारे। १।२२। उत व्य, (उ शूटे + 1) पत्यर्थम् । विकल्पः । समु प्यादि दन्त्यादि च । धमत्वात् सत्यमिति ऋतम् । “परिमुग्धतां गणिगिवोडुपतेः" । इति माघे ।) चयः। वितर्कः। प्रश्नः। पादपुरणम् । इसि उशिलान्टीकाया भरत । उडुपथ , , (उडूना पन्थाः ।) प्याकाशम्। इति मेदिनी । (प्यर्थे । एवार्थ । "किमेतदार उम्छ', पु, (उछि उम्छे + घम् ।) उशिलम् । हेमचन्द्र उसयाम्पम्"। इति पञ्चतन्ले। "सलिमयमाउन इति जटाधर । (यथा,रामायणे । २।२।२। उसुम्पर, लो,(उडुरणातीति । उहु+र+पच् ।) "मयि जातो दशरथात् कथमुन्छेन वर्तयेत्” ।) तामम् । इति मेदिनी: ("ताम मुल्यमुडम्बरम्"। इति शाकुन्तले । “वीरो रस किमयमित्युव वर्ष उम्छन, सी, (उछि+ ल्युट ।) धापणादिपवितक- इति वैद्यकरत्नमाला । कर्षार्थे यथा,- एषः" । इवि उत्तरचरिते।) योपादानम्। इति श्रीभागवतम् । उछन खुटिया "उडम्बरश्च पर्यायै कर्षएव निगद्यते" क्षयोन धुनिया भयोम कुड़ाइया लयोन इत्यादि इवि शाइधरे पूर्वखण्डे प्रथमाध्याय ।) कर्षपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा। ऊत २ स्यूतम् ३ | इत्यमरः। उम्छशिल, सी, (उञ्च शोलवेत्येकवद्भावः।) उडम्मर , पुं, (उड+र+पच् ।) उदुम्बरदक्ष । उतथ्य, मु, मुनिविशेष । स ध पगिरापुत्र। उम्झवृत्ति । सा तु टहीतशस्यक्षेत्रात् शेषा- यशमुर इति भाषा । तत्पर्याय | जन्तुपल २ मुराणम्। बचयनम् । तत्पर्यायः । ऋत २। इत्यमरः । याण: ३ हेमदुग्धक 81 इत्यमर । अमरक्षा ("अयस्वहिरसः पुचा लोके समंत्र विश्वा । इसिल ३ उछ । उम्छ ५ शिल। इति ५। रवि रत्नमाला । हेमदुग्धी ६ यझपमा ७ सहस्पवियतयय सवय तन"" यसोउम्परा इति पून्दरतावनी। सदापन' तट्टीका। (यथा, मनुः । ५ । इति महाभारते पादिपर्मवि) . वि दोषः स्यात् उत यथा मे मनसि वर्तते"। वन्तुसन्तामः। वीना इति माया । सत्पा भाषा।

·। उत्कण्ठा। २२३ उत्क्षे उत्क उत्क उतथ्यानुभ, पु, (उतथ्यस्यानुज ।) रहस्पति । इति उत्सक ३ उन्मनः । । इति हेमचन्द्र । स्कूलितविलामाः”। इति माघः । ३ । ७०।) ("साश्रेणासद्रुतमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन" । हेला| इति हेमचन्द्र त्रिकाण्डशेष । (यथा माघे २१६६ । "तथ्यामुतथ्यानुभवत् जगादाग्रे गदाग्रजम्" ।) इति मेघदते । १०३॥) उत्कलित, त्रि, (उत् + कल + क्त ।) उम्मना । रद्धि- मान् । इति धरणी । (उ.कण्ठितःn) उतथ्यानुजन्मा, [न] पुं, (उतथ्यस्य व्यनुजन्मायनुज 1) उत्कण्ठिता, स्त्री, (उत्कण्ठा सनातास्या । उत्कण्ठा रहस्पति । इति भूरिप्रयोगा। +इतच् + टाप् ।) स्वीयादिनायिकाभेद । व्यस्या उत्का, स्त्री, (उद्गतं ममो यस्या । उत् + कन्+ उताहो, व्य, (उत च याहो च धनयो समाहार ।) लक्षणम्। टाय।) उत्कण्ठिता नायिका । इति रसमलरी परिप्रश्नः। विचार । इति मेदिनी विकल्प । "सोतस्थल प्रति भर्तुरना- उत्काका, स्त्री, (उत्क + व्यक+यच् +टाप।) प्रति- गमनकारणं चिन्तयति या" । वर्षप्रसूता गौ । इति शब्दचन्द्रिका । इत्यमर.॥ ("क्षमा खित् श्रेयसी तात। उताहो तेज व्यस्याश्चेया । घरति-सन्ताप-ष्टम्भागाकछि कम्प- उत्कार, पुं, (उत्कीर्यते इति । उत् ++ घम् ।) इत्युत"। यक्षी वा राक्षसी वा त्व उताहोऽसि रुदित-श्वासावस्थाकथनादय । इति रसमश्नरी धान्योत्क्षेपणम् । तत्पर्य्याय'। निकार २ । इत्य- सराङ्गाना" इति च महामारते।) (श्यमेव विरहोत्कण्ठिता। यदुक्त साहित्यदर्पणे मर। धान सारा इति भावा। धान्यस्य राशी- उताहोखित्, व्य, उताहो। विकल्प । त्यमर टतीयपरिच्छेदे । करणं वा। इति भरत टीका । ("धन्यदए विदधातीह गर्भमुताहोखि "धागन्तु कृतचित्तोऽपि देवानायाति यत्प्रियः । उत्क्ट, ली, (उत् + कूट+ क ।) उत्तानशयनम् । खेन कायेन याति" । इति महाभारते ॥) तदागमनदुःखाती विरहोत्कण्ठिता तु सा"। इति हारावली। चित् हइया शोया इति भाषा। उत्कः, त्रि, (उद्गत मनो यस्य । उत् + कन् ।) तत्रैव । १० परिच्छेदे धपतेरुदाहरणम् । उत्कुण , पुं, (उत् + कुण+ क 1) केशकीटः। उकुण उन्मना। धन्यमनस्का इत्यमर ॥ यथा, इति भाषा । तत्पर्यायः। मत्कुण २ कोणकुण ३ ("तत् श्रुत्वा ते श्रवणसुभग गर्जितं मानसोत्का"। 'उत्कण्ठितासि तरले। उद्देश' 8 किटिभ ५। इति हेमचन्द्र । इति मेघदूते । ११ । तथा कुमारे । ६ । ६५ । नदिनधिसखि। पिच्छिल पन्था) उत्कूटः, , (उन्नतंकूटमस्य।)छनम् । इति हारावली) "धगमयददिसतासमागमोत्क" 1) उत्कता, स्त्री, (उत्कस्य भाव । उत्क +तल ।) गज- उत्कृष्ट, त्रि, (उत् + कृष् + 1) उत्कर्षविशिष्टम् । उत्कट, त्रि, (उद्गतः कट यावरणं यावरको वा पिप्पली। इति शब्दचन्द्रिका उत्कस्य भाव । पतिशययुक्तम्। प्रायम्। प्रशस्तम् । यथा,- यस्य ।) तीव्रम् । मत्तम् । इति मेदिनी ॥ विषमम्। "उत्कुष्टमध्यमनिकृष्टजनेषु मैत्री, इति शब्दरत्नावली । (यथा रामायणे ५ काण्डे। उत्कर, पु, (उत्कीर्यते इति । उत् + कृ+घम् ।) यहत् शिलास सिकतास जलेषु रेखा। "चन्द्राभुनिकराभासा हाराः कासाश्चिदुत्कटाः । धान्यादिराशि | स्तूप । इत्यमर । वैर क्रमादधममध्यमसज्जनेषु, स्तनमध्ये सुविन्यस्ता विरेजुहंसपाण्डरा" ।) ("सिक्तराजपथान् रम्यान् प्रकीर्णकुसुमोत्करान्"। यह शिलास सिकसास जलेषु रेखा"। उत्कट, सी, गुड़त्वक् । तेजपात इति ख्यातं इति इति रामायणे ।) त्यु टः । (कर्षणवत्क्षेषादि ।) केचित् । इत्यमरभरतौ । दारचिनि । इति उत्कर्ष, पु, (उत् + कृष् + घम् ।) पतिशय । इत्य- उत्कृष्ठभूम , पु, (उचया प्रशस्ता भूमियस्मिन् ।) ख्यातम् । इति राजनिघण्ट । (प्यस्य पर्यायानाह मर । (प्राधान्य । श्रेष्ठता। यथा, "उत्कर्ष प्रशस्तभूमि' | इति जटाधर । भावप्रकाशे पूर्वखण्डे, स च धन्विना यदिषवः सिध्यन्ति सत्ये चले" || उत्कोचः, पुं स्त्री, (उत्कोचति यशुमं नाशयतीति । "खापत्रञ्च वराङ्ग स्वाद मनाचोदन्तमुत्कटम्"।) इति शाकुन्तले २ य अझे। उत् + कुच + क ।) घुस् इति ख्यात ।तत्पर्य्यायः। उत्कटा, पु, (उद्गतमदवृत्ते' उच्छब्दात् खार्थे स "निनीषु कुलमुत्कर्षमधमानधमास्त्यजेत्” । प्रान्त कौफनं ३ लम्बा : कोशलिकं५ चामिषं मोदस्वेति कटच् ।) मद । इति शब्दरत्नावली । इति मनु 81288 ॥ द्धि । यथा,- ६ उपाचार.७ प्रदायामन्दा हार १० सभातमदहस्ती। इति हारावली पर। “पञ्चानामपि भूतानामुत्कर्ष पुपुषुर्गुणाः" । ग्राध्या २१ व्ययनं १२। इति हेमचन्द्रः। उप- रक्तदु । इति राणनिर्घण्ट. ॥ इति रघु । ४।११) पतिशययुक्त वि खका दानकं १३ । इति विकाण्डशेष । अपप्रदान उत्कटा, स्त्री, (उद्गतः कटो यस्याः।) सहलीलता। लात् परकालकर्तव्य । इति स्मृतिः । १४ । इति भूरिमयोगः। (यथा, याज्ञवल्को इति राजनिघण्टः । उत्कलः, (, (उत् + कल + अच् ।) यो देश । इति ११३॥ ३८॥ उत्कण्ठ , मु, (उद्त कण्ठो यस्य ।) हङ्गारस्य त्रिकाण्ड़पोष। उडिश्या इति भाषा। व्याधः। "उत्कोचजीविनो प्रयाहीनाम् कृत्वा प्रवासयेत्"।) घोडशबन्धान्तर्गतत्रयोदशवन्ध । धासन यस्य इति शब्दमाला। पाखिमारा इति भाषा। उत्क्रम , पुं, (उत्+कम+घम् ।) व्यतिक्रमः । प्रसिद्धि । तस्य लक्षणम् । ("उत्कलादर्शितपथ कलिङ्गाभिमुख ययो"। विपरीतिः। तत्पर्याय' । व्युस्क्रम २ चक्रमः३। "नारीपादौ च हस्तेन धारयेद्गलके पुन । इति रघुवशे ॥३८॥ सुद्युमसनय' खनामख्यातो इति हेमचन्द्र स्वनार्पितकरः कामी बन्धश्चोत्कण्ठसजक"। राजा । यदुक्तं महाभारते । उत्क्रोश', एं स्त्री, (उत्क्रोशति प्रहरे प्रहरे शन्द इति रतिमश्नरी॥ “सधुनस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिका' । करोतीति। उत् + क्रुश +घच्) कुररपक्षी। उकण्ठा, स्त्री, (उत्+कठि+च+टाप् ।) उत्क- उत्कलच गयष विनताश्वश्च भारत।। इत्यमर। लिका । इलामे कालक्षेपासहिष्णुता । इत्यमरः । उत्कलस्योत्कला राजन् विनताश्वस्य पश्चिमा" ) उत्क्षिप्त', पु, (उत् +क्षिप +mi) धुस्तूरफलम्। कामादिभातस्मृतिः। इति भरत'। उदवाइलकेन | उत्कल, त्रि, (उत् + कल+अच् ।) मारवाचकम् । इति शब्दचन्द्रिका । ऊईत्यक्त घि मरणम् । इति मधुः । उत्केन दयितस्मरणम् । इति शब्दमाला | मुटे इति भाषा: उत्क्षिप्तिका, स्त्री, (उत् +क्षिप् +क्विन् + कन्+ इति मुभूति प्रियामिलापादुम्मनस्कत्व । इत्यन्ये। उत्कलिका, स्त्री, (उत्+कल+वुन् +टाप् ।) उ. टाम् ।) कर्णभूषणविशेष । तत्पर्याय । कर्णन्दु ("गाोत्कण्टा गुरुष दिवसेवेषुगच्छत्सु बाणाम्। २। इति हेमचन्द्र इति मेघदूते । ३। ("ततोऽन्येद्युः प्रतिपदं तत्तदुत्कलिकाम्टता"। उत्क्षेपणं, सी, (उत् +क्षिप् + ल्युट् ।) यजनम् । "यास्यत्यद्य शकुन्तति हदय सस्पृटमुत्कण्ठया" । कथासरित्सागरे। २२।१०५1) कलिका । इवि धान्यमनवस्तु । इवि मेदिनी: उदयनम्। ऊई- इति शाकुन्तले । 8 र्थ घो।) त्रिकाण्डशेषः । (“उद्दामोस्कलिकां विपाण्डुर क्षेपणम्। उत्कण्ठित, त्रि, (उत्कण्डा मातांस्य । उत्कण्डा+ रचं प्रारब्बष्टम्मा क्षणात्" । इति रत्नावली ।) ("तिमात्रलोहितवलो बाइ घटोत्क्षेपणा" इतम् ।) उत्कण्ठायुक्तम् । तत्पर्याय । उत्कं २ वरः । (“वनावलीयत्कलिकासहसप्रतिक्षयो- इवि शाकुन्तले प्रथमारे 1) मोड़एपनम् । इरि ॥ त्कगठा। इत्यमर."

·२२४ अति मनु । उत्त हेमचन्नः। (न्यायमते पक्षकर्ममध्यपरिगणितम् । रत्नमामा। क्षीराति माया। स्या अति अवत पगो यथा भाषापरियो । हेतुविधागो घूयात् उत्तमर्गा , Y, (उत्तमम्टगमग । रामाधम जति विशारा यथा पारीगवयवाना दारोगा कोथ- "उत्क्षेपणं ततोऽवक्षेपणमाकुरानं तथा । सूयाधमगाण्टेन व्यवहारविप्रोयो लप्यते ।) प्रपथमे रावैधम्य दिमशिशिरवातसम्पमा प्रसार याच गमग काण्येतानि पच प" । मरगादासा । इत्यमरः ॥ मागम इति माया । इति । एतत् मविपर्ययमुत्तरम् । इति घरके उत्खला, स्त्री, (उत् + खल+प +टाम्।) मुरा- सत्पर्याय | गाटा शमति जटाधर । विमानस्यानेऽयमोऽध्याय) नाम गन्धमव्यम् । तत्पर्याय । तालपर्णी२ साल ("धमार्थसिमामुपशमन घोदित ! । उत्तर पु, विराटगजपत्त । इति हेमचन्द्र । (यथा पर्ण, ताणाख्या 8 शा५ । इति शम्दधन्द्रिका। दापयेत् धनियाभ्यार्थमधमात् विभाविसम्"। महामागते ३ 1 गोवरणपर्वगि ३५।२३ “तमुत्तर (मुराशब्देऽस्या विवरग शेयम् ।) प्रति मनु । 801) धीय ग्योसमे स्थितम्" । तत्रैव ३३ "सहोत्तरे. उत्खात, त्रि, (उत् +खन + hi) उग्मूषितम्। उसममग्रह, पु, (उत्तम सग्रहो यस्मिन् ।) मम्यक गान तदद्य महपम्")। (सनामरयासपर्वत. इति जटाधर, उपसान इति भाषा) राग्रहगम् । तर निर्जने परमायंया गए कशा. भेद । यण, "दक्षिणम्योचरी गिरि"। इति ("त्याजित फलमुत्णाभमेश वडधान्टपे"। कैशियरपगलिकममहासमादिम्पमिथुमीभाव । गमायो। उत्तरयति ससारसागगत् इति इति रवशे ।७।२२। विदारित । यथा,- इसि मिताक्षग। व्युत्पते । शिवः रि मारते ।२३।१४६६६।) "शैतादास घिनयनरयोत्खातपनामिरत"। उत्तमसाया, 8. ( उत्तम साहसोऽम्पम्मिन् ।)। उत्तर, घि, (उदतिशयम उद्गत । उत् +तरम् ।) रति मेघदूते । १९६३) दण्ड विपाय । स तु साशतिपणा हरा । यथा । उई । उटीघो। (यथा, रामायो । उत्त, त्रि, (उगति स्म। उन्दी ोदने यकर्मकत्वात् सापोतिपणसाएपो दरा, उत्तमसाहस"। "उसरे शाश्वीतीरे हिमवन्त शिसोधयम्" ।) कर्तरि ता । नुदविदेति पक्षे नयाभाव ।) था इति याप्रवएका । सागपगमितोऽपि । यथा, । उराम ति मेदिनी प्यमरय। (प्रधान । श्रेष्ठ । वस्तु । इत्यमर । "पगागा देते साडे प्रथम माघमा रएस । यथा, रघ १३ उत्तस , पु, ( उत्तसयति उत्स्यतेऽनेन वा तसि मध्यम पर विय सएम त्येव धोतम", "न्टमा ग्वोपकिन परेभ्यो, सौनो भूषार्थ । पसाय हलोति घम् वा ।) धर्मेत्तर मध्यममाययन्ते'। कर्णपूर । कर्णाभरणम् । शेखर । शिरोभूधयाम् ।। उत्तमा,स्त्री, (यतिशयेन उत्कृया। उत् +तमम् + "प्रधधम्मोत्तरे राज्ये प्रान्तनुर्विनयात्मवान्" । इत्यमरः। मतान्तरे सीवमिङ्गोऽपि । ("नोत्तस टाम्।) उत्तरा नारी। तत्पर्याय । वरागेधार इति महाभारतम् ।) चनन्तरम् । क्षिपति क्षितौ श्रवणत सा मे म्फुटेऽप्यागसि"। मतकापिानी ३ वावर्णिभी ।। यमर । मत ("विन बन्धुर्वय कर्म विद्या भवति पञ्चमी। इति साहित्यदर्पणे । श्य परिच्छेदे ।) पापिणी ५ । मलकासिमी ६ । इति तट्टीका। एतानि मान्यस्यानानि गरीयो यद यदुतरम्"। उत्तम, मो, (उत् + तप + 1) शुय्यमांसम् ।। दुग्धिकारक्ष । ति मेदिमीर स्वीयादिगायिफा. इति मनु । २।१३६)) इत्यमर ॥ भेद । यस्या लक्षणम्। व्यक्तिकारियपि प्रिये उत्तरयाल, पु, (उसर काम 1) मविष्यत्कान। उत्तप्त , नि, तप्त । सन्तप्त' । परिभुत' । खात । हितकारिगी। यग्यायेटा उत्तमा एव। ति गौणकाल । यथा, परिहरपद्धति । ति मेदिनी। रसमन्नरी "एवमागामियागीयमुण्यकालादधस्तम । उत्तभित त्रि, उन्नमितम् । इति श्रीमागवतम् । उत्तमात्र, सी, (उत्तम प्रशस्तमदास) मम्तक । हत्य-! सकामादुत्तरो गौण काल पूर्वस्य कर्मण"! उत्तम , घि, (यतिशयेन उत्कर। उत् + समय । मर । (“कचित् दिपत्खातोमाग" । । उत्तरफुग, स्त्री, (उत्तर कुर ।) जम्बुद्धीपस्य नव दथ्यप्रकर्षार्थत्वानाम् । यहा उत्ताम्यति तमु प्य इति रघो । 91५॥ "वभौ पतलावोत्तमा"। वर्षान्तर्गतवर्षविशेष । इति विकादशेष । उत्तम्यते वा घम् । नोदात्तेति न द्धि ।) भमः । पति कुमारे 1७181 मुखम् । यथा, मानषे २।६३६ , ('विजिन्य य प्राज्यमयच्छदुत्तरान् उत्तरः। तत्पर्याय । प्रधान २ प्रमुख ३ प्रषेक उत्तमाहोडूवाज्येयात् ग्रामणव धारणात् । । कुरूनकुप्य वस वासावोपम"। 8 यमुत्तम ५ मुख्य ६ वर्य ७ वरेण्यास प्रवई । सर्वम्यवास्य सर्गस्य धर्मतो ग्रामण प्रभु" प्रति किरातार्जुनीये । १ । २५) धनवराई'१० पराई ११ व्यय १२ प्रायहर उत्तमा मुख इति तट्टीका ।) । उत्तरकोशमा, खी, (उत्तरे स्थिता कोशला ।) १३ प्राग्रा १४ प्यया १५ प्ययीय १६ व्यग्रिय उत्तमारणी, स्त्री, इन्दीवरी। इति राजनिघण्ट ।। अयोध्यानगरी। इति विकाण्डोष । १७। इत्यमर : मुखः १८ धग्रणी १६ तट्टीका। (इन्दीवरीपटेऽस्या गुणादिक बोध्यम् ।) ("पितुरनन्तरमुत्तरकोशलान् (उत्तमस्यापि वर्णस्य नीयोऽपि सहमागत"। उत्तर, सो, (उत् +तु + प्यप् ।) प्रतिवाक्यम् । इत्य ससधिगम्य समाधिजितेन्द्रिया"। इति हितोपदेशः। मर जवाव इति यावनी भाषा। इति रघु हा "उत्तमादेवरात् पुंसः काइन्ते पुलमामदि" ! (यथा, माघे २।२२। “यदुपसे क गता मथुरापुरी ति महाभारते ) "वचसस्तस्य सपदि क्रिया केवलमुत्तरम्" 1) रघुपते क गतोत्तरकोशला"। उत्तम', ६, वैशिकनामनायकभेद । तस्य लक्षयम् । तस्य व्यत्पत्ति । इति उझूटः।) "दयिताश्रमप्रकोपेऽपि उपचारपरायः" । "उत्तीर्य से निस्तीर्यते प्रशतामियोगोऽनेन"। उत्तरक्रिया, स्त्री, (उत्तरा यन्तिमा क्रिया 1) यन्ति वि रसमञ्जरी। प्रियव्रतराजपुत्र । स च तस्य खरूपम्। मक्रिया । सावत्सरिकश्राडादिपियकिया। यथा, तीयमनुः । यस्मिन् मन्वन्तरे सत्यसेमोऽवतार। "प्रेते पिटपमापन्ने सपिण्डीकरणादनु । "पक्षस्य व्यापक सारमसन्दिग्धममाकुलम् । सत्यजिदिन्द्र । सत्यषेदश्रुतभद्रादयो देवा । वशिष व्यव्याख्यागम्यमित्येवमुत्तर तदिदो विदु"! क्रियन्ते या क्रिया पिया प्रोष्यन्ते तान्नृपोत्सरा" सता प्रमदादयः सप्तर्षय । पवनञ्जयय हो तस्य मेदाः। इति विष्णुपुराणम् ॥ "मिथ्या सम्पति पत्तिश्च व्यत्यवस्वान्दन तथा । पाद्या ममुपुत्वाः। इति श्रीभागवतम् । (उत्ताग- उत्तरण सी, (उत्तर+ गम् +खम् ।) हारोड़वक पादस्य राज्ञः खनामख्यातः पुत्रभेदः। यथा, दाय । इति इमचन्द्रः। उद्गमतरोधि। प्रास्न्यायश्चोत्तराःमोक्ताश्चत्वार शाखवेदिभि" विष्णुपुराणे । १। ११ । २० रति नारद । (थथ उत्तर नाम साध-मदिये. "प्रत्यग्रहीत् पार्थिववाहिमों तां माहतो वैधमावघम वैधापदिरे वा साधर्म भागीरथीं शोण इवोत्तरा" इति रघु।।३।। "तयोगतानपादस्य सरष्यामुत्तम सुत") उत्तमपलिनी, स्त्री, (उत्तमपण विद्यते यस्याः। वचन यथा हेतुमधाणे विकारा शीतकस्य उत्तरण, सी, (उत् + तु + ल्युट् ।) नद्यादिपारगम विष्याधेईसाधर्म्यवधन हिमशिपिरवातस नम्। उत्तरण इति भाषा। उत्तमपल+निन् + डीम् ।) दुग्धिकारक्ष । इति -- - ·खय पूणोति व्यर्थिना - । २२५ उत्ता उत्त "शिशिराद्यास्त्रिमिस्तस्त विद्यादयनमुत्तरम् । उत्तरत', [भ] व्य, (उत्तर+स्वार्थे + व्यतसुच् ।) | उत्तरसाक्षी, [न्] त्रि, स्वपक्षसम्बन्धिसाक्ष्य परि- यादानञ्च तदा दस्ते नृणा प्रतिदिन वलम् ॥ उत्तरदिग्देशकालात् । इति रायमुकुट ॥ उत्तर भाषता साक्षिणा य इइते इति भाषा । ( यथा, रामायणे । । ५५ ।। श्राव्यते वा स । तथाच नारद । तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोधारूक्षामार्गखभावत । प्यादित्यपवगा सौम्यान् क्षपन्ति गुणान् भुव ॥ अध्याये। "माक्षिणामपि यः साक्ष्य स्वपक्ष परिभाषताम् । "दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु कृत्वा चोत्तरत शिर । श्रवणात् श्रावणादापि स साक्ष्यत्तरस ज्ञक " ॥ तित कषाय कटुको बलिनोऽत्र रसा अमात् । तमेवानुमरिष्यन्त सबै संविविशु वि" !) इति व्यवहारतत्वम् । परसाक्षी इति भाषा ॥ तस्मादादानमामेयम्"। इति सूचस्थाने टतीये:- ध्याये वामटेनोक्ता उत्तरतार, सी, (उत्तरमपर तारं।) उत्तरतीरम् । उत्तरसाधक त्रि, (उत्तर साधक 1) साधका- इति सिद्धान्तकौमुदी ॥ साय । सहकारी। "तत्र ते शीतोषावर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययो काल- विभागफरत्वादयने हे भवतो दक्षिणामुत्तरच"। उत्तरपक्ष पु, (उत्तर पक्ष ।) विचारसिद्धान्त । उत्तरा, स्त्री, (उत्तर +टाप् ।) विराटराजकन्या । "उत्तरश्च शिशिर वसन्तग्रीमास्तेषु भगवानाप्या- समाधानम् । तत्पर्याय । सिद्धान्त २ समाधि ३, साभिमन्युपत्नी। इति मेदिनी ॥ (यथा महा- कृतान्त ४। इति बिकाण्डशेष । सिद्धान्तानु भारते ३ । गाहरण पर्वणि ३५ । २३ । य्य तेऽस्तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भव- कूलतर्कोपन्यास | इति स्मृति ॥ यथा माघे । "स तब नम्भसयुक्तमकरोत् पाण्डयो वड। न्त्यत्तरोत्तरच सर्वप्राणिना बलमपहीयते" || ("प्रापयन् पवनव्याधेर्गिरमुत्तरपक्षता" ।२।१५॥) उत्तराया प्रमुखत सर्व जाननरिन्दम" :) इति सूत्रस्थाने घोऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥) उत्तरपाद, पु, (उत्तर पाद ।) चतुष्पादव्यवहा उत्तरा दिक् । तत्पर्य्याय । कौवेरी २ देवी ३ उत्तराशाजा, स्त्री, (उत्तरा याशाला।) उत्तराषा- रान्तर्गतद्वितीयपाद । (यथाह वृहस्पति । उदीची 8। इति गजनिर्घण्ट ॥ (यथा महा जानक्षत्रम् । इति भरतो विरूपकोषश्च । "पूर्वपक्ष स्मृत पादो दिपादश्चोत्तर स्मृत"।) भारते २ । दिग्विजयपर्वणि २८।१७ ॥ उत्तराशापति ,पु, (उत्तराशाया उत्तरदिश अधि- उत्तरम् । इति व्यवहारतत्त्वम् । "एव स पुरुषव्याघ्रो विजिग्ये दिशमुत्तराम्" ।) पति अधिष्ठाता ।) कुवेर । इति इलायुधः ॥ उत्तरफल्गुनी, स्त्री, (उत्तरा फल्गुनी ।) अश्विन्यादि ध्यस्या दिशोऽधिपति कुबेर कर्कटवृश्चिकमीन- उत्तराषाढा, स्त्री, (उत्तरा प्याघाळा ।) अश्विन्यादि- सप्तविंशतिनक्षत्रान्तर्गतद्वादशनक्षत्रम् । व्यस्या राशयश्च । यथा। समयप्रदीप ॥ सप्तविशतिनक्षत्रान्तर्गतकविशनक्षत्रम् । यस्या रूपम् । दक्षिणोत्तरमिलिततारकादयम् । इति "मेषसिहधनु प्राच्या दक्षिणस्यान्तु तत्परे । रूपम्। सूर्पाकृतिताराचतुथ्यात्मकम्। अस्या कालिदास । पर्यहरूम तारकादय। इति दीपि प्रतीच्या तत्परे या उदीच्याञ्च तत परे" । अधिदेवता विश्व । इति कालिदास ॥ गजदन्त- काटीफा ॥ यस्या यधिष्ठात्री देवता धर्यमा । उत्तरात्, व्य, (उत्तराधरदक्षिणादाति इति उत्तरा वदयतारामयम् । इति दीपिकाटीका। यस्या मिश्रगुण । यस्या जातफलम् । दातिप्रत्यय । ) उत्तरा दिक् | इत्यमरटीकायां तत्र जातफलम् । यथा कोठीप्रदीपे । "दाता दयालुः खजने सुशीलो रायमुकुट ॥ (यथा, ऋग्वेदे ६१६८ | “दाता दयावान् विजयी विनीत विशालकीर्ति सुमति प्रधान | "या ते शुमा वृक्ष एतु पश्चाटोत्तरादधरादा सत्कम्मचेता विभवै समेत । धीरो नरोऽत्यन्तम्टदुखमाव- पुरस्तात्" ॥) कान्तासुतावाप्तसुखो नितान्त श्वदुत्तराफल्गुनिकाप्रसूति"। उत्तराधिकारी, [न्] त्रि, (उत्तर पूर्वखामिकतत्त्व- वैश्वे सुयेपा पुरुषो मनीषी" :) इति कोठीप्रदीप ॥ नाशानन्तर यधिकरोति पर्वखामिकधने खा- उत्तरासङ्गा, पु, (उत्तरे ऊर्द्धभागे प्यासन्यते । उत्तर उत्तरफाल्गुनी, स्त्री, (उत्तरा फालगनी।) उत्तर म्घमाप्नोतीति । उत्तर+अधि++णिन् ।) +या+सञ्ज+घञ्।) उत्तरीयवस्त्र । इत्यमर। फाल्गुनीनक्षत्रम्। तत्पर्याय । उत्तरा २ अर्यम प्रथमाधिकारिण पश्चादधिकारी। दायाद । ("कृताभिका हतजातवेदस देवा ३ । इति हेमचन्द्र ॥ प्योयारिस् इति यावनी भाषा ॥ (टतधनोत्तरा त्वगुत्तरासगवतीमधीतिनीम्" । उतरभाद्रपत्, [६] स्त्री, (उत्तरा भादपत् ।) उत्तर धिकारिणो दायभागशब्दे हरव्या ॥) इति कुमारे ५।१६ ॥ तथा, रामायणे २१५०४८ । भाद्रपदानक्षयम् । इति ज्योतिषम् । उत्तराभास , पु, (सटुत्तरम् इव प्याभासते । व्याड्+ "ततचीरोत्तरासङ्ग सन्ध्यामन्चास्य पश्चिमाम्"1) उत्तरभाद्रपदा, स्त्री, (उत्तरा भाद्रपदा ।) व्यश्विन्या मास + अच् ।) दुशोत्तरम् । तथा च कात्यायन । उत्तरीय, स्ली, (उत्तरस्मिन् ऊर्द्ध देछमागे भवम् । दिसप्तविशतिनक्षत्रान्तर्गतघडूविशनक्षत्र । तत् "प्रकृतेन त्वसम्बन्धमत्यल्पमतिभूरि च । उत्तर+छ।) उत्तरीयवस्त्रम् । दोछोट् दोबा पर्याय । प्रौष्ठपदा २ व्यर्विनदेवता ३ । इति पक्षकदेशव्याप्येव तच्च नैवोत्तर भवेत्" । इत्यादि भाषा । तत्पर्याय । प्रावार २ उत्तरा- हेमचन्द्र ॥ यस्या रूपम् । इति व्यवहारतत्त्वम् । सड़ा ३ रहलिका ४ सयानम् ५। इत्यमर । "उत्तरे समुखि तारमूर्तिभ्- उत्तरायण, स्ली, (उत्तरा उत्तरस्या भयनं सूर्यादे कक्षा ६ । इति जटाधर । त्यत्तमाङ्गमिलितदितारके। र्गमनम् । पूर्वपदात्मज्ञायामिति यात्वम् ।) सूर्य्यस्य ("यथास्य रत्नग्रथितोत्तरीय- मौलचामरकचे उत्तरदिग्गमनकालः । स तु माघादिघण्मासा मेकान्तपाण्डस्तनलम्बिहारम्”। लोचनाचलकलाः पलायिता"॥ त्मक । इति हेमचन्द्र ॥ (यथाह सूर्यसिद्धान्त । इति रघु १६॥४३ । यथा रामायणे २८८१४ । इति कालिदास' । पर्य्यरूपमएतारात्मक। इति "मानोर्मकरसक्रान्ते घमासा उत्तरायणम् । "उत्तरीयमिवासक्त सुव्यक्त सीतया तदा" ॥) दीपिकाटीका । यस्यां जातफलम् । कर्कादेस्तु तथैव स्यात् घगमासा दक्षिणायनम्" ॥ उत्तरेण, व्य, (उत्तर + एनम् ।) उत्तरदिग्देशकाल | "धनी कुलीन कुशल क्रियादौ "माघादिमासयुग्मैस्तु ऋतव घट क्रमादित । इत्यमरटीकाया रायमुकुट ॥ यथा मेघदूते १६।०५। भूपाखमान्यो वलवान् उत्तरायणमाद्येस्तैस्त्रिभि स्यादक्षिणायनम्" ।) ("किश्चित्पश्चात् ब्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण" । सत्कम्भकर्ता निजवन्धुभक्तो देवाना दिनम् । इति स्मृति ॥ (मकरसक्रान्ति | "तधागार धनपतिराहानुत्तरेणास्मदीयम्" ।) यद्युत्तराभाद्रपदाप्रसूत"। "वानप्रस्थाश्रमिभिर्विप्रै करणीयो यागमेद"। उत्तरेद्यु, [स् ] व्य, (उत्तरस्मिन्नइनि इत्यर्थे सद्य: इति कोठीप्रदीप यदुक्त मनुना ६१० । परदिति उत्तरशब्दादेद्युत् प्रत्ययो निपातित ।) उत्तरवादी, [न] घि, (उत्तर वदति य । उत्तर+ "ऋक्षेच्याग्रयणश्चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । उत्तरस्मिनहनि। धागामिदिने । इति शब्द- वद+णिन् ।) उत्तरवक्ता । इति व्यवहारतत्त्वम् । उत्तराययाच क्रमो दाक्षस्यायनमेव च। रत्नावलो। धासामी इति भाषा। यथा याज्ञवक्कम २१९७ "शिशिरश्च वसन्तोऽपि ग्रोम स्यादुत्तरायणे"। उत्तान, त्रि, (उद्गमस्तानो विस्तारो यस्मात् ।) यग- ("धर्मपक्षेऽधरीभूते भवभ्युत्तरवादिन"1) इति हारीते प्रथमस्थाने चतुर्थोऽध्याय । म्भीरम् । ऊईमुखायितम् । इति मेदिनो। विद् न्टयुग्मता महौभा। r 29 ·जटाधर त्रि। । २२६ उत्ता उत्था उत्प इति भाषा । (ऊईतलम् । यथा, उत्तीर्ण, त्रि, (उत् +तु + 1) मुक्तम् । पारगतम् । या एकादशी । अस्या भगवान् क्षीरोदण्यानो "उत्तानपाथिहयसनिवेशात् ("तुलोत्तीर्णस्यापि प्रकटितहताशेषतमसो नारायण योगनिद्रा विधाय उत्तिष्ठति ।) का- प्रफुल्लराजीवमिवाट्समध्ये" रवेस्तादृक्तको न हि भवति कन्या गतवतः" । र्तिकशुकादशी। व्यथ विष्णूत्थानम् । तत्र इति कुमारे ३।१५ । तथा, याज्ञवलक्यः । इति पद्यसग्रहे १६ ।) दिवसे रेवत्यन्तयुक्ताया द्वादश्याम् । रात्रौ रेव "पिटपात्र तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत्” । उत्तुष्ट, त्रि, (उत् व्यतिशयेन तुझा ।) उच्च । इति । त्यन्तपादयोगे तु दिवाढतीयभागे रेवतीयुक्त- "उत्तान लेपनाभ्यापरिषेकावगाहने । द्वादश्याम् । द्वादश्याम्टक्षामाये एकादशीप्रभति- विरेकास्थापनः स्नेहपानर्गम्भीरमाचरेत्” । ("उत्तुशैलशिखरस्थितपादपाना पौर्णमास्यन्तान्यतमतिथौ रेवत्यन्तपादयोगे । तद- इति चिकित्सास्थाने दाविशेऽध्याये वामटेनोक्ता काक कृशोऽपि फलमालभते सपक्ष"। भावे केवमाया दादण्या सन्ध्यायां विष्णु सपूज्य । "उत्तानस्य प्रसप्तस्य कास्य वा ताममाजनम् । इति उलूट । उन्नत । "पीनोत्तुङ्गापयोधरेति ॐ "महेन्द्रग्रमिनूयमानो नामो निधाय धाराम्ब शीतदाहनिवारणम्" । सुमुखाम्भोजेति सुभाविति"। इति मर्डहरि भवाघिवन्दितवन्दनीय । इति हारीते चिकित्सितस्थाने द्वितीयोऽध्याय !) १ । ७२) प्राप्ता तय किल कौमुदाख्या उत्तामकः, पु, (उत् +तन+ण्वुल् ।) उच्चटाटणम् । उत्तुष, पु, (उद्गतस्तुषो धान्यत्वक् यस्मात् ।) जाम्टव जाग्टव च लोकनाथ। इति रत्नमाला। (उच्चटाशब्देऽस्य विशेष उक्त' ।) राधान्यम् । तत्पर्य्याय' । खाजिक २ लाजा ३ । मेघा गता निर्मल एष चन्द्रः उत्तानपत्रका, पु, (उत्तान ऊईमुख पत्र यस्य । इति हारावली। खह इति भाषा । शारद्यपुष्याणि च लोकनाथ । वहवीयर्थे कन् ।) रक्तरणहक्ष । इति राज- उत्तेजना, स्त्री, (उत् + तिज् + णिच् + युच्।) प्रे यह ददानीति च पुण्य हेतो- निर्घण्ट । रणा। व्यग्रकरणम् ॥ (तीक्ष्णीकरणम् । यथा, जाटव जारटव च लोकनाथ". उत्तानपाद', पु, (उत्तानः उन्नतः पादः पदं यस्य ।) "व्याघट्टनोत्तेजनया मणीनाम्" । इति माघे ।) ततश्च । राजविशेष स तु खायम्भवमनुपुत्व इति उत्तेजित, ली, (उत् + तिज् + णिच् + क I) व्यश्व "उत्तिठोक्तिय गोविन्द त्या निद्रा जगत्पते । पुराणम् । (यथा, विष्णुपुराणे १।११ ॥ चतुर्थगति । सा च मध्यवेगेन या गति । तत्प त्वया चोत्यीयमानेन उत्थित भुवनत्रयम्"। "प्रियव्रतोत्तानयादौ मगो खायम्भुवस्य तु । या॑य । रेचितम् २। इति हेमचन्द्र' । प्रेरिते इति पठेत् । इति कृत्यतत्त्वम् । दौ पुत्रौ सुमहावीर्यो धर्मज्ञौ कथितौ तव" ।) उत्थापन, सी, (उत् +स्था + णिच् + ल्युट ।) उत्तो- उत्तानपादन, पु, (उत्तानपादात् जायते य' । उत्तान- उत्तेरित, ली, (उत् +तृ+इतच् ।) व्यश्वपञ्चमगति । लनम् । उपस्थितीकरणम् । पाद+जन् +ड 1) उत्तानपादराजपुत्र । तत्प तत्पर्याय । उपकण्ठ २ व्याखन्दितकम् ३ । इति ("किन्नु मे सकृत भूयात् भर्तुरत्यापन न वा" | यि । न्योतीरथ २ ग्रहाधार ३ ध्रुव ४ । इति हेमचन्द्र । (तथा चोक्त,- इति महाभारते १ । ध्यास्तीकपर्वणि । ०६।१०।) हारावली (उत्तम'। यथा, विष्णुपुराणे १।११ ॥ "उत्तेरितोऽतिवेगान्धो न पटणोति न पश्यति" 1) उत्यित, वि, (उत् + स्था + क्त ) रद्धिमत् । प्रोद्यत । "तयोरप्तानपादस्य सुरुधामुत्तम सुत । उत्तोलन, लो, (उत् + तुम् + ल्युट ।) ऊईनयनम् । उत्पन्नम् । इत्यमरमेदिनीकरौ । (कृतोत्यानम् । भीठायामभूदबझन् । पितुरत्यन्तवलम ३२॥ तोला । इति भाषा। "बाचिता सत्वरमुत्थिताया"। सुनीतिर्नाम या राज्ञस्तस्याभूम्महिषी विज । उत्त्यक्त , त्रि, (उत् + त्यम् + 1) परित्यक्त । ऊर्द्ध इति कुमारे, १६१ । रघुवशे च ७१। स नातिप्रीतिमास्तस्या तस्याश्चाभू व सत ॥३॥) क्षिप्त । विरत। "शामान्तो मे मुजगशयनादुत्थिते शाईपाणी"। उत्तानशय , त्रि, (उत्तान शेते। शीड शयने पार्श- उत्तास, मु, (उत् + प्रस्+धन् ।) भयम् । इति इति मेघदूते । ११२ । “न यावदेतावुदपश्य- दिघूपसख्यानमिति अच् ।) अत्यन्तशिमुः। तत्प शब्दरत्नावली॥ दुत्थितौ”। इति माघे । १।१५।) व्य । डिम्भा २ स्तनपा ३ स्तनन्धयी ४ | इत्य- | उत्यान, लो, (उत् + स्था+ ल्युट् ।) सेन्यम् । युद्धम्। उत्थिताङ्गुलि , पुं, (उत्यिता प्यालयो यत्र ।) चपेटः । मर । उत्तानसप्त. पौरुषम् । पुस्तकम । उद्यम । (यथा रामायणे ५ । विस्तृताङ्गुलिकरतलम् । इति शन्दचन्द्रिका | घा- उत्तापा, पु, (उत् +तप् +घम् ।) तेज । उपमा । "मम धर्मार्थमुत्याम न कामक्रोधसज्ञितम्" ।) पड् इति भाषा । सन्तामः ॥ (यथा, हितोपदेशः । उगम । (अभ्युदय । यथा रघुव । ६।३१ । उत्पत , पु, (उत् ऊर्द्ध पतति गच्छति। उत् + पत् + "प्रत्यह सर्वसिद्धीनामुत्ताप प्रथम किल" :) "निदर्णयामास विशेषदृश्य- स्च् ।) पक्षी । इति त्रिकाण्डशेष । उत्तारः, त्रि, (उत् +त+घञ्।) महान् । सत्पर्याय । मिन्दु नवोत्थानमिवेन्दुमत्यै" ।) उत्पतन, सी, (उ+ पत् + ल्युट ।) उत्पत्तिः । ऊई उदीर्ण २ उमृट' ३ उदार 8 उत्तम ५। इति हर्षः । वास्वन्त । बग्नम् । चैत्य । (धनार्जन- गमनम् । इति मेदिनी। जटाधर । (यथा प्रवोधचन्द्रोदये । निमित्ता घेरा । यथा मनु ६।२१५ ॥ ("यथोत्पतनमन्त्र सा पठित्वा ससखीना"। "ससारसागरोत्तारतरणिः"1) वमनम् । इति "भातृणामविमक्तानां यद्युत्थान भवेत्सह । इति कथासरित्सागरे। विशसरो।) प्रायथितविवेकादय । न पुत्त्रमाग विषम पिता दद्यात् कथञ्चन" 1) उत्पतिता, [ऋ] त्रि, (उत् + पत् + टच् ।) ऊर्द्ध- उसारी, [न] त्रि, (उत्+त+णिन् ।) घपलः । मलोत्सर्ग । इति हेमचन्द्र । तन्त्रम् । तत्तु ख गमनशील । उपरिगमनकता इत्यमरः । इति भूरिप्रयोग। मण्डलम् । सैन्य चिन्ता च । सन्निविष्ठः। उपविष्टः । उत्पतिष्णु, त्रि, (उत् + पत् + इष्णुच् ।) ऊर्द्धगमन- उत्तालः, त्रि, (उत् +त+घम् ।) उत्कट । श्रेष्ठ । इत्यमरमरतो। गात्रोत्तोलनम्। उठन इति शीत । तत्पर्याय । उत्पतिता २ | इत्यमरः । विकराल | ववङ्गम । इति मेदिनी। भाषा । (यथा शाकुन्तले २ य प । “मेदच्छेद ("ससम्मुरश्वक्षुसानामेलानामुत्पसियावा"। ("लसदुत्तालवेतालतालवाद्य विवेश तत् । कृशोदर लघु भवत्युत्थानयोग्य वपु"1) यथा च, इति रघु । । 180 / तथा पञ्चतन् । ३।४१ । मशान कृष्णरजनीनिवासमवनोपमम्"। निशि खापो दिवोत्थान सन्ध्याया परिवर्तनम् । "मगपसिरपि कोमात् सधत्युत्पतिष्णुः"1) इति कथासरित्सागरे २५। १३६ ॥ पन्चन पादयोगेऽपि द्वादश्यामेव कारयेत्” । उत्पत्ति , स्त्री, (उत् + मत् + तिन् ।) उत्पतनम् । "धन्योन्यप्रतिघातसहलचलत्कारहोलकोलाहले. इति तिथ्यादितत्त्वम् । (पुनर्जीवनम् । मरणाग तत्पर्यायः। अनुः २ जनन ३ जन्म 8 जनि ५ उत्तालास्तरमे गमीरपयस पुण्याः सरित्सङ्गमा" न्तर पुनर्जीवनलाम । यथा महामारते । उद्वः ६ । इत्यमरः ससार • मना "स चापि वरयामास पितुरुत्थानमात्मनः" ।) जातिहरति जटाधरः। प्रमय' १. मावः ११ इति उत्तरपरिते। रय पझे।) वरित । इति उत्थानकादशी, स्त्री, (उत्यानाय पर प्रबोधनाय सम्भव' १२ जनू १३ । इति शम्दरलावली। हेमचन्द्र । । । । ।

·+ २२७ उत्पि उत्प उत्या (यथा मनु । २०६८) यस्या गुणाः । हिमत्वम् । तिक्तत्वम् । रक्तामय सरण चादिगेहाना वर्षास न भयावहम् ॥ "उत्पत्तिव्यनिक पुण्य कर्मयोग निबोधन" ।) दिव्यस्त्रीभूतगन्धर्वविमानादमुतदर्शनम् । पित्तनाशित्वम् । वातकफकासटष्णाश्रमवमिशम- (साझ्यादिमते याविर्भाव । यथा, मत्पिण्डे विद्य ताकारित्वश्च । तस्या वीजगुणा'। खादुत्वम् । रूक्ष ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं च दिवाम्बरे ॥४॥ गीतवादिवनिर्घोषा वनपर्वतखानुषु। मानस्य घटस्याविर्भाव एव उत्पत्तिर्यथा तथैव त्वम् । हिमत्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजनिघण्ट । शस्यरतिरपा हानिरपापा शरदि स्मृता कारणात्सना विद्यमानानां तत्त्वाना याविर्भाव उत्पली, स्त्री, तुघचर्पटी। इति मेदिनी । तुसेर शीतानिलतुषारत्व नर्दन मगपक्षिणाम् । एवोत्यत्तिर्विवक्षिता) चापडा इति भाषा रक्षोयक्षादिसत्वाना दर्शन वागमानुषी ॥२॥ उत्पन्न , त्रि, (उत् + पद + क्त ।) उत्पत्तिविशिए । उत्पवन,सी, (उत् + पू+ ल्युट ।) कुशण्डिकाया पवि- जात । उद्भूत ॥ त्रमध्येन जलादेरुत्क्षेपणम् । तत्र क्रम । “पवित्र दिशो धूमान्धकाराश्च सनभोवनपर्बता । उत्पनं, ली, (उत्पलतीति । पल गतौ पचाद्यच् ।) दयमग्रे वामहस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्या मूले दक्षिण- उच्चै सूर्योदयास्तौ च हेमन्ते शोभना स्मृता ६३॥ नोलकमलम् । कुष्ठौषधि ! इति विश्व ॥ पुष्पम् । इस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्या उत्तानहस्ताभ्या ग्रहीत्वा हिमपातानिलोत्पातविरूपादभुतदर्शनम् । इति मेदिनी ॥ जलजपुष्पमात्रम् । तच्च पद्मकुमु. याज्ये प्रक्षिप्य तयोर्मध्येनानावाज्योत्क्षेपणम्"। कृष्णाचननिभाकाश तारोल्कापातपिचरम् १६ 8 ॥ दादि । तत्पर्य्याय' । कुवलयम् २ । इत्यमर कुच- इति कालेसि ॥ "पवित्रदयमये दक्षिणहस्ता चित्रगर्मोद्भवा स्त्रीषु गोऽजाश्वम्टगपक्षिषु । लम् ३ । इति जटाधर । कुवेलम् 8 । इति शब्द नामिकाङ्गुष्ठाभ्या मूले वामहस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्य' पत्राचरखतानाञ्च विकारा शिपारे शुभा ९५॥ रनावली ॥ (यथा रघौ ३१३६ । “नवावतार ग्टहीत्वा दक्षिणहस्तोपरिभावेन अधोमुखो व्य ऋतुखभावभा ह्येते दृष्टा खत्ता शुभप्रदा.। कमलादिवोत्पलम्" ।) तस्य गुणा । कषायत्वम् । स्तपाणिः पवित्रमध्येन प्रोक्षणीजलस्य किञ्चि ऋतोरन्यत्र चोत्पाता दृष्टास्ते भ्शदारणा ॥६६॥ मधरत्वम् । शीतत्वम् । पित्तकफरक्तवाशित्वञ्च । दुत्तोलनम्'। इति पशुपति : "पशुपत्युक्तकमेण उन्मत्तानाञ्च या गाथा शिशूना भाषितञ्च यत् । इति राजवल्मम ॥ जलयुष्यविशेषः । कोमि इति सामगाना मन्त्रोचारणपूर्वक पवित्रदयमध्येनाना स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते तस्य नास्ति व्यतिक्रम En हिन्दी भाषा। तत्पर्याय । अनुषाम् २ रात्रि वाज्योत्क्षेपणा । इति भवदेवभट्ट । पूर्व चरति देवेषु पश्चात् गच्छति मानुषान् । पुष्पम् ३ जलाइयम् 8 हिमानम् ५ निशापुष्पम् | उत्पश्यः, त्रि, (उदूई पश्यतीति + उत् + दृश् + श ।) नचोदिता वाग्वदति सत्या येषा सरखती हा ६ । व्यस्य गुणा । शीतत्वम् । खादुत्वम् । पित्त उन्मुख । ऊर्द्धदृष्टिविशिष्ट । इति हेमचन्द्र । उत्पातान् गणितविवर्जितोऽपि बुवा रक्तार्तिदोषनाशित्वम्। दाहश्रमवमिभ्रान्तिक- उत्पाटन, ली, (उत् + पट् + णिच् + ल्युट ।) उल- विख्यातो भवति नरेन्द्र वल्लभच । मिज्वरहरत्वञ्च । इति राजनिघण्ट नम्। मूल उपडान इति भाषा । (यथा सुश्रुते । एतत्तन्मुनिवचन रहस्यमुक्त ("उत्पलानि कषायाणि पित्तरक्तहराणि च"। "निखातोत्पाटनं भङ्ग पतन निर्गमस्तथा" :) यज्ञात्वा भवति नरस्त्रिकालदर्शी"nee n इति सूत्रस्थाने सप्तविशेऽध्याये परकेणोक्तम् । उत्पाटित, त्रि, (उत् + पट + णिच् + क्त ।) कृतोत् उत्पतनं । उस्लम्फ । यथा, रामायणे ५६८।२३ । "तस्मादल्पान्तरगुणे विद्यात्कुवलयोत्पले"। पाटन । तत्पर्याय । उन्मूलितम् २ उत्खातम् ३ । "एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरिपुड़वा" । इति सुश्रुते सूत्रस्थाने घट्चत्वारिंशत्तमोऽध्याय ) इति जटाधर ॥ व्यावहितम् 8 उद्धृतम् ५। इति उन्नति । रद्धि । यथा, हितोपदेशे। उत्पल , त्रि, (उद्गत परत स यस्मात् स ।) मास हेमचन्द्र । "करनिहितकन्दुकसमा पातोत्पाता मनुष्याणां"। शून्यः । इति विश्व हेमन्द्रश्च । उत्पात , पु, (उत् + पत्+घञ्।) उत्पतति व्यक उत्पत्ति । यथा, महाभारते, वनपर्वणि । उत्पलगन्धिक,सी, (उत्पलस्य गन्धश्व गन्धो यस्य। स मादायाति य । प्राणिना शुभाशुभसूचकमहा. "बुद्धिरात्मानुगातीव उत्पातेन विधीयते । मासे इत्र 'या कन्।) चन्दनविशेष । तत्पर्याय । भूतविकारभूकम्पादि । इत्यमरटीकाया भरत । तदाश्रिता हि सा ज्ञेया बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्"।) कृष्ातासम २ गोशीर्षम् ३। इति शब्दमाला ॥ तत्पर्याय । व्यगन्यम् २ उपसर्ग ३ । इत्यमर । उत्पादक', पु, (उत् + पद + णिच् +ण्युन् । ) पशु- उत्पलपत्र, ली, (उत्पलस्य पत्रम् । नखक्षतपक्षे पत्र स त्रिविध । दिव्यः १ यथा ध्यपर्वणि चन्द्रादित्य विशेष । तत्पर्याय । शरम २ कुखराराति ३ मिव।) कुवलयदलम् । (यथा विष्णुपुराणे १।४।२६। ग्रासादि । यान्तरीक्ष्य २ यथा, उल्कापात यथ्याद 8 1 इति हेमचन्द्र । तर समुक्षिप्य धरा खदष्ट्रया निर्धातादिः। भौम इ यथा भूकम्यादि । इति , उत्पादक , त्रि, (उत्पादयतीति । उत् +पद+णिच महावराहः स्फुटपद्मलोचन । दीपिकाचण्डीटीके । (उत्पातामा लक्षणादिक +ण्वुल ।) उत्पादयिता । जनक । यथा मनु । रसातलादुत्पलपत्रसन्निम यदोषत्वचोक्त रइत्सहि- "उत्पादकब्रझदाबोगरीयान् ब्रह्मद पिता"। समुत्थितो नील इवाचलो महान् ।) तायां 8६ प्यध्याये। यथा,- २१९४६॥ स्त्रोनखक्षतम् । इति हेमचन्द्र । तिलकम् । इति "नरपतिदेविनाशे केतोरदयेऽथवा ग्रहेऽन्दो। उत्पादनं,ली, (उत् +पद+णिच् + ल्युट।) जननम् । धरणी। उत्पाताना प्रभव खर्तुभवश्चाप्यदोषाय ॥ २ ॥ उत्पनकरणम्। इति व्याकरणम् (यथामनुगहा२७) उत्पलशारिवा, स्त्री, (उत्पलमस्त्यस्याः उत्पनाकार येच न दोषान् जनयन्त्युत्पातास्तान्टतुखमावकृतान्। "उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम्। पुष्पत्वात् । व्यर्थ घाद्यच्। यद्दा उद्यत पलमनया । ऋषिपुस्तकृत सोकैर्विद्यादेतै समासोक्त ॥८३ उत्पादशयन , पुस्खी, (उत्पाद ऊईपाद सन् शेते तत उत्पना चासो पारिवा चेति ।) श्यामलता । वयाशनिमहीकम्पसन्ध्यानिर्घातनिास्वना । य स । उत्पाद + शी+ ल्यु ।) टिट्टिमपक्षी । इति इत्यमर (श्यामलताशब्देऽस्या गुणादिक शेयम्।) परिवेशरजोधूमरतास्तिमनोदया 158 ॥ हेमचन्द्र । उत्पलिनी, स्त्री, (उत्पलानि सन्ति घस्या तेषा इमेभ्योऽन्नरसनेहवइपुष्पफलोगमा । उत्पादिका, स्त्री, (उत्+पद+णिच् + खल+ समूछो वा। उत्पल+ इनि+ डीम् ।) पन्न गोपक्षिमदद्धिच शिवाय मधुमाधवे ५॥ टाय । ) देहिकानामकोट । इति त्रिकाण्डशेष । समूह । इति शब्दरत्नावलो। जलपुष्पविशेष । तारोल्कापातकनुष कपिलान्दुमण्डलम् । हिलमोचिका इति शब्दचन्द्रिका । पूतिका । छोटी कोमि इति हिन्दी भाषा । तत्पर्याय । घनमिञ्चलनस्फोटधूमवेण्वनिलाइतम् । ६ ॥ इति भरतो विरूपकोषश्च । कैरविणी २ कुमुदती ३ कुमुदिनी । चन्द्रेया ५ रक्तपद्माण सान्ध्य नमः क्षुब्धार्णवोपमम् । उत्पाली, स्त्री, (उत्+पल् +घञ्+यो ।) या- कुवलयिनो ६ इन्दीवरिणी ७ नीलोत्पलिनी । सरिता चाम्बुसशोष दृष्ट्वा ग्रीष्मे शुभ वदेत् ।८७॥ रोग्यम्। इति शब्दचन्द्रिका : (यथा महाभारते तीर्थयात्रापर्वणि ३।६६।२५ । शकायुधपरीवेषविद्युच्छष्कविरोहणम् । उत्पिश्चल', त्रि, (उदविशय' पिनलो व्यग्र ।) - "वरधे सा महाराज विभती रूपमुत्तमम् । कम्पोदर्तनवैकृत्य रसन दरण क्षिते ॥ ८॥ माकुल । यतिशयव्याकुल । तत्पर्य्यायः। समु- बस्विवोत्यैमिनी शोप्रमग्नेरिव शिखा शुमा") सरोमादपागाना यूईतरणशवा । त्पिन्न २ मिश्मन. ३। इति हेमचन्द्र। ऋतौ स्वभावप्रभवात् ॥

·- उक्त्यनुक्तो प्रस्तुतस्य - -- २२८ उत्स उत्त उत्सा उत्प्रेक्षा, स्त्री, (उत्पेक्षते इति उत् + प्र + ईक्ष + इति मेघदते ८६ । स्था,विष्णुपुराणम्।१।१२॥५॥ अवसर्पिण्या पडवा उत्सपिण्यां तएव विपरीता । य+टाय।) धनवधानम् । इति मेदिनी। काव्या. "प्रणयेनागतं पुच्चम् उत्समारोहणोत्स्कम्" । एव द्वादशमिरर्विवर्तते कालचक्रमिदम्" । लङ्कारविशेष | तस्य लक्षणम् । पर्वतादीना शिखर देश । सानु । यथा, रघ । (उद्गममशीला । यथा, शाकुन्तले ६ यो "सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्" । "शिलाविमा टंगराजशाव- "उत्सर्पिणी खलु महता प्रार्थना" । इति ।) "यस्यार्थ । प्रकृतस्य उप मेयम्य समेन उपमानेन स्तुमा नगोत्सरमिवारगे" ॥ ६ ॥ ३ ॥ उत्सा, स्त्री, (उत् + + ण्यत् ।) प्रजनकालप्राप्ता यत् सम्भावन मिथ्यात्वेन वर्णनम"। इति काव्य सोधादीनामुपरिमाग । छाद इति भाषा ॥ गौ । इति जटाधर । पाण लयोनेर उपयुक्त प्रकाश ॥ (यस्या भेदा बहव । यदुक्तं साहित्य "सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मास्म भूराज्जयिन्या" । गाइति भाषा । दर्पणे, दशमपरिच्छेदे । ५६-६२ ॥ इति मेघदूते । २८ । अभ्यन्तरभाग । उत्सव , ए, (उत् + सू + यच् ।) नियताहादजनक "भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना । "वनेचराणा वनितासवानां व्यापारः । तत्पर्याय । क्षण २ उद्धवः ३ उद्घर्ष वाच्या प्रतीयमाना सा प्रथम द्विविधा मता। दरीग्टहोत्समनिषक्तभास"। 8 महा ५। इयमर ॥ (यथा मनु पहा वाच्येवादिप्रयोगे स्यादप्रयोगे परा पुन । इति कमारे । १ । १० । ऊईतल । वहिर्भाग । "तस्मादेता सदा पूज्या भुषणाच्छादनाशनै । जातिर्गुण किया द्रव्य यदुत्प्रेक्ष्य दयोरपि ॥ "दृषदो वासितोत्राङ्गा निषसम्गनामिभि"। भूतिकामैननित्य सत्कारेषत्मवेषु च" :) तदएधापि प्रत्येक भावाभावाभिमानत । इति रघुव शे! ४ ! ७8 । सलाम ॥ यालिङ्गनम् । उत्सेक । इच्छाप्रसव ! कोप । इति मेदिनी। गुण क्रियाखरूपत्वात् निमित्तस्य पुनश्च ता । विवाह । प्रणाधोभाग । शोष इति भाया। (उन्नति । अभ्युदय । दाविशदविधता यान्ति तत्र वाच्याभिदा पुन । यथा सुश्रते । सूचस्याने। "उत्स्ये व्यसने चैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविनये" । विना द्रव्य विधा सा खरूपफलहेतुगा । "अभ्यन्तरमुत्सम कृत्वा भूयोऽपि विकरोलि"। इति हितोपदेपो । १ । १६४३) उक्त्यनुत्योर्निमित्तस्य द्विधा तत्र खरूपगा । गर्भ । यथा, महाभारते परीक्षिजन्मनि । १५ ।। उत्सादन, लो, (उत् + स + णिच् + ल्युट ।) समु प्रतीयमानामेदाच प्रत्येक फम्नहेतुगा । ६८।१८।२६॥ लेख | उद्दाहनम् । उपवर्त्तनम् । इति मेदिनी। प्रत्येक ता प्यपि विधा । "बासीन्मम मति कृष्ण ' पूर्गोत्सा जनार्दन"! 1) ("उत्सादनच गावानां मापनोछिटभोजने"। पलवारान्तरोत्या सा वैचित्रमधिक वहेत् । उत्सर्ग पु, (उत् + स्टज् +घञ् । ) त्याग । दानम् । इति मनु ।२।२०६॥ विनाशः । उन्मूजनम् । मन्ये शङ्ख ध्रुव प्रावो ननमित्येवमादय'' ॥ वज्जनम् । (यथा, कुमारे । ७ । ३५ ॥ “पूर्व क्षत्रवध कृत्वा गतमन्युर्गतज्वर । विस्तृतिस्तु व्यालङ्कारशब्दे दराव्या ॥) "सोम्मक्षणोत्सर्गविनोतयेशा" । क्षत्रम्योत्सादन भूयो न खल्यस्य चिकीर्षितम्" । उत्तवन, सी, (उत् ++ ल्युट ।) उल्लम्फनम् । "तयोत्सर्गततरगतिम्तत्पर वर्त्म तीर्ण'। रति रामायणम् । १ । ७४ । २१॥ धौषधलेपना लाफान इति भाषा । (यथा, मनु । ५।११५ ॥ इति मेघदूते । २. ॥ यथा, मनु । ११ । १६३। दिना वणस्य सशोधनम् । तथा, सुश्रुते। "द्रव्याणा चैव सर्व्वधा शुद्धिरत्मवन स्मृतम्" :) "तस्योत्सर्गेण सुध्यन्ति जय्येन तपसैव च") "अपामार्गोऽश्वगन्धा च तालपत्री सवर्डला | उत्तवा, स्त्री, (उत् ++यच् +टाम् । ) नौका । सामान्यविधि । इति हेमचन्द्र ॥ (यथा, कुमारे। उत्सादने प्रशस्यन्ते काफोल्यादिश्च यो गण" ॥ इति शब्दरत्नावली २।२७। "उत्सादनात् भवेत् स्त्रीणा विशेषात्कान्तिमा । उत्फाल , पु, (उत् +फल्+छन् ।) लम्फ । "व्यपवादेरिवोत्सर्गाः कृतव्यारत्तय परै"।) प्रहर्षसौभाग्यटनासाघवादिगुणान्वितम्" ॥ ("तत्क्षण सकृतोत्काल शक्तिदेवोऽथ सानसात्"। साग्निकर्तव्यक्रियाविशेष । इति तिथ्यादितत्त्वम् । इति चिकित्सितस्थाने २४ अध्याये सुश्रुतेनोक्तम्।) इति कथासरित्सागरे। १६ तरसो) अथ वैधोत्सर्ग विधि । मानसन्याचमनानि कृत्वा उत्सादित, त्रि, (उत् + सद+ णिच् + ni) कृवोत् उत्फुल्ल , त्रि, (उत्फलतीति । उत् + फल् + क्त । नारायणनवग्रहगुरुन् सपूज्य देयद्रव्य वामहस्तेन सादनम् । उवर्तितम् । निर्मलीकृतशरीरम् । यादितश्चेतीडभाव उत्फलसफलयोरुपसख्यान धृत्वा दक्षिणहस्थेन निरभ्य। तद्व्याधि (यथा, महाभारते ८०।१०। प्रतिज्ञापवधि। मिति निष्ठातस्य ल ।) प्रफल्ल । विकसित । पतिदेवता सम्प्रदानञ्च घईयित्या सकल्प्य कुश "उत्सादित कषायेण बलवद्भिः सुशिक्षिते । इत्यमर । (यथा, किराते । तिलजलत्यागपूर्वकदानम् । इति स्मृति । प्यात साधिवासेन जलेन सुसगन्धिना" :) ("उत्फुल्लकमलपरागजन्या- ( अपानवायोापार | मलमूत्रादिवर्जनम् । उत्सारकः, ९, ( उत्मार्यन्ते प्रमुद्दारतोऽनेन इति । दुद्भूत सरसिअसम्भव पराग"। उत्मन्यते विण्मूत्रमनेनेति व्युत्पत्त्या पाविन्द्रियम्। उत् +2+ णिच् +वण । ) हारपाल | इति स्पीत । वर्द्धित । (यथा, विष्णु पुराणे ।।६।१३ ॥ यथा,यथा, मनु । १२ । १२१ । हेमचन्द्रः। उत्ससारणकर्ता ॥ "ह!त्फुल्लकपोलेन न चापि शिरसा हता' । "मनसीन्द्र दिश श्रोत्रे सान्ते विष्ण वले हरम् । उत्सारण, सी, ( उत् + +णिच् + ल्युट ।) दूरी. ध्यानन्दादिना विस्फारित । यथा, रामायणे ताच्यमि मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम्" :) करणम् । चालनम् । स्थानान्तरप्रामणम्। "व्यवस्थितैः समीपस्यैस्त्रासादुत्फुल्ललोचनै " ।) ' उत्सर्जन, सी, ( उत् + स्मृञ् + ल्युट् । ) उत्सर्गः । उत्साह , पुं, (उत् + सह + घम् ।) उद्यम । तत् स्त्रीणा करणम् । उत्तानम् । इति मेदिनी। तत्पर्यायः। त्याग १ विहापित ३ दान 8 विस पर्याय । अध्यवसायः२। इत्यमरः । सूत्रम् । धु, (उनत्ति जलेन | उन्द+उन्दिगुधिषिभ्य जन ५ विश्राणन ६ वितरण ७ स्पर्शन प्रति इति मेदिनी। कल्याणम्। मावविशेषः । इति क्षेति स | किदित्यनुरत्तेर्न लोप ।) प्रसवणम् ।' पादन : प्रादेशन १० निवपण ११ अपवर्जन १२ शब्दरत्नावली, (यथा,साहित्यदर्पणे ३य परिच्छेदे। इत्यमरः। उनइ इति भाषा । यत्र स्थाने सुत्वा यइतिः १३ । इत्यमर ॥ (सामिककव्यक्रिया "रतिसच शोकच क्रोधोत्साही भय वधा। जल गलति तत्र । इति भरत । खाम्यादयस्त विशेष । (यथा, मनु । 8 । ६६ । जुगुप्सा विस्मयस्वेस्थमरी मोक्ता शमोऽपि च") पविच्छेदेन खवज्जलं यत्र स्थाने पतति निपत्य च "पुष्य तु छन्दसां कुर्यात् वहिगत्सर्जन हिज । ध्रवकविशेष । तलक्षण यथा,- बहनीमवति तत्याड तथा सानोऽप्याह। माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाहे प्रथमेऽहनि" ) "उत्साहः स्यात् रसे हास्ये ताले केन्दकसके । "गिरेगपरि निर्भरादिप्रभवजलसङ्घात" उत्सर्पिणी, स्त्रो, (उत् + एम् +णिनि +ही। उत्- वशद्धिकरः पादत्रयोदशमिताक्षर" । "बजख मन्दवेगेन खवजले । इति कोकाट" सर्यतीति वाक्ये वायलिए एव ।) जिनामा इति सङ्गीतदामोदर उत्सा, पु, (उतखजते मिलति यत्र। उत् + सन , कालविशेष । यथा,-हेमचन्द्र । उत्साहवईन, को, ( उत्साई वईयति यत् । उत्साह +घम् ।) क्रोडम् । इति जटाधर । "कालो द्विविधोऽवसपिण्यत्सर्पिणीषु भेदत । +ध+ ल्युट।) उद्यमद्धिः । वीररस । इस ("उसनेवा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणाम्" , सागरकोटिकोटीना विशत्या स समाप्यते । , A - उत्स, 8 मर ·२२९ । ॥ . ॥ उद उत्सित , त्रि, (उत्+सिच् + क्त i) उद्धत' । इति नारायणस्योदरनामिनालात्" । धिकाण्डशेषः॥ गर्वित । वड़ित । उद्रित । इति श्रीभागवते । तथा च गीतायाम् ।।8६ । इति श्रीभागवतम् ॥ (यथा, मनु ८।७१ । "धावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके" ॥) "बालटडातुराणाञ्च साक्ष्येषु वदता मघा । उदक, [] व्य, (उदयश्च + च्यस्तातिः।) उत्तर- भानीयादस्थिरा वाचमुसिक्तमनसा तथा"। दिग्देशकाला । इति मेदिनी॥ "वीसितोहि तो पापो कालपाशवशङ्गतो"। उदक, स्ली, (उनत्तीति । उन्दी सोदने +क्वन् । उद- इति रामायये १म कागडे ।) कमिति २०३८ । उणादिसूत्रेण साधु ।) अलम् । उत्सियमान', त्रि, (उत् +सिच्+शानच् !) उदिच्य इत्यमर मानः । डिमान् । इति श्रीभागवतम् ॥ ("व्यनीत्वा पवता धूलिमुदकं नावतिष्ठति” । उत्सक,वि, (उत् उद्योग सुवति सौति सुनोति वा । इति माघः २।३४॥ तथा श्रीभगवद्गीता | २08६ । सु प्रसवैश्वर्यायो । विचिसंशापूर्बकत्वात् गुणा- "यावानर्थ उद पाने सर्चत संप्नुतोदके" । भाव । विपि प्यागमशास्त्रस्यानित्यत्वात्तुगभावो "उदकस्योद एक हलादौ । पाणिनि ।६।३।५८ । वा। तत' संज्ञाया कन् ॥ यद्दा उत् सुवति । इति विकल्प | उदकुम्भ । उदककुम्भ । यथा, घू प्रेरणे। मितदादित्वात् दुः। सत्तिति किम् भट्टि । २।२०। "तप कृशाः शान्त्युदकुम्भ- वा | कनिकेण इति इख ॥ उत् + सु + क्विम् + हस्ता" ! उदशब्दोऽप्युदकपर्याय इति माथ्य- कन् । ) वाञ्छितकर्मोद्यत । तत्पर्य्याय'। इछा टीका। उदकस्योद सज्ञायामिति रक्षितः। ोदयुक्त' २। इत्यमर । उत्कण्ठितः । इति यथा, कुमारे ५।२६ । “सहस्यरात्रीपदवास- हेमचन्द्रः। (यथा, रामायणे प्यादिकाण्डे । तत्परा" इति उज्ज्वलदत्त । ("प्रेषयिष्यति राजा तु कुशलार्थ तवानघे । वारिशब्देस्य विवरण वोद्धव्यम् ॥) ब्राह्मणान् नित्यशः पुत्ति मोत्सुका भू कदाचन" | उदकपरीक्षा, स्वी, (उदकस्य उदकेन वा परीक्षा ।) "वत्सोव्सकापि स्तिमिता सपर्याम्"। दिव्यविशेषः । यथा । यथोदकपरीक्षा । इति रघुवरी २।२२ ।) पितामह । उत्सूर, ए, (सूर सूर्यमतिकान्त' 1) दिनावसानम् । "तोयस्याथ प्रवक्ष्यामि विधि धर्मा सनातनम्। इसि हेमचन्द्र मण्डल पुष्पधूपाभ्या कारयेत् सुविचक्षण : उत्स्ट , त्रि, (उत् + सृञ् + क्त ।) कृतोत्सर्ग ।तत् शरान् सपूजयेतया वैणवञ्च धनुस्त था" । पर्याय । त्यतः २ हीन ३ विधुत 8 समुज्- तत्र प्रथमतो वरण पूजयेत् । यथा नारद । मित ५ धूत ६ । इत्यमर ॥ (यथा, याज्ञवल्क्य । "गन्धमाल्यै सुरभिभिर्मधुक्षीरसतादिभि । "महोक्षोत्रमशव' सूतिकागन्तुकादय" ।) वरुणाय प्रकुर्चीत पूजामादौ समाहितः” । उत्सेचन, सी, (उत् + सिच् + ल्युट । ) ऊईसेकः । ततो धर्मावाहनादिसकलदेवतापूजाहोमसम- उथलन उपचन इत्यादि भाषा: न्त्रकप्रतिज्ञापत्रशिरोनिवेशान्त कर्म कुर्यात् । उत्सेध, पु, (उत् + सिध् + घम् ।) पर्वतरक्षादीनां "शरांस्वनायसागास्तु प्रकुर्वोत विशुद्धये । ("फूर्मास्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डल", येणुकाष्ठमयाश्चैव क्षेप्ता च सदृष्ट्र क्षिपेत्” । इति महाभारते गजकूर्मयुद्धे । २६ । ३१ ।) पितामह । उच्छ्रयः । (यथा, कुमारे ५ । ८॥ "क्षेप्ता घ क्षत्रियः कार्य्यस्तदत्तिर्ब्राझणोऽधवा ॥ “पयोधरोत्सेधविशीर्णसहति" । धकरहदयः शान्तः सोपवासस्तथा शुधि । उपरिमाग । यथा, कुमारे ५।२४ । इधून प्रक्षिपेद्धीमानू मारते वाति वा भ्शम् । "पयोधरोत्सेधनिपातपूर्णिता" |) विषमे भूप्रदेशे च रक्षस्थाणुसमाकुले" * शरीरम् । इत्यमर । सहननम् । इति हेमचन्द्र। ("मोत्सेधमुष्मार्थशिरातनुत्वम्" । "क्रूरं धनु सप्तशत मध्यमं घटशत मतम् । इति भावप्रकाशे शोथाधिकारे। मन्द पञ्चशत प्रोक्तमेष ज्ञेयो धनुर्विधि" "उत्सेधं सहत शोफ तमाहुर्निचयादतः"। घगुलीना सप्ताधिकं शत यस्य धनुषः परिमाणं इति निदानस्थाने प्रयोदशाध्याये वाभटेनोक्तम् ।) तत् सप्तशतम् । एव घट्शतादिकम् । * ॥ उद् व्य, (उ+किम् + तुक् । एषोदरादित्वात् साधः।) पितामह विशन्युपसर्गान्तर्गत उपसर्गविशेषः। यस्यार्थ । "मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेत्तु शरश्रयम् । ऊर्द्धम् । उत्कर्ष । प्राकम्यम् । नैकश्यम् । इति हस्तानान्तु शते साढ़े लक्ष्य कत्या विचक्षणः । दुर्गादास । प्रकाशः। विभागः। प्रावल्यम् । तेषाच्च प्रेषितानान्तु शराणां शास्त्रदर्शनात् । बखास्थाम् । शक्तिः। प्राधान्यम् । बन्धनम् । मध्यमस्तु शरो ग्रान पुरषेण बलीयसा ! भाव। मोक्ष । लाम । ऊईकम। इति शराणां पतनं याच्य सर्पण परिवर्जयेत् । मेदिनी। सर्पन सर्पन् भरो याति दूरादूरतर यतः" । उद,सी,(उद+बच्) जसम्। इति शब्दरत्नावली । पतन ग्राहमिति शरपतमस्थानपर्यन्त गच्छेदि- ("जगलयान्तोरधिसशवोदे बः। न प्रसरणपक्षेऽपि प्रसनयानकार- ग्रहणं तत प्रथमतः पुरुषान्तरेण तत्स्थाने शरः यानेसच्या नारदः। “नदीषु नातिवेगास तडागेषु सर सु च । देषु स्थिरतोयेषु कुर्यात् पुसा निमज्जनम्" । नातिगास स्थितिविरोधिवेगशून्यास ॥ • ॥ विष्णु । पनशैवालदुष्टयाइमत्स्यजलोकादिवलिते तस्य नाभिमाघजम्चे मनस्यारागदेषिणः पुरुष- स्यान्यस्योरू ग्टहीत्वा धमिमन्त्रिताम्म प्रविशेत् । तत्समकालञ्च मालिङ्करम्दुना धनुषा पुरषो- ऽपर शरमोक्षं कुर्यादिति सस्य शोध्यस्येत्यर्थः । अन्यथा तस्येति व्यथ स्यात् ॥ * ॥ प्यन्यपुग्धस्य स्तम्भधारणमाह स्मृतिः। "उदके प्रामुखस्तिछेद्धर्मस्थूण प्रग्टह्य घ" * प्राइविवाककर्टकजलामिमन्त्रणमा पितामह । तोय त्वं प्राणिना प्राणः सृोराद्यन्तु निर्मितम् । शुद्धेव कारण प्रोक्तं व्याण देछिना तथा । अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे" * ॥ शोध्यकत्र्तकाभिमन्त्रणमाह याशवसक्य' । "सत्येन माभिरक्षख वरणेत्यभिशाप्य कम् । नाभिमाधोदस्थस्य राहीत्वोरू जल विशेत्" । मा मा। अभिशाप्य पथ कारयित्वा। कं जलम् । विशेत् निमजेत् ॥ * ॥ तोरणच निम- जनसमीपे समे स्थाने शोध्यकर्णप्रमाणोद्रितं कार्यम् । यथा नारद । “गत्वा तु तज्जलस्थानं तटे तोरणमुचितम् । कुर्वीत कर्णमाघन्तु भूमिमागे समे शुचौ" ॥ * ॥ पारमोक्षे विशेषमाइतुर्मारदरहस्पती। "शरप्रक्षेपणस्थानाइयुवा जवसमन्वित | गच्छेत् परमया शक्त्या यत्रासौ मध्यम' शर' । मध्यम भरमादाय पुरुषोऽन्यस्तथाविध । प्रत्यागच्छेत्त वेगेन यत स पुरुषो गतः । घागतस्तु शरयाही न पश्यति यदा जले । पन्तनलगतं सम्यक् तदा शुद्धि विनिर्दिशेत् ॥ धन्यथा न विशुद्ध स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शनात् । स्थानादान्यत्र गमनाक्ष्यस्मिन् पूर्व निवेशयेत्" * नविनौ विशेषयति नारदः । "पञ्चाशतो धावकाना यो स्यातामधिको भये । तौ च तत्र नियोक्तव्यौ शरामयनकर्मणि" एकाङ्गस्य दर्शनादिति कर्णाभिप्रायेण । "शिरोमाघन्तु दृश्येत न कर्णी नापि मासिके। पसु प्रवेशने यस्य शुद्धं तमपि निर्दिशेत्" । इति विशेषाभिधानात् । कात्यायन । "निमज्योत्सवते यस्तु र सेत् प्राणिना भर | पुनस्तष निमजेत दापिकविमाविसः" जलान्तर्गतमत्स्यगणोकादिना दश समुत्सवते यदि तदा दरे दृशे पुनर्निमननीय इत्यर्थ ॥ * ॥ पितामहः। "गन्तुचापि च कर्मुश्च सम गमनमज्जनम् । गच्छेत् तोरणमूनात्तु शरस्थान जवी नर । तस्मिन् गते वितीयोऽपि वेगादाराय शायकम् । गच्छत्तोरणमूमन्तु येत स पुरुषो मतः । पागवत शरयादी म पश्यति यदा जले कात्यायन । देयम् । नारद । । 1 ·- -- - । २३० उद उद यन्त सगत सम्यक तत शुद्धि विनिर्दिशेत्" । उत्तरायणम् । इति स्मृति : (यथा, मनु ।१।६७ ! रत्नावली 1 (पाकवशात् प्राप्तान्ते, त्रि। यथा, पत्र मन्जनसमकालगमनाभिधानात् परमोक्ष "देवे राज्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयो पुन । पातपथब्राह्मणे । “पूटतमसदिति तदाडयधुदन्त समकान गमन शूलपाण्युक्तमयुक्तम्। मज्जनसम अहस्तत्रोदगयन रात्रि स्याद् दक्षिणायनम्” । तहि जुड्यात् तनोदन्त कुर्य्यादुप इ दहेत् कालक्षिप्त मध्यम शरमादायेत्यपरसुक्तमपि प्रमा "तदादित्यस्योदगयनमादानञ्च घीतून् शिशि यद्यदन्त कुर्यादप्रशि वै रेत उपदग्ध तस्मानो- णशून्यम् । ततश्च त्रिषु पारेषु मुक्तेषु एको वेग रादीन् ग्रीमान्तान् व्यवस्रोत्" । इति सूत्रस्थाने दन्त कुर्यात्" ) वान् मध्यमशरपतनस्थान गत्वा तमादाय तत्रैव घोऽध्याये चरकेणोक्तम् । विस्तरश्चास्योत्त- उटन्तक , पु, (उदन्त + खार्थे कन्।) उत्तान्त । वाती तिसति । अन्यस्तु पुरुषो वेगवान् शरमोक्षस्याने रायण शब्दे ज्ञेय ।) इति शब्दरत्नावली। तोरणमूने तिठति एव स्थितयोन्ततीयाया कर- उदग्भूम , पु, (उदगुत्तरदिग्वत् प्रास्ता भूमिर्यच । उदन्तिका, स्त्री, (उत् + च्यन्त + णिच् + एखल + तालिकाया प्राइविवाकदत्ताया शोध्यो निम समासे + अच् ।) सद्भूमि । उत्कृष्ठस्थानम् । इति टाप् ।) टप्ति । इति हारावली। घ्नति तत्समकालमेव तोरणमूलस्थितोऽपि हुत जटाधर ॥ उदन्या, स्त्री, (उदन्गति उदकस्येच्छा वा। सुप तर मध्यमशरपतनस्यान गच्छति शरग्राही च उदग्र, त्रि, (उद्तमग्र यस्य ।) उच्छ्रितम् । उच्चम् । धात्मन क्यच् । थानायोदन्येति ईत्वाभावः काचि तस्मिन् प्राप्ते द्रुततर तोरणमूल प्राप्यान्तञ्जल इत्यमर ॥ (विशालम् । महत् । दीर्घम्। भीमम् । उदकस्योरन्भावोऽपि निपात्यते ध्यप्रत्ययादित्य ।) गत यदि न पश्यति तदा शुद्धो भवतीति वर्नु । "नयन् मधुलिह श्वैत्यमुदग्रदशनाशुमि" ॥ पिपासा । इत्यमर । (यथा छान्दोग्योपनियदि । नार्थ ॥ तत्र प्रयोग । उक्तलक्षणजना इति माघ । २१२१ । तथा, रघु | २ | ५३ । ६।८ ५। "पथ यत्रतत्पुरुषः पिपासति नाम पायनिकटे तथा तोरगा विधाय उक्तदेपो लक्ष्य । "क्षतात्किम्न वायत इत्यदय क्षत्त्रस्य पाव्दो भुव तेज एव तत्यीत नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनाय कृत्वा तोरणसमीपे सार धनु सपूज्य जला- । ने 6"। "अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाह" इति पुरुषमाय इत्येव तत्तेज प्याघए उदन्येति" ।) शये वरुणमावाद्य पूजयित्वा तत्तीरे धमादींश्च । च रघु। ६ । ३२ ॥) उदन्वान्, [व] पु, (उदकानि सन्त्यत्र । उदक+ देवान् एवनान्तमिष्ट्वा दक्षिणा कृत्वा शोध्यस्य उदग्रदन्, [त्] पु, (उदग्रौ दन्तौ यस्य । व्यग्रान्तशुद्ध- मतुप् । उदन्वानुदधौ चेत्युदकस्य उदन्भावो शिरसि प्रतिज्ञापत्र बद्धा प्राडविवाको जन्नमभि शुभवृधवराहेभ्यश्चेति दन्तम्य दढ ) उच्चदन्त- निपातित मतुपि ।) समुद्र । इत्यमरः ॥ (यथा मन्त्रयेत् । वक्ष्यमाणमन्त्रेण । हस्ती । 'हद्दन्तयुक्त, त्रि । इति हेमचन्द्र । रघु ४ । ५२॥ ॐ "ताय त्य प्राणिनाप्राण रहेगद्यन्तु निर्मितम्। उदज, पु, (उत् + व्यञ् + समुदोरज पशुविति' "असह्यविक्रम सद्य दूरान्मुक्तमुदन्वता" । शुद्धश्च कारण प्रोक्त द्रष्याणा देहिना तथा । यम् । व्यघनपोरिति पर्युदासात् वीभावो न।) ऋषिविशेष । इति पाणिनि'। ५२।१३) यतम्व दर्शयात्मान शुभाशुभपरीक्षणे" | इति ॥ पशुप्रेरणम् । इत्यमर । उदप प्याधाते । सौत्रधातुरयम् । इति कविकल्प शोध्यन्तुॐ "सत्येन मामिरतख वगणा” इत्यनेन उदश्चन,लो, (उत् + ध्यञ्च + ल्युट्।) पिधानपात्रम् । द्रुम । (पर सफ सेट ) पञ्चमखरादि' । उदक्ष । जस्लमभिमन्ना ग्टहीतस्थूणम्य शोध्यनाभिमात्रोद इति हेमचन्द्र ॥ हाकुनि इति भाषा। (यथा, इति दुर्गादास । पानुबन्ध उदधातुरय भ्रम कावस्थितम्य बलीयस प्रामुखस्य पुरुषस्य समीप। पूतपथब्राह्मणे । ४।३। ५ । " प्रतिप्रस्थाता वणात् उदपेति लिखित । जस्लमध्ये गच्छेत् । तत पारेषु विघु मुक्तेषु मध्यम ससवावानयत्युन्नेता चमसेन वोदचनेन वा" 1) ' उदपान, सी, पु, (उदक पीयतेऽस्मिन् । उदक + शम्पातस्याने मध्यम पार गृहीत्वा जविन्येकस्मिन् ऊर्द्धक्षेपणम् ॥ पा+धिकरणे + ल्युट, उदकस्य उद ।) कृपः | पुरुषे स्थिते व्यन्य स्मिय तोरणमूलस्थिते प्राविवा- , उदश्चित, त्रि, (उत् + पञ्च+ क्त I) ऊर्द्धक्षिप्तम् । , इत्यमर । कन तानत्रये दत्ते पोध्यो ग्टहीतस्थगाप्रामुखपुरु इति हेमचन्द्र । ( "उदञ्चिताक्षोऽश्चितदक्षि-! ("तड़ागान्युदपानानि वाप्य प्रसवणानि घ" | पम्योर ग्रहीत्वा निमज्जति तत्समकालमेव तो.। गोर"। इति मट्टि । (पूभितम् ।) इति मनु 18८। तथा, रामायणे २।८०।१२। रणमलस्योऽपि मध्यमशरम्यान हुत गच्छति। उदगडपाल , ए, (उदगठस्य उनिन्नाण्डम्य पालो गमन "निर्जनेषु च देशघु खनयामासरत्तमान् । तत पारग्राही च तस्मिन् प्राप्त इत तोरणमूल पलायन यत्र । मत्स्यसर्पविशेषाणासगर उभिन उदपानान् बहविधान् वेदिकापरिमण्डितान्"। प्राप्य जलान्त स्थ यदि न पश्यति तदा शुद्ध । सत्पलायते इति प्रसिद्धि ।) मत्स्य विशेष । सर्प भाये ल्युट । जलपानम् । यथा गीतायाम् । २।०६ कर्णाद्य विमा शिगेमात्रदानेऽमि शुद्धः । भेद । इति मेदिनी "यावानर्थ उदयाने सळत सातोदके" 1) मज्जमस्यामादन्यत्रगमनेऽप्यशुद्ध । ततो दक्षिगा. उदधि, पु, (उदानि उदकानि वा धीयन्तेऽम्मिन् । उदय , पु, (उदयन्ति ग्रहा यस्मात् । उत् +E+ दिक दद्यात्"। इति दिव्यतत्त्वम् । उद+वा उदक+धा+कि 1) समुद्र । इत्य.' पच् ।) पूर्वपर्वत । उदयाचल । (माये + घ्यम् ।) उदकीर्ण, प, (उदेन अन्नेन कीर्ण व्याप्त ।) महा. मर । ("उदधेरिव निम्नगाशतेय्वभवनाम्य विमा समुन्नति । ति मेदिनी। दीप्ति । मङ्गलम् । करन्न । इति गनिगट । नना क्वचित्" । इति रघु | मेघ । घट1) इति शब्दरत्नावली ग्रहाणामुद्गम । तत्र उदकीर्य , पु, (उदेन कीर्य 1) कर नविपोप । ' उदधिक्रा , पु, (उदधि + फ्रम + विट् । ) समुद्रा सूर्यस्योदयविवरण यथा, वियणुपुराणे २ चशे क्रमणकत्ती । इति व्याकरणम् । इति रतमाला डालकरम्घा डरकरञ्ज। यध्याय 1 त्यादि भाषा । (ध्यग्योक्त पर्यायो भावप्रकाशे।' उदधिमल , पु, (उदधे समुनस्य मल व 1) समुद्र "उदयान्तमने चैव सर्वकालन्तु समुखे । "उदकीय॑स्तृतीयोऽन्य पड्यन्या एरिवारणो। फेन । यस्य गुगा । पीतलत्वम् । कवायत्वम् । दिशामशेपासु तथा मैत्रेय विदिशास च।१३ मटी वायसी पापि करनी करमनिका"! यतिवान्तिकारित्वञ्च । इति मनवानम । यैर्यत्र दृश्यते भाखान् म तेयामुदयः रमत । गुणा यम्य करनीशब्देशातल्या ।) उदधिमेखला, स्त्री, (उदधिर्मेखलेव यम्या :) एथिवी।। तिरोभावश्च यति तवान्तमम रये १७ इति महाभारतम् ("चतुगदधिमालामेश्य नेवास्तमममम्य नोदय सर्वदा गत । उदघया, स्त्री, (उदक मा अहिरबानार्थमईतीति। साया भुवो मा"। जति कादमीकयामुखे ।) उद+मायामिति यत् ।) जम्बना । ऋतु. उदयाम्नमनाग्यञ्च दर्शनादर्शन रवे १५॥ उदन्त , पु, (उद्तो निस यन्तो यम्य ।) वार्ता। शमादीनां पुरे तिछन् स्पप्रत्येय पुरश्रयम् । मती। इत्यमर । (यघा, मनु । ५01 "नोदफायाभिमाषेत यश गोमचारत') ("कान्तोदन्त सएदुपगत सहमात्किचिदग": विकी दो विकर्णस्य स्त्री कोयाग्दे पुरे चार प्रति मेघदूते" १.१ । सथा, ग्धु ।१२।६।। उरितो बईमानामिगमध्याहासपन रवि । उदगद, ए (उदगुप्तरे योऽहि । हिमालय पर्मतः।। "श्रुत्वा गम प्रियोदम्त मेने सत्मकमोत्मक" सत पर सन्तीमिभिरत निगति ११ पन्द्र। साधु । इति मेदिनी। रसियाजनम् । इति पद उदयातमभाभ्यास मते पूर्वापरे दिौ । उपनयन, सो, (उदफ उतरम्यामयन गमनम्।)' - . - - - 1 - ·। । २३१ उद उद यावत् पुरस्तात्तपति तावत् एछेऽथ पार्श्वयो १८ तस्मान्मेरोरुत्तरस्था दिशि सदा दिवापि अन्येषा कुक्षियार्थादरकटीएयरक पर्बभेदनम् ॥ ऋतेऽमरगिरेमरोरुपरि ब्रह्मण सभाम् । दिनेऽपि नित्य राधिरेव । अय भाव । मेरु प्रद. शुष्ककासोऽङ्गमश्च गुरुता मनसग्रहः । ये ये मरीचयोऽर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मण समाम्॥१६॥ क्षिणीकुर्वन्त सूर्य ये यत्र पश्यन्ति सैव तेषा श्यावारणत्वगादित्वमकस्मान्मासद्धिमत् ॥ सतोदभेदमुदर तनुकृष्ण शिराततम् । ते से निरस्तास्तमासा प्रतीपमुपयान्ति वै । प्राची। तेषाञ्च वामभाग एव मेरु । अत सर्वेषा सर्वदा मेरुरुत्तरत एव । दक्षिणमागे च लोका याधमानादतिवच्छब्दमाहत प्रकरोति च ॥ तस्माद्दिश्युत्तरस्या वै दिवारात्रि सदैव हि । सबैषा दीपवर्षाणा मेरुत्तरतो यत ' ॥२०॥ लोकाचल । तस्मादुत्तरस्या दिशि सदा रात्रि । वायुश्चात्र सरक् शब्दो विचरेत् सर्वतोगति" ॥ उदयास्तमने च सर्वकाल भवत । ते च परस्पर दक्षिणस्याच दिशि सदा दिनमिति । यदा। पाणियादित्यत्र व्यबनान्त पाच्छब्द आर्यत्वात् । समुखे समानसूनस्ये भवत । तत्र हेतुमाह । भारतादिवर्षस्थाना सम्मुखे सूर्यमुद्यन्त पश्यता कुक्षिपादरेत्यत्र कुक्षिशब्द उदरस्य वाम- ययति । रवेशदयास्तमयौ सर्वकाल मध्याह्न एव मुत्तरस्या दिशि वामभागे मेरोरेकत सदा दक्षिणभागद्दयवाची। सर्वतोगति सकलकोछे सतोऽस्य न स्त एव तो रवेरुदयास्तमयत्व दिनम् । धन्यतश्च सदा रात्रि । दक्षिणभागे तु सञ्चरन् ॥ यत्तिकमाह। दर्शनादनमात्रमेव ॥ दनादनियोरवधिमाह। सदा दिनमेवेत्यर्थादुक्त भवति" ॥ इति तट्टीकाया "पित्तोदरे ज्वरो मूछी दाहन्तट कटुकास्थता । श्रीधरस्वामी॥ भ्रमोऽतिसार पीतत्व त्वगादावुदर हरित् । एकादीनामिति । इन्द्राद्यन्यतमस्य पुरे मध्याहे पीतताम्रशिरानई सखेद सोम दह्यते। तिष्ठस्तदेक पुर अमित पुरदय चेत्येव पुर- उदयन, स्ली (उत् ++ ल्युट।) उदयः । इति मे- दय तदन्तराजस्थौ दौ च विकणी कोणी उद दिनी। (यथा ऋग्वेदे १।०८। धूमायते म्मदुस्पर्श क्षिप्रपाक प्रदूयते" ॥ याद्यवस्थाभि स्तृशति खरश्मिभिर्भासयति । तथा "एषा युक्त परावत सूर्यस्योदयनादधि" 1) हरित् शाकवर्णम् । सोम यन्तस्तापयुक्तम्। दह्यते विकर्णस्य अग्न्याद्यन्यतमकोणे मध्या स्थितस्त | उदयन , पु, अगस्त्यमुनि । वत्सराज । इति मेदिनी। वहिर्दाहयुक्तम् । धमायते धूममिवोदमति । कोण व्यभित स्थित कोणहयं चेत्येव जीन् को ("प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदान् ग्रामसद्धान्" क्षिप्रपाक क्षिप्रपाकात् जलोदरता याति । प्रदू- णान् तन्मध्यवर्त्तिद्दे च पुरे तथैवोदयाद्यवस्थाभि इति मेघदूते।३६) उदयनाचार्य । स च कुसुमा- यते व्यथते ॥* कफोदरमाइ। स्पृशति । भूवलयस्याड़े प्रतपन् दृश्यते ताव नलिग्रन्यकर्ता। "ग्लेग्मोदरेऽहसदन खापश्वय थुगौरवम् । दह । य? तु न दृश्यते तावदात्रिरित्यर्थ' । उदर, ली, (उत् ऋणातीति । "उदिदृणातेरजलौ तन्द्रोत्लेशोऽरचि श्वास कासः शुक्लत्वगादिता। तथाहि ऐन्द्रे पुरे मध्याहे यदा तिष्ठति तदा पूर्वपदान्त्यलोपश्च” । उत् +१+व्यच । अन्त्य- उदर स्तिमित निग्ध शुल्लराजीतत महत् । सौम्यपुरस्थानामस्तमय । ऐशकोणस्थाना टतीयो लोपच ।) नामिस्तनयोर्मध्यभाग । पेट इति चिराभिद्धिकठिन शीतस्पर्श गुरु स्थिरम्" ॥ यामः। यमिकोणस्थाना प्रथम । याम्ये स्थिता भाषा। तत्पर्याय । पिचिण्ड २ कुक्षी ३ जठर 8 खाप स्पर्शज्ञता | गौरवमङ्गानाम् । तन्द्रा निद्रा- नामुदय । एवं यदा याम्ये मध्या तिष्ठति तदा तुन्दम् ५। इत्यमर । युद्धम् । इति मेदिनी । बाइल्यम् । उत्स्लेशो हल्लास | शुस्लराजीतत ऐन्द्र यस्तमय । यमिकोणे टतीयो याम । ("उपस्थमुदरं जिया हस्तौ पादौ च पञ्चमम्"। शुक्लशिराव्याप्तम् ॥ ॥ सन्नियातोदरमाह । ने तिकोणे प्रथमो याम । वारणे उदय । यदा इति मनु । ८ | १२५ ॥ ) "स्त्रियोऽनपान नखलोममूत्र- च वारुणे मध्याह्न तदा याम्ये यस्तमय । नैति-| उदरः, पु, (उदर प्यश्रयत्वेनास्यस्य । व्यर्थ प्यादित्वा विडार्त्तवैर्युक्तमसाधुत्ता। कोणे हतीयो याम । वायव्ये प्रथम । सौम्ये दच् ।) उदरस्थरोगविशेष । उदरी इति भाषा । यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गराय उदय । यदा सौम्ये मध्यानस्तदा वागणे यस्त यथा । यथोदराधिकार'। तनोदरस्य निमित्त दुष्टाम्बुदृघोविषसेवनाच ॥ मय । वायव्ये टतीयो याम ! ऐशकोणे प्रथम । तेनाशु रक्त कुपिताच दोषाः ऐन्द्रे उदय । रव यमिकोणे यदा मध्याहत्तदा "रोगा सर्वेऽपि मन्देऽमौ सुतरामुदराणि च । कुय्युं सुघोर जठरं त्रिलिङ्गम् । ऐशकोणे अस्तमय । इन्द्रपुरे टतोयो यामः । व्याजीर्णन्मलिनेश्चान्यआयन्ते मलसञ्चयात्" । तच्छोतवाते शदुर्दिने च यमपुरे प्रथम । नैर्ऋतिकोणे उदय । इत्यादि ध्यमौ मन्दे सबै रोगा जायन्ते किन्तु सतरा- विशेषत कुप्यति दह्यते च ॥ योज्यम्। एव मेरो सर्वतः परिभमन् सू मतिशयेन उदराणि जायन्ते । व्यपरानपि हेतू. स चातुरो मूर्च्छति हि प्रसक्त र्योऽईभूवलय प्रकाशयन् दर्शनादर्शनाद्यपेक्षया नाह ! प्यजीर्णान्मलिनैश्चान्य अत्यन्तदोषजनक पाण्डु कृश शुष्यति टयणया च । यहोरात्रव्यवस्थाकारणमुक्त भवति । सन्नि मलसश्चयात् मलामा दोषाणा पुरीयस्य चाति दूष्योदर कीर्तितमेतदेव धानव्यवधानकृतमेव रश्मीना वृद्धिहासतीयत्व दृद्धेः। पत्रोदरशब्देनोदरस्थो रोग उच्यते । यस सीहोदर कीर्तयतो निवोध" । मन्दत्वादिकमपीत्याह । उदित इति गोभिःर- स्त्रिय प्रत्यविवेकिसन्निहितजनोपलक्षणम्। ताश्च मिमि ॥ दिग्विभागोऽप्युदयास्तमयनिमित्तर "तात्स्थातद्धर्मताभ्याञ्च तत्समीपतयापि च | खसौभाग्यमिच्छन्त्य । विट माारादीनाम् । त्याह उदयेति। यत्र यस्योदेति सा तस्य पूर्वा तत्साहचर्यात् शब्दाना रत्तिरुता चतुर्विधा" " यार्तव रज | अरयो वा। गरान् सयोगजानि दिक् । यत्रास्तमेति सा अपरा प्रतोची । तथा सप्राप्तिमाह। विषाणि । दुशाम्बु सविषमत्स्यटशपर्णादियुत श्रुति । "तस्मादसावादित्य सर्वा प्रजा प्रत्य "रुद्धा वदाम्बुवाहीनि दोषा सोतासि सञ्चिताः शटितञ्च ॥ दूषीविष विषमेवामाद्युपघातेन खल्प- गुदेति । तस्मात् सा एवान्यतः प्रत्युदगादिति"। प्राणानापानान् सदुष्य जनयन्त्युदर टणाम् ॥ * ॥ प्रभावम् । यत उत्तम्। पुरस्तादुद्यन्त सूर्य पश्यतस्य दक्षिण-वाम-पार्श्व- सामान्यरूपमा। "जीर्ण विषघ्नौषधिभिईत वा मागो दक्षिणोत्तरे दिशाविति दर्शयन् रश्मि "याध्मानं गमनेऽशक्तिबल्य दुर्बलामिता । दावाग्निवातातपशोधितच। विस्तारावधिमाह । यावदिति । चतुर्दिक्ष लोका शोथ सदनमगाना सङ्गो वातपुरीषयो। खभावतो वा गुणविप्रयुक्त लोकाचलपर्यन्त तपतीत्यर्थ मेरी तु विशेष दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेष भवन्ति हि* विष हि दूधीविधतामुपैति" । माह। ते इति। ब्रह्मसभावज मेरोगपर्यापि सनिकरनिदानपूब्धिका सख्यामाह । गुणविप्रयुक्त गुणवियुक्त तत् । उदरं शीततादिषु सर्वतस्तपति न तु ब्रझसमा भासयति । तत्र "एथक्दोघेः समस्तैश्च शोहबद्धक्षतोदकै । कुप्यति । दूधीविषस्य कोपात्। मूछातिविषयो- हेतुमाह। ये ये मरीचय इति । मेरो सर्वतोऽपि सम्भवत्युदराण्यटौ तेषा लिङ्ग एथक् मटणु ॥ * ॥ गात् । प्रसक्त गिरन्तरं एसदेव सन्नियातोदरम् । विपोषतान्तरमाह। तस्मादिति। यतो यस्मात् वातोदरस्य लक्षणमाह । तन्त्रान्तरे दूष्योदर कीर्तितम् । व्यथवा परस्पर सर्वेषा द्वीपाना वर्षाणाश्च मेरुरतरत एव स्थित । "तत्र वातोदरे शोथ पाणिपानामिकुक्षिषु । दूधयन्तीति दोषा एव दूष्यात कृतमुदर दृग्यो. माह। या। ..

·. दरम् ॥ * ॥ शहोदरमाह। "वर्द्धते शीहरड्या यदिद्यात् सीहोदर हि वत् । सदामे वर्द्धते पार्श्वे निमित्त तस्य तत्र यत् । प्रद्धशीइलिङ्गानि यान्युक्तानि भिषग्वरै। सीहोदरेऽपि दृश्यन्ते तानि सर्वाणि देहिनाम्": सीहोदरस्यैव भेदो यचद्दाल्युदर न पुनरधिक- मित्याह । “सथान्यपाचे यकृति प्ररद्धे ज्ञेय यक- हाल्युदर तदेव"। यकृहालयति दोषैर्मेदयतीति यवदाल्युदर तदेव उदरमेव * : बदगुदमाह। “यस्यानमनिरपलेपिभिवा, वालासभिवी पिहित यथावत् । सधीयते यस्य मम सदोषः, प्राने नै शङ्करवञ्च नाधाम् । निरुध्यते यस्य गुदे पुरीष निरेति चक्कादपि चाल्पमल्पम् । हनाभिमध्ये परिद्धिमेति तस्योदर बडगुद वदन्ति": उपलेपिमि पिच्छिलेरनै शाकशालुकादिभिः । पालाश्ममि वालुकामि कारा पालै केशै यसभि पाषाणेब्वा । यथावत् यस्य यत् सम्भवति । मल पुरीषम् । शङ्कारवत् समाजनीक्षिप्तरण- धूल्यादिवत् । “मारोऽवफर पुमान्" इत्यमरः । शबारो घूण इति लोके । नाद्या व्यन्वनाधाम् । हमाभिमध्ये हनाभ्योर्मध्ये ॥ * क्षतोदरमाइ। "शल्य यथानोपहत यदन्त्र भुक्क भिनत्यागतमन्यथा वा । तस्मात् क्षतोऽन्त्रात् सलिलप्रकाश गुदतस्तु भूय ॥ मामेरधचोदरमेति द्धि निस्तुद्यते दाल्यति चालिमात्रम् । एतत् परिसाव्युदर प्रदिप दकोदर कोतवतो नियोध" । शल्य कर्करादि । प्यनोपहत धननिहितम् । मुक्त यदन्न भिनत्ति । तथा वन्यथा धागत भोजन विना यागत शरादि। तदपि यदन्त भिनत्ति एतदुपलक्षणम् । स्टम्भणमत्यपन वा यदान मिनति । यत उक्त चरके । "शर्कराष्णकाष्ठास्थिकण्टकैरनसयुतः । भिद्येतान्त्र यदा मुक्त स्टम्भयात्यनेन वा" इति । सस्मात् मिन्नादन्वात् । गुदतस्त भूय मन्त्रात् समुत्य पुनर्मुदत सवेदित्यर्थः । दास्यति विदी- र्यतइव। पदसिद्धिराषत्वात् । एतत् क्षतोदर तन्त्रान्तरे परिसाव्युदर प्रदियम् । *! उदकोदरमाह। “यत् तेहपीतोऽप्यनुवासितो वा, वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरू। पिज्जल शीतलमासु तस्य सोतासि दुष्यन्ति हितबहानि । खेहोपलिवथवापि वेधू- दकोदर पूनवदभ्युपैति । खिग्ध महत्तत् परित्तनामि समाततं पूर्णमिवाम्बुना " २३२ उद यथा दृति क्षुभ्यति कम्पले च शब्दायते घापि दकोदर तत्" । स्नेहपीतः पीतइत्यत्राध्यवसितादित्वात् कर्तरि त पश्चात् स्नेह पीतः स्नेहपीत इति तत्परुष । तेन सह पीतवानित्यर्थः। धनुवासितो वा रही- तानुवासनवस्ति । वान्त व्यत्रापि पूर्ववत् कर्तरि त तेन वान्तवानित्यर्थ । रव विरिक्तः विरिक्त- पान् । तथा निरूफ ग्रहीतनिरूत्वस्ति । स घेदामु शीतल जल पिवेत् । तस्य तदहानि जल- वहानि सोतांसि दुष्यन्ति स्वकर्मदुशानि भवन्ति जलवहेषु सोत स दुरेषु सत्स धनरसे उपस्चे- इन्यायेन वहिभूते दकोदरमायाति । अथवा तेषु उदकवहेषु सोत ससेहोपलिप्तेषु पूर्ववत् यथापूर्वम् । धन्नरसे उपस्नेहन्यायेन वहिनि स्टते दकोदरमायाति । तथा जलेऽपि वहिनि हते दकोदरमायाति । तत् उदरम् । परिरचनाभि गम्भीरनामि। समातत स्तमम्। यथा दृतिः धर्ममय जलाहरणपात्रम् । क्षुभ्यति धन्तर्जल- दोलनेन सञ्चजति कम्पते परि शब्दायते कम्प- मान सत् शब्द करोति। *] साध्यासाध्यलक्षणमाह । "जम्मनवोदर सर्व प्राय' कृतम मतम् । पणिनस्तदजाताम्ब यत्नसाध्य नवोत्थितम्" ! बनिन' प्यभाताम्ब नवोत्थितश्च यत्नसाध्यमित्यन्वय । "पश्चाद्वगुट तूई सर्व जावोदक तथा। प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रश्च दकोदरम्" । छिद्रान्त शरादिना छिद्रमन्त्र यस्य तदुदर प्रभा- वाय भवति ! # जातोदकस्योदरस्य लक्षणमाह। चरकः । "पय पूर्णा दृतिरिव क्षोभे शब्दकर मदु । अप्रव्यक्तशिरःशूल नितान्तमुदर महत् । प्यालस्यमास्यवैरस्य मून व सकृच्छ्रत । जातोदकस्य लिङ्ग स्याम्मन्दोऽमिः पाण्डुतापि च । शूलाक्ष कुटिमोपस्थमुपसिनतनुत्वचम् । बलशोणितमासामिपरिक्षीणश्च वर्जयेत्” । शूमाक्षस्थाने शूनाक्षमिति च पाठः । कुटिलोपस्थ वक्रमे हमम्। उपसिनतनुस्वच । उपरि यादी तन्नो त्यग्यस्य । त उदरिणम्। "पार्श्वमानविद्वेष शोफातीसारपीडितम् । विरिक्त चाप्युदरिण पूर्यमाण विवळ येत्" । विरितमपि पूर्यमाण पूर्यमाणोदर उरिण विवर्जयेत् । वथोदरस्य चिकित्सा। "एरण्डतल दशमूजमिनं गोमूत्रयुक्तस्त्रिफलारसो का । मिछन्ति वातोदरशोधभूलान् काधः समूत्री दामूलजव । कुछ दन्ती यवक्षारः पाठा विनवण वधा। शुण्ठी घोष्णाम्बुना पीता वातोदररजापहा" । कुष्ठादिचूर्णम् ।। "लशुनस्य सुलामेका जलद्रोणे विपाचयेत् । घिकटु त्रिपचा दन्ती हित सैन्धवचित्रकम् । उद देवदार वघा कुछ मधु शिगुः पुनर्नवा । सौवर्चल विलानि दीप्यको गजपिप्पली! एतेषां पलिकान् भागान् विएत घट्पणानि च। पिष्टा कमायेणेतेन तैल मद्दमिना पचेत् । तत्पिवेत् प्रातयत्याय यथामिमलमात्रया । निहन्ति सकलान् रोगान् उदराणि विशेषत । मूत्रकृच्छ्रमुदावर्तमन्तरद्धिगुदप्रमोन् । पार्श्वकुक्षिमव शूलमामशूलमरोचकम् । यकृदछीलिकानाहान् लोहान पावेदनाम्। मासमाण नश्यन्ति यशीसिर्वातजा गदा"। इति रसोनणम् ॥ "पित्तोदरेषु वलिन पूर्वमेव विरेचयेत् । दुर्बल इनुवाप्पादौ शोधयेत् सौरवस्तिना । सनातवलकायामि पुनः स्निग्ध विरेचयेत् । पयसा च विसत्कल्कैश्वकस्य श्टतेन च । पिप्पल्यादिगणनान्य पाचित पाययेद्धिक । नर यथासुज नित्य कमोदरनिरत्तये" "नागरनिफनाकएकैर्दध्यम्बुपरिपेषितैः । माचित तेलमाज्यश्च पिवेत् सर्बोदरापहम्" ! इति नागरादितल चतश्च ।। "शालियटिकगोधूमयवनीवारमोजनम् । निरूहो रेचन श्रेष्ठ सर्वेषु जठरेण च । घानूपमोदन मास शाक पियकृत विमाः । व्यायामश्च दिवाखानपानपानानि वर्जयेत् । तथोग्रणवणोष्णानि विदाधीनि गुरूणि च । नाद्यादन्नानि जठरे तोयपानश्च वर्जयेत् । उदराणा मलाष्यत्वावडश शोधन हितम् । क्षीरेणैरण्डतल वा पिवेन्मूत्रेण वासवत्" : * ॥ "वातोदरी पिवेत्तक पिप्पलीलवणान्वितम् । शर्करामरिचोपेत खादु पित्तोदरी पिवेत् । यवानीपुषाशाजीव्योषयुक्त कमोदरी। सन्निपातोदरी यवानी पुषा धान्य त्रिफला चोपकुचिका । कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा पाटी बचा। शता भीरको व्योष स्वर्ण क्षीरी च धिषकम् । दौ क्षारी पौष्कर मूलं कुष्ठ लवणपञ्चकम् । विडडच समासामि दन्त्या भागत्रय भवेत् । विदिशाने दिगुणे सासना स्याश्चतुर्गणा । एष नारायणो नामा चूर्णो रोगगणापछ । एन प्राप्य निवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासराः ! सक्रणोदरमि पेयो गुल्मिभिर्वादराम्सुना । धानद्धवाते सरया वासरोगे प्रसनया। दधिमण्डेम विडयन्धे दाडिमाम्बुभिरशसे । परिकलघु रक्षास्रष्णाम्बुभिरजीर्णके । मगन्दरे पाण्डुरोगे कासे पासे गलग्रहे। छदोगे ग्रहणीरोगे कुठे मन्देऽनले परे। दष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कधिमे विधे। याई खिग्धकोयोन पेयमेतद्विरेचनम्"। उपकुचिका कारवी ध रहनीरक । यस्य मग- रेला माम इति लोके। तस्य भागदय याद्या पुन- रातो। वर्णक्षीरी चोक इति लोके। विशाला इन्द्रवारसी। सातला सोडदभेद' सातवेवेब साव' सवे? युक्त विकटुक्षारसैन्धवैः ।

·- ॥ । पाण्डगद निहन्ति" ॥ २३३ उद उद प्रसिद्धा । परिकी गुदे परिकर्त्तनवत् पीडा पुनर्वस जितात्मानमग्निवेशोऽब्रवीदच ॥ इति नारायणचूर्णम् ॥ भगवन्नुदरैर्दु खेदृश्यन्ते हर्दिता नरा' । "सुकदीरदन्तीत्रिफलाविडङ्गा- शुटकवता कृशै विराधनातादरकुक्षय ॥ सिहीत्रिरक्षित्रकसूर्यकल्कै । प्रणयामिवसाहाराः सर्वचेछावनीश्वरा । वृतं विपक कुडवप्रमाण दीना प्रतिक्रियामावान्नहतोऽसूननाथवत् । तोयेन तस्याक्षसमेन कर्षम् ॥ तेघामायतन सङ्ख्या प्राग्रूपाकृतिभेषजान् । पीतोघामम्भोऽनुपिवेदिरेके यथावज्ञातुमिच्छामि गुरुणा सम्बगीरितम् । पेय रसं वा प्रपिवेदिधिज्ञ । सर्वभूतहितायपि शिव्येणैव प्रचोदित । नाराधमेन जठरामयाना- सर्वभूतहित वाक्य व्याहर्तुमुपचक्रमे" ॥ यस्य सनिदान सम्प्राप्तिकलक्षणं यथा,- मुक्त प्रयुक्त प्रवदन्ति सन्त" इति नाराचटतम् ॥ * ॥ "अग्निदोषान्मनुष्याणा रोगसङ्घा एथविधा । "ववाण्याः कर्षमात्राया कल्क दध्यादिवेरितम् । मलरड्या प्रवर्त्तन्ते विशेषेणोदराणि तु ॥ निगिलेदारिणा नित्यमुदरत्याधिशान्तये" " मन्देऽमौ मलिनर्मुक्तरपाकाद्दोषसञ्चय । वज्राण्डी शूरणपत्री माणभेद । वज्राण्डी इति प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य मार्गान् बहोत्तरोत्तरान्॥ त्वमासान्तरमागम्य कुक्षिमाध्यापयन् रशम् । "पुनर्नवादारनिशासविश्वा- जनयत्युदर तस्य हेतु टणु सलक्षणम्" ॥ पटोलपथ्या' पिचुमदार । सामान्य हेतवा यथा,- सनागरच्छिन्नरहेति सबै "यत्युयणलवणक्षारविदाह्मलरसाशनात् । कृत कषायो विधिना विधिझें । मिथ्याससर्जनाक्षविरुद्धाशुचिभोजनात् ॥ गोमूघयुक् गुग्गुलुना च युक्त- क्षीहाग्रिहणोदोषकर्षणात् कर्मविममात् । पीत' प्रभाते नियत नरायाम् । लियानामप्रर्तीकाराद्रौक्ष्याद्देगविधारणात् ॥ साङ्गशोथोदरपार्श्वशूल- खोतला दूषणादामात् सक्षोमादतिपूरणात् । श्वासान्वित अविातप्रकृद्रोधादन्त्रस्फुटनभेदनात् ॥ पुमर्नवादिक्वाथ । इत्युदराधिकार । इति भाव अतिसञ्चितदोषाणा पाप कर्म च कुर्वताम् । प्रकाए ! ("उदर स्तिमित गुरु” इति वैद्यक-, उदराण्युपजायन्ते मन्दाग्नीना विशेषत" ॥ माधवकरकृतग्विनिश्चयग्रन्थ । यस्य पशब्दस्य प्राग्रुप यथा,- रोगविशेषवाच्यत्वेऽन्याविशेषवाच्यवित्तिरदररो- "क्षुणाश खादतिस्निग्धगुळ्न पच्यतेऽचिरात् । गन्दे ज्ञातव्या ।) भुक्त विटाह्यते सर्व जीजीर्ण न वेत्ति च ॥ उदरग्रन्थि , पु, (उदरस्य अथिरिव । ) गुल्मरोग । सहते नातिसौहित्यमीघच्छोफश्च पादयो । इति हेमचन्द्र । पावलक्षयोऽल्पेऽपि व्यायामे श्वासम्मछति ॥ उदरवाण, स्ली, (उदरस्य वाण यस्मात् ।) उदरवन्ध पुरोघनिचयो वृद्धिसदावर्तकृता च रूक् । वस्त्रादि । तत्पर्य्याय । नागोद २। इति हेम-। वस्तिसन्धौ रुगाध्मान वईते पाद्यतेऽपि च ॥ यातन्यते च जठरमपि लघ्वल्पभोजनात् । उदरथि , पु, (उदृच्छति उयंते वा । उत् + ऋ+ राजीजन्म वनीनाश इति लिन भविष्यताम्" ॥ उद्यतश्चिदिति गथिन् ।) समुद्र । सूर्यः । इति सम्प्राप्तिर्यथा,- हेमचन्द्र "रुवा खेदाम्वुवाहानि दोषा खोतासि सञ्चिता । उदरपिशाच', त्रि, (उदराय तत्पूरणाय पिशाच प्राणापानान् हि सन्थ्य जनयन्त्युदर टणाम्" ॥ व।) सान्नखादक | तत्पर्य्याय । सान्नीन २ सामान्यजक्षण यथा,-- सर्बानमक्षक ३ । इति हेमचन्द्र ।। "कुक्षराभानमाटोप शोफ पादकरस्य च । उदरम्भरि, बि, (उदर विभत्तौति । उदर++ मन्दोऽग्नि मक्षा गण्डत्व कार्यश्वोदरलक्षणम्" । इन् + मुम् च । निपातसिद्धः ।) खोदरमात्र वातजस्य सनिदानसम्प्राप्तिक लक्षण यथा,- पूरक' । तत्पर्य्याय । कुक्षिम्भरि २ यात्मम्भरि "रूक्षाल्पभोजनायासवेगोदावर्तकर्षणे । ३ । इति हेमचन्द्र ॥ वायु प्रकुपित 'कुक्षिपदस्तिगुदमार्गग ॥ उदरव्याधि, पु, (उदरस्य व्याधि ।) उदररोग हस्वामि कफमुद्भय तेन रद्धगतिस्तथा । विशेषः । यथा,-गाण्डे १६४ अध्याय । याचिनोत्युदर जन्तोत्वमासान्तरमाश्रित " " "कदलीयवक्षारन्तु पानीयेन प्रसाधितम् । यस्य रूपाणि । तदाखादनानश्यन्ति उदरत्याधयोऽखिला"! "कुक्षि-पाणि-पाद-वृषण-श्वयथूदर-विपाटनम् अ- उदररोगः, पु, (उदरस्य रोग ।) जठरव्याधि नियतौ च वडिझासौ कुक्षि-पार्श्वभूलोदावङ्गिा- विशेषः। उदरी इति माषा। मई-पद्धभेद-शुष्ककास-कार्य दौर्बल्यारोचक-वि- ("सिद्धविद्याधराकीर्ण कैलाये नन्दनोपमे । पाका अधोगुरुत्व वातवर्धमूत्रसङ्ग स्यावारणत्वं सप्यमान समस्तीम साक्षाहर्ममिव स्थितम् । नखनयनवदनत्वमूत्रवर्धसामपि चोदर तन्व- पायुर्वेदविदा श्रेष्ठ मिघग्विद्याप्रवर्तकम् । सितराजीशिरासन्ततमाइतमामातदृतिशब्दवस- - उद वति । वायुच्चोईमधस्तिर्यक् च सशूलशब्दश्वरत्ये- तदातोदर विद्यात्" ॥ पित्तजस्य सनिदानसम्प्राप्तिक लक्षण यथा,- "कट्सनलवणात्या तीक्ष्णाग्न्यातपसेवन । विदायध्यानाजीचाशु पित्त समाचितम् ॥ प्राप्यानिलकको रक्षा मार्गमुन्मार्गमास्थितम् । निक्षत्यानापाये वहि जनयत्युदर तत"n व्यस्य रूपाणि। "दाहज्वर-टयणा-मूतिसार-नमा कटुकास्य- त्व हरितहारिद्रत्व नख-नयन-वदन त्वत्-मूत्र-वर्च- सामपि चोदर नील-पोत-हारिद्र-हरित-ताम- राजीशिरावनइ दह्यात् दूषयते धूप्यते रूपायते खिद्यते स्लिाद्यते मदुस्पर्श क्षिप्रपाकञ्च भवत्येतत् पित्तोदर विद्यात्" ॥ लेभाजनितस्य सगिदानसम्प्राप्तिक लक्षण यथा,- "व्यव्यायामदिवाखनखादतिस्निग्धपिच्छिले । दधिदुग्धोदकानूपमासैश्चात्युपसेवितै । क्रुद्धेन नेमणा खोत खाइ तेव्वादतोऽनिल । तमेव पीडयन् कुर्य्यादुदरं वहिरन्लग" ॥ ध्यस्य रूपाणि । "गौरवारोधकाविमाकाणमई-सुप्ति-माणि-पाद- मुम्कोरशोफोत्लेश-निद्रा-श्वास-कासा शुक्लत्वञ्च नख-नयन वदन- त्वमूत्रवर्धसामपि चोदर शुक्ल- राजीशिरासन्तत गुरुस्तिमित स्थिर कठिनश्च भवत्येतत् मेमोदर विद्यात्" ॥ त्रिदोषजन्य सनिदानसम्माप्तिक नक्षण यथा, "दुर्बलामेरपथ्यामविरोधिगुरुभोजनात् । स्त्रीदत्तच रजारोम-विगमूत्रास्थिनखादिभि । विधेच मन्देर्वाताद्या कुपिता सञ्चितात्रय । ने कोठे प्रकुर्वन्तो जनयन्त्युदर नृणाम्" || यस्यरूपाणि । "सर्वेषामेव दोषाणा समतानि लिलान्य पलभ्यन्ते वर्णाश्च नखादिदरमपि नानावर्णराजीशिरा- सन्तत भवत्येतत् सनिपातोदर विद्यात्" । यकृत्सीइसमुद्भवस्य सनिदानसम्प्राप्तिक लक्षण यथा,- "ग्रसितस्यातिसशोभादयानयानामिचेषिते । अतिव्यवायभाराध्ववमनव्याधिकर्षणे । वामपास्थित लोहाय्यतः स्थानात् प्रवर्द्धते । शोणित वा रसादिभ्यो विरद्धन्त विवईयेत्" इति तस्य प्लीहाकठिनोऽष्टिलेवादी वईमान- कच्छ पसस्थान उपलभ्यते सचोपेक्षित अमेण कुक्षि जठरमग्न्यधिठानश्च परिक्षिपन्नुदरममि- निवर्तयति" ॥ यस्य रूपाणि यथा,-- "दौर्बल्यारोचकाविपाकवर्धोमूत्रग्रहतम पिपा- साङ्गमई-छर्दि-मूहिसाद-कास-श्वास म्टदुच्च- रानाहामिनाशकार्यास्यवरस्य-पर्वभेद-कोष्ठ-दा- तशूलान्यपि चोदरमरुणवर्ण विवर्ण वा नील- हरित-हारिद्र-राजिमवत्येवमेव यचदपिदक्षिण- पार्श्वस्य कुत्तुल्यहेतुलिङ्गौषधत्वात्तस्य शीमठ- रएवाववोध इत्येतत् यकृतशीहोदर विद्यात्' । - - । - - 80 I ·२३४ उद उद उद बद्धगुदोदरस्य निदानपूर्यिका सग्मामिर्यथा, प्रायो भवत्यभावाय किमान्यशोदर टणाम्" ! सगुडाममया वापि क्षारारिगणान्तथा । "पहावाले सहान्नेन भुक्तद्वायने गुदे । "श्वयथ सर्चमात्य ग्वामोशिकागघि सटट। गेहितकालतानान्तु फागटेकर मामया अन्ते । उदावतस्तथाभिगन्त्रसमू गेग वा । मूपर्णातिसारश गिइन्युटरिगा नरम्" । म्रने वा घटतमेतच मतगमस्थित पिवेत् । प्पानो मार्गसरोधाद्धात्वनि कुपितोऽनिका । जामनगामाद। यामानागुम्ममेवाणीसादरक्रिमीन् । व पित्तकफान् गहवा जनयन्यदर तत" "यशोथमगगाभास राणाब्द नातिमारियाम् । तइन्यामागारमार्ग म्यागात्र भोजनम् । घरय रूपाणि । सदा गुड़गुडायात शिगशामागवादितम् । यनिकम्म प पुति भियग्वातकफोन्यणे "टयणा-दाए-ज्वर-मुख-तालु-पोयोगसाद-शास नामि दिएभ्य पायो तु वेग छत्वा प्रणश्यसि । पेत्तिके जीवनीयानि सी पिक्षीम्वन्तयः । श्वास-दोन्न्यागेचकाविपाक-वर्घामूत्र सहा दिमाभिवक्षणकटीगुदप्रत्येकशमिन । गतावमेकः समुद्धि तीरपानश्च शस्यते । भान छर्दि-क्षवथु-शिगनाभि गुदगलान्यपि कर्कपा एजतो वात नातिमन्दे च पावके । यासरसैद्यापि दीपनीयसमायते चोदर मूवात स्थिरमरण नीलगिशिरावनज मुऽल्पे सपने दोये गानया विरसे मुग्ये। लघून्यमानि सरन्य मनेन भीमोदी नर । सराजिक वा प्रायो भ्युपरि गोपुछवटभिनि प्यजातोदकमियत मिनिर्विशाय तत्त्वत": सिमाय बहोदरिये मूत्रतीक्ष्णौषधान्वितम् । वर्तत इत्येतद वद्धगुदोदर विद्यात्" । यत पर वातनादिभेटी चियित्वाविधान यथा, समाजवग दद्यामिरु छ सानुवासनम् । छिद्रोदरस्य निदागपूर्विका सम्माप्तिर्यथा, "उपकामेट्रियगदोयकाका विपोषवित् । परिससोनि पानानि तोक्षणश्चैव विरेचनम् । "पूरा-टणकालास्थि कल्टमोग्नसयुते । वासोदरे बनवत पञ्च गरेम्पाघरेत् । उदावतएर कर्म कार्य वातघ्नमेव घ ! भिद्येतान्न यदा भक्तज़म्भयात्यानेन वा । स्निग्धाय सेदितानाय दद्यात् येविरोधगम् । छिद्रोदरम्ते खेदात् मोदरवदाघरेत् । इयात् पाकरसस्तेभ्यकिटेभ्य प्रसवदपि । एते दोये परिखान पेययेदाससोदरम् । जात नात जान मायमेव तत्पातयेष्ट्यिक्" । पूरयन् गुदमन्तच जनयत्युदर तत" तथास्यानवका प्रत्यासायनांभापयेत् पुन । प्थगिएमा क्षण यथा। यस्य एपागि । दोयातिमामोपचयात् गोतसा सनिरोधगात् । "टयणाकासज्यरान्तु क्षीणमामाग्निभोजनम् । "इति तदधोनाभ्या प्रायोऽभिनिवर्तमानमुदयो- सम्भवन्युदगण्या प्यतो मित्य विशोधयेत् । वर्जयेत् वासिन तदत् लिन दुर्बलेन्द्रियम्"। दरस्य च यथावस्तञ्च दोयाणा रुपागि दर्पयत्य- शुद्ध सरटन्य घ क्षीर सार्थ पाययेत तम् । "हयेभ्ययोदकादिभ्यो नियच्छेदनुपर्व । पि चातुर सलोहित-नील-पीत पिकिन कुणप प्रागुत्केपानिवार्यक्ष बले रुव्ये प्रमात् पय । सर्वमेवोदर प्रायो दोषसघात मतम् । गन्धामवर्थ उपवेशते हिका-श्वास कास टपणा यूपैरसना मन्दाग्नलवर्ग रोधितानणम् । तसात्तिदोयशमनों फिया सव्वषु कारयेत्। प्रमेहा-रोधकाविपाक दौर्बल्यपरीत भवत्येतत् सोदावर्त पुन सिग्ध मिन्नमाम्यापयेनरम् । पथ नियमो यथा । छिद्रोदर विद्यात्" । स्फुरणाक्षेपसन्यस्थिपायएएनिकास्थिधु । "दोये कुक्षौ हि सपर्मे वर्मिन्दत्वमच्छति । जलोदरस्य निदानर्विका सम्माप्तिर्यथा, दीप्तामिवद्धविज्ञात रुक्षमप्यनुवासयेत् । तस्माङ्गोव्यानि योन्यानि दीपनानि लघूनि छ । "सेहपीतस्य मन्दाने क्षीणस्यातिकशस्य वा। तीक्षााधोभागयुक्त स्थानिस हो दाशमूलिक । रक्तशालीन् यवान् मुगान् मागलाच गदिगान् । अत्यम्बुपानान्नोऽमो मारुत लोनि सस्थित । वातनाम्नाटतररातिलतै लानुवासन ! पयोमूघासवारियान्मधुशीधूतथा सराम् । सोत सु गद्धमार्गेषु कफद्योटकमूर्छित । व्यविरेप्यन्तु य विद्यादुर्वल स्थविर भिशम् । यवागूमोदन वापि यूपरवाइसैरपि । वर्द्धयेता तदेवाम्बु स्वस्थानादुदराय तौ" ! सकुमार प्रकृत्याल्पदोष वाथोन्यणप्रनिलम् । मन्दाक्षस्नेहकमियश मूलोपसाधितै"। व्यस्य रूपाणि। त भिषक् शमने समिपमासरसौदनै । उपधानि यथा। "तस्य रूपाण्यनन्नकाझापिपासा-गुदसाव-शून वस्यभ्यगानुवासरा शोरशोपाघरेबुध ॥ १ ॥ "प्यौदकानूपत्र मास शाक पिरत तिलान् । श्वास-कास दौर्बल्याण्यपि चोदर नानावराशि- पित्तोदरे तु वतिन पूर्वमेव विरेचयेत् । व्यायामावदिवास्वप्न यानयानच वर्जयेत् । भिरासन्तवमुदकपूर्णदृतिक्षोभसस्पर्श भवत्येत दुर्व्वलन्वनुवास्यादौ शोधयेत् क्षीरवस्तिना ! तथोयाणवणानानि विदाहीनि गुरूणि च । दुदकोदर विद्यात्" । सवातवलकालामि पुनः स्निग्ध विरेचयेत् । नाद्यादन्नानि अठरी तोयपानञ्च वर्जयेत्” । एषा साध्यत्वासाध्यत्वादिलक्षण यथा,- पयसा सचिरकल्केनोरवकहतेन वा। वासनादिभेदेन तकपाननियमो यथा। "तत्राचिरोत्पनमनुपद्रवमनुदकप्रासमुदर त्वर शातलानायमाणाभ्या महतेनारग्वधेन वा । "वातोदरी पिवेत्तम पिप्पलीलवणान्वितम्। माणश्चिकित्सेदुपेक्षिताना ह्येषा दोषा संस्थाग सकफे वा समूत्रेण सवाते तितसर्पिया । शर्करामधकोपेत खादु पित्तोदरी पिवेत् । दपरत्ता थपरिमाकाद्रवीभूता सन्धीन् खोतासि एम क्षीरप्रयोगश्च वस्तिकर्मविरेचनम् । यमानीसैन्धवाशाशीव्योषयुक्त कफोदरी । घोपल्लेदयन् खेदश्च वाह्येषु खोत म प्रतिइत- कमेण ध्रुवमासिछन् युक्त मित्तोदर जयेत् ॥ पिवेन्मधयत तक व्यक्तास्न नातिपेक्षवम् । गतितिर्यगवतिठमानस्तदेवोदकमाप्याययति"। खिग्ध खिन्न विशुद्धन्तु क फोदरिणमातुरम् । मधुतलवचाशुण्ठीशताझाकुठसैन्धवै । वत्र पिच्छोत्पत्तौ मण्डलमुदर गुरस्तिमितमा ससज़येत् कटुक्षारयुक्तरन्ने कझापहे । युक्त सीहोदराघात सव्योषन्तु दकोदरी ! कोचितमशब्द म्टदुस्पर्शमपगतराजीकमाक्रान्त गोमूत्रारियमानश्च चूर्णयस्कृतिभिस्तथा । बद्धोदरी तु पुषायवान्यनाजीसैन्धवै । नाभ्या सयंतीति । ततोऽनन्तर उदकप्रादुर्भाव । सक्षारलेलपान समयेत्तु कफोदरम् । पिवेच्छिद्रोदरी सक्र पिप्पलीक्षौदसयुतम् । तस्य रूपाणि कुक्षेरतिमात्रद्धि शिरान्तर्धा सनिपातोदरे सवा यथोक्ता कारयेत् क्रिया । "देवदारमलाशार्क हस्तिपिप्पलीशिगुकै । नगमनमुदकपूर्णदृतिसमक्षोमस्पर्शत्वञ्च । सोपद्रवन्तु निर्वृत्त प्रत्याख्येय विजानता। साश्वगन्धै सगोमूत्रै प्रदियादुदर समैः । तदातुरमुपद्रवा स्पशन्ति छातीसार-तमक उदावर्तगानाइहमोइलषाचरै । पलाश कत्तुण राखा तहत्पक्कावसेचयेत् । -दौर्बल्य-पार्श्वभूलागघि- गौरवाचिकाठिन्यैश्वानिलादीन् यथाक्रमम् । मूनाण्यशावुदरिणा सेके पाने च योजयेत् । खरभेद-मूत्रसादयस्तथाविधमचिकित्स्य विद्या जिङ्ग प्लीहोदरान् दृष्ट्वा रक्त वापि स्खलक्षण । रुक्षाणा बड़वातामा तथा सशोधगार्थिनाम् । भवति चात्र, चिकित्सा स प्रकुति यथादोष यथावलम् । दीपनीयानि सर्यो पि जठरतानि वक्ष्यते । दिति । लेह खेद विरेकच निरूहमनुवासनम् । पिप्पलीपिप्पलीमूलघव्यचित्रकनागरी।। "वातापित्तात् कफाचीह' सन्निपातात्तथोदकात्। समीच्य कारयेद्दाहो वामे वा ध्यधयेत्सिराम् । सक्षारर पलिकोहि प्रस्थं सर्पिषः पचेत् । परस्पर छन्तरमुदर मिषगादिशेत् । मट्पल वा पिनेत्सर्पिः पिप्पली| प्रयोजयेत् । पक्षाद्वगुदन्तूई सव्व गातोदकन्तथा । फस्कैदिपसमूलस्य तुलाईस्य रसेन च । - - P टणा-वास-कास-हिका- ·२३५ उद उद उद दधिमण्हातकोपेतं तत्सपिर्जठरापहम् । पीन् मासान् पयसा पेयां पिवेत्तोंश्चापि भोजयेत्। सव्येतरस्मिन् यकृति प्रदुरे श्वयधुं वातवियम्भ गुल्मासि च नाशयेत् ॥ श्यामाकहोरदूष्य वा क्षीरेण लघुभोजनः । ज्ञेय यकृद्दाल्युदर देव" 38 इति पञ्चकोलतम् । * ॥ नरः संवत्सरेणेवं जयेत् प्राप्त जलोदरम् ॥ दृष्यदर बद्धगुदोदर परिसाव्युदर दकोदरश्चेति "चतुर्गुणे जले सूबे दिगुणे चित्रकात्यले । प्रयोगाणश्च सर्वेषामनुक्षीर प्रयोजयेत् । चतुर्णामुदराणा सुश्रुतीय लक्षणादिकं यत् भाव- कल्के सिद्ध एतप्रस्थ सक्षार जठरी पिवेत्" । प्रकाशे संग्रहीतं तत्तावचान्यविधम् ।। दोषानुवन्धरक्षार्थ बलस्थार्थमेव च । यस्य चिकित्सा यथा । इति चित्रकटतम् । प्रयोगापचिताङ्गाना हित युदरिणा पयः । "पटोलमूलरजनीविडात्रिफलात्वचम् । सर्वधातुक्षयातना देवानामटतं यथा" ! "ध्ययावदराणि पूर्वमुद्दियानि तेम्वसाध्यंवद्धगुदं काम्पिल्यको नीलिनी च विरता चेति चूर्णयेत् इति घरके चिकित्सितस्थानेऽयादशोऽध्यायः । परिसावि चावशियानि साध्यानि सवाण्येव घडाद्यान् कार्घिकानन्त्यास्त्रीन् द्वित्रिचतुर्गुणान् । "धन्वन्तरिधर्मभता वरिठी च प्रत्याख्यायोपक्रमेत । तेम्वाद्यञ्चतुर्वर्गो भेषभ- कृत्वा चूर्णमतोमुछि गवा मण वा पिवेत् ॥ राजर्षिरिन्द्रप्रतिमो बभूव । साध्य । कालप्रकर्षात् सवाण्येव शस्त्रसाध्यानि विरितो मदु भुञ्जीत भोजन जागले. रसै । ब्रह्मर्षिपुत्र विनयोपपन्न । वर्जयितव्यानि वा ॥ मण्ड पेयाश्च पीत्वा च सयो घडह पय ॥ शिष्य शुभ सुश्रुतमन्वशास। उदरी तु गुलभिव्यन्दिरूक्षविदाहिस्निग्धपिशित- टत पिवेत्ततचूर्ण पिवेदेव पुन पुन । पृथक्समम्तैरपि चेह दोघे परिषेकावगाहान् परिहरेत् । शालियसिकयव- हन्ति सर्बोदराण्येतवर्ण जातोदकान्यपि । सीहोदर बद्धगुद तथैव । गोधूमनीवारान्नित्यमनीयात् ॥ कामजा पाण्डुरोगच वयथुञ्चापकर्षति" । व्यागन्तुकं सप्तममयमच तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धन सपिया इति पटोलाद्य पूर्णम् ॥ * ॥ दकोदरश्चेति वदन्ति तानि ! खेहयित्वा तिल्वक विपक्केनानुलोम्य चित्राफलतेल- "नोलिनी निशुल व्योष हौ क्षारौ लवणानि च । सुदुर्बलामेरहिताशनस्य प्रगान विदारिगन्धाकधायेणास्थापयेदनुवासयेच्च चित्रकच पिवेचूर्ण सर्पिषोदरगुल्मनुत्" ॥ सशुष्कपून्यन्ननिषेवणाहा। शावणेन चोपनाहयेदुदरम् । भोजयेचैनं विदा- इति नीलिन्याद्य चूणम् ॥ * ॥ खेहादिमिथ्याचरणाच जन्तो- रिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जागलरसेन चामीण "भाविताना गवा मूत्रे परिकानान्तु तण्डुनै । रेडिंगता कोठमभिप्रपन्ना । खेदयेत् । यवागू पयसा सिद्धा प्रकाम भोजयेनरम् ।। गुल्माकृतिव्यनितलक्षणानि पित्तोदरिणन्तु मधुरगणविपक्केन सर्पिधा स्नेह- पिवेदिक्षरसञ्चानु जठराणा निवृत्तये। कुर्वन्ति धोराण्युदराणि दोधा । यित्वा प्रयामात्रिफलाधिरदिपक्केनानुलोम्य शर्क- ख व स्थान प्रजन्त्येषा तथा पित्तकफानिस्ता । कोठादुपस्नेहवदन्नसारो रामधुभूतप्रगान न्यग्रोधादिकधायेणास्थापये- क्रियातीते त्रिदोघेच जठरे चाप्रशाम्यति । नि सृत्य दुयोऽनिलवेगनुन्न । दनुवासयेच पायसेनोपनाइयेटुदर भोजयेचैन ज्ञातीन् ससहदोदाराम् ब्राह्मणान् पतीन् गुरून्।। त्वच समुन्नम्य शनै समन्ता- विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ॥n लेभोदरिय धनुज्ञाप्य भिषक् कर्म विदध्यात्मश्य ब्रुवन् । दिवईमानो जठरं करोति" ॥ पिप्पल्यादिकधायसिद्देन सर्पिषोपलेय सधोक्षी- पक्रियाया ध्रुवो म्रत्यु क्रियाया सश्यो भवेत् ॥ व्यस्य पूर्वरूप यथा,- रविपकेनानुलोम्य त्रिकटुकमवक्षारतेलप्रगान एवमाख्याय तस्येदमनुज्ञात प्रयोजयेत् । "तत्पूर्वरूप बलवर्णकाडा- सुष्कादिकपायेणास्थापयेदनुवासयेच प्रणातसी- पानभोजनसयुक्त विषमस्तै प्रदापयेत् । वलीविनाशो जठरे हि राज्य' । धातकीकिग्वमर्षपमूलकवीजकल्कचोपनाहयेदु- यस्मिन् वा कुपित सो विसृजेद्धि फाले विषम् । जीपरिज्ञानविदाहवत्यो दर भोभयेचैन त्रिकटुकप्रगान कुजत्ययूपेण तेनास्य दोषसधात स्थिरो लीगो विमार्गग । वस्तौ रुज पादगतच शोफ" ॥ पायसेन वा म्वेदयेशाभीक्ष्णम् ॥ ॥ विषेणाशु प्रमाथित्वादाशुभिन्न प्रवर्तते । वातजादिभेदेन लक्षणानि यथा,- दृष्योदरिणन्तु प्रत्याख्याय सप्तलाशसिनीखरस- विषेण हतदोयन्त पीताम्बुपरिषेचितम् । "सारा पादिरएफनाभी- सिद्धेन सर्पिघा विरेचयेन्मासमई मास वा पाययेत भिधग्दुग्ध यवागू वा यथावलम् । यदड़ते कृष्णा शिरावनद्धम् । महारक्षक्षीरसुरागोमूत्रसिद्देन वा शुद्धकोष्ठन्त त्रिसन्मण्डकपश्चि शाका सयववास्तकम् । सलमानाइवदुयशव्दम् मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्क पाययेत् । मक्षयेत्कालशाक वा खरसोदकसाधितम् । सतोदभेद पवनात्मकन्तत् ॥१॥ । इक्षकाण्डानि वा कृष्णसर्पण दशयित्वा भक्षयेत् । निरस्सलवणस्नेह खिन्नाखिनमनन्नभुक् । यच्चोपटष्णावरदाइयुक्त वल्लीफलानि वा मूलन कन्दन वा विषमासेवयेत् मासमेफ ततश्चैव दवित खरस पिवेत्" : पीत शिरा यत्र भवन्ति पीता । तेनागदो भवत्यन्य वा भावमापद्यते । "इदन्तु शल्यहत्तुंणा कर्म स्याद्दयकर्मणा । पीताक्षिविण्मूधनखाननस्य मात्रायुक्तन शस्त्रेण पाटयेन्मतिमान् मिषक् । पित्तोत्तर तत्त्वचिराभिरद्धि ॥२॥ "कुपितानिलमूलत्वात् सवयित्वान्मनस्य च । विमायान्त्रन्ततः पश्चादीच्य बद्धक्षतान्वयो। यच्छीतल शुक्लशिरावनड सर्बोदरेप सन्ति वहशस्वनुलोमनम्" । सर्पिधाभ्यन्य केशारीनवम्टन्य विमोक्षयेत् ॥ लक्ष्ण स्थिर शुलनखाननस्य । ज्योतिष्कफलतेल वा क्षीरेण खर्जिकाहिमिश्र मूछनात् यच्च समूष्मन्त्र यच्च विमोक्षयेत् । खिग्ध महच्छोफयुत ससाद पिवेत् ॥ गुडद्वितीया वा हरीतकी भक्षयेत् । छिद्राण्यन्त्रस्य तु स्थूलैदेशयित्वा पिपोलिक । फफोदर तच चिराभिरद्धि ॥३॥ जुहीक्षीरभाविताना वा पिप्पलीनां सहस का. बडश संग्रहीतानि मत्वा छित्त्वा पिपीलिकान् । विदाधभिव्यन्दिरतस्य जन्तो लेन पथ्याकृष्णाचूर्ण वा खुद्दीभावितामुत्कारिका प्रतियोगे प्रवेश्यान्त्र वहिःसीव्येणन्तत । प्रदुश्मत्यर्थमटक्काफश्च । पक्का दापयेत् ॥ तथा जातोदक सर्वमुदर व्यधयेद्भिषक् । सीहामिद्धि सतत करोति "सीहोदरिण सिग्धखिन्नस्य दधा मुक्तवतो वाम- वामपार्थे त्वधो नाभर्नाड़ी दत्त्वा च गालयेत् । सीहोदरन्तत् प्रवदन्ति तज्ञा' वाही कुपराभ्यन्तरत शिरा विध्येदिमर्दयेत् निसाव्य च विमव्येतद्देश्येद्दाससोदरम् । वामे च पाव परिरद्धिमेति पाणिना लोहान रुधिरस्यन्दनार्थ तत सशुद्धदेई तथा वस्तिविरेकाद्यैान सर्वञ्च वेश्येत् । विशेषत सीदति चातुरोऽष । समुद्रमुक्तिकाक्षार पयता पाययेत हिसौवर्चि- नि सृते लडितः पेयामोहवणा पिवेत् ।। मन्दज्वराग्नि कफपित्तलि काक्षारेण सुतेन पलाशक्षारेण वा यवक्षारम् । धतः परच पण्मासान् क्षीरसत्तिर्भवेन्नरः । रमद्भुत क्षीणवलोऽतियाण्ड । पारिभातकेक्षरकापामार्गक्षार वा तैलसएटम्। . भवति चात्र, -

·No text on this page.

·२३७ उदा उदा "वरटीटएसस्थान' शोथ संजायते वहि । हल्लासो हदि शूलश्च यकृदातादिका वमि। सकगम्तोदवहुल छर्दिज्वरविदाहवान् । क्षवथुर्टेम्भणञ्चैव तथा वैखयंपोनसौ। उदमिति तं विद्याच्छीतपित्तमथापरे । धरुचिश्च प्रतिश्याय रते प्रोता उदानत । वाताधिक शीतपित्तमुदद्दश्च कफाधिकाम्" । उदान मेमसंयुक्तो दोषात् हृदि प्रकुप्यति" । (ग्रस्य चिकित्सा यथा, इति चिकित्सितस्थाने २१ अध्याये हारीते- "ध्यभ्यता कटुतैलेन सेकचोय्याम्ब भिस्तत । नोक्तम् । उदः वमन कार्य पटोलारियवारिणा" “उदान क्षवथूगारच्छर्दिनिद्रावधारणै । "सगुड दीप्यक यन्तु खादेत् पथ्यानभुड्नर । गुरुभारातिरादितहास्याद्यैर्विकृतो गदान् । तस्य नश्यति सप्ताहादुदर्द सर्वदेहम" कण्ठरोधमनोभ गच्छरोचकपीनसान् । इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ।) कुर्याच्च गलगगडादीस्तास्तान् जई सश्रयान्"। उदलावणिक , वि, (उदलवणेन लवणाम्भसा सिद्ध । इति निदानस्थाने घोडशेऽध्याये वामटेनोक्तम् ॥ उदलवण + ठक् ।) लवणोदकससिद्धव्यश्ननादि । वम्य स्थान कार्यश्च यथा । इति इलायुध । "उदानस्य पुनः स्थान नाभ्यर कण्ठ एव च । उदवसितं, ली, (उदृद्धमवसीयते स्म। यो अन्त वाक्प्रवृत्ति प्रयत्नोों वलवर्णादि कर्म च", कर्मणि घिम् बन्धने वा। त । यतिस्थतीतीत्वम् ।) इति चिकित्सास्थाने २८ अध्याये चरकेणोक्तम् ।। यहम् । इत्यमरः। "उदानो नाम यस्तूईमुपैति पवनोत्तम । उदश्वित्, स्ली, (उदकेन श्वयति वईते इति । उद+ तेन भाषितगीतादिविशोषोऽभिप्रवर्तते । श्वि+ क्विय् +तुम् ।) व्यईजलयुक्तघोलम् । इत्य ऊर्द्धजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषत" । मर' । अस्य गुणा । लेपात् कुष्ठरोगनाशित्वम् । दोषान्तरगतम्यास्य लक्षण यथा । दाइटपणामुखशोधनाशित्वच । इति राजवल्लभा । “उदाने पित्तसयुक्त मू दाइभमल्लमा । ("बोदकमुदश्वित्स्यात्" । यस्खेदही मन्दामि शीतस्तम्मो कफायते" "उदविच्छेमाल वल्य श्रमघ्नं परमं मतम्" ॥ इति निदानस्थाने प्रथमेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥ इति हारीते प्रथमस्थानेऽयमोऽध्याय ।) उदरावर्त्त । नाभि'। सर्पविशेष । इति मेदिनी। उदात्त, मि, (उत् +या+दा+) दयात्यागादि पक्ष्म । इति शब्दरत्नावली। सम्पनम् । इति मेदिनी ॥ हृद्यम् । दाट । महत् । उदार ,वि, (उत्कृयमासमन्तात् राति । रा+यात- इति हेमचन्द्र । (यथा, रामायणे २य काण्डे ।) वेति क ।उदयंते, ऋगतिप्रापणयोः कर्मणि घन "उदात्तदन्तानाम् कुम्नराणाम् । वा।) दाता | महान् । (यथा गीताया ७१|| नायकभेदः। यथा साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे ।। "उदारा सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्" । "यविफत्यन क्षमावान् व्यतिगम्मीरोमहासत्त्व। "उदारा महान्त मौक्षभाज एव इत्यर्थः" । स्पेयान् निगममानो धीरोदात्तो हवस कथित"1) इति श्रीधरखामी।) ऋज्वाशय । तत्पर्याय । उदात्त, पुं, (उच्चैरादीयते स्म । उत् +या+दा+ दक्षिणः २ सरल ३। इत्यमरः । त।) खरभेद । स तु येदगाने उच्चै स्वर । इत्य ("क उदार समर्थश्च त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे"। मर।। दानम् । वाद्यविशेष । इति शब्दरत्ना इति रामायणे धादिकाण्डे । गभीर । सारवान् । रम्य । न्याय्य । काव्यालङ्कारभेद' । इति मेदिनी (यदुक्त साहित्य "इत्यर्घ्यपाषानुमितव्ययस्य दर्पणे । १० म परिच्छेदे । १११ । रघोरदारामपि गा निशम्य"। "लोकातिशयसम्पत्तिवर्णनोदात्तमुच्यते । इति रघु ५। १२ । यसाधारणः । सरलाशय । यहामि प्रस्तुतस्थान महवां चरित भवेत्") शिए । खदान ,ए, (उदूर्द्धन यानिति व्यनेन । उत् + धार+ "स तथेति विनेतुरादारमते प्यन्+घञ्।) कण्ठस्थवायुः । इत्यमर ॥ तस्य प्रतिगृह्य वचो विससर्ज मुनिम्" इति रघु ||६१t) कम्म जई नयनम् । इति श्रीधरखामी । उदावत्सर, पु, सवत्सरादिपश्चान्तर्गतवत्सरविशेष । (यथा, सङ्गीतरत्नाकरे, १ । ६8 । यस्मिन् वर्षे रौप्यदान महाफलम् । इति विष्णु- "उदाग पादयोरास्ते इस्तयोरङ्गसन्धिषु । घोत्तरम् । कम्मास्य देहानयनोत्क्रमणादि प्रकीर्तितम्") उदावत', पुं, (उत् +या+हत्+घम् ।) रोग- "ऊईगमगवान् कण्ठस्थानीयोत्क्रमणवायु" । विशेष । वत्पर्याय' । गुदग्रह २ । इति शेम- इति वेदान्त ॥ (तथा घोक्तम् । चन्द्र । मलनूभवायुरोधकरोग' । तस्य निदान "इदि प्रायोगदेऽपान समानो गाभिसंस्थिता । संप्राप्तिथ । यथा निदाने। उदान कण्ठदेशे स्थात् व्यान' सर्वशरीरग" "वातविगमूत्रन्टमासुक्षवोहारवमीन्द्रियम् । "उदानो नाम यस्तूईमुपैति पवनोत्तम"। क्षुत्तष्णोपासनिद्राण न्योदावर्तसम्मव" ! इति महाभारते वनपर्वणि। (थपरतास्य समिदानसप्राप्तिकं लक्षयं यथा,- प्रकुपितोदानस्य लक्षण यथा । "कयायतितोषधरूक्षमोज्यै "शिका पासा परित्यास कास भोपार्तिपण्टिका। सन्धारणामोअनमैपनेर। उदा पकाशये कुप्यति चेदयान' सोतास्यधोगानि पली स एड़ा। करोति विण्सूनसमीरसङ्ग क्रमाद्दावर्त्तमत सुघोरम् । रुग्वस्तिहत्कुच्युदरेखमीक्षणं स एठपार्श्वव्वतिदारणा स्यात् । थाभानहालासविकर्तिकाच तोदोऽविपाकच सवस्तिशोथ । वोऽप्रत्ति ठरे घ गण्डा- न्यूद्धच वायुविहितो गुदे स्यात् ॥ कृष्ण शुक्रस्य चिरात्पत्ति स्यादा तनु स्यात् खररूक्षशीता। ततश्च रोगा ज्वरमूनकृष्ठ प्रवाहिकाहग्रहणीप्रदोषाः ॥ वम्यान्थ्य-वाधिर्य-शिरोऽमिताप- वातोदराठीलमनोविकारा । ढणासपित्ताराचिगुल्मकास- श्वासप्रतिश्यातिपावरोगा। धन्ये च रोगा वहवोऽनिलोत्या भवन्त्युदावतकृता सुघोरा" यस्य चिकित्सा यथा,- "त तेलशीतज्वरनाशनोक्त, खेदैयथोक्तः प्रविलीनदोषम् । उपाचरेद्दर्तिनिरूहवस्ति- स्नेहविरेकैरनुलोमनान्नै ॥ २ ॥ श्यामाविन्मागधिकाग्निचूर्ण गोमूत्रपिट दशमागमाषम् । सनीलिका दिलवणा गुड़ेन वर्ति करानुष्ठनिभां विदध्यात् । पिण्याकसौवर्धलहिङ्गभिवा ससर्घपयूषणयावशूक । क्रिमिनकम्पिलकशङ्गिनीमि सुधार्कशक्षीरगुडेयुतामि। स्यात् पिप्पलीसर्पपराठयम- घूमै सगोमूत्रगुडेच वर्ति' । .. श्यामाफलेषु सपिप्पलीक नाथाथवा तत् प्रधमेत्तु पूर्णम् । रक्षोप्नतुम्वीकरहाटकृयणा- चूर्ण सजीमूवकसैन्धव वा !" स्निग्धे गुदे तान्यनुलोमयन्ति नरस्य वोऽनितमूघसरम् । तेषां विधाते तु भिषविटध्यात् खभ्यतसखिमसनोनिरूहम् । ऊर्ध्वानुलोमौषधमूत्रतेल- क्षाराम्ल-वातनयत सुतीक्षाम् ।* वावेऽधिकऽस्ल लवणं सतेन क्षीरेण पिते तु कफे समूपम् । समूत्रवर्षोऽनिलसङ्गमासु गुद भिराय प्रायोकरोति ।। मिटत्सधापतिलाटिशाक ग्राम्यौदकानूपरसैर्यवानम् । पनदेय दयानिलमूत्रविमि- वली॥ । - ·. - 1 1 २४० उद्दा उद्दा उद्दी क्षरणम् । यथा, रघौ । 8 । ५३ । (उद्घाटनम् ।) इति रामायणे ) महान् । यथा ।“उद्दामदन्तुर- "खजरीस्कन्धनद्धाना मदोद्गारसगन्धिषु । उहाटक, सी, (उत् + घट+णिच् +ण्वुल । ) कूपा विधन्तुददन्तघातै " । इति प्रव्रज्या ! फटेषु करिणा पेतु पुन्नागेभ्य शिलीमुखा" | ज्जलोत्तोलनार्थयन्त्र विशेष । तत्पर्याय । घटी ("उद्दामानि प्रथयति शिनावेममिविनानि" । "यध प्रतिहतो वायु मेमणा मारतेन घ"। यन्त्रम् २। इति हेमचन्द्र। इति मेघदूते । २० । गम्भीरः। यथा भागवते "करोत्युद्गारवाहुल्यम्” इति भावप्रकाशे मध्य उद्घाटन, क्ली, ( उत् + घट + णिच् + ल्युट् ।) फूपात् १ मस्कन्धे । “उद्दामभावपिशुनामलवग्रहास"1) खण्डे वातरोगाधिकारे । वमनप्रकारादिक वमन. जलोत्तोलगार्थ रन्जुसहितघट । तत्पर्य्याय । उद्दाम , , (उद्दीप्त दाम पाशो यस्य । समासे ध्यच् ।) शब्दे द्रष्टव्यम् । यधा, शारदातिलकटीकाया, घटीयन्त्रम् २। इत्यमरः। उत्तोलनम् । इति वरुण । इति मेदिनी ॥ (दण्डफमेदच्छन्दोविशेषः । "उगारे नागइत्युत्तो नीलजीमूतसन्निभ"") भरत ॥ (यथा, हितोपदेशे | मित्रप्राप्तौ। यथा, वृत्तरत्नाकरे। उद्गीत, घि, ( उदुश्चैर्गीयते स्म । उत्+गै + क्त ।) "धर्म यो न करोति निश्चलमति खर्गागलोद "यदि नयुगल तत सप्तरेफा- उच्चैर्गीतम् । इति देवीमाहात्म्यम् ॥ (यथा, घाटनम्") स्तदा दण्इद्धिप्रयातो भवेद्दण्डक' । मार्कण्डये ८8 ।। उद्घाटित , त्रि, (उत् + घट +णिच् + क्त I) कृतो प्रतिचरणविरद्धरेफा' स्युरार्णव- "शब्दात्मिकासुविमलय॑जुषा निधान हाटनम् । खोला इति माया। व्यालजोमूतलीलकरोद्दामशसादय ) मुट्ठीतरम्यपदपाठवताच साम्राम्") ("महेऽनुवाटितहारि नाहत प्रविशेनर । उद्दाल , पु, (उत् + दस्त+घञ्।) बडवारकरक्ष। उहीथ , पु, (उत् +#+थक् । ) सामवेदभेद । वारितार्थप्रवक्तापि पञ्चाइमपान त्यजेत्" । इत्यमर । वनकोद्रवः । इति रत्नमाला: प्रणव । इत्यमरटीकाया भरत । इति स्मृति ! तन्त्रशास्त्रम् ।) उद्दालक , पु, (उद्दाल एव । खार्थे फन् ।) वड़वा ("यस्मिन्नगस्त्यप्रमुखा प्रदेशे उहाटितज्ञ , त्रि, (जानाति इति ज्ञ । उहाटितस्य रकरक्ष । इति शब्दरत्नावली। (मुनिभेद । भूयास उगीथविदो वसन्ति"। छ । उहाटित +जा+क I) प्राज्ञ । इति । स तु प्यायोदधौम्यस्य शिष्य । तस्य नामोत्पत्ति इति उत्तररामचरिते । श्यायो" 1) विकाण्डशेष ॥ रक्ता महाभारते १ । पौय्योपाख्याने ३च्यध्याये । सामवेदध्वनि । इत्यराण ॥ सामगानम् । इति उहात , मु, (उत् + इन् + घन्।) च्यारम्भ । इत्य। "एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिम्यो नामायोदस्तस्य सारसुन्दरी । साना दितीयोऽध्याय । इति भगी मर । (यथा, कुमारे २।१२। शिष्यास्त्रयो बभूव उपमन्युरारणिर्वेदश्चेति । २३ । रथ । (भवपुत्र । इति विष्णुपुराणम् ।) "उवात प्रणवो यासा न्यायस्विमिरुदीरणम्" । स एक शिष्यमारणि पाञ्चाल्य प्रेषयामास गच्छ उदगूर्ण, त्रि, (उत् + गूर + क्त । ) उद्यतम्। इत्य "प्याकुमारकथोहात शालिगोप्यो जगुर्यशः” । केदारखगड वधानेति । २8 । स उपाध्यायेन मर । उत्तोल्यतवस्त्रादि । इति भरत । इति रघुवशे । ४ । २०॥) शस्त्रम् । ग्रन्यपरि- सदिय प्याराणि पश्चाल्यवत्र गत्वा तत्केदारखण्ड उदयाह , पु, (उत् + ग्रह +धन् ।) उद्ग्रहणम् । छेद । इति विकाण्डशेष । पादमवलनम्।। धन्धु नाशकत् ॥ २५ ॥ स हिश्यमानोऽपश्य- ऊौंकृत्य कस्यचित् ग्रहणम् । इत्यमर । विद्या (“ययावनुवातसुखेनमार्गम्" । इति रघु ।२।७२ । दुपाय भवत्वेव करिय्यामीति ॥ २६ ॥ स तत्र विचार । इति भरत । "रथेनानुहातस्तिमितर्गतिना"। इति शाकुन्तले। सविवेश केदारखण्डे शयाने च तथा तस्मिस्तदु उदय़ाहित, त्रि, (उत् + ग्रह +णिच + क्त ।) ६ प्य ! सनुपक्रम । पवनाभ्यासयोगाय कुम्भ दक तस्यौ । २७ ॥ तत' कदाचिदुपाध्याय' उदीर्ण । बद्ध । ग्राहित । इति मेदिनी। उप- कादिघयम् । उत्तुङ्ग । (यथा, रामायणे 8 काण्डे व्यायोदो धौम्य शिष्यानएच्छत् क धारणि पा- न्यस्त । इति हेमचन्द्र "एथुपटनाशिलोद्दात"। इति ॥ ) मुद्गरम् । खाल्यो गत इति रा ते त प्रोघुः भगवस्वयैव उद , पु, (उद्दन्यते इति । उत् + छन् + कर्मणि इति मेदिनी। प्रेषितो गच्छ केदारखण्ड वधानेवि । स एवमुक्त- अप् । टिलोपात् धत्व च निपातनात् । यद्दा उद्भ, श त्यागे । इति कविकल्पद्रुम । (तुदा-पर स्तान् शिष्यान् प्रत्युवाच तस्मात् तत्र सर्वे उद्धन्ति नीचताम् । उत् + इन् +ड ।) प्रशस्त । सक-सेट ।) हखादिर्दन्यवर्गटतीयोपध | विपि गच्छाम यत्र स गत इति ॥ २६॥ स तत्र गत्वा प्रकाण्ड । इत्यमर (हस्तपुटम् । यमि । समुत्समुभ्याम् । स्यादौ नवद्र इति उजिझियति तस्याशानाय शब्द चकार भी प्यारणे पाचाल्य शरीरस्थो वायुः । श उज्झती उज्झन्ती। इति क्वासि वत्स रहीति ॥ ३०॥ स तत् श्रुत्वाराणि- उद्दन , पु, ( ऊर्य हन्यतेऽस्मिन् । उत् + हन + दुर्गादास । रुपाध्यायवाक्य तस्मात् केदारखण्डात् सहसो प्यप् । निपातनात् इस्य च । ) यम काछे काष्ठ उद्दश , पु, (उत् + दन्श + प्यच् ।) कीटविशेष । त्याय तमुपाध्याय उपतस्थे । ३१ ॥ प्रोवाच मिधाय तक्ष्यते तत् । इत्यमर । परकाठ इति तत्पर्य्यायः। मत्कुणः २ कोणकुण ३ किटिमि 8 चैनमुपाध्याय व्ययममात्र केदारखण्डे नि सर भाषा । (यथा, मट्टिः ७२ । उत्कुण ५ । इति हेमचन्द्र । माणमुदकमवारणीय सरोड सविडो भगवत् "तस्मिन्नन्तर्चने पश्यन् प्रधाने सौधसद्मन । उद्दण्डपाल, पु, (उद्दण्ड इव पाल्यते इति । उद्दण्ड शब्द श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्ड भगवन्त लौछोड्नघनस्कन्धा ललितापयना स्त्रियम्" 1) +पाल + + घम् ।) सर्पविशेषः । मत्स्यभेद । इति मुपस्थितः॥३२तदमिवादये भगवन्तमाज्ञापयतु उहर्षण, स्ली, (उत् +ष+ ल्युट ।) गात्रादिघर्षण | मेदिनी। भवान् किमर्थं करवाणीति ॥ २३ ॥ स एवमुक्त इएकया उवर्षणगुणा । कण्डकोठनाशित्वम् । उद्दन्तुर, त्रि, (उत् यतिशयेन दन्तुर ।) उसङ्ग । उपाध्याय प्रत्यवाघ यस्मात् मवान् केदारखण्ड स्वग्गतामिवेजमत्वम् । शिरामखकारकत्वञ्च । इति कराल । उत्कटदन्त । इति मेदिनी। विदार्य उत्थितस्तस्मात् उद्दालकरव नाम्ना मवि उद्दानं, सी, (उत् +दो+ ल्युट ।) बन्धमम् । इत्य प्यतीत्युपाध्यायेमानुग्रहीत" ॥२४॥ ("उवर्षणन्तु विशेय कण्डकोठानिप्लापहम्"। मर । ( यथा, महामारते । शान्तिपर्वणि । अपर खनामख्यात ऋषिभेदः। स तु श्वेतकेतु इति चिकित्सितस्थाने चतुर्विशेऽध्याये सुश्रुते "उद्दाने क्रियामाणे तु मत्स्याना तत्र रच्नुमि" 1) पिता । यथा तवव कुन्तीपुत्रोत्पत्त्यनुशाने १२२ ॥ नोक्तम् । समासकथन । उद्देशः । यथा । शल्य उद्दम | घुली । वाडवामि । मध्य । लग्न । इवि "वभूवोद्दालको नाम महर्षिरितिन श्रुतम् । मिति : इति सुश्रुते उत्तरतन्ते ६५ अध्याये ।) विश्व श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुनस्तस्याभवन् मुमिः।) उनस, सी, (उत् + अ +धम्। घसादेश' 1 ) उद्दामः, त्रि, ( दाम्न उदगत 1) बन्धनरहितः। उद्दित , त्रि, (उत् +दो+क्त ।) बद्दः । इत्यमरः मोसम् । इति हारावली। खतन्स । इति मेदिनी । (यथा, रघु |१|७८॥ टीकाया भरत . उद्दार, ई, (उत् + घट+घम् । ) हमेद । इति "भदत्याकाशगङ्गाया' खोतस्युद्दामदिमगजे" : उद्दीमक , त्रि, (उत् +दीम् + खुन ।) उद्दीपनकता । रिकाण्डशेषः चौकिर घर थाना इत्यादि भाषा। "सत्यशमिवोद्दाम गण मदनलोडसम्"। उद्दीपन, सी, (उत्+दीप् + ल्युट्।) प्रकाशनम्। ।) यौजिझत् रानवक्षम'1 ·. । रमानाथ ॥ २४१ उडू उनि विमावविशेष' । यथा,- दिनानि दीनोद्धरणोचिवस्य" त्रितैलालवङ्गक'रकस्तूरीमरिचत्वचचूर्णम्। इति "धालम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदावमौ स्मृतौ । इति रघु । २।२५ ।) पाकरानेश्वर । उद्दीपनविमावास्ते रसमुद्दीपयन्ति ये" ॥ ते च । उद्धर्षः, पु, (उगतो हर्षो यस्मिन् ।) उत्सव' । इत्य- उडूषण, स्ली, (उत् +धूध + ल्युट ।) रोमाञ्चः। इति "धालम्वनस्य चेछाद्या देशकालादयस्तथा"। मर'। (यथा, रामायणे । 8 काण्डे । हलायुध । शादीत्यादिशब्दात् रूपभूषणादय । कालादि "अशक्तोऽस्मि रणोइर्षे तपखिशरण म्यहम्"1) उद्धृत , नि, (उत् +६+ क्त) कृतोद्धरणम् । तोला इति भाषा। तत्पर्याय । समुदक्तः । इत्यमर। इत्यादिशब्दात् चन्द्रचन्दनकोकिलालापभ्रमर- उद्धर्षणं, ली, (उत् + इ + ल्युट ।) रोमाञ्च । इति झवारादय । इति साहित्यदर्पणे । ३य परि हेमचन्द्र ॥ (त्रि, यानन्दकरम् । रोमाञ्चकरम् ।) उत्क्षिप्त । परिमुक्तोभितः । इति मेदिनी । छेदः ।) (यथा रामायणे २।२।१॥ ("उद्वर्तुमैच्छत् प्रसमोइतारि"। इति रघु । उद्दीप्त , त्रि, (उत् +दीप + क्त ।) प्रकाशित' । "तत परिषद सीमामन्त्रा वसुधाधिपः । २।३० तथा नैषधे।६।६। उद्दीप्रं, सी, (उत्+दी+रक्।) गुग्गुलु' । इत्य- हितमुवर्षण चैवमुवाच प्रधित वच"1) "इतीव वाहेनिगवेगदपतेः मरटीकाया भरततवाचस्पति । उद्दव ,पु,(उद्भुनोति दु खमिति। उत् +धू +व्यच् ।) पयोधिरोधक्षममुद्धृत रज"1) उद्देश , पु, (उत् + दिश् + घम् ।) प्यनुसन्धानम् । उत्सव । इत्यमर । यज्ञाग्नि । यादवविशेषः। उद्ध्ाान, ली, (उत् भायते धमिरत्र । भा शब्दामि- थन्वेषणम् ॥ (न्यायमते नाना निर्देशः। व्यमि इति मेदिनी ॥ यथा, श्रीभागवतम् । सयोगयो उत्पूर्वात् तस्मात् ल्युट्।) चुम्लो । इत्य- धानं यथा,--"पदार्थोद्देश"। समासकथनम् । "घाणीनां सम्मतो मन्त्री कृष्णस्य दयित सखा । मरटीकाया भरत। यथा, "समासकथनमुद्देश । यथा,शल्यमिति" ॥ शिष्यो रहस्पते साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तम" ! उध्य , पु, (उन्झति कूलमिति । उज्झ + क्यम्। निपा- पर्बतस्य गण्डकूपः । निर्देश । विवरणम् । उद्घानं, की, (उद्दीयतेऽस्मिन्। उत् + धा+ ल्युट।) तनात् सिद्धम् ।) नद । इति व्याकरणम् । "इत्येष ते ग्रहोदेशो मानुपाणा प्रकीर्तितः" । चुली। इत्यमर । ("तोयदागमवोध्यमिद्ययोः" इति रघुः११।। इति महाभारते । स्थानम् । प्रदेश । उडान , त्रि, (उत् + धा+ ल्युट ।) उद्गत । वमित । "कूल मिद्योड्यसनिमो" ॥ इति भट्टिः । ५।२२) "सपब्बतवनोद्देशा दक्षिणार्थे खयम्भुवा"। इति मेदिनी। उद्दड, त्रि, (उत् +बुध+11) विकसितः। इति इति महामारते ।) उद्धान्त, पु, ( उडान्यते इति उत् +धन् + णिच् + इलायुध । (प्रबुद्धः । यथा तिथितत्त्वे,- उद्देशक', घि, (उत् + दिश+ खुल ।) उद्देशकती। त।) निर्मदहस्ती। इत्यमर । उद्दान्त । इति "उद्बुद्धा च जगद्धात्री पूजयेत् दीपमालया" ॥ उदाहरणम् । इति लीलावती। यथा, साहित्यदर्पयो ३ । १६२ । उद्देश्य , त्रि, (उत् + दिश् + ण्यत् ।) उद्देष्टव्य । उद्धार, पु, (उत् + + घम् ।) ऋणम् । इत्यमर' "उवुद्ध कारणे खै खैहि व प्रकाशयन् । उद्देशनीयः । प्रयोजनम् । (यत् उद्दिश्य विधेयस्य उद्धृति । इति मेदिनी। ("निममस्य पुनराद्वार- लोके य कार्य्यरूप सेोऽनुभाव' काव्यनाथयो") प्रवृत्ति भवति तत् । अनुवाद्यम् ॥) रख दुर्लभ"। इति रहदारण्यकोपनिषत् । मोघ- उद्बोध, पु, (उत् +बुध+धम्।) किश्चित् ज्ञानम् । उद्देहिका, स्त्रो, (उद्गतो देहो यस्या ।) कीटविशेष । नम् । यथा, शतपथब्राझणे १३।३ । ४।२। (यथा साहित्यदर्पणे टतीयपरिच्छेदे ४१ । तत्पर्याय । उपजिशिका २ उत्मादिका ३ वटि "अश्वस्य वयमुद्धारमुद्धराम है" । मोक्ष । निदी "उत्साहादिसमुद्बोध साधारण्याभिमानत । 8 दिवी ५। इस हारावजी। णम् ॥ * ॥ उभियते साधारणधनात् इत्युद्धार । नृणामपि समुद्रादिलवानादौ न दुष्यति"।) उद्दाव', पु, (उद्भवणम् । हु+उदिश्रयतियौतिपूद्रव यहा, साधारणद्रव्यात् यत् गरिष तदुद्धार । उद्भट , पु, (उत् +भट + च्यम् ।) कच्छपः। सूर्य । इति घम् ।) पलायनम् । इत्यमर । इति श्रीनाथ । उड्रियते साधारणधनात् इति मेदिनी ॥ (सर्प इति केचित् ।) उद्धत , पु, (उत् + हन् + 1) राममनः । इति निस्कृष्य विशेषनिष्ठतया एव बोध्यते इत्युद्धार- उद्टः, त्रि, (उत् +भट् + च्यम् ।) प्रवर । (“पदे त्रिकाण्डशेष ॥ इति ययुतानन्द । साधारणत्वेन उद्भियते इति पदे सन्ति भटा रणोद्भटा"1) इति नैषध । उद्धतं, त्रि, (उत् + हन् + क्त ।) प्यविनीतम् । इति उद्धार इति रघुनन्दन । उड्रियते साधारणधनात् श्रेष्ठाशय। तत्पर्य्याय । महेच्छ २ उदारः हेमचन्द्र । (यथा, उत्तरचरिते पठायो । वहिर्भाव्यते इत्यद्धार इति श्रीकृष्णः | यथाह ३ उदात्त 8 उदीर्ण' ५ महाशयः ६ महामना "धीरोइता नमयतीव गतिर्धरित्रीम्"। ममु ८११२॥ ७ महात्मा राइवि हेमचन्द्र "मदमानसमुदत टप न वियु नियमेन मूख्ता"। "ज्येष्ठस्य विप उद्धारः सर्वव्याच यद्दरम् । उद्व, पु, (उद्भवनं उद्वत्यस्मादिति वा। उत् +भू रति किराते । २1860 उत्थित | उत्क्षिप्त । ततोऽई मध्यमस्य स्थात् तुरीयस्तु यवीयस” । +घम् ।) अन्म । उत्पत्तिः। इत्यमरः। ("दिलीप- पाहतः। धाजित । यथा,-माकुन्तले १म यथे। न्येष्ठस्य विश उद्धार उड्रियते इत्युद्धार ज्येष्ठस्या सूनुर्मणिराकरोद्व" । इति रघुः । ३।१८। “वि- "यात्मोद्धतैरपि रजोमिरलचनीया"। विभक्तसाधारणधनात् उद्धृत्य विशतितमो माग ष्णुपादोद्वा गङ्गा”। इति पुराणम्। विष्णु । निविस । घोर । यथा, पञ्चतन्त्रम् ॥ "तुषार इति तट्टीकाया कुस्तकमट्ट ।। जयानन्तरं श प्रपञ्च प्रत्युमादानकारणत्वात्।) वहसप्रवर्षधनधारानिपातसमाहतम्" ।) अभ्यो लब्ध धनादिकम् । यदुक्त मनुना ७१६७। उनिमः, त्रि, उद्भिज्न । इत्यमरटीकाया रमानाथ । उडतमनस्कत्व, सी, (उद्धतं गर्वितं मनो यस्य तस्य "राज्ञश्च दारद्धारमित्येषा वैदिकी श्रुति । उद्भिज, त्रि, (उनेट्नमिति उद्भिव सम्पदादित्वात् भाव 1) गई। व्यभिमान । इति शब्दरत्नावली। राज्ञा च सर्वयोधेभ्यो दातव्यमपथक् जितम्" । क्विम् । तस्मात् जायते यत् । उदित् +जन् +ड) उतरण, सी, (उत् ++ ल्युट ।) उद्धारः । वान्ता- "उद्धार योद्धारः राज्ञे दद्युः। उड्रियते इत्युद्धारः उद्भिद्यमातमात्रम् । वच तरगुख्यादि । इत्यमरः। मम् । उन्मूलनम् । इति मेदिनी । मुक्ति। इति जितधनाद्युत् उत्कृष्धन सुवर्णरजतभूम्यादि राजे (यथा, मनु। १18६ । “उद्भिज्जा' स्थावरा सर्वे शब्दरत्नावली । (कण्टकादीना ऋणादेवा मो. समर्पणीयम्" । इति तट्टीका ।) वीकाण्डप्ररोहिण"। "इन्द्रगोपमण्डूकप्रतिय- धनम् । गिराकरणम् । उत्तोलनम् । यथा, उद्धारं, ली, (उत्+2+घम् ।) उद्धानम् । इत्यम उद्भिन्नाः” इति सूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये सुश्रुते- "यत्नवानपि तु श्रीमालालोद्धरणोडर"। रटीकाया खामी। उनन् ब्याका इत्यादि भाषा | नोक्तम् ।) इति महामारते। उद्धारण, सी, (उत् +छ+णिच् + ल्युट ।) उद्धार- उदित्, [६] त्रि, (उद्भिनन्ति भूमिमिति। उत् + "कण्टकोद्धरणैनित्यमासिछेत् यत्नमुत्तमम्" । करणम् । उत्तोलनम् । मिद + किम्।) उसिन्नम् । इत्यमर' वच प. इति मनु । ६।२५२। व्यसनादिभ्यो विमोचनम् । उद्दारा, स्त्री, गुडूची । इति शब्दचन्द्रिका । श्वधा । रक्ष १ गुल्म २ लता ३ वही टणम्।। "सप्त व्यतीयुश्विगुणानि तस्य उडूनम, सी, (उत् +धूश्+णिम् + ल्युट।) एक (यथा, महाभारते धादिपर्वणि। "सस्तेदना । ।

·- । उदा रद्यात् प्रसन्नागुउसीधुपायी। भूयोऽनुवन्धे तु भवेदिरेयो मूत्रप्रसन्नादधिमण्डयक्लै " * दिसत्तरं हिगुव चामिकुछ सुवर्धिका चैव विड़नघूर्णम् । सुखाम्बुनानाइविसूधिकार्ति- द्रोगगुल्मोई समीरणनम् ॥ * वघामयाचित्रकयावशूकान् सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान् । उरणाम्बुनामाइविमूवातान् पीत्वा जयेदाशु रसौदनाशो". इति चिकित्सास्थाने पविशेऽध्याये चरकेणोक्तम्। सुश्रुतेनोत्तरतन्वे ५५ ष्षध्यायेऽस्य सनिदानसम्मा- तिक लक्षण चिकित्सा चेति यदुक्त तयथा । "प्यधचोईच मावाना प्ररत्ताना खभावंत । न वेगान् धारयेत् प्राज्ञो वातादीना जिजीविषुः । वातवियमूवन्टम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियः । व्याइन्यमानरुदितैदावत निरच्यते । क्षुत्तया-श्वास-निद्राणामुदावों विधारणात् । तस्याभिधास्ये व्यासेन लक्षणच चिकित्सितम् । त्रयोदशबिधशासौ भिन्न रतैस्तु कारणे । घपथ्यभोजनाचापि वक्ष्यते च यथापर याभानशूलो हदयोपरोध शिरोरुम श्वासमतीवएिकाम् । कास-प्रतिश्याय-गणग्रहाच बलासपित्तप्रसरच धोरम् । कुर्यादपानामिहतः स्वमार्गे इन्यात् क्षिपेदा १॥ वाटोपशूलो परिकर्तनच सङ्गा पुरीषस्य तथोड़वात पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽमिहते नरस्य ॥२॥ मूत्रस्य वेगेऽभिहते नरस्तु कृच्छ्रेण मूत्र कुरतेऽल्पमल्पम् । मेगदे वडणमुस्कयोच मामिप्रदेशेवथवापि मूटिं। ध्यानडवस्तिश्च भवन्ति तीम्रा शूलाच शूलैरिव मिममूः ॥ ३ ॥ मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा एटम्मोपघातात् पवमात्मका स्युः । श्रोत्रामनघ्राणविलोचनोत्था भवन्ति तीवाश्च तथा विकाराः ॥ बानन्दज शोकसमुद्भव वा नेत्रोदक प्राप्तममुञ्चतो हि। शिरोगुरुत्व नयनामयाच भवन्ति तीम्रा' सह मीनसेन ॥५॥ भवन्ति गाक्षवथोर्विधाता- च्छिरोऽक्षिनासाश्रवणेषु रोगा । कण्ठास्यपूर्णत्वमतीवतोद कूनच वायोरथवा प्रवृत्ति ६ उदारवेगेऽमिहते भवन्ति जन्ताकारा पवनप्रसूता ॥७॥ २३८ उदा छर्देविघातेन भवेच कुएं येनैव दीपेण विदग्धमन्नम् । मूत्राशये वा गुदमुय्कयोच शोफो रुमा मूत्रविनियएच । सुझाश्मरी तत्सवण भयेहा ते ते विकारा विएते तु शुके । तन्याहामावगघि श्रमय क्षुधोऽभिघातात् सशता घ दृरे ॥१०॥ कण्ठास्यशोय श्रवणावरोध- स्तृष्णाभिघातादृदये व्यथा च ॥११॥ श्रान्तस्य निश्वासविनियोण होगमोहावथवापि गुल्म ॥१२॥ সূমীকায়্যিবিত্ত निद्राभिघातादथवापि तन्द्रा" । १३ ॥ यरिएपक्षण यथा, "टपणादित परिसिर क्षीण शूलरभिद्रुतम् । शष्ठहमन्त मतिमानुदावर्त्तिनमुत्सृनेत् । प्यस्य चिकित्सा यधा, "सर्वेष्येतेष विधिवदुदावर्तेषु कृत्स्नशः । वायोः मिया विधातव्या स्वमार्गप्रतिपत्तये। सामान्यतः एथलन स्त्रिया भुयो निबोध मे। वास्थापन मारतने स्निग्धे खिन्ने विशिष्यते ॥ पुरीषने तु कर्तव्यो विधिरानाहिको भवेत् ।। सौवर्चलाया मदिरा मूत्रेवभिहते पिवेत् । एस्लामप्यथ मद्येन क्षीर वापि पिवेनर" "नेहरदैरुदावत भृम्मान समुपाचरेत् 120 यश्रुमोक्षोऽयने कार्य सिग्धखिन्नस्य देहिन 1 तीक्ष्णाननावपोडाभ्या तीक्ष्णगन्धोपसिहनः । वर्तिप्रयोगैरथवा क्षवशक्ति प्रवर्तयेत् । तीणोपधप्रधमनैरथवादित्यरमिमि ॥६॥ उद्गारले क्रमापेतं लैहिक धूममाचरेत् । सुरा सौवर्चलवती वीभपूर्णरसान्विताम् ॥७॥ छाघात यथा दोष सम्यक् स्नेहादिभिर्जयेत् । सक्षारसवणोपेतमभ्यतः वात्र दापयेत् । वस्तिशुद्धिकरावापश्चतुर्गुणजलम्पय । यावारिनाशात् कथित पीतवर्ण प्रकामतः । रमयेयुः प्रिया नावें शुक्रोदावर्त्तिम नरम् ।। क्षुद्दिपाते हित सिग्धमुष्णमल्पच भोजनम्॥१०॥ ष्णाधाते पिवेन्मन्य यवागू वापि शीतला ॥११॥ मोज्यो रसेम विश्रान्त श्रमश्वासातुरो नर ॥१२॥ निद्राघाते पिवेत् क्षीर खप्याच्चेटकथारतः"१॥ प्यपरश्च समिदानसम्माप्तिक लक्षणं चिकित्सा च ॥ वायः कोष्ठानुगो रूक्षे कषायकटुतितकै । भोमन कुपितः सद्य उदावत करोति हि । वासमूत्रपुरीषारकफमेदावहानि वै स्रोतास्युदावर्त्तयसि पुरीषश्चातिवर्तयेत् । ततोहसिलातो गौरवाधिपीडितः । वातमूत्रपुरोषाणि चक्रेण कुरते नरः । श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोवमिषराम् । कृष्णाहिकाशिरोरोगमम श्रवणविनमान् । लमते च बहनन्यान् विकारान् वासकोपजान् । समक्षवणाभ्यक्त विग्ध शिन निलायेत् । उदा दोपतो भिमवर्चस्वं मुक्तञ्चाप्यनुवासयेत् । नचेच्छान्ति प्रयात्येवमुदावतः सुदारण । यथेन वहा खिन्न युनाव सेइविरेचनैः । पाययेत वित्पीलुयवानीरस्नुपानको" । "देवदामिकं कुठं वचाम्पथ्या पनवधाम् । पौष्कराणि च मूलानि तोयस्यााठक यचेत् । पादावशिए तत्पीतमुदावन व्यपोहति” । एत यथा। "मूलक मुकमाईच वर्षाभूः पञ्चमूलकम् । ध्यारेवतफलवापस पक्का तेन तम्पयेत् । तत्पीयमान पामयेत् उदावत्तमशेषतः" "घर्ण निकुम्भकम्पिानश्यामेष्यामिकोद्भवम् । सनधनमागध्यो सवनाणाश्च साधयेत् । गवा मूत्रेण ता वर्ना कारयेत्तु गुदानुगा"। वैद्यकरसेन्द्रसारसङ्घहे यचिकित्सित वद्यया। "भिकटुपारद पथ्याकालकफल हिगुयं । थानकुलीना खरसैर्गुडिका कार्याक्षरोल्यानु। प्रथम्नजलोदरगुल्मवरपाण्डामयनाशिनी । प्रोक्ता विमिराणिपटलविद्रधिप्रबलोदावर्त्तइरी। फ्रिमिकोटगावकण्ट्रपिउकास निहन्ति भूखचय। शुद्धगुड़िका कथिता सुवने श्रीवैद्यनाथाख्या"। इनि वैद्यनाथवटिका - यत्र धपध्यानि यथा । "वमनं वेगरोधक्ष शमीधान्यानि कोदवम् । नालीतशाफ शालूक जाम्बव कर्कटीफलम् । मिण्याकमालक सब करीर पियवैकृतम्। विशम्भीनि विरुद्धानि कयायाणि गुरुदि। उदावतॊ प्रयत्नेन वर्जयेत् सतत नर । इति वैयकपथ्यापथ्यविधि ।) उदासः, पु, (उदस्यते इति । उत्+बस्+घञ् ।) उत्क्षेप । उद्भावः । यौदास्ययुक्त, घि उदासीन , पु, (उदास्ते इति । उत्+घास्+शानघु +ईदास इति ईत्वम् ।) परतरः । इत्यमर' । विभिगोषोः शत्रुमित्रभूमितो व्यवहिवा व्यव हितत्वादेव नोपकारी नाप्यपकारी केवखमूर्द्ध मासीन इव । इति भरत । (यथा, मनुः ७१५/ "मध्यमस्य प्रचार विजिगीषोय चेरिसम्। उदासीनप्रचारश्च शवोश्चैव प्रयत्नतः"! मण्डलभेदः । यथा, तत्रैव १५८ "अनन्तरमरि विद्यादरिसेविनमेव च । परेरनन्तरं मित्रमुदासीन तयोः परम्"। उपेक्षकः। यथा, "उदासीनवदासीनमसक्त तेषु कर्मस"। इति गीतायाम् ॥EE) उदास्थिवः, ई, ( उत् + बार+स्था+al) पर। हारपाल | अध्यक्षः। इति हेमचन्द्र प्राच्या वसितः। नएसयासः इति मेदिनी। उदाहरण, सी, (उत्+पाट+1+ स्ट् ।) दृष्टान्तः । तत्पर्यायः । उपोहावा र उदाशार इति शब्दरत्नावली। (यथा, माघे ॥ "प्रध्वसितान्धतमसमत्रोदाहरन रविः" । कथामसङ्ग । कथनम् । यथा, अमारे।।। पुरीष मुखत ·। - २३६ उहा उदी "कथाहिरसमग्रण्यभुदाहरणवस्तुष" 1) तथा, महाभारते युधिष्ठिर प्रबोधने ८७०३४/ उदुम्बरपर्णी,स्त्री, (उदुम्बरस्य पर्णमिव पर्णमस्या ।) उडम्बरपणे। दन्तिकारक्षः। इत्यमरः ॥ (अस्या पञ्चन्यायावयवान्तर्गतमिदम् ॥ (नायशास्त्रे सोत्क “हता उदीच्या निहता प्रतीच्याः पर्यायाश्चर केण कल्यस्थाने १२ प्रध्याये उक्ता । प्रवचनोपन्यासरूपो गर्मावभेद । यदुक्त साहि प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विस्ता"I) यथा, त्यदर्पणे इंछ परिच्छेदे। उदीरणं, ली, (उत् +ईर+ ल्युट ।) कथनम् । इति "दन्त्युदुम्बरपर्णो स्थानिकुम्भोऽथ मुफूलक"1) "उदाहरणमुत्कर्षयुक्त वचनमुच्यते"। हलायुध । (यथा, कुमारे २।१२। ("उवात यथा, वेणीसंहारे व्यश्वत्थामायो । प्रणवो यासा न्यायस्त्रिभिरदीरणम्" । उटूखल, स्ली, (उदूईञ्च तत् खच्च। तत् लाति । यातोनुपेति क'। एषोदरादित्वात् साधुः ।) “यो य शस्त्र विमति खभुजगुरुमदात्याण्डवीना प्रेरणम् । क्षेपणम् । गुग्गुलु' । इति मेदिनी ॥ तण्डुलकण्डनार्थकाछनि- चमूना, यो यः पाचालगोत्रे शिशुरधिकवया "ब्रह्मास्त्रोदीरणात् शत्रोदेवदानवकिनरा" । र्मितयात्रम्। उखजि इति भाषा। तत्पर्य्याय । इति महाभारते।) गर्मशय्या गतो वा। यो यस्ता कम्मसाक्षी चरति उलूखलं २ । इत्यमर । ("संकुद्योदूखले विद्दान्" मयि रणे यच्च यश्च प्रतीप , क्रोधान्यस्तस्य उदीर्ण , घि, (उत् ++क्त 1) उदार । महान् । इति जटाधर ॥ इत्यादिप्रयोगो मावप्रकाशादौ द्रव्य ।) तस्य खयमिह मगतामन्तकस्यान्तकोऽहम्" । (“न हि राज्ञामुदीर्णानामेवम्भूतैर्नरे क्वचित् । उदूळ, त्रि, (उत् +वह + क्त।) । स्थूल । पबिशन्नाटकशक्षणान्तर्गवलक्षणभेद । यथा, इति मेदिनी । (यथा, माघे । १ । ३६ ।) साहित्यदर्पणे ६ष्ठ परिच्छेदे । सख्यं भवति मन्दात्मन् ! श्रिया हीनैर्धनच्युते" । "उज्जोकत्रितयेन साम्प्रतम् इति महामारते । उत्तेजित । उद्दीपित । “यत्र तुल्यार्थ युक्तेन वाक्येनामिप्रदर्शनात् । उडतः। यथा, कुमारे २ । ३२ । साध्यतेऽभिमतवार्थस्तदुदाहरण मतम् !) गरार्धरित्री क्रियतेतरा त्वया" ) "भवलब्धवरोदीर्णस्तारकाख्यो महासुरः" । उगतं, त्रि, (उत् + गम + क्त !) उद्दान्तम् । छर्दित- उदाहार', पु, ( उत् +या+६+घञ्।) उदा- "ब्रह्म क्षण संस्र क्षत्र च ब्रह्मणा सह । वस्तु । इत्यमरः ॥ ऊर्द्धगतम् । उदितम् ॥ हरणं । इत्यमरः ॥ प्रकृतोपपादकदृष्टान्तादिः । इति भरत। यतिप्राप्तार्थनिदर्शनं इति सानः । उदीर्णे दहव शत्रून् वनानीवामिमारतो" । उगम , पु, (उत् + गम+घम् । ) ऊर्द्धगमनम् । प्रकृतसिद्धार्था चिन्ता । इति रायमुकुटः । इति महाभारते । पु, विष्णु । यथा, महा- उदय । (थाविर्भाव । यथा, कुमारे । ७१७७ । “रोमोगम प्रादुरभूदुमाया उदित , त्रि, (वद्+क्त। यदा । उत् + इण + क्त ।) भारते विष्णुसहस्रनामकथने १३ । १६ । ८० । खिनाङ्गुलि पुङ्गवकेतुरासीत्" । उक्त। (यथा, फिराते । १ । २८ । “उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीश शाश्वत स्थिर") "फलेन सहकारस्य पुष्योद्गम इव प्रजा"। "भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं उदुम्बरंली,(उशम्भं रणोतीति उम्वरम् । उ+र+ भवत्यधिक्षेपश्वानुशासनम्" ।) सज्ञाया खच् । अदिदिति मुम् । उत्कृष्ठमु- इति रघुवशे | 8 | ६ ॥ प्रस्थान वहिर्गमनम् । म्बरम्।) तामम् । इत्यमर । (तायशब्दे ऽस्य "तनयाना क्षुधातना पश्यन् प्राणोद्मव्यथाम्"। बड़। इत्यमरः । उगत । प्राप्तोदय । इस विशेषो ज्ञेय ।) इति कथासरित्सागरे । तर ॥) मेदिनी। (यथा, रामायणे । उद्गमनीय, स्ली, (उत् + गम + व्यनीयर् ।) धौत- "उदयादुदितं दीप्त ज्वालापिण्डसमप्रभम्" । उदुम्बर, पु, उडम्बरक्ष । यझडुमुर इति भाषा । तत्पर्याय । क्षीररक्ष २ हेमदुग्ध ३ सदाफलः 8 वस्त्रदयं । इत्यमरः॥ धोया योड इति भाषा। "उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा" | इति मनु ।२।१५॥ तथा, किराते। ५ ।५। ("सा मङ्गलखानविशुद्धगात्री कालस्कन्धः ५ यक्षयोग्य ६ यज्ञीय ७ सुप्रति- "दधतमुज्वशिलान्तरगोपुराः, लिव ८ पीतवल्क ६ जन्तुफलः २० पुष्पशून्य ग्रहीतपयुगमनीयवस्वा" । पुर इवोदितपुष्पवना भुव") ११ पवित्रक १२ सौन्य १३ शीतफल १४ । यस्य इति कुमारे । ७ । ११ ॥) उदितोदित , वि, ( उदिते कथिते शास्त्रे उदित पक्कफणगुणा । मधुरत्वम् । हिमत्वम् । कृमि- | उद्गाठ, सी, (उत् + गाइ + क्त I) व्यतिशय । तद- ययादित 1) शास्त्रज्ञ । इति स्मृति । कारित्वम् । रक्तपित्तटष्णामूर्छादाहनाशित्वञ्च । युक्त त्रि। इत्यमर ॥ ( "प्रेमार्दा प्रणयस्पृश ("पुरोहितच कुर्वीत देवज्ञमुदितोदितम् । यस्य सुपक्षफलगुणा । पतिशयशीतलत्वम् । मधु- परिचयादुगारागोदया" । इति सावित्य- दण्डनीत्याच कुशनमधादिरसे तथा" ॥ रत्वम् । पित्तश्रमशोषहारित्वञ्च । यस्यामफल- दर्पणे । ३य परिच्छेदे ।) इति याज्ञवल्का) गुणा । कषायत्वम् । व्यमिदीपनत्वम् । रक्त- उद्गाता, [ ऋ] पु, (उद्गायति साम य' । उत् + उदीची, स्त्री, (उत् उत्तर पञ्चत्यकं । उत्क्रान्त विकारित्वक्ष । अस्य त्वगगुणा । शीतत्वम् । गै+टच् ।) सामवेदज्ञ । सामवेदविइब्राझणः इत्यमर। दृष्टिपथ पचति सूर्य वा। उद ईदित्यरत कषायत्वम् । वनाशित्वम् । गर्मिणीगर्भसरक्षक- ईकार | ऋत्विगादिना किन् । उगितश्चेति त्वम् । स्तनदुग्धदाटत्वश्च । इति राजनिघण्ट । ("प्रझाण परम वनादुगातारच सामगम् । डीप।) उत्तरा दिक् । इत्यमर । (ध्यस्य पर्यायग्रणौ यथा । होतारमथ चाध्वर्यु बाहुभ्यामसृजत्यम ("यदोदीच्या गतिर्मानोस्तदा सूर्यबलाधिकम्" “उदुम्बरो अन्तुफलो यज्ञाशो हेमदुग्धक' । इति हरिवशे । तथा च मनु । ८१२०८ | इति हारीतोत्तरे प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये।) उदुम्बरो हिमो रूक्षो गुग पित्तकफासभित्। "होता वापि हरेदश्वमुद्राता चाप्यन क्रये" । उदीधीनं, त्रि, (उदीची+ख।) उदीया भवं । उत्तर मधुरस्तुवरो वव्रणशोधनरोपण" । “उगाळहोटनह्माणो यथाध्वर्यु विनाध्वरे"। दिगजातवस्तु । इति हेमचन्द्र ! (यथा, शतपथ रति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे१मभागे वटादिवर्गे! इति सुश्रुवे सूत्रस्थाने चतुस्निोऽध्याये ।) ब्राह्मणे १३ । ८।१।६। “उदीचीनप्रवणे करोन्यु यस्य फलगुणाचाह चरक सूत्रस्थाने सप्तविंश- उदार , पु, (उत् +7+घम्।) उद्दमनम् । इत्य- दीची वै मनुष्याणा दिक्" 1) ऽध्याये यथा,- मरः ॥ ( यथा, रघौ । ६ । ६० । उदीय, सी, (उदीयां भवम् । उदीची+यत् "अश्वत्थोदुम्बरक्षन्यग्रोधाना फलानि च । पालनामगन्धद्रव्य । इत्यमरः । वाला इति ख्यातम्। कषायमधुरानानि वातलानि गुरूणिच! . D) समिरोगार इवादिराज"") (बालकशब्देऽस्य गुणादयो वोद्धव्याः ) कुष्ठविशेष । देहली। गोवराटेर नीचेर काठ शब्द । इति मरत । (यथा महाभारते ३ | उदीच्य , ए, (उदीयां भव । उदीची+यत् ।) इति भाषा । पण्डक । नपुसक । इति हेमचन्द्र। "तस्य साफूलनिनद' पर्चत स गुहामुखै । शरावतिनद्या पश्चिमोत्तरदेशः। इत्यमरः। उदुम्बरदला, स्त्री, (उदुम्बरस्य दलमिव दलमस्या ।) उद्गारमिव गौनदभुत्ससर्ज समन्ततः" ।) (तद्देशवासिनि घि, यथा, रघौ । । ६६ । दन्तीरक्ष'। इति राजनिघण्टः (घस्या गुणादयो कण्ठगमन । इति जटाधरकुर इति भाषा। "परैरसैरिवोदीयानुद्धरिष्यन् र सानिव" ! दन्तीशब्दे श्या ।) तप्त नागवायुकर्म। इति श्रीधरखासी : (सावः ! " ॥ । "धाभाति बालातपरतासानु - - ·मर । हेमचन्द्रः। । टीका। | उमानः, मि, (उत्+व+घम्।) उदमिता। २४२ उद्या उद्रे उद्दा प्यण्डना उद्भिदच"। उद्भिद्यते पशुफलमनेन इति प्यामीड़। उद्रका, स्त्री, (उद्रेक +टाप ।) महानिमः । इति नियत यागभेद ।) (“वाहोद्यानस्थितएरशिरचन्द्रिकाधौतहमा"। रागनिर्घण्टा उद्भिद, नि, (उद्भिनत्तीति । उत् + भिद+गुप इति मेघदूते ७ )निःसरणम् । प्रयोजनम् । इत्य- | उदत्सरा, , (उत्कान्तो वत्सर ।) वत्सरः। इति धेति क' ।) तरगुल्मादि । तत्पर्याय । उद्भित् २ उद्भिज्जम् ३। इत्यमर ॥ उद्भिगम् ।। इति उद्यानपालः, त्रि, (उद्यान पालयतीति । उद्यान + उद्दन्धन, सी, ( उत् +वन्ध + ल्युट ) ऊईबन्धनम् । रमानाथ । (यथा महाभारते १४ पर्वणि । पालि+यण।) उद्यानरक्षकामालीरति भाया। इति स्मृतिः। गलाय दहि देयोन फांसी देयोन "जरायुजाण्इजातानि खेदभान्युद्भिदानि च" 1) ("उद्यानपानसामान्यम्तवस्तमुपासते" । टाहान इत्यादि माया। उद्भिदं, सी, (उदमिनत्तीति । उद्+भिद+फ 1) इति कुमारे ।२।२६) उद्दमनं, सी, (उत् + वम+ल्युट ।) उद्गीरणम् । पांमुलवणम् । इति रत्नमाला । पाहा लुण इति | उद्युक्त , त्रि, (उत् + यश् + ni) उद्यमयुक्तः । तुलिया फेलन वाति करण इत्यादि माया। भाषा। ("उद्दिानि मलालेञ्जकरीषवेणुक्षिति उद्योगविशियः। इत्यमरटीकायां भरत । (यथा, उद्दत', त्रि, (उत् + उत् + घम् ।) व्यतिरिक्त । जानि"। इति सश्रुते सूत्रस्थाने षट्चत्वारिं यमरकोष । “दशादियुक्तउत्सुक" 1) उवरण वाडा इत्यादि भाषा । यथा। "उद्दत्तों शत्तमेऽध्याये।) उदयोग, पुं, (उत् + युज + घम् ।) यत्नः। चेया। हिग्रन्थ समधिकफलमाचर1 इति व्याकरण उद्भूतः,पि, (उद्भवति स्म । उत् +भू + 1) उत्पमः। तत्पर्याय | उत्साह २ व्यध्यवसाय ३ उद्यमः ।। जातः । यथा । ईशानसहितायाम् । इति जटाधर । (यथा, मार्कण्डेये पर उदर्तन, स्ली, (उत् + सत् + णिच् +मावे करखे वा "माघे कृष्णचतुर्दश्यामादिदेवो महानिशि | "उदयोग सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश"। ल्युट ।) उत्पतनम् । ( यथा, मेघदूते १२ । शिवलिङ्गतयोमृत कोटिसूर्यसमप्रम" । "उदयोगादनिहत्तस्य ससदायस्य धीमत" मोधोकतु घटुलशफरोदर्तनप्रेक्षितानि" ।) इति तिथ्यादितत्त्वम् । (तथा, माषापरिच्छेदे ५६ । छायेवानुगता तस्य नित्य श्री सहचारिणी"! विलेपनम् । घर्षणम् । इति मेदिनो। "उद्भुतस्पर्शवद्रव्य गोचर सोऽपि च त्वच") इति नीतिवाक्यम् । (यथा, मनु 8|१३२ । उद्भूतरूपं, झी, (उद्भूतं प्रत्यक्षयोग्य रूपम् ।) नयन महामारतस्य उद्योगपर्व। यथा, महाभारते "उदर्तनमपसान विगमूत्रे रक्तमेव च । गोघररूपम् । यथा,-भाषापरिच्छेदे ।। १।१।६३। मेष्मनियतवान्तानि नाधितिशेतु कामवा" ।) "उद्भूवरूप नयनस्य गोचर "उद्योग सैन्यनिर्याण श्वेतोपाख्यानमेवच"1) शरीरनिर्मलीकरणगन्धद्रव्यादि । तत्पय्याय' । द्रव्याणि तदन्ति एथकसख्ये। उद्योगी, [न्] त्रि, (उद्योगोऽस्यास्तीति । उद्योग+ उत्सादनम् २। इत्यमर। हरिद्रा सेवन धावटन विभागसयोगपरापरत्व- इन् ।) उद्योगविशिए । उद्यमी । तथा च । इत्यादि भाषा। सामान्योदर्तनगुणा । कमवा सेहद्रवत्व परिमाणयुक्तम् ॥५४॥ "उद्योगिन पुरुषसिहमुपैति लक्ष्मी युमेदोवातरोगनाशित्वम् । घनास्थैय्यं-धर्मनिर्मल कियाजाती योग्यरत्ती समवायच्च तादृशम् । वेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति । कारित्वञ्च । इरिंद्राद्युइतनगुणा' । कण्डवैवर्ण्य- ग्टहाति चक्षु सम्बन्धादालोकोद्भूतरूपयोः ॥५५॥ देव निहत्य कुरा पौरुषमात्मशक्त्या रूक्षताहारित्वम्। तिलादर्सनगुणा । कण्डूक्ष उद्ममा, पु, (उद्धमणमिति । उत+भ्रम+घन् । यत्ने कृते यदि न सियति कोऽत्र दोष"" तात्वग्दोषनाशित्वम् । इति रामवल्लभः । नोदात्तोपदेशति न दृद्धिः।) उद्वेग । इत्यमर । इति नीतिसारे १३॥ ("उदर्तन वातहर कफमेदोविलापनम् । उद्घान्त,सी, (उत् + भ्रम + ni) बाहुमुद्यम्य मण्ड | उद्योत , H, (उत् + द्युत + घम् ) प्यालोक |ज्योति' । स्थिरीकरणमगाना त्वक्प्रसादकर परम् । माकारखनमामण । इति महाभारतम् ॥ (परि- इति इलायुधः शिरासखविविक्तत्व त्वक्स्यस्यामेश्च तेजनम् । भान्ते, त्रि। यथा, रघौ 8 1 8६ ॥ उद्रा, पु, (उनत्तीति । उन्द + रक् ।) जलजन्तुविशेष । इति चिकित्सिवस्थाने २४ । यध्याये सुश्रुवे "मारीचोदमान्तहारीता मलयाद्ररुपत्यकाः"। इत्यमर । उदविडाल इति भाषा । नोक्तम् ।) विकले । विशले । यथा, रामायणे, उद्रव ,पु, पुरविशेषः । “व्योमचारि पुरं शौभमुद्रा उद्दईन, सी, (उत् + + ल्युट् ।) अन्तर्वास' | "उद्धान्तहदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्" ।) प्रतिमार्गक"। इति जटाधर । इति विकाण्डशेष । उद्यः,एं, नद । इति हेमचन्द्रः ॥ (उद्यते यत् । वद + उद्गः, पुं, व्योमघारि पुरम् । तत्पर्य्याय । खपुर २ उद्दर्हितः, त्रि, (उत् + वई+th I) उद्धृतः। इति क्यम् । कथनीये, घि। यथा, म्घोद्यम् वाक्यम् ।) ऊर्द्धग पुर ३ हरिश्चन्द्रपुर 8 शौम ५ प्रतिमा भूरिप्रयोग, उदाहितो वा इति माठः। उद्यत,नि, (उत् + यम+क्त ।) उत्तोल्यरतवस्त्रादि। नक ६ घड़ा ७ घा इति भिकाण्इशेष । उद्दह, ई, (उदूई वहति प्रापयतीति । उत् + वा उद्यतशस्त्रादि । तत्पर्य्याय । उर्णर ॥ इत्यमर । उद्रथः, पु, (उगतो रथो यस्मात् ।) रथकीलम् । +पच् ।) पुत्र । इति हेमचन्द्र। (यथा,- (यथा, रघुवशे। 8 । १६ । ताम्रचूड़पक्षी । इसि मेदिनी । "प्रनार्थसाधने तो हि पायोद्यतका को" 1) उद्रित, त्रि, (उद्रियते म । उत् + रिच + क्त ) ("उदयमस्तमयश्च रघूदहात्"।) उद्यत', ई, (उत् + यम + I) ग्रन्थपरिच्छेदः। इति स्फुटम् । स्पटम्। इति जटाधर । सप्तवास्वन्तर्गतवायुविशेषः । स तु प्रवहवायोरुई उद्रेका, पु, (उत् +रिच+घम् ।) उपक्रमः। रद्धिः। स्थित । इति सिद्धान्तशिरोमणिः। उद्यमः, , (उत् + यम + घम्। सज्ञापूर्बकत्वात् "यधुमेव कुरङ्गाक्षि जहार जगतां मन । ("पावर प्रवाश्चैव विवहश्च समीरणः । वृद्ध्यमावः।) उदयोगः। तत्पर्याय । गुरणम् । माने यौवनोदेके जीवनस्यापि का गवि"! परावहः सवव उदइश्च महावा इत्यमर । गुरणम् ३ गोरणम् । इति तट्टीका । इत्युगटः। तथा परिवहः श्रीमानुत्पातमयशसिनः । उत्साहः५ प्यध्यवसाय ६ उदयोगः । इति "इरिस्ते साइसा कमलवलिमाधाय पदयो- इत्येते क्षुभिवा सप्त मारता गगनेचरा"। जटाधर । (यथा, कुमारे ५।३। र्यदेकोने तस्मिमिजमुदहरनेत्रकमलम् । इति हरिवशे । २३६ अध्याये । विवाहः1) ("विशम्य चैना तपसे कृतोद्यमाम्"। गतो भन्युनेक परिणतिमसौ चक्रवपुषा उहा, स्त्री, (उदा+टाम् । ) कन्या । पुती। "शाक मेना न नियन्तुमुद्यमात्" । त्रयाणा रक्षायै विरहर जागतिं जगताम्"। इति हेमचन्द्र इति महिनास्तोत्रम् । इति च कुमारे ५।५३) ज्यानं, की, (उदयाति क्रीडार्थमस्मिन् । उत् +या ("सम प्रवेशः सरम्भो दोषोकवस्मतेः"। उद्दान्तः इत्यमरटीकायर्या रायमुकुटः। इति वैद्यकरग्विनिश्चयेऽपरमाराधिकारे।) न्यट् ।) राज्ञः साधारण वनम् । तत्पर्यायः। उदान्त, त्रि, (उत् + वम+1) वमिववस्त । वद - । रः। II जटाधर ·- रघ' ८1७1 २४३ उद्दा उदि पर्यायः । उद्त २ । इत्यमरः। रण्यगोवस्त्रदानम् । ततो नान्दीश्राद्धम् । लम इति श्रीभागते १३।०३। उदिवई उद्धरणम् । उद्दान्ता,,(उगतं वान्तं भदो यस्मात् ।)निर्मदहस्ती। समये वरे उपस्थिते खस्तिवाचनादिक विधाय इति तट्टीकाया श्रीधरखामी। इति मेदिनीकरमटाधरौ। वरणम्। स्याचारादि । ततः कन्यादानं यथाशक्ति उदृत्त', त्रि, (उत् + रत् + क्त | सत्ताधरिचात् उदासनं, स्ली, (उत् +वस् + णिच् + ल्युट् ।) धनदानश्च । ततः खग्टदोक्तविधिनानिं संस्थाप्य उत्क्रान्तो वा ।) उत्तोलित' । उत्क्षिप्त' । परि- मारणम् । बध । इत्यमर ॥ (संस्कारमदः । कुण्डिका समाप्य पाणिग्रहण सप्तपदीगमनश्च मुक्तोभित । उद्दान्तः। इति हेमचन्द्रो मेदिनी यथा, कात्यायने च ॥ दुर्वत्त ॥ (यथा, महाभारते,- ६।१।२॥ कर्तव्यम् । 0 ज्येछेकृतविवाहे विवाहका "थप उपस्पृश्य शालाद्धार्ये परिस्तरणपात्रसं कनिष्ठः परिवेदनदोषविशियो भवति । ज्येष्ठ 'उदृत्तान् सततं लोकान् राजा धर्मण शास्ति वैशा) सादनप्रोक्षणाज्यनिर्वपणाधिश्रयणसुक्समार्जनो परिविनः। सा कन्या परिवेदनीया। कन्यादाता उद्देगं, सी, (उद्दिन्यतेऽनेन इति । उत् + विश् + हासनावेक्षणानि कृत्वामीघ्र उत्यूय पश्चात् प्या परिदायी। तत्पुरोहितः परिकती । ते सर्वे धम् ।) गुवाकफलम् । इत्यमरः। न्यग्रहणम्"।) पतिता' । किन्तु देशान्तरस्थलीवैकाण्डवैमात्रेय- उद्देगः, पु, (उत् + विज् +भावे घम् ।) उद्देशनम्। उद्दाहा,,(उत्+व+धम्।) विवाहः । इत्यमरः। वेश्यासक्तशूद्रतुल्यातिरोगिजडमूकान्धवधिरकु तत्पर्याय । उनम'२ । इत्यमर'। चमत्कार। तस्य लक्षणं भार्यात्वसम्पादकग्रहणम् । तस्य खी बवामनकुण्ठातिरद्धनैष्ठिकब्रह्मचारिवानप्रस्थभि इति भरत ॥ विरहजन्यदु खम् । इति रसमलरी। काररूपज्ञानविशेषस्य समवायविषयतयोभदात् क्षुकृषिसतन्टपसक्तधनद्धिप्रसक्तकामकारिदत्त भयं । इति हेमचन्द्र । उदाहुलकम् । उगमनम्। वरकन्ययोर्विवाहफार्टत्वकम्मत्वे । स तु घर कोन्मत्तचौरेषु ज्येछेवनूवपि कनिष्ठविवाहे न इति मेदिनी। विधः । वरमाझ्य यथाशक्त्यलता कन्या यत्र दोष 1 एव विकृतरूपानूफा ज्येष्ठा कनिष्ठाया ("न्टत्यारम्भे हर पशुपतेराईनागाजिनेच्छाम् । दीयते स ब्राझः १। यत्र यज्ञस्थायविंने कन्या सोदराया ऊपाया परिवेदनाय न भवति । इत्यु शान्तोदेगस्तिमितनयनं दृशभक्तिर्मवान्या" । दानं स देव २। यत्र वरात् गोदय सहीत्वा दाहतत्त्वम् । इति मेघदूते पूर्वमेघे ३७ श्लोक' । तेनैव सह कन्यादानं स वार्ष ३ । यत्र यनया उदाइन, ली, (उत् +वह + णिच् + ल्युट । ) वि "सदय वुमुजे महामुज सह धर्म चरतां इति नियम कृत्वा कन्यादान वाहः। तत्पर्याय । रणरण २। इति विकाण्ड सहसोदेगमिय प्रनेदिति"। स काय 8| यत्र धर्म ग्रहीया कन्यादानं स शेष । दिखीत्यम् । दिवारकरक्षेत्रम् । इति हेम- यासरः ५। यम कन्यावरयोरन्योन्यानुरागात् चन्द्रः॥ "सक्षोमेथ्वप्यनुद्वेगो माधुर्य्य परिकीर्तितम्"। त्व मे भार्या त्वं मे पतिरिति निश्चयः स गान्धर्व उद्दाहनी, स्त्री, (उदाइन + सीम् ।) वराटक । इति इति साहित्यदर्पणे ॥ श्य परिच्छेदः ।) ६। यत्र बलात्कारेण कन्याहरण स राक्षस हेमचन्द्र ॥ कडि इति भाषा ॥ उद्वेग , त्रि, (उद्गतो वेगो यस्मात् ।) स्तिमिवः । ७ । यत्र समाया मत्ताया प्रमत्ताया वा कन्याया उदाहिक, त्रि, (उद्दाइस्यायम् । उदाह+ठक् ।) शीघ्रगामी । ऊईवाजा। इति हेमचन्द्र । निर्षने गमनं स पैशाचः । तस्य निर्णयः। उदाहसम्बन्धी । (यथा, मनु । ६।६8 ।) उद्देजनं, स्ली, (उत् + विज+ ल्युट ।) उद्देगः ॥ सगोमामनवरवयस्ता समानप्रवरा पित्रपेक्ष "नोहाहिकेषु मन्त्रेषु विधवावेदन वचित्" ।) (“परदारामिमर्येषु प्रवृत्तान् महोयति । यो वनषसां पुरुषाणा पुलकन्यासन्ततिपरम्प- | उहाक्षित, घि, (उत् + वह +णिच् + ।) उद्द उद्देशनकरैर्दगहे स्वियित्वा प्रवासयेत्” । रया प्रत्येकसप्तमीपर्यन्ता ब्यधस्तने तदपेक्षया हित । उद्धृत । विवाहितः । यथा । राजमार्तण्हे इति मनु ॥ ८१३५२) सप्तमीपर्यन्तां पिटवन्ध्यपेक्षयोईतनयमा प्रत्येका देवमः। उधः, [स] सी, (वइति उनत्ति वा । वह प्रापये पेक्षया सप्तमीपर्यन्तां वधस्तने वदपेक्षया सप्तमी “वाले रहे तथैवास्ते कुरते दैत्यमन्तिणि। उन्द लेदने वा+सुन्।) अधः। इत्यमरटीकायां पर्यन्ता मातामहसमानोदका मातामहापेक्ष उहाहिताया कन्यायां दम्पत्योरेकनाशनम्" । रमानाथ ॥ गरुर पालान् इति भाषा । यो तनचतुर्णा पुरुषाणां पुत्रकन्यासन्तति इति ज्योतिषतत्त्वम् । (कलिकाले बागमोक्ता- उध्रस ग उम्छे । इति कविकल्पगुम ॥ (कादि-पर- परम्परया प्रत्येकापेक्षया पश्चमीपर्यन्ता वधस्तने न्यमार्गेण विवाहिता गर्हिता भवति । यथा, सक-सेट।) रतस्यादौ पञ्चमखर । मध्ये केवज- तदपेक्षया पश्चमीपर्यन्ता मारवन्ध्वपेक्षयो तन “उहाहितापि या नारी जानीयात् सातु गईिवा" धकारस्याधो रेफः । ज्यादावुघ्रस उछ श्यय- चतुर्या प्रत्येकापेक्षया पञ्चमीपर्यन्ता अधस्तने व इत्यागमसिद्धान्त ।) मुदिचौरादिका पश्यते तस्य प्रासयतीति रूपं दपेक्षया पश्चमीपर्यन्ताच कन्यां परित्यज्य उद्दाहः उदाहिनी, स्त्री, (उद्दति उद्धरतीति । उत् + वह थपर प्रसाति । येषा असे उत्पूर्वस्य गणइयेऽपि कर्तव्यः । पिटवन्धुमारयन्धुविरहेऽपि तयोर्योग्य +णिमि+डीप )) रजः । इति मेदिनी । पठनं सेवा मते नाविधावुभ्रवाति निगद्यते णिचि वामवलम्मा सप्तमीपर्यन्ताया' पश्चमीपर्य्यन्तायाश्च उदाहः, त्रि, (उदू. वाजयस्य ।) ऊर्द्धवाडः। उद्देग कृवेऽप्युप्रासयत्यन्यत' । यत्र उत्पूर्वस्येति तु उत् कन्यायाः परिहारः। वजगीयाना कन्याना शब्दार्थे हेमचन्द्रेण लिखित । (यथा, रघु । ११३। उकार. नतूपसर्ग । ग उभ्रमाति प्रस्यं दीम । मध्योमि या धिगोत्राम्सरिता सा विवाहा । पत्र ("प्रांशुलभ्ये फले बोभादुद्दाहरिव वामन") इति दुर्गादास खप्तमगरामप्रतियोगिपिटपिटबन्धुपञ्चमगणनप्र- उदाहलक, सी, उर्दोकृतवाहः । उद्देगशब्दार्थे उनस क उत्क्षेपे। उम्छ । इति कविकल्पगुम । वियोगिमीयामहमाष्टबन्धुगोत्रमादायैव विगोत्र मेदिनीकरण लिखितम् । (चुरा-पर-सकं-सेट।) क उघ्रासयति धूलि वायुः। गयाम्। शूद्रस्य सगोत्राविवाहे दोषामावः। उहिमा,त्रि, (उत् + विज+व ! घोदितञ्चेति तस्य इति दुर्गादास ॥ मारसपलीमाटकन्या सदोहित्रों अध्यापयिळ नः । श्वीदित इति नेट ।) उद्वेगयुक्त' । यथा,- उन्द, ई ध लेदे। इति कविकल्पवमा (रा-परं कन्या शिष्यकन्यां ब्रझदगुरुकन्दाच परित्यय "सैर्टनरमसंभुमक्षुसभिन्नविपन्नकै । सक-सेट।) इखादि। लेद घाईमावः । छ विवाह पाया। अथ कन्यादानाधिकारिया। निममोहिमसङ्गीयः पप्रे दोनय मेदिनी" उनत्ति वस्त्र पयसा! ई उन्न उत्त | उन्दिदिषवि। बादौ मिता| वदमावे पितामहः वदमावेघावा! इति मट्टिकाये 81 8२ । (तथा च भारते, इति दुर्गादासः। वदमावे पिटवातिः। तदभावे मावामहः। तद- "नोहिमवरते धम्म नोदिमयरवे क्रियाम्" 1) उन्दरा, , उन्दुरः इति दिरूपकोषः । भावे मातुल । वदमावे माता! तवमावे मावा- उदिवाणं, सी, (उत्+वि+रह+ ल्युट । उहा- उन्दुरः, पु, (उन्द+उर।) मूषिक । इति भरतो माचाविः । रतेषामप्यमावे कंन्दा सयं वर रकरणम् । यचा,- दिरूपकोषश्च । इर्दुर इति भाषा । कुर्याद । पप विवाहपूर्ववर्तव्यकर्मम । अवश्य "कः श्रद्धधीवान्यनमस्खव प्रमो भावि अमात्रामयहादिदोषशान्त्यर्थ होमो हि उन्दूर, य, (उन्द +ऊर।) जन्तुविशेषः। इदुर इति रसागवाया सुव उदिवईणम्"। भाषा। वत्वया॑यः । मूषिमा २ चाखु । .

·२४४ उन्न उन्मा येत् । गिरिका 8 बातमूषिका ५। नेस्टेर विषयेऽप्यासोऽगिनियिमते सि रम्।) जई इति भाया । इत्यमरमूयका मूपः७ मूधीका युक्त । उद्यमदः । तत्पर्यायः । उन्मदिनु । गयनम् । यमन त्यमरः। ("उदीरयामायरियोमटानाम्"। उन्दया र रणगक १० वन' ११ स्पः १२ था. उजयम, मी, (उत् +भी+न्युट । ) वितः। प्रति इसि रघु । २।८ । तपा, माघे हा२६ खनिका १३ रश १३ दीना १५ मुधीका १९ । हेमचन्द्रः पापम् । उसोजनम् । सोग "मधकराएनया मुख्यमद- मूषा १७ मूषीका १८ मधिका १८ । इति उठानाधादिमापा। धनिम्रता निमताक्षरमुजगे"1) शम्दरमावली। विलेशया २. सुधिरः २१ (यथा, कात्यायने । २२।१०॥५॥ उमदिया, त्रि, (उत् +म+र।) उन्मदः । इन्दूर २२ । इति जटाधर । शुरुस्य सस्य पर्याय । "तेम्बेवोमयममभ्यभि शोमानुमगन्तीति श्रुतेः," । उम्भादशीला यमरः। घिका २२ येम्सनकुलः २४ घिफा २५ । इति प उर्जे गयगं परोसि गाम वायणित") उग्मना, (ग्] घि,(उदगत उत्पागिठतं मनो यम्य।) पान्दरमावली। पापाका २६ शनिका २०। उमाय , (उपयन इति। उत् + गी+पम्।) उत्थगितपिता तत्पर्यायः । उत्त । इत्वमरण इति जटाधरः। उमयनम् । यमर । (गथा मट्टिा ॥३०॥ ("उामना प्रघमणमरिता. उन्दूर, ई, (उन्द + वाजलकात् उI) मूपिकः । "उमायागधिगपान्तः प्राविसधाताम्" ।) न्यसारमपि बभूव गघद" रति रमपन्न उमाद, मी, (उत् + ग + धम् ।) काधिकम् । पति रघु। ११ । २२ । “पयोधरेगोसिमाधि ("उन्दूरामानवरहितं लेग वातप्तकप्रकवत्" । इति शेमपम्। दुग्मना" इति घिराते । १९९) इति वामटे चिकित्सास्याने नवमेऽध्याये।) उभिल, ति, (उगता गिमा राम्रो सादिक या उपमन्य', 8, (उत् +मथि+धम्।) मारयम् । उन्दूरकर्णे, स्त्री, (उन्दुरोः मूपिकम्य कर्णव प. यममात् ।) प्रफुमा निकगित । इति ऐमपन्न। बधानतिरेमचन्द्र। मस्या । उन्दूरकर्ण +छोम् ।) पारावर्गामाता । ("उनिपुप्पम पम्पकपुप्पमागा"। उग्माघ, मु. (उन्मयतेऽनेनेति । उत्+म+धम्। इति राजनिर्घयट। प्रति माघ । प्रयुद्धः । पायगादस्थित । भारणादिपक्षे मापे घम् ।) कृटयन्तम् । मम उन', घि, (उन्द + क । नुदविदेति पो नपम् ।) "तामुनिहामवनिपायगां सौधयासायमन"। मधोपयायतम् । थामिध दत्त्वा मगपक्षिबन्ध सिनः। दयापर । इति मचन्द्र : ति मेगन्ते। ८८। तपा, गाफुन्तले पछारे। माघ यत् सन्धानयका निवेयते स । इत्यमरः । उनत', त्रि, (उत् + नम+HI) वर्जितः। तत्पर्याय "शय्याप्रान्तयिनरांनर्विगमयन्यु भिरय आपा":) मारणम् । घातक । इति मेदिनी। उच्च २ प्रांश ३ उदयः । उपितः ५ उत्तुर । उन्म प श पूत्तौ। (तु + पर + यफ + सेट् ।) (यथा, प्रबोधचोदये। इत्यमरः । उपाति शरदरतावसी । तुम क्रमादिः। पग उम्भसि फुम्भ जलेन लोक । "प्रभो मदायान क इव भवनोन्मापविधिपु" ) इति जटाधर। (यथा, रघः। १।१५ । "स्थितः उम्भामास। इति दुर्गादास । उग्माद, ए, (उत् +म+धम्। (मादेवः । सर्वोन्नतेनोवी फान्वा मेलरिवात्मना" की, उग्मा, पि, (उत् +म+to I ) उग्मादयुतः । या महामारते। महादेवसहसनामकपने १५ दिनपरिमाणवानसाधन उपाय। यथा सिद्धा वायसतपित्तविभ्रमविशिरः। पागका सिमापा। १०।६"उन्मादो मदन कामो वयोऽर्थ- न्तशिरोमणौ। "दिवसस्य यद्दत या शेष तयोर्य तत्पर्याय (उग्भादवान् २। यमर । सम्यो. करो यश") वातिकरोगविशेगा। वपर्याय' । दल्प तदुमतस शेयम्"। (पु, चाक्षुपमन्यन्तरे पधम्, यथा,-गागड़े १६८ यध्याय । पित्तविभम' इत्यमरः। मविममा उन्मना ऋधिमेदः । यथा, मार्कण्डेये ७६।५।। "फूर्ममत्स्यारपुमरियगोदगालाच वागरा । इति रामनिधण्ट । (चिसविश्वः पार। "समेधा विरजावि हविमानुमतो मध | विडाणवाईफाकार वराहोनूकम्पमुटाः । इति हेमचन्द्रः) मानसरोगविशेष। पतिनामा सहिष्णुध सप्तासमिति चर्पय") इस एपास विणमूत्र मास वा रोमशोसितम्। तस्योषध यथा,- उन्नतमाभिा, भि, (उन्नतो नाभि यस्य ।) उपगाभि धूम दद्याज्वरातस्य उग्मत्तभ्यरा शान्तये। "वधा त्रिकटुकवेव करन देवदार च । युक्तः । तत्पर्याय । तुन्दि' २ । इति एलायुध । एतान्यौपधजातामि धूपितागि महेश्वर । मनिष्ठा पिफसा श्वेता शिरीषो रजनीश्यम् । उनतानतं, प्रि, (उम्रतच तत् प्यानतखेति ।) उए निएन्ति परमुन्माद रक्षमिन्द्राशनियंथा"। प्रियङ्गनिम्मभिकटु गोमूत्रेणावधर्षितम् । नीचस्थानादि । तत्पर्यायः। बन्धुरम् २ । इत्यमरः। ("तमात्मनो 'तमुपनन्तो देवादय कुन्त्यु नस्यमालेपन व सानमुहर्तनम् तथा। उन्नतिः, स्त्री, (उत् +नम+क्तिन् ।) गराडमार्या । म्मत्तम्" । इति निदागस्थाने सामेऽध्याये । अपस्मारविमोन्मादशोषालमीज्वरापहम् । सम्रद्धि । (“वक्षोगो करिकुम्भविझमकरीमत्य "देवर्षिपिळगन्धर्बेन्मत्तस्य चं बुद्धिमान् । भूतेभ्यश्च भयं हन्ति रामहारेरशासनम्"। नति गच्छता"। इति साहित्यदर्पणे । ३य वर्षयेदञ्जनादीनि तीक्ष्णानि फरकर्म च । इति गाररे १८६ अध्यायः । षष उभादा परिच्छेदे ।) उदय'। इति हेमचन्द्र । (यथा, सर्पिध्यानादि तस्येह दुभैघन्यमाचरेत्" । धिकारः। तच उन्मादस्य निरतिमाह। सिद्धान्तशिरोमणौ। इति चचिकित्सास्थाने १४ धध्याये घरकेणोक्तम्। "मदयन्तुाइता दोमा यस्मादुन्मार्गमास्थिताः। "मासान्तपादे प्रथमेऽथवेन्दो पन्यदिवरणमस्योगमादशन्दे शेयम् ।) मानसोऽयमतो व्याधिरम्भाद इति बोर्तिव" पदकोनतिर्यदिवसेऽवगभ्या । सदाक्यप्रामाण्यं यथा,-मलमासतत्त्वे । पयमर्यः। यमाईतोरडता प्राडा दरोगा तदोदयस्ते मिशि वा प्रसाध्या "उन्मत्तानाच या गाथा शिशूनां चेरित च यत् । उम्मार्गमास्थिवा मदयन्ति धि-विधिमाल मधुर्विधोः खोदितनाडिकाद्यैः" ।) स्त्रियो यच प्रभाषन्ते नास्ति तत्र व्यतिक्रमः ! मिन् । पतोऽयमुन्माद इति कीर्तितः। हा उन्नतीशः, (, (उन्नत्यातदाख्यया प्रसिद्धाया गराड़- प्यादौ गति देवेषु पश्चात् गच्छति मानुषान् । उन्मादः मानसो व्याधि मनोवैज्ञावकरवाद।। पला इंशः स्वामी।) गयड़पक्षी। इति भि मादेशिता वाग्वदति सत्या होमा सरखती"। सस्यैवावस्थामेदेन नामान्सरमा । स चाप काडोषः। उन्मत्त , , (उन्मत्तयति । उन्मस+तत्करोतीति स्मरणो मदसंच विमर्ति च । स उन्मादसारको उन्नमिता, चि, (उत् +नम् +णिच् +1) उत्तो. णिच् + पधाद्यच् । ) धुस्तूरः । यथा,- नवीनः उन्मादस्य विम्बनिदानमार। लितः । उक्त । इति श्रीधरखामी। ("श्वेतोन्मत्तस्योत्तरदिएमूलसिद्धस्नु पायसः । "विरडदुवाशचिभोजनानि ("पच प्रयत्नोममितानमत्फणे- गुड़ाम्यसयुतो इन्ति सोन्मादाय दोषजान्" । मधुर्म देवगुरिनानाम्। इति वैद्यकचक्रपाणिसग्रहे उन्मादाधिकारे।) धृते कथञ्चित् पणिनां गौरध" । उन्मादहेतुर्मयहर्मों इति माघे ।१।१४) मुकुन्दशक्षः। इति मेदिनी। मनोऽभिधावो विममा डा।" उनया, ।, (उनयमम् । उत्+भी+अघिदयवाद | उन्मदा, धि, (उगतो मदो यस्य।) उन्माद. दुर धत्तरयोजादिवहितम्। बधिरपसवारि - .

·पलायनम्। थोषण . उन्मा स्पटम् । प्रधर्षणमभिभव' । विधमास चेया. मलवदियहादय । समिकर निदानमाए। "एकैकशः सर्वशय दोपरत्यर्थमुफ्तैि । मानसेन च दुखेम स पक्षविध उप्यते । विषाद्भवति षष्ठय यथावं तन भषजम्"MAR तस्य सम्माप्तिमाह। "तेरल्पसत्त्वस्य मना' प्रदुया बुद्धेर्निवासं हदय प्रदूष्य। सोतास्यधिष्ठाय मनोवानि प्रमोएयन्त्याशु नरस्य चेतः" । यल्पसत्त्वस्य अल्पसत्वगुणस्य मला वातादय । बुद्धेनिवासं पदय प्रदूष्येति । एतेनाश्रयस्य दुश्या तदाश्रिताया बुद्धेरपि दुरिगता। मनोवहानि सोतांसि हदयाश्रितानि दश । एतानि विपो- पतो रोहयामि। यतारकेण सकल शरीर. सोवास्येव मनोऽधिष्ठानत्वेनोक्तानि । प्रमोहयन्ति विकृत कुर्वन्ति । उन्मादस्य सामान्य रूपमाए। "धीविमम सत्वपरिपवर पर्याकुला दृषिरधीरता छ । यवद्धवाक्त्वं दियष शून्य सामान्यमुन्माटगदस्य लिम्"। धीविनम शुहिकाया रजत ज्ञानम् । सत्त्वपरितव सत्व मगस्तस्य चावल्यम् । प्वइवाकल घसम्ब- माषित्वम् । शून्य स्मृतिशून्यम् । वातिकोन्मादस्य निदानर्विका सम्माप्तिमाए । रुक्षाल्पशीतानविरेकधातु- क्षयोपवासरनिलोऽतिरद्ध । चिन्तातिदुर हदय प्रदूष्य बुद्धि स्मृति वाप्युपन्ति शीघ्रम्" । प्रदृष्य प्रकर्येण दूषयित्या ।। तस्यैव रूपमाह। "घस्थानहास्यस्मृतित्यगीत- वागमविक्षेपणरोदनानि । पारुप्यकारुणवर्णता जीर्ण बलवानिलजस्य रूयम्" । यस्थाने धनवसरे । हास्यादीनि रोदनान्तानि । जीर्णे याहारे । वल व्याधे । पैत्तिकस्य निदानपूर्विका सम्प्राप्तिमाए । "यजीर्णकट्सम्वविदााशीत- मान्यैश्चितं मित्तमुदीर्ण वेगम्। उन्मादमत्युयमनात्मकस्य ६दि स्थित पूर्ववदासु कुर्यात्" । हदि स्थित पित्तं चित सञ्चितम् । पुन प्यजीर्ण- कट्सनविदायशीतै न्यैरदीर्णयेग सत् उन्माद कुर्यात् पूर्ववत् हृदयं प्रदूष्य इत्यर्थः ।* तस्यरूपमाह। "धमर्षसरम्भविनमभावाः सन्तर्जनामिद्रवणोष्णाचोयाः । प्रच्छायशीतानजलामिणाप पोतावमाः पित्तकृतस्य लिङ्गम्" । चमोऽसािता । सरम्भ धारभटी बाड़म्बर- २४५ उन्मा इति यावत् । सन्तर्जनं परत्रासनम् । अभिनवणं गाने। चोयो दाइविशेष । प्रच्छाय इत्यादि छायाया शीतयोरमजलयोरभि- लापः॥2 ग्लेमिकस्य निदानपूर्विको सम्पातिमाह । "सम्पूरणेमन्दविचेरितस्य सोमा कफो मर्मणि संप्रद्ध। बुद्धिं स्मृतिं वाप्युपहन्ति चित्तं प्रमोध्यन् सजनयेदिकारम् ॥ सपूरणै जनादिभि । मन्दविचेरितस्य व्यायाम- रहितस्य । मामा कफ इति कफोऽप्युन्मादं करि- प्यन् पित्तं सहायमपेक्षते व्याधिखभावात् । मर्मणि पत्र मम्मशब्देन हदयमुप्यते। विकार- मुन्मादरूपम्।। तस्य रूपमाए। “वाक्चेरित मन्दमरोचकच नारीविवितप्रियता च निद्रा। छर्दिश्च लाला च बसच भक्त गखादिशौलाच कफात्मक स्यात्" । वाक्चेरितं भन्द वचनमल्पम्। नारोविविक्त- प्रियता नारीप्रियता विजनप्रियता च । भक्त सति वनं व्याधे सानिपातिकम्य निदानपूर्वक लक्षणमाइ । “य सग्निपातप्रभवोऽतिघोर सर्व समस्तैः स तु हेतुभि स्यात् । सर्वाणि रूपाणि विभर्ति तादृ- विपद्धभैपन्यविधिबिवन्य" स सानिपातिक उन्मादः। सन्निपातग्रहणेनैव सात्मकत्व लब्धम् । पुन सर्वैरिति यत्कृत तह- जस्तम प्रापणार्थम् । तेन रजस्तमोमिलितेरि- त्यर्थ । तेन वातादयो रजस्तमोमिनोदषैिम्मि- लिता । समस्तैय निदानै कुपिता उन्माद जन- यन्ति । सहेतुमि समस्तैर्मिलिते स्यात् । यता- ऽन्यो व्याधि सबैहेतुभिर्मिलितैरेव भवतीति नियमो नास्ति । प्ययन्तु व्याधिप्रभावात् सबै हेतु- मिम्मिलित • स्यात् । तादृगुन्माद विण्डभैष- न्यविधि । विरद्धभेषन्यविधिरिति कोऽर्थः । त्रि- दोषजे प्रत्येक वातादिप्रत्यनीका कार्या। सा च परस्पराविरोधिनो विदोष इन्ति किश्चिदेव द्रव्यमामलकादि तचात्रायोगिकम्। यसरव वि- वयं न चिकित्स्य उत्यर्थ मनादु खजस्य विपक्षर निदानमाह । "चौरेनरेन्द्रपुरुषेररिभिस्तथान्यै- वित्रासितस्य धनवान्धवसंक्षयादा। गाउक्षते मनसि च प्रियया रिरमा- जीयेत चोत्कटतरो मनमा विकार" अन्येहिसादिमि । गाफमतिशयेन । क्षते पभि- इते । प्रियया प्राप्तमशक्यया रिरंसो पुरषस्य विकार उन्मादरूप । तस्य रूपमाह। "चित्र ब्रवीति च मनोऽनुगत विसशो गायत्यथो इसति रोदिति चातिमू"। उन्मा चिधमाश्चर्य। मनोऽनुगतं गोप्यमपि । विसंशो विराज्ञान । व्यतीवमू' यतीवज्ञानशून्यः । पत्र विकल्पो वोदय ॥ विषभस्य रूपमाह। "रक्तक्षणो हतवलेन्द्रियमा सुदीन घ्यावाननो विषतते तु भवेत् परासः”। परासतः। यरिएमाह। "पवारमुखस्तून्मुखो वा क्षीणमासवलो नरः। जागरूको सन्देशमुम्मादेन विनश्यति":- वथ देवादिकृतस्योन्मादस्य सामान्य लक्षणमाघ । "घमर्यवाग्विक्रमवीर्यचेयो ज्ञानादिविजागवलादियुक्त। प्रकोपकालो नियतच यस्य देवादिजन्मा स मनोविकार"। यमर्यवाग्विक्रमवीयंचेए न मयस्येव मनुष्यस्येव वागादयो यत्र स । विक्रम पराक्रम । वीर्य शौर्यम्। 'हानादिविज्ञानवलादियुक्तः । ज्ञान बुद्धिः । धादिपदेन तद्देदा मेधा-विधारणा-स्मृत्या- दयो ग्रान्ते। विज्ञान शिल्पादिविषयक ज्ञानम्। चेया पाटवम् । षादिपदेनाभिमानादि ग्यते । नियत वक्ष्यमाणतिथ्यादिभिः। मनोविकार उ- न्माद। तत्र देवावियस्य लक्षणमाए । "सन्तुए शुचिरतिदिव्यमाल्यगन्धो निस्सन्द्रोवितघसंस्कृतप्रभाषी। तेजखी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुए"। व्यतिदिव्यमाल्यगन्ध पतिशयो दिव्यमाल्यस्येव गन्धो यस्य स । निस्तन्द्र मिद्रारहित । प्यवितथ सत्यम् । झण्य प्राझणभक्त * दैत्याविएमाह। "संखेदी हिमगुरुदेवदोषवक्ता जिझाक्षो विगतमयो विमार्गदृष्टिः। सन्तुयो भवति न चानपानजाते- दुशात्मा भवति स देवशत्रुजुध" । विमार्गदृषि' कुमार्गरत । दुयात्मा दुरखमावः । गन्धर्वाविएमाह। "यात्मा पुषिनवनान्तरोपसेवी खाचार: प्रियमरिगीतगन्धमाल्यः । नृत्यन् वै प्रहसति चार चाल्पशब्द गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः"" हयात्मा हरभीवात्मा । पुलिन तोयात्थिन तटम् । वनान्तर वनमध्यम् । तयोः सेवी। खाधार व्यनिन्दिताधारण प्रियाणि परि समन्ततो भावेन गीतगन्धमाल्यानि यस्य स तथा। चारुपाल्प शब्दमिति इसनक्रियाया विशेषणम् ।* यक्षाविद्यमाह। "तामाक्षः प्रियतनुरतवस्त्रधारी गम्भीरोऽङ्गतगतिरल्पवाक् सहिष्णुः । तेजस्वी वदति च कि ददामि कम यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः" * ! 4 ·a २४६ उनमा उन्मा उमा पिनाविरमाह। विशन्तस्ते दृश्यन्ते कथ नेत्यत ध्याए । "प्रेताना स दिशति संस्तरेषु पिण्डान् "दर्पणादीन् यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा । न्युषणायननम् ।। "कुष्ठाश्वगन्धे लवणासमोटे शान्तात्मा अलमपि वापराव्यवस्न । समयि माम्कराधिच यथा देहश्च देहधक । जीरके त्रीणि कदूनि पाठा । मासेक्षुतिलगुड़पायसामिकाम- विशन्ति ग घ दृश्यन्ते ग्रहातदएरीरिणाम्"। मङ्गल्याप्पी घ समान्यमूनि स्ततो भवति पिटग्रहाभिजुरः" । दर्पणादीत्यादिशब्देनान्यदपि निमीलद्रवश्य स्ट सर्वैः समानाच वचा विपूर्ण्य ! प्रेतानां म्रताना पितणाम्। दिशति ददाति । घयते । छाया प्रतिविम्बम् । समग्गिं सूर्यमणिम् । माक्षीरसेनाखिलमेव माव्य प्यपसव्यवस्त्र दक्षिणस्कन्धरात्तरीयः।। देछ एक जीवात्मा !! वारवयं शुष्कमिद हि चूर्णम् । नागाविएमाए । यथोन्मादस्य चिकित्सा। ध्यक्षप्रमाग मधना तेन "यस्ता प्रसरवि सर्पवत् कदाचित "वातिके सेहपान प्राक् विरेक' पितसम्भये । निझामर सप्त दिनानि यावत् । स्कण्यो मुरपि जिझ्यावदि। कपने वमनं कार्य परो वम्यादिकमम सारसतमिद घूर्ण वझगा निर्मित पुरा। मोधालुटतमधुदुग्धपायसेप्सु. यचोपदेष्यते किशिदपस्मारे चिकित्सितम्। हिताय सर्वलोकानां दुर्मेधानां विचेतसाम् । विज्ञेयः स खलु भुजङ्गामेन जुया"। उन्मादे तय कर्तव्य सामान्यादोमय्ययोः। एतस्याभ्यासत पुसा वुद्धिर्मेधा इति स्मृतिः। प्रसरति सर्पवत् उरसा घनति । स्रवण्यो पोछ- जलादिगुमशैलेभ्यो वियमेभ्यय तं सदा । सम्पत्तिः कविताशक्ति प्रवर्डेतोत्तरोत्तरम्"। प्रान्तौ । रक्षेदुम्मादिन यत्नात् सद्य प्राण हरा हि ते" ! मरल्याप्पी शाटूली इवि लेोके । सारख राक्षसाविएमाह। ते जलादया. घूर्णम् ।। "मासादगविविधसराविकारलिप्सु 'माझीकुष्माण्डीफलषड्यन्या शसएप्पिकाम्बरसा। "विश्वानमादरजनोदयसैन्धवोग्रा. निर्लज्नो शमतिनिठुरोऽतिशूर । दृरा उन्मादहत पृथगेते कुठमधुमित्रा" : मण्याइकुछमगधोद्भवजीरकाणम् । फ्रोधानुर्विपुलबला मिशाविघारी पत्र माझीति पद प्रामीखरसपरम्। कुम्माण्डी. पूर्ण प्रमातसमये लिहत समर्पि- शौचदिट भवति स राक्षसैमहीता", पल तद्दीपपरम् । घडग्रन्थे तु यथाश्रुतार्थमेव । वागदेवता निवसति स्वयमेव वने"। पतिनिठुरोऽतिनिर्दय : * सेनायमर्थ । वरमीकरसतोरा 8 फूटकपूर्ण विश्वाद्य चूर्णम् । ब्रह्मराक्षसाविरमाह। मासा २ मधुमासा ८ पेयः। इत्येको योग। "वाथ्ये विघूर्णिते क्षिया तत्वोडशगुण जसम् "देवविप्रगुरुदेषो वेदवेदाङ्गाविषुचिः । कोहगड़के वीजकचूर्णमासा २ फूटकचूर्गमासा २ पादशेष प्रकर्मध्यमेष कार्यविधि स्मत । खात्मपीड़ाकरोऽहिसो ब्रह्मराक्षससेवित"। मधुना सनीयावले हाम् । द्वितीयो योग । महा. दशमूली तथा राना वातारिस्बिरता बना। पहिसः पहिंसाशील." मरीवघकचूर्णमासा २ फूटकघूर्णमासा २ मधु मूवी शतावरी चेति वाध्यैस्तु कुडवै एथक् । पिशाचाविएमाह। नावलेद्यम्। टतीयो योगः। पाचपुष्पोखरस. छते काथे एत प्रस्थदयं सर मिना पचेत् । "उदस्तः कृशपरुषो विरुद्धमाषी तोरा 8 फूटकचूर्णमासा २ मधुमासा ८ पेयः । कएकीकृतर्वक्ष्यमाणद्रव्यै मम्यक पुन पचेत् । दुर्गन्धो भशमशुचिस्तथातिलोल । चतुर्थयोगः॥ विशाला त्रिपला कौन्ती देवदार्चेलवालुकम् । वहाशी विजनवनान्तरोपसेवी "सिद्धार्थको पिनु वधाकरलौ देवदार च। स्थिरानन्ता रजन्यौ प्रियङ्ग सारिवादयम् । प्याचेएन् धमति रुदन् पिशाचमुर"। मनिष्ठा विपला श्वेता कटभीत्वक् कटुत्रिकम् । नीलोत्पलैलामनिछादन्तीदाडिमकेशरम् । उरस्त्रः नमः। दिगम्बर इति विदेहवचनात् । समांशानि प्रियङ्गस्थ शिरीयो रजनीयम्। विडा झमिपत्री घ कुष्ठ चन्दनपझके । कृपो निमासः। परषो रूक्षः। वतिनोलः सर्व- वस्तमूण पियोऽयमगदः पानमननम् । तालीसपत्रं रहती मालतीकुसम नवम् । स्मिन् धनपाने लोलुपः। व्याघेएन् विरुद्धमाचे- नस्यमालेपनञ्चैव सानमुहर्तनं तथा । प्पयाविरातिभिः कल्कैरेते कर्षमितै एथक् । छन् । यहा हिसा क्रीडा पूजार्थं ग्टहन्ति । यत- अपस्मारविषोन्मादकृत्यालक्ष्मीज्वरापहम् । चतुर्गुण जल दत्त्वा पिरीतहिपचेष्टतम् । एवोक्तम्। भूतेभ्यश्च मयं हन्ति राजहारे च शस्यते । महातसनामेद सर्चचेताविकारहत् । "मुधि भिन्नमर्याद क्षत वा यदि वाक्षतम् । सपिरेतेन ससिद्ध सगोमूत्र तथार्थवत्"। अपस्मारे महोन्मादे मन्देऽमौ घरकासयोः। हिस्हिंसाविहाराषं सत्कारार्थमथापि वा" ! सिद्धार्थकादि:. वातरके प्रविश्याये शोषे कार्य तीयके। तन हिसार्थ सहीतस्य लक्षणमाह। "भूयादियविनाशश्च दर्शयेदमुतानि च । मूषक कटीशूले विसपाभिहतेषु च । "स्थूलाक्षो मुतमटमः सफेनवामी बद्ध संर्षपतेलात रक्षेदुत्तानमातये । पायजामये तथा कमा विषे मेहे गरेऽपि च । निद्रालुः पतति च कम्पते ध योऽति । कपिकाचवा तमाहतेलजले स्पृशेत् । देवादिहतचित्तानां गगदानामचेतसाम् । यथाद्रिदिरदनगादिवियुव' स्यात् कशाभिस्ताउयेतं वा सुबद्ध विजने रहे। शस्त स्त्रीणाप बन्ध्यामा धन्यमायुनलप्रदम् । सोऽसाध्यो भवति तथा प्रयोदशेऽब्द" सर्पणोद्धृतदसेन दशै सिहेजेश्च तं। पलक्ष्मीपापरक्षोन सर्वग्रहनिवारणम् । यचाहीत्यादि यः पर्मतादिपतिवः सन् यात प्रासयेचस्वहस्तैश्च पात्रुभिलखरेखथा । इन्ति मम मदं मूकी मेधास्पतिमविप्रदम्"। इत्यर्थ । पादिशन्देन मितिप्रासादादयो सधान्ते । अथवा राजपुरषा वहिर्मोत्या मुसयतम् । यमिपत्री पमिवतीति लोके चमिया इति च । चयोदशेऽम्दे सर्व रव देवादिएहीतोऽसाध्यः।। वासयेयुर्मधेरेन सजयन्तो सपाधया । महाचैतस घसम् ।। देवादीनामावेशसमयमार। देहदुःखमयेभ्यो हि यता प्राणमय महत् । पथ देवाद्याविष्टानां चिकित्सा। "देवग्रहाः पौर्णमास्यामसरा' सन्ध्ययोरपि। तवलस्य शम याति सव्र्वतो विशतं मनः । "पूजावल्युपहारेशिहोममन्लाननादिमि'। गन्धाः प्रायशोऽहम्या यक्षाच प्रतिपद्यपि। जयविनाशन मनो यस्याभिहन्यते । जयेदागन्तुमुन्माद यथाविधि अधिर्मिषक् । पितरः कापचेच पवम्यामपि चोरगा। तस्य तत्मदृशप्राप्या सान्त्वाश्वासै शमं नयेत्। कृष्णामरिघसिन्धूत्यमधुगोरोचनाकतम् । रक्षपिशाचा रात्रौष धतुईया विशन्ति व्युषण हि सवस वचा कटुकरोहिणी। प्रश्नन सर्वदेवादिकतोम्मादार परम्"। शिरीषस्य करनस्य वीज गौराञ्च सर्पपा। कृष्णपक्षे थमायाम्। प्रायशःपदादन्यत्रापि । कृष्णाद्यन्ननम्।*. तिथमिधानप्रयोजन बक्षणार्थं वन तिथौ बलि- गोमूत्रपिटेरेभिस्त वर्सिनेपालने हिसा। "ऋक्षजम्मुकलोमानि शल्लकी नमुन बघा | दानाचा मनु यदि देवादया विशक्ति वदा इन्युन्मादमपमार सचा चातुर्थक वरम्"। हिमूत्रच वस्तस्य धूपमस्य प्रयोजयेत् । ।

·- . २४७ उन्मा उम्मा उम्मा महापुरुषदन्ता च वनस्था नाकुलीदयम् । एतेन शाम्यति क्षिप्रं बलवानपि यो ग्रह" । पित्तात् सन्तञ्जनं क्रोधो मुठिलोष्ट्राद्यभिद्रवः । ऋक्षतोमादिधूयः । * शीतच्छायोदकाकाडा नमत्व पीतवर्णता । कटम्भरा स्विकारली शालिपर्णों च ततम् । "कल्याणकंच युनीत महदा चैतरा हतम् । धसत्यन्चलनवालातारकादीपदर्शनम् ॥२॥ सिद्धचातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् । तेल नारायणं चाथ महानारायण तथा ।। कफादरोचकछरिल्पेहाहारवाक्यता । महापैशाचकं नाम तमेतद्यथाम्सतम् । ऋते पिशाचादन्येषु प्रतिकूल न चाचरेत् । स्त्रीकामता रह प्रोतिलालासिवाणकश्रुति ॥ बुद्धिमेधास्मृतिकरं वालान जानाश्चाशवर्द्धनम्" ॥ इति महापैशाचकं तम् ॥ * ॥ रोगिणं भिषज यत्ते द्धा इन्युम्भहौजस"। मैमत्स्यं शौचविदेषो निद्राश्वयथुरानने । उौदो वस्तवान् रात्रौ भुक्तमात्रे च जायते ॥३॥ "धवपीड़ाश्च विविधा सर्धपा खेहसयुताः । इत्युन्मादाधिकारः । इति भावप्रकाश । सायतनसंस्थानसन्निपाते तदात्मकम् । (यात्रेय उवा ॥ कटुतेलेन चाभ्यनो भापयेचास्य तद्रा । "अयं मानसको व्याधिन्माद इति कीर्तित । उन्माद दारुणं विद्यात् त भिषक् परिवर्जयेत् सहिङ्गस्तीक्ष्णधुमश्च सूत्रस्थानोदितो हित' #g प्रमत्ता ऊईगा दोषा ऊर्द्ध गच्छन्त्यनार्गताम् । धनकान्तादिनाशेन दु सहेनाभिषणवान् । गालशल्यकोलूकमलूकारषवस्तजः। उन्मादो नाम दोषोऽय करसाध्यो भिषग्वरै । पाण्डुर्दीनो मुहुर्मुझन् हाइति परिदेवते ! मूत्रपित्तशकलोमनखचम्मभिराचरेत् । सोऽपि पृथगविधैर्दोघेईन्दशोऽन्य प्रकीर्तितः । रोदित्यकस्मान् म्रियते तद्गुणान् बहु मन्यते । धूपधमाननाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेचनम् ॥ छाथान्य सन्निपातेन विधावति चापर । शोकस्लिरमना ध्यायन् जागरूको विचेरते ॥५॥ धूपयेत् सततचैन श्वगोमत्स्यैस्तु पूतिमि । विषेण श्याववदनो नष्ठच्छायाबलेन्द्रिय । वातम्लेमात्मके प्राय पेत्तिके तु प्रशस्यते । पशुचिविपथशून्यागारकेऽरण्यमध्ये वेगान्तरेऽपि संभ्रान्तो रक्षाक्षस्तं विवर्जयेत्" पद ॥ तिक्तक जीवनीयश्च सपि नेहच मिश्रक । समयगइनवीधीदेवतागारके च। चिकित्सा यथा । शिशिराण्यनयानानि मधुराणि लघूनि च । पथ कथमपि भीत्या शझया खिन्नत - क्षुमितमनसमार्गत्याज्यमुन्मार्गयेति ॥ "यथानिलज उन्मादे नेहपानं प्रयोजयेत् । विध्येच्छिरा यथोक्ता वा टप्त मेद्यामिषस्य वा। चिन्ताव्यथासुभयहर्षविमलोभात् पूर्वमातमार्गे तु सस्नेह म्टदुशोधनम् ॥ निवाते शाययेदेव मुच्यते मतिविधमात्" । देवातिथिबिजनरेन्द्रगुरोर्विमानात् । कफपित्तभवेऽप्यादौ वमन सविरेचनम् । "भूतानुवन्धमीक्षेत प्रोक्तालिङ्गाधिकाकृतिम् । प्रेमाधिकायुवजनादपि विप्रयोगात् तथास्य शुद्धदेहस्य प्रसादं लमते मनः। यद्युन्मादे तत' कुर्य्याद्भुतनिर्दिष्टमौषधम् । उन्मादहेतु घ तृणा कथित वरिखें। इत्यमप्यनुवृत्तौ तु तीक्ष्णं लावणमननम् । बनिच दद्यात् पजल यावकं सक्नुपिण्डिकाम् ॥ तन गायति वा रौति विरूप पठते यदा । हर्षणाश्वासनोत्वासमयताडनतर्जनम् ॥ स्निग्ध मधुरमाहार तण्डुलान् बधिरोक्षितान् । लोनयेच्छईते वापि कम्पते हसते तथा ॥ धभ्यङ्गोदर्तनालेपधूमान् पानश्च सर्पिष । . पक्कामकानि मासानि सरामैरेयमासवम् । धावते हमने चैव तथा जिल्हा विनश्यति । युध्नात्तानि हि शुद्धस्य नयन्ति प्रकृति मनः" * पतिमुक्तस्य पुष्पाणि जात्या सहचरस्य च । गरो वा भ्रमतेऽत्यर्थ पश्येशनमधातुरः। "दो प्रस्थौ खरसाद्ब्रह्मा हतप्रस्थञ्च साधितम् । चतुष्पथे गवा तीर्थे नदीना सममेघु च । निसत्तामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः । तस्यापस्मारक कर्म कर्तव्य भिषजावरे। व्योषश्यामात्रिरद्दन्तीशपुष्पीन्टपद्रुमै । विशेषेण भूतविद्या मध्ये वक्ष्यामि चाग्रत"। ससप्तलाक्रिमिहरै कल्पितरक्षसम्मिते । निजागन्तुमिरन्मादै सत्त्ववान्न स युज्यते । इति महायभाषिते हारीतोत्तरे टयीय पलया प्रयुनीत पर मात्राचतुषालम् । प्रसाद इन्द्रियार्थामा बद्ध्यात्ममनसान्तथा । स्थाने उन्मादनिदाननामा विशोऽध्याय । उन्मादकुछायमार हर वन्यासुतप्रदम् । धातूना प्रकृतिस्थत्व विगतोन्मादलक्षणम्" * घस्य सम्माप्तिसहित-निदानलक्षण-चिकित्सिता वाक्खरस्मृतिमेधावद्धन्य ब्राह्मोस्त स्मृतम्" । इति वाभटे उत्तरस्थाने सप्तमोऽध्यायः इति ब्राझीटतम् ॥ * ॥ यस्य सनिदानसप्राप्तिर्यधा । "उन्मादाः घट एथग्दोषनिधयाधिविषोद्भवा । "वरा विशाला भद्रेला देवदाबैलवालुकै । "इह खलु पञ्चोन्मादा भवन्ति । तद्यथा,- उन्मादोनाम मनसो दोषैरन्मार्गगेर्मदः । दिसारिवा दिरजनी दिस्थिरा फलिनी नतैः । वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्तास्तत्र दोष- भारीरमानसै??रहितादन पानतः। दृइतीकुष्ठमनिष्ठानागकेशरदाडिमै । निमित्ताश्चत्वार । विकृतासात्म्यसमलादिघमादुपयोगतः ॥ वेक्षतालीपत्रेलामालतीमुकुजोत्पले । पुरुषाणामेवंविधाना क्षिप्रमभिनिवर्तन्ते तय था, विषमस्याल्पसत्त्वस्य व्याधिवेगसमुगमात् । सदन्तीपद्मकहिमे कर्षाशै सर्पिष' पचेत् । "मीरूणामुपसिएसत्त्वानामुत्सन्नदोषाणात क्षीणस्य घेशावैधचात् पून्यपूजाव्यतिमामात् ॥ प्रस्थं भूतग्रहोम्भादकासापस्मारपानस । मलविकृतोपहितामि अनुचितान्याहारमातानि पाधिमिश्चित्तविभशादिषेणोपविषेण च । पाण्डुकण्डविषे शोफे मोहे मेहे गरे ज्वरे । वैधम्प्युक्तेनोपयोगविधिनोपयुमानाना तन्वप्रयोग रमिविहीनसत्वस्य पदि दोषाः प्रदूषिताः। धरतस्यप्रसि वा देवोपहतचेतसि ॥ वा विषममाचरतामन्यां वा चेया विषमां समा- धियो विधाय कानुष्यं हत्वा मार्गान् मनोवहान् बमेधसि स्खलहाचि स्मृतिकामेऽल्पपावके । घरतामत्युपक्षीणदेहानाञ्च व्याधिवेगसमुद्घमि- उम्भाद कुर्वते तेन धीविज्ञानमतिभ्रमात् । बल्य मगल्यमायुष्य कान्तिसौभाग्यपुरिदम् । वानामुपहतमनसा वा काम-क्रोध-लोम-हर्ष-मय- देहो दुःखसुखभटो भरसारथिवद्रय । कल्याणकमिद सर्पि श्रेष्ठं पुसवनेषु घ" ॥ शोक-चिन्तोदेगादिमि' पुनरभिघाताभ्याहताना ममत्यचिन्तिवारम्भम्"- इयि कल्याणतन् । * ॥ वा मनस्युपहते युद्धौ घ प्रचलिवायामभ्युदीर्णा वातादिभेदेन लक्षणं यथा । "एभ्यो दिसारिवादीनि जले पक्कै कविशतिम्। दोषाः प्रकुपिया हृदयमुपसृत्य मनोवहानि "तत्र वाताव कशाङ्गता। रसे तस्मिन् पचेत्सर्टिरिक्षीर चतुर्गणम् । सोतास्यारत्य अनयन्त्युन्मादम् । उन्माद पुनर्मनो- प्यस्याने रोदनाक्रोश इसितस्मितनर्तनम् । वीरादिमेदाकाकोलीकपिकच्छूविषाणिमि । बुद्धि-सज्ञा-हाम-स्मृति भक्ति-पील-चेराहार- गीतवादिघवागङ्गविक्षेपास्कोटनानि च ॥ सूर्पपर्णेयतेरेतन्महाकल्याणक परम् । विनम विद्यात् ॥ घसाना वेणुवोणादिशब्दानुकरणं मुजः। ऋण सन्नियातघ्नं पूर्वमादधिक गुणैः" । तस्येमानि पूर्वल्माणि । तयथा,- पास्यात् फेनागमोऽजसमटम बहभाषिता। इति महाकल्याण शुतम् ।। "शिरसः शून्यभाव चक्षुषो व्याकुलता खनाकर्य- यसबारोऽनलद्वारस्यानर्गमनोद्यमः । "अटिला पूतना केशी घारटी मर्कटो वचा । योरकासस्याधिक्यमास्यससवणमनन्नाभिलायो. मदिरभ्यवहार्येषु तलामे वावमानता । भायमाणा गया वीरा चोरक' कटुरोहिणी। रोधकाविपाको हृदयग्रहो ध्यानायास-सम्मो. उत्पिण्डितारणाक्षित्व नाणे चाने गदोद्भव १ कायस्था भूकरीना अतिश्छला पलवाया। छोडेगावास्थाने सतत लोमहर्षी परवामीक्ष्या- न्याहवामटः॥ - - ·२४८ - - उम्मा मुन्मत्तचित्तत्वमुदतित्वमर्दिताहतियारणच व्याधेः खप्ने च दर्शनमभीक्षा भ्रान्तपलितानवस्थिता- नवस्थितानाच रूपाणामप्रास्तानास तिलपी- उकचक्राधिरोपण वातकुण्डलिफाभियोम्मधन मिमजनं कलुषाणामम्भसामावर्तेषु चक्षुषोया पसर्पणमिति दोषनिमित्तानामुम्मादागा पूर्व रूपाणि" पत्र वातादिभेदेनास्य लक्षणामि यथा,- "ततोऽनन्तरमुन्मादाभिनिरीत्तिस्तनेदमुमाद- विज्ञान भवति । तद्यथा,-परिसर्पणमक्षि-वा- मोठास हनु-हस्त-पादविक्षेपणमकस्मादनियता- नाच सततशिरामुत्सर्ग फेनागमनमात्स्यात् स्मित- इसित टत्य-गीत-वादित्र-प्रयोगाश्चास्याने वीणा- वश-शक्ष-शस्यातानशब्दानुकरगामसामा। यान- मयानरलवारणमनजारिकर्मव्योभोऽन्यवहार्य वलब्धेषु । लब्धषु घावमानस्तोत्र मात्सर्य कार्य पारुष्यमुत्पिण्डितारणाक्षता वातोपश्य विपर्या. सानुपशयिता घेसि वातान्मादलिङ्गानि भवन्ति । घमर्ष कोध-सरम्भशास्थाने शस्त्रलोएकाठ. मुरिभिरभिद्रवण खेषा परेषा प्रछाय-शीतोद- कानाभिलाष । सन्तापोऽतियेलम् । तामहरित. हारिसरब्धाक्षिता पित्तोपश्यविपर्यासादनु पशयिता चेति पित्तोन्मादलिगानि भवन्ति । स्थानमेकदेशे तूरणीम्भावोटल्पाचक्रमण ला. माशिगणकाप्रसवणमननाभिलायो रहस्कामता बीभत्सत्व शोधद्देष खप्न-निहताश्वयथरानने गुस स्तिमितमलोपदिग्धाक्षता मेमोपायविपर्या- सादनुयशयिता चेति मेमोन्मादलिलागि भवन्ति । विदोषलिशासन्निपाते तु सानिपातिक विद्यात् । तमसाध्यमित्याचक्षते कुशला", साधारणसाधनविधिर्यथा। "साध्यानान्तु प्रयाणा साधनानि भवन्ति । सद्यथा,-लेह खेद-वमन-विरेचनास्थापनानुवास- नोपशमननस्त कम-धूम-धूम-पानाघ्ननावमीड- प्रधमनाभ्य-प्रदेश-परिघेकानुलेपन-बध-बन्धमा- धरोधन-वित्रासन-विमापन-विस्मारणापतर्पण- शिराव्यधनानि । भोजनविधानच यथाख युक्त्या यथान्यदपि किञ्चिनिदानविपरीतमौषध कार्य्यन्तस्यादिति । उन्मादान् दोषजान् साध्यान साधयेद्भिपगुत्तम । घनेन विधियुक्तन कम्मणा यत्प्रकीर्तितम्" इति व्यागन्तुरम्मादो यथा । "यस्तु दोषनिमित्तेभ्य उन्मादेभ्य समुत्थान- पूर्वरूपनिङ्गविशेषसमन्वितो भवत्युम्मादस्तमा- गन्तुमाचक्षते । केचित् पुम पूर्वकृत कम्माप्रशस्तमिच्छन्ति । तस्य निमित्त प्रज्ञापराध रवेति भगवान् पुनर्व- सुरात्रेय उवाच ॥ प्रज्ञापराधाबय देवर्षि-मिट-गन्धर्व यक्ष-रा क्षस-पिशाच-गुरु-वृद्ध-सिद्धाधार्य पूज्यानवमत्या- हितान्याचरति बन्यहा किश्चित् कर्माप्रशस्त- मारभते। तमात्मनोहतमुपघ्नन्तो देवादय फुर्व्यन्त्युन्मत्तम्" । यागन्तू'मादस्य पूर्वर पाणि यथा। "तन देवादिप्रकोपनिमित्तेनागन्तूरमादेन पुर- स्कृतस्येमानि पूZरु पाणि। तद्यथा-देव गा. माधागा-तपसिना हिसागचित्य कोपनत्यं - साभिप्रायता घरतिरोमो-वर्णछाया पन्ज वाया. घोमतप्ति सप्ने च देवादिभिरभिमसनं प्रवर्ग- नधेति ततोऽन्तरमुन्मादाभिगित्तिा तपायमुन्मादकराणा भूतानामुन्मादयिय्यता- मारम्भविशेयो भवति । तद्यथा। अवलोकयन्तो देवा जायन्युग्माद रागरसिइपयोऽमिशपन्त पितरो धर्पयन्तः स्पृशन्तो गन्धवा समाविशन्तो यक्षराक्षसास्वामगन्धमाघ्रापयन्त पिशाचा पुन- रायड़ा वाध्यन्त ॥ तस्येमानि रूपाणि भवन्ति । तद्यथा| प्यमावल- वीर्य पौरप-पर -भगक्रम-ग्रा-धारण स्मरण-वचन- ज्ञान-विज्ञानान्यनियतयोगमादकाल । उन्मादयिय्यतामपि खन्नु देवर्षि-पिट-गन्धर्व- यक्ष-राक्षस पिशाघाना गुगर सिद्धानां वारय्ब. न्तरेवभिगमनीया पुरुया भवन्ति । तद्यथा- पापस्य कर्मण समारम्भे पूर्वकृतस्य वा कर्मा परिणामकाले एकस्य वा शून्यग्रहवासे चतु प्पथाधिष्ठाने वा सन्ध्यावसायामप्रयतमाये वा पर्वसन्धियु वा मिथुनीभावे रणखलाभिगमने वा विगुणे वाऽध्ययन वसि-मङ्गल होम प्रयोगे नियमयतयक्षचर्य वा महाश्वे वा देव कुल-पुर- विना वा महामहोपगमने वा स्त्रिया प्रव्रजन- काले विविधभूताशुघिसस्पर्शने वा वमनरधिर- सावामुचेरप्रयतस्य चैत्य-देवायतनाभिगमने वा मास मधु तिल गुड़ -मद्योच्छिये वा दिग्वाससि वा निशि नगर-निगम-चतुय्यथे पवनमशानामि- गमने वा दिन-गुरु-सुर-यति पन्याभिधर्षणे वा धर्माख्यातव्यतिक्रमे वा न्यस्यकर्मणोऽप्रशस्तस्या- रम्मे वा इत्याघातकालाः व्याख्याता भवन्ति । विविधन्तु खल्न्मादकराणा भूतानामुन्मादने प्रयोजनम्भवति। तद्यथा। हिसारतिरभ्यर्थम- वेति । तेषां तत्प्रयोजनविशेषमुन्मत्ताचारविशेष- लक्षणैर्विद्यात्। तत्र हिसार्थमुम्माद्यमानोऽग्नि प्रविशत्यसु वा निमजति स्थलात् श्वधे निपतति शस्त्र कषा काष्ठ-लोर मुरिभिईन्यात्मानमन्यच्च प्राणवधार्थमारभते । तमसाध्य विद्यात् । साध्यौ पुनावितरौ। तयो साधनानि। मन्त्रौषधि-मणि- मल वल्युपहार-होम-नियम-प्रायश्चित्तोमवास- खस्त्ययन-प्रणिपास-गमनादीन्येवमेते पश्चोम्मादाः व्याख्याता भवन्ति। "नव देवा म गन्धवा म पिशाचा न राक्षसा । न चान्ये स्वयमझिटमुपसिश्यन्ति मागवम् । ये त्वेनमनुवन्तेि हिश्यमानं स्वकर्मणा । न सन्निमित्तः सोशोऽसौ न यति कृतकृत्यता", इति घरके निदागस्थाने सप्तमोऽध्यायः ।। चिकित्माविशेष धागन्सन्मादकारणलक्षणविशेषञ्चा "समूड़घेता म सुख न दुख उम्मा नाचारधम्म कुतएव शान्तिम् । विन्दत्यपान्तसतिबुद्धिसझो भमन्ययश्चेतंइतस्ततच। समुदभ्रमं बुद्धिमन स्मृतीना- मुन्मादमागन्तुनिभोत्यमा" । "देवर्षि गन्धर्व पिशाच यक्ष- रक्षापिटणाममिधर्यणामि। ध्यागन्तुहेतुर्नियमग्रतादि- मिथ्याप्सतं कर्म घ पूर्वदेहे"! "प्यदूपयन्त पुरुषम्य देह देवादय बस्तु गुग्णप्रभावै । विशन्यदृश्यास्तरसा यथैव छायातपो दपर्णसूर्यकान्तौ । याघातकालास्तु सपर्वरूपा प्रोक्ता निदानेऽध सरासराद्य' । उग्मादरूमागि एथक नियोध कामच गम्यान् पुरुषांय तेषाम्"। तयथा,-सौम्यदृटि गम्भीरमप्रध्य्यमकोपन- मखप्नममोजनामिमापिणमल्पखेदमूत्रपुरीषवाचं शुमगन्ध फुलपनवदनमिति देवोग्मत्त विद्यात् । गुपटइसिहर्षीणामभिशापाभिचारामिध्याना नुरूपचेयाहारव्याहारं तैरुन्मत्त विद्यात् । धप्रसमदृएिमपश्यन्त निदास प्रतिहतवाघ- मननामिलापारोचकाविपाकपरीत पिमिवन्मत विद्यात् । चण्ड साहसिक तीक्ष्ण गम्भीरमप्रव्यं मुख वाद्य-नृत्य गीतानपान-सान-माल्य-धूप-गन्ध-रक्त- वस्त्र-बलिकर्म-हास्य-कथायोगपिम गुमगन्ध मिति गन्धर्वोन्मत्त विद्यात्। पसतत् खप्नरोदनहास्य नृत्य-गीत-वाद्य- कथानपान खान-माल्य-धूप-गन्धरतिं रक्तविधु- ताक्ष दिजातिवैद्यपरिवादिन रहस्यमाषिणमिति यक्षोम्मत्त विद्यात् । मएनिद्रमनपानदेषिणमनाहारमापतिबसिन शस्त्रशोयितमांसरतमाल्याभिलाषिणं सन्तज कमिति राक्षसोन्मत्त विद्यात् । प्रहासन्नृत्यप्रधान देवविप्रवैद्यदेवावधाभिः स्तुतिवेदमन्त्रशास्त्रोदाहरणे काष्ठादिभिराम पीड़नेन च ब्रह्मराक्षसोन्मत्त विद्यात् । धखस्थ चित्तस्थाममनभिमान त्यगीतहासिन बडाबद्धप्रमाषिण सहरफूटमजिनरथ्याधेमटो वारोहणरति भिन्नरूक्षवर्णखर नम विधावन्तं नेकन सिष्ठन्त दुःखान्यावेदयन्त नएमति मि भाचोन्मस विद्यात् ॥ भूतादीनामावेशकालो यथा । "तत्र शौचाधार तपाखाध्यायकोविद गर प्रायः मुसाप्रतिपदि प्रयोदश्याच देवाः, पानसुधि विविक्तसेविन धर्मशास्त्रश्रुतिकाव्यकुशल प्रायः मष्ठीनवम्योमषयः, माळ-पिट-गुरु शुद्ध-सिद्धाचा पिसेविन प्रायो दशम्याममावस्यायोष मि सरः, गन्धर्वास्तु स्तुतिगीतवादिपरति परदार गन्ध-माल्य-प्रिय-शौधाधार बादश्याचतुरंण्याच, -- ·उन्मा सत्त्व-बल-रूप-गर्व-शौर्य-युक्त माल्यानुलेपनं हा- स्यप्रियमतिवाक्करण प्राय' मुस्लैकादश्या सप्त- म्याश्च यक्षा,खाध्याय-तमोनियमोपवासमता- देव-यति-गुरु-पूजारति भयशौच ब्राह्मणमब्राह्मण वा प्रझवादिन भूरमानिन देवतागार-सलिल- क्रीडनरति प्रायः शुक्लपञ्चम्या पूर्णचन्द्रदर्शने च ब्रह्मराक्षसा, रक्ष पिशाचास्तु हीनसत्त्व-पिशुन- तेन-लुब्ध प्रायो दितीयाळतीयासमीषु पुरवं छि- प्रमवेक्ष्याभिधर्षयन्तीत्यपरिसख्येयाना ग्रहाणा- माविस्कृततमा ह्ययायेते व्याख्याता" ! ध्यत्र ये प्यसाध्यास्तेषा लक्षणानि यथा। "सर्वेष्वपि तु खन्वेष यो इस्लावुद्दम्य रोष-स. रम्भो निसज्ञमन्येवात्मनि वा पातयेत् सद्यसाध्यो ज्ञेयस्तथा साश्रुनेत्रो मेट्रप्ररत्तरक्त क्षतजिए प्रसुतनासिकश्छिद्यमानमा प्रतिहन्यमानपाणि सतत विकूजन् दुर्वर्णस्तृषार्त पूतिगन्धिश्च हि- सार्थी उन्मत्तो ज्ञेयस्त परिवर्जयेत्। रत्यर्चना- कामोन्मादिनौ तु भिषगभिप्रायाचाराभ्या वृद्धा तदोपहारमलिश्रमेण मन्तभैषज्यविधिनोप मामेत्"। यस्य चिकित्सा यथा। "लभुनाना शत त्रिशदभयान्युषणात्पलम् । गवा धर्ममसी प्रस्थो घाफ क्षीरमूचयो । पुराणसर्पिष प्रस्थमेभि सिद्ध प्रयोजयेत् । हिगुचूर्णं पल शीते दत्त्वा च मधुमालिकाम् । तद्दोषागन्तुसम्भूतानुन्मादान् विषमज्वरान् । अपस्मारांश इत्याशु मानाभ्यञ्जननावने" । लशुनाद्य पृतम् ॥ "विशेषत पुराणच त त पाययेदिया । त्रिदोषन पवित्रत्वादिशेघाइग्रहमोक्षणम् ॥ गुणकर्ममाधिक स्थानादाखादात् कटुतिक्तकम् । उग्रगन्ध पुराण स्थाशवर्षस्थित तम् । साक्षारसनिभ शीत तद्धि सर्वग्रहापहम् । मेध्य विरेचेष्वग्रा प्रपुराणमत परम् । नासाध्यं नाम तस्यास्ति यत्स्यात् वर्षशत स्थितम्। दृष्ट स्पृटमथाघ्रात तद्धि सर्वग्रहापहम् ॥ ध्यपस्मारग्रहोन्मादवता पस्त विशेषत"! "रतेरोषधवगैर्वा विधेयत्व स गच्छति । घलनोन्मादनाले पानावनार्दोश्च योजयेत् ॥ शिरीषो मधुक हिसा लशुन तगर वचाम् । कुठच वस्तमूत्रेण पिय स्थानावनाञ्जनम्" ॥ इति नस्याञ्जनम् । "प्रसेके पोनसे गन्धेधूमवर्ति कृताम्पिवेत् । वैरेचनिकधूमोक्त श्वेताद्यैासहिङ्गभि" " इति धूमपानम् ॥ * ॥ [शिराम्। "पाशके शान्तसन्धौ वा मोक्षयेज्ञो भिषक उन्मादे विधमे चैव ज्वरेऽपस्मारएव च" ! "फामशोकभयक्रोधहागोभसम्भवान् । परस्परप्रतिद्वन्दैरेभिरेव शम नयेत्” । "देवर्षिपिळगन्धर्वैरन्मत्तस्य तु बुद्धिमान् । वर्जयेदननादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकर्म च । सर्पि पानादि तस्येह म्टदुभैषन्यमाचरेत् । २४६ उन्मा पूजा वल्युपहाराम मन्त्राञ्जनविधोंस्तथा । शान्तिकर्मेरिझोमाश्च जपखस्त्ययनानि च। वेदोक्तान् नियमाश्चापि प्रायश्चित्तानि चाचरेत् । भूतानामधिप देवमीश्वर जगत प्रमुम् । पूजयन् प्रयतो नित्यं जयत्युन्मादम भयम् । रुद्रस्य प्रमथा नाम गणा लोके चरन्ति ये। तेषा पूजाच कुाण उन्मादेभ्यो विमुच्यते" । इति च घरको चिकित्सास्थाने चतुर्दशोऽध्याय । अस्य विशियपूर्वल्पं यथा । "मोहोदेगौ सनः श्रोत्रे गात्राणामपकर्षणम् । प्यायुत्माहोऽधिश्चान्ने स्वप्ने कलुपमोजनम् । वायुनोन्मथनवापि भमश्च ममतस्तथा। यस्य स्यादचिरेणैवमुन्माद सोऽधिगच्छति' । वातजादिभेदेन रूपाणि यथा ॥ "रूक्षच्छवि परधवाक् धमनीततो वा श्वासातुर कृशतनु स्फुरितागसन्धि' । प्यास्फोटयन् पठति गायति न्टत्यशीलो विक्रोशति भ्रमति चाप्यनिलप्रकोपात् ॥१॥ टट्खेददाहबहलो वभुग्विनिद्र- छायाधिमानिलजलान्तविहारसेवी । तीक्ष्णो हिमाम्बुनिघयेऽपि स वक्षिपदी पित्तादिवा नमसि पश्यति तारकास्य ॥२॥ छनिसादसदगारचिकासयुक्तो योपिद्विविक्तरतिरल्पमतिप्रकार । निद्रापरोऽल्पकथनोऽल्पमुगुष्णसेवी रात्रौ भश भवति घापि कफप्रकोपात् ॥ ३ ॥ सवात्मके विभिरपि व्यतिमिश्रितानि रूपाणि वातकफपित्तकृतानि विद्यात् । सम्पूर्णलक्षणमसाध्यमुदाहरन्ति सात्मक बचिदपि प्रवदन्ति साध्यम्"। 81 प्पपरयोर्लक्षणानि प्रथमतोऽरयोक्तानि । यस्य चिकित्सा यथा। "स्निग्ध खिन्नन्तु मनुजमुन्मादात विशोधयेत् । तीक्ष्णैरभयतो भागै शिरसच विरेचन । विविधैरवपीडेश्च सर्यपसेहसयुतै । योजयित्वा च तचूर्ण वाणे नस्यन्तु योजयेत् । सतत धूपयेचैन श्वगोमास सुपूतिभि । सर्वपाणाच लेन नस्याभ्यो हितौ सदा। दर्शयेददभुतान्यस्य वदेनाश प्रियस्य च । भीमाकारनरैर्नागैर्दान्तयोलेश्च निर्विषैः । भीषयेत् सतत पाणे कशाभिर्वाध ताड येत् । यन्त्रयित्वा सघुप्त वा त्रासयेत टणाग्निना प्रतुदीरयेचैन मर्माघात विवर्जयेत् । सापिधाने जरत्कूपे सतत वा निवासयेत्” । "वर्षियकुष्ठमनिठाकटुकैलानिशाक्यै । तेनेद त्रिफलाहिड्वाभिगन्धामर झुमे । वचाजमोदाकाकोलीमेदामधुकपद्मकै । सार्कर हित सर्पि पक्क क्षीरचतुर्गुणम् ॥ बालाना ग्रहजुयानां पुसा दुयाल्पमेधसाम् । ख्यातं फलघृतं स्त्रीणा बन्ध्यानाचासु गर्भदम्" ! इति पालतम् । "उरोऽपाललाटेषु शिराचास्य विमोक्षयेत् । उन्मा ध्यपस्मारक्रियावापि ग्रहोद्दिष्टाश्च कारयेत् । शान्तदोषं विशुद्धञ्च नेहवस्तिभिराचरेत् । शोकशल्य व्यपनयेदुन्मादे पञ्चमे भिषक् । उन्मादेषु च साधु कु-चित्तप्रसादनम् ॥ मदुपूर्व मदेऽप्येव क्रिया विद्वान् प्रयोजयेत् । विषजे दुपूर्वाञ्च विषघ्नों कारयेत् कियाम्" । इति सुश्रुते उत्तरतन्वे दिघरितमोऽध्याय ॥* "तपांसि तीमाणि तथैव दान व्रतानि धर्मो नियमश्च सत्यम् । गुणारतथायावपि तेषु नित्या. व्यस्ता समस्ताश्च यथाप्रभावम् । न ते मनुष्यैः सह सविशन्ति न वा मनुष्यान् कचिदाविशन्ति । ये वा विशन्तीति वदन्ति मोहात् ते भूतविद्याविषयादपोह्याः । तेया ग्रहाणा परिचारका ये कोटीसहसायुतपद्मसङ्ख्या । यस्ट्रग्वसामासभुज सुमीमा निशाविहाराश्च तमाविशन्ति"n "निशाचराणा तेषा हि ये देवगणसहता । ते तु तत्सत्त्वससर्गादिशेयास्त तदम्मना । देवयहा इति पुन प्रोच्यन्ते शुचयश्च ये। देववञ्च नमस्यन्ते प्रत्यर्थ्यन्ते च देववत् । खामिशीलक्रियाघारा क्रमएव सुरादिषु । नेतेया दुहितरस्तासा स प्रसव स्मृत । सत्यत्वादपरत्तेषु उत्तिस्तेषा गणे कृता । हिसाविहारा ये केचिद्दिव्य भावमुपाश्रिता । भूतानीति कृता सज्ञा तेघा सज्ञाप्रवक्तृभिः। ग्रहसज्ञाभिभूतानि यन्मादेत्त्यनया भिषक् । विद्यया भूतविद्यात्वमतरव मिरच्यते। तेषां शान्त्यर्थमन्विच्छन् वैद्यस्तु सुसमाहित । जप्ये सनियमैहेमिरारभेत चिकित्सितम् । रक्तानि गन्धमाल्यानि वीजानि मधुसर्पिषाम् । भक्ष्याश्च सर्वे सर्वेषा सामान्यो विधिरच्यते । वस्त्राणि मद्यमासानि क्षीराणि रुधिराणि च । यानि तेघा यथेशानि तानि तेभ्य प्रदापयेत् । हिनस्ति मनुजान् येषु प्रायशो दिवसेषु च ॥ दिनेषु तेषु देयानि तद्भुतविनिरत्तये। देवग्रहे देवाटहे इत्यामि प्राशयेद्वलिम् । कुशखस्तिकपूपाज्यच्छत्रपायससम्भूतम् । यसराय यथाकाल विदध्याश्चत्वरादिषु । चतुष्पथे राक्षसस्य भोमेषु गहनेषु वा। शून्यागारे पिशाचस्य तीव्र वलिमु पाइरेत् । पूर्वमाचरितैर्मन्वैर्भूतविद्यादिदर्शिते । न शक्या बलिभिर्जेतु योगैस्तान् समुपाचरेत्" । "नक्तमालयन व्योष मूल योनाकविल्वयो हरिद्रे च कृतावर्त्ति पूर्ववन्नयनाचनम्” । “न चायक्त प्रयुजीत प्रयोग देवताग्रहे। ऋते पिशाचादन्येषु प्रतिकूल न चाचरेत् । 'वैद्यातुरौ निहन्युत्ते ध्रुवं मुद्दा महौलस । हिताहितविधानञ्च नित्यमेव समाचरेत् । ततः प्रास्यति सिद्धिच यशश्च विपुल भिषक् । 1 १ -- - 82 I ·॥ २५० उन्मा उम्मी उप इति च सुश्रुते उत्तरतन्त्र पशितमोऽध्यायः । देवब्राह्मणपूजनश्च शमयेदुम्मादमागन्तुकम्" निला"। इति साहित्यदर्पणे रम परिकदे।) "सूतायस्तारमम्मच मुक्ता चापि समं समम् । अपथ्यानि यथा। उन्मुख , त्रि, (उदूई मुख यस्य ।) ऊई मुखः । तत्- सूतयादोत्तम वच ताल गन्ध मनःशिला। "मद्य विरुद्धाशनमुष्णमोजनं पर्यायः । उत्पश्यः २ । इति हेमचन्द्र। सुस्थ रसाश्मन शुद्धमब्धिफेनं शिलालनम्। निद्राक्षुधाटतवेगधारणम् । ("मनोमिरामाः टण्वन्तौ रथनेमिखगोम्मुखै"। पञ्चाना लवणानाञ्च प्रतिमाग वसोन्मितम् । व्यवायमाषाफल कठिनक इति रघु ।१।३६) उत्सुक । यथा कुमारे ।।३४॥ मगराजचित्रवधीदुग्धेनामि विमईयेत् । शाकानि पत्रप्रभवानि सर्वश । "तस्मिन् सयमिनामाद्ये जाते परिणयोग्मुखे"।। दिनान्ते पिण्डित कृत्वा गहा गजपुटे पचेत् ॥ तितानि विम्बी च मिषक् समादिशे "पविः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियाम्" । इति भूताहशो रसो नाम नित्य गुनादय लिइन्। दुम्मादरोगोपहतेषु गर्हितम्" । रः।३।१२॥ चाकस्य रसेनापि भूतोन्मादसवातजित् । इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधौ उन्मादाधिकार' 1*1) "घटे पटना हरति पवना कि खिदित्यम्मुखीमि"। पिप्पल्याक्तं पिवेश्चानु दशमूलकधायकम्। यौत्सुक्यसन्तापादिकारितमनोविपर्याससमुत्य इवि मेघदूते । पूर्वमेघे १४ । खेदयेत् कटुतुम्ग्रा च तीक्ष्णमुष्णञ्च वर्जयेत् । प्रियाश्रितरथाव्यापार । इति रसमश्नरी॥ "इत्याख्याते पवनतमय मैथिलीवोन्मुखी सा"। माहिषश्च छत क्षीरं गर्वनमपि भक्षयेत् । (व्यभिचारिमावभेद। यथा, साहित्यदर्पणे इति च मेघदूते उत्तरमेघे ३६ श्लोकः ।) अभ्यर कटुसैलेन हितो भूतानुशो रस" ॥ ३।१३६ । उन्मुद्र, घि, (उद्ता मुद्रा यस्मात् ।) प्रफलः । इविभूताशुशोरस * ॥उन्मादमधिनी वटीयथा। "औत्सुक्योन्मादशचा स्मृतिमतिसहिता त्या- विकसितः । इति त्रिकाण्डपोषः। "शुद्धं मग शिक्षाचूर्ण सैन्धवं कटुरोहिणी। धिसम्रासलज्जा"। इति । यस्य लक्षण सोदा- | उन्मूलित, त्रि, (उत्+मूल् + क्त i) उत्पाटिवम् । वचा शिरीषवीजच्च हिच श्वेतसर्षपम् । हरामा तत्रैव ३।१५५ । इति हेमचन्द्र । (यथा रामायणे । ५६ । करनवी त्रिकटु मल पारावतस्य च । "चित्तसम्मोह उन्मादः कामशोकमयादिभि । "लामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मा पति") एतानि समभागानि गोमूत्रैर्वटिका कुरा । वस्थामहासरदितगीतप्रलपनादिकृत्" । उन्मेष, सी, (उत् + मिष् +घञ्।) चक्षुगन्मीवनम् । गिरिमझीवीजसा छायामुष्काच कारयेत् । उदाहरणम्। इति हेमचन्द्रः । चक्षु मेला इति भाषा । प्रात सन्ध्यानिशाकाले चक्षुषोजन हितम् । "माताईरेफ ! भवता ममता समन्तात् ("खद्योतालीविलसितनिमा विद्युदुग्मेषदृचिम्"। मधुना दिवसे चान्य रात्रौ चैव जलेन च । प्राणाधिका प्रियतमा मम वीक्षिता किम् ? इति मेघदूते उत्तरमेघे २० ।' स्फुरणम् । यथा, वटिकषा समाख्याता नामा चोन्मादमलिनी। माझबारमनुभय सानन्दम्- "खकिरणपरिवेशोन्मेषशून्याः प्रदीपाः": चातुर्थकापस्मारहा सर्वोन्मादविनाशिनी" ॥ "ब्रूषे किमोमिति सखे ! कथयाभु तम्मे इति रधुः। ५। ७ विकाशः २ | प्रस्फोटनम् । इति वैद्यकरसेन्द्रसारसग्रहे उन्मादाधिकारे। कि कि व्यवस्यति कुतोऽस्ति च कीदृशीयम्" ।) यथा,- छत्र पथ्यामि यथा। उम्माद, धि, (उत् +मद+घञ्।) उन्मादरोग- "दीर्घिकाकमलोग्मेषो यावन्माण साध्य" । "लेहो विरेको वमनश्च पूर्व युक्त । क्षिप्तः। उम्मत्त । इत्यमरटीकाया नील इति कुमारे । २ । ३३०) क्रमान्मपित्तकफोद्भवेषु। कण्ठ । पागल इति भाषा । उप व्य प्रादिविशत्युपसर्गान्तर्गतउपसर्गविशेषः । ततः पर वस्तिविधिश्च मस्यम् उन्मादन , पु, (उन्मादयत्य नेम इति । उत् +म+ वस्यार्थः । प्यनुगतिः । यचाझावः । अनुकम्मा । सन्तजन ताड़नमानञ्च ॥ १॥ णिच+ल्या) कामदेवस्य पञ्चवाणान्तर्गतमाणवि याधिक्यम् । (यथा पाणिनि राशा “उप पराई यावासमनासनवन्धनानि प्रेषः । इति भिकाण्ड शेष । हरेर्गुणा । परादधिका इत्यर्थः ।) हीन । (यथा मयानि दागामि च हर्षणानि । उन्मादवान्, घि, (उन्मादो विद्यते अस्य। उन्माद मुग्धवोधे कारके | "विष्णुमन्वते भर्गः पाक्रा- धूमो दमो विस्मरण प्रदेहा +मतुप् । मस्य व ।) उन्मादरोगविशिय । दय उपायुतम्" ।) सामीप्यम् । (यथा, मुग्धबोधे शिराव्यध सभमनच सेकः॥ २॥ समासप्रकरणे ६७ । “उपसमिध उपसमित् । उन्मान , पु, (उत् +मा+ ल्युट ।) ओणमरिमाणम् । उपनद । उपनदि" 1) प्राथम्यम् | इति दुर्गा भीधैर्यसत्त्वात्मनिवेदनानि। इति वैद्यकपरिभाषा दासः । दाक्षिण्यम्। सामर्थम्। पत्ययः । यभ्यान वापनमासनश्च ("उम्मानश्च घटो राशिद्रोणपर्यायसज्ञितः" । भूषणम् । दोघाख्यानम् । निदर्शनम् । बाश्चर्य निद्रासुमीतान्यनुलेपनानि ॥३॥ इति पूर्वखण्डे प्रथमेऽध्याये प्राधिरेणोक्तम् ! करणम् । दानम् । मारणम्। घ्याप्ति । लिप्सा। गोधूममुद्रायणशालय "स एव कलशः ख्यातो घटस्तून्मानमेव च" । उपालम्भनम् । पूजा । उपयोग' । इति शन्द धारोष्णदुग्ध शतधौतसर्पि । इति कल्पस्थाने दादोऽध्याये घरकेणोक्तम् ।) रत्नावली। हत नवीमच पुरातनश्च उन्मिषित, त्रि, (उत् + मिय+hl) प्रफुल्ल' । उपकण्ठ, सी, (उपगत कण्ठम् । अत्यादय इति फूमामिष धन्षरसा रसालम् ॥ 8 ॥ विकसितः। इति हेमचन्द्र ॥ यथा कुमारे । समास । उपगतः कण्ठ सामीप्यमस्येवि वा।) पुराणकुष्माण्डफल पटोल "व्यलोकयन्नुमिषितरताडिन्मये- यामान्तम् । सत्पर्य्यायः। उपशल्यम् २ । इति पि. अझीदल वास्तुकतण्डुलीयम्। महातपसाच्यश्व स्थिता क्षया ।५।२५॥ काण्डशेष'। प्यास्वन्दितम् । व्यश्वपञ्चमगतिः । खराश्वमूत्र गगनाम्नुपथ्या उम्मीलम, सो, (उत् + मोल + ल्युट।) उन्मेषः । इति हेमचन्द्र । कण्ठसमीपम् । (यथा, माघे । सवर्णचूर्णागि घ नारिकेलम् ॥ ५॥ इति हेमचन्द्र । चक्षुमेला इति भाषा । विकाश । "प्रश्नोपण्ट मुहरयामागो- नाक्षाकमित्य पनसश्च वैद्यै- ("धज्ञानतिमिरान्धस्य लोकस्य तु विचेयत । रनावलीरम्मुधिरावबन्ध") विधेयमुन्मादगदेष पथ्यम्"।६। ज्ञानाननशलाकामित्रोम्मीलनकारक"। उपकण्ठः, नि, (उपगत कण्ठ सामीप्यमस्य।) "पूजावल्युमहारशान्तिविधयो होमेरिमन्त्रक्रिया इति महामारते । १।१।८81) निकट । इत्यमरः । (यथा, कुमारे । ७।५। दान खस्त्ययन व्रतानि नियमः सत्यक्षपोमङ्गलम् । | उम्मीलितः, घि, (उत्+मोल+क्क ) विकसितः । "तस्योपकण्ठे घननीलकया। प्रायश्चित्तविधानमननविधीरत्नौषधीधारण प्रस्फटिव' । इति हलायुधः। ("उम्मोजित कुतूहलादुन्मुखपौरदृर"1) भूवानामनुरूपमिराचरणं गौरीपतेरपनम् ॥ तूलिकयेव चित्रम्"। इति कुमारे । १ । ३२ ॥ उपकरण, को, (उप++ ल्युट्।) प्रधानाही- ५ स्युर्मवि रानकाय प्रमथासमा समाराधन "ते घोन्मीलितमानवीसरमयः प्रौण कदम्मा. भूतोपकारकरव्यम् । मादीनां त्रचामरादि । उन्मत्त । इत्यमर । याश्चर्यकाणि च धूमपान ·- २५१ उप उप उप तत्पर्य्याय । परिच्छद २ परिवईः ३ तन्त्रम् । इति व्याकरणम् इति भागवते १ ॥ ५ ॥ १६ ॥ तथा च साहित्य इति हेमचन्द्रः ॥ भोजनादौ व्यवनादि । यथा । उपकुर्वाण', ए, (उप + ++ शानच्।) ब्रह्मचर्या दर्पणे ६ परिच्छेदे । "तस्मादन प्रधानं पूपादिकन्तु उपकरणत्वेन नन्तर यो ग्टहस्थो भवति स । इति पुराणम् । "कृति प्रमाद धानन्द' समयोऽप्युपगृहगम्" 1) शक्तानामावश्यकम्" । इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ पूजादौ | (कृतोपकारः। यथा हितोपदेशे सहदेदे, उपग्रह', ए, (उपग्टह्यते इति। उम+यह+थ।) नेवेद्यादि। गवन्धनादौ नालादि । "यतोऽनुपकुवाणो न कस्यापि उपायनं ग्टहीयात्"।) वन्दी। इत्यमर'! वंदुयान् इति भाषा । उप- उपकार, पु, ( उप ++घम् ।) उपक्रति । उपकुल्या, स्वी, (उपकोलति । कुल संख्याने वन्धुषु योग | धनुकूलः। इति मेदिनी ॥ (ग्रहसदृशो ("उपकारापकारौ हि लक्ष्य लक्षणमेतयो"। च । धन्यादि ।) पिप्पली। इत्यमर'। पिपुल ज्योतिःपदार्थभेदः । यथा महामारते ३ । स्कन्द इति माध' । २।३७॥ "कृतोपकारेव रतिर्वभूव"। इति भाषा । ("कृष्णोपकुल्या मगधी" इति वैद्यक पात्रुसमागमे २२६ ॥१॥ इति कुमारे। ३ । ७३ १) विकीर्णपुष्यादिः । इति रत्नमाला ॥ “उपकुल्योषणा शौण्डी" इति भाव "यहा सोपग्रहाश्चैव ऋषयो मातरस्तथा। हेमचन्द्रो मेदिनी च॥ प्रकाशे पूर्वखराडे प्रथमभागे ॥ गुणादिकमस्य हुताशनमुखाश्चैव दीप्ता' परिषदा गणाः" ।) उपकारिका, स्त्री, (उपकरोतीति । उप + ++ पिप्पलीशन्दे हातव्यम् ।) (उपगता कुल्यामिति | उपग्रहण, स्ली, (उप + ग्रह + ल्युट ।) उपाकरणम्। वाक्ये वायलिन । शनिमसर समीपम् ।) सस्कारपूर्वकश्रुतिग्रहणम् । एखुल् +टाप् +रत्वम् । ) उपकारक । पिए. इत्यमरटीकायां भेद । इति मेदिनी ॥ राजग्रहम् । इत्यमर' उपकूपजलाशय', म, (उपकूपं कूपसमीपे यो जला रायमुकुटः । (खोकार । यथा, रामायणे १।४।४। कुशूल । मरायि इति भाषा। इति केचिदाह. शय' ।) कूपसमीपे शिलादिनिबद्धपशुपानार्थ "वदोपग्रहणार्थाय तीवयाहयत प्रभुः"। रिति भरत । कृतकूपोडताम्बुस्थानम् । इत्यमर ॥ वेदोपणार्थाय इति पाठान्तरम् ।) उपकारी, स्त्री, (उपकारयतीति । उप + ++ णिच् उपफन्ता, [३] घि, (उप + क्रम + टच ।) उप- उपयाय , पु, (उपग्टह्यते इति। उप +यह+ +पण + डीए ।) राजम्यहम् । इति भरसत झमकती। यारम्भकर्ता । इति व्याकरणम् । ण्यत् ।) उपौकनम् । इत्यमरः॥ भेटी डानि विरूपकोष ॥ उपक्रम , पु, (उप+कम+घञ्। नोदात्तोपदेशस्य इत्यादि भाषा। उपकारी, [ ] घि, (उपकरोतीति । उप + ++ इति न द्धि ।) ज्ञात्वारम्भ । अयमस्योपाय | उपघात , पु, ( उपहन्यते धनेन। उप+इन+ णिनि।)उपकारविशिष्टः। उपकारकर्ता । (“उप प्यनेनैतत् सिध्यतीति ज्ञात्वा प्रथमारम्भ ॥ उपधा। करणे धम्।) रोगः। इति राजनिघण्ट ॥ (मावे कारिणि विश्रब्वे शुद्धमती य समाचरति पापम्" राज्ञा धर्मकामार्थभये प्यमात्यादेर्यत् परीक्षण धन् । विनाश'। यथा,- इति हितोपदे मित्रलामे ।) भावतत्त्वनिरूपणम् । प्रकम । प्रथमारम्भ' । "तथात्वचेदिन्द्रियाणामुपधाते कथ स्मृतिः"। तत्र दानादानविधिर्यथा। हारीत' | यथासद इत्यमरः। विक्रम । चिकित्सा। इति मेदिनी। इनि भाषापरिच्छेदे। 8८ | अपकार । प्रव्यदानमस्वयं यच्च दत्त्वा परितप्यते तादाम पलायनम् । इति हेमचन्द्र ॥ (उपाय । यथा, 'स्त्रीणाच प्रेक्षणालम्भमुपधात परस्य च" मफल यच्चोपकारिणे ददाति । उपकारिणे व्यस "सामादिभियपक्रम"। इति मनु। ७। १०७ । इति मनु । २।१७६) नोपकारिणे । तदितरोपकारिणे तु दक्ष । पारम्भः। यथा,-"रामोपक्रममाचख्यौ रक्ष - उपन्न, पु, (उप+इन+क) निकटाश्रयः । इत्य- "मातापित्रोर्मुरौ मिचे विनीते चोपकारिणे । परिमव नवम्" । १२। 8२। इति रघु। “उप मरः॥ (यथा, रघुः ।१५।१। दीनानाथविशियेभ्यो दत्तन्तु सफल भवेत्” । कम्मणि घश् । रामस्य कर्तुगप "छेदादिवोपन्नवरीम्रतत्यौ"1) इति शुद्धितत्त्वम् । किक्ष । फामः रामोपक्रम रामेणादौ उपक्रान्तमित्यर्थः । उपचक्रः,पु, (चक्रण चक्रनामा तुल्य ।) चक्रवाकपक्षि- "उपकारिषु यः साधु स साधु सद्भिण्च्यते । उपज्ञोपक्रम तदाचिख्यासायामिति सीवत्वम्" । विशेषः । यस्य मासगुणा । लघुत्वम् । इद्यत्वम् । समदृटिमवाशु त्वं सर्वभूतेषु केशव" इति तट्टीका ) उहावीर्यस्वम् । कटुपाकित्वम्। बलामिद्धिका- इति जैमिनीये प्याश्वमेधिके पर्चणि ११प्यध्याय । | उपक्रोश', पु, (उप + क्रुश +घञ्।) निन्दा । इत्य- रित्वचा इति राजवलम' । उपकार्य, त्रि, (उप + ++ ण्यत् ।) उपकारोचित। मरः। (यथा, रघुः ।२ । ५३ । ("चकोरेपचच पक्षिमि वशीवकैः" । इति मेदिनी। "राज्येन कि तदिपरीतरत्तः इति महाभारते ३ भीमस्याजगरग्रहणे १७८१७१) उपकार्या, स्त्री, (उपक्रियते इति । उप+++ प्राणैरपक्रोशमलीमसैबी" ) उपचक्षु, [स्) सो, (उपगत चक्षुषोदर्शनार्थम् ।) ण्यत् +टाप् ।) राजम्यहम्। इत्यमर । (पट- उपक्रोशा [2] यु, स्त्री, (उप + कुश+ टच् ।) दिव्यचक्षु । चश्मा इति पारस्यमाधा। इति भवनम् । यथा, रघौ ५४ ४१ । गईभः । इति श्रीमागवतम् ॥ निन्दक' । लोकप्रसिद्धम्। "तस्योपकारिधितोपचारा उपक्कण , पु, (उप + कण् + अच् ।) प्रकणा। वीणा- | उपचया, पुं, (उप+धि+पध्।) सद्धि । उनतिः। वन्येवरा जानपदोपदामिः" । शब्दः । इत्यमरटीकाया रायमुकुटः। ("खशस्युपधये केचित् परस्य व्यसने परे"। "शत्रुघ्नप्रतिविहितोपकार्यमार्य, उपक्षेपणधम्मः, ए, (उपक्षेपणरूपो धर्म ।) शूद्र इति माधः। २१५७। “तदेतेषामस्मत्पुलाणं साकेतापवममुदारमध्युवास"। इति घ १३ । ७६।) खामिकालस्य पाकार्थ ब्राह्मणग्रहे समर्पणम् । धानोपचये भवन्तः प्रमाणम्"। रति हितोप- कुशूलः । मरायि इति भाषा। प्रति केचिदाड इति शुद्धितत्त्वे कल्पता देशे कथामुखम् ।) लमात् ढतीयषष्ठदभमका- उपगत , त्रि, (उप+गम् + ) पीकत । सी दशस्थानानि । इति ज्योविषम् । उपकुषि, स्त्री, (उप+कुच्च+कि।) सूक्ष्मछानी कृत' । इत्यमरः ॥ (यथा रघौ ।।१५। उपचरितं, त्रि, (उपचर्यते म । उप+घर+I) रकः। रवि रलमाला ॥ (कृष्णाजीरकशन्देस्य "उपगतोऽपि च मण्डलनामिता- उपासितम्। सेवितम् । इत्यमरण गुणादयो मोध्या) मनुदितान्यखितातपवारण" ।) कृतमैथुनः ! उपचा, स्त्री, (उप+घर++हाम्।) चि- उपकुचिका, स्त्री, (उप + कुश्च + एदुल् +टाम्।) उपगम', पु, (उप + गम् + अम्।) बङ्गीकार । कित्सा | इति इनायुधः कृष्णाजीरक । सोला । इत्यमर । निकटगमनम् । इति मेदिनी (यथा रघौदाः । उपचाय्यः ए, (उपचीयतेऽनिरस्मिन् इति । "मौ ("कारवी करवी वददिशेया सोपकुष्टिका । "त प्राप्य सावयवाना परिणाय्योपचाय्यसमूह्या" १९३९ । मविण्य- मध्ययमनमोम्येषु विविधेम्ववचारिता" ! व्यावर्ततान्योपगमात् कुमारी") दायादेशौ निपात्येते। उप+चि+यत् ।) यक्षा- इति सूत्रस्थाने 8 अध्याये सुश्रुतेमोक्षम् ।) उपगूहन, स्ली, (उप +गुरु+ल्युट ।) पालिङ्गानम्। मिः इत्यमरः। उपकुम्भ, सी, (कुम्मस्य समीपे ।) कुम्मसमीपम् । इत्यमरः । ("मरम्मुकुन्दारध्यापगहन पुना" । उपचार, है, (उप+पर+धम्।) सोमप्रविवार। प्राम्यते इत्युपक्रम । रिति मरतः। , 1 ·- मुखम् ।) २५२ उप उप तत्पर्याय' । उपच- २ चिकित्सा ३ राक्प्रति प्रकथ्यतेऽसावुपजिविकेति". किया 8 निग्रहः ५ वेदनानिया मिया ७ उप इति निदानस्थाने पोडपोऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् । कम ८ शमः ।। इति राजनिर्घण्ट । सेवा। षस्य चिकित्सा यथा। ("समे चिरायास्वलितोपचाराम्"। इति रघौ, "उपजिशान्तु सलिण्य क्षारेण प्रतिसारयेत् । ५। २०) व्यवहारः । ("प्रयुक्तपाणियहणोप शिराविरेकगगट्टयधमनमुपाचरेत् । चारौ" इति कुमारे ७। ८६ ।) उत्कोच । इति जिहागताना कमाक्त तालव्याना प्रवक्ष्यते"। हेमचन्द्र । परस्य रश्ननार्थ ध्यसत्यभाषणम् । यथा, ति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने २२ यध्याय ।) कुमारे || "उपचारपद नचेदिद त्वमनन | उपजीविका, स्त्री, (उपभीयतेऽनया । उप+जीव कथमक्षता रति" । "उपचार ज्ञता दास्य" इति +गुरोचेत्यः। सझाया कन् कुन् वा ।) उप- चरके सूत्रस्थाने नवमेऽध्याये ) जीव्यम् । जीवनोपायः॥ उपचार्य , प, (उप +घर+ ण्यत् ।) चिकित्सा । इति उपभोषम्, व्य, (उपगोषणम्। उप + जुष+प्यम्।) हेमचन्द्र धानन्द । इत्यमर । (यथा, महामारसे १ । उपचिता, त्रि, (उपचोयते म। उप +चि + क्त।) "यथोपजोष सर्वच जनश्चिक्रीड़ मारत"। दिग्ध । सम्टद्ध । इति विश्वमेदिन्यो । (यथा रघौ सुख । यथा, रामायणे २।८।२२ ६ म-सर्ग, । "म्टगवयोगवयोपचित वनम्" ।) "याश्वासयित्वा च चमू महात्मा समाहित । इति विश्व हेमचन्द्रमा निदिग्ध । निवेशयित्वा च यथोपयोषम्" ।) नेपादिना वर्द्धित । इत्यमर ॥ ("यथाइ | उपक्षा, स्त्री, (उपज्ञायते। ज्ञा व्यववोधने । यात- हारीत । श्योपसर्गे इति कर्मणि प्पड्।) ध्याद्यज्ञानम् । "प्रयतत्वाहोपचितमशुभं नाशयतीति" :) इत्यमर । तत्तु विनोपदेशेन प्रथमज्ञानम् । यथा उपचित्रा, स्त्री, (उपगता चिधाम् ।) मूषिकपणे । वाल्मीके मोकनिमाणे ज्ञानम् । सत्यमरः ।दुरकानि इति भाषा। दन्तीरक्ष । ("पथ प्राचेतसोपज्ञ रामायणमितस्तत" इति राजनिर्घण्ट ॥ (दन्त्यर्थे यथा,- इति रघ १५ । ६३ । “नोकेऽभूइयदुपज्ञमेव "चित्रा दन्ती निकुम्भ स्यादुपचित्रा मुकूलक"। विदुधा सौजन्यजन्य यश" इति मल्लिनाथटीका- इति वैद्यकरत्नमाला।) उपजाप, पु, (उप + जप् + घम् ।) भेद । विच्छेद । उपाठौकन, स्ली, (उप + क + ल्युट।) पारितो- इत्यमर । षिकद्रव्यम् । भेट डाला इत्यादि भाषा। तत्य- ("तेषु तेषु चाकृतेषु प्रासरन् परोपजापा"। व्यः । प्रान्तम् १ प्रदेशनम् २ उपायनम् ३ उप- इति दशकुमारे विश्रुतचरिते। तथा च माघे ग्राह्य 8 उपहार ५ उपदा ६ । श्त्यमरः । २१६६। उपतप्ता, [ऋ] पु, (उप+तम् + च् ।) उपतापक- "उपजाप कृतस्तेन तानाकोपवतस्वयि"n) मात्रम्। तत्पर्याय । स्य' २ स्पष्टा ३। इत्य- उपजिहा, स्त्री, (उपगता जिदा यस्या ।) कीट- मर ॥ स्पश 8 स्पर्श ५। इति तट्टीका रोग- विशेष । तत्पर्य्याय । उपदेछिका २ वम्मी ३ इत्यन्ये । इति भरत । उददीका ४ । इति हेमचन्द्र । यानजिहा इति उपताप, पु, (उप+तम् + घञ्।) त्वरा । उत्ताप ! ख्याता च । ("उपजिला स्फिचौ वाह"। रोग । इति मेदिनी॥ यमुभम् । पीडा । इति इति याज्ञवल्क्य । शब्दरत्नावली। (यथा, शाकुन्तले । "तादृगेवोपभिक्षा तु शिवाया उपरि स्थिता"] "विवक्षित धनुक्त उपताप जनयति"। इति वामटेनोत्तरस्थाने एकविशेऽध्याये उक्तम् । पीडादायके वायलिङ्ग । यथा, कौशिकसूत्रे। चिकित्सा यथा। १३५ । “यो वनस्पतीनामुपतापो वभूव":) "उपणिहा परिसाव्य यवक्षारेण घर्षयेत्” । उपत्यका,स्त्री, (उप समीपे वासना भूमि । उप + इति च वामटेनोत्तरस्थाने दाविशेऽध्याये उत्तम् ।) "उपाधिभ्या त्यकन्नासमारून्यो" | ५ | २३ । उपजिविका, स्वी, (उपजिहा+खार्थ कन् ।) घ इति त्यकन् । “त्यकनश्च निषेध" इति इत्वा. ण्टिका। प्यानजिव इति भाषा। तत्पर्याय । भावः।) पर्बतनिकटभूमि । इत्यमर । (यथा, प्रतिजिहा। इति राजनिघण्ट । (ऋग्वेदे रघुः। 818६ । 8 १६१।२१। “यदत्युपजिविका यहम्रो यति "मारीचोदधान्तहारीता मलयादरपत्यकाः") सपंति") कीटभेद । तत्पर्य्याय । उत्पादिका २ उपदशा, ए, (उपदश्यते इति । उप + दश + कर्मणि वटि ३ उद्देहिका : दिवी ५ इति हारावली धम्।) मद्यपानरोचकभक्ष्यद्रव्यम् । तत्पर्य्याय । (“यस्य श्लेमा प्रकुपितो निकामूलेऽवतिष्ठते। धवदश २ चक्षणम् ३ मद्यपासनम् । इति पाश सजनयेत् शोध भायतेऽस्योपमितिका" हेमचन्द्र ॥ (यथा दशकुमारे विश्रुतचरिते- इति चरके सूचस्थाने १८ पध्यायः॥ "दिवान् उपदशन् उपपाद्य" । "जिवाग्ररूप' श्वयर्हि जिहा- "ततस्तस्य शाल्योदनस्य दर्वोदय दत्वा सपि- माओ सूपम् उपदश् च उपजहार" इति ध।) प्रसेककण्ट्रपरिदाहयुक्ता मेरोगविशेषः ! वायो इति भाषा | षथोपद- उप शाधिकार'। तत्रोपदास्य विप्रधएं निदान- माह। "हस्ताविघातानखदन्तघाता- दधारणादत्युपसेवनाहा। योनिप्रदोषाच भवन्ति शिने पञ्चोपदशा विविधापचारी" इस्ताविघातात् इस्तेन मैथुनात् । नखदन्तघातात् नखदन्तघातस्यानत्वेनानुक्तेऽपि मेहने नखदन्त घातो वनवदनुरागोदयात् । उक्तञ्च कामशास्त्रे। "शास्त्रस्य विषयस्तावद्यावन्मन्दतरो रस । रतिचक्रे प्ररत्ते तु न शास्त्र नापि च प्रम"। कलहे दुरस्त्रीकृतो वा मेहने नखदन्तघातः । उत्कम्नादौ स्त्रियो मुखयोनयो भवन्ति। वाभिब्बा मेहने नखदन्तघात । योनिप्रदोषात् दीर्घकर्कश- योनिलोमयोगात् । योनिच्छिदस्यातिसूक्ष्मत्वाहा । वातादिकृतादा योनिदोषात् । विविधापचारे । दुरामलप्रक्षालनब्रह्मचारिणीगमनादिमिः पञ्चो. पदशा । वातिक पैत्तिक लेस्मिक' सानियातिक व्यागन्तुजचेति :* । तत्र वातिकपैत्तिकस्य चोप दशस्य लक्षणमाए। "सतोदभेदस्फरणैस्तु कृष्ण स्फोटेय॑वस्येन्मरतोपदशम्। पोर्खडलेदयुते सदाहै पित्तेन र पिशितावमासे" व्यवस्येत् जानीयात् । पीते रति विकन्या" लैंभिक सानिपातिकच्चाह। " सकण्डर शोफयुतेर्मनि असोधन सावयुतै कफेन। नानाविधसावरणोपपन्न- मसाध्यमाहुस्लिमनोपदशम्" । यसाध्यमाह। "विशीर्णमास कृमिमि प्रजग्ध मुष्कावशेष परिवर्जयेत्तम्"। यिशीर्णमास गलितमासम् । प्रभग्ध खादितम् । मुष्कावशेष विशीर्णसमसमेहनमासत्वेनावशिर फलकोषमात्रम् ।*॥ उत्पममात्रचिकित्साया थकरणे दोषमाह। "सलातमात्रे न करोति मूज किया नरो यो विषये प्रसक्तः। कालेन शोफक्रिमिदाहयाकै प्रशीर्णशिनो मियते स तेन"" विषये प्रसक्तः पतिस्त्रीरत ।। लिङ्गामाह। "घड्रैरिव सजातैरपर्युपरि सस्थिते । क्रमेण जायते वर्तिस्ताम्रचूमिखोपमा। कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ पर्वसन्धिगतापि च । सवेदना पिच्छिना च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषणा। लिङ्गवर्तिरिति ख्याता लिङ्गार्श इति चापरे"। जिङ्गवर्ने स्थानमा । कोषाभ्यन्तरे बहकोषा भ्यन्तरे। सन्धौ लिङ्गरन्धुसन्धौ । मर्मसन्धिगता मणिपर्वणो सन्धिगता । ध्ययोपदशस्य चिकित्सा । "उपदशेषु सर्वेषु सिग्ध सिमस्य देहिनः । । - मुन्नम्य भात कफरक्कयोनि'।

·No text on this page.

·॥ । । २५४ उप उप उप इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधि 1) समष्ठिलरक्षः ! इति वियादिवत्वम् । रहस्पतिः । शुद्धमासमवसेह सा वसा परिकीर्तिता ! शिग्रुश्क्ष । इति राजनिघण्ट । (मवे घम् ।) "उपदेशानुमन्ता च लोके तुल्यफलौ स्मृती"। खेदो दन्तास्तथा केशास्तथैवोजच सप्तमम्। दशमम् ॥ इत्याङ्गिकतत्त्वच ॥ रसि धातुमवा ज्ञेया रते सप्तोपधातवः" उपदकः, पु, (उपदर्भयतीति । उप + दृश् + णिच् उपदेहिका, स्त्री, (उपदेहो विद्यते यस्याः । उप इति प्राधिरेण पूर्वखण्डे पञ्चमेऽध्याये उत्तम् । + एकुण ।) हारमाल । इत्यमरटीकासारसुन्दरी देह+ ठक् ।) कीटविशेष । तत्पर्यायः । उप "सप्तोपधातवः वर्णमाक्षिक तारमाक्षिकम् । (दर्शयितरि, वि।) जिहा २ वम्मी ३ उपदीका 81 इति हेमचन्द्र । तुत्य कांस्य प रीतिश्च सिन्दूरच शिलाजतु" उपदा, स्त्री, (उपदीयते इति। उप+दा+यात-उपद्रव, पु, (उप+छ+ अम् ।) उत्पातः। इति चोपसर्ग इत्यस् ।) उपाठौकनम् । इत्यमर ! इति मावप्रकाशस्य पूर्वखरदे प्रथममागे ।) हजायुध रोगारम्भकदोषप्रकोपजन्योऽन्यो वि- उपधान, सी, (उपधीयते धारोप्यते मतकमत्र । ("उपदा विविशु शश्वत् नोत्सेक कोशलेश्वरम्" । कार । (तक्षक्षणमुक्त वैद्यके । यथा,- उप+धा+अधिकरणे ल्युट ।) शिरोधानम् । इति रघु । 8 । १०) “यो व्याधिस्तस्य यो हेतुर्दोषस्तस्य प्रकोपतः । वालिश इति भाषा | वत्पर्याया। उपवई । "प्रत्ययं पूजामुपदाच्छलेन । इति रघुः । ७।३०१) योऽन्यो विकारो भवति स उपद्रव उच्यते" । इत्यमरः । गण्ड ३ । इति जटाघर। उपदामक, सी, (उपदान + खार्थे कन्।) उत्कोच । "व्याधेरपरि यो व्याधिः उपद्रव उदाहतः। ("सोपधामा धिय धीरा स्थेयसी खट्टयन्ति ये"। इति विकागहशेष सोपड़वा न जीवन्ति जीवन्ति निरुपद्रवा" इति माघ २१७७ । “पट्टोयधामाध्यासितशिरो- उपदिय , त्रि, (उप+दिश् + क्त ।) उपदेशप्राप्त । इति हारीते चिकित्सितस्थाने दितीयेऽध्याये । भागेम"। इति कादम्बरी) विषम्। प्रणयः । यथा। "मनु शूद्रस्यापि सगोत्रा कथ न निषिध्यते "तत्रोपसर्गिको यः पर्बोत्पन्न व्याधि जघन्यकाल इति मेदिनी | प्रतम्। रवि हेमचन्द्र इति चेदन उपदिशातिदिएगोचस्यैव निषेधो न जातो व्याधिरुपसृजति स तम्मूलएवोपद्रव- उपधागीय, सी, (उपधीयते यस्मिन् । उप+धा+ त्वतिदियातिदिएशूद्रगोपादेरिति" । इत्यहाइ सज्ञः" । इति सुश्रुते सूचस्याने ३५ अध्याये ।) पनीयर) उपधामम् । इति शब्दरत्नावली। तत्त्वम्। उपदया, [] त्रि, (उप + दृश + वाइलकात्च्) | उपधि, पु, (उपधीयते धारोप्यतेऽनेन । उप+धा उपदी, स्त्री, (उपेत्य दीयते छिद्यते इति उप + दो उपदक । उदासोमवोधरूपत्वेन गुणप्रचार- +किः।) कपट । इत्यमरः । (यथा, मंनुः १६५५ +क+डी ।) वन्दाकः । इति राजनिघण्टः । दी। इति गीताटीका । "योगाधमनविक्रीत योगदानप्रतियहम् । परगाछा इति भाषा । ("उपदयानुमन्ता छ भर्ती मोक्ता महेश्वर"" यम वाप्युपधि पश्येत् तत्सर्वं विनिवर्तयेत्” । उपदेवता, स्त्री, (उपगता सादृश्येन देवताम् ।) यक्ष इति गीतायां १३ । २२ । साक्षी पुरुष । यथा, "परिषु हि विजयार्थिन क्षितीशा भूतादि । (उपदेवताच दश । यथाह अमर । "ऋत्विग्यजमानेषु यजनकर्मष्याएतेषु तत्स- विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि"। "विद्याधरोऽसरो यक्षो रक्षो गन्धर्वकिन्नरौ । मीपस्थोऽन्य खयमव्याएतो यज्ञविद्याकुशलत्यात् इति किराते॥१।४५) रथचक्रम्। इवि हेमचन्द्रः। पिशाचो गुह्माका सिद्धो भूतोऽमी देवयोनय" ) ऋत्विग्यगमानव्यापारगुणदोषाणा ईक्षिता तद्वत्- | उपधूपित , वि, (उप + धूप् + ) धासम्ममरणः | उपदेश, है, (उप +दिश् + घम् ।) मन्त्रकथनम् । कार्यकारणव्यापारेषु खयमव्याएतो विलक्षणस्तेषां परिधूपित । इति मेदिनी तत्पर्याय । दीक्षा २। यथा । कार्यकारणानां सव्यापाराणा समीपस्थी इया | उपति , स्त्री, (उप+L+तिन्।) किरणः। इति "चन्द्रसूर्यग्रहे तीर्थे सि क्षेत्रे शिवालये। उपद्रया साक्षी पुरुषः" ) हेमचन्द्रः। मन्त्रमात्रप्रकथनमुपदेश' स उच्यते"। उपधम्म , पु, (उपहीनोधर्म 1) पाषण्डः । इति उपनता, पि, (उप+मम् +i) उपस्थितः । इति इति रामाईनचन्द्रिका । कलावत्यादिदीक्षाया श्रीभागवतम् ॥ (यथा मनुः २ । २३७ । हेमचन्द्रः ("पचिरोपनमा स मेदिनों"। इति मसामर्थ्य सक्षेपो यथा। "एघ धर्म परः साक्षात् उपधर्मोऽन्य उच्यते") रघुः ८७ नम । यथा, माघे । १२ । २३ । "तत्राप्यशक्त कश्चिच्छेदलमभ्याची साक्षतम् । उपधा, स्त्री, (उपधीयते शुद्धिज्ञानमत्र । उप+धा "पौरे प्रतायोपनसरितस्ततः तदम्बुनाभिषिष्याएवारं मूलेग केकरम् । +यातचोपसर्ग इत्यस् +टाप्।) राज्ञा धर्म- समागतेः प्रश्रयनममूर्तिमिः" ।) निधायायौ जपेत् कण उपदेशे वय विधिः" । कामार्थभयेरमात्यादेर्यत् परीक्षणम् । इत्यमर, उपनद, 2 सी, नद्याः समीपम् । इति मुग्धयोध- इति विश्वसारतन्त्रम्॥ हितकथनम् । धम्मार्थकाममोक्षदारा परीक्षा । यथा । उपनदि, व्याकरणाम । (वथा पाणिनीये । (यथा, हितोपदेशे विग्रहे उक्तम् । "धमार्थकाममोक्षश्च प्रत्येक परिशोधनः । "मदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः" । ५। 8 । १९ । "उपदेशो हि मूर्खाणा प्रकोपाय न शान्तये" ।) उपेत्य धीयते यस्मादुयधा परिकीर्तिता। इत्यनेन सिद्धम् ) शिक्षणम् । (यथा, मनुः ८।२७२ । अर्थकामोपधाभ्यान्तु मार्या पुत्रांन्तु शोधयेत् । उपनया, , (उप समीपे नीयते येन कम्मणा । उप "धर्मे पदेश दर्पण विप्राणामस्य कुर्वत” । धर्मोपधामिविप्रांस्तु सर्वामिः सचिवान् पुन" +भी+बघ ।) उपनयनम् । इति हेमचन्द्र, "एवमित्यपदेशः। यथा । तथा म जाटयात् इति कालिकापुराणे ५ यध्यायः । ("भूयोभूय ("रयोक्तकमया येग समीपं नीयते गुरो'। राचौ दिवाखप्नश्च वर्जयेदनेन कारणेनेत्युपदेशः। चोपधाभिर्विशाध्य त मे मतिसहायमकरवम्"। गावो वेदाय तद्योगात् बालस्योपमय विदु"! बथोपदिश्यते मधुरेण म्माभिवईत इति । इति दशकुमारचरिते विश्रुत धरिते ।) पदानामु- इति स्मृतिः। मावे + बच्। प्रायणम् । यथा, पान्यवर्ण । इति व्याकरणम् । इति सुश्रुते उत्तरतन्ने ६५ प्यध्याय ।) महाभारते ३१२१२। उमदेशी, [न् ] घि, (उपदिशति यः । उप+दिए उपधातुः, पु, (उप सादृश्ये । धातुसदृशो धातुः।) "मानमस्य प्रियाख्यानै सम्मोगोयनयैर्टनाम्"। +णिनि ।) उपदेष्टा । (यथा हितोपदेशे मित्र- न्यायमते यो यो धूमवान् स सवधिमान् पयमपि याप्रधानधातुसदृणधातुः। स तु सप्तधा यथा । माक्षिकम् १ सुत्थकम् २ अनम् ३ नीलाम्चनम् तथेत्यादिरूप न्यायावयवमेदः ।) लामे। "गतानुगतिको लोक' कुट्टनीमुपदेशिनीम् । 8 मन शिला ५ हरितानम् रसाननम् ॥ उपनयन, की, (अध्ययनार्थं धाचार्य्यस्य उप समीप प्रमाणायति नो धर्मे यथा गोतमपि विनम्":) पूरीरस्यधातुभवोमधातु सप्तधा यथा। रसात् नीयते येन कर्मणा इति । उप+नी ल्युट ।) स्तनदुग्धम् १ रक्तात् स्त्रीरज २ मासात् वसा आक्षणक्षप्रियवैश्यानां यत्रसूत्रधारणादिरूपप्र- उपदेशा, [ऋ] त्रि, (उमदिति य । उप+दिश् + हप) उपदेशका । यथा । ३ मेदसो धर्म 8 बस्यो दन्तः ५ मजनः केश "तथोपदेयारमपि पूनयेष तसो गुगम् । (शुक्रात् पोगः ७। रवि वैद्यकम् । येन कर्मणा सदुपनयनम् । यथा स्मतिः । ("जन्य रजब नारी काले भवति नाति । न मूष्यते गुरर्यत्र नरेलापका क्रिया" । "शोकभवा येन समीम नीयते गुरोः । धामसहारा बध्यापनार्थमाचार्यसमीय नीयते ·मन्त्र । n २५५ उप उप मानो वेदाय तश्योगाद्वालस्योपनय विदु" निषिद्धेति । घयाममुचिरमार्यो रिक्तासु वहु- तत्पर्याय' । वटकरणम् २ । इति विकाण्डशेष । दोषभाक् । शुक्लपक्ष एव विहित प्रागुक्ताश्व- उपनाय' ३ उपनयः 8 यानय' ५। इति हेम- लायनवचनात् । *। सामगाना कुमवारोप्युप- धन्न। तस्य कान । नयन श्रीपतिरत्नमाजाकृत्यचिन्तामणितवात्स्य- "गारमेऽयमे वादे ब्राह्मणस्योपनावनम् । वचनात् । यथा । राज्ञामेकादशे सैके विशामके यथालम् । "शाखाधिपे वलिनि केन्द्र गतेऽथ वासिन् वझवर्धसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे" ! वारस्य चोपनयन कथित दिजानाम् । ब्राझणस्य गर्भावधिघोडावर्षपर्यन्तम् ॥ तप नीचस्थितेऽरिग्रहगेऽथ पराजिते वा गर्भाष्यमवर्षो मुख्यः। क्षत्रियस्य दाविपतिवर्ष जीवे भगावुपनयः स्मृतिकर्महीनः" । पर्यन्तम्। तत्रैकादशवर्षो मुख्यः। वैश्यस्य चतु यस्य शाखाधिपस्या दीपिकाया । विंशतिवर्षपर्यन्तम् । तत्र द्वादशवर्षो मुख्य' । "ऋग्वेदाधिपति वो यजुर्वेदाधिप सित । इति स्मृति सैके हादरे । तवाशक्तौ प्रायश्चित्त सामवेदाधिपो मौम शशिजोऽथर्ववेदराट्" । कृत्वा तदुत्तरे कार्यम् । वेदाधिपकथनम् ॥३॥ "ग्रयोक्ताकर्मणा येन समीप नीयते गुरो । "ब्राझणे शुक्रवागीशी क्षत्रिये भौमभास्करौ। वालो वेदाय तदयोगाद्वालस्योपनय विदु । चन्द्रो वैश्ये वुध शूद्रे पतिर्मन्दोऽन्त्यजे अने" ! रतसावे तथा शस्त्रक्षते पाठनिषेधनात् । वर्णाधिपकथनम् । * ॥ पराजयलक्षणं वक्ष्ये उपनयन न तत्र स्यात् इति मन्वादिसम्मतम्" ॥ याबायाम् । छायचिन्तामणौ। पवामि विवाहवशयोगमावजंगम् । "जन्मोदये जन्मसु तारकास विष्णुधर्मोत्तरे। मासेऽथवा जन्मनि जन्ममे वा । "घोडशाब्दो छि विप्रस्य राजन्यस्य दिविशतिः । अतेन विप्रो न पश्रुतोऽपि विशति सचतुर्थो च वैश्यस्य परिकीर्तिता ॥ विद्याविशेषैः प्रथितः पृथिव्यां । सावित्री नातिवर्तेत घत ऊर्द्ध निवर्तते" प्यस्त गते दैत्यगुरौ गुरौ वा पथ घोडशवर्षस्य उपनयनाणता प्रतीयते । ऋक्षेऽपि वा पापयुतेऽप्यनुक्ते । "पतिता यस्य सावित्री दशवर्षाणि पञ्च च । यतोपनीतो दिवसे प्रणाश ब्राझणस्य विशेषेण तथा राजन्यवैश्ययो । प्रयाति देवैरपि रक्षितोय": प्रायश्चित्त भवेदेषा प्रोवाच वदता वर"। उदये जमे । व्रतेन उपनयनेन । भुगवलमीमकृत्य इसि यमवचने तदनङ्गता प्रतीयते । धनयोर्गर्भ- चिन्तामण्यो। जन्मपतिगणनाभ्यामविरुद्धार्थता। तथाच मा- "खातीशमधनाश्विमित्रकरमे पोणेज्यचित्राहरि राइव्य । “व्रतवन्धविवाहे च वत्सरपरिकल्पन विन्दौ तोयपतौ भगे दितिसुते भाद्रहये सागरे । माजराचार्या । प्राधानपूर्वमेके प्रसूतिपूर्व केन्द्रस्थे भ्टगुजेऽशिराशशिसते चन्द्रे च तारे शुभे सदान्ये तु" ॥ * ॥ यत्तु दिजानुपक्रम्य पैठिमसि- कर्तव्य प्रवकर्ममङ्गलतियौवारा सिताफैन्यका" वचनं हादशघोडशविशतिवेदतीता अवराद्ध- तोयपति शतभिषा। अदितिसुतउत्तरफागुनी। काला भवन्ति इति द्वादशवर्षाद्युपरि ब्राझणा- सागरः पूर्वाधान । दीपिकायाम् । दीनां महाव्याहृति होमप्रायश्चित्तार्थम् । घोड़- शीवार्केन्टूडुशुद्धौ हरिशयनवहिभास्करे घोत्तरस्थे, शोपरि तु प्रात्यहोमादिगुरुप्रायश्चित्तार्थमिति । खाध्याये वेदवर्णाधिपइहशुभदे क्षौरिभे मादितोच । इत्युपनयनम् । इति ज्योतिस्तत्त्वम् । शुकार्योन्यदलमेरविमदनतिथि प्रोझ घष्ठाटमेन्दु, यथ उपनयनस्यानुष्ठानबाम । मो भीवास्तातिधारेऽकसितगुरुदिने कामसुद्धौ तत्र प्रथम प्रात कृतसान छतरद्धिश्राद्धः पिता व्रतं स्यात्" । कृतरद्धिश्राद्धेन पित्रान्यएवाचार्यो रतस्तद. रविमदनतिथि सप्तमी त्रयोदशीम् ।। सम्भवे माणवकटतो वा समुद्भवनामानममिं स- कृत्यचिन्तामणौ। स्थाप्य विरूपाक्षणयान्ता कुशण्डिका समाप्य "माघे द्रविणशीलाप्य फागने च दृष्यतः । माणवक प्रात जयित्वा अग्न्यत्तरतो नीला धेचे भवति मेधावी वैशाखे फोविदो भवेत् । शिखया सह मुण्डित सापितं कुण्डलाद्यलट्टत न्यैछे गहमनीतिज्ञ प्यायाने प्रतुभाजन । क्षोमवस्त्रारतं तदसम्भवे शसाइतकापासक- पशेषेवन्येष रात्रि' स्यानिषिद्ध निशि च प्रतम्" । वस्त्रारत माणवक दक्षिणे पूर्वाभिमुख निधाय राजमार्तण्हे। प्रशतकम्भारम्भे प्रादेशप्रमाणा वृताका समिध "पुनर्वसौ रुवो विप्र पुनःसस्कारमईति" । तूष्णीममौ इत्वा तत्तन्मन्त्रैर्यतसमस्तमहाय्याह- विधोम कुर्यात् । तत याचार्य पञ्चमिमन्त्र "स्ववियुताननध्यायान् सप्तमीच प्रयोदशीम् । पश्चाडतो डयात् । तत वाचार्य उदगग्रेषु पक्षयोमाघमासस्य दितीया परिवर्षयेत्" कुशेषु कृताञ्जलि' प्रामख ऊईतिछेत् । घग्न्या. पेधशमवतीया पाशासमादशमी मन्वन्तरा. चार्ययामध्ये माणवकोऽपि कृतानजिराधा-- दिन निमिडा वैशाखशुसळतीया युगादित्वेन मिमुख उदगग्रेषु कुशेष ऊईसिछेत् । माणव- उप कस्य दक्षिणतः स्थितो भन्लवान् ब्राह्मणो माण- वकस्य अनलिमुदकेन पूरयति पश्चात् था- चार्य्यस्यापि। ततो ग्रहोतजलानजिराचार्यो ग्रहीतजलाञ्जलिं मायावक पश्यन् जपति । तत पाचार्यो माणवक मन्त्र पाठ- यति। ततो माणवकस्याभिवादनार्थ देवता- श्रयं नक्षत्राश्रय गानाश्रय वा मागचकनाम कल्पयित्वा याचार्यो माणवके कथयति । तत- पाचार्यो माणवक मन्त्रेण नामधेयं पृच्छति । माणवक' पूर्वाचार्यकल्पित नाम मन्त्रेण कथ- यति । तत याचार्य्यमाणवको पूर्वग्रहीतजला- ली त्यजेताम् । प्याचार्य्यस्तु दक्षिणेन पाणिमा माणवकस्य सामुठं दक्षिणं पाणि मन्त्रण ग्रहाति । ततो हीतमाणवकहस्तो मन्त्र जपत्याचार्य । ततो माणवकमाचार्यो मन्त्रेण प्रदक्षिणेन धाम- यित्वा प्रामुखं करोति । ततो माणवकस्य दक्षिण- स्कन्ध स्पृष्ट्वा अवतीर्णेन दक्षिणपाणिना व्यव्यव- हित नाभिदेश याचार्यो मन्त्रेण स्पृशति । ततो माणवकस्य नामरुपरिदेश मन्त्रैण याचार्य स्पृशति । ततो माणवकहृदयदेशं मन्त्रेणाचार्य स्पृशति। ततो दक्षिणे पाणिना याचार्यो माणवकस्य दक्षिणकन्धं स्पृशन् मन्त्र शमवि । ततो वामेन पाणिना माणवकस्य वामस्वन्ध स्पृशन्नाचार्यो मन्त्र जपति । यथाचार्यो माण- वक मन्त्रण सम्बोधयति । व्यथ सम्बोधित माण- वक याचार्यो मन्त्रेण प्रेषयति । अझचारी तु सर्वत्र वामिति ब्रूयात् । ततोऽमेगत्तरभागे गत्वा पाचार्य्य उदगग्रेषु कुशेषु प्रामुख उप- विशति । तत याचार्याभिमुखो माणवक पाति- तदक्षिणशानुः उदगग्रेषु कशेषु उपविशति । सत प्रवरसंख्यया पञ्च वा प्रयो वा मेखला- यज्ञोपवीतरूपग्रन्थय कर्तव्या । यथेन माण- वकमाचार्यस्त्रि प्रदक्षिण कारयित्वा विता मुम्नमेखला परिधापयन् मन्त्रदय वाचयति । ततो यज्ञोपवीत कृष्णसाराजिनान्वितं याचार्यो माणवक मन्त्रेण परिधापयेत् । ततो माणवक- प्याचार्य्यस्य उयसन्नो भवति । ततस्तमुपसन्नमाण- वक व्याघार्य 'प्रथम पाद पादं ततोऽईमई तस' छत्ना सावित्रीं प्यध्यापयेत्। तत याचार्यो माणवकं महाव्याहती एथक् एथक सात्या प्रणवमूर्विका धध्यापयेत् । ततो वैल्व पालाश वा माणवकपरिमाणदण्ड माणवकाय प्रयच्छन् धाचार्यो माणवक मन्वं वाचयति । व्यथ ग्रहीत- दण्डो ग्रह्मचारी प्रथमं मातर मिक्षां प्रार्थयति । ततो माळयन्वून् तत पितर तत पिटयन्धून् ततोऽन्यांच प्रार्थयेत् । तत सर्व लब्धभैक्ष धाधा- याय निवेदयेत् । ततः पूर्ववदाचार्यो व्यस्तसमस्त- महाध्यादविहोम कृत्वा प्रादेशप्रमाणे ताता समिध तूष्णीमनौ हत्या प्रकृत कर्म समाप्य उदीय शाथायनहोमादिवामदेव्यगामान्त कम्म निवर्तयेत् । वव यदि पितेवाचार्याचदा कर्म- कारयितनामवाय दक्षिा पद्यात्। पपान्य- । । हद्भगर्ग।

·₹ त्कर्षकथक । यथा,- . २५६ उप उप एवाचा- इतः तदा येन रत स तस्मै दक्षिणा मवतयात्रा दद्यात् । ब्रह्मचारी तु तत्रैव स्थाने दिनान्त यावत् "कृयोऽयमी तन्निधनेहनी दे सर्वसार निरालम्ब रहस्य वचसूचिकम् ॥ २६ ॥ वाग्यतस्तिछेत्। ततः प्राप्ताया सन्ध्याया सन्ध्या कृष्णेतरेऽप्येवमहर्दिसन्ध्यम् । मुपास्य कुशण्डिकोक्तविधानेन समुद्भवनामान- तेगोनाद-ध्यान-विद्या योगतत्वात्म बोधकम्॥४२॥ प्यकालविद्युत्-स्तनयिन्तुघोषे मग्नि संस्थाप्य मन्त्र जमा दक्षिण जान भूमी खतन्त्रराष्ट्रक्षितिपयथास। निधाय दक्षिणपश्चिमोत्तरक्रमेण उदकाम्नलि- परिपाट-पिशिखी-सीता-चूडानिर्वाण-मण्डलम् । मशानयानाद्यनाइयेषु सेकमग्निपर्युक्षणच कृत्वा समिद्धोम कुर्यात् । ११ महोत्सवोत्पातिफदर्शनेछु । दक्षिणाशरम स्कन्द महानारायणाऽदयम् ।५३ : तत प्रादेशप्रमाणतातसमित्लव ग्टहीत्वा याद्य नाध्येयमन्येषु च येष विप्रा- १८ न्तयोस्तूष्णीं मध्ये समन्त्रक प्यमौ जुहुयात् । तत नाधीयते नाशुचिना च नित्यम्" । रहस्य रामतपन वासुदेवश्च मुद्गलम् । ५७ ॥ कर्मशेषोतविधिना पुनरपि अमिपर्युक्षणोप इति सुश्रुते सूत्रस्थाने द्वितीयोऽध्यायः।) क्रम दक्षिणपश्चिमोत्तरक्रमेण उदकाम्नलिसेक उपनाय , पु, (उपनीयते याचार्यसमीपमिति । उप शाण्डिल्य पौङ्गज भिक्ष महशारीरक शिखा ॥६॥ कुर्यात् । तत ब्रह्मचारी व्यमिमभिवाद्य मन्त्रे +नी+घम् ।) उपनयनम् । इति हेमचन्द्र । णानि विसृज्य व्यतीताया सन्ध्याया भिक्षालब्ध- उपनायक , पु, (उपमितो नायकेन ।) नायकगुणो- तुरीयातीत-सन्यास-परिवानाक्षमालिका । ६७ ॥ मन्न क्षारलवणवर्जित सप्तमुदकेनाभ्युच्य भक्षण- ज्यव्यक्तकाक्षर पूर्ण सूर्याच्यध्यात्म-कुण्डिका!984 प्रकरणोक्तविधिना भुनीत । एतच्चाग्निकर्म "नायकस्य गुणोत्कर्षकथका उपनायका"। साविन्यात्मा पाशुपत परनझावधूतकम् । ०६ समावर्तनपर्यन्त प्रत्यह साय प्रात कर्तव्यम् ॥ इति सङ्गीतदामोदर ॥* उपपतिश्च ॥ (उप- इत्युपनयनकर्म समाप्तम् । इति भवदेवभट्ट । नयतीति । उप+नी + एल् । प्रामके, वि।) त्रिपुरातापन देवी त्रिपुरा कठ-भावना । 8. (ब्राझण-क्षत्रिय वैश्यानामन्यतममन्वय-वय शील- | उपनाह , पु, (उपनयते ऽस्मिन्। उप + नह+घञ्।) २४ २५ शौर्य-शौचाचार-विनय-शक्ति-चल-मेधा-ति- हृदय कुण्डली भस्म रुद्राक्षगण-दर्शनम् 1800 वीणादितन्त्रवन्धनस्थानम् । तत्पर्याय । निवन्धनम् २८ स्मृति-मति-प्रतिपत्तियुक्त तनुजिकोछदन्ताग्रम्स- २। इत्यमरा व्रणालेपपिण्ड । इति मेदिनी। तारसार-महावाक्य-पञ्चबझामिहोत्रकम् (81 जुवनाक्षिनास प्रसन्नचित्त-वाकचेर क्लेशसहच प्रलेप इति भाषा । (यथा सुश्रुत । गोपालतापन कृपा याज्ञवल्का वराहकम् ।ह. भिषक् शिथ्यमुपनयेत् । यतो विपरीतगुण "यादौ विलापन कुर्यात् द्वितीयमवसे घनम्। शायायनी इयग्रीव दत्तात्रेय च गायलम्।१० नोपनयेत्। द्वतीयमुपनाइच चतुर्थी पाटनक्रियाम्" ।) २९ [१०१ उपनयनीयस्त ब्राह्मण प्रशस्तेषु तिथिकरण- उपनिधि, पु, (उपनिधीयते इति । उप +नि+ कलि-जावालि-सौभाग्य-रहस्य-प्रच-मुक्तिका" मुहर्तनक्षत्रेषु प्रशरताया दिशि शुचौ समे देशे धा+कि !) उपन्यस्तवस्तु । स्थाप्यमव्यम् । तत्य- वन स्थितानामेकदेशवाचिशब्दानां वितिः। चतुईस्त चतुरस स्थण्डिलमुपलिप्य गोमयेन र्याय । न्यास ।२ । इत्यमर । १ इस परमहस । २ विन्दुरमतविन्दुः । दमैं सस्तीर्य पुष्प जमक्ते रत्नश्च देवता पूज ("वासनस्थमनाख्याय हस्ते न्यस्य यदर्पितम्। ३ नादोऽस्तमाद'। 8 शिरोऽथर्वशिरः। शिखा- यित्वा विप्रान् भिषजच तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च द्रव्यमुपनिधि प्रोक्त स्मृतिषु स्मृतिवेदिभि": थर्वशिखा। ६ तापनी नृसिहतापनी। ७ रहस्यं दक्षिणतो ब्राह्मण स्थापयित्वाग्मिमु पसमाधाय वासुदेवपुत्रः । इति विष्णुपुराणम् ।) शुकरहस्यम् । ८ तेज तेजोविन्दु । ( नादो माद- खदिर-पलाश-देवदार-विल्याना समिविश्चतुर्गा उपनिषत्, [८] स्त्री, (उपनिषद्यते प्राप्यते ब्रह्म विन्दु' । १० ध्यान ध्यानविन्दुः । ११ विद्या ब्रह्म- वा क्षीरदक्षाणा न्यग्रोधोडम्बराश्वत्यमधुकाना विद्या प्रनया इति । उप+नि+स+क्विम् ।) विद्या। १२ परिबाट नारदपरिघाट । १३ विशि- दधि-मधु-घताक्ताभिर्दाझै हौमिकेन विधिना धर्म । वेदान्तशास्त्रम्। निर्जनस्थानम्। इति खी विशिखीग्राह्मण । १४चूड़ा योगचूडामणिः । सुवेणान्याहुतीर्जुहुयात् । सप्रणवाभिर्महाव्या मेदिनी ॥ (वेदशिरोभाग । तत्र चतुणों वेदाना १५ मण्डल मण्डलग्रामण [१६ दक्षिणा दक्षिणा- इतिभिस्तत प्रतिदैवतम्घींच खाहाकारश्च यशीतिसहित शताधिकाराहससख्यका उपनि मूर्ति' । १७ अद्दय तारक । १८ रहस्य राम- कुर्यात् शिष्यमपि कारयेत् ॥ ब्राझणस्त्रयाणा घद । तथाहि। ऋच एकविशति'। यनुयो रहस्यम् ।१८ मइत् महोपनिषत् । २० शिखा वर्णानामुपनयन कर्तुमईति राभन्यो ।यस्य वैश्यो नवाधिकशतम्। सान सहसम्। पञ्चाशदुप- योगशिखा | २१ परिवाज परमहसपरिव्राजक। वैश्यस्यैवेति । शूद्रमपि कुलगणसम्पन्न मन्त्रवर्ती निघदोऽथर्वणस्य ॥ ब्रह्मविद्या ।) समीपसदनम् । २२ पूर्णाऽन्नपूर्ण । २३ कटः कटरुद्र' । २४ कु- मनुपनीतमध्यापयेदित्येके । ततोऽमि त्रि परि इति निकाण्डोष ॥ तत्त्वम्। इत्यमरटीकायां ण्डली योगकुण्डली । २५ मम भस्मगावाकः ।२६ णीयामिसाक्षिक शिष्य यात् । काम-क्रोध-लोभ भरतः। (द्विजातिकर्तव्यो व्रतभेदः। यथा, व्या- गण गणपति । २७ दर्शन जावालदर्शनम् । २८ मोह-मानाहवारेापारव्य--पैशुन्यान्टतालस्याय- श्वलायनग्टहा कारिका। यमिहोत्रक प्राणामिहोत्रम् ।२६ । कलिः कनि- शस्थानि हित्वा नीच-नख-रोमा सुचिना कपाय- "प्रथम स्थात् महानानी द्वितीयश्च महाव्रतम्। सन्तरणम् । ३० रहस्य खरखतीरहस्यम् । सत्यवतब्रह्मचर्याभिवादनतत्परेणावश्य टतीय स्यादुपनिषद गोदानश्च सत परम्" :) यासा मध्ये या यद्देदान्तर्गतास्ता व्यपि तत्रैव प्रदर्शिता । यथा,- (मुक्तिकोपनिषदि प्याधिकशतोपनिघट्नेदा भवितव्य मदनुमतस्थान-गमन-शयनासन-मोज- प्रदर्शिता । यथा,- सामवेदान्तर्गता घोड़शसख्यका उपनिषदः । नाध्ययन-परेण भूत्वा मत्वियहितेषु वर्तितव्य- मतोऽन्यथा ते वर्तमानस्याधी भवत्यफला च "ईश केन कट प्रश्न-मुण्ड-माण्डूक्य-तित्तिरिः । क्षय्यतम् १ चायणि २ कुण्डिका ३ केन' 8 ऐतरेयश्च छान्द्योग्य रहदारण्यक तथा ।१०। छान्द्योग्यम् ५ (या)जावालदर्शनम् ( आवाली 0 विद्या न च प्राकाश्य प्राप्नोति। यह वा त्यथि महत् ८ मेघायणी : मैत्रेयी १. ब्रझ कवल्य-जावाल-ताश्वा इस व्याराणि १६॥ सम्यग्वर्तमाने यद्यन्यथादर्शो स्यामेनोमाग भवेय- ११ रुद्राक्षम् १२ ववसूचिकम् १३ पासदेवम् मफलविद्यञ्च । विभ-गुरु-दरिज-मित्र-प्रवजितो- गर्भो नारायणो हसो विन्दुर्नाद-शिर शिखा रिश २४ सन्यासम् १५ सावित्री १६ ।। शुझायनुर्वेदान्तर्गता ऊनविंशतिसख्यकाः खमेष प्रतिकर्तव्यमेव साधु मवति। व्याधशाकु- मघायनी कैषितकी वृहन्नावाल-तापनी: २७॥ उपनिषदा यथा,- निक-पतित-पापकारिणा नच प्रतिकर्तव्यमेव वि- कालामिरुद्र-मैयी सबाल-क्षरि-मन्त्रिका यवीसाध्यात्मम् ईशावास्यम् २ (जा)यावानम् द्या प्रकाशते मित्रयशोधर्मार्थकामाच प्राप्नोति। । वाससा १. योगचूडामणिः १ ४ ५ पनत-साध्वनाथाभ्युपगताना चात्मवान्धवानामिव ·, यम् ३२ २५७. उप उप उप धनादीनामर्पणम् । गच्छित इति भाषा) तारसार' 8 तुरीयम्५ विशिखीद्द निरालम्बम् ७ वेतनग्रहणपूर्वमध्यापनम् । भताध्ययनम् २५ तत्तु वेतनप्रदानपूर्वकाध्ययनम् । छपण्याना परमहस ८ पैङ्गलम् । ब्राह्मणमण्डलम् १० वा- उपपति', पु, (उपमित' पत्या । च्यवादय क्रुयाद्यर्थे टतीयया इति समास 1) जार । इत्यमर । ना विक्रय २६ स तु तिललाक्षागोरसादीना वाझ- झणद्दयतारकम् ११ मिक्षु १२ मन्त्रिका १३ णेन विक्रय । सर्वाकरेवधीकार. २७ स तु सु- इति भाषा। तस्य लक्षणम् । याचारहानिहेतु मुक्तिका १४ याज्ञवल्करम् १५ रहदारण्यकम् १६ शाध्यायणी २७ सुवालः १८ हंस १६ वर्णद्युत्पत्तिस्थानेषु राजाज्ञया अधिकार । महा- पति । स चतुर्विध । सार्वकालिकपराङ्गना- कृष्णयजुर्वेदान्तर्गता हात्रिपूत्-सख्यका' परामुखत्वे. पति सर्वकालमनुरक्तोऽनुकूल' १ । यन्त्र प्रवर्तन २८ तत्तु महता उदकप्रवाहप्रतिवन्ध- सकलनायिकाविषयसमसहजानुरागो दक्षिण २। उपनिषद यथा,- हेतूना सेतुबन्धादीनाच प्रवर्तन अथवा तेलादि- यक्षिर घम्तनाद २ घम्टतविन्दु ३ घवधूतम्। भूयो नि पाक कृतदोषोऽपि भूयो निवारितो यन्त्रस्य शस्त्रतेजनादियन्त्रस्य च। योषधिसिन एकाक्षरा कठरद६ कठवली कलिसन्तरणम् २६ तत्तु धान्यादीना यथाकथञ्चिन्नाश । स्त्रया- ऽपि भूय प्रश्रय परायणो घर ३] कामिनी- कालाग्निरुद्र : कैवल्यम्! • क्षुरिका११ गर्भ १२ विषयकपटपटु शठ 81 इति रसमलरी। जीव ३० स तु भार्यादिस्त्रीणा वेश्यात्व कृत्वा तेगोविन्दुः१३ तैत्तिरीयकम् । दक्षिणामूर्ति १५ (यथा, मनु ३।१५५। तदुपनीवनम् । यभिचारकर्म ३१ तत्तु श्येना- दिना यज्ञन धनपराइस्य मारणम् । मूलफर्म ध्यानविन्दु १६ नारायण१७ पञ्चव्रझर प्राणाग्नि "पोनर्भवञ्च काणच यस्य चोपपतिर्टहे"1) होत्रम्१८ ब्रझर ब्रह्मविद्या२१ योगकुण्डलिनीर२ उपपत्ति', स्त्री, (उप+पद+तिन् ।) सङ्गति । ३२ तत्तुमन्वौषधादिना वशीकरणम् । इन्धनार्थ- योगतत्त्वम्३ योगशिखा२४ वराह २५ शारी निति'। समाधानम् । सिद्धान्त । प्रकरणप्रति मशुष्कगुमाणा छेदनं ३३ व्यात्मार्थ क्रियारम्भ ३४ रकम२६ मुकरहस्यम७ श्वेताश्वतर २८ सर्व पाद्यार्थसाधने तत्र तत्र श्रूयमाणा युक्ति । इति स तु पनातुरस्य देवपित्राद्युद्देशमन्तरेण पाफा- सार २६ स्कन्द ३० खरखतीरहस्यम् ३१ हृद वेदान्तसार । ("उपपत्तिमर्खिताश्रयम्" । द्यनुष्ठानम्। निन्दितानस्य भक्षणम् ३५ तत्त लशु- इति भारवि । २।१०) हेतु । यथा,- नादे सकृदनिच्छया व्यथवा गणकदेवलतस्करा- ऋग्वेदान्तर्गता दशसंख्यका उपनिषद यथा, "श्रोतव्य' श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यचोपपत्तिभि" । द्यनभक्षणम् । घनाहितामिता ३६ सा तु सम- यक्षमालिकार यात्मप्रबोध र ऐतरेय ३ कौधि इत्यत्र उपपत्तिभिर्वमिहेतुभिरिति पक्षता. थस्य श्रौतस्मा मापरिग्रह । नेयं ३७ तत्तु सकी। त्रिपुरा५ नादविन्दु ६ निर्वाणम् मुद्गला ग्रन्थमाथुरी सङ्गतिः । यथा,- सुवर्णद्रव्यादन्यसारहव्यापहरणम् । देवर्षिपितृणा वकृघ सौभाग्यम् । "लक्षणा पाकासम्बन्धस्तात्पर्य्यानुपपत्तित"। ऋणाशोधन ३८ यसच्छास्त्राभिगमनम् ३६ तत्तु व्यथर्ववेदान्तर्गता एकत्रिंशसंख्यका उपनिषद', इति माषापरिच्छेद २॥ (उपाय । यथा माघे। श्रुतिस्मृतिविरुद्धशास्तशिक्षणम् पाषण्हशास्त्रा- व्यथर्वशिखार व्यथर्वशिर २ कृष्णा ३ गणपति 8 "धपेक्षितान्योन्यवलोपपत्तिमि" | सिद्धि । भ्यासो वा । कौशीलव्यक्रिया ४० सा तु तौर्य- गाडुरम् ५ गोपालतापनम् ६ जावालम् ७ त्रिपु प्राप्ति । "खार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाश"। इति त्रिकस्य सततानुष्ठानम् । धान्यम्तेय ११ पशुस्तेयम् रातमनम् ८ दत्तात्रेय ६ देवी १० नारदपरि- रघु। ५ /१२) ४२ कुप्यस्तेयम् ३ मद्यपस्त्रीनिवनम्: 8 स्त्रीवध प्राजकः११ सिहतापनी १२ परब्रझ१३ परि- उपपद, ली, (उपोचारित पदम् ।) लेश | इति ४५ शूद्रवध ४६ वैश्यवध 89 क्षत्रियवध ge वाजकानपूर्णा १३ परमहसः १५ पाशुपतम् १६ धिकाण्ड पोष ॥ समीपोचारणीयपदम्। (यथा, नास्तिक्यम् BE । तत्तु व्यदृशार्थकमाभावबुद्धिः । नास्ति परलोक इति वा । इति मनु मुलपाणिया प्रगम्१७ भम१८ भावना१६ महानारायणम् रघौ९६1801 "तस्या स राजोपपद निशान्तम्") महावाक्यम् २९ माण्डूक्यम्२२ मुण्डकम२३ राम- यथा वा नामोत्तरे पाम्मेवमादि । समभिव्याह (यस्य प्रायश्चित्तादिक प्रायश्चित्तशब्दे हरव्यम् ।) तापनी २४ रामरहस्यम् २५ रहनावालम् २६ तखार्थपोषकपदम्। यथा प्रहारादौ प्रादि। उपपाप, स्ली, (उपमित पापेन 1 ) उपपातकम् । पारमम२७ भाहिल्यम् २८ सीतारः सूर्यात्म इति व्याकरणम् ॥ इति स्मृति ॥ एयग्रीवम् ३१*) उपपातक, सी, (उपपातयति नरके यत्। उपपुर, ली, (उप समीपे पुरम् ।) शाखानगरम् । उपनिष्कर, सो, (उपनिम्किरन्ति सैन्यान्यत्र । उप उप + पत् +पिच + एल । उपमितं इति हेमचन्द्र । +निस्++घ । ऋदोरप तु न । प्यपोवाध पातकेन । ) पापविशेष । तत्तु उनपञ्चाश- उपपुराण, स्लो, ( उपमित पुराणै । ) व्यासकृता- कस्य ल्यटोऽपि घस्यापवादत्वात् । यद्दा उप निष्की विध यथा। गोवध १ च्ययाज्ययाजनम् २ पर- यादशपुराणसदृशनानामुन्यादिप्रणीताटादशपुरा- य॑ते सैन्य ईन्यते इति । कृ+कर्मणि व्यम् । इदु दारगमनम् ३ यात्मविक्रय : गुरुत्याग ५ रायम् । यथा,- दुपधस्येति ध ।) पुरपथ । इत्यमर राजपथ' । माटत्याग ६ पिट त्याग ७ एघां शुश्रूषाद्यकरण "धन्यान्युपपुराणानि मुनिमि कथितान्यपि । इति हेमचन्द्र त्याग | खाध्यायत्याग ८ स तु सर्वदा व्रझयज्ञ- याद्य सनत्कुमारोक्त १ नारसिहं २ तत परम् । उपनिष्क्रमणं सी, (उपकम्यतेऽनेन उप + मिर त्याग । यधीतवेदविस्मरणश्च। व्यमित्याग ८स टतीय वायवीयञ्च ३ कुमारेण च भाषितम् । +माम + ल्युट। ) राजपथ । इति हेमचन्द्र। तु मातनिहोत्रत्याग । सुतत्याग. १० स तु चतुर्थ शिवधर्ममाख्य 8 साक्षानन्दीशमाषितम् । गिष्यमणनामसस्कार। तस्य संस्कारभरणाद्यकरणम् । परिवित्तिता ११ 'दुर्बाससोक्तमाश्चर्य ५ नारदीयमत परम् ६ । उपनीत', ई, (उप+नी+त) कृतोपनयन । इति सातु कनिछेन द्यादौ विवाहे छते ज्येष्ठस्य । नन्दिकेश्वरयुम्मञ्च ७ तथैवोशनसेरितम् स्मति । ("व्यथोपनीतं विधिवद विपश्चित"। परिवेदनं १२ तत्तु यकृतदारज्येष्ठसत्त्वे कनि- कापित वारण शाम्ब ११ कालिकाश्यमेव च १२॥ इति रघुः । ३।२६) निकटप्राप्त वि। उस्य । तयो कन्यादान १३ तयोर्याशन १४ तत्तु माहेश्वर १३तथा कल्की १४ देव१५ सार्थसिद्धिदम्। उपन्यास , , ( उप +नि+पस् क्षेपणे+घञ्।) सयोरेव विवाहादौ पौरोहित्यम् । फन्याया दूषणं पराशरोक्तमपरम् १८मारीधम् १०मारकरामयम् वाफ्योपमामः। तत्पर्याय | वा खम् २। इत्य १५ तत्तु मैथुनवर्तमगुलीप्रक्षेपादिगा रूपणम् । यत्र देव देवीपुराणम् । इति मलमासवत्त्वएत- मरः। ("नस्मात् ब्रह्मणिशासोपन्यासमुखेम"। थङ्गल्या योनिविदारयमिति यावत् । वाईष्य १६ फूर्मपुराणम् । (एयां विस्ततिम्न तत्तछने इति भारीरकभाष्ये ६8 101 विचार । यथा, तत्त निधिदरद्धिजीवनम् । अवलोप १७ स तु द्रयच्या) मनुसार। प्रशधारिणो मैथुनम् । तडागविक्रय १८ धाराम- उपपुष्पिका, स्त्री, (उपगसा पुय्यमिव विकाए- "विवन्य मिमं पुण्यमुपन्यासं नियोधत"। विमय १६ दारविक्रायः २० धपत्यविक्रय २१ त्वम् । टन्मणसमये नुखण्यादानात् सथात्वम् ।) "वक्ष्यमास सर्वजनहित विधार प्रणुत"। मान्यता २२ सा तु यथाकालमनुएनयनस् । दान्ध- स्टम्मा । हार ति माया। तत्पर्याय । इति तट्टोका। दत्याग २३ म्टताध्यापनम् २० तत्तु प्रविनियव पिका २। इति धारावली। I . यदा - 33 ·" नयादि। A - २५८ उप उप उप उपप्रदानं, मी, (उप समीपे प्रदानम् ।) उत्फोघ । साश्यघानम्। उपमितिकरणम्। यथा गोगषय. उदापराम्। इति हेमन्त्रः । घुस प्रति भाया । (यथा कथा तथेतियायो । “प्राराजसाधमांन साध्यसाधन "चदन म्यगावाच्याः सधाकग्मनोहरम्" । सरित्सागरे २४ वरके। मुपमानम्" । इति न्यायसुधम् । प्रसिद्धम्य "गईमति यतिपनप या निनदमहात्मनां पुरस "उपप्रदान लिगामेवा शाकर्षणोपधम्" :) पूर्यप्रमितस्य गवादेः साधम्मात् सादृश्यात् तम् पुनधर्मोपमानयोगापे हिधा। तद्यथा। उपभव , पु, (उप++ प्यम् । ) राजयः। वि. भागात् साध्यस्य गपयादिपदयाशपम्य साधन "विधा समासे वापये च लोपे धर्मोपमानयोः" सव' । उत्पात सि मेदिगी। सिजिएभमागमुपमिसियंत इत्यध्या हाग्ग प उदाहरणम्। ("उपसवाय पोकागा धूमारिवोरियस" ।) करगागम्। यस पवैधापमितिममि मन्यन्ते "तम्या मुऐन सदृश (म्य नाम्तेन वा नयनतुल्यम्" इति कुमारे । २।३२) ग्रहगम् । यथा "उप टीफास | यथा पचतिदोधग्रोवत्यादिपश्च पुगविधा। नये चन्द्रमसो रपे" । जति एसि । (उत्पात न्तरवैधमा गत् । उष्ट्रे करभपदवाप्यताया। "कितमासगता देधा धर्म वादिविणोपने"। सूचकोऽमिलादि । यथा, "पश्चिम वाग्वादिनप. ग्यमन्योऽपि उमानम्य पिया प्रति माय्य । तथा उदाहरणम्। विधवति मुखाजमस्या प्रत्याटि। सवो वः" । इति रघ । ५।६ । भीति | "पा मुहपगमती पोषधी विथ एन्तीत्यतिदेश "उपमेयस्य लोपे तु ग्यादेका प्रत्यये क्यधि"। इवोपभविगः परेभ्य । अति रघु । २३ । ७१ वायवार्य राते गुरपणदृश्यमाने जाते इय उदाहरणम्। "उपविनो भयवन्तरति मशिनाथ ।) मोयधी विपहरणीयपमित्या विषयाफियते "यगतिविक्रमालोकविकवरविम्लोघम । उपभूपण, सी, (उपमित भूपगेन ।) इत्यादि) रुपारणोदग्रदोईण्ड स सहसायुधीयति" । घण्टापामरादि । यया,- उपमागधार, , ( उपमेव यमबार ।) साम्या धापमेयलोपेऽन्या छ । उदाहरणम् । “यसि "घण्टापामरकुम्भादिमामोपकरणादिकम् । कागार ।यथा | उपमामा। प्रसरति मवस क्षीरोदीयन्ति सागरा सबै"। तदभूपणान्तरे दवाइयस्मात्तदुपभूपगम्" इति "मान यापमयेधम्मा वाकै पो उपमा दो"। मिमोपेघ समासगा। यथा। रागते गलोच- "प्रावारः पानपावत गेराको ग्यमेव ध। तदा । सा दिविधा । यो नुमा घ । नम्स पर्यदादि यदन्यच सर्व तदुपभूघग्यम्" : क्षगम् । यथा. "तेनोपमाया मेदा म्य सप्तविपतिसरथका"। इति घ कालिकापुराये ६८ पध्याय । "मा पूर्गा यदि सामानदधम्म योपम्पवाघि ध" । पां पविधा। सुप्ता चैकविशतिविधेति मि. उपभ्त्, स्त्री, (उप+++किम् ।) पकाकारयण- ज्य पन योग्यार्थी च । तामाक्षणन्तु । जित्वा साविशतिप्रकारोपमा"। रति साहित्य- माघ । इत्यमर : (यथा, श्रीप्रसूत्र। १।१० 16 "योती यधेववागन्दा इवार्थो वा वतिर्यदि । दर्पणम्य १० परिच्छेदात् सरदीत । "पाणिभ्या जुहं परिरपोपटत्वाधानम्।) यार्थी गुल्यममानाचारतल्यार्थी यत्र या वति" : उपमिति , स्त्री, (उप + मि + तिन् ।) उपमा। इति उपभोग , पु, (उप + भुज + धा।) भोगाति. दे विधा। तद्धिते समासऽय वापये। उदाहरणम्। शब्दरमावली। न्यायमसे सादृश्यनामजन्यशागम्। रिक्तमोग' । तत्पर्याय । निवेश २ । इत्यमर । "सौरभमम्भोगावग्मुग्यस्य कुन्भाविव म्ननो पीगी। यथा “गोसदृशो गवयपदवाय इत्याकारशक्ति- ("प्रियोपभोगचित्रेषु पौरोभाग्यमिवाघरन्" । पदय मदयति वदन तव पारदिन्दुर्यथा माले"। ज्ञानम् । यस्य करय गवादिसादृश्यवत् पिण्डप्र. इति रघु । १२ । २२ । तथा च स्मृति । प्यत्र फमेण विविधा श्रोती। व्यक्षम् । यस्य व्यापार व्यतिदियवाक्यार्थमर- "यागमेनोपमोगेन नए माव्यमतोऽन्यथा"। "मधुर सुधावदधर गम्"। इत्युपमानखण्डम् । प्यपि च । भाषा- "न भातु काम कामानामुपमोगेन शाम्यति"। पास्तवतुल्योऽति पेसाव पाणि । परिदे । ७६.०॥ इति मनु | RI58) चकितम्रगलोचनाभ्यो "ग्रामीणस्य प्रथमत पश्यतो गवयादिकम्। उपमा, स्त्री, (उपमीयते इति । उप+मा+प्प सदृशी घपले घ लोचने तस्या" सादृश्यधीर्गवादीना या स्यात् सोपमितिः स्मृता। +टाम्।) उपमानम् । सादृश्यम् । इत्यमर । प्यत्र क्रमेण घिविधा याचीं । पूर्णा घडेव तत् । वाक्यार्थस्यातिदेशस्य मतिर्यापार उच्यते ("स्फटोपमभूतिसितेग शम्भुना"। इति माघे १।४। "लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा दयो । गवयादिपदानान्तु शक्तिधीरुपमापनम् । "यपि सन्तिमध्वान बुबुधे न वुधोपम"। घयाणा वानुपादाने श्रोत्यार्थी सापि पूर्ववत्" । पदशानन्तु करण शक्तिधीरुपमाफलम्" নি रघु ।१ । १७1) तस्य वैदिक पर्याय । म्यञ्च तद्धिते श्रोत्या व्यसम्भवात् पूर्वोक्तरीत्या उपमेत , पु, (उपमा इस , प्राप्त ।) शालवृक्ष। इदमिव १ इट यथा २ व्यनिर्णये ३ चतुरचिद पश्चप्रकारा । उदाहरणम्। इति शब्दचन्द्रिका । (शामरक्षोहि सर्वोन्नतत्वात् मानात् 8 ब्राझणावतचारिण ५ वृक्षस्यनुते- "मुखमिन्दुर्यथा याणि पालयेन सम प्रिये । उन्नसानामुपमास्थानम् । इत्यर्थ ।) पुरइतवयाः ६ जारयामग 0 मेघोभूतोऽभीपनप वाचः सुधा चौठस्ते विम्बतुल्यो मनोऽमयत्" : उपयन्ता, [ ऋ] पु, ( उप + यम + ) पतिः । तम ८ तदर्ण १० तहत् ११ तथा १२ । “सा लुप्ता पक्षधा पुन । इति जटाधरः। ("यथोपयन्तारमल समा. इति हादशोपमा । इति वेदनिर्घण्टौ ३ प्य याधारकम्मविधिले दिविधेच ययचि क्यति । धिना"। इति कुमारे ५। 8५। "यथोपयन्ता ध्यायः । (प्पालधारभेद । विस्तृतिस्तु उपमा कम्मक?र्णमुलि च स्यादेव पञ्चधा पुनः" । सदृशेन युक्ताम्" । इवि रघुः १७।१३) लवारशब्दे दय्या।) उदाहरणम्। उपयम, पु, (उप+यम् +धम् ।) विवाहः । उपमाता, [+] स्त्री, (उपमिता माना ।) धात्री। "यन्त पुरीयसि रणेषु सुतीयसि त्व इत्यमर। इति जटाधर, मातु सदृशी। सा घडूविधा पौर अन तव सटा रमणीयते श्री। उपयाचक', त्रि, (उप समीपे याचते इति। उप+ दृए' प्रियामिरम्मतद्युतिदर्शमिन्द्र- याच + एखुल् ।) समीपे याच्माकर्ता: सञ्चारमन्त्र मुवि सवरसि क्षितीश"। उपयाचित, वि, (उप +याच् + 1) खेरसिद्धये "मातुःवसा मातुलानी पिटय्यस्त्री पिटवसा। तदेव दशप्रकारा लुप्ता । सा पुनर्दिधा । वाक्य देवाय देयं वस्तु । तत्पर्यायः। दिष्यदोहदम् । गता समासगवाच । यथा। इति विकायइशेषः (प्रार्थितम्। यथा, कथा- उपमानकारि त्रि "उपमानानुपादाने विधा वाक्यसमासयोः”। सरित्सागरे १३ तरहे। उपमान, सी, (उमसीयते इति | उप +मा+ श्रोत्या त्वमेदेन चतुर्विधत्वसम्मयेऽपि प्राचीन "तस्योपयाचितान्येय तमया कुळते जमा । ल्युट ।) उपमा । इत्यमर : (यथा, कुमारे।।५। रीत्या दिप्रकारत्वमेवोक्तम्। पुनर्दिधा। तत्तत्वाशिवससिडितोसोरपायनो" ।) "उपमानमभूविलासिना "बौपम्यवाचिनो लोपे समासे क्षिपि च विधा" | उपयाधिसक, भि, (उपयाचित+न् ।) उपधाधि- यथाह स्मृतिः। श्वश्रू पूर्वपत्नी च माट तुल्या प्रकीर्तितः" । करण यसव काम्तिमत्तया"।

·इम् ।) २५६ उप उप उप सम्। खेटलब्धये देवदेयम् । इति जटाधर' । खेचरम्। व्यञ्जनम्। कट्टुटम् । गन्धारी। गैरिकम्। | उपरोध, पु, (उप + रुध् + घम्।) सनुरोध (यथा, कादम्बरी। "सिद्धायतनानि कृतविविध क्षितिनाग । शैलेय । इति राजनिघण्ट ॥ (प्रतिबन्ध । “अन्येषामपि मैक्षोपजीविना सत्यप- देवतोपयाचितकानि"n) "गन्धो हिङ्गालमनतालकशिला' सोतोऽननण्ट- रोध करोषि"। इति महाभारते श्रादिपर्वणि। गणम्, राशावर्तकचुम्बको स्फटिकया शमः खटो ३। १५ । "तपोधमनिवासिनामुपरोधो माभूत्"। उपयामः, पुं, (उप+यम् +घम् ।) विवाह । इत्य- गैरिकम् । कासीस रसकट पर्दसिकता वोलाच इति शाकुन्तले प्रथमा) मर । (यचाङ्गापात्र विशेषः । यथा यजुबंदे ७।४ । ११ । “उपयामग्टहीतोऽसि" | उपयाम्यतेऽनेन । कछुटकम्, सौराष्ट्री च मतान्यमी उपरसा सूतस्य उपरोधक, ली, (उप + गध् + तुल् ।) गीगारम्। उप+ यम+णिच् + अच् । इति वासग्रहम् । इति शब्दरत्नावली। सि- व्युत्पत्त्या किश्चिगणे" ॥ इति भावप्रकाशस्य पवखण्डे प्रथमभागे) उपर्युपरि, व्य, ऊोई। उपर उपरि इति भाषा। सामीप्यम्। यथा “उपर्युपरि ग्रामम्" । इति उपयुक्तः, त्रि, (उप+ युज् + क्ता) योग्य । उचित ॥ उपरागः, पु, (उप+रख + घम् ।) राज्यस्तश्चन्द्र । उपयोग , पु, (उपयुज्यते इति । उप + युज् + घम्।) सूर्यश्च । इत्यमर । (“उपरागान्ते शशिन समु व्याकरणम्॥ पगतारोहिणीयोगम्"। इति शाकुन्तले । निकट- उपलः, पु, (उपलाति । उप + ला+क। यहा, उं पाचरणम्। इति विभयरक्षित | इयसिद्ध्यर्थ- व्यापार' । इति विष्णु मिश्र ॥ ("धनग्लेख क्रिय स्थितित्वात् निजगुणादेरन्यत्रारोपणम् । यथा शम्भु पक्षति य । उ+ पल +व्यच् ।) पाषाण । योपयोगम्" । इति कुमारे । १ । ७॥ भोजनम् । स्फटिकस्तम्भे रक्तयुय्याणा रक्तिमारोम ) राड । (यथा,- "श्रौषधामविहाराणामुपयोग सखावहम्" इति विगानम् । परीवाद । इति हेमचन्द्र ॥ दुर्नय । "रेवां प्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादेविशीर्णाम्"। निदानस्थाने प्रथमेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ।) ग्रहकलोल । व्यसनम्। इति मेदिनी । (यथा इति मेघदूते पूर्वमेघे १६ श्लोक 1) रत्नम् । इति मेदिनी । (यथा मनु । ११.१६० । उपयोगिता, स्त्री (उपयोगिन् + तल।) उपयोगिनो रघौ १६ । ७ । “विभर्षि चाकारमनिस्ताना भावः । फलसाधनता । प्रयोजनम् । व्यानुफूल्यम् । म्हणालिनी हैममिवोपरागम्" 1) "मणिमुक्ताप्रवालाना ताम्रस्य रजतस्य च । उपयोगी, [न] त्रि, (उपयोगोऽस्यास्तीति । उप- उपरामा, पु, (उप + रम् + घम् ।) निवृत्ति । तत्प घय कास्योपलानाञ्च दादशाह कणामता" योग+ इनि।) उपयुक्तद्रव्यादि । क्रियासाधनम् । यायः। धारति २ ववरति ३ विरति 8 इत्य वालुका । यथा,"भिषगुपमाप्रक्षिणी नना"। इति धनुकूल । (“तदुपयोगीनिमारीरकसूत्रा मर । विराम ५ उपरम ६ इति भरत । व्या ऋग्वेदे। ६।११२।३। “उपलेषु वालुकास" दीनि" । इति वेदान्तसारे । २५ उपभोगद्रव्यम्। राम ७ उपरति कति हेमचन्द्र । इति भाष्यम् ।) यथा कथासरित्सागरे । १५ तरको। उपरि, व्य, (ऊर्दै ऊळया ऊर्ध्वात् ऊ या ऊई उपलक्षणं, ली, (उप + लक्ष+ ल्युट।) प्यमहत्- "पस्ति कन्यारत्नं मे ग्राह्यतामुपयोगि चेत्" ।) ऊड़ा वा वसत्यागतो रमगीय वा । "उपर्युपरि खार्थलक्षणा। उपयोष, व्य, उपगोषम्। यानन्द । इत्यमरटीकायां यात्' । ५।३।३१ । इति ऊर्द्धस्योपादेशो रिल ("खसिद्धये पराक्षेप परार्थे खसमर्पणम्। प्रत्ययस) ऊर्द्धम् । इति व्याकरणम्॥ उपर उपादान लक्षणञ्चत्युक्ता शुद्धैव सा विधा । भरतः॥ उपरक्त , पुं, (उप +रल + क्त ) राग्रस्तः सूर्य- इति भाषा। यथा कुन्ता प्रविशन्ति। इत्युपादानम् । गङ्गाया चन्द्रश्च । इत्यमरा राज । इति हेमचन्द्र । ("त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शो म्टगाक्ष्या' । घोषः । इत्युपलक्षणम्"। इति काव्यप्रकाश ) उपरता, वि, (उप +र+thi) व्यसनातं । दैव मीनक्षोभाचलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति" ! एकपदेन तदर्थान्यपदार्थकथनम् । यथा,शुद्धितत्त्वम्। मानुषान्यतरपीडायुक्तः । इत्यमरः । शो मेघदूते उत्तरमेघे ३४ स्मोका । "देशान्तरे मते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाइयम् । उपरक्षणं, सी (उपगत रक्षण यत्रा) रक्षणार्थ सैन्य "व्यवाम्मुखस्योपरि पुष्परि निधायोरसि संशुद्धा प्रविशेजातवेदसम्" । स्थापनम्। चौकी इति ख्यातम् । तत्पर्याय । पयात विद्याधर हस्तमुक्ता" । पत्र पादुकाइयमित्युपलक्षण द्रव्यान्तरममि ॥ सज्जनम् २। इत्यमरः। इति रघु ।२।६०) उपलक्ष्यः,पु, (उप+ लक्ष + ण्यत् ।) पाश्रय । धव- उपरत', त्रि, (उप + रम + क्त 1) म्टत । इति उपरियात्, व्य, (ऊ? ऊर्ध्वाया ऊर्ध्वात् ऊ या सम्बनम्॥ स्मृतिः। (यथाह मारदः । ऊई ऊही वा वसति बागतो रमणीय वा || उपलधिप्रियः, पु, (उपलधि प्रियो यस्य "पितु[परते पुत्वा विभने युर्धनं पितु" :) "उपरि उपरियात्" 1५ । ३ । ३१ । इत्यूद्धस्य नामवनजन्तु 1 इति राजनिघण्ट ! उपादेशो रियातिल प्रत्ययश्च ।) उपरि । ऊर्द्धम् । उपलब्धार्था, स्त्री, (उपलब्ध अर्थो यस्या ।) व्याख्या- उपरतस्पृहः, घि, (उपरता नछा स्पृहा धनाद्याकाशा इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा रामायणे 8 काण्डे । यिका । इत्यमरः। हितोपदेशादिकथा। यस्य ।) सत्यपि सत्त्वे खगतधनेच्छारहितः। खस "नाधतानोपरियाच गति सुन चाम्बरे" ।) उपलब्धि , स्त्री, (उप+लम + तिन् ।) मति'। मानाधिकरणखत्वसमानकालीनेच्छा प्रागभावा- उपरीतक , पु, षटमारवन्धविशेष । घासन वाँधन प्राप्ति' । (यथा, रघु ५१५६ । “स्था हि मे स्यात् समामकालीमेच्छाध्वसवान् । इति दायतत्त्वम् । इत्यादि भाषा | तस्य लक्षण यथा। खपदोपलब्धि") झामम् । इति मेदिनी। (यथा इच्छारहितः ॥ (“पितुर्युपरतस्पृहे"। इति "एकपादमुरौ कृत्वा द्वितीय स्कन्धसस्थितम् । महाभारते १४ । प्यनुगीतापव॑णि । २२ । २६ । याज्ञवस्कर ) नारी कामयते कामी बन्ध स्यादुपरीतक"। "कामन्तु न खेषु गुणेषु सर उपरतिः, स्त्री, (उय+रम् + तिन् ।) विरति । इति रतिमारी। पत्र विपरीतकोऽपि पाठः। कामञ्च नान्योन्यगुणोपणब्धि । इति हेमचन्द्र । (यथा, मार्कण्डेये ६१ ।। उपरूपफ, ली, (उपमित रूपकेण ।) नाटकविशेष । यस्मान् विना नास्ति तवोपलब्धि- "विश्वस्योपरतौ शक्त नारायणि । नमोऽस्तु ते" 1) स तु यहादशविध । यथा । स्तावदृते त्वा न मनेत् प्रहर्षः।) "निग्टहीतेन्द्रियाणा विधयेभ्य उपरमणम् । "नाटिका त्रोटक गोष्ठी सट्टक नायरासकम् । ! उपलभेदी, ई, (उपन भिनतीति । उपल+मिद+ बथवा विहितकम्मणा विधिना परित्याग"। प्रस्थानोक्षाप्यकाव्यानि प्रेङ्गण रासकन्तथा । णिनि ।) पाधायाभेदी रक्ष । ति राजनिघण्ट । इति वेदान्त । समापक श्रीगदित शिल्पकञ्च विलासिका। (ख्यममेदशब्देस्य गुणादयो ज्ञातव्या') उपरमः, , (उप+रम+घम् । निपातनात् न दुर्मक्षिका प्रकरणी इझीशो भाणिकति च । उपसम्भः, ए, (उप + लम+धम्। उपसर्गात् खल- रडि।) उपरतिः। इति हेमचन्द्र । ("फेनोपरमे बटादश प्राडरपरूपकाणि मनीषिण । घमोरिति नुम्।) धनुभव' । इत्यमर । करवाय नियोजयेत्” । इति वैद्यके ।) विना विशेष सर्वेषा नक्ष्म नाटकवन्मतम्"। (यथा रघु १४१२) उपरता, है, (उपमितं रखन।) उपधातु । तद्यथा। इति साहित्यदर्पछेद परिदः । "विस्परमसान्यवया न हो । विरत ।

·टीका रायमुकुट २६२ उप उपा उपा उपस्थाता, [३] नि, (उप समीपे तिएतीति । उप इति मलमासतत्त्वम् ॥ (तथा, रघु । १२ । ३०। | उपायएगां, सी, (उप + या + ग्रह + ल्युट् ।) उपा- +स्था+टच् ।) भ्त्य । “प्रेग्यो भ्त्य उपस्थाता "फलमस्योपछामस्य सद्य प्राप्यसि पश्य माम"8) करणम्। मम्कारपूर्वकयेदग्रहणम्। इत्यमर सेवकोऽभिसरोऽनुगः”। इति शब्दमाला ॥ (ट- | उपहार, झो, (उपचरन्त्यत्र। उप ++घi) नि- विगभेदे, पु॥ भनस्यानम् । (यथा ऋग्वेदे १६।२८। “उपकरे | उपा, ए, (उपमित व्यहोन।) तिलकम् । तत्प "भिषगद्रव्याण्णपस्थाता रोगी पादचतुय्यम् । गिरीगाम्" 1) निषाटम् । मत्यमर । व्य । पत्रावती २ पत्रलेखा ३ पत्रालि गुणवत् कारण शेय विकारत्योपशान्तये" ("उप्रिवानिया समानीतमुपधाम्"। मुगः ५.तमान पत्रकम् ६ चित्रकम् ॥ इति जटा इति घरके सूचस्याने नवमोऽध्याय ।) इति महाभारते।३। कुगहलाहम्णपर्वणि ३०८/8 धर (पुगा न्याय-मीमांसा धम्मशास्त्राणि येदस्य उपस्थित , त्रि, (उप समीपे तिष्ठति स्म । उप+ "सर्वागाहय उपकरें वैद्यान्" । इति पर्यचरिते उपागानि) स्था+क्त ।) समीपस्थित । तत्पर्याय । उपनत २ पञ्चमोकासे।) उपात्त, पि, (उप+च्या+दा+व।) प्राप्तम्। यथा,- उपसन्न ३। इति हेमचन्द्र । (यथा,रघुवशे १।८७ उपकर , पु, (उप ++घ ।) रथः। इत्युणादि "नय केचिदुपात्तस्य दुरितस्य प्रचक्षते। "उपस्थितेय कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत्" । कोयः॥ (प्रान्तभाग | यथा ऋरयेदे। १।७२ । अनुत्पत्ति तथा चान्ये प्रत्यवायम्य मन्यते। "हेयनवीनमादाय घोषरद्धानुपस्थितान्" । "उपझरेयु यदघिध्व ययि वय व मगतः केन नित्य किया तथा चान्ये हानुषाफला तिम्"। इति च रघु १। 8५ ।) म्ए । शोधित | इति चित्पथा") इति प्रायद्यित्ततत्त्वीयभावालमविष्यपुगणव धनम्। जटाधर । (धनार्ष । यथा पाणिनि ।६।१।१२६॥ | उपाशु , पु, (उपगता यंशवो यत्र।) जपमेद । इति उपात्त , , (उप ममीपे यात्तः।) निर्मदहन्ती। "यभुतवदुपस्थिते" यत्र सिद्धान्तकौमुदी । उप- मेदिनी ॥ इति एलायुध । स्थितोऽनार्य" । इति ।) "निकोडौ घाग्नयेत् विश्विदेवतागतमानस । उपात्यय , पु, (उप+व्यति++अच्। उपगवस्य उपस्पर्श, पु, (उप + स्पृश् + घम् ।) स्पर्शमात्रम् । मिश्रवणयोग्य स्यादुपाशु स जमः स्मृत" प्यत्यय व्यतिक्रम्य गमन वा।) शास्त्रतो लोक सानम् । याचमनम् । इति मेदिनी। इत्यागम , (निगळे वायलिग | यथा, महा व्यवहाराप व्यतिक्रम । थतिक्रम | मोल्लस- उपस्पर्शन, लो, (उप + स्पृश् + ल्युट ।) उपस्पर्ण । भारते। १।३।१६। “यस्य त्वेकमुपांशुव्रत यदेनं नम् । दयो पर्याय । पर्याय २ व्यतिपात ३1 इति धरणि । (यथा रामायणे २/०५/२० । कचित् ब्राह्मण कचिदर्थ प्यमियाचेत्त तस्मै यमर'। (यथा पाणिनि १३१३८ । “परा "उपस्पर्शनकाले तु त्वो रक्षन्तु रघूत्तम।" ।) दद्यादयम्") वनुपात्यय इण") उपखत्व, स्ली, (उपगत खत्वम् ।) उत्पन्नम् । लभ्यम् । उपासु, व्य, विजनम् । रए । इत्यमगे मेदिनी घ। उपादान, ली, (उप+याड + दा + ल्युट।) सख खत्यास्पदीभूतभूग्यादिलब्धधनादि । (यथा, रघु १८ "परिचेतुमुपांशु धारणा कुश विषयेभ्य इन्द्रियाकर्षणम् । तत्पर्याय । प्रत्याहार उपहस , वि, (उप+इन+क) नए । उत्पा पूत प्रवयास्तु विएरम्") २। इत्यमर । (ग्रहणम्। “स्थादात्मणोप्युपादा तग्रस्त । व्यशुद्धद्रव्यम् ॥ ("करत्यवजोपहत एथक्- | उपाकरण, सी, (उपाफियतेऽनेन । उप+प्या + फ़ नात् एषोपादानलक्षणा"। इति साहित्यदर्यये जनम्" । इति किराते । “किमेभिरापोपहता लसुट ।) मस्कारपूर्वकश्रुतिग्रहणम्। इत्यमर । १० परिच्छेद ।) हेतुः। इति विकाण्ड शेष न्याय त्मतिभि"। इति कुमारे । ५/७६ ।) पना सस्कारपूर्वकहननम्। इति स्मृतिः। मते । समवायिकारणम् । प्रत्तिजनकज्ञानश्च । उपइसित,सी,(उप + हस्+क्त ।) हास्यभेद इति। (यथा, अाश्वलायने १. 18 । “उपाकरणकालेऽश्व- उपादेय , त्रि, (उप + च्या + दा+यत् ।) ग्राहा । जटाधर (यथा साहित्यदर्पणे श्य-परिच्छेदे २२ मानीय") उत्तमः। उत्कए । इति वेदान्त । "ज्येष्ठाना स्मितहसिते मध्याना विइसिताव- | उपाकर्म, [न] (की,उपानियते ऽनेन । उप+च्या+ ("मये सौख्य हित्वा शमसखमुपादेयमनघम्"। इसिते च । नोचानामपहसित तथातिहसित घ +मनिन्।) उपाकरणम्। इत्यमरटीफाया इति शान्तिशतके ।१।२१।) विधेयकर्म । इति घड्भेदा ॥ मधुरखर विहसित सासशिराकम्प- गयमुकुट । (यथा मनु । । । ११६ । तिथितत्त्वम् । मवसित। व्यपइसित सासाक्ष विक्षिप्ताह "उपाकर्मणि पोत्सर्गे विरात्र क्षेपण स्मृतम्")| उपाधि, पु, (उप+या+धा+कि।) धर्मचिन्ता। भवत्यतिहसितम्'1)अपहसितमत्र उपहसितम् उपात, त्रि, (उप + घ्या + + क्त ।) उपद्रुतम् । कुटुम्वव्याएत । इत्यमर छलम् । (यथा रामा इत्यपि पाठः। इति मेदिनी। यणे २।१११।२६। उपहार , पु, (उप +६+ घम् ।) उपोकनद्रव्यम्। उपाकृत , पु, (उ+ च्या + + क्त।) यज्ञे व्यभि "उपाधिन मया कार्यो वनवासे नुगुप्सित") तत्पर्य्याय | प्राभतम् २ प्रदेशनम् ३ उपायनम् विशेषणम् । इति मेदिनी ("पदार्थविभाजको 8 उपग्राह्य ५ उपदा ६। इत्यमर । (यथा, ("धनुपातमासानि देवानामि एवींषि च"। पाधिमत्तम्"। इति मुक्तावली | ८1) नामचिह्नम्। रघौ 8 ।। इति मनु ।) उपद्रवः । इति हेमचन्द्र । इति शब्दरत्नावली। न्यायमते साध्यव्यापकत्वे "रत्नयुप्पोपहारेण छायामान पादयो' उपाख्यान, सी, (उप +या+ख्या + ल्यट।) पूर्व सति हेतोरव्यापक । यथा धूमवान् वहिरित्यत्र "वन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दसन्त्योपहारः”। वृत्तान्तकथनम्। प्याख्यानम् । वर्णनम् । विशेष प्याकाठ उपाधिः। व्यस्य प्रयोजनम् । व्यभि- इति मेघदूते पूब्बमेधे ३३ स्मोक | यथा, कथनम्। यथा,- चारस्यानुमानम्। व्यलकारमते जातिगुणक्रिया कुमारे। ६ । ४२। "साख्यान श्रत ब्रझन् यतीवपरमादमुतम्। यदृच्छाखरूप ॥ "न्यो तिघां प्रतिविम्बानि प्राप्नुवन्त्युपहारताम्" ! घ्यधुना श्रोतुमिच्छामि दुर्गोपाख्यानमुत्तमम्" । उपाध्यायः, ए, (उपेत्य वधीयतेऽस्मात् । उप+ उपगतो हार इति वाक्ये हारनिकटस्थद्रव्यम् । इति ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखण्ड़ 88 व्यध्याय । यधि+T+घञ्।) व्यध्यापकः। इत्यमरः । वेदक यथा,-नैषधे। १४८॥ "पृणु नारद वक्ष्यामि खधोपाख्यानमुत्तमम्"। देशाध्यापक । यथा,- इति च तत्रैव ३८ धध्याय - "उरोमुवा कुम्भयुगेन टम्भित "एकदेशन्तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः। नवोपहारेण वयस्कृतेम किम्"।) ("चतुर्विशतिसाहसी चक्रे भारतसहिताम् । योऽध्यापयति उत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते": उपाण्यानविना तावत् भारत प्रोच्यते वुधै”। इति मविष्ये २ यध्याय । मानवे २११४५ इति महाभारते १।१।१०१७) उपचास , पु, (उप+हस्+घम्।) परीहास । निन्दार्थवाक्यादि । विद्रूप ठाट्टा इत्यादि माधा। उपागम , पु, (उप+ या + गम् + धम् ।) स्वीकारः। उपाध्याया, स्त्री, (उपेत्याधीयतेऽस्याः। इसचेति- निकटगमनम्। विजय । "उपहासाय कि न स्यात व्यसत्सङ्गोमनीषिणाम्" सूत्रे घपादाने स्त्रियामुपसत्याग वदताप या मन्ता हतः पन्यु ! इत्यमरः॥ - उपहालक', पु, कुन्तल देश । इति हेमचन्द्रः। श्लोके च।

·२६१ 1 उपरानं प्रधानन्य धर्मको दोपपद्यते । प्रकरणे मनु..- उप पौणोपाग्याने। ३।१२० "नहि मन्चरद्यापि "उपस्नोपसंहारयो शुमयकीना" ! इति मुग्धयोघटीकाया दुर्गादास उपप गति"। सपा प्रदोधचन्द्रोदये ।। इति मतमीप्रकरणे तिच्यादिवृत्तरिखनम् । उपसन, सी, (उप + राज + न्युट ।) प्रधानभिनन्। (पपत्रीकरणम्। सम्बगाएरयम् ।) तत्पर्याय पप्रधानम् २थपानाम् ३ सयमरः । १५। "तपायमपि शतक मप्रति परमा- (रघा. मनु ६२१११ उपमत्ति, खो, (उप + म+हिन् ।) सदमात्रम् मुपामगिठां प्राप्त"1) उपाय, , (उप+जी+ ) मिदानपक्षकान्त प्रतिपाददन् । मेवा । इति हेमचन्द्र। मंहगेगवानमातग्य मापन। उपरुद, प, (उप+सद हिम्।) बमिविश्य । (विशेयरम् ! न्याग । उपाव । यया धमधाद- "देव्याधिविपर्यसविपरमार्थशास्मिान् । यथा । वरिपुरा गगमेदनामाध्याय ! चोयधामविहारामानुपयोग सुम्यावश्म । "गाईपन्यो दचिणामिम्तथैवाहवनीयक । "निर्यात भूमिगलने व्योतियानुपसर्जने") विद्यादुपाय प्याघे सहि साम्य मिति स्मृत"। एतेऽमयस्त्रयो मुख्या शेयायोपसदम्नय"। उपसर्पक घि, (उप + स्टम् + गवन् ।) उपसर्पग. (स्त्री.समेट । पावलायने ।।८.१"अघोपसद्धि की। उपाय ति निदानम्। ("तिम उपाय पुनतु. याधिधिपरीतागां विपरीतार्यकारिणाघोषधा प्रपरति" जति । ममीमन्चिते याचलिहा ) उपमर्या, स्त्री. (उप +2+ उपसा फाल्या प्राने जति माध' 1) प्रागर्भग्रयामागे । तु- पाविहाराला उपयोग मागुपन्ध"। इति उपसदन, रही, (मदमस्य ग्राहम्ण समीपे। यहा, उप ! परके निदानम्याने प्रथमोऽध्यायः ।) +सट +न्युट ।) यसमीपम् । (यथा रामायने मती गौ। तत्पर्याय । काल्या २। इत्यमर ! उपारा, को, (उपगतं सत्यम् ।) यामप्रान्तभागः । २१५०१२। कानप्रामा ३ सूपरता ।। इति पदमावाणी। रात्पर्याय 1 ग्रामाराम् । इत्यमर', "धन्योम्मानुग्रहीतोऽमि यम्य मे मुनिपुड़ाव। उपसार्य, बि, (उप + 2 + एत् ।) ममीपगमनीय (यया रयो १५ । । यमोपसदन স प्रामोऽसि मुनिभि सप": (यथा, पाणिनि ११०81"प्रगने पास्यति शिम "उपशल्यनिविरेस्तेघरादारमुखी यो" ! उपमेवनम् । प्राप्ति । यथा,महाभारते वनपर्वगि। उपासार्या काशीप्राप्तया पर्य") "मंच विशालोपशल्ये कमप्यामीडमासाच" | "तपोपसटन पर मोखम्येबरनकमरि") उपसर्यक, सी, समुपगम उपमुख्य पार्घ दान् । इति दमकुमारे।) उपमन, वि. (उप+म+1) उपनतः। उप चन्द्रपजे उपनयमिव उपसर्ग वा कम् । स्थित' । इति पेमचन्द्र । (वधा, महाभारते १२॥ चन्द्रर्यमगाणम् । म्न्यमा । उमशाया,, (उप +शी+य।) पर्यायशयनार्थदा । प्रारिपादीनां प्रमेण प्रयनम् । तत्पर्याय । वि. मोक्षधम्म पणि । २८७।११ । उपटरं, मो. (उपर व्यते स इति । उप+र+ "मनीतु भगवान्तन्ने उपसन्नोऽस्माधीहि भो") 1) मेधनम्। इति पिकाण्ड गेष । उपसर्गयो भाय:२१ यमर। पि। तथा च यावरन्फा । उपयुत, घि, (उप++mi) प्रतिशतम् । घड़ी- उपसग्यन , नि, (उप+सम् +पद+HI) यशार्थ इतपत। तत्पर्याय । प्रमीत २ प्रोचित ३ ॥ लेनोमग्यो गमते न गय राशनन्दन"। एसम्। धमरा उपश्रुति , रमी, (उपयते । उप++ सिन् ।) पाकन पराटिममानव्यञ्जनादि । तत्पर्याया। (योपग्रमादन्द्रादि । यथा मनु , देवप्रयः । यचार हारावली! प्रगीत २ । यमर । पर्यो ! मस्कृत । प्राप्त ! "नेतोयन्तमादिर नारत यात पदापन । "मा निर्माध यत् किधिचभाशुमकरं वध । रव । इति हेमचड़ । (यघा, मनु 1५1५। मोपराएं न वारिम्य न मध्य मनोगतम्। यूपते मदिरा देवप्रामुपतिम्" : "प्रोपिये पराम्पन्ने चिरापमभिषेत्" :) प्यारम् । यथा, रघ' "गेगोपराएननुदुर्य गति (उप यमीपे मुनि श्रवणम् । समीपश्रवणम् । उपसर, पु. (उप + + प्यप् ।) स्वीगप्याटिप पुरा- मुमुक्षु" ) उपमिता पुन्या । वेदमणी अतिसदृश्यात् वाटीगां प्रथगगर्भाधानाय मधुनाभियोग । तत्प-उपगार, प, (उप + n+शप समाये चेनि मुट।) सधारपम् । याय । प्रश्न २ सयमा । (यथा, पापिनि प्यानादिमम्माराधन्नाटसमाययादि। येगार उमएपरफ ५, (उपमन्भ+गपुर।) प्याधि- २।१५। "प्रजनन प्रयमगर्भग्रएम गवानुप. वाटगानादि मापा । महामाय मदार ! पदम् । यथा। उौ पवादीन् तेजोमागोपएम्म सर" निरपेदगमगम् । यथा, भट्टि । “वी. दना । (राधा रामाय । २५१५।८। पासया प्रत्यायोग्यत्वात् । इति पोहाधिकारधि. गामुपादा" पण अयमहरसाए । “वोमा "महमालमीयानि प्रारीसादपरगा। उपमर रक्त निर्गमम्म" :) उशामिनपराए एमाया. मिरय"। उपयंया, , (उपसरायते इति । उप + सम् +उपसर्ग . ५. (उप +RT + धम्।) रोगभेद । (यपा, गावागेशनम् । पदुपयमादि । या + पम् ।) पादप पूर्यकममारः। तत्प सपुते । " गुणेयसर्ग प्रभूता"1) उप पर ge निवार स्यांग । पापयाम् २ पभिवादनम् । ति पर। इति मेदिनी । (घा, मासरोदे १२101 हेमरमा (उपपरम् । या महामारते है। "उपसगरम मसामारोसमुपान्"1) "रोप घTTER! भीष १८११५। धातो पूवालिगंगारप्रायव्ययम्। पया। मूमन्तु लिपि प्रत्य" "उपातिरामा पासोपसंयो") म. परा पप सम्पद पनु । गिर (तया च मद । रस उपण्या (उमरगति । य+म् + दुए। दिपशि म। उन् । परि पनि परम परम्प der" पर +1) उपए या भिवायम्। मा पनि । पदि उप! पार पर "मोमriy' ! ए PAY मारे गहीतदम् । रिचाप ! प्रमारम प1ि) (प्पा मगर "मासादो पर उपगम प्राय: उपग्मी,प्टी उमिता fr: ) 3गि "भामा Parisrurपि') गदाणा जिसने मेरा" उपाय, सी, ( rsो ३ + सम् । PARI | पा ने दहिस": Vा उम्म है (Tartar MTD | भर ** बनाएर स्ट) Cium बाद ! " मा सुते । मोटोरमादित" prmasier मुगोस् ! ""दा मल उप. Tiri F} दाम् ! निस. "TErri"" nि"RE एका.म.hot rrrrr..(परम् । अपहर++ पार Riter ran" सरदादी। , । । । M Freeर पादौ च साम्")

·No text on this page.

·। २६७ उपा उपा उपा शास्त्रकट्टिा दयं भगवान् । सतरा तदा दुर्चलाधिकारिया ननु भहिज्ञान्योचरमपन्नवलेपि मक्त समधिक- प्यय यथाशानं निरसात्त्विकका देवुद्धि मातियोगात्रविणपि प्रवले म्यिायोगस्व कन्या प्रस शादर्शनात् नन्दि गरोदसीति चेत् न भक्ति- प्रदर्य दुर्बलाधिकारियो भक्तियोगावलम्बिन इति वाध्यतेऽन्य याचित्तनुशनावात् ज्ञान न दमेत वत ज्ञानस्यापि प्रसशादर्शनात् यात्मसाक्षात्- कर्तव्यमपि प्रदर्पयाम । यथा भागवते ।२६।१०। इति तात्पा कृती साक्षावारणत्वास । यथा यीमद्भागवते "कर्मनिग्मुहिग्य परन्मिन् वा तदर्पणन् । नमुना मत्तज्ञान किन्त रखविहितक्रिया ११.१६१-५ यनेयरयमिति वा एथग्भाव समात्विक । योगशून्दया भया जमेग गिाया भक्केन्टयेनैव श्रीनगवानुवाच ! दुर्बलभक्तियोगाधिकारिकर्तचना च तत्रैव । चरितार्यतेति चेन्न त्योनलचाननिर्गुलभक्तिमो “यो विद्याश्रुतसम्मन कामवानानुमानिक'। गयो रो रेल्वटर्शनात् उनदोरेवाप्नसाक्षादा मायामात्रनिट ज्ञात्वा जानं च मयि संन्यसेत् । १२।१२।३१-821 "मनिहन्टुक्तभनटनिम्पर्शनार्दनम् । ररूपचरमपन्लेनोवाच । यथा श्रीमटागवते जानिनम्वहमेवर म्बा हेतु सम्मत ! सर्गशेवापवर्गच नान्योऽर्यो मते प्रिय । परिचर्या स्तुति प्रगुणकर्मानुकीर्तनम्। ३.२६/११-१२ । मत्स्यायवो श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव । "नयगुण्यतिमात्रेए मयि रुळगुहाइये। ज्ञानविज्ञानससिद्धा' पद श्रेठ विदुर्मम । सर्वलोमोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम् । मनोगतिरविच्छिना बघा गाम्भसोऽयुधौ । ज्ञानी प्रितमोऽतो मे ज्ञानेनामौ विभर्ति माम् । मजन्नकर्मकथन मम पर्वानुमोदनम्। लक्षाां भक्तियोगन्य निर्गुगन्य वदाहतम् । तपत्तीर्थ जपो टान पवित्रानीतरानि च । गीत-तागरव-वादिन-गोष्ठीमिर्मदग्रहोत्सव । चौतुकव्यवहिता या मक्ति पुरुषोत्तमे" ! नाल कुर्वन्ति ता मिडिया ज्ञानयना कृता । यात्रा बलिविधानच सर्ववार्षिकपर्वम् । ईमुग्मतिर्यदि वहुमन्मार्जित नतिवशात् कन्या- तस्लान ज्ञानेन सदितं ज्ञात्वा दात्मानमुद्धव । वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीययतधारणम् । पि क्वचिदन्योत तर्हि सालोक्यादिमुक्ति माध ज्ञानविज्ञानवानो भज मा भक्तिमावित"" ममा स्थायने श्रद्धा खत सहत्य घोद्यम । कानरे प्रार्थनीया भगदता मयं दीयमानामपि विच भगवदीताया ।। ३३-३८ । उद्यानोपवनानोडपुरमन्दिरकर्मणि । तादृग्भक्तो नेतीति तनिस्पृहता दर्शवनाद । "प्रेयान् द्रव्यमयाट् याज्ञान- परन्तप ।। समार्जनोपलेपान्या सेकमण्डनदर्तने । तवैव ३१२६ | १३| सर्व कम्माखिन पार्घ । झाने परिनमाप्यते । ग्यशुषण मध दासवघदमापया : "मालोयसार्यिसामीप्यसान्प्यैकत्वमणुन । तदिद्धि प्रणिपातेन परिप्रग्नेन सेक्या। प्पमानित्वमदम्भित्वं कृतम्यापरिफीर्तम् । टीयमानं न ग्रन्ति विना मत्सेवन जना" उपदेच्यन्ति ते जान ज्ञानिनस्तत्वटशिन ! प्यपि दीपावलोक मे गोपयन्यानिवेदितम् । चपि च तत्त्वशनिनो निर्गुणभक्तस्य च त्यो यजज्ञात्वा न पुनर्मोइमेव वान्यसि पाण्टव । यददियतमं लोके वञ्चाति पिरमात्मन । शब्दतएव भेट न तु लक्षणा यत उमावेव येन भृतान्य शेषेण यस्यात्मन्य यो मयि । तत्तनिवेदित मह्य तदाउन्याय कल्पते । लक्षणादिना सर्वत्र एकाचारी रकनिहायक यपिचेटसि सळेच पापिय पापकृत्तम । सूर्योऽस्मिनाक्षणी गावो वैष्णव ख मरन्जनम् । भावापन्नो सहते। यथा भागवते ११ । ११ । सर्व ज्ञानवेनेव भिन सन्तग्व्यिसि भूरात्मा सर्वभूतानि भन्न पक्षापदानि घ": २६-३३ । भगवर्तन नख लक्षणनुपटियवानुद्धव यवैधासि समिद्धोऽग्निर्भन्ममात् कुरतेऽर्जुन ।। हे नद्र। एतानि मम पूजास्थानामि । व्यधुना प्रति भगवान् । झानानि मवालि मलसात् कुरते तथा ! कस्मिन् स्वन्ने केन यजेत इत्याह तत्रव ११ ॥ ११ ॥ "कृपान्नुरहातदोइम्तितिच सर्बटेहिनाम् । न हि शानेन सदृश पवित्रमिद विद्यते। ४३.४५। सन्यसारोऽनवद्याला सम सबायकारक । तत् स्वय योगससिद्ध वाले नामनि विन्दति । "सूर्ये तु विद्यया प्रय्या इविषामो यजेत माम् । कामेरहतधान्तिो न्दु शुधिरकिदन । श्रद्धावान् नभते ज्ञान तत्पर. मयतेन्द्रिय । यातिथ्येन तु विप्राग्रे गोखरू यवसाटिना धनीश मितमुक शान्त पिरो मच्छरयो मुनि ! जान नबध्या पग शान्तिमचिरेशाधिगचा ति। वैपाय पन्धुसल त्या इदि खे ध्याननिछया । ध्यप्रमत्तो गनीरात्मा तिमान् शितपड्गुण । प्यतस्व निगुंगमति शनयोन कियदप्यन्ता वायो मुख्यधिया तोये त्यस्तोयपुरम्पते । यमानी मानद वन्यो मैध कागणिक कदि", मन्यन्ते तत्त्वदृश सरूपातयोगेकात्मत्वात् प्यत. स्थष्टिले मन्त्र दिये गैरामानमालनि । फवि कान्तदर्गी सर्व इयर्थ । त्वर्शिनोऽत्रा ग्वाविद्यामोस्तित्वात भिमदृशो मत मर्वभूतेषु समात्यो यजेत मान्" । "याज्ञायैव गमान् दोयान् मया दियानपित्तकान्। भवन्ति ः वर मतियोगमुपरिनुपमधारे शान- दिखे पदयाकाण। मुरसधिया प्रादृश्या! धमान् सन्चव्य य तान् मा भजेत स सत्तम । विधानसम्पन्ना मतिरेव व्रममय सम्पर हित- जने जलालिप्रदागरुपण पूर्व कर्दव्यै । स्य शान्या झावाच ये वैमा यावान् यद्यानि यादृश । साधीनि प्रदर्शित्वानुडवाय भगवान् । यया डिले भूनौ मन्वन्यास : भोगेरिति । देहे भोगे भजन्यनन्यमावेन ते मे भातमा मता": भागवते ११११११५.१६ ! समान ग्रनादिभिर्देवपरमावरान जे तया, पानिमोऽपि नाक्षम प्रदानगर। दया, "भायोडवानपारिन्या सवयोमरेवरम् । नत्यविशाफर्मानित रेर विभम्नौति चिन्तयेत् । तव १५१ १११ १२ ११ सवात्यययय छ वा मोययाति मा হয়মিনি। বলা মােননি "न तथा मते विशाम्तन तनादयन् गुमान् । जति मधमनिहिमो नितमदति । फटम्ममधेतनखरूप मा तमत्वेन बजेता ? प्रतियोऽप्यसको दया व मविताऽनिम ! झानविधानसन्नन्द्रो - धिगत् सम्पतिमा"। रतेषु स्थानेषु व कोहरप ध्येयनिय पेक्षयार पारवेक्षयाऽमगतिका दिमदार' । निदानानुसितमहिना पने जन मानवेन १५ १९.१६.६01 प्रतिमुद्धवप्नान् गाना विशिवत' निता गाती मती पर प्रेमान्टग पेर "धिपमिति म४५ पादाम्म। दत्य तिवदना प्रारन्द्रियनगेधितम् ! परिटमते सतग तटामय मान्द्रानन्दमय त ा धर्मर जान प्यायगत् रुमाहित । हाय स विनियो टेनोऽपि विदा शन प्रसा। बोकिल्वर पत्यान् र प्रालि ৰে লাৰ ই য মানি । यसपाला हिम शिरिद यदृच्छया। निकाल्यो वृक्षते। धारा मते मवि मशिनात माधुमेवया' पशते वाहत मिटते बुध : न्दोग्य “पारमा पन्टर पमना या 'मगिरगान - र नवीन निदेश एवं गाजमा का! विभाति चमतग"। तिहा:- द "भते नदि मम्"ि इट रेखा बदली गुरापामा बहिन स्नदृडई। भन्ददारमतात् पितापिर शोभाराभाग भूतप्रतिमासादिक्षामहि । पुर्ण वदेत् तिरिम सारेत् साध्यसाधु दा । पान्दो ताग्निग पाया . गोपपोरिदिदैध सणाम दशामास । पालारामोऽन्यो रन्या विभरेष्टवारि"। से मना दो दिन, FET m - रे - ·. -- -- - - २६६ उपा उपा उपा प्रतिकलेग मिपर्यययामेगा वा धितं यथा येग । विगोण्य म्पिन गिर्मिषयं कन्या उपास सोमनग्य गंपाय निगमा भगवान् पास সন্ধায় ঘি বা খাসি যা যা राप्रपा गन् गारोमादिगामापार गनी दय । तब 10-81 प्रायमार्ग शोधयेदित्यर्थ: सेग फि यानियत लेग कि स्वादियत पापियामेनातिमामाग प्रायः गण केऽगिन् दिविधा गिठा परा प्रोता मगमय । प्यादा नव ३१२॥१०॥ यथा सा | Deva PER जानयोगेन साधानां फम्मयोगेन योगिनाम्। "मगोऽपिगत् ग्याहिर तिरपाराग्य गांगिग । oriभगति प्रEिETो न पामजाममारमाध्यामा पुरुयोऽयते। वाप्यमियो यथा गो शाल मति ने मम्"। भाषा बजग उता प्रमोदाम् । गप मन्यममारव मिलिममधिगच्छति", निगअप्रायोगिग ममोऽधिशारा vिar यो मा मुमाग গান যঘিাস গাবাদিক पितमोहवत् विधाकामा मनितमा नियर, • तापिपिडिया प्रभारिया। वांद्रमोषितानि कम्मानि फयागि प्यन्यथा समयनितपापगिधमिवयं विहाय विन गmiहिनिपिnि ঘিমাল হালাল frশ স শা म्मन ग्यात् । इदानो पपिदिशामायामादिगा निर्वाग्मति मग गांगा गया। मिति। कम्मं मार पननुहानात् न को कार्यो कि हा ग्यात् साल म मे राणा यामानमा एमयोऽयमा याम्मा भान नाते न प्राप्रोति । ममु “समेव बोधयति । तर ए{२८।१९.२६ मगीते प्रतिनिरारामा | प्राचिनो गोशमियन्त प्रन्ति" ति यदा ‘gযাযuান্য সিম কিলিয়া। गनु सपिर माधोपुजारिक्मिागत। मन्यागम्य मोबाइल त मन्यामादेव मोती प्रयाहारेण गराग यानेमानीगन् गुमान् । पिन्त थम गोवियेत् गतोऽमाधन भनिति कि यम्ममिरियागझोस म धेसि । नय यदा माम विर" योगेश सममापितम् ! वागत् यदापुरमात्माग री योगी सुन যিনি বিনা স্থানান্তনুষই গ্রানান্ काठा भगवतो ध्यायेत् रानासानग्गेशन" कादिव गमाया, पति देता गि मोक्ष समधिगति प्राप्रोसि ति नट्टी. प्राणायामदास वातपितोगादिदोषान् धार. पाधिमिलो जीएमालो मनेत् । कारत् पयपारधीधामामी। गया पापानि प्रत्याहारेन्द्रियाकर्म-गिस गया सगो।२८६-३०१ मनु काम गपिन निकामरम्मंगा धित मसान् ध्यानेग यीश्वरान् शोकमोपामि "सोऽपतिगा घरममा मनमोनिया शुद्धि प्रायते ततो भान माया मोक्षमाप्नुयात् मानदम्म फोधमासोरिदोघाा सदियन्वय । तम्मिन् मनिसागित सारा। किन्तु मफिरतेगापि साच सशोध्याधिरादेवा- प्यनेन विधिनारदा मन स्थिरता सातिसार पिमराति करि तयोर्यर विद्यामन्गात् मुको भदिन्यपि बहुप शास्नेय मानो योगी प्रथमे धारगासम्पनमरुपा भगवत गान्मन् विधात उमम्सपराममाय । हायसे । सबभ्यो मितिमाहात्म्यम्याधिर प्रद- काशिस् मामीठा मति ध्यायेदि गुपदि देशमग देत 7 चम्म बितनत्यता धित महात्मभिरतो बडप्रयाससाध्य कौडम्बर वान् वापिस देव । इदी ध्येय विमोति । गिनो विपश्यति यतोऽध्यगमत् मरूपम् । विधाय भतिपथाश्रयण्व गरीयामिओयसार्थ- यथा तवैव ३।२८११३--२८१ देवादपेतमय दैवक्षणापत मिति घेन तदप्यधिकारिभेदेनोक्वन्यात् यर्था- "प्रसन्नवदनामो पार्भागक्षणाम्। वामोयया पग्ति मटिगमदान्ध : दावचनादिमियायोगसाध्यवाच । किञ्च पुरयाणा नीलोत्पलदलायाम राधगदाधरम् । जीवभागम्य टेहायपाधिवर्गग्य निरत्तो तन मन . नियसाय शास्त्रविहितमार्गधय मुक्का नहापर लसत्पर भविमलायोतोयवागसम् । मयोगाभावात् काय रेशादे वर्तन मिति जयन् पन्या कापि दृश्यते श्रूयते वा। तथाहि श्रीमद्भा- श्रीवलव नस याबस्तुभामुापा घरम् । सारम्भफ प्रारब्धवोजमेयेदर्य देक्षादे स्थिति गवते ११।२०१६-८ तत्त्वमिज्ञासमुद्धव प्रति- मत्तद्विपकना पोत माग्नसा। काम्यामिन्याए । तव ३ । २०१८ यघोक्तवान् भगवान् वासुदेव । परायंहारनग्नयकिरीटाइटन मुरम्। "देदोऽपि ववश खन्नु फर्म "योगास्त्रयो मया प्रोसा नृणा शेविधिया। यावत् काशीगुगोममनोगि दयाम्पोनविटरम्। मारक प्रतिसमीतत एव सारा । जान कर्म घ भक्तिय नोमायोऽन्योऽस्ति कुनधित् । दपनीयतम शात्तम् मनोनयनवईनम् । त राप्रपरामधिगममाधियोग निर्बिसाना शामयोगो न्यासिनामिह कर्मस। धपीयदर्शन सर्वमोकनम शवत् तेवनिबिसचित्तागा कर्मयोगस्त कामिनाम्। सस्कृतम् सप्त पनन भगते प्रतियुद्धतम्त": सन्त वयसि केशोरे त्यानुग्रहकातरम् । ननु यदि परमजालामायामसाक्षात्कारात्तमेव यदृच्छया मस्कथादौ जातश्रद्धन्तु य पुमान् । कीर्तन्यतीर्थयशस पुण्यन्योकय पास्करम् । धरम देश मन्यसे नई निद्यैव सुगमोपाय श्रूयते न मिबिखोनालिसातो मतियोगोऽस्य सिद्धिद" ध्यायेदेव समग्राम यावन पवते मन । तस्मिन् सति बाथ रथा कम्माड़म्बरे प्रवर्तयसे यदृच्छया दैवगत्या । ननिर्बिसो न प्राप्तनिवेद'। स्थित अन्तमासीन प्रयान वा गुदाशयम् । इति चेत् न कम्र्मविद्ययोरधिकारिभेदात् प्यादा- पत सर्वथैव भिन्नभिन्नाधिकारमपेय ज्ञान- प्रेक्षणीये हि त ध्यायेत् शुद्धभावेन चेतसा" ! वीश्वगापितकर्मगा निम्कामफर्मणा वा पित्त- कर्मभक्तियोगादयो विहिता । यथा तथैव ११ ध्येयमूर्ते सकाशात् मनो यावत् विषयान्तर सुद्धि विना कुतो विद्यायामधिकार । इत्यत्राधि- २० यध्याये २६ न याति तावद्यायेदितिभाव । गुहाशय बुद्धितत्त्वे कारिभेदमुदिश्य ज्ञानकर्मणो प्रधान प्रदर्यापि "खे खेऽधिकारे या निष्ठा सगुणः परिकीर्तित । विगणमान एव निरन्तरध्यानेन साधकस्य चित्त तत्वज्ञाममुपदिमन्त भगवन्त वासुदेव एएवान् कर्मणा जास्य सुझाना पनेम नियम कृत"। यदा भगवाये लब्धपद भवेत् तदा चित्तस्य शन जातसशयोऽशुंगः । यथा गीताया २।१२। यथा तत्त्वधामार्थों नियसात्त्विकका प्रय पाने सौपकरणाय मूर्ति ापयित्वा भगवतन "न्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता वुद्धिर्जनाईन । मत केवल स्थविद्याकर्ममिक्षरादीनुद्दिश्य निष्का- रणारविन्दादीन्येकैकाङ्गानि ततः सामरणान्य तत्वि कम्मणि धोरे मां मियोपयसि केशव । मकर्मानुष्ठानमाचरति म जातिविशुद्धसायो- स्वाणि ततो विषासहासादीनि च मामेण यथा- व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धि मोहयसीव मे । ऽधिरूपयोगो योगीव सहसाभेदबुझादिक परि- तदेक वद निश्चित्य येग श्रेयोऽहमाप्नुयाम्"। विधि ध्यातुमुमदियवान् कपिल । तत किमि- शातुमईति तथा प्रथम सगुणभक्तियोगामयिको- हे जगाईन ! यदि ते कर्मण सकाशात् ऽपि न हि यगमत् भगवत्स्वरूपतत्वमा निर्गुण सौभाग्यवशात् यदि धरौ प्राप्तमावो भाया नव- बुद्धिर्योधः ज्ञानमिति यावत् न्यायसी गरीयसी मता तहिं कथमा घोरे कर्मणि नियोजयसी- हृदय बानन्दार्थ वे भासमाना भवेत् तईि तस्मिन् त्यात समर्था भवेयुः किन्तु तादृशेन सगुणमक्ति त्यन्वयः। व्यामिश्रेण भागकर्मणोर्मिश्रीभूतेम योगावलम्बिना दुर्जनाधिकारिया मगवत्पविमा- स्थूले भगवद्रूपे वडिशवत् सलम चित्त निर्गुणस्य वाक्येन कथ मे बुद्धि मोक्ष्यसीव। इत्येवं विधि- परनझण वरूपाताभार्थ तस्मादङ्गादिस्थूलरूपाय पूजादिकम्मयोगरव कश्यः इवेवविहित - । त्याह । एव चिर ध्यात्वा योगी महजन्मार्जित- माता इव भगवत्प्रतिमाद्यमादिक्रियायोग परि- ·पति : २४ - । २६ उपा उपा उपा इम्प्रियाप वैराग्यमनकाररव च । तथा च मुशिय्यो गौडपादाचार्य युक्त मनसा वर देवस्य सवितु सबै सवर्गेयाय जम्म म्रत्यु भरा व्याधि-दु ग्व दोषानुदपानम् । "यथैकस्मिन् घटाकाशे रशोधूमादिमियुते । धमप्रिनमिवर गुत्वदारयादिय । न सर्व सम्पयन्यन्ते तद्दनीवा सखादिभि" यताय मनसा देवान् सवय॑तो धिया दिव । हज्योति करियत सविता प्रसवाति तान्।३' मित्वच समधिसत्वमियानियोपपत्ति। तस्मादहितीये परमात्मन्युपाधितो जीवेश्वरयो- मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। जीवानाच परस्पर भेदव्यवस्थाया' सिद्धत्वान्न युनते मन उत युनते धियो विविक्कदेशसेवित्यमरविर्जनससदि। विमुइसत्योपारीश्वरम्बाविसुडोमाधिभोवगता विप्रा विप्रस्य दहतो विपचित । আমাণবিল বৰাৰাঘবলে। सुखदुःखमोहाज्ञानादय: तथा च भगवान् विधोत्रा दधे वयुना विदेक इन् । एतमानमिति प्रोक्तमज्ञान यदतोऽन्यथा" । पराशर महो देवस्य सवितु परियुति ! 81 बतो भय वस्त तवाध्याये । १२.१०॥ ज्ञानात्मकस्यानन्नसत्वराशे. लुजे वा अझ पत्यं नमोमि "शेयं यत्तत् प्रवध्यामि ययात्वाऽन्टतम श्रुते । रपेतदोषस्य सदा स्फुटम्य । विमोका यन्ति पथ्येव खरा": ५ प्पनादिमत् परं ब्रम्म न मत्तमामदुप्यते ! कि वा जगत्यन्ति समातपुसा- परन्तु धात्मज्ञादविशदीकरणाय दक्षसहितव सर्वत पाणिपादन्तत् मर्वतोऽतिशिरोमुखम् । मझातमस्याम्ति ६दि स्त्रिनम्य" । श्रेयसी गोवानामिति प्रदर्शयितु भूयोऽप्यनुस. सन अलिमालोके सर्चमायन्य तिष्ठति । कथ तापाधिकभेदेन वन्धमुन्तयाटिव्यवस्था सोपा- गम । यधा, सन्द्रियगुग्णामास सर्व्वन्द्रियविवर्जितम् । धिकाना तेया वा सोपाधिश्वरस्य वा स्वरूप. "उरुस्योत्तानघरय सव्ये नस्वेतर करम् । प्यसक्त सन्रश्चेव निर्गुण गुणमोश च ॥ स्येति इत्याशा दृशान्तपूर्वक व्यवस्था दर्पयति । उत्तानं किचिदुन्नाम्य मुख विराभ्य घोरसा । वपिरन्तरा भूतागामघर परमेव च। "एकम्त सूर्यो वहुधा जनाधारेच दृश्यते । निमीलिताक्ष सत्त्वस्यो दन्तेर्दन्तागमस्पृशन् । सूप्मत्यातदविज्ञेय दूरस्थ घान्तिके घ तत् । प्याभासि परमात्मा च सायाधिषु सस्थित" ! ताजस्थापनभिज्ञच सस्तास्य मुनिघल । अविभाव भूतेषु विमलामिव च स्थितम् । "प्रय सर्वशरीरेय वाद्ये चाभ्यन्तरे स्थितम् । सनिरुध्येन्द्रियग्रान नातिनीघोजितासन । भूतभर्ट सम्शेय अमिष्णु प्रभविष्णु च । ध्याकाशमिव भूतेषु वडावात्मा न घान्यथा": दिगुण घिगुण वापि प्राणायाममुपसमेत्" , ज्योतियामपि तज्जोतिग्तमस परमुध्यते । रव सति यया वद्या देहोऽहमिति मन्यते । किन्तुरव मा मन्यध्व यत् ग्टहानि इत्य परवा- पान क्षेय ज्ञानगम्य इदि सर्वस्य विएितम्" 'घनात्मन्यात्मता भान्या सा स्यात्ससारवन्धिनी'। सादौ योगाभ्यासतत्त्वज्ञानादे सगमो भयेत् तथा घ श्वेताश्वतरश्रुतौ प्यारमज्ञानेनैव मुक्ति सवैविकन्धोंगस्त मुद्दो वुद्धोऽनरोऽमर । इत्यत्र यथाइ दक्ष सामाध्याये। रिति स्फुट दर्शयामास । यथा,- प्रशान्तो व्योमवद्यापी चैतन्यात्मा सहप्रभु । "लोको वगीकृतो येन येग धात्मा वशीहत । "सर्वेन्द्रियगुणाभासं सन्द्रियविवर्जितम् । । धूमामधुलिभिर्योम यथा न मलिनीयते । इन्द्रियार्थी शितो येन त योग प्रनबीच । सर्वन्य प्रभुमीशान सर्वम्य शरण रहत्" । प्राप्ठतेरपराम्पो विकारै पुरुषस्तथा । प्राणायामास्तथा ध्यान प्रत्याहारन्तु धारणा। "यात्मा गुहाया निहितोऽस्य जन्तो. यथैक स्मिन घटाकाशे जलधूमाटिभियुते । तर्कव समाधिश घडमो योग उच्यते । रणोरणीयान् महतो महीयान् । नान्ये मलिनता यान्ति दूरस्था कुत्रचित् कचित् । नारण्यसेवनादयोगो नानेकग्रन्यचिन्तनात् । तमझतु पश्यति वीतशोको यथा दन्दैरनेकैम्त जीये च मनिनीयते । व्रतेर्यम्तपोभियन योग कस्यचित् भवेत् । धातु प्रसादाम्महिमानमोशम्" । एतस्मिनापरे भीवा ममिना सन्ति कुत्रचित्": न च पथ्यापनात् योगो न नासायनिरोक्षणात् । मागिल्वाणतन्ने छ । ५। ११ ॥ पर मतु केवम्न प्रकृते एयपर्चतन्यज्ञान न घ शास्वातिरिमोन शोचेन स भवेत् कचित् । "परे अणि विजाते समस्त नियममाम् । मात्रेण ब्रह्मशान मम्मविमुमहति । यदि चैके न मौनमन्चकुधरने के मुतस्तथा। যাপন কি রূত্র পর্স ময়দান" । पगिरता एथाजाने नेव सिद्धि स्यादिति मन्यन्ते लोकयात्रावियुक्ताम्य योगो भवति कायचित् । गनु पिमिदानी वाग्भयाइदैतवाद सस्थाय- किन्तु नैव श्रुतय एव परिचक्षते । यथा, वेताश्व अभियोगात् तथाभ्यामात् तस्मिन्नेव तु नियात् । यितु प्रयतते रति चेत् दर्शायाम | सरोपनिषदि शाशी दावशावीशानीशावमा गुन पुगध निदाद योग सिध्यति नान्यथा", सथा घ श्रीविष्णुधर्मे,- छोका भोक्तभोग्यार्थयुक्ता श्यनन्तामा विश्व यतण्व निदादसे केवल तपाध्यायादिभिर्न "परामनो मनुष्येन्द्र विभागो दिन कन्धित । रुपो हात्ती प्रय यदा विन्दते ब्राममेतत् । योगसिद्धि शास्वद्विग्नुमोदनीया । पिान्तु क्षये तस्यारमपरयोविभागामावयव हि। पतरव ग्रामनिवासार्योगिन अन्य पटिरामा यादरनरन्तर यामधिन्ताट्यश्व प्रायो प्यामा क्षेत्रसमोऽय स यश प्राप्त । तत्वविज्ञानेनैव मुक्ति स्यात् यन्यथा अमरद । सपाया ति योध्यम् यथा तव। मेरेव विगत' मुज परमात्मा निगपते । यथा, तव "क्षरं प्रधानमम्टताक्षर हर “নেশ্বিনবি ঘর্দী খ। মাধিস্যা বগমৗলবি। मसलामाधीयते देवरक ! तन्याभिधागत् सर्चमतसमत्वेग योग सिध्यति नान्यथा! यात पति भेदेन यसत्याबरनि सम्गितम्"! যালান্ নন্দিনান্যাল বিশ্বায়া यसारमनि स्तो निन्दमालनी गतव ।। रूपाहि স্বনাশাজনিমাধব হিনঘন निरपि । त्या देवमर्चपाशापधानि क्षीणें । प्यात्मनिषा सततमारमोद ममावत' प्रश्पर्य दर्शितम् । यधा,- मेसेजमम्प्रदायि। तम्याभिध्यानातीर देह गतवैव सम तुम मुकुलो मानमारम । "arar Kा शुद्ध रादागन्दोऽयोमर । भेदे दिया व या शाम ", परं योगा. पारनन्यव सुरमोडमा योगतम्य मिला पनि कम्य हात स्यात् मोक्षो वाऽविपया विमो. भ्यासादृते व पदाचित् ANगम्योपनि सुमोऽधि योगया माम्यपापि विशेषरा । शेषनारे पगाराप्ते भगवान् यम । रिति गविरमादो सागप्रतिपारमारना. स्वदेश रमन बेसो गहिरो समवादिताम्"। सभापत मदमत में RTE शाम्पतम्। समुपदेशो दृार से परिपूर्वप्रहरी पुगर । परन्त विषयासचिव विवापि कम सोनिकस्य एमएमवार । रतिविस्तिोगादिनत परिचापि तत् पिपामरिदिन मारो | यथा -- पतसिवाय परय संगत मधे । मोरार दिएकतकिया प्रदर्शयाम या "८ यासरत मंद पति। सहि भूतामा भूरी भूते दखित । परीयोगमनमान् ।"राहा भर गए उार ! पा से पत्रवत् । प्रपनम् ममतादमपिता धिपधि विभागारपितरिमोद विति। मानदानगरका मेयर समस्।" योनिधाय एपिदा पधाभात् ।। पर विश्वारिकार मोगी रिवत्। - - . - ३ प ·" उपा खरूपतस्तयोरेकात्मत्वात् । परन्तु तत्त्वज्ञानो- त्पादनक्षमा भक्तिरेवानुछेया न तु ससारवन्धन- कारिणी नश्वरफलदात्री व्यन्धमक्तिवत् सकामा भक्तिरेवानुमोदनीया तत्त्वदर्शिभिरिति बोध्यम् । यथा भागवते १।२।७] "वासदेवे भगवति भक्तियोग' प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्य ज्ञानच यद हेतु कम्" । विशेषत प्रसाद वयोरिव नित्यानित्यवस्ववाप्ति- दर्शनात् । यसरकुलमातोऽपि प्रसाद निष्काम- भक्तियोगमाचरन् तत्पमावेन शतश पिटप्रयुक्ता बाधामतिक्रम्यात्मप्रसादलब्ध विमलानन्दवरूप जीवन्मुक्तत्व ततो निर्वाणमप्यवाप्तवान् । ध्रुव पुनः खायम्भवमनुव शजातोऽपि विमाटवधना दीयापरवश सन् परमतत्वशाद्देवर्धिनारदादप्यु- पदेश लब्ब्या घन्त कामवीज परिपुमान् कठोर- तपसापि सकामभक्तियोगमनुष्ठाय कल्पस्थायिन ध्रुवाख्यलोक लब्धवान् तत ग्रहप्रत्यागमनकाले सहसा जातनिर्वेद यात्मधिक्कारेण मुहरन्वशो- चत् । इदानी प्रदर्शयामो यथाक्रम तयो राज- पुत्रयो सफामनिष्कामभक्तियोगानुष्ठाननित्या- नित्यफलम् । यथा, श्रीमहागवते । 8 1 8 | २७-३५ ॥ "सोऽपि सङ्कल्पन विष्णो पादसेवोपसादितम् । प्राप्य सदस्पनिबाण नातिप्रीतोऽभ्यगात् पुरम् । विदुर उवाच । सुदुलभ य परम पद हरे मायाविनस्तचरणाईनार्जितम् । लब्ध्वाऽप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना कथ खमात्मानममन्यतार्थवित् । २६८ उपा उपा "एतावदव र्णितगुणो मतया मक्तेन निर्गुण । "खात्मा वा धरे प्रख्या योतव्यो मम्मथ्यो निदि प्रहाद प्रणतं प्रीतो यतमन्युरभाषत। ध्यासितष्यश्च" यर्थात् धात्मैव साक्षात् कर्तव्य श्रीभगवानुवाच । साक्षात्कारे उपायमाह अवयं ममनं निदिध्या- प्रशाद मद्र भद्रं ते प्रीतोऽह तेऽसरोत्तम । सनच किन्त श्रवणादि इति जिज्ञासाया ब्रुमः । वर रणीवाभिमतं कामपूरोऽस्म्यह नृणाम् । यथा । "श्रवण नाम घडविधलिरशेषवेदान्ता- मामप्रीणत प्यायमन् दर्शन दुर्लम हि मे । नामहितीये वस्तुमि तात्पर्यावधारणम्। लिङ्गानि दृष्ट्वा मा न पुनर्जन्तुरात्मान तप्नुमईति। तु। उपफमोपसहाराभ्यासाऽपूर्वताफलार्थवा- प्रीणन्ति हाथ मा धीराः सर्वमावेन साधवः | दोपपत्याख्यानि। तघ प्रकरणप्रतिपाद्यस्यार्थस्य श्रेयस्कामा महामागा सासामाशिषा पतिम् । तदाद्यन्तयोगमादान उपक्रमोपसहारो। यथा, एव प्रलोभ्यमानोऽपि वरैलॊकप्रलोभने । छान्दोग्ये घठप्रपाठके प्रकरणप्रतिमाद्यस्यादिती- एकान्तित्वाद भगवति नैच्छतानसरोत्तम" । यवस्तुनः एकमेवाद्वितीयमित्यादौ "ऐतदाम्यमिद तत्रैव ७११०११-५। सर्वम्" । इत्यन्ते च प्रतिपादनम् । नारद उवाच । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य वस्तुन तन्मध्ये पौगापुन्येन "भक्तियोगस्य तत् सर्वमन्तरायतयाक । प्रतिपादन अभ्यासः । यथा, तत्रैवादितीयवास- मन्यमानो हृषीकेश सयमान उवाच ह। नो मध्ये "तत्त्वमसीति" नवकृत्वः प्रतिपादनम् । मा मा प्रलोभयोत्पत्त्या सक्त कामेषु तैर्वर । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य वस्तुनः प्रमाणान्तरेणा- तत्सगभीतो निर्विणो मुमुक्षुस्वामुमाश्रितः । विषयीकरण व्यपूर्वत्वम् । यथा तत्रैवाद्वितीय- भृत्यपक्षणजिज्ञासभक्त कामेष्वचोदयत् । वस्तुन' तत्वोपनिषद पुरुष एच्छामीत्यादिमा भगवन् ससारवीनेषु हृदयग्रन्थिषु प्रभो ।। उपनिषन्मात्रवेद्यत्वप्रतिपादनात् । मानान्तरा- नान्यथा तेऽखिलगुरो । घटेत करणात्मनः । विषयीकरण फषन्तु प्रकरणप्रतिपाद्यस्यात्म- यस्तु प्याशिष याशास्ते न सत्य स वै पणिक् । झानस्य तदनुष्ठानस्य वा तत्र तत्र श्रूयमाय प्रयो- प्याशासानो न वैभ्त्यः खामिन्याशिष यात्मनः। जन यथा तत्रैव "पाचार्यवान् पुरषो वेद तस्य यह त्वकामरतक्तास्व च खाम्धनमाश्रय । तावदेव चिर यावन विमोध्ये व्यथ सम्पत्स्ये" । नान्यथैहावयोर राजसेवकयोरिव" । इत्यद्वितीयवस्तुज्ञानस्य तत्वाप्तिप्रयोजन श्रूयते। यस्तु तस्य निस्पृहत्वादि किन्तु तत्त्वज्ञान नासी प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तत्र वन प्रशसन पर्थवाद। दिति चेत् न यत उपरियादेव तत्त्वज्ञानमूलाया यथा, तव उततमादेशमप्राक्षो येनाश्रुत श्रुत निर्गुणाया भक्तलक्षण प्रदर्शित । यथा, भागवते भवत्यमत मतमविज्ञान विज्ञातमित्यद्वितीयवस्तु ७।५।१३॥ हिरण्यकशिपु प्रति प्रहादोक्ति । प्रमोसनम् । "स एष यात्मा खपरेत्य बुद्धिमि- प्रकरणप्रतिपाद्यार्थसाधने तत्र तत्र श्रयमाणा १रत्ययानुक्रमणो निरूप्यते । यक्ति उपपत्ति" । यथा, तत्र “सौम्येकन मस्- मुह्यन्ति यवमनि वेदवादिनो पिण्डेन सब्ब म्हण्मय विज्ञान स्यात् वाचारम्भण- ब्रह्मादयो होष मिनत्ति मे मतिम्" । विकारो नामध्येय मत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्यादा- किञ्च तत्रैव ३१ वद्वितीयवस्तुसाधने विकारस्य वाचारम्मयमोत्रत्वे "न ते विदुः खार्थगति हि विष्णु युक्ति श्रूयते"। मननन्तु । "श्रुतस्यादितीयवस्तुनो दुराशया ये वहिरर्थमानिनः । वेदान्तानुगुणयक्तिभिरनवरतमनुचिन्तनम्।। धन्धा यथान्धेरपनीयमाना "विजातीयदेहादिप्रत्ययरहिताऽदितीयवस्सुसजा- वागीशतन्त्यामुरादानि वडा"। तीयप्रत्ययप्रवाह निदिध्यासनम्"। इति वेदा- खार्थगतिमिति। खस्मिन् एवार्थो येषा ते खा न्तशास्त्रेषु। स्तित्वज्ञानिनस्तेषा गतिनिखरूपस्त। वधि समाधिस्तु विविध । सविकल्पको निर्विकल्पक- रर्थमानिन इति । वहिर्वाझवस्तुष अर्थो येषा स्वेति । नत्र सविकल्पको नाम शाटनानादि- तान् गुरुन् इति मन्यन्ते ये इति ॥ ननु कधि विकल्पलयानपेक्षयाऽदितीयवस्तुनि तदाकारा- दादेनिन्दापि मध्यते यदा तदा तदुपासन कारितायाचित्तरत्तेरवस्थानम् । तदा भरण्मय- निष्फलमिति चेन्न। यत सर्वत साधुसङ्गलाम गणादिभानेऽपि मानवत् दैतमानेऽप्यदेव वस्तु स्योत्कर्ष इति प्रदर्शयन् विशेषतः साभ्य भासते। उपासाभ्य इद्देशे यात्मध्यानमेव गरीय इत्येवोप निर्विकल्पकस्तु ज्ञा ज्ञानादिभेदलयापेक्षयाऽदि- दिदिशु महान्त पात्रहत । अन्यथा "मद - तीयवस्तुनि तदाकाराकारिताया बुजितेरति. स्थापने श्रद्धा" "व्यायामईयेत्तावत्" “यावन तरामेकीमावेनावस्थानम् । तदा तु जलाकारा मे कधारति" इत्यादि वचनाना निष्फलत्व कारितलवणानवमासेनाहितीयवस्तुमात्रमेवावमा- स्यात् । दर्शितश्च यथासम्भवमुपासनाया दुर्बला सते । इति वेदान्ते उपदिय पूनर्मिमिः । धिकारिणा यत् यत् कर्तव्य इदानीं सबलाधि यतो शानक्षक्षणानि भगवद्गीतायां ।१२।०-११॥ कारिणां करणीय यमकतमथ तदेव दर्शयामः "पमानिलमदम्मित्वमश्तिा शान्तिरार्जवम् । समासेनेवि। यथा, रहदारण्यकमसौ पाचार्योपासन शौचं थैमात्मविनिग्रह। मैलेय उवाच । A । मातु सपत्नया वाग्वाणे ईदि विद्वस्त तान् स्मरन् । नैच्छन् मुक्तिमतेमुक्ति तस्मात् तापमुपेयिवान् । ध्रव उवाच । समाधिना नैकमवेन यत् पद विदु सनन्दादय ऊर्द्धरेतस | मासेर पड्मिरमुष्य पादयो- छायामुपेत्यापगत प्रथमति । यहोवत ममानात्म्य मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिद पादमूल गत्वा याचे यदन्तवत् । मतिर्विदूषिता देवै पतद्भिरसहिष्णुभिः । यो नारदवचस्तथ्य नाग्राहीषमसत्तम । दैवी मायामुपाश्रित्य प्रसप्तइव भिन्नदृक् । वये दितीयेऽय्यमति भाटभाटव्यहढुजा । मयैतत् प्रार्थित व्यर्थ चिकित्सेव गतायुषि । प्रसाध भगदात्मान तपसा दुष्यसादनम् । भवच्छिदमयाचेऽह भव भाग्यविवर्जित । खाराज्य यच्छतो मौष्यान्मानो मे मिक्षितो वत । ईश्वरात् क्षीणपुण्येण फलीकारानिवाधन"। भगवता दृसिहदेवेन प्रलोभ्यमानोऽपि प्रहाद निष्काममक्तिज्ञानप्रभावेन किमपि नेच्छदिति धम्मनन्दनमजातराई युधिष्ठिरं श्रावयामास दे चर्षिारदः । यथा, भागवते । ७1८1५१५५

·No text on this page.

·२७० . उपा उपा उभ यदि च केचित् विधयेन्द्रियसंयोगैः सिद्धिर्भवेत् | उपोदकी, स्त्री, (उपगता उदकम् । रसप्राधान्यात् । इति वदन्ति तत्र तेषा भान्तिरेव सा यथा तत्रैव, गौरादित्वात् सीम्।) पूतिका । पूँइशाक इति मस्मन् इत कुचकराइमिवोप्तमूघ्याम्" । इति श्रीमागवते १ स्कन्धे १५।२१ ॥ "विषयेन्द्रियसयोग केचित् योग वदन्ति हि । भाषा। तत्पर्याय'। कलम्बो २ पिच्छिला ३ पि श्रीकृष्ण वियोग एवात्र हेतु नान्य इत्याह वबेइति यधर्मो धर्मरूपेण ग्टहीतस्तरपण्डिते" इति । पिछलच्छदा 8 मोहनी ५ मदशाक ६ विशाला यतो येभ्य ईशेन रिक्त शून्य असत् कार्याक्षम यदि चादेततत्त्वज्ञानमेव सर्वतो निश्रेयसकर ७ वलिपोदकी | घस्या गुणाः। कषायत्वम् । सन्मन्त्रविधानरपि भस्मनि इतमिव भस्मन्निति सीवानामित्य शेषत प्रदर्शितम् किन्तु दुर्बलसव- उष्णत्वम् । कटुत्वम् । मधुरत्वम् । निद्रामस्थरचि लुप्तसप्तम्यन्त पदम् । यतिप्रीतादपि कुहकान्मा- लाधिकारिभेदेन यथाक्रम क्रियाभक्तिज्ञान विटभन्नेमकारित्वच। इवि रामनिर्घण्ट' ॥ (यथा, याविन सकाशाद्राद्ध लब्ध यथा। सम्यकर्षणा- योगादय सन्निवेशिता इत्यलमतिपक्षवितेन ) एकादशीतत्त्वे द्वादशीनियमे कूर्मपूराणभृत दिनापि उपरभूमौ उप्त वीजमिव"। इति वट्टी- उयासित , नि, (उप +पास+क्त ।) कृतोपासन । वचनम्। काया श्रीधरखामी कृतमुण्डनम् । यथा- तत्पर्याय । वरिवसित २ वरिवस्थित ३ उप "दादश्या पारण कुर्यात् वर्नयित्वाप्युपोदकीम्" ।) "सशिख वपन कार्यमासानाद्ब्रह्मचारिणा"। चरित इत्यमर । उपोदिका, स्त्री, (उपाधिकमुदकमस्याम् । उत्तर इति कात्यायनकृतच्छन्दोगपरिशियेऽप्येवम् । तदे- उपास्ति , स्त्री, (उप+यास+क्तिन् ।) सेवा। इति पदस्य चेत्युत्तरपदस्योदादेश | कप् । टाम् ।) कश्रुतिमूलकत्वात् । तद्धृतपार रस्करीये। पर्युप्त- हेमचन्द्र । (यथा, मुग्धवोधे फारकप्रकरणे ७ । पूतिका । इत्यमर । व्यस्या गुणाः । सारकत्वम् । शिरसमिति सूत्रेऽपि तथैवार्थ' तमाय्यकता "मुक्तिनतऽच्युतोपास्ति भूत भूतममि प्रमु" ३) खिग्धत्वम् । वलम्मकारित्वम् । हिमत्वञ्च । इति हरिशमणापि परि सर्वतोभावेनोतशिरस उपाहित , पु, (उप ध्यासन्न धाहित फल यस्य ।) राजवल्लभ । (यथा, वैद्यके। मुण्डितशिरसमिति व्याख्यावम्"। इति प्राय- यग्न्युत्पात । स तु उल्कापातादि । इत्यमरः ॥ "तण्डुलरानतव्याज सत्येषा उपोदिका"। श्चित्ततत्त्वम् । उपाहितः, घि, (उप+या+धा+क्त 1) संयो "मदनी चाप्युपोदिका"। उतकृष्ट, घि, ( प्यादौ उप्त पश्चात् करम् । पूर्व- जित । इत्यमर । यारोपित । इति मेदिनी । इति सूत्रस्थाने ६ व्यध्याये वामटेनोक्तम् । कालेति समास ।) वीजवपनानन्तरकर्षितक्षेत्रम् । उपेक्षण, की, (उप + ईक्ष+भावे ल्युट ।) वजनम् । "उपोदिकादधिभ्यान्तु सिद्धा मदविनाशिनी" । तत्पर्याय । वीमाकृतम् २ | इत्यमर । त्यानम् ॥ (यथा, महाभारते ३ । हनूमट्टीमस इति चरके सुषस्थाने २ प्यध्याये। उन, श प्याज़ये । इति कविकल्पद्रुम' । (तुदो पर- वाटे १५० । 8२। "खादुपाकरसा दृष्या वातपित्तमदापहा। धक-सेट ।) खादि । प्योधवफारोपधः । "सामा दानेन भेदेन दण्टेनोपेक्षणेन च । उपोदिका सरा सिग्धा वल्या भाकरी हिमा": तेन यंगचितवीति दी| न स्यात् । स्यादौ नवन साधनीयानि कर्माणि समासव्यासयोगत" 1) इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ व्यध्यायः ।) इति उनिशिवति । ऊो र्दीर्घपाठसामर्थ्यात् उपेक्षा, स्त्री, (उप + ईक्ष + +टाम्।) यखी- उपोदीका, स्त्री, पूतिका | इति भरत दिरूप खरादेर्न दीर्घ इति केचित्। दन्यवकारत्वान कार । त्याग । (औदासीन्यम् । यथा, रघु कोषश्च ॥ उनतीत्यत्र दीर्घ इत्यप्येके । श उनती उअन्ती। १४ । ६५ । “कुर्य्यामुपेक्षा इतजीवितेऽस्मिन्” ।) | उपोहात , पु, (उप समीपे उद्धननम् । उप + उत् थार्जवमवक्रीभाव । उन्नति साधुरवक्र स्यादि- युद्धविषये तु क्षुद्रोपाय । “मायोपेक्षेन्द्रजातानि +हन्+घम् ।) उदाहरणम् । इत्यमर । प्या त्यर्थः । इति दुर्गादास । (यथा, ऋग्वेदे । ६ ५ क्षद्रोपाया इमे प्रय" । इति हेमचन्द्रः। रम्भ । इति भरत सङ्गतिविशेष । यथा,-- २।१. "उजन्तु त सम्म पर्वतासो निहियता उपेन्द्र, पु, (इन्द्रमुपगत । कश्ययादृषे यदितौ "सप्रसङ्ग उपोहातो हेतुतावसरम्तथा । मतियाजस्य यर"।) वामनावतारे इन्द्रस्यानन्तर जातत्वात् तथात्वम्।) निर्वाहकैककार्यत्वे घोहा सङ्गतिरिष्यते"। उभ, श पूती । इति कविकल्पद्रुमः ॥ ( तुदा-पर- विष्णु । इत्यमर ॥ (उपेन्द्रस्यापरा व्युत्पत्तिमाह तल्लक्षण यथा, सक-सेट। )हखादि । श उमवि कुम्भ जलेन हरिव ७५ 1 8६ । "चिन्ता प्रकृतसिद्धार्थामुपोहात विदुर्बुधा"। लोकः । उवोभ । इति दुर्गादासः । "ममोपरि यथेन्द्रस्व स्थापितो गोभिरीश्वर । इत्यनुमितो जगदीशतालवार ! उभय , घि, (उभौ धवयवौ यस्य । उम+तयम् । उपेन्द्र इति कृष्ण त्वा गास्यन्ति दिवि देवता" उपोषण,स्ली, (उप + उघ दाहे + ल्युट ।) उपवास । उभादुदात्तो नित्यमिति । ५।२188 । तयपो- तथा च भागवते ॥२३।२१, २२, २३ । इति त्रिकाण्डपशेष । (यथा, तिथितत्त्वे ऽयजादेश । कथमुभये देवमनुष्या इति यतो "कश्यपस्यादिते प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । "उपोषण नवम्याञ्च दशम्याञ्चैव पारणम्"। बहूनामुभावयवौ न घटत । नैष दोष । व्यत्र हि लोकाना लोकपालानामकरोत् वामन पतिम् । विस्तृतिस्तु उपवासशब्दे द्रश्या ) दौराशी समुदायस्यावयवौ। एको देवाना ध्यपरो वेदानां सर्चदेवाना धर्मस्य यशस श्रिय । उपोषित, ली, (उप+ वस् + भावे क्त ।) उपवास । मनुष्याणामिति । उमादुदात्तो नित्यमिति नित्य- महालाना व्रताना च कल्प स्वर्गापवर्गयो। इत्यमरटीकाया भरत : (यथा, मनु | ५१५५ । ग्रहणम्येद प्रयोजन वृत्तिविषये उभशब्दप्रयोगा उपेन्द्र कल्पयाश्चक्रे पति सर्वविभूतये । "नास्ति स्त्रीणा एथक्यशान प्रत नाप्युपोषितम्"। माभूत् उभय शब्दस्यैव यथा स्यादिति ।) युगलम्। तदा सर्वाणि भूतानि भ्श मुमुदिरे नृप।"1) उपोषित , त्रि, (उपोथ्यते स्म । उप+वस + कर्तरि इति शब्दचन्द्रिका । दुइ इति भाषा । ( यथा, उपो, त्रि, (उप समीपे उहते स्म । उप + वह + +क्त।) कृतोपवास । यथा,- मनु।२। ५५. क्त।) निकट । (यथा,किराते १३ ।२३"तदुपोच "उपोषितो द्वितीयेऽहि पूजयेत् पुनरेव ताम्"। "यूगित यशन नित्य वलमूर्जश्च यच्छति । नमश्चर एषत्का") विवाहितः । इति मेदिनी। इति दुर्गोत्सवप्रकरणे तिथ्यादितत्त्वम् । प्यपूजितन्तु नक्तमुभय नाशयेदिदम्" ।) (धत । विक्षित । यथा शाकुन्तले ७म घड- (यथा रघौ २ १६। उमयत', [स्] य्य (उभयस्मात् । उमय + तसिन् । ) "पपौ निमेयालसपमपति- पार्श्वदये। उभयपाये। इति व्याकरणम् । "उपाठशब्दा न रथाङ्गानेमय प्रवर्तमान न च दृश्यते रज") रुपोसिवाभ्यामिव लेोचनाभ्याम्" ।) (यथा, मनु ||१५| उपोट, पु, (उप +व+ 1) व्यूह । इति धरणी। उन, त्रि, (उप्यते स्म य क्षेत्रादिषु । वप् + क्त।) "शक्तिचोमयतस्तीक्षामायस दण्डमेव वा"!) कृतवपन 1 वोना इवि भाषा | यथा,- उपोती,स्त्री, (उयते स्म या । उप+ये+त+डीम् । उमयाः, [स् ] व्य, (उभयोरको । शुशोमया "तदै धनुस्त इचव स रथो च्यास्ते वक्तव्य इति साधुः।) उभयदिनम् । दिनदयम् । पत्रादिषु वयनसादृश्यादस्य तथात्वम् ।) पूतिका । सोच रथी टपतयो यत छानमन्ति । इत्यमर । (यथा, अथर्ववेदे। १ । २५18। इति शब्दरत्नावली ("दादण्यामुपोतीं त्यक्ता सर्व क्षणेन तदभूदसदीश रिक्त "योऽन्येचुरमयारभ्येवि") । - - - पारण कुर्यात्" । इति स्मृतिः।)

·। - - उर, २७१ उरु उम्ब वृक्षविधिः । रडॉचि इति भाषा। चाकुन्दा इति उभयेाः, [स् ] व्य ( उभयोर हो । सद्यःपरदिति | उम्वी, स्त्री, (उम् क्रोधवर्जितं खभावं वाति प्राप्नो- तीति।उम+वा+ क । एषोदरादित्वात् वस्य ब।) केचित्। तत्पर्य्याय । प्रपन्नाड २ एडगज ३ उभयादेद्युस् निपातित'1) उभयदिनम् । इत्य- यद्धपक्षटगानलसमष्यवगोधूममश्नरी। यस्या दद्रुघ्न ४ चक्रमक ५ पद्माट ६ । इत्यमर ॥ उर- मर । (यथा, ऐतरेयवाहणे । ५ । २६ "यमिहोषमुभयेचुरहूयत" ) गुणा । कफप्रदत्वम् । बलकारित्वम् । लघुत्वम् । गाख्य ७ प्रपनडः प्रयुनाड ६। इति तट्टीका! पित्तानिलापहत्वश्च । इति भावप्रकाशः ॥ (घस्य गुणादय एडगजशब्दे ज्ञातव्या ॥ उम्, व्य, (उए शब्दे +डुम् । ) रोष । व्यङ्गीकार । प्रश्नः । इति मेदिनी । क्रोधवर्जित । इति शब्द- उम्भ, प श पूर्णी इति कविकल्पद्रुम । ( तुदा-परं- उरणाक्षक ,पु, (उरणाक्ष + खार्थे कन् ।) उरणाक्ष- वृक्ष । इति शब्दरत्नावली ॥ रत्नावली। सक-सेट । ) उन्म इति च पाठ । उमा, ली, ( उ भो मा तपस्य कुर्विति । यथा, उन्चं, जी, (उमाया व्यतस्या हरिद्राया वा क्षेत्रम् । उरणाख्य, पु, (उरणस्य मेषस्य व्याख्या इव व्याख्या “उमेति मात्रा वपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्या उमा+ "विभाषा तिलमाषोमाभङ्गाणुभ्य" यस्य ।) दद्रुघ्नरक्ष' । इत्यमरटीकाया खामी । समुखी जगाम"। इति कुमारोक्त । यदा योई ५।२।४। इति यत् ।) यौमीनम् । व्यतसीक्षेत्रम् । उरणाख्यक', पु, (उरणाख्य + खार्थे कन् ।) दद्रुघ्न रस्य मा लक्ष्मीरिव । उ शिव माति मिमीते वा। हरिद्राक्षेषञ्च । इति भरतो दिरूपकोषश्च । रक्ष । इति शब्दरत्नावली। ध्यातोऽनुपसर्गेति क । अगादित्वात् टाप। धवति उर, गतौ । सौत्रधातुरयम् । इति कविकल्पद्रुमः । उरभ्र , पु, स्त्री, (उर कठोरं भ्रमति । भमु चलने । जयते वा उड् पाब्दे “विभाषा तिलमाषो मेति"। (पर-सक-सेट् ।) पञ्चमखरादि । उरस'। इति व्यन्येभ्योऽपीति ड । एघोदरादित्वात् साधु ।) ५।२।8निपातनात् मक् ॥ ) दुर्गा । (यथा, दुर्गादास ॥ मेष'। इत्यमर ॥ (मेषशब्देऽम्य गुणादिक ज्ञेयम्।) कुमारे।३।६७। [स] मी, (इयर्ति। ऋ गतौ। "अरच" | उररी,व्य, (व्ये + वाहुलकात्र रोक्। सम्पसारणचा) "उमामुखे विम्बफलाधरोसे 18|१६8 इति उणादिसूत्रेण व्यसुन् उरादेश स्वीकारः। विस्तारः। इत्यमर । (यथा, साहित्य व्यायारयामास विलोचनानि"।) किच्च।) वक्षस्थलम् । इत्यमर'। दर्पणे य परिच्छेदे । “इति काल्पनिक भेद- यतसी। कीर्तिः। हरिद्रा। कान्ति । इति (यथा, रघुः १० । १० । मुररीकृत्य" ।) मेदिनी । शान्तिः । इति पूब्दरत्नावली तन्नाम "कौस्तुभाख्यमपा सार विभ्राण तहतोरसा" । उररीकार', पु, (उररीकरणम्। उररी+o+ व्युत्पत्तिर्यथा। तथा, माघे ॥२२॥ घम् ।) व्यङ्गीकार । इति जटाधर । "यतो हि तपसे पुलि वमम् गन्तुश्च मेनका । "उरसि सरसपादलेखा उररीकृत , वि, (उररी++क्त ।) अगीकृत । उमेति तेन सोमेति नाम प्राप तदा सती", प्रतिमतयानुययावसशयान"1) विस्तुत' | इत्यमर ॥ इति कालिकापुराणे ४२ प्यध्याय । तत्पर्याय । वक्षः २ वत्सम् ३ कोडम् 8 हत् ५ उरश्छएः पु, (उरो वक्ष स्थल छाद्यतेऽनेनेति । उरस उमाकट, पु, ( उमाया रज । उमा “अलावृति सुजान्तरम् ६ । इति राजनिर्घण्ट ॥ +छद +घ ।) कवचः। इत्यमर । (रामायणे लोमामाभ्यो रजस्युपसख्यानम्" इति कटच् ।) उर [स्] त्रि, (ऋ+ व्यसन् +उरादेश किञ्च ।) ३ काण्डे। 'काञ्चनोरछदाश्चेमे पिशाचवदना उमाधूलिः । इति व्याकरणम् ॥ मसिनार धूला उत्तम । श्रेष्ठ । इति मेदिनी ॥ खरा ।) इति भाषा। उर सूत्रिका, स्त्री, (उरस' सूत्रमिव । इवे प्रति- उरसिजः, पु, (उरसि वक्ष स्थचे आयते । उरस् + उमागुरु', पुं, (उमाया गुरु पिता । सती दक्ष कृताविति कन् ।) मुक्तारचितहार । इत्यमर ॥ जन् +ड । सप्तम्या घलक । ) स्त्रीस्तनः। इति यज्ञे शिवनिन्दाश्रवणात् योगविमुक्तदेहा हिमा- उरगः, , । (उरसा गच्छतीति। उरसो लोपश्चेति हलायुध ॥ (यथा, रामायणे ।) लयात्मेनकागर्ने सम्भूतेति पौराणिकी कथात्रानु- सकारजोपश्च ।) सर्प इत्यमर ॥ "परिपस्पृशिरे चैन पीनेगरसिजेर्मुड" |) सन्धेया ।) हिमालयपर्बत' । इति विकागहशेष । (घडलीवारगक्षता" । इति रघ १ । २८) उरसिल', त्रि, (प्रशस्त अतिशयित वा उरो वक्षो उमाचतुर्थो, स्त्री, (उमायाश्चतुर्थी। उमाजन्मतिथि सीसफम् । इति रामनिर्घण्ट । यस्य । उरस्+इलच् ।) प्रशस्तवक्षोयुक्तः । इत्य स्वादम्याः तथात्वम् । ज्येष्ठ शुक्लाचतुर्थों । यथा, उरगस्थान, सी, (उरगाणा साणा स्थानम् ।) "ज्येष्ठशुझाचतुर्थ्यान्तु आता पूर्वमुमा सती । पातालम् । इति शब्दरत्नावली। उरस्कट', पु, (उर' कयतेऽनेन। उरस् +कट + क) सम्मात् सा तप सपूज्या स्त्रीभिः सौभाग्यरद्धये" उरगान , पु, (उरगान् सर्पान् प्रश्नातीति । उरग वालयज्ञोपवीतकम् । वुकवाछाड़ इति ख्यातम् । इति संवत्सरकौमुदीतब्रह्मपुराणवचनम् । +अश् + ल्यु ।) गरुड़पक्षी। इति जटाधर । पञ्चवटश्च तत्पर्य्यायः । इति विकागहशेषः । उमापति , पु, (उमाया पतिः।) शिव । इत्यमर । ("खावासभागमुरागाशनकेतुयथ्या" । उरस्त्राण, लो, (उरसस्त्राणं भवत्यस्मात् ।) यक्ष- (यथा, महामारते १४ । संवर्तमरतीये। ८।१ इति माघः । ५ ॥१३) स्त्राणकवचम् । तत्पर्य्यायः । नागोदरम् २ । इति "तप्यते सत्र भगवान् तपो नित्यमुमापति"n) उरणा, पु, (उरसा गच्छतीति । उरस् + गम् +ड। हारावली उमावनं, सी, (उमाया' प्रीतये वनमिव ।) पुर. निपातनात् सिद्धम् ।) उरङ्गमः । इत्यमरटीकाया उरस्थः, त्रि, (उरसा निम्मितः । उरस् + यत् ।) विशेषः । तत्पर्यायः । देवीकोट २ कोटीवर्षम् ३ रायमुकुट । यौरसभात' | इत्यमर' वाणपुरं शोणितपुर५ । इति हेमचन्द्रः। उरङ्गम , पु, स्त्री, (उरसा गच्छतीति । उरस् + गम् | उरखान्, [व] त्रि, (प्रशस्तमविशयित वा उरो मासव', पुं, (उमाया सुत पुस्ल ।) कार्तिकेय । +खच् ।) सर्पः। इति व्याकरणम् । वक्ष स्थल यस्य । उरस्+मतुप् + मस्य वः।) इति हेमचन्द्र उरण , पु स्त्री, (ऋ + "घर्ते क्युअञ्च” ।५।१७। प्रशस्तवक्षोयुक्तः। तत्पर्य्याय । उरसिलः २। उमेश', पु, (उमाया ईशः पति ।) महादेवः । इति इति उणादिसूत्रेण क्यच् उत्व रपरत्वञ्च ।) मेष'। हेमचन्द्र इत्यमर ॥ (यथा, ऋग्वेदे २।१४ 1 8। “यः | उरी, व्य, (वयतेरीक वाडलकात् सम्प्रसारणञ्च ।) उम्बरः, पु, (उम् इत्यव्यक्तशब्द रणातीति । उम् उरण जधान नवघरबासं नवतिञ्च बाछन् । खीकार | विस्तार | इत्यमरः। +र+घच्।) दारोईकाष्ठम् । तत्पर्य्याय । तथा इरिव २६ । २६ ।। (यथा रघौ १५॥ ७० ॥ ग्रहावग्रहणी२ देहली ३ च्यम्बर 8 उदुम्बर ५। "उत्स्यावरणौ दृष्ट्वा राजा म्हागतो ग्रहम् ।) “उरीकृत्यात्मनो देह राज्यमस्मै न्यवेदयत्" ।) इति हेमचन्द्रः । (गन्धर्बविशेष | यथा, हरि मेघ । इति उणादिकोष । उरीकृत , त्रि, (उरी++क्त ।) बगीशतः वि. वंशे पारिजातहरणे । १२४ ॥१४ । उरणाक्ष, \, (उरणस्य मेषस्याक्षीवाक्षि यस्य । स्तृत । रत्यमरः। "उम्बरस्तुम्बुरश्चैव जग्मुरन्ये घ घड्गणान्" .) तत्तुल्यपुष्यत्वात् तथात्वम् । प्यक्ष्योदर्शनादित्यच्॥) | उर, वि, (उ#ति । अर्ण + "महति सच, डप्रत्यय मरः ॥ इत्यमर ।

·। . माथ्यम् :) यस्य। - २७२ उणी उर्व उर्व 8 | १ | ३२ । इति उणादिसूण कु' नुलोयो मरटीकायां रमानाथः । ("ललाटपट्टे नवनलिन क्षुत्तिनिकालगुणमारुताशना- खच!) महान् । वड इति भाषा | तत्पर्याय । नासमझतन्वीयमुर्णा परिस्फुरति"। इति का नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । वडम् २ विपुलम् ३ विशङ्ग टम् ४ एथु ५ सृहत् दम्बरी) क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वश पदे गो- विशालम् ७ पृथुलम् ८ महत् । इत्यमर । उर्द, उ परिमाणे । क्रीड़ायाम् । खादे । इति कविक मन्जन्ति दुश्चरपथश्च रथोत्सृजन्ति । विस्तीर्णम् १० विकटम् ११ । इति जटाधरः। ल्पद्रम ॥ (यादि-यात्म सक-क्रीडाया, यक-सेट् ।) इति प्रग्रणता तेषा स्त्रियोऽन्यदसतदर्शनाः। (यथा, महाभारते १ । सौपणे । २९।१८। खादीरेफमध्यः । दीर्घस्य नित्यत्वात् दीर्घादि- दर्शयामास "विस्तीर्ण दातुरम्बरप्रकाश शुश्रूषा खर्चिता कुवतीविमुः। रिति कश्चित् । ७ उर्द ते कनकं वणिक् । इति ते देवानुघरा दृष्ट्वा स्त्रिय' श्रीरिव रूपिणी । तेऽगाध मिधिमुगमम्भसामनन्तम्" । दुर्गादास । गन्धेन मुमुडस्तासा रूपौदार्यहतश्रियः । बहुलम् । यथा, ऋग्वेदे १ । २६ “तुविशिता उई, पु, (उई +71) अप्लाखु । इति शब्दरत्ना तानह देवदेवेशः प्रणतान् प्रहसमिव । उरक्षयां"। "उरक्षयो बहनिवासो" इति वली । उद्दिड़ाल इतिभाषा | यासामेकतमा ध्व सवा खर्गभूषणाम् । उर्व, ई, हिसे। इति कविकल्पद्रुम । (यादि योमित्यादेशमादाय नत्वा त सरवन्दिनः । उसकाल , पु, (उर्महान् काल कृयावर्ण परिणामे पर-सक-सेट् ।) इस्खादि । य॑नचतयोति दीर्घ उर्वशीमप्सर श्रेठा पुरस्कृत्य दिव ययुः । पाकवशादस्याभ्यन्तर कृयावर्ण जायते ऊर्वति। विपि राठोप इति वनोपे ऊ उरौ इन्द्रायानन्य सदसि पटण्वता त्रिदिवौकसाम् । यतस्तथात्वम् ।) महाकाषलता। इति रत्नमाला। उर । एव सर्वच । ई ऊर्ण | इति दुर्गादास । ऊचुनारायणवत शफास्तवास विस्मितः" । माकाल फलेर गाछ इति भाषा । (यस्य पर्या- उबंटः, पु, (उगर्महान् घटोऽटन यस्य ।) वत्सर । पुराणान्तरेषु ऋषिप्रवरोऽय नारायण मिशो- यो यथा,- इति विकाण्डशेषः। रदेश निर्मिद्य अप्सर श्रेष्ठामेनामुशों देवगणेभ्यो 'उकालो महाकाल किम्पाक काकमक"। उर्वरा, स्त्री, (ऋच्छतीति । ऋ+यच् + टाप । ददौ इति दृश्यते । इति च तत्रैव। व्यस्य गुणाच महाकालशब्दे यहा उद्यते उर्व +घ । यदा उब राति । उर्व इय हि चन्द्रवंशावतसे बुधपुत्रे पुरूरवसि सेया ) +रा+किम् । ) सर्वशस्याच्या भूमि । ( यथा राजनि बद्धप्रणया वहफाल तेन सह रेमे। एत- उसकालक, पु, (उरकाल + स्वार्थे कन् ।) महाकासा यथर्ववेदे १० । ६ । ३३ । “यथा वीजमुराया कथा उक्ता हरिव २६ अध्याये। यथा, मता। इति निकाण्डशेष । करे कालेन रोक्षति") भूमीमात्रम् । इति हेम- जनमेजय उवाच । उरुगाय , पु, (उरमिर्महद्भिर्गोयते य । उस +7+ चन्द्र' ॥ (अशरोमेदः । यथा काशीखण्ड। "गन्धी उर्वशी देवी राजान मानुष कथम् । घम।) श्रीकृष्ण । (यथा, श्रीभागवते २।३।२०। "कलानिधिर्गुणनिधि कर्परतिलकोवरा" ) देवानुत्सृष्य सम्प्राप्ता तम्मे हि बहुश्रुत । "जिहा सती दा१रिकेव सूत उर्वशी, स्त्री, (उरून् महतोऽपि व्यश्नुते व्याप्नोति वशम्पायन उवाच । न चोपगायत्यरुगायगाथा"। वशीकरोतीति यावत् । यहा ऊर नारायणस्य ब्रह्मशापामिभूता सा मानुष समपद्यत । विस्तीर्ण गति । यथा, कटोपनि दे । २। ११ । महरूप्रदेश बनते योनित्वेन व्याप्नोतीति । ऐलन्तु सा वरारोहा समयात्ममुपस्थिता । "स्तोमम इदुरगाय प्रतिष्ठान् दृष्ट्वा धृत्वा धीगे उर + यश् + क | गौरादित्वात् डीम् ।) स्वना बात्मनः शापमोक्षार्थ समय सा धकार ह । नचिकेतोऽन्यप्राक्षी"। उरुगाय विस्तीर्ण गति । मख्यातखर्ग वेश्या । इत्यमरः। तस्या उत्पत्तिई स्यनमदर्शनश्चैव सकामायाच मैथुनम् । इति भाष्यम् ।) रिवशे । नारायणोर निर्मिद्य सम्भूता वरवर्णिनी। दो मेघौ शयनाभ्यासे सदा बद्धौ च तिष्ठव' । उरुरी, व्य, उग्री । इति मरत दिरूपकोषश्च । मनीषादित्वात् खादि । तमात्रा तथाहारः कालमेकन्तु पार्थिव । उरखक, पु, एरण्डयक्ष । इत्यमरटोकाया गय- (यस्या उत्पत्तिकथा उक्ता भागवते १९।।६-१६ । यद्येष समगे राजन् यावत्काणच ते दृश् । यथा- तावत्कालन्तु वत्स्यामि कृवः समय एष न। उरुवक , पु, (उरु महान्त वायतीति । उर+ ++ "धर्मस्य दक्षदुहितर्यमनिट मूयां तस्यास्त समयं स स राजा समपालयत् । उन्न्कादयश्चेति ऊक ।) एग्राहक्ष । इत्यमरः । नारायणो नर ऋषिप्रवर प्रशान्त । एव सा वसते तत्र पुरूरवसि भाविनी। रक्तरण्ड । इति राजनिर्वण्ट । नैष्कमालक्षणमुवाच चचार कर्म वर्षाकोनषरिन्तु वक्ता शापमोहिता। ("लघु मिनशकृत्तिक्त लाग्नक्युरवूफयो"। योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताघ्रिः । उर्वश्यां मानुषस्थाया गन्धवाश्चिन्तयान्विताः। इति चरके सूत्रस्थाने २७ यध्याय ।) इन्द्रो विशङ्य मम धाम जिक्षतीति गन्धवा ऊन् । उरण्यचा, [स] पु, (उर महान्त विचतीति । काम न्यया सगण स वदर्युपाख्यम् । चिन्तयध्व महामागा यथा सा तु वराहना । इस+व्यच् + व्यस्।) राक्षस । इत्युणादिकोष । गत्वाप्सरोगणवसन्तसमन्दवाते समागच्छत् पुनर्देवानुबंशी खर्गभूषणम् । स्त्रीप्रेक्षणेषुमिरविध्यदतन्मतिज्ञ । ततो विश्वावसनीम तपाइ वदतां वर । (अतिव्यापके, त्रि, यथा ऋग्वेदे ३।५० । १ श्रो विज्ञाय शककृतमक्रममादिदेव मया तु समयस्ताभ्यां क्रियमाण' श्रत पुरा। रुव्यचा एयतामेभिग्न्न ।) उरोज, पु, (उरसि वक्ष स्थले जायते । उरस। प्राइ प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । व्युत्क्रान्तसमय सा वैराभान त्यक्ष्यते यथा। मा भैए भो मदनमारतदेववध्वो तदछ वेमाशेषेण यथा मत्स्यत्यसो टप । जन् +31) स्तन । इति हेमचन्द्र । ससहायो गमिष्यामि कार्यसिइये। युमाक रहीत नो वलिमशून्यमिम कुरुध्वम् । उर्जित, घि, (उर्ज + क्त I) वर्द्धितम् । इति श्री- एवमुक्का गतस्तत्र प्रतिष्ठान महायशाः भागवतम् । (प्रख्यातम् । यथा, रघु ७।३८। इत्य अवत्यभयदे नरदेव । देवा सवीडनम्रशिग्स सण तमृनु । निशायामथ घागम्य मेषमेक जहार सः । "वाणाक्षरैव परस्परस्य नैतत् विभो त्वयि परे विकृते विचित्र माटवत् वर्तते नामोनित चापम्टता पाशमा"। सासु मेषयोचायवासिनी। स्वारामधीरनिकरानतपादपझे। गन्धर्वागमन झात्या शापान्तश्च यशखिगी। उर्जित प्रख्यातम् इति तट्टीका 1) त्वा सेवता सरकृता बहवोऽन्तराया राजानमब्रवीत्तव पुत्लो मे जियतेति सा। उर्णनाम , पु, (उणेव सूत्र नाभौ गर्भे यस्य । समासे खौको विल परम ब्रता पदं ते । एवमुक्तो विनिश्चित्य नमो नवोदतिठत । इख 1) मर्घटक । इति शब्दरत्नावली माक मान्यस्य वर्षिय वलीन् ददत खमागाम् । मम मा दृश्यते देवी समयो वितथो भवेत् । उसा इति भाषा: धके पद स्वमविता यदि विघ्नमूर्तीि। ततो भूयस्तु गन्धवा विसीय मेषमाददुः । उर्या, स्त्री, मेवादिलोम | भयमध्यावर्स। इत्य- मुकुट ॥

·२७३ उलू द्वितीये तु गते मेषे देव्यब्रवीदिदम् । कप सम्प्रसारणञ्च 1) विस्तीर्णा लता। सा तु र्दियत्वात् । शुकी शुकानजनयत् उलूकप्रत्युलूक- पुस्लो मे जियते राजन्ननाथाया इव प्रभो। घपुषीद्राक्षाताम्बल्यादि । तत्पर्याय । वीरत्र कानिति मात्स्योक्ते । शुन्यौदकान् शुचिरेव शुषी एवमुक्कलदोत्याय नमो राजा प्रधावितः ॥ गुल्मिनी ३। इत्यमर' प्रताना 8 इति जटा सा चोदकान् जनमान् पक्षिगणान् व्यजायत । मेषयोः पदमन्विच्छन् गन्धवैविद्युदप्यथ । धर ॥ प्रतानिनीय वीरधाई वरुत् । इति शब्द सुग्रीवी तु अवादीन् व्यगायत इत्यन्वय । ता- उत्पादिता समहती ययौ तट्वनं महत् । रत्नावली: मेदिनीमते लीवमपि । टणविशेष । माया वर परिकीर्तित इत्युपसहार"। इति प्रकाशितं वै सहसा ततो नग्नमवक्षत । इति विश्वमेदिन्यौ । उलुखड इति भाषा । तट्टोकाया श्रीधरखामी॥ नम दृष्ट्वा तिरोभूता सासरा कामचारिणी॥ उलिन्द, मु, (वल + किन्द सम्प्रसारणच ।) देश- उलूखल, लो, (ऊर्द्ध खमुलूखम् । एषोदरादित्वात् तिरोभूतान्तु ता दृष्ट्वा गन्धवा ह्यगमन्दिवम् । विशेष । इत्यगादिकोष ॥ साधु । उलूख नाति सम्हातीति । आतोनुति उत्दयावरणौ दृष्ट्या राजा टयागतो रहम् । उलुप, पु, स्ली, गुल्मनी । शाखापत्रप्रचययुक्तलता। कः।) उदूखलम् । इत्यमर । (यथा, मनु' अपश्यनुर्वशीं तत्र विजलाप सुदुखित ॥ इत्यमरटीकासारसुन्दरी काचिन्मेदिनी च ॥ ३।८८ चचार एथिवीक्षापि मार्गमाण इतस्तत । उलुम , मु, टणविशेष । इति केचिदिश्वमेदिन्यो । "वनस्पतिभ्य इत्येव मुघलोलूखले हरेत्"। यथापश्यत् स तां राजा कुरक्षेत्रे महावत' ! उलुखड इति भाषा । ("टते पयसि म्ट्रीयादापोथ्योलूखले तत"। शक्षतीर्थ पुष्करिया हेमवत्या समालुताम् । उलुपी, [न्] मु, (उलुपश्वाकृतिविद्यते यस्य । इति चरको चिकित्सास्थाने दशमेऽध्याये ।) गुग- फ्रीडन्तीमभरोमिश्च पञ्चमि' सह शोभनाम् । उलुप+इनि ।) शिशुक । इत्यमर । तदाक गुलु।। इति भरतो विरूयकोषश्च । ता क्रीड़न्ती सतो दृष्ट्वा विललाम सदुखितः । तिमत्स्य । इति पाब्दरत्नावली । उलूखलक, क्लो, ( उल्लूखल +खार्थे क 1) गुग्गलु । सा धामि तप त दृष्ट्वा राजानमविदूरतः ॥ उलूकं, ली, (वल +“उलू कादयश्च" 1818१ । इति इत्यमर ॥ (उलूखल कायति शब्दयति व इति उर्वशी ताः सखोः प्राह स एष पुरुषोतम | उणादिसूत्रेण निपातनात् ऊकः सम्प्रसारणच ।) व्युत्पत्त्या वायलिङ्गः । विहान् । यथा, ऋग्वेदे यस्मिन्नमवात्स वै दर्शयामास त टपम् । ढणविशेष । उलुखड इति भाषा। तत्पर्याय । १।२१५॥ समाविमास्तु ता सर्वाः पुनरेव नराधिप । सूध्यग्र २ स्थूलक ३ दर्म 8 जूर्णाख्य ५ खरच्छद' ६ "यचिद्धि त्व रहे ग्रह उल्खलक यज्यसे"। जायेहो तिष्ठ मनसा धोरे वचसि तिछ छ। उस्लप ७ उलुपः । इति रत्नमालादयः । "हे उलूखलक हे विदन्” इति भाष्यम् ।) एवमादीनि सूतानि परस्परमभाषताम् । उलूकः, पु, (उचतीति, उच समवाये, उलूकादय- | उलूत ,पु,(उलति हिनस्ति य । उल् + वाहुलकात् । उर्वशी घानवीदैलं सगीह त्वया विभो । इति साधु, यदा वलते,उलूकादित्वात् वले सम्म ऊतच् ।) व्यजगरसर्प । इति विकाण्ड शेष ॥ संवत्सरात् कुमारास्ते भविष्यन्ति न संशयः । सारणम् उकश्च ।) पेचकपक्षी । इत्यमर । तत्- | उलूपी, [न्] पु, (उ विस्मयजनक रूपमस्यास्तीति । निशामेकाच टपते निवत्स्यसि मया सहा पर्यायः । तामस २ धूक ३ दिवान्ध' ४ को- इनि । रषयोरैक्यम् ।) शिशुक । इत्यमरः । यो जगाम राजाथ खपुर समहायशा । शिक ५ कुशि ६ नक्तश्चर ७ निपाट ८ का- उपलइति ख्यात यतिचञ्चलमत्स्य । शिशु- गते संवत्सरे भूय उर्वशी पुनरागमत् । कारि ६ घोरदान १० । इति राजनिर्वण्ट । मारावातिर्मत्यभेद । इति कलिङ्गादय ॥ शोशु उषितच तया साईमेकरात्रं महायशा" ॥ *E) ("त्यजति मुदमुलूक प्रीतिमाश्चकवाक इति ख्यात मत्स्य विशेष । इत्यन्ये । भागाल (नदीभेदः । उर्वशीतीर्थ । यथा,महाभारते १३। इस माघे १९१६ । तथा, मनु ११ । १३१ । इति ख्यात । इत्येके ॥ शिशुमारएव उच्यते । याङ्गिरसतीर्थयात्राया २५ । 88 | "श्वगोधोलूककाकाश्च शूद्रइत्याव्रतश्चरेत्” ।) इति सर्वखम् ॥ तथा च रत्नकोषादौ । “चुलुपी "उर्वशी क्वत्तिकायोगे गत्वा चैव समाहित । इन्द्र । (“उलूकाविन्द्र पेचको"। इत्युणादिवृत्ति । शिशुमार स्यादुल्पी शिशुकत्तधा" । इत्यमर- लोहिये विधिवत् स्नात्या पुण्डरीकफलं लभेत्"1) 8181) भारतयोधी। सच शकुनिपुत्त्र । इति टीकाया भरत । उदगीरमण ,पु,(उभ्या खण्यामा रमण प्रिय।) हेमचन्द्र ॥ (यथा, महाभारते । उल्पी, स्त्री, कौरव्यनामनाग-कन्या सा तु व्यर्जुन- उर्वशीपतिः। स तु चन्द्र वशीयराजविशेष । "बाह्रयोपहरे राजन्नुलूकमिदमब्रवीत् । पत्नी । (तत्कथा महाभारते यादिपर्वणि १२१५ सत्पर्याय । पुरुरवा २ बौध ३ रेला ।। इति उलूक गच्छ कैतव्य। पाण्डवान् सहसोमकान्" ! पध्याये उत्ता । यथा,- हेमचन्द्रः ( यस्य विवरणन्तु उर्वशीशब्दे विश्वामित्रयुत्त्र' । यथा, भारते १३ । । । ५१ । उलूप्युवाच । मण्व्यम् ।) "उलूकोऽथ मुगलश्च तर्षि सैन्धवायन" "ऐरावतकुले जात कौरव्यो नाम पन्नगः । उर्वशीवल्लभः पुं, ( उर्वश्याः वल्लम पति ।) ऐल उलूक देशवासिनि घि। यथा,' महामारते २। तस्यास्मि दुहिता राजन् उलूपी नाम पनगी । नृपति इति विकाण्ड्भेषः । २७ । १९ । साह त्वामभिसेकार्थमवतीर्णा समुद्रगा। उवास', ए, ( उर++उण । ) इव्वार । इति "उलूकानुत्तराश्चैव ताश्च राज्ञ समानयत्' 1) दृष्ट्वैव पुरुषव्याघ्र कन्दर्पणामिमूर्छिता | मरतो हिरूपकोषश्च । काँकुड़ इति भाषा । उलूकी, स्त्री, तामाया सुता शुको तस्या कन्या । ता मामनगरलपिता त्वत्कृते कुरुनन्दन ।। (कर्कटीशब्दोऽस्य गुणादयो ज्ञातव्या ।) यथा,-विष्णुपुराणे १ अंशे २१ । १४-१६ । खनन्या नन्दयखाद्य प्रदानेनात्मनोऽनघ"।। उर्बी,स्त्री, (उौति इति। ऊर्णम् + "महति इख "घट सुतास्तु महासत्त्वास्तामाया परिकीर्तिता । पर्जुन उवाच । स्व" ।।३२ । उणादिसूघेण कु' नुलोपोहखश्च । शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी-शुचि-ग्रधिका ॥ ब्रह्मचर्यमिद भद्रे । मम दादशवार्षिकम् । वोदो गुणवधनादिति सीघ् ।) एथिवी । इत्य शुकी शुकानजनयत् उलूकी प्रत्युलूककान् । धर्मरानेन चादिए नाइममि खयंवश् । मरः । ("हिरण्मयोझेरहवल्लितन्तुमिः" । प्रयेनी येनास्तथा भासी मासान् नाश्च मध्यपि । तव चापि प्रिय कार्तुमिच्छामि जलधारिणि ।। इति माघे ११७ । तथा, रघु । १।३०। शुष्योदकान् पक्षिगवान् सुग्रीवी तु व्यजायत । यन्त नोक्तपूर्वच मया किञ्चन कईिचित् । "धनन्यशासनामुबी प्रशासकारी मिव" :) अश्वान् उष्ट्रान् गईभाश्च तामावश प्रकीर्तित : कथच नाटतं मे स्यात् तव परिप्रिय भवेत् । उल दाहे । सौषधासुरयम् । इति कविकल्पद्रुमः । "तामाया वशमाह पडिति भिभि सुता कन्या न च पोद्येत मे धर्मस्तथा कुर्या भुजङ्गमि।। (पर-सर्फ-सेट ।) उल्का ! उलपम् । इति दुर्गा ता रवाह शुकीति। सग्रीवी च शुचिच ग्रभ्रिका च उलूप्युवाच । दास ता । उलूक प्रत्युल्लूककान् तत्प्रतिपक्षान् काकाश्च । जानाम्यह पाण्डवेय! यथा चरसि मेदिनीम् । उलप', पु, (वसतीति। वल+ "विटपपिरम उलूफीति पाठेऽपि उलूकों प्रत्युलूककाय सेवा यथा च ते ब्रह्मचर्य इदमादिएवान् गुरु । विशिरोणमाः" ।।१०५ । इति उणादिसूपेश जनयदित्यर्थः न पुनगलूकीसज्ञा अन्या यनि- वर्तमाना द्रपदास्यात्ममा प्रति। "\ ॥ 1 ) - - परस्पर I 35 ·२७४ - उल्का यो नोऽनुप्रविशेन्मोहात् स वै दादशवार्षिकम् । वने चरेत् ब्रह्मचर्यमिति व समय कृत । तदिदं द्रौपदीहेतोरन्योन्यस्य प्रवासनम् ॥ कृतवास्तत्र धमार्थमत्र धर्मो न दुष्यति । परिघाणच्च कर्त्तव्यमार्त्ताना एथुलोचन । ॥ कृत्वा मम परित्राण तव धर्मा न लुप्यते । यदि वाप्यस्य धर्मस्य सूक्ष्मोऽपि स्यात् व्यसिक्रम ॥ स च ते धर्म एव स्यात् दत्त्वा प्राणान् ममार्जुन।। भक्ताच्च भज मा पार्थ । सतामेतन्मतं प्रभो ।। न करिष्यसि चेदेव म्टता मामुपधारय । प्राणदानान्महावाहो चर धर्ममनुत्तमम् । शरणच प्रपन्नामि त्वामद्य पुरुषोत्तम।। दोनाननाथान् कौन्तेय । परिरक्षसि नित्य पर । साह शरणमभ्येमि रोरवीमि च दुखिता। याचे त्वाञ्चाभिकामाह तस्मात्कुरु मम प्रियम् । स त्वमात्मप्रदानेन सकामा कर्तुमईसि ॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुक्तस्तु कौन्तेय पन्नगेश्वरकन्यया । कृतवास्तत्तथा सर्व धर्ममुद्दिश्य कारणम् ॥ स नागभवने रात्रि तामुषित्वा प्रतापवान् । उदितेऽभ्युत्थित सूर्ये कौरव्यस्य निवेशनात् ॥ प्यागतस्तु पुनस्तत्र गङ्गादार तया सह। परित्यज्य गता साध्वी उलूपी निजमन्दिरम् । दत्त्वा वरमजेयत्व जले सर्वत्र भारत ।। साध्या जलचरा सर्वे भविष्यन्ति न सश्य ' ) उल्का,स्त्री,(योषतोति । उघ दाहे "शुकवल्फोल्का" ३।४२ | इति उणादिसूत्रेण क-प्रत्ययात् साधु ।) तेज पुञ्ज'। इत्यमरटीकाया भरत अग्निशिखा व्यग्नि । इत्युणादिकोष । (यथा, "तुलाराशि गते मानौ अमावस्या नराधिप । स्नात्वा देवान् पितृन् भक्त्या सपूच्याय प्रणम्य च । कृत्वा तु पाळणश्राद्ध दधिक्षीरगुडादिमि । ततोऽपराह्नसमये घोषयेन्नगरे नृप । लक्षी सपूज्यतां लोकाउल्काभिश्चापि वेथ्यताम्"। इति तिथितत्त्वे अमावस्याप्रकरणे ।) याकाशात् पतितानि । इति रायमुकुटादय । ("तञ्चेदायो सरति सरलवन्धसङ्घट्टजन्मा बाधेतोल्काक्षपितचमरीवालमारो दवामि"। इति मेघदूते पूर्वमेघे ५४ लोक । "उल्कानिर्घातकेतूश्च न्योतीव्युच्चावचानि च" इति मनु । १।३८) अस्या लक्षणम् । "इच्छिखा च सूक्ष्माया रक्तनील शिखोज्ज्वला। पौरषीयप्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता"। इति काश्यप। (व्यस्या कारणमाइ गर्गसहितायाम्। "यतिलोमादसत्यादा नास्तिक्यादाप्यधर्मत । उल्का उल्लि ध्याये | तद्यथा,- इन्त्यधोमुखी टपान् ब्राह्मणानथोईगा ॥ २५ ॥ "दिविमुक्तशुभफलानापततारूपाणियानितान्युस्कार। वहिपुच्छरूपिणी लोकसक्षयावहा । धिणोल्काशनिविद्युत्ताराइतिपञ्चधा मिन्ना ॥ १ ॥ सर्पवत् प्रसर्पिणी योषितानियदा । २६ । उल्का पक्षण फल तद्धियणाशनिस्त्रिमि पक्षः। इन्ति मण्इलापुर छत्रवत्पुरोहितम् । विद्युदहोमि पड्भिरतदत्तारा विपाचयति ॥ २ ॥ वंशगुल्मवत् स्थिता राष्ट्रदोषकारिणी । २७ ॥ तारा फलपादकरी फलाईदात्री प्रकीर्तिता धिष्णा। व्याजसूकरोपमा विस्फुलिङ्गमालिनी । तिसः सम्पूर्णफला विद्युदथोल्काशनिश्चेति ॥ ३ ॥ खण्डशोऽथ वा गता सखना च पापदार यशनि खननमहताटगजाश्वम्टगामवेसतरपशुषु। सुरपतिचापप्रतिमा राज्य नमसि विलीना जल- मिपतति विदारयति धरातलाचक्रसस्थाना॥8॥ दान् इन्ति । पवनविलोमा कुटिल यावा न भवति विद्युत्मत्त्ववास जनयन्ती तटतटखना सहसा । शस्ता विनिहत्ता वा ॥२९॥ कुटिलविशालानिपततिजीवेन्धनराशिघुज्वलिता५ यमिमवति यत' पुरं वन वा भववि भयं तत- धिष्णाकृशाल्पगुच्छाधनूषिदशदृश्यतेऽन्तराभ्यधिक एव पार्थिवस्य । निमतवि च यया दिशा प्रदीप्ता ज्वलितागारनिकाशा दौइस्तौ सा प्रमाणेन ! जयति रिपूगचिरात् तया प्रयास" ३३०१) तारा हस्थ दीर्घा शुझा वामाजतन्तुरूमा वा । उल्कामुखी, स्त्री, (उस्का अमिशिखावत् तेजः तिर्यगधचोईवा याति वियत्युबमानेव ॥ ७ ॥ मुखे यस्या 1) जन्तुविशेष' । सकभ्यालि इति उल्काशिरसिविशाजाभिपतन्ती वर्द्धतेप्रतनुपुच्छा। माषा । तत्पर्याय । प्रहगालिका २ लोमालिका३ दीर्घा मवति च पुरुष भेदा वहवो भवन्त्यस्या गप्पा दीप्तजिहा 8 किखि ५ । इति भिकाण्डशेष प्रेतप्रहरणखरकरमनक्रकपिदष्ट्रिलाङ्गलम्टगाभा । उल्मक,जी, (घोषतीति । उप दाहे+उपमुकदर्वोति गोधादिधमरूपा पापा या चोमयशिरस्कार! निपातनात् धावो घस्य ल' मुकप्रत्ययश्च ।) घ- ध्वजझषकरिगिरिकमजेन्दुतुरगसन्तप्तरजतहसा झार । इत्यमरः ॥ (यथा, शतपथब्राझणे हा२।७ मा'। श्रीवत्सवच शखस्तिकरूपा शिवसुभिक्षाः "यन्वाहार्यपचनादुखाकमादाय" । वृष्णिवशीय- ॥१०॥ राणा। यथा, महामारते २। निमन्त्रितरामा- यम्बरमध्याद्वयो निपतन्त्यो राजराष्ट्रगाशाय । गमने ३४।१६ । सम्भमतिगगनोपरिविमममाख्याति लोकस्य ॥११॥ "उल्मको निशठश्चैव वीरश्चाङ्गावहस्तथा। सस्पृशती चन्द्रार्को तदिहता वा सभूप्रकम्पा च । रमायो निखिलाश्चान्ये समाजम्ममहारथाः" :) परचक्रागमन्टपवधदुर्भिक्षाष्टिमयजननी । १२ । उल्लवप्न, सी, (उत् + लघि + ल्युट।) व्यतिक्रमणम् । पौरेतरघ्नमुल्कापसव्यकरण दिवाकरहिमाश्वो । इति पुराणम् । हिगान इति भाषा । (यथा, उल्का शुमदापुरतो दिवाकरविनि सृता यातु ॥१३॥ कुमारे ३ सर्ग २५ श्लोकस्य टीकाया मल्लिनाथ । शुला रक्ता पीता कृष्णा चोल्का दिशादिवर्णनी। "समयोजनेन पराङ्गनासङ्गति प्रत्ते सति") क्रमशश्चैतान् इन्युमूद्धौर पार्श्वपुच्छस्था ॥ १४ ॥ उल्लल', त्रि, (उत् + लल् +अ ।) बहरोमयुक्त। उत्तरदिगादिपतिता विप्रादीमामनिएदा रूक्षा। तत्पर्यायः । रोमश २ । इति हारावनी। ऋज्वी स्निग्धा खण्डा नीचोपगता च तदृये १५० | उल्ललिता, त्रि, (उत् + लल् + क्त ।) तरलितः । श्यामा वारुणनीलाग्दहना सितमस्मनिभारूक्षा। घान्दोलितः। इति जटाधरः। सन्ध्या दिनमा वक्रा दलिता च परागममयाय ॥१६॥ | उल्लसमक, ली, (उल्लसन + खार्थ कन् ।) रोमाञ्चः । नक्षत्रग्रहपाते तद्भक्तीना 'क्षयाय निर्दिया। इति हेमचन्द्र उदये नती रवीन्दू पौरेतरम्टत्यवेऽस्ते वा ॥ १७॥ उल्लाघः, त्रि, (उत् + लाम् + गत्यर्थे वि क । निपात- भाग्यादित्यधनिष्ठामूलेषूल्काइतेषु युवतीनाम् । नात् सिद्धम् ।) गदानिर्गतःनीरोग' । इत्यमरा। विप्रक्षत्रिपीडा पुव्यानिलविष्णदेवेषु।१८॥ शुचिः। दक्ष'। चणम्। मरीधमिवियावत् । भ्रवसौम्येषु टपाणा उग्रेषु सदारुणेयोचराणा । इति विश्वमेदिन्यौ। कृष्णमित्यत्र एमिति क्षिप्रेष कलाविदुषा पीडा साधारणे च इते ॥१८॥ कस्याश्चिन्मेदिन्यां पाठः॥ कुर्वन्त्येता पतिता देवप्रतिमास राजराष्ट्रमयम् । उल्लापः, ए, (उत् + लम् + घम् ।) शोकरोगादिना शक्रोपरिपतीना ग्रहेषतत्खामिना पीडाम्।२०१ ध्वनिविकारः । तत्पर्याय | काकुवाक् २ | रति याशाग्रहोपघाते तद्देश्यानां खन्ने कृषिरतानाम् । हेमचन्द्र । (यथार, मर्ट हरि । ३।६ । चैत्यतरौ सम्पतिता सत्कृतपीडा करोत्युल्का॥२१॥ “खलोल्लापा सोम कथमपि तदाराधनपरे।") हारिपुरस्यपुरक्षयमथेन्द्रकीले जनक्षयोऽमिहित। उमासः, प, (उत् + लस्+घम्।) ग्रन्थपरिच्छेदः । ब्रह्मायतने विप्रान् विनिहन्यालोमिमोगोछे ।२२। इति भूरिप्रयोगः। यथा काव्यप्रकाशे प्रथम- खेडास्फोटितवादितगीतोक्रुटखनामवन्तियदा। उल्हास इति प्रयोगः। द्धिः। इति श्रीमाग- उल्कानिपातसमये मयाय राष्ट्रस्य सन्टपस्य ॥२३॥ वतम्। थाहाद | प्रकाश, यस्याश्चिरं तिष्ठति खेऽनुषङ्गो दण्डासति साप ("निपतन्ति कन्दलदलोलासा' पयोविन्दव" | तेर्मयाय | या चोझते तन्तुटतेव खस्था या वा इति यमरावके | 801) महेन्द्रध्वजतुल्यरूपा । २8 । उल्लिखित', घि, (उत् +लिख+11) उत्तीर्ण । श्रेठिन प्रतीपगा तिर्यगा सपानाः | तनूकृत । इति मेदिनी। चित्रितः। इति शम्द- नरापचाराव् नियतमुपसर्ग प्रवत्तते । ततोऽपराधात नियतमपवर्जन्ति देवता । ता सृजन्त्यमृतास्वास्तु दिव्यनामसभूमिमान् ! तएव विविधा लोके उत्पाता देवनिम्भिवा । विचरन्ति विनाशाय रूप सबोधयन्ति च" यस्या लक्षणादिकश्चोक्त रहसहिताया ३३ छ- ·२७५ उशी उश तत्पर्य्यायः । थमयम् २ नजदम् ३ तेव्यम् 8 बम्- रत्नावली ! ऊद्दे लिखित । (यथा, रघु।६३२।)। मातरः" ।) "त्वष्ट्रेव यन्त्रोल्लिखितो विभाति" ) उशनाः, [स] पु, (वश् कान्तौ+ “वशे' कनसि" णालम् ५ जलाशयम् ६ लामज्जकम् ७ लघुलयम् उल्लेख',ए,(उत् + लिख्+घञ्।) उचारणम् । कथ 18।२३८इति उणादिसूत्रण कनसि । ग्रह्यादि- अवदाहम् हश्यकापथम् १०॥ इत्यमर' उषीरम् नम् । इति सार्ता (अलङ्कारभेद ॥ तल्लक्षण त्वात् सम्प्रसारणम् ।) शुक्राचार्य । इत्यमर । ११ म्टणालम् १२ लघ १३ लयम् १४ व्यवदानम् साहित्यदर्पणे यथा, १५ इयम् १६ कापथम् १७ व्यवदाहेएकापथम् (यथा, कुमारे ३।६। परिच्छेदे। १० "क्वचिनेदाइग्टहीतृणा विषयाणा वथा क्वचित् । "अध्यापितस्योशनसापि नीति १८ इन्द्रगुतम् १६ । इति तट्टीकाया मरतादय । एकस्यानेकधोखा य स उल्लेख उच्यते" प्रयुक्तरागप्रणिधिर्दिघस्ते" जलवासम् २० हरिप्रियम् २१ वोरम् २२ वीरणम् स च दैत्यगुरु । तथा च महाभारते ययाति २३ समगन्धिकम् २४ रणप्रियम् २५ वीरतरु २६ उदाहरणम् । “प्रियइति गोपनभि शिशुरिति वृद्धरधीशइति देवै । नारायणइति माझे- संवादे १।०६।६। शिशिरम् २७ शीतमूलकम् २८ वितानमूलकम् त्यग्राहियोगिभिर्देवा" "पौरोहित्येन याज्यत्वे काव्यन्तूशनस परे" 1) २६ जलमेदम् ३० सुगन्धिकम् ३१ सुगन्धिमूलकम् ३२ कम्भ ३३ । इति राजनिघण्ट ॥ यस्य गुणा । उल्लेखनं, स्ली, (उत् + लिख्+ ल्युट) वमनम्। उशीक्, [] पु, (वरि उश्यते वा । वश कान्तौ + धम्मेदौगन्ध्यदाइपित्तरक्तरोगनाशित्वम् । इति रत्नमाला! खनमम्। यथा “भूमेगल्लेखनं "वशः कित्" २१०११ इति उणादिसूण इजि । कुर्यात्"। उति स्मृति ॥ (यथा, मनु' ५५१२४ । सम्प्रसारणम् ।) व्यग्नि । त । इति सिद्धान्तकौ- इति राजवल्लम' पिच । शीतलत्वम्। तिक्तत्वम् । "सम्मानोपासनेन सेकेनोल्लेखनेन च"1) मुद्यामुणादित्ति । मोहभमायहत्वम् । ज्वरार्त्तिपित्तशमनकारित्वम्। जलसौगन्ध्यदायकत्वञ्च । इति राजनिघण्ट । उशिक, वि, (वश कान्तौ+ इजि + सम्प्रसारणम्।) उचारणम् । यथा,- "मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाच सर्वश् । कमनीयम् । (यथा, शाकुन्तले ३ व्य।। "प्रियवदे। कस्येद- उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलमाग्मवेत्” । "न यहचश्चित्रपदं हरेर्यशो मुशीरानुलेपनं म्हणालवन्ति च नलिनीदनानि इति तिथ्यादितत्त्वम् । जगत्पवित्रं प्रग्टणीत कहिंचित् । नीयन्ते"। यस्य पर्यायगुणा यथा, उल्लोच ,पु,(ऊद्ध लोचति ।उत् + लोच् +धम्। यहा तदायस तीर्थमुशन्ति मानसा "वीरणस्य तु मूल स्यादुशीर नलदच तत् । ऊई लोच्यते। लोच्+घम्। कुत्त्वन्तु न निष्ठा न यत्र इसा निरमन्त्युशिक्क्षया"। घम्रणालच सेव्यञ्च समगन्धिकमित्यपि ॥ यामगिट इति वचनात्। यस्य तु तन सेटत्वात्।) इति श्रीभागवते १ स्कन्धे ५ व्यध्याय । “चित्रपद उशीरम्पाचन शीत स्तम्भन लघु तिक्तकम् । चन्द्रातपः। चांदोया इति भाषा। तत्पर्याय । मपि यचो हरेशो न प्रग्रणीत तदायस तीर्थ मधुर न्वरद्दद्दान्तिमदनुत्कफपित्तहत् । वितानम् २। इत्यमर ॥ काकतुल्याना कामिना रतिस्थान उपान्ति मन्यन्ते यणासविधवीसर्पदाहकृच्छवणापहम्" | उस्लोल', पु, (उल्लोड़यतीति । लोड़ उन्मादे+णिघ कुत मानसा' सत्त्वप्रधाने मनसि वर्तमाना इसा इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे ।) + पघाद्यच् । डलयोरैक्यात् डस्य ल' ) महा यतयो यत्र न निरमन्ति कहिचिदपि नितरा न | उशीरक, ली, (उशीर+खार्थे कन् ।) वीरणमूल | तरम। वड उ इति भाषा। तत्पर्याय । क रमन्ते। उशिकक्षया उशिक् कमनीय ब्रह्म इति रत्नमाला ॥ (उशीरशब्देस्य विशेषो ज्ञेय ।) होल २। इत्यमर। क्षयो निवासो येषा वे यथा प्रसिद्धा हसा उशीरी,स्त्री, लघुकाश' । छोट काश्या इति भाषा। उल्व, सी, ( उस्लीयते इति । उत् + लीए श्लेषणे मानससरसि चरन्तः कमनीयपद्मपण्डनिवासा तत्पर्याय | मिघि २ गुडा ३ व्यश्वाल उस्वादयश्च B६५ । इति उणादिसूण साधु ।) स्त्यक्तविधिधानादियुक्त उच्छिष्टगत काकक्रीड़ा नीरज ५ पार ६ । यस्य गुणा । मधरत्वम् । जरायु । इत्वमर । (यथा, गीताया ३ । ३८। स्थाने न रमन्ते इति शेष" | इति तट्टीकाया शीतत्वम् । पित्तदाहक्षयरोगनाशित्वञ्च । इति "यथोरवेनाटतो गर्मस्तथा तेनेदमारतम्" । श्रीधरखामी । (कामयमानम् । यथा ऋग्वेदे राजनिघण्ट । "जावमात्र विशोध्योस्वाहाल सैन्धवसर्पिघा । १ । १३१ । ५ "यादित्ते अस्य वीर्यस्य चर्किर- उघ उ वधे, दहि । इति कविकल्पद्रुम ॥ (म्पादि- प्रसूतिसशितच्चानु वलातेलेन सेचयेत्" ! म्मदेषु रघनशिशो यदाविथ सखीयतो यदा पर-सक-सेट ।) इखादि । उ योषित्वा उष्ट्वा । इति वामट उत्सरस्थाने १ अध्याये उक्तवान् । विथ"। "उशिजो धर्म कामयमानाः जना"। योषति । क्वावेटत्वान्नेमहीश्वीत्यादिना इमो "पथ जातस्योत्वं मुखञ्च सैन्धवसर्पिघा विशोध्य निषेधे निठाया उछ । दहि भस्मीकरणे । इति सृतात मूर्ड्सि पिचुं दद्यात् ततो नाभिनाडीमया उशी, स्त्री, (वश +ई। सम्प्रसारणम् ।) वाञ्छा। दुर्गादास ॥ मुलमायम्ब सूत्रेण वद्ध्वा च्छेदयेत्तत्सूत्रैकदेशव इत्युणादिकोष । उप यधे । दहि । इति कविकल्पद्रुम । (वादि-परं कुमारस्य ग्रीवाया सम्यग् वनीयात् । इति सुश्रुते उशीनर, पु, (उशीप्रदो वाघ्छाप्रदो नरो यत्र ।) सक-सेट ।) योयति । उषित । दहि भस्मी- शारीरस्थाने १० ध्यध्याये।) देशभेद । तत्पर्य्याय । गान्धार २ । इति जटा- करणे । इति दुर्गादास ॥ (यथा, मनु ।६।२७३ । उल्वण, श्री, (उत् +वण + बच्। एघोदरादित्वात् धरः ॥ चन्द्रवशोभूवराजविशेष । स तु शिवि "यश्चापि धर्मसमयात् प्रच्युती धर्मजीवन । साधु ।) व्यक्तम् । स्परम् । इत्यमर । राजपिता । इति श्रीभागवतम् । (पुरावशीयो दण्हेनैव तमप्योषेत् खकाद्धम्माद्धि विच्युतम्" 1) ("लमोस्षणा मामूला घना मन्दराज सिताः" । नृपमेदः । यथा महाभारते । श्येनकपोतीये। ३। उघ, ली, (उप + क 1) पाशुजलवणम् । इति रत्न- इति वामटे निदानस्थाने ७ अध्याये। १३०।२१-२३। "हेसुलक्षणससर्गाविद्याइन्होल्वणानि च"। "उशीनरो वै यत्रेष्ट्वा वासवादत्यरिच्यत । उप , पु, (उप + क ) कामी। गुग्गुलु । रात्रि- इति रग्विनिश्श्ययाथे घधिकारे। ता देवसमिति तस्य वासवश्व विशाम्पते । शेष । दिनम्। इति मेदिनी ॥ (दहनबधकर्तरि, प्रकाश । निर्माध । यथा, रघ । 8 । ३३ । व्यभ्यगच्छन्नृपवर ज्ञातुमग्निश्च मारत । नि ।) क्षारम्पत्तिका । इति शब्दरत्नावली। "तस्यासीदुल्वणो मार्ग' पादपरिव दन्तिन"1) जिज्ञासमानौ वरदौ महात्मानमुशीनर । उप , [स्] ली, (योषति नाशयत्यन्धकारम् । उगती, वि, (वश +शल+हीम्। सम्प्रसारणम् ।) इन्द्र श्येन कपोतोऽमिभूत्वा यज्ञेऽमिजग्मतु" । उप + "उप किदिति" 8२३३ | उणादिसूण पकल्याणवाक् । इति शब्दरत्नावली । (यथा, तस्य चारित्रं तव १३१ पध्याये दराच्यम् व्यसि 1) प्रत्यूष' । इत्यमर' । पघमर्षणमन्ते । “धापो ठिा मयोभुव सान | उशीर, सी, (वश कान्तो+“वश कित्" 181३१ ("यासीदासननिवाणः प्रदीपार्थिरिवोषसि" ऊर्ने दधातन महेरणाय चक्षसे। ॐ यो व इति उणादिसूत्रण ईरन् । सम्प्रसारणम् ।) इति रधु । १२ । १ । वथा, माधे । १९१७ । शिवसमोरसस्सस्य माजयतेह नः। उप्रतीरिव वीरसामूलम् । वेनार मूल खस् इत्यादि भाषा । "पुनरुषसि विविक्तर्मातरिश्वावधूर्य" :) 8 इति भाष्यम् 1) माला॥ ।) -- ·धूसर - - । २७६ उषी उर्दो उघण, लो, (उष् + वाहुलकात् क्युन् । ल्युट वा ।) | उधेशः, , (उपाया वाणकन्याया ईशः।) व्यनिराद्धः। सतेग निदानस्थाने 8 अध्याये यत् सम्माप्ति- मरिचम् । इत्यमरः । पिप्पलीमूलम् । इति इति हेमचन्द्रः॥ पूर्वक लक्षणमस्योक्तं तद्यथा । पित्तन्तु प्रकुपित. राजनिघण्टः। उष्ट्र, ई, (उप + "उघिखनिभ्यां कित्" ||१६१ । मनिलेनाधः प्रेरितं पूर्ववदवस्थितं रतां तन्वी- उषणा, स्त्री, (उषण+टाप ।) पिप्पली। इत्यमर । इत्युणादिसूत्रेण ट्रन् किच ।) वायरथ । इति मुक्रितामुष्ट्रयीवाकारा पिडका जनयति । सास्य- शुण्ठी। इति राजनिघण्ट ॥ चविकम्। इति धरणी । पशुविशेष । उट् इति भाषा | तत्प घोषादीन् वेदनाविशेषान् जनयत्वप्रतिक्रियमाणा रत्नमाला ॥ ("उपकुल्योषणा शौगही" इति भावः। व्यः । क्रमेलक २ मय ३ महा 8 | इत्य घ पाकमुपैति प्रणश्चाग्रिक्षाराभ्यामिव दयते प्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमभागे पर्याय उक्त ।) मर । दीर्घगति ५ वली फरम' ७ दासेरक दुर्गन्धमुयामाखाव सवत्युपेक्षितच वावमूत्र- उपती, स्त्री, (उम्+शट । न्यागमशासनस्यानित्य- ६ लम्बोछ १. • रवण ११ महान १२ पुरीष-रेतांसि विशति त भगन्दरमुष्ट्रयीव- त्वात् नुमभाव ।) काल्याणवाया । इत्यमर । जवी १३ जासिकः १४ दीर्घ १५ पट्सलक १६ मित्याचक्षते" इति ।* सुश्रुते चिकित्सितस्थाने (यथा, महाभारते १ । ८७|| । महान् १७ महाग्रीवः १८ महानाद १८ महा- स्यध्याये चिकित्सा यथा,- "ययास्य वाचा पर उदिजेत ध्वग २० महाएठ २१ वलिए २२ । इति राज- "उष्ट्रयीये किया । न ता वदेदुषती पापलोक्याम्" ।) निर्घण्ट । दीर्घजह २३ ग्रीवी २४ धूम्रक २५ पथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छित्त्वा क्षार निपातयेत् । उपप, पु, (घोषतीति । उच् + "उधिकुटिदलि शरम' २६ । इति जटाधर । क्रमेल २७ कण्ट पूतिमासव्यपोदार्थममिरत्र न पूजितः ! कचिखजिन्य कपन्"। ३ । १४२ । इति कमन् ।) काशन २८ भोलि २६ बजकर ३० पध्वगः ३१ अथेन तसस्टेखिनैः पिरी प्रलेपयेत् । सूर्य | व्यग्नि' । इत्युणादिकोप । मरदिप ३२ वक्रग्रीव ३३ । इति शब्दरत्नावली। बन्ध ततोऽनुकुर्वीत परिषेकन्तु मर्पिघा । उपqध , पु, (उपसि प्रातर्बुध्यते प्रकाशते। उपस् वासन्त २४ कुम्ननाश ३५ । इति त्रिकाण्डशेय। टतीये दिवसे मुका यथास शोधयेद्भिषक् । +बुध् + का) यमि । इत्यमर । कुशनामा २६ मराप्रिय ३० दिककुत् ३८ दुर्ग ततः शुद्ध विदित्वा घ रोपयेत्तु यथाक्रम । रक्तचित्रक । राचिता इति भाषा । लहन ३६ भूतन्न ४० दासेर ४१ दीर्घग्रीव ४२ उत्कृत्यासावमार्गन्तु परिसाविणि बुद्धिमान् । उपसी, स्त्री, (उप दिवस स्यति दूरीकरोतीति । केलिकीर्ण ४३ । इति हेमचन्द्र । (यथा मनुः क्षारेण वा सावगति दहेद्भुतवहेन वा । उप + सो+क+डीय।) सन्ध्याकाल । इति मे- 81१२०॥ सखोयोनाणसेलेन सेघयेदगुदमण्डलम् । दिनी। "नाधीयिताश्वमारून न रथ न च इम्तिनम् । उपनाा प्रदेशाच मूनक्षारसमन्विता । उषा, स्त्री, (उप+का+टाय।) वाणगजमुता। सा न नाव न खर नाष्ट्र नेरिणस्थो न यानग"" वामनीयौषधै काया परिकाश्च मात्रया") तु घनिराद्धभा-। (यथा, हरिव १७8 । “उष्ट्रयान समागहा खरयान तु कामत"। उष्ट्रिका,स्त्री,(उष्ट्रस्याकृतिरिवावयवो यस्याः। उष्ट्रस्य वाणयुद्दे १२। इति च मनु । ११ । २६) स्त्री वा 1) मत्तिकामाण्डभेदः। (यथा माघे १२।१६। "वाणस्य दुष्टिता कन्या तत्रोषा नाम भाविनो"। उष्ट्रकागड़ी, स्त्री, (उष्ट्रश्व काण्डोऽस्य । शातित्वात् "धूभङ्गविक्षेपविदारितोष्ट्रिका"1) उष्ट्रमार्यो । विस्तृतिस्तु वाणयुद्धशब्दे द्रश्या ।) रात्रि । इति डीप ।) पुष्प नातिभेद । उँटाटी इति ख्याता । इति मेदिनी: वृश्चिकालीरक्षः। इति राज- मेदिनी ॥ स्त्रीगवी । इति हेमचन्द्र ॥ उखा। स्था तत्पर्याय | रक्तपुष्पी २ करमकाण्डिका ३ रक्ता । निर्घण्टा । लोति यावत् । इत्यमरटीकाया रमानाथ ॥ लोहितपुष्यी ५ कर्णपुप्पीह। यस्या गुणा । उी, स्त्री, (उप + ट्रन् + सीम् ।) मस्तिकामाण्डः । (रात्रिशेष । यथा न्योतिधे। तिक्तत्वम् । उपात्वम् । रुचिकारित्वम् । दो उष्ट्रस्त्री । इति हेमचन्द्र । तस्याः क्षीरगुणाः । "उषा गोधूलियोग वा स्वीकृत्य गमन घरेत्" ।) गहारित्वञ्च । अस्या वीजगुणाः । मधुरत्वम् । कुष्ठशोथपित्ताकपाटोपानाहोदरस्थगन्तुराम- उषा, व्य, (व्योषतीति । उप+क+टाप 1) रात्रि- शीतत्वम्। ग्रीष्मत्वम् । दृष्यत्वम् । सन्तर्पणत्वञ्च । श्वासोल्लासनाशित्वम् । तधिगुणा' । पर्णकुष्ठ- शेष । रायवसानम् । इत्यमरमेदिन्यौ ॥ सा तु इति राजनिघण्ट । कृमिशूलोदररोगनाशित्वम् । कटुत्वम् । खादु- नक्षत्रतेश परिहानिमारभ्य मानोरोदय यावत् उष्ट्रधूसरपछिका, स्त्री. ( उष्ट्रस्य धूसर पुच्छश्व त्वच । तनवनीतगुणाः । विपाके शीतलत्वम् । भवति । यथा,- पुच्छो मनरी यस्या 1) वृक्षविशेषः । इति रत्न लघत्वम् । प्राकृमिकपासवातविषनाशित्वञ्च । "ब्ध स्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारका या माना । विचिटीइति भाषा। सतगुणाः । मधुरत्वम् । विपाके कटुत्वम् । वत् । तेज परिहानिरुषा भानोरोदय यावत्" ॥ उष्ट्रपादिका स्त्री, (उद्स्य पाद इव पादो यस्या ।) शीतलत्वम् । कुष्ठतमिविधवातकेमगुल्मोदरना- इति तिथितत्वे वराहवचनम्॥ वृक्षविशेष । मदनमालीति ख्याता । तत्पर्याय । शित्वच। तमासगुणा । शिशिरत्वम् । विदोष- उषाकल , पु, (उघाया कलो यस्य ।) कुक्कुट । इति । शातभीर २ मद्रवही ३ भूमिमत्ता 8। इति शममत्वम् । लघुत्वम् । वारिप्रदत्तम् । यचि. विकाण्डशेष । रत्नमाला। कारित्वम् । मधुरत्वम् । वीर्यवईमत्वञ्च । इति उपापतिः, पु, (उधाया पति ।) अनिराद्ध । स तु ' उष्ट्रशिरोधर, सी, (उष्ट्रस्य शिरोधर ग्रीवा इव स्या राजनिघण्ट । (घस्या दुग्धगणा यथा,- कामदेवपुत्र । इत्यमर ॥ (एतत्कथा वाणयुद्धशब्दे कृतिर्यस्य ।) मगन्दररोगविशेष । तस्य लक्षणम् । "ईषदूक्षोणालवणमौष्ट्रक दीपनं लघु । "प्रकोपनः पित्तमतिप्रकोपित शस्त वातकफानाइकिमिशोथोदराशंसाम्"। करोति रतां पिडकागदागताम् । इति वैद्यकचक्रपाणिष्कृतद्रयाणे पानीयवर्ग। उषारमण', पु, (उपाया रमण 1) अनिरुद्ध । इति तदाशुपाका हिमपूतवाहिनी "धौष्ट्र दुग्ध लघु खादु लवण दीपनन्तथा । इलायुध मगन्दरन्तुष्ट्रशिरोधर वदेत्" । क्रिमिकुष्ठकफानाइपोथोदरहर सरम्"। उषित', त्रि, (उप वा वस + क्त ।) व्युषित । दग्ध । इति निदामम् । (यस्य लक्षण चिकित्साश्चोतवान् इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे द्वितीये भागे । इति मेदिनी। त्वरितम् । इति धरणि । स्थित । वामटे उत्तरस्थाने २८ अध्याये| यस्य मामान्तर- "रूक्ष तथोषण लवण कपस्य मुष्ट्रग्रीव | यथा। निवारण वातविकारहारि। उषितणावीन, वि, (उषिताः स्थिता गावो यत्र ।) "पित्तादुष्ट्रयीवावदुष्क्रिता। लघप्रशस्त कटुक छमीयां याशितङ्गवीन । यत्र पुरा गावो भोजिता । रागिणी तनुरुमाझ्या घरधूमायनान्विता"। शोकार्णिमामौद्रपयोऽनुकूणम्"। इत्यमरटीकाया रमानाथः। "उद्रग्रीवस्तु पित्तन"। इति हारीते प्रथमस्थानेऽयमेऽध्याये। "ग्निना वा भिषक् साधुचारेणेवोट्रकन्धरम्" "स्वोश क्षीरमुद्रीणामीषद् सक्षवल लधु । 1 - - मशव्या ।) इति विकाण्डशेष । उपोर, सो, (उम् + कीरच्।) उशीरः । वीरण- मुलम् । इत्यमरटीकायां रायमुकुट ।

·उष्णो "नेमामवातमेदोन वस्तिशोधनदीपनम् । कासश्वासज्वरान् इन्ति पीतमुष्णोदक निशि" इति भावप्रकाशे प्रथमखण्डम् ॥ * ॥ यथोष्यो- दकस्य लक्षणं गुणाश्च । "क्वाथ्यमानन्तु निर्वैगं निथ्यो निम्मनन्तथा । धविशिय यत्तोय तदुग्णोदकमुष्यते । ज्वर-कास-कफ-श्वास वात-पित्ताम-मेदसाम् । नाशनं वस्तिसंशोधि पथ्यमुणोदकं सदा । पथ भेदे जलस्य पाकभेदः । यदाह, वियादशे, सलिलं ग्रीप शरदि शस्यते । "हिमेऽईशेषं शिशिरे तथा वर्षावसन्तयो" ॥ धन्ये तु। । २७७ उष्णो प्रसं वातकपानाइक्रिमिशोधोदरासाम्"। उष्णागमः, ए, (उपास्यागमो यस्मिन् ।) ग्रीष्मकालः। इति परके सूचस्याने सप्तविंशेऽध्याये । इत्यमर.1 "हलो नवयं किञ्चिदौष्ट्र खादुरसं लघु । उणाभिगमः पु, (उष्णस्यातपस्याभिगमो यत्र ।) शोफगुल्मोदराशीन कृमि-कुछ-विधापहम्"। ग्रीष्मऋतु । इति शब्दरत्नावली। प्रति सश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याय. ) उष्णासह' पु, (उष्ण यातप यासह्यते यत्र | उष्ण+ उम्बा, ई, (उम दाहे + "इपिलिदोडष्यविभ्योनक' या+सह+घच् ।) हेमन्तऋतु । इति राण- ।१२। इति उवादिसूत्रेण नक् ।) ग्रीष्मऋतु' । निर्घण्टः ॥ (उष्णासद्यकारिणि, त्रि.) तत्पर्यायः । यीमा २ उष्मकः३ निदाघ' 8 उष्णो- | उविणक, [[] स्त्री, (उत् + निह + छिन् । निमा- पगमा उखागमाई तप७। इत्यमरः॥ धा तनात् उपसर्गान्तलोपः पत्वं च ।) समाक्षर- वपः। इति हेमचन्न। (यथा, सुश्रुते चिकित् छन्दः । (यथा छन्दोमना,- बिनमाने २० अध्यायः । "उक्यात्युक्था तथा मध्या प्रतिष्ठान्या सपूर्विका। " उमे वसन्सेध कामंग्री तु शीतलम्"। गाययुष्णिगनशुप् च रहती पटिरेव च । अषित सीपगिङ्गाकोऽपि दृश्यते । उष्णिक सप्ताक्षरा रत्तिः। सा च विधा मधुमती- यथा महामारवे सवर्तमयत्तीये ।१४ ।। कुमारणलिता-मदलेखामेदात् । उदाहरणपूर्वक "नान शिशिरस्तत्र न वायुन छ भास्कर"। तलक्षणं यथा तव । “ननगि मधुमती"। बमिः। सूर्यः । यथा, मनु ११ । ११ । "रविदुहिटतटे वनकुसमनतिः । "सोपवि भीवे वा मारवे वावि वा शम्"। व्यधित मधुमती मधुमथममुदम्" ॥ १ ॥ ("उपादित्ये मेघेच वर्षति" इति तट्टीफायर्या "कुमारललिता जसगा"। कुखुकमष्टा ।) पलाण्ड । इति राजनिर्घण्ट ! "मुरारितनुवती कुमारललिता सा | उन्नदोहयाला.। पित्तवलकारित्वम्। मधु प्रजेणनयनाना ततान मुदमुचः ॥२ ! खम् । वावलेपनाशित्वञ्च । इति राजवल्लमः ॥ "मसगौ स्याम्मदलेखा"1) "रको वाजविरामात् उपाः, भि, (उ+गक ।) निरालस्यव्यक्तिः । तत्प कुम्भीन्द्रान्मदलेखा। लमाभून्मुरशत्रो कस्तूरी- याया। दक्ष र धतुरः३ पेशतः 8 पटुा५ सूत्थान रसघर्धा": ६ । इत्यमरः। घशीवः। इति मेदिनी । (यथा उष्णिका, स्त्री, (पल्पमन्नमस्याम् । ब्राह्मणकोष्णिके मनुः।३।२७॥ सहायामिति कन् । निपातनादनशब्दस्योष्णा- "यावदुमा मवत्यानं यावदनाति वाग्यत'') देशः ।) यवागुः । इत्यमरः ॥ याउ इति भाषा । उपका, , (उणं करोतीति । उष्ण+शीतोष्णाभ्या उष्णीयः,पु, स्ली, (उष्णामीयते हिनस्तीति । ईघ गति- कारिणीति कन् ।) यीमकाण | चंक्रमादिः । हिसादर्शनेषु । गुपधेति कः । शकग्ध्वादिः ।) इति धरणी: (घर । इति पाणिनि. ५ । शिरोवेधः । इत्यमरः पाग इति भाषा| यस्य २।१) गुणाः । केशचक्षुरायुद्धकत्वम् । धूणिशीतोरण- उम्णका, भि, (उच्णं कार्यमस्य । उष्ण+कन् ।) निवारकवच । इति राजवल्लम यथा। क्षिकाही । चातुरः। इदि मेदिमी। प्रणतः । "उष्णीय कान्तिकृत् केश्य रजोवातकफापहम् । इति घरमो। क्रोधोद्दीप्तः इति पाणिनि लघु चेच्छस्यते यस्मात् गुरपित्ताक्षिरोगकृत्"। ५.२।०२) इति भावप्रकाशः किरीटः। (यथा, महाभारते उथनदी, स्त्री, (उया नदी) वैतरणी नदी। सौमनधोपाख्याने ३ । २१ । २8 । उधरमिः, एं(उच्णा रममयो यस्य ।) सूर्य: । धर्क "विशीर्यमणिनोग्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूढज" । रहा। इत्यमरः। (यथा, कुमारे २१ २५ । रजोऽवश्यायसू-शहिमानिलनिवारण । "इवेरगुप्ता दिशमुष्णरौ प्रतिश्यायशिरप्शून-हरचोष्णीषधारणम् । गन्तुं परसे खमय विलस्थ्य" ) इति वैद्यवचक्रपाणिकृतद्रष्यगणे गुणानां क्रिया- उपवारणा, पु, सी, (उामासप वारयति । उन्ना + भिधानादिवर्गे। र+विच्+युट) छत्रम् । इति हारावली । "माणवारं म्गावर्ण तेजोवलविवर्धनम् । (बघा, कुमारे५ । ५२। पवित्र केश्यमुष्णीषं वातातपरजापहम्"। “यदर्घमम्मोममिवोधवारखं इति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने २४ घध्याये ।) अतं तमासाधनमेवया वा"। पिकान्तरम् । इति मेदिनी। छमशम्देऽस्य मुसादिकं ज्ञेयम् ।) उष्णोदक, स्ली, (उपाच तत् उदकश्चेति ।) तप्तजलम् । उबवीनी, (उधमुग्र वीप्यं यस्य ।) शिशुमारः। काथ्यमानपादावशेषा वशेमपादहीनं जलम् । इवि मचक्रावीलतेगोयुक्तरवादिः । (प्रध. वदिधिर्यथा। समीर्थयुके, चि।) "धरमेनाशशेषेण चतुर्थेनाइकेन बा। उसा, सी, (जब्बतेपो यथा। उस बधे+मा+ अथवा कयनेनैव सिद्धमुष्णोदकं वदेत्" । टा।) स्वाधिना सन्ता। पित्तम्। इति बस्य गुणा | सदा पथ्यस्यम् । कावन्परविबन्ध- रामनिहा [रमचन्नः। कफवाताममेदोमाशित्वम् । दीपमत्वम् । वस्ति- उपांशा, 8, (उबा भको यस ।) सूर्यः । इति शोधनत्वप। "निदाघे त्वईपादोनं पादहीनन्तु भारदम् । शिशिरे च वसन्ते च हिमे चार्डावशेषितम् । घटमांशावशेषन्तु वारि वर्षास शस्यते । इति केचिदुधाः प्राइजटागमदर्शनात्' । केचित्त। "वसुष्वग्नेघु वाणेघु वेदेषु त्रिषु पक्षयो । एकभागावशेष स्यादम्बु वर्षादिषु क्रमात्" : यव दोषाणा यथोल्वणता हीनता वा तथा व्यवस्था कल्पनीया । "तत्यादहीन पित्तनमईहीनन्तु वातनुत् । त्रिपादहीन लेभन्न सग्राह्यग्निप्रद लघु" । * ॥ त्रिपादहीनस्य तन्त्रान्तरे धारोग्याम्बुसहा । तस्य लक्षणगुणा । "पादशेषन्तु यत्तीयमारोग्याम्ब तदुच्यते । धारोग्याम्बु सदा पथ्य कास-श्वास-कफापहम् । सद्यो म्परहर ग्राहि दीपनं पाचन लघु । थानाइपाण्डशूला गुल्मशोथोदरापहम्" : इति भावप्रकाशे मध्यमखण्डम् ॥ रात्री उष्यो- दकपानगुणा । श्लेष्मसातभेदकत्वम् । भारताप. कर्षित्वम् । वासु वजीर्णजारकत्वञ्च । "तत्पारधीनं वातघ्नं मध्यहीन तु पित्तनुत् । कफन्न पादशेषस्थ पानीय लघु दीपनम्" । इति रागनिर्घण्ट । ("परदीह तथा ग्रीष्मे काथे पादावशेषितम् । शिशिरे च वसन्ते च कुर्यादीवशेषितम्"। विपरीतन्तुं दृष्ट्वा प्रारषं वाईभागिकम् । वाथ्यमानञ्च निर्बेग निष्फेम निर्मलञ्च यत् । पीवशिएं भवति तदुष्णोदकमुच्यते । सत्पादहीम वातनचाई पित्तविकारभित् । कफन पादशेषन्तु पानीयं बघ पाधगम्" 1 "दिवसे क्वधितं तोयं रात्रौ तहगता अनेत् । रात्रौ पटतन्तु दिवसे गुरुत्वमधिगच्छति" । इति हारीते प्रथमस्थाने ७ अध्याये । "दीपनं पाचनं कण्यं लघूष्णं वस्तिशोधनम् । शिकाध्नामानिलश्लेष्म सद्य शुद्धे नववरे। कासामपीनसश्वासपार्श्वचक्षुच शस्यते" "बनमिस्यन्दि लघु च वोयं कथिवशीतलम् । पित्तयुक्त हितं दोषे युधित वनिमदोषवत् । इति वामटे सूचस्थाने ५ अध्याये। "कपमेदोऽनिनामन दीपमं वस्तिमोधनम् । ।

·लघु ॥ " इत्यमर ॥ २७८ उसा जढ़ जनं श्वास-कास ज्वर-हर पथ्यमुणोदकं सदा । उघ इर् यः। इति कविकल्पद्रुमः । (मादि-परं- ऊका, स्त्री, (वह + क्त+टाप् ।) भार्या । इति यत् काथ्यमान निवंग नि फेन निर्मल सक-सेट ।) खादिः । इर् यौहत् यौहीत् । हेमचन्द्रः।(विवाहिता कन्या । यथा,- चतुर्भागावशेषन्तु तत्तोय गुणवत् स्मृतम् यद इइ पधः । इति दुर्गादासः । "ऊफानूप्समवायेऽनूव प्रथम धनहारिणी"। न च पर्युषित देय कदाचिहारि जानता ! उहानः, , देशविशेषः । इति भूरिप्रयोगः । इति स्मृतिः।) यस्तीभूत कफोत्ले शि न हित तत् पियासवे । ऊत, घि, (वे + क्त I) तन्तुसन्ततम् । वत्पर्याय । मद्यपानात् समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा ॥ ऊ स्यूतम् २ उतम् ३ । इत्यमर ! कापड़ वोना इति सन्निपातसमुत्थे च तशीत प्रशस्य ते'। भाषा । (प्रथितम् । अव + । वरत्त्वरेत्यूट ६ । इति मुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये ।) ऊ, दीर्घाकार । स च षष्ठखरवर्णः । व्यस्य उचा 8 | २० | रक्षितम् ।) तमुवाच भगवानात्रेयो चरितस्य कायसमुत्यान रणस्थान प्योछ । (“उपूपध्मानीयानामोछौ”। ऊति , स्त्री, (घव्+क्तिन् । ज्वरत्वरेत्यूट । ६ 18 | देश-कालानमिसमीक्ष्य मानार्थ पानीयमुघा स च (हिमानत्वात् ) दीर्घः (विमानत्वात् ) २०) रक्षणम् । (+क्तिन् ।) स्युतिः । इति प्रयच्छन्ति भिषन । ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थ प्रायो जुतश्च भवति । (प्रत्येक उदात्तानुदात्तसरितभेदात् मेदिनी । वोना सेलाइ इति भाषा | क्षारणम् । भेषजानि चामाशयसमुत्थाना विकाराणा पाचन विविधोऽपि प्यनुनासिकानुनासिकमेदात् षड् इति शब्दरत्नावली। जवनम् । इत्यमरटीकाया वमनापतर्पणानि शमनानि भवन्ति पाचन विधोऽमि भवति । खामी। लीला । इति श्रीभागवतम् । (कर्तरि पानीयमुया तस्मादेतज्ज्वरितेभ्य प्रयच्छन्ति भि "स्वराणामूमणाश्चैव विरत करण सतम्"। क्तिचि । रक्षाकों। यथा, ऋग्वेदे। 8181२॥ घनो भूयिष्ठम् । तयेषा पोत वातमनुलोमयति इति शिक्षावचनात् ध्यस्योच्चारणे विचार थान "उयथ्यन्तम् माध्वी दसा न ऊती"। कम्मणि ध्यमिमुदर्यमुदीरयति । क्षिप्र जरा गच्छति न्तरप्रयत्न विरत जिक्षायादे स्पर्शनामाव । तिन् । पुराणस्य दशविधलक्षणमध्ये कम्मवासना- श्लेष्मागच्च परिशोषयति खल्पमपि च पीत टयणा- यदुक्त तत्रैव “यचोऽस्पृशायणस्वीषत् नेम रूपो लक्षणमेद । यथा, भागवते । २।२०-१४ । प्रशमनायोपपद्यते तथा युक्तमपि चैतन्नात्यर्थात-। स्पृया शल स्मृता" । इति । ) श्रीशुक उवाच । सन्नपित्ते न्वरे सदाहभ्रमप्रलापातिसारे वा "शाकुन्दसमाकार ऊकार परमकुण्डली । "बन सगी विसर्गश्च स्थान पोषणभूवयः । प्रदेयमुष्णेन हि दाह-भ्रम-प्रलापातिसारा भूयो-' पञ्चप्राणमय वर्ण पञ्चदेवमय सदा ॥ मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुधिराश्रयः । ऽभिवईन्ते शीतेनोपशाम्यन्तीति" । पञ्चप्राणयुत वर्ण पीतविद्युल्लता तथा । दशमस्य विशुद्ध्यर्थ नवानामिह लक्षणम् । इति चरके विमानस्थाने ३ यध्याय ॥) धम्मार्थकाममोक्षच सदा सुखप्रदायकम्" । वर्णयन्ति महात्मान श्रुतेनार्थेन चानसा । घणोपगम , पु, (उद्या उपगमो यत्र ।) ग्रीष्मकाल । इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ तस्य ( वशीयमाषायाम् ) भूतमात्रेन्द्रियधिया अन्म सर्ग उदाहतः । । लेखनप्रकारो यथा, प्रक्षणो गुणवैषम्यात् विषर्ग: पौरुषः स्मृत । उपप, पु, (उप + मक् । ) ग्रीनकाल । वसन्तकाल । "तद्रूपाधोगता रेखा कुजिता वामतः शुभा" । स्थिति कुण्ठविजय' योषण तदनुग्रहः। इत्यगादिकोष । उयण । क्रोध । तपा पूर्वोक्तोकाररूपा। मन्वन्तराणि सद्धम्म ऊतयः कम्मवासना" उनक, पु, (उम + कन्।) ग्रीष्मऋतु । इत्यमरः । "तिष्ठन्ति तासु रेखास यमामिवरणा प्रमात् । "कर्मवासना ऊतय"। इति पूर्णिकाटीका ।) उमा, [न् ] पु, ( उम्+मनिन् ।) ग्रीनकाल । अधो गामिनी मात्रा लक्ष्मीर्वाणी च सा स्मृता"। ऊधः, [स् ] सी, (उन्द + असन् । ऊधसो नसिति उत्ताप । इत्यमरटीकाया नीलकण्ठ । इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ तस्य नामानि यथा, निर्देशात् ऊधादेशः । ) यापीनम् । इत्यमरः । (यथा कुमारे । ५ । २३ ॥ "ऊ कण्ठको रति शान्ति क्रोधनो मधुसूदन । गाएर पालान् रवि भाषा। (यथा महा- "तपात्यये वारिभिरक्षिता नवै- कामराज कुजेशश्च महेशो वामकर्णकः । भारते । चैत्ररथपर्वणि । १।१७६ । १३ ॥ (वा सहोमाणममुञ्चटूर्द्धगम्"। व्य/शो भैरव सूमो दीर्घघोणा सरखती। ("मण्डूकने खाकारां पीनोधसमनिन्दिताम्"। "उमा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्युमणा विना । विलासिनी विघ्नकर्ता लक्ष्मणो रूपकर्षिणी। "यदेव स्त्रियै स्तमावाप्यायेते ऊध पशूनाम्" । तसात्पित्तविराद्धानि त्यजेत्पित्ताधिकेऽधिकम्" । महाविद्येश्वरी षष्ठा पण्डोभू कान्यकुनकः'। इति प्रातपथमाझणे । २ । ५।१।५३) इति वामटे चिकित्सास्थाने १म अध्याये ।) इति तन्त्रम् ॥ (माटकान्यासेऽस्य वामकर्णे उधस्य, सी, (ऊधसि भवम्। ऊधस् + यत्।) दुग्धम्। उमागम, मु, (योषतीति उपमा । यागछतीति प्या न्यस्यतया तदाख्ययाप्यमिधानम् । यथा, माटका इति हेमचन्द्र। गम । उमा प्यागमो यत्र । ) ग्रीमकान । इत्य न्यासमन्ते "उ नमो दक्षिणकर्णे ऊ नमो वाम- ऊन,त् क परिहाने । इति कविकल्पनमः । (बदन्त- मरटीकाया रायमुकुट । कर्ण" | अनुवन्धविशेषः । यथाह कविकल्पद्रुमे । सुरा-पर-सक-सेट।) दीर्घादिर्दन्योपधः। तथा उस , पु, (वस + "स्फायितश्चिवश्विशकिक्षिपीति” । "उ क्वावेभूस्तु वेटकः। तेन सिधू शास्त्रे इत्यस्य च। “क्षोममासु हदय न यदूमा रागरडिमकरोन २ । १३ । उणादिसूण रक ।) व्य । (यथा, लुखि कृते व्यसेधीत् यसत्सीत् इति स्यात् । ) यदूनाम्"। इति माघयमकम् । परिहान न्यूनक्रिया। ऋग्वेदे । ६ । १२ 1 8 1 "वन्वन्क्रत्वानार्वोस पि- ऊ, व्य, (वेश् + क्विम् ।) वाक्यारम्भ । रक्षा। धनु ऊनयति पणिक खणे प्रथमपरिमाणात् । परि- तेव" । "उस उषम"। इति भाष्यम् ॥) रश्मि । कम्पा । इति मेदिनी ॥ (सम्वोधनम् ।) माणमात्रेऽयमिति केचित् । मा भवान् ऊनिमत् । इति मेदिनी । (यथा रघु | 8। ६६ । ऊ, ए, (अवति रक्षतीति । व्यव+किम् । ज्वरत्वरे. ऊनधोधिस् हित्वे स्वस्थानमेव नास्ति चतो "परखैरिवोदीच्यानुवरिष्यन् रसानिव" | त्यूट । ६।४।२०) महेश्वरः । इति पुरषोतम । माग्लोपित्वमिति सन्देहनिरासार्थमा। धोने- लतामेद । सूर्य । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ५८ 191 चन्द्रः । इति शब्दरत्नावली ॥ (रक्षाकर्तरि, त्रि) दनुबन्ध ज्ञापकवलात् दित्वात् प्राक् प्राप्तो "मित्रासो न ददुरासो व्यग्रे”। “वसति नभ- ऊ, त्रि, (उपते स्म। वह + 1) विवाहित । खो पग्लोपित्वाम्न स्यात् । इति दुर्गादास । इति स्मृति ॥ सीत्युस सूर्य" । इति भाष्यम् । पश्चिमीपुत्त्रो। ऊन, त्रि, (बवतीति । धव+ "इपिग्निदीडष्य- यथा तत्रैव | 8 | 8५। ५। ("मार्यो तमवज्ञाय तस्थे सौमित्रयेऽसको"। विभ्यो नक्" ।३।२। इति उणादिसूत्रेण नम् । "मय उसा जरन्ते प्रतिवतोरश्विनौ" :) इति भट्टिः। 8 ! १५.) कृतवहन । "ज्वरत्वरेति" । ६8 । २० उट्। सर्वखे तु ऊन- यतेल्नमिति साधितम् ।) होमम् । न्यूनम् । उखा, स्त्री, ( उस + टाम् । ) पर्जुनी। गाइ इति ऊकाटः, त्रि, (उको धृतः करटो येन ।) कवध. धारी । तत्पर्याय । सनद २ वम्मित' ३ सन । ("ऊन न सत्वेष्वधिको नयाधे"। इति रघुः ।। भाण । उपचित्रा । इन्दुरकाणीति भाषा । इति दशितः ५ । इत्यमर । १४ ॥ तत्रैव ।१९।। मेदिनी ॥ (सरमी गौ । इत्युणादिकोष' :) - ·. । २७९ जरु ऊरु "किञ्चिदूनमनूनः शरदामयुत ययौ"। भगुवशीय ऋषिभेद । स च बौद्ध इति नाम्ना मात्र साधयेत् ॥ * * "ऊनदिवार्षिक प्रेतं निदध्युन्धिवा वहि"। अथोरस्तम्भस्य चिकित्सा । ख्यातः । तस्य जन्मकथा ब्यौर्वशब्दे द्रश्या ।) इति मनुः । ५। ६८०) ऊरुपवा, [न् ] यु, ली, (जरो पर्वेद ।) जानु । "नेहाटक्साववमन वस्तिकमविरेचनम्। वर्जयेदाच्यवाते तु यतस्तैस्तस्य कोपनम् ॥ ऊनविशः, त्रि, ऊनविंशते' पूरण । यथा,- इत्यमरः हॉटु इति भाषा । "तिथ्यगवेदेकदशोनविश- ऊपरी, व्य, (ऊर+रुरी 1) विस्तार' । अङ्गी तस्मादत्र सदा कार्य स्खेदन घनरूक्षणम् । भैकादशाहादाविशसख्या । कार । इति भरतो दिरूपकोषश्च । याममेद कफाधिक्यान्माएत नयता समम् । इयोडना सूर्ययुतोड़ना च ऊरुस्तम्भ ,पु, (ऊरू स्तनाति इति जरु+स्तन्म+ यत् स्यात् कफप्रशमन न तु मारतकोपनम् । योगादमूचेद्दशयोगमङ्ग". यण।) उररोगविशेष । यथा। पथोरस्तम्भा तत्सव सर्वदा कार्यमूरुस्तम्भम्य भेषणम् । धिकार तोरस्तम्भस्य विप्रवरसन्निकरनिदान- इति व्योतिस्तत्वम् । सों रूक्षक्रम कार्य्यस्तत्रादौ कफनाशन | ऊनविशति , स्त्री, (एकेन ऊना विशति ।) एकोन- पश्चादातविनाशाय विधातव्याखिला क्रि। सम्मात्पिपूर्वक लक्षणमाह ! विशतिः। ऊनिश इति माषा । यथा । "ऊनवि "शीतोष्णदवसशुष्कगुरस्निग्धेनिषेविते । भोन्या पुराणा श्यामाककोद्रवोद्दालशालय । शतिदास्यमानपिण्डस्थानानि" । इति तिथ्यादि- माजलेरतम्मासै शाकैचालवणेईिते" । जीर्णाजीणे तथायाससक्षोमस्वप्नजागर ॥ तत्त्वे यामावस्याप्रकरणे ॥ सम्लेममेद पवन साममत्यर्थसञ्चितम् । उद्दालो वनकोदव । ऊम्, व्य (जय्यते । ऊय् + मुक।) रोषोक्ति । प्यमिभूयेतर दोयमूरू चेत् प्रतिपद्यते ॥ "दद्यादास्तूकशाकेन हीनेन लवणेन तु । एच्छा। इति मेदिनी। निन्दा। स्पर्द्धा। इति जीर्णशाल्योदन रूक्षमूरुस्तम्भवते भिषक् । सक्थ्यस्थिनी प्रान्त श्लेष्मणा स्तिमितेन स । रूक्षणादातकोपचेनिद्रानाशादिसम्भव । शुन्दरतावनी॥ तदा स्तनाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ। जम, स्ली, (यवतीति । व्यव + "यविसिविमिशु परकीयाविव गुरू स्यातामतिशयव्यथो । सेहखेदक्रमस्तत्र कार्यो वातामयापहः । घिभ्य कित्" । १।१४३। इति उनादिसूत्रेण ध्यानाष्ट्रमईस्तैमित्यतन्द्राच्छाधिज्वर । प्रतारयेत् प्रतिसोत' सरित शीतलोदकाम् । सरच विमल शीत स्थिरतोय पुन. पुन । मन् । कित् ऊठ च ।) देशविशेष । इति सयुतौ पादसदनकृष्ठोद्धरणसुप्तिभि । सिद्धान्तकौमुदी॥ तमूस्तम्भमित्याहुराप्यवातमधापरे" ॥ मूलैर्वा वाभिगन्धाया व्यथवार्कस्य कारयेत् । ऊय, ई रु सेवने । तन्तुसन्ताने इति यावत् । जीर्णागीणे किचिजीर्ण किञ्चिदजीर्ण तस्मिन् गाळमुत्सादन वैद्य उरुस्तम्भे सवेदने । इति कविकल्पद्रुमः (मादि-ध्यात्म सकं सेट ।) भोजनमित्यर्थ । अतएव दृबलेन जीर्णाजीर्ण त्रिफलाग्रन्थिकव्योपचूर्ण लिह्यात् समाक्षिकम् । दीर्घादिः । सेवनमिह पिव्युतन्तुततावित्यस्य समन्नत इति पठितम् । तत्र शीतादिभिर्निधे ऊरस्तम्भविनाशाय पुरं मूत्रेण वा पिवेत् ॥ रूपई ऊत । उ ऊयते पट सौचिक । इति वितै क्त । सक्षोभेण सञ्चलनेन । स्वप्नेन दिवा। नागर पिप्पलीञ्चापि गुग्गुलु वा शिलाजतु । दुर्गादास । जागरणेन रात्रौ। यभिभूय दूषयित्वा । इतर ऊरुस्तम्भी पिवेगमूत्रद्देशमूलीरसेन वा" । ऊररी, व्य (ऊय+वाहुलकात् ररीक् ।) विस्तार दोष पित्तम्। स्तिमितेन प्राण द्रुतेनेति यावत् । इत्यूरस्तम्भाधिकारः । इति भावप्रकाशा ॥ अगीकार । रति भरतो दिरूपकोषश्च ॥ न तु घनेन। एवविधेन मेमणा । स पवन । अपि च । ऊरव्यः, पु, (ऊरोति । ऊर + शरीरावयवात् । तदा ऊरू स्तनाति तेन म्तम्भेन । अचेतनौ शून्यौ। "त्रिफला चित्रकं चित्र तथा कटुकरोहिणी । यदिति यत्। वैश्यस्य ब्रह्मण उरोतित्वात् परकीयाविव यक्रियावित्यर्थ । ध्यान समूख्ता । ऊरुस्तम्भहरो ह्येष उत्तमन्तु विरेचनम् ॥ तथात्वम् ।) वैश्य । इत्यमर । (यदुक्त यजुषि पादसम्बन्धिनीभि सदनकृच्छ्रोइरणमप्तिभिश्च हरीतको पहनावेर देवदारु च चन्दनम् । 1 ३१ । ११॥ सयुक्तौ। प्यय सुश्रुतेन महावातव्याधिषु पठित : काथयेच्छागदुग्धेन व्यपामार्गस्य मूलकम् ॥ "ब्राझणोऽस्य मुखमासीत् वाहूराजन्यः कृत । प्रायूपमाह। जहालमूरुस्तम्भ सप्तराचे तु नाशयेत्” ॥ * ! ऊरूतदस्य यत् वैश्य पद्भ्यां शुद्रोऽजायत" इति।) "प्राग्रूप तस्य निद्राविध्यान स्तिमितता ज्वर । इति गागडे १८७ व्यध्याय ॥ ऊरी, व्य (ऊर + पाडलकात् रीक।) विस्तार । रोमहर्षोऽरचिश्चर्दिर्जनोर्वा सदन तथा" ॥ ("एफ उरुस्तम्म इति चामविदोषसमुत्थान" वगीकार । इत्यमर । (यथा हितोपदेशे वि तस्योपश्यमाह। इति चरके सुने जनविशोऽध्याय । ग्रहे । “ऊरीकृत्य प्रस्थित "1) "वाताश्विामिर ज्ञानात्तत्र स्यात् स्नेहनात् पुनः । यस्य सकारणलक्षणसम्प्राप्तिचिकित्सितानि यथा, ऊरीकृत , घि, (ऊरी+++क्त ।) व्यङ्गीकृत' | पादयो सदन सुप्ति कृत्रादुद्धरण तथा। "श्रिया परमया बाझा परया च तप यिया। विस्तृत । इत्यमरः । जसोरग्लानिरत्यर्थ शश्वदादाह वेदना । यहीन चन्द्रसूर्याभ्या सुमेरमिव पव्वतम् । ऊर, पु, (उप्यते प्याच्छाद्यते इति । ऊर्ग + पदश्च व्यथते न्यस्त शीतस्पर्ण न वेत्ति च॥ धोईतिस्मृतिविज्ञान ज्ञानकीर्तिक्षमालयम् । (जर्णोतेर्नुलोम ।१ । ३१ । इति उणादिसूत्रेण संस्थाने पीड़ने गत्या चालने चाप्यनीश्वर । प्यग्निवेशो गुरु काले सपाय परिएयवान् । कर्मणि कु नुलोपश्च ।) जानूपरिमाग । उरत् प्यन्यनेयौ हि समयावूरू पादौ च मन्यते" ! भगवन् । पञ्च कम्माणि सनस्तानि एयक्तथा। रति भाषा | तत्पर्यायः । सथि २ । इत्यमर ॥ धन्यनेयौ व्यन्यपुरुषचाल्यौ भवत इत्यर्थः । यज्ञा निर्दियान्यामयानान्तु सयामेव भेषणम् । (यथा, साहित्यदर्पणे। नात् प्यनिश्चयात् स्तम्भ-मुत्ति-कम्पादि-दर्शनेन ! दोयमोऽस्वामय कश्चिदयस्यैतानि भियग्वर।। "भुवनधितये न विभर्ति तुलामिदमूरुयुग न वातशडिभि वातव्याधिपतिमि तब उरुस्तम्भ। न स्युः शक्ता निशमने साध्यस्य क्रियया तस । घमूरदृश"। स्नेहनात् खेहादिना खेहन्या चिकित्सया। पाद प्यस्यूझम्तम्म इत्युक्ते गुरगण तस्य कारणम् । "भुशमूर्टोरवाडल्यादेकोऽपि धनदानुश सदनादय ऊरमनोपमत्वात् ते विकारा स्यु । सलिका मेघन भूय एएम्तेनाब्रवीगर": इति रघुः । १२ । तथा मनु ।१ । ३१ । मनोरुग्लानि जद्दोार्गमनादावशक्ति । प्यादा निदान सन्माप्तिलक्षणे च यथा । "लोकानान्तु विरार्थ मुख्वाइपादत" :) हवेदना पहारेन सह वेदना !! "स्निग्धोयालशीतानि भोर्णामी समग्रतः । उरज पु, (ऊरोयते इति । ऊर+जन् +31) उरुस्तम्भस्यारिए लक्षणमाए । मयमुकदधिक्षीगत्युग्रानृपौदफामियै । वैश्य । स तु प्रमाण उभ्या जात' । यमर ! "यदा दाहार्तितोदाती वेपन पुरधा भवेत् । पिण्यापनमद्यातिदिवास्वप्नप्रभागरे । (यथा, विष्णुपुराने। १।६।। उगतम्मखदा हन्यात् साधयेट्न्यथा नवम्" ! लानाध्यगनायासमययेगविधारणे : रजसा तमसा पप समुदितास्तथोरगा"। पन्यथा दाहाद्युलोमहवरहित तमपि नवनुत्पन्न- सेहाचामचिनकोठे वातादीन् मेदसा सद। - " ·.. भारते ।) २८. जरु ऊर्जः अर्धा सवाशु गौरवादूरू यात्यधोगैः शिरादिमिः ॥ सक्षौर मात्रया तच्चाप्यूरुस्तम्भादित पिवेत्" । "पूजित शनं नित्यं बलमूनच यति" ! पूरयन् सक्थिशहोरदोषो मेदोषलोत्कटा । इति कुछाद्य तेलम् ॥ * ॥ "यस्मात् पूणितमन्नं सामर्थ्य वीम्यं च ददाति":) प्पविधेय परिस्पन्द जनयत्यल्पविक्रमम् । "पलाभ्या पिप्पलीमूलनागरादएकट्सर । इति कुलकमट्ट) कान्तिकनामसवत्सर । महासरसि गम्भीरे पूर्णेऽम्बु स्तिमित यथा । तैलप्रस्थः समो दधा म्टभ्रस्यूरुग्रहापहः" । (खारोधिषस्य मनो पुत्त्रभेद' । यथा इरिव तिष्ठति स्थिरमक्षोभ्य तहदूरगतः कफर। इति व्ययकदर तेलम् । * ७/१॥ गौरवायाससवोचदाहरुक्सप्तिकम्पनः । "इत्यभ्यन्तरमुद्दियमूरुस्तम्भस्य भेषजम् । "प्रथिवञ्च नभस्यय नम ऊर्जस्तथैव च । भेदस्फुरणतोदेश्च युक्तो देह निहन्त्यसून् । मेमणः क्षपणन्त्वन्याय प्रणु चिकित्सितम्। खारोचिषस्य पुत्लास्ते मनोरतात महात्मनः" । गरा सभासमेदको वातपित्तेऽभिभूय तु । वस्नोकरत्तिकामूल करक्षात् सफलत्वचम् । स्त्री, हिरण्यगर्मकन्या । यथा, हरिवशे ०१७ । स्तम्भयेत् स्यैर्यशैत्याभ्यामूरास्तम्भस्ततो मतः" । इएकाना ततञ्चूर्णैः कुर्यादुत्सादन भृशम् । "हिरण्यगर्भस्य सता ऊर्जा नाम सुतेजसः ।) पूर्वरूपाणि यथा । मूलैर्वाप्यश्वगन्धाया मूरकस्य वा मिषक् । ऊर्जखमः, त्रि, (पतिशयितः ऊर्जा बल पखा- "प्रायूप ध्याननिद्रातिस्तैमित्यानोचकज्वराः । पिनुमईस्य वा मूलेरथवा देवदारण' ! स्तीति । ऊर्मस्+न्योसातमिसेति वल ।) रोमहर्षश्च छवि जवाः सदनन्तथा" ! क्षौद्रसर्पपवल्मीकम्मत्तिकासयतैर्भिषक् । पतिशयबलवान् । इत्यमरः। ("ऊखन इति- प्यन्यदत्रैव प्रागक्तम् । गामुत्सादन कु-दूरस्तम्भे प्रलेपनम्" । तुरङ्गमेतत्" । इति भट्टिः । । । ५५ । “भोलार- चिकित्सा-यथा । "प्योनाक खदिर विल्व इत्यो सरलासनी । मूर्जवलमात्मदेहम्"। इसि रघु' । २ । ५०३) "तस्य न मेहनं कार्यं न परितन विरेचनम् । यमिमाथाकीशिय॒श्वदष्ट्रासरसा“कान् । उर्जखि, [ न् ] की, (ऊर्जम् +विनि । ) असार- न चैव वमन यस्मात्तनियोधत कारणम् । तर्कारी नक्तमालच जलेनोत्काथ्य सेचयेत् । विशेष । तम्य लक्षणम् । साहवारवस्वमिधा- सुद्धये श्लेष्मणो नित्य खेहन वस्तिकाम्म च । प्रलेपो मूत्रपिटेर्वाप्यूरुस्तम्भनिवारण । नम् । तथा घोक्तम् । ऊखि रूपाकारम् । तत्स्थस्योद्धरणे चैव न समर्थ विशोधनम् । कफक्षयार्थ व्यायामेवेनं शक्येषु घोत्रनेत् । तस्योदाहरण यथा । "प्रचपलमगुर मरास- मेष्मस्थानगत लेमा पित्तश्च वमनात्सुखम् । स्थलान्याफ्रामयेत् कल्य शर्कराः सिकतास्तथा। हिष्ण जनमसमानमर्जितम् विवर्थे। छतवस- हर्जुमामाशयस्थौ च ससनात्तावुभावपि ! प्रतारयेत् प्रतिसोतो नदी शीतजलां शिवाम् । तिमिवार्णवोपकण्ठे स्थिरमतुलोनतिमूतुझमे. पक्कापायस्थाः सर्वेऽपि वस्तिभिमूलनिर्णयात् । सरच विमल शीत स्थिरतोय पुन पुनः। घम्" इति भट्टिः। क्या न त्वाममेदोभ्या तव्या अहोरसंस्थिताः तथा विश्वस्य कफे शान्तिमूल्यहो व्रजेत् । ऊर्जखी, [न् ] त्रि, (पतिशयित उ! बलमस्या वातस्थाने हित शेत्यात्तयोस्तम्भाच्च तद्गता । लेमण क्षपण यत्स्यान्न च मारतकोपनम् । स्तीति+ऊस+विनि।) अतिशयवान् । न शक्या सुखमुद्धा जल निनादिव स्थलात् । तत् सर्व सर्वदा कार्य्यमूरस्तम्भस्य भेषजम् । इत्यमर । (यथा, तस्य सशमन कुर्यात् क्षपणं शोधमन्तथा। पारीर बलममिञ्च कार्यषा रक्षता क्रिया"। "यन्नमूस्कर लोके हत्त्वोखी मवेनर" ) प्याधिक्यादामकफयोर्युक्त्यपेक्ष सदा मिषक् ! इति चरके चिकित्सास्थाने २७ ध्यध्यायः। *! ऊर्णनाम', पु, (ऊणेव वन्तुर्नाभौ यस्य । यद्दा मदु- सदा रूक्षोपचाराय यवश्यामाककोदवान् । "निष्कत्रयं शुद्धसूत निष्कद्दादशगन्धकम् । त्यादूर्णवं नामिय॑स्य । नामेश्पसङ्ख्यानमित्यच् । शाकरतावणेर्दद्यान्नलतेलोपसाधिते । गुझावीजच षणिक निम्बवीज जया तथा स्यापोरिति ६।३।६३ । इख ।) कीटविशेषः । सनिषसकनिम्बार्क वेत्रारमधपालवे । प्रत्येक निष्कमावन्तु निष्क पालवीजकम् । माकड्सा इति भाषा। तत्पर्य्यायः । लता २ वायसीवास्तुकैरन्युस्तिक्कैश्च कुलकादिमि । जया जम्बीरधुस्तूरकाकमाचीदवैदिनम् । तन्तुवायः ३ मकंटक' 3 । इत्यमरः । क्षारारियप्रयोगैश्च हरीतक्यास्तथैव च । भावयित्वा वटी कृत्वा दद्याद्गलाचतुष्टयम् । (यथाह उच्च जदत्त'। ५। 801 मधूदकस्य पिप्पल्या उसस्तम्भविनाशना । गुनामदरसो नाम हिमुसैन्धषमयुत ॥ "नाचारेण विना रिफ्नामेरपीष्यते । समझा शाल्मली विच सधना सह नापिबेत् शमयत्यूईग दु खमूगस्तम्भ सदारणम्" : नच निःसाधनः कर्ता कश्चित् सृजवि किश्वग"। तथा ग्रीवएकोदीच्यदेवदारमतान्यपि । इति गुलामो रस ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसार पत्र ऊर्णनामिरिति चिन्त्यम् ।) (खनामस्थावो चन्दन धातकीकुष्ठ तालोश नजदन्तथा । सग्रहे ऊरस्तम्माधिकार) धृतराष्ट्रपुत्त्रभेदायथा, महाभारते।१।६।६७। "ऊर्णनाभः सनामश्च तथा नन्दोपनन्दको"। ऊरस्तम्भा, स्त्री, ( ऊरस्तम्भ इव व्याकृतिर्यस्या ।) मुम हरीतकी लोध्र पाक तिक्तराहिणी। देवदार हरिद्रे हे वचा कटुकरोहिणी । कदजीरक्ष । वि राजनिघण्टः । (कदलीशदे स्यनामख्यातो दैत्यभेदः । यथा, हरिवंशे शप। पिप्पली पिप्पणीमूल सरण देवदार च । ऽस्या गुणादयो व्याख्येया ।) "सूमश्चैव निचन्द्रश्च ऊर्यानाभो महागिरि") घय चित्रकमूलामि देवदार हरीतकी । ऊर्ज, क जीवने । बले । इति कविकल्पद्रुमः । ऊर्णनाभिः, पु, (ऊर्णावत् नामौ यस्य ।) मर्कटका । इति शब्दरत्नावली। (चुरां-पर-यक सेट।) दीर्घादि । क यति भजातक समूला च पिप्पणी पञ्च तान् पिवेत् । सक्षौमान मोकोक्वान् कल्कानूरुग्रहापहान्" । जनो जीवति वली स्याद्देत्यर्थः । इति दुर्गादासः। (यथा, भागवते ।२५।५। "मूर्तीमति विर्षा कुष्ठ चित्रक कटुरोहिणीम्। उन,की, (उपय॑ते जीव्य तेऽनेत । उन+घम्।) "यात्मशक्तिमवष्ठभ्य ऊर्णनामिरियामामः"1) पूर्ववद्दा पिवेत्तोये रात्रिस्थितमथापि वा। अलम् । इति शब्दरत्नावली ! (यथा, भागवते । ऊर्णा,स्त्री, (ऊर्णोति । ऊर्गु+ "ऊर्णोते ॥५॥३७॥ वर्णक्षीरीमतिविषा मुस्त तेजोवती वचाम् । 8|२४ । ३८॥ इति उणादिसण डाग दित्वात् टिलोपः।) "नम ऊर्भ इषे रय्या पतये यशरेतसे । मुराइ चित्रक कुछ पाठा कटुकरोहिणीम् । मेषादिलोम। पसम् इति भाषा बोरन्तयवतः। लेहयेन्मधुना चूर्ण सक्षौद्र वा जलभुतम्"। प्तिदाय च जीवानां नम सर्वरसात्मने") इत्यमरः । स तु भूदयमध्ये रणावतन्तुसमः "धपतर्पणजश्व स्याद्दोषः सन्तर्पयेत्तु तम् । ऊनः, पु, (ऊर्जयति उत्साहयति जिगीषून इति । गुमायत एका प्रशस्तावता महापुरुषलक्षवम् चक्रवादीनां महायोगिनाष भवति। इति उर्जा +णिच् + य । ) कार्तिकमासः। उन्- युत्या जागलजमीसः पुराण चैव शालिभिः । साहः । मलम् । (यथा, ऋग्वेदे । १ ।२६ ।१। भरव' । (चित्ररथपनी । यथा, भागबवे । ५। रक्षणाहातकोपचेनिद्रानाशार्तिपूर्वकः । हखेदक्रमस्तव कार्यो वातामयापहः” । "वसिष्ठा हि मिहेध्य वस्त्राण्यूा पते"। "ऊनी १५॥१२ । “चित्ररथादूर्गयां समारनिय"1) "कुठं श्रीवेशकोदीच सरल दारकेशरम् । वलपराक्रमादीनाम्" इति भाष्यम्।) प्राणमम् । ऊर्णायुः, में, (ऊर्ण बस्यास्तीवि । जर्ग युत् ।) इति मेदिनी । (वीर्यम् । यथा, मनुः । २।५५ । मेषनोमकम्बलः । मेषः। इसमर। ऊबंगामा। पगन्धाश्वगन्धा च तैलन्तै सार्षप पचेत् । ।

·तथा च नारदः।
२८१
जह
अ.
अर्द्ध
इति हेमचन्द्र । क्षणभङ्ग । इति मेदिनी। ऊईक', पु, (उई सन् फायति शब्दायते इति । जन्मना बयनातिस्तु वेदपायानमाश्रित ।
(गन्धर्वविशेष । यथा, हरिवंशे ।
ऊई+के+क) मदनविशेषः । यथा,--
पुण्डान्तरं ममाहापि ललाटेनैव धारयेत् ।
ख्यातिकान्त्यादिसियर्थ घापि विष्ण्वगमादिषु।
"ऊईको गोएच्छवत् स त्रितालोऽसालो मुखे।
"ऊर्णयश्चित्रसेनश्च हाहा अडच भारत!)
ऊर्ग, अल बाच्छादने। इति कविकल्पद्रुम ॥ धृत्वोई वाद्यते तेषा वादन दुर्जन नना" ! स्थितं पुण्डान्तरं नैव धारयेत् वैदिको नर"।
(बदा-उभ-सफ-सेट् ।) दीर्धादिर्दन्त्योपधः । रेफ इति भरतताब्दार्णव । अपिच । “हरीतक्या श्राद्धे ऊईपण्डादिविधिनिषेधव्यवस्था ।
योगान्मूर्धन्य । तेन ऊ नाव इत्यादौ निमित्ता कृतिस्त्यात थालिङ्यो यवाकृतिः। ऊाईको दण्ड यथा, निर्णयसिन्धौ छेमामि।
"अपे होमे तथा दाने स्वाध्याये पिटकर्मणि ।
तुल्य स्याम्मुरमा भेदतो मता" । व्यन्यटीका-
मावाम्मूलधातोर्णत्वाभाव । लन ऊर्णोति ऊति
ऊणुते दिशं मेघ । इति दुर्गादास । यान्तु । “यवमध्यस्तथोड़क"। इत्यमरटीका तत्सवं नश्यति क्षिप्रमूर्द्धपुण्डं विना कृतम्" ।
(यधा, भट्टि।१४।१०३ ।
सारसुन्दरी
"ऊणुनाव स शस्त्रौधैर्वानराणामनीकिनीम्' 1) ऊईकण्टी, स्त्री, (ऊर्दै फण्ट कण्टको यस्याः।) “यज्ञो दानं जपो होम खाध्यायः पिटकम्म च ।
ऊर, पु, ( ऊर्जेन वलेन दृणावि विदारयति । महाशतावरी । इति रामनिघण्टः ।
स्था भवति विप्रेन्द्राः। ऊईपुण्ठं विना कृतम्" !
ऊ+द+“ऊर्जिदृशातेरलधौ पूर्वपदान्त्यलो महाशतावरी चान्या शतमूल्यूईकण्टिका" । इत्यादिवचनात् पैत्रे कमणि अईपुण्डधारणं
पञ्च" । ५। 8 । उणादिसूत्रेण यल प्यत बा। इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे ।) विहितम् । केचित्तु ।
खरभेदाथै प्रत्ययदयम् ।) भूर' । राक्षस' । इत्यु- ऊईनानुः, त्रि, (ऊर्द्ध स्यूले जानुनी यस्य ।) उपरि ऊईपुण्डो विजातीनामग्रिहोत्रसमो विधि।
णादिकोष' । (कुसूलम् । धान्याद्याधारः।
भागे
स्थूलजानुक
। तत्पर्य्याय' । ऊईजु २। शाडकाले च संप्राप्त कर्ता भोक्ता च वर्जयेत्"।
यथा, ऋग्वेदे । ३।१३ । ११ ॥ "ऊईर एणता इत्यमर (यथा, साख्यायनश्रौतसूत्रम् ।। तथा,-
यवेनेइम्" । "ऊदर कुसूनम्" इति भाष्यम् ।) "उपविश्योईजानु" । इति ।)
"वामहस्ते च ये दर्मा हे रङ्गवलिन्तथा ।
ऊई, त्रि, उपरि । उच्छ्रित । तुः । इति यन्त्यस्य- ऊईज्ञ , त्रि, (ऊर्दै जानुनी यम्य । एषोदरादित्वात् ललाटे तिलकं दृष्ट्वा निराशा पितरो गता" :
वकारान्तो शब्दार्थे मेदिनी ।
साधुः ।) ऊईजानु । इति भरतो दिरूपकोषश्च ।
इति संग्रहोक्तवधनात् तथा,-
पत्र ऊईशब्दो निर्वकार । तदुक्त वर्णदेश- उईजु, त्रि, (ऊर्दै जानुनी यस्य । “ऊात् विमा-! "ऊर्द्धपुण्ड विपुण्ड वा चन्द्राकारमथापि वा ।
नाया। उज्जिहीते उगच्छति उदो हाडो डप्र पा" 1५। 81१३० । इति पक्षे जुः ।) ऊईजानु । श्राद्धकर्ता न कुर्वीत यावत् पिण्हान्न निर्वपेत् ।
त्ययः यादिवर्णस्य ऊरादेशः । इति मधुमाधवा इत्यमरः ॥ (यथा, साख्यायनश्रौतसूत्रम्। "ऊई इति विश्वप्रकाशवचनाच्च श्राद्धकाले ऊईएडा-
दय'। इति म्टदशमेदोईकशब्दस्य टीकाया
जुरनवानं यजति"
दिक न धार्यमित्याः। तन्न, यत' कुलाचारा.
मरत : ( यथा, महामारते । मुगलज्ञानप्राप्तौ।
तथाच माघे ११ ।२१।
देव व्यवस्था । यत्तु,
३।२६०।२।
"क्षणमयमनुभूय खप्नमूईजुरेव" ।)
"ललाटे पुण्डक दृष्ट्वा स्कन्धे माल्य तथैव च ।
"ऊईग सत्पथ शश्वदेवयानघरो मुने"1) ऊर्द्धदेव , पु, (ऊई तुङ्गा श्रेष्ठो देव ।) विष्णु । इति निराशा पितरो यान्ति दृष्ट्वा च दृषलीपतिम्"।
ऊईक', पु, (जई सन् कायतीति । ऊई+कै शन्दे शब्दरत्नावली।
इति हेमाद्रिष्टतवचनम् तत् गन्धभिपुण्डक-
+क।) ऊईक । मदनविशेष | इत्यमरटीकाया ऊईन्दम, त्रि, (ऊईम् + दम् + ध्यच् ।) ऊईस्थ । विषयम् । यत श्राइकाले गन्वत्रिपुण्डकएवं न
भरतमुकुटौ । (यथा शब्दार्ण थे।
इति त्रिकाण्डशेष । ऊईङ्गम इति युक्तिसिद्ध- धार्य । व्यन्यरूपस्तु धार्य एव । तथा च व्यास ।
"ऊर्द्धको गोएच्छवत् सवितालोऽयासलो मुखे ।
"वर्जयेत्तिलक भाले श्राद्धकाले च सर्वदा ।
त्वोई वाद्यते तेषां वादन दुर्जन न वा" ऊईमादः, पु, (ऊसा' पादा यस्य ।) शरम । इति ऊईपुण्डं त्रिपुण्डं वा धारयेत्तु प्रयत्नत" ।)
वथाच चिन्तामणौ।
शब्दरत्नावली। (ऊईपदे, त्रि।)
ऊईरेता, [स] पु, (ऊई रेतो यस्य न पतति वीर्य
"हरीतक्याकृतिस्वस्यस्नथालियो यवाकृतिः। ऊईपुण्ड, पु, (ऊई पुगड इव ।) तिजकविशेष । यस्यत्यर्थ ।) महादेव । इति विकाण्हशेष ।
ऊईको दण्हतुल्य स्यात् मुरजा भेदतो मता") स तु ब्राह्मणलताटे पुण्हेक्षवत् चन्दनादिना
(घटोत्तरसहस्रनामान्तर्गतो महादेवस्य नाम-
ऊई, ई, दण्डवस्थित । यथा,-
कृतोद्धरेखात्रय । यथा। "ऊईपुगड़े त्रिपुण्ड
भेद । यथा महाभारते १३।१७।४५!
"बासीन ऊई प्रको वा नियमो यत्र नेदृश । स्यात् त्रिपु गड़े नोईपण्डकमिति” ।
"ऊईरेता ऊर्द्धलिङ्ग ऊईशायी नमस्थल "1)
तदासीनेन कर्तव्य न प्रशन न तिष्ठता" ।
“ऊईएण्ड दिनः कुर्य्याहारिम्स्ट्रमचन्दन" । भीषण । (कृतसमावर्तनोऽपि भीमदेव पितु
इत्यादि छन्दोगपरिशिछात् । यासीन उपविष्टः।
इत्यादि च बहवः॥
काम्यविवाहार्थं वैवाहिकधम्म त्यक्तवान् यतस्तस्य
"ऊो दण्डवत् स्थित प्रशोऽवनतपूर्वकाय"। "ऊईपुण्ड म्मदा कुर्यात् त्रिपुण्ड ममना सदा ।
ऊर्द्धरेतरख जातम् । एतदिवरणन्तु महाभारते।
इति श्राइवत्वम्
तिलफ 4 दिनः कु-चन्दनेन यदृच्छया ।
सत्यवतीलामोपाख्याने १०० अध्याये द्रष्टव्यम् ।)
ऊई, भि, (उत् + हा+ड। यादिवर्गस्य उरा ऊर्द्धपुण्डं दिन कुर्यात् क्षत्रियस्तु त्रिपुण्डकम् ।
मुनिविशेष । तझ्यथा। सनक-सनन्द-सनातन-
देश1) उछ्रित । तुः। उपरियात्। इति बाईचन्द्रन्तु वैश्यश्च वर्तुल शूद्रयोनिज" | सनत्कमारादय । (यथा, महामारते २१ ब्रह्म-
मेदिनी। ऊईशब्दो दीर्घादि सवकारो निर्व इति वाहिकतत्त्वतनझाण्डपुराणम् । (कई-
कारश्च । तथाच उपरि ध्वन्यते इति कृतनिरूक्ति-
पुण्डधारिप्रशसा यथा, ब्रह्मपुराणे।
"पटाशीविसहसाणि मुनीनामूईरेतसाम्"।
रईशब्दो वकारवामिति सुभूत्यादयः।
"शुधिर्वाप्यनाधारो मनसा पापमाचरेत् । घि, विषयासहरहित । सन्यासी। यथा भा.
"कुवतीरपलेस्नुहोवन नीचमूईजैः। अधिरेव भवेन्नित्यमूईपुण्डाधितो नर । रते शकुन्तलोपाख्याने,-
वस्या चलालीवान्वेति चित्रानागचाईजै" ऊपुण्डधरो मयो वियते यत्र कुत्रचित् ।
"ऊईरेता महामागो भगवान् लोकपूजिता ।
इसि कीचकवधयमकम् । (यथा, कुमारे १.१६।) श्वपाकोटपि विमानस्थो मम लोके महीयते"। चलेद्धि वृत्ताधोऽपि न चले सशितषता" ।)
"पद्मानि यस्याग्रसरोव्हाणि
स्वस्य धारणे वैदिकदिमिन्न एवाधिकारी यदुक्त ऊर्द्धलिङ्ग, पु, (ऊई लिङ्गं यस्य ।) महादेव' । इति
पनोधयत्यूईमुखेमयूखै"।
देवीभागवते नारायणेन
हेमचन्द्र । (यथा, महामारते १३ । १७ । 8५।
ऊई शम्दो मकारान्तोऽव्ययो दीर्घादिर्वकारवान् “ऊईपुरा विशूलं च वर्तुलं चतुरसकम् ।
"ऊईरेता उर्द्धलिङ्ग ऊईशायी नमस्यल")
तथा बदन्तोऽनव्ययोऽपीति जयादित्वादय । पईचन्द्रादिक लिस वेदनिष्ठो न धारयेत् । ऊईलोक, पु, (ऊद्धा उपरियो लोक) खर्ग इति
पाठः।
-
समावर्णने । ११॥ ४६॥

·. । ॥ . जच्च जपा हेमचन्द्र'। (यथा, मुग्धवोधे कारकप्रकरणे।। ऊयं, सी, (उाः एथिव्या ध्यामिव ।) गोमयच्छ- उह उ वितर्के। सन्देशाविचारे। इति कविकल्प- ५ सूधम्। त्रिका। तत्पर्य्यायः । दिलीरम् २ शिलोन्धकम् ३ दुम । (मादि-यात्म सक-सेट।) दीर्धादि । "रक्षास्यखादयदनाययदूईलोक- वशारोहम् ४ गोलासम् ५ । इति इारावसो। सन्देहादिचारस्तवः। स ऊहते धर्म धीर । मान्दयस्कपिभिराययदाशु राम") ऊर्षा, स्त्री, देवताडक्टणम् । इति शब्दचन्द्रिका । यश' समूहन्निव दिग्विकीर्णमिति गेस्यिोहो ऊईस्यः, वि, (ऊई तिराति य । ऊई+स्था + क ।) उलुपी, [न्] पु, उलूपी । शिशुमार । इत्यमरटीका चेति परस्मैपदविधानाच्छचन्तम् । “अनुक्तमप्यू उपरिस्थितः। तत्पर्य्याय । ऊईन्दम २। इति सारसुन्दरी। (जलजन्तुविशेष ।) इति पण्डितो जन" इति गणतानित्यत्वादिति निकाण्डोषा ऊजूक , पु, (उलु कशब्देऽस्य व्युत्पत्तिया।) उलुक रमानाथ । वस्तुतस्तु पचादित्वादनि ऊह श्वा- ऊईस्थितिः, स्त्री, (ऊर्दा स्थितियत्र ।) ऊविप्त'। पेचक । इत्यमरटीकाश रायमुकुट चरतीति को साध्यम् । इति दुर्गादास । स तु प्यश्वस्य एठस्थानम् । तत्पर्याय । पुरुषकम् (यथा, पञ्चतन्त्र ३१७७ ॥ । उहा, वि, (ऊ + घम् ।) पूर्वापाप्तस्य उत्क्षेपणम्। २। इति विकागहशेष । उपरिस्थितिः । उपरि- "ऊलूक पति कृत्या का नः सिद्धिर्भविष्यति") तत्पर्याय । यध्याहार २ तर्क ३। इत्यमर । ऊष रोगे। इति कविकल्पद्रुम । (म्यादि-परं सक स्थानम्। वितर्कः 8 । वूर ५ व्यूह ६ वितर्कणम् ७ अध्या- ऊसिता, ई, (ऊई यासित ।) कारयेस्ल । इति सेट।) दीर्घादि । “ऊपति सन्तं खल"। इति हरणम् ऊहनम् । प्रतर्षणम् १० । इति शब्द- त्रिकाण्डशेष करजा इति भाषा: दुर्गादास [वजी रत्नावली ! प्यपूर्बोत्प्रेक्षणम् । इति जैमिनिमा ऊर्मि', स्त्री, पु, (ऋच्छतीति । ऋ गतौ। “उघ, स्ली, (ऊष् + क 1) प्रभातम् । इति शब्दरत्ना यसमवेतार्थकपदत्यागपूर्वकसमवेतार्थकपदस- रूच" 18188 । इति उणादिसूत्रेण मिः। यत- ऊप, पु, क्षारम्मत्तिका। इत्यमर । ममिव्याहारकरणम् । इति श्राद्धतत्वटीका रूरादेशश्च ) तरह । (यथा, रघु ।१२। ५ । (यथा मनु: ५। १२० साकाङवाक्यस्य पदान्तरेण प्याकाहापूरणम् । "कौषेयाविक "तमाधूतध्वजपट व्योमगोविायुभि "1) फयोरूप कुतपानामरियकै"। (ऊहनम् । स्यारोप । यथा, महाभारते १३ । “ऊबै क्षारम्पत्तिकामि" इति कुम्लुमट्ट । प्रकाशः । वेग । भङ्गः । वस्त्रसबोचरेखा। वे- उमामहेश्वरसवादे १४५। 8३ ॥ दना। पीडा । इति मेदिनी ॥ उत्कण्ठा। इति कर्णविलम् । चन्दनादि ।) "इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोइविशारदा । हेमचन्द्र । “शोकमोहौ नराम्टन्यू क्षुत्पिपासे ऊषक, सी, (ऊध + खार्थे कन् ।) प्रत्यूषम् । इति ज्ञानविज्ञानसम्पन्ना प्रभावन्तोऽथ कोविदा" शब्दरत्नावली। घडूममय। इति श्रीमागवतटीका परीक्षणम् । सिद्धिमेदः) (वुमुक्षादयः षट्, यथा,- ऊषण, स्ली, (ऊष् + ल्युट ।) मरिचम् । इति हेम- ऊहनी, स्त्री, (ऊ+ ल्युट + डीम् ।। सम्मामी । "वुमुक्षा च पिपासा च प्राणस्य मनस' स्मृतौ । चन्द्र । (मरिचार्थे पर्यायो यथा,- इति शब्दरत्नावली। झोटा इति भाषा । शोकमोहौ शरीरस्य जराम्टन्यू धम्मय" ॥ "मरिच वेस्लज कृषामूषण धम्मपत्तनम्" । (यश्वगतिमेद । तम्झक्षण यथा वैजयन्त्याम् । गुणाश्चास्य मरिचशब्दे होया । शुण्ठी च । एत-। दर्थे पर्यायो यथा,- का “पलीकृतानामश्वाना नमनोनमनाकृतिः। यतिवेगसमायुक्ता गतिम्मेिरदाहता"। "शुण्ठी विश्वा च विश्वच्च नागर विश्वभषजम् । ऋ, ऋकार । सप्तमखरवर्ण। प्यस्योचारणस्थान माधे ऊषण कटुभद्रश्च घटनायेर महौषधम्" । मूर्द्धा । (ऋटुरषाणाम्मा" । इत्युक्ते । तथाच "तूर्ण पयोधर वोम्मिमिरापतन्त"1) गुणाश्च शुण्ठीशब्टे सातव्याः। पिप्पलीमूलञ्च । शिक्षाया "स्युर्मुईण्या ऋदुरषाः" | तथा घ ऊर्मिका, स्त्री, (ऊम्मिरिव । वे प्रतिकृताविति- एतदर्थे पर्यायो यथा,- मुग्धपोधे । “ऋत्रय टठडष्णरघा मूईण्या "। कन् । ऊर्मि प्रकाश कायतोति वा । यातोनु "ग्रन्यिक पिप्पलीमूलमूषण चटकाशिर"। इति ।) स तु खो दीर्घ सतश्च भवति ॥ (एव पेति क 1) उत्कण्ठा । स्टानाद । वस्लममा ।। यस्य गुणाश्च पिप्पलीमूलशन्दे वोद्धव्या । इति त्रिधापि उदात्तानुदात्तसरितभेदात् नवविधस्तत' प्यगुणीयकम् । वीधि । इति हेमचन्द्र । भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे ।) प्रत्येक व्यनुनासिकानुनासिकमेदादयादशविध- अम्मिमान्, त्]ि घि, (ऊम्मिरस्यास्तीति । ऊर्मि + | ऊपणा, स्त्री, उघणा । पिप्पली। इति प्राब्दरत्ना । मतुम् ।) वक्र'। इत्यमरः उखेलानिया इति वली। (चविका। व्यस्या पर्यायो यथा, "ऋकार परमेशनि कुण्डली मूर्तिमान् स्वयम् । भाषा । तरङ्गयुक्त ॥ (यथा, महाभारते २ । "भवेश्वव्यन्तु चविका कथिता सा तथोषणा"। व्यत्र ब्रह्मा च विष्णुश्च गद्रव वरानने ॥ द्रौपदीप्रश्ने ६२ । २८॥ गुणाश्चास्याञ्चविकाशब्द वोध्या । इति भाव सदाशिवयुत वर्ण सदा ईश्वरसयुतम् । "दीर्धेषु नीलेवथ चोर्मिमत्सु प्रकाशस्य पूर्वखण्ड़े प्रथमे भागे 1) पञ्चवर्णमय वर्णं चतुझानमय वथा ! भग्राह के शेषु नरेन्द्रपत्नीम्" ।) ऊपर', त्रि, (ऊम् +र) क्षारभूमी। लोणा जायगा। रक्तविद्युलताकार ऋकार प्रणमाम्यहम्". ऊर्मिमाली, [न] पु, (ऊोणा माला विद्यतेऽस्य । इति भाषा। तत्पर्याय । उपवान् २ । इत्यमरः । इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वझीयमाषायाम) तस्य इनि ।) समुद्रः। इति निकाण्डशेष। ("चन्द्र ("तत्र विद्या न वातव्या शुभ वीजमिवोपरे"। । लेखनप्रकारादि यथा । प्रबोर्मिरिवोर्मिमाणी"। इति रघु ५। ६९।) इति मनु । २१११२। ऊपरा मत्पिात कोपयेत् । "ऊदक्षगता वका त्रिकोणा वामतस्ततः । ऊबरा, स्त्री, उर्वरा। सर्वशस्याच्या भूमी। इति प्रमाण यथा ॥ "पित्तमूषरा" इति वैद्यकमाधव- । पुनस्वधोदक्षगता मात्रा शक्तिः परा स्मृता । शब्दरत्नावली । (युत्पत्तिस्तु एखादी उर्वराशब्द कृतरोगनिश्चये पागइधिकारे) मामास ब्रह्मविष्टीशास्तिष्ठन्ति ममतः परा"। ऊपरण, स्ली, (ऊपर+जन् +ड 1) पाशवलवणम् । इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ! * ॥ तस्य नामानि यथा। ऊर्वशी, स्त्री, (ऊरमनुते खकारणत्वेन व्याप्नोति रोमकनामायस्कान्तभेद । इति राजनिर्धण्ट ! "ऋ' पूर्दोधमुखी रहो देवमाता त्रिविक्रम । या । ऊर+या+अच् + डीम् । नारायणोर उपवान्, [त् त्रि, (उयो विद्यतेऽस्य । उध् + मसुम् । भावभूति क्रिया करा रेधिका नाशिका वृत्त । मस्थ व 1) ऊघरभूमी। इत्यमरः। । एकपादशिरो माला मण्डला शान्तिनी जलम् । सम्भवत्वात् तथात्वम् ।) उर्वशी। स्वर्गवेश्या । कर्ण कामलता मेधो निवृत्तिगणनायक । 'विशेष । इत्यमरटोकाया रायमुफुटः। (विस्तृतिस्तु ऊषा, स्नी, (उच् +क+टाम् ।) उषा | व्यनिराद्ध- खादी उर्वशोशब्दे द्रव्या ।) भार्या। इति शब्दरत्नावली। (तत्कथा च भाग-! रोहिणी शिवदूती च पूर्णगिरिश्च सप्तमी" । वते १० स्कन्धे ६२ प्यध्याये तथा हरिव १७४ ऊर्खसी, स्त्री, (ऊरौ उपिता इति। एषोदरादित्वात् इति तन्लम् । (माटकान्यासेऽस्य दक्षिणघ्राणेऽव- यध्याय वाणयुद्धे द्रव्या) साधुः।) उर्वशी । इत्यमरटीकासारमुन्दरी! स्थितित्वात्तदाख्ययाप्यभिधानम् । यथा, मालका तथा च ५। 81 - एव।) - - - मरख्या) । ।

·" मा - । २८३ ऋक्षः कच्छ न्यासकृतमन्ते "ऋ नमो दक्षिणघ्राणे म नमो कुलाचलानामेकः। यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ । मोहस्थाने इन्द्रियप्रणयं पठन्ति प्राचः । ऋच्छति वामनाणे"। इति । अनुबन्धविशेष । यथा, "माहेन्द्रमुक्तिमजयकमारिपात्रा वृद्धस्येन्द्रियं प्रलीयते इत्यर्थः । इति रमानाथा" ॥ कविकल्पद्रुम । “उः कावेडस्तु वेट्क ऋ । सय सविन्य सह सप्त कुलाचलाख्या" :) इति दुर्गादासः॥ घा इख" | रतेन छौछड् गत्यामित्यस्य लुखि मलूकः । (यथा मनुः । १२ । ६७ । च्छरा, स्त्री, (ऋच्छति परपुरुषं प्राप्नोवीति । यहुनेकदिति सिद्धम् ।) "टको म्टगेभं व्याघ्रोऽश्व फलमूलन्तु मर्कट । ऋच्छ + "ऋच्छरर" ३।१३१ । इत्यणादिसूत्रेय प्रापे स्त्रीरक्षस्तोककोवारि यानान्युष्ट्र पशूनज 1) । गत्याम् । इति कविकल्पद्रुम । (यादि- घर । घरन् इति प्रमाद रति पारायणीयम् ।) पर-सक धनिट।) प्राय प्राप्ति । "ऋच्छति धन शोणाफरक्ष । इति मेदिनी । श्योनाकप्रभेदः । वेश्या । इत्युणादिकोष' ॥ (यथा, अथर्ववेदे १० । कृती"। इति दुर्गादास ॥ इति राजनिघण्ट ॥ (खनामख्यातोऽजमीपुत्त । ६२० । "मच्छरा ये च ते शफा" 1) ऋ, इर व गत्याम् । इति कविकल्पद्रुम ॥ (पदा यथा, हरिवंशे पुरवणानुकीर्तने । ३२ । ८७ । ऋश, र गत्याम् । स्थैर्यो । ऊज ने। यजने। इति परं-सर्फ-घनिट ।) "धूमिन्या स तया देव्या त्वजमीठ समेयिवान् । कविकल्पद्रुम ॥ (मादि-यात्म-सक-धकच्च-सेट् ।) ऋ, र लि गत्याम् । (नुहो-परं-सक-व्यनिट ।) र ऋक्षं स जनयामास धूमवर्ण सुदर्शनम्” । ए धजते। ऊर्जन जीवन बलवद्भावश्च । इति वैदिक । लि यति। शपो लक्करणादस्य शट खनामख्यातो विदूरथस्य पुत्त्रः । दुर्गादास शानयोरेव ऋच्छादेश | इयच्छत् समिपृच्छान | यथा, तत्रैव ३२।१०१ °8 । ऋज, इस भनि। इति कविकल्पद्रुम' । (इदिव् इति दुर्गादास । "विदूरथस्य दायद ऋक्ष एव महारथ मादि-यात्म-सक-सेट।) खादिः। भनि मजने। ऋ, र न हिंसने । इति कविकल्पद्रुम । (खा-परं तथा स्वनामख्यातोऽरिहस्य पुत्र । यथा, महा- इ ऋमाते । ए ऋग्नते मत्स्य सूपकारः । इति सक-व्यनिट ) र वैदिक । न ऋणोति । रेफादि मारते १ । पुरवशानुकीर्तने । ६५ । २० । दुर्गादास ॥ स्तृतीयखरान्तोऽयमिति केचित्। इति दुर्गादास । "यरिह खल्वाडोयीमुपयेमे सदेवा नाम तस्या ऋशीष, सी, (पते रसोऽस्मादिति । ऋग् + "पर्ने- ऋ, व्य गईणम् । वाक्यम् । देवमातरि स्त्री। इति पुत्तमजीजनदृक्षम्" । एतेन पुरवपो प्रयएव पँजच" इत्युणादिसूत्रेण ईछन् ।) पिसयचनम् । मेदिनी (सम्बोधनम्।) परिहास । वाक्यविकार। ऋक्षनामानो राजान सम्भता ।) पियकभर्जनपात्रम् । इति हेमचन्द्रामरौ। नरक- इति शब्दरत्नावली । ( पु, स्वर्गः1) क्षगन्धा, स्त्री, (ऋक्षस्येव गन्धो यस्याः।) रक्ष विशेषः । अत्र पिएपचनप्रक्षेप । ऋक्, च्] स्त्री, (ऋच्यन्ते तूयन्ते देवा यनया । विशेष । वीरताड इति ख्यातः। तत्पर्य्याय । (यथा, मनु 818 | ऋच् + क्विम् ।) वेदविशेष । ऋग्वेदः । इत्यमर । छगसान्त्री २ व्यावेगी रद्धदारक 8 जुस ५ । "लोहशगुम्टनीषञ्च पश्थान शाल्मली नदीम्" अस्य एकविंशतिशाखा । वेदमन्त्र विशेष । तस्य इत्यमर । ऋषिमाङ्गन इति ख्यातो रक्षश्च । धनम् । सोमलताया उद्धृतो रस । यथा, ऋग्वेदे लक्षणम् । यत्रार्थवशेन यादव्यवस्थिति । यस्यार्थ । तत्पर्याय । ऋष्यगन्धा २ ऋषिभाङ्गलिको ३ ३। 8३ । ५ । “कुविद्रानान मघवन्नृमीधिन्"। यथार्थवशेन एकान्वयित्वेनानुयुवादिपादस्थितिः । इति रत्नमाला | क्षीरविदारीरक्ष। तत्पर्याय । "ऋजीषिन् सोमवन्" । इति भाष्यम्" ।) इति जैमिनि ॥ (ऋग्यजु सामाथर्ववेदाभिहि महाश्वेता २। क्षीरिया ३ । ऋक्षगन्धिका 81 ऋजु, त्रि, (अर्जयति गुणान् । व्य व्यर्जने । “यनि- तेरपरेचाशीविधानरुयाध्याया भिषणश्च सन्ध्ययो इति पाब्दरत्नावली ( रद्धदारकशब्देऽस्या | दृशीति" । १ । २८। उणादिसूत्रेण साधु'1) रक्षा कुर्य्य ॥ इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ऊनविणे गुणादयो ज्ञेयाः) धवक्रम् । सोमा इति भाषा । तत्पर्याय | प्यशि- अध्याये) ऋक्षगन्धिका, स्त्री, (ऋक्षगन्धा + स्वार्थे कन् । प्यत झम् २ प्रगुणम् ३ । इत्यमर प्रानल सरल ऋक्थं, स्ली, (च् क्ततौ ऋध् + “पाढतुदिवचि इत्वम्।) कृषाभूमिकुष्माण्डः । तत्पर्याय । क्षीर ५। इति जटाधर। रिचिसिधिभ्यस्य"।२।७ इत्यणादिसूत्रेण थक् ।) विदारी २ महाश्वेता ३। इत्यमर ॥ ("उमा स पश्यन् ऋजुनैव चक्षुषा"। धनम् । इत्यमर । स्वर्णम् । इत्युणादिकोषः ॥ ऋक्षर,ली, (ऋषी गतौ । ऋध् + "तन्यृषिभ्या क्स्- इति कुमारे ५। ३२ ॥ यथा, मनु । २। 801 (यदुक्त शब्दार्थये । “हिरण्य द्रविण द्युम्न विक्म रन्" ।३।७५ । इत्युणादिसूत्रेण कसरन् ।) वारि- "ऋगवस्ते तु सर्बे स्युरवणा सौम्यदर्शना" ! म्टक्थ धन वसु" ।) पुत्तहीनस्य ऋक्थिन" । 'धारा । इति मेदिनी स्त्रियां सीपक्षे यथा, माघ १२ ।१८। इति याज्ञवल्क्य । “ऋक्यमूल छि कुटुम्ब" । ऋक्षर , , (ऋष+ "तन्युषिभ्यां क्सन्" । ३। "ऋचोर्दधानरवतत्य कन्धरा- इति दायभागे पिटधनविभागकालेऽमिहितम् ।) ७५ । इत्युणादिसूत्रेगा कसरन् । ) ऋत्विक् । श्वनावचूडा कलघर्धरार। ऋक्ष, न र वधे । इति कविकल्पद्रुम । (खा-पर इति मेदिनी उनुफूलम् । यथा, ऋग्वेदे ५ । ११ । १५ । सक-सेट् । ) र वैदिकः। न ऋक्ष्णोति । इति ऋक्षराज, पुं, (ऋक्षाणा भल्लूकाना राणा । "ऋनुहस्त ऋजुवनिः"। "घटनुइतस्तदनुफूल- दुर्गादास ॥ राजाह सखिभ्यएच् ।) जाम्बवान् । इति रामा हस्त" इति भाव्यम् । शोमनम् । यथा ऋग्वेदे ऋक्ष, ली, मु, (ऋम् + स । “सुत्रश्चिकन्य षिभ्यः यणम् । (यथा, हरिवशे । ३८।११। ५। 88 । ५। “धारवाकेजुगाथ" | "शु- कित्" । ३ । ६६ । इत्युणादिसूण कित् ।) "लेभे जाम्बवती कन्याम्टक्षराजस्य सम्मताम्"1) गाथ शोमनस्तुविका" । इति भाष्यम् । वसुदेव- नक्षत्रम् । इति मेदिनी । (यथा, मनु ।२।१६१ । ऋक्षेप, पु, (ऋक्षाणा नक्षत्राणामोश ।) चन्द्र । पुत्रभेदे पु । यथा भागवते ६ । २४ । ५० ! "पूना सन्ध्यां जपंम्तिछेत् सावित्रीमार्कदर्शनात् । इति हलायुधः ॥ "ऋजु समईन भई सकर्षणमहीश्वरम्"।) पश्चिमान्तु समासीमः सम्यम्टक्षविभावनात्" । ऋच, श नुत्याम् । इति कविकल्पमुम । (तुर्दा पर ऋजुकाय , पु, (ऋजु सरल' कायो यस्य।) कश्यप- तच्च अश्विन्यादिभेदेम सप्तविशति ।) राशि । सक-सेट।) श ऋचति । यानछ। इति दुर्गादास । मुनि । इति भटाधर । यवक्रशरीरे त्रि इति न्योतिषम् । (राशयश्च मेघरघादिभेदेन | ऋचीष, सी, (ऋचतीति । ऋच्+वाइलकात् की- ("तमिन्खलिसमासीन ऋजुकायः समभ्यसेत्। द्वादश । पसिनर्थे प्रमाण यथा रघौ।१२।२५। घन् ।) पिटकभर्जनपात्रम्। इति हेमचन्द्र । इति भागवते ३।२८1८1) "प्रययावाविधेयेषु वसऋषिकुलेषु स । ऋच्छ, श मूतौ । गमने। मोहे। इति कविकल्पद्रुम ऋच, पु, (टज्+ "ऋचेन्द्रायवधेति"। २४ २८ दक्षिण दिशमक्षेष वार्षिकेष्विव मास्कर" ! (तुदां-पर-सकं यकच-सेट।) श ऋच्छवी ऋ उणादिसूत्रेण निपातनात् रन् गुणामावश्च ।) "ऋक्षेप नक्षत्रेषु राशिषु वा भास्कर इव"। छन्ती। मूर्ति कठिनीमाव । “मूर्ति काठिन्य नायक । इत्युणादिकोष । (सरलगामिमि, नि । इति तट्टीकाया मल्लिनाथा) काययोरित्यमरात्। ऋच्छ ति त कठिनं स्यादि यथा ऋग्वेदे १ । १९७॥ १४ । “युवं भुज्य- ऋक्ष, ए, (पर+अध्।) पर्म विशेषः । (व्ययं हि त्यर्थ । ऋछति रद्धो गच्छति मुह्यति वेत्यर्थ । मर्गासो नि. समुद्रादिमिरूहस्य ऋमिर - ·" २८४ जाण खो "ऋवेभिः ऋजुगामिमिः" । इति भाष्यम्") शब्दरलावणी: जामिन इति मामा । मासनः, , (ऋणि+ "ऋनिधिसन्दिसहिभ्यः । ऋणमार्गणा, ई, (गं मायति य स | ऋण + कित्" ।२।७। इत्युणादिसूण घसानम् । मार्ग+ ल्यु ।) प्रतिभू । इति हारावली। किय ।) मेघः । इति सिद्धान्तकौमुदी। उणादि- जामिन इति भाषा: कोषच) ऋणमुक्ति, स्त्री, (ऋणस्य ऋमात् वा 'मुकि- ऋण, द उ ष गतो। इति कविकल्पनुमः ! (समां मोधन भवत्यस्मात् ।) ऋणपरिशोधनम् । तत्- उभ-सक-सेट् ।) द भ ऋणोति यति ऋणुते पर्यायः। विगणनम् २ । इसि विकागहशेषः । वर्ण ते । उ पर्णित्वा ऋत्या । इति दुर्गादास । ऋणमोक्ष, ए, (मटणात् मोक्षः।) ऋगपरिशो- ऋण, मी, (+m| यमाधमय रति णत्वम् ।) धनम् । इति हारावलो। धारः। देमा इति भाषा । तत्पर्याय । पर्युदय- शादान,सी, (रणस्य पादागम् ग्रहणम्।) यधम- नम् २ उद्वार ३। इत्यमरः पुनर्देयत्वेन स्वी. यात् उत्तमणेन सणामधनयहणम् । तत्तु घरा- कृत्य यत् सहीतम् । इति जगदीशः। प्यस्य दविवादान्तर्गताधविवादः । (यदाइमनु | }8] विवरण ऋणादानशब्दे मण्य्यम् ।। "तेषामाद्यम्टणादान निक्षेपोऽसामिविप्रायः" । कुसीदास्य ऋणं यथा। इत्यादि) तप सप्तविधं यथा।शमय देयम् । "स्थानणामनिमित्त यद्दानयमिष्यते। ईदृशमदेयम् २ च्यनेनाधिकारिणा देयम् यस्मिन् तस्कुसीदमिति क्षेय तेग रत्ति कुखीदिमाम्"। समये देय धनेन प्रकारेण देयं ५ इत्यधमणे इति नारदः। षस्यार्थ । स्याम मूलधमावस्थामम्। पञ्चविधम् । उसमर्षे तु दानविधि ६ प्यादान- लामो सृद्धिः। दामग्रहणपदे कम्मण्यनटा साध्ये विधिय ७ इति दिविधम् । तथाच नारद' । तेन मूलधगावस्थाने सत्येव यो वामस्तदर्थं यदान "पणन्देयमदेयच येन यत्र यथा भवेत् । धनिकेग दीयमाम मूलधनं पधमणेन च ग्रहण दानग्रहणधम्मारा ऋणादानमिति स्मृतम् । तथा स्वीकृत्य टक्षमाण यत्तदृणम् । इति रत्ना पदेयमिति यदु तदाह कात्यायनः | करादय । कलाभून्ये तु नवश्यापाकरणीयस्थ. न स्त्रीभ्यो दासवान्नेभ्य प्रदद्यात् किश्चिदुद्धृतम् । रूपगुणयोगागौणप्रयोग । व्यतएव वाणिज्यार्थ दाता न लमते तत्तु तेभ्यो दत्तन्तु यहस"। प्रयुक्तस्य नर्णत्व इति मिश्रा प्यपि च । तप विशेषमा रहस्पति । "कुत्मिसात् सीदतश्चैव निर्विशङ्ख प्रारहाले । "परिपूर्ण ग्रहीत्वाधि पन्ध वा साधुशामकम् । धतुर्गुण वायगुण कुसीदाख्यम्टण त्यस"। मोख्यारू साक्षिमद्दा ऋण दद्यात् धनी सदा"। इति सहस्पति । यस्यार्थः । कुत्सिवात् सीदत इति विवादार्णवसेतु । यस्य यदवशिय ऋणोद- स्वाधमत् सकल धन यत् यद्यते निर्विशी ग्राइणशब्दे हटव्यम्। गत्तमणे । चतुर्गुण येति वाकारोऽनास्थाया तेन ऋणान्तक , पुं, (ऋणमन्तयति यः । ऋण + प्यन्ति दैगुण्यादिलाम' । * : ऋणत्रयविशेषो यथा । नामधातु+एयुत् । मङ्गलग्रवाराधनेन भणाप- "देवानाच पितृणाच वषीया तथा नर । नयमात् तथात्वम् ।) महाषाग्रहः। इति शब्द- ऋणवान् जायसै यस्मात्तन्मोक्षे प्रयतेत् सदा : रत्नावली। सत्परिशोधनमाए। ऋणापमोदन,सी, (ऋण+आप+नुद+ ल्युट्। ततः "देवानामटणो जन्तुर्योर्भवति मानव । षष्ठीतत्पुरुष ।) ऋणापनयनम् । धारशोधनम् । घस्पवित्तश्च पूजामियपवासप्रसथा। ऋणी, [न] घि, (ऋणमस्यास्तीति । ऋण + इनि ।) श्राद्धेन प्रभया चैव पिसृणामन्टो भवेत् । ऋणयन । धारी। ऋषीणा प्रापर्येण श्रुतेन तपसा तथा" : ("भायमानो वै ग्राह्मण विमिळणेणी भवति" इति विष्णुधर्मोत्तरम्। (जलदुर्गमभूमि । यथा इति श्रुति । "ऋणी न स्यात् यथा पिता"। मुग्धबोधे १ । २८ सूत्रस्य टीकायां दुर्गादास । इति दायभागे ।) "दशाणों देशः दशाणा नदी उभयत्र ऋणशन्देन ऋणेश्याहण, की,(पटणस्य उदयाक्ष्ण ।) यधमर्ग- जलदुर्गमभूमियय" । प्यशास्त्रोक्त कुतश्चि हीतर्णग्रहणं । यत्र ऋण प्रार्थनकाले प्रार्थितो- दपि राण्यन्तरात् वियोन्य सख्यावान् पदार्थ । ऽपि ऋणी न ददावि तम धमिकेन यत् कर्तव्य तदाह मनु | 8-881 "धनसालने करणसूत्रं सत्ताईम् । "ये धैरपायर) व प्राप्नुयादुसमर्णिकः । योगे युतिः स्यात् क्षययोः खयोब्बा तेरमायै सम्रा साधयेदधमर्मिकम्"। धनयोरन्तरमेव योग"। धर्मेण व्यवहारेण लेनाचरितेन च । ऋणवीति । ऋय गसौ तस्मात्कः । इति शुत्पत्या प्रयुक्त साधयेदर्थ पचमेन बलेन च": वायमि । गन्ता । गमनशीलः। यथा, ऋरषेदे पयमर्थ । पूर्वपूर्वसामामाषे उत्तरोत्तरम् ६।१२।५। "सद्यो यः स्यन्द्रो विषितो यवीया सम्रा वशीकय । धर्मे रहस्पतिराह। तृणो न वायुरसिधवा राट्। "ऋखः शीघ्र "सुहत्सम्बन्धिसन्दिः सामोक्तानुगमेन च । गन्ता" इति भाष्यम् ।) प्रायेन वा ऋणी दाप्यो धर्म रष उदाहता"। पस्या । ऋषिकस्य ये समसमन्धिनलेष समका , (मत्कुलाइव ।) जमकः । इति खो सन्देशो यो यष सामवचनं यथानुगमन प्रायोप- वैशन वा धनिकस्य सधर्म ऋसोझ्याश्योपायः। यवहारे कात्यायनः । "धार्योऽवगड ऋणिका प्रकाशं जनससदि। यावन दद्याइयश्च देशाधारस्थितियथा"। पस्यार्थः । यावदान जनससदि ऋयिकस्य धनि- केग धारणं व्यवहारः। छलापरितबलात्कारेषु सदस्पति' "छमना याचयित्वाधमानीय ऋणिकाखी। चनाएितादि वाहत्य दाप्यते यत्र सोयधि" । यस्यार्थ | ऋणिकस्य धनमवाहितादि वा छाना थापत्य वा यत्र दाप्यते तत्र साधनोपाय सोपधि सक्षमुच्यते । "गुलदारमशून् गाहा छत्वा रोपेपनम् । यपणे दाप्यतेऽर्थ ख तदापरितमुच्यते । महा सटहमानीय तानाचैरपक्रमः । प्रणिको दाप्यते यत्र बलात्कारः स उच"। धनयोरर्थ । पुत्लदारपशुरोधो हारोपवेशनस य उदयाहणोपायसदाचरितमुच्यते । सम्हमा. गीय ताउमादिशक्षण उपयायोपायो पला. स्कार उधते । *। कोऽधमः केनोपायेग साध्यस्तदाह कात्यायमः। "राशान सामिन विप्र सान्वेगेव प्रसाधयेत् । ऋषिचन दुईद वापि छलेमेव प्रसाधयेत्"। ऋविधनं दायादम्। तथा "यणिण कर्यकाश्चैव शिल्पिनयामवीर गु । देशाचारेण दाप्या स्युर्दुशान् सपीय दापयेत् ।। यत्र धन म लभ्यते तपाह रहस्पति । "निर्धन ऋणिक कर्म रहमानीय कारयेत् । शौण्डिकाध बामणस्त दापनीय शनै' भने"। याधवषक्य, "होनजाति परिक्षीणम्टणार्थ कर्म कारयेत् । माझणस्तु परिक्षीण शनैर्दाप्यो यथोदयम् । यथोदय यथा धनोत्पप्तिरित्यर्थ | चापार- हारा न माझणस्य ऋयशोधनमाह बाबायना । "कर्मणा क्षतविमान् समहोगांनुदापयेत् । ऋणशोधनाय मिन्दितं कर्म कारयितुरातमनस्य दण्डमारकात्यायनः । "यदि दादावनादिराममं कर्म कारयेत् । प्राप्नुयात् साइस पूर्वम्टया मुच्येत घर्विका ।। यदि परमरहिप्राप्त धनराणिको दातुन प्रकोवि नदा घरझ्याखेच्या धारयेत्। यथारहस्पति। "पूर्णावधौ शान्तलामम्टणमुश्याइयेडनी। कारयेदा धनी लेख्य चक्ररडिबवस्थया"। तथा च रहस्पतिः। "हिरण्ये दिगुणीभूते मते नोऽधर्मिके। मध्यं तदीयं संम्टन विकीपीव ससाक्षियम् । रक्षेहा छतमूल्यन्तु दशाह मनससदि। शणानुरूप परतो महीतान्यतु वयेत् । सधनच स्पिरीवत्व गहनावारानी। वन्धुधाविविदित प्रामापरावाद"" यद्याविषयं धर्मादीन् धनसाधनोपावान् प्रयुगालो । । यथा वीजगणिते।

·। ॥ २८५ कातं ऋतुः कातुः न राधा निवर्तनीय इत्याह मनु । जिनानि हन्ति"। "ऋतस्य ऋतदेवस्य" । इति हेमन्तशिशिरयोरेकत्रीकरण विवक्षितम् । "चयकोयसमा यस्मिन् दोषाया सम्भवन्ति हि। “य खय साधयेदर्थमुत्तमोऽधमर्णिकात् । भाष्यम् ॥ यज्ञ । यथा, ऋग्वेदे ।१ । १४५। ५.! स राज्ञा नाभियोक्तव्य' स्खक ससाधयन् धनम्"!! "ऋतचिद्धि सत्यम्" । "ऋतस्य यज्ञस्य जलम्य चतुपटक तदाख्यात रवे राशिषु सक्रमात् । धनवता ऋणिकेनादत्ते ऋणे राजा सय विपति वा चित् ज्ञाता"। इति भाष्यम् ॥ अमेघि ग्रोमो मेघवषौ प्रोक्त प्रामियनकर्कटौ। भेद । यथा, यजुषि । १७ । २ । ऋतश्च तममाग राहीत्वा उत्तमर्णाय दापयेत् इत्याह सिंहकन्ये स्मृता वर्षा तुलारश्चिकयो' शरत् । सत्यश्च" | इति ।) धनु हो च हेमन्तौ वसन्त कुम्भमीनयोः" । नारद । "णिक सधनो यस्त दौराम्यान प्रयच्छति । ऋत, वि, (ऋ+क्त ।) दीप्त । पूजित | इति मेषयौ रविणा सक्रान्ती। एव मिथुनकर्कटा- वित्यादि । व्यन्ये तु। राझा दापयितव्य स्याग्रहीत्वाशन्तु विशकम्"* मेदिनी। "शिशिर' पुण्यसमयो ग्रीमो वर्षाशरद्धिमा यदा व्यधमर्णिक सकतम्टण दातुमसमर्थः शक्त्यनु- ऋतजित्, पु, (ऋत जयति ऋत+जि+क्षिम् । ) सारे दत्त्वा पूर्वकृतस्य लेख्यस्य एछेऽभिलिखेत् यक्षविशेष । यथा,- माधादिमासयुग्मै स्युर्ऋतव घट क्रमादमी"। एतावद्दतं उत्तमणेन उपगत प्राप्तमिति धनी "त्वया च जमदमिश्च कम्बलोऽथ तिलोत्तमा । इति भावप्रकाशम्य पूर्बखण्डे प्रथममागे । "वर्धा शरच हेमन्त शिशिरश्च वसन्तक । तस्यैव लेख्यस्य एछे दद्यादभिलिखेत् इत्याह ब्रह्मापतोऽथ ऋतजित् धृतराष्ट्रश्च सप्तम । माघमासे वसन्त्येते सप्त मैत्रेय भास्करे। ग्रीमावेति क्रमादेते ऋतवः घट प्रकीर्तिताः। याज्ञवस्क्य । "लेख्यस्य एछेऽभिलिखेत् दत्त्वा दत्त्वाधनं ऋणी। श्रूयता चापरे तूर्य फाल्गुने निवसन्ति ये" एथक एथक प्रवक्ष्यामि रवेगतिविशेषत"। धनी चोपगत दद्यात् सहस्तपरिचिङ्गितम्" । इति श्रीविष्णुपुराणे २ । १० । १५-१६ । “त्वया इति प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये हारीतेनोक्ताम् । इति विवादार्णवसेतु सूर्य । कम्बल सर्प । ब्रह्मापेतो राक्षस । ऋत "मासैईिसौर्माघाद्यै क्रमात् पडतव स्मृता' । ऋत, गत्याम् । स्पईने। ऐश्वर्या । घणायाम् । इति जिदयक्ष । तराष्ट्रो गन्धर्व । इति तट्टीकाया शिशिरोऽथ वसन्तश्च ग्रीनवर्षा प्रारद्धिमा" कविकल्पद्रुमः । (पादि-पर-ईयड्पक्षे यात्म श्रीधरस्वामी। (त्रि, वज्ञजेता । यथा, यनुषि १७। इति सूत्रस्थाने टतीयेऽध्याये वाभटेनोक्ताम् । गत्यर्थे सक, प्यन्यार्थे व्यक-सेट ।) घृणा दया । ८३ । “ऋतजिम सत्यभिच्च सेनजिच्च सुषेणच") "इह खलु संवत्सर घडगम्तुविभागेन विद्यात्"। ऋतीयते जन स्पर्द्धते ईश्वरो भवति । किञ्चि- ऋतधामा, [न् ] पु, (ऋत सत्य धाम भवन यस्य ।) इति सूत्रस्थाने पछोऽध्याय । हयते गच्छति वेत्यर्थ । घरे तु ईययोऽप्राप्तिपक्षे विष्णु । इति त्रिकाण्डशेष ॥ (यथा यजुर्बे दे ५/३२। "तत्र खलु तावत् घोढा प्रविभज्य कार्यमुपदेच्यते। परस्मैपदमेव। ध्यातॊत् धानत इत्यादि । इति "हव्यसूदन तधामासि खाति" इन्द्रभेद । हेमन्तो ग्रीमो वर्षाश्चेति शीतोयावर्षलक्षणास्त्रया दुर्गादास । स तु रुद्रसावर्णिके मनौ भविता । यथा, ऋतवो भवन्ति । तेषामन्तरेवितरे साधारण- ऋत, स्ली, (+त।) उशिलम् । (यथा, मनुः । भागवते । ८।१३ । २८ । लक्षणास्त्रय ऋतव प्रास्ट्रदसन्ता इति । "भविता रुद्रसावणे राजन् । द्वादशमो मनु' । प्रारडिति प्रथम प्रररी काम्नस्तस्यानुषन्धो वर्षा । 818-५॥ "ताम्टताभ्या जीवेत्तु मतेन प्रम्तेन वा । ऋतधामा च देवेन्द्रो देवाच हरितादय" एवमेते सशोधनमधिकृत्य यड् विभन्यन्ते सत्यासताभ्यामपि वा न श्वरत्या कदाचन । यदुवशीयो पनिभेद । यथा, भागवते । मटतमुशिल ज्ञेयमम्रत स्यादयाचितम् । "कश्च कर्णिकाया वै ऋतधामाजयावपि" ॥ इति च विमानस्थानेऽयमेऽध्याये चरकेणोक्तम् । म्टतन्तु याचित भेक्ष प्रम्मत कर्यण स्मृतम्"।) स्यविनश्वरस्थानवति,त्रि । यथा यजुर्वेदे ।१८३८ "तत्र माघादयो बादशभामा हिमासिकम्टतु जलम् । (यथा, ऋगवेदे । ७ । १०१ । ६ । “तन्म "मताघाइतधामाग्निर्गन्धर्वस्तस्यौषधय") कृत्वा बहतवो भवन्ति। ते शिशिर-वसन्त-ग्रीन- ऋत पातु शतशारदाय" । "रतमुदकम्" । इति ऋति ,स्त्री,(ऋ+ करणे + क्तिन् ।) कल्याणम् । वर्म। वर्षा-पारद्धेमन्ता । तेषा तपस्तपस्यौ शिशिर । भाष्यम् ।) सत्य इति मेदिनी । ( यथा, मनु' । जुगुप्सा । स्पा । रति मेदिनी । (भावे +तिन् ।) मधुमाधवौ वसन्तः । शुचित्रको ग्रोम । नमो- २॥ गमनम् । घरमम् । इति धरणी॥ ( पुरुषमेध नभस्यौ वर्षा । इन शरत् । सह सहस्यो "साक्ष्येऽन्टत वदन् पाशेर्मध्यते वारणे शम् । यज्ञीयदेवभेद'। यथा, यजुर्वेदै | ३० । १३ । हेमन्त इति । तत्र ते शीतोष्ण वर्षलक्षणाच- "विवश समाजातीस्तस्मात् साक्ष्य वदेदृतम्" । "भृतये स्तेन हृदयम्'। शत्रौ घु, इति निरुक्ति ।) न्द्रादित्ययो कालविभागकरत्वादयने दे भवतो. कर्मफल । यथा, "ऋत पिवन्तौ सकृतस्य लोके" ऋतीया, स्त्री, (ऋत + ईय+टाम् ।) घणार्थक दक्षिणमुत्तरञ्च" । इति श्रुति : विष्णु ॥ यथा, महाभारते । १ । जुगुप्सा । तत्पर्याय । व्यर्तनम् २ हिणीया ३ । "इह तु वर्षा-शरडेमन्त वसन्त-ग्रीष्म-पाटय पट्ट- १।२५७। इत्यमर। तवोभवन्ति दोषोपचय-प्रकोपोपशम-निमित्तम् । "भगवान् वासुदेवश्च कीर्य तेऽत्र सनातन । ऋतु , पु, (ऋ+" व्यश्च तु" । इति उणादिसूण ते तु भाद्रपदायेन दिमासिकेन व्याख्याता । तद- स हि सत्यम्स्तव पवित्र पुरण्य मेव च । १.७२ । तु चकारात् कित् च ।) कासाविशेष । यथा। माद्रपदाश्वयजौ वर्षा । कार्तिकमार्गशी? शाश्वत अझ परम ध्रुव ज्योतिः सनातनम्", स तु षविध यथा । मार्गपोषौ हिम १ माघ पारत् । पौषमाधौ हेमन्तः। फागुन-चैत्री पु, सूर्य । यधा, शतपथब्राह्मणे। “अझ वा फागुनो शिशिर २ चैत्रवैशाखौ वसन्त वसन्त । वैशाख-ज्यैठौ ग्रीन । प्याषा-श्रावणी ऋत मझ हि मित्रो अझ ऋतं ब्रह्म एवायु"। ज्येष्ठापा ग्रीन 8 श्रावणमादौ वर्षा ५ च्या प्राडिति" | पति सूत्रस्थाने ६ यध्याये सश्रुते- परमक्ष । यथा, श्रुति । “तमेकाक्षर ब्रझ"" श्विनकार्तिको शरत् ४ । इत्यमर । स त्रिविधी नोक्तम् ।) सत्याचार। यथा, ऋग्वेदे ।१।१३७। २। ऽपि । कार्तिकाग्रहायणपौषमाधा' शीत १ स्त्रीकुसमम् । इति विश्वमेदिन्यौ। तत्पर्याय 1 "सतो मिपाय चण्याय पीतये घालताय फागुनचैप्रवैशाखज्येष्ठा ग्रीन २ व्यापाश्रावण रज १ पुष्पम् २ वार्तव्यम् ३ । इत्यमर ! पीसये"। "ऋताय सत्याचाराय" | इति दया मादाविना वर्षा ३। दिविधोऽपि । कार्तिका यथाह मनु |2184-86) नन्दभाष्यम् । मः। यथा, सामगानां सन्ध्यामन्ते दिषण्मासा भीत १ वैशाखादिषण्मासा ग्रीम "तुकालामिगामी म्यात् मदारमिरत सदा । दोपस्थाने । “शत मित्स्य काक्षामो र ऋषि २॥ इति स्मति । पर्चवम मनोना समतो रतिकाम्बया। रनुपाछन्दो रहो देवता समोपस्माने विनि (यदुतम्। ऋतु सामाविक स्त्रीणा रात्रय पोड़श समता । योगः देवमेद यथा, ऋग्वेदे। 8२३ । । "मासदयात्मक काम्न ऋतु प्रोक्तो विचक्षणे"। चतुर्भिरितः साईमहोमि सरिगर्हिते। "तस्य हि सहप सन्ति पूर्शितस्य धीति यस तु "सदर मासा पचव " इति श्रुतं वत्र तासामाचायतसात निन्दितकादशो धया। " - ऋतव 1 B ।

·काला। । - । , । " इति। २८६ ऋतु कातु ऋद्धिः प्रयोदशी'च शेषाम्नु प्रशचा दशरात्रय । नेत्रयोरलन मान दिवास्वप्न प्रधावनम् । ऋतुरत्तिः, पु, (ऋतुषु रत्तिवर्तन यस्य।) वत्सरः । युग्मास पत्ता जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । अत्युचशव्दश्रवण इसन बडभाषणम् ॥ इति विकाण्डशेष । तस्मात् यग्मास यत्सार्थो सविशेदातवे स्त्रियम् ॥ प्यायास भूमिखनन प्रवातञ्च विवर्जयेत् । ऋतुसन्धि ,, (ऋत्यो सन्धिमजनम् ।) ऋतुदयसन्धि- पुमान् पुसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिक स्त्रियाः । ततश्चतुर्थे दिवसे नाता सदसनादिमि । सच ऋत्योरन्यादिसताहौ। तथाच समेऽपमान् पुस्त्रियौवा क्षीणेऽल्पे च विपर्याय भूषिता सुमना पश्येत् भार समलङ्कतम् । वामट'। "रज सप्तदिन यावत् ऋतुम भिषां वर"।। पूर्व पश्येत् ऋतुस्नाता यादृश मरमङ्गना । "ऋत्वोरन्त्यादिसप्ताहारतुसन्धिरिति स्मृत । इति शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये हारीतेनोक्ताम् । तादृश जनयेत् पुत्र तत पश्येत् पति प्रियम्"। तत्र पूर्वो विधिस्त्याज्य सेवनीय परो विधि"। "ऋतुम्न हादपरात्र भवति दृटार्तवम्।" एतदकरण प्रत्यवायमाह। ऋतुवान, सी, (ऋतौ सानम् ।) रजखलास्त्रिया "नियत दिवसेऽतीते सपत्यम्बुभ यथा । "यज्ञानात् वा प्रमोदादा लोल्याहा दैवतश्च वा। चतुर्थाइकर्त्तव्यमानम्। इति स्मृति । तत्क्षा- ऋतौ व्यतीते ना-प्न योनि सक्रियते तथा । सा चेत् कुर्यात् निषिद्धानि गर्भदोषास्तदाप्नुयात् । नानन्तर मर्टवदन द्रष्टव्य नान्यस्य भसन्निधाने मासेनोपचित काले धमनीभ्यान्तदातवम् । एतस्या रोदनात् गर्भो भवेदिकृतलोचन । भरि मनसि ध्यात्वा सूर्यं विलोकयेत्। इति ईषत् कृष्ण विगन्धञ्च वायुर्योनिमुख् नयेत् ॥ नखच्छेदेन कुनखी कुछी त्वभ्यस्तो भवेत् । काशीखण्डम् ॥ तबर्षाद्दादशात्काले वर्तमानमरक् पुन | अनुन्ने पात् तथा स्नानात् दु खशीलोऽञ्जनाददृक् । ("तत पुष्पक्षणादेव कल्याणध्यायिनी न्यहम् । जरापकारीगणा याति पश्चाशत क्षयम्" । खापशीलो दिवाखापात् चञ्चल' स्यात् प्रधावनात्। मभालद्वाररहिता दर्भसस्तरमायिनी। इति शारीरस्थाने तीयेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ।। अत्युचशब्दश्रवणात् वधीरः खल्लु जायते रेय यावक स्तोक कोठशोधनकर्षणम् । "हादशाहत्सराटूई मायञ्चाशत् समा स्त्रिय । तालुदन्तौठजिज्ञासु श्यावो हनमतो भवेत् । पणे शरावे हस्ते वा भनीत ब्रह्मचारिणी। मासि मासि भगद्दारा प्रकृत्यवार्तव सवेत् । प्रतापी भूरिकथनात् उन्मत्तस्तु परिश्रमात् । चतुर्थेऽति तत सात्वा शुझमाल्याम्बरा शुचिः। वार्तवसावदिवसात् ऋतु घोउशरात्रय । खलतिर्भमिखननात् उन्मत्तो वातसेवनात्" । इच्छन्ती भर्लसदृश पुत्व पश्येत् पुर' पतिम्" ! गर्मग्रहणयोग्यस्त स एव समय सात इति शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये वामटेनोक्तम् ।) "सासामेव चतुर्वर्णस्त्रीणा सर्ववादिसम्मत | "क्षामप्रसन्नवदना स्फुरक्रोणिपयोधराम् । ऋते, व्य, (ऋत+के।) विना । वर्जनम् । इत्यमर । पूर्वोक्तसमय ग्रन्थान्तरेषु विषय । तद्यथा। सस्ताक्षिकक्षि पुंस्कामा विद्यादृतुमती म्बियम्". ("व्यवेदि मा प्रीतम्रते सुरङ्गामात्"। मानदिवसाढे द्वादशात्रावधि ब्राह्मण्या | दश इति शारीरस्याने प्रथमेऽध्याये वाभटेमोक्तम् । इति रघुवशे। ३।६३ । तथा, कुमारे २।५७ । राम्रावधि क्षत्रियावा । अशराघावधि वैश्याया। "गते पुराणे रसि नवे चावस्थिते पुन शुद्ध "अशादृते निषिक्तस्य नीललोहितरेतस") घजात्रावधि शूद्राया गर्भधारणे पाक्ति" नाता स्त्रियमच्यापनयोनिशोणितगर्भाशयाम्मतु-ऋत्विक, [] पु, (ऋतौ यजतीति । ऋतु + या + इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे । मतीमाचक्ष्म" ऋत्विगादिना किमत्तो निपातित ।) पुरोहित । "पन सोचमायाति दिनेऽतीते यथा तथा । इति शारीरस्थाने चतुर्थेऽध्याये घरकेणोक्तम् । यथा,- ऋतावसीते योनि सा शुरु नात प्रतीच्छति । "धीनप्रसन्नवदना प्रझिन्नात्ममुखदिजाम् । "बग्न्याधेय पाकयज्ञानमियोमादिकान्मखान् । मासेनोपचित रक्त धमनीभ्याम्तो पुन । नरकामा प्रियकथा सन्तकुक्ष्यतिमूईनाम् । य फरोति तो यस्य स सस्यविगिहोच्यते" ईघत्कृष्ण विगन्धञ्च वायुर्योनिमुग्नुदेत्" ॥ स्फुरभुरकुचश्रोणिनाभ्यूजघनस्फिचम् । इति मानधे २।१४३तत्पर्याय । याजकः । "ऋतुस्त हादशनिशा पूर्वास्तिसच निन्दिता"! होत्सुक्यपगञ्चापि विद्यादृतुमतीमिति" । इत्यमर मरता ३ कुरव 8 वाग्यतः ५ टक्त. इति शारीरस्थाने प्रथनेऽध्याये वामटेनोक्तम् । इति शारीरस्थाने तीयेऽध्याये, वहिष ६ यतश्रचः ७ मगत ८ सवाध ८ देव- शिव । यथा महाभारते १३। महादेवसहस "तत मुनातां चतुर्थेऽहन्यइतवातःसमलता यव १० । इत्यारविड्नामानि । इति वेदनि- नामकथने १७११३६ कृतमङ्गलखस्तिवाचना भर्तार दर्शयेत्। तत्- घण्टौ ३ यध्याय । "तु सवत्सरो मास पन्नः सख्यासमापन": कस्य हेतो। ध्यय हि नायकस्य धर्मसहायः। यदुक्तं साहि. विष्णुः । यथा, महामारते १३। विद्यासहस्रनाम पूर्व पश्येदृतुस्नाता यादृश मरमाना। त्यदर्पणे । ३ । ५। "ऋत्विपुरोधसः स्युझ कथने १४६ ५ तादृश जनयेत् पुत्र मार दर्शयेदत । विदस्तापसास्तथा धमें" ३) 'ऋतु सुदर्शन काल परमेठी परिग्रहः" ।) ततो विधान पुत्रीयमुपाध्यायः रामाचरेत् । ऋड, सी, (धु+क्त।) सम्पन्नधान्यम्। इति मे दीप्ति । इति मेदिनी।मास । सुयोर । इति विश्व कौन्ते च कम होनमारमेत विचक्षण"। दिनी । परिपक्कमर्पितधान्यम् । इत्यमरटीकायां ऋतुप्राप्त , घि, (ऋतुः प्राप्तोऽनेन । ) फलेग्रहि। "तत्र प्रथमे दिवसे ऋतुमत्या मैयुनगमनमना भरत । वडणितधान्यम्। इति सुभूतिः। तत्प यवन्ध्यरक्षादि । इति शब्दचन्द्रिका। युष्य पुा भवति । यश्च तत्राधीयते गर्भ स व्य । धावसितम् २ । इत्यमरः व्यवसितम् ।। ऋतुमती, स्त्री, (ऋतुरम्या व्यनीति | ऋतु + मतुम् प्रसवमानो विमुच्यते । हितीयेऽप्येव सूतिकाम्टहे इति तट्टीका । सिद्धान्त । इति हेमचन्द्र। +खीम् । ) ऋतुयुक्ता स्त्री। तत्यायः। रज वा। तीयेऽप्येवमसम्पूर्णाङ्गोऽल्पायुर्वा भवति । (, विष्णुः । यथा, महामारते विष्णुसहस्रनाम स्खला २ स्त्रीमिणी ३ थबी 8 यात्रेयी ५ चतुर्थे तु सम्पूर्णगो दीर्घायुश्च भवति । नघ कीर्तने १३ । १८ । 8३ ।। "ऋद्ध स्पाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशर्मास्करद्युतिः"।) मलिनी ६ पुष्पवती ० उदक्या । इत्यमर । प्रवर्तमाने र वीण प्रविय गुणकर मवति यथा नद्या प्रतिखोत मावि द्रव्य प्रक्षिप्त प्रतिनिव- ऋद्धः, त्रि, (ऋध् + hi) मटन | सम्पनः । इति (यथा, महाभारते ।।३।७। “उपाध्यायानी ते नोई गच्छति तहदेव प्रयव्यम्। तस्मानि मेदिनीकर हेमचन्द्रौ। (यथा, गीतायाम्। २।। से ऋतुमती उपाध्यायर प्रोषितोऽस्या यथाय यमवर्ती घिरा परिहरेत् । यत पर मासा. "यवाप्य भूमावसपलम्टद्ध म्टतुर्वन्ध्यो न भवति तथा फियताम्" । ऋतुमतीकृत्यमाछ। दुपेयात्"। इति च शारीरस्याने द्वितीयेऽध्याये राज्य सराणामपि चाधिपत्यम्"s) "धार्तवसावदिवसात् यह सा ब्रह्मचारिणी। सश्रुतेनोक्तम्।) ऋद्धि, स्त्री, (ऋध् + क्तिन् ।) परावर्गान्तर्गतौषध ऋतुराज , पुं, (ऋसुना राभा । “राजाहासखिभ्य विशेष तत्पर्यायः। योग्यम् २ सिद्धिः ३ लामो प्रयीत दर्भय्याया पश्येदपि पति न च । करे पूरा पणे वा इविष्य यहमाचरेत् । एच्"1५18 | १ | इति टच ।) वसन्तकाल | 8 । इत्यमरः प्राणप्रदा ५ रथ्या ६। इवि रज इति रामनिर्घण्ट । माला। प्राणदा जीवदाची सिद्वाह योग्या । - - -- । अश्रुपात नखच्छेदमभ्यगमनुखेपनम् ।

·. । । यथा, ऋषि जश भाष ('जीवकर्षमको ज्ञेयो हिमादिशिखरोद्भवौ। १० चेतनीया ११ रथाङ्गी १२ मगल्या १३ लोक- ऋश्य , पु स्वी, (ऋण + काम् । ) म्गविशेष । इति रसोनकन्दवत्कन्दौ नि सारौ सूक्ष्मपत्रको"। शब्दरत्नावली। (यथा, ऋग्वेदे। ८18|१०। कान्ता १४ जीवश्रेष्ठा १५ यशस्या १६ । अस्या "ऋश्यो न टप्यन्नवपानमागहि") "ऋषभो उपहावत्" । गुणा | मधुरत्वम् । मुखिग्धत्वम् । व्यतितिक्तत्वम्। "ऋषमो रषमो धीरो विवाणी द्राक्षइत्यपि"" शीतलत्वम्। सचिमेधाकारित्वम्। नेमकुरुकृमि- ऋष, ईश गतौ। इति कविकल्पद्रुम । ( तुदा- धनवोर्गणा यथा। पर-सक-सेट।) इखादि । ई ऋए । श ऋयति । नाशित्वञ्च । इति राजनिघण्ट ॥ यस्या ल्प यधा,- "जीवकर्षभको वल्यौ शीतो शुक्रकफप्रदौ। इति दुर्गादास ॥ "द्धिडिच कन्दो हौ भवत कोश्यामले । श्वेतलोमान्वित कन्दो लताजाल सरन्धक । ऋषभ , , ( ऋष् +पिरषिभ्या कित्" । इति मधुरो पित्तदाहासकार्यवातक्षयापहो" स एव ऋद्धिद्धिच भेदमप्येतयोवे । उगादिसूत्रेण ३२१२३ । यमच् । किछ ।) उष । इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे मागे ) सप्त- खरान्तर्गतद्वितीयखर । ( यर खर विश्रुति । (यथा, ऋग्वेदे ६ । २८|| "उप ऋषभम्य तूसग्रन्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्तफस्ता च सा! सृद्धिस्तु दक्षिणावर्तफला प्रोक्ता महर्धिमि"। रेतम्यपेन्द्र तव वीर्य" ) कर्णरन्ध्रम् । कुम्भीर यस्य तिस श्रुनयो यथा, (१) दयावती, (२) प्योषधकरणे ऋडिरतिस्थाने वाराहीकन्द व्य पुच्छ । उत्तरपदे श्रेष्ठ । इति मेदिनी। रखनी, (३) रतिका । तिसञ्च श्रुतिजातयो यथा, (१) करुणा, (२) मध्या, (३) म्टदु । ययश्च ऋषि. ("स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुचरा । थवा वजा देया। इति परिभाषा सम्रद्धि । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे २ । ५८ ॥ सिहशार्दूलनागाद्या पुसि श्रेष्ठावाचका", वशीय, क्षत्रियजाति , पिनम्वर्णश्च । प्यम्यो इत्यमरवाक्यात्। "परिच्छिन्नप्रभावर्द्धिर्न मया न च विष्णुना" ।) यथा पुरुषर्षभ पुरुषश्रेष्ठ त्पत्ति पाकहीपे । अस्य ऋषि देवता च ब्रह्मा, पार्वती। इति शब्दरत्नावली । ( लक्ष्मी ।) इत्यर्थः । यसमस्तेऽप्यय श्रेष्ठार्थवाचक । यथा, छन्दो गायत्री। यथा सोतरत्नाकारे,- "यभस्त्रिश्रुतिस्तत भागवते २18 |२२॥ ध, उ य न इर वृद्धौ । इति कविकल्पद्रुम । दयावती रजनी च रतिका वर्षभे स्थिता। "खलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत (दिवां, खा-पर-सक-सेट ।) य ऋयति । उ दीप्तायता मदुर्मध्या घडजे स्यात् ऋषभे पुन । स मे ऋषीणाम्टषम प्रसीदताम्' । अर्डित्वा ऋद्धा । न ऋनोति । इर यार्धत् व्या- सस्थिता करुणा मध्या म्टदु "ऋषीणा ज्ञानप्रदाना ऋषम श्रेष"। इति ध/त् । क्वचित्तृप्तौ घायम् । सोऽह प्राग्भवतेव पञ्चम पिटवस्थो रि-धारषिकुलोद्भवौ । तट्टीका॥ गणविशेष । याकृतिगणोऽयम् । यथा भूतजननीम्सनोमीति भवभूति' ॥ धन्तर्भूतार्थ- ऋधौ तु क्षत्रियों ज्ञेयो वैग्यजाती निगौमतो" पाणिनि तत्परषसमासप्रकरणे २ । १ । ५६ ॥ त्वादिदं सिद्धमिति केचित् । इति दुर्गादास ॥ रिधौ ऋषभधैवती इत्यर्थः । इत्यादि।) "उपमित व्याघ्रादिभि सामान्याप्रयोगे", व्या- । ऋफ, श दाने । माघायाम् । हिसायाम् । निन्दा- घ्रादिराकृतिगण । "च्याध्र-सिह-ऋक्ष ऋषभ- याम् । यद्धे । इति कविकल्पद्रुम'। (तुदा-पर- स तु गोखरतुल्यवर । घातकखरतुल्यखर इति सक,प्यक च-सेट। ) श ऋफति जनो ददाति चन्दन टक-रष वराह-हस्तिन्-तरु-कार-रुरु-ए- केचित् । नारदमते गाव ऋषमखर वदन्ति माघते हिनस्ति निन्दति युझ्यते वेत्यर्थ । यानर्फ । पत्-पुण्डरीक-पलाश-कितवा" । इत्येते व्याघ्रा- हिसायामप्ययमित्यन्ये । इति दुर्गादास ॥ दय ।) पर्वतविशेष । इति धरणी॥ वराहपुच्छ । "घड्ज रौति मयूरो हि गावो नईन्ति चर्घभम्" भु', पु, (म खर्गे देवमातुरदितेा भवति य । स्यादिजिन । इति हेमचन्द्र । भगवदवतारवि इति नारदसंहितायाम्। दपणरत्नाकरादिमते झट+भू+डु।) देवता । इत्यमर ॥ (यथा, ऋग पशेष । (यथा, भागवते ५/६७) "तस्य ह वा एव तु चातक ऋषभ वदति। वथा सहोतदर्पणे,- वेदे।६।२२ । ६। मुक्त जिङ्गस्य भगवत ऋषभम्य योगमायावासनया "खरमपम चातको ब्रूते' 1) श्यस्योत्पत्ति । "भुर्न रथ्य नव दधतो केतुमादिशे" ! देह इमा जगतीमभिमानाभासेन चक्रममाण") "नाभिमूनायदा वर्ण उत्यित कुरुते ध्वनिम् । देवानाममि देव । यथा, महाभारते वनपर्वणि। स तु सत्य युगे यग्नीध्रमुतनाभिराजपुत्रत्वेन जात । घमन्येव निर्णति हेलया ऋषभ स्मृत"! "ऋभवो नाम तधान्ये देवानामपि देवता । तस्य पुत्र जडभरत । इति श्रीभागवत । शत सङ्गीतदामोदर । तेषा लोका परतरे यान्यजन्तीह देवता" :) (तथा, मार्कण्डेये ५३।३। ("नामे समुदितो वायु कण्ठशोर्षसमाहत । चाक्षुषमन्वन्तरे देवगणभेद । यथा,- "यनीध्रसूनो भेन्तु ऋषभोऽभूत् सुतो दिम ।। ऋषभदेव नाद यव तस्मादृधारित '॥ "याद्या प्रभूता ऋभव एथकाच दिवौकस"। ऋषभाट्ररतो अज्ञे वीर पुत्वशताहर" : इति घ सोतसमयसारे। यस्योत्पत्ति ऋग्वे- इति हरिवशे । ७१ ३२॥) खारोधि मन्वन्तरे ऋषिभेद' । यथा, मार्कण्डेये दात् ! यथा रत्नावल्या, ममुक्ष', पु, ( रभवो देवा क्षियन्ति वसन्ति यत्र । 181 "ऋग्वेदात् घडून ऋयमो यजुषो मध्यधैवतो। भु+क्षि+ह) स्वर्ग । वचम् । इन्द्र । इति । "उर्जस्त बस्तथा प्राणो दत्तोलिधंधभस्तथा" . सामवेदात् समूभृतौ तथा गान्धारपक्षमौ” रायमुकुट । (देवमात्रे । यथा ऋग्वेदे। 8 ! ऋषमसहसदक्षिण एकाहनिय्याद्यो यागभेद ।। इति) ३०।। "उपनो राजा यध्वरम्भुक्षा"। यथाह गर्ग “पूर्व ऋषभसज्ञो राज्ञ" । खनाम- ऋषमध्वज , पु, (ऋषम ध्वयिमस्य ध्वजेऽस्य वा)) "मुक्षा भव" । इति भाष्यम् ।) ख्यात यज्ञतुरमुत्तो नृपमेद । यथा, शतपथ शिव । धई विशेष । इति मेदिनी। भुक्षा, [न् ] पु, (भुक्ष वर्ग वष वा व्यस्या. ब्राह्मणे १३ । ५ 1 8 1 १५। “एकविशस्तोमेन ऋषभी, स्त्री, (ऋयम + जातो डीय।) नराकारस्त्री। स्तीति इगि । “पथिममुक्षामात्" । ७१।५। ऋषभो याज्ञतुर ईजे शिकाना राजा तदेतद्वाघ भूकशिम्बी। शिराला । विधवा। इति मेदिनी। "इतोत्सर्वनामस्थाने"। ७१।६ । इत्यादिना याऽमिगीतम्" ) परावर्गान्तर्गतौषधविशेष । (कशिम्यर्थ व्यवहारो यथा। सिद्धम् । यदा यति इति पत क्षिनक तत्पय्यांय । टप १ ऋषमक २ वीर ३। इति "गेन्युषभ्यतिरसेत्यादि। प्रत्यय ।) इन्द्र । इत्यमर । (यथा, ऋग्वेदे। रत्नमाला। गोपति 8 धीर ५ विघाणीह दुर्द्धर इति घरके सूत्रे चतुर्थेऽध्याये । घन पिशवमी 0180121 "इन्द्रो विक्षां ऋभुक्षा वाजो ७ ककुमान् पुरव ६ वोन १० हङ्गो ११ धूर्य भूकशिम्बी इत्यस्य शिवदासीयटीका (1) पर्य"। इति ।) १२ भूपति १३ कामी २४ क्षप्रिय १५ उक्षा ऋषिः, पु, (यति प्राप्नोति सान् मन्नान् छानेन पम्फा, पश वधे। ( मुघादि-तुदां-पर-सक-सेट् ।) १६ साङ्कलो १७ गौ १८ यन्पुरः १८ गोरक्ष'२. पायति महारपार वा अति-1 ऋ+"गुप- इति रिम्झधातोरीकायां दुर्गादास'! वनवासी२९ । वस्य गुणा । मधुरत्वम् । शीतत्वम्। धाव कित्" ।१९६॥ इति उणाटिसूत्रेवन् । श, गतिरसत्यो । सौत्रधातुरदम् । (परं सक रहापित्तविरेकनाशित्वम् । मुकलेभकारित्वम् । किच।) शानसंसारयो पारगन्ता । शास्त्र सेट। ) ग्य' । इति दुर्गादास। दाहक्षयन्वरहरवच । इति रामनिधण्ट ।। चार्यः । (यथा, ऋग्वेदे।। १.२ "यमि: 1 ·ऋषन्ते परमा ययात् . - । ऋषि पूर्वे मिळधिभिरीद्यो नूतनैरत स देवा र वक्ष्यति") रिपिईसादिश्च । “विद्याविदग्धमतयो रिचय प्रसिद्धाः"। इति प्रयोगात् । इति भरत । तत्पर्याय । सत्यवचा २ शापास्त्र ३स तु सप्तविध यथा | व्यासाद्या महर्षय १ मेलान्या परमर्षय २ करवादयो देवर्षय ३ वप्रियाद्या ब्रझर्षय । सुश्रुताद्या श्रुतर्षय ५ ऋतपर्णादयो राजर्षया । जैमिन्याद्या कागइर्षय । इति त्रि- काण्ड शेष । तथा च रत्नकोये। "सप्त ब्रह्मर्षि-देवर्षि-महर्षि-परमर्षय । फागर्षिश्च श्रुतर्षिश्च राजर्षिश्च क्रमावरा । * मन्वन्तरभेदे सप्तर्षिनामानि यथा । १ खायम्भुवमन्वन्तरे मरीचिः। धनि । य- गिरा । मुलस्य । पुलहः। कतु । वशिष्ठ । (यथा परिव । ७ ।। "मरोचिरविर्भगवानङ्गिरा पुजह क्रतुः । पुलस्त्यश्च वशिष्ठस सप्तैते बक्षण सुता") २। खारोचिधे उर्जस्तम्भादय । (यथा, मार्कण्डेये ६७ । । "उर्जस्तम्भस्तथा प्रायो दत्तोलिषभस्तथा। निश्चरसार्ववीराश्च तत्र सप्तर्षयोऽभवन्" ।) ३। उत्तमे वशिष्ठसता प्रमदादय । (यथा, मार्कण्डेये ७३ । १३ । "खते जसा हि तपसो वशिष्ठम्य महात्मनः । तनयचान्तरे तस्मिन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्" ।) B1 तामसे ज्योतिर्धामादय । (यथा मार्कण्डेये ७81५८ | "न्योतिर्धामा पृथ काव्यश्चैत्रोऽग्निर्वलकम्तथा । पीवरश्च तथा ब्रह्मन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन्" ) ५। रैवते हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्द्धवाष्ट- रित्यादय । (यथा मार्कण्डेये ७५ | ७३-७४ । "हिरण्यरोमा वेदश्रीईवाउलथापर । वेदवाड सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनि ॥ वशिषश्च महाभागो वेदवेदान्तयारग । एते सप्तर्षयश्चासन् रैवतस्यान्तरे मनो"1) ६ । चाक्षषे हर्यश्मदीरकादय । (मार्कण्डेयमतानुयाविम उव्यन्ते तत्रैव ।७६५8 । "सुमेधा विरभाव इविमानुन्नतो मधु । थतिनामा सहिया सप्तासग्निति चर्षय ") ७। वैवस्वताख्यवर्त्तमानमन्वन्तरे कश्यप । अत्रि । वशिष्ठ | विश्वामित्र । गौतमः | प्रम- दमिः । भरदाण । (यथा मार्कण्डेये ७६ | ६-१० । "अधिव वशिष्ठश्च काश्यपश्च महाऋषिः । गौतमश्च भरद्दागो विश्वामित्रोऽथ कौशिक ! तथैव पुस्लोभगवायूचीकस्य महात्मम । जमदग्निस्तु सप्तैते मुनयोऽत्र तथान्तरे" ।) | सावर्णिके गालव । दीप्तिमान् । परशु- राम । अश्वत्थामा। कृप । ऋष्यटना। व्यासः । ८०।। "रामो व्यारो गालवश्व दीप्तिमान् छपरव च | ऋष्यशास्तथा द्रोणिसव सप्तोऽभवन्" । राम परशुराम । द्रोणिरयत्यामा ।) २८ ऋषि ऋष्टि । दक्षसावर्गािके द्युतिमदाद्याः। ईश्वराणां सुतास्तेषाम्पयस्तान् निबोधत । (यथा मार्कण्डेये ६४।। कायो रहस्पतिश्चैव कश्यपावनस्तथा । "मेधातिथिर्वस सत्यो ज्योतिप्मान् द्युतिमान्तथा। उतथ्यो वामदेवश्च ध्यगम्यश्चौधिनस्तथा" सप्तर्षयोऽन्यः सबलस्तथान्यो व्यवाहन") यौपिनस्याने कौशिक इति वा पाठ । १०। ग्रासावर्गिके इविमसुटतसत्यजयमू- "कईमो बालिखिल्याच विश्रवाः शक्तिवर्धस । पर्याद्या । (यथा मार्कण्डेये ६४ । १०, १३, १४ । इत्येते ऋषय प्रोक्तास्तपसा ऋषिताङ्गता"" "मनोस्तु दशमस्यान्यकृणु मन्वन्तर दिशा ! इति । तस्य व्युत्पत्तियथा। सप्तर्षी तान् निवोध त्व ये भविष्यन्ति वै तदा। "पि हिंसागतौ धातुर्विद्यासत्यतपन्श्रुति | प्यायो भूतिविमाच सकृती सत्यएव च । एय सन्निधयो यस्मात् ब्राझणश्च तत वृषि । नाभागोऽप्रतिमव वाशिपश्चैव सप्तम") विरत्तिसमकालन्तु वुझ्या व्यक्तिमपिस्वयम् । ११ । धर्मसावर्णिके धरणादय । परमर्षितत स्मृता (यथा माकण्डेये ६४ । १८-२० । गत्यर्थादृयतेर्धातो मनितिकारणम् । "इविणाश्च वरिणय मएिरन्यस्तथारणि । यस्मादेय स्वयम्भ तस्तस्माच्च ऋषिता मता"। निश्चरशानघचैव विरियान्यो महामुनि । इति मत्स्यपुराणे १२० व्यध्याय । सप्तर्षयोऽन्तरे तस्मिन्ननिदेवश्च सप्तम"1) ऋषिक , , (ऋये पुल । ऋषि + कन् ।) काव्या- १२ । रुद्रसावर्णिके तपोमूर्यादय । ऋपीका, दि ऋषिपुत्त । यथा । (यथा मार्कण्डेये ८४।२५। "ऋषिपुत्ला ऋयोकास्तु मैथुनादर्भसम्भवात् । "द्युतिस्तपखो सतपास्तपोमूर्त्तिन्तपोनिधि । परत्वेनर्षयस्ते वै भूतादिऋषिकास्ततः । तपोरतिस्तथैवान्य सप्तमस्तु तपोधतिः"1) ऋषीकाणा सुता ये वै विशेया ऋधियुश्यका । १३ । देवसावर्णिके निर्मोहतत्त्वदयाद्या । (मार्क इत्येते ऋषय प्रोक्तास्तपसा ऋषिताङ्गता । ण्डेयपुराणमते व्यय त्रयोदशमन रोयाख्ययामि तेषा पुत्लान्टयीकास्तु गत्पिमानियोधत । हित । यथा, तव ६8 । २७ ३० । वत्सरो नहुषवि भारदानश्च वीर्यवान् । "त्रयोदशस्य पर्याये रोयाख्यस्य मनो मतान् । ऋषि धतपाश्चैव सइदुःस्य शरत्वतः । सप्तर्यो व टपाश्चैव गदतो मे निशामय ॥ वाभिश्रवा सुचित्तश्च प्यावोऽश्वश्च पराशर। सुधर्माण सुरास्तब मुकणिस्तथापरे । ही च कश्यपञ्चैव राजा वैश्रवणस्तदा । सशर्माण सरा घेते समता मुनिसत्तम।। इत्येते ऋषिका सबै सत्येन ऋषिताङ्गता"। महावलो महावीर्यस्तेषामिन्द्रो दिवसाति । इति मात्स्ये १२० यध्यायः। भविष्यानथ सप्तर्षोन् गदतो मे निशामय । ऋषिकुल्या, स्त्री, (ऋषीणं कुल्या कृषिमाल्या सरित धतिमानव्ययश्चैव तत्त्वदर्शी निरुत्सक | इव।) नदी। इति हेमचन्द्र । निर्मोछ सुतपाश्चान्यो निष्पकम्पश्च सप्तम") ("ऋषिकुल्या समासाद्य नर सात्या विकल्मष । १४ । इन्द्रसावर्णिके व्यमिवाचिशुद्धमागधाद्या देवान् पितॄन् घार्चयित्वा ऋषिलोक प्रपद्यते"। सप्तर्षय । (मार्कण्डेयपुराणमतेऽय भौत्याख्यया इति महाभारते। तीर्थयात्रापर्वणि ३ । ८818६ । भिहितः । यथा तत्रैव ६८1१| ऋषिकुलाय हितम् । ऋषिकुल + यत् । ऋषि- "तत परन्तु भौत्यय समुत्पत्ति मिशामय । कुलहिते, नि । यथा, भागवते ३ । १६ । १३ । देवाघोंस्तथा पुत्त्रास्तथैव वसुधाधिपान्" । "अथ तस्योशती देवीमषिकुल्या सरखतीम् । तत पर प्रयोदशमन्वन्तरामन्तरम् । पसिन् नाखाद्य मन्युदयाना तेषामात्माप्यळप्यत") मन्वन्तरे सप्तर्षिनामान्याछ तत्रैव १०० । ३१ । ऋषिभाङ्गलिकी, स्त्री, (ऋधिप्रिया जागलिकी।) "धनीध्रचामिवाहुच शुचिर्मुक्तोऽथ माधव । ऋक्षगन्धारक्षः। इति रत्नमाला ऋविशाहल. शुकोऽजितश्च सप्ते तदा सप्तर्षय स्मृता"। इति ख्यात । (रहदारकशब्देऽस्या विशेषो ज्ञेयम) पुराणान्तरे मतभेदात् मन्वन्तरसप्तर्षीण नाम- ऋषिप्रोक्ता, स्त्री, (ऋषिणा प्रोक्ता यौषधार्थम् ।) भेदोऽपि दृश्यते । हरिव ७ व्यध्याये तथा माषपणेटक्षः। इति रत्नमाला । (माषपर्णी- विष्णुपुराणे ३व्यशे व्यस्य विवरणादिकं प्रश्व्यम्।) शब्देऽस्या गुणादिक शेयम् ।) न्यीति शास्त्रमते वशिष्ठपनारन्धतीसहित-रिः, स्त्री, (ऋष् हिसाया + क्विन् ।) खन्न । इत्य- वर्तमाममन्वन्तरीयसप्तर्षीणा मघानक्षत्रे स्थितिः मर । (यथा, ऋग्वेदे । ५ । ५७।२। तस्योदये तेघाचोदयो भवति | काशोखण्डमते "वाशीमन्त ऋयिमन्तो मनीषिणः। शानिनोकादूई धूवलोकात् अध तेषां स्थिति सधन्वान इषुमन्तो निषङ्गिणः” । *॥ वेद । किरण । इति मेदिनी। ग्वादि व्यायुधमाधम् । यथा ऋग्वेदे १११६६ । । । महर्षिसन्तान | यथा । "मयन्ते विश्वामुवनानि हम्मा। "भगुम्मरीचिरनिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । चित्रो वो याम प्रयताखुधिषु" : मनुर्दक्षो वशिश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश । "ऋरिषु युद्धस्थ हेतिषु" । इति भाष्यम् । ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्ना खयमीश्वराः। तथा तव 1५। ५२।६। परवेनर्धयत्तस्माद्भूतास्तस्मान्महर्षय । "या रमेरायचा नर ऋवा ऋीरक्षत"। (यथा, मार्कण्डेये ·" - चय २८६ ऋष्य कह पष्य "ऋठीरायुधविशेषान्" इति भाष्यम् । पम्यासरोवर कृले स्थित । यत्र वाजिभयात् सुग्री वत् । एवं स लोमपाद परिपूर्णकाम तपोधनाय- वादय यच वानरा स्थिता ॥ इति रामायणम् । गण्यात् विभाण्डकात् शापमुक्तिमिच्छन् खमित्रस्य तथा मनु ३।१३२॥ समीपचारी ("तारय्यमूकम्य दशरथस्य सुता शान्ता व्यङ्गाय प्रददौ । "यावतो ग्रसते ग्रासान् हव्यकव्येवमन्ववित् । पथ विभाण्डको मुनि. तपस प्रतिनिरत्त सत- तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तशूलर्ययोगुडान्" ! चरन् ददर्शादभुदर्शनोयो"। इति रामायणे। 81११ १२८) मनवलोक्य ध्यानधिया सर्वमवगन्च क्रुधा ज्वल- "ज्वलितशूलाख्यायुधलोइपिण्डान्" । इति त-' निव लोमपादराज्य याजगाम। धागते च ट्टीका । दीप्ति । यथा, ऋग्वेदे ३ । ५8 । १३ । • ऋष्यश्टक, पु, (ऋष्यस्य म्गस्य पूटामिव फूटहा- स तु दिभाराड़कासुत ।। वस्मिन् विमोते. सबै व्यटकस्य राज्यमिद- "विद्युद्रथा मरुत ऋयिमन्तो मस्य । ) मुनिविशेष दिवो मर्या ऋतनाता प्रयास"। तस्य भार्या लोमपादराजकन्या शान्ता । इति मिति याचख्ये। पूगितञ्च तेन राजषिणा दिवि "यिमन्तोदीप्तिमन्त" इति भाष्यम् ॥ रामना रामायणम् । ('मान्यो मुनि सा पुरम्ष्यः" इन्द्रमिव पुत्र प्रचोमिव शान्ता सुषाचावलोक्य गमनशील । यथा, ऋग्वेदे १।६। 81 "यसे इति भट्टि ।२।१०॥ यस्य जन्मन प्रति ग्रामाश्च घोषाश्च सुतम्य इयवगग्य शान्तकोप वेषा निमिसक्षुरी छय साफ यज्ञिरे खधया विवरणसुच्यते । खाश्रम प्रति प्रययौ । यथ स ऋष्यमा शान्तया दिवो नर" | "ऋण्य गमनागमनशीला"। यासीत्पुरा महातेजास्तपखिसत्तम काश्यपो सह तस्मिन् राज्ये मुखमतिचिरमवसत् ॥ विभाण्डको नाम ऋषि । स च महाहद समा-। अध गच्छति काले सूर्यवशावतसो राजा इति दयानन्दभाष्यम् ॥ पु, धर्मसावर्णिके मन्व- न्तरे ऋषिभेद । यथा, मार्कण्डेये । ६8 । १६ । साद्य दीर्घकाल तपसि स्थित । रपदापरस दशरथ अनपत्यतया लिस्यमानदयो निजगुरु "हविष्माच वरिषश्च ऋषिरन्यस्तथाणि") मुज़शों दृष्ट्वा चलितचित्तस्यास्य रेत असु प्रच- वशिष्ठदेव पुत्रलाभोपाय प्रप्रच्छ । एवमुक्तस्तेन ऋष्य , पु स्त्री, (ऋष् + यत्। निपातनात् सिद्धम् ।) सान्द । तत काचित् म्गी टघिता तोयेन सह ऋषिप्रवरो वशिष्ठ लोमपादराज्यात् ऋष्यपटाई म्टगविपोष । इत्यमर । (यथा महाभारते ऋष्य तत्पीत्वा गर्भिणी अभवत् । इय हि म्गी पुरा तपोधन समानीय पुरि कर्तु समादिशत् । काचित् देवकन्यामीत् प्रोपाख्याने । ३ । ११० । २७ । व्यथामी राजा एवमभिहित खजामातरम, णापवशात् म्गरूप- "भष्यण्टा कथ मग्यामुत्पन्न काश्यपात्मण धारिणी वने विचरन्ती स्थिता । व्यथामोघत्वात् ऋष्यमानेतु यत्नमकरोत् । तत व्यागतेन ऋष्यस्य म्गविशेषस्य टङ्गमिव घटस यस्य स ब्रह्मरेतसम्तस्या म्टग्यामेक पुत्र समभवत् । म्ट- तेन क्रियमाणे यझे देवश्चरर्वझिमध्यादुदतिष्ठत् । गीगर्भजातत्वादस्य शिरसि गमजापत तेनास्य एतच्चरभक्षणात् नारायणावतारखरूपा रामा- ऋष्य । ऋष्यश्टङ्गः इति नाम समभवत् । अनेन हि दयश्चत्वारो दशरथस्य तनया जाता । "ऋष्यो नौलालको लोके सरोह्य इति कीर्तित" इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे हितीये मागे॥) पितुरन्य कोऽपि मानुषो न दृयपूर्वस्तस्माद विभाण्डकसुतस्तु महाप्रतापवान् यज्ञनिष्ठति खनामख्यात कुरुवशीयो देवातिथिपुत्त्र' । यथा नन्यविषय यस्य मन सदा ब्रह्मचर्यो एवाभवत् ।। प्रसिद्ध । रतत्कथा च महाभारते । ३ । ११० भागवते । ६।२२ । ११ । एतस्मिन्नेव काले दशरथस्य वन्धुलोमपाद इति अध्यायन्तथा रामायणे । १ । ६ व्यध्यायश्चारभ्य ख्यातोऽङ्गानामीश्वर समभवत्। तेन कामात् हराया ॥ * ॥ सावर्णिके मन्वन्तरे ऋषिमेद । "ततश्च क्रोधनस्तस्माद टेवातिथिरमुष्य च । ऋष्यस्तस्य दिलीपोऽभूत् यथा, मार्कण्डे ये ८० | ४ | प्रतीपस्तस्य चात्सन बाझगास्य मिथ्याकृतम्। यस्मात् सर्बे ब्राह्मणास्त ऋष्यकेतु , पु, (ऋष्य केतो यस्य । ) अनिरुद्धः । परितत्यजु । प्रणयज्ञस्यास्य राज्ये न ववर्ष शत “रामो यासो गालवञ्च दीप्तिमान् कृपएव च । क्रतु । यत किरचित्त स राजा ब्राह्मणान् मध्यपटङ्गत्तथा द्रोगिस्तत्र सप्तर्षयोऽभवन्" I) इति विकाण्डोष । यस्य रूपान्तराणि । मरम्य- सन्तोषयित्वा कञ्चिदुपाय पर्यएच्छत् । तेन एशारत्ते केतु । ऋष्यकेतनः । रिष्यकेतु । विश्वकेतु ॥ ब्राझणा यज्ञार्थ ऋष्यश्टनमानेतुं उपदिदिशु । वह ऋष्यगता, स्नी, (ऋध्येण ऋषिसमूहेन गता ज्ञाता।) यथ म राजा दुष्करत्वादम्य कार्यस्य ऋध्य- दीर्घकार । स तु अयमस्वरवर्ण । व्यस्यो- ऋष्यप्रोतारक्षः। इति शब्दरत्नावली। ऋष्यगन्धा, स्त्री, (ऋष्यस्य म्गविशेषस्य गन्ध इव घटनामानेतु शापाद्यभीताभिवाराङ्गनाभिर्यनमक- धारणस्थान मू । (यथा, सिद्धान्तकौमुद्या गन्धो यस्या ।) रक्षविशेष । ऋविजाहत इति रोत् । पाथ रूपयौवनसा ना काचित् वारा "ऋटुरषाणाम्मू " | पाणिनीयशिक्षायामपि । ख्यात । तत्पर्याय । ऋक्षगन्धार ऋषिजानिकी शाना बहनि उपायनद्रव्याणि ग्टहीत्वा जलपथेन "स्य ईख्या ऋटुरया दन्त्या स्तुलसा स्मृता."।) ३। इति रत्नमाला। त तपोधनम् लोभयित्यानेतुं प्रतस्थिरे । यथ ता स झुतश्च भवति ॥ इति व्याकरणम् । ("महासहा-ऋद्धि य्यगन्धाश्वगन्धेत्यादिषु" । काश्यपस्याश्रम समासाद्य व्याजकृताश्रमा नावम. (स च उदात्तानुदात्तखरितभेदात् त्रिधापि पुन इति घरके विमानस्थाने व्यरमेऽध्याये :) टूरे निवध्य तत्रोत्तस्थ । अथ कदाचित् तासा प्रत्येकमनुनासिकाननुनासिकभेदेन विधेति षड्- ऋष्यप्रोक्ता, स्त्री, (ऋष्येण ऋषिसमूहेन प्रोक्ता | काचित् कुशला ऋघे सत त दृष्ट्वा वाग्भया विध ।) पातमूली। शूकशिम्बी। यतिवला । इति मेदिनी।। मोहयिला विचित्राणि माल्यामि वासासि च । प्रकार परमेशानि खय परमकुण्डलम् । (स्वस्या पर्यायो यथा । दत्त्वा पेयानि च पाययित्वा तेन सह चिक्रीड पीतविद्युल्लताकार पञ्चदेवमय सदा ।। "यतिवला महाशतावरी कपिकाच्छुच" । प्रजशास च । एतादृशेन विविधोपायेन त प्राप चतुनिमय वर्ण पञ्चप्राणयुत सदा । इति भावप्रकाशस्य पर्चखण्ड़े द्वितीये भागे । यित्वा कामवशता प्यग्निहोत्रस्योपदेश छत्त्वा च विशक्तिसहित वर्ण प्रणमामि सदा प्रिये"। व्यवहारो यथा । खस्थानमाजगाम । गतायाञ्च तस्या मदनेन मत्तो इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ "ऐन्वृषभ्यतिरसर्यप्रोक्तापयन्येत्यादिषु"। विचेतनशाभव दृष्यतः । यथ विमाण्डकस्तपस (वडीयमाघायाम्।) तस्य लेखमप्रकारों यथा,- इति घरके सूत्रस्थामे चतुर्थे ऽध्याये ॥ यत्र तु प्रति निरत्य खसुत तथाविध दृष्ट्वा प्रबोधयामास । "वद्याधोगता दक्षा वामत कुञ्चिता वध । ऋध्यप्रोक्तामाषपर्णी इति शिवदासीयटीकाpp प्रबोध्य तपस्वार्थ प्रस्थिते च तमिन् पुन सा पुनक्षगता रेखा तास ब्रझेशवियाव । "कुक्कुटी सर्पगन्धा च तथा फाणविषाणिके। मषिरूपधारिणी वेश्या न विभागहकसत प्रलोभ्य मात्रा शक्ति परा झया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते"। मध्यप्रोक्ता वयस्था च डी मोइनवलिका", नाव्याश्रममानीय द्रुततर लोममादराज्य मावता। इति वर्णेद्विारतन्त्रम्। ॥ तस्य नामानि यथा। इति उत्तरतन्त्र परितमेऽध्याये मुश्रुतेनोक्तम् ।) अथ स गजात प्राप्य विमाण्इकसुत प्रहय। " क्रोधोऽतिथिशो वाणी वामनो गोऽथ श्रीष्टति । ऋष्यमूकः, पु, (टथ्यो मगो मूको यत्र ।) पर्वत मना पन्त पुरे निवेशयामास । प्रविणे च तस्मिन् । ऊईमुखी निशानाथ पद्ममाला विनरधी । विशेष । इति अटाधर। स तु दक्षिणदेशे तपोधने समस्त राज्य प्ररर जलेनापूर्यमाणमभ- ' शशिनी मोचिका श्रेष्ठा दैत्यमाता प्रतिष्ठिता। । ॥ T ·"एदेतो कण्हतालु"। - - दिति स्यात् ।) . 1 २९० ल्ट ए एक एकदन्ताकयो माता एरिता मिथुनोदया । वान्यासमन्त्र। "स्ट नमो दक्षिणगगडे ल्ट नमो तथाच शिक्षायाम्। कोमल श्यामला मेधी प्रतिष्ठा पतिरयमी। वामगराडे" यनुबन्धविशेष । एतेन नुछि यस् ! "एऐ तुकगठतालव्यावो भी कठोरजोस्मृती":) प्रक्षण्यमिव कोलाले पावको गन्धकर्षिणी" स्यात् । यदुताम् कविकल्पद्रुमे । स दीः सुतय भवति । ति व्याकरणम् । (उदा. इति तन्त्रशास्त्रम् । वामनासिका। इति वीज-' "घसाहस्खोऽथ प्रार्वा टरवानिर्वाथ र सिचि"। सानुदात्तखरितमेदात् त्रिविधोऽपि प्रत्येक पुनर- वर्णाभिधानम् । (माटकन्यासेऽस्य वामनासिकया रतेन गम् रूट प्यौ गती इत्यस्य तुषि ध्यगम नुनासिकाननुमासिकमेदात् पविधएव ) न्यस्यतया तथात्वम् । यदुक्त माटकान्यासमन्ते । "एकार परम दिव्य प्रभविष्णु शिवात्मकम् । " नमो दक्षिण घ्राणे मनमो वामघ्राणे"। ट, य, देवमाता। इति मेटिभी एकाक्षरकोषमा रश्मिनीकुसुमप्ररय पञ्चदेवमय सदा। इति । प्यनुवन्धविशेषस्तेन प्यमाखो वा स्यात् । भूमि । कुध्र । पर्चत । इति मेदिनी। पञ्चप्राणात्मक वर्ण तथा विन्दुप्रयात्मकम् । यदुक्त कविकल्पद्रुमे। "प्याजखोऽथ प्रर्वा ल्ट- चतुर्वर्गप्रद देवि वय परमकुण्डली" ! रवानिर्वाध र सिचि" (रसेन का प्यार्तस्वरे इति कामधेनुतन्त्र । (वगीयभायायां) यस्य लेख- लुठि सते घचीकात् व्यचकणत् इति स्यात् ।) मप्रकारो यथा । मगि गत्या । इति कविकल्पद्रुम । (घादि-त्यादि "कुञ्चिता वामतो रेखा दक्षकोणायता वध । पर-सफ-सेट ।) गि प्रणाति । Mः इर्मि । तृ दीर्घ कार । म र नामस्वरवर्ग, यस्यो- पुन मगता सैव तासु वझीशवायव" इति दुर्गादास चारणस्थान दन्त । (यथा मुग्धवोधे । “स्त्रय इति वर्णोद्धारतन्त्रम् । * ॥ यस्य नामानि यथा । म, व्य, (+ विम्।) वाक्यारम्भ । रक्षा। इति तथदधनलसा वो दन्त्या"1) स पुतय भवति । "एकारो वास्तव शक्तिर्भिण्टी सोठो मग मरुत् । मेदिनी ॥ निन्दा। भयम् । इति शब्दरत्नावली । इति व्याकरणम्। (उदातानुदात्तम्बरितभेदात् सूप्मा भूतोऽईके शो च ज्योत्स्ना श्रद्धा प्रमईन । ऋ, सी, (णातीति | + किम् ।) वक्ष ! इति विविधोऽपि प्रत्येक पुनरनुनामिकानुनासिकमे भय ज्ञान कृया धीरा जहा सर्वसमुद्भव । मेदिनी दात् पनिधएव ।) वहिर्वियाभगवती कुण्डली मोहिनी वसः । भा, स्त्रो, देवमाता। दानवमाता। (ऋ+भाये "स्टकार परमेपानि पूर्णचन्द्रसमप्रभम्। योपिदाधारशक्तिय भिकोणा ईशसज्ञक । पञ्चदेवात्मक वर्ग पञ्चप्राणात्मक सदा: किम् ।) स्मृति । गति । इति मेदिनी। सन्धिरकादशी भद्रा पमनाम कुलाचन"। कम, (याति प्राप्नोति विश्वमिति IE+किय ।) गुणवयात्मक वर्ण तथा विन्दुप्रयात्मकम् । इति तन्वशाखम् । यन्यच्च । भैरव । (यथा, "नन्ददाधि । प्रमधेसझे ।।' चतुनर्गप्रद देवि खय परमकुगड़की" । "एकारो वामगण्डान्त शक्तिभिण्टी मगन्तथा । इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वड़ीयभाषाया) यस्य मत्युझट ।) दनुज । इति मेदिनी। माक्षवीच विजया यो? एकादशवर"। लेखनप्रकारो यथा,- इति वीजवाभिधानम् । (माटकान्यासेऽस्य "तत्नोडतुल्यरूपा च रेखा सा वैष्णवो स्मता। श्रो स्थाने न्यस्यतया यो शब्देनाप्यभिधामम् । तास वन्द्या सुरेशानि दुर्गा वागी सरखतो'। मारकान्यासमन्त्रो यथा,- ल टकार । स तु नवमसरवर्ण । यस्योचारगा इति वर्णोद्वारतन्तम् ॥ तन्नामानि यथा, "ए नम धोठे रें नमोऽधरे" इति । धनु- स्थान दन्त । (यदुक्तम् सिद्धान्तकौमुद्याम् ' लूतु "स्वकार कमला ही हृषीकेशो मधवत । बन्धविशेष । तेन लसि सिचि घरद्धि स्यात् । सूक्ष्मा कान्तिीमगण्डो रुम कामोदरी सुगा मसानान्दन्ता"। शिक्षायामपि यथा,- यथाह कविकल्पद्रुमे । "स्यमईन्या ऋटुरसा दन्त्या टतुलसा स्मृता '1) शान्तिकृत् खस्तिका पामो मायावीलोलुपो वियत्। "स्टरएवानिर्वाथ ए' सिधि । कुशमी तस्थिरो माता नीलपीतो गजाननः ॥ भवति । इति व्याकरणम् । स खो दीर्घः यद्धि ऐर्यमादि स्यात्" । मुतश्च कामिनी विश्वधा कालो निन्या शुद्ध शुचि कृती। एतेन कटे वर्षावर्णयोरित्यस्य मुखि व्यकटीदिति (अयन्तु उदात्तानुदात्तखरितभेदात् त्रिविधोऽपि सूर्यो धैर्योत्कर्षिणी च एकाकी दनुभप्रसू" । प्रत्येक पुनरनुनासिकाननुनासिकभेदन विधेति इति तन्त्र शास्त्रम् ॥ (माटफान्यासे वामगगडे र, व्य, स्मृति । वसूया। व्यनुकम्पा । यामन्तव्यम्। पविधएव ।) न्यस्यतया तनामाप्यभिधानम् । माटकान्यास-। "ल्टकार चश्चमापाङ्गि कुण्डली पर देवता । प्याज्ञानम् । इति मेदिनी। मन्लो यथा ॥ "ट नमो दक्षिणगण्डे स्व गमो एः, मु, (रति प्राप्नोति सर्व विश्वमिति । श् + प्यच् । अत्र ब्रह्मादय सर्वे तिष्ठन्ति सतत प्रिये ॥ वामगण्डे"। मुग्धयोधमते तन्त्रमते च टकारस्य पञ्चदेवमय वर्ण चतुर्ज्ञानमय सदा । "सर्व विष्णुमय जगत्" इति वाक्यादस्य तथा दीर्घत्वमस्ति पाणिनिमते तु नास्ति । व्यत्रेद ज्ञा वर्ण तथा गुणत्रयात्मकम्॥ त्वम् ।) विष्णुः । इत्येकाक्षरकोप । पचप्राणयुत तव्य लकारस्य दीर्घत्वाभावेऽपि "हति स्वा" एक त्रि, ( रतीति । इण गतौ । “इभीकामा विन्दुवयात्मक वर्ण पीतविद्युम्लता तथा"। इति वार्सिकोत लकार एव तम विधेय । तेन शल्यतिमर्थिभ्य कन्" ।। 8३ । इत्युणादिसूत्रे इति कामधेनुतन्वम् । ( वङ्गीयभाषाया) अस्य ' होत्स्वकार इत्यादी हकारस्य व्यवहार । मुग्ध कन् ।) मुख्यम् । अन्यत् । केवलम् । इत्यमरः। लेखनप्रकारो यथा,- वोधेऽपि एतदनुसारेण एकमात्र दिमात्रधिमा ("त्वमेको यस्य सर्वस्य विधानस्य स्वयम्भुवः" । "रेखाध कुण्डली वका दक्षतो वामतो गता। त्रापेक्षा "लत्रयम्" इत्युक्तन्तेम न विरोध ।) इति मनौ९।३। “यजामेका जोहितशु सकृष्णाम्"। वहीशवायवस्तास नित्य सन्ति च नित्यश", ल, व्य, देवनाग। नार्यात्मा। माता। इति मेदिनी॥ इति श्रुतिः ॥ "एकातपत्र जगत प्रभुत्वम्। इति इति वर्णोद्वारतन्त्रम् । व्यस्य नामानि यथा,- द', स्त्री, दैत्यस्त्री । इत्येकाक्षरकोष । दनुजमाता। रघव शे २।१७। “ममात्र भावकरस मनः स्थिरम्" "ह स्थाणु श्रीधर शुद्धो मेधाधूमावको वियत् । कामधेनुमाता । इति कश्चिदेकाक्षरकोष ॥ इति कुमारे ५१२) धादिसख्या । इति मेदिनी। देवयोनिवृक्षगण्डो महेश कौन्तरदको । ट, पु, सर्व । महादेव । इति कश्चिदेकाक्षरकोष। प्पथैकवाचकानि । परमात्मा १ विधु २ क्षितिः विश्वेश्वरो दीर्घनिक्षा महेन्द्रो जानालिः परा। ३ गणेशदन्तः 8 मुकचक्षुः ५ । इति कविकल्प- चन्द्रिका पार्थिवो धूमा विदन्त कामवईन । लता । थमि ६ सूर्य ७ देवराज यमः । शुचिस्मिता च नवमी कान्तिरायातकेश्वर । ए इति महाभारते वनपर्व। (सर्वनामशब्दोऽयम् । चित्ताकर्षिणी काशच टतीयकुलसुन्दरी'! इति तन्वशास्त्रम् । (माटकान्यासे दक्षिणगण्डे र एकार'। स तु एकादशवरवर्ण । व्यस्योच्चारण- तथा च सिद्धान्तकौमुद्या "सर्वादयश्च मञ्चत्रि- शत्" इत्युक्ता "त्य-व-यद एतद इदम् पदस् म्यस्यतया दक्षिणगण्डेनाप्यभिधामम् । यथा मार स्थान तालुकण्ठच्च । (यदुक्त सिद्धान्तकौमुद्याम् । स्यात् ।) " । - .

·+- - २९१ एक एक एक एक-दि-युग्मद-व्यस्मद-भवत्-किम्" इत्युक्तवान् । स्परविलक्षणा घडतव एक साधारण इत्येव चरान्"। इति तट्टीकाया कुलुकभट्ट ॥ (वि. यथा शाकुन्तले २ घो। “विश्रान्तेन भवता रूपा यद्दा मासहयात्मकाः घट् अपरोऽधि एकाकिचारी। यूथभरः। यथा, "ययमेक चरो- ममाप्येकस्मिन् कर्मणि सहायेन भवितव्यम्" । मासात्मक एक इत्येव सप्तर्तवो युञ्जन्ति एतस्य ऽभिवर्त्तते माम्" । इति किराते । १३।३। पु, खनामख्यात रेलवंशीयो न्टपतिभेद । कार्य निर्वहन्तीत्यर्थ । स चैकोऽसहायोऽश्वो "एक चरो यूथादपेत"। इति तट्टीका।) यथा, भागवते ६।१५।। ल्यापनशील यादित्य सप्तनामा सप्तरसाना एफचारी, [न्] पु, (एक सन् चरतीति । चर + 'श्रुतायोर्वसमान् पुत्र सत्यायोश्च श्रुत जय । सन्नमयितारो रश्मयो यस्य तादृप । सप्तर्षि णिनि ।) वुद्धसहचारी। इति त्रिकाण्डपोषः । रयस्य सुतरकच जयस्य तनयोऽमित' भि स्तूयमानो वादित्यो वइति धारयति भ्रम (एक चारिणि, घि) परमेश्वरः। विष्णु । यथा विष्णुसहितायाम् ।। तीत्यर्थः। कि भूतम् । चिनाभि चक्रम् । त्रयो एकजटा, स्त्री, (एका जटा यस्याः । "एको नैक सव का किम्"। "परमार्थत सभा नाभिस्थानीया सन्यासम्बद्धा वा एव ऋतवो "एवैकजटा ख्याता यस्मात्तस्या जटाधिका' । तीयविजातीयखगतभेदरहित्यादेक" । इति यस्य तत्ता शम्। के ते ग्रीनवर्षा हेमन्ताख्या इति श्रवणात् । यहा एका मुख्या जटा यस्या । भाष्यम्। घटे घटान्तरात् भेद सजातीयभेद । यहा भूतभविष्यदर्तमानाख्यास्त्रय कालास्त्रिना "ख लिखन्ती जटामेका विभती शिरसा खयम्"। घटे पटात् भेद विभातीयभेद । घटे कपाला- भय । तदिशिएं चक्र चक्रवत् पुन पुन इति च श्रवणात्तथा त्वम् ।) उग्रतारा । तस्या दे दः स्वगतभेद ) परिभममाण सवत्सराख्यचक्रमजरममरणम् ।। याविर्भावो यथा,- एकक त्रि, ("एकादाकिनिन्चासहाये"। ५।३ । न हि कदाचिदपि कालो मियते अनादिनिधन "सर्वे सरगणाः सेन्द्रास्ततो गत्वा हिमाचलम् ५२। इत्यत्र चकारात् पक्षे कन् ।) व्यसहाय । कालः इति स्मृते । अनवमप्रतिहतम् । ईदृश गगावतारनिकटे महामाया प्रतुयुत् ॥ एकला इति भाषा। तत्पर्याय । एक २, संवत्सराख्यं चक्र नानाकालावयवोपेतमयमादित्य अनेकस स्तुता देवी तदा समिरोत्करै।। एकाकी । इत्यमर ॥ पुन पुनरावर्त्तयति सवत्सरादर्वाचीनानां तत्रै मातगावनितामूर्तिभूत्वा देवानएच्छत । ("महानप्येकको रक्ष सर्वत सप्रतिहित । वान्तर्भावात् युगादीना तदात्तिसाध्यात् सवत् युप्माभिरमरैरत्र स्तूयते का च भाविनी । प्रसह्येव हि वातेन शक्यो धर्षयितुं यतः" । सरस्य चक्रत्येन रूपणम् । पुन' कीदृश तत् । यत्र किमर्थमागता यय मातङ्गस्याश्रम प्रति ॥ इति पञ्चतन्ते ३।५२ ।। तथा नैषधे । २ । ३६ । यमिश्चक्र इमा विश्वा भुवना इमानि सर्वाणि रव ब्रुवन्त्या मातयातस्यास्तु कायकोषत । "विधिरेककचक्रचारिणम् भूतान्यधितस्थ प्याश्रित्य तिष्ठन्ति कालाधी. समुद्भूताब्रवोद्देवी मा स्तुवन्ति सुरा इति ॥ किमु निर्मित्सति मान्मथ रथम्" ।) नत्वात् सर्वस्या स्थिते । ईदृशस्य कालस्य का. शुम्भो निशुम्भो यसरी बाधेते सकलान् सुरान् । एककुण्डन पुं, (एकं कुण्डलं यस्य ।) बलराम रणभूत परमेश्वर परिज्ञानेन मोक्षसट्टावात् ज्ञान तस्मात्तयोव्वधायाइ स्तूयेऽद्य सकले सुरैः । कुवेर । इति मेदिनी ॥ मोक्षाक्षरप्रशसा च" ॥ न्टपादयविशिष्ठम् । एक विनि स्ताया देव्यान्तु मातड्या कायतस्तदा। एकगुरु, ए, (एको गुपय॑स्य ।) सतीर्थः । इत्यमर । गमविशियम् । यथा, भागवते ।३।१।२०। भिन्नालननिभा कृष्णा साभूत् गौरी क्षणादपि । एकगुसर शिष्य इति भाषा। "इत्य वजन् भारतमेव वर्ष काम्जिकार रख्याभवत् सापि हिमाचलकृताश्रया। एक चक्र, लो, (एक चक्र यस्य।) पुरीविशेष । तत्प- फालेन यावत् गतवान् प्रभासम् । तामुग्रताराम्टषयो वदन्तीह मनीषिण । व्यः। हरियहम् शुम्भपुरी३ । इति त्रिकाण्ड तावच्छमास क्षितिमेक चक्रा- उग्रादपि भयात् त्राति यस्मामृतान् सदाम्बिका। पोष । सूर्यरथः। त्रि, असहाय चारी । यथा, मेकालपत्रामजितेन पार्थ" एतस्या प्रथम वीज कथित तन्त्रमेव च। ऋग्वेदे १११६४।२। पु, घसरभेद । यथा, हरिव ३।८8 । राधैवेकजटा ख्याता यस्मात्तस्या जटाधिका। "सप्त युवन्ति रथमेक चक्र- "एकचक्रो महावस्तारकच महावस्न"। फ़्टणुत चिन्तन चास्या सम्यक् वेतालभैरवौ मेकोऽश्वो वइति सप्तनामा । घय हि प्रतिविधा न नाना प्रसिद्ध । यथा ।। यथा ध्यात्वा महादेवी भक्त प्राप्नोत्यमीभितम् । पिनाभिचक्रमजरमनन्द महाभारते १ । सम्मपण्यंशावतरणे ६७।२२। चतुर्भुना कृष्णवर्णा मुण्डमालाविभूषिताम् । यप्रेमा विश्वा भुवनाधितस्थुः" । "एकचक्र इवि ख्यात यासीदयस्तु महासुर । खग दक्षिणपाणिभ्यां विधतीन्दीवर वध । यष भाष्यकता यद्याख्यातन्तदाह । प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथित क्षितौ । कञ्च खपरञ्चैव क्रमाद्दामेन बिभतीम् ॥ "एक चक्रमेकरथाशोपेतम् । यद्यपि पीरिण स्त्री, खनामख्याता पुरी। प्रत्रस्थो भीमसेनो ख लिखन्ती जटामेका विभती शिरसा स्वयम् । चक्राणि तथापि तेषामेकरूपत्वादेक चक्रमिन्युच्यते । महाबल वकनामानमसुरं इतवान् । यथा,-, मुण्डामालाधरा शीर्षे ग्रीवायामपि सर्वदा । रथ रणखभाव र्यस्य सम्बन्धिन सप्तै- महाभारते । १ । अशावतारपर्वणि भारतसूत्रे । वक्षसा नागहारन्तु विभ्रती रक्तलोचनाम् । तत्सत्यका घश्वा युञ्जन्ति अनुबध्नन्ति वहत्य ६१ । २६-२८। कृष्णवस्त्रधरा कश्या व्याघ्राजिनसमन्विताम् । होराघनिर्वाहाय। कि वस्तुत सप्त नेत्याह । "ते तब नियता कालम् कश्चिदूघुर्नरर्षभा । वामपाद शवहदि सस्थाप्य दक्षिण पदम् । एकोऽन्ध सप्तनामा। एक एव सप्ताभिधान मात्रा सहेकचक्राया ब्राह्मणस्य निवेशने । विन्यस्य सिंहएछे तु लेलिहानासव खयम् । सप्तधा नमनप्रकारो वा एक एव वायुः सप्तरूप तवाससाद क्षुधित पुरुषाद रकोदर । साट्टहासमहाघोरा रावयुक्तानिमीषगा । त्या वतीत्यर्थ । वावधीनत्वादन्तरीक्षसञ्चारस्य भीमसेनो महावाहुर्बक माम महावलम् ॥ चिन्त्योग्रतारा सततं भक्तिमट्टि सुखेसुमि ।। एफचमित्युक्तम् । कीदृशन्तदित्यत याह । तश्चापि पुरुषच्याम्रो बाहुवीर्यण पाण्डव । एतस्या सप्रवक्ष्यामि या व्ययौ योगिनीस्तु ता । धिनाभि बलयषयमध्यस्थितनाभिस्थानीयच्छिष्ट्र निहत्य तरसा वीरो नागरान् पर्य्यसान्त्वयत्' 1) महाकाल्यथ रुद्राणी उग्रा भीमा तथैव च । प्रयोपेतम् । घजरममरणधम्माकम् । घनदम- एक घर, ए, (एकश्चरति य । घर+पचाद्यच्।)। घोरा घ भामरी चैव महाराषिश्च सप्तमी। शिथिल पुनस्तदेव विशेष्यते । यत्र यस्मिश्च । हिंसपशुविशेष | गण्डार इति भाषा। तत्प भैरवी चाएमी प्रोक्ता योगिनीस्ता प्रपूजयेत्": इमा विश्वा भुवना इमानि प्रसिद्धानि सर्वाणि र्याय । वा.नस २ गणोत्साह ३ गगहक 8। इति कालिकापुराणे ६१ व्यध्याय । भूतभातान्यधि याश्रित्य तस्थुस्लियन्ति । यद्दा इति विकाण्डशेष एकजन्मा, [न] पु, (एक मुख्य जन्म यस्य । दिफ- रकममेकचारिणमसाहाय्येन सवरन्त रथ (सर्याटि' । यथा, मनु ।५।१७। पालाशसम्भूतत्वादस्य तथात्वम् ।) रामा। इति मादित्य सप्त युद्धन्ति सर्पणखभावाः सप्तसख्या "न भक्षयेदेक घरानज्ञाताव गदिशान्" । निकाराइशेष । (एक न दितीयं जन्म यस्य या समय सप्तप्रकारका- घसाधारणा पर. "ये एकाकिनः प्रायेण परन्ति सर्पादयतानेक इत्यर्थे । शूरः । तस्य अहिजत्वात् सथात्वम् ।) ॥ 1 - । - ·। । २९२ एक एक एक एकतम , त्रि, (एक + "एकाच्च प्राचाम्" । ५। ३ ।। एकदा, व्य, (एक + “सङ्घकान्यकियत्तद काले विग्रह "नित्य सपत्नादिघु" इति एकपतिशब्दस्य ६8 । इति इतमच ) वहना मध्ये एक 1 इति दा' । ५।३ । १५। इति दा.) एकस्मिन् काले । नकारान्तादेशे "न्नेभ्य" इति डीप ।) पति- व्याकरणम् । (यथा महाभारते यादिपर्वणि । तत्पर्याय । युगपत् २ । इत्यमरः । व्रता । इति त्रिकागइशेष । (यथा,मेघदूते १० "व्यस्त्राणि वा शरीर वा ब्रझनेकतम ऋण" ) (यथा भागवते ६।३।२६ । "ताचावश्य दिवसगणनातत्मरामेकमनीम्" : एकतर, त्रि, (एक + "एकाच प्राचाम्" । ५१३ । "जिवा न वक्ति भगवद्गुणनामधेय एक समान पतिर्यस्या इति विग्रहे। संपली। ६.8 । इति डतरच् ।) दयोर्मध्ये एक । इति चेतश्च न सरति चच्चरणारविन्दम् । यथा मनु 18 | १५ | व्याकरणम् । भिन्न । इत्यमरटीकाया भरत । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदामि "सासामेकमनीनामेका चेत् पुत्रिणी मवेत् । (यदाह कात्यायन । तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान्" 1) सातास्तेन पुत्त्रेण प्राह पुत्त्रवतीर्मनु"1) "यदि धकतरो धेया स्त्रीधन मझयेवलात्") रकदृक्, [[ ] पु, (एक सर्वमभिन्न पश्यति य ।। एकपत्रिका,खी, (एफ गन्धवत्त्वात् श्रेष्ठ पत्र यस्या ।) एकता, स्त्री, (एकस्य भाव । एक+तल+टाप ।) एकादृ + विम्।) महादेव । (एका दृक् यस्य ।। गन्धपत्ररक्ष । इति राजनिघण्ट । एकत्वम् । ऐक्यम् । इति व्याकरणम् । रामबाणमोक्षणेन नछे एक चक्षुधि काकस्य | एकपद,की, (एक पद पदमात्रोचारणकालो यस्मिन्) (यथा, रामायणे ६६ ११३ । तथात्वम् ।) फाक । काणे त्रि। इति हेमचन्द्र । तत्काल । इति मेदिनी । (तत्पर्यायः। तत्क्षणम् "वीरपि मतीर्गत्वा मन्त्रिणो मन्त्र निर्णये (एकमेव सर्व ब्रह्मत्वे पश्यति य इति व्युत्पत्त्या इति विश्व । यथा, रघः ८ | 8 | "कथमेकपदे पुनर्यकता प्राप्ता' स मन्त्रो मध्यम स्मृत ) तत्ववेत्ता। ब्रह्मज्ञानी। एकमेव पक्ष पश्यतीत्यर्थ निरागस जनमामाध्यमिम न मन्यसे", "एकपदे एकतान, धि, (एकेन भावरसेन तन्यते विस्तीर्यते एक पक्षाश्रयी) तरक्षणे। स्यात् तन्क्षणे एकपदमिति विश्वा"। इति । तम इन विस्तारे । कर्मण्यणा ।) एकाग्र । एकदेह , पु, ( एक मुख्यो देहो यस्य । ग्रहेषु इति तट्टीका । एक प्रशस्त पद स्थानम् । “पट एकविषयासकचित्त । इत्यमर ॥ (यथा भाग सौम्यवादस्य तथात्वम् ।) बुधग्रह । इति त्रि व्यवसितित्राणस्थानमध्याहिवस्तुघ" इत्यमरोक्त- वते ७18|| काण्डशेघ । (स्को मेदरक्तादीना साम्यात् तुल्यो स्तथात्वम् । वैकुण्ठम् । सतिएन्तरूप पदम् । "ब्रह्मादय सरगणा मुनयोऽथ सिद्धा देह शरीर यत्र । गोत्रम् । वा । यथा माघे २०६५ सत्त्वकतानमतयो वधमा प्रवाहे । यथा, इग्विशे ४६ अध्याये । "निहन्यरीनेकपदे य उदात्त खरनिव" नाराधितु पुरुगुणैरधुनापि पिण "वनि विप्र गोत्राणि मुनीना भावितात्मनाम् । एक श्रेष्ठ पद कोठरूपपूजास्थानम् । वास्तुमण्डल कि तोएमईति स मे हरिएग्रभाते"! एकटेहानि तिष्ठन्ति विभक्तानि विना प्रभा स्थमेककोष्ठात्मकस्थानम् । यथा,वास्तयागतत्त्वत एकस्तानो विस्तृतिर्यस्येति ।) एकताले पु। इत्य दम्पती। “यस्थिमिरस्थीनि मांसैमासानि त्वचा देवीपुराणम् । मरटीकाया खामी। त्वचमिति श्रते"। तथा,- "इन्द्रश्चन्द्रात्मनश्चोभावेकैकपदसस्थितो" :) एकताल , पु, (एकतुल्यस्तातो मान यत्र ।) सम "शरोराई स्मना जाया पुण्यापुरणय फले समा" | एकपद ,, (एक पद पदविन्यासो यस्मिन् ।) पदार- न्वितलय । नृत्यगीतवाद्याना साम्य यम । सम इति स्मृत्युक्तश्च जायापत्योरेकदेइत्वम्" ।) वन्धविशेष । तस्य पक्षणम् । ताल इति यस्याख्या। इत्यमरभरतौ । (सोत एकधा, व्य, (एक + "एकाद्बोध्यमुम" | 8 | २ || यादमेक इदि स्थाप्य द्वितीय वन्धसस्थितम् ।। शास्त्रे स्वनामख्यात तालभेद । त्रि, एकताल- इति धा।) एकप्रकारम् । इति व्याकरणम् । स्तनो धृत्वा रमेत् कामी बन्धस्वेकपद स्मृत"! वृक्षसमन्वित । यथा रघौ १५ / २३ । (यथा महाभारते अनुगीतापर्वणि १० (४२१६०।। इति रतिमञ्जरी (वास्तुयागमण्डप्लेककोरपून- "एकताल इवोत्यातयवनप्रेरितो गिरि" "मर्चवित् सर्वभूतेषु विन्दत्यात्मानमात्मनि । नीयो देवभेद । यथा वास्तयागतत्वच देवी एकतीर्थो, [न] पु, (एक सम तीर्थमाश्रमो यस्य ।) एकधा वझधा घंव विकुणिस्ततस्तत"t) पुराणवचनम् । “न्टगुश्चैकपदो शेय" । इति । सतीर्थः । गुरुभाइ इति भाषा ॥ ( एकतीर्थी एकधुर , दि, (एका धू । ऋक् पूरब्बू पथामानः"। एक पद चरण यस्य इति विग्रहे वाधलिङ्गः । एकाश्रमी" इति मिताक्षरा) ५। 81081 इति प्र समासान्त 1) एकमार एकपदविशियः। यथा भागवते १११६।२० एकन, व्य, (एक + भ्रल।) एकस्मिन् । इति व्याक- वाहकगवादि । एफपिठा गर इति भाषा । तत्य “पादैन् म शोचसि मैकपाट- रणम् । एकसहे इति भाषा। (एकत्र निर्गत या॑य । एकधरीण २ रकधुरराव ३) इत्यमर । मात्मान वा घले यमाणम्"। शास्त्रार्थो बाधक विनान्यत्रापि प्रयुज्यते"। इति (यथा, पाणिनि । 8181७६/ 'एकधुरानुक्'।) एकेन पदा चरन् राषरूपधरो धर्मो गोरूपधरी दुर्गादास । यथा मनु । ५ । १३६ । एकधुरावह, त्रि, (वहतीति वह । वह + छन् । एय्वों रुदतीं दृष्ट्वाच । हे भट्टे । पादैयूंन एक "एका लिङ्गे गुदे तिसस्तथैकत्र करे दश । एकधुराया वह ।) एकधुर । इत्यमर ॥ पाद मा तथा शूद्रमोक्ष्यमाणमात्मान वा शोधसि उभयो सप्त दातव्या म्टद शुद्धिमभीमता") एकधुरीण , त्रि, (एकधुरा वहति य । “एकधुराग्नुक किम् । इति तट्टीका) एकदष्ट्र, यु, (एका द्रष्ट्रा यस्य। परशुरामेणेक- च" | 8 | B } Se | चकारेण स्वम्यानुकर्यणसाम- एफपदी, स्त्री, (एक पादो यस्याम् । कुम्भपदीषु दन्तस्य उत्पाटनात् तथात्वम् ।) गणेश । इनि •त् पक्षे श्रवणम् ॥) एकधुर । एकभारवोला । चेति निपात । यहा सस्थास पूर्वम्येति पादस्या- धिकागहशेष । (यस्य परशुरामकृतदन्तोत्पाट- इत्यमर । एकम्य रथस्य लाइलादेर्वा धुर व हति न्तलोप । पादोऽन्यतरस्यामिति डीम्। खाना- नकथा एकदन्तमाब्दे हराया।) य । इत्यमरटीकाया भरत । खेति छोप वा । पाद पत्।) पन्था । इत्यमर । एकदन्त , पु, (एको दन्तो यस्य ।) गणेश । एकनट , पु, ( एको मुख्यो नट ।) मुख्यनटः। तत्प- एकपर्णिका, स्त्री, (एकपर्ण+कन्। तप साधनाथ व्य । कथक २। इति मिकाण्डषि । कथा- इत्यमरः । (परशुरामकृतगणेशदन्तोत्पाटनकथा पार्वत्याः पत्रमाघमक्षणात् तथात्यम् ।) दुर्गा। ब्रह्मवैवर्त उक्ता। एकदा रहसि स्थितयो शिवा- प्राण ३ । इति शब्दालावली। देवीपुराणे देवीनियत नाम १५ व्यध्याय । शिवयोारपालत्वमङ्गीकृत गजाननेन । एतस्मिन- एकपक्ष , नि, (एक पक्षो यस्य ।) सहाय । इति "धपाशा निराहारा एकाशी एकपर्णिका । निकाण्डष । (एक पक्ष इति विग्रहे । न्तरे परशराम शिव मुरमागत । शिव- पाटला पाटलाहारा देवी लोकेष गीयते"। वदितीय पक्ष । यथा, रघौ १४ । ३४ ! दर्शनव्याकुलस्यान्तभिगमियोहाररोधे कृते गण- एकपात्, [८] पु, (एक पादो यस्य सख्यास पूर्म "इत्येक्रपक्षाश्रयविसावत्थात् स्येति चन्त्यलोय शिवः इति त्रिकाहशेष । पतिना सह तस्य तुमुल युइमभवत् । परसु- बासीत् स दोणाघलपित्तरति 1) (कद्र । यथा, महामारते सम्भवमर्मयि १ ॥ रामक्षिन परशुना च गजाननस्य एको दन्त एकपली, स्त्री. (रकोऽदितीय पतिर्यस्या इति १२३ । ६५। । P) - . - भमः । तदा प्रत्येव एकदन्तोऽसौ कथयते ।)

·- २६३ श्का "पकपाटभि पिनाकी घ परन्तप" पोखरीकस्य यज्ञस्य सत' पलमवाप्नुयात् । एबरक्षा, ए, (एको रको यमिन् ।) स्थानमः । दशवर्षसहमाथि स्वर्गलोके महीयते । "चतुकोशान्तरे यत्र न रक्षान्तरमीयते । विधाः । यचा, विधामहितायाम् । तत्क्षगादिहचागत्य माहात्म्य प्रतिपद्यते"ति:) रकटदस विज्ञेय"। इति पागम (एकोऽदि- "चतुरामा चतुर्भावसद दविदेकपात्" एक पादो यम्य इति विग्रने वायनिक ) एकमूना, स्त्री, (रक मूनं यम्या) शालपणे । वीवो रक्ष इति विग्रहे एकमिन् रक्षे। यथा स्वतसो। इति वैद्यकम् । (एकमेव मूलं यस्य एकपि, पु, (एक पिङ्ग पिङ्गालवर्ग नेत्र यम्य ।)। सारमञ्जरी। "एकरक्ष, पश्चनौका भवति"। दुबिर । इत्यमर । (कुरेख मिटानेत्रकथा उक्ता इति विग्रहे रकमूनविशिश, वि ) रको रक्षति पाठान्तरम् ।) काशीविण्डे । यथा, एकएिका, स्त्री, (एका यएिरिव ।) हारविशेष । एकशफ, पु, (एक. पम खुरो यस्य । अखण्ड- "प्रमार्य नयने पूर्वमुमामेव व्यनोकयत् । एकनरि हार इति माया। तत्पर्याय । एका खुरत्वात् तथात्वम् ।) घोटक । इति विकायह- शम्मो समोपे का योषिदेवा माझामन्दरी। वली २इत्यमर। शेष । एकखुरगन्तुमात्रम् । यथा । ध्यनया कि तपतप्त भगापि तपमोऽधिकम् । एकरज,, (रज्यते इति रज। एको मुख्यो रन । “खरोऽवोऽश्वरी गौर शरमचमरी तथा। पहो रूपमझो प्रेम मौभाग्यश्रीरको भशम् । रञ्जनद्रव्यम् ।) महराजदक्ष । इति जटाधर, एते चैकशफा' क्षत्त फुटण पञ्चनखान् पन्" । इति श्रीभागवतम् । ३।१०।२२ : (धम्य दुग्ध- (भभाराभाटेऽन्य गुणादयो वोइया है) फूरदृग्वीदते यावत् पुन पुनग्दि वदन । सावत् प्रस्फोटित नेत्र वाम वाम विलोकनात् । एकल', त्रि, (एक+ना+क) एक की। इति दधि-मूत्र मासादिगुणा व्यश्वशन्दे कशफ शन्दे अथ देव्यमवीदेव किमसौ दुयतापस । पद्यावली । रकला इति भाषा। (यथा भागवते ५ च ज्ञातव्या ) यसकदक्षिणेनाक्षणा पुनर्मामेष पश्यति । ७।१०। "तस्मिन् वाव किन स एकन' पुन- एकटह, पु, (एकं पटरं यस्य ।) विष्णुः । इसि यसूयमानो मे रूप प्रेमसौमाग्यसम्पद । हाश्रमोपवने विविधकुसमकिसनयतुलसिकाम्बुभि विकाण्डशेष । (स्वायम्भवमन्वन्तरे अकालप्रलयात् अति देवीगिर त्वा प्रहस्य प्राह ता प्रभु । कन्दमूलफलोपहारश्च समीहमानो भगवत था मत्स्यरूपधरम्यास्य पटो मनोनैर्विदा । तत्कथा उमे । त्यदीय पुत्रोऽय न च ऋरेगा चक्षधा। राधन विविक्तउपरतविषयामिलाप उपभतोय यथा कालिकापुराणे ३२ अध्याये । सयश्यते तपोजनों नव किन्वधिवर्णयन् । शम पग निर्टतिमाप") "सायम्भवम्तदा मत्स्य हरि सम्मार वै तटा। इति देवी समामाथ्य तमीश पुनरत्रवीत् । । एकलिङ्गा, सी, (एक लिग यस्य।) स्थान विशेष । ततो जलानामुपरि सपटक व पर्चत । वर ददामि ते वत्स। तपसानेन तोपित । तथा च ध्यागमे। उद्दीतश्चैकालेगा विष्णुमत्स्यखरु पक् । निधीनामधिनाथम्व गुह्यकाना भवेश्वर । “पञ्चकोशान्तरे यत्र न लिङ्गान्तरमीक्ष्यते। यागतस्तत्र न चिरात् यधास्ते समनुईरि" यक्षाणा किनरागाच राजा राशाच सुव्रत , तदेकलिङ्गमाख्यातं तत्र सिद्धिरनुत्तमा" । विन्ततिस्तु याकालिकशब्द दया।) एकपटक- पति पुण्यभनानाच सपा धनदो भव । एकालिका, पु, ( एक लिष्ट पिङ्गाननेत्ररूप चिक यम्य यक्त पशुमात्रम् ॥ (पिटगणभेद' । यथा, महा- मया सख्यश ते निन्य वत्स्यामि च तदान्तिके । स 1) कुवेर । इति शब्टरत्नावस्ती। (पिडालनेव- भारते २ । १११ ४१-४३ । 47का मिकमामिव । तव प्रीति विवईयन् । कथा एफपिडापाव्दे एव्या ।) "पितृणाच गणान् विडि सप्त वै परुपमा । थागच्छ पाटयोरस्या पत ते जननी त्वियम् । एकवर्गी, स्त्री, (एकमेव शब्द वर्म यति था। एक + मूर्तिमन्तो हि चत्वारस्वयद्याप्यारोरि । इति दत्त्वा वरान् देव पुनराह शिव शिवाम् ।। वर्ण +व्यच् । गोगदित्वात् घोष।) वाद्यभेद । वैराजाय महाभागा मिखातास भारत । प्रसाट कुगदेशि। तपम्विन्यजे तव । तत्पर्याय ! करतानी • करमाला ३ कपकपा 8 गाईपन्या नाकधम पितरो लोकविथता । इति शब्दरतावनी सोमपा एकपटारा चतुर्वेदा कनान्तथा । पन्न ते निरस्ना भक्तिर्भवे भवतु सर्वदा । एकवर्षिका, स्त्री, (एको वर्षा यम्या । क । त्वम्।); गते चतुर्पु वर्णेषु पृज्यन्ते पितरोन्टप" :) भवैकपिलो नेप्रेग वामेन म्फुटितेन ॥ एक हायनी गौ । ति हेमचन्द्र । एकवत्सरेर एकपटिः, स्नो, (एकाधिका घरि ।) मग्यासग्ग- देवदााग्तु ये तुभ्य वरा सन्त तथैव ते । वकना इति भाषा: विशेष । इत्यमर । ६१ एकपट्टि प्रति भाषा । कुवेगे भव नामा मम स्पेय॑या सत" ।) एकवाद , पु. ( एकोऽभिवम्बरो वाद वाघम् ।, (यथा भागवते ६ ६ १३. ! एकपिल, ए, (एक पिषम नेत्र यस्य ।) कुवेर ।। डिगिड़म प्रति एकर पवाद्यत्यादम्य तथारपम् ।) "मुता दनो कपएिम्नेषा प्राधानिकान् पटणु") इत्यमरटीकायां भरत : (पस्य पिङ्गलमेषक या, डिण्डिमवाद्यम् । इति शन्दरलावली ! एकसर्ग, घि, (एफस्मिन् विषये सगों निशयों एकवितादे एव्या) रकविशति , स्त्री, (एकाधिका विप्रति 1) एका यम्य ।) एकाग्र । इत्यमर। एकभक्तवस,रती, (एक भा भोगमं यत्र तत् दतम् ।) धिकविशतिसग्या। एकुश इति भाषा। एकसूत्र , पु, (एफ सूत्र यस्य । बासूया यादनात् रापिभोगमाभावविपिरिवाभोजनम्। तथा घ यथा । मनु' ५ | B५ । तथात्यम् ।) उमरवायम् । इति शब्दालावनी। स्पान्दपुराये। "नियुक्तप्त यथान्याय यो माम नारयलोलुप । एक हायनी,स्त्री, (एक हायगो यम्या । "दामहाय- दिनाईसमयेऽसोते भुज्यते नियमेन यत् । स प्रेन्य पमुता याति सम्भवा नेकविशतिम्"। गान्ताच" 181१।२६ । पति छोए ।) एक सभातमिति मोरानी सम्र कदाधन", एकवीर प, रक्षभेद । तत्पस्यांय । महावीर २ वर्षायगवी । एकवत्सरेर वाकर इति माया। (धम्य मतम्य नियमफलादिकसोत विषादमा. सफदीर ३ सदीपक 81 चम्य गुण ! मटका तत्पर्याय रकान्दान्धमा (सिम गरे। रुपयषा- रित्वम् । बन्दयाम्पम् । कटुवम् । तोदवासमाशि यथा, मनु ११११२६ । "धि विष्परीनाममे क्रमलेन य क्षिपेत् । खम्। घटु नोटिएकादियानपक्षाभिधात दागि "वासोचाइयत्वा पधनीमान् रयान् गमम् । समम्मिलागाईम्या समवाप्नुयात् । पस । इति राजनिघण्ट : (नि. एक परितोयो, परमेघादनमा र स्वैरहायम्": কি হয় ধাবো । वीरः। वीरवर प्रशस्तदीर्यशानी पद पवा वन्न रचात् पनि दावा कर সমৗস খাইখাদ্য বন্ । यघा भागवते २१1801 দী যমান্থা এ হাদীছল। कतिराम्य पाएम्य सह एनमवाप्रपाम् । "हो एपाधिप्रियतेमा एमम दयात् गर्भ रता एकवर्ष कम दद्यात्" पन्त समत्सर पूर्वमेकनातो भार । रार्षिद विनादि लेट। प्रति भट्ट) परिव सर्वभूतेष वामदेवपरापय । परमवीगोभिरपोमिजिये एका नी, (कटाए।) दुग यथा । ममोऽत पातायात नरेत् । धनुर्दिसोर कमरकर") "EE तनाटेकः म उप", देशवाघ। - " --- 3 1 ·- - । २९४ एका एका एका देवी सा परमार्थति वदन्ते मिनदर्शिन इति" । अनन्यत्ति ३ एकायन एकसर्ग ५ एकाग्य ६ "एका सा तु एथकत्वम विना सर्वत्र विश्रा। सरति तदा तामुपवसेत् । यदा तद्विधा सती एकायनगत ७१ इत्यमर । (यथा, मनु | ११ यथा तु व्यज्यते वर्गविधि समटिको मणि । परदिनेऽपि मि सरति तत्परदिने ध द्वादशी सदा "मनुमेकायमासीनमभिगम्य महर्षय"। ता विहाय खण्डामुपोष्य द्वादश्या पारयेत् । यदा सथा गुणवशाद्देवी नामाभावेघु वी ते" । "एकाग्र विषयान्तराव्याक्षिप्तचित्तम्"। इति तूभयदिने तधैिकादशी परदिने च न द्वादशी इति घ देवीपुराणे देवीनिरुत नाम ४५ अध्याय ! कुल्लुकभट्ट' । तथा भागवते ८।१६ । ३ । तदा परिदण्डात्मिका विद्धामुपोष्य परदिने (थहितीया । यथा, मार्कण्डेये ६०19U "मनकानया वुया भगवायखिलात्मनि । हादण्याद्यपादमुत्सीयं पारयेत् । वैष्णवस्तु तत्रापि "एकैवाय जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा"। वासुटेवे समाधाय चचार इ परव्रतम्"। शुलपक्षे परामुपोय त्रयोदश्या मारयेत् । सब- "प्रजामेका लोहितलकृषणां"। इति श्रुति । तथा गीतायाम् ६ । १२। स्था मोकादश्या वैशावानां सपुत्ला एस्था- रकैव । स्त्री । यथा मट्टि १।१४। "तत्रैकाग्र मन कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रिया । नामप्युपवासो नित्य । ब्राह्मणस्य विशेषतो "प्रासोर शत्रुघ्नमुदायचेयम् उपविश्यासाने युवादगेगमात्मविशुद्धये", मित्य । वैशावेतरेषा तादृशाना हरिशयनमध्य- एका सुनिना सह लक्षणेन" ।) "एकाग्र विक्षेपरहित मन खात्या"। इति स्वामि-। वर्तिनीय कोकादशीधु उपवासो नित्यः । ष. एकाकी, [न्] नि, (एक+ "एफादाकिनिवास टीका ।) यनाकुल । इति मेदिनी। पुत्रवता यहिणान्तु सवाखेव नित्याधिकारः। शये" | याकिनिन् ।) सहायरहित । अस- एकाग्य , त्रि, (एक अग्रा धस्य ।) रयाय । इत्यमर । काम्योमवामे त्वविशेषेणैव सर्वेषामधिकार । हाया । एफना इति भाषा' तत्पर्याय । एक २' रकाना, सी (एझ सुन्दरमण यम्य। एक सुन्दर- नित्योमवासे रविशुमादिदोषो नास्ति। पराव्दा- एकादा ३ । इत्यमर ॥ एकल 8। इति शब्ट. महमवत्यस्माद्दा।) चन्दनम् । इति हारावजी। दधिको मर्योऽपुर्णशीतिवत्सरो नित्याधिकारो। रत्नावली (यथा मनु । ४।२५। (एकमहितीयमङ्गम् । सकस्मिमपि प्यते । यथा, विधावानान्तु सर्वाखेव नित्याधिकार तत्र मष- "एकाकी चिन्तयेनित्य विविक्त हितमात्मन । महाभारते १३ । दानधर्मकथने । ८२ । २१ । मासादिदोषो नास्ति । इत्येकादशीतत्त्वोक्त- एकाकी चिन्तयानो हिपर श्रेयोऽधिगच्छति"1) "माननामहमिच्छामि भवत्य सतत शुमा । व्यवस्था समाक्ष, पु, ( एकमति यस्य । सक्थाक्ष्णो साहात् अप्येकासोऽप्यधोवस्तमिच्छामि घ सुकुत्स्तेि'। अथ हरिभक्तिविलासोक्तकादशीव्यवस्था लिख्यते। घच् ।) काक । इति शब्दचन्द्रिका । (काफस्य यथा एक श्रेष्ठमामिति विग्रहे मस्तकम् । प्यम्य तत्रादौ उपवासपूर्वदिनकृत्यम् । एकानेषत्व जातम् । तत् पाद्मे भरतम्यायोध्या पर्याये उत्तमालपाब्ददर्शनात् ।) "प्रात सामादिक कृत्वा सुवेशो धोतवस्नक । प्रतिनिरस्त्यमन्तग्मुक्तम् । तद्यथा,- यकामा, पु, (एक सुन्दरम् घना यस्य । सौम्यत्वादस्य प्रत सकल्प्य कुर्चीत वैष्णवैश्च महोत्सवम्" । "राघवचित्रकुटादौ सानुमोऽरमत स्त्रिया। तथात्वम् ।) बुधग्रह'। इति विकाण्डोष ॥ इति कारिका । सकल्पमन्त्रः । कदाचिद वैदेह्या निहाणे रचनन्टने ! गकादश, [न् ] त्रि, (राधिका दश।) सख्या "दशमीदिनमारभ्य करियेऽह प्रत तव । ऐन्द्र काफ समागम्य भानकों वीक्ष्य कामुक । विशेष । ११ एगार इति भाषा। तद्दाचको। विदिम देवटेवेश निर्विन कुरा के शव" विददार नखैम्तीमा पीनोन्नतपयोधरम् ॥ रुह १ दुर्योधनमेनापति २। इति कविकम्प तत्र रुक्माङ्गदराजवाका नारदीये । तत् दृष्ट्वा राघव फड कुश अग्राइ पाणिना । प्रम। (यथा मनुः २३६ "प्रातरिदिन लोकास्तिठध्व चैकमोजमा । माझेयास्त्रेण सयोन्य चिन्ने धासमाग्यो । "गर्भाटकादरी गसो गर्भाच्च द्वादशे विश " ) अक्षारणवणा सर्वे इविष्यामनिधेविन ! तत् दृष्ट्वा घोरसाश ज्वलत्काम्नानस्लोपमम् । एकादशी, स्त्री, (एकादशाना पूरणी। एकादश + अवनीतत्पश्यना प्रियाससाविवर्जिता । दृष्ट्या काक प्रदुझाव निगदम् दारुणास्तनम : डडन्तात् डीम् ।) तिथिविशेष । मा तु शुझपक्षे स्मरध्व देवमीशान पुराश पुरुषोत्तमम्" : * वायसस्त्रिषु तोकेष वझाम भयपीडित । सूर्यमगरलात् चन्द्रमण्डम्नस्य निर्गमरूयकाटा- यथान्यनियमा । स्कान्दे । यत्र यत्र ययौ काक पारणार्थों घ वायस । कलाक्रियारूपा। कृया पक्षे सूर्यमगडले चन्द्रमण्इ- "काम्य मान्य मसूरञ्च क्षौर चादृतभाषणम् । तम तत्र तदस्त्र तु प्रविवेश भयावहम्। लस्य प्रवेशरूपकादाकालाक्रियारूपा। तत्पर्याय । पनर्भोजनमायास दशम्या परिवर्जयेत्” । प्रझाणमिन्द्र रुम मां भारणार्थो जगाम स' । हरिवासरम् २। इरिदिनम् ३ । इति स्मति । पारणदिनोक्तनिषिद्धष्ट्रव्याण्यत्रापि निषिद्धानि।" तत् दृष्ट्वा वायसं मीत देवता न रक्षिम ! सब जातफलम्। ततो व्रतस्य नित्य स्वमाइ कण्व । न शक्ता मा वय घातु राघवास्त्रायवरात् । "क्रोधोत्कट मेपासह सुभाषी "एकादण्यामुपवसेन कदाचिदतिकमेत्" । इत्यम महादेवा प्यन्यथास्त्र दहेच न । यागाटिका वजन कभर्ता। यामेयश्च । पुनश्चागात् विधि काको दयया विधिगह तम् । "उपोध्येकाटशों राजन् यावदाय प्रवृत्तिमि" महामतिर्देवगुगप्रिय म्या- मो मो वलिभुजा श्रेष्ठ तमेव शरण प्रज। टेकादशीजो मनुमोऽतिएए." भोजननिषेधो नारदीये पामोत्तरखण्हे ध। स एव रक्षक श्रीश शरणागतवत्सल । इति कोरीप्रदोष ॥ तत्र उपवासविधि । "रटम्ती पुराणानि भूयोभूयो वरानने। न भोक्तव्य न मोक्तव्य सप्राप्त परिवासरे", इत्युक्त सोऽथ बलिभुष ब्रह्मणा रधुनन्दनम् । पारणदिने हादशीलाभे सर्व एव पणा त्यक्ता उपेत्य सदसा भूमौ निपपात भयातुर । खण्डामुपवसे यु । तदलाभे मही पा तनन्य पक्षयेऽपि नित्यत्वम् । विद्यारहस्यम्। परा विधवापि उपवयेत् । पूर्णा तु । "शुझे वा यदि वा करणे विष्णुपूजनतत्परः। प्राणसशयमापन दृष्टा सीता तु वायमम् । पाधि प्राहीति मरिमुवाघ दयिता विभुम् । "उदयात् प्राक् यदा विप्र महर्सयसयता। एकादश्या न मुनीत पक्षयोरभयोरमि".. तच्छिा पादयोस्तस्य यरजे पाय जानकी। सपूर्णेकादशी या तवैवोपवसेद सही" : सधान्यादावपि नित्यत्वम् । कात्यायन । इति गागडोक्ता । यदा तु पूर्वदिने दशम्या पर- तमुत्याप्य करेणाघ कृपायोवृषमागर । "सक्रान्तो रविवारे वा यदा चैकादशी भवेत् । ररक्षासौ मिजास्त्राय तदेकाक्षि दटो तटा। दिने हादश्या युक्तकादशी तदा उत्तरामुपोय्य उपोष्या सा महापुण्या सर्वपापहरा तिथि "* वायसोऽपि मुहनत्या सीतायै राघवाय च । हादश्यां पारणं कुर्यात् । परदिने हाटश्यनिर्गमे उपवास दिने चाइनिषेध | मानोत्तरखण्डे। प्रयोदश्यामयि। यदा तु सूर्योदयानन्तर दशमी "एकादश्यान्तु प्राप्ताया मातापित्रोमतेऽहनि। खलाक प्रययौ यो राघवेणाभिपाजित":) युवाटशी थय च परदिने न नि सरति तदा दादश्यां तत्पदातव्य नोपवासदिने कचित्" " रकप्रविशिये काणे त्रि! तु प्पथ यधिकारिण । पामोसरखगड़े। प्राकालीनट गमीविइकादपी परदिने च म नि "वर्णनामाथमाणार स्त्रीया वरवर्थिमि । मस्य।) यगन्यचित्त। तत्पर्याय । एकतान २ । एकाग्र , मि, (एक एकस्मिन् वा व्यग्र पुरोगत जेय-1 .

·। - । २६५ एका एका एका एकादश्युपवासस्तु कर्तव्यो नात्र संशयः" । "उम्मीलनी वाली च विस्पृशा पक्षवर्धिनी । स्नात्वा सम्यग्विधानेन धौतवासा जितेन्द्रिय । कात्यायनस्मृतौ च । अया च विजया चैव जयन्ती पापनाशिनी। सपूज्य विधिवद्विषा अहायातिसमाहित । "पवर्षाधिको मा ह्यपूर्णाशीनिवत्सर । हादश्योऽयौ महापुण्या सर्वपापहरा दिन। पुष्पैन्धिस्तथा धूपैपिनवेद्यक परे । एकादश्यामुपवसेत् पक्षयोरुभयोरपि" * ! तिथियोगेन जायन्ते चतसश्चापरास्तथा । उपहारवडविधेपोमप्रदक्षिणे । यशक्ती प्रतिनिधि । वायपुराये। नक्षत्रयोगाच्च बलात् पाप प्रशमयन्ति ता"॥ * ॥ स्तोबेर्नानाविधैत्यगीतवाद्येमनोरमै । "उपवासे त्वशक्तस्य याहिताग्रथापि वा। यथोन्मीलनी। यथा ब्रह्मवैवर्त । ग्व सपूज्य विधिवद्रात्रौ कुर्य्यात् प्रजागरम्" ॥॥ पुत्त्रान् वा कारयेदन्यान् ब्राह्मणान् वापि कारयेत्। "एकादशी च सपूर्णा वर्द्धते पुनरेव सा । यथ जागरणलक्षणम् । स्वान्दे। अथवा विप्रमुख्येभ्यो दान दद्यात् खाक्तित । द्वादशी च न व.त कथिताम्मीलनी च सा" । "पूटणु नारद वक्ष्यामि जागरस्य तु लक्षणम् । उपकासन्तु कुर्वाण पुण्य शतगुण भवेत्" । पद्मपुरागो येन विज्ञातमात्रेण दुर्लभो न जनाईन । मार्कण्डेयपुराणे च । "सर्वत्रकादशी का- द्वादशीमिश्रिता नरे । गीत वाद्यच्च न्त्यश्च पुराण पउनन्तथा। "एफभक्तन नक्लेन बालरद्धातुर क्षिपेत् । प्रातर्भवतु वामा वा यतो नित्यमुपोषणम्" ॥ धूप दीपञ्च नैवेद्य पुष्पगन्धानुलेपनम् ॥ पयोमूलफलैर्वामिन निट शिको भवेत्" * व्यथ वचुली । ब्रह्मवैवर्ते। फलमय॑ञ्च श्रद्धा च दानमिन्द्रियनिग्रह । छनुकल्यापवाद । गरुडपुराणे। "द्वादश्येव विवत नचैवैकादशी यदा। सत्यान्वित विनिद्रश्च मुदायुक्त क्रियान्वितम् । "मच्छयने मदुत्याने मत्पार्श्वपरिवर्तने । वजुलीति गुश्रेष्ठ ' कथिता पापनाशिनी" । साश्चर्यश्चैव सोत्साह पापासास्यादिवर्जितम् । फलमूलभलाहारी हृदि शल्य ममार्पयेत्" ॥ * ॥ भागवतादिनन्। प्रदक्षिणाभि सयक्त नमस्कारपुर सरम् । एकादशीमाहात्म्यम् । तत्त्वसागरे। "सपर्णेकादशी त्याज्या परतो द्वादशी यदि । नीराजनसमायक्तमनिर्बिणेन चेतसा । "एकादशीसम किञ्चित् पावन न च विद्यते । उपोष्या दादशी शुद्धा हादश्यामेव पारणम्" यामे यामे महाभागे कुव्दारात्रिकं हरे । खर्गमोक्षप्रदा होषा राज्यपुत्त्रप्रदायिनी" पथ विस्पृशा । ब्रह्मवैवर्तपुराणे । एतैर्गुणे समायुक्त कु-जागरण हरे ' * ॥ गारुडे च । "घरुणोदय याद्या स्यात् हादशो सकल दिनम् । अथ पारणदिनकृत्यम् । कात्यायनः । "एकादशीव्रतं मत्या करोति नर सदा । [* यन्ते त्रयोदशी प्रातस्त्रिस्पृशा सा हरे प्रिया" ।' "प्रात स्नात्वा हरि पृन्य उपवास समर्पयेत् । स विष्णुलोक व्रजति याति विष्णो सरूपताम्"। नारदीये । पारणन्त तत कुर्यात् व्रतसियै हरि स्मरन्" । उपवासदिननिर्णय । सौरधर्मात्तरे। "एकादशी हादशी च रात्रिशेधे प्रयोदशी । तत्र समर्पणमन्त्र । "एकादशीमुपवमेत् द्वादशीमथवा पुन । [1] विस्पृशा नाम सा प्रोक्ता ब्रह्महत्या व्यमोहति" ॥ "अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । विमिश्रा वापि कुर्वीत न दशम्या, युता क्वचित् ' अथ पक्षवर्धिनी । ब्रह्मवैवर्त। प्रसीद सुमुखो नाथ झानएप्रदो भव" * विद्धोपवासदोषमाह वशिष्ठ । "दश्चि पौर्णमासी च सपूर्ण वर्द्धते यदि | व्यथ पारणे द्वादशीलङ्घने दोष । स्कान्दे । "दशम्येकादशी यत्र तत्र नोपवसेबुध । द्वितीयेऽडि दिभश्रेठ सा मवेत् पक्षवईिनी" "पारणाहनि सप्राप्ते दादशी यो व्यतिमामेत् । शात्यानि विनश्यग्नि खर्गलोक न गच्छति" * नझवैवर्त । त्रयोदश्यान्तु मुलान शतभन्मानि नारकी"* बादश्यपवासफलम् । स्वान्दे । "कुहूराके यदा वृद्धि प्रयाते पक्षवर्धिनी । व्यथ द्वादश्यत्यल्पत्वे कृत्यसमाधानम् । देवीरहस्ये। "उई हरिदिन न स्यात् हादशी ग्राहयेत्तत । विहायकादशों तत्र द्वादशों समुपोषयेत् ॥ * ॥ "व्यल्पा 'बादशी कुर्यात् नित्यकारणोदये। हादश्यामुपवासोऽध प्रयोदश्यान्तु पारगम् ।। अथ अयादि । ब्रह्मवैवर्ते। व्यत्यल्पा चेनिशीथोऽईमामध्याहिकमेव तत्" एव कुर्वन् नरो भक्त्या विपासायुज्यमाप्नुयात् । "पुष्यश्रवणयुष्याद्यरोहिणीसयतास्तु ता । प्यथ सइटे पारणसमाधानम् । कात्यायन । धन्यथा कुरते यस्तु स याति नरक ध्रुवम्" * उपोषिता'समफला द्वादश्योऽयौ एथक् पृथक" ॥ "मन्त्र अपिचा इरये निवेद्योपोषण प्रती। समृर्णलक्षणेन विद्धालक्षणम् । मविष्यपुराणे | व्यथोपवासदिनकृत्यम् । टेवल । यद्भिस्त पारण कुर्यात् सटे विषमे सति"* "प्यादित्योदयवेणाया' प्रामुहर्तदयान्विता । "ग्टहीत्वौडम्बर मात्र दारि पूर्णमुदमुख । यथ हरिवासरकालपारणानिषेध । विष्णुधर्मो- एकादशी च सपूर्ण विद्वान्या परिकीर्तिता" ॥1 उपवासन्तु स्टहीयाश्यहा सकल्पयेद्वध" । अरुणोदयविद्वापरित्यागमाह कण्व । "दादश्या प्रथम पादो हरिवासरसज्ञक । "धरुणोदयवेलाया दशमीसयता यदि । "एकादश्या निराहार स्थित्याहमपरेऽहनि । तमतिक्रम्य कुर्चीत पारण विष्णुतत्पर" * ॥ पत्रोपोष्या द्वादशी स्यात् पयोदश्वान्तु पारण" ॥ भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरण मे भवाच्युत" * 1; व्यय दादशीदिने वजनीयानि । स्वान्दे। वेधचतुर्विध । ब्रह्मवैवर्त। पुष्याम्नलित्रयदान मन्त्रपूतजलपामच्चाइ मार्क "क्षौद्र मास सुरा तेशं व्यायाम क्रोधमैथुने। "घण्णोदयवेध स्यात् साईन्तु घटिकात्रयम् । ण्डेय । परान कास्यताम्बूले लोमं निर्माल्यलड्नम् । पतिषेधो दिघटिक प्रभासन्दानादवे । "मछाक्षरेण मन्त्रेण विजप्तेनाभिमन्त्रितम्। हादश्या हादशैतानि वैष्णव परिवर्जयेत्" ! महावेधोऽपि तत्रैव दृश्यतेऽर्को न दृश्यते । उपवासफल प्रेस पिवेत्तीय समाहित ॥ प्यपि च । वितथभाषाम् । प्रवास | दिवाखमः । तुरीयत्तत्र विधितो योग सूर्योदये वुधै" * देवाछन तत कृत्वा पुण्यालजिमथापि वा । व्यश्चनम् । शिलापिष्टम् । मसूरम् । द्यूतम्। हिसा। धरणोदयविद्धोपवासदोषः । पाझे। सकल्पमन्त्रमुच्चार्य देवाय विनिवेदयेत्" घणकम् । कोरदूषकम्। औषधम् । एतागि "घरुणोदयकाले तु वेध दृष्ट्वा चतुर्विधम् । सकल्पादौ विशेष । नारदीये । पुराणान्तरोक्तान्यपि वज़नीयानि : * ॥ इति मदिन ये प्रकुर्वन्ति यावदाइतनारका"* "पूर्वाया सङ्गदोषेणैकादश्या स्नानपूभने। श्रीहरिभक्तिविलासोक्तकादशीव्यवस्थासमाता शुद्धाविशेषपरित्यागः । गारडे । वजयन्ति नरा पूर्वान् यामाश्च चतुरो विश । प्यथ पश्चिमटेशप्रसिद्धनानापुराणोकषड्विशत्ये- सम्पूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा । तदृद्ध नानपूजादि कर्त्तव्य तदुपोषिते । कादशीनामानि लिख्यन्ते। ग्रहायणस्य कयौका- वैष्णवी ध प्रयोदश्या घटिकापि दृश्यते । न दिवा शुद्धिमाप्नोति तदा रात्रौ विधीयते । दशी उत्पन्ना १ सुसा मोक्षा २। पौषम्य सहस्थोऽपि परा कुर्यात् पर्वा नोपवसेत्तदा"* टिनकार्यमशेषश्च कर्त्तय प्राबरीमुखे"* ! कृष्ण कादशी सफला ३ शुम्का पुत्वदा 8 | माघस्य पथारमहाद्दादशीना विशेषतो मिरूपणम् जाजागरणविधि । ब्राझे। कृष्णकादशी पतिज्ञा ५ शुक्ला जया ६। पायगु- यथा, ब्रह्मवैवत्त। "एकादश्यामुभौ पक्षी निराहार समाहित । । नस्य कृष्ण कादशी विभया ७ शुक्ला च्यामर्दकी। त्तरे। तत्र सहाल्पमन्त । - -- - । - ·. A २९६ का एका एका चैवस्य कोकादशी पापमोचनी शुक्ला का इति तिथ्यादितत्त्वम् । एका विमलामन्न यस्य इति इत्यमर' पाठा। इति राजनिघण्ट । थानादि मदा १०। वैशाखस्य कृष्णकादशी वरूथिनो १९ व्युत्पत्त्या एकपाकावस्थित । पविभक्त । यथा, इति भाषा। (मस्या पर्याया यथा, समा मोरनी १२ । न्येष्ठस्य छष्णकादशी पपरा "एकपाकेन वसता पिटदेवदिभार्थनम् । "धम्बयाम्बठकी पाठा कुचेजा पापचेलिका । १३ ससा निर्जला १। पाषास्य कृष्ोकादशी एक भवेहिमालाना तदेव स्थादम्टहे महे" एकाठीला वरा तिक्ता प्राचीनौका शिवावुका", योगिनी १५ शुसा पद्मा १६ । श्रावणस्य कृष्यो- इति प्रायश्चित्ततत्वतरहस्पतिवधनम् । इति वैद्यकरत्नमाला) कादशी कामिका १० मुसा पुस्तदा १८ । भाइस्य | एकानविशति, त्रि, (रकेन न विशति । “एका एकाह, पु, (एकमह । “उत्तमेकाम्याच" 1५18 | कोकादशी वजा १८ शुमा वामना २० । दिकस्य पादुक" । ६ ३ । ७६ । नमो विपत्या ६० इत्यनेन सिद्धम् ।) एकदिनम् । इति व्याक- बादिनस्य छायोकादशी इन्दिरा २१ शला पापा समासे कृते एकशब्देन सह तीयेति योग रणम् । (यथा, मनुः ५। ५६ | अशा २२ । कार्तिकस्य कृष्णोकादशी रमा २३ विभागात् समास । यनुनासिकविकल्प । "बाक् सञ्चयभादस्या व्य इमेकाइमेव च") शका प्रबोधिनी २४। मलमासस्य शुसोकादशी एकोनविशतिः १६ । इति व्याकरणम् । एकाहार, पु, (एफ न द्वितीय याहारः।) एक समहा २५ कृष्णा कमला २६ । । इत्ये कादशी- एकान्दा, स्त्री, (एकोऽब्दो यस्या सा।) एकहायनी। दिनरत्त्येकवारभोजनम् । यथा । प्रकरण समाप्तम् । (सख्याविशेषः। एगार इति एकवत्सरवयस्कगवी । इत्यमरः । "एकाहार सदा कार्यो न दितीयः कदाचन । मामा । यथा महाभारते ६।१६।२१ । एकायना, वि, (एक ध्ययन विषयो यस्य ।) एकाग्र । पर्थशायिनी नारी विधवा पातयेत् पतिम्" "एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणा महाचमू"); एफविषयासक्तचित्तः । इत्यमर । (यधा छान्दोग्यो इति शुद्धितत्त्वतस्मति । एकाइविशति, नि, (एकेग न विशतिः। एकादि पनिषदि । ७18 १२ तामि एतानि सकर कल्पका एकीय , घि, (एकस्मिन् तिष्ठतीति । रक+छ ।) श्वकस्य पादुन्"।६।३ । ७६ । इत्यनेम सिद्धम् ।) यमानि सहाल्पात्मकानि सकल्प प्रतिषितानि"।। एकपक्षा सहाया सहभावी। इति विकाण्डशेष एकोनविशतिः १८ । इति व्याकरणम् । रकमयम गतिर्यत्र । एकामावगमनयोग्यः । यदुक्त एकोद्दिय, सी, (एक प्रेत एव उद्दियो यथ।) प्रेतो. रफानशा, स्त्री, (रको न घंशो यस्याः।) पार्वती । महाभारसे । १६ । ६६ ' द्देश्यकक्षाद्धम् । यथा। गोभिषा श्वथैकोद्दिष्ट- इति त्रिकारहशेषः (इय हि यशोदागर्मसम्भवा। "धनेमेष पथा मा वै गोदिति विचार्य सः । मेक पवित्रमेकोऽय एक पिण्डो नावाहन नामो. यदुक्त हरिव । ५६।१४ - 8७ | प्यात एकायने मार्ग कदलीषण्डमण्डिते") करणं नात्र विश्वे देवा खदितमिति एप्तिप्रश्न "देवश्यजनयत् विष्ण, यशोदा तां तु कन्यकाम्"। एकायमगतः त्रि, (एकायन गत प्राप्त । एकस्मिन सुखदिवमिति प्रत्युत्तरम् । उपतिष्ठतामित्यक्षय्य "विद्धि नामथोत्पना यशाद्देवी प्रजापते । यने गत धानमस्येति वा 1) एकाग्र । इत्यमरः। स्थाने मिरम्यतामिति विसर्गोऽमिरतोऽस्मीति एकाना योगकला रक्षार्थ केशवस्य तु" ३) एकावली, स्त्री, (एका श्रेष्ठा यावनी माला)) एक प्रतिवचनमेतत् प्रेतश्राद्धमिसि * ॥ एतत् प्रेत- एकान्तं,सी, (एकसिमेव धम्स समाप्तिर्यस्य ।) व्यत्य यशिका । इत्यमर । एकनर हार इति भाषा।। श्राइमित्युपसहारात् एक प्रेतमुद्दिश्य यहीयते न्तम् । वस्पर्याय । यतिशय २भर यतिवेलम् । (अलजारविशेष' । तल्लक्षणादिकमुक्त साहित्य श्राइ तदेकोविएमिति वैदिकप्रयोगाधीन भाम् ५ अत्यर्थम् ६ पतिमात्रम् ७ उगात्म्स दर्पणे १० परिच्छदे । १०१ । यथा,- यौगिकम् । पतरव प्रतिसावत्सरिकस्य नैको- निर्भरम् ६ सीनम् १०मिसान्तम् ११ गाठम् १२ "पूर्व पूर्व प्रति विशेषणत्वेन पर परम् । । दिटलं किन्वेकोदियविधिकत्व अधायक्वाहिद- वाल्म् १२ हपम् १० । (यथा माघे २।७३। स्थाप्यतेऽपोयते वा चेत्स्यासदकावनी द्विधा", लरूपसद्धेतितपवित्रंक्यप्राप्ती एक पवित्रमिति "तजनमा वा नकान्त कालशस्य महीपते" क्रमेणोदाहरणम् । तत्रैव । पुनरभिधानसार्थकत्वाय तदवयवैकदलपरम्। सत्र तरवि, वि। यथा कुमारे १ । ३६ । "सरो विकसिताम्मोगमभोज मम्मङ्गतम् । भावान नामौ करणमिति निषेधयोः पोर्चा- "नागेन्द्र हस्तास्वधि कर्कशत्वा- मङ्गा यत्र ससङ्गीता सङ्गीत समरोदयम्" पर्यादमौ करणपूर्वकालीन प्रधानसम्बन्धि श्राद्ध- देकाम्तीत्यात् कदतीविशेषाः" । "न सम्जन यन्न सुधारपान सूत्रोदिर पाडावाहममेव निषिध्यवे न त्व तथा भागवते । 218181 न पहा तद्यदलोगषट्पदम् । प्रधानसम्बन्धि पित्यज्ञवदित्यतिदेशप्राप्त पिण्डा- सस्य पुत्लो महायोगी समदृस्गिर्विकल्पक । न षटपदोऽसौ न नुगुन य कल वाइनमिति । एतेन पिण्डावाइन निषेधो एकान्तमतिरनिको गूफ़ो मूळ वेयसे" ।) न गुल्लित तन नहार यम्ममा"। मैथिलोको हेयः। यत्रामौ करणनिषेधेग इत- मेगामिनि त्रि। इत्यमरः॥ (सर्वत्र यदवधारे मट्टि ।२।१९। क्वचिदिशेध्यमपि यथोत्तर वि. शेषस्थालाभे अतशेयं दत्वा पात्रमालभ्य जपति गोप्यते स रकान्त । यथा “टरदिरेषयति मद शेषणतया स्थापितमपोहितच दृश्यते । यथा, एथिवीत्यादि खाधा इत्यन्तसूत्रोक्तपात्रालम्भन- नपण वामयसीति" ॥ इत्युत्तरतन्ते ६५ प्यध्याये । “वाप्यो भव म्ति विमना स्फुटन्ति कमलानि वापीषु। स्यापि बाघ । ध्यानन्तर्यामावात् पम्वमिति मथुतेनोक्तम् ) निननम् । (यथा हितोपदेशे कमलेषु पतन्त्यलय करोति सङ्गीतमलिषु पदम्"। मन्त लिङ्गविरोधाच। स्वदितमिति बप्तिप्रश्न इति वियो। १५ । “पथ केमापि शस्यरक्षकेण धूसर- वमयोहमेऽपि ।) टप्ता स्थ इति तिप्रश्ने खदितमिति प्रन्न । कम्मलततमुनाणेम धनुःकाण्ड सन्नीकृत्यावनत. एकाश्रितगुण,,(एकसिन् पदार्थे पाश्रितोराणः।) कुशमयब्राझणपक्षे तु प्रतिवचनानुपपत्या प्रश्न- कायेन एकान्ते स्थितम्"1) एकरसिधर्म । तद्यथा | रूपम् १ रस २ स्थापि निरन्ति । क्षय्यशम्दस्याने उपतिमसा- एकाम्ती [ ] (एकान्तमस्त्यस्य । एकान्त + इनि )) मिति प्रयोगः यत्रोपतितामित्यनेन पन्नादिक- गन्ध ३ स्पर्श 8 एकत्वम् ५ एकरथक्त्वम् । परिमाणम् ७ परत्वम् अपरत्वम् ८ बुद्धि'१० विष्णुभक्तविशेषः । यथा, गागडे १२१ ध्याये । मित्यस्यान्वये अस्वित्यस्य चन्चयानुपपश्या तस्या "एकान्तेगासमो विर्यमादेषा परायण । सुखम् ११ दुखम् १२ इच्छा १३ देष.१४ यल प्यप्रयोगः। यतरत्र पिटदयितायामनादिकमुप- तस्मादेकान्तिन' प्रोक्तास्तदागवतचेतस । २५ गुगत्वम् १६ इवत्वम् १७ सेप १८ संस्कारः नियतामिति लिखितम् । व्यभिरम्यतामिति वामे प्रियाणामपि सन्या देवदेवस्य स प्रिय २८ थदृयम् २० प्रन्द २१ । इसि सिद्धान्त वाने इति स्थाने मिरम्यतामित्यनेम विसर्जन- मुक्तावली मिति । एतदिति पर्वोक्ततिकर्तव्यताकयामि दामरस्खपि तदा यस्य भक्तिरव्यभिचारिणी" त्यर्थः । तथाद्ध प्रेतस्य श्राद्ध न तु पार्मणविकृषि- सपामः, भि, ( एक एककाम्नमक यन्न यत्र) एक- एकाठीला, पु, (एकमस्थि बासि । जा+क। सुषामादित्वात् यत्व दीर्घत्वञ्च ।) वकारक्षः। इति त्वेन प्राप्तपिटलोकरूपपितु श्राद्ध थलतसपि भात । यथा । काशीखण्डे । फशिदमर । ण्डीकरणग्य तथाविधपिटत्यामावात् । स्यतरवै. "जको यवानमन्त्रीयादेकाममथवा पुन । एयाफीला, स्त्री, (रकाठील+टा ।) धकारक्ष। सन्यायमूमकमेवाश्वलायनर हापरिशिरोऽपि मिळ- हस्ताक भूरणव शूशिम्बीच वर्जयेन्" । - ·, २९७ एको एज एण शब्द न युद्धीत पिट हा चोपत्रायते इत्युक्तम् ।। पर्युषित स्थितम् । दम्पत्योराश्रमखामिनोर्मोजना रक्ष। इति दुर्गादास यतएव विष्णुना प्रेतस्य नामगोत्राभ्या दत्ताक्ष नन्तर पाकस्थाल्यामवशिष्टमिति श्राइचिन्ता- रठ, उ वाधने । इति कविकल्पद्रुम । (मादि-यात्म य्योदकेष इत्यत्र प्रेतनामगोधाभ्यामित्यनेम प्रेत मणिः ॥ यत्तु देवलवचनम्। सक-सेट ।) बाधन विकृति । ए एठते वत्सरं स्येत्युक्तं न तु सम्बन्धिन इत्युक्तम्। ततस्य मन्त्र लोक' । इति दुर्गादास "एकोद्दियस्य शेषन्तु ब्राह्मणेभ्य समुत्सृजेत् । प्रापिटलोकोमाधिकएव पिट पदस्थाने प्रेत पश्चात् स्वयञ्च भुञ्जीत पुनर्मग्लभोजनम्" । एडा, पि, (इलति । इल स्वप्ने । पच । डलयो- पदोहो न तु थमिखात्ताधुपाधिके एवमभिलाप इति । तस्यैकोदियभषं ब्राह्मणेभ्य समुत्सृजेत् न क्यम् । यदा या सर्चत ईद्यते । ईड स्तुतौ । वाक्येऽपि सम्बन्धित्वेन नोल्लेख किन्तु प्रेतत्वेन त्ववशेषयेत् पुनर्मडलभोजन पाकान्तरकृतान्नं घम्।) वधिरः । इत्यमर ॥ षसम्वन्धिनोऽपि मठच्छाचादेरपि प्रेतश्राद्धाधि मुनीतेत्यन्वय इति ॥ तत्कारणकालो यथा। (मेष' । यथाह कात्यायन । कारित्वात् । सावत्सरिकलाई एकोद्दियविक ब्रह्मपुराणम्! "श्वैडवराहेधूदधारा प्राधीद विष्णु" !) तीभूतेऽपि प्राप्तपिटलोकोयाधिकमिटपदवन्मन्ले "पूर्बाड़े मालक श्राइमपराहे तु पैत्रिकम् । एडक , पुः (एड +खार्थे कन् । यहा इसति एलयति स्वभिमापे च सम्बन्धिवोधकपिरत्वेनैवोल्लेख । एकोदियन्तु मध्याझे प्रातर द्धिनिमित्तकम्" । वा इल + ण्वुल ।) मेष । इत्यमर । वनच्छाल. । एवञ्च देवताभ्य पिळभ्यस इत्यत्र न प्रेतपदोहः मध्याझे तु विशेषमा कालमाधवीये व्यास'। इति विकाण्डशेष। पिटपदस्य दिव्यपिटपरत्वात् । एवं नैकवचनोहो "कुतपप्रथमे भागे एकोदियमुपक्रमेत् । एडका, स्त्री, (एड़कस्य स्त्री। अनादित्वात् टाप् । ऽपि तथा मधु द्यौरस्तु न पिता इत्यस्य द्यौः स्वर्ग यावर्तनसमीपे वा तत्रैव नियतात्मवान्" । क्षिपकादित्वानेत्वम् ।) मेषी। इत्यमरटीकाया पिता पितेव सर्वस्याधिगम्यत्वात् मध्वस्तु मधु- यावर्तन पश्चिमदिगवस्थितच्छायायाः पूर्बदिग् रायमुकुट मयी भवविति भाष्ययाखाने द्यौरिवि पिवेति गमनारम्भकाल । तत्समीपे कुतपशेषदण्टे । रडगज,पु, (एडा मेघ रव गमो यस्य भनकत्वात्।) पदयोः सामानाधिकरण्यप्रतीयते पात्र च द्युत्व- यदाह गोतमः। चक्रमर्दक । इत्यमरः । चाकुन्दिया इति माषा । मिटत्वयोमदेऽपि सामानाधिकरण्येनाभेदावगमात "धारभ्य कुतपे श्राद्ध कु-दारोहिणं बुधः । यस्य गुणा । वायुकफकुष्ठत्वग्दोषगुल्मोदर- दिवः पिटसाधर्माप्राप्तिरिति पिटपदं पिट विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणन्तु न लावयेत्” । रोगार्शोनाशिवम् । कटुत्वञ्च । इति रामवल्लभ ॥ तुल्यपर न तु जनकपर प्रापिटलोकपरं वेति। तेन पूर्वदिवसीयकुतपरौहिणयोस्तप्तत्तिधर्नामे (पर्याया यथा,- तेनात्र मन्त्र पितेत्येव वक्तव्यं न तु प्रेतपदोइ । परत्र कुतपमात्रनामे शुक्लपक्षेऽपि पूर्चदिने "चक्रमई प्रपन्नाटो दद्रुनो मेघलोचन । न वा पिटशब्दं न युनीत इत्यनेन निषेध' । एव एकोद्दिय उभयप्राप्तानुरोधात् । पूर्वदिने कुत पद्माट स्यादेडगमश्चक्री पुनाट इत्यपि"। मामावेति मन्ने पितरा इत्यत्र नोह। रव रद्धि पालामे परत्र तल्लामे कृष्णपक्षऽपि परदिनरव इति भावप्रकाशस्य पूर्बखण्डे प्रथमे मागे । श्राद्धेऽप्येतेषु नान्दीमुखविशेषण न देयमेवेति । समाप्तिकालादारम्भकालस्य बलवत्त्वात् । तथाच गुणाचास्य चक्रमईशब्द शेया । घन्यत्र सर्वत्रोत्सर्गवाक्ये मन्ते च पिटपदप्रयोग- व्यवहारो यथा,- निषेधात् प्रेतपदोह' कार्य । विष्णु ' एकवन्म- “यो यस्य विहित काल कर्मणस्तदुपक्रमे । "सलोमश सैड़गज करन"। त्रानूहेत एकोद्दि इति एकवव एकवचनवत् तिथिर्यामिमता सातु कार्या नोपक्रमोभिता" इति चरके सूत्रस्थाने टतीयेऽध्याये।) यथा स्यात्तथोहेत यथा पवित्र स्थो वैठणच्यावित्यत्र उभयप कुतपमात्रालामे शुक्लपक्षेऽपि पूर्वदिने एडमूक,धि, (रडो वधिरो मूकश्च ।) वधिर मूकश्च । पवित्रासि वैष्णवीति एवं विष्णोर्मनसा पूते स्थ समाप्तिकालानुरोधात् पूर्वदिने रौहिणलाभे वक्तुं श्रोतुमशिक्षित । वाक्श्रुतिवर्णितः । इत्य- श्यधामि पूतमसीति। व्यत्र पितरो मादयध्व परत्र सप्तममुहर्ततामे कृष्ण पक्षऽपि परदिने मर शठ । इति मेदिनी । पध्व इति मन्ले पत्र प्रेत मध्याज्ञानुरोधात् । इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ * ॥ रजक, की, (ईड+उलूकादयश्चेति 8 1 8१ । उणा- मादयस यथाभाग मा स्पायस इत्यूह्यम् । यमी एकोद्दियविधिकसावत्सरिकश्राइम्। यथा, दिसूत्रेण साधु । नियातनात् खम् ।) रकम् । मदन्त पितर इत्यत्र यमी मदत् प्रेत इति । "एकोद्दिई पुरावश्य तहिशेष वदे टण" । इति भरतो दिरूमकोषश्च । सृषायिषत इत्यत्र वायियेति । रत पितर इति प्रथम निमन्त्रण पादप्रक्षालन यासन पद्य यमुक- एडक, स्ली, (ईयते इति । "उलूकादयश्च" 81 8१ । पिण्डावाहनमन्ते रहि प्रेत इति । सौन्चास गोत्रस्य मत्पितुरमुकदेवशमण प्रतिसावत्-। उणादिसूत्रेण साधु ।) यन्तन्य॑स्तकीकसकुटाम् । इत्यत्र सौम्येति । दत्तास्मभ्यमित्या देहास्मभ्य सरिकमेकोद्दियं श्राद्ध सिद्धान्नेन युमाख करिष्ये इत्यमर । कीकसमिव कीकस यत् कुद्यम् छिटा- मिति। नियच्छत इत्यत्र नियच्छति । नमो व श्राद्धकरणानुज्ञापनम् । घासन घय | गन्धादि वेडा इति ख्यातमित्यन्ये । इति सारसन्दरी। इत्यादिमन्तेषु पितर इति स्थानचतुथ्ये प्रेते. दान नित्यश्राद्धम् । धनसङ्कल्पनं जप्य निवीती कीकसमस्थि रतद् काठादिकठिनद्रव्योयलक्षणं न्यूधम् । एवं व इत्यत्र ते इति । याशी प्रार्थने उत्तराभिमुखीभूयातिथिश्राद्धं कुर्यात् । तसस्तुति कीकसमिव कीकस फिलिनादीति मधु । येभ्य इत्यत्र य इति। तेषामित्यत्र तस्येत्यूहाम्। ज्ञात्वा दक्षिणाभिमुखो वामोपवीती उच्छिष्ट "मध्यसस्थापितास्थाादि कुद्यमेडूकमुच्यते” । रतब पितर इत्यत्र तु प्रेता इति विकृतावूहो समीपे ये अग्निदग्धा इति बन्नविकिरणम् । ॐ इति माधव । (यथा महाभारते वनपर्वणि म तु बडवचनस्य। रतदा पितरो वास इति यमुकगोत्र मत्पितरमुकदेवशम्मन् एतत्ते जल- "एडकचिहा एथिवी न देवभूषिता" ॥ अस्पन् पथक् एथक् इति ब्रह्मपराणेन प्रकृता मवने निश्च ये चात्र त्वामनुयाश्च त्वमनु तसौ ते यस्य शब्दस्य पुस्खममि दृश्यते महाभारते ३ । वेव पाणे मित्रादिषु प्रत्येकमेतद' पितर इति खधा। इति रेखोपरि दक्षिणामुखवारिधारादा- १६०।६२ । यथा, बड़वधनान्तमन्त्रप्रयोगात् धधानर्थक्येन सद्दि नम् । इति गागड़े २२३ अध्याय' । कृतावेकोदिशेऽप्यसमवेतार्थपशवधनस्यैव "एड्रकान् पूयिष्यन्ति वर्जयिष्यन्ति देवता' । युक्ता एकोशिका, स्त्री, (रका मुख्या उशिका कमनीया ।) स्यात् । सतश्च प्रकृतौ समवेतार्थस्यैव विकृतावूहः। वृक्षविशेष । इति रत्नमाला यानादि इति भाषा एडोक, ली, रकम् । इति भरतवृतदिरूपकोष । शूद्रा परिघरिष्यन्ति न दिजान् युगसक्षये"1) सावतारिके त्वेकवचनस्यवोधो न तु पिळपदस्य एज, ऋड दीप्तौ इति कविकल्पद्रुम । (भादि- एण, पु स्त्री, (रति द्रत गच्छतीति । इ+बाइल- तत्र प्राप्तपिटलोकत्वेन तस्यैव युक्तत्वात् । स्मृतिः । यात्म-व्यक-सेट ।) ऋ मा भवान् रशिजत् ! 8 "प्रेतश्राद्धे यदुच्छिए ग्रहे पर्युषितश्च यत् । कात् '।) हरिण | इति रामनिर्घण्ट । रग- रजते । इति दुर्गादास । विशेष | इत्यमरः॥ अस्य मासगुणा' । कषा- दम्पत्योर्मुक्तशेषश्च न भुञ्जीत कदाचन" ॥ एज, ऋ कम्पे। इति कविकल्पद्रुम । (यादि-पर-सकं यत्वम् । उछि माकमाने व्यवशियम्। ग्रहे उपरागे पित्तरतकफज्वरनाशित्वम् । मधुरत्वम् सेट।) ऋ मा मवान् एजजित् । एजवि वायुना संग्राहित्यम् । रोघनत्वम् ! हृद्यत्वम् । वजकारि- I38 बौधायन । - यथाभाग मा ए -- ·रत्नावती॥ . -- म - । । २१८ राध एर एर त्वच । इति राजवल्लभ' (यथा मनु २।२६ । "राधान् हुताशनवत स मुनिर्ययाचे"1) थामवासनाशित्वञ्च । इति रामनिर्घण्ट' । बस्य "यावेणस्य मासेन रोरण मवैव तु" एध, [स् ] ली, (रध् +यसन् ।) इन्धनम् । इत्य भेदकत्वगुणोऽप्यस्ति : श्वेवैरण्डगुणा । कटुत्वम् । प्यस्य लक्षण यथा । "एण कृष्ण प्रकीर्तित "" मरा ॥ (यथा गीतायाम् 1 8 । २७ । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम्। कफार्त्तिन्वरवायुकासना इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे २ भागे ।) “यधैधासि समिद्धोऽमिभस्मसात् कुरतेऽर्जुनः") रणक', पु, (रण + खार्थे कन्।)एण ।इति शब्द एधतु', वि, (रध् वृद्धौ "एधिवक्षोचतु" १ | शिवम् । रसाईत्वञ्च । इति राजनिघण्ट' । यस्य मूलगुण | शूलवायुकमनाशित्वम् । अफ्रकारित्वच। उणादिसूत्रेण चतु'।) वर्द्धितम् । वृद्धियुक्तम् । इति राजवलमा रणतिलक,पु, (एणो म्टगस्तिनकमिव यस्य । चन्द्रस्य इति शब्दरत्नावली (शुशारक्तैरण्इयो' पर्यायगुणा यथा,- मगाइत्वात्तथात्वम् ।) चन्द्र। इति हारावली । एधतु, युं, (रध+“एधिवयोश्चतु"।१।७८ । "शुक एरण्ड बामण्डुश्चित्रो गन्धर्वहसका। एणत्, पु, (एण विभौति। रण++ कि ।) उणादि चतुः1) पुरुष'। यमि । इति मेदिनी। पञ्चागुलो वर्द्धमानो दीर्घदण्डोऽय्यदण्डकः । चन्द्र । इति हेमचन्द्र रधित , त्रि, (रध दौ+क्त 1) बर्द्धितः । वृद्धि वातारिस्तरणचापि रुवूकश्च निगद्यते । एतं, त्रि, (था + इ + ) प्यागतम् । इति मेदिनी प्राप्त । इत्यमर। रक्कोऽपरो खक स्यादुरवूको रवूस्तथा कबूरवर्ण युक्तम् । इत्यमर । (स्निया एनी रता। एन , [स्] स्ली, (रति गच्छति प्रायश्चित्तेन । इण् व्याघ्रपुच्छश्च वावारिश्चञ्चुरत्तानपत्रक । पाणिनि 8 | १ | ३६) धागसीत्यमन् नुड़ागमश्च 1) पापम् । अपराध । एरण्डयुम्म मधुरमुष्ण गुरा विनाशयेत् । रत, पु, (या सम्यक् रति गच्छतीति ! या+रण इति मेदिनी। निन्दा । इति शब्दरत्नावली। शूलगोथकटीवस्तिशिर पीड़ोदरज्वरान् । + hi) म्टग । इति शब्दरत्नावली। क—रवर्णः । ("एनोनिवृत्तेन्द्रियत्तिरेनम् अभ्रश्वासकफानाहकासकुष्ठाममारुतान् । इति मेदिनो। जगाद भूयो जगदेकनाथ' । एरण्डपत्र वातघ्न कफक्रिमिविनाशनम् । एतद, त्रि, (इण + "रतेस्तुट च" इति उणादि- इति रघुः । ५ । २३) मूत्रकृच्छ्रहरश्चापि पित्तरसप्रकोपनम् । सूत्रेण १ । १३२ । अतोऽदि स्यात्तस्य तुड़ागम ) ररका, स्त्री, टणविशेष । तत्पर्य्यायः । गुन्द्रमूला २ वावार्यग्रदल गुल्म वस्त्रिशूलहर परम् । पुरोवर्तिवाचकसर्वनामशब्द । इति व्याकरणम् । शिम्बी ३ गुन्द्रा 8 शरी ५। यथा भागवते कपवातक्रिमीन इन्ति सद्धि सप्तविधामपि । एइ इति भाषा। १।३।१८॥ एरण्इफलमत्युग्ण गुल्मशूलानिलापहम् । ("एते वयममी दारा कन्येय कुलजीवितम्"। "चतुर्दश नारसिह विभद् दैत्येन्द्रमूर्जितम् । यचसीहोदराशेन कटुक दौमन परम् । इति कुमारे ६ । ६३ । “एवान् महाराज विशेष ददार करजैर्वक्षस्येरका कटवाद यथा") तहम्मष्ना च विड्भेदी वातरमोदरापह" धर्मान्"। इति शुद्धितत्त्वम् । उक्तस्य पश्चादुक्तो पस्या गुणा । हिमत्वम् । शुमारद्धिकारित्वम् । इति भावप्रकाशस्य पवखण्हे प्रथमे मागे । "द्वितीयाटोमेन" २18 ।३: । इति रणादेश चक्षुस्तित्वम् । वातकोपनत्वम् । मूत्रकृच्छामरी- "सवितोपणमेरण्हतैष खादु सर गुरु। स्यात् । यथा “य रनामाश्रमधर्मे नियुक्त"। दाइपित्तशोणितनाशिवश्च । इति राममिघण्ट । अध्रगुल्मानिलकपानुदर विषमज्वरम् । इति शाकुन्तले प्रथमा) [हेमचन्द्र । (यथा वैद्यके, एकशोफी च कटीरायकुछटष्ठाश्रयाञ्जयेत् । एतन, मु, (बास्++तन 1) निश्वास । इति “एरका शिशिरा वृष्या चक्षुष्या वातकोपिनी । तोपोण पिच्छिल विस रखैरण्डोद्भवन्विति"। रतईि, व्य, (इदम् + "इदमोहिल्" । ५ । ३ ११६ । मूत्रचक्राश्मरीदाइपित्तशोणितनाशिनी" इति शाधरस्य पूर्वखण्डे चतुर्थेऽध्याये । इति हिल ततो "रतेतौ रथो" ५। ३ । । । एषा यत्र व्यवड़ियते तदर्य था, "एरण्डलेज मधुरमुष्ण तीक्ष्ण दीपन कटुकथा इति एतादेश 1) एतस्मिन् काले। सम्पति । "निवापण स्याब्जलमेरका घ"। यानुरस सूक्ष्म स्रोतोविशोधन त्वय वष्य मधुर- इत्यमर । (यथा भागवते १।१७। 8२ । । इति घरके सूत्रस्थाने तीयेऽध्याये । "एरका विपाक वयःस्थापन योमिंशुक्रविशोधनमारो- "स एष एत ध्यान्त प्यासन पार्थिवोचितम्") होम्गल" इति घरकस्य शिवदासीयटीका।) ग्यमेधाकान्तिस्मतिवनकर वातकफ हरमधोमाग- एतश', पु, (इण + ' इणस्तशन्तशसुनौ" ३ । १३८ । सरग, पु, (एरति सम्यक् भ्रमति यः। या+ईर दोषहर"। इति उणादिसूत्रेण तशन् ।) ब्राझण । इत्यु गतौ कम्पने + घना ।) मत्स्यभेदः । रहा इति इति मुश्रुते सूत्रस्थाने यत्रचत्वारिशत्तमेऽध्याये :) सादिकोष । ख्यात । व्यस्य गुणा । मधुरत्वम् । सिग्षत्वम् । एरण्डका, ई, (एरण्ड +खार्थे कन् ।) एरण्डलक्ष । एतशा, [स् ] पु, (इण् + "इणलशन्तशसनो" विटम्भित्वम् । शीतमत्वम् । गुरुत्वञ्च । इति भाव इति भरतो दिरूपकोषश्च । (एरण्डशन्देऽस्य ३।१४६ इति उणादिसूत्रेण तशसुन्।) ब्राह्मण । विशेषो ज्ञेय ।) इत्युणादिकोष । एरण्ड पु, (ररयति वायुम् । व्या + ईर गतौ कम्पने एरण्डन, भि, (एरण्डा एरण्डलक्षात् कायते इति। एतावत्,त्रि, (एतद + “यत्तदेतेभ्य परिमाणे वतुप्" च+वाहनकात् प्यण्डच् ।) रक्षविशेषः । मेरेण्डा एरण +जन् +ड 1) एरण्डवृक्षजातम् । सरल ५।२।३८ । इति परिमाणे वतुम् । (एतत्परि इति भाषा। तत्पर्य्यायः । व्याघ्रपुच्छ' २ गन्धर्व लेहमध्ये श्रेष्ठविरेचकम् । यया । माणम् । इति व्याकरणम् । (यथा रघु' २। ५१ हस्तक ३ उगवूक 8 यवूक' ५ चित्रक ६ चक्षु "चूर्णमध्ये घिचूर्ण खोरसे कारवेलकम् । ७ पचाजुल ८ मण्डः ८ वईमानः १. व्यडम्बक खेहखेरण्डा तेव पलेवेव हरीतकी": प्रतिखनेनास्य गुहागतेन" ।) ११। इत्यमर । उरुवुक १२ रवुक १३ रूवुक इति वामट । एध, स, वृद्धौ। इति कविकल्पद्रुम । (वादि- १४ वक १५ दुका १६ घमण्ड १० थामराह ("एरण्डन घनचापि स्वादुमेध मदु स्पतम् । प्यात्म-धक-सेट ) स एधते । इति दुर्गादास ॥ १८ व्यडम्बन १६ । इसि तट्टीकाया भरतः । हद्दखिशवाकयूरभूलानाहविन्धनुन् । (यथा मनु 81१७० कान्त २० तरुण २१ शुस २२ वातारि।२९ स्थानापाठीलवान्ताटकशीहोदावर्मभूलिनाम् । "हिसारसश्च यो नित्य नेहासौ सुखमेधते" 1) दीर्घपत्रक २४। इति रामनिर्घण्ट । व्यस्य वातपित्तविकाराणा विदध्याच प्रशान्तये । राधा, पुं, (इध्यतेऽनेनानि । इन्ध + "इलच" ३ । तैलस्य गुणा । मधुरत्वम् । गुगत्वम् । वविश्लेम तीक्ष्णोष्ण पिच्छिल विस रक्लेरण्डसमुद्रवम्"। ६१ १२१ । इति करणे घन्। व्यवोदैधौद्मप्रश्रथ- वईनत्वम् । वातरक्तगुल्महडोगजीर्थज्वरनाभि इति प्रथमस्थाने अयमेऽध्याये हारीतेगोकम् ।) हिमश्रथा" इति पनि नलोपा गुणच निपा त्वच। इति रागवल्लभ । अपि च । क्वमिदोष- रण्डपत्रिका, स्त्री, (एरण्डस्य पत्रमिव पत्रमस्याम) सकलाङ्गभूमकुछनाशित्वम् । खादुत्वम् । रसाय. दन्तीरक्षः। इति रामनिर्घण्टः । दित।) इन्धनम् । इत्यमर जालानि काठ इति भाषा। (यथा रघौहार नोतमत्वम् । पित्तप्रकोपनत्वम् । पतिदीपनत्यम् । एरण्डफला, खी, (एरण्डस्य फलमिव पालमस्या' प्रकाश ॥ 1 "एतावदुक्का विरते मगेन्द्रे - ·-- - - २९६ ऐ एल एव दन्तीरक्षः । इति राजनिर्घण्ट' । इन्ति कण्डयणच्छटिटकासारचिटुन । पार्थान्ययोगस्तादात्म्यम् । विशेषणसङ्गतस्य एव- (वस्या पर्याया यथा,- वलासविषपित्तासकुष्ठमूत्रगटक्रिमीन्" । कारस्य अयोगव्यवच्छेदोऽर्थ । प्रत पाण्डर- "लघुदन्ती विशल्या च स्यादुदुम्बरपर्णपि । इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे मागे ।) एव इत्यादौ विशेव्ये शो पागड रत्वायोग- एवकारस्य तधेरण्डफला शीघ्रा श्येनघण्टा घुप्रिया । व्यवच्छेदवोधात् । क्रियासगातस्य एलविल', पु, रेलविस्त । कुवेर । इत्यमरटीका । सम्भवाभिप्रायके वाराहाडी घ फधिता निकुम्भश्च मकूलक" । चात्यन्तायोगव्यवच्छेदोऽर्थ । एला, स्त्री, (इल् + अच्+टाम् ।) फलरनविशेषः। इति भावप्रकाशस्य पखण्ड प्रथमे भागे ।) रमाचि इति भाषा। तत्पर्य्याय । बलगन्धा २ नील सरोज भवत्येव इत्यादौ व्यन्वयितावच्छेदक- एरण्डा, स्त्री, (था + ईर + वाजतकात् यण्डच् + ऐन्द्री ३ द्राविडी 8 कपोतपर्णो ५ बाला ६ वल सरोगत्वसामानाधिकरण्येन सरोजनीलभवन- टाम् ।) पिप्पली । इति शब्दचन्द्रिका । वती ७ हिमा र चन्द्रिका ६ सागरगामिनी १० कर्तृत्वात्यन्तायोगव्यवच्छेदवोधादिति सम्प्रदाय :) एवार, पु, (एरणमिति । प्या+ईर + सम्पदादिन गन्धालोगर्भ ११ एकीका १२ कायस्था १३१ इति गमनकर्तरि त्रि। इति सिद्धान्तकौमुदी (यथा खात् क्षिप। एरं रणोति वारयति वा ! सम्भ राजनिघण्ट ॥ सा विविधा सूक्ष्मा | गुजराटी ऋग्वेदे ६ । ५१ १२ । “ऋजुमर्तेषु जिन याइलकात् उण् ।) कर्कटीमेदः। तत्पर्याय । एणाचि इति भाषा। स्थूला च । वड एलाचि इति च पश्यन्नभिघरे सूरो धर्य एवान्" । घश्वे पु, व्यासपत्रा २ लोनशा ३ स्थूला 8 तोयफला ५ भाषा। व्याद्याया पर्याय' । उपकुश्विका १ तुत्या यथा, ऋग्वेदे ।१।१५८१३। “उप वासव इस्तिदन्तफलाई कर्कटी। व्यस्य गुणा । पित्त २कोरली ३ त्रिपुटा । त्रुटि ५। इत्यमर । शरणम् गमेय शूरो नाम पतयशिरेव" घरत्वम् । सशीतलत्वम्। मधुरत्वम् । मूत्रामय वयस्था , तीक्ष्णगन्धा ७ सूचीला - त्रिपुटी "एवेरवै" इति भाष्यम् । गमने सो | यथा, घ्नस्यम् । रुचिप्रदत्वम् । सन्तापमूर्छापहरत्वम् है। इति रनमाला। द्वितीयाया पर्याय । ऋग्वेदे १।१२६।३। "एवेन सद्य पर्येति प्तिदाटत्वम् । व्यतिवितश्चेत् वातप्रकोपका पृथ्वीका २ चन्द्रवाला ३ निष्कुटि 8 बजणा पार्थिवम्" । "एवेन गमनेन" । इति । भाष्यम् ।) रित्वच। इति राजनिघण्ट : ५ । इत्यमर ॥ स्थूला ६ मालेया ७ ताड़का- एव, व्य, साम्यम्। सादृश्यम् । यथा । व्यगिरेव विप्र'। ("एब्वारुक खादु शीतं सक्षार कफवासकृत् । फलम् । इति रत्नमाला । एजादयगुणा । यमिरिवेत्यर्थः । तत्पर्याय । वत् २ वा ३ नातिपित्तकर सच्चं दीपन दाहनाशनम्"। शीतलत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । सुगन्धित्वम् । यथा 8 तथा ५ इव है। वत्स्थाने व इति इति प्रथमस्थाने दशमेऽध्याये हारीतेनोक्तम् ॥ पित्तरोगकफनाशित्वम् । हृद्रोगकारित्वम् । मला केचित् पठन्ति । व्यय प्रकार । (यथा, कुमारे । "वपुषारक खादु गुरु विकृम्भि शीतलम् । र्त्तिवान्तिपुरवप्नत्वम् । स्थविरस्य गुणाष्यत्वञ्च । ६ | ८४ एवारकच सम्पक दाइपणासमार्त्तिनुत्" । इति राजनिघण्ट । स्वपिच । शूनकोछवड- "एववादिनि देवौं पार्श्वे पितुरधोमुखी" I) इति सूत्रस्थाने सप्तविशेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥) दयणाच्छर्दिवायुनाशित्वम् । इति राजवल्लभ ॥ तत्पर्याय । इत्यम् २। व्यवधारणम् । इत्यमरः । रजक, चि, (रजति विग्रहादिस्थले यात्मान क्षिप सूोलाविशेषगुणा । कफश्वासकासाशीमूत्र यथा । एवमेतत् । व्यस्य पर्याय एवशब्दे जि- तीति इल +ण्वुत्।) मेष । इति राजनिघण्ट । कृष्नाशित्वम् । इति रामनिर्घण्ट । खित । अङ्गीकार । अर्थप्रश्न । परकृति । रला, पु, (एरण +रस्य ल ।) मत्स्यभेद । रायकडा ("एला स्खूला च बहुला पृथ्वोका त्रिपुटापि च"। एच्छा । इति मेदिनी । इति भाषा। रायखाड़ा एलाङ्गा इत्यपि ख्यात । इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे प्रथमे भागे !) एष ऋ ए गती । इति कविकल्पद्रम । वादि- यस्य गुणा । मधुरखम् । ष्यत्वम् । साहित्वम्। एस्लापत्र , पु, (ए लापत्रमिवाकारोऽस्यस्य । प्यात्म-सक-सेट ।) ऋ मा भवान् रविषत् । फफवातनाशित्वम् । मेधामिमुशिकारित्वम् । शी प्ययादेरच ।) नागमेद । इति जटाधर । छ एघते । इति दुर्गादास । तप्तत्वम् । गुगत्वम्। मेमप्रसादनत्वञ्च । इति (यथा महाभारते प्यास्तीके पर्वणि १ । ३५ । ६ । (यथा, भागवते ३।१४। 8५। राजनिघण्ट' ! (यथा वैद्यकचक्रपाणि कृतद्रव्यगुणे "नागस्तथा पिलरक एनापत्रोऽथ वामन"1) वत भएमतिस्तवैधते मासवर्गाधिकारे। एलापर्णी, स्त्री, (एलाया इव पर्णमस्या । “पाक य कर्मणा पारमपारकर्मणाम्" r) "एलङ्गा निग्धो मधुरो गुरुविरम्भिशीतल" .) कर्णति" । ४ । १।६8 । सोए । ) वृक्षविशेष । रघ, पु, पुरोवर्तिपुरुष । एतदशब्दस्य पुलिस एलवालु, स्ली, (रलतीति । इल प्रेरणे पचाद्यच् । काँटा प्यामरली एलानी इति च भाषा । तत्- प्रथमैकवचने रूपमिदम् ॥ टाप् । एलेव वस्ते। वल प्राणने। वाइलकात् याय । सुवहा २ रास्ता ३ यक्तरसा 8 | इत्य एषण , पु, (इच् + ल्यु।) लौहमयवाण । इति उण । सयायोरिति शख'1) एलवालुकम्। इति इलायुध ॥ (यथा, भागवते ७/८ १३८ । शब्दरत्नावली । (यत्र व्यवयिते तद्यथा, रोबा- एलीका, स्त्रो, (प्या+इल् + ईकन् + टाम् ।)सूप्मेला । “कामातुर हर्षशोकभयैषणात इति राजनिघण्ट । (द्राविडीशब्देस्या गुणा- तस्मै कथ तव पतिं विमशामि दीन"1) "सैलवालु परिपेणवमोचा" ! दयो ज्ञातव्या) एषणिका, स्त्री, (इष्यते ऽनया। इष् गतौ + ल्युट + इति वाभटे सूत्रस्थाने पञ्चदशेऽध्याये ) एव, व्य, (अयनमिति । इण + "इणशीभ्या वन्" । ततो ट्राय इत्वञ्च ।) वर्णकारादीनां एलयालुक, क्ली, (एलवालु +खार्थे कन् ।) सुगन्धि १।५२ । उणादि वन् ।) व्यवधारणम्। यथा । तुला । निक्ति इति भाषा । तत्पर्याय । नाराची द्रव्यविशेष । लालुका इति ख्यातम् । तत्पर्य्याय । त्वमेव जानासि। तत्पर्याय । एवम् २ तु ३ पुन २। इत्यमर । ऐलेयम् २ सुगन्धि ३ हरिवालुकम् । वालुकम् ५ ४ वा ५ । इत्यमर ॥ व ६ च ७ । इति सुभूति ॥ रघणी, स्त्री, (इष्यते व्यनया, इच् + ल्युट +खीम् ।) इत्यमरः ॥ इरिवामुकम् ६ । इति तट्टीका । धालु सादृश्यम् । इति भरत । नियोग |वाक्यपूरणम् । व्रणमार्गानुसारिणी । बेलकार इति भाषा । कम् ७ रत्ववालुफ ८ कपित्थत्वका ६ गन्धत्वक् १ चारनियोग । विनिग्रह । इति मेदिनी। (यनि तुलाभेद । इति मेदिनी। निक्ति इति भाषा । कुछगन्धि १२ । व्यस्य गुणा । घत्युग्रत्वम्। कषा योग । यथा “पद्येव" इति मुग्धवोधव्याकरणम्। एघा, स्त्री, (घु श वाञ्छे +टाम्।) इच्छा । इति यत्वम् । कफवातमूीतिज्वरदाहनाशित्वम् । एवकारस्त्रिविध । विशेष्यसनात विशेषेण जटाधर ॥ रतदशब्दस्य स्त्रीलिङ्गोऽपि रूपमिदम्। परमाधिकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्ट । सद्भात क्रियासरतश्चेति । तत्र विशेष्यसना- साकोलसदृश कुष्ठगन्धि ! यस्य पर्यायगुणा । तस्य एवकारस्य वन्ययोगव्यवच्छेदोऽर्थ । पार्थ- "एसवालुफमैलेय मुगन्धि हरिवालुकम् । एव धनुर्द्धर इत्यादौ विशेषणे धनुर्द्धरे पार्था- रे ऐलवालुकमेलालु कपित्य पत्रमीरितम् । न्य योगव्यवच्छेदावोधात् । धनुईर पदस्य उत्कृष्ट- ऐ ऐकार । स तु दादशवरवर्ण' । व्यस्योचारण- एन्यान्नु फदक पाके कषाय शोलत लघु । धनुईरे लाक्षणिकत्वात् तथैव तात्पर्यात् ।। स्थान तानु कण्ठच। (“रदैतो कण्ठतानु" इ. । "स मर। दिगो खार्थ कन् . ।

·- मन्यो यथा, वैद्यकम् ॥ ऐका रेन्द्रि युक्तः । तथाच शिक्षायाम् । “ए ऐ तु कण्ठ इत्यादि माहेश्वरकवचम् । स्वम्मादि। इत्यमरः। खीरतिबन्धविशेषः । तालव्यावोगी कठोरगी स्मृती") स च सेकाहिकपर, ए, (रेकाहिक एकाहमवो ज्वरः।) इति हेमचन्द्र खो न भवति । (दिमावत्वात् दीर्घस्निमात्र एकदिनान्तरागतपर । तस्यौषधं यथा, ऐतिहा, सी, (इसिह उपदेशपारम्पर्म्यम् । वदेव । त्वात् तश्च भवति । उदात्तानुदासखरितमेदै. "पीत सृश्चिकमूमन्तु पर्युषितजलेन वै । इतिह "घनन्तावसथेतिहभेषनाम मा" | ५| स्त्रिविधोऽपि पुन प्रत्येकमनुनासिकाननुमासिक साई विनाशयेदाई घरच परमेश्वर ।। 8।२३। इति स्वार्थे भा'।) पारम्पर्योपदेश । भेदाभ्यां षविध एव।) शिखायाश्चैव तहह मवेदेकाहिकादिनुत् । तत्पर्याय । इतिह । इत्यमर । (यथा रामायणे "ऐकार परम दिव्य महाकुण्डलिनी स्वयम् । एतत् सकालिक पीसं रक्तकुष्ठज्वरादिनुत् । 1५1८०।२९। कोटिचन्द्रप्रतीकाश पचप्राणमय सदा। वास्योदकेन पीत तत् सहद्दिषहर मयेत्”। "ऐतिधामनुमानश्च प्रत्यक्षमपि घागमम् । ब्रह्मविष्णुमय वर्ण तथा रहमय प्रिये । इति गारडे १९३ व्यध्यायः ये हि सम्यक परीक्षन्ते कुतस्तेषामबुद्धिसा": सदाशिवमय वर्ण विन्दुमयसमन्वितम्"। ("ऐकाहिको द्याहिकप स्वाहिक तथापर"। "ऐतिय नाम बातोपदेशो वेदादि"। इति कामधेनुतन्वम् । (वड़ीयभाषायाम्) तस्य "मुस्ताम्टतामलक्यच नागरं कण्टकारिका । इति विमानस्थाने । छ। घरकेणोक्तम् ।) लेखनप्रकारो यथा कणाचूर्णान्वित' काथस्तथा मधुसमन्वितः । ऐन्दव, स्ली, (इन्दुर्देवता यस्य । इन्दु+चण ।) म्ग- "एकाररूपमध्ये तु किश्चिदक्षे नदोईत । एकाहिक वा माद्य व रजात व्यपोहति । शिरोनक्षधम् । रति ज्योतिषम् ॥ यथा । मास्से। चन्नेन्द्रमानवस्तासु मात्रा शक्तिः क्रमात् स्मृता । वानरेन्द्रमुख दिष्य तरणादित्यतेजसम् । "अश्विनी रेवती मूलमुफ्तरघयमैन्दवम् । विधा शक्तिमयी पूर्वी दुर्गा वाणी सरखती"। ज्वरमैकाहिक घोर तत्क्षणादेव नभ्यति । खाती इस्तानुराधा च ग्रहारम्मे प्रशस्यते" इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ ॥ तन्नामानि यथा, वानराकृतिमालिख्य खटिकाभि पुन प्रणु । ऐन्दव म्गशिर । इति मठप्रतिष्ठातत्त्वम् । "ऐलना भौतिकः कान्ता वायवी मोहिनी विम् । गन्धयुष्याक्षतेपैरर्धयेद्भियता वर"। (इन्दोश्चन्द्रस्य इदम् । चन्द्रसम्बन्धिनि, त्रि। यथा, दक्षा दामोदरप्रशोऽधरो विकृतमुख्यपि। मनुः ११ । १२५। क्षमात्मको नगद्योनि पर परनियोधछत् । ॐ हां कीं श्री सुग्रीवाय महापखपराक्रमाय "सारापापकृत्यास मास शोधनमैन्दवम् । झानाम्टता कपर्दिश्री पीठेशोऽमि समालक । सूर्यपुत्वाय यमिततेजसे ऐकाहिक-द्याक्षिक मलिनीकरणीयेप तप्तः स्याद्यावकै स्वाहम्" ।) त्रिपुरा लोहिता राशी वाग्भवो भौविकासन'। याहिक-धातुर्थिक-महाज्वर-भूतज्वर-मयज्वर- ऐन्दवी, स्त्री, (ऐन्दव +सीम् ।) सोमरागी। इति महेश्वरी द्वादशी च विमलश्च सरखती। शोकन्चर-क्रोधवर-वेलाज्वर-प्रतिष्परा बन्ध कामकोटो वामजानुर अमान् विजयो नटा"। वन्ध हां को छू फट् साहा । इति हारीते चि- रेन्द्र, मी, (इन्द्रो देवता यस्य । इन्द्र + पण।) व्येष्ठा- इति तन्त्रशास्त्रम् । दन्तान्त । योनि । इति कित्सास्थाने।२ अध्याये।) नसत्रम् । इति जटाधर । मूनविशेषः। वन वीजवर्णामिधानम्। (अनुमन्यविशेष । यथा ऐक्य, सो, (रक+मावे व्यम् ।) एकस्य भावः । यादा इति भाषा। वत्पर्याय । वनाईका २ कविकल्पनमः। (“ऐयजादि स्थादोर्नियातन एकता । एकत्वम् । एकीभाव । यथा। शारदा वनमा छ घरण्यगाका 8 । यस्य गुणा | कटु- पारनिट । रसेन यत्रादिगणोयत्वात् “ऐ वसौ याम् । त्वम् । यस्तत्वम्। दधिवलामिकारित्वञ्च । इति निवासे इत्यस्य मिटिप्रतिषु सम्प्रसारणे कृते "गुरोर्मध्वा पुनर्विद्यामरावत्यो जपेत् सुधीः । राजगिर्घण्ट । (इन्द्रस्य इदम् ।) इन्द्रसम्बन्धिनि उवास इत्यादयों भवेयु " मारकान्यासे घधरे गुरविद्यादेवतानामैक्य सम्भावयन् धिया। त्रि । (यथा मनु ५। ६३ । न्यस्यतया तदाख्ययाप्यभिधानम् । माकान्यास प्रणमेद्दण्डवझूमौ गुग त देवतात्मकम्" । "न राज्ञामघदोषोऽस्ति प्रतिना ग घ सविणाम् । मन्तो यथा। "ए नम प्योछे रे नमोऽधरे" ! इति दीक्षातत्त्वम् । ऐन्द्र स्थानमुपासीना ग्राभूता हि ते सदा"। इति ।) रेक्षव, त्रि, (इक्षोर्विकारः । इक्षु+घण्।) इक्षु "ऐन्द्रस्थान राज्याभिषेकाचाधिपत्यकारणम्" रे, व्य, (एतीति । था+इण+विध् ।) धाकानम् । विकार | इक्षुसम्बन्धिगुडादि । इति स्मतिः इति नट्टीकाया कुलूकमट्टः । तथा रघुः २।५.। अरणम् । अामन्त्रणम् । इति मेदिनी। (यस्य गुणादय इक्षुशब्दे ज्ञातय्या १) "महीतलस्पर्शनमावभिन्न- रे पु, (रति प्राप्नोति सर्वम् । घाइ+रण + विच्।) ऐक्षव, स्ली, (इक्षोर्भवम् । इक्षु +घम् ।) इक्षुमव- द्ध हिराज्य पदमैन्द्रमाड" महेश्वर । इति एकाक्षरकोष। गुडादि । यथा,- "रेन्द्रमन्नु सपात्रस्थमविपनं सदा पिवेत्"। एकागारिक', त्रि,(एकमसहायमगार प्रयोजनमस्य। "कदलो लवणी धात्री पलान्यगुउमैक्षवम् । इति वामटे सूचे।५५) “ऐकागारिकट चौरे" ५। १ । ११३ इति इकट बोलपक्क मुनयो हविष्यान्न विदुम्बुधा"। (इन्द्रस्थापत्य प्रमान्।) मालिवानरे (बर्जुने मयन्ते वृद्धिश्च निपातनात् ।) चौर । इत्यमर । एका इति तिथ्यादितत्त्वम् । इक्षुगुड़ादिगुणा इक्षुशब्दे गारवासी ज्ञातव्या 1) ऐन्द्रजालिका, ई, (इन्द्रजालेन दीव्यतीति । इन्द्रमाल । ऐकाहिके, त्रि, (एकाहे मवम्। एकाह + ठक् ।) | रेगुद, स्ली, (इद्या इदम्। "शक्षादिभ्योऽण" एकाइनिष्पन्नम् । एकदिनान्तरभवम् । इति वैद्य 8 | ३ । १६ । विधानसामर्थ्यानाणो लुक् ।) हारक २ मायाकारक ३ कौसविकः 8 मायावी कम् । (वैद्यकगोपालकृष्णकविभूषणकृतकघाय दीरक्षस्य फलम् । इत्यमर । ५यसकमायी मायिकः । इति गटा. सयहे दास्यादिपाचने यथा। "भूतोत्य विषम ("सिग्घोषण तिक्तमधुर वासश्लेभनमैदम्" । त्रिदोषजजनितञ्चैकाहिक झाहिकम् । इति सूत्रस्थाने । ४६ छ । सश्रुतेनोक्तम् ।) ऐलुप्तिका, त्रि, केशनरोगविशियः। टेको इति "काकजहा वला श्यामा ब्रह्मदण्डी सामलि । रेडक, सो, (एड़क एव । खार्थे षण।) रडूकम् भाषा। तत्पर्यायः। खलीट २खनविरति एत्रिपर्णी वपामार्गस्तथा महरागोऽयम । इति मरतो दिरूपकोषश्च भूरिप्रयोग एषामन्यतम मूल पुष्येणोड्न्य यत्नत । ऐण, वि, (रणस्य इदम्। रण + पण।) एणस्य रेन्डिः, मु, (इन्द्रस्यापत्य पुमान् । इन+इम् ।। रक्तसूत्रेण सवेश्य बदमेकाहिक जयेत्”। धम्मादि । इयमा जयतनामा इन्पुना पाक। इति मेदिनी। इति वैद्यकचक्रपाणिसग्रहे ज्वराधिकारे।)| रेणिक, पि, (रय म्टग हन्तीति । रण +ठक् ।) ("ऐत्रि किन नखेसस्या विददार नौ रिमा"। रणान्ता । इति याकरणम् । इति रघुवथे । १२।२२) बानिनामवानरामः। एकाइभवम् । यथा- ऐसेय, त्रि, (एण्या इदम् । एगी+म्।) रण्या इति त्रिकामशेषः। पर्नुका । इति हेमचन। "ऐकाहिक रितीयस्य वीयकचतुर्थकम् । - घा जलविशेष ) +ठक।) इन्द्रजालकारक । तत्पर्याय । प्रती- धरा । ।

·३०१ १ 1 - ऐरा ऐशा ओ रेन्द्रियक, त्रि, (इन्द्रियेणानुभूयते। इन्द्रिय + समुद्रमथनोत्थितत्वादस्य तथात्वम् । यद्दा इरा +"तस्येदम्" । 8 । ३ । १२० । इति घण+ डीप।) ईशानकोण । इति जटाधर ॥ ('ऐ- षुम् ।) प्रत्यक्षम् । इन्द्रियग्राह्यम् । इत्यमरः। वत्या विद्युत व्ययं तस्येदमित्यण ४ । ३ । १२० ।) इन्द्रहस्ती । स तु शक्तवर्ण चतुर्दन्तः समुद्र- (व्याधिविशेष' । यथा,- पानीक्रमतो रेखा" इति स्मृति । "रेशान्या "मिथ्याभियोगहीनेभ्यो यो व्याधिरमजायते । मथनोस्थित पूर्वदिग्गजश्च । तत्पर्याय' । अम्र मरण ध्रुवं निगदित दिग्लक्षण खञ्जने" । इति शब्दादीना स विज्ञेयो व्याधिरैन्द्रियको वुधै । मातनः २ ऐरावण ३ ध्यभमुवल्लभः । इत्य तिथितत्त्वम् ।) वेदनानामशान्तानामित्येते हेतवः स्मृताः । मर ॥ श्वेतहस्ती ५ चतुर्दन्त ६ मल्लनाग' ७ रेशिक', त्रि, (ईशस्य व्ययम् । ईश+ ईकण ।) सुखहेतुर्मतत्वेक समयोग' सुदुर्लभ' । इन्द्रकुञ्जर हस्तिमल्ल ६ सदादान १० । इति ईश्वरसम्बन्धी । ईश्वरेर इति भाषा नेन्द्रियाणि न चैवार्था सुखदु खस्य तव । जटाधर सुदामा ११ श्वेतकुञ्जर १२ गजाग्रणी | ऐशी त्रि, (ईशस्य ईश्वरस्य च इयम् । हेतुल्तु सुखदुःखस्य योगो दृश्श्चतुर्विधः ॥ ईश + ईश्वर + अण + डीप् ।) ईश्वर- १३ नागमल्लः १४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, ऐश्वरी सम्बन्धी । ईश्वरेर इति भाषा । सन्तीन्द्रियाणि सन्त्यर्था योगो न च न चास्ति सक् । कुमारे । ३।२२॥ (“ऐरावतास्फालनकर्कशेन"। न मुख कारणं तस्मात् योगएव चतुर्विध । ऐश्वर्या, स्ली, (ईश्वरस्य भाव । ईश्वर + व्यन् ।) "प्रारषेण्य पयोवाह विद्यदैरावताविव" । नात्मेन्द्रियमनोबुद्धिगोचर कम्मे वा विना । इति रघौ । १ । ३६ ॥ ईश्वरधर्म । तत्पर्य्याय । विभूतिः २ भूति ३ । सुख दुख यथा यच्च बोद्धव्यं तत्तयोच्यते । नागरण । लकुचरक्ष। नागभेद । इति मेदिनी । स चारविधो यथा । यणिमा १ लधिमा २ स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्श' स्पर्शो मानस एव च । ("ऐरावतं दन्तशठमम्न शोणितपित्तकृत्" । इति प्राप्ति ३ प्राका चम् ४ महिमा ५ ईशित्वम् ६ दिविध सुखदु खाना वेदनाना प्रवर्तक । सूत्र। ४६ व्यः । सुश्रुतेनोक्तम् ।) (इरावत्या नद्या वशित्वम् ७ कामावशायिता | इत्यमर । इच्छा देवात्मिका टयणा सुखदु खात् प्रवर्तते ॥ सनिकृष्ठो देश । इरावती+च्यण । यथा, महा ("ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशस श्रिय । टणा च सुखदु खाना कारण पुनरुच्यते । भारते ३ । १६२ । ३३ । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव घरमा भग इतीझना" । उपादत्तेहि सा मावान् वेदनाश्रयसज्ञकान् । "वभूव परमाश्वानामरावतपथे यथा" ) इति पुराणम् । “ऐश्वर्यमपि बुद्धिधर्म यतो- स्पृश्यते नानुपादाने न स्पृयो वेत्ति वेदना । ऐरावती, स्त्री, (इरा जन्नानि विद्यन्तेऽस्य इरावान् ऽणिमादिप्रादुर्भाव" । इति वाचस्पति मिश्र । वेदनानामधिष्ठानं मनो दैहश्च सेन्द्रिय । मेघस्तस्य श्यं । इरावत् + "तस्येदम्” । ४।३। सम्पत्ति । प्रमुत्वम् । नियन्तृत्वम् । केशलोमनखाग्रान्नमलद्रवगुणैर्विना' । १२० । इति पण + डीम् ।) विद्युत् । विद्युदिशेष यथा रघुवथे। १२ । ६६॥ इति चरके शारीरे १य ।) इति मेदिनी। ऐरावतभार्या । इत्यमरटोकाया "तस्मै निशाचरेश्वयं प्रतिशुश्राव राघव " ऐन्द्री, स्त्री, (इन्द्रस्य शक्रस्य इयम् । इन्द्र + "तस्ये खामी॥ वटपत्रीरक्ष । इति राजनिर्घण्ट । इति ।) दम्" 18 ।३ । १२० । इत्यण। टिति । 8 ।१ । पञ्चालदेशीयनदीविशेष । व्यधना रावी इति , ऐन्वय्यकम्मा, [न्] पु, (ऐश्वर्य कर्मम यम्य ।) ईश्वर- १५ । सीम् ।) शची। (यथा, मार्कण्डेये ८८॥२०॥ ख्याता ॥ (उत्तरमार्गे ननवविशेषाणा सज्ञाभेद सम्बन्धिकम्मयुक्त । तत्पर्याय । इरज्यति १ प- "वष्वहस्ता तथैवेन्द्री गणराजोपरि स्थिता" । त्यते २ क्षयति ३ राति | इति चत्वार इन्द्रस्य योगैश्वर्यशालिनो महादेवस्य पत्नी ।) "पुष्याम्लेषा तथादित्या वीथी चैरावती स्मृता"। ऐश्वर्यकाण । इति वेदनिर्घण्टौ २ घ्यध्यायः ॥ दुर्गा। इति शब्दरत्नावली ॥ व्यलक्ष्मी । इति रेरिण, क्ली, (इरिणे उधरभूमौ भवम् । इरिग + रेघम , [स] व्य, (यस्मिन् वत्सरे इति। "सद्य पर- निकाण्डशेष । इन्द्रवारुणी। इति रत्नमाला। यण।) पाशवलवणम् । इति राजनिघण्ट : त्यरार्येषम" ५। ३ । २२ । इति इदम इ सम- राखाल शसा इति भाषा । पूर्वा दिक् । इत्य (पाशुलवणेऽस्य विवरण ज्ञेयम् ।) सन्प्रत्ययश्च सवत्सरे निपात्यते ।) वर्तमानवत्सर । मरटीकाया रमानाथ ॥ एला। इति राज- ऐरेय, ली, (रा+छक् ।) मद्यम् । इरा एव ऐरेय निर्घण्ट । एलाचि इति भाषा। खार्थे योयप्रत्यये वृद्धि ॥ (यत्रास्य व्यवहार- ऐषमस्तन , त्रि, ( रेघमोभव ! "ऐघमोय श्वसो- "यण्याक्षमैन्द्री नलिनानि दूर्बा" । स्तन्यथा, ऽन्यतरम्या"।।२।१०५ । इति शेषिकेश्वर्थेषु पक्षे इति सूघे ३ च्यध्याये । घरकेणोक्तम् ।) "ऋतेऽप्यूईमधश्चैवमैरेयाक्षसरासते"। युल तुट् च ।) ऐषम सम्बन्धी । एइ वत्सरेर इति ऐमी, स्त्री, (इभ इत्याख्यास्त्यस्या । इभ+ "प्रज्ञा. इति वैद्यकचक्रपाणिसग्रहे विद्रध्यधिकारे।) भाषा। इति पाणिनि । ७।२।१०५ । दिभ्यश्च" । ५। 8 । ३८ | इति पण + डी।)। ऐल, पु, (इत्ताया व्यपत्य पुमान् । इला + अण् ।)। रेषमस्त्य , त्रि, (रेघमोभव । रेषमस् + ऐषमो- इतिघोषा लता। इति राजनिघण्ट । इलापुत्त्र'। स तु चन्द्रवशीयो राजा पुरूरवा । ह्यसिति पक्षे त्यम् ) रेषमस्तन इति पाणिनि । ऐरावणः, पु, (इरया जलेन वणति शब्दायते इति । इति हेमचन्द्र । (यथा महाभारते । १।०५।१७। ऐहिक, वि, (१६ + छन् ।) इ६ भवम् । इहकालेर इरा+वण+पचाद्यच् । तत इरावणएव खार्थे "पुरुरवास्ततो विदानिलाया समपद्यत । इति भाषा । इति व्याकरणम् ॥ (यथा भागवते प्रज्ञाद्यण ५। 8। २८ । यद्दा इरा सुरा वनमु- सावै तम्याभवन्माता पिता चैवेति न श्रुतम्"। ५।१४ । ३२ । “क्वचिद्गुमवदैहिकार्थेषु रस्यन् दक यस्मिन् । पूर्वपदादिति ८ । । । ३ । यात्वम् । "घट् सता जज्ञिरेऽथै क्षादायुद्धीमानमावस "२४॥ यथा वानर सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण"n) तत्र भव । इरावण + अण।) ऐरावत हस्ती इत्य- ऐलबालुक, स्ली, (एलवालुकमेव । खार्थे यण ।) एख- मर ॥ यथा, महाभारते १ । १८१४१ । बालुकम् । इति शब्दरत्नावली ।। "श्वेतैर्दन्तैश्चतुर्मिस्तु महाकायस्तत परम् । श्रा एनविज , पु, (इलविलाया अपत्य पुमान् । इल- ऐरावणो महानागोऽभवद्दता वृत"1) विल + यण् ।) इलविलापुत्त । स तु कुवेर । यो योकार । स तु त्रयोदशखरवर्ण । प्यस्यो- रेरावत, सी, (इरा जनानि सन्त्यस्मिन् । रा+ इत्यमर ॥ तस्य रूपान्तराणि । ऐडविड । रे. चारणस्थान घोछा करवच। ("योदौती कण्ठौ- मतुप् । इरावान् मेघ । तत्र भवः। इत्यण् । अल विल । एलविल। ठम्' इत्युक्ते । तथा च शिक्षायामुक्तम् । वति मेघे सूर्यकरपतनादस्योत्पत्तेस्तथात्वम् ।) ऐलेय, सी, एलवालुकनामगन्धद्रव्यम् । इत्यमर । "ए रे तु कण्ठतालव्यावोषो कण्ठोष्ठजो स्मनो" 1) इन्द्रस्य ऋजुदीर्घधनुः। (एलवालुकशब्देस्य विशेषो ज्ञातव्य ।) (पुं, स तु इखो न भवति । दीर्घ सतश्च भवति । इति मेदिनी। रामधनुक् इति भाषा । इलाया प्यपत्यम् । इला+एक । मङ्गल । भौम । ( प्रत्येकं उदात्तानुदात्तस्वरितभेदैस्त्रिविधोऽपि ऐरावत, , (इरा जलानि विद्यतेऽस्मिन् । मतुम् । पुरूरवा ) धनुनासिकाननुनासिकभेदाभ्या वविध । एतेन रावान् समुद्र । तत्र भव इति। हरवत् + घण। रेशानी, स्त्री, (ईशानस्य महादेवस्य इयम् । ईशान दादशविध एव निर्णोत.) यथा। इत्यमर ॥ - ।

·। । - । ३०२ आख आज आड़ "योकारं चञ्चलाया। पञ्चदेवमय सदा । इति कविकल्पद्रुम । (म्वादि-बक-सक ध पर वरदोजा शरीरेभ्यो धातु समियते नृणाम्"। रक्तविद्युलताकार त्रिगुणात्मानमीश्वरम् । सेट् ।) ऋ मा भवान् पोचिखत् । पत्र हित्वात् इति वैद्यकम् । बोजोऽदन्तोऽपि । इति मरवः । पञ्चप्राणमयं वर्ण नमामि देवमातरम् । प्राक् प्राप्तो इस ऋदित्त्वान्न स्यात् । शोष' सेह "हृदयं चेतनास्थानमोजसञ्चाश्रयं मतम्"। एतदर्ण महेशानि खय परमकुण्डली" । रहितीभाव । योखति पत्र च्यातपात् । धन इति पूर्वखण्ड। यूप्य । प्राधिरेणोक्तम् । इति कामधेनुतन्त्रम् । (वसीयभाषाया) तस्य मर्थ भूषण सामर्थं वारणश्च । इति दुर्गादासः । "तत्परस्यौजस स्थान तघ चैतन्यसंग्रहः" । लेखनप्रकारो यथा, योध', पु, (उच् समवाये + घम् । एषोदरादित्वाव् "योजोवहाः शरीरे वा विधम्यन्ते समन्ततः । “वामत कुण्डली भूत्वा दक्षान्मध्ये तु कुचिता । साधुः ।) छतटत्यगीतवाद्यम् । समूहः । त्वमर। येनौजसा वर्तयन्ति प्रीणिताः सर्वदेहिनः । किश्चिद्दक्षगता या तु कुञ्चिता वामतस्वध । जलवेग । (यथा कुमारे 81 88 | यहते सर्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते । ब्रोशविधावस्तास मावा तु ब्रह्मरूपिणी । "रविपीतजला तपात्यये पुनरोधेन हि युच्यते यत्सारमादौ गर्भस्य योऽसौ गर्मरसाइस । शक्तिश्च परमा सेव ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते" नदी"1) परम्परा । उपदेश' । इति मेदिनी । सवर्तमान हृदयं समाविशति यत्पुरा। इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ ॥ तस्य नामानि यथा,- प्योङ्कारः, पु, (व्योम् + कारप्रत्यय ।) प्रणव । यस्य नाशाम नाशोऽस्ति धारि यज्ञदयाश्रितम् । "योकार सत्यपीयूषौ पश्चिमास्यः श्रुति स्थिरा। इत्यमरः । (यथाह स्मृति । यच्छरीरबल दे' प्राणा यन प्रतिष्ठिता । सद्योजातो वासुदेवो गायत्री दीर्घभडक । "योहारः पूर्वमुच्चार्यस्ततो वेदमधीयते" तत्फला विविधा वाता मजन्तीति महाफला। याप्यायनी चो दन्तो लवीर्वाणी मुखी दिज । "योङ्कारश्चाथशब्दश्च दाषेती प्राण पुरा । भानाद्धमन्य सवणात् सोतांसि सरणासिरा । उद्देश्यदर्शकस्तीन कैलासो वसधाक्षर । कण्ठ भित्त्वा विनिर्जातौ तस्मान्माङ्गतिकावुभौ"। तन्महत्ता महामूलास्तचौमा परिरक्षता । प्रणवागो ब्रह्मसूत्रमने सर्वमङ्गला। इति व्याकरणटोकायां दुर्गादास । परिहार्या विशेषेण मनसा दुःखहेतवः। प्रयोदशी दीर्घनासा रतिनाथो दिगम्बरा। "प्राणायामैत्रिभिः पतस्तत योवारमईति" हद्य यत्स्यायदोजस्य सोतसां यत्प्रसादनम् । त्रैलोक्यविजया प्रक्षा प्रीतिवीमादिकर्षिणी" ! इति मनु ।२।७५॥ अथाह पावस्तम्ब , तत्तत्मध्यं प्रयत्नेन प्रशमो शानमेव घ": इति तन्त्रशास्त्रम्॥ (घनुसन्धविशेषः। यथा "योवार खर्गहार तद्रूझ ध्यध्येष्यमाण रत इति सूत्रस्थाने विशेऽध्याये घरकेणोक्तम् । कविकल्पद्रुमे । “ऐयजादि स्यादोनियातन धौर दापि प्रतिपद्येत विकथा चान्यां कृत्वा एवं लौ "गुग शीतं म्दु लक्षणं वझल मधुर स्थिरम् । निट" । तेन प्यो दी क्षये इत्यस्मात् कृताया किक्या वाचा यावर्त्तते"। लौकिझ्या वाचा व्याव प्रसन पिच्छिल सिग्ध घोलो दशगुण तथा"! निठाया दीनं दीनवत् इति स्यात् । मालकान्यासे तते तया मिश्रित न भवतीत्यर्थः।) मद्यसेवनवोऽस्य ये गुणा नश्यन्ति सक्ष्यथा । उड़दन्तपतौ न्यस्यतया तदाख्ययाप्यभिधानम् । | योद्धारा, स्त्री वुद्धशक्तिविशेष । इति विकाण्डशेष । "गुरुत्व लाघवाच्छैन्य चोष्णामलखमावतः । मारकान्यासमन्तो यथा,- योज स्क, बले । तेजसि । इति कविकल्पद्रमः। माधुर्य मावं तेक्ष्णगत् प्रसादञ्चाशुभावनात् । "ॐ नम ऊर्द्धदन्तपाडौ धौ नमऽधोदन्तपाल") (धदन्तचुरां-पर-क-सेट् ।) मा भवान् पोजि रौक्ष्यात् स्नेह व्यवायित्वात् स्थिरत्व लक्ष्णतामपि । यो, व्य, सम्बोधनम् । घ्याज्ञानम् । स्मरणम्। ध्यनु अत् । इति दुर्गादास । विकासिमावात् पछिल्य वैद्य सान्द्रतान्तथा । कम्पा | इति मेदिनी। योज , [स] सी, (उनत्यनेन । उन बाये सोमयान्मधं विहन्त्येवमोगस खगुणगुणान्" । यों, व्य, व्योम् । प्रणव । इति वेदागमौ। उर्वले "वलोपश्च" १९१। उणादिः पसन् । "रसधात्वादिमार्गाणां सत्त्ववहीन्द्रियात्मनाम् । यो, पु, अझा । इत्येकाक्षरकोष । वक्षोपच । गुणः ।) दीप्ति' । व्यवयम्भ । प्रकाशः । प्रधानस्यौजसञ्चैव हदयस्थाममुध्यते" : योक, स्ली, (उचेरिगुपधलक्षणे के गुण कुत्वञ्च वलम् । इति मेदिनी । (यथा रघौ २ । ५8 । "नेव विघातं अनयेन्मद्य पैयिकमोजसः। "प्योक उघ के"। ७ ।३।६। 8 । इति निपा "दौजसा तु पहत त्वयास्याम्"। यथा च मा. विकाश-रूक्ष विशदा गुणातच हि नोस्पया, त्यते।) ग्टहम् । व्याश्रय । इत्यमरटीकाया भर- नये १।१६। इति च घरके चिकित्सास्थाने । १२ था। तादयः। (ए। पक्षी। राषत ।) "तेघामिदन्तु सप्ताना पुरयाणा मौजसाम्") "धोजासोमात्मक सिग्ध मुस शीतं स्थिर सरम् । प्योकः, [स] स्ली, (उच्यते समवेति पस्मिन् ! उच + प्रथमटतीयपञ्चमसप्तमनवमैकादशराशय । इति विविक्त म्दु रत्नश्च प्राणायतनमुत्तमम् । यसन् । गुण । न्यडकादित्वात् कुत्वम् ।) धाश्रय । ज्योतिषम् ॥ गौड़ी रीतिः काव्यगुणः । तस्य देहस्यावयवस्लेन च्यामो भवति देहिनाम् । म्यहम् । इत्यमर ! ("जलोका प्यथ भालके" । लक्षणम् । बहसमाससयुक्तवर्णपदाडम्बर' । यथा, तदमावाध शीर्य्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम् । इति व्यमरकोष । तथा विष्णुपुराणम् १।६।३७ । "प्योग प्रसादमाधुर्यगुणत्रितयभेदत । यभिघावात् क्षयात्कोपाच्छोकायानाथश्याव् क्षुध । "सप्तर्षीणान्तु यत् स्यान स्मत तदै वनौकसाम्"।) गोडवैदर्भपञ्चालीरीतय परिकीर्तिता । योज सक्षीयते थेभ्यो धातुयनिहतम् । थोकरण, पुं, केशकीट । इति शब्दरत्नावली। योज समासभूयस्व मासल पदडम्बरम्" । तेज समीरित तस्मादिशयति देन"" उकुण इति भाषा: तस्योदाहरणम् यथा,- इति सूत्रस्याने । १५ प्य । सश्रुतेनोक्तम् ।) प्योकणि, पु, युक । इति शम्दरत्नावली ! उकुण "गङ्गोत्तुगतरणासातजटाजूटाग्रजाग्रत्फणि- प्योड़व, ए. पसम्परयतराग । स तु ऋ-य-वर्जितः। इति भाषा: स्फुर्भत्स्फुत्कृसिमीतिसम्भतघमत्कारम्फरत्मम्भमा। ध-ग-म-ध-नि युक्त । यथा मातारादय । इति स. पोफुल , पु, (उच् + उलघू । मिपातनात् सिद्धम्।) ध्यानन्दारतवापिका विदधती चित्तं गिरीशप्रमो. गीतदामोदरः। (यदुत संगीतरनाकरे सरा. गोधूमततापक्क । यस्य गुणा । गुरुत्यम् । स्वा पायावसहमे मगवती लज्जावती पार्वती", ध्याये आतिप्रकरणे। रष्यत्वम् । मधुरखम् । घलकारित्यम् । रसवा- इति काथ्यचन्द्रिका रसादिसप्तधातुसार "वास्ति यानयुटवोऽति प्योमोक्तमुख्य बुधै । तापत्यम् । सिग्नत्यम् । हृद्यत्वम् । मरविव- पसम ना भूलेय पक्षसरया सदुद्भवा । मागजधातुविशेष । तस्य गुणा। सर्वशरीरस्यि- तत्वम् । खिग्धत्यम् । शीतनत्यम् । स्थिरत्वम् । पोडवी साम्ति येषाच सरास्तेत्योड़वा मता", इंगत्यस । इति गजनिघण्ट । मुमवर्णत्वम् । कपात्मकत्वम् । शरीरम्य वाटि "दोड़वा मता" इति कचित् पाठ । "उड्य धोकोदमी, स्त्री, (थोक मस्तकरूपात्रयस्थानमदन कारित्वस। नक्षत्राणि वानित यान्ति यस्मिन् पर्व थोम, भक्ष्य यम्या ।) यूक' । इति शन्दरयावनी। "दि तिमसि यच्छुद्ध रसामीपत् सपीतकम् । तच भूतेयु परमम् । तेन पचमा सयन्त। पोफणी, स्त्री, (योध् + पण + पच्+डीप् ।) यो- थोग पारोरेसमास तमामानापमपति। मोड़वी सह्या वियते येमा मरावते शादया। कम । इति प्रदरमानी। उकुर ति माया। धमरे पसायुप्मेभ्यो यथा समियते मध । पषमराः" इत्यादिमाभूपानटीवा।) धोख, र, शोष। भूपये। सामा। रिवारले।

·। -- ३०५ श्रौत्सु श्रादा बौद्धि रागरागिण्य इति यावत् । यथा,- व्यभिचारिभावभेद । "न ब्रूते परषा गिर वितनुते न भूयुगं भगुरं "मोडवः पञ्चमि प्रोक्ता खरै घड्मिस्तु पाडवः । यथा साहित्यदर्पणे ३ । १३७ } "औत्सुक्योन्माद नोत्तसक्षिपनि क्षितौ श्रवणत साने स्फुटेऽप्यागसि सम्पूर्णा सप्तभि प्रोक्ता रागजातिस्निधा मता" ॥ पावा स्मृतिमतिसहिता व्याधिसन्तासलज्जा" कान्ता गर्भरहे गवाक्षविवरव्यापारिताक्ष्या वहि इति सङ्गीतरत्नाकर ॥ व्यपि च । सम्पूर्णस्वरा तल्लक्षण तत्रैव ३ । १५६ । सख्या वक्तुमभिप्रयच्छति पर पर्यश्रुणी लोचने"। षभ ग म प ध नि ॥ घाडवखरा निषादो "इयानवाप्रोत्सुक्य कालक्षेपासहिष्णुता। मनसो रत्तिभेद । यथा पश्चदशी । १५ । ३ । मिताः प ग म प ध । स्योडवखरा ऋ-प चित्तताप त्वरा खेद-दीर्घनिश्वसितादिकृत" ॥ "न्ता घोरारत था मूजा मनसो उत्तयस्त्रिधा। वर्जिता घ ग म ध नि । सम्पूर्णरागा सप्तभिः उदाहरण यथा तत्रैव। वैराग्य शान्तिरोदा-मित्याद्या घोरत्तय "1) खरैर्यथा । नटवसन्तादयः । पाडवरागा घभिः “य कौमारहर स एव हि वरस्ता रव चैत्रक्षपा- 'यौदास्य क्ली, (उदास +ध्यन्न ।) उदासस्य भाव । खरैर्यथा । सैरिन्धीप्रस्टतय । योडवरागा क्षे चोन्मीलितभालतीसरभय प्रौड़ा कदम्बानिला । वैराग्यम् । अनुरागादिशून्यता । यथा । पञ्चमि खर्यथा मलारादय । इति सङ्गीत सा चैवामि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ । "यौदाम्पसविदवलम्बितशून्यमुद्रा- दामोदर ॥ (तथा च सङ्गीतरत्नाकरे खराध्याये रेवारोधसि वेतसीतयतले चेत समुत्कराठते"" ममिन् दृशो पतिततामवलोक्य भैन्या"। मातिप्रकरणे । ५३-५४॥ इच्छा । यथा, तत्त्वकौमुद्याम् । इत्यादि नैषधम् ॥ "क्षोणीविलिखनहेतोर्वयमपि "वान्ति यान्त्युडवोऽति व्योमोक्तमुडवं वुधै । "औत्सुक्यमिच्छा सा च दृष्यमाणप्राप्तौ निवर्तते । कुना किमौदास्यम्" । इति पद्यावली ॥ पञ्चमं तच्च भूतेषु पञ्चसख्या तदुद्भवा । इथ्यमाणच खार्थ इशलक्षणत्वात् फलम्य ' 1) योद्दालक, ली, (उद्दालेन कीटेन सञ्चितम् । उद्दाल- योड़वी सास्ति येषाच खरास्ते त्वोड़वा मता । औदनिक , त्रि, (योदन शिल्पमस्य । योदन + ठन्।) +ध्य + सज्ञाया कन्।) वल्मीककारिकीट- ते सजाता यत्र गीते तदौडवितमुच्यते । सूपकार । इत्यमर । लिम्नितमधु। तत्सम्बन्धादौड़वक्ष पञ्चखरमिद विदु" । औदरिका, त्रि, (उदरे प्रसित । उदर + ठक् ।) तस्य गुणा । कषायत्वम् । उपणत्वम् । कटुत्वम् । "क्रमादन्पाल्पतरते घाडवौडवफारिणो") विजिगीषाविवर्जित । उदरमात्रपुरका । पेटुक कुष्ठविधरोगनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभ' । मोडम्बर, सी, कुष्ठरोगविशेष । इति मेदिनी । इति भाषा । तत्पर्य्याय । आधुन २ । इत्यमर ।। (अयोद्दालकम्य लक्षण गुणाश्च यथा । तस्य लक्षणम्। (यथा किराते । १३ । ५ लोकस्य टीकाया "प्रायो वल्मीकमध्यस्था कपिला खल्पकीटकाः । "रुग्दाहरागकण्डूमि परीत रोमपिचरम् । मल्लिनाथ । “अतएवाचून आदरिक । अाचून कुर्वन्ति कपिल वल्प तत् स्यादौद्दालक मधु ॥ उडम्बरफलाभास कुष्ठमौडम्बर वदेत्"। स्थादौदरिके विदिगोषाविवर्जिते । इत्यमर") यौदालक रुचिकर खयं कुछ विषापहम् । इति निदानम् ॥ तामम्। इति जटाधर ॥ "विजिगीषाव्यवहार कश्चित् प्रका वा ग्राल कपायनुषणमलव कदुपाकञ्च पित्तकृत्" । तामपात्रादौ त्रि। (उडम्बरस्य विकार'। उडम्बर स्यात् तेन विहीनो य केवलमुदराधीन"। इति इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे द्वितीये भागे । + षण् । उडम्बरपात्रम्। यज्ञामाक्षविकार । भरत ॥ "खोदरपूरणाशक्तिनिमित्तकनिन्दात्या तीर्थविशेष | यदुक्त महाभारते ३।८।१५१ । यथाह देवल । गेच्छा विजिगीषा तया रहित "। "ग्रौद्दान्तक महाराज तीधे मुनिनिषेवितम् । "सहीत्वौडम्बर पात्र वारिपूर्णमुदमख ") इति रमानाथ ॥ तत्राभिक कृत्वा वै सर्वपापै प्रमुच्यते" । पौडम्बर , पु, चतुर्दश्यमान्तर्गतयमविशेष | इति यौदश्वित, ली, (उदश्वित् + “उदग्वितोऽन्यत्तर- यौहत्य, को, (उद्धत + व्यञ् 11 मंदिनी । मुनिविशेष । यथा,- स्याम्" | 8 |२|१६। इति पक्षे च्यण ।) पर्द्ध वघा । “रातूयान्यगुणर्डीनामौद्धत्यादसहिषाता। "वैखानसा यालिखिल्यौडम्बराः फेनपा वने । जलयुक्तघोल । इति हेमचन्द्र । ( उदश्विच्छब्दे भूभङ्गदोपसघोपरक्ताक्षिवैवतादिकृत्" । इति न्यासे कुटीधक पूर्व वडोदो इसनिष्क्यिौ" ॥ ऽस्य विपोषो ज्ञातव्य ।) साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेद ॥ इति श्रीमागवते ३ । १२ । 8३ । “मोडम्वरा योदश्वित्कं, की, (उदश्चिति संस्कृतम् । “उदश्वितो. यौविं, लो, (उभिद् + जग +ड +खार्थे च्यम् ।) प्रातरत्याय या दिश प्रथमं पश्यन्ति तत वाहतः ऽन्यतरस्याम् ।।२।१८ इति ठक । "सुसुक्ता पाशवस्तवणा । इति राजनिघण्ट । फलादिमिवन्त"। इति तट्टीकाया खामी। न्तात् क " । ७१३ । ५१ । इति ठस्य क ।) आई-वौद्भिद, ली, (उभिद + खार्थेऽण ।) साम्भरि- औत्कष्य, स्ली, (उत्कर्षस्य भाव । उत्कर्ष + ष्यन् ।) जलमिश्रितधोनम् । इति हेमचन्द्र । लवणम् । च्यम्य गुणा ! (यथा सुश्रुते । सूत्रस्थाने उत्कर्षता प्यौदार्य, सी, (उदारस्य भाव । उदार + व्यञ् ।) ४६ अ॥ बीत्तानपादि, पु, (उत्तानपादस्थापत्यम् पुमान् । उदारता । इति हेमचन्द्र । (वागगुणभेद । यथा "लघु तीक्ष्णोष्णमुत्नोदि सूषण वातानुलोमनम् । उत्तानपाद + 1) ध्रुव । इत्यमर ॥ स तु किराते १ । ३॥ “स सौष्ठवौदार्यविशेषशा- मुतिक्त कटुसस्कार विद्यालवणमौद्भिदम्" ।) उत्तानपादराजपुत्त । खायम्भुवमनुपौत्र । लिनोम्" इति "चौदाय्य पर्थसम्पत्ति” इति तीक्ष्णत्वम्। उत्सोदकारित्वम् । क्षारयुक्तत्वम् । (यथा मागवते। ।। १० । ३० । मल्लिनाथ ॥ सात्त्विको नायकगणभेद । वथा कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । कोष्ठबद्धताना हशूलनाशि- "मीत्तानपादे भगवास्तव शाईधन्वा साहित्यदर्पणे ३।५८ । त्वञ्च । इति राजवल्लभ । (यस्य पर्यायो गुणाञ्च देव क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । "शोभा विलासो माधय॑ गाम्भीर्य धैर्यतेजसी ।। उत्तानपादात् सरुया जात उत्तम । इति महा ललितौदार्यमित्ययौ सत्त्वजा पौरषा गुणा" ! "ौद्भिद पांशुलवणं यन्नात भूमित' खयं । भारतम् ) ग्रहाणामुपरिस्थितनिश्चलतारा च । तलक्षण यथा तत्रैव ३ । ६३ । मौत्सर्गिका, वि, (सामान्यविधिगत्सर्गस्तस्य भाव । क्षार गुरु कटु खिग्ध शीतल वातनाशनम्" । "दान सप्रियमाषणमौदार्य शत्रुमित्रयो समता" । इति भावप्रकाशम्य पूर्वखरहे । १ मागे । उत्सर्ग + ठम् ।) सामान्यत्वम् । इति माती । नायिकालङ्कारभेद । यथा, तत्रैव ३।६४ | पौत्सुक्य, सी, (उत्सुकस्य भाव । उत्सुक + थ्यन् ।) "सतितकदुकक्षार तीक्षणमुत्सोदि चौद्धिदम्"। "यौवने सत्त्वजान्तासामयाविशतिसख्यका । इति वामटे सूत्रस्थाने ।६ ग्रा) उत्कण्ठा । इति हेमचन्द्र ॥ (यथा रत्नावली । अलङ्कारास्त भावहावहेलास्त्रयोऽग्जा" "श्रौत्सुक्त्येग कृवत्वरा सहभुवा व्यावर्त्तमाना उट्दिो जात अलम् । तस्य गुणा । मधुरत्वम् । शोमा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्य्यच प्रगतमता। झिया"। "रथधरणसमाजस्तावदोत्सुक्यनुना”। पित्तशमनत्वम् । व्यविदाहित्वम् । इति राज- बौदार्य धैर्य मिोते सप्तव त्युरयत्नजा इति माघे १९ । २६ । तथा मेघदूते पूर्वमेघे ॥५॥ तलक्षण यथा सव३।१०३। "छौदार्य विनय "इत्योत्स्क्यादपरिगणयन् रायकल ययाचे" । ("ओट्दि पित्तशमनं नधर न विदाहि च" ॥ सदा"। अस्य उदाहरण यथा तत्रैव । इवि वैद्यक चक्रपाणितध्यगुणे पाणीयवर्गे। उहतस्य भावः । - । । यथा-~ । वल्लभ । I 38

·No text on this page.

·- 1) - - ॥ ३०५ श्रोत्सु नादा बौद्धि रागरागिण्य इति यावत् । यथा, व्यभिचारिभावभेद । "न ब्रूते पण्षा गिर वितनुते न भूयुगं महुरं "मोडव पञ्चभि' प्रोक्तः खरै घड्मिस्तु पाडवः । यथा साहित्यदर्पणे ३ । १३७। "औत्सुक्योन्माद नोत्तसंक्षिपनि क्षिती श्रवणत साने स्फुटेऽप्यागसि शङ्का स्मृतिमतिसहिता व्याधिसन्तासलज्जा" कान्ता गर्भटडे गवाक्षविवरव्यापारिताच्या वहि सम्पूर्णा सप्तभि प्रोता रागजातिस्विधा मता" ॥ इति सङ्गीतरत्नाकर'। यपि च । सम्पूर्णखरा तल्लक्षण तत्रैव ३ । १५६ । सख्या वक्त मभिप्रयच्छति पर पर्यश्रुणी लोचने" ॥ "इशानवालेरौत्सुक्य कालक्षेपासहिष्णुता। मनसो रत्तिभेद । यथा पञ्चदशी । १५ । ३ । व ग म प ध नि । घाडवखरा निषादो- मिता घ ऋ ग म प ध॥ योडवखरा ऋ-प चित्तताप त्वरा खेद-दीर्घनिश्वसितादिकृत" ॥ "शान्ता घोरारत था मूजा मनसो उत्तयस्त्रिधा। वर्जिता' घ ग म ध नि । सम्पूर्ण रागा सप्तभि उदाहरण यथा तत्रैव। वैराग्य क्षान्तिरौदार्यमित्याद्या घोरत्तय " खरैर्यथा । नटवसन्तादयः । पाडवरागा षड्भि, “य कौमारहर स एव हि वरस्ता एव चैवक्षपा- यौदास्य क्ली, (उदास + व्यन् ।) उटालस्य भाव । खरैर्यथा । सैरिन्धीप्रभटतय' । प्योडवरागा' स्ते चोन्मीलितभालतीसुरभव प्रौठा कदम्बानिला । वैराग्यम् । अनुरागादिशून्यता । यथा । पञ्चमि खर्यथा मलारादय । इति सङ्गीत सा चैवामि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधी "यौदाम्यसविदवलम्बितशून्यमुद्रा- दामोदर ॥ (तथा च सङ्गीतरत्नाकरे खराध्याये रेवारोधसि वेतसीतरतले चेत समुत्कगठते" । मस्मिन् दृशो पतिततामवलोक्य भेन्या" जातिप्रकरणे । ५३-५४ ॥ इच्छा । यथा, तत्त्वकौमुद्याम् । इत्यादि नैषधम् ॥ "नौणीविलिखनहेतोर्वयमपि "वान्ति यान्त्युडवोऽति व्योमोक्तमुडवं वुधै । "औत्सुक्यमिच्छा सा च इध्यमाणप्राप्तौ निवर्तते कुना किमौदास्यम्" । इति पद्यावली । मञ्चम तच भूतेषु पञ्चसख्या तदुद्भवा । इथ्यमाणञ्च खार्थ इलक्षणत्वात् फलस्य ' I) व्यौदाम्नक, स्ली, (उद्दालेन कीटेन सश्चितम् । उद्दाल- योडवी सास्ति येषाच खरास्ते त्याडवा मता । औदनिक , त्रि, (योदन शिल्पमस्य । योदन + ठन्।) + अ + सज्ञाया कन्।) वल्मीककारिकीट- ते सजाता यत्र गीते तदौडवितमुच्यते ॥ सूपकार । इत्यमर । निम्मितमधु। तत्सम्बन्धादौडवच पञ्चखरमिद विदु" । आदरिक, त्रि, (उदरे प्रसित | उदर + ठक् ।) तस्य गुणा । कषावत्वम् । उपत्वम् । कटुत्वम् । "क्रमादल्पाल्पतरते पाडवोडवकारिणो" ॥) विजिगीषाविवर्जित । उदरमात्रपूरक । पेटुक कुष्ठविषरोगनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभ । आडम्बर, स्ली, कुष्ठरोगविशेष'। इति मेदिनी ॥ इति भाषा । तत्पर्याय । व्यायन २ । इत्यमर || ' (अथौद्दालकम्य लक्षण गुणाश्च यथा । तस्य लक्षणम्। (यथा किराते । ११ । ५ नोकस्य टीकाया "प्रायो वल्मीकमध्यस्था कपिला खल्पकीटका । "दाइरागकण्डूमि परीत रोमपिन्नरम् । मल्लिनाथ । “यतएवाचून औदरिक । याचून कुर्वन्ति कपिल वल्प तत् स्यादौदालक मधु ॥ उडम्बरफलामास कुष्ठमोडम्बर वदेत्"। स्थादौदरिके विदिगोषाविवर्जिते । इत्यमर"1) यौदालक रुचिकर खय्य कुष्ठ विधापहम् । इति निदानम् ॥ तामम्। इति जटाधर ॥ "विजिगीषाव्यवहार कश्चित् प्रकर्षा वा व्याल कघायमधासम्नच्च कदपाकच पित्तकृत्" । ताम्रपाबादौ त्रि। (उडम्बरस्य विकार । उडम्बर स्यात् तेन विहीनो य केवलमुदराधीन"। इति इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे द्वितीये भागे + षण् । उडम्बरयानम्। यज्ञामाक्षविकार । भरत ॥ “खोदरपूरणाशक्ति निमित्तकनिन्दात्या तीर्थविशेष । यदुक्त महाभारते ३।८।१५१ । यथाह देवल । गेच्छा विजिगीषा तवा रहित " "प्रौद्दान्नक महाराज तीधे मुनिनिषेवितम् । "महोत्वौडम्बर पात्रं वारिपूर्णमुदद्मख"1) इति रमानाथ ॥ तत्राभिषेक कृत्वा वै सर्वपापे प्रमुच्यते । मोडम्वर', पु, चतुर्द यमान्तर्गतयमविशेष । इति प्यौदश्वित, ली, (उदश्वित् + "उदश्वितोऽन्यत्तर- यौहत्य, ली, (उइत + व्यञ् ।। उद्धतस्य भाव' । मेदिनी । मुनिविशेष' । यथा,- स्याम्" । ४।२।१६। इति पक्षे च्यण् ।) पई वथा । “शख़्यान्यगुणर्डीनामौइत्यादसहिष्णुता। "वैखानसा वालिखिल्यौडम्बरा' फेनपा वने । जलयुक्तघोल । इति हेमचन्द्र । ( उदश्विच्छब्दे भूभङ्गदोषसघोषरक्ताक्षिदेवतादिकृत्" , इति न्यासे कुटीघक पूर्व वडोदो हसनिम्कियो” । ऽस्य विशेषो ज्ञातव्य ।) साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेद । इति श्रीभागवते ३ । १२ । ४३ । “मोडम्बरा ब्यौदश्चित्क, की, (उदग्विति सस्कृतम् । “उश्वितो. व्यौगिज, लो, (उद्भिद +शन +ड + खार्थे व्यण् ।) प्रातरत्याय या दिशं प्रथमं पश्यन्ति तत व्याहते ऽन्यतरस्याम् ।।२।१६ इति ठक् । “सुसुक्ता पाशवलवण । इति राजनिर्घण्ट' । फलादिभिविन्तः"। इति तट्टीकाया खामी । न्तात् क" | ७।३ । ५१ । इति ठस्य क ।) आई- धौद्भिद, ली, (उदभिद + खार्थेऽण् ।) साम्भरि- औत्कष्य, सी, (उत्कर्षस्य माव' । उत्कर्ष + ष्यन् ।) जलमिश्रितघोलम् । इति हेमचन्द्र । लवणम् । व्यस्य गुणा । (यथा सुश्रुते । सूत्रस्थाने प्यौदार्य, स्ली, (उदारस्य भाव । उदार+ व्यम् ।) ४६ व्य॥ मत्तानपादि, पु, (उत्तानपादस्यापत्यम् पुमान् । उदारता । इति हेमचन्द्र । (वाग्गुणभेद । यथा "लघु तीक्ष्णोणामुत्सोदि सूरण वातानुलोमनम् । उत्तानपाद + इ 1) ध्रुवः। इत्यमर ॥ स तु किराते १।३॥ “स सौछवौदार्यविशेषशा सुतिक्त कटुसस्कार विद्यालवणमौद्भिदम्" :) उत्तानपादराजपुत्ल ! खायम्भवमनुपौत्र । लिनीम्" इति "चौदाय्यं प्यर्थसम्पत्ति" इति तीक्ष्णत्वम्। उत्स्लेोदकारित्वम् । क्षारयुक्तत्वम् । (यथा भागवते । ४ । १० १३० । मल्लिनाथ ॥ सात्त्विको नायकग गाभेद । वथा कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । कोष्ठबद्धताना हशूलनाशि- "आत्तानपादे भगवास्तव शाई धन्वा साहित्यदर्यणे ३१५८। त्वञ्च । इति राजवल्लभ ॥ (यस्य पर्यायो गुणाश्च देव क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् ॥ "शोभा विसासो माधुर्य गाम्भीर्य धैर्यतेजसी । उत्तानपादात् सरख्या जात उत्तम । इति महा ललितौदार्यमित्यशो सत्त्वभा पौरुषा गुणा" | "यौनिद पाशुलवण यन्जात भूमिव' खयं । भारतम् ।) ग्रहाणामुपरिस्थितनिश्चलतारा च ॥ तलक्षणं यथा तत्रैव ३। ६३ । बोर्गिक, त्रि, (सामान्यविधिगत्सर्गस्तस्य भाव । क्षार गुरु कटु खिग्ध पीतल वातनाशनम्" । "दान सप्रियभाषणमौदार्य शत्रुमित्रयो समता" ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्वखण्डे । १ मागे उत्सर्ग+ठम् ।) सामान्यत्वम् । इति माती । नायिकालङ्कारभेद । यथा, तत्रैव ३ । ८8 । पौत्सुक्य, सी, (उत्सुकस्य भाव । उत्सुक + थ्यम् ।) "सतिक्तकटुकक्षार तीक्ष्णमुत्लोदि चौद्भिदम्" "यौवने सत्त्वजाम्तासामयाविंशतिसख्यका । इति वामटे सूत्रस्थाने।६ च्या) उत्कण्ठा । इति हेमचन्द्रः । (यथा रत्नावली । घलङ्कारास्त भावहावहेलास्त्रयोऽनामा" ॥ "श्रौत्सुक्त्येन कृतत्वरा सहमुवा व्यावर्त्तमाना उद्भिदो जात जलम् । तम्य गुणा । मधुरत्वम् । शोभा कान्तिञ्च दीप्तिश्च माधुर्यच प्रगवमता। हिया" "रथधरणसमाशस्तावदौत्सुक्यनुना" । पित्तशमनत्यम् । अविदाहित्वम् । इति राज- यौदार्य धैर्यमितते सप्तव त्युरयत्नजा" इति माघे ११ । २६ । तथा मेघदूते पूर्वमेघे ॥५॥ वक्षभ । तल्लक्षण यथा तत्रैव ३११०३। "यौदार्य विनय "इत्योत्स्क्यादपरिगणयन् गुझकरत ययाचे" । ("ओद्भिद पित्तशमन नधर न विदाहि च" । सदा" ॥ अस्य उदाहरण यथा तत्रैव । इति वैद्यक चक्रपाणित व्यगुणे पाणीयवर्गे। . - . उत्कर्षता॥ यथा-- - D . I 38 ·। -- - श्रीप और श्राव यस्य व्याख्यायां शिवदासेनेत यथा । तथा रामायणे २१५8| BEI इति हारोते प्रथमस्थाने । यध्याये। "पोद्भिद निम्नप्रदेशादूईमुत्तिष्ठज्जलम्": "वासमौयिक मन्ये तव राम महावन"। धन्वन्तरि प्रति प्रश्नकारकः ऋषिमेद | ग्रथा उद्भिदो मात द्रव्यादि । यथा । स्त्रियां तु डीम् । यथा महामारते वैवाहिक सुश्रुते सुत्रस्याने १ । “यथ खलु भगवन्तममर- "तत् नस्त्रिविध ज्ञेय जागलौद्भिदपार्थिवम्"।। पर्वणि १ | १८४। ११ । परम्षिगणपरिरतमाश्रमस्थ काशीराजं दिवो "भौममौषधमुदिएमौद्भिदन्तु चतुर्विधम् । "न वैश्यशूहोमयिकी कथास्ता दास धन्वन्तरिमोपधेनववैतरणौरमपोटकलावत- वनस्पतिर्वीरुधश्च वानस्पत्यस्तथौषधि" । न च विजाना कथयन्ति वीरा" करवीर्यगोपुररक्षितसश्रुतप्रतय ऊ"1) "मूजम्मक्सार निर्यासनाडखरसपलवा । खार्थे विनयादिभ्यष्ठकप्रत्यये कृते उपायएव पोप औरभ्रक, स्ली, (उरमाण समूह' । उरम+"गो- क्षाराः क्षीर फल पुष्प भस्मतेलानि कण्टकाः ॥ यिकम् । यथा भारविः, २५ । घोक्षोप्ट्रोरभेति"। 8२।३८ । वुन्।) मेघ- पत्राणि शुद्धा कन्दाश्च प्ररोहचौद्भिदो गण" । "शिवमोपयिक गरीयसीम्” इति । समूह । इत्यमर । भेडार पाल इति भाषा । इति चरके सूत्रस्थाने । १ घ2) औपरोधिकः, पु, (उपरोधः प्रयोजनमस्य । उपरोध औरस , पु स्त्री, (उरसा निर्मित । उरस् पग ।) चौदाहिक, सी, (उद्दाइसमये कामम् । उद्दाह + + ठक् ।) पीलुदण्ड । तत्पर्याय । पैलव २। खसातपुत्त । तत्पर्य्यायः। औरस्यः २। इत्य- उन ।) मा प्राप्तिकाले लव्य मा-धनम् । इति । इति हेमचन्द्रः। उपरोधसम्बन्धिनि नि। मर' । उरस्य ३ । इति तट्टीका । दादाविध- दायमाग । तत् भारभिरविमान्यम् । यथा औपवन्त, नी, (उपवस्त + प्रज्ञाद्यण ) उपवास पुत्वान्तर्गतश्रेष्ठपुत्लोऽयम् । स तु सवर्णया मा. "पिलद्रव्याविनाशेन यदन्यत् खयमर्जयेत् । इति हेमचन्द्र र्यायां खय जनित । यथा। “सवर्णयां सस्कृताया मैत्रमौदाहिकश्चैव दायादाना न तद्भवेत् । औपसर्गिक , मु, (उपसर्ग + ठक् ।) सन्निपातरोग-! खयमुत्पादितमौरस विद्यात्" । इति पौधायन' । इति याज्ञववक्य । (यथा च मनु | ६ |२०६ । विशेष । तस्य लक्षणम् । यथा,- (तथा मनु 161 १६६ । "विद्याधनन्तु यद्यस्य तत्तस्यैव धन भवेत् । "कफोऽनुलोमवातेन यदि पित्तानुगो मवेत् । "खे क्षेत्रे संस्कृतायान्तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम्। मैत्रमौदाधिकञ्चैव माधुपर्किकमेव च") खेदात्यादिभि यस्तदा भवति मानवः । तमौरस विगानीयात् युत प्रथमकल्पिवम्" ।) यौयगव , पु, उयगोरयत्यम् । इति भरत : उप प्रतिलोम पुनस्तेन वास्थामायाति तत्क्षणात् । "औरसो धर्मपत्नीज" इत्यादि याज्ञवल्का'। समीपे गौर्यस्य इति उपगौय'। लक्षणया औयसनिक एवान्य सनिपात उदाहृत" ॥ २।१३१॥ तत्पुरोहिते उपगुशब्द' । यथा हारीत । इति वैद्यकम् ॥ उपसर्गसम्बन्धिनि वि । औरस्य , पु स्त्री, (उरसो भव । उरस् + यत् । “य वर्ण याजयेद यस्तु स तदर्थत्वमाप्नुयात् ("तघोषसर्गिको य पूर्वोत्पन्न व्याधि जघन्यकात तत खार्थेऽण् ।) औरसमुत्र । इत्यमर । (झो, सद्योवण वर्षेश्चत्वेवमेवाब्रवीदग"* तथाच जातो व्याधिरुपसृजति स तन्मूलएवोपद्रव उरसो वक्षस उत्पन्नम् । वक्षोभवम् । यथा शि- लक्षणया ब्राह्मण उपगुपदवाध्य । तस्यापत्य- सज्ञ" । इति सुश्रुते सूमस्थाने । ३५ प्यध्याये । क्षायाम् । १६ । मौपगव । इति श्रीभागवतटीकायां खामी। "प्रसङ्गात् गात्रसस्पर्शानिश्वासात् सहमोजनात् । "हकार पञ्चमैर्युक्तमन्त स्थामिश्च सयुतम्"। (उपगोरिदमिति व्यत्पत्या उपगुसम्बन्धिनि, वि- सहशय्यासनाचापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥ औरस्य त विजानीयात् कण्ठामाडरसयुतम्"1) उपगु+ "तस्येदम्" | 8 | ३ । १२०। इत्यण ।) कुछ ज्वरस्व शोषच नेत्राभिष्यन्द एव च । माईदेहिक, त्रि, ( अईदेहाय भवम् । अईदेह+ यौपगवक, सी, (प्यौपगवाना समूह । “गोत्रोक्षो औपसर्गिकरोगाश्च सकामन्ति नरानरम्"। ठमा) तार्थ तदनम्। इत्यमर । यदङ्गि ट्रेति” | 8 | २ | ३६ । वुन् ।) यौपगवसमूह । इति च सुश्रुते निदानस्थाने । ५ व्यध्याये । म्सतस्तदह प्रति सपिण्डीकरणात् पूर्व प्रेस इत्यमर । प्तिहेतुक यत् पिण्डादिदान सत्। इति भरत । माधवस्यहस्य व्याख्याया कुठाधिकारे यथा । यौपग्रस्तिक , पु, (उपग्रस्त ग्रासकाल भूत । उप- "औपसर्गिकरोगा इति पसर्गिको पापरोगा। (पुत्रदारावसभाव्यपीडनेन यत्पारलौकिक ग्रस्त+"तमधीयो भतो भूतो भावी"।५।१। दयो भूतोपसर्गमाः सफामन्ति च्याविशन्ति" ३) धम्मबुद्ध्या दामादि करोति तस्य दातु वती इति ठम) राजमलचन्द्र सूर्यश्च । इति शब्द- सोपस्था, ली, (उपस्थाद्भवम् । उपस्थ + व्यश् ।) उप म्टतस्य च तहान दु खफल भवति । रत्नावली। स्थेन्द्रियसुखम्। इति श्रीभागवतम् ॥ ( यथा यथा मनु ११ ।१०। व्योपनिधिक, सी, (उपनिधि + खार्थ ठम् ।) "वृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौईदेहिकम् । ।१३। उपनिधि । प्रीत्या भोगार्थमथितव्यम् । इति "पिस्थाहा वह मन्यमान । तद्भवत्यसखोदक जीवतश्च म्रतस्य च" । स्मृति ॥ तथा रामायणे २ । ७७।३। कथ विरज्येत दुरन्तमोह"1) "दासीसाश्च यानानि वेश्मानि समहान्ति च । यौपम्यं, तो, (उपमैव । चतुर्वर्णादित्वात् खार्थे ष्यम्) आमीन, घि, (उमागा भवन क्षेत्र वा । “विभाषा- सादृश्यम् । तत्पर्याय । धनुकार २ धनुहार ३ तिलमायोमेति"। ५।२।। पक्षे खम्। ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राशस्तस्यौद्धदेहिकम्" साम्यम् ४ तुला ५ उपमा ६ कक्ष ७उपमानम् ।। उम्यम् । उमाक्षेत्रम् । इत्यमरटोकायां भरतः।। (आईदैहिकम् इत्यपि स्यात् ।) मौईश्रोतसिका, त्रि, (ऊईश्रोतस + ठम् ), शैव' । इति हेमचन्द्रः । (यथा, हितोपदेशे १ । ७३ ।। मसिनार क्षेत इति भाषा । "प्राणा यथात्मनोऽभीया भूतानामपि ते तथा । औरग, की, (उरगस्य इदम् । उरग +यण ।) अश्ले- इति भिकाहशेषः । (माईसोतसिका। इत्यपि धात्मौपम्येन भूतानां दया कुर्वन्ति थाधव" ॥ पानक्षत्रम् । इति जटाधर । सर्मसम्बन्धिनिधि "मौपम्य नाम यदन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य | औरभ, प, (उरभस्य मेषस्य इदम् ।उरभ्र + व्यय ।) । मौर्व, लो, (उद्या मवम् । उौं + पण।) मांश- प्रकाशनम् । यथा दण्डेन दण्डकस्य धनुषा धानु कम्बल । तत्पर्य्यायः। उर्णायु २ धाविक ३ कस्येवासेनारोग्यदस्येति" । इति विमानस्थाने। रखकः 81 इति हेमचन्द्रः॥ (मेषमासम् । यथा आवं,पु, (वात् गुवशीयात् ऋषेति' । पोर्च : +यण | मार्बर्षिक्रोधमत्वाप्तधात्वम् ।) वाड़- टप्पध्याये । घरकेणोक्तम् ।) मनु' । ३।२६। वानमः । इत्यमरः। स तु भूगोजस्य दक्षिण- औपयिक', त्रि, (उपायेन सनात । उपाय+ ठक् "दो मासौ मत्स्यमांसेन घीन् मासान् हारिणेम तु । सीमा। सम्र सर्वे नरका दैत्याच वसन्ति । इति औरणाथ चतुरः शाकुनेमाथ पच्छ 1 +खच।) न्याय्यः । उपयुक्त स्थमर । (यथा, सिद्धान्तशिरोमणि खनामख्यायो म्गुवशीय- महामारते विदुरागमनपर्वणि १ । २०५ । १२ । मेषदुग्धम् । यथा,- "भौरभ मघर रुक्षमुष्ण वातकपापहम् । ऋमिमेद । वजम्मादिकथा, महामारवे भरप- "एतत्तव महाराज तेषु पत्लेषु चैव ।। पर्मणि १७६ पध्याये । उक्ला । यथा,- उत्तमोपयिक मन्ये मोमेण सह भारस" ।। न शस्त रक्षमित्रामा वालिकाना शिस भवेत्"। , . तव ७।६। - - स्यात् ।) ॥ वलवणम् । इति राजनिघण्टः । -- ·। - चालू औष "ततो महीतलं तात क्षत्रियेण यदृष्टया । औलूक्या, ए, (उलूकस्य मुनेरपत्यं पुमान् । उलूक + खनताधिगतं वित्त केनषिद्भगुवेश्मनि ॥ गर्गादित्वात् यम् ।) वैशेषिक । वैशेषिकदर्शन- तदित्त ददृशुः सर्वे समेताः क्षधियर्षभाः। वेत्ता। इति हेमचन्द्र । (अय खलु कणाद- घवमन्य तत क्रोधादगंताभकरणागतान् । प्रत्याख्यया प्रसिद्ध ) निजनु परमेवासा सातानिशितै शरै । ओशीर, ली, (उभ्यते । वश् + ईरन् । प्रज्ञाद्यण् । यागीदव कृन्तन्ततः सदी वन्धसराम् । ५ । ४ ३८ । यदा उशीरस्येद "तस्येदम्"। 81 तत उच्छिद्यमानेष भगुवेव भयात्तदा । ३ । १२० । इत्यण ।) प्रायनासनम् । इत्यमरः ॥ भगमन्नो गिरि दुर्ग हिमवन्तं प्रपेदिरे। शयन स्वाप प्रय्या वा व्यासन पीठादि । शय- तासामन्यतमा गर्भ भयाः महौजसम् । नासन समुदितमिति खामी। एथगिति सभूति । ऊरुणैकेन वामोरत्तुं कुलविरद्धये ॥ इत्यमरटीकाया भरत । (यथा, महाभारते राज- तद्गर्भमुपलभ्यासु ब्राझणी या भयाहिता । धर्मानुशासनपर्वणि १२ । ६. । ३१ । गत्वका कथयामास क्षत्रियाणामुपहरे । "छत्र वेएनमौशीरमुपानाजनानि च । ततस्ते क्षत्रिया जग्मुस्त गर्भ इन्तुमुद्यताः । यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे") दगुर्वाक्षणों तेऽथ दीप्यमाना खतेशसा" उशीरजम् । चामरम् । दण्ड । इति हेमचन्द्र । "पथ गर्भ स भित्त्वोर ब्राह्मण्या निर्भगाम ह। औशीर , पु, (उशीरस्यायम् । उपशीर + पण ।) मुष्पन् दृष्टी क्षत्रियानां मध्याइव भास्कर । चामरदगड इत्यमर । ततश्चक्षुर्विहीनास्ते गिरिदुर्गेषु वभ्रम" औषण, सो, (उषण+भावार्थे यण ।) कटुरस । चयमौवस्त पिळवधामधात् क्षत्रियवधे कृत उषण मरीच तस्य भाव । प्रति उये तपसि वर्तमान पिटभिर्निवारित । औषध, सी, (योषधेरिदम् । घोषधिरेव वा “यो. ततो वृथाप्रतिज्ञो नाप भवितुमुत्सहे इति पधेरभातो" ५।। ३१ इत्यगा ।) रोगनाशकप्रय । जानश प्यमोघत्वाच्च क्रोधवझे पितॄनुक्तवान् । घोषधिमव भवार्थे याप्रत्ययः । तत्पर्य्याय' । मेष- यथा तचैव १८१ ध्याये। अम् २ भैघन्यम् ३ व्यगद जायुः ५ । इत्यमर । "यश्चायं मन्युगो मेऽमिर्लोकानादातुमिच्छति । जैत्रम् ६ व्यायुर्योग ७ गदाराति ८ धम्तम् ६ दहेदेष च मामेव निहीत खतेभसा । प्यायव्यम् १० । इति वैद्यकम् । भवताश्च विशानामि सर्वलोकहितेमुताम् । ("शोधन शमनञ्चेति समासादोयधं विधा । तस्मादिधध्य यया लोकाना मम चेश्वरा ॥ शरीरजाना दोषाणां फ्रमेण परमौषधम् । पितर ऊचु। वस्तिविरेको वमन तथा तेन त मधु। य एष मन्युमन्तेऽमि कानादातुमिच्छति । धोधैर्यात्मादिविज्ञान मनोदोघौषधम्परम्" ॥ वसुत मुच मगन्ते लोका यस प्रतिष्ठिता । इति वाभटे सूत्रस्थाने । १ धध्याये च्यापोमया सर्वरसा सर्वमापोमय जगत् । "धन्वसाधारणे देणे समे सन्मृत्तिके शुधौ । समादपस विमुश्चम क्रोधाग्निं विनसत्तम । सशानत्यायतनश्वमवल्मीकवर्जिते ॥ थय तिष्ठतु ते विप्र यदिच्छसि महोदधौ । मदी प्रदक्षिणाले कुशरोपिषमस्मते । मन्युशोऽनिर्दहनापो लोका ह्यापोमया स्मृता ॥ यफालकृऐनाकान्ते पादपैलवत्तरै । एव प्रतिज्ञा सत्येय तवानघ भविष्यति । पास्यते भेषज भात युक्तवर्णरसादिभि । नचैव समरा क्षोका गमिष्यन्ति पराभवम् । जन्वदग्ध दवादग्धमविदग्धक्ष वैकृते। वशिय उवाच । भूतेश्शायातपाम्राद्यैर्यथाकामच सेवितम् । वतश्च क्रोधज तात और्वोऽमि वरुणालये । यवगान्महामूलमुदीची दिशमाश्रितम् । उत्ससर्ज स चैवाप उपयुक्त महोदधौ। ध्यथ कल्याणचरित श्राद्ध शुचिरुपोषित । महत्यशिरो भूत्वा यत्तद्देदविदो विदु" 1) ग्रहीयादौषध सुस्थ स्थित क ते च कल्पयेत् । (उवस्थापत्यम् ।) पक्षप्रवरान्तर्गतमुनि विशेष सक्षीरं तदसम्पत्तावनतिकान्तवत्सरम् । ऋते गुडतक्षौदधान्यकृष्णाविउहत” । आळशेय', पु, (उर्वश्या व्यपत्यम् । उर्वशी +6) इति तत्रैव कल्पस्थाने । ६ व्यध्याये । बगस्यमुनिः । इति हेमचन्द्र । "यथाविध यथाशस्त्र यथामिरनिर्यथा। (धस्य जन्मकथा पुराणेधूक्ता यथा, तथौषधमविज्ञात निज्ञातमम्त यथा । "तयोरादित्ययो सत्रे दृष्ट्वायसरसमुळशीम् । औषध हनभिज्ञात नाम मरूपगुणैस्विमि । तत् कुम्भे न्यपतद्दाशतीवरे । विज्ञातमपि दुर्युक्तमनायोपपद्यते । तेनैव सु मुहर्तन वीर्यवन्तौ तपखिनौ । योगादपि विघ तीक्ष्ण मुत्तम भेषन भवेत् । अगस्त्यश्च वशिष्ठश्च दारषी सबभूवतु" ॥ भेषज वापि दुर्युक्त तीक्ष्ण सम्पद्यते विषम् । उर्वशीगर्भजाता पुरूरवस सप्त पुत्रा । तस्मान भिघजा युक्त युक्तिवाहोन भेषजम् । तत्कथा इरिव २५ अध्याय इण्या :) धीमता किश्चिदादेय जीविवारोग्यकाडिणा । मालूक, सो, (उलूकानां समूह । घम् ।) उलूक- कुर्यानिपतितो मूर्धि सशेष वासवाशनि । समूह । इति जटाधरः। पेचार झाँक् इति भाषा सशेषमातुरं कुर्य्यानत्वक्षमतमौषधम् । श्रोष तदेव युक्तं भैषज्यं यदारोग्याय कन्यते । स एव भिषा श्रेष्ठो रोगेभ्यो य. प्रमोचयेत्” । इति घरके सूत्रस्थाने । १ अध्याये। "करण पुनर्भेषजम् । मेष नाम तयदुपकर- गायोपकल्पते भिषजो धातुसाम्बामिनिरीती प्रयतमागस्य विशेषतचोपायात्तेभ्य तविविध व्यापाश्रयभेदात् । दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयञ्च । तत्र देवव्यपाश्रय मन्त्रौषधमणिमङ्गलवल्युपधार- होमनियमप्रायश्चित्तोपवासखस्त्ययनप्रणिपातग- मनादि । युक्तिव्ययाश्रय संशोधनोपशमने चेपाच दृयफला एतव भेषनमसभेदादपि विविध । दव्यभूतमद्रव्यभूतश्च। तत्र यदव्यभूत तदुयायाभि- भुतम्। उपायो नाम भयदर्शन-विस्मापन-क्षोम- गा-हर्षण-भर्सन बध-वन्ध-खप्न-संवाहनादिरमूर्ती भाव यथोक्ता सिद्ध्युपायाश्च । यत्तु द्रव्यभूतं तहमनादिषु योगमुपैति । तस्यापीय परीक्षा इदमेव प्रकृत्या रवगुणमेवं प्रभावमस्मिन् देशे जातमस्मिन्ती एव सहीत- मेव निहितमेवमुपस्कृतमनया मात्रया युक्तमस्मिन् ऋतो एवविधम्य पुरवस्यैतावन्तन्दोयमपकर्षयति उपशमयति वा व्यन्यदपि चैवविध भेषभमभूच्चा- नेनानेन वा विशेषेण युक्त मिति"। इति च तत्रव विमानस्थाने व्यध्याये पर्यायानाइ घरकश्चिकित्सास्थाने । १२ । "चिकित्सित व्याधिधर पथ्य साधनमौषधम् । प्रायश्चित्त प्रशमन प्रकृतिस्थापन हितम् । विद्यानेपानामानि भेषण विविधच तत् । स्वस्थस्यौनकर किञ्चित्किञ्चिदार्तस्य रोगनुत् ॥ व्यभेषनच दिविध वाधन सानुवाधनम्" । तथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ३७ व्यध्याये यथा,- "श्वतभारामविषमवस्मीकामशानाद्यतनदे- वतायतनसिकताभिरनुपहतामनूपराममाराम- दूरादेका खिग्धा प्ररोहवती सही स्थिरा समा कृष्णा गौरी जोहितों वा भूमिमौषधार्थ परी- क्षेत तस्या आतमपि कर्मि-विष-शस्त्रातप-पवन- दहन-तोयसम्बाध मार्गरनुपातमकरसं पुछ एय्व- वगाळमूलमुदीच्या चौषधमाददीतेत्यौषधभूमिप- रीक्षाविशेषसामान्य। विशेषस्तु । तपासवती स्थिरा गुर्बो श्यामा कृष्णा वा स्थूलरक्षशस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा । खिग्धा शीतना सनोदका खिग्धशस्यटणकोमलर- क्षप्राया शुझाम्बुगुणभूयिष्ठा : नानावर्णा लघ्वाम- वती प्रविरलाल्पपाण्डुरक्षप्ररोहानिगुणभूयिष्ठा । रुक्षा भमरासभवर्ण तनुरूक्षकोटराल्परसरक्ष- प्रायाऽनिलगणभूयिष्ठा । सद्दी समाश्वभवत्यव्यक्त- रसजला सर्वतोऽसाररक्षा महापर्वतरक्ष- प्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा । तत्र केचिदाजराचार्या । प्रारट्-वर्धा-पर- हेमन्त-वसन्त-ग्रीमेषु यथासक्य मूल-पत्र-त्वक- क्षीरसार-फलान्याददीतेति तत्तु न सम्यक् कमात् सौम्यामेयत्वाष्जगतः। सौम्यान्यौषधानि सौम्येष ऋतुष बाददीतामेयान्याग्नेयेम्वेवमव्यापन्नगुणानि -- n इति पुराणम् रेतश्चकन्द तत् ·३०८ औष श्रोष भवन्ति ॥ सौम्यान्यौषधागि सौम्येषु ऋत्य ग्टही सक्षीरो भेटन क्वाथ सर्वन्चरविपोधन"" तानि सोमगणभूयिष्ठाया सूमो जातान्यति' इति गारले १७८ पध्याय ॥ * ॥ मधुरखिग्धशीतागि डायन्ते । एतेन शेत व्या- भगवानुवाच । ख्यातम् ॥ "सागवात् प्रजायन्तेखत्यीटस्य कचा शुभा। तत्र एथियम्बुगुणायिठायां भूमौ शालागि । दग्धा स्तिदन्तन्नेमात् मागाक्षीररसानगात् ॥ विरेचनद्रव्यागाददातामाकाशमारत गुणभूयि मगरागरसेनैव चतुर्भागण साधितम् । छाया वमनद्रव्याणि उभय गणभूमिहायान यतो केशद्धिकर तेल गुञ्जाचूर्गान्वितेन च । भागानि । याका गुराभूयिकाया सशसान्येव गला मांसी पायमुरायुक्तमभ्यगत शिव।। बलवत्तराणि भवन्ति । सवाण्येव चासिनवान्यन्यत्र गुलाफल ममाप्येव लेपन चन्द्रलुप्मनुत् ॥ मधु-टत गुड पिप्पलो विउझेभ्य । बाण्येव स. प्यामास्थिचूर्णलेषाद्धि के सूक्ष्मा भवन्ति वै । क्षीराणि वीर्यवन्ति तेयामसत्यशावगतिमान्त बद्धमूला घना दीर्घा बिग्धा म्यु!त्पतन्ति च । सवत्सराण्याददीवति") विडणगन्धपायाणसाधित तैलमुत्तमम्। नानारोगइरोपधाटियथा । मन्त्र मन उवाच। सचतुर्गुमागोमूत्र ममन शिलमेव च । "एव धन्वन्तरिविष्णु सुश्रुतादीनुवाच । शिरोऽन्य पच्छिगेजन्मयूकालिख्याक्षय नयेत् । हरि पुनईगयाए नानारोगान् नगर्दनान" नवदग्ध पूर्गाचएसीसकले पिता । इरिगवाच । कचा झवणा महारुणा भवत्ति रषभध्वज ।। "सर्बज्वरेषु प्रथम कार्य शङ्कर' लहनम् । रङ्गगज लोहचूर्ग त्रिफला वीजपूरकम् ॥ कथितोदकयानच तथा निनातक्षेपनम् । नीली च करवीरच गुडमेतै समै घट्तम् । यमिखेदो ज्चरापेक नाशपायान्ति हीन्सर।। पलितानीह शायणानि कु-ल्लेपान्महौषधम् । वातज्वरहर क्वाथो गुडशा मुरता च । थानास्थिमज्जा त्रिफला नीली च नाराजकम् । दुरालभयैव वात पिनचा पर पट। जीर्ण पक्कलौहचूर्ण काजिक कृष्णकेशकृत् ॥ शुण्ठीपर्पटमुन्तश्च बान्नकोशीर वन्दने । चक्रमर्दवावीजानि कुठमेररातमूलकम् । साज्य क्वाथ मेग्मजन्तु नथुरि सदुरान्तभ । प्रत्ययणकालिक यिष्ट्वा लेपान्मन्त करोगनुत् ॥ सवालक सर्वज्वर सगुगिड राष्टपीट : सैन्धवञ्च वचा हि कुछ नागेश्वर तथा । किराततितकैर्वायि गुडघीशुगिटतितकै । शतपय्या देवदार एभिन्तै जन्तु साधितम् ॥ पित्तज्वरहर याच पृट रागन्य योगमुत्तमम् । गोपुरीयरसेनैव चतुर्भागेण सयुतम् । बालकोपीरपाठाभि कण्टमारिकान तक तत्कर्णभरणाद्रुद्र । कर्णशूल क्षय नयेत् । चरनुच शतकाथस्तथा सुरदारगा। मेघमूत्रसैन्धवाभ्या कर्णयोर्भरणात् शिव ।। धन्याकनिम्बमुलाना समधु स च शहर।। कर्णयोः यूतिनाश स्यात् कृमिखावादिकस्य च ॥ पटोलपत्रयुक्तश्च गुडूचीत्रिफलायत । मालतीयुष्यदलयो रसेग भरणात् तथा । पीतोऽखिलज्वरहर क्षुधाशदातत्विदम् । गोजलेनैव पुरेण कसावो विनश्यति । हरीतकीपिप्पलीनामामलीचित्रकोडूवम् । । कुक्षमायमरीचानि तगर मधु पिप्पली। चूर्ण जमश्च क्वथित धन्याकोशीरपटे । अमामा।ऽश्वगन्धा च वृहती सितसर्घपा । धामलक्या गुडच्या च मधुयुक्त सचन्दनम् । यवास्तिला सैन्धवञ्च पादिकोहर्तन शुभम् । समस्तज्वरनुत् स्याच सन्नियात हर टणु । जिङ्गबाजस्तनागाश्च कर्णयो विकृद्भवेत् । हरिद्रादिम्बनिफनामुस्तकेदेवदारुणा । कटुतैल भल्लातक रहतीफलदाडिमम् । कवायं कटुरोहिण्या सपटोल सपत्रकम् । वल्कले साधित लिप्त लिसा तेन विवईते" त्रिदोषज्वरनुत् स्थाच पीतन्तु क्वचित जमाम् । इति गारडे १८० अध्याय ॥ * ॥ कण्टकारिनागरेण गुडघ्या एकरेण च । इरिसवाच। जग्ध्वा नागवलाचूर्ण श्वासकासादिनुट्वेत् ॥ "शोभालनपपरस मधयुक्त हि चक्षुषो । कफवातज्वर देय जलमुष्ण पियासिने । भरणादोगहरण भवेन्नास्त्यत्र सशयः ॥ महो वा मुगयूष वा शाल्यन वाथ दूधवत् ॥ अशीतितिलपुष्पाणि जात्याच कुसुमानि च । स्वरार्तमानुघे देय न्चरकागिस्तदा भवेत् । भया निम्बामला शुण्ठी पिप्पली तण्डलीयकम् । विश्वपर्यटकोशीरघनचन्दनसाधितम् ॥ छायाशुष्का वटि कुर्यात् पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा । दद्यात् सुशीतल वारि ढछर्दिवरदानुत् । मधुना सह सा चाक्ष्णोरञ्जनात्तिमिरादिनुत् । विन्यादिपञ्चमूलस्य क्वाथ स्याहातिके चरे। विभीतकास्थिमजा तु शझनाभिर्मन शिला। पाचन पिप्पलीमूल गुडचीविश्वमेघग्म् । निम्वपश्रमरीधानि बजामूत्रेण पेषयेत् ॥ वातज्वरे त्वय क्वाथो दत्तः शान्तिकर पर ॥ पुष्य रायन्धता इन्ति तिमिर पटल तथा । चतुर्भागाणि प्रसस्य तदन मम शिला । मित्तचरनुत् समधु काथ पर्यटनिम्बयो । विधाने क्रियमाणेऽपि यस्य सज्ञा न जायते ॥ सैन्धवञ्च तदर्द्धन एतत् पिशोदकेन तु । पादयोस्तु लगाटे वा दहेल्लोहशलाकया । छायाशुष्कान्तु वटिका कृत्वा नयनमनयेत् । तिक्ता पाठा पटोनच विशाजा त्रिफला बित् ॥ तिमिर पटल हन्ति पिटकस्य महौषधम् । भाष त्रिकटु त्रिफला चैव करलस्य फलानि च । सैन्धव रजनी दे च भङ्गरागरसेन हि। पिष्ट्वा तदननादेव तिमिरादिविनाशनम् । घटरूपकमूलन्तु कालिकापिएमेव च । तेनाक्षिभूरिलेपाच चक्षुःशून विनश्यति । सतक वदरीमूल पोतमक्षिप्यथां हरेत् । सैन्धव कटतेलञ्च अपामार्गस्य मूलकम् । क्षीरकालिकसहए तामपात्रे च तेन च । व्यसनात् पिटकस्यैव नाशो भवति शाबर।। विस्वनीलीकारमूल पियमश्वजलेन च । घनेनामितमात्रेण नश्यन्ति तिमिराणि हि । पिप्पलीकतकश्चैव हरिद्रामलक वचा । खदिरपियवर्तिश्च घनन नेत्ररोगनुत् ॥ नीरपूर्णमुखो धौति रहातेन योऽक्षिणी। प्रभाते नेघरोगैश्च नित्य सवैः प्रमुच्यते । अन्तरगदस्य सूलेन पत्रेणापि प्रसाधितम् । कागदुग्ध सेकयुक्त चक्षुषोर्वातरोगनुत् । चन्दन सैन्धव पलाशय हरीतकी। पटोलकुसम नीली चक्रिका हरतेऽननात् । गन्नामूल छागमूधष्टर तिमिरनुच्च तत् । रौप्यतामसुवर्णाना इस्तष्टय शलाकया। मृत तदमन रुद्र । काममाव्याधिनाशनम् । घोयाफलमथाघ्रात पीत कामलगाशनम् । दादाडिमयुष्यन्तु यललकारीतकी। मासाशिरारतनुत् स्यानस्यादै स्वरसेन हि । सुपिट गिङ्गिनीमून तद्रसेन पध्वज ।। नस्यदानाबिनश्येत नासाशी नीललोहित।। गव्य हत समरस रुद्र । धन्याकसैन्धवम् । धुलरफ गैरिकच रतै साधितसिक्थकम् । सतेल प्रणनुत् स्याच स्फुटितोचटितोधरे। भातीपषश्च चर्चित्वा विष्टत मुखरोगनुत् । मध्यात् केशरवीजस्य दन्ता स्युश्चलिताः स्थिरा मुस्तक कुष्ठमेला च यटीमधुकवालुकम् । धन्याकमेतददनान्मुखदुर्गन्धनुत् हर !। कषायं कटुक वापि तिक्त वै तस्य भक्षणात् । तैलयुक्तस्य नित्य स्यात् सुखदुर्गन्धसाक्षयः । दन्तप्रणानि सर्वाणि क्षय गच्छन्त्यनेन तु । काश्निकस्य सतेलस्य गण्डपकवलास्थिति । ताम्बूलघूर्णदग्धस्य मुखस्य व्याधिछिन। परित्यक्त मेमगण शुण्ठीधर्वणतो यथा। मासुजुङदलान्येला यशोमधु च पिप्पणी । जातीयपमधेषाश्च चूर्ण ली तथा कृतम् । पोफालिकाजटायाश्च चर्वण गलगुण्ठिनुत् नासाशिरारक्तकर्षामध्येत् शहर। शिक्षिका । रस शिरीषवीजाना हलदस्य चतुर्गुण । तेग पकेन भूतेश । नस्य मस्तकरोगनुत् । गलरोगा विनश्यन्ति नस्यमात्रेण तत्क्षणात् । दन्तकीटविनाश स्यात् गुलामूलस्य घशात् । काफजहा सुही नीली कषायामकमूलकम् । दन्ताक्रान्त दन्तजाच किमीनापयते शिव।। हत कर्कटपादेन दुग्धोन्मिश्रेण साधितम् । तेन चाम्यगिता दन्ता कुर्यु कटकटामहि । ते - ·पार्करा श्रीष लिप्ताः कर्कटपादेन केवलेनाथ वा दिशाः। विसप्ताहं वारिपिटा ज्योतिष्मत्याः फलस्य हि । मजामया च शुक्रस्य लेपादकलयनुत् ॥ लोप्रकुममञ्जिष्ठा लोहकालोयकानि च । यवतण्ड समेतेश्च यीमधसमन्विते । वारिपिटवललेप स्वीणा शोभनवनाशत् । हिभागछागदुग्धेन तैलप्रस्तन्तु साधितन् । रक्तचन्दनमनिष्ठालाक्षाणा कर्यकेय वा । यशोमधुकुमाभ्या सप्ताहान्मुखफान्तिकृत् ॥ शुण्ठी घ पिप्पलीचूर्णं गुडूची कण्ठकारिका । रभिश्च कथितं वारि पीतवामि फरोति वै। वातयलक्षयक्षेव सरयक्षमखेश्वर ।। करनयर्पटीशीर रहती कदुरोहिणी ॥ गोक्षुरं कथित त्वेभिर्वारि पोत श्रमायहम्। दायित्तज्वर शोध मूञ्चैिव क्षय नयेत् । मध्वान्यपिप्पलीचूर्ण कथित क्षीरसंयुतम् । पीतं हृद्रोगकासस्य विषमज्वरनुद्भवेत् ॥ कायौषधीना सर्वासा कर्षाई ग्राह्यमेव च । वयोऽनुरूपतो शेयो विशेषो सयमध्वज । । दुग्ध पीतन्तु संयुक्त गोपुरीधरसेन च । विषमज्वरनुत् स्याच काकजघारसस्तथा । सशुण्ठीकथित क्षीरमजाया ज्वरनद्भवेत् । यठीमधु मुस्तकच सैन्धव रहतीफलम् । एतैर्नस्यप्रदानाच निद्रा स्यात् पुरुषस्य च । मरीचमधुशुण्ठीना नस्यानिद्रा भवेच्छिव।। मूलन्तु काकनवाया निद्राकृत् स्यात् शिर स्थितम्। सिद्ध तेल कालिकेन तथा सर्जरसेन च । शीतोदकसमायुक्त लेयात् सन्तापनाशनम् । शोणितन्वरदाभ्यो जातसन्तापनुत्तथा । शूकशैवालमन्थाश्च शुण्डीपाषाणभेदकम् । शोमालन गोक्षुर वा वगणच्छदमेव च ॥ शोभालनस्य मूलच रते कथितवारि च । दत्त्वा हि यवक्षार पीत वातविनाशनम् । पिप्पली पिध्यजीमूलं तथा भल्लातका शिव ।। वायते कथितं पीत वरशूलापसारवत् । अश्वगन्धामूलकाभ्या सिद्धा वल्मीकम्मतिका । एतया मईनात् रुद। उरुस्तम्भ प्रशाम्यति । रहतीकस्य वै मूल सपियमुदकेन च । पीत झिभिनिवातस्य विपाटनकदेव च ॥ पीतं तक्रेण मूल च घ्याईस्य तगरस्य च । हरेत् झिभिनिवातं वै क्षमिन्द्राशनियंथा। पस्थिसहारमेकेन मक्कन सह खादितम् । पीतं मांसरसेनापि वावनुच्चास्थिमाहत् । इसलिप्त शक्नुकश्च छागक्षीरेण सयुतम् । तोपात् पादयोध्येत् सन्तापो नात्र संशय । मध्वान्ध सैन्धव सिक्य गुडगरिकगुग्गजैः । ससर्जरसः स्फुटितः कोमलोऽस्विच लेपनात् । कटुतैलेन लिप्तो व विधूमाग्नौ प्रतापितः । मत्तिकाखादित पादः सम स्यादृषभध्वज!" समरस' सिक्थकच जीरकच हरीतकी। वत्साधितरताभ्यो शमिदग्धव्यथापनुत् । विजनेशमामिदग्धयवमासमन्वितम् । ३.६ औष यमिदग्ध वणं नम्हश' कृतलेयत । नवनीत माहिषच दुग्धपिरतिलानि च । भल्लातकवणं नश्येत् इच्छल्यं तस्य लेपत' ॥ शरयुझा लजालुका पाठा चैधान्तु मूलकम् । जलमिट तस्य लेपात् शस्त्राघात. प्रशाम्यति । मूलञ्च काकजधायास्त्रिरात्रेणेव शेषत। पाकपूतिवेदनाच हन्ति वै रोहिते व्रणे । सजल तिलतलञ्च व्यपामार्गस्य मूलकम् । तत्सकदानानश्येत प्रहारोद्भववेदना ॥ प्पभया सैन्धव शुण्ठिरेतत् पिष्ट्वोदकेन तु । मक्षयित्वा द्यजीर्णस्य नाशो भवति शहर ।। कटिवद्धं निम्बमूलमक्षिशूलहर भवेत् । शणमूल सताम्बूल पीतमिन्द्रियकम्पहत् ॥ प्यनसिद्ध हरिद्रा च श्वेतसर्घपमूलकम् । वीजानि महालदिने एषामुदर्तन समम् ॥ सप्तरात्रप्रयोगेण शुमदेहकरं भवेत् । श्वेतापराजितापत्र निम्वपत्ररसेन तु । नस्यदानात् डाकिनीनां मातृणा ब्रहारक्षसाम् । मोक्ष' स्यान्मधसारेण नस्याच रघभध्वज । ॥ मूल श्वेतजयन्न्याश्च पुष्यर्वे तु समाहृतम् । श्वेतापराजितार्कस्य तथा चित्रस्य मूलकम् ॥ कृत्वा तु वटिका नारी तिलकेन वशी भवेत् । पिप्पली लोहचूर्णन्तु शुण्ठिश्चामलकानि च । समानि रुद्र । जानीयात् सैन्धवं मधु उदुम्बरप्रमाणेन सप्ताह भक्षणात् समम् । पुमाश्च वलवान् स्याध जीवेवर्षशतदयम् । ॐ ठ ठ ठ इति । सर्ववध्यप्रयोगेषु प्रयुक्त सर्वकामकृत् ॥ सग्रम रक्षात् काकस्य निलय प्रदहेच्च तत् चितामौ भस्म तच्छत्रोदत्त शिरसि पवार ।। तमुपाटयते रह । पटा त योगमुत्तमम् । निक्षिप्तञ्च पुरीयं वै वनमृधिकचर्मणि । फच्या तन्तु निवद्ध वै कुर्यान्मलनिरोधनम् । कृयाकाकस्य रक्तन यस्य नाम लिख्यते । चूतदलेऽमेध्यमध्ये ततो निक्षिप्यते हर।। स खाद्यते काकन्दैनारी पुरुष एव वा । शर्करा मध्यभाक्षीरं तिलगोक्षुरक समम् । पाण्डुत्वं नाशयेद्रुद्र । पाखादितमिदं हर।। उलूककृष्णकाकस्य चिल्लस्याथ समिच्छतम् । रुधिरेण समायक्त ययोर्नामा च इयते। तयोईयोमहावर भवेन्नास्त्यत्र संशयः । भावित ऋक्षदुग्धेन रोहितस्य शशस्य च ॥ मांस तत्साधितं तेल तदभ्यशश्च रोगनुत् । चन्दनोदकनस्यात्तु रोमोत्थानं मवेत् पुन । इस्ले लालिकाकन्द टहीत तेन लेपितम् । पारीरं येन स पुमान् बुद्धेद व्यपोइति ॥ पराक्रमेण युक्तस्य शूरस्य पुरुषस्य हि । वर्तिर्यस्य परीघेण कृतगर्भा तु भाविता । मयूरगधिरेणैव जीवमाहरते शिव ।। ज्चरितानां मुजङ्गाना विलस्थानामपीश्वर!। देहवितामा दग्धस्त सर्पस्याजगरस्य हि । तम सम्मखे क्षिप्त भणा भङ्गकदमवेत् । औष मन्त्रेणानेन तत् क्षिप्त महामनकर रिमो। ॐठ ठ ठ ठाही ठाही ठाही खाहा । ॐ उदर पाही पाही स्वाहा। सुदर्शनाया मूलन्तु पुष्यर्वे तु समाहतम् । निक्षिप्त ग्रहमध्ये तु भुजा वर्जयन्ति तम् । मार्जारपलम्न विष्ठा इरितालञ्च मावितम् । छागमूत्रेण तलिप्तो मूषिको मूषिकान् हरेत् । युक्तो हि मन्दिरे रुद्र । गात्र कार्या विचारणा । त्रिफलार्जुनपुष्याणि भल्लातकशिरीषकम् । लाक्षा सर्जरसश्चैव विडणाश्चैव गुग्गुलु' । एतैर्धयो मक्षिकाणा मकाना विनाशन." । इति गाण्डे १८१ अध्यायः ॥ हरिरुवाच । "ब्रझदण्डी वचा कुष्ठ प्रियकुर्नागकेशरम् । दद्यात्ताम्बूलसयुक्त स्त्रीणा मन्त्रेण तद्दशम् ॥ ॐ नारायणायेति खाहा। ताम्वूल यस्य दीयेत स वशी स्थात् समन्नत' । हरिहरि खाहा। गोदन्तहरितालच सयुक्त काकजिझया। चूर्ण कृत्वा यस्य शिरे दीयते स वशी भवेत् । श्वेतसपनिम्माल्य यदग्टहे तहिचालकत् । वैभीतक शाखोटक मूल पत्रच्च सयुतम् । स्थाप्यते यदग्रहदारे तत्र वै कलहो भवेत् । खबरीटस्य मासन्तु मधुना सह पेषयेत् । ऋतुकाले योनिलेपात् पुरुषो दासतामियात् । अगुरु गुग्गुलुञ्चैव नीलोत्पलसमन्वितम् । गुडेन धूपयित्वा तु राजदारे प्रियो भवेत् । श्वेतापराजितामूलं पिय रोघना युतम् । य पश्येत्तिस्तकेनैव वशी कु-नृपालये । काकजिना वचा कुछ निम्बपत्र सकुडामम् । यात्मरक्त सभावेय वशीभवति मानव । प्यारण्यस्य विडालस्य ग्रहीत्वा रुधिर शुभम् । करनतेले तझाय रुद्राने कन्चमतता पातयेत् पद्मसूत्रेण यदृश्य स्यात् तदलनात् । ॐ नम खडगवच पालये महायक्षसेनापतये खाहा । ॐ वक्र हों ह्रीं वरसयुता त्वरिता विद्या मातश्चौर स्तम्भय खाहा । सहस परिणप्या तु विद्येय चौरवारिणी । महासगन्धिकामूल शुक्र स्तम्भेत् कटौ स्थितम् । ॐ नम सर्वसत्त्वेभ्यो नम सिद्धि कुरा कुरा खाहा। सप्तामिमन्त्रित कृत्वा करवीरस्य पुष्पकम् । स्त्रीणामग्रेमामयेच्च क्षणाई सा वशा मषेत् । प्रझदण्डी वचा पत्र मधुना सह पेषयेत् । स्पङ्गलेयाच्च वनिता नान्य भर्तारमिच्छति ॥ पुत्रदण्डीशिफा वस्त्रे क्षिप्ता शुक्रस्य स्तम्भनम् । मूल जयन्त्या वनस्थ व्यवहारे जयप्रदम् । अपराजिताशिफां दद्यानीलोत्पलसमन्विवाम्। ताम्बलेन प्रदानाञ्च वशीकरणमुत्तमम् । रोचनानागपुष्पाणि विश्वयुष्यं प्रियगाव । कुशमं चन्दनश्चैव तिलकेन जगदशेत् । ॐका गौरिदेवि सौभाग्य पुत्लवश्यादि देहि मे। - ॥

·की का फट। वघा - - -- चोष ॐकी लमिा देहि सौभाग्य सर्वत्रैलोक्यमोहनम्। दुरालभा वचा कुठं कुलमच शतावरी। तिलतेलेग सयुक्त योनिलेमाद्दशो नर । निम्मकाष्ठस्य धूपेन धूपयित्वा मगं स्त्रियाः । सुभगा स्यात् सा च रुद्र । पतिर्दासो भविष्यति। माहिष नवनीत कुठच्च मधुयरिका । सौभाग्य भगलेपाच पतिर्दासो भयेत्तदा । मधुयरिश्च तैर्दद्यागोक्षीर कण्टकारिका । एतानि समभागानि मिवेदुयोन वारिणा ! चतुर्मागावशेषेण गर्मसम्भवमुत्तमम् । मासुलुङ्गस्य वोजानि क्षीरेण सप भावयेत् । तत्पीत्या लभते गम नाव कार्या विचारणा। मातुलुङ्गस्य वीजानि मूलान्येरगडफम्य च । हतेन सह सयोन्य पाययेत् पुस्तकारिणीम्। अश्वगन्धाटत दुग्ध कथितं पुत्रकारकम् । पणाशस्य तु वीगानि क्षौद्रेण सह पेषयेत् । रजखला तु पीत्वा स्यात् पुष्पगर्मविवर्जिता" इति गायडे १२ यध्याय ।* इरिवाच। "हरिताल यवक्षार पधार रक्तचन्दनम् । भाती हिगुग्लक लाक्षा पक्कतैलेन पेषयेत् ॥ हरीतकीकपायेन घट्ना दन्तान् प्रलेपयेत् । दन्ता स्युहिता एस श्वेता रुद्र । न सशय ॥ मूलक खेदममो तु रस तस्य प्रपेपयेत् । कर्णयो' पूरणात्तेन कर्णखावो विनश्यति । थर्कपत्र प्रहीत्वा तु मन्दामो तापयेच्छनः । निष्पीय पूरयेत् कर्णे कर्याप्त विनश्यति । प्रियमधुकाम्बठाधातक्युत्पलपक्तिमि । मनिष्ठालोध्रलाक्षाभि कपित्थस्य रसेन च। पचेत्तेल तथा शुष्कक्षारो हिगु महौषधम् । शतपुष्पा वचा कुष्ठ दाग शिग्र रसायनम् । सौवञ्चल यवक्षार तथा सर्जिकसैन्धवम् । मुभग्रन्थि विउ मुस्त मधयुक्त चतुर्गणम् । मातुलुङ्गरसस्तद्दत् कदल्याश्च रसोहित पक्कलैण हरेदाशु सावादींश्च न सशय । कर्णयोः कृमिना स्यात् कटुतैलस्य पूरणात् । इरिद्रा निम्वपत्राणि पिप्पल्यो मरिचानि च । विडत मद्रमुम्तश्च सप्तम विश्वमेघनम्। गोमूत्रेण च पिष्टदैव कृत्वा च वटिका हर ।। घजीणहद्वेश्चैका हय विरम्भिकापहम् । पटलं मधुना इन्ति गोमूत्रेण तथावुदम् । एषा च शहरी वर्सि सबनेपामयापहा"। इति गारडे १३ अध्यायः हरिरुवाच। "वचा मासी च विस्त्वच तगर पद्मकेशरम् । नागपुष्प प्रियगुच्च समभागानि पर्यायेत् । बनेन धूपितो मर्च कामवदिधरेन्महीम् । कर्पूर देवदारच मधुना सह योजयेत् । लिइग्लेपाच तेनैव वशीकुर्यात् स्त्रिय किल । मैथुन पुरषो गच्छेत् ग्टहीयात् खमिन्द्रियम् । वामहस्तेन वामश्च इस यम्या स्त्रिया निपेत् । पानिप्ता स्त्री वश याति नान्य पुरामिछति। ३१० श्रीष श्रीप प्योम् रक्तपासगटे चमुर्फ मे वामानय वशमानय भक्त शर्करा पीता नवनीतेन वुद्धिवत् । गुरुस्य तु पुराणस्य पलमेकन्तु मक्षयेत् । इम जमायुत मन्व तिलकेन च शबर।। प्रत्यह वर्षमेकन्तु निरन्तरमथो हर।। गोरधनासयुतेन खरतन वशीमवेत् । स्त्रीसमक्ष गच्छेच्च पुमान् बलयुतो इर।। सैन्धव कयाम्नवग्ण सौवीर मत्स्यपित्तकम् । कुछ सघूर्गित कृत्या तमाक्षिकमयुतम् । मधु सर्पि सितायुक्तं स्त्रीणां तद्भगलेमगम् । भक्षणात् खप्नवेलायां वलीपमितनाशनम् । य एमान् मैथुन गरेत् नान्या नारों गमिय्यति। यतसीमाषगोधूम घृणं कृत्वा च पिप्पलीम् । शायी वधामासी सोमराजी घ फष्णकम् । हतेन लेययेगात्रमेमिः साई विचक्षण । माघिय नवनीतच गाणीकरणमुत्तमम् । कन्दर्पसदृशो मा भवते नित्यमक्षणात् । सनालानि ध पलानि क्षीरेणान्येन पेषयेत् । ययास्तिता धवगन्धा मुघला शरमा गुडम् । गुटिका शोषिता कृत्या नारी योन्या प्रवेशयेत् । रभिरा वटिका जग्ध्या तरुणो बलवान् भवेत् दशवार प्रसूतापि गुन कन्या भविष्यति। हिड्नु सौवर्धन अगहों पीत्वा तु कथितोदकै । सर्पपाय चैव मदनस्य फलानि च। परिणामाख्यगूलच धमीर्णव नश्यति । माऔरविष्ठाधुन्नरःस्त्रोके शेन समन्वित । धातकी सोमराजीव मधुना सह पेषयेत् । चातुर्थकहरो धपो हाकिमीन्यग्नापान । दुर्जनश्च भवेत् स्थूलो नात्र कार्या विचारणा । यजुनस्य तु पुय्याणि मालातफविडङ्गाके। प्रार्करामधुसयुक्तं नवनीत वली लिहेत् । कीवरक सर्गरस सौवीर सपंपास्तथा। क्षीराशी च क्षयो परिमेवान्यरतुलां लभेत् । सर्पयूकामक्षिकाणा धूपो मशकनाशनः । कुलीरचूणे सक्षीरं पीतञ्च क्षयरोगनुत् । भूलतायाश्च चूर्णेन म्लम्मः स्यात् योनिमरणात् । महातक विउगाच यवक्षारच सैन्धवम् । तेन लेपयतो योनी मगस्तम्भश्च जायते", मन गिला शसपूर्ण तैलपक तथैव च । इति गारुडे १८० प्यध्याय ।। लोमानि पातयत्येव नात्र कार्या विचारणा। हरिएवाच । मालूरस्य रस रहा जलौका तत्र पेषयेत्। "सामनश्च त क्षौद लवण ताम्रभागने । हस्तौ तु लेपयेत्तेन मिस्तम्भनमुत्तमम् । एएमय समायुक्त चतुःशूलहर परम् । शाल्मलीरसमादाय खरमूने निधाय तम् । हरितकी वचा कुष्ठ पिम्मल्यो मरिचानि च । मागारे क्षिपेत्तेन मिस्तम्भनमुत्तमम् । विमीतकम्य वीजानि हरिताल मन शिला। वायसी-उदर सा मण्डकवसया सह । साक्षिरोगानश्येयुरभाक्षीरसमन्विता । गुटिका कारयेत्तेन ततोऽमो प्रक्षिपेशी । तत्क्षणात् पुष्पनाश स्यात् मालतीकुसुमाञ्जनात् । एवमेतत् प्रयोगेण धमिम्तम्भनमुत्तमम् । विडह सैन्धव कुछ व्योप हि मन शिला । मुण्डोतकवचायत मरीच नागर तथा । कासे श्वासे च पिकाया लिह्यात् क्षौद एतनुतम् । चर्चित्वा च इम सद्यो निझ्या ज्वलन मिहेत् । पिप्पलीनिफनाचूर्ण मधुना सेहयेनर। गोरोचनागराज चूर्णांकृत्य हत समम् । नप्यते पीनसः कास श्वासच वणवत्तरः दियाम्भसस्तु स्तम्भ स्यात् मन्त्रेणानेन वै तथा ! समूचित्रक भस्म मियलोचूर्णक हरेत् । ॐा मिस्तम्मम कुरु। ॐ नमो भगवते जन कास श्वासच हिकाच मधुमिथ टषवा ।। जम्मय स्तम्भय सस सस केक केक घर घर । नीलोत्पल शर्करा च मधुक पद्मक समम् । जलस्तम्भनमन्त्रोऽय अलं स्तम्भयते शिव ।। तण्डलोदकसमिश्र प्रशमेहक्कविक्रियाम् । म्नास्थि च गवास्थि घम्टतनिर्माल्यमेव च । मुण्ठी च शर्करा चैव तथा क्षौद्रेण सयुता । परेर्यो निखनेत् दारे पञ्चत्वमुपयाति सः! कोकिलखरएव स्यात् गुलिकामक्षमाप्रत । बझदण्डी तु पुष्पेण खाने माने वशीकरा हरिताल शहचूर्ण कदलोदलभस्ममा । यसीमधुपलेकेन पक्कमुष्णोदक पिबेत् । एतददव्येण चोहर्षी लोमशातनमुत्तमम् । विम्भिकाच इच्छूल हरत्येव महेशर।। लवण हरिताणच तण्डुल्याश्च फलानि च । लाक्षारससमायुक्त लोमशतिनमुत्तमम् । मन्त्रोऽय हरते रुद्र। सर्पदविका विषम् । सुधा घ हरितालच शासश्चैव मनाशिमा । पिप्पणी नवनीतच टवेरञ्च सैन्धवम् । सैन्धवेन सहकप छागमूत्रेण पेषयेत् । मरीचं दधि कुठश्च नस्ये पाने विष हरेत् । तत्क्षणोर्त्तनादेव लोमशातनमुत्तमम् । चिफलाककुष्ठश्च चन्दन एतसयुतम् । प्रहमामलकीपन धातक्या: कुसमामि घ। रसत्यानाच लेयाच विषनाशो भवेच्छिव ।। पिष्ट्वा तत् पयसा साज सप्ताह धारयेम्मुखे । पारावतस्य चाक्षीणि इरिताल मनाशिला। सिग्धाः श्वेताश्च दन्ताय भवन्ति विमनप्रमा"" एष योगो विष इन्ति वैनतेय इवोरगान् । इति गबिडे १५ अध्यायः ॥*: सैन्धव युषण चूर्ण दधिमध्वाव्यसयुतम् । परिवाच । दृषिकस्य विष इन्सि लेपोऽय रषमध्वज ।। "शरदयीभवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्शिवम् । अझदण्डीसिलान् काथ्य चूर्ण विकटुकं पिन् । हेमन्त शिशिरे चैव वासु दधि पस्यते। नाशयेन ! गुमानि निरोध राममेव । ।

·सह ध्रुवम् । श्रौष पीत्वा दोर क्षौद्रयुत नाशयेइङ्दस्य॒जम् ॥ घटरूषकमूलेन भग नाभिच्च लेपयेत् । सख प्रसूयते नारी मात्र कार्या विचारणा। शर्करा मधुसयुक्ता पीता तण्डु लवारिणा । रक्तातिसारशमन भवतीति रषध्वज ।' । इति गारडे १८६ प्यध्यायः ॥ * ॥ इरिरुवाच। "मरीचं पहावेरच कुटजत्वचमेव च । पानाच ग्रहणी नश्येत् शशाङ्ककृतशेखर ।। पिप्पली पिप्पलीमून मरीच तगर वचाम् । देवदाररस पाठा क्षीरेण सह पेषयेत् । बनेनैव प्रयोगेण यतीसारो विनश्यति ॥ मरीचतिलपुष्पाभ्यामननं कामलापहम् । हरीतकीसमगुडा मधुना सह योजिता । विरेचनकरी रुद्र। भवतीति न सशय । त्रिफला चित्रक चित्र तथा कटुकरोहिणी ऊरुस्तम्भहरो ह्येष उत्तमन्तु विरेचनम् । हरीतकी मटकावेर देवदारु च चन्दनम् । काययेच्छागदुग्धेन ययामार्गस्य मूलकम् । जनाथूलमूरस्तम्भ सप्तरात्रेण नाशयेत् ॥ नाटाच्च पटङ्गावरच सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ गुग्गुल गुड़तुल्यश्च गुलिकामुपयुज्य तु । वायु सायुगतश्चैव यमिमान्द्यश्च नाशयेत् । शासपुष्यों तु पुष्येण समुद्धृत्य सपत्रिकाम् । समूली छागदुग्धेन अपस्मारहरा पिबेत् । वश्वगन्धामये चैव उदकेन सम पिवेत् । रक्तपित्त विनश्येत नात्र कार्या विचारणा। हरीतकीकुछचूर्णं कृत्वा यास्यञ्च पूरयेत् । शीत पीत्वाथ पानीय सर्वच्छर्दिनिवारणम् । गुड़ची पद्मकारियं धन्याक रक्तचन्दनम् । पित्तम्भेष्मज्वरच्छर्दिदाइटष्णाप्नममिकृत् ॥ ॐ नम इति । श्रोत्रे वहा शसपुष्पों वर मन्वेण वै हरेत् । ॐ अम्भनि स्तम्भनि विमोक्ष्य सर्वव्याधीन में वष्येण ठ ठ सर्वव्याधीन् में वशेण फट । इति । पुष्पमयात जमा हस्ते दत्त्वाथ न स्पृशेत् । चातुर्थको चरो रुद्रा व्यन्ये चैव चरास्तथा । जम्बूफल हरिदा च सर्पस्यैव च कञ्चकम् । खर्वज्वराणा धूपोऽय हर। चातुर्थकस्य च ॥ फरवीर भङ्गपत्र लवण कुष्ठ कर्कटम् । चतुर्गुणेन मूत्रेण पचेत्तेल हरेच तत् । मामा विचर्घिकां कुछमभ्यमाद्धि प्रणामि वै पिप्पलीमधुपानाच्च तथा मधुरभोजनात् । सीधा विनश्यते रद्र । तथा भूरणसेवनात् । पिप्पलीच परिझाष गोमूत्रेण समन्विताम् । पक्षिपेच्च गुदद्दारे यासि विनिवारयेत् । भजादुग्यमाईकच पीतं शीशाप भवेत् । सैन्धवष विडङ्गानि सोमराजी तु सर्वया । रजनी रेविषाञ्चव गोमूत्रेण ध पेषयेत् । फुटनाशव तत्क्षेपानिम्बमपादनात्तथा", इति गारडे ९८७ अध्याय परिवाच। श्रीष "रजनीकदलीक्षारलेप सिमाविनाशन । कुष्ठस्य भागमेकन्तु पथ्यामागदय तथा ! उषणोदकेन सपीत्वा कटिशूलविनाशनम् । प्यमया नवनीतश्च शर्करा पिप्पलीयुतम् ॥ पानादर्शहरं स्थाच नात्र कार्या विचारणा । घटरूपकपत्रेण हत मद्दमिना पचेत् ॥ चूर्णं कृत्वा तु लेपोऽय प्यरोगहर पर' । गुग्गुलु त्रिफलायुक्त पीत्वा नश्येत् भगन्दरम् । पजाजी घटङ्गवेरञ्च दधिमण्ड़े न पाययेत् । लवणेन तु सयुक्त मूप्रकृविनाशनम् । यवक्षार शकरा च मूत्रकृमविनाशनम् ॥ चितामि खञ्जरीटस्य विष्ठा फेनो यस्य च । शोभाजन चासनेत्र नर रतैस्तु धूपितः । व्यदृश्यस्त्रिदशे सब्बै कि पुनर्मानवे शिव ।। तिलतलं यवान्दग्ध्वा मसि कृत्वा तु लेपयेत् । तेनैव तेलेन यमिदग्ध सुखी भवेत् ॥ लजालु पारमुखा च लेय सान्यो हरामिहा। पञ्चाङ्ग कनक ग्टह्य लक्ष्णचूर्णन्तु कारयेत् ॥ दुग्ध धूप तत्र टत्वा तत्क्षणात् पतते ॐ नमो भगवते हिन्द हिन्द न्वरस्य शिर' प्रज्वलितपरशुपाणिपुरुषाय फट । करे बद्धा तु नि गइया मूल ज्वरहर ततः । मूलच श्वेतगुमाया कृत्वा तत् सप्तखण्डकम् ॥ हस्ते बद्ध नाशयेच्च धास्येव न संशय । विष्णुकान्ताजमूत्रेण चौरव्याघ्रादिरक्षणम् । ब्रह्मदण्ड्यास्तु मूलेन सर्वकम्माणि कारयेत् ॥ त्रिफलायास्त चूर्णन्तु सान्य कुष्ठ विनाशयेत् ॥ याज्य पुनर्णवाविल्दै पिप्पलौभिश्च साधितम् । हरेत् हिक्कावासकास पीत स्त्रीणाञ्च गर्भवत् । भक्षयेवमादीनि पयसाज्येन पाचितम् । तशर्करया युक्त शुक्र स्यादक्षय तत । विड मधक पाठा मासी सर्जरसन्तथा । हरिद्रा विफलाञ्चैव अपामार्ग मन शिलाम् । उडम्बर धातकीपुष्प तिलतैलेन पेषयेत् । योनि जिगच मक्षेत स्त्रीपुसो स्यात् प्रिय मिथ । पुनर्णवाम्टता दूर्वा कनक चेन्द्रवारणी । वीजेनैषा जातिकाया रसेन रसमर्दनम् । कृत्वा धमेच्च मूषायां रसमारणमीरितम् । मध्यान्यसहित दुग्ध बलीपलितनाशनम् । मध्वाज्य गुड़तामश्च करेणामाक्षिक रसम। धमनाच्च भवेद्रौप्य सवर्णकरणं ट्रण । पीत धुन्तूरपुष्यच सीसकस्य पल मतम् । पाठा लागलशाखा च मूलमावर्त्तनाद्भवेत् । तैलं धुस्तूररक्षस्य तेन दीप प्रदापयेत् । समाधावपवियन्तु गगनस्थो न पश्यति । राधौ च सार्षप तेल कर्ण खद्योतसम्भवम् । सद्दीप प्रज्वलेत् सम्यक् व्यमिवानाकलापवत् । कुमरस्य मदातस्य वय ने शिवालयेत् । संग्राम जयते सोऽपि महाशूरच जायते । दन्त दुण्डुमसर्पस्य मुखे सारा वैक्षिपेत् । सिष्ठते जलमध्ये तु निर्विकल्प स्थले यथा । कुम्भीरनेत्रदष्ट्राणि सास्थीनि रधिर तथा। औष वशातलसमायुक्तमेकत्र तनियोजयेत् ॥ यात्मान मक्षयेत्तेन जले तिछेदिनत्रयम् । कुम्भीरकस्य नेत्राणि हृदयं कच्छपस्य च । मूषकस्य वशास्थीनि शिशुमारवशा तथा । एतान्येकत्र संस्थानि जले तिछेत् यथा ग्टहे । लोहचूर्ण तक्रपीतं पाण्डुरोगहर भवेत् । तण्डुलोयकगोक्षुरमूलं पीत पयोऽन्वितम् । कामलादिहरं प्रोक्त मुखरोगहर तथा । जातीमूल तक्रपीत कोलिमूमन्तु जीर्णकृत् । सतक्रकाशमूल वा वाकुचीमूलमेव वा । कालिकेन च वाकुच्या मूलं वै दन्तरोगनुत् ।। अथेन्द्रवारणीमूलं वारिपीत विधादिहत् । मला चातिबला यमी शर्करा मधुसंयता । बन्यागभकर पीत नाव कार्या विचारणा श्वेतापराजितामूल पिप्पलीशुण्ठिसयुतम् । परिपियं शिरोले पात् शिर शूलविनाशनम् । शिरोरोगहर लेपात् गुनामूल सकालिकम् । निर्गुण्डिकाशिफां पीत्वा गण्डमालाविनाशनम् । केतकीपत्र क्षार गुड़ेन सह भक्षयेत् । तक्रेण शरघुझा वा पीत्वा प्लीहा विनाशयेत् । मातुलुङ्गस्य निर्यास गुड़ान्येन समन्वितम् । वातपित्तजशूलानि इन्ति वै पानयोगतः । मुण्ठी सौवर्चल हिड पीत्वा हृदयरोगनुत्" । इति गारडे १८८ यध्याय ॥ * ॥ हरिवाच । ॐ ग गणपतये साहेति । "व्यय गणपतेर्मन्त्रो धनविद्याप्रदायक। इममयसहसच जया बहा शिखान्तत । व्यवहारे जय स्याञ्च शत जाण्यानृणा प्रिय । तिलानान्तु ताताना कृष्णाना रुद्र । होमयेत् । घटोत्तरसहसन्तु राना वश्यस्त्रिभिर्दिन । घरम्याञ्च चतुर्दश्यामुपोष्याभ्यर्च्य वितराट् । तिलाक्षताना जुडयादछोत्तरसहसकम् । अपराजित स्यायुद्धे च यथ घेदुद्यमे शिव !! जया 'चायसहसन्तु ततवारशतेन छ । शिखा बद्ध्वा राजकुले व्यवहारे जयो भवेत् । हीकारं सविसर्गच्च प्राव सूर्यंतसद्युतिम् । स्त्रीणा ललाटे विन्यस्य वश्यता नयते ध्रुवम् ॥ तथैव नासामुरसि ध्यातश्चैवोपकारकृत् । सुसमाहितचित्तेन न्यस्तन्तु प्रमदालये । सकामा कामिनी कुर्यात् स्खलन्मदजलाकुलाम् । यस्त जुयादयुत शुचि प्रयतमानस । दृषिमात्र सदा तस्य वशमायान्ति योषितः। मन शिला पत्रकच सगोरोपनकुमम् । एमि कृते च तिलके सदा स्त्री वशतामियात् । सहदेवो भङ्गाराज सितापराजिता वचा। तेनैव तिलक कृत्वा त्रैलोक्यं वशता नयेत् । गोरोचना मीनपित्तमाभ्याश्च कृतवत्तिकाम् । य पुमास्तिलक कुर्याद्दामइसकनिष्ठया । स करोति वश सर्व बैलोक्यं नात्र संशयः । गोरोधमा महादेव! ऋतुशोगितमाविता । सतो या छवतिणका सा नारी यं मिरीक्षवे। . * A ·॥ । १ औष तञ्च शन। वश कु-नान कार्या विचारणा । नागेश्वरच शैलेय वपत्रञ्च हरीतकी । चन्दन कुष्ठसूक्ष्मेना रक्तशालिसमन्विता । रतैयो वशकर मरवाण श्वेश्वर ।। रतिकाले महादेव । पार्वतीप्रिय! शबर।। निजशुक्र माहीत्वा तु वामइस्तेन य पुमान् । कामिनीचरण वाम लिम्पेत् स स्यात् स्त्रियाः प्रियः। सैन्धवञ्च महादेव । पारावतमल मधु । रभिर्जिप्तन्तु लिहु वै कामिनीवशकद्भवेत् । पुष्पाणि पश्चरक्तानि ग्रहीत्वा यानि कानि च। तण्डलच प्रियाच पेषयेदेकयोगव । बनेन लिप्तलिङ्गास्य कामिनीवशतामियात् ॥ इयनाला च मनिष्ठा मालतीकुसमानि च । श्वेतसर्षमाण्यतैश्च लिमलिङ्ग स्त्रिया प्रिय । मूलन्तु काकजवाया दुग्धपीतन्तु शोषनुत् । वश्वगन्धानागवलागुडमासनिधेविणाम् । रूप भवेत् यथा तद्दनवयौवनचारिणाम् ॥ लोहचूर्णसमायुक्त त्रिफलाचूर्ण मेव वा । मधुना खादित सद! परिणामाख्यशूलनुत् । क्वधितोदकपानन्तु शम्बूकाक्षारक तथा । म्गटन हमिदग्ध गव्यान्येन समन्वितम् । पोत इत्पृष्ठशृणाना भवेन्नाशकर शिव ।। हिड सौवर्चल रुद्र। रघध्वज । महौषधम् । रमिस्त क्वथित वारि पीत वै सर्वशूलनुत् ॥ अपामार्गस्य वै मूल सामुद्रलवणान्वितम् । प्याखादितमभीर्णस्य शूलस्य स्यादिमकम् ॥ वटरोहागुरो रुद्र । तण्डलोदकर्षित । पीत' सतकोऽतीसार क्षय नयति पावर!" घकोठमूल काई पिए तगडुलवारिणा । सातिसारग्रहणी पीत हरति भूतप।। मरीचशुण्ठिकुटजत्वाचूर्णन्तु गुडान्वितम् । क्रमातद्विगुण पीत ग्रहणीव्याधिनाशनम् । श्वेनापराजितामूल हरिद्रासिक्यतण्डुलम् । अपामार्गत्रिकटुकमेषान्तु वटिका शिव ! । विसूचिकामहान्याधि हरत्येव न सशय ॥ त्रिफला त्रिकटुश्चव शिलाजतु हरीतकी । एकैकमेघा चूर्णन्तु मधुना च विमिश्रितम् । पीत सर्वप्रमेहन्तु क्षय नयति शङ्कर।। ध्यक्षीर प्रस्थमेक तिलतल तथैव च । मन शिक्षा मरीचाना सिन्दूरस्य पल पलम् । चूर्ण कृत्वा तामपाने त्वात शोषयेत्तत । पीत सुधीगत दुग्ध सैन्धव शूलनुषेत् । धिकटुत्रिफलायुक्त पलाशायकसैन्धवम् । मन शिला निम्बपत्र जातीयष्यमनापय । वन्मून शहनाभिश्च चन्दन घर्षयेत्तत । रमिच वटिका कृत्वा यक्षिणी चाल येत्तता नश्यते पटत काच पुष्पञ्च विमिरादिकम् । विमीतकस्य वै चूर्ण समधु श्वासनाशनम् । पिप्पलीत्रिफलाचूर्ण मधुसैन्धवसयुतम् । सर्वरोगज्वरवासशोषपीनसहद्भवेत् । देवदारोच वै पूर्ण यजामूण भावयेत् । एकविशति वै वारमक्षिणी वेन चानयेत् । ३१२ श्रीष रायन्यता पटलता नश्येदिति विनिमय । पिप्पली केतक रुद्र । दरिदामलक वचा। साक्षिरोगा नग्येय सक्षीरादननात्तत । काकजशियमूले मुखेन विद्यते शिव!। चबित्या दन्तरोगाणां विनाशो हि भवेडर"!" इति गायडे १६८ यध्याय ॥ हरियवाच । "पीत सारं गुडूच्याच मधुना घ प्रमेहनुत् । पीत गोहालियामूल तिलदध्यान्यसयुतम् । निराद्धमूत्र क्वथित प्रवर्त्तयति शहर!। तथा हिक्का हरेत् पीता सौवर्चतयुता मुरा । गोरक्षकर्कटीमूल पिएं, वास्योदकेन च । पीत दिनत्र येणेव नाशयेत् दन्तशर्कराम् । पिर वै मालतीमूल ग्रीष्मकाचे समाहवम् । साधित छागदुग्धेन पीत शक्करयान्वितम् । हरेन्मूत्रनिरोधञ्च इरेदै पाण्डुशर्कराम् । विजयम्याच वै मूल पिष्ट तण्डुनवारिणा । गण्डमाला इरेक्षेपात् कुरुगइगलगण्डकम् । रसायनहरीतक्याचूर्ण तेनैव गुण्डमात् । नश्येदै पुरुषव्याधि नात्र कार्या विचारणा ॥ करवीरमूलले पात् नेपात् पूगफलस्य च | पुव्याधिनश्यते रुद्र । योगमन्य वदाम्यहम् । दन्तीमूल हरिद्रा च चित्रक तस्य जेपनात् । मगन्दरविनाश स्यादन्ययोग वदाम्यहम् । जसोकाजग्घर तन्तु भगन्दरममापते। ॥ त्रिफलाजसएएच मार्जारास्थिविलेपितम् । ततो न प्रसवेत् रुद्र । नात्र कार्या विचारणा । हरिद्रा त्वेकवारन्तु नहीक्षीरेण माविता । झटित्यर्शी निपतति तोपात् उपमध्वा ! ॥ घोषाफल सैन्धवञ्च तल्लिता पतेत्तथा । गव्याव्य साधित पीत पनाशक्षारवारिणा । त्रिगुणेन त्रिकटुकासि क्षययेच्छिव ।। वित्वस्य च फल दग्ध रक्तासो विनाशनम् । जग्ध्वा कृष्णतिलान्येव नवनीतयुतानि च । यवक्षार शुण्ठिचूर्ण युक्त तुल्यतान्वितम् । लीमनि करोत्येष प्रत्युपे घमध्वः ।। शुण्ठया च कथित वारि पीतचाग्नि करोति वै । हरीतकी सैन्धवञ्च चित्रक रुद्र पिप्पली । चूर्णमुष्णोदकेनैषा पीतञ्चातिक्षुधाकरम् ॥ सान्य शूकरभास वै पीत चातिक्षुधाकरम्" । इति गारडे १६० स्पध्याय । *। इरिगवाच । "इस्तिकर्णस्य वे मूल सहीत्वा चूर्णयेडर।। सर्वरोगविनिर्मुक्त चूर्ण पलशत शिव । । सक्षीर भक्षित कुर्यात् सप्ताहेन दृषध्वज ।। मर श्रुतिधर शूर मगेन्द्रगतिविक्रमम् । पद्मगौरप्रतीकाश युक्त दशशतायुधा । घोउशाब्दाकृति रुद्र। सतत दुग्धभोजनम् । मधुसर्पि समायुक्त अग्धमायस्कर मवेत् । तन्नग्ध मधुना साई दशवर्षसहस्रिणम् । कुर्यानर श्रुतिधर प्रमदानमवल्लभम् । दधा नित्य मक्षितन्तु वषदेहकरं शिव ।। औष कृष्णकेशसमायुक्त नर वर्षसहस्रिणम् । तच कालिकसयुक्त नर कुर्याच भक्षितम् । शतर्ष दिव्यदेह वलीपलितवर्जितम् । जग्ष त्रिफलया युक्त चक्षुमन्त करोति वै । व्यन्धः पश्येत्तु चूर्णस्य साव्यस्यैव तु भक्षणात् महिषक्षीरसयक्त तल्लेप कृष्णकेशछन् । खल्लीटस्य च केशा भवन्ति वृषमध्वत्र ।। तैलयुक्तेन चूर्णेन बक्षीपलितवर्जितम् । तदुदर्तनमात्रेण सर्वरोगै प्रमुप्यते । सच्छागक्षीरचूर्णेन दृष्टि परमासतोऽसनात् । पलाशस्य तु वीगानि श्रावणे वितुषाणि च । ग्टहीत्वा नवनीतेन तेषा चूर्णन्तु मक्षयेत् । कर्षाईमेव कुल्माष नत्वा कुल्माष नत्वा नित्य हरि प्रमुम् । यरि पुराणधान्य स्यादम्बुवप्नं राषध्वज ।। जीवेद्दर्षसहस्राणि वलीपलितवर्जितः । मगराजस्य वै चूर्ण पुष्य तु समाइतम् । विडालपदमाघन्तु ससौवीरच भक्षयेत् । मासमाचप्रयोगेण वलीपलितवर्जित । मतानि पञ्च जीवेच नवनागवलो भवेत् । भवेत् श्रुतिधरो गह। पुष्यः चैव भक्षयेत्” । इति गायडे १९१ अध्याय ॥ * ॥ शरिरुवाच । "निर्मण स्यात् पूयहीन प्रहारो हतपूरित । थपामार्गस्य वै मूल हस्ताभ्याश्च विमईयेत् । तद्रसेन प्रहारस्य रक्तसावो न पूरणात् । रद्र । जापालिकामूल हिज्जलस्य तथैव च । तेन द्रमुख लिप्त शल्यो निःसरति व्रणात् । चिरकालप्रवियोऽपि सेन मार्गे प्रसर ।। दध्ना माहिषेण युक्त जग्ध कोद्रवभक्तकम् । कहुमूलस्य वै चूर्ण दत्त नाडीव्रणापहम् । प्रदायरिफल पिए वारिणा तेन लेयत । तेन ए रक्तदोषः प्रणश्यति न संशय । यवमम विडाच गन्धपाषाणमेव च । मुहिरेषाञ्चैव चूर्ण भावित रधिरेण वै । ककलाशस्य तल्लिप्तं यर्बुद विद्रवेच्छिव ! ॥ शोभाजनस्य वीजानि पतसीमसिना सह । गोरखन्तु प्रपिष्ट्वान्यत् अस्थिक नाशयेद्धि वै। श्वेतापराजितामूल पिए तण्डुलवारिणा । तेन नस्यप्रदानात् स्यादभुतरन्दस्य विद्रव । गस्त्यपुष्यनस्यो वै समरीचश्च भूतहत् ॥ मुजङ्गवमं वै हिहु निम्बपत्राणि वै यवा । गौरसर्पप रभिः स्याल्लेमो भूतहरः कृतः । गोरोचना मरीचानि पिप्पली सैन्धवं मधु । प्रश्नन क्षतमेभि स्यात् यहभूतहर शिव!। गुग्गुलूलक च्छाभ्यां धूमो ग्रह कृतः । चातुर्थिकञ्चरैर्मुक्त कृष्णवस्त्रावगुण्ठित"। इति गारडे १४२ बध्याय .* इरिवाच । "श्वेवापराजितापुष्परसेनाक्ष्णोच्च पुरणे । पटश नाशमायाति क्षेतदुत्तममौषधम् । मूल गोक्षुरकस्यैष चर्चिला नीललोहित!। दन्तकीटव्यथां नश्येदधासरविमईन।। ।

·चौष मारी पुष्पदिने पीत्वा गोक्षीरेणोपवासत । श्रेतार्कस्य तु वै मूलं तस्यास्तद्गुल्मशूलनुत् ॥ श्रेतार्क मूलं विधिना ग्रहीत पूर्वसस्थितम् । ऋतमुद्रा ध ललना कटौ बट्वा नरोऽथ वा। भारी पुत्वं हि लभते सरते रषभध्वज।। हलबद्ध पलाशस्य अपामार्गस्य वा हर।। मूलं सर्वन्चरहर भूतप्रेतादिनुद्भवेत् ॥ पीत रश्चिकमूलन्तु पर्युषितमलेन वै । साई विनाशयेद्दाहज्वरच परमेश्वर ।। शिखायाश्चैव तद्बई भवेदेकाहिकादिनुत् । एतत् सकानिक पीत रत्ताकुष्ठज्वरादिनुत् । पास्योदकेन पीत तदृहविषहर भवेत् ॥ यस्य लव्जालुकामूलं दीयते बहतसा । साइं स वै वा याति पुमान् स्त्री वा न सशय ॥ पिट्या गव्यतेनैव पाठामूल पिवेत्तु य । गरं विषं तस्य नश्येन्नात्र कार्या विचारणा । वास्योदकयुत मूल शिरीषस्य यथा तथा । रक्तधिधकमूलस्य शमन भरणाद्धर ।। कर्णयोः कामलाव्याधिविनाश स्यान्न सशय । श्वेतकोकिलाक्षमूले छागीक्षीरेण सयुतम् । त्रिसप्ताहेन वै पीतं क्षयरोग क्षय नयेत् । नारिकेलस्य वै पुष्प छागीक्षीरेण सयुतम् । विवेच विविधस्तस्य रक्तवातो विनश्यति । कुर्यात् सुदर्शनामूल धादित्ये तु समाहतम्। कण्ठबद्ध याहिकादिग्रहभूतविनाशनम् । पुष्ये धवलगुमाया सहीतं मूलमुत्तमम् । मुखे तु निहित रुम । हरेत् गरयिष बड हस्ते बद्ध काण्ड नुच कण्ठबद्ध ग्रहादिनुत्" । इति गारड़े १६३ अध्याय ॥ * ॥ इरिगवाच । "अपराजिताया मूमनाच गोमूत्रेण समन्वितम् । पीतचापि हरत्येव गण्डमाला न सश्य । सधेन्द्रवारणीमूल विधिना पीतमीश्वर ।। मिङ्गिन्धरण्यक रह । शूकशिम्बीसमन्वितम् । शीवोदकच तन्नस्यो वाडग्रोवाव्यथा हरेत् । माहिय नवमीतच ष्यश्वगन्धा च पिप्पली। वघा कुष्ठ त्वयं लेपो लिङ्गश्रोत्रस्तनईिकृत् । कुष्ठनागवला चूर्ण नवनीतसमन्वितम् । तल्लेपो युवतीनाच कुर्यान्मनोहरं स्तनम् । विटपेन्द्रवारणीमूल यस्य नामा सुदूरत । निक्षिप्य समुत्पाद्य तस्य लीहा विनश्यति ॥ पुनर्णवायाः शुलाया मूल तण्डुलवारिणा । पीतं विद्रधि नश्येच नात्र कार्या विचारणा । कदली यवक्षारन्तु पानीयेन प्रसाधितम् । सदावादनानश्यन्ति उदरख्याधयोऽखिला । वदरीकारवीमूल गुडाज्येन समन्वितम् । पमिना साधित अग्ध्वा कमीन् सर्वान् हरे शिव।। नित्य निम्बदनानाच चूर्णमामलकस्य च । प्रत्यूषे मक्षयेश्चैव तस्य कुष्ठ विनश्यति । रीतकी विडाच हरिद्रा सितसर्षयाः। सोमराजस्य बीजानि करनस्य च सैन्धवम् । गोमूत्रपिधान्येवानि कुष्ठरोगहराणि च । ३१३ श्रौष एकच त्रिफ्लाभागस्तथा भागवयं शिव ।। सोमराजस्य वीजाना जग्ध पथ्या च ददुनुत् । यम्बुतक सगोमूत्र कथितं लवणान्वितम् । कास्य; वर लेपात् कुष्ठदद्रुविनाशनम् । हरिदा हरितालच दूर्वागोमूत्रसैन्धवम् । घय लेपो इन्ति छ पामान वै गरं तथा ॥ सोमराजम्य वीजानि भवनीतयुतानि च । मधुमाखादितानि स्य शुमकुष्ठहराणि वै। तक्रानुपामतो रद । नात्र कार्या विचारणा । सितापराजितामूल वर्तितं वास्यवारिणा। तम्लेपो रद्र । मासेन भुतकुष्ठविनाशन ॥ माहिष नवनीतञ्च सिन्दूरच मरीचकम् । मामा विलेपिता नश्येहनामि उषध्वज । । विशुष्क गम्भारिमूल पकक्षीरेण सयुतम् । भक्षितं शुजपित्तस्य विनाशकरमीश्वर ।। मूलकस्य च वीजानि ध्यपमार्गरसेन वै। मियानि तेन ले पेन सिक्तिका रुद्र । नश्यति । कदलीक्षारसंयुक्ता हरिदा सिलिकापहा । रम्भापामार्गयो क्षार एकन्तैलविमिश्रित । तदभ्यशान्महादेव । सद्य सिध्न विनश्यति । कुमाण्डनालक्षारस्तु सगोमूत्रश्च तत्त्वच ॥ जनपिटा हरिद्वा च सिद्धा मन्दानलेन हि। माहिषण पुरीषेण वेशिता रघमध्वज । प्यस्या उदर्तन कुर्य्यादङ्गगौरत्वमीश्वर ।। तिलसर्षपसयुक्त हरिद्रादयकुष्ठकम् । तेनोहर्तितदेह स्यादुज्ज्वः सुरभि पुमान् । मनोहरश्चानुदिन टूर्खाणा काकजवया । वर्जुनस्य तु पुष्याणि जम्बुपघयतानि च । सलोध्राणि च तम्लेपो देशदुर्गन्धला हरेत् ॥ मन्दोपालोध्रनीर वै चूर्णन्तु कनकस्य च । सेनोर्तितदेहस्य हरेग्रीष्मप्रसारिकाम् । त्वग्दोषश्चैव देवेन्द्र । धम्मदोषश्च नश्यति । काकनवोदर्तनश्च व्यहारागकरं भवेत् । यठीमधु शर्करा च वासकस्य रसो मधु ! एतत् पीत रक्तपित्तकामलापागरोगनुत् । रक्तपित्त हरेत् पीतो वासकस्य रसो मधु । सापकाले तोयपानात् पीनस प्रहित हरेत् ॥ विभीतकस्य वै चूर्ण पिप्पलीसैन्धवस्य च । पीत सकाश्निक इन्ति खरभेद महेश्वर 12 चूर्णमामस्तकस्यैव पोतं शूलहर परम् ॥ मम शिला वनामूल काकपर्णञ्च गुग्गुलुम् । जातीपत्र कोनिपत्र तथा चैव मन शिला । रभिश्चैव कृता वििवंदरानो महेश्वर ।। धूमपान काशहर नात्र कार्या विचारणा ॥ त्रिफलापिप्पलीचूर्ण भक्षित मधुना युतम् । भोजनादौ हि समध पिणसा त्वरित हरेत् । वित्वमूलञ्च समधु गुडूचीकथित जलम् । पीत हरेच विविध छर्दि वै नाथ सशय । पीता दूर्वा छर्दिनुत् स्यात् पिया तण्डुलवारिणा"! इति गारडे १६ अध्याय ॥ * ॥ हरिरुवाच। "पुमर्णवाया मूनच श्वेतं पुष्ये समाहृतम् । श्रोष वारिपीतं तस्य पार्श्वे भवनेषु न पन्नगा ॥ ताक्ष मूर्ति वहेद्यो वै मलूकदन्तनिर्मिताम् । स पन्नगर्न दश्येत यावज्जीव उषध्वज 11 पिबद्दराडमूलं य पुष्यर्वे रद्र । वारिणा । तस्मिन्नपास्तदाना नागा स्युर्नात्र संशय । पुष्ये लज्जालुकामूले हस्तबद्धे तु पनगान् । ग्रहोयाक्षेपतो वापि नात्र कार्या विचारणा पुष्ये श्वेतार्क मूलञ्च पीत पीतेन वारिणा । नश्येत दन्तकविध करवीरादि विषम् । महाकालस्य वै मूल पियः तत् काचिकेन वै वोत्रमण्डलिकानाञ्च तल्लेयो हरते विषम् । तण्डुलीयकमूलञ्च पिए तण्डुलवारिणा | छतेन सह पीतन्तु हरेत् सर्प विषाणि च ॥ नीलो लज्जालुकामूल पिस तण्डुलवारिणा । पीत्वा दद्दएकविष नयेदेकेन चोभयो । कुष्माण्इकफारस सगुड सहाकर । पीत' सदुग्धो मोहन्तु तद्दष्टस्य विषस्य वै । तथा कादवभूतस्य मोहस्य हर एव च। यशीमधुसमायुक्ता पीता च सितशर्करा ॥ सदुग्धा च त्रिरात्रेण मूघाविषहरा भवेत् ॥ चुम्बुकत्रयपानाच वारिण शीतलस्य वै । ताम्बूलनग्धरोमाश्च मुखलाला विनश्यति ॥ हतं सार्कर पीत्वा मद्यपानमदो न वै । छष्णावोठस्य मूनेन पीतमुत्क्कथित जलम् । तती नश्येदारुविष पिरात्रेण महेश्वर ।। उद्या गव्यत पीत सैन्धवेन समन्वितम् । नाशयेत्तन्महादेव । घेदना वृश्चिकोझ्वाम् । कुसम्भ कुङ्कामञ्चैव हरितालं मन शिला । करश्नपिशितञ्चैव यकीटञ्च शाल्मली। विष नणा विनश्येत रतेषा भक्षणाच्छिव ! । दीपतलप्रदानाच दरी वश्चिकने शिव ।। खज्ररकविष नश्येत्तदा वै नात्र संशय । दास्थान दक्षिकस्य रम । गुग्गुलुधूपितम् । विध नश्येत्ततो रुद्र । नात्र कार्या विचारणा अकोठपप्रधूपेन नश्येन्मूषिक विषम् । नागेश्वरमरीचानि शुण्ठी तगरपादिका । नश्येन्मधमक्षिकाया रतेषा लेपतो विषम् । शतपुष्पा सैन्धवञ्च साज्य वा तेन लेपत। शिरीषस्य च वीमं वै सितक्षीरेण धर्षितम् ॥ तल्लेपेन महादेव । नश्येदुन्दुज विषम् । ध्वलितामिना विसेकी तथा दईरज विषम् । धुस्तूरकरसोन्मिश्र क्षीराज्यगडपानत । शूमा विध विनश्येत पाशातशेखर ।। वटनिम्बशमीनाञ्च वल्कले कथितं जलम् । तत्सेकानखदन्ताना नश्येद्द विषवेदनाम् ॥ देवदारु हरिद्रा च गैरिकस्य च लेपनात् । नागेश्वर हरिद्रे हे मनिष्ठा देवदारकम् । एमिर्लेपादिनश्येत लूताविषमुमापते” ! ॥ इति गागडे १८५ अध्याय. * ॥ इरिवाच । “एक पुनर्णवामूल अपामार्गस्य वा शिव !! सरस योनिविक्षिप्त वराङ्गस्य व्यथा हरेत् । 1 40 ·-- श्रोष प्रसूतिवेदमाञ्चैव तरणीना व्यथां हरेत् । भूमिकुष्माण्डमूल वै शालितण्डुलवारिणा | सप्ताह दुग्धपीत स्यात् स्त्रीणा वहुपयस्करम् ॥ रुदेन्द्रवारणीमूललेपात् स्त्रीस्तनवेदना। नश्येत् हतविपक्का च कार्यावश्यं तु पालिका । मक्षिता सा महेशान । योनिशूल विनाशयेत् । प्रलेपिता कारवेल्लमूलेनैव विनिर्गता । योनि प्रवेशमायाति नात्र कार्या विचारणा। नीलीपटोलमूलानि साज्यानि तिलवारिणा । पिठान्येषा प्रलेपो वै ज्वालागईमरोगनुत् । पाठामूल रुद्र। पीत पिठ तण्डुलवारिया । पापरोगहरं स्याच कुष्ठपानन्तथैव च ॥ वास्योदकञ्च समधु पीतमन्तर्गतस्य वै । पापरोगस्य सन्तापनितिं कुरुते शिव ।। कदलीमेकुच पीत पिष्ट्वा तालवारिणा । स्त्रीणाच्चैव महादेव । रक्तसाव हि वारयेत् । छततुल्या गह । साक्षा पीता क्षीरेण वै सह। प्रदर हरते रोग नात्र कार्या विचारणा । विजयष्ठीविकटुक चूर्ण पीत हरेच्छिव ।। तिलक्वाथेन सयुक्त रक्तगुल्म स्त्रिया हर । । कुसमस्य निवडच तरुणीना महेश्वर ।। रतोत्पलस्य वै कन्द शर्करातिलसयुतम् ।। पीत सशर्कर स्त्रीणा धारयेत् गर्भपातनम् । रक्तसावम्य नाश' स्यात् शीतोदकनिषेवनात् । पीतन्तु कामिक रुद्र । क्वधित शरपुखया । हिनुसैन्धवसयुक्त शीघ्र स्त्रीणा प्रसूतिकृत् । मातुलुङ्गस्य वै मूल कटिबद्ध प्रसूतिकृत् । स्वपामार्गस्य वै मूल योगिस्थश्च प्रसूतिकृत् ॥ खपामार्गस्य वै मूले गर्भवत्यास्त नामत । उत्पाद्यमाने सकले पुत्र स्यादन्यथा सुता। घपामार्गस्य वै मूले नारीणा शिरसि स्थिते । गर्भशूल विनश्येत नात्र कार्या विचारणा । कर्पूरमदनफलमधुकै पूरितः शिव ।। योनिः शुभा स्यादुद्धाया युवत्या कि पुनहर! ॥ यस्य वामस्य तिलक चतो गोरोचनाख्यया । शर्कराकुष्ठपानश्च दप्त स स्याञ्च निर्भय ॥ विषभूतग्रहादिभ्यो व्याधिभ्यो बालक शिव ।। शासनाभिवघाकुष्ठलोहानां धारण सदा । वालानामुपसर्गेभ्यो रुद्र। रक्षाकर भवेत् । पलाशचूर्ण समधु गव्याज्यामलकान्वितम् । सविडङ्गा पीतमात्र नर कुर्यान्महामतिम् । मास केन महादेव । परामरणवर्जितम् । पलाशवीज सहत तिलमध्वन्चित समम् । सप्ताह मक्षित रुद्र । जरा नयति संक्षयम् । रद्रामलकचूर्ण वै मधुतेलतान्वितम् । जग्ध्वा मास युवा स्थाच नरो वागीश्वरो भवेत् । शिवामलकचूर्णं वै मधुना उदकेन वा ।, वनानि कुर्यानासाया' प्रत्यूषे भक्षित शिव ।। कुठचूर्ण सामधु प्रात ग्ध्वा भवेदर । साक्षात् सरमिदेहो वै जीवेर्षसहसकम् । मापस्य विदलान्येव वितुषाणि महेश्वर ।। तभावितशुस्काणि पयसा साधितानि । ३१४ औष शर्कराज्यपयोमिश्च मक्षयित्वा च कामयेत् । स्त्रीण शत महादेव । तत्क्षणामात्र सायः। रसश्रण्डतैलेन गन्धकेन शुभो भवेत् । विफलोदकसहठो बलकृशक्षणाद्भवेत् । दुग्ध वितुषमार्षश्च शिम्बीवीजेच साधितम् । प्यपामार्गस्य तैलेन पीत स्त्रीशतकामकृत्" । इति गारडे १९६ अध्याय :*. हरिगवाच । "या गौरि खक वत्स तस्या देय स्वकं पय । लवणेन समायुक्त तस्या वत्स प्रियो भवेत् । शुनोऽस्थि कण्ठबद्ध हि महिषीणा गवान्तथा । कृमिजाल पातयति सकष नात्र संशय । गोजगालामिपात स्यात् गुमामूलस्य भक्षणात् ।। वरुणपालस्य रस करेण मथित शिव ।। चतुष्पादहिपदयो कृमिजाल निपातयेत् । प्रणव शमयेदुद्र । यवाना पुरणात्तथा । गजमूत्रस्य वे पान गोमहिघुपसर्गनुत् । समसूरं शालिवीम पीत तक्रेण धर्षितम् । क्षीर गोमहिषस्यैव गो पुसश्च हित भवेत् । पनञ्च शरबहाया दत्त सलवण शिव।। वारिस्फोट इयानाच वेशराणां विनाशयेत् । अवाश्च सुन्दरछाया मवन्ति च न संशयः॥ ग्रहकुमारीपत्रं वै दत्त सलवगा हर।। तुरङ्गमवेशराणा कण्डनुत् स्याद्दशाहत"। इति गारुडे १६७ यध्याय ।*॥ हरिरुवाच । "चित्रकस्याएमागानि शूरणस्य च घोड़श शुण्याश्चत्वारि भागानि मरीचाना हय तथा ॥ पिप्पली पिप्पलीमूल विडङ्गाना चतुथ्यम्। यो मुघलीमागाश्च त्रिफलायाश्चतुथ्यम् ॥ दिगुणेन गुडेनैषा मोदकानि हि कारयेत् । तद्भक्षणमजीणं हि पाण्डुरोगच कामलाम्॥ यतिश्रोणि ध मन्दाग्नि प्लीहाद्यश्च निवारयेत् । विस्वामिमन्थश्योनाकपाटलायारिमद्रकम् ॥ प्रसारण्यश्वगन्धा च इसी कण्टकारिका । वला पातिवमा राखा श्वदष्ट्रा च पुनर्णवा । एरण्डशारिवा पणे गुडूची कपिकच्छरा । रघा दशपलान् मागान् क्वाथयेत् सलिलेऽमजे । तेन पादावशेषेण तैलपाने विपाचयेत् । वाज वा यदि वा गव्य क्षीर दत्त्वा चतुर्गुणम् । शतावरीरसञ्चैव तेलतुल्य प्रदापयेत् । द्रव्याणि यानि पेष्याणि तानि वक्ष्यामि तकण । शतयुष्या देवदार यला पणे वघागुरु | कुष्ठ मासी सैन्धवञ्च पजमेक पुनर्णवा । पाने नस्य तथाभ्यो तेलमेतत् प्रदापयेत् । इच्छूल पार्श्वभूलञ्च गण्डमालाश्च नाशयेत् । अपस्मार वातरक्तमायुमाश्च पुमान् भवेत् । गर्भमश्वतरी विन्द्यात् कि पुनर्मानुषी शिव !" घश्वामा वातममाना कुश्नराणां मां तथा । तैलमेव प्रयोक्तव्य सर्ववातविकारिणाम् । हि सुम्बुरु गुण्या साध्य तैलन्तु सार्षयम् । एतद्धि पूरा श्रेष्ठ कर्णमूलायह परम् । श्रोष शुष्कमूलकशुण्ठीना क्षारो हिङ्गलमागरम् । शुष्क धतुर्गुण दद्यात्तैलमेतैर्विपाचयेत् । वाधियं कर्णशूलञ्च पूयसावश्च कर्णयो। क्रमयश्च विनश्यम्ति तैलस्यास्य प्रपूरणात् । शुष्कमूलकशुण्ठीना क्षारो हिगुलनागरम् । शतपुष्पी वचा कुष्ठ दारा शिग्रु रसालनम् । सौवर्चल यवक्षार सामुद्रं सैन्धव तथा । मुभग्रन्थि विड मुस्त मधु शुश चतुर्गुणम् । मासुलुङ्गरसञ्चैव कदमीरसमेव च । तेलमेनिर्विपक्तव्यं कर्णशूलापह परम् । व्याधिज कर्णमादश्च पूयसावश्च दाराणः | पूरणादस्य तैलस्य क्रमय कर्णयोः खिला । क्षिप्र विनाशमायान्ति शशाकृतशेखर ।। क्षारतेलमिद श्रेष्ठ मुखदन्तामयापहम् । चन्दन कुकुम मासी कर्पूरो जातिपत्रिका । जातीककोलगाना लवडास्य फलानि च । प्यगुरूपशीरकस्तुर्य कुछ तगरनालिका । गोरोचना प्रियश्च चोलो दमनक नखम् । सरल सप्तपर्णश्च लाक्षा चामलकी तथा। कर्पूरफ पद्मकञ्च रतल प्रसाधितम् । प्रखेदमलदौर्गन्ध्यकण्डुकुछहरं परम् । पुमान् युवा स्यात् शुक्राय स्त्रीणा चात्यन्तदुर्मम । स्त्रीशत गच्छते रह । बन्ध्यापि लभते सतम् । यमानी चित्रक धान्य न्यषण जीरक वथा । सौवर्चल विड़ वय पिप्पलीमूलराणिकम् । रभि पचेत् घृतप्रस्थ जलप्रस्थाएसयुतम् । माशेगुल्मश्वयथु इम्ति वहिं करोति वै । मरीघ विरत कुछ हरिताल भन शिक्षा । देवदारहरिने हे कुछ मांसी च चन्दनम् । विशाला करवीरच पक्षीर प्रकृद्रसम् । एवाश्च कार्घिको भागो विषस्याईपम मवेत् । प्रस्थ कटुकतैग्नस्य गोमूऽरगुणे पचेत् । म्टत्पान्ने लौहपा वा शर्मइमिना पचेत् । पामा विचर्शिका चैव द विष्फोटकानि च । अभ्यन प्रणश्यन्ति कोमलत्वञ्च जायते । प्रसूतान्यपि विघाणि तैलनानेन मक्षयेत् । घिरोत्थितमपि श्विन विवणं तत्क्षणाद्भवेत् । पटोलपत्र कटुका मनिष्ठा शारिवा निशा। भाती शमी निम्बपक्ष मधुक कथित तम् । रमिलेपात् स्युररमो प्रणा वै साविणः शिव ।। शुनपुष्पी वचा सोमा ब्राझो ब्रह्मसवर्षमा । स्थभया च गुडूची च घटरूषकवाकुची। एतैरक्षसमे गतप्रस्य विपाधयेत् । कण्टका- रस प्रस्थ क्षीरप्रस्थसमन्वितम् । एतनाझीरत नाम स्मृतिमेधाकर परम् । पमिणिका वचा वासा पिप्पणी मधु चैन्धवम्। सप्तरात्रप्रयोगेन किनर मह गीयते । बपामार्गो मुडूची घ कुछ शतावरी वा । शपुष्यामया साज्य विडह मक्षित समम् । त्रिमिर्दिननर कुर्याइग्रन्थारशतधारियम् । पद्भिर्वा पयसाम्येन मासमेकन्तु सेविवा । वधा कुर्य्यामर मात्र अतिधारणसंयुतम् ।

·३१५ श्रोष अं चन्द्रसूर्यग्रहे पीत पलमेकं पयोऽन्वितम् । हरीतकी सोपणनीरा लवणच विरेचचत् । "चंकारं विन्दुसंयुक्त पीलविद्युत्समप्रभम् । बचायारूतक्षणं कुर्यात् महाप्रज्ञान्वितं नरम् । कूर्ममत्स्याखुमहिधगोष्ट्गालाच वानरा. । पञ्चप्राणात्मक वर्ण ब्रह्मादिदेवतामयम् ॥ भूनिम्बनिम्पत्रिफलापर्पटेश्च घटत जलम् । विडालवर्शिकाकाश्च वराछोलूककुक्कुटा । सर्वज्ञानमयं वर्ण विन्दुनयसमन्वितम्" । पटोलीमुस्तकाभ्याच वासकेन च नाशयेत् । इंस एषाश्च विगमूत्र मास वा रोमशोणितम् । इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वन्नीयमाषायाम् ।) तस्य विस्फोटकानि व्यक्तानि नात्र कार्या विचारणा । धूप दद्यात् ज्वरातभ्य उन्मत्तेभ्यश्च शान्तये । लेखनप्रकारो यथा। कतकस्य फल शाम सैन्धवं न्युषण वचा । अयमाराभिभूतेभ्यो ग्रहातभ्यश्च शान्तये । "यकाररूपशीर्षे तु दक्षिणे विन्दुरूपिणी । फेनो रसाचन क्षौर विडङ्गानि मन शिला । एतान्गैषधनातानि कथितानि महेश्वर ।। ब्रह्मा विष्णुश्च सदस्य क्रमशस्तासु तिष्ठति । एमा वर्तिहन्ति काच तिमिरं पटल तथा । निहन्ति यानि रोगाणि वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा । या तु विन्दुमयी रेखा सेवाद्या शक्तिरीरिता"। प्रस्थे हे गण्डमालाना काधयेद्रोगामम्मसाम् । यौषधे भगवान् विष्णु स्मृतोऽसौ रोगनुभवेत् ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥* व्यस्य नामानि यथा । चतुर्मागावशेषेण तैलप्रस्य विपाचयेत् ॥ ध्यातोऽर्धित स्तुतो वापि नात्र कार्या विधारणा'! "यंकारश्चक्षुयो दन्तो घटिका समगुह्यक । कालिकस्याटकं दत्त्वा पिठान्येतानि दापयेत् । इति गारडे १६८ अध्याय ॥ प्रद्युम्न श्रीमुखी प्रीतिर्वीजयोनियध्वज •n पुनर्णवा गोक्षुरक सैन्धवं व्यवणं वचा। (विष्णु । यथा महाभारते विष्णो सहसनाम पर शशी प्रमाणीश सोमविन्दुः कलानिधिः । सरल सुरदारच मनिष्ठा कण्ठकारिका। कीर्तने । १३ । १४६ | 88 | यक्रूरश्चेतना नादपूर्णा दुखहर शिव । नस्यपानादरत्येव कर्णशूल हनुयहम् । "अम्मताशूद्भवो भानु शशविन्दुः सुरेश्वर । शिव शम्भुनरेशश्च सुखदु खप्रवर्तक । वाधियं सर्वरोगाश्च प्यभ्यङ्गाध महेश्वर ।। यौषध जगत सेतु सत्यधर्म पराक्रम' I) पूर्णिमा रेवती शुद्ध कन्याचरवियद्रवि ॥ पलयं सैन्धवञ्च शुण्ठी चित्रकपञ्चकम् । यौघर, स्ली, (उपरे भव । उपर+ व्यण् ।) पाशव प्यमताकर्षिणी शून्यं विचित्रा व्योमरूपिणी । पक्षप्रस्थ वारनाल तैलप्रस्थ पचेत्तत । लवणम् । ययकान्तभेद । इति राजनिघण्ट ॥ केदारो रात्रिनाशश्च कुनिका चैव वुदुद्" । ग्रहम्साखरनीहसवातविकारनुत् ॥ (पाशवलवणशब्दस्य गुणादिक ज्ञेयम् ।) इति तन्त्रशास्त्रम् ॥ उदुम्बरं वटाक्ष जम्बुद्दयमथार्जुनम् । यौषरक, सी, (यौधर + स्वार्थे कन् । ) त्तिका- य, ली, पर ब्रह्म । इत्येकाक्षरकोष ॥ (महेश्वर'। पिप्पलच कदम्बञ्च पलाश लोप्रतिन्दुकम् ॥ लवणम् । खारी लूण इति भाषा । तत्पर्याय । यदुक्तम् महाभारते १३ । १७ । १२६ । मधुकमानसर्जञ्च वदरं पद्मकेशरम् । सार्वगुणम् २ सर्वतसर्गलवणम् ३ उपरकम् । "विन्दुविसर्ग समुख शर सायुध सह"1) शिरीषवीज कतकमेतत्वाथेन साधितम् । साम्वरम् ५ बहलवणम् ६ मेलकलवणम् ७ तैलं हन्ति व्रणालेपाचिरकालभवानपि"॥ मिश्रम् यस्य गुणा । कटुत्वम् । क्षारत्वम् । त्रः इति गायडे १६८ यध्याय ॥२॥ तिक्तत्वम् । वातकफनाशिनम्। विदाहित्वम् । प्य' व्य'कार स च विसर्ग। दिविन्दुमात्रकावणा- हरिरुवाच । । पित्तमलवन्धमूत्रसंशोधकारित्वञ्च। इति राज ऽय प्धकार उच्चारणार्थ । तन्त्रमते स च घोडश- "पाठा दे रजनी कुष्ठमश्वगन्धाजमोदकम् । निर्घण्ट ॥ खरवर्ण । (पाणिन्यादिमते व्यय प्रयोगवाहएव । वचा त्रिकटुकञ्चैव लवण चूर्णमुत्तमम् । यौष्ट्रक, ली, ( उष्ट्राणं समूहः । उष्ट्रस्य विकार' । घयोगवाहस्ट व्युत्पत्तिस्तु अनुसार शब्टे प्रख्या।) ब्राझीरसे भाविवश्च सर्पिर्मधुसमन्वितम् । अवयवो वा। उष्ट्र + “गोत्रोक्षोप्ट्रोरमेति"। वोपदेवेनास्य विरिति सज्ञा कृता । स तु सका- सप्ताह मक्षित कुन्मिदैश्वर्य मति पराम् । ४।२ । ३६ । वुन् ।) उष्ट्रसमूह । इत्यमर । ररकारयोः स्थानेऽपि भवति । सिद्धार्थकवचाहिहकरन देवदारु च । उटेर पाल इति भाषा । ( उष्ट्रदुग्धार्थे यथा । "धकार परमेशानि। विसर्गसहित सदा । मलिष्ठा त्रिफला श्वेता शिरीषो रजनीदयम् । वामटे सूत्रस्थाने । ५ च्य। य कार परमेशानि । रक्तविद्युतमामयम् ॥ प्रियङ्गुनिम्बधिकटु गोमूत्रेणावधर्षितम् । "ईपक्षोणलवणमौष्ट्रक दीपन लघु । पञ्चदेवमयो वर्ण पञ्चप्राणमय सदा । नस्यमालेपनञ्चैव सानमुहर्तन तथा । शस्त वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्" 1) : सर्वज्ञानमयो वर्ण अात्मादितत्त्वमयुत । अपस्मारविषोन्मादशोधानमीज्वरापहम् । यौग्मा, स्ली, (उम्मन् + व्यञ् ।) उमणो भाव ।। विन्दुत्रयमयो वर्ण शक्तित्रयमय सदा । भूतेभ्यश्च भय इन्ति रामदारे च शासनम् ॥ उष्णता ॥ (यथा रघु । १७ । ३३ । किशोरवयसा सर्वे गीतवाद्यादितत्परा । निम्बकुछ हरिदे हे शिग्रु सर्पपजस्तर । “पूर्वराजवियोगौना कृत्नस्य जगतो हतम्'1)| शिवस्य युवती रता खय कुण्डली मूर्तिमान्" । देवदार पटोलश्च धान्य तक्रेण धर्षितम् ॥ इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयभाषायां) तस्य देह तलातगात्र वै घनेनोहर्तयेत्तत । अं लेखनप्रकारो यया। पामाः कुठानि नश्येयु कगड पिटकसक्थिकीम्॥ ययकार | स तु धनुखार । तन्त्रमते पञ्चदश-, "यकाररूपदक्षे तु दिविन्दुरध ऊर्द्धत । सामुद्र सैन्धवं क्षारो राशिका लवण विडम् । खरवर्ण । (स तु पाणिन्यादिमते व्ययोगवाह एव। ब्रह्मेशविष्णवस्तासु मात्रा शक्ति समीरिता । कटुलोहरज कोट विसत् शूरणकं समम् । "पयोगवाहा विक्षया पाश्रयस्थानमागिन विन्दुद्दयान्विता रेखा सेवाद्या शक्तिरीरिता" । । दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकपाधितम् । इत्यक्तो । नस्ति योगः अक्षरसमानायसूत्रेषु येषा इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ यस्य नामानि यथा । एतश्चामिवल चूर्ण पिवेदुष्णेन वारिणा ॥ ते वयोगास्तथापि वाइयन्ति णत्वषत्वकार्य नि "व्य कण्ठको महासेन कालापूर्णाम्मता हरि । जीणे जीणे घ मुनीत मासादिकृतमोजनम् । ाश्यन्तीति वाहा योगाश्च ते वाहाचेति इच्छा भद्रा गणेशच रतिर्विद्यामुखी सुखम् । नाभिभूषण मूत्रशूल गुल्मनीहभवञ्च यत् । बयोगवाहा अनुखारविसर्गजिनामूलीयोपाभा दिविन्दुरसना सोमोऽनिरुद्धो दुःखसूचक | । सर्वशूलहर चूर्ण जठरानलदीपनम् । नीया इत्यर्थः ।) दिजि कुण्डल वस्त्र सर्ग शक्तिर्मिशाकर । परिणामसमुत्यस्य शूजस्य च हितं परम् । विन्दमात्रानुनासिकवर्णोऽयं प्रकार उच्चारणार्थ । सुन्दरी सुयशानन्ता गणनाथो महेश्वर"। धमयामलक द्राक्षा पिप्पली कण्टकारिका । वोपदेवेनास्य नुरिति सज्ञा कता । स तु नकार इति तन्तशास्त्रम् ॥ भूटा पुनर्णवा शुण्डी जाध्या का निहन्ति वै। मकारस्थानेऽपि भवति । या, प, महेश्वर । इत्येकाक्षरकोव ॥ (यदुक्तम्,- भयामलक द्राक्षा पाठा चैव विमीतकम् । "नुवीपूर्वेण सबद्धो मून्यौ तु परगामिनो। महाभारते १३ । १७ । १२६ । शकरा च समश्चैव जग्धं ज्वरहर भवेत् ॥ चत्वारोऽयोगवाहाख्या णत्वकम्मण्यचो मता "विन्दुर्विसर्गः समुख शर' सर्वायुधा सर"।) पिपला वदर माक्षा मिप्यती च विरेचकृत् । इति दुर्गादास ॥ ॥ । । 1 " । "

·No text on this page.

·No text on this page.