·काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः १८ श्रीपरात्रिंशिका श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्तपादकृतविवृत्युपेता श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-कश्मीरमहागज- श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते प्रत्नविद्याप्रकाश-(रिसर्च) कार्यालये तदध्यक्ष-महामहोपाध्याय-पण्डित-मुकुन्दराम-शास्त्रिणा उद्दिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन संगृह्य, संशोधन-पर्यायाङ्कन-विवरणादिसंस्करणोत्तर पाश्चात्यविद्वत्परिषत्संमताधुनिकसुगमशुद्धरीत्युपन्यासादिसंस्कारः परिस्कृत्य मुम्बय्यां तत्त्वविवेचकाख्य-मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीता NT JAMMU Suvastu AMIRE SHLENTINIS संवत् १९७५ . नेस्तान्दः १९१० काश्मीरस्श्रीनगर (भस्य प्रन्यस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणाधिकाराः प्रोक्तमहाराजवर्यैः स्वायत्तीकृताः सन्ति)

·Printed by
Bhiwaji Hari Shinde at tbe " Tatva-Vivechaka " Press,
Nos. 1, 2, 3, Khetvadi Back Road, Bouibay;
and Published by
the Research Department, Srinagar, Kashmir.

·मों तस्सस्वप्रकाशानन्दवपुषे शिवाय नमः अथ श्रीपरात्रिंशिकाग्रन्थः। श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृततत्वविवेकाख्यन्याख्योपेतः । विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी भरिततनुश्च पञ्चमुखगुप्तरुचिजनकः । तदुभययामलस्फुरितभावविसर्गमयं हृदयमनुत्तरामृतकुलं मम संस्फुरतोत् ॥१॥ - - , अभिनवसृष्टी-शुद्धाध्वरूपायां, महा-पारिपूण्र्यलक्षणं तेजो यस्यां , सा विमलकलाश्रया-परविमर्शसारा जननी शक्तिः, तथा पञ्चमुखेति,- पञ्चराक्तिपूरिताभिलापः , प्राकातणीयविरहात् भरिततनुः - पूर्णस्व. भावो जनकः शिवः , तदुभयेति,-तत्सामरस्यात्मनः संघटात् स्फुरित- भाव: उल्लसितसत्ताको यो पहिरूलिलसिपास्वभावो विसर्गः, म प्रकृतिः यत्र, तादृशम् अनुतरामृतकुलं स्वातन्यरूपं, मम हृदयं संस्फुरतात् इति- 'सवंतान ह्यहं-शब्दो बोधमात्रैकगोचरः।' इति मीमांसावाक्येन ममति बोधस्य हृदयं सत्तादायि स्वातन्यलक्षणं जगदानन्दादिशब्दवाच्यं पारमार्थिकं घस्नु संस्कुरतात्-सम्यक् विकमता- त् स्वातन्त्र्यरहितो हि योधोऽबोध एव , तेन यत् बोधस्य प्रबोधनद. णं स्वातन्यराहित्यं तत् अपास्य वो घतया स्फुरतात् इत्यर्थः । अयं च अभिनवगुप्तस्य विमलाभिधाना जननी, नरसिंहगुप्तो जनक इति प्रसिद्धि भस्य पद्यस्य न्यायाविस्तरम्नु तन्त्रालोकविकेनि, सत एव रष्टव्यम् । .

·परात्रिंशिका। यस्यामन्तर्विश्वमेतद्विभाति वाह्याभासं भासमानं विसृष्टी । क्षोभे क्षीणेऽनुत्तरायां स्थिती तां वन्दे देवी स्वात्मसंवित्तिमेकोम् ॥ २ ॥ नरशक्तिशिवात्मकं त्रिक हृदये या विनिधाय भासयेत् । प्रणमामि परामनुत्तरां निजभासां प्रतिभाचमत्कृतिम् ॥३॥ जयत्यनमहिमा विपाशितपशुनमः। श्रीमानायगुरू शंभुः श्रीकण्ठः परमेश्वरः ॥ ४ ॥ . २ यस्यामन्तरिति, प्रतिविम्बलक्षणोपेतत्वात् अतिरिक्तत्वेऽपि अनति. रिक्ततया इत्यर्थः । बाह्याभासमिति, इदन्ताभासं विश्वं विभाति । क्षोभ इति इदन्ताभासलक्षणे तीये सति स्वारममवित्ति-स्वस्मिन्नेव प्रामनव सधित्तिः प्रकाशो यम्याः ताम्, इति अनुत्तरास्वरूपकथनम् । वन्दे समाविशाम। ३ अन्त स्थितमेव यहिः प्रकटयदित्यर्थः । ५ स्वीयशमीनाम् । 4 पं.६ प. पु. प्रणिधायेति पाटः । पं.क.पु. निजभाममिति पारः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता। निजशिष्यविवोधाय प्रबुद्धस्मरणाय च । मयाभिनवगुसेन अमोऽयं क्रियते मनाक् ॥५॥ श्रीदेवी उवाच अनुत्तरं कथं देव सद्यः कौलिकसिद्धिदम् । येन विज्ञातमात्रेण खेचरीसमतां व्रजेत् ॥ १॥ परमेश्वरः पञ्चविधकृत्यमयः,सततम् अनुग- हमय्या परारूपया शक्त्या आक्रान्तो वस्तुतोऽ. नुग्रहैकात्मैव , नहि शक्तिः शिवात् भेदमा- मर्शयेत् । सा च शक्तिः लोकानुग्रहविमर्श- मयी प्रथमतः परामर्शमय्या पश्यन्त्या आसूत्र- . ५ अन्यशस्वनरक्ष्यं विबोधो यथा स्यात्तदर्थम् । ६ अन्यशाखेण ये प्रबुद्धास्तेषां स्मरणाय । ७ श्रम-शामलक्षण:। 5 सतत-सृष्टयादिनिसिऽपि । पं.१ प.पु. पररूपयेति पादः । प... घ. पु. अनुमहामय इति पाउः। ५.२५. पु• परामर्शमयपश्यन्त्येति पाउ ।

·परात्रिंशिका। यिष्यमाणानन्तशक्तिशताविभिन्ना, प्रथमतरंप- रमहामन्त्रमय्याम् अदेशकालकलितायां संवि- दि निरूढा, तावत् पश्यन्त्युद्भविष्यदुक्तिप्रत्यु- तयविभागेनैव वर्तते । सैव च सकलप्रमातृसं- विदद्वयमयी सततमेव वर्तमानरूपा, ततस्तु प- श्यन्ती यद्युत् अभीप्सितं तत्तदेव समुचितको रणनियमप्रयोधितं बोधसूत्रमात्रेण विमृशति, यथा अनेकभावाभावज्ञानसंस्कारसंस्कृताया मे- चकधियः स्मृतिवीजप्रबोधकौचित्यात् किंचिदे- वस्मृतिविमृशति; नहि प्रथमज्ञानकाले भेदोत्रे १ बहिरनुदिन्ना इत्यर्थः । १. सततमेवति पश्यन्त्याद्याविर्भावेऽपि । ११ यद्य-इध्यमाणादि वस्तुजातम् । १२ कारएम्-इच्छादि। १३ पश्यन्ती हि सर्वस्य सामान्यभूरिति कथं तत्रेच्छादिक्रम इति श्राश- इका, तन स्फुटपनीय दृष्टान्तमाह 'यथा ' इति । १४ नीलधियः । १५ सघशारएचिन्ताधेकतमस्य स्मृतियोधरस्य सत्त्वात् । १६ पश्यन्याम् इप्यमाणादिना भेदम्यामथनान। ५० १० पु. शतभिगति, २० पु० शताबभिन्ना प्रयमतरपरति पार। पं० ३ घ. पु. बिस्टेति पाठः । ६.०५० पु. सूत्रणमाग्रेशति पारः । पं. क. पु.जानसंस्कृताया इति पाट'। पं. प. पु. प्रयोधिका प्रचित्यादिति पाट. ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता । अस्फुरत् , यत्र वाच्यवाचकविशेषयोः अभेदः, मध्यमा पुनः तयोरेव वाच्यवाचकयोः भेद- मादर्य सामानाधिकरण्येन विमर्शव्यापारा, वैखरी तु तदुभयभेदस्फुटतामय्येव , - इति तावत् व्यवस्थायां स्वसंवित्सिद्धायां यैव परा. वाग्भूमिः, सैव मायीयशब्दशक्तिपरमार्थस्वभा- वासांकेतिकाकृतकपारमार्थिकसंस्कारसारा व- क्ष्यमाणनयेन मन्त्रवीर्यभृतांशचोदिता, तदुत्तरं पश्यन्त्यादिदशास्वपि वस्तुतो व्यवस्थिता, तया विना पश्यन्त्यादिपु अप्रकाशतापत्या जडताप्र- सङ्गात् । तत्र च इदम् , एवम् , अत्र , इदानी- म् -इत्यादिभेदकलना न काचित् ; तत एव च परमहामन्त्रवीर्यविसृष्टिरूपाया आरभ्य वै- खरीप्रस्कृतभावभेदप्रकाशपर्यन्तं यत् इयं स्वच- १७ तादात्म्येन। 10 तन सुटभेदस्य स्वानुभवसिद्धत्वात् न प्रमाणगम्यमेतदिति भानः। १६ तनेति प्रथमतरभुवि । 'इदम्' इत्यादि प्रमेण निर्विकल्प सविनय देश कालामा सरूपनिर्देश. । २. पश्यन्या इत्यर्थः। २१ इय परा वाग्भूमिः । ५. ग. पु. अत्र परेदिति पाठः । ५. १२ प. पु. इत्यादिदेशादिकलनेति पार।

·. परात्रिशिका। मत्कृतिमयी स्वात्मन्येव प्रकाशनमये विश्रम्य स्फुरति , तदेवं स्फुरितमविच्छन्नतापरमार्थम् 'अहम्' इति । तदेतत् अग्रे स्फुटीभविष्यति । तन्मध्य एव तु पश्यन्त्यां यत्र भेदांशस्या- सूत्रणं, यत्र च मध्यमायां भेदावभासः, तत्र उभयत्र ज्ञानक्रियाशक्तिमये रूपे सदाशिवेश्वर- सारे सेव 'अहम्' इति चमत्कृतिः अन्तःकृतान- न्तविश्वेदन्ताचमत्कृतिपूर्णवृत्तिः, तत् पश्यन्ती.. मध्यमास्मिका खात्मानमेव वस्तुतः परसंवि- दात्मकं विमृशति परैव च संवित् 'देवी' इत्यु. ध्यते । इयता पश्यन्त्यादिसृष्टिक्रमेण बाह्यनी- लादिपर्यन्तेन खविमर्शानन्दात्मना क्रीडनेने , २१ शक्ति-शक्तिमतौरभेदोपचारत् ज्ञानशक्तिमान् सदाशिवः , उदित्त- क्रियाशनिरीश्वर इति । २३ अनुदिनोदिनदन्तालक्षणं स्व रूपमित्यर्थः । २४ स्वेच्छया हनुमारी सन्दः क्रीडा , तात्पर्यणात्र सर्वमयसव.सण- स्वरूपायनमेवाभिप्रायः। पं.१ घ. पु. कृतिमये स्वामीति पाठ: । क. स. ग. पु. प्रकाश. नममय विश्वस्येति च पाटः। पं.६१० पु. शनिमयरूपे इति पाठ. । पं० १.घ.. संवित् मगवती देवीति पाठः । पं. १२.पु. स्वविमग्मना इति पाठ ।

·. श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपैता। सर्वोत्तीर्णत्वेन सर्वोत्कर्षावस्थितेः भगवतोभैरव- स्य तथा स्थातुमिच्छया विजिगीषात्मना, इयद- नन्तज्ञानस्मृतिसंशयनिश्चयादिव्यवहारकरणे- न,सर्वत्र च भासमाने नीलादौ तन्नीलाद्यात्मभा. सनरूपेण द्योतनेन , सर्वेरेव तदीयप्रकाशावेशैः तत्प्रवणेः स्तूयमानतया, यथेच्छं च देशका- लावच्छेदेन सर्वात्मतागमनन; अत एव मुख्य- २५ तथा-सर्वोत्कर्षण। २६ यदुत्तम् 'स्तुत्यारय नास्ति वस्दन्यद्याएकारपरमेश्वरात् । मर्योत्तीर्णादिरूपेण शिवोऽहमिति हि स्तुति ॥' इति । २७ न चार देशकालावच्छेदन सवारमत्तागमनेन' इति विरुद्ध रावय, यतो यो हि व्यापर सोऽवश्य मदित सवंकालेषु वर्तते, न तु दिक्काला- धनवच्छेदेन मवारमता । उक्त हि धामोमानन्दपाद. दिकालादिलक्षणेन प्यापरख विहन्यते । अधरय व्यापको यो हि सर्वदिषु स वर्तते ।' 'दिकालाधनप्निानन्तचिन्माप्रमूनंये। स्मनुभूकमानाय नम शान्ताय तेजमे ॥ इति तगमयमहरिपाईपंसारमताया लाए न तदेतदनेन निरा- कृतम्। प...पु. मोनापनेनि पाए । १.२ १.पु.पदनन्तति पार । ५. १. • नाममुमादी इनिप.प.तीनापाभासनति पार ।

·परात्रिंशिका। तो भैरवनाथस्येव देवत्वमिप्यते, तच्छक्तरेव भगवत्या देवीरूपंता । यदुक्तम्-'दिनु क्रीडा. विजिगीपाव्यवहारयुतिस्तुतिगतिपु।' तथा च एवं-विधमुख्यपारमेश्वर्यमयदेवत्वांशांशिकानु- ग्रहात् विष्णुविरिञ्च्याँदिपु देवताव्यवहारः। एवं भगवती पश्यन्ती मध्यमा च स्वात्मानमेव यदा विमृशति 'अहमेव परावाग्देवतामयी एवमवोचम्' इति , तदा तेन रूपेण उल्ल- सन्मायारम्भतया स्वात्मापेक्षतया तन्मायी- यभेदानुसारात् तामेव पराभुवं स्वात्ममयीं २८ यथा हि अन्यत्राचार्याभिनवगुप्तपादनिीतम् 'एवं तात्त्वेश्वरे वर्ग लीने सृष्टी पुनः परे। सन्साधकाः शिवेटा वा तत्स्थानमधिशेरते ॥ ब्राझी नाम परस्यैव शक्तिस्तां यत्र पातयन् । स ब्रह्मा, विष्णुरुदाद्या वणव्यादरतः क्रमात् ॥ इति । २६ इयं द्वयी हि इदन्ताभासलक्षणा प्रती मायारम्भयम् इत्यर्थः । पं. ४ घ० पु० अंशांशिकया देवत्वानुग्रहादिति पाठः । पं०५प. पु. एवं यदा इति पाटः । पं०१० घ. पु. परां भुवमिति पाठः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेतः है भूतत्वेन अभिमन्वाना, भेदावभासप्राणना- न्तर्वहिष्करणपथव्यतिवर्तिनीत्वात् परोक्षतैया सूर्यादिसंचारायत्तदिनविभागकृताद्यतनानव- च्छेदात् ब्रह्मणोऽनेककल्पसंमितमहः, ततोऽपि विष्णुप्रभृतेः अन्तश्च प्राणचारादौ प्राणीयश- तसहस्रांशेऽपि अहर्व्यवहारः, इति अवस्थितं, काल्पनिकं च अद्यतनत्वम् अकाल्पनिके संवि- द्वपुपि कथम् ? इति न्यायात् भूतानद्यतनपरो- क्षार्थपरिपूरणात् परोक्षोत्तमपुरुपक्रमेण विमृ. शेत् , 'अहमेव सा परावाग्देवीरूपैव सर्ववा. ध्यवाचकाविभक्ततया एवमुचाच' इति तात्प- ३. सामान्यभूतकालत्वेन । २. 'अक्षम्यो यत् परं तत् परोसम्' इति परोतलवणम् । ३२ मझलोरो हि मेरूर्ववर्ती मूर्यस्तु अधोपी इति कथं तयाद्यतन • स्वग्यवहारः सूयर्यादिसंचारेण परिच्छिद्यते इत्यर्थः । ३३ सदूर्वतिरयात् । ३४ यासदिने सशतपट्ककावंशसहस्रमाणचारासत्रय परयन्दोदय इति स्वयमूधम् । पं.१ प.पु. प्राणान्तरिति पारः । पं.प.पु. पाणावादिति पाठ.। ..... स्पैवमिति पाट. 1 ·पराप्रिंशिका यम् । 'स्वप्तोऽहं किल विललाप' इति हि एक- मेव उपपत्तिः । तथाहि-ताम् अतीतामवस्था न स्मरति प्रागवेद्यत्वात् , इदानीं पुरुपान्तर- कथितमाहात्म्यात् अतिविलापगानादिक्रिया- जनितगद्गदिकादिदेहविक्रियाशेन वा तदव- स्थां चमत्कारात् प्रतिपद्यते; नहि अप्रतिपत्ति- मात्रमेव एतत् 'मत्तः सुप्तो वा अहं किल विललाप' इति मदस्वासमू दिपु हि वेद्यवि- शेषानवगमात् परोक्षत्वं, परावस्थायां तु वेद्य- 'विशेषस्य अभाव एव, इति केवलमत्र वेद- कतादात्म्यप्रतिपत्त्या तुर्यरूपत्वात् , मदादिषु तु मोहावेशप्राधान्यात्- इति इयान् विशेषः, परोक्षता तु समानेव । एवं सर्व एव प्रमाता गुरुशिष्यादिपदे अन्यत्र वा व्यवहारे स्थितः, सर्वकालमेव यत्किंचित् कुर्वाणः एनामेव संवि. दमनुप्रविश्य सर्वव्यवहारभाजन भवति, अतः तामेव वस्तुतो विमृशति देवी, 'उवाच' इति वावटुक्तं स्यात्, अहमेव सततं सर्वमभेदेन M .

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेतः ११ विमृशामि पराभूमौ, अन्यथा पश्यन्तीमध्यमा- भूमिगं स्फुटमिदं प्रथनं न स्यात् , तावदेव उक्तं भवति 'देवी उवाच' इति । एवमेव पुर- स्तात् 'भैरव उवाच' इति मन्तव्यम् । तत्रापि हि स्वपरशक्त्यविभागमयो भैरवात्मैव अहमु. वाच-इत्यर्थः। केवलं शक्तिप्रधानतया सृष्टि- स्वभावाख्यामर्श 'अहम्' इति उचितो देवी- परामर्शः, शक्तिमत्प्रधानतया संहारावेशविम- शे 'मह' इति भैरवरूपचमत्कारः । स्फुटयि- प्यते च एतत् । एतच्च पश्यन्तीमध्यमाभुवि ज्ञानशक्तिमय्यामेव परस्या इच्छाशक्तिमय्याः संविदो विमर्शनं, तदेव च सर्वारम्भपर्यन्तशा- स्त्रप्रयोजनम् अत एव ज्ञानशक्तावेव सदाशि- वमय्यांपूर्वोत्तरपदवाक्यक्रमोल्लासात् वास्तवप- रमहामन्त्रवीर्यविमर्श एव दकार एकार-वकार- यकार-उकार-वकार-आकार-चकार, भकार-ऐ- ३५ पूर्वोक्त सर्व सगृय पाह एतचेति । प०१३ प. पु. सदाशिवरानिमय्याम् इति पाठ

·.
परानिशिका
कार-रेफ-अकार-कार-अकारादिपवाक्ययो-
जना। उक्तं च स्वच्छन्दतन्त्रे
'गुरुशिष्यपदे स्थित्वा स्त्रयं देव सदाशिवः ।
पूर्वोत्तरपदैर्वाक्यस्तंन्त्रं समपतारयत् ॥'
इति । एवं च अनुग्रहशक्तिः सततं सर्वप्रमा.
तृषु अनैस्तमितैव,-इति सेप पडर्धसारशास्त्रे-
कप्राणः पर एव संवन्धः। अन्न अनुत्तरे संवन्धा-
३६ गुरुशिष्यपदे इति शिवशक्तिलक्षणे । तन्त्रमिति विमर्शलक्षण
शाखम्।
३७ सविदमेर अनुमविश्य व्यवहारभाजन भवति इत्युक्ते ।
शिवस्य परिपूर्णस्य परस्यामिततेजस ।
तच्छत्तिव सादारूया स्वच्छावतस्वगोचर ।।
साव तेन च समाप्त सबन्ध प्रथम विदुः ।
अवान्तराच योगेन सादास्यात् प्रमश पुन ॥
प्राप्तोऽनन्तेशदेवेन द्वितीयस्तेन कीर्तित
तृतीयस्तु पुनर्देवि श्रीरले नन्दिना सह ॥
दाम्या देवात्तु सत्वं तेन दिव्य प्रकीर्तित ।
ऋषीणा च समासेन नन्दिना प्रतिपादितम् ॥
चतुर्थस्तद् भगवना दिन्यादिग्य प्रकीर्तित । .
ग्यारयानमयोगेन विद्यापीठप्रपूजने ।।
शिष्याचार्यस्वरूपण पञ्चमस्बितरेतर ।
इति पयकारोश्य सबन्ध परिकीतित ।
इति । अत्रच ऐकात्म्यस्यैव भेदगन्धस्यापि विगलनात् सर्वसर्वात्मता.
जपणपूर्णावात् पर एव सबन्ध इति ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेतः १३ न्तराणां महदन्तराल-दिव्यादिव्यादीनामुक्तो- पदेशेन परैकमयत्वात् । तदुक्तं त्रिकहृदये 'नित्यं विसर्गपरमः स्वशक्तौ परमेश्वरः । अनुग्रहात्मा स्रष्टा च संहती चानियन्त्रितः ।। इति । एवम् अमुना क्रमेण सदोदितता, एवं- परमार्थमयत्वात् परमेश्वरस्य चित्तत्त्वस्य यदेव विभागेन अन्तर्वस्तु स्फुरितं, तदेव पश्यन्ती- भुवि वर्ण-पद-वाक्यविविभाजयिपया परामृष्टं, मध्यमापदे च भेदेन स्थितं वस्तुपूर्वकं संपन्नं यावत् वैखर्यन्तम् 'अनुत्तरंकथम्' इत्यादि भिन्न- मायीय-वर्ण-पद-वाक्यरचनान्तम्। एतदेव तद- नुपलक्ष्यं भैरवक्त्रं सृष्टिपरामर्शात्मकम्, अनु- ३६ विसर्गपरम इनि तदेकलामः, अहमिति सष्टरूपः तद्वैपरीयेन संइंटरूपः। पं. ३ ख. पु. स्वशक्तौ भैरवो विभुरिति पाठः । पं. १ का स. पु० सदोदितैव परमेति पाठः । पं.६ प. पु. यदेव इति पाठः। पं. १ क. घ. पु. भेदेऽवस्थितमिति पाठः । पं. १.१. पु. भिन्नं मायायेति पारः।

·परात्रिंशिका तराहंभावसाराकाराकाररूपशिव-शक्तिसंघस- मापत्तिनोभात्मकं त्रिकशास्त्रप्रसरवीजं ध्रुव- पदं मोलिकं सर्वजीवतां जीवनेकरूपम्, अत एव व्यवच्छेदाभावात् स्थाननिर्देशाययोगात् स्था- नादिपूर्वकत्वं नोपपन्नम् । वस्तु च प्रश्नतदुत्तर- रूपं सततोदितमेव प्रथममविभागमयम् , तेन एतावदेव अत्र तात्पर्यम्-स्वात्मा सर्वभावस्व- भावः स्वयं प्रकाशमानः स्वात्मानमेव स्वात्मा- ४. ननु च इथं हि परतन्त्रनीति:, यत् प्रादा कश्चिन भक्तोऽनुग्राह्यजना- वेदनपूर्वकं देवीभरवयोः स्थाननिर्देशं करोति, यथा, स्वच्छन्दादा कलात शिखासीनमित्यादि. इहापि तत् अत उचितमेव इति किं न कृतम्, अत एवाह व्यवच्छेदाभावादित्यादि । न च एतन् स्थानादिकथनं स्थूलपणे एव युज्यते नान्तारूपतायाम् इति मन्नत्यम् । कलासन्यादावपि सूक्ष्मा- थस्यैव कथनीययात् तथाहि-के मूर्धन्ये प्रलबिले, पला स्फुरन्ती श. क्तिः, तस्याम् श्रासः प्रासनम् उपरिस्थितिः यस्य व्यापिनीसमनात्मनः शिखरस्त्र सांध्योपीवर्तिनः पदस्य तत् कैलासशिखरं, तत्र प्राप्तीनं तदुत्तीर्ण प्रकाशतत्त्वमिति ॥ पं. घ. पु. अहंभावामारेति पाठः। क. पु. रूपविमर्शशिवेति पं०३ ३० पु. सर्व जीवतां जीवैकेति पारः। पं०६ क. पु० तेनैव तावदेवेति पादः। पं.क. घ. पु० स्वयं प्रथमान इनि पारः ।

·श्रीमदाभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपतः विभिन्नेन प्रश्नप्रतिवचनात् निन] प्रष्ट्रप्रतिवक्त- स्वात्ममयेन अहन्तया चमत्कुर्वन् विमृशति,- इति अहमेव एवं-विचित्रचमत्कारेच्छुः तथा जा- नन्नेव तथैव भवामि-इति यावत् तावदेव ‘देवी उवाच, अनुत्तरं कथम्' इत्यारभ्य 'भैरव उवाच, शृणु देवि' इति मध्यतो यावत् 'इत्येतद् रुद्र- 'यामलम्' इति । यद्वा सर्वाणि पश्चस्रोतःप्रभू- तीनि शास्त्राणि यावत् लौकिकोऽयं व्यवहारः, स एप उक्तः परः संवन्धः। गोप्यमुपदेशसारं सद्यो भैरवपदावह सततम् । अभिनवगुप्तेन मया व्याख्यातं प्रश्नसर्वस्वम् ॥ शिष्यहितपरतया तु इदमेव संगृह्य अभिदध्मः। सर्वेषु व्यवहारेषु ज्ञेयं कार्य च यद्भवेत् । तत्परस्यां तुर्यभुवि गतभेदं विजृम्भते ॥ भेदामूत्रणरूपायां पश्यन्त्यां क्रमभूजुपि । अन्तःस्फुटनमायोगे मध्यायां तदिभेदभाक् ॥ ५. ३ क. पु. एवविधचिति, २० घ. पु० एव वैचित्र्यति पाद । प. १९ पु. तदामूत्रणेति पाठ । प.१६ प. पु. मायोग. इति पाठ ।

·परानिशिका मध्या पश्यन्पथ परामध्यास्याभेदतो भृशम् परोक्षमिव तत्कालं विमृशेन्यत्सुप्तवत् ।। 'जाहणकुणहजहिं शिहपहिलउउशियसम्बो वित्रलिअरोप्रोविनम्बइजाणिव उका अव्वईजोअन्तिहि मजिभेदस्फुरन्तु कामेण आसरिसइणोअब इसोचिभरेचमेरेणमतुउजिमणि अपत्ययहिअणुसंधेइखनेन । एवमेव एतदनुत्तरत्वं निर्वक्ष्यति-इति । तदु- कं श्रीसोमानन्दपादेः 'पञ्चविधकृत्यतत्परभगवन्ट्रैरवभट्टारकस्य प्रथम- शाकस्पन्दसमनन्तरम् । इत्यादि निजविवृतौ । तन्थिनिर्दलनार्थ एव अयमस्माकं तच्छासनपवित्रितानां यत्नः। उक्तः संबन्धः। अभिधेयं 'त्रीशिका' इति, तिसृणां शक्तीनाम् इच्छा-ज्ञान-क्रियाणां अस्य रटानुचित प्रन्यिा, तस्य निर्दलनं विवेकः । पं.२ क. ख. ग. पु. परोधमेवेति पादः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतंव्याख्योपतः Hष्ट्याद्युद्योगादिनामान्तरनिर्वाच्यानाम ईशि- का ईश्वरी, ईशना च ईशितैव्याव्यतिरेकेणैव भाविनी,-इति एतच्छक्तिभेदत्रयोत्तीर्णा त. च्छत्यविभागमयी संविद्भगवती भट्टारिका परा अभिधेयम् , तद्योगादेव च इदमभि- धानं त्रीशिकाख्यम् । 'त्रिंशका' इत्यपि गुरवः पठन्ति, अक्षरवादसाम्यात् च नि- रुक्तमाहुः-तिस्रः शक्तीः कायति-इति त्रिंश- का, न तु त्रिंशच्श्लोकयोगात् त्रिंशिका; एर्ती- वतोऽपि त्रिंशकार्थत्वात् । तथाहि श्रीतन्त्रसारे 'त्रिंशकार्थस्त्वया प्रोक्तः सार्धकोटिप्रविस्तरः।' इति । अभिधानाभिधेययोश्च पर एव संवन्धः तादात्म्यात्-इति उक्तप्रायम् । प्रयोजनं च स. ५२ सृष्टिस्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहाः सप्ठ्यादयः, तथा उद्योगादयः बदयावभासणकालमाप्तस्वरूपविश्रान्तयः, इत्यादिनामान्तरैर्निर्ध- क्नुमायाम् इति । ५३ कमांशानुप्रवेशयोगात् तदन्यतिरेकित्वम् । ५४ एतावत इति सशतसहवद्वयसख्याकस्य इत्यर्थः । ५. म. पु. भारवर्णसाम्यात् इति पाठः !

·१८ प परात्रिंशिका र्वप्रमातॄणां विभोः परशक्तिपातानुग्रहवशोत्प- नैतावदनुत्तरज्ञानभाजनभावानाम् इत्थं निज- स्वरूपहृदयङ्गमीभावेन निजामोदभरक्रीडा- भासितभेदस्य निखिलवन्धाभिमततत्ववात- स्य स्वात्मचमत्कारपूर्णाहन्तातादात्म्यभैरव- स्वरूपाभेदसमावेशात्मिका जीवत एव मुक्तिः। प्राणदेहादिभूमावेव हि अन्तर्वहिष्करणविप- यायां प्रेरणाख्यायाम् उद्योगवलजीवनादिरूपा- यां रूढस्य वन्धाभिमतेभ्यो मुक्तिः, इति गी- यते। त्रुटितेऽपि हि मायीये संस्कारमात्रे केयं मुक्तिवाचोयुक्तिः, किमपेक्षया वा?,इति तदु- तं श्रीस्पन्दे 'इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् । स पश्यन् सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः॥' इति । स्फुटीभविष्यति च एतत् अविदूर एव । 'जहि जहि धावइ जंकुण तहि तहि विविअकाउ। अच्छन्त उपरिउपविअपाय इहलइफलसिवणाओ।' पं.१६ घ. पु० वित्रील इति पाठः। पं.१७५. पु. उस्मविपावा इति पाठः । तथा फलभिवयायो इति पाठः।

·श्रीमदाभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेतः तदनेन स्वसंवेदनेन प्रयोजनमेव अत्र सक- लपुमर्थपर्यवसानम्-इति प्रयोजनप्रयोजर्नीन- वकाशः। उक्तान्येव संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि। अथ ग्रन्थार्थों व्याख्यायते । 'अनुत्तरम' इति, न विद्यते उत्तरमधिकं यतः, यथा हि तत्त्वान्तराणि पत्रिंशत् अनाश्रितशिवपर्य- न्तानि परभैरवयोधानुप्रवेशासादिततथाभाव- सिद्धीनि संविदमधिकयन्ति, नैवं परा परिपू- र्णा परभैरवसंवित्, तस्याः सदा स्वयमनर्ग- लानपेक्षप्रथाचमत्कारसारत्वात् । तथा न वि- यते उत्तरं प्रश्नप्रतिवचोरूपं यत्र, यत एव हि महासंवित्सिन्धोः उल्लसदनन्तप्रतिभापर्यन्त- ५५ यदुक्त स्तोत्रे 'फल क्रियाणामधवा विभीना पर्यन्ततस्वन्मयतैव देव । फलेप्सबो ये पुनरत्र तेषा मूढा स्थिति स्याइनवस्थयैव ॥' ४६ स्वव्यतिरिक्तमन्यत् किमपि न अधिकयति । ५.२४.पु. पर्यवसानस्थानमिति पाठ! प.६ ख. पु. शिवा सानि इति पाठ ।

·२० . परात्रिशिका धान उल्लास्यप्रश्नप्रतिभानादिपात्रं शिष्यः, तदेव वस्तुतः तत्त्वं सततोदितम् , इति किमिव आचार्टीयमुत्तरमन्यत् स्यात् उत्तरणम् उत्तरो भेदवादाभिमतोऽपवर्गः, हि वस्तुतो नियतिप्राणतां नातिकामति । तथाहि प्रथमं शरीरात् प्राणभूमावनुप्रविश्य , ततोऽपि बुद्धिभुवमधिशय्य, ततोऽपि स्पन्दः ।। नाख्यां जीवनरूपतामध्यास्य, ततोऽपि सर्ववे। यप्रचयात्मशून्यपदमधिष्ठाय, ततोऽपि सकल- मलतानवतारतम्यातिशयधाराप्राप्तौ शिवत्व- व्यक्त्या भणुरपवृज्यते भारोपव्यर्थत्वात् इति। ईदृश एव नाभिहत्कण्ठतालुबाह्मभैरववि- , . पं०१० पु. उहाय इति, ग• पु• उलासस्य इति पाठः। -०२० पु• सदैव इति पाठः। ६.३० पु. किमावा-यम् इति पाठः । पं०१. पु. नियतमाहतामिति पाठः। पं० पु. जोपरूपतामिति पारः। पं ... स्यात् भोरपवृन्यते इति पास।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेतः लायधिष्ठानक्रमप्राप्त ऊर्ध्वतरणक्रम उत्तरः , तथा उत्तरन्ति अत इति उत्तरो वन्धः, उत्तर- णमुत्तरो मोक्षः, तत् एवं-विधा उत्तरा यत्र न सन्ति; उत्तरं च शब्दनं तत् स- र्वथा 'ईदृशं तादृशम्' इति व्यवच्छेदं कुर्यात्, तत् यत्र न भवति अव्यवच्छिन्नम् इदम् भ- नुत्तरम् । इदम् इत्यपि हि व्यवच्छिन्नोत्तरव्य- वच्छेदप्राणमेव, इति व्यवच्छेदकत्वात् विक- ४७ तथा सृष्टिक्रमेण तन्द्रालोके संचिन्मानं हि यच्छुदं प्रकाशपरमार्थकम् । तन्मेयमारमनः प्रोग्मय विविक्तं भासते नमः स एव खात्मा मेयेऽस्मिन् भेदिते स्वीक्रियोन्मुखः । पतन् समुच्छलत्त्वेन प्रायस्पन्दादिसहितः ॥ तेनाहुः किल संवित् प्राक् प्राणे परिणता तथा । अन्त:करणतस्वस्य वायुराधारतां गतः ।। इयं सा प्राणनारातिरान्तरोद्योगदोहदा । स्पन्दः स्फुरत्ता विश्रान्ति वो हृत् प्रतिमा मता ॥ सा प्राणवृत्तिः प्राणायै रूपैः पञ्चभिरारमसात् । देहं यत् कुरुते संदिरपूर्णस्तेनैष जायते ॥ इति । इयं यथाप्रति लयभावनया कर्वक्रमणम् ॥ ४८ इंशमिति प्रत्यपतया म्यवच्छेदः तादशमिति परोसतया म्यवच्छेदः इति । पं.८ घ. पु. छदे प्रारमिति पाठः। .

·२२
,
परात्रिंशिका
ल्पात्मैव, अत एव यावदनुत्तरे रूपे १
मायीयः प्रमाता तावत् कल्पित एव विशेषा-
त्मनि, तत्र तु अविकल्पितं यत् अविनाभावि
तद्विना कल्पितरूपास्फुरणात, तदेव वस्तुतो-
अनुत्तरम् । तत्र हि भावनादेः अनुपपत्तिरेव
वस्तुतः, इति भावनाकरणोज्झितत्वमुक्तं,
नतु अनुपयुक्तित एव, तत् ईदृशमनुत्तरं व्य
वहारवृत्तिष्वपि एवमेव-इति । तदुक्तं मयैव
स्तोत्रे
'तित इव नभस्यविच्छिदैव
प्रतनु पतन्न विभाव्यते जलौयः।
५५ यथा श्रीसोमानन्दपादैः
'भावनाकरणाभ्यां किं शिवस्य सततोदितः ।
सकृज्ज्ञाते सुवर्षे किं भावनाकरणादिना ॥
सर्वदा मातृपित्रादितुल्यदा न सत्यता ।
एकवारं प्रमाणेन शाम्राद्वा गुरुवाक्यत: ॥
ज्ञाते शिवस्वे सर्वस्थ प्रतिपस्या दृढात्मना ।
करणेन नास्ति कृत्यं क्वापि भावनयापि वा।'
इति ॥
पं.प. पु. अनुत्तररूपे इति पाठः ।

·२३ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेतः उपवनतरुवेश्मनीध्रभागा- शुपधिवशेन तु लक्ष्यते स्फुटं सः ॥ ............... ....तद्वत् परभैरवोऽतिसौदम्याद् अनुभवगोचरमेति नैव जातु ॥ अथ देशाकृतिकालसनिवेश- स्थितिसंस्पन्दितकारकखयोगाः। जनयन्त्यनुभाविनी चितिं ते झटिति न्यक्कृतभैरवीयवोधाः॥' इत्यादि । तथा च वक्ष्यते 'उत्तरस्याप्यनुत्तरम्' इति। व्याख्यायतेच एतत् । एवमेव नरात्मनः शाक्तमुत्तरं ततोऽपि शाम्भवं, तथा तेष्वपि भू- ततत्त्वात्ममन्त्रेश्वरशक्त्यादिभेदेन स्वात्मन्येव उत्तरोत्तरत्वं, भूतादिष्वपि पृथिव्यादिरूपतया, जाग्रत उत्तरं स्वप्नः, ततःसुप्तं ततस्तुर्य ततोऽपि तदतीतं, जायदादिष्वपि स्वात्मन्येव च- तुरादिभेदतया उत्तरोत्तरत्वम् । तदेतत् श्री- पं. १४५.पु. ग्यास्यास्यते चेति पाठः। पं. १८• ग. पु. भेदतयोत्तरस्वम् इति प. पु. तदेव पति पाठः । .

·२५ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकतव्याख्योपेता प्रेर्यते तेन हंसप्राणादिशून्यविषुवत्प्रभृतिस्था- नभेदपरिपाट्या सकले निष्कलेऽपि वा पूर्णाहु- तियोजनिकादिस्थित्या मोक्षदां दीक्षां विधत्ते; तत् अत्र चैतन्यस्य स्वप्रकाशस्य व्यापिनो देशकालाकारविशेषाविशेषितस्य कथौरम् इमा विडम्वनाः। तत् एवंविधो 'नुदा प्रेरणेन 'तरः' तरणं यत्र न भवति तत् अनुत्तरम् । यत् वक्ष्यते 'एवं यो वेत्ति तत्त्वेन तस्य निर्वाणगामिनी। दीक्षा भवति इति ।अनिति श्वसिति इति क्विपि अन्-अणुः आत्मा देहपुर्यटकादिः, तथा अननं जीवनम् । ५२ 'पारमनो ग्रहणं कुर्याद्दीदाकाले गुरुर्धिया ।' इति नीत्या अप्रवुद्ध शिष्यचैतन्ये स्वकीयं प्रबुद्धं चैतन्यं प्रेयते इति । ५३ योजनिति, यथोक्तं तन्त्रसारे 'तत्वशुद्धि-शिवयोजनारूपा दीक्षा' इति। ५४ अत्र क्रमेण हेतुपूर्वः संबन्धः कार्यो, यया-यत प्राकाराविरोपितः क- थं सकले निष्कले वा इति, यतो ब्यापी कथं योजनं, यतो देशका. लाविरोपितः कथं मोक्षदां दीसां विधत्त इति, यतश्च स्वप्रकाश स्वतन्त्रश्च कथं विधानं तत्र संभवेत् । तन भोगमोक्षप्राप्यर्थं सक- लनिष्कलयोगः केवलं मोक्षप्राप्त्यर्थं निष्कल एवेति दीपाक्रमः। पं०१० फ• पु० किम् अनुत्तरास्मेति पाठः ।

·, २६ परात्रिंशिका अन् देहाद्यन्तर्गतैव भिन्नभिन्नशक्त्याद्यहन्ता. शुन्यप्राया जीवनाख्या वृत्तिः, यः शून्यैप्रमाता इति अभिहितः, तस्यैव उत्तरत्वं सर्वतः परमा- र्थतया आधिक्यं यत्र-भैरवेकमयत्वात् जडा जडभरिते जगति जडैः जीवदेकमग्नेः स्थीयते, १५ पन्नाम हि इदं मानमानमेयत्रयात्मविश्वाभेदेन अवभासमान प्रका. शतत्त्वम् इच्छादिशक्त्यविशेषितं तदेव स्वत्वातन्ग्यात् स्वात्मनि स्वाविभागेनावस्थितं विश्वात्ममेयमवविभासयिपया भारमनः पूर्व कुकृत्य सर्वस्मात् उत्तीर्णोऽहम् इत्यामर्शनेन सकलभावशून्यस्वात् निरा. धरणरूपतया न्यग्रमाता इत्यागमेश्राम्नातः । शून्यस्य चात्र सकलभा. पश्यात् न तु संविदोऽपि, तयारवे च सर्वमनेलमूक स्यात् । वक्तंच अन्यत्र 'सर्वालम्बनधमैच सर्वतत्त्वैरशेपतः। सर्वश्लेशारायैः शून्य न शून्य परमार्थत.॥' इति। ५६ अवार्थ भाव घटो मम स्फुरतीति कोऽर्थः मदीयं स्फुरणं स्पन्दनमा- विष्टो मद्पतामापन एव चिन्मयत्वात् । उक्तं च श्रीमदुत्पलदेवप्रभुपादैः 'एवमारमन्यसरकल्पाः प्रकाशस्यव सन्त्यमी। "॥' इति येऽपिअन्य जडेभ्योजीवन्त इति प्रसिद्धाः तेपामपि शरीरमाणपुर्यष्ट- । कशून्याकारास्तावत् जहा एवेति तेपामपि किमुच्यते, एवं च सति घटशरी- रमाणपुर्यष्टक-सुख तदभावरूप सत् यननं भाति सदेव जीवरूपभूर्त सत्य- म् । तथा ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् 'तथाहि जाभूतानां प्रतिष्ठा जीवदाश्रया ।' इति। प. 1. स. पु. भिन्नशक्त्यादीति पाठः । 7 जहा." । -- ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता जीवतां च जीवनं नाम प्रायुक्तं ज्ञानक्रिया- रूपमेकं पारमेश्वयं सर्वेषां, परत्रापि हि खब- त् देहाँदिरेव पृथक्तया भाति । यत् पुनः प्रा- णनं तत् अभेदेनैव स्वप्रकाशम्, एतदेव च परमार्थः। यदुक्तं श्रीमदुत्पलदेवपादैः 'ज्ञानं क्रिया च भूतानां जीवतां जीवनं मतम् ।' इति । तथा व जीवनं ज्ञानकिये एवं इति । 'अ' इति च या इयम् अमायीयाश्रोत- नैसर्गिकमहाप्रकाशविश्रान्तनिस्तरङ्गचिदुद्धि- खात्मचमत्काररूपा शाक्तोल्लासमयविश्वामर्श- नरूपपरिपूर्णाहंभावप्रथमपर्यवसानोभयभूमि- गा कला तस्या एव वक्ष्यमाणनयेन याइयं 'नुत्' विसर्गान्तता तस्या एव तर लवनं-सर्वोपरि- ·३० परात्रिशिका द्विवचनविभज्योपंपदार्थः, एक एव हि प्रति- योगी भवेत्, अनयोः अयं शुक्लोऽतिशयेन इति न तृतीयः प्रतीयते, निर्धारणार्थेन प्रथ- मस्यैव प्रतियोगित्वावगतेः । न च द्विप्रभृत्य- पेक्षा भवति एकस्य युगपत् एकैकापेक्षा म- ता-इति तस्य क्रमेण नाधिकोऽर्थः कश्चित् । 'तारतम्यम्' इति तुप्रयोगः क्रमातिशयेऽव्युत्प न्न एव रूढः, न तु तरप्-तमप्प्रत्ययार्थानुगमा- त् 'तार्य ताम्यम्' इत्याद्यपि हि स्यात् । तदलम् अकाण्डे श्रुतलवकौशलप्रथनेन। इह तु उत्त- रक्रमिकप्रतियोग्यपेक्षायां 'अनुत्तमम्' इत्यपि प्रयोगे अयमेव अर्थः। तथाहि आगमान्तरे 'अद्यापि यन्न विदितं सिद्धानां वोधशालिनाम् । न चाप्यविदितं कस्य किमप्येकमनुत्तमम्।। • अद्यापति सम्यक्प्रकाशसभापती सिद्धानामिति परशक्तिपातवशोन्मि पितगुरुशास्त्रसप्रदायानाम्, अत एव बोधशालिना स्वातन्यारयबोधमूल- विमर्शशालिना यन्त्र विदित स्वयमेव तयाधाराधेयामयस्वरूपत्वात् वेद्य- तयान ज्ञातम् तथा कस्यापि सामान्यजनात्य, न च अििदत तेन विना कर स्यापि सियनुपपने ज्ञातमेव ज्ञानाईम् अत एव श्रापाले विरोधिरूप. स्वान्, किमपीति-सर्वोत्कृष्टमित्यर्थ । ५.६० पु. अधिकार्य इति पाठ । प०१०स० पु० हेतूनर इति पाठः। पं. १३५० पु. योगसालिनामिति पाठः: प. प. पु. किमप्यतदिति पाठः।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता इति । एवं स्वातन्त्र्यसाराकलितक्रियाशक्तिश- रीरमनुत्तरम् । तदुक्तमुत्पलदेवपादैः 'सक्रमत्वं च लौकिक्याः क्रियायाः कालशक्तितः। घटते न तु शाश्वत्याःमाभव्याः स्यात्सभोरिव ॥ इति। तत् व्याख्यातमिदमनुत्तरं षोडशधा। यदुक्तं सारशास्त्रे 'अनुत्तरं तद्हृदयं हृदये ग्रन्थिरूपता। प्रन्थि पोडशधा ज्ञात्वा कुर्यात्कर्म यथासुखम् ॥ ६. लौकिक्या इति हस्तोत्क्षेपणापक्षेपणादिरूपाया। कालशक्तित इति भाभासविच्छेदनप्रदर्शनसामर्यरूपात् पारमेश्वरात् शक्तिविशेषात् | शा. श्वत्या इति प्रत्यक्तप्रायस्वभावायाः । प्राभव्या इति प्रभवस्यतिरेकिण्याः। अनायं तात्पर्यायः - लौकिकज्ञानव्यवहारमूलज्ञातज्ञेयप्रकाशने सामर्थ्य ज्ञानशक्तिर्देवस्य, तनैव संयोजनादिस्वतन्त्रतामा विमर्शशक्तिरेव क्रिया, सा र वैद्यन्यायाच्रणम् अच्छत्वादवच्छेदकम् अभ्युपयत्ती क्रमवती भाति पस्तुतोऽक्रमस्वैपि इति कालानवच्छेदात् तावत् अफ्रम स्थितमे- व इति किमत्रोच्यते उन्मिपितेऽपि वेधप्रामे मायाप्रमातृपदमध्यासीनो- अपि भगवान् पाषदेच पायाभ्यन्तररूपवेद्यकुलं स्वारमनि 'प्रकाशस्पारमविश्रान्ति. इति, 'इदमित्यस्य दिग्छिन इत्यादिनयेन विश्रमयति प्रसते सावत् तनिष्टोऽवभासनक्रमोऽपि ग्रस्त एवं ति, थहमिति या संयोजनादिविनितममनभावप्रकाशोपसंहारपर्यन्तदशा विशेषविमर्शक्षणा किया सा निष्पमैवेति ॥ पं. 14. पु. साराकानाकलितति पाठः।

·परात्रिंशिका .... इति । तथा 'हृदये यः स्थितो ग्रन्थिः इत्यादि । तत् ईदृक् अनुत्तरं केन प्रकारेण कि- मुत्तररूपपरित्यागेन उत स्वित् अन्यथा?-इति। कश्च अयं प्रकारः-यदनुत्तरं सर्वमिदं हि ज्ञा- नज्ञेयजातं सर्वत एव अन्योन्यं भेदमयं वि- रोधमुपलभते, ततश्च इदम् औत्तराधर्य भवे- देव-इति कस्मिंश्च प्रकारे मोक्षे एव किंवा वन्धाभिमतेऽपि?-इति थमुप्रत्ययस्य विभक्ति- विशेपार्थानियमेन प्रकारमाने विधानात् प्रकार- मात्रविषय एव अयं प्रश्नः। 'देव' इति व्याख्यात- म् ।कुलं स्थूलसूक्ष्मपरप्राणेन्द्रियभूतादि-समू- हात्मतया, कार्यकारणभावात् च । यथोक्तम् १२ मामान्यविषदको विशेष प्रकार । उत्तरस्पति विश्वोर्णस्वरूपे. अन्यपति विश्वमयम्वरूपेण स्वीकारात् । १३ जानध्यभेदेन दिधर जगत् । १४ कि मुनायेयांरामनुत्तररामुग्नम्यते किंवा पन्चाभिमत संसारे. विनि प्रीरामदम्याच भाष , पन् 'समाऽस्ति न तस्वत 'इति प्रोत्त. मीन्या वस्तुनोमभरी समारो मोहनीशनिशान्यतयाभिमतोऽपि इति । ५.... प्रसारमा नियमादिति पाठ.। , ·M श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतन्याख्योपेता संहत्यकारिखात् ( .). इति । तथा कुलं वोधस्यैव आश्यानरूपतया यथावस्थानात् वोधस्वातन्त्र्यादेव च अस्य वन्धाभिमानात् । उक्तं हि 'कुल संस्त्याने वन्धुषु च' (धा. भ्वा. प. ) इति नहि प्रकाशैकात्मकबोधैकरूपत्वात् ऋते - ६५ शिवारमा खलु प्रकाश. शक्तिसदाशिवादिपरिपाध्यनुसारेण भूतपश्च. कार्यन्तः स्त्यानीभवति वेदितृस्वभावन्यग्भावात् वेद्यतोत्कर्षात्मकं काटि- न्यं स्त्यानीभवन, तथा च सति तदेव स्वात्मनि बन्धतयाभिमन्यते पशुज- न इति। श्राश्यानतायामपि न स्वस्वरूप कदाचित् परित्यजति हिममिव जलस्वमित्याह नहीत्यादिना । उक्त च महार्थमञ्जर्याम् 'स्त्यानस्य क्रियावादितुरतस्येव शिवप्रकाशस्य । गुदपिण्डा इव पन्चापि भूतानि मधुरतां न मुञ्चन्ति ॥' इति । ६६ वोधैकरूपत्वादिति विशुद्धचिन्मयनमात्रैकात्म्यमनुगमतामेव भावानां प्रकाश उपपद्यते, तेन ज्ञानशक्तिमूलवात् स्मरणविकल्पादीनामपि इत्थमे- व मन्तव्यम् । उक्त चेश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् 'वर्तमानावभासानां भावानामवभासनम् । श्रन्त स्थितवतामेव घटते बहिरामना ॥' इति । पं. २ ख.पु. बोधरपरवादिति पार ·. ३४ परात्रिंशिका किमपि एपामप्रकाशमानं वपुरुपपद्यते, तत्र कुले' भवा कौलिकी सिद्धिः-तथावदाढ्य परिष्कृत्य आनन्दरूपं, हृदयस्वभावपरसंविदा- मंकशिवविमर्शतादात्म्य, तां सिद्धिं ददाति अनुत्तरस्वरूपतादात्म्ये हि कुलं तथा भवति। यथोक्तम् 'व्यतिरकेतराभ्यां हि निश्चयोऽन्यनिजात्मनो। व्यवस्थितिः प्रतिष्ठाथ सिद्धिर्नितिरुच्यते ।। इति । सद्य इति शब्दः समाने अहनि इत्यर्थ- वृत्तिः उक्तनयेन अहोऽनवस्थितत्वात् समाने १. श्रप्रकाशमानमिति नालादेरथजातस्य नीलादिरूपतव यदि प्रकाश मानता न पुनरर्थशरीरोंत्तीर्णा प्रकाशमानता तहि यथा ज्ञानानुत्पादे स वनि प्रति सन्नीलमेव भएयते न कचिद्धा प्रति वस्तुतो चा स्वामन्येव तशील परस्य परनिष्ठतानुपपत्ते स्वात्मन्यपि वा न नील नापि अनीलम काशानुग्रहण पिना व्यवस्थानायोगान्, तथा अप्रकाशमानसापि इति - प्रकाशमानताप्रसटगोपरति । ६८ हृदयस्वभावति स्पन्दस्वभाव । ६६ स्वसत्तायामन्याभाव , अन्याभार स्वस्य भाव इति व्यानरकान्वयौ। ७. काल्पनिक च अद्यतनस्यम् अकाल्पनिके सविद्वपुपिकय स्यात् इ. एयुक्तो नय। 4.३२० घ. पु. दार्श परनित्यानन्दति प्रथमपाय ,शोधितस्तु पर पायानन्दति पार । .

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता क्षणे इत्यत्र अर्थे वर्तते । समानलं च क्षणस्य न सादृश्यम्, अपितु तत्वपर्यवसाय्येव, एवमे- व सद्यःशब्दात् प्रतीतिः। अतस्तस्मिन्नेव क्ष- णे इति वर्तमानक्षणस्य सावधारणत्वेन भूतभः विष्यत्वणान्तरनिरासे तदुभयापेक्षकलनाप्राणां वर्तमानस्यापि कालतां निरस्येत, यतो यावदिदं परमेश्वरस्य भैरवमानोः रश्मिचक्रात्मकं नि- जभासास्फारमयं कुलमुक्तम् , तत् च एतत् अन्तर्मुखपरभैरवसंबित्तादात्म्यलक्षणं निरोध- मेति, तदा तदेव परमानन्दामृतास्वादमयम. देशकालकलितम् अनुत्तरं ध्रुवं विसर्गरूपं स- ततोदित। तदुक्तं श्रीवाद्यतन्त्र 'सरुध्य रश्मिचत्रं स्वं पीलामृतमनुत्तमम् । कालोभयापरिच्छिन्नं वर्तमाने सुखी भवेत् ॥ ॥ एतदेव प्रय सरोधन यत् नीलादेरर्थज्ञातस्य प्राश्यानस्य देहमा- गादिप्रमावृताभिमानेन वैद्यताकपात् तनिमजनात् तस्यापि प्रकाशका मारवमुक्तनयेन। प० स०प० पु• कालोमयपरिच्छुन वर्तमानेति पाठ ।

·परात्रिंशिका इति । विस्तारितश्च विस्तरतोऽन्यत्र मयैव का. लोभयापरिच्छेदः। तथा कुलात् प्राणदेहादेः आगता सिद्धिः भेदप्राणानां नीलसुखादीना निश्चयरूपा तां ददाति इति-शरीरादयो हि झगिति अनुत्तरध्रुवविसर्गवीर्यावेशेन अकाल- कलितेन प्राणादिमध्यमसोपानारोहणेव भा- वानां तथालनिश्चयरूपां सिद्धिं विदधते। य. थोक्तम् 'अपि खात्मवलस्पर्शात् पुरुषस्तत्समो भवेत्। (स्प०उ०१-८) इति । तथा "करणानीव देहिनाम् । (रूप० उ०२-१०) इति । तथा कुले शिवशक्त्यात्मनि संनिहितेऽ- पिसिद्धिरुक्तनयेन जीवन्मुक्ततामयी समभि- ७१ यदेतत् सप्रूपेणोक्त तदेव विवृण्वन् प्राह शरीरादयो होत्यादि । भयमत्र भाव -यदाहुरन्ये धर्माधर्मसम्बन्धादेव सर्वो म्यवहार तेनैव इ. लागुणेन करणानि अचेतनान्यपि स्वस्व कार्येषु प्रवर्तन्ते न पुनस्तदधि टानादिति राष्का । मगितीति न नु इच्छादिष्यवधामनेतिभाव । ०३ परप्रमातुरनन्यापेपस्वातल्यलक्षणात् ईश्वरसमो भवतीति । प. २. प.पु. मयपरीति पाठ पं.स.ग.पु.मयीमभिलपितेति पाट।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता
लपिताणिमादिप्रैसवपदं, तां सद्यः अनाकलि-
तमेव भावनाकरणादिरहितत्वेनैव ददाति। य.
दुक्तं श्रीसोमानन्दपादैः।
'भावनाकरणाभ्यां किं शिवस्य सततोदितेः।'
इति । तथा
'एकचार प्रमाणेन शास्त्राधा गुरुवाक्यतः ।
७४ “अणिमा महिमा चंच लधिमा गरिमा तया।
प्राप्तिप्राकाम्यमीशिवं वशित्वं चाटपिद्धयः'
इति हि सिद्धयोऽत्राभेदसारा एव मन्तण्या इति । तथाहि चित्स्वरूप एन
सन्ति वक्षमत्वादशिमा, ब्यापकत्वान्महिमा, भेदमयगौरवाभावात्
लधिमा, विधान्तिस्थानत्वात् प्राप्तिः, विश्ववैचित्यग्रहणात् प्राकाम्यम्,अ.
खण्डितत्वादीशिवं, पर्वसहत्वादशित्व यत्रकामावसायित्वं च इति यत्र
सिद्धयः सन्यतः परिपूर्णतया विद्यन्ते इति ॥
७५ भावमाकरणभावे सततोदिसत्यमेव हेतुः, तत्तदूपाभासेपि तदेव
हेतुः। -
७६ एकचारमिति, यथा तन्नालों के
'गुरोवाक्य निपचयरचनोन्मार्जनवशात्
समाधासाच्दाखं प्रति समुदिताद्वापि कपिलान् ।
विलीने शङ्काने हृदयगगनौद्भासिमहसः
प्रमोः मूर्यस्येव स्पृशत परणान् ध्वान्त जयिनः ॥'
इति । प्रमाणेनेति स्वयमूहितेन ।
पं. प्रसवपदाम् इति पाउः ।
पं.२ क. पु. रहितत्वेनैव भवतीति पाठः।

·पराग्निशिका झाते शिवले सर्वस्थ प्रतिपच्या दृहात्मना ॥ करणेन नास्ति कृत्यं कापि भावनयापि वा ।' इति । कुले जाता सिद्धिः शाक्त-हादिरूपप्रस. रणात् आरभ्य वहिर्भावपटलविकासपर्यन्तं भेदावभासना तां ददाति, तदेव हि अनुत्तरं महाप्रकाशात्म अन्तःकृतवोधमयविश्वभावप्र. सरम् अनुत्तरत्वादेव निरतिशयस्वातन्त्र्यैश्चर्य- चमत्कारभरात् भेदं विकासयति । नहि अप्र- काशरूपं भावविकासप्रकाशे कारणं भवेत्, प्र- काशात्मकं चेत् नूनं तत् परमेश्वरभैरवभट्टा: रकरूपमेव-इति किमपरेण वाग्जालेन । तथा येन अनुत्तरेण विशेपेरण ज्ञाता मात्रा मानेन प्रमात्मना त्राणं पालनं पतित्वं यासां प्रमातृ- प्रमाणप्रमेयप्रमितिरूपाणां ता मात्रा वि. ७.कुले शिवरानि संघट्टामनि या विमिमृता सब अन्त.स्थिनवती पहिरोन्मुख्यरूपा विमगंलक्षणा शनिः । १८ अप्राय मायामकृतिपरमारवादिः यदि प्रकाशरूप तहिं कृतं तदु. कन्या, यदि प न, तथापि अलम्धमत्ताक म्यात्मनि कयं परत कारणता- मियादिति । पं.१ क.पु. मापनतामिति पाट.।

·श्रीमदभिनवगुप्माचार्यकृतन्याख्योपेता लाता येन तत् विज्ञातमात्रं । तथा विशेषेण प्र. तिपत्तिदायवन्धेन यत् ज्ञातं तत् विभातमेव, न पुनः भावनीयं सकृद्विभातात्मत्त्वात् । तथा ज्ञातमात्रं ज्ञातमेव ज्ञेयैकरूपत्वात्, न तु कदा. चित् ज्ञातृरूपं घटादि, तथा ज्ञाता ज्ञेयरूपा भेदमयी इथे माया, तदुभयं विगतं यत्र तत् विज्ञातमात्र; घटादयो यत्र ज्ञात्रेकरूपत्वेन ख. प्रकाशात्मानः, यत्र च माया न प्रभवति, तेन विज्ञातमात्रेण । खे ब्रह्मणि अभेदरूपे स्थित्वा चरति-विषयमवगमयति, तथा हानादानादि. चेष्टां विधत्ते स्वरूपे च आस्ते इति खेचरी, अन्तर्वहिप्करणतढर्थसुखादिनीलादिरूपा, त- थाहि वेद्यवेदकभावानुल्लासिपदे शुन्ये संवि- न्मात्रगुल्लासे सवेद्यगतान्तरेक्यरूपदिश्यमान- भेटोल्लासे स्फुटभेदोडेके च क्रमेण व्योमच- री-गोचरी दिक्चरी भूचरीभूता याः शक्तयः प.५ क.पु. ज्ञानयरूपात पारा ५.. घ. गु० रूपतयति पाठ । ए० १५ २० पु. दिश्यमान इति पाठ ।

·परात्रिंशिका
ता वस्तुत उक्तनयेन स्वभावचरखेचरीरूपश.
त्यविभक्ता एव-इत्येकव सी पारमेश्वरी श.
तिः। यदुक्तम्
'शायोऽस्य जगत् कृत्स्नं शनिमांस्तु महेश्वरः।'
इति । ततः स्त्रीलिन निर्देशः, नहि आत्मनो
मनसः इन्द्रियाणां वाह्यानां च भेदविपयस्य
व्यवस्थापनं व्यवस्था च युज्यते-अभिसं-
धानाद्ययोगात् अप्रकाशत्वात् च, सैव खेचरी
कामक्रोधादिरूपतया वैपम्येन लक्ष्यते, त.
स्याः समता सर्वत्रेव परिपूर्णभेरवखभावात्
अणुमात्रमपि अविकलानुत्तरस्वरूपापरिज्ञान
मेव चित्तवृत्तीनां वैषम्यं, स एव च संसारः
माहि परमं परस्य मागाभिना शमिरेकय सात्विकी इमिति परा'
मामात्रजन्मना नानारूपश्मिनभावभेदन प्रयभाममाना सती यहु-
वनाग्यिपदेशमातीनि । शनिशदिन चयनियरदेश , परमेश्वराच्छ
निमनाभदाभाषप्रतिपादनमय प्रपोजनामनि ।
• समारा गमनागमनादिष्प निदेव दापति अपूर्णेनि । अप्पांभि.
मनन विधम् न् प्रभागम्य ग्यानन्यपहानिम्म,दितीय यातन्त्रपा
चाप, मन व्यरंग स्यानपारहानरमायान् ।
१.प.गु.गर पार ।

·, श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता अपूर्णाभिमानेन खात्मनि अंणुत्वापादनात् आणवमलस्य, तदपूर्णरूपपरिपूर्णाकौक्षायां भेददर्शनात् मायाख्यस्य मलस्य, तच्छुभाशुभ- वासनाग्रहेण कार्ममलस्य च उल्लासात्, स्वरूपा- परिज्ञानमयतद्वैषम्यनिवृत्तौ मलाभावात् क्रो- धमोहादिवृत्तयो हि परिपूर्णभगवगैरवभट्टारक- संविदात्मिका एव । यदुक्तं श्रीसोमानन्दपादैः "उत्सरत्प्रकृतिः शिवः। इति । तथा 'सुखे दुःखे विमोहे च स्थितोऽहं परमः शिवः।" + इति । ."अभिलापो मनोऽत्र तु ।' इति नीत्या। 'भिन्नवेद्यप्रथात्रैव मायारयं जन्मभोगदम् । कर्तयबोधे काम तु मायाशक्त्यैव तत्लयम ।' इति । ८३ इय-पर्यन्तम् 'अणुमात्रमपि' इत्यायव उपोद्वलितम् सूचमेदिका. वधायमेतत्। ८१ तम्यानुत्तरस्य वैपम्यनिवृत्ती विलक्षणस्य मलस्याभावात् । ८५ क्रमात् सत्वरजसमोगुणकायें । पं. स.ग.पु. भहपादरिति पाठः।

·४२ परात्रिंशिका 'दुःखेऽपि पविकासेन स्थैर्यार्थे धृतिसंगमात् ।' इत्यादि । क्रोधादिवृत्तयो हि चिञ्चमत्कारता- दात्म्यात् अन्यथा तत्स्वरूपलाभस्येव अयो- गाच्च, परमेश्वर्यः करणदेवता एव भगवत्य- स्तास्ताः क्रीडा वितन्वत्यः शिवार्कस्य दीधि- तिरूपाः, तथा ता एवं तत्तत्परस्परसांकर्यल- व्यासंख्येयरूपाः तत्तदुच्चाटन-मारण-शान्त्या- दिरूपेषु कर्मसु परिकल्पिततत्तत्समुचितसौ- म्यरोद्रप्रकाराः कृत्योदिभेदात् देवतात्वेन उ- पास्या उक्ताः मतादिशास्त्रेषु भगवद्भरवभट्टा- रकपरिवारभूताश्च । यथोक्तम् प्राम्य तरकोधादिवृत्तय एव । २ 'यामा ससारवमनात्' इत्यादि कृन्याभेद स्वयमेवोह्य । ३ परिवारेति शक्तय । यथोक्तम् 'बहिमुखस्य मन्त्रस्य वृत्तयो या प्रकीर्तिता । ता एवान्तर्मुखस्यास्य शत्तय परिकीर्तिता ॥' इति । . प.पु. पृतसगमादिति, ग. पु. वृत्तिसगमादिति च पाट । ५.२.पु. चमरकारदाादिति पाठ । ५.४ ख.पु. एव भगवत्य इति वाक्य नास्ति। ९.क.पु. देवरवनेति, उपास्या प्रसिद्धा रक्ता इति घ पाउ । ५....पु. उता रपाटनादिमतादि इति पाठ

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता
'उच्चाटने काकवक्ता
इत्यादि उपक्रम्य
'ता एव देवदेवस्य रश्मयः कादिधारिकाः ॥'
इत्यादि । तथात्वेन तु अपरिज्ञातवरूपाः चि.
चमत्कारं विकल्पेऽपि निर्विकल्पैकसारं तेन तेन
विचित्रवर्णाक्षरपुञ्जात्मना घोरतरात्मना वि-
कल्परूपेण देवतात्मना शङ्कातङ्कानुप्रवेशेन
तिरोदधत्यः सांसारिकपाश्यपशुभावदायिन्यः।
यथोक्तम्
'पीठेश्वर्यो महाघोरा मोहयन्ति मुहुर्मुहुः ।'..
इति । तथा
'विपयेष्वेव संलीनानधोऽधः पावयन्त्यणन् ।'
इत्यादि । तथा
'शन्दराशिसमुत्थस्थ शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् ।
कलाविलुसविभवो गतः सन्स पशुः स्मृतः॥'
। कारादिः पकारान्तः शन्दराशिः। शक्तिवर्गस्य - कादिवर्गस्य, कला-
भिः - करायः।
पं. १२. व. पु. विषयप्वपीति पाठः ।

·४४ परात्रिंशिका इति । ज्ञातस्वरूपाः ता एव उक्तयुक्त्या जी- वन्मुक्तताप्रदायिन्यः । तथा उक्तम् 'यदा खेकत्र संरूढस्तदा तस्य लयोद्भवौ । नियच्छन् भोक्तृतामेति ततश्चक्रेश्वरो भवेत् ।। इति। स्वरूपपरिज्ञानं च एतावदेव-यत् एतासु वृत्तिषु उदयसमयनिर्विकल्पेकरूपासु विक- ल्पोऽपि उदयमानो वर्णराशिसमारब्धतत्तद्वि- चित्रशब्दारूपितत्वेऽपि न तादृशेन वर्णपुञ्जा. त्मना शक्तिचक्रेण युज्यते, यत् तस्य प्राक्तन निर्विकल्पेकव्यवहारमयस्य विकल्पात्मनो मा. 1 एकति सामान्यस्पन्दे। तम्यति कादिवास्य । पति यादिहान्सस्प। २ तिपु-क्रोधादिषु । ३ यपोक्तम् 'यदा समप्रधानाप्रज्ञातृम्परांदशास्यपि। स्थिनय उपयते सा । तदिधान्या तया पलं ॥' इति । ५.३२.सु. खोदयाविति पार । ५. ग.. यवांग्मनेति पार । प. य. • दुलने यस्य प्राकनेति पार ।

·४५ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता तुः स्वरूपं खण्डयेत् । न च विकल्पा अनुभ- वात् विकल्पान्तराद्वा भिन्नाः, अपि तु स एव एकः खातन्त्र्यभेदितभावोपरागलव्धभेदभू- ताद्यभिधविज्ञानचक्रप्रभुः, तदेवं खचरीसाम्य. मेव मोक्षः, तत च अनुत्तरस्वरूपपरिज्ञानमेव सततोदितं परमेश्वर्याः शिवात्मनि संघट्टस- मापत्त्या उभयविमर्शानन्दरूढि । शिवो हि परवाङ्मयमहामन्त्रवीर्यविस्मृष्टिमयः परमेश्वरी- विस्तृष्टया तद्वीर्यघनतात्मकप्रसूननिर्भरया सृ- टया युज्यते । तथा हि सर्वेषामन्तर्वहिष्करणा- अनुत्तरेति, अयमत्राभिप्राय -न चात्र एतन्मन्सव्यं यदि स्वरूपमेव मोतः तदल पेचर्या, रोचरी हि शनिदशा श्रान्नायेपूक्ता, अनुत्तरस्वरूप साध्वो. परियतीति, यतोऽन अनुत्तरस्वरूपपरिज्ञान मोक्ष , तच्च खेचर्यव सूक्ष्मतम. यिमरारूपया सिदयतीति । २ तस्य धनुत्तररूरस्य प्रकाशस्य वीर्य परिस्फुरण वार्षीय च, तेन बनाम्म तत्तादाम्येन वर्तमान च तत् प्रसून विश्वलतणमिदन्तास्पुरणं पायमिदं घ तेन निर्भरया सकुलया सृष्ट्या ताप्रियारूपया। प.ग. पु. लन्यभेदायभिधेति भूतरादहीना पाठः ।

·४६ परात्रिंशिका नां यत् यत् अनुप्रविशति तत्तत् मध्यनाडी. भुवि सर्वाङ्गानुप्राणनसारायां प्राणात्मना चेत- नरूपेण आस्ते यत् ओज इति कथ्यते, तदेव- सर्वाङ्गेषु अनुप्राणकतया तदविभक्तवीर्यरूपत्वे न ततोऽपि पुनरपि नयनश्रवणादीन्द्रियद्वारेण' बृहकरूपं रूपशब्दादि अनुप्रविशत् बृंहकत्वा. देव तत् वीर्यक्षोभरूपकामानलप्रवोधकं भव- ति। यथोकम् 'आलापाद्गात्रसंस्पर्शात् । ॥ इत्यादि। एकेनैव च रूपाद्यन्यतमेन उद्रिक्त- प्राक्तनवलोपबृंहितस्य सर्वविपयकरणीयोक्तनो- भकरणसमर्थत्वं सर्वस्य सर्वस्य सर्वसर्वात्मक- 7 सर्वान्तरतम वन वर्नमानत्वात् मध्यमिति 'यत्तत्र नहि विश्रान्त तन्नम कुसुमायते ।' इति वचनेनन, तन्मन्नव्य नभ कुसुम व्यतिरिक्तमेवेति, तदपि प्रका शेकवान्न तथा इति । अयमत्रभाव -प्रमाणप्रमेययोयत् शब्दाद्याम श्रोगादिरूप च क. लाजाल तम्य प्राग्राहकाभावात्मपरस्परमयद्यात् यत् मेलम ततः 'शुचिनोमानित सघट्टास्पोमसूर्ययो' इति नीत्या मध्यधामानुप्रवेशान् विमगानन्द उन्मिपति, तदनुकल्प यत् अन्य ग्रानन्द उपचयंत येन तदपि परसविदनुभशे का. रणतामतीत्यर्थ । प." म.पु. मध्यमनाढीति पाठ । 4.१ ग. पु. अविभक्तरूपत्वेनेति पाठ । पं. १२. पु. कायममर्थम्वमिति पार । नया ·, श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता त्वात् स्मरणविकल्पादिनापि सर्वमयमनोगता- नन्तशब्दादिवृंहणवशात् जायत एव चोभः, परिपुष्टसर्वमयमहावीर्यमेव पुष्टिसृष्टिकारि न तु अपूर्ण नापि चीणं समुचितशेशववार्द्धक- योरिव, वीर्यविक्षोभे च वीर्यस्य खमयलेन अ- भिन्नस्यापि अदेशकालकलितस्पन्दमयमहावि. मर्शरूपमेव परिपूर्णभैरवसंविदात्मकं खात- अत्रार्य भावः 'संकोचतारतम्येन पाराव ज्ञानमीरितम् विकामतारतम्येन पतिज्ञानं तु बाधकम् ॥ इति सिद्धान्तरीतिः । तत्र 'इष्टेन शिवलिङोन विश्वं संतर्पितं भवेत् ।' इति । कुलादिदर्शने पुनरसी लिड्गपूजा निषिद्धा, तत्र लिड्गपूजायां स. पांवमयतां ते भावनयाहुः 'पारमेश्वरं लिड्ग हि गर्भीकृतनिखिलाध्वप्रप. अम्' इति। अन्ये पुनदेई एव साध्वमय इति तत्रैव साक्षात्कारः सुल- भः, इति किमनुपपत्तिना वाद्येन लिगादिना फलम् । यदाहुः 'हृदयगुहागेहगतं सर्वज्ञ सर्वर्ग परित्यज्य। प्रणमति मितमतिरशिवं शिवाशयारमादिमश्लाघ्यम् ॥' इति । इह पुनः परमाद्वयदर्शन निकमते तद्विधिना तनिषेधेन वा न कि- चित् प्रयोजन, यश्चात्र कुलदर्शनं कृतं तदभिज्ञोपदर्शनफलमेव, तथा पू. पंपवतोयोतनार्य कुलात् परतरं त्रिकम्' इत्युक्तेश्च । यदुक्तं मनाय. केनापि भनेनैवारायेन 'नपुंसरमिदं नाथ परपन फलेस्कियत् । सातापनियोक्त्री घेन स्यात् स्वच्छक्तिसुन्दरी ।' इति। पं.०१.पु. परिपूर्णमिति पार: .

·परात्रिंशिका न्यमानन्दशक्तिमयं सुखप्रसवभूः, नयनयो- रपि हि रूपं तद्वीर्यक्षोभात्मकमहाविसर्ग- विश्लेषणयुक्तया एव सुखदायि भवति ।श्रवण- योश्च मधुरगीतादि । अन्यत्रापि इन्द्रिये अन्य त् केवलं परिपूर्णस्दृष्टितां न अश्नुते स्वात्म न्येव उच्छलनात् , तथा च तवीर्यानुपहि- तानाम् अविद्यमानतथाविधवीर्यविनोभात्म- कमदनानन्दानां पापाणानामिव रमणीय. तरतरुणीरूपमपि नितम्बिनीबदनपूर्णमान- 1 अप्राय भाव -पूर्वकोटाबुनिलासयिषावन्मभिव्यापरिनुपहिते नि माइगरलधिप्रण्ये यनुसराग्मनि विमर्गे परमिन् प्रकारो प्रयममुग्नासनली- एय व्यतिरिक्तरिमृरयाभायात् पिपरामरी पुन येन अस्य मयंव मानन्यमुदियार, नत समानन्न्यमाहा यादव अनुत्तरप्रा. भागमा परमंधर स्वम्मर र गीपयनि प्रमायाधिशाहेर नपरमः नाममुपादिपन यादमावन मट, तथा चिमाल परंण स्थिति, वाग्ममा रेण महार, मदनु जातोऽयमयं इति संतापाभिमानान लय तमा पनाविलाग्नंन गमयर रिश्रमरामनुग्रह, । उक्त घ 'परा दिमविपनन्मय रिचमुच्यने ।' लात प... ग••दाधिमी पार ५. (ग•• मायादिठि पार;

·४६ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपैता काकलीकलगीतमपि न पूर्णानन्दपर्यवसायि यथा यथा च न हकं भवति तथा तथा परिमितचमत्कारपर्यवसानं, सर्वतो हि अचम- कारे जडतैव अधिकचमत्कारावेश एव वी- यचोभारमा सहृदयता उच्यते, यस्यैव ए- तद्भोगासङ्गाभ्यासनिवेशितानन्तवृहकवीर्यवृंहि- तं हृदयं, तस्यैव सातिशयचमक्रिया, दुःखेपि एप एव चमत्कारः, अन्तर्व्यवस्थितं हि यत्तत् दयितसुतसुखादि वीर्यात्मकं तदेव भावनास- दृशगाक्रन्दादिवोधेन क्षोभात्मक विकासमा- पन्नं पुनर्न भविष्यति इति नैरपेक्ष्यवशसविशे- पचमक्रियात्म दुःखसतत्त्वम् । तदुक्तम् 'दुःखेऽपि पविकासेन इति । यदा सकलेन्द्रियनाडीभूतमरुदादिपरि- पूरणे तु महामध्यमसौपुन्नपदानुप्रवेशे निज- शक्तिक्षोभतादात्म्यं प्रतिपद्यते तदा सर्वतो प... पु. गानन्दादीति पाठः। 4.11.पु. नरपेयवश इति पाश्यं नास्ति । .... सापुरम्येति पाठः। "' ·N परात्रिंशिका द्वैतगलने परिपूर्णखशक्तिभरविमर्शाहन्तामय- चमत्कारानुप्रवेशे- परिपूर्णपृष्टयानन्दरूपरुद्र- यामलयोगानुप्रवेशेन तन्महामन्त्रवीर्यविसर्ग विश्लेषणात्मना ध्रुवपदात्मकनिस्तरङ्गाकुलभैर- वभावाभिव्यक्तिः। तथाहि तन्मध्यनाडीरू- पस्य उभयलिङ्गात्मनोऽपि तद्वीर्योत्साहवलल- ब्धावष्टम्भस्य कम्पकाले सकलवीर्यक्षोभोजि: गमिपारमकम् अन्तःस्पर्शसुखं खसंवित्साक्षिक- मेव । न च एतत्कल्पितशरीरनिष्टतयेव केवलं तदभिज्ञानोपदेशद्वारेण इयति महामन्त्रवीर्यनि- सर्गविश्लेपणावाप्तध्रुवपदे परब्रह्ममयशिवशक्ति- संघद्वानन्दखातन्त्र्यसृष्टिपराभट्टारिकारूपेऽनुप्र. वेशः। तद्वक्ष्यते 'ततः सृष्टिं पजेद इत्यादि । तथा १ ५. ग.पु. प्रवेशमति पार । पं.ग. पु. प्रवेश इति पाट । ५.१.ग.पु. सदियाजानति पारः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता
'यथा न्यग्रोधवीजस्थः..............
११.
""
.........
इत्यादि । तथा
इत्येतद्रुद्रयामलम् ॥
इत्यादि । अन्यत्रापि उक्तम्
'लेहनामन्धनाकोटैः स्वीसुखस्य भरात्स्मृतेः ।
शत्यभावेऽपि देवेशि भवेदानन्दसंप्लवः॥
इति । भरात् स्मर्यमाणो हि संस्पर्शः तत्स्पर्श-.
क्षेत्रे च मध्यमाकृत्रिमपरात्मकशक्तिनालिकाप्र.
तिविम्वितः तन्मुख्यशाक्तस्पर्शाभावेपि तद.
न्तर्वृत्तिशाक्तस्पर्शात्मकवीर्यक्षोभकारी भवति
इत्यभिप्रायेण । तथा
'शक्तिसंगमसंक्षोभशक्त्यावेशावसानकम् !
यत्सुखं ब्रह्मतत्वस्य तत्सुखं स्त्राक्यमुच्यते ॥'
इति।
"स्नेहात्कौलिकमादिशेत् ।'
इति च। महावीरेण भगवता व्यासेनापि
पापभावपि गालस्वरूपादेशे स्मरणपुरःसरं भावनातिशयात्
२ प्रमद्गानन्दाविर्भूतममावेशान्ते यत् मुसं त्यससीपुरपादिपर्यालो.
परपाममाप्रनिष्ठ तत् स्वाक्यमाग्मन एव संबन्धि नान्यत आयातं
भारत मणमस्तु पनि.कारणमयेसपः ।
नामयीभावः इति मायः।

·३२ परात्रिंशिका 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ।।' इत्यपि गीतम् । सोमानन्दपादैरपि. निजवि- वृती 'भगवत्या रतस्थाया प्रश्न इति परैकमयत्वेऽपि तन्मयमहदन्तरालाभिप्रायेण' इति । तदलम् अमुना त्रिकशास्त्ररहस्योपदेशकथाति- प्रस्तावेन । तदिदम् 'अनुत्तरं कौलिकसिद्धिदं येन ज्ञातमात्रेण खेचरीसाम्यम्' उक्तनयेन ॥१॥ एतद्गुह्यं महागुह्यं कथय स्व मम प्रभो। मम -परनझस्वरूपस्य, महन्-स्थूलं यतो वैद्यतया परामृश्यमानं, गर्भ-संविलक्षणस्ववीयमंत्रान्तिम्, तत - इदम्तया परामृश्यमानात् स्व. भावात् । इदमय तात्पर्यम् - परममस्वरूपं परामृशत् प्रकृतिलक्षण तस्यमयभासयामि तस्यदन्तायामपि चिन्प्रकाशानुप्रवेशं विना प्रकाश- मानस्वाभावान् ब्रह्मस्वरूपस्य, व्यवच्छिन्नवेद्यम्वरूपस्यात् तु स्थूलम्, इति सकलाजगहावभेदकहतुभूतदन्तारमकं महझ मम जगसिस्वारसिकस्य योनिस्थानीयम् इति । पं.ग. • महामन्त्रवलाभिप्रायोति पारः ।

·५३ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपैता गुह्यम् अप्रकटत्वात्, यतो गुहायां मायायां स्वरूपापरिज्ञानमय्यां सत्यां स्थितमपि अप्रक- ट्रम् । अथ च महत् अगुह्यं सर्वस्य एवं-विध- चमत्कारमयत्वात् । मातृमानमेयमयभेदावि. भागशालिनी भगवती शुद्धविद्येव त्रिकोणा मायायामतिशयप्रतिफलितभेदावग्रहा भवति स्थिमित्यत्र अयमाशयः-सर्वथा हि प्रकाशस्वरूप प्रात्मा तावत् प्र- काशत एव न केनापि अंशन न प्रकाशते इति, अप्रकट मिति सर्वथा है- दयगमीभावमप्राप्तमित्यर्थः । २चिकीपलक्षणपरामर्शरूपा परमेशराक्तिर्माया, ततश्च वस्तुतो विद्यैच, या हि जननभूः सा कयमविद्या, यत् पुनरसा अविद्यात्वं तत् सत्य- माणजस्वस्वरदया, इयमेव सांख्यनये प्रकृतिरित्युक्ता, यत् पञ्च- स्तव्याम् 'यामामनन्ति मुनयः प्रकृति पुराणी विपति मां श्रुतिरहस्यविदो गृणन्ति । सामर्धपलपितरांकररूपमुद्रा देवीमनन्यशरणः शरणं प्रपद्ये ॥' इति । देवी ध माया, यतो हि इयमहन्ताच्छादिनोम्मिमिम्बिदन्तास्व. रूपा गुरमिदमहमिति प्रतीतिरूपा, अत एव च अन्यत्र मन्त्रवीर्यस्व- मस्या उक्तम् । एतदशामधिशयानो हि मन्यः स्वोचितफलदानसाम- भार भवतीति । उक्तं चान्यय 'न मुसि न परे तत्वे शत्तो मन् नियोजयेत् । इंग्नत्त्वे जातामेति परतावे तु निष्फलः ॥' इति। तथा पीतन्त्राक्षों 'योगिनीहृदयं लिहगामिदमानन्दलषयम् । पी योनिसमापश्या सूने कामपि संविदम् ॥

·परात्रिंशिका इति,मायापि जगजननभूः विद्यैव वस्तुतः, तत् उक्तेन नयेन सा एवंभूतत्वेन अपरिज्ञायमान- खात् अभेदमाहात्म्यतिरोहिततत्प्रमात्रादिको- णत्रयत्वात् महागुहा इति उच्यते, सैव च वस्तुतः पूजाधाम त्रिशुलं त्रिकार्थे । तदुक्तम् 'सा त्रिकोणा महाविद्या त्रिका सर्वरसास्पदम् । विसर्गपदमवैप तस्मात् संपूजयेत्रिकम् ॥ इति । तथा 'उदैत्येकः समालोकः प्रमाणार्थप्रमागः।' . एतद्रामसमापत्त्या स्वातन्त्र्याख्यकौलिकरातरानन्दधारा प्रसरती. स्याह विसर्गपदमिति । विसर्गपदता तस्या तन्त्रालोके विवृता यथा 'विसर्गता घ सेवास्या यदानन्दोदयक्रमात् । सष्टीभूतफियारातिपयन्ता मोच्छलरिस्थति ।' इति, क्रमोच्छलत्तया यहिरुन्छक्षितमपि सत् विश्व नवनय भाति: उक्त चान्यत्र 'एनहिगसमापत्तिविसर्गानन्दधारया। सिक्त सदेव तद्विश्व शश्वग्नवनवायते ।' हनि । सहारप्रमाऽम्र भावनयैव रम्यते इति । सर्वरसति भोगमौनरूप मित्यर्य । भेदाभावेनैव सृष्टेरर महत्त्वमित्यर्थ । प.११.पु. महागुति पाठ । प०५५.पु. पूनाभासति पाठ । ५. ६ मपु• त्रिकोणे इति, तथा मुसरमति पाट । प्रिया सर्वरसेति पागन्नापा प.ग. घ. पु. तदा विक इति पार ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता ५५ इति। ततश्च ईदृश्यां महागुहायां शुद्धविद्याह- दयमय्यां महासृष्टिरूपायां जगजन्मभूमौ स्व- चमत्काररूपेण भवति यत् 'मह-अ' इति, यत् एतत् गुह्यम् एतेन हि यत् इदमविच्छिन्नभैरव- भासा विमर्शरूपं स्वातन्त्र्यं भावेभ्यः स्वरूपप्र. त्युपसंहारक्रमेण आत्मविमर्शविश्रान्तिरूपत्वं, प्रकाशस्य हि स्वाभाविकाकृत्रिमपरवाङ्मन्नवी- र्यचमत्कारात्म अहमिति । यथोक्तम् 'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ।' इति । तदेव गुह्यम् अतिरहस्य, तथाहि-- सृष्टिक्रमेण यथा अविकृतानुत्तरध्रुवरूपविश्रा- न्तो भैरवभट्टारकः सकलकलाजालजीवनभू- तः सर्वस्य आदिसिद्धोऽकलात्मकः, - स एव पूर्णाहन्ताया लसणं यथा विरूपाक्षपञ्चाशिकायाम् 'प्रत्सवमात्मासी चितिः स्वरसवाहिनी परा वाग्या। प्रान्तमत्याहृतवर्णगणा सत्यहन्ता सा ॥' इति । पं० ६ ख. पु. यात्ममात विमर्शरूपत्वमिति पाठः क्रमेण प्रमाविमरी इति संशोधितः पाठः। पं० १२. पु. विधान्तभैरष इति समस्तः पाठः ।

·परात्रिंशिका प्रसरात्मना रूपेण विसर्गरूपतामनुवानो, विसर्गस्यैव कुण्डलिन्यात्मक-ह-शक्तिमयत्वात पुनरपि तच्छाक्तप्रसराभेदवेदकरूपविन्द्वात्मना नररूपेण प्रसरति । तथा पुनरपि तन्मूलनि. १ प्रसरामनेति सन्दरूपया स्वारमोच्छलत्तयेत्यर्थ । यदुक्तम् 'तयोर्यद्यामल रूप स सघट्ट इति स्मृत । श्रानन्दशक्ति सैचोता यतो विश्व विसृज्यते ॥' इति श्रानन्दशक्तिरेव परविसर्ग इस्युच्यते । यथोक्तम् 'अस्यान्तचिसिसशासी या प्रोक्ता कालिकी परा । सव क्षोभवशादेति विसगात्मक्ता ध्रुवम् ॥ इति । तत्रेय क्रम विसर्गरहिता तु सा । शानिएडलिका चैव प्राणकुण्डलिका तथा ॥ विसर्गप्रान्तदेशे तु परा कुण्डलिनाति च । शिवव्योमति परम ब्रह्मात्मस्थानमुच्यते ॥ विसर्गमात्र नाथस्य सृटिमहारविभ्रमा ।' इति। २ तथा पुनरपीति यथा पूर्व विसृज्य लक्ल कर्तव्य शून्यतानले । चित्तविधान्तिसज्ञोऽयमाणवस्तदनन्तरम् ॥ दृष्टQतादितद्वस्तुप्रोन्मुखाव स्वसविदि। चिससयोधनामोत शातल्लासभरात्मर । तनोन्मुखस्वतद्वस्तुसघहादस्तुनो हृदि । हदे पूर्णतयावेशान्मितचित्तजयाच्छिचे ॥ प्राग्वद्भविष्यदान्मुख्यसभाध्यमिततालयान् । चित्तप्रलयामासी विमग शाभव पर ।' प. प. पु. विमर्शरूपैति पाठ । १. २१. पु. विमशंस्येति पाए । . इति ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता कुटयिष्यते च एतत् अविदूर · एव । महे- रमानन्दरूपे पूर्वोक्ते, यदिदम् उतनयेन । इति रूपं तदेव गुह्यम्, एतदेव च महा- ह्यं-जगजननधाम, तथा उभयसमापत्त्या पानन्देन अगुह्यं सर्वचमत्कारमयं, ख!आत्म- मा. (परात्रि० पृष्ट ५७ उपरि मुद्रापकभ्रान्त्या भूता त्रुटिरियम् ) शुलप्राणपरशक्तित्रयोपसंहारे तद्विसर्गविश्लेप- णया मूलध्रुवपदानुत्तरप्रवेशः सर्वदा, (पुरस्तात् 'फुटयिष्यते' इति पाठेन संयोगः) विभक्तं स्थितमपि पश्यन्तीभुवि वाक्यप्रव- भक्रमासूत्रणेन योजय । यथोकं प्राक् . "मामन्त्रणेच' इति सूत्रे प्रातिपदिकायोतिरिक्त आमन्त्रणे प्रय. मा इति वृत्तिकारः। पं. २ ग. पु. परमानन्दमय इति पाठः ॥ 2. ग. पु. प्ररितामायि इति पार ।

·परात्रिशिका
'गुरुशिष्यपदे स्थित्वा...........!!
इत्यादि । पराभट्टारिकायाश्च पश्यन्त्यादिता-
दात्म्यं निर्णीतं प्रागेव ! तथा मम इत्यस्य
प्रत्यगात्मसंवन्धित्वस्य इदंभावस्य यत् गुह्य
महल इत्युक्तम् अहमिति । तथा हि मम
इदं भासते इति यत् भासनं, तस्य विमर्शः
पुनरपि अहंभावकसारः, स पुनः अहंभावो
भावप्रत्युपसंहरणमुखेन इति मह अ इत्ये.
तद्रूप एव यथोक्तं प्राक् । यदुक्तम्
'इदमित्यस्य विच्छिन्नविमर्शस्य कृतार्थता ।
या स्वस्वरूपे विश्रान्तिर्विमर्शः सोऽहमित्ययम् ।।
इति । अन्यत्रापि
'घटोऽयमित्यध्यवसा नामरूपातिरेकिणी ।
परेशशकिरात्मेव भासते न त्विदन्तया ।'
(ई. म अ०१ श्रा०५ श्लो०२०)
१ 'ममेद भासते' इति इदपदस्प स्वात्मनि अमस्कपरवात् संहार
क्रमेण मदीय स्पुरणं स्पन्दनरूपतामाविष्टम् इत्यनेन अहंपरामर्शक.
सार एव म्यपदेश्य., न तु अब कश्चित् सृष्टिप्रमो नापि संवारत्रम इत्य.
बचार्य स्वयमेव सूरमदर्शिभि ।

·श्रीपदभिनवगुप्ताचार्यकृतन्याख्योपैता ५६ इति । तदुक्तं श्रीसोमानन्दपादैः निजविवृतौ। 'अबीजं शुद्धशिवरूपम्' इत्यादि । तदेव अस्माभिः विपश्चितमिति । तथा स्वमम-सुष्टु अविद्यमानं मम इति, य- स्य अहन्ताभरैकरूपत्वात् विश्वं न किंचित् यस्य व्यतिरिक्तनिर्देशप्राणपष्टयर्थयोगि भव- ति । शास्त्रान्तरदीक्षितानां विज्ञानाकलानां प्रलयकेवलिनां च यद्यपि ममेति व्यतिरिक्तं नास्ति तथापि यत् भेदयोग्यतावसाना स्यादे- व प्रवोधसमये तद्विकासात् अहंभावरूढिः त. दपाकृत्ये सुष्टुशब्दार्थे सुः। यदुक्तं मयैव स्तोत्रे 'पन्न किंचन ममेति दीनतां मामुवन्ति जटजन्तवोऽनिशम् । देन किंचन ममास्मि सर्वपि- त्युद्धरां धुरमुपेयिवानहम् ॥ १नति निषधरूपम् मत ग्राह मयसम्मीति । प.En. ग. पु. निरिलतामिति पाट पं ...पु. पोग्पगि पाटः। ५.१.प.पु. भागादा इति पारः ।

·६० परात्रिशिका इति । शोभनेन द्वैतकलङ्काङ्कनाकालुष्यलेशशू- न्येन अमेन परमार्थोपदेशाद्वयात्मना ज्ञानेन, मानम् अवबोधो यस्य स्वप्रकाशैकरूपत्वात् । अमतीति अमा, अ इति मा, यत्र अविद्य- मानं मा मानं निषेधश्च यत्र, नित्योदित- स्वात् संहारश्च यत्र नास्ति, सा भगवती अमा इति उच्यते । मा शोभना सततोदिता यत्र मायां प्रमाणप्रमेयव्यवहृता सा तादृशी मा यस्य इति वहुव्रीह्यन्तरो वहुव्रीहिः । परमेश्वरो हि प्रमाणादिव्यवहारेऽपि परशक्तिमय एवं सर्वथा अद्वैतरूपत्वात् तस्य आमन्त्रणमा- मन एव ॥१३॥ इदमेव सार्धश्लोकनिरूपितानन्तप्रश्नतात्पर्य- संग्रहेण एतदुक्तं भवति इति निणेतुं निरूप्यते प. १७. पु. कलङ्काकारनि माठ.। प. ३.पु.मा मानमिति पाह। 4.० पु० मायायामिति पाठ । ६.स.पु. भीमन्त इति पाठः। ६.१३.पु.प्रभावात्पति पाठः।

·. श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपता ६१ हृदयस्था तु या शक्तिः कौलिकी कुलनायिका। तां मे कथय देवेश येन तृप्तिं लभाम्यहम् ॥२॥ सर्वस्य नीलसुखादेः देहप्राणबुद्धयादेश्च परं प्रतिष्ठास्थानं संविदात्म हृत्, तस्यैव निज- स्वातन्त्र्यकल्पितभेदा अया-विचित्राणि घ- टादिज्ञानानि, तत्स्था इयं स्फुरणमयी श- क्तिः, कुलस्य नायिका शरीरप्राणसुखादेः स्फु- रत्तादायिनी, ब्राह्मयादिदेवताचक्रस्य वीर्यभू. ता, निखिलाक्षनाडीचक्रस्य मध्य-मध्यमरूपा जननस्थानकर्णिकालिङ्गामा अस्ति । तत्रैव च कुले भवा कुलरूपा कौलिकी, यद्वा कुले भवम- १ नीति याद्यान्तरप्राधस्य, देहति ग्राहकस्य, उमयोः प्रतिष्ठास्थानं संविदियः। पं. ..पु. यया इति पाठः । पं. स.• पेयं पुरधामयोति पाठः । पं. १ ग• I. संप मामं डोममिति पाठः।

·, ६२ परात्रिंशिका कुलात्म कोलं तत् यस्यामन्तः तादात्म्येन अस्ति सा कौलिकी, कुलं हि अकुलप्रकाश- रूढमेव तथा भवति । यदुक्तम् 'अपि खात्मबलस्पर्शाद ।' (स्प०नि० काउ.) इति । तथा 'तदाक्रम्य वलं मन्त्राः सर्वज्ञवलशालिनः। प्रवर्तन्तेऽधिकाराय करणानीव देहिनाम् ॥' (स्प०२नि०१०का) इति । देवानां ब्रह्मविष्णुरुद्रादीनाम् ईशस्य आमन्त्रणं । तन्मे कथय इत्यपि पठन्ति श्री- सोमानन्दपादाः, व्याचक्षते च तत् तस्मात् इति । यद्वा तत् कथय येन तृतिं परमान- न्दमयीं लभे परमाद्वयनिवृतिखातन्त्र्यरसा- भवामि इति समन्वयः । प्रजामि इत्यपि पा- ठः । अहमित्यनेन सर्वप्रमातृजीवनरूपमेव सततं परामृश्यते, तत् च एवमभिहितखरू- पोपदेशेन प्रत्यभिज्ञाय निजमीश्वररूपं परि- पूर्णभावात्मिकां तृप्तिं विन्दति इति प्राक् प्र- ·. श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता (६३ कटितमेव । तदुक्तं सोमानन्दपादैः स्वविवृतौ 'हृदि अयो गमनं ज्ञानम् इत्यादि । इति शिवरसं पातुं येषां पिपासति मानसं सततमशिवध्वंसे सत्तां शिवेन निवेशिताम् । हृदयगगनग्रन्थि तेषां विदारयितुं हठाद अभिनव इमां प्रश्नव्याख्यां व्यपास्त्रिकतत्वमाम् ।। तत्र प्रश्नसर्व , श्रीभैरव उवाच व्याख्यातं प्रागेव एतत् एतत् किं पुनरुक्ततापा- दनेन, भेरवो भरणात्मको महामन्त्ररवात्म- कश्च, केवलमत्र शेक्तिमत्प्राधान्यं संहाररू- पेण महा इत्येवं रूपम् इत्युक्तं प्राक्, स्फु- 1 भाएं विश्वम्य धारणं स्वारमनि तया स्वान्मभित्तिलमावेन पोषण घ पतोऽनेनव अन्यत्राम. विश्व विमति धारणपोपणयोगेन' इति । त. था 'तेन धास्य धारण पोपणं' इति विश्वमयावेनास्य सर्वत्र स्फुर- यात् विश्वं सविरप्रकाशलम चतन्यप्यनिस्थानमित्याचार्थाभिनवगु- सपादासन्यय तथा स्वमिद शमनव विमशमस्थेनि। २ समोरयन्यादिरूपतया शक्तिमाधान्यं, सहारे पुनः शत्तिसंकोघे. मशनिमात्राधान्य मुबोधमेयेति ।

·परात्रिंशिका
टीभविष्यति च अग्रत एव । तत् इयान् अ.
त्र तात्पर्यार्थः।
पैरा भगवती संवित्मसरन्ती स्वरूपतः ।
परेच्छाशक्तिरित्युक्ता भैरवस्याविभेदिनी ।।
तस्याः प्रसरधर्मवज्ञानशक्त्यादिरूपता ।
परापरापरारूपपश्यन्त्यादिवपुतिः ॥
तदेवं प्रसराकारस्वरूपपरिमर्शनम् ।
प्रश्न इत्युच्यते देवी तन्मयप्रश्नकारिणी।
तस्य प्रसररूपस्य परामर्शनमेव यत् ।
तदेव परमं प्रोक्तं तन्मश्नोत्तररूपकम् ।।
तदेवापरसवित्तरारभ्यान्तस्तरां पुनः ।
परसंविधनानन्दसंहारकरणं मुहुः ।।
१ परेति अनुत्तरस्वरूपा निराकासा पूर्फत्यर्थ । स्वरूपमत्तया प्रय
रन्ती अभ्युपगमरूपरवादिच्छाशक्ति सापि परानुसररूरैवेत्यर्थ तव
तुमाह 'भैरवस्याविभेदिनी इति । तप फ्रम -ौमुख्ये इच्छा सा
परव, ज्ञानशक्त्या मुरये पश्यन्ती, स्थिती तस्या प्रियाशक्त्योन्मु
प्ये मध्यमा, स्थिती वैखति।
२ भादिना मध्यमावखरग्रहणम् ।
३ मनसतावमुक्या परस्पर प्रश्नोत्तरातत्वमाह तस्येत्यादि।
५ व्यसतयोत्तरस्वरूपमाह तदेवापरेत्यादि ।
६. स. पू. धमिरवज्ञानेति पाठ
ए.ग.पु. ममताकार रूपति पाउ ।

·4 श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता अन्तक्तिनि:ोषपसरं भैरवं वपुः । प्रतिववस्वरूपेण सर्वदैच विजुम्भवे ॥ एती प्रसरसंहारावकालकलितों यवः। तदेकरूपमेवेदं तत्वं प्रश्नोत्तरात्मकम् ।। तदेवं परसंबन्धमनुत्तरतयान्वितम् । पढर्धसारसर्वस्वं गुरवः प्राङ्न्परूपयन् ।। पफिलउ फुर फुरण अदि पारिणा होइपरावर अवरविहइण देवि विसरिम इऊ उ ! सासचिन परिसरि सेइसऊयउदेउ विलोमइ भैरच ऊपर उत्तर एहु अणुतुल ।। शृणु देवि महाभागे उत्तरस्याप्यनुत्तरम् ॥३॥ कालिकोऽयं विधिदेवि मम हृयोम्न्यवस्थितः। कथयामि सुरेशानि सद्यः कौलिकसिद्धिदम् ॥४॥ गरपति प्राशमुनापाट्य । प.व. गु. तदेव परी पार ।

·६ परात्रिशिका देवि इति प्राग्वत् । महान् भागो यस्याः, या भज्यमाना उक्तवक्ष्यमाणोपदेशानुशील- नेन सेव्यमाना पारमेश्वर्याख्यमहावलदा भ. वति इति।महत् -परममहद्रूपतया प्रसिद्धोऽ. नाश्रितशिवरूपः स यस्याः भागः अंशः, पा- रमेश्वरी हि शक्तिः अनन्तपत्रिंशदादित- स्वगर्भिणी । महान्-बुद्धयादिः तत्त्वविशेषो भागो विभागकलापेक्षि रूपं यस्याः, श्वरी हि संविदेकघनशक्तिः स्वखातन्त्र्योप- कल्पितभिन्नज्ञेयकार्यप्रतिष्ठापदले बुद्धिरित्यु- " पारमे १ भयमत्राभिमाय , यदुधम् 'सदाशिव स्वकालान्ते यिन्द्वर्धेन्दुनिरोधिका । माक्रम्य नादे लीयेत गृहीत्वा सचराचरम् ॥ नादो नादान्तश्या तु भित्या प्रविन हठात् । शतितत्वे लय याति गृहीरवा सचराचरम् ।। शक्ति खकासविसय म्यापिन्या स्लीयते पुन । सतन कमेव लीयते सायनाधिते ।। सोऽपि याति लय साम्पस सामनसे पदे। सा शक्ति साम्यता स्वामित्वाकल्पा कक्षामिका ॥ पत्तासामनस रूप साम्य मन विषणम् ।' इति।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता च्यते । यदुक्तं श्रीसोमानन्दपादैः 'अपरस्थितो, सा बुद्धिर्यत्पुनः सूक्ष्मं सर्वदिक्कमवस्थितम् । ज्ञानं वोधमयं तस्य शिवस्य संहजं सदा॥ इति। भागो भेदः स यत्र अस्ति रूपे इति. मत्वर्थीयाकारप्रत्ययान्तेन भागशब्देन विभ- तं रूपमुच्यते । विभक्ते च वपुषि परिच्छेदो- ऽन्योन्यव्यवच्छेदेनैव भवति इति प्रसादा- स्मकविषयनिश्चयो बुद्धावुपजायमानोऽपरर- म्यारम्यादिविश्ववर्तिनो भावान् अस्पृशन्नेव, अत्र कश्चिदित्य विकल्पितं,-निर्विमर्श: शुद्धः प्रकाश इति, सविम. शरवे हि सविकल्पत्वमापतेत्, तथाहि जानातीति ज्ञान. बोधो दुद्धि- वृत्तिः कथं वृत्तिमती बुद्धिं विना स्यात्,इतो बुद्धिः प्रकृतेः प्रजाता जहा, न च तया तस्य शिवतरवस्य सबन्ध इति, तपा चोकं पूर्वपक्षव्यवस्थायां श्रीमरसोमानन्दपादः 'बुद्धि विना कथं बोधः सा घुद्धिः प्रकृतेः प्रजा । न च तस्य तया योग इति चेत्" इति । अत्राभ्यरिस्थमुत्तरो दत्तः,-अपरावस्थायामख्यारयुल्लासितेषु भि: भेपु भावेषु युतिरुच्यते अभेदं तु चिन्मये योधोऽस्य सहज इति अवार्य पुनस्तात्पर्यापः,- पुर्यटकप्रमातृणां दुदिः पूर्णप्रमातृतायामबोध्यरूपं. योधमात्रमिति, ज्ञानकालेऽपि 'शिवसत्तास्तीति दर्शिसम् । २ प्राकृतयुम्युलासेऽपि तस्सद्भावात् तद्विना तदभावात् । अपर इति मिनः। पं.ग.पु.दिकं ग्यवस्थितमिति पाठः । 4. क. पु. दो नापमानोपरीति पार: ..... ॥" ३ ·परात्रिशिका प्रत्युत तान् व्यवच्छिन्दन् उपजायते इति । मुखवृत्तिबुद्धेः धर्मेश्वर्यादिरूपत्वात् सत्ता. स्मको गुणनिःप्यन्दः इति गीयते । यदि तु तत्रापि अन्तस्तमाम् अनुप्रविश्यते सत् त- वारेणेव तन्मूलवर्तिनि परमानन्दधानि भ- वेदेव सततमुदयः, अत एव 'महस्य' सर्वतो. ऽखण्डितपरिपूर्णनिरर्गलनिरपेक्षस्वातन्यज- गदानन्दमयस्य आ-ईपत् भोगाः सुखलक्ष- इह खलु 'प्रशून्य शून्यम्' इत्युक्या केवलानश्वये मावभेदा- लुपिते सचिदात्मनि सत्त्वगुणवृत्ती विश्रान्ति मामाद्य स्वाग्मानमेव केवळतया मारकुन निजानन्दविधान्तनिष्ठन् । । । तत माक्स वियाय परिणता' इति नान्या प्रमाणात्मन माणस्य हृदयावादशान्तं रेचका मेण बंदरे कचिदहिरोन्मुस्यात् प्रमातृप्पमतात् निनादानन्दा शिकान्तो निरानन्ददशास्थतिष्ठन् । २ । ततोऽपि अपानारमनि प्रमे ये पुनदयति परण प्रमेयण कृतमानन्द विभावयेत् यतस्तत्र प्रमे- योदयदशायामपि परानन्दस्तिऐन् । ३। ततोऽपि हृदये पण विधम्य नीलमुसादितिमासमानर्मयानामन्यान्यमेलनारममा सघटन अमा- मन्दनिटस्तिन । ततोऽपि मानमेयोपासत पर सपनपरा यण ममातृममतमानन्द विमावयेत्-स्वाममात्रविश्रान्तिरूपतया दि. मृगे महानन्दमपत्तिऐन् । । ततोऽपि एतरसर्वानुमघावरूपस्या मप्रकाररूपे अगदानन्दे तिष्टेम् । ६।' यदुक्त तन्त्राोक जगदानन्द- खरूपम् 'या कोऽपि म्यवादी नास्ति यदिश्वत पुरेत् । यदनातसविति परमामृताहतम् ॥ पत्रास्ति मावनाहीनां न मुख्या कापि सगति । तदेतमगदानन्दमसभ्य समुचिवान ।। २०२५.३. मुर्तिबुद्धरिति, प.पु. धर्माधर्म वयति च पारः। .

·. श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता रणा अंशा यतः, यत् यत् किल सुखं तत् म- हानन्दनिवृतिपरमधानि विसर्गशक्तौ अनुप्र- वेशात् तथाऽचेत्यमानतया कियद्रूपतां प्राप्तम्। तदुक्तं भट्टनारायणेन 'त्रैलोक्येऽप्यत्र यो यावानानन्दः कश्चिदीक्ष्यते । स बिन्दुर्यस्य तं बन्दे देवमानन्दसागरम् ॥(६१ श्लो०) इति प्राइयेन यदुक्तं 'महा' इति रूपं तदेव भजनीयं यस्याः, परमेश्वरस्य हि स्वचमत्का- रहितं यत् 'अहम्' इति तदेव शाक्तं वपुः, त- देव च पराभट्टारिकारूपमिति उच्यते, अत एव सैव च परमेश्वरी सर्व शृणोति-श्रवणाख्यया सत्तया तिष्ठन्ती श्रवणसंपुटस्फुटक्रमिकस्वस्प- न्दमयवर्णराशिनिष्ठमैकात्म्यापादनरूपसंकल- नानुसंधानाख्यं खातन्त्र्यं, तेन हि विना कल- कललीनशब्दविशेष शृण्वन्नपि न शृणोमि भवाभवातिभवरूपे । प..ख.पु. तदेव रूपमिति पाठ । पं.क.पु. सकल्पनानुसधानेति पाठ।

·परात्रिंशिका इति व्यवहरति प्रमाता । कलकलमात्रविप- यमेव,तु संकलनमिति तत्रैव श्रुतमिति व्य- वहारः। वस्तुतस्तु स कलकलध्वनिः श्रोत्राका- शे अनुप्रविशन् न वर्णान् अनुप्रवेशयन तथा भवेत् तद्वतिरिक्तस्य कलकलस्यैव भावात्, 'तवर्णविशेषविवक्षायां च कलकलस्य च का- रणाभावादेव अनुत्पत्तिः स्यात् - तद्विवक्षो. त्पन्नस्फुटवर्णमयशब्दकार्यत्वेपि सजातीयश- ब्दोत्पत्यनुपपत्तेः । सर्वथा त एव वर्णाः तेन स्फुटरूपेण संकलनामगच्छन्तः कलकलशब्द- वाच्याः तत्संकलनावधानोयुक्तस्य भवेदेव कि- 'तस्मादेक क्रमविरहित कलितामत्यभागी चाक्यकाटो जनयति मति ताशि स्वाभिधेय। वास्ते ते प्रकृतिजक्व कल्पनकप्रतिष्टा. स्तारमय विदधति प्रिय नत्यल सत्कथामि .' इति फोटवादी वैयाकरणगत । . ५.३ ख.पु. स इति नास्ति। पं०५ स.पु. कलकजस्येव प्रमावादिति पाठः । पं.स.पु. अनुपपत्तिरिति पाठः। १.क.पु. शब्दोपायुपत्तरिति पाठः । ५." पु. सकलनाधानोरक्तस्य भवेदपि कियदिति पारः।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता ७१ यन्मात्रस्फुटोपलम्भ इति संकलनमेव अत्र उ- पयोगि । संकलनं च भगवती सैव परा परमेश्व- री करोति । यदुक्तम् - 'तदाक्रम्य बलं मन्त्राः (स्प०२-१०) इत्यादि । वस्तुतो हि शृणोति पश्यति-वक्ति ग्रहाति इत्यादिभगवत्या एवरूपम् । यथोक्तम् 'येन रूपं रसं गन्धं स्पर्शशब्दी च मैथुनम् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ।।' (कठ०उ०२-३) इति वेदान्ते परमेश्वरेण । न तु श्रवणं नाम स्फुटकलकलात्मकतारगद्दादिरूपवर्णाकर्ण-. नमेव । तथाहि-श्रीपरमेश्वर एवं श्रीस्वच्छन्द- शास्त्रे जपविभागनिर्णयावसर एवमेव निरू- पितवान् 'यात्मना श्रूयते यस्तु स उपांशुरिति स्मृतः।' अत्र हि मध्यमापदें आत्मैव संशृणुते 'नापरः ...पु. सकरूपनमेवेनि, व. पु. पुरोपयोगि इति पाट.। पं. २ . पु. परारा परमति पाठ ।

·૭૨ परात्रिंशिका इत्युक्तम्, स्थानादिप्रयत्नस्फुटतायां दन्तौष्ठ- पुटादिसंयोगविभागेन अतिनिभृतमपि शब्दो- च्चारे निकटतरवर्तिपरश्रवणमपि स्यादिति स. शब्दतापत्तिरेव । 'परैः संथूयते यस्तु सशब्दोऽसी प्रकीर्तितः।' इत्युक्तम् , यतः न चात्र निकटादिविशेषः कश्चित् इति । परप्रमातृदर्शनमात्रगोचरजि- होष्टपुटादिसंयोगे तु यद्यपि आत्मन एव श्र- वणं स्यात् न परस्य, तथापि मध्यमापदमेव एतत् संपद्यते -वर्णस्य वहिरात्मलाभाभा. वात् । वाय्वभिघातात् हि स्फुटवर्णनिष्पन्न एव, न च तत्र वायवभिघातो वाह्यतापत्तिप- र्यन्तः स्यात् । ओष्टादिचलनमपि न तत्र व- शेऽनुप्रविशेत्, अपि तु खात्मनिष्ठमेव ता. कालिकं तत्स्यात् , तात्कालिकेङ्गितनिमिपित- पं.११.१० मरादापतिरदेति, म.पु.इति शरदतापचिोवेति पारः। पं. प. पु. निकटानिकरेति पारः । ५. 14. पु. पपारीन प्रविशदिनि पार.।

·श्रीपदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता करव्यापारादिस्थानीय स्फुटस्थानकरणप्रयत्न- योगे तु वर्णनिष्पत्तांवपि यदि नाम 'ध्वनी- नां तारतम्येन तारमन्द्रादिविभागे दूरादूरा- दिश्रवणं स्यात्, सर्वथा परैः श्रूयते-इति वैखरीपदमेव एतत् , इत्यलं प्रसक्तानुप्रस- क्त्या । सैवे परमेश्वरी आमन्त्रणयोगेन स्फुटं शक्तिरूपतयोक्ता, नरे-शक्ति-शिवात्मकं हि इदं सर्व त्रिकरूपमेव, स्मनि अवस्थितं तत् केवलं जडरूपयोगि तंत्र यत् केवलं खा. १ श्रवणलवणा। २ 'स्फुट शक्तिरूपतया उक्ता' इत्येव सविचार स्फुटयति-नरशक्तीत्या. दिना, तत्र भेदप्रधानो नर , भेदाभेदप्रधाना शक्ति , केवलमभेदप्रधान: शिव इति । यदुक्त "विभागाभासने चास्य प्रिया चपुरुदाहृतम् ।' इति । इमा-मान-क्रियास्वरूपमत्र सुबोध सृष्टिक्रमेण । पं.. ग. घ. पु. व्यापारादिस्थानीयमिति पार.। ५.३० पु. तारतम्यतरेति , ग•Y० दूरदूरादीति प पाठ.। ६.स.ग.पु. मसक्स्यनुप्रसक्त्येति पाठ.। ६.फ. पु. शकिमतयोक्त्येति पाउ ।

·७४ . परात्रिंशिका मुख्यतया नरात्मकं घटः तिष्टेति इतिवत् , एप एव प्रथमपुरुपविषयः शेषः। यत् पुनरिद- मित्यपि भासमान, यदामन्त्र्यमाणतया आम- न्त्रकाहंभावसमाच्छादिततद्भिन्नेदंभावं युष्म- च्छन्दव्यपदेश्यं तच्छाक्तं रूपं, त्वं तिष्ठसि इत्य. त्र हि एप एव युप्मच्छब्दार्थः, आमन्त्रणतत्त्वं च। तथाहि यथा अहं तिष्ठामि तथैव अय. मपि इति, तस्यापि अस्मद्रूपावच्छिन्नाहंभा- वचमत्कारस्वातन्त्र्यमविच्छिन्नाहंचमत्कारेणैव , मुख्यतयेत्यस्यायमभिप्रायः-पज स्वामिनि अलम्धसत्ताकमेव परमार्थतः प्रकारालग्नमेष इदानीं तावत्ताटस्थ्येन भासमानतया मु. ख्यतो जरमित्यर्थः । २ घटइति सीवकार शनिम्, इदमिति निर्विकरसमित्यनयोर्विशेषः 'इदमित्यस्य विपिन प्रविमरास्य कृतार्थता। या स्वस्वहो विधान्तिावमर्श. सोऽहमित्ययम् ॥' इति । तपा 'घटोऽयमित्ययवसा नामरूपातिरेकिणी। पोराशक्तिरामेव भासते न विन्तया ।' इति। तत्राय रिक-पे पुननामत भेदानुभूनतया नामके, परपुन. रिमिसम्यवसापरातिः सा अभेदतया शक्तिस्वरूपा, यत चारमेर इसमभिधा-प्रास्तावादितावान् । ...पु. मभावचमाकरिव मनिमन्धान इति पाः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता अभिमन्वान आमन्त्रयते, यथार्थेन मध्य- मपुरुषेण व्यपदिशति, सेयं हि भगवती परा- परा, सर्वथा पुनरविच्छिन्नचमत्कारनिरपेक्ष- स्वातन्त्र्याहविमर्श अहं तिष्ठामि इति पराभ- द्वारिकोदयः, यत्र उत्तमत्वं पुरुषस्य, यदुक्तम् 'यस्मात्तरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः।।' इति । अत्र चराक्षररूपात् उभयतोऽपि हि उ- तमत्वम् अस्मि इत्यस्मदर्थेन उक्तम्, नैहि अत्र उया र विरूपानपत्राशिकायां 'प्रथमो मध्यम उत्तम इति पुरुषा भेदिनमयोऽपि मियः। मनस्तु महापुरुषायत्पत्रमात्मनो न यहिः ।। युष्मन्छेषापोहवदहमिति यदाति भिन्नमिव रूपम् । खदिदं भागविमेदो न वहमेकोस्मि यनित्यम् ॥' इति । २ ननु अई विष्ठामात्यत्र शरीराघहन्तव स्फुटं प्रतीयते तरकयमन प. रामहरिकोदयः' इत्यत श्राह-नहीत्यादि, अयं पुनरत्र मावः-स्वतन्त्रप्र- काशयनाविनश्वरवस्तुताय हि परम्पः तदेव स्वस्चातल्यात् गृहीत. देहापहंभावोऽपि अहमित्युच्यते, तप्पाच्यस्वरूपानपहारतोयोतनाय । देहादेस्तु प्रत्ययमेव विच्छिातापरमापरवम् इति कथं तत्र 'अस्मीति' प्यपदेशः। पं.ग. पु. अपरस्यापि चोत्तम इति पाठः। .. पु• शमोऽस्मादि पार - ·- परात्रिंशिका सर्वत्र अहमिति परिमितं शरीरादि अपदिश्यते .तस्य प्रत्यक्षेणेव तादृप्यविरोधात् । तदेवमीह- शं स्वयंप्रथात्मकं शिवात्मकं रूपम्, अत एव बोधस्यास्य स्वसंवित्प्रथात्मकस्य किंचिन्न ऊ- नं नाप्यधिक-तस्याप्रकाशरूपस्य चिन्मये अननुप्रवेशोत्, तदपेक्षया च माध्यस्थ्यमपि न किंचित् - इत्युपचयाचयमध्यस्थानीयेद- न्तानिर्देश्याभावलब्धप्रतिष्ठाने न प्रभवन्ति त- होषाविच्छेदरूपास्मदर्थाः, विच्छेदितोऽपि यु- प्मदर्थ एवमेवेति, अत एव 'अलिङ्गे युष्मदस्म- दी' गीते। देहगतसंख्यायुपचारेण परापरादि- शक्तिगर्भीकारात् संख्यायोगस्तु उपपद्यते, , स्वयप्रकाशात्मकं, न तु नररूपशक्तिरूपभेदभेदाभेदतया मकाशापी- ममित्यर्थः। २ भेदाभेदरूपम् । प्रकाशरूपस पुनः चिस्वरूपेऽसुप्रषेशादित्यर्थसिद्धम् । अपचयः प्रकारो, अपचयः घटे, माध्यस्थय युष्मदि इति । . ३ पै.ग. पु. स्वयंप्रकाशात्मकमिति पाठः । २०१० पु. चिन्मयानुप्रवेशादिति पाठः।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपैता तथाहि - खवातन्त्र्योपकल्पितभेदावभासस्य अनन्तशरीराधेकतयैव विमृशेत् 'भावां युवां वयं यूर्य इति च, उपचयाद्यास्तु देहगता उ. पचरितुमपि न शक्याः-चिद्रूपस्य ऊनाधिक- तानुपपत्तेः, सर्व हि सर्वात्मकमिति नरात्मानो जडा अपि त्यक्ततत्पूर्वरूपाः शाक्त-शैवरूपभा- जो भवन्ति-शृणुत ग्रावाणः, मेरुः शिखरिणा- महं भवामि, अहं चेत्रो ब्रवीमि इत्यपि प्र- तीतेः। शाक्तमपि युप्मदर्थरूपमपि नरात्मकता भजत एव-शाक्तरूपमुज्झित्वा वं गतभय- धैर्यशक्तिरिति अनामन्त्रणयोगेनापि प्रतिपत्तेः। भवानित्यनेन ‘पादा, गुरव' इत्यादिप्रत्ययविशे- पेश्चापरावस्थोचितनरात्मकप्रथमपुरुषविषयत. - पं...पु. भेदाभात्यानन्तेति पारः] पं.ग.पु. वरूपमात्रापि मपन्ति इसपिदाधिका पारः। ५.म.पु. युष्मदग्नापमाप इसि पारः २.१.पु. पावादितति, प.पु. पुरादिवविपयन पापिइदि

·,
पराम्रिशिका
यापि प्रतीतिसद्भावात् त्यक्तशाक्तरूपस्यापि
च अहंरूपशिवात्मकत्वमपि स्यात् । वयस्ये
दयिते शरीरचित्तत्त्वमेव, अहं भवामि इति
प्रत्ययात् शिवस्वरूपमपि च उज्झितचिद्रूपमिव
नरशक्त्यात्मकं वपुराविशत्येव । कोऽहम्, एपो-
ऽहम्, अहो अहं, धिक् माम्, अहो मह्यम् इ.
त्यादौ हि अहमिति गुणीकृत्याविच्छिन्नं खा.
तन्त्र्यं, मुख्यतया तु विच्छिन्नेव इदन्ता प्रती-
यते पत्र भगवत्या अपराया उदयः, हे अहम्
इत्यादौ परापरशाक्तस्पन्दस्पर्श एव शिवस्य,
किं तु पूर्व पूर्वमव्यभिचरितमुत्तरत्र, तेन न.
ररूपं स्फुटयेव प्रतिपरया शाक्त-शांभवधुरमा-
रोढुं शक्नुयादेव, न पुनर्वैपरीत्येन आरोहणं
स्फुटप्रतीतिमयम् अत्यतनिजनिजरूपतया
.
4.ग.पु. प्रतीतिसभवात् इति पाठः ।
पं० २ ख.पु. अहमिति शिवारमस्वमपि, वयस्यऽदयिते घ इति पाहा।
पं. क- ग.पु. गुणीकृतमविरिखम् इति पारः ।
पं.ग.पु. पिवित्रैवेदनता इति पाठ.।

·७६ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता च्यात्मकत्वात् एक-द्वि-बहुरूपभागित्वमेति प्र- त्येकमेतत् त्रिकम् । उक्त हि 'एक वस्तु द्विधा भूतं द्विधा भूतमनेकधा।' इति, एकात्मकत्वे हि अप्रतियोगित्वात् शि. वताप्रतियोगिसंभवे शाक्तत्वम्, अनेकतायां भेद एव नरात्मभाव एकस्यैव घटः घटी घटाः घटपटपापाणा इत्यपि हि तिष्ठति तिष्ठतः ति. छन्ति इति च एकेनैव क्रियाशक्तिस्फुरितमेव एतत् , यथोक्तं 'अनेकमेफया कृता को न मुच्येत वन्धनात् ।' इति। अत एव नर-शक्ति-शिवात्मनां युगपदेक- व परामर्श उत्तरोत्तरखरूपानुप्रवेश एव-तस्यै- व वस्तुतः तत्परमार्थरूपत्वात् , स च लंच तिष्ठयः, स च वं च अहं च तिष्ठामः इति प्र: ५.स.पु. नरामराव इति पाठः । ५. ग. पु. ऐषयनेय क्रियारातिरामतत् इति पाठः। ६...पु. एकशाम इति पाटः। ५. ११.पु. सहानुभाषरूपेति पारः।

·८० परात्रिशिका तीतिक्रम एव अकृतकसंस्कारसारः शाब्दि- कैर्लक्षणैरनुगम्यते, तथा च निजभाषापदेष्व- पि संस्कारस्य यत्र नामापि न अवशिष्यते चौद्धान्द्रद्रविडादिषु तत्रापि अयमेव वाचनिकः क्रमः, वचनक्रमश्च हार्दीमेव प्रतीति मूलतो- अनुसरन् तत्प्रतीतिरसरूपतया प्रतीतेरपि ए- वरूपत्वमवगमयेत्, यथोक्तं मयैव "न हृदयंगमगामिनी गीः । इति । तत् सर्वथा अकृतका एवंप्रतीतिः, य- थोक्तम् 'न तैर्विना भवेच्छन्दो नार्थो नापि चितर्गतिः।' इति । श्रीमालिनीतन्त्रेऽपि। 'एवं सर्वाणुसंघातमधिष्ठाय यथा स्थिता । तथा ते कथिता शंभोः शक्तिरेकैच शांकरी।। इति । श्रीतन्त्रसमुच्चयेऽपि 'नर-शनि-शिवावेशि विश्वमेतत्सदा स्थितम् । न्यवहारे क्रमीणां च सर्वज्ञानां च सर्वशः। पं. ग. पु. मातीतिफक्रम इति पाठः। पं. . . पु. रूपरवमेव गमयेत् इति पाठः। पं. क.ग.पु. प्रकृतको प्रतीतिरिति पाठः।

·r श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता ८१.. इति। तदेव नरशक्तिशिवात्मकं स्फुटप्रतिपत्ति- संप्रदायोपदेशेन दर्शितं, नरः शक्तिः शिव इ- ति तु सर्वसहः प्रतिपत्तिक्रमः परमेश्वरेच्छा. स्वातन्त्र्यस्पृष्टः, इत्यलं परशक्तिपातपवित्रि- तवहुश्रुतसंहृदयसोपदेशकतिपयजनहृदयहा- रिण्या प्रसक्तानुप्रसक्त्या । तत् व्याख्यातं 'शृ- णु देवि' इति । 'उत्तरस्यापि इति, यदुक्तं-क- थमनुत्तरमिति, तत्र प्रतिवचनम् - उत्तरस्या- पि संनिहितस्य यत् अनुत्तरं, प्रागुक्तक्रमेण हि उत्तरमपि अनुत्तरतादात्म्येनैव भवेत् नान्यथा, अत एव उत्तरमपि अनादृत्य 'अनादरे पष्टी' उत्तरं रूपं हि अनादृततद्भावमनुत्तररूपमेव, . भेदो हि अयमुत्तररूपो नितरामेव अभेद- सहृदया इति रसिकश्रोतार. । कतिपयेति, तया चोक्तम् भसादपात्रमावस्ता द्विताः सन्ति न पचपाः ।' इति। २ मनास्तोत्तरभावम् । ६. ११० पु. तदेनदेव इति पाठः । पं. १५२. पु. उत्तररूपोऽनुतरामेव इति पाटः । , 'पूजका: शतशः सन्ति भन्नाः सन्ति सहस्रयः ।

·पगनिशिका भुवमधिशय्य तथा भवेत् । यथोक्तं 'परव्यवस्थापि पर यावन्नात्मीकृतः परः। तावन्न शक्यते कर्तुं यतोऽशुद्धः परः परः ॥' इति । तथा उत्तरस्यापि ग्रन्थभागस्य अनुत्त- रं तेनापि उत्तरीतुं न शक्यते । पश्यन्त्या , अधिशग्य-नाश्रित्य । तथा -भेदरूपतया। परव्यवस्था - भेदनियम । परे-भिन्नपदार्थे । ३ उत्तरस्यापीति वक्ष्यमाणस्य । अनुत्तरम् - उत्तीर्णम् । पश्यन्या अपीति विमर्शसतत्य हि प्रकाशतत्त्व स एव विमर्श प्रथममसररूप । यदुत्तम् 'अविभागा तु पश्यन्ती सर्वत महतामा । स्वरपज्योतिरेवान्त सूचमा पागनपायिनी ।। इति । सैव चाप्रतिपादनेच्छाहपविवधास्वरूपे मनसि विज्ञानरूपे चर्तते या मध्यमेति कथ्यते, इय च नित्य प्राथापानान्तरे सर्वसाधार णेति । यदुक्तम् 'पास्ते विज्ञानरूपरवे स शटदोन विवश्या । मध्यमा कथ्यते सैव बिन्दुनादमकमात् ॥' इति । पुनरपि च सैव वस्त्रनाच्या प्राप्ता कण्ठादिस्थानविभत्रकारा दिवर्या साधारणा वैखरीस्युच्यते सैव अन्यरपति इत्यतस्तस्यैतत्प्रस ररूपरवात् कय तेन नितु शक्यते। उक्त च 'स्थानेषु विवृते वायी कृतवणंपरिग्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तां प्राणवृत्तिनिवन्धना ।' इति।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता ।। ६३ अपि पराभट्टारिकायाः प्रथमप्रसरत्वात्, उत्तर- स्यापि च मदीयस्य एतदेवानुत्तरं परमार्थः, उत्तरस्य त्रिशूलप्रेरणादिमयस्य यत् अनुत्तरं विश्रान्तिस्थानं किं तत्? इत्याह-यतः स्यात् अयं कौलिको विधिः-कौलिकः कुलाकुलात्मा प्राक् व्याख्यातो विधीयमानत्वात् विधिः में- हास्मृष्टिरूपो गर्भीकृतानन्तसृष्टयादिकोटिश- तो यस्मात्प्रस्तृत एतदेव तदनुत्तरं, यदुक्तम् W १ 'यथालोकेन दीपस्य किरणभास्करस्य वा। ज्ञायते दिग्विभागादि तद्वच्छत्या शिवः प्रिये ॥' इति। त्रिशूलेन लोलीभूतशक्तित्रितयेन य उत्तरः समावेशस्तस्य ! यथोक्त 'लोलीभूतमतः शनिग्रितयं तत्रिशूलकम् । यस्मिसाशु समावेशाइवेद्योगी निरञ्जनः ।' इति। महासृष्टिरूपः-शुद्धविद्यारूप. २ पाठः । पं. 1 क. पु. प्रसारवा प्रसारस्वादिति पं. ३ स. पु. त्रिशूलपणादिमयस्य, ग• पु. त्रिशूलप्रेरणामयस्य इति पाठः। पं. रा.पु. प्रमत एव तदनुत्तरमिति पाठ ।

·1 ८४ परात्रिंशिका "यतः सर्व" इति । तथाहि इदं विश्वं चिञ्चित्तप्राणदेह- सुखदुःखेन्द्रियभूतघटादिमयमेकस्यां वा प. रस्यां परमेश्वर्यां भैरवसंविदि अविभागेनैव वोधात्मकेन रूपेण आस्ते, यद्यपि बोधात्म- 'यस्मिन्सवं यत सर्व य सर्व सर्वतश्च य । यश्च सर्वमयो नित्य तस्मै सर्वात्मने नम ।' तत्र यत एक्स्मात् कर्तुं सर्वमिद कार्यजात प्रभवति 'यतसर्वम्' इत्येक्स्य तत्त्वस्य सर्वकर्तत्व प्रतिपादित, तथा 'यस्मिन् सर्वम्' इति सर्वशरवम् इदमत्यन्तभिशामासमय भावजात सवेद्यमानतामामनिव न्धनतत स्वात्मना सत् मुखादिसर्वावस्थानुगतैक्सवेदितवमानस्व. भाधे प्रकाशात्मनि पस्मिन् स्थित नानात्वमेवेदमित्य यदशात् स्फुर तीत्यर्थ , 'य सर्वम्' इस्यनेन स्वेश्यामाप्रम्यतिरित्तोपादानरूपवस्व न्तरनिरपेशरवमस्यौत्तम् , 'सर्वतश्च य' इत्यनेन सर्वस्मिन् येथे पस्तु निय एवेक परिपुरति तेन नास्य स्वरूप विक्रियेत्यर्थ , 'यश्च सर्वमयो नित्यम्' इति कार्यानारम्मेऽपि सोरमकावप्रतिपादनम् , इस्थमा ता पाय - सर्वमेक सह मयंका निरसादान निरुपराधिनित्य स. यांग्मकायेनावमामते, इति श्रीमहाजानकरामकण्ठटीकापाम् । २ चित् इति शून्यममाता। ३ ननु घ सर्वमिद प्रकाशरपर्मवान्यया जगतोन्धताप्रसद्गस्तरिक मिति उक'मयिदि प्रभेदेनय बोधामकेन रूपेणेति' यमन माव- यद्यपि प्रकाशमतो विना न किचित् प्रकाशते इति सस्य तथापि पर स्म विच्छिा एप, अनुतरस्परपे तु परापाविरोदो नास्ति इति चनुतरवमस्य।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता कं रूपं नास्तमेति जातुचिदपि तदस्तमये अ. प्रकाशमानतापत्तेः, तथापि परस्पराभावात्म- कोऽवच्छेदः तत्र नास्ति,विश्वात्मान एवं भा- वाः, तत्र च यदि एपामवस्थितिः न स्यात् तत् प्रथमानुसंधानादिकमेव अचप्रेरणोपयो- ग्यपि न भवेत् इति समुचितानुदितेदन्ताकम- हंपरामर्शमात्राभिन्नमेव भावजातं विगतभेद- कलनं तिष्ठति नतत्र कश्चित् अवच्छेदः, तथा यदि अत्र स्पष्टः सन्नयं विधिः कौलिकः स्थि- 1 'प्रामय सर्वभावेषु सुरबिनचिद्विमु. अनिरदेच्छामसरः प्रसरविक्रयः शिवः ॥ म यदाम्ने चिदाहादमात्रानुभवतयः । तदिया तावती तावत्ताबज्ञान क्रिया हि सा ।। मुमुपमशनिविनयमामरस्येन वर्तते । विगहादपरमो निर्विभाग परतदा ।' पति शिवारा। ६. २. पु. तथाहि परसरमावेनि पारः। 4.म• विपद इनि पारः । ५.15.. पपस्थित.सन् इति पाठः ।

·, परात्रिंशिका तो विश्रान्ति प्राप्तः, सर्वमिदं हि पत्रिंशदा स्म, ततः सामान्यस्पन्दसंविदात्मनःशक्तिमतः परशक्तिप्रधानात् शिवात् स्वशक्त्या सृष्टम- पि सत् तत्रैव भैरवविशेषस्पन्दात्मनि शक्ति- प्रधाने स्वस्वरूपे विश्राम्येत् , तदेव वस्त्र- भावनिष्टितत्वं भावानां । यदुक्तं 'यस्मिन्स इति। तदेतत् शिवशक्त्यात्मैव सामान्यविशे- परूपमेकात्मकमपि परमेश्वरेणेव उपदेशोपाय- प्रवेशाय पृथक्कृत्य निरूप्यमाणं वस्तुतः पु- नरेकमेव स्वतन्त्रचिन्मयमहमित्यैश्वर्यशक्ति- सारमनुत्तरम्।यत्र कीदृशे खखरूपेऽवस्थितः 'मम हृद्योग्नि' ममेति यत् एतत् हृदयं सर्वभावानां स्थान प्रतिष्ट्राधाम, नीलादीनां हि अन्ततः क्रिमिपर्यन्तं चिदंशानिविष्टा- नां न किंचित् नीलादि रूपमिति प्रमातुरेव प. १६ क. ५० नीलादिम्परूपावमिति पार.।

·८७ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता यत् 'ममेति अविच्छिन्नचमत्कारांशोपारोहित्वं 'मम नील भातम् इति तदेव नीलादिरूपत्व- मिति, तस्य ममेलस्य नीलायनन्तसर्वभाव- हृदयस्य यत् व्योम यत्र तत् मनकारात्मक विश्वं वीतं सम्यक् धृतम्, अत एव त्यक- भिन्ननिजरूपतया शुन्यरूपं व्योम यत्र, तथा ममेत्यस्य भिन्नाभिन्नरूपपरापरसंविदात्मनो यत् हृदयं पर्यन्तप्रतिष्टाधाम 'अहमिति त. स्थापि व्योम संहाररुपकलनेन 'मह य इति नरात्मकं लीनं विन्द्वात्मशक्तो, म इति कुण्ड- लिनी-ह-कलारूपायां प्रविश्य, परिपूर्णनिरर्गल- चमत्कारे सर्वाविच्छिन्ने अ-इत्यनुप्रविष्टं तथा- भवति, एतदेव मम हृदयोम, एवं यत इ. १ विषयगतं पीतम् । ६.क.ग.पु मन्द इति रमेण २ इति, इति पाठ.। २०५०म० पु. मिराम नौमिति पाठः ।। ६. १२. प. पु. संचारिक इति पार.!

·८८ परात्रिंशिका दं प्रमृतं यत्र च विश्रान्तं तदेव नित्यमना- वृतखभावं स्वयं प्रथमानम् अनपहवनीय- मनुत्तरम् । यथोक्तम् 'यत्र स्थितमिदं सर्व कार्य यस्माच निर्गतम् । तस्यानादृतरूपत्वान्न निरोधोऽस्ति कुत्रचित् ।।' इति। पावरकत्वेन निरोधकाभिमतोऽपि हि तदावरणादिस्वातन्त्र्येण प्रकाशमानो दृविक्र- यात्मक एव परमेश्वरः, यदित्ययं निपातः स- विभक्त्यर्थवृत्तिः अपरवाक्यीयसंवन्धौचित्या. त् विशेपे स्थास्नुरत्र पश्चभ्यर्थे सप्तम्यर्थे च व. तते।अयं हि योञ्जस्येन अर्थः-यदयं कौलिकः सृष्टिप्रसरः, यच्च मम हृयोन्नि अवस्थितः तदेवानुत्तरम् । एवं तस्यैव प्रसरविश्रान्त्युभ- . सूचमार्यविवेक दिनापि । २ यत्-यसान् । ५०२ क० पु. प्रथनानं पहव इति, स. पु. प्रथममिति इति पारः। ५०"क. पु. प्रासमञ्जस्यनेति पारः।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता यस्थानत्वं निरूप्य प्रसरक्रमस्वरूपं क्रियाश- क्तिस्पन्दविसर्ग निरूपयति 'कथयामि' इत्या- दि, तदेव हि रूपम् अहं परानुत्तरात्मपरापरा- दिमयपश्यन्त्यादिप्रसरपरिपाट्याऽविच्छिन्नैक- तापरमार्थः, कथयामीति समुचितव्यपदेशं पराभट्टारिकोदयभागिवैखर्यन्तं वाक्यप्रबन्धं शास्त्रीयलौकिकादिवहुभेदं व्यक्तयामीति, त- "सर्वतश्च यः' इति । प्रथमपर्यन्तभुवि पराभट्टारिकात्मनि तत्प्रसरात्मनि च परापरादेवतावपुषि अनुत्तर- ध्रुवपदविजृम्भव, तदाहुर्निजविवृतो श्रीसो- १ तथैव शिवदृष्टावपि 'यदा तु तस्य चिदमविभवामोदम्मया।' इलायुक्तम् । भीमदुत्पलदेवप्रभुपादेरपि 'स्फारयस्सखिलमारमनी फुरन् विश्वमामुशसि रूपमामृशन् । यास्वय निजरसेन पूर्णसे तस्समुहसति भावमयटलम् ॥" इति । १.५ क. पु. भावनिकपरमार्थ इति पाठः।

·१० . परात्रिशिका मानन्दपादाः-कथयामि इति उच्चारयामि उ कलिकात इति, तथाहमेव सर्वस्य अन्तश्चि- द्रूपेण कथयामीति, तदेवास्माभिः युक्त्युपदे- शसंस्कारैः निर्मलय्य हृदयङ्गमीकृतम्। स्वरूपं चास्य परमेश्वरस्य सद्य इति - 'य एव च पर- मेश्वरो भैरवात्माकुलानुत्तरध्रुवधामतया'-उ कम् तदेवेदं सर्व सत् कोलिकविधिरूपं, न. हि प्रकाशविमर्शशुद्धभैरवस्वरूपातिरेकि किं- चित् भावानां सत्त्वं, सत्तासंवन्धार्थक्रियाका. रित्वादीनामपि सत्ताहेतुता पराभिमतानामपि सत्तायोगे तधात्वानुपपत्तेः सत्वान्तरार्थक्रिया. न्तरयोगे चानवस्थापत्तेः, प्रथमत एव तथा विमर्शजीवितप्रकाशमयत्वमेव सत्वं, तत् च स्वातन्त्र्यविमर्शसाराहंभावभरितमिति भैरव- रूपमेव । यद्वा सति सद्रूपे यस्यति यत्नं क. रोति क्रियाशक्तिप्राणत्वात् तत् सद्य इति 4.... मिति पाठः।

·. थीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता ६१ क्विपि नपुंसकनिर्देशः, सद्यदिति केचित् गु- रवः पठन्ति । तदुक्तं श्रीसिद्धसन्ताने 'प्रकाशमानाभासैव यतिस्तत्सदेव हि ।' इति । श्रीस्पन्देऽपि ....."तदस्ति परमार्थतः। इति। श्रीसोमानन्दपादैरपि 'यत्सचत्परमार्थो हि परमार्थस्ततः शिवः। इति स्वरूपमुक्तम् । तदुक्तं 'यः सर्व इति।अस्यैव क्रियाशक्तिप्रसरति 'कौ. लिकसिद्धिदम्' इति, कौलिकं यत् व्याख्यातं तस्य सिद्धिः तथात्वदाढ्यं तत् यतो भवति, तत्र हि परमार्थप्रमातरि सकलं कुलाकु- लादि तथा भवति यन्त्र प्रतीयमानं सर्व त- थात्वदाढ्यं भजते । तदुक्तं "परात्परतरं त्रिकम् । पं. १६ ख. पु. कुलापरतामिति पाठः।

·१२
परात्रिंशिका
इति । अन्यत्रापि
'वेदाच्चैवं ततो वाम ततो दचं ततः कुलम् ।
ततो मतं ततथापि त्रिकं सर्वोत्तमं परम् ।।'
इति । श्रीनिशाचारेऽपि
'वाममार्गाभिपिकोऽपि दैशिक परतत्त्ववित् ।
संस्कार्यों भैरवे सोऽपि कुले कौले त्रिकऽपि सः'
इति। श्रीसर्वाचारेऽपि
'वाममार्गाभिपिक्कोऽपि दैशिकः परतत्वविद ।
क्रमाद्भरवतन्त्रेषु पुनः संस्कारमर्हति ।'
इति । क्रमश्च एप एव, यथोक्तम्-एवं यत्
सर्वलोकवेदसिद्धान्तवामदक्षिणकुलमतभूमि--
पुपरमार्थप्रमातृ इति । यथोक्कम्
'पश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः।
इति। तदेवानुचरमेतत्सर्व गर्भीकृत्योक्तं नि-
जविवृतो सोमानन्दपादेः, किंबहुना सर्वमेवा-
नुत्तरमनुत्तरत्वात् इति । अयं तात्पर्यार्थः-
पं
... पु. क्रमस्पति पाठः।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता . 'सबल बहुसंवेमणफुरितमत्त उजहित हिंचि अजत्तो हित्तउपफुर । इज कुहि उस अलभाव संवेअपरभणणिहाणुइउ ॥ परित्राणहुएत्तिप्रणुतुरुदत्तुहजसहउसम्मृढताण- च्छहतुहअत्तासिनऊऊऊउसुबाहिरवितुरहुंवन्धुण- मोक्खतउहरिअवहुविकुणसिविसग्गुणिमसिद्वउपुण- संदरसिन्जितिपविणणुविरिञ्चरुद्रमअलक्खहिमसर- गिरोहचिन्तइमलक्खएक्वाअपरित्राणहुअत्ताणउप- रमत्थअणणुणकोइविपासुबहुइउसअलउसत्यत्य।' इतीहक् व्याख्यानं त्यक्त्वा यत् अन्यैः व्या- ख्यातं तत्प्रदर्शनं दूषणम्, यद्यपि पदवाक्य- संस्कारविहीनः सह ब्रीडावहा गोष्ठी कृता भव- ति तथापि सचेतसोऽनुत्तरमववोधयितुं तत् ए- कवारं तावत् लिख्यते-'अनुत्तरम्' इत्यादिना सार्धन श्लोकेन शिवविषयःप्रश्नः। 'हृदयस्था' ' अवार्थ भाव: । शिवः विषमो यस्येति विग्रहः, यतः 'येन विज्ञातमात्रेण खेचरीसमतां व्रजेत् ॥' इत्युक्तम् । तथा शक्तिर्विपयो यस्येत्येवं विप्रहो योध्यः, यतः 'तां मे कथय देवेश............' इत्युक्तम् इति पूर्वपतम्याख्या, सदेव तिरसितुमाह - श्रन यदीत्यादि, सन्न अनुपपतिमाह तसरेति ।

·६४ परात्रिंशिका इत्यादिना श्लोकेन शक्तिविषयः । तथा 'शृणु देवि' इत्यत्र प्रतिवचनग्रन्थे 'उत्तरस्याप्यनुत्त- रम इति, तत्रार्थः उत्तरंच शृणु अनुत्तरं च इ- ति। अत्र यदि एपात्रिकााभिप्रायेण व्याख्या तत् नरविषयतृतीयप्रश्नप्रसङ्गः । अथ तु या- मलाभिप्रायेण तत्रापि न द्वे वस्तुनी शिवश. क्त्यात्मके यामलमुच्यते, येन पृथक् प्रश्न- विपयतोपपत्तिः, अथशब्दार्थश्च न संगच्छते- स हि सजातीयनिश्चयानन्तर्यवृत्तिः उत्तरस्व. रूपावधारणमन्तरेण च अनुत्तरविषयस्यैक- प्रश्नस्य अनुपपत्तिः, तथाहि केचित् वृद्धपु. , येनेति द्विवस्तुपृथक्स्वभावतया इन्यर्थ । अयाद्या इत्यत्र वश्यमाय । ६ यदुत से प्रतिवचनमचे 'उत्तर च गृणु अनुत्तर चेति' तन्निद. बयिनुमाह 'इचरस्वतीति' तदेव समर्थयति 'तयाहीत्यादिना'। , २ १.५ ७० पु. यामरताभिप्रायेणेति, क. पु. यामलमताभि इ. दिपाठ । ५.१. क. पु. दिपपस्यैव प्रश्नसाद पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता स्तकेषु ईदृक् श्लोकान्तरं दृश्यते 'श्रुतं देव महाज्ञानं त्रिकाख्यं परमेश्वर । उत्तरं च तथा ज्ञानं खत्मसादावधारितम् ॥' इति । तस्मात् श्रीसोमानन्दपाद निरूपित- व्याख्यानुसारेणैव यत् गुरवः समादिक्षन् त- ' देव सर्वस्य करोति शिवम् । इत्यसंस्कृतदुर्व्याख्यातामसोन्मूलनवतः। पडर्धशासनापूतहृदम्युजविकासकः॥ संस्त्यानानन्तपाशोपविलापकलसद्रुचिः। दीप्तोऽभिनवगुप्तेन व्याख्याभानुः प्रकाशितः।। एवं यतोऽयं कोलिको विधिः प्रभवति, यत्र च प्रतिष्ठापदवीं भजते, यन्मयं च इदं कौ- लिक, तदेवानुत्तरमित्युक्तम् । तत्र कस्तावत् कौलिको विधिः? कथंच अस्य प्रसरोऽनुत्तरात्? कथं चात्रैव अस्यं प्रतिष्ठा ? कथं च अनुत्तरैक- तामसं तमोपटलम् । २ संस्त्यानः श्यानीभूतः। ३ सूर्यपछे पाशीयः पिशाचादिसमूहः ।

·परात्रिशिका रूपत्वं? यच्चोक्तम्-उत्तरस्याप्यनुत्तरमिति, तत् सर्व युक्त्यागमस्वसंवदननिष्कर्पणतत्त्वाववो- धावाप्तविमर्शनिपुणान् शिष्यान् प्रति वित- त्य निर्णिनीपुः भगवान् प्रस्तौति ग्रन्थान्तर- म्, एतावदृढोपदेशनिर्दलितभेदाभिमानवि- कल्पानल्पसंस्काराणां तु सर्वमेतावतैव 'अनु.. त्तरं कथम्' इत्यादिसार्धश्लोकयुगलनिगमितेन प्रश्नेन 'शृणु देवि' इत्यादिनासाश्लोकनिर्णी- तेन चोत्तरेण, अनुत्तरपदप्राप्तिवशाविष्टजीव- . कोलिकविधेशित योग्यम् । २ युतिरनुमनोपयोगी सर्कः, ततशात्र गुरुतः शास्त्रतः स्वत इति फलितम् । ३ निगमिनेति - इश्यं मायापदे परप्रतिपत्त्ये नयः, प्रतिज्ञाहेन्दाह- रयोपनयनिगमनानि पोचहेतवः, तत्र साध्यधराया परसाधन प्रतिज्ञा। मदिग्धमाभ्यवान् एकः यथा-पर्वतोऽयं वाहमानिति, समंद परप्रति. पत्त्य लिएप्रतिपादकं हेतुः यथा- धूमवावादिति, तत्रैव स्फुटप्रतिप. सिकारणमुदाहरणम् यथा-धूमवान्यास हिमान इति महामसादी स्या- सिदरांना , पर साधनापसंहार पन्य-तमा चायमिति, तय प. से मारोपमहतो निगमनामिनि पधा-तम्मारापति, म ति. पातमा निगमनभव प्रतितिरिति कि सेपामन्येन, अन्येषां सणव प्रविशति वयमाएप्रन्यावतारः । १...गु.निमितनति पारः । प.विनामा प्रवियरमार प्रनाम प्रेम श्रीनगर में जाय गया।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता ९७ न्मुक्तभावानां कृतकृत्यता, अतस्तावन्मात्र एव दृढप्रतिपत्तिपवित्रीकृतैर्विश्रमणीयम् - इत्युद्ध- जाः फूत्कुर्मः । तदनुत्तरपरभैरवपदविमलदर्प- णान्तर्निविष्टकोलिकपदप्रविविक्तये ग्रन्थान्तर- मवतरति, इत्युक्तम् ॥ ४ ॥ तद्यथा अथाद्यास्तिथयः सर्वे स्वरा बिन्द्ववसानगाः। तदन्तः कालयोगेन सोमसूर्यो प्रकीर्तितौ ॥५॥ टथिव्यादीनि तत्त्वानि पुरुषान्तानि पञ्चसु । क्रमात्कादिषु वर्गेषु मकारान्तेषु सुव्रते ॥६॥ वाय्वग्निसलिलेन्द्राणां धारणानां चतुष्टयम् । 13 ·परात्रिशिका तदूर्वं शादि विख्यातं पुरस्ताब्रह्मपञ्चकम् ॥७॥ अमूला तत्क्रमाज्ज्ञेया क्षान्ता सृष्टिरुदाहृता। सर्वेषामेव मन्त्राणां विद्यानां च यशस्विनि ॥८॥ इयं योनिः समाख्याता सर्वतन्त्रेषु सर्वदा। तत्राकुलमनुत्तरमेव कौलिक-सृष्टिरूपमिति निर्णीयते । अथ तत्सृष्टिरिति संवन्धः, तदे- वानुत्तरं पदं सृष्टिरित्यर्थः, यद्यपि च सृष्टा- बपि प्राक्तननयेन कालापेक्षि पोर्वापर्यं न स्यात् तथापि उपदेश्योपदेशभावलक्षणो भेदो यावत् स्वात्मनि स्वातन्त्र्यात् परमेश्वरेण भास्यते तावत्पोर्वापर्यमपि-इति तदपेक्षया अथ-शब्दे- पं.१.क.पु. कोलिकपीति पाठ. ।

·९९ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता नानन्तर्यम् -अनन्तरमकुलमेव सृष्टिरूपमिति यावत्, न तु प्रश्नप्रतिज्ञाभ्यामानन्तर्यमथ-श- ब्देनोक्तम् - एकप्रघट्टकगतसजातीयप्रमेयापे- क्षक्रमतात्पर्यप्रतीतिप्रवणत्वादस्य, अन्यथा तू- पणीभावादेरनन्तरमिदम् , इत्यपि सर्वत्र तत्प्र- योगावकाशः, अस्तु-क इव अत्र भवतः क्लेशः? इति चेत् – न कश्चित् - ऋते प्रतीत्य- भावात्, यत्तु श्रीसोमानन्दपादाः अकारः शिव इत्युक्तस्थकारः शक्तिरुच्यते।' इत्यागमप्रदर्शनेन अथ इत्येतावदेवानुत्तरम् इति व्याचचक्षिरे, थकारहकारसमव्यासिकता- भिप्रायेण सर्वत्र प्रथमोल्लासे प्रसरदनन्तानन्त- १ अस्य-अथशब्दस्य । २ प्रतीतिबाध एव क्लेश इत्यर्थः, तेन नापातकेशः, अपि तु मूलक्लेश एवेति भावः। ३ तथा च सति आधिकरणसिद्धान्तनीत्या यत् पूर्वमुक्तं 'यद्यपि पौर्वापर्य न संभवति तथा दूष्णीभावादेरपि इत्यादि' तच्छच काचि. शास्तीति । 'एकस्मिन्कार्य सिद्धे कायांन्तराणि स्वयमेव सिध्यन्ति यन सोऽधिकरणसिद्धान्तः। है ·ܘܫܐ परात्रिंशिका वस्तुसृष्टिशक्त्यभेदरूपत्वात् सर्वभूतस्थजीवन- रूपपरनादावलम्बनरूपत्वाच अथ-शब्दार्थस्य, तत् नास्माभिः वितत्य विवेचितम् ,-ताशस्य आगमस्य यतो न साक्षाद्वयमभिज्ञाः, तैस्तु तथा-विधागमसाक्षात्कारिभिरनेकयुक्तिशतस- हिष्णुता सूत्रग्रन्थस्य सूत्रितेव, धूलिभेदप्रद- र्शनमपि तेनेवाभिप्रायेण तेरितश्च अमुतश्च विततम् । वयं तु तच्छासनपवित्रितास्तद्वन्धग्र- न्थिनिर्दलनाभिलपितस्वात्मपवित्रभावाः तैः निर्णीतेपु एवमादिपु अर्थेपु उदासीना एव । धूलिभेदादिना च कल्पितामयिकलिप्यपेक्ष- , चूर्णिकार्याभिधानम् । २ तेनव-समव्याप्तिकताभिप्रायेण । ३ ते - सामानन्दपाद, इत परात्रिंशिकार क्षणात्, अमुत इति तत्तदागमात्। ४ सामयिक -मानिक । प.क.पु. भूतजीवति पाठ । १.३ स.पु.क्तित्येति नास्ति ।. प. पु.सूधिता, एवमिति पाठ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १०१ णमपि भवेदपि कस्यचित् उपायाय, न तु तत्सकलदेशकालगतशिष्यविषयम् - इति ना- स्माभिः वितत्य विपश्चितम् , एतदनुभवयुक्त्य- नुप्रविष्टानां च तदकार्यकरं, स्वकल्पनाभिश्च सुकरम् , अवस्थितं च, अन्येषां च एतदुपदे- शानभिज्ञानां तदुपदेशनमपि अकिंचित्करम् , इत्यलमनेन प्रकृतविघ्नविधायिना । प्रस्तुतमनु- सरामः- 'अ' आद्यो येषां स्वराणां, यदि वा थकारेण सुखोच्चारणार्थेन सह अथ् आद्यो येषा- १ यतः सर्वदेशेषु विपरीतैव वर्णरचना भतो न सर्वस्य उपायाय । काळभेदश्च इत्यमेव बोध्यः । २ इत्यमन्त्र विवेकः निदाघतापतप्ताश्मपतिताबिन्दुवस्सदा । अन्त स्पर्श नो करोति मूडानामुपदेशगीः ।।' तथा चोकमन्येन ज्ञेयरवमप्युपगता हृदये न रोई पाताः प्रमूढमनमामुपदेशवाचः । आरिवमादधति कि नलिनीदलानां चिटा निरन्तरतयापि नभोऽम्बुधाराः ॥' इति । पं. ५ स. १० एतारतपदेशेति पारः।

·- परनिशिका मिति आद्य-शब्दश्च अत्र न व्यवस्थामात्रेण, अपि सामीप्यादो, अपि तु आदौ भव आद्यः, तथापि अमीषां वर्णानां परावाग्भूमिरियमिह निर्णीयते, यव एपामसामयिक नित्यमकृत्रिम संविन्मयमेव रूपं, संविन्मये च वपुपि सर्वस- त्मिकता सततोदितैव, सा च परमेश्वरी परा- भहारिका तथाविधनिरतिशयाभेदभागिन्यपि पश्यन्त्यादिकाः परापराभट्टारिकादिस्फाररूपा अन्तःकृत्य तत्तदनन्तवैचित्र्यगर्भमयी, नहि तत्र ‘यन्नास्ति तत् काप्यस्ति इति' न्याय्यम् , परामृशत च प्रथमां प्रतिभाभिधानां संकोच- कलङ्ककालुप्यलेशशून्यां भगवती संविदम् । तथाहि -यत्किंचित् चरमचरं च तत् पारमा. र्थिकेन अनपायिना रूपेण वीर्यमात्रसारात्मना तदुद्भविष्यदीपदस्फुटतमेपदस्फुटतरेपदस्फु- टादिवस्तुशतमृष्टिकालोपलक्ष्यमाणतत्तदनन्त- । मयूराण्डरसन्यायेन परा, वधानिकान्यायेन पश्यन्ती, मापश- मिकाम्यायेन मध्यमा, तत पर खरी ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतल्याख्योपेता वैचित्र्यप्रथोनीयमानतथाभावेन संविदि भगव- ट्रैरवभहारिकात्मनि तिष्ठत्येव, तथावधानाति- शयरूडैः सहसैव सर्वज्ञताभूमिरसंकुचितपर- मार्था अकृत्रिमतद्रूपा अधिशय्यते एव, परा- नुग्रहपवित्रितैरभ्यासक्रमशाणनिघनिष्पेपित- तदप्रत्ययरूपकम्पाद्यनन्तापरपर्यायविचिकित्सा- मलैः सविचिकित्सैरपि प्रतिभातकियन्मात्रव- स्तुदत्तसंकोचा न तु कृत्रिमा । यदाहुः श्रीक- लटपादाः 'तुटिपाते सर्वज्ञस्वसर्वकर्तृत्वलामः ।' इति । एवमेप स्वप्रकाशैकरूपोऽपि अर्थों यु- १ अन्नाय भावः । 'संविनिष्ठा विषयव्यवस्थितयः' इति सिद्धान्तो. तिः, तब म भिन्नरूपप्रमात्मकसंविन्मानविश्रान्त्या सिध्यति अपि तु तत्तद्विभिननिश्चयादिरूपप्रमात्मद्वारेण अमी भावा यदि चैकस्मिन्नेव अह- मिति स्वरूपे तिष्ठन्ति, अन्यथा अर्थानां जहाना तज्ज्ञानानां तद्विक्ल्पानां तखिश्यानां देशकालऋमिगां म्वरूपमात्रप्रतिधानां न फधित् समन्वयः स्यात् । उक्त चेश्वरमत्यभिज्ञायाम, तत्तद्विभिचसंवित्तिमुसैरकप्रमातरि । प्रतितिष्ठत्सु भाषेषु ज्ञातेयमुपपपते ॥'

·परात्रिशिका तथा . 'देशकालक्रमजुपामांना स्वसमापिनाम् । सकदाभाससाध्योऽसाधन्यधा क समन्वयः ॥' इति । तथा ' इत्यमत्यर्थभिन्नाविभासखचिते विभौ। समरी विमलो वापि व्यवहारोऽनुभूयते ।' इति, तदेतदुक्त तथावधानेति । अनेनैवाभिप्रायेण शिवोपनिषदि 'ग्रासग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् । योगिना तु विशेषोऽय संबन्धे सावधानता ।। इति । २ प्रतिभातति, अयमन भाव - इह नील गृहतः प्राणस्तुटिपोडश- कारमा वेद्यावेशपर्यन्तमुदति, तप आधा नुटिरविभागैकरूपा, द्वितीया ग्रा- हकोल्लासरूपा, अन्त्या तु प्रायाभिन्ना सन्मयी, उपास्या तु स्फुटीभूतप्राह- करूपा, मध्य यद्वादशक तस्यार्धं निर्विकल्पस्वभाव विकल्पाच्छादक, तत्र स्वरूपणका आच्छादनीये विकल्प पञ्चकत्वमुम्मिमिपिषा उन्मिपत्ता, सा धेय म्फुटक्रियारूपवाटिद्वयामिका स्पन्दनस्यैकक्षणरूपरवाभावात् उ- मिपितता व कार्यकर्तृत्व च इत्यवमाच्छादनीयविषयपाश्चयिभ्यास्वरूपाच पक्षणा निर्विकल्पका , ततोऽपि निर्विकल्पस्य ध्वसमानता, ध्वस विक- रूपस्य बन्मिमिपिपा, अनिमपत्ता तुटिद्वयारिमका उन्मिपितता घ इति पद तुरय , स्वकार्यकर्तृता सु ग्राहकरूपता इयुक्त 'न सा भूयो गण्यते' इति, तत्र विकरुपन्यूनरव तुटिन्यूनता, एवं स्थिते यावत् स्पुदेवन्तारमनी भेदस्य न्यूनता सावहूयं दूप हसति यावत् द्विमुटिकः शिवावेदा., सत्र माया सुटि: सर्वतः पूर्णा, द्वितीया मर्यज्ञानकरणाविष्टा अभ्यस्पमाना सर्यशवमर्वकर्म- स्वाय कल्पते-नलाया, सदेशमारन 'हुटिपात' इति भानासम् - हरायाया: पातोपचपोटिदितीयेत्पर्यः ।

·श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १०५ क्त्या प्रदर्श्यते- यत् यत् स्वसामोद्भूतोत्त- रकालिकार्थक्रियायोग्यतादिवशनिःशेष्यमाण- सत्यतावशावाप्ताविचलसंवादं विरोधावभासि. संमतक्रमिकविकल्प्यमाननीलादिनिष्ठविकल्प- पूर्वभावि निर्विकल्पसंविद्रूपं तत्तद्विकल्पनीयवि- रुद्धाभिमतनीलपीताद्याभासाविभागि भवति, यथा चित्रज्ञानशिखरस्थसंविन्मेचकवोधादि, यत्तु तद्विरुद्धरूपनीलपीताद्याभासाविभक्तं न भवति तत्तदनन्तस्वसामोद्भूतनीलपीताद्या- , यया चित्रज्ञाने न तावञ्चिनं रूपं न भासते- सवित्तिविरोधात्, जडस्य च प्रकाशायोगः, तेनेदं ज्ञानात्मकमेव रूपं, न च आकारभेदेन ज्ञानभेदः-चित्ररूपस्यैकस्य आकारभेदाभावात्, यथा नीलस्यैको नीलस्व. भाव आकार तथा वैचित्र्यस्यैकस्य चित्रस्वभाव एवाकारः, तस्सिवात्मभूते ज्ञानं प्रवर्तमानं कृरस्न एव प्रवर्तते यदि वा न प्रवर्तत एव न तु भागेन प्रवर्तते तस्य निर्भागत्वात्, ये त्वमी भागाः परस्परविविक्ताः प्रतिभान्ति न ते चित्रं रूपमिति भावः । शिखरस्थस्य हि सस्यपि गृहादिचेद्यभेदे एक एव नगरावभासः स्यात् । मेचकवोघो निर्विकल्पकनीलादिज्ञानं तत्राप्यविभाग एवेत्यर्थः । पं. १ क. पु० सामर्थ्यातेति पाठः ।

·परात्रिंशिका भासविकल्पपूर्वभाग्यपि न भवति, यथा नीले- कसाक्षात्कारि ज्ञानम् , भवति च इदमस्तमि- तोदेप्यदुभयविकल्पज्ञानान्तरालवर्ति उन्मेषप्र- तिभादि, शब्दागमगीतं निर्विकल्पकं ससं- वादविरुद्धाभिमतनीलादिविकल्पपूर्वभावि त- स्मात्तदनन्तावभासाविभागमयमेवेति उभ- योश्च ज्ञानयोरन्तरालमनपह्नवीयं - ज्ञानयो:- दादेव, तच्च संविदात्मकमेव, अन्यथा तेनैव संविसंस्कारोच्छेदे स्मरणाद्यनुसंधानाद्ययोग इति प्रतिभाख्यस्य धर्मिणः सर्ववादिनः प्रति - शम्दागम -प्रप्रियाशास्त्रम् । मस्कारोच्छेद इति, नगनचाभामा प्रतिक्षणमुदपच्यपभाज इति व्यवहारहानि , तनश्च कमिश्चिदर्थ पूर्वगृहीते यामवेदन पूर्व बहिर्मुगम- भून् तस्यान्तर्मुग यर विस्वरूपाय तरकालान्तरेऽपि भवन्यायु स्वाग्मगत तद्विषयविशेपे यहिर्मुसव परामृगतीति स्मरणशक्ति । तथानुसधान- मेकविषयमारोपपनस्मृतिनामातिस्पम् । ५.४ क. पु. सदागमनिमीतनिर्विकासाविति पाठ । पं.स.पु. समारोच्य इति पाठ ।

·श्रीमदभिनषगुप्ताचार्यकृतब्याख्योपेता १०७ . अविवाद एव इति न असिद्धिः, संकेत- व्युत्पत्तिकालानवलम्बनात् च अस्य अविकल्प- त्वमेव सहजासामयिकतथापरामर्शयोगो हि जंडविलक्षणसंविद्रूपनान्तरीयको न विकल्पतु- ल्यवं-भेदानुल्लासात् , भेदसारतालब्धतया तु अर्थभावं कुर्यात् , विकल्पानां च अविकल्पं विना नोदयः-अस्वातत्र्यात् , अस्वातन्त्र्यं च १ उकं हि सूत्रविमर्शिन्यामनेनैव 'विना येन न किंचित्स्यात्समस्ता अपि दृष्टयः। अनस्तमितसंबोधस्वरूपं तं स्तुमः शिवम् ॥ इति । २ ननु च विशुद्धसंवेदनरूपे भगवति कथं परामर्शो विकल्पतुल्यः स्यात् ? इत्यत आह-जडेत्यादि । उक्तंच 'स्वभावमवभासस्य विमर्श विदुरन्यथा । प्रकाशोऽर्थीपरक्तोऽपि स्फाटेकादिजडोपमः॥ इति । न च वाच्यं कथं तथापि तद्विकल्परूपं न स्यात् इति न विकल्प- नुल्यस्व - भेदानुलासादिति । तथा चोक्तं 'अहंप्रत्यवमर्शो यः प्रकाशात्मापि वाग्वपुः । नापी विकल्पः स शुतो द्वयाक्षेपी विनिश्चयः ॥' इति । पं०३ स. पु. सामयिकतया परामशेति पाठः । ६० ४ ० ग• पु० विकल्पवमिति पाठः । पं. ५ क.पु. सारतालभ्येति, ख० पु. तया त्वयेति च पाठः। - ·परात्रिशिका संकेतादिस्मरणोपायत्वात् , संकेतादिस्मरणं च तथा अनुभवं विना कुतः, संविदश्च प्राङ्न्या- येन कालादिपरिच्छेदाभावः, इति एकैव सा पारमेश्वरी प्रतिभा अस्मदुक्तिमाहात्म्यकल्पिता एवंविधा अपरिच्छिन्नस्वभावापि सर्वात्मैव, म- ध्येऽपि वर्तमानभूतभविष्यपविकल्पान्तरप्रस- वभूरेव, तथा च विवेककुशलैरालयविज्ञानमेव- १ तथा चेति, इत्थं तन्मत - यदि हि ज्ञानादर्य, पृथगवभासितामा भवेत् ज्ञानमन्तरेणापि असावुपलभ्येत ! न चैवमस्ति, तस्मादभेद एव ज्ञानार्थयोरिति । यदाहुः 'सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः।' इति । तस्माज्ञानमेव सर्वत्र तथा तथा प्रतिभाति म तद्वयतिरिनो नाम कश्चिदिति, ज्ञान एव च एकनायं प्रमेयप्रमाणप्रमितिव्यवहारः समाप्यते, इनि, तस्य हि विषयाकारता प्रमेय, माहकाकारणता प्रमाण, स्वसंवित्तिश्च फलमिति । यो यदाभामं प्रमेयं तश्नमाण परत पुन । प्राहकाफारसंचिस्योस्रय नात- 'पृयकृतम् ॥' इति । तदिदमनायविद्यावासनाविरामविपर्यामिनतापदर्शनतया ज्ञान. मेय प्रायप्राहकममित्तिभेदवदिव रक्ष्यते, भविघाविरता तुम्बाउमेवैतत् मंपपते न किंचिदेति । तदुर्ग 4..पु. पारमे नि पाठः । पं.५० पु. एवविधानि पाठ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १०९ मेवोपगतं ससंवादत्वं च तदनन्तरभाविनां विकल्पानां दर्शितमेव-इति नासिद्धो हेतुः साध्यधर्मिणि, न च एकावभासिविकल्पसंवि- भागकोरिणि अविकल्पके विपक्षे सदा वा क- दाचिदपि वा वर्तते, न च ततोऽस्य व्यावृत्तिः संदिग्धा-इति न विरुद्धो नानैकान्तिको न मान्योऽनुभावो बुज्यास्तु तस्यानानुभवः परः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्स्वयं सैघ प्रकाशते ॥' इति । तथा 'अविभागोऽपि बुद्यारमा विपर्यासितदर्शनैः । प्राह्यग्रहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ इत्यर्थरूपरहितं संविन्मानं किलेदमिति पश्यत् । परिहृत्य दुःखसन्ततिमभयं निर्वाणमामोति ॥' इति सौगतमतम् । १ यत् वेद्यते येन वेदनेन तत् ततो न भिद्यते, यथा-आत्मा ज्ञानस्य, वेद्यन्ते नीलादयः, भेदे हि ज्ञानेनास्य वेद्यत्वं न स्यात्-तादा- रम्यस्य नियमहतोरभावात् , अन्येनान्यस्य असंवद्धस्य वेद्यत्वेऽतिप्रसंग इति भेदे नियमहेतोः संबन्धस्य व्यापकस्यानुपलव्ध्या भेदाद्विपक्षाद्वया- वर्तमान वेद्यत्वमभेदेन व्याप्यते इति । यञ्चायं ब्राह्मणाहकसंवित्तीनां पृथ- गवभामः स एकस्मिश्चन्द्रमसि द्वित्वावमास इव भ्रमः । यथोक्तं 'भेदश्शाम्रान्तिविज्ञाने दृश्येतेन्दाविव द्वयः ।' इति ।

·परात्रिंशिका संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिः, दृष्टान्तधर्मणि अपि चित्रज्ञानादौ हेतोरेवमेवासिद्धतादिदोपाः परि- हृता भवन्त्येव, हेतुदोपेषु तु परिहतेषु दृष्टा- न्तादिदोषा निरवकाशा एव, इत्यादि बहु निर्णीतकल्पमपरेव, इति किं तदनुभाषणक्ले- शेन । सिद्धं तावत् ह्येतत् यत्प्रातिभं निखिलवैपयिकावयोध- पूर्वापरान्तरचरं निखिलात्मकं तत् । तस्यां प्रलीनवपुपः परशक्तिशासि ग्लानिर्घटेत किमभाववशोपकप्ता ॥ १ यथा हिदिनिया ग्रेन सयध्यते भियते च तथा ज्ञानक्रियापि सेयेन सह संभरस्यते भेरस्यते च इति सहोपरम्भनियमस्यापि विपक्षा- यावृत्ति सदिग्धेति पूर्वपक्ष । भन-मानस्वपरसपेद्यतामाग्रेणैव नील नदियोयुगपढ़णनियमस्योपपत्ते याह्याभापारज्ञान परस्य संवेदक न भवति युत्तापक्ष । २ घंटेन - विश्लपमामपान् । १ भमावेति-यपान्यरुणम् • अभाव भावपेमावापतम्भयता प्रोत् ।' इति।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता शरीरमाणादौ परधनसुखास्वादपटल- मनालोक्य स्वस्मिन्स्पृशति हृदये ग्लानिमसमाम् । प्रविष्टा चेदन्तर्निखलजगतीसूतिसरसा परा देवी हन्त प्रचिलसतु पूर्ण हविरिव ।। तदुक्तं स्पन्दे ‘ग्लानिर्विलुण्ठिका देहे तस्याचाज्ञानतः मृतिः । तदुन्मेपविसं चेत्कुतः सा स्यादहेतुका ।।' इति । 'एकचिन्तामसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः । उन्मेपः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ॥' इति च । मायीयकाममलमूलमुशन्ति तावद् अज्ञाननाममलमाणवमेव भद्राः । वीज तदेव भवजीर्णतरोः परस्मिन् संविन्निशातदहने दहते क्षणेन । यथाहुः 'मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराङ्कुरकारणम् ।' इति । तदेवोक्तम् ·११२ परात्रिशिका - 'तदुन्मेपविलुप्तं चेत् ... ..1 । एवमेव च व्याख्यातम् , अतोऽन्यथा ग्लानेः विलोपकत्वमस्याश्च अज्ञानात् सरणम् , अज्ञानस्य च उन्मेषेण विलोपः-इति किं केन संश्लिष्टम् , इति नृपनिरूपणप्रायमेव भवेत् सइपरिउण्णपमरुउत्ताण उतहुगहिअधुणभजिअणिजद । अजाणिअविहडइअनाण उजम्पुसुअच्छइपूरिअकज ॥ तदेवं भगवती परावाग्भूमिः गर्भीकृत स्वस्वा- तव्यसत्तोद्भविष्यत्पश्यन्त्यादिविनिविष्टपरापरा. भट्टारिकादिप्रसरात् तद्गीकारवशाविवादघटि- तसकलभूतभुवनभानादिप्रपञ्चप्रवोधैक्यचम- कारसारा परमेश्वरभेरवभहारकाविर्भावप्रथित- तथाविधाद्भुतभूतपरमार्थस्वरूपा स्वात्मविमल- 4. ३ रा.पु. न्यास्यातमद इति पाठः। ५१.क. स. पु. भूमिगीतत्वात् स्वातस्येति ग••हनत. रवातोद्भिविभ्यदिनि च पाठ । ५.स.पु. पानयाधुरिमपनि पठ, क. पु. परापदि इति पाठ ·, श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता दर्पणनि सितानन्तस्मृष्टिस्थितिसंहारैक्यमय- महासृष्टिशक्तिरादि-क्षान्तरूपा 'अथाद्या' इ- त्यादिना ग्रन्थेन निःशेपं भगवता निर्णीयते, इति स्थितम् । तदेवं स्थिते ग्रन्थार्थों निर्णी- यते-अकारादि-विसर्गान्तं शिवतत्त्वं, कादि- ङान्तं धरादि-नभोऽन्तं भूतपञ्चकं, चादि-आन्तं गन्धादि-शब्दान्तं तन्मात्रपञ्चकं, टादि-णान्तं पादादि-वागन्तं कर्माक्षपञ्चकं, तादि-नान्तं घ्राणादिश्रोत्रान्तं बुद्धिकरणपश्चकं, पादि-मान्तं मनोऽहंकार-चुद्धि-प्रकृति-पुरुपाख्यं पञ्चकं, वा- वादिशब्दवाच्या यादयो वकारान्ता राग- विद्या-कलामायाख्यानि तत्त्वानि, धारयन्ति- पृथग्भूततया अभिमानयन्ति इति धारणानि, द्वी अन णिचो प्रयोज्यप्रयोजकभावद्वेरुप्यात्, तथा हि-धियन्ते स्वात्मनि एव सर्वे भावाः प्रकाशात्मनि परमपरिपूर्णे पदे भैरवात्मनि ग्रेप मामांति थिने। पिने-भरिपनि भतम्त इम्यः । 15

·परात्रिंशिका
.......
सर्वात्मनि, यथोक्तं शिवदृष्टो
'आत्मैव सर्वभावेषु स्फुरनिर्वृतचिद्वपुः ।
अनिरुद्धेच्छामसरः मसरदृक्रियः शिवः ॥'
इति । यथोक्तं स्पन्दे
'यत्र स्थितमिदं सर्वे
इति । एवं स्वात्मन्येव प्रभास्वरे प्रकाशनेन
ध्रियमाणान् भावान् धारयति स्वयमप्रकाशी-
भावेन-जडतास्वभावेदभावास्पदताप्रापणेन
प्रकाशयति परमेश्वर एव, पुनरपि अहंभावेनैव
आच्छादयति । तदियं भगवत्सदाशिवेशदशा
शुद्धविद्यामयी एकेन णिचा ध्वनिता, तत्रापि च
यत् इदन्ताया अहन्तया आच्छादनं तदाच्छा-
आमा-बम्बभार ।
२ चिपुरिति भागमसाहनममनषेधार्थ ।
१ स्वभावेदभावेति-यदुक्तं. प्रत्यभिज्ञायाम्
'भाषापपमानां यद्यभूमिमुपेयुषाम् ।
भावानां पोधमारत्याग्यावस्वयलोकनात् ।।
.

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता दनीयेदन्तोपपत्तौ उपपद्यते, न च शुद्धपरमेश्व- रचिन्मयरूपापेक्ष भिन्नप्रथात्मकमिदन्ताख्यं रू- पमुपपद्यते - इति आच्छादनीयानुपपत्तौ तद्व- शेन तदाच्छादकतापि अहंभावस्य नोपपन्ना, इति तथाविधेश्वरवोधानुपपत्तिः, तदनुपपत्तौ च न किंचित् भासेत-कारणाभावात् , इत्युक्तमस- कृत्, भासते च इदं तद्भासाव्यतिरेकरहितमपि परमेश्वरशक्तित एव बहिः प्रथते-कारणान्त- रासंभवात् , स्वसंविदि च संविद एव सर्वमय- त्वप्रथनात् । तदेवं स्वात्मरूपं जगत् भेदेन भासमान प्रकाशात्मन्येव अहमात्मनि भासते सामानाधिकरण्येन, इति इयता एतावत् अव- श्यमेवाक्षिप्त-यथा ईश्वर एव कस्यापि वेदि- तुर्भिन्नान् वेद्यान् अहन्तया पश्यति, यश्चासौ कोऽपि वेदयिता सोऽपि भासनात् स्वात्ममय एव-इति स्वात्मनि तथाविधाः शक्तीरधिशेते १ विश्वरादिरूपायामिदन्तायां सत्यामुपपद्यते नान्ययेति । पं० १९ख० पु. एव तावदिति पाठः।

·परात्रिशिका याभिरसो तदेव भिन्नवेद्यवेदकीभावमुपानुवी- त, रागादिभिरेव च तथाविधत्वमस्येति रागा- दय एव आध्रियमानान् भावान् उक्तन्यायेन धारयन्तमीश्वरं प्रति प्रयोजकतां गच्छन्ति, अतस्तस्यैव पुंस्त्वव्यपदेशकारणेकभूता द्वितीये णिचि उत्पन्ने धारणशब्दवाच्याः, णिजुत्प- त्तावपि सर्वत्रेव प्रकृत्यर्थान्वयानपायो ध्रियमा- णतया प्रकाशमानस्यैव हि धार्यमाणता प्रका- शनासंज्ञा उपपद्यते यतः, यथोक्तं मयैव शिवदृ- प्यालोचने 'प्रेपोऽपि स भवेद्यस्य शक्तता नाम विद्यते ।' इति । भर्तृहरिरपि अप्रत्तस्य हि अपे पच्छादेर्लोविधीयते । महत्तस्य यदा पिस्तदा स विपयो णिचः ॥" इति । तदेवं धारणशब्देनापरशास्त्रेषु कञ्चुक- ६०१ स. पु. एव यत् तयात्वमायेति इति पाठ । पं.स.पु. प्रेयोंपि इति पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याल्योपेता नामधेयप्रसिद्धान्येव तत्वानि इह निरूपितानि, यदुक्तं श्रीतन्त्रसारे 'धारयन्ति पशोः पाशान्भावान्स्वात्ममयांस्तथा । विद्यामायानियसायाः शोध्यास्तेन प्रयत्नतः ॥' इति । यत्तु श्रीसोमानन्दपादैः धारणशब्देन अङ्गानि निरूपितानि पक्षान्तराश्रयणेन, तत्र परपक्षसर्वदृश्यत्वप्रथनमात्मनि अभिप्रायः, तेपां हि ईदृशी शैली 'स्वपक्षान्परपक्षांव निःशेपेण न वेद यः । स्वयं स संशयाम्भोधी निमजस्तारयेत्कथम् ।।' इति । शादि-भान्तं महामाया विद्येश्वरसदाशि- वशक्त्याख्यं तत्त्वपञ्चकं, तथाहि-मायातत्त्वस्य उपरि विद्यातत्त्वाधश्च अवश्य तत्त्वान्तरेण भवित- व्यम् - यत्र विज्ञानाकलानां स्थितिः, यथोक्तम् १ अन्यार्थक्यनेनेत्यर्थ । २ शारे भवा गोली समाधानपूर्विका प्रवृत्तिरिति क्रयटः, रचने- न्ये, गेली स्वममित्यन्ये ।। ३ इण्यमयेश्वरप्रत्यभिज्ञोक्त. क्रम पं. १३ क. पु• अवश्यमिति पद नास्ति।

·परात्रिशिका मायोर्चे शुद्धविद्याधः सन्ति विज्ञानकेवलाः ।।' इति । तथाहि महामायाभावे मायापदे प्रल- यकेवलानामवस्थितिः, विद्यापदे च विद्येश्व- रादीनाम् - इति किमिव तत् विज्ञानकेवला- स्पदं स्यात् , अत एव विद्यापदप्रच्युतानामपि एपां भेदमयभावराशिगतभिन्नवेद्यप्रथानुदयात् मायीयाभिधानमलानुल्लासे, तत्र विज्ञानकेवलो मलैकयुक्त इति अज्ञानात्मकाणवमलावलम्बि- स्वं श्रीपूर्वशास्त्रे कथितम्, त एव शुद्धविद्यापदा- 'स्वातघ्यहानिबोधस्य स्वातघ्यस्याप्यवोधता । द्विधाण मलमिदं स्वस्वरूपापहानित ॥ शुद्धबोधारमरवेऽपि येपा नोत्तमकर्तृता। निर्मिता' स्वारमनो मिला भर्ना ते करीतात्ययान् ॥' पने घ विज्ञानकेवला शून्याययोधरूपास्तु फ्तार प्रलयाफ्रा' इति । ५.३ व. पु. केवलिनामिति पाठ । प... पु• गनामिति पाठ । पं. ९ क.पु. लक्षिन तत एवेति पाठ ।

·...............
श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याल्योपेता ११९
नुग्रहात् बोधिता मंत्रतदीशादिभावभागिनो
भवन्ति, इति तत्रैवोक्तं
'विज्ञानकेवलानष्टौ बोधयामास पुद्गलान् ।'
इत्यादिना,
'मत्रमहेश्वरेशवे संनियोज्य"
इत्यादिना च। केपुचित्तु शास्त्रेषु सा महामाया
भेदमलाभावोपचारात् विद्यातत्त्वशेषतयैव नि-
गीयते, क्वचित् पुनरज्ञानमलसद्भावोपरोधात्
मायातत्त्वपुच्छतया, यथा केपुचित् शास्त्रेषु 'रा-
गतत्त्वं पुंस्येव लग्नम्' इति न पृथक् परामृष्टम् ,
यथा वा इहेव श्रीत्रिकागमेपु नियतिकालीन
पृथक् निरूपितौ, अत्र मते विद्याद्यनाश्रितशि-
वान्तं ब्रह्मपञ्चकं, निणेप्यते च एतत् , एपांच
तत्त्वानां वृहत्वं बृहकत्वं च प्रायो भेदसमुत्ती-
र्णत्वात् संसारसूतिकर्तृत्वात् च, एवमेतानि
उक्त हि अन्य
'मन्त्रावमेति संबोधादनन्तेदोन कल्पितात् ।'
इति ।
६.१४.पु. मेदोत्तीर्णत्वादिति पाठः।

·१२० पत्रिशिका चतुस्त्रिंशन्तत्त्वानि प्रक्रियात्मना स्थितानि अ कारमेव आदिरूपतया भजन्ते। तत्र इदं विचा. यते - प्रथमतः शिवतत्त्वम् 'अ' वर्ग, ततो भूतानि इत्यादि यावदन्ते शक्तितत्त्वम् - इति कोऽयं सृष्टिसंहारज्ञप्तिस्थित्यवतारक्रमाणां म- ध्यात् क्रमः, सर्वत्र च श्रीमालिनीविजयोत्तर- सिद्धातन्त्र-स्वच्छन्दादिशास्त्रेपु क्षकारात् प्रभृति १क्षकारात् प्रभृनीति, इत्यमत्र क्रम - पृथिव्या क्षमारमेकमेव पद मम्रवर्णरूपं, अवाद्यध्यक्तान्तेषु तस्वेपु हादि टान्तास्थयोविशतिवर्ण, चतुरक्षरे द्वे पदमब्रे, पञ्चाक्षराणि प्रीणि पुमादिमायान्तेपु घादि नान्ता सप्त वर्णा , पदमने दे, पञ्चाक्षरमेक द्वयक्षरं द्वितीयमिति, शुद्धविद्येश्वर- सदाशिवेषु च ग-य-फा वर्णानय , पद मन्त्र च ध्यक्षरमेव, शिवतत्वे पुन स्वरपोडशारमकमेकमेव वर्णपदमन्नतत्त्वमिति, तञ्च शनिवप्राधा- न्यादेकमेव, शक्तिहिं न शक्तिमती भिन्ना भवितुमर्हतीप्ति भाव । क्षिस्यादितश्वचस्त्रिशत क्षाराप्रभृति चैक्मेक योजयित्वा पूर्व व्याप- कसयाभिमते सशक्ति के पट्रिी तस्वे सहारकमस्य अध्ययुद्धायुचित स्वात विसगांदरम्य आनुरोम्येन अकारपर्यन्तस्वरपोडशक्यम् । उक्त चान्यन 'तत एकैश्वर्णवं तावे तारे क्षमादित । कृत्वा वे परे प्रोक्त घोडशाणे विमर्गतः॥' पं.२क-पु. आधारिकतया भजन्ते इति पाठ.. प.४प.पु. अन्तम् इति पाठ । ६...पु. सिदान्तस्य स्वछन्देति पाठ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १२१ अवर्गान्तं पार्थिवादीनां शिवान्तानां तत्त्वानां निवेशः उक्तः आद्यधारिकया व्यासं तत्रैकं तत्त्वमिप्यते । एकमेकं पृथक् क्षार्ण पदार्णमनुषु स्मरेत् ॥' इत्यादिना, तत्रैव च पुनर्भिन्नयोनिमालिनीभ- हारिकानुसारेण फकारादीनामभिन्नयोनिमातृ- कानिवेशावाप्ततत्वान्तरस्थितीनामपि - १ धारिकेति, 'मत चैतन्महेशस्य श्रीपूर्व यदभापत । धारिकाप्यायिनी बोडी पवित्री चावकाशदा।। इति । २ मालिनीति । यदुक्त श्रीमजयद्रथराजानकै भित्रयोनिस्तु मालिनी।" इत्यस्या व्याएयानावसरे, भिन्ना स्वरैर्भेदिता योनि कादिर क्षणा यस्या । तत्र शक्तिवाचको मालिनीमन्न , शक्तिमद्वाचकस्तु मातृकामन्त्र । तन मातृका प्रसिदैव । मालिनी यथा 'न ऋल लथ च ध ई ण उ उ यकस ग घ ङइ अव म य उ ढमज ज र दपछ ल आ स अह पक्ष म श अन ऐ ओ औ द फ' इति । निकहृदयेऽपि ५.३ क.पु. आधारिकनपा व्याप्तमिति पार । प. ४ ख. पु. पृथक् वर्ण इनि पाठ । प. ४ क.पु. यदार्ण मनुषु इति पाठ । 10 .

·परात्रिंशिका
'फे घरातत्त्वमुद्दिष्टं चादि-बान्तेऽनुपूर्वशः ।
त्रयोविंशत्यवादीनि"
इत्यादिना पार्थिवादितत्त्वयोजना निरूपिता ।
पुनरपि च तत्रैव श्रीविद्यात्रयानुसारेण
'नादिनी तु शिखाग्रस्था नकाराक्षरसहिता।'
इति । तदुक्त 'मालिनी हि भगवती मुख्य शाक्त रूप बीजयोनिसघटेन
समस्तकामदुधम् , अन्वर्थे चैतन्नाम रद्दशक्तिमालाभिर्युक्ता फलेषु पुष्पिता
ससारशिशिरसहारनादभ्रमरी सिद्धिमोक्षधारिणी दानादानशक्तियुक्ता
इति रलयोरेकत्वस्मृते , अत एव भ्रष्टविधिरपि मन्त्र एतन्यासात्पूर्णा भवति
साजनोऽपि गारुडवैष्णवादिनिरञ्जनतामेत्य मोक्षप्रदो भवतीति ।
१ विद्यालयेति,
'या सा शक्तिर्जगद्धातु कथिता समवायिनी ।
इच्छाब तस्य सा देवि सिमक्षो प्रतिपद्यते॥'
इति प्रथमोच्छरत्तात्मकत्वेन बहिलिलमिपास्वभाषा मातृषितान्ति
धामभूना परा इत्युता, ततोऽपि
'एवमेतदिद वस्नु नान्यथेति सुनिश्चितम् ।
ज्ञापयन्ती जगत्यन्त्र ज्ञानशक्तिर्निगद्यते ॥
इत्यन्तरासूनितेच्या क्रियामयी
'यत्र या मिलिता मरीचय
नत्र तम विभुरेव जृम्भने ।
इत्येवरूपा परापरेटयुक्ता । ततोऽपि
'एवमून मिद वस्तु भवरिवति यदा पुन ।
जाता तदेव सहस्नु कुर्व त्या त्रियोच्यते ॥'
इति तत्तपमातृप्रमेयादिवचिन्यमयी च अपरेस्युमा ।
।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता 'निष्कले पदमेकार्ण ध्यणेकार्णद्वयं दये।' इति परोपराभट्टारिकानुसारेण, ओंकारं शिवत- त्वम् अघोरे इत्यत्र शक्तितत्त्वम् इत्यादिक्रमेण पार्थिवादितत्त्वनिरूपणा योजिता । पुनरपि च तत्रैव श्री-विद्यातत्त्वानुसारेण फकारादीनाम- भिन्नयोनिमातृकानिवेशावाप्ततत्त्वान्तरस्थिती- यथोक्तमाचार्याभिनवगुप्तपादैः ययेदं शिवादिधरण्यन्तमविकल्पसंविन्मानरूपतया विभर्ति च पश्यति च भासयति च परमेश्वरः सास्य पराशक्तिः, यया दर्पण- हस्त्यादिवत् भेदाभेदाभ्यां सा परापरा शक्तिः, यया परस्पर- विविक्ततारमना भेदेनैव सा अपरा शक्तिः।' इति विद्यालयनिरूपणं पारमेश्वरशास्त्रेषु । १ श्रीमन्मालिनीविजये 'मायां तु मार्गसंशुद्धौ दीक्षाकर्मणि सर्वतः । क्रियास्वनुक्तमन्त्रामु योजयेदपरां बुधः ॥ विद्यादिमकलान्तं च तद्वदेव परापराम् । योजयेग्नेश्वरादूर्व नियत्यादिकमष्टकम् ॥ न चापि सकलादूर्वमाप विचक्षणः । निष्फले परया कार्य यत्किचिद्विधिचोदितम् ।। इति । अत्र सूक्ष्मतरबोपवता मूलार्थः सुवोध एवेति न नितिः, अन्येपा तु युक्तिकयनमपि पिष्टपेपणतुस्यमकिंचित्करमित्यर्थः । पं० २ स.पु. सकारमिति पाठः। .

·परात्रिंशिका . ....... "" नामपि 'फे धरातत्त्वमुद्दिष्टं चादि-बान्तेऽनुपूर्वशः । त्रयोविंशस्यवादीनि " इत्यादिना तत्त्वयोजना । श्रीमदपराभट्टा- रिकाभिप्रायेण च 'सार्धेनाण्डद्वयं व्याप्तमेकैकेन पृथद्वयम् । अपरायाः समाख्याता व्याप्तिरेपा विलोमतः ॥' इत्यादिना फटकारे पार्थिवप्राकृताण्डद्वयम् , हुँकारे मायीयं, ह्रीकारे शाक्तमण्डं च इति त- त्वनिवेशः । श्रीपराभट्टारिकाव्याप्तिनिरूपणे च 'साणेन त्रितयं च्याप्तं त्रिशूलेन चतुर्थकम् । सर्वातीतं विसर्गण परा व्याप्तिरुदाहता ॥" १ अत्र पिण्दार्थ ,-इच्छाशक्ति ज्ञानशक्ति क्रियाशक्तित्रितय वैप. रीत्येन योद्धव्यमित्यर्थ । २ प्रतकथने पुनरयमभिप्राय 'एकेन वपुषा शुद्धी तत्रैवान्यप्रकारताम् । अन्तर्भाच्याचरेच्छुद्धिमनुसन्धानवान् गुरु ॥' अशनी क्रमान्तरोऽप्यस्नीरयाह 'अनन्तभावाना तु मूक्ष्मे सूक्ष्म विशोधितम् । सद्धि शुद्ध घीजभावारसूते नोत्तरमन्ततिम् ॥ इति । एतच्च म निकमारे प्रसिद्धम् । ५. ५ क.पु. साधेनातो द्वयामिति पाठ । ५० ८ २० पु. पावित्राकृती ततो द्वयमिति, ग. पु. प्राकृताण्डतो दयम् इति पाट । प.क.पु.शातमन्त्रमिति पाठ । है ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १२५ इति अन्यथैव प्रक्रियायोजनं निरूपितम् । पुन- रपि मातृकासद्भावरतिशेखरकुलेश्वरादिमन्त्रभ- द्वारकाद्यभिप्रायेण अन्यथा अन्यथा च, अपर- तन्नेष्वपि एवमेव विपर्यस्तप्रायं बहु बहुशो नि- रूपितम् , तत् पुनरिह सर्वमेवान्यथा इति परि- दृश्यते-इति महान् अयमागमविदः स्वकट- कक्षोभ इव सर्वविनाशकः समुद्भूतः । न च सांकेतिकमिदं-येन पुरुपेच्छाक्शोपकल्पितेन रूपेण च अन्यथा अन्यथा निरूप्यमाणमिह संगतं भवेत् , यथा- दाक्षिणात्याः चौरशब्देन ओदनं व्यपदिशन्ति, सैन्धवास्तु तेनैव दस्यु- म् , ओदनं तु क्रूरश्रुत्या, तया तु काश्मीरिका वितुपितयवगोधूमतण्डुलान् , इति - सांकेति- कत्वे हि अनवस्थितत्वात् अपारमार्थिकत्वात् च शोध्यशोधकभावाद्यनुपयोगात् अनिरूपणी- यत्वमेव स्यात् , संकेतस्यापि परमार्थसत्व, नहि संकेतो नाम अन्यः कश्चित् -ऋते परमे- श्वरेच्छातः, प्रसिद्धो हि न संकेतो भगवदि- ·परात्रिंशिका " च्छाप्रकल्पितः-तन्नामाक्षरलिप्यादिगताप्या- यनादिकर्मविधिजनिततच्छान्तिकादिफलसं- पत्तेः, इति चेत् - तर्हि एकेनैव संकेतेन सर्वव- स्तुसंपत्तौ किं संकेतान्तराश्रयेण तदाश्रयणे वा स्वशास्त्रितशास्त्रान्तरीयलौकिकपार्पददैशिकघ- नकृतप्रतिपुरुपनियताद्यनन्तसंकेतनिवेशनपूर्व- कं, तदपि निरूप्यमेव, न तावद्भिरुपयोगः, एतावतैव कार्यसिद्धिः-इत्यपि निरक्षरकुक्षि- कुहरैः उच्यमानं श्रूयमाणं च शोभत एव । अविकला भगवदिच्छा न विचारपदवीमधि- शेते? इति चेत् - अलं ग्रन्थधारणवाचनव्या- ख्यानविचारणादिमिथ्यायासेन, परित्याज्य ए. वायं गुरुभारः, तूणींभावशरणैरेव स्थेयम्, भग- वदिच्छेवोत्तारणीयमुत्तारयेत्, तदिच्छै अनु. ग्रहात्मा एवं विचारणायां पर्यवसाययति, न 4.४स. पु. संतान्तरेण इति पाठः । पं. स. पु.अपि निरूप्यमिति पाठः । पं. १० क.पु. पदवीमश्नुते इति पाउ: ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याल्योपेता खल्लु पादप्रसारिकयैव सुखं शयानैः भुञ्जानैश्च स्वयम् अविमृशद्भिः स्वापेक्षतीव्रतरादिपरसेश्व- रानुग्रहोत्पन्नाधिकाधिकसूक्ष्मतमविमर्शकुशल- धिषणापरिशीलनपराङ्मुखैः वा स्थातव्यमिति । तत् सर्वदा विमृश्यमिदं वर्तते-इति एतावत् न जहीमः, तत् अत्र अवधार्य स्थीयतां यावत् परिहरामः सर्वमिदं किंचित् न वस्तुतः चोद्य- जातं परमेश्वर्यां परावाग्भुवि अनुत्तरदुर्घटकारि- तात्मकनिरपेक्षस्वातन्यसारायां पारतत्र्यांशलेश- मात्रपरमाणुनापि अनुपरक्तायाम् - इति प्रायः प्रागेव प्रतिसमाहितमदः, तथापि विस्तरतः परिह्रियते,- यत् तावदुक्तं शिवतत्त्वं, ततः पृथिवी इत्यादिकोऽयं क्रमः इति, तन्न कश्चित् क्रमः- इति ब्रूमः, अक्रमं यत् एतत् परं पार- मेश्वरं विचित्रं गर्भीकृतानन्तवैचित्र्यं स्वातन्त्र्यं निकार्थरूपं तदेवं एतत् , तथाहि-येयमपरा परापरा पराभट्टारिका पारमेश्वरी भैरवीया सत्ता सा सदाशिवतत्त्वानाश्रितशक्तितत्त्वस्यापि उप- .

·१२८ परात्रिशिका रिवृत्तिः-तदन्तस्यापि आसनपक्षीकृतत्वात् । तथाहि ईश्वरं च महापेतं प्रहसन्तमचेतनम् ।' इत्यनेन सदाशिवान्तमासनं नादान्तपक्षनि- विष्टं श्रीपूर्वशास्त्रोपसंहृतम्, इत्येतत्सर्वमासनम्' इत्युक्त्वा १ दिव्यतनुसजीवनाथै झय क्रम , यथान्यग्न महाप्रेत न्यसेत्पश्चात्प्रहसन्तमचेतनम् । रक्तवर्णं सुतेजस्क नेत्रत्रयविभूपितम् ॥' - अाधारशक्तिमूले मूल, कन्द आसारमूलकम्, लम्बिकान्ते कला- तत्त्वान्तो दण्ड , मायामको ग्रन्थि , चतुष्किकात्मा शुद्धविद्यापद्म, तनैव सदाशिवभट्टारक , स एव महाप्रेत प्रकर्पण लीनत्वात बोधात्प्राधान्येन वेद्यात्मकदेहक्षयानादामर्शाग्मकत्वाच्चेति, तन्नाभ्युत्थित तन्मूर्धरन्ध्रप्रयनि गत नादान्तवर्तिशक्तिव्यापिनीसमनारूपपरात्रय द्विपदान्त, तदुपरि शुद्ध- पात्रयमौन्मनसम्, एतस्मिन् विश्वमये भदे आसनीकृते अधिष्ठातृत्तया व्यापकभावेन आधेयभूता यथाभिमता देवता कल्पमिस्वा पूजयेदिति । अत्रान्तरलोका द्वादशान्तमिद प्राय निशूल मूरत स्फुरत् । देवीचमाप्रग त्यतनम खेचरता ब्रजेत् ॥ मूलाधाराविषट्रान्तब्योमानापूरणात्मिका । पेचरीय स्वमचारस्थितिभ्या सामृताशनात् ॥' इति । इत्यन्तांग । तद्यथा- ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १२९ , 'तस्य नाभ्युत्थितं शक्तिशूलशृङ्गत्रयं स्मरेव' इति शक्तिप्रख्यव्यापिनीसमनात्मकशृङ्गत्रयमु- तं, तत्रापि उन्मनसोर्ध्वकुण्डलिकापदपरमधा- मसितकमलत्रयरूपतया निरूपितम् , इत्येतत् परमासनं -परापर्यन्तत्वात् इति, तदुपरि च देवीनां स्थितिः इति, तदेतत्परं पश्यन्त्याख्यं ज्ञानशक्तेरेव पर्यन्तधाम नादाख्यरूपमतिक्रम- णीयत्वेनैव स्थितं, यथोक्तं शिवदृष्टौ 'अथास्माकं ज्ञानशक्तिर्या सदाशिवरूपता । वैयाकरणसाधूनां सा पश्यन्ती परा स्थितिः॥' इति । 'मत्यगात्मनि हि बुद्धिः पश्यन्ती रुद्रदेवता ।' परं सदाशिवज्ञानशक्तावेव अनाश्रितशिवश- क्त्यात्मनि विश्राम्यति, मनोऽहंकारयोः ब्रह्मवि- , ईश्वरप्रत्यभिप्रायां 'तनन्मातृततमानस्थिती रद्रोऽधिदेवतम् । भिखममेयप्रसरे ब्रह्मविष्णू उदाहृती ॥' इति । अत्र विवेकेछुभिस्तघ्रालोक एवावधार्यम् । पं० २ स. पु. दशक्तिमुध्येति, समनान्तति च मूलपाठोऽस्ति । ५० स. पु. भान्मनसेति पाठ । 17 ·१३० परात्रिंशिका प्णुदेवतयोः वैखरीमध्यमापदे पत्योरीशसदा- शिक्रियाशक्तिपदमेव परा प्रतिष्ठाभूः, इति तावत् आगमसिद्धं स्वसंवेदनहितं च, तत् पश्यन्त्युपरि पराभूमिः भगवती-यत्र सर्वम- भेदेनैव भाति चं विमृश्यते च । यद्यपि हि विद्यापदे मायापदेऽपि अभेदेन भासना स्थि- तापि तत्र विमर्शोऽन्यथा, विद्यापदे हि इंदमिति प्रमातृप्रमेयजातमेकतोऽहंमात्मनि संक्रामेत् , तदाच्छादितं विमृश्यते – 'अहमिदम्' इति, तत् एतत् समाने चिदात्मनि अंधिकरणे उभयं प्रतिविम्बितमभेदेनेय अवभासमानं सामाना- धिकरण्यमुक्तम् , अत एव ईश्वरावस्थायां परा- १ ईश्वरतावस्यव सदाशिव। २ मूक्ष्मबुद्धिविवेच्योऽत्र क्रम । ३ ईश्वरभट्टारक। ४ सदाशिवभट्टारके। ५ज्ञानशक्निशिवे। ६ जानरूपमिवावस्थायाम् । प.६ क. पु. भानमास्थितागोति, ग. पु• मानमग्नि तथापीनि पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १३१ परात्मिकां दशां भावा भजन्ते, यथैव माया- ध्वनि अपरां, न तु सैब परापराशक्तिः अपरा वति यत् ईश्वरतत्वं प्रति अभिहितं श्रीमदुत्प- लदेवांदैः तत् प्रदर्शितागमविपर्यासशङ्कायु- शुद्धविद्यारूपं महामायां च त्यक्त्या, सैव-ईश्वरावस्थय । २ परवमंभवे कारणमाह यदिति यसादीश्वरतत्व परापरत्वं तत्र दर्शितं तेनायातमीश्वरावस्थायां परस्वम् । ३ अभिहितमिति -परापररूपरवेन चेति योग्यम् । ४ ययोमम् 'अत्रापरवं भावानामनाम्मस्वेन भामनान् । परनाहन्नपाडादारपरापरदशा हि सा ॥' इति । परवं पूर्णवमनन्यापेक्षाहमिति, अपरखमपूर्णतान्यापेक्षतेदमिति । संचय ईश्वरप्रत्यभिज्ञायामपि 'मामान्याधिकरण्यं च सद्विवाहमिदंधियोः ।। प्रयासम्म यदाममाविश्रमणेऽनन्योन्मुखः स्वामप्रकाशताविधान्तिल- यो विमाः मोऽहमिग्युच्यने, यस्वन्योन्मुम्बःम इदमिनि स च स्वप्रका- पानमात्र पुनरनन्योन्मुमे रूपे विधाम्यनि परमार्थतः । तत्राये विमर्श शिवतार, दिनीये विधेश्वरता, मध्यमे तु रूपाहमिदमिति समरतनुला- पुटम्यापन यो विनः म मदाशिवनाये ईश्वरमहारके च, इदंमावस्य तु पामरायामटनाकृती विशेष: ये एते अहमिति इदमिति थियो तयो- मापारमानार प्राधिकरणवम्, भइमिति माइके इदमिनि च प्राडो ·परात्रिंशिका क्तम् - इति न मन्तव्यम्, मन्त्रमहेशादिपु तु रूपं बोधैकपरमार्थमपि अपरवोधेकपरमार्थात् 'अन्यदहम् ' 'इदं पुनरिदमेव' इति संवित्, विज्ञानाकलानां तु बोधेकपरमार्थेनापि रूपेण 'अहं नेदम्' इति संवित् अप्रवोधात् 'अह- मित्येव' तत्र अप्रबुद्धम् , प्रलयकेवलिनाम् 'इदमहम्' इत्यप्रवुद्धमेव, अंत्र मायापदे च तन्निर्विकल्पकताभासेन यद्यपि अस्ति तथा- विध एव प्राणभूतो विमर्शः तथापि तद्रूपव्यव- तमिरामेन चक्रस्मिनवाधिकरणे यत्मंगमनं संबन्धरूपं तत् सती शुद्धा विद्या भवद्धविद्यातो मायाप्रमातृगताया अन्यैव । तत्र यदाहमित्यस्य पदधिकरण चिन्मात्ररूपं तदमदामुल्लामयति तदस्त्यारफुटप्वात् सदा- शिवता, अहमिदमिति इदमहमिति तु इदमंशे स्फुटीभूतेऽधिकरणे यदा- हमंशविमरों निपिञ्चति तदेश्वरतेति विभाग । शुद्धविद्यामहामायायां विमर्शस्वरूपमाह उत्पलदेवमहोदय : मप्रेति । २ पुनरिति उपरिवर्त्यहन्ताया भिन्नमेवेदमंशप्राधान्यं यस्मान्महा मायेति संज्ञा परे कृता, यदुक्तं तव भेधीरेवेति । ३ भा -प्रलयाकले, मायापदे-मकले च । ५.४ ग• • बाधेकपरमार्थेपि रूपे नाई नेदम् इति पाठः । - ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता हारकस्य तत्प्रसादासादितसत्ताकस्यापि तद- व्यतिरिक्तस्यापि वा पश्चात्तनस्य विमर्शस्य 'इदं शरीरादि, अहमहं, योऽसौ ज्ञाता, इदं घटादिकम्, इदं यत्तत् ज्ञेयम् इति भेदेनैव विमर्शरूपतया व्यवहारो विकल्पात्मैव, तत्र तु तथाविधत्वे कारणान्तरासंवेदनात्कल्प्यमानेऽपि च कारणे पुनरपि तथाविधवोधाविनिर्भागमा- त्रपर्यवसानात् तस्यैव अविकल्पसंविदात्मनः तथा सामर्थ्य, तथा सामर्थ्ययोगादेव च तद- नन्तवैचित्र्यात्मकत्वम् - इति ऐश्वर्यमनपायि सिद्ध्येत् , अस्यां च सत्तायामैश्वर्यमनपेतं-यतो वैर्खयात्मनि एवं मायीये वेद्येऽपि वा मध्यमा- मये धाम्नि भासनातिरेक्यपि संभाव्य एवं वि- मर्शः । अत्र तु परसंविदि यथैव भासा तथैव व्यवहारमयोऽपि विमर्शः, तेन-जल इव जलं ज्वालायामिव ज्वाला सर्वथा अभेदमया एव भावा भासन्ते, न तु प्रतिविम्बकल्पेनापि केवलं, यावत् एपापि परमेश्वरी उपदेशाय निरूप्यते ·परात्रिंशिका तावत् अधरसत्ताकृप्ता तथा भवति । एवं च भासात्मकं भैरवरूपं स्वतः सिद्धम् अनादि प्रथमं सर्वतः चरमं च सर्वतश्च वर्तमानमिति किमपरं तत्र उच्यताम् । तत्त्वभावविकासात्म- मयमात्मेक्येनैव स्वप्रकाशं प्रकाशयति, तथैव च विमृशति अनपेततथाचमत्कारत्वेऽपि, यच्च तत् तथाविमर्शनं तत् भाविमायीयानन्तसृष्टि- संहारलक्षकोट्यर्बुदपरार्धसाक्षात्कारिणि भासने भवेत् तथारूपमेव भवति, तथा भवच्च तत् यदि सृष्टौ प्राथमिक माध्यमिकं वा पदं भास- नात् विमृशेत् तत् पूर्वस्य तदुत्तरव्यभिचारणा- शंकासंभावनानपगमात् अपरिपूर्णमप्रथितेतर- भावराशिखण्डिताभेदं कथमनिर्पुढंपरभैरवम- हाधामसमाश्रिताधस्तनपश्यन्त्यादिनिष्ठभेदासू- त्रणकलङ्क तथाविधवस्त्वपोषणवशनाममात्री- १ परिपूर्णम् । . ५०१ व.पु.हिन्या इति पाठ । पं. ५५ क. ग.पु. बम्त्वपोहनेति पाट ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता भूतपराभट्टारिकारूपं तत् किमपि रूपं भवेत् , एतादृशधारारोहणाभावे च न किंचित् इदं विजृम्भमाणं भासेत विजृम्भेत इति, न बजतु अपूर्णता, मा प्रतिष्ठभावराशिरभेदकथा खण्ड्य- ताम् , मा निर्वाक्षीरवाश्रयता, भेदकलङ्कमुद्र- वहतु नामधेयमात्रेण परत्वम्-इति वक्तुं युक्तम् , तत् एतदेव भवति संगच्छते च, यदि प्रथमतरं सर्वचरमे एवमाभासा पतन्ती तत्रैव विमर्श- नापि पदं बन्धयेत् , स हि चरमो भागः तथा तावत् स्वात्मरूपं विभ्रत् तत्स्वात्मरूपनान्तरी- यकतास्वीकृततदनन्तनिजपूर्वपूर्वतरादिभागा- न्तरो भासमानो विमृश्यमानश्च पूर्ण एव, त- त्पूर्वोऽपि भागः तदुत्तरभागपृष्ठपातिवृत्तपूर्वपरि- पूर्णभासासारविमर्शतादात्म्यात् तदुत्तररूपपरि- पूर्णतामजहत् स्वयं च स्वरूपनान्तरीयकताहठ- कृष्टस्वपूर्वपूर्वतरादिभागान्तराभोगो भासमा- नो विमृश्यमानश्च तथैवाखण्डितः-इत्येवं तत्पूर्वपूर्वगताभासा तत्तद्विवादिनिजनिजो- ·परात्रिशिका त्तरभागभासाविभागे लब्धभैरवभावस्वभावा- व्यभिचारानुरोधवलस्वीकृतस्वस्वपूर्वभागचम- कार एकैकमपि परं पूर्णा भवति यावत् स्वप्र- काशनिजभैरवाभिमतनिकटतरवर्ति रूपं, तदेव स्वेच्छाविश्रान्तिधाम वा भैरवाख्यं वपुः, स्वय- मेव तद्विमर्शकुशला भवत प्रसंख्यानपराः ह्रद- गिरि-तरुप्रभृत्युपाधिसंकोचेन रहिते तद्वत्यपि वा अरण्यानीप्रदेशे दूरादखण्डिता दृष्टिरेवमेव अखण्डिततामुपानुवाना भैरववोधानुप्रवेशं प्रति संप्रदायतामासादयेत 'निलगिरिभिच्यादी देशे दृष्टि विनिक्षिपेत् ।' इत्यादि, अन्यथा भागशः पाते प्रथमभागात् आरभ्य यदि वा निरवयवमेव एतत् तत्क इव अपरसंवेदनेभ्योऽपूर्णाभिमतेभ्यो विशेषः, वि- शेपस्तु गर्भीकृतानन्तवेचित्र्यचमत्कारकृत इव अपूर्णसंविदन्तरेभ्यः पूर्णाभिमतसंवेदनस्य इति स्वयमेव जानन्तु सोपदेशाः पारमेश्वराः। परमेशशक्तिपातकिरणाविकसिते तु पशुजन- ·" श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतन्याख्योपेता हृदयकुशेशये न अस्मदीयैर्वचनशतैरपि अति- तीक्ष्णाभिधेयसूचिभिरपि संभेदोऽथ विकासोऽथ वितरीतुं शक्यः, घटेऽपि एवमेव परिपूर्णो दृष्टि- पातः, तत्रापि हि अविकल्पा संवित् झगिति चरमभागे एव निपतति, ततस्तु क्रमात् विक- ल्पसंविद आयान्त्य आ चरमनिकटभागात् अ- न्तस्तरामन्तस्तमां च अनुप्रविशन्ति, इति किमन्येन । तदेवमेव इहापि शिवतत्त्वं सदा अविकल्पमेव विकल्पसूति स्वातन्त्र्यसरसमनादि सर्वादिभूतं सिद्धम् अत्र तावत् न विमतिः तत्तु परिपूर्ण तथा भवति यदि सर्वचरमां पार्थिवी- मेव भुवमधिशेते धरासंवित् हि तथा धरां वि- पयतयापि अभेदेनाभासयेत् विमृशेत् च यदि तत्स्वरूपसर्वस्वावभासविमर्शयोः व्याप्रियेत, स्वरूपसतत्त्वं च अस्याः परिपूर्णप्रसरतत्स्वात. व्यकृप्ताप्ररूढाभेदतत्पूर्वकैकरसभेदावभासत- द्वशोदितसंकुचञ्चित्स्वातव्यसत्तामयमायाग्राह- कतद्वाह्यचक्राविभेदात्मकप्रधानतद्विकारधीत- 18 ·परात्रिशिका " त्वतत्परिणामात्मकाहंकारतन्मूलकारणपूर्वकत- न्मात्रवर्गप्रसृतखादिजलान्तभूतवर्गाधरवृत्तित- या अवस्थानं धरायाः, सा हि यावदाक्षेपेणैव वर्तमाना तावत् स्वरूपसतत्त्वेव, यावदेव पञ्च- गुणत्वात् तन्मात्राणि आक्षिपेत् तावत् तानि आक्षिप्यमाणानि निजस्वरूपोपकृतये समा- क्षिप्तप्राक्तनप्रातिष्ठिकमूलान्तरपरम्परानुवन्धि- स्वकपूर्वकमूलान्येव, नहि ‘उपादानाभिमत- कारणस्वरूपानन्वयः कार्यसत्तायां स्यात्' इति न्याय्यम्, निमित्तकारणादीनि कथंचित् न अन्वीयुरिति उच्येतापि कदाचित्, एतच्च प्रकृत- विघातकमन्यत्र तदभिधानप्रवणे शास्त्रे निष्कु- प्य निष्कुपितमस्माभिरेव-इति न इह वित- तम् । तदेवं प्रथमं तावत् धरा ततोऽपि जलं तथैव स्वरुपसाकल्येन भासमानं विमृश्यमानं च तद्भासा विमर्शचमत्कारमन्तःकृत्य तथाविध- धरणितत्त्वसंस्कारसत्ताकं पूरयेदेव इति यावत्, अन्ते सेव पूर्णसंविद्भगवती शिवात्मैव, तत् अ- ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १३९ नेनैव उपदेशयुक्तिनयेन 'प्रदेशमात्रमपि ब्राह्म- णः सर्वरूपम् एकैकत्रापि च तत्त्वे षट्रिंशत्तत्व- मयत्वं' शास्त्रेषु निरूपितम् । एवं च श्रीस्प- न्दशास्त्रोपदेशो 'दिदक्षपेव सर्वार्थान्पदा व्याप्यावतिष्ठते । 'तदा किं बहुनोक्तेन स्वयमेवावभोत्स्यते ॥' इत्ययं हृदयंगमीकर्तव्यः, चरमेण पादेन तदे- वात्र सूचितमिति किमन्यत्, यञ्च येन विना न भवति तत् तावत् स्वरूपं यथा शिंशपात्वं वृक्षस्य स्वरूपं, पारमेशस्वातव्यतिरोहितनिय- तिविजृम्भायां यत्तु यावत् स्वरूपं न भवति तत् १ भन्न शिंशपावं वृक्षादन्यत्र कचित् न हि वर्तते, यथा यत्र यत्र शिशपास्वं तत्र तत्र वृक्षत्वमिति शिंशपारवं वृक्षवं स्वरूपम् भन्न यतः शिशपारवं वृक्षेण विना न संभवति इति स्वरूपम् ननु च कथमन्यदन्यस्य स्वरूपं भवेत् नियतिविरोधात् ? इत्यत माह परमेशस्वातम्येति, यत्तु यावरस्वरूपं न वति इति, तथाहि अन्न न हि यत्र यत्र वृक्षत्वं तत्र शिशपाव वानीरादिवृक्षे तदभावादिति वृक्षत्वं शिरापास्वस्वरूपं न भवतीति ।. पं. ७ क. पु. चरमपादे एतदेवेति, ग. पु. चरमेण चाधेणेति पाठः ।

·१४० परात्रिंशिका तेन विना भवत्येव, यथा वृक्षत्वमृते शिंशपा- वापवादो, न भवन्ति च धरादीनि उत्तरोत्तर- तत्त्वानि जलादिपूर्वपूर्व विना-इति तावत्स्व- रूपाण्येव, धरा हि न जलं विना भवेत् - धृते. रेव काठिन्यदर्शनात् , इत्येवं क्रमेण भूतानि तन्मात्रेविना कथं, तान्यपि इन्द्रियजृम्भया विना, इन्द्रियाण्यपि तत्तथाविधाध्यवसायेन विना, सर्वाणि चैतदाद्याविभक्तान्वितसूक्ष्मरू- पमूलकारणविनाकृतानि न भवन्ति, मूलप्रकृ- तिरपि भोग्या भोक्तारं विना, तद्भोग्यविभाग- भागित्वादेव संकुचितं, संकोचवशादेव च स्वा- त्मारोहितकालकलादि पाशजालं संविदात्मकं चान्तरेण कथं, संविदश्चाखण्डरूपायाः कथं संकोचकारणस्वातन्त्र्यं मायापरपर्यायं विना, संकुचितत्वं स्वातन्त्र्यं च संकोचे संकुचितता- सारतत्संकोचिततारतम्यापेक्षि भवदीपदसंकु- चितासंकुचितेपद्विकासिविकस्वररूपं विरहय्य पं. १६ क... पु. क्षेपि भवत् इति पाठ; ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १४१ नैव भवेत् , सर्वमेव चेदं प्रथमानं स्वतन्त्रप- रिपूर्णप्रथासारभैरवं विना किंचिदेव न-इति स्वसंवित्सिद्धोऽयं तत्त्वक्रमः । श्रुतिरपि जला- मिका काठिन्यं विना क्व - इतिधरापि पूर्विका सलिलेऽस्तु इति कथ्यमानम् अपि किं न छेद- येत् प्रत्युत परिपूर्णसर्वात्मकभैरवभट्टारकात्म- कपरासंवित्परिपोषणायैव स्यात् , सर्वश्चायं परा- पराभट्टारिकादिरूपपश्यन्त्यादिसत्तासमयोद्भ- विष्यदीपत्स्फुटस्फुटतरादितत्त्वभेदानुसारेण प- राभट्टारिकामहसि तदुचितेनैव वपुषा विराजते, १ श्रुतीति, अयमर्थ - पृथ्वी जलामिकाप्यम्तीति मन्तव्य, कुत इत्यत आह - कादिन्य विनेति, अय भाव - यदि पृथिवी जलामिका न स्यात् तत् स्थितिमेव जहादिनि काठिन्य हि जर कृतमेवेति, काठिन्य परस्परसश्लेप । २ अहन्ताया हि भेदोऽस्फुट एव, इदन्ताया तु स्फुटतर तत्त्वभेद: यदुनमीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् अत्रापरत्व भावानामनारमरवेन भासनात् । परताहन्तयाच्छादापरापरदशा हि सा" इति । ३ तेजसि परोचितेन। प०५ ग. पु. किं न ऐदयेदिति पाठ । . .

·१४२ परात्रिंशिका तत्र हि निःस्वस्येव हस्ते द्रविणमसन्न क्वचि- दपि स्यात्, भविष्यदपि वस्तु चरममपि प्रथ- मप्रकाशे भासेतैव, केवलमेकरसतद्भेदसारस्फु- टरूपापेक्षया भविष्यत्ता, तथाहि-भविष्यति कर्की हनिष्यत्यधर्मपरान् - इत्यादि यदि न प्रकाशितं तत् कथं पुराणेषु निवद्धम् , वचन सर्गे वभूव कर्की तथैव व्यधित - इति चेत् किं स एवासांवन्य एव वा, अन्यश्चेदप्रकाशोऽसौ, स एव चेत् कथं कालभेदः, अकालकलितश्चेत् कथमिव? चित्त्वाद्विश्वरूपत्वात्-इति चेत् तर्हि अकालकलिते संविदात्मनि सततविश्वशक्त्य- वियुक्ते स्वातत्र्यवशसंकोचविकासावभासितसं. हृतिसृष्टिमताविरूद्धेकरूपतदात्मकवपुपि पर- । ननु घ परापरादिभेद परादशायां कथमन्तर्भवेत् यदा हि भेद उद्भवति तदा पश्यन्त्यादिष्यपदेश, अनुभव पुन कर्थ तन सयपदेश इस्यन भाइ भविष्यापीत्यादि, प्रथममिति भविष्यसाभावेऽपीत्यर्थ । २ ममाथिति भयिष्यन् । ३ भन्यदित्यम्मम्मत - म्ययनेन प्राप्तोऽसीत्पभिप्राय ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता मेश्वरेऽस्मजिह्वाग्रहृदयानपायिनिभैरवभट्टारके सर्वमस्ति -इत्यस्माभिरुपन्यस्यमानमेव मुक्त- मन्दाक्षं कथं नाद्रियते विवृततरकण्ठमेव वा स्वयमेव न निर्णीय निरूप्यते, तस्मात् शिवत- त्वमिदमनाद्यन्तं स्वयं प्रथमानं पूर्णतात्मकनि- रपेक्षतामात्रसतत्त्वस्वातत्र्यसारमन्तःकोडीकृ- त्यात्मतैकपरमार्थ तत्त्वजातं परसंविदि सततो- दितत्वात् सर्वाविरोधित्वात् निखिलानुग्राहक- त्वाच्च अवस्थाशब्दव्यपदेशासहिष्णौ यावदका- लकलितमासीनं भैरवरूपमवतिष्ठते तावदेत- च्छास्त्रसमुचितेनैव महासृष्टयादिरूपेण न तु मितवृष्टयादिक्रमेण-इति सिद्धम् , स एप एव संपुटेयोगे अस्मद्गुरूणां संप्रदायः-शुद्धपर- सत्तया सर्वस्यैव एकैकतत्त्वस्य निखिलस्य च तत्त्वीघस्य संपुटीकरणात् , वक्ष्यते चाप्येतत् 'पश्यन्तीदशायाश्चारभ्य भेदासूत्रणात्मांशांशो- हासः' इति, ततः प्रभृत्येव शोध्यशोधकभाव इंसाविति नन्द ।

·परात्रिंशिका इति तावद्यवस्थानपह्नवनीया, यथोक्तम् 'यत्सदाशिवपर्यन्तं पार्थिवाद्यं च सुव्रते। तत्सर्व प्राकृतं ज्ञेयं विनाशोत्पत्तिसंयुतम् ॥' इत्यादि, पश्यन्ती च परापराभहारिकासतत्वा परशक्तरेव स्वात्मशक्तिर्दर्पणकल्पा यत्र तत्परा- भट्टारिकास्वरूपमेव चकास्ति-प्रतिबिम्बवत् , यच्च रूपं सदा विम्वे प्रतिविम्बे चैकतापरमार्थ मुखपरामर्शमात्रमिव न तत्प्रतिविम्वितंमुच्य- ते-तन्मात्रसतत्त्वादेव, यत्तु तत्रान्यथा तथा च भाति मुखाकार इव पूर्वापरवामदक्षिणतादिवि- १ अन्न शोभ्यशोधकभावतयारोहक्रम इत्यतः पार्थिवाधं सदाशिव- पर्यन्तमिम्युनम् । २ ननु च पराभवारिफायामपि भेदाभदन्यायन प्रतिविम्बकल्पनम- स्त्येव तदपि प्रतिविम्योक्तयैव कथनीयमिति किं परापरायामेपोक्तिरीति. रित्यत आह - पति, नत्र हि विन्यप्रतिविम्ये एकमेव रूपमित्याशयः । ५ यथोक्तमनेनैवान्यत्र इद हि प्रतियिम्यस्स लक्षणं यद्भेदेन भासि. मुमशतामन्यव्यामिश्रावनेव भाति तस्मविश्वमिति । पं. ८.पु. म तप्रतिविम्वमुच्यते इति पाठः ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता पर्ययात् एतदेवापि तदेवापि तदेव प्रतिविम्वित- मुच्यते तच्च तत्समानधर्मैव भवति, न तु विजा- तीयम् , एवं च पश्यन्तीसतत्त्वपरापराविमलमु- कुरिकायां तत्तत्तथाविधोक्तंक्रममपूर्णपृथिव्या- दितत्त्वसामग्रीनिर्भरम् अन्तस्तथाविधसहजा- कृत्रिमपारमार्थिकानपायिकादिपरामर्शकोडी- कारेणैव वर्तमानमपि श्रीपराभट्टारिकावपुः प्रतिविम्वमर्पयत् स्वरूपान्यथात्वसहिष्णुकादि- परामर्शानन्यथाभावेनैव तत्परैकरूपं परामृश्यं धरण्यम्भःप्रभृति तथोल्लसद्भेदसूत्रणतया सजा- तीयायां विमलायां च यावत्प्रतिविम्वयति ताव- १ तदेवेति परतावं परापरशतावित्यर्थः । 'म्वरूपानपहानेन पररूपसदृक्षताम् । प्रतिविम्बात्मतामाहुः राङ्गादर्शतलादिवत् ।' इति । 'अन्यव्यामिश्रणायोगात् तदाराश्यमामनम् । प्रतिविम्ममिति प्राहुर्दपणे वदनं यथा ॥' इति प्रतिविम्यमतावमन्यत्र । न देशो मो रूपमित्यादिनयोऽत्र पोदयः । २ कार्यकारणविवेकनकका पहिंशावमिति प्रमेण । 19 ·परात्रिंशिका द्वरादितत्वानां विपर्यास एवोपजायते, यत् परसंविदि शक्तितत्त्वं तदेव परापरात्मनि पृथि- बीतत्त्वं, यत्तु धरातत्त्वं तच्छक्तितत्त्वम् , इति क्षकारात् प्रभृति धरादीनां स्थितिः । भंग- वटैरवभट्टारकस्तु सदापूर्णोऽनन्तस्वतन्त्र एव न विपर्यस्यते जातुचिदपि-चिद्रूपातिरेकाद्यभावात् इति उक्तं बहुशः। परात्मनि परामर्शे परामर्श- कतत्त्वान्येव तत्त्वानि, परामर्शश्च कादि-क्षा- न्तशाक्तरूपपरमार्थ इति, तत्र अभेद एवं, परापरायां तु भेदाभेदात्मकता प्रतिविम्वन्या- येन, सा च परापरामर्शमयी कादि-क्षान्तवर्ण- मालाशरीरा यावत्स्वोर्ध्वव्यवस्थितपराभट्टारिका- निविष्टतत्त्वप्रतिविम्वानि धारयति तावत् तेष्वे- यामायीयाश्रोतकादि-शान्तपरमार्थपरामर्शपु ऊर्ध्वाधरविपर्यासेन तत्त्वानि संपद्यन्ते, ऊर्ध्ववि- १ स्वस्वरूपस्येति योज्यम् । २ ननु च यथा तन्नभेदेन क्षकारादी द्वितश्वव्याधियायसिद्धा तथा अब पि व्याप्तमित्यत आह भगवदित्यादि । ३ तत्र हेतु चिद्रूपातिरेकाधभावादित्यादि ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १४७ " म्वाधरप्रतिविम्वधामस्वभावमहिम्ना-इति ता- त्पर्यम् , ततः पृथिवी 'क्षकार' इत्यादिशोध्य- रूपापेक्षया न किंचिद्विरुद्धम् , तत्रापि परदशा- नपायात् एप एव कादिवर्णसंतानः, तत्रैव च स्वांशोकात् स्वांशान्तर्वर्तिमध्यमापदोल्लासात् स्वरूपवर्तमानवेखरीरूपप्रावण्याचं, वर्ण-मन्त्र- पदरूपता शोध्यांशवृत्तिः- इत्यास्ताम्, अ प्रकृतमेतत् , निर्णीतं च मयैव श्रीपूर्वप्रभृति- पश्चिकासु, यद्यप्युक्तं श्रीमालिनीभट्टारिकानु- सारेण 'अन्यथा चान्यथा स्थितिः' इति तदपि निर्णीय निरूप्यमाणं विमृशन्तु त्रिकोपदेशवि- शीर्णाज्ञानग्रन्थयः पारमेश्वराः, अनाश्रितश- क्त्यात्मकपश्यन्तीपरमकोटिमतिक्रम्य 'पारमे- श्वयां परसंविदि देवतास्तिस्र' इति यदुक्तं तत् तावन्न प्रस्मर्तुमर्हन्ति तत्रभवन्तः, एवं च परसं- प्रावण्यादिति एमवान् । २ भनाप्रितम्य मि.म्यम्पा यामी पश्यन्ती मैय परमकोटिः मपं- ·परात्रिंशिका विदन्तर्वर्तिनि मध्यमापदे परापराभट्टारिका- विजृम्भास्पदे स्थितिविमृश्यते, मध्यमा ताव- स्वाधिकारपदे क्रियाशक्त्यात्मनि ऐश्वरे पदे स्फुटवेद्यप्रच्छादकवेदनरूपा वाच्ये वाचकं तत्रापि वाच्यमध्यस्यते, विश्वत्र वाच्ये विश्वा- स्मनि वाचकमपि यदि विश्वात्मैव तदेवं पर- म्पराच्छादनमिश्रीभावात्मनि निर्वहेत् अध्यासः न वन्यथा, नहि त्रिचतुरङ्गुलन्यूनतामात्रेऽपि पटः पटान्तराच्छादकः स्यात्, विश्वात्मकत्वं च परस्परस्वरूपव्यामिश्रतया स्यात्, वीजात्मनां स्वराणां वाचकत्वं योनिरूपाणां च व्यञ्जनानां वाच्यत्वं - क्रमेण शिवशक्त्यात्मकत्वात् बीजमत्र शिवः शक्तिर्यानिरिसभिधीयते ।' इति । तथा 'वीजयोन्यात्मका दाद्विधा पीजं स्वरा मताः। कादिभिश्च स्मृता योनिः इति श्रीपूर्वशास्त्रनिरूपणात् शिव एव हि प्रमा- प• का ग० पु. परस्पराच्छादनलोलीभावात्मा निवदेदिति पाठः । - ....

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १४९ तृभावमत्यजन् वाचकः स्यात् , प्रमेयांशावगा- हिनी च शक्तिरेव वाच्या भेदेऽपि हि वाचकः प्रतिपाद्यप्रतिपादकोभयरूपप्रमातृस्वरूपावि- च्छिन्न एव प्रथते, शिवात्मकस्वरवीजरूपा श्या- नतैव शाक्तव्यञ्जनयोनिभावो-वीजादेव योनेः प्रसरणात्, इति समनन्तरमेव निर्णेष्यामः, अत एव स्वरात्मकवीजव्यामिश्रीभावश्चेद्योनेः तत्समस्तफलप्रसवो हन्त निर्यनः- इत्यपवर्ग- भोगावकृष्टपच्यावेव भवतः, बीजवर्णोऽपि स्वा- त्मनि योनिवर्णोऽपि तथैव-इति किं कस्य भेदकम् - इति कथ्यमानं नास्मानाकुलयेत्, ये बयमेकां तावदनन्तचित्रतागर्भिणी तां संवि- दात्मिकां गिरं संगिरामहे, मायीयेऽपि व्यवहा- १ ययोमम् न सोऽनि प्रत्ययो लोके यः शन्दानुगमारते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वशन्देन गम्यते ॥' तया . वापता घेदुरकामेदवयोधम्य साधती। न प्रकाश प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्मिनी ।' इति ।

·१५० परात्रिंशिका रपदे लौकिकक्रमिकवर्णपदस्फुटतामयी एकप- रामर्शस्वभावैव प्रत्यवमर्शकारिणी प्रकाशरूपा वाक्, अन्यैश्च एतत्प्रयत्नसाधितम्, इह च एतावदुपदेशधाराधिशयनशालिनामप्रयत्नत एव सिद्ध्यति इति नास्माभिरत्र वृथा वैयाकरणगुरु- गृहगमनपूतशरीरताविष्क्रियामात्रफले निर्बन्धो विहितः, एवमेव नवात्मपिण्डप्रभृतिप्वपि माला- मन्त्रेष्वपि च क्रमाक्रमपूर्वापरादिभेदचोद्यप्रति- विधानं सिद्धमेव, एवं भगवती मालिन्येवं १ ह्रीं न फ ह्रीं इति शक्तिमन्त्र , ही अक्ष हीमिति शक्तिमद्वाचकः, 'न फ कोटिसमावेशभरिताखिलसृष्टये ॥' इति बहुरूपगर्थे । न शिवा ऋऋ ल ल च शिरोमालाथ मम्तकम् । नेत्राणि चोऽधोऽन्ये ई घ्राणं मुद्रे णु णू श्रुती ॥ घकवर्ग इ आ वक्रदन्तजिबासु वाचि च । व-भ-याः कण्ठदक्षादिस्कन्धयोर्भुजयोर्ड-दौ ॥ टो हनयोई मौ शाखा -टी शूलकपालके । पहृत् छ ली म्ननी क्षीरमास जीवो विसर्गयुक् ॥ तत्परः कथितः प्राणः प-क्षावुदरनाभिगी। म-श-ताः कटिगुझोरयुग्मगा जानुनी तथा । ए-ऐकारी तथा जो तस्पो चरणी द-फी ॥ इति न्यासः । कर्णयोरूचे जो मुझे कर्णपाली संविवेशमत्र उ ऊ इति ।

·अध्यकालमाच परमानुचर दिया।
“महाद सिदिममदो नायनाट्य विमोक्ष।
श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता
मुख्यपारमार्थिकमध्यमाधामशक्तिसतत्त्वम् ,
अत एवोक्तं श्रीपूर्वशास्त्रे
'यथेष्टफलसंसिद्धय मवतवानुवर्तिनाम् ।
न्यसेच्छाक्तशरीराथै भिन्नयोनि तु मालिनीम् ॥'
इति भिन्नयोनितं च निर्णीतम्, अन्यत्रापि
'न पुंसि न परे तत्चे शक्ती मनं निवेशयेत् ।
जडत्वानिष्क्रियत्वाच न ते भोगापवर्गदाः ॥'
इति । एवं च स्थिते सर्वसर्वात्मकत्वात् यदेव
'न ऋल ल. थ च धई ण उ ऊ व क ख
ग' इत्यभिहिता इहत्यपरसंविदमपेक्ष्य क्रमेण,
शाम. यथा
देगनममुन्मेपे समावेशस्तु यः स्फुटः।
महन्नारमादितोन्मपि भावीदभावयुक् स च ॥
व्यमायनमिदं सिमप्रवीय परापरम् ।
नरशनिसमुन्मपि शियरूपादिभेदितम् ॥"
पपोन्मम्पय
पुनाये जातामेति पाताय तु निष्फलः ।
सनी मपो नियुगाम्नु पर्यम्मंफा मदः॥'
शंग । म विशेगपत्र

·परात्रिंशिका श्रोत्रं नादात्मकभावरूपं योन्यात्मामृताप्याय- कारिणि वीजचतुष्काप्यायभूमौ पतितं हित- त्वमवाप्य झटिति ग्रहणात्मकरससतत्त्वरसना- मयत्वं प्रतिपद्य धरण्याकारगन्धविशेषीभूय तत्रैव स्पर्शकरणतां श्रित्वा एतावच्च शाक्तं यौनं धाम ईशानवीजेनाधिष्ठाय वागात्मनि करणशक्तौ प्र- तिफलितं, ततोऽपि करणशक्तेरुन्मेपोर्खाश्रयण- वीजरूपतया बुद्धिरूपां शाक्तयोनिमधिशय्य पृथिव्यतेजोयोनिसमाविष्टं पश्यन्तीरूपानुमूल् तु ग्रहणात्मकपाणिरूपायां तत्रैव बीजेपु प्रमृत्य चाक्षुप्यां भुवि तत्सामान्या शुद्धविद्या करणे तत्सर्वान्त्यकरणे च घाणे स्थित्वा ईशानवीजे- नाक्रम्य श्रोत्रशक्तिमालम्ब्योन्मेपो वीजयोगेन आनन्देन्द्रिययोनिगं सदाशिवेश्वरशुद्धविद्या- मयं भवति, इति सर्वाग्रमध्यान्तगामित्वेनाप- रिच्छिन्नमनन्तशक्ति शिवतत्वम् अत्रोक्तं भवति, , 'भारमन्येव च विश्रान्त्या तरीक्तममृतात्मकम् ।' इति चोचमन्यत्र ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १५३ मालिन्यामिहत्यापरसंविदनुसृत्या पश्यन्त्या- मकसत्तानुसृत्या च क्रमेण वायुर्माया चेति, 'प-घ' सादाख्ये नभः 'ख-ला-च-ङ' ईश्वरः, इच्छेव शक्तिमयी शुद्धविद्या, अनुत्तर एव स्वत- ब्रोऽहंभावः 'अ' शिवाख्यो माया 'भ' शुद्ध- विद्या रागः स्पर्शश्च यः' कालः पायुरहंकृच्च 'ड' नियतिः हस्तौ मनश्च 'ढकारः' आन- न्देन्द्रियं बुद्धिश्च 'ठः' पुमांश्च 'मः' धीरूपं नियतिश्च 'जः' अहंकृतं नियतिरूपं च 'रः' मनः पादेन्द्रियं प्रकृतिश्च 'टः' श्रोत्रं मनो हस्तश्च 'प' त्वग्रसः कालश्च 'ध-ल' रसना आनन्दशक्तिः शैवी 'आ' घाणं विद्यातेजश्च 'स' वाग्विसर्गशक्तिश्च 'अ' करौ ईशो जलं च 'ह' पायुर्माया वायुश्च 'प' आनन्देन्द्रिय सादाख्यं पृथिवी 'च' 'क्ष' पादौ पुमान् श- व्दश्च 'स' शब्दः कला नभश्च 'श' स्पर्शः वैन्धवी शिवशक्तिः अं' रूपं नासिका स्वक् च 'त' रसः शिवशक्तिः सात्त्वी.'ए' गन्धः 20 ·परात्रिंशिका . सेव दीर्घः 'ऐ' नभः तथैव वायुतेजसी 'ओ' नेत्रे रसश्च 'ओ' आपः अहंकृत् पायुश्च 'द' पृथिवी 'फ' अत्रेव च यथोक्तम् शरीरनिवेशः- इत्येवं सर्वसर्वात्मकत्वं निर्मूढं भवेत्, पराभ- हारिकेव हि प्रोक्तनयेन पश्यन्त्यां प्रतिविम्वं स्वकमर्पयमाणा तत्समकालमेव स्वात्मतादा. म्यव्यवस्थितमध्यमधान्नि भिन्नयोनितामनु- वाना तत्तद्योनिवीजपरस्परसंमेदवैचित्र्यस्य आनन्त्यादसंख्येनैव प्रकारेण तत्तत्कुलपुरुषादि- भेदेनापरिगणनभेदभागिनी मालिन्येव, यथो- क्तम् 'अनन्तः कुलदस्तु कुलशक्तिभिरेव च । मालिनी तु यजेदेवीं परिवारितविग्रहाम् ॥' इत्यनेनेव च क्रमेण वहिर्भुवनेषु तत्वेषु शारीरेषु च चक्रेपु अभ्यासपरो योगी तत्तत्सिद्धिभाक् . पश्यन्न्या प्रतिविम्बार्पणकाल एव ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतन्याख्योपेता यत्रैव देहे प्राणे वा भवति, यथा काश्चिदेवी- पध्यः समुद्भूय किंचिदेव कार्य विदधते तथा काचिदेव समुद्भूय भावना मन्त्रन्यासहोमादि- गतिर्वा कांचिदेव सिद्धिं वितरेत् , अत्रापि याव- नियतिव्यापारानतिक्रमात् , तथाहि प्रतिशास्त्र- मन्यथा चान्यथा च वर्णनिवेशपुरःसरं निजनि- जविज्ञानसमुचिततत्तद्वर्णभद्दारकप्राधान्येन त- तद्वर्णप्राथम्यानुसारायातनियतपरिपाटीपिण्डि- तवर्णसमूहरूपः प्रस्तारो निरूपितः, तत एव च मन्त्रोद्धारो निरूपितः, तामेव मातृकारूपां तथाविधवीर्यदानोपहितमन्त्रस्फुरत्तादायिनी दर्शयितुं, यथा श्रीनित्यातन्त्रेषु एकारात्मकमो. हनबीजप्राधान्यहेतुपरनादात्मनिवेशप्राधान्यात् तदनुसारापतितश्रीमन्त्रादिफान्तक्रमेणेव निवे. शः, अत्र कुलपुरुपाणां कुलशक्तीनां च एप एव 1 ननु प ययं तहि म्यष्ठानप्रवान् मयंमेर ममिदिमदं भवे- हिनिरिनियमोनियद इयर आह ययेन्यादि। रेनुपरनादामंत्यति पाठः मदिः मीनः उसमार्धाभिप्रायंग न शुभमारासनि।

·" - १५६ परात्रिशिका निवेशे अभिप्रायः, न च वर्णमन्त्रादिगुप्तिमात्र- मेव फलं, तथा-श्रीवाजसनेयतचे वर्णान् य- थोचितं निवेश्योक्तम् 'इत्येतन्मातकाचक्रं दिव्यं विष्णुपदास्पदम् । ज्ञातं गुरुमुखात्सम्यक् पशोः पाशान्निकृन्तति ।।' इति । तथा श्रीत्रिकहृदयेऽपि चक्रशूलाम्बुजादीनां प्राणिनां सरितां नृणाम् । आयुधानां च शक्तीनामन्यस्यापि च कस्यचित् ।। यो निवेशस्तु वर्णानां तवीर्य तत्र मन्त्रगम् । तेन गुप्तेन ते गुप्ताः शेषा वर्णास्तु केवलाः ॥' इति । तथाहि- मन्त्राणामक्षरमात्रान्यथाभा- वेऽपि तेषामेव शास्त्रेप्वाणवशाक्तशाम्भवादिवि- भागेनान्यथात्वम् यथा मायावीजस्य प्रणवस्य सर्वस्यामृतवीजस्य वैष्णव-शेव-वामादिशास्त्रेषु, यथा वा चतुष्कलभद्वारकस्य कोलोत्तरादो श्रीमदुच्छुप्मशास्त्रे च, अत्र च कुलपुरुपवहुभे- दप्रकटनायामभियुक्तानामुपायो लिख्यते समानानामेव ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याएसोपेता
'पूर्व परेषामपरे परे पृष्ठचदेव च ।
पूर्वपि च यथापूर्व मालकाया विधिर्मतः ।।
एतेनैवानुसारेण भिन्नयोनिस्वम्पतः ।।
शाक्ताद्यसंख्या देवीर्य परैवोत्तरमालिनी ।।
इति ।
'ऊर्ध्वाधो विनिविष्टेषु भेदसंख्येषु धामम् ।
एक विन्दुरथापि प्रागन्येषु प्राक्तनान्त्यगाम् ।।
स्वपृष्ठगा च तां संरयां विनिवेश्यक्तः क्षिपेत् ।
अस्मादन्यैर्भवत्संख्या स्पृष्टरिटः पुनः क्रमः ॥
यथोक्तं कुलशक्तीना विधिरानन्त्यवेदने ।'
तदेतेन विधिना ये कुलपुरुषशक्तियोगिनो
निरधिकारीभूताः, यथोक्तम्
'ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ते जातमात्र जगत्यलम् ।।
मत्राणां कोटयस्तिस्रः सार्याः शिवनियोनिताः
अनुगृवाणुसंघातं याताः पदमनामयम् ।।'
-

·परात्रिशिका 'अभिनयोनिमध्ये तु नादिफान्तं कलौ युगे।' इति, तदेवं भगवती पराभहारिका पदभेदशा- लिनी मध्यमया मुख्यया वृत्त्या भगवन्मालि- नीरुपैव अनन्ता परिगणनप्रदर्शितवैश्वरूप्यस्व- स्वरूपापीति, तत्रापि च तथैव स्वात्मनि सर्वा- स्मकत्वेनांशत्रयोद्रेकात् वर्ण-पद-मन्त्रात्मकत्वम् , एतच्च शोधनकरणभावेन इति मन्तव्यम्, पश्य- त्यंशोल्लसन्तो हि पाशाः सूक्ष्मा एव शोध्या भवन्ति-अन्तर्लीनत्व एव पाशत्वात् , उदितो. दितविजृम्भामयशाक्तप्रसरे तु मध्यमापदे शो- धनकरणव अन्तर्लीनपटमलापसरणे बाह्यस्थू- लमलस्येव तत्, पराभट्टारिकासंविदन्तर्गतं तु वैखरीपदं विमृश्यते न हि तत्रैव वैखर्या असं- भवः, तथाहि-वाला द्वितः यद्यपि स्फुटीभू- तस्थानकरणाः भवन्ति तथापि एपां मासानु- मासदिनानुदिनमेव वा हि उत्पत्तिरधिकाधिक- रूपतामेति-इति तावत, स्थितम्, तत्र यदि मध्यमापदे. तथाविधवेखरीप्रसरस्फुटीभविष्य- ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता स्थानकरणाविभागवर्णाशस्फुरणं न स्यात् तद- हर्जातस्य वालकस्य मासजातस्य संवत्सरजा- तस्य वा व्युत्पत्तौ न विशेषः स्यात्, मध्यमैव सा व्युत्पत्या विशिष्यते ? इति चेत् , कथमिति चर्च्यतां तावत्-शृण्वन्नेव ताशब्दान् पश्यंश्चा- र्थान् व्युत्पद्यते, वर्णाश्च श्रूयमाणानेव परामृशेत् , श्रूयन्ते च वैखरीमयाः, तेषु च असो रूपी एव जात्यन्धवत् , तस्मात् अन्तर्मध्यमानिविष्ट- स्थानकरणादिमयी अस्त्येव वैखरी मूकेऽपि एवमेव, सर्वात्मकवं च संविदो भगवत्या एवो- तम् , एवं च वैखरीपदमेव मध्यमाधामलब्ध- विजृम्भं स्वांशे परस्परवैचित्र्यप्रथात्मनि स्फुट- वाच्यवाचकभावोल्लासे जाते तत्त्वजालमन्तः- कृत्य यावदास्ते तावदपराभट्टारिका, तदन्तर्व- तिमध्यमापदोल्लासे परापरा, पश्यन्त्युल्लासे च स्वरूपतो भगवती देवी च इति शोधकभावेन स्थितिः त्रेधमेवावतिष्ठते, शोधको हि विश्वात्मा विततरूपो, वैतत्यं चैवमेव भवतीत्युक्तम्, शो- ·परात्रिंशिका धनं प्रति तु करणत्वं कर्तुरेव स्वस्वातन्त्र्यगृही- तसंकोचस्य शाक्तमहिमविश्रान्तस्य भगवतः, शोध्यता तु संकोचैकरूपस्य सप्तत्रिंशातिक्रान्त- त्रिकैकरूपभैरवभट्टारकाविनिर्भक्तपराभट्टारिका- तुल्यकक्ष्यपरापरादेवताक्षोभात्मकसदाशिवज्ञा- नशक्तिविस्फारितपशुशक्तिरूपपश्यन्तीधामप्र- थमासूत्रितभेदात्मनो नरात्मनः पाशजालस्य, इति निर्णयः । यथोक्तं श्रीसोमानन्दपादैः शि- ਕਵਈ अस्मद्रूपसमाविष्टः स्वात्मनात्मनिवारणे । शिवः करोतु परया नमः शक्त्या ततात्मने ।' इति सर्वक्रियाकलापे एवरूपतासूचकं शिव- अयमय तात्पर्यायः 'बातच्यहानिधिस्य स्वातन्यस्याप्यबोधता । द्विधाण मलमिदं स्वस्वरूपापहानित. ॥ भिग्नवेद्यप्रथा मायाख्यं जन्मभोगदम् । कर्तबोधे काम तु मायाशतर्यव तत्रयम् ॥' इति पाशममूहः स्थूला, उध्वमपि पाशजालं सूक्ष्मरूपेणानीति प्रथमा- मूप्रितेग्युतम् ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता दृष्टौ, तत्रापि च उत्तरोत्तरं शोध्यशोधकानामपि विगलनम् 'त्यज धर्ममधर्म च उभे सत्यान्ते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत्यज ।' इति । तदियमेतावती धारा यच्छोधकमपि शोधनमपि शोध्यमेव-इति श्रीपडर्धशास्त्रे एवो- तम् , एकोत्कर्षः तिसृणामपि चासां युगपत् स्थितिर्भवत्येव, वक्ति ह्यन्यत् विकल्पयंश्च अ- न्यत् जल्पत्यविकल्पमेव अन्यत्पश्यति, अत्र तु परिपूर्ण एव तावति भगवान् भैरव एव-इत्या- उनुभवसंप्रदायोपदेशपरिशीलनेन-अस्यार्थस्य स्वसंविन्मयस्यानपलापनीयत्वात् न तत् युगपत् अपि तु 'तथा-सौम्यादलक्षणम्' इति यौगप- द्याभिमानः शिरीपकुसुमपल्लवशतव्यतिभेद इब इति चेत्, केयं खलु भाषा- युगपत् इति, समानकालम् - इति चेत् अन्तर्मुखे संविदा- त्मनि प्रोक्तनयेन का कालः तस्य शेयरूपप्रा- णगमागमादिमयाभासतदभावप्राणत्वात् , जे- 21 ·परात्रिंशिका योपाधिगतोऽपि ज्ञानमवस्कन्देत् सः, इति चेत्-ज्ञेयस्य स्वात्मनि भासामयेऽन्यथा वा कोऽस्य विशेषो ज्ञानमुखेनोक्तः, इतरेतराश्रय- संप्लवः स्वतो भेदात् इत्याद्यपि सर्वमुच्यमानं ज्ञानमुखमेवापतेत्, तथा च स एव दोषो बहु- तरकुसुमपल्लवशतव्यतिभेदोऽपि चानेक इत्युच्य- माने सर्वत्र सूक्ष्मः- परमाण्वन्तावयवयोगात् नास्ति कर्म-इत्यापतेत्, न च अनुसंधान ज्ञानाभावेन सह स्यात् - अनुसंधायाः स्मृति- भेदे तस्याश्च अनुभवोपजीवित्वेऽनुभवाभावात्। वितत्य च विचारितं मयैतत् पदार्थप्रवेशनिर्ण- यटीकायाम्, इति किमिह वृथावाग्जालेन प्र. कृतोपदेशविघ्नपर्यवसायिना । एवं भगवत्यपरा शोधकभावेन स्थिता परापरापि च यत्र भगव- तीनामघोरादीनां शक्तीनां स्थितिः-यद्योगात् विज्ञानाकलसाधकयोगिनो मन्त्रमहेशादिरूपे. णाघोराद्याः संपन्नाः, ब्राहयादिशक्त्यनुग्रहेणेध पं. 1. ग.. ग्रेस्य निवेव इति पाठः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता साधकाणवो ब्रह्मविष्ण्वादयः, परमेश्वरो हि भैरवभट्टारकः समग्रशक्तिपुञ्जपरिपूर्णनिर्भरवपु- निजशक्तिनिवेशनया ब्राहयादीन् स्वातच्यात् करोति इति किमन्यत् । एवं शोधकस्यापि शो- ध्यत्वमित्यन्य उत्कर्षः 'कुलात्परतरं त्रिकम् ।' इति स्थित्या, ततश्च शोध्यशोधनशोधकानां सर्वत्रैव त्र्यात्मकत्वात् त्रिकमनपायि, यथोक्तं मयैव स्तोत्रे "यत्र त्रिकाणां त्रितयं समस्ति ।' इति । न चैवमनवस्था-सर्वस्यास्य भगवत्प- . रसंविदेकमयत्वात् "येन त्यजसि तत्यज ।' इत्येवमेव मन्तव्यं शोधनमपि अन्ततः शोध- कोऽपि वा भेदांशोच्छलत्तायां पाशात्मकत्वात् शोध्य एव शोधनं च परमार्थतः सर्वमलप्लो- पचतुरभैरवसंविदभेदि हुतवह एव सर्वस्यानुप्र- वेशे परिपूर्णतेव, यद्वक्ष्यति ............ ..... ........

·परात्रिंशिका 'एवं यो वेति तत्त्वेन' इत्यादि । तत् परसंविदेकमयपरापरादिदेवतानां सर्वात्मकत्वात् 'परापरागसंभूता योगिन्योऽष्टौ महाबलाः।' इत्यादिवचनात् लौकिकशास्त्रान्तरीयादिवाच्य- वाचकानन्त्यमपि संगृहीतम् । तत् एवं कृतकरि- प्यमाणाद्यनन्तसंकेतगीकारेणैव अयं शोध्य- शोधकभावो न चानवस्था नातिप्रसङ्गो नाति- व्याप्तिन संकेतितस्यापारमार्थिकता-इति स्थि- तम् , एवं स्थिते प्रकृतमनुसरामः-अकाराद्या एव कालयोगेन सोमसूर्यो यौ तौ तदन्तः प्रकीर्तिताविति संवन्धः, तच्छब्देन प्राक्तन- श्लोकोक्तमकुलं भैरवात्म परामृश्यते, तेना- कुलमेवान्तर्गृहीतकलनाकं-कुलशक्तरत्रै निवे- शात्, कलनात्मिका हि विमर्शशक्तिः तामन्त- १ भत्रेपासे। शुद्धोधकरूपो योऽयन्याता संघ सुर्यना।' इति । यथा च विज्ञानमानन्दं प्रझेसि, पिज्ञानाकावस्था हि तुर्यता यदि ..

·, श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता रेणाकुलमपि तुर्यातीतं नाम न किंचित् - सौ. पुप्तपदाविष्टत्वात् , तुर्यानन्तरताया अपि समा- नत्वात् , विमर्शशक्तिश्च परा परमेश्वरी भैरवभ- द्वारकस्य निरतिशयस्वातंत्र्यात्मिका पूर्णकृशत- दुभयात्मतदुभयरहितत्वेनावतिष्ठते, तन यद्यपि तत्र कलनामिका शक्तिर्न स्यात् तदा तुर्यातदतीतयोः को विशेष स्मादित्यर्थः । तथैव स्पन्दशास्त्रे तदा तस्मिन्महान्योनि मलीनशशिभाकरे। सौपुप्तपदवन्मूढः प्रबुद्धः स्यादनावृतः ।।' इति । तथा 'शत्या गर्भान्तवर्तिन्या शक्तिगम परं महा।' इत्यभिप्राय । १ यदुक्तं राजनकमवन स्तुती 'एकस्वं त्रिनयन दृश्यसेऽधिकर्ने ज्ञातुं वा त्रिभुवनमीश्वरः प्रकाशः । तादारम्यं विवृतवती विमर्शशक्ति- भैदेऽपि प्रथयति तेन भेददोषम् ॥' इनि। २ सर्वस्य स्वारमान्त क्रोरीकृत्य वर्तमानस्वात् पूर्णा स्वस्वरूपव्यति- रिकस्य भारीभूतस्य कस्यचिदपि सत्ताभावात् कृशपूर्णरवं स्यतिरित्तेणी- पपयन फारवं चेत्यतस्तदुभयारमकरवं तदुभयराहित्यं च ।

·परात्रिशिका - न कश्चिदत्र फ्रेमयोगपद्योदयकलङ्कः प्रोक्तोप- देशनयेन एतावत्याः पराभट्टारिकासंक्दिोऽन- न्तागामिप्रलयोदयात्मकस्वस्वभावविमर्शकघन- स्वादिति खतन्त्रः परिपूर्णोऽयं भगवान्भैरवो विभुः ।' तन्नास्ति यन्न विमले भासयेत्स्वात्मदर्पणे ॥' इति नीत्या क्रमयोगपद्यासहिष्णुस्वात्मरूप- मध्य एव यावत् क्रमाक्रमावभासः तावत् तद- नुसारेणायं क्रमो विचारणीयः, अंक्रमस्य तु तत्पूर्वकेण संविद्येव भावात्प्रेतिपादनाय अस्तु- कमयागपयोदयो हि सृष्टयायधीनः, सृष्टयादयश्च स्वस्वभावविमर्श एवेति तारपर्यम् । एतायत्या इति पूर्गकृशेत्यादिपरिमाणायाः । स्वातव्यं घास्यैतदेव - यस्स्स्यादिभेदामासेऽपि ऐतदारम्यमिति, तन हेतुः- परि- पूर्ण इति, भेदस्यापि प्रकाशानन्यस्यादिति भावः । २न तन्मन्तव्यं - क्रमे हि स्वातध्यमण्डना योगपत्रं कथं न स्यात् इनि क्रमापेक्षतयैव योगपमित्यदोपः । ३ यदि ध प्रमो विचारणीयः तहिं भक्रमोऽप्येवं विचारणीय इस्पतो. अमेत्यादि। कथं तर्हि क्रमाक्रम इस्पग्रामोपारणमित्युष्यते - प्रतिपादने न्यादि।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १६७ सर्वथैव सक्रमत्वात् , तथा च सर्व एवायं वायूपः परामर्शः क्रमिक एव, अन्तःसंवित्मयस्त्वक्रम एव-इति सदैवेयमेवंविधैव एवमेव विचित्रा पारमेश्वरी पराभट्टारिका, ततस्तत्क्रमानुसारेण अत् इत्यादिव्यपदेशः, एवं परमेश्वरस्य स्वा- त्मनि इच्छात्मिका स्वातन्यशक्तिरनुन्मीलित- भावविकासा तथाविधान्तर्घनसंवित्स्वभाववि- मर्शसारा 'अ' इत्युच्यते । सा चावस्थानेन इच्छेति व्यपदेश्या इष्यमाणानुद्रेका, तत एवा- नुत्तरसत्तापरामर्शीस्मिकैव एपा, परमेश्वरः स- ततं स्वस्वरूपामर्शकोऽकुलशक्तिपदात्मकमपि रूपमामृशन् यद्यपि कुलशक्तीरनुयातु तथापि कुलपरामर्शतोऽस्य स्यादेव विशेषः- इति भैर- । यदुवं महाधमनर्याम् 'समिति हृदयप्रकाशो भवनक्रियाया भवति कर्ता । सैव क्रियाविमर्शः ..................... । पं. ५ क. ग.पु. भादित्वादिम्पिदेश इति पाठः । पं. ९क० ग• पु• इष्यमाणाधनुदेकान् तन इति पाठः ।

·परात्रिंशिका - वशक्तिमद्विमर्शसत्तेयं तादृश्येव पुनः प्रसरन्ती आनन्दशक्तिः 'आ' इति प्रसृता । परिपूर्णेच्छा 'इ' इति । इच्छैव भाविज्ञानशक्त्यात्मकस्वा- तत्र्येण जिघृक्षन्ती ईशनरूपा 'ई' इति । उन्मिपन्ती तु ज्ञानशक्तिरिष्यमाणसकलभावों- न्मेषमयी 'उ' इति । उन्मिपत्तैव उन्मिमिप- तामपि अन्तःप्राणसर्वस्वरूपोन्मेपोत्तरैकरूपैरपि अन्तःकरणवेद्यदेशीयास्फुटप्रायभेदांशभासमा- नभावराशिभिः संकोचवशेन ऊनीभूतानुत्तरसं- वित्सर्वभावगीकारेण अनङ्गधैनवीरूपपरदेव- १ तादृश्येवेति, परस्परोन्मुख्यास्मिका स्पन्दरूपा स्वारमोच्छलते- त्यर्थ । यदा तु तस्य चिद्धर्मप्रभवामोदजृम्भया । विचिनरचना नानाकार्यसष्टिप्रवर्तने ॥ भवत्युन्मुखिता चित्ता सेच्छाया प्रयमा तुटि ।' इति स्पन्दारिमका बहिरोन्मुख्यमानरूपिणी स्रष्टयानारूपितेच्छामात्ररूपा वा स्यात् तसदीशनीयविपयारूपणया प्रक्षोभाग्मप्रयत्नरूपता श्रयन्ती पहीरूपतयैश्वर्य भजमाना वेत्यस्या द्वैधम् । यदुक्त मध्याया 'सा केवल. मियामानरूपा स्रष्टव्यस्य विनकृष्टा कांचित् पुनः प्रयनतामापमा सनि. कृष्टेति' तत्रेशानरूपत्वमस्याः । .

·परात्रिशिका रपि प्रसराप्रसरान्तरादिरूपत्वं, तयोरपि प्रसरा- प्रसरयोरिच्छाज्ञानप्रसराप्रसरान्तरादिपरिकल्प- नाप्रसङ्गात्' इति वाच्यम् उपसंहरत वाह्य- विभ्रमभ्रमभ्रमणं तावत्, अनुप्रविशत सूक्ष्मां विमर्शपदवीम्, यावद्धि घटादावपि विज्ञानं जायते तावदेव ज्ञेयघटायंशकर्तुरीकृतस्वयंप्रथं ज्ञानं प्रथत एव, तत्रापि च तद्रूपकरीभावघ- टादिप्रथमसूक्ष्मोल्लासोऽपि संवेद्यः-- एकभावो- द्गमस्य अन्यतः कुतश्चिदभावस्य प्रथमानत्वात् , संविद एव स्वातन्त्र्यं भावोजिगमिपात्मकमी- शनं स्वसंवित्प्रमाणलब्धमेव, तद्भावानुवय- रूपा संविद्धना परिपूर्णा स्वातन्त्र्यसत्तापि संवे- द्या, स्वात्मन्यानन्दघनो भवंस्तथा स्वतन्त्रः स्यात्-इत्यानन्दोऽपि नापहवनीयः, अनुत्तरश्च शक्तिमानव्यपदेश्यपरचमत्कारसारो भैरवभट्टा- रकः सर्वत्र कर्तृत्वेन भासत एव, तत्रापि त्वनु- तरानन्देच्छेशनोन्मेपणे न त्वनिमेषाणां स्वरू- पं.५ क.ग. पुं० घटादावपि ज्ञान न जायते तावत् शेयेति पाठ । १०.१० पु. नन्देच्छेशनोन्मेषो न त्वनिमिषाणामिति पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतब्याक्ष्योपेता पविमर्शे, तेषां विच्छेदविचारणेन ज्ञानभूमि- मधिशयानानां ता एव भगवत्यः संविच्छक्तयः समापतन्त्यनन्या एव स्वयं संविदः- परिपूर्ण- वेनाभेदात् , संवेद्योपाधेश्च भेदकत्वात् - तस्य देहसंवेद्यमावतयैव भावात् , अत एव श्रीतन्त्र- सारे 'निजोत्तमाङ्गच्छायातत्त्वम्' इत्युक्तम् ‘स्वपदा स्वशिरश्छायां यदल्लड्डिन्तुमीहते । पादोद्देशे शिरो न स्यात्तथेयं बैन्दवी कला ।' इति । तदेवं पर्टी प्रवृत्तं ज्ञानशक्त्यन्तम् । क्रिया- शक्तिस्तु प्रसरन्ती विचार्यते- इच्छाज्ञाने एव । अयमर्थः- स्वशिरश्छाया यथोत्तरोत्तरगामित्वात् स्वपादाक्रमण न सहते तथा ज्ञानशक्तिः, इयमपि नोत्तरोत्तरगामित्वात् ज्ञेयाद्यपेक्षा सहते । यो हि इत्थं मन्यते ज्ञेयादिसापेक्षं ज्ञानशक्तिस्वरूपमिति तदन स्वप्रकाशत्वादस्याः कथमीदृशी विडम्बनेति स्वानुभवशून्यानामनवसरेऽपि महती खलु भ्रान्तिः । यदुक्तं 'भ्रान्तमहती शक्तिर्न विवेक्तुं शश्यते नाम ।' इति, ज्ञेयादिसत्तायां स्थूलदृश्वनां स्फुटं ज्ञानशक्तेराविर्भावः, ज्ञेयाय- भावेऽपि सूक्ष्मदर्शिनामस्त्येव स्वप्रकाशत्वेन ज्ञानादिशच्याविर्भाव इति तारपर्यम् ।

·१७२ पराबिशिका परस्परस्वरूपसांकर्यवैचित्र्यचमत्कारमयपूर्वापरी- भूतस्वरूपपरिग्रहे संरम्भसारा क्रिया, तन यद्यदन्यव्यामिश्रितसांकर्यमन्यसंवन्धादेति त- तदनामर्शनीयशून्यप्रायस्वरूपाक्रमणपुरःसरी- कारेण तथा भवति-लवानामिव भेकादिः, त- त्रानुत्तरानन्दात्मकं वपुर्न व्यपसरति-अव्यप- देशरूपत्वात् , सर्वज्ञाने सर्वाधारवृत्तित्वेन पर्यव- १ पूर्वीपरीभूतावयवरूपा हि क्रिया । उक्त च हरिणा 'यावसिद्धमसिद्ध वा साध्यस्यनाभिधीयते । आश्रितकमरूप वात् सा क्रियेत्यभिधीयते ॥" इति । तथा 'गुणभूतैरवयवै समूह क्रमजन्मनाम् । बुध्या प्रकरिपतो भेद क्रियेति व्यपदिश्यते ।' इत्यत्र च पूर्वापरत्व परस्परसाकर्येणवेति । २ असर्वज्ञानस्व चे थम् ' पर ब्रह्म क्षुद्र तर नियतमानन्दकणिका।' इति । तथा 'पर ज्ञान कथ देव' इति प्रश्न शत्या गर्भान्तर्वतिन्या शक्ति पर मह ।' इत्युत्तर दत्तम् । गीतायामपि ·सैव शून्या- श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता स्यति-पर्यन्तभित्तिरूपत्वात् , अपि तु क्रमस- हिष्णुत्वात् संरम्भेच्छैवेशनान्ता स्वात्मनि अनु- तरानन्दपदे च प्रसरणक्षमा, ततः त्मकं स्वं वपुरवगाहमाना भास्वरं रूपं तेजो- मयमिव प्रथमं गाहते 'ऋ-ऋ' इत्यत्राहि 'इ- ई' इत्यनुगमो भास्वररूप-रेफश्रुत्यनुगमश्च कथमपट्ट्यताम् , यथाह भगवान्पुष्पदन्तः 'रश्रुतिसामान्यादा सिद्धम्' इति । शून्ये हि निश्चले रूपे अनुप्रविविक्षायां भास्वररूपसंवित्तिसोपानाक्रमणं स्थितमेव, ततो निश्चलरूपानुप्रवेशात् पार्थिवरूपसतत्त्वनिश्चल- तात्मक-लकार-श्रुत्यनुगमे 'ल-ल.' इति, तथा च पर्यन्ते ईशनरूपतैव समग्रभावात्मस्वरूपो- लड्यनेन दीर्घतरं प्रीत्वा निश्चलां शून्यां सत्ता- यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽसि लोके वेदे च प्रथितः पुरपोत्तमः ।' इति । एतदेव योगिनिदर्शनेन स्फुरयति शून्ये हीत्यादि।

·१७४ परात्रिशिका मेतीति प्लुतत्वमेति 'लवर्णस्य दीर्घा न सन्ति' इति न्यायात्, अवर्णादीनां तु दीर्घस्यैव दी- घेतरता प्लुतत्वं, तच्च प्रामीत्या दीर्घत्वमेव पृथ- गपर्येपणीयम् इत्यास्तां तावत्, एतच्चतुष्कं शुन्यरूपतानुप्रवेशात् दग्धवीजमिव पण्ठरूपं भण्यते न तु सर्वथा वीजरूपत्वाभावात् , वीजयोन्यात्मकशिवशक्त्युभयातिरेकिणः कस्य- चिदप्यभावात् ,श्रीपूर्वादिशास्त्रेषु चानभिधानात् लोकिकसुखादिपु चैवंविधैव विश्रान्तिरानन्द- रूपेति, तदेवामृतवीजचतुष्कमित्युक्तम् , तदेव- मिच्छेशनं चानन्दवपुषि अनुत्तरपरधामनि च प्राग्भाविनि स्वरूपादप्रच्याविनि अनुप्रविश्य 'अ आ इ ई' इति च, न तु विपर्यये, यथोक्तम् 'अवर्ण इवणे ए' इति, अनुप्रवेशे चानुत्तरप- 1 आनन्दो ग्रह्मणो रूपमित्यादिनीत्रीत्यर्थ । २ यदि हि योजत्व न स्यात् एपा तदा तृतीयस्य कसचियपदेश स्पात् । शुम्यति क्षोमयत्यपीति वीजस्व वनप्वपि क्षोभोऽस्येव क्षोमणा तु नासीति सर्वथा वीजवाभाव इत्यर्थ । ३ तदभावश्च कथमित्यत आह पूर्वादीति । . .

·श्रीमदाभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १७५ दानुप्रवेशे स्यादपि कश्चिद्विशेषः, आनन्दप- दानुप्रवेशे हि स्फुटता, अनुत्तरधामसंभेदे. तु सूक्ष्मता तदपेक्षया, तथाहि भगवान् भुजग- विभुरादिशत् 'छन्दोगानां सात्यमुनिराणायनीया अर्धमेकारमधमोकार चाधीयते ।' इति।लोकेऽपि प्राकृतदेशभापादौ स्फुट एव प्र- चुरो निवेशः, पारमेश्वरेष्वपि एकारौकारयोरैका- रौकारापेक्षया यत् ह्रस्वत्वमङ्गवस्त्रादिविनियोगे दृश्यते तदेवमेव मन्तव्यम् - अय एकार, ओकाराभिप्रायेणेवम् – 'ए ओ' इति वीजं स्थितम्, एतदपि तथा शवलीभूतं संविद्वपुः तथैव च तदेव रूपमनवसत् 'अ आ ए' इति 'ऐ' एवमुन्मेषेऽपि वाच्यम् - 'अ आ उ ऊ' इति ओ 'अ आ ओ' इति ‘औ' केवलमु- न्मेपो ज्ञानशक्त्यात्मा प्रसरन् यद्यपि शून्यता- वगाहनं कुर्यात् तथापि अस्येशनेच्छात्मकोभय- रूपप्रवेश एव शून्यता, इच्छेशनयोस्तु स्वपरि- अव .

·परात्रिशिका वृत्तिरूपं नास्ति - इत्युक्तनयेनेव स्थितिः, एव- मिच्छाज्ञाने अनुत्तरस्वरूपानुप्रवेशेन प्राप्तोपचये पश्चात् परित्यज्य तथाविधोपाधिपरिस्पन्दस- त्तामभेदसत्तारोहणचिन्मयपुरुपतत्त्वसतत्त्ववेद- नारूपविन्दुमात्रावशेषेण वपुपा तथानुत्तरपद- लीने 'अमिति' तथाहि ओकारे एव क्रिया- शक्तिपरिस्पन्दः परिसमाप्यते इति- इच्छाना- नयोरत्रेवान्तर्भावात्, त्रिशूलरूपत्वमस्य पडर्ध- शास्त्रे निरूपितम् "त्रिशूलेन चतुर्थकम् ।' इत्य युद्देशेषु, बिन्दुः पुनर्वेदनामात्रशेपतेव, सर्व- स्य वेदनामात्राविशेपमपि विश्वं यदा स्वात्मन्ये- कगमनाय विसृजति स्वात्मनश्च सकाशात् त- 1 अवार्थोऽयम् मन प्रकाशमानं यत् स्थिते धामग्रये सति । इक्क बिन्दुतया शास्त्रे शिवविन्दुरसौ मत.॥' इनि न्यायात् म्बभावाविशिष्टमपि यदा विश्व स्वस्सात् स्वस्मिन्नवैश्य- गमनाय विसृजति तदा शतिमद्रूपप्राधान्यं पूर्णतावेशलक्षण शांमवं तत्वमिन्युनम्।

·१७७ . श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता निर्माणेन विसृजति स एव परमेश्वरः प्रथम शक्तिमद्रूपप्रधानतया, इदानीं तु शाक्तविसर्ग- प्रधानतया 'अः' इति, औकारपर्यन्ते हि निर्भ- रीभूते क्रियाशक्तिप्रसरे एतावदनुप्रविष्टम- नुत्तरपदस्य भैरवभट्टारकस्य स्वरूपसतत्त्वस्य इच्छा-ज्ञान-क्रियात्मकशक्तिपरिस्पन्दादिमध्या- न्तभागाः उल्लिलसिपा-उल्लसत्ता-उल्लसिततास्व- भावाः सूक्ष्मतमप्रसंख्यौनगृहीततावद्भूमिका- धिरूढयोगिजनस्फुटलक्षणीयाः श्रीस्वच्छन्दा- दिप्रक्रियाशास्त्रेषु प्रबुद्धप्रसरणावरणादिरूपत्वे- नोक्ताः अत एव शिवदृष्टिशास्त्रे सप्तमाह्निके इच्छाज्ञानक्रियाशक्तिनामकं त्रितयं खलु । परमेश्वरस्वातन्यख्यापकं कथितं परे॥ इच्छाशकाविष्यमाणं विश्वं जातं यदेव हि । ज्ञानशक्तिरभिव्यक्तिकारणं तस्य महे ॥ क्रियाशक्ति ह्यरूपपरिस्फुरणकारणम् । एकमेव हि स्वातऽयमादिमध्यान्तभेदभाक् ।। तेन नैपां पृथइनाम कदाचिदपि लभ्यते ।' तत्र स्फुटप्रतीत्यर्थं यथा मूल एव उलिलसिपेत्यादि । २ प्रसंख्यानं समाधिः । ३ प्रबुद्धेति इच्छा, प्रसरणेति ज्ञानं, आवरणेति क्रिया । १ 23 ·परात्रिंशिका 'मुनिर्भरतराहादभरिताकाररूपिणि । निरीनशक्तिनितये पात्मन्यनुभावनात् ।।' इत्यादि 'तस्यापि शक्तिमत्पिण्डघटवद्विश्वरूपताम् । गता इत्यन्तं निरूप्य 'एकमेव हि तत्तत्वं न संख्यातोऽतिरिक्तता।" इति यच्छिवतत्वमेव अनन्तविचित्रस्वातन्त्र्य- स्फारस्फुरणशक्तिचमत्कारभरिततोपात्तभैरव- भावं निर्णीतमृ तत्रायमेवोक्तक्रमः, संप्रदायप्र- थमालिकेऽपि स यंदास्त चिदाह्रादमानानुभवतल्लयः। तदिच्छा तावती तावज्ज्ञानं तावनिया हि सा॥ १ शिवैक्याख्यातिरूपभ्रान्तिमयससारावस्था यावन्नोन्मिपति ताव दपि ताबदस्येवोत्तरूपशिवता, तथा च शक्तिपञ्चकमपि तदानीमेकरूप मपि व्यवहारापेक्षया कार्यवशादस्त्येव, तथाहि परापरावस्थाया याऽह मिति सहजप्रत्यवमारमा प्रकाश स एवं परानपेक्षत्वादानन्दरूपो नितचिन्मय स्थित एक, तदुक्त चिदाहादेति पूर्णचिदानन्दमात्रेऽनुभय ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १७९ . सुक्ष्मशक्तित्रितयसापरस्पेन वर्तते । चिपाह्लादपरमो निर्विभागः परः सदा ॥' इति । तथा घटम् 'घटादिग्रहकालेऽपि घट जानाति यावसा । जानाति ज्ञानमत्रैव निरिच्छोर्वेदनक्षतिः॥ आन्मख्याभावतस्तस्य निवृत्तिनिटति विना ट्रेप्ये प्रवर्तते नैव न च वेत्ति विना चितिम् ।।' इति । तथा प्रकाशनं न तु वाय तत एव तत्रैव लयो यस्य स तथा, अनेन निर्वृत. चिरकथिता, इच्छाज्ञानकियास्तु भिन्नविषयाद्यपेक्षया स्फुटीभवन्ति, परा- वस्थायां पुनः पूर्णोऽहमित्येव प्रकाशते -तावरप्रकाशत्वात् तदेव ज्ञानं, संरम्मरूपत्वात् सैव क्रिया, तत्स्वभावेन तदभ्युपगमादिच्चापि स्थितवे- स्याह तदिन्छा तावतीति, तावच स्वरूपं क्रियेति योज्यम् । भित्रविषया- पभावापि अभ्युपगमप्रकाशसंरम्भाणां सर्वदा प्रकाशमयत्वेनाविचलनात् इच्छादिव्यवहारयोग्यतवेत्युक्तं सुसूक्ष्मेति सुसूक्षमस्वमेपितव्याधविभागेन विमागापरिकल्पनात् अत एव शक्तिसामरस्य पूर्णचिन्मानप्रकाशतारम- स्चात् चिपाहादपरस्वं चोक्तमिति चिदभेदास्यातिवचिन्यभिन्नघटदेव- दत्तात्मकवेद्यवेदकावमासनं नामरूपं पूर्वापरीभूतावयवा क्रियेत्यर्थः । । अत्रैवेति क्रियाां. २ इच्छापूर्वभाग औन्मुख्यम् । ३ विनेति-संविग्निष्ट वाद्विषयव्यवस्थितीनामिति । पं०४ स.पु. पटादीति पदवयं नास्ति, तथा निरिच्या वेदनाकृतिरिति पायन्तरं च।

·परात्रिशिका . यत इच्छति तज्ज्ञातुं कर्तु वा सेच्छया क्रिया । तस्याः पूर्वापरी भागा कल्पनीयो पुरा हि या ।। तत्कर्मनितिमाप्तिरीन्मुख्यं तद्विकासिता । न चौमुख्यप्रसङ्गेन शिवः स्थूलत्वभाक् कचित् ।' इत्यादि एतदागमसर्वस्वप्राणतयेव युक्तियुक्तत- या हृदयंगमीकृतं, स एवं परमेश्वरो विस्तृजति अत्र स्फुटीकरणाय निदर्शनेन शिवदृष्टाचौन्मुरयं साधितम् । यथा 'गच्छतो निम्नरशस्त जलसातितरङ्गिताम् । आरम्भे दृष्टिमापात्य तदीन्मुत्यं हि गम्यते ॥ मजतो मुटितां पाणेः पूर्वः कम्पस्तदेक्ष्यते । बोधस्य स्वादमनिष्टस्य रचनां प्रति नितिः ।। तदास्था प्रविकासो यस्तदोन्मुख्यं प्रचक्षते । किचिदुच्छमता सैव महद्भिः वैश्चिदिप्यते ॥ तस्येच्छा कार्यतां याता यया सेच्छा मजायते । औन्मुरयस्य य आभोगः स्थूल सेच्छा व्यवस्थिता ॥' इति । २ स एपेति, शक्तिविसर्गयुक्तो विश्वं निर्मिणोतीति, यथोक्तम् 'अस्यान्तर्विसिसृक्षासौ या प्रोक्ता कोलिकी परा । सैव क्षोभवशादेति विसर्गात्मकतां ध्रुवम् ॥ इति । तथा 'कला सप्तदशी तस्मादमृताकाररूपिणी। परापरवस्वरूपविन्दुगस्या विसर्पिता । .

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता विश्वं, तच्च धरादिशक्त्यन्तं कादिक्षान्तरूपम् - इति एतावती विसर्गशक्तिः 'पोडशी कला' इति गीयते पुरुपे पोडशकले तामाहुरमृतां कलाम् ।' इत्येपा हि न सांख्येया नापि वैदान्तिकी हक्, अपि तु शैव्येवे, विसर्गशक्तिरेव च पारमेश्वरी परमानन्दभूमिवीजम्, एवं हि अकारादिरूपं प्रकाशः सर्ववस्तूनां विसर्गरहिता तु सा । शक्तिकुण्डलिका चैव प्राणकुण्डलिका तथा । विसर्गप्रान्तदेशे तु परा कुण्डलिनीति च ॥' इति । पोडशानामपि कलानामाप्यायकारित्वात् नित्योदितत्वेन चानम्न- मितरवादमृतामिति । २ शैम्योति 'स्वामनः स्वारमनि स्वात्मक्षेपे वैसर्गिकी स्थितिः।' इति । ३ यदुनं सिद्धयोगीश्वरे मते 'सान कुण्डरिनी बीजं माणभूना चिदास्मिका। त येण्टोन्मेपाल्यं त्रिकं यास्ततः पुनः ॥ इति ।

·परात्रिंशिका -- घनतापत्त्या योनिरूपतां गृहीत्वा स्वरूपाप्रच्युतं तदेव स्वस्वरूप एव योनिरूपे संक्रामद्विसर्गप- दमित्युच्यते, यथोक्तम् स विसर्गो महादेवि यन विश्रान्तिमृच्छति । गुरुवक्तं तदेवोक्तं शक्तिचक्रं तदुच्यते ॥' इत्यादि, अकारस्यैव धनता 'कवर्गः' -कण्ठ्य- स्वात्, इकारस्य 'चवर्गः' - तालव्यत्वात् , उ. कारस्य ‘पवर्गः' - औष्ठयत्वात् , ऋकारस्य 'ट- वर्गो' - मूर्धन्यत्वात् , 'लकारस्य तवर्गो' - द. न्त्यत्वात् , 'यशो' चवर्गस्यान्तः ‘रशौ' टव- गैस्य, 'लसौ' तवर्गस्य, वकारोऽपि 'तपव- . १ यदुत्तम् 'अष्टौ स्थानानि वर्णानामुर कण्ठ शिरस्तथा । जिह्वामूल च दन्ताश्च मासिकौटौ च तालु च।' इति । तद्यथा अकुहविमर्गा कण्ट्या । इचुयशाम्नालव्या । स्टुरपा मूर्धन्या । तुलसा दन्त्या । उपध्मातीया भीष्टया । ममनणा नासिक्या । एदेती ३ण्ठनालव्यौ । औदौती कण्ठौटशी । जिह्वामू- लीयमेव जिह्वामूल्यम् । अनुसारो नासिक्य , इति । .

·, श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता र्गयोः' धनता, अबोधस्यामूर्तस्यापि चिन्मात्र- स्यापि क्रियाशक्तिरूपतैव, सा चोक्तनीत्या श- क्तिपटुक्रमेणैवोपजायते-तेन पञ्च प्रसृताः प- ड्युणिताः त्रिंशत् , पभिः सह पत्रिंशत् भव- न्तीति, तदेवं शिववीजमेव स्वातन्त्र्यात् घनी- भूततया क्वचिद्वपुषि शाक्तरूपे कुसुमतया तिष्ठत् योनिरित्यभिधीयते, तदेव हि पुष्पं पूवोक्तनयेन ग्राह्यग्रहणग्राहककोणत्रयमयं वस्तुतः प्रसूति- पदं वीजसंमिश्रतयैव भवति-तदैव पुष्परू- पत्वात् , अन्यंदा तु योग्यतयैव तथाव्यपदेशः, तथा च तत् कुसुममेव त्रिकोणतया योनिरूपं १ अवोधत्वं स्वातघ्यराहित्येन यदुक्तम् 'मायोपरिमहामाया' तत्र च विज्ञानकेवलिनी स्थितिः, ते च निरुक्त्या विज्ञानं बोधात्मकं केवलं स्वातन्त्र्यविरहितं रूपं, यथा च प्रत्यभिज्ञायाम् शुद्धबोधारमकत्वेऽपि येषां नोत्तमकर्तृता । निर्मिता स्वात्मनो भिन्ना भना ते कर्तृतात्ययात् ॥' २ अन्यदेति इदंप्रयायाम् । ३ तथेति योनितया।

·परात्रिशिका तत्स्फुटीभूतविभक्तग्राह्यादिरूपसोमसूर्याग्निस्ट- प्टिस्थितिसंहति इडापिङ्गलासुपुम्नाधर्माधर्मश- वलादिकोणत्रितया पारमेश्वरी भैरवी भट्टारिका मुद्रा तद्रूपयोन्याधारतया योनिरिति निर्दिष्टा, तथा च श्रीकुनिकामते खण्डचक्रविचारे अमु- मेवार्थ प्रधानतयाधिकृत्यादिष्टम् 'मायोपरिमहामाया त्रिकोणानन्दरूपिणी ।' इत्यादि, अत एव तथाविधवीजकुसुमैकघनभा- वशिवशक्तिसंघटः स्वयं स्वात्मनैव पूज्य इत्यु- पदिष्टम् श्रीविकतनसारे 'शिवशक्तिसपापत्त्या शिवशक्तियनात्मकः । शिवशक्तिसमापत्तित्रिकं संपूजयेत्परम् ॥' इति । एवं च धनीभावोऽपि वैखरीरूपे यद्यपि स्फुटीभवति तथापि सर्वसर्वात्मनि परावाग्व- पुपि मुख्यतयावतिष्टते, तत्र परं कण्ठोष्ठस्थान- करणान्यपि सर्वसर्वात्मकमेव, इति विशेषः, तथाहि अन्तरपि संजल्पेत् पश्येदिति स्फुट ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता एवानुभवः, भेदश्च स्थानादिकृत एव-श्रुत्ये- कप्राणत्वात् वर्णानां, किं वहुना वालोऽपि व्युत्पाद्यमानोऽन्तः तथारूपतया विमृशति भा- वजातं, विपर्ययेण संशयेनापि वा विमृशत्य- वच्छेदं तावत्संवेदयत एव, स च वाग्विमर्श- कृत एव, अत एव संवारविवाराल्पप्राणमहाप्रा- १ न हि दृष्टे नामानुपपत्तिरित्यर्थः । २ तथेति संजल्परूपतया। ३ मिध्याज्ञानं विपर्ययः, एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्ध नानावमर्शः संशयः । ४ स एव प्राणो नाम वायुयमाक्रामन् मूर्ध्नि प्रतिहतो निवृत्तो यदा कोष्टमभिहन्ति कोठेऽभिहन्यमाने मनाक् गलबिलस्य संवृतत्वात् संवारो वर्णधर्म उपजायते विवृतत्वाद्विवारः संवृतो गलबिले नादः, भव्यक्तश्च नादः विवृतश्वासे उपरिवर्ती तो श्वासनादावनुप्रदानमित्या- चक्षते- वर्णनिप्पत्तेरनु पश्चात् प्रदीयते इति अनुप्रदानम् । अन्ये तु चुवते- अनुप्रदानमनुस्वानो घण्टानिनादवत् , यथा घण्टानिनादोऽनुस्वानमनु भवति तथा तत्र स्थानाभिधातजे ध्वनौ नादोऽनुप्रदीयते तदा नादव- निसंसर्गात् घोपो जायते, यदा श्वासोऽनुप्रदीयते तदा श्वासध्वनिसंसर्गाद- घोपः । महति वायो महाप्राण । अल्पे वायो स्वल्पप्राणः । सिद्धान्तको. मुधो वर्णानां बाह्यत्वं साधितं, यथा-बाझप्रयता अष्टौ इति महाभाध्ये, तपथा-विवारः संवारः श्वासो नादो घोपोम्योपोऽल्पप्राणो महाप्राण 24 ।

·१८६ - परात्रिशिका णताश्वासनादानुप्रदानादियोगोऽपि च अन्त- स्तथा समुचितस्वभावः स्यादेव, अन्यथा स. स्थानेषु भेदायोगात् अन्तर्हितकरणशक्तयोऽपि स्युरेव-शृणोम्योपं पश्याम्यद्राक्षं संकल्प- यामि समकल्पयमित्यादेरपि संकल्पस्यान्यथावै. चित्र्यायोगात्, तदनया युक्त्यां निभालितयान्त- रधिकमधिकमनुप्रविश्य परिशीलयतां संविदं, यत्र सर्वसर्वात्मकवोधैकघनकण्ठोष्ठादिधान्नि त- थाविधवोधैकघनविमर्शात्मकस्वातन्यसारमहा- मन्त्ररूपवर्णभट्टारकनिवेशः, वोधैकघनतानिर्विशे- इति। तत्र विभागो यथा-ख फ छ ४ थ चट त क प श प सा विवा- रा वासा भघोपाश्च । ह य व र समरूण न झभ घद ध ज व गट दा सवारा नादा घोपाश्च । वर्गाणा प्रथमतृतीयपत्रमा यरलवाश्च अल्पप्राणा घर्गाणा द्वितीयचतुर्थी श प स हाश्च महामाणा इत्यर्थ । अनुभवानुसारी तर्को युक्ति । २ यदुफ विरूपाक्षपशाशिकायाम् प्रत्यवमारमासौ चिति परावास्वरसवाहिनी या । भागन्तप्रत्याहृतवर्णगणा सत्यहन्ता सा ॥' इति । तपेश्वरमत्यभिज्ञायाम् 'महप्रत्यवमों य प्रकारमापि वाग्वा । नासौ विकल्प ...........

·, श्रीमदभिनयगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १८७ पतायाम् इदं स्थानम्, इदं करणम्, अरं वर्ण इति कथंकारं विभागः? इति चेत्-यदेवं स्वातव्यं तथाविधे स्वात्मनि घटोऽयं, सुख- मिदं, ज्ञानमिदं, ज्ञाताहम् इत्यवभासयंति, इत्युक्तम् । अत्र व्यातिः बोधकघनताभूमिः स्यानकरणवर्णाभावमयी बोध- करूपवात् निर्विकल्पावस्थावत्, या हि स्थानकरणवर्णमयी न सा बोधे- फघनापि यथा विकल्पभूः, अम्नि चेयं बोधैफघना तस्मान् स्थानकरणवर्ण- मयी न भवतीति, पञ्चावयवातऽभ्युपगत्ताः,-साहचर्यनियमो व्यातिः, माध्यवत्तया पक्षवचनं प्रतिज्ञा, लिङ्गप्रतिपादकत्वं हेतुत्वं, स्फुटप्रतीत्यै दृष्टान्तकथनमुदाहरणम्, पक्षे साधनोपसंहारो निगमनं, पक्षे साध्योप- संहार उपनय इति । । भग्न सूक्ष्मबुद्धिविवेयोऽयं मावः । तत्र प्रश्नोत्तरे इत्यम्- 'मन्वनुत्तरतानन्दी स्वारमना भेदवर्जिती । कथमेतावतीमेतां वैचित्री स्वारमनि प्रिती। शृणु नावदयं संवितायोऽपरिमितात्मकः । अनन्तशनिवैचिन्यलयोदय कलेश्वरः ।। अस्यास्पदेकरूपेण वपुपा चेन्महे धरः। महेश्वरवं संविरवं तदत्यक्ष्यद् घटादिवत् ॥ परिच्छिमप्रकाशवं जडस्य किल लक्षणम् । जहाद्विलक्षणो योधो यतो न परिमीयते ॥' इति । ज्ञातेति 'शेयाधुपायसंघातनिरपेक्षव संविदः । स्थितिर्माताहमसीनि ज्ञाता शास्त्रार्यविपथा ।'

·परात्रिशिफा तस्यैवंविधचिनतररूपावभासेन को वा कियान् वा प्रयासः, अत एव सर्वे पापाणतरुतिर्यङ्- मनुप्यदेव रुद्रकेवलिमन्त्र तदीशतन्महेशादिका एकैव पराभट्टारिकाभूमिः सर्वसर्वात्मनैव परमे- श्वररूपेणास्ते इति, तद्विचित्रस्थानादिसार्वा- त्म्यनिर्विशिष्टस्फुटास्फुटव्यक्ताव्यक्तादिरूपश- दशरीरा ‘मन्त्रवीर्यम्' इति गीयते, तथाहि वीणाविपञ्चीकच्छपिकामुरुजादिपु स एव स्त्र- नोऽन्यतोऽन्यतो देशादप्युद्भवन्नेकस्थान इति कथ्यते, एवं तारमध्यमन्द्रेप्वपि तत्स्थायिस्वरै- कात्म्येऽपि वाच्यम् , अत एवं च स एव वर्णः १ यदुनं वर्णशिक्षायाम् *म प्राण उन्धितो नाभेरर कण्टशिरोरतः । मृदुमध्योत्तमांति मन्द्रादिध्वनिनादताम् ।। मन्द्रमध्यमतारहि ध्वनिभिः सवनत्रये । शंसन्ति शास्र गायत्रं श्रेष्टुभं जागतं प्रमात् ॥' इति । २ यया तारमध्यमन्द्रादिभेदेऽपि स्वर एक एव स्यायिरूपः । ३ मवस्य सदाम्मरवात् ।

·. श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १८९ क्वचित्प्राणिनि स्थानान्तरसमुल्लास्यपि भवति, यथा ध्वांक्षेपु ककारटकाररेफा उच्चरन्तः सर्व एवोदरपायुकण्ठतालुनिर्वा उपलभ्यन्ते अव्य- क्तत्वेऽपि त एव तावन्तः शब्दत्वात्, शब्दस्य च मातृकातिरेकिणोऽभावात्, मातृकातिरेक्यपि अव्यक्तः शब्दोऽनुपयोगान्न संगृहीतः इत्यप्ययु- क्तम् , अव्यक्तवर्णरूपस्यापि मौरुजसामुद्रादि- ध्वनितस्य ह्रादपरितापकारित्वमपि अस्त्येव- इति कोऽन्योऽभिमत उपयोगः, पारमेश्वरेऽपि अव्यक्तध्वनेर्मुख्यतयैव प्रायशो मत्रत्वं निरूपि- तम् – अर्धचन्द्रादीनामेव मन्त्रव्याप्तिसारत्वेना- भिधानात्, तत्र च १ ननु च ते हि ककाराचा अव्यक्तस्वान कण्टादिस्थानोचार्यका- दिनुल्या इत्यत आहाय्यतरवेऽपीति । २ भय चोपयोगे सति सबै मुस्थं मातृपया च सर्वयोपयोग इत्युक्त्या ध्याक्षादिपु हि ककाराचा विजातीयाः सन्तोऽपि अनुपयोगानोक्ता इति मातृकातिरेकी सन्दोऽवश्यमभ्युपगन्तव्य इति कयं त एवेति कयनमित्यत माह इत्यप्ययुतमिति । ३ दण्टापूपन्यायोऽत्र बोध्यः । पं. ४ ग.पु. अत एव तावत्ते शन्दत्वादिति पाठः।

·१९० परात्रिशिका 'निरोधिनीमनुमाप्तः शब्दः शृमशृमायते ।' इत्याद्युक्तम् - घण्टाकांस्यादिध्वनीनां श्रोत्रघ- दृनादीनां च नादोपदेशे निरूपणात् 'यो हेपति यद्वच दान्त उद्रवतीय च । सिंहो गर्जति यच उष्ट्रः सीत्कुरुते यथा ॥ तथोदीर्य पशोः प्राणानाकर्षन्ति बलाधिकाः। महामन्त्रप्रयोगोऽयमसाध्याकृष्टिकर्मणि ।' इत्युक्तं गुह्ययोगिनीतन्त्रे, तत्रोपायमात्रमेतत् । वस्तुतस्तु 'आन्तर एवासो नादात्मा मन्त्र' इति तु कथ्यमानं भवद्भिरपि अस्माभिरपि व्यक्तवर्ण- मालादिमन्त्रेप्वपि न न संचारयितुं शक्यते, त. स्मात् अव्यक्तो वर्णात्मैव शब्दो यथा विदूरगतो- ऽपि घटो घट एव इति स्थितं, से च प्राणभीर्या- दिभेदेन स्थानान्तरमपि अनुसरन् स एवेत्यपि स्थितम्, अत एवेदानी सर्वभूतरुतज्ञानं यच्छे. पमुनिना भगवतोपदिष्टं तद्धृदयंगमीभूतम् , अन्यथा 'शब्दार्थप्रत्ययानां य इतरेतराध्यासो सति बारमा साम्दा ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १९१ यच्च ध्यानधारणासमाधिसंयमेने तत्प्रविभागप- र्यन्तपरलाभः' स कथमस्फुटवर्णरूपत्वातिरेकि- विहगादिकूजितज्ञानाय पर्यवस्येत्, यदा तु त एव वर्णा वर्णानामेव परमार्थतोऽर्थतादात्म्य- लक्षणं वाचकत्वं तदा युक्त्या त एव विहगा- दिरुतज्ञानं भीर्यादिशब्दा अपि हि अर्थवन्त एव-जयाजयसूचकतयोपदेशात् विहगादिरुत- वत्, तदभिप्रायेणैव शिक्षासूत्रकारसूत्राणि ह- विसर्जनीयारस्यावेकेषां रदनमूलमेकेपाम् इ- त्यादीनि वाचकीभवन्ति न तु अपरथा कथं चिदपि, अत एव किंचिद्वैचित्र्यमालम्व्यान्य- त्वम् अन्यत्वं चाशङ्कमानैः विसर्जनीयाजिह्वा- तप्रयमेकत्र संयम इति संयमलक्षणम् । २ यदुक्तम् 'हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम् । अरस्य तं विजानीयात् फण्क्ष्यमाहुरसंयुतम् ॥' इत्यादि । तथा 'कण्ठोक्तहविसर्गाणां स्वैर्भागः स्थानमिप्यते । हविसर्गापुर स्थौ हि कण्टाधोभागजी मती ॥' इति ।

·१९२ परात्रिशिका मूलीयोपध्मानीयौ, अनुनासिकेभ्यः पञ्चयमाने , डकारढकारयरलवक्षकारेभ्यः तानेव लघुप्रयत्न- तैरान् भेदेनाभिमन्य चतुःपष्टिवर्णा उक्ताः, अन्यत्वं चात्र स्वरव्यञ्जनयोरिव ऋवर्ण-रशब्द- योः श्रीत्रिकरत्नकुलेऽपि उक्तम् 'अष्टाष्टकविभेदेन मातृका या निरूपिता । तदेव कुलचक्रं तु तेन व्याप्तमिदं जगत् ।।' इति, मातृकाज्ञानभेदे विस्तरतो निरूपितमेत, हुशुण नु मुमित्येवरूपान् । २ यस्योचारणे जिदानोपानमभ्यमूलाना शैथिल्य जायते स लघु- प्रयत्नतर इति । ३ यदुक्क साम्बपञ्चाशिकाया या सा मित्रावरणसदनादुच्चरन्ती निषष्टि वर्णानन प्रकटकरणे प्राणसद्गप्रसूतान् । ता पश्यन्तीं प्रथममुदिता मध्यमा बुद्धि सस्था वाघ वक्ने करणविशदा वैसरी व प्रपचे ॥' । इति । . इन्सा कामो विरमान दिया देवी निरञ्जनम् । एतत्यसमावेश शियो भैरव उच्यते ॥

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता इह तु तत्प्रक्रियानभिनिवेशः- पूर्णतैकसार- त्वात्, तदेवं सर्वत्रायमीदृशः संविदनुप्रवेशक्रमः पदार्थः संकल्प्यमानः साक्षात् क्रियमाणो वा मायीयासांकेतिकस्वरूपभूतशुद्धविमर्शात्मपरवा- मन्त्रमहामहसि तावत् प्रतिष्ठां भजते, यत्र सर्ववादिभिरविकल्पा दशा गीयते, ततश्च परम- महापृथिव्यादौ शुद्धव्यामिश्रादिपारमार्थि- कवीजपिण्डरूपकादिवर्णात्मकमेव,अन्यथा मेरु- वदरजलज्वलनभावाभावघटसुखनिर्विकल्पज्ञा- नानि-इत्येकमेव सर्वं स्यात्, विकल्पोऽपि तत्प्रमादोत्थः तामेव सरणिमनुसरेत्, न तु प्रत्युत तत्स्वरूपं भिन्द्यात् , तथा च यदेव तद- सांकेतिक मन्त्रवपुः तदेव अन्योन्यविचित्ररूपं पश्यद्भिः सर्वज्ञैः संकेतोपायमुपास्यतया उप- कामस्य पूर्णता तत्वं संघटे प्रविभाज्यते । विपस्य चामृतं तत्वं डायरवेऽगोत्रयुते सति ॥' इति, अमृतमिति विकासदशामयमित्यर्थः । -ईश्वर उवाच . 'कथयामि वरारोहे यन्मया जप्यते सदा। भकारादिक्षकारान्ता मातृका वर्णरूपिणी ॥ यथा- 25 ·१९४ परात्रिशिका दिश्यते, तत्रैव चासांकेतिके वाङ्महसि तथा खल्लु मायीयाः संकेताः पतन्ति यथा त एवा- मायीयासंकेतितमन्नतादात्म्यं प्रतिपद्यन्ते, तथा स्वरूपप्रतिपत्तिरेव हि तेषां वाचकताभावो नान्यः कश्चित्, अत्र स्फुटमभिज्ञानमभ्यासव- शात् असांकेतिकतामापन्ने चिरतरपूर्ववृत्तगोश- ब्दपरामर्शः, तथैव संकेतकाले गोपरामर्शोऽपि अन्यामायीयासांकेतिकपरामर्शधामन्येव निप- चतुर्दशस्वरोपेता विन्दुत्रयविभूपिता । कलामण्डलमास्थाय शक्तिरूपं महेश्वर ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्तु शकिरूपिणः । च्यञ्जनस्वारसदानन्दोच्चारणं सहते यतः ॥ उच्चारे स्वरसंभिन्नाम्नतो देवि न संशयः । पञ्चाशद्वर्णभेदेन शब्दास्यं वस्तु सुयते ॥ अकारः प्रथमं देवि क्षकारोऽन्त्यस्ततः परम् । अक्षमालेति विरयाता मातृावर्णरूपिणी ।। शब्दब्रह्मस्वरूपेयं शब्दातीतं तु जप्यते । पाब्दातीतं परं धाम गणनारहितं सदा ॥ भारमस्वरूप जानीहि ईशस्तु परमेश्वरः।' . इति । , अन्यथा हि वाध्यम्यः को वाचकस्य विशेष इति वारपर्यम् ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याक्ष्योपेता १९५ - तति, यावत् वालस्यापि जन्मान्तरानुसरणेऽपि चित्स्वभावस्यादौ स्थितैवासांकेतिकी सत्ता- अन्यथानवस्थानात्, एवमेव खल्लु संकेतग्रहणो- पपत्तिः नान्यथा, इतीश्वरप्रत्यभिज्ञाटीकायामपि श्रीमदुत्पलदेवपादैनिीतम् , अत्र चानुप्रवेश- युक्तिः 'पश्यसन्यचट्टणोत्यन्यत्करोत्यन्यच्च जल्पति । चिन्तयसन्यदा मुझे तत्र सांकेतिकी स्थितिः ॥' इति भट्टारकश्रीश्रीकण्ठपादाः 'मनोऽप्यन्यत्र निक्षिप्तं चक्षुरन्यत्र पातितम्' इत्याद्यप्यवोचन्, तदप्यसांकेतिकमन्त्रवपुः स्व- बीजमनुधावदनुत्तरपदपर्यवसायि भवति, तद- प्यनुत्तरपदं सत्तथाविधानन्तसमुदायवैचित्र्य- संरम्भसारं विसर्गदृष्ट्या प्रसरदेव विसर्गस्यैव हकलापर्यन्ततया प्रसरात्, तस्या अपि हकारा- १ तदिति सांकेतिकमपि, संकेतस्य हि पारमार्थिकतयाऽसंकेतिक- मेवोत्पत्तिस्थानम् इति ।

·परात्रिंशिका ख्यशक्तिकुण्डलिन्याः स्वरूपाभेदात्मकविन्दुस्व- रूपधारणा-अनुत्तरपद एव संक्रमात् स्वरूप एव विश्राम्यति, एकाक्षरसंवित् किल स्वरूपत एव देशकालकलनोपादानादिनैरपेक्ष्येणैव प्रागु- क्तपूर्णतत्त्वतानयेन झगिति विसर्गभूमौ धावति, १ यथोक्त देवीस्तुती श्रीपञ्चस्तव्या प्रथमे स्तवे या मात्रा नपुसीलतातनुलसत्तन्तूस्थितिस्पधिनी । वाग्वीजे प्रथमे स्थिता तव सदा ता मन्महे ते वयम् । शक्ति कुण्डलिनीति विश्वजननव्यापारबद्धोद्यमा ज्ञारवेत्थ न पुन. स्पृशन्ति जननीगर्भेऽर्भकत्व भरा ॥' इति । अयमत्र भाव --मानेत्यनुम्बानरूपा कुण्डरिन्यपि बिसतन्त्वाभा ध्येयेति, तथैव चानवधानताया विश्वजननेति, शक्तिपातानुविद्वेन तु ज्ञातस्वरूपा मोक्षदेत्याह ज्ञात्वमिति, तथा माना सूक्ष्मतमानुत्तररूपा कोलिकीशक्तियोगात् प्रसरन्ती हकाराख्येति, अथ वा तामधिष्ठाय शक्ति कुण्डलिनी विश्वजननव्यापारबद्धोधमेति मन्महे । २ एका चामावक्षरा चासौ सविदित्येकाक्षरसवित् कर्मधारय इति पुवद्राव , किरे त्यविप्रतिपत्ती, व्यक्तिप्रतिषेधे जात्यनुगम इति न्यायेन देशकालकलनापि तन्मय्येवेति, एका सर्वव्यापीत्यर्थ । ३ यदुक्त पूर्णतत्वेति, पूर्णस्य हि एतदेव - यदेशकालादियोगिरवम् । यदुम न तज्ञांत तस्वरूप ये स्वेव मन्यते पुधा । देशकालावयच्छेदरहित परम पदम् ।' इति । तथा च हरिणा प.ग.पु. स्वरूपवारणेति पाठ । ५० ४ ग. पु. कलमोपचानेति पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता १९७ विसर्गभूमिश्लेप एव आनन्देच्छेशनोन्मेषतत्प्र- मृतितद्वैचित्र्यक्रियाशक्तिमयानाम् आकारादी- नां स्थितिः, स एव विसर्गः स्वसत्तानान्तरी- यकतयैव तथैवातिभरितया सत्तया प्रसरन् द्रागित्येव हकलामयः संपद्यते, हकलामयता- संपत्तिरेव वस्तुतः कादिसत्तानन्ततत्त्वजाल- स्थितिः, हकलैव च पुनरपि विन्दावनुप्रविश- न्त्यनुत्तरपद एव पर्यवस्यति- इत्येकैवाद्वयपरि- पूर्णरूपा संवेदनसत्ताभट्टारिकेयं परा भगवती परमेश्वरी, न त्वत्र क्रमादियोगः कैश्चित् , तदे- 'दिकालाधनवच्छिन्नानन्तचिम्मात्रमूर्तये । स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥' इति । विसर्गभूमाविति शांभवविसर्गे। १ स एवेति-शक्तिविसर्गः। २ यदुक्तम् 'विसर्ग एवमुत्कृष्ट आश्यानत्वमुपागतः । हंसः प्राणो व्यानं च स्पर्शश्च परिभाष्यते ॥ इति । ३ यदुक्तं तन्नालोके 'पाकादिस्तु क्रिया कालपरिच्छेदात्क्रमोचिता। मतान्त्यक्षणवन्ध्यापि न पाकरवं प्रपद्यते' इति । ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् .

·परात्रिंशिका . तदुच्यते 'अहमिति' विपर्यये तु संहृतौ 'अह् अं' इति, द्वैधमपि च इयमेकैव वस्तुतः संवित्, एवमेप स सर्वत्र घटसुखादिप्रकाशेऽपि स्वात्म- विश्वान्तिसर्वस्वभूतोऽहंभावः, यथोक्तं 'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ।' इति । स च वस्तुतः सर्वात्मकः-समनन्तर- निर्णीतनीत्या, इति पराभट्टारिकानुविद्धो भैर- वात्मक एव, यथोक्तं मयैव स्तोत्रे 'विश्वत्र भावपटले परिजृम्भपाण- विच्छेदशून्यपरमार्थचमत्कृतिर्या । तां पूर्णवृत्यहमिति प्रथनस्वभावां स्वात्मस्थिति स्वरसतः प्रणमामि देवीम् ॥' इति । एप एव श्रीवामनविरचिते अद्वयसंप- त्तिवार्तिके उपदेशनयो वोद्धव्यः, तेन स्थितमे- तत्-अकार एव सर्वाट्यो यत्रापि हर्पघटनी- सत्रमव च रौकिक्या क्रियाया कालशक्तित । घटते न तु शाश्वत्या प्राभव्या स्यात्प्रभोरिव ॥' इति । ५.१५.ग.पु. सर्वत्राद्य इति पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्यास्योपेता १९९ लादो हकाराद्या अपि वर्णाः तत्रापि तथाविधा- नन्तनिजपूर्वापरवर्णसमाक्षेप एव, अन्यथा त- स्यैव हादेः समुदायायोगान्ते परमाक्षिप्यमा- णत्वादेवान्तर्निलीना विकल्पगोचरत्वमप्राप्ताः, अत एव सर्वत्र विज्ञाने सर्वा एव देवताः सम- मेव समुदायं दधत्यश्चित्रां संवित्तिवृत्तिं वर्त- यन्ति, तदनेनैवाशयेन कालाधिकारादावेक- स्मिन्नेव प्राणे प्राणपोडशांशेऽपि वा पष्टितवि- गुणाद्यब्दोदयपूर्वकं मातृरुद्रलोकपालग्रहनागा- दीनामुदयप्रलयाश्चित्रा निरूपिताः, तत् चित्रा- नन्तोदयप्रलयसमय एव द्वितीयेऽपि प्राणचा- रादित्यकालकलितत्वमेव तत्त्वं-वस्तुतः परमा- र्थः, यदि परमेतावन्मानं मायीयाध्यवसाया- नध्यवसेयमिति नास्तिताभिमानकारि, परसं- विदि तु तत्कालं भासते एव, अत एवैकस्या- मेव ज्ञानकलनायां पश्यत्यन्यद्विकल्पयत्यन्यत्' इत्याद्युपदेशेन यदुक्तं देवतात्रयाधिष्ठानं तत्स- पं०१५ ग.पु. भासत एवैकत एव इति पाठः । " ·परात्रिंशिका वत्रैवानपायि, सर्वाण्येव च संवेदनानि वस्तु- तोऽहमितिपरमार्थानि बिमर्शमयान्येव तदेवं स्थितम् - एतद्विश्वमन्तःस्थितमानन्दशक्तिभ- रितो वमन् ग्रसमानश्च विसर्ग एव परमेश्वरो घनीभूय हकारात्मतां प्रतिपद्यानन्तसंयोगवैचि- त्र्येण क्षरूपतामप्येति, स एवैष दूत्यात्मकशा- क्तयोनिसघसंमुचितवर्णात्मकक्षोभरूपानाहत- नाददशाश्रयणेन मध्यमसौपुम्नपदोच्छलत्तत्त- दनन्तभावपटलात्मा विसगों विश्लिप्यन् ध्रुव- धाम्नि अनुत्तरपद एव प्रविशति, इति प्रागपि उक्तमेतत् । अभी चाकाराद्याः स्थितिमन्तः प्राणे तुटिपोडशकादिस्थित्या एकां तुटि संधी- १क्षरूपतामिति-ककार-सकार-अकार-विसर्गात्मकताम् । २ दूतीति योक्ता संवत्सरासिद्धिरिह पुंसां भयान्मनाम् । सा सिद्धिस्तत्वनिष्ठानां स्त्रीणां द्वादशभिर्दिनैः ।। अतः सरूपां सुभगां मुरूपां भाविताशयाम् । भादाय योपितं कुर्याद्यजनं पूजन हुतम् ॥ स्त्रीमुगाहाहयेदादी स्त्रीमुसे निक्षिपेषुनः ।' इति कुलप्रक्रियायाम्। ..

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याल्योपेता २०१ कृत्याधिभागेन प्रलयोदययोर्वहिरपि पञ्चदश- दिनात्मककालरूपतां तन्वते, इति-तिथयः कलाश्चोक्ताः, पोडश्येव च कला विसर्गात्मा विश्लिप्यन्ती, सप्तदशी कला श्रीलाद्यादिशा- स्त्रेषु निरूपिता 'सा तु सप्तदशी देवी हकारार्धारूपिणी ।' इति । विसर्गस्य हकारार्धत्वात् ततोऽपि विश्लेप- स्यार्धत्वादिति निरवयवस्यैकवर्णस्य कथमेपा विकल्पना ? इति चेत् - अस्मत्पक्षे सर्वमेवानव- यवं चिन्मयेकावभासनानतिरेकात्, तथापि च स्वातव्यादेव अवयवांवभासेऽपि अनवयवतैवान- पायिनी, तथा इहापि अस्तु को विरोधः, एवमेव वर्णोपपत्तिः, अपरथा दन्त्योष्ठ्यकण्ट्यतालव्या- दिवर्णेपु क्रमप्रसारी पवन आघातकः कथं कण्ठं हत्वा ताल्वाहन्ति-इति युगपदापूरकत्वेऽपि समानकालता स्यात्, यत्र कण्ठघातोत्थं रूपं तत् तु ताल्वाहतिजं सर्वत्र संभवति, श्वासना- दयोश्च पश्चात्प्रतीयमानतयानुप्रदानत्वमुच्यते, 26 ·- २०२ परात्रिंशिका द्विमात्रत्रिमात्रेषु च द्विकादियोगो गर्भीकृत एकद्वयादिरेव, तथैव मात्रकेऽपि अर्धमात्रादि- योगः संवेद्यः, यथोक्तं भट्टनारायणेन 'प्रणवोर्वार्धमात्रातोऽप्यणवे महते नमः।' इति । इह तु पञ्चाशद्वर्णा विश्वमपि वा अक्रम- मेकमेव, क्वचित्तु मतादिशास्त्रेषु विसर्गविश्लेष- स्यैव अनुत्तरपदसत्तालम्बनेनाष्टादशी कला इत्य- भ्युपगमः । तदेवमेताः कला एव ह्लादनामात्र- चित्तवृत्त्यनुभावकाः 'स्वरा' इत्युक्ताः, स्वरयन्ति शब्दयन्ति सूचयन्ति चित्तं स्वं च स्वरूपात्मानं रान्ति एवम् इति परप्रमातरि संक्रामयन्तो द- दति स्वं च आत्मीयं कादियोनिरूपं रान्ति- वहिः प्रकाशयन्तो ददति इति स्वराः, एत एव हि चित्तवृत्तिसूचका नादात्मकाः करुणाशृङ्गा- रशान्तादिकां चित्तवृत्तिमाक्रन्दनचाटुकस्तुत्या- १ स्वृ-दाब्दोपतापनयोरिति धातो । २ स्व शब्द आरमात्मीयवचन इति । ३ रा-दाने इत्यस्य धातो रूपम् । - ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याल्योपेता २०३ दौ केवला वा योनिवर्णनिविष्टा वा तिर्य- क्तत्तदहर्जातादिष्वपि प्रथमत एवापतन्तः संकेतविघ्नादिनरपेक्ष्येणैव संविदासन्नवर्तित्वात् स्वरकाकादिरूपतामनुवानाः प्रकाशयन्ति- इत्यर्थधर्मा उदातादर्य उपदिष्टाः, तेपामेव चि- १ उदात्तानुदात्तस्वरिताः इति । तत्र यदा सर्वाङ्गानुसारी प्रयत्न- स्तीवो भवति तदा गात्रस्य निग्रहः कण्ठविवरस्य चाणुस्वं स्वरस्य च धायो- स्तीवगतिवादीक्ष्यं भवति तमुदात्तमाचक्षते, यदा तु मन्दप्रयत्रो भवति तदा गानस्य संसनं कण्ठविवरस्य महत्वं स्वरस्य वायोर्मन्दगतित्वात स्निग्धता भवति तमनुदात्तमाचक्षते, उदात्तानुदात्तस्वरितसंनिकर्षात् स्वर इत्येवं लक्षणा वायाः प्रयत्नाः । ख्रसनमिति शैथिल्यं स्निग्धता मृदुता कण्ठरन्ध्रस्य महत्वादेव शीघ्रं वायुनिष्कामन् जलावयवात शोष- यति च अतः स्वरस्य निग्धता भवति । कण्ठरन्ध्रस्थाणुत्वादेव वायुः शनै- निकामन् जलावयवान् शोपयतीति रूक्षता- अस्निग्धता भवति,. महाभाप्ये 'भायासो दारुण्यमणुता खस्येत्युचैः करणानि शब्दस्य' आयासो गात्राणां दारुण्यं दारुणता स्वरस्य रूक्षता खस्य कण्ठविवरस्य संवृतता। 'अथ नीचैः करणानि शब्दस्य अन्ववसर्गो मार्दवमुरुता खस्येति' भन्ववसों गात्राणां शिथिलता स्वरस मार्दवं महत्ता कण्ठविवरसेति, अभ्याससमधिगम्यश्वासौ स्वरविशेषः षड्लादिवदिति श्रीकय्यटः । पाणि- निस्तु उच्चैरुदात्तः, नीचरनुदात्तः, समाहारः स्वरित इत्याह ।

·२०४ परात्रिंशिका त्तवृत्त्यनुभावकपड्जादिस्वरूपत्वात्, एवं सर्वत्र संवेदने सर्वा एवैता वैचित्र्यचर्याचारचतुराः शक्तय आदिक्षान्ताः समापतन्त्योऽहमहमिका अक्रममेव भासमानाः कलनामयतयैव ज्ञानक्र- मसंक्रमणमेव दिश्यमानं देशमुत्थापयन्ति, अन्यथा 'मेरुपरमाण्वोरविशेपात्' इति न्यायेन गर्भीकृतदेशात्मकवैचित्र्यक्रियावैचित्र्यात्मकं क- मरूपं कालं वहिर्योजनयोल्लासयन्त्यः स्वात्मनि 1 यदुतम् , भहमहमिका तु सा स्यारपरस्पर यो भवत्यहकार ॥' इति कोशे। २ यदाहु-क्रमेणामेण भावाना परिच्छित्ति काल , न चैतन्म न्तव्य-सविलमा एव भावा अवभासन्ते तत् कथ तदनुपक्तस्य भावजा- तस्य कालयोग इति परमेश्वरे एव माक्रमस्यापि अन्तर्भाव इति । ननु यद्येव तर्हि परमेश्वरे कालयोग स्यात् ? न - इति मन्महे, कुत तदा- सन च देवस्य काली नाम शक्ति यदुक्त 'सविदेव प्रमेयेभ्यो विभक्त रूप गृह्णाति, अवच्छेदयोगाद्वेद्यता यान्ती नभ तत स्वातव्यात् मेये स्वीका रोगमुक्येन निपतन्ती क्रियाशक्ति , तत्र प्राच्यभागे कालाध्वा, उत्तरे तु देशाध्वेति ।' यदुक्कमीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् 'मूर्तिवैचित्र्यतो देशप्रममाभासयत्यसौ। नियावैचित्र्यनिभीसात् कालश्रममपीश्वर ॥' इनि। प.८ ख. पु. रूप कार्यमिति पाए । .

·श्रीमदभिनवगुमाचार्यकृतव्याख्योपेता २०५ युञ्जानत्वेन ग्रसमानाः प्रोल्लाससमयेऽपि रिक्त- रूपतया उद्योगावभाससंक्रामविलापनरूपेण १ मोलाससमय इति, आदी हि निमराजसधिप्राम्येऽनुप्तरात्मनि परम्मिन् विमर्गे प्रकाशमयने प्रयममुहमनशीले व्यतिरिक्त विमृश्या- भावात् चिद्विमपरः स्वाममारपरामर्थनतापराईपरामर्शः पुरति म एवं प्रोडासममय इत्युच्यने येनास्य सवंग्रेव सातव्यमुदियात् । अयं भावः -स्वम्यातष्यमाहारम्यादेव हि भनुत्तरप्रकाशामा परमेश्वरः स्वं स्वरूपं गोपयित्या प्रमाणादिदशामधिशयानः पृथग्भारजातमाभासयेत, तयथा म एव परः प्रकाश. मंकुचितममातृभूमिकायभामनपुर-सरमुद्यो- गादिकराचनुष्कमुस्यापयति, सग्रया उद्योगोऽर्थावविभासपिपा सत्र सतेन मंदैव वहिर्मुखेन द्वादशशण्ठवजंमकारादिविमर्गान्ताः करानास्वभाव- सया प्राप्तपरिपूर्णस्वरूपेण प्रमाणारमना सूर्येण एकैकं भावीपरसंकुचि- तेन नीलसुखादिना रूपेण भासयेत् पहिः सृजेत् पूरयेत् तयारवेनेय कंचिकालं स्थापयेत् चर्चयेत् स्वाग्ममाम्कारेण संहरेदित्यर्थः । यः कश्च- नाश्यिार्थी हि प्रमाता प्रमाणोपारूढमेवाघजातं प्रथममालोचयेत् भन- न्तरमिदमियम् इति विकल्पयेत् तदनु मातोऽयं मयार्थः इति संतोपा- भिमानात् यहीरूपताविलापनेन सामन्येव विनामयेदित्यनुभवसाक्षिको- ऽयमयः । एवमाभासनादिरूपतामापनस्य भावजातस्य प्रमोपारोहान- न्तर स्वेन रूपेणावभासमानस्य पोडशारवुद्धीन्द्रियादिकलाभिः प्राप्तपूर्ण- निजरूपस्योच्छूनरूपतापरया तद्रूपतिरस्कारात्मना विसर्गप्रामेन मन्थरस्य देहादिरूपमेयेन्दो परिमिते प्रमातरि सजीविन्यमृतकला विसर्जनतत्तत्प्र- मातृप्रमेयाघात्मना स्थूलेन रूपेण समुलाम इतीदमुक्तं भवति । यस्कि- चिद्भावजातं तत्तदीपत्तासमासादनपुर परमिन्द्रियद्वारोपारोहण ज्ञेयता- ·परात्रिशिका द्वादशात्मिकां कृशरूपतामाश्रयन्त्यः तद्गृहीतप्र- मदादिगतोद्योगादिकलाचतुष्टयपरिपूर्णतयापि अडरीभूय सालसं पोडशात्मकभरितपूर्णरूप- तया प्रविशन्त्योऽन्तर्वहिश्च तदमृतानन्दविश्रा- न्तिरूपं चमत्कारसत्तासारकलाचतुष्कं विस्मृज- न्त्य एवंविधामेव पूर्णकृशात्मकदोलालीलां नि- विंशमानाः सोमसूर्यकलाजालग्रसनवमनचतुरा अकारमेवादितया मध्ये च कादियोनिजातम- मामाद्य तत्तदर्थक्रियाकारितया स्वारममात्रविश्रान्त्युपजनेन सविद पूर्ण- तामावहतीति । यदुक्त श्रीमदुरपलदेवप्रभुपादै 'सर्वभावमयभावमण्डल विश्वशक्तिमयशक्तिवार्हिषि । जुइनो मम समोऽस्ति कोऽपरो विश्वमेघमययज्ञयाजिन ॥' इति । १ यदुक्त महार्थमञ्जयाम् 'सप्तदश भारनेने द्वादश पोइश चान्यने त्रयो ।' इति । तत्र भालनेत्र स्वातपशक्ति दक्षिणनेत्र प्रमाणशक्ति वामनेत्र प्रमेयशक्ति , अत्र पुनरयमर्थ -द्वादशमरीचिविषय सारो धामक्रम , पटणरहिता द्वादश स्वरा वर्णक्रम , ता एवं मरीचयोऽत्र प्रथमोदि- .

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता " वसाने च विन्दुं ददती 'अहम्' इत्येपैव भग- वती सृष्टिः, तदुक्तं श्रीसोमानन्दपादैनिजविवृती 'अं अ इत्येपैव विकृताविकृतरूपा मातृका' इत्यादि, ते तु 'अ' इत्येतदनुत्तरमाकाराद्याश्च तिथयः, यद्वा विन्दुरंकारः अकाराद्यास्तिथयस्त- दन्तो विसर्ग इत्यपि व्याचक्षते, तदेव संवि- सतत्त्वं 'स्पन्द' इत्युपदिशन्ति, स्पन्दनं च किंचिचलनं स्वरूपाच्च, यदि वस्त्वन्तराक्रमणं तच्चलनमेव न किंचित्त्वं, नो चेत् चलनमेव न किंचित् , तस्मात् स्वरूप एव क्रमादिपरिहारेण चमत्कारात्मिका-उच्छलत्ता अमिरिति मत्स्यो- दरीति-प्रभृतिशब्दैरागमेष निदर्शितः 'स्पन्द' तनिरावरणधामसु द्वादशसु शून्यमार्गेपु पतिताः संविक्रमः- इति प्रका- शचक्रव्याप्तिः । आनन्दचक्रे वैन्धवामृतप्रसरेण धामकमः पण्ठस्वरैः सह पोडशकव्याप्त्या वर्णक्रम , बुद्धिकर्माक्षमनःसु पादशसु संविक्रम इति चानन्दचक्रव्याक्षिः । मूर्तिचक्रे स्वातम्यघननिरावरणधाममु सप्त- दशसु तथा धामक्रमः आदिवाधिष्ठि राद्यक्षरपर्यन्तं सप्तदशधा प्रस्तो वर्णक्रमः । चान्ध पत्र भूमिका वाद्यात् पराङ्मुखीभूता अन्तर्विमिमयिपदोऽपि अमया सहानुभूयमानाः सप्तदशैव संविक्रमः इति। , .

·२.८ परात्रिंशिका इत्युच्यते-किंचिच्चलनात्मकत्वात्, स च शि- वशक्तिरूपः सामान्यविशेपात्मा, तद्वयाख्यातम् , 'आद्यास्तिथयः विन्दवसानगाः कालयोगेन सोमसूर्यो' तस्यैवं कुलस्यान्तः पृथिव्यादीनि च यावत् ब्रह्मपञ्चकं तावत्तेषां स्वराणामन्तः कथं कमात् । अथ च क्रमस्यादनं भक्षणं काल- ग्रासः तथा कृत्वेति क्रियाविशेषणं च शोभने व्रते भोगे रिक्तत्वे भोगनिवृत्तौ च पूर्णत्वे सुव्रते, आमन्त्रणमपि एतत् एवं व्याख्येयम् , एवम मूला-अकारमूला अविद्यमानमूला च अना- दित्वात् स क्रमो यस्याः प्रश्लेपेणातद्रूपोऽन्यथा- रूपोऽपि क्रमो यस्याः तथाप्यमूला अमूलस्य यदातननमातत् ततस्तदेव च क्रमो यस्याः, एषा चाज्ञेया ज्ञातृरूपा, एपैव च ज्ञेया-अन्य- स्याभावात् , अविद्यमानं क्षान्तं तृष्णीमासन- मविरतं सृष्ट्यादिरूपत्वेन अस्याम्, आक्षाणा. मैन्द्रियिकाणामन्ते समीपे प्रागपर्यवसाना या पं. स. पु• तस्यैवाकुलस्येति पाठ:

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता भवेदित्युपचारादाक्षान्ता सृष्टिरपूर्वमाहरणं स्वा- स्मानुप्रवेशात्मस्वरूपं संहाररूपं यस्याम्, एपैव च शिवात्मकबीजप्रसररूपाणां मननत्राणध- र्माणां सर्वेषामेव वाच्यवाचकादिरूपवर्णभट्टा- रकात्मना मन्त्राणां, शक्त्यात्मकयोनिस्पन्दानां, सर्वासांतहीजोद्भूतानां वेदनारूपाणां विद्यानाम् इयं समा सर्वत्रानूनाधिका सर्वेषु तन्त्रेषु सन्त्र- णासु च सर्वासु क्रियासु सर्वकालं च सर्वं ददती सिद्धिसंघम् आख्याता, प्रकटाख्यातिरूपतां मायीयामुद्दिश्य भेदो वर्णानां, तथाहि-त एव शुद्धमन्त्ररूपा वर्णाः प्रथमं पञ्चविधविपर्ययश- क्त्यादिरूपप्रत्ययात्मकभावष्टितामेत्य स्वरू- पमावृण्वते, , द्विधा हि सृष्टिः - भावसृष्टिभूतसृष्टिश्चेति, तत्र प्रत्ययरूपा भाव- सृष्टिः तन्मात्ररूपा भूतसृष्टिः। तत्रेयं भाव: एप प्रत्ययसः विपर्ययाशक्तितुष्टिसियाख्यः । गुणवैषम्यविमर्दात्तस्य च भेदास्तु पञ्चाशत् ॥ इति भावसृष्टिः। भूतसृष्टिर्यधा 'अष्टविकल्पो देवस्तैर्यग्योनिश्च पञ्चधा भवति । मानुप्यश्चकविधः समासतो भौतिकः सर्गः ॥' . 27 ·. २१० परात्रिशिका 'पञ्च विपर्ययभेदा भवन्यशक्तिश्च करणवैकल्यात् । अष्टाविंशतिभेदा तुष्टिनवधाप्टधा सिद्धिः ॥' इति हि एत एव प्रत्ययाः पाशवसृष्टिरूपाः पाशा मुख्यतया, यथोक्तम् 'स्वरूपावरणे चास्य शक्तयः सततोत्थिताः । यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः ।।' सत्र गुणविभागः 'अव सावविशालम्नमोविशालश्च मूलतः सर्गः । मध्ये रजोविशालो ग्रहादिस्तम्बपर्यन्तः ॥' इति माझप्राजापत्यैन्द्रापिठ्यगान्धर्वयाक्षराक्षसपैशाचा इत्यष्टधा देवसर्गः । पशुमृगपक्षिसरीसपस्थावराः पवधा तिर्यग्योनिः। संस्थानस्य चतुर्वपि भविशेषादेक एव मानुष्य इति । १ अविद्यास्सितारागद्वे पाभिनिवेशाम्तमोमोहमहामोहतामिसान्धता- मिस्रसज्ञकाः पञ्चेति, एकादशेन्द्रियवधाः सप्तदश बुद्धिवधा इत्यष्टावि- शतिः, आध्यात्मिकाश्चतस्रो वाद्याः पञ्चेति तुष्टयो नव, अहशब्दाध्यय- नत्रिविधदुःखविघातसुहृत्प्राप्तिदानान्यष्टौ सिद्धयः । तवाशक्तयः 'बाघिय कुष्टतान्धत्वं जडताजिघ्रता तथा । मूकता कोण्यपगुरवलेव्योदावर्तमत्तताः ॥' इत्येकादा, एतावद्वेतुका बुद्धरशक्तिः । स्वरूपतो बुद्धरशक्तिविपर्ययात् तुष्टिमिद्धीनामित्युक्ता तुष्टिर्यथा प्रकृत्युपादानकालभाग्या आध्यात्मिकाः शब्दादयः पञ्चेन्युपरमा अपि पञ्च भवन्ति, उपरमश्च सेनादयो हि धना- जनापायाः सेवकादीन् दुःखाकुर्वन्तीति मरवा दुःखावहकर्मणो निवर्तनम् ।

·श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतन्याख्योपेता इति । तथा 'परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः ।' इत्यादि, एवं प्रत्ययसृष्टित्वान्तरालीकरणेन स्फुटभूयमाणश्रुत्यात्मकक्रमाभासमानमायीय- वर्णस्तृष्टिराद्यपारमार्थिकशुद्धरूपालिङ्गिता तत्त- कार्यफलप्रसवदायिनी निरूपिता, श्रीपूर्वशास्त्रे 'सर्वशास्त्रार्थगर्भिण्य........ ।' इत्येवं-विधया अनया संपवुद्धः सन्यानि विक्षोभ्य शक्तितः । तत्समानश्रुतीन्वर्णीस्तत्संख्यानसृजत्मभुः॥' इत्यादि, 'तैस्तैरालिगिताः सन्तः सर्वकामफलप्रदाः।' इत्याद्येवमाख्याता अप्रकटा मायान्धानां, सर्व- देव ख्याता प्रकाशा शुद्धवेदनात्मिका यस्याः सर्वत्र स्वस्वभावात्मकप्रभावप्रख्या प्रसरानिरोधो यस्या इत्यामन्त्रणम् शोभननते-इति । तद- यमत्र संक्षेपार्थः

·२१२
परात्रिशिका
'स्वातत्र्यकरसावेशचमत्कारकलक्षणा ।
परा भगवती नित्यं भासते भैरवी स्वयम् ॥
तस्याः स्वभावयोगो यः सोऽनिरुद्धः सदोदितः
सदाशिवधरातिर्यवीलपीतमुखादिभिः ॥
भासमानैः स्वसभावैः स्वयंप्रथनशालिभिः ।
प्रयते संविदाकारः स्वसंवेदनसारकः ।।
स्वस्वसंवेदनं नाम प्रमाणमिति वर्ण्यते ।
बालतिर्यक्सर्वविदां यत्साम्येनैव भासते ।।
इन्द्रियाणि निरूपं च लिङ्गं परवचःक्रमः ।
साम्प्यमन्यथायोगः प्रतीत्यनुदयो यमः ॥
इत्यादिको यस्य सर्व द्वारमाने निरूप्यते ।
तत्ससंवेदनं मोक्तमविच्छेदप्रथामयम् ।।
येषां नाक्षत्रिरूपादिनाममानेऽप्यभिज्ञता ।
तेपामपि तिरश्वा हि समा संवित्माशते ।।
, स्वस्मिन्नेव स्वेनैव सवेदन नाम प्रकाशप्रकाश तादृप्रकाशसत्ते-
स्यर्थ तेनान प्रमाणापेक्षा नापि काचिदित्यर्थ नहि स्वसचिदक्षिते) प्रमा
जापेक्षेति भाव ।
२ बारेति किंचित । तियंगिति मूढ ।
.
५.३ समासायोग इति च पाट ।
प. ३ क. पु. येनेवाक्षेति, ग. पु. येमा वाक्षेति पाट ।
प० १४ ग• पु•सा सा सविदिति पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता
एवं भासा स्वभावेन स्वरूपामर्शनामिका ।
स्वरूपामर्शनं यच्च तदेव परवाग्वपुः ॥
तद्विचित्रस्वभावत्वाद्विचित्रमथनामयम्
प्रथने पारतयं हि न जातु भजते कचित् ॥
अपारतत्र्यात्संकेतमत्यूहादेः कथं स्थितिः।
अतः संकेतरहित स्वस्वरूपविमर्शनम् ।।
देशकालकलामायास्थानघातक्रियोत्तरम् ।
परिपूर्ण स्वतः सर्व सर्वाकारविलक्षणम् ।।
स्वाभाविकमहासंवित्सत्संस्कारैकलक्षणम् ।
शुद्धविद्यात्मकं रुपमहमित्युभयात्मकम् ।।
तदेव मातृकारूपं धरादीनां निजं वपुः ।
तत्पारमार्थिकाकारं श्रुत्याश्यानस्वरूपतः ।
वीजयोन्यात्मकं प्रोक्त शिवशक्तिस्वरूपकम् ।
शिवशक्त्योस्तु संघद्यादन्योन्योच्छलितत्वतः ।।
१ स च प्रकाशो न परतन्त्रः, प्रकाश्यतैव हि पारतयं, प्रकाश्यता
च प्रकाशान्तरापेक्षतैव, न च भकाशान्तरं किंचिदवास्ति इति स्वतन एक
एव प्रकाशः, इनि न तन्त्र विमर्को विकल्प्यरूपोऽसांकेतिकत्वात् ।
२ उत्तमवृद्धादिना कल्पित इदमस्याभिधेयमित्येवं समयः संकेतः ।
३ स्वातघ्यादेव च देशकालावच्छेदविरहात् व्यापको नित्यः सर्वा-
कारनिराकारस्वभाव इत्यन्यत्र ।
४ वस्तुनः सतो गुणान्तरामानं संस्कार इति भाप्ये ।
५ अहन्तयैवेदन्ताक्षेपादिति भावः ।

·परात्रिंशिका
परस्परसमापत्तिर्जगदानन्ददायिनी ।
अन्तःस्थविश्वपर्यन्तपारमार्थिकसदपुः ।।
यवीर्यमिति निर्णीतं तद्विश्लेपणयोजना ।
विसर्ग इति तत्मोक्तं ध्रुवधाम तदुच्यते ।
अनुत्तरपदावासी स एप मुघटो विधिः ।
अस्मादेव तु मायीयावर्णपुजानिरूपिता ।।
मायामालम्ब्य भिन्नैव श्रीपूर्वे सृष्टिराक्षरी ।
पञ्चाशद्भेदसंभिन्नमत्ययप्रसवात्मिका ।।
चन्धरूपा स्वभावेन स्वरूपावरणात्मिका ।
अत्रैवान्तर्गतास्तास्ताः खेर्यो विषयात्मिकाः ।
तन्वते संमृति चित्रां कर्ममायाणुतामयीम् ॥
१ यदुक्तं देवीभावनायां पञ्चस्तवीस्तोत्रे
मूलालवालकुहरादुदिता भवानि
निर्भिद्य पद सरसिजानि तडिलतेव ।
भूयोऽपि तत्र विशसि ध्रुवमण्डलेन्दु-
निःप्यन्दमानपरमामृततोयरूपा ॥"
इति।
२ यथा स्पन्दे
'परामृतरसापायम्नस्य यः प्रत्ययोद्भवः।
तेनास्वतघ्रतामेति स च तन्मानगोचरः ॥'
इति प्रत्ययसर्गः।
३ अग्नेति अमायीये वर्णपुझे।
• द्विधा हि वेचर्यादिशक्तयः ताश्च सेघरीगोधरी दिनचरीभूचरी-
रूपाः, द्विधावं घ भासां परशक्तिपातपविनितानां चिदानन्दमसरो.

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याल्योपेता अस्याः साम्यं स्वभावेन शुद्धभैरवतामयम् ।। मोक्तं मागेव जीवत्वं मुक्तत्वं पारमार्थिकम् । भिन्नाया वर्णस्टेश्च तदभिन्नं वपुः परम् ॥ वीर्यमित्युक्तमत्रैव यद्गुप्त्या पत्रगुप्तता। तदेतदइमित्येव विसर्गानुत्तरात्मकम् ।। खस्वभावं परं जानञ्जीवन्मुक्तः सकृद्रुधः सिद्ध्यादिमेप्सवस्तेन कुप्तसंकोचत्रितम् ।। नाभिकुण्डलहृद्वयोनो योगिनोऽहमुपासते । तदेतत्किल निर्णीतं यथागुर्वागमं मनाक् ।। एनां संविदमालम्ब्य यत्स्यात्तत्पृच्छयता स्ववित् । नैतावतैव तुलितं मार्गाशस्तु प्रदर्शितः ॥ द्वमनशीलतया अकालकलितत्वादभेदसर्वकर्तृत्वपूर्णत्वव्यापकस्वस्वरूपो- न्मीलनपरमार्थतयेति, मायामोहितानां तु नानन्दप्रदतयाः शून्यप्रमातृ- भूमिचारितयाः कालकलाशुद्धविद्यारागनियतिमयतया बन्धयितृतयेतिः । गौर्वाक् तदुपलक्षितासु संजल्पमयीपु बुद्यहंकारमनोभूमिपु चरन्ति गो. चर्यः शक्तिपातयतां तु शुद्धाध्यवसायाभिमानसंकल्पप्ररोहिण्यः परेषां तु विपर्यासिन्यः । दिक्षु बाह्येन्द्रियेषु दशसु चरन्तीति दिक्चर्यः अनुगृ. हीतानामद्वयप्रथनसाराः परेषां तु द्वयप्रतीतिपातिन्यः । भूरूपादिपञ्चक मेयपदं तत्र चरन्तीति तदाभोगमयाश्यानीभावेन तन्मयतामापना भूचर्यः प्रबुद्धानां चित्प्रकाशशरीरतया स्फुरन्स्य इतरेषां सर्वतो व्यवच्छेदतां दर्श- यन्त्य इति द्विघा स्थितिः । अत्र पुनर्बन्धाभिप्रायेणैव स्थितिः, यतो 'विपयामिका' इत्युक्तं 'पिम् बन्धने ' इति धात्वनुसारान् ।

·परात्रिशिका इयतीति व्यवच्छिन्याटैरवीं संविदं हि का। एतावाञ्छक्तिपातोऽयमस्मासु पविजृम्भितः ॥ येनाधिकारितरेतदस्माभिः प्रकटीकृतम् । अस्माकमन्यमातॄणामद्य कालान्तरेऽपि वा । भवत्यभूत्वा भविता तर्क सूक्ष्मतमोऽप्यतः । यः सर्वयोगावयवकाशेपु गभस्तिमान् ।। श्रीपूर्वशास्त्रे निर्णीतो येन मुक्तश्च मोचकः । एतत्तु सर्वथा ग्राह्यं विमृश्यं च परेप्मुभिः ॥ क्षणं मत्यत्वमुलभां हित्वाम्यां विचक्षणः आलोचनक्षणार्ध्वं यद्भवेदात्मनि स्थितिः ।। चिदर्काभ्रलवास्तेन संशाम्यन्ते स्वतो रसात् ।' परसंवेअणाभासमऊदणाऊरअरमहसो- आइमऊणसहभासइम अलाहि शरणि- अपसरह परिसरिसन जतुहसो पश्चअप हिलुअवर्ण परिगाहरू इर वसत्तिपलमहम ओहुभितुर कदसुख विसरिपि असिद्धि धराइम उस अल विपरिसि अभासद वा- हिरविहरिणी एहि विसर्गाभृमि अनार्दहु- कइ लर्थ ईण पवि मिणं दुहुअमलाहं विह- रिणी कुइलित्थत अणुत्तर परपइ जश्चि अ- भवि अतत तचमप्पड़ भस्मइवि पिन्दुवि.

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २१७ सरि सुताए हुप आसत्त तअह सत्तमल हिंपुविसि विभेत विहंसः तमालि निमाइ अअह सुततस्मह शोअममण अइले मरु निधुंऊ अपारहमरल पदुद्यो प्रन्तीप सारइ- मात दय भासि विगमइ विलाअनु सोश्रि अं असि तमर्थ अहिंसा अइपविमन्ती अ- लसहरसा मच्छेअरि परिदेवितरंगणि प्र- फऊ असुह सारंगिणि रितत्तस्म कीलालसा तुहि मत्तिदिविरह एणि हानुण पिजति जतस्माइ लालणमहो संमअलालसा। . एवमुत्तरस्याप्यनुत्तरमिति यदुक्तम् 'तन्म- योऽसावुत्तरस्य' इत्यंशेनोपात्तः कुलात्मा शक्तिः सृष्टिप्रसरः स विस्तरतो निर्णीतः, तच्चोत्तर- मपि यथानुत्तरं तथा निरूपितम् , इदानी त्वनुत्तरमेव स्वरूपेण विस्तरतो विचारपदवीम- पेक्षते, एवं विध्यनुवादो निर्वहतो यदि अनू- द्यमानो विधीयमानश्वांशः स्वरूपतो लक्षितौ च स्यातां यथा यदेव शिवनामस्मरणमेतदेव समस्तसौख्योच्छलनमिति द्वावप्यंशो लक्ष्यौ, 28

·परात्रिंशिका
इह तु यद्यपि अनुत्तरं नाम अन्यद्वस्तु किंचि-
नास्ति-अन्यत्वे
तस्याप्युत्तरत्वे एवाभिपातात्
तथापि स्वातत्र्यकृप्तोपदेश्योपदेशकभावाभिप्रा-
येणेयं व्यवस्था इत्युक्तं प्राक्, ततश्च विस्तर-
तोऽनुत्तरस्वरूपनिरूपणाय ग्रन्थान्तरावतारः-
तन्निरूपयति
चतुर्दशयुतं भद्रे
तिथीशान्तसमन्वितम् ॥९॥
तृतीयं ब्रह्म सुश्रोणि
हृदयं भैरवात्मनः।
एतन्नायोगिनीजातो
नारुद्रो लभते स्फुटम् ॥ १० ॥
हृदयं देवदेवस्य
सद्यो योगविमुक्तिदम् ।
अस्योच्चारे कृते सम्यङ्-
मन्त्रमुद्रागणो महान् ॥ ११ ॥

·श्रीमदभिनरगुप्ताचार्यकृतल्याख्योपेता
सद्यस्तन्मुखतामेति
स्वदेहावेशलक्षणम् ।
मुहूर्तं स्मरते यस्तु
चुम्बकेनाभिमुद्रितः ॥ १२॥
स बध्नाति तदा सर्व
मन्त्रमुद्रागणं नरः।
अतीतानागतानर्थान्
दृष्टोऽसौ कथयत्यपि ॥ १३॥
प्रहराद्यदभिप्रेतं
देवतारूपमुच्चरन् ।
साक्षात्पश्यत्यसंदिग्ध-
माकृष्टं रुद्रशक्तिभिः ॥ १४॥
प्रहरद्वयमात्रेण
व्योमस्थो जायते स्मरन् ।
त्रयेण मातरः सर्वा
योगीश्वर्यो महाबलाः ॥ १५ ॥

·२२० परात्रिंशिका वीरा वीरेश्वराः सिद्धा बलवाञ्छाकिनीगणः। आगत्य समयं दत्त्वा भैरवेण प्रचोदिताः ॥ १६॥ यच्छन्ति परमां सिद्धि फलं यहा समीहितम् । अनेन सिद्धाः सेत्स्यन्ति साधयन्ति च मन्त्रिणः ॥ १७॥ यत्किंचिद्भवे तन्ने सर्वमस्मात्प्रसिद्ध्यति अदृष्टमण्डलोऽप्येवं ॥ १८॥ भैरवरूपस्य विश्वस्य प्रदर्शितयुक्त्यागम निरूपितनररूपापराभट्टारिकास्वभावः शाक्त, तस्य हृदयं सारं शिवरूपं परमेश्वर्या श्रीमत्प- राभट्टारिकया समालिङ्गितं भेरवशब्देन विश्वस्य ·श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २२१ सर्वसर्वात्मकतावपुः शक्तिरूपं तत्साहितस्या- त्मनः प्रति एकस्य भेदस्य नररूपस्य एताव- च्छिवात्मकं हृदयं परेणाभेदेन सर्वात्मकताया एव तेन तया च विनास्य भेदस्यैवायोगात् इत्युक्तं प्राक् । 'सुश्रोणि' इत्यामन्त्रणम् - अशो- भनमायात्मकतायामपि अनपेतं शुद्धचिन्मयं यदेतत् श्रोण्यां हृदयं योनिरूपमुक्तं तन्नोऽ- न्तःकृतसकलमन्त्रमहेशादिभिः यत् स्थावरान्त- प्रमातृजालस्याहमात्मनोऽस्माकमिति समुचि- तापतितव्यपदेशस्य भैरवात्म पूर्णतामयम् अ- न्तर्गतविश्ववीर्यसमुच्छलत्तात्मकविसर्गविश्लेया- नन्दशक्त्येकघनं ब्रह्म बृहत् व्यापकं हितं च, न तु वेदान्तपाठकाङ्गीकृतकेवलशून्यवादावि- दूरवर्तिब्रह्मदर्शने इव, एतच्च तृतीयं नराद्यपे- श्रया शिवपरैकरूपम् अत एवामीपु शास्त्रेषु अत्र च मुख्यतया तदेव हृदयं पूज्यतयोपदि- प्टम्, अननुप्रविष्टतथावीर्यव्याप्तिसारहृदया अपि तावन्मानबाह्याचारपरिशीलनेनेव क्रमव- - ·२२२ परात्रिंशिका शशिथिलीभवच्छिथिलितविदलद्विदलितपाश- वनियमवन्धना एतद्धृदयव्याति स्वयमेव सम- धिशेरते तर्हि एतद्धृदयानुप्रवेश एव 'एतद्धृद- येऽनुप्रविष्टोऽस्मि इयं देवी परा' इत्येतच्छा- ब्दविकल्पकल्प्याः, अस्य च प्रत्युत हृदयान्त- रमार्गणादित्युक्तं विस्तरतः, अपि तु संकोचयन्ति हृदयं नहि शास्त्रपाशा नो संविदं कलुपयेद्यदयं च लोकः । सम्यक्स्वप्नावपदवीपरिपूर्णरूपा सैवोल्लसल्लयभरा भरिता स्थितिः स्यात् ।। यदुक्तं मयैव स्तोत्रे 'भवद्भक्पावेशादिशदतरसंजातमनसां क्षणेनेपावस्था स्फुटमधिवससेव हृदयम् ।' इति । अत एव कोणेषु पूज्यास्तिस्रो, मध्ये देवी परानन्दभैरवनिर्मथनरूपा, नित्यानन्दरसप्रसरे- णेव शोभात्मकविसर्गेण-इति देवतानां संप्र- दायो, यामलयोगे वीराणामपि आनन्देन्द्रिय- नित्यानन्दक्षोभात्मकदूतीसंघदृजेन-इति एक- ·२२३ ין श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता वीरतायामपि स्वरूपानन्दविश्रान्तियोगेन, पुं. सोऽपि आनन्दोन्द्रियनिःसरणधामत्रिकोणक- न्दाधोविनिविष्टचित्तनिवेशात् आनन्दक्षोभप्र- सवं करोति तदिन्द्रियमूलतत्पर्यन्तसंघट्टधन- तायाम् , अत्रोक्तम् 'वहेविपस्य मध्ये तु" इति, एवमानन्दयोग एव हृदयपूजा, यथोक्तं त्रिकतन्त्रसारे 'आनन्दप्रसरः पूजा तां त्रिकोणे प्रकल्पयेत् । पुष्पधूपादिगन्धैस्तु स्वहृत्संतोपकारिणीम् ॥' इति, सर्वं हि मुद्राद्वयानुविद्धं- ज्ञानक्रियाश- क्तिसारत्वात्, केवलं देवतासु ज्ञानमुद्रा अन्त- रुद्रिक्ता, क्रियामुद्रा बहिः, वीरेषु विपर्ययः, अनुप्रवेशस्तु समतया विपर्ययाच, अनेनैवाभि- प्रायेण ज्ञानशक्त्यात्मके लिङ्गे क्रियाशक्तिसम- र्पणमुक्तम् , एवमेतत् चतुर्दशसु युतं संश्लिष्टं पञ्चदशात्मकं तिथीशान्तेन विसर्गेण पोडशेना- ·२२४ परात्रिंशिका न्वितम् , यद्वा चतुर्दशसहितं युतं युग्मं पोड- शतिथीनां पञ्चदशानामीशो विसर्गः तस्यान्तः सप्तदश्यनुत्तरकला तदन्वितं हृदयं-सर्वाणि घटसुखादीनि वस्तूनि तामेव वीजसत्तां परमा- र्थरूपेणाझामन्तीत्युक्तं विस्तरतः, अत एव तत् हृदयम्, एवं पोडशधा हृदयमेतत् तत्रानुत्तरानुसारेण यदेतत् ब्रह्मसामरस्यं वेद्यवे- दकयोश्चतसृणां दशानामुद्योगादीनां समाहा- रोऽविभागभूः प्राथमिकी, तया युतमविभागि, य एते तिथीनामीशा ऊकारान्ताः तत्प्रभवत्वा- दन्यस्यति हि उक्तम् , तेपां तिथीशानामन्ता अमृतवर्णाः चत्वारः तैः सम्यगन्वितम् , तञ्च तृतीयं-नराद्यपेक्षया शिवरूपं परं, वेदकश्चत- स्मृभिर्दशाभिरुल्लसन् वेद्यमेव ताभिराप्यायकौतु- कात्मना ता एवामृतकलाः स्वात्मनि एकीकु- वन् वेद्यवेदकक्षोभसमापत्त्या ऐकात्म्यलक्षण- , 'स्वराणा पदकमेवेह मूलं स्याद्वर्णसंतती।' इस्युक्या।

·+ श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २२५ प्रसंख्यानेनाभ्यासेन वा गम्यं भैरवात्मना वि- श्वहृदयमनुत्तरं प्रविशेत् । यथोक्तम् 'सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।' इति । इच्छोल्लसत्तात्मनि आनन्दशक्तौ यदेतत् संहृत्य अनुसृत्या क्रियाशक्तिमपेक्ष्य तृतीयं रूपमिच्छात्म तदेव प्राकोटाविष्यमाणाद्यक- लुषं ब्रह्म चतुर्ये दश चत्वारिंशत् भैरवभेदापे- क्षया परभैरवपरशक्तित्रयसहितानि तत्त्वानि, यथोक्तम् 'षट्विंशच्छोधनीयानि शोधको भैरवः परः । परं त्रिकं तु करणं दीक्षेयं पारमार्थिकी ॥' 1 प्राकोटी हीप्यमाणादिना कलुषम् इति कयं ब्रह्मी इस्यतः प्राध्यभागेऽकलुपमिति तात्पर्यम् । २ परं त्रिकमिति ययादी निबद्धम् 'विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी मरिततनुश्च पञ्चमुखगुप्तरुचिर्जनकः । तदुभययामलस्फुरितभावनिसर्गमयं हृदयमनुतरामतकुलं मम संस्फुरतात् ॥ इति । करण शोधनोपायः। पं०६ गपु. प्रासादाविष्यमाणेति पाठः। 29 ·२२१ पराजिशिका इत्यादि तैर्युतम् , आनन्दशक्तिर्हि प्रागपररूपा पूर्णा कथं तिथीशैर्वीजैः तदन्तैश्च योनिरूपध- रादिभिः समन्वितम् - इति क्रियाविशेषणम्, तदेव हृदयं, सर्वत्रात्र सकृद्विभातं प्रसंख्यान- गम्यं रूपं मुख्यतः तत्र, योग्यानां तु परशक्ति- पातपवित्रितानां वृथैन्द्रजालिककलनालालसा- नां वा योगाभ्यास इति मन्तव्यम् । इच्छाभिप्रायेण तृतीयमिच्छा, तच्च हित- मिप्यमाणेनाभिन्नेन पूर्ण ब्रह्म चतुर्दश चत्वारिं- शद्युतानि निर्विभागभाञ्जि यतोऽन्तरं युतशब्दो विभक्तवाच्यपि युतसिद्धवादित्यादौ, तिथीश्व- रस्य कुलमयानुत्तरकलात्मनोऽन्तः आनन्दः त- स्यानु-पश्चात् सम्यगितं वोधमयम् । ईशानापेक्षया तृतीयमिच्छारूपं प्रसरवशा- दृहद्भूतमीशानतापन्नं चतुर्दशानां चत्वारिंशत , अयुतसिद्धयोः संवन्धः समवाय इत्यत्र युतसिद्धयोरप्यसिद्ध- योरित्यर्थः ययामुमेवाभिप्रायमन्तःकृरय यु-मिश्रणेऽमिश्रणे चेति सिद्धान्त कोमुर्गा पठितम् । "गपु० तियोवरस्यानत्तरेति पाठः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २२७ उक्ताया युतं परस्परव्यामिश्रता यत्र तिथीश्वर- स्याकुलमयानुत्तरा कलनान्तः संहृतिः-कुल- शक्तिप्रथमस्पन्दस्तेनान्वितम् । उन्मेषात्मकज्ञानशक्तियोगेन तृतीयं ब्रह्मेशा- नमेव यदो चतुर्दशानां तस्या एव तत्त्वचत्वा- रिंशतो युतं प्रथमविभागो यत्र तथाविधं भव- ति, तथा तिथीशान्तेन कुलशक्तिप्रथमस्पन्देन सम्यक् प्ररुरुक्षुतया अन्वितम्, संशब्दोत्र भरणापेक्षः। तज्ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिमध्यकोटिरूपप्रा- निर्णीत-ऊकारकलालम्वितोढतारूढ्या यदेतत् ब्रह्म यत्किचिच्चराचरं तदशुद्धशुद्धाशुद्धसृष्टय- पेक्षया तृतीयं शुद्धसृष्टयात्मकं यत् अत एव तिथीश्वरैः हृदयभूततया तदन्तैश्च कादिक्षा- न्तैः समन्वितम् । अथ शून्यचतुष्कानुसृत्या चतुर्णा धरादीनां दशा विनाशात्मिका. विद्यते यत्र तयोम तेन । ईशानस्यैव तृतीयब्रह्मतामुपपादयति यदेत्यादि ।

·२२८ परात्रिशिका युतं तृतीयं ब्रह्मेच्छाख्यं तिथीश्वरस्यार्कस्य अ. न्तेन वाह्येन तेजसान्वितम् । व्याख्यातक्रमेण तृतीयं ब्रह्मेशनम् एतदपि एवमेव । तृतीयं ब्रह्मेच्छाख्यं चतुर्णा नभःप्रभृतीना- मन्तर्दशा यत्र साधारतया समन्वितं तिथीशा- न्तस्य वह्वेः तेजसो यदनुसरद्रूपं तेन सहितं व्योमात्म। तथैव तृतीयं ब्रह्म चतुर्दशयुतं तिथीशान्त- समन्वितं परिपूर्णशून्यरूपप्लुत्या भैरवात्म । इच्छा खलु निजस्वभावभूतेशनसहिता वेद्य- भूमेव्योमसत्तां यदाक्रामति तदा किंचित्प्रका- शभुवि विश्रम्य झटिति अपर्यन्तां काष्ठपाषणप्रा- यां निश्चलां व्योमभूमिमनुप्रविशति यत्रापवे- द्यसुपुप्तमहाव्योमानुप्रविष्टान् योगिनःप्रत्युच्यते 'भेरीकांस्यनिनादोऽपि व्युत्यानाय न कल्पते ।' इत्यादि। ६.६क.ग.पु. अन्तदति पाठः ।

·२२९ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकतव्याख्योपेता अधुनोक्तव्याप्ति यदेतत्परस्पररूपसांकर्यवे- चित्र्यं शक्तीनां तदुद्देशेन एवमिच्छा यदानुत्त- रपदप्रवेशशालिनी भवति तदा शक्तिक्षोभस्य रसनादेरनन्तरं, तत्रोच्यते-विलम्बितमध्यद्रु- तानां चिद्विशेषस्पन्दानां सत्वादियोगजुषां च- तुःशब्दोपलक्षिता चतुर्थी दशा यत्रास्ति सामा- न्यस्पन्दरूपा तदकुलं तेनाकुलेन अनुत्तरेण युतं तृतीयं ब्रह्मेच्छात्म ईशनसहितं तिथीशस्याका- रस्यान्तेनानन्दशक्त्यात्मना अन्वितम् । तदपि तथैव पुनरपि परां सत्तामनुप्रविशति यदा तदा भैरवात्म परिपूर्ण दीर्थीभूतं नः- अस्माकमिति पूर्ववत् , अत एवैतदेव पीजयु- ग्मम् एवंविधवीजवैचित्र्यानुप्रवेशात् आच्छा- दप्रसवसमर्थम् -इति कामवाक्तत्त्वोपयोगेनो- च्यते । कामेन कामयेत्कामान्कामं कामेपु योजयेत् ।' इत्यादि पं. १६. ग. पु. कामेन साधयेदिति पाठः।

·२३० परात्रिशिका 'ए-ओकारगतं बीजं वाग्विधानाय केवलम् ।' इत्यादि, पञ्चमपष्ठवर्णद्वयेन यदुक्तं 'चतुर्दशयुतं तृतीयं ब्रह्म तिथीशान्तसमन्वितं तदेव भैरवा- त्मानुत्तरपदानुप्रविष्टम् , एतत् ब्रह्म चत्वारिंश- द्युतमुक्तनीत्या तिथीशान्तसमन्वितं भैरवात्म- वेदनरूपतया चिन्द्वात्मकं हृदयम् , सकलमिदं तत्त्वजालं भैरवात्मतयोच्छलत् अत एव वहि- विसृज्यमानं हितं ब्रह्म विसर्गात्मकं वहिः- स्थितं च भैरवात्मतयैकीभूतं भेदात्मकव्यव- च्छेददारिद्यापसारणेन सर्वसर्वात्मकपदप्रात्या बृंहितम् - इति विसर्गपदं, निर्णीतं चैतदवधा- नेन । एवं पोडशात्मिका वीजव्याप्तिरुक्ता । योनि- व्याप्तिस्तु प्रतिवर्ण प्रागेवोक्ता, वर्गीकरणाभिप्रा- येण तु निरूपणीया, वाल्ययौवनस्थाविरदेहा- न्तरग्रहणरूपदशाचतुष्टयसमाहारमयं पाञ्चभौ- तिकमन्तः तिथीशान्तेन 'प्रवेशनिर्गमनात्मना प्राणापानरूपेण युतं तृतीयं च पुर्यटकात्म ब्रह्म ·श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता वृहत्त्वाच्च शून्यम् ,अत्र च यत् हृदयं शक्त्यात्म, त एते सर्व एव शरीरप्राणपुर्यष्टकशून्यतुर्यश- क्तिरूपा वोधात्मकशिववीजसातिशयघनताक- मप्राप्तक्रमिकतथाभावा वाह्यात्मभूतात्मातिवा- हिकात्मान्तरात्मपरमात्मव्यपदेश्याः प्रमातारः, एतद्धैरवात्म हृदयम्, प्रवेशोपायोऽत्र-सर्वाः प्रमातृभूमीरनवच्छेदेनाकामेत् अन्तर्वहिष्करण- त्रयोदशकं प्रकृत्या सह च चतुर्दश चत्वारिंश- द्युतं द्विगुणितमशीतिः, तिथयः पञ्चदश, ईशा . सर्वाः प्रमातृभूमीरिति, यदुक्तम् 'सर्वाः शक्तीदर्शनस्पर्शनाद्याः स्वे वे घेथे योगपधेन सम्यक् । विस्वा मध्ये स्फाटिकस्तम्मभूत- म्तिएन्विश्वाधार एकोऽवमासि ॥' इति । तथा 'बहिष्करणवुराहकृतिमनःसुपुझाश्रया- पतुर्दशमु चणिके पयिषु येन येन बजेत् । कला शिवनिकेतन,जननि तन सा तारमी दशोदयति दुर्लमा प्रगति या सुरैरप्यहो " . इति।

·परात्रिंशिका रुद्रा एकादश, युक्ताः कालास्त्रयः, एवं-द्वादशो- त्तरशतमर्मगतस्थूलसूक्ष्मपरशाक्तस्पन्दरूपमन्त्र- वीर्यविकासस्फुरीकृतविसर्गविश्लेषणसंघट्टक्षो- भात्मिकां शरीरसत्तामेव भैरवरूपां परिशीलयेत्, युगपन्निवेशसंप्रदाययुक्तया चतस्रो मधुरकपाय- तिक्तामुदशा यस्य मद्यसुरांसवादेः तत् तिथी- ॥ १ यदुक्तम् धीकाक्षगता देवीनिपिढेरेव चाचरेत् । निपिई लोकविद्विष्टं इति । तया 'नित्योदिता पराशचियंघप्येपा तथापि ध । नामचर्चाविहीनस्य दुर्लभा कौलिकी स्थिति ॥ इस्युकमन्यत्र। लौकिकालौकिक सर्व सेनान विनियोजयेत् । निष्कम्पावे सकम्पस्तु कम्प निहाँसयेदलात् ॥' मतदा अवश्य कार्यमिति मन्तव्यम् ' मर्सिक शिव भक्ति कमपक शिवार्चनम् । मयादिपूजानिरते मुदुधापो हि शकर ॥' इस्लादिविरोधाद, किं सर्वत्र प्रतिपञ्चम्य -प्रत्यभिज्ञातस्वरूपाणां न विधि- सिमामलोरमेय इति । .

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २३३ शान्तम् उभयविसर्गात्मद्रव्यसमन्वितं तदि- न्द्रियद्वयान्तर्वति कुसुमशब्दवाच्यं मलं तृतीयं ब्रह्म जगदिन्धनदाहशेषं भस्म भैरवात्म भरि- ताकारमाप्यायकमम्बु हृदयं च सर्वेन्द्रियान्त- वैतिरसाश्यानोभयरूपं, तदेतानि द्रव्याणि य- थालाभं भेदमलविलापंकानि, तथाहि दृश्यते एवायं क्रमः- यदियं संकोचात्मिका शळेव स- मुल्लसन्ती रूढा फलपर्यन्ता संसारवीजतरोः प्रथमाङ्कुरसूतिः, सा चाप्रवुद्धान् प्रति स्थिति- 'शाशून्योऽपि तत्त्वज्ञो मुमुक्षोः प्रक्रिया प्रति । न त्यजेच्छास्त्रमर्यादां चेत्याज्ञा पारमेश्वरी ॥' इति स्फुटं सुरादिप्रतिषेधनात, तस्सादन सर्वथा महामायेव प्रमा- णम् यथा 'यत्र रुचिः' इत्यादि । १ यदुक्तम् 'यया येनाभ्युपायेन क्रमादक्रमतोऽपि वा । विचिकित्सा'गलस्यन्तस्तथासौ यसवान्भवेत् ॥' इति । २ यदुक्तमत्रैव पूर्वम् 'मायीयकार्ममलमूलमुशन्ति सन्तः संकोचनाम मलमाणवमेव भद्राः। " . 30 ·परात्रिंशिका मूल तदेव भवजीर्णतरो ..... ... ..... इति । अत्रायं सक्षेप - यथोक्तमनेनैव - नान भक्ष्याभक्ष्यशुद्ध्यशुद्धिविवे- चनया वस्तुधर्मोज्झितया स्वात्मा सेदनीय इति । नहि शुष्यशुद्धी वस्तुनो रूप परमार्थत तयो परस्परव्यभिचारदर्शनात् । धीरेकत्र या गुद्धिम्नत्राशुद्धि परे स्मृता । विहित वेऽपि दानस्य दीक्षितत्व यथा पुन ॥ क्रपनामात्रमेवतत्तस्मात्मनिरपेयताम् । न करपना सत्यतो वै मिध्येयमिति निश्चय ॥ तसादनोत्तरत्व हि चोदनाप्रविचारणे । एतत्सलु ह्यसदिग्ध वादिन प्रतिवादिन ॥' इति। तत्थ विचारणा- चोदना ह्यबाध्येनि मीमासकवाक्येन कथम- शुद्धमिति चेत् न, शिवचोदनाया एवं बाधितरव युक्तिसिद्ध, यथा सकोचतारतम्येन पाशव ज्ञानमीरितम् । विकासतारतम्येन पतिज्ञान तु वाधकम् ॥' इति । तथा शिवोपनिपदि किंचिन्हर्या स्मृता शुद्धि सा शुद्धि शभुदर्शने । न शुद्धि इति । उक्त च यो निश्चय पशुजनस्य जडोऽस्मि कर्म- सपाशितोऽस्मि मलिनोऽस्मि परेरितोऽसि । इत्येतदन्यदृढनिश्चयलाभसित्या सद्य पतिर्भवति विश्ववपुश्चिदात्मा ॥' इति । . ... .... ...... .

·, श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता भवेत्-इति प्रबुद्धैः कल्पिता, वालान् प्रति च कल्प्यमानापि च तेपारूढा वैचित्र्येणैव फलति, अत एव वैचित्र्यकल्पनादेव सा बहुविधध- मादिशब्दनिर्देश्या प्रतिशास्त्रं प्रतिदेशं चा- न्यान्यरूपा, यथोक्तम् 'ग्लोनिविलुण्ठिका देह ।' इति । सेयं यदा झटिति विगलिता भवति तदा निरस्तपाशवयन्त्रणाकलङ्को भैरवहृदयानु- प्रविष्टो भवति - इति सर्वथा एतदभ्यासे यति- तव्यम्, श्रीतिलकशास्त्रेऽयं भावः । श्रीभर्गशि- .... खायामपि उक्तम् 'वीरव्रतं चाभिनन्देद्यथायोग तथाभ्यसेत् ।' इत्यादि । श्रीसर्वाचारेऽपि 'अज्ञानाच्छङ्कते मूहस्ततः सृष्टिश्च संहतिः । पत्रा वर्णात्मकाः सर्वे वर्णाः सर्वे शिवात्मकाः ।। १ यथा स्पन्दे 'ग्लानिर्विलुण्टिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः। तदुन्मेपविलुप्तं चेत्कुतः सा सादहेतुका ॥' इति ।

·२३६ पसत्रिशिका पेयापेयं स्मृता आपो भक्ष्याभक्ष्य तु पार्थिवम् । सुरूपं च विरूपं च तत्सर्व तेज उच्यते ।। स्पृश्यास्पृश्यी स्मृतो वायुश्छिद्रमाकाश उच्यते । नैवेद्यं च निवेदी च नैवेद्यं गृह्यते च यत् ।। सर्व पश्चात्मकं देवि न तेन रहितं कचित् । इच्छामुत्पादयेदात्मा कथं शङ्का विधीयते ॥' इति । श्रीवीरावलिशास्त्रेऽपि अयमेवाभिप्रायः, उक्तं च क्रमस्तोत्रे 'सर्वार्थसंकर्षणसंयमस्य यमस्य यन्तुर्जगतो यमाय । वपुर्महाग्रासविलाससक्तं संकर्पयन्ती प्रणमामि कालीम् ॥' इति । व्याख्यातं चैतन्मया तट्टीकायामेव क्रम- केलो विस्तरतः, अत एव पडर्धशास्त्रेष्वेव क्रिया प्रायो नियन्त्रणारहितत्वेन पूजा, तत्परि- पूरणायेव सर्वव्यालाभात् संवत्सरमध्ये चतु- स्त्रिविःसकृद्धा पवित्रकविधिरुक्तः । 'क्रियायाः पूरणार्याय यागाशापूरणाय च । चतुः सकृद्रा यः कुर्यान पवित्रं स निष्फला ।'

·श्रीमदभिनयगुताचार्यकृतव्याल्योपेता इति विज्ञानक्रमो विस्तरत उक्तः। जातीनां च ब्राह्मणादीनां नास्ति स्थितिः- कल्पितत्वात् , उपदेशव्यङ्गतेति तु दुर्बुद्धीन् पशून् प्रत्याय- येत्-इति च भगवता मुकुटसंहितायां विस्त- रतो निर्णीतम् , इह तु अयत्नसिद्धमेव । गुणा इच्छाद्या निर्णीताश्चतुर्दश, स्वरेभ्य ओकार- औकारमध्यगः तिथीशान्तो विसर्गः तृतीयं ब्रह्म प-हमध्यगम् , एतद्वीजं वस्तुतो विश्वस्य, तथा- हि-यत्किंचित् सत् पार्थिवप्राकृतमायीयरूपं भासते तत् इच्छायां ज्ञाने वा क्रियायां वा पतितमपि सर्वात्मकत्वात् त्रिकरूपं परत्र शिव- पदे विस्तृज्यते सर्व च शिवपदात् विस्तृज्यते- इत्यविरतमेष एव प्रवन्धो निर्विकल्पकः, विक- ल्पोऽपि प्रमदारातिप्रभृतिरेवंकार्यभूत् , अत एवं- कारी भवति, एवंकारी भविष्यतीति वर्तमान- कालत्रयानुसंधितो भेदपरमार्थतयैव विसर्गः पं.६गपु. तेभ्य आकार-औकारमध्यग इति, क. पु. खरेभ्य भंकार-ओकारेति, ख.पु. स्वरेभ्य ओंकारी मध्यगी यस्य तियोशान्तेति पाठः। पं. ११ क. पु. त्रिकं दमिति, ग पु. निकस्दमिति पाठः । - ·२३८ परात्रिंशिका इति प्रत्युत मोक्षमयशिवभूमिरेव सदेव देव- दग्धानां संसारभयमरुमहाटवी संपन्ना । जलात्स्फूर्जज्यालाजटिलबडवावद्विनिवदः मुघाधान्नः पूर्णाद्भयसदनदम्भालिंदलना । विकल्पादेश्वर्यमसरसरणेः संमृतिदरः कियचित्रं चित्रं हतविधिविकासात्मसरति ॥ ईश्वरप्रत्यभिज्ञायामप्युक्तम् 'सर्वो ममायं विभव इत्येवं परिजानतः । विश्वात्मनो विकल्पानां मसरेऽपि महशंता ।' इति । यथा चाकृतिमध्य एव चतुर्भुजत्रिनयन- पूर्णकृशाद्या आकृतयो द्रव्यमध्ये च सुरासवा- १ दशम्या पूर्णिमान्तं चन्द्रस्य पूर्णन, ततश्वाशन्युगम. इति शाखम्। २ नहि प्रत्यगात्मा नाम पशुरन्य. कश्चित् अन्योऽपि अहम् अपि तु परिगृहीतप्राद्यग्राहकप्रकाराघनो य स एवाह सचाहमेव न स्वन्य. कश्रित , अत: विकल्पदृष्टिरपि मम म्वातज्यरक्षपो विभव इत्येव विमर्श हीभूने सत्यपरिक्षीणविकरपोऽपि जीवनेच मुन । यथोक्तम् 'शापि ना विशङ्कायत नि शङ्कास्वमिद स्फुटम् ॥' इति । प.६ गपु-विधातादिति पाट । .

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता द्या वलादेव तां सत्तां समधिशाययन्तीव लिप्य- क्षराणीव सती अवर्णभूमिः-इत्युत्कर्षभागि- त्वमेपाम्, एवं सर्ववर्णमध्येऽपि अयं वर्णः, तथाहि-सकारस्तावत् परमानन्दामृतस्वभाव उल्लसन् एव समस्तं वर्णजालमाक्षिप्य उल्ल- सति यद्यत्सत्यसुखसंपत्सत्तादीनां पारमार्थिक वपुः सीत्कारसमुल्लासशेपकम्पवराङ्गसंकोचवि- कासोपलक्ष्यम् तदेव हि सत्यादीनाममायीयं वस्तुतो रूपं, तथाहि परहृदयग्रहणेगिन्तनिपुणा गगनगवयगवाद्यनन्तपदप्राङ्मध्यान्तभाविनोऽ: पि गकारादिमात्रादेवाभीष्टं चिन्वते-तावति १ एपामिति चतुर्भुजादीनां लिप्यक्षराणां चेति । २ वर्ण इति-अयमुत्कर्षभागी इति शेषः । ३ स्वभाव इति, यदुक्तम् 'कामस्य पूर्णता तवं संघ? प्रविभाव्यते । विषयस्थामृतं तवं च्छाद्यत्वेऽणोश्च्युते सति ॥' इति। पं० २० पु. क्षराण्येव परवर्णभूमिमित्युत्कर्षेति, ग. पु. क्षराणीव सत्यवर्णभूमिमिति पाठः। पं० ८ स.पु. सत्तादीनामिति पाठः।

·२४० परात्रिशिका सत्यपदेऽनुप्रवेशात् , एवमेकैकस्यैव वर्णस्य वा- स्तवं वाचकत्वम् यथोक्तम् 'शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरः तत्मविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ।' (यो० सू० ३-१७) इति, अत एव प्रायशोऽमी अकार-चकाराद्या एकवर्णात्मानो निपातविभक्त्यादयो मायाप- देऽपि पारमार्थिकमिव प्रमातृपदलीनमिदन्ता- परामुखमसत्त्वभूतं तत्तन्निपिध्यमानसमुच्चीयमा- नाभिन्नरूपनिषेधसमुच्चयादिकमर्थमभिदधति, एप एव भावस्तत्रभवतो भर्तृहरेः, यदाह , तेषां शब्दार्थमत्ययानां यः प्रविभागः तत्र संयमात् 'अयमेका संपम' इति पारिभापिकसंज्ञा संयमस्य । १ यपात्र 'निपतन्ति परनिष्ठेप्वर्येषु इति निपाताः' लिासल्याका- रस्कृतविशेषाभावात् असत्वं, यदुक्तमीधरप्रत्यभिज्ञायाम् 'नाहन्तादिपरामसभेदादस्पान्यतारमनः । अहं मश्यतयेवास्य स्टेम्तिश्चाप्यमंवत् ॥' इनि । मन प्रतोपयोगार्थमुपमानोपमेययोः वैपरीत्यं कल्पनीय, पया प्रसयविकल्पसमुपयादिरूपनिपातामरवभूतातिभिः निषिध्यमानसमु- पीपमानम्यतिरिनोयों नाभिधीयते, यंदा महन्तेधरारमादिभिरहंमृश्य- स्पे परम्परिकोऽयोऽभिधीयते मेयर भात्मेत्यादि।

·श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २४१ 'पदमायं पृथक्सर्व पदं सौकासमित्यपि ।' इति वाक्यविचारे । तथा च वेदव्याकरणे पार- मेश्वरेषु शास्त्रेषु मन्त्रदीक्षादिशब्देषु अक्षरवर्ण- साम्यात् निर्वचनमुपपन्नं, तत्तु न रूढं-निय- तिवशादिति न लोकपर्यन्तं, तदेवं सकार ई- दृशः, औकारविसर्गावपि व्याख्यातो, तदुक्तं श्रीपूर्वशास्त्रे 'सार्णेन त्रितयं व्याप्तं त्रिशूलेन चतुर्थकम् । सर्वातीतं विसर्गेण परा व्यामिरुदाहृतां ।' इति । तथा १ साकांक्षम् - इतरेतराध्यासात् । २ ननु च यद्येवं तत् सर्वनाक्षरवर्णमूलत्वात् सर्वस्य सर्वत्रैवाक्षर- वर्णसाम्येनैव निर्वचनं प्राप्तं तन्मूलत्वात् पदवाक्ययोः मूलं परित्यज्य शाखां गृह्नतो हि महाननर्थः स्वादिस्यत आह 'तत्तु' इत्यादि, कुत इति हेतुमाह 'नियतिवशादिति' परमेश्वरेण हि सर्व नियतिशक्त्या स्थापित ततश्च बदक्षरसंहत्यास्य पदस्यायमेवार्य इति नियम इत्यर्थः । ३ प्रयोऽवयवा अस्याः संख्याया इति त्रितयं त्रिसंध्याकमण्डं, तच पार्थिवप्राकृतमायीयाभिधानं तच्च सकारवर्णेन ब्याप्तं तरपर्यन्तं सकारस्य व्याप्तिरित्यर्थः, त्रिशूलेन चतुर्गकमिति चतुर्थ शाक्तमण्टं तच्च त्रिशूलेन- भौ-बीजेन, पूर्ववत् पत्रिंशदुत्वा सदतीतमाह सर्वेति, स्पष्टम् - इयं परा दीक्षेति भावः। 31

·२४२
पत्रिंशिका
......
'शिष्येणापि तदा ग्राह्या यदा संतोपितो गुरुः ।
शरीरद्रव्यविज्ञानजातिकर्मगुणादिभिः ।।
भेदिता तु यदा तेन गुरुणा हृष्टचेतसा ।
तदा सिद्धिपदा ज्ञेया नान्यथा वीरवन्दिते ॥'
इति । अन्यत्रापि
'एक सृष्टिमयं बीजम् ।
इति । अत एवालेख्यं पुस्तके इति नियमः, श्री
पूर्वशास्त्रेऽपि
'वामनड्डान्वितो जीवः पारम्पर्यक्रमागतः ।'
इति । इहापि वक्ष्यते
यथा न्यग्रोधधीजस्थः
इति । तदेतत् भैरवात्मनो हृदयं-मालिन्यपे-
क्षया नकारत्वात् , वस्तुतस्तु अकाराद्योगिन्याश्च
, अन्यशास्त्रशिक्षया ।
२ यदुत्तम्
'एक सृष्टिमयं बीजमेका मुद्रा च खेचरी।
द्वावेती यस्य जायते मोऽतिशान्तपदे स्थितः ॥'
इति।
पं.३ ग० पु. बोधिता इति पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २४३ विसर्गशक्तेः जातः प्रादुर्भूतप्रमातृभावो रुद्रो रोधको द्रावकश्च पाशानां, स एव ना-पुरुषः, एतत् स्फुट लभते, न तु अरुद्रो नापि अयोगि- नीगर्भसंभवः, सद्योयोगो भैरवैकात्म्यं, स एव मोक्षो निर्णीतः तं ददातीति यो लभते स एवं- विधो नान्यः, यश्चैवंविधः स स्फुटं लभते, एवं हृदयमेव लभते-सद्योयोगविमोक्षदमेवेति सर्वतो नियमः, मन्त्रा वर्णभहारका लौकिकपार- मेश्वरादिरूपा मननंत्राणरूपाः विकल्पसंवि- न्मयाः, मुद्राश्च सकलकरचरणादिकरणव्यापा- रमय्यः क्रियाशक्तिरूपाः तत्कृतो गणः समूहा- स्मपरशक्त्येकरूपः स्वस्यात्मनः प्राणपुर्यष्टकशू- ! यथोक्तम् मोक्षश्च नाम नैवान्यः स्वरूपप्रथनं हि सः। स्वरूपं चारमनः संवित्" इति। २ एवंविधो योगिनीजो रुखश्चेत्यर्थसिद्धम् । ३ मनु भवयोधने, त्रै पालने इति धातुभ्याम् । . ............

·२४४ परात्रिशिका " न्यादेः देहस्य य आवेशः- झटिति परस्वरूपा- नुप्रवेशेन पारतत्र्यात्मकजडतातिरोधानेन स्वत- बकर्तृतानुविद्धप्रमातृतोदयः, तथा स्वं स्वभावं पदार्थस्य ददातीति स्वदा, ईहा इच्छाया क्रि- यान्ता तया अवेशः तदेव लक्षणं यत्र तथा कृत्वा य उदेति सोऽस्य वीजस्योच्चारे ऊर्ध्वच- रणे स्थितौ सत्याम् , अस्य अकारस्य यथैतत् तथा निर्णीतं बहुशः, सद्य इत्यनेन स् अत् इत्य- नुप्रवेशः सूच्यते तन्मुखतां तत्पररूपप्राधान्य- मेति, न तु पशूनामिव तद्रूपं प्रत्युत तिरोधत्ते, 1 यथेश्वरमत्यभिज्ञायाम् 'कलोदलितमेतञ्च चित्तवं कर्तृतामयम् । अचिद्रूपस्य शून्यादेमितं गुणतया स्थितम् ॥ मुख्यत्वं कर्तृतायाश्च योधस्य च चिदात्मनः । शून्यादौ तहणे ज्ञानं तरसमावेशलक्षणम् ॥' इति, अपायं भावः-मलेन संविदागस्य निममतात् कर्सनामयं चियूपस्य ताव स्वातघ्यायं कलारयेन तावेनोपोदलितं मलेन न्यकृतं सदुदलि- समिदन्तापनदेहादिशून्यान्तप्रमेयभागनिमन यदापि परामृष्टतथाभूत- वैभवनिरयावैधादिधर्मसंभेदेनैवाहंभावेन शून्यादि देहान्तं बिभ्यते सदा तसेति ।

·. श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतन्याख्योपेता २४५ अत एव मुहूर्तम् - अकालकलितत्वेऽपि परक- लनापेक्षया उन्मेषमात्र, यः स्मरति- अनुसं- धत्ते स एव व्याख्यातं मन्त्रमुद्रागणं संवनाति- स्वात्मन्येकीकरोति अद्वयतः, कथं? -चुम्ब- केने विश्वस्पर्शकेन शाक्तेन रूपेणाभितः सर्व- तो मुद्रितं मुद्रणं कृत्वा, तुरवधारणे, य एव शाक्तस्पन्दमुद्रित एवंविधतत्त्वमयशिवरूपानु- संधायकः स एवैवं करोति न तु नरैकरूपः पापाणादिः, यदतीतं यच्चानागतं यदनर्थरूपं प्रागन्याभावात् इतरदपि स एव कथयति- कथापर्यन्ततां नयति, असंकल्पनात् , कथं? पृष्टः प्रश्ने ज्ञीप्सा पृष्टं तद्यस्यास्ति स तथा । यदेव किल झीप्सति तत्तदेवान्तर्गत पहिष्कुरुते ॥ यथोक्तम् 'यथेच्छाभ्यर्थितो पाता जाग्रतोऽर्थान्हृदि स्थितान् । सोमसूर्योदयं कृत्वा संपादयति देहिनः ।।" 1 चुधि पक्रसयोगे इति धात्वनुसारात् ।

·।" . परात्रिशिका इत्यादि । एको हि असौ स्मरणोत्प्रेक्षणादा- वपि तावानेव वर्तमानो न स्तो भूतभविष्यती, यथोक्तं 'कालोभयापरिच्छिन्नम् इत्यादि । प्राग्भवत एवानधिकरूपस्य पुनरिदं जानाति करोति इत्यादिसंकोचासहिष्णोः सक- द्विभातत्वम् , अत एवोक्तं 'भूताद्यपेक्षया वर्त- मानकालस्य तदभावे वस्तुतोऽप्रसक्तेः अका- लकलितत्वमेव वस्तुतत्त्वम्' इति हि उक्तम- सकृत्, स एव तु कालशक्तिमवभासयति चित्राम् । 'किं च जाग्रति कस्मिंश्चिद्धटिकाभिमतापि या। तस्यामेव प्रमातारः स्वमगावित्रताजुपः । दिनमहरवा दिवैचित्र्यमपि चिन्वते ।।' इति नीत्या प्रकृष्टो हरः संहारोऽकुलाख्यः ततो- ऽनन्तरमभिप्रेतं प्रेतशब्दवाच्यसदाशिवतत्त्व- पं. ३ स.पु. वर्तमाने इति पाठ । प.१४. पु. तन्वते इत्या पायन्तरम् । , ·२४७ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता निविष्टज्ञानशक्त्याभिमुख्येन देवताया इच्छा. या रूपं रूपाणां कलनम्, साक्षस्य सेन्द्रियस्य रूपस्यादनं भक्षणमतनं च सातत्यगमनं कृत्वा रोधनद्रावणरूपशक्तिभिराकृष्टः पश्यति असंदिग्धं कृत्वा, एतदुक्तं भवति-यदिदं दर्शनं नाम तत्सर्वतरङ्गप्रत्यस्तमयाख्याकुलसत्ताधि- रूढस्य अनन्तमहिमस्वातत्र्ययोगात् इच्छा- शक्तिमतः सैवेच्छा स्वान्तर्गता इप्यमाणवस्तुन ईपदस्फुटभेदावभासनरूपज्ञानशक्त्यात्मकता- मेति तज्ज्ञानशक्तिविशेपस्पन्दनरूपसमस्तेन्द्रि- याणां वहीरोधनम् एतदेव सातत्यगमनम् , तच्च द्रावणं तदेव भक्षणम् एते एव वमनभक्षणे दर्शनस्य सर्वप्रथैकमयत्वात् प्रथायाश्च तथावि- धवैचित्र्ययोगात् , अनिश्चितोभयालम्वनत्वमपि स्थाणुपुरुपादावपि असंदिग्धमेव, एवं दुष्कृत- , अद मक्षणे, अत मातत्यगमने इति धातू । पं०१ ग. पु• इच्छारूप रूपाणां कलानामिति पाठः । ५०३ क. ग. पु. मक्षणं सतत च सातत्येति पाठः ।

·परात्रिशिका मयी परमेशशक्तिः, एवं तु असौ परापररूप स्मृतिशक्तिमान् भैरव इत्याह 'प्रहरद्वयेत्यादि' एवं तु स्मरन् जायते व्योम विद्यते यत्र पुर्य- टके शून्ये च तत्प्रमातृरूपतामादधानः प्रह- रोपलक्षितं दर्शनाख्यं रूपं यदा पुनः पुनः परामृशति स्मरत्यपि च प्राग्वत् 'साक्षात्पश्य- त्यसंदिग्धमाकृष्टो रुद्रशक्तिभिः' इति संवन्धः। तावद्धि तदपि दर्शनमेव, इत्युक्तम् । एवं तु अपरात्मकविकल्पशक्तियुक्त' इत्युच्यते, त्रये- णेति-पश्यन् स्मरंश्च व्योमस्थो यदा पुनरपि पश्यति तदनेन प्रहरोपलक्षितदर्शनत्रयेण मा- तरोऽन्तःप्रमातृमय्यः परमेशशक्तयः ताश्च प्र- मातृत्वादेव सिद्धाः प्रमात्रन्तरविपयसियनपे- क्षाः तद्रूपकात्म्यलक्षणेन योगेनैश्वर्यं तथा गृही- तस्वातन्त्र्यांशाः, महत् - वाह्येन्द्रियवृत्त्यपेक्षया सर्वत्राप्रतिहतप्रसरत्वं वलं यांसां ता अन्तः- करणदीधितयः ता अपि सिद्धा एव-विश्वत्र -पाशवशासनयन्त्रणानिरपेक्षतयैव सरभसप्रवृत्ति- ·, . . श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २४९ रूपत्वात्, वीरा -बुद्धिक्रियेन्द्रियाख्याः तेऽपि सिद्धा एव, तेषामपि चेश्वराः कादिवर्णात्मानः तेऽपि सिद्धाः, तत् कादिवर्णोद्धारोदितश्च त्रा- यादिदेवतात्मा तत्तद्देपरागादिचित्तवृत्तिरस- मयः शक्तिसमूहः सोऽपि सिद्ध एव, अत एव बलवान् , एते सर्वे संभूय पराज्ञया-परस्य मां मानमयीम् असौ पर इति विकल्पात्मिकां सि- द्विम् , यद्वा समीहितं फलमेव 'अहं' ददति प्रयच्छन्ति, अज्ञातार्थक्रिये ज्ञातार्थक्रिये च एप क्रमेण विकल्पयोगः, किं वहुना ये मत्रिणोऽ- परकुलान्तमन्त्रसिद्धा अपि साधयन्त्यपि च तेऽपि अनेन हृदयेन सेत्स्यन्ति जीवन्मुक्ताः- एतेन विना पारमार्थिकी सिद्धिर्न भवतीति भावः। 'यत्किंचिद्भरवेत्यादि' तथा ये सिद्धाः साधयन्ति च ये च सेत्स्यन्ति अणिमादियोगात् तेऽपि अनेनैव योगेन, नहि एतद्धृदयानुप्रवेश पं० ७ ख० पु. मानमयी असाविति, ग० पु. मासान्नमयमसाविति " तथा अहंकारं ददाति इति च पाठः । 32 ·२५० परात्रिंशिका विना व्यावहारिक्यपि सिद्धिः, यतो-भैरवे वि- श्वात्मनि तन्ने क्रियाकलापे यत् किंचित् सिद्धि- जातं तदत एव, एवमेष परमेश्वर एव हृद- यात्मा एवंरूपतया शक्तित्रितयहितसततोद- यमानसंह्रियमाणानन्तसंविदैक्यशाली परिक- ल्पितः सन् अदृष्टसंदर्शनमेवमख्यातिरूपमण्डं मायामलम् , अण्डं च भावानां भेदाख्यं सारं लुम्पति एवमदृष्टम् , एतद्धृदयमण्डलोऽपि च- स्वार्यण्डान्येव, लोपः संकोचः तद्योगि, एवमेप विद्यामायोभयात्मा परमेश्वर एक एव चिद्धनः, यथोक्तम् 'दर्शनं तु परा देवी स्मरणं च परापरा। विकल्पस्त्वपरा देवी त्रिकशक्तिमयः प्रभुः ॥ मायाविद्ये उभे तस्य माया तु चतुरण्डिका । विद्या स्वरूपसंवित्तिरनुग्रहमयी शिवा ॥' इति । यदि तु योगप्राधान्यं तदा श्रीपूर्वादि- शास्त्रनिरुपितं पूर्वमेव व्रतादि कृत्वा 'अस्यो- चारे कृते' इत्यादि स्पष्टमेव व्याख्येयं, यतो , ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता दृष्टकार्येषु नियतिपरतन्त्री क्रियाकलापं निय- तमेवाक्षिपति, योगिनामपि हि नाडीचक्रकर- णभावनासंवेदनयुक्त्या नियम एव ॥ १७ ॥ अस्येदानी त्रिकार्थस्य यदुक्तं 'कुलात्परतरं त्रिकम् ' इति सर्वोत्तरमनुत्तरत्वं, तन्निरूपयति अष्टमण्डलोऽप्येवं यः कश्चिद्देत्ति तत्त्वतः । स सिद्धिभाग्भवेन्नित्यं स योगी स च दीक्षितः॥१८॥ मण्डलं-देवताचक्रम् , अपश्यन्नपि-अप्रा- समेलकोऽपि चर्यानिशाटनहठादिना मण्डलानि शरीरनाडीचक्रानुचक्ररूपाणि योगाभ्यासेनासा- क्षात्कुर्वन्नपि, त्रिशूलाब्जादिमण्डलमदृष्ट्वापि - १ अग्रायमभिप्राय:- एकैका वाहदेवी अक्लेशेन स्वारस्येनैकैकस्मिन् निजनिजविषये आदिदेव्यधिष्ठानेन मेलापमापादयतीति चेन्द्रियदेवतानां द्वादशानां मेलाप इति। पं. १ ग• पु. परतन्त्रक्रियाकलापमिति पाठः ।

·२५२ परात्रिशिका , नात्र मण्डलादिदीक्षोपयोगः, एवमेव कश्चित्- परशक्तिपातानुगृहीतो वेत्ति यः ‘एतज्ज्ञानमेव हि दीक्षा कान्यात्र दीक्षा' अत एव एवं जानन् विभुना भैरवभट्टारकेण दीक्षितोऽत एव स्वयं गृहीतमन्त्रश्च-इत्येतद्धृदयातिरिक्तमन्त्रविषयम्, नहि अयं मन्त्रो- हृदयमयत्वात् , मन्त्रमहेशत- न्महेशरूपोत्तीर्णत्वात् अस्य, पुस्तकेप्वलेख्यमे- वेदं 'हृदयमिति' परशक्तिपातानुग्रहादेव एत- ल्लाभस्तत्त्वत इति निर्णीतम् । तथा यः कश्चि- दिति-जातिव्रतचर्यादिनैरपेक्ष्यमत्र वेदनमेव . १ यदुक्तम् स्वयगृहीतमन्त्राश्व क्लिश्यन्ते चाल्पबुद्धय । लिपिस्थितस्तु यो मन्त्री निर्वीर्य सोऽन करिपत ॥ संकेतबलतो नास्य पुस्तकात्प्रथते मह ।' इति । तथा 'पुस्तकाधीतविद्या ये दीक्षासमयवर्जिता । तापसा परहिंसादिवश्या इह चरन्त्यलम् । न च तस्व विदुस्तेन दोपमाज इति स्फुटम् ॥' इति ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता हि प्रधानम् , स सिद्धिभाक् योगी-योगमे- कत्वमिच्छन्ति' इति, यतो-ज्ञानदातमायाक्ष- पणलक्षणा च तस्यैव दीक्षा, चकारोऽवधारणे, ततश्च सर्वतो मन्तव्यः तदाह-स एव सिद्धि- भाग्योगी, स एव दीक्षितः नित्यमिति ॥१८॥ अनेन ज्ञातमात्रेण ज्ञायते सर्वशक्तिभिः । सर्वाभिः देवताभिः सर्वशक्तिभिश्च सर्व - रसौ ज्ञायते एतजानन्नेव तैरपि यत्किंचित् ज्ञायते तदनेन ज्ञातमात्रेण ज्ञायते इति प्राग्वत्। सर्वाभिः शक्तिभिरिति करणे तृतीया ॥ १ यथोक्तम् 'ददाति ज्ञानसद्भावं क्षिपपत्यखिलं मलम् । दानक्षपणधर्मस्वाहीक्षति हि प्रकीर्तिता ॥ इति। पं० ४ क० ग. पु० मन्तब्धः स एव सिद्धिभाग्योगी दीक्षित सिद्धि- मागेव योग्येव दीक्षित एव सः, तदाह नित्यमिति इति पाठः ।

·परात्रिंशिका तथा शाकिनीकुलसामान्यो भवेद्योगं विनापि हि ॥ १९ ॥ अनेन ज्ञातमात्रेण योगमाभ्यासिकं मायी- यदेहपातावाप्ततदैक्यरूपं च विनापि शाकिनी- कुलस्य-विशेषस्पन्दात्मनः, सामान्यस्पन्दरू- पोऽकुलरूपः शक्तिचक्रेश्वरो भवेदिति ॥ १९ ॥ किंच अविधिज्ञो विधानज्ञो जायते यजनं प्रति ॥ २० ॥ विधिः-क्रिया ज्ञानं तद्यस्य द्वयं नास्ति स पशुः, यथोक्तं किरणायाम् 'पशुनिसो ह्यमूर्तोऽज्ञो निष्क्रियो निर्गुणः प्रभुः । व्यापी मायोदरान्तःस्थो भोगोपार्यविचिन्तकः ॥' इति, स पशुरपि अनेन ज्ञातमात्रेण, विधानं ज्ञा च यस्य स-कर्ता ज्ञाता च विषयसंगतक- ·२५५ श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता रणं प्रति जायते, यजनं च अस्यापूर्णमपि पूर्ण भवतीति-सर्वमयत्वात् हृदयस्य ॥ २० ॥ तथाहि कालाग्निमादितः कृत्वा मायान्तं ब्रह्मदेहगम् । शिवो विश्वाद्यनन्तान्तः परं शक्तित्रयं मतम् ॥२१॥ कालाग्नेर्धरातत्त्वादिभुवनात् मायातत्त्वं या- वत् ब्रह्मणः सकारस्य देहे विश्वभुवनात् विद्या- तत्त्वादेरारभ्य यावत् शिवोऽनाश्रितशक्तिरूपः अनन्तस्य-अकारस्य अन्तः परं विसर्गात्मक शक्तित्रयं तच्च परम् , उक्तं च 'साणेन' इ. त्यादि ॥ २१ ॥ तदन्तर्वर्ति यत्किंचित्- शुद्धमार्गे व्यवस्थितम् ।

·परात्रिंशिका अणुर्विशुद्धमचिरा- दैश्वरं ज्ञानमश्नुते ॥ २२॥ यत् किंचिद्वस्तु व्यवस्थितं विचित्रावस्थं तत् हृदयवीजान्तर्वर्ति शुद्धं भवेत्, तदेव चै- श्वरं ज्ञानम् , अणुः-अण्यते प्राणिति अणति नदति परिमितोचारात् मूर्धन्यो भगवत्प्रभावा- दचिरादेव प्राप्नोति ॥ २२ ॥ . । १ विचिनावस्था सजातास्येति व्यवस्थितं, तारकादित्वादितच । २ नदनरूपतया मूर्धन्यो भवन् ऐश्वरं ज्ञानमचिरात् प्राप्नोति न तु शुद्धबोधात्मकरवेऽपि येपा नोत्तमकर्तृता । निर्मिताः स्वात्मनो भिन्ना भर्ना ते कर्तृतात्ययात् ॥' इत्यादिनीत्या विशुद्धयोधारमकत्वमेव, यथा च श्रीस्पन्दसूत्रेषु तदा तस्मिन्महाव्योन्नि प्रलीनशशिभास्करे । सौघुप्तपदवन्मूढ प्रबुद्ध स्यादनावृन ॥' इति । अयमेव च ब्रह्मज्ञानशिवज्ञानयोरन्योन्य भेदः, तथाहि-मायो- तीर्णताया हि तकन्न ब्रह्माप्तिरपरत व विज्ञानाकलावस्थेति सूक्ष्मबो- धक्ता विवेच्योऽत्रेदश क्रम , अपराबोधेऽपि न कश्चिहोप इति ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २५७ कथम् तचोदकः शिवो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमेश्वरः । सर्वगो निर्मलः स्वच्छ- स्तृप्तः स्वायतनः शुचिः ॥२३॥ यः- तच्चोदको गुरुः स शिव एव ज्ञेयः, शिव एव तच्चोदकः, स चाज्ञेयो ज्ञातैव, स्वायतनः- स्वान् अयान् विज्ञानरूपान् भावांस्तनोतीति । सर्व चैतद्विस्तरतो निर्णीतमेव ॥ २३ ॥ १ अयमत्राभिप्रायः- तस्यैश्वर्यस्य चोदको गुरुरेव शिवो ज्ञेयः विशु. दस्वरूपतायां लब्धायां स्वातन्त्र्यलक्षणमैश्वर्य यद्यपि अयमसिद्धमेव तथापि तत्र द्वयी गतिः-नियतिरागतः, यथोक्तम् 'वैष्णवाधाः समस्तास्ते विद्यारागेण रञ्जिताः । न विदन्ति परं तत्वम्" इति, तदर्थमेव चोक्तं तच्चोदक इति, तथोक्तम् 'मथ्रत्वमेति संबोधादनन्तेशेन कल्पितात् ।' इति, तदर्थमेव चाग्र तच्चोदक इति, तेन न केवलं ज्ञानमेव स्वविमर्श- लक्षणं स्वभावहेतुरित्युक्तेर्भावनाप्राधान्यं शैवशास्त्रेषु कथ्यते तत एव घोकं स्वतः शानतो गुरुत' इति 'सम्यक् ज्ञानम् ' इति । - । । 38 ·परात्रिंशिका एवं विस्तरशोऽभिधाय तात्पर्येण निगमयति यथा न्यग्रोधबीजस्थः शक्तिरूपो महाद्रुमः। तथा हृदयबीजस्थं जगदेतच्चराचरम् ॥ २४॥ एवं यो वेत्ति तत्त्वेन तस्य निर्वाणगामिनी। दीक्षा भवत्यसंदिग्धा तिलाज्याहुतिवर्जिता ॥ २५॥ इह असत् तावन्न किंचित् - इत्युक्तं, विश्व निगमयतीति-प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि परप्रतिपत्तये पशावयवास्तस्य इति, सग्रावयवचनुप्फसिद्धार्थगीकारेण साध्योपसंह- रणं निगमन, तेन-सिदमर्थ साधयति निगमयतीत्यर्थः । २ यथा शिवरती 'शाङ्गादिकेनापि विभोरनि समन्वयः।' इति । तथा अख्यातिदिन स्याति भ्यातियायतिच्यते। च्यातिश्वरदयातिरूपरवाहयातिरवावशिष्यते ॥"

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता च विश्वात्मकमिति, ततश्च यथा वटवीजे तत्स- मुचितेनैव वपुषा अङ्करविटपपत्रफलानि तिष्ठ- न्ति एवं विश्वमिदं हृदयान्तः' एवं परिक्षा- नमेव असंदिग्धा निर्वाणदीक्षा, यथोक्तम् 'इयमेवामृतमाप्तिरयमेवात्मनो ग्रहः । इयं निर्वाणदीक्षा च शिवसद्भावदायिनी ॥ इति । अन्या अपि दीक्षा भोगान् वितरेयुरपि एतत्परिज्ञानमेव तु तत्त्वतो दीक्षेति, तत एवा- त्र सर्वोत्तरत्वं-कुलशास्त्रेभ्योऽपि आधिक्यात्, यथाहि तुलाङ्केपु ऊर्ध्वमूर्ध्व परिमितेऽपि उन्न- त्यवनतियोगेऽनन्तमन्तरं परिमाणस्य भवति, तया 'कः सदायविशेष कुसुमागवति गगनकुमुमस्य । परपुरणानुमाणो लोकः पुरणं च सर्वसामान्यम्' इति । तथा विश्वोन्मेषशायां शिकनायस्य यावान्प्रमरः । फरिायम्यायो विश्वनिमेऽपि तावाम्भवति" इनि माणरमन्यापोऽत्र पुरं मिद इति योम्पम् । पं.क.पु. योगेनन्तरमन्नामिनि, य. पु. योगे मान्तमन्तरमिति पट.

·परात्रिशिका एवमूोलतत्त्वेषु देशकालभोगसंवेदनानाम् अनन्तमेवान्तरमिति एवमेवाधिकीभवेत् पढ़ि- शतोऽपि अधिकं भवेदिति, यतश्च संवेदनमेव दीक्षा तत एव उक्तमेतत्संविदनुप्रविष्टो वीरो वा योगिनी वा निजपरसत्तासततोदिता मायीयवा- ह्यान्तःकरणरश्मिदेवताद्वादशकचक्रेश्वरपरभैर- वभट्टारकात्मकनिर्णीततत्त्वाहंरूपानुगृहीतेन कृ- तदीक्षादाविति, एवमनुत्तरपदमुत्तररूपापरि- त्यागेनैव यथा भवति तथा व्याससमासाभ्यां भूयसा निर्णीतम् , अधुना तु इदं वक्तव्यमु- च्यते तावत्सर्वशास्त्रेषु 'मनुष्यदेहमास्थाय च्छन्नास्ते परमेश्वराः । निर्वीर्यमपि ये हार्द त्रिकार्य समुपासते ॥' इति, तत्कथमस्योपासा, तथापि चानुत्तरसत्त- यात्रापि भाव्यम् अनुत्तरत्त्वादेव, सा च कथम् ? इत्याकाङ्क्षां निर्णिनीपुर्यन्थान्तरमवतारयति मूर्ध्नि वक्त्रे च हृदये. गुह्ये मूर्ती तथैव च ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता न्यासं कृत्वा शिखां बद्धा सप्तविंशतिमन्त्रिताम् ॥ २६ ॥ एकैकं तु दिशां बन्धं दशानामपि योजयेत् । तालत्रयं पुरा दत्त्वा सशब्दं विघ्नशान्तये ॥ २७ ॥ खासंख्याभिजप्तेन तोयेनाभ्युक्षयेत्ततः। पुष्पादिकं क्रमात्सर्व लिने वा स्थण्डिलेऽथ वा ॥२८॥ चतुर्दशाभिजप्तेन पुष्पेणासनकल्पना। तत्र सृष्टिं यजेहीरः पुनरेवांसनं ततः ॥ २९ ॥ सृष्टिं तु संपुटीकृत्य पश्चाद्यजनमारभेत् । १. ग. पु.शिखासप्ताभिजप्तेनेति पादः ।

·२६२ परात्रिशिका सर्वतत्त्वसुसंपूर्णी सर्वाभरणभूषिताम् ॥ ३०॥ यजेद्देवीं महेशानी सप्तविंशतिमन्त्रिताम् । ततः सुगन्धिपुष्पैस्तु यथाशक्त्या समर्चयेत् ॥३१॥ पूजयेत्परया भक्त्या आत्मानं च निवेदयेत् । एवं यजनमारख्यात- मग्निकार्येऽप्ययं विधिः ॥ ३२॥ मूर्धादीनि वाह्यतयोचितरूपाणि, वस्तुतः परंब्रह्मरूपाभिहितपञ्चात्मकव्योमादिधरण्यन्त- सतत्त्वेशानादिसारचिटुन्मेपेच्छज्ञिानक्रियारूपा- ण्येव-मन्त्रलिङ्गात्, यथा मन्त्राः १ ईशानमूर्भ, २ तत्पुरुषवाय, ३ अघोरहृदयाय, ४ वामदेवरादाप, ५ सद्योजातमूर्तये' . ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याल्योपेता २१३ इति, तत्रैतत्पश्चकाविभागात्मकमुपक्रमोपसं- हारयोः रूपमिति द्वे, मध्ये च प्रोल्लसति विभा- गत्वे पञ्चानामेकैकशः पञ्चात्मकता-इति पञ्च- विंशतिः । अत्रैव मालिन्यादिमन्त्राणामनुप्र- वेशः । तिस्रश्च देव्यः प्रत्येकमिच्छादित्रययो- गात् नवात्मतां प्राप्ताः पुनरपि सृष्टिस्थितिसंह- तिवशात् त्रैधमापन्ना इति सप्तविंशतिसंस्मृत- हृद्दीजेन, शिखाया-एवंरूपधरण्यन्तपरिकल्प- नस्वातन्त्र्यरूपायाः परचिढुद्धिस्पर्शप्राणब्रह्मर- न्ध्रवाहरूपैरुपचर्यमाणायाः, बन्धनं-सर्वावि- भागसारं तादात्म्यम् , मूर्धादिपु केवलेष्वपि प्रत्येकं सर्वाणि वक्रादीनि परस्परं विशेषणानि, तञ्च निर्णीतमेव सर्वसर्वात्मकत्वनिर्णयेनैव, दि- श्यमाना घटाद्या एव दिशः ताश्च स्वापेक्षया दशैव भवन्ति, 'तत्रापि एतदेव वन्धनम् - आ- त्मसाक्षात्कारात्मकम् , एतच्च तालत्रयेण, ताला प्रतिष्टाविश्रान्तिः, तंत्र सकारादि हृदयमेव, तच्च पं. २ क. ग. पु. प्रोग्रसितविमागत्वे इति पाठः।

·२१४ परात्रिशिका सशब्दं मध्यमान्तं, शब्दनं हि शब्दः, तच्च म- ध्यमैव-वैखर्याः तच्छेपात्मकत्वात् - इत्युक्तं ब- हुशः । एपा च विघ्नानाम् - अभेदात्मनि अख- ण्डिते परमात्मनि खण्डनात्मकसंकोचसारभेद- कल्लोलकलङ्कानां, शान्तिः-अभेदभैरवार्णव- तादात्म्यमेव, यदाहुः श्रीसोमानन्दपादाः अस्मद्रूपसमाविष्टः स्वात्मनात्मनिवारणे । शिवः करोतु परया नमः शक्त्या ततात्मने ।।" इति । एवमेव सप्तविंशतिजप्तं तोयमित्यर्घपात्र- विधिः, तोयमत्र सर्वमेव हृदयद्रवात्म-अनिय- त्रितत्वात् असंकोचदानाच, पुप्पं व्याख्यातम्, लिङ्गं च 'यत्र लीनं चराचरम् ।' इत्येतदपि निर्णीतमेव, विश्वात्मनि तत्त्वे आ- सि-क्रियायामधिकरणस्य कर्तुश्च आसनस्य स्वातन्त्र्यात् कल्प्यमानस्य, स्वातन्त्र्येण कल्प्य- पं. ८.पु.करोतु निजयेति पाठः । ६.".पु. भसंकोचापानादिति पाठः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २६५ मानत्वं चतुर्दशेन औकारेण -तस्यैव त्रिशूल- रूपत्वात् इत्युक्तमेव । सृष्टिः-आदिक्षान्तता- दात्म्यमयं हृदयं, शक्तिर्मुह्यमिति वीरत्वम् अत एव आसनमपि सर्व तत्रैव-आधाराधेययोः परस्परैकरूपत्वात् यथोक्तम् 'सर्वभूतस्थमात्मानम्" इत्यादि-संपुटीकरणसृप्टेरादिक्षान्तायाः प्रत्ये- के सर्वशश्च हृदयवीजेन परतत्त्व एवोल्लासात् संहाराच्च, न चानवस्थेत्युक्तमेव, सृष्टेश्च संपुटी- करणमुभयसंघदृक्षोभानन्दरूपं, तदुत्थद्रव्योप- योगोऽपि, क्त्वा अत्र शब्दप्रतीतिपौर्वापर्यमात्रे, सर्वतत्त्वैः सुष्टु अभेदेन सम्यगनपायितया पू- र्णत्वं, सर्वत्र च परमाणावपि यदा समन्तात् भरणं-सर्वात्मीकरणं सर्वैर्वा घटसुखतिर्यकर- विरिञ्चिविष्णुरुद्रमन्त्रसदाशिवादिनमातृरूपैः अ- वयवमानेरहमेकरससावयवित्वं निर्णीतमेव, अत एव विशिष्टाकृत्यायुधादिध्यानमत्र नोक्तम्- तस्य निर्मेयत्वात्, आरुरुक्षुरेतावनिकाभिला- - 34 ·परात्रिंशिका पुकश्च कथमारोहतु? इति चेत् - कस्यायमर्थि- भावो, मा तर्हि आरुक्षत् सिद्धातन्त्रादिविधिमे- व, तदाशयेनैव निरूपिततयानादिसंकोचमा- लम्बताम्, असंकोचितानुत्तरपदे हि अनधिकृत एव, एप एव सदोदितो योगः, गन्धपुष्पादि निर्णीतम्, यथा-शब्दः सहार्थे, तृतीया च तत्रै- वोक्ता, परयैव हृदयरूपया पूजयेत्, कथं? भक्त्या - तादात्म्यानुप्रवेशप्रतात्मना, भक्त्या स्वयं-कृतेन पूज्यपूजकविभागेन, पूज्यो हि स्वयं सृज्यते, स परं स्वतन्त्रचिन्मयतापरमार्थ एव- अनुत्तरस्वातन्त्र्यवलात् न घटादिरिव जड इति विशेपोऽत्र, तदुक्तं श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् 'स्वातच्यामुक्तमात्मानं स्वातत्र्यादद्वयात्मनः । प्रभुरीशादिसंकल्पैर्निर्माय व्यवहारयेत् ॥' इति । भक्त्या च लक्षणया पूजनेन परं तत्त्वं लक्ष्यते-सर्वक्रियास्वरुपताप्रत्यभिज्ञानमुपा- यत्वात् लिप्यक्षरस्येव मायीयवर्णव्युत्पत्तो, त- स्यापि च वर्णवीर्यानुप्रवेश इवात्मानं निवेदये- .

·श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २६७ त्-अन्यस्य निवेद्यस्याभावात् , एवं च आत्मा- नमेव निःशेपेण निरुत्तरपदं वेदयेत् - अनुत्तर- सत्तानुसारेण, अत्र संभावनायां लिङ्-सतत- मेवंमयत्वेनैवावस्थितेः इति हि उक्तम्, उपासा. नुसारेण तु नियोगादावपि । एवम् आ-सम- न्तात् सर्वत्र सदा यत् ख्यातं 'पारमार्थिकशुद्ध- शिवस्वरूपप्रथामिका ख्यातिः' तदेव यजनं परभैरवसंविदेवतायाः पूजनात् तया च तादा- त्म्यसम्यग्गमनरूपताकरणात् सर्वत्र च परि- मितात्मीयात्मरूपस्वत्ननिवृत्त्या परिपूर्णचिद्वन- शिवशक्त्यात्मकात्मीयरूपपरस्वत्वापादनात्म- कात् दानाच्च, एतदेव अग्निकार्य-सर्ववासना- वीजानां सर्वपदार्थेन्धनग्रासलाम्पट्यजाज्वल्य- माने शिवसंघदृक्षोभक्षुभितपरशक्त्यरणिसतत- समुदितपरभरघमहामहसि सर्वाभिष्वगरूपम- हाम्नेहाज्यप्राज्यंप्रतापे हवनात् अन्तर्दाहात्, अयमेव अग्निकार्यविधिर्टीक्षापर्यन्तोऽपि, नान्यः पृथक् कश्चित्- इति तात्पर्यम् ।

·परात्रिंशिका 'स्वस्वरूपपरिज्ञान मन्त्रोऽयं पारमार्थिकः । दीक्षेयमेप योगश्च क्रियायामप्यनुत्तरः ॥' अत एव प्रागेवोक्तम् - यथान्यत्र मन्त्रोपासादि- क्रियोत्तरेण ज्ञानग्रन्थेनोत्तीर्यते नैवमिहेति, यदु- तम् 'उत्तरस्याप्यनुत्तरम्' इति सूत्रे तदेवैतद- न्तेन ग्रन्थेन निव्यूढं - हृदयस्यैव यागदीक्षा- क्रियारूपत्वात् तस्य चानुत्तरत्वात् । श्रीसो- मानन्दपादैस्तु चुक्नुवसंस्कारादि सर्वंसहत्व- प्रतिपादनेनापि अखण्डितत्वाभिप्रायेण निरू- पितम्, एवमादौ अङ्गहृद्भेदधूलिभेदायपि तद्रू- पं युज्यते न किंचिदत्र, नाप्युपपद्यते नाप्यस्ति नाप्यधरशास्त्रपातित्वेन तदुपजीवकत्वम्, इति निर्णीतप्रायमेव ॥ १ उसरस्याप्यनुत्तरमित्यस्य व्याख्याने मागेवोतमेतत् । २ दग्द्वान्ते धूयमाण शन्द प्रत्येकमभिसयध्यते इति रूपावशन्दस्य प्रत्येकमत्र सबन्ध । ३ शिवशक्तिरूपी हि मुमुवा परस्परोन्मुख्येन ग्थापनीयायिति बायपि क्रम । १ पूर्णिकादिभेदो न्यासरूप ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याश्योपेता २६९ किमेवमुपासायां भवति ? इत्यवतरति कृतपूजाविधिः सम्यक्- स्मरन्बीजं प्रसिद्ध्यति । एवमनवरतं व्यवहारेप्वपि वीजं स्मरनेव- स्मरणादेव कृतपूजाविधिः, प्रकर्षणान्यकुलशा- स्त्रादिशैववेपणवान्तशास्त्रातिरेकेणेव भगवनेरव- भद्वारकरूपसमाविष्टः निजपरसंविचमत्कारवश- निर्मितभावक्रीडाडम्बरो जीवन्मुक्त एव प्रथमो- तनयेन भवति इत्यनुभव एवायमावर्तते न वन्यत् किंचिदिति 'स्मरणम्' उक्तम् । श्री- मतशास्त्रेप्वेवमेव, उपासकस्त्वननुप्रविष्टवीर्यस- तासारहृदयोऽपि क्रमपूजामाहात्म्यात् वीज सम्यक् स्मरन् प्राप्तहृदयाख्यतत्त्वमन्त्रवीर्यः प्रकर्पण सिद्ध्यति - क्रमपूजामाहात्म्यादेव तार- तम्यातिशयात् स्वयं वा प्रसन्नगुरुभद्दारकवदन- 4.११क. ग. पु. वीर्यः सत्तासारेति पाठः।

·२७२ परात्रिंशिका दशाद्रव्यक्रियास्थानज्ञानादिप्वपि सर्वशः। अशन्यैव संक्रामः पूजास्य सततोदिता ।। क्रमपूजनमात्रं च कुलपर्वपवित्रकः । सहान पूजने प्रोक्तं सम्यक्त्वं त्रिकशासने ॥' यथोक्तम् 'वाणामिव शारीरं वर्णानां मृष्टिपीजकम् । शासनानां त्रिकं शास्त्रं मोक्षाणां भैरवी स्थितिः ॥ उपासायाः समापत्तिव्रतानां वीरवृत्तिता । तथैव पर्वमध्ये तु कुलपर्वाणि शासने ॥ सर्वेषां चापि यागानां पृरणाय पवित्रकम् । पवित्रकं न कुर्वन्ति चतुत्रिद्विःमकृत्त ये ॥ कुलपर्व न जानन्ति तेषां वीर्य न रोहति ।' फुरद फरणम अलह काअव्यह पर देउ सोहि अउस मगाह सव्य काल नीसंकसऊ सहजा जाणु पूजस पन इ इ उ उ ह ॥ एवमनुत्तरस्वरूपं विस्तरतो नितं-यत्र भा- वनाद्यनवकाशः, प्रसंख्यानमानमेव दृढचमत्कार- पीयंरक्षणम् । प.स.पु.न्याणामिवेति पाठ ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता लक्षणहृदयगमतात्मकप्रतिपत्तिदा_पर्यन्तं य- त्रोपायधौरेयधाराधराणि धत्ते, सिद्धिप्रेप्सुषु तु योगो वक्तव्यः-स्वातत्र्यानीयमानास्वपि दृष्टयोगसिद्धिपु लौकिकप्रसिद्धिनियत्युत्तरत्वेऽपि पारमेशव्यवस्थारूपनियत्यैनतिक्रमात्, यदुक्तं शिवदृष्टौ 'तयोपि चित्रकर्मार्थमुपायो वाच्य आदरांत् ।' इति, तत्रापि चानुत्तररूपस्य नास्ति खण्डना काचित्-दृष्टसिद्धीप्सायनस्येव तदाप्तितत्फल- विश्रान्त्यादेरपि परैकमयत्वात् , किन्तु जीवन्मु- तापेक्षया मन्दशक्तिपातोऽसावुच्येत अपूर्णप्रा- यत्वात् ॥ तं योगमार्ग निरूपयितुं ग्रन्थशेषोऽवतरति आद्यन्तरहितं बीजं विकसत्तिथिमध्यगम् । हृत्पद्मान्तर्गतं ध्यायेत्- सोमांशं नित्यमभ्यस्येत् ॥३३॥ . 35 ·२७४ परात्रिशिका एतदेव हृदयवीजं दीपकाभावात् गमाग- मशून्यत्वात् सततोदितत्वाच्च अनाद्यन्तं, तदेव विकसत् परिपूर्णत्वं यातं तिथीनां मध्यगं- हृदयत्वात् , तदेव संकोचविकासधर्मोपचरितप- अभावे कन्दे गुह्ये हृदैव ध्यायेत्, किं च अस्य ध्यानमाह 'सोमांशं' पोडशकलात्मकं सोमरू- पम् अभितः समन्तादस्येत् क्षिपेत् - परिपूर्णच- न्द्रस्यास्य हृत्कर्णिकानिवेशिकलया स्वस्वद्वाद- शान्तगपुष्पायुदयस्थानात् , आहृतामृतस्पर्शः प्रोद्यन्नादानुसारचुम्विकालक्षणकाकचञ्चपुटमु. द्रामुद्रितः पुनस्तदपस्मृतशिशिरामृतरसास्वाद- विकस्वरहादसोमप्रसरन्नादनिर्मथितसुधापान- पूरितचन्द्रमाः पुनः सूर्यकलोदयमयानच्कस- कारमात्रविश्रान्तो रोमाञ्चस्तोभोत्पतनवाष्पक- म्पस्तम्भाद्यनुगृहीतदेहोऽभ्यासं कुर्यादिति भट्ट- धनेश्वरशर्मा । आद्यन्तरहितं सकारमानं पोड- शाकारादितिथिसहितं कलाग्रासक्रमेण हृदये- ऽन्तर्निक्षिपेत् नालिकाजलाकर्षणवत् चलनक- ·सततोदितो हृदयजपः, संभावनायां लिङ् । श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेता २७९ म्पनस्पन्दनसमाविष्टमूलाधारत्रिकोणभद्रकन्द- हृन्मुखमुद्रासु युगपदेव विलम्वितमध्यद्रुततर- तदतिशयादिधाराप्राप्तिवशगलितसूर्यसोमक- लाजालपासे आद्यन्तरहितं कृत्वा आद्यन्ताभ्या- मेतहीजमातृकापेक्षया औकारसकाराभ्यां रहितं विश्लेषणयुक्तिलब्धवीर्यपरिचयं ध्रुवं विसर्गा- त्मक विकसतां पञ्चदशानां तिथीनां यन्मध्यं तिथिरहितमेव ग्रस्तकालं पोडशं ततोऽपि ग- च्छति यत् 'सप्तदशी कला' इत्युक्तम् सोमस्य पोडशात्मकम् आमृतमंशं हृत्कमले ध्यायेत् तदेव नित्यमभ्यस्येदित्यस्मद्गुरवः, तथाहि-स- होमया भगवत्या संघद्यात्मकसमापत्तिक्षोभेण तत्वनिर्मथनात्मना वर्तते इति सोमो भट्टारकः तस्य समग्रभावावयविनः परिपूर्णाहमात्मनोंऽशो नीलसुखादिः तदेवमभ्यस्यति स्वस्वरूपावर्तः नसृष्टिसंहारावर्तचक्राक्षमालिकया पुनः पुनरा- वर्तयतीति यत् सत्यं भाव्यते स एव एप

·२७६
परात्रिंशिका
अन्ये तु हृत्स्थानात् द्वादशान्तं यश्चारः पर्टि-
शदङ्गुलः तत्र सूर्यरूपतयोल्लास्य वहिरर्धतुटि-
मात्रं विश्रम्य अविनाश्यमृताख्यविसर्गरूपसो.
मकलोदये सपादागुलद्वितयमात्रायां तुटौ तुटौ
प्रत्येकं चन्द्रकलापरिपूरणे पञ्चदश्यां तुटौ पू-
र्णायां हृत्पद्मे पूर्णश्च भवति अर्धतुटिमात्रं च
तत्रापि विश्रान्तिः, एवं षोडशतुट्यात्मा पद्रिंश-
दगुलश्चारो भवति इत्यवस्थायासाद्यन्तरहितम्
अनस्तमितत्वात् विकसत्सु द्वितीयादिपु अन्त-
र्गतं सोमांशं विसर्गरूपं हृत्पद्ममध्ये विश्लिष्य
सप्तदशात्मकं परिशीलनेन ध्यायन् कलाग्रासा-
भ्यासं कुर्यात् इत्यादि समादिशन् , सर्वं चैतत्
युक्तमेव मन्तव्यम् । अत्र चावृत्त्यानन्तं व्या-
ख्यानं सूत्रत्वादुपपन्नमेव यत उक्तम् 'अनन्ता-
र्धसूत्रणात्सूत्रम्' इति 'त्रिंशिका चानुत्तरसू-
प्रम्' इति गुरवः । एवं पूर्वेष्वपि श्लोकसूत्रेषु
॥३३॥

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याल्योपेता २७५ किम् इत्थमभ्यासे सति भवति? इत्याह यान्यान्कामयते कामां- स्तांस्ताञ्छीघ्रमवाप्नुयात् । अस्मात्प्रत्यक्षतामति सर्वज्ञत्वं न संशयः ॥ ३४ ॥ एवमभ्यासात् यद्यत्कामयते तत्तदचिरादेव तथाविधसर्वमयहृदयवीर्यसमुच्छलितेच्छाप्रस- रावष्टम्भविशेषवलोद्योगसंरम्भसोत्साहः पुनः पुनः तस्थितिरूढिरूपाभ भ्यासात् प्राप्नोति, कि बहुना सर्वज्ञत्त्व-परभैरवात्मकत्वमनेनैव देहेन, इति सर्वमुक्त्वोपसंह्रियते, पर्यन्ते हि प्रसरस्यो- पसंहारे विश्रान्तिरूपाकुलसत्तासादने भैरवता- इत्युक्तमसकृत् ॥ ३४ ॥ सोऽयमुपसंहारग्रन्थः एवं मन्त्रफलावाप्ति- रित्येतद्रुद्रयामलम् ।

·परात्रिशिका एतदभ्यासतः सिद्धिः सर्वज्ञत्वमवाप्यते ॥ ३५॥ मन्त्राणां शास्त्रान्तरीयाणां वर्णानां च फल- मेवमवाप्यते नान्यथेति समाप्तौ रुद्रस्य रुद्रा- याश्च ययामलं-संघट्टः निर्विभागप्रश्नोत्तररूप- स्वरूपामर्शनप्रसरात् आरभ्य यावद्दहिरनन्ता- परिगणनीयसृष्टिसंहारशतभासनं यत्रान्तः, तदे- तदकुलोपसंहृतमेव-इति प्रसंख्याननिगमनम्। 'एतदभ्यासात्सर्वज्ञत्वम्' इति योगफलनिग- मनम् । सततोदितं हि एतत्सर्वस्य इति शिवम् ॥ . इत्यं प्रपन्नजनतोद्धरणप्रवृत्त- श्रीमन्महेश्वरपदाम्बुजचभुरीकः । वृत्ति व्यधानिकरहस्यविमर्शगी काश्मीरिकासुखलकादधिगम्य जन्म ॥१॥ एतावदेतदिति कस्तुलयेत्मसा. श्रीशांभवं मतमनर्गलिताच वाचः । पं. ८ क. पु. संहृतिमेतीति, स.पु. संहृतमेतीति पाठः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याश्योपेता २७९ एतत्तु तावदखिलात्मनि भाति यन्मे भातं ततोऽत्र सुधियो न पराङ्मुखाः स्युः॥२॥ अज्ञस्य संशयविपर्ययभागिनो वा ज्ञानं प्रकम्परहितं प्रकरोति सम्यक् । रूढस्य निश्चयवतो हृदयमतिष्ठां संवादिनीं प्रकुरुते कृतिरीदृशीयम् ॥ ३ ॥ एतावदर्थरससंकलनाधिस्ट- पाराधिरूढहृदयो विमृशेदतोऽपि । यद्युत्तरं तदपि नैव सहेत नेदं सोपानमेतदमलं पदमारुरुक्षोः ॥ ४ ॥ कश्मीरेषु यशस्करस्य नृपतेरासीदमासाग्रणीः श्रीमान्वल्लभ इत्युदाहृतततुर्यः माग्यजन्मा द्विजः । तस्य स्वागभवः प्रसिद्धिपदवीपात्रं समग्रैर्गुणैः श्रीशौरिः शिशुचन्द्रचूडचरणध्यानकरत्नाकरः ॥५॥ शीलस्यायतनं परस्य यशसो जृम्भास्पदं नर्मभू- र्वात्सल्यस्य समग्रलोककरुणाधर्मस्य जन्मस्थितिः। श्रीमदत्सलिकाभिधा सहचरी तस्यैव भच्युल्लसद- मोद्विक्तान्तरवृत्ति शंकरनुतौ यस्या मनो जम्भते ॥६॥ तस्यैवात्मभयो विभावितजगत्सर्गस्थितिः शंकर- ध्यानार्चापरिचिन्तनैकरसिका कर्णाभिधानो दिनः ।

·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यरत-न्यास्योपता तस्माद्विवेचितसमस्तपदार्थजाता- लब्ध्वापि देहपदवी परमेशपूनाम् । प्राप्ताभयोऽभिनवगुप्तपदाभिधान: पावेशयत्रिकसतत्त्वमिदं निगूढम् ।। १३ ।। ये तावत्मविवेकवन्ध्यहृदयास्तेभ्यः प्रणामी वरः केऽप्यन्ये प्रविविञ्चते न च गताः पारं धिताखटान् । यस्त्वन्यः प्रविमर्शसारपदवी संभावनामुस्थिता लक्षकोऽपि स कश्चिदेव सफलीकुर्वीत यनं मम ॥१४॥ स्वात्मानं परिवेक्तुमप्यलसतां ये विभ्रति मार्थना तान्मत्यात्मकदर्थनान्न परतः किंचित्फलं सोप्यते । विश्वस्यास्य विविक्तये स्थिरधियो ये संरमन्ते पुनः तानभ्यर्थयितुं मयैप विहितो मूर्धा मणामादरः ॥ १५ ॥ भ्राम्यन्तो भ्रमयन्ति मन्दधिपणास्ते जन्तुचक्रं नई स्वात्मीकृस गुणाभिधानवशतो वद्या दृदं वन्धनः । दृष्टुत्थं गुरुभारवाइविधये यातानुपातान्पशून तत्पाशमविकर्तनाय घटितं मानत्रिशूलं मया ॥१६॥ बहुभिरपि सोऽहमेव भ्रमितस्तत्त्वोपदेशकंमन्यः। तत्त्वमिति.वर्णयुगमपि येपां रसना न पस्पर्श ॥ १७॥ परमेश्वरः मपन्न- प्रोद्धरणकृपामयुक्तगुरुहृदयः । 36 ·२८२ परात्रिंशिफा श्रीमान्देवः शंभु- मामियति नियुक्तवांस्तत्चे ॥१८॥ तत्तत्त्वनिर्मलस्थिति- विभागिहृदये स्वयं प्रविष्टमिव । श्रीसोमानन्दमतं विमृश्य मया निवद्धमिदम् ।। १९ ।। इंहो हृच्चक्रचारमविरचनलसनिर्भरानन्दपूर्णा देव्योऽस्मत्पाशकोटिमविघटनपटुज्ञानशूलोधाराः । चेतोवाकायमेतद्विगतभवभयोत्पत्ति युप्मासु सम्यक् पोतं यत्तेन मद्यं व्रजत किल हृदि द्राक्मसादं प्रसह्य ॥२०॥ व्याख्यादिकर्मपरिपाटिपदे नियुक्तो। युप्माभिरस्मि गुरुभावमनुमविश्य । वाकित्तचापलमिदं मम तेन देव्य- स्तचक्रचारुचतुरस्थितयः क्षमध्वम् ॥ २१ ॥ समाप्तमिदं पराग्रिंशिकातत्वविवरणम् ॥ तिरेकोनविंगत्या त्रिशिकयं विवेचिता । सर्वेषु विकशाप ग्रन्थीनिर्दलयिष्यति ।। इति श्रीपरामिंशिका ममाता वितिभात्र तय भयत्-श्रीमन्महामाहेश्वरांचार्ययर्प-श्रीमदभिनय. गुमाचार्यविरचिता ·श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतव्याख्योपेत २८३ सद्विद्यानां संश्रये ग्रन्थविद्वद्- व्यूहे हासं कालत्योपयाते । तत्तत्सद्धर्मोद्दिधीपैकतान- सत्प्रेक्षौजःशालिना कर्मवृत्त्यै ॥१॥ श्रीमत्कश्मीराधिराजेन मुख्यै- धर्मोद्युक्तैर्मत्रिभिः स्वैविवेच्य। प्रत्यष्ठापि ज्ञानविज्ञानगर्भ- ग्रन्थोद्धृत्यै मुख्यकार्यालयो यः ॥२॥ तत्राजीवं निर्विशद्भिर्मुकुन्द- रामाध्यक्षवाश्रितैः सद्भिरेपः पूर्त्या शुद्ध्या व्याख्यया संस्कृतः स्तात् पूर्णो ग्रन्थः श्रेयसे सज्जनानाम् ॥ ३॥ (तिटकम्) श्रीमत्स्वात्मशिवार्पणं बोभवीतु

·परात्रिंशिकाग्रन्थे शुद्ध्यशुद्धिपत्रमिदम् ।
अशुद्धपाठा
शुद्धपाठा:
पृष्ठाङ्क: पं०
१ स्वप्तोऽहं किल
मुप्तोऽहं किल
१० तत्पश्नोचर
तत्पश्नोत्तर
६७ २ अपरस्थितो
अपरस्थिती
३ परमेश्वस्य परमेश्वरस्य
११ इत्यादेशेषु इत्याधुद्देशेषु
१७८ १० निर्णीतम् तत्रा निर्णीतम् तत्रा
७ सघहसंमुचित संघटसमुचित
२४४
५ अवेशः
आवेशः