·सर्वेऽधिकाराः स्वायत्तीकृताः
उस्मानियाविश्वविद्यालयस्थया संस्कृतपरिपदा
हैदरावादनगरे प्रकाशितम्
प्रथमं संस्करणम्
१९६६
कशियल प्रिंटिंग प्रेस,
बेगमबाजार, हैदराबाद,
इत्येतस्मिन् मुद्रपालये मुद्रितम्

·Sanskrit Academy Series-No. 14
A. 11
VIKRAMORVASİYAM
OF
KĀLID ASA
WITH
THREE COMMENTARIES
THE SANSKRIT ACADEMY
OSMANIA UNIVERSITY
HYDERABAD-7
First Edition
1966

·All rights reserved
Published by :
THE SANSKRIT ACADEMY,
OSMANIA UNIVERSITY,
HYDERABAD.
First Edition, 1966
Price: Rs. 8-00
Printed at The Commercial Printing Premu,
Begum Bazat, Hyderabad-A. P.

·CONTENTS
Introduction
vii-viii
Act
I
1-54
55-116
Act
Act
III
117-163
Act
IV
164-36
237-273
274
Act
Referenecs Not Already Given.
Index of Verses
Index of Authors and Works Quoted
in the Commentaries
275-280
281-284
Errata
285-286

·No text on this page.

·INTRODUCTION The Vikram orvasiya of Kalidānal Kalidasa with the commentary Prakäsikā was first published by the Nirnaya Nägara Press, Bombay, in the year 1888, and hun leven reprinted several times since. The text with the terminentary Kumāragirirājīyā was published in 1929 by Prof. (ārudeva Šāstri of where. "TI* Regesvari (kommentary without the text was published by Prof. H. 1). Volankar in the Annals of the handlernkar Oriontal Research Institute, Ixone, in the year 1958. We felt that it woukl greatly help the reacler if the text with all the three commentaries woro printed in one volume. The Prakasika and the Koņosvari follow the longer recension of the toxt while the Kumāragiriräjiya follow the shorter one, Wo have adopted the longer recension as indicated by the Prakäsikā. and we found in the Nirnaya Sagara Irons Edition, making only it frow corrections in the Präkſta развича. The date of the Konesvari is not known. Of the two romaining commontaries, though the Kumdragirirajiya is older, we have given the first placo to Prakasike because it is availablo for the whole of the text. The Kopeśvart, which also ·(viii) follows almost the same version of the text as the Prakāśikā, but which is not available for the entire text has been printed next and the Kumāragiri. rājīyā last. To make the rearlor acquainted with the variant. readings adopted in the critical edition of the text published by the Sahitya Akademi, we have given them in the footnotos, omitting unimportant ones. The text and the relevant relevant portions of the commentaries have been printed on one and the same page, or on the page facing it. Rarely has the reader to turn a page to refer to the commentary pertaining to any portion of the text. We are thankful to Prof. H. 1). Valankar who procured for us a copy of the text with the Kunaragirirājīyä and lont us an off-print of the Koņeśvari.

·श्रीः महाकवि कालिदासविरचितं विक्रमोर्वशीयम् टीकात्रयोपेतम् -- ----- श्रीरङगनायकृता प्रकाशिका गण्डसिन्दूरमार्तण्डखण्डिताघ तमश्चयः । शुण्डोक्षिप्तारिवृक्षोऽसौ रक्षताद् गणनायकः ॥११॥ दलत्पथपत्रप्रकाशाक्षि लक्ष्मि त्वदाघ्रिद्वयाम्भोजमृङ्गायितं मे । मनः स्तानिरस्ताधमस्तातिदुष्टे समस्तात्मरूपे नमस्तेऽस्त्वजन्नम् ॥२॥ अजनानन्दनानन्ददायिनं रघुनन्दनम् । वन्दारुजममन्दारं दशास्यदमनं भजे ॥३॥ नीलोत्पलानुकारी नारीकुललम्पटः कोऽपि । गोकुलपरिसरबारी गिरिवरधारी हरिः पायात् ॥४॥ मौलो मन्दारमाला जयति भगवती जाह्नवी पुण्डरीक- नग्वेधी मुण्डराजी हिमकरकलया चाग्निना भालशोभा । यस्याने नागभूषा प्रविलसति चिताभस्मना चाङ्गरागो देवोऽयं वामदेवो भवतु भवुककृनाट्यसृष्टिप्रवीणः ।।५।। श्रीबालकृष्णपितरं विद्वद्वन्वशिरोमणिम् । नत्वा नारायणाख्यं च पितृव्यं विबुधोत्तमम् ॥६।।

·२
विक्रमोर्वशीयम्
श्रीकालिदासरचितत्रोटकस्य यथामति ।
रङ्गनाथेन विदुषा व्याख्या विख्यापयिष्यते ॥७॥
यदत्र मोहतः किंचिद् विच्युतं तद् बुधोत्तमैः ।
परोपकाररसिकैः संशोच्यं शुद्धमानसः ।।८।।
कोणेश्वरकृता कोणेश्वरी टीका
युद्धरुद्धपरतारतारकं
विघ्नसङयविनिपातघातकम् ।
भुक्तिमुक्तिफलसारकारक
तं नमामि हरदारदारकम् ॥१॥
अस्ति यद्यपिन में विवेचने
मोहमुक्तमनसां समादरः।
यत्तथापि विदधे विवेचन
तोटकस्य सुधियां मुदेऽस्तु तत् ॥२॥
काटयवेमकृता कुमारगिरिराजीया
वेदादीनां विशुद्धानां विद्यानां जन्महेतये ।
पार्वतीपरतन्त्राय परस्मै वस्तुने नमः ॥१॥
जयतु विजयलक्ष्मीवल्लभो नित्यकीतिः
कुमरगिरिनुपालो राजवेश्याभुजः।
बिरुदमसहमानः साभिमानो यदीयं
भवति विमतवर्गो देववेश्याभुजङ्गः ॥२॥

·विक्रमोर्वशीयम् प्रथमोऽल्कः वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुष व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिनियमितप्राणादिभिमुंग्यते स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥१॥ No. .IN মাহিঙ্গা प्रारिप्सितग्रन्थस्य निष्प्रत्यू हसमाप्तिकामनया मङगलं मनस्यनुसंदधद्अन्या- र्थानीयमानपानीयभृतकुम्भस्येव सूत्रधारयाच्चाया अपि नान्द्या मङगलत्वमभि- संदघवा, नान्दीमवतारयति-वेदान्तेष्विति । स स्थाणुः शिवो वः सामाजिकानां निःश्रेयसाय मोक्षायास्तु । चतुर्थ्या निमित्तत्वमर्थः । तथा च मोक्षनिमित्तम- स्त्वित्यर्थः । मोक्षं ददात्विति यावत् । 'तुमर्थाच्च' (पा २-३-१५) इति तुमर्थे वा चतुर्थी । निःश्रेयसं दातुमस्त्वित्यर्थः । 'स्थाणुः कीले हरे' इति त्रिकाण्डी । हरे प्रवृत्तस्य स्थाणुपदस्य प्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शनं च-ततः प्रभृति विश्वात्मा प्रसूते च (न प्रसूते) शुभाः प्रजाः। स्थाणुवनिश्चलो यस्मात् स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः ।।' इति पुराणेषु । शिवस्य मोक्षहेतुत्वं च स एव मोक्षस्थितिनाशहेतुः' इति श्वेताश्वतरे। 'नमो भवस्य हेत्यै' इति च तैत्तिरीये (४-५-२६) । तदेतत् सकलं विश्वं स हि विश्वाधिकः शिवः । स एव जगतां नाथः स तु संसारमोचकः ॥ इति पाराशरः । अन्यत्र च बहुषु स्थलेषु सुप्रतीतमेव । ननु यदि स स्वभाव एवं तस्य, तहि किमिति स लोकः सेव्यते इत्याशक्याह-स्थिरेति । स्थिरो विषया- ·४ विक्रमोर्वशीये [१.१- - दिनानुच्छेद्यः । भक्तियोगो भक्तिप्राप्तिः । तया मुलभः मुप्रायः । 'आराध्यत्वेन ज्ञानं भक्तिः' इत्युदयनाचार्याः । शिवस्य भक्तिप्राप्यत्वं प्रनीतम् 'भावग्राह्य- मनीडाख्यं भावाभावकरं शिवम्' इति श्वेताश्वतरे (५-१४)। भक्तियोगेत्यनेन हरे भक्तिरपि पूर्वपूर्वानेकजनुरजितसातिशयगृहातगाभारतो भवतीति ध्वनितम् । यद्वा स्थिरा भक्तिः, योगो ध्यानं न, ताभ्यां सुलभः। स्थिरभनितपूर्वकध्यान कगम्य इत्यर्थः। ध्यानगम्यत्वमप्युक्तं कैवल्योपनिषदि (१-२)--श्रद्धाभक्तिध्यान- योगादवेहि' इति । श्रद्धाभक्त्योर्भेदश्चाचार्य रुक्त: 'वेदबोधितफलावश्यंभावनिश्चयः श्रन्दा' दति । योगस्वरूपं नोक्तं कठवल्ल्याम् 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनमा गह। बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ।। तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्' । (कठ. २-६-१०) इति । स क इत्यपेक्षायामाह-वेदान्तेष्वित्यावि वाक्यत्रयम् । वेदान्तेपूपनिषत्सु यमेकपुरुषमाहुः । तत्त्वविद इत्यर्थात् । नन्वेकादश रुद्राः मन्ति तत् किमेकम्य सेवनेन मुक्तिरुत सर्वेषाम् । आधे कारणानिर्णयेन कार्यस्यागम्भवः । द्वितीये तु सर्वेषामेकदा सेवनासम्भव इति दूरापास्तम् । तस्मान्मुक्तिरूपं फलमिति चेत्तत्राह-एकेति । एकत्वं चोक्तमथर्वशिरउपनिषदि (२-३)---'स एको य एकः स रुद्रो यो रुद्रः स ईशानो य ईशानः स भगवान् महेश्वर' इति । 'एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे' इत्यादि तैत्तिरीये (२-१३) अपि । तया कादश- त्ववादस्तु प्रापञ्चिकः । ज्ञानमार्गे तु स एक एव । तस्य र सूपपत्रमेव सेवनेन मुक्तिदातृत्वमिति भावः । पुरुषमिति । निखिलकामनापूरणसममित्यर्थः । पुरुषत्वं चास्य- 'पुरुषो वै कद्रः सन्महो नमो नमः' (म. ना. ११-२) । 'पक्ष इस स्तम्पो दिवि तिष्ठत्ये कस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्' (श्वेताक. ३-९) इत्यादि। 'इन्द्रियेभ्यः परामर्षा अभ्यश्च परं ममः । मनसस्तु परा बुद्धिबुरात्मा महान् परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः ।। (कठ. १-३-९-१०) ·५ - १.१-] प्रथमोऽङ्कः 'अङगुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः एतद्वै तत्' । इत्यादि च कठवल्ल्याम् (२-४-१३) । 'सर्ववर्णा पुरुषदेवत्या' इत्यथर्वशिखायाम् (१.१२) । इत्यादिषु बहुषु वेदान्तेषु दृष्टम् । वेदान्तेष्विति चोपलक्षणं पुराणादिष्वपि द्रष्टव्यम् । यथा श्रीकौमें श्वेताश्वतरोपबृंहणे- 'निरीक्षितास्ते परमेशभक्त्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् । पश्यन्ति शम्भु कविमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्' । इति । तथा स्कान्दे शङकरसंहितायामुपदेशकाण्डे - 'इदं सदैव सौम्याने यदीयं लक्षणा श्रुतिः । मह एवेति तद् ब्रह्म पुरुषः सन्महानमः ॥ इति । भारत आनुशासनिके पर्वणि- 'ततः स भगवानीशः सर्वसत्त्वादिरव्ययः । सर्वतत्त्वविधान ज्ञः प्रधानपुरुषेश्वरः' । इति । तथा सूतसंहितायां शकरगीतायाम् (४-११-२७) 'इन्द्रिय' इत्यारभ्य 'पुरुषो नाम संपूर्णः शिवः सत्यादिलक्षणः । साम्बमूर्तिधरो नान्यो रुद्रो विष्णुरजोऽपि च ॥ इत्यादिनोक्तम् । वेदान्तेष्वित्यनेनैव तदाह-सकलप्रमाणेषु मूर्धन्यं प्रमाणं श्रुतिः । तल्लाभे कि प्रमाणान्तरगवेषणयेति । उत्कर्षकं विशेषमाह-व्याप्यति । रोदसी द्यावापृथिव्यो व्याप्य स्थितम्। रोदसीति रोदःशब्दस्य सान्तस्य द्विवचनम् । 'भूगावो रोदस्यौ रोदसी च ते' इत्यमरः (३-३-२२९) । सान्ते 'रोदः क्लीबे रोदसी स्त्री दिवि भूमौ पृथक् पृथक् । सहोक्त्याप्येतयोरेती रोदस्यी (रोदसी) तथा ।।' इति रूपचिन्तामणिश्च । -शिवस्य व्यापक- स्वमुक्तमपर्वशिरउपनिषदि (३-३)- 'स ॐकारी य कारः स प्रणवो यः प्रणवःस सर्वव्यापीयः सर्वव्यापी'। इति । 'व्यापको हि भगवान् रुद्रः' इति च तत्रैव (अ.शि. उ. ३.६) । 'व्यापनाद् व्यापी महादेवः' इस्यपशिखायाम् (२)। 'सर्वाननशिरोप्रीवः सर्वतोऽक्षिशिरोरहः । सर्वव्यापी स भगवांस्तस्मात् सर्वगतः शिवः' ।। इति श्वेताश्वतरे (३,११) । तैत्तिरीये (५-५-९-९) प-- - ·विक्रमोर्वशीय ६ - [१.१- - -- 'यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमो अस्तु' इत्यादी । यस्मिन्निति। यस्मिन् भवे ईश्वर इति शब्दोऽनन्यविषय एतन्मात्रवाचकः । यथार्थाक्षरो यौगिक इत्यर्थः। ईश्वरत्वं चास्य सकलश्रुतिसिद्धम् । तथाहि- . 'ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः' इत्यादि तैत्तिरीयारण्यके इत्यादि तैत्तिरीयारण्यके (१०.४७.१) । श्वेताश्वतरे (६.७)- 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति यतीनां परमं पुरस्ताद् विदाम देवं भुवनेशमीड्यम्' ।। इति । 'क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृप्ट: पुरुषविशेष ईश्वरः' इति पातञ्जले (१.२४) । तथा भारते हरिवंशे कृष्णवचनम् --~- 'यस्मादीशो महतामीश्वराणां भवानायः प्रीतिदः प्राणदश्च । तस्माद्धि त्वामीश्वरं प्राहुरीशं सन्तो विद्वांसः सर्वशास्त्रार्थविज्ञाः ॥' इति । इत्यादीश्वरशब्दस्य शिवमात्रवाचकत्वं तैत्तिरीयादौ प्रतीतमेव । तदनु- सारिणः श्रीहरबत्तचरणा अप्याहुः- 'नानीश्वरं भवितुमर्हति विश्वमेतद् बह्वीश्वरं च नितरामययाप्रमाणम् । तल्लोकवेदविदितेश्वरवर्जनेन कोऽयं भ्रमः कतिचिदीश्वरमन्यमाहुः ।। मन्त्रार्थवादविधिभिर्बहुभिविभक्तो यः शब्दराशिरनपेक्षतया प्रमाणम् । सोऽयं विमत्सरविमृष्टपदार्थतत्त्वो वेदः प्रकाषायति केवलमीश्वर स्वाम् ।। शब्दोऽयमीश्वर इति श्रुतिगोचरः सन्नानीलकण्ठमवतंसित चन्द्रलेखम् । स्वामेव बोधयति नाथ निजार्थपोषादन्यं पुनः प्रकरणाविनिपीडनेन ।' इति । यथार्याक्षरत्वं निरतिशयैश्वर्यशालित्वात् । ईष्ट इतीश्वरः । 'स्थेशभासपि- सकसो वरच्' (पा. ३-२-१७५) इति वरच् । सर्वव्यापित्वावा अश्नुत इतीश्वरः । 'अश्नोतेराशुकर्मणि वर च' (उ. ७३५) इत्यनेनौणादिको वरद, उपधाया ईत्वं च । अन्तरिति । चः पूर्वेण सह समुच्चयाः। नियमिताः प्राणादयः प्राणापानसमानव्यानोदानाच्या वायवो यैरेतादृशेर्मुमुक्षुभिरन्तर क्ये यो मुग्यते- ऽन्विष्यते । तथा च छान्दोग्ये बहरोपासनायाम- 'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे वहरं पुणरीकं वेश्म पहरोऽस्मिनन्तर आकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं यदाव विणिमासितव्यम्' (छां. ८-१-१) इत्यारन्य 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिताः । एष पास्मा अपहसपाप्मा विरणो मिनत्यनियोको- ·१.१-] प्रथमोऽङ्कः विचिकित्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः' (छां. ८-१-५) इति । कैवल्ये (१-६) अपि- 'हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम्' ।। इति। 'दह्र विपामं परवेश्मभूतं हृत्पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्थम् । तत्रापि दहं गगनं विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम्' । (म. ना. १०-७) इति महानारायणोपनिषदि । mom- Mamwapse तथा शैव एकादशरसंहितायाम् - 'दहरं विपाप्म परमेश्वरस्य यद्वेश्मभूतं सकलं पुरस्थम् । तत्रापि दहम् गगनं विशोकं तदेव नित्यं सकले रुपास्यम्' ।। इति । पुरुषस्यान्तगिणमुक्तं याज्ञवल्क्येन- 'अथक परमात्मानं परमानन्दविग्रहम् । गुरूपदेशाद्विज्ञेयं पुरुष कृष्णपिङगलम् । ब्रह्मपुरे गागि दहराब्जे खमध्यमे । अभ्यासात्तं प्रपश्यन्ति सन्तस्त्वं च तथा कुरु ॥ इत्यादिना । सर्वव्यापिज्ञानेन मोक्षप्राप्तिरुक्ता श्वेताश्वतरे (३-११)- 'ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथानिकायं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यक परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ।' इति ॥ ईश्वरस्यान्तःस्थत्वमुक्तं वामनपुराणे- 'ततोऽव्ययात्मा स हरिः स्वहृत्पङकजशायिनम् । दर्शयामास देवानां मुरारिलिजग्यमीश्वरम् ॥ इति । अन्तमागणं निःश्रेयसार्थमेवेति मुमुक्षुभिरित्यनेन ध्वन्यते । तथा चोक्तं ब्रह्मास्यपुराणे शै- 'स्वरावास्यस्य देवस्य हक्याम्भोजमध्यमे । उमासहायो भगवानीलकण्ठस्त्रिलोचनः ।।

·८ विक्रमावशाय [१.१- यो नृत्यत्यसी नित्यं परमानन्दचिद्धनः । तं दृष्ट्वा मनुजः सर्वो विमुक्तो भवतीति हि ॥' इत्यादिना। एतेन यः सकलोपनिपत्सु एकत्वपुरुषत्वेश्वरत्वान्तःस्थत्नमोक्षहेतु- त्वादिधर्म विशिष्टो गीयते स युप्माकं सुखसंपत्संपादको भूयादित्यखण्यार्थः । 'प्राणोऽपानः समानश्चीदानव्यानी च वायव.' इति त्रिकाण्डी। 'मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम्' इति च सैव । इति ग्रन्थविस्तरभ यादलमतिपल्लवितेन । -- 'आशीर्न मस्क्रियारूपः श्लोकः काव्यार्थ गूचकः । नान्दीति कथ्यते' पनि मातृगुप्ताचार्योक्तम्, 'आशीर्यत्र नमस्क्रिया च शशिनः मजकीर्तनं बानगी निर्देशः' इत्यादि नाटचलोचनकारोक्तिम्, 'गमुच्चितार्थतालार्य तवस्तु धियां मतम्' इति नाटकस्य मुख्यार्थसूचका नान्दीति कल्पतरकारकथितं न नान्दी- लक्षणमनुसंधाय काव्यार्थसूचनमप्यत्रैबावगन्तव्यम् । वेदस्यान्तेष्वन्तिकेतु प्रदेश- विशेषेष्विति यावत् । 'अन्तो नाशे मनोहरे । स्वरूपेऽन्तं मतं बलीबं न स्त्री प्रान्तेऽन्तिके त्रिपु' ।। इति विश्वलोचनः । अनन्यसामान्यप्रजापालनदयादाक्षिण्या; दियोगाद्यं पुरुषमेकं मुख्यमाहुवर्णयन्ति ।बुधा इति शेषः। रोदसी चावाभूमी व्या'य स्थितम् । निजकीयेति शेषः । यस्मिन् राजनीश्वरशब्दो यथार्याक्षरो निग्रहातु- ग्रहादिप्रभुशक्तिसम्पतेरितिभावः । चोऽप्यर्थे । तथा च नियमितप्राणादिभिर्मुमु- क्षुभिरपि समलोष्टाश्मकाञ्चनरत्युदासीनैरपीत्यर्थः । यो राजा अन्तः अन्तःकरणे मृग्यते चिन्त्यते । नैतादृशो धर्म शीलो जगति दृष्टपूर्व इति सर्वदा वेतस्यनु- संधीयते (तस्य सुधियः) इति भावः । स्थाणुः स्थिरतरः । अतिधीर इति यावत् । यद्वा स्थाणू रुद्ररूपः। तदंशत्वात् । स्थिरा भक्तिर्यासां प्रजानां ताभिर्योगेन चित्तानुसरणरूपेणोपायेन सुलभोऽभिगम्यः । यद्वा स्थाणुस्थिर' इति निविसर्गान्तं पाठमङगीकृत्य स्थाणुवत् स्थिरः केनाप्यनुच्छेयो भक्तियोगेन सुलभश्च । पश्चात् कर्मधारयः । यद्वा भक्तिर्भागो राजप्रास्तयोगी यस्य स चासो सुलभश्च । भागरूपेण वा योगेनोपायेन सुलभः । यद्वा स्थिरा भस्ति- रद्विाजनि यस्या उर्वश्यास्तया योगेनार्थात् सङ्गमनीयाध्यमणिसम्बन्धेन सुलभः सुप्रापः । तस्या वा योगेन पूर्वोक्तीपायन सुलभः । एतेनास्योर्वशीकामुकत्वम्, लतारूपायाश्चास्याः सङ्गमनीयद्वारा सङ्गम इत्यावधि । 'योगपचारे पूर्वका सूत्रे विनम्बधातिनि । उपाये सङ्गती ध्यानीपषिसमास्युक्तिषु ।'

·१.१-] प्रथमोऽङ्कः इति त्रिकाण्डीशेषः । एवं विशेषणगणविशिष्टः स प्रसिद्धविभयो विशेषण- महिम्ना विशेष्यलाभात् पुरूरवा वो युष्माकं सभासदां निःश्रेयसाय शायण योगक्षेमादिरूपकल्याणायास्तु भवत्विति ॥१॥ कोणेश्वरी रह खलु प्रारिप्सितप्रतिवन्धकोत्सारणकामाः प्रेक्षावन्तोऽभिमतग्रन्थ- प्रारम्भ नियमत इष्टदेवताकीर्तनादिरू मङगलमाचरन्तीति तत्कर्तव्यतावसितौ कर्तव्यतोटकारम्भसमय इष्टदेयताकीर्तनरूपं मङगलं कुर्वन् प्रेक्षावत्प्रवृत्योपयिक प्रयोजनाभिधेयतत्सम्बन्ध प्रदर्शयन्नेब कविश्चतुष्पदां नान्दीमाह-वेदान्ते- स्वित्यादि । वेदान्तेपु वेदान्तशास्त्रेषु यमेकपुरुष मद्वितीयपरमात्मानं परं ब्रह्मरूपमामनन्ति पुराविद इत्यथात: प्रसिद्ध प्रपञ्चादि- विभवोऽस्माकं निःश्रेयमाधिगमायात्यन्तिकदुःखविगमायाऽरतु भवतात् हे सभासदः, इत्यर्थात् सभासदामाशीः । नाना (टया) ढयतोटके तेषां विशेष- प्रतिपत्त्या नाटयं गुणवत्तया प्रतीयते नैपुण्यं च नर्तकस्य प्रतीयत इति भावः । स्थाणुः स्थिरी नित्य इति यावत् । एतावता क्षणिकतापादनं कटाभितम् । तदनित्यावे हि तद्विगमेति (?) तदुपासनादिर (न) थिका स्यादिति शङ्कया प्रेक्षाकारिणरतदुपासनायां न प्रवर्तरनिति हृदयम् । भक्तिम्पासना स्तुति- पूजादिका । उपास्यतया ज्ञानमेव वा। योग आध्यात्मिकनिन्तनम् । ताभ्यां स्थिराभ्यां बहुसमयनै रन्तयं सेविताभ्यां मुलभः सुग्रहो न नास्तिकानामिव दुर्लभ इति यावत् । एतेन येऽनुपलब्धि तद्वाधिकामामनन्ति ते निरस्ता वेदितव्या । योगिसाक्षात्कारविषयत्वात् तस्येत्यर्थः । यं कथंभूतम् । रोदसी व्याप्य स्थितं द्यावापृथिव्योरन्तरमश्नुवानम् । एतेन विभुत्वमुक्तम् । ईश्वर इति शब्दो यस्मिन् यथार्थाक्षरोऽर्थानपेतवर्णसमुदायः। ईशनाशक्तियुक्तत्वात् तस्येत्यर्थः । नान्यो विषयो वाच्यो यस्य सोऽनन्यविषयः । राजादावीश्वरपदं लक्षणया प्रयुज्यत इति भावः। ननु तस्मान् निःश्रेयसमित्यनापरवान् न श्रद्दध्म इति चेत् न । मुमुक्षुभिः 'तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते अपनाय' इत्यादिप्रमाण- विनिर्मक्त्यर्थं तस्य वाध्यात्म मननादित्याह-अन्तरिति । अन्तरध्यात्म मुमुक्षुभिः सांसारिक दुःख जिहासुभिम ग्यते चिन्तयते । निदिध्यासनविषयीक्रियत इति यावत् । नियमिताः संयमिताः प्राणादयो यस्ते तथा। आदिपवादपानादिचतुष्कमेकादश- विधमिन्द्रियं च गृह्यते । संघ (?) अथ च स प्रसिद्धकर्मा अर्थात् पुरुरवा वो युष्माकं निःश्रेयसाय कल्याणायास्तु हे असरस इत्यर्थात् । एतावता तासां कल्याणमनेनेह ·विक्रमोर्वशीय [१.१- करिष्यत इति सूचितम् । स्थाणुः स्थिरोऽचलो दीर्घायुरिति वा । तेन उर्वश्या मम बहुसमयं दृढं सौहार्दमस्य भविष्यतीति सूचितम् । स्थिरो यो भक्तियोगस्तदेकप- रत्वसम्बन्धस्तेन सुलभो न दुर्लभ इत्यर्थः । तदेकपरयोर्वश्या सदसि तन्नाम ग्रहीतव्यं तेन तस्यास्तल्लाभो भविष्यतीति सूचितम् । स क इत्याकाडक्षायामाह वेदान्तेष्विति । अन्तःशब्दः स्वरूपवचनः । तेन वेदान्तेषु वेदेप्वित्यर्थः । अथ या वेदान्त उपनिषद्भागस्तत्र यमेकपुरुष श्रेष्ठपुरुपमाहुर्वेद विद इति शेषः । वेदेविति बहुवचनं नानास्थानापेक्षया नानावेदापेक्षयैव वा । तथा हि । 'उर्वश्यरयायुरसि पुरूरवा' इत्यादिश्रुतौ बहुशः श्रूयते । व्याप्येत्यादिना सर्व भावारितगतिता तस्य दर्शिता । चाकाशयानेन क्लेशनिवारणमिलानेन करिष्यात इति ध्वनितम् । यस्मिन्नित्यादिना ऐश्वर्ये सर्वामाधारण्यं दशितम् । उर्वश्या असाधारणेश्वरतास्य मूचिता। यो मोक्षमिच्छुभिरन्तनियगितप्राणादि- भिरदिप्सरोभिग्यतेऽन्विष्यते याच्यते वा। प्राणायन्तनियमने दानवभन्यमेव हेतुः। तथा चेहान्ते दानवापहृतोर्वश्युन्मोचनायाप्सरोभिरस्म मङ्गलं करिष्यत इति सूचितम् । पुरूरवसो वेदप्रणीतत्वप्रतिपादनेन महापुरुषतोक्ता । तथाविधस्य च कीर्तनादिना पुण्यमस्य प्रयोजनमुक्तम् । उर्वश्याश्न देवतात्वेन तर कीर्तनादे: पुण्यहेतुता स्फुटवेति भावः । अथ च स स्थाणुरमापतिर्यो निःश्रेयसाय शर्मणेऽस्तु । शेषं प्रथमपक्षवदुन्नेयम् ॥१॥ तथा इयं च नान्दी सूत्रधारेण जवनिकान्तरितेन पठनीया। 'मूत्रधारः पठेन्नान्दी मध्यम स्वरमाश्रितः। (ज्योतिरीश्वरः) इति वचनात् । नान्द्यन्ते सूत्रधार इत्यनेन नान्दीपाठानन्तरं सूत्रधारस्य रजभूप्रवेश- प्रतिपादनात् । वर्तनीया (य) कथासूत्रं प्रथमं येन सूच्यते। रङ्गभूमि समाक्रम्य सूत्रधारः स उच्यते ॥ - प्रवेशश्चानेन वैष्णवस्थानकेन कर्तव्यः । तथा च मतगटीकायाम्- ईषन्नप्रशिराः सुसंयतकचः श्यामाजवर्णमहो नाभी सव्यकरं सुसज्जकटक कन्या नितम्बोपरि । नान्दीपाठपरः प्रसन्नवदनो निविष्टभावाम्बित स्थान बैष्णवमाश्रितः प्रविशति श्रीसूत्रधारो नटः ।।

·१.१-1 प्रथमोऽङ्कः -11 रङ्गभूमिमिति जवनिकान्तरस्थानमिति बोद्धव्यम् । नान्दी च चतुष्पदाप्टपदा द्वादशपदा पोशपदा वा कर्तव्या । पदं च सुतिङन्तं श्लोकचरणो वा। यदाह- नान्दी पदिशभिरष्टभिवायलाताम् । तां पोडशपदामेके केचिदाहुश्चतुष्पदाम् ।। तथा कण्ठ भूषणे याह.. अन्टद्वादशभिनन्दिी पर्व: कार्या समरपि। वामदेवोऽयाह- गुतिइन्तं पदं तुर्यः इलोकांशश्चेति पक्षयोः । न मुनेः स (स्य) रस: किन्तु गतार्थ इति कादरः ।। मा च नान्दी स्तुतिरिति कथ्यते । 'दि स्तुती' इति धात्वर्थसारात् । पृषोदरादित्यात साधुः। निघण्टुना पृषोदरादित्वेन व्युत्पादनात् । केचित्तु पचायचि ते 'प्रशादिम्पश्च' (पा. ५-४-३८) इति स्वार्थिकाण्प्रत्ययं विधाय व्युत्पादितवनः । तन्न । निघण्टुविरोधात् । 'नाटयपूर्वरङ्गस्य प्रधानाङ्गभूता स्तुतिनन्दिी' इति रत्मकोषः। तथा- 'देवतावेनमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः । गोब्राह्मणनपादीनामाशीर्नान्दीति कोहल:' । कोहल एव पुनराह-'सूत्रधार एव वा नान्दी' । यदाहु:- 'देवतादेर्नमस्कार(रो) मङ्गलारम्भपाठकः । नाटपादोशस्यते यस्तु नान्दी सा कथिता बुधः ॥ इति । तदेतदुपेक्षणीयम् । बहुप्रामाणिकविरुदत्वात् । सकलपूर्वरङ्गानिबन्धना. समपैरपि नाटके मान्दीनिबन्ध आवश्यकः । 'पपयशानि भूयासि पूर्वरङ्गस्य नाटके । तपायवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये ।। माटकाविस्वकपेण पूर्वरजसमात्रया । नान्दीमाम विधातल्या सर्व विनोपशान्तये॥ इतिबाररावणात् ।

·विक्रमोर्वशीये [१.१- अथ च नान्दीच्छ लेन 'आत्मा वा अरे श्रोतव्यो गन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात् कर्तव्यश्च' इति श्रुतेर्मुमुक्षुभिः स्वात्मन इव ईश्वगत्मनोऽपि श्रवणादि- प्रतिपत्तिचतुष्टयं कार्य मित्यपाङ्गितं वेदितव्यम् । तथाहि-वेदान्तेष्टिवत्यादिना श्रौतं ज्ञानमाह । ईश्वर इत्यादिनेशनाशक्तिमत्वेन व्याप्येन्यादिना विभुत्वेन न कार्यत्वाप्तोक्तत्वानुमाने तत् सूचितेऽन्तरित्यादिना च निदिध्यासनं स्थिरेत्यादिना साक्षात्कारस्तत्र सूचित इति । न च वाच्यमि-यादिश्रुतेः स्वात्ममाणपरत्वात् कथमेवमिति । 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापरमेव च ।। इत्याद्येकवाक्यतयोभयत्वेन तदभियुक्तस्तस्याः प्रतिपादनात् । नन्विन्दु- वाचकपदालक्षितत्वेन कथ मस्य पद्यस्य नान्दीत्वमिति चेत् । मैवम् । इन्दुबोधका- पदवत्त्वमात्रस्यैव प्रयोजकत्वात् । न तु वान मिति यावत् । सा च बोधकता वेदशब्दस्यश्वरशब्दस्य स्थाणुशब्दस्य वा इन्दुव्यायवाचकत्वे तत्स्मारकत्वादप्यु- पपद्यते। वस्तुतस्तु नान्या इन्दुप्रतिपादकपदवत्तानियमे प्रमाणाभाव एव । अधिकं तु विस्तरभयादुपेक्षितम् । कुमारगिरिराजीया अत्र कविः कालिदासः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविध्नेन परिसमाप्त्यर्थ- मिष्टदेवतास्मरणपूर्व कमाशिषं प्रयुक्ते-वेदान्तेष्वित्यादि । स स्थाणुः शिवो वो युष्माकं निःश्रेयसाय नित्यानन्दायास्त्विति सम्बन्धः । सदा तिष्ठतीति स्थाणुः । 'स्थो णुः' (उ. ५-३-३७) इत्यौणादिको णुप्रत्ययः । निःश्रेयसमिति 'अचतुरविचतुर' (पा. ५-४-७७) इत्यादिना अच- प्रत्ययान्तं निपातितम् । कीदृशः ? स्थिरभक्तियोगसुलभः । स्थिरो भक्तियोगो येषां ते तथोक्तास्तैः सुलभः सुखेन प्राप्यः । 'ईषद्दुःसुषुकुच्छाकुच्छार्थेषु खल' (पा. ३.३.१२६) इति खलप्रत्ययः । रोदसीयावापृथिव्या व्याप्याक्रम्य स्थितम् । अनेन विभुत्वमुक्तम् । यं स्थाणुं वेदान्तेषूपनिषद्भागे एकपुरुषमेकमद्वितीयं पुरुषमात्मानमाहुर्बुवन्ति ब्रह्मविद इति शेषः । तथा चोक्तं चमकारेण- अविकल्पविषय एकः स्थाणुः पुरुषः श्रुतोऽस्ति यः श्रुतिषु । ईश्वरमुमया न परं वन्दे नु मयापि तमधिगतम् ॥ (ब. स. खा. १-१) इति । यस्मिन् स्थाणौ ईश्वर इत्ययं शब्दो ययाक्षिरोऽन्वर्षवर्णः। अस्या- णिमाश्वयंवत्वात् सार्थ इत्यर्थ । तयाविषः सभमन्यविषयो न विद्यतेश्यो ·१.१-] সথযাঙ্ক १३ (नान्यन्ते) सूत्रधारः-अलमतिविस्तरेण । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) मारिष, इतस्तावत् । ----- HESHAR- विषयो बाच्यो यस्य म सपोरतः । यश्च स्थाणुनियमितप्राणादिभिनियमिता निरुद्धाः प्राणादयः पन वाय-योगमीयोसास्तैम मुक्षुभिर्मोक्षार्थिभिरन्तरन्तरङ्गे मृग्यते विचीयते। प नान्दीश्लोकः । नागादि सर्वलक्षणं शाकुन्तलव्याख्यान एवोक्तम् । अप पदादिनियगोपिया' पार पदादिनियमाभावः । अत्र 'वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरूतम्' इत्यादिभिविशेषणपश्यमाणः कथानायकः पुरुरवा नाम राजा मूच्यते । कुनः 'उर्व श्यस्यायगि पुरा नामोपणं दधाथाम्' (. सं. १-३-७-१) इत्यादिवेदवार काशिबात । जगम या अंबरनाले गदी अधि' (वि. १-३-५) इत्यादिवाक्यप्रतीयमान गदागंभारगारवान च । उपश्या मोक्षार्थाभिरप्सरोभिर्मुग्य- माणत्वान्ना সন্নিা मान्यते इति । ममनन्तरमाध्यमाणलक्षणाया नाममा अन्ते सूत्रधारः प्रविषातीत्यर्थः । क्वचित् पुस्तक 'मूत्रमार:' इ.सग्यान्ले मिनीयोऽको दृश्यते । ক খ খা; মনিয়া ক + দ শামসুলনা:। অগী লাল सूत्रं बीज नाटपानुष्ठान धारयति प्रयाfir मूत्रधारः । तदुक्तम्- 'माटपस्य यवनुष्ठान तत्पू स्यात् गरी जकम् । रजवतपूजाकत सूत्रधार उनीरितः ।। इति। सागरोपि.-- 'पूर्वणो मदेवामारी नामानिषिः । सविधातास वियः पुमधारण सूपभूत् ॥ अनुष्ठान प्रयोगस्व पूना बीचकम् ।' इति । माया म- ·१४ विक्रमोर्वशीये [१.१- चतुरातोद्यनिष्णातोऽनेकभापासमावृतः । नानाभाषणतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् ।। वेषोपचारचतुरः पौरेपणविचक्षणः । नानागतिप्रचारज्ञो रसभावविशारदः ।। नाटयप्रयोगनिपुणो नानाशिल्पकलान्वितः ! छन्दोविधानतत्त्वज्ञः सर्व शास्त्रविचक्षणः ॥ तत्तद्गीतानुगलयकलातालावधारणः । अववाय प्रयोक्ता च योक्तणामपदेशकः।। एवं गुणगणोपेतः सूत्रधारो निगद्यते । इति । तत्र तावत् पूर्वरङ्गमारभ्यामुखपर्यन्तमयं क्रमः-- सत्र पूर्व पूर्वरङ्गः सभापूजा ततः परम् । कथनं कविसञ्ज्ञादेर्नाटकस्याप्यथामुखम् ॥ इति । तति नाटके । यद्यपि- सभापतिः सभासंस्था गायका वादका अपि । नटी नटश्च मोदन्ते यत्रान्योन्यं तु रञ्जनात् ।। अतो रङ्ग इति शेयः पूर्व यत् संप्रकल्पते । तस्मादयं पूर्वरङ्ग इति विवद्भिरुच्यते ॥ इति भावप्रकाशोक्तलक्षणात् पूर्व रज्यते जनोऽस्मिन्निति पूर्वरङ्ग इति व्युल्प- तेश्च, पूर्वरङ्गो नाटयशालोच्यते तथापि तात्स्थ्याग्रुपचारहेतोरधिष्ठानलक्षणया पूर्वरङ्गशब्देन व्युत्थापनायुच्यते । तदुक्तं साहित्यदर्पणे (५-२२)- 'यन्नाटयवस्तुनः पूर्व रङ्गविघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते ।।' किं च दशरूपके (२.३)- 'पूर्वरजं विषायव सूत्रधारे विनिर्गते । प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्यापर्यन्नाटः।।' अन्यत्रापि- प्रयुज्य रङ्गान् निष्कामेत् सूत्रधारः सहानुगः । स्थापकः प्रविशेत् पश्चात् सूत्रधारगणातिः॥ - ·१.१-]] प्रथमोऽङ्कः १५ ज्योतिरीश्वरोऽपि- - 'आरम्भं भरतः कृत्वा सालङकारः शुभाकृतिः । सूत्रधारः पठेन्नान्दी मध्यम स्वरमाश्रितः ॥ इति । सङगीतकल्पतरकारोऽपि- सूत्रधारः पठेन्नान्दीमन्यो वा रङ्गभूमिगः । मङ्गलं मूचयित्वा तु ललितेन शुभान्विताम् ॥ इति । अत्र च 'गूअधारायो भरतो नट एव दिक्पालस्तुतिजर्जरपूजादि- नान्द्यन्तं पूर्व रहं जवनिकान्तविदधीत । तस्मिश्च विनिर्गते रङ्गभूमावागते सूत्रधारसमालंकारगणोऽन्यः स्थापकाभिधो नटो वैष्णवस्थानकादिना सूत्रधारवत् प्रविश्य काव्यमास्थापयेत् मूनयेत । अत एव वक्ष्यमाणेन 'नटी विदूषको वा' इति गूत्रधारलक्षणे स्वसमवेपस्थापकाग्ज्यनटेन सूत्रधारेण च संलाप इति सङगच्छते' इति केचिदागुः । अपरे तु---'दिक्पालस्तुतिजर्जरपूजान्तमेव पूर्वरङ्ग नान्दीव्यति- रिक्तं कृत्वा सूत्रधारे विनिर्गते तत्समगुणत्वात् स्थापक एव सूत्रधारो नान्दी जनिकान्तः पठित्वा रङ्गभूमावागत्य काव्यमास्थापयेत्' इत्याहुः । इदानीं पूर्व- रङ्गस्य सम्यक्प्रयोगाभावादेक एवं सूत्रधारः सर्व प्रयोजयति' इति साहित्य- গুণগকা:। হালকা ল গল হবি দুখি লঙ্গা। तथा द. इति । - 'प्रत्याहारादिकान्यभगान्यस्य भूयांसि यद्यपि । तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये ॥ अस्येति पूर्वरङ्गस्य । अतश्चास्या आवश्यकत्वेनोक्तत्वात् प्रत्याहागदिवाविशवक्षेप शेवलं नाटचे च सर्वनाटकेषु बहुधा विधीयते । तल्लक्षणं तु रेगपाणिविरचितमशरूपकटीकायाम्- 'देवाद्विजनुपादीनामाशीर्वचनपूर्विका । मन्दन्त्यस्या सुरा यस्मात्तस्मानान्दीति कीर्तिता॥' तपा मापलोधनकारोऽप्याह- 'मातीयंत्र ममस्त्रिया व शशिनः समकीर्तनं वस्तुनो निवेशो गुरुसंस्तुतिमलिहा मोवाय पुष्पास्मतिः । अभ्यतावशभिः परप समय द्वाष्टभिनिमिता सदरीम संधिमाकषिता मान्दीति सर्वागमे ।। - ·विक्रमोर्वशीये [१.१- मातृगुप्ताचार्या अप्याहुः-- 'आशीर्नमस्कियारूपः श्लोकः काव्यार्थसूचकः । नान्दीति कथ्यते'... इति । साहित्यदर्पणे (६-२४) अपि-- आशीर्वचनसंयुक्ता नित्य यस्मात् प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मानान्दीति सञ्जिता ।। मङ्गल्यशङखचक्राब्जकोककरवशंसिनी। पदैर्युता द्वादशभिरष्टाभिर्वा पर्दर्भ बेत् ॥ इति । इयं चाष्टपदा द्वादशपदा समपदा वा विधेया। तदुक्तम् --.. 'सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः । नान्दी पदिशभिरष्टाभिर्वा पदैर्युताम् ।। पदैरथ समैः' इति चेत्यादि । पदनियमोऽप्यस्यामुक्तो यथा---- 'श्लोकपादः पदं केचित् सुप्तिडान्तमथापरे । परेऽवान्तरवाक्यं च पदमाहुविशारदाः ।। यत्त्वत्र साहित्यवर्पणकृदाह-'कालिदासाविमहाकविप्रवन्धेषु च वेदान्ते. वित्यादौ नान्दीलक्षणायोगात् पूर्वरङ्गस्यैव रङ्गदाराख्यमङ्गलमारङ्गभ्य कविः कुर्यादित्यायुक्तत्वाच्च रजगद्वारमेवेदं न नान्दी' इति, तन्मूलावर्शननिबन्धनम् । यतः 'प्रत्याहारादिकान्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि' इत्यादिपूर्वोदाहृतवचनेनास्या अवश्यकर्तव्यत्वात् 'श्रव्यदिशभिः पदैरथ समै यद् वाष्टभिनिर्मिता' इत्यादि- समनन्तरोदाहृतनाटघलोचनकारोक्तनान्दीलक्षणेऽस्याः समपदत्वेनाप्युक्तेरत्र व श्लोकपादपदाभिधाननये ऽवान्तरवाक्यपदाभिधाने च चतुष्पदात्वेन तस्सदमते स्थिरभक्तीति क्रियाविशेषणान्तपदविधानतः षड्विंशतिपदात्वेन चातिस्पष्टतया नान्या विद्यमानत्वान्नान्दीलक्षणायोगाभिधानं गजनिमीलिकया मौखर्यमात्र. मित्यास्तां विस्तरेण । अत्र च समासोक्त्या पूर्वोक्तप्रकारेण काल्यार्थप्रकाशनात् पत्रावलीसमाख्येयं नान्दी। तथा चोक्तं नाटपर्पणकृता 'यस्यां बीजस्य विन्यासो भिधेयस्य वस्तुनः । श्लेषेण वा समासोक्त्या नाम्ना पत्रावली तु सा॥ इति ।

·१.१-] प्रथमोऽङ्कः १७ प्रकाशिका 'यत्र किंचिन्नती पादौ स्यातां मूलप्रसारितौ । वैष्णवं तत्तु निर्दिष्टं स्थानकं विष्णुदैवतम् ॥' इति । ज्योतिरीशवचनोक्तवैष्णवस्थानकेन प्रथमप्रविष्टसूत्रधारसमः स्थापकाभिधोऽपरो नटः । 'दिव्यमत्य स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । सूचयेद् वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥' इत्यभिधानात् । 'रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः । ऋतुं कंचिदुपादाय भारती वृत्तिमाश्रयेत् ॥ भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः । पदैः प्ररोचनायुक्तैर्वीथीप्रहसनामुखः ॥' (सा. द. ६-१३-१४) इत्युक्तलक्षणवाग्व्यापारात्मकभारतीरूपाम् 'अलमतिविस्तरेण' इत्यारभ्य 'प्रस्तावना' इत्यन्तां प्रस्तावनामवतारयति-अलमित्याविना। अतिविस्तरेण पूर्वरङगाङगप्रपञ्चेनालं पूर्यतामित्यर्थः । प्रत्याहारादिनिखिलपूर्वरङगाङगकरणे हि कथारम्भोत्कण्ठितानां जनानां जाडयता स्यादतस्तिष्ठत्वयमेतत्प्रपञ्च इति भावः। नेपथ्याभिमुखमिति । नेपथ्यं जवनिकान्तभूमिपपरिग्रहस्थलम् । 'अन्तर्जवनिकामाहुनेपथ्यम्' इति सागरोक्तेः । केचित्तु-'रङ्गभूमौ तु नेपथ्यं स्यात् प्रसाधने ।' इति विश्वलोचनोक्त्यनुसन्धानेन नेपथ्यं रङ्गभूमिमाहुः । अपरे पुनः-'नेपथ्यं स्याज् जवनिका' इति कोषमुपन्यस्य नेपथ्यं जवनिकामेवाहुः । कोणेश्वरी प्रथमपात्रप्रवेशसमयमाह-नान्बन्ते इति । नान्द्या अन्ते अवसाने सूत्रधारः प्रविश्याह इति शेषेण सम्बन्धः । वचनशरीरमाह-मारिष इत्यादि। मान्योक्ती मार्ष (भाव) मारिषौ । तथा चोक्तम्- मान्यो भावेति वक्तव्यः किंचिदूनस्तु मारिषः । इति । भावापेक्षयाल्प- मान्य इत्यर्थः। कुमारगिरिराजीया मय प्रस्तावनां विवक्षुस्तवङ्गयोः प्रथम प्ररोचनां प्रस्तीति-नान्यन्ते धार इत्यादि । नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । 'मारिष, इतस्तावत्'---आगम्यतामिति शेषः । मारिषो नाम नटः सूत्रधारिणा मारिष इत्यामन्त्र्यते। सूत्री नटेन भाव इति तेनासी मारिप इत्युक्तत्वात् ।

·१८ विक्रमोर्वशीय [१.२- (प्रविश्य) पारिपावकः-भाव, अयमस्मि । सूत्रधारः-मारिष,' परिषदेषा पूर्वेषां कवीनां दृष्टरसप्रबन्धा। *अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोटकेनोपस्थास्य । तदुच्यतां पात्रवर्ग: स्वेषु स्वेषु पाठेष्ववहितै"र्भवितव्यमिति । पारिपार्श्वकः-यथाज्ञापयति भावः । (इति निष्क्रान्तः) सूत्रधारः-यावदिदानीमार्य विदग्धमिश्रान् विज्ञापयामि । (प्रणिपत्य) प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादथवा सद्वस्तुपुरुपबहुमानात् । शृणुत जना अवधानात् क्रियामिमां कालिदासस्य ॥२॥ IMIndi-N- 11h - 1 ..- Hasn.." प्रकाशिका मारिति-मारिषः स्थापकाख्यसूत्रधारकल्पः पारिपार्वामियो नटः । लक्षणं चाभाणीद् भरत:- 'सूत्रधारस्य पावें यः प्रवदन् कुरुतेऽर्थनाम् । काव्यायंसूचनालापं स भवेत् पारिपावकः ॥' इति । उक्तं चान्यत्र- 'मान्यो भावः समुद्दिष्टः किश्चिदूनस्तु मारिषः' । इति। कालिदासेन तदाकविना अथित वस्तु इतिवृत्तं यत्र । त्रोटकेन नाम- केनोपरूपकेण । तल्लक्षणं साहित्यदर्पणे (६-२७३)- - m १. बहुशः कु. २. वावबह-कु. ३. विक्रमोर्वशीयं नामापूर्व नाटक प्रयोक्ये कु. विक्रमोर्वशीनाम्ना-को. ४. भरतवर्ग:-कु. ५. पात्रेषु मसंमूहः-कु. स्थानेषुः ६. आर्यमिधान-सा. ए. ७. मनोभिरवाहिती:-सा. ए.

·१.२-]] प्रथमोऽङ्कः प्रकाशिका सप्ताष्टनवपञ्चाकं दिव्यमानुषसंश्रयम् । प्रोटकं नाम तत् प्राहुः प्रत्यक्षं सविदूषकम् ॥ इति । प्रत्यकं सविदूषकत्वादत्र शृङगारोऽङ्गी। 'प्रत्यकं सविदूषकम्' इति तु प्रायिकाभिप्रायम् । शृङगाराङगित्वमात्रमिह विवक्षितम् । तेन कस्मिश्चिदङ्के सविदूकषत्वव्यभिचारेऽपि न क्षतिः । अन्यत् सर्वं नाटकवत् । 'विना विशेष सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम् । - इति तत्रैवोक्तेरिति । पात्रवर्गो नर्तकसमुदायः । अवहित : सावधान : । आर्या अभ्यहिताः, विदग्धाश्चतुःषष्टिकलावेदिनः, तन्मिश्रान् संवलितान् । सभ्यानि- त्यर्थः । यद्वा आयाता दूरं गता भ्रान्तत्तादिदोषेभ्य इत्यार्याः । यद्वा आर्याः सत्कुलादिसम्पन्नाः । यदाह भरतः- 'कुलं शीलं दया दानं धर्मः सत्यं कृतज्ञता । अद्रोह इति येष्वेतत् तानार्यान् संप्रचक्षते ।।' कार्यरसवत्सलमनसो विदग्धा मिश्राः पूज्या वा। पूज्ये मिश्रवचन नित्यबहुवचनान्तम् । 'मरीचिमित्रर्दक्षेव' इति विष्णुपुराणात् , लोकेऽपि व्यव- हारदर्शनाच्च । प्रणयिष्विति । प्रणयः प्रीतिस्तद्वत्सु । दाक्षिण्यमानुकूल्यम् । सद्वस्तु सदितिवृत्तम्, पुरुषो वर्णनीयो नायकः, तयोरादरातिशयात् । समीचीनं वृत्तं यस्यैतादृशः पुरुषो वा । क्रियां कृतिम् ॥२॥ कोणेश्वरी एषा उपस्थिता परिषत् सभा प्राचीनकवीनां दृष्टो रसप्रधानः प्रबन्धो यया सा तथा। शाकपार्थिवत्वात् मध्यमपदलोपी समासः । रसः शृङगारादिनवसङख्याकः । 'शृडारवीरकरुणा तहास्यभयानकाः । बीभत्सरीद्रशान्ताश्च नव नाटचे रसाः स्मृताः ।। महमस्यामुपस्थास्ये । तत् पात्रवर्ग इत्युच्यतामित्यन्वयः । अस्यां समायामुपस्थास्ये उपस्थानं करिष्यामि । करणाकाक्षायामाह- इति । - ·२० विक्रमोर्वशीये [१.२- कोणेश्वरी विक्रमेति । विक्रमोर्वशीनाग्ना नवेन तोटकेन । तोटकता चास्य देवमानुष- संवादात् । तथा चोक्तम्- 'देवमानुषसंवादः पञ्चाङ्कस्तोट को भतः' । इति । विक्रमन (ल)ब्धा उर्वशी । अत्र तेनोपाधिना विक्रमोर्वशी ग्रन्थनाम । तत् किमन्यानि नाटकान्युपेक्ष्यानेनोपस्थानमाचरिष्यमीत्यत आह- कालिदासेति । कालिदासेन अथितं गुम्फितं वस्तु शमीचीनपदार्थस्वरूप पुरूरवो- लक्षणं यत्र तत्तथा। तेनतेन नाटकान्तरापेक्षया नायकोऽत्र साधीयानित्येतदुपाद- (पस्था)नप्रयोजक रूपमुक्तम् । नायकस्तु नाटके यथा -- 'प्रियंवदस्त्यागरतो दयाो लोकानुरक्तस्तगणो विनीतः। विद्याश्रयो धर्म मतिः कृतज्ञो निरूपितो रूपितनायकोऽसी' । । तदीयवक्तव्यस्वरूपमाह-स्वेषु स्वेषु स्थानेषु स्वीयस्यीयकृत्येषु भवद्भिरवहितः सावधान भवितव्यमिति । यथा न कुत्रापि कृत्ये सवलनं जायते तथा व्यवहर्तव्यमित्यर्थ । इयं हि सभा दृष्टबहुतरप्राचीनकविप्रणीतशङ्गारादि- रसप्रधानप्रबन्धा । इदं च तोटकं नवमतोऽनेनास्या सुरत्न (?) मतिदुष्कारम् । प्राच्यादिमहाकवयो विश्वदृश्वानः। दृष्टतत्कृतप्रबन्धानामाधुनिकाल्पपदार्थकृत- प्रबन्धे तथादरो न भवतीति स्फुटदृष्टत्वादिति भावः । अथ बोक्तिभडग्या कवेरुत्कर्ष एवं सूच्यते । तथा हि--- अमी ईदृशाः सभ्या अन तोटके तेभ्यः । विशेषमाकलयन्तु । बहवो हि विशेषा अत्र सन्ति । कालिदासकृतत्वात् पुरूरव:- समाश्रितोवंश्याश्रितत्वाच् च । कालिदासो हि कवीनाममणीयकानां पुरूरवाः नायिकानामुर्वशी चेति । अथ प्राचीननाटकान्युपहसति । तानि हि वृद्धकृतानि । वृद्धा हि गलितरसाः स्फुरणशून्या भवन्ति । पूर्वेषामित्यनेन वृद्धत्वं तत्कारिणां व्यजितम् । रसप्रबन्ध इति । सो (हम) मत एक कालिदासप्रथितवस्तुनेति' सगर्वोक्तिरिति रहस्यम् । प्रविश्येत्यादि। मटः प्रविश्येति व्युत्क्रमेणान्वयः । वदतीति शेषः । यषेत्याशानतिक्रमे । भावो विद्वानित्यर्थः। 'भगिनीपतिरावुतो भावो विद्वानयावुकः' इत्यमरात् (१-६-१२) । कालिदासकृततत्तोटकेन समीपस्थानादेव मवती मयावगतेति प्रकाशनार्थ विद्वत्वेनोपन्यासः । मेति। अन्यलापबार्य मेकदेशेन ·१.२-] प्रथमोऽङ्कः २१ - कोणेश्वरी सूत्रधारस्योपन्यासः । यावदिति प्रकृतोपक्रमे । अस्यां संसदि, आर्या मान्याः श्रोत्रिया इति यावत् । विदग्धा रसिका इति यावत् । मिश्राः पण्डिताः सहस्राधिकरणवेत्तार इति यावत् । तेषां द्वन्द्वः । अत्रार्याणां प्रथमं निर्देशो भयहेतुकाभ्यहिंततया । ते हि श्रोत्रिया अभिमानिनो विशेषविद्वांसः सुलभ क्रोधा मिथ्यादोषदातारो भवन्तीति भयम् । प्रणिपत्येत्यनेन नमस्कारोपलब्धौ शिरसेत्यादरद्योतनाय । याच्याप्रकाशनाय विज्ञापनोक्तिः । याच्याशरीरमेवाह- प्रणयिष्वित्यादि। हे जना आर्यादय इत्यर्थात्। कालिदासस्येमा क्रियामे- तद् ग्रन्थरूपं व्यापारमवधानाच् छ्णुतकचित्तीभूयाकर्णयतेत्यर्थः। तथा च भव- द्भिरत्र दीयमानमवधानमर्थयामह इत्यर्थः । किमर्थमस्माभिः स्वकार्य विहायात्रा- वधानं दीयेत इत्यत आह-प्रणयिष्विति । प्रेमपात्रेषु मादृशेषु यद् दाक्षिण्यं तद्वशाद् दाक्षिण्याधीनत्वात् । भवन्तो हि दक्षिणाः । दक्षिणानां च दाक्षिण्यमुचितमेवेत्यर्थः। तथापि न स्वप्रयोजनं पश्यामि इत्यत आह-अथवेति । सद्वस्तु यः पुरुषः पुरूरवा- स्तस्मिन् यो बहुमान आदरस्तस्माद्वेत्यर्थः । तस्य पुण्यपुरुषवद् भवतां पुण्यं स्वप्रयोजनं भविष्यतीति भावः । ननु पुण्यहेतवो बहव एव सन्ति तत् किमनेने- त्याह-कालिदासस्येति । कालिदासक्रियाश्रवणाद् बहुषु पदार्थेषु विज्ञत्वं कौतुकमप्यानुषङ्गिकं भवतां भविष्यतीति पुण्यहेत्वन्तराद् विशेष इत्यन्वयः । यद्वा आर्यादीन् प्रति प्रत्येकमेवानुक्रमेणोपन्यासः । तथाहि-आर्या इमां क्रियां शृणुत प्रणयिष्वस्मादृशेषु दाक्षिण्यवशात् । भवतामस्मासु दाक्षिण्यमेवात्र श्रवणे हेतुरिति गूढोपहासोक्तिः । न च वाच्यं भवन्तः प्रणयिन एव कुतोऽस्माकमिति । वैरनिमित्तस्यास्मास्वभावात् । प्रमानवबोधकाभावाच्चेति तात्पर्यार्थः । अथवा हे रसिका यूयमेव शृणुत । कुतः । सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् । सदस्तुत्वमस्य नायकस्य परमरसिकत्वेन । रसिकाः परमरसिके रज्यन्तीत्युचितमेव । मिश्रान् प्रत्याह-इमा क्रियां शृणुत कालिदासस्य । यतः कालिदासो हि न केवलं कविरपि तु पण्डितोऽपि । तथा च भवन्तोऽपि पण्डिता विशेषमवधारयन्तु जानन्वेव वा तस्मिन्ननुरागादेव वा । विदुषां विद्वत्स्वनुराग उचित एव । यदाहुः- गुणिनि गुणशो रमते नागुणशीलस्य गुणिनि परितोषः । इत्यादि ॥२॥ कुमारगिरिराणीया परिपावं यथा भवति तथा वर्तते । पारिपार्वको नद इत्यर्थः । 'परिमुखं । (पा. ४-४-२९) इत्यत्र चकारात् ठक्प्रत्ययः । महश इत्यादि। .

·२२ विक्रमोर्वशीयम् १.२- (नेपथ्ये) अज्जा, परित्ताअध परित्ताअध। जो सुरपक्ववादी, जस्स वा अंबरदले गदी अस्थि । [आर्या:, अत्थि । [आर्याः, परित्रायध्वं परित्रायध्वम् । यः सुरपक्षपाती, यस्य वा अम्बरतले गतिरस्ति] -pan --- .... ... कुमारगिरिराजीया बहुशोऽनेकशः । 'बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरम्याम्' (पा. ५-४-४२) इनि शस्प्रत्ययः। प्रयोगबन्धः प्रयोगोऽभिनयो बध्यतेरिमन्निति प्रयोगमायो नाटयम् । अत्र बहुदर्शितत्वकथनेन सभा योग्यतरेति तत्प्रशंसा गम्यते । ताववहमित्यादि। विक्रमोवंशीयं नाम नाटकं रूपकविशेषमपूर्याभिनयं प्रयोक्ष्यऽभिनेष्यामि । विक्रम चोर्वशीं चाधिकृत्य कृतं नाटकं विक्रमोर्वशीयम् । 'शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यपछः' (पा. ४-३-८८) दति छप्रत्ययः । विक्रमशब्दः पुरूरवसः सशंति संप्रदायः । अनेन प्रयोज्यनिवेदनं कृतम् । भरत- वर्गों नटवर्गः । स्वेषु पात्रेप्वनुकार्य रूपेषु । असंम् हैरप्रमत्तः । प्रणयिष्वित्यादि । स्वविद्याविशेषं पश्यतेति प्रार्थयमानेप्यस्मारिवति शेषः । दाक्षिण्यादादरात् । अथवेति पक्षान्तरे । सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् प्रशस्त- कथानायकगौरवात् । अवहितरेकानमनोभिश्चित रुपलक्षिताः कालिदासस्येमां क्रियां कृति शृणुत । प्रणयिषु दाक्षिण्यादित्यनेन सभादाक्षिण्यपात्रत्वान् नटानां प्रशंसा कृता । सद्वस्तुपुरुषबहुमानादित्यनेन वस्तुप्रशंसा कृता । कालिदासस्येस्यनेन महत्त्वोपपादकविशेषणाभावेऽपि प्रसिद्ध्या एव सस्य माहात्म्यं गम्यते । कालि- दासस्य क्रियामित्यनेन तत्सम्बन्धित्वकथनात् काव्यप्रशंसा कृता ।। २ ॥ মালি नेपथ्ये । अज्जा इति । आर्याः परिवायध्वं परित्रायध्वम् । यः सुरपक्ष- पाती, यस्य वाम्बरतले गतिरस्ति । अत्र क्वचित् क्वचिद् गाधाविषु लिङ्गवचन- पदविपर्यासाः 'प्राकृते लिङ्गवचनमतम् पूर्वनिपातानियमएच' इत्युक्तरवाज्याः । अत्रेदमवधेयम् । इतिवृतं हि वस्वित्युच्यते । तच्च- 'सूच्यमेव भवेत् किंचिद् दृष्यं श्रव्यमथापरम्' इतीतिवृतस्य वैविध्यमुपन्यस्य- -- ·२३ -१.३] प्रथमोऽङ्कः सूत्रधारः-(कर्ण दत्त्वा), अये, किं नु खलु मद्विज्ञापनानन्तर- मार्तानां 'कुररीणामिवाकाशे शब्दः श्रूयते । ३ मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शब्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । आकाशे सुरगणसेविते समन्तात् कि नार्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥३॥ प्रकाशिका 'अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भचूलिकाङ्कास्याङ्कावतारप्रवेशकः ॥' इत्यादि प्रतिपादितम् । प्रकृते तु-'नेपथ्ये' इत्यादिना यत्र यत्र यत् प्रस्तूयते सा चूलिका। 'अन्तर्जवनिकासंस्थश्चूलिकार्थस्य सूचनम्'। इति लक्षणात् । यथाव तावत् 'नेपथ्ये' इत्यारभ्य 'अंबरदले गदी अत्थि' इत्यन्तेन कुबेरभवनादागच्छन्त्याश्चित्रलेखाद्वितीयाया उर्वश्या दानवापहरणसूचनमिति ।। कोणेश्वरी अज्जा परित्ताअधेति । आर्याः । परित्रायध्वं, परित्रायध्वम् । द्विरुक्ति- रत्यावेगे । प्रकाशिका मत्तानामिति । किमिति वितर्के । स च सर्वत्र षट्पदादिशब्दादिष्वन्वेति । कलान्यव्यक्तानि मधुराणि चाक्षराणि यस्यां क्रियायामिति यथा तथा । यद्यपि कलशब्दोऽव्यक्तमधुरवाचकस्तथापि मधुरपदस्य वर्तमानत्वात् केवलाव्यक्तपरो ग्राह्यः। यद्वा कं चित्रं लान्तीति कलानि आश्चर्यकारीणि मधुराण्यक्षराणि यत्र यस्यां क्रियायाम् । यद्वा कं धुति लान्ति तानि । अनुप्रासादिघटनाच् छोभमाना- नीति यावत् । यद्वा कं शुद्धार्थ लान्ति तानि । प्रसिद्धार्थपदयुक्तानीति यावत् । तेन च प्रसिद्धार्थपदत्वं यत् स प्रसादो निगद्यते' इति लक्षणोक्तप्रसादाख्यगुणवत्ता ध्वनिता । यद्वा कं स्मरं लान्ति तानि । यच्छवणमात्रेण सटिति मदनोवो भवतीति भावः। यद्वा कं स्मरं लान्ति वशीकुर्वन्ति तद्विधानि । यदाकर्णनेन तिर्यञ्चोऽपि हर्षकलिता वशीभवन्ति, किमुतान्ये सचेतस इति हृदयम् । १. विमानधारिणाम्-को. २. अकस्मात्-को. ३. Verse om सा. ए.

·२४ विक्रमोर्वशीय [१.४- (विचिन्त्य) 'भवतु । ज्ञातम् । ऊरूद्भवा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य २ निवर्तमाना। बन्दीकृता विबुधशत्रुभिरर्धमार्गे क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम् ॥४॥ (इति निष्क्रान्तः)। प्रस्तावना ---- प्रकाशिका को ब्रह्मानिलसूर्याग्निचित्रारियमकेतुपु । विष्णुवाहनशर्वेऽन्धौ सितकणे वसी गुतौ । स्वर्ग चक्रे तथा भित्रे शुद्धेऽर्थे स्मरकालयोः ।। इत्येकाक्षरः । 'को ब्रह्मानिलसूर्याग्नियमात्मयोतबहिषु' इति विश्वलोचनः । प्रगीता गातुमुपक्रान्ताः । प्रगीता इति 'आदिकमणि क्तः। (पा. ३-४-७१) 'किंनर्यः' इत्यपि क्वचित् पाठे किंनरवनिता इत्यर्थः । पर स्वनुपादेयोऽयं पाठः । वितर्कार्थककिपदस्यात्रातीवावश्यकत्वात् । विगताभिधं चेदं वीथ्यङ्गम् । तल्लक्षणं दशरूपके- 'श्रुतिसाम्यादनेकार्थ योजनं त्रिगतं मतम् । इति । अत्राकाशे श्रुतः शब्दः श्रुतिसाम्यतः स्वरावयवीमतमूक्ष्मशम्द- साम्यतः षट्पदादीनां किमित्यादिभिरनेकार्थयोजितः । 'प्रथमश्रवणाच्छन्दः श्रूयते हस्वमात्रकः । सा श्रुतिः संपरिमेया स्वराश्यवलक्षणा' । इति सङ्गीते ॥३॥ कोणेवारी सूत्रेति । ववतीति शेषः । अकस्मावित्यशातानिमित्तकस्वप्रकाशनाय । आकाशे श्रूयमाणमागे इत्यर्थः । विमानवारिणामित्यनेन बनेः कारयेऽपि श्रुतिरमणीयत्वं सूचितम् । 4- १. आमु-को २. उपसूत्य-सा. ए. उपनत्य-को; ३.विष्णुमाथिको ४.शरण- - ·१.४-] प्रथमोऽङ्कः २५ प्रकाशिका ऊरूद्भवेति । नरस्य नरावतारस्यार्जुनस्य सखा मुनिारायणस्तस्यो- रूद्भवा सक्थ्यवयवोत्पन्ना । 'सक्थि क्लीवे पुमानूरुः' इत्यमरः (२-६-७३)। सुरस्त्री उर्वशीसमाख्याप्सरोरूपा । कैलासनाथो महादेवस्तमनुसृत्य सेवित्वा । कैलासनाथमनुसृत्येत्यत्र 'कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' (पा. २-३-८) इति द्वितीया । 'कैलासनाथमुपनृत्य' इति पाठे तत्समीपे नृत्यं कृत्वेत्यर्थः । 'विवक्षातः कारकविभक्तयो नाना भवन्ति' इति शाब्दिकोक्तिमनुसन्धायाधिकरणविवक्षायां कर्मत्वम् । बन्दीकृता हठगृहीताः । विवुधशत्रवो दैत्याः । मार्गस्यामर्धमार्गो मार्गान्तरालम् । क्रन्दति रोदिति । उर्वशी किल नारायणोरुसंभूतेति पुराणम् ।।४।। प्रस्तावनेति । तल्लक्षणं भावप्रकाशे-'नटी विदूषको वापि पारिपार्श्वक एव वा। सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते । चित्रक्यैिः स्वकार्यार्थ प्रस्तुतापे- क्षिमिथः । आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनाऽपि सा ॥' दशरूपकेऽपि- 'सूत्रधारो नटी ब्रूते मापं वाथ विदूषकम् । स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपिचित्रोक्त्या यत्तदामुखम् ।' इयं च' प्रस्तावना आमुखापराख्या भारत्यङ्गमेवेति । अत्र च- 'उद्धात्यकः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा। प्रवर्तकावलगिते पञ्च प्रस्ताव- नाभिदाः ।।' इत्युक्तप्रस्तावनापञ्चाङ्गेपु-'यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते । तेन पात्रप्रवेशश्चेत् प्रयोगातिशयस्तदा ॥' इति लक्षणोक्तप्रकारेणेह 'नेपथ्ये । अज्जा परित्ताअध' इत्यारभ्य 'क्रन्दत्यतः करुणमप्सरसां गणोऽयम्' इत्यन्तेना सरसां प्रवेशं सूचयित्वा निष्क्रान्तेन मूत्रधारेण स्वप्रयोगमतिशयान एव प्रयोगः प्रयोजित इति ।। कोणेश्वरी स एवाह-आमित्यादि । आमित्यव्ययं स्मृत्यभिनये । भवत्विति लोकोक्तो । ज्ञातमिति बोधप्रकाशे। कि ज्ञातमित्याकाडक्षायामाह-ऊर-वे- त्यादि। अतः शरणं नि (नी) रक्षकं यथा स्यादेवमाकाशस्थो गणः समूहः (अप्सरसा) माकाक्षायामाह-बन्दीकृतेति । विष्णुशत्रुभिरर्धमार्गे सुरसुन्दरी बन्दीकृतावगृहीतेत्यर्थः । सुरस्त्रियास्तत्र गमनं कथमभूदित्यत आह-कैलासेति । कैलासनाथं गिरीशं कुबेरं वोपनत्य तस्य समीपे नतित्वा निवर्तमाना ततः प्रत्यागच्छन्तीत्यर्थः । सुरस्त्रियोऽपि बहवः सन्ति तन्मध्ये का सा इत्यत आह- ऊरूद्भवेति । नरसखस्य मुनेनारायणस्य ऋषेरूद्भवा अरुभागादुद्भव उत्पत्तिर्यस्याः सा तथा। भूयते हि पुरा नरनारावणावृषी उग्रं तपश्चरतुः । ततः m- ·विक्रमोर्वशीये [-१.४ (ततः प्रविशन्त्यप्सरसः ।) अप्सरस: -अज्जा, परित्ताअध परित्ताअध । जो सुरपक्ववादी, जस्स वा अंबरदले गदी अस्थि । [आर्याः, परित्रायध्वम्, परि- त्रायध्वम् । यः ' सुरपक्षपाती यस्य वा अम्बरतले गतिरस्ति। (ततः प्रविशत्यपटीक्षेपेण राजा रथेन २ सूतश्च ) राजा- अलमाक्रन्दितेन । सूर्योपस्थाननिवृत्तं पुरूरवसं मामुपेत्य कथ्यतां कुतो भवत्यः परित्रातव्या इति । रम्भा-असुरावलेपादो [असुरावलेपात् ।] कोणेश्वरी स्वराज्यग्रहशङ्किना सुरपतिना रम्भाप्रमुखा अप्सरसस्तयोर्मोहनाय प्रेषिताः । तासु श्रुतपूर्व बहुविधं वित्रमं दर्शयन्तीपु नारायणमुनिना मनीयगर निर्मथ्य काचिदप्सराः सृष्टा । तां दृष्ट्वा सर्वा ब्रीडिताः (म. पु. ६०) ॥४॥ कुमारगिरिराजीया अद्भवेत्यादि । नरसखस्य नारायणस्य मुनेरूरूवा मुरस्त्री उर्वशी कैलासनाथं कुबेरमुपसृत्य सेवित्वा निवर्तमाना प्रत्यागन्ती अर्धमार्गे मार्गस्या- र्धमर्धमार्गस्तस्मिन् । 'अध नपुंसकम्' (पा. २-२-८) इत्येकदेशिगमासः । विबुधशत्रुभिरसुरैर्वन्दीकृता बलात्कारेण गृहीता। अतोऽस्मात् कारणाद- यमप्सरसां गणः करणं दुःखं यथा तथा क्रन्दस्याकोशति । अनेन पात्राक्षेपहेतुः प्रयोगातिशयो नाम आमुखाङ्गमुक्तं भवति ।।४।। प्रकाशिका ततः प्रविशन्तीति । ततः प्रविशन्तीत्यनेन प्रस्तावनान्तसूनितानाम- प्सरसा प्रवेशः । अप्सरसः। आर्याः, परिणायन, परिणायध्वम् । य: सुर- १. अमरपक्षपातीको. २..रपाठ-सा. ए., को. ३. ४. सर्योपस्थामात प्रतिनिवत्त-सा. ए. मनमा ·१.४-] प्रथमोऽङ्कः २७ সাহিঙ্গা पक्षपाती, यभ्य वाम्बरतले गतिरस्तीति । कुत्रचित् 'ततः प्रविशन्त्य- पटीक्षेपेण' इति पाठः । स नाटकग्रन्थादर्शननिबन्धनः । यतः -'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो नाटके मतः' इति नाटकसमयप्रसिद्धेर्यत्रासूचितपात्रप्रवेशस्तत्राक- स्मिकप्रवेशेऽपटीक्षेपेणेति वचनं युक्तम् । अत्र तु प्रस्तावनान्ते सूचितानामेवाप्सरसां प्रवेश इति । केचित् पुनः---न पटीक्षेपोऽपटीक्षेप इति विग्रहं विधाय पटीक्षेपं विनव प्रविशन्तीति समर्थयन्ते तदप्यापाद्यकुचोद्यमात्रमित्यास्तां तावत् । पुरूरवसः प्रवेश त्वपटीक्षेपो युक्तोऽसूचितत्वात् । अपटी जवनिका तस्याः क्षेपेण सारणेन । 'अपटी काण्डपट: स्यात् प्रतिसीरा जवनिका तिरस्करिणी' इति हलायुधः (२-१५४) । राजा-मामुपेत्य मां प्राप्य । 'समेत्य' इति पाठे मिलित्वा। रम्भा- असुरावलेपात् । अवलेपो गर्वः। 'अवलेपस्तु दोषे स्याद् गर्वे लेपे च संगमे ।' इति विश्वलोचनः । 'अबलेपादो' इत्यत्र 'आदो दुहृय' इति पञ्चम्यामादो इत्यादेशः ।। कोणेश्वरी ततस्ता मिन्द्रियकादानं (?) विनैवेत्यर्थः । तथा चोक्तम्-- 'पटक्षेपो न कर्तव्य आर्तराजप्रवेशयोः । इति । तथा- भीतसंभ्रान्तनीचानाममतप्रतिपादिनाम् । अपटीक्षेपतः प्रोक्तः प्रवेशो मुनिभिः सदा ।। इति । को रक्षतीति विशेषाकाङ्क्षायामाह-योऽमरेति । योऽमरपक्षपाती देव- पक्षपाती । ननु देवपक्षपातिनो भूमात्रगतयो बहवः सन्ति । न च प्रकृते तेभ्यो रक्षा सम्भवतीत्याह- जस्स वेति । वाकारः समुच्चये। यस्य वा अम्बरतले गतिरस्तीति सूचितं पुरूरवसः प्रवेशमाह-तत इति । रथे आरूढ उपविष्ट इत्यर्थः । उपविष्टेनैव राज्ञा रङगे प्रवेशः कर्तव्यः । यदाह- उपविष्टो विशेद्रङ्ग योगी भोगी च भूमिपः । इति । प्रवेशश्चास्य वीररसेन । स यथा- सोत्साहः सौष्ठवोपेतः सावष्टम्भी धनध्वनिः । साक्षेपवचनो दप्तः प्रायो वीररसी विशेत् ॥

·२८ विक्रमोर्वशीये [१.४- राजा-किं पुन रसुरावलेपेन भवतीनामपराद्धम् । रम्भा-सुणादु महाराओ। जा तवोविसेस 'संकिदस्स सुउमारं पहरणं महिंदस्स, पच्चादेसो रूवगविदाए सिरीगोरिए, अलंकारो सग्गस्स, सा णो पिअसही उव्वसी कुबेरभवणादो णिवत्तमाणा' केणावि दाणवेण चित्तलेहादुदिआ अद्धपथं ज्जेव बंदिग्गाहं गिहीदा । [शृणोतु महाराजः । या तपोविशेषशङकितस्य गुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य, प्रत्यादेशो रूपगवितायाः श्रीगौर्याः, अलङाकार: "स्वर्गस्य, सा नः प्रियसखी उर्वशी कुबेरभवनान् निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्धपथ एब बन्दिग्राह गृहीता।] WERe- M JAIN कोणेश्वरी इति । सूत इत्यत्र प्रवेशमात्रमन्वेति । तिष्ठत एव तस्य प्रदेशात् । नगयोगिनोरेवी- पविष्टत्वेन [Folio missing] प्रादेशिकी प्रतिपादनात् । अलमिति गर्वशा- प्रयोजकत्वप्रतिपादनाथं विरभिधानम् । प्रतीकाराय यतश्वमान्दितं परिहरते. त्यर्थः । कोऽयं प्रतीकार इत्यत आह -सूर्येति। सूर्योपस्थानसंनिवत्तावेनारमनो मरपक्षपातित्वमुक्तम् । पुरुरवसमित्यनेनाकाशादायप्रतिबन्धगतिता सूषिता । पुरूरवा हि शक्राविसभागामीति सर्व जनप्रसिद्धम् । रम्भा असरोविशेष उत्तर- यतीति शेषः । त्वरितत्वेन सारमात्रमुत्तरयति-असुरेति । असुरावलेपावसुरकुताद- पमानादित्यर्थः । कुमारगिरिराणीया अयाङ्कः प्रस्तूयते । ततः प्रविशतीत्यादि । लक्षणं चोक्तं गाकुन्तल- व्याख्याने। १. परिसं किस्स-सा. ए. २. सिरीए-सा. ए. ३. नियमाना-सा. ए. ४. चित्रसादुदीया-प्र. ५. सर्गस्थ-प्र... निगडीता-की.

·१.४-] प्रथमोऽङ्कः २९ प्रकाशिका रम्भा । शृणोतु महाराजः । या तपोविशेपशङ्कितस्य सुकुमारं प्रहरणं महेन्द्रस्य, प्रत्यादेशो रूपगवितायाः श्रीगीर्याः, अलङ्कारः सर्गस्य, सा नः प्रियसखी उर्वशी कुबेरभवनान् निवर्तमाना केनापि दानवेन चित्रलेखाद्वितीया अर्बपथ एव बन्दिग्राहं गृहीता। 'परिवर्तमाना सहसा' इति, 'हिरण्यपुरवासिना केशिना दानवाधिपेन' इत्यपि क्वचित् पाठः। प्रहरणमायुधम् । 'आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रम्' इति त्रिकाण्डी । 'प्रत्यादेशो निराकृतिः' इति च सा । सर्गस्य संसारस्य । चित्रलेखा नामाप्सरा उर्वशीसखी। बन्दीव गृहीता बन्दिग्राहम् । हिरण्यपुराख्यं नगरम् । owne- कोणेश्वरी सुरासुरयोविरोधादवज्ञा उचित वेति तन्मात्रात्मनापराध्यतीति राज्ञो मम स न शासनाई इत्यभिप्रायवान् पृच्छति--किमित्यादि । अपराद्धं कोऽपराधः कृत इत्यर्थः। उत्तरं सुणादु इत्यादि । महाराजः शृणोतु इत्यन्वयः । सा नः प्रियसखी केनापि दानवेन निगृहीता इत्यन्वयः । देवदेवरक्षितायास्तस्याः कथं दानवनिग्रहावकाश इत्यत आह-अद्धति । अर्धपथ एव । तथा च देवदेवस्य न तत्र सन्निधिरिति भावः । कथं वा तादृगर्थपथोपस्थितिस्तादृश्या अत आह- कुबेरेति । कुबेरभवनाग्निवर्तमाना कुबेरसमीपे नर्तित्वा स्वगेहं प्रतियान्तीत्यर्थः । पथोऽर्धत्वोपन्यासेनेन्द्रकुबेरयो रसंनिधानमुक्तम् । दानवावगृहीताया उपधात- शङ्कया आनयनेऽप्यसमीचीनप्रयोजनमित्यत आह-चित्रेति । चित्रलेखाद्वितीया- मेवं तच्छङ्कापनोदिकास्तीति भावः । सा का अत आह-जेति । विशेषशङ्कितस्य कस्यचिदतिशयिततपसा स्वपदग्रहं शङ्कमानस्य महेन्द्रस्य सुकुमारं प्रहरणं अस्त्रविशेष इत्यर्थः। रूपगवितायाः सौन्दर्याभिमानवत्याः श्रीगौर्याः प्रत्यादेशः प्रत्याख्यानम् । तस्या इयमतिसुन्दरीत्यर्थः । किमपरं स्वर्ग- स्यालङ्कारी भूषणम् । तया स्वर्णोऽलंकृत इत्यर्थः ।। या तपो- कुमारगिरिराजीया असुरावलेपेन भवतीनामसुराणां दैत्यानामवलेपेन दर्पण किमपराद्धम् अपराधः कृतः । बन्दीग्राहं गृहीता बन्दीव गृहीता। 'उपमाने कर्मणि च' (पा. ३-४-४५) इति णमुल । कषादित्वादनुप्रयोगः ।

·३० विक्रमोर्वशीय [१.४- राजा-अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विभागेन गतः स जाल्मः । अप्सरसः-ईसाणीए' दिसाए । ऐशान्या दिशा। राजा-तेन हि मुच्यतां विषादः । यतिष्ये वः सखीप्रत्या- नयनाय । अप्सरसः-सरिसं एदं सोमवंससंभवस्स । [मदृशमेतत् सोमवंशसम्भवस्य । राजा-क्व पुनर्मां भवत्यः प्रतिपालयिष्यन्ति । अप्सरसः- एदस्सि हेमकूडसिहरे। एतस्मिन् हेमकूटशिवरे । राजा-सूत, ऐशानी दिशं प्रति चोदयाश्वानाशुगमनाय । सूतः -यदाज्ञापयत्यायुष्मान् (इति न्यथोक्तं करोति) -4Wrna IN মাহিঙ্গা 'जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी' इति त्रिकाण्डी। अप्सरसः । ऐशान्या दिशा । 'पूर्वोत्तरेण' इत्यपि पाठः । पूर्वोत्तरयोरन्तरालेनेत्यर्थ । अप्सरसः । सदृशमेतत्सोमवंशसम्भवस्य । प्रतिपालनं प्रतीक्षा। अप्सरसः। एतस्मिन् हेमकूटशिखरे ॥ कोणेश्वरी राजेति । आहेति शेषेणान्वयः । एवमपि द्रष्टव्यम् । परिवायते विशिष्य ज्ञायते भवतीभिरिति मध्यम् (?) केन विदेशेन स जास्मो बर्बरो गतस्तां नीत्वा निःसृत इत्यर्थः । तासामुत्तरमीसेति । ऐशाग्या विशा गत इत्य- नुषङ्गः । राजेत्यादि । तेन हीति स्वीकारे। यो युष्माकं सक्योः प्रत्यानयनाय परावर्तनाय यतिष्ये यत्नं करिष्ये । यद्यपि यत्नमात्रस्य तेन स्वीकारो विषाद- 0 १. सहजन्या-उव्युत्तरेण-कु. २. सोमावो एमांतरस्स-कु. ३. इमस्ति-सा. ए.

·३१ -१.५] प्रथमोऽङ्कः राजा-(रथवेगं रूपयित्वा) ' साधु साधु । अनेन रथवेगेन पूर्व- प्रस्थितं वैनतेयमप्यासादयेयम्, किं पुनस्तमपकारिणं मघोनः । ममरे अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदवीं चूर्णीभवन्तो घनाश्, चक्रभ्रान्तिररान्तरेषु वितनोत्यन्यामिवारावलीम् । चित्रारम्भविनिश्चलं हरिशिरस्यायामवच्चामरं, यन्मध्ये समवस्थितो ध्वजपटःप्रान्ते च वेगानिलात् ॥५॥ (निष्कान्तो रथेन राजा सूतश्च ) कोणेश्वरी मोचनाय न प्रभवति तथापि तथाविधानां यत्नस्य क्रियानिष्पत्तिनिर्वाहकत्वेना- वधृतत्वाद् विषादमोचनमुचितमेव । सतामङ्गीकारस्येयमेव हि रीतिः । दृष्टादृष्ट- बहुतरकालायत्तत्त्वात् तत्तत्कार्यस्य स्वायत्तयत्न एव स्वीक्रियत इति भावः । सरिसमिति । सदृशमिदं सोमवंशसम्भवस्य । विश्वोपकार (क)स्य सोमस्य कुलोत्पनो भवानिति तदननुचितमेवेत्यर्थः । तथा हि बुधः सोमादजायत बुधात् पुरूरवा इति । प्रतिपालयिष्यन्ति अपेक्षिष्यन्त इत्यर्थः। एदस्सि इति । एतस्मिन् परिदृश्यमाने हेमकूटशिखरे । हेमकूटनाम (Folio missing) कुमारगिरिराजीया पूर्वोत्तरेण, पूर्वस्या उत्तरस्याश्च दिशोर्यदन्तरालं स दिग्विभागः पूर्वोत्त- रस्तेन । 'विखनामाग्यन्तराले' (पा. २-२-२६) इति बहुव्रीहिसमासः। एको बुधोऽन्तरं व्यवधानं यस्य स तथोक्तस्तस्य । प्रकाशिका रयवेगमेवाह-अग्रे यान्तीति । ममेति चूर्णकस्थितं रथस्येत्यत्र योज्यम् । 'मम' इत्यत्र 'तया हि' इत्यपि पाठः । चूर्णीभवन्तो धना मम रथस्य रेणुमार्ग १. निरूपयन्-सा. ए. २. हि-सा. ए. ३. रेणुवदमी-सा.ए., कु. ४. जनयति- कु. ५. चित्रन्यस्तमिवाचलं-कु. ६. यष्टयग्रे-कु.

·विक्रमोवंशीये [१.५- - सहजन्या-हला, गदो' राएसी । ता अम्हे वि जबासंदिनै पदेसं गच्छम्ह । [हला, गतो गणिः । तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेशं गच्छामः] मेनका-सहि, एव्वं करेम्ह । [मखि, एवं कुर्मः] (इति हेमकूटशिखरे नाटयेनाधिरोहत) । মাগি यान्त्यनुसरन्ति । जलगुरवोऽपि जलदाश्चक्रधारमा firreीता मत्स्यन्दनाग्रतः पांसुवदुपसर्पन्तीत्यर्यः । यद्वा रथस्याग्रेऽश्वग्वुरैइर्णीभ चलो मेधा रेणपदवी यान्ति । रेणवो यथा अश्वोवा: पाश्चात्यवातनाग्रे नीयमाना गया वेगातिशयेन पश्चाद् भवन्ति, ततेऽपि परमात् पश्चाद गरमन्तीति भारः । 'रेणुवदमी' इत्यपि क्वचित् पाठः । अगनाए मायगयीभनमा यमालान्त- रालेष्वन्यामरावली तनोतीव। 'अरः सीधे न चक्राति विश्यः (१००.३)। रयातिशयाद्धि तादृशं भामत इति भावः । हरिभिरमयश्वमम् भगणार्थ बद्धमायामवद्दी चामरं चित्रे आरम्भी न्यामो या मदत्रिश्नाला । जामिति शेषः । 'चित्रन्यस्तमियाच लम्' इत्यपि पाठः । अतिवेगेन निश्चलनायकवादीनां प्रत्यक्षदृश्यध । चः पूर्वसमुच्चयं । प्रान्ते । विद्यमान निशंगः । मानियालेने- त्यर्थात्। ध्वजपटी वेगानिलाद् यन्मध्ये रथमायभार्ग समवस्थितः । अथवा प्रान्ते यन् गच्छन् । आयन्तचरणाम्यां वातादपि ग्यम्यातिवेगवतग्दवं ग्रीतितम् ।।५।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराणीया अने यान्तीत्यादि । चूर्णीभवन्तः कणा सन्तोषमा मेषा रपस्याने रेणु- बद्रजांसीव यान्ति । चक्रभ्रान्तिश्चक्रस्य रथागस्य प्रमणम् भरान्तरेवराणा नेम्य- वष्टम्भकदण्डाकारचक्रावयवानामन्तरालानि तेब्बल्यामरावी जनयतीव । हयनि- रसि बामरं प्रकीर्णमायामवयंवदधलं मिकम्पं सम्पियन्यस्तमिवालेल्यनि- वेशितमिव । स्थिसमिति शेषः । ध्वजपटो यष्टपने बण्डा प्रान्ते च सममाविषममेकप्रकारमित्यर्थः । वेगामिलावेगस्थानिको बायुस्तस्माडेगानिमा- दिति सर्वत्र सम्बन्धनीयम् ॥५॥ m १. गदो-4 om सा. ए. २. महमिहि पपेर्स संकामह-सा.ए. ३.शैलावतरण नाटयित्वा स्थितामा प..

·३२ विक्रमोर्वशीये - ३ [१.५- . सहजन्या-हला, गदो' राएसी । ता अम्हे वि जघासंदिनै पदेसं गच्छम्ह । [हला, गतो गजपिः। तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेशं गच्छामः] मेनकासहि, एव्वं करेम्ह । [सखि, एवं कुर्मः] (इति हेमकूटशिसरे नाटयेनाधिरोहत) . प्रकाशिका यान्त्यनुसरन्ति । जलगुरवोऽपि जलदाश्चक्रधारया पिटी:ता मारयन्दनाग्रतः पांसुवदुपसर्पन्तीत्यर्थः । यद्वा रथस्याग्रेश्वग्वुरैश्तीभरणी मेधा रेणादवी यान्ति । रेणवो यथा अश्वोवा: पाश्चात्यवातनाग्रे नीयमाना fr मग वेगातिशयेन पश्चाद् भवन्ति, ततेऽपि परमात् पश्चाद गन्तीति भारः । 'रेणुवदमी' इत्यपि क्वचित् पाठः । अगानारंग नाचगयीभनमा यकालान्त- रालेष्वन्यामरावली तनोतीव। 'अरः शीधे च चक्राति विश्वः (१००.३)। रयातिशयाद्धि तादृशं भागत इति भावः । हरिशिरस्यश्वमा भगणार्थ बद्धमायामवद्दीर्घ चामरं चित्रे आरम्भो न्यानो गरम नत्रिनला । जामिति शेषः । 'चित्रन्यस्तमियाच लम्' इत्यगि पाठः । अतिवेगेन निश्चलनायकवादीनां प्रत्यक्षदृश्यैव । चः पूर्वसमुच्चयं । प्रान्ते । विद्यमान निशंगः । मायालेने- त्यर्थात् । ध्वजपटी वेगानिलाद् यन्मध्ये रममयमार्ग समस्थितः । अथवा प्रान्ते यन् गच्छन् । आयन्तचरणाम्यां वातादपि ग्यम्यातिवेगवतगत्वं यातितम् ।।५।। । Folio inissing कुमारगिरिराजीया अमेयान्तीत्यादि । चूर्णीभवन्तः कणा सन्तो बना मेषा रपस्याने रेणु- बद्रजांसीव यान्ति । चक्रभ्रान्तिश्चक्रस्य रथाबगस्य भ्रमणम् मरान्तरेवराणां नेम्य- वष्टम्भकदण्डाकारचक्रावयवानामन्तरालानि तेव्बल्यामरावली जनमतीय । हयनि- रसि चामरं प्रकीर्णमायामवयवदाचल मिकम्पं सवित्रन्यस्तमिवालेल्यनि- वेशितमिव । स्थिसमिति शेषः । ध्वजपटो यष्टपने बण्डा प्रान्ते च सममविषममेकप्रकारमित्यर्थः । वेगामिलागस्यामिको बायुस्तस्माडेगानिमा- दिति सर्वत्र सम्बन्धनीयम् ॥५॥ M RA १. गदो-4 om सा. ए. २. महमिहिछे पर्स संकमिन्ह-सा.ए. ३. शैलावतरणं नाटयित्वा स्थितामा प..

·विक्रमोर्वशीये [१.५- प्रकाशिका . इति । तद्वयमपि यथासंदिष्टं प्रदेशं गच्छामः । मेनका । गणि, एवं कुर्मः । रम्भा । अपि नाम स राजपिरुद्धरति नो हदयशल्पम् । अपि नामनि सम्भाव- नायाम् । मेनका । सखि, मा ते संशयो भवतु । रम्भा। ना दुजे या दानवाः । नूनं नन्विति वा पाठः । मेनका । उपस्थितगंपरायो महेन्द्रोऽपि माध्यमलोकात सबहुमानमानाय्य तमेव विबुधविजयाय गेनामुग नियु दणी । संपरायो युद्धम् । 'संप्रहारः' इति वा पाठः । 'संस्फोटः सम्परायश्न सरफोट: कल स्त्रियाम् ।' इति रूपचिन्तामणिः । 'सम्प्रहाराभिसंपातकलिमंस्फोटसंयुमाः' । इति त्रिकाण्डी (२.८.१०६) । मध्यमलोको मर्यः । 'सि स्मृती मध्यम लोकमत्या' इति त्रिकाण्डीशेषः । रम्भा-सर्वथा विजयी भवतु । मेनका-रामाश्वसित समाश्यागित । एष उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राजर्षेः सोमदनी रयो दृश्यते । नमोऽकृतार्थ: प्रतिनिवतिष्यत इति तर्कयामि । हरिणकेतनो हरिणः केतने बजे यस्य सः । सोमेन चन्द्रेण दत्तः । चन्द्रीयत्वादेव च हरिणध्वजत्वमपि युक्नम् ॥ লাল रम्मत्यादि। (ए)नं (नि)गकृत्य प्रियसरयीमानयेदित्यर्थः । मेनकेत्यादि। सखि मा ते संशयो भवतु । अवश्यं नः समीहितं भविष्यतीत्यर्थः । स्मेत्यादि। ननु दुर्जया दानवा अतः संशय इत्यर्थः । मेनकेत्यादि । ननुपस्थितसंप्रहारो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकात् सबहुमानमानाप्य तमेव विनुषविजयाय सेनामुख नियो- जयति । 'णं नन्वर्थे' इत्यनेन नन्वर्थ णमिति निपातः। संप्रहियतेऽनेनेति संप्रहारो युद्धम् । पशि साधुः । मध्यमलोकान्मर्त्यलोकादानाम्य समिति सम्बन्धः । महेन्द्रस्यापि स एव प्रत्याशापात्रमित्यर्थः। रम्मत्यादि। स तथा विजयी भवतु यथा महेन्द्राभिमुखं विजयी भवतीत्यर्थः । यहा यथा नः समीहितं सिध्यतीत्यर्थः। यवा शतधा शतवारमित्यर्थः । प्रकारानेति मा। क्षणमिति। क्षणमात्रस्थितियुशादिक्रियाभिप्रायेण । हला समिरम्भे । समाश्वसिहि अत्यन्ता विरक्तिः । एष उल्लसितहरिणकेतनस्तस्य राणः सोमवत्तरपो दृश्यते । मेषोऽकृतार्थः प्रतिनिवस्यंत इति । चन्द्रशसम्ममत्वेनास्य र मृगकेतनस्वम् । सोमेन दत्तः सोमवतः । पितामहो हि भने सुषिय बस्तु पनातीत्युचितमेव । प्रतिनिवृत्तश्चेवेष दृश्यते ततोऽवश्यमनेन निराकल्पोमानीता भवन्या न निवर्तत वेत्यर्थः । निमितमिति । मिमित हरिणतणकपषिक्षामित्यर्थः ।

·३५ -१.६] प्रथमोऽङ्कः (ततः प्रविशति रथारूढो' राजा सूतश्च । भयनिमीलिताक्षी २ चित्रलेखादक्षिणहस्तावलम्बिता उर्वशी च) चित्रलेखा-सहि समस्सस समस्सस । [सखि, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ] राजा-सुन्दरि, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । गतं भयं भीरु सुरारिसम्भवं, त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं, ४ निशावसाने नलिनीव पङकजम् ॥६॥ -IMR. कोणेवरी यद्वा वामाक्षिस्पन्दनानि प्रियदर्शने निमित्तं सूचकं सूचयित्वोपलभ्य स्थिता इत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया सख्यौ, यथानिर्दिष्टप्रदेशं संक्रामामः । ननूपस्थितसांपरायो महेन्द्रोऽपि मध्यमलोकात् सबहुमानमानीय तमेव विजयसेनामुख नियोजयति ॥ মাহিঙ্গা चित्रलेखा। सखि, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । गतमिति । सुरारि- सम्भवभयगमने हेतुमाह-हि यतो वञिण इन्द्रस्य महिमा त्रिलोकरक्षी। वर्तत इति शेषः । अन्यथाऽस्य त्रिलोकरक्षित्वमेव व्याहन्यतेति भावः ॥ ६ ॥ कोणेश्वरी प्रविशति रङ्गभूमिमिति शेषः । न तु हेमकूटशिखरम् । तत्र गमनस्याने वक्ष्यमाणत्वादिति । भयमित्यादि । तेन सममस्याः प्रत्यासत्तिर्न काप्यभूदिति योतनाय । प्रत्यासत्ती हि भयमेव । तथा न तिष्ठतीति भावः । चित्रलेखे- . KARI " १. राजा रथेन सूतश्च-कु. २. चित्रलेखाहस्तावलम्बिता-सा. ए. ३. समस्ससदु समस्ससदु-सा.ए., कु. ४. महोत्पलं प्रत्युषसीय परिधनी-सा.ए.,कु.

·३ विक्रमोर्वशीय [-१.७ चित्रलेखा-अम्महे, कहं उस्ससिदमेत्त' संभाविदजीविदा अज्ज वि एसा सणं ण पडिवज्जदि । [अहो कथमुच्छ्वसित- मात्रसम्भावितजीविता अद्याप्येषा सञ्ज्ञां न प्रतिपद्यते।] राजा-बलवदत्र ते सखी परित्रस्ता। तथाहि- मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहुरुच्छ्वसता मध्ये परिणाहवतोः पयोधरयोः ॥७॥ चित्रलेखा-(सकरुणम् ) हला उव्वसि, पज्जवत्थावेहि अत्ताणं । अणच्छरा विअ पडिभासि । [हला उर्वशि, पर्यवस्था- पयात्मानम् । अनप्सरेव प्रतिभासि ।] कोणेश्वरी त्यादिना सखीं विहाय कुत्रापि न गतवतीति चोतितत्वात् पूर्वावस्थाऽस्याः सन्तन्यमानास्तीति दर्शितम् । सुन्दरीति संबोधनमनुरागयोतनाय । तव सौन्दर्य यथा मया निरू (पितम् तथा मया दृष्टमिति भावः ।) ॥६॥ कुमारगिरिराजीया गतंभयमित्यादि। स्पष्टोऽर्थः। সায়িকা। चित्रलेखा-अम्महे इत्याश्चर्ये । कथमुच्छ्वसितमात्रसम्भावितजीविता अद्याप्येषा सम्मान प्रतिपद्यते चेतनां न प्राप्नोति । राजा-बलवदतिशयेन । मन्दारेति । मन्दाराख्यकल्पवृक्षपुष्पमालया। 'परिणाहो विशालता' इत्यमरः (३-६-११४) ॥७॥ चित्रलेखा । सखि उर्वशि, पर्यवस्थापयात्मानम् । अनप्सरेव प्रतिभासि । पर्यवस्थापय स्थिरीकुरु । धैर्य धारयेति भावः । अनप्सरेव । अधैर्य हि मनुष्या- णामुचितम्, न देवतानामिति भावः । 'आपः सुमनसो वर्षा अप्सरसः सिकता: समाः। एते स्त्रियां बहुत्वे स्युरेकत्वेऽप्युत्तरत्रिकम् । इति । १.om-सा. ए. २.om-सा.ए.

·-१.९] प्रथमोऽङ्कः - राजा- मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । 'सिचयान्तेन कथंचित् स्तनमध्योच्छ्वासिना कथितः ॥८॥ (उर्वशी प्रत्यागच्छति) राजा-(सहर्षम् ) २चित्रलेखे, दिष्टया वर्धसे । प्रकृतिमापन्ना ते प्रियसखी । पश्य, आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रि नैशस्याचिर्तुतभुज इव छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना' गङगा रोधःपतनकलुषा गच्छतीव प्रसादम् ॥९॥ . *PNA -Swami.. HAPAHMI NGImmum-e-RRN মন্দামাস্কা मुञ्चतीति । सिचयो वस्त्रम् । 'वस्त्रं सिचयः पटः पोतः' इति हलायुधः (२-३९३) ॥८॥ दिष्टया वर्धसे इति । उत्सववत्यसीत्यर्थः । हर्षवती वा । 'दिष्टयापूर्यो वर्षतिरुत्सवे' इति सागरः । 'दिष्टिर्मुदि परीमाणे दिष्टि: कालोप- दिष्टयोः' । इति विश्वलोचनः । उत्सवे कारणमाह-प्रकृतीति । प्रकृति स्वभावम् । आपना प्राप्ता। तत्प्राप्तिमेवाह-आविर्भूत इति । आविर्भूते प्रकटीभूते। रिच्यमाना रिपतीभवन्ती । निशासम्बन्धिनो हुतभुजोऽग्नेश्छिन्नभूयिष्ठो धूमो यस्या एतादृश्यचिवलिव । 'अचितिः शिखा स्त्रियाम्' इति त्रिकाण्डी (१-५-५७) । 'प्रायेणाविः स्त्री' इति क्षीरस्वामी । 'ज्वाला भालो नपुंस्यचिः' इत्यनेकार्थोऽपि । अन्तर्मध्ये रोधसस्तटस्य पतनेन कलुषा गङ्गव । अन्तरन्तःकरणे मोहेन मुच्यमाना त्यज्यमानेयं वरतनुः प्रसादं प्रसन्नतां गच्छति प्राप्नोतीवेति लक्ष्यते । 'गुलतीव' इत्यपि क्वचित् पाठः ॥९॥ সব Folio missing १. पश्य हरिचन्दनेन-सा. ए. २. चित्रलेखे-वर्षसे om-सा. ए. ३. मुक्तकल्पा-पु. -- ·३८ विक्रमोवशाय चित्रलेखा-सहि उव्वसि', वीसद्धा हि । आवण्णा- णुकंपिणा महाराएण पडिहदा क्ग्नु दे तिदसपरिपंथिणो हदामा दाणवा' । [सखि उर्वशि, विस्रब्धा भव । आपन्नानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते विदशपरिपन्थिनो हताशा दानवाः । 1 उर्वशी-(चक्षुपी उन्मील्य) किं पहावदंसिणा महिदेण "अभुव- वण्णम्हि । [किं प्रभावदशिना महेन्द्रेणाभ्युपपन्नास्मि । ] चित्रलेखा-ण महिंदेण । महिंदसरिसाणुभावेण 'रामिणा पुरूरवसेण । [न महेन्द्रेण । महेन्द्रसदृशानुभावेन राजपिणा पुरूरवसा।] उर्वशी-(राजानमवलोक्य आत्मगतम्) उवकिदं क्नु 'दाणवेंद- संरंभेण । [उपकृतं ग्वलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।] #IALE कुमारगिरिराजीया आविर्भूत इत्यादि । शशिनि चन्द्रे आविर्भूते प्रकाणित गति तमसा तिमिरेण मुच्यमाना रात्रिरिव । नैशस्य निशासम्बपिनो हुतभुजोनिशिन- भूयिष्ठधूमा छिनो विच्छिन्नो भूयिष्ठो बहुलो धूमो यस्या. सातपोवतापिरिव ज्वालेव । रोधःपतनकलुषा रोषसस्तटम्य पतनेन कालपाविला भूत्वा प्रसाद प्रसन्नता गुहृत्युपाददाना गङ्गवेयं वरतनुरन्तहदये मोहेन मूया मुक्तकल्पा मुक्तदेश्या । 'ईषदसमाप्तो कल्पवेश्यदेशीयरः' (पा. ५-३-६७) इति कल्पप- प्रत्ययः । लक्ष्यते ॥९॥ प्रकाशिका चित्रलेखा-सखि सर्वशि, विनम्मा भग । भापमानुकम्पिना महाराजेन प्रतिहताः खलु ते त्रिदशपरिपन्थिनी हताशा दानवाः । विनम्बा विश्वास- । meenna १.om.-सा.ए.२. भव-प्र.३.आवग्णा...महाराएण om.सा.ए. ४. om. सा. ए. ५. om.-सा, ए.१.इमिणा-सा. ए. ७.om. सा. ए. ४. विलोक्य-सा. ए. १. दाणवेहि-सा. ए.

·३९ -१.१०] प्रथमोऽङ्कः राजा-(उर्वशीं विलोक्य । आत्मगतम्) स्थाने खलु नारायणमृषि विलोभयन्त्यस्तदुरुसम्भवामिमां विलोक्य' वीडिताः सर्वा अप्सरस इति । अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमिरे । कुत:। अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङगारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन् मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ १० ॥ aman- प्रकाशिका युक्ता । आपनो विपद्ग्रस्तः 'आपन आपत्प्राप्तः स्याद्' इति त्रिकाण्डी (३-१-४२)। अनुकम्पिना दयावता । 'वीसद्धा भव' इत्यत्र 'ईत् सिंहजिह्वयोश्च' (प्रा. प्र. १.१६) इति चकाराद् वे ईद्भावः । उर्वशी । किं प्रभावशिना महेन्द्रेणाभ्यु- पपन्नास्मि । अभ्युपपत्तिरनुग्रहः । चित्रलेखा । न महेन्द्रेण । महेन्द्रसदृशानुभावेन राजर्पिणा पुरुरवसा । उर्वशी। आत्मगतलक्षणं तु 'अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतम्' इति साहित्यवर्पणे । 'स्वगतं चात्मगतं स्वयं (?) त्रिपताकेन पाणिना । यः पठेत्तत्र संयोज्यं द्वयमेतत् प्रयोक्तुभिः ।' इति सागरोऽपि । उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण । संरम्भस्त्रासः कोपो वा । 'संरम्भः संभ्रमे कोपे' इति विश्वः। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया प्रभावं माहात्म्यं दर्शयति प्रकाशयतीति स तथोक्तस्तेन महेन्द्रेण । उबकिवं इति---अत्र उर्वश्या अभिलाषो गम्यते । अयमभिलाषः प्रथमावस्थेति मन्तव्यम् । प्रकृतिस्थामुवंशी विलोक्यात्मगतमित्यादिना गम्यमानो राजाभिलाषोऽ- स्मिन्नाटके बीजामित्पनुसन्धेयम् । अयमेवाभिलाषो राशः प्रथमावस्थेत्यनुसन्धेयम् । १. दृष्ट्वा-सा. ए. २. भवितुमर्हति-सा. ए. ३. तथाहि-सा, ए. ४.कान्तिप्रभ:-.

·४० - विक्रमोर्वशीये [१.१०- उर्वशी-हला 'चित्तलेहे, सहीअणो कहिं कम्बु भवे । [सखि चित्रलेखे, सखीजनः कुत्र खलु भवेत् ।] ---.-.. mamale Homemadewa. प्रकाशिका स्थाने युक्तम् । 'युक्ते द्वे साप्रतं स्थाने' इत्यमरः (३-४-२१) । तपस्यतो नारायणस्य प्रलोभनार्थं गता अप्सरसरतद्रूपन्नामिमालोक्य यस्योरुत एतादृशी सुन्दरी निःसृता किमिदानीमस्माभिरेतादृशम्य प्रलोभनं विधेयमिति लज्जिताः पुनः प्रतिनिवृत्ता इति पौराणिकी कथाप्रथा । अस्या इति । सर्गविधावुत्पादनविधी। प्रजापतिः स्रष्टा । पुष्णाकरी मासी वसन्तः । जडो भन्दप्रज्ञः । कान्तिप्रदत्वादीनि विशेषणानि हेतुगर्भाणि ॥ १० ॥ কী Folio missing. कुमारगिरिराजीया अस्या: सर्गेति। अस्या उर्वश्याः सर्गविधी निर्माणकर्मणि प्रजापति- विधाता कान्तिप्रभश्चन्द्रोऽभूनु चन्द्र आसीत् किम् । अनेन उर्वश्या लावण्याति- शयो गम्यते । अथवा शृङ्गारकरसः शृङ्गारो रतिपोष एकः केवलो रसो यस्य स तथोक्तो मदनः कामः स्वयं प्रजापतिरभू । अनेनास्याः सौभाग्यातिशयो गम्यते । अथवा पुष्पोद्भवस्थानरूपो (पुष्पाकरो मासः) वसन्तः प्रजापतिरभून्नु । भनेनास्याः सौरभ्यसौकुमार्यातिशयो गम्यते । मुख्यत्रष्टार भारायणमपह, नुत्य किमर्थ मेवं वितकितमित्याशय परिहारार्थ मेवंविषरूपनिर्माणे तस्यासामर्थ्य दर्शयति-वेवाभ्यासेत्यादि । वेदाभ्यासजडो वेदाभ्यासेन जडो मन्दः । मलिन इत्यर्थः। न तु चन्द्रवत् कान्तप्रभः। विषयव्यावृत्तकौतूहलो विषयेभ्यः शम्बा- दिभ्यः व्यावृत्तं निवृत्तं कौतूहलं यस्य स तथोक्तः । न तु मवमवच्छनाररसाभिशः । पुराणो जीर्णः सौकुमार्यरहितः । मुनिस्तपस्वी नारायणः । मनोहर लावण्यादि- गुणहमिवं रूपं निर्मातुं नष्टुं कथं नु प्रभवेत् । कथं नु इत्याक्षेपे । म प्रभवेदि- त्यर्थः । मनोहरमिदं रूपमित्यनेन बोत्यमानस्य राजाभिलाषस्य बीवस्य विन्या- साधुपक्षेपो नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । सन्ध्यङ्गलक्षणान्यपि शाकुन्तलम्याश्याने कथितानि ॥ १०॥ i. MHI १. चित्तलेहे om-सा. ए.

·४१ -१.१२] प्रथमोऽङ्कः चित्रलेखा-सहि, अभअपदाई महाराओ जाणादि । [सखि, अभयप्रदायी महाराजो जानाति । राजा-(उपशी विलोक्य) महति विषादे वर्तते सखीजनः । पश्यतु भवती। यदृच्छया त्वं सकृदन्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता मुन्दरि यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्गुको भवेत् सखीजनस्ते किमुताद्रंसोहृदः ॥११॥ उर्वशी-- (आत्मगतम्) 'अमिरं क्खु दे वअणं । अहवा चंदादो अमिति कि अच्चरिअं। (प्रकाशम् ) अदो एव्व पेक्ग्यिदुं तुवरदि मे हिअअं । [अमृतं स्खलु ते वचनम् । अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्चर्यम् । अत एव प्रेक्षितुं त्वरते मे हृदयम् ।। राजा-(हस्तेन दर्शयन्) एताः सुतनु मुखं ते सख्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः । उत्सुकनयना लोकाश्चन्द्रमिवोपप्लवान्मुक्तम् ॥१२॥ (उर्वशी साभिलापं पश्यति) - iammmm .radi Mi Anamner Mammam IP---- sump- प्रकाशिका सबंशी । सखि चित्रलेख, सखीजनः कुत्र खलु भवेत् । खल्विति प्रश्ने । चित्रलेखा। सखि, अभयप्रवायी महाराजो जानाति । यदृच्छयेति । यदृच्छया स्वेच्छया। भवन्ध्ययोः सफलयोः । 'वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च' इत्यमरः । (२-४-७) नेत्रयोः पनि स्थिता नयानगोचरीभूता । समुत्सुकः सोत्कण्ठः । आई निरन्तरसह- पासेन सरसं सौहवं सोहावं यस्य सः ॥ ११ ॥ - - १. अभिजातं रखसे-सा. ए., कु. २. किमेत्य-सा. ए. ३. -सा.ए. ४. प्रत्यागतप्रसाद-सा. ए. ५. om-सा. ए.

·४२
विक्रमोर्वशीये
[१.१२-
चित्रलेखा-हला, किं पेक्खसि । [सग्नि, कि प्रेक्षमे ।।
उर्वशी-णं समदुक्खगदो पिवीअदि लोअणेहिं । [ननु समदुःग्व-
गतः पीयते लोचनाभ्याम् ।]
चित्रलेखा-(सस्मितम्) अइ को । [अयि कः ।]
उर्वशी-णं पण इअणो । [ननु प्रणयिंजनः ।]
रम्भा-(सहर्पमवलोक्य) हला चित्तलेहादुदिअं पियहि उगि
गेण्हिअ विसाहासहितो विअ भअवं सोमो शमुवटिदो
राएसी। [सखि, चित्रलेखाद्वितीयां प्रियसग्वीमुवंशी
गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो
राजर्षिः ।।
mewomowow. IN I--more...Manthan
Homen-Aniem-n.
মাহি।
उर्वशी । ह्ममृतं खलु ते वचनम् । यचित् 'अभिजातम्' इति पाठः ।
अभिजातं योग्यम् । अथवा चन्द्रादमृतमिति किमाश्चर्यम् । प्रकाणम् । 'मयं.
श्राव्यं प्रकाशं स्यात्' इति साहित्यदर्पणे (६.६०) । अत एव में प्रेक्षित वरते
हृदयम् । एता इति । हेमकूटाख्यो गिरिः । उपप्लव उपरागः ॥१२॥
হিনী
Folio missing
कुमारगिरिराजीया
यदृच्छयेत्यादि । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेदिति सामान्योक्त्या.
स्मनि प्रतीयमानमौत्सुमयमारम्भो माम प्रथमावस्येति मन्तव्यम् । अत्र
बीजारम्भयोः समन्वयान मुखसन्धिरित्यनुसन्धेयम् ॥११॥
अभिजातं खल्वस्य वचनम् । अथवा चन्द्रादमृतमिति किमत्रापर्यम् ।
अत एवैनं सखीजनं द्रष्टुं त्वरते में हवयम् ।
एताः सुतनु इत्यादि । स्पष्टोर्मः ॥१२॥

·१.१२-1 मेनका-(iiimit) पला, दुरे विणो एन्थ पिआ उबगदा । इ पाणी पिअमही, अन अपरिव दसरीरो' गामी दी। [गि, अपि नोऽत्र प्रिये उपनते । হস সালানা সিকী। সম কালিহাতী राजपिदृश्यने । सहजन्या-माहि जन भणागि दुजओ दाणओ ति । [मग्वि, युक्नं भाग दुर्भयो दानव इति । राजा-सूत, ददं तनछैलशिवरम् । अवतारय रथम् । सूतः-यदाज्ञापयत्यायुग्मान् । (इति तथा ' करोति) । .... IMI. 1-18 प्रकाशिका चित्रलेखा सखि, कि प्रेक्षसे । उर्वशी-मनु समदुःखगतः पीयते लोचनाभ्याम् । चित्रलेखा-अपि कः । उर्वशी-ननु प्रणयिजनः । रम्मा-सखि, चित्रलेखाद्वितीया प्रियसबीसुर्वी गृहीत्वा विशाखासहित इव भगवान् सोमः समुपस्थितो राजषिः । मेनका-सलिपिनो प्रिये उपनते। इयं प्रत्यानीता प्रियसखी। भयं चापरिक्षतारीरो राणपिश्यत इति । सहजन्या-सखि, युक्तं मणसि दुर्जयो वानव इति ॥ . Folio missing कुमारगिरिराजीमा भपिन: प्रिये उपनते। इयं प्रस्थानीता प्रियसली। भापरिक्षतो. महाराज ति। wami-. १. अपरिपनदो महाराको सि-सा. ए., कु. २. अवतायताम् रपः- सा... बयोक्त-या. ए. --

·विक्रमाशीय
| १.१३-
' (उर्वशी रथावतारक्षोभं नाटयानी सत्रास राजानमनासम्बते)
राजा--(स्वगतम् )२ हन्त सफलो में विषयावतारः ।
यदिदं रथसंक्षोभादङगेनाङगं ममायतेक्षणया।
स्पृष्टं सरोमकण्टकमकुरितं भनतिजेनेव ।।१३।।
उर्वशी-हला, किं वि परदो ओगर । [मनि, किगणि परतो:-
पसर]
चित्रलेखा-णाहं सक्के मि । [नाहं शक्नोमि ।]
रम्भा-एत्थ पिअआरिणं संभावेम्ह गामि । [अत्र प्रियका-
रिणं सम्भावयामो राजर्षिम्।]
(सर्वा उपसन्ति)
JINNI..
प्रकाशिका
यविवमिति । रथसंक्षोभानिम्नानतेगु गन्दनोपपानाम् ॥ नवंशी
सखि, किमपि परतोउपसर । चित्रलेखा-नाई शानोमि । रम्मा-अ प्रियकारिणं
सम्भावयामो राजषिम् ॥
कोणेश्वरी
Folio missing
कुमारगिरिराजीया
चक्रोदातं चक्रस्य रथाङ्गस्योवातं शिखरे प्रतिहति रूपयित्वाभिनाय ।
हन्त हर्षे । स्वविषयावतार: स्वदेशावतरणम् । सबमित्यादि। यद् यस्मात्
ফালাহ্ মাষী অভীক্ষায় অববিলাসম্মিাননা। শিক্ষা
अञ्चिता रम्या श्रोणिय स्याः सा तथोक्सा। तस्या असेन सरोमविक्रिम सरो-
माञ्चं यया भवति तथा स्पृष्टस्तस्माद् दत्तफल इति सम्बन्धः। कीमोनो-
१. The whole om-सा.ए. २. (चक्रोवातंकपयित्वा) हन्तवतफको
मे विषमावतार:-सा.ए. ३. सा. ए. reads as follows. यव पसलो-
भादसेनासो रखोपमोण्याः । स्पृष्टः सरोमविक्रियमचरित मनोभावेनेव ।।
४. किचि-सा. ए.

·१.१४-1 . ४५ राजा-मूत, उपपय' रथम । यावत् पुनरिगं गुन गुकाभिः गमत्गुका । गनीभिर्यानि गमप यताभिः श्रीग्विार्तवी ॥१४॥ (मनी' रथ स्थापयति) अप्सरस :--दिदिआ महाराओ विएण बढदि । [दिष्टया महाराजो विजयेन वर्षते ।] राजा--भवत्यरच गनीममागमेन । उर्वशी--(चित्रले दाता लम्बा रथादयतीर्थ) हला,' बलिअं परिस्सजघ । ण न मे आसी आसासो जघा पुणो वि सही- अणं पेक्विस्सं ति । [गम्यः, अधिक परिष्वजथ । न खलु मे आसीदाश्वासो यथा पुनरपि राखीजनं प्रेक्षिप्य इति ।] ' (सल्यः परिष्वजन्ते) RA कुमारगिरिराजीया सेन । अबकुरितमनोभवेन इब उदितमन्मयनेन । अथ सरोमविक्रियं स्पष्ट इत्यनेन बीजस्य बहुलीकरणात् परिकरो नाम सध्यागमुक्तं भवति ॥१३॥ মাফিক उपश्लेषय स्थापय । मावरिति । सम्पर्क सम्बन्धम् । आर्तवी ऋतु- सम्बम्धिनी ॥ १४ ॥ अप्सरसः । दिष्टपा महाराजो विजयेम वर्षते । दिष्टमा- त्यानन्दे । तथा पागवत् सागर: विष्टपत्यानन्दने दिष्टयापूर्वी वर्ष तिवत्स' इति । उर्वशी-समयः, अधिक परिष्वजय । म बल मे आसीवाश्वासो यथा पुनरपि सखीजन प्रेक्षिष्य इति। कोणेश्वरी Folio missing १. स्थापग-मा. ए. २. तथा करोति-सा. ए. ३. विचारधावतहस्ता- सा. ए. ४, एक, पीरिज में-सा. ५ कु. ५. मामा बाति भूमओ वि सहीक्षणं पेन्सिस्सं ति-सा.ए.इ.सः सत्वर-सा. ए.

·विक्रमोर्वशीये [१.१५- 'मेनका-(साशंसम्) सव्वहा कप्पसदं२ महाराओ पुहवि पालअंतो होदु । [सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथिवीं पालयन् भवतु । ] सूतः-आयुष्मन्, पूर्वस्यां दिशि महता रथवेगेनोपदर्शितः शब्दः । अयं च गगनात् कोऽपि तप्तचामीकराङगदः । अधिरोहति शैलाग्रं तडित्वानिव तोयदः ॥१५॥ अप्सरसः-(पश्यन्त्यः ) अम्मो, चित्तरहो । [अहो, चित्ररथः । ] (ततः प्रविशति चित्ररथः) चित्ररथ:-("राजानं दृष्ट्वा सबहुमानम् ) दिष्टया महेन्द्रोपकार- पर्याप्तेन विक्रममहिम्ना वर्धते भवान् । राजा-अये गन्धर्वराजः । (रथादवतीर्य) स्वागतं प्रियसुहृदे । (परस्परं हस्तौ स्पृशतः) wat-manawarenes Anamnmommanawrman कुमारगिरिराजोया यावत्पुनरित्यादिः । स्पष्टोऽर्थः । उर्वशी-सख्यः, इतः पीडितं मां गावे परिष्वजध्वम् । न खलु मे आसीदाशंसा भूयोऽपि सखीजनं द्रक्ष्यामीति । সাহিঙ্গা मेनका-सर्वथा कल्पशतं महाराजः पृथिवीं पालयन् भवतु । अयमिति । गगनादाकाशात् । चामीकर सुवर्णम् । 'चामीकर जातरूपं महारजतकाञ्चने' इत्यमरः (२-९-९५) । मङ्गदं बाहुभूषणम् । शैलाममधिरोहति । शैलाये आरोहणं करोतीत्यर्थः । 'अवरोहति' इति पाठेऽवतरतीत्यर्थः । तडित्वांस्तडि- धुक्तः । तोयदोऽम्बुदः ॥१५॥ अप्सरस:-अम्मो इत्याश्चर्य । तथा च सागर:--'अम्मो अम्मह इत्येतद्विस्मयद्योतनाविधी' इति । चित्ररयः-पर्याप्तेन समर्थन । विक्रममहिम्ना १. रम्भा-सा. ए. २. कप्पसदाई-सा. ए, कु गि. ३. भोदु-सा. ए. ४. om. सा. ए. ५. राजाभिमुखं स्थित्वा-सा. ए.

·-१.१७] प्रामा चित्ररथः-वयग्य, शिनामवंशी नामदुपश्रुत्य प्रत्या- हरणार्थममा: श स तुना गरगना ममाविष्टा । ततो बयमनग कारभार कमीयं गाहरणं श्रुन्वा त्यामिणमामा: । गभवानियां पुसमान्य गहाम्मा- भिर्मववन्न दामन । मन मन नत्रभन्नतो मघोनः प्रियमनस्टिन भवना । पश्य- पुरा नागयणनगममा मन्थन । दैत्यहमलामा मूहमा गम्भान त्वया ॥१६॥ रामा- सवं, मैवम् । ननु यत्रिण पत्र वीर्य मेतद, विजयन्त द्विपतो यदम्य पक्ष्याः । वसुधाधरबन्दगनिमी प्रतिशब्दो हि हरोहिनस्ति नागान् ॥१७॥ Mi MImammHAIR . Intram AIMIRTANNImm "1. 4.. IMIMARA Menit Ammybeans. प्रकाशिका पराक्रमातिशयेन । स्वागतं प्रियमुहये इति 'आतुर्षी पाशिष्य (पा. २-३-७३) इति चतुर्षी ॥ Folio missing सुमारगिरिराणीया अब त्यारि। मष्टोऽर्थः ॥१५|| मायुष्मन् पूर्वस्यामित्यादिना अम्मी चित्तरहो इत्यन्तेन सूतस्यानधारणानन्तरं 'मम्मो पित्तरहो' इति निर्णयस्य प्रतीतेरिय बिमविन निर्णयात पताकास्पानकमित्यनुसन्धेयम् ।। प्रकाशिका कैशिना तमामका वानवेन । पयोबाहरणं यशः । पुरेति । महत्वते इन्द्राय। 'इनो मनलाग्मषना' इत्यमरः (१-१-४) अतिसृष्टा बतानपाछिय १. अपामुत्य-सा. ए. २. मच्चिय-... मा वम्-मा.प. ४. बसुपावरकावपभिसपी-मा. ए. ५. पि.मा.ए.

·४८ विक्रमोर्वशीये [१.१७- चित्ररथः-युक्तमेतत् । अनुत्सेकः खलु विक्रमाल डकारः । राजा-सखे, नायमवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुम् । अतस्त्वमेवा- त्रभवतीं प्रभोरन्तिकं प्रापय । चित्ररथ:-यथा भवान् मन्यते । इत इतो भवत्यः । (सर्वाः प्रस्थिताः) उर्वशी-(जनान्तिकम) हला चित्तलेहे, उवआरिणं गएसि ण सक्कणोमि आमंतेदुं । ता तुमं एव मे मुहं होहि । [सखि चित्रलेखे उपकारिणं राजर्षि न शक्नोम्यामन्त्र. यितुम् । तत् त्वमेव मे मुखं भव ।] MARomanimuatemamaANSITIWARITan .... e-mummaNarmirewHRIWAN प्रकाशिका बलाद् गृहीत्वा ।।१६।। नस्विति । वीर्य पराक्रमः । पो भवाः पक्ष्याः पाश्र्व वतिनः । 'पक्षः पार्श्वगरुत्साध्यसहायबलभित्तिषु' इति त्रिकाण्डी । द्विषतः शत्रुन् । वसुधा- घरः पर्यतः । कन्दरा दरी । विसपी प्रसरणशीला प्रतिशब्दः प्रतिध्वनिः । हरेः सिंहस्य । नागान् गजान् । हिनस्ति मारयति ॥१७॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया पुरा नारायणेनेत्यादि । नारायणेन महर्षिणा मरुत्वते इन्द्रायासिसृष्टा दत्ता । अवच्छिचाच्छिद्य ॥१६॥ ननु बक्षिण इत्यादि:-पष्टोऽर्थः ॥१७॥ प्रकाशिका अनुत्सेकोऽनभिमानः । उर्वशी-समिचित्रलेले, उपकारिणं राजषिम शक्नोम्यामन्त्रयितुम् । तत् त्वमेव में मुखं भव । जनान्तिलक्षण - प्रिपताककरणाम्यानपवायर्यान्सरा कयाम् । अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्याजमान्ले तज्जनास्तिकम् ।।

·१.१७-] प्रथमो चित्रलेखा-(राजानमुपेत्य) महाराअ, उन्वसी विगणवेदि- महाराएण अब्भणुण्णादा इच्छामि पिअसहि विअ महारा- अस्स किनि गुरलोभं गेहूँ । [महागज, उर्वशी विज्ञापयति-महागजेनाभ्यनुज्ञाता इच्छामि प्रिय- मखीमिव महाराजस्म कीनि मुरलोकं नेतुम् । ] राजा-गम्यतां पुनदर्शनाय । (सर्वाः सगन्धर्वा आकाशोत्पतनं रूपयन्ति) उर्वशी-(उत्पतनमगं रूपयित्वा) अम्मो', लदाविडवे एसा एआवली वैअअंतिआ मे लग्गा । (२ सव्याजमुपसृत्य राजानं पश्यन्ती) सहि चित्तलेहे, मोआवेहि दाव णं । [अहो, लताविटप एपैकावली वैजयन्तिका मे लग्ना । सखि चित्रलेखे, मोचय तावदेनाम् । ] । मा Namara- प्रकाशिका इति साहित्यदर्पणावी (६-१६०) । बच्चयित्वैकमन्योन्यं द्वाभ्यां यत् खलु पठपते । जनान्तिकं तु तत् कार्य विपताकेन पाणिना ॥ इति सागरोऽपि । चित्रलेखा-महाराज उर्वशी विज्ञापयति । महाराजे- नाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमिव महाराजस्म कीति सुरलोकं नेतुम् ।। उर्वशी-अम्मो इति माश्चर्य। लताविटप एषकावली वैजयन्तिका में लग्ना। सखि चित्रलेखे, मोचय तावदेनाम् । वैजयन्तिकेत्येकावलीमाम । कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया No commentary more १. अम्महे-सा. ए. २. परिवृत्य-सा. ए. ३. om.-सा.

·विक्रमोर्वशीये [१.१७- चित्रलेखा-(विलोक्य विहस्य च) आम्, दिदं क्खु लग्गा सा । असक्का मोआविदुं । [आम्, दृढं खलु लग्ना सा । अशक्या मोचयितुम् ।] उर्वशी-४अलं पडिहासेन । मोआवेहि दाव णं। [अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् ।] चित्रलेखा-आम्, दुम्मोआ विअ मे पडिहादि । तहा वि मोआ- विस्सं दाव । आम्, दुर्मोच्येव में प्रतिभाति । तथापि मोचयिष्ये तावत् । ] उर्वशी-('स्मितं कृत्वा) पियसहि, सुमरेहि क्खु एवं अत्तणो वअणं । [प्रियसखि, स्मरस्व ग्वल्वेतदात्मनो वचनम् । ] IN IN - SHRI B.. AIN .. A - म VAANINDI -Mitranak Mak মাহিকা चित्रलेखा-आमित्यागीकारे । दुवै खलु लग्ना सा । अश्या मोषयितुम् । उर्वशी-अलं परिहासेन । मोचय तावदेनाम् । चित्रलेखा-आम्, दुर्भाच्येव मे प्रतिभाति । तथापि मोचयिष्ये तावत् । उर्वशी-प्रियसखि, स्मरस्व खल्वेतवारमनी वचनम् । कोणेषवरी Folio missing कुमारगिरिराजीया सखि, न विस्मरात्मनो वचनम् । दृढं खलु लग्नत्यनेनोर्वश्या मनःसङ्गो माम द्वितीयावस्था सूचिता। १. सस्मितम्-सा. ए. २.om. सा. ए. ३. पुम्मोमा विज मे परिहादि। भोदू, विस्सं दाव-सा. ए. ४. om. सा. ए; ५,६.om.-सा, ए.

·५१ -१.१९] प्रथमोऽङ्कः राजा-(स्वगत) प्रियमाचरितं लते त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविघ्नमाचरन्त्या । यदियं पुनरप्यपाङगनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मया हि' दृष्टा ॥१८॥ (२चित्रलेखा मोचयति । उर्वशी राजानमालोकयन्ती सनिश्वास सखीजनमुत्पतन्तं पश्यति ।) सूत:-आयुष्मन्, अदः सुरेन्द्रस्य कृतापराधान् प्रक्षिप्य दैत्यान् लवणाम्बुराशौ । वायव्यमस्त्रं शरधि पुनस्ते महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टम् ॥१९।। राजा-तेन ह्य पश्लेषय रथम्, यावदारोहामि । (सूतस्तथा करोति । राजा नाटयेन रथमारोहति ।) --- प्रकाशिका प्रियमिति । आचरितं कृतम् । क्षणमात्रं विघ्नम् । क्षण उत्सवस्तद्रूपं विघ्नमिति वा। परिवृत्तमचं मुखं यस्याः। अत एवापाङ्गयुक्ते नेत्रे यस्या एतादृशी दृष्टा । यद्वा अपाङ्गो मदनस्तजनके नेत्रे यस्यास्तादृशी ।।१८।। अद इति । वायुर्देवतास्येति वायव्यम् । शरधि निषङ्गम् । श्वनं रन्ध्रम् । 'रन्ध्र श्वनं वपा सुषिः' इति त्रिकाण्डी ।।१९।। उपश्लेषय समीपे समानय ॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया प्रियमाचरितमित्यादिः । स्पष्टोऽर्थः। अत्र बीजस्य दृढीकरणार परिन्यास इति सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । अत्रैवार्थानुकूल्येन सुखाप्तेर्गम्यमानत्वात प्राप्ति म सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ॥१८॥ अद इत्यादिः । स्पष्टोऽर्थः ॥१९॥ १. अद्य-सा.ए. २. om. सा. ए. ३. रथमारूहः-सा.ए.

·५२ विक्रमोर्वशीये [-१.२० 'उर्वशी- (सस्पृहं राजानमवलोकयन्ती) अवि णाम पुणो वि उअ- आरिणं एदं पेक्विस्सं । [अपि नाम पुनरप्युपकारिण- मेतं प्रेक्षिष्ये।] (इति सगन्धर्वा सह सरीभिनिष्कान्ता) राजा-(२ उर्वशीवोन्मुखः) अहो, दुर्लभाभिलापी' मदनः । एषा मनो मे प्रसभं शरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती । सुराङगना कर्षति खण्डिताग्रात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥२०॥ ( इति निप्कान्तौ) इति श्रीमहाकविकालिदासविरचिते विक्रमोर्वशीये प्रथमोऽडाकः ।। mmemoremonetween-armmmmmmmsarmraanimweaamamerannews.mami PAWAIMIMAN How মকামিতা उर्वशी-अपि नाम पुनरप्युपकारिणमेनं प्रेक्षिष्ये । दुर्लभ मुवंशील वस्त्वभिलषति तच्छीलः । 'दुर्लभाभिनिवेशी' इति पाठे अभिनिवेश आग्रहः । एवेति । पितुनिजजनकस्य नारायणस्य मध्यमं पदमाकाशम् । 'वियविष्णुपवम्' इति त्रिकाण्डी । उत्पतन्ती उद्गच्छन्ती । अषा सुराङ्गना मन्मनः कषेतीत्य- नेनाग्रिमासोपवयं राजोत्कण्ठा तस्याश्च देव्याः परिजानाशावताराख्यार्थी- पक्षेपकेनासूचि । महावतारलक्षणं तु साहित्यदर्पणकदाह- 'मकान्ते सूचितः पात्रस्तरस्याविभागतः । यत्राकोऽवतरत्यन्योऽशावतार इति स्मृतः ॥ (सा. ५. ६-५८) इति । पारिति बहुवचनमविवक्षितम् ॥२०॥ निष्क्रान्ती । राजा सूतश्चेत्यर्थः । बहुवचनान्तपाठे तु तद्दिनीयाभिनय- समाप्तेः सम्यादयोऽपि निष्कान्ता इत्यर्थः । प्रथमोजा इति । मलक्षणं प्राह साहित्यदर्पणकत-- १. om.--सा. ए. २. उर्वशीमार्गोन्मुखः-सा. ए. ३. मै मनोरम:- सा.ए. ४. निष्कान्ताः सर्व-सा. ए.

·१.२०-]] प्रथमोऽङ्कः । प्रकाशिका प्रत्यक्षनेतृचरितो रसभावसमुज्ज्वलः । भवेदगूढशब्दार्थः क्षुद्रचूर्णकसंयुतः ॥१॥ विच्छिन्नावान्तरैकार्थः किंचित्संलग्नबिन्दुकः । युक्तो न बहुभिः कार्येर्बीजसंहृतिमान्न च ॥२॥ नानाविधानसंयुक्तो नातिप्रचुरपद्यवान् । आवश्यकानां कार्याणामविरोधाद्विनिमितः ॥३॥ नानेकदिननिर्वत्यं कथया संप्रयोजितः । आसन्ननायकः पात्रयुक्तस्त्रिचतुरैस्तथा ॥४॥ दूराह्वानं वधो युद्धं राज्यदेशादिविप्लवः । विवाहो भोजनं शापोत्सगा मृत्यू रतं तथा ॥५॥ दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यमन्यबीडाकरं च यत् । शयनाधरपानादि नगराधुपरोधनम् ॥६॥ स्नानानुलेपने चैभिर्वजितो नातिविस्तरः देवीपरिजनादीनाममात्यवणिजामपि ॥७॥ प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युक्तो भावरसोत्तरैः । अन्ते निष्क्रान्तनिखिलपात्रोत इति कीर्तितः ॥८॥ (सा. द. ६-१२-१९) इति श्रीमद्विन्दुवृन्दपुरन्दरयायजूकप्रवरश्रीथिम्बेकरोपनामकमौनिकुल- मौलिमण्डनश्रीरङ्गनाथदीक्षितकुक्षिजविबुधवरश्रीबालकृष्णभट्टसूरिसूनुश्रीरङग- नाथविरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां प्रथमाकोन्मेषः॥ কাসহ Folio missing कुमारगिरिराजीया उर्वशीगमनोन्मुखः । अहो नु खलु दुर्लभाभिनिवेशी मदन इत्यत्र बीजस्यानुसन्धानात् समाधानं नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । एषा मन इत्यादि । एपा सुराङ्गना पितुर्नारायणस्य मध्यमं पदमाकाशमुत्पतन्ती उद्गच्छन्ती सती मे शरीरान्मनश्चित्तमाकर्षति । अत्रोपमामाह-राजहंसी खण्डितानान्मृणाला- दिसात् सूत्रमिव तन्तुमिव ॥२०॥ अत्र राज्ञो वृद्धमनःसङ्गो नाम द्वितीया- इति।

·५४ विक्रमोर्वशीये [१.२०- कुमारगिरिराजीया वस्थेत्यनुसन्धेयम् । अत्रोर्वश्यादिनिर्गमेन बरतुविच्छेद मति राजो मनःगङ्ग उत्तराङ्कवस्तुपयोगित्वाद्विन्दुरित्यनुगन्धेयम् । अापक्षेपादिपु गन्ध्यङ्गेषु कतिचिदेव कविनोक्तानि न त्वितराणि, तथापि नदोरः । on 'न्यूनमप्यत्र यः कश्निद जैनटि यं न दृष्यति । यापात्तेपु सम्पत्तिराराधयति तद्विदः ।।' इति वचनात् । अत्रोदात्तनायकस्य राजः पुरूरवराः साधारणनायिकायामुवंश्यामनुरागो वर्णयितुमनुचितमिति नाशकनीयम् । अस्या दिव्य वात् । यथोक्तं वसन्तराजीये. 'वेश्या चेन्नायिका राज्ञः सा दिव्या स्यान्न मानुषी' । इति । तथा च भारतीये- दिव्यवेश्याङ्गनानां हि राज्ञां भवति सङ्गमः । दिव्या च वेश्या साप्यत्र यथैव कुलजा तथा ॥१॥ यदा मानुषसंयोगो दिव्यानां योषितां भवेत् । सदा सर्वत्र कर्तव्या ये भावा मानुषाश्रयाः ॥२॥ शापभ्रंशात दिव्यानामजानानां यदा भवेत् । मानुषैः सह संयोगस्तदैवमुपसर्पणम् ॥३॥ पुष्पभूषणः शब्दरदृश्या सा विलोभयेत् । पुनः सन्दर्शनं दस्था क्षणावन्तहिता भवेत् ॥४॥ दिव्याभरणमाल्याबलेखसंप्रेषणरपि। ईदृशैरभ्युपगमैः समुन्मायस्तु नायकः ॥५॥ उन्मादनात्समुत्पन्नः कामो रतिकरो भवेत् । स्वभावोपगतो लोके मास्यर्थ भावितस्तथा ॥६॥ ये भावा मानुषाणां तु यद्गतं यच्च येष्टितम् । तत्सर्व मानुषान् प्राप्य कर्तव्यं वैवतैरपि ॥७॥ इति। (मा. शा. २२-३१४-३२०) इति काव्यवेनभूपविरमिते बसन्त (पुमारगिरि) राजीये विक्रमोर्वशीय- व्यायाने प्रथमो समाप्तः ।।

·द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति विदूषकः) विदूषकः-'अविद अविद भोः। २णिमंतणिओ परमण्णेण विअ राअरहस्सेण फुट्टमाणो ण सक्कणोमि जनाइण्णे अइण्णणेण अत्तणो जीहं धारिदुं । ता जाव सो' राआ धम्मासणगदो इदो आअच्छइ दाव इमस्सि विरलजण- संपादे देवच्छंदअप्पासादे आरुहिअ चिट्ठिस्सं । [अविदाविद भोः, निमन्त्रणिकः परमान्नेनेव राजरहस्येन "स्फुटन्न शक्नोमि जनाकीर्णेऽकीर्तनेनात्मनो जिह्वां धारयितुम् तद् यावत् स राजा धर्मासनगत इत आयाति तावदेतस्मिन् विरलजनसम्पाते देवच्छन्दकप्रासाद आरुह्य स्थास्ये।] (परिक्रम्योपविश्य पाणिभ्यां मुखं पिधाय स्थितः) E PrHer-mm- - प्रकाशिका इदानीं विदूषकमुखेनाग्रिमकथासूचनार्थ विदूषकप्रवेशमाह-तत इति । विदूषकलक्षणं तु-'विकृताङ्गवचोवेषाँस्यकारी विदूषकः' । विश्वनायकविराजोऽप्याह- कुसुमवसन्ताद्यभिधः कर्मवपुर्वेषभाषाद्यैः । हास्यकरः कलहरतिविदूषकः स्यात् स्वकर्मज्ञः ॥ (सा. द. ३-४२) स्वकर्म भोजनादि । सागरोऽप्यगदत- 'वयस्यकश्चाटुपटुः स एव च विदूषकः । अन्तःपुरचरो राज्ञां नर्मामात्यः प्रकीर्तितः ॥' ope १. ही ही-सा. ए; कु, २. णिमंतणोवाअण बम्हणो-सा. ५ कु. ३. तत्थभवं-सा.ए; कु. ४. विमाणुच्छंगपरिसरे-सा.ए; कु. ५. उद्घाटघ- मानो-कु. ६. परिक्रम्य स्थितः-सा. ए; कु. ७. हास्यादि-सा.द.।

·विक्रमोर्वशी - [२- (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-आणत्तम्हि देवीए कागिराअदुहिदाए जधा-हमने णिउणिए जदोपहुदि भअवदो मुज्जस्स उवट्ठाणं कदुअ पडिणिवुतो' महाराओ तदोगहुदि सुण्णहिअओ विभ लक्खीअदि । ता तुमं वि दाव अज्जमाणवआदो जाणाहि से उक्कंठाकारणं ति । ता कहं सो बम्हबंधू अदिसंधा- दव्वो। अहवा तणग्गलग्गं विअ ओसाअसलिलं ण तस्सि राअरहस्सं चिरं चिट्ठदि त्ति तक्केमि । ता जाव णं अण्णेसामि (परिक्रम्यावलोक्य च) अम्मो, आलेक्ववाणरो विअ किं पि' मंतअंतोणिहुदो अज्जमाणवओ चिट्ठदि । MERuammam 1ANI. HariOMAN+ সাবিলা इति । विदूषकः-अविदाविद भोः । 'अदृष्टाश्रुतसम्प्राप्तावविदाविद भोः परम्' इति सागरः । निमन्त्रणिक: परमानेनेव राजरहस्येन स्कुटन्न पाक्नोमि जनाकी- णेऽकीर्तनेनात्मनो जिह्वां धारयितुम् । तद् यावत् स राजा धर्मामनगत इत आयाति तावदेतस्मिन् विरलजनसम्पाते देवच्छन्दकप्रासाद आस्थास्यं । 'परमानं तु पायसम्' इति विकाण्डी । 'जीसम्' इति पाठे जीवमित्यर्थः । देवच्छन्दक इति प्रासादनाम ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया कविरिदानीमकान्तरमारभमाणः कयासंपुटना प्रथम प्रवेश नाम अर्थोपक्षेपकं प्रस्तौति-ततः प्रविशतीति । 'ही ही' इति गिदूषकहर्षे मिपातः । हीही वैदूषक इत्युक्तत्वात् । राजरहस्येनोद्घाटधमानो न शक्नोम्याकीण जनसं- मर्द आत्मनो जिहां रक्षितुम् । तस्माद् यावदमवान् कार्यासनगतस्तिष्ठति तावदस्मिन् विरलजनसम्पाते विमानप्रतिच्छन्वपरिसरे स्थास्यामि । विमान- प्रतिच्छन्द इति तस्य प्रासादस्य सख्या ।। १. मज्जउत्तो-सा. ए. २. तस्स पियनमस्सायो-मा.ए. ३. तुहियो-पा. ए.

·५७ २-] द्वितीयोऽङ्क ता जाव णं उवसप्पामि । (उपसृत्य) अज्ज वंदामि । [आज्ञप्ताऽस्मि देव्या काशिराजदुहित्रा यथा हजे निपुणिके, यतःप्रभृति भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कृत्वा प्रतिनिवृत्तो महाराजस्ततःप्रभृति शून्यहृदय इव लक्ष्यते । तत् त्वमपि तावदार्यमाणवकाज्जानीह्यस्योत्कण्ठाकारण- मिति । तत् कथं स ब्रह्मबन्धुरतिसन्धातव्यः । अथवा तृणाग्रलग्नमिवावश्यायसलिलं न तस्मिन् राजरहस्यं चिरं तिष्ठतीति तर्कगामि । तद् यावदेनमन्वेषयामि । अहो, आलेख्यवानर इव किमपि मन्त्रयनिभृत आर्य- माणवकस्तिष्ठति । तद् यावदेनमुपसामि । आर्य, वन्दे । - মশাহিদা चेटी-आज्ञप्तास्मि देव्या काशिराजदुहिता यथा-हजे चेटि निपुणिके, यतःप्रभृति भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कृत्वा प्रतिनिवृत्ती महाराजस्ततःप्रभृति शून्यहृदय इय लक्ष्यते । तत् त्वमपि तावदार्यमाणकाज्जानीहस्योत्कण्ठाकार- णमिति । माणवकेति विदूषकनाम । तत् कथं स ब्रह्मबन्धुरतिसन्धातव्यः । ब्रह्मबन्धुदुष्टविप्रः । 'ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशेऽपि द्विजोत्तमे' इति विश्वलोचनः । अतिसन्धातव्यो वञ्चनीयः । अथवा तृणायलग्नमिवावश्यायसलिलं न तस्मिन् राजरहस्यं चिरं तिष्ठतीति तर्कयामि । तद् यावदेनमन्वेषयामि । अवश्यायो नीहारः । 'अवश्यायो हिमे वर्ग सततार्जनकर्मणि' इति विश्वलोचनः । अम्मो आश्चर्ये । आलेल्यवानर इव किमपि मन्त्रयनिभृत आर्य माणवकस्तिष्ठति । निभृतो निश्चलः । तद्यावदेनमुपसामि । आर्य वन्दे । कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया No commentary ·५८ विक्रमोर्वशीय [२. विदूषकः-सोत्थि भोदीए। (आत्मगतम्) एदं दुट्ठचेडिअं पेक्खिअतं राअरहस्सं हिअ भिदिअ णिवक्रमादि विअ'। (२ किंचिन्मुख संवृत्य । प्रकाश ) भोदि णिउणिए, संगीद- वावारं उज्शिअ कहि पथिदास । [स्वस्ति भवत्यै । एतां दुष्टचेटिकां प्रक्ष्य नद्राजरहस्यं हृदयं भित्त्वा निष्क्रामतीव । भवति निपुणिक, संगीतव्यापार मुज्झित्वा कुत्र प्रस्थिताऽसि । चेटी-देवीए वअणेण अज्ज एकत्र पेक्षिहूँ । [देव्या वचनेनार्य- मेव प्रेक्षितुम् ।] विदूषकः-किं तत्थ भोदी आणवेदि। [कितत्रभवत्याज्ञापयति ।] चेटी-देवी भणादि जधा-अज्जस्म मम उअरि. अदक्विण्णं । ण मं अणुइदवेअणं दुक्ग्विदं अवलोअदि ति। [देवी भणति यथा-आर्यस्य ममोपरि अदाक्षिण्यम् । न मामनु- चितवेदनां दुःखितामवलोकयतीति।] ..-msinewmom प्रकाशिका विदूषकः-स्वस्ति भवत्यै । 'नमः स्वस्ति' इत्यादिना चतुर्थी। पता दुष्टचेटिका प्रेक्ष्य तद्राजरहस्य हृदयं भिस्वा निष्कामतीय । भवति निपुणिके, संगीतव्यापारमुज्झित्वा कुत्र प्रस्थिताऽसि। बेटी-देण्या बचनेनामव प्रेक्षितुम् । विदूषकः-कि तत्रभवत्याज्ञापयति । बेटी-देवी भणति यथा--आर्यस्य ममोपरि अदाक्षिण्यम् । न मामनुचितवेदना दुःखितामवलोकयतीति । अदाक्षिण्यमननुकूलता । मन्मुखसंकोचामाव इति यावत् ।। कोगेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया No commentary 10 १, २, ३. om. सा. ए. ४.देवी भणाविसदा नि मज्जो मह पक्सवादी ण मं अणुइदमणाक्लिदं वेक्सविति-चा. ए.

·२ -] द्वितीयोऽङ्कः विदूषकः-णिउणिए, किं वा पिअवअस्सेण तत्थ भोदीए पडि- ऊलं किं वि समाअरिदं। [निपुणिके, किं वा प्रियव- यस्येन तत्रभवत्याः प्रतिकूलं किमपि समाचरिदं ।] चेटी-जंणिमित्तं उण भट्टा उक्कंठिदो, ताए इत्थिआए णामेण भट्टिणा देवी आलविदा। [यन्निमित्तं पुनर्भर्ता उत्कण्ठितः, तस्याः स्त्रिया नाम्ना भर्ना देवी आलपिता।] विदूषकः- (स्वगतम्) कहं । स एव्व तत्थभोदा वअस्सेण रहस्सभेदो किदो । किं दाणिं अहं बम्हणो जीहं रक्खिदु समत्थोम्हि । (प्रकाशम्) किं तत्थभोदा उव्वसीणामधे- एण आमंतिदा । [कथम् । स्वयमेव तत्रभवता वयस्येन रहस्यभेदः कृतः । किमिदानीमहं ब्राह्मणो जिह्वां रक्षितुं समर्थोऽस्मि । किं तत्रभवता उर्वशीनामधेयेनामन्त्रिता।] चेटी-अज्ज, का सा उव्वसी । [आर्य का सा उर्वशी।] মাহিঙ্গা विदूषकः-निपुणिके । किं वा प्रियवयस्येन तत्रभवत्याः प्रतिकूलं किमपि समाचरितम् । चेटी-यनिमित्तं पुनर्भर्ता उत्कण्ठितः, तस्याः स्त्रिया नाम्ना भर्ना देवी आलपिता। विदूषक:-कथम् । स्वयमेव तत्रभवता वयस्येन रहस्यभेदः कृतः । किमिदानीमहं ब्राह्मणो जिह्वां रक्षितुं समर्थोऽस्मि । किं तत्रभवता उर्वशीनाम- येनामन्त्रिता। चेटीका सा उर्वशी॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया विदूषकः-'भीम' इत्यभ्युपगमे । तत्रभवती उर्वशी इति किमालपिता।

·६० विक्रमोर्वशीये [२- विदूषकः-अत्थि उव्वसि त्ति अच्छरा । ताए दसणेण उम्मा- दिदो ण केवलं तं आआसेदि, मं वि बम्हणं असिदव्व- विमुहं दिढं पीडेदि । [अस्त्युर्वशीत्यप्मराः । तस्या दर्श- नेनोन्मादितो न केवलं तामायासयति, मामपि ब्राह्मणम- शितव्यविमुखं दृढं पीडयति ।] चेटी-(स्वगतम् ) उव्वादिदो मए भेओ भट्टिणो रहस्सदुग्गम्स । ता गदुअ देवीए एवं णिवेदेमि । (इति प्रस्थिता) [उत्पादितो मया भेदो भर्तृ रहस्यदुर्गस्य । तद् गत्वा देव्यै एतनिवेदयामि ।] विदूषकः-णिउणिए, विण्णावेहि मम वअणेण कासिगअदुहि- दरं-परिस्संतम्हि इमाए मिअतिहिआए वअस्सं णिअत्ता- वेदूं। जइ भोदीए मुहकमलं पेक्विस्सदि तदो णि अति- स्सदि त्ति । [निपुणिके, विज्ञापय मम वचनेन' काशि- राजदुहितरम्---परिश्रान्तोऽस्म्येतस्या मृगतृष्णकाया वयस्यं निवर्तयितुम् । यदि भवत्या मुखकमलं प्रेक्षिप्यते ततो निवतिष्यत इति । चेटी-जं अज्जो आणवेदि । [यदार्य आज्ञापयति ।] (इति निष्कान्ता) प्रकाशिका विदूषक :--अस्त्युर्वशीत्यप्सराः । तस्या दर्शनेनीमादितो न शेवल तामायासयति, मामपि बाह्मणमशितव्यविमुख दृढ़ पीव्यति । 'अशितव्यविमुखः' इत्यपि पाठः । बेटी-उत्पादितो मया भेदो भत् रहस्यदुर्गस्य । तद् गत्वा देव्यै एतनिवेदयामि । विदूषक:-निपुणिके, विज्ञापय मम बबमेन काशिराज- दुहितरम् ---परिश्रान्तोऽस्म्येतस्या भुगतष्णिकाया वयस्यं निवर्तयितुम् । यदि भवत्या मुखकमलं प्रेक्षिष्यते ततो निवतिष्यत इति । टी-वार्य आशापयति ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया No commentary ·-२.१] द्वितीयोऽङ्कः ६१ १ (नेपथ्ये) वैतालिक:-जयतु जयतु देवः । आ लोकान्तात् प्रतिहततमोवृत्तिरासां प्रजानां तुल्योद्योगस्तव च सवितुश्चाधिकारो मतो नः । तिष्ठत्येकः क्षणमधिपतिज्योतिषां व्योममध्ये षष्ठे काले त्वमपि लभसे देव विश्रान्तिमह्नः ॥१॥ चरणः। - प्रकाशिका नेपथ्य इति । 'आलोकान्तात्' इत्यारभ्य 'पासपडिवत्ती होमि' इत्यन्तेन चूलिकया राजागमनरूपार्थसूचनम् । 'अन्तर्जवनिकासंस्थैश्चूलिकार्थस्य सूचनम्' (द. रू. १-६१) इति दाशरूपकीयादितल्लक्षणात् । आलोकान्तादिति । आलोकान्तात् लोकान्तमभिव्याप्यासां प्रजानां प्रतिहततमोवृत्तिनिरस्तपापा- यद्वा आलोकान्तादालोकनमात्रादासां प्रजानां प्रतिहततमोवृत्तिः । राज्ञोऽतिधार्मिकत्वात् तेजोवत्त्वाच्च । यदालोकनमात्रेणेव दण्डादिभयेन प्रजाभिः पापाचरणं न क्रियत इति भावः । यदालोकनादपि जनानां पापं नश्यतीति वा । उक्तं च- अग्निचित् कपिला सत्त्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । दृष्टमात्राः पुनन्त्येते तस्मात् पश्येत् सदा बुधः ॥ इति । पक्षे आलोकान्तात् प्रकाशस्वरूपात् । तमोवृत्तिरन्धकारावस्थानम् । 'लोकस्तु भुवने जने' इति त्रिकाण्डी । 'स्वरूपेऽन्तं मतं क्लीबं न स्त्री प्रान्तेऽन्तिके त्रिषु' इति विश्वलोचनः । एको ज्योतिषामधिपतिः सूर्यः क्षणं व्योममध्ये तिष्ठति । मध्याह्नसमय इत्यर्थात् । अह्नो दिवसस्य षष्ठे काले भागे त्वमपि विश्रान्ति लभसे विश्रामं प्राप्नोषि । 'षष्ठे स्वरविहारो मन्त्री वा सेव्यः' इति नीतिकृतश्चाणक्यावयः ॥१॥ कोणेश्वरी Folio missing. कुमारगिरिराजीया आलोकान्तावित्यादि। आलोकान्ताल्लोकस्यान्तस्तस्मात् । आलोक- पर्यन्तमित्यर्थः । आसां प्रजानां प्रतिहततमोवृत्तिः प्रतिहता निरस्ता तमसो ·६२ विक्रमोर्वशीये [२.१.- विदूषकः- (कर्ण दत्त्वा) एसो उण पिअवअस्सो धम्मासणसमु- त्थिदो इदो एव्व आअच्छदि । ता जाव पासपडिवत्ती होमि । (इति निझान्तः) [एष पुनः प्रियवयस्यो भर्मासनसमुत्थित इत एवाग- च्छति । तद् यावत् पार्श्वपरिवर्ती भवामि ।] प्रवेशकः M कुमारगिरिराजीया ध्वान्तस्य तमोगुणस्य च बृत्तिापारी (प्रमारः) येन स तयोक्तः । तत्रभवती दिनकृतः सूर्यस्य चाधिकारी नियोगस्तुल्यो सागः समान व्यापार: समानकर्म नोऽस्माकं मतः संमतः । किं च ज्योतिषा बिभामधिपतिः गर्यो यौग्नि मध्ये एक क्षणं क्षणमात्रकालं तिष्ठ-यास्त । गर्यो मध्याले क्षणमा विश्राम्यनीति पौराणिकी प्रसिद्धिः । तथा च स्मृतिकारैरप्युक्तम् .... मन्याले सर्वथा यस्मान्म- न्दीभवति भास्करः' इति । त्वमपि दिवसस्य पप्ठे भागेष्टया विभक्तस्य प्रष्ठांशे आत्मनश्छन्दवी स्वेच्छावर्ती स्वतन्त्रस्तिष्ठसि । तया नो वरदराजीये राजवमें... दिवसस्याप्टमं भाग मुक्त्वा भागत्रय च यत् । स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः ॥ दिवसमष्टभागं कृत्वा प्रथमभागमग्निहोत्रार्थ ब्राह्मणतपणार्थ च मुस्वा अनन्तरं भागत्रयं व्यवहारकाल इति । तथा च मनु:-इताग्निह्मिणानार्य प्रविशेत् सुशुभा सभाम्' (म. स्मृ. ७.१४५) इति । अनन्तरकालकर्तव्यमाह व्यवहारांस्ततो दृष्ट्वा स्नात्वा भुजीत कामतः । इति । तदनन्तरकालकर्तव्यमाह मनु- भुक्तवान् विहरेचव स्त्रीभिरन्तःपुरे सह (म. स्मृ. ८.२२१) इति । प्रकाशिका विदूषकः- एष पुनः प्रियवयस्थो धर्मासनसमुरिपत इस एबागच्छति । व यावत् पाश्वपरिवर्ती भवामि ।।

·२.१-] द्वितीयोऽङ्कः प्रकाशिका प्रवेशकः इति । विदूषकप्रवेशोत्तरमेतावान् संदर्भ: प्रवेशकपदेनाभि- धीयते । द्विधा विभागः कर्तव्यः सर्वस्यापीह वस्तुनः । सूच्यमेव भवेत् किंचिद् दृश्यश्रव्यमथापरम् ॥ (द. रू. १-५६) इति पूर्वमुक्त्वा अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्भचूलिकाङ्कास्याङ्कावतारप्रवेशकः ॥ (द. रू. १-५८) एवं पञ्चभिरभिनेयपात्रप्रवेशं सूचयेदित्यभिहितानां विष्कम्भकादीनां लक्ष- णानि शुद्धमिश्रादिभेदाश्च सोदाहरणा वशरूपकादौ विस्तरेण प्रतिपादितास्तत एवावगन्तव्याः। विस्तरभयान्नेह प्रपञ्चिताः। संक्षेपतस्तु 'अधमपात्रेण पात्राभ्यां वा प्राकृतभाषिभ्यां सूच्ये तिवृत्तसूचनं प्रवेशकः ।' उक्तं च धनिकेन तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः । अङ्कद्वयान्तविज्ञेयः शेषं विष्कम्भ के यथा । इति । तद्वदेवेति विष्कम्भकलक्षणोक्तं भूतभविष्यदर्थज्ञापकत्वं संक्षिप्तार्थत्वं चामादिश्यते । अङ्कद्वयस्यान्तरिति प्रथमाङ्केस्य निषेधः। यद्यपि चात्रा- ङ्कद्वयस्यान्तरित्यविशेषेण प्रथमान्त्याङ्कयोः प्रवेशकनिषेधोऽवगम्यते तथापि शेषाङ्के सर्वत्र तद्दर्शनात् प्रथमाङ्क एव केवलमस्य निषेध एतल्लक्षणकृतामभिप्रेतः । तथा च देवपाणिविरचितवशरूपटीकायां साहसाऊकी- यटीकासम्मतिरपि-- 'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशः क्वचिदिष्यते । प्रवेशं सूचयेत् तस्मादमुख्याङ्के प्रवेशकात् ।। मुख्याः प्रथमाकः । एतेन मुख्याङ्केतराङ्क प्रवेशको बोद्धव्य इति । वस्तुतस्तु प्रवेशकोत्तरभाविनो ग्रन्थस्याङ्कशब्दवाच्यत्वादन्याङ्केऽप्यद्धयान्तर्वतित्वं घटत एवेति युक्तः प्रथमाङ्कमात्रे निषेध इत्यलं पल्लवलीलया ॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया No commentary - ·६४ विक्रमोर्वशीये [२.२ (ततः प्रविशत्युत्कण्ठितो राजा विदूषक'च) - आ दर्शनात् प्रविष्टा सा मे सुरलोकसुन्दरी हृदयम् बाणेन मकरकेतोः कृतमार्गमवन्ध्यपातेन ॥२॥ विदूषकः- 'सपीडा क्वु जादा तत्थभोदी कासिराअदुहिदा । [सपीडा खलु जाता तत्रभवती काशिराजदुहिता। - (२ निरीक्ष्य) रक्ष्यते भवता रहस्यनिक्षेपः । विदूषकः-(सविपादमात्मगतम्) वंचिदोम्हि दासीए णिउणिआए। अण्णधा कधं एव्वं पुच्छदि वअस्सो । [बवितोऽस्मि दास्या निपुणिकया। अन्यथा कथमेवं पृच्छति वयस्यः । in 11.AMAN .... WAS MANI प्रकाशिका राजा-आ वर्शनाविति । आ दर्शनाद्दर्शनमारम्य । मकरकेतोमदनस्य । अवन्ध्यः सफलः पातः पतनम् । 'वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च' इति त्रिकाण्डी। विदूषक :-सपीडा खलु जाता तत्रभवती काशिराजदुहिता । राजा-रहस्य गोप्योऽर्थः । 'रहश्चीपांशु चालिने रहस्यं तद्भवे त्रिषु' इति त्रिकाली। ... कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया ततः प्रविशतीत्यादि। उत्कण्ठित उत्सुकः । आ वर्शनादित्यादि । स्पष्टोऽर्थः । अतिसंधितो वञ्चितोऽस्मि दास्याः पुण्या, अन्यथा वयस्यो न मामेवं मन्त्रयते ॥ १. (आत्मगतम्) संपीडिया क्यु पाव तवस्सिणी कासिरामपुत्ती- मा. ए. २.om. सा. ए. ३. अविषियोम्हि वासीए-सा. ए. ४. ण-सा. ए.

·२.२-] द्वितीयोऽङ्कः ६५ भवदो राजा-किं भवांस्तूप्णीमास्ते । विदूषकः-भो,' एव्वं मए जीहा २संजंतिदा जेण वि "णत्थि पडिवअणं । [भोः, एवं मया जिह्वा संयन्त्रिता, येन भवतोऽपि नास्ति प्रतिवचनम्। ] राजा-युक्तम् । अथ केनेदानीमात्मानं विनोदयामि । विदूषकः-भो, महाणसं गच्छम्ह । [भोः, गच्छावः । राजा-किं तत्र । विदूषकः-तहिं पंचविहस्स अब्भवहारस्स उवणदसंभारस्स जोअणं पेक्खमाणेहि सक्कं उक्कंठा विणोदेदु । [तत्र पञ्च- विधस्याभ्यवहारस्योपनतसम्भारस्य योजनं प्रेक्षमा- णाभ्यां शक्य सुत्कण्ठा विनोदयितुम् ।] महानसं ARMA- Reme.. प्रकाशिका राजा--विनोदयामि प्रीणयामि । विदूषकः-महानसं पाकस्थानम् । 'रसवत्यां तु पाकस्थानं महानसम्' इति त्रिकाण्डी। प्राकृते द्विवचना- भावाद् द्विवचनस्थाने गच्छम्ह হরি बहुवचनम् । विदूषकः-तत्र पञ्चविधस्या- भ्यवहारस्य योजनं प्रेक्षमाणाभ्यां शक्यं बलवत्युत्कण्ठा विनोदयितुम् । विनोदयितुं दूरीकर्तुम् । 'शक्यं श्वमांसादिभिरपि क्षुत् प्रतिहन्तुम्' इति महाभाष्यप्रयोगा- दुत्कण्ठा विनोदयितुं शक्यमिति साधु । निकृतं समयमनुसृत्य शक्यमित्यत्र शक्या इत्यर्यो वा । 'बलवतीमुत्कण्ठाम्' इत्यपि पाठः ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया विदूषकः-अभ्यवहारस्य पञ्चविधत्वं भक्ष्यभोज्यचोष्यलेापानीयभेदेन ॥ Hd १. मोom.- सा.ए. २.णिअंतिदा-सा.ए. ३.ज-सा.ए. ४. सहसा- सा. ए. ५. देमि-सा. ए. ६. क्व-सा. ए. ७. विनोवयेयम्-सा. ए. ८.om.-सा. ए.

·६६ विक्रमोर्वशीये [२.२- राजा-तत्रेप्सितसंनिधानाद् भवान् रंस्यते । मया खलु दुर्लभ- प्रार्थनः कथमात्मा विनोदयितव्यः । विदूषकः-णं भवं वि' तत्थ भोदीए उव्वसीए दंसणपहं गदो। [ननु भवानपि तत्रभवत्या उर्वश्या दर्शनपथं गतः । राजा-ततः किम् ? विदूषकः-ण क्खु दे २ दुल्लह त्ति तक्केमि 3 [न खलु ते दुर्लभा इति तर्कयामि । राजा- पक्षपातोऽपि तस्यां सद्रूपस्यालौकिक एव । विदूषकः-एव्वं मंतअंतेण मे वड्डिदं कोहलं । किं तत्थ- भोदी उव्वसी अदुदीया रूवेण, अहं विअ विरूवदाए । [एवं मन्त्रयता मम वधितं कौतूहलम् । किं तत्रभवत्यु- वश्य द्वितीया रूपेण, अहमिव विरूपतया ।] राजा-माणवक, प्रत्यवयवमशक्यवर्णनां तामवेहि । तेन हि समासतः श्रूयताम् । विदूषकः-भो अवहिदोम्हि । [भो अवहितोऽस्मि ।] nment Purwa meaniwwwmI प्रकाशिका विदूषकः-ननु भवानपि तत्रभवत्या उर्वश्या दर्शनपयं गतः । विदूषकः- म खलु ते दुर्लभेति तर्कयामि । यतस्त्वमेतादृशोऽनिर्वचनीयसौन्दर्यस्तपणं गतश्चेदवश्यं त्वयि बद्धभावा सा न दुर्लभेति भावः । राजा-पक्षपात इति । सतः समीचीनस्य रूपस्य तस्यामुर्वश्यां पक्षपात आग्रहेणावस्थितिः । अलोकिकोऽति- विलक्षणः । कुत्राप्यदृष्टचर इति यावत् । विदूषकः-एवं मन्त्रयता मम वषित कौतूहलम् । किं तत्रभवत्युवश्यद्वितीया रूपेण, अहमिव विरूपतया। राजा समासतः संक्षेपतः । विदूषकः-मो अवहितोऽस्मि ॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया विपक:----णं (नन) इति प्रश्ने । १.om.-सा.ए. २.सा-सा.ए. ३.समत्येमि-सा.ए.४.पक्षपातोऽय- बधार्यताम्-सा. ए. ५. एव्वं पवि में कोहलं-सा. ए.

·२.३-]] द्वितीयोऽङ्कः ६७ - आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥३॥ विदूषकः-अदो दाव तुए दिव्वरसाहिलासिणा चादअव्वदं गहिदं । 'ता दाव तुम कहिं पत्थिदो। [अतस्तावत् त्वया दिव्यरसाभिलाषिणा चातकव्रतं गृहीतम् । तत् तावत् त्वं कुत्र प्रस्थितः।] राजा-२ विविक्तादृते नान्यदुत्सुकस्य' शरणमस्ति । तद् भवान् प्रमदवनमार्गमादेशयतु । विदूषकः-(आत्मगतम्) का गदी। (प्रकाशम्) इदो इदो भवं । [का गतिः । इत इतो भवान् ।] (इति परिक्रामतः) प्रकाशिका राजा-आमरणस्येति । आभरणस्य कटककुण्डलादेराभरणं भूषणम् । निजवपुषव परं तच्छोभितं विधीयत इति भावः । प्रसाधनविधेर्यावकहरिद्रादि- प्रतिकर्मणः प्रसाधनविशेषः । निरतिशयशोभाजनकमित्यर्थः । 'प्रतिकर्म प्रसा- धनम्' इति त्रिकाण्डी। उपमानस्य चन्द्रादेः प्रत्युपमानम् । चन्द्रादेः सकाशादा- धिक्याच्चन्द्राद्यवैतस्योपमेयमित्यर्थः। उपमानं ह्यधिकगुणं भवतीत्यालङ्का- रिकोद्घोषादिति भावः । अत्यपूर्वसौन्दर्येयमिति रहस्यम् ॥३॥ विदूषकः-अतस्तावत् त्वया दिव्यरसाभिसाषिणा चातकवतं गृहीतम् । तत्तावत् त्वं कुत्र प्रस्थितः । 'दाघाटस्तु सारङ्गः स्तोककश्चातकः समाः।' इति त्रिकाण्डी । विविक्ताद् विजनात् 'विविक्तौ पूतविजनौ' इत्यमरः 'विविधशिशिरोपचारात्' इत्यपि शिशिरोप- चारः शीतलवस्तुपरिशीलनम् । शरणं रक्षकम् । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इति त्रिकाण्डी। प्रमश्वनमार्गमिति । 'स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ।' इति च सा। विदूषकः-का गतिः । इत इतो भवान् ॥ पाठः । १.om.-सा.ए. २.वयस्य-सा.ए. ३. मनस:-सा.ए. ४. परिक्रम्य-सा.ए.

·६८ विक्रमोर्वशीये (-२.४ विदूषकः-- 'एसो पमदवणपरिसरो। आणमिअ पच्चुवगदो भवं आअंतुओ दक्खिणमारुदेण। [एप प्रमदवनपरिसरः । आनम्य प्रत्युपगतो भवानागन्तुको दक्षिणमारुतेन । ] राजा-(विलोक्य) उपपन्नं विशेषणमस्य वायोः । अयं हि- निषिञ्चन् माधवीमेतां लतां कौन्दी च लासयन् । स्नेहदाक्षिण्ययोर्योगात् कामीव प्रतिभाति मे ।।४।। विदूषकः-सरिसो एव्व से अहिणिवेसो। (इति" परिक्रामन्) एवं पमदवणं । पविसदु भवं । [गदृश एवास्याभिनि- वेशः । प्रविशतु भवान् । ] राजा-वयस्य, प्रविशाग्रतः । (उभौ ५प्रवेशं नाटयत:) mo-Matemen- 14.RARNRNA कोणेश्वरी Folio missing মাংসিরিজীয়া राजा-आमरणस्येत्यादि । तस्या उर्वश्या वपुराभरणस्य हारकेयूरादे- राभरणं मण्डनम् । एतत्सम्बन्धेन (उर्वशीवपुःसम्बन्धेन) आमरणस्यापि शोमा- तिशयो भवतीत्यर्थः । प्रसाधनविषेशचन्दनचर्चादेः (चन्दनलेपनादेः) प्रसाधन- विशेषः। उपमानस्यापि चन्द्रादेरपि प्रत्युपमानम् । चन्द्रावयः कीदृशा इति जिशासायाम् । उर्वश्या मुखायवयवास्तेषामुपमानानि भवन्तीत्यर्थः । वपुःशब्द- नावयवा लक्ष्यन्ते ॥ प्रकाशिका विषक:-एष प्रमदवनपरिसरः । 'पर्यन्तभूः परिसरः' इत्यपि सैक (विकापी) । मानन्य प्रत्युपगतो भवामागन्तुको दक्षिणमारतेन । प्रत्युपगतः १. एदेण पमववणचोषिवेण विज पन्चुगदी भई मातुनो दक्षिण- मारुदेण-सा. ए. २. परिकामितकेन ।-सा. ए. ३. पमरवणदुवार-सा. ए. ४. om. पा. ए. ५. प्रविणत: सा.

·-२.५] द्वितीयोऽङ्कः राजा-('त्रासं रूपयित्वा) वयस्य, २साधु मनसा समर्थित आपत्प्रतीकारः किल नामोद्यानप्रवेशः । तच्चान्यथैवोप- पन्नम् । विविक्षोर्यदिदं नूनमुद्यानं नाघशान्तये । "स्रोतसेवोह्यमानस्य प्रतीपतरणं महत् ॥५॥ प्रकाशिका कृतप्रत्युद्गमनः । दक्षिणदिगागतेन वायुना। अनुकूलेन च । राजा-उपपन्नं युक्तम् । विशेषणं दक्षिणेत्युपसर्जनम् । निषिञ्चन्निति । माधवीं वासन्तीं लक्ष्मी शोभा नितरां सिञ्चन् । अतिशयितां कुर्वन्नित्यर्थः । एताम्' इति पाठे एतां माधवीं वासन्ती लतां निषिञ्चन्नतिमधुसंपन्नां कुर्वन् । कौन्दी च लतां वल्ली लासभर्तयन् । 'वासन्ती माधवी लता' इत्यमरः । माध्यं कुन्दम्' इति च सः । स्नेहः प्रेमा । दाक्षिण्यमानुकूल्यम् । माधव्या हि वासन्त्या नववयोविशेष- शालिन्या भामिन्या इव निषेको माध्याश्च कोन्या भ्रमरविसरापीतायाः प्रगल्भाया इव नर्तनमात्रमित्यहो कामिन इवास्य युक्तकारितेति भावः । एवं च माधवीमाध्योज्येष्ठाकनिष्ठाख्यनायिकाविशेषणत्वं प्राकाशि ॥४॥ राजा-विविक्षोरिति । विविक्षोः प्रवेष्टुमिच्छोः । महत्सर्वोत्कर्षशालि । उद्यानमुपवनम् । 'पुमानाक्रीड उद्यानम्' इत्यमरः । अघशान्तये दुःखनाशाय । 'दुःखेनोव्यसनेश्वघम्' इत्यमरः । स्रोतसा प्रवाहेणोह्यमानस्य प्राप्यमाणस्य प्रतीपतरणं प्रतिकूलप्लवनमिव ॥५॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया निषिञ्चन्नित्यादि । माधवीं वासन्तीं निषिञ्चन् प्रसवाधानवती कुर्वनेता कोन्दी लतां च वर्तयन् व्यापारन् । स्नेहदाक्षिण्ययोर्योगान्माधव्यां स्नेहः कोन्द्यां दाक्षिण्यं तयोर्योगात् सम्बन्धादयं वायुः कामीव कामुक इव प्रतिभात्यवभासते ॥४॥ राजा-विविक्षरित्यादि । स्पष्टोऽर्थः॥५॥ १. अग्रतो विलोक्य-सा. ए. २. न मया साधु समर्थितमापत्प्रतीकारः किल प्रमदवनोद्यानप्रवेश इति ।-सा. ए. ३. विविक्षुर्यदहं तूर्ण-सा. ए. ४. तापशान्तये-सा. ए. ५. स्रोतोजवोह्यमानस्य-सा. ए. .

·७० विक्रमोर्वशीये [-२.६ विदूषकः-कहं विअ । [कथमिव । ] - - इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुनिवारं प्रथममपि मनो मे पञ्चबाणः क्षिणोति । किमुत मलयवातोन्मूलितापाण्डुपत्र- रुपवनसहकारर्दशितेष्वाकुरेषु ।।६।। विदुषक:-अलं भवदो' परिदेविदेण । अइरेण 'इट्ठसंपाद- इत्तओ अणंगो एव्व दे सहाओ भविस्सदि । [अलं भवतः परि- देवितेन । अचिरेणेष्टसंपादयितानङग एव ते सहायो भविष्यति । राजा-प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनम् । ( इति परिकामतः) -PLAIN प्रकाशिका विदूषकः कथमिव । राजा-इमिति। असुलभ मुर्वशीरूपं वस्तु । प्रार्थना अभिलाषः । क्षिणोति कृशीकरोति । सहकारोऽतिसौरभ आनविशेषः । 'आम्रचूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः' इति विकावी ॥६॥ विदूषकः-- अलं भवतः परिदेवितेन । 'विलापः परिदेवनम्' इति त्रिकाण्डी । माचिरेणेष्ट- संपादयितानग एव ते सहायो भविष्यति । कोणेवरी Folio missing कुमारगिरिराजीया इरमसुलभेत्यादिः। स्पष्टोमन इष्टा विषयहाकपनाविलासो नाम सन्ध्यागमुक्तं भवति ॥१॥ १.om. सा. ए. २. इन्दि-सा. ए.

·७१ , २.७-] द्वितीयोऽङ्कः विदूषकः-पेक्खदु भवं वसंदोदारसूइदं 'से अहिरामत्तणं पमदव- णस्स । [प्रेक्षतां भवान् वसन्तावतार सूचितमस्याभि- रामत्वं प्रमदवनस्य ।] राजा-ननु प्रतिपदमेव तावदवलोकयामि । अत्र हि अग्ने स्त्रीनखपाटलं कुरबकं श्याम द्वयोर्भागयोर्, बालाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । ईषद्बद्धरजःकणाग्रकपिशाचूते नवा मञ्जरी' मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुश्रीः स्थिता ॥७॥ विदूषकः-एसो 'कसणमणिसिलावट्टसणाहो अदिमुत्तलदाम- डओ भमरसंहविहडिदेहिं कुसुमेहिं किदोवआरो विअ अत्थभवदो वट्टदि । ता 'अणुग्गहीअदु एसो। [एष कृष्णमणिशिलापट्टसनाथोऽतिमुक्तलतामण्डपो नमरसंघ- विघटितैः कुसुमैः कृतोपचार इवात्रभवतो वर्तते । तदनु- गृह्यतामेषः ।] राजा-यदभिरोचते भवते । (इत्युपविशतः) -... মজামিকা विदूषक:-प्रेक्षतां भवान् वसन्तावतारसूचितमस्याभिरामत्वं प्रमदवनस्य । अग्र इति । अग्रेऽग्रभागे स्त्रीनखवत्पाटलं श्वेतरक्तं कुरबकं शोणं कुरण्टककुसुम द्वयोर्भागयोरुभयतः श्यामम् । तत्र शोणे कुरबकस्तत्र पीते कुरण्टकः' इति त्रिकाण्डी । बालाशोक नूतनमशोककुसुममुपोढरागसुभगमुत्कृष्टारक्ततासुन्दरं - १.से om.-सा.ए.२.प्रतिपादपमेवालोकयामि-सा.ए.३. रक्ताशोक- कु. गि. ४. कलिका-कु. गि. ५. वल्लरी-कु. गि. ६. कसण om.-सा. ए. ७. समं विष किदोवारो भवंतं पडिच्छदि-सा. ए. ८ अणुगेण्हीअदु दाव- . .

·७२ विसामोशी 1-२... विदूषकः-दाणि' इहामीणो ललिदलदालो धीअमाणलोअणो उव्वसीगदं उक्कंठं विणोददु भवं । [दसानीमिहासीनो ललितलतालोभ्यमानलोचन उर्वशीगनामुन्नाण्यां बिनोद- यतु भवान् ।] राजा-(नि:श्वस्य) बहकुमितास्वपि सम्वे नोवनजनाग नम्रविटपागु । चक्षुर्बध्नाति धृति तदङगनानामदुर्ललितम् ।।८।। तदुपायश्चिन्त्यतां यथा मफलप्रार्थनो भवेयम् । m-Ranamamyawali Winne ४ একাধি भेदोन्मुखं विकासोन्मुग्वम् । अनेन विशेषणद्वयन मुग्धादशाप्रान्न उक्त: । Erasa' इत्यादिना यौवनारम्भो वणितः ॥७॥ विदूषक-एप काणमणिनिलागगनायो- ऽतिमुक्तलतामण्डपो अमरमंधविघटितः मुमै कृतोपनार इवात्रभवतो बनते । तदनुगृह्यतामेषः । 'अतिमुक्तः पुण्डकः स्यावासन्ती माधवी लता' इति त्रिकाण्डी।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया अपने स्त्रीमत्यादि । कुरमक कुरबककुमुमम् । अन उपरिभागे । स्त्रीनपाटलं स्त्रीनववदीषमतम् । यो गयोः प्रदेशयोः श्याम नीलम् । रक्ताशोक रक्ताशोककुसुमम् । उपोटरांगसुभगं प्राप्तराग प्राप्तो रागो रक्तिमा येन तत् तथोक्तम् । तच्च तत् सुभगं रम्य व भेदोन्मुखं विकासोन्मुखं तिष्ठति। जूते नवा नूतना बल्लरी मन्जरी । पाखरणःकणायकलिका पाया रजःकणाः परागा यासा तास्ता अप्रकालिकाः अपमकोरका यस्याः । मधुश्रीर्वसन्तलक्मी: मुग्णत्वस्य बालरवस्य यौवनस्य बान्तरेण स्थिता ॥७॥ १. om.-मा.ए. २. विकोहीममाणणमणी-सा. ए... om.-सा.ए. ४. मम कुसुमितास्वपि-मा. ए. ५. तपासा. ए.

·२.८-] द्वितीयोऽङ्कः प्रकाशिका -- । विदूषकः-इदानीमिहासीनो ललितलतालोभ्यमानलोचन उर्वशीगता- मुत्कण्ठां विनोदयतु भवान् । बहुकुसुमितास्विति । बहुकुसुमिता स्वित्यनेनात्यन्तं सौगन्ध्यनिर्भरत्वं लाचनलोभनीयत्वं च व्यज्यते । उपवनेत्यनेनादू वर्तितयाना- यासलभ्यत्वम् । नम्रविटपास्वित्यनेनातिवनतया प्रच्छायशीतलत्वं द्योन्यते । अपिशब्दो बह्वित्यादिननेत्यन्तविशेषणान्तेषु योज्यः । तेन चैतादृशीप्वपि चक्षु- षोऽननुरागे को हेतुः । तत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह-तदङगनेति । आलोकनमालोक- स्तत्र तेन वा दुर्ललितं दुराग्रहग्रस्तम् । बहुकुमुमितास्वित्यादिभिर्विशेपणैरत्य- न्तार्तववतीषु । 'अतिपरिचयादवज्ञा' इत्युक्तरीत्योपवनस्थित्या सर्वदासनवति- त्वेनानादरविषयीभूतासु । सौन्दर्यातिशयाद्विलोकनावनता विटपाः खिङगा यासु । नत्रान् विटान् पान्तीति वा । परपुरुषलोचनादिगोचरास्वित्यर्थः प्रासूचि । तदङ्गनेत्यनेन च सा प्रसिद्धा सौन्दर्यादिगुणगणशालिनी देवीभावाच्च निखिलमर्त्य दोषाभाववती याङ्गना तस्यां मनोऽभिरतम् । बहुदोषदूपितासु च लतासु चक्षुर्न सक्तमिति साम्प्रतमेवैतदिति रहस्यम् । 'मम कुसुमिता' इत्यपि मम दृष्टिरिति सम्बन्धः । 'विटप: पल्लवे खिङ्गे' इति विश्वः (७६-२) ॥८॥ नम्राः पाठः । कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया मम कुसुमितास्वित्यादि-सखे वयस्य तद्रूपालोकदुर्ललितमुर्वशी- रूपावलोकनदृप्तं मम चक्षुः कुसुमितास्वपि संजातकुसुमास्वपि नम्रविटपासु नम्रा नता विटपाः क्षुद्रशाखा यासां ताः । तासूपवनलतासूद्यानवल्लीषु धृति प्रीति न बध्नाति न संयच्छति । अत्र कुसुमान्याभरणस्थानीयानि । विटपा बाहुस्थानीयाः । लता त्वङ्गयष्टिस्थानीया । तस्मादासां लतानामुर्वशीरूपसादृश्ये विद्यमानेऽपि तथाविधसौभाग्याभावात् प्रीत्यभाव इत्यभिप्रायः ।।८।। अत्रारतेर्गम्यमानत्वाद्विधुतं नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । तदुपायश्चिन्त्यतां यथा सफलप्रायनो भवेयमित्यत्र प्रयत्नो नाम द्वितीयावस्था सूचिता । बिन्दु प्रयत्नयोः साम्यात् प्रतिमुखसन्धिरित्यनुसन्धेयम् ॥

·७४ विक्रमोर्वशीये [-२.९ विदूषकः-(विहस्य) भो, अहल्लाकामुअस्स इंदस्स' वज्जो सचिवो, उव्वसीपज्जुस्सुअस्स भवदो वि अहं । दुवे वि एत्थ उम्मत्तआ।[भो, अहल्याकामुकस्येन्द्रस्य वज्रः सचिवः, उर्वशीपर्युत्सुकस्य भवतोऽप्यहम् । द्वावप्यत्रोन्मत्तौ।] राजा-'न खलु चिन्तयति भवान् । विदूषकः-(चिन्तयति) एसो चिंतेमि । मा उण परिदेविदेहि समाधि ५भंजिस्ससि । (निमित्तं सूयित्वा आत्मगतम् ) अहो अहं कज्जदंसी। [एष चिन्तयामि । मा पुनः परिदेवितः समाधि भक्ष्यसि । अहो, अहं कार्यदर्शी। राजा- - असुलभा सकलेन्दुमुखी च सा किमपि चेदमनङगविचेष्टितम् । अभिमुखीष्विव वाञ्छितसिद्धिषु व्रजति निर्वृतिमेकपदे मनः ॥९॥ 'इति मदनोत्सुकस्तिष्ठति) II-B .. VRATAmrememe..lman ManAmasalmanimumnommaritman T. 41. . nM. মাহি विदूषकः-भोः, अहल्याकामुकस्येन्द्रस्य वजः सचिवः, उर्वशीपर्युत्सुकस्य भवतोऽप्यहम् । द्वावप्यत्रोन्मत्ती। विदूषकः-एप चिन्तयामि । मा पुनः परिदेवितः समाधि भअश्यसि । अहो, अहं कार्यदर्शी । ममुलमेति । मिति सन्तोषम् । 'तत्क्षणकपदे तुल्ये सधः सपदि व स्मृते' इति हलायुधः (४-६७) ॥९॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराणीया निमित्तं दक्षिणाक्षिस्पन्दनम् । म सुलभेत्यादि। स्पष्टोऽर्थः । मत्र अरतिशान्तेः शम इति सन्ध्यङ्ग भवति ॥९॥ १. महिंदस्स-सा. ए. २. om.-सा. ए. ३. उनसीपणमस्स-सा. ए. ४. अतिस्नेहः बलु कार्यवी-सा. ए. ' ५. निधि-सा. ए. ६. खा. ए. takes below with theking.७. जाताश: सा. ए.

·२.९-]] द्वितीयोऽङ्कः ७५ (ततः प्रविशत्याकाशयानेनोर्वशी चित्रलेखा च) चित्रलेखा-'सहि उव्वसि, कहिं क्खु अणिद्दिट्ठकारणं गच्छीअदि। [सखि उर्वशि, कुत्र खल्वनिर्दिष्ट कारणं गम्यते।] उर्वशी-(मदनवेदनामभिनीय) सहि, हेमऊडसिहरे लदा- विडवांदरे लग्गा वेअअंतिआ मोआवेहि त्ति मए भणिदा उपहसिअ म भणासि दिढं क्खु लग्गा ण सक्का मोआ- विदं । दाणि पुच्छसि कहिं अणिदिट्ठकारणं गच्छीअदि त्ति । [सखि, हेमकूटशिखरे लताविटपान्तरे लग्ना वैजय- न्तिका मोचयेति मया भणिता उपहस्य मां भणसि दृढं खलु लग्ना न शक्या मोचयितुम् । इदानीं पृच्छसि कुत्रानिर्दिष्टकारणं गम्यत इति ।] चित्रलेखा-कि णु तस्स राए सिणो पुरूरवस्स सआसं पत्थि- दासि । किं नु तस्य राजर्षेः पुरूरवसः सकाशं प्रस्थि- तासि ।] उर्वशी--"एसो मे अवहत्थिदलज्जो ववसाओ। [एष मेऽपहस्ति- तलज्जो व्यवसायः । - মামি चित्रलेखा-सखि उर्वशि, कुत्र खल्वनिर्दिष्ट कारणं गम्यते । उर्वशी- सखि, हेमकूटशिखरे लताविटपान्तरे लग्ना वैजयन्तिका मोचयेति मया भणिता उपहस्य मां भणसि, दृढं खलु लग्ना न शक्या मोचयितुम् । इदानीं पृच्छसि कुत्रानिर्दिष्टकारणं गम्यत इति । चित्रलेखा-किं नु तस्य राजर्षेः सकाशं प्रस्थि- तासि । उर्वशी-एष मेप्रहस्तितलज्जो व्यवसायः । अपहस्तिता दूरीकृता । १. हला, कहिं ... ...सा. ए. २. om.-सा. ए. ३. om. सा. ए. ४. सहि तवा हेमकरसिहरे लवाविश्वेण बणविग्विाभासगमणं में मोहसिन कि दाणि पुग्छसि-सा. ए ५. अम-सा. ए.

·विक्रमावशाय
1२.९-
-
चित्रलेखा--- 'सहि, तथा वि संपधारीअदु दाव। को उण सहीए
तहिं पढमं पेसिदो । [मग्वि तथापि संप्रधार्यतां तावत् ।
कः पुनः सख्या तत्र प्रथम प्रेषितः ।
उर्वशी--ण हिअअं। [ननु हुश्यम् ।]
चित्रलेखा-को णु तुम णिओजेदि । [को नु त्वां नियो-
जयति ।
उर्वशी-मअणो क्खु म णिओजेदि । [मदनः खलु मां नियो-
जयति ]
चित्रलेखा-अदो अवरं णत्थि मे वअणं । [अतोऽपरं नास्ति
मे वचनम् ।
उर्वशी---तेण आदिसदु मे सही मग्गं, जेण तहि गच्छंतीए ण
अंतराओ भवे । [तेन आदिशतु मे सखी मार्ग येन तत्र
गच्छन्त्या न अन्तरायो भवेत् ।]
-
कुमारगिरिराजीया
अपहस्तितलज्जो निरस्त त्रपः ।।
प्रकाशिका
चित्रलेखा-सखि, तथापि संप्रधार्यतां तावत् । कः पुनः सल्या तत्र प्रथम
प्रेपितः । उर्वशी-ननु हृदयम् । चित्रलेखा-कोनु त्वा नियोजयति । उर्वशी-
मदनः खलु मां नियोजयति । चित्रलेखा-अनोऽपरं नास्ति मे वचनम् । उशी-
तेनाविशतु मे सखी मार्ग येन तन गछन्त्या नान्तरायो भवेत् ॥
कोणेश्वरी Folio missing
कुमारगिरिराजीया
उर्वशी-हिम हवयं प्रेषितमिति सम्बन्धः । चिनलेवा-संधार्यताम्
समथ्र्यताम् । निवेश गमन युज्यते वा न वेति निश्चीयतामित्यर्थः ।।
१ सहि-वाय om. सा. ए. २. om.-मा. ए. ३. This and
the next sentence om.-- सा. ए. ४.उत्तर--सा. ए.

·७७ २.९-]] द्वितीयोऽङ्कः चित्रलेखा-सहि, वीसद्धा होहि । णं भअवदा देवगुरुणा अव- राइदं णाम सिहाबंधणं विज्ज उवदिसतेण तिदसपरिव- क्खस्स अलंघणीआ कदम्ह। [ननु भगवता देवगुरुणा अपराजितां नाम शिखाबन्धिनी विद्यामुपदिशता त्रिदश- प्रतिपक्षस्यालङघनीये कृते स्वः।] उर्वशी- (सलज्जम् ) ताए पओअं सव्वं मुमरेसि। [मग्वि, तस्याः प्रयोगं सर्वं स्मरसि । चित्रलेखा-२सहि, हिअअं एवं सव्वं जानादि । [सखि, हृदय- मेतत्सर्वं जानाति । ३(उभे भ्रमणं रूपयतः) चित्रलेखा-सहि, पेक्ख पेक्ख । एदं भअवदीए भाईरहीए जमुणासंगपावणेसु सलिलेमु पुण्णेसु ओलोअंतस्स विअ अत्ताणों पइट्ठाणस्स सिहाभरणभूदं विअ तस्स राएसिणो भवणं उवगदम्ह । [सखि, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । एतद् भगवत्या भागीरथ्या यमुनासंगपावनेषु सलिलेष पुण्येष्वलोकयत इवात्मानं प्रतिष्ठानस्य शिखाभरण- भूतमिव तस्य राजभवनमुपगते स्वः ।। সাহিঙ্গা चित्रलेखा-सखि विश्रब्धा भव । ननु भगवता देवगुरुणापराजितां नाम शिखाबन्धिनी विद्यामुपदिशता त्रिदशप्रतिपक्षस्यालाधनीये कृते स्वः । देवगुरुणा गीपतिना । उर्वशी-तस्याः प्रयोग सर्व स्मरसि । चित्रलेखा-सखि, हृदयमेतत् सर्व जानाति । चित्रलेखा-सखि, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । एतद् भगवत्या भागीरथ्या यमुनासङ्गपावनेषु सलिलेषु पुण्येष्ववलोकयत इवात्मानं प्रतिष्ठानम्य शिखा- भरणभूतमिव तस्य राजभवनमुपगते स्वः । प्रतिष्ठानस्य प्रयागपूर्व तीरस्थित- सूसीसंजकनगरस्य ॥ । १. सहि सत्वं सुमरेमि-सा. ए. २.om.-सा. ए. ३.सिखमार्गमासाथ- सा. ए.४.om. सा. ए.५.om.-सा. ए.६.om.सा. ए.

·७८ विक्रमोर्वशीये [२.९- उर्वशी-('सस्पृहमालोक्य) णं वत्तव्वं ठाणंतरगदो सग्गो त्ति । (विचार्य) हला, कहिं २ कावु सो आवण्णाणुकंपी भवे । [ननु वक्तव्यं स्थानान्तरगतः स्वर्ग इति । सखि कुत्र खलु स आपन्नानुकम्पी भवेत् ।] चित्रलेखा-एदस्सि णंदणवणेक्कपदेसे विअ पमदवणे ओदरिअ जाणिस्सामो। [एतस्मिन् नन्दनवनैकप्रदेशे इव प्रमदवने - वतीर्य ज्ञास्यावः । (उभे अवतरतः) चित्रलेखा-(राजानं दृष्ट्वा, सहर्पम् ) सहि' एसो पढमोदिदो विअ भअवं चंदो कोमुदि विअ अवेक्खदि" तुमं । [सखि, एष प्रथमोदित इव भगवांश्चन्द्रः कौमुदीमिवा- वेक्षते त्वाम् ।। Brendry mewwwwseemaemeinmenormmam মকাহিঙ্গা उर्वशी-ननु वक्तव्यं स्थानान्तरगतः स्वर्ग इति । सखि, कुत्र खलु स आपन्नानुकम्पी भवेत् । चित्रलेखा-एतस्मिन्नन्दनै कप्रदेश इव प्रमदवनेश्वतीर्य शास्यावः । चित्रलेखा-सखि, एष प्रपमोदित इव भगवांश्चन्द्रः कौमुदीमिवावे. - क्षते त्वाम् ॥ कोणेश्वरी Folio missing মালিলি उर्वशी-'सखि व नु खलु'। अत्र दृष्टनष्टानुसणात् परिसी नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । N १. विलोक्य-सा. ए. २. शुक्ल-सा.ए. ३. हला-सा.ए. ४. om.- सा.ए. ५. परिच्छादि-सा. ए.

·७९ १ २.९-] प्रथमोऽङ्कः उर्वशी-(विलोक्य) हला, दाणि पढमदंसणादो वि' सविसेसं पिअदसणो मे महाराओ पडिभादि । [हला, इदानीं प्रथमदर्शनादपि सविशेष प्रियदर्शनो मे महाराजः प्रतिभाति ।] चित्रलेखा-जुज्जदि । ता एहि, उवसप्पम्ह । [युज्यते । तदेहि, उपसर्पावः ।। उर्वशी-२ण दाव उवसप्पिस्सं । तिरवखरिणीपडिच्छण्णा पास्सवत्तिणी भविअ सुणिस्सं दाव । पास्सवत्तिणा' वअस्सेण सह विअणे किं" मंतअंतो चिट्ठदि त्ति । [न तावदुपसर्पिष्ये। तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना पार्श्ववर्तिनी भूत्वा श्रोष्ये तावत् । पार्श्ववर्तिना वयस्येन सह विजने कि मन्त्रयमाणस्तिष्ठतीति ।] चित्रलेखा-जहा दे रोअदि । [यथा ते रोचते । (उभे यथोक्तमनुतिष्ठतः।) विदूषकः-भो, चिन्तिदो मए दुल्लहप्पणइजणस्स समाअ- मोवाओ। [भो, चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयिजनस्य समागमोपायः।] Pe- Har- গামিকা उर्वशी-सखि, इवानी प्रथमदर्शनादपि सविशेष प्रियदर्शनो मे महाराजः प्रतिभाति । चित्रलेखा-युज्यते । तदेहि । उपसावः । उर्वशी-न तावदुप- सपिष्ये । तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना पार्श्ववर्तिनी भूत्वा श्रोष्ये तावत् पावतिना वयस्येन सह विजने किं मन्त्रयन् (मन्त्रयमाणः) तिष्ठतीति । तिरस्करिणी १. om.-सा.ए.२. This sentence om.-सा. ए. ३. पास- गवा से-सा. ए.४. पासपरिवत्तिणा-सा. ए. ५. पि-सा.ए. ६. om.-सा. ए: ७. दुल्लहप्पणदणीसमाजमोवाओ-सा. ए. .

·विक्रमोवंशीये [२.९- १ (राजा तृणीमास्ते ।) उर्वशी-का उण धण्णा' इत्थिा जा' इगिणा पडिमुग्गमाणा अत्ताणअं विणोदेदि । [का पुनर्धन्या स्त्री या अनेन परिमृग्यमाणात्मानं विनोदयति ।] चित्रलेखा-आणस्स किं विलंबीअदि । [ध्यानाय" कि विलम्ब्यते । ] उर्वशी-साहि, भीआनि" सहसा पहावादो विण्णादुं । [मखि, बिभमि सहसा प्रभावाद्विज्ञातुम् । ] विदूषकः-भो, णं भणानि चितिदो मार दुल्लहपणमणसमा- अमोबाओ । [भो, ननु भणामि चिन्तितो मया दुर्लभ- प्रणयिजनसमागमोपायः । ] राजा-वयस्य, कथ्यताम् । विषद्क:-सिविणसमाअमआरिणि णिइं मेवदु भवं। अहवा तत्थभोदीए उव्वसीए पद्धिकिदि चित्तफलए "अधिलिहिअ आलोअंतो 'अत्ताअणं विणोदेहि । [स्वप्नसमागमकारिणी निद्रां मेवतां भवान् । अथवा तत्रभवत्या उर्वश्याः प्रति- कृति चित्रफलकेऽभिलिख्यालोकयनात्मानं विनोदय ।। Reena meromwwmnimaan more. মানিকা अन्तर्धानविद्या। चित्रलेखा-यथा ते रोचते । विदूषक: भोः चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयिजनस्य समागमोपायः ।। कोणेश्वरी (समागमो) पायः केतम् (स.) । (?) कुमारगिरिराजीया No commentary १. एसा-सा. ए. २. इमिणा पत्थीयमाणा अत्ताण विकत्येषि-सा. ए. ३. कि. उण माणुस्स विडंबीअवि-सा. ए. ४. मामस्थ-को. ५. भाभामि- सा. ए. ६. समानमोवायो ति-सा. ए. ७. मालिहिणा-सा.ए. ८. चित-पा.ए.

·८१ २.९-]] द्वितीयोऽङ्कः उर्वशी-(सहर्पम् ) हीणसत्त हिअअ, समस्सस समस्सस । हीन- सत्त्व हृदय, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] -- সকাঙ্কিা उर्वशी-का पुनर्धन्या स्त्री या अनेन परिमृ ग्यमाणामानं बिनोदयति । धन्या अत्युत्कटपुण्या-अतिशयशालिनी, प्रलोभिका वा। 'रामा निवर्गहेतुः स्त्री धन्या योपित् प्रलोभि का' इति त्रिकाण्डोशेषः । परिमग्यमाणा अन्विष्यमाणा। चित्रलेखा-ध्यानाय कि विलम्यते । उर्वशी-शनि, बिमि सहमा प्रभावतो विज्ञातुम् । विदूषकः-भोः ननु भणाम निलितो गया दुर्लभप्रायजन- समागमोपायः । विदूषकः- स्वप्नसमागमकारिणी निद्रा रोवतां भवान् । अथवा तत्रभवत्या उर्वश्याः प्रतिकृति चित्रफलकाभिलिमयालोकगतात्मानं बिनोदय। उर्वशी-हीनसत्त्व हृदय, समाश्वसिहि रामाश्वसिहि ।। कोणेश्वरी का पुनर्धन्या स्त्री यामुना परिनृत्य (मृग्य) मानात्मानं विनोदयति । यामयमेवं चिन्तयति न तत्परं धन्यतमास्तीत्यर्थ: । हलेति-शवि भयानरम कि विलम्ब्यते । ध्यानं कृत्वा जानीहीत्यर्थः । सहीति । विर्भ मि ग्बल प्रभावाहि- ज्ञातुम् । यद्यन्यैव काचित् स्यात् तदा प्रत्याशालम्बनमपोह अटधनीति भावः । मो इति । ननु भणामि चिन्तितो मया दुर्लभजनसमागमोपायः । वारंवार कथयाम्यवधान किन क्रियत इत्यर्थः । सिवीति । स्वग्नसमागमकारिणी निशा सेवतां भवान् अथवा तत्रभवत्या उश्या: प्रतिकृति चित्रपटमिलिन्य आलोकयान आत्मानं विनोदय । हीणसत्त निःसत्व हृदय, समाश्वसिहि । नाम- मात्रश्रवणमत्र समाश्वासनमित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया यानेन प्राय॑मानास्मानं विकत्ययति बहुमामपा सभावयते । कि पुनर्मानुष्यक मनुष्यमावोऽवलम्ब्यते । 'योपचात् गुरुपीतमाद् युग (पा. ५-१-१३२) इति वुझा प्रत्ययः । बिमि सहसा प्रभावती मातुम् । मन भयकारणं राजप्रार्थिताम्या भवेदिति ॥

·८२ विक्रमोर्वशीये [२.१०-- राजा- 'तदुभयमप्यनुपपन्नम् हृदयमिषुभिः कामस्यान्तः सशल्यमिदं सदा, कथमुपलभे निद्रां स्वप्ने समागमकारिणीम् । न च सुवदनामालेख्येऽपि प्रियामसमाप्य तां मम नयनयोरुद्वाष्पत्वं सखे न भविष्यति ॥ १०॥ चित्रलेखा-सहि सुदं तुए वअणं। [सखि, श्रुतं त्वया वचनम् ।। उर्वशी-सुदं, ण उण पज्जत्तं हिअअस्स । [श्रुतं, न पुनः पर्याप्त हृदयस्य । विदूषकः-एत्तिओ मे मदिविहओ। एतवान् * मे मतिविभवः ।] communicianRITHmm Mix waman মকামিতা राजा-निद्रासेवनचित्रफलकयोरनुपपत्तिमेवाह-हवयमिति । शाभ- नास्यां प्रियामुवंशीमालेख्ये चित्रेऽप्यसमाप्य संपूर्ण मनालिहोत्यर्थः । नेत्रयोरुद्गत- बाष्पत्वं च न भविष्यतीति न, अपितु भविष्यत्येय । न हि सव्यथान्तःकरणस्य निद्रागमनमश्रुसमावृतनेषस्य लिखनं वा मवचिद् घटत इति भावः ॥ १० ॥ चित्रलेखा-सखि, श्रुतं त्वया वचनम् । उर्वशी-श्रुतं । न पुनः पर्याप्तं हृदयस्य । विदूषकः-एतावान् मम मतिविभवः ॥ तद् इयमिति । निद्राप्रतिकृतिदर्शनमित्यर्थः । कथमनुपपत्रमित्याह- हरयमिति । निद्रामहं कथमुपलभ प्राप्नुयाम् । कुतो नोपलप्स्यस इत्याह-यत इदं हृदयं कामस्येषुभिरन्तः सशस्मं तथा च निद्रारूप उपायस्तावन्न संभवतीत्यर्थः । मनःस्वास्थ्य हि निद्राहेतुरिति भावः । तथा महाभारते विगुरवाक्यम्- अभियुक्त बकवता दुर्वलं होनसाधनम् । हतस्वं कामिन व प्रविशन्ति प्रजागराः ।। * १. तद्. om. सा. ए. २. यत:-कु. गि; को. ३. सुदं तुए-सा. ए. ४. एतावत्को-को.

·-२.११] द्वितीयोऽङ्कः राजा-('सनि:श्वासम्) नितान्तकठिनां रुजं मम न वेद सारे मानसीं, प्रभावविदितानुरागमवमन्यते वापि माम् । अलब्धफलनीरसं मम विधाय तस्मिञ्जने, ४ समागममनोरथं भवतु पञ्चबाणः कृती ॥ ११ ॥ कोणेश्वरी इति । तां प्रियामालेख्येऽपि समवाप्योपलभ्य हे सखे मम नयनयोरुद्वाष्पत्वं न भविष्यतीत्यपि न । बाष्पा भविष्यत्येवेत्यर्थः। यद्वा उन्मनस्कतया विशिष्यार्थी- ऽवगन्तुं न पारित इत्यर्थः । यद्वा श्रवणोपक्रम एव मम जडता जातेति विशिष्या- विगति भूदित्यभिप्रायः । अत एव वक्ष्यति-असमर्थोऽस्मीत्यादि ॥१०॥ विदू० इति । एतावत्को मे मतिविभवः । अतः परं चिन्तयितुमपि न शक्नोमीत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया हृदयमित्यादि । यतो यस्मादिदं हृदयं मनः कामस्येषुभिर्बाणैरन्तः अन्तरे सशल्यं शल्यसहितम् । अतः स्वप्ने समागमकारिणी निद्रां कथमुपलभे प्राप्नोमि । कथमित्याक्षेपे । नोपलभे इत्यर्थः । किं चालेख्येऽपि चित्रेऽपि सुवदनां तां प्रियामुर्व- शीमसमाप्य स्थितवतो मम नयनयोरुद्वाष्पत्वमुदश्रुत्वं न भविष्यतीति न । भविष्य- त्येवेत्यर्थः । तस्मादुभयमप्यनुपपन्नमिति सम्बन्धः ॥१०॥ प्रकाशिका नितान्तेति । सा नितान्तमतिशयेन कठिनां दुःसहां मानसीं रुजं पीडां न वेद न जानाति । अन्यथावश्यं मां संभावयेदिति भावः । वेति पक्षान्तरे । प्रभावेण निजदेवशक्त्या ज्ञातानुरागमपि मामवमन्यतेऽवगणयति । कथं वा अमर्या मया मानुषे मनो निवेशनीयमित्याशयेने ति भावः । पञ्चबाणो मदनो मम मनोरथमभिलाषं तस्मिञ्जनेऽलब्धमप्राप्तं यत् फलं तेन नीरसं निःसारं विधाय कृती कुशलो भवतु । 'अबद्धफलनीरसम्' इत्यपि पाठः । न बद्धं संपादित फलं येन स चासी नीरसश्च । फलाभावे तु मरणमेव वैरस्ये निदानम् । तेन च तस्य बाणपञ्चकाङ्गीकारः सफल: स्यादिति फलव्यक्तिः ॥ ११ ॥ १. निःश्वस्य-को. २. यो-कु. गि. ३. अलब्धफलनीरसान्-सा. ए.; कु गि. अबद्धफलनीरसम्-को. ४. समागममनोरथान्-सा. ए.

·८४ विक्रमोर्वशीये [२.११- चित्रलेखा-सुदं तुए । [श्रुतं त्वया । उर्वशी-हद्धी हद्धी । म 'वि एव्वं अवगच्छदि । सहि अस- मत्थम्हि अग्गदो भविअ अत्ताण दंसिदुं । ता पहा- वणिभ्मिदेण भुज्जवत्तेण लेहं संपादिअ अंतरा खिवितुं इच्छामि । [हा धिक् हा धिक् । मामप्येवमवगच्छति । सखि, असमर्थास्म्यग्रतो भूत्वात्मानं दर्शयितुम् । तत् प्रभावनिर्मितेन भूर्जपत्रेण लेखं सम्पाद्यान्तरा क्षेप्तुमि- च्छामि।] चित्रलेखा-अणुमदं मे । [अनुमतं मे । उर्वशी नाटयेनाभिलिख्य क्षिपति ।) विदूषकः-'अविद अविद भो । किं णु एदं । भुअंगनिम्मोओ किं मं खादिदं णिवदिदो। [अविदाविद भोः। किन्वेतत् । भुजङगनिर्मोकः किं मां खादितुं निपतितः । ] राजा- (दृष्ट्वा ) नायं भुजङगनिर्मोकः । भूर्जपत्रगतोऽयमक्षर- विन्यासः । --mirent M - कोणेश्वरी निःश्वस्येति । प्रकृदादधिकमिति शेषः। सुस्थस्यापुण्यस्योपायस्यास्फुरणा- दुपायाभावनिर्धारणं तथा निःश्वासे हेतुरिति । अत एवाशंसामात्रशरणः साशं- समाह-नितान्तेति । अत्यन्त खेदजनिकां मानसीं पीडा मम न या बेव जानाति । मामवमन्यते च विजानात्यपि । एतादृशं त्वामजानानायाः कथमवज्ञा शक्यतेऽत १. om. सा. ए. २. हला-सा. ए. ३. से परिवमणस्स-सा. ए. ४. संपादिदुत्तरा होइं इच्छामि-सा. ए. ५. (दृष्ट्वा) अविहा अविहा । भो कि णु क्यु एवं भुअंगणिम्मोम विक संमुहे णो णिवाग्वि-सा. ए. ६. (विलोक्य) । नायं-निर्मोक. om.-सा. ए.

·२.११-] द्वितीयोऽङ्कः कोणेश्वरी आह-प्रभावेणानुभावेण विदितोऽनुरागो यस्यैवमित्यर्थः । तस्मिस्तादृशे जने समागममनोरथं प्रतिविधाय पञ्चबाणः कृती कृतिमान् भवतु । अबद्धफलत्वा. नीरसम् । फले रस उपलभ्यत इति भावः । प्रतिविधानं च तस्य फलसंपादन- मेव । तथा च बाणस्तामपि मामिव प्रतिभिद्य संगमयत्विति भावः। अत एव पञ्चबाणत्वेनोपन्यासः ॥११॥ कुमारगिरिराजीया नितान्तकठिनामित्यादि। यो जनो नितान्तकठिनां मानसीं पीडां न वेद न जानाति । अथवा प्रभावविदितानुरागं प्रभावेण स्वकीयेन महिन्ना आत्मनो विदितोऽनुरागो यस्य स तथोक्तस्तं मामप्यवमन्यते वाऽपि नाद्रियते । अपिशब्दः शङ्कायाम् । तस्मिञ्जने उर्वश्यां ममालब्धफलनीरसान् अलब्धानि फलानि यस्ते तथोक्तास्ते च नीरसाश्च तान् समागममनोरथान् विधाय पञ्चबाणः कृती कृतार्थो भवतु ॥११॥ अत्र प्रथमार्धे यथोत्तरवचनकरणात् प्रगमनं नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । মায়িকা चित्रलेखा-श्रुतं त्वया। उर्वशी-हा धिक् हा धिक् । मामप्येवमवगच्छति । सखि, असमर्थास्म्यग्रतो भूत्वात्मानं दर्शयितुम्। तत् प्रभावनिमितेन भूर्जपत्रेण लेख सम्पाद्यान्तरा क्षेप्तुमिच्छामि । चित्रलेखा [-अनुमतं मे । विदूषक:-अविदाविद इत्यदृष्टाश्रुतप्राप्ती । किन्वेतत् । भुजङ्गनिर्मोक: किं मां खादितुं निपतितः । 'समी कञ्चुकनिर्मोको' इति त्रिकाण्डी ॥ कोणेश्वरी एश्वमिति-एवमवगच्छति मयाऽस्यावज्ञा क्रियते इत्यसो जानातीत्यर्थः । हलेति । हला, असमर्थाऽस्म्यग्रतो भूत्वात्मानं दर्शयितुम् । तस्मात् प्रभाव- निर्मितेन भूर्जपत्रेण लेखं सम्पाद्यान्तराऽस्य क्षेप्तुमिच्छामि । यावदहमग्रतो भूत्वा स्वं दर्शयामि तन्मध्ये लेखं मिपामीत्यर्थः । चित्रलेखा-अनुमतं मे । क्रियतां तथेत्यर्थः। नाटयनेति । लेखसंपादनतत्प्रक्षेपणे नाटयतीत्यर्थः। अविदेति । आश्चर्यमाश्चर्यमित्यर्थः । ससंभ्रमं समयमित्यर्थः । संभ्रमं त्रयमिच्छन्ति भयमुद्वेगमादरम् । इति । मो इति । मोः किमयं भुजङ्गनिर्मोको मां खादित निपतितः। कि वं इत्यत्र 'अन्त्याहिदेति मीण' इति कमो मकारात्परो णकारागमः ॥ ।

·८६ विक्रमोर्वशीय [२.११- विदूषकः-णं क्खु अदिट्ठाए उव्वसीए भवदो परिदेविदं सुणिअ' भुज्जवत्ते अणुराअसूअआ अक्खरा अहिलि- हिअ विसज्जिदाई भवे । [ननु खल्वदृष्टयोर्वश्या भवतः परिदेवितं श्रुत्वा भूर्जपत्रेऽनुरागसूचकान्यक्षराण्यभि- लिख्य विसर्जितानि भवेयुः । ] राजा-नास्त्यगतिर्मनोरथानाम् । (गृहीत्वानुवाच्य च सहर्पम् ) सखे, प्रसन्नस्ते तर्कः । mmen-meme---- । कुमारगिरिराजीया एवमवगच्छतीत्यनेन प्रभावेणानुरागं विदित्वाऽपि मामवमन्यमानां जानातीत्ययमर्थः प्रतिपाद्यते । अविधेत्याक्रोशे ॥ সাহিঙ্গা विदूषकः-ननु खल्वदृष्टयोर्वश्या भवतः परिदेवितं श्रुत्वा भूर्जपत्रेड- नुरागसूचकान्यक्षराण्यभिलिख्य विसजितानि भवेयुः। अत्र 'अक्खरा' इति पुंस्त्वम्, 'भवें' इत्यत्र बहुवचने एकवचनं च 'प्राकृते लिङ्गवचनमतन्त्रम्' इति प्राकृतकृतसमयतो बोद्धव्यम् । यद्वा विसजिता भवेत् पत्रिका इति शेषः। नन्विति सम्बोधने । खल्विति वित निश्चये वा । 'सुणि' इत्यत्र 'मुणिम' इत्यपि पाठः । मुणिअ ज्ञात्वेत्यर्थः। अगतिरविषयः ।। कोणेश्वरी विदूषक इति । न खल्वदृश्ययोर्वश्या भवत्परिदेवितं श्रुत्वा भूर्जपत्रे महानुरागसूचकान्यक्ष राण्यभिलिख्य विसजितानि भवेयुः । नास्तीति । एवमपि मनोरथः क्रियत एव यत इति भावः। उपपन्न इति । यदेव त्वया तकितं तदेव सम्पन्नमित्यर्थः॥ कुमारगिरिराजीया No commentary mammam १. समाणाणुरामसूबाई अक्सराई विसज्जिदाई होति ।-सा. ए. भुज्जवत्ते महाणुराम-को..

·८७ -२.१२] द्वितीयोऽङ्कः विदूषकः-जं एत्थ अहिलिहिदं तं सुणिदुं इच्छामि । [यदत्रा- भिलिखितं तं श्रोतुमिच्छामि ।] उर्वशी-साहु साहु । अज्ज, णाअरोसि । [साधु साधु, आर्य नागरोऽसि ।] राजा-श्रूयताम् । (वाचयति) सामिअ संभाविअआ जह अहं तुए अमुणिआ तह अ अणुरत्तस्स' सुहअ एअमेअ तुह । २णवरि अ मे ललिअपारिआअसअणिज्जम्मि 'होति सुहा णंदणवणवाआ वि सिहिव्व सरीरे ॥१२॥ [स्वामिन् संभाविता यथाहं त्वयाज्ञात्री तथाचानुरक्तस्य सुभग एवमेव तव । अनन्तरं च मे ललितपारिजातशयनीये भवन्ति सुखा नन्दनवनवाता अपि शिखीव शरीरे ॥ १२॥] प्रकाशिका विदूषकः-यदत्राभिलिखितं तच्छ्रोतुमिच्छामि । उर्वशी-साधु साधु । आर्य,नागरोसि । सामिअ इति । स्वामिन् संभाविता यथाहं त्वयाज्ञात्री तथा चानु- रक्तस्य सुभग एवमेव तव । अनन्तरं च मे ललितंपारिजातशयनीये भवनि सुखा नन्दनवनवाता अपि शिखीव शरीरे ॥ स्वामिन्, यथाहं त्वया नितान्त- कठिनामित्यादिनाज्ञात्री निजपीडामजानाना संभाविता, तथा च हे सुभग, अनु- रक्तस्य तवैव मे यथा त्वया संभावितं तथैव त्वदनुरागाज्ञानवत्येवास्मि । अन्यथा तदेव मयागतं स्यादित्यर्थः । तथैव' इति पाठे तथैव' एवमेव इत्येकार्थ- कमपि पदद्वयमादरातिशयद्योतनार्थम् । तथा च यत्त्वया संभावितं तत्तथैवेत्थः। १. जइ णाम तुज्झ उवरि होमि-सा. ए. २. कि मे... सुहा-सा. ए. ३. णंदणवणवादा अवि अच्चुण्हा सरीरए-सा. ए.

·८८
विक्रमोर्वशीय
[२.१२-
प्रकाशिका
अनन्तरं च तवैतादृगवस्थाजानोत्तरं तु मे ललितं शीतलतादिनातिरमणीयं
पारिजातस्यमानि कुसुमपल्लवानि तदीयं यच्छनीयं तस्मिन् सुखाः सुखरूपा
अपि नन्दनवनवाताः शरीरे शिखीव अग्निसमा भवन्ति । णवरिणवरी केवला-
नन्तर्य योनिपातितौ ॥१२॥
कोणेश्वरी
।
विदूषकः-यदत्राभिलिखितं तच्छ्रोतुमिच्छामि । अज्जेति । आर्य,
नागरोऽसि । सा दिव्याङ्गना एतादृशं भाविनं प्रियं प्रति किं लिखतीति श्रवणे
रागवत्त्वेन नागरत्वम् । यद्वा तादृप्रियाप्रेषितलिखनवाचने का कावस्थास्य
भवतीति दर्शकत्वेनास्य नागरतामाह । अत एवाने तस्यावस्थामेव वक्ष्यति । कि
णु भणिदमित्यादिना।
सामिअ इति। स्वामिन् संभाविता यथाहं त्वयाकणिता तथैवाननुरक्तस्य
सुभग एवमेव तव । केवलं न मे ललितपारिजातशयनीये भवन्ति सुखा नन्दन-
वनवाता अपि तु शिखिन इव निजशरीरे ॥ हे स्वामिन्, यथा संभाविता त्वयाह-
माकलिता तथैवाननुरक्तत्वेन संभावितस्य तवाप्येवमेवाकलयामि । त्वमपि
मदीयां रुजं न जानासि ज्ञात्वाप्यवमन्यस एव वा मामित्यर्थः । आवयोरयं पुन-
विशेषोऽस्ति यथा ललितपारिजातविरचितशयनेऽपि नन्दनवनसम्बन्धिनो
वाताः शिखिन इव दुःखदा भवन्तीति । एतावता त्वमतिदुःखं लभसे, अहं वा
लभे इति स्वयमेव विनिगमनां विधेहीति भावः ॥१२॥
कुमारगिरिराजीया
स्वामिन् नाथ यथाहं त्वया अज्ञाता इयं कीदृगवस्थेत्यपरामृष्टा असं-
भाविता असंमानिता च । अहं चानुरक्तस्य तवोपरितथा तादृशी यदि नामाशात्री
असंभावयित्री चेन्नामेत्यर्थः। लुलितपारिजातशयनीयके लुलितं तापलुण्ठनाद्
व्याकीर्णं पारिजातानां पारिजातकुसुमानां शयनीयं यस्य तत् तथोक्तं तस्मिन्
मम शरीरे नन्दनवनवाता अपि अत्युष्णा भवन्ति किम् ? न भवन्तीत्यर्थः । अता-
दृशत्वान् मम अत्युष्णा भवन्तीति भावः । अत्र स्वानुरागप्रकाशकस्य वाक्य-
स्योपपत्तिमत्त्वाद् उपन्यास इति सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ १२ ॥

·८९ २.१२-] द्वितीयोऽङ्कः उर्वशी-किं णु संपदं भणिस्सदि। [किं नु सांप्रतं भणिष्यति ।] चित्रलेखा-किं 'णु । भणिदं एव्व एदेण मिलाणकमलणालो- वमेहिं अंगेहिं । [किं नु । भणितमेवैतेन म्लानकमलना- लोपमैरङगैः ।। विदूषकः-दिठिआ मए क्खु बुभुक्खिदेण' सोत्थिवाणिों विअ लद्धं भवदो समस्सासणकारणं। [दिष्ट्या मया खलु बुभुक्षितेन स्वस्तिवाचनिकमिव लब्धं भवतः समा- श्वासनकारणम् ।] प्रकाशिका उर्वशी-किं नु साम्प्रतं भणिष्यति । चित्रलेखा-किं नु । भणितमेवैतेन म्लानकमलनालोपमैरङ्गः। विदूषकः-दिष्ट्या मया खलु बुभुक्षितेन स्वस्तिवा- चनिकमिव लब्धं भवतः समाश्वासनकारणम् ।। कोणेश्वरी उर्वशी-कि इति । किन सांप्रतं भणति । लिखनं पठित्वा राजा किमपि न कथयति किं निमित्तमवेत्यर्थः। चित्रलेखा-किं न भणितममुना आम्लानकमलनलिनायमान रङ्गः। त्वद्विरहादेतादृगवस्थायास्तव जीवनसंशया- च्चास्याङ्गानि म्लायन्ति शुष्यन्ति इवेति किं न पश्यसीति भावः । विदूषकः- विडिआ इति । दिष्ट्या मयाप्यखण्डितस्वस्तिवाचनकं लब्धं भवतः समाश्वास- कारणम् । न खण्डितं स्वस्तिवाचनकं कल्याणवचनं यत्र तत्तथा । स्वार्थे काणी । यद्वा न खण्डितं स्वस्तिवाचनकं यत्र । वा एनम् इति लोकप्रसिद्धमित्यर्थः । समाश्वासनमिति संश्लेष इवोच्यतामिति भावः ॥ कुमारगिरिराजीया कमलनालायमानः कमलनालवदाचरद्भिः। कण्ट कितरित्यर्थः । अनेन रोमाञ्चेन राज्ञो हृष्टत्वमुक्तं भवति । समाश्वासनं समाश्वासनकारणं पत्र. मित्यर्थः ॥ १. om.-सा. ए. २. भणिदं एव्व कमलणालाप्रमाणेहिं अंगेहि-सा. ए. ३. अखंडिअ-को. ४. समासासणं-सा. ए.

·९० विक्रमोर्वशीये [-२.१३ राजा-समाश्वासनमिति किमुच्यते । तुल्यानुरागपिशुनं ललितार्थबन्धं पत्रे निवेशितमुदाहरणं प्रियायाः । १ उत्पक्ष्मलं मम सखे मदिरेक्षणायाः तस्याः समागतमिवाननमाननेन ॥ १३ ॥ प्रकाशिका तुल्येति । तुल्यानुरागस्य पिशुनं सूचकम् । 'पिशुनौ खलसूचको' इति त्रिकाण्डी । ललितोऽर्थस्य बन्धो यत्र । ललितार्थबन्धावभिधेयरचनाविशेषौ यत्रे- ति वा । ललितोपबन्धम्' इति पाठे ललित उपबन्धो रचनाविशेषो यत्रेत्यर्थः । उदाहरणमुक्तिः । पत्रे तदुक्तिमात्रनिवेशनमात्रेण व ममाननं तस्याननेन समागतं मिलितमिवेत्युत्प्रेक्षा ॥ १३ ॥ कोणेश्वरी तथैव प्रतिपादयन्नाह-तुल्येति । हे सखे पत्रे निवेशितं प्रियायास्तदुदाह- रणं वचनं ममाननेन संगतं संबद्धं तस्या आननमिव । तुल्यः समानो य आवयो- रनुरागस्तत्पिशुनं तद्बोधकम् । मुखपक्षे तद्वोधकशब्दोच्चारणम् । ललितो मनोज्ञो बन्धो घटना अक्षरविन्यासो यत्र तत्तथा । पक्षे ललितो विलसितोऽनुबन्धः प्रेमा यस्मिन् विषय इत्यर्थः। उत्कृष्टानि पक्ष्मल इत्येवंरूपाण्यक्षराणि यत्र । यद्वा उत्पक्ष्मडात्थे तदनलो न (?) इति वर्णो यत्र । पले उत्कृष्टाक्षिपक्ष्मयुक्तमि- त्ययः॥ १३ ॥ कुमारगिरिरामीया तुल्यानुरागेति । तुल्यानुरागपिशुनं प्रेमसूचकं लसितार्थबन्धं ललितो मधुरोऽर्थस्य वस्तुनो बन्धः संसर्गों यस्य तत् तथोक्तं पने निवेशितं विन्यस्तं प्रियाया उदाहरणं वाचिकं, हे सखे, उत्पश्मणो ममाननेन समागतं तस्या मदिरेक्षणाया आननमिव भवति ॥ १३ ॥ अत्र विशेषप्रतिपादनात् पुष्पं नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ १. उत्पक्ष्मणो मम सखे मदिरेक्षणायाः-सा. ए.

·२.१३-] द्वितीयोऽङ्कः उर्वशी-एत्थ णो समभाआ मदी। [अत्र नौ समभागा मतिः ।। राजा-वयस्य, अङगुलीस्वेदेन 'मे लुप्यन्तेऽक्षराणि । धार्यता- मयं स्वहस्ते निक्षेपः प्रियायाः । विदूषकः-(गृहीत्वा) तदो किं तत्थ भोदी उव्वसी भवदो ४मणोरहतरुकुसुमं दंसिअ फले विसंवदिस्सदि । [ततः किं तत्रभवत्युर्वशी भवतो मनोरथतरुकुसुमं दर्शयित्वा फले विसंवदिष्यति।] उर्वशी-हला, जाव उवत्थाणकादरं अत्ताण समवत्थावेमि, ताव तुमं अत्ताणअं दंसिअ जं मे अणुमदं तं भणाहि । [सखि, यावदुपस्थानकातरमात्मानं समवस्थापयामि, तावत् त्वमात्मानं दर्शयित्वा यन्मेऽनुमतं तद् भण।] चित्रलेखा-तह । (इति तिरस्करिणीमपनीय 'राजानमुपसृत्य) जेदु जेदु महाराओ। [तथा । जयतु जयतु महाराजः। प्रकाशिका उर्वशी-अत्रावयोः समभागा मतिः । विदूषकः-ततः किं तत्रभवत्युर्वशी भवतो मनोरथतरुकुसुमं दर्शयित्वा फले विसंवदिष्यति । उर्वशी-यावदुपस्थान- कातरमात्मानं समवस्थापयामि, तावत् त्वमात्मानं दर्शयित्वा यन्मेऽनुमतं तद् भण । चित्रलेखा-तथा। जयतु जयतु महाराजः ।। कोणेश्वरी उर्वशी-एत्य इति । अत्र नौ समविभागा मतिः । ममापि तद्वदाहृतं वाक्यमे- तादृशे वेत्यर्थः । विदूषकः-तको इति । ततः किमिदानीं तत्रभवत्युवंशी मनोरथ- तरकुसुमं दर्शयित्वा फले विसंवदति । पुष्पानन्तरमन्यत्र तरी फलं जायते । अयं पुनमनोरथतरुः पुष्पितोऽपि कि न फलति । उर्वशीसमागमरूपं फलमत्र किन १. दूष्यरक्षराणि-सा. ए. २. प्रियायाः स्वहस्तलेख:-सा. ए. ३. कि दाणि । -सा. ए. ४. मणोरहाणं-सा. ए. ५. विसंवददि-सा. ए. ६. अहि- गमणकादरं हिम पज्जवत्यावेमि-सा. ए. ७. खम--सा. ए. ८. उपेत्य-सा. ए; अवलोक्यको.

·९२ १ विक्रमोर्वशीये [२.१४-- राजा-(ससंभ्रमादरगर्भम् ) स्वागतं भवत्यै । ( 'पार्श्वमवलोक्य ) भद्रे, न तथा नन्दयसि मां सख्या विरहिता तया । सङगमे दृष्टपूर्वेव यमुना गङगया यथा ॥१४॥ चित्रलेखा-णं पढम मेहराई दीसदि । पच्छा विज्जुल्लदा। [ननु प्रथम मेघराजिदृश्यते पश्चाद् विद्युल्लता ।] विदूषकः-(अपवार्य) कहं ण एसा उव्वसी ४ उवगदा । 'तत्थ- भोदीए उव्वसीए सहअरीए एदाए होदव्वं । [कथं नैषोर्वशी उपगता। तत्रभवत्या उर्वश्या सहचर्यतया भवितव्यम् ।] । कोणेश्वरी दृश्यत इति भावः । हलेति । हला यावदुत्थानकातरमात्मानं समर्थयामि तावत् त्वमात्मानं दर्शयित्वा यन्मेऽनुमतं तद् भण। समस्तादिना (?) गमनप्रत्यू हेन कालातिपातो भवन्नास्ति (भवेत् ? ) यदि राज्ञः कातरतरैव काचिदवस्था स्यात् तदा महदनिष्टमापद्येत इति । त्वं मनाक् प्रत्याशाकुसुममस्य (भव) इति भावः ।। प्रकाशिका न तयेति । नन्दयसि सन्तोषयसि । पूर्व दृष्टा दृष्टपूर्वा ।। १४ ।। चित्रलेखा-ननु प्रथमं मेघराजिदृश्यते, पश्चाद् विद्युल्लता। विदूषकः-अपवार्य । परावृत्त्यान्यं प्रति रहस्यकथनमपवारितम् । लक्षणं त्वाह विश्वनायकविराजः- 'तद्भवेदपवारितं रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते ।' इति । विदूषक:- कथं नैषोर्वशी उपगता । तत्रभवत्या उर्वश्याः सहचर्यतया भवितव्यम् ।। कोणेश्वरी अवलोक्येति । उर्वशीमदृष्ट्वेति शेषः । न तो ति । सख्या संगमे दृष्टपूर्वा पूर्व दृष्टा त्वं यथा मामनन्दयः न तथा संप्रति नन्दयसि तया विरहिता यतः । अनुरूपं दृष्टान्तमाह-यमुनेति । सङ्गता पूर्वदृष्टा ततः केवला दृश्यमाना या पूर्वमिव न नन्दयतीत्यर्थः ॥१४॥ चित्रलेखा-ननु प्रथम मेघराजिदृश्यते पश्चाद् विद्युत् । यथा मेघराज विना विद्युन्न तिष्ठति तथा सापि मां विना न तत्र स्थास्यतीत्याशयः । अपवार्येति । - १. om. सा. ए. २. विना-सा. ए. ३.विज्जल्लवा-सा.ए. ४. om.- घा. ए. ५. तत्थभोदीए अहिमदा सहभरी । -सा. ए.

·२.१४-] द्वितीयोऽङ्कः राजा-'एतदासनमास्यताम् । चित्रलेखा-२ उव्वसी महाराअं सिरसा पणमिअ विण्णवेदि । [उर्वशी महाराज शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति ।] राजा-किमाज्ञापयति । चित्रलेखा- मह तस्सि सुरारिसंभवे दुण्णए महाराओ एव्व सरणं आसी। संपदं सा अहं तुह दंसणसमुत्थेण "आआसिणा बलिअं बाहीअमाणा मअणेण पुणो वि महाराअस्स अणुकंपणीआ होमि । [मम तस्मिन् सुरारिसंभवे दुर्नये महाराज एव शरणमासीत् । सांप्रतं साहं तव दर्शनसमुत्थेनायासिना बलवद् बाध्यमाना मद- नेन पुनरपि महाराजस्यानु कम्पनीया भवामि ।] कोणेश्वरी अन्यतः संगोप्येत्यर्थः । विदूषकः-कहं इति । कथं नषोर्वश्युपगता । ममोर्वशीन- मोऽत्रणात इत्यर्थः। तर्कयति । तत्थेति । तत्रभवत्याः सहचर्या एतया भवितव्यम् । अन्यथा कथमिव पश्चाद् विद्युदितीयमाहेति भावः ।। कुमारगिरिराजीया न तथेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ।। মানিকা चित्रलेखा-उर्वशी महाराज शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति । चित्रलेखा- मम तस्मिन् सुरारिसम्भवे दुर्नये महाराज एव शरणमासीत् । सांप्रतं साहं तव दर्शनसमुत्थेनायासिना बलवद् बाध्यमाना मदनेन पुनरपि महाराजस्यानुकम्पनीया भवामि ॥ १. om-सा. ए. २. उपविश्य-को. ३. मह सुरारिसंभवे दुज्जाते-सा. ए. ४. om-सा. ए. ५. om-सा. ए. ६. भूलो वि महाराएण अणुकंपणीय ति-सा. ए.

·विक्रमोर्वशीय [-२.१५ राजा-'अयि सखि, पर्युत्सुकां कथयसि प्रियदर्शनां ता माति न पश्यसि पुरूरवसस्तदर्थाम् । साधारणोऽयमुभयोः प्रणयो यतस्व तां कौमुदीमिव समागमयेन्दुबिम्बे ॥ १५ ॥ २ कोणेश्वरी उपविश्यति-कथयतीति शेषः । उर्वशीति । उर्वशी महाराजं शिरसा प्रणिपत्य विज्ञापयति । सभयगौरवमाह-यामिच्छामननुपालयन्नेषितुविभेति सा आज्ञा । अतस्तस्या ईप्सितमहमवश्यं कारीति भावः। ममेति । मम तस्मिन् सुरारिसम्भवे दुर्जाते महाराज एव शरणमासीत् । सांप्रतं साऽहं तव दर्शनसमु- त्थेन आगामिना बलिकं बाध्यमाना मदनेन पुनरपि महाराजस्यानुकम्पनीया भवामि । सुरारेः सम्भव उद्भवो यस्य एवंभूते दुर्जाते दुःखे तदानीमेव तावत्त- थाभूदिदानीं पुनस्त्वद्दर्शनान् समुद्भवो यस्य तेन मदनेन बाध्यमानाया भवान् शरणं भवतीत्युचितमेवेति हृदयम् । आगामिना आगन्तुनेत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary प्रकाशिका पर्युत्सुकामिति । आति पीडाम् । अयमुभयोरावयोः प्रणयः स्नेहः साधा- रणः । यथा मम तस्याम्, तथा तस्या अपि मयीत्यर्थः । अतो यतस्व प्रयत्न कुरुष्व । कौमुदी ज्योत्स्नामिन्दुबिम्ब इव ताम् । मयीत्यर्थात् । समागमय । 'प्रणयः स्मरस्य तप्तेन तप्तमयसा घटनाय योग्यम्' इति पाठे स्मरस्य प्रणयः सोत्कण्ठभाषितेन पीडाप्रदानरूपः । अत इत्यर्थात् । तप्तेनायसा घटनाय तप्तमेव योग्यमिति लोकोक्तिः । अतो झटिति मिलनप्रयत्नो विधेय इति भावः ॥१५॥ कोणेश्वरी पर्युत्सुकामिति । तां प्रियदर्शनां पर्युत्सुका कथयसि । अपि तु मामपि पश्यति हृदयम् । तथा चार्य प्रणय आवयो. साधारणः समान इत्यर्थः । ततः - १. भद्रमुखि-सा. ए. २. स्मरस्य, तप्तेन तप्तमयसा घटनाय योग्यम्- सा. ए. तप्तेन तप्तमिव संघटनाय योक्तुः-कु. गि.

·२.१५-] द्वितीयोऽङ्कः चित्रलेखा-(उर्वशीमुपेत्य) हला, इदो' एहि । णिहुअदरं भीसणं मअणं पेक्खिअ पिअदमस्स दे दूदिम्हि संवुत्ता। [सखि, इत एहि । निभृततरं भीषणं मदनं प्रेक्ष्य प्रियतमस्य ते दूत्यस्मि संवृत्ता।] कोणेश्वरी किमिदानीं क्रियतामत आह-यतस्व । कुत्र यत्नं करोमीत्यत आह । तामिति । तामिन्दुबिम्बे समागमय । इन्दुबिम्ब इवेत्यर्थः। कौमुदीमिव । यथेन्दुबिम्बे कौमुदी सम्बध्यते तथा मयि तां संबद्धां विधेहीत्यर्थः ॥ १५ ॥ कुमारगिरिराजीया पर्युत्सुकामित्यादि । प्रियदर्शनां तामुवंशी पर्युत्सुकामुत्कण्ठितां कथयसि । तदर्थे तत्कृते । 'अर्थे कृते च तादयें' इत्युक्तत्वात् । आतं संतप्तं पुरूरवसं न पश्यसि न जानासि । उभयोरावयोः साधारण: समानोऽयं प्रणयः प्रेम स्मरस्य मन्मथस्य संघटनाय द्वयोः संयोजनाय भवति । अत्रोपमामाह । योक्तुर्योजकस्य कर्त: । तातेन लोहेन तप्तं लोहमिव । अत्र तप्तशब्दावीचित्या- लोहपरौ मन्तव्यौ ॥ १५ ॥ সাহিঙ্গা चित्रलेखा-सखि इत एहि । निभृततरं भीषणं मदनं प्रेक्ष्य प्रियतमस्य ते दूत्यस्मि संवृत्ता । 'युष्मत्तोऽपि निर्दयतरं मदनं प्रेक्ष्य वयस्यस्य ते दूती संवृत्ता' इति क्वचित् पाठः ॥ গৰ चित्रलेखा-हलेति । हला, इत एहि । अनेन पथा आगच्छेत्यर्थः । कुत्र मां नयसीत्यत आह-णिहुएति । निभृततरं भीषणं प्रेक्ष्य प्रियतमस्य ते दूत्यस्मि संवृत्ता। तदीयां सुगुप्ता भीषणदशां भविष्यन्तीमनुमायेत्यर्थः । अत्र च निभृतं वस्त्रादिपिहितं भीषणं त्रासजनकं किंचित् तदीयं प्रेक्ष्येत्युपमा ।। कुमारगिरिराजीया No commentary Ram १. om. सा. ए. २. तुवत्तो वि णिभदरं मअणं-सा. ए.

·विक्रमोर्वशीये [२.१५- उर्वशी-(तिरस्करिणीमपनीय) 'अयि अणवत्थिदे, लहु एव्व तुए परिच्चत्तम्हि । [अयि अनवस्थिते, लघ्वेव त्वया परित्यक्तास्मि ।] चित्रलेखा-(सस्मितम्) एदस्सि मुहुत्ते जाणिस्सामो को कं तजिस्सदि त्ति । आआरं दाव पडिवज्ज । [एतस्मिन् मुहूर्ते ज्ञास्यामः कः कं त्यक्ष्यतीति । आचारं तावत् प्रतिपद्यस्व ।] उर्वशी- (ससाध्वसमुपसृत्य, सव्रीडम् ।) जेदु जेदु महाराओ। जियतु जयतु महाराजः ।] - imes । प्रकाशिका उर्वशी-अयि अनवस्थिते, लध्वेव त्वया परित्यक्तास्मि । चित्रलेखा- एतस्मिन् मुहूर्ते ज्ञास्यामः कः कं त्यक्ष्यतीति । आचारं तावत् प्रतिपद्यस्व । उर्वशी-ससाध्वसं सभयम् । राज्ञस्तेजोऽतिशयादित्यर्थः । सवीडं सलज्जम् । जयतु जयतु महाराजः ।। कोणेश्वरी सोत्कम्पेति । सहोत्कम्पसाध्वसाभ्यां वर्तते सा तथा । तदीयतादृग्दशा वृत्तकम्पा । ततोऽग्रे किं स्यादित्युत्कम्पसाध्वसौ । अथ च भावात्तौ जातावस्या इत्यर्थः । अयोति। अयि अनवस्थिते लध्वेव त्वया परित्यक्तास्मि । मम सखी त्वमासीरिदानीमतिशीघ्र मां परित्यज्य तस्य वृत्तासि । अत एव त्वमनव- स्थिता चञ्चलेत्यर्थः। एदस्सि इति । एतस्मिन् मुहूर्त ज्ञास्यामः कां का परित्यजतीति । आचारं तावत् प्रतिपद्यस्व । त्वं तावदाचारं परिगृहाण तदनन्तरं तत्र गते सति त्वं मां त्यक्ष्यसि अहं वा त्वां त्यक्ष्यामि तद् विदितमेव भविष्य- तीत्यर्थः॥ कुमारगिरिराजीया No commentary -- १. अम्महे, लहुरं तुए उज्झिदम्हि ।-सा. ए. २. अदो मुहुत्तादो जाणिस्सं का के परिच्चइस्सदि त्ति ।-सा. ए. ३.om-सा. ए.

·९७ २.१६-] द्वितीयोऽङ्कः राजा-(सहर्षम् ) सुन्दरि, मया नाम जितं यस्य त्वयायं समुदीर्यते । जयशब्दः सहस्राक्षादगतः पुरुषान्तरम् ।।१६।। (हस्ते गृहीत्वा आसन ' उपवेशयति ) विदूषकः- २कीदिसी त्थिदी भोदीए रज्जे । पिअवअस्सो बम्हणो किं ण वंदीअदि । [कीदृशी स्थितिर्भवदीये राज्ये। प्रियवयस्यो ब्राह्मणः किं न वन्द्यते । (उर्वशी सस्मितं प्रणमति ।) विदूषकः- सोत्थि भोदीए । [स्वस्ति भवत्यै । ] Ánh Mi A1 प्रकाशिका मया नामेति । जितं सर्वोत्कर्षशालिना जातम् । जयशब्द उत्कर्षसूचकः शब्दः । सहस्राक्षादिन्द्रात् । पूर्व त्वदुक्तोऽयं शब्दस्तस्मिन्नेवासीत् । इदानीं मल्लक्षणे पुरुषान्तरेऽपि जात इत्यर्थः । अत्र च 'उबंशी-जयतु' इत्यारभ्य 'आगतः पुरुषान्तरम्' इत्यन्तमुत्तरोत्तरं वाक्ययोजनं प्रगमनाम्यं प्रतिमुख- सन्ध्यङगमिदम् । 'प्रगमनं वाक्यं स्यादुत्तरोत्तरम्' इति विश्वनाथकविराजोपत- तल्लक्षणात् ॥१६॥ विदूषकः- कीदृशी स्थितिर्भवदीये राज्य । प्रियवयस्यो ब्राह्मणो न वन्द्यते । विदूषकः-स्वस्ति भवत्यै । 'नमःस्वस्ति' इत्यादिना चतुर्थी। कोणेश्वरी मयेति । नाम संभावनायाम् । मया जितम् । कथं जितमत आह-- यस्येति । यस्यायं जयशब्दस्त्वया समुवीर्य ते सहस्राक्षात् पुरुषान्तरमागतः प्राणः। त्वद्गदितो जयशब्दः सहस्रनेत्रं परमन्वेति । इदानी मद्भाग्यपरिणतिवशाच ममाप्यन्वेति । ततो मम जयः सर्वत्र सम्भावित इत्यर्थः ।।१६।। कीरितीति । कीदृशी स्थितिस्तत्रमवत्याः । राशः प्रियवयस्यो बाह्मणो म वन्द्यते । चेतनानामियममर्यावा भवितुमर्हतीति यद्राणप्रियसबवन्दना मक्रियत इति । ननु राजप्रियसखोऽपि यदि जारया हीन एव स्यात् कथं बन्यतामत माह- AMIN १. एना-सा. ए. २. मोदि-सा. ए. ३. रणो-सा. ए.

·९८ विक्रमोर्वशीय [-२.१७ (नेपथ्ये) देवदूत:-चित्रलेखे, त्वरयोवंशीम् । मुनिना भरतेन यः प्रयोगो भवतीष्वष्टरसाश्रयो निबद्धः । ललिताभिनयं तमद्य भर्ता मरुतां द्रष्टुमनाः सलोकपालः ॥१७॥ (सर्व आकर्णयन्ति । उर्वशी विषादं रूपयति २) कोणेश्वरी बंभणो इति । समस्तं नमस्करणीयताप्रयोजकमेव समरूपमस्ति तथापि कथमहं त्वया न वन्द्य इत्यर्थः। सोत्यि इति । स्वस्ति भवत्यै कल्याणं भवतादित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया मयेत्यादि । सहस्राक्षादिन्द्रात् पुरुषान्तरमन्यपुरुषमप्राप्तो जयशब्दो जयेति शब्दो यद् यस्माद् यस्य मम उदीर्यत उच्चार्यते तस्मात् तेन मया जितमजायि । सर्वोत्तरेणाभावीत्यर्थः॥१६॥ किं न वन्द्यते । अत्र परिहासस्य गम्यमानत्वान्नमति सन्ध्यङगमुक्तं भवति ॥ মাহিঙ্গা 'नेपथ्ये' इत्यत आरभ्योर्वश्याकाररूपार्थोपक्षेपश्चूलिकया विहितः । चूलिका- लक्षणमुक्तं प्राक् । मुनिने ति । प्रयुज्यते इति प्रयोगो लक्ष्मीस्वयंवराभिधानं रूपकम् । शृङगाराधष्टरसाश्रयः। निबद्धो रचितः । ललितोऽतिसुन्दरोऽभिनयोऽ- र्थव्यञ्जनं यत्र । मरुतां देवानाम् ॥१७॥ অসহ किमर्थ त्वरयामीत्यत आह-मुनिनेति । भरतनाम्ना मुनिना यः प्रयोगो भवतीषु निबद्धो बोधितः । इष्ट ईप्सितो यो रसः तस्याश्रयः । तमद्य मरतां भर्ता सुरपतिर्लोकपालैः सह द्रष्टुमना अवतिष्ठत इति शेषः। ललितोऽभिनयो यत्र तम् । इयमेव तत्र परमपात्रमितीमां सोऽपेक्षते । अतस्त्वरयेत्यर्थः ॥१७॥ १. नियुक्तः-सा. ए. इष्टरसाश्रयः-को. २. नाटयति-सा. ए.

·२.१७-] द्वितीयोऽङ्कः चित्रलेखा-सुदं तुए देवदूदस्स वअणम् । 'ता अणुजाणाहि महाराअं। [श्रुतं त्वया देवदूतस्य वचनम् । तदनु- जानीहि महाराजम् ।] कुमारगिरिराजीया मुनिना भरतेनेत्यादि । भरतेन भरताख्येन मुनिना। अष्टरसाश्रयोऽ ष्टानां रसानां शृङगारवीरबीभत्सरौद्रहास्याद्भुतभयानककरुणानामाश्रय आस्पदं यः प्रयोगो नाट्यप्रयोगो भवतीषु युष्मासु । अप्सरःस्त्रीष्वित्यर्थः । नियुक्तो निहितः। प्रतिष्ठापित इत्यर्थः। अद्येदानीं सलोकपालसहितो मरुतां देवानां भर्ता स्वामी इन्द्रः । ललिताभिनयं ललितः सुकुमारोऽभिनयो यस्य स तथोक्तः । तं प्रयोगं द्रष्टुमना द्रष्टुं निरीक्षितुं मनो यस्य स तथोक्तः । अत्र 'तु काममनसोरपि' इति मकारस्य लोपः । अत्राष्टरसाश्रयो ललिताभिनय इत्यनेन शृङगाररसप्रधानमुपसृष्टान्यरसं किमपि नाटकं सूच्यते । तथा चोक्तं वसन्तराजीये- एको रसो भवेदङगी वीरशृङगारयोर्द्वयोः । अङगमन्ये रसाः सर्वे भवेनिर्वहणेऽद्भुतः ॥ इति ॥१७॥ एतदेव नाटकं नामतो वक्ष्यति सरस्सईकिअकव्वबंधे लच्छीस- अंवरे इति । प्रकाशिका चित्रलेखा-श्रुतं त्वया देवदूतस्य वचनम् । तदनुजानीहि महाराजम् । अनुजानीहि आपृच्छस्व । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा' इत्यमरः । कोणेश्वरी सुदं इति-श्रुतं त्वया देवदूतस्य वचनं तस्मादनुजानीहि तावन् महाराजम् । संगोपनेनागतयोरिदानीं तदादेशो विलम्बितुं न योग्यमित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया 'अणुमाणीअदु महाराओ' गमनायेति शेषः॥ - १. अणुमाणीअदु महाराओ-सा.ए.

·१०० विक्रमोर्वशीये [२.१७- उर्वशी-(निःश्वस्य') णत्थिमे वाआविह्वो। [नास्ति मे वाचावि भवः ।] चित्रलेखा-महाराअ, २ उव्वस्सी विण्णवेदि-परवसो अअंजणो। महाराएण अब्भणुण्णादा इच्छामि देअदेअस्स अणवरद्धं अत्ताअणं काहूँ। [महाराज उर्वशी विज्ञापयति-परव- शोऽयं जनः। महाराजेनाभ्यनुज्ञाता इच्छामि देवदेवस्या- नपराद्धमात्मानं कर्तुम् ।] राजा-(कथंकथमपि वचनं संस्थाप्य) नास्मि भवत्योरीश्वर- नियोगपरिपन्थी । स्मर्तव्यस्त्वयं जनः । poem.. --- - प्रकाशिका उर्वशी-नास्ति मे वाचाविभवः । चित्रलेखा-महाराज, उर्वशी विज्ञापयति । 'परवशोऽयं जनः । महाराजनाभ्यनुज्ञाता इच्छामि देवदेवस्थानपरा- द्धमात्मानं कर्तुम् ।' संस्थाप्य स्थिरीकृत्य । ईश्वरनियोगपरिन्थी प्रवाशाविरोधी ।। कोणेश्वरी नत्थीति । नास्ति मे वाग्राजानमर्थं ज्ञापयितुमिति शेषः । उर्वश्यनादिष्टापि तत्सखीत्वात् तदनंपराधतामाशंसन्ती चित्रलेखाह-महेति । महाराज, उर्वशी विज्ञा- पयति परवशोऽयं जनः । महाराजेनाभ्यनुज्ञाता इच्छामि देवदेवस्यानपराद्धमात्मानं कर्तुम् । परवशत्वादस्यात्रावस्थानं न स्वाधीनमतोऽनुजानी नं येन देवदेवस्य सापराधोऽयं जनो न भवतीत्यर्थः। नास्मीति । युवयोरीश्वराशायां प्रतिबन्धो मया न युज्यत इत्यर्थः । किन्त्विति । कि पुनस्तत्र गतोऽप्यहं स्मरणीय इत्यर्थः । एतावता नर्तनसमये मन्नाम भ्रमेण ग्रहीतव्यमिति सूचितम् ॥ कुमारगिरिराजीया No commentary + १. om. सा. ए. २.om.-सा. ए. ३. इन्छादि देवेसु-सा. ए. ४. कथंचिद् वाचं व्यवस्थाप्य-सा. ए. ५. प्रत्यर्थी-सा. ए.

·२.१७-] द्वितीयोऽङ्कः १०१ - (उर्वशी वियोगदु:खं रूपयित्वा' राजानं पश्यन्ती सह सख्या निप्कान्ता) राजा-(सनिःश्वासम्) २ वैयर्थ्यमिव चक्षुषः संप्रति । विदूषकः-(पत्रं दर्शयितुकामः) णं भुज्जा (इत्य|क्तेनात्मगतम्) अविद४,अविद भो, उव्वसीदसणविम्हिदेण मरतं भुज्ज- वत्तं पन्भर्से वि हत्थादो ण विण्णादं । [ननु भूर्ज- हा धिक्, हा धिक् भोः, उर्वशीदर्शनविस्मितेन मया तद् भूर्जपत्रं प्रभ्रष्टमपि हस्तान्न विज्ञातम् ।] राजा-किमसि वक्तुकामः । विदूषकः-'वअस्स, एदम्हि वत्तुकामो। मा भवं अंगाई विमुंचदु। दिढं क्खु तुइ बद्धभावा उव्वसी। ण सा इदो गदुअ एवं अणुबंधं सिढिलीकरेदि । [वयस्य, एतदस्मि वक्तुकामः । मा भवानङगानि विमुञ्चतु । दृढं खलु त्वयि बद्धभावा उर्वशी । न सा इतो गत्वा एनमनुबन्धं शिथिलीकरोति ।] प्रकाशिका विदूषकः-'ननु भूर्ज-इत्योक्तेन । 'अविद' इत्यदृष्टाश्रुतप्राप्ती । 'हद्धी' इत्यपि पाठः । हा धिक् हा धिक् , उर्वशीदर्शनविस्मितेन मया तद् भूर्ज- पत्रं प्रभ्रष्टमपि हस्तान्न विज्ञातम् । विदूषकः-वयस्य, एतदस्मि वक्तुकामः । मा भवानङ्गानि विमुञ्चतु । दृढं खलु त्वयि बद्धभावा उर्वशी । न सा इतो गत्वा एनमनुबन्ध शिथिलीकरोति ॥ कोणेश्वरी णं इति । ननु भूर्ज-इत्य!क्ते मौनं नाटयित्वेति शेषः । 'अविद' इत्याश्चर्ये । भो इति निरवनत्वं संबोध्य । उर्वशीदर्शनविस्मितेन तन्मया भूर्जपत्रं १. रूपयन्ती सख्या सह-सा. ए. २. सखे-सा. ए. ३. एदं-सा. ए. ४ हद्धी, हद्धी-सा. ए. ५ पमादेण-सा. ए. ५. om. सा. ए. ६. इदोगद अणुरामं सिढिलेदि-सा. ए.

·१०२ विक्रमोर्वशीये [२.१८- राजा-'ममाप्येदेव मनसि वर्तते । तया खलु प्रस्थाने अनीशया शरीरस्य हृदयं स्ववशं मयि । स्तनकम्पक्रियालक्ष्यय॑स्तं निःश्वसितैरिव ॥१८॥ विदूषकः-(स्वगतम्) वेवदि मे हिअअं कत्तिए वेलाए तस्स भुज्जवत्तस्स अत्थभवदा वअस्सेण णामं गेण्हिदव्वं ४त्ति। [वेपते मे हृदयं कस्यां वेलायां तस्य भूर्जपत्रस्यात्रभवता वयस्येन नाम ग्राह्यमिति ।] राजा-'वयस्य, केनेदानीमुन्मनसमात्मानं विनोदयामि । (स्मृत्वा)' उपनय भूर्जपत्रम् । -NewMPA कोणेश्वरी प्रनष्टमपि हस्तान्न ज्ञातम् । एवं ममेदानी विस्मयोऽभूत् । विस्मयाविष्टचेतसा मया कराद् भ्रंशमानं तनावगतमित्याश्चर्य हेतुः । अन्यद्वक्तुकामो भवानन्यद् बोधयति । वअस्सेति । वयस्य इदमस्मि वक्तुकामो मा भवानङ्गानि मुञ्चतु । कुतो न मुञ्चाम्यत आह-वृढमिति । दृढं खलु त्वयि बद्धभावा उर्वशी। न सा इतो गत्वा इममनुबन्धं शिथिली- करिष्यति । तथा चानेनानुबन्धेनावश्यं तया पुनरागन्तव्यमिति भावः । एतावता तत्राप्यनुबन्धो व्यक्तो भविष्यतीति सूचितम् ॥ कुमारगिरिराजीया No commentary प्रकाशिका अनीशयति । शरीरस्यानीशया । इन्द्राधीनत्वादित्यर्थः । स्ववशं निजायत्तम् ॥१८॥ विदूषकः---वेपते मे हृदयं कस्यां वेलायां तस्य भूर्जपत्र- स्यात्रभवता वयस्येन नाम ग्राह्यामिति । राजा-उन्मनसमुत्कण्ठितम् ।। १. ममाप्येतदाशंसि मनः-सा. ए. २. विवशं.-कु. गि. ३. इमं वेल-सा.ए. ४. भविस्सदि-सा.ए. ५. केनेदानी दृष्टि विलोभयामि--सा.ए. आः-सा.ए.

·१०३ २.१८-] द्वितीयोऽङ्कः विदूषकः- ('सर्वतो दृष्ट्वा सविषादम् ) हा कहं ण दिस्सदि । भो 'दिव्वं क्खु तं भुज्जवत्तं गदं उव्वसीमग्गेण । [हा कथं न दृश्यते । भोः, दिव्यं खलु तद् भूर्जपत्रं गतमुर्वशीमार्गेण ।] राजा-(सासूयम) सर्वत्र प्रमादी वैधेयः ।' विदूषकः-५ णं विचिणोमि । (उत्थाय ) इदो भवे । एत्थ वा भवे। (इति विचेतव्यं नाटयति) [ननु विचिनोमि । इतो भवेत् । अत्र वा भवेत् ।। कोणेश्वरी कथं वर्ततेऽत आह-तयेति । कि तदित्याह -अनीशयति । तया हृदयं मयि मनो मयि न्यस्तं समर्पितमित्यर्थः। तथा च हृदयं चेदत्र तया न्यासीकृतं तद्विना तत्रावस्थातुमशक्तयावश्यमागन्तव्यमिति भावः । तहि शरीरमपि कुतो न तथा धृतमत आह-अनीति । शरीरस्यानीशया अप्रभवन्त्या। शरीरं न तदा- यत्तमित्यर्थः । तहि मनोऽपि कथं धृतवतीत्यत आह-स्ववशमिति । तत्स्वायत्तमि- त्यर्थः । तदत्र तया न्यस्तमिति कथमवगतमत आह-स्तने ति । यदि तस्या हृदयं मयि न प्रस्थितं तदा तत्स्थयोः स्तनयोः कथं कम्पोऽभूत् तदेति भावः । आन्तरं तत्कथं बहिरागतमत आह-निःश्वसित रिति । एवमहमुत्प्रेक्षे यत्तदानीं यत्तयाधिक निःश्वसितं तदान्तरस्थे ... कुमारगिरिराजीया अनीशयेत्यादि । शरीरस्यानीशयानीश्वरया उर्वश्या प्रस्थानेऽपि प्रयाणे- ऽपि विवशं परवशं हृदयं स्तनकम्पक्रियालक्ष्य निश्वासतर्मयि न्यस्तमिव निक्षिप्त- मिव ॥१८॥ प्रकाशिका विदूषकः-हा कथं न दृश्यते । भोः,दिव्यं खलु तद् भूर्जपत्रं गतमुर्वशी- मार्गेण । सासूयम् सक्रोधम् । प्रमादी असावधानः । 'प्रमादोऽनवधानता' इति त्रिकाण्डी (१-६-३) । वैधेयो मूर्खः । 'मूर्खवैधेय बालिशाः' इति सा एव (त्रिकाण्डी ३-१-४८) विदूषकः-ननु विचिनोमि । इतो भवेत्, अत्र वा भवेत् ।। १. विषादं नाटयति । हंत ण दीसदि-सा.ए. २. गदं उध्वसीमग्गेण- सा. ए. ३.om.-सा.ए. ४. ननु विचिनोतु भवान्-सा.ए. ५. om.-सा. ए.

·विक्रमोर्वशीये १०४ [२.१८- - १ (ततः प्रविशत्यौशीनरी चेटी च विभवतश्च परिवारः) औशीनरी-हजे णिउणिए, सच्चं किं लदाघरं विसंतो अज्ज- माणवअसहाओ दिट्ठो तुए महाराओ। [हजे निपुणिके, सत्यं किं लतागृहं विशन्नार्यमाणवकसहायो दृष्टस्त्वया महाराजः ।] चेटी- अलीअं किं मए भट्टिणी विण्णविदपुवा। [अलीकं किं मया भट्टिनी विज्ञापितपूर्वा ।] देवी-तेण ५लदाविडवंतरिदा सुणिस्सं दाव वीसंभमंति- दाई जं तुए कधिदं सच्चं ण व त्ति । तेन हि लता- विटपान्तरिता श्रोष्ये तावद् विश्रम्भमन्त्रितानि यत्त्वया कथितं सत्यं न वेति ।] चेटी-जं देवीए रुच्चदि । [यद् देव्यै रोचते ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया वैधेयो मूर्खः । 'मूर्खवैधेयबालिशाः' इत्यमरः (३-१-४८) সাদিজা औशीनरी काशिराजपुत्री। औशीनरी-हजे इति चेटी प्रत्यामन्त्रणम् । निपुणिके, सत्यं किं लतागृहं विशनार्यमाणवकसहायो दृष्टस्त्वया महाराजः। चेटी-अलीकं किं मया भट्टिनी विज्ञापितपूर्वा । भट्टिनी राजमहिषी । देवी-तेन हि लताविटपान्तरिता श्रोष्ये तावद् विश्रम्भमन्त्रितानि यत्त्वया कथितं सत्यं न वेति । चेटी-यद् देव्यं रोचते ॥ कोणेश्वरी Folio missing garefirferator No Commentary १. ततः प्रविशति काशिराजपुत्री सपरिवारा-सा. ए. २. सच्च सुए भणिदं-इमं सा. ए. ३. अज्जउत्तो विट्ठो ति-सा. ए. ४. किं अण्णहा-सा. ए. ५. लदंतरिता-सा. ए. ६. से वीसध्दमतिलाई-सा. ए.

·१०५ २.१८-]] द्वितीयोऽङ्कः देवी-(परिक्रम्य पुरस्तादवलोक्य च) णिउणिए, कि णु ऐवश्वन्तं 'णवचीअरं विअ इदो दक्खिणमारुदेण आणीअदि । [निपुणिके, किं न्वेतत्पत्त्रं नवचीवरमिवेतो दक्षिण- मारुतेनानीयते । चेटी-(विभाव्य) भट्टिणि, पडिवत्तणविभाविदक्खरं भुज्जवत्तं क्खु एदं । हंत, कहं देवीए २एव्व णेउरकोडिलग्गं । (गृहीत्वा) कहं वाचीअदु एदं । [भट्टिनि, परिवर्तन- विभाविताक्षरं भूर्जपत्रं खल्वेतत् । हन्त, कथं देव्या एव नूपुरकोटिलग्नम् । कथं वाच्यतामेतत् ।। देवी-अवलोएहि दाव एवं। जदि अविरुद्धं तदो सुणिस्सं । [अवलोकय तावदेतत् । यद्यविरुद्धं ततः श्रोष्ये ।] चेटी-(तथा कृत्वा) भट्टिणि, तं एवं कोलीणं विभदि । भट्टारअं उद्दिसिअ ५उव्वसीअक्खरो कव्वबंधो त्ति तक्केमि । अज्जमाणवअप्पमादादो अम्हाणं हत्थं "आगदं । [भट्टिनि तदेतत् कौलीनं विजृम्भते । भट्टा- रकमुद्दिश्योर्वश्यक्षरः काव्यबन्ध इति तर्कयामि । आर्य- माणवकप्रमादादावयोर्हस्तमागतम् । देवी-'णं गिहीदत्था होहि । [ननु गृहीतार्था भव ।] ' (चेटी वाचयति) प्रकाशिका देवी-निपुणिके, किं न्वेतत् पत्रं नवचीवरमिवेतो दक्षिणमारुतेनानीयते। पत्तं इति वदरहितो वा पाठः । १. जिण्णचीरं विअ इदोमुहं-सा. ए. २. भट्टिणीए एव्व उरकोडीए लग्गं-सा. ए. ३. अणुवाचेहि दाव णं-सा. ए. ४. एव्व कोलीणं विम पडिहादि- सा. ए. ५. उव्वसीए-सा. ए. ६.प्पमादेण-सा. ए. ७. गदो त्ति-सा.ए ८. तेण हि से गहिदत्था होमि-सा.ए. ९. निपुणिका राज्ञा पूर्ववाचितं वाचयति-सा. ए.

·१०६ १ विक्रमोर्वशीये [२.१८- देवी-एदेण' एव्व उवआरेण तं अच्छराकामुअं २पेक्खम्ह । [एतेनैवोपचारेण तमप्सरःकामुकं प्रेक्षावहे ।] चेटी-जं देवी आणवेदि । [यद् देव्याज्ञापयति ।] (इति परिजनसहिते लतागृहं परिक्रामतः) विदूषकः-भो वअस्स, किं एवं पवणवसगामि पमदवणसमीव- गदक्कीडापव्वदपज्जते दीसदि । [भो वयस्य, किमेतत् पवनवशगामि प्रमदवनसमीपगतक्रीडापर्वतपर्यन्ते दृश्यते। . प्रकाशिका चेटी-भट्टिनि, परिवर्तनविभाविताक्षरं भूर्जपत्रं खल्वेतत् । हन्त, कथं देव्या एव नूपरकोटिलग्नम् । कथं वाच्यतामेतत् । देवी-अवलोकय तावदेतत् । यद्यविरुद्धं तदा श्रोष्ये । चेटी-देवि, तदेतत् कोलीनं विजृम्भते । 'स्यात् कोलीनं लोकवादः' इति त्रिकाण्डी । भट्टारकमुद्दिश्योर्वश्यक्षरः काव्यबन्ध इति तर्कयामि । 'राजा भट्टारको देवः' इत्यमरः । आर्यमाणवकप्रमादादस्माकं हस्तमागतम् । देवी-ननु गृहीतार्था भव ॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया चेटी-कथं वाच्यताम् । कथमिति प्रश्ने । प्रकाशिका देवी-एतेनैवोपकारेण उपचारेण वा, तमप्सर:कामुकं प्रेक्षावहे । चेटी- यद् देव्याज्ञापयति । विदूषकः-भो वयस्य, किमेतत् पवनवशगामि प्रमदवनसमीप- गतक्रीडापर्वतपर्यन्ते दृश्यते ॥ कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया No Commentary . १. इमिणा एव उवाअणेण-सा. ए. २. पेक्खामि सा. ए. ३. om.-सा. ए. ४. परिजनसहिता लतागृहं परिक्रामति-सा ए. ५. कीलापव्वद- पेरते-सा. ए ·२.१९-] द्वितीयोऽङ्कः १०७ राजा-(उत्थाय) भगवन्, 'वसन्तसख' मलयानिल, वासार्थं हर सम्भृतं सुरभि यत् पौष्पं रजो वीरुधां, किं मिथ्या भवतो हृतेन दयितास्नेहस्वहस्तेन मे। जानीते हि भवान् विनोदनशतैरेवंविधैर्धारितं, कामातं जन मञ्जसाभिभवितुं नालम्बितप्रार्थनम् ॥१९॥ निपुणिका-भट्टिणि, एदस्स एब्ब" अण्णेसणं बट्टदि । [भट्टिनि, एतस्यैवान्वेषणं वर्तते ।] देवी-पेक्खामि । [प्रेक्षे।] विदूषकः-भो, मिलाअमाणकेसरच्छविणा मोरपिच्छेण विप्प- लद्धो म्हि । [भोः, म्लायमानकेसरच्छविना मायूरपिच्छेन विप्रलब्धोऽस्मि ।] राजा-सर्वथा हतोऽस्मि 'मन्दभाग्यः । देवी-(° सहसोपसृत्य) अज्जउत्त, अलं आवेएण। एदं एव्व तं' भुज्जवत्तं । [आर्यपुत्र, अलमावेगेन । एतदेव तद् भूर्जपत्रम् ।] राजा-(ससंभ्रममात्मगतम्) अये इयं देवी । (प्रकाशम् ) स्वागतं देव्यै । प्रकाशिका वासार्थमिति । सुरभि सुगन्धि यत् पौष्पं पुष्पसम्बन्धि संभृतं धृतं संचितं वा वीरुधां लतानां रजः परागं वासार्थ सौगन्ध्यार्थ हर नय । मिथ्याहृतेन निरर्थक नीतेन मे मम दयितायाः प्रियायाः स्नेहस्वहस्तेन स्नेहसूचको यः स्वहस्तो लक्षणया स्वहस्तलेखस्तेन भवतस्तव किम् ? कि प्रयोजनमित्यर्थः । १. वसन्तप्रिय' दक्षिणवायो-सा. ए. २. सुरभिणा पौष्पं सा. ए. ३. मनोविनोदनफल-सा. ए. ४. मञ्जनांप्रति भवानालक्षितप्रार्थन: सा. ए. ५. भुज्जवत्तस्स अण्णेसणा-सा. ए. ६. om.-सा. ए. ७. उपेत्य-सा. ए. ८. om.-सा.ए.

·१०८ विक्रमोर्वशीय [२.१९- সাহিঙ্কা वीरुत्पुष्परजोहरणे हि ते सौगन्ध्यालाभोऽपि भविष्यति । लेखहरणे तु ते न केवलं न लाभः प्रत्युत मादृग्विववधाधर्मोऽपि प्रसज्येतेति न त्वयैतादृशं विधेयमिति भावः। हि यतः भवानेवंविधैविनोदनशतैर्ह स्तलेखचित्रफलकादिभिर्धारितं विहित- जीवनम् । आलम्बिता अङ्गीकृता प्रार्थना येन तं कामात जनमञ्जसा तत्त्वतो- ऽभिभवितुं पराभवितुं न जानीते । अभिभवितुं न जानीत इदमञ्जसा सत्यमिति वा । अतश्चावश्यं लेखो न नेय इति भावः । निजदाक्षिण्यरक्षणायापि नैतादृ- ग्विविधेयमिति रहस्यम् । 'अञ्जसा तत्त्वपूर्ण योः' इति मेदिनी (पृ. १८५-८१) ॥१९॥ निपुणिका-भट्टिनि, एतस्यैवान्वेषणं वर्तते । देवी-प्रेक्षे। विदूषकः-भोः, म्लायमानकेसरच्छबिना मायूरपिच्छेन विप्रलब्धोऽस्मि । देवी-आर्यपुत्र, अलमा- वेगेन । एतदेव तद् भूर्जपत्रम् । 'आर्यपुत्र' इति पति प्रति पन्याः सम्बुद्धिः । ऊढायां देवि दयिते पुमानाह प्रियां प्रति । आर्यपुत्र च जीवेश नाथ साप्याह वल्लभम् ।। इति सागरोक्तेः ॥ कोणेश्वरी अज्जेति । आर्यपुत्र, अलमावेगेन । एतत्तद् भूर्जपत्रम् । एतदर्थमावेगो न कर्तव्यः ।। - कुमारगिरिराजीया वासार्थमित्यादि । सुरभिणा वसन्तेन संभृतं संपादितं वीरवां लतानां पौष्प पुष्पसम्बन्धि रजः परागं वासार्थ हर गृहाण । मिथ्या वृथा हुतेनापहृतेन मे दयितास्नेहस्वहतेन दयितायाः प्रियायाः स्नेहेन कृतः स्वहस्तः । स्वहस्तशब्देन स्वहस्तलिखितं लक्ष्यते । तथा चोक्तं स्मृतिकारेण- "राजस्वहस्तसंशुद्धं शुद्धिमायाति शासनम् ।' इति । तेन भवतस्तव किं किं प्रयोजनम् ? न किंचित् प्रयोजनमित्यर्थः । अञ्जनामञ्जनां देवीं प्रति आलक्षिनप्रार्थनो दृष्टाभिलाषो भवान् कामात जनं मनोविनोदनफलमनोविनोदनं चेतीविधान्तिः फलं प्रयोजन येषां तानि तेरे- वंविधैरीदृर्श लिखितादिभिर्धारितमवलम्बितं घृतप्राणं जानीते हि अवगच्छति खलु ॥१९॥ विदूषकः-अत्र केसरशब्दः केसरपुष्पवाची ।। 17 ·२.१९-] द्वितीयोऽङ्कः देवी-'दुरागदं दाणिं संवुत्तम् । [दुरागतमिदानीं संवृत्तम् । ] राजा-(जनान्तिकम् ) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम् । विदूषकः-(२जनान्तिकम् ) लोत्तेण सूइदस्य कुंभिलअस्स अत्थि वा पडिवअणं । [लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीर- कस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । ] राजा-(अपवार्य) मूढ, नायं परिहासकालः । (प्रकाशम्) नेदं पत्रं मया मृग्यते । तत् खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः । प्रकाशिका देवी-दुरागतमिदानीं संवृत्तम् । प्रतिविधानं प्रतीकारः । विदूषकः- लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीलकस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । लोप्नं चोरितद्रव्यांशभूतं वस्तु । 'दसी' इति भाषायां प्रसिद्धम् । 'स्तेयं लोप्नं च तद्धनम्' इति त्रिकाण्डी (२-१०-२६) । कुम्भीरकश्चोरः । 'कुम्भीरको गण्डपदस्तस्करश्च मलिम्लुचः' इति कोषः । मृग्यतेऽन्विष्यते । आरम्भ उद्योगः । कोणेश्वरी दूरमिति । दूरं गतमिदानीं मे संवृत्तम् । त्वया यस्य स्वागतं पृच्छयते तस्य तावता स्वागतमित्यर्थः । अथ च सकोपमाह-यस्य मम कृते परिदेवनं विधत्से तस्याः कथं न स्वागतमित्यर्थः । जनान्तिकमिति हस्तसंज्ञयेत्यर्यः। यदाह- हस्तेन त्रिपताकेन सञ्जया यदुदीर्यते । बहूनां पुरतो वाक्यं तज्जनान्तिकमुच्यते ।। कथमिति कोऽत्र प्रतीकार इत्यर्थः । वअस्सेति । वयस्य लोप्त्रेण सूचितस्यापि कुम्भीलकस्यात्र नास्ति वाक्प्रतिविधानम् । चोरितप्रतिलम्भसूचकेन ज्ञातस्यापि चौरस्य मिथ्योत्तरमेव प्रतिविधानम् । मिथ्योत्तरे हि कस्यापि कथमपि यदि संशयः स्यादन्यथा सर्वेषां निर्णय एव भवेदिति । चौराणामियं रीतियत् प्राणात्ययेऽपि चौरिका नाङ्गीक्रियत इति भावः। 'नष्टाप्तिसूते लोप्त्रं स्यात्' इति हारावली । 'बन्दी चोरो मोचनः स्यात् कुम्भीलः सन्धिहारकः ।' इत्यपि। कुमारगिरिराजीया No Commentary १. विदूषकः-अपवार्य-सा.ए. २ om.-सा.ए. ३. गहिवस्स-सा.ए.

·११०
विक्रमोर्वशीये
[२.१९-
देवी-जुज्जदि अत्तणो सोहग्गं पच्छादेदुं । [युज्यत आत्मनः
सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् । ]
विदूषकः-भोदि, तुवरेहि से भोअणं । 'पित्तोवसमणेन सुत्थो
होदु । [भवति, त्वरयस्वास्य भोजनम् । पित्तोपशमनेन
स्वस्थो भवतु ।]
देवी-णिउणिए, सोहणं खु बम्हणेण आसासिदो वअस्सो।
[निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । ]
विदूषकः-२णं पेक्ख । आसासिदो अवअस्सो चित्तभोअणेण ।
[ननु प्रेक्षस्व । आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन।]
राजा-मूर्ख, बलादपराधिनं मामापादयसि ।
देवी-णत्थि भवदो अवराहो । अहं एव्व अवरद्धा जा पडि-
ऊलदसणा भविअ अग्गदो' चिट्ठामि । इदो गमिस्सं ।
(इति कोप नाटयित्वा प्रस्थिता)
प्रकाशिका
देवी-युज्यते आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् । विदूषकः-भवति
त्वरयस्वास्य भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ देवी-निपुणिके,
शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । वयस्यः सखा। विदूषकः-ननु
प्रेक्षस्व । आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन। देवी-नास्ति भवतोऽपराधः ।
अहमेवापराद्धा या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतो गमिष्यामि ||
कोणेश्वरी
युज्यते आत्मनः सौभाग्यं निगुहितुम् । सुगोपना सौभाग्यगोपना च
युक्तवेत्यर्थः । विदूषकः-भोवोति । भवति, त्वरयास्य भोजनं येन पित्तप्रशमनेन
सुस्थो भवति । बुभुक्षितत्वेन पित्तमूच्छितभावोऽयं यत् तावदु...नं विधते ।
नत्वन्यः कश्चिद् विशेषोऽस्तीति । अथ चेदानी मस्तकप्राप्तपित्तोऽयमतोऽस्य
परिदेवनमुचितमिति सोपहासम् । वेवी-णिउणिए इति । निपुणिके शोभनं
१. पित्तोवसमणसमत्थं भौदि-सा.ए. २. भोदि-सा. ए. ३. सव्वो-
सा. ए. ४.एत्थ-सा.ए.। ५. दे-सा.ए. । ६. णि उणिए एहि गच्छम्ह-सा. ए.

·२.२०-]
द्वितीयोऽङ्कः
-
अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् ।
सेव्यो जनश्च कुपितः कथं दासो
निरपराधः ॥२०॥
(इति पादयोः पतति)
नु
कोणेश्वरी
खल्वर्थ शासितः प्रियवयस्यो ब्राह्मणेन । यतः पित्तमूच्छित एवायमिति भावः ।
पत्थि इति । नास्ति प्रभवतोऽपराधोऽहमेवात्रापराद्धा या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा
अग्रतो भवामि । भवान् प्रभुः कथमपराधी स्यात् । प्रभुनापराध्यत इति ।
मम दर्शनमिदानीं तव प्रतिकूलं तथा च प्रतिकूलमाचरन्त्या ममैवापराध
इति व्यज्यत इति भावः ।।
कुमारगिरिराजीया
विदूषकः-भोजनेनाश्वासितः पिशाचोऽपि उज्झति किं पुनरेतत् पित्त-
मिति सम्बन्धः ॥
प्रकाशिका
अपराधी नामेति । संरम्भात् क्रोधात् । स्वापराधमेव द्रढयति-सेव्यः
सेवा) जनः कुपितः । कोपः सञ्जातोऽस्येति कुपितः क्रोधवान् । 'तदस्य
सजातम्' इति इतच्प्रत्ययः । दासश्च निरपराधः कथं नु। तथा च प्रभुक्रोधा-
न्यथानुपपत्त्यैव दासापराधो निश्चीयत इति भावः ॥२०॥
कोणेश्वरी
अपराधीति । अपराधी अहं नो न अपि त्वपराध्येव । द्वौ निषेधी
प्रकृतमथं गमयत इति व्युत्पत्त्या। संरम्भात् क्रोधात् । विरम क्रोधमपनये-
त्यर्थः । न केवलं क्रोधापनयने मम प्रयोजनं किन्तु प्रसीदानुग्रहं कुरु । यदि त्वं
तथा सापराधः कथमिव त्वयि प्रसन्ना भवेयमत आह सेव्य इति । उपास्यो
जनश्चेत् कुपितो दासः कथं निरपराधः। चो यद्यर्थे । ययैव क्रियया प्रभुः
कुप्यति तकियाकरणमेव दासस्यापराधः न तु तत्र क्रियायाः सम्यक्त्वासम्यक्त्वे
प्रयोजके । तथा च वस्तुगत्या तादृशी न क्रिया तथापि त्वं चेत् कुपितासि
एतावताहमपराधवानेवेति भावः । अथ चापरस्याधीन आयत्तो नाहं किन्तु
त्वयं व परवानतः प्रसीद । शेषं पूर्ववत् ॥२०॥

·११२ विक्रमोर्वशीय [-२.२ देवी-(आत्मगतम्) मा खु लहुहिअआ अणुण बहु मण्णे किं दु दक्खिण्णकिदपच्छादावस्स भाएमि । [मा खल लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किं तु दाक्षिण्यकृतपश्चा त्तापस्य बिभेमि ।] (इति राजानभपहाय सपरिवारा निष्कान्ता।) विदूषकः-पाउसणदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी। णं उठेहि । [प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता देवी । ननूतिष्ठ ।] राजा-(उत्थाय) 'वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य- प्रियवचनकृतोऽपि योषितां, दयितजनानुनयो रसादृते। प्रविशति हृदयं न तद्विदा मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥२१॥ । कुमारगिरिराजीया अपराधीत्यादि । रम्भोरु। 'ऊरुत्तरपदावीपम्य' (पा ४.१.६९) इति उत्वम् । अहमपराधी नाम अपराध्येव। प्रसीद प्रसन्ना भव । संरम्भाद्रपाद् विरता भव । स्वस्यापराधित्वं प्रतिपादयति । सेव्यजनश्चेत्यादि। सेव्यजनः स्वामी कुपितश्चेद्रुष्टो यदि दासः सेवकजनः कथं नु निरपराषः, अपराधहितः । कथं नु इत्याक्षेपे । अपराधी एव भवतीत्यर्थः । अब स्त्रीणां मानापनयनोपायेषु साम प्रयुक्तमित्ययुसन्धेयम् । यथोक्तं वसन्तराजीये- साम्ना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरः। मानापनयनं तासामुपायैः षभिराचरेत् ।। अत्रैव सान्त्वनात् पर्युपासनमिति सम्ध्यागमुक्तं भवति । पादयोः पत- तीत्यत्र पूर्वप्रयुक्ते सामनीत्यर्थे सति नतिर्नामोपायः प्रयुक्त इत्यनुसन्धेयम् । यथोक्तम्- 'नतिः पादप्रणामः स्यात्' इति । प्रकाशिका देवी-मा खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये किदाक्षिण्यातपश्चा- तापाद् बिभेमि । विदूषकः-प्रावृनदीवाप्रसन्ना गता देवी । भनूतिष्ठा राजा- १. om.-सा.ए. २. पावोऽपि-सा.ए. ३. सषित:-.गि.

·२.२१-]
द्वितीयोऽङ्कः
११३
प्रकाशिका
प्रियवचनकृत इति । प्रियर्वचनैः कृतः संपादितो दयितजनानुनयः प्रियजनकृतं
प्रसादनं रसादनुरागादृते योषितां हृदयं न प्रविशति हृदयंगमो न भवति ।
कृत्रिमरागेणाहार्य लोहितादिना वर्णन योजितो रञ्जितो मणिः स्फटि-
कादिस्तद्विदां मणिपरीक्षकाणां यथा मनोहरो न भवति ॥२१॥
कोणेश्वरी
कितव लघुहृदया खल्वहमनुनयं न गृह णामि । खलु यदित्यर्थे । नकारः
शिरश्चालनार्थे । अहमनुनयं न गृह णाम्यपि तु गृह णाम्येव । अतिलघुकहृदया यतः।
गभीराशयानां कोपः स्थिरो भवति । यद्यहं तथा गभीरा स्यां तदा त्वमेव
निर्भयो न भवतीति भावः । किमपरं बिभेष्यपीति सोत्कण्ठमाह-किं त्विति ।
किं तु दक्षिणस्य ते कृतपश्चात्तापस्य बिभेमीत्यर्थः।
अनुरागं भयं प्रेम न त्यजेत् पूर्वयोषिति ।
अन्यया हृतचित्तोऽपि दक्षिणो नायको मतः ।।
विदूषकः-पाउसेति । प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना तत्रभवती गता, तदुत्तिष्ठोत्तिष्ठ ।
चेदियमेतावत् प्रणिपातेनापि न प्रसन्ना तहि यातु किमनया गतयेति भावः ।
कुतो न युक्तमत आह-पश्येति । प्रियेति । रसादृतेऽनुरागं विना दयितजने
योऽनुनयः प्रियवचनेनापि कृतो योषितां हृदयं न प्रविशति तासां मनसि न
पततीत्यर्थः । कुत इत्याकाक्षायां हेतुगर्भ विशेषणमाह-तद्विदामिति । रसज्ञानां
यथा मणिपरीक्षकाणां कृत्रिमरागयोजितो मणिः रागान्तरेणामणिरेव मणीकृतो
मनसि न पततीत्यर्थः। तथा चेयं परमविज्ञा जानात्येव यत् मया प्रेम विनेवा-
नायत्या चरणपातो विधीयते । अतोऽप्रसादोऽस्या नानौचित्यमिति भावः ॥२१॥
कुमारगिरिराजीया
पश्चात्तापाद् बिभे मि । अत्र प्राकृते पञ्चम्यर्थ षष्ठी क्वचिदंसादेः
इत्युक्तत्वात् । अत्र देव्याः पश्चात्तापभीतिरुत्तराङ्कोपयोगित्वाद्विन्दुरित्यनु-
सन्धेयम् । वयस्य, नेदमनुपपन्नम् । उपपन्नमेवेत्यर्थः । इदंशब्देनाप्रसादगमनं
परामृश्यते । प्रियवचनेति । दयितजनानुनयो दयितजनस्य प्रियजनस्यानुनयः
प्रार्थना प्रियवचनशतोऽपि प्रियाणि वचनशतानि यत्र स तथोक्तस्तादशोऽपि
रसादृते प्रेम्णा विना प्रेमरहित इत्यर्थः । तद्विदां रसविदां योषितां हृदयं
मनो न प्रविशति न संक्रामति । अत्रोपमामाह-तद्विदां मणिपरीक्षकाणां हृदयं
कृत्रिमरागरूषितः कृत्रिमेण कृतकेन रागेण वर्णोत्कर्षेण रूषितो रञ्जितो
मणिरिव रत्नमिव ॥२१॥

·११४ विक्रमोर्वशीये [२.२१- विदूषकः-अणुऊलं एव्व एवं भवदो । ण हु 'अविखदुक्खिदस्स पमुहे दीवसिहा सहेदि । [अनुकूलमेतद् भवतः । न खल्व- क्षिदुःखितस्य प्रमुख दीपशिखा सहते।] राजा-मैवम् । उर्वशीगतमनसोऽपि मम देव्यां स एव बहुमानः। किं तु प्रणिपातलङघनादहमस्यां धैर्यमवलम्बिप्ये । विदूषकः-*चिट्ठदु दाव धीरदा। बुभुक्खिदबम्हणस्स जीविदं अवलंबदु भवं । समओ खु ण्हाणभोअणं सेविदुं । [तिष्ठतु तावद्धीरता । बुभुक्षितब्राह्मणस्य जीवितमव- लम्बतां भवान् । समयः खलु स्नानभोजने' सेवितुम् । ] ----- -- AMARHAM মানিকা विदूषकः-अनुकूलमेव तद् भवतः । न खलु अक्षिदुःखितस्य प्रमुख दीपशिखा सहते । अक्षिदुःखितस्य इत्यत्र प्राकृते पूर्व निपातानियमाद् दुःखिता- क्षस्येति विधेयम् । विदूषकः- तिष्ठतु तावद् धीरता। बुभुक्षितग्राह्मणस्य जीवितमवलम्बतां भवान् । समयः खलु स्नानभोजने सेवितुम् ।। कोणश्वरी उपहसति । अग्विति । अनुकूलमेव भवत एतद् यदिमितो गतेत्यर्थः । कथमनुकूलमत आह-ण होति । न हि अक्षिदुःखितः संमुखे दीपशिखां सहते । हिशब्दो हेती । चक्षुरोगवतो यथा संमुखस्थिता दीपशिखा दुःखदा तथा उर्वशी- विरहविधुरस्य तव संमुखस्थितेयमपि दुःखजनिकेत्यर्थः। राजेति-उर्वशीहत- चित्तत्वेऽपि महादेव्यां पूर्ववदादरबत्त्वेनात्मनो दक्षिणनायकत्वं प्रकटयति-कि स्थिति तया चेत् प्रणामलाधनापि कृता तदा सा मयि न मानिनी परं किंतु गमितप्रेमा। तस्य चरणप्रणिपातान्तत्वात् । तथा च तस्यामहमपि प्रेम त्यष्यामीत्यर्थः । विदूषकः- मो इति । भोः तिष्ठतु तावद् देवीकथा । बुभुक्षितस्य मे जीवितमय- लम्बतां भवान् । कथमिदानीमेव ते बुभुक्षा अत आह-सममओ इति । समयः खलु ते स्नानभोजनं सेवितुम् । तथा च त्वं स्नानादिक्रियां कुरुष्वेत्ययः ।। - १. ण हु अक्सिदुक्खिदो अहिमुहे दीवसिहं सहेवि-सा.ए. २. ३. भवदो धीरदा-सा. ए. ४. स्नानभोजन-को.

·११५ -- -२.२२] द्वितीयोऽङ्कः राजा-(अर्ध्वमवलोक्य) 'कथमधु गतं दिवसस्य । अतः खलु- उष्णार्तः२ शिशिरे निषीदति तरोर्मूलालवाले शिखी, निभिद्योपरि कणिकारमुकुलान्याशेरते' पट्पदाः । तप्तं वारि विहाय तीरनलिनी कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनि चैष पञ्जरशुकः क्लान्तो जलं याचते॥२२॥ (इति निष्कान्तौ) इति महाकविकालिदासविरचिते विक्रमोर्वशीये द्वितीयोऽङकः । । कुमारगिरिराजीया प्रणिपातलङघनात् प्रणामानङगीकारादहमप्यस्यां देव्यां धैर्य धृतिमव- लम्बिष्ये । अत्र प्रणामोपायेऽपि व्यर्थे उपेक्षा नाम उपायः प्रयुक्त इत्यनुसन्धेयम् । 'उपेक्षा धैर्यधारणम्' इति । प्रकाशिका मध्याह्नमेवाह-उष्णात इति । उष्णा” धर्मपीडितः । शिशिरे शीतले मूलालवाले मूलकृतजलाधारे । 'स्यादालवालमावापः' इति त्रिकाण्डी। शिखी मयूरः । 'शिखावलः शिखी केकी' इति सैव । निषीदत्युपविशति । कणिकार- मुकुलानि परिव्याधाख्यवृक्षकलिकाः । अथ 'द्रुमोत्पलः । कणिकारः परिव्याधः' इति त्रिकाण्डी । निभिद्य विदार्य । षट्पदा मराः । 'इन्दिन्दिरालिषट्चरण- चञ्चरीकालिनो द्विरेफाः स्युः ।' इति हलायुधः (२.१००) । कारण्डवाह्नः पक्षिविशेषः । तेषां विशेषा हारीतो मद्गुः कारण्डवः प्लवः' इति त्रिकाण्डी ॥२३॥ इति श्रीमद्विन्दुवृन्दपुरन्दरयायजूकप्रवरश्रीश्रिम्बेकरोपनामकमोनि- कुलमौलिमण्डनश्रीरङगनाथदीक्षितकुक्षिजविबुधवरश्रीबालकृष्णदीक्षिताङगज- रखगनाथविरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां द्वितीयाडकोन्मेषः ।। १. कथं om.-सा. ए. २. उष्णालु:-सा. ए. ३. आलीयते षट्पद:- सा. ए.

·११५ -२.२२] द्वितीयोऽङ्कः राजा-(अर्ध्वमवलोक्य) 'कथमधं गतं दिवसस्य । अतः खलु- उष्णातः२ शिशिरे निषीदति तरोर्मूलालवाले शिखी, निभिद्योपरि कर्णिकारमुकुलान्याशेरते' पट्पदाः । तप्तं वारि विहाय तीरनलिनीं कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनि चैष परशुकः क्लान्तो जलं याचते॥२२॥ (इति निष्कान्तौ) इति महाकविकालिदासविरचिते विक्रमोर्वशीये द्वितीयोऽङकः । कुमारगिरिराजीया प्रणिपातलङघनात् प्रणामानङगीकारादहमप्यस्यां देव्यां धैर्य धृतिमव- लम्बिष्ये । अत्र प्रणामोपायेऽपि व्यर्थे उपेक्षा नाम उपायः प्रयुक्त इत्यनुसन्धेयम् । 'उपेक्षा धैर्यधारणम्' इति ॥ प्रकाशिका मध्याह्नमेवाह-उष्णात इति । उष्णा” धर्मपीडितः । शिशिरे शीतले । मूलालवाले मूलकृतजलाधारे । 'स्यादालवालमावापः' इति त्रिकाण्डी। शिखी मयूरः । 'शिखावलः शिखी केकी' इति संव। निषीदत्युपविशति । कर्णिकार- मुकुलानि परिव्याधाख्यवृक्षकलिकाः । अथ 'द्रुमोत्पलः । कणिकार: परिव्याधः' इति त्रिकाण्डी । निभिद्य विदार्य । षट्पदा नमराः । 'इन्दिन्दिरालिषट्चरण- चञ्चरीकालिनो द्विरेफाः स्युः।' इति हलायुधः (२.१००) । कारण्डवाह्वः पक्षिविशेषः । तेषां विशेषा हारीतो मद्गुः कारण्डवः प्लवः' इति त्रिकाण्डी ॥२३॥ श्रीमद्विन्दुवृन्दपुरन्दरयायजूकप्रवरश्रीश्रिम्बेकरोपनामकमौनि- कुलमौलिमण्डनश्रीरङगनाथदीक्षितकुक्षिजविबुधवरश्रीबालकृष्णदीक्षिताङगज- रगनाथविरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां द्वितीयाङकोन्मेषः ॥ १. कथं om.-सा. ए. २. उष्णालु:-सा. ए. ३. आलीयते षट्पद:- - सा.ए.

·तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ) प्रथमः-सखे' पेलव, अग्निशरणाद् गच्छता महेन्द्र मन्दिरमुपा- ध्यायेन त्वमासनं ग्राहितः। अहमग्निशरणरक्षार्थं स्था- पितः। ततः पृच्छामि गुरोः प्रयोगेण देवपरिषदारा- धिता न वेति । द्वितीयः-गालव, ण आणे "कहं आराहिदा भोदि। तस्सि उण सरस्सदीकिदकव्वबंधे लच्छीसवरै • उव्वसी तेसु तेसु रसंतरेसु 'उम्माइदा आसि । [गालव, न जाने कथमा- राधिता भवति । तस्मिन् पुनः सरस्वतीकृतकाव्यबन्धे लक्ष्मीस्वयंवरे उर्वशी तेषु तेषु रसान्तरेषून्मादितासीत् ।। प्रकाशिका इदानी पेलवगालवाख्यभरतमुनिशिष्यमुखेन राज्ञः पुनरुवंशीसमागम- सूचनाय तत्प्रवेशं तावदाह-ततः प्रविशत इति। प्रथमः-शरणं गृहम् । 'शरणं गृहरक्षित्रोः शरणं रक्षणे वधे ।' इति विश्वलोचनः । प्रयोगेण लक्ष्मी- स्वयंवराख्यरूपकेण । परिषत् सभा। 'समज्या परिषत्' इत्यमरः (२-७-१५) । द्वितीय:-गालव, न जाने कथमाराधिता भवति । तस्मिन् पुनः सरस्वतीकृतकाव्यबन्धे लक्ष्मीस्वयंवरे उर्वशी तेषु तेषु रसान्तरे न्मादितासीत् ।। कोणेश्वरी तत इति। एतयोनिष्क्रमानन्तरमित्यर्थः। प्रथम इति । तयोर्मध्ये मुख्य इत्यर्थः । अग्नीति । अग्न्यागारान्महेन्द्रागारं गच्छतेति योजना। गुरोरिति भरतस्येत्यर्थः । द्वितीय इति । तयोरपरस्तस्मादपकृष्ट इत्यर्थः । वचनरचनाक्रमे- नैवैतद् व्यक्तीभविष्यति । ति । न जाने कथमाराधिता भवति । तस्मिन् पुनः सरस्वतीकृतकाव्यबन्धे लक्ष्मीस्वयंवरे उर्वशी तेषु तेषु रसान्तरेषून्मत्ता आसीत् ॥ कुमारगिरिराजीया कविरिदानीमकान्तरमारभमाणः कथासंघटनाथ प्रथमं मिश्रविष्कम्भक नाम अर्थोपक्षेपकं प्रस्तीति । ततः प्रविशतीत्यादि। - १. पल्लव.-सा.ए. २. om. -सा.ए. ३. अत:-सा.ए. ४. दिव्य- सा.ए. ५. आराहिदा ण व ति--सा.ए. ६. उम्मदा-को; तम्मआ-सा.ए ·- ११८ विक्रमोर्वशीय [३- प्रथमः-सदोषावकाश इव वाक्यशेपः । द्वितीयः-आम् । ताए' वअणं पमादक्वलिदं आसि । [आम् । तस्या वचनं प्रमादस्वलितमासीत् ।। प्रथमः-किमिव। द्वितीयः-लच्छीभूमिआए वट्टमाणा उव्वसी वारुणीभूमिआए वट्टमाणाए मेणआए पुच्छिदा। समाअदा तेल्लोक्कपुरिसा सकेसवा लोअवाला।कदमस्सि दे २ हिअआहिणिवेसो ति। [लक्ष्मीभूमिकया वर्तमाना उर्वशी वारणीभूमिकया वर्तमानया मेनकया पृष्टा। समागतात्रैलोक्यपुगपाः सकेशवा लोकपालाः । कतमस्मिस्ते हृदयाभिनिवेश इति ।] me-ismrte -MARI মাহিঙ্গা द्वितीयः-'आम्' इति स्मरणे । 'आमानुगुण्ये स्मरणे' इति त्रिकाण्डी। तस्या वचनं प्रमादस्खलितमासीत् । द्वितीयः-लक्ष्मीभूमिकया वर्तमाना उर्वशी वारुणीभूमिकया वर्तमानया मेनकया पृष्टा । समागतास्त्रलोक्यपुरुषाः सकेशवा लोकपालाः । कतस्मिस्ते हृदयाभिनिवेश इति । भूमिका वेपपरिग्रहः । 'भूमिका रचनायां स्यान्मूय॑न्तरपरिग्रहें' इति विश्वः (४.१५७) । कोणेश्वरी स इति । आसीदित्यनन्तरं सदोषविकाश इति शेष दत्वा तव वाक्यं योजनीयमित्यर्थः । तेन उर्वशी तावदुन्मता स दोषविकाश भासीदित्यर्थः । आमिति स्मृत्यभिनये । तस्या वचनं स्खलितमासीत् । किमिति कीवृगित्यर्थः । लच्छीति । लक्ष्मीभूमिकायां वर्तमाना उर्वशी वारुणीभूमिकायां वर्तमानया मेन- कया पृष्टा । प्रश्नस्वरूपमाह-समेति । समागतास्त्रलोक्यपुरुषाः सकेगावा लोक- पालाश्च । कतमस्मिस्ते हृदयाभिनिवेश इति । कुमारगिरिराजीया किन्तु आम् इत्यङ्गीकारे ।। १.सहि उव्वसीए-सा. ए. २. 'माषाहिणिवेलो-सा. ए.

·३-]
तृतीयोऽङ्कः
११९
प्रथमः-ततस्ततः ।
द्वितीयः-'ताए पुरिसोत्तमे त्ति भणिदव्वे पुरूरवसि त्ति णिग्गदा
वाणी । [तस्याः पुरुषोत्तमे इति भणितव्ये पुरूरवसि
इति निर्गता वाणी ।
प्रथमः-भवितव्यतानुविधायीनि बुद्धीन्द्रियाणि । न तामभि-
कुद्धो मुनिः ।
द्वितीयः-सत्ता उवज्झाएण । महिंदेण उण अणुगिहीदा ।
[शप्ता उपाध्यायेन । महेन्द्रेण पुनरनुहीता।]
३
प्रकाशिका
द्वितीयः । तस्याः 'पुरुषोत्तमे' इति भणितव्ये 'पुरूरवसि' इति निर्गता
वाणी। प्रथमः-भवितव्यतानुविधायीनि भाव्यनुमारीणि । द्वितीयः-शप्ता
उपाध्यायेन महेन्द्रेण पुनरनुगृहीता ।।
कोणेश्वरी
ततस्तत इति । अनन्तरं किमभूत् तत् कथयेत्यर्थः। तत्रेति । तस्याः
पुरुषोत्तम इति वक्तव्ये पुरूरवसीति निर्गता वाणी । भवितव्यतानुरूपं मानसादि
चेष्टत इत्यर्थः।
'कर्मेन्द्रियं तु पाय्यादि मनोनेत्रादि धीन्द्रियमिति' । (अमर १-४-८) ।
सत्तेति । शप्ता उपाध्यायेन । महेन्द्रेण पुनरनुगृहीता । तदीयः शापोऽपि महेन्द्रस्य
कृते तस्या अनुग्रह एवाभूदिति भावः ।।
कुमारगिरिराजीया
No commentary
१. तदो-सा. ए. २. इन्द्रियाणि-सा. ए. ३. खलु-गुरु:-~-सा. ए.
४. अणुग्गहिदा-सा. ए.

·- १२० विक्रमोर्वशीये [३- प्रथम:-कथमिव । द्वितीयः-जेण मम 'तुए उवदेसो लंधिदो तेण ण दे दिव्वं ठाणं भविस्सदि त्ति उवज्झाअस्स सआसादो सावो । पुरंद- रेण उण लज्जावणदमुहिं उव्वसि पेक्खिअ एवं भणिदं । 'जस्सि बद्धभावा सि तुमं तस्स मे रणसहाअस्स राए- सिणो पिरं करणीअं । २ता दाव तुमं पुरूरवसं जहा- कामं उवचिट्ठ जाव सो पडिदिट्ठसंताणो भोदि' त्ति । [येन मम त्वयोपदेशो लङधितस्तेन न ते दिव्यं स्थान भविष्यतीत्युपाध्यायस्य सकाशाच्छापः । पुनर्लज्जावनतमुखीमुर्वशी प्रेक्ष्येवं भणितम्----'यस्मिन् बद्धभावासि त्वं तस्य मे रणसहायस्य राजर्षेः प्रियं करणीयम् । तत् तावत्त्वं पुरूरवसं यथाकाममुपतिप्ठस्व यावत् स परिदृष्टसन्तानो भवति' इति । पुरन्दरेण -nirani A ...... একাধিক द्वितीयः-'येन मम त्वयोपदेशो लडधितस्तननले दिव्यं स्थान भविष्यति' इत्युपाध्यायस्य सकाशाच्छापः । पुरन्दरेण पुनर्लज्जावनतमुखीमुवंशी प्रेक्ष्यैवं भणितम्-'यस्मिन् बद्धभावासि त्वं तस्य मे रणसहायस्य राजर्षेः प्रियं करणीयम् । तत् तावत् त्वं पुरूरवसं यथाकाममुपतिष्ठस्व यावत् स परिदृष्ट- सन्तानो भवति' इति ।। कोणेश्वरी प्रथमः-कथमिव । शापः कीदृग महेन्द्रानुग्रहो वा कीदृगित्यर्थः । जेण इति । येन मम त्वया उपदेशो लङधितस्तेन न ते दिव्यं स्थान भविष्यति इत्युपाध्याय- सकाशाच्छापो निर्गत इति शेषः । अनुग्रहमाह-पुरंदरेणेति । पुरन्दरेण पुनलं. ज्जावनतमुखीमुर्वशी प्रेक्ष्य वं भणितम् । किं तदित्यत आह-अस्ति इति । यस्मिन् बद्धभावासि त्वं तस्य मे रणसहायस्य राजर्षेः प्रियं करणीयमास्त इति शेषः तस्मात्त्वं पुरूरवसं यथाकाममुपतिष्ठस्व यावत् स परिस्थितसन्तानो भवतीति । यावत् पुरूरवास्त्वयि सन्तानवान् भवति तावत् त्वं तस्थाने तिष्ठत्यर्थः। कुमारगिरिरावीया No Commentary । - १.om.-सा.ए.२.सा-सा.ए.

·३-] तृतीयोऽङ्कः १२१ प्रथमः-सदृशं पुरुषान्तरवेदिनो महेन्द्रस्य । द्वितीयः-(सूर्यमवलोक्य) कधापसंगेण अवरद्धा अहिसेअवेला । ता उवज्झाअस्स पासवत्तिणो होम्ह । [कथाप्रसङगेनाप- राद्धाभिषेकवेला । तदुपाध्यायस्य पार्श्ववर्तिनौ भवावः ।। (इति निष्कान्तौ) विष्कम्भकः । प्रकाशिका द्वितीयः-कथाप्रसङगेनापराद्धाभिषेकवेला । तदुपाध्यायस्य पार्श्ववर्तिनी भवावः ॥ विष्कम्भक इति । तल्लक्षणं चाभणद् विश्वनाथकविराजः- 'वृत्तवतिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य कीर्तितः ।। मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां संप्रयोजितः । शुद्धः स्यात् स तु संकीर्णो नीचमध्यप्रकल्पितः ॥' (सा. द. ६-५५- ५६) इति ॥ कोणेश्वरी सवृशमिति । पुरुषविशेषज्ञ एतदुचितमित्यर्थः। यद्वा पुरुषशब्देनात्र जनमात्रमाह । तेन जनस्योर्वश्या अन्तरं यन्मनस्तज्ज्ञस्य । तथा च वैवानुभावा- पुरूरवसो मनोशतास्यामिति तज्जानानस्येदमेवोचितमित्यर्थः। कधा इति । कथायाः प्रसङगेनापराखा अभिषेकवेला तस्मादुपाध्यायपाश्र्वपरिवतिनी भवावः । अपराखा अतिक्रमितुमुद्यतेत्यर्थः । आदिकर्मणि क्तः । विष्कम्भक इति । तल्ल- क्षणं यथा- कुतश्चित् स्वेच्छया प्राप्तः सम्बद्ध उभयोरपि । शुद्धविष्कम्भको शेयः कथांशस्यापि सूचकः ॥ इति । कुमारगिरिराजीया No commentary - १. मिश्र-सा. ए.

·१२२ विक्रमोर्वशीये [३.१- (ततः प्रविशति कञ्चुकी) कञ्चुकी- सर्वः कल्पे' वयसि यतते लब्धुमर्थान् कुटुम्बी पश्चात् पुत्रैरपहृतभरः कल्पते विश्रमाय । अस्माकं तु प्रतिदिनमियं सादयन्ती प्रतिष्ठा सेवा कारापरिणतिरभूत् स्त्रीषु कप्टोऽधिकारः ॥१॥ (परिक्रम्य) आदिष्टोऽस्मि सनियमया काशिराजपुत्र्या ४ यथा-व्रतसंपादनाय मया मानमुत्सृज्य निपुणिकामुखेन पूर्वं याचितो महाराजः । तदेव मद्वचनाद् विज्ञापयति" । यावदहमवसितसन्ध्याकार्य महाराजं पश्यामि । (परि- क्रम्यावलोक्य च) रमणीयः खलु दिवसावसानवृत्तान्तो राजवेश्मनि । ६ meanRI - ." Fo- সাহিঙ্গা कञ्चुकीति-कञ्चुकिलक्षणं बशरूपकायो अन्तःपुरचरो राज्ञो वृद्धो विप्रो गुणान्वितः । उक्तिप्रत्युक्तिकुशल: कञ्चुकीत्यभिधीयते ॥ इति । सर्वः कल्पे इति । सर्वः कुटुम्बी । कल्पे समर्थे । क्लपू सामर्थे (पा. पा. ७६२) इति धातुः । वयसि तारुण्ये । अर्थान् द्रव्याणि विषयान् वा लब्धं प्राप्त यतते प्रयत्नवान् भवति । 'अर्थः प्रयोजने विते हेत्वभिप्रायबस्तुषु । शम्दाभिषेयविषये स्यानिवृत्तिप्रकारयोः ।।' इति विश्वलोचनः । पश्चात्तारुण्योत्तरे वयसि पुत्ररपहृतभरो गृहीतकुटुम्बभारो विश्रमाय विश्रान्त्य कल्पते भवति । अस्माकंस्वियं सेवा प्रतिष्ठा, प्रकर्षेण स्था स्थितिः प्रतिष्ठा, विश्रमावस्थानं सादयन्ती नाशयन्ती । 'सावयन्ती १. कल्ये-सा. ए. २. पारीर-सा. ए. ३. सेवाकारा परिणतिरहो- सा..ए.....om.-मा, ए.. ५. यावदिवानीमवसिवसन्ध्याणार्थ-सा. ए. ६. इह हि-सा. ए.

·१२२ विक्रमोर्वशीये [३.१- २ (ततः प्रविशति कञ्चुकी) कञ्चुकी- सर्वः कल्पे' वयसि यतते लब्धुमन् कुटुम्बी पश्चात् पुत्रैरपहृतभरः कल्पते विश्रमाय । अस्माकं तु प्रतिदिनमियं सादयन्ती प्रतिष्ठा सेवा कारापरिणतिरभूत् स्त्रीषु कप्टोऽधिकारः ॥१॥ (परिक्रम्य) आदिष्टोऽस्मि सनियमया काशिराजपुत्र्या यथा-व्रतसंपादनाय मया मानमुत्सृज्य निपुणिकामुखेन पूर्वं याचितो महाराजः । तदेव मद्वचनाद् विज्ञापयेति । यावदहमवसितसन्ध्याकार्य महाराजं पश्यामि । (परि- कन्यावलोक्य 'च) रमणीयः खलु दिवसावसानवृत्तान्तो राजवेश्मनि । ६ tomouth - সাহিঙ্গা कञ्चुकीति-कञ्चुकिलक्षणं वशरूपकायो- अन्तःपुरचरो राज्ञो वृद्धो विप्रो गुणान्वितः । उक्तिप्रत्युक्तिकुशल: कञ्चुकीत्यभिधीयते ॥ इति । सर्वः कल्पे इति । सर्वः कुटुम्बी । कल्पे समर्थे । क्लापू सामर्थ्ये (धा. पा. ७६२) इति धातुः । वयसि तारुण्ये । अर्थान् द्रव्याणि विषयान् वा लम्बू प्राप्तुं यतते प्रयत्नवान् भवति । 'अर्थः प्रयोजने विते हेत्वभिप्रायवस्तुषु । शम्दाभिषेयविषये स्यानिवृत्तिप्रकारयोः ।।' इति विश्वलोचनः । पञ्चासारुण्योत्तरे वयसि पुर्वरपहतभरो गृहीतकुटुम्बभारो विश्रमाय विश्रान्स्य कल्पते भवति । अस्माकं स्वियं सेवा प्रतिष्ठा, प्रकर्षण स्था स्थितिः प्रतिष्ठा, विश्रमावस्थानं सादयन्ती नाशयन्ती । 'सावयन्ती १. कल्ये-प्रा. ए. २. शरीर-सा. ए. ३. सेवाकारा परिणतिरही- सा..ए......om.-मा, ए.. ५. यावदिवानीमवसितसल्याणार्थ-सा. ए. ६. इह हि-सा. ए.

·१२४ १ विक्रमोर्वशीये [३.२- उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु निशानिद्रालसा बहिणो धूपैर्जालविनिःसुतैर्वलभयः संदिग्धपारावताः । आचारप्रयतः सपुष्पबलिषु स्थानेषु चाचिष्णती: सन्ध्यामङगलदीपिका विभजते शुद्धान्तवृद्धो' जनः ।।२।। (नेपथ्याभिमुखं दृष्ट्वा) अये, इत एव प्रस्थितो देवः । परिजनवनिताकरापिताभिः परिवृत एष विभाति दीपिकाभिः । गिरिरिव गतिमानपक्षसादाद् अनुतटपुष्पितकर्णिकारयष्टिः ॥३॥ यावदेनमवलोकनमार्गे स्थितः प्रतिपालयामि । (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः सपरिजनो राजा बिदूपकश्च) राजा-(आत्मगतम्) कार्यान्तरितोत्कण्ठं दिनं मया नीतमनतिकृच्छ्रण । अविनोददीर्घयामा कथं तु रात्रिर्गमयितव्या ॥४॥ २ -wapmummmmumIMIRamanan মাহিঙ্গা उत्कीर्णा इति । उत्कीर्णाष्टङ्कव्यक्तीकृतस्वरूपाः । वासयष्टिषु पक्षि- निवासार्थं निखातच्छत्राकारवंशेषु । बहिणो मयूराः । 'मयूरो बहिणो वहीं नीलकण्ठो भुजङ्गभुक्' इत्यमरः (२-५-३१) । जालेभ्यो गवाक्षेभ्यो निःमृतैर- गुर्वादिधूपैर्वलभयश्चन्द्रशालाख्यानि शिरोगृहाणि । सन्दिग्धाः मंशयिता: पारावताः कपोता यत्र । 'जालं तु क्षारकानायगवाक्षे दम्भवृक्षयोः' इति विश्वलोचनः । 'वलभी चन्द्रशालिका' इति त्रिकाण्डीशेषः । 'पारावतः कलरवः कपोतः' इति त्रिकाण्डी (२-५-१५)। आचारे प्रयतस्तत्परः, सदाचारपवित्रो वा। 'पवित्रः प्रयतः पूतः' इति त्रिकाण्डी (२-७-४५)। सपुष्पबलिषु सकुसुमोपहारेषु । 'बलिः पूजोपहारयोः' इति च सा (३.३-१९५) । 'शुद्धान्तश्भावरोधश्च' इति च (२-१-१२) ॥२॥ परिजनेति । पक्षसादः पक्षच्छेदः । पश्चाशन । कणिकार- 'यष्टयो वृक्षोल्पलाख्यवृक्षशाखाः ॥३॥ १. वृद्धाजनः-कु. २, लोपाद्-सा. ए. ३.om.-सा. ए. ।।।।

·३.४-]
तृतीयोऽङ्कः
१२५
।
प्रकाशिका
कार्यान्तरितेति । कार्य राजकृत्यैरन्तरिता स्थगिता उत्कण्ठा यस्मिन् ।
'उत्कण्ठोत्कलिके समे' इत्यमरः (१-६-२९) । अनतिकृच्छणेषत्कष्टेन । 'स्यात्
कृच्छं कष्टमाभीलम्' इति सः (१-८-४) । अविनोदोऽसन्तोषः ॥४॥
कोणेश्वरी
उत्कीर्णा इति । निशासम्बन्त्रिनिद्रालसा बहिणो मयूरा वसतियष्टिषू-
कीर्णा इव उत्तम्भिता इव प्रतिभान्तीत्यर्थः। गवाक्षविनिःसृतंबूंपैधूपधूम-
लभयः सन्दिग्धपारावताः प्रतिभान्ति। धूपधूमैरेकवर्णतया विशिष्य न गृह्यन्ते।
बद्धा धूमा एव समानवर्णतया पारावतत्वेन सन्देहविषया भवन्तीत्यर्थः ।
आचारप्रयतः साचारः शुद्धान्तवृद्धो जनोऽन्तः :पुरस्थवृद्धस्त्रीलोकः सपुष्पबलिषु
पुष्पोपहारसहितेषु (बलिषु) अचिष्मतीवर्तमानग्रथिताः सन्ध्यामङ्गलदीपिकाः
सायंसमयदेया मङ्गल्या दीपिका विभजते । तत्र पृथक्तया ददातीत्यर्थः ॥२॥
परिजनेति । परिजनवनिताहस्तदत्ताभिर्दीपिकाभियंत्र स परिवृतत्वेन
विभाति शोभते । क इव । प्रतितटकुसुमितकर्णिकारयष्टिगिरिरिव । नन्वसी
चलति स त्वचल इति नानुरूपोऽयं दृष्टान्त इत्यत आह-गतिमानिति ।
अपक्षसादात् पक्ष विगमात् पूर्व गतिमान् । तत्कालीनो गिरिरत्र निदर्शन-
मित्यर्थः ॥३॥ अवलोकेति । अवलोकनयोग्यवर्मनीत्यर्थः ।।
काति-कार्य व्यग्रतयोत्कण्ठाया अन्तरितत्वेन दिनं तावदतिकष्टं
विनैव मया नीतम् । रात्रिः कथं गमयितव्या। तद्यापने कोऽप्युपायो नास्तीत्यर्थः ।
अयापनीयत्वप्रयोजक रूपमाह-अविनोवेति । नु सम्बोधने ॥४॥
कुमारगिरिराजीया
उत्कीर्णा इत्यादि । निशानिद्रालसा बहिणो मयूरा वासयष्टिषु निवास-
स्तम्भेषत्कीर्णा इव उल्लिखिता इव । रचिता इवेत्यर्थः । बलभयः सोधप्रदेशभेदा
जालविनिर्गतैर्गवाक्षविनिःसृतधूपैः सुरभिधूपः संदिग्धपारावताः संदिग्धाः
संशयिताः पारावता यासु तास्तथोक्ताः । भाचारप्रयत आचारेण प्रयत: पवित्रः
शुखान्तवृद्धाजनः शुद्धान्तेऽन्तःपुरे वृद्धाजनो वृद्धस्त्रीजनः सपुष्पबलिषु पुष्पोपहार-
सहितेषु स्थानेष चितप्रदेशेवधिमती: प्रकाशातिशयवतीः सन्ध्यामङ्गलदीपिकाः
सन्ध्यायां मङ्गलार्षदीपान् विभजते विमतान् करोति । तत्र तत्र निवेशय-
तीत्यर्थः ॥२॥
परिणनेत्यादि। स्पष्टोऽयः॥३॥
कार्यान्तरितेत्यादि स्पष्टोऽर्थः॥४॥

·१२६ विक्रमोर्वशीये [३.४- कञ्चुकी-(उपसृत्य') जयतु जयतु देवः । देव, देवी विज्ञापयति 'मणिहर्म्यपृष्ठे सुदर्शनश्चन्द्रः । तत्र संनिहितेन देवेन प्रति- पालयितुमिच्छामि यावद् २ रोहिणीसंयोगः' इति । राजा-विज्ञाप्यतां देवी यस्तव च्छन्द इति । कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तः) राजा-वयस्य, कि परमार्थत एव देव्या व्रतनिमित्तोऽयमारभ्भ: स्यात् । विदूषकः-४ तक्केमि संजादपच्छादावा तत्थ भोदी५ वदव्ववदे- सेण अत्थभवदो पणिपादलंघणं पमज्जिदुकाम ति। [तर्क- यामि संजातपश्चात्तापा तत्रभवती ब्रतव्यपदेशेन अत्र- भवतः प्रणिपातलङघनं प्रमाष्टुं कामेति ।]] . সাহিঙ্গা सुदर्शनः शोभनदर्शनः, सुखेन दृश्यते इति वा। छन्दोऽभिप्रायः। अभिलाष इति यावत् । 'अभिप्रायवशी छन्दो' इति त्रिकाण्डी (३-३-८८)। विदूषकः-तर्कयामि संजातपश्चात्तापा तत्रभवती बतव्यपदेशेन अत्रभवतः प्रणिपातलङघनं प्रमाष्टुंकामेति । व्यपदेशो मिषम् ॥ कोणेश्वरी देवेनेति । चन्द्रस्य रोहिणीसम्बन्धं यावद् देवेन तत्रावस्थेयमित्यर्थः । छन्द इति । अभिप्राय इत्यर्थः। 'अभिप्रायवशी छन्दो' इति कोषात् (अमर. ३-३-८८) । तक्केमीति । तयामि संजातपश्चातापा तत्रभवती व्रतव्यपदेशेन अत्रभवतः प्रणिपातलङयनं प्रमाष्ट कामति । यत् स्वदीयप्रणिपातो- नया पुरा लङधितस्तत्रास्याः पश्चात्तापोऽभूत् ततो व्रतव्याजेन भवन्तमनुनेष्यतीति मम तर्क इत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary १. उपगम्य-सा. ए. २. चन्द्ररोहिणीसंमोगः-सा.ए. ३. तथा-सा. ए. ४. भो-सा. ए. ५. तत्यमोदी पदावदेसेण-सा.ए. .

·३.५-] तृतीयोऽङ्कः १२७ राजा-उपपन्नं भवानाह । तथा हि । अवधूतप्रणिपाताः पश्चात् सन्तप्यमानमनसोऽपि । निभूतैर्व्यपत्रपन्ते 'दयितानुशयमनस्विन्यः ॥५॥ तदादेशय मणिहर्म्यपृष्ठस्य मार्गम् । विदूषकः-इदो इदो एदुर भवं । इमिणा गंगातरंगसिसिरेण ४ फलिअमणिसिलासोवाणेण आरोहदु भवं सव्वदा रमणीअं मणिहम्मपिट्ठअलं । [इत इत एतु भवान् । अनेन गङगातरङगशिशिरेण स्फटिकमणिशिलासो- नेनारोहतु भवान् सर्वदा रमणीयं मणिहर्म्यपृष्ठतलम् । ' (राजा आरोहति । सर्वे सोपानारोहणं नाटयन्ति) AMR... ----- प्रकाशिका उपपन्नं युक्तम् । अवधूतप्रणिपाता इति । अवधूतस्तिरस्कृतः । निभृत- गुप्तः । दयितविषयकैरनुशयः पश्चात्तापय पत्रपन्ते लज्जन्ते। 'विविधरनुतप्यन्ते' इति पाठे विविधैानाप्रकारकर्दयितानुशयैः प्रियानुबन्धरनुतप्यन्ते पश्चात्ताप- वत्यो भवन्ति । दीर्घ द्वेषानुतापानुबन्धेष्वनुशयः पुमान्' इति विश्वलोचनः ॥५॥ विदूषक:-इत इत एतु भवान् । अनेन गङ्गातरङ्गशिशिरेण स्फटिकम- मणिशिलासोपानेनारोहतु भवान् सर्वदा रमणीय मणिहर्म्यपृष्ठतलम् । कोणेश्वरी कथमुपपनमित्यत आह-अवधूतेति। अगृहीतदयितकृतचरणप्रणिपाता मनस्विन्यो विविधैर्दयितानुनयैरर्थात् स्मृतिपथं गतैरनुतप्यन्ते क्लिश्यन्ति । मनु तथा चेद् दृढनिश्चयाः कथं क्लिश्यन्तीत्याह-परचादिति । पश्चात्तापमुक्तचित्ता यतः । अग्रे तथा निश्चयशून्या इत्यर्थः ।।५।। अमुना गङ्गातरङ्गशिशिरेण स्फटिकमणिशिलासोपानेनारोहतां सर्वदा रमणीयं मणिहयंतलम् ॥ कुमारगिरिराजीया अवधूता इति । स्पष्टोऽर्थः । १. बयितानुनयः-सा. ए. २.om.-सा. ए. ३. सस्सिरीएण-सा. ए. ४. फलिहमणिसोबाणेण-सा. ए. ५. पदोसावसररमणीमं मणिहम्मिमं-सा. ए. ६. राजा-आरोहायत: सा. ए. Home ·१२८ विक्रमोर्वशीय २ विदूषकः-('निरूप्य) पच्चासण्णेन चंदोदएण होदव्वं । जह तिमिरेण अदिरेईअमाणं पुवदिसामुहं आलोहिअप्पहं दीसदि । [प्रत्यासन्नेन चन्द्रोदयेन भवितव्यम् । यथा तिमिरेणातिरिच्यमानं पूर्व दिशामुखमालोहितप्रभं दृश्यते । राजा-सम्यग् भवान् मन्यते । उदयगूढशशाङकमरीचिभिस् तमसि दूरतरं प्रतिसारिते । अलकसंयमनादिव लोचने हरति मे हरिवाहनदिङमुखम् ॥६॥ TA. m. Mon." प्रकाशिका विदूषकः-प्रत्यासनेन चन्द्रोदयेन भवितव्यम् यथा तिमिरेणातिरिमय- मानं पूर्वदिशामुखमालोहितप्रभं दृश्यते । उवयगूढेति । उदयगूढा उदयाचलेन च्छन्नाः । दूरतरमत्यन्तम् । प्रतिसारिते दूरीकृते । अलकानां केशानां मय मना- नियमनात्। हरिवाहन इन्द्रः । 'जम्भभेदी हरिहयः' इति त्रिकाण्डी (११-४३)॥६॥ कोणेश्वरी पच्चेति । प्रत्यासन्नेन चन्द्रोदयेन भवितव्यम् । कथं जायते अत आह- जधेति । यथा तिमिरेण विरेच्यमानं दिडमुखमालोहितप्रभमिव दृश्यते । निगदग्या- ख्यातमेतत् । उदयेति । हरिर्वाहनं यस्य स हरिवाहनश्चन्द्रः (इन्द्रः) तस्य दिक् तस्या मुखं मम लोचने हरत्याकर्षति । उदयसमये संगुप्तशशाकुमरीचि- भिस्तमस्यतिदूरमतिसारिते सति यथा अलकसंयमनाद् दिकमुखं नायिकामु ग्वं लोचनहारि भवतीत्यर्थः ॥६॥ कुमारगिरिराजीया उपयगूढत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ।। १. विलोक्य-सा. ए. २. जपा तिमिररेईनमाण-सा. ए. ३. माको- असुहझ-सा. ए.

·-३.७] तृतीयोऽङ्कः १२९ विदूषकः-ही ही भो, एसो खंडमोदअसरिसो' उदिदो राआ ओसधीणं ही ही भोः, एष खण्डमोदकसदृश उदितो राजा ओषधीनाम् ।। गजा-- (सस्मितम्) (सस्मितम्) सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहार्य मेव विषयः । (प्राञ्जलिः प्रणम्य) भगवन् ऋक्षराज रविमाविशते ४ सतां क्रियायै सुधया तर्पयते पितॄन् सुरांश्च । तमसां निशि मूर्च्छतां निहन्त्रे हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ।।७।। m- प्रकाशिका विदूषकः-'ही ही चित्रे स्याताम्' इति सागरः । भोः, खण्डमोदकमदृश उदितो राजा ओषधीनाम् । औदरिकस्याधूनस्य । 'आधुनः स्यादौदरिकः' इति त्रिकाण्डी (३-१-२१) । ऋक्षराजश्चन्द्रः । 'नक्षत्रमृक्षं भं तारा' इति सा। रविमाविशते इति । सतां साधूनां क्रियायै दार्शिकपिण्डपितृयज्ञादिक्रिया- हेतवे रविमाविशते सूर्य संगतवते । 'रुचिमावहते' इति पाठे साधूनां क्रियायै कर्म करणाय चिं प्रीतिमावहते कुर्वाणाय । सुधयामृतेन पितृनग्निष्वात्तादीन् सुरांश्च देवांस्तर्पयते प्रीणयते । पितृ देवतर्पणं च 'प्रथमां पिबते वह्निः' इत्यादि सोमोत्पत्ती सुप्रसिद्धम् । हरचूडायां निहित आत्मा कलात्मको देहो येन ॥७॥ कोणेश्वरी ही होति । 'ही ही वैदूषके हर्षे' इति निपातनात् ही ही शब्दो विदूषक- हर्षमाह । भोः, एप खण्डमोदकसदृश उदितो राजा ओषधीनाम् । प्रथमोदि- तत्वेन लोहितत्वात् खण्डनकसादृश्यम् । सर्वश्रेति । उदरपरायणस्य सर्वत्र भक्ष्यमेवेन्द्रियगोचर इत्यर्थः । चिमिति । भगवन् ऋक्षराज ते तुभ्यं नमः अस्तु इत्यध्याहारः । नमस्यताप्रयोजक रूपमाह-सतामिति । सतां समीचीनानां क्रियानिमित्तं रुचिमुग्रोतमावहते दधानायेत्यर्थः । पितन कव्यवालादीन् (?) सुरानिन्द्रादीन् सुभयाऽमृतेन तर्पयते प्रीणयते । निशि मूर्छता समुच्छ्रायवतां तमसां निहन्त्र -- १. सस्सिरीओ-सा. ए. २. दुमादीण-सा. ए. ३. क्षपानाथ-सा. ए. ४. मावसते-सा. ए.। रुचिमावहते-को.

·A विक्रमोर्वशीय [३.७- विदूषकः-भो, बम्हणसंकामिदक्खरेण दे पिदामहेण अब्भणु- ण्णादो सि । ता आसणगदो होहि । जेण अहं वि सुहासीणो होमि । [भोः, ब्राह्मणसंक्रामिताक्षरेण ते पिता- महेनाभ्यनुज्ञातोऽसि । तदासनगतो भव । येनाहमपि सुखासीनो भवामि । ] -(विदूषकवचनं परिगृह्योपविष्टः । परिजनं विलोक्य) अभिव्य- क्तायां चन्द्रिकायां किं दीपिकापौनरुक्त्येन । तद्विश्रा- म्यन्तु भवत्यः । ] परिजन:-जं देवो आणवेदि । [यद् देव आज्ञापयति । ] (इति निप्कान्तः) राजा- Homemama- MPA -.aum...mahin कोणेश्वरी निरवशेषं घातकाय । हरचूडायां निहित आत्मा येन तादृशाय। चूडाशब्देन तदाश्रय उपलक्ष्यते । एतावता सर्वत्र समीचीनपक्षरक्षादक्षत्वेन तत्पक्षानुकृततया मामप्यनुकूलयेति भावः ॥७॥ कुमारगिरिराजीया रविमावसते इत्यादि । सतां सज्जनानां क्रियायै अनुष्ठानाय रवि सूर्यमावसते संक्रामते । 'उपान्यध्याङवसः' (पा. १.४.४८) इत्यधिकरणस्य कर्मसञ्ज्ञा। सुधयाऽमृतेन सुरान् देवान् पितन पितृदेवताश्च तर्पयते प्रीणयते । निधि मूर्च्छतां प्रवर्धमानानां तमसां निहन्त्रे विनाशयित्रे। हरचूडानिहितात्मने हरस्य चूडायां मौली निहितो विन्यस्त आत्मा मूतिर्यस्य स तथोक्तस्तस्मै ते तुभ्यं नमः॥७॥ प्रकाशिका विदूषक:-भोः, ब्राह्मणसंक्रामिताक्षरेण ते पितामहेनाभ्यनुज्ञातोऽसि । पितामहश्चन्द्रः । अभ्यनुज्ञाऽनुमतिः । तदासनगतो भव । येनाहमपि सुखासीनो भवामि । परिजनः यद् देव आज्ञापयति ।। कोणेश्वरी भो इति । भोः, ब्राह्मणसंक्रामिताक्षरेण पितामहेनाभ्यनुज्ञातोऽसि । मन्मुखेन चन्द्रस्तव जनकजनकस्त्वामिदमाहेत्यर्थः । कि तवित्याकाक्षायामाह- आसनगतो भव । मयि प्रार्थना वृत्तव इदानीमुपरिग ता पदिति (?) त्वामाहे- त्यर्थः । ततः किमत आह-तेणेति । तेनाहमपि सुखासीनो भवामि । छलेन परि- जनानेकान्तार्थमपनयति-अभिव्यक्तेति । चन्द्रिकाभिरेव वीपिकाकार्यकरणादित्यर्थः। कुमारगिरिराजीया No commentary ·१३१ -३.८]] तृतीयोऽङ्कः राजा-(चन्द्रमवलोक्य) वयस्य, परं मुहूर्तादागमनं देव्याः । तद् विविक्ते कथयामि स्वामवस्थाम् । विदूषकः- 'भो, ण दीसदि एसा । किं दु ताए तारिसं अणु- राअं पेक्खिअ सक्कं क्खु आसाबंधेण अत्ताणं धारेहूँ । [भोः, न दृश्यत एषा । किं तु तस्यास्तादृशमनुरागं प्रेक्ष्य शक्यं खल्वाशाबन्धेनात्मानं धारयितुम् । ] राजा-एवमेतत् । बलवान् पुनर्मम मनसोऽभितापः । नद्या इव प्रवाहो विषमशिलासङकटस्खलितवेगः । विघ्नितसमागमसुखो मनसिशयस्त्वनुगुणो' भवति॥८॥ प्रकाशिका विदूषकः-भोः, न दृश्यत एषा । किं तु तस्यास्तादृशमनुरागं प्रेक्ष्य शक्यं खल्वाशाबन्धनात्मानं धारयितुम् । नद्या इवेति। विषमा निम्नोनताः शिलास्तद्रूपं सङकटं तत्र स्खलितवेगः प्रतिबद्धरयः । मनसिशयः कामः ॥ ८ ॥ कोणेश्वरी परमिति । मुहूर्तादनन्तरमित्यर्थ । भो इति । भोः, न दृश्यत एवैषा किं तु सदृशमनुरागं प्रेक्ष्य शक्यं खल्वाशाबन्धनात्मानं धारयितुम् । यद्यप्युर्वशी संप्रति नागताऽस्ति तथापि युवयोस्तुल्य एवानुरागः। अन्योन्यमालोचितमेवाकलय्य प्रत्याशया तावदात्मानमवलम्बतां भवानिति भावः । एवमिति आशावत्त्वेन । अन्योन्यं परिकलितानुरागः प्राणधारणं क्षमेते- त्येव । मम पुनर्मनसि महतीव बाषेति किंचित् परिदेवनेनाशार्थ नयामीत्यर्थः। कथं महतीत्यत आह-नद्या इति । विनितसमागमसुखः पुनर्मनसिशयोऽनुगुणी- भवति । अनधिकोऽप्यधिको जायते यत इत्यर्थः । अनुरूपं दृष्टान्तमाह-नद्या इति । यथा विषमशिलया निम्नोन्नतप्रस्तरेण यः सङकटो दुःखस्तत्र स्खलितो वेगोऽतिसत्वरगतिर्यस्यैवंभूतो नद्याः प्रवाहः पूरोऽतिशयितो भवति तथाऽयमपि स्खलितसमागमसुखोऽतिशयित इत्यर्थः ॥ ८ ॥ कुमारगिरिराजीया एवमेतत् । अत्रोर्वशीप्राप्तिसम्भावनाया गम्यमानत्वात् प्रत्याशा नाम तृती- वस्था सूचिता। बलवान् खलु मे मनसोऽभिलाषः । अत्र प्रसञ्जितस्य बीजस्य प्राप्त्या- शया समन्वयाद् गर्भसन्धिरिति मन्तव्यमिति । नद्या इवेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥८॥ १.णे दीसदि एव्व सा सा. ए. २.ताए om.-सा.ए. ताए सरिसं-को ३.शतगणी-सा.ए.

·१३२ विक्रमोर्वशीये [-३.९ विदूषकः-जधा परिहीअमाणेहिं अंगेहिं 'सोहसि तथा अच्छरेहि २समागमं दे पेक्खामि । [यथा परिहीयमाणैरङगैः शोभसे तथाप्सरोभिः समागमं ते प्रेक्षे।] राजा-(निमित्तं सूचयन् ।) वचोभिराशाजननैर्भवानिव गुरुव्यथम् । ४ अयमास्पन्दितैर्बाहुराश्वासयति दक्षिणः ॥९॥ प्रकाशिका विदूषकः-यथा परिहीयमाणैरङग: शोभसे तथाप्सरोभिः समागम ते प्रेक्षे । निमित्तं शकुनस्वरूपम् । वचोभिरिति । आशाजननर्वचोभिर्भवानिव दक्षिणोऽपसव्योऽयं बाहुरास्पन्दितः स्फुरणगुरुव्यथमर्थान्मामाश्वासयति समाधत्ते । दक्षिणश्चतुरो हि दुःखितमाश्वासयति । 'आश्वासयति मे मनः' इत्यपि क्वचित् पाठः स्फुटार्थः ॥ ९॥ कोणेश्वरी जधेति । यथा परिहीयमाणै रङगैः शोभसे तथाप्सरोभिः समागम ते प्रेक्षे । शरीरे क्षीयमाणे तावन्न शोभा जायत इत्यत्र दृश्यते। यदि पुनः शोभासमु- दयस्तथापि दृश्यतेऽतोऽहं तवाप्सरःप्राप्तावनुकूलमेतत्तयामीत्यर्थः । शब्दस्य बहुवचन एव बाहुल्येव प्रयोग दर्शनादप्सरोभिरित्येकत्वेऽपि बहुवचनम् । काचित्कं त्वेकवचनमपि । निमित्तमिति । दक्षिणबाहुस्पन्दनमुपलभमान इत्यर्थः । तदेव प्रकटयति वचोभिरिति । अयं दक्षिणो बाहुरास्पन्दितगुरुव्यर्थमामाश्वासयति बचोभिभवा- निव। आशाजननरित्युभयत्र सम्बध्यते । यद्यपि दक्षिणबाहुस्पन्दमात्र नोत्तम- स्त्रीलाभसूचकं किं तु अङगप्रदेशे तत्स्पन्दः तथापि सामान्यतोऽभीष्टलानिमि- त्तता तस्यास्ति । प्रकृते तूर्वशीलाभस्यैवेष्टत्वेन तल्लाभसूचकत्वेन बस इवा- श्वासजनक त्वमिति भावः । तदंशस्पन्द एवात्र विवक्षितः ॥९॥ कुमारगिरिराजीया वचोभिरित्यादि । वचोभिरित्यत्र बाहुस्पन्दस्योवंशीप्राप्तिहेतुस्वादनुमान नाम सन्ध्यङगमुक्तं भवति ॥ ९॥ १. अहिब-सा. ए. २. अदूरे-सा. ए. ३. सूचयित्वा । वयस्य-सा. ए. ४. अयं मां स्पन्दित:-सा. ए.

·१३३ ३.९-] तृतीयोऽङ्कः विदूषकः-ण क्खु अण्णधा बम्हणस्स वअणं भोदि' । [न खल्वन्यथा ब्राह्मणस्य वचनं भवति । राजा सप्रत्याशस्तिष्ठति) (ततः प्रविशत्याकाशयानेन २ कृताभिसरणवेपा उर्वशी चित्रलेखा च) उर्वशी-(आत्मानं विलोक्य) सहि, रोअदि दे मे अअं ४मोत्ता- हरणभूसिदो नीलंसुअपरिग्गहो अहिसारिआवेसो। [सखि, रोचते ते मेऽयं मुक्ताभरणभूषितो नीलांशुक- परिग्रहोऽभिसारिकावेषः ।। -- प्रकाशिका विदूषकः-न खल्वन्यथा ब्राह्मणस्य वचनं भवति । अभिसरणवेष: प्रियं प्रति गमनोचितो वेषः । उर्वशी-सखि, रोचते ते मेऽयं मुक्ताभरणभूषितो नीलांशुकपरिग्रहोऽभिसारिकावेषः । मुक्ताभरणस्त्यक्त- भूषणस्तथापि भूषितः । मुक्ताफलरूपाभरणमित्यर्थस्त्वन्धकाराभिसारिकाया विरुद्ध इति ध्येयम् । 'अल्पाभरणभूषितः' इत्यपि पाठः । अभिसारिकालक्षणं तु- हित्वा लज्जां समाकृष्टा मदनेन मदेन वा। अभिसारयते कान्तं स्वयं वा साऽभिसारिका (ना. शा. २२-२२०) इति ।। कोणेश्वरी निमितसंवादेन सगर्वमाह-णेति । नान्यथा ब्राह्मणस्य वचनं भवति तथा चावश्यं तेऽभीष्टकामो भवितेति भावः । सहि इति । सखि, रोचते मे अयं मुक्ताभरणभूषितो नीलमणिपरिग्रहो- ऽभिसारिकावेषः । नीलमणेरिन्द्रनीलस्य परिग्रहो यत्रेत्यर्थः। ममाऽयं वेषो भवत्यै रोचते न वेति पृच्छामीत्यर्थः॥ कुमारगिरिराजीया न खल्वन्यथा ब्राह्मणस्य दर्शनं ज्ञानम् । प्रविश्येत्यादि । किंचित् क्षीबा ईषन्मत्ता । अभिसारिकावेषा अभिसारिकाया वेष इव वेषो यस्याः सा तथोक्ता। अभिसारिकालक्षणमुक्तं वसन्तराजीये । यथा-- - "१. om. सा. ए. २. अभिसारिकावेषा-सा. ए. किंचित् क्षीबा-को ३. om. सा. ए. ४. अप्पाहरण-सा. ए. ५. नीलमणिपरिग्गहो-को.

·१३४ विक्रमोर्वशीय [३.९- - चित्रलेखा-णत्थि मे वाआविहवो पसंसिदं । इदं तु चिंतेमि । अवि णाम अहं एव्व' पुरूरवा भवेति । [नास्ति मे वाग्विभवः प्रशंसितुम् । इदं तु चिन्तयामि । अपि नामाहमेव पुरूरवा भवेयमिति । उर्वशी-सहि, असमत्था क्खु अहं । तुम आणेहि तं सिग्छ । णेहि मं तस्स वा सुहअस्स वसदि। [सखि, असमर्था खल्वहम् । त्वमानय तं शीघ्रम् । नय मां तस्य वा सुभगस्य वसतिम् ।] चित्रलेखा-णं पडिबिंबिअं विअ जामिणीजमुणाए केलास- सिहरसस्सिरीअं दे पिअदमस्स भवणं उवगदम्ह । [ननु प्रतिबिम्बितमिव यामिनीयमुनायां कैलासशिखरसश्रीकं ते प्रियतमस्य भवनमुपगते स्वः । ] उर्वशी-तेण हि पहावेण जाणाहि कहिं सो मम हिअअचोरो किं वा अणुचिट्ठदि त्ति । [तेन हि प्रभावेण जानीहि कुत्र स मे हृदयचोरः किं वानुतिष्ठतीति । ] - InHI" कुमारगिरिराजीया मदेन मदनेनापि प्रेरिता शिथिलत्रपा। योत्सुकाभिसरेत् कान्तं सा भवेदभिसारिका IT कुलजां गणिकां प्रेष्यां यथावैषचेष्टितः । रागातिशयसंपन्नां वर्णयेदभिसारिकाम् ।। - १. om-सा. ए, २. ममणो क्ख तुम आणवेदि । सिग्ध में हि तस्स सुहअस वसदि-सा. ए. ३. एवं पडिवट्टि विज केलाससिहरं-सा. ए. ४. दाव-सा. ए. ।

·३.९-] तृतीयोऽङ्कः चित्रलेखा-('आत्मगतम्) भोदु, कीडिस्सं दाव एदाए सह । (प्रकाशम्) हला, दिट्ठो मए । उवहोअक्खमे ओआसे मणोरहलद्धं पिआसमाअमसुहं अणुहवंतो चिट्ठदि । [भवतु, क्रीडिष्ये तावदेतया सह । सखि, दृष्टो मया । उपभोगक्षमेऽवकाशे मनोरथलब्धं प्रियासमागमसुखमनु- भवंस्तिष्ठति ।] प्रकाशिका चित्रलेखा-नास्ति मे वाग्विभवः प्रशंसितुम् । इदं तु चिन्तयामि । अपि नामाहमेव पुरूरवा भवेयमिति । अपि नामेति संभावनायाम् । उर्वशी-सखि, असमर्था खल्वहम् । त्वमानय तं शीघ्रम् । नय मां तस्य वा सुभगस्य वसतिम् । चित्रलेखा-ननु प्रतिबिम्बितमिव यामिनीयमुनायां कैलास- शिखरसश्रीकं ते प्रियतमस्य भवनमुपगते स्वः । उर्वशी-तेन हि प्रभावेण जानीहि कुत्र स मे हृदयचोरः किं वाऽनुतिष्ठतीति ।। कोणेश्वरी जत्थीति । नास्ति वाग्विभवः प्रशंसितुम् । इदं तु चिन्तयाम्यपि नामाहमेव पुरूरवा भवेयमिति । प्रशंसां कर्तुं न शक्नोमि । तवेमं वेषं विलोक्य पुरूरवोभावभजना- याहमाकाडरक्षामीत्यर्थः। यद्यहं पुरूरवाः स्यां तदा ममैवास्य वेषस्य भोगः स्यादिति भावः । सहीति-सखि, अससर्था खल्वहमतस्त्वमानय तं शीघ्रं नय मां वा तस्य सुभगस्य वसतिम् । मम तन्नामश्रवणादिदानी स्तम्भोऽपि । चतुर्थी दशा समुत्पन्नेति तदर्शने मम त्वरयेतिभावः । णमिति । ननु प्रतिबिम्बितमिव यामिनीयमुनायां कैलासशिखरस्य संगाकं (समानं) प्रियतमस्य भवनमुपगते स्वः । त्वमनध्यवसायं मा कुरु। यमुनेव या यामिनी तस्यां कैलासशिखरं प्रतिबिम्बितमिव तस्य भवनं दर्शनविषयो जातमिति भावः । तेन हि स्वीकारे। ज्ञातमित्यर्थः । पहावेण इति । प्रभावेण जानीहि कस्मिन् स मम हृदयचौर: किं वा अनुतिष्ठतीति । स कस्मिन् प्रदेश कस्मिन् वाऽवसरे किं वा सांप्रतं करोतीति प्रभावात् त्वं बुध्यस्वेत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया ननु एतत्परिवर्तितमिव' रूपान्तरेण परिणतमिव ।। . .an-women १. ध्यात्वा-सा. ए. २. कीलिस्सं-सा. ए. ३.om-सा. ए. ४.(उर्वशी विषाद नाटयति) चित्रलेखा-मुखे का उण अण्णा चिता पिआसमाअमस्स । उर्वशी-(सोच्छवासम्) अदक्खिणं संदिहदि मे हिल ।-सा. ए. .

·विक्रमोर्वशीय [३.९- उर्वशी-'अवेहि । हिअअं मे ण पत्तीअदि । हला चित्तलेहे, हिअए काउण किं वि जप्पसि । पिअसमागमस्स अग्गदो एव्व अणेण अवहरिदं मे हिअअं। [अपेहि । हृदयं मे न प्रत्येति । सखि चित्रलेखे, हृदये कृत्वा किमपि जल्पसि। प्रियसमागमस्य अग्रत एवानेनापहृतं मे हृदयम् । ] चित्रलेखा-२एसो मणिहम्मप्पासादगदो वअस्समेत्तसहाओ राएसी। ता उवसप्पम्ह् । [एप मणिहर्म्यप्रासादगतो वयस्यमात्रसहायो राजर्षिः । तदुपसावः । ] (उभे अबतरतः) राजा-वयस्य, रजन्या सह विजृम्भते मदनबाधा । उर्वशी-अणिभिण्णत्थेण इमिणा वअणेण आकपिदं मे हिअअं। अंतरिदा सुणुम्ह ५ आलावं जाव णो संसअच्छेओ होदि । [अनिभिन्नार्थेनानेन वचनेनाकम्पितं मे हृदयम् । अन्तरिते शृणुव आलापं यावदावयोः संशयच्छेदो भवति । चित्रलेखा-जं दे रोअदि । [यत् ते रोचते । ] ma...... mms Headpana- সাহিঙ্গা चित्रलेखा-भवतु, क्रीडिष्ये तावदेतया सह । सखि, दृष्टो मया । उपभोगक्षमेऽवकाशे मनोरथलब्धं प्रियासमागमसुखमनुभवस्तिष्ठति ।। कोणेश्वरी भोदु इति । भवतु । क्रीडिष्यामि तावेदतया सह । कौतुकं किंचिदनया समं विधास्यामीत्यर्थः । हला इति । हला दृष्टो भया । उपभोगक्षमैश्वकाशे मनोरथलब्धं प्रियासमागमसुखमनुभवं स्तिष्ठति ॥ कुमारगिरिराजीया मनोरथलब्धमिति । अत्र कपटकल्पनाया गम्यमानत्वादभूताहरण नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ १. अवेहि-मे हिम om.-सा.ए. २. (विलोक्य) एसो मणिहम्मि- अगदो-सा. ए. ३. ता एहि। उक्सप्पम्हणे-सा. ए. ४. एव्व-सा. ए. ५. से सेखलावं-सा. ए.'. ६. भोदि-सा. ए.

·३.९-] तृतीयोऽङ्कः विदूषकः-णं इमे अमिअगब्भा सेवीअंतु चंदवादा । [ननु इमे अमृतगर्भाः सेव्यन्तां चन्द्रपादाः । ] ----- प्रकाशिका उर्वशी-अपेहि । हृदयं मे न प्रत्येति । सखि चित्रलेखे, हृदये कृत्वा किमपि जल्पसि । प्रियसमागमस्याग्रत एवानेनापहृतं मे हृदयम् । 'उर्वशी' इत्यारभ्य पाठान्तरमपि क्वचिद् यथा-'विषादं नाटयन्ती चित्रलेखा-मुग्धे, का पुनरन्या चिन्ता प्रियसमागमस्य। उर्वशी-सखि, अदक्षिणं संदिह्यति मे हृदयम्।' अदक्षिणमस्वाधीनम् । प्रतिक्षपमित्यपि पाठः । चित्रलेखा-एष मणिहर्म्यप्रासादगतो वयस्यमात्रसहायो राजपिः । तदुपसावः । उर्वशी-अनिभिन्नार्थेनानेन वचनेनाकम्पितं मे हृदयम् । अन्तरिते शृणुव आलापं यावदावयोः संशयच्छेदो भवति । चित्रलेखा-यत्ते रोचते । विदूषकः-ननु इमेऽमृतगर्भाः सेव्यन्तां चन्द्रपादाः ।। कोणेश्वरी अवेहीति । अपेहि । हृदयं मे न प्रत्येति । विशिष्य पुनर्जानीहीत्यर्थः । हला इति । हला चित्रलेखे, हृदये कृत्वा किमपि जल्पसि । प्रियसमागमस्याग्रत एवानेन गृहीतं मे हृदयम् । तथा चेदानीं मम हृदयमनेनाकृष्टमिति न कि तु पुरवाकृष्टमतो हृदयशून्यां मां किं परिहससि । तत्त्वं ज्ञात्वा मयि निवेदयेति भावः। एसो इति । एष मणिहर्म्यप्रासादगतो वयस्यमात्रसहायो राजर्षिः । तस्मादुपसाव एनम् । सदवसर एव वर्ततेऽसावित्येष एवोपसर्पणविषय इति भानः । मबनेति । मदनकृता बाधा बाधत इत्यर्थः । अनिभिन्नति । अनुद्भिन्ना- नामुना वचनेनाकम्पितं मे हृदयम् । न ज्ञायते किंनिमित्तिकेयं मदनबाधेति भावः । अत एवाह-अन्तरिति । अन्तर्वाय शृणुवः अस्यालापं येन प्रसन्नार्थों भवति । आलाप इति विभक्तिविपरिणामेनान्वेति । जावेति । यत्ते रोचते तथा कुर्विति शेषः। मदनबाषायां प्रतीकारमाह-णमिति । नन्विमेऽमृतगर्भाः सेव्यन्तां चन्द्र- पादाः । अमृतस्य सर्वबाधाशमकत्वादेषापि बाधा ते शान्तिमुपयास्यतीति भावः। कुमारगिरिराजीया चित्रलेखा-हम् इति वित। त्वां विना इति शेषः । अत्र यथार्थकथनेन मार्गों नाम सन्ध्यनमुक्तं भवति ।।

·विक्रमोर्वशीये [-३.१० गजा-वयस्य, एवमादिभिरनुपक्रम्योऽयमातङकः । पश्य कुसुमशयनं न प्रत्यग्रं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजं सर्वाङगीणं न वा मणियष्टयः । मनसिजरुजं सा वा दिव्या ममालमपोहितुं रहसि लघयेदारब्धा वा तदाश्रयिणी कथा ॥१०॥ সাহিঙ্গা अनुपक्रम्योऽचिकित्स्यः । आतङ्को रोगः, सन्तापो वा । 'आतङ्को रोग- सन्तापशङ्कासु मुरजध्वनौ' इति विश्वलोचनः । कुसुमशयनमिति । प्रत्यग्रं नूतनम् । सर्वागीणं सर्वाङगव्यापि । मलयज चन्दनम् । मणियष्टयो मणियुक्ता हाराः । 'यष्टि: शस्त्रान्तरे चैव हारे हारात् परेऽपि च' इति विश्वलोचनः । मनसिजरुजं मदनबाधाम् । अलं समर्था । अपोहितुम् दूरीकर्तुम् । रहस्येकान्ते लघयेत् लघु कुर्यात् ॥१०॥ कोणेश्वरी एवमिति । एवमादिभिरुपचाररनुपचार्योऽयं बाधारम्भ इत्यर्थः । कथमेवमत आह-कुसुमेति । प्रत्यग्रमभिनवमपि कुसुमशयनं पुष्पविरचिता शय्या मम मन- सिजरुजमपोहितुमपनेतुं नालं न प्रभवति । न चन्द्रमरीचयः। अलमिति सर्वत्र सम्बध्यते । सर्वाङगीणं मलयजं च न । कृतसकलाअगालेपन वन्दनमपि न तये- त्यर्थः । न वा मणियष्टयो मणिघटितयष्टयो वा नालम् । तहि तस्या रुजोऽपनयन- मशक्यमेव सर्वथा । नेत्युच्यत इत्याह-सा वेति । सा वा दिव्या दिवि भवा निःशेषं निरसित प्रभुः । वाशब्दोऽवधारणे । सैवेत्यर्थः । ननु यावत् सा लभ्यते तावत् प्राणधारणोपायः क इत्याह । रहसीति । रहसि विजने आरग्धा तवाश्रिता कथा वा तां रुजं नयेत् । संभावनायां लिख । एवमपि संभाव्यते यत् तदाश्रिता कथा वो रुजं लघुकुर्यान तु त्याजयेदपीत्यर्थः । तस्मात् तत्प्राप्तिपर्यन्तं यदि सत्कथा कथ्यते तदा निस्तारः स्यादिति भावः ॥१०॥ कुमारगिरिराजीया ·३.१०-] तृतीयोऽङ्कः उर्वशी-हिअअ, जं दाणि सि म उज्झिअ इदो 'संकंतं तस्य फलं तुए उवलद्धं । [हृदय, यदिदानीमसि मामुज्झित्वा इतः संक्रान्तं तस्य फलं त्वयोपलब्धम् । ] विदूषकः-आम । भोः, अहं पि जदा सिहरिणि रसालं च ण लहे तदा तं एव्व २चिंतअंतो आसादेमि सुहं । [आम । भोः, अहमपि यदा शिखरिणी रसालं च न लभे तदा तदेव चिन्तयन्नासादयामि सुखम् । ] maare mom মাহিকা उर्वशी-हृदय, यदिदानीमसि मामुज्झित्वेतः संक्रान्तं तस्य फलं त्वयो- पलब्धम् । इत इत्यस्मिन् राजनि । संक्रान्तं निविष्टम् । विदूषकः-आमेत्यानु- कूल्ये, स्मरणे वा । भोः, अहमपि यदा शिखरिणीम् । एलालवङगकर्पूरादि- सुगन्धिद्रव्यमिश्रितं दुग्धेन सह गालितं सितासंगतं दधि शिखरिणीत्युच्यते । दध्यतिरिक्तपूर्वोक्तद्रव्यमिश्रितः पक्वकदलीफलान्तःसारोऽपि तत्पदवाच्यः । रसालं च न लभे । रसालमानविशेषफलम् । तदा तदेव चिन्तयन्नासादयामि सुखम् ।। कोणेश्वरी हिला इति । हृदय यदिदानीमसि मामुज्झित्वाऽत्र संक्रातं तस्य फलं त्वयोपलब्धम् । यन्मामुपेक्ष्य पुरूरवसि संक्रान्तमसि तस्यं फलं त्वया एतावान् दुःखराशिरुपलब्धोऽस्तीत्यर्थः । मो इति । भोः, अहमपि यदा शिखरिणी रसालां चन लमे तदा तामेव चिन्तयन्नासादयामि सुखम् । शिखरिणी मधुरादिरस- साधितः पक्वानविशेषः। रसाला इति प्रसिद्धा। तदप्राप्तिसमये चिन्तव ममापि सुखदेति भवतोऽपि प्राथयितव्याप्राप्ती तच्चिन्तैव श्रेयसीति भावः ।। कुमारगिरिराजीया मामेति स्वीकारे।। १. यो संकण तुर फलं उबलवं-सा. ए. २. पत्यभंतो संकित्ततो बासासेमि-सा. ए.

·१४० विक्रमोर्वशीय [३.११- 'राजा-सम्पद्यत इदं भवतः । विदूषकः-तुमं वि तं अइरेण पाविहिसि। [त्वमपि तामचिरेण प्राप्स्यसि ।] राजा-सखे, एवं मन्ये । चित्रलेखा-सुणु असंतुठे । [शृणु असन्तुष्टे ।] विदूषकः-कहं विअ । [कथमिव । . इदं तया रथक्षोभादङगेनाङगं निपीडितम् । एक कृति शरीरेऽस्मिन् शेषमङग भुवो भरः ।।११।। उर्वशी-किं दाणिं अवरं विलंबिस्सं । (सहसोपसृत्य) हला चित्तलेहे, अग्गदो वि"मए ट्ठिदाए उदासीणो महाराओ। [किमिदानीमपरं विलम्बिष्ये । सखि चित्रलेखे, अग्रतोऽपि मम स्थिताया उदासीनो महाराजः ।] चित्रलेखा-(सस्मितम्) अदितुवरिदे, असंक्खित्ततिरक्खरिणी असि । [अतित्वरिते, असंक्षिप्ततिरस्करिणी असि । m- সাহিঙ্গা विदूषकः-त्वमपि तामचिरेण प्राप्स्यसि । चित्रलेखा-शणु असन्तुष्टे । विदूषकः कथमिव । इदं तयेति । रथस्य क्षोभादुच्चनीचप्रदेशेषूवातात् । एकमङगमस्मिन शरीरे कृति कुशलम् ॥ ११॥ उर्वशी-किमिदानीमपरं विलम्बिष्ये । सखि १. २. om-सा. ए. ३. अयं तस्या रयक्षोभादसेनासो निपीडित:- सा. ए... ४. एकः कृती-सा. ए. ५. मह-सा ए. ६. गदाए-कु.गि. ७. भइ तुवरिदे-को.

·३.११-] तृतीयोऽङ्कः १४१ प्रकाशिका चित्रलेखे, अग्रतोऽपि मम स्थिताया उदासीनो महाराजः । चित्रलेखा-अतित्व- रिते, असंक्षिप्ततिरस्करिण्यसि ।। कोणेश्वरी सम्पद्यते इति प्रतिलभ इति शेषः । मम तु प्रतिलम्भसम्भावना न प्रति- भातीति भावः । तुममिति । त्वमप्यचिरेण प्रास्यसि समीहितमिति शेषः । एवमिति । भविष्यति तत्प्रतिलम्भ इत्यर्थः। सुणु इति । शृणु असन्तुष्टे । त्वद्विषये एवं कथाकारिण्यप्यस्मिस्तवानुरक्तबुद्धिः कथमधुनापि नोदेतीति भावः । कथमिति । कथमिवैवं मन्यस इति पुरुषविपरिणामेनानुषङगः । कथयति-~-इवमिति । इदमेकमङगमस्मिन् शरीरे कृति कृतार्थ प्राप्त- प्रयोजनमिति यावत् । कतरत् तदअगं कथं वा कृति इत्यपेक्षायामाह । तयेति । यदङग तयाङगेन स्यशरीरेण निपीडितम् । यदिति हेतुमन्निगदत्वात् कथं तस्या निपीडनसंभावनाभूदत आहे. रयति । रथजनितः क्षोभस्तत्र निमित्तमभूदित्यर्थः। शेषमडगमवशिष्टशरीरं भुवो भरो भार इत्यर्थः । तथा चाङगसमुदाये एकमे- वाडगं प्रयोजनवद् ‘वृत्तमरित इत्यपरेणापि जातेनावश्यं प्रयोजनवता भाव्यमन्यथा निरर्थकत्वे तस्य जन्मैव न भवेत् । न हि बीजप्रयोजनाभ्यां विना कस्यचिदुत्पत्ति- रस्ति । न चान्यप्रयोजनेनान्यप्रयोजनवत्वं मन्यामह इति भावः ॥ ११ ॥ किमिति । किमिदानीमपरं विलम्बिष्ये । इतोऽधिकविलम्बेनात्र न प्रयोजनम् । ज्ञातव्यज्ञानं यतो जातमित्यर्थः । हला इति । हला चित्रलेखे, अनत उपस्थिताय मम उदासीनो महाराजो यतो मद्विलोकानाय लोचनमपि नोन्मूलयतीति भावः इति। मयि त्वरित, असंक्षिप्ततिरस्करिण्यसि।तिरस्करिण्या प्रच्छन्नवासि कथमिवायं त्वामालोकयदित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया भयं तस्या इत्यादि स्पष्टोऽर्थः ।।११।। अत्र वाक्यस्योत्कर्षवरवादुदाहरणं नाम सन्ध्यागमुक्तं भवति । गताया मम हत्या 'षष्ठी चामावरे' (पा. २-३-३८) इति षष्ठी ।।

·१४२ विक्रमोर्वशीये [३.११- (नेपथ्ये) इदो इदो भट्टिनी । [इत इतो भट्टिनी । (सर्वे कर्ण ददति । उर्वशी सह सख्या विपण्णा ) विदूषकः- 'अइ भो, उठिदा देवी। तासुमुद्दिदमुहो होहि। [अयि भोः, उपस्थिता देवी । तत् सुमुद्रितमुखो भव ।] राजा-भवानपि संवृताकारमास्ताम् । उर्वशी -हला, कि एत्थ करणीअं। चित्रलेखा-अलं आवेएण । अंतरिदा दाणि सि तुमं । विहि- दणिअमवेसा राअमहिसी दीसदि । ता एमा चिरं ण चिठिस्सदि त्ति । [अलमावेगेन । अन्तरिता इदानी- मसि त्वम् । विहितनियमवेषा राजमहिषी दृश्यते । तदेषा चिरं न स्थास्यतीति । RAMMAUMD ..Pr । সামিকা नेपथ्ये । इत इतो भट्टिनी। विदूषक:-अयि भोः, उपस्थिता देवी । तत् सुमुद्रितमुखो भव । उर्वशी-सखि, किमत्र करणीयम् । चित्रलेखा----अल- मावेगेन । अन्तरिता इदानीमसि त्वम् । विहितनियमवेषा राजमहिषी दृश्यते । तदेषा चिरंन स्थास्यतीति ।। । कोणेश्वरी इदो इदो इति । इत इतो भट्टिनी। अनेनानेन आयास्वित्ययः । सर्वे इति । राजोर्वशीचित्रलेखाविदूषका इत्यर्थः । अघिदेति। आश्चर्यमाश्चर्यमि- त्यर्थः । भो इति । भोः, उपस्थिता देवी, तस्मात् संयतमुखो भव । पूर्वमसंयत- MPIRI १. अविहा अविहा-सा. ए. २. वाममो-सा. ए. ३. अंतरिका ब- सा. ए. अंतहिदा-कु. गि.४. om -सा. ए. ।

·१४३ ३.११-]] तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति धृतोपहारपरिजना देवी) देवी-(चन्द्रमालोक्य) 'एसो रोहिणीजोएण अहिलं सोहदि भअवं मिअलंछणो। [एष रोहिणोयोगेनाधिकं शोभते भगवान् मृगलाञ्छनः ।] चेटी -णं संपज्जिसदि भट्टिणीसहिदस्स भट्टिणो विसेसरमणी- अदा। नूनं संपत्स्यते भट्टिनीसहितस्य भर्तुविशेषरमणीयता।] (इति परिकामतः) कोणेश्वरी मुखाय ते यथाभूत् तत्त्वयैवानुभूतम् । इदानीमपि मनागत्र बद्धमुखो भव इति भावः । हलेति । हला कथं करणीयम् । किमत्र प्रतिविधानमित्यर्थः । अलमिति । अलमावेगेन । अन्तरिता इदानीमसि त्वम् । तथा चेयं त्वां न पश्येदिति भावः। तथाप्यागमनं निरर्थकमभूदत्र कः प्रतीकार इत्यत आह-विहिदेति । विहितनियमवेषा राजमहिषी दृश्यते तस्मादेषा न चिरं स्थास्यतीति । क्षणं स्थीयतां न निरर्थकमागमनं स्यादिति भावः ।। कुमारगिरिराजीया अन्तहिते आवाम् । अत्र शबकाया गम्यमानत्वात् संभ्रमो नाम सन्ध्यङग- मुक्तं भवति ।। মানি देवी-एष रोहिणीयोगेनाधिकं शोभने भगवान् मृगलाञ्छनः । चेटी-नूनं संपत्स्यते भट्टिनीसहितस्य भविशेषरमणीयता ।। कोणेश्वरी हल्ने इति । हज्जे एष रोहिणीयोगेनाधिकं शोभते भगवान् मृग- लाञ्छनः । णमिति । ननु संपत्त्यसे मट्टिनीसहितस्य भरपि विशेषरमणीयता । तथा व कपमुत्कण्ठता । युवयोरपि रामणीयकं वृत्तप्रायमित्यर्थः ।। कुमारगिरिरानीया No commentary १. हमने मिडणिए-मा. ए.

·१४४ विक्रमोर्वशीये [३.१२- -- विदूषकः-भो, 'णं जाणामि सोत्थिवाअणं वि देदि त्ति । आदु भवंतं अंतरेण चंदवदव्ववदेसेण मुक्करोसा अज्ज मे अक्खीणं सुहदसणा देवी । [भोः, ननु जानामि स्वस्ति- वाचनमपि ददाति । उत भवन्तमन्तरेण चन्द्रव्रतव्यपदेशेन मुक्तरोषा अद्य मेऽक्ष्णोः सुखदर्शना देवी।] राजा-(सस्मितम्) उभयमपि घटते । तथापि भवता यत् पश्चादभिहितं तन् मां प्रति भाति । यदत्रभवती- सितांशुका मङगलमात्रभूषणा ४ पवित्रदूर्वाङकुरलाञ्छितालका । व्रतापदेशोज्झितगर्ववृत्तिना मयि प्रसन्ना वपुषैव लक्ष्यते ॥१२॥ देवी-( उपगम्य ) जेदु जेदु "महाराओ । [जयतु जयतु महाराजः । ] परिजन:- जेदि जेदि देवो । [जयति जयति देव: । ] विदूषकः-सोत्थि भोदीए । [स्वस्ति भवत्यै । ] राजा-स्वागतं देव्यै। (ता हस्तेन गृहीत्वोपपेशयति) उर्वशी-ठाणे इअंवि देवीसद्देण "उच्चारीअदि । " हि कि वि परिहीअदि सचीदो ओजस्सिदाए । स्थाने इयमपि देवीशब्देनोच्चार्यते । न हि किमपि परिहीयते शचीत ओजस्वितया ।] ma- Memewwwanim- - १. ण-मा. ए. २. वदाबदेसेण-सा. ए. ३. उभयथा-को. ४. विचित्र- को. ५. अज्जउत्तो-साः ए. ६. जेदुजेदु भट्टा-सा.ए. ७. अवमरीमवि-सा. ए.

·३.१२-] तृतीयोऽङ्कः १४५ प्रकाशिका विदूषकः-भोः, ननु जानामि स्वस्तिवाचनमपि ददाति । उत भवन्त- मन्तरेण भवन्तमुद्दिश्येत्यर्थः । चन्द्रव्रतव्यपदेशेन मुक्तरोषा अद्य मेऽक्ष्णोः सुखदर्शना देवी। सितांशुकेति । मङ्गलं हरिद्रोद्वर्तनकुङकुमादि तन्मात्रभूषणा । अपदेशो मिषम् । 'व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च' इत्यमरः (१-६-३४) ॥ १२ ॥ देवी-जयतु जयतु महाराजः । परिजन:-जयति जयति देवः । विदूषक.-स्वस्ति भवत्यै । उर्वशी-स्थाने इयमपि देवीशब्देनोच्चार्यते । स्थाने युक्तम् । न हि किमपि परिहीयते शचीत ओजस्वितया ॥ कोणेश्वरी भो इति । भो न जानामि स्वस्तिवाचनकमपि ददाति । आदु । आदुशब्दः पक्षान्तरे देशीयः । तथा च दास्यति न वेत्यर्थः। भवन्तमिति । भवन्तमन्तरेण चन्द्रवतव्यपदेशेन मुक्तरोपा अद्य मे अक्ष्णोः सुखदर्शना देवी । तथा च स्वस्ति- वाचनकं ददातु वा मा वा। दर्शनमात्रेणाक्ष्णोस्तावन्मे सुखमुत्पादयतीति । वस्तुतस्तु भवन्तमन्तरेणेति पाठः । तत्र स्वस्तिवाचनकमियं ददाति । आदु इति पक्षान्तरे । भवानेव मामन्तरेण भोक्ष्यते इति शेषः । तथा च यदीयं न दास्यति तदा भवानेव दास्यतीति भावः। अस्ति किं देवीमुखदर्शनाद् यत् प्रतिभातीत्यर्थः। उभयति । सेत्स्यति प्रयोजनमिति शेषः । यदीयं दास्यति नो वाऽहमेव दास्यामीत्युभयथार्थः । यत्त्विति । यत्पुनः पश्चादुक्तं चन्द्रेत्यादिना तन् मां प्रतिभाति मह्यं रोचते इत्यर्थः । यद्वा मा प्रति इति भाति । ममैव तेन प्रयोजन- मिति भावः । लदेव हेतुनिगदपूर्वकं स्फुटयति । सितेति । श्वेतवसना मङ्गलार्थ कृतकृत्स्नविभूषणा विचित्रेण दूर्वाअकुरेण लाञ्छितोऽलको यस्यास्तथा व्रतस्या- पदेशेन व्याजेनोज्झिता गवस्य वृत्तिरवस्थितियन तत्तथा तेन वपुषेव मयि प्रसन्ना लक्ष्यते । इयमतिसोत्साहा विहितसर्वाभरणा सत्यवश्यं प्रसन्ना । अन्यथा एवमा- भरणादि विषाय ममानेन संचरेदिति भावः ॥१२॥ इयं हीति । इयं हि देवीशब्देनोच्चार्यते । न किमपि परिहीयते शचीत ओजस्वितया। देवीशब्देनोच्चारणमस्या उचितमेव यतः कान्त्या शचीसदृशीत्यर्थः । शचीतुल्यपत्नीसहितस्याप्यस्य मय्येवं बहुमान इति स्वोत्कर्ष एवास्यास्तात्पर्यम् ।। कुमारगिरिराजीया सितांशुकेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ।

·१४६ विक्रमोर्वशीये [३ १२- चित्रलेखा-'अत्थि अवरं मुहं मंतिदुं दे। [अस्त्यपरं मुखं मन्त्रयितुं ते । देवी-अज्जउत्तं पुरोकदुअ को वि वदविसेसो मए संपादणीओ। ता मुहत्तं उवरोधो सहीअदु । [आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि व्रतविशेषो मया संपादनीयः । तन् मुहूर्तमुपरोधः सह्य- ताम् । राजा-मा मैवम् । अनुग्रहः खलु । नोपरोधः । विदूषकः-ईरिसो णं सोत्थिवाअणएहिं दे बहुसो उवरोधो होदु । [ईदृशो ननु स्वस्तिवाचनकैस्ते बहुश उपरोधो भवतु।] राजा-किनामधेयमेतद् देव्या वतम् । wmmmm ईदृशो ननु মাফিক। चित्रलेखा-अस्ति अपरं मुखं मन्त्रयितुं ते। देवी-आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि व्रतविशेषो मया संपादनीयः । तन्मुहूर्तमुपरोधः सह्यताम् । विदूषकः स्वस्तिवाचनकै स्ते बहुश उपरोघो भवतु कोणश्वरी अत्यीति । अस्ति अपरं मन्त्रयितुं मुखं ते । शची हि सर्वश्रेष्ठा । अत- स्तस्याः सदृशीत्युक्त्यापरमगम्यं स्वयोक्तमिति भावः । अण्जेति। आर्यपुत्रं पुरस्कृत्य कोऽपि व्रतविशेषो मया सम्पादनीयस्तस्मान् मुहूर्तमुपरोषः सह्यताम् । मदुपरोधेन क्षणमात्रमवस्थातव्यमित्यर्थः । विदूषकं सम्बोध्य राजा माह- अनुग्रह इति । खल्ववधारणे । अनुग्रह एवोपरोधः । इदिसोति । ईशो ननु स्वस्तिवादनं कुर्वता बहुश उपरोषो भवतु । स्वस्तिवादनं कुर्वता मया ईदृशोप- रोधो बहुधा भवतो भवत्वित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary - १. असूआपरंमुहं मंविदं तुए-सा. ए. २. सोत्यिवासणवंती-सा.ए.

·-३.१३] तृतीयोऽङ्कः १४७ (देवी निपुणिकामवलोकयति) निपुणिका-भट्टा, 'पिअप्पसादणं णाम । [भर्तः, प्रियप्रसादनं नाम ।] राजा-(देवीं विलोक्य) यद्येवम्, अनेन कल्याणि मृणालकोमलं, व्रतेन गात्रं ग्लपयस्यकारणम् । प्रसादमाकाङक्षति यस्तवोत्सुकः स किं त्वया दासजनः प्रसाद्यते ॥१३।। प्रकाशिका निपुणिका-भतः, प्रियप्रसादनं नाम । अनेनेति । गात्रं शरीरम् । 'गात्रं गजाग्रजवादिविभागेऽप्यङगदेहयोः' इति विश्वलोचनः । ग्लपयसि पीडयसि । उत्सुक उत्कण्ठितः।।१३।। कोणेश्वरी . भट्टेति । भर्तः, प्रियप्रसादनं नाम । प्रियप्रसादः फलमस्य व्रतस्येति यौगिकमेतस्य एतनामेति भावः । अनेनेति । हे कल्याणि, अनेन व्रतेन गात्रं शरीरमकारणं निष्प्रयोजनं क्षपयसि क्षीणं कुरुषे । वतमात्रेणास्य क्षीणता कथं भविष्यतीत्यत आह-मृणालेति । मृणालकोमलं यत इत्यर्थः । कथं निष्प्रयोजनमत आह-प्रसादमिति । य उत्सुकः सन् तव प्रसादमाकाङक्षति सदा स जनस्त्वया किमर्थ प्रसाद्यते । तत्प्रसादना व्यर्थ वेत्यर्थः ॥१३॥ कुमारगिरिराजीया अनेनेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥१३।। अत्र सान्त्वनस्य कथनात् सङग्रहो नाम सन्ध्यङगमुक्तं भवति ।। - १. पिआणुप्पसादनं-सा. ए.

·१४८ विक्रमोर्वशीय [३ १३- उर्वशी-('सवैलक्ष्यस्मितम् ) महंतो क्खु २ एदस्स इमस्सि बहुमाणो [महान् खल्वेतस्यैतस्यां बहुमानः । ] चित्रलेखा-अइ मुद्धे, अण्णसंकेतपेम्माणो णाअरा भारिआए अहिअं दक्खिणा होति। [अयि मुग्धे, अन्यसंक्रान्तप्रेमाणो नागरा भार्यायामधिकं दक्षिणा भवन्ति । देवी-४ एदस्स वदस्स अपहावो जं एत्तिअं 'वददि अज्जउत्तो। [एतस्य व्रतस्यायं प्रभावो यदेतावद् वदत्यार्यपुत्रः । ] विदूषकः-विरमदु भवं । ण जुत्तं दे मुहासिदं पच्चक्खिदुं । [विरमतु भवान् । न युक्तं तव सुभाषितं प्रत्याख्यातुम् ।] - ----- ...MAA. MAHAMMADANutrina.2. মাঙিক্ষা उर्वशी-महान् खल्वेतस्य॑तस्यां बहुमानः । चित्रलेखा-'सदृशमेव यदेपा आकृतिर्बहुमाना' इति क्वचित् पाठः । अयि मुग्धे, अन्यसंक्रान्तप्रेमाणो नागरा भार्यायामधिकं दक्षिणा भवन्ति । दक्षिणा अनुकूलाः ॥ देवी-एतस्य व्रतस्यायं प्रभावो यदेतावद्वदत्यार्यपुत्रः। विदूषकः-विरमतु भवान् । न युक्तं तव सुभाषितं प्रत्याख्यातुम् ॥ कोणेश्वरी महतो इति । महान् खल्वेतस्यैतस्यामनुरागः । खल्ववधारणे। महाने- वेत्यर्थः । अइ इति । अयि मुग्धे निवृत्तप्रेमाणो नागरा अधिक प्रिया भवन्ति । वाचेति शेषः। तथा चायं वाचा परमेव प्रेम प्रकटयति न हृदयेन । तथेति । मा त्वं वैलक्ष्यं गम' इति भावः । इमस्स इति । अस्य व्रतपरिग्रहस्यायं प्रभावो यदेव तावत्कं (यदेतावत्कं) मन्त्रयत्यार्यपुत्रः । तथा च न निःप्रयोजनमेतद् व्रतं किन्तु भवाननेनैव प्रसादितोऽस्तीति भावः । चिराइई इति । चिरयितुं तव युक्तम् । कुत इत्याकाङक्षायामाह । सुहासिद इति । सुखासितं बन्धुचरितं बन्धोमित्रस्य चरितमाचरणं सुखासीनं सुखोपविष्टं भवति यत इत्यर्थः । बन्धूनां सकाशे बन्धुना तावदेवोपवेष्टव्यं यावता स नोद्विजतीति भावः ।। Fare firfeemopar No commentary १. om.-सा. ए. २. से-सा ए. ३. णिवृत्तपैम्माणो-को. ४. इमस्स वदपरिग्गहस्स-को. ५. मंदि-को. मंताविवो-सा. ए. ६. चिराइ-को. ७. पच्चाखाएं-सा. ए.

·१४९ ३.१३-] तृतीयोऽङ्कः देवी-दारिआओ, आणेध' ओवहारिअंजाव हम्मगदे चंदवादे अच्चेमि । [दारिकाः, आनयतौपहारिकं यावद्धर्म्यगतां- श्चन्द्रपादानर्चयामि ।] परिजनः-जं देवी आणवेदि। एसो उवहारो। [यद् देव्याज्ञाप- यति । एष उपहारः । ] देवी-उवणेध । ( नाटयेन कुसुमादिभिश्चन्द्रपादानभ्यर्च्य) हज्जे, ४ इमेहिं उवहारेहिं मोदएहिं अ अज्जमाणवअं कंचुइं अच्चेध । [उपनयत । चेटयः, एतैरुपहारैर्मोदकैश्चार्य- माणवकं कञ्चुकिनमर्चयत । ] प्रकाशिका देवी-दारिकाः, आनयतीपहारिकं यावद्धयंगतांश्चन्द्रपादानर्चयामि । औपहारिकं पूजासामग्री। परिजनः-यद्देव्याज्ञापयति । एष उपहारः । देवी- उपनयत । चेटयः, एतैरुपहारैर्मोदकैश्चार्य माणवक कञ्चुकिनमर्चयत । एतानु- पहारमोदकांल्लम्भयत' इति क्वचित् पाठः । लम्भयत प्रापयत ।। कोणेश्वरी वारिकेति-दारिका, आनयतोपहारकं यावत्, हयंगतान् चन्द्रपादान- 'र्चयामि । 'शस ए' इति शसः स्थाने 'ए' भावः । जं इति । यद्देव्याज्ञापयति तथा करोमीति शेषः । एसो इति । एष उपहार: आनीयते इति शेषः । उवणेध इति । उपनयत मम निकटमानयतेत्यर्थः । उपहारैर्मोदकैरार्य माणवकं कञ्चुकिनं चायत, एतानि मोदकानि ताभ्यां दत्तेत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया दारिका, उपनयत औपहारिकम् । उपहारः समर्पणं प्रयोजनमस्य इति प्रत्ययः॥ amore---- .pune-me १. उवणेध-सा. ए. २. मणिहम्मिअगदे-सा. ए. ३. om.-सा. ए. ४. इमे ओवहारिममोदए अज्जमाणवलंभावहि-सा. ए.

·१५० विक्रमोर्वशीये [३.१३- परिजनः-जं देवी आणवेदि । अज्ज माणवअ, 'एदं उववादिदं सोत्थिवाअणअं । [यद् देवी आज्ञापयति । आर्य माण- वक, एतदुपपादितं स्वस्तिवाचनकम् ।] विदूषकः-(मोदकशरावं गृहीत्वा ।) सोत्थि भोदीए । २बहुफलं एदं वदं होदु। [स्वस्ति भवत्यै । बहुफलमेतद् व्रतं भवतु ।] चेटी-अज्ज कंचुइ, इदं तुह । [आर्य कञ्चुकिन्, इदं तव ।] कञ्चुकी-(गृहीत्वा स्वस्ति देव्यै । देवी-अज्जउत्त, इदो दाव । [आर्यपुत्र, इतस्तावत् । राजा-अयमस्मि । देवी-(राज्ञः पूजामभिनीय प्राञ्जलिः प्रणम्य च) एसा देवदामि- हुणं रोहिणीमिअलंछणं सक्खीकरिअ अज्जउत्तं अणुप्प- सादेमि । अज्जप्पहुदि अज्जउत्तो जं इथिअंकामेदि५ जा अज्जउत्तस्स समाअमप्पणइणी, ताए सह 'अप्पदिबंधण बत्तिदव्वं । एषा देवतामिथुनं रोहिणीमृगलाञ्छनं साक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसादयामि । अद्यप्रभृति यां स्त्रियमार्यपुत्रः कामयते, या आर्यपुत्रस्य समागमप्रण- यिनी, तया सहाप्रतिबन्धेन वर्तितव्यम् । उर्वशी-अम्महे, ण आणामि किपरं से वअणं। मम उण विस्सासविसदं हिअअं संवुत्तं । [अम्महे, न जानामि किपरमस्या वचनम् । मम पुनविश्वासविशदं हृदयं संवृत्तम् ।। १. एदं दाव दे-सा ए. २. बहुफलो दे-सा. ए. ३. om- सा. ए. ४. अहंसाः ए. ५. पत्थेदि-सा. ए. ६. पीदिबंधेण-सा. ए. ७.ति-मा. ए.

·१५१ ३.१३-] तृतीयोऽङ्कः चित्रलेखा-सहि, महाणुहावाए पतिव्वदाए अब्भणुण्णादो अणंतराओ दे पिअसमागमो भविस्सदि । [सखि, महा- नुभावया पतिव्रतया अभ्यनुज्ञातोऽनन्तरायस्ते प्रियसमा- गमो भविष्यति ।] সাহিঙ্গা परिजन:-यद् देव्याज्ञापयति । आर्य माणवक, एतदुपपादितं स्वस्ति- वाचनकम् । विदूषकः-स्वस्ति भवत्यै । बहुफलमेतद् ब्रतं भवतु । चेटी- आर्य कञ्चुकिन् , इदं तव । देवी-आर्यपुत्र, इतस्तावत् । देवी-एषा देवतामिथुनं रोहिणी- मृगलाञ्छनं साक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसादयामि । अद्यप्रभृति यां स्त्रियमार्यपुत्रः कायमते या आर्य पुत्रसमागमप्रर्णायनी, तया सहाप्रतिबन्धेन वर्तितव्यम् । उर्वशी-अम्महे आश्चर्य । न जानामि किपरमस्या वचनम् । मम पुनर्विश्वासविशदं हृदयं संवृत्तम् । चित्रलेखा-सखि, महानुभावया पतिव्रत- याऽभ्यनुज्ञातोऽनन्तरायस्ते प्रियसमागमो भविष्यति ॥ कोणेश्वरी अज्ज इति । आर्य माणवक, इदमुपपादितं तव वायनकं वा एनदुपपद्यस्व इत्यर्थः । सोस्यि इति । स्वस्ति भवत्यं । बहुफलमेतद् व्रतं भवतु । दानेन हि सर्वत्र व्रतस्य य फलातिशयो जन्यत इति भावः । अज्ज इति । आर्य कञ्चुकिन् , इदं तव । अज्जउत इति । आर्यपुत्र, इतस्तावत् । आगच्छेति शेषः । एसा इति । एषा देवतामिथुनं रोहिणीमृगलाञ्छनं साक्षीकृत्य आर्यपुत्रमनुप्रसादयामि । अद्यप्रभृति यां स्त्रियमार्यपुत्रः कायमते, या आर्यपुत्रसमागमप्रणयिनी तया सहाप्रतिबन्धेन वर्तितव्यम् । आर्यपुत्रेणेति शेषः । 'अम्महे ह' इति निपातनात् । णेति । न जानामि किपरमस्या वच- नम् । विश्वासविशदं मम हृदयं संवृत्तम् । मत्परमेवैतद् वाक्यमिति तावन् मम प्रतिभाति । वस्तुगत्या किपरमिति विशिष्य निर्णतुं न शक्यत इत्यर्थः । सहीति । सखि, महानुभावया पतिव्रतयाऽभ्यनुज्ञातोऽनन्तरायस्ते प्रियसमागमः। इतः प्रभूत्यन्तरायं तव न पश्याम इति भावः । अथ च निरन्तरायः समागमः सूच्यते ॥ कुमारगिरिराजीया एसा अहं दे वंदामि । एषाहं त्वां वन्दे । प्राकृते क्वचिद् दे इति द्विती- याय षष्ठी। किपरं कस्मिन्नर्थे तात्पर्यवत् । अनुनयपरं वा आक्षेपपरं वा इत्यर्थः । अभ्यनुज्ञात एव । अनेनाक्षेपपरं न भवतीति गम्यते ॥

·१५२ विक्रमोर्वशीये [३.१३- विदूषकः-(अपवार्य) छिन्नहत्थो' पुरदो वज्झे पलायिदे भणादि 'गच्छ, धम्मो भविस्सदि' त्ति । (प्रकाशम्) भोदि, कि उदासीणो तत्थभवं । [छिन्नहस्तः पुरतो वध्ये पलायिते भणति 'गच्छ धर्मो भविष्यति' इति । भवति, किमुदासी- नस्तत्रभवान् ।] देवी-मूढ, अहं क्खु अत्तणो सुहावसाणेण अज्जउत्तस्स सुहं इच्छामि । एत्तिएण चितेहि दाव पिओ ण वेत्ति । [मूढ, अहं खलु आत्मनः सुखावसानेनार्यपुत्रस्य सुख मि- च्छामि । एतावता चिन्तय तावत् प्रियो न वा इति ।] -awunmun.ARMA মাহিঙ্গা विदूषकः-अपवारितलक्षणं प्रागुक्तम् । छिन्नहस्तः पुरतो बध्ये पलायिते भणति 'गच्छ, धर्मो भविष्यति' इति । प्रकाशम् । भवति, किमुदासीन- स्तत्रभवान् । देवी-मूढ, अहं खल्वात्मनः सुखावसानेनार्यपुत्रस्य सुखमिच्छामि । एतावता चिन्तय तावत् प्रियो न वेति ॥ कोणेश्वरी छिण्णेति । छिन्नहस्तस्य पुरतो वध्ये पलायिते भणति धर्मों भविष्यति इति । व्याधश्चटकादिधारणे अक्षमः पलायिते तस्मिन् कथयति यद् धर्मों भवि- ष्यति तथा त्वां निवारयितुमक्षमा देवी स्वाच्छन्धं प्रयच्छतीत्यर्थः । भोवीति । भवति किमुदासीनस्तत्रभवान् यदेवं स्वाच्छन्धं प्रयच्छसीति भावः । मूति । अहं खल्वात्मसुखावसानेनार्यपुत्रस्य सुखमिच्छामि । एतावता चिन्तय तावत् प्रियो न वेति । यदि ममोदा (हरणं) मे तत्सुखार्थ स्वसुखं मयोपेक्यते । बर्बरतया त्वमेवं शडकस इति भावः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary १. चित्रहत्यो मच्छे पलाइदे निविपणो धीवरी भणावि-सा. ए. २. अज्जउत्तं णिव्वुदसरीरं काई इच्छामि-सा.ए.

·३.१४-]] तृतीयोऽङ्कः १५३ दातुमसहने' प्रभवस्यन्यस्मै कर्तुमेव वा दासम् । नाहं पुनस्तथा त्वं यथा हि मां शङकसे भीरु ॥ १४ ॥ देवी-२भोदु मा वा। जहाणिद्दिजें संपादिदं पिअप्पसादणं वदं । आअच्छध परिजणा, गच्छम्ह । [भवतु मा वा । यथा- निर्दिष्टं संपादितं प्रियप्रसादनं व्रतम् । आगच्छत परि- जनाः, गच्छामः ।। राजा-प्रिये, न खलु प्रसादितोऽस्मि यदि संप्रति विहाय गम्यते। देवी-अज्जउत्त, ण लंघिदपुवो संपदं णिअमो। [आर्यपुत्र, न लङघितपूर्वः सांप्रतं नियमः ।] (इति सपरिजना निष्कान्ता) -------- प्रकाशिका प्रभवसि समर्थासि । भीरु भयशीले ॥ १४ ॥ देवी-भवतु मा वा। यथानिदिष्टं संपादितं प्रियप्रसादनं व्रतम् । आगच्छत परिजनाः, गच्छामः। देवी-आर्यपुत्र, न लङघितपूर्वः सांप्रतं नियमः ॥ कोणेश्वरी वातुमिति । हे असहने, अन्यस्मै मां दातुं प्रभवसि दासमेव वा कतुं प्रभवसि । न पुनरहं तथा यथा त्वं शक्षकसे । त्वय्यहमनुरक्त एव । त्वं तु मामननुरक्तं वृथा शअकस इत्यर्थः ॥१४॥ भोदु इति । भवतु मा भवतु इत्यर्थः । निविष्टमिति । निर्दिष्टं संपादितं प्रियप्रसादनव्रतम् । तत्परिजना गच्छाम इति । त्वमुदासीनो- ऽनुदासीनो वा इति विचारेण मम न प्रयोजनम् । आरब्धं व्रतं तावन् नियूँढमि- त्यर्थः ॥ अनंति । आर्यपुत्र, अलङधितपूर्वः साम्प्रतं नियमः । अलङघनामनव- धानं विना नियमो नियूंडः । तथा च संप्रति गन्तुमेव मे युज्यत इति भावः ।। कुमारगिरिराजीया वातुंगा इत्यादि । स्वमन्यस्मै मां दातुं प्रभवसि । त्वमेव हतुं वा प्रभवसि । बा इति पनान्तरे । भीर अधीरे मयि मद्विषये यथा विशङकसे अहं पुमर्न तया तयाविषो न ॥ १४ ॥ १. वात वा प्रभवसि माम्-सा. ए. २. होहि-सा. ए.

·१५४ विक्रमोर्वशीये [-३.१५ उर्वशी-हला, पिअकलत्तो राएसी। न उण हिअअंणिवत्तेदूं 'सक्कणोमि । [सखि, प्रियकलत्रो राजर्पिः। न पुनह दयं निवर्तयितुं शक्नोमि ।] चित्रलेखा-कधं त्थिरासो२ णिवत्तीअदि। [कथं स्थिराशो निवर्त्यते । राजा-(आसनमुपसृत्य) वयस्य, न खलु दूरं गता देवी। विदूषकः-भण वीसद्धो सि वत्तुकामो। अमज्झो त्ति परिच्छिदिअ आदुरो विअ वेज्जेण अइरेण मुक्को तत्थ भवं भोदीए। [भण विस्रब्धो यदसि वक्तुकामः । असाध्य इति परिच्छिद्य आतुर इव वैद्यनाचिरेण मुक्तस्तत्रभवान् भवत्या।] राजा-अपि नामोर्वशी उर्वशी-(आत्मगतम्) किदत्था भवे । [कृतार्था भवेत् । ] *गूढं नूपुरशब्दमात्रमपि मे कान्तं" श्रुती पातयेत्, पश्चादेत्य शनैः करोत्पलवृते कुर्वीत वा लोचने । हर्येऽस्मिन्नवतीर्य साध्वसवशान्मन्दायमाना बलाद्, आनीयेत पदात् पदं चतुरया सख्या ममोपान्तिकम् ॥१५॥ "चित्रलेखा-हला उव्वसि, इमं दाव से मणोरहं संपादेहि । [सखि उर्वशि, इमं तावदस्य मनोरथं सम्पादय ।] उर्वशी- (ससाध्वसम् ) कीडिस्सं दाव । [क्रीडिष्ये तावत् । ] (इति पष्ठेनागत्य राज्ञो लोचने संवृणोति । चित्रलेखा विदूषक सज्ञा लम्भयति ।) . १. सक्कुणोमि-सा. ए. २. कि तुए णिरासाए णिवत्तीमदि-सा. ए. ३. परिफिदिम-सा. ए. ४. गूढा-सा.ए. ५. कान्ता-सा. ए. ६. कराम्बुजमृते- सा. ए... om. सा.प. ८.हका, इमं वाव से मनोरहं संपादहस्स-सा. ए.

·३.१५-] तृतीयोऽङ्कः १५५ प्रकाशिका उर्वशी-प्रियकलत्रो राजपिः । न पुनर्हृदयं निवर्तयितुं शक्नोमि । चित्रलेखा-कथं स्थिराशो निवय॑ते । विदूषकः-भण विस्रब्धो यदसि वक्तुकामः। असाध्य इति परिच्छिद्य आतुर इव वैद्यनाचिरेण मुक्तस्तत्रभवान् भवत्या । 'अपि नामोर्वशी' इति 'गूढं नूपुर' इत्यनन्तरमने वक्ष्यमाणपद्यान्वयि चूर्णकम् । उर्वशी-आत्मगतम् । कृतार्था भवेत् । इदमुर्वशीवचो राज्ञोऽपरिसमाप्तवचनोत्त- रवाक्यत्वेनान्तरेवात्मगतमाशंसनम् । गूढमिति । अपि नामेति संभावनायाम् । 'उर्वशी' इति पूर्वेण सम्बन्धः। गूढं निभृत यथा तथा कान्तं मनोज्ञं नूपुरशब्द- मात्रमपि मजीरशिञ्जितमात्रमपि मे श्रुतौ कर्णे पातयेत् कर्णगोचरं कुर्यात् । 'मजीरं नूपुरोऽस्रियाम्' इत्यमरः (२-६-९)। हर्पा धनिगृहे । 'हादि धनिनां वासः' इत्यमरः (२-२-१०) ॥१५॥] चित्रलेखा-सखि उर्वशि, इमं तावदस्य मनोरथं सम्पादय । उर्वशी-क्रीडिष्ये तावत् ॥ कोणश्वरी हलेति । हला प्रियकलत्रो राजषिः । न पुनहृदयं निवर्तयितुं शक्नोमि। अस्य कलत्रं परमप्रेमपात्रं तथा चासावुपगन्तुं मम नाईति, तथापि हृदयं तत्रैव चल- तीति किमहं करोमि । अस्य च कलत्रे महती प्रीतिरिति स्त्रीणामयमेव भज्यते इति युज्यते । अती मदीयं हृदयं गाढीभूयात्र न गच्छतीति भावः । कथमिति । कथं स्थिराशी नियत्यंते । (अलं) निवत्येत्यर्थः । भणेति । भण विश्वस्तो यदसि वक्तुकामः । अमाध्य इति परिच्छिद्यातुर इव वैयेनाचिरेण मुक्तस्तत्र- भवान् भवत्या । यथा वैधेनासाध्य इति परित्यक्तस्तथा त्वमपि निवर्तयितुम- शक्य इति कृत्वा देव्या उपेक्षितोऽमीति स्वाच्छन्थेन यत्ते रोचते तत् कुर्वित्यर्थः । अपीति । श्लोकस्य क्रियया सम्बन्धः। नाम' संभावनायाम् । अज्जेति-आर्य, कृतार्था अस्मि; (यना) मापि गृहीतवानसि । ततः कृतकृत्याहमस्मि' इत्यर्थः । गूढमिति-संभाव्यतेऽपि यत् गूढं यथा स्यादेवं कान्तं मनोज्ञं नूपुरशब्दमात्रमपि में श्रुतौ पातयेत् । मंगुप्तव मा नपुरशब्द श्रावयेदित्यर्थः । शनैः पश्चादागत्य करोल्पलते लोचने वा कुर्वीत । यथा मया न ज्ञायते तथागत्य मम नेत्रे करकम- लाभ्यां मुद्रयेदिति वा सम्भावना क्रियत इति भावः । यद्वा अस्मिन् हर्थेऽवतीर्य साध्वसवशान्मन्दायमाना सती चतुरया सस्या बलादाक्रम्य पदात् पदं मम समीपमानीयेत । यदि सा चतुरा स्यान् मम भाग्यं परिपन्थि न स्यात् तदा एवमपि भवतीति भावः ॥१५॥] तथा चाग्रे भविष्यन्ती तादृशी दशा तस्याः सूचयति । हलेति । हला उर्वशि, इमं तावदस्य मनोरथं सम्पादय । कौडिस्सामि इति । क्रीडिष्यामि तावत् । सम्मायामिति । चेष्टायां तां निवारयतीत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीमा No commentary ·१५६ विक्रमोर्वशीये [-३.१६ - (स्पर्श रूपयित्वा) सखे, न खलु नारायणोरुसंभवा वरोरूः। विदूषकः-कहं भवं अवगच्छदि । [कथं भवानवगच्छति ।] ज्ञेयम् । 'अन्यत् कथमिव पुलकैः कलितं मम गात्रकं करस्पर्शात्। नोच्छ्वसिति तपनकिरणैश्चन्द्रस्येवांशुभिःकुमुदम् ॥१६॥ राजा-किमत्र ...... সাহিঙ্গা न खल्विति शिरश्चालने । अपि तु सैवेत्यर्थः । नारायणोरुसम्भवा उर्वशी। विदूषकः- कथं भवानवगच्छति । अन्यविति । अन्यदित्यन्यथेत्यर्थे । तथा च सैवेयमन्यथा करस्पर्शादर्थादस्या मम गात्रकं पुलकः कलितं कथमिव । यद्वा करस्पर्शान् मम' गात्रकं पुलकैः कलितं सदन्यदिवानिर्वचनीयावस्थं कथं जातमिति शेषः । पाठान्तरे--अन्या स्त्री अनगक्लिष्टं मदनपीडितं मेऽअगं करस्पर्शाद गात्रकं पुलकैः कलितं सदन्यदिव सुखयति । एतदन्यथानुपप- त्यव सेत्यर्थः । तपनः सूर्यः ॥१६॥ कोणेश्वरी अन्यदिति । मम गात्रकं स्वगात्रकरस्पर्शमात्रेण पुलकः कलितं रोमा- ञ्चितम् अन्यद् उर्वश्यतिरिक्तं वस्तु कथमिव क क्षमस इत्यध्याहृत्य योज्यम् । उर्वशी परं करस्पर्श मात्रेणैवं कुर्याधान्या इत्यर्थः । मत्रार्थान्तरन्यासमाह- कुमुदं चन्द्रस्यांशुभिरिव तपनकिरणोंच्छ्वसिति । यथा चन्द्रस्य किरणः कुमु- दमुन्मुद्रयति तथा न सूर्य किरण रित्यत्र किं क्रियताम् । किंचिद् वस्तु स्वभावादेव कस्यचित् किंचिदवस्थाप्रापकमिति भावः ॥१६॥ कुमारगिरिराजीया अजगमनमगत्यादि। स्पष्टोऽयं । मत्र संचिन्त्यमानार्थस्य सिसी क्रम इति सन्ध्यशामुक्तं भवति ॥१६॥ 11 १. मगमनमसिष्टं सुखयेवल्या न मे करस्पशव-सा. ए.

·१५७ ३.१६-] तृतीयोऽङ्कः 'उर्वशी-अम्महे । वज्जलेवघडिदं विअ मे हत्थजुअलं ण सम- त्थाम्हि अवणेदुं । [अम्महे । वज्रलेपघटितमिव मे हस्त- युगलं न समर्थास्म्यपनेतुम् ।] (इति मुकुलिताक्षी चक्षुपो हस्तावपनीय ससाध्वसा तिष्ठति । राजा हस्ताभ्यां गृहीत्वा परिवर्तयति ।) उर्वशी-(कशंचिदुपसृत्य) जेदु जेदु महाराओ। [जयतु जयतु महाराजः । चित्रलेखा-- २ सुहं दे वअस्स । [सुखं चे वयस्य । राजा-नन्वेतदुपपन्नम् । उर्वशी-हला, देवीए दिण्णो महाराओ। अदो से पणअवदी विअ सरीरसंगदम्हि । मा खु म पुरोभाइणी त्ति समत्थे हि । [सखि, देव्या दत्तो महाराजः । अतोऽस्य प्रणयवतीव शरीरसङगतास्मि ।मा खलु मां पुरोभागिनी इति समर्थय।] विदूषकः-कचं इह ज्जेव तुम्हाणं अत्थमिदो सूरो। [कथमिहैव युवयोरस्तमितः सूरः ।। মকামিকা उर्वशी-अम्महे आश्चर्य वचलेपघटितमिव मे हस्तयुगलं न समस्म्य- पनेतुम् । उर्वशी-जयतु जयतु महाराजः। चित्रलेखा-सुखं ते वयस्य । उर्वशी- सखि, देव्या दत्तो महाराजः । अतोऽस्य प्रणयवतीव शरीरसंगतास्मि । मा खलु मां पुरोभागिनी इति समर्थय । 'दोषकदृक पुरोभागी' इत्यमरः (३-१-४६) । विदूषक: कयमत्रव युवयोरस्तमितः सूरः। 'सूरसूर्यमादित्यद्वादशात्मदिवा- कराः' इत्यमरः (१-२-२९) । 'मुज्जो' इति पाठे सूर्यः ।। कोणेश्वरी अम्महे इति । आश्चर्य वचलेपघटितमिव मे हस्तयुगलम् । अतो न समस्म्यपनेतुम् । तथा व स्तम्भोऽस्यामवदिति भावः । एतविति । Sameen- १.om. सा. ए. २. अवि सुहं बमस्सस्स-सा. ए.

·१५८
विक्रमोर्वशीय
[३.१७-
राजा-(उर्वशीमवलोक्य)
देव्या दत्त इति यदि व्यापारं व्रजसि मे शरीरेऽस्मिन् ।
प्रथमं कस्यानुमते चोरितमयि मे त्वया हृदयम् ॥१७॥
चित्रलेखा-वअस्स, णिरुत्तरा एसा । मम संपदं विण्णविअं
सुणीअदु । [वयस्य, निरुत्तरैषा । मम साम्प्रतं विज्ञापितं
श्रूयताम् ।
कोणेश्वरी
शुभमित्यर्थः । यत उर्वशी समागतेति भावः । एवाए इति । एतया
पुरोभागिन्या देवदेव इव शोभते भवान्। इन्द्र इव त्वमेतया प्रतिभासी-
त्यर्थः । हलेति । हला, देव्या दत्तो महाराजोऽतोऽस्य प्रणयवतीव शरीरसंगताउ-
स्मि । मा खलु मां पुरोभागिनी इति समर्थ यिष्यसि । पुरोभागिनी इति उदासीना
कथ्यते । अहमिदानीमेतस्य प्रियैव वृत्ता अतस्तथा मां न ब्रूया इत्यर्थः । अथ च
ममैवाने त्वया कलो दासत्वादिकमङगीकृतमिति राजानं लज्जयतीति भावः ।
कथमिति । कथमिव युवयोरस्तमितः सूरः । तत् कि सूर्यास्तमनसमयेऽत्रभवती
त्वमागतेत्यर्थः॥
Farfirfersitat No commentary
সাহিঙ্গা
देव्यति । व्यापारमालिङगनाद्यारम्भम् ॥१७॥ चित्रलेखा-वयस्य,
निरुत्तरषा । मम साम्प्रतं विज्ञापितं श्रूयताम् ।।
कोणेश्वरी
देव्येति । यदि मे त्वमस्मिन् शरीरे देव्या दत्त इति कृत्वा व्यापार व्रजसि
तदा हे चौरि प्रथमं कस्यानुमते हृदयं त्वया इसमाकृष्टम् । तदा तावत् कस्या-
पेक्षा न कृता किन्तु मदीयं चित्तं चोरितमेव । इदानी कथमेवं भण्यत इति
भावः ॥१७॥ अस्सेति । वयस्य, निस्तरेषा । एतस्मिन् स्वचसि किमप्युत्तरम-
स्या नास्तीत्यर्थः । ममेति । मम साम्प्रतं विज्ञापितं ध्यताम् ।।
कुमारगिरिराजीया
देव्या दत्त इति । स्पष्टोऽर्थः। अन्न देवीप्रसमान व्यवहितस्य बीजस्य
पुनर्योजनाद् आक्षेपो नाम सन्ध्यागमुक्तं भवति ॥१७॥

·३.१७-] तृतीयोऽङ्कः राजा-अवहितोऽस्मि । चित्रलेखा-वसंताणंतरं उण्हसमए भअवं सुज्जो मए उवअरि- दव्वो । ता जधा इअं मे पिअसही सग्गस्स ण उक्कंठेदि तहा वअस्सेण कादव्वं । [वसन्तानन्तरमुष्णसमये भगवान् सूर्यो मयोपचरितव्यः । तद्यथेयं मे प्रियसखी स्वर्गस्य नोत्कण्टते तथा वयस्येन कर्तव्यम् ।] विदूषकः-भोदि, किं वा सग्गे सुमरिदव्वं । ण तत्थ खाईअदि ण पीअदि। केव अणिमिसेहिं अच्छीहि मीणदा अवलंबीअदि । [भवति, किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न तत्र खाद्यते न पीयते । केवलमनिमिषैरक्षिभिर्मीनताऽवल- भब्यते ।] Home' সাহিঙ্গা अवहितः सावधानः । चित्रलेखा-वसन्तानन्तरमुष्णसमये भगवान् सूर्यो मयोपचरितव्यः । उपचरितव्यः सेवनीयः। तद्यथेयं मे प्रियसखी स्वर्गस्य नोत्कण्ठते तथा वयस्येन कर्तव्यम् । अनेन भाविविरहसूचनमित्यग्निमाजकार्थोपक्षेपादङकाव- तारोऽयम् । विदूषक:-भवति, किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । न तत्र खाद्यते न पीयते । केवलमनिमिष रक्षिभिर्मीनतावलम्ब्यते ॥ মির कि तदित्याकाक्षायामाह-वसंतेति । वसन्तानन्तरमुष्णसमये भगवान् सूर्यो ममोपचरितव्यस्तस्माद् यथेयं मे प्रियसली सुखस्य न स्मरति तथा कर्तव्यम् । किं वा स्वर्गे स्मर्तव्यम् । तत्र न बाधते न पीयते । केवलमनिमेषाभ्यामक्षिम्या मीनताऽवलम्ब्यते । भक्षणाविकं हि सुखहेतुस्तत्र नास्त्येव । मत्स्यस्येव नेत्रनिमेष- शून्यता परमस्ति । तथा वन सुखमित्यर्थः॥ कुमारगिरिरानीया No commentary ·१६० विक्रमोर्वशीये [३.१८- राजा-वयस्य, अनिर्देश्यसुखं स्वर्ग कथं विस्मारयिष्यते । अनन्यनारीसामान्यो दासस्त्वस्याः पुरूरवाः ।।१८।। चित्रलेखा-अणुगिहीदम्हि । हला उव्वसि, अकादरा भविअ विसज्जेहि मं । [अनुगृहीतास्मि । सखि उर्वशि, अकातरा भूत्वा विसर्जय माम् ।। उर्वशी-(चित्रलेखां परिष्वज्य सकरुणम्) सहि, मा खु में विसु- मरेसि । [सखि, मा खलु मां विस्मरिष्यसि । चित्रलेखा-(सस्मितम्) वअस्सेण संगदा तुम मए एव्वं जाचि- दव्वा । [वयस्येन संगता त्वं मयैवं याचितव्या । (इति राजानं प्रणम्य निष्कान्ता) विदूषकः-दिठिआ 'मणोरहसिद्धीए वट्टदि भवं। [दिष्टया मनोरथसिद्ध्या वर्तते भवान् ।] Rom प्रकाशिका अनिर्देश्यति । अनिर्देश्यं वक्तुमशक्यं सुखं यस्य । तुः परमित्यर्थे । अनन्यनारीसामान्यः । असाधारण इत्यर्थः ॥१८॥ चित्रलेखा-अनुगृहीतास्मि । सखि उर्वशि, अकातरा भूत्वा विसर्जय माम् । उर्वशी-सलि, मा खल मा विस्मरिष्यसि । चित्रलेखा-वयस्येन संगता त्वं मयैवं याचितव्या । वियूषकः- दिष्टया मनोरथ सिद्ध्या वर्तते भवान् ॥ कोणेश्वरी अनिश्यति । न निर्देष्टुं शक्यते अनिर्वेश्यमनिर्वचनीयमिति यावत् ॥१८॥ कुमारगिरिराजीया अनिदेश्यति । स्पष्टोऽर्थः ।। - - mmmmmm termummotion १. मपोरहसंपत्तीए वस्तवि-सा. ए.

·१ ३.१९-] तृतीयोऽङ्कः राजा-इमां तावन्मनोरथ सिद्धि पश्य । सामन्तमौलिमणिरञ्जित 'पादपीठम्, एकातपत्रमवनेर्न तथा प्रभुत्वम् । अस्याः सखे चरणयोरहमद्य कान्तम्, आज्ञाकरत्वमधिगम्य यथा कृतार्थः ॥१९॥ उर्वशी-णत्थि मे वाआविहवो अदो अवरं मंतिदुं । [नास्ति मे वाग्विभवोऽतोऽपरं मन्त्रयितुम् ।] राजा-(उर्वशी हस्तेनाबलम्ब्य) अहो, २अविरुद्धसंवर्धनमेतदिदानी- मीप्सितलम्भानाम् । यतः पादास्त एव शशिनः सुखयन्ति गात्रं, बाणास्त एव मदनस्य मनोऽनुकूलाः । संरम्भरूक्षमिव सुन्दरि यद्यदासीत्, त्वत्संगमेन मम तत्तदिवानुनीतम् ॥२०॥ उर्वशी-अवरद्धम्हि चिरआरिआ महाराअस्स । [अपराद्धाऽस्मि चिरकालिका महाराजस्य । ] राजा-सुन्दरि, मा मैवम् । यदेवोपनतं दुःखात् सुखं तद्रसवत्तरम् । निर्वाणाय तरच्छाया तप्तस्य हि विशेषतः ॥२१॥ विदूषकः-भोदि, सेविदा पदोसरमणीआ चंदवादा। ता समओ क्वु दे गेहप्पवेसस्स । [भवति, सेविताः प्रदोषरमणीया- श्चन्द्रपादाः । तत् समयः खलु ते गेहप्रवेशस्य ।। राजा-तेन हि सख्या मार्गमादेशय । १. शासनाकम्-सा.ए. २. विश्वसंवर्धन ईप्सितलाभो नाम-सा. ए. ३. पासपरप्पवेसम्स-सा. ए.

·१६२ विक्रमोर्वशीय [३.२१- विदूषकः-इदो इदो भोदी । [इत इतो भवती।] (इति परिक्रामन्ति) राजा-सुन्दरि, इयमिदानी मे प्रार्थना । उर्वशी- 'कीरिसी सा [कीदृशी सा ।] प्रकाशिका सामन्तमौलीति । सामन्ता अधीशाः। 'सामन्तः स्यादधीश्वरे' इति त्रिकाण्डी (२-८-२) । मौलयः किरीटाः । 'चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः' इति सैव (३-३-१९३) । अवनेर्भुवः प्रभुत्वं स्वाम्यमधिगम्य प्राप्य तथा कृतार्थो न । आज्ञाकरत्वं सेनकत्वम् ॥१९॥ उर्वशी-नास्ति मे वाग्विभवोतोपरं मन्त्रयितुम् । ईप्सितलम्भानां वाञ्छितप्राप्तीनाम् । पावा इति । पादाः किरणाः । संरम्भरूक्षं रोपदारुणम् । अनुनीतं कृतसान्त्वनमिव ॥२०॥ उर्वशी-अपराद्धास्मि चिरकालिका महाराजस्य । यदेवेति । यदेव सुखं दुःखात् पीडोत्तरमुपनतं प्राप्तं तद् रसवत्तरं स्वादुतरं भवति । 'रसो रागे तथा वीर्य तिक्तादौ पारदे द्रवे । रेतस्यास्वादने हेम्नि निसिऽमृतशब्दयोः ॥' इति वैजयन्ती। हि यतः । तरुच्छाया निर्वाणाय सुखाय । तप्तस्य विशेषतः । अति- सुखायेत्यर्थः । 'निर्वाणं निर्वृती मोक्ष' इति त्रिकाबशेषः (३-१३२) ।।२१।। विदूषकः-भवति, सेविताः प्रदोषरमणीयाश्चन्द्रपादाः । तत्समयः खलु ते गेहप्रवेशस्य । विदूषकः-इत इतो भवती । उर्वशी-कीदृशी सा ।। कोणेश्वरी तदिति । तथा च गृहप्रवेशं कुवित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया सामन्तेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥१९॥ पावास्त एवेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥२०॥ यदेवेति । स्पष्टोऽर्थः ॥२१॥ merma - १. का विम-सा. ए.

·३.२२-] तृतीयोऽङ्कः अनधिगतमनोरथस्य पूर्व 'शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्र ततः कृती भवेयम् ॥२२॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) इति महाकविकालिदासविरचिते विक्रमोर्वशीये तृतीयोऽङकः । प्रकाशिका अनधिगतेति । अनधिगतमनोरयस्य अप्राप्तत्वत्समागमसुखाभि- लाषस्य ॥२२॥ इति श्रीमद्यायजूकप्रवरश्रीश्रिम्बेकरोपनामकमौनिकुलालंकारश्रीरङ्ग- नाथदीक्षितकुक्षिजबिन्दुवृन्दपुरन्दरश्रीबालकृष्णदीक्षिततनूद्गतरङ्गनायविरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां तृतीयाङ्कोन्मेषः । कोणेश्वरी अनधिगतेति । पूर्वमनधिगतमनोरथस्य मम तावत् शतगुणितेव त्रिया- मा गता। यदि पुनस्तव समागमे हे सुभ्र, तयैव प्रसरति ततः कृती भवेयम् । अहमिति प्रार्थये यत् तव संगमे रजनिरधिकायतामित्यर्थः ॥ २२ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायमुरारिविरचितायां विक्रमोर्वशीटीकायां तृतीयोऽङ्कः संपूर्णः ॥ कुमारगिरिराजीया अनुपनतेत्यादि । अनुपनतमनोरथस्य अनुपनतः अप्राप्त: मनोरथः अभिलषितोऽर्थः येन स तथोक्तः, तस्य मे पूर्वमस्मात् समागमात् प्रथमं त्रियामा रात्रिः शतगुणित्वं गतेव प्राप्तेव । एका रात्रिः शतरात्रितुल्यकालतां गतेत्यर्थः । हे सुभ्र, इदानीं तव समागमे सत्यपि सा रात्रिः तथैव शतगुणैव प्रसरति यदि प्रयाति चेत् ततस्तस्माद् हेतोः कृती कृतार्थो भवेयम् ॥२२॥ अत्रेयं सूचना उत्तराङ्ककथोपयोगित्वाद् बिन्दुरित्यवगन्तव्यम् ॥ इति काटयवेमभूपविरचिते कुमारगिरिराजीये विक्रमोर्वशीयव्याख्याने तृतीयोऽङ्कः ॥ - - १. शतगुणितामिव मे गता त्रियामा-कु. गि.

·অনুশী (नेपथ्ये सहजन्याचित्रलेखयोः प्रा।शिवन्याक्षिप्तिवा) पिअसहिविओअविमणा सहिसहिआ वाउला समुल्लवइ। सूरकरफंसविअसिअताभरसे सरवरुन्छंगे' ॥१॥ [प्रियसखीवियोगविमनाः सग्वीसहिता याकुला समुल्लपति। सूर्यकरस्पर्शविकसिततामर से सरोवरोत्सङगे।।१।। ततः प्रविशति सहजन्या चित्रलेला च) चित्रलेखा- (प्रवेशानन्तरं द्विपादकया दिशोऽवलोक्य) सहअग्दुिक्खालिद्ध, सरवरअम्मि सिणिद्ध। बाहोवग्गिअणअण, तम्मइ हंसीजुअलअं ॥२॥ [सहचरीदुःखालीढं सरोवरे स्निग्धम् । बाष्पापवल्गितनयनं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥२॥] - प्रकाशिका मम स भविकाय भवताद्भवभयहन्ता हतानार्यः । निजचरणसक्तभक्तप्रापितकामश्चिरं रामः ॥ सहजन्याचित्रलेखयोर्वशीसख्योः प्रवेशसूचकामाक्षिप्तिकाभिषां गीतिमु- पक्षिपति । पिअसहीति । प्रियसखीवियोगविमनाः सखीसहिता व्याकुला समुल्लपति । सूर्यकरस्पर्श विकसिततामरसे सरोवरोस्सों ॥, सखी सखीति वा। उर्वशीविरहढूनचेताः सहजन्योपेता बिह्वला कासारोपान्तोपविष्टा चित्र. लेखा विलपतीत्यर्थः । सखी सहजन्यां प्रति सखी चित्रलेखा वरतीत्यर्थ इति १. सरवल्संगे-सा. ए..

·४.२-] चतुर्थोऽङ्कः प्रकाशिका वा। रविकरसंपर्क संजातविकासरक्तसरोजवन्मत्सख्याः कदा नु भर्तृ संदर्शनादि जनितं सुखं संपत्स्यत इति सरोविशेषणध्वनिः । आक्षिप्तिकालक्षणमाह भरतः चञ्चत्पुटादितालेन मार्गत्रयविभूषिता । आक्षिप्तिका स्वरपदग्रथिता कथिता बुधैः ।। इति । पात्रप्रवेश एवैतस्या निवेशः। गाथा छन्दः। तल्लक्षणं च पिङगले पढमं बारह मत्ता बीए अट्ठारहेण संजुत्ता । जह पढमं तह तीअं दहपंचविहूसिआ गाहा ॥ (प्रा. पि. १-५५) इति । दशपञ्चेत्यर्थाच्चतुर्थचरणे पञ्चदशमात्राविभूषिता भवतीत्यर्थः विशेषान्तरं च तत्रैव- सत्तगणा दीहंता जो ण लहू छट्ठ णेह जो विसमे । तह गाहे वि अ अद्धे छठें लहुअं विआणेहु ।। (प्रा. पिं. १-५६) इति । गणश्चतुष्कलः । प्राकृतपद्ये न जगणः षष्ठः । छठें लहुअं इति । एक लघुरेव षष्ठो गणः कार्य इत्यर्थः । विषमे जगणाभावः । अन्ते गुरुश्चात्राप्या- वश्यक इति हृदयम् ॥१॥ द्विपदिकया दिशोऽवलोक्येति । द्विपदिकाख्यगीतिविशेषेण दिगवलोकन विधायाग्रिमा गाथां पठतीत्यर्थः । दिशोऽवलोक्य द्विपदिकाख्यगीत्या वदतीत्ययों वा । तल्लक्षणं चाह भगवान् भरतमुनिः शुद्धा खण्डा च मात्रा च संपूर्णेति चतुर्विधा । द्विपदी करणाख्येन तालेन परिगीयते ।। पादे छः पञ्चभागोऽन्ते नजी षष्ठद्वितीयको। चतुभिरीदृशः पादैः शुद्धा द्विपदिकोच्यते ॥ अर्धान्तेऽन्ये स्वरानाहुः खण्डा स्याच्छुद्धयार्यया । षष्ठेन केन गुरुणा मात्राद्विपदिका मता ॥ ज्ञेया शुद्धव संपूर्णा गुरुणान्तेऽधिकेन तु ।। इति । हंसीयुगलान्योक्त्या स्वपीडातिशयं वर्णयति-सहअरीति । सहचरीदुःखालीढं सरोवरे स्निग्धम् । बाष्पापवल्गितनयनं ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ अपवलित- मुपप्लुतम् । ताम्यति ग्लानिं भजते ॥२॥ कोणेश्वरी पिअसहीति । प्रियसखीवियोगविमनाः सखीसहिता व्याकुला समुल्लपति । सूरकरस्पर्श विकसिततामरसे. सरोवरोत्सङ्गे ।। सूरकिरणस्पर्शन विकसितानि तामरसानि यत्र तादृशे सरोवरोत्सङ्गे सरोऽन्तरे कयाचित् सख्या सहिता ·विक्रमोर्वशीये [४.२- - to सहजन्या- (सखेदम) सहि चित्तलेहे, मिलाअमाणसअवत्तकसणा मुहच्छाआ हिअअस्स असत्थदं' सूचेदि । ता कहेहि मे अणिव्विदिकारणं जेण दे समाणदुक्खा होमि । [सखि चित्रलेखे, म्लायमानशतपत्र कृष्णा मुखच्छाया हृदयस्यास्वस्थतां सूचयति । तत् कथय मेऽनिर्वृतिकारणं येन ते समानदुःखा भवामि ।] ते ... ...- - ww कोणेश्वरी प्रियसख्याः कस्याश्चित् वियोगेन विमना उद्विग्नचित्ता अत एव व्याकुला समुल्लपति । अन्योन्यं संलापं विदधातीत्यर्थः ॥१॥ सहेति । सहजन्याचित्रलेखयोदिव्याङ्गनयोः प्रावेशिकीमाक्षिपतीत्यर्थः । तथा च एवमाकारेण ते प्रवेशं करिष्यत इति भूचितम् । द्विपविकयेति । द्वाभ्यां चरणाभ्यामग्रमात्रस्पृष्टभूमिभ्यां स्थित्वेत्यर्थः । सहअरीति । सहचरीदुःखाश्लिष्टं सरोवरे स्निग्धम् । बाष्पाक्रान्तनयनं ताम्यति हंसीयुगलकम् ॥२॥ अत्र हंसीयुगलत्वेन सहजन्याचित्रलेखे एव च्छलेन निरुच्यते । तथा च एतादृगवस्थत्वं तयोरनुपदमेवाह ।। कुमारगिरिराजीया कविरिदानीमान्तरमझमारभमाणः कथासंघटनार्थ प्रथमं प्रवेश नाम अर्थोपक्षेपक प्रस्तौति ।। মকামিকা सहजन्या । सखि चित्रलेखे, म्लायमानशतपत्रकृष्णा ते मुखच्छाया हृदयस्यास्वस्थतां सूचयति । तत् कथय मेऽनिवृतिकारणं येन ते समानदुःखा भवामि ॥ कोणेश्वरी सहीति । सखि चित्रलेखे, म्लायमानशतपत्रकृष्णा मुखच्छाया हृदय- स्यासुस्थिति सूचयति । तत्र कथम मे अनिवृतिकारणं येन ते समानदुःखा भवामि । यदि त्वं दुःखकारणं कथयसि तदा तेनाहमपि त्वमिव दु:खं भावयामीति भावः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary १. असुत्थवं सूएदि-सा. ए.

·१६७ ४.२-] चतुर्थोऽङ्कः चित्रलेखा-सहि, 'अच्छरावावारपज्जाएण तत्थभवदो सुज्जस्स उवट्ठाणे वटुंती पिअसहीए विणारे बलिअं उक्क- ठिदम्हि । [सखि, अप्सरोव्यापारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलव- दुत्कण्ठितास्मि ।] सहजन्या-सहि, जाणामि वो अण्णोण्णगदं पेम्म । तदो तदो। [सखि, जानामि वोऽन्योन्यगतं प्रेम । ततस्ततः । ] चित्रलेखा-तदो इमेसु दिवसेसु को णओ वुत्तंतो वट्टदि त्ति पणिधाणट्ठिदाए मए अच्चाहिदं उवलद्धं । [तत एतेषु दिवसेषु को नवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयाऽत्याहितमुपलब्धम् ।] सहजन्या-सहि, केरिसं तं । [सखि, कीदृशं तत् । ] प्रकाशिका चित्रलेखा-अप्सरोव्यापारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमाना प्रियसख्या विना बलवदुत्कण्ठितास्मि । 'वसन्तोत्सव आगत इति बलवदुत्कण्ठि- तास्मि' इति पाठे वसन्तोत्सव आ सामस्त्येन गतः । आःगत इति वा पदच्छेदः । आः इति खेदे। सहजन्या-सखि, जानामि युवयोरन्योन्यगतं प्रेम। ततस्ततः। चित्रलेखा- तत एतेषु दिवसेषु को नवो वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मयाऽत्याहित- मुपलब्धम् । 'अत्याहितं तु जीवानपेक्षकृत्ये महाभये' इति विश्वलोचनः । सहजन्या-सखि, कीदृशं तत् ।। कोणेश्वरी चित्रलेखा कथयति । सहीति । सखि, अप्सरोव्यापारपर्यायेण तत्रभवतः सूर्यस्योपस्थाने वर्तमानायाः प्रियसख्या विना वसन्तोत्सव मागत इति बलवदुत्कण्ठि- तास्मि । प्रियसख्या विना तया विश्लिष्टायाः सूर्योपस्थाने वर्तमानाया: इति . १. अच्छरावार-सा. ए. २. वसंतूसवो आगदो त्ति-सा. ए.

·१६८ विक्रमोर्वशीये [४.२- चित्रलेखा-(सकरुणम् ) उव्वसी किल गएसि लच्छीसणाहं गेण्हिा अमच्चेसु 'णिहिदकज्जधुरं केलाससिहरुद्देस गंधमादणवणं विहरि, गदा । [उर्वशी किल राजर्षि लक्ष्मीसनाथं गृहीत्वाऽमात्येपु निहितकार्यधुरं कैलास- शिखरोद्देशं गन्धमादनवनं विहां गता।] सहजन्या-(सश्लाघम् ) सहि, सो संभोओ जो तारिसेमुपदेसेसु। तदो तदो। [सखि, स संभोगो यस्तादृशेगु प्रदेशेषु । ततस्ततः ।] t. कोणेश्वरी योजना। सहीति-सखि, जानामि वोऽन्योन्यगतं प्रेम । तथा च तादृशमेव युवयोः प्रेम येन तया विना तादृशे समये तवोत्कण्ठा भवत्येवेति भावः । ततस्ततः । तदनन्तरं किं वृत्तमित्यर्थः । तदो इति । तत एयु दिवसेषु को नु खलु वृत्तान्तो वर्तत इति प्रणिधानस्थितया मया अत्याहितमुपलब्धम् । केरिसं इति । कीदृशं तदत्याहितमित्यर्थः॥ कुमारगिरिराजीया No cominentary সাঙ্কিা चित्रलेखा-उर्वशी किल त राजर्षि लक्ष्मीसनाथं गृहीत्वा अमात्येषु निहितकार्यधुरं कैलासशिखरोद्देशं गन्धमादनवन विहतं गता। सहजम्या-सखि, स संभोगो यस्तादृशेषु प्रदेशेषु । ततस्ततः ॥ कोणेश्वरी उदवसीति । उर्वशी किल तं राजर्षि लक्ष्मीसमन्वितं गृहीत्वा अमात्येषु निवेशितकार्यधुरं कैलासशिखरोद्देशं गन्धमादनवनं विहत गता। कैलासशिखर- समीपे गन्धमादननामके वने । गन्धेन मदयतीति योगेन बढया च । अमात्येषु निवेशितकार्यधुरं राजर्षि गृहीत्वा इति योजना । सहीति । सखि, स संभोगी यस्तादृशेषु प्रदेशेषु । सत् परं सम्भोगस्थानमित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया गन्धमादनं नाम हिमवत्पुरस्योपषिप्रस्थस्योपवनम् । तथा चोक्तं कुमारसंभवे-'यस्य चोपवनं बाह्यं गन्धवद् गन्धमादनम्' (६-४६) । १. णिवेसिपरजापुर-सा. ए.कु. णिवेसिवकम्जपुर-की.

·१६९
४.२-]
चतुर्थोऽङ्कः
चित्रलेखा-तदो तहिं मंदाइणीतीरे सिकदापव्वदेहिं कीलमाणा
उदअवदी णाम विज्जाहरदारिआ तेण राएसिणा चिरं
णिज्झाइद त्ति कदुअ कुविदा मे पिअसही उव्वसी ।
[ततस्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतैः क्रीडमानोदयवती
नाम विद्याधरदारिका तेन राजर्षिणा चिरं निध्यातेति
कृत्वा कुपिता मे प्रियसख्युर्वशी।]
सहजन्या-असहणा खु सा । दूरारूढो अ से पणओ। ता भवि-
दव्वदा एत्थ बलवदी । तदो तदो। [असहना खलु सा।
दूरारूढश्चास्याः प्रणयः । तद् भवितव्यताऽत्र बलवती ।
ततस्ततः ।]
प्रकाशिका
चित्रलेखा-ततस्तत्र मन्दाकिनीतीरे सिकतापर्वतैः । क्रीडमानोदयवती
नाम विद्याधरदारिका तेन राजर्षिणा चिरं निध्याता इति कृत्वा कुपिता मे
प्रियसखी उर्वशी। निध्याता अवलोकिता। सहजन्या-असहना खलु सा ।
दूरारूढश्चास्याः प्रणयः । तद् भवितव्यतात्र बलवती । ततस्ततः ।।
कोणेश्वरी
तदो इति । ततस्तस्मिन् मन्दाकिनीतीरप्रदेशे सिकतापर्वतैः क्रीडन्ती
उदयवती नाम विद्याधरदारिका तेन राजर्षिणा चिरं निाता इति कृत्वा कुपिता
मे प्रियसखी उर्वशी । काचिद् विद्याधरकन्यका नाम्ना उदयवती तत्र सिकतायाः
पर्वतं विधायान्यक्रीडनेन क्रीडां कुर्वाणा आसीत् । तत: सा पुरूरवसा बहुकालं
साकाङ्क्षीभूय दृष्टेति उर्वश्याः कोपोऽभू दित्यर्थः । असहणेति । असहना खलु
सा । दूरारूढश्चास्याः प्रणयः । तस्माद् भवितव्यतात्र बलवती । यथा भवितव्यं
भविष्यतीति भावः ॥
कुमारगिरिराजीया
निध्याता दृष्टेति ॥

·१७० विक्रमोर्वशीये [४.२ - चित्रलेखा-तदो भत्तुणो अणुण अप्पडिवज्जमाणा गुरुसाव- संमूढहिअआ विसुमरिददेवदाणिअमा अम्मकाजणपरिहर- णिज्ज कुमारवणं पविट्ठा। पवेसाणंतरं च काणणो- वंतवत्तिलदाभावेण परिणदं से रुवं । [ततो भर्तुरनु- नयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवता- नियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशा- नन्तरं च काननोपान्ततिलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । wap. प्रकाशिका चित्रलेखा-ततो भर्तु रनुनयमप्रतिपाद्यमाना गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृत- देवतानियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च कान- नोपान्तवतिलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । अप्रतिपद्यमानाऽस्वीकुर्वाणा । गुरु- गरिष्ठो यः शापस्तेन । गुरुर्भरतमुनिस्तद्दत्तशापेन वा । अम्मकाशब्दो देशी स्त्रीवाचकः ॥ कोणेश्वरी सदो इति। ततः सा भतुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसंमूठहृदया विस्मृतदेवतानियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं व काननोपान्तवतिलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । अनन्तरं भर्तकृतमनुनयम- गृहीत्वा गुरोभरतस्य शापात् संमूढहृदयतया विस्मृतो देवताकृतो नियमो यया सा तथा । नियमश्च वं श्रूयते । कात्तिकेयो महत्तपस्तत्र बने पवार । तत् अभितेनेन्द्रेणाप्सरसस्तत्समाधिभडगाय प्रहिताः। ततः कात्तिकेयेन तज्नात्वा नियम एवं कृतो यदस्मिन् वने या स्त्री प्रवेश्यति सा लवारूपता प्राप्स्यतीति । तेन तया लतारूपता प्राप्तेत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary ·१७१ ४.२-] चतुर्थोऽङ्कः सहजन्या-(सकरुणम्) सव्वधा णत्थि विहिणो अलंघणीअं णाम जेण तारिसस्स अण्णारिसो एव्व परिणामो संवुत्तो। तदो तदो। [सर्वथा नास्ति विधेरलङघनीयं नाम येन तादृशस्यान्यादृश एव परिणामः संवृत्तः । ततस्ततः।] चित्रलेखा-तदो सो वि तस्सिं एव्व काणणे पिअदमं अण्णे- संतो उम्मत्तीभूदो इदो उव्वसी तदो उव्वसि त्ति कदुअ अहोरत्तं अदिवाहेदि । (नभोऽवलोक्य) इमिणा उण णिव्वुदाणं वि उक्कंठाकारिणा मेहोदएण अप्पडीआरो भविस्सदि त्ति तक्केमि । [ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रियतमामन्विष्यन्नुन्मत्तीभूत इत उर्वशी तत उर्वशी इति कृत्वाहोरात्रमतिवाहयति । अनेन पुननिर्वृताना- मप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तर्कयामि । -- प्रकाशिका सहजन्या । सर्वथा नास्ति विधेरलङघनीयं नाम । येन तादृशस्या- न्यादृश एव परिणामः संवृत्तः । ततस्ततः। चित्रलेखा-तत: सोपि तस्मिन्नेव कानने प्रियतमामन्विष्यन्नुन्मत्तीभूत इत उर्वशी तत उर्वशी इति कृत्वाऽहोरात्रमति- वायति । अनेन पुननिर्वृतानामप्युत्कण्ठाकारिणा मेधोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तयामि ॥ कोणेश्वरी सव्वधा इति। सर्वथा नास्ति विधेरलङघनीयं नाम येन तादृशस्यान्यादृश एव परिणामः संवृत्तः । तादृक्सुन्दरी उर्वशी लता भविष्यतीत्यत्र विधिर्बलवा- नित्यर्थः । तदो इति । ततः सोऽपि तस्मिन्नेव कानने प्रियतमामन्वेषयन्नुन्मत्तीभूत इत उर्वशी तत उर्वशी इति अहोरात्राणि अतिवाहयति । एदिणेति एतेन पुननिर्वृतागामप्युत्कण्ठाकारिणा मेघोदयेनाप्रतीकारो भविष्यतीति तर्कयामि । निगदस्फुटमेतत् ॥ कुमारगिरिराजीया No commentary.' ।

·१७२ विक्रमोर्वशीय [४.३- -- (अनन्तरे जम्भलिका) सहअरिदुक्वालिद्ध सरवरअम्मि सिणि हों। अविरलबाहजलोल्लअं तम्मइ हंसीजुअलं ।।३।। [सहचरीदुःखालीढं सरोवरे स्निग्धम् । अविरलबाष्पजलाई ताम्यति हंसीयुगलम् ॥३॥ 'सहजन्या-सहि, अत्थि को वि समाअमोवाओ । [सग्वि, अस्ति कोऽपि समागमोपायः ।] anteam-ma paniKAIL. ......---. সাবিন্দা अनन्तरे जम्भलिका-जम्भलिका गीतिविशेषः । तथा चाह भरतः- उद्ग्राहो द्विः सकृद्ध कग्यण्डो द्विः शकलोऽधया। यत्र ध्रुवो द्विराभोगो ध्रवेऽमुक्तिः स जम्भकः ॥ इति । एतस्यैव नाम जम्भलिकेति मतगमतम् । 'ध्रुवे मुक्तिरहिता पूर्वोक्त- लक्षणलक्षिता सा' इति श्रीमद्भट्टसोमेश्वरचरणाः । पुनः 'सहचरि' इयेव पठति तृतीयचरणपरिवर्तनेन । अविरलबाहजलोल्लो अविरलबाष्पजलाईम् । 'ओल्ल- अं' इत्या देशी ॥३।। सहजन्या-सखि, अस्ति कोऽपि समागमोपायः ।। कोणेश्वरी जम्मालिकेति । लयविशेष इत्यर्थः । लवयं खद्वयं यत्र सविराम द्विधा भवेत् । कलाषट्तयसंयुक्तः प्रोक्तो जम्भालिका लय. ॥ सहमरीति । सहचरीदुःखानुशिष्टं सरोवरे स्निग्धकम् । अविरलवाष्पजलाई ताम्यति हंसीयुगलम् ॥ एतादृशावस्थे सहजन्याचित्रलेखे संप्रति स्त इत्यर्थः ॥३॥ सहीति । सखि, अस्ति कोऽपि समागमोपायस्तस्योर्वश्या इति शेषः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary ma . . ।

·४.३-] चतुर्थोऽङ्कः १७३ 'चित्रलेखा-गोरीचरणराअसंभवं संगभमणि वज्जिअ कुदो से समाअमोवाओ । [गौरीचरणरागसम्भवं सङगममणि वर्जयित्वा कुतोऽस्याः समागमोपायः ।] सहजन्या-ण तारिसा आकिदिविसेसा चिरं । दुक्खभाइणो होति । ता अवस्सं कोवि अणुग्गहणिमित्तभूदो समाअ- मोवाओ भविस्सदि त्ति तक्केमि। (प्राची दिशं विलोक्य) ता एहि । २उदआहिवस्स भअवदो सुज्जस्स उवट्ठाणं करेम्ह । [न तादृशा आकृतिविशेषाश्चिरं दुःखभाजो भवन्ति । तदवश्यं कोऽप्यनुग्रहनिमित्तभूतः समागमोपायो भविष्यतीति तर्कयामि । तदेहि । उदयाधिपस्य भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः ।। प्रकाशिका चित्रलेखा-गौरीचरणरागसंभवं संगममणि वर्जयित्वा कुतोऽस्याः समागमोपायः । सहजन्या-न तादृशा आकृतिविशेषाश्चिरं दुःखभाजो भवन्ति । तदवश्यं कोऽप्यनुग्रहनिमित्तभूतः समागमोपायो भविष्यतीति तर्कयामि । तदेहि । उदयाधिपस्य भगवतः सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः ।। कोणेश्वरी गौरीचरणरागसंभवं मणि वर्जयित्वा कुतोऽस्याः समागमोपायः । स च साम्प्रतमतिदुर्लभ इति भावः । ति । न तादृशा आकृतिविशेषाश्चिरं दुःख- भागिनो भवन्ति । तदवश्यं कोऽप्यनुग्रहनिमित्तभूतः समागमोपायो भविष्यतीति तकंयामीति भावः । ता इति । तस्मादेहि । उदयाधिपस्य भगवतः सूर्यस्योप- स्थानमाचरामः ।। कुमारगिरिराजीया ता अवस्सं इति । भूयोऽपि समागमकारणं भविष्यति । अत्र समागमस्यास्य अवश्यंभावित्वनिश्चयान् नियताप्तिः इति चतुर्थी अवस्था सूचिता ॥ १. om -सा ए. २. उदउम्मुहस्स-सा. ए.

·१७४ विक्रमोर्वशीय [४.४- (अनन्तरे खण्डधाग) चिंतादुम्मिअमाणसिआ सहअरिदसणलालसिआ । विअसिअकमलमणोहरए विहरइ हंसी सरवरए ॥४॥ (इति निष्क्रान्ते) [चिन्तादूनमानसा, सहचरीदर्शनलालसा । विकसितकमलमनोहरे, विहरति हंसी सरोवरे ॥४॥] प्रवेशकः .. " MAP সাহিঙ্গা खण्डधारेति-खण्डवाराख्यो गीतिविशेषः । तल्लक्षणं तु--- यद् गीतं गुणचर्या च रागेण क्रीडनेन च । तालेन सा खण्डधारा यष्टिकेत प्रकाशिता ॥ इति । हंस्यन्यापदेशेन पुनः स्वावस्थामाह-चिन्तेति । चिन्तादनितमानसा सहचरीदर्शनलालसा । विकसितकम मनोहरे विहरति हंसी सरोवरे ॥४॥ प्रवेशक इति । साहित्यदर्पणे (६-५७)- प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः । अङ्कद्वयान्तविज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा ॥ इति । अङ्कद्वयान्तरिति प्रथमाकेऽस्य निषेवः । शेषमिति-'वृत्तवतिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः संक्षिप्तार्थश्च' (सा. द. ६-५५) इत्यर्थः । अत्र च विचार- विशेष पूर्वोक्तत्वात् पुनर्न लिखितः ।। . कोणेश्वरी खण्डधारेति । सा यथा- खचतुष्कं विरामान्तं विधा गुरुममन्वितम् । पातत्रयोदशोपेतं यत्र सा खण्डधारिका ।। रथाकाशविमानानां गतावुत्कण्ठितस्य वा। सङ्गमे खण्डधारा स्थान् मध्यमोसमयोजिता ॥ इति । चिन्तेति । चिन्तादुःखितमानसिका सहवारीदर्शमलालसिका । विकसित- ।

·४.५-] १७५ चतुर्थोऽङ्कः (नेपथ्ये पुरूरवसः प्रावेशिक्याक्षिप्तिका) गहणं गइंदणाहो पिअविरहुम्माअपअलिअविआरो। विसइ तरुकुसुमकिसलअभूसिअणिअदेहपब्भारो ।।५।। [गहनं गजेन्द्रनाथः प्रियाविरहोन्मादप्रकटितविकारः । विशति तरुकुसुमकिसलयभूषितनिजदेहप्राग्भारः ।।५।।] - कोणेश्वरी कमलमनोहरके विचरति हंसी सरोवरके ॥ निरुक्तलक्षणे सहजन्याचित्रलेखे निष्क्रान्ते ॥४॥ आगमनाढयं सूचयित्वा रङ्गस्थलान्निर्गते इत्यर्थः । अत एवाह-प्रवेशक इति । तल्लक्षणं यथा- हीनाभ्यामेव पात्राभ्यां रङ्गादौ यत्प्रवर्तते । प्रवेशकः स विज्ञेयः कथांशस्यापि सूचकः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary प्रकाशिका गजान्योक्त्या जायाविरहायासितस्योन्मत्तस्य पुरूरवसो रङ्गभूमावा- क्षिप्तिकया प्रवेशं सूचयति-गहणं इति । गहनं गजेन्द्रनाथ: प्रियाविरहोन्माद- प्रकटितविकारः। विशति तरुकुसुमकिसलयभूषितनिजदेहप्राग्भारः॥ देहप्राग्भारो देहाभोगः ॥५॥ कोणेश्वरी गहणं इति । गहनं गजेन्द्रनाथः प्रियाविरहोन्मादप्रकटितविकारः । विशति तरुकुसुमकिसलयभूषितनिजदेहप्राग्भारः ॥ प्रियाया विरहेण य उन्माद- स्तेन प्रकटितो विकारो यस्य अत एव तरुकुसुमकिसलयाभ्यां भूषितो निजदेह- प्राग्भार उपरिभागो येन तादृशो गजेन्द्रनाथो गहनं काननं विशतीत्यर्थः ॥५॥ पुरूरवस इति । पुरूरवसः प्रवेशकालीनां रूपसम्पत्तिमाक्षिपतीत्यर्थः । प्रवेशे भवा प्रावेशिकी। तल्लक्षणमग्रे द्रष्टव्यम् । प्रावेशिकी । 'सुध्यामोदिम्य- ष्ठक' इति ठक ।। कुमारगिरिराजीया No commentary ·१७६ विक्रमोर्वशीये [-४.६ (ततः प्रविशत्याकाशवद्धलक्ष्यः सोन्मादो राजा) राजा-(सक्रोधम् ) आः दुरात्मन् रक्षः, तिष्ठ तिष्ठ । क्व मे प्रियतमामादाय गच्छसि । (विलोक्य ) हन्त, शैलशिग्वराद् गगन मुत्पत्य बाणैर्मामभिवर्पति । (ोष्टं गृहीत्वा हन्तुं धावन् । अनन्तरे द्विपदिकया दिशोऽजायोक्य) हिअआहिअपिअदुवओ सरवरए धुअपक्षओ। वाहोवग्गिअणअणओ तम्मइ हंसजुआणओ ॥६॥ हृदयाहितप्रियादुःखः सरोवरे धुतपक्षः । १व्याधापवल्गितनयन: ताम्यति हंसयुवा ॥६॥ .- PAHA-.. -..- हंसान्यापदेशेन राजा स्वदुःखातिरेकमाह . हिअआ इति । हृदयाहित- प्रियादुःखः सरोबरे धुतपक्षः । ध्याधापबल्गितनयनः । पक्षे बापापल्गितनयनः । ताम्यति हंसयुवा ।। धुतपक्षः कम्पितपक्षः । पक्षेऽमहायः । 'पक्षः पावंगरुत्साध्य- सहायबलभितिषु' इति त्रिकाण्डी । व्याधामितनेत्रः ॥६॥ कोणेश्वरी आकाशेति । आकाशं पश्यनित्यर्थ: । पुरा केशिना आकाशे एव सा हता इदानीमपि यदि तादृशः कश्चित् तामपहरेदिति भावः । हिअएति । हृदयाहित- प्रियादुःखः सरोवरे धुतपक्ष । बाष्पाक्रान्तनयनस्ताम्यति हंसयुवा ।। एतादृशः सरोवरे ताम्यतीत्यर्थः । एतदवस्थः संप्रति पुरुरवा इत्यर्थः ॥६॥ মাংসিরিজ ततः प्रविशतीत्यादि । आः इति कोपे निपातः । क्व में प्रियतमामादाय गच्छंसीस्यत्र गम्यमानस्य बीजस्य नियताप्तिसमन्वयात् अवमर्श सम्धिरिति मन्तव्यम् ॥६॥ " १. बाष्पापवल्पितमपन:-सा. ए.बापाकान्तमयन:-को.

·१७७
४.७-]]
चतुर्थोऽङ्कः
(विभाव्य सकरुणम्)
कथम् ।
नवजलधरः सन्नद्धोऽयं, न दृप्तनिशाचरः,
सुरधनुरिदं दूराकृष्टं, न नाम शरासनम् ।
अयमपि पटुर्धारासारो, न बाणपरम्परा,
कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्, प्रिया न ममोर्वशी ॥७॥
प्रकाशिका
नवजलधरः इति । सोऽतिगवितः । निशाचरो राक्षसः । दूरमत्यन्तमा-
कृष्टम् । धारासारों वर्ष प्रसरः । 'धारासंपातवर्षणे' इति विश्वलोचनः । 'आसा-
रस्तु प्रसरणे' इति च सः ॥७॥
।
कोणेश्वरी
कथमिति । अयं सन्नद्धो नवजलधरः कथं न दृप्तनिशाचरः। प्रथममत्र
निशाचरबुद्धिर्जाता इत्यर्थः। द्विपदिकया भूमिसंलग्नाग्रभागाम्यां पद्भ्यां स्थित्वे-
त्यर्थः । सुरधनुरिति । इदमने दृश्यमानं सुरधनुरिन्द्रधनुर्न दूराकृष्टं शरासनम् ।
संभावनायाम् । तथा दूराकृष्टशरासनत्वेन प्रथमं मया-
वगतमिदमित्यर्थः । अयमपि यो मया बाणवर्षत्वेन सम्भावितः सोऽपि पटु-
रतिशयितो धारासम्पातो न बाणपरम्परान शरराजी इत्यर्थः । इयं यन्मयोर्वशीत्वेन
सम्भाविता सापि कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् न मम प्रियोर्वशी इत्यर्थः ।।७।।
নাম
कुमारगिरिराजीया
नवजलधर इति । सन्नद्धः सन्नाहवान् । अयं पुरोवर्ती नवजलधरः नूतन-
मेघ एव । दृप्तनिशाचरः दृप्त उद्धतः स चासौ निशाचरश्च स न भवति । दूरा-
कृष्टमिदं पुरोवति सुरधनुरिन्द्रायुधमेव । शरासनं कार्मुकं न भवति नाम ।
नामेति संभावनायाम् । पटुस्तीवः अयं पुरोवयं पि धारासारः धारासम्पात एव ।
बाणपरपरा न भवति । कनकनिकपस्निग्धा कनकस्य सुवर्णस्य निकषो पृष्ठरेखा
तद्वत् स्निग्या रुचिरा इयं पुरोवर्तिनी च तडित् सौदामिन्येषा । मम प्रिया
उर्वशी न भवति ॥७॥

·विक्रमोशीये [४.८- (इति मूच्छितः पतति । पुनपिदिकयोत्थाय निःश्वस्य) मइ जाणिअ मिअलोअणि णिसिअरु कोइ हरेइ । जाव णु' णवतडिसामल, धाराहरु वरिसेइ ।।८।। [मया ज्ञातं मृगलोचनां निशाचरः कोऽपि हरति । यावन्नु नवतडिच्छ्यामलो धाराघरो वर्पति ॥८॥] (इति सकरुणं विचिन्त्य) क्व नु खलु रम्भोगता स्यात् । तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता, दीर्घ न सा कुप्यति । स्वर्गायोत्पतिता भवेन्, मयि पुनर्भावामस्या मनः । तां हर्तुं विबुधद्विषोऽपि हि न मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥९॥ (इति द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य सास्त्रम्) 'अये, परावृत्तभागधेयानां दुःखं दुःखानुवन्धि । कुतः- अयमेकपदे तया वियोगः, प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभिर् भवितव्यं च निरातपत्वरम्यः ॥१०॥ -a-ma प्रकाशिका तडिद्विराजितं जलपरमुद्रीक्ष्याह-माजाणिम इति । मया ज्ञातं मगलो- चना निशाचरः कोऽपि हरति । यावन्नु मवतडिपछपामलो पाराषरो वर्षति । ननुनिश्चये । यावज् जलपरो वर्षति तावन्मुगलोचनामुवंशी कोऽपि राक्षसो हरतीति मया निश्चयेन ज्ञातम् । वर्षणोत्तरं तु जलदनिश्चयात् केन नीता क्य वा गता मत्प्राणप्रिया किमिदानी करोमि मन्चभाग्य इति चापि सकवणं १..ण पवतलि सामल-सा, ए. २. अपरावृतमागषेयाना-को. ३. निरातपत्ररम्य:-को. निरावदिरम्यै:-7. गि.

·४.१०-]
चतुर्थोऽङ्कः
१७९
प्रकाशिका
विचिन्त्येत्युत्तरचूणिकासंगतिः । 'मइ कोइ' इति च 'मया कोऽपि' इत्यर्थे
देशी ॥८॥ तिष्ठेदिति । प्रभावपिहिता तिरस्करिण्यादिविद्याप्रभावेनाच्छन्ना ।
स्वर्गायेति स्वर्ग प्रति गन्तुमित्यर्थः । विधिः प्रकारः ॥९।। अयमिति । एकपदे ।
'तत्क्षणकपदे तुल्ये सद्यः सपदि च स्मृतम्' इति हलायुधः (४-६७) ॥१०॥
कोणेश्वरी
सज्ञां लब्ध्वा पुनरपि प्रलपति मइ इति । मया ज्ञातं मृगलोचनां
निशाचरः कोऽपि हरति । यावन्नु नवतडिच्छयामलो धाराधरो वर्षति ।।इति।
यावदेतादृशो धारोधरो वर्षतीति न ज्ञातं तावन्मया निशाचरः कोऽपि मृग-
लोचना हरतीति निर्णीतमेवासीदित्यर्थः। यद्वा यावदिति लोकोक्तौ। यदा
विशिष्य ज्ञातं तदा स भ्रमो निवृत्त एवेत्यर्थः ।।८।।
नु खल्विति निपातसमुदायो वितर्कार्थे । वितर्कमेव विशदयति ।
तिष्ठेवित्यादि । कोपवशात् प्रभावेण पिहिता अन्तहिता तिष्ठेत् । नायं युक्त-
स्तक: । यतः सा दीर्घ न कुप्यति । अहिला हि दीर्घ कोपना भवतीयं तु न
तथेत्यर्थः । स्वर्गायोत्पतिता भवेत् स्वर्ग प्रत्युद्गता भवेत् । अयमपि तर्कोऽ-
संगतः । अस्याः पुनर्मनो मयि भावार्द्रम् । तथा च तदपि न कुर्यादिति भावः ।
दानवा एव तां हरेयुरिति संभवति । इममपि तर्क विच्छिनत्ति । तामिति ।
मम पुरोऽवर्तिनीं तां विबुधद्विषोऽपि देवशत्रवोऽपि हर्तुं न शक्ताः । तथा
चायमपि तर्को नेत्यर्थः । अपरे पक्षाश्चित्तपथमपिनावतरन्ति इत्यनध्यवसायमाह-
सेति। नयनयोरत्यन्तमगोचरं च सा यातेति कोऽयं विधिः । कोऽत्र प्रकार:
स्यादित्यध्यवसायो न जायत इत्यर्थः ॥९॥
अपरावृत्तेति । न परावृत्तं भागधेयं भाग्यं येषां तेषां दुःखेन दुःखान्त-
रमनुबध्यत इति भाव इत्यर्थः । तदेव स्फुटयति । अयमिति । तया प्रियया
वियोगश्चायं सुदुःसहो मम एकपदे एकेनैव वारेणोपनत उपस्थितः । नववारिध-
रोदयान् निरातपत्ररम्यैः । दिवसादिरामणीयकं हि दृष्ट्वा विरहिणोऽनीव
सन्तप्यन्त इति भावः ॥१०॥
कुमारगिरिराजीया
तिष्ठेत् कोपवशाविति । स्पष्टोऽर्थः । तां हां, विबुधद्विषोऽपि न च मे
शक्ताः पुरोवर्तिनीमित्यनेन स्वशक्तिकथनात् व्यवसायो नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं
भवति ॥९।। अयमेकपदे इत्यादि । एकपदे एकक्षणे इत्यर्थः । निरातपद्धिरम्यैः
निर्गता आतपस्य ऋद्धिः सामग्री येषां तानि तथोक्तानि तानि च तानि रम्याणि।
तैरहोभिदिनभवितव्यं भाव्यम् ॥१०॥

·१८० विक्रमोर्वशीये [४.११- (अनन्तरे चर्चरी) जलहर संहर एहु कोपमि' आढत्तओ अविरलधारासारदिसामुहकंतओ। ए मई पुहवि भमंते जइपिअं पेक्विहिमि तच्छे जंजु करीहिसि तं तु सहीहिमि ॥११॥ [जलधर संहराव कोपमाज्ञप्तः अविरलधारासारदिशामुखकान्तः । ए अहं पृथ्वी भ्रमन् यदि प्रियां प्रेक्षिष्ये तदा यद्यत् करिष्यसि तत्तत् सहिष्ये ॥११॥] ("विहस्य) वृथा खलु मया मनसः सन्तापवृद्धिरुपेक्ष्यते । यदा मुनयोऽप्येवं व्याहरन्ति 'राजा कालस्य कारणम्' इति, तत् किमहं जलघरसमयं न प्रत्यादिशामि । (अनन्तरे चर्चरी) गंधुम्माइअमहुअरगीएहिं वज्जतेहिं परहुअतूरेहिं । पसरिअपवणुवेल्लिअपल्लवणिअरु सुललिअविविहपआरेहिं णच्चइ कप्पअरु ॥१२॥ गिन्धोन्मादितमधुकरगीतर वाद्यमानः परभृततूर्यः । प्रसृतपवनोद्वेल्लितपल्लवनिकरः सुललितविविधप्रकारैर्नृत्यति कल्पतरुः ॥१२॥] ("इति नर्तित्वा) अथवा न प्रत्यादिशामि यत् प्रावृषेण्य- रेव चिह्नर्मम "राजोपचारः संप्रति । कथमिव- १.को पइं-सा. ए.२.पिय पेक्सिमि-सा.ए. ३. तब्वे-सा. ए. ४. वर्ष. रिकया विचिन्त्य-सा. ए. ५. तेन-सा. ए. तेना-को. ६. यदा-सा. ए.को ७. राजप्रक्रिया-को.

·४.१२-] चतुर्थोऽङ्कः १८१ प्रकाशिका अनन्तर इति । चर्चरीसज्ञो गीतिविशेषः । यदुक्तम्- द्रुतमध्यलयं समाश्रिता पठति प्रेमभरानटी यदि । प्रतिमण्ठकरासकेन वा द्रुतमध्या मध्यमा हि चर्चरी ।। सोमो वा प्रतिमण्ठकः । लध्वादिताला लोकेऽसौ रास इत्यभिधीयते । इति । मेचं प्रत्याह-जलहरेति । जलधर संहरात्र कोपमाज्ञप्तः। अविरलधारा- सारदिशामुखकान्तः। ए अहं पृथ्वी भ्रमन्यदि प्रियां प्रेक्षिष्ये । तदा यद्यत्करिष्यसि तत्तत् सहिष्ये ॥ए इति सम्बोधने, एवमर्थे वा । संहर एहु कोपम्' इति पदत्रयम् । एहु एतस्मिन् मल्लक्षणे जने कोपं संहर । मा कुरु इत्यर्थ इति वा । 'मई तच्छे जं जु' इत्यादयो अहं तदा यद्यदित्यर्थे देशीशब्दाः ।।११।। प्रत्यादिशामि निराकरोमि। प्रत्यादेशो निराकृतिः' इति त्रिकाण्डी (३-२-३१) वसन्तवर्णनेन जलधरसमयप्रत्यादेशमाह--गंधुम्माइम इति । गन्धोन्मा- दितमधुकरगीर्वाद्यमानः परभृततूयः । प्रसृतपवनोद्वेल्लनशीलपल्लवनिकरः सुललितविविधप्रकारेण नृत्यति कल्पतरुः ॥ गीतैस्तूर्णरित्युपलक्षणे तृतीया । प्रसृतेनेतस्ततः संचलता वायुनोद्वेलनशीलश्चञ्चल: पल्लवनिकरः किसलयसमूहो यस्य सः । एतेन पल्लवनिकरस्य करत्वं गम्यते ॥१२॥ कोणेश्वरी चर्चरिकेति । लयविशेष इत्यर्थः । सा यथा- द्रुतद्वन्द्वं सयत्यन्तं लघु यत्राष्टधा भवेत् । कलाषोडशसंयुक्ता चर्चरी साभिधीयते ।। आरम्भे विजय चैव माने हर्षे मदे तथा । उन्मत्तोत्सुकमत्तानां चर्चरी परिकीर्तिता ॥ एते चर्च रिकादयो लयाः कउभरागण गीयन्ते । तथा च भवतः । तं लयं नृत्यन् जलधरं प्रत्याह.. जलहर इति । जलधर संह्रियतामेषः । कः । आरम्भस्थो योऽ- विरलधारासारो दिशामुखकान्तः । एवमहं पृथिवीं भ्रमन् यदि प्रियां प्रेक्षिष्ये तदा यद्यत् करिष्यसि सत्तत् सहिष्ये । इदानीमहमतिदुःखितः । ततः आरम्भस्ता- वत् कियत्कालं त्यज्यताम् । सुहिते पुनर्म यि यथाशक्यं त्वया कर्तव्यमेवेति किंचित् समयमात्रे मम प्रार्थनेत्यर्थः ॥११॥ वृथा इति । मनःसन्तापोपचयो निष्फलमेव मया सह्यत इत्यर्थः। कथमित्या- काङमायामाह-यदेति । यदा शब्दो यदर्थे । कालकारणं राजा इति मुनीना- मप्यनुमतम् । तदेवं जलघरसमयं किं नाहं खण्डयामि । अपि तु खण्डयितुमे- वार्हति । एतत्खण्डने हि एतनिमित्तकाः क्लेशा मम शाम्यन्त्येवेति भावः । विहस्येति । क्लेशप्रहाणोपायप्रतिसन्धानमिह हासहेतुः । - ·१८२ विक्रमोर्वशीये [४.१२- - MUAR कोणेश्वरी अनन्तरे इति । पुनरव्यवधानेन चनरीलयनत नमित्यर्थः । गधुम्मा इति। गन्धोन्मादितमधुकरगीतिभिर्बाद्यमानः परभतरवतुर्यः । प्रसृतपवनोद्वेल्ल- नशीलपल्लवनिकरः सुललितविविधप्रकारेण नून्यति कल्पतरुः ॥ कल्पद्रुमस्य प्रावृषा नर्तनसामग्रीयमुत्पादितेत्यर्थः ॥१२॥ तेनेति । तेनागीतिनतनं विधाययर्थः। तेना गीतिविशेषः । तेना' इत्यक्षरद्वयमेव । तथा च मातगुप्त:---- तेनागीतिप्रयोगेण विष्णोर्गच्छति संक्षयम् । वायुब्रह्महरानन्ता रङगे तुष्यन्ति मवंदा । प्रत्यक्षरं देवानपि निदिशत्याचार्य:: तकारे पवनः प्रोक्त एकारे कमलासनः । नकारे मन्दिकेशः स्यादाकारे मधुसूदनः ॥ तेनागीतिधुवासहिता योजयितुमर्हति । तथा च साहसासकटीकायाम्- तेनागीतिस्तथा कार्या ध्रुवायोगममन्विता ।। ध्रुवाऽपि गीतिविशेष एव । स च गानयोग्येनोष्णिगादिना निबध्यते । तथा च अनर्घराघवे (१-१३)- दिणअरकिरणुक्केरो पिआअरो कोवि जीअलोअस्स । (दिनकरकिरणोत्कर: प्रियाकरः कोऽपि जीवलोकस्य) एषा च रसपात्रानुसारेण प्रयोक्तव्या। तथा च जानकीराघवे रामप्रवेश विप्रलम्भशृङगारे- प्रविशति वनमतिगहनं करिणीविरहानलेन संतप्तः । अविरलनयनजलोषातकपोलो गजाधिपतिः ॥ इति । सीताविश्लेषजनितवाष्पप्रक्षालितकपोलं रामभवं प्रावशिक्या ध्रुबया सूचयति । यद्यपीयं तेना नान्धारम्भ एव कत महति मगमत्वात् । तेनाध्रुवायामय योणितायां वायप्रबन्धे विहिते सताने । कृष्टे पटे द्रष्टरि सावषाने पात्रप्रवेशं स्वनयोर्वदन्ति ।। इत्यनेन प्राथम्यस्यवोचितत्वाच्च इति । तथाप्यन्तरापि मगलाचार- संभवो विघ्नशया इष्ट एव प्रामाणिाकानामिति घुवासाहित्यस्यापि बहुषु स्था- नेषु वृष्टत्वादिति । अपवेति । जलपरसमयमित्यनुषज्यते। कपमत आह-मदेति । प्रावृवरेव चिहः संप्रति मम राणप्रक्रिया संपधत इत्यर्थः। कवमिति । राजप्रक्रिया कयं वाक्त इत्यर्थ: । : कुमारगिरिरावीया No commentary ·१८३ ४.१३-] चतुर्थोऽङ्कः विद्युल्लेखाकनकरुचिरं श्रीवितानं ममान, व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मञ्जरीचामराणि । घर्मच्छेदात् पटुतरगिरो बन्दिनो नीलकण्ठा, धारासारोपनयनपरा नैगमाश्चाम्बुवाहाः ॥१३॥ (पुनश्चर्चरी) भवतु । किमेवं परिच्छदश्लाघया। यावदस्मिन् कानने तां प्रियामन्वेषयामि । । प्रकाशिका राजोपचारानेव वर्णयति-विद्युल्लेखेति । निचुलतरुभिर्वेतसाकार- हिज्जलापरनामभिर्द्रमविशेषः । 'निचुलस्तु निचोले स्यानिचुलो हिज्जलद्रुमे । निर्माल्येऽप्यभ्रके क्लीबम्' इति विश्वलोचनः । धर्मच्छेदाद् ग्रीष्मसमयनाशात् । प्रावृटप्रवृत्तेरित्यर्थः । 'धर्मः स्यादातपे ग्रीष्मे ऊष्मस्वेदलवेऽपि च' इति विश्व- लोचनः । धारासारो वर्ष प्रसरः। पक्षे धारारूपं सारं धनं तदानयनपराः। नेगमा वणिजः । 'धारा सम्पातवर्षणे सकले' । अपि च 'धारा पङक्तौ द्रवद्रव्यसवेश्व- गतिपञ्चके' इति विश्वलोचनः । 'आसारस्तु प्रसरणे धारावृष्टौ सुहृद्बले' इति विश्वलोचनः । 'सारं न्याय्ये जले वित्ते' इत्यपि सः । 'नगमः क्षुरवेदान्तवणि- ग्वाणिज्यनागरे' इति च सः ॥१३।। कोणेश्वरी तदाह विधुदिति । विद्युल्लेखया एव कनकरुचिरं मनोज्ञं श्रीसम्बन्धि वितानं तावदभ्रमेव मम जायत इत्याहार्यम् । मञ्जर्य एव चामराणि निचुलतरु- भिरुज्जलवृक्षावूयन्ते वीज्यन्त इत्यर्थः । नीलकण्ठा मयूराः । बन्दिनो मागधाः । धर्म च्छेदात् ग्रीष्मात्ययात् । पटुतरा गिरः केका येषां ते तथा । सानुमन्तः पर्वता एव नैगमा नियोगिनो धाराया यः सारस्तदुपनयनपरा जायन्त इति । पक्षे धारया घनोपनयनपरा इत्यर्थः। तया च वितानतननं चामरवीजनं मागधस्तवनं नियोगि- धनापहरणं च राजचिह्नानि जलधरसमयादेव मम साम्प्रतं निर्वहन्तीति नैनमपा- स्यामीत्यर्थः ॥१३॥ किमिति । परिच्छदस्य संप्रति मम न प्रयोजनमित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया विद्युल्लेखेति । विद्युल्लेखाकनकरुचिरं विद्युदेव लेखारूपं कनकं तेन रुचिरम् । अभ्रं मेघः । मम श्रीवितानं श्रीमद्वितानम् । नैगमा वणिजः । 'नागरी वणिनैगमो समी' इत्यमरः (३-३-१४०) ॥१३॥ mmmmms- १. सानुमन्तः-सा. ए. को.

·विक्रमोर्वशीय [४.१४- (पाठस्यान्ते भिन्नकः) दइआरहिओ अहिअं दुहिओ विरहाणुगओ परिमंथरओ । गिरिकाणणए कुसुमुज्जलए गअजूहवई तह झीणगई ॥१४॥ [दयितारहितोऽधिकं दुःखितो विरहानुगतः परिमन्थरः । गिरिकानने कुसुमोज्ज्वले गजयूथपतिस्तथा क्षीणगतिः ।।१४।।] (अनन्तरे द्विपदिकया परिकभ्यावलोक्य च सहर्पम् ) हन्त हन्त, व्यवसितस्य मे २सन्दीपनमिव संवृत्तम् । कुतः- B . IA মাহিয়া पाठस्यान्ते भित्रक इति। 'पाठी वाणाक्षरोकरः' इति मरतः । भिन्नको रागविशेषः । तथा चाह भरत:- षड्जमध्यमिकोत्पन्नो भिन्नको मध्यमो बहुः । षड्जग्रहांशो मन्यासो मन्द्रसोऽन्तोऽयवा भवेत् ।। षड्जादिमूर्छनः शुद्धः सञ्चारिणि सकाकलिः । प्रसन्नादियुतो दानवीरे रोनेवभुते रसे ।। दिनस्य पश्चिमे यामे प्रयोज्यः सोमवतः । इति । गजान्योक्त्या स्वावस्थामाह-बामरहिमो इति। दमितारहितो- ऽधिकं दुःखितो विरहानुगतः परिमन्थरः। गिरिकानने कुसुमोज्ज्वले गजयूथ- पतिस्तथा क्षीणगतिः ।। भ्रमतीत्यध्याहारः। गजयूथपतिरह स्वीयां प्राणप्रियामपि रक्षितुं न शक्तः । कथं में यूथपतित्वं षिक्ष मामित्यातिदुःख कारणम् ।।१४।। कोणेश्वरी मित्रक इति। लय इत्यर्थः। स यथामा इति। दयितारहितोधिक दुःखितो विरहानुगतः परिमन्परः। गिरिकानने कुसुमोज्यले गजयूमपतिस्तथा क्षीणगतिः ।। सरित्सम्बन्धिकानने गणराज एवं विशेषणविशिष्टो भ्रमतीत्यध्मा- हारेण मोज्यम् । अथ चोक्तिमनग्या पुरूरवसमेव निर्विशति ॥१४॥व्यतितस्येति। सफलो मे व्यवसायो जात इत्यर्थः। कुतत्याकाक्षायामाह- कुमारमिरिरानीया No commentary -- १. पुनश्चरी-सा. ए.' २. संवर्षमम्मा. ए.

·१८५ ४.१५-]] चतुर्थोऽङ्कः आरक्तराजिभिरियं कुसुमैर्नवकन्दली सलिलगभैः । कोपादन्तर्बाष्पे स्मरयति मां लोचने तस्याः ॥१५॥ इतो गतेति कथं नु मया तत्रभवती सूचयितव्या। 'यतः- पद्भ्यां स्पृशेद् वसुमती यदि सा सुगात्री मेघाभिवृष्टसिकतासु वनस्थलीषु । पश्चान्नता गुरुनितम्बतया ततोऽस्या दृश्येत चारुपदपङक्तिरलक्तकाङका ॥१६॥ (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम्) उपलब्धमुपलक्षणं येन तस्याः कोपनाया मार्गोऽनुमीयते। प्रकाशिका आरक्तराजीति । शिलीन्ध्रापरनामा वृक्षविशेषः कन्दली । 'कलध्वनी चापि तरी मृगभेदेऽपि कन्दली' इति मुक्तावली ॥१५॥ पद्भ्यामिति । वसुमती पृथ्वीम् । सुगात्री शोभनाङ्गी । मेघरभिवृष्टाः कृताभिवर्षणाः सिकता वालुका यासु ॥१६॥ कोणेश्वरी आरक्तेति । इयं नवा कन्दली सलिलगभैरारक्तराजिभिः कुसुमैः कोपादन्तर्बाष्प तस्या लोचने मां स्मरयति । तथा चैतदर्शने तस्यास्तदवस्थ- लोचनस्मरणं मम व्यवसितफलमित्यर्थः ॥१५॥ इत इति । अनेन पथा सा गतेति सूचनं मया तस्याः कथं विधेयमित्यर्थः । अत्र पथि न कश्चित् सूचनोपाय इत्येवाह- पक्ष्यामिति । तदास्याश्चारुपदपङक्तिर्दृश्यतालक्ताङ्का यतः पश्चानता पूर्वभागे नत्रा गभीरेत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-गुरुनितम्बतया इति । यदि सा सुगात्री वनस्थलीषु वसुमती पद्भ्यां स्पृशेत् । दर्शनहेतुमाह-मेधैरभिवृष्टाः सिकता यासु । तथा च सिकतोपरि वृष्टिर्जातास्तीत्यस्यां पदवी उपलक्ष्येत । न १. om. सा. ए. २. हन्त हन्त-सा. ए.

·विक्रमोर्वशीये १४.१७- हृतोष्ठरागैर्नयनोदबिन्दुभिर् निमग्ननानिपतद्भिरङकितम् । च्युतं रुषा भिन्नगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिदं स्तनांशुकम् ॥१७॥ भवतु । आदास्ये तावत् । (परिक्रम्य विभाव्य च सास्त्रम् ) कथं सेन्द्रगोपं नवशाद्वलमिदम् । तत् कुतोऽस्मिन् विपिने प्रियाप्रवृत्तिमागमयेयम् । (विलोक्य) अयमासारोच्छ- लित' शैलतटस्थलीपाषाणमधिरूढः । ma-Mantra IIM कोणेश्वरी चोपलक्ष्मते, तस्मान्नात्र गतेति संभाव्यत इति भावः ॥१६॥ उपलब्धमिति । तच्चिह्नमुपलब्धमस्ति येन तस्याः पन्थाः सरसं यथा एवमुन्नीयते तयंत इत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया आरक्सराजिपिरित्यादि । स्पष्टोऽय: ॥१५॥ पझ्यामिति । स्पष्टोऽः ॥१६॥ उपलक्षणमुपलक्षकम् । उपलब्ध प्राप्तम् ।। प्रकाशिका हृतोष्ठरागैरिति । ओष्ठरागोऽवरारुणिमा । नयनोदबिन्दुभिरश्रुपूपतः । निमग्ननाभेर्गम्भीरनाभेः । अङ्कितं चिह्नितम् । स्तनांशुक कुचोपरिवस्त्रम् ॥१७॥ प्रियाप्रवृत्तिमिति । वार्ता प्रवृत्तिवृतान्त उदन्तः स्यात्' इति निकाण्डी (१-५-७)। आगमयेयं ज्ञास्यामि । आसारस्योच्छलितं यत्र । मासारो धारासम्पातः ।। कोणेश्वरी कि तदित्याह-हतोष्ठति । ध्युतं प्रभ्रष्टमसंशयं तस्याः स्तनांशुकं शुकोदरवच्छचामम् । कथं च्युतमत आह-रवेति । कोपेन भिनगतेविषमित- गमनाया इत्यर्थः ॥१७॥ गोपमिति । त्रिदशगोपसहितं शाबलहरितमिदं स्थानमित्यर्थः। तत् कुत इति । निर्जनमेतदनमतोत्र प्रियोदन्तबोधे ममक उपायो भविष्यतीति भावः ॥ कुमारगिरिराणीया हतोष्ठरागैरिति । स्पष्टोऽर्थः॥१७॥ । Romamroman. -PM- १. उच्छ्वसित-सा. ए.

·१८७ ४.१८-] चतुर्थोऽङ्कः आलोकयति पयोदान् प्रबलपुरोवातनतितशिखण्डः । केकागर्भेण शिखी दूरोन्नमितेन कण्ठेन ॥१८॥ (उपेत्य) भवतु । यावदेनं पृच्छामि । (अनन्तरे खण्डकः) संपत्तविसूरणओ तुरिअं परवारणओ पिअअमदंसणलालसओगअवरु विम्हिअमाणसओ॥१९॥ [संप्राप्तखेदस्त्वरितं परवारणः । प्रियतमादर्शनलालसो गजवरो विस्मितमानसः ॥१९॥] (तेनाखण्डकान्तरे चर्चरी) बहिण पइं इअ अब्भत्थेमि आअक्खहि मं ता, एत्थ रण्णे' भमते जइ 'तुइ दिट्ठी सा महु कंता। 3णिसम्महि मिअंकसरिसेण वअणेण हंसगई ए चिण्हे जाणिहिसि आअक्खिउ तुज्झ मई ॥२०॥ [बहिण परमित्यभ्यर्थये आचक्ष्व मम ताम् अत्रारण्ये भ्रमता यदि त्वया दृष्टा सा मम कान्ता । निशामय मृगाङकसदृशेन वदनेन हंसगतिः अनेन चिह्नन ज्ञास्यस्याख्यातं तव मया ॥२०॥ प्रकाशिका आलोकयतीति । पुरोवातः प्राग्वायुः । शिखण्डो बहः । 'शिखण्डो बह- चूडयोः' इति मुक्तावली । 'केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः (२-५-३२) । शिखी मयूरः । 'शिखावल: शिखी केकी' इत्यमरः (२-५-३१) ॥१८॥ अनन्तरे खण्डक इति । खण्डको गीतिविशेषः । तल्लक्षणम्- १. वण-सा. ए. २. तुइ om.-सा. ए. ३. णिसमाहि मिअंकसरिसे वसणे हंसगइ-सा. ए.

·१८८ विक्रमोवंशीये [४.२०- 4. प्रकाशिका विरहव्यापृता या तु पठेद् गीति कुशीलवी । प्राकृतेन प्रबन्धेन खण्डकः स उदाहृतः ॥ इति । गजान्यापदेशेन स्वावस्था पुनराह-संपत्तविसरणेति । संप्राप्त- खेदस्त्वरितं परवारणः । प्रियतमादर्शनलालसो गजवरो विस्मितमानसः ।। विचरतीति शेषः । परबलदलनोऽप्यहं स्वप्रियतमासंरक्षणेऽपि क्षमो नास्मीति खेदे विस्मये च हेतुगर्भ विशेषणं परवारण इति । विमूरण इति 'खिदेविसूरः' इति विसूरादेशः ।।१९॥ तेनाखण्डकान्तरे चर्चरीति । तेना इति मङ्गलाशंमक्षरद्वयम् । तेनक- लक्षणमाह भगयान् भरतमुनिः- ॐ तत्सदिति निर्देशात्तत्त्वमस्यादिवाक्यतः । तदिति ब्रह्म तेमायं ब्रह्मणा मङ्गलात्मकः ।। लक्षितस्तेन तेना इति । अन्यत्रापि- तेकारः शङ्करः प्रोक्ती नाकारश्च उमा तथा । गीतादी तेन बक्तव्यं तेना इत्यक्षरद्वयम् ॥ इति । खण्डकचर्चर्योलक्षणं प्रागुक्तमेव । बहिणं प्रत्याह-बहिण पर इति । बहिण पदं परम् । स्वामिति वा । इत्यभ्यर्थये । आचक्ष्व मम तामनारण्ये भ्रमता त्वया दृष्टा सा मम कान्ता । निशामय मृगासदृशेन वदनेन हंसगतिः । ए अनेन चिल्लन शास्यस्यास्यात तव मया ॥ 'आअक्सहि मं ता । अथ वण भमते' इत्यपि क्वचित् पाठः । निशामय शृणु । पाठान्तरे-पाचश्व मां ताम् । अथ बने अमता' । मा प्रति तामाचावेत्यर्थः । वदनेनेत्युपलक्षणे तृतीया ॥२०॥ कोणेश्वरी आलोकयतीति । अयं शिखी पयोदानालोकयतीत्यन्वयः । कपठेन गलेन लक्षितः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया (पा. २-३-२१) ॥१८॥ अन्यत् सुबोधम् । अण्डक इतिः उन्मादे सारे चैव को कार्यविनिश्चये । खण्डकस्तु प्रयोक्तव्यो रक्षोदामववानरः ।। सोऽयं लयो ढक्कारागण गीयते । संपत्तेति । संप्राप्तवस्त्वरितं परवारण: प्रियतमादर्शनलालसो गजवरो विस्मितमानसो भ्राम्यतीति घोषः। एवं सम्प्रति पुरुरवा वर्तत इति भावः। 'विदेजरविरो' इति विसूरादेशः ॥१९॥ ।

·१८९ ४.२१-] चतुर्थोऽङ्कः (चर्चरिकयोपविश्याञ्जलिं बद्ध्वा) नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा वनेऽस्मिन् वनिता त्वया । दीर्घापाङगा सितापाङग दृष्टा दृष्टिक्षमा भवेत् ।।२१॥ . (चर्चरिकया विलोक्य) कथमदत्त्वैव प्रतिवचनं नर्तितुं प्रवृत्तः' । किं नु खलु हर्षकारणमस्य । (विचिन्त्य) आम् ज्ञातम् । कोणेश्वरी बहिणेति-बहिण त्वामभ्यर्यये । 'फलबभ्यिामिनच्' (पा ५-२-१२२ वा. ३) इति इनच् प्रत्ययः । आचक्ष्व मम तदा अवारण्ये भ्रमता यदि त्वया दृष्टा सा मम कान्ता । अत्रारण्ये भ्रमणं कुर्वता त्वया यदि सा प्रसिद्धा मम कान्ता उर्वशी दृष्टा तदा मम कथयेति त्वामहमर्थये याचे इत्यर्थः । कथं सा परिचीयेत इत्यत आह-णिसम्महीति । निशामय मृगाङ्कसदृशेन वदनेन हंसगतिरनेन चिह्नन ज्ञास्यसि । आख्यायते तव मया। तथा च पूर्णचन्द्रनिभानना हंसगमनां यदि कामपि काननेऽत्र परिभ्रमन्तीमितस्ततः परिदृष्टवानसि तदा मम विश्लेषदुःखदावदह्य- मानमानसकानने तदुदन्तोदकसेकसञ्जातसमग्रसुखसंपादनया प्रेमाणमुत्पादयेत्यर्थः ॥२०॥ कुमारगिरिराजोया आलोकयतीत्यादि । कण्ठेनेत्युपलक्षणे तृतीया ॥ - प्रकाशिका चर्चरिकयोपविश्येत्यादी चर्चरिका गतिविशेषः। तालविशेषो वा । बमाण चमरतः-- 'विरामान्तद्रुमद्वन्द्वं लघुन्यष्टौ च चर्चरी' इति । यथा-'.osm' । अञ्जलि बवेति । यदुक्तम्- पताकाहस्ततलयोः संश्लेषादञ्जलिर्मतः । Nepal १. पुनश्चर्चरी-सा. ए.

·विक्रमोर्वशीये [४.२१- प्रकाशिका देवतागुरुविप्राणां नमस्कारेष्वयं क्रमात् ॥ कार्यः शिरोमुखोरःस्थो नृभिः स्त्राभिर्य श्रेष्टतः ।। इति । नीलकण्ठेति । सितापाङ्ग धबलदृगन्त नीलकण्ठ मयुर । अस्मिन् वने दीर्घापाङ्गा आकर्णपूर्ण नयनान्ता । दुष्टिक्षमा दृष्टी दर्शने क्षमा यस्याः सा । नेत्रव्यापारेणेव यदीया क्षान्तिरुनीयत इति भावः । अगवा दष्टिक्षमा दर्शनयोग्या। 'दिष्टिक्षमा' इत्यपि क्वचित् पाठः । तत्पक्षे दिष्टि कालं क्षमते मा। जीवन्तीत्यर्थः। दृष्टा भवेदिति ममोत्कण्ठाऽस्ति । इत्यम्ती अध्याहार्यो। मद्वियोगेन प्रायस्तस्या जीवनं न संभाव्यत एवेति भावः । 'दिपिटमदि परीमाणे दिष्टि: कालोपदिष्टयोः । दिष्टं भाग्येऽय दृष्टि: स्या नेत्रदर्शनबुद्धिपु ॥' इति विश्वलोचनः ॥२१॥ कोणेश्वरी स्वोत्कण्ठाक्रमेण दर्शनसम्भावनामाह-नीलेति । हे नीलकण्ठ, ममैवमु. त्कण्ठा जायते यदस्मिन् वने वनिता अत्यन्तजनितानुरागा अत्यायतनेत्रप्रान्तात एव दृष्टियोग्या दृष्टा भवेत् । संभावनायां लिख । दृष्टे व तादृशे जने विस्मरण. संभावनाऽपि नास्ति । दृढतरसंस्कारसमुत्पत्तरिति दृष्टिमस्वकथनेन व्यनमित । तवापाङ्गयोः सितत्वं मय्येवं संभावनामुत्पादयति । कथमन्यथा सदपाङ्गस विना त्वदपाङ्गाभ्यां सितत्वांशवत्तेति भावः ॥२१॥ कथमिति । मय्युसरमदरवायं नृत्यं प्रारब्धवान् । नतनं च हर्ष- निमित्तादृते न संभवतीति किमपि निमिसमस्यावश्यं भविष्यतीत्यर्थः। तर्कयलि- आम् इति । तविषयमाह- - - कुमारगिरिराजीया नीलकण्ठेत्यादि । 'उत्कण्ठामुत्कलिकाम् । प्रियादर्शनोत्सुक्यमित्यर्थः । हर अपनय । दृष्टिक्षमा दर्शनयोग्या । वृष्टा भवेदित्यन काकुरनुसन्धेया ॥२१॥ प्रवृत्तः नतितुं प्रक्रान्तः । आविकर्मणि क्तः । कर्तरि (पा. ३.४.७) इति क्तप्रत्ययः॥

·१९१ ४.२२-] चतुर्थोऽङ्कः मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया' विनाशाद्, घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽस्य जातः । रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे किं करोत्येष बर्हिः ॥२२॥ भवतु । परव्यसनसुखितं न पुनरेनं पृच्छामि । प्रकाशिका मृदुपवनेति । कलापः पिच्छभारः । 'कलापः संहते बर्हे काञ्च्यादौ तूणवृन्दयोः' इति विश्वलोचनः । अत्र च विनाशशब्दोऽमङ्गलव्यञ्जकत्वादश्लील इति प्रकाशकृत् प्राकाशयदिदं पद्यं पददोषेषु (का. प्र. ७-७२-९)। तत्र पूर्वश्लोके दिष्टिक्षमा इत्यत्र जीवितसन्देहस्योक्तत्वात् कथमदत्त्वैव प्रतिवचनमित्यत्र प्रतिवचनाप्रदानपुरःसरं नर्तनारम्भाज् जीवितसंदेहस्य तावदवस्थानादेतस्मिन्नेव च पद्ये 'निःसपत्नोऽस्य जातः' इति सिद्धवदुक्तत्वाद् राज्ञश्चोन्मादातिशयरूप- प्रकृष्टतरकारणवशाद् विप्रलम्भपोषकृदेवैतत् पदमिति न कश्चित्तदुक्तदोष- लेशावकाश इति प्रतिभाति ॥२२॥ कोणेश्वरी मदु इति । मत्प्रियाप्रणाशेनास्य परमकान्तः कलापो निःसपत्नो जातो- ऽस्तीति मत्प्रियागतिरेवात्र हर्षकारणमस्य स्यादित्यर्थः। सापल्यमनयोः किनिमित्तकमत आह-रतीति । कुसुमसनाथे रतिविगलितबन्धे तस्याः सुकेश्याः सति केशपाशे एषोऽस्य बहः कं हरेदपि न कमपीत्यर्थः । न खलु सुन्दरतमे विद्यमाने तदपेक्षयाल्पसुन्दरः कस्यापि मानसमाकर्षतीति भावः ॥२२॥ परेति । परकीयं दुःखं बुद्ध्वाऽसौ सुखमाविष्कुरुते तथा च मदीयदुःखोपशमाय न यतिष्यत इति भावः ॥ कुमारगिरिराजीया मृपवनेत्यादि । मत्प्रियाविप्रणाशात् मम प्रियाया विप्रणाशात् तिरोधानात् । 'नाशः क्षये तिरोधाने' इत्यमरः ॥२२॥ परव्यसननिर्वृतं परदुःखसुखितमेनं मयूरं न प्रक्ष्यामि खलु । अनेन दोषस्य प्रख्यापितत्वादपवादो नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । १. मस्त्रियाविप्रणाशात्-कु. गि. २. निर्वृत्तं-कु. गि. सा. ए.

·१९२ विक्रमोर्वशीये [४.२२- (द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य) अये, इयमातपान्तसंधुक्षितमदा जम्बूविटपमध्यास्ते पर- भृता । विहगेषु पण्डितैषा जातिः । यावदेनां 'पृच्छामि। (अनन्तरे खुरकः) विज्जज्झरकाणणलीणओ२ दुक्खविणिग्गहबाहुप्पीडओ। दूरोसारिअहिअआणंदओ अंबरमाणे भमइ गइंदओ ॥२३॥ [विद्याधरकाननलीनो दुःखविनिर्गतबाष्पोत्पीडः । दूरोत्सारितहृदयानन्दः अम्बरमानेन भ्रमति गजेन्द्रः ॥२३॥] (सुरकान्ते पर्चरी) हेल्ले हेले परहुअ महुरपलाविणि कंती णंदणवण सच्छंद भमंती। जई पई पिअअम सा महु दिट्टी ता आअक्खहि महु परपुट्ठी ॥२४॥ [परभृते मधुरप्रलापिनि कान्ता नन्दनवने स्वच्छदं मन्ती। यदि परं प्रियतमा सा मम दृष्टा ताचक्ष्व मम परपुष्टे ॥२४॥] १. अभ्यर्थये-कु.गि, २.काणणमल्कीणबी-मा.ए. ३. हेले हेले-सा.ए.

·४.२४-] चतुर्थोऽङ्कः - प्रकाशिका अनन्तरे खुरक इति । खुरको नृत्यविशेषः । तदुक्तम्- पटमञ्जरिरागसंयुतं यद् द्रुतमध्येन लयेन यत् प्रयुक्तम् । प्रतितालयुतं च नर्तनं तत् खुरकाख्यं मुनये शिवेन दत्तम् ।। लघुद्रुतद्वयं यत्र प्रतिताल: प्रकीर्तितः इति । खुरकाख्यो गेयविशेषो वा । आह च भरतः- पूर्वपूर्वाक्षरत्यागे योऽन्यो वर्णचयः स चेत् । उत्तरोत्तरसङघादी खुरकः परिकीर्तितः ।। इति । गजान्यापदेशेन पुनः स्वामवस्थामाह-विज्जज्झरेति । विद्याधरकाननलीनी दुःखविनिर्गतवाष्पोत्पीड: । दूरोत्सारितहृदयानन्दोऽम्बरमानेन भ्रमति गजेन्द्रः ॥ अम्बरमानेनेत्युपलक्षणे तृतीया । अतिविशाल इत्यर्थः ॥२३॥ परभृतां प्रत्याह-हेल्ले हेले हेरे हेरे ।परहुअ इति। परभृते मधुरप्रलापिनि कान्ता नन्दनवने स्वच्छन्दं भ्रमन्ती। भवत्या इति शेषः । यदि पर प्रियतमा सा मम दृष्टा तह्याचक्ष्व मयि परपुष्टे ॥ आदरे द्विरुक्तिः । सम्बोधने मधुरप्रला- पिनि । कान्ता मनोनयनानन्ददायिनी। नन्दनवने स्वच्छन्दं भ्रमन्तीत्यादीनि प्रियतमाविशेषणानि वा। 'परभृते परपुष्टे' इत्यर्थपौनरुक्त्यं वक्तुरुन्मत्तत्वान् न दोषावहम् । यद्वा 'मधुपरपुष्टं' इत्येकं पदम् । मधुना पुष्परसेन परमत्यन्तं पुष्टे इत्यर्थः । मधुपरा चासो पुष्टा इति वा । मधौ वसन्ते इति वा ॥२४॥ कोणेश्वरी इयमिति । आतपान्ते सन्धुक्षितः पुनरङकुरितो मदो मत्तता यस्याः सा तथा । जम्बूविटपमध्यास्ते । (अस्याश्च) बहुपाण्डित्यमस्ति । चतुष्टयं गुरुस्तस्य ......। कलाषट्तयसंपन्नः खुरकः सोऽभिधीयते ।। कोपाते च मदाते च भयार्ते शीलविप्लुतो। गर्वे तोषे च योज्यः स्यात् खुरको मध्यमोत्तमैः ।। विज्जेति । विद्याधरकाननलीनो दुःखविनिर्गतबाष्पोत्पीडः । दूरोत्सा- रितहृदयानन्दोऽम्बरमानेन भ्रमति गजेन्द्रः ॥ सरप्रधानं काननं सरकाननं विद्यस्य (?) सरकानने समृद्ध इत्यर्थः । यद्वा विद्या नाम धरो विद्याधरः तस्य कानने समृद्ध इत्यर्थः । तथाचैवंभूतः संप्रति पुरूरवा इति प्रकाशितः ॥ २३ ॥ पराम महर इति । परभृते मधुरप्रतापिनि नन्दनवनं स्वच्छन्दं भ्रमन्ती। यदि त्वया प्रियतमा सा मम दृष्टा तदाचक्ष्व मम परपुष्टे ॥ परभूतत्वेन कीर्तन ·१९४ विक्रमोर्वशीये [४.२५- (एतदेव नर्तित्वा वलन्तिकयोपसृत्य जानुभ्यां स्थित्वा) भवति । त्वां कामिनो मदनदूतिमुदाहरन्ति मानावभङगनिपुणं त्वममोघमस्त्रम् । तामानय प्रियतमां मम वा समीप मां वा नयाशु कलभाषिणि यत्र कान्ता ॥२५॥ (वामकेन किंचिदलित्वा आकाशे) किमाह भवती । कथं त्वामेवमनुरक्तं विहाय गतेति । शृणोतु भवती। कोणेश्वरी परस्मिन् तस्याः प्रीतिद्योतनाय । इदानीं दुःखितस्य मम कर्णकटुवचने असहिष्णता त्वं पुनर्मधुरप्रलापिनीति त्यां पृच्छामीति हृदयम् । यद्यप्यनर्थकं वचनं प्रलाप इति प्रलापोक्तिर्नोचिता तथाप्यत्र योगमात्रपुरस्कारेण प्रकृष्टालाप- परतया प्रयोगः । यद्वा अप्रकृतिस्थवाक्ये नैवविधो दोषः प्रभवति । अत एव परपुष्ट इत्यर्थपुनरुतमपि सुसमाधानम् ॥२४॥ कुमारगिरिराजीया आतपात्यये वर्षागमे । सन्धुक्षितमदा सन्दीपितमदा ।। মাহিকা वलन्तिकयेति । वलन्तिका रागविशेषः । तथा च समगीतरनाकरे- 'वलन्तिका तदुपाङ्गं स्याद्रिहीना मन्द्रदेवता । संन्यासाशनहेहायां शुमारे शाङ्गिणोदिता ।' इति । स्वामिति । मदनस्य मन्मथस्य दूतिमुदाहरन्ति बदन्ति । 'दूतिर्दूती घ दूतिका' इति पचिन्तामणिः ॥२५।। बामकेन किचिालित्वा इति। वाम पार्वस्पितवस्त्ववलोकने संस्थान- विशेषः । यदुक्तम्-

·४.२५-]
चतुर्थोऽङ्कः
१९५
प्रकाशिका
धुतेन शिरसा यत्तु पान वलितेन च ।
तद्वामक वै करणं पार्श्वस्थस्यावलोकने ।।
इति । आकाशे इति ।
किं ब्रवीष्वेवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् ।
श्रुत्वेवानुक्तमप्येतत्तत्स्यादाकाशभापितम् ॥
इति दशरूपकादौ ।।
कोणेश्वरी
वलन्तिकया इति । तल्लक्षणं यथा-
द्रुतत्रयं सयत्यन्तं चतुष्कं (स)लघुत्रयम् ।
यत्र सा वलतिः प्रोक्ता त्रिपाता लयवेदिभिः ।।
नायिकायाः समानाया विप्रलम्भे गरीयसि ।
उन्मत्तानां तु सर्वेषां वलति. परिकीर्तिता ।।
जानुभ्यां स्थानमत्यानतिद्योतकम् । अत एव व्रतादिग्रहणसमये भूमौ जानुनी
प्रतिष्ठाप्य सूर्यादिषु निवेदनमाचरन्ति । भवति इत्यत्र द्विरुक्तिरत्यावेगे ।
स्वामिति । हे मृदुभाषिणि तां सुप्रसिद्धां प्रियतमामतिवल्लभां मम समीपं वा
आनय । मां वा तत्र नय यत्र सा मम कान्ता वर्तत इति शेषः । तत्रेत्याक्षिप्यते।
आशुशब्दः क्रियाद्वयेऽप्यन्वेति । त्वं हि मृदुवादिनी । मृदुवचनेन सर्वत्रैव वश्या
भवन्तीति हृदयम् । मृदुभाषाणमात्रेण कलाकुशलो नानुरज्यतीत्यत आह-कामिन
इति। कामुका लोकास्त्वां मदनदूतीमुदाहरन्ति । तथा च मदनोऽतिनिपुणस्त-
कार्यदक्षां त्वां निर्णीय दूती कृतवानित्यर्थः । मानिन्यां मदनस्यापि कदाचित्
कुण्ठता लभ्यते तथा चाहं वराकी कथं मानावमानिका स्यामित्यत आह-मानेति।
मानावमाने निपुणं त्वमेव अस्त्रममोवं सफलं सर्वदा कार्यसंपादकमित्यर्थः॥२५॥
कुहूरवं तावत् कोकिला तनुते। तत्र कुहूरवं त्वामित्याकारेण अर्थीकृत्य अनुरक्त-
मपहाय गता इति कोकिलावाक्ये शेषं दत्त्वा आह-कथमिति। मामपहाय
गतेति सत्यम् । अनुरक्तमिति प्रतीकारपरं नास्तीति हृदि निधायाह-
कुमारगिरिराजीया
त्वां कामिन इत्यादि । मदनति मन्मथदूतिकाम् । दूतिशब्द इकारान्तो-
ऽप्यस्ति।
तथा चोक्तं रघुवंशे-'तेन दूतिविदितं निषेदुषा' इति । 'एत्य
दूतिकृतमार्गदर्शनः' इति च । अमोघमनिरर्थकम् । साधकमित्यर्थः। अस्त्रमा-
युषम् । कामस्येति शेषः ॥२५॥

·विक्रमोर्वशीये | ४.२६- कुपिता 'नु न कोपकारणं सकृदप्यात्मगतं स्मराम्यहम् । प्रभुता रमणेषु योषितां न हि भावस्खलितान्यपेक्षते ।।२६।। (ससंभ्रममुपविश्यानन्तरं जानुभ्यां स्थित्या 'कुपिता' इति पठित्वा विलोक्य च) कथं कथाविच्छंदकारिणी स्वकार्य एव व्यासक्ता MPlane মাঙ্গি कुपितेति । नुर्वितर्के । हि यतः। रमणेषु प्रियेषु योपिता स्त्रीणां प्रभुता प्रभुत्वं भावस्खलितान्यभिप्रायस्खलितानि नापेक्षते नेच्छति । अभिप्रायस्याप्य. न्यथाभावे ताः कुप्यन्ति किमुतान्यथा चरण इति भावः ॥२६॥ কীহ कुपितेति । सा कुपिता। तत्र न सन्देहः । न पुनरात्मगतं सदापि कोपकारणमहं स्मरामि । सा चेत् कुपिता नदावश्यं मयि कोपनिमित्तं भविष्यती- त्यपि नेत्याह । प्रभुता इति । रमणेषु योषितां प्रभुता भावस्वलितानि नापेक्षते कि तु विनापि तानि भवतीत्यर्थः ॥२६॥ अनन्तरमिति । स्ववचसि कोकिलकृत- मनादरं स्वासंभ्रमप्रयुक्तमिति मन्यमानः पुनः पठितवानित्यु नीयते । अत एव ससंभ्रममित्याह । अथवा न मदीयमनैपुण्यमत्र निमितं किं स्वन्यदेवेति मन्वान आह-अथवेति । इदमग्ने वक्ष्यमाणमित्यर्थः ॥ कुमारगिरिराजीया कुपिता रुष्टा । सकृदप्येकबारमप्यात्मकृतं कोपकारणं तु न स्मरामि । असति कोपकारणे कयं कुपितेत्याह-योषिता रमणेषु प्रियेषु प्रभुता स्वाम्य भावस्खलितानि भावस्य प्रेम्णः स्खकितानि चलनानि नायिकान्तरदर्शनावीनि नापेक्षते नाकासति । कारणाभावेऽपि तासां कोपः संपत इस्पयः ।। m- १.न-पा.ए; कु.मि. २. अपवा सुष्ट बस्विवमुच्यते-सा.ए. को.

·१९७ ४.२७-] चतुर्थोऽङ्कः महदपि परदुःखं शीतलं सम्यगाहुः प्रणयमगणयित्वा यन्ममापद्गतस्य । अधरमिव मदान्धा पातुमेषा प्रवृत्ता फलमभिनवपाक' राजजम्बूद्रुमस्य ॥२७॥ तदेवंगतेऽपि प्रियेव मे मञ्जुस्वनेति न मे कोपोऽस्याम् । सुखमास्तां भवती । साधयामस्तावत् । प्रकाशिका महवपीति । लोका हि महदपि परकीयं दुःखं कष्टं शीतलमिति यद् वदन्ति तत्सम्यक् । समीचीनमित्यर्थः । राजजम्बूद्रुमस्य तत्सञकवृक्षस्य । 'राजजम्बूमहाफला' इति त्रिकाण्डी ॥२७॥ कोणेश्वरी तदेवाह-महदपीति । परदुःखं महदपि शीतलमिति सम्यक् समीचीन- माहुर्वदन्ति । कुत एतदित्याकाङक्षायामाह-प्रणयमिति । यदेषा आपद्गतस्य मम प्रणयमगणयित्वा अभिनवपाकं राजजम्बूफलं मदान्धा सती पातुं प्रवृत्ता । अधरमिव । अभिनवपाकत्वाल्लोहितत्वेनाधरतुल्यता ॥२७॥ तदेवमिति । यद्यपीयमनास्थामेव मयि कुरुते तथापि न मेऽस्यां कोप उचितो मञ्जुस्वनत्वमस्या मत्प्रियातुल्यं यत इत्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया महदपीत्यादि । महदपि बहुलमपि परदुःखं परव्यथा सम्यक् साधु शीतलमनुष्णम् । उद्वेजकं न भवतीत्यर्थः। अन्यस्येति शेषः । आहुब्रुवन्ति । लौकिका इति शेषः । यद् यस्मादापद्गतस्य मम प्रणयं प्रार्थनामगणयित्वा अनादृत्य मदान्धैषा परभृता राजजम्बू द्रुमस्य जम्बूविशेषस्याभिमुखः पाको यस्य तत्तथोक्तं तत्फलमवरमिव पातुं प्रवृत्तोयुक्ता ॥२७॥ -- १. मभिमुखपाक-कु. गि.

·१९८ विक्रमोर्वशीये [४.२८- - उत्थाय द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च ) अये, दक्षिणेन वनधारां प्रियाचरणनिक्षेपशंसी नूपुरशब्दः । यावदेनमनुगच्छामि । (परिक्रम्य) पिअअमविरहकिलामिअवअणओ अविरलबाहजलाउलणअणओ। दूसहदुक्खविसंठुलगमणओ पसरिअगुरुतावदीविअंगओ ।। अहिअं दुम्मिअमाणसओ 'दरिअं गओ काणणं परिभमइ गइंदओ ॥२८॥ [प्रियतमाविरहक्लान्तवदनः अविरलवाष्पजलाकुलनयनः । दुःसहदुःखविसंष्ठुलगमनः प्रसृतगुरुतापदीप्ताङगः ॥ अधिकं दूनमानसो दरीं गतः । कानने परिभ्रमति गजेन्द्रः ॥२८।] hamme wwwmarwari ame- Num. ht . - . WWWNMAU, प्रकाशिका दक्षिणेन वनधारामिति । बनधाराया दक्षिणभागे। धारा पडक्तिः । दक्षिणेनेत्येनप्प्रत्ययान्तो निपातः । तद्योगच बनधारामिति द्वितीया । 'धारा पडक्ती द्रवद्रव्यसवेश्वगतिपञ्चके' इति विश्वलोचनः । द्विपान्यापदेशेन स्वदुःखा- तिरेकमाह-पिअअमविरहेति । प्रियतमाविरहकलान्तवदनोऽविरलबाप्पजलाकुल- नयनः । दुःसहदुःखविसंष्ठलगमनः प्रसृतगुरुतापदीप्ताङ्गः। अधिकं दूनमानसो दरीं गतः कानने परिभ्रमति गजेन्द्रः। विसंष्ठुलगमनः स्खलद्गतिः ॥२८॥ कोणेश्वरी पिअअमेति। प्रियतमाविरहक्लान्तवदनोऽविरलबाष्पजलाकुलनयनो। दुःसहदुःखविसंष्ठुलगमनः प्रसुतगुरुतापदीप्ताङ्गः । अधिकदुःखितमानसो दरीं गतः कानने भ्रमति गजेन्द्रः ॥ निगवव्याख्यातमेतत् ॥२८॥ कुमारगिरिराजीया No commentary १. om.सा.ए.

·४.२९-] चतुर्थोऽङ्कः (इति ककुभेन षडुपभङ्गाः । अनन्तरे द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य) पिअकरिणीविच्छोइअओ गुरुसोआणलदीविअओ। बाहजलाउललोअणओ करिवरु भमइ समाउलओ ॥२९॥ [प्रियकरिणीवियुक्तो गुरुशोकानलदीप्तः । बाष्पजलाकुललोचनः करिवरो भ्रमति समाकुलः ॥२९॥] (सकरुणम्) हा धिक् । कष्टम् । - प्रकाशिका ककुभेन षडुपमङगा इति । ककुभाख्यरागेण । उक्तं च भरतेन- 'मध्यमापञ्चमीधवत्युद्भवः ककुभो भवेत् । धांशग्रहः पञ्चमान्तो धैवतादिकमूर्छनः ॥ प्रसन्नमध्यारोहिभ्यां करुणे यमदैवतः । गेयः शरदि इति । उपभङ्गा अवच्छेदाः । उन्मादातिशयवशात् पुनस्तमेवार्थमाह- पिअकरिणीति । प्रियकरिणीवियुक्तो गुरुशोकानलदीप्तः । बाष्पजलाकुललोचनः करिवरो भ्रमति समाकुलः ॥ विच्छोइअमओ इति वियुक्ते देशी ॥२९॥ कोणेश्वरी ककुभेति । कोइ इति प्रसिद्धन रागेण । भङ्गोपभङ्गो लयो पात्रप्रवेश- निष्क्रमयोः प्रयोज्यो। तथा च भरताचार्य:- भङ्गोपभङ्गाः कथिताः सम्बन्धास्ते स्य (?) नयुक्तास्तु लया भवन्ति । पदाङ्गहारैरभिधीयमानाः कुर्वन्ति तोषं ...वमानसानाम् ॥ पिअकरिणीति । प्रियकरिणी तनिमित्तं विक्षोभितो गुरुशोकानलदीपितो बाष्पजलाकुलनयनः करिबरो भ्रमति समाकुलः ॥२९॥ #reforfetariat No commentary - ·४.२९-] चतुर्थोऽङ्कः १९९ (इति ककुभेन षडुपभङ्गाः । अनन्तरे द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य) पिअकरिणीविच्छोइअओ गुरुसोआणलदीविअओ। बाहजलाउललोअणओ करिवरु भमइ समाउलओ ॥२९॥ [प्रियकरिणीवियुक्तो गुरुशोकानलदीप्तः । बाष्पजलाकुललोचनः करिवरो भ्रमति समाकुलः ॥२९॥] (सकरुणम्) हा धिक् । कष्टम् । इति । प्रकाशिका ककुभेन षडुपमङगा इति । ककुभाख्यरागेण । उक्तं च भरतेन- 'मध्यमापञ्चमीधवत्युद्भवः ककुभो भवेत् । धांशग्रहः पञ्चमान्तो धैवतादिकमूर्छनः ॥ प्रसन्नमध्यारोहिन्यां करुणे यमदैवतः । गेयः शरदि उपभङ्गा अवच्छेदाः । उन्मादातिशयवशात् पुनस्तमेवार्थमाह- पिअकरिणीति । प्रियकरिणीवियुक्तो गुरुशोकानलदीप्तः । बाष्पजलाकुललोचनः करिवरो भ्रमति समाकुलः ॥ विच्छोइअमओ इति वियुक्ते देशी ॥२९॥ कोणेश्वरी ककुभेति । कोइ इति प्रसिद्धेन रागेण । भङ्गोपभङ्गो लयो पात्रप्रवेश- निष्क्रमयोः प्रयोज्यौ । तथा च भरताचार्य: भङ्गोपभङ्गाः कथिताः सम्बन्धास्ते स्य (?) नयुक्तास्तु लया भवन्ति । पदाङ्गहारैरभिधीयमानाः कुर्वन्ति तोषं ...वमानसानाम् ॥ पिअकरिणीति । प्रियकरिणी तन्निमित्तं विक्षोभितो गुरुशोकानलदीपितो बाष्पजलाकुलनयनः करिवरो भ्रमति समाकुलः ॥२९॥ Farefirfectastar No commentary - ·४.३२-] चतुर्थोऽङ्कः २०१ प्रकाशिका पश्चादिति । भूयो ग्रहणाय बिसरूपं पाथेयम् । पथिषु साधु पाथेयम् । सिद्धानमुत्सृज कुत्रचिनिधेहि । दयितोदन्तकथनेन मां तावदादी शुचः शोका- दुद्धर । पश्चात् त्वया पाथेयं ग्राह्यमित्यर्थः ॥३१॥ हंसं प्रत्याह-रे रे इति । रे रे हंस किं गोप्यते । यदि हंसेति । सरसः सरोवरस्य । 'कासारः सरसी सर:' इति त्रिकाण्डी ( १-९-२८) । रोधसि तटे । 'कूलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु' इति त्रिकाण्डी (१-९-७) । दृक्पथं दृग्गोचरम् । मदेन खेला कामक्रीडा येषु । 'क्रीडा खेला च कूर्दनम्' इति सा (१-६-३४) ॥३२॥ कोणेश्वरी मेघेति । मेवश्यामा दिशो दृष्ट्वा मानसायोत्सुकं चेतो यस्य तेन राजहंसे- नेदं कूजितं न नूपुरशिञ्जितम् । तथा च मम नूपुरशिञ्जितत्वे भ्रम एवाभूदित्यर्थः ॥३०॥ वलन्तिकया इति । तल्लक्षणं च लिखितमेव । जलेति । जलविहंगमेषु मध्ये भवान् राजा । तथा च राजत्वेन भवान् धुरंधर इत्यस्माकमपि कार्यधुरां वोढुं त्वमहसीति भावः । पश्चादित्यादि। मानसं सरः प्रति पश्चाद् गमिष्यसि । इदानीं किं करणीयमित्याशडकायामाह-पाथेयमिति । बिसं पाथेयमुत्सृज त्यजेत्यर्थः । पाथेयत्यागे कथं मया विना पाथेयं पथि गन्तव्यमित्यत आह । ग्रहणायेति । भूयः पुनर्ग्रहणाय । अग्रे ग्रहीष्यस एवत्यर्थः । पुनश्चेद् ग्रहीतव्यमेव तहि इदानीं कथं त्यक्तव्यमित्यत आह-मामिति । तावत् प्रथमं शुचः शोकान्मामुद्धर । उद्धारे उपायमाह-दयितेति । दयितोदन्तेनेत्यर्थः । ननु स्वप्रयोजनं परित्यज्य कथमन्यप्रयोजनेऽन्यः प्रवर्तत इत्यत आह-स्वार्थाविति । सतां स्वप्रयोजनात् परप्रयोजनमेवाधिकमित्यर्थः ॥३२॥ अरर इति । अरे रे किंगोप्यते । तव संगोपनं लब्धपदं न भविष्यतीति भावः । नतित्वा इति । लक्षणोपलक्षणमेव नर्तने हेतुरवसेयः । गोप्यते सा मया इति कथं त्वया ज्ञायते। अदर्श नेनाप्यकथनोपपत्तेरत आह-यदीति। हे हंस मम पिया सरसि रोषसि यदि दृष्टिपथं न गता तदा तस्याः सकलं मदखेलपदं गतं चौर त्वया कथं गृहीतं कस्मात् प्राप्तमित्यर्थः ॥३२॥ कुमारगिरिराजीया मेति। स्पष्टोऽर्थः। पश्चात् सर इत्यादि । पाथेयं पथि हितम् । पथ्यतिथि- वसतिस्वपतेढंग' (पा-४-१-१०४) इति ढम प्रत्ययः। बिसं मृणाल भूयो ग्रहणाय पुनर्ग्रहणार्थ मुत्सृज त्यज । गृहीतं बिसमुत्सृज्य ममोत्तरं दत्त्वा पश्चाद् गृहाणेत्यर्थः । दयिताप्रवृत्त्या प्रियावार्तया हेतुना मां शुचः शोकादुद्धरोत्तारय । अत्रार्थान्तर- माह-सतां सज्जनानां स्वार्थात् स्वकार्यात् प्रणयिक्रियैव प्रणयिनां प्रार्थयितृणां क्रियेव कार्य निर्वतनमेव गुरुतरा श्रेष्ठतरा॥३१॥ यविहंस इत्यादि । स्पष्टोऽर्थः । मत्र तर्जनस्य गम्यमानत्वाद् तिनाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ॥३२॥ - ·२०२ विक्रमोर्वशीये [४.३३- (पुनश्चर्चरी) गइअणुसारे मइ लक्खिज्जइ । गत्यनुसारेण मया लक्ष्यते ।] (३४.२) (चर्चरिकयोपसृत्याञ्जलिं बद्ध्वा) हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्या त्वया हृता । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥३३॥ प्रकाशिका गइअण्विति । गत्यनुसारेण मया लक्ष्यते । हंस प्रयच्छ इति । यत इत्यध्याहृत्य । अस्या मतिप्रयायाः । यतो यस्मात् । गतिर्गमनं त्वया हृता नीता। विभावितो दृष्ट एकदेशश्चोरितद्रव्यांशो यतादृशेन चौरेण । यदभियुज्यते स्वामिना चोरे चोरितत्वेनारोप्यते तत्तेन देयम् ॥३३॥ कोणश्वरी पूर्वोक्तमेवार्थ मिदानीं सनिश्चयमाह-गईति । गत्यनुसारेण मया लक्ष्यते । यत्त्वया सा दृष्टवेत्यर्थः । विहगराजोऽयमिदानी व्यसनासक्तेन मया । व्यसनमस्मिन् न समुचितमित्यभिप्रायवान् अञ्जलिबन्धेनाह-हंसेति । गति- हरणेन तन्मात्रं दीयते इत्येव उचितायते न तु गतिमानपीत्याह-विभावितेति विभावितः प्रकाशित एकदेशोऽभियोगविषयकभागो यत्र स तथा । तेनाभि योग- विषयः समस्त एव देयो भवति । यद्यत्र सर्वत्र नायं नियमः किं तु व्याप्ये विभाविते । तथापि प्रकृते गते कृतिमव्याप्यत्वमस्त्येवेति भावः ॥३३॥ कुमारगिरिराजीया हंसेत्यादि । हे हंस मे कान्तां प्रियां प्रयच्छार्पय । अर्षणे कारणमाह- यस्मादस्या गतिर्गमनं त्वया हृता गृहीता। तस्मात् प्रयच्छेति सम्बन्ध । गतिमात्र- हरणे सर्वां कान्ता कथमर्पयितव्या इत्याशक्यास्मिन्नर्थे न्यायमाह-यद् यद् द्रव्य- मभियुज्यतेऽनेन गृहीतमिति निदिश्यते । अभियोक्ता इति शेषः । तत् सर्व द्रव्यं विभावितैकदेशेन । विभावितोऽगीकारित एकदेशो हृतद्रव्यैकदेशो यस्य स तथोक्तस्तेन पोरेण. देयमभियोक्त्रे प्रत्यर्पणीयम् ॥३३॥ तथाचोक्यावस्येन निह नुतेऽभिहित' नैकमेकदेशे विभावितः । दाप्यः सर्व नृपेणार्थ न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः ।। (या. स्म. व्य. २०) AN - १. लिखितन्या स्मः ·४.३४-] चतुर्थोऽङ्कः २०३ (पुनश्चर्चरी) कई पई सिक्खिउ ए गइलालस सा पई दिट्ठी जहणभरालस ॥३४।। [कस्मात् त्वया शिक्षितमेतद्गतिलालस सा परं दृष्टा जघनभरालसा ॥३४॥] (पुनश्चर्चरी । हंस प्रयच्छेत्यादि पठित्वा द्विपदिकया निरूप्य विहस्य) एष स्तेनानुशासी राजेति भयादुत्पतितः । यावदन्यमव- काशमवगाहिष्ये । (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य) अये, प्रियासहायश्चक्रवाकस्तिष्ठति । तावदेनं पृच्छामि । -remom - प्रकाशिका रे रे हंसा इति । रे रे हंस, कि गोप्यते गत्यनुसारेण मया लक्ष्यते । कस्मात् त्वया शिक्षितमेतद् गतिलालस सा परं दृष्टा जवनभरालसा ॥ हे गतिलालस, गती गमनविषये लालसा अभिलाषो यस्य । त्वयैतदर्थाद् गमनं, कस्माच् छिक्षितम् । गमनान्यथानुपपत्त्यैव सा परं निश्चितं त्वया दृष्टा । यद् वा ए गइलालस इति पदद्वयम् । लालसार्थाद्गतिशिक्षणे साभिलाष । चेदियं त्वया न दृष्टा तर्खेत- द्गतिरेतस्या मत्प्राणप्रियाया गतिर्गमनं कई कथं शिक्षितम् । अभ्यस्तमित्यर्थः । कई केन शिक्षितमुपदिष्टमिति वा । एतद्गतिलास्यमित्यपि केचित् । अर्था- पत्त्यैव त्वत्कृतंतदर्शनमवधार्यत इति तात्पर्यार्थः । 'कई' इति देशी सम्बोधने बहुवचनम् । अग्रे च त्वयेत्येकवचनमुन्मत्तोक्तेर्न दोषकृत् । वस्तुतस्तु दूरादाह्वाने हंसा इति प्लुतान्तत्वादेकवचनमेव ॥३४॥ एष स्तेनेति । स्तेनश्चौरः । 'स्यादै. कागरिकः स्तेनः' इति त्रिकाण्डी (२-१०-२५) । कोणेश्वरी मया सर्वथा सा न दृष्टा इत्यत आह-कई इत्यादि । कुतस्त्वया शिक्षितमेतद्गतिलालस यदि सा न दृष्टेत्यर्थः । तथा च गतिश्चेत्त्वयि तस्या दृश्यते गतिमत्यपि त्वयैवेत्यभिप्रायवान् पुनराह-विभावितेति । एतादृश्यां गतो नान्य उपदेशक इति सनियममाह-सेति । सा त्वया जघनभरालसावश्यं दृष्टे- त्ययः ॥३४।। अहमत्र यत्नवान् इति कथनं विना न ते निस्तार इति बोधनाय ·२०४ विक्रमोर्वशीये [४.३५- (अनन्तरे कुटिलिका) मम्मररणिअमणोहराए (मल्लघटी) कुसुमिअतरुवरपल्लविए (चर्चरी) दइआविर हुम्माइअओ काणणे भमइ गइंदओ ॥३५॥ [मर्मररणितमनोहरे कुसुमिततरुवरपल्लविते । दयिताविरहोन्मादितः कानने भ्रमति गजेन्द्रः ॥३५॥] (द्विलयान्तरे चर्चरी) गोरोअणकुंकुमवण्णा' चक्का भण इ मइ । महुवासर कीलंती धणिअ ण दिट्टी 'तुइ ॥३६॥ [गोरोचनाकुङकुमवर्ण चक्र भण माम् । मधुवासरे क्रीडन्ती धन्या न दृष्टा त्वया ॥३६॥] (चर्चरिकयोपसृत्य जानुभ्यां स्थित्वा) रथाङ्गनामन् वियुतो रथाङगश्रोणिबिम्बया । अयं त्वां पृच्छति रथी मनोरथशतैर्वृतः ॥३७॥ कथं कः क इत्याह । मा तावत् । न खलु विदितोऽहमस्य। ------ mansi Resournea कोणेश्वरी पुनः पुनस्तदेव नर्तयति । तामेव वनिकाममियते चेसि भावः । तिर्यग्जातिरयं चोरश्चेति नानुनयगम्य इति साक्षेपं तदेव पुनराह-हसेति । एव इति । कोरिका- निमित्तेनायं मयि दण्डमपि विदध्यादिति भियासी पलायित इत्युत्प्रेक्षा । कुमारगिरिराजीया No commentary १. गोरोमणवणा-सा. ए. २. महासर-मा. ए. ३. पाई-पा. ए.

·akatrhamamalentre HIN ४.३७-] चतुर्थोऽङ्कः २०५ . प्रकाशिका अनन्तरे कुटिलिका इति । कुटिलिका नाटयविशेष । यदुक्तम्-', रागेण रहितं यत्तु चार्धमत्तलिकायुतम् । भाषयैव च तन्नाटयं कुटलीसझक मतम् ॥ अर्धमत्तलीलक्षणं तु- उपेतापसृती पादौ वामश्चेद्रेचितः करः । काट्यामन्यस्तदा त्वर्धमत्तली तरुण मदे ।। इति । गजान्योक्त्या पुनगह मम्मर इति । मर्मरः शुष्कपर्णध्वनिरिति यद्यपि, तथापि विशिष्टवाचकानां पदानां विशेषणवाचकपदसांनिध्ये सति विशेषमात्रपरत्वमित्यभियुक्ताक्तः शुष्कपत्रमात्रपरोऽयं मर्म रशब्दः । यद्वा मर्मरः स्वरश्च रणितं च पक्ष्यादीनां ताभ्यां मनोहरे । मल्लघटीति । मल्लघटी नाट्य- विशेषः ॥३५॥ द्विलयान्तरे चर्चरी इति । नृत्यगीतवाद्यानां साम्यं लयः । 'लयः साम्यम्' इत्यमरः (१-६-९) । तस्य च त्रैविध्यमुक्तमन्यत्र--'द्रुतो मध्यो विलम्बश्च लयः स त्रिविधो मतः' इति । चक्रवाकीमाह-गोरोअणेति । चक्का चक्रवाकी । 'कोकश्च- कश्चक्रवाकः' इति त्रिकाण्डी (२-५-३) । धन्या सर्वाङगसौन्दर्यादिसर्वोत्कर्ष- शालिनी । यद्वा प्रलोभिका स्त्री धन्या । 'रामा त्रिवर्ग हेतु: स्त्री धन्या योषित् प्रलोभिका' इति । गोरोचनणे चक्रे इति सम्बुद्धिर्वा । यद्वा सकृत् प्रश्नोत्तरं चक्र- वाकी वदतीत्याह ॥३६॥ रथाङगेति । नामेति सम्भावनायाम् । 'हे रथाङगनामन्' इति तु पाठः साधीयान् । रथाजगवच्छोणिबिम्ब यस्यास्तया चक्राकारश्रोणिमण्ड- लया प्रियतमया संत्यक्तः । 'बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु' इति त्रिकाण्डी (१-२-१६) । रथी ग्थवान् महारथो वा । अभिलाषशतयुक्तोऽयं राजा त्वां पृच्छति । उत्तरं देहीत्यर्थः ॥३७॥ कोणेश्वरी कुटिलिका लयविशेषः । तत्प्रयोगस्तु-- उन्मत्ते च मदाते च सङग्रामे प्रहतान्तरे । मध्यमोत्तमपात्राणां कुटिला परिकीतिता ॥ मम्मरेति । मर्मररणितमनोहरे । पञ्चलं खवयं यत्र विरामान्तं द्विधा भवेत् । कलावादशसंयुक्तः प्रोक्तो मल्लघटी लयः ॥

·२०६ विक्रमोर्वशीये [४.३८- -11- सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वयं वृतः पतिभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥३८॥ कथं तूष्णीं स्थितः । भवतु । उपालभे तावदेनम् । (जानुभ्यां स्थित्वा) तद्युक्तं तावदात्मानुमानेन वर्तितुम् । कुतः- सरसि नलिनीपत्रेणापि त्वमावृतविग्रहां ननु सहचरी दूरे मत्वा विरोपि समुत्सुकः । इति च भवतो जायास्नेहात् पृथस्थितिभीरुता मयि च विधुरे भावः कोऽयं प्रवृत्तिपराङमुखः ॥३९॥ (उपविश्य) सर्वथा मदीयानां भाग्यविपर्ययाणामयं प्रभावः । यावद- न्यमवकाशमवगाहिये। DARI " MAR4 জীবী युद्धसेविनि विश्लिष्टे शोश्चापि विमर्दने । मध्यमोत्तमपात्राणां योज्यो मन्दघाटी लयः ।। कुसुमिततरुपल्लबके कानने दयिताविरहोन्मादितो गजेन्द्रो भ्रमति । इतः सञ्चरतीत्यर्थः । अथ च गजेन्द्रच्छ लेन पुरूरवरा वावस्था प्रकाशयति ।।३।। गोरोअणेति । गोरोचनाकुडकुमवर्ण चक्र मया भण्यते । कि भण्यते इत्याकाङक्षायामाह-महुवासरेति । मधुवासरे क्रीडन्ती धन्या त्वया दृष्टा ? अपि तु दृष्टा भवेदिति संभाव्यत इत्यर्थः । यद्वा वासरे दिवसे मम धन्या त्वया न दृष्टा ? अपि तु दृष्टत्यर्थः॥३६॥ रथाङगेति । रथाङगनाम रथाजगं चक्र तदेव नाम यस्य एवंभूत । रथाङगश्रोणिविम्बया संत्यक्तोऽयं रथी मनोरथश- तैर्वतः सन् त्वां पृच्छतीति योजना। अनुरक्त एव ॥३७॥ प्रष्टव्यभागे तदीयं 'कष्क' इति शब्दमव्यक्तार्थ करणं समाकयं आह-अयमिति ।। कुमारगिरिराजीया रथागनामनित्यादि । स्पष्टोऽयं । कः कः इति पक्रवाकरुतानुकरणम् । एतदस्य स्वाभाविकमित्यज्ञात्वा 'त्वं क; कः' इत्येष मामधिक्षिपतोत्याशा- कते ॥३७॥ मा ताववित्यादि । अहमस्य चक्रवाकस्य तावन्न विदितो न ज्ञातः । अव काकुरनुसन्धया ॥ me १. (पदान्सरे स्थित्वा) भवतु । न तावद् गच्छामि-शा. ए., . गि.

·४.३९-] चतुर्थोऽङ्कः २०७ प्रकाशिका सूर्याचन्द्रमसौ इति । यस्य मम सूर्याचन्द्रमसौ उष्णरश्मिशीतरश्मी मातामहपितामहो । कृतयुगादौ सूर्य नप्ता मनोः पुत्रः सुद्युम्नापरनामा इलो नाम राजा मृगयासङगाद्धरनिवारितमुमावनमेकाकी प्रविष्टमात्रः स्त्री बभूव । तामे- काकिनी सुन्दरीं दृष्ट्वा बुधः कामातुरः सन्नाश्रमं नीत्वा तस्यां पुरूरवसं पुत्र- मजीजनदिति भविष्योत्तरपुराणकथाप्रथा ॥३८।। 'सरसीति । 'सरसी तु सरोवरम्' इत्यमरः (१-९-२७)। नलिनी कमलिनी । आवृतविग्रहामाच्छादिततनुम् 'विग्रहः समरे काये' इति स एव । सहचरी स्त्रियम् । विरोषि शब्दं करोषि । पृथक्स्थितिभिन्नावस्थानं तेन भीरुता भयशीलत्वम् । विधुरे विरहिते । भावोऽभिप्रायः। प्रवृत्तिपराङमुखो वार्ताविमुखः । 'वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यात्' इति त्रिकाण्डी (१-५-७) ॥ कोणेश्वरी स्वं परिचाययति-सूर्येति । यस्य सूर्याचन्द्रमसौ मातामहपितासहौ । उर्वश्या च भुवा च यो द्वाभ्यां स्वयं पतितः । ताभ्यां पतित्वेनात्मनाहं वृत इति स्वपौरुषख्यापनं यद्यपि निपिद्धं तथाप्यवस्थाविशेषे न दोषायेति भावः ॥३८।। आत्मा इति । यथात्मा दृश्यते तथाऽन्येऽपि द्रष्टुमर्हन्तीत्यर्थः । सरसोति । सरसि नलिनीपत्रेणाप्यावृतशरीरां सहचरीं दूरे मत्वा समु- त्सुकस्त्वं विरोपीति यावत् । जायास्नेहात् भवतः पृथस्थितिभीरुता । मयि पुनः समुपस्थिते विधुरे प्रवृत्तिपराङ्मुखो वार्तामात्रकथनेऽप्युदासीनः कीदृगयं भावः स्वभावो वा तव । यद्वा भवनं भावः । प्रवृत्तिपराङमुखं कीदृगिदं भवनम् ॥३९।। सर्वथेति । मदीयभाग्यविजृम्भितमेवैतत्तथा च त्वयि नोपालम्भो युक्त इति भावः ।। कुमारगिरिराजीया सूर्याचन्द्रमसावित्यादि । यस्य मे सूर्याचन्द्रमसौ मातामहपितामहौ । सूर्यो मातामहरचन्द्रः पितामहः । किं च योऽहमुर्वश्या च भुवा च द्वाभ्यां स्वयं वृतः । आत्मनैव स्वीकृतः । पतिः प्रियः । 'धवः प्रियः पतिर्भर्ता' इत्यमरः (२-६-३५)। सोऽहमिति पूर्वेण सम्बन्धः । सूर्याचन्द्रमसी इत्यत्र 'देवताद्वन्द्वे च' (पा ६-२-१४) इत्यानक । अत्र विकत्थनाया गम्यमानत्वाद् विचलनं नाम सन्धङगमुक्तं भवति ॥३८॥ सरसीत्यादि । सरसि कासारे । नलिनीपत्रेणापि बिसिनीदलेनाप्यावृत- विग्रहां च्छादितदेहाम् । सहचरी चक्रवाकीम् । त्वं दूरे विप्रकृष्ट । स्थितामिति शेषः । मत्वा विरोषि ननु आक्रन्दसि खलु । भवतस्तव ज्यायास्नेहात् प्रियानुरागात् पृथस्थितिमीस्ता भित्रदेशनिवासकातरता इति चेदंरूपा। उक्तरूपेत्यर्थः । विधुरे क्युिक्ते मयि भावस्तवाभिप्रायः कान्ताप्रवृत्तिपराङमुखः उर्वशीवार्ता- विमुखः ॥३९॥ तु ·२०८ विक्रमोर्वशीये [४.४०- (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च) अये, इदं रुणद्धि मां पद्ममन्तःक्वणितषट्पदम् । मया दष्टाधरं तस्याः ससीत्कारमिवाननम् ॥४०॥ इतोगतस्यानुशयो मा भूदित्यस्मिन्नपि कमलसेविनि भ्रमरे प्रणयं करिष्ये। (अस्यान्तरे अर्धद्विचतुरस्रकः) एक्कक्कमवड्ढिअगुरुअरपेम्मरसे। सरे हंसजुआणओ कीलइ कामरसे' ॥४१॥ [एकक्रमवर्धितगुरुतरप्रेमरसे । सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसेन ॥४१॥] (चतुरस्रकेणोपेत्याञ्जलिं बद्ध्वा) मधुकर मदिराक्ष्याः शंस तस्याः प्रवृत्ति, दृष्टा त्वया मे। यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं, तव रतिरभविष्यत् पुण्डरीके किमस्मिन् ॥४२॥ वरतनुरथवाऽसौ नैव মানিক। इदमिति । रुणद्धि अग्रे गन्तुं न प्रयच्छति । गणिताः शब्दायमानाः षट्पदा भ्रमराः । सीत्कारः कष्टाभिव्यञ्जकदन्तघटनाजनितशब्दानुकरणम् ॥४०॥ अर्धद्विचतुरनक इति नन्द्यावपिरनामकः संस्थानविशेषोऽर्ष चतुरस्त्रकः। सच द्विवारं कृतत्वादर्षद्विचतुरस्नक इत्युच्यते । लक्षणं तु- अस्यैव चेन्चरणयोरन्तरं स्यात् षडङ्गुलम् । वितस्तिमात्रमथवा नन्द्रावतं तदुच्यते ।। इति । अस्यैवेति प्रकृतसंस्थानस्येत्यर्थः । अयमेव चाचतुरसक इत्याहुः । 'कमलसेविनि भ्रमरे प्रणय करिष्ये' इत्युपक्रम्य अनन्तरं दृष्टं हर्ष वर्णयति- १. कामवसे-सा. ए.

·४.४१-]
चतुर्थोऽङ्कः
२०९
प्रकाशिका
एक्कक्कमेति । 'सरे' इति पदविहीनो वा पाठः । एकक्रमवर्धितगुरुतरप्रेमरसे ।
सरसि हंसयुवा क्रीडति कामरसेन ॥ कामाभिनिवेशेनेत्यर्थः । यद्वा उन्मादिताति-
शयवशेन भ्रमरमेव हंसबुद्ध्या वर्णयति-एक्केति । अथवा हंसान्योक्त्या स्वावस्था-
माह-एक्केति ।
एकक्रमवधितगुरुतरप्रेमरसः । शरेण हंसयुवा नावक्रीडति
कामरसेन । कामस्य रसोऽभिनिवेशो यस्मिन्नेतादृशेन शरेण विद्ध इति शेषः ।
एकक्रमेण युगपद् वर्धितदिछन्नः । प्रियाविरहेणेति भावः । गुरुतरः प्रेमरसो
यस्यैतादृशो हंसयुवा नावक्रीडति । ईषत् क्रीडामपि न करोतीत्यर्थः । यद्वा ।
हंसजुआणओ इत्येकमेव पदम् । कुसुमसायकसायकाभितप्तः प्रियाविच्छेद-
च्छिन्नप्रेमा हंसयुवा क्रीडति इति शिरश्चालनेऽपि तु कथमपि क्रीडालेशमपि न
करांतीति भावः । 'वृधू च्छेदने' (धा. पा. १७८३) इति धातुः । 'निर्गतसरे'
इति पाठान्तरे कामरसेन कामाभिनिवेशेन उपलक्षित इति शेषः । यद्वा
व्यतिरेकदृष्टान्तेन योज्येयं गीतिः । कामरसेन युगपदुत्पादितगुरुतरप्रेमरसो
हंसयुवा क्रीडति । अहं तु देवदग्धो न तथेति भावः । पेम्मरसे, सरे, कामरसे
इत्यादिषु प्रथमातृतीये 'प्राकृते लिङ्गवचनमतन्त्रम्' इत्यादिहेमचन्द्राद्युक्तत्वाद्
बोद्धव्ये ॥४१॥ चतुरस्रकेण इति । संस्थानविशेषश्चतुरस्रकम् । यदुक्तम्-
नन्द्यावर्तस्थयोरों भवेदष्टादशाङ्गुलम् ।
अन्तरे चतुरैः स्थानं चतुरस्रं तदोदितम् ।।
इति । मधुकरेति । मधुकरो भ्रमरः । मदिराक्ष्याः सालसनेत्रायाः। प्रवृत्ति
वृत्तान्तम् ॥४२॥
कोणेश्वरी
इत इति । इदानीमयं कमलासक्त इति मय्युत्तरं न दास्यत्येव । तथा' य-
पृष्ट्वैव गतवति मयि पुनरनुशयः स्यादिति पृच्छामि तावदेनमित्यभिप्रायः ।।४०॥
अर्धेति । लय इत्यर्थः । तल्लक्षणं यथा ताम्xxx । एक्केति । एकक्रम-
वधितगुरुतरप्रेमरसेन कामरसेन सरसि हंसयुवा क्रीडति । एकोऽद्वितीयः श्रेष्ठो
वा । क्रमेण कालवशेन धितः प्रेमरसो यत्र तेनेत्यर्थः॥४१॥
मधुकरेति । हे मधुकर । तस्या मदिरे मनोहरे अक्षिणी यस्या एवंभूतायाः
प्रवृत्ति वातां शंस कथय । अथवा त्वयाऽसौ मम वरतनु व दृष्टा इति मत्वा
मया तक्यंत इति भावः । कुत एवं तयंत इत्यत आह-यदीति । यदि त्वं तां
दर्शनगोचरीकुर्यास्तदा तदाननसौरभं त्वयाप्यवश्यमुपलब्नं भवेत्तथा च सत्यस्मिन्
पुण्डरीके प्रीतिरेव तव न तिष्ठेदित्यर्थः ॥४२॥

·२१० विक्रमोर्वशीये [-४४३ (द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च) अये, करिणीसहायो नागाधिराजो नीपस्कन्धनिपण्ण- स्तिष्ठति । यावदेनं गच्छामि । (कुलिका २) करिणीविरहसंताविअओ। (मन्दघटी') काणणे गंधुद्धअमहुअरु ॥४३॥ [करिणीविरहसन्तापितः । कानने गन्धोद्धतमधुकरः ॥४३॥] (अत्रान्तरे विलोक्य) अथवा न तावदयमुपसर्पणकालः । - m- IRANILIrm seD. . कुमारगिरिराजीया इवमित्यादिः । स्पष्टोऽर्थः ॥४०॥ मधुकरेत्यादि । सुरभि ध्राणतर्पणं तन्मुखोच्छ्वासगन्धमवाप्स्यः, यद्या- स्वादयिष्यश्चेत् । अस्मिन् पुण्डरीके तव रतिःप्रीतिरभवविष्यत् किम् । अजनिष्यत किम् । न भवेदित्यर्थः । लिडनिमित्तलक क्रियातिपत्ती (पा.३-३-१३९) इति लुङ ।। মাহিকা नीपो धूलिकदम्बः । स्कन्धः शाखा । गंजान्यापदेशेनाह-करिणीति । करिणीविरहसन्तापितः । कानने गन्धोखतमधुकरः । पुष्पगन्धोदतः । गन्धोदतो गर्वोडत इति वा। गजो भ्रमतीति शेषः । 'गन्धः सम्बन्धलेशयोर्गन्धकामोदगर्वेषु' इति हेमचन्द्रः ॥४३॥ कोणेश्वरी करिणीविरहसन्तापितो गन्धोद्धृतमधुकरः कानने नागाधिराजस्तिष्ठ- तीत्यनुषङ्गः ॥४३॥ #refufcrutar The versc omitted. -41.vem-mPM १. अस्मात् प्रियौवन्तमुपलप्स्ये। यावतुपसमि-सा.ए. २. कुटिलिका- ए.'३. मल्लपटी-सा, ए.

·४.४४-] चतुर्थोऽङ्कः २११ अयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियतमाग्रहस्तेन । 'अभिलेढु तावदासवसुरभिरसं शल्लकीभङगम् ॥४४॥ (स्थानकेनावलोक्य) अये, कृताहारकः संवृत्तः । भवतु । समीपमस्य गत्वा पृच्छामि । (अनन्तरे चर्चरी) हउं पई पुच्छिमि आअक्खहि गअवरु । ललिअपहारे णासिअतरुवरु । दूरविणिज्जिअससहरकती दिट्ठी पिअ पई संमुह जंती ॥४५॥ [अहं त्वां पृच्छाम्याचक्ष्व गजवर ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दूरविनिजितशशधरकान्तिः दृष्टा प्रिया त्वया संमुखं यान्ती ॥४५॥] (पदद्वयं पुरत उपमृत्य) मदकल युवतिशशिकला गजयूथप यूथिकाशबलकेशी । स्थिरयौवना स्थिता ते दूरालोके सुखालोका ॥४६॥ (सहर्षमाकर्ण्य) अहह, अनेन प्रियोपलब्धिशंसिना मन्द्रकण्ठ- गजितेन समाश्वासितोऽस्मि । साधाद् भूयसी मे त्वयि प्रीतिः । प्रकाशिका अयमिति । अचिरोद्गतो नूतनोत्पन्नः । उपनीतमानीतम् । अभिलेढु आस्वादयातु । तावदादौ । आसवो मदिरा । शल्लकी गजप्रियस्तरुभेदः । 'शल्लकी श्वाविदगयोः' इति लोचनः । भङगो नवपल्लवः। 'भङगस्तरङग उभेदे भङगो जयविपर्यये' इति च सः ॥४४॥ MAR १. अभिलषतु-सा. ए.

·२१२
विक्रमावंशीय
[४.४५-
प्रकाशिका
स्थानकेनेति । स्थानकमालापविशेषः तथाचाभाणीद् भरत:-'स्थानक
तद्वदेव स्यात् पृथग्भूतविदारिकम्' इति । तदिति प्रकृतालापवदित्यर्थः ।
गजं प्रति प्रियाप्रवृत्ति पृच्छति-हई पद इति । अहं पई परं त्वां वा
पृच्छामि आचक्ष्व गजवर ललितप्रहारेण नाशिततरुवर । दूरविनिजितशशधर-
कान्तिर्दृष्टा प्रिया त्वया संमुखं यान्ती ॥ दूरगत्यन्तं विनिजिता पगजिता ।
आह्लादकतातिशयनिष्कलङकतादियुतमुखेनेति शेषः । शशलाञ्छनकान्तिर्यया ।
शशधरेत्यनेन पूर्णचन्द्रता द्योत्यते ।। ४५।।
मवकलेति । मदेन कलो मधुराव्यक्तशब्दः । 'कलस्तु मधुराव्यक्तशब्दे
जीणे' इति लोचनः । युवतिशशिकला इत्यनेन युवतीनां तारकात्वम् , शशिकला
इत्यनेन च निष्कलङाकता द्योत्यते। स्थिरयौवनत्वं तु देवतात्वादेव ॥४६।।
साधात् समानधर्मत्वात् ।।
।
কাহী
।
अयमिति । प्रियतमाया अग्रहस्तेनोपनीतं भग्नशल्लकीखण्डमासवसुरभि-
रसमचिरजातपल्लवं तावदयमभिलषतु । इदानीं महाजनानां न गन्तुमहंतीति
भावः ॥४४॥ हई इति । विविधप्रकारेणाश्रिततरुवर गजवर त्वामहं पृच्छामि अत
आचश्च । किं तदित्याह-दूरेति । दूरविनिजितशशधरकान्तिः संमुखं यान्ती
त्वया दृष्टा ? यदि दृष्टा तदा कथयेत्यर्थः ॥४५॥
मवकलेति । मदेन मत्ततया कल मधुरस्वर गजयूथप यूथिकाशबला
वर्वराः केशा यस्या एवम्भूता स्थिरयौवना वर्तमानप्रौढयौवना अत एव सुख-
दर्शना युवतिशशिकला दूरादपि तव दर्शनविषयता यातेत्यर्थः ॥४६॥
कथं साधर्म्य मत आह-
कुमारगिरिराजीया
अयमचिरोद्गतेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥४४॥
मदकल मदोत्कट गजयूथप कलभकरोरुः करिपोतस्य करवदूरू यस्याः
सा तथोक्ता । 'ऊरूत्तरपदादौपम्ये' (पा. ४-१-६९) इति ऊक । यूधिकारावल-
केशी यूधिकाभिः पुष्पविशेषः शबला: चित्रा: केशा यस्याः सा तथोक्ता ।
'स्वानाच्चोपसर्जनादसंयोगोपषात्' (पा. ४.१-५४) इति भीष् ॥४६॥

·४.४७-]
चतुर्थोऽङ्कः
२१३
मामाहुः पृथिवीभृतामधिपति नागाधिराजो भवान्,
अव्युच्छिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिषु ।
स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा,
सर्वं मामनु ते प्रियाविरहजां त्वं तु व्यथां माऽनुभूः ।।४७।।
सुखमास्तां भवान् ।
(द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च)
अये, अयमसौ सुरभिकन्दरो नाम विशेषरमणीयः सानु-
मान् । प्रियश्चायमप्सरसाम् । अपि नाम सुतनुरस्योपत्यका-
यामुपलभ्येत ।
(परिक्रम्यावलोक्य च)
कथमन्धकारः । भवतु । विद्युत्प्रकाशेनावलोकयामि ।
कथम् । मदीयैर्दुरितपरिणामैर्मेघोदयोऽपि शतह्रदाशून्यः
संवृत्तः । तथापि शिलोच्चयमेनमपृष्ट्वा न निवतिष्ये ।
प्रकाशिका
तदेवाह-मामाहुरिति । विशेषेणोच्छिन्ना न भवतीत्यव्युच्छिन्ना पृथ्वी
महती प्रवृत्तिरादरो यस्मिस्तत् । पक्षे प्रवृत्तिरुद्गमो यस्य । 'दानं गजमदे त्यागे'
इत्युभयत्र त्रिकाण्डी। वशा करिणी । 'वशा योषासुतावन्ध्यास्त्रीगुर्वीकरिणीष्वपि'
इति लोचनः ॥४७॥
कोणेश्वरी
मामिति । राजाधिराज मां वदन्ति । गजाधिराजो भवान् । विगत
उच्छेदो यत्र तथा च सन्ततमित्यर्थः । एवंभूतं मम भवतश्च दानं तुलापुरुषादि
मदजलं च प्रचुरं वर्तत इत्यर्थः । स्त्रीरत्नेषु मध्ये उर्वशी मम प्रियतमा। तव
पुनर्मूथमध्ये इयं वशा करिणी । सकलं मम सादृश्यमेव तेऽनुभूयते । त्वं पुनरह-
मिव प्रियाविरहजवेदनां मानुभूर्माऽनुभवेत्यर्थः ॥४७॥
कुमारगिरिराजीया
मामाहु रिति । स्पष्टोऽर्थः ॥४७॥

·२१४ विक्रमोर्वशीय [४.४८- (अनन्तरे खण्डिका) पसरिअखरखुरदारिअमेइणि, वणगहणे अविचल्लु । परिसप्पइ पेच्छह लीणो णिअकज्जुज्जुअ कोलु' ॥४८।। [प्रसृतखरखुरदारितमेदिनिर्वनगहन विचलः । परिसर्पति पश्यत लीनो निजकार्योद्युक्तः कोलः ॥४८॥] 1.- प्रकाशिका अनन्तरे खण्डिका इति। गतिविशेषः खण्डिका । यदुक्तम् . पर्यायेण शनै स्तिर्य डनतमुक्तं धुतं शिरः । श्रीरागकुम्भतालेन निबद्धा खण्डिका मता ॥ इति । कुम्भतालश्च--- 'कामबाणद्रुता यत्र अर्धचन्द्रस्ततः परम् । दविरामो लघुश्चैको बिन्दुश्चार्य द्रुतो भवेत् ।। दविरामो लघुद्वन्द्वद्रुतो लघुविरामवान् । इति च । यथा- ते ते ते ते ते तिथ्य थे ते तिथ्णे 2 ते 2 ।। - द खण्डिका गद्यभेदो वा । प्राह च मगवान् भरत:- खण्डी गणेशदेवत्या सात्वती वृत्तिमाश्रिता । श्वेता हास्यकृदारब्धा वैदर्भीभागिसम्भवा ।। इति । वराहान्यापदेशेनाह-पसरिअ इति । प्रसृतवरखुरदारितमेदिनिवनगहनेवि- चलः । परिसर्पति पश्यत लीनो निजकार्योधुक्तः कोलः ॥ अविचलो धीरः । वनगहने लीनोऽपि निजकार्योधुक्तः कन्दाअन्वेषणार्थ कृतोद्योगः परिसपतीतस्ततो भ्रमति । प्रसूतखरखुरेति कन्दाद्युत्खननाथं भूमिदारणम् । बुभुक्षया पीडितः क्रोध- वशतः पृथ्वीदारणं करोतीति वा । वराहस्वभाववर्णनं वा । पक्षे धीर: क्रीडार्थ वनगहने लीनः प्रियतमान्वेषणरूपनिजकार्योधुक्तो समति । प्रबलतरविरहखिन्नो हस्तपादेन भूम्यास्फालनं च करोति । पश्यतेत्युन्माववशादाकाशवधनम् । यद्वा शिलोच्चयदर्शनप्रवृत्तोऽन्तरा दृष्टं वराहं वर्णयति-पसरिम इति ॥४८॥ कोणेश्वरी पसरिम इति । प्रसूतस्बरखुरवारितमेदिनीकोऽवितृष्णो बनगहने कानना- रण्ये लीनो निजकार्योधतः कोलः संक्रामतीत्यन्वयः ॥४८॥ कुमारगिरिराजीया No.commentary wimma- १. फोल्लू-सा. ए.

·२१५ २ ४.४९-] चतुर्थोऽङ्कः अपि वनान्तरमल्पभुजान्तरा श्रयति पर्वत पर्वसु संनता । इयमनङगपरिग्रहमङगला' पृथुनितम्ब नितम्बवती तव ॥४९॥ कथं तूष्णीमेवास्ते । शङके विप्रकर्षान्न शृणोति । भवतु। समीपमस्य गत्वा पृच्छामि । (अनन्तरे चर्चरी) फलिहसिलाअलणिम्मलणिब्भरु बहुविहकुसुमविरइअसेहरु । किंणरमहुरुग्गीअमणोहरु देक्खावहि महु पिअअम महिहरु ॥५०॥ [स्फटिकशिलातलनिर्मलनिर्भर, बहुविधकुसुमविरचितशेखर । किन्नरमधुरोद्गीतमनोहर दर्शय मम प्रियतमां महीधर ॥५०॥] (चर्चरिकयोपसृत्याञ्जलिं बया) सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङगसुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन् मया विरहिता त्वया ॥५१॥ (तथैव प्रतिशब्दं शृणोति । आकर्ण्य सहर्षम् ) कथम् । यथाक्रमं दृष्टेत्याह । भवतु । अवलोकयामि । (दिशोऽवलोक्य सखेदम्) कथम् । ममैवायं कन्दरान्तरविसी प्रतिशब्दः । (इति मूर्च्छति) १. मङगना-सा. ए. २. णिज्झरु-सा. ए.

·२१६
विक्रमोर्वशीये
[४.४९-
।
प्रकाशिका
पर्वतं प्रत्याह-अपीति । अपि प्रश्ने । 'क्रोडो भुजान्तरम्' इत्यमरः
(२-६-७७) । पर्वस्ववयवग्रन्थिषु । 'पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ पवं प्रतिपदोरपि' इति
लोचनः । नितम्बो रोधः शिखरं वा । 'कटीरके नितम्बः स्याच छिखरे स्कन्धरो-
धसोः' इति सः॥४९॥
पर्वतं प्रति प्रार्थयते-फलिहसिलेति । स्फटिकशिलातलनिर्मलनिर्भर बहु-
विधकुसुमविरचितशेखर । किन्नरमधुरोद्गीतमनोहर दर्शय मम प्रियतमा मही-
धर ॥ स्फटिकशिलातलैनिभरमत्यन्तं निर्मल: । 'निर्मलनिर्भर' इत्यत्र प्राकृते
पूर्वनिपातानियमान् निर्भर निर्मलेति विधेयम् । यद्वा निर्मलत्यन्तमेकं पदम् ।
निर्भरेत्यारभ्य शेखरान्तमेकम् । 'देक्खावेहि' इति दर्शय इत्यर्थे देगी। 'निमल-
निसर' इत्यपि क्वचित् पाठः ॥५०॥
सर्वक्षितिभूतामिति । अत्र प्रश्नवाक्यमेयोत्तरत्वेन योजितम् । त्रिग-
ताख्यं वीथ्यङग चेदम् । तथा चाह साहित्यर्पणकृत् ...'विगतं स्यादनेकार्थ-
योजनं श्रुतिसाम्यतः।' इति (सा. द. ६. २६५) ॥११॥
कोणेश्वरी
अपीति । हे पृथुनितम्ब महत्प्रस्थ पर्वत तवेदमनगपरिग्रहमपि वनान्तरम् ।
अल्पं भुजान्तरं यस्या एवंभूता। संनतनन्धिभागा नितम्बवती इदानीमत्राधि-
ताऽस्तीत्यर्थः ॥४९॥
फलिहेति । स्फटिकशिलातलनिर्मलनिर्भर बहुविधकुमुमै विरचितशेखर,
किन्नरमधुरोद्गीतमनोहर मम प्रियतमा दर्शयेत्यर्थः ॥५०॥
सर्वक्षितिभूतामिति । सर्वपर्वतानां नाथ, अस्मिन् रम्ये वनान्ते सर्वाङग-
सुन्दरी रामा मया विरहिता त्वया दृष्टत्यन्वयः । प्रतिरवे तु सर्वक्षितिभृतां
राज्ञां नाथ, त्वया विरहिता मया दृष्टेत्यन्वयः ॥५१॥
कुमारगिरिराजीया
अपि वनान्सरमित्यादि । पर्वसु गुल्फादिसन्धिषु संनता निमग्ना ।
निगूढग्रन्थिरित्यर्थः । अनगपरिग्रहं मन्मथस्वमिदं वनान्तरमपि यति भजति ।
अपि प्रश्ने ॥४९॥
सर्वमितिभूतामित्यादि । मया विरहिता त्वया दृष्टेत्या प्रश्नार्थे काकु-
रनुसन्धेया। एतदेव प्रतिध्वनी सति त्वया विरहिता मया दृष्टेत्युत्तरवत् प्रति-
भाति । श्रेषमुभयत्र समानम् ॥५१॥

·-४.५२]]
चतुर्थोऽङ्कः
२१७
(उत्थायोपविश्य सविषादम्)
अहह । श्रान्तोऽस्मि । यावदस्या गिरिणद्यास्तीरे तरङग-
वातमासेविष्ये ।
(द्विपदिकया परिक्रम्यावलोक्य च)
इमां नवाम्बुकलुषां स्रोतोवहां पश्यता मया रतिरुप-
लभ्यते । कुतः-
तरङगभ्रूभङगा क्षुभितविहगश्रेणिरशना
विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् ।
यथाविद्धं याति स्खलितमभिसन्धाय बहुशो
नदीभावेनेयं ध्रुवमसहना सा परिणता ॥५२॥
भवतु । प्रसादयामि तावदेनाम् ।
प्रकाशिका
तरडगभ्रूभङगेति । यथा' शब्दः कोपव्यञ्जकेषु तरङगेत्याद्याविद्धमित्यन्तेषु
विशेषणेषु योज्यः । आविद्धं स्खलनपूर्वकं वक्रं वा याति तथा। ध्रुवमुत्प्रेक्षायाम् ।
बहुशो बहुतरं स्खलितं मत्कृतमपराधमभिसन्धाय मनसि निधायासहना सा
उर्वशी नदीत्वेन परिणता । 'आविद्धः प्रहते वक्रे' इति विश्वलोचनः । 'स्खलितं
तूचिता शे स्खलितं चलिते त्रिषु' इति च सः ॥५२॥
कोणेश्वरी
तरङगेति-ध्रुवं सेयं नदीत्वेन परिणता । तस्या एव नदीपरिणतिर-
भूदित्यर्थः । असहना यतः । तर्कणनिमित्तं सादृश्यमाह-तरङगेति । तरङग एव
भ्रूभङगो यस्याः सा तथा । क्षुभितविहगश्रेणिरेव रसना यस्याः सा तथा ।
संरम्भशिथिलं वसनमिव फेनं विकर्षन्ती बहुशोऽभिसन्धाय स्खलितं यथा याति ।
आविद्धमतोलितमिवातो मन्ये सैव नदीरूपं कृतवतीत्यर्थः ॥५२॥
कुमारगिरिराजीया
तरहगेत्यादि । यथा आविद्धं कुटिलं यथा भवति तथा यान्ती सेयमुर्वशी।
बहुशः बहु 'बह्वल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्याम्' (पा. ५-४-४२) इति शस् ।
स्खलितमपराधम् । ममेति शेषः। अनुसन्धाय स्मृत्वा । असहना असहिष्णुः
सती नदीभावेन सरिदूपेण परिणता विकारं गता। स्वरूपमुत्सृज्य रूपान्तरं
प्राप्तेत्यर्थः । ध्रुवमित्युत्प्रेक्षायाम् ॥५२॥

·२१८ विनामोर्वशीये [४.५३- (अनन्तरे कुटिलिका) पसीअ पिअअम सुंदरि एणए खुहिआकरुणविहंगमए णए । सुरसरितीरसमूसुआएणए अलिउलझंकारिए णए' ॥५३॥ [प्रसीद प्रियतमे सुन्दरि एनया क्षुभिताकरुणविहङगमके नत्या। सुरसरित्तीरसमुत्सुकणके, अलिकुलझंकारिते नदि ॥५३॥] সন্ধাদিজা नदीत्वेन ज्ञातां प्रियां प्रत्याह-पसीअ इति । प्रसीद प्रियतमे सुन्दरि एनया क्षुभिताकरुणविहङगमके नत्या । सुरसरित्तीरसमुत्सुकणके अलिकुलझं- कारिते नदि ।। सुन्दरि नदि प्रियतमे, नीरूपे प्रियतमे । एनया नत्या प्रसीद प्रसादं रचय । प्रियतमे मयीति वा । मत्कृतनमस्कारेण नदीभावं त्यक्त्वा आलि- अंगनादिना मयि अनुग्रहं विधेहीत्यर्थः । क्षुभितेत्यादयो नदीसम्बुद्धयः । नमस्का- रादिना नदीभावापनयनप्रवृत्तं मामुदीक्ष्य स्वाश्रयविनाशशअकया शुभिता: प्रियागतिस्वराद्यनुकरणेन मत्पीडकत्वादकरुणा विहगमा हंसपिकादयो यस्या तत्सम्बुद्धिः । एवं च वियोगजन्यपीडावत्त्वे सत्यपि एतादृशमद्विरोधिविहङगा- श्रयदानेनापि मत्पीडाकरणं तव नोचितमिति व्यज्यते । सुरसरिद्रूपायास्तव तीरे समुत्सुका मृगा यस्यास्तत्सम्बुद्धिः । सुरसरिदिति सम्बुद्धयन्तं भिन्नं वा पदम् । सुरसरित्तीरेत्यनेन च त्वमेतादृशी मत्प्रतिपक्षिपक्ष्याश्रयदाननिरताऽहं तु त्वयि नितरामुत्कण्ठित इत्यहो ते नष्ठुर्य मिति ध्वन्यते ॥५३॥ कोणेश्वरी पसिभ इति । प्रसीद प्रियतमसुन्दरिके नदि, क्षुभिततरुणविहगमके नत्या । सुरसरित्तीरसमुत्सुकेणके अलिकुलझकारिते एनया ॥हे प्रियतमेव सुन्दरि सुरसरिनदि, एनया मत्क्रियमाणनस्या प्रसीव प्रसन्ना भव । अत्र भितेत्यादिना रसनावत्वं तीरेत्यादिना चपलनयमवरवरूपितं मन्तव्यम् ॥५३॥ कुमारगिरिराजीया No commentary R . . merman-mom.m... १. अलिउतरवशंकारिज एणए-सा. ए.

·२१८ विधामोर्वशीये [४.५३- (अनन्तरे कुटिलिका) पसीअ पिअअम सुंदरि एणए खुहिआकरुणविहंगमए णए । सुरसरितीरसमूसुआएणए अलिउलझंकारिए णए' ॥५३।। [प्रसीद प्रियतमे सुन्दरि एनया क्षुभिताकरुणविहङगमके नत्या । सुरसरित्तीरसमुत्सुकणके, अलिकुलझंकारिते नदि ॥५३॥] সফালিকা नदीवेन ज्ञातां प्रियां प्रत्याह-पसीअ इति । प्रसीद प्रियतमे सुन्दरि एनया क्षुभिताकरुणविहङगमके नत्या । सुरसरित्तीरसमुत्सुकणके अलिकुलझं- कारिते नदि । सुन्दरि नदि प्रियतमे, नदीरूपे प्रियतमे । एनया नत्या प्रसीद प्रसादं रचय । प्रियतमे मयीति वा । मत्कृतनमस्कारेण नदीभावं त्यक्त्वा आलि- डगनादिना मयि अनुग्रहं विधेहीत्यर्थः । क्षुभितेत्यादयो नदीसम्बुद्धयः । नमस्का- रादिना नदीभावापनयनप्रवृत्तं मामुदीक्ष्य स्वाश्रयविनाशशअकया शुभिता: प्रियागतिस्वराद्यनुकरणेन मल्पीडकत्वादकरुणा विहगमा हंसपिकादयो यस्या तत्सम्बुद्धिः । एवं च वियोगजन्यपीडावत्त्वे सत्यपि एतादृशमद्विरोधिविहङगा- श्रयदानेनापि मत्पीडाकरणं तव नोचितमिति व्यज्यते । सुरसरिद्रूपायास्तव तीरे समुत्सुका मृगा यस्यास्तत्सम्बुद्धिः । सुरसरिदिति सम्बुद्धयन्तं भिन्नं वा पदम् । सुरसरित्तीरेत्यनेन च त्वमेतादृशी मत्प्रतिपक्षिपक्ष्याश्रयदाननिरताऽहं तु त्वयि नितरामुत्कण्ठित इत्यही ते नष्ठुर्यमिति ध्वन्यते ॥५३॥ कोणेश्वरी पसिभ इति । प्रसीद प्रियतमसुन्दरिके नदि, क्षुभिततरुणविहनगमके नत्या । सुरसरित्तीरसमुत्सुकणके अलिकुलशंकारिते एनया ॥हे प्रियतमेव सुन्दरि सुरसरिनदि, एनया मक्रियमाणनस्या प्रसीव प्रसन्ना भव । अत्र भुभितेत्यादिना रसनावत्त्वं तीरेत्यादिना चपलमयमवरवं अपितं मन्तव्यम् ॥५३॥ कुमारगिरिराजीया No commentary lation n ... अभिउकरवशंकारिज एणए-मा. ए.

·विक्रमोर्वशीये २२० [४.५५- (चर्चरिकयोपसृत्य जानुभ्यां स्थित्वा) 'त्वयि निबद्धरते: प्रियवादिनः प्रणयभङगपराङमुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥५५॥ कथं तूष्णीमेवास्ते। अथवा परमार्थतः मरिदियं नोर्वशी। अन्यथा कथं पुरूरवसमपहाय समुद्राभिसारिणी भवेत् । अनि- वेदप्राप्याणि श्रेयांसि । भवतु । तमेवोद्देशं गच्छामि, यत्र मे नयनयोः सा सुनयना तिरोहिता। (परिक्रम्यावलोक्य च) इमं तावत् प्रियाप्रवृत्तये सारङगमासीनमभ्यर्थये । अभिनवकुसुमस्तबकिततरुवरस्य परिसरे मदकलकोकिलकूजितमधुपझडकारमनोहरे । नन्दनविपिने निजकरिणीविरहानलेन सन्तप्तो विचरति गजाधिपतिरैरावतनामा ॥५६॥ (गलितकः । जानुभ्यां स्थित्वा) कृष्णसारच्छविर्योऽयं दृश्यते काननश्रिया। नवशष्पावलोकाय कटाक्ष इव पातितः ॥५७।। Hmme . 1 miewInt २. १. तव निबखरती प्रियवादिनि...चेतसि- विलोक्य अयमन्तिकमायान्तीं शिशुना स्तनपामिना । अनन्यदृष्टिस्तामेव मृगी डां निरीक्षते ।।

·४.५५-] चतुर्थोऽङ्कः २२१ वरणः कोणेश्वरी । वेलासलिलोद्वेल्लितहस्तदत्ततालोऽवतरति दश दिशो रुणद्धि विना नवमेघकालम् ॥५४॥ कुमारगिरिराजीया No commentary प्रकाशिका त्वयोति । निबद्धरतेनितरां सक्तचित्तस्य । प्रियवादिनः प्रियभाषण- परस्य । प्रणयस्य प्रीतेर्भङगात् पराङ्मुखं चेतोऽन्तःकरणं यस्य ॥५५॥ ऐरावतान्योक्त्याह-अभिनवेति । एतादृशविशेषणविशिष्टे वने भ्रमणं विरहातिशयं द्योतयति ॥५६॥ गलितको नाटयविशेषः । कृष्णसारेति । कृष्णसारः कृष्णमृगस्तद्वच्छवि- र्दीप्तिर्यस्य । पक्षे कृष्णो यः सारोऽदक्ष्णः कनीनिका तच्छवियस्मिन् । अतिश्याम इत्यर्थः । 'शष्पं बालतृणं घास.' इति त्रिकाण्डी ॥५७॥ कोणेश्वरी नदी प्रियतमां मन्यमान एवाह-तवेति । तव निबद्धरतो प्रियवादिनि प्रणयभङगे पराङमुखं चेतो यस्य तस्मिन् । तव इति सर्वत्र सम्बध्यते । एवंभूते मयि कमपराधलवं पश्यसि यतो दासजनं मां त्यजसि । न तावन्मयि रतिहानिर्न वाप्रियवादिता । तथापि मम त्यागः स्वकीयमितरत्वख्यापनपर इति भावः ।।५५।। अभिनवेति । निगदव्याख्यातमेतत् ।।५६॥ कृष्णेति । योऽयं कृष्णसारच्छविर्दृश्यते काननश्रियाऽस्यावलोकाय पातितः कटाक्ष इवेत्यध्याहरेणान्वयः ॥५७॥ अयमिति । अन्तिकमायान्तीं स्तनपायिना शिशुना रुद्धामेव मृगी तामेव निरीक्षतेऽनन्यदृष्टिः सन्नित्यर्थः ।। कुमारगिरिराजीया स्वयि निवडत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ।।५।। कृष्णसारेति । कृष्णा नीला शारा कबुरा छविः कान्तिर्यस्य स तथोक्तो यः सारगो हरिणो दृश्यते, असौ काननश्रिया वनलक्ष्म्या मेघकालावलोकाय पातितःप्रसारितः कटाक्ष इव ।।५७।। अस्यान्तिकमित्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥

·२२२ विक्रमोर्वशीय [४.५८- ('चर्चरी) सुरसुंदरि जहणभरालस पीणुत्तुंगघणत्थणि थिरजोव्वण तणुसरीरि हंसगइ । गअणुज्जलकाणणे मिअलोअणि भमंते दिट्ठ पई तह विरहसमुइंतरे. उत्तारहि मई ॥५८॥ [सुरसुन्दरी जघनभरालमा पीनोत्तुंगधनस्तनी स्थिरयौवना तनुशरीरा हंसगतिः । गगनोज्ज्वलकानने मृगलोचना भ्रमन्ती दृष्टा त्वया तद्विरहसमुद्रान्तगदुत्तारय माम् ॥५८॥] प्रकाशिका मृगमनुयुङक्ते---सुरसुंदरि इति । सुरसुन्दरी जघनभरालसा पीनोत्तुङग- धनस्तनी स्थिरयौवना तनुशरीरा हंसगतिः । गगनोज्ज्वलकानने मृगलोचना भ्रमन्नी दृष्टा त्वया तद्विरहसमुद्रान्तरादुत्तारय माम् ।। स्थिरयौवनात्वे सुरसुन्दरीत्वं हेतुः एतादृशविशेषणोपलक्षिता मत्प्रिया बने भ्रमन्ती यदि त्वया दृष्टा तत्तहि मां विरहपारावारात् समुत्तारयेत्यर्थः । तत्कथनेनेति शेष: काननस्य गगनोज्ज्वलत्वं महत्त्वनीलत्वाद्यतिशयसाधयात् । भमंते भ्रमता त्वयेति वा । तह तथा । अनि- वंचनीयादित्यर्थ इति वा ॥५८॥ कोणेश्वरी सुरसुंदरि इत्यादि। यदि गगनोज्ज्वले कानने भ्रमता त्वया सुरसुन्दरी दृष्टा तदा विरहसमुद्रान्तरान् मामुत्तारय इत्यने स्थितेन हहो हरिणपते इत्यनेन सम्बन्धः । अस्मिन् गगनवन्महति कानने बहवः सुरसुन्दर्यः सञ्चरन्ति । तथा च तदुपलक्षणं किचिन्मया यदि ज्ञायते तदा कय्यत इत्याह-जहणेति । जघनभरा- लसा पीनोत्तुङगधनस्तनी स्थिरयौवना तनुकशरीरा हंसगतिमंगलोचनेत्यनेन चिह्ननाचक्ष्वेत्यर्थः ॥५८॥ कुमारगिरिराजीया No commentary १. इति मतित्वा-सा. ए. २. तणुनसरीरि-मा. ए.

·२२३ ४.५९-] चतुर्थोऽङ्कः (उपसृत्याञ्जलिं बवा) हंहो हरिणीपते'। अपि दृष्टवानसि मम प्रियां वने, कथयामि ते तदुपलक्षणं शृणु । पृथुलोचना सहचरी यथैव ते, सुभगा तथैव खलु साऽपि वीक्ष्यते ॥५९।। कथम् । अनादृत्य मद्वचनं कलत्राभिमुखं स्थितः। सर्व- थोपपद्यते परिभवास्पदं विधिविपर्ययः । यावदन्यमवका- शमवगाहिष्ये । (परिक्रम्यावलोक्य च) हन्त, दृष्टमुपलक्षणं तस्या मार्गस्य । रक्तकदम्बः सोऽयं प्रियया धर्मान्तशंसि यस्येदम् । कुसुममसमग्रकेसरविषममपि कृतं शिखाभरणम् ॥६०॥ --- प्रकाशिका अपिः प्रश्ने । तदुपलक्षणं तस्याश्चिह्नम् ॥५९॥ रक्तकदम्ब इति । रक्तानि कदम्बानि कुसुमानि यस्य सः । रक्तकदम्बो हि वर्षासु कुसुमितो भवतीति ॥६०॥ कोणेश्वरी मद्दष्टेन केनापि दृष्टान्तेन मां बोधय इत्यत आह-अपोति । त्वत्सह- चरीवत् साऽपि सुभगा इत्यर्थः ॥५९।। परिभवेति । अभाग्यं पराभवास्पदमि- त्यर्थः । रक्तेति । यस्यासमग्र केसरं विषममपि कुसुमं प्रियया शिखाभरणं कृतं सोऽयं रक्तकदम्बः। तथा चायं तस्याः पूर्वदृष्टो मार्ग इति । अनेन पथा गता स्यात् ॥६॥ कुमारगिरिराजिया हंहो इत्यामन्त्रणे । अपि दृष्टवान् इति । स्पष्टोऽर्थः ।।५९।। रक्तकदम्ब इत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥६॥ १. हरिणपते-सा. ए.

·२२४ विक्रमोर्वशीये - [४.६१- 'तत् किं न खलु शिलाभेदगतं नितान्तरक्तमिदमवलोक्यते । प्रभालेपी नायं हरिहतगजस्यामिपलवः स्फुलिङगः स्यादग्नेर्गहनमभिवृष्टं पुनरिदम् । अये रक्ताशोकस्तबकसमरागो मणिरयं, यमुद्धर्तुं पूपा व्यवसित इवालम्बितकरः ।।६।। भवतु । आदास्ये तावत् । (ग्रहणं नाटति) --- - प्रकाशिका प्रभालेपोति । प्रभया तेजसा लिम्पति व्याप्नोति तादृशः । हरिणा सिंहेन हतो मारितः। स्फुलिङ्गोऽग्निकणः । अभितो वृष्टं जलवर्ष णम् । पूपा सूर्यः । व्ववसितः कृतोद्योगः ॥६२॥ कोणेश्वरी शिलेति-भिन्नशिलातलस्थमित्यर्थः । यदभिभूतो भावी द्रव्यवत् प्रकाशत इति व्युत्पत्तेः । शङ्कापरिहाराभ्यां निरस्य निरासपूर्वक स्वरूपमाह-प्रभाले- पीत्यादि । हरिहतगजस्यामिषलवस्तावदयं न भवितुमर्हति, प्रभायुक्तो यत इति । प्रभावत्वेनाग्नेः स्फुलिङ्गः स्यात् सोऽपि न । इदं पुनर्गहणमभिवृष्टं यत इति हेतुः । तथा च मणिरयम् । आलम्बितकरः पूषा यमुदत, व्यवसित इव प्रतिभातीति शेषः ॥६२॥ कुमारगिरिराजीया प्रभालेपीत्यादि । प्रभाया लेपश्छुरणमस्यास्तीति स तथोक्तः । अयं पुरोवर्ती हरिहतमृगस्यामिषलवो मांसखण्डो न भवति । तस्य प्रभालेपित्वा- सम्भवात् । अग्नेः स्फुलिङ्गः कणो वा न भवति । वेति पदान्तरे । यतो यस्मादिद गहनं वनमभिवृष्टं मेषसिक्तम् । तस्मानेति सम्बन्धः । एवं सन्दिप निश्चिनोति-अये इत्यादि । अये इत्यामन्त्रणे। रक्ताशोकप्रसवसमरागो रक्ता- शोकस्य प्रसवेन कुसुमेन समो रागो रक्तिमा यस्य स तथोक्तः । अयं पुरोवर्ती मणिः पपरागः । उत्प्रेक्षयाऽपि तदेव द्रवति पूषा सूर्य आलम्बितकरः सन् यं मणिमुखमाइत व्यवसित इब उचुमन इन ॥१२॥ -01-0 " परिकमयावलोक्य.-सा. ए. . २. मृगस्य कु. गि.

·२२५ ४.६२-] चतुर्थोऽङ्कः पणइणिबद्धासाअओ, बाहाउलणिअणअणओ। गअवइ गणे दूहिअओ परिभमइ क्वामिअवअणओ ॥६२।। [प्रणयिनीबद्धास्वादो' वाष्पाकुलनिजनयनः । गजपतिर्गहने दुःखितः परिभ्रमति क्षामितवदनः ।।६२॥] (द्विपदिकयोपसृत्य गृहीत्वात्मगतम्) मन्दारपुष्परधिवासितायां यस्याः शिखायामयमर्पणीयः । सैव प्रिया संप्रति दुर्लभा मे मैवैनमश्रूपहतं करोमि ॥६३॥ (इत्युत्सृजति) (नेपथ्ये) वत्स, गृह्यतां गृह्यताम् । सङगमनीयो मणिरिह शैलसुताचरणरागयोनिरयम् । आवहति धार्यमाणः सङगममाशु प्रियजनेन ॥६४।। mammee--- प्रकाशिका गजान्यापदेशेन पुनराह-पणइणीति । प्रणयिनीबद्धास्वादो बाष्पाकुल- निजनयनः । गजपतिर्गहने दुःखितः परिभ्रमति क्षामितवदनः ।। प्रणयिनीबद्धा- - १. बडाशाको-सा. ए.

·विक्रमोर्वशीये
[४.६२-
प्रकाशिका
सादित इति वा । प्रणयिन्यावबद्धः अर्थात् स्वविरहेणात एवासमन्तात् सादितः
कृशीकृत इत्यर्थः । प्रणयिनीबद्धाशाक इति वा । प्रणयिन्यां बद्धा आशा येन ।
समासान्ते कः। क्षामितवदनो म्लानीभूतास्यः । 'वासिअवअणसो' इत्यपि
स्वचित् पाठः । तत्र प्रसारितवदन इत्यर्थः । वासिम इति प्रसारिते देशी॥६२॥
मन्दारेति । मन्दारपुष्पैस्तदाख्यकल्पपादपप्रमूनरधिवासितायां सुगन्धी-
कृतायाम् । अथूपहृतं बाप्पदूषितम् ॥६३॥
सजगमनीय इति । सङ्गमनीयनामा । आवहति करोति ॥६४॥
कोणेश्वरी
पणइणोति । प्रणयिनीबद्धास्वादो बाप्पाकुलनिजनयनो गजपतिर्गहने
दुःखितः परिभ्रमति क्षामितवदन इति । पुरूरवस एव गजव्याजादवस्थामाह
॥६२॥
त्यागनिमित्तं चिन्तयति-मन्दारेति । यस्याः शिखायां मन्दारपुष्पः
मुरभितायामयं मणिरधिवासनीयः संप्रति संव मम प्रिया दुर्लभा तथा चानेन
किमपीदानी मम प्रयोजन नास्ति । कि चान्यस्यापि ममैव वा समयान्तरे तदा
प्रयोजकः स्यात् यदीवानी मया नोपहन्यत इत्यभिसन्धायाह-नैनमिति । एनं
मणिमश्रूपहतं न करोमि । एवकारेण सर्वथा तथा कत नाहयुक्तम् । तथा चाग्रे
प्रयोजनसंभावनास्य तिष्ठेदिति भावः ।।६३।।
-
कथं वा गृहोतेत्यत आह-सहगमनीय इत्यादि । इह प्रवेशे शैलसुता-
घरणरागयोनिरयं सङ्गमनीयो मणिस्तिष्ठतीति शेषः । ततः किमत आह-
मावहतीति । धार्यमाणोऽयमाशु प्रियजनेन सङ्गममावहति । तथा च त्वं
प्रियावियुक्तस्तवायं धतुमहंतीति भावः ॥६४।।
कुमारगिरिराणीमा
मन्दारपुष्परित्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥६॥
मन भाविकार्यसूचानात् प्ररोचना नाम सन्ध्यनमुक्तं भवति ।
समसामनीय इत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥४॥

·चतुर्थोऽङ्कः २२७ ४.६५-] राजा-('ऊर्ध्वमवलोक्य) को मामनुशास्ति । (विलोक्य) कथं २ भगवान् मृगराजधारी। भगवन्, अनुगृहीतोऽहमुनोपदेशेन । (मणिमादाय) हंहो सङगममणे- तया वियुक्तस्य निमग्नमध्यया भविष्यसि त्वं यदि सङगमाय मे । ततः करिप्यामि भवन्तमात्मनः शिखामणि बालमिवेन्दुमीश्वरः ॥६५।। (परिक्रम्यावलोक्य च) अये, किं नु खलु कुसुमरहितामपि लतामिमां पश्यता मया रतिरुपलभ्यते । अथवा स्थाने मम मनो रमते । इयं हि- तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः, शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद् विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवास्थिता मधुलिहां शव्दैविना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥६६॥ यावदस्यां प्रियानुकारिण्यां लतायां परिष्वङगप्रणयी भवामि । - प्रकाशिका तया इति । निमग्नमध्ययातिसूक्ष्मावलग्नया ॥६५।। तन्वीति । चण्डी कोपना । 'चण्डी तु पार्वत्यां हिंस्रकोपनयोषितोः' इति लोचनः ॥६६॥ कोणेश्वरी तयेति । ईश्वरधृतेन्दुनिदर्शनेन यावज्जीवमनवच्छिन्नधारणमभिप्रेतम् ॥६५॥ प्रीतिनिमित्तमाह-तन्वीति । हि यत इमं पादपतितं मामवधूय प्रकुपिता सती सा मत्त्रिया चण्डीव लक्ष्यते । सादृश्य निबन्धनमाह-तन्वीति । मृदु- रित्यर्थः । मेघेति । मेघजलार्द्रपल्लवतया अश्रुक्षालिताधरेव । स्वसमयविरहाद् १. कर्ण दत्त्वा-सा.ए; कु.गि. २. अये, अनुकम्पते मां कश्चिन्मृगचारी मुनिर्भगवान्-सा. ए. ३. पुनस्तया वेदिवलग्नमध्यया-कु. गि.

·२२८ विक्रमोर्वशीये [४.६७- लए, 'पेक्ख विणु हिआएण भमामि जइ विहिजोएण पुणि तहिं पाविमिरे । ता रणे विणु करिमि णिभंती पुण णइ मेल्लइ ताह कअंती ॥६७।। [लते प्रेक्षस्व विना हृदयेन भ्रमामि यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्स्यामि । तदारण्यन विना करोमि निर्धान्ति पुनर्न प्रवेशयामि तां कृतान्ताम् ।।६७॥] (इति चर्चरिकयोपसृत्य लतामालिगति । ततस्तदीयस्थान- माक्रम्यैव प्रविष्टोर्वशी) राजा-(निमीलिताक्षः स्पर्श नाटयित्वा) अय, उर्वशीगात्रस्पर्शादिव निर्वृतं मे हृदयम् । न पुनरस्ति विश्वासः । कुतः । समर्थये यत् प्रथमं प्रियां प्रति, क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा । अतो विनिद्रे महसा विलोचने करोमि न स्पर्श विभावितप्रियः ॥६८।। (शनैरुन्मील्य चक्षुपी) कथम् । सत्यमेवोर्वशो। (इति मूछितः पति) कोणेश्वरी विश्रान्तपुष्पोद्गमा । आमरण: शून्येव । मधुलिहा शब्दै विना चिन्तामौनं स्थितेव । पुष्पविरहेण भ्रमरशून्यतया चिन्तया मौनमागता उर्वशीवेत्यर्थः ॥६६।। कुमारगिरिराजीया मृगचर्मधारी भगवान् कवचन मुनिः । अयं नारायण इति संप्रदायः । पुनस्तथा वेरिविलग्नमध्ययेति । स्पष्टोऽर्थः ॥६५॥ तन्वीत्यादि । तन्वी पेलवा मेषजलापल्लवतया अभिर्कताधरेव । स्वकालविरहात् तेषां स्वकीयानां पुष्पाणां कालः प्रादुर्भावसमपस्तस्य विरहो- me- Arth MAmla १. पेवेविण हिजए भावमि सा. ए. २. पावमि-सा. ए.

·४.६७-] चतुर्थोऽङ्कः २२९ कुमारगिरिराजीया ऽपगमस्तस्माद्धेतोविश्रान्तपुप्पोद्गमा विरतपुष्पोदया सती आभ रणः शून्येव । मधुलिहां भ्रमराणां शब्दैर्ध्वनिभिविना विनाभूता चिन्तामौनं चिन्तया कृतं मौनमास्थितेव प्राप्तेव । इयं लता पादपतितं मामवधूयाक्षिप्य जातानुतापा सजातपश्चात्तापा चण्डी कोपना सा उर्वशीव लक्ष्यते हि । अत्र कार्यान्वेषणाद् विबोधनं नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ॥६६॥ यावदस्याः प्रियानुकारिण्याः परिष्वंगप्रणयी भवामीति लतामालिङ्ग- तीत्यत्रालिङ्गनस्य उर्वशीप्रा'तेर्हेतुत्वादादानं नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ प्रकाशिका लतां प्रत्याह-लए पेक्खेति । लते प्रेक्षस्व विना हृदयेन भ्रमामि यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्स्यामि । तदारण्येन विना करोमि निर्धान्ति पुनर्न प्रवेश- यामि तां कृतान्ताम् ॥ 'दाहकअं ती' इति पाठे दाहकृत ताम् । निर्गता भ्रान्तिर्यस्यां क्रियायां यथा स्यात् तथा। तामरण्येन विना करोमि। इदानीं त्वरण्याद् बहिनिष्कासयामि पुनर्न प्रवेशयामि । कदाप्यरणं नानयामीत्यर्थः । कृतान्तां स्वविरहेण पीडादायिकामित्यर्थः । कृतोऽन्तोऽर्थात् सुखस्य ययेति वा । यद्वा कृतामर्थात् स्वायत्तीकृतां तामुर्वशी पुनररण्यानीं न प्रवेशयामीत्यर्थः । अथवा पाठान्तरे दाहकृतं विरहजन्यतापजनिकाम् । संयोगे च दाहं कृन्ततीति व्युत्पत्त्या दाहनाशिकामित्यर्थ इनि वा ॥६७॥ कोणेश्वरी लए पेक्खेति । लते प्रेक्षस्व हृदयशून्योऽहं प्रमामि यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्नोमि तदा ॥६॥ कथं न विश्वास इत्यत आह-समर्थये इत्यादि । अतः सहसा विलोचने विनिद्रे न करोमि स्पर्श विभावितप्रियः सन् । यतो यत् किंचित् प्रियां प्रति प्रथमं समर्थये तत्प्रेक्षणेनान्यथा प्रवर्तते। तथा चेदानी निमीलितनयनः स्पर्शसुखं तावदनुभवामि । उन्मीलिते पुनर्नयने एतदपि मम त्यजेदेवेत्यभिप्रायः ॥६८॥ कुमारगिरिराजीया समर्थये इत्यादि । प्रथम पूर्व प्रियां प्रति उर्वशीमनुसन्वाय यद्रूपं नूपुर- रवादिकं समर्थ ये भावयामि । निश्चिनोमीत्यर्थः । तद्रूपादिकं क्षणेन क्षणमात्रेण मे मम अन्यथा अन्यप्रकारेण तडिद्राजहंसरवादिरूपेण परिवर्तते परिवृति प्राप्नोतीति यत् ततः कारणात् स्पर्श विभावितप्रियः स्पर्शनाङ्गस्पर्शेन विभाविता निरूपिता प्रिया येन स तथोक्तः। सोऽहं विलोचने नेत्रे सहसा शीघ्रं विनिद्रे उन्मीलिते न करोमि न कुर्वे ॥६॥ ।

·२३० विक्रमोर्वशीये [४.६९- उर्वशो-समस्ससदु, समस्ससदु महाराओ । [समाश्वसितु, समाश्वसितु महाराजः ।] राजा-(सञ्ज्ञां लब्ध्वा) प्रिये, अद्य जीवितम् । त्वद्वियोगोद्भवे चण्डि मया तमसि मज्जता । दिष्ट्या प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गतामुना ॥६९।। उर्वशी-मरिसदु, मरिसदु महाराओ । जं मए कोववसं गदाए अवत्थंतरं पाविदो महाराओ। [मर्पयतु मर्पयतु महाराजः । यन्मया कोपवशं गतयावस्थान्तरं प्रापितो महाराजः ।] राजा-नाहं प्रसादयितव्यस्त्वया । त्वद्दर्शनेन प्रसन्नो मे सबा- ह्यान्तरात्मा । तत् कथय कथमियन्तं कालं मया विरहिता स्थिताऽसि । Ramman - meoneAN-- -....-.- + --- - সাহিঙ্গা उर्वशी-समाश्वसितु, रामाश्वसितु महाराजः । उर्वशी-मर्षयतु, मर्पयतु महाराजः । यन्मया कोपवशंगतयावस्थान्तरं प्रापिता महाराजः ।। कोणेश्वरी अद्य जीवितमित्यनेन कि विशेष्यतेऽत आह-त्वनियोगेति । हे चण्डि, त्वद्वियोगोद्भवे तमसि मज्जता मया त्वं दिष्टया प्रत्युपलब्बासि । गतासुना चेतनेव । तथा चाद्ययावद् गतासुरेवाहमासमित्यर्थः ।।६९।। कि मया मर्षणीयमत आह- इति । यत् कोपसंगतया मयावस्थान्तरं प्रापितो महाराजः । कोपवशया मया तथा कृतमिति तथा न ममापराध इति भावः । इयन्तं कालमिति किमुच्यते क्षणमात्रमिव मयि प्रतिभातीत्युर्वशीवचन- माशबक्य समयाधिक्यबोधनायाह- कुमारगिरिराजीया त्वधियोगेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः । कथयिष्यामीमममुं वचनार्थम् । यन् मया कोपवशंगतया इदमवस्थान्तरमुपपावितं महाराजस्य । अत्र विरोधस्य शमनात् शक्ति म सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति । - ·४.७०-] चतुर्थोऽङ्कः २३१ (अनन्तरे चर्चरी) मोरा परहुअ हंस रहंगम अलि गअ पव्वअ सरिअ कुरंगम तुज्झह कारणे रण्ण भमंते को ण हु पुच्छिअ मई रोअंते ॥७०॥ [मयूरः परभृतो हंसो रथाङगः, अलिगंजः पर्वतः सरित् कुरङगमः । तव कारणेनारण्ये भ्रमता को नु खलु पृष्टो मया रुदता ।।७०॥] उर्वशी-अंतक्करणपच्चक्खीकिदवुत्तंतो महाराओ। [अन्तःकरण- प्रत्यक्षीकृतवृत्तान्तो महाराजः । ] राजा-प्रिये, अन्तःकरणमिति न खल्ववगच्छामि । उर्वशी-सुणादु महाराओ । पुरा भअवदा महासेणेण सासदं कुमारव्वदं गेण्हिअ 'अकलुसो णाम गंधमादणकच्छो अज्झासिदो। किदा अ त्थिदी । शृिणोतु महाराजः । पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमारव्रतं गृहीत्वा अक- लुषो नाम गन्धमादनकच्छोऽध्यासितः । कृता च स्थितिः । राजा-कीदृशी। प्रकाशिका मिलितामुर्वशी प्रत्याह-मोरा परहुअ इति । मयूरः परभृद्धसो रथाङगो- लिगंजः पर्वतः सरित् कुरङगः । तव कारणेनारण्ये भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ।। 'हंस विहंगम' इति पाठेहंसः कलहंसः । विहंगश्चक्रवाक इत्यर्थः ।।७।। उर्वशी-अन्तःकरणप्रत्यक्षीकृतवृत्तान्तो महाराजः । उर्वशी-शृणोतु महाराजः । पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमारव्रतं me--- १. अअं-सा. ए. २. विही-कु. गि.

·२३२ विक्रमोर्वशीये [४.७१- - उर्वशी-जा किल इत्थिआ इमं पदेसं आगमिस्सदि सा लदा- भावेण परिणदा भविस्सदि। 'किदो अ सावांतो गोरी- चरणराअसंभवं मणिं वज्जिअ लदाभावं ण मुंचिस्सदि त्ति । तदो अहं गुरुसावसंमूढहिअआ विसुमरिददेवदा- णिअमा अम्मकाजणपरिहरणीअं कुमारवणं पविट्ठा । पवेसाणंतरं अ २काणणोवंतवत्तिलदाभावेण परिणदं मे रूवं । [या किल स्त्री इमं प्रदेशमागमिष्यति सा लता- भावेन परिणता भविष्यति । कृतश्च शापान्तो गौरी- चरणरागसम्भवं मणि वर्जयित्वा लताभावं न मोक्ष्य- तीति । ततोऽहं गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवतानियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च काननोपान्तवतिलताभावेन परिणतं मे रूपम् । ] राजा-प्रिये, सर्वमुपपन्नम् । रतिखेदसुप्तमपि मां शयने या मन्यसे प्रवासगतम् । सा त्वमिहैतदवस्थं कथं सहेथाश्चिरवियोगम् ॥७१।। इदं चैतद्यथाकथितं सङगमनिमित्तं पुनरुपलब्धप्रभाव- मासादितमस्माभिः । (इति मणि दर्शयति) उर्वशी-कधं, संगमणीओ अ मणी । अदो एव्व महाराएण आलिंगिदा ज्जेव एदंवत्यम्हि संवुत्ता [कथं, संगमनी- योऽयं मणिः । अत एव महाराजेनालिङिगतैवैतद- वस्थास्मि संवृत्ता।] ३ --- प्रकाशिका गृहीत्वा अकलुषो नाम गन्धमादनकच्छोऽध्यासितः । 'जलप्रायमनूपं स्यात् पुसि कच्छस्तथाविधः' इति त्रिकाण्डी (२.१.११) कृताच स्थितिः । स्थितिमर्यादा । १. किदी सावांतो om.-सा. ए. को. २. वासंतीलदा संवुत्ता-कु. गि. ३. बाकिणिवमेत एव्य पकिदित्य-सा.ए.

·४.७१-]
चतुर्थोऽङ्कः
२३३
कोणेश्वरी
मोरा इति । मयूरः परभृतो हंसो रथाङगः, अलिगंजः पर्वतः सरित्
कुरङगमः । तथा च यावता समयेन एतेषां नानास्थानस्थितानामुपगमः प्रश्नश्च
संभवति तावान् समयस्त्वं मद्विश्लिष्टा स्थितासीत्यभिप्रायः ॥७॥
पुरा इत्यादि । पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमारवतं गृहीत्वा
अयमकलुषो नाम गन्धमादनकक्षोऽध्यासितः । कृता च स्थितिः ॥
कुमारगिरिराजीया
कुमारव्रतं ब्रह्मचर्य व्रतम् । कृतश्चेष विधिः । विधिनियमः ॥
प्रकाशिका
या किल स्त्री इमं प्रदेशमागमिष्यति सालताभावेन परिणता भविष्यति।
कृतश्च शापान्तो गौरीचरणरागसम्भवं मणि वर्जयित्वा लताभावं न मोक्ष्यतीति ।
ततोऽहं गुरुशापसंमू ढहृदया विस्मृतदेवतानियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं
प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च काननोपान्तवतिलताभावेन परिणतं मे रूपम् ।
रतिखेदेति । रतिखेदेन मैथुनजनितश्रमेण । एदवस्थमेवप्रकारकम् ।
अनिर्वचनीयदशमिति यावत् ॥७१॥
उर्वशी--कथं संगमनीयोऽयं मणिः । अत एव महाराजेनालिङगितवैतद-
बस्थास्मि संवृत्ता ॥
कोणेश्वरी
या किल स्त्री इमं प्रदेशं समागमिष्यति सा लताभावेन परिणता
भविप्यति । गौरीचरणरागसम्भवं मणि वर्जयित्वा लताभावं न मोक्ष्यतीति ।
ततोऽहं गुरुशापसंमूढहृदया विस्मृतदेवतानियमा स्त्रीजनपरिहरणीयं कुमारवनं
प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च काननोपान्ततिलताभावेन परिणतं मे रूपम् ।
रतीत्यादि । या त्वं रतिखेदसुप्तमति मां प्रवासगतं मन्यसे सा इह
एतदवस्थं चिरवियोगं कथं सहेथाः । अपि तु सोढुं न त्वं क्षमेति भावः ॥७॥
कथमित्यादि । अम्हो इत्याश्चर्य । संगमनीयोऽयं मणिरत एव महाराजेना-
लिङगितमात्रा एतदवस्थास्मि संवृत्ता।
कुमारगिरिराजीया
वासन्तीलता संवृसास्मि । अत्रोर्वश्या आत्मनो लताभावकथनं राज्ञा
कृतस्य अभ्यन्तरकरणाया मम इति न खलु ते वचनार्थममि इत्यस्य प्रश्नस्यो-
तरमिति मन्तव्यम् । रतिबेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥७॥

·२३४ विक्रमोर्वशीये [८.७२- राजा- (ललाटे मणिं संनिवेश्य) स्फुरता विच्छुरितमिदं रागेण मणेर्ललाटनिहितस्य । श्रियमुद्वहति मुखं ते बालातपरक्तकमलस्य ॥ ७२॥ उर्वशी-पिअंवद, महंतो क्खु कालो अम्हाणं पइट्ठाणादो णिग्गदाणं । कदाइ असूइस्संति पकिदीओ अम्हाणं । ता एहि । गच्छम्ह । [प्रियंवद, महान् खलु काल आवयोः प्रतिष्ठानान्निर्गतयोः । कदाचिदमूयिष्यन्ति प्रकृतय आवाम् । तदेहि, गच्छाव ।] राजा-यदाह भवती। (इत्युत्तिष्ठतः) प्रकाशिका उर्वशी-प्रियंवद, महान् खलु काल आवयोः प्रतिष्ठानानिगंतयोः । कदाचिदसूयिष्यन्ति प्रकृतय आवाम् । तदेहि । गच्छाव । प्रतिष्ठानादिति प्रयाग- पूर्वतीरस्थित 'झूसी' सम्मकात् स्वनगरात् ।। कोणेश्वरी स्फुरतेत्यादि । ललाटनिहितस्य मणेः स्फुरता रागेण विचरितमिदं मुखं बालातपरक्तकमलस्य श्रियमुदहति । तथा मणिसमवधानेन एतन्मुखम- तीब रमणीयं मां प्रति भातीति भावः ॥७२॥ पिनंबर इति । प्रियंषद, महान् बलु काक मारयोः प्रतिष्ठानान् निर्ग- तयोः । यात इति शेषः । कदाचिदसूयिष्यन्ति प्रकृतय आवयोः । तस्मादेहि कुमारगिरिरावीया स्पुरता विपरितमित्यादि । स्पष्टोऽः ॥७२॥ PM ·४.७३-] चतुर्थोऽङ्कः २३५ उर्वशी-अध कधं महाराओ गंतु इच्छदि । [अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छति ।] राजा- अचिरप्रभाविलसितैः पताकिना सुरकार्मुकाभिनवचित्रशोभिना । गमितेन खेलगमने विमानतां नय मां नवेन वसति पयोमुचा ।।७३।। (चर्चरी) पाविअसहअरिसंगमओ, पुलअपसाहिअअंगओ। सेच्छापत्तविमाणओ, विहरइ हंसजुआणओ ॥७४॥ [प्राप्तसहचरीसङगमः, पुलकप्रसाधिताङगः । स्वेच्छाप्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा ॥७४।] (इति खण्डधारया निष्क्रान्तौ) इति महाकविकालिदासविरचिते विक्रमोर्वशीये चतुर्थोऽङकः । মাফিক্ষা उर्वशी-अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छति । अचिरप्रति । हे सलीलगमने, अचिरप्रभा विद्युत्, तद्विलसितैः केतु- मता । सुरकार्मुकमेवाभिनवं नूतनं चित्रमालेख्यं तेन शोभमानेन । 'भालेख्याश्चर्य- योश्चित्रम्' इति त्रिकाण्डी (३-३-१७८) । विमानत्वं प्रापितेन । स्वभावेनेति शेषः । नूतनेन मेघेन मां गृहं प्रापय ॥७३॥ हंसान्यापदेशेनाह-पाविम इति । प्राप्तसहचरीसङगमः पुलकितप्रसाधि- तागः । स्वेच्छाप्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा ॥ प्रसाधितं भूषितम् । स्वेच्छ- ·२३६ विक्रमोर्वशीये [४.७३- प्रकाशिका यैव प्राप्तं विमानं यानं येन । स्वेच्छया विहरतीत्यर्थः यद्वा स्वेच्छया ईश्वरे- च्छया प्राप्तो विशिष्टो मानः प्रियासङगालिङगनादिजन्य उत्कों येन । पक्ष अभिलापोपनीतव्योमयानः ॥७४।। खण्डधारयति । खण्डधाराख्यां गीतिमुक्त्वा निष्क्रान्ताबित्यर्थः । तल्ल- क्षणं च पूर्वमुक्तम् । विवृतिविक्रमोर्वश्याश्चतुर्थाऽङ्क यथामति । निमिता रङगनाथेन सद्भिः संशोध्यतामियम् ॥ इति श्रीमच्छिम्बेकरमोनिकुलमौलिमण्डनरङगनाथदीक्षितकुक्षिजश्रीबालकृष्ण- तनूजनिरजगनाथनिर्मितायां विक्रमोवंशीप्रकाशिकायां चतुर्थाशोन्मेपः ॥ कोणेश्वरी अधेति । अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छति । केन वाहनेनेत्यर्थः । उत्तरम् अचिरेति । नवेन पयोमुचा विमानतां गमितेन अचिरप्रभाविलसितैः पताकिना सुरका काभिनवचित्रशोभिना हे खेलगमने मां वमति नय । तथा च त्वमिन्द्रप्रिया पुरासीस्तदा तत्समाजे यथा त्वमयासीस्तथा । तद्विमानेनंव चेत् सुलभाजेन (?) मां नयसि तदद्य ममेन्द्रता प्रव्यानव भवतीति भावः ॥७३॥ पाविअसह इति । प्राप्तसहचरीसडागमः पुलकप्रमाधितागः । स्वेच्छा- प्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा ।। एवंभूतो महाराजो नगरं प्रति प्रस्थित इत्यर्थः ।।७४॥ इति महामहोपाध्यायश्रीकोणेश्वरविरचिते विक्रमोर्वशीयतोटकविवेके चतुर्थोऽङ्क: समाप्तः। कुमारगिरिराजीया अधिरप्रभेत्यादि । अचिरप्रमाविलसितविद्युद्विलसितः पताकिना पताकावता । बीह्मादित्वादिनिः । सुरकार्मुकाभिनवचित्रशोभिना । मुरका शक्रधनुः । अभिनवं नूतनं चित्रमालेख्यं तेन शोभते इति स तथोक्तः । तेन खेलगमने अञ्चितगमने विमानतां गमितेन नवेन नूतनेन पयोमुचा मेवेन वसति- मावासम् । प्रतिष्ठाननगरमित्यर्थः । मां मय प्रापय ॥७३॥ इति श्रीकाटयवेमभूपविरचिते कुमारगिरिराजीये विक्रमोर्वशीयव्याख्याने चतुर्थोऽङ्कः ।।

·पञ्चमोऽङ्कः (ततः प्रविशति हृप्टो विदूषकः) विदूषकः-ही ही भो, दिठिआ चिरस्स कालस्स उव्वसीस- हाओ तत्थभवं राआ णंदणवणप्पमुहेसु पदेसेसु विहरिअ पडिणिवुत्तो । पविसिअ णअरं दाणीं सकज्जाणुसास- णेण पइदिमण्डलं अणुरज्जतो रज्जं करेदि । असंताण- तणं वज्जिअ से ण किवि सोअणीअं। अज्ज तिहिवि- सेसो त्ति भअवदीणं गंगाजमुणाणं संगमे देवीए सह किदाहिसेओ संपदं उवआरिअं उवविट्ठो। ता जाव अलंकरणीअमाणस्स 'अंगाणुलेवणमल्लभाई भादुओ विअ होमि । (इति परिक्रामति) [ही ही भोः, दिष्टया चिरस्य कालस्योर्वशीसहायस्तत्रभ- वान् राजा नन्दनवनप्रमुखेषु प्रदेशेषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः । प्रविश्य नगरमिदानी स्वकार्यानुशासनेन प्रकृतिमण्डल- मनुरजयन् राज्यं करोति । असन्तानत्वं वर्जयित्वास्य न किमपि शोचनीयम् । अद्य तिथिविशेष इति भगव- त्योर्गङगायमुनयोः सङगमे देव्या सह कृताभिषेकः सां- प्रतमुपकार्यामुपविष्ट: । तद्यावदलंक्रियमाणस्याङगानु- लेपनमाल्यभागी भातेव भवामि ।] (नेपथ्ये) हद्धी, हृद्धी । एसो २तालवितपिधाणं णिक्खिविअ णी- अमाणो अच्छराविरहिदेण' मोलिरअणदाए योइदो मणी आमिससंकिणा गिद्धेण आक्खित्तो। ...HMMpm- १. अणुलेवणमल्ले-सा. ए. २. अग्गभाई-सा. ए. । २. दुऊलुत्तरच्छदे तालवेंटपिहाणे-सा. ए. ३. अच्छराविलासवदीए मोलिरअणो-सा. ए.

·२३८ विक्रमोर्वशीये [५- [हा धिक्, हा धिक् । एष तालवृन्तपिधानं निक्षिप्य नीयमानोऽप्सरोविरहितेन मौलिरत्नतायां योजितो मणि- रामिपशङकिना गुणाक्षिप्तः । - प्रकाशिका इदानीं विदूषक मुग्वेनानिमकथोपक्षेपार्थ त प्रवेशमाह तत इति । उर्वशी- महितराजागमनतो हृष्टः । विदूषक:--'हो ही भोः' इत्याश्चर्ये । दिष्टया चिरस्य कालात् । चिरयेत्यव्ययम् । उर्वशीमहायस्तत्रभवान् राजा नन्दनवनप्रमुखेषु प्रदेशेषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः । प्रविश्य नगरमिदानी स्वकार्यानुशासनेन प्रकृति- मण्डलमनुर-जयन् राज्यं करोति । असन्तानत्वं वर्जयित्वाऽस्य न किमपि शोचनी- यम् । अद्य तिथिविशेष इति भगवत्योर्गनगायमुनयोः गडगमे देव्या मह कृताभिषेकः सांप्रतमुपकार्यामुपविष्ट: । 'अलंकत पविष्टः' इत्यपि पाठः । तद् यावदलंक्रिय- माणस्याङगानुलेपनमाल्यभागी भ्रातेव भवामि । तिथिविशेषो माध्यादिः । कृताभिषेको विहितस्नान: । उपकार्यामिति सप्तम्यर्थे । 'प्राकृते लिङगवचनम- तन्त्रम्' इत्यभियुक्तोक्तः । 'उवआरिलं पविट्ठो' इति पाठे तु युक्त एवार्थः । 'उपकार्योपकारिका' इति त्रिकाण्डी । २-२-१०) । नेपथ्ये इति । चूलिकार्थ सूचना लिकेयम् । तल्लक्षणमुक्तं प्राक् । हा धिक् हा धिक् । एप तालवृन्तपिधान निक्षिप्य नीयमानोऽप्सरोविरहितेन, अर्थाद् भी, मौलिरत्नतायां योजितो मणिरामिपगडकिना गृध्रेणाक्षिप्तः । 'ब्यजनं तालवृन्तकम्' इति विकाण्डी (२-६-१४०) । कोणेश्वरी ही हीति वैदूषके ह । हर्ष हेतुमाह-विष्टिा इति । दिष्टया चिरस्य कालस्य उर्वशीसहायस्तत्रभवान् राजा नन्दनवनप्रमुखेषु प्रदेशेषु विहारं विधाय प्रतिनिवृत्तो नगरमिदानी स्वकार्यार्थशासने प्रकृतिमण्डलमनुरजयन् राज्य करोति । आः सन्तानकं वर्जयित्वा नास्य किमपि शोचनीयं सांप्रतं वर्तत इति शेषः । अद्य च तिथिविशेष इति भगवस्योग जगायमुनयोः संगमे देव्या सह कृताभि- षेकः साम्प्रतमुपकारिका प्रविष्टः। ना यावदलंक्रियमाणस्याग्रस्यानुलेपनमाल्य- भागी अन्तरा भवामि । प्राकृति पूर्व निपातानियमान् माल्यानुलेपनभागीति बोसम्यम् । एसो इत्यादि । आन्तरस्थजलातालवृन्तपिधाने निक्षिप्य नीयमानोऽ- प्सरोविरहितेन मौलिरलतया प्रयोजितो मणिरामिषशकिना गधेणाक्षिप्तः । यदा जलास्तरस्थ एव देवे तालवन्त इत्यादि जलतरत्यदेवेति पाठे॥

·२३९ ५.-] पञ्चमोऽङ्कः विदूषकः-(आकर्ण्य) अच्चाहिदं अच्चाहिदं । परमबहुमदो क्खु 'तव वअस्स संगमणीओ णाम चूडामणी। अदो क्खु असमत्तणेवत्थो एव्व तत्थभवं आसणादो उठिदो । ता पासपरिवत्ती होमि । (इति निष्क्रान्तः) [अत्याहितमत्याहितम् । परमबहुमतः खलु तव वयस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः खल्वसमाप्तनेपथ्य एव तत्रभवानासनत उत्थितः । तत् पार्श्वपरिवर्ती भवामि । (प्रवेशक:) -- mpowerme- कुमारगिरिराजीया कविरिदानीमङकान्तरमारभमाणः कथासंघटनार्थं प्रथम प्रवेशकं नामा- र्थोपक्षेपर्क प्रस्तीति-ततःप्रविशतीत्यादि । तालवृन्ताधारे पटलिकाविशेषे ।। प्रकाशिका विदूषकः-अत्याहितमत्याहितम् । 'अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवान- पेक्षि च' इति त्रिकाण्डी (३-३-७७ । । परमबहुमतः खलु तव वयस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः खल्बसमाप्तनेपथ्य एव तत्रभवानासनत उत्थितः । तपार्श्व परिवर्ती भवामि । प्रवेशकलक्षणमुक्तं प्राक् ।। कोणेश्वरी अचाहिसमिति । अत्याहितम्, अत्याहितम् । कुत इत्याह । परमबहुमतः खलु वयस्यस्य संगमनीयो नाम चूडामणिरतः खलु असमाप्तनेपथ्य एव तत्रभवा- नासनादुत्थितः। तस्मात् पार्श्वपरिवर्ती भवामि । नायमवसरो राशः समीपमुप- गन्तुमिति भावः । 'एवार्थो जेव्ध' (प्रा.प्र. २६) इत्येवकारार्थो जेवेति निपातः । प्रवेशकेति। शौरसेन्यादिवाण्या हीनपात्रद्वयकृतः समालाप इत्यर्थः । यद्यपि तथाविधस्य विदूषकातिरिक्तस्य पात्रस्य न प्रवेश इहोक्तस्तथापि नेपथ्यस्थापर- पावालापादेव प्रवेशकनिर्वाहात् ।। कुमारगिरिराजीया No commentary MAIm १. सो वनस्सस्स-सा. ए.

·२४० विक्रमोर्वशीय (ततः प्रविशति राजा सूतश्च 'कम्युकिंवेधको परिजनश्च ) राजा-वेधक, वेधकर आत्मनो वधमाहर्ता क्वासौ विहगतस्करः । येन तत् प्रथमं स्तेयं गोप्तुरेव गृहे कृतम् ॥१॥ किरातः-एसो अग्गमुहलग्गहेममुत्तेण मणिणा अणुरज्जअंतो विअ आआसं भमदि । [एषोऽग्रमविलग्नहेममूत्रेण मणि- नानुरञ्जयन्निवाकाशं भ्रमति ।] प्रकाशिका वेधक इति किरातनाम । स्वचिद् रेचक दन्यपि । आत्मनी व रमाहति । स्ववधकर्ता । तत् प्रथममाद्यम् । गोप्तुः पालकस्य ॥१॥ কিন:-ৗসঞ্জলসা সখিনালম্বিভাঙ্গা ভাবি। 'मुखकोटिलग्न' इत्यपि पाठः । अप्रमुखत्यत्र मुग्वानमिति पूर्वनिपातानियमाज ज्ञेयम् ॥ कोणेश्वरी कञ्चुकिरेचको इति । कञ्चुकी महल्लकः । तदुक्तम् । 'महल्लकाः कञ्चुकिनः सौविदल्लाः सौविदाश्च से।' (अमर. २-८-८)। आत्मन इति । असी प्रस्तुतो विहगः सन् तस्कर आत्मवधसमुद्यतः कन गत इति शेषः । येन गोप्तुरेव गेहे तत्प्रथम स्तेयं कृतम् । एतावता सर्वथा शास- नाई इति भावः ॥१॥ कथयति--एसो इति । मुखानेकवेशे लग्नसूत्रेण मणिना अप रजभिवाकाशं परिभ्रमति ॥ कुमारगिरिरानीया मात्मनो वधमित्यादि स्पष्टोऽर्थः ॥१॥ १. कञ्चुकिरेचको-सा. ए. २. रेचक-सा. ए.

·२४१
५.२-]
पञ्चमोऽङ्कः
राजा-पश्याम्येनम् ।
असौ मुखालम्बितहे नसूत्रं
बिनन् मणि भण्डलशीघ्रचारः ।
अलातचक्रमप्रतिमं विहङगस्
तद्रागरेखावलयं करोति ॥२॥
कथय । किं खल्वत्र कर्तव्यम् ।
----..-
प्रकाशिका
असाविति । मण्डल स्तदाकारभ्रमणः शीघ्र चारो गतिर्यस्य । अलातं
ज्वलत्काष्ठं तस्य चक्रम् । तत्प्रतिमं तत्सदृशम् । तस्य मणे रागलेखा तस्या
वलयं मण्डलम् ॥२॥
कोणेश्वरी
असावित्यादि । मुखालम्बितहेमसूत्र मणि बिभ्रत् मण्डितशीघ्रचारोऽसौ
विहङगस्तद्रागलेखावलयमलातचक्रप्रतिमं तनोति । उल्मुकचक्रवत् तदीयराग-
राज्या वलयं विधत्त इत्यर्थः ॥२॥
कथमिति । तत् खलु कथं कर्तव्यम् । तस्करत्वादयं शासनोचितः,
तिर्यक्त्वेन ज्ञानदुर्बलतया न शासनयोग्य इत्यत्र विप्रतिषेधे किं कर्तव्यमहतीत्यर्थः।
अत एवाग्ने समुचितं विदूषकोत्तरमलमित्यादि ।
कुमारगिरिराजीया
असावित्यादि । असी विहङ्गः पक्षी मुखालम्बितहेमसूत्र मुखेनालम्बितं
गृहीतं हेमसूत्रं यस्य स तथोक्तस्तं मणि बिभ्रत् । मण्डलचारशीघ्रो.मण्डलाका-
रसंचारत्वरितः सन् तद्रागरेखावलयं तस्य मणे रागस्य प्रभाया लेखा
राणिस्तस्या' वलयं मण्डलमलातचऋप्रतिममुल्मुकवलयसदृशं तथा यथा तनोति
विधत्ते ॥२॥

·२४२ विक्रमोर्वशीये [-५.३ विदूषकः-(उपेत्य) भो, अलं एत्थ विणाए । अवराही सास- णीओ । [भोः, अलमत्र घृणया । अपराधी शासनीयः ।। राजा-सम्यगाह भवान् । धनुर्धनुस्तावत् । परिजन:-जं भट्टा आणवेदि । [यद् भर्ता आज्ञापयति ।] (इति निष्कान्तः) राजा-न दृश्यते विहगाधमः।' विदूषकः-इदो इदो दक्खिणंतरेण चलिदो सउणिहदासो। [इत इतो दक्षिणान्तरेण चलितः शकुनिहताशः ।] राजा- (दृष्ट्वा २) इदानीम् । प्रभापल्लवितेनासौ करोति मणिना खगः । अशोकस्तबकेनेव दिङमुखस्यावतंसकम् ॥३॥ Dow- .....101 সকামিজ । विदूषकः-अलमत्र घृणया । अपराधी शासनीयः । परिजन:-यद् भर्ता- ज्ञापयति । विदूषकः-इत इतो दक्षिणान्तरेण चलितः शकुनिहताशः । प्रति । प्रभया धुत्या । पल्लवितेन विस्तृतेन ॥३॥ कोणेश्वरी अलमत्र इति । अलमत्र घृणया । एषोऽपराधी शासनीयः । अपराधित्वेन शासनीयता न तु सापराधपरत्वेन गौरवादिति भावः । अत एव राजाह-सम्यगि- त्यादि । इदो इति । इतो दक्षिणान्तरेण धलितः स पुनर्हताश इति । प्रमेति । प्रभापल्लवितेन मणिनासो अशोकस्तबकेनेव दिशमुखावतं- सकं करोति । इदानी तथा प्रतिभासते इत्यर्थः ॥३॥ कुमारगिरिराजीया प्रमापल्लवितेनेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः॥ १..विहंगः-सा. ए. २. परिवृत्य अवलोक्य-सा. ए. ३. दृष्ट इवानीम- ·२४३ ५ ५.४-] पञ्चमोऽङ्कः यवनी-(प्रविश्य धनुर्हस्ता') भट्टा, २एदं ससरं चावं । [भर्तः, इदं सशरं चापम् ।] राजा-किमिदानीं धनुषा। बाणपथातीतः क्रव्यभोजनः । तथा हि। आभाति मणिविशेषो दूरमिदानीं पतत्रिणा नीतः । नक्तमिव लोहिताङगः परुषघनच्छेदसंपृक्तः ॥४॥ ४ आर्य लातव्य। "कञ्चुकी-आज्ञापयतु देवः । राजा-मद्वचनादुच्यन्तां नागरिका: सायं निवासवृक्षाने विचीयतां विहगाधम इति । कञ्चुकी-यथाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तः) E प्रकाशिका आभातीति । मणिविशेष उत्कृष्टो मणिः। लोहिताङगो मङगल: । 'लोहिताङगो महीसुतः' इति त्रिकाण्डी (१-२-२६)। परुषधनच्छेदः परिणत- मेघखण्डः ॥४॥ लातव्य इति कञ्चुकिनाम । तल्लक्षणमुक्तं प्राक् ।। कोणेश्वरी आभातीत्यादि । नूनमुत्प्रेक्षायाम् । पतत्रिणा नीतो मणिविशेष इदानीं छिन्नपरुषधनसंपृक्तो नक्तं लोहिताङग इवाभाति । यथा प्रथम मेघखण्डसमी- पस्थो दृश्यमानो मङगलो मेघच्छन्नोऽदृश्यो भवति तथा पतत्रिणाऽसौ मणिरप्य- दृश्यः कृत इत्यर्थः ॥४॥ कुमारगिरिराजीया आभातीत्यादि । लोहिताङगो भौमः ।।४।। विहगाधमः शकुनिहतकः ॥ Mam १. चापहस्ता-सा. ए. २. एवं हत्थावावसहिद सरासणं-सा. ए. ३. संयुक्तः-सा. ए. ४. कञ्चुकिनं विलोक्य-सा. ए ५. om.-सा. ए. ६. निवासवृक्षाश्रयी-सा. ए.

·२४४ विक्रमोर्वशीये [-५ ५ विदूषकः-भो, विसमीअदु' भवं संपदं । कहिं गदो सो रअण- कुंभीलओ भवदो सासणादो मुच्चिस्सदि। [भोः, विश्राम्यतु भवान् सांप्रतम् । कुत्र गतः स रत्नकुम्भीरको भवतः शासनान् मोक्ष्यते । (इत्युपविशत:२) राजा-वयस्य, रत्नमिति न मे तस्मिन् मणौ प्रयासो" विहंगमोत्क्षिप्ते। प्रियया तेनास्मि सखे संगमनीयन संगमितः ॥५॥ emi-A সাহিঙ্গা विदूषकः-भोः, विश्राम्यतु भवान् सांप्रतम् । कुत्र गतः स रत्नकुम्भी- रको भवतः शासनान् मोक्ष्यते । 'कुम्भीरको गण्डादस्तस्करश्च मलिम्लुचः' इति कोषः । रत्नमिति । विहंगमेन पक्षिणोत्क्षिप्ते नीते। मंगमनीयेन तन्नाम्ना । सङगमितः सडगं प्रापितः ।। कोणेश्वरी विसेत्यादि-विश्राम्यतां भवान् सांप्रतम् । कुत्रापि गतो मणिकुम्भीलको भवतः शासनान्मोक्ष्यत इति । मणिमिति शेषः। सार इति । तस्मिन् विहंगाक्षिप्ते सार इति कृत्वा न प्रयासः । तहि कथं प्रयास इत्यत आह-प्रिययेति । हे सखे, तेन सङगमनीयेन सबगमितः ॥५॥ कुमारगिरिराजीया उपविशतु भवान् साम्प्रतम् । कुत्र गच्छति स रत्नकुम्भीलकः । भवतः शासनान् न मुच्यते। रत्नमित्यादि। स्पष्टोऽर्थः ॥५॥ merolo.in -upuna १. उवविस-सा. ए. २. विदूषकेण सहोपविश्य-सा. ए. ३. om. सा. ए. ४. प्रियवं विहंगमाक्षिप्ते-सा. ए.

·२४५ ५.६-] पञ्चमोऽङ्कः (ततः प्रविशति सशरं मणिमादाय कञ्चुकी) कञ्चुकी-जयतु जयतु देवः । अनेन निर्भिन्नतनुः स वध्यो रोषेण' ते मार्गणतां गतेन । प्राप्यापराधोचितमन्तरिक्षात् समौलिरत्नः पतितः पतत्त्री ॥६॥ (सर्वे विस्मयं रूपयन्ति) कञ्चुकी-अभिप्रक्षालितोऽयं मणिः कस्मै प्रदीयताम् । राजा-वेधक, गच्छ । कोषपेट्टके स्थापयैनम् । *किरातः-जं भट्टा आणवेदि । [यद् भर्ताज्ञापयति । ] (इति मणिमादाय गच्छति) राजा-(लातव्यं प्रति), आर्य, जानाति भवान् कस्यायं बाण इति। कञ्चुकी-नामाङकितो दृश्यते । नात्र मे वर्णविभावसहा दृष्टिः । राजा-तदुपश्लेषय" शरं यावन्निरूपयामि । विदूषकः-किं भवं विआरेदि । [किं भवान् विचारयति । ] राजा-शृणु तावत् प्रहर्तुर्नामाक्षराणि । 'विदूषकः-अवहिदो म्हि । [अवहितोऽस्मि । ] राजा-(वाचयति) उर्वशीसम्भवस्यायमैलसूनोर्धनुष्मतः । कुमारस्यायुषो बाणः संहर्ता'द्विषदायुषाम् ॥७॥ ६ १. बलेन-कु. गि. २. अद्भिः-सा ए. ३. किराति, अग्निशुद्धमेनं कृत्वा पेटकं प्रवेशय-सा.ए ४ किराती-सा. ए. ५. तेन ह्य पनय-सा. ए. ६. कञ्चुकी तथा करोति, राजा नामाक्षराण्यनुवाच्य सापत्यतां निरूपयति । कञ्चुकी-यावनि- योगमशून्यं करोमि। इति निष्क्रान्तः-सा. ए. ७. om.-सा. ए. ८. प्रहर्तुः-सा. ए. संह:-कु. गि.

·२४६ विक्रमोर्वशीये [५.७- विदूषकः-(सपरितोषम् ) दिठिआ संताणेण वड्ढदि महाराओ'। [दिष्टया सन्तानेन वर्धते महाराजः । ] राजा-सखे, कथमेतत् । अनिमिष्यावियुक्तोऽहमुर्वश्या । न कदाचिदपि तत्रभवती गर्भाविभूतदोहदाऽप्युपलक्षिता । कुत एव प्रसूतिः । किं तु - --- ----in- ------ . সামি। अनेनेति । निभिन्नतनुविदाग्निशरीरः । वयमहतोनि तादृशः । मार्गणतां गतेन रोपेण बाणभावं प्राप्तेन क्रोधेन । अपरावस्पोचितं योग्यं शासनमित्यर्थात् ॥६॥ कोषपेट्टके भाण्डागारान्तर्वतिनि वंशादिरचितपेटिकाम्यपात्रे । किरात:- यद् भर्ताजापयति । उपश्लेपयान्तिके समानय । यावयोगेन निरूपयामीति भविष्यदर्थः । विदूषकः-कि भवान् विचारयति । विदूषकः-अवहितोऽस्मि । उर्वशीसम्भवस्येति । ऐलसूनोः पुसूरवसः सूनोः पुत्रस्य । आयुर्नामकस्य कुमारस्य । शत्रूणामायुपां द्विपज्जीयितानाम् ।।७।। विदूषकः-दिष्टया सन्तानेन वर्धते महाराजः । दिष्टया इत्यानन्दने इति सागरः । अनिमिपी देववनिता । 'अन्यत्र नैमिषेयमन्त्रात्' इत्यपि क्वचित पाठः । 'मत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने धनेऽपि च' इति विश्वकोषः (१००-३९) ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया अनेनेत्यादि । वध्यः स पतत्त्री पक्षी मार्गणतां बाणत्वं गतेनानेन ते बलेन सामर्थ्य न । 'स्थौल्यसामर्थ्य सैन्येषु बलं ना काकसीरिणोः' (अमर ३.३.१९५)। निभिन्नतनुर्विद्धदेहः । अपराधोचितमपराधस्योचितमहम् । भरणमित्यर्थः । प्राप्य समौलिरलो मौलिरत्नसहितोऽन्तरिक्षात् पतितः ।।६।। उर्वशीसम्मवस्यति । उर्वशीसंभवस्योर्वशीजातस्य । ऐलसूनोरिलाया अपत्यमैल: पुरूरवास्तस्य सूनोः पुत्रस्य । धनु तो धानुष्कस्य । विषदायुषां संह रायुष आयुःसंशकस्य कुमारस्यायं बाणः ॥७॥ -PM new १. भव-सा.ए. २. अन्यत्र नैमिषीयसत्वाववियुक्तोऽहमुर्वश्या । नत्र मया गर्भव्यतिकरी लक्षित:-सा. ए.

·२४७ ५.८-] पञ्चमोऽङ्कः आविलपयोधरापं लवलीदलपाण्डुराननच्छायम् । 'कतिचिदहानि शरीरं श्लथवलयमिवाभवत्तस्याः॥८॥ विदूषकः-मा भवं २माणुसीधम्म दिव्वाए ताए संभावेदु । पभावगूढाई ताणं चरिदाइं। [मा भवान् मानुषीधर्म दिव्यायास्तस्याः संभावयतु । प्रभावगूढानि तासां चरितानि ।] राजा-अस्तु तावदेव यथाह भवान् । पुत्रसंवरणे किमिव कारणं तत्रभवत्याः । विदूषकः-मा बुड्दि मं राआ परिहरिस्सदि त्ति । [मा वृद्धां मां राजा परिहरिष्यतीति ।] प्रकाशिका आविलेति । आविलं मलिनम् । लवली लताविशेषः । द्राक्षेति केचित् । आननं मुखम् । 'आनीलचूचुकाग्रम्' इत्यपि पाठः । 'चूचुकं तु कुचाग्रं स्यात्'. इत्यमरः (२-६-७७) ॥८॥ विदूषकः-मा भवान् मानुषीधर्म दिव्यायास्तस्याः संभावयतु । प्रभावगूढानि तासां चरितानि । संवरणं गोपनम् । विदूषकः-मा वृद्धां मां राजा परिहरिष्यतीति ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया आविलपयोधरापमिति । तस्या वपुः शरीरं कानिचिद् दिनानि कति- पयानि दिवसानि केवलमाविलपयोधराग्रं कलुषचूचुकं, लवलीदलपाण्डुरानन- च्छायम्, लवली लताविशेषस्तस्या दलवत् पाण्डुरा आननच्छाया मुखकान्तिर्यस्य तत् तथोक्तम् अलसेक्षणं चाभूत् ॥८॥ पुत्रसंवरणे पुत्रगोपने ॥ १. तानि दिनानि वपुरभूत् केवलमलसेक्षणं तस्याः ॥ सा. ए. २. सव्वं माणुसीधम्म विश्वासु संभावेदु-सा. ए.

·२४८ विक्रमोर्वशीये [५.८- राजा-कृतं परिहासेन । चिन्त्यताम् । विदूषकः-को 'देवरहस्साइं तवक इस्सदि । [को देवरहस्यानि तर्कयिष्यति ।] कचुकी-(प्रविश्य ) जयतु जयतु देवः । देव, च्यवनाश्रमात कुमारं गृहीत्वा तापसी सम्प्राप्ता । देवं द्रष्टुमिच्छति । राजा-उभयमप्यविलम्बितं प्रवेशय । कञ्चुकी-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रम्य • तापसीसहितं कुमाग्मादाय प्रविष्टः ') विदूषकः-णं क्खु एसो खत्तिअकुमारो जस्म णामंकिदो गिद्ध- लक्ववेही णाराओ उवलद्धो। तत्थ भवदो बहु अणुकरेदि। [ननु खल्वेष क्षत्रियकुमारो यस्य नामाङकितो गृध- लक्ष्यवेधी नाराच उपलब्धः । नत्रभवतो बनकरोति।] .. -- kaw...muAPA..- Mear-MInamaAMMARwerut. মঙ্গাদিক্ষা विदूषकः--को देवरहस्यानि तयिष्यति । उभयं कुमारस्तापनी चेत्यर्थः । विदूषकः-ननु खल्वेष क्षत्रियकुमारो यस्य नामाडकितो गृध्रलक्ष्यवेधी नारान उपलब्धः । नाराचो वाणः । तत्रभवतो बह्वनुकरोति । तत्रभवतः पूज्यस्य । कोणेश्वरी Folio missing কুংলিঙ্গেী No commentary १. देवधारहस्साई-सा. ए. २. बापहस्तेन कुमारेण तापस्या र सह प्रविष्टः-सा. ए. ३. कन्चुकी-इत इतो भवती-सा. ए.

·२४९ ५.९-] पञ्चमोऽङ्कः राजा-एवमेतत् । बाष्पायते निपतिता मम दृष्टिरस्मिन्, वात्सल्यबन्धि हृदयं मनसः प्रसादः । सजातवेपथुभिरुज्झितधैर्यवृत्तिर्, इच्छामि चैनमदयं परिरब्धुमङगैः ॥९॥ कञ्चुकी-भगवति, एवं स्थीयताम् । (तापसीकुमारौ यथोचितं स्थितौ) राजा- (उपसृत्य) भगवति, अभिवादये। तापसी-महाराअ, 'सोमवंसं धारअंतो होहि । (आत्मगतम्) भो, अणाचक्खिदो वि विण्णादो एव्व तस्स राएसिणो आउसो अ ओरसो संबंधो। (प्रकाशम् ) जाद, पणम दे गुरुं । [महाराज, सोमवंशं धारयन् भव । भोः, अनाख्यातोऽपि विज्ञात एव तस्य राजर्षेरायुषश्चौरसः सम्बन्धः । जात, प्रणम गुरुम् ।] (२कुमारो बाणगर्भमलि बवा प्रणमति) -- , . प्रकाशिका बाप्पायते निपतितेति । बाष्पमुद्वमति बाप्पायते । अश्रुसंभृता भवति । वात्सल्यबन्धि प्रेमातिशययुक्तम् । वेपथुः कम्पः । परिरब्धुमालिङ्गितुम् ।।९।। तापसी-महाराज, सोमवंशं धाग्यन् भत्र। भोः, अनाख्यातोऽपि विज्ञात एव तस्य राजर्षेरायुपश्चौरसः सम्बन्धः। जात, प्रणम' गुरुम् । जातेति पुत्रामन्त्रणम् ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया बाष्पायत इत्यादि । अस्मिन्निपतिता मम दृष्टिश्चक्षुर्बाष्पायते वाष्पमश्रु उद्वमति । 'बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने' (पा. ३-१-१२) इति क्यङ । हृदयं मनो वात्सल्यस्य प्रेम्णो बन्धोऽस्यास्तीति तत्तथोक्तम् । तादृशं सत् प्रसाद प्रसन्नता वहति प्राप्नोति । उशितधैर्यवृत्तिरुज्झिता त्यक्ता धैर्यस्य वृत्तिर्वतनं येन स तथोक्तः । सञ्जातवेपथुभिर्जातकम्पैरङ्गैरवयवैरेनं कुमारमदयं निर्दयम् । गाढमित्यर्थः । परिरब्धुमालिङ्गितुमिच्छाम्यभिलषामि ॥९॥ १. सोमवंसं वित्थारहत्तमो-सा. ए. २. कुमारश्नापगर्भमञ्जलिं करोति-सा. ए. New ·२५० विक्रमोर्वशीये [५.१०- राजा-वत्स, आयुष्मान् भव । कुमार:- (स्पर्श रूपयित्वा स्वगतम्) यदि हार्दमिदं श्रुत्वा पिता ममायं सुतोऽहमस्येति । 'उत्सङगे वृद्धानां गुरुषु भवेत् कीदृशः स्नेहः ॥१०॥ राजा-भगवति, किमागमनप्रयोजनम् । तापसी-सुणादु महाराओ। एसो दीहाऊ आऊ जादमेत्तो एव्व उव्वसीए कि वि णिमित्तं अवेक्विअ मम हत्थे णासीकिदो । जं खत्तिअस्स कुलीणस्स जादकम्मादिवि- हाणं तं से तत्थ भवदा चवणेण सव्वं अणुठिदं । गिही- दविज्जो घणुव्वेदे अ विणीदो । [शृणोतु महाराजः । एष दीर्घायुरायुर्जातमात्र एवोर्वश्या किमपि निमित्तमवेक्ष्य मम हस्ते न्यासीकृतः । यत् क्षत्रियस्य कुलीनस्य जात- कर्मादिविधानं तदस्य तत्रभवता च्यवनेन सर्वमनुष्ठितम् । गृहीतविद्यो धनुर्वेदे च विनीतः ।। राजा-सनाथः खलु संवृत्तः । तापसी-अज्ज पुफ्फसमिधकुसणिमित्तं इसिकुमारएहिं सह गदेण इमिणा "अस्समवासविरुद्धं समाअरिदं । अद्य पुष्पसमि- त्कुशनिमित्तमूषिकुमारकैः सह गतेनानेनाश्रमवासविरुद्ध समाचरितम् ।] विदूषकः--कचं विअ । [कथमिव ।] प्रकाशिका यदि हार्द मिति । अयं मम पिता जनयिता, अहमस्य सुतः पुत्र इति श्रुत्वा यदि चेदिदमनिर्वचनीयमित्यर्थः । हादं प्रेम । उत्सङ्गोमः ॥१०॥ तापसी-शृणोतु महाराजः । एष दीर्वायुरायुर्जातमात्र एवोवंश्या किमपि निमित्तमवेक्ष्य मम हस्ते न्यासीकृतः । यत् क्षत्रियस्य कुलीनस्य जातकर्मादि- विधानं तदस्य तत्रभवता पवनेन सर्वमनुष्ठितम् । कुलीनस्य महावंशजस्य । १. उत्सङ्गवधिताना-सा.ए. २. सतिजकुमारस्स-सा.ए. ३. मनववा- सा.ए. ४. पुफ्फसमिवत्यं-सा. ए. ५. अस्समविरुवं-सा. ए.

·-५.१०] पञ्चमोऽङ्कः २५१ तापसी-गहिदामिसो किल गिद्धो 'अस्समपादवसिहरे णिली- अमाणो लक्खीकिदो बाणस्स। [गृहीतामिषः किल गृध्र आश्रमपादपशिखरे निलीयमानो लक्ष्यीकृतो बाणस्य । राजा-ततस्ततः । तापसी-तदो उवलद्धवुत्तंतेण भअवदा चवणेण अहं समादिट्ठा णिज्जादेहि एवं उव्वसीहत्थे णासं ति। ता इच्छामि उव्व- सिं पेक्खिदुं । [तत उपलब्धवृत्तान्तेन भगवता च्यवने- नाहं समादिष्टा। निर्यातयैनमुर्वशीहस्ते न्यासमिति । तदि- च्छाम्युर्वशी प्रेक्षितुम् ।] राजा-नेन ह्यासनमनुगृह्णातु भगवती । (तापसी प्रेष्योपनीते आसने उपविशति) प्रकाशिका को पृथिव्यां लीनस्य राजतो गोपितस्येति वा । गृहीतविद्यो धनुर्वेदे च विनीतः । गृहीतविद्योऽभ्यस्तविद्यः । विनीतः शिक्षितः। तापसी-अद्य पुष्पसमित्कुशनिमित्त- मृषिकुमारकैः सह गतेनानेनाश्रमवासविरुद्धं समाचरितम् । विदूषकः-कथमिव ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया यदि हार्दमित्यादि। ममायं पिता, अहमस्य सुत इति श्रुत्वा यदि यस्मात् कारणादिदं हार्द प्रेम भवति, तस्मादुत्सङ्गवधितानामङ्कपरिवधितानां पुत्राणां गुरुषु पितृषु कीदृशः किंविधः स्नेहो भवेत् ॥१०॥ प्रकाशिका तापसी-गृहीतामिषः किल गृध्र आश्रमपादपशिखरे निलीयमानो लक्ष्यीकृतो वाणस्य । तापसी-तत उपलब्धवृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाहं समादिष्टा निर्यात- यैनमुर्वशीहस्ते न्यासमिति । निर्यातनं न्यासप्रत्यर्पणम् । 'दाने न्यासार्पणे वैरशुद्धौ निर्यातनं मतम्' इति मुक्तावली । न्यासो निक्षेपः। तदिच्छाम्युर्वशी प्रेक्षितुम् ।। कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया निर्यातनं न्यासार्पणम् । 'निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च' इत्यमरः (३-३-१२०) ॥ १. पादवसिहरे-सा. ए. .२. विदूषको राजानमवलोकयति-सा. ए. ३. हत्थणास ति-सा. ए. -- ·२५२ विक्रमोर्वशीये [५.११- राजा-लातव्य, आहूयतामुर्वशी । कचुकी-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्त:) राजा-(कुमारमवलोक्य) एह्येहि, वत्स । सर्वाङगीणः स्पर्शः सुतस्य किल तेन मामुपनतेन' । आह लादयस्व तावच्चन्द्रकरश्चन्द्र कान्तमिव ॥११।। तापसी-जाद, गंदेहि पिदरं । [जात नन्दय पितरम् ।] (कुमारो राजानमुपसर्पति) राजा-( आलिङ्ग्य) वत्स, प्रियसखं ब्राह्मणमशङकितो वन्दस्व। ---. DMIN 14AAN.MA . সাবিনা सर्वागीण इति । किलेल्यै ति । सर्वागीण. गडगव्यापी । उपनतेन प्राप्तेन । तेन स्पर्शन। 'उपगतेन' इत्यपि पाठस्तदर्थ एव ॥११॥ तापसी. जात, आनन्दय पितरम् ।। कोणेश्वरी चन्द्रकान्तमिव प्रह्लादयस्व । यथा चन्द्रकिरणसम्बन्धाश्चन्द्रकान्तमणि- जलकणाक्रान्तो भवति तथा त्वदीयमम्पादहमपि हर्ष जलकणाकान्तो भवामी- त्यर्थः ॥११॥ कुमारगिरिराजीया सर्वागीण इत्यादि । सुतस्य पुत्रस्य स्पर्शः। अब स्पर्शशम्देन स्पर्शसुखं लक्ष्यते । सर्वागीण: सर्वाडगव्यापी किल । 'तत्सर्वादः पथ्यकर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति' इति खः (पा. ५-२-७) । तेन कारणेनोपगतेनोपगमनेन । उपश्लेषेणे- त्यर्थः । मां प्रह्लादयस्वानन्दय । तावदिति साकल्ये । अत्रोपमामाह-चन्द्रकर- श्चन्द्रकिरणचन्द्रकान्तमिव ।।११।। जात वत्स ॥ १. उपगतेन-सा. ए. २. राजानमुपगम्य पावग्रहणं करोति-सा. ए. ३. कुमारं परिष्वज्य पादपीठे चोपवेश्य-सा. ए.

·५.११-]] पञ्चमोऽङ्कः २५३ विदूषकः-किं ति संकिस्सदि । णं अस्सम् वासपरिचिदो एव्व साहामिओ। [किमिति शङकिष्यते। नन्वाश्रमवासपरि- चित एव शाखामृगः । कुमारः-(सस्मितम् ) तात, वन्दे । विदूषकः-सोत्थि भवदो । 'वड्ढदु भवं । [स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् ।] (ततः प्रविशत्युर्वशी कञ्चुकी च कञ्चुकी-इत इतो देवी । उर्वशी-(कुमारमवलोक्य) को णु क्खु एसो २कणअपीठोवविट्ठो महाराएण सज्जीअमाणसिहंडो चिट्ठदि। (तापर्सी दृष्ट्वा) अम्महे, सच्चवदीसहिदो पुत्तओ मे आऊ। महंतो क्खु संवुत्तो। [को नु खल्वेष कनकपीठोपविष्टो महाराजेन सज्ज्यमानशिखण्डस्तिष्ठति । अम्महे, सत्य- वतीसहितः पुत्रको मे आयुः । महान् खलु संवृत्तः । avan-a-masamme प्रकाशिका विदूषकः-किमिति शकिप्यति । नन्वाश्रमवासपरिचित एव शाखा- मृगः । आश्रम एकत्रावस्थित्या कृतचिरमैत्रीक इत्यर्थः । विदूषकः--स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् । उर्वशी-को नु खल्वेष कनकपीठोपविष्टो महाराजेन सज्ज्यमानशिखण्डस्तिष्ठति । शिखण्डश्चूडा । 'शिखण्डो बर्हचूडयोः' इति मुक्ता- वली । अम्महे आश्चर्ये । सत्यवतीसहितः पुत्रको मे आयुः। महान् खलु संवृत्तः ।। कोणेश्वरी किं तीति । किमिति मे शङकते । आश्रमवासपरिचिता एतस्य शाखा- मृगाः । एतस्य तावदाश्रमवासेन परिचिताः शाखामृगा वानरा इति मे ममापि कि तथैव शकते । सम्बन्धमानविवक्षायां कर्मण्यपि कर्मत्वाविवक्षितत्वात् षष्ठी 1 PM १. om-सा. ए. २. सबाणासणी पादपीठे सरं महाराएण संजमीन- माणसिहंडो-सा ए. ३. सूइदो-सा. ए.

·२५४ विक्रमोर्वशीये [५.१२- राजा-(विलोक्य) वत्स, इयं ते जननी प्राप्ता त्वदालोकनतत्पर । स्नेहप्रस्नवनिभिन्नमुद्रहन्ती स्तनांशुकम् ॥१२॥ तापसी-जाद, एहि । पच्चुवगच्छ मादरं । [जात, एहि । प्रत्यु- पगच्छ मातरम् ।] ('इति कुमारेण सहोर्वशीमुपसर्पति) उर्वशी-२अज्जे, पादवंदणं करोमि । [आर्ये, पादवन्दनं करोमि।] तापसी-वच्छे, भत्तुणो बहुमदा होहि। [वत्से, भर्नर्बहुमता भव । कुमार:-अम्ब, अभिवादये। उर्वशी-३वच्छ, पिदरं आराधयंतो होहि । (गजानं प्रति) जेदु जेदु महाराओ। [वत्स, पितरमाराधयन् भव । जयतु, जयतु महाराजः । ] राजा-स्वागतं पुत्रवत्यै । इत आस्यताम् । ५उर्वशी-अज्जा, उवविसध । [आर्याः, उपविशत ।] (सवे यथोचितमुपविष्टाः) तापसी-वच्छे, गिहिदविज्जो आऊ संपदं कवआरिहो संवुत्तो। एसो भत्तुणो समक्खं णिज्जादिदो सहिहत्थणिक्वेवो । ता तुम्हेहि विसज्जिदं अत्ताणं इच्छामि । उवरुज्झदि मे अस्समधम्मो । ৗগনী उर्वशी तर्कयतिको इत्यादि। को नु खल्वेष कनकपीठोपविष्टो महाराजेन संय- म्यमानशिखण्डस्तिष्ठति । तापसी दर्शनेन परिचित्य सहर्षमाह-अम्म इति । हर्षमभिनीय' । सत्यवतीसहितः पुत्रको में । महान् खलु संवृत्तः ।। कुमारगिरिराजीया No commentary १. कुमार उर्वशी प्रत्युद्गच्छति-सा. ए. २. अम्ब-सा. ए. ३. कुमार- मुन्नमितमुखं परिण्वज्य-सा. ए. ४. अर्षासनं ददाति-सा. ए. ५.om-सा. ए. ६. कवअहरो-सा. ए.

·५.१२-] पञ्चमोऽङ्कः ।.२५५ [वत्से, गृहीतविद्य आयुः साम्प्रतं कवचार्हः संवृत्त । एष भर्तुः समक्षं निर्यातितः सखीहस्तनिक्षेपः । तद् युष्मान- विसर्जितमात्मानमिच्छामि । उपरुध्यते मे आश्रमधर्मः ।] उर्वशी कामं चिरस्स अज्जउत्तं पेक्खिअ 'अवहिदहिअएण जुज्जदि पुणो अस्समधम्मं विभाविद् । ता गच्छदु अज्जा पुणोदसणाअ । [कामं चिरस्थार्यपुत्र प्रेक्ष्यावहितहृदयेन युज्यते पुनराश्रमधर्मं विभावयितुम् । तद् गच्छत्वार्या पुनर्दर्शनाय ।] - মাহিকা इयमिति । आलोकनतत्परा विलोकनकताना। स्नेहेन प्रेम्णा प्रस्नवः क्षरत्पयः तेन नितरां भिन्नं संगतम् । आर्दीभूतमिति यावत् । 'स्नेहप्रसर' इति पाठे स्नेहस्य प्रसरो रोमाङकुरस्वेदादिद्वारा आधिक्यम् । प्रस्त्रव' इति पाठे स्नेहप्रसवः, अर्थात् स्वेदोद्गमः। 'भिन्नं वाच्यवदत्यर्थे दारिते संगते स्फुटे' इति लोचनः॥१२॥ तापसी-जात, एहि प्रत्युपगच्छ मातरम् । उर्वशी-आर्ये, पादवन्दनं करोमि । तापसी-वत्से, भत बहुमता भव । उर्वशी- वत्स, पितरमाराधयन् भव । जयतु जयतु महाराजः । उर्वशी-आर्याः, उपविशत । तापसी-वत्से, गृहीतविद्य आयुः साम्प्रतं कवचाहः संवृत्तः। 'कवचहरः' इत्यपि पाठः । एष भर्तः समक्षं निर्यातितः सखीहस्तनिक्षेपः । तद् युष्माभि- विसजितमात्मानमिच्छामि । उपरुध्यते मे आश्रमधर्मः। 'अपराध्यति' इत्यपि पाठः । उर्वशी - कामं चिरस्यार्य पुत्रं प्रेक्ष्यावहितहृदयेन युज्यते पुनराश्रमधर्म विभावयितुम् । तद् गच्छत्वार्या पुनर्दर्शनाय । 'कामं चिरस्य प्रेक्ष्य विरहोत्क- ण्ठितास्मि न पुनर्धविरोधे वर्तितुम्' इत्यपि क्वचित् पाठः ।। कोणेश्वरी इयमिति । स्नेहप्रस्नवनिभिन्नं स्तनांशुकमुनुहन्ती ते जननीयं प्राप्ता आगता इत्यर्थः ॥१२॥ जावेति । जात एहि । प्रत्युपगच्छ मातरम् । पुरा मामुपगतवानसि । इदानीं मातरं प्रत्युपगतो भव इत्यर्थः । MAUR १. विरहुक्कंठिवम्हि । ण उण जुज्जदि धम्मावरोधे वट्टि-सा. ए.

·२५६ विक्रमोर्वशीये [५.१२- राजा-अम्ब, 'तत्रभवते च्यवनाय मम प्रणाममावेदयिष्यसि। तापसी-एव्वं भोदु । [एवं भवतु । ] कुमारः-आर्य, सत्यमेव निवर्तनम् । इतो मामपि नेतुमर्हसि । राजा-अयि वत्स, उषितं त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे । द्वितीयमध्या- सितुं तव समयः । तापसी-जाद, गुरुणो वअणं अणुचिट्ठ । [जात गुरोर्वचनम- नुतिष्ठ ।] --------- कोणेश्वरी बच्छति । वत्से, गृहीतविद्यः गाम्प्रतमायुधकवनबरश्न संवृतः । एप भर्तुश्च ते समक्षं निर्यातितो मया तव हस्ते निक्षेपः । तस्माद् विसजितमात्मान- मिच्छामि । उपरुणद्धि मामाश्रमवासधर्म:। काममिति । काम चिरस्य प्रेक्ष्यो- त्कण्ठितास्मि न पुनर्धर्मावरोधे वतितम् । अस्मि इत्यावृत्य योज्यम् । गच्छत्वार्या पुनरपि दर्शनाय दति ॥ कुमारगिरिराजीया इयमित्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥१२॥ निर्यातितः प्रत्यर्पितः । अत्रानुभूतार्थकथनान् निर्णयो नाम सन्ध्यङग- मुक्तं भवति ।। प्रकाशिका तापसी-एवं भवतु । उषितं स्थितम् । पूर्वस्मिन्नाश्रमे ब्रह्मचर्याख्ये । द्वितीयो गार्हस्थ्याश्रमः । तापसी-जात, गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । कोणेश्वरी Folio missing कुमारगिरिराजीया No commentary mmmmmmmmmmmm ३.मानते व्यवनावमा प्रणिपाल्य-मा. ए.

·५.१३-] पञ्चमोऽङ्कः २५७ - कुमारः-तेन हि- यः सुप्तवान् मदङके शिखण्डकण्डूयनोपलब्धसुखः । तं मे जातकलापं प्रेषय 'शितिकण्ठकं शिखिनम् ।।१३।। तापसी-एव्वं करेमि । [एवं करोमि ।। २ उर्वशी-भअवदि, पादवंदणं करेमि । [भगवति, पादवन्दनं करोमि ।] राजा-भगवति, प्रणमामि । तापसी-सोत्थि भोदु तुम्हाणं । [स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् । (इति निष्कान्ता) emamamun in- মাহিঙ্গা यः सुप्तवानिति । सुप्तवान् निद्रां चकार । यद्वा सुप्तं स्वापो विद्यतेऽ- स्येति तादृशः । जातकलापमुद्गतपिच्छभारम् । 'कलापः संहते बर्हे काव्यादौ तृणवृन्दयोः' इति मुक्तावली । शितिकण्ठं नीलग्रीवं तन्नामानं वा ॥१३॥ तापसी- एवं करोमि । उर्वशी-भगवति, पादवन्दनं करोमि । तापसी-स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् ॥ - ৗলমী यः सुप्तवानिति । यः शिखण्डकण्डूयनोपलब्धसुखो मदङके सुप्तवान् तं जातकलापं शितिखण्डक शिखिन में प्रेषय । भवदादिविश्लेषं पितोः संश्लेषात् कथमपि सहिष्ये । तद्विरहस्तु न समाधेय इति भावः ॥१३॥ कुमारगिरिराजीया यः सुप्तवानित्यादि । मणिकण्ठो नाम तस्य मयूरस्य सज्ञा ॥१३॥ १. माणिकण्ठक-सा. ए. २.३. om.-सा. ए.

·२५८ विक्रमोर्वशीये [५.१४- १ राजा-सुन्दरि, अद्याहं पुत्रिणामय्यः सुपुत्रेण तवामुना । पौलोमीसम्भवेनेव जयन्तेन पुरन्दरः ॥१४।। (उर्वशी स्मृत्वा रोदिति) विदूषकः-किं णु क्खु संगदं २७त्थभोदी अस्मुमुही संवुत्ता। [किं नु खलु सांप्रतमत्रभवत्यश्रुमुखी संवृत्ता। राजा-(सावेगम्) किं सुन्दरि प्ररुदितासि ममोपनीते' वंशस्थितेरधिगमात् स्फुरति प्रमोदे । ४पीनस्तनोपरिनिपातिभिरर्पयन्ती मुक्तावलीविरचनां" पुनरुक्तमः ॥१५॥ उर्वशी-सुणादु महाराओ। पढम उण पुत्तदंसणसमुत्थिदेण आणं- देण विसुमरिदम्हि । दाणि महिंदसंकित्तणेण मम" हिए ठिदं समएण । [शृणोतु महाराजः । प्रथमं पुनः पुत्रदर्शनसमुत्थितेनानन्देन विस्मृताऽस्मि । महेन्द्रसंकीर्तनेन मम हृदये स्थितं समयेन ।] राजा-कथ्यतां समय: । उर्वशी-अहं पुरा महाराअगहिदहिअआ 'गुरुसावसंमूढा महि- देण 'अवधीकदुअ अब्भणुण्णादा । [अहं पुरा महाराज- गृहीतहृदया गुरुशापसंमूढा महेन्द्रेणावधीकृत्याभ्यनुज्ञाता।] इदानी মকামিকা अधाहमिति । पुत्रिणां पुत्रवतामयः श्रेष्ठः । पीलोमी शची। जयन्त इन्द्रसुतः॥१४॥ विदूषकः-किं नु खलु सांप्रतमत्रभवत्यश्रुमुखी संवत्ता । 'सांप्र- १. कल्याणि-सा. ए. २. सत्थ मोदी एकवदे-सा. ए. ३. ममोपपने- सा. ए. ४. पीनोन्नतस्तनविसपिभिरामयन्ती-सा. ए. ५. पुमषितम्-सा. ए. ६. बाष्पमस्याः प्रमाष्टि-सा. ए. ७ समको मह हिम आमासेवि-सा. ए. ८. om.-सा. ए. ९. माणता-सा.ए.

·५.१५-] पञ्चमोऽङ्कः २५९ प्रकाशिका तम्' इत्यत्र ‘एकपदे' इति पाठः । एकपदे तत्क्षणे । 'तत्क्षणकपदे तुल्ये सद्यः सपदि च स्मृतम्' इति हलायुधः(४-६७)। किं सुन्दरीति । प्ररुदिता कृतरोदना। वंशस्य कुलस्य स्थितेरवस्थानं यस्मात् तादृशस्य सुतस्याधिगमात् प्राप्तेः कुला- वस्थानप्राप्तेर्वा । 'वंशो वेणौ कुले वर्गे पृष्ठस्यावयवास्थनि । नासाविवरदेशेऽपि वाद्यभाण्डान्तरेऽपि च ॥ इति श्रीधरसेनः । 'मर्यादायामवस्थाने स्थाने सीमनि च स्थितिः।' इति विश्वलोचनः । स्फुरति प्रकाशमाने। प्रमोदे सन्तोषे । उपनीते कृते सति । 'महति' इति क्वचित् पाठः । महति उद्दामे । पुनरुक्तमिति क्रियाविशेषणम् । 'विरचनम्' इति पाठे तद्विशेषणम् । अस्र रश्रुभिः । 'अस्रमश्रु च (शोणितम्)' इति त्रिकाण्डी ॥१५॥ उर्वशी-शृणोतु महाराजः । प्रथम पुनः पुत्रदर्शनसमुत्थितेनानन्देन विस्मृताऽस्मि । इदानीं महेन्द्रसंकीर्तनेन मम हृदये स्थितं समयेन । समयेनावधिकालेन । 'समयाः शपथाचारकालसिद्धान्त- संविदः' इति त्रिकाण्डी (३-३-१४९) । उर्वशी-अहं पुरा महाराजगृहीतहृदया गुरुशापसंमूढा महेन्द्रेणावधीकृत्याभ्यनुज्ञाता ।। कोणेश्वरी अद्येति । तवामुना सुपुत्रेणाद्याहं पुत्रिणामयः प्रथमशस्त्यः संवृत्तः । यथा पौलोमीसंभवेन जयन्तेन पुरन्दरः पुत्रिणामय इत्यर्थः ॥१४॥ किमिति । किं नु खलु सांप्रतं तत्रभवत्युवंशी अश्रुमुखी संवृत्ता। किमिति । वंशस्थितेरधिगमादुपनीते प्रमोदे मम स्फुरति हे सुन्दरि किं प्ररुदि- ताऽसि । नायं प्ररोदनावसरोऽपि तु हर्षावसर इति भावः । नील (पीन) स्तनो- परिनिपातिभिरमुक्तावलीविरचनां पुनरुक्तं यथा स्यादेवमर्पयन्ती । एतावता रोदनस्य प्रकर्ष उक्तः ॥१५॥ सुणादु इत्यादि । शृणोतु महाराजः । प्रथम पुत्रदर्शनसमुत्थितेनानन्देना- नन्दिताऽस्मि । इदानीं महेन्द्रसंकीर्तनेनावधिर्मम हृदयेन स्मृतः । अहमिति । अहं पुरा महाराजगृहीतहृदया गुरुशापसंमूढा महेन्द्रेणावधीकृत्याभ्यनुज्ञाता ॥ कुमारगिरिराजीया अहं होत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ।।१४।। कि सुन्दरीत्यादि । वंशस्थितेः कुलप्रतिष्ठाया अधिगमात् प्राप्तेः पुत्रला- भादित्यर्थः । महति प्रमोदे प्रसक्ते सति किं किमर्थं प्ररुदितासि रोदित प्रक्रान्ता भवसि । 'आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च' (पा. ३-४-७१) इति क्तः ॥१५॥ अस्या उर्वश्या बाष्पमश्रु प्रमाष्टि अपनयति । अत्र पर्युपासनात् प्रसादो नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ।। - ·२६० विक्रमोर्वशीये [-५.१६ राजा-किमिति । उर्वशी-जदा मम सो पिअवअस्सो तुइ समुप्पण्णसुदस्स' मुहं पेक्खदि तदा मम समीवं तुए आअंतव्वं ति । तदो मए महाराअविओअभीरुदाए जादमेतो एब्ब विज्जागमणि- मित्तं अ भअवदो चवणस्स अस्समपदे एसो पुत्तओ अज्जाए सच्चवदीए हत्थे अप्पणा' णिकिण्वत्तो । अज्ज उण पिदुणो आराहणसमत्थो संवुत्तो त्ति काउण णिज्जादिदो एसो दीहाऊ आऊ । एत्तिओ मे महाराएण सह संवासो । [यदा मम स प्रियवयस्यस्त्वयि समुत्पन्न- सुतस्य मुखं प्रेक्षते तदा मम समीपं त्वयागन्तव्यमिति । ततो मया महाराज वियोगभीरुतया जातमात्र एव विद्या- गमनिमित्तं च भगवतश्च्यवनस्याश्रमपद एप पुत्रक आर्यायाः सत्यवत्या हस्त आत्मना निक्षिप्तः । अद्य पुनः पितुराराधनसमर्थः संवृत्त इति कृत्वा निर्यातित एष दीर्घायुरायुः । एतावान् मम महाराजेन सह संवासः ।] ( सर्वे विषादं नाटयन्ति । राजा मोहमुपगच्छति ) सर्वे-समस्ससदु समस्ससदु महाराओ । [समाश्वसितु समा- श्वसितु महाराजः । कञ्चुकी-समाश्वसितु महाराजः । विदुषक:-अब्बम्हण्णं अब्बम्हण्णं [अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । राजा-( समाश्वस्य) अहो, सुखप्रत्यर्थिता देवस्य । आश्वासितस्य मम नाम सुतोपलब्ध्या, सद्यस्त्वया सह कृशोदरि विप्रयोगः । व्यावर्तितातपरुजःप्रथमावृष्ट्या वृक्षस्य वैद्युत इवाग्निरुपस्थितोऽयम् ॥१६॥ १. वंसकरस्स-सा. ए. २. पेक्सिस्सदि-सा. ए. ३. मप्पासं-सा. ए. ४. कलसंतीए-सा. ए. ५. om.-सा. ए. ६. सर्व-अम्बम्हणं om. सा.ए. ७. सनिःश्वासम्-सा. ए.

·५.१६-]
पञ्चमोऽङ्कः
२६१
प्रकाशिका
उर्वशी-यदा मम स प्रियवयस्यस्त्वयि समुत्पन्नसुतस्य मुखं प्रेक्षते तदा मम
समीपं त्वयागन्तव्यमिति । ततो मया महाराजवियोगभीरुतया जातमात्र एव
विद्यागमनिमित्तं च भगवतश्च्यवनस्याश्रमपद एष पुत्रक आर्यायाः सत्यवत्या हस्ते
आत्मना निक्षिप्तः । अद्य पुनः पितुराराधनसमर्थः संवृत्त इति कृत्वा निर्यातित
एष दीर्घायुरायुः । एतावान् मम महाराजेन सह संवासः ।
सर्वे-समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः । विदूषकः-अब्रह्मण्यमब्रह्म-
ण्यम् । 'अब्रह्मण्यमवध्योक्ती' इति त्रिकाण्डी (१.६.१३) । सुखप्रत्यथिता सुख-
विरोधिता । 'प्रतिरोधिपरास्कन्दिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः' इति त्रिकाण्डी (२.१०.
२५)। आश्वासितस्येति । सुतोपलब्ध्या पुत्रप्राप्त्या । नामेति प्रकाशे । 'नाम
प्राकाश्यसंभाव्यक्रोवोपगमकुत्सने' इति त्रिकाण्डी (३.३.२५१)। आश्वासितस्य
कृतसमाधानस्य । विप्रयोगो वियोगः। व्यावर्तिता दूरीकृता आतपरुगुष्णपीडा
यस्य । आतपो रश्मिमात्रे स्यात् सूर्य रश्मौ च दृश्यते' इति धरणिः । 'आतपभिया'
इति तु युक्तः पाठः । प्रथमाभ्रवृष्टया नूतनमेववर्षेण । 'अभ्रं मेघो वारिवाहः'
इत्यमरः (१.२.७) । वैद्युतो विद्युत्सम्बन्धी ॥१६॥
कोणेश्वरी
जदेति । यदा स मम प्रियसखो राजर्षिस्त्वयि समुत्पन्नस्य पुत्रस्य मुखं
प्रेक्षिष्यते तदा मम समीपं त्वया आगन्तव्यमिति । ततो मया महाराजवियोग-
भीरुतया चिरकालत्वत्संगमनिमित्तं भगवतश्च्यवनस्याश्रमप्रदेशे पुत्रक आर्यायाः
सत्ववत्या हस्तेऽर्पणानिक्षिप्तः । अद्य पुनः पितुराराधनसमर्थः संवृत्त इति कृत्वा
तया निष्पादित (निर्यातितः) एष दीर्घायुः । एतावत्को मे महाराजेन संवासः ।
इदं मे रोदननिमित्तमिति शेषः ।
अब्बम्हण्णं इति । अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम् । कथं सुखप्रतिबन्धिता इत्यत
आह । आश्वासितस्येति । नाम संभावनायाम् । सुतोपलब्ध्या आश्वासितस्य
मम हे कृशोदर त्वया सह सद्यो विप्रयोगोऽयमुपस्थितः। प्रथमजलवृष्टया
व्यावतितातपरुजो वृक्षस्य वैद्युतो वह्निरिव । त्यक्तातपदुःखवृक्षवज्रपात इवायं
भावी मम त्वद्वियोग इत्यर्थः ॥१६॥
कुमारगिरिराजीया
तस्मादेतावान् मे महाराजेन सह संवासः । अत्र मिथो जल्पनात् परिभाषा
नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ।।
आश्वासितस्येत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥१६॥

·२६२ विक्रमोर्वशीय १ [५.१६- विदूषकः-अअं सो अत्थो अणत्थाणुबंधी त्ति' तक्केमि तत्थ- भवदा वक्कलं गेण्हिअ तपोवणं गंतव्वं ति । [अयं सोऽ- र्थोऽनर्थानुबन्धीति तर्कयामि तत्रभवता वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति ।] उर्वशी-२हा हदम्हि मंदभाआ। मं वि किदविणअस्स पुत्तअस्स ४लंभाणंतरं सग्गारोहणेण अवमिदकज्ज "विपओअ- मुहिं महाराओ समत्थ इस्सदि । [ हा हतास्मि मन्द- भाग्या। मामपि कृतविनयस्य पुत्रकस्य लम्भानन्तरं स्वर्गारोहणेनावसितकार्यां विप्रयोगमुग्वी महाराजः सम- र्थयिष्यति।] MA - | RArwalmers . प्रकाशिका विदूषकः-अयं सोऽर्थोऽनर्थानुबन्धीति तयामि तत्रभवता वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति । 'अत्रभवान् देवराजः स्वयमनुप्राहयितव्यः' इत्यपि क्वचित् पाठः । उर्वशी-हा हतास्मि मन्दभाग्या। मामपि कृतविनयस्य पुत्र- कस्य लम्भानन्तरं स्वर्गारोहणेनावसितकार्या विप्रयोगमुखी महाराजः समर्थ- यिष्यति ॥ कोणेश्वरी असं इति । अयं सोऽर्थोऽनर्थानुबन्ध इति तयामि । अत्र भवान् देवराजः स्वयमनुग्राहयितव्यः। अत्रार्थः पुत्रप्रतिलम्भोऽनर्थचोर्वशीवियोग इत्यर्थः । हा हवम्हि इति । हा हतास्मि मन्यभाग्या कृतविनयस्य पुत्रकस्य लम्भानन्तरं स्वर्गारोहणेनावसितकार्यां विप्रयोगमुखी महाराजः समर्थ यिष्यति ।। कुमारगिरिराजीया महारानः समर्थयिष्यते । गतेषु कार्येषु यथा शोको नास्ति तथा मयि गतायामपि शोको न भविष्यतीत्यभिप्रायः ।। १. गुबन्धो संवृत्तो-सा. ए.२. om.-सा. ए. ३. मन्वभाइणि-सा.ए. लाभापंसर-सा. ए. ५.om.-मा. ए.

·५.१७-] पञ्चमोऽङ्कः २६३ राजा-सुन्दरि, मा मैवम् । न हि सुलभवियोगा कर्तुमात्मप्रियाणि प्रभवति परवत्ता शासने तिष्ठ भर्तुः । अहमपि तव 'सूनावद्य विन्यस्य राज्यं विचरितमृगयूथान्याश्रयिष्ये वनानि ॥१७॥ कुमारः-नार्हति तातो नृपपुङगवधारितायां धुरि दम्यं नियो- जयितुम् । प्रकाशिका न हीति । सुलभः सुप्रापो वियोगो यस्याः सा । तादृशी परवत्ता परा- धीनता । 'परतन्त्रः पराधीनः' इत्यमरः (३.१.१६) । शासनमाज्ञारूपम् । सूनौ पुत्रे । 'सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ' इत्यनेकार्यः (२.३२६) । विचरितानि कृतगमनानि मृगयूथानि मृगसमूहा येषु ॥१७॥ नृपपुंगवो नृपश्रेष्ठः । 'महोक्षधारितायां' इत्यपि पाठः । 'दम्यवत्सतरी समों' इति त्रिकाण्डी (२.९.६२)। कोणेश्वरी तवानायत्तमेतदिति प्रतिपादयति-न होत्यादि । परवत्ता आत्मप्रियाणि कतुं न प्रभवति । सुलभो वियोगो यत्र । एतादृशी त्वं पराधीना । अतो भर्तुः शासने तिष्ठ प्रभोरादेशं कुवित्यर्थः। अहमपि विरहनिपिणं कर्तुं प्रकार चिन्तितवानस्मीत्याह-अहमिति । तव सुनावद्य राज्यं विन्यस्य विचरितमृग- यूथानि वनान्यहमप्याश्रयिष्ये । यथा चाश्रमान्तरपरिग्रहादेव विरहस्तव सहिष्यत इति भावः ॥१७॥ •कुमारगिरिराजीया न हि सुलभवियोगेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥१७॥ पुङगवधार्यायां पुङगवेन महोक्षेण धार्यायां धारयितुमहत्यां धुरि भारे दम्य वत्सतरं नियोजयितु नियन्तुम् ॥ १. सूनावायुषि न्यस्तराज्यो-सा. ए. २ पुंगवधारितायां-सा. ए.

·२६४ विक्रमोर्वशीये [५.१८- राजा-अयि वत्स । मा' मैवम् । शमयति गजानन्यान् गन्धद्विपः कलभोऽपि सन्, प्रभवतितरां वेगोदग्रं भुजङगशिशोविषम् । भवमधिपति लावस्थोऽप्यलं परिरक्षित, न खलु वयसा जात्यैवायं स्वकार्यसहो गणः ॥१८॥ आर्य लातव्य, ४कञ्चुकी-आज्ञापयतु देवः । राजा-मद्वचनादमात्यपर्वतं" ब्रूहि संभ्रियतामायुषो राज्या- भिषेक इति। (कचुकी दुःखेन निष्क्रान्तः । सर्वे दृष्टिविघातं रूपयन्ति) ------ মাফিক। शमयतीति । गन्धद्विपो गन्धगजः कलभो बालोऽपि सन्नन्यान् गजान शमयति परिभवति । गन्धगजलक्षणं च 'यस्य गन्ध समाप्रायन तिष्ठन्ति प्रति- द्विपाः । स वै गन्धगजो नाम नृपतेविजयावहः' (पालकाप्ये पृ. १४२) इति । बेगः । 'धातोर्धात्वन्तरप्राप्तिविषवेग इति स्मृतः' इति वचनोक्सविष- वेगैरुदयं ङ्करम् । भुजङ्गशिशोविषं गरलं प्रभवति मारणसमयं भवति । धातवश्च सप्त । उक्तं च वाग्भटादो-वसाऽसृङमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः' इति । एवं च सप्तव विषवेगा अपि भवन्ति । तल्लक्षणानि च विषतन्त्र पृथक पृथअनिरूपितानि । यथा- वेगो रोमाञ्चमाबो रचयति विषजः स्वेदवतोपशोषी तस्योवस्तत्परो द्वौ वपुषि जनयतो वर्णभेवप्रवेपी । यो वेगः पञ्चमोऽसी नयनविवशतां कण्ठभब हिक्का षष्ठो निःश्वासमोही वितरति च मृति सप्तमो भभकस्य ॥' इति । एवं बालावस्थोऽप्यधिपती राणा भुवं परिरक्षितुमलं समर्थः खलु। यतोऽयं गन्धगजादेर्गणः समुदायो वयसा तारण्याविना स्वकार्यसहो निजकार्य- करणसमर्थो न, किन्तु जात्यै स्वकार्य निर्वहणसमर्ष इत्यर्थः ॥१८॥ ३. भर-सा.ए. १. om. सा. ए. २. भवति सुतरा-सा. ए. ४. om-मा. ए. ५. परिषद-सा. ए.

·२६५ २ 3 ५.१९-] पञ्चमोऽङ्कः राजा-(आकाशमालोक्य) कुतो नु खलु भो' विद्युत्संपातः । (निपुणमवलोक्य) । अये, भगवान् नारदः । गोरोचनानिकषपिङगजटाकलापः, संलक्ष्यते शशिकलामलवीतसूत्रः । मुक्तागुणातिशयसम्भृतमण्डनश्रीर्, हैमप्ररोह इव जङगमकल्पवृक्षः ॥१९॥ ४ अर्घोऽर्घस्तावत्। उर्वशी-'अ भअवदो अग्घो। [अयं भगवतोऽर्घः ।] (ततः प्रविशति नारदः) नारदः-विजयतां विजयतां मध्यमलोकपालः । राजा- भगवन्, अभिवादये। उर्वशी-भअवं, पणमामि । [भगवन्, प्रणमामि ।] नारद:-अविरहितौ दम्पती भूयास्ताम् । राजा-(आत्मगतम्) अपि नामवं स्यात् । (प्रकाशम् । कुमार- माश्लिष्य) वत्स, भगवन्तमभिवादयस्व । कुमारः-भगवन्, और्वशेय आयुः प्रणमति । नारदः-आयुष्मानेधि । राजा-अयं विष्टरोऽनुगृह्यताम् । नारदः-तथा । (उपविष्टः) (सर्वे नारदमनूपविशन्ति) Ram--- कोणेश्वरी शमयतीति । कलभोऽपि सन् गन्धद्विपोऽन्यान् गजान् शमयति । भुजङ्ग- शिशोः शिशोरपि भुजङ्गस्य विर्ष प्रभवतितराम् । अत्यर्थेन स्वकार्यकारि १. किं नु खलु निरभ्रे-सा. ए. २. उर्वशी-(विलोक्य) अम्मो, भअवं णारदो।-सा. ए. ३. य एष:-सा. ए. ४. अध्यंमस्मै-सा. ए. ५. यथोक्तमा- दाय-सा. ए. अरिहणा-कुगि. ६. उर्वशीहस्तादय॑मादाय, आवयं-सा. ए.

·। २६६ विक्रमाशीये [५.१९- कोणेश्वरी भवतीत्यर्थः । वेगोदग्रमिति सहेतुकं विशेषणम । बालावस्थोऽप्यधिपति वं परि- रक्षितुमलं समर्थः । अयं गणो जात्य व स्वकार्यक्षमो न खलु वयमा । वयो नागेक्षते इत्यर्थः ॥ कुमारगिरिराजीया शमयतीत्यादि । गन्मद्विषो विशिष्टजातिगंजः कलभः मिश: सन्नप्यन्यान् गजानितरजातिगजान् शभात वारयति । भुजगशिशोविर्ष मुतरामत्यर्थं वेगोदनमुद्रेकेणोदग्रधिकं भवति । दण्टानामिति शेषः । अधिपती राजा बाल्य- मवस्था यस्य स तथोक्तस्तथाविधः रानपि भुब परिरक्षिनुमलं शक्नोति । अर्थान्त. रन्यासमाह-अयं भर एषोऽतिशयः । 'अतिगयो भरः' इत्यमरः (१-१-६६)। जात्यैव जन्मनैव स्वकार्य सह आत्मकार्य क्षमा भवति । वयसा तारुण्येन न खलु न हि स्वकार्यसहो भवतीत्यर्थः॥१८॥ সন্ধাৰিা गोरोचनेति । गोरोचनाया निकषःकषपापाणः । लक्षणया तत्स्था रेखाः । तद्वत् पिङगी जटाकलापो जटासमूहो यस्य । शशिकलावदमलं शुभं बीतसूत्रमु- पवीतं यस्य । मुक्तागुणौक्तिकसरैरनिशर्यनात्यन्तं मभृता कृता मण्डनश्रीभूषण- शोभा यस्य । तथा हैमा हेमसम्बन्धिनः । सौवर्णा इत्यर्थः । प्ररोहा निजजटा यस्यैतादृशो जगमकल्पवृक्ष व संलक्ष्यते ॥१९॥ उर्वशो-अयं भगवतोऽय: । 'मुल्ये पूजाविधावः' इति विश्वः (१९-२) । मध्यमलोको मर्त्यलोकः । 'सि स्मृती मध्यमलोकमयों' इति त्रिकापडी। उर्वशी-भगवन्, प्रणमामि । आयुष्मानधि दीर्घायुभव। विष्टर आसनम् । 'विष्टरः कुशमुष्टौ स्यादासनेऽपि महीरहे' इति मुक्तावली ॥ कोणेश्वरी गोरोचनेति । गोरोचनानिकषपिकगो जटाकलापो यस्यैवंभूतः । शशिक- रवदमलं बीतसूत्रं यस्य तादृशः। मुक्तागुणातिणयसंभवेन संभृता श्रीर्यस्य । स हेम्नः प्ररोहो जगमः कल्पतरुरिव संलक्ष्यते ॥१९॥ कुमारगिरिराजीया "किं नु खलु' इत्यत्र अद्भुतार्थ प्राप्तेश्पगृहनं नाम सन्ध्यागमुक्तं भवति । गोरोचनेति । स्पष्टोऽर्थः। मविरहिती इत्याविना कार्यस्य सिखलात कार्य माम पन्चमी मर्यप्रक- तिरित्यनुसन्धेयम् ॥ 1 ·५.१९-]] चतुर्थोऽङ्कः राजा-(सविनयम) भगवन्, किमागमनप्रयोजनम् । नारदः-राजन्, श्रूयतां महेन्द्रसन्देशः । राजा-अवहितोऽस्मि । नारदः-प्रभावदर्शी मघवा वनगमनाय कृतबुद्धिं भवन्तमनु- शास्ति। राजा-किमाज्ञापयति । नारद:-त्रिकालदर्शिभिरादिष्टः सुरासुरविमर्दो भावी । भवां- श्च सांयुगीनः सहायो' । तेन न त्वया शस्त्रन्यासः कर्तव्यः । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भव- त्विति । उर्वशी-(अपवार्य) २सल्लं विअ हिअआदो अवणीदं । [शल्य- मिव हृदयादपनीतम् ।] प्रकाशिका प्रभावेन पश्यति तच्छीलः। त्रिकालदशिभिस्त्रिकालविद्भिर्भावी भवि- ष्यत् सुरासुरविमर्दो देवदानवसङग्राम आदिष्ट: कथितः । संयुगे युद्धे साधुः सांयुगीनः। 'सांयुगीनो रणे साधुः' इति त्रिकाण्डी (२-८-७८) । शस्त्रन्यासः शस्त्रत्यागः । यावदायुविज्जीवम् । उर्वशी - शल्यमिव हृदयाढपनीतम् ।। कोणेश्वरी प्रभावेति । शस्त्रसंन्याससमुद्यतं त्वां विशिष्टप्रभावाद् विज्ञाय यावज्जीवं तुभ्यमुर्वशी दत्तवान् देवदेव इत्यर्थः । सल्लमिवेति । शल्यमिव हृदयादपनी- तम् ॥ कुमार गिरिराजीया इयं चोर्वशीत्यत्र समग्रफलसम्पत्तेः फलागमो नाम पञ्चम्यवस्था दर्शिता । कार्य फलागमयोः समन्वयान् निर्वहणं नाम पञ्चमः सन्धिः । अम्महे इति हर्षे निपातः । शल्यं मे हृदयादपनीतम् । अत्र दुःखविनिर्गमात् समयो नाम सन्ध्यङगमुक्तं भवति ॥ १. नः-सा. ए. २. अम्महे-सा. ए.

·२६८ विक्रमोर्वशीये [५.२०- राजा-'परमनुगृहीतोऽस्मि परमेश्वरेण । नारदः-युक्तम् त्वत्कार्यं वासवः कुर्यात् त्वं च तस्यष्टकार्यकृत् । २ सूर्यः संवर्धयत्यग्निगग्निः गूर्यं स्वतेजमा ॥२०॥ (आकाशमय ओम) रम्भे, उपनीयतां मन्त्रण सम्भृतः कुमारस्याभिषेकः । रम्भा-अअं से अहिसेअसंभारो। [अयमस्याभिपेकसम्भारः ।] नारदः- उपवेश्यतामयमायुग्मान् भद्रपीठे। (रम्भा कुमारं भद्रपीट उपवेशयति ) মাহিঙ্গা त्वत्कार्य मिति । यासय इन्द्रः । इष्टानि कार्याणि करोति तादृशः । अग्नितेजो हि दिने सूर्य मनुप्रविशति, रात्री सूर्यतेजोऽग्निमिति पौराणी प्रसिद्धिः ॥२०॥ रम्भा-अयमस्याभिषेकमाभारः । सम्भारो बिल्ववल्मीकमृत्तिकादिसा- मनी । भद्रपीठं हेमादिमयमासनम् । भद्रासनलक्षण नोक्तं देवीपुराणे .. हैमं च राजतं तानं क्षीरवृक्षमयं च वा। भद्रासन प्रकर्तव्यं साधहस्तसमुच्छितम् ।। सपादहस्तमानं च राजो माण्डलिकान्तरात् ।। वराहसंहितायां च-त्रिविधस्तस्यो- च्छ्रायो हस्तः पादाधिकोऽर्धयुक्तश्च । माण्डलिकानन्तरजित् समस्तराज्याथिनां शुभदः ॥ इति ॥ कोणेश्वरी त्वविति । युधयोरन्योन्यसेवोपकतं स्वमिति नात्र चित्रमिति भावः ॥२०॥ कुमारगिरिराजीया परवान स्मि देवेश्वरेण इत्यत्रेष्टार्थ सिर्गम्यमानत्वादानन्दो नाम सन्ध्य- अगमुक्तं भवति । स्वत्कार्यमित्यादि । सूर्यस्तेजसाग्नि समेषयति वर्षयति, अग्निश्च सूर्य तेजसा समेधयति । तस्मादग्निर रामक्तं ददशे' इत्यादि श्रुतिप्र- सिद्धम् ॥२०॥ १. परवानस्मि बेवेश्वरेण-सा. ए. २. माचरे-सा. ए. महेन्द्रण-सा. ए.

·२६९ -५.२२] पञ्चमोऽङ्कः नारद:-(कुमारस्य शिरसि कलशमावM) रम्भे, निर्वर्त्यतामस्य शेषो विधिः । रम्भा-(यथोक्तं निर्वयं) । वच्छ, पणम भअवंतं 'पिदरो अ। [वत्स, प्रणम भगवन्तं मातापितरौ च । (कुमारः सर्वान् प्रणमति) नारदः-स्वस्ति भवते। राजा-कुलधुरन्धरो भव । उर्वशी-पिदुणो आराहओ होहि । [पितुराराधको भव ।] (नेपथ्ये वैतालिकद्वयम्) प्रथमः-विजयतां युवराजः । अमरमुनिरिवात्रिः स्रष्टुरत्रेरिवेन्दुर, बुध इव शिशिरांशो बर्बोधनस्येव देवः । भव पितुरनुरूपस्त्वं गुणैर्लोककान्तैर्, अतिशयिनि समाप्ता वंश एवाशिषस्ते ॥२१॥ द्वितीयः- तब पितरि पुरस्तादुतानां स्थितेऽस्मिनु, स्थितिमति च विभक्ता त्वय्यनाकम्प्यधैर्ये । अधिकतरमिदानी राजते राजलक्ष्मीर् हिमवति जलधौ च व्यस्ततोयेव गङगा ॥२२॥ - mere- प्रकाशिका रम्भा-वत्स, प्रणम भगवन्तं मातापितरौ च । उर्वशी-पितुराराधको ' भव । 'पितुरस्य वचनानि भवन्तु' इत्यपि क्वचित् पाठः। यद्यत् पितच्छुभमु- च्यते तत् तदस्य भवत्वित्यर्थः । नेपथ्ये । प्रथमो वैतालिक:-अमरमुनिरिति । १. मादापिदरा-सा. ए. २ आराधइत्तओ-सा ए ३. ब्रह्मणो-सा. ए. ४. वैषवस्य-की.

·२७० विक्रमोर्वशीये - [-५.२३ रम्भा-दिठिआ पिअसही पुत्तअस्स जुवराअसिरि पेक्विअ भत्तुणो अविरहेण बड्ढदि। [दिष्ट्या प्रियसखी पुत्रकस्य युवराजश्रियं प्रेक्ष्य भतुं रविरहेण वर्धते । ] उर्वशी-णं साहारणो ज्जेव एसो अन्भुदओ। (कुमारं हस्ते गृहीत्वा) जाद, जेट्ठमादरं वंदेहि । [ननु साधारण एवैपोऽभ्युदयः । जात, ज्येष्ठमातरं वन्दस्व ।] राजा-तिष्ठ । सममेव तत्रभवत्याः गमीप यास्यामम्तावत् । नारद:- आयुषो यौवराज्यश्रीः स्मारयत्यात्मजस्य ते । अभियुक्तं महासेनं सैनापत्ये ममत्वता ।।२३।। राजा-'अनुगृहीतोऽस्मि मघवता । नारदः-भो राजन्, किं ते भूयः प्रियं करोतु पाकशासनः । राजा-अतः परमपि प्रियमस्ति । यदि भगवान् पाकशासनः प्रसादं करोतु, ततः - মাহি। बोधनो वुत्रः । 'ऐन्दवस्य' इति पाठेऽभ्यर्थः स एव । देयो राजा पुरूरवा इत्यर्थः । 'राजा भट्टारको देवः' इत्यमरः (१-६-१२) । अनुरूपी योग्यः । अतिशयिनि सर्वोत्कर्ष शालिनि ते वंशे कुल एव समस्ता आशियः। सन्तीति शेषः । सष्ट्रादिपुरूरव.पर्यन्तेषु अखिलपूर्वपूर्वगुणसमूहो यथाभूतथा त्वय्यपि भूयादिति भावः ।।२१।। द्वितीयः-सव पितरीति । उसताना महताम् । स्थितिमति मर्यादा- युक्ते । अनाकम्प्यऽनुच्छे पचेतस्थैर्य शालिनि । राजते शोभते ॥ २२ ॥ कोणेश्वरी पितुर्व धनानि भवन्तु । अर्थावस्य कुमारस्येत्यर्थः । अमरेति । तव वंश एवाशिषः समाप्ताः संपूर्णाः सम्प्राप्ता इति वा । अतिशयशालिनि । यतो लोककान्तणुस्त्वं पितुरनुरूपो भूया इत्याशी:स्वरूपम् । १. एपमनुगृहीतो भगवता कथं न योग्यो भविष्यति-पु. गि. २. यदि मे मघवा प्रसन्नः किमतःपरमिच्छामि । समापीवमस्तु-सा. ए.

·५.२३-] पञ्चमोऽङ्कः २७१ कोणेश्वरी कस्य क इव । स्रष्टुब्रह्मणोऽमरमुनिरत्रिरिव । अत्रेरिन्दुरिव । शिशिरांशोबुध इव । वैधवस्य बुधस्य देव इव राजेव । तव पितुस्त्वं तथानुरूप इति समस्ता आशंसा तव वंश एव प्राप्ता इत्यर्थः ॥२१॥ तवेति । पुरस्तादुघ्नतावस्थिते स्थिते सति तस्मिस्तव पितर्यनाकम्प्यधैर्य त्वयि च विभक्ता राजलक्ष्मीरिदानीमधिक- तरं यथा स्यादेवं राजते । यथा हिमालये जलालये च प्राप्ततोया गङगा अधिक शोभत इत्यर्थः ॥२२॥ कुमारगिरिराजीया अमरमुनिरित्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥२१॥ तव पितरीत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ।।२२।। . प्रकाशिका रम्भा-दिष्टया हर्षे । प्रियसखी पुत्रकस्य युवराजश्रियं प्रेक्ष्य भर्तुरविरहेण वर्धते। उर्वशी-ननु साधारण एवैषोऽभ्युदयः । कुमार, ज्येष्ठमातरं वन्दस्व । आयुषो यौवराज्येति । स्मारयति स्मृतिगोचरीकरोति । महासेनं कात्तिकेयम् । 'कात्तिकेयो महासेनः' इति त्रिकाण्डी (१-१-३९) । सेनापतेर्भावः सैनापत्यम् । मरुत्वता इन्द्रेण । 'इन्द्रो मरुत्वान्' इत्यमरः (१-१-४१) ॥२३॥ पाकशासन कोणेश्वरी विडिआ इति । दिष्ट्या सखी पुत्रकस्य युवराजश्रियं प्रेक्ष्य भर्तु रविरहेण वर्धते । अतिपुण्यशालिनीयमिति भावः । णमिति । ननु साधारण एव नौ आवयोरभ्युदयः । यथायं मत्सुतस्तथा तवापीति मतिमत्र विधेहीति भावः । अत आह-जेठेति । जात, ज्येष्ठमातरं वन्दस्व । आयुष इति । तवात्मजस्यायुषो यौवराज्यश्रीमरुत्वता सैनापत्येऽभिषिञ्चता महासेनं स्मारयति । तथा च त्वमिन्द्रसमोऽयं च कात्तिकेयसम इति भावः ॥२३॥ कुमारगिरिराजीया विष्टधा पुत्रस्य । अत्र लब्बार्थस्य स्थिरीकरणात् कृतिरिति सन्ध्यङ्ग- मुक्तं भवति ॥ आयुष इत्यादि । स्पष्टोऽर्थः ॥२३॥ एवमत्रानुगृहीतो मघवता कथमसौ न पूज्यो भविष्यतीत्यत्र वरस्य गम्यमानस्वादुपसंहारो नाम सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ।।

·२७२ विक्रमोर्वशीये [-५.२५ (भरतवाक्यम्) परस्परविरोधिन्योरेकसंश्रयदुर्लभम् । सङगतं 'श्रीसरस्वत्यो यादुद्भूतये सताम् ॥२४॥ २ अपि च, सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्वः कामानवाप्नोतु सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥२५॥ (इति निबान्ताः सर्वे) समाप्तमिदं श्रीकालिदासकृतं विक्रमोर्वशीयं नाम त्रोटकम् । সাহিঙ্গা परस्परेति । संश्रय आश्रयः । सङ्गतं मिलनम् । उद्भूनये उत्कृष्टभूत्यै ॥२४॥ सर्व इति । दुर्गाणि दु:ग्वानि । भद्राणि कल्याणानि । 'श्वःश्रेयस शिवं भद्रं कल्याणम्' इत्यमरः (१-२) । कामानभिलाषान् । 'कामोऽभिलाप' इत्यमरः (१-६-२९) । सर्वत्र सर्वस्मिन् स्थले सर्वस्मिन् काले च नन्दत्वानन्द प्राप्नोतु ॥२५॥ श्रीश्रिम्बेकरवंशभूपणमणि: श्रीतानभट्टात्मजः श्रीमदीक्षिनरङ्गनाथवियुधो धीरो धराविश्रुतः । श्रीनारायणबालकृष्णकृतिनौ जज्ञे तनूजी स्फुरद्- विद्वद्वादिकरीन्द्रकुम्भमरणीमध्चारिपञ्चाननी ।। सर्वतन्त्रस्वतन्त्रधीबालकृष्णतनूद्गती। श्रीवेणीमाधवबुधरङ्गनाथाभिधी सुती ॥ व्योमकेशपुटभेदनवासी जानकीशपदपपमिलिन्दः । रङ्गनाथ इममाशु वितेने प्रीतये रघुवरस्य निबन्धम् ॥ कृतेयं विक्रमोर्वश्या रङ्गनापमनीषिणा । प्रकाशिका काशिकाविपत्तनेषु प्रकाराताम् ।। प्रेक्षाविशेषमथनेन वितर्कदाम्ना भूम्ना परोपकृतये विबुधश्वराणाम् । साहित्यसागरत एष समाचकर्ष अन्य सुषाधिककथं किल रङ्गमायः ।। १. भूखयेऽस्तु सदा सताम्-सा. ए. २. अपि पावतु om.-सा. ए.

·५.२५-] पञ्चमोऽङ्कः २७३ प्रकाशिका पौरोभाग्यनिवेशिताशयवतामापाततः पश्यताम् आमूलं कलुषैकसंग्रहकृतामात्मस्तुतिं कुर्वताम् । किं नः कार्यमनार्य संगतिमतामास्तामिह श्रीमताम् आनन्दोत्कलिकाविकासितहृदां प्रेमकदृष्टिः सताम् ।। नयनधरणिभूभृद्भ मिते (१७१२) ऽब्दे नभस्ये- ऽमितदल इह नागानां तिथावर्कवारे । सुरभिषगधिदेवत्येऽपि में वृद्धियोगे- ऽकृत कृतमतिरेनं रङ्गनाथः प्रपूर्णम् ।। इत्थं सत्पदबन्धुरा गुणधुरा धाराधरालाकृतेः सारा संसृतिसागरान्तरमिता मोदोल्लसन्नागरा। द्योतकान्तिभराचिराद् विरचिता श्रीरङ्गनाथाह्वये- नेयं भाववता भवत्वविरतं वामोदिनी भामिनी ।। यदालिखापयदिदं रङ्गनाथस्तदा किल । ऋषीन्द्वद्रिधराधीराः समवेता बभूविरे ॥ शिम्बेकरोपनामश्रीरङगनाथतनूजनेः । श्रीबालकृष्णविदुषो जगज्जानातु पुस्तकम् ॥ इति श्रीमद्यायजूकप्रवरश्रिम्बेकरमोनिवंशोत्तंसरङ्गनाथदीक्षितकुक्षिजबिन्दुवृन्द- पुरन्दरश्रीबालकृष्णभट्टाङ्गोद्गतरङगनाथविरचितायां विक्रमोर्वशीप्रकाशिकायां पञ्चमाशोन्मेषः ।। कोणेश्वरी परस्परेति-श्रीसरस्वत्योरेकाश्रयदुर्लभं सङ्गतं संमतं सतां भूयात् । परस्परविरोधिन्योः इति दुर्लभत्वप्रतिपादनाय । तथा चाहमेतावत व कृतकृत्यः । स च प्रसादकर्ता तहि सतामिति समीहितं सिध्यतु इति प्रसादः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ एतावता इतरसाधारणं किमपि वरत्वेन प्रार्थितमित्युपेक्षा स्यादित्यभिप्रेत्याह । सर्व इति । निगदव्याख्यातमेतत् । सर्वार्थप्रार्थनयानया कविरात्मनः परकृपामयतां व्यञ्जयतीति ॥२५॥ इति श्रीमहोपाध्यायधीकोणेश्वरविरचिते विक्रमोर्वशीतोटकविवेके पञ्चमोऽङ्कः॥ कुमारगिरिराजीया परस्परेत्यादि । परस्परविरोधियोरन्योन्यद्वेषिण्योः श्रीसरस्वत्योलक्ष्मी- भारत्योरेकसंश्रयदुर्लभमेकस्मिन् संश्रये आश्रये दुर्लभमलभ्यं संगतं संगमः सतां सज्जनानां भूतये ऐश्वर्याय सदा सर्वदा अस्तु विद्यताम् ॥२५।। अत्र शुभशंसनात् प्रशस्ति म सन्ध्यङ्गमुक्तं भवति ॥ इति श्रीकाटयवेमभूपविरचिते कुमारगिरि- राजीये विक्रमोर्वशीयव्याख्याने पञ्चमोऽकः ॥ समाप्तमिदं नाटकम् ॥

·२७४ REFERENCES Not Already Given Page Line Page ६१ ८ ६ Line २० (३.३.२) १४ (द. रू. १.६०) १४ (२.४.७) (२.३.१४७) १६ (२.९.२७) ८ ६४ ९ ६५ . ८ १२ १५ ६७ ६७ ६७ ६९ १७ १८ ७ २२ २ (अ. शि. ३.१३) (१.१.६३) (१ ४.६) १ (३.६.७) २५ (श्वे. ३.८) (ते. सं १.३.४.३ २ (बृ. १.४ १५) (त्रि. ता. ४.१७) १६ (६.१२.२) १२ (ना. शा. ५.१०) १६ (६.११) २५ (ना. शा. १७.७२) १८ (ना. शा. १७.७२) (सा. द. ५.५) २० ना. शा. ३.९) २८ (द. रू. १.५६) १० द. रू. १.५८) १२ द. रू. १.६१) (३.१६) (३.७) १५ सा.द. ६.१७) सा. द. ६.२०) (२.८.८३) १४ (३.१.१७) १६ (६.१६०) १६ (६.१६०( २५ (सा द. ६.१६०) २१ (१.७.२) १८ (१.२.२) २२ (सा. ६. ६.४०) १५ (व. रु. २.९) १७ (२७.२४) १७ (पा. २.३.३९) ७२ २३ २४ २५ २५ २५ २९ (२.५.१७) २४ (३.३.८२) २६ (३.३.५३) २७ (२.४.३) १२ (२.४.७३) १८ (२.४.३) १९ (३.३.२७) १७ (२.४.३३ १८ (१.५.१६) २२ (..४.७४) १५ (२.४.७२) २१ (१.५.१०) १३ (३.५.११६) १४ (१.५.१) २७ (३ १५९) २८ (३.१४७) (१.९.२९) १७ (२.५.३१) १९ (२.४.६) २१ (२.५.५५) २२ (पा. ३.४.७१) १४ (१.२.२२) (प्रा. प्र. ७.६१) ३१ (हे. व्या.८.४.१३२) मा.शा.३१.३२६) १२ (२.४.१६८) (२.६.९३) ४२ ४८ ११५ ११५ ११५ ११५ १२१ १२९ १८८ ५२ ५२ ५६ २२१ २५९ १ ·INDEX of Verses ... १.५ २.७ ... ४.७३ १.१९ ५.१४ ३.२२ ३.१८ २.१८ ... . ... अग्रे यान्ति रथस्य अग्रे स्त्रीनखपाटलं अचिरप्रभाविलसितैः अदः सुरेन्द्रस्य अद्याहं पुत्रिणामयः अनधिगतमनो अनिदेश्यसुखं अनीशया शरीरस्य अनेन कल्याणि अनेन निभिन्नतनुः अन्यत्कथमिव अपराधी नामा अपि दृष्टवानसि अपि वनान्तरमल्प अभिनवकुसुम अमरमुनिरिवात्रिः अयं च गगनात कोऽपि अयमचिरोद्गतपल्लव अयमेकपदे तया अवधूतप्रणिपाताः असुलभा असौ मुखालम्बित अस्याः सर्गविधी आत्मनो वषमाहर्ता मा दर्शनात् प्रविष्टा ३.१६ २.२० ४.५९ ४.४९ ... ४.५६ ५.२१ १.१५ ४.४४ ... ३. ३.५ २.९ ... ... २.२ ·Index of Verses २७६ २.३ ... ... ५.२३ ४.१५ ४.१८ २.१ १.९ ५.८ ... ३.११ आभरणस्याभरणम् आभाति मणिविशेषो आयुषो यौवराज्यश्रीः आरक्तराजिभिरियम् आलोकयति पयोदान् आ लोकान्तात् प्रतिहत आविर्भूते शशिनि आविलपयोधरानम् आश्वासितस्य मम इदं तया इदं रुणद्धि माम् इदमसुलभवस्तु इयं ते जननी उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु उदयगूढशशाक उर्वशीसंभवस्यायं उष्णातः शिशिरे ऊरूद्भवा नरसखस्य एक्कक्कमवड्डिा एताः सुतन २.६ ५.१२ ३.२ २.२२ ... एषा मनो मे १.१२ १.२० ४.४३ ४.२६ करिणीविरह कार्यान्तरितोत्कण्ठं किं सुन्दरि प्रवदितासि कुपिता नु न कोपकारणं कुसुमशयनं न कृष्णसारख्छवि गतं भयं भीर गंधुम्मायमहुबर गहणं गइंदणाहो । मूढनपुरशय गौरीमण ४.५७ .. ४.१२ ... ... ३.१५ ·Index of Verses २७७ ... ५.१९ ... ४.४ ४.११ ४.६६ ४.६५ ४.५२ ५.२२ ४.९ ... गोरोचनानिकष चिंतादुम्मि जलहर संहर तन्वी मेघजलाई तया वियुक्तस्य तरङगभ्रूभडगा तव पितरि पुरस्तात् तिष्ठेत् कोपवशात् तुल्यानुरागपिशुनं त्वत्कार्य वासवः कुर्यात् त्वद्वियोगोद्भवे चण्डि त्वयि निबद्ध त्वां कामिनो मदनदूति दइआरहिओ दातुमसहने देव्या दत्त इति न तथा नन्दयसि नद्या इव प्रवाहो ननु वत्रिण एव नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न हि सुलभवियोगा नितान्तकठिनां रुजम् निषिञ्चन् माधवीमेतां नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा पण इणिबद्धा पद्भ्यां स्पृशेद् वसुमती परस्परविरोधिन्योः परहुअ महुरपलाविणि परिजनवनिता पर्युत्सुका कथयसि पश्चात्सरः प्रतिगमिष्यसि पसरिअखरखुर २.१३ ५.२० ४.६९ ४.५५ ४.२५ ४१४ ३.१४ ३.१७ २.१४ ... ४.७ २११ २.४ ४.२१ ४.६२ ४.१६ ५.२४ ४.२४ ... २.१५ ४.३१ ... ४.४८ ·२७८ Index of Verses ४.५३ .. ३.२० ४.७४ ४.२८ ४.२९ ४.१ १.१६ ४.५४ ४.६१ पमीअपिअअम पादास्त एब शशिन: पाविअमहअरि पिअअमविरह पिकरिणीविच्छो पिअसहि विओ पुरा नारायणेनेयम् पुवदिशापवणाहा प्रणयिपु वा दाक्षिण्यात् प्रभापल्लवितेनासो प्रभालेपी नायं प्रियमाचरितं लते त्वया में प्रियवचनकृतोऽपि फलिहसिलाअल बंहिण पई बहुकुसुमिता वाष्पायते निपतिता সই দাক্সি मत्तानां कुसुमरसेन मदकलयुवति मधुकरमदिराक्ष्याः मन्दारकुसुमदाम्ना मन्दारपुष्परषि মি मया नाम जितं महदपि परदुःख मामाहुः पृथिवीभृताम् मुञ्चति न तावदस्याः मुनिना भरतेन यः मृपवनविभित्री मेषश्यामा दिशो २.२१ ४.५० ४.२० २.८ ... ४.४६ ४.४२ १.७ मा २.१६ ४.२७ ... ... १.८ ... ४.३० ... मोरा परहम ·Index of Verses ५.१३ १.१३ ४.३२ ३.२१ १.१४ ४.६० ४.७१ ... ४.३७ ३७ ४.३४ - ४.६७ यः सुप्तवान् यदिदं रथसंक्षोभात यदि हंस गता यदि हार्दमिदं श्रुत्वा यदृच्छया त्वं यदेवोपनतं यावत् पुनरियं रक्तकदम्बः सोऽयं रतिखेद रत्नमिति ग्थाङ्गनामन् रविमाविशते रे रे हंसा कि लए पेक्ख विणु वचोभिराशा वासार्थ हर विज्जज्झरकाणण विद्युल्लेखाकनक विविक्षोर्यदिदं वेदान्तेषु यमाहु शमयति गजान् संगमनीयो मणिरिह संपत्तविसूरणओ समर्थये यत् सरसि नलिनी सर्व: कल्पे वयसि सर्वक्षितिभूतां सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वाङ्गीणः स्पर्शः सहअरि दुक्खा सामन्तमौलि सामिम संभाविअा ... २.१९ ४.२३ ४.१३ २.५ ... ... ५.१८ ४.६४ ४.१९ ४.६८ ४.३९ -1. . ... ४.५१ ५.२५ ५.११ ४.२,३ ३ १९ २.१२ ... ...

·२८०
Index of Verses
३.१२
४.५८
४.३८
४.७२
सितांशुका मङ्गल
सुरसुंदरि जहण
सूर्याचन्द्रमसौ
स्फुरता विच्छरितम्
हंस प्रयच्छ मे कान्ताम
हउं पई पुच्छिमि
हिअआहिम
हृतोष्ठरागैः
हृदयमिषुभिः कामस्य
४.४५
४.१७
२१०
...

·INDEX of Authors and Works Quoted in the Commentaries प्रकाशिका अथर्वशिखा अथर्वशिरउपनिषद् अनेकार्थ अमर ४,५,६ ३७,२६३ ५ २४, ३६, ४०, ४१, ४६, ४७, ६९, ९९, १०६, ११७,१२४, १२५, १२६,१४५,१५५, १५७, १८७, २०७, २१६, २४७, २६३, २७०, २७१,२७२ ४ उदयनाचार्य एकार्थ कठवल्ली २४ ५ ८ . कल्पतरुकार ४,७ काव्यप्रकाशकार कैवल्योपनिषत् कोर्म क्षीरस्वामी चाणक्य छान्दोग्योपनिषत् ज्योतिरीश्वर तैत्तिरीय तैत्तिरीयारण्यक পিজাতী ६१, ७३ ६, ७ १५, १७ ३,४,५ ३, ८, २९, ३०, ३३, ३४, ३७, ३९, ४८, ५१, ५२, ५६,६१,६४,६५,६७,६८, ७०, ७१, ७२, ८५, ९०, १०३, १०६, १०९, ११५,११८,१२४,१२६,१२८, १२९, १६२, १७६,१८१,१८, १९७, २००, २०१, २.३, ·Index of Authors and Works २८२ त्रिकाण्डी 1 . . ४३, २५... २६१, २६२,२६६, २६७, २७१, - . . त्रिकाण्डशेप दशरूपक देवपाणि-नाम्पकटीका देवीपुराण গতি नाट्यदर्पण नाट्य लोचनकार पाणिनि-अष्टाध्यायी শতমনা . पाराशर ३ पालकाम्य पिङ्गल प्राकृतप्रकाश ब्रह्माण्डपुराण भट्टसोमेश्वर भरत १०२ १३, १६,१८,१९, १३३. १६५, ६७२, १८४, १८७,१८८.१८५, १५.३, १५, २१२, २१४ भारत ४, ७ , १५.१८७, २५३, २५७,२६६ মাথা महानारायणोपनिषत् महाभाष्य मातृगुप्ताचार्य मुक्तावली याज्ञवल्क्य रुद्रसंहिता रूपचिन्तामणि वराहसंहिता वाग्मट ५,३४, १९४ ३२,७३, ११८, २४६, २६६ ·Judex of Authors and Works २८३ विश्वलोचन ८, १७, २४, २७, ३७ ५७,६१, ११७,१२२, १२३, १२४ १२७, १३८, १४७,१६७,१७७, १८६ १९०, १९१, १९८, २१३, २१६,२१७, २२७,२५५, २५९ . ७ २५९ शङ्करगीता शैवपुराण श्रीधरसेन श्वेताश्वतर संगीत संगीतकल्पतरुकार सागर ३, ४, ५, ६, ७ २४, १९४ १५ १३, १७,३३, ३७, ३९,४५, ४६,४९, ५५, ५६, १०८ १४, १५, १६, १७, १८, १९, २५,३९,४२, ४८, ५२, ५५, ९२, ९७, १२१, १७४२१६ - साहित्यदर्पण स्कान्द ५ ६ हरदत्त हरिवंश हलायुध हेमचन्द्र unverified ६ २७,३७, ७४, ११५, १७९, २५९ १०,२१० ६१, १८८, १९०, १९३, १९५, २०५, २०८, २१४ कोणेश्वरी १८२ २०, २५, ११९, १२६ अनर्घराघव अमर कण्ठभूषण कोहल जानकीराघव ज्योतिरीश्वर तैत्तिरीय धात्वर्थसार ११ १८२ १८ प्राकलपका २३९ ·२८४ Index ot Authors and Works पाणिनि बादरायण १२१, १७५, १८८, १८१. ११ १२ - १८२ बृहदारण्यक भरत मतगटीका मत्स्यपुराण महाभारत मातगुप्त रत्नकोष वामदेव विश्वकोप श्वेताश्वतर साहसाबूटीका हारावली unverified ३२ १८२ २०, २१, २७, १७२, १७४, १८१, १८७, १८९. १९३, १२५, २०५, २०६ कुमारगिरिराजोया १०४, १२३,१८३, १९१, २०७, २४६, २५१, সমৰ - १६८ १२ कुमारसंभव खण्डनखण्डखाद्य तैत्तिरीयसंहिता पाणिनि , - २१, २२, २६, २९, ३१, ३८, ८१, ११२, १३०,१४१, १९०,२०१, २०७, २१०, २१२, २१७,२४९, २५२, २५९ ५४ भरतनाटयशास्त्र मनु १६२, २०२ रखुवंश वरदराजीय वसन्तराजीय unverified ५४,९९,११२ ·Errata Page Line Incorrect लौकैः Correct लोकः ३ ३१ १२ ढय य १७ ४० २४ १४ ५४ १४ ५९ ३ २४ २४ मारङगम्य नाटये गुणहृद्य नाटयेन द्विव्य स्कुटन्न समाचरिदं अदुदीया व्यापार मेऽप्रहस्तित ननु पार्वतिना दिदूषकः आलोकयान प्रकृदा तं यच्छनीयं लसितार्थ दर्शनान् मारभ्य नाटये गुणहद्य नाटयेन दिव्य स्फुटन्न समाचरितम् अदुदीआ व्यापारयन् मेऽपहस्तित सखि विश्रब्धा भव । ननु पार्श्ववर्तिना विदूषकः आलोकयमान प्रकृता तत् यच्छयनीयं ललितार्थ ७७ ३ ७९ २२ २० ८४ २१ १८ ૨ ८७ ८८ ३ ९० २२ १ दर्शनात् ९७ ३ १०८ ११८ २७ ९ १८ ग्विविध प्रयोजन गतान बाहुल्येव दागतः ग्विधे प्रयोजन गतास्त्र बाहुल्येन ·Errata २८६ Incorrect Correct Page Line १३७ प्रतिक्षण रोहिणी ३ १४३ १५७ १६५ प्रतिक्षण रोहिणी ने शेट्टी कथम २२ 14 तसन् प्रामाणिका २८ ११२ १८२ १८६ १९७ २०३ २१० २११ २१ २३ सत्तत प्रामाणिाका সম্বলি पलक्षमते अवन्ति कागरिक: भविष्यत् आस्वादयात निभर विशेषणम् कोणेश्वरी स्ववसितः को नु एदव २२ पलक्ष्यते यन्ति कागारिक: भविष्यत् आस्वादयतु निर्भर विधेयम् कोणेश्वरी व्यवसितः कोन ८ २१ ar २१९ २२१ २२४ २३१ १२ or १५ २१ २४० २४१ वक्रमप्रतिम पक्रप्रतिम - . ।

·OUR PUBLICATIONS A. GENERAL SERIES 1.25 6.00 2.50 3.50 15.00 NANACATURVINSI PANDITARĀJA KĀVYA SANGRAHA RGATHASARA SANSKRTA KAVI JĪVITAM KŞEMENDRA LAGHU KĀVYA SANGRAHA NARAKĀSURA VIJAYA VYAYOGA SĪTĀRĀMA VIHĀRA KĀVYA DĀNODDYOTA CATALOGUE OF SANSKRIT MANUSCRIPTS IN OSMANIA UNIVERSITY ARYASAPTAŠATT 1.50 4.00 6,50 30.00 8.00 B. POPULAR SERIES M WA 1 2.00 STORIES FROM KATHASARITSĀGARA, PART I. PART II. GEMS FROM SANSKRIT LITERATURE 5.00 >> 1.50 SANSKRIT ACADEMY OSMANIA UNIVERSITY, HYDERABAD-7.