·भएक
श्रीगणेशाय नमः ॥
॥ कृत्यसारसमुच्चयः॥
सत्तार्किक महामहोपाध्याय श्रीमदमृतनाथ
शर्मणा विरचितः॥
Someone
श्रीकवलेश्वरसिंहाज्ञामधिगम्य
श्रोवाळशास्त्रि शर्मणा
पण्डितेन संशोधितः॥
WOMAS
काश्यां।
पञ्चेश्वरनाम्नि यन्त्रालये मुद्रितः ।
मूल्यम् ।
सन् १९०३।

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अथ कृत्यसारसमुच्चयः प्रारभ्यते । - FELTRO वामानासक्तकान्ताकचकसममयोभालनेत्राननाचिः पोनोष्माौलिचञ्चत्सुरनगरनदोनीररम्यःसदानः । स्फोतोत्तंसेन्दुकान्तिर्हिरददृतिदृढछादनाव्यक्तशीतः शम्भुर्भस्मास्थिकुन्दप्रकरपरिवृतःपातुसर्वत्तु मूर्तिः ॥ १॥ तार्किकामृतनाथशर्मवुघोहिकृत्यसमुच्चयम् व्यातनोतिविलोक्यपूर्वनिवन्धग्रन्थचयानमुम् । मैथिलव्यवहारसिद्धसुकर्मकाण्डविराजितम् धोधनादिमुदप्रदंसरलोक्तितोबहुयत्नतः ॥२॥ अथ मासनिरूपणम्। तत्र मासकृत्ये निरूपणीये मासानि- रूपणे तत्कृत्यनिरूपणासम्भवान्मासस्तावदादौ निरूप्यते तत्र मासाश्चतुर्विधःतथाहि ज्योतिषे सौरश्चसावनश्चैवचान्द्रोनक्षत्र- एव–ति तत्रएकसंक्रमणमारभ्यापरसंक्रमणपूर्व यावत् सौर अनियतत्रिंशदिवसात्मकः सावनः दर्शानन्तरप्रतिपदमार- भ्यामावस्यांतश्चान्द्रः तथाहि ज्योतिषे दर्शादर्शश्चान्द्रस्त्रि- शदिवसस्तुसावनोमासः रविसंक्रान्तिसुचिन्हःसौरोपिनिग- यतेसद्भिःदर्शादर्शमवधीकृत्य तेन दर्शानन्तरप्रतिपद इत्यर्थः चान्द्रस्य शुक्लप्रतिपदारम्भकत्वे वचनान्तरमपि तथाहिइन्द्रा- ग्नीयत्रहूयेतेमासादिःसप्रकीर्तितः इति एतहासात P ·कृत्यसारसमुच्चयः। मासप्रकरणे वक्ष्यते कृष्णप्रतिपदमारभ्य पूर्णिमोन्तोपि चोन्द्र एव अत्र प्रमाणानि अथभाद्रपदेमासिकृष्णाष्टम्यांकलौयुगे इति स्मृतिः अश्वयुक्कृष्णपक्षेतुश्राद्धंदेयंदिनदिने इति मनु- वचनं कृष्णादिरपि चान्द्र एवेति कृत्यमहार्णवलेखनं च नाक्ष- 'वस्तु अश्विन्यादिरेवत्यंतः नाक्षत्रमिन्दो गणम्रमाच्चेति रक्ष- मालायाः॥ अय कर्मविशेषेमासविशेषमाह । ज्यातिषे विवाहाटी स्मृतःसौरोयज्ञादौसावनःस्मृतः शेषेकर्मणिचान्द्रस्यादेषमा- सविधिस्मृतः विवाहादावित्यादिपदादुपनयनादिसंस्कारराशि- विशेषविहितस्नानादिनवान्नश्राद्धादिजन्ममासनिषिद्धारा- दिकर्मपरिग्रहः यज्ञादिपदादशौचपरिग्रहः शेषेकर्मण्येकोद्दिष्ट- पार्वणाष्टकातिथिकृत्यादौ तथाहिपार्वर्णत्वष्टकाश्राद्धे चान्तमि- ष्टतथाश्विकमितिवाक्येऽष्टकासाहचर्येणकृष्णादिचान्द्रस्यैवाब्दि कनिमित्तकस्यावसायादिति मासमीमांसायर्या गोकुलनाथोपा- ध्यायाः तिथिकृत्यंकृष्णादिव्रतेशुक्लादिरेवचेति ब्रह्मपुराणम् सं- कल्पादावपि कृष्णादिरेवमासो ग्राह्यः तथैव शिष्टाचारात् अत्र नाक्षत्रस्तुजातकविषये इति रत्नमाला चित्रापूर्णमासेदीक्षरन- मुखंवाएतत्संवत्सरस्येत्यादिश्रुतेः ॥ अथ चैत्रंकृत्यम्। वारुण्यादिनिर्णयश्च । मासेषचैत्रस्य प्राथम्पादादौ चैत्रकृत्यमित्येवनिरूप्यते अथ चैत्रकृष्णत्रयोद- शोशतभिषायुक्ता वारुणो वरुणदेवता शतभिषानक्षत्रयोगात् अत्रगङ्गास्नाने फलमाह स्कान्दे वारुणेनसमायुक्तामधीकृष्णात्र- योदशो गङ्गायायरिलभ्येतशतसूर्यग्रहःसमा इति शतभिषा- ·३ कृत्यसारसमुच्चयः। युक्ता सात्रयोदशी महावारुणी तथाहि स्कान्दे शनिवारस- मायुक्तासामहावारुणोस्मृता गङ्गायांयदिलभ्येतकोटिसूर्यग्रहैः- समा सा चेत्रकृष्णा त्रयोदशी शतभिषायुक्ता शभिषाशुभ- योगशनिवारयोगे महामहावारुणी तदुक्तं स्कान्दे शुभयोगस- मायुक्ताशनौशतभि पर्याद महामहेतिविख्यातात्रिकोटिकुल- मुद्धरेदिति कुलं पुरुष इति याज्ञवल्क्यदोपकलिका चैत्रकृष्ण- त्रयोदश्यामेवैतादृशयोगे महामहावारुणीति तस्या उपक्रम एवै तल्लेख नात् अत्र योगत्रये गङ्गायामेवफलमन्यत्रानुक्त इति तिथितत्वचिन्तामणोमहेशठक्कुराः अत्र रात्री वारुण्या- दिस्नानं न कर्त्तव्यम् राहु दर्शनादिप्रतिप्रसूतेतरसर्वकर्मणि पर्यु दस्तत्वादाचार्यचूडामणिः अन्येतुमाफलश्रुते रात्रावपि- स्नानवव्यमेव महानिशातुविज यामध्यमप्रहरदयम् तस्यां- स्नानन्नकुर्वीतकाम्यनैमित्तिकादृते इति देवलोक्तेः एतद्योग- त्रये स्त्रिया अपि स्नानं कर्तव्यमेव न च स्नानं कुर्वतियानार्यश्च- न्द्र शतभिषाङ्गतेसप्तजन्मभवेयुस्तादुर्भगाविधवाध्र वमिति प्र- चेतोवचनात्तनिषेध इति वाच्यम् तस्यारागप्राप्तस्नानविषयत्वे- नेव महेशठकुरादिनिवन्धकृद्भियाख्यातत्वात् चैत्रशुक्लप्रति- पद्देवीपूजादौ परयतेव ग्राह्या तच्चाश्विनकृत्ये वक्ष्यते चैत्रशु- क्लाष्टम्यां ब्रह्मपुत्रस्नानं स्कान्दे चेत्रेमासिसिताष्ठाम्यायोनरोनि- यतेन्द्रियःस्नायाल्लौहित्यतोयेषुसयातिब्रह्मणःपदम् लोहित्यो व्र- अपुत्रः तत्र सङ्कल्पः ओमद्य त्पादिसर्वपापक्षयपूर्वकब्रह्मपदग- मनकामोब्रह्मपुत्रस्नानमहङ्करिष्यइति ब्रह्मपुत्रमहाभागशन्त- नो कुलसम्भव आमोघागर्भसम्भूतपापं लौहित्यमेहर इति.

·कृत्यसारसमुच्चयः। ठिवा स्नायात् तत्र सम्पूर्णचैत्रस्नाने चैत्रन्तुसकलंमासंशु- चिःप्रयतमानसः लोहित्यतोयेयःस्नायात्सकैवल्यमवाप्न यात् ओमद्य त्यादिकवल्यप्राप्तिकामश्चैत्रमासंव्याप्यब्रह्मपुत्रस्नानम- हङ्करिष्य इति तत्र संङ्कल्पः ॥ अथ रामनवमो । चैत्रशुक्लनवम्यां रामपूजा तव्रतं च ब्रह्मपराणे कृत्वैवब्रह्महत्यादिपापेभ्योमुच्यतेध्रु बम् बहुनाकि- मिहोक्त नमुक्तिस्तत्रकरेस्थिता तस्य रामपुजावतकतु: अक- रणेदोषमाह स्मृतिः यस्तुरामनवम्यांवैमोहादभुक्तेनराधमः कुम्भोपाकेपृघोरेषुपच्यतेनात्रसंशयः इयंच नवमीमध्यान्ह- व्योपिनी ग्राह्या तत्र स्मृतिः चैत्रशुक्लातुनवमीपुनर्वस्युतायदि सैवमध्यान्हयोगेनमहापुण्यतमाभवेत् उभयदिने मध्यान्हयोगे परैव ग्राह्या अष्ठमोबिद्धासनक्षत्रापिनोपोष्येति माधवः गौ- डास्तु नवमीचाष्ट्रमोविद्धात्याज्याविष्णुपरायणैरिति वचना- हावस्थापयन्ति स्कान्दे जनकस्यमहर्षेस्तुकूपः परमधार्मिकः तत्रस्नात्वाचपीत्वाचपुर्जन्मनविद्यते इति ॥ अथ वैशाखकृत्यम्। ब्रह्मपुराणे एकभुक्तमथोनक्तमयाचि . तमतन्द्रितः माधवेमासिय कर्याल्लभतेसर्वमोप्सितम् स्कान्दे प्रयाकार्याचवैशाखदेवेदेयागलन्तिका उपानहाजनंछत्रंसूक्ष्म- वासांसिचन्दनम् जलम्पात्राणिदेयानितथापुष्पगृहाणिच पात्र- काणिचित्राणिद्राक्षारम्भाफलान्यपि तिथितत्वे ददातियो- हिमेषादौसक्तूनवुघटान्वितान् ॥ पितृनुद्दिश्यविप्रेभ्यः सर्वपा- पैर्विमुच्यते तथा वैशाखेयोघटंपूर्णसभोज्यम्वैदिजन्मने ददा- तिसुरराजेन्द्रसयातिपरमाङ्गतिम् ॥

·५ 111 कृत्यसारसमुच्चयः। अथ अत्रत्याज्यानाह। कांश्यम्मांसंमसूरान्नंचणकङ्कोद्र- वन्तथा शाकम्मधुपरान्नंचपुनौजनमैथुनं वारिपूर्णघटदान- विधिः ऊँ वारिपूर्णघटायनमः ३ कुशोपरि औं ब्राह्मणायनमः ३ घटं सिक्स्वा ओमद्य त्यादिमेषार्कसंक्रमणप्रयुक्तपुण्याहे पु- ण्यकालेवाअमुकगोत्रस्य श्रीअमुकशर्मणोममस्वर्गकामोमेषार्क- व्याप्यप्रत्यहंघटपरिमितजलंवरुणदैवतंयथानामगोलायब्राह्म- णायाहंददे ततो दक्षिणां दत्वापठेत् एषधर्मघटोनित्यंब्रह्मवि- रुणुशिवात्मकः अस्यप्रसादात्सकलाममसन्तुमनोरथा इति ॥ अथ अक्षयतृतोया। वैशाखशुक्लतृतीया अक्षयतृतीया सा चतुर्थीयुक्ता ग्राह्या तथाहि पक्षधरीयतिथिचन्द्रिकायां गोभि- लवैशाखस्यतृतीयायांपूर्वविद्धाङ्करोतियाहव्यन्देवानगृहन्ति- कव्यश्चपितरस्तथा ब्रह्मवैवर्तेरम्भाख्यंवर्जयित्वातुतृतीयाहिज- सत्तम अन्येषुसर्वकार्येषुगणयुक्ताप्रशस्यते इति गणयुक्ताच- तुर्थो युक्ता चतुर्थीयुताया अलाभे द्वितीया युतापि ग्राह्या एकादशोतृतीयाचषष्ठोचैवत्रयोदशो पूर्वविद्धापिकर्तव्यायदि- नस्यात्परेहनि इतिब्रह्मवैवर्तात् इयं युगादिः तत्र श्राद्ध करणे फलमाह मात्स्ये कृतंश्राद्धंविधानेनमन्वादिषयुगादिषु हायना- दिहिसाहस्र पितृणांतृप्तिदम्भवेत् अत्र श्राद्धं पूर्वाण्ह एवकर्त- व्यं इतिशूलपाणिः अयमेव मैथिलस्मार्तपक्ष इतिठक्कुराः एत्त- तृतीयमभिधाय ब्रह्मपुराणे तस्यांकार्योयवैजेयः यवैर्विष्णुम्प्र- पूजयेत् यवान्दद्याद्दिजातिभ्यः प्रयतःप्राशयेद्यवान् पूजादि- विधायातिशयिता क्षययवदानजन्यफलप्राप्तिकामनयायवान्द- द्योत् तदाक्यमेतत्फलोनुसारेणोपकरणं द्रव्यान्तरदानेपि अक्ष- ·६ .. - कृत्यसारसमुच्चयः। यफलप्राप्तिकामनया इत्यादिवाक्यम् नारदीय वैशाखेशक्लप- क्षेतुतृतीयायान्तथैवच गङ्गातोयेनरनात्वामुच्यतेसर्वकिल्विषैः ओमय त्यादिसर्वकिल्विषविमुक्तिकामो गङ्गायांस्नानमहं करि- व्ये इति गङ्गास्नानसङ्कल्पः कौंशिकोस्नानप्रकरणे रामायणे आ- दिकाण्डे वैशाखेमासिकाकुस्थतृतोयायाभवेतिथिः शुक्लपक्षेनरः स्नात्वाअश्वमेधफलंलभेत् कृत्तिकाऋक्षसंयुक्ताराकायाकार्ति- केभवेत् । कोकामुखेतुकौशिक्यांस्नात्वास्वर्गेवसेन्नरः ऑअये- त्यादिअश्वमेधफलप्राप्तिकामः कौशिक्यांस्नानमहङ्करिष्ये इति सङ्कल्पः वैशाखपूर्णिमामभिधाय विष्णुपुराणे कृष्णाजिनन्ति- लाकृष्णान्हिरण्यम्मधुसर्पिषो ददातियस्तुविप्रायसर्वतरतिद्- स्कृतम इति अस्यां गंगास्नानेऑअद्य त्यादिगङ्गास्नानजन्यफ- लसहस्रगुणाधिकफलप्राप्तिकामोगङ्गायांस्नानमहङ्करिष्ये ॥ अथ ज्येष्टकृत्यम् । ज्येष्ठामावास्यायां वटमूले सावित्रीपू- जनम वटप्रदक्षिणं च स्त्रियः कुर्युः इयममावास्या पूर्वयत्व काऱ्यां तदुक्तं स्कान्दे कृष्णाष्टमोचतुर्थो चसावित्रीवटपैतृको शुक्लात्रयोदशोरम्भानोपोष्यास्स्युःपरान्विता इति स्मृतिश्च शि- वाचशिवदुर्गाचदूर्वाचैवहुताशनीगोपूजाचवटच्छायाकर्तव्याप्र- थमेदिने इति॥ अथ तिथीनांवेधविचारः । तत्र प्रातःकाले हिमुहूर्तवेधः हिमहूर्तीपिवेधस्याद्यातिथिर्वृद्धिगामिनीति दक्षोक्तः सायङ्का- लैत्रिमुहूर्तवेधः पक्षहयेपितिथयः तिथिपूर्वान्तथोत्तराम त्रिभि- मुंतर्विष्यन्तिसमान्ययोम्बिधिःस्मृत इति पैठोनसिवचनात् यांतिथिसमनुप्राप्ययात्यस्तंपद्मनीपतिः सातिथिस्तहिनेप्रोक्ता- - ·७ कृत्यसारसमच्चयः। त्रिनुहूतॆवयाभवेत् इति स्कान्दोक्त श्च इति सिथितत्वचिन्ता- मगो ठक्कुगः ज्येष्टशुक्लतृतोयायां पञ्चाग्निव्रतं राजमार्तण्डे ' भद्रे कुरुप्रयत्ने नरम्भाख्यंव्रतमुत्तमम् ज्येष्ठ शुक्लतृतीयायांना- तानियमतत्पराः एतद्वतोद्यापनं पञ्चवर्षे समाचारः इयमेव रम्भाख्या सा च द्वितीयायुतैव कार्या युग्मारग्नि३क्रतुभू- तानि५षणमुन्यो७सारंध्रयोः९रुद्रण११हादशी१२ युक्ताच- तुर्दश्या१४थपूर्णिमा१५ प्रतिपद्यात्वमावस्यातिथ्योयुग्ममहाफ- लम् व्यस्तमेतन्महाघोरहन्तिपुण्यपुराकृतमिति निगमात् रंभा- ख्यांवर्जयित्वातुतृतीयाहिजसत्तम अन्येषुसर्वकार्येषुगणयुक्ता- प्रशस्यते इति ब्रह्मवैवर्तवचनात् ॥ अथ दशहरा। राजमार्तण्डे ज्येष्ठेमासिसितेपक्षेदशमीह- स्तसंयुता हरतेदशपापानितस्माद्दशहरास्मृता कुजहस्तयुताद- शमीमभिधायतत्रैव पुण्यन्दद्यादपिदशगुणम्वाजिमेधायुत- स्येति एतदशमोमभिधायस्कान्दे यांकाञ्चित्सरितंप्राप्यदद्या- दर्घतिलोदकं मच्यतेदशभिःपापैःसमहापातकोपमैः दद्यादिति पितृभ्यः इत्यादियोगाधिको फलाधिक्याद्यत्रैव योगवाहल्यं तत्रैवेयं ग्राह्या ज्येष्ठेमलमासे सांप तत्रापि दशहराप्रशं- सान तु शुद्धसमयएवेति नियमोनिवन्धमात्र तथा दशहराः- शुभोत्कर्षाश्चतुलपियुगोदिषु इति तिथितत्त्वचिन्तामणो ठक्कु- रमहेशलिखनं दशपापान्याह राजमार्तण्डे पारुष्यमनृतश्चैव- शन्यंचापिसर्वतः असम्बद्धप्रलापञ्चवाङ्मयस्याच्चतुर्विधं अद- तानामुपादानं हिंसाचैवावधानतः परदारोपसेवाचकायिकत्रि- विघम्मतं परद्रव्येष्वभिध्यानंमनसानिष्टचिन्तनं वितथाभिनि- ·। कृत्यसारसमुच्चयः । वेशश्वमानसन्त्रिविधंस्मृतं अस्यां गङ्गास्नाने सङ्कल्पः ओंअ- घत्यादिदविधपापक्षयकामो गङ्गायांलानमहङ्करिष्ये इति आस्यामेव सेतुवन्धे रामेश्वरदर्शनं अस्यांस्थापितत्वात् तथाहि दशयोगसेतमध्यलिङ्गरूपधरंहरं रामोवस्थापयामासशिवलि- मनुत्तमम्॥ अथषाढकृत्यम् । मैथिलस्मार्तमते एकादश्यामेव हरिश- यनं दक्षिणात्यमते हादश्याम गौडमते चोभयमिति बोध्यम तथा भारते आषाढेतुसितेपक्षेएकादश्यामुपोषितः चातुर्मास्य- व्रतंकुर्याद्यत्किंचिदखिलोनरः नित्यमेतद्वतं । देवादकरणे कार्तिकमात्रेपि कर्तव्यम् तथाहि भारते वार्षिक्याश्चतुरोमा- सान्वायत्केनचिन्नरः व्रतेननोचेदाप्नोतिकिल्विषम्वत्सरो- द्भवं असम्भवेतुलार्केपिकर्तव्यतत्प्रयत्नतः । आषाढसिते रवि- वारे पुलिकवन्धनमक्तम् ज्योतिःसारे शुचिसितदिनकरवारें- करमूलेवद्धपुलिकमूलस्य नागरेरिवनागाःप्रयान्तिकिलदूरत- स्तस्य तन्मन्त्रोप्ययमेव वृहहशिष्ठः अकृत्वापुलिकैर्वन्धप्रायश्चि- त्तोयतेनरः चातुर्मास्येव्यतोतेतुमुक्तिस्तस्यकराद्भावेत् ॥ अथ श्रावणकृत्यम् । राजमार्तण्डे सिंहकर्कटयोर्मध्येसर्वा. नद्योरजस्वलाः तासुस्नानन्नकुर्वीतवर्जयित्वासमुद्रगाः सिंहो- भाद्रः कर्कटः श्रावणमासः मासश्चात्र सौंरोग्राह्यः दैतपरिशि- ष्टेतर्थयाभिधानात् नद्यश्चाष्टसहसूधनाप्रमाणं यासा ताः त- न्यनगतः तथाहि धनःसहसाण्यष्टौचगतिर्यासांनविद्यते न. तानदीशब्दवाच्यागस्तिपरिकोर्तिताः चतुर्हस्तदण्डोधनः त- थाहि विष्णुधर्मोत्तरे द्वादशांगुलिकःशंकुतवयस्तुशयःस्मृतः त- ·कृत्यसारसमुच्चयः। चतुष्कन्धनुःप्रोक्त कोशोधनुसहसिक इति । शयो हस्तः समुद्रगाः तासुप्रेत्यभिज्ञायमानसमुद्रगामिन्यः तासुगङ्गामहा- नदो ता अपि कृष्णा वेणी गोदावरी तुङ्गभद्रा ताम्रपर्णी का- धेरी रेवा सिन्धु गोमतीत्येकादशाहुस्त एव शिष्टाः तपनस्यसु. तागङ्गागोमतीचसरिहरा रजसाचनदुषन्तियेचान्येदशसंज्ञकाः तपनस्य सुता यमुना काल विशेषेपि रजोयोगेपि स्नाने दोषा- भावमाह देवलः उपाकर्मणियोत्सर्गप्रेतस्त्रानेतथैवच चन्द्रसू- र्यग्रहेचैवरजोदोषो न विद्यते । उपाकर्म राजोपरिसंस्कारविशेष: सच दक्षिणदेशे प्रसिद्धः नदीतीरवासिनान्तु रजोयोगेपि सर्वदा नदीस्नाने दोषाभावमाह निगमः नदुष्येतोरवासिना- मिति । व्याघूपादपि अभावे कूपवापानामन्येनापि समुद्धृतः रजोदृष्ठेपिपयसिग्राम्यभोगोनदुष्यतीति अन्येनेतिकुम्भादि- नेति स्मार्ताः । श्रावणशुक्लतृतीयायांमधुश्रावणीव्रतम् तृतीया- नभसःशुक्लामधुश्रावणिकास्मृता इतिठक्करधृतवचनात् इर- ञ्चपरयुतायामेव कार्यमित दिवोदासः स्मृतिश्च आधामधु- श्रावणिकाकजलीहरितालिका चतुर्थी मिश्रितास्त्रीभिर्दिवा- नक्तविधीयते इति रम्भाख्यां वर्जयित्वा तु तृतीयेत्यादि- वचनैः चतुर्थीयुतेय कार्या। अथ गणेशचतुर्थीनिर्णयः। श्रावणशुक्लचत र्थी गणेश- चत थीं गणेशचतुर्थीमाघेवेति विचार्यम् सा च पूर्वविद्धा ग्राह्या तथाहि तृतीयासंयुतायात साचत र्थीफलप्रदा कर्तव्यावतिभि- स्तास्तुगणनाथसुतोषिणोति । गणनाथं सुतरां तोषयतीति गणेश्वरवत तृतीयायुता चत थी विधेया अन्यदेवतावत हि. २ ·। कृत्यसारसमुञ्चयः गणनाथसुतोषिणोत्यसङ्गतम् स्यात् । तस्मादिनायकवत च- तुर्थीतृतीयायुतैवोपोष्यावत्सपूजाधेनुपूजायाः पृथगुपादानादिति तिथिचन्द्रिकायां पक्षधरमिनाः। बृहस्पतिः चतुर्थी गणनाथ- स्यमातृविद्धाप्रशस्यतेइति एतच्चोभयदिने मध्यान्हव्याप्ती उ- त्तरदिनमात्रे मध्याह्वव्याप्तौ तु उत्तरदिन एव मध्याह्वव्यापि- नीचेत्स्यात्परतश्चपरेहनि इति बृहस्पतेः ॥ अथ नागपञ्चमी । श्रावण शुक्लपञ्चमोनागपूजादौषष्ठीयुता अन्यपञ्चम्यस्तुचतुर्थी युताः कार्याः तथाहि चमत्कारचि- न्तामणौ स्मृतिः पञ्चमीनागपूजादौकाषिष्टोसमन्विता तस्या- न्तुतुषितानागाइतरासुचतुर्थिकेति इतरालु एतद्भिन्नपञ्चमीषु चतुर्थिकेतियोगः प्रशस्ताइतिशेषः । स्मृतिः श्नावणेपञ्चमीशु- क्लासम्प्रोक्तानागपञ्चमी ताम्परित्यज्यपञ्चम्यश्चतुर्थी सहिता इति इयञ्च शुक्ला पञ्चमो माण्डरब्राह्मणमात्रयूज्या शूद्वैरपि पूज्या कृष्णा तु पञ्चमी सदसन्मान्यातिप्रशस्तैति सर्वस्मा- तराद्धान्त इति तिथितत्वचिन्तामणो ठक्कुराः॥ अथ रक्षाबन्धनम् । श्रावण पूर्णिमायाँ भद्राशून्यायां- रक्षार्थ रक्षिकाबन्धनं । भद्रायां तनिषेधमाहस्मृतिः भद्रायां- हेमकर्तव्यंशावणीफाल्गनीतथा श्रावणीनृपतिहन्तिग्रामह- न्तिचफाल्गुनी इति इयं तु पूर्व विद्धा ग्राह्या श्रावणोदोर्गनव- मीदूर्वाचैवहुताशनो पूर्वविद्धातुकर्त्तव्याशिवरात्रिवलेदिनमि- तिबृहद्यमवचनात् ॥ अथ भाद्रकृत्यम् । भाद्रकृष्णचतुर्थीबहुलापूजा सा च तृतीयायता ग्राह्या परयुताया दोषश्रवणात् तथाहि दिवोदासः ·कृत्यसारसमुच्चयः। गौरीचतुर्थीस्टधेनुपूजादुर्गार्चनंदुर्भरहोलिकाच गोवत्सपूजा- शिवरात्रिरतापरावितानन्तिनृपंसराष्ट्रमिति । अथबहुलापू- जासङ्कल्पः ओमय त्यादिसर्व पापक्षयपूर्वकधनधान्यसुतालि- तगोसमृद्धिपूर्वकदिव्यविमानारोहणगोलोकप्राप्तिकामोद्यादि- यावजोनप्रतिभाद्रकृष्ण चतुर्थीम्बहुलापूजनव्रताचरणमहङ्क- रिष्ये इति प्रथमारम्भे सङ्कल्पः पूजा तत्र पञ्चदेवता विष्णु- गौरीकुलदेवतारोहितपर्वतचन्द्रसेनसोमिलगोपकामकामरूपि- व्याघूवत्तबहुला एतेषां पूजां कृत्वा कथां श्रुत्वागोयासं दत्वा अचारायवान्नमक्षणं कुर्यादिति ॥ अथ भाद्रे गोप्रसवे दोषमाह । नारदः भानौसिंहगते- चैव यस्यगौस्सम्प्रसूयते मरणन्तस्यनिर्दिष्टंषड्भिर्मासैनसंशयः इति। तत्रशान्तिम्प्रक्ष्यामियेनसम्पद्यतेशुभम् प्रसूतान्तरक्ष- णादेवतांगांविप्रायदापयेत् ततोहीमम्प्रकुर्वीतघृताक्तैराजस- र्षपैः आहुतीनांधृताक्तानामयुतं जुहुयात्ततः सोपवासःप्रयत्नेन- दद्याहिप्रायदक्षिणाम् तथा सिंहराशौगतेसूर्यगोप्रसूतिर्यदा- भवेत् पौषेचमहिषीसूतेदिवैवाश्वतरीतथा तदानिष्टम्भवेत्किं- चिराच्छान्तौशान्तिकञ्चरेत् अस्यवामेतिसूक्तेनतहिष्णोरिति- मन्त्रतः जुहुयाच्चतिलाज्येनशतमष्टोत्तराधिकम् मृत्युञ्जयवि- धानेनजुहुयाच्चतथायुतम् श्रीसूक्त नतथानायाच्छान्तिसूक्त- नवापुनः मध्यरात्रेनिशीथेवायदागौः क्रन्दतेसदा ग्रामवास्व- गृहेषापिशान्तिकम्पूर्ववदिशेत् मार्ग परिशिष्ठे माघेवुधेच- महिषोश्रावणेवडवादिवा सिंढेगाव-प्रसूयन्तेखामिनोमृत्युदा- यकाः तत्रापि शान्तिः कार्या॥

·कृत्यसारसमुच्चयः। अथ भाद्रकृष्णाष्टम्यां कृष्णजन्माह । तिथितत्त्वचिन्ता- मौ चैत्रेतुशुक्लपञ्चम्यांभगवान्मीनरूपधृक् । ज्येष्टशुक्लेतु- हादश्यांकूर्मरूपधरोहरिः चैत्रकृष्णनवम्यांन्तुहरिवाराहरूप- धृक् नरसिंहश्चतुर्दश्यांवैशाखेशुक्लपक्षके मासिभाद्रपदेशुक्लदा- दश्याम्बामनोहरिः राधेकृष्णतृतीयायांरामोभार्गवरूपधृक् चैत्र- शुक्लनवम्यान्तुरामोदशात्मजः नभस्येतुहितीयायांबलभद्रो- भवद्धरिः श्रावणेवहलेऽष्टम्यांकृष्णोभूलोकरक्षकः ज्येष्ठशुक्लही- तोयायांवौद्धःकल्कोभविष्यति श्रावणोत चान्द्रमासः शुक्लादिः तेन कृष्णादिरोत्या भाद्र एव इति ॥ अथभाद्रकृष्णाष्टम्यां कृष्णस्य पूजनं व्रतं च स्त्रीपुन्सयोःसा- माम्याधिकारमिति समयप्रदीपः एतच्चनित्यम् अकुर्वन्निरयं- यातियावदिन्द्राश्चतुर्दशेति नरोवायदिवानारीकृष्णजन्माष्टमी व्रतम् नकरोतितदाघोराव्यालीभवतिकानने इतिभविष्यपुरा- णवचनाभ्यामकरणेदोषश्रवणात् नित्यतयातत्रसङ्कल्पोनास्ती- तिव्रतपद्धतिः। वस्तुतस्तु अकुर्वन्निरयमित्यादियथेष्टफलमाप्नु- यादितिवचनाभ्यान्नित्यकाम्यमिदमितिकृत्यमहाराविः इयम- ष्टमोचन्द्रोदयव्यापिनी यदा तदा जयन्ती व्रतम् उभयदिने चन्द्रोदयव्यापित्वे उत्तरदिने तथाहि अग्निपुराणे वर्जनीया- प्रयत्न नसतमोसंयुताष्टमी सऋक्षापिनकर्त्तव्यासप्तम्यासंयुता यदि। पद्मपुराणे पञ्चगव्यंयथाशुद्धनग्राह्य मद्यसंयुम रवि- विद्धातथात्याज्यारोहिण्यासंयुताष्टमी यद्युत्तरदिनेचन्द्रोदय- व्यापिनीनाष्टमी तदासप्पमोसयुताग्राह्यां तदुक्त विष्णुपुराणे कार्याविद्धापिसप्तम्यारोहिणीसयुताष्टमी जयन्तीशिवरात्रि- ·- कृत्यसारसमुच्चयः। श्चकाय्यभद्राजयान्वितेकृतोपवासतिथ्यन्ते तत्रकुर्यात्तुपराण- मिति यदाचोदये किञ्चिन्मात्रमष्टमी तदुपरि सकला नवमो तदा जयन्तीव्रतेऽष्टमी स्वल्पाप्युपोष्या तदुक्त पद्मपुराणे उदये- चाष्टमीकिञ्चिन्नवमीसकलायदि भवेद्बुधैनसंयुक्ताप्राजापत्य- क्षसंयता अपिवर्षशतेनापिलभ्यतेवानवाविभो इति । तिथि- चन्द्रिकायां पक्षधरमिअलिखनम् पूर्वविद्धाष्टमीयातुउदयेनव- मीदिने मुहर्तमपिसंयुक्तासम्पूर्णासाष्टमीभवेत् कलाकाष्टामुहू- पियदाकृष्णाष्टमोतिथिः नवम्यांसवग्राह्यास्यात्सप्तमीसंयुता- महि इतिपद्मपुराणाभिधानात् एवमेव मिश्रद्वैतनिर्णये रुद्र- धरवर्षकृत्ये गौडदाक्षिणात्यग्रन्थमात्रे बहुव्यवस्थाबोध्येति शि- वम् तिथितत्वचिन्तामणौ महेशठक रलिखनान्नवमीयुक्ताया- मेवाष्टाम्याञ्जयन्तीवतम् ॥ अथ महालक्ष्मीपूजनादि विधिः । एतदष्टमीमारभ्या- खिलकृष्णाष्टमो यावत्प्रत्यहं महालक्ष्मीपूजा व्रतं कथाश्रवण च षोडशवर्षपर्यन्तम् ॥ अथ कुशोत्पाटनम् । भाद्रामावास्यायां कुशोत्पाठनमाहम- रीचिमासेनभस्यमावास्यातस्यांदर्भचयोमतः अयातयामास्तेद- विनियोज्याः पुनः पुनरिति नभसि श्रावणेत्रापि शुक्लादि- श्चान्द्रमासः तेन श्रावणोपूर्णिमोत्तरामावास्यायां कुशोत्पाटन- मिति । कुशोत्पाटनमन्त्रस्तु कुशाग्रे वसतेरुद्र कुशमध्येतुके- शवकुशमूलेवसेद्ब्रह्माकुशान्मदेहिमेदिनि । कुशम्प्रतिनिधी- नाहनानसूत्रभाष्येकुशाकाशमयादुर्वाउसोराश्चैवमन्दरा इति कुशाः कुशकार्यकारिण इति संख्यापरिमाणम् । निषिद्धकु- - ।

·कृत्यसारसमुच्चयः । शानाह लघुहारीतिः चितिदर्भाःएथिदर्शायद यज्ञभूमिषु स्त- रणासनपिण्डषुषदकशान्परिवर्जयेत् पिण्डार्थयेस्तृतादर्भायैः- कृतपितृतर्पणं मत्रोच्छिष्टेधृतायेचतेषात्यागोविधीयतेइति ॥ अथ हरितालिका। भाद्रशुक्लतृतीवायां हरितालिका त- थाहि दिवोदासीय भाद्रस्य कजलीकृष्णाशुक्लाचहरितालिका । सा च परयुताग्राह्यातथाहि माधवः मुहूर्तमानसत्त्वेपिदिनेगौ- रोव्रतम्परे शुद्धाधिकायामप्येवंगणयोगप्रशंसनात् । स्कान्दे क- लाकाष्टामुहर्त्तापिद्वितीयायदिदृश्यते सातृतीयानकर्त्तव्याकर्त- व्यागणसंयुतेति ब्रह्मवैवपि रम्भाख्यावर्जयित्वाततृतीयाया- मित्यादिपुराणेसमुच्चये द्वितीयाशेषसंयुक्तांयाकारोतिविमोहिता सावैधव्यमवाप्नोतिप्रवदन्तिमनोषिणइति । संयुक्तामितितृती- यामिति शेषः अवपार्वतीशिवयोः पूजा । अथ चतुर्थी चन्द्रदर्शनदोषमाह । मार्तण्डेयः सिंहादित्ये शुक्लपक्षेचतुर्थीचन्द्रदर्शनम् मिथ्याभिशापङ्करुतेतस्मात्पश्ये- नतन्तदा तदेति चतुर्थी न चन्द्रपश्येदित्यर्थः तेन तत्रोंदि- तस्य पञ्चम्यां दर्शनेनदोषशान्त्यर्थं सिंहासेनमवधादित्यादि- धात्रेयिकावाक्यं प्राङ्मुखउदङमुखोवो पठेत् पठेद्धात्रेयिका- वाक्यंप्राङ्मुखोवाप्युदं मुखइति आर्षवचनात् । प्रदोषवापिनीय ग्राह्याउभयदिनप्रदोषव्याप्तीपञ्चमीयुक्ता । युग्मानिक्रतुभूता- नित्यादि निगमात ॥ अथ भाद्रशुक्लषष्ठी सूर्यषष्ठी सा च सर्वमत स्कन्दव्रताति- रिक्ता परयुता ग्राह्या युग्मात, नागविद्धानकर्तव्याषष्ठीचैवक- दाचनेति स्कान्दाः अत्रैव राधाव्रतन्तच्च सप्तमीयोगेन कार्य । । ।

·: । कृत्यसारसमुच्चयः। १५ अथ भाद्रशुक्लाष्टमी । दूर्वाख्या सा पूर्वयुता ग्राह्या तथाह बृहद्यमः श्रावणीदुर्गनवमीदूर्वाचैवहुताशनीपूर्वविद्वैव- कर्तव्याशिवरात्रिर्वलेदिनमिति॥ अथ भाद्रशुक्लचतुर्दश्यामनन्तव्रतम् । साचत्रिमुहूर्ताप्यौद- यिकीनाडा इति माधवाचाय्यंः तथाहि उदयत्रिमुहूर्तापिना- ह्यानन्तव्रतिथिरिति घटिकामात्रमप्योदयिकीग्राह्यमितिनि- र्णयामृतः तथा पौर्णमास्यासमायोगेव्रत चानन्तकंचरेदिति भविष्य व्यहेप्योदयिकत्वेपूर्णत्वात्पूर्वविद्धाग्राह्येति स्मार्ताः॥ अथ भाद्रशेषदिनत्रयेगस्त्यर्घदानम् तत्रमानम् ब्रह्मवैवर्ते अप्राप्त भास्करेकन्यांशेषभूतै स्त्रिभिर्दिनैः अर्घन्दा रगस्त्याय- गौडदेशनिवासिनः। नारसिंहे शङ्कतोयस्विनिः क्षिप्यसितपु- ष्पाक्षतैयुतम् मन्त्रणानेनवैदद्यादक्षिणाभिमुखः स्थितः अनेन- शङ्खपूष्पफलंतोयमितिमन्त्रेण अत्रदिनत्रये मन्त्रत्रयं यथाकुम्भ- योनिसमुत्पन्नमुनीनांमुनिसत्तम उदयंत लाहारेऽघो यम्प्र- तिगृह्यताम् शङ्कपुष्पम्फलन्तोर्यरत्नानिविविधानिच उदयन्त इत्यादि काशपुष्पप्रतीकाशवन्हिमारुतसम्भवः उक्ष्यन्ते- लङ्कत्यादि ॥३॥ अथाश्विनकृत्यम् । मनुः अश्वयकृष्णपक्षेतश्राद्धंदेयन्दि- नेदिने त्रिभागहीनंपक्षवात्रिभागंवर्द्धमेववा दिनदिने प्रति- दिने न तु तिथौतिथौ मुख्यार्थत्यागापत्तः श्राद्धविवेकादयो- प्येवम् तथा च प्रतिपदादिअमावास्यान्तः पार्वणकालो मुख्यः तदशक्तस्यपञ्चम्याद्यमावास्यान्तः । तत्राप्यशक्तस्य अष्ट- म्याद्यमावस्यान्त इति चत्वारः कल्पा इति तात्पर्यम् एतत्प- क्षचतष्टयाशक्त नैकस्मिन्नपि रिने पार्वणं कर्तव्यम नाति ।

·१६ कृत्यसारसमुच्चयः। योर्वश्राद्धन्नर कुर्य्यादेकस्मिन्नपिवासरे तस्यसम्वत्सरंयावत्सं- तृप्ताः पिरोध्रुवमिति अकरणे दोषमाह स्मृतिः सूर्येकन्याङ्गत- श्राद्धंयोनकुर्याद्गृहाश्रमीधनंपुत्राःकुतस्तस्यपितृनिश्श्वासपीड- नात् अतो नित्यमिदम्पार्वणम् नन्दायांभास्करदिने इत्यादि न- न्दादिश्राद्धनिषेधवचनानि पक्षश्राद्धव्यतिरिक्तानि बोध्या- नीतिठकुराः सर्वेष्वप्येषु पक्षेषुचत र्दशी त्यागः । यथा मनुः कृष्णपक्षेदशम्यादौवर्जयित्वाचत र्दशी श्राद्धप्रसिद्धास्तिथयो- यथैतानयथोत्तराः॥ अथ शस्त्रादिहतानामेवचत्तुर्दश्यांश्राद्धम् तथाहिदेवीपु- राणे आहवेषुविपन्नानांजलाग्निभृगुपातिनाम् चत ईश्याम्भवे- त्पूजामावास्यायान्त कामिकीति। वायुपुराणेपि युवानन्तु गृहेय- स्यमृतास्तेषान्त दापयेत शस्त्रेणवाहतायवैतषान्दद्याच्चतु ई- शोमिति शस्त्रहतश्राद्धमेकोद्दिष्टविधिनाकर्त्तव्यम् तथाहि चतु- ईश्यान्त यच्छ्राद्धंसपिण्डीकरणेंकृत तदेकोविष्टविधिनाकर्त्तव्यं- शस्त्रघातिनामिति युवानः षोडशवर्षमारभ्यत्रिंशद्वर्षपर्यन्तव- यस्काविवक्षिता इति रत्नाकरः । शस्त्रधातिनां शस्त्रेण हता- नामित्यर्थः॥ अथ महालक्ष्मीपूजनंबतञ्च । भाद्रकृष्णाष्टमीमारभ्या- श्विनकृष्णाष्टमीयावन्महालक्ष्मीपूजनंव्रतञ्च इयमष्टमी चन्द्रो- दयव्यापिनी ग्राह्या तत्रैव पूजोक्तः परदिन चन्द्रोदयावं त्रिमुहूर्त्तव्यापित्वे परैव अन्यथापूर्वैव तथा च स्मृतिः पूर्वावा परविद्धावाग्राह्याचन्द्रोदयेसदा त्रिमुहूर्त्तापिसापूज्यापरतश्ची- र्श्वगामिनीति ॥ ss ·। .. कृत्यसारसमुच्चयः । अथ जीवत्पुत्रकाष्टमी । आश्विनकृष्णाष्टमीजीवत्पुत्रि- काख्या तथाहि भविव्ये इषेमास्यसित पक्षेचाष्टमोयातिथि- भवेत् पुलसौभाग्यदास्त्रोणावयातासाजीवपुत्रिका शालिवाह- नराजस्यपुत्रोजोमूतवाहनः तस्यां पूज्यस्सनारीभिःपुत्रसौभाग्य- लिप्सया । इयमष्टमो प्रदोषव्यापिन्युपोष्या प्रदोषसमये- स्त्रोभिःपूज्योजीमूतवाहनः पुष्करणींविधायाथप्राङ्गणैचतुर- भिकामिति भविष्यपुराणात् । यद्य भयदिने प्रदोषव्याप्तिस्त- दापरे हन्येव प्रधानकालानुरोधात् नवम्यधिकरणपारणानु- रोधाच्च पूर्वदिने व्रतेतु वक्ष्यमाण वचनेन अष्टम्यों पारणे दोषश्रवणेन तदन्ते निशिपारणे निषेधेन च उपवासहयोप- पत्तिः यदि पूर्वेद्य : प्रदोषव्याप्तिर्न परे द्य रिति तदापूर्वेद्य रेव प्रदोषानुरोधवोधकपूर्वोक्तवचनात्। पूर्वेद्य रपरे द्यु प्रदोषे- यत्रचाष्टमी तत्रपुज्यस्सदास्त्रोभोराजाजीमूतवाहनः इति वि- ष्णुोत्तरीयाच्च । तिथिन्द्रिकायां पक्षघर मिश्रोप्येवम् । यत्तुठकुरैः सप्तमोयुताष्टमीकर्तव्येत्यभिहितन्तदपिगुरुमित्रै- कवाक्यत्वानुरोधेन पूर्वदिनमात्रेत्रदोषव्यापिन्यष्टमो विषय- कमेवावधेयम् । पारणन्तपरदिने तिथ्यन्ते कार्यम् आश्विन- स्यासिताष्टम्यांया स्त्रियोऽन्नञ्चभूलते मृतवत्साभवेयुस्तावि- धवादुर्भगाधु बमिति भविष्यात् । विष्णुधर्मोत्तरे नवम्यांपा- रणविधानाच। उभयदिने प्रदोषे तदव्यातौ उदयगामिन्यां व्रतम् । लक्ष्मीव्रतञ्चाभ्युदितेशशाङ्क यत्राष्टमोचाश्विनकृ- ष्णपक्षे यत्रोदयम्वैकुरुतेदिनेशस्तदाभवेजोवितपुत्रिकासाइति दामोदरमिश्रधृतवचनात् दिनेशः सूय्यः तथाचोभदिने ·कृत्यसारसमुञ्चयः। प्रदोषेऽष्टम्यलाभे सूर्योदयकालीनायद्दिष्टमीतहिनेजीमूत- वाहनपूजनव्रतमिति तात्पर्यम् एषेवज्यवस्थापरमानन्दठक्कुर- कृतवर्षपद्धतावपि इति तिथिचन्द्रिकायां मिश्राः॥ अथ अन्वष्टकाश्राद्धम् । नवम्यामन्वष्टकाश्राद्धम् तत्र- कात्यायनः अबष्टकासुनवभिःपिण्डैःश्राद्धमुदाढतम् पित्रादि- मातृमध्यञ्चततोमातामहान्तकमिति । ब्रह्माण्डपुराणे पितृ- णाम्प्रथमन्दधान्मातृणान्तदनन्तरन् ततोमातामहादीनाम- न्वष्टकाइतिक्रमः। तथाचप्रथमम्पित्रादित्रयाणां ततो मात्रा- दितिसुगाम् ततो मातामहादित्रयाणामेवं नवपुरुषश्राद्धम- न्वष्टकायाम्भवतोति भावः ॥ अथ गजच्छाया । कृष्णपक्षे त्रयोदश्याँ मघायुक्तायां हस्तनक्षत्रगते सूर्ये गजछायाभवति । वायुपुराणे हस्तेसू- यें स्थितेयातुमघायुक्तात्रयोदशीतिथिवैवस्वतीनामसाछायाकक्ष- रस्यतु । अन्यच्च कृष्णपक्षेत्रयोदश्याम्मघास्विन्दुःकरेरविः यदातदागजच्छायाश्राद्धे पुण्यमवाप्यते अत्रवारनियमोनास्ति प्रापकाभावात् । दिवसएवैतादृशयोगे गजछाया न तु रात्रों तथाहि महाभारते । दिवैवयोगः शस्तोयन्नतुरात्रौकदाचन इति अत्रमधुघृतयुतपायसेनश्राद्धम् तथाहि सोस्माकञ्चकुले- जायाद्योनोदद्यात्त्रयोदशोम्पायसम्मधुसर्पिभ्याम्वर्षासुचमघा- सुच। पितॄणांमुक्तिरियं ब्रह्मपुराणे अश्वयुज्यातुकृष्णायान्त्र- योदश्याम्मघासुच प्रावृडतौयमाप्रेतापितॄश्चापियमालयात विसर्जयतिमानुष्येकृत्वाशून्यस्वकम्पुरम् क्षुधातःकोर्तयन्त- श्चदृष्कृतन्तुस्खयंकृतम् पायसम्पुत्रपौत्रेभ्याकाङ्क्षन्तोमधुसंयुतं ·। कृत्यसारसमुच्चयः। १९ तस्मात्तत्रविधानेनतर्पयेत्यायसेनच मध्वाज्यतिलमिश्रेणतथा- शीतेनचाम्भसा ग्रासमात्रंपरग्रहाहात यःमान यान्नरः भिक्षा- मात्रेणयःप्राणान्सन्धारयतिवावयम् योवासम्बर्द्धयेदेहं प्रत्यह- श्वात्मविक्रयात् श्राद्धम्तेनापिकर्त्तव्यन्तैस्तै व्यैःसुसञ्चितैः नास्मात्परतर कोलम्श्राद्धेष्वन्यत्रविद्यते यत्रसाक्षाद्धिपितरोग- हन्त्यमृतमक्षयम् । ज्येष्टपुत्रवतापिण्डरहितमेवश्राद्धमत्रकर्त्त- व्यम् । मघायांपिण्डदानेनज्येष्ठःपुत्रोविनश्यति इत्यनिष्ठश्रव- णात् ज्येष्ठपदमत्रसर्वज्येष्टपरमिति रसमाला । अत्रमघाधिक- रणके श्राद्धमात्रेण पिण्डदाननिषेधः सपिण्डनदिनेमघास- वेसपिण्डनपर्यु दासापत्तःकिन्तुमघानिमित्तके । तथाच- मघापुरस् कारेणपार्वणंज्येष्ठपुत्रिणाम्पिण्डरहितंकर्तव्यमिति- शास्त्रार्थ इति कृत्यमहार्णवः । ब्रह्मपुराणे सूतकेमृतकचैवग्रस्त- योश्चन्द्रसूर्ययोः इछायायांकुञ्जरस्याथभुक्तातुनरकंत्रजेत् प्रमा- दाबाह्माणोभुक्त्त्वाचरेच्चान्द्रायणंबतम् एतेन ब्राह्मणस्य तत्र भोजने चान्द्रायणं क्षत्रियादीनाम्पादपादहोनंतत्तदेव विप्रेतु- सकलंदेयंपादोनक्षत्रियेमतमिति वृहहिष्णुवचनात् । विशेषतो ब्राह्मणस्यैवीपादानाबाह्मणस्यैव प्रायश्चित्तमिति कश्चित् । चा- न्द्रायणप्रकारोमत्कृतप्रायश्चित्तव्यवस्थायामवलोकनीयम् ॥ अथ श्राद्धकालः । शुक्लपक्षस्थपार्वणम्पूर्वान्हे कृष्णपक्षस्य- चोपरान्हे तथा च मार्कण्डेयः शुक्लपक्षस्यपूर्वान्हेश्राद्धं कुर्य्या- हिचक्षणः कृष्णपक्षेऽपरान्हेचरौहिणन्नतलक्ष्यदिति तिथित- त्वचिन्तामणौ अक्षयतृतोयाप्रकरणेरौहिणमित्येकोद्दिष्टपर- मिति श्राद्धरले लक्ष्मीपतिः॥

·AND कृत्यसारसमञ्चयः। अथ शाद्धकालमाह । पूर्वान्हमातृकश्राद्धमपरान्हेतुपैतृ- कम् एकादिष्टन्तुमध्यान्हेप्रातद्धिनिमित्तका पूर्वाहइति सा- ईप्रहरयावरतच्चगोपूजाप्रकरणेवक्ष्यते मातृकमनष्टकापैतृ- कम्पार्वणम् एकोद्दिष्टमाद्यश्राद्धादोति श्राद्धरत्ने लक्ष्मोपतिः मध्यान्हेकुतुपे। कुतुपकालमाह होयामौघटिकान्यूनौहौया- भौघटिकाधिको सकालःकुतुपोजेयःपितृणांदत्तमक्षयम् । वि- शेषमाह रत्नमालायाम् दिनत्ययः पञ्चदशोविभागोरात्रेस्तथा- तद्धिमहूर्तमानमिति तथा च दिनमानस्य पञ्चदशमो विभागो दिनमुहूर्तएवं राबाबपीत्यर्थः तत्राष्टमीमुहूर्तःकुतुपःनवमोरो- हिणः अन्येमुहूर्त्ताविख्यातादशपञ्चचसर्वदा तत्राष्टमीमुहूत्तों- यासकाल कुतुपारमृतः प्रातःकालादिमाह प्रातःकालमहू- तीस्त्रीनसङ्करस्तावदेवहि मध्यान्हस्त्रिमुहूर्तःस्यादपराहस्ततः परम् सायान्हास्त्रिमुहूर्तस्त्याच्छ्राद्धंतत्रनकारयेत् ततःपरमिति मुहूर्तत्रयमिति शेषः । उभयदिने कुतुपालाभे अथवा पूर्व- दिनेरोहिणस्योत्तरदिने कुतुपस्तस्योभयत्र पूर्वदिने एवैकोद्दिष्ट. विहितत्वाविशेषात् कपालाधिकरणन्यायात्। यदिचकुतुपसु- हुर्ते एकस्मिन्नापिदिने क्षयतिथिर्न लभ्यते तदा रौहिणे चाद्धं रोहिण मुलंध्यं न कर्तव्यम् रौहिणन्तुनलचयेदिति वचनादिति ॥ अथ हस्तार्केखञ्जनदर्शनम् तत्रदर्शनमन्त्रौ नीलकण्ठशु- भग्रीवसर्वकामफलप्रद पृथिव्यामवतोर्णीसिखञ्जरीटनमोस्तुत त्वंयोगयुक्तोमुनिपुत्रकस्त्वमदृश्यतामेषिशिखोद्गमेन संदृश्यसे- प्रावृषिनिर्गतायो त्वलताश्चर्यनमोनमस्ते । दर्शनफलमाह ति .. ।

·.. कृत्यसारसमुच्चयः। थितत्वे अब्जेषुगोषुगजवाजिमदोरगेषुराज्यप्रदःकुशलदःशुचि- शालेषु भस्मास्थिकेशनुषलोमनखेषुदृष्टोदुःखंददातिवहुशः खलुखञ्जरीटः वित्तंब्रमणिकार्यसिद्धिरनुलाशकेहुताशोभयम् याम्यामग्निभयंसुरारिकलहोलाभस्समुद्रालये वायव्यांवरमन्न- वस्त्रविभवंदिव्याङ्गनाचोत्तरे ऐशान्यामरणंध्र वन्निगदितन्दिग्ल क्षणं खजने ब्रह्मणि आकाशे खम्ब्रह्मेतिश्रुतेः शके पूर्वविशि दर्शन इतिशेषः हुताशेऽग्निकोण याम्यां दक्षिणे सुरद्दिपि नैऋत्यकोणे समुद्रालये पश्चिमे ॥ अथ आश्विनशक्तप्रतिपदिकलशस्थापनम् तच्च पूर्वान्हे- उभयदिने पूर्वान्हे प्रतिपल्लाभे हितोयायुतायोमेवतत्कार्यम् नत्वमावास्यायुक्तायां प्रतिपदि तथाहि देवोपुराणे योमांपूज- यते भात्याहोतीयायांगुणानिताम् प्रतिपच्छारदीम्पुजाँसोइन- तेसुखमव्ययम् यदिकुर्यादमायुक्ताप्रतिपत्स्थापनमम तस्मैशा- पायुतंदत्वातस्यशेषकरोम्यहम् आग्रहात्करुते यस्तुकलशस्थाप- नम्मम तस्यसम्पदिनाशस्स्याज्ज्येष्ठः पुत्रोविनश्यति द्वितीयायां- हितोयायुतायाम् अमा अमावास्या । तिथितत्त्वचिन्तामणों अमायुक्तानकर्तव्याप्रतिपच्चण्डिकार्चने मुहर्तमात्राकर्तव्या- द्वितीयायांगुणानिता इति द्वितीयायां द्वितीयायुक्तायां महूर्त- मात्रा मुहूर्त्तान्न्यूना तत्रैव परदिने प्रतिपदोऽत्यन्तासत्त्वे दर्श- युक्ता पूर्वैव ग्राह्या इतिठक्कुराः अत्यन्तासत्वमुहत्तौनत्वम् मुहू- पर्यन्तमपि उत्तरदिने प्रतिपल्लाभे उत्तरदिने एव कार्यम् पूजा तत्र सझेपतोपि का- सम्यक्कल्पोदितापूजादिक- तुन्नशक्यते इत्यादिसक्षेपपूजाकथितेत्यन्तकालिकापुराणात् ·कृत्यसारसमच्चयः । तिथिमलेतुनकार्यम् । षष्ठिदण्डात्मिकायाश्चतिथेनिःक्रमणेपर अकर्मण्यं तिथिमलविद्यादेकादशोंबिनेति वचनात् परे परदिने निःक्रमणे तथा च पूर्वदिने षष्टिदण्डात्मिकाभूत्वा परदिने सैव तिथिः किश्चिदण्डात्मिका सैवहितोयदिने तिथिमलत्त्वा- त्याज्येति भावः द्वितोयायोगनिषेधकांनि यानि यानि वचना- नि तानि तानि मुहूर्त्तन्यूनप्रतिपहिषयानि तिथिमलप्रतिपदि- षयानि च बोध्यानि मुहूर्त्तनुदिनमानस्य पञ्चदशमोभाग इ- त्युक्तम्प्राक्॥ अथ चण्डीपाठफलमाह । वाराहीतन्त्रे ईश्वरउवाच चण्डी- पाठफलंदेविशृणुष्वगदतोमम ग्रहोपशान्त्यैकर्तव्यं पञ्चावृत्तं वरानने महाभयेसमुत्पन्नेसप्तावृत्तमुदीरयेत् अकांवृत्तेकाम्य- सिद्धिरिहानिश्चजायते मन्वावृत्त्यारिपूर्वश्यस्तथास्त्रीवश्यता- मियात् सौख्यं पञ्चदशावृत्ताच्छ्रे यमाप्नोतिमानवः कलावृत्ता त्पुत्रपौत्रधनधान्यादिकम्विदुः राज्ञांभीतिविमोक्षायवैरस्योच्चा- टनायच कुर्यात्सप्तदशावृत्तं तथाद्दादशकंप्रिये महाव्रणविमी- शायविंशावृत्तं पठेन्नरः पञ्चविंशावर्तनाच्चभवेहन्धविमोक्षणम् सङ्कटेसमनुप्राप्तेंदुश्चिकित्सामयेतथा जातिध्वंसेकुलच्छेदेंआ- युषोनाशआगते वैरिवृद्धौव्याधिवृद्धोधननाशेतथाक्षये तथैव- त्रिविधोत्पातथाचैवातिपातके कुर्याद्यनाच्छतावृत्तन्ततस्स- म्पद्यतेशुभम् श्रियोवृद्धिश्शतावृत्ताद्राज्यवृद्धिस्तथाप्रिये मन- साचिन्तितन्देविसिद्धेदष्टोत्तराच्छतात् शताश्वमेधयज्ञानां फल माप्नोति सुव्रते सहस्रावर्तनालक्ष्मोरावृणोतिस्वयंस्थिरा भु- क्वामनोरथान् सर्वान्नरोमोक्षमवाप्नुयात् तथाश्वमेधःक्रतुरा:

·। कृत्यसारसमुच्चयः। २३ ददेवानां चयथाहरिः स्तवानामपिसर्वेषां तथासप्तशतीस्तवः अथवाबहुनोंक्त नकिमेतेनवरानने चण्ड्याःशतावृत्तिपाठात्स- ःसिद्धान्तिसिद्धय इति अत्रपठनं श्रवणं वा पाठन- श्रावणकायें प्रयोजयिता अनुमन्ता कर्त्ता चेति सर्वे खर्गनरक- भोक्तारो यो भूय आरभते तस्मिन्फलेविशेष इत्यापस्तंवेनाप्र. वृत्तप्रवर्तकलक्षणप्रयोजकस्यापि फलश्रुतिरिति तिथितत्वे स्मा- ताः हिजनां पठनश्रवणयोश्शूद्रस्य श्रवणमात्रेऽधिकार इत्यपि तत्रैवेति । तिथितत्त्वचिन्तामणौ प्रतिपदादिनवम्यन्तम्पाठ- क्रमस्त्वयम् स्वयञ्चलिखितम्यच्चशूद्रेणलिखितम्भवेत् आबा. झणेनलिखितन्तच्चापिविफलम्भवेदिति ॥ अथ सप्तमीनिर्णयः। उपवासादो सप्तमी उदयकालिनी माया न तु युग्मवाक्यात्पूर्वी युगाद्यावर्षवृद्धिश्चसप्तमोपार्वती- प्रिया रवेरुदयमोक्षन्तेनतत्रतिथियुग्मता इति कृत्यतत्त्वोक्त। भगवत्याः प्रवेशादिविसर्गान्ताश्चयाःक्रियाः तिथाबुदयगामि- न्यांसर्वास्ताः कारयेबुध इति तिथितत्त्वोक्त श्च दुर्गाभक्ति- तरङ्गिण्यावटिकातोन्यूनापरानकायां व्रतोपवासनियमेघटि- कैकायदाभवेत् इतिदेवलोक्त पत्रिकांनवपत्रिकापूजापून्हें एव न तु मूलानुरोधान्मध्याह्वादाविति कृत्यतत्वोक्तः॥ अथ महाष्टमीनिर्णयः । महाष्टमीव्रतेऽष्टमी नवमोयुताया- ह्या।अष्टमोनवमीयुक्तानवमोचाष्टमीयुताइति पायोक्तेः । श- रन्महाष्टमीपूज्यानवमोसंयुतासदा सप्तमीसंयुतानित्यंशोक- सन्तापकारिणीजम्भेनसप्तमोविद्धापूजितातमहाष्टमो इन्द्रेण- निहतोजम्भस्तस्मादानवपुङ्गव इतिस्मृतिसंग्रहोक्तश्च । .. . - ·। कृत्यसारसमुच्चयः। अथ नवमी तुब्रतादौपूर्वविद्धा ग्राह्या अष्टमीनवमीयुक्ता नवमोचाष्टमोयुतेति पाद्मोक्तः युग्माग्निक्रतुभूतानिषङ्मन्यो- वसुरन्ध्रयोः इति निगमवचनाञ्च । देवोपुराणे भूमौशयोतुचा- मन्त्र्यकुमारीम्पूजयेन्मुदा वस्त्रालङ्कारदानेश्वसन्तोष्याप्रतिवा- सरम् बलिंचप्रत्यहन्दद्यादोदनमांससंयुतमित्यादि । अथ विजयादशमी । दशम्यामपराजिता पूजा देवीविस- जनादि उदयगामिन्यान्दशम्यामेकादशीयुतायामेव तथाहि नन्दिकेश्वरे प्रातरावाहयेदेवीं प्रातरेवविसर्जयेत् ततः प्रात- श्वसम्पूज्यप्रातरेवविसर्जयेत् प्रातरितिमुहूर्त्तान्न्यूनकाल इति शेषः। रत्नकोषे नारदः इषस्यदशमीशुक्लांपूर्वविद्धान्नकारयेत् श्र वणेनापि संयुक्तांराज्ञांपट्टाभिषेचने सूर्योदयेयदाराजनदृश्यते- दशमोतिथि आश्विनेमासिशुक्ले तुविजयान्तांविबुधाः । न- न्दिकेश्वरेभगवत्या प्रवेशादिविसर्गान्ताश्चयाःक्रिया इत्यादि । तत्रापि सम्यक्पूजाद्ययोग्यमहान्यूनादशमीप्राप्तावाह कालि- कापुराणें सम्यकल्पोदितापूजायदिकत्तुन्नशक्यत उपचारां- स्तथादत्तं पञ्चैतान्वितरेत्तदा गन्धम्पुष्पंचधूपञ्चनैवेद्य दोप- मेव च अभावेपुष्पतोयाभ्यांतदभावेतुभक्तितः संक्षेषपूजाकथि- तातथाशास्त्रादिकपुनः तथा चोदयगामिन्यां महूर्त्तान्यूनाया- मल्पकालव्यापिन्यामप्येकादशीयुतायामेव संक्षेपपूजादिभि- रपि विसर्जन कार्यमिति भावः । दिनमानस्यपञ्चदशमो भागो मुहूर्त्तमित्यनुपदमेवाभिहितम् प्राग्मुहूर्त्तन्यूनदशम्या उत्तरदिने उदयगामिन्यालाभे तु नवमीयुतायामेवापराजिता पजा विसर्जनञ्च तथाहि शिवरहस्ये आश्विनेशपक्षेतुदशm ·कृत्यसारसमुच्चयः। २५ म्यांपूजयेत्ततः एकादश्यांनकुर्वीतपूजनंचापराजितमिति एका- रश्या एकादशोयुतायां पूजनमत्र विसर्जनस्याप्युपलक्षणम् एतद्दचनस्योत्तरदिने मुहूर्त्तन्यूनदशमीलाभे उत्तरदिनकर्तव्य- तानिषेधकत्वेनैवस्मार्तादिभिस्तिथितत्वादिग्रन्थे व्याख्यात. वात्तदृशार्थपर्यवसानमिति श्रवणेनविसर्जयेदिति श्रवणायो- गस्तुरोहिणीयोगवदप्रयोजक इतिठकुराः तेन श्रवणायोगोवि- सर्जनेनावश्यकः श्रवणेनविसर्जयेदितिवचनस्य श्रवणाप्रशंस कत्वं प्रतीमः अत्र सर्वत्र नक्षत्रादरान्मुख्यस्तदभावेतिथिरेव- ग्राह्या युग्मात् तिथिश्शरीरन्देवस्यतिथौनक्षत्रमाश्रितम् तस्मा तिथिम्प्रशंसन्तिनक्षत्रन्नतिथिम्विनेति विद्यापतिठकुराः ॥ अथ यात्राविजयदशमी। यात्रांकृत्वासीमानंलधयेत् त- थाहि व्रतकाण्डे तु काश्यपः श्रवणक्षेतुपर्णायांकाकस्थाप्रस्थि- तोयतः उल्लङ्घयत्वसीमांतं तदिनःततोनराः॥ अथ शमीग्रहणम् । पूर्णायांदशम्यांशमीमर्चयित्वायात्रा- करणम्। तत्रमन्त्रःशमीशमयतपापंशमीलोहितकटिका धा- रिण्यर्जुनबाणानां रामस्वप्रियदायिनी करिष्यमाणायायात्रा- यथाकालंसुखम्मया तत्रनिर्विघ्नकर्तीत्वं भवश्रीरामपूजिते श- मीवृक्षविशेषः लोहितकण्टकयुक्तः प्रागुक्तवचनलिङ्गात् गृही- त्वासाक्षतामालांशमीमूलगताभृशम् गोतवादित्रनिघोषैरानये. स्वगृहम्प्रति ततोभूषणवस्त्रादिधारयेत्स्वजनैः सह ॥ अथ कोजागरी। तिथितत्त्वे कौमुद्याम्पूजये लक्ष्मीमिन्द्र- मेरावतस्थितम् सुगन्धैनिशिसंवेशैश्वाक्षर्जागरणंचरेत् तथा निशीथेवरदालक्ष्मोः कोजागौतिभाषिणी तस्मै वित्तंप्रदास्या- ·ANANAGAR २६ कृत्यसारसमुच्चयः। मिअक्षैः क्रोडांकरोतियः अत्रनिशीथ इत्यभिधानादात्रिकृत्य- मिदम् यहिने प्रदोषनिशोथे व्यापिनी पूर्णा तदिन कोजागरा कृत्यम् उभयव्याप्यनुरोधात् यदा तु पूर्वदिने निशीथव्याप्तिः परेदानप्रदोषव्याप्तिस्तदा सुतरां पूर्वदिने तत्कृत्यमिति । अथ कार्तिककृत्यम् । वायुपुराणे तुलामकरमेषेषुप्रातः स्नानविधीयते हविष्यंब्रह्मचर्यञ्चमहापातकनाशनम् अत्र सौरमासक्रमोबोध्य इतिठक्कुराः तथाहि दुर्लभःकार्तिकोमासो- मथुरायांनृणामिह यत्राचिंतोहरीरूपंभक्त भ्यःवप्रयच्छति का- तिकस्नानमन्त्रस्तु कार्तिकेहङ्करिष्यामिप्रातःस्नानंजनार्दन प्री त्यर्थन्तवदेवेशदामोदरमयासह मयालक्ष्म्या। पद्मपुराणे धा- नीछायाँसुयः कुर्य्यात्पिण्डदानम्महामने मुक्तिम्प्रयान्तिपित- रः प्रसादान्माधवस्यच धात्रोफलविलिप्ताङ्गोधात्रीफलविभूषि- तः धात्रोफलकृताहारोनरोनारायणोभवेत् धात्रोछायांसमाश्रि- त्ययोर्चयेच्चक्रपाणिकम् पुष्पेपुष्पेऽश्वमेधस्य फलम्प्राप्नोतिमा- नवः । नारदीये एकान्तरोपवासोवात्रिरात्रोपोषितोपिवो षड्- वाहादशपक्षम्वामोसंवावरवर्णिनि एकभुक्तननक्त नतथैवाया- चितेन च उपवासेनमोक्षणबजतेपरम्पदम् ॥ अथ हविष्यविचारः । हविष्यान्याह भविष्य हैमन्तिक सितास्विन्नधान्यमुग्दास्तिलंयवा कलापङ्कङ्कनीवारावास्तुक- हिलमोचिको षाष्टिकाफलशाकंचमूलकं केम्वुकेतरत्कन्दं से- न्धवसामुद्र गव्येचदधिस.पषो पयोनुद्धृतशारंचपनसामूहरी- तकी पिय्यलोजोरकञ्चैवनागरचुतित्तिली कदलीनवलीधा त्रीफलान्यगुडमैक्षुरम् अतैलपक्क मुनयोहविष्यान्न'प्रचक्षते है- ·। कृत्यसारसमुच्चयः। २७ मन्तिकम्मार्ग पौषोत्पन्नधान्यन्तस्यवविशेषम् सितास्विन्नमि- ति सितं श्वेताश्विन्नम् उसिनो इतिप्रसिद्धम् तद्भिन्नमस्विन्नम् कङ्कः काउनि इति प्रसिद्धा नीवार ओइरो इति षष्टिकाशा ठी इति प्रसिद्धा मूलकमित्यस्य विशेषणं कम्बुकेतरत् इति केम्बुकम् केउआ इति प्रसिद्धा तद्भिन्न सैन्धवसामुद्रे इति लवणे इति शेषः अगुडमिति ऐक्षुरस्य विशेषणम् इक्षुसम्ब- न्धिषु गुडभिन्न सिताशर्करादिकं सर्वमेवहविष्यमित्यर्थः । अथ आमिषविचारः। आमिषान्याह पाने प्रान्यकु- चूर्ण चर्माम्बुजम्बोरंवोजपूरक अयज्ञशिष्टंमाषादियद्विष्णोर- निवेदितं दग्धमन्नमसूरञ्चमाषश्चेत्यष्टधामिषम् गोछोगीमहि- षोदुग्धादन्यदुग्धन्तुआमिषम् धान्येमसूरिकाप्रोक्ताअन्नपयु. षितं तथा हिजकीतारसाः सर्वेलवणंभूमिजन्तथा ताम्रपात्र- स्थितंगव्यञ्जलंपल्वलसंस्थितम् आत्मार्थम्पचितश्चान्नमामिष- न्तत्स्मृतंबुधैः प्रान्यकुचूर्णम् । शुक्तिकादिचूर्णम् ॥ अथामावस्यादिकृत्यम्। वनस्पतिगतेसोमेऽनड्डाहौयस्तु- वाहयेत् नाश्नन्तिपितरस्तस्यदशवर्षाणिपञ्चच इतिवचनाद- मावास्यायां वृषवाहने महादोषः तस्येति पिण्डादिकमिति शेषः। स्मृतिः येयंदीपोन्विताराजन्व्याप्तापञ्चदशोभुविः त- स्यान्देयन्नचेइत्तपितृणान्तुमहालये इति दीपान्वितापञ्चदशी अमावास्यापितॄणांमहालये पितृपक्षे महालये तथाच पितृपक्षे- येनश्राद्धन्नकृतन्तेनात्रश्राद्धकर्तव्यमितितात्पर्यम् । अन्यच्च कन्याङ्गतेसवितरिपितृराजानुशासनात्तावत्प्रेतपुरोशून्यायावद- वृश्चिकदर्शनम ततोवृश्चिकआयातनिराशाः पितरोगताः पन: ।

·२८ कृत्यसारसमुच्चयः। स्वभवनंयान्तिशापन्दत्वासुदारुणमिति तथाचामावास्योयाम- प्यकृते श्राद्धे पितरो निराशाः सन्तः शापन्दत्वोयान्तीत्यतो- अवश्यमेव पार्वणमपरपक्षेयेननकृतन्तेनालकर्त्तव्यमिति भावः॥ अथ उल्काभ्रमणम् । स्कान्दे ततःप्रदोषसमयेदीपान्दद्या मनोरमान् ब्रह्मविष्णुशिवादोनाम्भवनेषुमठेषुचेति ज्योतिषेतु- लासंस्थे सहस्रांशीप्रदोषेभूतदर्शयउल्काहस्तानरो कुर्युः पि तृणाम्मार्गदर्शनम् एतेन प्रदोषव्यापिन्याममावास्यायामुल्का- भ्रमणमिति तात्पर्यम् उभयदिने प्रदोषव्यापिन्याअमावास्या- या अलाभे लाभे च परदिने एव दण्डैकरजनोयोगेदर्शःस्याच्चा परेहनि तदाविहायपूर्वेद्य :परेन्हिसुखरात्रिकेति ज्योतिर्वचना- त् भूताहेयेप्रकुर्वन्तिउल्काग्रहमचेतना निराशाःपितरीयान्ति- शापन्दत्वासुदारुणमिति वचनाञ्च । उत्तरदिने प्रदोषे दर्शा- भावे पूर्वदिने एव कर्मकालस्यमुख्यत्वात् । तुलासंस्थेसहस्रां शावितिप्रागुक्तज्योतिर्वचनाच्च । भूताहेयेप्रकुर्वन्तीत्यादिवच- नस्योभयदिने प्रदोषेऽमावास्यायालाभेऽलाभेच पूर्वदिनकर्तव्य- तानिषेधकत्वं तिथितत्वे स्मार्तीप्येवम् । उल्काग्रहणमन्त्रस्तु शस्त्राशस्त्रहतानांचभूतानां भूतदर्शयोः उज्ज्वलज्योतिषादेहनि ईहेव्योमवन्हिना । भ्रमणमन्त्रस्तु अग्निदग्धाश्चये जीवायप्यद- ग्धाःकुलेममउज्ज्वलज्योतिषादग्गशस्तयान्तुपरमांगतिमिति ॥ अथ विसर्जनमन्त्रस्तु ब्रह्मपुराणे यमलोकम्परित्यज्यआ- गतायेमहालये उज्ज्वलज्योतिषावर्त्मप्रपश्यन्तीवजन्तते इति॥ अथ दोपमालिकादानफलमाह। यःकुर्यात्कार्तिकेमासे- शोभनांदीपमालिकाम् घृतेनचचतईश्याममायांचविशेषतः या- RAAT ·RTERSN - कृत्यसारसमुच्चयः। २९ वहोपप्रसंख्यातुघृतेनापूर्यरोधिता तावदुगसहस्राणिस्वर्गलो- केमहीयते॥ अथ गोक्रीडादौप्रतिपदमावास्यायुतैवग्राह्या । तथाहि- नारदः योकुहू प्रतिपन्मिश्रातत्रगाः पूजयेन्नृप पूजनात्रीणि- वर्द्धन्तिप्रजागावोमहीपतिः। स्मृतिरपि शिवाचशिवदुर्गाचदु- भंगाचहुताशनी गोपूजाचवटच्छायाकर्तव्यांप्रथमेदिने । देव. लोपि प्रतिपदर्शसंयोगेगांवक्रोडनम्भवेत् परविद्धासुकरणा- पुत्रदारधनक्षय इति । स एव प्रतिपद्यग्निकरणंदितियायांग- वार्चनम् क्षलक्षयंकरिष्यतेवित्तनाशंकुलक्षयमिति नारदोपि- भद्रायांगोकुलक्रीडासदेशोवै विनश्यति इति भद्रायांद्वितीया- युतायाम्एतच्च हितोयदिने चन्द्रदर्शनसम्भावनायाम् अत एव पुराणसमुच्चयैपि गवांक्रीडादिनयत्ररात्रौदृश्येतचन्द्रमाः सोमोराजापशून्हन्तिसुरभीपूजकांस्तथा इति । प्रतिपदुत्तरं सूर्यास्तमनकालपर्यन्तं मुहूर्तान्नूपना यदि द्वितीया तदा चन्द्रदर्शनसम्भावना सर्वसम्मता अत्र यदि प्रतिपदि षण्मुहू- तव्यापिनी द्वितीया तत्र चन्द्रदर्शनसम्भावना गोक्रीडन न कार्यमिति तिथिनिर्णयः । ठक्कुरैरपियाकुहरित्यादिपूर्ववचना- न्यभिधाय एतेविधिप्रतिषेधाः पूर्वदिने प्रतिपदः सायान्हव्या- पित्वे हितोयदिने चन्द्रदर्शनसम्भवे च जेया । दिनहयेसाया- न्हव्यापित्वे परैवग्राह्य त्यभिहितम् एवं च द्वितीयदिनेषण्मु- हूर्तन्यूनैव हितोया तदा चन्द्रदर्शनसम्भावनाया अभावात् हितीयायुतैव ग्राह्या तत्रैव पुराणसमुच्चयः वर्द्धमानतिथीनन्दा- यदासाद्धतियामिका द्वितीयावृद्धगामित्वादत्तरातनोभात - ·३० कृत्यसारसमुच्चयः। इति । चन्द्रादर्शने तु द्वितीयायुतैव ग्राह्ये ति तिथिनिर्णय सायान्हेहोलिकांकुर्यात्पूर्वान्हे क्रीडनङ्गवामिति पूर्वान्हः सा- ईप्रहरंयावत् तथाहि । तिथिचन्द्रिकायां । पूर्वान्हः प्रहरं- सार्द्ध मध्यान्ह प्रहरन्तथा। तत्तृतीयोपरान्हः स्यात्सायान्हश्च ततः परमिति । कुहू प्रतिपद्य तायत्रगावस्तत्रनपूजयेदित्यादि स्मृतयोपि । हितोयायाःषण्मुहूर्त्तान्नानत्वे पूर्वयुक्तायाः कर्त- व्यतानिषेधकत्वे न व्याख्यया इति सर्वसुस्थम् । विशाखा- यांगोपूजानिषेधमाह राजमार्तण्डे विशाखायाममावास्याविशा- खाप्रतिपयु ता आयुः पुत्रं धनंहन्तिसुरभीपूजकांस्तथा सुर- भीगौः॥ अथ कार्तिक शुक्लदितीयायमहितोयाख्या तस्यां कर्तव्यं स्कन्दपुराणे कार्तिकेशक्लपक्षेतुद्वितीयायांयुधिष्ठिर यमोयमुन- यापूर्वम्भाजितःस्वगृहेर्चितःअतोयमहितीयेयंत्रिषुलोकेषुविश्रुता अस्यान्निजगृहेविप्रभोक्तव्यन्नततोनरैः स्नेहेनभगिनीहस्तागो- क्तव्यंपुष्टिवर्द्धनम् वस्त्रालङ्गरणादीनिताभ्योदयानियत्नतः । भगिन्यापठनीयोमन्त्रो यथा भ्रातस्तवानुजाताहम्भुक्ष्वभक्त- मिदंशुभम्प्रोतये यमराजस्ययमुनायाविशेषतः । ज्येष्ठभगिन्या- स्तु भ्रातज्येष्टानुजाताहमिति शेषः तत्र भ्रातरनुजातावाज्ये- ष्ठाहमित्यन्वयः । ब्रह्माण्डपुराणे यातुभोजयतेनारीभातरंयुग्म• केतिथौ अर्चयेचापिताम्बूलैनसावैधव्यमाप्नुयात् भातुरायुः क्षयोराजन्नभवेत्तत्रकर्हिचित् युग्मके द्वितीयातिथौ। यमहि- तोयाप्रतिपद्युताग्राह्य ति निर्णयामृतः। हेमाद्रौतुहितोयाम- ध्यान्हव्यापिनीपूर्वविद्धाचेतिविशेषः ॥ । ।

·। कृत्य सारसमुच्चयः। ३१ अथालचित्रगुप्तपूजनमाह गौडः यमञ्चचित्रगुप्तञ्चयम- दूताँश्चपूजयेत् अर्घश्चात्रप्रदातव्योयमायसहजड्यैः इयम्पूजा- अपरान्हे आह स्कान्दे ऊर्जशुक्लहितोयायामपरान्हेऽर्थयेद्यमम् स्नानंकृत्वाभानुजायांयमलोकनपश्यति भानुजायांयमुनायाम्। बतादौदिवैवमुक्तम् तथाहि तिथिचन्द्रिकायाम् दिनार्द्धसमये- तीतेभुज्यतेनियमनयत् एकभुक्तमितिम्रोक्तंमतस्यात्तद्दिवैधहि।। अथ एकादशोनिर्णयः । एकादशीदादशीयुतैवग्राह्या रुद्रणहादशीयुक्तेतिनिगमात् तिथिमलरूपाया अपिडाद- शीयुक्तायाः प्राप्तौसैवग्राह्या । षष्टिदण्डात्मिकायाश्चतिथेनिः क्रमणेपरे अकर्मण्यन्तिथिमलम्विद्यादेकादशीविनेतिवचना- त् । दशमीयुक्तायाग्रहणेदोषमाह स्मृतिः एकादशीदशाविद्धा- गान्धाऱ्यांसमुपोषिता तस्याः पुत्रशतन्नष्टंतस्मात्तापरिवर्ज- येदिति एतच्चोभयदिने एकादशीलाभे यदितुदशमीमात्रयु तै- वसानहादशीयुता तदादशमीयुता कर्तव्या तथाहि स्मृतिः एकादशीनलभ्येतसकलाहादशीभवेत् उपोष्यादशमीविद्धाऋ- षिरुद्दालकोब्रवीत् नलभ्येतेतिहादशोयुक्तेतिशेषः । हैतनिर्ण- यहेतपरिशिष्टेवतपद्धति पक्षधरीयतिथिचन्द्रिकादिमथिलग्रन्थे- ध्वथेतादृशस्थले दशमोयुतायामेव कर्तव्यत्वं सिद्धान्तितं न तु हादशीव्रतमिति । व्यहस्पर्शमाह स्मृतिः एकादशीदादशी- • चरात्रिशेषेत्रयोदशो त्र्यहस्पृक्तदहोरात्रन्तत्रसाहस्त्रिकं फल- मिति साहस्त्रिकं सहस्रगुणम् । हरिशयनादौ फलादिभक्षण- निषेधमाह भगवान मच्छयनेमदत्थानेमपार्श्वपरिवर्त्तने फल- मूलपयोहारीहदिशल्यममार्पति। मच्ळ्यनेरिकाराने माने । - ·। कृत्यसारसमुच्चयः। देवोत्थाने पार्श्वपरिवर्त्तने भाद्रशुक्ल कादश्याम्। स्मृतिः ए- कादश्यान्न जीतपक्षयोरुभयोरपि सूतकेमृतकेचैवअन्यस्मि- नप्यशौचके सर्वथानपरित्याज्याइच्छताश्रेयआत्मनः। अश. क्तीत्वाह वायुपुराणे फलं मूलम्पयस्तोयमुपभोग्यम्भवेच्छुभम् नत्वेवंभोजनङ्कश्चिदेकादश्याम्प्रकीर्तितम्। प्रमादादितो व्रता- करणे व्रतभङ्गाभावमाह छागलेयः सर्वभूतभयंव्याधिःप्रमादो. गुरुशासनम् अवतघ्नानिकोय॑न्तेसकृदेतानिशास्त्रतः प्रमादो- विस्मरणम् सकृदेकवारम् वारम्बारं तद्धेतुभिरकरणे भङ्ग एव सकृदित्युक्तेः स्मृतिः एकादशीदिनयत्रभार्यातुमतीभवेत् पितृश्राद्धंचतत्रैवउपायस्तत्रकथ्यते। एकादशीव्रतंकुर्य्यात्पि- ण्डाघाणञ्चश्राद्धकृत् अर्द्धरात्रैव्यतीतेतुऋतुन्दद्यान्नदोषभाक॥ ब्रह्मपुराणेएकादश्यान्तुशुक्लायां कार्तिके मासिकेशवम् सुप्त' प्रबोधयेद्रात्रौभक्ति श्रद्धासमन्वितइति ॥ अथ विष्णूत्थापनमन्त्राः । ब्रह्मेन्द्ररुद्भरभिवन्द्यमानो- भवानृषिर्वन्दितवन्दनीयः प्राप्तातवेर्याङ्कलकौमुदाख्याजागृष्व- जागृष्वचलोकनाथ १ मेघागतानिर्मलपूर्णचन्द्रशारद्यपुष्पाणि- मनोहराणि अहन्ददानीतिचपुण्यहेतोर्जागृष्वजागृष्वचलोक- नाथ२ उत्तिष्ठोत्तिष्ठगोविन्दत्यजनिद्रांजगत्पते त्वयाचोत्थीय- मानेन उत्थितम्भुवनत्रयम् ॥ अथ हरिवासरमाह मत्स्यपुराणे हादशीशुक्लपक्षेतुनभस्ये- श्रावणं यदि उपोष्यैकादशीन्तबहादशीमप्युपोषयेत् । ब्रह्माण्डे हादश्यान्तुदिनेभाद्र ढषीकेशर्मसंयुते उपवासद्दयंकावि- ष्णुप्रीडनतत्परः द्वादश्येकादशीसौम्यनवणंचचतुष्टयम् देवदु- ..

·कृत्यसारसमुच्चयः। ३३ न्दुभियोगोयंशतमन्युफलप्रदः नभस्ये भाद्र हृषोकेशनि- वणसौम्यो छमः मन्युर्यज्ञः वराहपुराणे एकादशीपोष्यै- वहादशीमप्युपोषयेत् नचात्रविधिलोपस्स्यादभयोदेवताइति । अतिथिचन्द्रिकायां पारणान्तंव्रतंजेयं समाप्तौहिजभोजनमिति समाप्तिश्चपारणेन तदभावेउपवासद्दये क्रियमाणेपूर्वव्रतस्य समाप्तर्विधिलोपः प्राप्नोतिलोप्येकदेवत्वेनन विधिलोप इति पक्षधरमिश्राः पठन्ति । आभाकासितपक्षे चमैत्रश्रवणरेवती बादशीवुधवारेणहरेर्वासरउच्यते । तथाचाषाढशुक्लद्दादशोवू- धवारानुराधायुता भाद्रशुक्लदादशीवुधश्रवणायुता कार्तिकशु- लडादशोवुधरेवतोयुताहरिवासरइत्यर्थः पर्यवसितः ॥ अथैकादशीपारणायां । मासभेदेन नवस्तुभेदमाह गौमू- श्रेण चगोमयेनपयसानागांसर्पिषा सदभोंदककार्तवीर्य्यय- वजैश्चूणस्तथादूर्वया कुष्माण्डेनगुडेनविल्वतुलसीपत्रेणवापा- रणं हादश्यांगदितंक्रमान्मुनिवरैर्मार्गादितस्तत्फलम् पयसा दुग्धेन कार्तवीर्यस्तिलः विल्वतुलसीपत्रयोर्विकल्पः मार्गा- दिद्दादशमासेषुक्रमेणहादशवस्तुभिःपारणमिति । पद्मपुराणे क्रियायोगे दशम्याम्विप्रशादुलहादश्यांचैववैष्णवः सम्यग्बत- फलंप्रेप्सुर्नान्निशिभोजनम् । दशम्यामेवमादोनिनिषि- द्वानिहिजोत्तम बादश्यामपितान्यवनिषिद्धानिनसंशयः तथा- च दशमीविहितानि सर्वाण्येवमांसभक्षणाकरणादीनि हाद- श्यामपि कुर्यादिति भावः ॥ कार्तिकीपूर्णिमाकौशिकीलाने- फलमाह। रामायणे । कृतिका रुक्षसंयुक्ताराकाया कार्तिके- भवेत् कोकामुखेतु कौशिक्यां स्नात्वास्वर्गेवसेन्नरः ऑअद्य- - Humar ·३४ कृत्यसारसमुच्चयः। अथाग्रयणकृत्यम् । अथ नवान्नभक्षणञ्च । वृश्चिकत्रयोद- शांशाभ्यन्तरेनवान्नभक्षणम् नवान्न श्राद्धंवृश्चिकपूर्वभागेतुन वाग्नंशस्यतेबुधैः अपरक्रियमाणेतुधनुष्येवकृतम्भवेत् धनुष्य- स्कृतंश्राद्धंमृगनेत्रासुरात्रिषु पितरस्तन्नगृहन्तिनवान्नामृत- काक्षिण इतिवचनात् पूर्वभागेत्रयोदशांशाभ्यन्तरे अपरे च चतुर्दशांशादौतत्राविहिततिथ्यादीन्याह ज्योतिषे सूर्येचैववि- शाखगेस्मरतियौतारेत्रिजन्मानित नन्दामन्दमहोजकाव्यदि- बसे पौषेमधोकार्तिके भेमाहिशिवेषुविष्णुशयने कृष्येशशि- न्यष्टमे श्राद्धंभोजनकन्नवान्नविहितं पुत्रार्थनाशप्रदम् स्मर- तिथिः खयोदशो नन्दा प्रतिपत्वछोएकादश्यः मन्दःशनिः महीजो मङ्गलः काव्यः शुक्रः मधौ चैत्रे भेषु नक्षत्रेषु उग्रः पूर्वात्रयमधाभरण्यः अहिः श्लेषा शिव आर्द्रा एतानि निषि- द्वानि अत्र श्लेषाकृतिकाज्येष्ठामूलाजपदेषुच भृगुभौमदिन- रिक्तातिथौनायानचौदनमिति श्राद्धशेषभोजिपरम् अजपदं पूर्वभाद्रपरमिति तिथितत्वे । विहितानि नक्षत्रादीन्याह भोज- राजः ब्रह्माविष्णबृहस्पतीशशधरोमार्तण्डपोष्णादिति मैत्रेचि- त्रविशाखवायुनभसेमूलाश्विवन्हौतथा शक्र वारुणऋक्षकेशुभ- दिने श्राद्धंनवंशस्यते ब्रह्मारोहिणो विष्णुःश्रवणः बृहस्पतिः पुष्यः शशधरो मृगशिरा मार्तण्डो हस्तः पौष्णा रेवती अदितिः पुनर्वसू मैत्र अनुराधा चित्रं चित्रा अन्यञ्च हरियुग- लेदितियुमलेपूषायुगले विरश्चियुगले करपञ्चकोत्तरेषुचनवोन्न- भक्षणंशस्तम् तथा च रोहिण्यादिवयम्पुनर्वस्वादिद्वयं उत्त- स्त्रयंहस्तादिपञ्चकं श्रवणात्रिकरेवत्यादिद्वयं एतानिनक्षत्रा- mata ansaon ·कृत्यसारसमुच्चयः। ३५ णिशुक्रशनिमङ्गलभिन्नवाराःनन्दारिक्तात्रयोदशीभिन्नतिथयः तृतोयजन्मभिन्नताराः अष्टमभिन्नचन्द्रमाः विशाखाभिन्नन- क्षत्रस्थसूर्यः पौषचेत्रकार्तिकाभिन्नमालाः शुक्लपक्षः हरिशय- नभिन्नकालः प्रशस्तः ॥ अथाकालवृष्ट्यादिविचारः । अथ पौषकृत्यम् । स्मृतिः पौषादिचतरोमासाझेयावृष्टिरकालजा तयानाविवाहादिवर्ज- येत्सप्तवासरान् एतञ्चनिरन्तरदिनत्रयवृष्ट्यां तृतीयेन तु स- साहमिति वक्ष्यमाणत्वात् विशेषमाह एकेनेकदिनन्त्याज्यं- होतोयेनदिनत्रयम् तृतीयेनतुसप्ताहन्त्यजेदाकालवर्षणे एके- नेकदिनस्पृशावृष्ट्याहितीयेनदिनदयस्पृशाएवमपि एक- दिनमिति तदधिमदिनमित्यर्थः एवं दिनत्रयमित्यत्रापि वृष्टि- दिनानन्तरदिनत्रयमित्यर्थः एवमयोपि वृष्टिदिनत्यागो दण्डा- पूपन्यायात् तथा च वृष्टयाधिकरणदिनं तदुत्तरमेकत्रिसप्तदि- नानि च त्याज्यानि एवं निरन्तरदिनचतुष्टयादिवृष्ट्यावृष्टा- धिकरणदिनचतुष्टयादिकं तदनन्तरं सप्तदिनानि च त्याच्या- नि तत्रापि तृतीयेन तु सप्ताहमेतहिषयत्वात् अधिकं तु प्रवि. पन्नतु तद्धानिरिति न्यायेन दिनचतुष्टयादिवृष्टौ अवश्यं दिन- त्रयवृष्टिसस्वात् अत्रहतपरिशिष्टे एकनैकदिनस्पृशावृष्ठा एक दिनं तदग्रिमं च दिनत्याज्यम् हितोयेनाव्यवहितदिन- इयस्पृशा वृष्ट्या तदुत्तरं त्यहः । वृष्टयधिकरणदिनस्याशुद्ध- त्वन्तु नाशुद्धिं निर्दिशेत्तावदितियावत्तावत्पदसमभिव्याहारात् वृष्टिदिनमादाय एकहित्रिगणने तृतीयार्थकरणत्वानुपपत्तिः द्वितोयेन दिनत्रयमित्यतदिनैकमित्येव ब्र यादिति केशव- ·कृत्यसारसमुच्चयः। मिश्राः । नडीजवस्तु पोषादिचतुरौमासानित्यत्र मासपर्द पक्षपरमाह तथाहि मासान्मार्गप्रभृतिमुनयोव्यासबाल्मीकि- गर्गाश्चैत्रंथावहर्षणविधौनेतिकालंवदन्ति नाडीजवःसुरगुरुमु- निःप्रावृष्टरकालंमासाचेतावशुभफलदीपौषमाधौनशेषौ इति पठित्वापौषादिचतुरोमासानित्यत्रपक्षावैमासाइति वदंति। अ- कालवृष्ट्यापि यदि नरपशुचरणचिन्हं भुवि सम्पद्यते तदैवा- शुद्धिर्नान्यथा तथाहि वृत्तेप्यकालवर्षेनाशुद्धिनिर्दिशेत्तावत् यावन्नभवतिज्ञानेनरपशुचरणाङ्गितावसुधा इति अत्र नरपशु वानर इति मेधातिथिः॥ अथ ग्रहणादावशुद्धिमाह । एकरात्रंपरित्याज्यकुर्य्यात्पा- णियहंग्रहे प्रयाणेसप्तरात्राणित्रिरात्रंत्रतबन्धनेपाणिग्रहीवि- वाहः ग्रहे ग्रहणे व्रतबन्धने उपनयने एतच्चप्रौढकन्याप्रौढ- माणवकविवाहोपनयनविषयमतोनवक्ष्यमाणवचनाहिरोधः दि ग्दाहेदिनमेकंचाहेसप्तदिनानिच भूकम्पेचसमुत्पन्नेत्रिरात्रंप- रिवर्जयेत्दृश्यतेसिंहिकासूनुदितोगगनैयदि यात्रादौमङ्गलेका व्येसप्तरात्रंविवर्जयेत् अरिष्टेत्रिविधोत्पातेसिंहिकासूनुदर्शनेस- प्तरात्रंनकुर्वीतयज्ञोदाहादिमङ्गलम् दर्शनादर्शनादाहोः केतोः सप्तदिनन्त्यजेत् यावत्केतूदयस्तावदशुद्धःसमयोभवेत् धूम- केतौसमुत्पन्नग्रहणेसूर्यचन्द्रयोः ग्रहाणांसङ्गमैचैवनकुर्या- न्मंगलक्रियाम् यदाम्वुवृष्टिःकुलिशंपतत्यधोधराप्रकम्पोऽसुर- केतुदर्शनम् तदाविवाहव्रतवन्धनेषुविवर्जयेत्सप्तदिनानिशा- स्वतः अम्बुवृष्टिःदिनत्रयमकालवृष्टिः ग्रहेरविन्दोरवनीप्रकम्पे- केतूदयोल्कापतनादिदोषेत्रतेदशाहानिवदन्तितज्ज्ञास्त्रयोदशा- ·कृत्यसारसमुच्चयः। ३७ हानिवदन्तिकेचित् अत्रादिपदेनकरकावजूपातादेरुपग्रहः इति इतनिर्णयप्रदोपे गोकुलनाथोपाध्यायाः ग्रहणभूकम्पोल्कापात करकापातादिसमाहारे त्रयोदशाहमशुद्धिम् किञ्चिन्न्यूनतत्स. माहरेदशाहम ग्रहणाद्य कैकोपग्रहेन्यहमिति इतनिर्णयः एत समुदायार्थपालोचनया अयमर्थः पर्यावसितः ग्रहणेऽत्यन्त प्रौढकन्याविवाहेतदिनमात्रमशुद्धम् प्रौढमाणवकोपनयनेग्रह णदिवमारभ्यदिनत्रय प्रौढभिन्नकन्याविवाहेतादृशमाणवकोप नयनादिमङ्गलकर्मसु ग्रहणानन्तरसप्तदिनमशुद्धम् दिग्दाहे च मंगलकर्ममात्र एकदिनमशुद्धम् भूकम्पेदिनत्रयम् तदिनमार- भ्यग्रहणभूकम्पोल्कापातवजूकरकापातादिसमुदाये एकस्मि- न्दिनेजाते उपनयने त्रयोदशदिनमशुद्धम् किञ्चिन्यूनतत्समुदा येजाते दशाहाशुद्धम् अन्यत्सुगमं । भूमिदारणेवतमात्रपाते वा मङ्गलकर्ममात्र तदिनानन्तरन्दिनमेकमशुद्धमिति तपरि- शिष्टाद्यनसारीयः पन्थाः। व्रतान्हिपूर्वसन्ध्यायांवारिदोयदि- गर्जतितहिनस्यादनध्यायंवतंतवनकारयेत्। व्रतमुपनयनम् पू- र्वसन्ध्याप्रातःसन्ध्या अवप्रमाणं विष्णपुराणम् ततोऽखिलज- मत्पद्मवोधायाच्युतभानुना देवकोपूर्वसन्ध्यायामाविर्भूतंमहा- त्मना इति प्रभातसन्ध्यासमयेगजितेतदाह्यनध्याय इतिरत्न- सारशतकं च तथा च उपनयनदिनप्रातःसन्ध्यागर्जेतदिनम्- पनयनेऽशुद्धमित्यर्थः पर्यवसितः पक्षधरमिश्रीयमानबोधसार- संग्रहेप्येवमेव तथाहिवतान्हिपूर्वसन्ध्यायामित्यादिवाायस्यउ- क्तत्वात् । महाभारते अमापातश्चवर्णेयुक्ताचेत्पौषमाधयोः अर्होदयस्सविजेयः कोटिसूर्यग्रहस्सम अमा अमावास्या ॥

·कृत्यसारसमुञ्चयः। अथ अर्होदयः । पौषमाघयोरित्यनेनालयः अौ रवि- वारः पातो व्यतीपातयोगः। श्रवणार्कव्यतोपातैरमाचेत्पौष- माघयोः अद्धोदयस्सविज्ञेयः किञ्चिनून्यनेमहोदयः। योगोयं दि- वैव शस्तः तथाहि तिथितत्त्वचिन्तामणिधृतवचनम् दिवैवयो- गश्शस्तोयं नतुरालौकदाचनेति फलमाह अोदयेतुसंप्राप्ते- सर्वङ्गङ्गासमञ्जलम् शुद्धात्मानोद्दिजास्सर्वेभवेयुम्न झसन्निभाय- किञ्चिद्दोयतेदानन्तदानंमेरुसन्निभम् । अत्रसङ्कल्पः ओमद्य पौषेमासिकृष्णपक्षेअमावस्यायांतिथावमुकगोत्रस्यामुकशर्मणो ममसूर्यग्रहकालीनगङ्गास्नानजन्यफलकोटिगुणप्राप्तिकामोद्धों दयेगङ्गायांस्नानमहङ्करिष्ये । एवं माघेपि तत्र पौषस्थाने माघमासीत्येवविशेषः। एतन्मासे महिषीप्रसवे दोषशान्ति- भांद्रेऽभिहिता॥ अथ वैशाखार्दोकोशिकोनानेप्रमाणमभिहितंप्राक् पौषोपू र्णिमायांतत्नानेप्रमाणाभावेपिशिष्टाचारात्नानंकर्तव्यम् तत्र सङ्कल्पमाह सङ्कल्पावली ओमद्येत्यादिपृथिव्यधिकरणसक- लतीर्थस्नानजन्यफलप्राप्तिकामः कौशिक्यांस्नानमहरिष्ये ओङ्गाधिराजसुतेदेविविश्वामित्रमनेस्वसाऋचीकभायेंसत्यायें- पापंमेहरकौशिकि इति पठित्वा स्नायात् ॥ अथ माघकृत्यम् । तत्रप्रातःस्नानकालमाह। तिथितत्त्व. चिन्तामणो स्मृतिः उत्तमन्तुसनक्षत्रलुप्ततारन्तुमध्यमम् सवि तयुदितेभूपततोहोनंप्रकीर्तितम् । अरुणो दयवेलास्नानफल- माह । योमाघमास्युषसिसूर्यकराभितामू स्नानंसमाचरतिचा- रुनदीप्रवाहे उद्धृत्यसप्तपुरुषान्पितृमातृवंश्यान स्वर्गप्रयात्यम- ·- कृत्यसारसमुच्चयः। रदेहधरोनरोसौ। अत्रमासः सौरः तेन मकरसंक्रमदिनमा- रभ्य प्रातःस्नान नियमः जलमात्रेतु पद्मपुराणे स्वर्ग लोके- चिरम्वासोयेषां मनसिवर्तते यत्रकुत्रजलेतैस्तुस्नातव्यंमृग- भास्करे मृगभास्करे मकरस्थे रखो। स्नानमन्त्रस्तु मकरस्थे- रखौमाघेगोविन्दाच्युतमाधव स्नानेनानेनमेंदेवयथोक्तफलदो- भव इतिनरसिंहपुराणे। शीतकालेमहावहिप्रवालयतियो- नरः सर्वसत्वहितार्थायशोतोपशमनायवै॥ अथ माघकृष्णचतुर्थीगणेशचतुर्थी । अस्यां गणेशोत्पत्ति- माह शिवधर्म सर्वदेवमयःसाक्षात्सर्वमङ्गलकारकः माघकृष्ण- चतुर्थ्यान्तुप्रादुर्भूतोगणाधिपः । इयं चतुर्थी तृतीयायुता ग्राह्या गणेशगौरीबहुलाव्यतिरिक्ताप्रकीर्तिता चतुर्थीपञ्चमीविद्धेत्या- दिवचनात् गणेशचतुर्थांद्यतिरिक्तचतुर्थ्यां एव पञ्चमीयोग- प्राशस्त्याभिधानात् मातृविद्धागणेश्वर इतिवचनात् चतुर्थी- गणनाथस्यमातृविद्धानशस्यते इति बृहस्पतेश्च । एतच्चोभय- दिने मध्याह्वव्याप्तौ उत्तरदिने एव मध्यान्हव्यापिनीचत्स्या- त्परतश्चाप्यपरहनीति वृहस्पतेः । माघेमासिगणेशदेवताचतु- र्थीति निवन्धमानेपि प्रसिद्धेति ठक्कुराः ॥ अमावास्यायां अर्होदयः सपौषकृत्ये द्रष्टव्यः । अथ माघशुक्लपञ्चमी श्रीपञ्चमी सा च पूर्वयुतेति माध- वाचार्यः दिवोदासोपि माघशुक्लापञ्चमोपूर्वविद्धाप्रशस्यते इति मैथिलगौडसम्मतमेतत् हेमाद्रिमसे परेतिदाक्षिणात्याः॥ अथ माघशुक्लसप्तमी अरुणोदयव्यापिनो ग्राह्या तथा च विष्णुः सूर्यग्रहणतुल्याहिशुक्माधस्यसप्तमो अरुणोदयवेला- HARASON सर ·कृत्यसारसमुच्चयः। यांतस्यांस्नानम्महाफलं । अरुणोदयवेलायांशुक्लामघास्यसप्तमी प्रयागयदिलभ्येतकोटिसूर्यग्रहःसमा इतिक्कचित्पाठः । तत्र सप्तार्कपत्राणि सप्तबदरोपत्राणि शिरसि निधाय वक्ष्यमाण- मन्त्रेण स्नायात् । यद्यजन्मकृतंपापम्मयासप्तसुजन्मसु तन्मे- रोगञ्चशोकंचमाकरीहन्तुसप्तमीति मन्त्रः रोकं च शोकं चेति तिथितत्वे पाठः रोक छिमितिव्याख्यानञ्च ओएतजन्म- कृतंपापंयञ्चजन्मान्तरार्जितं मनोवाकायजयच्चज्ञाताज्ञातञ्चय- त्पुनः इतिसप्तविधम्पापंस्नानान्मेसप्तसप्तिके सर्वव्याधिसमा- युक्तंहरमाकरिसप्तमी इति मन्त्रं पठेत् । उभयदिने अरुणोयद- काले सप्तमोलाभे पूर्वदिने एव स्नानं अधिककालव्यापित्वात्।। अरुणोदयकालमाह। चतस्रोघटिकाप्रातररुणोदय उच्यते इति॥ अथ माघशुक्लाष्टमी भीष्माख्या तस्यां भीष्मतर्पणान्याह पानेमाघेसासिसिताष्टम्यांसलिलीष्मतर्पणं श्राद्धंचयनराः कुर्य स्तेस्युःसन्ततिभागिनः । भारते शुक्लाष्टम्यन्तुमाघस्यदया भीष्माययोजलं सम्बत्सरकृतं पापन्तक्षणादवनश्यति । एत- तर्पणे सर्ववर्णानामधिकारः । इयानेबविशेषः ब्राह्मणः पितृ- तर्पणानन्तरम् क्षत्रियादयस्तुप्रथममेव भीष्मतर्पणं कुयु रि- तिसमाचारः। तर्पणमन्त्रो यथावैयाघ्रपद्यगोत्रायसांकृतिप्रव- रायच अपुत्रायददाम्येतत्सलिलम्भीष्मवर्मणे इतिसतिलाञ्ज- लिन्दत्वा पठेत् ऑभीष्मशान्तनमोवीरः सत्यवादीजितेन्द्रि- यः आभिरद्भिरवाप्नोतपुत्रपौत्रोचितिक्रियामिति । अथ माघीपूर्णीमापरयुताग्राह्या यथोक्त ब्रह्मवैवर्तेभूतवि- द्धनकर्तव्येदर्शपूर्णेकदाचनेति ॥

·। कृत्यसारसमञ्चयः। ४१ अथ फाल्गुनकृत्यम् । स्मृतिः फाल्गुनस्यचमासस्यकृष्णा ष्टम्यांमहीसुता यातादासरथे पत्नोतस्मिन्नहनिजानकी। उपो पितोरघुपति स्समुद्रस्यतटेतदा रामपत्नीचसम्पूज्यासीताजन- कनन्दिनोति ॥ अथ फाल्गुनकृष्णचतुर्दश्यांशिवरालिनतम् तच्चप्रदोषनि- शीथोभयव्यापिन्यां चतुर्दश्यां तथाहि त्रयोदशीयदादेविदिन- भुक्तिप्रमाणतः जागरेशिवरात्रिःस्यान्निशिपूर्णाचतुर्दशीति । दिनभुक्तिरस्तमनकालः । निशीथमाह महानिशी घटिकेरा- मध्यमयामयोरिति तथा च द्वितीयप्रहरशेषदण्डः तृतीयप्र- हररात्रिप्रथमदण्ड इति दण्डदयनिशीथ इति भावः । यदि पूर्वदिने निशीथव्यापिनो परदिने प्रदोषव्यापिनी तदा पूर्वदिने व्रतं निशीथव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिचतुर्दशीति वचनात् प्र. दोषमाह ठक्कुराः प्रदोषोघटिकाचतुष्टयम् इति एतत्पारणन्तु चतुर्दश्यन्ते तथाहि कृष्णाष्टमीस्कन्दषष्टीशिवरात्रिचतुर्दशी एताः पूर्वयुताकार्यास्तिथ्यन्तेपारणम्भवेत् इति । पारणकाले चतुर्दश्यन्तासंभवे चतुर्दश्यामपिपारणमाह पाझे उपोषणञ्चतु दश्यांचतुर्दश्याँचपारणं कृतैःसुकृतलक्ष्यैस्तुलभ्यन्तेवानवानरैः॥ अथ शिवरात्रिव्रतारम्भप्रकारः। फाल्गुनकृष्णचतुर्दश्यां प्रातःस्नानादिराचान्तः उत्तराभिमुखो वारिपूर्णतामूपात्रमादा य भगवन्सूर्यभगवत्योदेवता इत्यादिचतुर्दशवर्षं यावत् प्रति फाल्गुनकृष्णचतुर्दश्यां शिवरात्रिवतमहङ्करिष्यामि इति निवे द्य कुशादिकमादायामुकगोत्रस्यामुकशर्मणो ममान्तकालीन- शिवानुचरत्वशिवलोकसहितत्वदेवसाहित्यसुरालयभ्रमणभू- । chan द ·४२ कृस्यसारसमुच्चयः। पालत्वसार्वदिकशिवभक्तिरूपवृद्धिविवेकाऽपहृताजत्वलक्ष्मी- गोधनप्राप्तिकामो ऽद्यादिचतुर्दशवर्षयावत् प्रतिफाल्गुनक- ष्णचतुर्दश्यांशिवरात्रिव्रतमहङ्करिष्ये इति सङ्कल्प्यव्रतारम्भः । चतुर्दशवर्षपर्यन्तं व्रतं समाप्य उद्यापन गोदानं कुर्यात् । उ: धापनाशक्तौ तथा शक्ति ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ अथ नक्तवतन्तु दिनोपवासपूर्वकरात्रिभोजनरूपं । तत्र- दिवरात्र्युभयव्यापिन्यां चतुर्दश्यां उभयव्यॉत्त्यसम्भवैप्रदो- पव्यापिन्यां तथाहि स्कान्द दिवारात्रिव्रतंयच्चएकएवतिथौ- स्मृतं तस्यामुभयव्यापिन्यांकुर्यादेवव्रतंबती । व्यासःप्र- दोषव्यापिनीग्राह्योसदानक्तवतेतिथिः यदि चोभयदिने प्र- दोषव्यापिनी चतुर्दशी तदा परदिने यदिस्यादुभयोरन्होंः प्रदोषव्यापिनीतिथिः । तत्रौत्तरत्रनक्तंस्थादुभयत्रैवसायत इतियाज्ञवल्क्यवचनात् । उभयत्र दिवसे रात्रौ च प्रदो- षोत्र त्रिमुहूर्तम् त्रिमुहूर्तप्रदोषःस्याद्भानावस्तङ्गतेसति इति व्यासोक्तैरिति ठक्कुराःप्रदोषोस्तमयादूद्वघटिकाइयमिष्यते इत्युत्का अत्रघटिकादण्डड्यरूपेति गौडाः॥ अथ नक्तव्रतारम्भप्रकारमाह। व्रतपद्धतौओमद्यभगवन्सू- र्यभगवत्योदेवताअद्यादिवर्षयावत्प्रतिकृष्ण चतुर्दशीषुनक्तर- भोजननिवृत्तत्रतमहङ्करिष्ये। फाल्गुनकृष्णचतुर्दश्यामेतद्व- तारम्भः एवं द्वित्रिवर्षादिव्याप्यकरणे सङ्कल्प ऊहेनकर- णीयः । सन्ध्यामतोत्यभोजनमाह ॥ अथ मार्कण्डेयः । चत्वारियानिकर्माणिसन्ध्यायांपरिव- जयेत् आहारंमैथुननिद्रास्वाध्यायञ्चचतुर्थकमिति अत्र सन्ध्या- ।

·कृत्यसारसमुच्चयः। ४३ प्राक्प्रातरेवहितिष्ठेदोसूर्यदर्शनादिति किश्चिदोलक्ष्यतारकाका- लात् सूर्यदर्शनावधिः सन्ध्याकाल इति अस्तमयादूद्ध्वं संध्या सा च नक्षत्रदर्शना वधेः पूर्वं इति सन्ध्यायाश्चात्यल्पत्वात् घटिकात्रयात्मकः सन्ध्याकालस्त डिजितादिनिमित्तयो- विधिप्रतिषेधयोंः स एव गृह्यते इति सन्ध्याइयप्रमाणमुक्त- वन्तस्तिथिचन्द्रिकायां पक्षधरमिश्राः॥ अथ अशक्त्यादिना स्वयं व्रताद्यकरणे प्रतिनिधिहारापि कारितव्यमाह पराशरः उपवासंवतंहोमन्तीर्थयात्राजपादिक विप्रैःसम्पादितंयस्य सम्पन्नं तस्य तत्फलं । स्कन्दपुराणे असामयशरोरस्यत्रतेचसमुपस्थिते कारयेद्धर्मपत्नीवापुत्रम्वावि- नयान्वितम् भ्रातरंभगनीशिष्यंब्राह्मणंदक्षिणादिभिः कात्या- यनः। पितृमातृपतिभ्रातृगुर्वर्थेचविशेषतः उपवोसंप्रकुर्वाणः पुण्यंशतगुण लभेत् । भार्याभतुतङ्कुर्याद्भाऱ्यांयाश्चपति- स्तथा असामय॑तयोरेवंत्रतभङ्गोनजायते । राज्ञश्चक्षत्रियस्या- थैएकादश्यामुपोषितः पुरोधाःक्षत्रिणासाईफलमानोतिनि- श्वितं उपवासफलंताभ्यांसममेवमवाप्यते ॥ अथ स्त्रीणां तु स्वाम्याज्ञाम्विना व्रतादि न कार्य तथाहि नारोयात्वननुज्ञातापित्राभासतेनवा निःफलन्तुभवेतस्याःय- करोति व्रतादिकं । सङ्कल्पितव्रतमशौचेपिकर्तव्यम् तथाच- विष्णुः नवतिनांबतेइति वतिनामारब्धव्रतानां नवते इत्यशो- चंइत्यशौचप्रतिरोधक इतिशेषः । विष्णुः व्रतयज्ञविवाहेषुश्रा- द्धेहोमार्चनेजपे आरव्धेसूतकन्नस्यादनारब्धेतुसूतकम् । अना- रम्भ उको हारीतेन आरम्भोवरणं यजेसंकल्पनतजापयोः । - ·कृत्यसोरसमुच्चयः। नान्दीश्राद्धविवाहादौश्राद्धपाकपरिक्रिया इति श्राद्धे दर्शश्रा- द्धविषयमितिस्मार्ताः । सङ्कल्पमाह पराशरः मनसासङ्कल्पय- तिवाचाअभिलपतिकर्मणाचोपपादयतीति भविष्ये सङ्कल्पेन- विनाराजन्यत्किञ्चित्कुरुते नरः फलंचाल्पाल्पकन्तस्यधर्मस्याई क्षयोभवेत् इति भविष्ये शक्तिशाश्महस्तैश्चकांस्यरूप्या- दिभिस्तथा सङ्कल्पेनचकर्तव्योमृन्मयनकदाचन गृहीत्वोदु- म्वरंपात्रंवारिपूर्णमुदङ्मुखः दर्भत्रयंसाग्रमूलफलंपुष्पतिला- विमिति ॥ अथ व्रते प्रारम्भे स्त्रिया रजोयोगें अन्यहारा पूजां कार- येत् तथा मात्स्ये यदात्वशुद्धा तदान्येनकारयेत् ॥ अथ गोविन्दवादशीयोगमाह । फाल्गुनस्यसितेपक्षेकुम्भ- स्थैदिवसाधिपे जीवधनुषिसंस्थेचशोभनेरविवासरे पुष्यःणच- संयुक्तागोविन्दद्दादशीमता। दिवसाधिपे सूयें जीवे बृहस्पती पुष्यः पुष्यनक्षत्रं । अस्यां कर्तव्यमाह गोविन्दद्दादशीप्राप्य- गच्छेच्छों पुरुषोत्तमं विष्णुलोकमवाप्नोतिमोक्षङ्गङ्गाम्बुमज्जनात् पुरुषोत्तमं जगन्नाथक्षेत्रं । पूर्ववचनस्थफलमुच्चार्य सङ्कल्प्यपठेत् महापातकसबानियानिपापानिसन्तिम गोविन्दद्वादशीप्राप्य- तानिमेहरजान्हवोति पठित्वा गङ्गायां स्नायात् ॥ अथ होलिका । सा च सायान्हव्यापिन्यां चतुर्दशीवि- द्धायां पूर्णीमायां भद्राशून्यायां होलिकादोहः तथाहि साया. न्हहोलिकांकुर्यात् पूर्वान्हकीडनङ्गवामिति श्रावणीदौर्गनव- मीदूर्वाचैवहुताशनीपूर्वविद्धैवकर्तव्यापरविद्धानकुत्रचित्भद्रा- यांदोपिताहोलीराष्ट्रभशङ्करोति इति भद्रायांइनकर्तव्येश्राव- ·। कृत्य सारसमुच्चयः। णीफाल्गुनीतथेति यदि च पूर्वदिने सायान्हे भद्राशून्या सा न लभ्यते तदा परदिने तथाहि ब्रह्मवैवर्ते होलिकापौर्णमासोतु- सायान्हव्यापिनीमता भूतविद्धनकर्तव्येदर्शपूर्णकदाचनेति । यत्तुप्रतिपद्यग्निकरणं द्वितीयायांगवार्चनम् क्षत्रच्छेदङ्करिष्येते. वित्तनाशंकुलक्षयं इत्यादिवचनं उत्तरदिने होलिकानिषेधक तच्चपूर्वदिने सायान्हे भद्राशून्यपूर्णिमालाभे वेदितव्यम् । अत्रतिथितत्वचिन्तामणौ दिनयेप्रदोषव्यातोपरैवेति । यदि पूर्वदिने चतुर्दशी प्रदोषव्यापिनी परदिने पूर्णिमा सायान्हात् प्रागेव समाप्यते तदा पूर्वदिने संपूर्ण रात्रौ भद्रासत्वात्तन्नि- षेधात्परेहनि प्रतिपदेशव कुर्यादिति ठकुराः ॥ अथ होलिकादाहेवायुफलमाह । पूर्ववायौहोलिकायांप्र- जाभूपोलयोःसुखं पलायनंचदुर्भिक्षंदक्षिणेजायते ध्रुवं पश्चिमे- तृणसम्पत्तिरुत्तरेधान्यसम्भवः यदोशानेप्यनावृष्टिरूदवराजा- समाश्रयेत् इतिहादशमासकृत्यम् ॥ अथ ग्रहणविचारः । तच्च यजन्मराश्यादौ ग्रहणं तस्य ग्रहणदर्शने दोषमाह धीधर्मणेधनमदव्ययशर्मकर्मजन्मोपगं- रविशशिग्रहणनराणां पुत्रायुरर्थपरिनाशकमोक्षितस्याद्रोगम्ब- पुःक्षयमनःक्लममातनोति तथा च पञ्चनवमाष्टमसप्तमहादश- चतुर्दशजन्मराशी वा ग्रहणे तद्ग्रहणदर्शने रोगादिकं भव- तीत्यतो नावलोकनीयमिति भावः ॥ अथ ग्रहणे श्राद्धमावश्यकं तथाहि सर्वस्वेनापि कर्तव्य- भाद्धवैराहुदर्शने अकुर्वाणास्तुतच्छ्राद्धं पङ्क गौरिवसीदति इति शातातपः ॥

·कृत्यसारसमुच्चयः। अथ यावत्पर्यन्तं दर्शनयोग्य उपरागस्तावानेव पुण्य- कालः तथाहि जावालिः चन्द्रसूर्योपरागेतुयावदर्शनगोचरः उपरक्तदर्शनानन्तरं यावदर्शनयोग्ये उपरागस्तावानेवपुण्यका- लोनसंक्रान्तिवदधिकोपि तपरिशिष्टे अत्र शातातपवचने रा- हुदर्शनेचेति देवलवचने च दर्शनगोचर इति दर्शनपदाभ्यां- चाक्षुषज्ञानविषयस्यैव निमित्तता चाक्षुषज्ञान एव दर्शनप- दस्यशक्तत्वात् तच्च जाननानादिकर्तुरेव लाघवात् एवं च स्पष्टेपि ग्रासे अपश्यतो नाधिकारः नचैवंमज्जनकाल एव पुण्यकालो न स्यादिति वाच्यम् गोचरपदस्य तद्योग्यतालक्ष- कत्वात् सा च योग्यतादर्शनवोधकमानाभावरूपा सा च मेघ- गुल्मादिव्यवहितेप्यसति मेवाद्यपगमे तदर्शनस्यापि सम्भवात् अन्यदृष्टे ग्रासेऽन्यस्यस्नानाधिकार इति केचित् तन्न लाघवेन सामानाधिकरण्यस्यैव योग्यत्वात् राहुदर्शनसंक्रान्तीत्यादि अन्यस्यात्य शक्तत्वाच्च इति केशवमिश्राः ॥ अथात्र श्राद्धे फलमाह । स्नानन्दानन्तपःश्राद्धमनन्तंरा- हुदर्शने राहुदर्शनदत्तंहिश्राद्धमाचन्द्रतारकं गुणवत्सर्वकामीयं- पितॄणामुपतिष्टते। मनुः रात्रौश्राद्धं नकुर्वीतराक्षसीकीर्तिता- हिसा सन्ध्ययारूभयोश्चैवसूर्येचैवाचिरोदिते एतद्दोकायां अचि रोदित इत्यत्र कालापेक्षायां त्रिमुहूर्तः प्रातःकालो ग्राह्यः । विष्णु पुराणे यथोक्त रेखाप्रभृत्यथादित्येत्रिमुहूर्तंगतेरवौ प्रो. तस्तत्रस्मृतः कालोभागःसोन्तस्तुपञ्चम इतिकुलूकभट्टः ॥ :... अथ राहदर्शने तु रात्रादावापि श्राद्धं कर्तव्यमेव तथाह विष्णुः सन्ध्याराज्योर्नकर्त यंश्राद्धं खलविचक्षणः तयोरपिच- ·कृत्यसारसमञ्चयः। कर्तव्यंदिस्याद्रोहुदर्शनम् । देवलः राहुदर्शनसंक्रान्तिविवा- हात्ययवृद्धिषु स्नानदानादीत्यादि पदं तर्पणादुपलक्षकम् संवत्सरप्रदोपधृतस्मृतिः । सूतकेमृतकेचैवनदोषोराहु दर्शने स्नानमात्रंतुकर्तव्यंदानंश्राद्धविवर्जितमिति तथाचाशौचिना गृहणेस्नानमात्रं कर्तव्यम् न तू दानोदिकमिति भावः ॥ अथ नाद्यात्सूर्यग्रहात्पूर्वमहिसायंशशिग्रहात् ग्रहकालेंच नाश्रीयात्स्नात्वाश्रीयाचमुक्तयोः मुक्तयोरिति चन्द्रसूर्ययोरिति शेषःअत्रार्द्धरात्रानन्तरग्रहणे दिनभोजनेनदोषः किन्तुश्राद्धादि करणेभोजनजन्यमशोचं भवत्येवेति व्रतपद्धतिः। तथा च श्राद्ध करणेच्छावतातादृशचन्द्रग्रासे दिनेपि भोजनन्न कर्तव्यमिति तात्पर्य मुक्तेशशिनिभुञ्जीत इति वचनात् ग्रहणमुक्त्यनन्तरं- भोक्तव्यं तत्रापियदुरपाधिवशान्मुक्तिन दृश्यते तदा मुक्ति- कालमनुमीय भोक्तव्यं तथाहि मेघभालादिदोषेणम क्तिर्यत्रन- दृश्यते आकलय्यतुतत्कालम्भुंजीताथाविशतः । स्मृतिः सूर्यवाररविग्रासश्चन्द्रवारेशशिग्रहः चूडामणिरितिख्यातस्त- त्रानन्तफलंस्मृतं इन्दोर्लक्षगुणंप्रोक्तंरवेईशगुणस्मृतङ्गङ्गातीरे तुसम्प्राप्तइन्दोः कोटिरवेर्दश ॥ अथ ग्रहणादौफलमाह । व्यवहाररत्नावली कृत्तिकाभर- णीपुष्य पूर्वभाद्रस्तथामघा विशाखाफाल्गुनीपूर्वाआग्न यम्म- ण्डलम्विदुः अस्मिन्नक्षत्रयोगेयदिचलतिमहीचन्द्रसूर्यग्रहोवा- निर्वातोलकाशनीनांकथमपिपतनेदर्शनेचापिकतोर्दान्तेकान- नानिप्रवलतरमहीतीव्रतेजाःपतङ्गारोगैः पित्तज्वरादीनिखिल- तनुगतैःपीड्यतेजीवलोकः स्वास्तोहस्ताश्विनीचित्रा मृगशीर्ष, ·कृत्यसारसमुच्चयः । म्पुनर्वसूउत्तराफाल्गुनीचैववायव्यंमण्डलम्विदुः । प्राकाराहाल चैत्याःपृथुगृहतरवोगोपुराभूधराश्च आमूलंशीर्यमाणा पवनयव वशाधान्तिभूभागमाशुनारीगोगर्भपातास्तदनुचनियतमन्दश- स्याधिरित्रो दुर्भिक्षञ्चातिकष्टंभवतिचमहतोव्याधिपीडानराणां। चैत्योग्रामोपलक्षकवृक्षः पृथुस्थूलः गोपुरन्तर्वहिहारोतिकोषः यवो वेगः । ज्येष्ठानुराधारोहिण्याश्रवणाभिजितन्तथा उत्तरा- चधनिष्ठाचमाहेन्द्रम्मण्डलविन्दुः। लोकेनित्यप्रमांदोविनययु- तमनावष्ठरोगावकाशो दानेभोगेनुरक्तःसकलगुणयुतःसर्वदुःखै. विमुक्तकीर्तिनिस्तीर्यरम्यांत्रिभुवनफलकेवर्द्धयन्धर्मवृद्धि कोषैः पुणौनरेन्द्री घनइवरूचिरम्वर्द्धतेश्रीसमेतः शतभिषाचोत्तरा- भाद्रःपूर्वाषाढश्वरेवतो आद्रीमूलन्तथाल षावारुणम्मंडलम्बि- दुः। गर्जन्तेबारिवाहाजलभुवनमिताक्षोरगर्भाश्चगावः सस्यैः पूर्णाधरित्रीज्वरभयरहिताजन्तवः सर्वदेव ॥ अथ मलमासः । सचशुक्लप्रतिपदादिः तथाहि इन्द्राग्नी- यत्रहयेतेमासादिःसप्रकीर्तितः अग्रीषोमौस्मृतीमध्येसमाप्तौ- पितृसोमको अस्यार्थः इन्द्राग्नियागः शुक्ल प्रतिपदादिसमासादिः अग्नोषोमयोर्यागपूर्णिमायाममावस्यायां समासान्त इति । ज्यो. तिषेगतेब्दहितयेसाझेंपञ्चपक्षेदिनत्रये दिवसस्याष्टमभोगेपत- त्येकोधिमासकः तथा च द्वात्रिशन्मोसमष्टादशदिनं चातीत्य मलमासो भवतीति पर्यवसितम् । चैत्रादयःसप्तसदाधिमासा इतिवचनात् चैत्रादिसतमासेष्वेवमलमास इतिकेचित् इदम- पलक्षणंकार्तिकादिमासस्यापि मलमासत्वस्योक्तत्वात्तथाहि ज्योतिषे दशानांफाल्गुनादीनांप्रायोमाघस्यचक्वचित् नपुंस- कत्वं भवतिनतुपौषस्यतुक्कचित् । नपुंसकत्वं मलमासत्वं ॥ .

·४९ कृत्यसारसमुच्चयः। कदाचित् कार्तिकोदिमासत्रये संक्रान्तिद्दययुक्तः शुक्ला- दिचान्द्रः क्षयाख्योभवति तत् क्षयाख्यपूर्वपरतसचमल मास- प्रसक्तिर्भवति तथाहि ज्योतिषे असंक्रांतिमासोऽधिमासः स्फु- टः स्यात् हिसंक्रांति मासः क्षयो ख्यः कदा चित् क्षयःका- तिकादित्रयेनाम्यतः स्यात्तदावर्षमध्येऽधि मासयंस्यादिति । क्षयाख्यः क्षयनामाक्षयः क्षयनामकः न तु वस्तुगत्यो लुप्त- मासः अत एव मासयोः सकार एव क्षयो न कस्यापिलोप इतिमासमीमांसायां गोकुलनाथोपाध्यायाः। तथा च यत्रका- कार्तिके क्षयाख्यः तत्र कार्तिककृष्णमार्गशुक्लपक्षयो रविकृत- त्वमेव कार्तिक शुक्लमार्गकृष्णपक्षयोःक्षयकार्तिक शुक्लक्षयमार्ग- कृष्णत्वेनाभिधानमात्रन तु शुक्लादिकार्तिकलोपः । एवं मार्गा दावपिजेयमिति भावः । न च मासालोपेमलमासइय- प्रशक्तौ च सत्यां सम्वत्सरस्य चतुर्दशमासात्मकत्वापत्तिरि- ष्टापतौ हादशमासाः सम्वत्सस्त्रयोदशमासाः सम्वत्सर इति श्रुतेः त्रयोदशन्तुश्रुतिराह मासश्चतुर्दशः कापिनचास्ति दृष्ट इति भीमपराक्रमधृतस्मृतेश्च विरोधापाद्यत इति वा- ध्यम् मलमासहयप्रशक्तिसत्वेपि एकस्मिन्नप्यब्दे यत्रैतन्न क्षम् मासयोरुभयोः तत्रोत्तरोधि मासः स्फुटगत्याभवति चाकेंन्होः । एकत्रमासंद्वितयंयदिस्याइर्षेधिकन्तत्रपरोधिमासः मासइयस्यमध्येतुसंक्रांतिनयदाभवेत् । प्रकृतस्तत्रपूर्वःस्या- दुत्तरस्तुमलिम्लुचइत्यादि भीमपराक्रमहेमाद्रिकृत्यमहार्णवह- तपरिशिष्टदैवज्ञवान्धवादिग्रन्थधृतार्षविशेषवचनेभ्यः क्षयाख्य मासोत्तरयथोक्तलक्षणवतो मासस्यैव मलमासत्वे क्षयाख्यपू- ·५० कृत्यसारसमुच्चयः। वैमासस्य च प्रकृतले सिद्ध क्षयाख्यपूर्वमासस्य मलमासत्वप्रति षेधात् एतल्लक्ष्म असंक्रान्तस्वरूपमलमासचिन्हं उत्तरः क्षया- ख्योत्तरः एकत्रेति वर्ष इत्यन्वयिमासहितयमिति अधिकमि- त्यन्वयि तथा च क्षयाख्यपूर्वस्य नमलमासता किन्तुक्षयाख्यो त्तरमासस्यैवेति भावः मैथिलव्यवहारोप्पेवमेवेति । अत्रयदा- ऽनेका मासानां यथोक्तमलमासलक्षणं तदा पूर्वमासानां मल मासतातावन्नास्ति किन्तु चरमस्यैव यथोक्तलक्षणवत् इति । क्षयमासः कर्माह एव अपवादकाभावात् इति चकृत्यमहा- र्णवे वाचस्पतिमिश्राः प्राहुरिति न किञ्चिदनुपपन्न ॥ अथ मलमासे कर्तव्याऽकर्तव्ये तत्र बृहस्पतिः नित्यनैमित्तिके- त्प्रियतः सन्मलिम्लुचे तीर्थस्नानंगजच्छायांप्रेतस्नानन्त- थैवच गर्भवाधु षिकृत्येचमृतानांपिण्डकर्मसु सपिण्डोकरणे- चैवनाधिमासम्बिधाः । नित्यं सन्ध्यावन्दनादि नैमित्तिक ग्रहणादिनिमित्तकस्नानादि तीर्थस्नान द्वीतीयायावृत्तिप्रथ- मावृत्तिस्नानकरणस्याग्रेऽनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात् गजच्छा- येति तन्निमित्तकश्राद्धमित्यर्थः प्रतस्नानं मरणनिमित्तक- स्नान गर्भे गर्भाधाननिमित्तककर्माणि वाघु षिकृत्ये - णादौ मृतानां पिण्डकर्मसु पूरकादिपिण्डेषु एकादशाहश्रा- द्धादी च नाधिमासम्विदरिति प्रतिरोधकमित्यादितथाचैत- सर्व मलमासेपि कर्तव्यमिति भावः बृहस्पतिः मलिम्लुचे- चनावृत्तंतोर्थस्नानमपित्यजेत्अना वृतप्रथमावृत्तिः ज्योतिषे अग्न्यायम्प्रतिष्ठाञ्चयज्ञदानवतानिच देवव्रतवृषोत्सर्गचूडा- करणमेखलाः मांगल्यमभिषेकञ्चमलमासेविवर्जयेत् त्यजे- । ma ·कृत्यसारसमुच्चयः। दानम्महादानंवतंदेवविलोकनें वापोकूपतडागादिप्रतिष्ठा यज्ञ- कर्मच। प्रतिष्ठा उद्यापनं शिवादिप्रतिष्ठा वा मेखला उपनयनं महादानं तुलापुरुषादिदानं स्मृतिः सपिण्डोकरणादृर्द्धयत- किञ्चिच्छ्रा शिकंभवेत् इष्टवाप्यथवापूर्ततन्नकुर्यान्मलिम्लुचे श्राद्धिकं श्राद्धः॥ इष्टपूर्तचाह रत्नाकरे जातू कर्णः अग्निहोत्रंतपस्सत्यं- वेदानांचानुपालनम् आतिथ्यवैश्वदेवश्चइष्टमित्यभिधीयते । वापोकूपतडा गादिदेवतायतनानिच अन्नप्रदानमारामाःपूर्त- मित्यभिधोयते । मरणदिनमारभ्य एकादशमासिककाला- भ्यन्तरे यदि मलमासस्तदा मासिकमकंवर्द्धयेत् तथाहि विष्णु सूत्रं सम्बत्सराभ्यन्तरें यद्यधिमासपातो भवति तदा मासि- कार्थदिनमेकं वर्द्धयेत् इतिसम्वत्सराभ्यन्तरे एकादशमासि- ककालाभ्यन्तरे एकादशमासिककालश्च एकादशमासपूर्ति- दिनाव्यवहितोत्तरक्षयाह तिथिः तथाच तदभ्यन्तरे मलमा- सपाते सप्तदशश्राद्धसङ्कल्पः त्रयोदशे मासि पूणे क्षयाहे वा- र्षिकमितितात्पर्य अत्रसम्वत्सरशब्दएकादशमासपरः ऋष्य- शृङ्गवचनैकवाक्यतावलादिति हैतनिर्णयः मरणदिनमारभ्य हादशमासस्य मलमासत्वेनमासिकवृद्धितेनमलमासएव क्ष- याहे प्रथमवार्षिकं तथाहि ज्योतिषे जातकर्मणीयच्छार्द्धन- वश्राद्धन्तथैवच प्रतिसम्वत्सरश्राद्धमलमासेपितत्स्मृतमिति नवश्राद्धं चतुर्थपञ्चमनवमैकादशश्राद्धं प्रतिसम्वत्सरश्राद्धं प्रथमवार्षिक स्मृतिः असंक्रान्तपिकर्तव्यमाब्दिकंप्रथमवुधैः- असंक्रान्ते संक्रातिशूम्ये मलमास इतियावत् । लघुहारोतः ·कृत्यसारसमुच्चयः। प्रत्यब्दद्वादशेमासिकार्यापिण्डक्रियाबुधैः क्वचिन्त्रयोदशेपि- स्यादाद्य मुत्कातुवत्सरं । प्रत्यब्दं प्रतिवर्ष पिण्डक्रियासाम्व- त्सरिक क्वचित् एकादशमासिककालाभ्यन्तरेमलमासपाते- आय मुत्कातु वत्सरमिति मरणदिनमारभ्य हादशमासस्य मलमासत्वे मलमास एव हादशेमासिक्षयाहे प्रथमवार्षिक- मिति तात्पर्यम् नचैवं सति आश्विनकृष्णामावास्यायांमृत- स्याग्रिमभाद्रस्यमलमासत्वे द्वितीयभाद्रकृष्णामावास्यायामे- वौक्तरित्या प्रथमवार्षिकं तस्याश्विनत्वाभावात् भाद्रोल्ले- खादाश्विनोल्लेखासङ्गतिरितिभूमितव्यं शुक्लादिरीत्यामरण- तिथेः कृष्णादिरीत्यामलमासीयामावास्यायाभाद्रीयामावास्या- त्वात् नभाद्रोल्लेखासङ्गतिरिति ॥ आश्विन शुक्लप्रतिपन्मृत- स्याग्रिमभाद्रस्य मलमासत्वे तु एकादशमासिककालाभ्यन्तरे मलमासपातात्तत्रमासिकवृद्ध्यावश्यकत्वादग्रे आश्विन शुक्ल- प्रतिपद्येव प्रथमवार्षिक एवं आश्विन शुक्ल द्वितीयादिपूर्णिमान्ते मृते अग्रिमभाद्रस्य मलमासत्वेपि एकादशमासिककालाभ्य- न्तर एव मलमासपातात् तत्र तत्रापि आश्विन शुक्ल हितोयादि मरणतिथावेववार्षिकमित्यवगन्तव्यं इति सर्वसुस्थं मलमासे यो मियतेतस्यापि पञ्चदशमासिकानिभवन्तीति रुद्रधरः तेन तत्रापि सप्तदशश्राद्धमेवभवति त्रयोदशेमासि मरणपक्षति- थौवार्षिक एतावत्समुदायार्थपालोचनयायमर्थः पर्यव- सितः एकादशमासिककालाभ्यन्तरे मलमासे सम्भाव्यमाने सप्तदशश्राद्धसङ्कल्प्यकर्तव्यम् त्रयोदशेमासिमरणतिथौ वा- र्षिकंद्वादशमासस्य मलमासत्वे तु न मासिकवृद्धिः तेन षोड- ·-- कृत्यसारसमुच्चयः। ५३ शश्राद्धमेव तत्र प्रथमवार्षिकं मलमास एव क्षयाहे हादशे- मासि तत्र शुक्लादिमासपरिग्रहेण उत्तरमासोयकृष्णपक्षस्य पूर्वमासोयकृष्णपक्षत्वोन्मासोल्ले खासङ्गतिरपि नास्तिहितीया- दिवार्षिकन्तु मलमासपाते सर्वदैवत्रयोदशे मासिक्षया हे प्रथ- मवैशाखशुक्लपक्षमृतहितोयवैशाखकृष्णपक्षमृतयो मासिक वृद्धावश्यकत्वान्तत्तन्मरणपक्षएववार्षिकंव्युक्तमेण वार्षिकम- किंचित्करं इति व्रत पद्धत्यादिसम्मतो व्यवहारसिद्धश्च- पन्थाः॥ गोकुलनाथोपाध्यायास्तु । संवत्सराभ्यन्तरेयद्यधि- मासपातः स्यात्तदामोसिकाथदिनमेकंवर्द्धयेदिति । विष्णुसू- त्रेऽधिमास पातशब्देन पौर्णमास्यन्तक्षणप्रतिपदाद्यक्षणोभय घटितलवेन सहमध्यमचिन्हसम्वन्धोविवक्षणीयः।तथा सत्ये. वाधिमाससम्बन्धोव्यवहरणीयो। न तु पूर्वापरः चिह्नमात्रेण अन्यथा विष्णु सूत्रस्थपातपदोपादानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् अत एव इन्द्राग्नीयत्रहुयेतइत्यादिलघुहारीतवचनेव्यावर्त्तकस्य मध्य- मचिह्वस्याभिधानमपि सङ्गच्छते एतेनैषमोद्दीतोयभाद्रकृष्णप- क्षेमृतस्याग्रिमवर्षेआश्विनकृष्णपक्षेप्रथमाब्दिकंप्रसन्येत इति- मासोल्लेखासङ्गतिरितिपरास्तम् । कृष्णपक्षस्य तस्यसंवत्सरा- भ्यन्तरे निरुक्तमध्यमचिह्नसम्बन्धात्मकाधिमासपाताभावात् । अत एव मलमासशुक्लपक्षमृतानामेवमासिकवृद्धिः न तु मल- मासकृष्णपक्षमृतानामपीति । एवं चाश्विनकृष्ण पक्षमृतस्या- ग्रिमभाद्रस्यमलमासत्वेसम्वत्सराभ्यन्तरेनिरुक्ताधिमासपाता- दोश्विनकृष्णपक्ष एवप्रथमाब्दिकं नतु द्वितीयभाद्रकृष्णपक्षे- इतिनमासोल्लेखासंगतिन्नवाविष्णुसूत्रस्थ संवत्सरपदस्यैका- । ।

·कृत्यसारसमुच्चयः। दशमोसिककालोपलक्षकत्वमिति प्राहुरित्येतहिषयविस्तारो- गोकुलनाथोपाध्यायकृतमासमोमांसायांद्रष्टव्यः ॥ ज्योतिष प्रतिसम्वत्सरं श्राद्धमशौचात् पतितं च यत् मलमासेपि कर्त- व्यमिति भागरिरब्रवीत् तथावाशोचेन साम्वत्सरिकश्राद्धप्र- तिरोऽशौचान्ते मलमासेपिकर्तव्यमिति भावः । ऋष्यशृङ्गः देयेपितॄणांश्राद्धेवैअशौचञ्जायतेयदि अशौचे तुव्यतीतवैतेषां- श्राद्धम्प्रदोयते अशोच प्रयत्नानयने यं अन्यस्य श्राद्धदिने शौचविधिना निरासात् इतिपितृभक्तिः यद्यपि पितृणामिति बहुवचनं तथापि मृताहश्राद्धविषयमिति सम्प्रदायः अशो- चान्ते कुत्रकर्तव्यमित्याकांक्षयामाह शुचोभुतेनदातव्यंयातिथि प्रतिपद्यते सातिथिस्तत्रकर्तव्यानत्वान्यावैकदाचनेति श्री- दत्तः तथा चाशौचान्तहितोयदिने श्राद्धं कर्तव्यं एकभुक्तादि- नियमस्तु अशौचान्तिदिन एव तत्राशौचस्यतन्त्रत्वात् एका- दशाह श्राद्धवत् एवञ्चाशौचान्तद्वितीयदिने या तिथिः प्रा- प्यते तद्दल्लेख एव सङ्कल्पवाक्येकर्तव्यःनतुक्षयाहतिथेः या तिथिः प्रतिपद्यते इति प्रागुक्तात् अत्र सङ्कल्पमाह दैतपरि- शिष्टंओँ अद्य त्यादि क्षयाहे प्रतिबन्धकाशौचव्यपगमे अमु- कगोत्रस्यामुकशर्मण इत्यादि रजोयोगेनः श्राद्धप्रतिरोधे रजो- योगात् पञ्चमदिने स्त्रियाश्राद्धं कर्तव्यं देवे कर्मणिपित्रेच- पञ्चमेहनिशुध्यतीति वचनात् सङ्कल्पस्तत्रापि पूर्ववत् क्षया- हाज्ञानविस्मरणरूपप्रतिबन्धनक्षयाहेश्नाद्धाकरणे श्राद्धकाल- माह लघुहारीत श्राद्धवित समुत्पन्नेक्षयाहेऽविदि तेतथाएका- दश्यांप्रकुर्वीतकृष्णपक्षेविशेषतः । मृताहाज्ञाने आह प्रचेताः ·कृत्यसारसमुच्चयः। अविज्ञाते मृताहे अमावास्यायां श्रवणदिवसे वा श्राद्ध कर्त्त- व्यमितिशेषः पितृभक्तौ ॥ श्री दत्तस्तु मुताहविशेषं ज्ञानत एवाद्य मृताह इति विस्मरणश्राध्द विघ्नमेवबोद्धव्यम् अय- मर्थः विस्मृतश्राद्धमेकादश्यामेव कर्तव्यम् अज्ञातमृताह- श्राद्धत्वकादश्याममावास्यायां श्रवणदिवस्वेति विशेषः प्रागु- क्तहारोतप्रचेतो बचनेऽभिप्राय श्राध्दचिन्तामणिः यस्मिन्दिने देशान्तरमतः श्रूयते स एवश्रवणदिवसः अत्रएकादश्यमा- चास्ये विघ्ननिमित्ता व्यवहिते ग्राह्य मासज्ञाने तु सांवत्सरिके कर्तव्ये तन्मासस्यैव एकादश्यादिमासपक्षयोरज्ञाने यत्र मा- सि श्रूयते तस्यैव एवं च मृताहविस्मरणेप्येकादश्यामेव क्षया- हस्याविदितत्वादिति ॥ तदर्य संक्षेपः ॥ श्राध्दविघ्नएकादश्यां तिथ्यज्ञाने तत्पक्षज्ञाने तत्पक्षकादश्यांतिथिपक्षयोरज्ञाने त- मासस्यैकादश्याममावास्यायां वा एषामज्ञाने यस्यां तिथी मृतः श्रूयते तस्यामेव तत्तिथेरपि विस्मरणेतन्मासस्यैकाद- श्याममावास्यायां वा एकोद्दिष्टं श्रवणमासस्यापि विस्मरणन- कायं मानाभावादिति । शुध्दिचन्द्रिकायाँ रघुपतिमिश्रस्तु श्राद्धविघ्न क्षया देवादकरणे क्षयाहाज्ञाने च एकादश्यां- कर्तव्यं पक्षाज्ञाने कृष्णपक्षे कर्तव्यमित्यर्थः मासाज्ञाने पैत्रे इदन्तु एकोद्दिष्टश्राद्धपरमन्यथा आद्यश्राद्धकरणकादश्यान्त- स्कृत्वा पूतस्स्यात् कथमन्यथागयाश्राद्धं विनातस्य पातित्य- मिति प्रागुक्तहारीतप्रचेतोवचनेऽभिधाय स्मृतिसारे तु अत्र च मृताहाज्ञानमद्यमृताह इति विस्मरणं श्राद्धविनमेव बोद्ध- व्यम् अविदित इति विस्मरणमपि गृहोतन्तस्याप्यज्ञानरूप:

·कृत्यसारसमुच्चयः॥ खात् प्रचेतो वाक्येतुश्रवण इत्यभिधानातिथिविशेषज्ञानमेव विवक्षितमिति। विष्णुपुराणे तु चतुर्दश्यष्टमीषष्टोअमावास्याथपूर्णिमा प- वीण्यतानिराजेन्द्ररविसंक्रान्तिरेवच तैलस्त्रीमांससम्भोगीपर्व. स्वतेषुवैपुमान् विण्मूत्रभोजननामप्रयातिनरकेमृतः अत्र तैलं तिलभवं तेन शार्षपादितैले पक्कलेचन दोष इति व्रतपद्धती रुद्रधरः॥ अथजन्मदिनकृत्यम् अत्रभोजराजः यो जन्ममासेक्षुरकर्म- यात्रांकधर्णस्यैवैधंकुरुतेहिमोहान्नूनंसरोगन्धनपुत्रनो शंप्राप्नो- तिमूढोवधबन्धनानिक्षुरकर्मनकुर्वीतजन्ममासेच जन्मभे ज- न्ममासेउपनयनविधानात्तदङ्गसशिखावपने न दोष इति स्मा- तः श्रीपतिव्यवहारसमुच्चये स्नानंदानंतपोविद्यासर्वमङ्गल्य- बर्द्धनम् उद्दाहश्चकुमारीणांजन्ममासेप्रशस्यते मङ्गल्यवर्द्धन- मुपनयनादि । जन्मदिनकर्तव्यमाह तिलोइौतिलस्नायी- तिलहोतातिलप्रदः तिलभुक्तिलवा पोचषतिलोनावसौंदति तथाच जन्मदिने तिलोइर्तनादि षट्करणीयम् तत्राश्व- स्थामावलिव्यासहनुमहिभोषणकृषपशुरामजन्मनक्षत्रप्रजाप- तिमार्कण्डेयाः क्रमेण पूज्याःततोवरंप्रार्थयेत् आँमार्कण्डेयम- हाभागसप्तकल्पान्तजीविनम् चिरजीवीयथात्वंभोभविष्यामि- तथामुने इति ततः समधुरदुग्धपानमानेन आँसतिलंगुडसं- मिश्रमजल्यर्द्धमितंपयः मार्कण्डेयवरंलध्वापिबाम्यायुष हेतवे इति । अस्मिन् दिने आमिषभोजन मैथुनं क्षौराध्वगमन- हिंसादिकं विवर्जयेत् । Prata ·कृत्यसारसमुच्चयः। अथ वॉस्तु तच्च व्रतपद्धतौ यथा कार्तिकाग्रहणफालगुन- वैशाखश्रावणाः शुक्लपक्षः रिक्तामावास्याभिन्नतिथयः रोहि- णीमृगशिरापुनर्वसूपुष्यउत्तर फाल्गुनोहस्तादित्रय मनुराधा ज्येष्ठा मलोत्तराषाढश्रवणादित्रयउत्तरभादरेवत्योनक्षत्राणि सो- मबुधगुरुशनिशुक्रवाराः प्रशस्ताःतत्र गृढे हस्तमात्र खात खनित्वाजलेनापूर्य तज्जले गणपतिवास्तोः पति अष्टनागध- रित्रोः पूजयेत् तत्र धरित्र्यर्घदानमन्त्रः हिरण्यगर्भवसुधेशे- षस्योपरिशायिनि वसामितवपृष्ठेहंगृहाणाध्यधरित्रिमे । इति ततो दधिभक्तामूपल्लवबहुओरपल्लवान् गर्ने प्रक्षिप्य मृत्ति- काभिः पूरयेत् ॥ अथसंक्षेपतआन्हिकम् तत्र मनुः मूत्रोच्चारसमुत्सर्गदि- वाकुर्य्यादुदङ्मुखः दक्षिणाभिमुखोरात्रौसन्ध्ययोश्चय थादिवा छायायामन्धकारेवारात्रावहनिवादिजः यथासुखमुख कु-- प्राणवाधाभयेष्वपि। उच्चारोविष्ठासमुत्सर्गस्त्यागः वाधा- भयेषु व्याघादिकृतविनाशभयेषु पराशरः नियम्यप्रयतोवाचं- सम्वोताङ्गोवगुण्ठितः लैङ्गे पवित्रंदक्षिणेकृत्वाविण्मूत्रंचसमु- त्सृजेत् पवित्रं यज्ञोपवीतमिति महेशादयः दक्षिणेइति कर्ण इति शेषः। विद विष्ठा मिताक्षरायाम् गृहीतशिश्नश्चोत्थाय- मृद्भिरभ्युद्ध तैर्जलैः गन्धलेपक्षयकरंशौचंकुर्य्यादतंद्रितः अतन्द्रितोऽनालसः उद्धृतरित्यनेनजलान्तः शोचनिषेध इति शौचे मनुः एकालिङ्गे गुदेतिस्रस्तथैकत्रकरेदश उभयोः सप्त- दातव्यामृदःशु द्धिमभीप्सता एकत्रकरवामकरेइत्यर्थः उभ- योरितिहस्तइयैरितिशेषः। बृहन्नारदीये तिस्रस्तिसूःप्रदातव्याः ॥ ८ ·५८ कृत्यसारसमुच्चयः। पादयोमृत्तिकापृथक् यदि तूक्तशौचेनापि गन्धलेपक्षयो न भवति तदा योवदपेत्यमेध्याक्तादितिवचनात् अधिकसंख्या अपि मृदोतव्या इति कुलूकभः मृत्तिकालेपक्षयपर्यन्तं जलं दद्यात् प्रयोगपारिजाते कुर्याद्दादशगंडूषान् पुरीषोत्सर्जनेहिजः मूत्रचत्वारएवोक्ताभोजनान्तेचषोडश पुरीषं विष्टा आचमने मनुः हृद्गाभिः पूरयेविप्रःकण्ठगाभिस्तुभूमिपः वैश्योद्भिः प्राशिताभिस्तुशूद्रःपृष्ठाभिरन्ततः अद्भिःजलैः मनुटीकायां- षछिद्राणिजलेनस्पृशेत् स्तनिशिरःस्थानि घाणचक्षुःश्रोत्रा- होनि ग्रहीतव्यानि शुद्धिविवेकयमः प्रयान्त्या च मतांया स्तुशरोरेविप्लुषोनृणां उच्छिष्टदोषोनास्त्यत्र मूमितुल्यास्तुताः स्मृताः । विप्लुषोजलविन्दवः । दन्तकाष्टे मिताक्षरायां कण्टकीक्षीरवृक्षोत्यहादशांगुलसम्मितम् कनिष्ठिकाग्रवत्स्थूल- पर्वार्द्धकृतकूर्चकम् दन्तधावनमुदिष्टं जिह्वोल्हेखनिकातथा वृ- क्षोत्थमित्यनेन लोष्ट्रतृणांगुल्यादिनिषेधः नारसिंहे अपामार्ग- श्वबिल्वंचअर्वश्चोदुम्वरस्तथाबदरीतिन्दुकास्त्वेतेप्रशस्तादंत- धावने अपामार्गः चिचिरी इति प्रसिद्धः स्कान्दे आम्रातकंच- धात्रीणामेकोनखदिरोद्भवम् क्षीरवृक्षोद्भवंचापिप्रशस्तंदन्त- धावने विष्णुः नपलाशंदन्तधावनस्यान्नश्लेष्मातकारिष्टविभी- तकधरकोविदारशमोविल्वपिप्पलेंगुदगुग्गुलम् श्लेष्मातक: वहुआर इति ख्यातः अरिष्ट हरिड इति प्रसिद्धम् कोविदारः कोइआर इति ख्यातः बिभीतकं बहेरि इति प्रसिद्धम् इंगुद- स्तापसतरुरित्यमरः । गर्गः कुशङ्काशम्पलाशंचशिंशपायस्तु- भक्षयेत् तावद्भवतिचाण्डालोयावद्गंगांनपश्यति । उशनाः ।

·। कृत्यसारसमुच्चयः । कासिन्दन्तकाष्ठश्चविष्णोरपिहरेच्छ्रियं प्रतिप्रदर्शषष्ठीषुनव- म्यांश्राद्धवासरेदन्तानाकाष्ठसंयोगोदहरयासप्तमंकुलम् अन्यच्च समिधाक्षीरवृक्षस्यक्षयोहोपोषणविना दन्तकाष्टकुर्यादिति शे. षः। क्षयाह पदं श्राद्धमात्रदिनोपलक्षकम उपोषणपदमुपवास- दिनस्य सदुषसोप्युपलक्षेकम् विष्णुः उदङ्मुखः प्राङ्मुखोवा- दद्यात्दन्तकाष्टमित्यारि । दन्तधावनमन्त्रस्तु स्मृतिसारे आ- युर्बलंयशोवर्चप्रजाः पशुवसूनिच ब्रह्मप्रज्ञांचमेधांचवन्नोधेहि- वनस्पते। दन्तकाष्ठप्रमाणमाह दैतपरिशिष्टेवितस्तिः प्रथमः कल्पःप्रादेशप्रमाणंमध्यमः अष्टांगुलमपकृष्टः चतुरंगुलमत्यन्ता- पकृष्टः । जाबाल हादशांगुलविप्राणांक्षत्रियाणांनवांगुलम् स- सांगुलंचवैश्यानांशूद्राणांचषडंगुलमिति ततस्नानं छन्दोगप- रिशिष्टें यथाहनितथाप्रातर्नित्यंनायादनातुरः अनातुर इति विशेषणादातुरस्य ज्वरायभिभूतस्य स्नानाकरणे न दोषः मनुः शिवलिङ्गसमीपस्थंयत्तोयंपुरतःस्थितम् शिवगङ्गतितत्प्रोक्तत- चनात्वादिवंबजेत्दिवमुक्तम् । योगियाज्ञवल्क्यः नद्यांनाना- निपुण्यानितडागेमध्यमानिच वाकोकुपैजघन्यानिगृहप्रत्यवरा- णिच नद्यामपि प्रथमं महानद्यान्तदसम्भवेऽल्पनद्योम् महान- यस्तु ब्रह्मपुराणोक्ताः गोदावरीभीमरथीतुङ्गभद्राचवेणिका ता- पीपयोष्णीविन्ध्यस्यदक्षिणेचप्रकीर्तिताः भागीरथीनर्मदाचय- मुनाचसरस्वती विशोकाचवितस्ताचविंध्यस्योत्तरसंस्थिताः हा- दशैतामहानद्योदेवर्षिक्षत्रसंभवाः । नदीलक्षणं तु श्रावण- कृत्येऽभिहितम् सप्रवाहजले प्रवाहाभिमुखेन तदन्यजले सू. र्याभिमुखेननोनम् तथाहि नारसिंढे नद्यांसूवत्सुचनायोत्न- ·। ६० कृत्यसोरसमुच्चयः। तिस्त्रोतः स्थितोहिजः तडागादिषुतोयेषुप्रत्यकस्नानमाचरेत् प- रखानित खाते पंचपिण्डमृतिकामुद्धृत्य लायात् तथाहि यो- गियाज्ञवल्क्यः पञ्चपिण्डाननुधृत्यनस्नायात्परवारिणि । मनुः स्मृत्वोंकारश्चगायत्रींनिबनीयाच्छिखां ततः॥ इति स्नानान्त- रम् । ब्राझे योगोदानंतपोहोमः स्वाध्यायःपितृतर्पणम् भस्मी- भवतितत्सर्वमूर्द्धपुण्ड्रम्विनाकृतमभारते जान्हवीतीरसम्भूता- मृदंमून बिभर्तियः बिभर्तिरुपमर्कस्यतमानाशायकेवलम् ब्राह्मे ऊर्द्धपुण्डूंमृदाकुर्य्यात्रिपुण्ड्रम्भस्मनासदा तिलकवैहिजाकु- यच्चन्दनेनयदृक्षया मृदा गङ्गामदा पाझे अभा बेउदकेना- पिपौण्डञ्चैतत्समाचरेडिजइत्यभिधानाच्छूद्रस्य नोर्द्धपुण्डू किन्तुविन्दुमात्रम् तथाहि बृहद्धर्मसंहितायां व्यासः तिलक- विन्दुमात्रन्तुशूद्रजातिषुशस्यते इति गोपीचन्दनमुद्राञ्चकृत्वा- भ्रमतिभूतले सोपिदेशोभवेत्पूतकिंपूनयंत्रसंस्थितः पोझे कृ- ष्णनामोक्षरैर्गात्रङ्कल्पयेच्चन्दनादिना सलोकपावनोभूत्वातस्य लोकमवाप्नुयात् तस्य कृष्णस्य भगवानुवाच ममावतारचिन्हा निदृश्यंतेयस्यविग्रहे मोनमयोविजेयस्तत्तनूं मामकीतनुः विग्रहंशरीरम् शरीरम्वसविग्रहइत्यमरकोषात् ॥ अथ सन्ध्या सा च नित्या तत्र मनुः नानुतिष्टतियःपूर्वा- नोपास्तेयश्चपश्चिमाम सशूद्रबद्दहिःकार्यस्सर्वस्मादिप्रकर्मणः पूर्वा प्रातः सन्ध्यां पश्चिमां सायं सन्ध्यां योगि याज्ञवल्क्यः सन्ध्यात्रयम्प्रकर्तव्यंहिजेनात्मविदासदा सम्वतः प्रातस्संध्या- सनसत्रामुपासोत यथाविधि सादित्यांपश्चिमांसन्ध्यामा- स्तमितभास्कराम् उत्तीर्यवाससी परिधायेति कात्यायनवच·man कृत्यसारसमुच्चयः। मात् वाजसनेयिभिः स्थले सन्ध्याप्रकर्तव्या स्थलाशुचित्वप- क्षेजलेपि यत्राशुचिस्थलंवास्यादुदकेदेवताःपितृन्तर्यायेत्तुय- थाकाममप्सुसर्वम्प्रतिष्टितमिति वचनात् उदीच्यस्य तर्प- णस्य जलेभिधानादिति केशवमिश्रा छन्दोगानामनियमः गाय- त्रीजपे मनुः गोयत्रोयोनजानातिजात्वानैवउपासते नामधार- कविप्रोसौनविप्रोवृषलोहिसः वृषलः शूद्रः जपस्तुशुक्लवस्त्रण स्थले नजले तथाहि गोभिलः कदाचिदपिनोविद्वान् गायत्री मुदकेजपेत् गायत्र्याग्निमुखोप्रोक्तातस्मादुत्थायतांजपेत् उत्थाय सूर्याभिमुखो जपेदिति छन्दोगान्हिकम् ॥ अथ जपक्रममाह योगियाजवल्क्यः प्रणवं पूर्वमुच्चार्य- भूर्भुवः स्वस्ततः परम् गायत्रीप्रणवश्वान्तेजपरस्त्वेवमुदाहृतम् प्रणवम् उंकारम् तथाच प्रणवं व्याहृतिः गायत्री पुनः प्रणव- मन्ते एवंक्रमोजपे तत्र दशवारजपोशौचेपि कर्तव्यः तत्राश्व- लायनः आपन्नआशुचिः कालेतिष्ठन्नपिजपेद्दश अशचिरेवा- शुचिः तिष्टन्नुत्तिष्ठन् नित्यत्वान्मलमासेपि दशवारजपः मात्स्ये गृहेत्वेकगुणञ्जप्यन्नद्यांतुत्रिगुणस्मृतम् तीर्थेषुशतसोहसूमन- न्तंशिवशन्निधौ जपे गठिकामाह पाद्म शतधाशशपायाभ्यां णिभिस्तुसहसूधा पुत्रजीवेनशतधाफलं स्यान्मन्त्रजापिनाम पु- त्रञ्जीवः पितडजिया इति प्रसिद्धः शङ्खाशतस्याच्छङ्गमणिभिः सहसून्तुप्रवालकैः स्फाटिकैः दशसाहसम्मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते पद्मा आर्दशलक्षन्तुसौवर्णैः कोटिरुच्यते कुशग्रन्थाचरुद्राक्षैर- नन्तम्फलमुच्यते प्रवालो मुगा इति प्रसिद्धः शिवपुराणे अष्टोत्तरशतंचैवपञ्चपंचाशदुत्तरम् अष्टाविंशतिभिर्वापिकाऱ्यां- ·कृत्यसारसमुच्चयः। रुद्राक्ष मालिका गुटिकाप्रमाणमाह जातीफलप्रमाणेनजप्य- म्महदुदाढतम् बदरास्थिप्रमाणेनस्वल्पकन्तदुदाहृतम् जाती- फल जायफरइति प्रसिद्धा करंजपोऽष्टोत्तरशतपर्यंतमेव नतु तदधिकं जप्यम् । अथ करजपक्रममाह अगस्त्यसंहितायाम् आरभ्याना- मिकामध्यात्प्रादक्षिण्यनवैक्रमात् तर्जनीमूलपर्यन्तञ्जपेड़- शसुपर्वसु ॥ अथ तर्पणम् तत्रमृतपितृकस्याधिकारः जीवपितृकस्य मृतमातृकस्य च देवर्षितपणेचाधिकारः पितुः सन्यासादिना पातित्येन वा तर्पणानईखे जीवतितृकोपि पितामाहादि- तर्पणं कुर्यात् तथाहि याज्ञवल्क्यः यदिस्यान्जीवत्पितृकए- तान्दिव्यापितृस्तथा येभ्योवापिपितादद्यात्तेभ्योवापिचदाप- येत् ब्राह्मणादिहतेतातपतितेसङ्गवर्जिते व्युत्क्रमाञ्चमृतेदेयं- येभ्यएवददात्यसौ इतिकात्यायनेनापि तस्य पितामहोपक्रमप्र- तिपादनात् पितुरसत्वेचसुतरामिति (तपरिशिष्टं तर्पणमुप- कम्यवर्द्धमानः विनारूप्यसुवर्णाभ्यांविनातामूतिलैस्तथा वि- नादर्भश्चमन्त्रैश्रपितृणांनोपतिष्ठते हैतनिर्णये जपेहोमेतथा- हानेस्वाध्यायपितृतर्पणे अशून्यन्तुकरंकु-द्धिरण्यरजतैःकु- शैरिति वचनात् दक्षिणहस्तानोमिकायांहिरण्यरजतकुशा- धार्याः देवीपुराणे अनामिकायान्तद्धार्यन्दक्षिणस्य करस्य- चेति तर्जन्यांरजतन्धार्यमिति प्रवादोनिर्मल एव स्मृतिः तर्पयेदेवतानाञ्चसव्यंकृत्वासमाहितः अधिकारोभवेत्पश्चा- पितृणांतपणेडिजाःअन्वारब्धेनसव्येन पाणिनादक्षिणेनतु ..

·कृत्यसारसमुच्चयः। ६३ तृप्पतामितिसेक्तव्यन्नामगोत्रणवाग्युतैः सव्येन वामन तथोच वामहस्तयुतदक्षिणहस्तेन सर्पयेदिति भावः स्मृतिः कायस्थै- यस्तिलोहात्करोतिपितृपप्पणं तपितास्तेनपितरस्त्वङ्मा- सरुधिरास्थिभिः कायस्थैः अङ्गस्थैः अङ्गस्थैर्नति कुर्य्यादेव- तापिसृतर्पणम् रुधिरन्तुभवेत्तोयम्प्रदाताकिल्बिषीभवेत् इति वचनैकवाक्यत्वात्तपणं स्थले एव न जले तथाहि कात्ययनः ऊत्तीर्यवाससी परिधायेति अन्यच्च उदकेनोदकंकुऱ्यांत्पि- तृभ्यश्चकदाचन उत्तीर्याचशुचौदेशेकुर्यादुदकतर्पणमिति स्थला- शुचित्वे जलेपि इत्यनुपदमुक्त प्राक्वाजसनेयिनामिदम्छन्दो- गानामनियमः कुशोपरितर्पणन्न तु भूमौ तथा च तीर्थचि- न्तामणो आस्तीर्यचकुशान्सामान्तानाबाह्यचमन्त्रतःप्राचीना- मेषुदेवांस्तुदक्षिणायषुवैपितॄन् देवान्पितृस्तथाचान्यान्सन्त- चिम्यवाग्यतः भूम्यांयद्दीयतेतोयन्दाताचैवकुलेस्थितः वृ- थातन्मुनिशार्दूलनोपतिष्ठतिकस्यचित् स्थलेस्थित्वाजलेयस्तुप्र- यच्छेदुदकन्नरः नोपतिष्ठेत्पितॄणान्तुसलिलंतन्निरर्थकम् पाझे तर्पयेतिलतोयाभ्याँसम्यगञ्जलसंख्याया एकैकमञ्जिलिन्दवा- होहोचशनकादयः अर्हन्तिपितरस्तृस्तृस्त्रियन्त्वेकैकमलिलि- मिति एतेन पित्रादिषट्पुरुषेषुप्रत्येकमालित्रयम् तद्भिन्ना- नामेकैकमलिलिमिति अमुकगोत्रः पिता अमुकशर्मा तृप्य- तामिति वाक्यम् तथाहि गोभिलः शर्मन्नर्धादिकेंकायंश- मातर्पणकर्मणि शर्मणोक्षय्यकालेस्यादेवंकुर्वन्नमुह्यतीति अक्ष- य्यकालेऽक्षोदके अन्यच्च तृप्यतामितिसेक्तव्यनामगोत्रेणवा- ग्युतैः अत्र पुरुषषदस्त्रोषट्कयोर्नित्यन्तर्पणमिति (तनिर्णयः ·६४ कृत्पसारसमुच्चयः। स्मृतिः नोदकेषुनपात्रेषुनक्रुद्वोनेकपाणिना नोपतिष्ठतितत्तोय- यद्भूमौनप्रदीयते भूमावितिभूमिस्थित कुश इत्यर्थः अतो न पूर्ववचनविरोधः गोतम नित्यंस्वाध्यायःपितृभ्यश्चोदकदानञ्च- यथोत्साहमन्यत् मनुः यदेवतर्पयेदद्भिःपितृस्नात्वाद्विजोत्तमः तेनैवसर्वमाप्नोतिपितृयज्ञक्रियाफलमिति वचनाभ्यामशक्त्या- दिना वैश्वदेवाद्यकरणेन दोषः काम्यत्वात् ॥ अथ पूजा तत्रव्यासः कौशेयङ्कम्वलञ्चैवअजिनम्पटुमे- वचदारुजन्तालपत्रम्वाआसनम्परिकल्पयेत् कृष्णाजिनेज्ञानसि- द्विमोक्षश्रोाघूचर्मणि कौशेयं कुशासनं अजिनं मृयादिचर्म दारुजं काष्ठसम्वन्धि शारदातिलके वस्त्रासनेरोगनाशं चित्रक विष्टरशिवे। व्यासः वंशासनेतुदारिद्र्य पाषाणेव्याधिज- भयं धरण्यांदुःखसंभूतिहौर्भाग्यछिद्रदारुके तृणेधनयशोहानिः पल्लवेचित्तविभूमः। पंचोपचारमाह आचारचन्द्रोदये सपOबि- विधा प्रोक्तातासामेकांसमाश्रयेत् गन्धादिकानैवेद्यान्तापूजा पंचोपचारिकोसपर्यापूजागन्धादिकेतिगन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यः पंचोपचारिकीत्यर्थः तत्रैव आसनस्वागतंचाय॑म्पाद्यमाचमन- न्तथामधुपर्काचमनस्नानवसनाभरणानिच गन्धपुष्प धूपदीप- नैवेद्य चन्दनन्तथा तथा च आसनादिषोडशभिः पूजाषोडशो- पचार इति भावः पराशरभाष्येशिवार्चनं सदाप्येवं शुचिःकु- यादुदङ्मुखः सदेति दिवसे रालौचेत्यर्थः शिवभिन्नसर्वदे- वकायंप्राङ्मुखः रात्रावुत्तरमुखःहेतपरिशिष्टे प्रातः प्राङ्मुखे- नेति पराशरभाष्ये रात्रावृदङ्मुख कुर्यादेवकार्यसदैवहीति ॥ अथ पुष्पेविशेषमाह याचितन्निष्फलम्पुष्पंक्रयक्रीतन्तु- ·कृत्यसारसमुच्चयः। निष्कलम् स्मृतिः परकीयारामजातैस्तुकुसुमै रर्चयेरसुरान् ते- नपापेनालप्येऽहमिति आरामः पुष्पवाटिका एतन्निषेधः काम्य- पूजायामेव नित्यपुजायान्तु चौथ्र्येणापिपुष्पग्रहणे दोषान देवतार्थन्तुकसुममस्तेयम्मनुरब्रवीत् इति वचनात् पारिजातें जलम्पय्युषितन्त्याज्यम्पत्राणिकुसुमानिच तुलस्यागस्तिबि- ल्वानांगागम्वारिनदुष्यति ज्ञानमालायाम् नपर्युषितदोषोऽ- स्तिजलजोत्पलचम्पके तुलस्यगस्तिवकुलेविल्वगङ्गाजलेतथा न- पय्युषितदोषोऽस्तिमालाकारगृहेषुचस्कान्दे पालाशन्दिनमेक- चपंकजंचदिनत्रयम् पंचाहविल्वपत्रंचदशाहन्तुलसीदलम् पा- लाशमित्यादौपर्युषितत्वेन न दृष्टमिति सर्वत्रयोज्यम् अन्यच्च एकाहन्तिष्ठतेजातोकरवीरमहन्निशम् जलजंसप्तरात्राणिष- मासन्तुलसीदलम् पूर्वदिने नोटितमुत्तरदिनेपर्यु षितपदवा- च्यम् भविष्ये समित्पुष्पकुशादीनिवाझणःस्वयमाहरेत् शूद्रा- नीतैःक्रयक्रीतःकर्मकुर्वन्पतत्यधः विष्णुधर्मोत्तरे शमित्पु- ष्पकुशादीनिवहतोनाभिवादयेत् वहतः उहहतः अभिवा- दनं प्रणामादि कुशादीनीत्यादिपदाज्जलादिपरिग्रहः । तथा देवो परिधृतंयच्चवामहस्तेचयद्धृतम् अधोवस्त्रधृतंयच्चजले- न्तःक्षालितञ्चयत् । देवतास्तन्नगृह्णन्तिपुष्पन्निर्माल्यताङ्ग- तम् । अधोवस्त्रम्परिधा नवस्त्रम् यदितिपुष्पमिति शेषः । स्मृतिः स्नानंकृत्वातुयत्किंचित्पुष्पश्चिण्वन्तिवैहिजाः देवता- स्तन्नगृह्णन्ति भस्मीभवतिदारुवत् इदन्त्वहःस्नानविषयम् प्रा. तःस्नानानन्तरन्दक्षेणपुष्पमाहरण विधानादिति तपरिशिष्टे नारदीये भृगराजशमीविल्वतुलस्यामलकीतथा तमाल चहरो- ९ ·- कृत्यसारसमुच्चयः। पूज्येपत्रषट्कप्रशस्यते हरौ विष्णोपुष्पमालायाम् अपामार्ग शमीदूर्वाशिंशपातुलसीदलम् विल्वपत्रमरुरकंशस्तञ्चखदिरं- हरेः अपामार्ग चिरचिरी मरुरकं मरुआ इति प्रसिद्धम् तत्रैव कुन्दकुब्जमकर्णिकारतिलकंसेवन्तिकायूथिका पुन्नागङ्कर- वीरनागवकुलन्द्रोणं यवापाटला इजात्यौखदिरंकुसम्भकमल- नोपङ्कुरुण्ठोत्पलम् मल्लोचम्पकमाधवोचकमिदंपुष्पहरौश- स्यते । कुब्जक कुआ कर्णिकारः कनैल सेवन्ती सेउती यूथिका यही पुन्नागं नागकेशरं नोपं कदम्बद्रोणं दनूफयवा उडहुल पाटलापाडरिकुरुण्ठः पीत पिअरी उत्पलं कोका इति प्रसिद्धम् । ज्ञानमालायाम् नाक्षतैरर्चयेद्विष्णुन्नतुलस्यांगणा- धिपम् । गणाधिपो गणेशः । यवाकुन्दशिरीषैश्चयूथिकामाल- तोभवः केतकीभवपुष्पैश्च नैवाच॑ःशङ्कर सदा । तथा गणेश- न्तुलसीपत्रैर्दुग्ान्नैव चदूर्वया मुनिपुष्पैस्तथासूर्य लक्ष्मीका- मोनचार्चयेत् । मुनिपुष्पैः अगस्तिपुष्पैः । पद्मपुराणे माघे- चम्पकपुष्पेणयोऽर्चयेत्कमलापतिम् सगच्छेत्परमधामवि. मुक्तः सर्वंपातकैः । स्मृतिः भूमिस्पृष्ठन्नगृह्णीयात्सेफालींवकु लंबिनासेफालो शृङ्गारहार इति बकुलं च भूमिस्थितमपि ग्राह्यम् अन्यत्पुष्पन्न भूमिस्थंग्राहमित्यर्थः । नदोषः कलिका- भङ्गे पद्मचम्पकयोरपीति वचनात्कमलचम्पकयोः कलिका- त्रोटने न दोषः॥ अथ अष्टाङ्गादिप्रणाममाह हलायुधीये अष्टाङ्गउत्तमः- प्रोक्तःपञ्चाङ्गोमध्यमःस्मृतः दोयींपाञ्चजानुभ्यामुरसाशि- रसातथा मनसावचसादृष्ट्याप्रणामोऽष्टाईरितः । दोभा- 06 ॥

·। । कृत्यसारसमुच्चयः। मिति वाहुभ्या मित्यर्थः । पद्ध कराभ्यांशिरसापञ्चाङ्गा- प्रणतिःस्मृता॥ ततः कुलानुसारेण सप्तनवहादशादिनैवेद्य दत्वा भोजन कुर्यात् । वृहद्धर्मसंहितायां व्यासः नक्षीरेलवणन्दद्यान्न- चाम गुडमेवच । क्षीरन्तथामिषभुत्कानभुञ्जीतकदाचनआमिषं मांसं पठन्ति गव्यञ्चतापात्रस्थम्मद्यतुल्यंघृतम्विना । विष्णु पुराणे अनभ्यर्च्य ऋषीन्देवान पितृभूतातिथो स्तथा योभुक्त। तस्यसम्भाषात्पतन्तिनरकेनराः । अन्यच्च मौनेनैवतुयोभुक्तेसं- यमनदृढव्रतः एकविंशतिगोत्राणितारयेन्नरकार्णवात् । सम्वतः भुझानश्चयदाबू याद्गायत्र्यष्टशतजपेत् । वृहद्धर्मसंहितायां व्यासः पंक्तिमध्येनमोक्तव्यम्पङ्क्तिन्नैवविलवयेत् । पञ्चांगु- लीभिर्मोक्तव्यन्नांगुलीपृष्ठमालिहेत् । पंक्तिमध्ये पंक्तियाभ्य- न्तरे वर्द्धमानः हारिद्रमासं हरिद्राजलावसिक्तं हरिद्रानल- पाचितं आत्मानंव्यापादति हारिद्रमासं हारिअलपक्षिमासं व्यापादयति । नाशयति ज्योतिषे अभृतंसिद्धियोगाश्चयद्य- कस्मिन्दिनेभवेत् तदिनन्तु भवेन्नष्टम्मधुसर्पिर्यथाविषम् इति मधूघृतमेकोभूतं विषमित्यायाति तच्चयोः समा- नत्वे न्यूनाधिकत्वेतु नविषं वैद्यशास्त्रे तथैव लिखनात् शूलपाणि धृतशत एकपंक्त्य पविष्टानाम्विप्राणांसहभोजि- नाम् यद्य कोपि त्यजेत्पात्रं शेषमन्नम्विवर्जयेत् मोहादभुञ्जी- तयः पक्तवामुच्छिष्टसहभोजनम् प्रायश्चित्तञ्चरेविप्रःकृछ्सा- न्तपनन्तथा इत्याह्निकम् ॥ अथ दोहादि मृतस्य दाहः श्राद्धाधिकारिणा तदनधिका- ।

·। ६८ कृत्यसारसमुच्चयः। रिणापि कर्त्तव्यस्तथैव शिष्टाचारात् अग्राह्यानग्नीनाह चाण्डा. लाग्न श्रिताग्नश्वसूतिकाग्नश्चकर्हि चित् पतिताग्ने रमेध्याग्नेन्न शिष्टैर्ग्रहणंस्मृतम्। दाशरोरलाभे तस्य तदलाभे तदस्थ्यांदा- हातेषामप्यलाभे पर्णनरदाहः। आदित्यपुराणे अनाहिताग्न दें- इस्तुरायोगृह्याग्निनापुनः तदलाभेपलाशोत्थैःपत्रैःकार्यःपुमा- अपि । शस्त्रभिस्तथाषष्ट्या ३६० शरवातैविधानतः । श्राद्धरत्ने दाह्यशरीरलाभे तदस्थिघृतेनाभ्युक्ष वस्त्रेणाच्छा द्यपूर्ववहहेत् । पूर्ववत् शरीरदाहवत् ॥ पर्णनरविन्यासप्रकारमाह गृह्यपरिशिष्टे आश्वलायनः शिरस्यशीत्यर्द्धकंतु ४० ग्रोवायान्तुदशैवतुबाह्वोश्चैव शतन्दद्याद- गुलीषु तथादश उरसित्रिंशतंदद्यादिशतिजठरतथा । अष्टाई- शिश्नेदयाहादशार्द्धवृषणयोः उौं श्चैवशतंदद्यात्रिंशतंजानु- जंघयोः । पादंगुलीषुदशंदद्या देतत्पत्रविकल्पनम् । वेष्टित- व्यस्तथायत्नाकृष्णसार स्यचर्मणा ऊर्णास्त्रेणवध्वातप्रलेप्त- व्यस्तथायवैः स्वपिष्टेजलमित्रैस्तुदग्धव्यश्चतथाग्निना इति । वृषणयोः अण्डकोशयोः ऊर्वोर्जघयोः । तपरिशिडेमा- पिप्रकारेण मृतानां सजातोयविजातीयानां विशोर्णावयवाणी सन्निपातेन सर्वेषां दाहः कार्योमानाभा वात् नापि पितुरेव परिचायकाभावात् अत एव तदवस्थायां पितुरपि पर्णनरदाह एवेति पर्णनरदाहस्तु अशौचाभ्यन्तरे तत्रापि अष्टमदशमत्र- योदशाष्टाविंशतिदिने क्रमेण ब्राह्मणादिचतुणींपर्णनरदाहः शिष्टा चारात् तदसंभवे नवमादिदिने अशौचाभ्यन्तरे तत्रा- प्यसंभवे पक्षत्रयानन्तरममावास्यादी कर्तव्यः तथाहि अशो- ·६९ । १ .. f. कृत्यसारसमुच्चयः। चमध्येयलेनदाहयेदुक्तयाहतम्। दीपकलिकायांसुमन्तुः पर्ण- नरबहेन्नैवविनादर्शकथंचन १ अस्थनामलाभेदशेतुततःपर्ण- नरंदहेत् । पर्वपर्ण दहेन्नैवप्राक्त्रिपक्षात्कथंचन पितृहामातृ- हायस्मानदर्शनदहेद्यदि कृष्णपक्षेपंचदश्यामष्टम्यांवासमा- हितः एकादश्याविशेषेण ततः प्रभृतिसूतकम् । त्रिरात्रंसर्व- वर्णानामेषधोव्यवस्थितः । अत्राशौचाभ्यन्तरे दाहे शेषा शौचाहोभिःशुद्धिः पर्णनरदाहप्रयुक्तव्यहाशोचापेक्षयामरण- प्रयुक्तदशाहायशौचस्य गुरुत्वात् त्रिपक्षानन्तरं दाहे त्रिरा- त्रम् चतुर्थदिने श्राद्धम् एवपर्णनरंदग्ध्वात्रिरात्रमशुचिर्भवेदि- ति ब्रह्मपुराणात् तुल्यन्यायतया अस्थिदाहेपि त्रिरात्राशौचम् यज्ञपावः पुत्राश्चेदुपलभ्येरन्तदस्थीनिकदाचन तदलाभेप- लाशस्यसंभवेहिपुनःक्रिया हि यस्मात्तदलाभे अस्थ्यलाभे तस्माद्यदिपुनरप्यस्थीनिप्राप्यन्ते तदा पुनर्दाहे त्रिरात्रा- शौचे कर्तव्ये च पुनः पिण्डदानादिकमिति शुद्धिनिर्णये गो- पालः मरणतिथिनिश्चये तस्यां वार्षिकम् तदनिश्चये पर्णनर- दाहतिथाविति विभावनीयम् ॥ शतानन्द रत्नमालायां यमः गतस्यनभवेद्दा यस्यबाद- शवार्षिको प्रेतावधारणंतस्थकर्तव्यंसुतवान्धवैः । हेमाद्रि- निवन्धे जातुकर्णः पितरिप्रोषितेयस्यवार्त्तानगृहमागता ऊ- लम्पंचदशाइर्षात्कृत्वातत्प्रतिरूपकम् कुर्यात्तस्यचसंस्कारंय. थोक्तविधिनापुनः गतस्यत्यत्र पुंस्त्वन्नविवक्षितम् अन्यथास्त्रि- यास्तादृशस्थले व्यवस्थानस्याहचनान्तराभावात् यथोक्तविधि- ना प्रागुक्त पर्णनरदाहविधिना । अत्रदादशवर्षानन्तरमुख्य- ·७० कृत्यसारसमुच्चयः। कालतदसंभवेपंचदश वर्षानन्तरं गौणकालेपिकर्तव्यमिति- तात्पर्यम् । पर्णनरदाहः कदाकर्तव्यमित्यत्राह स्मृतिः यन्- मासयदह• तस्तन्मासितदहःक्रिया दिनाज्ञानकुहूस्तस्यआ- षाढस्याथवाकुहुः । तस्यैति गमनमासस्येत्यर्थः तथा च यन्- मासि यत्तिथौ पूर्वगृहावेशान्तरं गतस्तन्मासि तत्तिौ हादश- वर्षायनन्तरं पर्णनरदाहः तत्तिथैरज्ञाने तन्मासामावास्यायां तन्मासाज्ञाने आषाढामावास्यायांदाहः । तत्तृतीयदिने क्षौर चतुर्थदिने आय श्राद्धम् पंचमदिने सपिण्डनमितिभावः । यमःजातकर्णवचनेभिधाय अत्रदेशापेक्षया विकल्पमिति के- शवमिश्राः । अत्रपर्णनरदोहतिथौं वार्षिकम् । मरणम्रान्त्या- कस्यचिदाहादौयदिसमायातितदानिरग्निश्चेत् रुद्रस्नपनप्राजा- पत्यवतंचकृत्वा साग्निस्तु आयुषोमिष्टिंकृत्वा सपूतोभवति । तथाहिबृहत् श्राद्धदर्पणे प्रत श्राद्धं कृतंयस्यसचेदायातिमा- नवः प्राजापत्यवतंकुर्याच्छान्ति रुद्रसमुद्भवामिति एवंकृतमृत- भ्रांत्यायद्यागच्छेत्पुमान्क्वचित् कुर्यात्ततायुषीमिष्टिंपुनराधा- यपावकमितिच। रुद्रसमुद्भवां रुद्राभ्यायादिना शिवस्नपन- रूपां प्राजापत्यानुकल्पौधेनुदानम् । तस्याप्यनुकल्पःकापिण- प्रयलभ्यहिरण्यदानं अत्रपर्वचनं निरग्निविषयकंउतरवचन अग्निहोत्रिविषयक तथाचाग्निहोत्रिभिन्नस्य मरणभ्रान्त्यदाहे- कृते यदिसमायाति तदाप्राजापत्यप्रायश्चित्तं रुद्रस्नपनरूपां शान्तिं च कुर्यात् अग्निहोत्रिणस्ता दृशस्थले आयुषीष्टीः अत एव श्राद्धविवेके एवं कृतेमृतभ्रांत्यायद्यागच्छेत्पूमान- क्वचित् कुर्याद्यथायुषोन्त्विष्टि पुनराधा यपावकं साग्नेरिय- ·7 कृत्यसारसमुच्चयः । मिष्टिःनिरग्नेस्तु शान्तिस्वस्त्ययनमन्यदितिश्राद्धविवेक इति सकलमैथिलव्यवहारसिद्धोयंपंथाः॥ पद्मपुराणे ब्रह्मदण्डहतायेचयेचापिब्राह्मणैर्हता महापात- किनोयेचपतितास्ते प्रकीर्तिताः । पतितानांनदाहस्स्यान्ना- न्त्येष्टि स्थिसंचयः । नानुपातश्चपिण्डोवाकार्यश्राद्धादिक- कचित् एतानिपतितानान्तुयः करोतिविमोहितः कण्ठोदक- क्रियांकृत्वातप्तकृ णशुध्यति कण्डोदकक्रियामयनादिका उ- दयक्रिया प्रमादतोदाहादि करणेप्रायश्चित्तमत्कृतप्रायश्चित्त व्यवस्थायामवलोकनीयम् । गोभिलः गोभिर्विर्हतेचैवतथा- चैवात्मघातके नैवाश्रुपात कार्यसद्भिःश्रेयोभिकांक्षिभिः । गोभिर्हतं क्रीड़ादिभिर्गवाहतमिति शूलपाणिः अश्रुपातपदं दाहादीनामप्पुपलक्षकम् ॥ तथा च प्रमादतोगवाहतस्य श्राद्धकार्यमेव क्रीड़ादिभि- रितिशूलपाणिलिखनात् प्रमादादपिनिइशंकइत्यादि वक्ष्य- माणब्रह्मपुरोणाञ्च अंगिराः व्यापादयेदथात्मानंस्वयंयोग्न्युद- कादिना। विहितंतस्यनाशौचनाग्नि प्युदकक्रिया यस्तुरों- पादिनाहेतुनाग्न्यादिभि रात्मानं घातयति तस्याग्निदाना- शौचक्रिया न कर्तव्येति रुद्रधरः यदि मरणेच्छांविना प्रमा- दादितो जलादौ म्रियते तदा दाहादि सर्वाः क्रियाः कर्त्त- व्यास्तथाहि अङ्गिराः अथकश्चित्प्रमादेननियेताग्युदकादिषु तस्याशौचंविधातव्यंकाऱ्यांचास्योदकक्रिया। प्रमादोऽनवधा- नता ब्रह्मपुराणे प्रमादादपिनिशर्शकस्त्वकस्माहिधिदेशितः। शृङ्गिदष्ट्रिनखिव्यालविषविद्यु जलादिभिः। चाण्डालेनाथवा RAND RAB । ।

·७२ कृत्यसारसमुच्चयः। चौरैनिहतोयत्रकुत्रचित् । तस्यदाहादिकंकायं यस्मान्नप- तितस्तुस इति ॥ अथसतोविधानम् । तत्रसहमरणम् अनुमरणं विविध सती मरणं तत्रापि ब्राह्मण्याः सहमरणमेवनानुमरणम् तथा- हि गोतमः पृथक् चिति समारुह्यनविप्रागन्तुमाईति अभ्यासा- मेवनारोणास्त्रीधोयव्यवस्थितः अन्यासांक्षत्रियाण्यायोना- स्त्रोधर्मः पृथक्पश्चाच्चितारोहणरूपः तथा च सहमरणंस- सां अनुमरणंचक्षत्रियाण्यादीनामेवेति भावः । ब्रह्मपुराणे देशान्तरेमृतेपत्यौ साध्वीतत्पोदुकाइयम् निधायोरसिसंशुद्धा- प्रविशंजातवेदसम् ऋग्वेदवादात्साध्वीस्त्रोनभवेदात्मघातिनी तत्पादुकांदयं पतिपादुकाद्दयम् जातवेदसं वन्हिम पादुकाइ- यमिति तदीयवस्त्रोदोनामप्युपलक्षकम् मृतेनपत्यासहवन्हि- प्रवेशः सह मरणम् पतिदाहानन्तरं तदीयपादुकादिग्रहण- पूर्वकवन्हिप्रवेशोनुमरणमिति पर्य्यवसितम् नारदोये बाला- पत्याश्चगर्भिण्येह्यदृष्टऋतवस्तथा रजस्वलाराजसुतेनारोहन्ति- चितोशुभे अदृष्टऋतवः संकितगर्भाः तेनाप्राप्तऋतुकोऽपिग- च्छतीतिशिष्टाचारः राजसुते इतिसगरमातः संबोधनम् बाल- संवर्द्धनं त्यक्त्वावालापत्यानगच्छतीतिवचनात् वालसंवर्द्धन- श्रुते रन्यतोवालसंवर्द्धनं चेत्तदा तस्या अप्यधिकारः एकांचि- तांसमासाद्यभाग्यानुगच्छति तद्भर्तुर्यःक्रियाकर्तासतस्या- श्चक्रियांचरेदिति तु पिण्डदानपर्यन्तविषयम् श्राद्धस्य स्व- स्वाधिकारिकर्त्तव्यत्वात् ॥ सतीभवनफलमाहाङ्गिराः मतेभ- तरियानारीसमारोहेधूताशनम् सारु धतोसमाचारास्वर्गलो- ·कृत्यसारसमुच्चयः। केमहीयते तिस्त्रकोटौद्धकोटीचयानिरोमाणिमानवे तावत्य- व्दानिसास्वर्गभारंयानुगच्छति सा स्वर्गे इत्यस्यमहोयते इति पूर्वेणान्वयः व्यालग्राहीयथाव्यालंवलादुद्धरतेविलात् तद्दद्भ- रिमादायते नैवसहमोदते मातृकपैतृकंचैवयत्रकन्याप्रदीयते पुनाति त्रिकुलंनारीभारानुगच्छति ब्रह्मध्नोवाकृतघ्नो वामि त्रनोवापिमानवः तंवैपुनातिसानारोइत्याङ्गिरसभाषितम् त्रि- कुलं मातृपितृपतिकुलम्त तादृश पतिमित्यर्थः विष्णुः मते- भर्तरिब्रह्मचर्यंतदन्वारोहणं वेति अत्रप्रयोगमाह । शुद्धिनिर्ण- ये गोपालः पुत्रादिना स्वगृह्योक्तविधिनाग्नौदत्तौ ज्वलद्भत चि- तायां सह गन्त्रो साध्वी स्नाता वाससी परिधाय कुशहस्ता प्राङ्मुखी उदङ्मुखीवाओं तत्सदिति ब्राह्मणैरुच्चरिते नारायणं संस्मृत्यचमोद्या मुकेमास्यमुकेपक्षेमुकतिथावमुकगोत्रा श्रीअमु कोदेवीअरुंद्धती समाचारत्व पूर्वकवर्गलोकमहीयमानत्वपति सहित क्रीडमानत्वब्रह्मघन कृतघ्न पतिपूतत्वकामा भर्तृ ज्वल चितारोहणमहं करिष्ये इति सङ्कल्पः सहमरणेऽनुमरणेभर्तृ ज्वलच्चितारोहणमित्यत्र ज्वलदग्निप्रवेशनभर्तृ अनुमरणमिति सङ्कल्पे विशेषः अष्टों लोकपाला आदित्यचन्द्रानिलानलाकाश- भूमिजलहृदया वस्थितांतर्यामिपुरुषदिनरात्रिसन्ध्या यूयं साक्षिणोभवथ वलद्भर्तृ चितासमारोहणेभत्रनुमरणेवा इत्यु- च्चायंचिताग्नि त्रिः प्रदक्षिणी कृत्य इमानारीरविधवा सपत्नी- वांछनेसर्पियासं विशंत्वनस्रवोऽमसीवासुरत्रो आरोहन्तु जलयो- निमग्ने इति इमाः पतिव्रताः पुण्याःस्त्रियोजायाःसुशोभनाःसह भर्तृ शरोरेण संविशन्तुविभावसु इति ब्राह्मणम् नमो नम इत्यु १० ·कृत्यसारसमुच्चयः। च्चायं ज्वलच्चितांसमारोहेत् सहमरणानुमरणे मलमासादा बपि काय्ये निरवकाशनिमित्तकत्वात् निमित्त कानीति वचना दिति।प्रसङ्गाद्विधवा स्त्रोधाः तत्र विष्णुः ब्रह्मयं मैथुन तांबूलचूडादिवर्जनं विधवाकर्त्तव्यमिति शेषः। तथा ताम्बूलाभ्यं जनचैवकांइयपात्रेचभोजनंयतिश्चब्रह्मचारीचविधवापरिवर्जयेत्। स्मृतिः एकाहारः सदाकार्योनद्वितीयः कदाचन पर्यंकशा यिनीनारीविधवापातयेत्पतिम् तर्पणंप्रत्यहङ्काय॑भतु स्तिल कुशोदकैः स्त्रानंदानंतीर्थयात्रांविष्णोर्नामग्रहंतथा इति ॥ मरणानन्तरंरोंदनादिनिषेधमाह कात्यायनः श्लेष्माश्रु- वान्धवैमुक्त प्रेतोभुक्तेयतोऽवशः अतोनरोदितव्यंतुक्रियाका- या॑प्रयत्नतःरामायणे शोचमानास्तुसस्नेहावान्धवास्सुढदस्त था पातयन्तिगतंवर्ग अश्रुपातेनराघव इति ॥ दिवसेशवस्पर्श दाहकरणे रात्री ग्रामप्रवेशः रात्रौ शव- स्पर्शादिकरणे सूर्यो दयानन्तरं तथाहिपारस्करः प्रेतस्पर्शिनो न ग्राम प्रविशेयरो नक्षत्राद्रात्रौ चेदादित्यस्यप्रेतस्पर्शिन इति अजहत्स्वार्थलक्षण यादाहकतुरप्युपलक्षकम् ॥ पिण्डदानं न रात्रौ न वा भोजनानन्तरं दिवसेपि रात्रो मरणे जाते ज्ञाते वा निषिद्धकाले रातो पिण्डा न देया इति स्मृतिसारलिखनात् भोजनजन्याशौचम्भवत्येवेतिरुद्रधरलिख नाच्च श्राद्धाधिकारिभिन्नेन दाहे कृतेपि तदधिकारिणादशपि- ण्डा देया एवेतिसम्प्रदायः । अधिकारिभिन्नेन दाहकापि खोययावदशौचेदशपिण्डादेयाः असगोत्रः सगोत्रोवायदिस्त्री यदि वा पुमान् प्रथमेहनियोदद्यात्सदशाहसमापयेत् इत्याश्व ·। कृत्यसारसमुच्चयः। ७५ लायनात् दाहोनन्तर श्राद्धाधिकारिण्यायातश्रवणदिनेऽनीत पिण्डंदत्वाऽवशिष्टपिण्डानशौचान्तिमदिनंयावत्प्रतिदिन न्द- द्यादितिमुख्यपक्षम्यावदशौचंप्रेतस्योदकंपिण्डमेकंचदा रिति विष्णुवचनात् अशौचान्तिमदिन एव सर्वपिण्डदानमिति गौणः तत्र मुख्यपक्षःसांप्रदायिकव्यवहारसिद्धः हितोयस्तु क्वचित्काःसर्ववर्णेनवमदिने नवम पिण्ड दत्वाऽशौचान्तिम- दिनएव दशमपिण्डों देयः दिवसेदिबसेदेयः पिण्डएवंक्रमेणत इत्युपक्रम्य देयस्तुदशमः पिण्डोराजांवहादशेहनि । वैश्यांना पञ्चदशमेदेयस्तुदशमस्तथा । शूद्रस्तुदशमःपिण्डोमासेपूर्णेऽ हिदीयते इति ब्रह्मपुराणात् । विगोत्रेण श्राडाधिकारिणास पिण्डनेकृतेपि दाहका सगोत्रेण प्रेतपदेनैवयावदशौचंपि- ण्डादेयाः । पूरकपिण्डदानस्यप्रेतोद्देश्यकत्वनियमात् । शुनःपुछः फल मूलैश्चपयसापायसेनगुडेनच । शालिनाशक्त भिर्वा पिशाकैरप्य थनिर्वपेदिति पिण्डानितिशेषः । इयास्तुविशेषः । येनद्रव्ये- णप्रथमदिनपिण्डदानं तेनैवसर्वस्मिन्दिने प्रथमेहनियहव्यं तदेवस्थादशाहिकमिति शुनःपुछवचनात् अत्रोदकक्रिया तू पिप्पलपत्रपुटकेनैवकर्त्तव्याआनयोगुदपिण्डाकपत्रंबोधि[मस्य च मन्दाकिनींपुरस्कृत्यकरिष्येउदकक्रिया इति रामायणात् । इगुदः फलविशेषः इगुदीतापसतरुरित्यमरः तपस्विजनोप युक्तफलवत्कलयु तत्वेन तापसतरुत्वमिति रायमुकुटः। जी- यापूताइतिख्यातइति रायमुकुटादयः पिण्याकः पिडारइति- प्रसिद्धः एतत्फलद्वयंपिण्डार्थक बोधिद्रुमश्चलदलः पिप्पलः ·। । ७६ कृत्यसारसमुच्चयः। कुंजराशन इत्यमरः अथत्त्र्यहाशौचादौ पिण्डदानक्रममाह पारस्करः प्रथमेदिवसेदेयास्त्रयः पिण्डा समाहितैः द्वितीयेच- रोदद्यादस्थिसंचयनंतथात्रींस्तुदद्यात् तृतीयेन्हिवस्त्रादिक्षालनं तथाऋष्यशृङ्गः सद्यश्शौचेप्रदातव्याः सर्वेपियुगपत्तथा युग पदेकदा । अधिकारिणा सद्यश्शोषप्रयोजकमरणवार्त्तानु दिते- सूर्येएवदातव्या सूर्योदयानन्तरं सात्वादश पिण्डान्दत्वा आद्यश्राद्धं कृत्वानखलोमछेदनंकय्यादिति समाचाराः॥ अ- स्थिसंचयकालमाह अस्थिसंचयमित्युपक्रम्य ब्रह्मपुराणे चतुर्थे ब्राह्मणानान्तुपञ्चमेहनिभूभुजाम् सप्तमे वैश्यजातीनांशूद्राणां दशमेहनि । कर्तव्यन्तुनरैःश्राद्धंदेशकालाविरोधतः। तथा च देशकालानुसारेणास्थिसंचयः कार्यइत्यर्थ इतिसंपूर्णाशौचेऽ स्थिसंचयस्यमुख्यकालाः । अल्पाशीचेआहछन्दोगपरिशिष्टे अहाशौचे द्वितीयेह्निकर्त्तव्यस्त्वस्थिसंचयः। सद्यश्शीचे तत्क्ष- णन्तु कर्त्तव्यइतिनिश्चयः अहाशौचेतृतीयेहि इतिगौणः अ- स्थिसंरक्षणाशक्तौतुगौणकालमाहरत्नाकरसंवतः प्रथमे हित- तीयवासप्तमेनव मेथवा अस्थिसंचयनकायं निजैस्तद्वोत्रज म्भृतेइति श्राद्धयोग्यस्यवालादेईहेऽशौचान्तिमदिनएवास्थि- संचयस्तदस्तरदिनेब्राह्मणभोजनमिति संप्रदायसिद्धव्यवहारः॥ गङ्गास्थिप्रक्षेपेफलमाह यमः गङ्गातोयेषु यस्यास्थिप्लवतें शुभकर्मणः । नतस्यपुनरा वृत्तिह्मलोकात्कदाचन । दशोहो भ्यन्तरेयस्यगङ्गातोपेस्थिमजति । गङ्गायांमरणेयादृक्तादृक्- फलमवाप्नुयात् ब्रह्मपुराणे अस्थोनिमातापितृपूर्वजानांनयन्ति गङ्गामपियमनुष्याः। सद्भक्तिकारापिदयाभिभूतास्तषान्त ती.

·कृत्यसारसमुच्चयः। ७७ निफलप्रदानि।मातुःकुलंपितृकुलंवर्जयित्वानराधमा अस्थी न्यन्यकुलोत्थानिनोत्वाचान्द्रायणंचरेत्।अत्रमात्रादिवंशवयंवि- हायान्यवंशानांदृष्टप्रयोजनार्थितयास्थिनयनेदोषइति वाचस्प- तिमिश्राः। दृष्टप्रयोजनंद्रव्यलाभादिएतेनपुण्यरूपादृष्टप्रयोज- नार्थितयापित्रादिवंशड्यातिरिक्तस्यापिसमानजातीयस्यास्थिन- यनेंनदोषइतिपर्यवसितं । अस्थिप्रक्षेपेविधानमाहश्राद्धविवेके स्नात्वाऽस्थीनिपञ्चगव्येनसंप्रोक्ष्यहिरण्यमध्वाज्यतिलैः संयो- ज्य मृतपिण्डके निधाय दक्षिणा दिशं पश्यन् ओं नमोधर्मा- येति वदन जलं प्रविश्य प्रेतगतस्वर्गकामो दक्षिणाभिमुख समेप्रीयतामित्युक्त्वा गङ्गायांनिःक्षिपेत् दक्षिणां दद्यात् ती- र्थचिन्तामणों एवंकृतप्रेतपुरेस्थितस्यखगेंगतिस्स्यात्तुमहेन्द्र- तुल्या इति आश्वलायनः नैवास्यांरात्रावन्नपचेयुखिरात्रमक्षा- रखलणाशिनश्चस्युह्रदशरात्रंमहागुरुध्विति महागुरवोमाता पिताआचार्य्याः तथा चाशोचिनामशो चाधिकरणरात्रों पाक- निषेधः अशौचभागिनां त्रिरात्रं क्षारलवणनिषेधः महागुरु- मृतेषु द्वादशरात्रमक्षारलवणभक्षणनिषेधः तेनसैन्धवलवण- भक्षमे न दोषः इति तात्पर्यम् ॥ अग्निहोतृणां दाहदिनमारभ्यतद्भिन्नानांचमरणदिनमार भ्याशौचंउत्पद्यते तथाहिमरणादेव कर्त्तव्यः संयोगोयस्यना- ग्निनादाहादूर्वमशौचं स्याद्यस्यवैतानिकोविधिरिति शङ्क- वचनात् यातेप्यशौचेऽज्ञोतेनश्राद्वादिकर्मप्रतिरोधः किन्तु जोते एवाशौचेतत्प्रतिरोधः तथाहि ब्रह्मपुराणे अपिदातृग्रही तोश्चसूतकेमृतकेतथा अविज्ञातेनदोष स्स्याच्छ्राद्धादिषकथं- ·७८ कृत्य सारसमुच्चयः। चन वित्रातेभोक्तुरेवस्यात्प्रायश्चित्तं क्रमादिति विज्ञानं विशे- पतोजाम् निश्चयात्मकमिति यावत् तथा चनिश्चयात्मकज्ञान विषयेऽशौचेकर्मप्रतिरोधइति पर्य्यवसितम्अशौचेत्याज्यानाह यावालः सन्ध्यापंचमहायज्ञाननैत्यकस्मृतिकर्मच तन्मध्येहा- पयत्ते बांदशाहान्तेपुनःक्रिया तन्मध्ये स्वस्वाशौचमध्ये हापये त्यजेत् दशाहान्तपदं स्वस्वाशौचान्तद्वितीदिनोपलक्षकम् पुनःपुनः क्रियेति कर्तव्येति शेषः॥ पञ्चमहायज्ञानाह छन्दोगपरिशिष्टे पञ्चैव महोयजा भूत यज्ञो मनुष्ययज्ञः पितृयज्ञो देवयज्ञो ब्रह्मयज इति, अध्यापन ब्रह्मयज्ञःपितृयज्ञस्तुतर्पणम् होमोदैवोवलि तोनृयज्ञोतिथि पूजनम् श्राद्धंवापितृयज्ञस्स्या रिपत्रोर्वलिरथापिवा ॥ सङ्कल्पितव्रतमशौचेपिकर्तव्यं तथा च विष्णुः नवतिनां व्रतेइति वतिनां आरब्धव्रतानांनवते इति अशौचंप्रतिरोधक- मिति शेषः तिथितत्वे विष्णुः व्रतयज्ञविवाहेषुश्राद्धहोमार्चने- जपे आरब्धे सूतकनस्यादनारब्धेतसूतकम् आरंभोवरणं यजे सङ्कल्पोंवतजापयोः नान्दिश्राद्धविवाहादौश्राद्धेपाकपरिक्रिया निमन्त्रणंतु वाश्राद्धेप्रारम्भःस्यादितिस्मृतिः सूतकपदमशौ- चमात्रोपलक्षकं नान्दोश्राद्धमाभ्युदयिकं विवाहादावित्यादि- पदादुपनयनादिपरिग्रहः अपवादमाह यमः दैवेभयेसमूत्पन्ने- प्रधानाङ्गविनाशिते पूर्वसङ्कल्पितेचार्थेतस्मिन्नाशौचमिष्यते ब्रह्मपुराणें गृहोतमधुपर्कस्ययजमानोच्चऋत्विजः पश्चादशौचेप- तितेनभवेदितिनिश्चयः अशौचप्रयुक्तकर्मप्रतिरोध इति शेषः मरीचिः लवणेमधुमांसेचपुष्पमूलफलेषुच शाककाष्टतृणेष्वेवं.

·७९ कृत्यसारसमुच्चयः। दधिसर्पिःपयस्सुच तैलौषध्यजिनेचैवपक्कापक्वेस्वयंगृहे पण्ये- पुचैवसर्वेषुनाशौचंमृतसूतके पयोत्र दुग्धम् ॥ पक्वंशक्तुमोदकादि अपक्क तण्डुलादि तथा चलवणादी नामुक्तोनामशौचिनोपिग्रहणेनदोषःपक्कापक्कयोस्त्वशोचिसम्ब- न्धिनोः स्वयं ग्रहणेनदोष अशौचिहस्तात् ग्रहणेतुदोषएवेतिभा वासम्पूर्णाशौचसङ्करमाह ब्रम्हपुराणे आद्यभागययावत्सूतक स्यतु सूतके द्वितीयेपतितेचाद्यात् सूतकाच्छुद्रिरिष्यते अत- ऊवंदितोयात्तुसूतकान्ताच्छुचिःस्मृतः विष्णुः रात्रिशेषेदिन- हये न प्रभातदिनत्रयणेति अशौचान्तहितीयदिनेऽशौचपाते त दशौचान्तश्राद्धकर्तव्यस्वावगमकमनुपदंवक्ष्यतेएतेनसर्व व- नांसंपूर्णाशौचपूर्वाद्धे सजातीयसमानदिनव्योपहितीया शोधेपतिपूर्वासोऽतीतेशुद्धिः उत्तराद्धेउपान्त्यदिनपर्यन्ते- द्वितीयतादृशाशौच पातेउत्तराशौचेऽतीते शुद्धिः साजात्यन्तु मरणोशौचत्वादिनातेनमरणाशौचम रणाशौचस्यैवस जातीय- त्वं जननाशौचजननाशौचस्यै तिबोध्यम् अशौचान्तिमाहो- रात्रतादृशहितीयपाते अशौचान्तिमद्वितीयदिनं तदग्रिमदिन- हयंचाशौचं अशौचान्तिमदिनप्रभातकालेतादृशद्वितीयाशोच- पातेतत्प्रभातानन्तरदिनत्रयेणशुद्धिरितिपयंवसितम् अरुणोद यानन्तरं सूर्योदयंयावत्प्रभात इति रत्नाकरः ॥ अरुणोदयकालमाह स्कान्दे उदयात्प्राक्चतस्रस्तुनाडिका अरुणोदयःनाडिका दण्डः अहाघल्पाशीचेसजातीयसमानदिन व्यापका शौचान्तरनिपाते उत्तरांशौचव्यपगमेन शुद्धिः अघ वृद्धाव शौचन्तु परेणतु समापयेत् इतियमवचनात् अत्रत्र्यहा ·कृत्यसारसमुच्चयः। यसंपूर्णा शौचेसमानदिनव्यापकाशौचान्तरपातग्रिमाशौचव्य पगमेन शुद्धिरिति शुद्धिविवेकः सजातीययोरल्पदिनाधिक दिनव्यापकयोरशौचयोः सङ्करेऽधिकदिनव्यापकाशौचान्तेन शुद्धिःजननमरणाशौचयोः सङ्करेऽल्पदिनव्यापकेनापि मरणा- शोचेनातीते न शुद्धिः तदाह कूर्मपुराणे अघानां योगपद्य तुजेयाशुद्धिगरीयसा मरणोत्पत्तियोगतुगरी योमरणम्भवे- दिति ॥ पैठीनसिः सूतिकांपुत्रजननों विंशतिरात्रेण स्नातांसर्वक- आणि कारयेत् मासेन स्त्रीजननोमितिपत्रीमज्जनतोऽर्थसर्व वर्ण जननीस्पर्शेदशाहात्छुचिःकाहाविदशाहतः पुरुषसू- म्र्मासात्परंस्त्रीप्रसूरितिच। पुत्रोपितामज्जनतः स्नायान् शुचि स्तत्कालकर्त्तव्यदानादिकर्मयोग्यः स्पर्शायोग्यश्चएतेन प्रसू- तीनांकन्याजन्मनि मासंपुत्रजन्मनिविंशतिदिनम शौचं यत्स्व प्रसवनिमित्तकं तन्मरणाशौचनवाध्यते तस्यास्तादृशप्रसवनि मित्तक जनना शौचमेववलीयः तेनप्रसूतीनांपतिमरणेऽपिवि- शति दिनाद्यशौचान्तेन शुद्धिरिति पर्यवसितम् ॥ अशौचान्तद्वितीयदिनेऽशौचपातेतु तदशौचेव्यतीते शुद्धिः तद शौचांत द्वितीयदिनेआघशुद्धंच । एकादशाहोत्पन्ना- शौचेनययाघश्राद्ध प्रतिरोधस्तदा तदशौचान्तश्राद्धकरणे श- य्यादानादिनभवतीति हैतनिर्णये वाचस्पतिमिश्रलिखनस्वर- सात् देयेपितृणांश्राद्धेवै अशौचजायते यदि अशौचे तु व्यती- तेवै तेषां श्राद्धं प्रदीयते इति ऋष्यशृगवचनेसामान्यत एवश्रो द्धपदोपादानाच्च ॥ ब्राह्मणादिचतु वर्णानांसपिण्डाशौचमाह ·'८१ कृत्यसारसमुच्चयः। मनुः शुद्धेविप्रोदशाहेनहादशाहेनभूमिपः वैश्यःपञ्चदशाहेन शूद्रोमासेनशुध्यति चतुर्णामपिसकुल्येमृत्तैजानमेवात्रिरात्रमेवा शौचंगोत्रजेस्नानपर्यम्तमेव त्रिरात्रेणसकुल्यास्तु स्नात्वाशु- ध्यन्ति गोत्रजोइति वृहस्पतिवचनात् सापिंडामाहतुःशंखलि- खितौ सपिण्डतोतुसर्वेषांगोत्रतः साप्तपौरुषीति मनुः सपिण्ड- तातु पुरुषेसप्तमेविनिवर्त्ततेइति अत्रगोत्रपदं सन्ततिः तेन वोजिनमारभ्यसप्ततपुरुषमभिव्याप्यसर्वेषांसन्तानानांसन्तानि नांचपरस्परंसापिडा एकस्यापिसप्ताधिकवेतेन समंसप्तान्त गतिस्यापि सापिंडान्निवर्ततें संयोगवदभयनिरूप्यस्वादि- तितनिर्णये वाचस्पतिमिाहतपरिशिष्टे केशवमिश्रा- श्च सप्तमेइति सप्तमेसति अनन्तरं अष्टमे सपिंडतानि- वत्तातइत्यप्यः अत्रपरस्परसापिंडा मिति एतेन पूर्वषट्केनो- त्तरषद्कैनचमध्यसापिंडा मुक्तंभवति संयोगवदिति यद्यप्यत्र माना भावः, तथापि सर्वेषामितिपदात् परस्परप्रतियोगिता- लभ्यते इत्याशय इति जीर्णोद्धारेठक्क रोपाह्वमधूसुदनाः होरी तः अष्टमनवमदशमास्सकुल्याइति ज्ञायमानजन्मनांदशमपु रूषाधिकानां मरणजन्मनोः पक्षिणीतिशुद्धिविवेके दश पुरू- पानन्तरं जन्मनानोरविज्ञानेऽस्मत्कुलजाइत्येवमाकारकज्ञान- गोचरागो वजाइत्यपितत्रैव स्मृत्यर्थनिर्णये केनचित्क्षत्रियेणद- शाहाशौचमभ्युपेतम् सर्वेवास्युईशाहिन इति वचनात् तदा तेषांनाह्मणवदेवाशोचं जननमरणयोरनुसन्धेयम् ये तु षट् त्रियपदाभिधानेन क्षत्रियत्वाभिधायिनो वैश्याः पारम्पय्र्येण हादशाहाशौचमभ्युपगठन्ति येतुराजपुत्रपलभिधानेन पारं ·८२ कृत्यसारसमुच्चयः । पर्येण हादशाहाशौच मङ्गीकुर्वन्ति येचदेशविशेष नियत तया हादशाहाशौचमेवमूद्रामन्यन्ते तेषां क्षत्रियजात्युक्ता- शौचमेवसुधीभिरुपदेष्टव्यम्पारम्पर्यसिद्धितया तस्या पिशा- स्वार्थत्वादिति गोकुलनाथोपाध्यायचरणाः तथाचाशौचसङ्करा- दिकमपि तादृशतादृशस्थले ब्राह्मणादि रोत्यैव तादृशक्षत्रि- यानामपि अवगन्तव्य इति भावः ।। अथ कन्यामरणाद्यशौचम् तत्रयद्यपिकन्यावालकयोः सपिण्डत्वसत्वात् प्रागुक्तमनुवचनेन तयोरपिदशाहाद्यशौच- मेवप्राप्यते तथापिसामान्य शास्त्रतो नूने विशेषोवलवान् भवेदित्यनेनविशेषवचनेबलवत्वोत्तयोरल्याशौचमेव विशेषवच- नमाह ब्रह्मपुराणे आजन्मनस्तुचूडान्तयत्रकन्याविषयपेसद्यः शौचौंभवेत्तत्रसर्ववणे पुनित्यशः ततोवाग्दानपर्यन्तंयावदे- काहमेवहि अतःपरंप्रवृद्धानांत्रिरावमितिनिश्चयः वाग्दानेकृते तत्रजातश्चो भयतस्त्र्यहम्पितुर्वरस्यचततोदत्तानांभतू रेवहि- स्वजात्युक्तशौचस्यात्सूतके मृतकेतथा अयंभावार्थः जन्मतों- द्वितोयवर्षपर्यन्तं कन्या मरणेसर्ववर्णानां सद्यःशौचम् हितो यवर्षादूर्ध्वन्तुभ्यमेषा कन्या दातव्या इतिवाक्प्रयोग- पर्यन्तमेकोहोरात्रमशौचम् तादृश वाक्यप्रयोगदानान्तरं विवा हपर्यन्तं पितृकुले पतिकुले च विरात्रम् यत्र वाग्दानंनास्ति तत्र हितीयवर्षानन्तरंविवाहपर्यन्तमेकाहोरात्रम् एतत् विषय कमेवअहःस्त्वदत्तकन्यास्विति याज्ञवल्क्यवचनम् ॥ दाहकर्तुस्तत्रापित्रिरात्राशौचमेव दहित्वाचवहित्वाचत्रि- रासमशुचिर्भवेदितिवचनात् असंवन्धिहि जान्दहि त्वावहित्वा muskaar ·कृत्यसारसमुच्चयः। ८३ च सद्यःशौचम् सम्बन्धे सति त्रिरात्रमिति पैठीनसिवचनात् अत्रदहित्वावहित्वा इति तु आषत्वादेव तयोरनिट्त्वात् लोके दग्ध्वावोवाइत्येव विवाहानन्तरं कन्यामरणे प्रसवे वामा- तापित्रौस्त्रिरात्रम् बन्धुवर्गाणां सद्यःतथाहि ब्रह्मपुराणे दत्ता- नारोपितुर्गेहेसू यतेमियतेथवा स्वमशौचचरेत्सम्यक्पृथक्स्था नेव्यवस्थितातइन्धुवर्गस्त्वेकेनशुध्येत्तजनकस्त्रिभिःअत्र दत्ता- नारीपृथस्थाने व्यवस्थितापि प्रसूतामृतावातत्पतिसपिण्डाः स्वमशौचंचरेयुःदत्तानां भत्तुरेव होत्येकवाक्यत्वात् इतिमध्य- मंखण्डार्थइतिह तपरिशिष्ठं स्वातंत्र्यात्पति भिम्नयमाश्रिता स्त्रोभवति तस्यत्रिरात्रमशौचं तथोहस्मृतिः पित्रादत्तातुयाक- न्यास्वातन्त्र्यादन्यमाश्रिता ययभितवतीभूयस्तस्याशौचन्व्य- हंत्र्यहम् मृतावाप्रसूतायांनान्येषामितिनिश्चयः कामादक्ष- तयोनिश्चेदन्यंगत्वाव्यवस्थिता तस्यान्यस्यसगोत्रासायन्त्वा- श्रितवतोस्वयम् तस्या शौचमितियमा श्रितातस्यैवाशौचं त्र्य- हमित्यर्थः । नान्येषामिति तत्सापिण्डानान्नाशौचमित्यर्थः ।। अथ गर्भावाशीचमाह ब्रह्मपुराणे षण्मासाभ्यन्तरंयाव- गर्भश्रावीभवेद्यदि तदामाससमेस्तासांदिवसैः शुद्धिरिष्यते अत ऊर्ध्वं स्वजात्युक्तमशौचं तासु विद्यते सद्यःशौचंसपिण्डा नांगर्भस्यपतनेसति षण्मासाभ्यन्तरे तृतीयमासयोंपरोति शेषःमासत्रयाभ्यन्तरेसर्वासामधिकाशौचस्य वक्ष्यमाणत्वात्तेन मासत्रयोपरिषपमासंयावत् व्यतीतमाससमसमादिनान्यशोचं सर्ववर्णसाधारणम् तासां स्त्रीणामतासुस्त्रीषुमासत्रयाभ्यन्तरे- आहमरीचिः गर्भभुत्यांयथामासमचिरेतूत्तमंत्र्यहम् रोजन्येतु- ..

·कृत्यसारसमुच्चयः। चतूरात्रवैश्येपश्चाहमेवच अष्टाहैनतुशूद्रायाःशुद्धिरेषाप्रकीर्ति- ताअचिरे मासत्रयाभ्यन्तरे उत्तम उत्तमजातियेत्राम्हण्यामि- त्यर्थः पुंस्त्वमत्राविवक्षितं अन्यथासद्यश्शौचसपिण्डनामिति प्रागुक्तवह्मपुराणविरोधः स्यात् तथाच ब्राह्मण्यादीनांप्रसुतीना- प्रागुक्तमशीवंतत्पतिपुत्रादीनांतु सपिण्डानांस्नानलोमनखवा- पनपर्यन्तमेव गर्भस्रावेऽशौचमिति भावः हिवर्षाभ्यन्तरे वालस्य कन्यायोश्चभूमिखननं न तु दाहः तदूर्वतु दाह एव सर्व वर्णानां तथाहि ऊनहिवार्षिकंवालंभूमावेवनिधापयेत् नहिवर्षस्यकर्त्तव्याशंन्धवरुदकक्रियेति प्रमादादिनादाहेकृते- विशेषमाह तहोहमभिधाय ब्रम्हपुराणे अनतीत्यहिवर्षस्तु प्रतोयत्रापिदत्यतेअतिमोहाभिभूतेश्चदेशसाधर्म्यमादरात् अ शौचंबाम्हणानान्तु त्रिरात्रन्तत्रविद्यतेराज्ञामेकादशाहन्तुवै- श्यानां हादशान्हिकम् अपिविंशतिरात्रंतुशूद्राणांभवतिक्रमात् तत्रेति हिवर्षवयस्कस्या दोहे इत्यर्थः ॥ अथ बालकमरणाशीचमाह याज्ञवल्क्यः आदन्तजनना सद्यः आचूडान्नैशिकोस्मृता त्रिरात्रमावतादेशाद्दशरात्रमतः परम् आदन्तजननात्दन्तजननकालपर्यन्तं सकालः सप्तमो मासः दन्तजन्मसप्तमे मासिइत्युपनिषदः सरोजकलिकायां मादायामत्राङ तनसप्तममासात्याक्षण्मासपर्यन्तं वाल- मरणेसद्यश्शौचं चतुर्वर्णस्य अतःपरंब्राह्मणमात्रविषयकमिति सप्तममासात्याक्सद्यशौमिति शुद्धिविवेकः आचूडान् चूडो- करणकालपर्यन्तं सचतृतीयवर्षः तृतीयेवाप्रतिहतइतिवचनात् आव्रतादेशात् उपनयनकालंपर्यन्तं स च तृतीयवर्षः तृतीये ·कृत्यसारसमुच्चयः। थाप्रतिहतइतिवचनात् आव्रतदेशात् उपनयनकालपर्यन्तं सचषड्वर्षान्तः तथाहिब्रह्मपूराणे हिजन्मनामयंकालस्त्रयाणा- न्तु षडाब्दिक इति । एवमपि ब्रतमुपनयनकालः स च षडवर्षान्तः अङ्गिराः विप्रेन्यूनेत्रिभिर्वतेशुद्धिस्तुनैशिकी हाहेनक्षत्रियेशुद्धिस्त्रिभिवैश्येमृतेसति निवृत्तचूडकैविप्रेत्रि रात्राच्छुद्धिरिष्यते निवृत्तेक्षत्रियेषभिबैश्येनवभिरेवच अनुप- नीतोविप्रस्त्वित्यादि ब्रह्मपूराणवचनेक्षत्रियवैश्ययोः षडब्दा भ्यन्त रेत्रिरात्राभिधानं वेदाग्निमतोरेव अन्येषां षडहनवाहो पूर्वोक्तावेवेति शूद्धिविवेकेस्पष्टम् शूद्रे त्रिभिर्वर्षांन्यूनेमृतेशुद्धि स्तुपश्चभिः अतऊर्चामृतेशूद्रे हादशा होविधीयते शङ्खः अनूढ- भार्यशूद्रस्तू षोडशाइत्सरात्परम् मृत्युसमधिगच्छन्तिमासंत स्यापिवान्धवाः शुद्धिंसमधिगच्छन्तिनात्रकार्याविचारणा अनू- ढभार्यः नविवाहिताभा-येन सअविवाहित इति यावत् विवाहिते शूद्रे मृत आह । अङ्गिराः षड्डर्षन्तमतीतस्तु शुद्रः संमियतेयदि मासिकेतु भवेच्छौचमित्याङ्गिरसभाषितम् अत्र षड्वर्षान्तमतीत इत्यत्रषड्वर्षोऽन्ते यस्य इति व्युत्पत्यापंच वर्ष अतीतः प्राप्य इत्यर्थः पंचवर्षादधोविवाहः स्त्रियाः शुद्रस्य वा न प्रशस्तः यत्र तयोस्तृतोये चतुर्थेवाविवाहो आतस्तत्र तयो मरणे सम्पूर्णाशौचं शास्त्रान्नसियति देशाचारादेव तत्र व्यव- स्थावोध्या यस्मिन्देशेयदाचारःपारंपर्यक्रमागतः श्रुतिस्मृत्य विरोधेनसदाचारःसउच्यते इति देशकुलाचारस्य व्यवस्थाप- कत्वादिति स्मृत्यर्थनिर्णये गोकुलनाथोपाध्याः एतावग्रन्थ प-लोचनया अयमर्थः पर्यवसितः ब्राम्हणवालेसप्तमासा ·कृत्यसारसमुच्चयः प्राक्मृतेवाम्हणानां सघशौचम् षड्वर्षानन्तरं खाणां त्रा- म्हणादीनां सम्पूर्णाशौचम् तवं वाले मृते जन्मावधिहिव- र्षमासमाप्तितं या वदेकाहोरोत्रम् उभयत्रभूमिनिखिननंश- श्वादिछेदनं चतदृध्यषड्वर्षपर्यन्तं त्रिरात्रम् तत्र दाह कृत्वा पिण्डदानं द्वितीयदिनेऽस्थिसंचयः तदसम्भवे तृतीयदि मेपिण्डदानस्थिसंचयन नखकेशछेदनं च चतुर्थदिने ब्राह्म- णभोजनमिति सांप्रदायिकव्यहारः क्षत्रियाणां सप्तममासप- य॑न्तं सद्यः तदनन्तरं द्विवर्षपर्यन्तं हाहम् तदूर्व षड्वर्ष- पर्यन्तं षडरिनमशोचवैश्यानां सप्तमासपर्यन्तं सद्यः तदन- न्तरं द्विवर्षपर्यन्तं व्यहम् तदूर्व षड्वर्षपर्यन्तं नवरात्रं षड्व- नन्तरं ब्राह्मणक्षत्रियविशा संपूर्णाशौचं एकादशाहादिक्रि- याश्च शूद्राणां सप्तममासपर्यन्त सद्यः तदनन्तरं द्विवर्षपर्य- न्तं पंचाहम् भूमिनिखननंच तदूर्ध्वं षोडशवर्षपर्यन्तं अवि- वाहितेमृते हादशदिनम् षोडशवर्षानन्तरं मासमशौचम् श्राद्धा दिक्रियाश्च विवाहिते तु पंचवर्षानन्तरं षडवर्षान्तमतोतइति प्रागूक्तागिरोवचनात् पंचवर्षाभ्यन्तरे च देशकुलाचारान्मासमं शौचं श्रोद्धादिक्रियाश्च ॥ भिन्नगोत्रे कृत्रिमादौ अशौचमाह दत्तककृतिमादि पुत्रा- नभिधाय ब्रह्मपुराणे भिन्नगोत्राःपृथपिण्डाःपृथक्गोत्रकरास्त था सूतकेमृतके चैवत्र्यहाशौचस्यभागिनः ॥ औरसभिन्नपुत्रषु मृतैष्वशौचमाह शुद्धेदित्यनुवृत्तौ विष्णुः आचार्यमातामहे अतीतेत्रिरात्रेणअनौरसेषु पुत्रेषुजातेषुचमृते. षुष परपूर्वासुभा-सुप्रसूतासुमृतासुच एतच्च सर्ववर्णविष- यम् ॥ विशेषानभिधानात् ॥

·कृत्यसारसमुच्चयः। मनुः गुरोः प्रतस्यशिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् प्रेतहा- रैस्समंतत्रदशरात्रेणशुध्यति अस्यार्थः शुद्धिविवेकेतथाहि । यश्शिष्यो वेदाध्येतागुरुकुले तिष्ठन् गुरोः संस्कार करोति सदश रात्रेण शुध्यति यः शिष्यः संस्कारं न करोति तस्य त्रिरात्रम् तब मनुः त्रिरात्रमाहुराशीचमाचाव्येसंस्थितेसति सँस्थितेमृते॥ गुरुलक्षणमाह अल्पम्वावहुवायस्यश्रुतस्यौपकरोतियः तम- पीहगुरुम्बिद्यादिति बौधायनः त्रिरात्रमहोरात्रमेकरात्रमितिक- र्वति आचार्योपाध्यायतत्पुत्रेष्विति अत्र मृतष्विति शेषः ॥ मातामहे मृते त्रिरात्रमाह वृहस्पतिःत्र्यहम्मातामहाचार्य श्रोत्रियेषशुचिर्नरः मातुलेपक्षिणीरात्रिः शिष्पविग्वांधवेषुच पक्षिणीतदिनइपसहितारातिरातियसहितंदिन का गौतमः असपिण्डे योनिसंवन्धे सहाध्यायिनिच मृत इति शेषः योनि सम्बन्धाश्चमातृष्वसृपितृष्वसमातुलमातुलानिमातुलपुत्रमातृ वस्त्रयपितृष्पस्नेय दीहिलभगिनी भागिनेयाः श्वश्रूश्वशुरौ चेति स्वगृहेमृतेमातूलेश्वशूरेगूरोखगृहमृतायां मतृष्वसरिश्व- इनां च त्रिरात्रमिति शूद्धिविवेकः । अत्रयोनिसंवन्धाश्च मातू लमातृष्वस्त्रयपितृष्वस्त्रप इति मिताक्षरा तत्रैव यमइ- त्यनुवयमातुलेश्व शुरेमित्रे गुरौगुर्वङ्गनासुच अशौचम्पक्षिणी रात्रिभृतामातामहीयदि तथासंस्थिते पक्षिणी रात्रिर्दोहित्रे भगिनोसुतमृते॥ अथ स्वगृहे कस्मिंश्चिन्मते गृहस्थस्याशौचमाहाङ्गिराः गृहे यस्य मृतः कश्चिदसपिण्ड कथञ्चन तस्याप्यशौचम्बिजे यंत्रिरात्रमितिनिश्चयः॥ ।

·८८ कृत्यसारसमुच्चयः। गौतमः मत्स्यमांसादि न भक्षे सुराप्रदानात् प्रदान आद्यश्राद्धम् तेन मांसादिभक्षणनिषेधः सर्वसाधारण इति शूद्धिनिर्णयः आप्रदानाच्छाद्धे मांसप्रदानादित्यर्थः इति रत्नाक- रःअशौचप्रकणे मनुःमांसासनश्चनाइनीथःशरीरश्चपृथक्षिता आप्रदानादिति स्वरसात् मृतकाशौचे एवमांसादि भक्षणनि- षेधो न तू जननाशी चेमार्कण्डेयपुराणे तैलाभ्यङ्गोवान्धवाना- मङ्गसम्वाहनञ्चयत् तेनवाप्यायतेजन्तुर्यच्चाइनन्तिसुवान्धवाः अयश्चाभ्यङ्गोऽस्थिसंचयनानन्तमिति वाचस्पतिमिश्राः ॥ अथ अशौचान्तिमदिनकर्तव्यमाह बृहस्पतिः नवमेवाससां- त्यागोनखलोनान्तदन्तिके नवम इति अशौचोपान्त्यदिनोपल क्षकम् ब्रह्मपुराणे यस्ययस्यतुवर्णस्ययद्यस्यातपश्चिमन्त्वहः सत त्रवस्तुशुद्धिंचगृहशुद्धिङ्करोत्यपि समाप्यदशमम्पिण्डंयथाशास्त्र मुदाहृतम्ग्रामाइहिस्ततो गत्वाप्रेतस्पृष्टेचवाससीअन्त्याना माश्रितानांचत्यक्त्वास्नानङ्करोतिच इमभूकेशनखानांचय त्याज्यन्तजहात्यपि पश्चिमं अशाचान्तिम वस्त्रसिद्धिः वस्त्र प्रक्षालनम् गृहशुद्धिरुपलेपनादिः पिण्डदानानन्तरश्राद्धकतु- नखकेशच्छेदनं समाप्य दशमम्पिण्डमित्यादिस्वरसात्साम्प्र- दायिकव्यवहाराच्च त्याज्यं जहात्यनेनात्याज्यानाङ्कक्षादिकेशा- नां शिखानांचन त्याग इत्यवमम्यते अतएव वशिष्ठः स्मश्रुके केशनखानवापदक्षिलोमशिखावर्जनमिति वपनं केषामित्याहाप- स्तम्बः एषुधोदकदानन्सावन्तकालमनभाविना च परिवापनम् अनुभवन्तोत्ययनुभाविनः अनुभवशालिन इति यावत् अनु- भवस्तु सविण्डादिमरणस्य तेन सपिण्डादिमरणानुभवशालिनां ·कृत्यसारसमुच्चयः। सर्वेषामेव वापनमिति पर्यवसितम् यत्तु अनुपश्चाद्भावि इत्य- नुभाविनःकनिष्टाः तेन प्रेतकनिष्टानामेव वपनमितिवाचस्प- तिमिश्राख्यातम् तच्च व्यवहारविरोधात्त्याज्यमेव व्यवहा- रविरोधानुरोधेन रत्नाकरलिखितमप्युपेक्ष्ययत्रव्यवहारविरोधो नपतित तत्र यथा रत्नाकरमेंकव्यवस्था इत्यनेन शुद्धिविवेक काव्यवहारवलवत्वस्योक्तत्वात् ॥ मनुः विगतन्तु विदेशस्थंशृणुयायोह्यनिर्दिशम् यच्छेष- न्दशरात्रस्यतावदेवाशुचिर्भवेत् अतिक्रान्तेदशाहेतुत्रिरात्रमशु. चिर्भवेत् सम्वत्सरेवतोतेतुस्पृष्ट्वैवापोविशुध्यति गौतमः श्रुत्वा चोर्ध्वदशम्याः पक्षि गीतिदेवलः अर्ध्वसम्वत्सरार्धात्तुभूयतेचे. न्मृतःस्वको भवेदेकाहमेकालतञ्चसन्यासिनांविना अयमत्रभा वः अशौचाभ्यन्तरे मरणश्रवणेऽवशिष्टोऽशौचदिनं यावदशु- द्धिः अशौचान्तिमदिनानन्तरं षण्मासाभ्यन्तरंमरणश्रवणे त्रिरात्रम् षण्मासानन्तरं नवममासपर्यन्तं पक्षिणीतदनन्तरं वर्ष यावदेकाहोरात्र वर्षानन्तरं सानोदकदानपर्यन्तमशुद्धिः इतिसर्ववर्णानां सम्पूर्णाशौचविषयम् असम्पूर्णव्यहायशौचे तु अशौचाभ्यन्तरे मरणश्रवणेऽवशिष्ठाशौचकालेन तादृशाशो- चकाले व्यतीते तु सानोदकदानमात्रेण शुद्धिः ॥ तथाहि याजवल्क्याः प्रोषितेकालशेषःस्यात्पूर्णेदत्वोदक- शुचिरिति त्रिरात्रादावशौचकाले व्यतीतेऽशौचाभाव एव- इति रुद्रधरः जननाशौचाभ्यन्तरे जननश्रवणेऽवशिष्टाशो चकालव्यतोतशुद्धिः तदशौचानन्तरेजननश्रवणे ऽशौचाभावः नाशौचप्रसवस्यास्तिव्यतोतेषुदिनेष्वपोति देवलात् पटियों- .. १२ ·९० कृत्यसारसमुच्चयः। जनानन्तरदेशो देशान्तरं षष्टियोजनाभ्यन्तरेपि भाषाभेदाण- रिमहानदी एतावरसमदाय व्यवहितदेशोदेशान्तरएवतादृश देशान्तरयोम्म॒तेसपिण्डा नामपि सद्यश्शौचमेव तदाह पैठी नसिः देशान्तरमृतस्य सद्यःशौचसपिण्डस्यापीति शेषः अत्ररु धरोपाध्यायाः गिर्खादिव्यवधानाभावेपि शास्त्रोय षष्टियोज नानन्तरे प्रयागे मृतस्यतोरभुक्तिस्थितं प्रतिदेशान्तरमृतत्व- व्यवहारः प्रामाणिकास्तु त्रिंशद्योजनानन्तरेकाश्यां मृतस्य गिर्यादिसमुदायव्यवधानाभावात् तोरभुक्तिदेशस्थितिं प्रति न देशान्तरमृतत्वव्यवहार इति प्राहुः एतच्च दिक् प्रदर्शितम् तेन यत्रैतादृशानन्तयं एतादृशसमुदायाव्यवधानतत्रदेशे देशान्तरत्वमिति पर्य्यवसितम् ।। मृतस्यत्रिविधाक्रिया पूर्वामध्यमाउत्तराचेति तत्रदाहमार भ्याशौचान्तिमदिन पर्यन्त कर्त्तव्यक्रियापूर्वा एकादशाहस पिण्डनान्तक्रिया मध्यमा तदुत्तरकोद्दिष्टादिरूपोत्तरा तत्रपितृ मातृसपिण्डोदयः पूर्वाक्रियांकुर्युः मध्यमायामनियमः उत्त रांचनकुर्युः पुत्रपत्नोसोदरभ्रातापिताभ्रातृपुनः एतेचोत्तरक्रि यायामप्यधिकारिणः पितृनातृसपिंडैस्तुसमानासलिलैस्तथा। तत्संघातान्तर्गतै पिराज्ञावाधनहारिणा । पूर्वाः क्रियास्तुक- व्याः पुत्राय रेवचोत्तरा इति विष्णु पुराणात् अथोधिकारि- पौर्वापर्यक्रमः। तत्रप्रथमं औरसः तदभावेपुत्रिकापुत्रः तयो रभावे क्षेत्रजादिदशपुत्रामनूक्त क्रमेणाधिका रिणस्तथाहिम- नुः औरसः क्षेत्रनश्चैवपुलिकापुलएवच कानोनश्चसहोढश्चगू- ढोत्पन्नस्तथैवच पौनर्भवोपविद्धश्चदत्तः क्रोतः कृतस्तथा स्वयं .. ..

·कृत्यसारसमुच्चयः। ९१ चोपगतः पुत्राद्वादशेतेप्रकीर्तिताः ॥ औरसेष्वपिबहुषुसत्सु सर्वपुत्रानुमतो ज्येष्ठ एव श्राद्धाधिकारो तदाह मरीचिः मृते पितरिपुत्रेणक्रियाका-प्रयत्नतः वहवस्स्युर्यदापुत्राः पितुरे कत्रवासिनः सर्वेषान्तुमतंकृत्वाज्येष्ठेनैकेनयत्कृतम् द्रव्येणचा पिभक्तेनसवैरेवकृतंभवेत् अत्र सर्वेषामेवानुमतिद्रव्यार्पणद्वारा श्राद्धनिष्पादने प्रत्यवायपरिहारादितिफलसिद्धिःसत्यप्यधि- कारेनपृथगनुष्ठानंवचनादित्यर्थः एवं च यत्र देशान्तरादौ अ- नुमतिद्रव्यश्लेषयोरभावस्तत्रपृथगेव श्राद्धम् अन्यथा प्रत्यवा यपरिहारो न स्यादितिशुद्धिविवेकः यत्तु पृथक् नैव सुताः कृप्युः पृथग्द्रव्या अपिक्वचित् इति लघुहारीतवचनं तत्सर्वे षामनुमतौ द्रव्यसंश्लेषे च पृथक्करणनिषेधकम् वृहस्पतिः अनेकधोकृताः पुत्राऋषिभिर्यैःपुरातनैः नशक्यतेऽधनोकतु शक्तिहीनैरिदन्तनैः इदन्तनैः कलियुगस्थैः कलिधर्मप्रस्तावे पराशरः औरस क्षेत्रजश्चैवदत्तःकृत्रिमिकासुतः कर्तव्य इति शेषः अत्रक्षेत्रजपदमौरसविशेषणमिति पुत्रमोमांसायांनन्दः तथा च कलौ औरसदत्तककृत्रिमपुत्राः कर्तव्याः पुत्रिकापु- त्रोपि कर्तव्यः औरससमत्वात् और ससमत्वमाह याज्ञवल्क्यः तत्समापुत्रिकापुत्रइति तत्पदमौरसपरम् एतच्चतुष्टयभिन्नाः पुत्रा न कर्तव्या दिजः कलौ शूद्वैस्तुपौनर्भवा अपि पुत्राः कर्तव्या अत एव शूद्रस्यत्वनूढभार्याजातस्य पुत्रस्य पितृश्राद्धे पौनर्भ वत्वादधिकारः इति अनूढशूद्राजातस्य पुत्रस्य जनकशूद्रश्रा- दादावतितरामधिकारः यत्र शूद्रविवाहिताभार्या तथा विधः पुत्रश्चतत्रापि स पुत्रएवाधिकारीति शुद्धिविवेककारालिखन्ति 14 ·९२ कृत्पसारसमुच्चयः। स्म स पुत्र एवानूढभा-जात पुत्र एव इत्यर्थः शुद्रस्यानूढ भा-विहितैव अत एव शूद्रस्यद्दे भायें ऊढानूढे इति स्मृ तिसारैऽभिहितम् पुत्रसामान्यभाव एवौरसभिन्नपुत्रकरणम् अपुत्रेणसुतःकाय्ोयादृक्तादृप्रयत्नतः पिण्डो दकक्रियाहे तो मसङ्कोर्तनस्यचेतिवचनात् अपुत्रेण होदशविधपुत्ररहि तेन इति रत्नाकरः नन्वेवं तर्हि विद्यमान एवयुधिष्टिरे पाण्डु भीमसेनादीन क्षेत्रजान् कथमकरोदितिचेत् तेदेव कल्पास्ते पामाचारोन करणोयोनवा निन्दनीयः कृतानियानिकम्माणि दैवतेर्मुनिभिस्तथा नाचरेत्तानिधर्मात्माश्रुत्वाचापिनकुत्सये दिति पुत्रमीमांसाधृतवचनात् कृत्रिमपुत्रानन्तरमौरस उत्पन्ने कनिष्ठोपि औरसपव ज्येष्ठः स एव श्राद्धाधिकारी ज्येष्ठत्वात् औरसेपुनरुत्पन्नेज्यैष्ठान्तेषान्निवर्तत इति वचनात् तेषांकृत्रि मादीनामित्यर्थः अत्र क्रोडपत्रम् अपुत्रणसुतः कार्य इत्यस्य योग्यपुत्राभाववतासुतः : कार्य इति व्याख्याभिप्रायेण श्राद्ध करणायोग्येवालपुत्रादौ सत्वेपि कृत्रिमादयोभवन्ति इति रामेश्वरोपाध्यायः अपुत्रेणेति विद्यमानपुत्राभाववतेति व्या ख्यामभिप्रेत्यपुत्रगर्भस्थत्वसन्देहेन कृत्रिमादिकरणमिति वंशधरोपाध्यायाः व्यवहारस्त तत्तन्मतानुयायिनांतत्तन्मतव्या ख्यानुसारेणेति ॥ अथ पुत्र लक्षणमाह मनुः संस्कृतायांतुभार्यायांखयमु- त्पादयेत्तुयम् तमौरसंविजानीयात्पुत्र प्रथमकल्पितम् तथा च खपाणिगृहीतायां खोत्पादितःपुत्रऔरसइत्यर्थः पुत्रिकापुत्र- माह वशिष्टः अभ्रातृकाम्प्रदास्यामितुभ्यंकन्यामलंकृताम् यद- ·कृत्यसारसमुच्चयः। ९३ पत्यं भवेदस्यांतन्ममस्यात्सुधाकरम् सुधाकर श्राद्धकरमित्यर्थः तथा च कन्या दानकालेऽस्यायः पुत्रोभविष्यति सममपुत्रोभ विष्यतिइति व्यवस्थानन्तरं तस्यां यः पुत्रो भवति स पितृ- मातामहयोईयोरपिश्राद्धाधिकारी तदाह देवलः तत्तुल्यः पुत्रिकापुत्रोदायादस्सौथवाभवेत् पितुर्मातामहस्यापिनिरपु- प्रस्यपुत्रवदिति ॥ अथ पौनर्भवमाह विष्णः यातपित्रापरित्यक्तावि धात्रास्वे- च्छयाथवा उत्पादयेत्पुनर्भूत्वात्सपोनर्भवउच्यते पुनर्भूत्वापुनः पुरुषान्तरेण सवर्णेनात्मानं विधाय यं पुत्रमुत्पादयति स पौनर्भवः कात्यायनः क्लीवम्विहाय पतितंयापुनर्लभतेपतिम् तस्याम्पोनर्भवोजातोव्यक्तमुत्पादकस्य स इति ॥ अथ दत्तकानाह मनुः मातापितावादद्यात्तांयमद्भिः पुत्र- मापरि सदृशम्प्रितिसंयुक्तौसनेयोदत्तकःसुतः अद्भिः जलैः जलपदं तिलकुशानीनॉमप्युपलक्षकम् आपदि दृशं समानजातीयम् प्रीतिसंयुक्तावित्यनेन भयलोभादिना कृतो न दत्तकः किन्तु प्रीत्याकृतोदत्तकइति पर्यवसितम् तत्रापिसतिपत्यौ तदाज्ञया असति पत्यौ तदाज्ञाविरहेपिस्त्रि- यादौनाधिकारः न स्त्री पुत्र दद्यात्प्रतिगृह्णीयाहाऽन्यबोनुजा- नाद्भर्तु रिति वसिष्टवचनात् असति पत्यो अनुजाविनापि इति वाचस्पतिलिखनाच्च एवं शुद्रस्यापि दानेऽधिकारो न ग्रहणेनोशूद्राश्चसधर्माण इति वचनात् स्रोशूद्रग्रहणयोनिषे धस्तु पुत्रग्रहणाङ्गभूतवैदिकमन्त्रसाध्य व्याहृतिहोमे तयोर- नधिकारोत् एकपुत्रवतां पुत्रदाऽनेनाधिकारः नन्वेकं पुत्रं द- पुत्रासत्त्वेस- MAINE ·कृत्यसारसमुच्चयः। धात्पतिगृह्णीयाहा स हि सन्तानाय पूर्वेषामिति वासिष्ठात् ॥ अत्रपुत्रग्रहणप्रकारः प्रथमंनित्यकर्मविधाय अग्निस्थापन कृत्वा द्यावाज्यभागोहु त्वामहाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तप्राजाप- त्यस्विष्टकृद्धोमञ्च कृत्वा व्याहृतिहोमं कुर्यात् होमानन्तरं पूर्णाहुतिं दत्वा पुत्रं गृह्णीयात् दत्तकस्य जनकगोत्रन्तत्पिण्ड- दातृत्वं न तिष्ठति तथाहि मनुः ऋक्थगोत्र जनयितुनहरे इत्रिमस्सुतः ऋक्थगोत्रानुगःपिण्डॉव्यपैतिददः स्वधेति किन्तु येन गृहीतः तस्यैव गोत्र पिण्डदत्वं धनहारित्वं च दत्तकस्य ॥ अथ कृत्रिमपुत्रमाह मनुः सदृशंयंप्रकुर्वीतगुणदोषविच- क्षणं पुत्रपुत्रगुणैयु कंसजेया कृत्रिमस्सुतः सदृशः समानवर्ण इति विवादचन्द्रात्॥ कृतिमस्तु मत्पुत्रत्वकरस्यपिण्डप्रहः निजपित्रादीनाञ्च पिण्डप्रदः व्यामुख्यायनः तहिविधस्तुपुत्रकर्त्तात्वम्ममपुत्रो- भवेतिवदेत् तवपुत्रोभूतोस्मीतिकर्तावदेत् वस्तुदानमत्राचार- प्राप्त नत्वावश्यकं पुत्रकरणे उभयोरनुमतिरेवप्रयोजिका तेन- वाक्यविशेषस्यनपुरस्कारइति ए प्रवरः भातृणां मध्ये ज्येष्ट- स्सोदरभातुरहितोऽपि कृत्रिमो भवत्येव अपवादकाभावात् । पुत्राभावे पौत्रस्तु तदभावे प्रपौत्रोऽधिकारीतथाहि विष्णुः पुत्र-पौत्राप्रपौत्रोवातहहाभातृसन्ततिरिति प्रपौत्राभावे पत्नी तदभावेसहोदरः तथाहि शङ्कः पुत्रा भावेतुपत्नीस्यात्तदभावे सहोदरः इति पत्रपदमत्रपौत्रप्रपौत्रयोरप्युपलक्षकमिति स्मृ- तिसमुच्चये हरिनाथोपाध्यायाःअतो न विष्णुः क्रमविरोधः सहोदरेपिप्रथम कनिष्ठः कनिष्ठाभावेज्येष्ठः नपुत्रस्य ·कृत्यसारसमुच्चयः। पितादद्यान्नानुजस्यतथाग्रजइति कनिष्ठभातृसद्भावेज्येष्ठस्या नधिकारवोजकछन्दोगपरिशिष्टवचनात् तत्राप्यव्यवहितावेव- ज्येष्ठकनिष्ठौप्रथमत्यागोमानाभावादितिन्यायात् सोदराभा- वेपिता तत्रप्रचेताः पुत्रोभाता पिता वापि इति पुत्रपदमत्र- पत्नीपर्यन्तोपलक्षकमतो नविष्णु पुराणादिविरोधः पितुरभावे सोदरभातपुत्रःपुत्रःपौत्रः प्रपौतोवा तद्दद्वाभ्रातृसन्ततिरिति विष्णुपुराणात्भातृसंततिः सोदरभातृपुत्र तदभावस्नुषा इति वाचस्पतिमिश्राः तदभावेसपिण्डाअधिकारिणः पुत्राभावेस- पिण्डाइतिगोतमवचनात् पुत्रपदमत्रस्नुषापर्यन्तोपलक्षकम् सपिण्डेषुपिसन्निहित ज्येष्ठसपिण्डोधिकारीसपिण्डाभावेद- हिताधिकारिणी अपुत्रस्यचयापुत्री सापिपिण्डप्रदाभवेदिति- वचनात् दुहितुरभावेऽष्टमपुरुषा दिसमानोदकसन्ततिः स- पिण्डसन्तत्यंतमभिधायएषामभावे सर्वेषांसमानोदकसन्तति- रिति विष्णुपुराणात् मनुः समानोदकभावस्तुनिवत्ताच- तुर्दशादिति समानोदकाभावेमातृसपिण्डास्तेषामभावेमातृ- समानोदकाः॥ तथाहि विष्णुपुराणम् मातृपक्षस्यपिण्डेनसम्बन्धी योज- लेनचेति पिण्डेनसम्बन्धः सपिंडः जलेनसम्बन्धस्समानोदक इत्यर्थः । उभयकुलाभावे माता स्वामाता कुरुते तेषां तेपि तस्याश्च कुर्वते इतिवचनात्तेषां पुत्राणी मातुरभाव यथा क- थंचिद्धृतास्त्रोकुलहयेपि चोच्छन्ने स्त्रोभिः कार्याक्रियानृपेति वचनात् स्त्रोभिरिति अयथापरिगृहीतस्त्रीभिः इति पुरुषश्रा- द्वाधिकारिणः । स्त्रि यास्त प्रथमं औरस पुत्रोधिकारी तद- ।

·कृत्यसारसमुच्चयः। भावे सपत्नीपुत्रः तदभावेकृत्रिमादयः विध्यादौरसापुत्रो जनन्या और्वदेहिकं तदाभावेसपत्तोजः कृतिमाद्यास्तुनावृत्ते इति वामदेवोपाध्यायधृतस्मृतेः तावृतेऔरसपत्ती पुत्रा भ्यां- विनेत्यर्थः तदाभापतिस्तदाभावस्नुषातदभावे पौत्रप्रपौत्रो क्रमेण तयोरभावे सपिंडाः तथाहि शङ्कः भाऱ्या पिंडे पति- दद्यात्पर्यों भार्यातथैवच श्वश्वादेश्चस्नुषा चैवतदभावसर्पि- उका इति श्वश्वादेरित्यादिपदात् श्वशुरपरिग्रहः तेनैतद्दच- नवलादेव भ्रातृसत्वेपत्यादेवरादिसत्वे श्वश्रूश्राद्धे सपिंडसत्वे- चश्वशुरश्राद्धेस्नुषायाअधिकारः सिद्धइति श्राद्धचिन्ताम- जौवाचस्पतिमिश्राः सपिंडाभावेसकुल्याः तदभावेपितृसंपिंडा इति शुद्धिविवेकेतु पुत्राभावपतिस्तदभावेसपत्नीपुत्र इति लिखनसंप्रतिमिथिलाव्यवहारविरुद्धमतस्तदुपेक्ष्यं शुद्धि- विवैककृतापि व्यवहारविरोधाद्रनाकरलिखनस्योपक्षणात् । पुत्रपत्नोपुत्रपतिरहिताया स्सपिंडनन्नास्ति किन्तुवक्ष्यमाणा वीराकल्पविधानेन चतुर्थादिदिनक्रमेणैवश्राद्धमधिका रिणा कर्तव्यं तथाहि सरोजकलिकायां गोभिलः अपुत्रायांमृ- तायान्तुपतिः कुर्यात्सपिण्डनं अभावयत्यु रेवास्याः पुत्रा- भावेतुयोषितः सपिण्डीकरणन्नास्तिनारदोमुनिरब्रवीत् अ- न्यच्च पुत्रेणैवतुकर्त्तव्यंसपिंडीकरणस्त्रियः पुरुषस्यपु नस्त्व- न्यभ्रातृप त्रादयोपिये पत्राभावपतिः कुर्यात्पत्यभावेचने- प्यते । पुत्रपदमौरसादिपुत्रसपत्नीपुत्रोभयपरं वह्वी नाम- कपत्नीनामेकाचेत्पुत्रिणीभवेत् । सर्वास्तास्त नपुत्रेणपुत्रिण्यो- मनुरब्रवीत् इतिमनुवचनात्तस्यापि पुत्रत्वात् एकपत्नीना- ·९७ । । कृत्यसारसमुच्चयः। मिति एकापतिासान्ताः एकपल्यः तासामित्यर्थः । मार्क- डेयपुराणे सपिंडीकरणं तासां पुलाभावेन विद्यतेहति तसा स्त्रीणांपुनपदभा जहत्वार्थलक्षणया पतिसपत्नोपुत्रयोरप्यु- पलक्षम् अतो न व्यावहारविरोधः पुत्रपत्नीपुत्रायस्त्रियाअ- वीराकल्पश्राद्धेमाह ब्रह्मपुराणे चतुर्थे पंचमेवैवनवमैकादशंतथा ततोहादशभिर्मासैःश्नाद्धाद्दादशसंख्यया तथा च चतुर्थ पंच- मनवमैकादशदिनेषु तत्तदिनंश्राद्धंकृत्वाहादसमासेषु प्रतिमा- सक्षयाहेषुद्दादशमासिकानिकार्याणीत्यर्थः । चतुर्थादिदिन- मतीत्यमरण श्रणदिनएवातीत श्राद्धं विद्यमानदिनश्राद्धं च कृत्वाअधिकारी भाविदिन श्राद्धं भावितत्तछाद्धदिनेकुर्यात् ॥ अथ तत्श्राद्धप्रयोगः चतर्थदिनेऽस्थिसंचययं कृत्वाअप- वित्रः पवित्रोवेत्यादिना अझोदीन सिक्त्वाकशादिकमादाय ओंअमुकगोत्रायास्सपिंडायाअमुकप्रतायाः प्रतत्वविमुक्ति- कामोऽद्यादि यथाकालं षोडशश्राद्धान्यहंकरिष्ये इति सङ्क- रूप्यषोडशश्रद्धान्तर्गतचतुर्थदिनभ्राद्धसङ्कल्पागायत्री देवताभ्य इति सिर्जपित्वा ओंअयामुकगोत्रेसपिंडे अमुकरते चतुर्थ- दिनश्राद्धे इदमासन तेमयादीयते तवोपतिष्ठताम् एव क्रमेण चतुर्थादिदिनेषु उडेनेकोद्दिष्टं कृत्वा एकादशदिन शय्या कांचनपुरुर्षाहज़दम्पतो पजनकपिलादानवृषोत्सर्गान् कृत्वा एकादशाह श्राद्धं कुर्यात् ततो हादसमासेषुक्षतिौहादश मासिकानि कुर्य्यादिति श्राद्धविवेकाद्यनुसारीयः पन्था यदि विगोत्र श्राद्धकर्ता तदा चतुर्थदिने कांचनपुरुषदान हिजदम्प- तोपूजनवृषोत्सर्गकपिलादानानि कुर्यात् तस्या शौचांतहिती यदिनत्वादिति श्राविकः॥

·२ भ al R f A. न . ९८ कृत्यसारसमुच्चयः । अथ मृतस्य डोषशश्राद्धाकरणे ऽधिकारिणः पातीत्यंमृ- तस्य च प्रतत्वम् तथाहि सरोजकलिकायां नकरोतिचयः श्राद्धम्पित्रादीनाम्विशेषतः। पातित्यञ्जायतेतस्यसर्वकर्मवि. गर्हितम् अन्यच्च यस्यैतानिनदोयन्तेप्रेतश्राद्धानिषोडश । प्रेतत्वहिस्थिरन्तस्यदत्तैःश्राद्धशतैरपीति । एतच्चाधिकारिणः शौचे विहितकालजोवित्वे चसति बोध्यम् ॥ अशौचेविहितेकालेऽजीवनेवाधिकाराभावात् नैतादृशदो षप्राप्तिः। स्मृतिः अशौचान्तद्वितीयेन्हिशय्यान्दद्यादिलक्ष- णाम् कांचनम्पुरुषन्तहत्फलवस्त्रसमन्वितम् सम्पूज्यद्विजदा म्पत्यन्नानाभरणभूषितं वृषोत्सर्गस्तुकर्तव्योदयाचकपिलाशु- भा इति ॥ अत्रविगोत्रोयदिश्राद्धकर्ता तदा चतर्थदिनेशय्याकांचन पुरुषकपिलादानदम्पतीपूजनवृषोत्सगी श्चकुर्यात्तस्याशौचा न्तद्वितोयदिनत्वादितिश्राद्धविवेकः इतनिर्णयेतु एकादशा- होत्यन्नाशीयनयथाद्यश्राद्धप्रतिरोधस्तदातदशौचान्ते श्राद्ध- करणे शय्यादानादिवृषोत्सर्गश्चनभवति तबिनेप्रापकाभावात् प्रकृताशौचमपक्रम्योशौचान्तहितीहीयेतिश्रवणात् यत्रतुसङ्क- रेणाशौचवृद्धिः तत्रद्वितीयसन्निपातेप्रकृताशौचस्याभिवृद्धिरि- तिसिद्धांतात् तत्रशय्यादिकंभवतातिवाचस्यतिमिशाः ॥ वृषोत्सर्गफलमाह सरोजकलिका धृतस्मृतिः वृषभस्यतु- शब्देनपितरःसपितामहाः। वर्तमानाःप्रदृश्यन्ते स्वर्गलोकेन- संशयः। जलंप्रविश्यलागूलैर्यत्तीयंवहतवृषः। दशवर्षसह- स्राणिपितरस्तेनतर्पिताः । तत्र नोलवृषः श्रेष्ठः तल्लक्षणमाह ·S कृत्यसारसमुच्चयः। स्मृतिः चरणानिमुखम्पुच्छंयस्यश्वेतानिगोपतेः लाक्षारससव- र्णश्चतन्नोलमितिनिर्दिशेन् गोपतवृषभस्य लाक्षां लोहिती प्रसिद्धा वर्णानां विशेषतो विहितवृषभमाह स्मृतिःवर्णत- स्ताम्रकपिलौवाह्मणस्यप्रशश्यते। स्निग्धरक्त नवर्णेनक्षत्रियस्य- प्रशश्यते । काञ्चनाभेनवैश्यस्यकृष्णनाप्यन्त्यजन्मनः । अ- न्त्यजन्माशूद्रः एतेन शूद्रस्य वृषविशेषो पदेशात् वृषोत्सर्गा- धिकारेसिद्धेऽत्र वैदिकमन्त्रा अपितेन पठनोयाः वृषोत्सर्गा- न्यथानुपपत्तः तयैरेवोत्सृजेरन्निति वचनाञ्च । तयैववैदिकऋ- घेव शूद्रस्य वृषोत्सर्गवाक्ये एव वेदपाठो नान्यत्रेति श्राद्धवि वेकाच शूद्रवत् स्त्रिया अधिकारवोधने प्रमाणाभावान्न वृषो- त्सर्गेऽधिकारः एवमनुपनीतत्रैवर्णिकस्य वेदशून्यतया न वृषो- त्सर्गेऽधिकार इत्यपिसएव व्यवहारस्तुब्राह्मणहारारुद्राध्याया- दिवैदिकमन्त्रपाठइत्येवशूद्रस्य । वृषश्चात्र तरुणः वत्सतर्यश्च त्रिहायन्यः एतंयुवानंपतिवोददानी तिचः अष्टाभिद्धेनुभिर्यु क्तश्चतुर्भिरथवाक्रमात्। लिहायनीभि‘न्याभिः स्वरूपाभिः सुशोभिता इति द्वैतनिर्णय धृतवचनाच्च। त्रिहायनीत्रिव- षअग्रिमपाददक्षिणपावें चक्र ण पश्चिमपादवामपाश्वेत्रिशू- लेन वृषमयेदिति श्राद्धरत्नाकरादयः ॥ एकादशाह श्राद्धं सांवत्सरिकञ्चसिद्धान्नेनैवकर्त्तव्यम् ए कोद्दिष्टन्तु कर्त्तव्यंपाकेनैवसदास्वयं । अभावेपाकपात्राणान्त- दहस्समुपोषणमितिहारीतवचनात् । एकोदिष्टमेकपुरुषोदेश्य- कंकर्म अनुपनोतेनापि आद्यश्राद्धंसांवत्सरिकंचसिद्धान्नेनैव कर्त्तव्यंप्रागुक्तत्वात् तदन्नन्तुगोभ्योदद्याजलेवा । मासिकस्यै- ·HARE ş f त AL. 41 त कृत्यसारसमुच्चयः। कोद्देश्यकत्वेपिव्यवहारादपूपेमापिचर्त्तव्यत्वं । जावालः आप- धनग्नौतोथेचचन्द्रसूर्यग्रहेतथा। आमश्राद्धंद्दिजैः कार्य शू- द्रेणतुसदैवहीति । आपदिश्राद्धकत्तु देशकालयोश्चोपल्पवे । तेनस्वाशक्तोदेशेकाले चपाकक्रिययाश्राद्धा संभावनायानामश्रा द्धमिति श्राद्धविवेकः। आमश्राद्धं असिद्धान्भेनश्राद्धं अनग्नौ पाकयोग्याप्यभावे आमश्राद्धेपिण्डादिकमप्यामान्नेनैव तेना ग्नौकरणंकुर्य्यात् पिण्डास्तेनैवनिर्वपेत् इति जवालवचनात् । अमावास्यादिकाम्यश्राद्धमामान्नेनैव श्राद्धविघ्ने हिजातोनामा- मश्राद्धं प्रकोर्तितं अमावास्यादिनियतं माससंवत्सरादृतेइति- लघुहारीतवचनात् आमश्राद्धेमांसादिव्यंजनानि आमान्येव- देयानिइति श्राद्धपल्लवः । सांवत्सरिकैकोदिष्टमविभक्तरपि सर्वेरेवभ्रातृभिः कर्तव्य पार्वणन्तु अविभक्तष ज्येष्ठेनैववि- भक्तः सर्वेरेवकत्तव्यं तथाहि विभक्तोअविभक्तावाकुर्य: श्राद्धमदैविकं । मघासुचतथान्यत्रनाधिकारः पृथग्विना । अदैविकविश्वेदेवकर्मरहितं एकोद्दिष्टमिति यावत् । मघासु मघानिमित्तकश्राद्धेषु अन्यत्र तद्भिन्नपार्वणे पृथग्विना विभा गंविना। सर्वेषान्नाधिकारइत्यन्वयः ॥ अथ श्राद्धे प्रशस्तद्रव्याण्याह मत्स्यपुराणे उच्छिष्टं शिव निर्माल्यं वान्तं च मृतकर्पटम् । श्राद्धेसप्तपवित्राणिदौहित्रः कुतुपस्तिलाः। उच्छिष्टं गव्यदुग्धादिशिवनिर्माल्यं गङ्गाज- लम् वान्तं मधु मृत कर्पट पट्टवस्त्रम् दौहित्रः खड्गपात्रं कुतुपो मध्याह्नवेला अथवा दौहित्रो दुहितृसुतः कुतुपो नेपा- लकम्वलः तथाहि स्मृतिः व्रतस्थमपिदौहित्रश्राद्ध यत्न नभो ।

·- कृत्यसारसमुच्चयः। १०१ जयेत् । कुतुपश्चासनन्दद्यात्तिलैश्चविकिरेन्महीमिति । मिता क्षरायां याज्ञवल्क्यः हविष्यान्नेन वैमासम्पायसेनतुवत्सरम् मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छगपार्षतैः। ऐणरौरववाराहशा शमांसैर्यथाक्रमम् । मासवृद्ध्याभितृप्यन्तिदत्त रिहपिताम- हाः। खड्गामिषमहाशलकंमधुमन्यन्नमेवच । लोहामिषम- हाशाकमांसम्वार्कीणसस्यच । यद्ददातिगयास्थश्वसर्वमान- न्त्यमश्नुते हविष्यान्नंहविर्योन्यतिलब्रोह्यादि मासंमासप- य॑न्त अस्यच पितामहाः पितरः तृप्यन्तोतिपरेणान्वयः एवं वत्सरेणेत्यादावप्यन्वयः मत्स्यं । मत्स्यसंबंधि अस्य मांस- रिति परेणाम्बयः हरिणस्ताममृगः एणः कृष्णमृगोजेयस्ता- मोहरिणउच्यते इत्यायुर्वेदस्मरणात् उरभो मेषः शाकुनं भ- क्ष्यपक्षिसंवन्धि पृषञ्चित्रमृगः तत्संवन्धिपार्षतं रुरुः सावर इति प्रसिद्धः शशस्थेदं शाशं खड़गोगण्डकः महाशत्कोमस्स्यभेदः मुन्यन्न नीवारादिः नीवारओइरीइति प्रसिद्धः लोहारक्त च्छागः महाशाककालशाकम् वार्डोणसोवृद्धश्वेतच्छागः त्रिपिवंत्विन्द्रियाक्षीणश्वेतं वृद्धमजा पतिम् वार्डोणसन्तुतंत्रा हुर्याज्ञिकः पितृकर्मणि । पिवतःकणों निह्वाचयस्यस्पृशतिम त्रिभिः पिवतीतित्रिपिवः अन्यत्सुगमं ॥ श्राद्धेनिषिद्ध द्रव्याण्याह कूष्माण्डमहिषीक्षीरं विल्व- पत्रमगद्विजाः । श्राद्धकालेसमुत्पन्नेपितरोयान्ति निराश्रयाः । मगहिजाः शाकद्दोपिब्राह्मणाः विल्वपत्र मगहिजा इति पाठस्य प्रामादिकवे तु अगद्दिजाः पर्वतीब्राह्मणो इत्यर्थः ॥ श्राद्धोत्तरत्याज्यानाह पुनभोजनसंचारंनिद्राध्ययनमैथु- ·कृत्यसारसमुच्चयः। नम् । होमप्रतिग्रहसंध्यांश्राद्धंकृत्वाष्टसंत्यजेत् पुनौजनं गलकवलसंयोगरूपम् संचार कोशाध्वंगमनमिति रसमा- लायाः श्रध्वगमने क्रोशपूरणमिति हारीतोक्तेः श्राद्धे तदू- वंगमने दोप इति संख्यापरिमाणे केशमिश्राः॥ सत्रणःसूतकोसूचीमत्तोन्मत्तरजस्वलाः । मूतवन्धुरव- न्युश्चवान्यष्टौखकालत इति वचनात् सक्षतस्य श्राद्धनि षेधः व्रणसत्वे एव स्वकालत इति श्रुतेः तद्दिनेनि व्रणीभावे इति वचनाञ्च व्रणान्ते व्रणाधिकरणदिनेपि श्राद्धकरणे न दोष इत्यायाति ॥ मासिकादिद्दादशमासेक्षयतिथौदादशमासिकानि दिन- कोषष्टमासे ऊनषाण्मासिकम् दिनकोनहादशमासे ऊनवार्षिक मिति गौडदेशीयसमुदायः मुख्यंश्राद्धं मासिमासीतिवचनात् मैथिलसमुदायास्तु दादशदिने एव सर्वमासिकानि सपिण्डनं च आनन्त्यात्कुलधर्माणांपुंसाञ्च वायुषक्षयात् । अस्थितेश्च- शरीरस्यद्दादशाहःप्रश स्यते इति व्याघूपादवचनात् तस्यापि प्रशस्तत्वात् हादशाहपदमलाशौचांततृतीयदिनोपलक्षकम् नतस्ठ्यहा यशोचिनः पंचमादिदिने सर्वमासिककरणेऽप्रा- शस्त्यम॥ अहिदीयपक्षेपंचममासिकानन्तरं ऊनपाण्मासिकं ए- कादशमासिकानन्तरम् ऊनवार्षिकंकर्तव्यं मृतसम्बधिपि- त्रादित्रयपिण्डेमृतपिण्डमेलनं सपिण्डनेकर्त्तव्यं तथाहि पिता- मेहनपितरंसंस्कुर्य्यादितिनिश्चय इति तत्र पुत्रण सपिण्डो- करणे क्रियमाणे पितरमुकप्रेतपितामहप्रपितामहवृद्धप्रपिता- ·कृत्य सारसमुच्चयः। १०३ महामुकामुकशमन्नितिवाक्यं मातृभातृजादिभिःक्रियमाणेभा सुरमुक पितृव्य इत्यादिवाक्येन तत्तत्सम्बन्धमुच्चार्यपिण्ड- मेलनम् कृत्रिमपुत्रेर्णाक्रयमाणे तु मत्पुत्रत्वकरपितरममुकश- र्मन् इत्यादिवाक्येनतत्तत्संबंधमुच्चार्यापिंडमेलनंकुर्यात् । सपिण्डीकरणपर्यन्तमेव प्रेतपदप्रयोगः तथाहि सपिण्डीकर- णंयावत्प्रेत प्रेत इतिस्मृतः सपिडीकरणावंशर्मवादि- भाग्भवेदिति॥ स्त्रियास्तु जीवति पत्यौ मृतस्त्रोश्वश्रूप्रश्वश्रूवृद्धप्रश्वभूपि- ण्डेषुस्त्रोपिण्डमेलनम् तथाहिगोभिलः अपुत्रायांमृतायांतुप- तिःकुर्यात्सपिण्डनम् । श्वश्वादिभिः सहेवास्याः सपिण्डी- करणम्भवेदिति । पत्यौमृतेतुपतिश्वशुरप्रश्वशुरपिण्डेषस्त्री- पिंडमेलनमितिसमाचारः। अथ चतुर्थीहोमात्प्रागेव स्त्रिया- मरणेसपिंडोकरणान्तानितस्याः श्राद्धानिपत्यातदोत्रेणेवका- या॑णि सांवत्सरिकानितखगोत्रेणेव संस्थितायान्तुभार्यायां- सपिंडीकरणान्तिक पैतृकंभजतेगोत्रमर्द्धन्तुपतिपैतृकमिति- श्रुतेरिति एवन्तदानीम्पतिप्रायणेपिन्यायतौल्पात् विगोत्रया- पिभायंयाश्राद्धानि कार्याणीतिदिगितिह तपरिशिष्टम् । सपिंडीमरणादू यावदब्दयत्रयंभवेत् तावदेवनभोक्तव्यंश्रा- द्धोयान्नक्षयेऽहिनि प्रथमाब्देतुमासानिहितोयस्थी निश्चैवहि तृतोयेरुधिरंभुक्त चतुर्थेऽन्नविशुद्ध्यतीतिवचनादार्षिकत्रयएव श्रादधीयोत्सृष्टान्नभक्षणेदोषः चतुर्थवत्सरोयक्षयाहश्राद्धा- न्नभक्षणदोषश्चमैथिलव्यवहारादेवेतिनकिंचिदनुपपन्नम् ॥ अथ जलादिशुद्धिः तत्र मनुः आपःशुद्धाभूमि गतावि- ·गल ध्वं To Tv ISER IP कृत्यसोरसमुच्चयः। तृष्णायत्रगौभवेत् । अव्याप्ताश्चेदमेध्येनगन्धवर्णरसान्विताः। दिवासू-मुभिःशुद्धंरात्रौनक्षत्रमारुतः। सन्ध्ययोरप्युभाभ्यां- चपवित्रसर्वदाजलम् । देवलः एकरात्रोषितास्तास्तुत्यजेदापः समुद्धृताः। उषिताः पर्युषिताः। स्कान्दे वज्यपथ्र्युषितंतो- यंवयंपय्युषितंवलं । अवज्यं जाह्ववोतोयमवय॑तुलसी- दलं । तोयंजलंपर्युषितंवासिइतिप्रसीधंदलंपत्रंक्षदः पुमा- निति अमरकोषात् दलपत्रंयमः। प्रपामरण्येघटकञ्चकूपेद्रो णीजलकोशगतास्तथापः । ऋतपिशूद्रातदपेयमाहुराप द्गता भूमिगताः पिवेत्ताः प्रपा पानीयशाला इति प्रसिद्धा द्रोणो काष्ठावुबाहिनीति कोषः कोशः चर्मपुटः बृहस्पतिः वापोकूप- तडागेषुदूषितेषुविशोधनम् । घटानां शतमुद्धृत्यपञ्चगव्यंततः क्षिपेत् । वापीसोपानयुक्तः कूपः यत्र शतघटान्यूनमेवजलं तत्र सौंद्वारमात्रम् मरीचिः येषुस्थानेषुयछौचं धर्माचारश्चया- दृशः। तत्रतनाबमन्येतधर्मस्तत्रैव तादृशः वेषुदेशेषुयेदेवा येषदेशेषुये हिजोः । येषुस्थानेषु यत्तोयंयाचयत्र वमृत्तिका इति मृत्तिकेत्वस्य तत्रतन्नावमन्येत इति पूर्वेणान्वयः । यमः अजागावोमहिष्यश्चब्राह्मणोचप्रसूतिका । दशरात्रेण शुध्यन्ति- भूमिष्टंचनवोदकम् ॥ याज्ञवल्क्यः भूशुद्धिर्मार्जनादाहात्कालागोभ्रमणादपि । सेकनोल्लेखनाल्लेपादगृहंमार्जमलेपनात् । कालादिति अपवित्रताप्रयोजककारणक्षयो यावत्कालेनभवति तावत्कालो दित्यर्थः सेकः प्रक्षालनम् उल्लेखनंतन्क्षणम् मनुः सम्मोर्ज- नेनजिनेनसेकेनोल्लेखनेनच । गवांचपरिबासेनभूमिःशुध्यतिप- RE ·। -- । कृत्यसारसमुच्चयः। ञ्चभिः । अञ्जनं गोमयोपलेपनम् वौधायनः घनोया भूमेरुप- लेपनम् शुषिरायोः कषणम् क्लिन्नाया अमेध्यमाहृत्य प्रछाद- नं। घना अविषमासमति यावत् शषिरा विवरयुक्ता शुषि- रंक्विरविलमित्यमरकोषात् क्लिन्ना अमेध्यातस्याअमेध्यमा- हत्यमृदन्तरेणपूरणे शुद्धिः ॥ ब्रह्मपुराणे सुवर्णरूप्यशङ्खाश्मशुक्तिरत्नमयानिध। कां- स्यायस्ताम्ररेत्यानित्रपूशीशमयानिच । मिलेपानिचशुध्यन्ति केवळेनोदकेनतु। शूद्रोच्छिष्टानिशोध्यानिनिधाक्षाराम्लवा- रिभिः सूतिकाशवविण्मत्ररजस्वलहतानिच । प्रक्षेतव्यानि- तान्याग्नौयच्चयावत्सहेदपि अश्म प्रस्तलम् अयो लौहम् रोप्तिः पित्तलम् तद्धटितपात्रं रैत्यम् त्रपुरङ्गम् निलेप अनुपह- तम् उच्छिष्टानि उच्छिष्टस्पृष्टानि उच्छिष्टे शशावचनेन शुद्ध्य- न्तरस्यवक्ष्यमाणत्वात् क्षारो भस्म अम्लवारिभिः जंबोरादि- रसैः तत्र क्षारं कांस्यादौ अम्लोदकम् ताम्रादौ अत एव शङ्ख उष्णोदकेन ताम्रस्यशिं शस्यत्रपुसस्तथा। क्षारेणशुद्धिः कात्यस्यलौहस्य च विनिर्दिशेदिति घौधायनः तेजसानां तु पात्राणामुच्छिष्टोपहतानां त्रिसप्तकृत्वः परिमार्जनम् परिमा- जनं मृद्गोमयभश्मभिरिति । मूत्रपुरोपरेतः प्रभृत्युपहतानां पुनःकरणंगोमूत्रवासतरानं संस्थाप्यपूर्ववन्मार्जनम् । शा- तातपः॥ गवाघातेषु कास्येषु शूद्रोच्छिलेषु वा पुनः । दशभिर्भ- स्मभिःशुद्धिःश्वकाकोपहतषुच । अङ्गिराः गण्डूषंपादशौचं च यःकुर्यात्कांस्यभाजने। भूमौनिः ।

·१० ग ल । ar कृत्यसारसमुच्चयः। क्षिप्यषण्मासानपुनराकरमादिशेत् । आकरमादिशेहन्हो क्षिपेत् ॥ शङ्कः सतिकोच्छिष्टभाण्डस्य सुरामधहतस्यच त्रिःसप्त- मार्जनःशुधिर्न तुकांस्यस्यभाजने देवलः काष्ठानां तत्क्षणाच्छु- धिमंगोमयजलेरपि । मृण्मयानौतुपात्राणां दहनाच्छुधिरि- ध्यते । इदमत्यन्तोपहते देवलः तान्तरम्मलिनं पूर्वमद्भिः- भारैश्चशौधयेत् । अत्रुभिःशोयित्वावावायूनावासमाहरेत् । ऊर्णापट्टांशुकौमदुकूलाविकचर्मणाम् अल्पाशीचभवे- च्छुधिःशोषणप्रोक्षणादिभिः । अल्पोपघातइदम् ब्रह्मपुराणे प्रत्यहं क्षालयेहस्त्रदेवपत्र्येचकर्मणि। सर्वविण्मूत्रशुक्रश्चदूषितं तुमृदंवुभिः । शुध्यतोति शे- पेण पूरणीयः शुक्रवायं मनुः चरुणांस्त्र कनु वाणांच शुद्धि- रुष्णेन वारिणा । स्फासूर्यशकटानांचमुशलोदूषणस्यच अद्भिस्तत्प्रोक्षणंशौचंवहूनांधान्यवाससाम्। प्रक्षालनेनस्व- त्पानामद्भिःशौचं विधियते । स्फाः खदिरःखङ्गः वहूनामिति वहुवचनत्वं च पुरुषभारहय्योंधिकत्वमिति स एव चैलवच्च- मणां शुधिर्वेदलानां तथैवच । शाकमूलफलानांचधान्यवच्छु- धिरिष्यते। चर्मणामिति स्पृश्य पशुचर्मणामित्यर्थः बैदला- नां वंशादिदलनिर्मितानामिति मनुटोकायां कुलूकभट्टः मनुः प्रोक्षणात्तृणकाष्टश्चपलाशश्चविशुध्यति । मार्जनोपोञ्जनेश्म- पुनः पाकनमृन्मयम् । उपांजन लेपनम्। बौधायनः। आ- सनंशयनयानंनावः पन्थास्तु णानिच मारुताकणशुध्यन्तिप- क्वेष्टकचितानिच आसनादिकं स्त्रीयमेवात्र बोध्यम्वोधायनः ।

·amage कृत्यसारसमुच्चयः। १०७ बहूनां कुसुम्भकासगुडलवणानां सर्पिषां कठिनीभूतानाम् श्वचाण्डालस्पर्श प्रोक्षणेम शुद्धिः मनुःशुद्धाभतू श्चतुथेंशिस्ना- नेनस्त्रोरजस्वाला । देवेकर्मणिपित्र्येचपंचमेहनिशुद्ध्यति । प्रथमेहनिचाण्डाली हितोयेब्रह्मघातिनी। तृतीयेरजकीप्रो- ताचतुर्थेहनिशुख्यति । प्रथमेहनिरजोयोगारम्भदिने चाण्डा- लीति चाण्डालीवदस्पृश्यानतुवस्तुगत्याचाण्डालीति । ब्रह्म- पुराणे मक्षिकादंशमसकाघुणाः शूक्ष्मपिपीलिका आमिषामे- ध्यसेवीचनैतकीटाविपत्तये । दंशउडशइतिप्रसिद्धः । आ- मिषामध्यसेवीझटितांसोद्भवकोटः विपत्तये अन्नदोषाय ॥ आममांसंघृतक्षौद्रस्नेहाश्चफलसम्भवाः । म्लेच्छभाण्ड- स्थितादृष्यानिकान्ताःशुचयः स्मृताः । आमम् प्रसिद्धम् क्षीद्रम् मधु । शातातपः गोकुलेकन्दुशालायांतैलयन्त्रक्षुन्त्र- ययोः । अमीमांसानिशौचानिस्त्रीषुवालातुरेषुच । मोमांस अत्र विचारः अमीमांसानिअविचारतानि तेष शौचाशौचविचारों न कर्तव्यः अविचारितान्येवशौचानोति भावः वालः प- अवर्षवयस्कः॥ मनः नित्यशुद्धाकारुहस्तः पण्येयच्चप्रसारितम्। ब्रह्म- चारिगतमभक्ष्यनित्यम्मेध्यमितिस्थितिः । कारुः शिल्पी । पण्यं पणग्राह्यम् प्रसारितम्हट्टायाम् तथा च एतत्सर्वममेध्या- नुपहतम् सर्वस्मिन् काले शुद्धमित्यर्थः । श्वभिर्हतस्ययन्मां- संशुचितन्मनुरब्रवीत्। व्याद्भिश्चहतस्पान्यैश्चाण्डालाय- श्चदस्युभिः । श्वभिः कुक्करहतस्य खाद्यमृगादेर्यन्मॉसं तच्छु. चिरित्यन्वयः क्रव्याद्भिाघादिभिः । मनुविष्णू नित्यभा- । maa ·१ न १०८ कृत्यसारसमुच्चयः। स्यंशुचिस्त्रोणांशकुनिः फलपातने । प्रश्रवेचशुचिर्वत्सःश्वा- मृगग्रहणेशुचिः । बीणांस्वस्त्रोणाम् आस्यम्मुखम् प्रश्रवे गोस्तनपानेबत्सःशुचिरित्यन्वयः । यमः वालकैयंत्परिका- न्तस्त्रोभिराचरितश्चयत् मसकैर्मक्षिकाभिश्चनिलोनंनोपहन्य. ते निलीनम् आक्रान्तम् । आसनंशयनयानंस्त्रीमुखकुतु पंक्षुरम् । नदूषयतिविहांसंयजेषुचसमन्तथा । शयनं शय्या क्षुरं अन्यशिरोमण्डकादि देवलः गोशकृच्छुछ देशस्थं श्मशा- नानुद्धृतंशिवमिति । शातातपः रेणवःशुचयःसर्वेवायुनास- मुदीरिताः। अन्यत्ररासभाजाविश्वसमूहनिवाससाम् रेणवो- धूलयः रासभःगर्दभः अविम्भ्रषः खाकुक्कुरः समूहनी मार्जनी तथाच रासभादीनां षण्णां वातोधृतधूलयोऽशुचयः तद- न्याः शुचय इति भावः शङ्खः मुख वर्जञ्चगौःशुद्धाःमार्जारः क्रमणेशुचिः मनुः ऊर्चनाभानिखानितानिमध्यानिसर्व- शः। यान्यधस्थान्यमेध्यानिदेहाच्चैवच्युतामलाः । खानि- छिद्राणि मेध्यानि पवित्राणि अधः नाभेरधः यमः बलात्का- रोपभुक्तावाचौरहस्तगतापिया । खयन्विप्रतिपन्नावाअथवा- विप्रमादिता । अत्यन्तदूषितापिस्त्रीनपरित्यागमर्हति । या- ज्ञवल्क्यः। व्यभिचारादृतौशदधिर्ग त्यागोविधीयते। गर्भ- भर्तृवतासांतथामहतिपातक। व्यभिचारोऽत्र समानजाति- कृतउत्तमजातिकृतमदमोहबलात्कारादिप्रमादजन्यः ऋतौर- जोयोगे गर्भव्यभिचार जातग: त्याग इति तासामित्यनेना- न्वयः स एवाह स्वछन्दगाचयानारोतस्यास्त्यागोविधीयते । नवंस्त्रीवधंकुऱ्यान्नचैवाङ्गविकर्त्तनम् । वसिष्ठः चतस्रस्तु - ·कृत्यसारसमुच्चयः। १०९ परित्याज्याः शिष्यगागुरुगाचयापतिष्णीचविशेषगजुङ्गितोप- गतामय जुङ्गितोपगनाशदान्त्यजादिगमनकर्ती मरीचिः या- स्थानेषु यच्छौचन्धावारश्चयादृशः तत्रतनावमन्येत धर्म- स्तत्रैवतादृशः येषुदेशेषुयेदेवाषदेशेषुयेद्दिजाः येषुस्थानेषुय- तोयंयाचयत्रैवमृत्तिका ॥ अथास्पृश्यस्पर्शशुद्धिः । मार्कण्डेयपुराणे अभोज्यसू- तिकाषण्डमाजाराखुश्वकुक्कुटान् संस्पृश्यशुध्यतिस्नानोदुद- क्यायामशूकरोषण्डोनपु सकः माजारोविडालः आखुः मूष- कः एतच्च मार्जारकर्मकस्पर्शे मार्जारकर्तृ कस्पर्श तु नदोषः माारस्तु सदाशुचिरितिवचनात् ॥ . ब्रह्मपुराणेउच्छिष्टेनाथविप्रेणविप्रःस्पृष्टस्तुतादृशः उभौ स्नानंप्रकुरुतःसद्यएवापशध्यति ॥ तादृशः उच्छिष्टः । शातातपः रजकश्चम कृच्चैवव्या धजालोपजीविनौ । चेलनिन्जकश्चैवन-शैलूषकस्तथा । मुखभगस्तथाश्वाचवनितोसर्ववर्णगा। चक्रीवजोवध्यघाती- ग्रामकुक्कुटशूकरौ । एभियंदङ्गसंस्पृष्टंशिरोवजदिजातिषु । तोयेनक्षालनंकृत्वाआचान्तः शुचितामियात् । नटोवर्तकः शैलूषो नाटकाद्यभिनेतामुखे भगोमुखयोनिरिति ग्रसिद्धः चक्री तैलिकः ध्वजो शौण्डिकः वयघातो चौरादिवधे नि- युक्तः। अत्राजहत्स्वार्थलक्षणया शिरः पदेन नाभेरू र्वमुप- लक्ष्यते । तेन नाभरधोरजकादिस्पर्शे प्रक्षालतमाचमनं च पर्यवसितं नाभेरूवं श्वपाकादिस्पर्श आह देवलः । खपार्क पतितंव्यङ्गमुन्मत्तंशवहारकम् । सूतिकांसूयिकांनारोंरजसा- ·१ Ma . 10 - कृत्यसारसमुच्चयः । स्यंशुचिस्त्रोणांशकुनिः फलपातने । प्रभवेचशुचिर्वत्सःश्वा- मृगग्रहणेशचिः । स्त्रीणांस्वस्त्रोणाम् आस्यम्मुखम् प्रश्रवे गोस्तनपानेबत्साशुधिरित्यन्वयः । यमः बालकैय॑त्परिका- न्तस्त्रीभिराचरितश्चयत् मसकैर्मक्षिकाभिश्चनिलोनंनोपहन्य- ते निलीनम् आक्रान्तम् । आसनंशयनयानंस्त्रीमुखङ्कुतु पंक्षुरम् । नदूपतिविहांसंयजेषचसमन्तथा । शयनं शय्या क्षुरं अन्यशिरोमुण्डकादि देवलः गोशकृच्छुछ देशस्थश्मशा- नानद्धृतंशिवमिति । शातातपः रेणवःशुचयःसर्वेवायुनास- मुदीरिताः। अन्यत्ररासभाजाविश्वसमूहनिवाससाम् रेणवो- धूलयः रासभःगईभः अविम्मषः स्वाकुक्कुरः समूहनी मार्जनी तथाच रासभादीनां षण्णां वातोद्धृतधूलयोऽशुचयः तद- न्याः शुचय इति भावः शङ्कः मुख वर्जञ्चगौःशुद्धाःमार्जारः क्रमणेशुचिः मनुः ऊर्चनाभानिखानितानिमध्यानिसर्व- शः। यान्यधस्थान्यमेव्यानिदेहाच्चैवच्युतामलाः । खानि- छिद्राणि मेध्यानि पवित्राणि अधः नाभेरधः यमः वलात्का- रोपभुक्तावाचौरहस्तगतापिवा । स्वयन्विप्रतिपन्नावाअथवा- विप्रमादिता । अत्यन्तदूषितापिस्त्रीनपरित्यागमर्हति । या- ज्ञवल्क्यः । व्यभिचारादृतौशुदधिर्ग त्यागोविधीयते । गर्भ- भर्तृवधेतासांतथामहतिपातके। व्यभिचारोऽत्र समानजाति- कृतउत्तमजातिकृतमदमोहवलात्कारादिप्रमादजन्यः ऋतौर- जोयोगे गर्भव्यभिचार जातग: त्याग इति तासामित्यनेना- न्वयः स एवाह स्वछन्दगाचयानारोतस्यास्त्यागोविधीयते । नवंस्त्रीवधंकुर्य्यान्नचैवाङ्गविकर्त्तनम् । वसिष्ठः चतस्रस्तु - - ।

·कृत्यसारसमुच्चयः। १०९ परित्याज्याः शिष्यगागुरुगाचयापतिष्णीचविशेषेणजुङ्गितोप- गतामय जुङ्गितोपगनाशदान्त्यजादिगमनकर्ती मरीचिः यः- स्थानेषु यच्छौचन्धावारश्चयादृशः तत्रतनावमन्येत धर्म- स्तत्रैवतादृशः येषुदेशेषुयेदेवायषदेशेषुयेहिजाः येषुस्थानेषुय- तोयंयाचयनवमृत्तिका ॥ अथास्पृश्यस्पर्शशुद्धिः । मार्कण्डेयपुराणे अभोज्यसू- तिकाषण्डमाजीराखुश्वकुक्कुटान् संस्पृश्यशुध्यतिस्नानादुद- क्यायामशूकरोषण्डोनपुंसकः माजारोविडालः आखुः मूष- कः एतच्च मार्जारकर्मकस्पर्शे मार्जारकर्तृ कस्पर्श तु नदोषः मार्जारस्तु सदाशुचिरितिवचनात् ॥ . ब्रह्मपुराणेउच्छिष्टेनाथविप्रेणविप्रःस्पृष्टस्तुतादृशः उभी स्नानंप्रकुरुतःसद्यएवापशुध्यति ॥ तादृशः उच्छिष्टः । शातातपः रजकश्चम्म कृच्चैवव्या धजालोपजीविनौ । चेलनिन्जेजकश्चैवनतःशैलूषकस्तथा । मुख्नेभगस्तथाश्वाचवनितोसर्ववर्णगा। चक्रीवजोवध्यघाती- ग्रामकुक्कुटशूकरौ । एभियंदङ्गसंस्पृष्ठंशिरोवर्जद्विजातिषु । तोयेनक्षालनंकृत्वाआचान्तः शुचितामियात् । नटोवर्तकः शैलूषो नाटकाद्यभिनेतामुखे भगोमुखयोनिरिति प्रसिद्धः चक्री तैलिकः ध्वजी शौण्डिकः वयघातो घोरादिवधे नि- युक्तः। अत्राजहत्स्वार्थ लक्षणया शिरः पदेन नाभेरू मुप- लक्ष्यते । तेन नाभेरधोरजकादिस्पर्शे प्रक्षालतमाचमनं च पर्यवसितं नाभेरूवं श्वपाकादिस्पर्श आह देवलः । खपाक पतितंव्यङ्गमुन्मत्तंशवहारकम् । सूतिकांसूयिकांनारोंरजसा- ·कृत्यसारसमुच्चयः। चपरिप्सुताम । श्वकुक्कुटवराहांश्चग्राम्यान्संस्पृश्यमानवः । सचेलंसशिरःस्नात्वातदानीमेवशुद्ध्यति मनुः अजोर्णेभ्युदिते. वान्तेश्मश्र कर्मणिमैथुने दुस्वप्नेदुर्जनस्पर्श स्नानमालम्विधी- यते। तथाच पर्युषितवान्तेस्नानमित्यर्थः इति शुद्विविवेकः । कालिकापुराणे स्पृष्ट्वारुद्रस्यनिर्माल्यंसवासा आपूतः शुचिः निर्माल्यमत्रापनोतमिति रुद्रधरः। वृहस्पतिः तीर्थेविवा- हेयात्रायांसंग्रामेदेशविप्लवे नगरपामदाहेचस्पृष्टास्पृष्टिनंदु- ष्यति ॥ । अथ दाने तत्र मनुः तपःपरंकृतयुगेत्रेतायांज्ञानमुत्तम- म । हापरेयज्ञम वाहुनम केकलौयुगे। परितुष्टनभावेन- पात्रमासाद्यक्तितः । यत्किंचिदपिदातव्यंयाचतेनानुसूय- या। कृतश्रेष्टं कृतयुगेसत्ययुगेशक्तितोवित्तानुसारेण अनु- सूयया परगुणसहिष्णुतया व्यासः यद्ददातिविशिष्टेभ्योयच्चों- इनासिदिनेदिने तत्ते वित्तमहंमन्यधृतकस्यापिरक्षसि । आया- सशतलब्धस्यप्राणेभ्योपिगरीयसः। एकैवगतिरर्थस्य दानम- न्याविपत्तयः। गरीयसः। अधिकस्यअर्थस्य धनस्य ग्रासाद- र्द्धमपिनासमर्थिभ्यः किन्नदोयते । इच्छानुरूपीविभवःकदा- कस्यभविष्यति । अर्थिभ्यः याचकेभ्यः । दातारंकृपणंमन्ये. मृतोप्यर्थन्नमुञ्चति । अदातापुरुषस्त्यागीसर्वसन्तज्यगच्छति। गच्छतीत्यस्यपरलोकमितिशेषः। अनाहूतेषुयदानंयच्चदत्तम- याचितम । भविष्यतियुगस्यान्तम् तस्यान्तोनभविष्यति । तस्य अयाचितदानस्य अदृष्टमश्रुतेदानंभुक्त्वाजानन्नदृश्य- ते। पुनरागमनन्नास्तिपुननिमनर्थकम । अदृष्टं कुत्रापि । - ·- कृत्यसारसमुच्चयः। स्मृतौ न दृष्टं अश्रुते विद्याशून्ये देवलः ॥ नाल्पत्वं वाबहुत्वं वादातस्याभ्युदयावहम । श्रद्वाशक्तिश्चदानानां वृद्धिक्षयक- रेहिते। पात्रेभ्यीप्रदीयतेनित्यमनपेक्ष्यप्रयोजनम । केवलंध- मबुद्ध्यायधर्म इत्तंप्रचक्षते । प्रयोजनं पुण्यातिरिक्तम ॥ अप्रतिग्राह्यानाह सुमन्तुःशोकबिकव्याधनिषादरजक- वरुडचर्मकाराः अभोज्यान्ना अप्रतिग्राह्याः यमः नटनर्तकत- क्षाणश्चम कारःसुवर्णकृत् । शौण्डिकाःकण्डिका षण्डाअभो- ज्यानाःप्रकीर्तिताः। गन्धर्वोलौहकारश्चसूचिकस्तन्तुवायकः। चक्रोपजीवोरजकः कितवस्तस्करस्तथा। श्वजीमालीपजीवो- चशूद्राध्यापकयाजको । क लालश्चक कर्माचवा षश्चम वि- क्रयो। अप्रतिग्राह्याइत्येतेषां संवन्धः ।। उत्तमादिदानान्याह अन्नं मधुदधित्राणंगोंभूरत्नाश्वह- स्तिनः। दानान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः। त्राणं र- क्षणम विद्याच्छादनायासपरिभोगौषधानिच। दानानिम- ध्यमानोतिमध्यमद्रव्यदानतः। उपानसंखयानानिछत्रपा- त्रासनानिच दोपकाष्टफलादीनिचरम बहुपार्षिक चरम अध- मम ब्रह्मवैवर्त प्रकृतिखंडे परकोयतडागेचतडागंयः करोति- बै उत्सृजे देवदोषेण म त्रकुण्डंप्रयातिसः । तत्रैव यत्फलंचत- डागनपङ्कोद्धारणतत्फलं । पङ्कोद्धारणवाप्याश्चवापोतुल्यफ- लंलभेत् । मत्स्यपुराणे वापीकूपतडागेषुदेवतायतनेषुच । पु- नः संस्कारकर्त्ताचलंभतेमौक्तिक फलं शातातपः अभिगस्यतु- यहानंयच्चदानमयाचितं । विद्यतेसागरस्यान्तस्तस्यान्तोनैव- विद्यते। अभिगवति सम्प्रदानसमीपं स्वयम व गत्वेत्यर्थः ।

·। कृत्यसारसमुच्चयः। अन्यायाधिगताङ्गत्वासकलापृथिवोमपि । श्रद्धावर्जमपात्राय- नकिंश्चिद्गतिमाप्नुयात् । अधिगतामु पार्जितां । प्रदायम ष्टि- शाक'वाभ्रद्धाभक्तिसमन्वितः महतेपात्रभूतायसर्वाभ्युदयमा- प्नुयात् याज्ञवल्क्यः गोभूतिलहिरण्यादिपात्र दातव्यमचि- तं। नापात्र विदुषार्किचिदात्मनः श्रेयइच्छता ॥ विद्यावन्तश्चयेविप्राःसुव्रताश्चतपखिनः । सत्यसंय्यम- संयुक्ताध्यानयुक्ताजितेन्द्रियाः। दानपात्रा इति शेषः । स- न्वतः श्रोत्रियायदरिद्रायअर्थिनेचविशेषतः । यद्दानंदीयते- तस्मतदानशुभकारकम् ॥ श्रोत्रियलक्षणमाह यमः ओंकारपूर्विकातिनः सावित्रोंय- श्वविन्दति। चरतिब्रह्मचर्याश्चसवैश्रोत्रियउच्यते। अवताह्य- नधीयानायवभिक्षाचराद्विजाः । तंग्रामन्दण्डयद्राजाचौरभ- क्तप्रदोहिसः । व्यासः सममब्राह्मणेदानं द्विगुणंब्राह्मणव वे । अधोतेशतसाहस्र अनन्तम्वेदपारगे। अब्राह्मणो राजसेव । । कादिः॥ ब्राह्मणव वमाह व्यासः गर्भाधानादिभिर्युक्तः तथोपन- यनेनच कनकृञ्चनचाधोतसभवेद्राह्मणत्र वः। वृहस्पतिः शू- द्रेसमगुणंदानवैश्येचहिगुणस्म तम । क्षत्रियेत्रिगुणंप्रोहा ह्मणेषड्गुणंस्म तम । श्रोत्रियेचैवसाहस्रमाचार्येहिगुणन्त- तः। आत्मजेशतशाहस्रमनन्तन्त्वग्निहोत्रिणे। अल्पविद्यस्या- स्पंव विद्यस्यबहुदेयमितिचंडेश्वरः । दानेव्यासः मातापितृ- पुयहानंभ्रातृस्वस्मृसुतादिषु जोयात्मजेषुयदानंसोऽनन्तःस्वर्गसं- क्रमः । असाधारणधनदानेफलमिदम, दक्षः दोनानाविशि- ·कृत्यसारसमुच्चयः। प्टेभ्योदत्तंचसफलंभवेत् । दीनः क्षीणनिर्वाहोपायः अनाथः पोषकहोनः व्यासः दयाम दिश्ययदानमपात्रेभ्योपिदीयते । दोनांधकृपणेभ्यश्चतदानन्त्यायकल्प्यते । कृपणो विकलः विष्णुः नदानयशसे दद्यान्नभयान्नोपकारिणे। ननृत्यगीत- शीलेभ्योधर्मार्थ मितिनिश्चयः । उपकारिणे इति प्रत्युपका- रेण धर्मार्थमित्यर्थः । शातातपः ब्राह्मणातिक्रमोनास्तिविप्रवे- दविवर्जिते। ज्वलन्तमग्निम त्सृज्यनहिभस्मनिहूयते । वा- ह्मणातिक्रम इति दोषायेति शेषः। यमः नप्रतिग्रहमहन्ति- वृषलाध्यापकाहिजाः । शूद्रस्याध्यापनादिनः पतत्येवनसंश- यः। वृषलः शूद्रः। व्यासः नष्टशौचवतम्रष्टेवि वेदविव- जिते । रोदित्यन्नंदीयमानंमयादुष्कर्मकिंकृतम् । हिरण्यवि- स्मरणेविस्मृततुल्यहिरण्यदानमाह । इतपरिशिष्टे प्रमादत- स्तुयन्नष्टन्तावन्मात्रंनियोजयेत् अन्यथास्तेयभागीस्या - म्न्यदत्तेविनाशिनि । उत्सृष्टाप्रतिपादितपर इतिरत्नाकरः॥ साम्प्रदायिकास्तु सर्वत्रसङ्कोचात्प्रायश्चित्तमाचरन्ति चौ- र्यादिनाकेनापिहृतसुवर्णेन हृततुल्यहिरण्यदानप्रमादत इ. त्यभिधानादित्यवगम्यते किन्तु विस्मरणादिना हिरण्यविनाशे विनष्टहिरण्यतुल्यहिरण्यदानम् तस्यदानेहिरण्यचौर्य्यदोष- भागित्वम् तद्दानप्रकारस्तु ओंप्रमादनष्टहिरण्यतुल्यहिरण्या- यनमः ३ इति देयहिरण्योपरिअक्षतान्विकीर्यकुशोपरि३ओं- ब्राह्मणायनमः ३देयहिरण्य सिक्त्वा कुशादिकमादाय ओं अद्यमत्प्रमादनष्टहिरण्यतुल्यपरिमाणं हिरण्याप्रदानहेतुक- हिरण्यस्तेयजन्यपापानुत्पत्तिकाम इदं प्रमादनष्ट हिरण्यतु- ·7 7 न कृत्यसारसमुच्चयः। ल्यपरिमाण हिरण्यमग्निदेवतं यथानामगोत्राय ब्राह्मणायाह- न्ददे । तदशांशषोडशांशं वा दक्षिणान्दद्यात् हारीतः तस्मा- दवोक्ष्यदद्यादालभ्यचेति अवोक्ष्य सिक्त्वा आलभ्य स्पृष्ट्वा दद्यादित्यर्थः। स्मृतिः दद्यात्पूर्वमुखन्दागृह्णीयादत्तरामुखः। नामगोत्रेसमुच्चार्यप्राङ्मुखोदेवकीर्तनात् उदङ्मुखायविप्रा यदत्वान्तेस्वस्तिवाचयेत् नन्दिपुराणे तस्मात्सर्वप्रयत्ने नदद्या- कनकदक्षिणाम् । एतच्च पितृका-तिरिक्त पितृकार्ये तु रजतमेवदक्षिणेति बोध्यम् वृहस्पतिः कुदुम्वभक्तवसना- देयं यदतिरैच्यते । मध्वाश्वादोविर्षपश्चादातुर्थम्मोन्यथाभवे. त् । तथा च पोष्यपोषणयोग्यं धृत्वातदतिऋक्तमेव देयम् न त पोष्यपोषणयोग्यमपोति तात्पर्य्यम् । वृदधशातातपः द्र- व्यणान्यायलब्धेनयः करोत्यौर्द्धदैहिक नतत्फलमवाप्नोति- तस्यार्थस्यदुरागमात् । और्वदेहिकं श्राद्धादि अङ्गिराः वह- भ्योनप्रदीयंतेगौगृहंशयनस्त्रियः । विभक्तदक्षिणोद्ये तादा- तारंतारयन्तिहि । जीर्णोद्धारे यत्रचैकोश्वोगौहियोयत्वेन विहितस्तत्रमूल्यहारेणतहिभागः संप्रदानेनैव कर्त्तव्यइतिम- हार्णवेतु एकागौरनेकस्मैमूल्यहारेणैवदातव्यानतुखरूपेण ए- काएकस्यदातव्यानबहुभ्यः कदाचन साहिविक्रियमापन्नादह- त्यासप्त्यमंकुलमिति निषेधादिति यदुक्तं तहिहितेतरवहुसं- प्रदानकगोस्वरूपदानपरमिति सिद्धान्तबोगोशः । अङ्गिराः देवतानागुरूणाश्चमातापित्रोस्तथैवच । पुण्यन्देयम्प्रयत्ने नना- पुण्यदेशितंक्वचित् । अपुण्यं पापम् देशितङ्कथितम्नन्दिपुराणे पापदःपापमोनोतिनरोलक्ष्यगुणं सदा पुष्पदः पुण्यमाप्नोति । क PuE CHEF ·aay HAND कृत्य सारसमुच्चयः। शतशोथसहस्रशः यमः कन्याप्रदानयनेवाअन्यस्मिन्धर्मस- कटे । विघ्नमाचरतेयस्तुतमाहुर्वह्मघातकम् । आसान्दत्वोह्य- दातारन्दा नकालेनिषेधकम् । दत्वोसन्तप्यतेयस्ततमाह- झधातकम् । दानकाले इत्युपलक्षणम् तेन तत्पूर्वमपिदानप्र- तिरोपकवाक्यादिकथनेपि दोष एव ॥ आदित्यपुराणे किङ्करिष्यत्यसौमूढो गृहणन्नुभयतोमुखी- म् सहसू वारुणाः पाशाः क्षरधारासिसंयुताः उभयतो मुखी निःमृतवत्समुखमात्रा॥ एकादशाहे शय्यादानप्रकरणे गृहीतायांततस्यांसपुनः संस्कारमर्हति वेदेषुचपुराणेषुशय्यासर्वत्रगर्हिता तस्यां शय्या- यां पुनः संस्कारं पुनरुपनयनम् ॥ षोडशमहादानान्याह आद्यन्तुसर्वदानानान्तुलापुरुषस- ज्ञितं हिरण्यगर्भदानश्चब्रह्माण्डं तदनन्तरम्। कल्पपादपदा- नञ्चगोसहसूञ्चपञ्चमम्। हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्त. थैवहि। हिरण्याश्वरथस्तहद्धेमहस्तिरथस्तथा। पञ्चलाङ्गल- कंतहद्धरादानन्तथैवच होदशंविश्वचक्रञ्चततःकल्पलतात्म- कम् । सप्तसागरदानञ्चरत्नधेनुस्तथैवच महाभूतघटस्तद्वत्षो- डशापरिकीर्तिताः॥ अथदानदेशानाह तीर्थेचायतनेगोष्ठेकूपारामसरस्सुच गृहे- वापिवनेवापितडागेरुचिरेतथा। महादानोनिदेयानिसंसारभ- यभोरुणा। अनित्यं जीवनयस्मादसुचातीवचंचलं केशेष्विव- गृहीतस्तुमृत्युनाधर्ममाचरेत् । तडागे इत्यादी सामीप्ये सप्तमी तेन तडागादिसमोपइत्यर्थः वटेगावःसुशेरत इतिवत्॥ -- ।

·कृत्यसारसमुच्चयः। अयनेविषुवेपुण्येव्यतीपातेदिनक्षये । युगादीवोपरागेच- तथामन्वन्तरादिषु संक्रान्तोवैधृतिदिने चतुर्दश्यष्टमीषच शित- पञ्चदशोपर्वद्वादशोऽवष्टकासुच यज्ञात्मकेविवाहेषदःस्वप्नाद्- भुतदर्शने द्रव्यत्राह्मणलाभेचश्रद्धावायत्रजायते अन गुरुशुक्र- वाल्यवार्द्धकास्तमयसिंहादित्यगर्वा दित्यपोषादिमासचतुष्टया- न्यतमैकहित्रितद धिकान्यतमदिनवृष्टा त्तरैकद्वित्रिसप्तान्यत- मादि निषिद्धसमयादन्यस्मिन्निति दानरत्नाकरः। श्रवणा- श्विधनिष्ठानागदेवतमस्तके चन्द्रमारविवारेणव्यतीपातः षडुच्यते ॥ अथ युगादिः वह्मपुराणे वैशाखेशुक्लपक्षेतुतृतीयायांकृतं- युगम् कार्तिकेशुक्लपक्षेचत्र तातुनवमेऽहनि अथ भाद्रपदेकृष्ण चतुर्दश्यान्तुद्दापरम् माघेतुपौर्णमास्यान्तुधोरंकलियुगन्तथा। युगारम्भास्तुतिथयोयुगाद्यास्तेनकोर्तिताः॥ अथ मन्वन्तरांण्याह ॥ मत्स्यपुराणे अश्वयुकशुक्लनव- मीहादशीकार्तिकेतथा । आषाढस्यापिदशमीमाघमासस्यस- समी श्रावणस्याष्टमोकृष्णतथाषाढोचपूर्णिमा कार्तिकीफाल्गु- नोचैत्रीज्येष्टीपञ्चदशोतथा । मन्वन्तरादयस्त्वेतादत्तस्याक्षय- F ३ व य । म कारकाः॥ त पू भूमिदाने यावालः महापातकयुक्तोवायुक्तोवासर्वपातकैः दशहस्तांमहींदत्वामुच्यतेसर्वकिल्विषैः। यत्किञ्चित्कुरुतेपापं पुरुषोवृत्तिकर्षितः। अपिगोचर्ममात्रेणभूमिदानेनशुद्ध्यति ॥ अथ गोचर्मप्रमाणमाह । दशहस्तेनदण्डेनत्रिंशद्दण्डैस्त- थायतम् । दशतान्येवविस्तारोब्राह्मगोचर्मलक्षणम् । । क ।

·। । । कृत्यसारसमुच्चयः। बृहस्पतिः षष्टिवर्षसहस्राणिव वसतिभूमिदः । आक्षे- साचानुमन्ताचतान्येवनरकंत्रजेत् । आक्षेप्ताहरणकर्ता तान्ये- व षष्टिवर्षसहसाण्येव संख्यापरिमाणे मात्स्ये तडागानांसह- सूणअश्वमेधशतेनच गवाकोटिप्रदानेनभूमिहनशुध्यति । स्वदत्ताम्परदत्तांचयोहरे है वसुन्धराम् । षष्टिवर्षसहस्राणि- विष्ठायाजायतेकृमिः । भूमियःप्रतिगृह्णातियश्चभूमिप्रयच्छति। उभौतौपुण्यकर्माणौनियतस्वर्गगामिनौ । दातादानंस्मरेन्नै वप्रतिग्राहीनयाचते। उभौतौनरकयातीयोवच्चन्द्रार्कमेदिनी ॥ ब्रह्माण्डे । यद्गोदानंतपोजप्यंश्राद्धंचसुरपूजनम् । गंगा यांयत्कृतंसर्व कोटिकोटिगुणम्भवेत् ॥ भविष्ये यश्चाक्षय्यतृतीयायाङ्गङ्गातीरेददातिवै ।घृतधेनुं- विधानेनतस्यपुण्यफलंशृणु। कल्पकोटिसहसाणिकल्पकोटि शतानिच। सहस्रादित्यसंकाशःसर्वकामसमन्वितः । तथैव- गोप्रदानञ्चविधिनाकुरुतेत्यः । गोलोमसंख्ययातावत्कल्पा- न्यवु दसङ्काया । गोलोकेशिवलोकेवाकामधेनुप्रजान्वितः । भुजानःसर्वकामांस्तुदिव्यान्नानाविधानवहून गङ्गायांनिवर्त्तन- यभूमिदानमभिधाय तोर्थचिन्तामणौ । ब्रह्माण्डे तभूमि- परमाणूनांसंख्यायायुतसंख्यया सोमेन्द्रब्रह्मलोकेषु विष्णुलोके तथैवच शिवलोकेतथाश्रीमान्भोगंभुङ्क्ते तथाविधम् ॥ निवर्तनलक्षणमाह। मात्स्ये। सप्तहस्तेनदणडेनविं- शद्दण्डान्निवर्त्तनम् । त्रिभागहीनङ्गोचर्ममानमाहप्रजापतिः ॥ तथा ग्रामंगङ्गातटेयोसौविप्रेभ्यस्सम्प्रयच्छति ब्रह्मविष्णु- शिवभ्यश्चदुर्गायैभास्करायच सर्वदानेषुयत्पुण्यंसर्वयज्ञेषुयत्फ- । ।

·। म कृत्यसारसमुच्चयः। लम् सर्वतोर्थेषुयत्पुण्यंसर्वत्रततपस्सुच सहस्गुणितन्तत्रफलं- स्याग्रामदानतः। तत्रेति गङ्गायामित्यर्थः । तथा। यावत्तु- ग्रामभूमāपरमाणुषुसंख्यया भोगान्भुक्त्वातथालोकेजायते- योगिनांकले अणिमादिगणैर्यतास्वयम्भोगोभवत्यपि। देहा- न्तेनिर्मलेनित्येपरेब्रह्मणिलोयते तथा। गोभूहिरण्यदानेनभ- क्त्यागङ्गातटेसकृत् नरोनजायतेभूयःसंसारैदुःखसङ्कट । दो- (युष्यंचवासोभिरन्नदानेनसम्पदः ॥ अथ दशधेनूनाह। मात्स्य प्रथमागुडधेनुःस्यात्घृतधेनु- स्तथापरा तिलधेनुस्तृतीयातुचतुर्थोजलसंज्ञिका ।क्षारधेनुश्च- विख्यातामधुधेनुस्तथापरा । सप्तमोसक राधेनुर्दधिधनुस्तथा- टमो रसधेनुश्चनवमोदसमोस्यात्वरूपतः । स्वरूपधेनुमन्यत्र- केचिदिच्छन्तिमानवाः॥ गुडधेन्वादौ गुडादिप्रमाणमाह मात्स्ये उत्तमागुडधेनुः- स्यात्सदाभारचतुष्टयम् वत्सम्भारेणकुर्वीतभाराभ्यांमध्यमा- स्मृता। अर्द्धभारेणवत्सःस्यात्कपिलाभारकेनतू। चतुर्थाशे- नवत्सास्यादगृहवित्तानुसारतः ॥ मुख्यकल्पशक्तस्य गौणकल्पकरणे । दोषमाह । कात्या- यनः। प्रभुप्रथमकल्यस्ययोनुकल्पेनवर्त्तते। नसाम्परायि- कंतस्यदुर्मतेर्विद्यतेफलम् सौपरायिकंपारलौकिकम् एतदेवघृ- तादिनवधेनुघृतादिप्रमाणमपि । विधानमेतद्धनूनासर्वासा- मिहपठाते इति । सामान्येनातिदेशात् ॥ तत्र दानप्रकारः गोमयोपलिप्तायां भूमौ कुशानास्तीयं तत्र प्राम्ग्रीवं चतुर्हस्तं कृष्णाजिनं धेन्वर्थ पातयित्वा तत्समी- व NE । ह त । प ऋ ·कृत्यसारसमुच्चयः। पैलघुकृष्णाजिनं प्राग्नीवमेववत्सार्थधृत्वातदुपरिशक्त्यनुसारे- णभारचतुष्टयादिनाघृतादिनाघटषुस्थापितेनधेनुं शक्त्यसारे- #कभारादिनाघृतादिनाघटेस्थापितेन चवत्सं परिकल्प्योभा- वपिशक वस्त्रेण वेष्टितौशुक्तिमयकौँ इक्षुमयपादचतुष्टयौ सुवर्णशृङ्गी रूप्यखुरौ सुरभिद्रव्यनिर्मितघाणो धेनुवत्सौनि- र्मायाक्षतपुष्याभ्यां ओं सोपकरणसवत्सधेनवेनमः ३ ओंत्रा- मणायनमः ३ ऑइमांसोपकरणांसवत्सांघृतधेनुंददातीतिहि- जकरेजलं दत्त्वा ददखेति तेनोक्त धेनुं संप्रोक्ष्य ऑयालक्ष्मी- रित्यादिपंचश्लोकं पठित्वा ऑअद्याक्षयतृतीयागंकल्पकोटि- सहसूबहुकल्पकोटिशतावच्छिन्नहेमरत्नमयहंसभूषित विमा- नाधिकरणकखकोयपितृगणसहितसहमादित्यसङ्काशसर्वकाम समन्वितखकोयरुद्धलोकसहितत्वतदुत्तरं गङ्गाधिकरणोन्वित- विप्रत्वभवनान्तकालिकब्रह्मविष्णभवनानन्तरमोक्षप्राप्तिकाम इमां गोमयोपलिप्तास्तृतकुशास्थितां घृतधेनुं सवत्सां तत्तदु- पकरणयुक्तामित्यादि। ततः सुवर्णदक्षिणां दद्यात् । एवं गुडधेन्वादावपोति श्राद्धचिन्तामणो गुडधेन्वादीनां प्रकारः अथोभयमुखोगोदाने मात्स्ये रुक्मशृङ्गीरौप्यखुरांमुक्तालाङ्- गूलभूषिताम् । कांस्योपदोहनाराजन्सवत्साहिजपुनवे । प्रस यमानायोदद्याद्धेनु'द्रविणसंयुताम् । यावद्वत्सोयीनिगतीया वद्गर्भन्नमुञ्चति । तावद्गौःपृथीवीजेयासशैलवनकानना। चतु रणीभवेदत्तापृथिवीनात्रसंशयः।यावन्तिधेनरोमा। णिवत्सस्य चनराधिप तावत्संख्ययुगानेवदेवलोकेमहीयते । पितृपिता महांश्चैवतथैवप्रपितामहान् । उद्धरिष्यत्यसंदेहोनरकादभूरि ।

·. १२० कृत्यसारसमुच्चयः । दक्षिण इत्यादि द्रविणसंयुक्तांदक्षिणाद्रव्यसंयुक्ताम् भूरिदक्षि. णइत्यभिधानात् इति लक्ष्मीधरः सोपकरणप्रस्यमानोभयमु खोगोपूजादिविधाय ओंअद्यसप्तसमुद्रसशैलवनकाननचतुरणपृ थिवीदानजन्यसमफलतद्धेनु वत्सरोमसमसंख्ययुग गणावच्छि नदेवलोकसहितत्त्वपितृपितामह प्रपितामहनरकोद्धरणघृतक्षो रवहकुल्पाकदधिपायसकर्दमकदेशाधिकरणकैप्सितकामदइत्या त्मगोलोकसुलभत्वब्रह्मलोकसुप्रापत्वाजसूचन्द्रवकसुतप्तजाम्बू नदतुल्यवर्णमहानितम्वस्तनवृत्तमध्यनलिनाभनेत्रा अनेकदेशा धिकरणकेप्सितस्त्रोसेव्यमानत्वकाम इमां रुक्मशृङ्गीरौप्यखु रां मुक्तालागूलभूषितां कांस्योपदोहना सवत्सां प्रसूयमाना मुभयतो मुखीं गां रुद्रदेवता इत्यादि । ततो दक्षिणां दत्वा पुच्छग्रहणं कारयित्वाकामस्तुतिं पाठयेत् इतिदानवाक्यावलो। अथद्रव्यदैवतानि विष्णुधम्मोत्तरे। अभयंसर्वदेवत्यंभू- मिविष्णुदैवता। कन्यादासस्तथादासीप्राजापत्याप्रकीर्तिताः। प्राजापत्योगजःप्रोक्तस्तुरगोयमदेवतः। तथाचैकशफसर्वकथि- तंयमदैवतम्।महिषश्चतथोयाम्यउष्ट्रोने तकस्तथा। रौद्र- धेनु विनिर्दिष्टा छागआग्ने यउच्यते । मेषस्तुवारुणंविद्याहरा- होवैष्णवः स्मृतः । आरण्याः पशवःसर्वेकथितावायुदेवताः । जलाशयानिसर्वाणिविविधानिकमण्डलुः । कुम्भंचकरकञ्चै- ववारुणा निविनिर्दिशेत् । समुद्रजानिरत्नानिसमुद्रोणितथैव- च । आग्नेयंकाञ्चनंप्रोक्तंसर्वलोहानिवाप्यथ । प्राजापत्यानि शस्यानिपक्वान्नमपिचहिजाः । जेयानिसर्वगन्धानिगान्ध- र्वाणि विचक्षणः । वार्हस्पत्यस्मृतवासःसौमोन्यथरसानिच । न ह य ney R IN । - पू ऋ ·- । कृत्यसारसमुच्चयः १२१ पक्षिणश्चतथासर्वेवायव्यापरिकोर्तिताः । विद्याब्राझीविनिर्दि- टाविद्योपस्करणानिच । सारस्वतानिजेयानिपुस्तकाद्यानि- पण्डितैः । सर्वेषांशिल्पभाण्डानाविश्वकर्मातुदैवतम् । द्रमाणामथपुष्पोणांशाखानाहरितैस्सहं । फलानामपिसर्वेषां तयाज्ञ योवनस्पतिः । मत्स्यमांसंविनिर्दिष्टंप्राजापत्यंतथैवच । छत्र'कृष्णाजिनंशय्यारथमासनमेवच । उपानहौतथायानंयच्चा न्यत्प्राणवर्जितम् । उत्तानाङ्गिरसवेतत्प्रतिगृह्णोतमानवः । पर्जन्यायतथाशोरंशस्त्रबर्मध्वजादिकम् । रणोपाकरणंसर्व कथितं शक्रदैवतं । गृहतुसर्वदैवत्यंयदनुकसहिजोत्तमः । तत् नेयंविष्णुदैवत्यंसर्वचाविष्णुदैवतम् । द्विजोत्तमा इति संबो धनम्॥ अथ गवादिमूल्यम् । छन्दोगपरिशिष्टे द्वात्रिंशत्पणिका- गावश्चतुःकार्षापणोवरः । वृषेषट्कार्षापणकश्चाष्टावनडुहि स्मृतः। दशकार्षापणंधेनोरश्वपञ्चदशैवतु। हिरण्येकार्षाप- णकापणानवतथाधिका वस्त्रेकार्षापण छागेऽष्टौपणाहादशा- विके। वृषल्यामथपंचाशन्मूल्यंकापणाःस्मृताः । निष्कपं- चाशदेवस्यागपंचशतानिवै। पंचकार्षायणःप्रोक्तादोलायां- षड्थेतथा गृहेष्टकोर्षापणकस्ताम्र कार्षापणःस्मृतः। कार्षाप- णाःषोडशतेइतिमुल्यप्रकल्पना । अधिकंप्रकल्पयन्मुल्यनुनं- वित्तानुसारतः । पंचकार्षापणादासीदासस्स्यात्पञ्चमाषकः । महिषोवृषवदिति ॥ अथ संस्काराः गौतमः गर्भाधानंसवांसीमन्तोन्नयनं. तथा। जातकर्म नामकरणमन्नप्राशनंच डोपनयनंचत्वारिदे- । ।

·। -- ar १२२ कृत्यसारसमुच्चयः। वव्रतानि। स्नानसहधर्मचारिणीसंयोगःसहधर्मचारिणीसंयो- गोविवाहः सुमन्तुः ब्राह्मणक्षत्रियविशावृत्तिःगर्भाधानसीम- न्तोन्नयनजातकम्मनामकरणनिःक्रमणान्नप्राशनचूडोपनयन- व्रताचरणाध्ययनसमावर्त्तनविवाह श्लोष्यन्तीयज्ञदानादिश्लो- ध्यन्तीसुखप्रसवार्थकर्म प्रसवशूलहरम् । याज्ञवल्क्यः गर्भा- धानमृतोपुंसःसवनं स्यन्दनात्पुरा । पुंसः सवनं पुंसवन स्यन्दनात् गर्भचलनात् वैजवापः सप्तम मासि प्रथमे वा गर्भ सीमन्तोन्नयनम् स्मृतिः तस्मान्नाधिकारोस्थनवेदेनस्मृतावि- ति। विवाहमात्रसंस्कोरंशूद्रोपिलभतस्वियम् । अस्यशूद्रस्य- मात्रपदविशेषविहितविवाहान्यसंस्कारव्यवछेदकम् । विष्णु- पुराणे सचेलपितुःस्नानजातेपुत्रविधीयते। जातकर्मततः कुऱ्यांच्छ्राद्धमाभ्युदयेचयत् । गौतमः जननादशरात्रेव्युष्टेश- तरात्रेसम्वत्सरेवानामकरणं व्युष्टेव्यतोतेदशरात्रंखस्वाशौचा- न्तिमदिनपरम् अशौचव्यपगमे नामधेयमिति विष्णुवचनात् गृह्यपरिशिष्टेहाक्षरंचतुरक्षरं वाघोषवदाभ्यन्तस्थमध्यंदोर्घाभि- निष्ठानंकृतंकु-न्नतद्धितं वर्गाणां तृतीयचतुर्थपंचमायरल- वाहकारश्वघोषवन्तस्तेनाम्न आदौ देयाःयरलवा अन्तस्थास्ते नाम्नों मध्ये कृतं कृदन्तं । शङ्खलिखितौ कुलदेवतानक्षत्रा- दिसंवद्धमिति नामक्र्यादिति शेषः कुलसंवद्धं वासिष्ट इति देवसंबद्धं केशव इनिनक्षत्रसम्वद्धंचैत्र इति। यमः ततोन्न- प्राशनमासिषष्टेकुर्य्याद्यथोविधि। देवलः गर्भाष्टमेंउपनयना- हभिवति इति ब्राह्मणस्यमुख्यकालः गौणस्तु पंचदशवर्षपर्य- न्तः तथाहि याज्ञवल्क्यः आषोडशातहाविंशाच्चतुर्विंशाच्चव- . । है 7 उ ne त । त्र ·१ कृत्यसारसमुच्चयः । १२३ सरात् । ब्रह्मक्षत्रविशांकालऔपनायनिकःस्मृतिः। अतऊ- र्वपतन्त्येतसर्वधर्मवहिःकृताः। आशोडशादितिपंचदशव- पर्यन्तमित्यर्थः । एवमाहादिशादित्यादावपि । तथा च ब्राह्मणादित्रयाणां क्रमेण पंचदशेकविंशतित्रयोविंशतिवर्षमु- पनयनस्य गौणः कालः । अत ऊर्ध्वमुपनयनंबात्यप्रायश्चित्तं- कृत्वा कर्तव्यम् । क्षत्रियवैश्ययोमुख्योपनयनकालनाह या- ज्ञवल्क्यः राज्ञामैकादशेसैकेविशामकेयथाकुलम्। सैकेएक- सहित तथाच राज्ञां दादशवर्षों मुख्यः कालः । मनुः अस- पिण्डाचयामातुरसगोत्राचयापितुः। सान्याय्याहिजजातीनां- दारकर्मणिमैथुने । दारकर्मणिविवाहे मैथुओरतो पंचमात्सप्त- मादूर्वम्मातृतः पितृतस्तथा। सपिण्डतानिवतेतसर्ववणेष्व- यविधिरिति याज्ञवल्क्यः पितृतःसप्तमीवर्जयेत्मातृतःपंच- मीन्त्यजेत् । विवाह इति शेषः। व्यहारात्पितृतः सप्तम्य- पिविवाह्याव्यवहारे वलवत्त्वस्य प्रागुक्तत्वात् सुमन्तुः सर्वाःपि- तृपत्न्योमातरस्तद्भातरो मातुलास्तदुहितरोभगिन्यस्तद- पत्यानिभागिनेयानि ताश्च न परिणतव्याः ताःपरिणीताः शङ्करकारिण्यस्तथाध्यापयितुरेतदेव एतेन सपत्नीमातुभ्रातृ- पुत्रीतत्पुत्रो न विवाह्ये ति पर्यवसितम् । सपनोमातुर्भगिनी- परिणयने न दोषः। प्रापकाभावात् ॥ अथ कन्यादानाधिकारिणआह ॥ कात्यायनः । स्वयमे- वौरसोंदद्यापित्रभावेखबान्धवाः। दोघप्रवासशक्तषुपोगण्डे- पुचबन्धुषु ॥ मातातुसमयेदद्यादौरसोमपिकन्यकाम् । बा- न्धवाः पितामहपितृव्यभात्रादयः । दोघप्रवासशक्तेष अति- ।

·११॥ अ न प्नु - तं । पर ५. १२४ कृत्य सारसमुञ्चयः। दूरविदेशस्थितेषु पोगण्डेषु व्यवहारासमर्थेषु। स्मृतिः पितापि- तामहोभातासकुल्योजननोतथा। एतेकन्याप्रदातारःपूर्वाभावे- परम्परइति। राजमार्तण्डे षोडशाब्देगर्भधराष्टममासिप्रसूतिको। उभयोरपिमरणस्यात्सत्याचार्यः प्रभाषते ॥ अब्देपंचदशेग- भेप्रसवःषोडशेपिवा दम्पत्योश्चैवनाशःस्यादेकस्मिन्नेकनाश- नम् । षोडशाब्दगतानारोभवेद्गर्भसमन्विता। अग्रतोमिय- तेमातापश्चात्पुत्रोविनश्यति ॥ अथतच्छान्तिादद्यादर्भवतीछा- गींवत्रालङ्कारभूषिताम् । पुंसवेनविधानेनसंक्रमशिवस- निधौ ॥ उपनयनविवाहादिसंस्कारेआभ्युदयिकश्राद्धमाव- श्यकम् तथाहि स्मृतिः नानिष्ट्रातुपितृन्नाई कर्मवैदिकमा- घरेदिति तच्च पित्रातदन्येनवा कर्त्तव्यमिति तथाहि पिताकु- यात्तदन्योवातस्याभावततत्क्रमादिति । तत्र क्रममाह का- त्यायनः । स्वपितृभ्यःपितादद्यात्सुतसंस्कारकर्मणि। पिण्डा- नोहाहनात्तेषान्तस्याभावेतूतत्कादिति । पिण्डानितिपिण्ड- पदंश्राद्धोपलक्षकम् आभ्युदयिके पिण्डरहितत्वात्पिण्डोन् आउद्दाहनात् इत्यत्र गुणे कृते पिण्डानोहाहनादिति सिद्ध्यति उहाहनं विवाहः आविवाहाहिवाह पर्यन्तमितियावत् तस्या- भावे माणवकपितुरभावे । अभावोत्र विनाशरूपः तत्क्रमात माणवकादिसंस्कार्यक्रमादित्यर्थः तथाच पितृकत के आ- भ्युदयिक जीवति पितरि तत्प्रतिनिधिकृत वा संस्कार्यपि- तामह्यादितिसृणापितामहादित्रयाणां पितृमातामहादित्रया- णामेवश्राद्धन् । संस्कार्य पितरि मृत तु आम्युदयिक संस्कार्य माणक्कादिमात्रादीनां पिलादीनां संस्कार्यमाणवकादिमाता- - । ने 1 ·45 mins । । । कृत्यसारसमुच्चयः। १२५ महादीनां श्राद्धमिति पर्यवसितम् तत्रापि यो यो जीवति त तं परित्यज्यतर्वन्तेन श्राद्ध कर्तव्यम् । अत्र तस्याभावे सं- स्कार्य पितुरभावे न तु तस्मिन्प्रमोतेतहदेवकार्यमिति इतपरिशिष्टे । तस्मिन्प्रमीते पितरि प्रमोते तहदेवपितृवदेव अस्यनत्विति पूर्वेणान्वयःस्मृतिः । मातृश्राद्धंतुपूर्वस्यापितृ- णान्तदनन्तरम् । ततोमातामहादीनां वृद्धौमात्रयस्मृतं । मातृश्राद्धं मात्रादित्रयश्राद्धं एवमग्रेपि । तथा च प्रथमं मा- तृपितामहीप्रपितमहीनां ततः पित्रादित्रयाणां सतो माताम- हादित्रयाणामिति क्रमेण श्राद्धं कर्तव्यमिति भावः । अर्धे- गन्धादिदानेचअवनेजनपिण्डयोः। प्रत्यवनेजनेसूत्रेयेचोत्रंष्व- प्सुयोजयेदिति वचनात्सामगानां ये चात्रंति पाठः। श्राद्धे विहितः स चाभ्यूदयिकादौनास्ति । तथाहि स्मृतिः प्रेत- श्राद्धस्त्रियःश्राद्धेवृद्धिश्राद्धेतथैवच । तथोस्त्रीकर्तृ केश्राद्धये- चात्र'नाभियोजयेत् इति प्रेतश्राद्धप्रेतोदेश्यक एकादशाहादि- श्राद्धे वृद्धिश्राद्धे अभ्यूदयिके॥ अथ वालानां प्राथमिकके- शकर्तनम् । राजमार्तण्डे जन्मादौसममासिपुत्रविषयेस्त्रीणान्तु- तात्यकार्यचादिमकेशखण्डनमिदं सप्ये च सौम्पायने । आदित्यद्यदसूपौष्णशशिभृहिष्णुत्रयाकंत्रये पूर्वान्हशुभवास- रेजयतिथौह्यष्टम्यमावर्जितेति । आदित्यहये पुनर्वसूपुष्ये दसू आश्विनीपोष्णं रेवती शशमृन्मृगशिरा विष्णुत्रयं श्रवणादित्र- यम् अर्कत्रयं पूर्वफल्गन्यादित्रयम् अमाअमावास्यायुग्मवर्ष- त्याग इति समाचारात् ॥ अय स्त्रीखभावः। तत्रमनुः अस्खयन्ताः स्त्रियःकार्याः परुवैः । । and ·म 7 - न •h- T १२६ कृत्यसारसमुच्चयः। खैदिवानिशं । विषषुयेचसंशकाः संस्थाप्पात्मानमात्मना । संशताःप्रशक्ताभवन्त्यः। नारदःस्वातन्त्र्याद्धिप्रणश्यन्तिक- लेजाताअपिस्त्रियः । अस्वातन्त्रायतस्तोसाम्प्रजोपतिरकल्प- यत् । स्वातन्त्र्यंस्वेछ्यागमनाचारादिकर्तृत्वं कुलेसत्कुले मनुः । सूक्ष्मेभ्योपिप्रसङ्गेभ्यः स्त्रियोरक्ष्याः प्रयत्नतः । योर्हि कुलयोः शोकमावहेपुररक्षिताः। इमंहिसर्ववर्णानांपश्यन्तोधर्ममुत्तमम् यतन्तेरक्षितुंभा भगरोदुर्वलाअपि । वाम्प्रसूतिंचरित्रंच- कुलमात्मानमेवच । स्वधम्र्मेणप्रयत्ने नजायांरक्षन्हिरक्षति । स्थानंनास्तिक्षणंनास्तिनास्तिप्रार्थयितानरः। तेननारदनारी- णांसतीत्वमुपजायत । याज्ञवल्क्यः रक्षेत्कन्यांपिताविन्नांप- तिःपुत्राश्चवार्द्धके । अभावेज्ञातयस्तेषांनस्वातन्त्र्यंकचिस्त्रि- यः। कन्याकुमारीविनाविवाहितांतेषांपुत्रादीनां अभावइत्य- नेनास्यसम्बन्धः । हारीतःजीवितेजारजःकुण्डोमृतभर्तरिगो- लकः । तस्मादेतोपधानाञ्चजायारक्षेत्प्रयत्नतः । जीवितेइत्य- स्यभर्तरोत्यग्रिमेणान्वयः । जारस्पतिभिन्नः जारस्तूपपतिस्स- मावित्पमरः मृतेभर्तरीति जारजइतिपुर्वेणान्वयः रेतोपधा- नात् । वृहस्पतिः अप्रयछपिताकालेपतिश्चानुपयनृतौ । पुत्रश्चाभक्तदोमातुर्गा दण्डयाश्चधर्मतः । अप्रयछनकन्यादा- नमकुर्वन कालेदशवर्षाभ्यन्तरेअनुपयनः मैथुनमकुर्बन ऋतौ रजोयोगानन्तरचतुर्थादिदिने अभक्तदः भरणमकुर्वन् । नैता- रूपंप्रतीछन्तेनैतावयसिसंस्थितिम् । नरूपंरूपवन्तवापुंसासं- ञ्चापिभुञ्जते । रामायणे नैवाङ्गनानान्दयितोनापिद्देष्योस्ति- कश्चन । सर्वमेवावलंवन्तेलतागदनजाइव। अङ्गनानां स्त्रीणां स । . । ।

·कृत्यसारसमुच्चयः। १२७ दयितः प्रियः त थाचवयोरूपाद्यपेक्षानास्त्यवस्त्रियाः । किन्तुपुरुषमात्रस्यापेक्षेतिभावः । दक्षः साशङ्कावालभावेतु- यौवनेभिमुखीभवेत्। तृणवन्मन्यतैनारोवृद्धभावेखकम्पति । वृद्धभावेवार्द्ध कावस्थायाम् खकाम्यवर्तमानासास्नेहान्नचनि- वारिता अपथ्याभिभवेत्पश्चाद्यथाव्याधिरूपेक्षितः स्वकाम्ये खेछायां सास्त्रो अपथ्यादुःखदायिनो तथाच प्रथमस्वछन्नचारि- णोचेत्तदापश्चादुःखदायिनोभवतोतितात्पर्यम् । महाभारतें कुलोनारूपवत्यश्वनाथवत्यश्चयोषितः । मर्यादासुनतिष्ठन्ति- दोषश्चस्त्रीषुनारद । नारदेतिसम्बोधनम्। अनर्थित्वान्मनु- प्यागाँ भयात्परिजनस्यच । मादायाममर्यादास्त्रियस्तिष्ठ- न्तिभत षु । अलाभात्पुरुषाणांचभयात्परिजनस्यच । वधव- न्धभयान्नैवस्वयंगुप्त्याभवन्तिताः। तथाच भयादिभिरेवर- क्षितो भवन्तिनस्वभावतइतिभावः । नाग्निस्तृप्यतिकाष्ठानां- नापगानांमहोदधिः । नान्तकस्सर्वभूतानांनपुंसांवामलोचना। अपगानद्यः अन्तकोयमः वामलोचनास्त्रो। मनुः एवंस्वभा- वज्ञात्वासाम्प्रजापतिनिसर्गजम् । परमंयत्ममातिष्ठेत्पुरुषोर- क्षणप्रति। स्त्रियाइतिशेषः । तस्मात्स्त्री अस्वतन्त्रैवकर्तव्या- खातंत्र्यवहुदोषस्यपुर्वमभिहितत्वात् ॥ अथ तीर्थविधिः ॥ महाभारते । बहूपकरणाय ज्ञानानासम्भारविस्तराः प्राप्यन्तेपार्थिवैरेवसमृद्धैवानरैःक्क- चित् नार्थन्यूनैरवगणैरेकात्मभिरसंहतैः ॥ अवगणैः स- हायशून्यैः । एकात्मभिः स्त्रीरहितः । तथा च पत्नी रहितेन न विशिष्टफलं प्राप्यत इति भावः । तत्रैव तो- ..

·न स TV ma १२८ कृत्यसारसमुच्चयः। ऑभिगमनात्पुण्यम् यजैरपि विशेष्यम् ब्रह्मपुराणे गङ्गादितोर्थेषुव सन्तिमत्स्यादेवालयपक्षिगणाश्चसन्ति भावो- ज्झितास्तेनफलंलभन्ततीर्थाच्चदेवायतनाच्चमुख्यात् । भावन्त- तोहत्कमलेनिधायतीर्थानिसेवेतसमाहितात्मा। गङ्गादोभवन- यैवफलमिति तात्पर्यम् गोयानेगोबधाप्रोक्तः हृययानेतुनिः फलम् । नरयानेतदर्द्धस्यात्पद्भशांतञ्चचतगणम् । पद्भयामिति उपानहादिव्यतिरेकेण सातिशयंतीर्थफलं भवति नतुतत्परि- धाने दोषो निषेधा श्रवणामिताक्षराखरसोप्येवम् यत्त्वर्द्ध- हरतिपादुकेतिपठन्ति तन्निवन्धकृद्भिरनादरणादनाकरमिति निर्णीयते एवं च वर्षातपादिकेवतीदंडीवाल्यस्वीषुचशरोरत्रा- णकामस्तुसोपानरकासदावजेत् इति विष्णुपुराणोयवचने न तीर्थयात्रायामपिउपानत्परिधानमनिषिद्धमावश्यकमिति तो- र्थचिन्तामणौ तीर्थप्राप्तौतन्निमितकश्राद्धमझुवाहनवर्जितन् कर्तव्यमाहदेवोपुराणेश्राद्धंच तत्र कर्त्तव्यमर्यावाहनवर्जित- म्। तथा अकालेप्यथवाकालेतीर्थश्राद्धंतथानरे। प्राप्तरेव- सदाकार्यकर्त्तव्यंपितृतर्पणमिति । तत्रतिनिमित्तसप्तमी तन्निमित्तकश्राद्धमित्यर्थःअकालेपिनिषिद्ध कालेपितथाचती- र्थप्राप्तौविहिततिथ्यादिविचारोनकर्त्तव्य इति भावः । सा- याहादौतीर्थप्राप्तौउत्तरदिनेतीर्थश्राद्धंकुर्यात् प्रात्पुत्तरविहि- तमुहर्तेएवतीर्थेश्राद्धविधानात् तीथोंपवासाकाम्यानत्वावश्य- कात्रिरात्रमुषित्वासर्वपापेभ्योमुच्यत इति देवलवचनात्फल- श्रवणात् मुण्डनश्चप्रयागावच्छिन्नगडोयामेवनान्यत्रगङ्गायाभा- स्करक्षेत्रेइत्यादि वर्जयित्वागयाङ्गनाइत्यादि वचनानामवि- गीतशिष्टाचारविषयत्वात् ॥ ।

·कृत्यसारसमुच्चयः। १२९ अथ प्रयागविधिः॥ पदापुराणे पश्चिमाभिमुखीगङ्गाका- लिंद्यासहसङ्गता हन्तिकल्पशतं पापंसामानृपदर्लभा अमृतं- कथ्यतेराजन् सावेणोभुविकीर्तिता तस्यांमाघेमुहुर्त्तन्तुदेवाना- मपिदुर्लभम् । पश्चिमाभिमुखीप्रयागेवटशाखादौचित् को- लिन्द्यासहसङ्गतातुप्रयागेतत्रैव पृथिव्यांयानितीर्थानिपुर्यस्सं- न्तोहयाःपुनः स्नोतुमायांतितावेण्यांमाघेमासिनराधिप सर्वती- निकृष्णानिपापिनांसदोषतः । भवंतिशुक्लवर्णानिप्रयागे- माघमज्जनात् ॥ माघस्नानमन्त्रस्तु मकरस्थेरवौमाघेगोविन्दाच्युतमाधव स्नानेदानेनदेवेशयथोक्तफलदोभव इति ॥ तथा त्रोणिकुण्डानिराजेन्द्रतेषांमध्ये तुजान्हवी प्रयागस्य- प्रवेशेनपापन्नश्यतितत्क्षणात्। त्रीणीतिएकंप्रयागं नगरेहि- तीयंप्रतिष्ठाननगरे तृतीयंयमुनादक्षिणे । प्रयागेवपनं कुर्यात् गयायांपिंडपातनम् । दानन्दद्यात्क- रुक्षेत्रेवाराणस्यान्तनुंत्यजेत् । किङ्गयापिंडदानेन काइयां दाम- रणेनकिम् । किंकुरुक्षेत्रदानेन प्रयागेमुण्डनंयदीति । केशा- नांयावतीसंरव्याच्छिन्नानाजान्हवोजले । तावहर्षसहस्राणिख- र्गलोकेमहीयते यावन्तिनखलोमानिवायुनाप्रेरितानिवै। पत- न्तिजान्हवोतोयेनराणांपुण्यकर्मणाम् । तावहर्षसहस्राणिब्रह्म- लोकमहीयते ॥ अत्रस्त्रियाअपिसमूलसर्वकेशमुण्डनमेवनच सर्वान्केशान् समुद्धृत्यच्छेदयेङ्गुलिद्वयम् । एवमेवहिनारीणांमुण्डन डन- मादिशेत् इति प्रायश्चित्तप्रकरणे श्रुतस्यआकांक्षातोल्यात्तद्दाङ्- । । १७ ·et कृत्यसारसमुच्चयः। गुंलकेशकर्तनमेवप्रयागेप्युचितमिति वाच्यम् केशमूलान्युपा- श्रित्यसर्वपापानिदेहिनाम् । तिष्ठन्तितीर्थस्नानेनतस्मात्तांवाप- येत्तुवैइत्यादिनातीर्थेसमूल केशवपनस्य वविशिष्यविहितत्वात एतच्चमुण्डनस्नाननित्यकर्मादिकृत्वासङ्कल्प्यकर्तव्यम् ॥ सङ्कल्पस्तु ओं अद्यत्यादिच्छेदनीययावल्लोमसमरव्य- वहुवर्षसहसावच्छिन्नवर्गलोकमहितत्वकामोगङ्गायांवपनमहं- करिष्ये इति सङ्कल्प्पोपवसेत् ॥ ततः श्राद्धाधिकारिणातीर्थप्राप्तिनिमित्तकपार्वणकार्यम् तदसम्पत्तौषट्पुरुषपिण्डदानमपिकर्तव्यम् तदुत्तरदिनेऋण- मोचनतीर्थस्नायात ओअद्ये त्यादिसकलऋर्णावमुक्तिवर्गलोका- वाप्त्यमृतत्वकामऋणमोचनतीर्थस्नानमहङ्करिष्ये ओ अद्य- त्यादिसर्वपापविमुक्तिपूर्वकवर्गगमन कामोऽद्यादिमाघेश्यहप्रा. तस्नानमहं करिष्य। प्रयागपश्चिमेकम्वलाश्वतरसमोपेयमुनोत्तरकूलेयमुनानाने। ओ अद्य त्यादिसर्वपापविमुक्तिकामः कम्वलाश्वतरसमी- पेयमुनायांनानमहङ्करिष्ये इति सङ्कल्पः स्नानानन्तरन्तर्प- तत्रापि अत्रजलपानेप्येतदेवफलम् अत्रैवमहादेवदर्शनम् ततोदशाश्वमेधिकस्थलंगच्छेत् औं अदोत्यादिअश्वमेध- जन्यफलसमफलप्राप्त्याढात्वरूपबत्वदक्षत्वदोतृत्वधार्मिकत्व भवनकामोदशाश्वमेधिकतीर्थस्नानमहङ्करिष्ये इति सङ्कल्पः ॥ ततःस्नानतर्पणकुर्यात् प्रयागेहमशृङ्गिसवत्सगोदाने गोवाह्मणौसम्पुज्य औं अप्रत्यादि गङ्गायमुनसङ्गमे एतद्गो- वत्सोभयरोमसमसंरव्यकवर्षसहसावच्छिन्नवर्गलोकमहितत्व- ·कृत्य सारसमुच्चयः। नरकादर्शनोत्तराक्ष यसकलहर्षवहुदारपुत्रभृत्यवर्गवहु विधघो- रमहापातकसंक्रमपरित्राणकाम इमां स्वर्णशृङ्गी रोपाखुरां चलकठों पयस्विनोंकपिलां गां रुद्रदेवतामित्यादि ततोदक्षिणा तोर्थेनप्रतिगृह्णीयात्पुण्येष्वायतनेषुच निमित्तेषुचसर्वेषुअप्रम- तोभवेदिजः। निमित्तेषु संक्रान्त्यादिषु अप्रमत्तः प्रमादशून्यः ।। अथ गयाविधिः तत्राविभक्तानां मध्ये ज्येष्ठस्यतदाज्ञ- याकनिष्टस्यापि श्राद्धेधिकारः विभक्तानान्तुसर्वेषामेवाधिकारः सत्र नारदः भातृणामविभक्तानामेकोधर्मः प्रवर्तते विभागेस- तिधम्मोपिभवेत्तेषांपृथक् पृथक् इति एवमेव पार्वणेपि एको- द्दिष्टे तु सर्वेषामेव पृथगधिकारः। इतपरिशिष्टे येतु एष्ट- व्यावहवःपुत्राःशोलवन्तोगुणोन्विताः तेषांसमवेतानायद्य- कोपिगयांवजेत् इतिवचने समवेतानामविभक्तानामितिव्या- रव्यायगयाश्राद्धे अविभक्तानामपिपृथगधिकोरमाहुस्तेभान्ताः भातृणामविभक्तानामित्यादिनारद वाक्यवलाहाधसापेक्ष्यवि- ध्यापत्तः किञ्च समवेतानामित्यस्य तदर्थकत्वे मानाभावात् मिलितानामित्यस्यैवतदर्थकत्वात् लिखितवचनादेवसंसर्गान- न्तरन्नपृथगधिकारो द्रष्टव्य इति गया श्राद्धे कालानियमः तथाहि वायव्ये गयायांसर्वकालेषुपिण्डंदद्याहिचक्षणः अ- धिमासेजन्मदिनअस्तेचगुरुशुक्रयोः। नत्यजेञ्चगयाश्राद्धसिं- हस्थ चवहस्पतो अनार्यावाहनवर्जितंश्राद्धम् तथाहि पाय- सेनगयायांचशक्तुनापिण्डकेनवाचरुणातण्डुलाय वापिंडदान- विधीयते श्राद्धासम्पत्तौपिंडमात्रमपिदद्यात् पिंडदानं ततःश- स्तंपितृणांचातिदुर्लभम् । विलम्बोनैवकर्तव्योनैवविघ्न समा- ·1 कृत्यसारसमुच्चयः। चरेत् इतिस्मृतेः अत्र पतितानामसंस्कृतानामपि श्राद्धम् तथाहि मारुडे व्रह्महत्यासुरापास्तेयंगुर्वङ्गनोगमः पापंतसं. गमंसवंगयाश्राद्धाविनश्यति असंस्कृतामृतायेचपशुचौरहता- श्चयेतर्पदयागयाश्राद्धान्मुक्ताःवर्गवजन्तिते। अत्र वूमहत्येत्या- दिपदमुद्दिश्य गयाश्राद्धं क्रियतेतल्यमहापातकमपिनश्यतिइति तात्पर्य असंस्कुताइसितेहि गयानाद्धात्सुगतयी भवन्तीति तात्पर्यमिति तोर्थचिन्तामणिः। सम्वत्सरानन्तरं पतितख- कामनया गयाश्राद्धंतथाहि व्रह्मपुराणे क्रियतेपतितानांतुग- तेसम्टत्सरेकचित्। देशधर्मप्रमाणत्वाद्गयाकूपेषुवन्धुभिः । फलमाह मात्स्ये पितृतीर्थगयानामसर्वतीर्थवरंस्मतं । यत्रा- स्तेदेवदेवेशःस्वयमेवपितामहः यत्रषापितृभिर्गीतागाथाभाग- मभोप्सुभिः एष्टव्यावहवःपुत्रायदेश्कोपिगयांबूजेत् यजेतवा- श्वमेधेननोलवावृषमुत्सृजेत् गारुडे व्रह्मज्ञानंगयाश्राद्धंगोग्रहे- मरणंतथा वासःपुंसांकुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषाचतुर्विधा । सकृद्गया- भिगमनंसकृत्पिडप्रपातनं दुर्लभंकिम्पुनर्नित्यमस्मिन्नेवव्यव- स्थित इति अपुत्र विशालराजानं प्रत्योह वराहें राजन् पितृ- स्तयंप पुत्रहेतोगत्वा गयायांविधिवञ्चपिण्डैः ध्रुवंसुतस्ते भवि- तानृवीरसहसूदाता सकलक्षितीशः। अत्र महापातकिनोपि श्राद्धोदेश्यस्य गयाश्राद्धेन सदगतिर्भवतिकतृ पुत्रकामत्वेत- स्यपुत्रोपि भवतोत्यर्थ इति चिन्तामणिः गारुडे गयायांपिंड- दानेनयत्फलंलभतेनरः नतच्छश्यमयावक्तुंकल्पकोटिशतैरपि इति व्रह्मवाक्यं वृहस्पतिः कांक्षन्तिपितरः पुत्रान्नरकाद्भयभी- रवः । गयायास्यतियःपूत्रः सोऽस्मान्संतारयिष्यति गयायांध ·कृत्यसारसमुच्चयः। १३३ मपृष्टेचसदसिवह्मणस्तथा। गयाशीऽक्षयवटेपितृदत्तमथाक्ष- यम् मारण्यधर्मपृष्ठंधेनुकारण्यमेवच दृष्टैवतानिपितृश्चात्र- वंशान्विंशतिमुद्धरेत् । वायव्ये महाकल्पकृतंपापंगयायांच- विनश्यति । महाभारते पुलस्त्ययात्रायतितोगयांसमासाद्यवू- मचारीजितेन्द्रियः । अश्वमेधमवाप्नोतिगमनादेवभारत यत्रा- क्षयवटोनामत्रिषुलोकेषुविश्रुतः। यत्रदत्तपितृभ्यस्तुभवत्यक्ष- यमित्युत तथा शुक्लकृष्णावुभौपक्षौगयायांयोवसे नृप । पुना- त्यासप्तमंतत्रकुलान्यत्रनसंशयः । एष्टव्यावहवापुत्रायदोको- पिगयाँबूजेत् । तत्तारयतिसन्तप्तान् दशपूर्वान् दशावरान् । अवरान् अधस्थान् पुरुषानिति शेषः अत्र पितुः पृथगेव मा- प्रादिश्राद्धम् तथाहि वायव्ये अष्ट कासुचवृद्धौ चगयायांचक्ष- योऽहनि मातुः श्राद्धंपृथक् कुर्य्यादन्यत्रपतिनासह वृद्धोआ- भ्युदयिकेक्षयाऽहनिवार्षिके तथा चैतच्चतुष्टये पृथगेव एतद्भिन्ने सर्वकर्मणि पार्वणादौन मातृणां पृथक्श्राद्धकरणम् पितृश्रा- द्धनैवतच्छ्राद्धसिद्धेरिति भावः स्मृतिः ब्रह्मणाप्रथितीविष्णुः- फल्गुकोह्यभवत्पुरा । दक्षिणाग्नौहुतंनूनंतद्भवफल्गुतीर्थकम् । तीर्थानियांनिसर्वाणिभुवनेषखिलेषुपि । तानिस्नातुंसमाया- न्तिफल्गुतीर्थसुरैःसह। गङ्गापादोदकंविष्णोःफल्गुयंदिगदा- धरः इयं हिरुद्ररूपेणतस्माद्गङ्गाधिकविदुः अश्वमेधसहसाणा- सहस्रयासमाचरेत् नासौतत्फलमानोतिफल्गुतीर्थेयदापाते । फल्गुतोर्थेविष्णुजलेकरोतिस्नानमादृतः पितॄणांविष्णुलोकायभु- क्तिमुक्तिप्रसिद्धये तथा। फल्गुतीर्थेनर स्नात्वादृष्ट्वादेवंगदा- धरम् आत्मानंपितृभिःसार्द्धयन्नयेईष्णवंपदम् ॥

·१३४ कृत्यसारसमुच्चयः। अथ वाराणसी बूह्मपुराणे वरणाचापासिश्चैवद्दे नद्यौसुर- वल्लभे। अन्तरालेतयोःक्षेत्र भूमावपिविशेन्नतत् पञ्चक्रोश- प्रमाणन्तक्षेत्र दत्तंमयातव । एतेन असीवरणयोर्मध्य वारा. णसीक्षेत्रमिति नियमः असोवाह्यस्यवाराणसीक्षेत्रत्वाभाव: सिद्धः द्वियोजनेतुतत्क्षेत्र पूर्वपश्चिमतःस्थितम् अर्द्धयोजनवि- स्तीर्णंदक्षिणोत्तरतःस्मृतम् योजलं चतुःक्रोशंस्कांदे वूमनगो- घ्नगुरुतल्पगभिन्नवृत्तन्यासापहारिकुहकादिनिषिद्धवृत्तिः सं- सारभूतदृढपोशविमुक्तदेहोवाराणसीञ्चसमुपैतिहियेपिलोकः । मात्स्ये प्रयागादपितीर्थाग्रादिदमे वमहत्तरम् अल्पायासेनचै- वात्रमोक्षप्राप्तिः प्रजायते। इदं वाराणसीक्षेत्रम् लैङ्ग ब्रह्म- हायोभिगच्छेत्तुअविमुक्तंकदोचन तस्यक्षेत्रस्यमाहात्म्याव्रह्म हत्यानिवर्तते । अविमुक्तंवाराणसो तथाहि मात्स्ये विमुक्त- म्मयायस्मान्मोक्ष्यते नकदाचन महत्क्षेत्रमिदंतस्मादविम - क्तमिदेस्मृतम् । तथा अज्ञानादज्ञानतोवापिस्त्रियावापुरुषे- णवा । यत्किंचिदशुभंकर्मकृतमानुषवुद्धिना। अविमुक्तंप्रवि- ष्टस्यतत्क्षणभस्मसाद्भवेत् अत्रवासफलमाह लैङ्गे सदायजतिय- जेनसदादानंप्रयच्छति । सदातपस्वीभवतिहाविमुक्तेस्थि- तोनरः । नसागतिःकुरुक्षेत्रेगंगाद्वारेनपुष्करे। यागतिर्विहिता- पुंसामविमुक्तनिवासिनाम् । सर्वात्मतातपःसत्यप्राणिनांना- त्रसंशयः । अविमुक्तेवसेद्यस्तुममतुल्योभवेन्नरः । अविमुक्ते स्थितोनित्यंपांशुभिर्भस्मनेरितैः स्पृस्ट्वादु कृतकर्माणोया- स्यन्तिपरमांगतिम् वर्गापवर्गयोर्हेतुरेतत्तीर्थवरंभुवि । यस्त्वत्र पंचतांयातिमोक्षयातिनसंशयः । जन्मान्तरसहसूणमुञ्चन्यो- ·। । कृत्यसारसमुच्चयः। गोयदाप्नुयात् । तमिहैवपरमोक्षमरणादधिगच्छति । पंचतां मरणम् इहैव इह जन्मन्येव अन्यच्च प्राणांस्त्यजतियेत्वत्र. प्राणिनस्तत्वतस्तथा रुद्रत्वंतेसमासोद्यमोदन्तंभवतासह अ- कामोवासकामोवाअपितिर्यग्गतोपिवा अविमुक्तेत्यजनप्रा- जोनममलीकमहीयते । इतीश्वरोक्तिः । लैङ्गे अविमुक्तेस्थि तारुद्रा भक्तानांप्रीतिदायकाः । कर्णजापंप्रयच्छन्तितिमिचं- डेश्वरादयः कर्णजापस्तारकब्रह्मोपदेशः अत्र मरणस्य यद्यपि- परममुक्तिसायुज्यसारूप्यसालोक्यानिफलत्वेन श्री यन्ते त- थापि शुचोनांपरमात्मभक्तानां तदर्पितकर्मणां परममुक्ति- स्तथा अपकृष्टानाम् अग्निप्रविष्टानां सायुज्यं तिर्यकप्रभृती- नामत्यन्तपापीयसां च सारूप्यम् ततोप्यधमानां पतितादीनां सालोक्यमिति द्रष्टव्यमितितीर्थचिन्तामणिः । लैङ्गनावि- मुक्तेमृतः कश्चिन्नरकंयातिकिल्विषो इश्वरानुगृहीताहिसर्वे- यान्तिपरांगतिम् तत्रैव दशानामश्वमेधानायज्ञानयत्फलं- स्मृतम् । तदवाप्नोतिधर्मात्मास्नात्वातत्रवरानने । तत्रैव खल्पमप्यत्रयोदद्यादब्राह्मणेवेदपारगे शुभांगतिमवाप्नोतिअ. ग्निवच्चैवदोप्यते दशसौवर्णिकंपुष्पंयोविमुक्तंप्रयच्छति अग्नि- होत्रफलंधूपगंधदानेशृणुप्रिये भूमिदानेनतुल्यंचगोप्रदानफलं- स्मृतम दशसौवर्णिकेत्यादि एकपुष्यप्रदाने दशसुवर्णदान- जन्यफलमित्यर्थः तथा किमर्थबहनोक्तेनयद्दानंक्रियतेनरैः धर्मकामार्थमुद्दिश्यतदनंतफलंलभेत् । उपवासंतुय कृत्वा- विप्रान्सतर्पयेन्नरः ससौत्रामणियज्ञस्यफलमाप्नोतिनिश्चित- म् । ब्राह्मे तत्रदीपप्रदानेनज्ञानवत्स्फुरतोन्द्रियम् तत्रेति का- ·कृत्यसारसमुच्चयः। श्यामित्यर्थः तथा एकाहमुपवासंयाकरिष्यतियशस्विनि । फलम्वर्षशतस्येहलभतेतत्परायणः । वर्षशतस्योपोषितस्य- त्यर्थः । अविमुक्तेमहादेवमर्चयन्तिस्मरन्तिये सर्वपापविमु- तास्तेसन्तिष्टत्त्यजरामराः । अविमुक्तसमासायलिङ्गमर्च- यतेनरः । कल्पकोटिशतैश्चापि तस्यनास्तिपुनर्भवः । पु. नर्भवः पुनर्जन्म। कापिलहूदमुपक्रम्य ईश्वर आह तत्रापि- खयमेवाहवृषध्वजइतिस्मृतः कपिलादतीर्थेस्मिनस्नात्वासं- यतमानसः । वृषध्वजमिमंदृष्ट्वासर्वयनफलंलभेत् । स्खलौक- तामृतश्चापिअर्धयित्वातुमामिह लभतेदेहभेदेनगणत्वञ्चाति- दुर्लभम् । कापिलहूदः काश्या उत्तरे पञ्चक्रोशपथि पञ्चक्रो- शेऽने के देवा अनन्तफलदायिनो विस्तरभयान्नेह तेषां फ- लान्यभिहितानि पञ्चक्रोशस्तत्रिपञ्चसप्तदिनेन वा यथो शक्ति कुर्यात् गङ्गास्नाने विष्णुपुराणे स्नातस्य सलिले यस्याः सद्यः पापं प्रणश्यति अपूर्वपूण्यावाप्तिस्तुसद्योमैत्रेयजायते। भारते स्नोतानांशुचिभिस्तोयैर्गाङ्ग यैःप्रयतात्मनाम् व्युष्टिर्भवतिया- पुंसांनसाक्रतुशतैरपि । व्युष्टिः पुण्योपचयः अपहत्यतमस्तो- व यथाभात्युदयेरविः। तथापहत्यपापानिभातिगङ्गाजलोक्षि- तः। अनेकजन्मसम्भूतंपुंसांपापंप्रणश्यति । स्नानमात्रेणग- काया:सद्यःस्यात्पुण्यभाजनम्। महापातकसंयुक्तोयुक्तो वा- सर्वपातकः । गङ्गास्नानेन विधिना मुच्यतेसर्वपातकैः। म- हामातकंजन्मान्तरीयम् नत्वैहिकम् अन्यथानधिकारापत्तिः आग्नये योगृहेवर्तमानोपित्वांस्नानकोर्तयिष्यति सयास्यतिदि- वन्नित्यमित्याहवरुणस्त्विह ॥

·कृत्वसारसमुच्चयः । अथ पुरूषोत्तमक्षेत्रम् तत्रास्तेभारतबर्षेदक्षिणोदधिस- स्थितः ओड्रदेशइतिख्यातः स्वर्गमोक्षप्रदायकः समुद्रस्योत्स- रेतीरे तस्मिन्देशेहिजोतमाः आस्तेगह्य परक्षेत्र मुक्तिदंपाप- नाशनम् सर्वत्रवालुकाकीणंपवित्र सर्वकामदम् दशयोजन- विस्तीर्ण क्षेत्र परमदुर्लभम् वर्णानांबाह्मणोयह नतेयस्तुप. क्षिणाम् तथासमस्ततोर्थानांवरिष्ठपुरुषोतमम् सत्यंसत्यंपुनः सत्यक्षेत्र तत्परमंमहत् पुरुषाख्यंसकृद्दृष्ट्वासागराम्भास- न्मतम् ब्रह्मविद्यांसकृज्ञात्वोगर्भवासोनविद्यते पुरुषांख्यपु- रुषोतमं जगन्नाथमिति यावत् धन्यास्तेविबुधप्रख्यायेवसन्त्यु- कलेवराः तीर्थराजजले स्नात्वोपश्यन्तिपुरुषोतमम् स्वर्गवस- न्तितेमानतुतेराजसालये तीर्थराज समुद्रः राजसालये मनध्यलोकेतथा दक्षिणस्योदधेस्तोरे न्यग्रोधोयत्रतिष्ठति य- स्तुकल्पेसमुत्पन्नेमहदुल्कानिवणे विनाशनवमस्येति स्वयं- तत्रैवमास्थितः दृष्टमात्र वटेतस्मिन्छायामाक्रम्यवासकृत् प्रद्महत्याप्रमुच्येतपापेष्वन्येषुकाकथा। प्रदक्षिणकृतंयैस्तुनम- स्कारन्तुजन्तुभिः सविधूतपापास्तेगताःस्युः केशवालयम् । न्यग्रोधो वटः भगवद्दचः इन्द्रधनसरोनामतीर्थ यज्ञोङ्गसम्भ- वम् यलस्नात्वासकृल्लोकःशक्रलोकमवाप्यते दापयिष्यति यः पिण्डास्तटेतस्मिन्सरशशभे कुलैकविंशमुदधृत्यशकलोकंग- मिष्यतीति तोर्थचिन्तामणौ माक्र्वण्डेयहूदंगत्वास्नात्वाचोद- मुखःशुचिः निमजयेत्रोंस्तुवारान् इममन्त्रमुदीरयेत् संसार- सागरेमग्नं पापग्रस्तमचेतसम् त्राहिमांभगनेत्रघ्न त्रिपुरारे- नमोस्तुते नमःशिवायशान्तायसर्वपापहरायच स्नानंकरोमिदे- ·१३८ कृत्यसारसमुच्चयः वेशममनश्यतुपातकम् नाभिमानेजलेस्थित्वा विधिवद्देवता- ऋषी स्तिलोदकेन मतिमान् पितृनन्यांश्चतlयेत् माक्वंण्डे. यहूदेव स्नात्वादृष्ट वाचशंकरम् दशानामश्वमेधानांफलंप्राप्नो तिमानवाःदृष्ट्वावटंवैनतेयं यःपश्येत्पुरुषोतमम् संकर्षणंशुभद्रा चसयातिपरमां गतिम् मार्कण्डेयवटंकृष्णरोहिणेयंमहोदधिंइ- न्द्रयम्नसरश्चैवपंचतीर्थविधिस्मृतः यत्फलं सर्वदेवेषुसर्वयशेषय- फलम् तत्फलंसर्वदेवेषुसर्वयज्ञेषुयत्फलम, तत्फलंसमवाप्नो- तिनर:कृष्णप्रणम्यच किंचानबहुनोक्तनमाहात्म्यतस्यभोहि- जाः दृष्ट्वाकृष्णनरोभक्त्यामोक्षप्राप्नोतिदुर्लभम, पापविमुक्तः- शुद्धात्माकल्पकोटिसमुद्भवैः श्रियापरमयायुक्तः सर्वैःसमु- दितोगुणैः सर्वकामसमृद्धेनविमानेनस्वर्चसा त्रिसप्तकुलमु. दधृत्यनरोविष्णुपुरंब्रजेत् ततःकल्पशतंयविमुक्ताभोगान्म- नोरमान गन्धर्वाप्सरसःसाईयथाविष्णश्चतुर्भुजः तत्रैव श्वे- तगङ्गानरः स्नात्वायःपस्येच्छ्वेतमाधवम, मत्स्याख्यंमाधवंच. घश्वेतद्दीपंसगतिश्वेतोनामराजा तथा देवानृषीन्मनुष्यां- श्वपितनसंतlयत्नतः तिलोदकेनविधिनानामगोत्रविधानवित् स्नात्वैवंविधिवत्तत्रसोश्वमेधफलं लभेत् । अथ गङ्गामाहात्म्यम, तत्र भारते। तेदेशास्तेजनपदास्तेशैलास्तेपिचाश्रमाः येषांभागीरथीग- शामध्येयातिप्सरिदरा पूर्ववयसिकर्माणिकृत्वापापानिये नरा- शशेषगंगानिषेवन्तेतेपियान्त्युत्तमाङ्गतिम् तिष्ठेद्य गसहस्रन्तु पादेनैकेनयापुमान् मासमकंतुगङ्गायां समौस्यातांनवासमौ ग- झायामिति तिष्ठेदिति शेषः भविष्य कृतेतुसर्वतीर्थानि त्रेतायां- ·। कृत्यसारसमुच्चयः। पुष्करंवरम, हापरेयज्ञमे वाहनमे कंकलौयुगे वरमिति स- वंत्र सम्बध्यते ब्रह्मपुराणे कलौतुसर्वतीर्थानिस्वस्ववीर्यस्व- भावतः गङ्गायांप्रतिमुंचतिसातु देवीनकुत्रचित् सा देवी गंगे- त्यर्थः स्कांदे योसौसर्वगतोविष्णुश्चित्स्वरुपोजनार्दनः सएव- द्रवरूपेणगङ्गाम्भोनात्रसंशयः गङ्गाम्भो जलम, वयं पर्यु- षितंतोयंवयं पर्युषितंदलम, अवज्यंजान्हवोतोयमवय॑तु- लसीदलम, पूर्वदिनोद्धृतमुत्तरदिने पर्युषितंतोयं जलं दलं पत्र अवयंमत्याज्यम तथाच गङ्गाजले पर्युषितत्वदोषो ना. स्तीति भावः मात्स्ये तीर्थयात्राविधिकृत्स्नमकुर्वाणोपियोनरः गङ्गातोयस्यमाहात्म्यात्सोप्यत्रफलमाप्नुयात् भविष्ये सर्वयज्ञ- तपोदानयोगस्वाध्यायकमभिः यत्फलं लभतेभक्त्यागङ्गातीरे. निवासतःसमातृपितृदाराणांकुलकोटिमनन्तकम गङ्गाभक्ति- स्तारयतिसंसारार्णवतोवर्द्धम भविष्ये कन्यादानैस्तथाऽन्यत्र- भूमिहानश्चभक्तितः अन्नदानैश्चगोदानस्स्वर्णानादिभि- स्तथा वराश्व गजदानश्चयत्पुण्यंपरिकोर्तितं ततः शतगुणंपु- ण्यंगंगागण्डूषतोभवेत् चान्द्रायणसहस्राणांयत्फलंपरिकीर्ति- तम, ततोधिकफलंगंगातोयपानादवाप्यते स्कांदे गण्डूषमात्र- पानेनअश्वमेधफलं लभेत् स्वच्छन्नयः पिवेदम्भस्तस्यमुक्तिः करेस्थिता त्रिभिस्सारस्वतंतोयंसप्तभिस्त्वथयामनन, मार्मद- स्शभिर्मासैगंगावर्षेणजीर्यति तिभिरित्यादितृतीयान्तत्रयं मासेर्जीयतोत्यनेनान्वेति महाभारते वाङ्मनः कर्म जैस्तः पापैरपिपुमानिह वोक्ष्यगङ्गांभवेत्पूतस्तत्रम नास्तिसंशयः स- सावरानसप्तपरोपितृ श्चापियमालयात् पुमांस्तारयते गङ्गास- ·। - कृत्य सारसमुश्चयः। म्यग्दृष्ट्रावगायच दर्शनात्स्पर्शनात्पानात्तथागङ्गेतिकीर्तनात् पुण्यात्पुनातिपुरुषान्शतशोथसहस्रशः भविष्ये सहस्रयोजन- स्थाश्चगंगांभक्तास्मरन्तिये गंगागङ्गेतिचब युमुच्यन्तेपिच- पातकात् येस्मरन्तिचवैगंगांगङ्गाभक्तिपराश्चये तेप्यशेषश्चपा- पैश्चमुच्यन्तेनात्रसंशयः ब्रह्माण्डे एकेनस्नानमात्रेणविधिना- मुक्तिमान्नरः अश्वमेधफलंसद्योगंगायांप्राप्नुयाद्ध वम् तथा अन्यस्थानकृतंपापंगंगातीरेविनश्यति गंगास्थानकृतंपापंगंगा- स्नानेनश्यति अत्रस्नानेइत्यनन्तरं नअपदं न तु स्नानेनेतितृ- तीयान्तं भविष्ये संक्रान्त्यांपक्षयोरन्तग्रहणेचन्द्रसूर्ययोः गं- गास्नातोनरःकामात्ब्रह्मणस्सद व्रजेत् ब्रह्माण्डे चन्द्रसूर्य- प्रडेचैवयोवगाहेत जान्हवी सस्नातःसर्वतीर्थेषुकिमर्थमटते- महोम् गवाङ्गोटिसहसूस्यसम्यग्दत्तस्ययत्फलं तत्फलंजान्हवी- स्नानेराहुग्रस्तेनिशाकरे मात्स्ये कुरुक्षेत्रसमागंगायत्रकुनाव- गाहिता कुरुक्षेत्रादशगुणायत्रविन्ध्येनसंगता विन्ध्याच्छतगु- गाप्रोक्ताकाशीपुर्यान्तुजान्हवी विन्ध्यसंगता तु विन्ध्यवा- सिनीसमीपे कर्णतीर्थे तथाविन्ध्याच्छतगुणाप्रोक्तायनपश्चिम- वाहिनी तस्मात्सहसूगुणितायत्रचोत्तरवाहिनी पश्चिमोत्तरवा- हिनि तु प्रयागे वटेशादौ व भविष्ये गंगाद्वारेकुशावत्तेस्ना. नेपुण्यफलंशृणु सप्तोनाराजसूयानांफलंस्थादश्वमेधज। गं- गायां सन्ध्यातर्पणयोः फलमाह गंगाशितसाहसीति गंगा- यामिति सन्ध्यादिकरणे इतिशेषः शतसाहसीति तथा चा- न्यत्र सन्ध्यादिकरणफललक्षगुणफलं गङ्गायामित्यर्थः विष्णु. पुराणे दत्ताः पितृभ्योयत्रापस्तनयैःश्रद्धयान्वितैः अक्षयान्तप्र:

·कृत्यसारसमुश्चयः। यच्छन्तितृप्तिमैत्रेयदुर्लभाम् यावन्तश्चतिलामत्यगृहीताः पि- तृकर्मणि तावहर्षसहसाणिपितरःस्वर्गवासिनः पितरः पितृ- लोकपासिन इति तीर्थचिन्तामणिः भविष्ये गंगातर्पणसुप्रो- ता:श्राद्धेपिण्डसुतर्पिताः आरुह्यसहसायान्ति ब्रह्मलोकसनात- नम् श्राद्धादिकं जलोपकंठे कर्त्तव्यम् ॥ गंगान्तर्जले मरणे फलमाह आग्नेये विष्णुवाक्यम् येमुंचन्तिनरा प्राणान्तिष्ठन्तः सन्निधौतव तेमेलोकंगमिष्यन्तिपज्यमानादिवौकसाः तथा अद्धोदकेतुजान्हव्यांम्रियतेऽनशनेनयः सनचैसिपुनर्जन्मबा- सायुज्यमेतिच अद्धोदकं चरणान्नाभिपर्यन्तमुदकम ब्रह्माण्डे यागतियोंगयुक्तस्यसत्वस्यसमनीषिणः सागतिस्त्यजतःप्रा- णान्गंगायान्तुशरीरिणः अनशनंगृहीत्वायोगंगातीरेमृतोनरः सद्यएवपरंमोक्षप्राप्नोतिपितृभिःसह अत्रदुरेसमीपेचसदृशं- योजनहयम् गंगायोमरणेनेहनात्रकाऱ्यांविचारणो ज्ञानतोऽ ज्ञानतोवापिकामतोऽकामतोपिवा गंगायान्तुमृतोमर्त्यःखगंमो- क्षंचविन्दति महाभारते तोर्थचशोकरन्नाममहापुण्यं मुनेशृणु यस्मिन्नाविरभूत्पूर्वम्वाराहाकृतिरच्युतः । शतमग्निचितांपु- पर्यज्योतिष्टोमइयस्यच अग्निष्टोमसहस्स्यफलमत्रोप्नुयान्नरः असनिवासदिनदर्शनादिलघुगुरुत्वादिभेदेनफलभेदः तथा त- त्रैवबूह्मणस्तीर्थज्योतिष्टोमायुतस्यच अश्वमेधत्रयस्यापिस्नात- स्तत्रफलंलभेत् तथा गंगाद्दारकुशावर्तेविल्वकेनीलपर्वतें सी- थेंकनखलेस्नोत्वाधूतपापोदिवंब्रजेत् काशीमभिधायतत्रैवपवि- प्राख्यंततस्तीर्थ सर्वतीर्थात्पवित्रकम् योर्विश्वजितस्तत्रस्ना- नात्पुण्यंलभेन्नरः वेणीवाह्यन्ततस्तीर्थशरयूयलसंगता सपु- ·कृत्यसारसमुच्चयः। ण्याचमहापुण्याखसाखवसंगता हरेर्दक्षिणपादाब्जक्षालन- त्वमवापह वामपादोदकम्विद्धिशरयूंमानसोद्भवाम् तीर्थतत्रा- चयनद्रविष्णुर्विष्णुत्वमाप्नुयात् पंचाश्वमेधफलदस्नानन्त- स्मिनघापहवेणोबाह्य दर्दरोति प्रसिद्धम् तत्रैवगाण्डकन्तोर्थ- गण्डकीयत्रसङ्गता गोसहसूस्यदानंचतत्रस्नानेनसम्मतम् रा- मतो/ततः पुण्यम्बकुठोयत्रसन्निधौसोमतीर्थस्ततःपुण्यंयत्रा- सौमुद्गलोमुनिः चंपकाख्यंततस्तीर्थयत्रगोत्तरोयणी तथा गंगाद्दारप्रयागेचगंगासागरसंगमे स्नात्वैवब्रह्मणोविष्णोःशि- वस्यचपुरंव्रजेत् महाभारते गंगायास्त्वथराजेन्द्रसागरस्यचसंग- में अश्वमेधंदशगुणम्प्रवदंतिमनोषिणः अश्वमेधंदशगुणम्फल- मितिशेषः ॥ इतिसच्छाब्दिकश्रीमानिकशात्मजसत्तार्कि- कमहामहोपाध्याय श्रीअमृतनाथशम्मकृतसारसमुच्चयार्णवेक- त्यसारसमुच्चयस्समाप्तः॥ इति।

·१ सूचीपत्रम्। पृष्ठ पंक्ति पृष्ठ पंक्ति ११ मङ्गलाचरणम् १० १६ रक्षावन्धनम् ५ प्रन्थकर्तुर्वशः १० २२ भाद्रकृत्यम्बहलान १. ८ मासनिरूपणम् ११ १० भाद्रगोप्रसवेदोष ७ कर्मविशेषेमास १२ १ भाद्रकृष्ण जन्माष्टमी विशेषः निर्णयादिमीनायव २ १९ चैत्रकृत्यम् तारतिथिश्च २ १९ वारुण्यारिनिर्णयः १३ १० जन्माष्टमोनिर्णयः तथाचैत्रशुक्लप्रतिपदे १३ १३ महालक्ष्मीपूजनादि वीपूजादौतथाचत्र-विधिः शुक्लाष्टम्यांलौहित्य- | १३ १६ कुशोत्पाटनम् स्नानम् १३ २३ निषिद्धकुशाः ४ ५ अथरामनवमी १४ ४ हरितालिका १६ अथ वैशाखकृत्यम् १४ १३ भाद्रशुक्लचतुर्थी ५ १ वेशाखेत्याज्यानाह १४ १३ चन्द्रदर्शनदोषमाह ५ ९ अक्षयतृतीया १४ २१ भाद्रशुक्लसूर्यषष्टी ६ १३ ज्येष्ठकृत्यम् १५ १ भाद्रशुक्लाष्टमोद ६ १९ तिथीनांवेधविचारः १५ १ ख्या ११ रशहरा १५ ४ अनन्तव्रतम् ६ आषाढकृत्यम् १५ ९ अगस्त्यर्घदानम् १७श्रावणकृत्यम् १५ १८ आश्विनकृत्यम् ९ १८गणेशचतुर्थीनि० १६ ९ शस्त्रादिहतानांश्राद्धम् १० ७ नागपंचमोनिक १६ १८ महालक्ष्मीपूजनंवतंच - GM MCG00. ८ ·पृष्ठ पंक्ति १४४ सूचीपत्रम्। पृष्ठ पंक्ति १७ १ जीवत्पुत्रिकाष्टमी २७ १५ अमावास्यादिकृत्यम् १८ ४ अन्वष्टकामाद्धम् २८ ४ उल्काभ्रमणम् १८ ११ गजछाया २८ १६ उल्काग्रहणमन्त्रः १८ १९ श्राद्धकालः २८ २२ दोपदानफलम् २० १ सांव०श्राद्धकालमाह २८ ३ गोक्रीडाप्रति २० २० खानदर्शनम् ३० ८ गोपजानिषेधः २१ ९ कलशस्थापनादि २० १२ यमहितीयाकृत्यम् २२ ९ चण्डोपाठफलम् ३१ १ चिनगतपूजा २३ ११ सप्तमीनिर्णयः ३१ ७ एकादशीनिर्णयः २३ १९ महाष्टमीनिर्णयः ३२ १४ विष्ष्णूत्थापनमन्त्राः २४ १ नवमीव्रतादोपुर्ववि- ३२ २० हरिवोसरम् द्धोग्रामा ३२ ११ एकादशीपारणाया- २४ ६ दशम्यपराजिताप मासेमासेवस्तुभेद- जादेवोविसर्जनेच- माह विजयादशमीनिर्ण- ३४ १ आग्रयणकृत्यं नवा नभक्षणंश्राद्धंचत- यः सुदिनंच २५ ११ यात्रॉविजयरशमो ३५ ५ पौषकृत्यम् अकालय २५ १४ शमीग्रहणम् धादिविचारश्च २५ २१ कोजागरा ३६ १० ग्रहणोदावशुद्धिः २६ ५ कार्तिककृत्यम् ३८ ० अद्धोदयः २६ १८ हविष्यविचारहः ३८ १३ पोषोयर्णिमायाँको- २७ ८'आमिषविचारः शिकीस्नानम् in S ·सूचापत्रम् । पृष्ट पंक्ति पृष्ट पंक्ति ३८ १८ माघकृत्यम् ४३ १७ स्त्रीणांस्वा- ३९ ८ माघकृष्णचतुर्थी म्याज्ञयावि- गणेशचतुर्थी नावताकरण- ३९ १८ माघशुक्लपञ्चमी प्रकार: श्रीपंचमी ४४ स्त्रियांरजो- ३९ १२ सप्तमीकृत्यन् योगेऽन्यदारां ४० ११ अरुणोदयकालनि० पूजादिकर्म १० १२ भोष्माष्टमी ४४ ११ गोविन्द द्वादशी कृत्यम् ४४ १९ होलिका ४० २२ माघीपंचदशों ४५ ११ होलिकादाहेवायफलं ४५ १५ ग्रहणविचारः १ फाल्गुनकृत्यम् १ सीतोत्पत्तिः ४५ २१ ग्रहणेशाद्धंकर्त्तव्यम् ४१ ५ शिवरात्रिव्रतम् ४६ १ ग्रहणेपुण्यकालः ४१ १९ शिवरात्रि ४६ १५ अत्रशाद्धेफलमाह ४६ २२ राहुदर्शनेरानावेव- व्रतारम्भः श्राद्ध ६ नक्तत्रतम् ४७ ६ ग्रहणेभोजननिषेधः ४२ १७ नक्त व्रतारंभः ४७ १८ ग्रहणादौफलम् १सन्ध्याका- ४८ १४ मलमासविधिः लेकर्मवयं ४९ १क्षयमासविषयः ५० १० मलमासेकर्तव्या- दारावतम् कर्तव्य ४२ ४३ ७ प्रतिनिधि- ·कर्तव्यता॥ सूचीपत्रम् । पृष्ठ पंक्ति पृष्ठ पंक्ति ५१ ६ मृताहाज्ञानेआह ७१ १३ यदिमरणेछौविना- ५६३ पर्वदिनानि ग्निजलादौप्रमा- ५६ ८ जन्मदिकृत्यम दान्प्रियतेतस्य ५७ १ वास्तुकृत्यम् ५७ ११ संक्षेपतआह्निकम् ७२ ३ सतीविधानम् ६० ६ तिलकन ७४ ३ विधवास्त्रीधा ६० १८ सन्ध्यावन्दनम् ७४ ९ मरणानन्तरंरोदना ६१ १० गायत्रीजपः दिनिषेधः ६१ १७ मालाफलंजपसंख्याच ७४ १३ प्रेतस्पर्शिनाग्रामप्र- ६२ ५ करजपक्रममाह वेशविचारः ६२ ८ तर्पणम् ७४ १७ पिण्डदानविधिः ६४ ७ पूजाविधिः ७६ १४ व्यहाशौचादौपिं० ६४ २३ पुष्पेविशेषः दानक्रमः ६६ ३१ अष्टांगादिप्रगाम ७६ ४ सद्यःशौचेपिं० दा- ६७ ३ भोजनविधिः नक्रमः ६७ २३ मृतस्यदाहादि ७६ ७ अस्थिसंचयकालमाह ६८ ९पर्णनरदाहः S ७६ १९ गंगोयामस्थिप्रक्षेपः ६९ १७ विदेगस्थस्यहाद- शादेवातानचेत् ७७ ६ अस्थिप्रक्षेपविधान ७० ११ यद्यागछेत्पुनस्त- ७७ १८ अथाशौचनिर्णयः स्योपायः ७८ ७ पंचमहायज्ञाः ७१. ३ पतितानान्नदाहा ७८ ११ अशौचे प्रतिरोधक दिक्रिया माह ·पृष्ठ पंक्ति सूचीपत्रम्। पृष्ठ पंक्ति ७९ ३ कतिपयवस्तुषु अ ८७९ मातामहेमृतेसति शौचाभावः ८७ २१ स्वगृहेकस्मिंश्चि- ७९ ८ अशौचसंकरमाह न्मृतेगृहस्थस्य ७९ २० अरुणोदयकाला ८८ ९ नवमदशमदिन- १ यहाशौचे शौचसं- कृत्यम् करशुद्धिः ८९ ७विदेशस्थमरण- ८० 6 प्रसूतीनामशौचम् श्रवणे ४० १७ अशौचान्तद्धितीये- ८९ १९ देशान्तरनिर्णयः न्हिकर्त्तव्यता ८९ २३ देशान्तरमृतस्यसद्यः ८० २३ चतुर्वर्णानामशौचम् ९० १२ मृतस्यत्रिविधाक्रिया ८२ ७ कन्यामरणेसर्ववर्णा ९० २ श्राद्धोधिकारिणः नांसमोनाशौचम् ९२ २० पुत्रतल्लक्षणम् ८२ २२ कन्यादाहकर्तुरशी- ९३ ७ पौन वमोह चम् ९३ १२ दत्तकपुत्रमोह ८३ १६ गर्भावाशौचम् २ पुत्रग्रहणप्रकारः ८४ १५ वोलायशौचमाह ९४ ९ कृत्रिमपुत्रमोह ८६ १७ भिन्नगोत्रकृत्रिमा ९५ १७ श्राद्धोधिकारिणः दावशौचम् ९६ १७ स्त्रिया:श्राद्धाधि- ८६ २० औरसभिन्नपुत्र मृतेऽशौचम् ९६ १४ स्नुषारहिताया ८७१गुरोमृतेशिष्यस्य श्रोद्धप्रयोगः ६७ ६ गुरुलक्षणम् ९७ ११ अवोरोकल्पश्राद्धम् कारिणः -- ·SE indian पृष्ठ पंक्ति RS सूचोपत्रम् । पृष्ठ पंक्ति ९८ १ मृतस्यषोडशश्रा १०६, ३ सूतिकोछिष्टपोत्रस्य- द्धाकरणे कोष्ठमृन्मयपोत्रम् ९८ २० वृषोत्सर्गः १०६ ८ मलिनवस्त्रशुद्धिः ९८ २३ नीलवृषक्षलणम् १०६ ९ऊर्णापट्टवस्त्रादिव. ९९ ३ चतुर्वर्णानांविहित- स्त्रशुद्धिः वृषमाह १०६ १२ नानावस्तुशुद्धिः ९९ ९ स्त्रीशूद्रानुपनीता- १०७ १० म्लेछभाण्डगतशुद्धिः नांवृषोत्सर्गधिकारः १०७ १७ वालातुरस्त्रीशुद्धिः ९९ १८ वृषाङ्कनप्रकारः १०८१८ पण्यगतशुद्धिः १०० १८ श्राद्धप्रशस्तद्रव्योणि १०८ १९ मॉसशुद्धिः १०१ १९ श्राद्धेनिषिद्ध द्रव्योणि १०४२० स्त्रीणोमास्यशुद्धिः १०१ २३ शाद्धोत्तरत्याज्यानाह | १०८, २१ रेणुशुद्धाशुद्धिः १०२ ५ सत्रणस्यशोद्धनिषेधः १०८ २२ गोशुद्धिखातशुद्धिः १०२ १० मासिककृत्यम् १०९ १ यादृस्त्रीनत्यागः १०२ १९ सपिण्डीकरणम् १०९ ३ यत्रयकोचंयस्मिन्द १०३ ८ स्त्रियाःसपिण्डनम् शेयेदेवादय स्ते- १०३ २३ जलादिशुद्धिः नावमन्याः १०४ १९ भूमिशुद्धिः १०९ ६ अस्पृश्यस्पर्शशुद्धिः १०५ ६ कांस्पादिशुद्धिः १०९ ११ भुक्तोछिष्टयोःत्रा- १०५ २१ गवाघाते मणयोःपरस्परस्य- १०५ २३ कांस्पेगण्डुषादि- शेशुद्धिः कृतेशुद्धिमाह १०९ १४ अस्पृश्यजातिस्यों ·गंगायों घृतधेनु सूचीपत्रम्। पृष्ठ पंक्ति पृष्ठ पंक्ति ११० ९ अथदानम् ११७ ९ गंगायांगोदानफलं १११ ५ अप्रतिग्राहादानम् ११७ ११ अक्षयतृतीयोयां- १११ १२ दोनोत्तमम् १२२ ६ दोनपोत्रम् दानम् ११२ १. श्रोत्रियलक्षणम् ११७ १० निवर्तनलक्षणं ११२ १६ व्राह्मण वमोह ११७ २३ गंगातटेग्रामदान- ११३ १५ नष्टेसुवर्णेप्रायश्चि- त्तम् ११८ ८ दशधेनवः ११४ ६ अग्रोहयोभयमुखी ११८ १३ गुडधेन्वोदौगुडादि- ११५ ९ शय्योदानम् प्रमाणम् ११५ १२ षोडशमहोदानम् ११८१७ गौणकल्पेटरोषः ११५ १९ दानदेशः ११८२२ दानप्रकार: १ दानकाल व्यतीपा- ११९ १० उभयमुखीगोदाने तयोगः १२० १३ द्रव्यदेवतानि ११६ १० युगादितिथयः १२० १२ गवादिमूल्यम् ११६ १४ मन्वन्तरादितिथयः | १२० २२ अथसँस्काराः ११६ १९ भूमिदाने १२३ २० कन्यादानाधिका- ११६ २२ गोचर्मप्रमाणम् रिणा ११७ १ भूमिदानफलम् १२५१५ वालानांप्राथमिक- ११७ ३ भूमिहरणदोषः ११७ ६ भूमिदप्रतिग्राहिणोः १२५२३ अथस्त्रीस्वभावः फलं १२७ १९ अथतीर्थविधिः केशकर्तनम् ·१५० सूचीपत्रम्। म in- पृष्ठ पंक्ति १२९ १ अथप्रयागविधिः १३४ १० काशीवासफलम् १२९ ९माघस्नानमन्त्रा १३४ १ काशीमरणफलम् १२९ ११ कुण्डत्रयम् १३५१७ काश्यांदानफलम् १२९ १४ प्रयागेवपनफलम् १३५ १ काश्यामुपवासदी. १२९ २१ स्त्रीणामुण्डनविधिः पदानफलम् १३० ५ संकल्प १३५ १ काश्यांशिवपूजा १३० ८ तीर्थश्राद्धम् १३० १४ कम्बलाश्वतरस १३६ १ कापिलदहम् मीपेयमुनास्नान १३६ १५ पंचक्रोशविधिः संकल्प १३६ १७ काश्यांगंगास्नान- १३० २१ दशाश्वमेधस्नान- फलम् संकल्प: १३७ १ अथपुरुषोत्तमक्षेत्रम् १३१ ६ अथगयाविधिः १३८ २० मार्कण्डेयहुदेस्नान १३१ १७ गयोश्राद्धकाला- १३८ ६ पंचतीर्थफलम नियमः १३८ १८ अथगंगामाहात्म्य १३२ र पतितानामपिगया- | १३९ २ युगेयुगेतीर्थविशेषः श्राद्धम् १३९ ५पर्य्य षितजलविचार १३३ ४ गयामाहात्म्यम् १४१ १५ वाराहक्षेत्रम् १३३ १२ मात्रादिश्राद्धंपृथक १४१ दईरोक्षेत्रमाहात्म्य १३३ २२ फल्गुतीर्थमाहात्म्यः | १४२ ४ गण्डकतीर्थमाहात्म्य १३४ १ अथवाराणसोमा १४२ ८ चंपकोख्यतोर्थम् हात्म्यम् १४२ ९ गंगासागरमाहात्म्य इति सूचीपत्रम् । १ य