·మంది ७०.७७७UJA CESSIGGEORGoleko *श्रीः PANMOLOG आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-२१२ Printed by Jai Krislinara Das Guptro at the Vidya Vilas Press, Benwes. 50xo 10 1 Agents: Olto Harrassowitz, Leipzig: GERMANY. Tho Oriental Book-supplying Agency, POONA. CASERG 2 ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । अत एव "प्रकाशादिवन्नैवं परः" इति सूत्रे भाष्ये ‘দুতকুঘনত্ব ১ লম্বাসাম্মা সাল पगम्यते, तदेव नो ब्रह्म' इत्युक्तम् । तथ त्वजन्याविद्या- यामपि तत्सत्वात्तदेव नो ब्रह्मेत्यस्थासङ्गतिः स्पष्टैव । अत्र कार्यस्वमानं साध्यं न तु घड़दस्तकार्यत्वम् । तेन घटानां परस्परं कार्यत्वाभावेऽपि परस्परं भेदव्यवहा. रोपपत्तिः ! अरोपितधर्मवति भेदी विकारत्वं चास्त्येव । रज्जूरगस्थले आरोपितोगत्वेनैव रज्जुविकारत्वव्य. वहारात्। किन्न, (कलाटीका) अत्र मानमाह *अत एवेति*। ताशस्य तस्यैव तत्त्वाङ्गीकारा. देवेत्यर्थः। ननु जीवस्येश्वरांशत्वे जीवगतदुःखेन तस्यापि दुःखि. त्वापत्तिः, पादादिगतदुःखनाङ्गिनो दुःखित्ववदत आह प्रकाशा दीति । यथा जीवो दुःखी, नैवं परमात्मा । यथा सौरश्चान्द्रो वा प्रकाशो नमो व्याप्य वर्तमानो वककाष्टाद्युपाधिकृतं वक्रभावमापन्नो. ऽपि वस्तुतो न तत्त्ववान् , यथा वा घटादिषु गच्छत्तु गच्छन्निवा. काशो वस्तुतो न तथा, तद्वदिति सूत्रार्थः । *मूलेति । अनादिभूते- त्यर्थः । ॐ तत्सत्त्वात् । मूलप्रकृतित्वसत्त्वात् । तदर्थमेव तदङ्गीकारात्। मम तु ब्रह्मण्येव तादृशे तत्त्वमिति नासङ्गतिः । एतेन घटकतया नशाप्यापत्तिरेवेत्यपास्तम् । सामान्यरूपेणानुगतयोस्तयोः सहकारि- त्वेन तत्राप्यदोषाच। तयोनिमित्तकारणत्वेनादोषाश्च । ननूक्तरीत्या ताशकार्यत्वस्यैवासाध्यत्वेऽपि प्रत्यासत्या विशेपकार्यस्थ साध्यत्व. स्य लाभात्सङ्कोचावश्यकत्वमेवेति तथैवास्तामत आह अत्रेति । तत्साध्यकानुमाने इत्यर्थः । *मात्रम् । कास्न्य । साधकस्य तथैव सत्त्वात । (१)तत्फलं कथयन् तदेवाह *तेनेति । व्यक्तिभेदमादा. येति भावः। अस्तिहीत्यादिना प्रागपि तथैवोपपादितम् । ननु तेषां निर्धर्मकत्वन कथं सोऽत आह आरोपितेति । प्रपञ्च इत्यर्थः । सर्व. शक्तिर्माया सा च ब्रह्मणाभेदाभेदाभ्यामनिर्वचनीयेति तस्य तन्मयत्वम्। अन्यदप्याह *किञ्चति* I मायालाक्षित्वाञ्च तत्राधिष्ठान व्यवहारोपि। (2) तदेव बनयन तत्कलं कथयति नेनेति' ख. पु० पाटः । ३९ ल. मं० .

·. टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - सर्वशक्तिमयो ह्यात्मा शक्तिमण्डलताण्डवैः। संसारं तन्निवृत्तिं च करोत्याविरतोदयम् । इतिस्मृती शाक्तिमण्डलत्वेन मायोक्ता। मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम् । अस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ इति श्रुतौ चाविद्यायाः सावयवत्वमुक्तम् । तेन जन्यत्वमावश्यकम् ,घटादिवत् । अस्यावयवेत्यत्र सन्धिः रार्षः । यहा अस्य महेश्वरस्य, मायावयवानामेव च तदवयवत्वम् , तद्विशिष्टस्यैव महेश्वरत्वात् । किश्च सत्तास्फूर्त्यनुरोधेन तस्या ब्रह्मकार्यत्वमाथ- श्यकम् । वासनासमूहरूपाविद्याया अपि योगिनां सत्त्वेन स्फूर्तिसत्त्वात् । किञ्च, चतुर्थपादस्यायाधिकरणे "तवेदं त_व्या. कृतमासीद्" इति श्रुतेः 'इदं व्याकृतं नामरूपं विभिन्न जगत् प्रागवस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं बीजश. क्त्यवस्थम्' इत्यर्थं दर्शयित्वा 'परमेश्वराधीना त्वियः मस्माभिः प्रागवस्था जगतो ऽभ्युपगम्यते । अर्थवती च . ( कलाटीका) * अवीति । संसारविशेषणम् । *मण्डलत्वेन* तत्समूहत्वेन । तथा च सावयवत्वं लब्धम् । स्पटं तद्वोधिकां श्रुतिमाह *मायामिति* | प्रकृतसाधकमुभयतात्पर्यमाह-*तेनेति* | सावयवत्वेनेत्यर्थः । नन्वे वमस्या अवेत्युचितमत आह अस्येति । एतदोषभियवाह श्यद्वति*। ननु न साऽवयवोऽत आह *मायेति । तत् मायामायिनमित्युक्तेः। अन्यदप्याह *किञ्चति* । अविद्यायामिति शेषः । ननु तत्सत्वे एव न मानमत आह *वासनेति*। अपिना स्थूलाविद्यापरिग्रहः । अन्य दयाह *किञ्चेति। तस्यैवार्थमाह *विभिन्नमिति * । अव्येत्यस्यार्थ. माह *परीति* । तत्स्वरूपमाह *बीजेति* । नन्वधिष्ठानसत्त्वेऽपि फलाभावो ऽत आह *अथेति । फलवती चेत्यर्थः । तदेवाह *न ।

·बाद्धार्थस्य बाध्यत्वनिरूपणम् । सा। न तया विना परमेश्वरम्य स्रष्टुत्वं भवति । शक्तिहीनस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। अविद्यात्मिका हिसा वीजशक्तिः परमेश्वराश्रया' इति भाष्ये उक्तम् । तत्तत्कार्यबीजशक्तीनामानन्त्ये ऽपि बीजशक्तिरि त्येकवचनं जात्यभिप्रायेण । अनेन हि वाचनानामेवा: विद्यात्वं स्पष्टमेवोक्तम् । प्रतिषिद्धसर्वविशेषस्थापि ब्र. ह्मणोऽविद्यया सर्वशक्तियोगः 'सर्वशं सर्वशक्तियोगं महामायं च तद्ब्रह्म' इत्यन्यत्रोक्तम् । अत्राविद्ययेत्यस्य पूर्वंतद्विधमिथ्याज्ञानजन्य वासनयेत्यर्थः । शक्तिसमूह एव च महामायेति बोध्यम् । एतेनाविद्याऽजन्या कश्चिद्भावपदार्थो वासनाथ इत्यपास्तम् । अतिरिक्ततत्कल्पने मानाभावात् । अत (कलाटीका ) तयेति । तन्नामकथयन्नुपसंहरति । तस्यादिः *अविद्येतीति* *सा*। प्रागवस्था। अत्र यथासङ्गति परिहरति तदिति*1*अनेन* भाष्येण । एवेन तदाश्रयातिरिकविद्याव्यवच्छेदः। तच्चोक्तरीत्या गौणं वोध्यम् । भाष्यान्तरे इत्यर्थः । एतदिति । एतत्सदृशेत्यर्थः । ननु तस्य प्रागुक्तश्रुत्यादिभिः शुद्धत्वप्रतिपादनात्कथं तस्यास्तदाश्र- यत्वमत आह *प्रतीति । नेतिनेत्यादिश्रुतिभिरिति भावः। * सर्वेति। तत्तकार्यबीजभूतसर्वशक्तिसम्बन्ध इत्यर्थः । स चाध्यासिको बोध्यः । अत एवाश्रयाश्रयिभाव इति भावः। सर्वशक्तीति महेति च बहुव्रीही । *अन्यत्र | भाज्यान्तरे। ननु तासामवाविद्यात्वेन कथं भेदोक्तिरत आह *अत्रेति । ननु विशेषणद्वयेन भेदस्तयोः स्यादत आह *श- तीति*। तथा च व्याख्यानव्याख्येयभावस्तयोरिति न भेद इति भावः । यद्वा पौनरुक्त्यं परिहरति *शक्तीति । तथाच पूर्वेण प्रत्येक तत्सम्बन्धबोधनं, द्वितीयेन तत्समूहसम्वन्धबोधनमितिभावः । वेदा. न्तिमतं खण्डयति *एतनेति । अस्यार्थमाह *अतीति । उक्तरी. त्यैव तदुपपत्तेरिति भावः । *अत एव । अतिरिक्ततदभावादेव । ननु सिद्धान्ते ऽपि प्रपञ्चजनने तत्सहकारापेक्षणात्तद्भङ्ग एव, अत आह ·टीकाद्वयोपतायां लघुमञ्जुषायाम् ---- एव प्रपञ्चस्येककारणकत्वप्रधादनिर्वाहः । स्वजन्धातिरि- क्तसहकार्यनपेक्षत्वात् । यनु “प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधा" इति सन्ने भाष्ये च 'ब्रह्मैवोपादानकारणं निमित्तकारणं च' इत्युक्तम् । तस्य स्वसमकक्षनिमित्तकारणाभावे तात्प. यम् । इतो ऽपि अविद्यायां जन्यत्वमावश्यकम् । अ. न्यथा प्रतिज्ञादृष्टान्तीपरोधः स्यादेवेति बोध्यम् । अत एव विष्णुपुराणे- प्रजापतिपति विष्णुमनन्तमपराजितम् । प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्यभूतयोः । इति स्मर्यते । अजयोरिति रूपकं स्वातन्त्र्यनिरा. रासाय । तद्ध्वननायैव कारणं कार्यभूतयोरित्युक्तम् । यद्वा, एतत्सृष्टौ तजन्मानुपलम्भादजत्वं, पूर्वकल्पान्ते . ( कलाटीका) *स्वजन्येति । सा च स्वकल्पितव, मायालये इव तजनने ऽपि सहका. र्यन्तरानपेक्षणात् । आविर्भावतिरोभावयोरेवोत्पत्तिविनाशपदार्थत्वात् । नन्वेवं स्वजन्यसापेक्षत्वं लब्धं तस सूत्रभाष्योभयविरुद्धमत आह *यत्त्विति । ब्रह्म प्रकृतिरुपादानं चकारानिमित्तकारणमिति प्रतिज्ञा दृष्टान्तयोरनुपरोधात् अगौणार्थत्वात् । छान्दोग्ये "तमादेशमप्रायो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" इति एकविज्ञानेन- सर्वविज्ञानमितिप्रतिज्ञा, तदुपपादकदृष्टान्तः "लोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयम्" इत्यादिः प्रागुक्तः । निमित्तस्योपादानाद्भेदे तद. सङ्गतिः स्पष्टैवेत्यर्थः। इदमपि प्रकृतिसाधकमित्याह *इतोपीति* ! अस्मात्सूत्रात् भाध्यादपीत्यर्थः । उपरोधः तयार सामञ्जस्यम् । *अत एव* | तस्या जन्यत्वादेव । सृजति हिरण्यगर्भादिपति, प्रधान मव्यक्तम् । नन्वजयाः कार्यभूतयोरिति मिथो विरुद्धमत आह *अजयो. रिति* | सादृश्यन पराधीनत्वप्रतिपादनादाह *स्वातन्त्र्यति। तत्पदे न निरासः । नन्वेवं न पुष्टिरपरस्य, किश्च वैपरीत्यमेवास्त्यतः प्रागु. तरीत्यवाह श्यति । एतत्सृष्टौ एतत्सृष्टिमध्ये कल्पान्ते तत्समाप्ती.

·चोदाथस्य वायत्तनिरूपणम् ! ३०१ जन्यत्वमादाय कार्यभूमयोरित्युक्तम् । “यत्तसूक्ष्मम- विज्ञेयम्" इति प्रकृत्य- "तस्मादब्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम"। इति "अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निगुनो सम्प्रलीयते"। इति च भाष्योदाहृतस्मृत्यन्तरविरोधश्च । एतदु. पबृंहणेन सूत्रस्वरलेन चोक्तजातीपश्रुतीनां मदुक्त व्याख्यैवोचिता । तदुक्तं चरके पतञ्जलिना-- आदि स्त्यात्मनः क्षेत्रपारंपर्थमनादिकम् । इति । प्रकृति पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ॥ इति प्रघट्टके गीतायां वासनासमूहरूपाविद्याथा अधक्तशब्देन क्षेत्रत्वोक्त। किञ्च ब्रह्माण्डपुराणे तस्या ब्रह्मणि लय उक्तः । ( कलाटीका ) सत्यां अन्तिमकल्पसर्गायेति भावः । तस्या अजन्यत्वे स्पष्टदोषान्त रमाह *यत्तदिति । तस्मादित्यस्यार्थसूचनायेदम् । उत्पत्तिवत् लयो. ऽपि तत्रेत्याह * अव्यक्तमिति* । अत्र स्पष्टमुत्पत्तिलयावुक्ताविति तत्त्वमेव सिद्धम्, तदाह *पतदिति* । एतप्तोषणेनेत्यर्थः । *सूत्रति। प्रकृतिश्चत्यादिसूत्रेत्यर्थः । * उक्तेति । अजापदादिघटितानामित्यर्थः। "अजामेकाम्' इत्यत्रापि पूर्वाद्धे इवोत्तरार्धेऽप्येवमेव जडत्वोपाधि. विशिष्टस्यैव जीवत्वेनोपाधेश्च जन्यत्वेन विशिष्टे ईदृशाजन्यत्वस्यैव वाच्यत्वादिति भावः। यद्वा विशेष्यांशमादायाजत्वं बोध्यम् । अत एव वक्ष्यति विशेष्यांशमिति । तत्र समतिमाह *तदुक्तमिति* । तत्पार. म्पर्यमनादि न तु तदिति परम्परानादित्वेनैवानादित्वं न त्वजन्यत्वरू. पमित्यर्थः । आत्मातिरिक्तत्वेनाविद्याया अपि क्षेत्रत्वेन तत्रापि पार. म्पर्यस्यैवानादित्वं युक्तम् , उक्तयुक्तरिति भावः । नन्वेवमपि क्षेत्रस्य तस्वं लब्धं न त्वविद्याया तस्यास्ततो भिन्नत्वात् गीतायां चतुर्णी भेदेनोक्तत्वादत आह *प्रकृतिमिति* | *अव्यक्तति । तदर्थक तिशब्देनेत्यर्थः । प्रकृतिरूपं क्षेत्रं, पुरुषरूपं क्षेत्रशमिति तदर्थ तव्या ख्यातारा अन्यदप्याह किश्चेति । स्थूलं षोडशकं विकारभूतम् । महद आ.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्-- स्थूल विलाप्य करणे करणं निदाने तत्कारणं करणकारणवर्जिते च । इत्थं विलाप्य यमिनः प्रविशन्ति यत्र तं त्वां हीरे विमलबोधघनं नमामः ॥ इति । करणं महदादि । निदानं प्रकृतिः । तत्कारणं प्रकृ. तिरूपकारणम् । करणकारणवर्जिते ब्रह्मणि । अनेनापि सदतिरिक्तस्य करणकारणमाहित्यं सूचितम् । विला. प्पेत्यनेन समूलमुन्मूलनमुक्तं, न तु प्रलये इवाविभा. गनावस्थानम् । अत्र ब्रह्मणि लयोक्त्या तस्य तदुपादा- नत्वमुक्तम् । उपादानकारणे एव लयस्य "यतो वा इमा. नि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रय नत्यभिसंविशन्ति" इति श्रुत्या बोधनात् । 'यस्थ हि यत उत्पत्तिस्तस्थ तत्र लयो न्याय्यो मृदीव शरा. वस्थ । न च मनसो वागुत्पद्यते' इति शांकरभाष्याच। किञ्च, अनुत्पत्तिकत्वे तस्या नाशानापत्तिः । तदु. क्तं न्यायभाष्ये वात्स्यायनेन-'नचानुत्पत्तिधर्मकं किं चिद्ययधर्मकं प्रतिज्ञातुं शक्यम्' इति । प्रागभावस्था- पिन नाशः । उत्पत्त्यनन्तरं तत्प्राकालाभावेन तद्यव- (कलाटीका) दिप्रकृतिविकृतिरूपम् । * अनेनापि* । करणेत्यादिनापि । प्रोपसर्गस्वर सादाह *विप्रविलाप्येति । *तत् । ब्रह्म । *प्रलये* । तदादौ । स्वा. शयमाह अत्रेति । तत्रैव लये भाष्यसंमतिमप्याह यस्यहीति । न चेति । नहीत्यर्थः। तथाच न तस्यास्तत्र लय इति भावः । अन्य दप्याह किञ्चेति । तस्या इत्यस्य मध्यमणिन्यायेनान्वयः। अविद्याया इति तदर्थः । व्ययो नाशः । नन्वेवं प्रागभावस्याजन्यस्य नाशस्या- चीननैयायिकैरङ्गीकारातद्विरोधो भाष्यस्य अतो भाध्याशयमाह #प्रा. गिति* । आकाशादिवत्तस्य नित्यत्वात् । नन्ववं घटाद्युत्पत्तावपि ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३११ हाराभावोपपत्तेः। एवं जीवानामप्युपाधिवैशिष्ट्येन जन्यत्वमावश्यकम् । अत एव श्रुतौ "लोहस्थाग्नेर्वि स्फुलिङ्गा इव जीबा" इत्युक्तम् । परमार्थसारे ऽपि । एकस्मात् क्षेत्रज्ञाद् बहयः चेत्रज्ञजातयो जाताः । लोहस्थादिव दहनातलमन्ततो विस्फुलिङ्गकणाः ॥ इत्युक्तम् । 'क्षेत्रोत्पत्तिरेव तदुत्पत्तिः' इति तया. ख्यातारः । विशेष्यांशमादाय तेषां नित्यत्वोक्किरपि । किं बहुना घटादेरप्येवमेव जन्यत्वम् । तत्तदाकारादि- विशिष्टब्रह्मण एव घटादित्वात् । तदुक्तं परमार्थमारे। "यबहिनकर एको विभाति मलिलाशयेषु सर्वेषु । (कलाटीका) तत्प्रतीत्यापत्तिरत आह उत्पत्तीति* । घटादीत्यादिः । *उपपत्ते. रिति* । अस्य 'इति तदाशयः' इति शेषः। (१)प्रसङ्गादाह * एवमिति । अविद्यावदित्यर्थः। *अत एव । तेषां जन्यत्वादेव । अस्योभयत्राप्य: न्वयः । जीवभेदोऽप्येवमेवेत्याह *एकस्मादिति । यथा हन्यमानाल्लो. हगताइन्हेः समंततः समन्तदेशोपाधिका विस्फुलिङ्गाः कणाः पृथगिव जाता इव च भान्तीत्यर्थः । तथा एकस्मात् क्षेत्रज्ञाद् अन्तर्यामिणः क्षेत्रशजातयो ब्रह्मादिस्थावरान्ता जाता इव भान्तीत्यर्थः “यथाऽग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः स्फुरन्ति एवमेवैतस्मादात्मनः सर्व एवात्मानो व्युश्चरन्ति" इति श्रुतेः । श्रुतावपि इवेति शेषः । तदभिप्रेत्याह *क्षेत्रो. त्पत्तिरिति *। *तत । श्रुतीत्यर्थः । अविरोधायाह *विशेष्यांशेति । *तेषाम* । जीवानाम । उपसंहरन् सर्वत्रैवमित्याह किं बद्विति* । *एवमेव* उपाधिजन्यत्वेनैव । अत्र मानमाह तदुक्तमिति । ननु लोके सुखादिवचित्र्यादनुभ वसिद्धमात्मनानात्वम्, गौतमादितन्त्रेषु च तथैवोक्तं तत्कथं सर्वगत. मेकं ब्रह्म तदेवात्मेत्युक्तमित्याशक्य तन्नानात्ममपि भ्रम एवौंपाधिक चेत्याह श्यद्धदिति । यथा एक एवाकाशस्थो दिनकरस्तत्तजलेषु १ विशेष प्रतिपादयितुमाह एवामिति' इति ख पुस्तक पाठः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । नद्वत्सकलोपाधिष्ववस्थितो भाति परमात्मा ॥ इति । भाति, विशेष्यतयेत्यर्थः । अत एवं 'द्रव्यं नित्यम्' इति महाभाष्य उक्तमित्युपरिष्टाहक्ष्यामः । उपाधिस- निवेशादिशब्दैश्च ब्रह्मैव, पूर्वपूर्ववासनावशात्परमा. स्मन एवोपाध्यादिरूपेण तदैशिष्ट्येन भानात् । अत एवं 'सर्वशब्दानां ब्रह्मैव वा वाचकं च' इति हरिणा सिद्धान्तित सङ्गच्छते । अत एव हिरण्यगर्भस्य कार्य- ब्रह्मति व्यवहारः । तथा च "सामीप्यात्तु तद्यपदेशः" ( कलाटीका) प्रतिहतचक्षुषा उपाधिभेदात्पूर्ववासनायशाच्च नानात्वेन गृह्यते ततः त्सकलोपाधिष्यवस्थित एक एवात्मा नानात्वेन भातीत्यर्थः । अत एव सुखादिवैचित्र्यमुपपन्नम्। "यथा स्वयंज्योतिरात्मा विवस्वानेषोऽभिन्नो बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रवेवमजो ऽयमात्मा" ॥ इति श्रुतेः। "यथा भिन्नजलेवेक आदित्यो भासते पृथक् । एक आत्मा शरीरेषु भिन्नवद्भासते तथा" ॥ इति व्यासस्मृतेश्च । तदाह *भातीति । *अत एव * । तस्य विशे. ध्यतया सर्वत्र भानादेव । *उक्तम् * "सिद्धेशद्ध"इतिवत्तिकव्याख्याव सरे। * उपरिष्ठात् अत्रैव जातिस्फोटनिष्कर्षप्रस्तावे । ननु तत्तदा. कारादिरूपोपाध्यादेस्ततो भेदलाभेन द्वैतापत्तिरत आ६ *उपेति । *तैरपि । श्रुत्यादिस्थैरिति शेषः । उच्यते इति शेषः । (१)नन्वेवं तस्य नित्यत्वात्पत्तिरत आह *पूर्वेति । तथाच तत्कृतमेव तस्य द्वैविध्य. मिति तस्य न तत्त्वमिति भावः । *तदिति* । उपाध्यादीत्यर्थः । (२)अत एव । सर्वबोधत्वस्य ब्रह्मण्येव सत्वादेव । *अत एव । वि. शेषणांशमादाय तस्य जन्यत्वादेव । कुत्रासौ अत आह *तथाचेति । (1) नन्वेकस्य कथमुभयतो भानमत आह~*पूर्वेति । इति ख० पुस्तके पाठः। (२) 'तत्वं चोकरीत्या शुद्धस्पेति भावः । जीवनिरासायाह विशुद्धोपेति । तत्वंच तदुपास्तया. मोहकत्वं, क्वचिद् अधिकारिविशेषत्वम् , मनोमयन्वं अनिश्चयज्ञानात्मकत्वम् । आदिना निश्चयज्ञानात्मक वरूपविज्ञानमयत्वादि । स्वष्टं चेदं तैत्तिरीये बृहदारण्यके च । सर्वस्य अमरूपले प्रमाणभूतश्रुत्या अवि- यायाऽन्यत्वमपि बोधितमिति सिंहावलोकनन्यायनाइ- अविद्याया' इति ख० पुस्तके पाठः।

·बौद्धार्थस्प वाध्यत्वनिरूपणम् । इति सूत्रं 'ब्रह्मसामीप्यादपरब्रह्मण्यपि ब्रह्मशब्दा, कार्यमेव हि ब्रह्म विशुद्धोपाधिसम्बाढूं कचित्कैश्चिद्वि- कारधमैन नोमयत्वादिभिरूपासनायोपदिश्यमानमपर- मितिस्थितिः' इति भाष्ये उक्तम् । अविद्याया जन्य- त्वादेव "सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलान्' इतिश्रुतिद्वन्छ- गर्भा ब्रह्मातिरिक्तसर्वत्वावच्छिन्नविषये पा भवति । विष्णुपुराणेऽपि । ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । एकरू. . (कलाटीका) तदभिप्रेत्यैव चेत्यर्थः । ननु नपुंसकब्रह्मशब्दस्य परस्मिन्नेव मुख्यत्वा- कथमपरस्मिन्प्रयोगोऽत आह #सामीप्यादिति*। तुः शङ्कानि. रासे । परमेव ब्रह्म सत्यकामत्वादिगुणयुक्त कार्यब्रह्मत्युच्यते । तथा च तत्सामीप्यात्तद्यपदेशः । मुख्यासम्भवालक्षण या प्रयोग इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः"मनोमयःप्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशःसर्वक र्मा सर्वकाम" इत्यादि । *ब्रह्मेति * । परेत्यादिः। किं तदपरमित्यत आह *कार्यमेवेति । (१)शुद्धस्योपासनासम्भवात् सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वं प्रमा- णभूतश्रुत्या अविद्याया जन्यत्वमपि बोधितमित्याह *अविद्याया* इति। अत्र सर्वमिति प्रकृतिसाधकम् । *तजेति(२)* । तरसाधकम् ।जं च लं च अन् च जलान् , तस्य जलान् । ततो जातं, तेन जीवितं, तत्र लीन. मित्यर्थः । तदाह * द्वन्द्वति । अन्यथाऽविद्यान्यविषयतया सङ्कोचनी. या स्यादिति भावः । तस्य सर्वत्र विशेष्यत्वे मानान्तरमप्याह विष्णु. (१)'तजलानित्यम्येति शान्त उपासनिति शेष । सर्वमिदं ब्रह्म यनस्तत् सर्व तज्जलान् ।जायते इति- ज, लीयते इतिल, अनितीत्यन् , स्फूर्त्यादिमत्त सम्बन्धेन जलान् । तञ्जलानितिहेतोः, सर्वत्र रागद्वेषादिशू- न्यतया शान्तो भूत्वा सर्वमिदं ब्रह्म ततो भिन्नं नत्वमित्युपासीता अर्थात् ब्रह्मेवेति श्रुत्यर्थ । उक्तरीत्या जीव एव अमाभेद इति न, किंतु सर्वत्र इत्याशयकेन सर्वत्र शास्त्रदृष्टया ब्रह्माभेदो ज्ञयः । सर्वमित्यादिश्रुतिरूपात्मक- स्मृत्यादिप्रसिद्धादुपदेशादित्यर्थकेन द्वितीयपादायमूत्रण 'सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशाद्'इत्यनेन स्पष्टमिदमुक्तम् । तदाह-*द्वन्द्वति जिंच लंचान जलान, च तस्य जलान् , ततो जातं, तेन जीवितं. नत्र लीनमित्यर्थः। तदभेदस्य प्रतिपायवादाह ब्रह्मातीति अन्यथाऽविद्यान्यादिः'। इति ख० पु० पाठः । (२) अतएव तस्योभयरूपेण भानादेव, वाचक सर्वशब्दरूपं ब्रह्मैव प्रागुक्तरीत्या सिद्धान्तितम्, आगमसमुच्चये' इति ख० पुस्तके पाठ । ४०ल० मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम् ।। विद्याविद्ये च मैत्रेय ज्ञानमंवोपधारय । इति । निरुपाधिब्रह्मैव विद्या, सोपाधि तदेवाविद्यति तदर्थः। तदुक्तमाचार्यैः 'द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते नामरूप- विकारभेदोपाधिविशिष्टं तद्विपरीतं च सर्वोपाधिवि. वर्जितम्' इति । अत्रावगम्यते इस्युक्त्या व्यवहारमात्रे ब्रह्मणो विशेष्यत्वमुक्तम् । अन्त्यंतु योगिभिः समा. घाववगम्यत इति बोध्यम् । परमार्थसारेऽपि- विज्ञानान्तर्यामिप्राणविराड्देहजातिपिण्डान्ताः। व्यवहारस्थस्यात्मन एत ऽवस्थाविशेषाः स्युः॥इति। यद्यपि विज्ञानं ब्रह्मैव; तथापि नामवैशिष्ट्येनाव. स्थात्वमुक्तम् । विपरीतं ज्ञानं मायापि विज्ञानमत्र । (कलाटीका) पुराणे ऽपीति* । स्वाशयमाह *निरूपेति । एवमर्थे मानमाह *अने. ति* । अन्येषामनधिकारादाह अन्त्यमिति*। अत्र मानान्तरमप्याह *परेति । तान् अवस्थाभेदानेवाह *विज्ञा- नेति*। *ब्रह्मैव* शुद्ध ब्रह्मव। "विज्ञानं ब्रह्म" इति श्रुतिः। एवेन तस्या. वस्थावत्वनिरासः। *नामेति । विज्ञानपदवत्वेन सोऽप्यवस्थाविशेष इत्यर्थः। (१)विपरीतमिति* । ज्ञानविरोधीत्यर्थः । *माया। अविद्या । *अपिः पूर्वसमुच्चये। *अन्तर्यामी । शुद्धसत्त्वगुणमायारूपाविद्योपाधिः। "एष ते आत्मान्तर्याम्यमृत" इति श्रुतेः। *प्राणः* । गुणत्रयोपाधिको ब्रह्मविष्णुरुद्रसंज्ञः उत्पत्तिस्थितिसंहारकृत् । यद्वा प्राणः सूत्रात्मा लिङ्गशरीरसमष्ट्यभिमानी हिरण्यगर्भः । “वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम्' इतिश्रुतेः। प्राणस्तु प्रणवे शेयो जीविते परमात्मनि । इन्द्रिये वायुभेदे च बलान्तर्यामिणोरपि ॥ इति कोशाच्च । स्थूलशरीरसमष्ट्यात्मको विराड्देहस्तत्राभिव्यक्तः (१) *विपति* विपर्ययइत्यर्थः' इति ख० पु० पाठः ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३१५ एत विज्ञानादय आत्मनो भ्रमरूपाः प्रतिभासमात्रवि षया अवस्था इत्यर्थः । अनेन सर्वोपाधीनां तद्विश- ष्याणां च ब्रह्मरूपत्वमुक्तम् । तदप्युक्तं तत्रैव- रज्ज्वां नास्ति भुजङ्गः सर्पभयं भवति हेतुना केन । तद्वैतविकल्पभ्रान्तिरविद्या न सत्यमिदम् ।। इति तदुत्तरार्यया । इदं-विज्ञानादि अविद्या, वास. नारूपाविद्यामूलकम् । वासनारूपसूक्ष्मोपाधिवैशिष्ट्ये नापि ब्रह्मभानं मननादिपरिपाकवतामस्त्येव । अवि. (कलाटीका) "सहस्रशीर्षा' इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यः। *जातिः* । देवत्वादिस्थावरा. न्ता । *पिण्डा: समष्टिव्याष्टिदेहास्तत्राभिव्यक्ता विश्वशब्दवाच्या जी. वास्तदुपाधयश्च । अन्तो व्यवस्थिते मृत्यौ स्वभावे निश्चयाऽन्तिके । इति कोषः । तदाह *पने इति। *आत्मनइति । व्यवहारस्थस्येत्यादिः। व्यवं. हारकालिकस्यति तदर्थः । विशेषपदार्थमाह *भ्रमेति । तस्य व्याख्या *प्रतीति । रज्जुसर्पवत् भ्रमात्मकप्रतीतिमात्रसिद्धा इत्यर्थः । तदुक्तं विष्णुपुराणे- देवा मनुष्या पशवः पक्षिवृक्षसरीसृपाः । रूपमेतदनन्तस्य विष्णोभिन्नमिव स्थितम् ॥ इति । शानस्वरूपमत्यन्ननिर्मलं परमार्थतः। तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥ इति च । स्वाशयमाह अनेनेति * । नन्वते कुतो भ्रमरूपा अत्र तथाऽनुक्तेरत आह तदपीति* । नैषां भ्रमरूपत्वमपीत्यर्थः । तत्रैव* | परमार्थसा- रे एव । व्याख्यातमिदम् । पूर्वपरामर्शादाह *विज्ञानेति* | आदिना अन्तर्याम्यादि(१)। तदिति *। विज्ञानातारिक्तं पूर्वोक्तमित्यर्थः। अत एव स्थूलायाइदमा परामर्शादाह *वासनेति । ननु लोके स्वर्णपदार्थमजा- नतां कुण्डले स्वर्णत्वज्ञानाभाववद् अस्माकं तदभावात्कथं सुक्ष्मोपा. धिवैशिष्टयेन तद्भानमत आह *वासनेति* । अपिना स्थूलोपाधिः । आदिना श्रवणम्। मृद्विवेकज्ञानवतामपि घटादिव्यवहारवत् । एवं (१) 'अविद्येति पूर्वान्वयि । नसत्यमिति शेषः । ननु स्थूलाया प्रागुक्तत्वदस्मदादेरत्रायोग्यतया अस्माकं तदभावान्, कथं सूक्ष्भोपाधिवशिष्टयेन नदभानमत आह आसनेनिक'। इति ख. पु० पाठ । ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् -- - । द्यायाश्चाध्यासिकसम्बन्धेन परमात्मैवाश्रयस्तवातिरि. ताविद्याया इव । तदप्युक्तं तत्रैव "त्रिगुणा चैतन्या- त्मनि" इति पूर्वोक्तार्यया । भ्रभाधिष्ठानत्वमेव तदिशे. ब्यत्वरूपविवापादानत्वम् । अत एव रजौ भुजङ्गो जात इत्यप्रत्ययः । रजौ भुजङ्गभ्रमो जात इत्येव च प्र. त्ययः । "अनादिनिधनं ब्रह्म" इत्याद्यश्लोके हरिग्रन्धेऽपि (कलाटीका) चान्येषामभावे ऽपि न क्षतिः । रज्ज्जुसर्पज्ञानवत् स्वस्थ प्रपञ्चज्ञानं जानीते इत्यन्यत् । ननु सा चेन्नातिरिक्ता तर्हि को वासनाश्रयः। आत्मा तु न, असम्बन्धादू । एवं चातिरिक्ता विद्याश्रयणमावश्य. कमत आह *अविद्यायाश्चेति । वासनारूपाविद्यायाश्वेत्यर्थः । इदं तवाप्यावश्यकमित्याह #तवेति * I *तदपि *। तस्यैव तदाश्रयत्वमपि। *तत्रैव* परमार्थसार एव । व्याख्यतामिदम् । नचैवं रज्ज्वा भुजङ्गविव. तोपादानत्वपद् ब्रह्मणः प्रपञ्चविवौंपादानत्वं न स्यात् । अनिर्वचनी. यानुत्पत्तावतात्त्विकान्यथाभावस्यैवाभावेन वेदान्तिसिद्धान्तानां दुर्वच. त्वादत आह *भ्रमेति । अत एव विवर्तस्वरूपमपि न तदुक्तं किंवन्य. देवोक्तमित्याह *तद्धीति* । तद्भमरूपविवाति समस्तः पाठः विवर्त. स्य तद्रूपत्वात(१) दृष्टान्तेऽपि तथैवेत्याह *अतएवेति । ईशस्य त. स्याङ्गीकारादेवेत्यर्थः । अस्योभयत्रान्वयः । *चप्रत्यय इति । प्रत्यय. श्वेत्यर्थः । किञ्च तत्र रज्जुतत्वज्ञानोत्तरं न कदाचिदपि सर्पपदप्रयोगः वुद्धी, प्रकृते तु तत्त्वज्ञस्यापि तद्यवहारबुद्धी अनुवर्तते इति वैषम्यम् । एतेन रज्जुर्भुजङ्गस्य विवर्तीपादानमिति निरस्तम् । दोषत्रयात् । कु. ण्डलप्रतीतिकाले स्वर्णवप्रतीत्यप्रच्यववत् भुजङ्गप्रतीतिकाले रज्जुत्व. प्रतीत्यप्रच्यवाभावेन तत्वस्यायुक्तत्वाञ्च । इदं चानुपदमेवोक्तम् । मृद्धि वेकज्ञानवतामपि घटादिव्यवहारवत् ।श्रवणमननपरिपाकवतां मायात्व. घटत्वाद्युभयनानमस्त्येव । अन्येषामभावेऽपि वक्ष्यति । लोके स्वर्णपदा. र्थमजानतां कुण्डले स्वर्णत्वज्ञानाभाव इव रज्जुसर्पस्थले तु युगपदुभ- यज्ञानमिति विशेषाच्च । निदिध्यासनपरिपाकवतां स्तु बलेन रज्जु. सर्पज्ञानवत स्वस्थ प्रपञ्चज्ञानं जायते इति त्वन्यत् । अत्र मानमाह * अनादीति* । 'शद्वतत्वं यदक्षरं विवर्त्ततेऽर्थभावेन प्रक्तिया जगतो. (१)'इदं दृहयात अग एवेति' इति ख० पुस्तके पाठ ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । स्पष्टमेतत्, "तत्वादप्रच्युतस्थ वस्तुना भेदानुकारेणा. सत्याविभक्तान्यरूपोपग्राहिता विवतः स्वप्नविषयप्र. तिभासवद्' इत्यादिना। 'तत्त्वात्-स्वस्वरूपात् । अस. त्यं वस्तुना बहिरसत्वात् । अविभक्तम् तदधिष्ठानेन । अन्यद्, वैधोपलम्भात् । तादृशरूपोपग्राहिता, तद्रू पप्रकारकज्ञानविशेष्यता । तदाह-स्वमविषयोति' इति तयाख्यातारः । पयसो दधि तु न विवनः । तत्वात्प. च्युतेः । स्वर्णादेः कुण्डलादि तु विवर्त एव ॥ -- तदुक्तं परमार्थसारे- (कलाटका) यतः' इति अस्य शेषः । *आद्येति । मङ्गलाचरणेत्यर्थः। * एतत् । तस्य विवर्तीपादानत्वम् । * तादृशमेवेति* । ननु कथं स्पष्टमतस्तद्ग्रन्धमाह *तत्त्वादिति*(१)आदिना मूर्तिक्रियाविवर्ती शक्तिमात्रगतीविद्याऽऽत्म. नि तत्वातत्त्वाभ्यामनाख्येयौ । एतद्धि तदविद्याया अविद्यात्वम् । ब्रह्म च सर्वपरिकल्पनाहीनं भेदसंसर्गसमतिक्रमेण सर्वाभिः शक्तिभिः स. माविष्टं व्यवहारानुपातिधर्मैः सर्वावस्थास्वनाश्रिताविद्याविद्याप्रविभाग. रूपं चेत्यस्य परिग्रहः । *बहिरिति* । अनेन करणापेक्षयाऽसत्यत्व. बोधनद्वारा कारणसत्तापक्षयाऽन्यसत्ताकत्वस्य कार्य बोधनद्वारा का रणासमसत्ताकोऽन्यथाभावो विवर्त इत्यपि सुचितम् । मायासत्ताया ज्ञानपर्यन्तत्वेन कार्यसत्तायाश्च मध्यप्रलयेष्वभावेन लक्षणलङ्गतिः । तत्त्वादित्यादः फलमाह *पयस इति । तदभावादेवाह--*स्वर्णादे. रिति * । मायाया अपि दुग्धस्य दधिभावेनेव न प्रपश्चरूपः परिणामः, किन्तु स्वर्णस्य कुण्डलरूपेणेव । एवंविध एव परिणामो विवर्तपदवा. च्यः । अत एव प्रलये पुनरविद्यारूपेण सर्वावस्थानम् । यदि दधिवत् परिणमेत्तदा तस्य पुनर्दुग्धरूपत्ववत् प्रपञ्चस्य मायारूपेणावस्थान भजेत् । तस्यां यत्संस्काररूपेणावस्थानं तदेव ब्रह्मणि सर्वलयत्वेन व्यवहियते इति बोध्यम् । हर्युक्तो मानमाह *तदुक्तमिति । असत्यादिरूपप्रकारकज्ञानवि- (१) 'आदिना शद्वाख्यादुपसंक्रमाद्ब्रह्मणः सर्वविकारप्रत्यस्तमये वर्तमानादत्र्याकृतात् पूर्वविकार- ग्रन्थिरूपत्वेनाव्यपदेश्याज्जगदाख्या विकाराः प्रक्रियन्ते इत्यर्थ इत्यस्य परिग्रहः । बहिरिति । इति ख. पु० पाठः।

·टीकाद्वयांपैतायां लघुमञ्जूषायाम् - - यह हो ऽवयवा मृदेव पार्थी विकारजातयश्च । तद्वत्स्थावरजङ्गममतं द्वैतवद्भाति ॥ इति । अवयवातिरिक्तो ऽवयवा यथा असन् , मृद्विका. राश्च यथाऽसन्तो भान्ति, तथा नामरूपवत्त्वमसदेव भा. तीति तदर्थः। दैतशब्देन च द्वाभ्यां प्रकाराभ्यामितं ज्ञातं बीतं, तस्य भावो दैतमिति व्युत्पत्त्या नामरूपे उच्यते । तद्र. हितं चादैतशब्देन । एवं च छैनशब्देन प्रपञ्चस्योक्तिरेव नाम्नः प्रकारत्वे मानमित्यपि बोध्यम् । श्रुतिरपि "विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति । नाममात्रं व्यवहारमात्रं, न तु तन्त्रान्तरेष्विव वस्त्वस्तीति तदर्थः । चेतनसन्निधानमात्रेण देहेन्द्रियम नासु क्रियादर्शनात् । तस्य प्रेरकत्वादि आरोपितमेव, . (कलाटीका ) शेष्यत्वमित्यर्थः। मायत्यनेन देहादेरसत्त्वमेव प्रतिभासशरीरस्यो. क्तम् । तदेव दृष्टान्तेन द्रढयति *यद्वदिति । देहोऽवयवातिरिक्तो ना स्त्येव, अवयव एव स तदतिरिक्तो व्यवाहियते प्रतिभासते च । यथा च पार्थाः पृथुशब्दः पृथिवीची, तत्सम्बन्धिनो विकाराः मृदेव नाति. रिक्ता सन्ति प्रतिभासन्ते व्यवढियन्ते च, तद्वत स्थावरजङ्गममद्वैतं ब्रह्मैव न ततो भिन्नं, परं तु द्वैतवन्नामरूपवद्भातीत्यर्थः, नतु तत् स. त्यमिति भावः । "वाचारम्भणं" इतिश्रुतेः । "झानस्वरूपम्" इतिस्मृ. तेश्च । तदाह *अवयवेति* । भाताति शेषः । ननु कथं द्वैतशब्देन नाम: रूपादिलाभ अत आह #द्वैतेति । ननु लोके ऽर्थस्यैव भानविषयतया प्रसिद्धत्वेन तस्य अस्तु प्रकारत्वम् , शब्दस्य तु कथमत आह *एवं चेति । तथा तस्य व्युत्पत्तौ चेत्यर्थः। तदसत्यत्वे श्रुतिरपि मानमिः स्याह *श्रुतिरपीति* । तत्तात्पर्य सर्व वाक्यमितिन्यायेनाह नाममात्र. मिति ननु ब्रह्मणो निष्क्रियत्वेन "पृथग् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा" इति "भोक्ता" इति च प्रागुक्तश्रुत्यादौ कथमात्मनः प्रेरकत्वादिव्यवहारो. डत आह चेतनेति | मात्रपदेन तत्र क्रियाव्यवच्छेदः । अत्र ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३१९ जनकत्वादि च । तदुक्तं भाष्ये जीवेश्वरयोरक्यात्प्रव- तकत्वमनुपपन्नम् । न । अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूप. मायावशेन तदुपपत्तेः' । अविद्या संस्काररूपा । माया स्थूलरूपा । न च सन्निधानमात्रेण प्रवर्तकत्वे सन्निधि. नित्यत्वात्प्रवृत्तिनित्यत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । सान्निधि- नित्यत्वेऽपि मायिकत्वेन परिहारादिति । "न तु दृष्टान्तभावादु" इति सूत्रेऽपि भाष्ये उक्तम् , 'यथा स्वयं प्रसारितमायया मायावी कदापि न संस्पृ. श्यते । मायामात्रं ह्येतद्, यत् परमात्मनोऽवस्थात्रया. स्मनाऽवभासनं रज्ज्वा इव सादिशावेन' इति । अत्रा. वस्थात्रयेत्युपलक्षणम् । अनेन हि सर्वस्य जनकत्वादे रवभास एव, न वस्तु किञ्चिदस्तीति स्पष्टमेवोक्तम् । अनादिवासनावशाद् भ्रमविषयमेन तद् "यतो वा" इति श्रुत्या सर्वस्य जनकत्वपालकत्वलयस्थानत्वैस्ताह. ( कलाटीका) मानमाह तदुक्तमिति* । तयोभिन्नाधिकरणत्वात्तयारक्यात्तत्व मनुपपन्नमिति यत् , तन्नेत्यर्थः । उभयोक्तेर्भेदमाह *अविद्येति । तथा च तयोर्भेदेन तयोर्भेदात्तत्त्वोपपत्तिरिति भावः । *नित्यत्वेति । तथा. च प्रलयो न स्यादिति भावः। *मायिकत्वेनेति । तत एव तस्य त. स्वेन कदाचिद्विभागेनाप्यवस्थानमिति नोक्तदोष इत्यर्थः । अनेन प्रेर. कत्वं तस्य तादृशं स्पष्टमेवोक्तम् । जनकत्वादि ताहमित्यत्रापि सं. मतिमाह *न तु दृष्टान्तेति* । 'सूत्रे ऽपि भाष्ये उक्तम्' इति पाठः । परिणामदृष्टान्तमुक्त्वा विषर्त दृष्टान्तमाह यथेति । *कदापि*। काल त्रयेऽपि । अवस्थेति । अनादिमाययेति प्रागुक्तजन्मस्थितिलयरू. पावस्थात्रयेत्यर्थः । न्यूनतां निराचष्टे *अत्रेति*। तेनावशिष्टभावविका रपरिग्रहः । स्वाशयमाह *अनेने ति* । भाष्यणेत्यर्थः। नन्वेवं श्रुतिविरो धस्तया हि ब्रह्मणि वास्तवजनकत्वादिप्रतिपादनादत आह *अनादी ति* I निदिध्यासनपरिपाकवतां ज्ञातं, ब्रह्मणि तद् भ्रमस्वरूपमेव ज. नकत्वादि, अन्यस्य वैराग्यसिद्धये ता अनुवदन्तीत्यर्थः । प्रसङ्गादाद - ·३२० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - - शैरेव ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणं बोध्यते । कालत्रयसत्ताप्रति पादनेन तद्वोधिनकालत्रयाबाध्यत्वरूपं स्वरूपलक्षणमपि बोध्यते । “सत्यं ज्ञानम्" "आनन्दम्" इत्यादिश्रुतयो- ऽपि शुद्धचित्तं प्रति “नेह नानास्ति" इत्यादिश्रुतिसह. कारेण धर्मत्यागेनाद्वैतं शुद्धं बह्म बोधयन्ति । कणादा. दयो ऽपि मायिकत्वेन मिथ्याभूतत्वेन ब्रह्मरूपत्वेन च स्वज्ञातस्य प्रपञ्चस्य बोधनीयशिष्याधिकारानुसारेण मायिकत्वाद्यपलप्य ब्रह्मरूपत्वेन ज्ञातपरमाण्वादिभ्यः सृष्टिम् , समवायादीनां पदार्थत्वं चातीन्द्रियदृशा ज्ञा. त्वोक्तवन्तः। तत्र तदुक्तपदार्थानां शुष्कतर्कवलेनान्यथा करणं तेषां खण्डनं चायुक्तमेद | असत्सु भासमानेष्व. (कलाटीका) *यतो वेतीति । अस्य बोधद्वयेऽन्वयः । *ताशेरेव* भ्रमरूपैरेव । *तटस्थेति । शेयतानवच्छेदकं सत् यद् इतरव्यावृत्तिवुद्धिजनकं तत् तटस्थलक्षणम् । यथा शाखोर्द्धदेशत्वं चन्द्रस्य, काकवत्त्वं च देवदत्त. गृहस्य । नहि तत्र तेन रूपेण शेयता विवक्षिता प्रष्टुः । तच्चात्र सर्वो. पादानत्वम् । शेयतावच्छेदकं सधद् इतरव्यावृत्तिबुद्धिजनकं तत् स्व. रूपलक्षणम् । यथा सत्यज्ञानत्वादि । यद्यपि निर्धर्मके ब्रह्मणि तदपि श्रुतिकल्पितमेव, तथापि तस्य श्रवणमननपरिपाके मिथ्यात्वनिश्चयो. ऽपि प्राक् तदभावेन तेन रूपेण ज्ञयत्वाक्षतिः । अन्यस्य तु श्रवणमात्रेण तत्वनिश्चय इति विशेषस्तदाह *कालति । तथैवेति भावः। *तद्- बोधितेति* | कालत्रयसत्तावोधितेत्यर्थः । अन्यदपि प्रसङ्गादाह *स. त्यमिति* I "आनन्दम्" इतिश्रुत्यन्तरम्। शुद्धमिति श्रवणमननपरिपा. केन तस्य मिथ्यत्विानश्चये निर्धर्मकस्याखण्डस्यैतच्छतितात्पर्यविष. यस्य निदिध्यासनविषयतेति भावः । कणादादितात्पर्यविषयभूतमपी. दमेवेत्येकवाक्यतैवेत्याह *कणादेति* | आदिना गौतमादयः । आदि. ना मिथ्याभूतत्वादि। परमाण्वादेर्नित्यत्वायाह *ब्रह्मेति* । आदिना तन्मात्रादयः। अन्येषां तत्वस्य सर्वसाधारणत्वात्तेषां तत्त्वस्य तैरेवाङ्गी. कारादाह समेति । आदिना विशेषादयः । प्रसिद्धत्वाद्धि अस्योक्तिः। तत्र*। तथासति । श्रुत्यादिविरुद्धत्वं शुष्कत्वम् । नत्रत्यस्यार्थ सूच ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । थेषु ऋष्यनुसारेणैव बनाया औचिस्यात् । तदुक्तं परमार्थ स्वारे- यद्यसिद्धाकामनतादिषु भ्रनन्ति रागान्धाः । अनुमोदामस्त तेषां सलिल बाद धिया ॥ इति । सिद्धान्तप्रतिपादकेषु पाश्चरानाशागमादिषु भ्रम- न्ति 'अयमेव सिद्धान्तः समीचीन:' इति भ्रमन्ति चि- तस्वास्थ्यं च न लभन्ते । तत् तत् तेषां मतं 'सर्वमात्मा' इति बाद या धीस्तया ऽनुमोदाम इति तदर्थः । नचैवं- रीत्या सर्वस्य चेतनत्वे सर्वत्र चेतनकाय कुतो नेति (कलाटीका) यन्नाह असत्स्विति * | विषयसप्तमी। अत्र मानमाह *तदुक्तमिति । ननु "ब्रह्मकत्वविज्ञानं मोक्षसा- धनम्' इति भगवान्पतञ्जलिः, "प्रकृतिपुरुषविज्ञानं तथा" इति ला. वयः, "ईश्वरभिन्नात्मज्ञानाद्" इति योगगौतमादयः । किञ्च 'ब्रह्मैव सर्वजगत्कारणम्' इति आद्यः, 'प्रकृतेः' इति सांख्ययोगौ, 'परमाणुभ्यः' इत्यन्ये । तत्र किम्मतमुपादेयमित्यत्राह *यद्यदिति* । सिद्धान्तेषु । सिद्धान्तवद्भासमानेषु। *आगम: पाचरात्रादिः। *तर्कादयः ।न्या- यकाणादसांख्ययोगपूर्वमीमांसाः।नेषु भ्रमपरिगृहीतभेदादिप्रतिपादकेषु शास्त्रेषु प्रतिपादितार्थेषु यथत प्रति यद्यदर्थविषये जगत्कारणमुक्तप्रकारे षु तत्तच्छास्त्रोक्तेषु यथाश्रुतेष्वर्थषु रागान्धा जना भ्रमन्ति 'इदं मतं स. मीचीनम्' इति भ्रमन्ति, चित्तस्वास्थ्यं च न लभन्ते, रागत्वादेव। वयं तु तेषां तत्तन्मतं "सर्वमात्मैव" इति ये वदन्ति तेषांशानेनानुमोदाम इत्य. थः। सर्वस्यात्मरूपत्वेन जगत्कारणमात्मैव, प्रकृतिपुरुषविज्ञानाद्यपि आ. त्मज्ञानमेव । स्थूलारुन्धतीन्यायेन परंपरया ब्रह्मप्रतिपादकत्वाद्वाऽनुमो- दाम इति भावः । “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" इति श्रुतिः, रागान्धा हि जनाः सर्वे न पश्यन्ति हिताहितम् । तस्माद्रागं न कुर्वीत यदीच्छेदात्मनो हितम् ॥ इति । वेदे रामायणे चैतद्भारते च विशेषतः । आदावन्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ इति च स्मृतिः। चेन सकलपुराणशास्त्राणि गृह्यन्त इति । तदाह सि. द्धान्तेति* { *एवंरीत्या*। उतप्रकारेण सर्वत्र* घटादावपि । कारण- ४१ ल. मं० .

·टीकाद्वयोपतायां लघुमञ्जूषायाम्-- बाच्यम् । चतनसन्निधानन तत्तत्कायें जननीचे सेन्द्रि. यद्रव्यस्य कारणत्वात् । तदुक्तं चरके पतञ्जलिना 'से. न्द्रियं चेतनं द्रव्यम्, निरिन्द्रियमचेतनम्' इति । अत्र ग्र. न्थे अग्रे पश्चात्कचिदाधुनिकग्रन्थानुसारेणास्ति लिखि- तमिति न पूर्वापरविरोधाऽत्रेत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । प्रकृतमनुसरामः । चितस्य विषयाकारपरिणाम- (१)रूपा वृत्तिश्च इन्द्रियेण सहैव, अत एव रसने- न्द्रियगतपित्तान्वयेन 'गुडः कटुः' इति, नयन- गतपित्तान्वयेन च 'शङ्खः पीतः' इत्याद्युपपद्यते । (कुञ्जिकाटीका) *इन्द्रियेण सहैव* । इन्द्रियसहितस्यैव । तेनेन्द्रियदोषसाहित्याश्चि. तस्य सदोषस्यैव परिणामः । यत्तु(२) दोषविशेषाजन्यं ज्ञानं प्रत्येव बा. धज्ञान प्रतिबन्धकमिति । तन्न । पित्ततारतम्येन पीतत्वतारतम्यस्या. नुभवसिद्धतया पित्तस्यैव हेतुत्वावश्यकत्वात् । ननु पीतशङ्खाभावात्कथं (कलाटीका) सत्तायाः कार्याव्यभिचारित्वादिति भावः। तत्र मानमाह *तदुक्तमिति *। *सेन्द्रियमिति । अन्यथा प्रागुक्तरीत्या सर्वस्यापि चतनत्वेनैतदसङ्ग तिः स्पष्टैवेति तदेव तात्पर्यमस्येति भावः । नन्वत्र द्रव्यस्य नित्यत्वमुक्तम् , अने चानित्यत्वं वक्ष्यमाणमिति मिथो विरोधः । एवमत्र ब्रह्मण एव सर्वसृष्टिरुक्ता पूर्व तु बिन्दोरिति तथाsत आह *अत्रेति । * पश्चात् * । पश्चादपि । *अस्तीति।वर्तमा. नसामीप्ये लट् । लिखितमिति भावे क्तः। तथा च मतभेदाशयकत्वान्न विरोधः। अद्वैतनिरूपणमुपसंहरति *इत्यलामेति। *प्रकृतम् । अन्तः स्थस्यैव बाह्यरूपेणोक्तप्रनाड्या भानमित्येतत् । तदेवाह-*चित्तस्येति*। *इन्द्रियेण* । यदिन्द्रियद्वारा वहिनिःसरणं तस्य तेनेन्द्रियेण !*अत एव*। तत्सहितस्यैव तदङ्गीकारादेव । अन्यथा चित्तस्य शङ्खपीतत्वाद्याकारतायां मानाभावेन तदनुपपत्तिः स्पष्टैव । एतावतैव चक्षुरादीनां करणत्वव्यवहारः । यद्यपि ज्ञानोत्पत्तिप्रक्रिया: ऽत्र, शास्त्रे च सूत्रकृदाद्यनुक्ता, वेदान्तशास्त्रे च सूत्रकृदनुक्ता तथापि (१) रूपा वृत्तिः' इति पाठः कुञ्जिकाटीकापुस्तकद्वितये मूले नोपलभ्यते । (२) 'यत्तु-त्वा' अयं पाठ. कु० टी० पु० खसञ्जके नास्ति । D ·बौद्धायक मनस्वचिकार । LR-mun भ्रमप्रमोमामा पुरुष प्रतिबिम्बन इति (कुन्जिबाटीका) दूपा वृत्तिरित्यत आह ला चति । सा च वृश्चि । नन्विदंवृत्तेः रजताकारवृत्तेश्च प्रत्येकमेकैकाविषयत्वे विशिष्टज्ञानस्वाभावाद्धमत्वा. सिद्धिरत आह भ्रमप्रमेति । शाशे प्रमा पीतत्वांशे भ्रमः । वृत्तिद्ध. यप्रतिविम्बितचैतन्यस्यैकस्य सत्यमिथ्यावस्तुलादात्म्यावगाहित्वनैव भ्रमत्वप्रवाद इति भावः । (१)* प्रतिबिम्बत इति । अयं भावा-बुद्धि. पुरुपयोम्सम्बन्धो नाम भोग्यभोक्तृभावरूपः सन्निधिः । नहि व्यापक योनित्ययोश्च तयोरन्यः सम्बन्धोऽस्ति । अयमेव छायापत्तिशब्देन (कलाटीका) योगसूत्रभाष्ये वेदान्तसत्रकदुक्तत्वात्सवात्रापि तत्रेव बोध्यति ध्व. नयन् तामाह *साचेति* । वृत्तिरित्यर्थः। विषयेन्द्रियसंयोगेन क्षारण वस्त्रमालिन्यस्येव बौद्धतमलोऽपसारणं, निर्मले वालसि कुसुम्भयो- गात्तवर्णतेव निर्मले बुद्धिसत्वे विषयाकारता भवति, लैव बुद्ध्यवस्था वृत्तिरित्युच्यते । सा च प्रमाणम्, अनुभवाख्यफलायोगव्यवच्छिन्न- त्वादिति भावः । चिजडांशभेदेनाह भ्रमेति । *पुरुषे विषयाव. च्छिन्न इति। एतावतैव स्वसम्बद्धां विषयोपरक्तां बुद्धिवृत्ति चेतनो. ऽवभासयतीत्यर्थः । तथा च योगसूत्रं "सत्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्की. योः प्रत्ययाविशेषो भोग" इति । "चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्ती स्ववुद्धिसंवेदनम्" इति च । सत्त्वं चित्तम् । अत्यन्तासकीर्णत्वं च जडत्वाजडत्वपरिणामित्वापरिणामित्वादिभिः । प्रत्ययाविशेषश्च प्रति. बिम्बरूपेण । प्रतिसंक्रमः परिणामः । अप्रतिसंक्रमाया बुध्याऽस- ङ्गायाः। तदाकारापत्तिा बुद्धिसमानाकारापत्तिः। स्वबुद्धिसंवेदनं स्व. बुद्धिवृत्तिज्ञानम् । बुद्धिवृत्त्यविशिष्टः पुरुष' इति तद्भाष्यम् । संलक्ष्यते यथा रक्तः केवलः स्फटिको जनः । रञ्जकाद्युपधानेन तद्वत् परमपूरुषः ॥ इति ॥ तस्मिश्च दर्पण स्फारे समस्ता वस्तुवृत्तयः । इमास्ताः प्रतिबिम्बन्ति सरसीव तद्रुमाः ॥ इति च स्मृतिश्च(२)। चाक्षुषे चाक्षुषस्यैव प्रतिबिम्बस्वीकारात्, प्रतिबिम्बस्य तुच्छतया तत्र बन्धानुपपत्तेः, निरवये ऽवच्छेदा. (१) प्रतिव्यते' पाठोऽयं कु० टी० कपु. नास्ति । (२) ननु को प्रतिबिम्ब: । नावन्मुख्य प्रतिबिम्ब: । अयं पाठ. ख० पु० ।

·टीकाद्वयोपतायो लघुमपाई- पुंसो विद्यमानवृतिप्राहकत्वम् । प्रतिबिम्बो ऽत्र (१)बुद्धः परिणामविशेष एव न त्वादादाविच प्रतिविम्बः, उभयो. रपि नीरूत्वादान्तरत्वाचेत्यन्यन्न निरूपितम् । (कुञ्जिकाटीका) प्रतिबिम्वशब्देन चोच्यते । *वृत्तिग्राहकत्वमिति । (२)वृत्तिप्रकाश. कत्वम् । (३)नहि स्वयमप्रकाशिता वुद्धिः परं प्रकाशयितुमर्हति । सा तु न स्वप्रकाशा द्रष्ट्टत्वदृश्यत्वयोर्विरोधात् । *परिणामविशेष इति* । परिणामस्य प्रतिविम्वनं नाम पुरुषोपरागः ।(४)आत्मनो ज्ञाना- स्मकत्वात्पुरुषे प्रतिबिम्व उक्तपरिणामांवशेषः अभिमानात्मकः साक्षि. भास्यः । अस्मादेव प्रतिविम्बरूपादोषाञ्चित्तपुरुषयोरेकताभ्रमः अहं सु. खी' 'पश्यामि' इत्यादिः । सावधादिमतं निराकरोति नत्विति *(१)। *आदर्शादाविति । तत्र हि प्रतिहतचक्षुर्माह्यत्वं प्रतिबिम्बत्वम् । आदर्शो दर्पणम् । तत्राहि मुखच्छायासाश्याच्छायान्तरोद्भवो भवति । (६)*उभयो:* । बुद्धिपुरुषयोः । *नीरूपत्वादिति । समलस्य हि पदार्थस्य निर्मले प्रतिबिम्बो भवति दर्पणे मुखस्येव । (कलाटीका) सम्भवाच्च । अत एव कस्तूरीप्रतिविम्बे न गन्धोपलब्धिः । प्रति. ध्वनिस्तु न प्रतिबिम्बः, किंतु ध्यनिजन्यः आकाशगुणः । मूल. ध्वनयस्तु पृथिव्यादिगुणा एव । एतेन प्रतिबिम्बोऽत्र वुद्धेः परि. णामविशेष एवाभिमानात्मकः साक्षिभास्य इत्यपि निरस्तम् । अत आह *प्रतिबिम्बोऽत्रेति* | तवृत्तिः उपाधीनां सम्बन्ध विशेष एवाध्यासिका प्रतिबिम्ब इति, अवच्छेद इति च व्यवहार्य इ. त्यर्थः। एवब्यावय॑मुक्तमेवाह * नत्विति* *उभयोः ।वृत्तिपुरुषयोः । प्रतिध्वनी तत्त्वव्यवहर्तृमतेनाह *आन्तरेति । न तु बाह्य इति न दोषः। ननु विषयावच्छिन्ने पुरुषे ऽवभास इति, वृत्तेः प्रकाशकत्वमिति चानुपपन्नम्, विषयाकारताया(७) बुद्धौ सत्वात्, प्रकाशकत्वस्य चेतने (१) 'ऽत्र पुरुषस्य तदवच्छेद्यन्वमेव नतु'। इति पाठः कसंज्ञक मूलपुस्तक । (२) 'ज्ञानात्मकपुरुषवृत्तेः प्रकारा इत्यर्थः' इति० ग० पु०-पाठ । (३ )'नहि-रागः' कुं० टी० कपु० नास्ति । (४) 'आत्म-दि.' कुं० टी० पु. नास्ति । (५) 'नविति' इति प्रतीकम् ग० पु. नास्ति । (६) उभयोः बुद्धिपुरुषयोः' इति ग० पु. नास्ति पाठः (७) एव बुद्धिसत्वे एव सन्वात्' । इति ख० पु०पाठ ।

·पोद्धार का स्वागत पुरुषो ऽपि कृरिश सन्यायागाविषयाकारभाक् । वृत्तिश्च सत्सम्बना सकाश माम् (१)स्वभावा. त् । तथा च (२)पतञ्जले सूत्रे "तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽच- स्थानम्" । तदा समाधी : "तिसारूप्यमितरत्र" ( कुतिकाटीका ) *वृत्तिलंबन्धात् । वृत्तिप्रतिविम्बात् । अयम्भावः-अयापिण्डस्य दन्धृत्वाभावे ऽपि दग्धृत्वाश्रयवन्दितादात्म्याध्यासाद् ‘अयो दहति' इति यथा व्यवहारः, तथा विपयाकारपरिणाम्यन्तःकरणैक्याध्या- सादात्मनो ऽपि सविषयकत्वमिति । संसद्धतेति । वृतिगतेत्यर्थः । *तत्सम्बद्धति । तत्सम्बन्धात्-पुरुषसम्बन्धातू, पुरुषचैतन्याद् वृत्तः ( कलाटीका) एव सत्त्वाच, अत आह*पुरुषोऽपीति *। *सद्गति । तद्वृत्तिगते. त्यर्थः । *तत्सम्बद्धा* जायमानव चेतनसम्बद्धा । अत्र हेतुमाह *स्व- भावादिति । अनाथै मानमाह *तथाचोत नन्वसम्प्रज्ञातावस्थे चि. से विषयाकारवृत्तिविषयकवोधस्वरूपः पुरुषः केन रूपेण तिष्ठति । कि व्युत्थानवत् प्रकाशरूपः, किं तु वृत्त्याख्यदृश्याभावान्न पश्यति। अथवा दृश्यादिक्षथे दीपवनश्यतीत्याशङ्कायामाह तदा द्रष्टुरिति । तदेत्य. नेन योग्यताबलात्सर्ववृत्तिनिरोधः परामृश्यते । तदा* | अस. म्प्रज्ञातयोगकाले । *स्वरूपे* । निर्विषयचैतन्ययात्रे । आरो. पितशान्तघोरमूढरहिते प्रकाशेऽवस्थानमित्यर्थः । यथा जपापाये स्फटिकस्य अलोहिते स्वस्वरूपेऽवस्थानम् । एवं च तंदा वृत्त्यात्मकदुःखाभावः पुरुषार्थ इति बोध्यम् । पुरुषस्य चैतदेव स्वरूपम् , न तु वुद्धिवृत्तिविषयकबोधः, तस्यौपाधिकत्वात् । उपाधि- निवृत्तावप्युपहितानिवृत्तेन तन्नाशप्रसङ्गः । तत्र चरमासंप्रचातेऽशष. संस्कारक्षयात् चित्तन वृत्तीनां निरोधे औपाधिकरूपनिवृत्तावात्य. न्तिक स्वस्वरूपावस्थानं मोक्ष इति दिक् । एतेन पुरुषस्वरूपमितरत्र. त्यस्य प्रतियोगिरूपं चोक्तं तदाह समाधाविति* असंप्रज्ञातयोगकाले इत्यर्थः। ननुत्थानदशायामप्यात्मा एवंरूप एव, तदा दुःखित्वाद्यङ्गकिारे (१) 'स्वभावात् इति पाठः खसञ्जकमूलपुस्तके कुञ्जिकायुनपुस्तकद्वितये च नोपलभ्यते । (२) तथा च-व्यवहार इत्यर्थः' अयं पाठः हि वैव कसज्ञकमूलपुस्तकम् , अन्येषु उप- लब्धेघु पुस्तकेषु नोपलभ्यते । उपलब्धकुञ्जिकाटीकापुस्तकयोरत्याख्यानाऽनुपलग्भेऽपि केवलं क- लाया व्याख्यात इत्ययमत्रोपन्यस्तः ।

·टीकाद्वयोपताया लवुमञ्जूषायाम् - इति । 'व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयस्तदविशिष्टकृतिः पुरुषः' इति तद्भाष्यम् । पुरुषस्य वृत्तिश्च वृत्त्यवच्छिन्नः पुरुष एव । सारूप्यात्तत्र वृत्तित्वव्यवहारः । तत्सारूप्यात्पु. रुषोऽपि दुःखादिमानिच, अकर्ताऽपिकतेच, अभोक्ताऽपि भोक्तेव यद्भवति स एव पुरुषस्थ भ्रमात्मको भोगः, तद्धानिरेव च मोक्ष इति भावः। अवच्छेदकस्थले प्रति बिम्बव्यवहारस्तु प्रतिबिम्बसादृश्यात् । यथा रव्यादि. प्रतिबिब सोपाधि जलादिधर्मान् चाचल्यादीन् गृह्णा. तीव तथा अवच्छेद्यमपि तदन्तर्भावात्तडौनिति । ( कलाटीका ) परिणामित्वापत्तिः । तथारूपश्च नानुभूयते कुत इत्यत आह *वृत्तीतिका *इतरत्र * । व्युत्थाने । चित्तेन सह द्रष्टुवृत्तौ तदवच्छेदेन सारूप्यमि- त्यर्थः । व्युत्थाने हि बिम्बप्रतिबिम्बयोवुद्धिपुरुषवृत्त्योः सारूप्यमि. त्यर्थः । तदुक्तं भाष्ये इत्याह व्युत्थान इति । वृत्तयश्च दीपस्य शिखा इव भङ्गुराश्चित्तस्यावस्थाः परिणामा द्रव्यरूपास्त्रिगुणकार्यत्वात्सुख- दुःखमोहाश्रयत्वाच्छान्तघोरमूढाख्याः स्वसंप्रयुक्तार्थाकाराः। तदवि लक्षणाश्च पुरुषस्यापि, तस्य दर्शितविषयत्वात् । विषयदर्शनं च स्व. वृत्त्यारूढविषयस्य प्रतिविम्बरूपेण चिति आधानम् । एवं च तत्प्रति. बिम्बान्येव पुरुषस्य वृत्तयः । प्रतिबिम्बनमपि तासु स्वीयत्वाभिमानः। नैतावता तस्य कूटस्थत्वहानिरिति बोध्यम् । सापि नातिरिक्ता । राहोः शिर इतिवत् षष्ठीत्याह *पुरुषस्योति* । ननु कथं सावृत्तिरत आह *वृत्तीति । *तत्र* | पुरुषे । तत्फलितमाशयमाह *तत्सा. रूपयादिति | तादृशवृत्तिसारूप्यादित्यर्थः । *भोग इति* । दुखाभ्यवहरणरूपो दुःखभोग इत्यर्थः । *तद्धानि* । तादृशदुःख. हानिः पुरुषस्येति भावः। एतेन 'अवच्छेदस्यैव प्रतिबिम्बत्वे वैयधिकर- ध्यात् बन्धमोक्षव्यवस्था न स्यात्' इति वेदान्तिदत्तदूषणमपास्तम् । अतोऽवच्छेदस्वरूपस्य अन्याशस्योक्तत्वेन सामानाधिकरण्येन उपा. धिकृततद्वयवस्थायाः सम्भवात् । ननु तादृशावच्छेदे कथं प्रतिबि- म्बव्यवहारो ऽतआह #अवच्छेदेति* । सादृश्यमुपपादयति *यथेति । *अवच्छेद्यम् । पुरुषरूपम् | *तदन्तर्भावात् * । उपाध्यन्तर्भावात् । - ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वानरूपणम् । नधा च तृतीये द्वितीय पादे व्यासमुन्नणि-'अल एथ चोपमा सूर्यकादि "अम्बुबदग्रहणात्तु न तथात्वम" "वृद्धिहासभाक्यमन्तवादुमयसामञ्जस्यादेवम् इति। अत एव यतोऽयमात्मा चैतन्य स्वरूपोनिविशेषो वान- नसातीतः,अतस्तस्योपाधिनिमित्तामपारमार्थिक विशे. षवत्तामाश्रित्य श्रुतिषु प्रतिबिम्बोपमोपादीयते इत्यर्थः । नन्वेधमपि प्रतिबिम्ब एव अस्तु अत आह-अम्वुव- दिति । जलवद् उपाधीनां पृथग्विप्रकृष्टदेशानां ग्रहणा- भाषेन न तत्र प्रतिविम्बत्वमित्यर्थः । केन तर्हि धर्मेण त. - (कलाटीका) अत्र मानमाह *तथाचेति* । तृतीये अध्याये सूत्राणि त्रीणि । *निर्विशेषो ऽयमिति । "अरूपचदेव हि तत्प्रधानत्वाद" इत्यादिपर्वसु. त्रैस्तथा प्रतिपादितत्वादित्यर्थः । *विशेषेति* । भेदमित्यर्थः । जीव. श्वरयोर्वास्तवो ऽभेद उपाधिकृतश्च भेद इति भावः । *प्रतीति। सूर्य- कादीत्यादिः । प्रतिकृती कनिति भावः। तथाच श्रुति:--- यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्नो बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रध्वकमजोऽयमात्मा ॥ इति । एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा वहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवद् ॥ इति च । ज्योतिःस्वभावो विवस्वानेको ऽपि तत्तत्पात्रगता भिन्ना अपोऽनु. गच्छन्बहुधा क्रियते, एवमयमात्मा देवः स्वप्रकाशोऽजः कूटस्थनित्य एकोऽपि भिन्नेषु क्षेत्रेष्वनुगच्छन् उपाधिना भेदरूपः क्रियते इत्यर्थः । औपाधिकभेदे ऽयं दृष्टान्तः। यथा बिम्पप्रतिबिम्बयोरुपाधिकृतो भेदो नानात्वं च, वास्तवो ऽभेदस्तथा जीवेशयारपीति । नैतावता जीवानां प्रतिबिम्बत्वप्रत्याशा कायेति भावः । *एवमपि* | तस्य तत्वे. ऽपि । *एवेति । अयमात्मेत्यर्थः । दृष्टान्त वैषम्यात् । तथाच कथं तदुपमेति भावः । *जलयदिति * । तत्रोपाधेरम्बुनः पृथक् ग्रह णाद् गृहीतभेदेन तत्र भेदव्यवहारो यथेत्यर्थः । *उपाधीतिविप्रकृष्ट. देशानामुपाधीनामिवान्तःकरणादीनां पृथक् ग्रहणाभावेन भेदव्यववहार- स्यायुक्तत्वादित्यर्थः । अहमित्येव हि बुद्धिमानमिति भावः। *तत्र ।

·रोकायोनाया लघुमञ्जूषायाम् --- , दुपमात्रेत्यत आह वृद्धि सन्ति । जलगतं हिरव्यादिप्रति- बिछ जलवृद्धौ पाईत इदा, सद्रास हसतीव, लचलने बल. तीव, न दे भिद्यत इति जलध धर्मानुविधागि, नतु परमा. थतः सूर्यस्य नथात्वम्, एवं परमार्थतोऽश्कृितमेकरूपमपि देहाङपाध्यन्तर्भावात् भजत इबोपाधिधर्मान् वृद्धिहामा दीनित्येव उभयादृष्टान्तदाष्टान्तिकयोः सामञ्जस्यादवि. शेषः प्रतिबिम्बत्वेनापि ब्रह्मण उपाधिषु व्यवहार इत्यर्थः । वृत्तिजन्यफलं च वृत्तिद्वारा शुद्धचेत ने तस्य प्रति. बिम्बनम् , एतदेव प्रकटता। तत्सम्बन्धाच परसमके. ( कुञ्जिकाटीका) प्रकाश इत्यर्थः । "सत्यं ज्ञानम्" इत्यादिश्रुत्या मुख्यं ज्ञानं ब्रह्मैव, वृत्तेस्तु जडान्तःकरणधर्मत्वेन जडत्वागौणमेव ज्ञानत्वम् । जपाकुसु. मस्फटिकयोरिव च सन्निधानादभेदनहे सति पुरुषधर्मों बुद्धावध्यः स्यत इति भावः। घटं जानातीत्यादी धात्वर्थो व्यापारो वृत्तिरूपं ज्ञानम्, तज्जन्य. फल प्रकटतेत्याह #वृत्तिजन्येति*। *वृत्तिद्वारेति । वृत्तौ सत्यामेव प्रतिविम्बनादिति भावः । *शुद्धचतन * । ज्ञानस्वरूपे आत्मनि । *त. स्थ* | विषयस्य । *तत्सम्बन्धाच्चेति* । वृत्तिसम्बन्धात्तु पुरुषस्लम. (कलाटीका) आत्मनि । जलरूपोपाध्यन्तर्भावादाह *जलगतमिति* । वृद्धि हासेत्यु. पाधिधर्मापलक्षणमित्याह *तचलन इति*।वृत्तिजन्यमपि यचैतत् फल- मापन ततोऽतिरिक्तमित्याह *वृत्तिजन्यमिति तद्वत् । तदपीत्यर्थः। * तस्य* | विषयस्य । पराभिमतातिरिक्तत्वव्युदासायाह एवेति । अयं भावा-अन्तःकरणस्य सावयवत्वाद्विषयेन्द्रियसंयोगादौ तत्प. रिणामो वृत्तिरूपा नयनादिद्वारा निर्गत्य विषयं प्राप्य तदाकारो भवति । तथा भृत्वा तद्विषयविषयकं तद्विषयावरकमज्ञानं निव. तयति । ततस्तवृत्त्युपहितत्वञ्चतने भवति । इयमेव प्रमा । प्रत्यक्षे त्वयं विशेष:-आवरकाज्ञाननिवृत्तौ तत्तवृत्यवच्छिन्नञ्चै. तन्यविषयावच्छिन्नवैतन्ययोरेककालिकैकदेशस्थत्वाभ्यामक्याव्यवसा. यः । अनुमित्यादौ तु व्याप्यदर्शनादि जन्मव्यापकाकारवृत्युपहि- ·बौद्धार्थम्य कास्यत्वनिरूपणम् । ३२९ तक्रियाफलाश्रयत्वाविषयस्य कर्मत्वम्, अन्त:करणद्वारा पुरुषस्थ वृत्त्याश्रयत्वाकर्तृत्वम् । जानातेश्च वृत्तिविशे. षे एव शक्तिः। तत्र 'दण्डी' इति ज्ञाने वृत्तिस्थदण्डाss. कारण यः पुरुषस्य सम्बन्धः सा प्रकारता, दण्डत्वनिष्ठः श्च सोऽवच्छेदकत्वाख्यप्रकारता, संयोगनिष्टः स सांस गिकी विषयता, पुरुषनिष्ठस्स विशेष्यता । तासां पर ( कुञ्जिकाटीका ) वेतव्यापार(१)जन्यफलाश्रयत्वात्कर्मत्वम् । परसमवेता क्रियाह्यत्र वृ. तिरेवेत्यर्थः । *कर्तृत्वमिति* । अन्तःकरणपरिणामरूपवृत्तेः पुरुषे ध्यासात्कर्तृत्वमित्यर्थः । ननु अहमर्थस्यैव ज्ञातृत्वेनात्मनस्तदभावा- जडत्वापत्तिरिति चेन्न । तस्य शानरूपत्वनाजडत्वात् । मोक्षदशायाँ विषयानवभासात्कथं ज्ञानात्मकत्वमिति चेत् अर्थोपलक्षितप्रकाश. स्यैव ज्ञानत्वात् । ननु ज्ञानात्मकस्य पुरुषस्य ज्ञानाश्रयत्वाभावाजा- नातीत्यादौ कर्तृत्वानापत्तिरत आह *जानातेश्चेति । दण्डीति ज्ञाने दण्डांशे प्रकारत्वमुपपादयति वृत्तिस्थेति । (२)विषयताना ज्ञान. (कलाटीका) तत्वमात्रं प्रमातृचैतन्ये । तत्र वृत्तिनिर्गमाभावेन वृत्त्यवच्छिन्न विषयावच्छिन्नयोनैकदेशस्थतेति न तयोरक्याध्यासः । वृत्तवृत्त्यन्त. राविषयत्वे ऽपि स्वविषयत्वाङ्गीकारात्तस्या अपि प्रत्यक्षत्वम् । तत्र वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यप्रमातृचैतन्यारेकदेशस्थत्वेनैक्याध्यवसाय इति । *तदिति । शुद्धचेतनसन्बन्धात्त्वित्यर्थः । *कर्तृत्वामतिमातथाचान्त:- करणावच्छिन्नः कर्ता, चेतनेन गृहीतभेदस्यैवान्तःकरणस्य वृत्त्याका- रपरिणामसमर्थत्वात् । एवञ्च शुद्धचेतनस्य न कर्तृत्वं नापि कर्मत्व. मिति भावः । ननु ज्ञानानुकूलव्यापाराश्रयत्न कर्तृत्वमिति वाच्यमत आह *जानातेश्चेति । इदमुदाहरणेन प्रतिपादयति तत्रेति*। *ते. षाम् ज्ञानानां मध्ये इत्यर्थः। * पुरुषस्य *। चेतनस्य । सम्बन्ध इति । अवच्छेद्यावच्छेदकभावः सम्बन्ध इत्यर्थः । क्वचित्तथा पाठः । * एव सेति । दण्डनिष्ठेत्यर्थः । एवञ्चेदमपि सर्वततो नातिरिक्तमिति भावः। अन्यदपि अवैलक्षण्यमाह *नासामिति । प्रकारतादीनामित्यर्थः। विष- (१) पुरुषसमवेतव्यापार इत्यर्थः । अन्त करणपरिणामादि' इनिपाठः ग० पु० । (२) विषयतानामित्यादीयुक्तीत्यन्नः पाठः ग० पु. नास्ति । ४२०० मं ·टीकाद्वयोपेतार्या लघुमञ्जूषायाम् - .. स्परमवच्छे द्यावच्छेदकभावः परेषामिवास्माकमपि। वि. षयतात्वं च वृत्त्यनुयोगिकचेतन सम्बन्धविशेषनिष्ठं स. म्वन्धविशेषत्वमखण्डं यत्सम्प्रतिपन्नं तदेव । न्यायनये तु तत्तद्विषयविशिष्टज्ञानं विशेष्यतादि. ( कुञ्जिकाटीका) निरूप्यत्वात् वृत्तिस्थेत्युक्तिः । वृत्तिसंयुक्तस्यैव दण्डादेः प्रत्यक्षाद् वृत्तिस्थत्वम् । तत्र दण्डनिष्ठो यः सम्बन्धः स एव प्रकारता । *वृ. त्यनुयोगिकति । वृत्तिनिष्ठो यश्चेतनस्य सम्बन्धः स एवात्र विषय. ता। (१)अत एव ज्ञानस्य विषयेण सम्बन्धी विषयता। सा च शान. निष्ठा विषयविशिष्टज्ञानस्वरूपति बौद्धाधिकारदीधितिः । एवं च वि. षयस्य नष्टत्वेऽपि ज्ञानस्य विद्यमानत्वाद्भवति विषयता । तद्धर्मों विष. यतात्वमित्यर्थः। *अखण्डमिति* | अन्यथा विषयतानां प्रकारता. विशेष्यताभेदेन भिन्नतया घटत्वविशिष्टबुद्धिं प्रति घटत्वविषयकक्षा- नहेतुतायामेकस्यानिवेशे ऽन्यविषयताशालिज्ञानाद्वोधो न स्यात् । त. म्माद्विषयतात्वमेकमुरीकर्तव्यमित्यर्थः । *न्यायनयेत्विति घटवभून लमित्यत्र घटविशिष्टज्ञानरूपा प्रका- रना भून लविशिष्टज्ञानरूपा विशष्य नेत्यर्थः । विशेष्यतादीनां शुद्धज्ञान स्वरूपत्वे 'भूतल प्रकारकज्ञानवानहम्' इत्यप्यनुव्यवसायापत्तिः, अन उक्तम् (२)तत्तद्विषयावशिष्टेति । तथा च घटांशे शानस्य प्रका. रतारूपत्वं भूतलांश विशेष्यतारूपत्वमिति भावः । अत्र शानामतीच्छा. या उपलक्षणम्, अन्यथा ज्ञानद्वारा इच्छाया विषयतास्वीकारे ज्ञानो. परमे सविषयकत्वं न स्यात् । यत्तु घटादिविषयकज्ञानजन्यत्वमेव इच्छाया विषयतेति । तन्न । ईश्वरेच्छाया नित्यत्वनाव्याप्तः। (कलाटीका) यत्वाविशेषवत्तद्वति सामान्यधर्मोऽपि नातिरिक्त इत्याह-*विषयतात्वं चेति । तदेवेति* । अतो नातिरिक्ततत्कल्पनाऽपीति भावः। एवं स्वमते लाघवमुत्वा परमते गौरवमाह *न्यायेति । विशे- व्यतादिरूपविषयतानां केवलविषयस्वरूपत्वे, केवलज्ञानस्वरूपत्वे वा दोषस्योक्तत्वात्प्राचां मतेनाह तत्तदिति । तत् तासां स्वरूपमित्य. (१)'अत-थ:'। कु० टो कपु० नास्ति । (२) तत्तद्विषयेत्यादिः धितयपर्यन्तः पाठः ग० पु० नास्ति । - ·बौद्धार्थस्य वा स्वानाम् । रूपम् , (१)अतिरिक्तरेव वा तद् । विषयलावं तु त्रित- यसाधारणमतिरिक्त स्वीकार्यम् ! सातवाहनाकारस्य बाह्यघटाकाराविभागेनैव ज्ञानविषयता । तादृशाकार- कत्वमेव ज्ञाने इच्छादौ च विषयिता। एवं पुरुषो ऽपि वृत्त्यारूढः पुरुषे प्रतिबिम्बत इति (कुञ्जिकाटीका) वस्तुतस्तु तद्यक्तित्वेन सम्बन्धत्वं न सम्बन्धित्वमितिकपभेद- स्यावश्यकतया विषयताया एव ज्ञानतोऽतिरिक्तत्वं न्याय्यम् । *त्रितयेति । विशेष्यताप्रकारतासंसर्गतेत्यर्थः । ननु वृत्तिविष. यस्थव घटादेवुद्धिविषयत्वाद् बाह्यस्य कथं सद्, अत आहे *अविसागे. नैवेति* । तयोरेकत्वादित्यर्थः। *पुरुष इति* | चिच्छाया सम्बन्धतो बुद्धिसत्त्वे पुरुषच्छायाऽऽवि. (कलाटीका) थः । नममतेनाह *अतीति*। ** विशष्यतादि। ननु चौद्धस्यैव शक्यत्वे वाह्यबोधानापत्तिरत आह *तत्तद्वत्त्येति । एवं विपयिता तत्र नातिरिक्तेत्याह *तादृशेति । तदविभागापनवदित्यर्थः । एवं वाह्यज्ञानप्रक्रियामुक्त्वाऽऽन्तरज्ञानप्रक्रियामाह *एवमिति । घटादिवदित्यर्थः । *वृत्तीति । अहमाकारान्तःकरणवृत्तीत्यर्थः । अ. न्तःकरणधर्मसुखादीनामपि तत्तदाकारवृत्युपगमेन प्रत्यक्षत्वम् । के. बलसाक्षिवेधत्ववादस्तु अन्तःकरणेतरेन्द्रियादिप्रमाणव्यापारं विना साक्षिवेद्यत्वमात्रेण । एय 'अहम्' इति प्रत्यक्षेऽहमाकारा. ऽन्तःकरणवृत्तिः साम्प्रदायिकैरङ्गीकृता । वृत्त्यतिरिक्तान्तःकरणधर्मा. णामपि साक्षिमास्यत्वे संस्काराणामपि साक्षिभास्यत्वापत्तेः । तथा च तस्यां चेतनस्य पुरुषस्य प्रतिबिम्बः । अत एव चैतन्यभानमप्युपप- नम् । साक्षात्स्वदर्शने कर्तृकर्मविरोधापत्तेः। चेतनस्य बुद्धौ सम्बन्ध एवं चिदाकारता वुद्धेश्च छायापत्तिरित्युच्यते इति । अयमेव च बुद्धि- पुरुषयोः सम्बन्धः परस्पराध्यास इत्युच्यते इति भावः । तथा(२) च चेतनसम्बद्धबुद्धिवृत्तिव्याप्यत्वमेव च ज्ञेयत्वं घादिसाधारणमात्मा न्यपीति फलितम् । अत (१) अति-तद्' अयं पाठः कसब्ज्ञक एव मूलपुस्तके विद्यते । कलायाञ्चास्य व्याख्यानं दृष्ट्वा मूलेवस्थापितः। (२)'तभा व नेन सम्बद्ध इति ख० पु० पाठः ।

·डाकाद्वयापेतायां लघुमजूषायाम् --- 'अहम्' इति ज्ञानोपपत्तिः । 'आत्मानमात्मना जाना. मि' इत्याद्युपपत्तिश्च । 'अहम् इति जानामि' इत्याधुपः पत्तिश्च । बिम्बप्रातबिम्बयोवास्तवभेदाभावात्स्वाति- (कुञ्जिकाटीका) भवतीत्यर्थः । वृत्तिविषयस्य पुरुषस्यापि घटादिवद् दृश्यत्वादिति भा. वः। *ज्ञानोपपत्तिः । आत्मनो विज्ञानविषयत्वोपपत्तिः । आत्मानं जानातीत्यादौ (१)एकस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वोपपत्तिरित्यर्थः । ननु आत्मनो ज्ञानकर्मत्वस्वीकारे (२)अनात्मवत् स्वयंप्रकशत्वानु. पपत्तिः, न जानामि' इत्यनुरोधेनाज्ञातत्वस्वीकारे च स्वयज्योतिष्वक्ष. तिरिति चेत् सत्यम् । “अन्यदेव तद्विदितादयोऽविदितादधि" इति श्रुत्या तस्य शाताशातविलक्षणत्वात् । 'आत्मानमहं जानामि' इत्यनु. भवस्य का गतिरिति चेद् । शुद्धस्यैवाऽऽत्मनः स्वप्रकाशत्वात् । यद्य. पि ज्ञानेच्छादीनां सविषयकत्वं स्वभावः, तथापि सविषयत्वं विषय सम्बन्धः, सच न तात्विकः, किन्तु आध्यासिकः । उपाधिविशिष्टस्य तु ज्ञानकर्मत्वेऽप्यविरोधः। तदाह *आत्मानमित्यादि । (३)अन्तःकर. णविशिष्टं चैतन्यं जीवः, तदुपहितः साक्षी । तत्रेन्द्रियाणां तजन्यज्ञा. नानां चानुसन्धाता यद्यपि प्रमातेव, तथापि प्रमातुरप्यनुसन्धानार्थ साक्ष्यभ्युपगमः । साक्षी तु ब्रह्माभिन्नः स्वप्रकाशतया निरपेक्ष एव स्व. परविषयाननुसन्धत्त इति वृत्तिकप ज्ञानं तद्वतप्रामाण्यं च विषयः।(३) ज्ञानविषयत्वे स्वप्रकाशत्वभङ्ग इत्यत आह *बिम्बप्रतिबिम्बयोरिति । स्वेनैव प्रकाशोऽस्य स्वप्रकाशः । अयं भावः-घटादीनां प्रकाशको दीपो यथा स्वप्रकाशे दीपान्तरं ना. पेक्षते, एवमर्थप्रकाशकं ज्ञानमपि स्वप्रकाशे ज्ञानान्तरं नापेक्षते। ज. (कलाटीका) सदेतवनयन्त्स्वप्रकाशस्वमात्मन आह आस्मानमिति । ज्ञानस्यापि स्वप्रकाशत्वायाह *अहमितीति । ननु बिम्बप्रतिबिम्बयोभैदस्थ कल्प. नात्कथं स्वप्रकाशत्वमात्मनोऽत आह *बिम्बेति: । कल्पितभेदस्य तदबाधकत्वादाह *वास्तवेति। (१) जानातीत्यादौतु एकस्यव' इति ग पु० पाठः । (२) ननु आत्मा स्वयंप्रकाशः सैन्धवघनवत, विज्ञानघनत्वात् स्वयंज्योति-स्वरूपः । तथाच कदाचिदिदं जानामीत्यनुभव. । कदाचिच न जानामीत्यनुभव. कथम् ?। ज्ञान कर्मत्वस्वीकारे हि' इति ग० पुः पाठः । (२) अन्नःकरणेत्यादिविषय इत्यन्त पाठोऽत्र गपुस्तके नास्ति । ननु पुरुषस्यापि ·आद्धार्थहम वाच्यत्वानरूपणम् ! रिक्ताप्रकाश्यत्व रूपं समाकाश गुरुस्योपपन्नम् । ए. तत्सर्व लाक्षिभास्यमिति तनिष्टप्रकारस्यावच्छिन्नतह. द्विशेष्यताकस्वरूप प्रामाण्यमपि ज्ञानस्य स्वतो ग्राह्यमे. -- ( कुञ्जिकाटीका) डवैलक्षण्यं हि ज्ञानत्वमिति न प्रकाश्यत्वेऽपि घटादिवजडत्वप्रसङ्गः । अर्थप्रकाशनकाले च प्रकाशकस्याप्रकाशेऽर्थसंवेदनमेव न स्यात् । नहि अप्रकाशितो दीपो घटादिकं प्रकाशयतीति । (२)* साक्षिभास्यम्। साक्षिवद्यम् । *तनिष्ठेति । घटत्व. निष्टप्रकारत्वावच्छिन्नघटत्ववद्विशतकस्थमित्यर्थः । *स्वतो ग्राह्यमि- ति । स्वतोग्राह्यत्वं च दोषविशेषाभावे सति यावत्स्वाश्रयग्राहकला- ( कलाटीका) अयं भावः यथा सुयों बिम्बरूपेण प्रकाशकः प्रतिबिम्बरूपेण च प्रकाश्यः, एवं पुरुष. (२)स्वरूपेण ज्ञाता स्वसम्बद्धवृत्तिसम्बन्धेन च ज्ञेय इति प्रकारभेदान्न कर्तृकर्मविरोधः । आत्मनस्तद्रूपस्वप्रकाश त्वञ्चानन्याधीनप्रकाशफलोपधानकत्वम् । तदुक्तं योगभाष्यकता 'पुरुष एव तु तं प्रत्ययं स्वात्मालम्बनं पश्यति, न तु पुरुषप्रत्ययेन बुद्धिस. स्वात्मना पुरुषो दृश्यते "विज्ञातारमरे केन विजानीयाद” इति, केन प्रकाशान्तरेण विज्ञातारं लोको विजानीयादिति श्रुत्यर्थः' इति तद्या. ख्यातारः । अत एव चित्तस्यैवात्मत्वं वदतो बौद्धस्य मते "न त. स्वाभासं दृश्यत्वाद्" इति सूत्रेण कर्तृकर्मविरोध उपन्यस्तो योग. सूत्रकृता । तत्र स्वाभासत्वं स्वगोचरवृत्तिं विना स्वग्राह्यत्वम् । त्रिप. क्षे बाधकश्च तां विना साक्षात्स्वभास्यत्वे कर्तृकर्मविरोध इति तदर्थः । आत्मा तु दृश्यभिन्नः द्रष्मृत्वात् । दृश्यत्वं च फलन्याप्यत्वरूपं प्रका. श्यत्वम् । आत्मनो द्रष्टव्यत्वं च वृत्तिव्याप्यत्वमेव, न फलव्याप्यत्व. रूपम् । स्वप्रकाशस्य प्रकाशापेक्षाविरहात् । स्वप्रकाशत्वं च फली- भूतचेतनाव्याप्यत्वे सति वृत्तिव्याप्यतयाऽपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं प्रा. गुक्तरूपमेव । नचैवं तव श्रुत्यादीनां प्रामाण्यं न स्यात् , प्रमाण्य. फलाजनकत्वादिति वाच्यम् । पुरुषनिष्ठाविद्यानिवृत्तेरेव तत्फलत्वात् प्रमाख्यफलाभावेऽध्यक्षतेरिति । ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वमुपपपादयति एतदिति* I घटादिकं पुरुषा. (१) पूर्व (३) अनेनाङ्केनाङ्कितः पाठः सर्वोऽध्यवास्ति गः पु० । • 'एव वात्मा स्वस्वरूपेण'इति र पु० ठः । ..

·श्रीकायाफ्तायां लधुभञ्जूषायाम्- 15 च । औत्तरकालिकबाध तु लदंभी भ्रमत्वकल्पनम् । यथा च प्रदीपो रूपादिकं प्रकाशयन्नात्मानमपि प्रकाशयति, एवं ज्ञानमथ प्रकाशघदात्मानमपि प्रकाशयति । एवं शब्दोऽपि । ज्ञानशब्दप्रदीपानां त्रयाणामपि स्वप्रका- शत्वात् । अत एव ज्ञाने सति 'जानामि नवा' इति संशय. (कुञ्जिकाटीका) मग्रीग्राह्यत्वम् । स्थाश्रयो वृत्तिज्ञानं, तबाहकं साक्षिशानं, तेन वृत्तिाने गृह्यमाणे तद्तं प्रामाण्यमपि गृह्यत इत्यर्थः । इच्छाप्रामाण्यस्य स्वतो. ग्राह्यत्वाभावादुक्तम् *ज्ञानस्येति* । ननु प्रामाण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वे. निभ्यासदशोत्पन्नज्ञाने ऽप्रामाण्यसंशयानापत्तिरिति चद् । सत्यम् । तत्र संशयजनकदोषेण प्रामाण्यस्याग्रहात् । अत एव दोषविशेषाभा. वे सतीत्युक्तम् । अत एवाह *आत्तरकालिकेति* । 'इद शानमप्रमा' इति बाधानश्चये तु पूर्वज्ञानस्य भ्रमत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । * आत्मानम- पीति । एवं च 'घटमहं जानामि' इत्यत्र घटो ज्ञानमात्मा चेति त्रयं ज्ञानेन विषयीक्रियते । इदमेव त्रिपुटीप्रत्यक्षं प्राभाकराणाम् । तार्किका- णां तु 'घटविषयकज्ञानवानहम्' इत्यनुव्यवसायेन ज्ञानग्रहः । ननु ज्ञा. नोत्पादिका चक्षुःसंयोगादिरूपसामग्री कथं झाने ज्ञानविषयतां जनः येत् धर्मिण एवाभावादिति चेन्न । यथा कपालसंयोगो गुणविशिष्टं घटमुत्पादयति एवं प्रकाशत्वविशिष्टस्य ज्ञानस्योत्पत्तौ बाघकाभा. वात् । एवं शब्दोऽपीति* । आत्मानमपि प्रकाशयतीति पूर्वेणान्वयः । अत्रैव हेतुमाह प्रकाशत्वादिति । त्रयाणामपि प्रकाशरूपत्वादित्य. र्थः । ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं चानुव्यवसायाविषयत्वात् । *अत एव । स्वप्रकाशत्वादेव । *शानेसतीति । 'अयं घर (कलाटीका) दिकं चेत्यर्थः । तत्त्वादेव तस्यापि ग्रह इति भावः । एवेन मतान्तर- व्यवच्छेदः । इदमप्यवाधितस्थले इत्याह *औत्तरेति । ननु ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं विरुद्धमत आह *यथाचेति । *ज्ञानमर्थमिति । "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" इति श्रुत्या तथाऽवगमात् । ज्ञानमात्माश्रयमिति मतेऽपि तत्स्वप्रकाशमेवेतिसूचयन्नाह-*अत एवेति* । तस्य तत्त्वादेवाः । निश्चयस्य, विपरीतमानस्य च तथा ·बोद्धार्थम्य वाच्यत्वनिरूपणम् । स्थ, 'न जानानि' इति विपर्ययस्य चाननुभवः । अनुव्यः वमायस्य ज्ञानग्राहकत्व स्वनवस्था । 'घट जानामि' इ. तिवत जान जानामि इत्यानुसाधाभाया । अभेदे ऽपि (कृनिकारक इत्येवं घटे प्रकाशित नद्विषयज्ञानस्यापि प्रकाशात् ज्ञानविषयकः संश. यादिन भवतीत्यर्थः । 'घटविषयकज्ञानवानहम्' इत्यनुव्यवसायेन ज्ञानग्रह इति तार्किकमतं निराकरोति *अनुव्यवसायस्येति । प्रथम ज्ञानं द्वितीयज्ञानेन प्रकाइयं नदाप ज्ञानान्तरणत्येवमनवस्थेत्यर्थः । अ. प्रकाशितस्यानुव्यवसायस्य प्रकाशकत्वालम्भवादिति भावः । अ. नुभवाभावाच्चेति । तथाच ज्ञानस्य न ज्ञानग्राह्यत्वम् । ननु यत्र विषयतया प्रत्यक्षं तत्पूर्वक्षणे विषयस्य सन्निकर्षस्य चापेक्षणीयत्वात्कथं स्वतो ग्राह्यत्वं इति चेन्न । चानेन्द्रियसत्रिकर्षस्य ज्ञानप्रत्यक्षे हेतुत्वानभ्युपगमेन विषयतत्सन्निकर्षाघटिताया एव सा- मनीव्याप्तरुपगमात् । ननु स्वस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वे विषयविषयित्वे च कथम् , अत आह *अ. भेदेऽपीति । यथा हि तार्किकमतेऽपि सर्व प्रमेयम्' इति ज्ञाने स्वस्यैव ( कलाटीका) सति प्रतिबन्धकत्वात् । अन्यथा तदभावात्तदापत्तिरिति भावः । परम. ते बाधकमाह *अन्विति । किश्च भवदुक्तानुव्यवसायो विषयग्राहक एव, न ज्ञानग्राहकः, अन्यायशस्तु नोपलभ्यत इति तस्य तद्राहक. त्वमेव वस्तुतो ऽसिद्धमिति अभ्युपेत्यात्र तदुक्तमयुक्तामत्याह *घट. मिति*। *भावाचेति । न तस्य तद्राहकत्वमितिशषः। ननु ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वे स्वस्य प्रकाश इत्यर्थकस्य स्वप्रकाशश ब्दस्यानुपपत्तिः । क्रियाकर्मभावानुपपत्तेः । जन्या हि क्रिया जनकं च कर्म । नचैकस्यैवोभयरूपत्वं सम्भवति । बहुवहिौ तु कर्तृकर्मविरोधः। एवमभेदे विषयविषयिभावासम्भवः, सम्बन्धस्य सम्बन्धिस्वरूपभे. दनियतत्वेन विषयसम्बन्धित्वरूपं विषयित्वग्रहासम्भवाद् । अत आह *अभेदेऽपीति* । आदिना स्वाभासमित्यादि । बाधकामाव इति इतिपाठः। अयं भावः-तथा सति ईश्वरज्ञानस्य नित्यत्वमते तस्य कर्मज. न्यत्वाभावेन तत्कर्मणः कारकत्वानापत्त्या 'ईश्वरः सर्व जानाति' इत्य- भावापत्तिः । निरूपाध्यात्मानं जानतोऽध्यात्मविद 'आत्मानं जाना. ति' इत्यभावापत्तिश्च । तस्मादर्थविशेषस्य कर्मकारकादिसंज्ञा वैया.

·३३० टीकाद्वयोपेतायां लघुगञ्जूषायाम् । कर्मकर्तृभावस्य विषयविषयिभावस्य च 'स्वप्रकाश' इत्या. दिव्यवहारानुरोधेन स्वीकारे बाधकामावादित्यन्यत्र विस्तरः (कुञ्जिकाटीका ) विषयता, यथा वा द्रव्यादी सद्व्यवहारः सत्ताप्रयुक्तः, सत्तायां तु स्वा. तिरिक्तसत्ताऽभावेऽपि सद्व्यवहारः, एवं स्वस्यैव, विषयविषयिभावो न विरुध्यते(१)। (२)एवं 'स्वात्मानं जानामि' इत्यादावेकस्यैव कर्तृकर्मः भावश्च, तार्किकाणां स्वरूपसम्बन्धस्थल इव स्वस्यापि स्वसम्बन्धि त्वसम्भवाञ्चेति भावः। (कलाटीका) करणानाम् , तासां च यत्रापि सोऽर्थो नास्ति तत्रापि तदारोपेण स्वी. कारात्तच्छास्त्रीयकार्यनिर्वाहेण तद्विरोधम्यादोषत्वम् । एवं ज्ञानशेय. योर्विषयविषयिभावः सम्बन्ध इत्यादौ सम्बन्धसम्बन्धस्य षष्ठया प्र. तीयमानस्यानवस्थाभिया स्वाश्रयात्मकत्वाङ्गीकारावश्यकत्वेन यत् सम्बन्धज्ञानं तत् सम्वन्धस्वरूपात्सम्बन्धिनोभैद एव भवतीति नियमस्य त्यागात्सम्बन्धिभेदं विनापि विषयविषयिभावाङ्गीकारे बा. धकाभावात् । किञ्च यथा तार्किकमतेऽन्येषु सत्तासम्बन्धात्सद्य. वहारः, सत्ता तु स्वयमेव सद्यवहारभाक् , नैतावता आत्माश्रयः, तः था ज्ञानं क्रियाकर्मभावविषयविषयिभावयोरभावेऽपि स्वत एव सि द्धरूपत्वात्स्वप्रकाशत्वव्यवहारविषय इति । (३)यद्यपि ब्रह्मणो विषयाभावानवं स्वप्रकाशत्वं, तथापि ज्ञान स्थाविषये ऽप्यात्मनि अविद्यादशायाम् जानामीत्यादिव्यवहारप्रवर्त नं स्वप्रकाशत्वम । एवमन्यो ज्ञाता अन्यद् शेयमिति । अन्यत्र दृष्टः महमिति व्यवहारानुपपत्त्या सृज्यते तदुक्तं "अन्यथानुपपत्तश्चेदस्ति प्रसाधिकापि न दृष्टिदृष्टवैमत्यं सैव सर्वबलाधिकेति" इति । तदाह *अन्यत्रेति* | गुरुमञ्जूषादावित्यर्थः । अत्र प्रसङ्गादृत्तिविषये किञ्चिदु- च्यते । शाने विषयस्य तत्वेन कारणतया पूर्वत्वेन पूर्व प्राचीनरर्थापरो. क्षत्वलक्षणं कृत्वा ज्ञानापरोक्षत्वं लक्षणं कृतम् । अभिव्यक्तचैतन्या. भिन्नत्वमर्थपारोक्ष्यमेतदपरोक्षत्ववदर्थव्यवहारानुकूलज्ञानत्वं शानापा- (१)'इतिभावः' इतिपाठः ग० पुस्तके । (२) एवं-भावः' पाठोऽयं ० कपु० नास्ति । (३) 'यद्यपि' इत्यादिकलाग्रन्थोऽन्यत्र कुत्रापि कलापुस्तके नोपलभ्यते । खसंज्ञये पुस्तके एवोपलभ्यते।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । (कलाटीका) रोक्ष्यामिति । तत्राो आभयतत्वमात्रं चैतन्याभिन्नत्वमानत्वं अतिप्रस. कमिति तथोक्तम् ! नथाच चाक्षुषादिवृत्याभिव्यक्तं यच्चतन्यं तदभा- बकत्वं लक्ष्यानुगतमनतिप्रसक्तं चेति नित्याभियसाक्षिचैतन्यमा- दायापि न दोष इति तद्भावः । तत्तावपर्यात परिमले 'अभिव्यक्त तन्याभिन्नत्वमर्थापाक्ष्यम्' इति। मदीयक्रमानुरोधेनैतद्दूषणेनेव द्विती. यं सुतरां दुष्टमेवेति तावदित्यनेन सूचितम् । नन्वत्र किं स्वरूपसन्न. भेदो विवक्षितः, उत स्फुरन् । आद्यपि तत्वनैव विवक्षात निरस्त- भेदोपाधिकाभेदत्वेन । तत्र न तावदाद्याद्य इत्याह "स्वरूपभेदमात्र. विवक्षायां चाक्षुषवृत्यभिव्यक्तपर्वतावच्छिन्नचैतन्यन व्यवहितव. न्हेरपि परोक्ष्यत्वापत्तः' इति । अत्र मापदनामयव्यवच्छेदः । अयं भावः। चैतन्ययोः स्वाभाविकामदे तद्वत्यभिव्यक्तचैतन्य साक्षादा- ध्यासिकवन्ह्यभेदोऽस्त्येव । किञ्च तदीभन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वामि- तिन्यायेन मूलकारणोपादानककार्योपादानके श्रुतिसिद्धमूलकार• णोपादानकत्वव्यवहारसिद्धन सो ऽनाध्यासिका, स विवक्षित इति तु न, सदसतोर्वास्तवाभेदायोगनासम्भवापत्तः । अभिव्यक्तपदस्य वृत्ति प्रयुक्ताभेदान्तराघटितान्यतरार्थत्वमपि न, शब्दमर्यादया तदलाभात् । प्रयुक्तत्वस्य साक्षात् परम्परासाधारण्ये न, तथापि चाक्षुषवृत्त्यभिब्य- कधूम्रावच्छिन्नचैतन्यमादाय दोषस्य तदवस्थत्वाच्च, साक्षात्व- स्यापि शब्दतोऽलाभाच्चेति नाद्वितीय इत्याह निरस्तभेदोपाधिका- भेदविवक्षायां चरमसाक्षात्कारनिवाविद्यापोधेश्चरमसाक्षात्कारोत्प. सिदशायां सत्वेन ब्रह्मणस्तदानीमपरोक्ष्याभावापत्तेः' इति। अयं भावः । एवं विवक्षायां पूर्वदोषो न, तद्भदस्य निरस्तभेदोपाधि- कत्वाभावात् । तदाकारवृत्त्यभावेन तदावरकाज्ञानसत्वात्। प्रत्यक्षविषय. घटादिस्थले तु तदा तदाकारवृत्तिसत्वेन तदावरकाज्ञाननिवृत्त्याभेदानु. योगिभेदकोपाधेरसत्वेन निरस्तभेदोपाधिकाभेदस्य सत्वमितिलक्षणस- मन्वयः।ब्रह्मणि तु चरमसाक्षात्कारोत्पत्तिदशायांतदाकारवृत्या तदावर. काज्ञाननिवृत्तावपि अज्ञानान्तरमस्त्येव। श्रमणमननाभ्यांप्रपञ्चे वास्तव- त्ववुध्यपनयन व्यावहारिकत्ववुद्धिहढीकरणम्, निदिध्यासनेन तु ताम- प्यपनीय प्रातिभासिकत्वस्वीकरणं, ततोऽसंदर्शनेन वृत्तिरूपसाक्षात्का- रात्मकेन तत्वस्याप्यपनय इतिसिद्धान्तात् । अत एव सर्वोपाधिविहीनं हि स्वयंज्योतिरिति गीयते । नोपहितमपि । यदाह भगवान् भाष्य कारः। 'नापेये कान्तेन विषयः' इति । नचान्तःकरणवृत्तावपि अस्य सा- ४३ल. मं० ·टीकास्योपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - , (कलाटोका ) क्षात्कार सर्वोपाधिविनिर्मोकः, तस्यैव तदुपाधेर्विनश्यदवस्थस्य स्व. परविरोधिनो विद्यमानत्वात् । अन्त:करणस्यैव जीवापाधिरित्यर्थः । अन्यथातु चैतन्यच्छायापत्ति विनान्तःकरणवृत्तः स्वयमचेतनायाः प्रका. शत्वानुपपत्तौ साक्षात्कारत्वायोगादिति मित्रैरुक्तम् , 'न हि इयमुत्पन्ना सती पश्चादविद्या निवृत्ता येन नान्त्या म्यात् किन्त्वविद्याविरोधिभावः तया तन्निवृत्त्यात्मैवोदीयते । अन्यच्च न खलु तद्शानं विना सवासना विविधदुःखहेतुरविद्योच्छिद्यते । नच तदुच्छेदमन्तरेण विगलितदुः- खानुषङ्गानन्दधनब्रह्मात्मतासाक्षात्काराविर्भावो जीवस्य इति च । अत्र न हीत्यननाविद्याया अन्यत्वं निरस्तम् । अन्यश्च न खलु ज्ञानमित्यनेन प्रागुक्तार्थः स्पष्ट एवोक्तः । अत एव चाधेन निरुपाधिब्रह्मसाक्षात्कारगो. चरः कथमुपहिततेति तत्राह *नचेति* । 'निरुपाधिब्रह्मविषयं कुर्वाणा वृत्तिः स्वस्वतरोपाधिनिवृत्तिहेतुरुदेति' । स्वस्याप्युपाधित्वाविशेषात् तत्तत्सत्तायां विनाशहेतुसान्निध्यात् विनश्यदवस्थत्वम् । एवं च नानु. पहितविषयता नवोपाधविनाशकान्तरापेक्षा इति भावः । ननु वृत्ति विशिष्टस्य शबलतया न साक्षात्कारे विषयता वृत्त्यवच्छिन्नात्मविष. यत्वे च वृत्तः स्वविषयत्वापातः, विशेषाग्रहणेन विशिष्टाग्रहणादुपल. क्षितस्य तु न वृत्त्युपाधिकता इत्युच्यते । वृत्त्युपरागोऽत्र सत्तयोपयुः ज्यते न भोग्यतया, अतो वृत्तिसंसर्गे सति आत्मविषयो भवति, न तु स्वत इति न दोषः । ननु उपाधिसम्बन्धाद्विषयत्वविषयित्वे चौपा. धिसम्वन्धो विषयित्वलक्षण इतीतरेतराश्रयत्वमत आह *अन्य थेति । न साक्षात्कारस्य ब्रह्मविषयत्वप्रयुक्तं चैतन्यप्रतिबिम्बितत्वं किन्तु स्वतः घटादिवृत्तिध्वपि साम्यात् । चैतन्यब्रह्मातवृत्तेस्तत्सम्ब न्धे इत्यर्थ इति कल्पतरुव्याख्यानम् , नतु निरुपाधि ब्रह्मेति । उपहितं वृत्तिविषये इति न युक्तम् , ब्रह्म शुद्धनिरुणाधिकमिति हि वृत्तिरूपसा. क्षात्कारस्याकार इज्यते । नचोपाधौ विद्यमाने तदाकारः सम्भवतीति भावः । *निरुपाधिकब्रह्मविषयीति | मिथ्याभूतेषूपाधिषु विद्यमाने वपि न वास्तवनिरुपाधिकत्वाकारसाक्षात्कारोदयो विरुध्यत इति भावः । *स्वस्वेतरोपेति । अनेन चरमवृत्त्युदयकाले उपाध्यन्तरा. ण्यपि सन्ति । टीकाया वृत्तरेवोपाधित्ववर्णनं मनसो वृत्तिमात्रमस्तीत्य. भ्युपेत्य वाद इति सूचितम् । उपाधिनिवृत्तावनुपहितस्य विषयत्वमिति। ननु वृत्युदये ड्युपधेिविनश्यदवस्थतामात्रं न तु विनश्योदय इत्याह- *ततःस्वेतीति । दीक्षितैर्व्याख्यातम् । अभावः कल्पतरौ हेतुः । . .

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वानरूपणम् । . . . कलासका ) 'तदात्मानं हि'इत्यादिप्रामुक्तवाचस्पत्ये तनिवृत्यमेवेत्यस्य या अथो. दयस्तथा तथा निवृत्तिरित्यर्थो नतूदयमात्रेण लवानवृत्तिरिति । एतदर्थमेवाविद्याविरोधिभावतयेति हेतृक्तिः । ४ चैतद्रविविन्यो- दयतमोनिवृत्योः । आवरणभङ्गमा बानेनोक्तमत पवान्यच्चेत्यादिना तदज्ञानम्योपाधिनिवर्तकत्वमुक्तम् । एवं च न विरोधः । अपिना इतर समुच्चयः । गन्धे शुद्धं विशुद्धं निरुपाधिकमिति रूपला. क्षात्कारात्मकात्मदर्शनं ब्रह्मावेशात्स्वरूपशून्यमिव करोति, ति चेतितत्समाधिरिति "समाधिमाधाञ्च' इति सूत्रे मिश्रोक्तशा स्व रूपमात्रमित्यर्थः । *मिथ्याभृतेषु* । मिथ्यात्वं प्राप्तेषु । ततः पूर्व ब्र. हात् तदा नाशकाभावादाह *विद्येति । जगदुपादानत्वादि-तटस्थ लक्षणे श्रवणमात्रेण मिथ्यात्वनिश्चये श्रवणमननपरिपाकेन सत्यज्ञान त्वादिशेयत्वावच्छेदकलक्षणवच्छुद्धत्वादावपि मिथ्यात्वनिश्चयातू "त. त्वमसि' "अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादैस्त्वमहंपदे सम्बोध्यत्वोच्चारयित. त्वाभ्यां बोधके 'कस्त्वं' 'कोहम्' इत्यादिजिज्ञालायां हि लोके 'अनु. कोऽहमस्मि' इत्युत्तरदर्शनात् , एवमत्रापि कणादगौतमसाजधादिशा. स्त्रपालोचनयात्मनि वुद्धिपर्यन्तजडातिरेकाहे वृत्ते कर्मभिः शुद्धानि त्तस्य संसारानिवृत्तेः सुखित्वाभिमानानिवृत्तेः 'कोहम्' इति प्रश्न इद. मुत्तरम् , तत आपादतोऽभेदान्वये जाते पुनर्विचारेण तस्मिन्नित्यनिदुःख- स्वग्रह स्वस्मिश्च तद्वत्वग्रहेण बाधसन्देहे मननस्थानीयतच्छास्त्रवि. चारसहितश्रुतिगणेन धर्ममात्रे मिथ्यात्वग्रहे धारणया च तहाय निदिध्यासेनाऽखण्डार्थभानम् । धर्मेषु मिथ्यात्वग्रह एव च लक्षणेति व्यवहियते । श्रवणमननपरिपाकावेव ब्रह्मणि चित्तनिवेशरूपचित्तवेधा. त्मकत्वाद्वारणपदव्यवहार्य ततो ध्येयस्यालम्बनस्थ ब्रह्मण एकरूपत्रो. त:करणात्मकं निदिध्यासनमिति सिद्धान्त इति भावः । दृष्टं चैवं शुक्ति- रजतादौ शुद्धं निरुपाधिकमित्यर्थतः सोपाधिकमशुद्धमित्यस्य भिन्नार्थ- त्वं सार्वजनीनमेव अन्यथा पयार्यतापत्तेः । एतद तरावादिः समुच्चय इत्यन्तः प्रागुतग्रन्थो द्रष्टव्य: *गन्धेउपाधीति* स्वस्वरूपावरके इत्य. थः। वृत्तिदशायां तदुदयदशायां मात्रव्यवच्छेद्यमेवाह *त्विति* । कल्पतरौ ततः तादृगुदयात् । *उपाधेः । इतरोपाधेः । दोषान्तरमाह *वृत्त्यवच्छिन्नेति । न दोषः। *नानुपहितसम्बन्धविषयता इति । तस्याश्चेतनसम्बन्ध एव चैतन्यच्छायापत्तिः। उपाधिना सम्बन्धविशेष एव च प्रतिबिम्ब इति भावः । दोषद्वयोद्धारकतृतीयकक्षा दूषयति ·२४० कायोपताया लघुम-जूषायाम् 8. (कलाटीका) 'सुखभविषक्षायां ला ध्यासविषये दुःखशोकादौ तदानीं सद्रुपत्र- मामेदास्फुरणदिपरांध्याभावापत्तेः" इति । एतद्दोषोद्धाराय विशेषणदाने तु एतत्सजातीयोक्तदोषाभावेऽप्यतिव्याप्तिस्तदवस्थैवेत्याह 'स्वव्यवहा- रानुकूलं यदभिव्यक्तधेतन्यं तदभेदविवक्षायामनुमेयवन्ह्यादिव्यवहा. राननुकूलेन जीवचैतन्येन प्रागुक्तरीत्यवाभिन्नस्य वन्ह्यादेरापरोक्ष्यापा. ताद'इति । अयं भावः । अनुकूलप्रतिकूलशब्दयोहिताहितशयोः साधार- णकारणपरत्वम्, दृष्टश्च राम बहुशः प्रयोगः । किञ्च तयोः स्वाभाविको- भेदः। किञ्च जीवचैतन्यपदेन तस्यैव ग्रहणम् , अन्यथा जीवेनेत्येव वदे. दिति, अत्रैव योजनाभेदेन एतद्दोषोद्धारेत्वाह 'स्वव्यवहारानुकूलो योऽभिव्यक्तचैतन्याभेदस्तद्वत्वविवक्षायां तत्तदाकारादावृत्तिसमुल्लास- मात्रादपि सम्भवति । व्यवहारे चैतन्याभेदस्यानपेक्षितत्वेनासम्भवा. पत्तेः' इति । अयं भावः। व्यवहारस्य साधारणपरत्वं सार्वजनीनम् । अत एव स्वप्रत्यक्ष इति नोक्तम् । किञ्च तस्य शब्दप्रयोगे रूढिः । तेन त. अहणे आत्माश्रयोपीति। विशेषणान्तरदाने योजनाभेदेनोक्तदोषवारणे तु आह'स्वावरणनिवृत्यनुकूलचैतन्याभेदकत्वविवक्षायां आवरणनिव. तकत्वग्रहणमपारोश्यग्रहणाधीनमापरोक्ष्यग्रहणमावरणनिवर्तकत्वाधी. नमित्यन्योनाश्रयापत्तेरिति । अयं भावः । अयं शत्पावन्योनाश्रयो नोत्पत्तावितिवृत्तरेवावरणनिवर्त. कत्वेऽपि अपरोक्षत्वग्रहणाधीनं तत्र तहणं तदभेदरूपे तत्र तहाधीन. मितरद् ग्रहणमिति साकिञ्च वृत्तेजडत्वेन स्वतोऽप्रकाशकत्वेन तत्सम्ब. न्धेन तद्रूपत्वं चेति तावत्पदसूचितमाह 'एवमुक्तरूपार्थपारोक्ष्यानिर्वच. नायोगाचदपेक्षमपरोक्षार्थव्यवहारानुकूलत्वं ज्ञानापारोक्ष्यम्' इति निर्व. चनमप्युक्तमिति, अतः सिद्धान्तं तन्मतेनैव वैपरीत्येनाह 'तस्मात् खा. विषयकवानाजन्यज्ञानत्वं ज्ञानापारोक्ष्यमिति निर्वक्तव्यम् । तच्चक्षुः पादिवृत्त्यमिव्यकचैतन्येषु नित्याभिव्यक्तसाक्षिचैतन्येषु चानुगतम् , अनुमितिशाब्दज्ञानादिभ्यश्च तत्तदविषयलिङ्गशब्दादिशानजन्येभ्यो व्यावृत्तम् । नच विशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानजन्यमित्यभ्युपगमे दण्डकु. ण्डलोभयस्मृतिजन्यदण्डिप्रत्यक्षेऽव्याप्तिः, वस्तुगत्यायः स्वाविषयस्त. द्विषयत्वं यस्य ज्ञानस्य जनकतायामवच्छेदकोटिप्रविष्टं तदजन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । उक्तस्मृतेर्दण्डिप्रत्यक्षे तदविषयकुण्डलविषयत्वेना. जनकतया तत्रापि लक्षणसत्वात्। यदीश्वरमुपादानगोचरज्ञानतया ·बौद्धार्थस्य वामयत्वनिरूपणम् । ३४१ । सामान्यतः इलाका। "वहुस्यां प्रजायेयम्" इनियत् इदं शानभस्य स्यादिति संकल्परूपतया कारणमिष्यते, तदा तज्जन्येषक्तज्ञानेषु अध्याप्तिवारणाय सामानाधि- करणत्वं ज्ञाने विशेषणं देयम् । नच कोलाहले वुभुत्सितशब्दग्रहो बभुत्साजन्यस्तन्मूलबोधेटलाधनानाज्ञानेनापि जन्य इति तत्राव्याप्तिः। बुभुत्सयान्यथासिद्धस्य तस्य शब्दग्रहकारणत्वाभावात् । वुभुत्सो. त्तरशब्दान्तरग्रहप्रीतवन्धे सति क्लुप्तकारणादेव धुभुत्सितशब्दग्रह इति, तत्र बुभुत्सायाः कारणत्वाच । नच व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्ने सर्व मनुमितिजनक व्याप्तिज्ञानत्वादित्यनुमितावतिव्याप्तिः । तत्रानुमितेः सर्वव्याप्तिविषयायाः स्वकारणज्ञानविषयत्वसत्वेऽपि स्वकारणव्याप्तिज्ञानवत् प्रकृतहेतुसाध्यविशेषोपरक्तया तद्विषय. स्वाभावेन तस्याः स्वाविषयविषयकज्ञानजन्यत्वात् । नचैवमपि हेतुता. वच्छेदकविशेषावच्छिन्नहेतुसाध्योपरक्तव्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नसर्वपक्षी. करणे सत्युक्तानुमितावतिव्याप्तिः । सामान्यधर्ममात्रानवच्छिन्नत. या यः स्वाविषयो न भवति तद्विषयत्वस्य विवक्षितत्वात । तस्या. मनुमितौ हेतुतावच्छेदकलाध्यतावच्छेदकयोः सामान्यधर्म मात्रा. नवच्छिन्नत्वेन विषयतया सामान्यधर्ममात्रानवच्छिन्नतया तदविषय. स्वस्य सत्वात् । न च सामान्यधर्ममात्रेत्यत्र मात्रपदं व्यर्थमिति वा. च्यम् । अनुमितिजनकतास्वरूपविशेषधर्मस्य माने जनकतास्वरूप सामान्यधर्मस्यापि भानात् सामान्यरूपानवच्छिन्नतया स्वविषयस्या- प्रसिद्धतया स्वपदेनोकानुामेतेर्ग्रहीतुमशक्यत्वेनातिव्याप्तितावस्थ्येन मात्रपदसार्थक्यात् । नचैवं विशेषरूपावच्छिन्नतया यः स्ववि. षयस्तदन्यविषयकज्ञानाजन्यज्ञानत्वमेवोच्यताम् । किं सामान्यधर्मः मात्रानवच्छिन्नत्वघटितेनेति वाच्यम् । कारणीभूतज्ञाने विषयस्य सामान्य रूपमात्रावच्छिन्नस्थ सामान्यरूपमात्रानवच्छिन्नात् स्ववि. षयाद् भेदद्योतनार्थ तद्धटितस्योकत्वात् । नच तथापि अनु. मितिजनकत्वन्याप्यव्याप्तिज्ञानत्ववद्याप्तिज्ञानं चानुमितिजनकमित्या. कारानुमितावतिव्याप्तिः तत्र सामान्यधर्ममात्रानवच्छिन्नतया सद्विषयादनुमितिजनकत्वब्याप्यव्याप्तिानत्वाविशिष्टानुयोगिकानुमिः तिजकत्वव्याप्तिहानत्वप्रतियोगिकस्य सम्बन्धस्योक्तानुमितिजनकत्व. व्याप्यव्याप्तिज्ञानत्वप्रतियोगिकसम्बन्धस्योक्तानुमितिविषयस्य उक्ता. नुमितिजनकपरामर्शविषयत्वात् । न चानुपलब्धिप्रमाणजन्याभावाने ऽतिव्यातिः, योरयानुपलब्धेः प्रमाणत्वात् । योग्यतायाश्च यद्यत्राधिक . .

·टीकाद्वयोपेतायां लघुभपायाम् -- एवं व्याप्याकारवृत्तिपतिबिम्बरूपब्याप्पज्ञानात्तरम्, (कुञ्जिकाटीका) *व्याच्याकारति* । धूमाकारा या वृत्तिः तत्प्रतिबिम्बनमेव धूम. ( कलाटीका) रणे प्रतियोग्यभविष्यत्तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यतेति तर्करूपत्वेनानुपल. ब्धिस्वाविषयकतर्कज्ञानजन्यत्वात् । स्मृतौ स्वसमानविषयपूर्वानुभव. संस्कारजन्यायामतिव्याप्तिवारणार्थमग्रिमज्ञानमदमनुभवपरं बोध्यम् । एवं च प्रत्यभिज्ञायास्ततांशेपि नातिव्याप्तिः, तदंशे स्मृतित्वांगीकारात्। एवमपरोक्षज्ञानलक्षणव्यवस्थितो तजन्यव्यवस्थिती तज्जन्यव्यवहार. योग्यत्वमर्थापारोक्ष्यमितितन्निर्वचनं द्रष्टव्यमिति । अयं भावः। विशेष्यमा. – विशेषणमात्रं चातिप्रसक्तम् । अन्यज्ञानत्वमव्याप्तिग्रस्तं ज्ञानाजन्य. ज्ञानत्वमपि तथेतिविशिष्टमुक्तम, ज्ञानस्य योऽविषयः स विषयो यस्ये. त्यर्थः । आदिनोपमितिः। अभ्युगम इत्यनेन प्रस्तुतो अयं दोष एव नेति सूचितम् । विषयस्यावच्छेदकत्वादाह कोटीति । यदित्यपि प्राग्वत् । पक्षा. न्तरमाह *वहुस्यामिति*। *उक्तेति* । चाक्षुषादिवृत्यभिव्यक्तचैतन्ये. स्वित्यर्थः।शाने आद्येऽष्टसाधनताज्ञानस्य । नन्वेवमपि परम्परया तस्य तत्वमेवेति आह-*बुभुत्सेति । *क्लप्तति* | श्रोत्रसन्निकत्यर्थः । सर्वमितिस्पष्टार्थम् । तत्र तस्या व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्ने वा सामान्यत्वा- नुमितित्वेन ज्ञानद्वारा व्याप्तिविषयत्वम्। तदिति सर्वव्याप्तीत्यर्थः। घट. त्वजांतिमान् य इतिप्रत्यक्षे तु नातिव्याप्तिः, विशेषणज्ञानस्याहेतुत्वात् । तदभ्युपगमेऽपि जातित्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नतया घटत्वस्य स्वविष. यत्वेपि तन्मात्रावच्छिन्नतया स्वाविषयत्वे सामान्यधर्ममात्रानवच्छि. नतया तदविषयत्वस्य सत्वात् । एवं विशेषदर्शनजन्यसंशयोत्तरप्रत्यक्षे. पि नाव्याप्तिः । ककारादेस्तत्वेन अवयवत्वेन च दर्शनात, अन्यथाऽति. प्रसङ्गापत्तेः। लब्धिज्ञानस्य तज्जन्यज्ञानस्य । अयम्भावः। विशिष्टस्य प्र. माणोक्या उभयोः पृथक्कारणत्वं सूचितम्। तथा च तदभावे स्वविष. यकत्वेन दोषेपि तत्तदादाय तजन्यत्वात् नातिप्रसङ्ग इति योग्यत्वमिः ति । इदं फलोपहितं बोध्यम् । चरमवृत्युदयकालेऽपि विषयत्ववद् यो। ग्यत्वस्य सत्वमेवेति न दोषः । दीक्षितैरपि अद्वैतत्वप्रतिपादितत्वेन तदुक्तं तवृक्षमूलकीटकत्ववद्दुर्वचमिति दिक् । एवं प्रत्यक्षप्रक्रियामुक्त्वा अनुमित्यादिप्रकियामाह-रवमिति ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वाने रूपणम् । शब्दाकारवृत्तिप्रतिबिम्वरूपशब्दज्ञानोत्तरं जायमानबौ- व्यापकशब्दार्थरूपतत्तदाकारवृत्तिप्रतिबिम्बनमेवानु: मितिः शाब्दयोधश्च । शशशृङ्गालोकादिशब्दानां प्रा. तिपदिकत्व सिद्धिरणि बौद्यार्थचनेनैवोपपद्यने । “पर- स्सन्निकर्षः" (अष्टातू०१।४।१०५) इति सूत्रे, "स्थानिवद्" (अष्टा मू०१।१२५६) सूत्रे च भाष्ये स्पष्टमेतद् । (कुञ्जिकाटीका) ज्ञानम् । तस्माद्बाहाकारप्रतिबिम्बनमनुमितिः । *व्यापकेति । व्या. पकरूपो यः, स स पदार्थः, शब्दार्थरूपश्च यः, स स पदार्थस्तदाकारा वृत्तिरित्यर्थः । *शाब्दबोधश्चति । एवं शब्दाच्छाब्दबोधो ऽप्युक्तरी त्यर्थः । ननु शशशृङ्गादौ बाह्यार्थाभावाकधमर्थवत्वमत आह *शशशुङ्गेति* । तदुक्तं हरिणा- व्यपदेशे पदार्थानां वाह्यसत्तौपचारिका । सर्वावस्थासु सर्वेषामात्मरूपस्य दर्शिका ॥ इति । अर्थानां वाह्यानां व्यपदेशे व्यवहारार्थ बाह्यविलक्षणसत्ता बुद्धि- समाविष्टा। औपचारिका=आरोपप्रयोजनवती । सर्वास्वस्थास्वित्यनेन अतीतानागतानामपि बुद्ध्या प्रतिभासो दर्शितः। सर्वेषामित्यनेन शशशृङ्गादिशब्देऽपि तद्बुद्धिकल्पनया व्यवहारातू शब्दार्थसम्बन्धो नित्यो दर्शितः । अत एव वुद्ध्या शशशृङ्गमुद्दिश्य बाह्यसत्ताव्युदासाय नास्तीति प्रयुज्यते । (कलाटीका) प्रत्यक्षवदित्यर्थः । *शब्दार्थेतिक । तदुभयेत्यर्थः । यथासं. ख्यमत्र बोध्यम् । एवेन तदतिरिक्तत्वनिरासः। एवं ज्ञानप्रक्रियामुप. पाद्य प्रक्रान्तबौद्धपदार्थस्वीकारस्य फलान्तरमप्याह *शशेति । एवेन गत्यन्तरनिरासः। किञ्च आकाशो न पश्यतीत्याद्यप्युपपन्नम् । बौद्धतत्कर्तृकदर्शनस्य बाह्यतया ऽभावप्रतिपादनादिति बोध्यम् । अत्र मानान्तरमप्याह *पर इत्यादि* / *एतत् । बौद्धपदार्थ एव ज्ञान. विषय इत्येतत् । तत्र आद्य तत्सूत्रं तत्सत्व एव सङ्गच्छते, अन्यथाऽऽशु विनाशिनां शब्दानां सन्निकर्षों बाह्यो दुरुपपाद एवेत्युक्तम् । अन्त्ये 'प्राचीन ग्रामादान इत्युपदेशे तस्य सर्वत्राम्रबुद्धिःप्रसक्ता ततो येक्षीरि. णो ऽवरोहवन्तः पृथुपर्णास्त न्यग्रोधा इत्युपदेशेन तत्राप्रबुद्ध्या न्यग्रोध. बुद्धिः प्रतिपद्यते । ततः स पश्यति बुद्ध्या आम्रांश्चापकृष्यमाणान् न्यग्रा.

·टीकाद्वयोपेतायां लधुमञ्जूषायाम्--- ईदृशानामप्यन्तःकरणे वासनासत्वे शाब्दबोध ए. व मानम् । पूर्वपूर्वबोधैर्वासनाजननाच अनादित्वाच व्यवहारस्य न दोषः। तदुक्तं हरिणा- यो वाऽर्थों बुद्धिविषयो बाद्यवस्तुनिबन्धनः । स बाह्यं वस्त्विति ज्ञातः शब्दार्थः सम्यगिष्यते ॥ इति । 'अबहीरूपोऽपि बहीरूपतया sध्यस्त' इति पुञ्ज. राजः । अध्यासे बीजं चान्त:करणस्य रागादिदोष एव । ( कुञ्जिकाटीका) ननु शशशृङ्गादिशद्वे ऽर्थस्य कल्पितत्वात्तत्र वासनासत्त्वे माना. भाव इत्यत आह *बोध एवंति ! कथं तत्र वासना जन्यत इति चेत्त. प्राह पूर्वेति । पूर्वकाले ऽपि कथमत आह *अनादित्वादिति* | *न दोषः न वासनाऽनुपपत्तिः । केचित् शशशृङ्गादिशुक्तिरजतादिविषये बहिरसतोऽपि बुद्धिवि. षयत्वादसत्ख्यातिरिति व्यवहरन्ति । पुरोवर्तिनः स्वरूपेण सत्वाद्वाह्यरजताकारेण चासत्त्वात् सदस- ख्यातिरिति सावधाः। ज्ञानसन्तानस्यैवात्मत्वमभ्युपगच्छतां वैभाषिकादीनाम् आत्म. ख्यातिरिति व्यवहारः। रजतत्वेन शुक्तिप्रतीतेरन्यथाख्यातिरिति तार्किकाः । *यो वार्थ इति । वाशब्दः पक्षान्तरे । वुध्धुपारूढस्य शब्दस्य बाह्यवस्तुनिवन्धनो वुध्धुपारूढो यो ऽर्थः स वाह्यवस्स्वित्यध्यस्तः सन् शब्दार्थः । यथा अन्तरः स्फोटो वाचकः, तथा ऽर्थो ऽप्यान्तर एवेति भावः। नन्वत्राध्यासे बीजाभाव इत्यत आह *रागादिदोष इति* । त. ( कलाटीका) धांश्चोपाधीयमानान्' इत्युक्तम्'आम्रवुद्ध्या इत्यस्य' तां सन्त्यज्येत्यर्थः । ननु शशशृङ्गादीनां वाह्यसत्वाभावेन तद्वासनायां किं मानमत आह ईशानामिति* । अबाह्यानामपि तेषामित्यर्थः। नन्वेवमपि तजनक किमत आह पूर्वेति । नन्वेवमप्याद्यवोधे दोषोऽत आह #अना. दित्वादिति । व्यवहारदशायामिति भावः । *योवेति । वाशब्दः समुश्चये । बाह्यवस्तुनिवन्धन इति पाठः । बाह्यवस्तुनिवन्धनं संवा- दिरूपं यस्य । निर्मूलत्वं निराचष्टे *अध्यास इति । *न भवति*स ·बोद्धार्थस्य नायत्यनिरूपणम् । अत एवं बाह्यपानियानमुपपन्नम् । यत्र चाभ्यन्त- रार्थस्य बाह्यान शाद: स शब्द: प्रमाणम् , विसंवादे स्वप्रमाणमिति व्यवस्था । एवमेव 'अयं शब्दः प्रमाणं न बा' इत्यादेः, 'इदं ज्ञान प्रान' इत्यादेश्वोपपत्तिः। नलादिपदेभ्योऽपि बौद्धाकाराविषयक राव बोधः । सच बोद्ध आकारः सामान्यत एव, अवयव संस्थानग- तविशेषाग्रहात्। तेषां शक्तिग्रहोऽपि वक्त मुखात्तदीयगुणसमृद्ध्या (कुञ्जिकाटीका) दुशादेव प्रवृत्तिरिति भावः । "सुखानुशयी रागः" इति पालजलसू. अम् । सुख तत्कारणे वा तृष्णा राग इति तदर्थः । * अत एव । बाह्य अध्यासादेव । *संवाद। एक्यम् । एवमेवेति । संवादित्वासंघा. दित्वाभ्यामेवेत्यर्थः । ज्ञान संवादो नाम यथार्थविषयकत्वम् । प्रमाण मिति । वाह्यार्थसंवादीत्यर्थः। ननु नलादिशब्दानामाधुनिकत्वात्तत्र कथं वासना कथं वा बौद्ध बाह्ययोरध्यास इत्यत आह *नलादीति*। *बौद्धति* | अस्ति हि आकारविषयिणी वासना अनादिः । ननु अज्ञातस्य आकारोऽपि कथं बुद्धिस्थ इत्यत आह *सचेति । सामान्याकारस्य सर्वत्रानुमाना. दिना बुद्धिस्थत्वादिति भावः । * तेषाम् । नलादिपदानाम् । *शकि- ( कलाटीका) तत्वेन ज्ञातः सन् शब्दार्थः सम्यग्घटादिवदिष्यते न तु भवतीत्यर्थः । नदाह *अबहीरूपोपीति । तस्य निर्मूलत्वं निराचष्टे *अध्यास इति* I *अतएव* रागादिदुष्टान्तःकरणेन बाह्यान्तरार्थयोः संमु- धित्वेनैव ग्रहणादेव । नन्वेवं सर्वस्यापि शब्दस्य प्रामाण्यं स्या. दत आह यत्रहीति* | *तेषामिति* । नलादिपदानामित्यर्थः । भूताद्यन्यतमकाले इतिशेषः । अत एव नलादौ न दोषः। संशयबीजको. टिद्वयमपीदमेव नत्वन्यदित्याह एवमेवेति* । तस्य फलान्तरमाह *नलादीति* I *आकार:* । बाह्यत्वेनाभिम- नः । शक्तिग्रहपदार्थोपस्थितिवोधानां समानप्रकारकत्वात्तं विना तद. सम्भवात्तस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणं विना सम्भवात् सोपायं तमाह-*तेषा. मिति * । नलादिपदानामित्यर्थः । आदिना क्रियालमृद्धिः । युक्तं चैतत् । ४५ल० मं० ·टीकाद्वयोपेलायां लघुमञ्जूषायाम् - - दिश्रवणानन्तरं तादृशगुणसमृद्ध्यादिविशिष्टे सामान्यतो बुद्ध्या गृहीते आकारे एव । "हेतुमति च" (अष्टा० सू०३।१। २६) इति सूत्रे भाष्ये 'कंसं घातयति' इत्येतदुपपादनाव- सरे 'तेषामुत्पत्तिप्रभृत्याविनाशाहडीया॑चक्षाणाः सतो बुद्धिविषयान् प्रकाशयन्ति' इत्युक्तः। तदुक्तं हरिणा- शब्दोपहितरूपांश्च वुडेविषयतां गतान् । (कुञ्जिकाटीका) अहोऽपीति । बुद्धा गृहीते आकारे इत्यत्रान्वयः । *व्युत्पादनाव- सर इति* । चित्रपुस्तकादौ हि प्रतिकृतिरूपस्य प्रयोज्यप्रयोजक भावाध्यवसायात्'कंसं घातयति इति सिद्धम् । यदा तुकंसाधनुकारण सादृश्यानटानां तद्रूपताप्रतीतिः, तत्र प्राथमिकेषु कथमिति तत्र प्रश्नः । *तेषामुत्पत्तीति । कंसादीनाम् । ऋद्धीया॑चक्षाणाः कथका बुद्धि- विषयान् प्रकाशयन्ति, चिरकालातीतानां(१) बहिरसत्वात बुद्धिगो. चरतया विद्यमानान् प्रकाशयन्ति । तथा च कथकैः श्रोतरि कंसा- धाकारप्रत्ययजननाद बुद्धिवासुदेवेन कंसं घातयतीति प्रयोजकत्वो. पपत्तिः। तथा च सूत्रेणैव सिद्धत्वाद्वार्तिकं नारब्धव्यमिति भावः। एवं च बुद्धिविषयसत्तयैव सर्वोऽपि व्यवहार इति फलितम् । *शब्दोपहितेति । शब्दसमर्पितबुद्धिविषयाकारानित्यर्थः। *सा. (कलाटीका) समृद्धधादेरतिप्रसक्तत्वादाह-*तादृशेति* । विलक्षणेत्यर्थः । अस्य निर्मूलत्वं निराचष्टे-*हेतुमतीति* : *तेषाम् * । कंसादीनाम् । *आ. चक्षाणा:*पौराणिकाः । सत्त्वं बुद्धिविषयत्वेनेत्याह-*बुद्धीति। अत एव नृत्यदर्शनं पुराणश्रवणं च कृतवतां दर्शनाद्यर्थ गच्छतो ऽन्यान्सा- माजिकान्प्रति 'गच्छ हन्यते कंस' 'गच्छ घानिष्यते कंसः', 'किङ्ग तेन, हतः स' इत्यादिव्यवहारः। अन्यथा चिरहते कंसे हन्यते इत्या- दिव्यवहारानुपपत्तिरेव । हन्तेस्तद्धननाभिनये तत्प्रतिपादकग्रन्थका थने वा लक्षणेति तु न युक्तम् । बौद्धकंसस्य बौद्धकृष्णेन बौद्धहनन· मित्येवमन्यथैवोपपत्तरिति भावः । । (१) 'कंसादीनाम्' इति ग० पु० पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वानरूपणम् । . प्रत्यक्षमिव केलादीन्साधनत्वेन सन्यते ॥ वुद्धिप्रवृ(१)त्तिरूपं च समारोप्याभिधातृभिः। अर्थेषु शक्तिभेदानां क्रियते परिकल्पना ॥ इति । प्रत्यक्षमिति मननक्रियाविशेषणम् । इन्द्रियजज्ञाना. भावादिवति । अर्थेषु-बाह्येषु । बौद्धमेबैकस्य शक्तिना. नात्वं बाह्येऽध्यस्थते, दृश्यज्ञानविषय योरभेदाध्यासा- त् । अत एव देशान्तरस्थं देवदत्तं काश्यां शृण्वतस्तं च तत्र पश्यतो ऽपि 'देवदत्तो ऽत्र नास्ति' इत्यतो धीः सामान्येन बौद्धाकारेण, अस्य विजातीयतया संमुग्ध. (कुञ्जिकाटीका) धनत्वेनेति । बुद्धिविषयवधादेरित्यर्थः । तदेवं बुया व्यवहारमुपपा. चैकस्यापि वस्तुनः शक्तिनानात्वं बौद्धमित्याह *बुद्धीति । बुद्धः प्रवृत्तिापारः परिच्छेदलक्षणः, तस्या रूपमाकारः, अविद्यया भा. समानस्तमर्थेषु बाह्येवध्यस्य तेषां शक्तिनानात्वं कल्प्यते । तथा च बौद्धशक्तिभेद एव बाह्यशक्तिभेदः । एवं च क्रियाभेदाद्वस्त्वेवं ना. नाशक्तिकमवधार्यते । *क्रियाविशेषणमिति* । इन्द्रियनिमित्तेन ज्ञानेन परिस्फुटार्थमवधारयतीत्यर्थ इति भावः । इवार्थमाह *इन्द्रियजेति* । इन्द्रियजन्यमिदं ज्ञानं न भवतीति हेतोः प्रत्यक्षमिवेति इवशब्दः प्रयुक्त इत्यर्थः । *दृश्येति । बाह्येत्यर्थः । *ज्ञानविषय* । बौद्धः। *अ. त एव । बौद्धसामान्याकारे शक्तिमहादेव । 'देशान्तरे वर्तते' इत्यप. रिचितं देवदत्तं श्रुतवतः काशीस्थपुंसः काश्यां देवदत्ते सत्यपि 'काश्यां देवदत्तो नास्ति'इति वाक्याद्वोधो भवत्येव । बुद्धिस्थस्य सामान्याकारस्य बाह्याकारे ऽध्यालामावादित्यर्थः । *संमुग्धत्वेन । (कलाटीका) *शब्दोपेति* । तज्जन्यप्रतीतिविषयानित्यर्थः। *साधनत्वेन* । कर्मकारकत्वादिना । *बुद्धिप्रवृत्तम् । वुधारूढम् । प्रत्यक्षस्य कंसा- दिविशेषणत्वे प्रत्यक्षानित्युचिमत आह-* प्रत्यक्षमितीति । अत एव इवः सफल इत्याह *इन्द्रियेति* * एकस्य* कंसादिशब्दस्य । *शा. नेति । बुद्धीत्यर्थः।प्रतिपादितमिदं प्रागपि । तत्र। काश्यामग्रेऽपि । (१) कलाऽनुरोधी कखमूलपुस्तकये । 'प्रवृत्तंहपम्' इति पाठः ।

·३४८ टीकायापतीया लवुमनपाचा स्वेनाग्रहात् । अयं स देवदतः' इत्यु व सामा- न्यरूपोऽपि बौद्ध आजारो विशेषरूपण विर्तम। एतनातीतनलादिक्षाविचैत्रादिवर्तमानमामिद्धासन्नि कृष्टवस्तुगोचराः संस्कारा अनाक्ष्यो धारारूपेण विशि- व्य बोधानुपपत्त्या कल्प्यन्ते, तैः स्मृतवर्थेषु शक्तिय. हो बोधश्चेति नैयायिक नव्योक्तमपालम् । विशिष्य बो धरूपहेत्वमिद्धेः । विशिष्य गृहीतसङ्गतिकानामिव त. (कुञ्जिकाटीका) अभिन्नत्वेन । *अस्य । काशीस्थस्य । ननूपदेशात् 'सो ऽयम्' इति बुद्धिः कथमत आह *अयं स इति* । (१)*विजातीयेति । एतच संमुग्धत्वे हेतुः । मोहश्चाज्ञानम् । तथाच मोहाद् द्वयोराकारयोर्नक्यग्रह इत्यर्थः । *स:* । देशान्तरस्थः । अयमेवेत्यर्थः । *बौद्ध इति । तत्रो. पदेशानन्तरं बौद्ध आकारो वाह्यरूपो भवतीत्यर्थः । *अतीतनलादी. ति* अतीतनलादिविपये नलत्वादिप्रकारकः शक्तिग्रहो न सम्भवति, नलत्वादिना पूर्वमशातत्वात्, किन्तु प्रमेयवाजित्येव प्रमेयप्रकारकः । प्रमेयवानित्यनुभवे प्रमेयत्वेन नलत्वविशिष्टस्यापि पूर्वमनुभवोऽस्ति । एवं चादृष्टविशेषस्य प्रमेयत्वांशे उद्बोधकत्वाकल्पनेन केवलचैत्रत्व. विशिष्टस्मरणमिति प्राश्वः। तन । 'जातिमान्' इति अनुभवोत्तरं 'घटः' इति स्मरणापत्तेः । नहि तत्र कस्योद्बोधकत्वमस्ति कस्य नेत्यत्र नियामकमस्ति । अत. स्तत्र संस्कारधाराकल्पनेनैव स्मृतिरिति नव्याः। *भावीति । नलादियोऽतीतः, यश्च भावीचैत्रादिः, यश्च प्रसिद्धो वर्तमानो ऽपि असनिकृष्टः, इत्येतेषां दन्छः । *हेत्वसिद्धेरिति । विशि. (कलाटीका) अत एवेत्यस्यार्थमाह *सामेति । *गोचराः । एतत्रितयगोचराः। तजनकाभावादाह-*अनादय इति* । सर्वदा तज्ज्ञानस्य जननादाह *धारेति । * अर्थेषु* । नलत्वादिविशिष्टनलादिषु । *वोधश्च । तेषामेव । एतेनेत्यस्यार्थमाह *विशिष्येति । भाव्यादिविषये दोषा. न्तरमाह *विशिष्येति । घटादीनामित्यर्थः । दर्शन इति शेषः। (१) विजाती-त्यर्थः' पाटोऽयं कुं० कपु० नास्ति ।

·यौदाथस्य बावत्वनिरूपणम् । ३४२ दर्शने पदमारणापत्तेश्च । पदप्रकारकबोधस्यैवानुभवाच । अत एव अज्ञातार्थकेष्विदमेकं पदमिति ज्ञातेषु नलचैत्रगययादिपरेषु श्रुतेषु क एतदर्थ इति प्रश्न उप. मानतल्लक्षणादिना प्रतिवचनं च दृश्यते । अत एव मादृश्याशुपायेन शक्तिबोधकतया उपमानस्य, प्रसिद्ध पदसामानाधिकरण्यात्तत्तद्बोधकतया कोशस्य च प्रा. माण्यं व्युत्पादयन्ति । (कुञ्जिकाटीका) ध्य बोधाभावेन तन्मूलकसंस्कारकल्पनाया असम्भवादिति भावः । *गृहीतति । घटदर्शन घटपदस्मरणवदपूर्वचैत्रादिदर्शने ऽपि तद्वा. चकपदस्मरणापत्तरित्यर्थः । *पदप्रकारकेति । नलपदवाच्यः क- श्चिदासीदित्याकारकत्यर्थः । *एक पदमितीति । एतादृशो व्यव. हार इति शेपः । *ज्ञातेविति । तार्किकमते तु नलशब्दे ज्ञाते तद. यस्यापि ज्ञातत्वात्प्रश्नानुपपत्तिः । *उपमानस्येति* | प्रामाण्यमि त्यत्रान्वयः। तत्र हि-'गोसशो गवयपदवाच्यः' इत्युपमानाद् 'गवयो गवय. पदवाच्यः' इति शक्तिग्रहः । सादृश्यादीत्यादिना वैधय॑परिग्रहः। यथा अतिदीर्घग्रीवत्वादिपश्वन्तरवैधाद् उष्ट्र करमपदवाच्यताग्रहः(१) । *सामानाधिकरण्यात् । वाच्यतया एकार्थवृत्तित्वात् । शक्ति (कलाटीका) साधारणदोपान्तरमाह *पदेति । एतेन नलादिपदानलादिशब्दार्थत्यादिप्रकारक पव शाब्दबोधो लक्षणया। न च नलत्वादिविशिष्टे शक्त्यग्रहात्तत्सम्बन्धरूपलक्षणा. ग्रहाऽपि कथम् ! सामान्यरूपेण तत्रापि शक्ति ग्रहसरवादिति तन्नव्यो. तमपास्तम्। इदं समूलयति *अत एवेति । (२)सामान्यतस्तथा बोधादेवेत्य- थः । एवमग्रेऽपि । विशेषजिज्ञासोपपत्तये आह इदमेकमिति । *त. लक्षणति । लम्बकर्णत्वादीत्यर्थः। सामान्यज्ञानस्य विशेषजिज्ञासा प्रति हेतुत्वात् । स्वन्मते तूक्तरीत्या ऽऽदावेव विशिष्यैव बोधेन प्रश्ना. (१) इति वात्स्यायन' इति ग० पु० पाठः । (२) विशिष्यबोधाभावादेवेत्यर्थः' इति ख० पु० पाठः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लधुमपायाम्- नलत्वादिना बोधस्तु तेन रूपेण शक्तिग्रहासम्भ- वादसम्भवी। एतेन प्रमेयत्वादिरूपेण सर्वानुभवसत्त्वात् तत्र प्र. मेयत्वांशस्य अनुवुद्धसंस्कारत्वेन मोषे प्रथमतः तत्त. जात्यादिरूपं निर्विकल्पकस्मरणं ततो ज्ञानलक्षणया विशिष्टतत्तत्पदार्थोपस्थितौ तत्र शक्तिग्रहो बोधश्च । ज्ञानलक्षणा च मनासंयुक्तात्मवृत्तिसंस्कारविषयत्वम् । फलबलकल्प्योडोधकवशात्स्मृतेः काचिकत्वकादाचि- (कुञ्जिकाटीका) ग्रहासम्भवादिति । नलत्वेन रूपेण पूर्वमनुपस्थितेः। * माषे* । अग्रहे। तदंशे ऽन्याप्रकारकस्मृति प्रति तदंशेऽन्याप्रकारकत्वेन तु नानुभव- स्य हेतुत्वम्, मानाभावात् । नचैवं जातिमत्त्वादिरूपेण घटाउनुभवे. ऽन्यांशे उद्बोधकालाभे 'घटः' इति स्मरणापत्तिरिति वाच्यम् । उदो. धकलाभालाभयोः फलबलकल्यत्वात् इति भावः । *तत्तजात्या. दीति । चैत्रत्वादीत्यर्थः । *निर्विकल्पकमिति* । यथा बालानां स्त- नपानादाविष्टसाधनतायाः पूर्वानुभूतायां स्मरणेऽदृष्टविशेष एव निया. मका, तथाऽपूर्वचैत्रत्वादिस्मरणेऽपीत्यर्थः । *आत्मवृत्तीति* | आत्म- निष्ठेत्यर्थः । (१) सुरभि चन्दनं पश्यामि' इत्यादौ सौरभाधंशे संस्का. (कलाटीका) धसङ्गतिः स्पष्टैव । (२)आदिनाऽतिदेशवाक्यार्थज्ञानम् । अन्यथोक्तरी त्यैव तत्रापि निर्वाहे तदप्रामाण्यापत्तिः स्पष्टैव । घटादितुल्यतां निरा. चष्टे *नलत्वादीति । तदुक्त्यन्तरं खण्डयति-* एतेन* तथा बो. धासम्भवेनेत्यर्थः । तत्र* | तथानुभवविषये । विशिष्टबुद्धौ विशेष णज्ञानस्य कारणत्वादाह प्रथमत इति आदिना गुणादि । *तत्र। विशिष्टे । बोधश्च । विशिष्टस्य । ननु जातीत्यादिशाम कथं तस्य प्रत्यासत्तिरत आह--*शानेति । चक्षुर्जन्यज्ञाने विषयतासम्पादक. तत्स्मृतिसंस्कारजनकानुभवविषयत्वमित्यर्थः । ननु प्रमेयत्वेन स. र्वानुभवे सार्वज्ञापत्तिरत आह *फलबलेति । देशतः कालतश्चा. तरवायाह *काचिकत्वेति । एकदोषस्योक्तत्वाहोषान्तरमाह (१) 'सुराभिचन्दनम्' इत्यादि:-'भावः' इत्यन्तः पाठःग० पु० नास्ति । (6) 'आदिना कोषादिकथनम्-अन्यथा' इति ख० पु० पाठः ।

·बौदार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । स्कस्वनियमेन न सार्वज्ञापत्तिरित्यपास्तम् । अनुभव विरुद्धतादृशस्मरणकल्पने मानाभावाच । सर्वत्र स्मरणे. ऽनुभवसमानाकारत्वस्यैव दर्शनात् । किञ्च तदशमोषेऽपि(१)विशिष्य जातानुभवानामे ध तथा ज्ञानं भवति नतु कदाचिदपि तथाऽननुभूतानां तथा ज्ञानं ज्ञानलक्षणासहकारेणापि । अनुभवविरोधा. त् । अन्यथा ब्रह्मणोऽपि तथा स्मरणे ज्ञानलक्षणया (कुचिकाटीका) रस्य या विषयता सैव शानलक्षणा प्रत्यासत्तिः। सैव सौरभस्मृतौ हेतु. रिति भावः । *न सार्वश्यापत्तिरिति । प्रमेयत्वेन ज्ञानेऽपि विशिष्य. नानाभावान्न सर्वज्ञतापत्तिरित्यर्थः । ताहशेति । प्रमेयत्वरूपणानु- भवाश्चैत्रत्वरूपेण स्मरणेत्यर्थः । *अनुभवसमानाकारत्वस्यैवेतिका तथा च पातञ्जलसूत्रम "जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वाद" इति । जातिव्यवहितन्वं जन्मान्तरयो. गेन । तत्र जन्मान्तराऽनुभूतस्मरणमञ्जनादिना । देशादिव्यवधानं दूरत्वादिना । नच सुषुप्तिदशायामनुभवाभावात् 'सुखमहमस्वाप्सं न किञ्चिदवेदिषम्' इतिस्मरणानुपपत्तिरिति वाच्यम् । एतदर्थमेव निद्राया वृत्तिविशेषत्वस्यैव स्वीकारात् । एतेन ज्ञानसामान्यभावो निद्रति तार्किकोक्तमपास्तम् । ननु तद्विषयकस्मृतौ तद्विषयकानुभवहेतुतायां व्यभिचारवारणा. याव्यवहितोत्तरत्वं वैजात्यं वा निवेश्यमित्यस्वरसादाह किञ्च तदं. शति । यस्य कस्य चिद्विशिष्यानुभवो जातोऽस्ति तस्यैव ज्ञानलक्ष. णयाऽपि ज्ञानं भवतीत्यर्थः । *नत्विति । तथाऽननुभूतानां शानलक्ष. णया ऽपि न तथा शानमित्यन्वयः। *ब्रह्मणो ऽपीति । अस्मदादीनां सामान्यलक्षणया ब्रह्मणा ऽप्यनुभावान्मुक्तत्वापत्तिरित्यर्थः। (कलाटीका) *अनुभवेति * । अनुभवविरुद्धत्वे हेतुमाह सर्वत्रेति । तथा बोधांशे ऽनुभवविरुद्धत्वमाह *किञ्चेति। विपक्षे बाधक मप्याह अन्यथेति । इष्टापत्तौ श्रवणादेोगादेः काशीमरणादेरानर्थः क्यापत्त्या तद्वोधकश्रुतिस्मृतिपुराणशास्त्रानर्थक्यापत्तिः, वैषम्ये बीजा. (१) 'कदाचित्' इति पाठःख. पुस्तके ।

·टीकाद्वयोपेतागां लघुमजूषायाम् - तथा अनुभवे च कृतकृत्यातापत्तिरित्यलम् । यत्र तु न गुणसमृद्ध्यादिश्रवणं तत्र पदमात्रविष- यकमेव ज्ञानम । अत एच 'पदं श्रुतमर्थ तु न जा- नामि' इति व्यवहारस्तन । गुणादिश्रवणोत्तरं तु 'श्रु. तो ऽस्ति स न दृष्ट' इति व्यवहारः । अस्य कश्चिदणे भविष्यतीति पदत्व हेतुकमनुमानमेव । यौद्धार्थस्य बी. डेन शब्देनाविभागात्तन्मूलाभेदाध्यवसायेन शब्दादर्था- कारवृत्तौ जायमानायां स्वाकारस्थापि समर्पणामिति शब्दस्यापि विषयता । अत एव शब्द ग्राह्यत्वग्राहक स्वरूपशक्तियस्वीकारः । तत्र तात्पर्यवशाहहुधा शब्द प्रकारको बोधः । अर्थे बाधे(१) तु 'गौरित्ययमाह'इत्या. दौ अनुवादे शब्दविशेष्यकः । अनुकरणे शब्दमात्र (कुञ्जिकाटीका ) *बहुधेति । नलादिपदघटादिपदभ्यो विशेष्यस्थानेकधा भा. नात् । (२)उपमिती अयं गवयपदवाच्य इत्यादिना बहुविधत्वात् । * अर्थबाधेविति* । अर्थस्योचारणासम्भवात् । *शब्दविशेष्यक (कलाटीका) भावः, अत एव साश्यापत्तिश्च । तदाह इत्यलमिति । तुरुक्तवैलक्षण्ये । ननु सामान्यतो त्रापि अर्थज्ञानमतमाह- *अस्येति । अयं (शब्दः) सार्थकः पदत्वात् घटादिशब्दवत् । नलादिपदं किश्चिद्वाचकं साधुपदत्वादिति वा । एवेन शाब्दत्वनिरा. सस्तत्र । 'अथैवंशब्दोपि' इति शब्दस्य प्रागुक्तस्वप्रकाशत्वमुक्ताङ्गी. कारणैवेत्युपपादयति बौद्धार्थेति । तयोस्तद्रूपत्वादित्यर्थः । *नन्मूलेति । बाह्यशब्दार्थयोरित्यर्थः । अत एव * । शाब्दे तस्या. पिविषयत्वादेव। ऐकरूप्येण सर्वत्र तथाऽसत्त्वादाह तत्रेति* | तस्य तद्विषयत्वे इत्यर्थः। आदिना "अग्नेर्दक" इत्यादि । अत एव सत्रार्थवद् गौणमुख्येत्यादिन्यायविषयता । एवञ्च तत्रानुवत्वदाव्यवहारो नानुकरणव्यवहारः। शब्दमात्रवोधतात्पर्यकोच्चारणाभावादत आह- * अनुकेति । 'गवित्ययमाह"भूसत्तायाम्' इत्यादावित्यर्थः । अत एव. (२) अर्थबाधे' इतिपाटः कखपु. ! (२) 'उप' इत्यादि वाउ' इत्यात पार पपु०नास्ति ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वानरूपणम् । विशेष्यकः। तक्ता- नमोऽस्ति प्ररमो लोके या शब्दानुगमाइने । अनुविभूमिव ज्ञान सर्व शब्देन भासते ॥ इति । उत्तरार्द्धनानुव्यसाये प्रमाणं दर्शितम् । अत एव चक्षुषा दृश्यमानमध्यज्ञातबोधकं पदार्थ 'किमिदमिति न जानामि' इति व्यवहरन्ति । तदुपदेशे च 'ज्ञातम् इति व्यवहरन्ति । (कुञ्जिकाटीका) इति । अर्थविशिष्टशब्दबोध इत्यर्थः। *शब्दमात्रेति। तत्रार्थस्य अ. प्रतीतिरेव । *अत एवेति* । शब्दार्थयोरभेदादवेत्यर्थः । * अनुविद्ध. मिति* | शब्दार्थयोरभेदे शब्दपूर्वकत्वस्यैव न्याय्यत्वात् । *अनुव्यव- साये प्रमाणमिति* । प्रत्यक्षे शब्दादीनां विषयत्वासम्भवात्तदुत्तरो. त्पन्नेऽनुव्यवसाये शब्दो विषय इत्यर्थः । (१)तथाचानुव्यवसायस्य प्रा. माणिकत्वं दर्शितमित्यर्थः । अनुव्यसाय एव ज्ञानस्य भानादुक्तम् #उ. त्तराद्धति* I *अत एव । (२)शब्दानुविद्धत्वादेव । *अशातबोधक मिति । न ज्ञातो बोधको वाचको यस्य तम् । (३)शब्दानुविद्धस्यैव ( कलाटीका) तुः । एवं शाब्दे उक्त्वा प्रत्यक्षादावण्याह एवमिति* । तद्वदित्यर्थः । *अत एव * । अविभागमूलाभेदाध्यवसायादेव । विद्धम् । विद्धमेव । *तदुक्तम् । हरिणा । प्रत्ययः । विशिष्टज्ञानम् । *शब्दानुगमातू* शब्दविषयकत्वात् । इदमेव तदनुविद्धत्वम् । प्रत्यक्षादौ तदसत्त्वादाह *इवेति । इवशब्दोऽवधारणे । इवौपम्ये परिभवे ईषदर्थेऽवधारणे । इति कोशात् । भासत इत्युक्तिस्वारस्यादाह । *उत्तरेति *। *अत एव* । पौनरुक्त्यमपि न । इदमनुपदमेव किञ्च पिकत्यनेन स्फुटीभ. विष्यति । *अत एवेति । तस्य तदनुविद्धत्वादेव । *बोधक* । शब्दः । अन्यथाऽर्थदर्शनसत्त्वेनैतदसङ्गतिः स्पष्टैव । तस्मात्तदंश- मादायैवमिति भावः । (१) तथा-त्यर्थ. पाठोऽयं कुं० कपु० नास्ति । (E) अत एव । बोधे पदप्रकारकत्वनियमादेव' इति ग० पु० पाठ । (E) 'शब्द' इत्यादि थेत्यन्त पाट ग. पु० नामित । ५५ लमं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - एतेन मणिमामादिन्यायेन तत्पदवाच्यत्वग्रहो घि शेषधर्मप्रकारण ज्ञान तथा व्यवहारे ऽनुव्यवसाये च हे तुरिति नैयायिकनव्योक्तमधास्त्रम् । मणिमन्त्रादिन्यायेन कारणत्यकल्पनापेक्षयाऽस्म दुक्तस्यैवौचित्त्यात् । तदहे सति स्मृतस्य तस्य भान बाधकामावात । तदर्थ प्रतिबन्धककल्पने गौरवम् , अ नुवभवविरोधश्च। किञ्च, पिकपदशक्तिग्रहवतः 'असं कोकिल' इत्यनु. व्यवसायापत्तिः । तव पिकत्वकोकिलत्वयोरभेदात् । मम (कुचिकाटीका) भानाद वाचकशब्दाशाने ऽर्थस्याप्यमानत्यव्यवहार इत्यर्थः । *मणिमन्त्रार्दाति* । अयं भावः 'हृदो वह्नयभाववान्' इतिनि. श्चयानन्तरं 'इदा घह्निमान्' इति बुद्धग्नुदयातद्वत्तावुद्धिं प्रति तदभा- नवसानिश्चयः प्रतिबन्धकः । तत्र च ग्राह्याभावानवगाहित्वेऽपि यथा दाहं प्रति मण्यादेविशिष्यैध प्रतिवन्धकत्ता, एवं चत्रत्वादिना विशिभ्य शक्तिग्रहाद् बोधादिरित्यर्थः। * अस्मदुक्तति । बौद्धाकारेति प्रागुक्तत्वात । *तहे । तदर्थग्र- हे । *तस्य । शब्दस्य । बाधकामावादिति । शब्दार्थयोनित्यस- म्वन्धित्वात् । पदाभाने दोषान्तरमाह कि चति । *नामेति । नामविषयकत्वं संसर्गविषयकत्वं चेत्यर्थः । चाक्षुषेऽपि नामवैशिष्टयम. (कलाटीका) मिथोव्यभिचारवारणायाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेन कार्यकारणाभाव इत्याह-*मणीति* | *तदिति। घटादीत्यर्थः । *विशेषधर्मति । तत्पदरूपेत्यर्थः । *तथेति । अव्यवहितोक्तत्यर्थः। *अनुव्येति । तस्यैव तथैवानुभूयमानत्वात् । अत एव प्रमाणदर्शनसङ्गतिः। एवं च शब्दविषयकत्वेन मानफले इतिभावः । एतेनेत्यस्यार्थमाह *मणीति। औचित्ये हेतुमाह तद्ग्रहे सतीति । तत्तत्पदवाच्यत्वहे सती. त्यर्थः । तस्य* | शब्दस्य । * तदर्थम् *(१) । विशेषधर्मप्रकारकबो- धार्थम् । अभ्युपेत्यापि गौरवादिकमाह-*किञ्चेति । *कोकिल (१) 'तत्तदर्थम् । उनकार्यकारणभावनिर्वाहार्थ तत्तत्पदस्मृत्यंशे इति भावः' । इति ख-पु०पाठ।

·बौद्धार्थस्य बच्चित्वनिरूपणम् । तु तत्तत्पदभानान्न दोषः। अत एव समाइस्यूत्रवृत्तिकृद्भिः कीर्तिदिङ्नागादि- भिः 'नामसंसर्गभिषयकत्वम्' सविकल्पकलक्षणमुक्तम् । पातञ्जलानामयीस्थमेव सविकल्पकलक्षणं संमतम् । एतेन ज्ञान शब्दाननुविद्यमेव, अर्थज्ञानस्य वाचक शब्दाभावात् । अर्थवाचकेनेतिकरणयुक्तेन 'घट इति जानामि' इति तद्व्यवहार इत्यपास्तम् । "इन्द्रियार्थसंनिकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्याभिः (कुञ्जिकाटीका) स्त्येव । सुरभि चन्दनमितिवन्नामांशे उपनीतभानसम्भवात् । नामांश स्मरणं वा । अभावज्ञाने प्रतियोगिस्मरणवत् । *वाचकशब्दाभावा. दिति* । पदार्थादिज्ञानस्य शवाच्यत्वाभावादित्यर्थः । तथा च न शब्दानुविद्धं ज्ञानम्, ज्ञानशब्दयोः सम्बन्धित्वात् । *इतिकरणति* | घटार्थवाचक इतिकरणयुक्तो यो घटादिशब्दः तेन ज्ञानस्य व्यवहार इत्यर्थः । *इन्द्रियार्थेति* । इन्द्रियविषयप्सन्निकर्षणोत्पन्नमित्यर्थः । य. द्यपि मनोरूपन्द्रियजन्यं सर्व ज्ञानं तथापीन्द्रियत्वावच्छिन्नजनकता विक्षिता । मानसप्रत्यक्षे तु मनस्त्वेन जनकता । ईश्वरप्रत्यक्षस्य त्व. जन्यत्वेऽपि जन्यप्रत्यक्षस्यैवेदं लक्षणम् । * अव्यभिचारीति*। भ्रमभि नमित्यर्थः। प्रत्यक्ष विभजते *अव्यपदेश्यमिति निर्विकल्पकमित्यर्थः। ( कलाटीका) इति* । जानामीति शेषः(१) । * तत्तत्पदेति । अत एवोक्तद्वन्द्वोपप. तिरिति बोध्यम् । शब्दानुविद्धत्वं परसम्मतमपीत्याह *अतएवेति* । शब्दविषयकत्वादेवेत्यर्थः । तेषां बहूनां सत्वादाह-कीर्तीति । *नामेति* । उभयविषयकत्वामित्यर्थः । अन्य सम्मतिमायाह *पात- अलेवि*। * रतेन । (२)पातञ्जलादिविरोधन ।* ज्ञानम् । प्रत्यक्षादि । ज्ञानवाचकशब्दविषयक वनैव हि तत्वं सुवचम् , नान्यथेति तद्भावः । तदेव वाचेतिनेत्याह । नन्वेवं कथं तद्व्यवहारो ऽत आह *अथैति* । *इत्यपीति । तदुक्त्यन्तरमेवेति भावः । अत एव मूलविरोधरूपमपि। (१) 'शेषः । अत एव प्रमाणनदर्शनसङ्गतिः । तव तत्र तद्धतुत्वस्वीकारन । इति ख०पु०पाठः । (B) एतनेति' पातम्लादिसम-या शब्दानुविद्धवम्य उकाशयकवनेत्यर्थः। अन्यथा तद्वि. रोध स्पष्ट एवति भावः' । इनि० ख० पु० पाट । ।

·३५६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - - चारिव्यवसावात्मकं प्रत्यक्षम्” इति त्यानलक्षणे ऽव्य. पदेश्यत्वविशेषणं वदता गौतन शाब्दज्ञाने शब्दभाना ङ्गीकाराच्च । 'अव्यपदिश्यमानत्वं च व्यपदेशाविषयक- त्वम् । व्यपदेशश्चार्थवाचकः शब्द' इति तद्भाष्ये स्पष्टम् । एवं चान्यत्र तदभानाप्रहो मुधेति पातञ्जलानामा. शयः । 'शब्दविषयकत्वन प्रत्यक्षस्य शाब्दत्वापत्तिः' (कुञ्जिकाटीका) व्यपदेशः शब्दप्रयोगः। सच विशिष्टज्ञानादेवेति व्यपदेशानहत्वान्नि विकल्पकलाभः । *व्ययसायात्मकमिति* । विशिष्टज्ञानात्मकमित्यर्थः। शाब्दप्रमाया अप्येकपदार्थे ऽपरपदार्थसंसगरूपयोग्यताजन्यत्वेनाति- व्याप्तिवारणाय *इन्द्रियोति* । त्वङ्मनायोगजन्यानुमितावतिव्याप्ति वारणाय *अर्थति* । सर्वाशे कामिनीत्याद्यलौकिकप्रत्यक्षे इन्द्रियार्थ- जन्यत्वाभावाव्याप्तिवारणाय * संनिकति * | चक्षुःकपालसंयोगज- न्ये चक्षुर्घटसंयोगेऽतिव्याप्तिवारणाय *ज्ञानमिति* । न चैवमप्यात्मम. नोयोगजन्यात्मानुमितावतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । शानपदमहिम्ना विषयतासम्बन्धावच्छिन्नेद्रियार्थलनिकर्षजन्यत्वलाभात् । अथ 'गुडं मुझे इत्यत्र गुडत्वस्येव मधुरत्वस्यापि प्रकारतया तत्प कारकशाब्दबोधवारणाय (१)तद्धर्मप्रकारकशाब्दबोधं प्रति तद्धर्मप्र. कारकशक्तिज्ञानस्य हेतुत्वं वाच्यम् । एवं च घटत्वावच्छिन्नप्रका. रताशालिशाब्दबोधं प्रति तादृशशक्तिज्ञानस्य हेतुतया कथं घटशब्द- त्वादेः प्रकारतावच्छेदकतया भानम्, घटशब्दस्य घटशब्दवाच्ये शक्ति. रिति शक्तिग्रहाभावात् । यत्तु सम्बन्धिज्ञानविधया शब्दस्य भानमि. ति । तन्न । हस्तिपकशब्दाद्धस्तिनोऽपि बोधापत्तरिति चेद् शब्दांशे स्मरणात्मकबोधस्यैवोपगमात् । *अन्यत्र* शाब्दबोधे । *तदानेति । शन्दामानस्याग्रहो व्यर्थ (कलाटीका) दोषान्तरमाह *इन्द्रियार्थोते * । ननु कथं ततस्तदङ्गीकारो ऽत आह *अव्यपेति* *एवंच* तथा तदुक्तौ च ।*अन्यत्र* शान्दे । तदेति। तस्य शब्दाभानस्याऽऽग्रहोऽभिनिवेश इत्यर्थः। तद्भाष्यादिसङ्गतमपी. दमित्याह *शब्देति । तत्पदकृत्यव्याख्यावसरे इति भावः । तदाश- (२) 'नद्धर्म' इत्यादि. 'च' इत्यन्तः पाठ ग० पु० नास्ति ।

·वौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । - --- इति वदता वात्स्यायनेल, 'शब्दजबोधस्य शब्दविषयक त्वमेव शाब्दत्वं नतु शब्दजन्यत्वम्' इति तत्रैव वा. चस्पतिमित्रैरुक्तम् । "स्वरूपम्" ( अष्टा०स०१-१-६८) इतिसूत्रे भाष्ये स्पष्टमेतत् । तत्र हि'न वा एतद्वक्तव्यम् । किं कारणम् ? शब्दपूर्वको (कुञ्जिकाटीका ) इत्यर्थः। *वात्स्यायनेन* ! न्यायभाध्यकृता । तत्र हि-रूपम्' इति जानातीत्याकारकं प्रत्यक्षं भवति । रूपादिश ब्दाश्च विषयनामानि । तथा च नामधेयशब्देन व्यपदिश्यमानत्वात्प्र. त्यक्षस्य शाब्दत्वापत्तिरित्याशङ्कायाम् 'अव्यपदेश्यम्' इति मूत्रां. शो ऽवारितः। तस्यायं भावः । रूपादिप्रत्यक्षकाले नामधेयशब्दस्य न कोऽपि व्या. पारः, किं तु व्यवहारकाले रूपमिति जानातीत्यादिः। तस्मादशादं प्रत्यक्षमित्युक्तप्रायम् । अत एव ज्ञानजन्यत्वे सति शब्दज्ञानाजन्यत्वमनु- मितिलक्षणमभिधाय मननजन्यतत्त्वज्ञाने नातिव्याप्तिः, 'तत्त्वमसि'इत्या. दिशब्दविषयकत्वादिति तार्किका अपि वदन्ति । *न तु शब्दजन्यत्व. मिति* | विषयविधया शब्दप्रत्यक्षेऽतिव्यतिः। यत्तु यत्र विभिन्नविषयकानुमितिसामग्रीकाले शाब्देच्छावलाच्छा- ब्दबोधः, तत्र शब्दविषयकत्वासम्भवः । न । 'शब्दशाब्दं जायताम' इत्याकारकेच्छाया एवोत्तेजकतया तदिच्छाविरहविशिष्टानुमितिसा. मन्याः प्रतिबन्धकत्वात् तत्र शाब्दवोधाभावात्। तदिच्छाया अप्युत्ते. जकत्वे तु तत्तदिच्छाभावकूटानां विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनावि- रहावौरवमित्यर्थ इति । तन्न । शाब्दबोधमात्रस्यैव शब्दविषयकतयै- कविधेच्छाया एवोचेजकत्वात् । *न वा एतदिति* । “स्वरूपम्" इति सूत्रे न वक्तव्यमित्यर्थः। *शब्दपूर्वको हीति: । शब्दशानपूर्वको हीत्यर्थः । उपलब्ध. स्यैव हि शब्दस्यार्थबोधकत्वं न तु चक्षुरादिवत्सत्तामात्रेण बोधक त्वमिति भावः । अयमाशयः । अतरङ्गत्वाद हेयत्वादसाधारणत्वाच स्वरूपमेघ मु. ख्यमर्थः । शब्दार्थयोश्चाभेदाच्छन्दगतैव जातिरथै आरोप्यते । अत्त ·टीकाइयोपेतायां लधुमपायाम् बथै सम्प्रत्ययः । आतश्व शब्दपूर्व: । यो ऽपि ह्यसौ नाम्नाऽऽहूयते नाम च यदाऽनेन नोलप भवति तदा पृच्छति किं भवानाहेति । शब्दपूर्वकश्वार्थस्य संप्रत्ययः। इह शास्त्रे शब्दे सम्भवादर्थेऽसम्भवादर्थस्य निवृत्तिः' इत्युक्तम् । 'शब्दपूर्वको हि' इत्यस्य श्रोतुः शब्दज्ञानपूर्वको ऽर्थ प्रत्यय इति लोके प्रसिद्धमित्यर्थः । अन्धयमुक्त्वा व्य. तिरेकमाह-आतश्चेति । प्रकारान्तरमाह-शब्द पूर्वकश्चेति। शब्दविशेषणक इत्यर्थः । तेनार्य सम्भवेन कारणत्वे. न विशेषणत्वेन चोपस्थिते शद्धे कार्यमिति भावः । चका- रेणास्य युक्त्यन्तरत्वमेवोचितम् । 'मन्त्रे यजुषीति च यदुच्यते तत्र मन्त्रशब्दादौ कार्यासम्भवन मन्त्रादि- सहचरिते ऽधैं भविष्यति' इति भाष्यप्रतीके कैयटन (कुञ्जिकाटीका ) एवोक्तं हरिणा- तथा शब्दार्थसम्बन्धाच्छब्दे जातिरवस्थिता। व्यपदेशेऽर्थजातीनातिकार्याय कल्पते ॥ इति । *शब्दपूर्वकश्चेति । शब्दपूर्वको हीत्यर्थः । *व्यतिरकमिति । शब्दज्ञानाभाचे ऽर्थज्ञानाभावादिति भावः । *युक्त्यन्तरत्वमेवेति । 'यतः शब्दपूर्वक' इति पूर्वहेतुतया न व्याख्येयमित्यर्थः । *मन्त्रइति । मन्त्रशब्दादिग्रहणवारणाय 'अशब्दसंज्ञ' इति निषेध इत्याशङ्कय भाष्यकार आह 'लक्ष्ये मन्त्रशब्दग्रहणासम्भवादर्थस्य ग्रहणं भविष्यति' इति । ( कलाटीका) यमाह *शब्देति। *एतत् । ज्ञानस्य शान्दविषयकत्वम् । *तत* । रूपमिति । *अर्थस्येति । अर्थबोधकशब्दान्तरस्य निवृत्तिरित्यर्थः । न चार्थशा- नोत्तरं परं प्रति तबोधनाय शब्दप्रयोग इति कथं शब्दपूर्वकत्वम- र्थप्रतीतेरत आह श्रोतुरिति । ह्यर्थमाह *प्रसिद्धमिति * । *तेन । प्रकारद्वयेन ।*उपस्थिते। तत्रैव । ननु पूर्वोपसंहार एवायं कुता नत्यत आह *चकारोति । अत एव षष्ठधन्तोल्लस्रो ऽपीति बोध्यम् । निधः प्रतियोगिशानार्थ न्यायसिद्धस्यापि विध्यंशस्थानुपादानार्थ सूत्रीमति ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३५९ स्पष्टमोक्तम् 'साहचर्य च शब्दानुविद्धस्यैवार्थस्याच. गमाद्' इति । किञ्च पस्यक्षादापि विषयताभाननियमनिवार्हाय पदभालमावश्यकम । यज्ज्ञानं यत्पदादिविषयं तत् त. जन्यबांधीयविषयतासमानविषयताकपिति नियमात । संनिकर्षारिभिस्तु न व्यवस्था, 'घटो रूपवान्' इ- (कुञ्जिकाटीका) कैयटोक्तिमेवाह लाहचर्यचति* / *यज्ज्ञानमिति । दृष्टं च शाब्द. बोध घटज्ञान घरपदविषयकम् । *यज्ज्ञानम्। घटज्ञानम् । * यत्पदा. दिविषयम् | घटादिपदविषयम् । तद् * । घटज्ञानम् । * तत्पदजन्ये. ति * । घटपदजन्यत्यर्थः। घटपदजन्यबाध या विषयता तत्समानवि. षयताकमित्यर्थः । एवं च प्रत्यक्षऽपि पदविषयतावश्यकी । तथाच विषयताऽपि शक्यैवेति भावः । *समानेति*। शाब्दबोधे यावन्तो विषयास्त प्रत्यक्ष ऽपीत्यर्थः । ननु यथा संयुक्तसमवायवलादूपम्य प्रत्यक्षं तथा संयुक्तविशेष. णतावलादेव विषयताभानं सिद्धम्, किमर्थ विषयताया वाच्यत्वमत आह *सभिकर्षादिभिस्त्विति । कदाचिद् रूपस्य विशेषणता कदाचिच विशेष्यता भवति, तथा प्रकारत्वादीनामप्यनियमः स्या. दिति भावः। एतेन पदानां स्वपरत्वे लक्षणव न शक्तिः, अन्यलभ्यत्वात् । प्रत्य. क्षोपस्थितत्वात् शब्दस्यापि मानमिति तु न युक्तम् । वृत्वभावे 'प्रत्य. (कलाटीका) तदने शङ्कितफलान्तरखण्डनपरभाध्यमाह *मन्त्रइति*। *कैयटेन । तेनापि एवं शाब्दे उक्त्वा अन्यत्रापि तदावश्यकत्वेन परमतासाङ्ग- त्याय साधारणयुक्त्यन्तरमाह *किञ्चति । आदिना अनुमित्यादि । अपिना शाब्दसमुच्चयः । भाननिर्वाहस्यान्यतोऽपि जायमानत्यादाह *नियमेति*। *पदेति । सर्वत्रेत्यादिः । ननु 'अन्यद् भुक्तमन्यद्वान्त- म्' इति(१)बाधितमिदमन आह *यज्ञानमिति* । आदिना वाक्यम् । यथासंख्यमन्वयः। परोक्ति खण्डयति *सन्नीति* | आदिनाऽनुमित्यादिसामग्रीपरि- (१) इति न्यायार्पितमिदमत आह यद् ज्ञानमिति' । इति ख० पु० पाठ ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्--- वक्तव्यमिः तिज्ञानवत् 'घटस्थ रूपम्'इतिरूपविशेष्यकज्ञानस्यापि तन संनिकर्षेण जननात् । घटरूपोभयविषयकज्ञानस्य तत्संस्कारस्य वा पूर्व सत्त्वेन यदा यज्ज्ञानं पूर्वं तदा तस्य विशेषणतेत्यप्ययुक्तम् । विशेषणज्ञानस्येव (१)वि. शेष्यज्ञानस्थापि विशिष्टषुद्धिकारणत्वात् । अन्यथा 'किश्चिद्रूपवत्' इत्येव स्यात् न तु 'घट' इत्यादि(२)वि. शेष्यताग्रहदशायां तदनुत्पत्त्या । किञ्च,यथा विशिष्ठ- स्य वैशिष्ट्यमिति वुद्धौ विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनि. ( कलाटीका) यानां प्रकृत्यान्वित' इति न्यायविरोधात् प्रत्ययार्थान्वयानापत्तेः । अत एव वृत्ति विनापि पदस्य भानं स्वभावात् । अन्यबोधनऽतिप्रस. अवारणाय वृत्तिरपेक्षिता न तु स्वधोधनेऽपीत्यपि न त्यपास्तम्। * घटस्य रूपेति* : यदा यस्य पूर्व ज्ञानं तदा तस्य विशेषणतेत्यर्थः । *विशेष्यज्ञानस्यापीति । तथा च विशेष्यस्य पूर्व शातत्वे विशेषण- वापत्तिः । *किञ्चिदिति* । विशेष्यरहितमपि प्रतीयतेत्यर्थः । *नतु. घट इत्यादीति* । 'रूपवान् घट' इति बुद्धिर्न स्यादित्यर्थः । अत्रैव हेतुमाह *विशेष्याग्रहेति । तदनुत्पत्त्या । रूपविशिष्टघटज्ञाना. नुत्पत्त्या । *विशिष्टस्येति । 'रक्तदण्डवद् भूतलम्' इत्यत्र रक्तत्व विशिष्टदण्डस्य वैशिष्टयं भूतले भासते । तत्र रकत्वप्रकारकनिश्चयः (कलाटीका) ग्रहः । *तेनेति । तथा च विपरीतबोधापत्तिरपीति भावः । तदुक्तं युक्त्यन्तरं खण्डयति *घटेति । कालान्तरे तदभावादाह *तत्संस्का. रेति* । विशेष्यताऽवच्छेदकरूपेणेत्याद्यपपाठः । *तदिति* । विशिष्ट- बुद्धीति । *अन्यथा । तस्याकारणत्वदशायामित्यर्थ इतिभावः। ननु विशेष्यज्ञानस्य कारणत्वं विशिष्टे वैशिष्टयमितिवुद्धावेव परसंमतं स. विश्यकं च न विशिष्टवुद्धिमाने इति हेत्वसिद्धिरत आह किञ्च ति* पररीत्यैव तत्सिद्धिरित्याह यथेति । तयोस्तत्त्वयोः म्चीकार इति भावः । अस्यावश्यकत्वमाह *अन पवेति* । तस्य तं प्रति कारण- (१) 'विशेप्यतावच्छेदकरूपेण विशेष्याप्रहदशायां तदनुत्पत्त्या' पाठोऽयं कखमूलपु० अधिकः । (२) विशेष्य-त्पत्त्या इति पाठः नास्ति कखपुर।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । , श्वयस्थ कारणत्वेऽपि लाघवाद्विशिष्टज्ञान प्रति विशे- षणज्ञानं कारणमिति कल्प्यते, अत एव निर्विकल्पक- सिद्धिः, तथा विशिष्टवैशिष्ट्य मिति विशेष्यतावच्छेद- कप्रकारकविशेष्यज्ञानस्य कारणतायाः सर्वेषामावश्य. कत्वेन विशिष्टवुद्वित्वमेव विशेष्यज्ञानस्थ लाघवास्का- यतावच्छेदकमुचितम् । 'घटः' इत्यादिविशिष्टयुद्धावपि सुलभम् । अत एव घटघटत्वे'इति निर्विकल्पकाकारमाहुः। (कुचिकाटीका) कारणम् । 'रक्को दण्डो न वा' इति संशयानन्तरं तदनुदयादिति भावः । ननु निश्चयत्वेनैव हेतुत्वे 'रक्को दण्डो न वा' इति संशयानन्तरं 'रक्तदण्डं सदेझि' इति विशिष्टविषयकोऽनुव्यवसायो न स्यादिति चेत् सत्यम् । तादृशानुव्यवसायो दण्डे रक्तत्वाभावावगाही 'दण्डे रक्त. त्वं सन्देहि' इत्याकारक एव । 'घटवद् भूतलम्' इति विशिष्टबुद्धौ तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारज्ञानमेव कारणं न तु निश्चयत्वगर्भम् । 'अयं घटो न वा' इति संशयानन्तरमपि तादृशवुद्ध्युदयात् । ननु 'घटत्वप्रकारकघटविशेष्यकभानवानहम्' इत्यनुव्यवसाय बलादस्तु सविकल्पकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वं निर्विकल्पकस्वीकारे तु मा. नाभाव इत्यत आह *अत एवेति । विशेषणशानस्य कारणत्वादेवे. त्यर्थः । घटत्वज्ञानं विना घटत्वप्रकारकशानं न सम्भवतीति भावः। ननु अन्यथासिद्धत्वाद्विशेषणशान न कारणमिति चेन्न। स्वरूपतो 'घट' इति विशिष्टबुद्धिं प्रति स्वरूपतो घटत्वज्ञानस्य हेतुनया 'जातिमान्' इति वुद्धि प्रति जातित्वेन हेतुतया विशेषणशानस्य हेतुतासिद्धेः। *विशिष्ट इति । 'रक्तदण्डः प्रमेय' इत्यत्र रक्तत्वविशिष्टे दण्डे प्रमेयत्ववैशिष्टयज्ञानम् । *घटघटत्वे इति* | व्याक्तिं विना जातेरभा- नायक्तिरपि भासते । तदुभयसंसर्गस्तु फलबलान भासत इति भावः। ननु चक्षुस्संयुक्तसमवायरूपकारणबलात्सम्बन्धस्यापि भानं दुर्वार. (कलाटीका) स्वादवेत्यर्थः । *कारणताया इति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति भावः । नन्वेवं 'घट' इत्यादिविशिष्टवुद्धिन स्याद्विशेष्यशानरूपकारणाभावा- दत आह *घट इति* | #आहुः । परे। ४६ ल० मं० ·३६२ टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् -- . ये तु निर्विकल्पकं नेच्छन्ति, विशेषण(१)ज्ञानकारण- स्वादिकं च नेच्छन्ति, संनिकर्षेणैव विशिष्टज्ञानमिच्छ. न्ति तेषां त्वनुपपत्तिरेव । घटादिपदजबोधविषयताभाने तु घटादिपदानां घटत्वविशिष्ट शक्तिरिति शक्तिग्रहो नियामकः । घट (कुञ्जिकाटीका) मिति चेद् एव तर्हि निष्प्रकारकत्वादेव निर्विकल्पकत्वम् । *विशेषणज्ञानेति । युगपद्विशेषणविशेष्येन्द्रियसंनिकर्षेणैव वि. शिष्टबुद्ध्युत्पत्तौ विशेषणज्ञानहेतुत्वे मानाभावः । एवं च विशेषण- ज्ञानसंपादकतयाऽपि निर्विकल्पकस्वीकार इति भावः । ननु विशेषण- शानहेतुतामतेऽपि स्मरणं प्रति विशेषणशानं न कारणम् , विशेषणशान शून्यकाले संस्काराभावादेव स्मरणासम्भवात, तथा च विशिष्टस्मर- णमेव कारणमस्तु किं निर्विकल्पनेति चेत् । अपूर्वचैत्रत्वादिस्मरणाभा. वेन विशिष्टवुद्धिन स्यादिति । *सन्निकर्षेणैवेति । संनिकर्षस्यैव हेतु तामिच्छन्तीत्यर्थः। *अनुपपत्तिरवेति* । विशेष्यविशेषणभावेऽनियः मापत्तिरित्यर्थः। तार्किकास्तु प्रत्यक्षे एव विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयादेः कारणतां वदन्ति । खलकपोतन्यायेन तैः शाब्दबोधस्वीकारेण शा. ब्दबोधादौ पदार्थोपस्थित्यादरेव नियामकत्वात् । ननु विशेषणज्ञानहेतुतयैव गतार्थत्वाद्विशेषणतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावः । सत्यम् । घटत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरं 'घटो नास्ति' इति प्रत्यक्षवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञान स्य हेतुत्वकल्पने गौरवात् । ननु पदानुपस्थितस्य विषयत्वस्य भाने हेत्वभावोऽत आह *वि. षयताभानेविति* । घटादिवद् घटनिष्ठा विपयता ऽपि भासत इत्य: (कलाटीका) परमतं खण्डयति *येविति” । आदिना विशेष्यज्ञानपरिग्रहः । नन्वेवं विशिष्टज्ञानस्याकस्मिकत्वापत्तिरत आह *सन्नीति* । अनुप पत्तिरेव व्यवस्थाभावरूपा । ननु शाब्दे विषयताभाने सत्वे एवोक्तः नियमसिचेष्टार्थसिद्धिः, तत्रैव किं मानमत आह *घटादिपदेति । *इति । इत्याकारकः । ननु तस्य घटत्वभाननियामकत्वे ऽपि न वि. (१) कलानुरोधी कखमूलपुस्तकयोः 'ज्ञानादिकारण-वं च' इति पाठः ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । AMITRA स्वनिष्ठ प्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्न शक्तिरिति तदर्थः । अत एव विषयताविषयको ऽनुयवसायः । स्वरूपतो विषये विद्यमानस्य पदार्थस्यानुव्यवसाये भाने तु आम्रफलादिविषयकज्ञानानुव्यवसाये माधुर्यादीना. मपि विषयतापत्तिः । 'कुजखञ्जः खञ्जकुजः' इत्यादी विषयताभानं विना बोधे(१) विशेषस्योपपादयितुमश. क्यत्वाच्च । सम्बन्धस्य स्वरूपसम्बन्धेनैव भानवद् वि. षयतानां स्वरूपत एव भानं न कयापिविषयतयेति नान. वस्था। न च विषयतानां कार्यकारणभावलादेव बांधः । तद्वोधकारणतानियामकत्वेन शक्तिकल्पनावश्यकत्वात् । (कुञ्जिकाटीका) थः । *घटत्वनिष्ठेति । एवं च प्रकारत्वादिघटितधर्मस्य वाच्यत्वे प्रकारत्वादीनामपि वाच्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । *विषयताविषयक इति । 'घटत्वप्रकारकज्ञानवानहम्' इत्यादिः । *स्वरूपत इति । शक्तिग्रहा. विषयस्यापि पदार्थस्य भाने स्वित्यर्थः । * कुजखञ्ज इति ।अत्र कुब्ज. त्वनिष्ठेव प्रकारता । ननु विषयताभाने तत्रापि विषयत्वान्तरापत्तिरत आह *स्वरूपति* । न तु सम्बन्धान्तरेत्यर्थः । *बलादेवेति । घट. त्वप्रकारकशाब्दबोधं प्रतीत्यादिनेत्यर्थः । *तद्वोधेति । घटत्वे प्रका. रताबोधार्थ प्रकारतांशेऽपि शक्तिरावश्यकीत्यर्थः । (कलाटीका) षयताभाननियामकत्वम्, अशान्दत्वात्तस्या अत आह *घटत्वेति । मनु थथाश्रुत एव तस्य कुतो नार्थः, अत आह अत एवेति । तत्र शक्तिग्रहेण व्यवसाये तद्भानादेवेत्यर्थः । तत्र तत्वस्यान्यथासिद्धिं नि. राचष्टे *स्वरूपत इति । अन्यथाऽनुपपत्त्यापि शाब्दं तद्भानमावश्य. कमित्याह *कुब्जेति* | शब्दादिभानस्य तुल्यत्वादिति भावः । नन्वेवं प्रकारत्वादेरपि विषयान्तरेण भाने ऽनवस्थापत्तिरत आह *स. म्बन्धस्येति । ननु घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छिन्नघटबाधं प्रति घटपदशानं कारणमितिरीत्या सर्वत्र तद्विशिष्टे शक्त्यग्रहे ऽपि विशेष. बोधः सुलभ इत्याह---*नचेति । समाधत्ते---*तद्वोधति । अन्य- (१) कु० कखपु० बोधशब्दाघटितः पाठः। ।

·. टीकाद्वयोपतायां लघुभपायाम् -- समर्थसूत्रे भाष्ये च जहत्स्वार्थावृत्तिव्युत्पादनाव: सरे 'राजपुरुष' इत्यादी वाक्ये राजपदार्थ विद्यमानवि. शेष्यत्वरूपस्वार्थस्य त्याग इत्युक्तम् । एवं च ऋष्यनुभ. वसिद्धं विषयताभानं तच्छक्यत्वं च । (कुञ्जिकाटीका) *विशेष्यत्वरूपस्वार्थस्येति । अयं भावः । राजत्वनिष्ठप्रकारता. निरूपिता या विशेष्यता तदवच्छिन्नो राजपदार्थः। वृत्तौ तु राजपदा. र्थस्य विशेषणत्वाद्विशेष्यत्वरूपस्वार्थस्य त्यागः । राजरूपार्थस्य तु त्यागाभावान्न तत्प्रयुक्तजहत्स्वार्थत्वमिति । तच्छक्यत्वञ्चति* | विषयतया भानं शक्यत्वं चानुभवसिद्धमित्यर्थः । ( कलाटीका) था जातिव्यक्त्योरपि शक्तिसिध्यनापत्तेरिति भावः । तासां तत्वयो- र्भाध्यसम्मतिमप्याह *समर्थति* | ** । अपि । *इत्यादी इत्यस्य त्याग इत्यत्रान्वयः । *वाक्ये*। राज्ञः पुरुष इत्यादौ। *इत्युक्तमिति* । तत्र हि वाक्याद् वृत्तेर्निष्पत्तिरिति वादिनां मते 'किं वृत्तिलक्षणम्' इति प्रश्ने ऽन्यदीयमर्थ यत्रान्यशब्दोऽभिधत्ते आस्कन्दति सा वृत्तिः यथा 'राजपुरुष' इत्यत्र राजशब्देन वाक्यावस्थायामनुक्तः पुरुषार्थो ऽभिधीयते इत्यर्थकं 'परार्थाभिधानं वृत्तिः' इत्युक्त्वा, ननु स्वार्थ वर्त्त मानस्य तस्यागं विना कथमर्थान्तराभिधायकत्वमित्याशङ्कयैवं तर्हि जहास्वाथैत्युक्त्वा, पुरुषमात्रस्य तानयनं प्राप्नोतीत्याशङ्कय सिद्धा. न्तिनोक्तम्-'नैष दोषः । जहदप्यसौ नात्यन्ताय जहाति । यः परार्यवि. रोधी स्वार्थस्तं जहाति । तद्यथा-राजकर्मणि प्रवर्त्तमानस्तक्षा स्वकीयं तक्षकर्म जहाति नतु हिकितहसितकण्डूयितादीनि । नचायमर्थः परा. थविरोधी विशेषणं नाम, तस्मान्न हास्यति' इति । नात्यन्तायेति । सर्वथा त्यागे ऽनुपादानमेव तस्य स्यादिति भावः । नचायमर्थ इति । यद्यपि वाक्येऽपि राजार्थो विशेषणमेव तथापि तत्तत्पदाविशेष्यतयैः वोपस्थितेः पदार्थैकदेशतया न विशेषणत्वसम्बन्धप्रतिपादने साम- यम् । एवं च वाक्ये विद्यमानम्य विशेष्यत्वरूपस्वार्थस्य त्याग इति तदर्थः । विषयताया पदाशक्यत्वे तस्याः स्यार्थत्वाभावात्तत्यागे ऽपि जहत्स्वार्थस्वोक्तिसम्भवाभावः, 'यःपरार्थविरोधी स्वार्थस्तं जहाति' इति भाज्याक्षरासामञ्जस्यं च । परार्थविरोधीत्यस्य हि राजपदेन परा. र्थस्य पुरुषरूपार्थस्यास्कन्दने तद्विशेषणत्वेन राजरूपार्थोपस्थिती रा.

·बौद्धार्थस्य बाध्यत्वनिरूपणम् । ३६५ अत एव "व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः" इति सूत्रे न्यायवार्तिककृतोक्तम्-'तुशब्दो विशेषणार्थः । किं विशे. ज्यतेप्रधानोपसर्जनभावस्थानियमेन पदार्थत्वम्' इति । 'प्रज्ञापनीयधर्मविशिष्टो धौ साध्या इति प्रस्तावे ऽपि न्यायवार्तिककृतोक्तम्-'अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् इत्यनुमाने शब्दस्य सिद्धत्वेन साध्यत्वं न भव. (कुञ्जिकाटीका) *व्यक्त्याकृतीति* । जातिविशिष्टायां व्यक्तौ शक्तिस्वीकारे सम्ब ग्धांशे ऽपि शक्त्यापत्तिः, विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहापत्ति श्चेति पृथक् तयोः शक्यत्वम् । जातेनियतसंस्थानव्यङ्गत्वनियमाभावा- दाकृतेः पृथग्वाच्यता । *विशेषणार्थ इति* ! विशेषणं व्यावर्तनम् । किं व्यावयत इति पृच्छति *किं विशेष्यत इति* । उत्तरमाह प्र. धानेति । जात्यादीनां गौणप्रधानभावस्य नियतत्वाभावात्तिसृणामपि पदार्थत्वमित्यर्थः । 'तुशब्द एकैकमात्रस्य पदार्थत्वव्यवच्छेदाय । अ. न्यथा कदाचित्कस्याश्चिदुपस्थितिः स्यात्' इत्यन्यैाख्यातमत उक्त वार्तिककृतेति*। यदा हि भेदविवक्षा विशेषगतिश्च 'गौस्तिष्ठति' इत्यादि तदा व्य- क्तिः पदार्थः अङ्गं तु जात्यादीति । यदा भेदो ऽविवक्षितः सामान्यग. तिश्च तदा जातिः पदार्थः । यथा 'गौन पदा स्पष्टव्या' इति । आकार. स्य प्राधान्ये तु 'पिष्टकमय्यो गाव' इति । (कलाटीका) जरूपोऽर्थः स्वतो न विरोधी, किन्तु तद्तविशेष्यत्वमेव विरोधिभू- सम् , अतो राजरूपार्थ न हास्यति किन्तु तद्तविशेष्यतारूपमेव स्वार्थ सदास्कन्दनविरोधिभूतं त्यजति' इत्यर्थ इति । एवं च* । तथोक्तौ च । शाब्द इति भावः। परसंमतमपीदमित्याह #अतएवेति । तासां तत्त्वादेवेत्यर्थः । जात्याकृतिव्यक्तयस्त्विति पाठः । सूत्रपाठे तथैवोपलम्भात् । (१)प्रक रणान्तरेऽपि तेन तथोक्तमित्याह प्रक्षेति । अपूर्वबोधनीयेत्यर्थः । साध्यलक्षणमिदम् । विशिष्टान्तविशेषणकृत्यमाह * अनित्य इति* | *सिद्धत्वेन*। तथाच नापूर्वबोधनीयत्वमिति भावः । यथाश्रुतं निरस्य (1) अत एव स्वग्रन्थाविरोधेऽपि' । अयं पाठ ख० पुस्तके ।

·टीकाद्वयोपतायां लघुमजूषायाम् - तीति प्रज्ञापनीयेत्यादि । नापि शब्दे ऽनित्यत्वं सा- ध्यम् । कृतकत्वेन हेतुना साध्यस्य योगाभावात् । अ. नेन परम्परासम्बन्धत्वं दर्शितम् । (१)किंचानित्यत्वमपि (कुञ्जिकाटीका) *प्रज्ञापनीयेति* । 'पर्वतो वह्निमान्' इत्यत्र बोधनीयो धर्मों वह्निः तद्विशिष्टो धर्मी पर्वतः । *साध्यः । प्रतिपाद्यः । अनित्यः शब्द इत्य- त्रानित्यत्वविशिष्टः शब्दः प्रतिपाद्यते (२)तस्मादनित्यत्वविशिष्टः श. ब्दः साध्यत इति भावः । अत एव "जिज्ञासितधर्मविशिष्टो धर्म्यनुमे. य" इति भगवान् पतञ्जलिः । एतच्च (३) “साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा" इति सुत्रस्य व्याख्यानम् । अत एव 'प्रज्ञापनीयेन धर्मण धर्मिणो विशिष्टस्य परिग्रहवचनं प्रतिज्ञा' इति तत्र भाष्यकारः । प्रज्ञापनीयेत्यस्य कृत्यमा अनित्य इति । अत्र शब्दस्य सिद्धत्वात्साध्यत्वं न सम्भवति । (४)नापि अनित्यत्वं साध्यं तस्य घटादौ सिद्धत्वात् । नापि शब्दनिष्ठः मनित्यत्वं साध्यमित्याह नापीति*। अनित्यत्वं शब्दवृत्तीत्यनुमाने हि अनित्यत्वं पक्षीकृत्य शब्दवृत्तित्वं साध्यं, तत्रानित्यत्वरूपे धर्मिणि कृतकत्वरूपहेतोरभावः । *साध्यस्येति । धर्मवत्तया प्रतिपाद्यस्य प- क्षस्थेत्यर्थः । *योगाभावादिति । तस्मात्प्रज्ञापनीयेत्यादिः । सुष्ठूक्त मिति भावः । परम्परेति*। स्वाश्रयवृत्तित्वेत्यर्थः । कथं तर्हि 'एक रूपम्' इत्यादौ गुणे गुणानङ्गीकारात्स्वाश्रयसमवायेनैकत्वं रूपे प्रती. यत इति प्रवाद इति चेन्न । तत्र सङ्ख्ययाऽभावरूपस्यैकत्वस्य स्वीका. (कलाटीका) वैपरत्यिमपि निराचष्टे *नापीति * । *योगेति* । साक्षात्संबन्धाभा. पादित्यर्थः । तथाच मिथस्तत्त्वस्यादुर्वचत्वम् । वहिधूमादौ कार्यका. रणभावादिसम्बन्धादेव तदर्शनाद् अन्यथाऽतिप्रसङ्गापत्तेरित्यर्थः । न. न्वेकाधिकरणवृत्तित्वमेव तयोः सम्बन्धोऽत आह *अनेनेति । आ. शयवर्णनमिदं तस्य । सम्बन्धानाम् । तत्वेनाभिमतानाम् । प्रज्ञापनीयत्वमपि तस्य नेत्याह *किश्चानित्यत्वमपाति- । नचानित्य. (१) नचानित्यत्वमिति पाठः कुञ्जिकासंमतः, नतु कलायाः संमतः । (२) तस्मा-अलि: पाठोऽय कु० कपु० नास्ति । (३) एतच्च-कार- अयं पाठः कुं० खपु० न विद्यते । (४) तस्मादनित्यत्वविशिष्टः शब्दः साध्यत इतिभावः ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्त्वनिरूपणम् । ३६७ घटादौ सिद्धम् । तस्मादन्यधर्मत्वेन प्रज्ञातस्यानित्यत्व. स्य धर्मिणा शब्देन यो विशष्यविशेषणभावः स सा. ध्यः । स चोभयाश्रयः । धर्मी विशेष्यः धर्मो विशेषण. म्' इति । अनेन ज्ञाने विषयतापानं स्पष्टमेवोक्तमित्य- (कुञ्जिकाटीका ) रात् । *नचेति । घटादी सिद्धमनित्यत्वमपीह न साध्यं सिद्धत्वा. देव हेतोरिति भावः। क्वचित् किञ्चानित्वमपीति पाठः । ननु यदि धर्मः प्रशापनीयस्तदा अज्ञातस्य धर्मस्य कथं विशेषणत्वमत आह *तस्मादिति* I *अन्यधर्मत्वेन* | घटादिधर्मस्वेन । धर्मर्मिणोः सा. मान्यतो ज्ञातत्वेऽपि विशेष्यविशेषणभावरूपविशेषबोधार्थमेवानुमान मिति भावः । सचेति । विशेष्यविशेषणभावश्चत्यर्थः । उभयाश्रयत्वे सति यत्सिद्धं तदुपपादयतिधर्मीतिपर्वतादिः। *धर्मः। वयादि। ( कलाटीका ) त्वमपीत्यपपाठः । असम्बद्धत्वात् । उपसंहरति *तस्मादिति । द्वयो. स्तत्वासम्भवादित्यर्थः । *अन्येति । घटादीत्यर्थः । तस्य पक्षमाह *सचेति । तथाचोभयं पक्ष इति भावः । नन्विदमुक्तसूत्रात्कथं लब्ध. मत आह *धर्मीति* । उभयतात्पर्यमाह *अनेनेति* उभयथोक्तने त्यर्थः । *ज्ञान* । शानसामान्ये । पूर्वस्य शाब्दविषयत्वादन्त्यस्यानुमि. तिविषयत्वात्। (१)नचान्यनिरूपितविशेष्यतयोर्विरोधः, अन्यनिरूपितविशेषणता. या अन्यनिरूपितविशेष्यतया विरोधात । अत एव नित्यत्वविशिष्टघट- स्ववानित्यर्थे नित्यघट इति न साधु । एवं च राजपुरुष इत्यादौ राशि प्रकारतेव न विशेष्यता, राजत्वे प्रकारतावच्छेदकताख्यविषवतैव नतु राजनिरूपिता प्रकारता । पुरुषपदार्थे च राजपुरुषत्वोभयनिरूपितं वि. शेष्यताद्वयमविरोधात् । न चैवं घटप्रकारकभूतलविशेष्यकप्रत्यक्षस्य 'घटवभूतलम्' इति शब्देनाभिलापानापत्तिः । तस्य प्रत्यक्षस्य तज. न्यबोधीयविषयतासमानविषयकत्वाभावात् । शब्दजबोधे घटवतो भूतले प्रकारत्वादिति वाच्यम् । घटवदित्यंशे घटनिष्ठप्रकारतानिरूपि. तभूतलनिष्ठविशेष्यताशालित्वेनादोषात् । नच तच्छब्दीयतद्विशेष्यता (१)'नच अन्यतिरूपितविशेग्यतया अन्यनिरूपितविशेषणताया न विरोधो वाक्ये दृष्ट- त्वात् इति वाच्यम् । उपस्थितिविषयान्यनिरूपितविशेषणत्वस्य अन्यनिरूपितविशेष्यतया विरोधात्' इति ख० षु० पाठ.।

·३६८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् -- - न्यत्र विस्तरेण निरूपितम् । सर्वत्र शब्दभानमित्ययमर्थः 'अथ गौरित्यत्र कः शब्दः' इत्यनेनापि सूचित इत्यने निरूपयिष्यते। शब्दार्थयोरविभागादेव पस्पशायाम् 'अथ गौरित्या त्र कः शब्दः' इति प्रश्नः । किञ्च तत्प्रघड्के जात्यादीनां ( कलाका) सम्बन्धित्वावच्छिन्ना प्रत्यक्षीया तु भूतलत्यावच्छिन्नति विशेष इति वाच्यम् । भूतलपदेनापि तद्यक्तरेवोपस्थित्या सबन्धिनिष्ठविशेष्यताया अपि तदवच्छिन्नावबोधनाक्षतेः । तस्या अपि भूतलत्वेन समानाधिक रणत्वात् । नचैवं 'वोरः पुरुष' इत्यादौ वीरनिष्ठप्रकारताया अपि पुरु. षत्वसमानाधिकरणत्वात्पुरुषत्वावच्छिन्नत्वबोधापत्तिः, नच तथा ऽनु. भव इति वाच्यम्। एकत्रकरूपेण विशेष्यतावच्छेदकत्वप्रकारतानच्छेदकत्वयोर्विरो- धात् । भिन्नपदोपस्थितैकवृत्तिविशेष्यताद्वयस्य तु शब्दान्तरोपस्थि. तसमानाधिकरणधर्मान्तरावच्छेद्यत्व न कश्चिद्विरोधः । अत एव घट. विधयकानुमितरप्ययममिलापः । तत्र भूतलस्य भूतलपदात्पृथगुप- स्थितेरपि सत्त्वेन ततो घटविधयकधियो ऽपि सम्भवात् । यनु घटवता भेदसम्बन्धेन तत्रान्वयधीरिति । तन्न । पदद्वयोः पस्थाप्यव्यक्त्योरेकत्वेन तयोः सम्बन्धाकाक्षाऽभावात् । अभेदस्य. तु न सम्बन्धत्वमित्यग्रे स्फुटीभविष्यतीति दिक् । तदाह इत्यन्यत्रे ति* | गुरुमज्जूषादावित्यर्थः । (१)प्राक् प्रतिशातमेवाह *शब्देति* । उक्तरीत्येति भावः । अन्य. था कोटिद्वयानुपस्थित्या तनसङ्गतिः स्पष्टैव । साधकान्तरमप्याह (१) 'शाब्दे शाब्दभानमिति । इको गुणेति सूत्रेऽपि भाग्ये 'संज्ञया विधाने नियम इति प्रघ. ट्टके' उक्तमितितत्रैव स्पष्टीकृतम् । छायायां तत एव बोध्यम्। उपक्रमोक्तविषये विशेष वक्तुं सूची- कटाहन्यायेन भाष्यान्तरमपि सङ्केपेण अवमानमाह-*सर्वत्रेति । तस्य भाष्यस्य साधारणत्वादिति- भावः । अग्रे जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थ इति गौतमसूत्रव्याख्यानावसरे अनुपदमेव तत्र प्राप्रति- पादितमेव प्रश्नाशयमाई -- *शब्दति । म्पर्शेर्यङ्लुङ्गतादप्रत्यये रूपं छान्दसन्वाद्दीपः। "प्रश्नति । अन्यथा अभेदेन कोट्यतरानुपस्थ्यिाऽसंदेहेने तदसति स्पष्टैव तथा च प्रश्नोऽपि साधक दांत भाव । नैतावदेव तत्रोक्तम् । किन्तु अन्यदपि तत्रसाधकमित्याह-किञ्चति । तत्रोक्तन्वसम्भवादाह--- *तदिति । जात्यादितोभिनेत्यर्थः । *एवमपि । लनोभिन्नतदज्ञानेऽपि । विदिति । मतुम् । तस्य तत्वे हेतुमाह-झियामिति ' । इति ख० पु० पाठः ।

·बौद्धाथस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । शब्दत्वमाशङ्कितं तद्विविक्तशब्दतत्त्वाज्ञानात् । नचैव. मपि गुणादीनां गोशब्दत्वाशङ्का कथम् , तेन शद्वेन ते. षां तादात्म्याभावादिति वाच्यम् । निरन्तरत्वरूपायुतः सिद्धत्ववदययवविशेषानुगतसामान्यविशेषरूपगुणसम् हस्यैव द्रव्यत्वात् । "नियाम्" (अष्टा मृ४।१।३) इति सूत्र 'द्रव्ये च भवताकःसंप्रत्ययः ? गुण समुदायो द्रव्यम्' (कुञ्जिकाठीका) *तद्विविक्तति । जात्यादिव्यतिरेकेण द्रव्यस्यानुपलम्भादित्यर्थः । शब्दशब्दार्थयोरभेदाध्यास ऽर्थगतजातेरपि शब्दत्वसम्भवादिति भा. वः । * कथमिति* । एकस्मिन्नेव फलपूर्वरूपनाशेन रूपान्तरोत्पती 'तदेवेदं फलम्' इति प्रत्यभिज्ञाया गुणव्यतिरिक्तस्यैव द्रव्यस्य न्या. य्यत्वात् इति भावः । 'गुणसमूहो द्रव्यम्' इति पक्षे समूहस्य शब्दवा- च्यत्वे ऽवयवस्यापि शब्दवाच्यत्वात । शब्दवदिति भावः। *अवयव विशेषेति । अयुतसिद्धा ये अवयवास्तदनुगतो यः सामान्यविशेष- रूपगुणसमुदायः स एव द्रव्यमित्यर्थः । अयुतसिद्धत्वमपृथग्भावेनानु. भूयमानत्वम् । अयम्भावः । पृथिव्याः सामान्यं कठोरत्वम् , जलस्य स्नेहः, वह्न- रुष्णता, वायोर्वहनशीलता, आकाशस्य सर्वतो गतिः। शब्दस्पर्शरू- परसगन्धाश्च पृथिव्यादीनां विशेषास्तत्समूहो द्रव्यम् । तत्र समूहमा न द्रव्यमिति बोधयितुमुक्तम् *अयुतसिद्धति* । एतस्यैव विवरणम् *निरन्तरत्वरूपेति । यथा हि शरीरादीनामवयवा अयुतसिद्धा(१) नैवं वनादीनामवयवा अयुतसिद्धा इति न तेषां द्रव्यत्वम् । गुणानाम: पि रूपादि सामान्य शुक्लादिविशेष इति । *कः सम्प्रत्ययइति । कि. मात्मकं द्रव्यं भवान् मन्यत इत्यर्थः । *गुणसमुदायो द्रव्यमिति । (कलाटीका) *किञ्चति**तदिति । अर्थतो भिन्नेत्यर्थः । * एवमपि* । प्रश्नस्या. थे शब्दत्वाशङ्कायाश्चोक्तरीत्योपपत्तावपि । सिद्धत्ववदिति मतुए । तस्यैव तत्वे हेतुमाह #स्त्रियामिति । *द्रव्येचेति । विषयसप्तमी । किमात्मक द्रव्यं भवान्मन्यत इत्यर्थः । 'स्त्रीत्वं कस्य गुणः, द्रव्यस्य' इत्युक्त्वेदमुक्त तत्र । नन्वेतायता विशेष्यांशो लब्धो न विशेषणांशोऽत - (१) नैव-सिद्धा इतिपाठः ख०पुन्नास्ति । ४७ल. मं० ·टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् . -- इति भाष्यात् । 'कंच प्रति अवयवा गुणः? समुदाय प्रति , - (कुञ्जिकाटीका) (१)सत्त्वरजस्तमसां गुणानां परिणामविशेषाः शब्दादयः पञ्चरा- गाः सत्त्वाद्यात्मका एव, तत्सङ्घात एव घटादिकं नतु तद्यतिरिक्तमव यविरूपमस्तीति सांख्यासद्धान्तः। शतशः(२) छिन्नस्यापि पशोः रूप. रसगन्धादिव्यतिरिक्तस्य कस्य चिद्वस्तुनोऽनुपलम्भाद् गुणानां समु. दाय एव द्रव्यम् । तत्र प्रत्येकाभिप्रायेण गुणव्यवहारः समुदायाभिः प्रायेण द्रव्यव्यवहारः । लोहकासयोगुरुत्वभेदस्तु समूहकृत एव न द्रव्यभेदकृतः । "तस्य भावः" इति सूत्र भाज्येऽपि द्रव्यगुणयो)दव्यव. हारः समूहसमूहिकृत एवेति भावः । तत्र समूहसमूहिनोरभेदात्तद्रहो द्रव्यम् , व्याकरणे तु गुणशब्देन धर्ममात्रमुच्यते । तदुक्तं हरिणा- ससंगिभेदकं यद्यत्सव्यापार प्रतीयते । गुणत्वं परतन्त्रत्वात्तस्य शास्त्रे उदाहृतम् ॥ इति । संसर्गिण आधारस्य भेदकं सव्यापारमवच्छंदकरूपेण प्रतीयते त. स्य गुणत्वम् । लोके हि परतन्त्रो गुण इत्युच्यते । तदाश्रयो द्रव्याम नि वैशेषिकपरिभाषा । इह तु सर्वनामपरामर्शयोग्यत्वं भेद्यत्वं घेत्या. दि द्रव्यलक्षणम् । अत एव द्रव्यं पदार्थ इति पक्षः । अत एव च समा. नाधिकरणशब्दस्य समानद्रव्यवचनतया सर्वरस इत्यत्र समासः । नन्वेवं "विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि" इत्यत्रापि गुणादीनां नि. षेधात् शीतोष्णं सुखदुःखमित्यत्रैकवद्भावो न प्राप्नोतीति चेन्न । तत्र वचनसामर्थ्यात्प्रसिद्धद्रव्यग्रहणात् । "वोतो गुणवचवाद"इत्यत्र गुणो- पसर्जनद्रव्यग्रहणाजात्यादिविशिष्टग्रहणे प्राप्ते "सत्त्वे निविशते" इति परिभाषा आश्रिता। "गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः" इत्यत्र समासादिभिन्नत्वं गुणत्वमिति वार्तिकसमयः। "तृतीयातत्कृतार्थ' इत्यत्र खण्डादिरेव गुणः ।त्रिगुणा रज्जुरित्यत्र समवायवचनो गुणशब्दः । गुणशब्देनावय. वानामपि ग्रहणात् । तत्समुदायोऽपि द्रव्यमिति व्यवस्थापयति *कञ्च प्रतीति । किञ्च समुदायघटकत्वाद्रूपादयो ऽप्यवयवा इत्यभिप्रेत्या. (कलाटीका ) आह कञ्चेति । (१)सत्त्व-सिद्धान्तः पाठोऽयं कुं, खपु० नास्ति । (२) शतश:-भावः । अयं च पाठ: कुं० कपु० नोपलभ्यत ।

·बौद्धार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । *भा- इति "संख्याया अवयवे"(अष्टा०सू५।२।४२) इति सूत्रभा. घ्याच्च । 'अयुतासिद्धावयवविशेषानुगतः समूहो द्रव्य. मिति पतञ्जलिः' इति पातालभाष्याच । गुणपदेनाव. यवा धर्माश्च । अत एव ब्रीहिषु प्रोक्षणजन्यसंस्कारस्यां- शत्वावयवत्वादिना व्यवहारः समन्वयसूत्रे भामत्याम् । (कुञ्जिकाटीका) है *अयुतसिद्धति* । एतदभिप्रेत्यैवाह *गुणपदेनेति । मत्यामिति । तत्र हि 'निरवयव' इति शारीरकभाष्यप्रतीकमुपादाय 'त्रीहीणां खलु प्रोक्षणेन संस्काराख्यो ऽशो यथाऽनुमन्यते नैवं ब्रह्मणि कश्चिदंशः क्रियाधेयोऽस्ति' इत्युक्तम् । ननु गुणसमुदायस्यैव द्रव्यत्वे स्वस्यैवाधाराधेयभावासम्भव इत्य. (कलाटीका) तत्र हि पञ्चावयवा इत्यादी वारणाय 'अवयववर्तमानाद्विघाने ऽवयविनि प्रत्यय' इत्युक्ते 'पञ्च अवयवा देवदत्तस्य' इत्यत्रातिव्या. तिवारणाय 'अवयवशब्दो ऽयं गुणशब्दः । अस्येति वर्तते । तेन यं प्रत्यवयवो गुणस्तस्मिन्नवयविनि प्रत्ययेन भवितव्यम्' इत्युत्त्वेदमुक्तम् । अवयवारब्धे पवावयविशब्दप्रयोग इति तदाशयेन तेन तदनुगत. स्तत्समूह एवावयवीति ध्वनितमिति भावः । नन्वेवमपि स्पष्टं न लब्धमत आह *अयुतेति । सर्वसङ्ग्रहा. याह *गुणेति । *अत एव* । धर्माणां तेन ग्रहणादेव । आदिना अङ्ग- त्वम् । *समेति* । “तत्तु समन्वयाद्" इति सूत्रे । तत्र सामान्य नाम घटव्यक्तिरूपघटपरमाणुमत्वम् । रूपक्रियादीनामप्येतन्मते द्रव्य. स्वात्तत्तद्यक्त्यनुगमोऽस्त्येव । कपरसगन्धस्पर्शशद्वानां तत्तन्मात्ररूप- तया द्रव्यत्वं स्पष्टमेव । गुरुत्वाद्यपि प्रकृतिपरिणामत्वात्तथा । तेषां गुणत्वव्यवहारस्तु 'घटे रूपम्' इत्यादिव्यवहारकल्पिताश्रितत्वेन रुढः । परोपकारकत्वाच तेषाम् । व्यक्तित्वं च व्यज्यते ऽनयेति व्युत्पत्तेः । सैव चानुगताकारप्रतीतिजनिका । इदमेवाभिसन्धाय त्यक्तभेदा व्य. तय एव जातिरिति मतमाहुः । शब्दादितन्मात्रैः प्रथम परमाणूनामेवोत्पत्तिः । पश्चात्परमाणुक्रमेण महापृथिव्याद्युत्पत्तिः । परमाणुद्वारव तन्मात्राणां कार्योपादानत्वमिति तेषां सिद्धान्तात् । तत्र पार्थिवपरमाणुस्तन्मात्रपञ्चकावयवकः । जल- परमाणुर्गन्धतन्मानं विहाय चतुरवयवकः । एवं तेजोवाय्वाकाशपर. ..

·टीकाद्वयांपैतायां लघुमजूपायाम् -' समुदायसमुदाथिनोश्च परस्परं भेदाभेदाभ्युपगमः। अत एच 'मृद्धटो'मृदि घट' इत्याद्युपपद्यते गुणगुण्यागोरि- व । अत एव घटः शुक्ल: 'घ. रूपं, गन्धः, स्पर्श' इत्या. शुपपद्यते । अत एव गुणाश्रयो द्रव्यमिति परे वदन्ति । अयुतसिहावयबविशेषानुगत इत्युक्तर्चनादीनां नाति रिक्तद्रव्यत्वम् । (१)निरन्तरावयवस्वरूपायुतसिद्धत्वाभा- वात् । विजातीयावयवविभाग एवं तन्नाशकः । भूयो (कुञ्जिकाटीका) त आह *समुदायसमुदायिनोरिति । अत एव गुणाश्रय इति । समूहसमूहिनोéदस्यापि स्वीकारादयमपि व्यवहार इत्यर्थः । *नानि. रिक्तति । वृक्षसमूह एव वनं नातिरिक्तमित्यर्थः। ननु अवयवसमु. दायस्थैव द्रव्यत्वे तन्नाशः कथमत आह *विभाग एव तन्नाशक इति । (कलाटीका ) माणवस्त्रिोकावयवकाः । विशेषास्तु शब्दरुपादिपरमाणवः । तेषां भेदत्यागश्च घटजनकशक्तिमत्त्वेनैक्यारोपात् । न च परमाणूनां साव. यवत्वेन मेरुसर्षपयोः परिमाणसाम्यापत्तिः । अनन्तक्षणघटितयारवा- न्तरकल्पयारिवानन्तपरमाण्वारब्धमेरुभूगोलयोरिव चानन्त्यत द्विशेषो- पपत्तेः, प्रकृती विश्रमाच्चेति । (२) ननु किं तयोः परमतवद्भेद एवाभेद एव वा, अत आह *समुदा. येति* । *इत्याद्युपपद्यते इति । आदिना वृक्षे शाखा, तन्तूनां पटः, आम्राणां वनम, कर्मधारयणाम्रवणमित्यादिपरिग्रहः(३) । गुणगुण्या- द्योरित्यादिना क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्त्योश्च परिग्रहः । *अतएव । तयोस्तादात्म्यघटकभेदाङ्गीकारादेव । नतु परमतरीत्या सर्वथा भेदेन । एवमग्रेऽपि । ननु समूहस्य द्रव्यत्वे वनस्याप्यतिरिक्तद्रव्यत्वापत्तिरत आह *अयुतेति । निरन्तरं त्वरूपायुतेति पाठः । तदवयवानामित्यादिः। वनादेः सान्तरत्वरूपायुतसिद्धावयवकत्वादिति भावः । नन्वेवं यत्कि- ञ्चिदवयवविनाशादपि तन्नाशापत्तिः तथा आह *विजातीयेति । (१) “निरन्तरं त्वरूपायुतसिद्धत्वाभावात्' इति ख० पु० पाठः। (२) 'परमाणुकारणतावादखण्डके "उभयथा दोषात्" इति सूत्रे भाष्यवाचस्यत्यारपि 'गुणस- मूहो द्रव्यम्' इति स्फुटम् । इति ख. पु० पाठः । (३) 'अस्य अदृष्टचरन्वनिरसमाय आइ गुणनि' । इति ख० पु० पाठः ।

·३ , बौद्धार्थस्य वाच्यत्त्वनिरूपणम् । ३७३ ऽवयवावच्छेदेन चक्षुस्संयोगश्च तत्प्रत्यक्षे कारणम् । तदतिरिक्तो ऽवयवी तु नोपलभ्यते, ग्रावसमुदाय (कुञ्जिकाटीका ) अत पवासमवायिकारणनाशात्कार्यनाशः, न तु समवायिकारणना- शात् । परमाणूनां नित्यत्वेन धणुकनाशानापत्तेरिति दार्किकाः । ननु सम्पूर्णस्याप्रत्यक्षे घटादेः प्रत्यक्षं न स्यादत आह भूयोऽवयवेति* | सामान्यविशेषरूपगुणसमुदायाश्रयो द्रव्यमिति मतं दूषयति *त. दतिक्त इति । *ग्राव:* । पाषाणः । यथा तत्समूहाश्रयीभूते पाषा. (कलाटीका) परमते चतुर्विधसंयोगस्य तत्र कारणत्वे गौरवादाह *भूयोऽवयवेतिका अत्रेदं बोध्यम् । कार्यमानं च स्वकारणेन तत्तच्छन्दव्यवहारावि. षयेण सूक्ष्मरूपेण सहैवानुगतमिति नासदुत्पादः । अभिव्यक्तिलक्षणं कार्यमेव च तत्सत्ताऽनुमापकम् । असदुत्पादे सर्वत्र सर्वाभिव्यक्त्या. पत्तेः । नव सर्वदाऽभिव्यक्त्यापत्तिः निमित्तकारणसहकारणव वर्ग- मानावस्थारूपप्रादुर्भावाङ्गीकारात् । मुद्गरपातादिना कपालादिरूपध. मन्तिरोदये चातीतावस्थारूपतिरोभावः । अतीतानागतावस्थे च ध्वं. सप्रागभावी । अनागतावस्थारूपप्रागभावस्य चाभिव्यक्तिहेतुत्वान्ना. तीतव्यक्तेः पुनरुत्पत्तिः । 'घटो नष्टः' 'घटो वर्तमानः' 'घटो भविष्यति' इति त्रिष्यपि कालेषु घटानुगतिदर्शनादपि तत्सत्ताऽनुमानम । अवि. द्यमाने विषयादीनामप्यनुपपत्तेश्च । अभिव्यक्तरभिव्यक्तिस्तु उत्पत्ते रुत्पत्तिद् अभावे ऽभाववत्तत्स्वरूपैवेति नानवस्था। अभिव्यक्तेः सू. मावस्थाऽपि वस्तुसूक्ष्माऽवस्थैव न ततो ऽतिरिक्ता । क्वचित्तु अङ्क रादिरूपाभिव्यक्तिरेव शालिनिष्पत्तिरुक्ता 'वृष्टश्चेद्देवो निष्पन्नाः शाल- य' इत्यादौ । अङ्करावस्थायामेव शालित्वारोपो ऽवश्यभावित्वप्रतिपा. दनाय । 'नच निष्पन्नाश्चेद् भुज्यन्तामभिव्यक्तिर्हि प्रतीक्षणीया' इति भाष्ये उक्तम् । तत्राभिव्यक्तिः स्थूलरुपेण योध्या। कार्यस्यानागताव. स्थैव च कारणेषु शक्तिरित्युच्यते । तस्याः शक्तावत्सहकारण कार्य- जनकता । तत्र सर्वत्र तच्छक्तिमत्वोपचारः । स्पष्टं चेदं सर्व पातञ्जल. भाग्यादौ । “तस्यभाव" इति सूत्रे घ भाग्ये ध्वनितमिति। अतिरिक्ता- षयविवादिना ऽप्यवयवानामनपलापात । तदपलापे तदाधारताऽनुपपत्तेः (१)परमत खण्डयति *तदतीति । तत्समूहातिरिक्त इत्यर्थः। दो. (1) 'तेषो प्रत्यक्षासिद्धत्वाच्च वैपरीत्याभावं मनसि निधायानुपलब्धिबाधिनत्वेन परमतं खण्डयति' अयं पाठ खपुस्तके ।

·३७४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्- स्थल इव । किश्च तस्यातिरिक्तत्वे रूपगुरुत्वादेवैगुण्य- स्योपलम्भापतिः। अवयविनो रूपराहित्ये प्रत्यक्षत्वा- पत्तिः । नच अन्त्यावयवपरमाणूनामतीन्द्रियत्वेन त दाश्रितगुणाप्रत्यक्षत्वापत्तिरिति वाच्यम् । रथाङ्गानां प्रत्येक कार्यासामर्थे ऽपि विलक्षणसमुदायभावे कार्य (कुञ्जिकाटीका) णातिरिक्तन्नोपलभ्यत एवमित्यर्थः । *द्वैगुण्यस्योति* अवयवावयवि. गुरुत्वाभ्यामिति भावः। नन्ववयवरूपेणैव निर्वाहादवयविनो न रूपवत्त्वमिति न तद्वै. गुण्यापत्तिरत आह * अवयविन इति* । अवयविनो ऽतिरिक्तत्वा. भावे अप्रत्यक्षत्वापत्ति शङ्कते *नचेति* | अनवस्थाभयात्परमा- णूनामवयवा न स्वीक्रियन्त इत्यभिप्रेत्याह *अन्त्यावयवेति । (कलाटीका) पान्तरमाह *किञ्चेति । तस्यावयविनस्तत्समूहातिरिक्तत्वे इत्यर्थः । तत्समूहनिष्ठरूपाद्यपेक्षया भिन्नावयविनिष्ठरूपादेर्भिन्नत्वादिति भावः । नन्ववयवी रूपगुरुत्वादिरहित एवात आह *अवयवीति । नच रूपरसादिपरावृत्तौ तस्य समूहस्यान्यत्वात्प्रत्यभिज्ञाऽनुपप. त्तिः।। कस्यचिदवयवसमूहस्यानुगतस्यापि सत्त्वेन तदुपपत्तेः । यद्वा आकृतिनिबन्धना सा । बाल्ययोवनादिभिन्नेषु चैत्रादिशरीरंषु तत्प्रत्य. भिज्ञानवत । गुरुत्वप्रतीतिरप्यवयवानुगतगुरुत्वसमुदायविषया दश- पापाणगतगुरुत्वप्रतीतिवत् । नन्ववयविनोऽपिरिक्तत्वे परमाणारमह. खेनातीन्द्रियत्वे ऽपि तद्रूपस्य ततो भिन्नस्योद्भूतत्वेन प्रत्यक्षत्वमिष्टं तदत्र न स्यात्तस्य तदभेदादित्याशयेनाह *न चेति । समूहस्य तैर्भेदाभदाङ्गीकारेणोक्तरूपस्य समूहस्यातीन्द्रियावयव कस्यैन्द्रियकत्वे बाधकाभावः । एकस्य तण्डुलस्य क्षुत्प्रतिघातासमर्थ- त्वे ऽपि तत्समुदायस्य तत्समर्थत्वदर्शनादित्याशयेनाह रथानाना. मिति । तस्मादुक्तविधगुणसमूह एव द्रव्यम् । अत एव स न केव. लावयवरूपः तद्विलक्षणजलाहरणादिव्यवहारकारणं च । स द्विविधो. ऽपि समुदायो द्विविधः । कश्चिच्छब्दानुपस्थितभेदावयवानुगतः कर्म- धारयेण 'वृक्षवनम्' इति यथा । कश्चितु शब्दोपस्थितभेदावयवानुगतः यथा-'उभये देवमनुष्या' इति, 'सहस्त्रतन्तुकः पट' इति चेति बोध्यम् । ननु तस्य द्रव्यत्वेऽपि तयोस्तत्त्वे ऽपि च शङ्का न समाहितेति "अ.

·. . बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । करत्वचदुपपद्यते । एवं च गोशब्दे तत्समूहाभेदेन त. समूह्यभेदोऽपि सिद्ध इति भावेन गुणादीनां गोशब्द. त्वाशङ्का । लिङ्गसंख्याधन्वयि द्रव्यम्','सर्वनामपरामर्श योग्यं द्रव्यम्'इति तु स्वशास्त्रव्यवहारोपयोगीति बोध्य- म् । 'गुणो नाम स' इत्युत्तराशयस्तु (१) गोशउदेनानु. द्भतभेदावयवानुगतसमूहेनैव तादात्म्यं न तु तवयवैर. पीति । तत्र 'भेदः प्रतिभासमात्रकल्पितत्वेनाध्यस्तः (कुञ्जिकाटीका) *उपपत्तरिति* । परमाणूनामतीन्द्रियत्वेऽपि तत्समूहस्य प्रत्य क्षे बाधकाभावः । पिशाचसमूहस्तु न दृश्यते तत्र विलक्षणसंयो. गाभावादिति भावः । *गोशब्देनेति । गोशब्दस्य समूहाभिन्नत्वे सि. द्ध समूहिना रूपादिनाऽप्यभेदः सिद्ध इत्यर्थः । *इतिभावेन * । इत्या. शयन । ननु गुणसमुदायस्यैव द्रव्यत्वे 'सर्वरस' इत्यत्र समानाधिकरण लक्षणः कर्मधारयो न स्याद् अधिकरणशब्दस्य द्रव्यवाचित्वाद् , अत आह *लिङ्गसङ्ख्थेति । * सर्वनामेति । 'इदम् , 'तद्' इति पराम: शयोग्य वस्तु द्रव्यम् । तेन स्त्रीत्वस्यापि स्त्रीत्वेन योगात स्त्रीता इति तल्प्रत्ययसिद्धिरिति भावः । * अनुभूतेति । अनुभूतावयवभेदवता समूहेनैव तादात्म्यमित्यर्थः । *नतु तदधयवैरपीति* । नतु समूहाव. यवै रूपादिभिरपीत्यर्थः। तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वम्' इति न्याय- स्तु यत्र स्वाभिन्नद्वारकः स्वस्वरूपानुगमस्तद्विषयः । यथा परमकारण कार्योपादानके परमकारणाभेदः । अत एव सुखदुःखगेर्नाभेदः । एवं च गुणसमूहस्यानुद्भूतावयवभेदस्य वाच्यत्वे ऽपि समूहिनां तत्त पेणावाच्यत्वान्न शब्दत्वमिति भावः। *अध्यस्त इति (१) । परमार्थ (कलाटीका) न्यत भुक्तमन्यद्वान्तम्" इति न्यायापत्तिरत आह *एवञ्चति । तत्स. मूहस्य द्रव्यत्वेन तयोस्तदङ्गीकारे चेत्यर्थः । *भावेन* आशयेन । इदं च द्रव्यलक्षणं लौकिकं न शास्त्रीयमित्याह लिङ्गति*। *अत एव* शास्त्रीयप्रक्रियाव्यवस्थासिद्धिरिति भावः । गोशब्दस्यानुभूते. ति पाठः। ननु भेदाभेदयोर्विरुद्धत्वात्कथं सामानाधिकरण्यम् , अत आह तत्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । अध्यस्तत्वस्वरूपमाह *प्रती. (१) 'गोशदस्य' इति ख० पु० पाठः । (१)अध्य-च्यते पाठः कुं० कपु० नास्ति । - ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- . 'राहोः शिर' इतिवत् । अभेदस्तु व्यावहारिकः' इति वाचस्पतिमिश्राः । अन्ये तु उभावपि व्यावहारिको । 'स्वर्ण कुण्डलम्' 'स्वर्णस्य कुण्डलम्' इति च व्यवहा- रात् । एतयवहारान्यथाऽनुपपत्त्यैव व तयो कचिदविरोध. स्थाप्यङ्गीकारात्। अन्यथानुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका। पिनष्टि दृष्टवैमत्यं सैव सर्वबलाधिका ।। (कुञ्जिकाटीका) दशायां वस्तुमात्रस्यासत्यत्वाद् व्यवहारदशायां यत् सत्यत्वं तद्याव. हारिकमित्युच्यते । *व्यावहारिक इति । अयं भावः। 'सत्यं चानृतं च सत्यमभवद' इति तैत्तिरीयकश्रुतौ सत्यस्य ब्रह्मणः सत्यानृतोभयतोक्ता । तत्र सत्यत्व व्यावहारिकसत्य. तया सृष्टेः, व्यवहारसत्यविलक्षणं च भ्रमस्थले रजतादिकं प्रातिभा. सिकं जायत इत्यवश्यं स्वीकार्यमिति । उभौ । भेदाभेदौ । *न. यो । भेदाभेदयोः। ननु ज्ञानस्य स्वप्रकाशले स्वस्यैव विषयविषाय. भावः कथमत आह * अन्यथाऽनुपपत्तिश्चेदिति। विषयविषीयणोरभि. नत्वदर्शनविरोधरूपदृष्टवैमत्यमन्यथाऽनुपपत्तिःपिनष्ठीत्यर्थः । ननु दृष्ट. विरोध एवानुपपत्ति कुतो न बाधत इत्यत आह *सैवति । अन्यथा (कलाटीका) ति* । मात्रपदेन व्यावहारिकत्वनिरासः । कार्यनिर्वाहायाह *राहो. रिति । एवं च न विरोध इति भावः। *मिश्रा इति । भामत्यामिति भाव:* । नन्वेवं विरुद्धयोस्तयोः कथमेकत्र स्थितिरत आह #पत. दिति । उक्तद्विविधेत्यर्थः । सर्वत्रानतिप्रसङ्गायाह *क्वचिदिति । तथा व्यवहारविषये इत्यर्थः । नन्वनुपपत्त्यापि कथं दृष्टविरुद्धसाध नमत आह अन्यथेति* | इष्टविरुद्धत्वं नाशयति, तदविरोधं स- म्पादयति । (२)इदंच विरोधमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतः स एव नेत्या. ह *किञ्चेति। नन्वेवमुभयत्रोभयसत्वात्कथं 'स्वर्ण कुण्डलम्' इति सामाना. (२) 'स चेन्थम् । अन्योन्याभावरूपभेदम्य दुग्धजलयोरिव अविभागरूपाभेदम्ग चकत्र सम्भवात यदा अत्राय भेदः षष्ठीप्रयोजको भेदसमानाधिकरणः पदार्थविशेष एव न तु अन्योन्याभावः तयोर्भदा- भेदौ तयोरन्योन्याभावानङ्गीकारात्' इति अयं ख. पुस्तके पाठः ।

·बौद्धाथस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । इति श्रीहर्षोक्त । किञ्च, स्वर्णस्वरूपेणाभेदस्य कु. ण्डलस्वरूपेण भेदस्य स्थितिरित्यविरोधः । सामानाधि. करण्यं चैकार्थबोधकत्वमेव । प्रकारविशेषानपेक्षो ऽभे. (१)दस्तु भेदेन विरुद्धः । प्रतिभासकल्पितत्वेऽपि याव- व्यवहारं(२) ब्रह्मज्ञानतः प्राक् शुक्तिरजतवत्तावहारा. (कुञ्जिकाटीका ) नुपपत्तिरेव सर्वतो बलवती दृष्टविरोधं निराकरोतीत्यर्थः। *किञ्चे ति*। अयं भावः । 'सुवर्ण कुण्डलम् इत्यत्राभेदे आत्यन्तिके अन्यतरस्य द्विरवभासप्रसङ्गः, भेदे चात्यन्तिके गवाश्वादिवत्सामानाधिकरण्या. सम्भव इति । स्वर्णत्वरूपेणेति । स्वर्णत्वरूपसामान्यधर्मविवक्षा- यामित्यर्थः । तदुक्तं भामत्यां कार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणात्मता' इ. ति । युक्तञ्चतत् । सर्वथाऽभेदे कार्यकारणभावासम्भवात् । नचैव "त- दनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इत्यधिकरणविरोधः । उपादानव्य. तिरेकेणोपादेयं नास्तीति तदर्थात् । *इत्यविरोध इति । भेदाभेदयो- रविरोध इत्यर्थः । ननु(३) विभिन्नरूपेणोपस्थित्यभावेऽपि भेदस्यैवास. म्भव इत्यत आह-*सामानाधिकरण्यं चेति । तेन अभेदेन । *ए. कार्थेति* । भिन्नवृत्तिनिमित्ताश्रयैकार्थेत्यर्थः । *प्रकारेति* । 'नीलो घट' इत्यत्र नीलत्वघटत्वरूपप्रकारविशेषापेक्षो भेदो नतु विशेष्यस्या. पि भेदः, अभेदेन विरोधादित्यर्थः। *प्रतिभासेति। कल्पितस्यापि भेद. (कलाटीका) धिकरण्यं विशेषणभेदादत आह *सामेति । एवेन विशेषणे- क्यनिरासः। 'नीलो घट' इत्यादौ तथैव सत्त्वादिति भावः । नन्वेवं तौ विरुद्धाविति प्रवादोच्छेदापत्तिरत आह *प्रकारेति । अभेद. स्त्विति छेदः । अयमेवात्यन्तिकाभेद इत्युच्यते। *विरुद्धः । विरुद्ध एव । ब्रह्मणीति भावः । न च गन्धपृथिवीत्वप्रकारविशेषानेपक्षाव. पीमावेकत्रास्तामिति वाच्यम ! एकत्रैव घटे 'घटो' 'न घट' इति बुद्ध्योः समावेशापत्तेः । ननु मिश्रोक्तरीत्यैवोपपत्तौ किमिति भेदस्य व्यावहारि. (१) अत्र भेद इतिच्छेदः, भेदेनेत्यत्राभेदेननोत पाठः कुञ्जिकासमतः, कलानुसारी च उर्ध्वमु- पन्यस्तः। (२) 'यावद्व्यवहारदर्शनं बम' इति ख० पु० पाठ । (३) ननु-चेति पाठोऽयं कुं० कपु० नास्ति । ४८ ल० मं० ·३७८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - -- नपगमेन व्यर्थपरिश्रमत्वात् । 'राहोः शिर' इत्यत्रानेका. वस्थायुक्तराहोरेकावस्थायुक्तशिरसोऽवयवत्वेन तत्रापि व्यावहारिकभेद एव । वस्तुतस्तत्र विकल्पात्मकमेव ज्ञानम् । "शब्दज्ञा. नानुपाती वस्तुशुन्यो विकल्प" इति तल्लक्षणं पतञ्जल्यु. ( कुञ्जिकाटोका ) स्य व्यवहारदशायां सत्त्वमस्त्येवेत्यर्थः। *(१)व्यर्थपरिश्रमादिति । (२)व्यावहारिकत्वस्य सम्भवनाध्यस्तत्वकल्पनस्यान्याय्यत्वादित्यर्थः । *शब्दज्ञानानुपातीति । एतश्च पातञ्जलसूत्रम् । शब्द जन्यज्ञाना. नन्तरं वस्तुतत्त्वमनपेक्ष्य जायमानोऽध्यवसायो विकल्प इति तद. थः। ननु शदशानजन्यत्वे शब्दप्रमाणत्वापत्तिरत आह *वस्तुशून्य इति* । क्व (३)चिदभेदे भेदमारोपयति क्वचिच्च भिन्नाना (४)मभेदम् । तथाच भेदस्य अभेदस्य च वस्तुतोऽभावान प्रमाणत्वमिति भावः । ननु वस्तुशून्यत्वे भ्रमत्यापत्तिरत आह *शब्दज्ञा (५)नानुपातीति । व्यवहाराविसंवादान्न भ्रमत्वमिति भावः । एवं च नरशृङ्गादिश्रवणान: (कलाटीका) कत्वमत आह *प्रतीति* | अनपगमे ऽस्यान्वयः। तदिति । भेदे- त्यर्थः। प्रातिभासिकस्य तु प्रतिभासिककाले एव सत्ता नान्यदेति तद. सङ्गतिरेव स्यादिति भावः। *व्यर्थोति । प्रातिभासिकत्वकल्पनायामि. त्यर्थः। नन्वेवं मिश्रोक्ततदुदाहरणस्य का गतिरत आह राहोरिति । आरोपितानेकावस्थाभिः समुदायरूपत्वस्यारोप इति भावः । एवेन प्रातिभासिकत्वनिरासः । इदमपि कैयटानुरोधेनोक्तम् । भाष्यमते त्वारोपानुपयोग एवत्याह *वस्तुत इत्यादि । बोध्यमित्यत्रास्यान्वयः। *तत्र । राहो शिर इत्यत्र । एवेनाहार्यज्ञाननिरासः। ननु कोऽसौ विकल्पः । प्रसिद्धस्यासम्भवादत आह (१) 'व्यर्थपरिश्रमत्वादिति । प्रातिभासिकतत्कल्पनस्य निरर्थकत्वादित्यर्थः' । पाठोऽयं कपु० अधिकः। (२) प्रातिभासिकत्वकल्पनस्य निरर्थकत्वादित्यर्थः । अत्र एकार्थेति-प्रकारेति इति प्रतीक- द्वयं तस्य व्याख्यानं च ख० पु० दृश्यते । (३) पाठः क्वचि-भावः कुं, कपु. नास्ति । ( ४ ) अभेदे भेदस्योदाहरणं मूलकार एव 'पुरुषस्य चैतन्यम्' इति अनुपपदं दास्यति । भेदे अभे. दस्य तु नरशृङ्गयोर्भिवत्वेऽपि विशिष्टाभेदः नरावशिष्टामिन्नं शृङ्गमिति । (५) तथा च शब्दज्ञाज्ञानुपातीविशेषणाभावे सदस्तुशून्यमित्यर्थः स्यात् , तथाच भ्रमेऽतिव्याप्तिः । शब्दज्ञानानुपातीति विशेषणे दत्ते तु तन्महिम्ना सदसदस्तुशन्येत्यर्थान भ्रमतिव्यातिरिति भावः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३७९ कम् । शब्दज्ञानजन्यो बाह्यवस्तुशुन्यो विकल्प इति तदर्थः । किञ्च,(१) शब्दप्रयोगं तजन्यज्ञानं चानुपतति तजनको बाह्यवस्तुशन्यो वृत्तिविशेषो बाधावाधकाला. विशेषण सदैव जायमानो विकल्प इत्यर्थः । अनेन व- क्तुः शब्दप्रयोगजनकमानसज्ञानस्यापि विकल्पत्वमुक्त- म् । विपर्यये तु बाधोत्तरं शब्दप्रत्यययोरभावान्न तेन गतार्थता। हरिणाऽप्युक्तम्- अत्यन्तासत्यपि(२)स्वार्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि । इति। (कलाटीका) *शब्देति । तावद्भाष्यसम्मतं मिश्रोक्तमर्थमाह *शब्देति । स्वोक्तमर्थमाह किश्चेति । शब्दश्च तजन्यज्ञानं च ते अनु- पातिनी यस्य स इति विग्रहः । तदाह *शब्देति । *तदिति । उभयेत्यर्थः । *मानम् * । प्रत्ययः । एतत्फलमाह *अनेनेति । द्वितीयार्थनेत्यर्थः । स न प्रमाणान्तर्भूतः, वस्तुशुन्यत्वात् । नापि वि. पर्ययान्तर्भूतः, ज्ञानस्य याथायें सति यादृशस्तद्याथार्थनिबन्धनो व्यवहारः शब्दप्रयोगरूपस्तादृशव्यवहारस्येतोऽपि दर्शनात् । विपर्य- यस्तु नैवं बाघोत्तरम् "इदं रजतम्” इति शब्दप्रत्यययोरभावात् । एवंच "विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्" इति विपर्यलक्षणे श. ब्दशानानुपातित्वं विशेषणं देयमिति बोध्यम् । तदाह *विपर्यये वि. ति । *शब्देति । तत्प्रयोगेत्यर्थः। बौद्धसत्तायाः सत्त्वादाह*अत्य- न्तेति । शब्दलानेत्यस्योक्ताकवाक्यतायै करोत्यपीत्यपि समुच्चित. माह *ज्ञानमिति । करोति हीति पाठे हिरप्यर्थे प्रथमहिरवा. थे । एतेन- "अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि । प्रमाबाध्या प्रमा तत्र हतःप्रामाण्यनिर्णयः ॥ इतिखण्डनकारोक्तः । अत्यन्तासत्यपिम्बाधितत्वेनावधारिते. () "किञ्च-त्य पितदर्थः पाठः कु. कख० पु० मूले नोपलभ्यते नतरी व्याख्यानमस्य तस्या टीकायाम् । केवलमूलपुस्तकद्वितये तमुपलभ्य कलायां व्याख्यानं चास्य दृष्ट्वा ऽयमत्रावस्थापितः। (२) 'स्वार्थे' इत्यत्र 'ह्यर्थे' इति ख० पु० पाठः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - अत्यन्तेत्यस्य बाहिरित्यादिः । ज्ञानमवष्टभ्य शब्दः स्वप्रयोगं करोतीत्यपि तदर्थः । अत एव 'पुरुषस्य चैत. न्यम्' इति तदुदाहरणं पातञ्जलभाष्ये दत्तम् । नहि तस्मादस्य कश्चिद्विशेषः । "व्यपदेशिवद्" इत्यस्यायमर्थः- मुख्यव्यवहारवि. (कुञ्जिकाटीका) न्तरं निर्विषया या वृत्तिर्भवति सा विकल्पः । *पुरुषस्य चैतन्य मिति । 'पुरुषस्य चैतन्यं स्वरूपम्' इत्यत्र पुरुषचैतन्ययोरभेदेऽपि भेदव्यवहारः कल्पित एवेत्यर्थः । *तस्मात् । राहोः शिर इत्यस्मात् । *अस्य* । 'पुरुषस्य चैतन्यम्' इत्यस्य । ननु(१) 'राहोः शिर' इत्यत्रा. वयवावयविभावोपपादने व्यपदेशिवद्भावेन राहुरवयवीति प्रवादास. ङ्गतिरत आह *व्यपदेशिवदिति* / *मुख्यव्यवहारविषये। 'देवदत्त. (कलाटीका) ऽपि । अथै विषये। हिनिश्चयेन । शब्दः ज्ञानं करात्येव । द्वितीयाहिशब्द. एवकारार्थः । नन्वेवं तत्र प्रवृत्त्यापत्तिःतजनकस्य विशिष्टज्ञानस्य स. स्वादत आह *अत्यन्तेत्यादि**तत्र* । बाधितार्थे । प्रमाबाध्याप्रमया योग्यताप्रमया बाध्याऽप्रमात्वेन शाप्या । अप्रमा अप्रमात्मकशाब्दबुद्धि- रेव । भवतीति शेषः। तावतापि किं जातमत आह *अत इति । प्रवृत्तिप्रयोजक इति शेषः । तथाच प्रवृत्तिप्रयोजकप्रामाण्यनिर्णयामा. वान्न तत्र प्रवृत्तिरित्यर्थ इति नव्यनैयायिकोक्तमपास्तम् । अत एव* राहोः शिर इत्यत्र विकल्पाङ्गीकारादेव ।चैतन्य स्वरूपमिति शेषः । *तदिति । शब्देतिलक्षितविकल्पेत्यर्थः । अन्यथा चितेरेव पुरुष. स्वात् भेदनियतसम्बन्धरूपस्य षष्ठपर्थस्याप्रतीत्यापत्तिः। भवति च 'चैत्रस्य गौः' इति यथार्थशब्दवदत्रापि षष्ठ्यर्थे वृत्तिः। तस्यास्ततो विवेकिनामपि बोधश्च । तदाह *नहीति नन्वेवं व्यपदेशिवदित्यस्य वैयर्थ्यमत आह *व्यपेति* | विशिष्ठो उपदेशो व्यपदेशो मुख्यव्य. वहारः स यस्यास्तीति व्यपदेशी तेन तुल्यमसहाये कार्य भवतीति शाब्दोऽर्थस्तदाह *मुख्येति । एवं च तेनास्यैकवाक्यतैवेति भावः । नन्वेवं 'स्वर्णस्य कुण्डलम्' इत्यस्याप्येवमेवोपपत्त्या तद्यवहारात्कथं (१)गनु -षष्यादि पाठोऽयं कुं. कपु. नास्ति ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३८१ षये यथा शास्त्रीय कार्य तद्वद् मुख्यसम्बन्धाद्यभावेऽपि कार्यमिति । स्वर्णकुण्डलस्थले देशकालैक्थे ऽपि न्यूनाधिकमू- ल्यदर्शनेन व्यावहारिकभेदो ऽप्यवश्यं स्वीकार्यः। नहि प्रातिभासिकेन तदुपपत्तिः । शुक्तौ प्रातिभासिकरजते सर्वथा मूल्याभावादित्यपि कश्चित् । 'राहोः शिर' इत्यादाववस्थाकल्पितोऽवयवावयषि. भाव इति तु न युक्तम् । बोडणामनेकावस्थाविशिष्टस्य तत्त्वेन राहुपदादबोधात् । (कुञ्जिकाटीका) स्य हस्त' इत्यादौ ।। *शास्त्रीय कार्यम् । षष्ठ्यादि । *मुख्यसम्ब. न्धेति* । मुख्यः सम्बन्धो भेदनिबन्धनस्तदभावेऽपि भेदव्यवहार इत्यर्थः। *शुक्ताविति ।प्रातिभासिकरजतं चाविद्यापरिणामः । प्राति. भासिकत्वे च प्रतिभाससत्तानियतसत्ताकत्वम् । *तत्त्वेन* । राहुत्वेन । अयं (१) भाव:-'राहोः शिर' इत्यत्र व्यावहारिकभेद एव । अत एव प्रकृतिविकृत्योरपि भेदाद 'भक्तिर्शानाय कल्पते' इत्येतदर्थ "क्लपि संपद्यमानेच" इति वार्तिकम् । स्वर्णशब्दस्य विकाराघटित एव निरू- ढत्वात् ‘स्वर्णस्य कुण्डलम्' इत्यादौ षष्ठी। स्वर्णत्वजातेरनुस्यूतत्वा. च्चाभेदोऽपि । सर्वथा अभेदे तु दधिदुग्धयोः रसभेदः कार्यभेदश्च न स्यात। दुग्धस्य लवणादियोगनिषेधेऽपि दध्नोनिषेधाभावात । वी. (कलाटीका) भेदस्य व्यावहारिकत्वसिद्धिः, अतो मतान्तरं प्रागुक्तमाह *स्वर्णेतिका *तदिति । न्यूनाधिकमूल्येत्यर्थः । कश्चिदिति* । अरुचिबीजं तत्र रजतमूल्यस्य बाधोत्तरमसत्त्वे. पि ततः प्राक्सत्त्वेन तदुत्तरमपि शुक्तिमूल्यस्य सस्वेन सर्वथा मूल्याभावो ऽसिद्धः । तत्रापि भेदस्य (२)तत्वे ऽप्यवयवसंस्था. नछतभेदेन तदुपपत्तिरिति न तत्रापि तदावश्यकत्वमिति । प्रागुक्तकैयटायुक्तिं खण्डयति #राहोरिति । तत्त्वेन । राहुः (१) अयं-नेति कुं. कपु. न दृश्यते । (२) 'भेदस्य प्रातिभासकत्वेऽपि' इति ग० पु० पाठः ।

·३८२ टीकाद्वयोपेतायां लधुमञ्जूषायाम्- अत एव 'इयाय' इत्यादौ 'इकारस्य प्रथमावयवत्वं कथम्'इत्याशक्य 'लोकविज्ञानासिद्धम्' इत्युक्तं भाष्ये । लोकवदेव शास्त्रे ऽविचारितरमणीयो व्यवहारः । किञ्च,(१) अस्य विकल्पात्मकज्ञानजनकत्वे वस्तु. सिद्धयनापत्तिः। विषयभेदेन विषयताऽङ्गीकारे तु अन्त्यः। कोचत्तु शब्दाभेदेऽपि विकल्पेन व्यवहारः शास्त्रीय कार्यनिर्वाहश्च । यथा-'अद्यतने ऽप्यनद्यतनो ऽस्ति' इति लविधायके भाष्ये प्रयुक्तमिति तदाशय इत्याहुः। (कुञ्जिकाटीका) हिनिष्ठानामेव पुरोडाशसाधनत्वेऽपि प्रोक्षणावधातादीनां ब्रीहिसंस्का. रत्वाद् बीहीणामपि करणतेति । *लोकवदेवेति । यथा हि प्रमेयत्वरूपसम्बन्धिभेदाभावेऽपि प्रमे- (कलाटीका) त्वेन । भाष्यसम्मतमपीदमित्याह * अतएवेति । उक्तरीत्या ऽनिर्वा. हादेवेत्यर्थः । *लोकवदिति* । ज्येष्ठकनिष्ठत्वादितद्यवहारवदित्यर्थः । विज्ञानशब्दार्थमाह *व्यवेति* । नन्वयमपि 'राहोः शिर' इतिवत्कु. तो नेति किमिति तद्भाप्यस्योक्तोऽर्थोऽत आह कैयटरीत्या *किञ्चे. ति* / *अस्य* । “एकाचो द्वे प्रथमस्य' इत्यस्य । *वस्तुसियने ति* । यथा च 'जजागार' इत्यादौ द्वित्वसियभावापत्तिरित्यर्थः 'प्रति. लक्ष्य लक्षणभेदः' इतिन्यायाङ्गीकारे तु तत्र न दोष इत्याह *विषये- ति* । लक्ष्यभेदेन शास्त्रविषयताऽङ्गीकारे तु* अन्त्यः । विकल्पप्रकार. एवेत्यर्थः । अधिकं वक्तुमाह *केचित्त्विति । *शब्दाभेदेऽपि । आरोप्यमाणारोपाधिकरणप्रतिपादकशब्दाभेदेऽपि । एवं च लक्ष्यभे. दकृतलक्षणभेदानङ्गीकारेऽपि न दोष इति तात्पर्यम् । लिविधायके भाग्ये इति पाठः । तत्रहि व्यामिश्रेलिसिध्यर्थमनद्यतन इति बहुव्रीहि. माश्रित्याद्यतने दोषमुद्भाव्य व्यपदशिवद्भावेनेदमुक्तम् । तदाशयः । लोकविज्ञादितिभाण्याशयः । अर्थाभेदेऽपि तत्रैवात्र शब्दभेदेऽपि का. यादिति तात्पर्यम् । *इत्याहुरितिक बोध्यमित्याहुरितिपाठः। तत्राद्य (१) 'किञ्च-प्रयुक्तमिति' पाठोऽय कुं० कखपु० मूले नोपलभ्यते । तस्या व्याख्यानमध्यस्य नास्ति । केवलमूलपुस्तकद्वितये वेममुपलभ्य कलाया व्याख्यानं च दृष्ट्रा त्रायमवस्थापितः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३८३ । केचित्तु तदभिन्नाभिस्य तदभिन्नत्वमित्याशयेन शङ्का । अयश्च न्यायो मूलकारणोपादानककार्योपादानके कार्ये मूलकार(१)णोपादानकत्वस्यापित्यवहारेण सिद्धः। यथा-तन्मात्रायुपादानके ऽपि प्रकृत्युपादानकत्वम् । 'गुणो नाम स' इत्युत्तराशयस्तु-पत्र स्वाभिन्नवस्तु द्वारकः स्वस्वरूपानुगमः तद्विषय एवोक्तन्याया। स्वर्गनरकयोस्तु नैक्यम, यदन्तःकरणावयवपरिणा- मः सुखम् , तदतिरिक्तावयच परिणाम एव दुःखमित्यङ्गी- (कुञ्जिकाटीका) यत्वे प्रमेयत्वम्' इति व्यवहारः, यथा वा स्वरूपसम्बन्धस्य सम्बन्धिः रूपत्वम् , एवमिहाभेदे ऽपि सम्बन्धो व्यवहियत इत्यर्थः । तदभिन्नति* । यथा कपालिकाऽभिन्नकपालाभिन्नघटस्य कपा. लिकाऽभिन्नत्वम् ।* मूलकारणेति । यथा कृत्युपादानकं यद् महत्तत्त्वं तदुपादानके ऽपि प्राकृतत्वव्यवहारः । *तन्मात्रा:* भूतसूक्ष्माणि(२)। *स्वाभिन्नति * । महत्तत्त्वजन्ये प्राकृतव्यवहारवत् । *यदन्तः कर- णेति । याहशान्तःकरणावयवेत्यर्थः। सादिद्रव्यत्वेन तदपि सावय. मेव, तस्य परिणाम इति भावः । ननु भाष्याच्छब्दार्थयोर्मेदो लभ्यत (कलाटीका) केचित्त्वित्यन्वितं मध्यमं तु वस्तुत इत्यनेनान्वितमन्त्यं त्वन्येत्वित्यनेना. वितमिति बोध्यम् । गुणादीनां शब्दत्वाशङ्कादौ बीजं दीक्षितायुक्तमाह *चित्वि. ति* । तथा सम्भवत्येवमुपपादनमनुचितमित्यरुचिरत्र । *तदभिः नेति* । शब्दाभिन्नगुणादीनां शब्दाभिन्नत्वमित्यर्थः । एतन्न्यायन निर्मूलत्वमपाकरोति अयश्चति* । तमेव व्यवहारमाह *यथेति । नन्वेवमुत्तराशये कुण्डलकटकयोः कुण्डलारम्भकस्वर्णावयवानुग. मस्य कटके ऽभावेनानैक्ये ऽपि सुखदुःखयोरन्तःकरणपरिणामत्वे. नक्यापत्तिरेव अत आह *स्वर्णेति । अन्तःकरणस्यापि सावय- (१) 'कारणाभेदस्यापिव्य' इतिपाठः कसंज्ञके केवलमूलपुस्तके। (२) किञ्च अस्य विकल्पात्मकज्ञानजनकत्वे वस्तुसिध्यनापत्तिः । विषयताङ्गीकारे तु अन्त्यः । केचित्तु शब्दाभेदेऽविकल्पेन व्यवहारशास्त्रीयकायनिवाहश्च । यथाऽयतनेऽप्ययतनोऽस्तीति लड्विधाय- कभाष्ये प्रयुक्तमिति तदाशय इत्याहुः इति ख० पु० पाठः!

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- कारात्। 'येनोच्चारितेन सालाखुरककुदविषाणिनां सम्प्रत्यः यो भवति स शब्द' इति भाष्याशयस्तु-यथा चिजड. योस्तादात्म्यावभासेऽपि चित एव भासकत्वं जड. स्थावभास्यत्वमेव स्वभावात्, तथा स्वभावादेव शुद्ध. शब्दस्य भासकत्वमर्थस्यावभास्यतेति वदन्ति । तस्माद वुद्ध्यवच्छिन्नाकाशधर्मोऽयमान्तरः स्फोटः । अर्थश्च बौद्ध एव ज्ञानविषयः शक्तिग्रहविषयश्च । (कुञ्जिकाटीका) इत्यत आह *भाज्याशयस्त्विति *(१) । *चिजडयोरिति*। तयोस्ता. दात्म्याध्यासस्तु विवेकाख्यातिमूलः । यद्वशात्पुरुषस्यापि कर्तृत्वभो. क्तृत्वव्यवहारः। *जडस्यावभास्यत्वमिति*। नन्वषं वृत्तिव्याप्यत्वं जडत्वमिति फलितम्, तथा च ब्रह्मणो ऽपि वेदान्तवाक्यजन्यशाने विषयत्वाद्यभिचारः । सत्यम् । वृत्त्यु. पहितमेव ब्रह्म वृत्तिविषयः । तच्च मिथ्यैव । शुद्धं तु स्वप्र. काशमेव । नच शुद्धस्यादि 'स्वप्रकाशम्' इत्यादिशानविषयताऽस्त्ये. वेति वाच्यम् । तद्वाक्यस्य लक्षणया अशुद्धत्वमप्रकाशत्वव्यापकमि. त्यर्थात् । पर्यवस्येति । स्फोटाख्यशब्दस्याप्याकाशदेशताया न्याय्य. स्वादाह *बुद्ध्यवच्छिन्नेनि* । आभ्यन्तरेत्यर्थः । वेदान्तरीत्या अन्तःक- रणविशेषस्य बुद्धेर्घटादिवद् द्रव्यतया आकाशावच्छेदकत्वं बोध्यम् । ( कलाटीका) वत्वादिति भावः । वैपरीत्यशङ्कानिरासायाह *येनोचारीति*(२) । शारीरमारुताभिहतकण्ठादिस्थानस्तदवयवद्वाराऽभिव्यकेन येनेत्य. थः । अत्र विषयाणां तैरवयवर्गुणादयो ऽप्युपलक्ष्यन्ते । *सम्प्रत्य. यः शानम् । (३)परमप्रकृतमुपसंहरति *तस्मादिति । (१)चिज्जडादीति पाठः नास्ति ख.पुस्तके । (२)'ननु एवमपि तयोस्तादात्म्येन वैपरीत्यशद्वाया अपि सम्भवेन सिद्धान्तभाष्यासङ्गतिरवोभय- थापीत्यत आह-येनोच्चाराति ।' अय ख० पु० पाठः । (३) 'नतीति पाठः । योगसूत्रमपि बौद्धार्थाङ्गीकार मानमित्याह *तस्मादिति । बोधार्थाङ्गी- कारादित्यर्थः । उपपन्न इत्यत्रान्वयः । क्रमेण परमप्रकृतायनुवादनाइ *बुद्धावेति । तेषां* शब्दार्थ- ज्ञानाम् योगसूत्रमाइ-*शब्दार्थेति'* | अंय ख० पु. पाठः ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ज्ञानं च वृत्तिरूपं बुद्धिधर्म एवेति एकदेशस्थत्वात्तेषामि- तरेतराध्यासः "शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्सङ्क- रस्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम्" इति योगस. ब्रोक्त उपपन्नः । स चानादिवासनावशादनादिरेव । एवं शब्दार्थधर्मयोः, इति न कुतर्कावसरः । (कुचिकाटीका) *वृत्तिरूपमिति । अन्तःकरणमिन्द्रियद्वारा घटादिदेशं गत्वा घटाधा- कारेण परिणमते सा वृत्तिरित्युच्यते। *बुद्धिधर्म इति । अन्तःफर- णमेव नैर्मल्यान्निश्चये जाते वुद्ध्याख्यां लभत । ब्रह्मात्मकज्ञानस्य बुद्धि- धर्मत्वाभावादुकं वृत्तिरूपेति । *तेषाम् । शब्दार्थवृत्तीनाम् । *शब्दा. र्थप्रत्ययानामिति । एतच्च पातञ्जलसूत्रम् । गौरिति शब्दः, गौरि- त्यर्थः, गौरिति प्रत्ययः, इत्येवं शब्दार्थप्रत्ययानामितरतराध्या. सात्सङ्करः प्रसिद्धः। तेषां शास्त्रयुक्तिभ्यां विभागः सिद्धः। वर्णव्यङ्ग्यं पदं, पदव्यङ्ग्य वाक्यमिति शब्दतत्त्वम् , अर्थो द्रव्यादिर्वाच्यो लक्ष्यश्च. त्यर्थतत्वम् , शद्वजन्याऽर्थविषया बुद्धिः प्रत्यय इति ज्ञानतत्वम् । तस्मिन् विभागे संयमात् सर्वशब्दादिवशीकारसूचकं सर्वभूतानां प- श्वादीनां रुतस्य शब्दस्य ज्ञानं भवति 'अनेनाभिप्रायेणानेनेदमुच्चरि. तम्' इति । *उपपन्नइति । तेषामितरतराध्यास इति पूर्वेणान्वयः । ननु 'शुक्लः पटः पटः शुक्ल' इति प्रमाया अप्यध्यासरूपत्वाद् भ्रमः त्वाद् भ्रमत्वापत्तिः। सत्यं, स्वरूपविवेकतिरस्कारेणाभेदधीरेवाध्यासः। *सच * । अध्यासश्च । *शब्दार्थेति । श(१)ब्देऽर्थधर्मस्याप्यध्यासः। (कलाटीका) *योगसूत्रोक्त इति ।संयमान्तरस्य सिञ्चन्तरमिदमुक्तं तत्र । *शब्देत्यादि । गौरिति शब्दो गौरित्यर्थों गौरिति ज्ञानं तेषां सङ्केतरूपाध्यासात्तत्रवोक्तासङ्करो विवेकाग्रहणम् । वस्तुतस्तेषां भेद एव । अतस्तेषां प्रविभागे भेदे सयमात्साक्षात्कारपर्यन्तात्सर्वभूतानां रुतानि ज्ञायन्ते, अय काकादिरमुमर्थमनेन शब्देन कथयतीत्यर्थः । अन्यथा श्रोत्रग्राह्यणबाह्यघटाद्यर्थानामत्यन्तभेदात्कथमध्यासः स्या. त् । किमर्थ वा तज्ज्ञानाय योगोपदेशः स्यादिति भावः । नच तद्रीत्या सङ्करे कथं तेषां प्रविभागः । सङ्करस्यैकदेशस्थत्वोपाधिकत्वात् । (१) शद्वेन इति ख० पुस्तके पाठः। ४९ल० म० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् -- - अत एव। 'निकारो ऽग्रे पश्चाद्धनमहह भोस्तद्धि निधनम् । 'रामेति व्यचरं नाम मानभङ्गः पिनाकिनः । गर्वभङ्गो भार्गवस्य शौर्यभङ्गश्च वालिनः ॥' 'हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते' इत्यादि सङ्गच्छते । अन्त्ये हिरण्यकशिपुनामानमिति प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वा. त् । अत एव 'कथितपदत्वं दोषो ऽपि क्वचिन्न दोषः। उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ (कुञ्जिकाटीका) *कुतर्केति* । अग्निशब्दोच्चारणे मुखे दाहापत्तिरित्यादीत्यर्थः । *निकार इति* I निकारो ऽधिक्षेपो निशब्दश्च । निशब्दोत्तरधन- शब्दनिधनशब्दार्थयोरभेदाध्यवसायः। कथितपदत्वं न दोष इत्येतदु. दाहरति *उदेतीति । कथितपदत्वमेकस्यैव पदस्य पुनः प्रयोगः । (कलाटीका) वस्तुतस्तत्रापि तेषां भेद एवास्तीति न दोषः। एतेनास्मदादीनां तद्भेदसाक्षात्कारे ऽपि योगजतत्साक्षात्काराभा. वान्न सर्वभूतरुतज्ञानमित्यपास्तम् , तत्सूत्रतद्भाप्यांवरोधात् । एतत्स. ङ्करमूलक एव चायमयमित्यपि सङ्केतः । कार्यकारणभावोऽपि तद- थविषयकशाब्द प्रति तदर्थगृहीतशक्तिकतत्तटूपाभिव्यक्तस्फोटज्ञान- त्वेन हेतुत्वमिति बोध्यम्(१) । *अत एव । शब्दार्थयोस्तादात्म्यादेव । निशब्दोऽग्रे पश्चाद्धन पश्चाद्धनशब्द इति यत्तदेव; अहह खेदे, निधन भोरित्यर्थः । एवं रामेति यद् यक्षरं नाम तदेव पिनाकिनो मानभङ्ग इत्याद्यर्थः। हिरण्यक- शिपुशब्दमित्यर्थभ्रामावाह-*अन्त्येति । *प्रतीतेरिति*। सा चाभेदं विनाऽनुपपन्नति भावः । *अतएव । शब्दार्थयोरभेदन शब्दस्य प्रकारतया शाब्दबोधविषयत्वादेव । प्रकाशेत्यत्रान्वयः । *दोषोऽपीति । तापेन राजते सूर्यः शूरश्चापेन राजते । (१) 'न्यूनतां परिहरति *एवमिति* *शम्दाथैति । तयोर्यों धी तयोरित्यर्थः । कुतर्क उक एवानुपदम् । इति ख० ग० पु० पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ET इत्यत्र ताम्रपदं विना न तादृशो बोधः, पदप्रकार- कबोधात्' इति प्रकाशकृतः। तदुक्तं हरिणा-- यदन्तःशब्दतत्त्वं तु नादैरेकं प्रकाशितम् । तदाहुरपरे शब्दं तस्य वाक्ये तथैकता ॥ अर्थभागैस्तथा तेषामान्तरोऽर्थः प्रकाशते । इति । एकस्यैवात्मनो भेदौशब्दार्थावपृथकस्थितौ। इति च। अन्तस्तथा स्थितावपि बहिर्भेदेन भासेते । तस्यैव शक्तिभेदात् । अक्रमे ऽपि तस्मिन् क्रमासोऽपि तच्छ- (कुञ्जिकाटीका) *ताम्रपदंविनेति । अत्र यदि रक्त एवास्तमेाति क्रियते तदा पदा- न्तरप्रतिपादितः स एवार्थो भिन्न इव प्रतीयमानःप्रतीति व्यवदधीत । पूर्व वाह्यस्फोटं वाचकमाश्रित्य व्याख्यातम् , इदानीमान्तरमेवाह यदन्तरिति । यदेकं निरवयवमन्तः शब्दतत्त्वं नादैर्बहिः प्रकाशित तद् वाक्यमपरे आहुः, तस्य वाक्यस्य एकता निरंशतैष प्रतिपाद्यते । न केवलं वाक्यमेवाखण्डं किन्तु वाक्यार्थो ऽपीत्याह अर्थभागै. रिति । तेषां मते पदार्थभागैरखण्डो वाक्यार्थ आन्तरो व्यज्यते । तौ च शब्दार्थों एकस्य तत्त्वस्य सम्बन्धिनौ अभिन्नावेव बहिःस्थिती भिन्नाविव प्रतिभासेते। तथा*। अभेदेन । *तस्यैव । आत्मन एव । शक्तेर्भेदो वैचित्र्यम् । *अक्रमे * । वर्णादिक्रमशुन्ये । *वेदशब्देभ्य (कलाटीका) इत्वादाविति भावः । अदोषस्थलमाह-*उदेतीति*। *ताशा* एकरूपताबोधः । अत्र हरिसंमतिमप्याह तदुक्तमिति । बुद्धिस्थयो. रुभयोमिथो भित्रयोरेव ज्ञानविषयत्वमित्युक्तमित्यर्थः । *हरिणा- तेनापि। *नादेः । वर्णैः । अपरे* । वैयाकरणाः। शब्द वाच- कम् । तस्य* आन्तरस्य । *वाक्ये * । बाह्ये । *अर्थभागैः तद्रू पतदंशैः । एकता चेत्याहुः । *तथा*। तथासति । *तेषाम् * । अपरे. षाम् । *आत्मनः* । अन्तःकरणस्य ।बुद्धिस्थत्वेनाह अपृथगिति । नन्वेवं बाह्यप्रतीतिविरोधोऽत आह *अन्तरिति । *तथा । अभेदे. न । तस्यैव* आत्मन एव । *तस्मिन् । आन्तरावभासे(१) *स:* (1) 'भासेतिपक्षे बाधकमप्याह-किञ्चेति । इति ख० पु० पाठः ।

·३८८ टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् - क्तिपशादेवेत्यापि स्पष्टं तन । किश्च बोद्धपदार्थानङ्गीकार- सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देश्य एवादी पृथक संस्थाश्च निर्ममे ।। इतिस्मृतेः, "सभूरिति व्याहरत् स भूमिमसृजत" इतिश्रुनेश्च सृष्टेः प्राग् भूःशब्दादिभ्यस्तदर्थज्ञानपूर्वकं सृष्टिरिति लाभेन तदा बाह्याया भुवो ऽभावाद् भूःश. ब्दस्य शक्तिग्रहपूर्वकं कस्यार्थस्य बाधः स्यात् । नच जा- (कुञ्जिकाटीका ) इति । वैदिकशब्दान् स्मृत्वेत्यर्थः । *पृथक्संस्थाः । भिन्नाकृतीन् पृथिव्यादीन् । स्पष्टश्चेदम् "एते असृग्रमिन्दवः” इतिश्रुतावपि । *तद. र्थज्ञानेति । तत्तच्छब्दः तंतं पदार्थ स्मृत्वा रचितवान् । बौद्धपदार्था- भावे तु तदानीं कस्य पदार्थस्य स्मरणं स्यादित्यर्थः । *अवच्छेदका. ( कलाटीका) हिरण्यगर्भः । *वेदशब्देभ्यः* वैदिकशब्देभ्य एव । *आदौ* सृष्टिप्रा. रम्भे । *पृथक्पृथक् । भिन्नभिन्नरूपतया। सर्वेषां नामानि कर्माणि च सर्वेषां संस्थाः व्यवस्थाश्च पृथक् निर्ममे इत्यर्थः । ज्ञानपूर्वमिति शेषः। अत एव श्रुतिमाह-*सभूराित* आदिपदार्थमाह-*सृष्टिरिति* वेदत्याधर्थमाह-*भूरिति । श्रुतिलब्धमाह-*तदर्थेति । अन्यथा वेपरीत्यस्याप्यापत्तिरिति भावः । * इति* इत्यस्य । *तदा* सृष्टेः प्राक् । *स्यादिति । (१) किञ्च, तथा सति तत्र शक्तिग्रहस्य पुरुषसङ्केतसापेक्षत्वापत्त्या (१) ननु देवताना विग्रहवत्वे जन्ममरणत्वेन अनित्यस्य तस्यार्थस्य नित्यनेन्द्रादिशब्देन सम्बन्ध- स्यानित्यतापत्तौ वैदिकशब्दाना पुरुषसङ्केतसापेक्षत्वापत्या तत्र च दोषजन्यत्वसम्भावनया वेदप्रामा- ण्यभङ्गरूपः शन्दे विरोध इत्याशङ्कासमाधानपरं-"शब्देति चेत्रातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" इति व्याससूत्रम् । देवताया विग्रहवत्वेऽनित्यतापत्यानित्यस्यार्थस्येन्द्रदादिशब्देनानित्यसम्बन्धः स्यात् । तथाच वैदिकशब्दैः प्रामाण्यभङ्गरूपविरोध इति चेन्न, यतो भूरादिपदार्थानामपि सभूरितिप्रत्यक्ष- श्रुत्या सर्वेषामित्यनुमानरूपस्मृत्याचातो वैदिकशब्दादेव ज्ञानपूर्वकं प्रभवादुत्पतेः सत्वात्तत्रापि शक्ति- ग्रहस्य पुरुषसङ्केतसापक्षत्वेन दोषः सम इति प्रतिबन्दीरूप: शाब्दस्तदर्थः। अथ तत्र बौद्ध- सूक्ष्मरूपमूरादे सत्कार्यवादिभिः स्वीकारात्तत्रैव शक्तिग्रह इति न दोषः, तर्हि प्रकृतम्प्यदोष सम इति तत्तातर्यार्थः । तत्र कैश्विदन्यथा ताप्तर्यार्थो वर्णितः। हिरण्यगर्भस्य भूरादिपदशक्तिग्रहानुपपत्त्याजानेनि- त्यत्वस्वीकारात्तत्र शक्तिग्रहवत् प्रकृतेऽपि । तथेति ततखण्डयति नचेति । इति ख. ग. पु० कलास्थापितपाठसदृशः पाठः ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३८९ तेनित्यत्वात्तत्र शक्तिग्रह इति वाच्यम् । अबैतिनांजा- तेरप्यनित्यत्वेन तस्या अपि केनचिद्वैदिकशब्देनैव ज्ञान- पूर्व ब्रह्मणा निर्माण तत्राप्यस्था एव दुरवस्थायाः मत्त्वा- त् । निराश्रयजातिसत्त्वे प्रानाभावाच(१)तत्तव्यक्तिस- भवेतब्रह्मसत्ताया जातित्वे ऽप्यवच्छेदकाभावात्तस्यास्त- दा जातित्वाभावात् । किञ्च(२) तत्तयत्यवच्छिन्ना ब्रह्म- सत्ता जातिरिति गौरवान्न युक्तमित्यग्रे वक्ष्यते । “अपा- गादग्नेरग्नित्वम्" इति श्रुत्या नन्नाशस्यैव कथनाच्च । त. ( कुञ्जिकाटीका) भावात् । उपधायकाभावात्। तस्याः । ब्रह्मसत्तायाः। तदानीम् । ( कलाटीका) तत्र च दोषजन्यत्वसम्भावनया वेदप्रामाण्यमङ्गरूपः शब्दे विरोधः स्थादित्यपि बोध्यम् । यत्तु हिरण्यगर्भस्य भूरादिपदशक्तिग्रहानुपपत्त्या जातेनित्यत्वा- तत्र शक्तिग्रह इति "शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् " इतिव्याससूत्रव्याख्यावसरे उक्तं देवताया विग्रहवत्त्वे ऽनित्यताऽऽप. त्याऽनित्यस्याऽर्थस्येन्द्रादिशब्दनानित्यः सम्बन्धः स्यात् । तथाच शब्दे वैदिकशब्दे प्रामाण्यभङ्गरूपो विरोध इति चेन्न । अतः शब्दात् श्रौतशब्दादेव ज्ञानपूर्वकं हिरण्यगर्भादेः श्रुतिस्मृत्योः सर्वोत्पत्तिश्रव- णेनोक्तभूरादिशब्दानां सम्बन्धानित्यत्वप्रयुक्तमप्रामाण्यं यथा परिहर्च- व्यमेवं देवताविषयेऽपीति तदर्थ इति । तत्खण्डयति *नचेति* । स्पष्टं तत्सूत्रव्याख्यायां गुरुचरणकृता. याम् । निर्माणे* । स्वीक्रियमाणे । निराश्रयेति । प्रलये इत्यादिः । संस्थानव्यङ्ग्यत्वाजातेः । इदश्चाविद्यावा आविद्यकधर्मविशेषो वा जा- तिरितिपक्षयोरुक्तम । तृतीयपक्षे आह *तत्तदिति । तदा । सृष्टेः प्राक् । इदं च तस्यास्तत्त्वमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतस्तदेव नेत्याह-*कि- चेति*। *अग्रे इति । अत्रैव प्रकरणे जातिस्फोटनिष्कर्षोंत्तरं परे वितिमतेनेतिभावः । विशिष्टवेषायास्तस्या अपि अनित्यत्वमाह *अ. पागादिति । "वाचारम्भणम्" इति श्रुतिवाक्यशेषोऽयम् । अग्निस्तु ब्रह्मवेत्यर्थादुक्तम् । किञ्चेत्यायुक्तव्याससूत्रताप्तीनुरोधेनोपसंह- (१) तत्तधनयवच्छिन्नब्रह्म' इति क० पु० पाठः । (२) किञ्च-नाच पाठो ऽयं कु० कख पु०, मूले नोपलभ्यते ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - स्मात्सर्वज्ञत्वाद्भगवदनुग्रहाच्च वेदलाभवत्तदैव स्वबुद्धि बर्तिपदार्थस्य स्थूलरूपेण भानम् , तत्र संबन्धग्रहो बा. धश्च हिरण्यगर्भस्येति बोध्यम् । स चायं स्फोट आन्तरप्रणवरूप एव । “ओंकार एव सर्वा वाक् सैषा स्पर्शीष्मभिव्यज्यमाना बह्री नानारू- पा भवति" इति श्रुतेः, बह्वी वाक्यपदादिरूपा, नाना- रूपा घटपदादिरूपा च । "अकार एवं"इति श्रुत्यन्तरे - (कुञ्जिकाटीका) व्यक्त्यभावदशायाम | *वेदलाभवदिति* । “यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यस्मै वेदान्प्रहिणोति सर्वान्" इति । स्वमानेन वर्षशतान्ते ब्रह्मणो ऽपि नाशादन्य एव हिरण्यगर्भ उत्पद्यते । *प्रणवरूप इति । प्रणवश्च द्विविधः परोऽपरश्च । परो ब्रह्मा- त्मकः, अपर: शब्दात्मकः । तदुक्तं सूतसंहितायाम्- परः परतरं ब्रह्म ज्ञानानन्दादिलक्षणम् । प्रकर्षेण नवं यस्मात्परं ब्रह्म स्वभावतः॥ अपरः प्रणवः साक्षाच्छब्दरूपः सुनिर्मलः। प्रकर्षेण नवत्वस्य हेतुत्वात्प्रणवः स्मृतः ॥ इति । सत्यशानानन्दादिरूपं ब्रह्म यतः प्रकर्षण नवं निःशेषविकारराहित्येन कूटस्थं, तथा प्रकर्षेण नवः तत्प्राप्तिरूपो यस्मादिति व्युत्पत्त्या शब्दो. ऽपि प्रणव इति तदर्थः। *स्पर्शीष्मभिरिति । स्पर्शः ताल्वादेः । (कलाटीका) रति *तस्मादिति । अन्यथा निर्वाहाभावादित्यर्थः। तत्र स्फोटस्वरूपमाह *सचेति*। प्रणवस्यापिद्वैविध्यादाह-*आ- न्तरति* । स्पर्शीघ्मभिरित्युपलक्षणमन्येषामपि। पौनरुक्त्यभ्रमं निर- स्थर रूपपदार्थमाह-घटेति । घटपटादिरूपा चेति पाठः । श्रुत्य- न्तराविरोधमाह *अकार पवेति । तदुक्तं "विशोका वा ज्योतिष्मती" इति पातञ्जलसूत्रभाज्यव्या. ख्याने प्रक्रियात्वेन वाचस्पतिमिश्रादिभिः-'उदरोरसोर्मध्ये ऽधो मुख. मष्टदलं पन तद्रेचकप्राणायामेनोर्ध्वमुखं कृत्वा तत्रालम्बने चित्तं धार- येत् । तन्मध्ये हि सूर्यमण्डलमकारो जागरितस्थानं, तदूधै चन्द्रम- ·बौद्धार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । - (कलाटका) पाठः। तत्राप्यवयवद्वारा प्रणवोपलक्षणत्वम् । द्वादशस्क. धे भागवते प्रणवस्य स्फोटत्वं स्फुटमेवोक्तम् । तत्र हि- समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । हृद्याकाशाद्यभून्नादो वृत्तिरोधादिभाव्यते ॥ हृद्गनाकाशादित्यर्थः । यः कर्णपुटपिधानेन श्रोत्रवृ. त्तिनिरोधादस्माभिरपि विभाव्यते-श्रूयते । ततोऽभूत्रिवृदोङ्कारो यो ऽव्यक्तप्रभवः स्वराट् । यत्तलिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः ।। (कुञ्जिकाटीका) ऊष्मा घायुः। *समाहितात्मन इति । ब्रह्मणो हृदि य आकाशस्त. स्मानादो ऽभूदित्यर्थः। स नादः क इत्याह *य इति । अव्यक्तप्रभ. वत्वेन सूक्ष्मत्वं दर्शितम् । अत एवाह *स्वराडिति* । स्वत एव हृदि ण्डलमुकारः स्वप्नस्थानं, तदूर्ध्व वह्निमण्डलमकारः सुषुप्तस्थानं, तदू. व ब्रह्म व्योमात्मकं नादस्तुरीयं स्थानं यामर्धमात्रेति योगिनाम् , त. कर्णिकायां विश्वख्यापिशाखासहस्रवत्या मनोवहनाच्या मूलं तिष्ठ. ति, यस्था ऊर्ध्वमुखी एका शाखा सुषुम्नाख्याऽऽन्तरसुर्यादिमध्यगा वा तया च शाखारूपया ब्रह्मनाड्याबाह्यान्यपि सूर्यादिमण्डलानि प्रो. तानि, सैव मनोवहा नाडी चित्तस्थानं, तस्यां ध्यानधारणासमाधिभि- श्वित्ससाक्षात्कारो भवति' इति । सोऽयं प्राणिमात्रस्य हृत्स्थः प्रणवस्तरीयोऽशोऽर्धमात्रारूपो नादो वा स्फोट इत्युच्यते। इदमेव मार्कण्डेयेनोक्तम् - अर्धमात्रास्थिता नित्या याऽनुच्चार्या विशेषतः । इति । अविशेषतः, गत्वाधनालिङ्गिततया । तस्यैव प्रणवस्य श्रुत्या स. वाग्रूपत्वमुक्तमिति बोध्यम् । स्पष्टार्थमाह द्वादशेति । तत्र। होत्यस्येत्यर्थकमुक्तमित्यत्रान्वयः । *समाहितेति* । नियतान्तःकरण- स्येत्यर्थः । हृद्याकाशादित्यस्यार्थमाह हदतेति । तुरीयपादार्थ- माह *करणेति* । *तत:* । नादात् अत एवेति । अनेन यतो- ऽव्यक्त प्रभवस्तद्भगवतो लिङ्गमित्यन्वयः सूचितः।

·३९२ टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम्- . त्रिवृत्, त्रिमात्रः। अव्यक्त इश्वरः प्रभवो यस्य सः। अत एवाह भगवतो लिङ्ग-गमकः । कोऽसौ परमात्मा तत्राह- शृणोति य इमं स्फोटं सुसे श्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः ॥ सुप्त श्रोत्रे कर्णपिधानादिना अवृत्तिके । इम-प्र- णवरूपम् । स्फोटं-स्थूलरूपेण परिणतमपि यः शृणो ति स परमात्मा । जीवस्य तु करणाधीनज्ञानत्वात् कर. णस्य चावृत्तिकत्वान्न तदा आतृत्वम् । ईश्वरस्तु यतः शून्ये ऽपीन्द्रियवर्गे दृक् ज्ञानं यस्य तादृश इति श्रोत व । जीवस्य तदुपलब्धिस्तु ईश्वरद्वारिकैव । यथा निद्रा- (कुञ्जिकाटीका ) प्रकाशमान इत्यर्थः। *त्रिमात्र इति* । अकारोकारमकाररूपमात्रा. त्रयात्मक इत्यर्थः। ईश्वरः प्रभवो यस्येति । ननु “य इच्छन्दसामृषभ" इति श्रुतौ ॐकारं प्रकृत्य "ब्रह्मणः कोशो ऽसि" इत्युक्तं तत्कथं ब्रह्म- प्रभवत्वम् । सत्यम् । असेरिवोपलब्ध्यधिष्ठानत्वात्कोशत्वम् । *गमक- इति । कार्येण लक्ष्यत इति भावः । ननु जीव एवं श्रोताऽस्त्वित्यत आह *सुप्ते इति । पिहिनेऽपि श्रोत्र इत्यर्थः। *प्रणवरूपमिति । अव्यक्तमित्यर्थः। *श्रोतवति । इन्द्रियवर्गाभावेऽपि ज्ञातृत्वात्परमात्मैव श्रातेत्यर्थः । *निइति । ( कलाटीका) के ऽसौ इत्यस्य नन्वित्यादिः । वस्तुतः स्वभावादाह *कर्णे- ति* | तया परिणतस्य सर्वधारण्यादाह संस्थूलेति* । ननु स जीव एव भवतु अत आह *जीवस्यत्विति*। *करणेति* बहुव्रीहिः। *अवृत्तिकति * । उक्तरत्यिति भावः। *तदा*। तत्पिधानादिकाले। नन्वेवमुक्तयुक्त्या ईश्वरस्थापि कथं श्रोतृत्वमत आह-*ईश्वरस्त्विति* हेतुगर्भमिदं विशेषणमित्याह *यत इति । *शून्ये ऽपि तेनावृत्तिके. ऽपि । तस्य भावप्रत्ययान्तत्वादाह *ज्ञानमिति* । ननु तदा जीव- स्या(१)ज्ञायमानोपलब्धिः कथमत आह जीवस्यति । इदमावश्यक मित्याह *यथेति । स्पष्टं चदं वेदान्तसुत्रव्याख्यायां गुरुचरणकृता- (१) स्यापि जायमानोपलब्धिः' इति ख० पु० पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । काले लीनेन्द्रियमपि जीवं परमात्मैव शब्दं श्रुत्वा प्र. बोधयति तहत् । येन प्रणवेन वाग् वृहती व्यज्यते य. स्य च हृदयाकाशे आत्मनः सकाशाद्व्यक्तिः। स्वधाम्नो ब्रह्मणा साक्षाद्वाचकः परमात्मनः । स सर्वमन्त्रौपनिषवेदबीजं सनातनम् ॥ स्वधाम्नास्वकारणस्य । किञ्च, स तदंशभूतसमस्त- देवतावाचको ऽपीत्याह सा-प्रणवः। सर्वमन्त्राणामुप- निषद्रहस्यं सूक्ष्मरूपम् , यतो वेदकारणम् । तत्कारणत्वे. ऽपि न विकारित्वं, यतः सनातनं सदैकरूपम् । तस्य ह्यासँस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्रह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः । अकाराद्या अकारोकारमकाराः । तस्येत्यवयवा. (कुञ्जिकाटीका) प्रधानांशतमस्समुद्रेके सति जीवस्तमसा मग्नो भवति तदालम्बना जीवस्य वृत्तिर्निद्रा । उद्रेको दृढतरसंस्कारजनकत्वम् । जीवस्य श्रोतृ. स्वासम्भवं दर्शयति लीनेन्द्रियमपीति* I *तत्कारणत्वेऽपीति* । वेदानां कारणीभूतोऽपि प्रणवो नित्य एवेत्यर्थः । श्रीन् भावान्प्रत्येक दर्शयति *गुणेति । *अकारोकारेति। ननु समाहारद्वन्द्व ऽव्ययत्वा- नापत्तिः, "अवतेष्टिलोपश्च” इति औणादिकस्य रूढस्यैव स्वरादिपाठे. ( कलाटीका) याम् । उत्तरार्धार्थमाह *येनेति । पूर्वार्धस्थस्य चात्र संबन्धेनाह श्य. स्य चेति । पूर्वोक्तत्वादाह *हृदयेति* *स इति*। मध्यमणि. न्यायेनान्वेति । साक्षादित्यनेनान्येषामपि परम्परया स एवार्थ इति सूचयति। उत्तरार्धनान्यदुच्यते इत्याह *किञ्चति*। *तदिति । परमात्मेत्यर्थः । मन्त्राणां तत्तद्देवताप्रतिपादकत्वादिति भावः । *रह- स्यम् । उपनिषदिति तदर्थः । * सूक्ष्ममिति* । तत्र हेतुगर्भ विशेषण. माह *यत इति । एवमग्रेऽपि । *वेदेति । वेदस्य कारणमित्यर्थः । मृदादितुल्यत्वादाह तत्कारेति । *तस्य* । प्रणवस्य । लौकिका. कारादिवर्णक्रमनिरासायाह *अकारोकेति । नेयञ्जन्यजनकभावे षष्ठी। तथा सति हि पञ्चमीमेव वदेदु । अत आह . *तस्येत्येवेति*। *भा. ५० ल. मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् वयविभाषे षष्ठी । यैः अकाराद्यैः । त्रयः, त्रिसंख्यायुः ताः । भावा-धर्माः । धार्यन्ते तत्कारणत्वात् । गुणा:- सत्वरजस्तमांसि। नामानि-ऋग्यजुस्सामलक्षणानि । अर्था=भूर्भुवःस्वर्लोकाः । वृत्तया-जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः। अनेन तस्यैव सर्वप्रपञ्चकारणतोक्ता। ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद्भगवानज:। अन्तःस्थोष्मस्वरस्पर्शदीर्घहस्वादिलक्षणम् ॥ इति । तत, अकारादिभ्यः । अन्तःस्थादयो लक्षणं यस्य तम् । तेनासौ चतुरो दाँचतुर्भिर्वदनैर्षिमुः। सव्याहृतिकान्सोंकारान् चातुर्होत्रविक्षया॥ - (कुञ्जिकाटीका ) नाव्ययत्वादिति चेन्न । औणादिकस्य "कृन्मेजन्तः" इत्येव सिद्ध स्व. रादिपाठस्यैतन्मात्रार्थत्वात् । तत्र ब्रह्मप्रतिपादकत्वं समुदायशक्त्या। तदाहु:- अकाराद्यास्त्रयो वर्णा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । अन्ते प्रतीयमानो यो ध्वनिब्रह्मेति कोयते ॥ इति । *प्रपञ्चकारणनेति। ननु समुद्रे ऽपि वारवाभिघातं विना तरङ्गो नोत्पद्यते तत्कथं चिन्मात्राऽद्वितीये द्वितीयमज्ञानं सम्बध्यते यतोऽहङ्का- राद्युत्पत्तिरिति चेत् । सत्यम, कार्यमात्रस्य कारणमविद्या सा चाहङ्कारा. दिष्ट्यैव चिदात्मनि कल्प्यते नतु चिदात्मनि तत्सम्बन्धो ऽस्ति । *अन्तःस्थोमेति* यरलवा अन्तःस्थाः। शषसहा ऊष्माणः । (कलाटीका) वा:* पदार्थाः। त एवोक्ताः। *गुणेति* । धारणं न घटभूतलादिवदि. त्याह तत्कारोत । त्रित्वं प्रत्येकान्वयि न समुदितान्वर्यात्याह *गुणा इत्यादि । फलितमाह *अनेनेति* I *तस्यैव । आन्तरप्रण- वरूपस्फोटस्यैव । *तत इति* बहुवचनान्तात्तसिलित्याह अका. रादिभ्य इति । अस्य वेदमूलत्वेन तत्तुल्यत्वादत्र समाम्नायपदप्रयोगः। आदिना प्लुतादिपरिग्रहः । स्वरः । उदात्तादिः । अन्यथा पौनरुक्त्यं स्पष्टमेव । तेन* | अक्षरसमाम्नायन । प्राधान्यावदारम्भकत्वाच्च आह *सव्येति। बाह्यप्रणवाशयेनाह *सोङ्काराविति । चतुर्णी ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्तनिरूपणम् । अमुजदित्यनुषज्यते । होत्रुपलक्षिताश्चत्वार ऋत्वि. जश्चतुर्होतारस्तैरनुष्ठेयं हौत्राध्वर्यचादिकं कर्म चातु)- नं तद्विवक्षयेत्यर्थकमुक्तमिति । निरुक्तभाष्ये ऽपि उक्तरीत्या पदसत्ताऽभावाशङ्को- त्तरभूतं "व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य" इति प्रतीकमुपादा- योक्तम्-'अभिधानाभिधेयरूपा बुद्धिहृदयाकाशप्रतिष्ठि- ता परबोधनेच्छया पुरुषेणोदीर्यमाणा कण्ठादिषु वर्ण. भावमापद्य बाह्याकाशस्थं शब्दं स्वरूपं कृत्वा श्रोत्रहा- (कुञ्जिकाटीका) *विभुः । चतुर्मुखरूपो भगवान् । *असृजत्छ । आविर्भावितवान् । "शिवाद्या ऋषिपर्यन्ताः स्मारो ऽस्य न कारकाः" इति वचनात् । एतेन "छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्" इति वचनेन वेदानां जन्यत्वमित्य. पास्तम् । *होत्रुपलक्षितान् * । होत्रा उपलक्षितम् । होताऽध्वर्युर्ब्रह्मा उद्गाता चेति चत्वार ऋत्विजः । तत्र हौत्रमृग्वेदस्य, आध्वर्यवं यजुषः, औद्गात्रं सान्नः। पदसत्ताऽभावेति । बाह्यपदसत्ता नास्तीत्याशयेत्यर्थः । बु. धेरेव विषयाकारेण परिणामादाह *रूपा बुद्धिरिति*। *अभिधानम्। वाचकम् । *(१)हृदयोति । हृदयस्थो य आकाशः तत्र स्थितमित्यः थः। आभ्यन्तरार्थशब्दरूपा बुद्धिर्वक्वाभिघातेन वाक्यार्थशब्दरूपव त्मिका भूत्वा श्रोत्रद्वारेण परबुद्धिविषया भवतीत्यर्थः। *उदीयमा. गा*| प्रेर्यमाणा । स्वस्वरूपमिति* । आन्तरस्यैव बाह्यरूपताऽध्यव. (कलाटीका) होतृत्वाभावादाह *होत्रुपेति । 'छत्रिण' इतिवत्तत्त्वारोप इति तस्वम्। अयमुक्त एवार्थो निरुक्ततद्भाव्यसंमतोऽपि इत्याह *निरुक्तेति । *उक्तरीत्येति । वर्णानामुत्पत्तेरभिव्यक्ती क्षणिकत्वादित्यर्थः । अभावेऽस्यान्वयः। अभावेनाशङ्केति समासः । तेन* । नामाख्याता- दिभेदेन । तद्विभागकथनम् , तल्लक्षणकरणम् , प्रकृतिप्रत्ययविभागेन तदन्वाख्यानं चेति सर्वमनुपपन्नमित्याशङ्केत्यर्थः। *अभिधानेति । शब्दार्थोभयरूपेत्यर्थः। उदीयमाणा सती। *कण्ठादिषु । स्थानेषु । *बाह्येति । सर्वसमष्टिविराज इत्यर्थः । श्रोत्रेति । श्रोतुरित्या- (१) हृदये-त्यर्थः । कुं० कपु० नास्ति । .

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् -- रेण तत्र स्थितां श्रोतुथुद्धिभनुप्रविश्य सर्वार्धसर्वाभिधा. नरूपा तत्तद्बुद्धिं व्याप्नोति । पुरुषयनजा वक्रोद्धाताः परं नश्यन्ति, न शब्दः । स च तदनुरक्तो ऽर्थप्रत्ययं जनय. ति इति तत्रत्यपदत्वादिकं व(१)क्रोद्धातेष्वारोपयन्ति, तद्गतनाशादि च तस्मिन् । पुरुषवुयवस्थस्यैव चार्थस्थ प्रत्ययमादधाति शब्दः । तेनैव तस्य संबन्धाद्' इति । सच शब्दो वस्तुत एकोऽपि तत्तद्वर्णसंस्कारैः प्रति. बिम्बिततत्तद्रूपो ऽनन्तपदरूपतामिवापन्न इति सर्वपद. रूपः सर्वार्थाभिधानशक्तिः । (कुञ्जिकाटीका) सायात् । *वक्त्रोद्धाताः ।वक्त्रव्यापाराः । * सच* । श्रोतृबुद्धिस्थश्च । ननु शब्दस्य नित्यत्वे सर्वदाऽर्थप्रत्ययापत्तिरत आह *तदनुरक्त इति । वक्त्रोद्धातव्यञ्जित इत्यर्थः। तत्रत्येति* | आभ्यन्तरशब्दगते. त्यर्थः । *तद्तोत* । वक्रोद्धातमतेत्यर्थः । *तस्मिन् । बुद्धिस्थे। *तेनैव वुद्धिस्थेनैव । तस्य । बुद्धिस्थस्य ! *वर्णसंस्कारैरिति । (कलाटीका) दिना । *तत्र*। श्रोतुर्हृदयाकाशे। वक्तूबुद्धिवत् श्रोतृवुद्धिरपि उभयरूपेत्याह सर्वार्थति*। *तवुद्धिम् । श्रोतृवुद्धिम् ।। ननु तस्य नष्टत्वात्कथं तेन तद्यापनमत आह-*पुरुषेति । वक्तपुरुषे. त्यर्थः । *वक्त्रोद्घाता* | वर्णरूपा ध्वनयः । तस्य सर्वार्थप्रत्यायक- त्वनिरासायाह--*स चेति । शब्देत्यर्थः। *तदनुरक्तः । वक्त्रो. दुधातानुरक्तः । इतरेतराध्यासमाह--*तत्रेत्येति । शब्दनिष्ठेत्यर्थः । तद्गतेति । विनाशिवक्त्रोद्धातनिष्ठेत्यर्थः । आदिनोत्पत्यादि। पूर्वा. दिना वाक्यम् । तस्मिन् । शब्दे । एवं बौद्धस्य वाचकत्वमुक्त्वा वाच्यत्वमपि बौद्धस्यैवेत्याह--*पुरुषेति । एवं स्फोटादि निरूप्याथ वाक्यस्फोटस्यैव मुख्यत्वं सिद्धान्ततया प्रागुक्तं प्रतिपादयितुमन्यः सिद्धान्तं तावदाह--*स चेति*। स्फोटरूपमित्यर्थः। तदभिव्यञ्जनः मेव तत्संकारः। वस्तुतो ऽतत्त्वादाह-*एवेति*। *सर्वार्थति* । व्यधिकरणबहुव्रीहिः । नन्वेवमस्मदादीनामपि सर्वतः सर्वबोधापत्ति- (१) 'वर्णेपु' इतिपा. कुं. टी. युतकखपु० ।

·बौद्धार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । सा शाक्तिश्च योगिप्रत्यक्षगम्था नास्मज्ञानगम्या । यत्रैव व्यवहारादिना तज्ज्ञानं तत्रैवास्माकं बोध इति म. र्यादा । एवमेकैकवर्णोऽपि सहकारिवर्णान्तरसंबन्धाद अनन्त पदरूप इति सा ऽपि तत्तच्छक्तिरिति गकारौका- रविसर्जनीया गोर्वाचका इति लोकस्याविचारितरमणी- ये तत्समूहे वाचकत्वग्रहः । तादृशस्यैव शास्त्रेणान्या- ख्यानं तदृष्टया बोध्यम् । तदुक्तं भाष्ये-'अथवा प्रतीतपदार्थको लोके ध्वनिः (कुञ्जिकाटीका) प्रतिबिम्बितं यत्तत्तत्पदं तदूप इत्यर्थः । *यत्रैव* । यस्मिन्पदे एव । (कलाटीका) रत आह-सा शक्तिश्चेति । एवं च यत्र शक्तिग्रहस्तत्रैव बोधो. ऽस्माकं तत्सत्त्वेऽपि नान्यत्रेति नातिप्रसङ्गस्तदाह-*यत्रैवेति । आदिना कोशादि । *तज्ज्ञानम् । शक्तिग्रहः । एवं सिद्धान्तान्तरः मुक्त्वा प्रक्रियासिद्धान्तमाह-*एवमिति* | तद्वदयमप्यनन्तपदरूप इत्यर्थः। न तु वास्तवत्वेन साम्यमिति भावः। *सम्बन्धात्* । तमाश्रित्य सर्वपदभवनशक्तिमत्वादिति शेषः । रूप इतीति । तत्ताम: न्यत्र इवेत्यर्थः। तच्छक्तिः । सर्वपदार्थबोधनशक्तिकः । अयं भावः। गो-गण -गौर इत्यादिषु गोत्वाद्यभिधायिषु गकारो इष्ट इति तत्तदभिधा. नशक्तिरेव शोचिरादिषु इश्वराद्यर्थाभिधायिषु ओकारो दृष्ट इति तत्तदभिधानशक्तिः वर्णस्यानेन पदता चैवं पूर्वोगकार उत्तेरण औरिति वर्णद्वयन गणेति पदाद्यावोत्तरश्च विसर्जनीयः पूर्वेण गकार औका. ररूपवर्णद्वयन घटो नौरित्यादिपदेभ्यो व्यावर्त्य विशेषे गोरित्य खण्डे पदे गोवाचके तादात्म्येनावस्थाप्यते इत्यादिप्रकरणे । एवं वर्णाविवेकतः संकेत्य ते यतः पदमेवार्थस्य वाचकमत्राविवेके च ध्वनिरूपानुरागो बीजम् । स्फोटान्तराशावर्तनीयवर्णाविकेनेव सङ्केतोपदेशः सङ्केतन. हश्च भवतीति लोकभ्रमोपपत्तिरिति । विसर्जनीयाः । समुदिताः। तत्वतः प्रागुक्तयुक्त्याऽसत्वादाह-*अविचारीति* । अस्यावश्यकत्व. माह-*ताशेति* | अन्यथा शास्त्रानर्थक्यमेवेति भावः । इदमपि भाष्यसंमतमित्याह-* तदुक्तमिति* । उकार्थलाभायाह ·- टीकाद्वयोपेतायां लघुगज्जूषायाम्- शब्दः' इति । लोके ऽर्थबोधकत्वेन गृहीतो ध्वनिर्वर्णात्म. कः तत्समूहः शब्द इति तदर्थः । “अथ गौरित्यत्र का शब्द" इति प्रश्ने इदमुत्तरम् । अखण्डो ऽपि स्फोटो गकाराद्यवस्थाभ्यो भिन्नोऽभिः भिन्नश्च चरमावस्थथा विसर्जनीयादिरूपया पदादिरूपेण व्यज्यत इति वर्णेषु तत्वव्यवहारोपपत्तिलोकस्येति बोध्यम्। एवं सर्वपदेषु पदान्तरसहकारेण नानावाक्यभवन- शक्तित्वं तत्तद्वाक्यार्थभवनशक्तिमत्त्वं च । यद्यपि परस्य बुभुत्सितार्थप्रत्यायनाय शब्दप्रयोगः, (कुञ्जिकाटीका *तज्ज्ञानम् । तदृशशक्तिशानम् । *भिन्न इति* । अखण्डत्वात् । अ. भिन्नस्तु प्रतिबिम्बवशात् । *तत्वेति । शब्दत्वेत्यर्थः । (कलाटीका) *लोकेऽर्थबोधकत्वेनेति* : *तत्समूहः* । वर्णसमूहः। नन्वस्य भाष्ये प्रसिद्धमर्थान्तरमेव यथाश्रुतं कुतो नेति आह-*अथ गौरिति । एव. श्वार्थान्तरं नैवं तात्पर्यविषयभूतं भगवत इति भावः। दृष्टान्तकवाक्य- तया वाचकत्वस्य तन्मात्रनिष्ठत्वादत्र तद्रूपत्वे ऽपि कथं तस्वमिति. शङ्कानिरासायास्य भाष्यस्य तात्पर्यमाह-*अखण्डोपीति*। परि- णामपरिणामिनोस्तादात्म्यादाह-गकाराद्येति । *चरमेति* पदादेरित्यादिः । *तत्वेति । शब्दत्वेत्यर्थः । अयं भावः। यथा बीजा- कुराधनेकावस्थावृक्षरूपो धर्मी शेषावस्थया पूर्णतयाऽभिव्यज्यतेऽप- राम्रवृक्षः स च बीजादिभ्यो भिन्नः, भेदाभेदयोरनुभवात्तथा गकारोका. राधनेकावस्था विसर्जनीयादिचरमावस्थया पूर्णतया अभिव्यज्यते। इदं गौरितिपदम्' इत्यादिरूपेण । स च गकाराद्यवस्थाभ्यो भिन्नाभिन्नः प्रत्येकावस्थया भेदावगमात्समुदिताभिरभेदावगमाश्च । यथा च बी. जादिषु वृक्षाभेदप्रतीतिः। एवं प्रत्येकवर्णेऽपि पदाभेद इति तदर्थमेव तत्प्रतिक्रिया सिद्धान्तमाह-*एवमिति*। वर्णवदित्यर्थः। अत्रावा. स्तवत्वकृतमपि साम्यम् । ननु इदमयुक्तं वृद्धव्यवहारेण वाक्यस्यैव वाक्याथै शक्तिग्रहणे तस्यैव बोधकत्वेन पदानामेवासत्वादित्याशये. नाह 'यद्यपीत्यादि भाष्ये' इत्यन्तेन । आदिना निवृत्तिग्रहणम् । उदा- ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । परस्य च प्रवृत्यादिविषय एव प्रायेण वुभुत्सितः स च वाक्यार्थ एवेति सर्वे शब्दाः तत्परा एव । यत्रापि के. वलं 'वृक्ष' इति प्रयुज्यते तत्राप्याकाङ्क्षातात्पर्षादिव- शाद् 'अस्ति, चलति, छिद्यते वा' इतिपदान्तरार्थानाम: ध्याहारः। क्रियाविशेषतात्पर्यानवधारणेऽप्यस्तीत्यध्या- हारः । बुद्धिसत्ताया बोधविषयबौद्धपदार्थेनाव्यभिचा- रात् । लोके ऽस्त्यर्थ विना शुद्धपदार्थानवगतेश्च । एवं क्रियापदादिमात्रप्रयोगे सर्वकारकाध्याहारः । 'चैत्रोऽ. ग्निना तण्डुलान्पचति' इत्यादिप्रयोगस्तु कारकान्तर- (कुञ्जिकाटीका ) तत्परा एव* । वाक्यार्थपरा एव । *बुद्धिसचाया इति । अयं भाव:-अस्तीत्यनेन साध्यावस्था प्रतीयते, सिद्धेन च साधनेन साध्यता भवति, सिद्धे च साधने साध्यक्रिया भवति । तदुक्तं हरिणा- प्राक् च सत्ताऽभिसम्बन्धान्मुख्या सत्ता कथं भवेत। असँश्च नास्तेः कर्ता स्यादुपचारस्तु ववद् ॥ इति । तस्माद् बुद्धिसत्तासमाविष्टस्यैव बाह्यसत्तोपचार इत्याशयेनैवोक्तं- पतां सत्तां पदार्थों हि न कश्चिदतिवर्तते । इति । *अस्त्यर्थ विनेति । पदार्थमात्रे अस्त्यर्थस्यात्मधारणस्याव्यभि- (कलाटीका) सीनस्यापि तस्य सत्वादाह-*प्रायेणेति । तत्परा एव वाक्यार्थता- त्पर्यका एव । व्यभिचारमुद्धरति-*तत्रापीति । आदिना योग्यतार्थे एवाकाङ्क्षादिसत्त्वादाह-*पदान्तरार्थानामिति । पदार्थशानस्यैव शाब्दकारणस्य अनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वान्न दोष इति भावः। ननु क्रियाविशेषे तात्पर्यादिसत्वे उक्तरीत्या निर्वाहेपि यत्र तदेव न तत्र व्यभिचार एव अत आह-*क्रियाविशेषे इति* : *बोधेति । श्रोतु. रित्यादिः। एवंकारकवत् । आदिना गुणपदादि । अग्रे आदिना द्रव्यादि। नन्वेवं सर्वोपादानं काचित्कं व्यर्थमत आह #चैत्रोऽग्नीति त. थाच सर्वत्र वाक्यस्यैव बोधकत्वेन किमर्थ व्याकरणेन पदानामन्वा. ख्यानम् । किञ्च पदवद्वाक्यमखण्डमेव न सन्त्येव पदानीति तदन्वा.

·. टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- निवृत्त्यर्थः क्रियान्तरनिवृत्यों नियमायेति स्पष्टमर्थव. तसूत्रे भाष्ये, तथापि(१)अन्याख्यानलाघवाय पदानि, तत्र प्रकृतिप्रत्ययभागः,तत्तदर्थाश्च कल्प्यन्ते । तद्वारा पदार्थबोधनं वाक्यार्थबोधनं च शास्त्राफलम् । केवलरू. ढेषु तु वर्णसाजात्यादिना ऽवयवकल्पनम् । स्पष्टं चेदं निरक्त। यत्र तु वाक्यस्यैव शास्त्रेण संस्कारः तत्र नैव प. दात्पदार्थबोधः । यथा 'षट्सन्त' इत्यादौ । अत ए "डासि" (अष्टा०स०८।३।२९) इति सूत्रे भाष्ये 'धुडादयः पूर्वान्ता एव किं न क्रियन्ते' इत्याशय पूर्वान्तत्व ष्टु. स्वापादनेन समाहितम् । अन्यथा तकारविशिष्टस्य स. त्पदाद्यर्थबोधकत्वाय परादित्वमेवावश्यकमिति तबि. (कुञ्जिकाटीका) चारात् । तथापि । सर्वत्र वाक्यार्थस्यैव विषयत्वे ऽपि । *पदानी. ति* । कल्प्यन्त इत्यत्रान्धयः । तदद्वारा । प्रकृत्याद्यर्थद्वारा । ननु मढेववयवार्थाभावात्कथमवयवकल्पनमत आह *वर्णसाजात्यादिने. ति। तदीयवर्णानामनर्थकत्वे ऽप्यर्थवत्सजातीयत्वमस्त्येव । * तत्र नैवेति । तकारविशिष्टस्यैव सन्त' इत्यस्य बोधकतया आवापोद्वापल- भ्याया अर्थसत्ताया अत्र पदे असम्भवादिति भावः । *ष्टुत्वापादने. नेति । वाक्यार्थदोषाभावादूपासिद्धिरेव दोष उक्त इत्यर्थः । *निर्द (कलाटीका) ख्यानमसम्भवीति पूर्वपक्षतात्पर्यम् । *केषु* वाक्येषु । तेषामानन्त्ये. नान्यथा तदसम्भवो गौरवं चेत्यत आह *अन्वाख्यानेति । तत्र पदेषु कल्पितान्वयव्यतिरेकाभ्यामाह *तत्तदर्थाश्चेति । नन्वेवं शास्त्राप्रामा- ण्यमत आह *द्वारेति* | यौगिकेश्वित्युक्तः फलमाह *केवलेनि* । आदिना पदसाजात्यम् । *स्पष्टश्चदमिति । तत्राप्यनेकव्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । तत्रापि विशेषमाह श्यत्र विति* । इदं भाष्यसंमतमित्याह *अत एवेति । तत्र तत्र तदभावावेत्यर्थः । * अन्यथा* | तथा तत्रा. (१). तथापि यौगिकेषु अन्वाख्या' इति ख०पु० पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । चारासङ्गतिः, निर्दलत्वात् । मम तु वाक्यार्थबोधे भेदा- भावान्न दोषः। एतेन पदापदार्थज्ञानपूर्वक एव वाक्चा- र्थबोध इत्यपास्तम् । वस्तुतः सर्व वाक्यमखण्डमेव । पदान्यसत्यान्ये. व । पदापदार्थबोध इत्यङ्गीकारे चैत्रादिपदानां मकल- क्रियासाधारणे ऽर्थे गृहीतशक्तिकानां तत्तदान्वित- - (कुञ्जिकाटीका) लत्वादिति । पूर्वान्तत्वे तकारान्तस्यैव बोधकत्वात्परादित्वे तकारादे. बोधकत्वाद्विचारासङ्गतिरित्यर्थः । *वाक्याथैति* | पदानां त्वर्थ एवं नास्तीति भावः । *न दोषः । न भाष्यासङ्गतिः । *असत्यान्येवेति* । कथं तर्हि "जनपदतदवध्योश्च" इत्यत्र तच्छ. ब्देनावयवार्थपरामर्श इति चेत् । सत्यम् । प्रतिभाविशेष एवात्र वा- क्यार्थः । तच्छब्दश्चात्र सर्वनामसदृश एव, नतु सर्वनाम । *चैत्रादि. पदानामिति । क्रियासामान्यान्विते शक्ताक्षेत्रपदाद्विशेषबोधे लक्षणा. पत्तिरित्यर्थः । ननु विशेषोऽपि सामान्यान्तर्गतत्वाच्छक्य एवेत्यत ( कलाटीका) पि तदङ्गीकारे । नैयायिकादिमतं खण्डयति । एतेनेति * । उक्तभाध्य. विरोधनेत्यर्थः। तदेव मतमाह-*वस्तुत इत्याधलमित्यन्तेन* *असत्यान्येव । कल्पितान्येव । विपक्षे बाधकमाह-पदादिति । यत इत्यादिः । नित्यसाकाङ्गत्वाद्विशेषगमकाभावाचाह-*सकलेति *। *तत्तदिति । ५१ ल०म० ·टीकाद्वयोपेतायां लधुमञ्जूषायाम् - --- विशेषबोधाय लक्षणापत्तो शक्त्या बोधकत्वमङ्गः । 'सा. मान्यरूपण विशेषबोधे ऽपि लक्षणा' इति स्पष्टं काव्य प्रकाशे। किश्च पदानां सत्यत्वे 'राजा, राजानं, राज्ञा, राज. नि' इत्यादी राजरूपार्थप्रत्यायकस्यानियतत्वं न स्यात्। सत्यस्य नियतत्वात् । 'हे राजपुरुष' इत्यत्र राजेति क्रि. यापदार्थप्रतीत्यापत्तेश्च । अत एव भाष्ये 'न लक्षणेन प. (कुञ्जिकाटीका) आह *सामान्यरूपेणेति* | *पदानां सत्यत्धे इति* | पदानां सत्यत्वे 'राजानं, राशा' इत्यादौ राजरूपायें एकरूपमेव पदं नियमतः स्यात्, सत्यस्य नियतत्वादित्यर्थः । *क्रियापदार्थेति । 'हे पुरुष भ्राजस्व' . (कलाटीका) वृयादिक्रियारूपेत्यर्थः। तत्त्वादेव विशेषत्वमिति भावः। (१)ननु सामान्यरूपेण शक्त्यैवास्तु विशेषवोधोऽत आह-*सामान्येति । शक्तिग्रहपदार्थोपस्थितिशाब्दबोधानां समानप्रकारकत्वनियमवत्समान- विशेष्यकत्वनियमस्याप्यङ्गीकारादिति भावः(१) । *स्पष्टमिति । ननु केवलान्नैव तथा वोधः, वाक्यातु आकाङ्क्षाबलादिति नायं दोषः, अत आह-*किञ्चेति * I *सत्यत्वे*। आपेक्षिकेत्त्यादिः। *प्रत्या- यकस्य* । प्रकृतिभावस्य । दोषान्तरमाह-हेराजेति* । भाष्यसंम. तिमाह-*अत एवेति । दोषद्वयसत्त्वेनाखण्डवाक्यस्यैव सत्यत्वा. (१) एतचिन्हयुक्तः पाठः ख० पु० नास्ति ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । दकारा अनुवाः' इत्यादिना "आशितःकता" (अष्टा. सू०६।१।२०७) इत्यादौ पदानामसत्यत्वं दर्शितम् । सत्यः त्वे तु लक्षणेन तदननुवर्तनासङ्गतिः। “पदप्रकृतिः संहि. (कुञ्जिकाटीका त्यर्थ: स्यादिति भावः । न लक्षणेन पदकारा इति । 'ऊदनोर्देश'इति दीघोचारणमवग्रहार्थम्' इति भाष्यं तु विरुध्यते । एकदेश्युक्तिरिय "अनूपो गोमान्" इत्यादी ऋग्वदिनामवग्रहादर्शनादित्यन्ये । *पदानामसस्यत्वमिति । पदविभागस्यासत्यत्वादेव हि तदनु रोधो न भवति । किञ्च पदानां सत्यत्वे तेषां स्वतः सिद्धत्वात्पदानि कुर्वन्तीति पदकारा इति समाख्याऽपि विरुध्येत । ननु पदार्थानामभावे 'धवखदिरपलाशाः' इत्यत्र बहुवचनं कथमि ति चेत् । 'गा' इत्यत्र यथैक एव गर्गशब्दो बहुषु वर्तते, तथा शब्द. शक्तिमहिना द्वन्द्वस्यापि बहुषु वृत्तेः । एवं 'ब्राह्मणा भोज्यन्ताम्' इत्यादौ पदार्थव्यतिरेकेण वाक्यार्थाभावे ऽपि यथा प्रत्येकं भुजिक्रिया समाप्यते एवं द्वन्द्वावयवेष्वपि प्रत्येकं तत्संभवः । (कलाटीका) देवेत्यर्थः। "पदकारैर्नाम लक्षण मनुवर्त्यम्" इति-आदिना सङ्ग्रहः । नन्धेवं प्रातिशाख्यविरोधस्तेन बहुव्रीहिणा पदानां सत्यत्वप्रतिपाद.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् ता" इत्यत्र तु षष्ठीसमासः। तथा च तत्रैव कैयटः-'संहितवापौरुषेयी पदानि तु पौरुषेयाणि' इति । किञ्च तेषां तेषां सत्यत्वे अश्वकर्णादावश्वाद्य. र्थप्रतत्यिापत्तिः । इदं इदं यौगिकम्, इदं योगरूदमित्याद्यपि शास्त्रकृत्कल्पनैव विशि- रूढम् , (कुञ्जिकाटीका) ननु पदानामसत्यत्वमयुक्तं "पदप्रकृतिः संहिता" इति निरुक्तवि- रोधात् । तथाहि-पदानि प्रकृतिर्यस्याः सा संहिता । पदान्येव हि सं. हन्यमानानि संहिता भवति इत्यत आह *षष्ठीसमास इति । अयं भावः-पदानां या प्रकृतिः सा संहिता । संहितातो हि पदानि क्रिया गते, तस्मात्संहितयैव मन्त्राणामध्ययनाद्विनियोगास संहितैव प्रकृतिः। *संहितैवेति । संहितयैव पाठस्थानादित्वात्पदविभागस्याधुनिकत्व- मेवेत्यर्थः । * अश्वकर्ण:* । ओषधिविशेषः । ननु पदानामस. त्यत्वे यौगिकरूढादिविभागः कथमत आह *कल्पनैवेति* (कलाटीका) नाद्, अत आह-*पदेति । अत्र सम्मतिमाह-*तथाचेति । षष्ठी. समासे चेत्यर्थः। तत्रैव । "आशितः कर्ता" इत्यत्रैव भाष्ये । दोषान्तरमाह-- किश्चेति । नन्वेवं रूढत्वादिविभागोच्छेदापत्तिरत आह~~*इदं रूढमिति । आदिना 'इदं शक्तम्' 'इदं लाक्षणिकम्' ·" 0- हरिदास-संस्कृत-सीरिज़ । १ पाणिनीयशिक्षादिसंग्रहः । अर्थात् पाणिनीयशिक्षा भाप्यसहिता, अष्टाध्यायीसूत्रपाठः, गणपाठः, वान्तिकपाठः, धातुपाठः, परिभाषापाठः, लिङ्गा- नुशासन, उणादिसूत्रपाठः, फिट्सूत्रपाठः, नवाह्निकमाण्यवार्तिकपाठश्चेतद्दशपाठसंग्रहात्म- कोऽयं ग्रन्थः मूल्यम्-०-८-० २ लघुसिद्धान्तकौमुदी । विषमस्थल टिप्पणी सहिता (शिक्षा-सूत्रपाठ-धातुपाठ-गणपाठ-बार्तिकपाठ- परिभाषापाठ सहिता) ग्लेज़ कागज मूल्यम् ०-१२-० मोटा रफ कागज ०-१०-० पतला रफ कागज ३ शब्दरूपावलिः। (शतशब्दा) आर्थात् १०० संख्य- शब्दाना-रूपाणि । ४ सारस्वतम् । सटीप्पण पूर्वार्द्धम् । ५ पूर्वपक्षावली । सपरिष्कृता । ६ वेदान्तपरिभापा । धर्मराजाध्वरीन्द्रकृता । शिवदत्त- पण्डितकृतार्थदीपिकाटीका सहिता । वेदान्ताचार्य भट्ट त्र्यम्बकरामशास्त्रिकृत विषमस्थलाववोधिन्या बृहट्टीपण्या समेता। मूल्यम् १-४-० ७ श्रुतबोधः । महाकवि श्रीकालिदासविरचितः । पं० श्री कनकलाल शर्मणा (मैथिलेन) विरचितया परिक्षोपयोगिन्या विमलाख्यया संस्कृत टीकया भाषाटीकया च समलंकृतः । मूल्यम् ०-३-० ८ पुष्टिमार्गीयस्तोत्ररत्नाकरः । पुरुषोत्तमनामसहस्त्र- षोडसग्रन्थसर्वोत्तमस्तोत्रप्रभृति (८५) स्तोत्रग्रन्थ- समूहात्मकः। मूल्यम् ०-१२-० है कर्पूरस्तवः । श्रीमहाकालप्रणीतः । पण्डितराजरङ्ग- नाथ विद्वद्विरचित दीपिकाख्यटीकया, तथा साहि- त्याचार्य पण्डित नारायणशास्त्रि खिस्ते-कृत-परि- मल नामकया टीकया च समन्वितः । मूल्यम् ०-६-० प्रकाशक- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः चौखस्वा संस्कृत सीरिज़-आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी ।

·काशीसंस्कृतसीरीज़-ग्रन्थमाला । इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिताभवति । एतस्या प्राचीनाः बीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतप्रन्थाः काशिकरराजकीयसंस्कृपाशालीयः पण्डितरन्यैप विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रकाश्यमाणानां प्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । १ नलपाकः नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम् । (वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्डिराजशास्त्रियविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाप्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिक१)रु०२-. ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरथीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयण टिप्पण्या च समलङ्कृतम् । (वैदिकं १) रु० ०-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः-प्रथम भाग अव्ययीभावान्तः । (व्याकरणं १) रु०५-० ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि. समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग (व्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता० दिन राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि- कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) रु०६-० ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कृतवार्तिकटीकया-तत्त्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं २)रु०-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः। श्रीविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। (काव्यं १) रु००-८ ९ अनङ्गरजः। महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१) रु००-१२ १० जातकपारिजातः श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यां०१) रु०२-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-बान-भोजन- कल्पसहितम्। ( कर्मकाण्डम् १) रु० --८ १२ पुरुषसूक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्बार्कमतभाग्यचतुष्टयसहितम् । (वैदिकं २) रु० १--४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाष्येण नीलकण्ठीव्याख्ययाच संवलितम् । ( वेदान्तं ३) रु०१-४ १४ कुमारसंभवंमहाकाव्यम्।महाकवि श्रीकालिदासवि०।सञ्जीवनी शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं२) रु० १-८ १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धिन तात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः। (छंदः १) रु० ०-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि- (न्याय २) रु०१-० प्पणा।

·। काशीसंस्कृतसीरीज़ । १७ पारस्करगृह्यसूत्रम् । काण्डद्वये हरिहर-गदाधर० तृतीयकाण्ड ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्यण समलङ्कतम् । हरिहरभाध्यम हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रः परिग्कृतं-टिप्प- ण्यादिभिः सहितं च। ( कर्मकाण्ड २) रु०३- १८ संक्षेपशारीरकम् । मधुसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४) रु०८-० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभापेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरणं २) रु. ०-८ २० कातीयेष्टिदीपकः । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः । (कर्मकाण्ड) रु०१-० २१ सप्तपाठि श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् । श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया (संस्कृतटी. का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा विम्ब) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिनम्तोत्रण च समन्वितम्। (स्तोत्रवि०१) रु०१-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीकन्यायबिन्दुः।भाषाटीका सहितः। (बौद्धन्याय वि०१) रु०१-८ २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः। (व्याकरणं ३)रु०४-० २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका।श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता। सम्पूर्ण ( न्यायविभाग ३) रु०६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः। (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः । ( मीमांसा१)रु०२-. २६ पौरोहित्यकर्मसारः । (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। ( कर्मकाण्डवि० ३ ) रु० ०-५ २७ लघुशब्देन्दुशेखरः । म० म० श्रीनागेशभट्टविरचितः अव्ययी. भावान्तोभागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्वलितः। (व्या०४) रु०४-८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। श्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गात्मकम् । म० म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतसञ्जीविनीटीकया पं०श्रीकनक लाल ठककुरकृताऽर्थप्रकाशिकारीकया च समलङ्कतम । (काव्य३) रु००-१२ २२. कामसूत्रम्। श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नरासादितया पूर्णया- जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बहुखण्डितपाठान् परिपू. र्य,सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम्।( काम०२)यन्त्रस्थ .

·३ काशीसंस्कृतीरीज़। ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः । न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचि. तः । म० म० रुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासित म० म० बर्द्धमा- नोपाध्यायप्रणीतप्रकाशसहितः। ( न्यायं ४) रु०६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः। म०म० श्रीनागेशभट्टरचितः। म०म० भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभापाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। (व्याकरण ५) यन्त्रस्थ ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि. तः।श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्षु. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२)रु०१-० ३३ न्यायवार्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनभायोपबृहणम् । परमपि भारद्वाजाइयोतकरविरचितम् । महषि-गोतमादिचरितसम्व लितवृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं वि. ५) रु०६-० ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनयिमाध्यन्दिनशाखीया । श्रीमदुब्व- टाचार्यविरचितमन्त्रभाग्यण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवंद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४ ) (वैदिकं ३) रु०८-० ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता। श्रीसायणाचार्यविरचितमाप्यसहिता । १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता । (वैदिकं ४) रु०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्काराख्य- या व्याख्यया समलंकृतः। (वेदान्तं ४) रु०६-० ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचितन्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि- द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनिर्मिता। (व्याकरणं ६) रु०६-० ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः। श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- तः । टिप्पण्या च संयोजितः । (व्याकरणं ७) रु०१-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमविद्यारण्यस्वामिविरचितः। भाषानुवा. दसमेतः। (वेदान्तं ६) रु०२-० ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्योतिष- (ज्योति २) रु००-६ ४१ मेदिनीकोशः । मेदिनीकारविरचितः । (काशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाप्यसहितम् । सपूर्णम् । ( भाग१-२) (मीमांसा ३) रु. १०-० ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणीतम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणीत. भाष्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि- तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) रु०३-० ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१) रु०१-८ ४५ कालमाधवः। विद्वद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्रं२) रु०१-८ ग्रन्थः ।

·। - काशीसंस्कृतसीरीज़ । ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( देवनभू. षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भापाटोकाभ्यां सहिता । (ज्योति ३। रु०२-० ४७ फक्किकाप्रकाशः । उपाध्यायोपाह्ववैयाकरणकेसरीविरुदाङ्कितमैथि लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः । पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूपितः। (व्याकरणं ८) रु०१-४ ४८ मिताक्षरी। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाव्याख्या-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचायस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता। शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका च। (वदा०७) रु०१--४ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाचार्यविरचितः । पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (काव्य०४) रु०४-० ५० अधिकरणकामुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकुता। (मीमां० ४) रु० १- ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् म.म.श्रीमल्लिनाथ. कृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनकलाल ठक्कुरेण कृता भावबोधिनी टिप्पण्या समलङ्कतः संपूर्णम् । (काव्य ५) रु०१-४ ५२ काथबोधः साजनीकृत टीकोपेतः दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः। रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता। (काव्य०६) २०१-० ५४ अलङ्कारमुक्तावली। श्रीविश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मिना। (काव्य०७)रु०-१२-० ५५ वृत्तरत्नाकरः-भट्टकेदारप्रणीतः । नारायणभट्टीयव्याख्यासहितः। सम्पादकनिर्मितविषमस्थलटिप्पणोपेतः। श्रुतबोधच्छन्दो- मञ्जरीसुवृत्ततिलकैश्च समेतः । (छंद वि० १) १-८ ५६ अलङ्कारशेखरः। केशवमिश्रकृतः। साहित्योपाध्याय श्री अनन्तराम- शास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूप्य संशोधितः । (अलं०वि०१)रु०१-४ ५७ शक्तिवादः । श्रीगदाधरभट्टाचार्यप्रणीतः। टीकात्रयोपेतः। कृष्ण- भट्टकृतया मञ्जूषया-माधवभट्टाचायनिर्मितया विवृत्या श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्य्यदार्शनिकसावभौमसाहित्यदर्शना- द्याचार्यतरत्नन्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिरचितया विनोदिन्या च समेतः। ( न्या०वि० ७) रु० २-० ५८ प्रौढमनोरमा । म. म. श्रीभट्टोजीदीक्षितविरचिता तत्पौत्र म. म. श्रीहरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरत्नाख्यव्याख्ययासमेता । म. म. पण्डितश्रीभैरवमिश्रविरचितशब्दरत्नव्याख्यया युक्ता । श्रीयुतभाण्डारीत्युपाहमाधवशास्त्रिविरचित प्रभानामकटिप्प. ण्या समलता । श्रीयुतजगन्नाथशास्त्रिविरचितयाव्ययी. भावस्य शब्दरत्नप्रदीपकनामकटीप्पण्याऽलङ्कता (अव्ययी. भावान्तः प्रथमो भागः ) (व्याकरण वि०९) रु०५-० ५९ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम्। श्रीहरदत्तप्रणीतयाऽनाकुलाख्ययाव्याख्यया, श्रीसुदर्शनाचार्यप्रणीतया तात्पर्यदर्शनाख्यया व्याख्यया च समलङ्कृतम्, पृथक् सूत्रपाठेन,पाठभेदेन, मीमांसापदार्थविव- रणेन च संयोजितम् । ( कर्म०वि०५) रु०४-० ·५ . काशीसंस्कृत सीरीज़। ६. नाट्यशास्त्रम् । भरतमुनिप्रणीतम् ( सम्पूर्णम ) साहित्यांपाध्याय एम.ए. इत्यादिपदवीसाजा पण्डित बटुकनाथ शम्मणा तथा साहित्यशास्त्रि एम.ए. पदवोभृता पण्डित बलदेवांगाध्यायेन च सम्पादितम् । (नाट्यशास्त्र वि०१) यन्त्रक ६१ काव्यालङ्कारः। श्रीभामहाचार्येण विनिर्मितः । काशीविश्ववि द्यालयाध्यापकाभ्यां पण्डित बटुकनाथ शमा एम० ए० सा हित्योपाध्यायः तथा पाण्डित बलदेव उपाध्याय एम० ए० साहित्यशास्त्री इत्येताभ्यां भूमिकादिभिः समलङ्कत्य सम्पा- दितः, काशी विश्वविद्यालयोपकुलपतिपदं विभूयाद्भिः श्री. मदाचार्यप्रवरैः आनन्दशङ्कर ध्रुव महोदयः लिखितेन प्राक् कथनेन सनाथीकृतः। (अलङ्कार वि० २) रु०१-८॥ ६२ ब्रह्मवादः। गोस्वामि श्रीहरिरायजी महाराज विरचितः। श्री. गोपालकृष्णभट्ट विरचित विवरणाख्यव्याख्यानमलङ्कतः । तथा गोस्वामी श्रीवजनाथविरचितो ब्रह्मवादः। तथा शुद्धा- हुनपरिष्कारः श्रीमद्रामकृष्णभट्ट विरचितः । श्रीरघुनाथ- शास्त्रि विरचित शुद्धाद्वैतपरिष्कारतात्पर्यम् । श्रीहरि- शङ्कर शास्त्रि-वेदान्तविशारदेन विस्तृत भूमिकया विवि- धपारोशिष्टैर्भाषानुवादेन टिप्पण्यादिना च समलङ्कृतः । (शुद्धाद्वैनसम्प्रदाय वि० १) रु०१-० ६३ प्रेमरसायनम् । श्रीविश्वनाथपण्डितरचितम् (का०वि०८)रु०१ ६४ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहव्याघ्रलक्षणरहस्यं च । श्रीमथुरानाथ- तर्कवागीशकृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । ( न्या०वि०८) रु००-१२ ६५ सिद्धान्तबिन्दुः। श्रीमधुसूदनसरस्वती विरचितः। श्रीभगवान् शङ्कराचार्य विरवित दशश्लोकव्याख्यारूपः श्रीगौड ब्रह्मा- नन्दविरचित न्यायरत्नावली-नारायणतीर्थ विचित लघु- व्याख्या टिप्पणीसहितः । ( वेदान्त वि०८) रु. ५-० ६६ अन्त्यकमदीपकः आशावकालनिर्णयसहितः। प्रेतकर्मब्रह्मीभूतय. तिकर्मनिरूपणात्मकः । महामहोपाध्याय पं० श्री नित्यानन्द- पन्तपर्वतीय विरचितः। (कर्मकाण्ड वि०६) रु०१-८ ६७ सांख्यदर्शनम् । श्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृत सांख्यप्रवचनभाष्यसमल ऋतम्। (सांख्य वि०१) रु.२-० ६८ अनेकार्थसङ्ग्रहो नाम कोशः । आचार्यश्रीहेमचन्द्रेण विरचितः । (कोश वि०२) रु०२-० * शिशुपालवधम् । श्रीमन्माघकविनिर्मितं श्रीवल्लभदेवकृतया सन्देहविषौषधिव्याख्यया महोपाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतया सर्वकषाव्याख्यया समेतम् । ( सम्पूर्णम् ) (यन्त्रस्थ) जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक बनारस सिटी।

·No text on this page.