·DATE LABEL
THE ASIATIC SOCIETY
1, Park Street, Calcutta-16
The Book is to be returned on the date last stamped :
Voucher
No
Date
Voucher
No.
Date

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA: 192
COLLECTION OF
Jop
WORKS
PRIENTAL
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
New Series, No. 1251.
सौन्दरनन्दं काव्यम्
आर्यभदन्ताश्वघोष प्रणौतम् ।
SIR WILLAMJONES
MDCCXLVI-MDCCXCN
महामहोपाध्यायौहरप्रसादशामिलणा सम्पादितम् ।
CALCUTTA:
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS,
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 1, PARK STREET.,
1910.

·F
LIB
B. 9. 192

·उत्सर्गपत्रम् ।. बम्ति । श्रीमदतिप्रचण्डभुजदण्डेत्यादि विविध विरुदावति- विराजित-मानोवत-श्रीश्रीश्रीमहाराज मेजर जनरस मर चन्द्र- शम्सेर जङ्ग बाहादर राणा जि, सि, वि. जि, मि, एस, पार एण्ड डि, सि, यफ अनररि कर्णेल फार्थ गोर्खाज खोङ लिन पिघा को काङ् राङ् स्थान प्राइममिनिष्टार एण्ड मार्भल. नेपाल करकमलेषु । पदश्वघोषः प्रवरः कवीनां कार काव्यं रसभावपूर्णम्। समाश्रयं लोकहितं गमौरं बभूव तत् कालवशादिप्तम् ॥ तवाक्षयाद् भारतरत्रकोषा- दुद्धृत्य यन्मुद्रितमेतदद्य। गणनुमन्धाननिविष्ट युद्धे गुणज्ञतायास्तव मोऽनुभावः ॥ पथावघोषस्य गुरोः प्रमादान सविस्ततं राज्यमभूत् कणकें। सत्का व्यमुज्जौवयतस्तथा ते राज्यं समृद्धश्च सभितमस्त ।

·No text on this page.

·PREFACE. In 1898 I examined very hastily a Palm-leaf MS., greatly dilapidated, of Saundarananda Kävyanı at the Durbar Library, Nepal. It was so dilapidated that I did not venture to turn the leaves over. I mentioned the existence of the manuscript in p. 74 of my Nepal Catalogue published in 1905. When again in Nepal in 1907 one of my first objects was to examine this manuscript very carefully. It proved to be a poem by Asvaghoșa. But as it was impossible to make a copy from that ruined manuscript, I expressed my regret that such an important work should be obtained in such a ruined condition. The ever kind and courteous Librarian, Subba Visņuprasāda Rāja-Bhaņdārī, brought a complete paper manuscript of the work for my inspection. It was written in the 18th century Newari hand and full of mistakes. But it delighted me to have a complete copy of one of Ašvaghoşa's great epics; and I at once asked for a copy of the MS. Coming to Calcutta, I began to copy this manuscript for the press, but found the task very difficult. For modern scribes of Nepal do not know Sanskrit and change er and y at pleasure. The 'S'as and 'N'as are not much cared for. The final # is in most cases dropped ; and they often make strange combination according to their fancy. The 18th century MS. was thus full of inaccuracies, and the modern copy made for me simply added to these. When my MS. copy for the press was ready, I found it impossible to go to press with that copy, and I wondered how Prof. E. B. Cowell prepared his MS. for the press, of the Buddhacarita with two 19th century MSS. only. I knew that the Māhārāja of Nepal was very unwilling to ·ii PREFACE. lend Palm-leaf MSS. to anybody. So I did not venture : for a long time to ask him for a loan of the MS. But at last I took courage and explained to him the circumstance under which I could not do without the loan, and that a good work of a great man would be lost without it. He was graciously pleased to lend me both the dilapidated Palm-leaf and the Paper manuscripts for three months, and I set to work at once. The Palm-leaf MS., which I indicate with the letters P.L.M., is complete. It has thirty-five leaves of six lines each. But the first two lines of the reverse side and the last two lines of the obverse side of every leaf are almost gone. Some. times the lacuna invades the third and even the fourth line. There are some worm-eaten places besides. But the MS, is of great use. It is written in the 12th century Newari character. The writing agrees with that of Professor Bendall's No. 1693, dated 1165; and it is uniformly correct. I have, wherever possible, followed the readings of P.L.M. Where that aid was not available, I had to follow the Paper manuscript indicated by P.M., and my difficulties were great. I had to restore letters, sometimes words; I had to slightly alter the text, which I have indicated by the letter T. in the notes. Sometimes I had to carefully observe the remnants of letters in P.L.M., sometimes the top or end of a vertical stroke, sometimes a dot, sometimes the remnants of a curve to ascertain what might have been the word in that manuscript. This has necessitated the inclusion of notes on reading at the end of the work. My future critics may find fault with me, might point out errors of judgment; but I have the satisfaction of having done •my best for three or four months which I passed in company with Asvaghosa. It may not be out place to mention here that I do not think that P.M is a transcript of P.L.M. There are remarkş in the 'notes' which will show the readers that the ·PREFACE. ui original from which P.M. has been copied is a different MS. from our P.L.M. For P.M. sometimes gives a better reading; sometimes it supplies omissions in P.L.M. Now the question is : Is the work really by Aavaghoşa ? And my answer is in the affirmative. My reasons are as follow : (i) The last colophon of Saundarananda in both P.L.M. and P.M. describes Aavayhona as Säketaka, Suvarņākşīputra as Vadanta, Arya and Acārya--the same colophon in fact that is given in the Tibetan version of Asvaghoşa's Buddhacarita (see Thomas' paper on Matriceta and Mahārāja Kaṁkalekha. Ind. Ant., 1905, September). (ii) The two works Saundarananda and Buddhacarita supplement each other in giving information about Buddha's life. His departure from the palace and his studies and meditations are given in detail in the Buddhacarita, but very briefly in Saundarananda. The establishment of Kapilavāstu as a capital is given in detail in Saundarananda, but very briefly in Buddhacarita. Buddhacarita touches only on the conversion of Nanda, but it is expanded into a whole poem in Saundarananda. (iii) The Vedic and the Paurāņika allusions are almost identical in the two works. The failings of Parāšara are montioned in B.C. IV. 76 and in S. VII. 29. Vasistha's failings are described in B.C. IV. 77 and S. VII. 28. The failings of Pāņdu are given in B.C. IV. 79 and in S. VII. 45. The troubles of Vyāsa with a woman of ill-fame at Benares are described in B.C. IV. 16 and S. VII. 30. The failings of Rsyasrañga, Gautam, Visvāmitra and others are similarly described in both the works. A deep knowledge of Brahminic lore is perceptible in both the works. (iv) The words सर्व धर्मान् पुष्पवधं प्रविद्ध uncommon in classical Sanskrit are common in both these works. The incorrect form of yu is used in both the works. The ·iv PRRFACE. collocation प्रासादसोपानतल प्रणा and बहुविविधमार्गगामिना are common to both. 30 tue in the sense of birth, oft + un in the sense of spending time, and en in the sense of standing still, are peculiar to both. Instances may be multiplied, but I need not increase the bulk of the Preface with them. (v) Peculiarities of style are the same in both. Both the works are fine examples of the Vaidarbhīrīti and Prasādaguņa (or the perspicuity of style), with this difference, that the style of the Buddhacarita compared to the beautiful style of the Saundarananda, appears to be a little ruder.. This may be owing to the want of good materials on which Cowel worked, or perhaps it was the carlier work. Deviations from Classical Sanskrit are numerically less in the Saundarananda than in the Buddhacarita. The easiness and How are greater in the Saundarananda, and the poetry deeper and more attractive. But for want of art the Saundarananda would have been equal to any of the best poems in Sanskrit. I would not venture to brand either the poetry or the language of Saundarananda as artificial. The language is popular and the poetry fascinating. To an ordinary critic Kālidāsa's fame rests on similes. If so, Asvaghoșa certainly excels him. Nothing can be simpler than the following :- ! तां सुन्दरौं चेन लमेत नन्दः सा वा निघेवेतन तं नतमः । इन्हं ध्रुवं सद् विकलं न शोमे- aiutartaifaa tibrat # Compared to this, परस्परेण स्पृहणीयशोभं मचेदिदं इन्दमयोजयिष्यत् ।

·PREFACE. अस्मिन् वये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां वितथोऽभविष्यत् ॥ would appear to be stale and insipid. Compare also- तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भायानुरागः पुनराचकर्ष सोऽनिश्चयानापि ययौ न तस्थौ तरंस्तरङ्गोविद राजहंसः ॥ and मार्गाचव्यतिकराकुनितेव सिन्धुः । शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्यो। - In the Buddha-carita are to be found all sorts of Buddhist technical terms. But in the Saundarananda the most abstruse ideas of the Buddhist philosophy are expressed in the simplest language and with the help of the most homely metaphors, as an instance : दीपो यथा निर्बतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काचिद् विदिशं न काञ्चित् लेहक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥ तथा कृती निई तिमभ्युपेतो नवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काचित् विदिशं न काश्चित कशक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥ XVI, 28, 29. The four noble truths are expressed in the following terms:- बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्त दुःखस्य हेतु प्रभवात्मकोऽयं ·vi PREFACE. -- दुःखक्षयो निःपारणात्मकोऽयं त्राणामकोऽयं प्रशमाय मार्ग: XVI. 4. परादयो नैविधाः प्रजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्यनाः प्रवास धोरेष्वपि मारुतेष न ह्यप्रसूतास्तरवचनन्ति ॥ XVI. 10. तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य हषाादयो हेतब इत्यवेत्य तांञ्छिन्धि दुःखाद यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयावि XVI.25. The turning of the wheel of law is expressed in the following terms :-- अथ धर्मचक्रमतनाभि तिमतिसमाधिनेमिमत् । तत्र विनयनियमारमषिर्जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् ॥ III. 11. A summary of the work is given below:- Kapila, belonging to the Gautama gotra, practised austerities like the Gautama Kakşīvān. He was second to Dīrghatapas and third of Kavya and Angirāh. His hermitage was on the slopes of the Himavat. Some Ikşvāku Princes came to that hermitage, banished by their father at the instigation of their step-mother. Kapila became their Upādhyāya, and from the gotra of their Guru they became Gotamas though they were Kautsa before this. The sons of ore father may have different gotras from accepting different Gurus, just as Rāma was Gárgya and Väsubhadra was Cautama. These Ikşāku Princes were called Sākyas, because they lived at a spot covered by Sāka trees. One day the Rși rose to the sky with a pitcher of water and asked them to follow him in their ·PREFACE. vij conveyances and told them to mark the line of water falling from the inexhaustible pitcher. Then he asked them to raise a city on the ground marked out by the water-line after his death --which happened in proper time. The Princes became unrestrained and the Rșis left the place for the Himalayas. The Princes in their roa mings obtained much hoarded treasure, and with that built a splendid city, which, as it was built at the Vāstu or residence of Kapila, was named Kapilavāstu. In ancient India several hermitages were converted into cities; the most notable of them is Kauramvī, from the hormitage Kusamba. As they never imposed taxes on people against the rule of the Šāstras, this city soon became rich and populous. But a kingdom without a king is a prey to anarchy. So the Princes raised their eldest brother to the throne. After some generations Suddhodana became the king of the Sakyas. He was a good king, and an ideal man. Just at this time the gods of the Suddhāvāsa heaven were on a tour of inspection on earth with the view to find a family in which Buddha, falling from the Tuşita heaven, may be born ; and they selected the Sākya family. The queen Mayā saw in a dream that a white elephant with six tusks was entering into her womb. The dream was interpreted very favourably, and a short time after Buddha was born. A younger queen gave birth to another boy named Nanda, the handsomeness of whose person earned for him the surname Sundara. Between these two sons the king shone like the Madhyadesa between Himavat and Pāripātra. Of these Nanda sought for pleasure, while Buddha was always grave and serious. He left Kapilavăstu for the purpose of practising austerities. He first went to Arāda, the preacher of emancipation, and then to Udraka, the lover of spiritual peace. But he left them as their ways•did not appear to be the ·viii PREFACE. proper ways. Anxious to know what is the highest bliss in this world, he practised severe penances, but he left that too, as it was not the proper way. Austerities he thought lead to disease, and so he ate rice and determined to know the immortal. He went under a fig tree and began to meditate. He conquered the armies of Māra and obtained the unperishable truth, and in order to preach that truth he went to the city surrounded by Varaņā and Asā. There he revolved for the first time the wheel of law. Having instructed many people in Gayā, in Kasi and at Giribraja, he went to instruct his own people at Kapilavāstu. The meeting of the father and the son was extremely pathetic, but Buddha was not moved at all. He preached and induced many people to enter the monastic order, and those who could not enter the order owing to serious family responsibilities, practised the rules of the order at home. The king, finding that his son was a much greater being, fell at his feet and received his instructions. Though the whole city was under oommotion, Nanda lived in his palace, immersed in pleasures in the company of his wife, a famous beauty. The husband and the wife were very fond of each other. One day the wife asked her husband to hold a mirror before her to enable her to paint and decorate her face. She looked at the beard of her husband and began to paint her cheek in imitation of a beard. The husband playfully bedewed the mirror and she was non-plussed. She felt annoyed but was at last appeased, and she finished her painting, when an old maidservant informed the Prince that Buddha came to his house for begging his food, but as no one was there to give him anything he went away. Ashamed at his conduct Nanda left the palace in spite of the protestations of his wife who, however, extorted a promise from him to come before the paint in her cheek was dry, and went in search of the Muni. He found Buddha surrounded by a large concourse of men .

·PREFACE, ix and so could not approach him. He waited and waited and very late Nanda prostrated himself before Buddha and urged him to accept his hospitality. But Buddha hinted that he did not require it. He placed his almsbowl in Nanda's hand, but Nanda was so anxious to return to his wife before the paint was dry that he wished to go back with the bowl in hand. Buddha saw this and spiritually attracted him. But Nanda's mind was bent on home. Buddha asked him to follow him to the Vihāra, which Nanda had to do. There Buddha instructed him. But it had no effect. Then Vaideha. Muni came to the place, and was ordered by Buddha to initiate Nanda. But Nanda positively refused to renounce the world. Vaideha Muni reported the matter to Buddha who appealed to the good sense of Nanda. “I am your elder brother. I have renounced the world. Many of the Sākyas have done the same, others are leading an ascetic life though at home. All great Rājās renounce the world and why should you not do the same." Nanda gave a reluctant consent and he was immediately shaved. Nanda wept bitterly, but in vain. Sundarī was greatly affected at the news. Her lamentations take up the whole of the 6th Canto. The next canto is devoted to the sorrows of Nanda who finds no pleasure in a mendicant life and thinks of failings of great Rşis and great kings and at last resolves to fly away from mendicant life as soon as Buddha goes out the next day for begging. The next canto begins with Maitreya, a Bhikṣu, asking Nanda how he felt. They go to a retired spot where they argue out the question in full, in two cantos, the 8th and 9th. The 8th condemns the company of females and the 9th is directed against pride in general. Nanda was inexorable, and so Maitreya reported the affairs to Buddha who sent for Nanda, and finding him unshaken in his ·PREFACE. determination, took his hand and went up to heaven. They passed like birds through the Himalayan regions, which are described with great power and fancy. Then Buddha saw a she-monkey with one eye only, and asked if Nanda's wife was better than that blind creature. Nanda said. infinitely better.' Then they passed to heaven, where the Apsaras caught the fancy of Nanda, who thought the distance between those and his wife was as great as that between her and the one-eyed monkey. He was anxious to get those, but Buddha told him that they could be had only by the practice of austerities, and Nanda consented to practise them for the sake of heavenly damsels, Buddha standing guarantee for his success. Nanda got weak and emaciated by his penances. He was austere but his heart was all for the heavenly damsels Ananda came to him, congratulated him for his change of front and asked him if it was true that he was practising austerities for the sake of Apsaras. Being replied in the affirmative, he began a tirade against the enjoyments of the world and even those in heaven, all of which he declared to be transitory. The tirade had the desired effect. It produced a sense of shame. Nanda forgot his wife for the Apsaras and he now forgot the Apsaras for immortality. He became bold enough to approach Buddha and tell him that he was no longer anxious for the heavenly damsels. Glad to hear this from Nanda, Buddha lectured to him for nearly five cantos and then asked him to meditate on peace and spiritual advancement. At the beginning of the 17th Chapter Nanda retires to a forest for deep meditation. He is successful. He gets to the door of Nirvana. He practises the four meditations, understands the evanescent character of the world, and becomes an Arhat. Grateful for what Buddha had done for him, he comes and takes the feet of the great preacher who orders him not to be satis- ·PREFAOE. xi . , fied with his own emancipation but to emancipate others also. Herein comes the distinctive areed of Mahāyāna. He goes out, sees his wife and relations, but quite a different Nanda. With this the book comes to an end, worthy of a great poet and of a great preacher. इत्यतः परमकारुणिकस्य शास्त: मूर्छा वचच चरणौ च समं रहीत्वा । खस्थः प्रशान्तहृदयो विनिवृत्तकार्यः पार्थान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥ भिक्षार्थ समये विवेश च पुर' दृशौर्जनस्याक्षिपन् । नाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निःस्पृहः । निम्मोक्षाय चकार तत्र च कथाः काले जनायार्थिने। नवोन्मार्गगतान् जनाग परिभवन्नात्मानमुत्कर्षयन् ॥ There are two more verses in which the poet explains the object of the poem. They are : इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भाकृतिः श्रोतां ग्रहणार्थमन्यमनसा काव्योपचारात् कृता । यन्मोक्षात् कृतमन्यदत्र हि मया तत् काव्यधम्मात् कृतम् पातुं तिक्तमिवौषधं मधयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥ प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं काव्यव्याजेन तत्वं कथितमिह मया मोक्षपरमिति ॥ तद् बुवा शामिकं यत् तदवहितमितो न लजितम् पांशुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकर चामौकरमिति ॥ This shows that the poet wrote other works not of a poetical nature. This work he wrote mwyafa; other works he wrote मोक्षान (that is, for liberation, emancipation, philosophy). By this Asvaghoșa certainly alludes to his philosophical works, many of which are mentioned in Nanjio's Catalogue of the Chinese Tripitaka, and one of which has been translated from Japanese into English:

·xii PREFAOB. Nägärjuna is the founder of the Madhyamaka theory of the Mahāyāna school. He is often called the founder of the Mahāyāna itself. This is wrong, for the word Mahāyāna was known before him. Asvaghosa has a book named Mahāyānasraddhotpāda Šāstra ; and even before him there were works of the Mahāyāna school, for instance, the Lankävatära Sūtra and the Srimālasutra are known as Māhāyāna Sūtras. So Nāgārjuna was the founder of one of the sects of the Māhāyāna school. The Mādhyamaka theory did not exist before him. The theory of Sūnyatā is the essence of the Mādhyamaka theory. But in Saundarananda the idea--even the word Sūnyata---does not occur. So Asvaghoșa seems to have belonged to some earlier school of the Māhāyāna, and that school, I believe, was Yogācāra. He often speaks of the practice of Yoga and uses the word Yogācāra twice. (See XIV, 19, and XV, 68.) The Vibhāṣā commentary is said to have been composed in the third council of Kaniska, and the Vaibhāşika school of philosophy had its origin at that time. So Yogācāra comes between the Vaibhāṣika and the Mādhyamaka. NANDA LEGEND FROM SANSKRIT SOURCES. In Buddhacarita S.B., Chapter XIX, "The princes, too, of the Sākya tribe, their mind enlightened to perceive the perfect fruit of righteousness, 1583. “Entirely satiated with glittering joys of the world, forsaking home, rejoiced to join his company (become hermits). Ananda, Nanda, Kinpi (Kimbila), Aniruddha, 1584. Nandupanada, with Kundadana, all these principal nobles and others of the Säkya family, 1585. 1586 “From the teaching of Buddha became disciples and accepted the law." Kern's Manual of Indian Buddhism, page 28, note ·PREFACE. xiii refers to the 35th legend of the Bhadra Kalpāvadāna in which Sundara and Sundarananda. appear synonymous with Nanda. But unfortunately the Asiatic Society's copy of the Bhadra Kālpāvadāna contains 34 legends only. The story of Nanda in the Pāli literature : In the Dhammapada the following verses (Dhp. Nos. 13 and 14) are said to have been uttered by Buddha referring to Nanda. Yathā agāram ducchannam Vutthi samativijjhati Evam abhāvitam cittam Răgo samativijjhati, Yathā agåraṁ succhanna Vuţthi na samativijjhati Eva Subhāvitam cittam Rāgo na samativijjhati. The first verse was said with reference to Nanda's state of mind before conversion, and the second with reference to his state of mind after the attainment of sambodhi. The commentary on these verses gives in full the story of his conversion. It runs thus :- :-* * * * * * tato dutiyadivase Nanda-kumārassa abhisekagehappavesana-vivāha-mangalesu vattamānesu (satthā), piņņāya pavisitvà Nandakumārassa hatthe pattam datvā mangalam vatvā uţthāyāsanā pakkamanto kumārassa hatthato pattam na ganhi. So pi Tathāgata gäravena pattam vo bhante ganhathā ti vattum nā sakkhi ; evam pana cintesi : sopānasise pattam ganhissatīti'; satthā tasmiṁ pi thāne na ganhi. Itaro • Itaro • sopānapadamüle ganhigsatīti cintesi; satthă tatthäpi na gaṇhi. Itaro 'rājangane ganhissatīti' cintesi ; satthả tatthāpi na ganhi. Kumāro nivattitukāmo aruciyā gacohanto satthu gāravena 'pattaganhathā 'ti vattum na sakkoti ; idha ganhissati, ottha ettha garhissatīti cintento gacchati.

·xiv PREFAOE. “ayye Tasmin khaṇe Janapadakalyāniyā ācikkhiſsu : Bhagavā Nandarājānaṁ gahetvā gato, tumhehi tam viná karissatīti. Să udakabindūhi, paggharanteh 'eva addhallikhitehi kesahi •vegena gantvã; “ tuvata:à kho ayyaputta ägaccheyyāsīti'äha. Tam tassā vacanaṁ tassa hadaye tiriya patitvā viya thitam; satthäpi tassa hatthato pattam agaṇhit vă va tam vihāram netvā: pabbajissasi Nandā', ti āha. So Buddhagāravena' na pabbajissämīti' avatva. 'āma pabbajissāmīti āha. Satthā : tena hi Nandam pabbājetha' ti āha, satthā kapilapuram gantva tatiyadivase Nandaṁ pabbăjesi * * * * ana- 1 Evaṁ satthari Jetavane viharante āyasmā Nando ukkaạthitvā bhikkhūnam etam attham ārocesi : ' anabhirato aham avuso, brahmacariyam carāmi, na sakkomi brahmacariyam santānetum, sikkhain paccakkhāya hīnāyāvattissāmīti. Bhagavā tam pavatti sutvā āyasmantam Nandam pakkosäpetvā etad avoca : saccam kira tvam Nanda sambahulānam bhikkhūnai evaṁ ārocesi : bhirato aham ... hīnāyāvattissāmīti." "Evam bhan. te ti'' kīssa pana tvam Nanda anabhirato brahmacariyar carasi, na sakkosi brahmacariyain santānetum sikkham paccakkhāya hīnāyāvattissasīti.” Sākiyānī mam bhante Janapadakalyānī gharā nikkhamantassa addhullikhitehi kesehi apaloketvă etad avoca ---" tuvatam kho ayyaputta āgaccheyyāsīti,” sa khu aham bhante tad anussaramāno anabhirato brahmacariyam carāmi.. hīnāyāvattissāmīti? Atha kho Bhagavā āyasmantam Nandam bāhāya gahetvā iddhibalena tävatimsa-devalokam nento antarāmagge ekasmir jhāmakkhette jhāmakhānuke nisinnam chinna-kaņņa-nāsā-naħguttham ekaṁ paluţtha -makkatim dassetvā tāvatimsabhavane Sakkassa devarañño upaţthānam agatäni kakutapādāni pañca accharasatani dassesį ; kakutapādānīti rattavaņņatāya pārāpata-pāda ·PREFACE, XV 6 -sadisāni pādāni. Dagsetvā ca pan’äha : 'tvam kim maññasi Nanda katama nu kho ahirupatarũ và dassaniyatarā vā pāsādikatară vă sākiyāni vā Janapadakalyā -ņī imāni vā pañca accharāšatāni kakutapādānīti? seyyathā pi så bhante chinna-kaņņanāsā-nanguttha-paluttha-mkkați evam eva kho bhante sākiyāni Janapada kalyāņi imesaṁ pañcannam accharăsatānam upanidhāya sankham pi na upeti, kalam pi na upeti, kalabhāgaṁ pi na upeti; atha kho imān’eva pañca accharā-satāni abhirūpatarāni c'eva dassaniyatacâni ca pāsādikatarāni cā ti. Abhirama Nanda aham te pāțibhogo pañcannaṁ accharăsatānam pațilābhāya kakuța-pādinam ti. Sace mañ bhante Bhagavā pāțibhogo abhiramissām'aham bhante bhagavati brahmacariya'yāti. Atha kho Bhagavā āyasmantam Nandam gahetvā tattha antarahito Jetavaneyova păturahosi. Assosum kho bhikkhū : 'āyasmā kira Nando Bhagavato bhātā matucchāputto accharānaṁ hetu brahmacariyam carati, Bhagavā kir'assa păţibhogo pancannam accharāsatānam pațilabhāya kakuțapādīnam’ti. Atha kho āysmato Nandassa sahāyakā bhikkhū ảyasmantam Nandam bhatakavādena ca upakkitakavādena ca samudācaranti : ' bhatako kirāyasmā Nando, upakkitako kirāyasmā Nando, accharānam hetu.......... kakutapādinał’ti. Atha kho āyasmā Ānando sahayakanam bhikkhūnam bhatakavādena ca upakkitakavādena ca ațțiyamāno harāyamāno jigucchamāno eko vũpakuţtho apnamatto ātāpī pahitatto viharanto, no cirass'eva yass'atthāya kulaputtă sammad eva agārasmă anagariyam pabbajanti tadanuttaram brahmacariyapariyosānam diţthe va dhamme sayam abhiññā sacchikatva, khīņā jāti, vusitam brahmacariyam, katan karaṇīyan nāparań itthattāyā ti abhiññösi ; aññataro ca kho panº ayasmã arahatam ahosi. Ath' ekā devatā rattibhāge sakalam Jetavanaṁ obhāsetvā Satthāram upasankamitvā.vanditvā ārocesi: āyasmā ·xvi PREFACE. 6 << • bhante Nando Bhagavato mặtuech&putto 88avānam khaya...... .upasampajja Viharati. Bhagavato pi kho ñānam udapādi, Nando 88a vănam khayũ..... upasampajja viharatīti. So pāyasmā tassä rattiyā accayena Bhagavantam upasamkamitvā Vanditva etadavoca : ‘yam me bhante Bhagavā pāțibhogo pañcannam accharăsatânam patilābhāya kakutapādīnam, muñcām'ahan bhante Bhagavantam etasmā patissavā’ti. Mayā pi kho Nanda cetasā ceto pațicca vidito. Nando āsavānam khayā.... viharatīti ;” devatā pi me etam attham ārocesi, 'āyasmā Nondo...... Viharati; yadeva kho te Nanda anupādāya āsavehi cittam vimuttam, athāham mutto etasmā pațissavā' ti. In the Theragāthā we find the following two significant verses put into the mouth of Nanda :- Ayonisomanasīkārā maņqanam anuyuñjisam, Uddhato capalo cāsim kāmarāgena attito. Upāyakusalenāham buddhenādicoabandhunā Yoniso patipajjitvă bhave cittaṁ udabbahinti. (Theragăttā verses W168). These verses were said by Nanda after he became an arhat. ** * * * * Of Nanda's wife we have the following references in Pāli literature. The following verse in the Dhammapada was said by the Buddha with reference to her :- Atthīnaṁ nagaram katvā mamsalohitalepanam, Yattha jarā ca maccu ca, māno makkho ca ohito. (Dhp. verse 150.) On account of her beauty she used to be called Rūpas. nandā, Sundarīnanda and Janapadakalyāṇī. The commentary on the above verse contains the following story relating to her :- ·PREFACE, xvii * * * * să kira ekadivasam cintesi: 'mayhan jetthabhātiko pirajjasirim pahāya pabbajitvā loke aggapuggalo Buddho jāto, putto pi’ssa Rāhulakumāro pabbajito, bhattā (?) pi me pabbajito; mātā pi me pabbajitā, aham pi ettake ñātijane pabbajite gehe kim karissāmi, aham pi pabbajissāmīti bhikkhuni upassayaṁ gantvā pabbaji ñātisinehen’eva no saddhāya ; abhirūpatāya Rūpānandā ti paññāyi. Sā satthā kira rūpam aniccam..... vadatīti sutvă, so evam dassaniye păsădike mamapi rūpe dosaṁ katheyya'ti satthu sammukhibhāvam na gacchati. Rūpanandā bhikkhunīnainc'eva upāsikānam ca santikā Tathāgatassa guņakatham sutvā cintesi : ativiya me bhātikassa vaņņam kathenti, ekadivasam me rūpe dosam kathento tittakam kathessati, yam nūnāham bhikkhunihi saddhim gantvā attānaṁ adassetvā Tathāgatar passitvā dhammam sunitvå agaccheyyanti. Sā: "aham ajja dhammasavaņaṁ gamissāmī'ti' bhikkhunīnam ārocesi. Bhikkhuniyo: 'cirassam vata Rūpanandāya satthu upatthānam gantukāmatā uppannā, ajja satthā imam nissāya vicittadhamngadesana desissatīti' tutthamānasā tam ādāya nikkhamińsu. Sā nikkhantakālato patthāya, aham attānam n'eva dassessāmīti' çintesi. Satthā : 'ajja Rupanandã mayhan upattlãnan agamissati, kĩdisi nu kho tassā dhammadesanā sappāyā ti cintetvā, rūpagarukā esā, attabhāve balavasinehā, kanthakena kanthakuddharanam viya, rūpen'eva assā rūpanimmadanaṁ sappāyam ti sannitthānam katvā tassā vihảram pavisanasamaye ekam abhirūpam itthim soļasevassuddesikaṁ rattavatthanivattham gabbabharanapatimanditan vijanin gahetvũ attano santike thatvā vījamānam iddhībalena abhinimmi. Taṁ kho pana itthim satthā c'eva passati Rūpanandāca. Să bhikkkunīhi saddhim pavisitvā bhikkhunīnam pitthipasse thatvă pafcapatiţthitena sathăram vanditvå bhikkhunīnaṁ antare nisinnā pādantarato patthāya sattltaram ·xviii PREFACE. olokenti lakkhanavicittam anuvyañjanasamujjalaṁ byāmappabhāparikkhittaṁ satthu sarīram disvā puņņacandagassirikaṁ mukhaṁ olokentī samīpe thitam itthirūpam addasa. Sā tam oloketvā attabhāvam olokentī, suvaņņai rājahamsiyā purato kāka sadisam attānań amaññi. Iddhimayam rūpam ditthakälato patthāya eva hi'ssä akkhinibhamimsu. Sā: 'aho imissa kesā sobhanā aho nalātā. sobhanā'ti sabbesam sarīrappadesānam rūpasiriyā samākaddhitacittā tasmiṁ rūpe balavasinehă ahosi. Satthā tassā tattha abhiratim ñatvā dhammam desento va tam rūpam solasavassuddesikabhāvam atikkamitvā vīsativassuddesikabhāvam katvā dassesi. Rūpanandā oloketvā 'na vata idaṁ rūpaṁ purimasadisam ti' thokam virattacittā ahosi. Satthā ,anukkamen’eva tassā itthiyā sakiſvijātavan. ņam majjhimitthīvaņņam jarājiņņamahallitthīvaņņam ti dassesi. Sā’pi anupubbeneva idam antarahitam idam pi antarhitam ti jarājiņnakāle tam vjrujjamanam gopānasivañkam daņdaparāyaṇam pavedhamånam disvā ativiya Virajji. Atha satthā tam vyādhinā abhibhūtaṁ katvā dassesi. Sa tam khane yeva daņdam ca tālavantham ca chaddetvā mahāviravam viravamānā bhūmiyaṁ patitvā sake muttakarīse nimuggă aparäparar vaddhi. Rūpanandā tam pi disvá ativiya virajji. Satthāpi tassā itthiyā maraņaſ dassesi. Sā tam khaṇam yeva uddhumātukabhāvam āpajji. Navahi vanamukhehi pubbabandiyo (?) c'eva puļavā ca pagghariñsu. Kākādayo sannipatitvā vilimpińsu. Rūpanandā oloketvā ayam itthi imasmim yeva thāne jarampattā, vyādhippatti, maranappattā. Jmissāpi attabhāvassa evam eva jarăvyădhimaraņāni âgamissantīti attabhāvaṁ anicca to passi. Aniccato ditthattā evaṁ pana dukkhato anattato ditthā yeva hoti. Ath'assā tayo bhavā ādittā viya gehā, gīvāya baddhakunapam viya ca upatthahińsu ; kammatthānābhimukhañ cittam pakkhandi. Satthā tāya aniccato ditthabhāvañ ñatvā, sakkhjssati nukho sayam eva attano ·PREFACE. xix patiţtham kātuń' ti olokento nasakkhissati, bahiddhā paccayaṁ laddhum vattati ti cintetvā tassā sappāyavrsena dhammam desento āha : Āturam asucim pūtiņ passa Nandesamussayam Uggharantam paggharanta bālānañ abhipat. thitam Yathā idam tathā etam yathā etam tathā idam, dhātuto suññato passa mā lokaṁ punarāgami, bhave chandam virājotvă upasantă carissasīti * ** * * * * * * * * Nandā desanānusārena ñānam pesetvā sotāpattiphalam pāpuņi. In the Therī gāthā the following verses have been attributed to Nandā :- Āturam asucim pūtim passa Nande samussayaṁ Asubhāya cittam bhāvehi ekaggaṁ susamāhitam. Yathā idam tathā etam yathā etam tathā idań Duggandham pūtikam vāti bālānamabhinanditam. Evam etaṁ avekkhantī rattindivam atanditā Tato sakāya paññāya abhinibbijja dakkhisaṁ. Tassā me appamattāya vicinantiyā yoniso Yathābhūtam ayam kāyo dittho santara-bāhiro. Atha nibbind’aham kāye ajjhattam ca Virajj'aham, Appamattā visamyuttā upasant'amhi nibbută. (Therī gāthā, verses 82-86.) In the Paramatthadīpanī, in the commentary on these verses, we find a short story which is substantially the same as that given in the commentary on the 150th verse of the Dhammapada, quoted above, with this difference, that the verses put into the mouth of the Buddha, are a little different there and agree with the Therīgāthā verses 82-84 quoted above. The commentary says that of the five verses attributed to Nanda in the Therigāthā, the first ·XX PREFACE. three verses are the words of the Buddha and quoted only by Nandā, and the last two are her own sayings. The Apadānas also contain substantially the same stories in verse. DIFFERENCE BETWEEN THE PĀLI AND THE SANSKRIT VERSION. on. In Saundarananda Buddha entered the house when Nanda and his wife were both immersed in pleasure, in the Pāli version Buddha entered the palace where arrangements were complete for the marriage and coronation of Nanda. The placing of the almsbowl in Nanda's hand is given in both the versions. But in Pāli Nanda is represented as anxious to return the bowl, now at the head of the staircase, now at the foot of it, now in the courtyard, and so In the Sanskrit, he was anxious to return with the bowl in his hand. In the Sanskrit version Nandă extorts a promise from her husband to return before the paint on her cheek was dry, but in the Pāli, she cried out to her husband to return quickly. In Pāli it is not stated who converted Nanda, but in Sanskrit he is converted by Vaideha muni (Ananda). He made several attempts to return home in Sanskrit. But in Päli he simply said that he was practising austerities against his own will. The shemonkey in Sanskrit is one-eyed, but in Pāli she is without nose, ears and tail. When Nanda was practising austerities for the sake of the heavenly damsels, Ānanda only upbraided him in the Sanskrit version, but in Pāli he is made the butt of ridicule of all the bhikṣus. For the quotations from Pāli I am indebted to my friend Professor Nīlamaņi Cakravartī, M.A., of the Presidency College, Calcutta, who has throughout the printing of Saundarananda evinced a genuine interest in the work. It has been said that Saundarananda is not known either in China or in Tibet. But there is ample evidence to shew that the work was known and studied in Bengal ) ·PREFAOB. xxi in the beginning of the 15th century of the Christian Era. Sarvvānanda Banerji, who wrote a commentary on the Amarakoşa, cites Saundarananda as an authority. Pandita Seşagiri Sastrī thinks that the commentary was written between 1417 and 1431.' In the latter year another commentary on the Amarakoşa was written by BỊhaspati with the title of Rāyamukuța. In that commentary, too, Saundarananda has been cited as an authority. This shows the popularity of the work in Bengal at that time. The author Ašvaghoşa has been described as the son of Suvarṇākṣī, an inhabitant of Sāketa; Arya, Bhadanta, Mahāpaņdita and Mahāvādin. All this points him out as a great Buddhist preacher and writer, Nanjio attributes seven works to hini and Suzuki enumerates eight works as composed by him. The awakening of faith in Mahāyāna translated by Suzuki into English belongs undoubtedly to the Mahāyāna school. But the doctrine of Sünyaväda or spiritual nihilism of Nāgārjuna has not yet been developed, while the idea of saving others and not being contented with the saving of one's own soul differentiates Asvaghoşa's doctrines from the older Srāvakayāna, which remains content with one's own salvation only. There is an Indian tradition preserved in China that Ajvaghoșa was the spiritual preceptor of Kaniska, the great Indo-Scythian monarch of Peshwar. In the list of patriarchs of Buddhism his place is third in the descending line from that of Pārsva, who presided at the great council of Kaniska, and third in the ascending line from Nāgārjuna, the founder of Sūnyavāda All this shows that he must have flourished about the erfd of the 1st century A.D. Because Nāgārjuna's date is very nearly fixed by the incription of his prašisya in the Jaggayyapeta Stupa. That | Report on a search of Sanskrit and Tamil Manuscripts for the years 1893-94, pp. 24 and 32. Z.D.M.G., p. 117. 3 See Arch. Rop., South Ind., Burgess, P. 112. 2 ·xxii PREFACE, inscription is written in the third century Kusan Brahmi (and not in later Gypta as Burgess seems to suppose in putting it down at 600 A.D.), so Nāgārjuna must have flourished two successions before him, i.l., about the end of the 2nd century A.D., and Asvaghosa two successions previous to Nāgārjuna, and so he must have flourished about the end of the 1st century. It may be suggested here that the inscription' in the Asoka pillar at Saranatha recording something of Rājā Asvaghoṣa in the 10th year (of Kaniska) (?), may be referred to our author, as powerful monks even in our days have the appellation of Rājā and Mahārāja given to them. Thus there is a chain of evidence to connect our author with the early period of Indo-Scythian dominion in India. As to the place of his birth Suzuki cites several Indian traditions known in China and concludes that he may have been born anywhere in India but in the north. But the tradition embodied in the colophon of the palmleaf manuscript of Nepal written undoubtedly in the 12th century is much more reliable than echoes of Indian traditions from China ; and according to that tradition he was an inhabitant of Sāketa, a city in the modern province of Oudh. That he was a Brahmin by birth is evident from his intimate knowledge of the Vedic lore displayed both in Sāundarananda and Buddhacarita. Besides the works attributed to him by Nanjio and Suzuki there is another work known in India alone which has undergone a peculiar transformation in the hands of the followers of Samkara. This work is entitled Vajrasūcī or the diamond-needle. It is a polemical work written with great power against the caste-system. Professor Bendall describes it in his Cambridge Catalogue. Rev. Mr. Williamson got a copy of the work at Elichpur, in the 1 Epi. Ind., Vol. VIII, pp. 171, 172.

·PREFACE, xxiii Berars, published it in 1839 with a refutation by a Brāhmaņa, entitled Vajrasācīțanka. A MS: of the work is to be found in our Library. But in our Library there are other copies of the Vajrasūcī written almost in the same words but regarded as Upanişads and attributed to Saſkarācārya. It shows how deeply the Advaitamata is indebted to the great writers of the Mahāyāna school. The Kavivacanasamuccaya, an anthology discovered by me in Nopal quotes Asvaghoşa.' It would be exceedingly interesting to compare the verses attributed to Asvaghoṣa in that work with those in Buddhacarita and Saundarananda. But the work is not in India. It has been borrowed by Mr. Thomas of the India Office Library, who is editing it and who will undoubtedly make the comparison, which I am not in a position to do. But one thing is certain. The MS. is written in the 10th century character and the latest poets mentioned are Bhavabhūti, Murāri and Rajasekhara, who flourished in the 8th, 9th and 10th centuries, respectively. The work may be safely put down in the 10th century, shewing that at that time Aavaghoşa was counted among the great poets of India. So popular was Asvaghoşa in ancient and mediæval India that many other poets have been confounded with him. Just as in Bengali common tradition, any pretty story or any smart saying is attributed to Kālidāsa, so the works of many minor poets used in ancient India to be attributed to the great poet of Buddhism. Mr. Thomas has ably dealt with these, -what he, following Tārānatha, calls different names of Asvaghoşa—in his article in the Album Kern and in his paper on Mātriceţa and Mahārāja Kanikalekha in the Indian Antiquary, September, 1903, so that I need not discuss the question here at all. 1 My Rep. for 1895 to 1900, pp. 21 and 22.

·No text on this page.

·सौन्दरनन्दम् काव्यम्। प्रथमः सर्गः। ॐ नमो बुद्धाय । गोतमः कपिलो नाम मुनिर्धर्मभृतां वरः । बभूव तपसि श्रान्तः काक्षौवानिव गोतमः ॥१॥ अशिश्रियत् यस्य ततं दीप्तं काश्यपवत्तपः । सुश्रियाय च तदृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत् पराम ॥२॥ हविषे यश्च स्वात्माथें गामभुक्षत् वशिष्ठवत् । तपःशिष्टेषु शिष्टेषु गामधु(धो)चत् वशिष्टवत् ॥३॥ माहात्म्यात् दौर्घतपमो यो द्वितीय वाभवत् । हतीय व यश्चाभूत् काव्याङ्गिरमयो ईिया ॥४॥ तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्व हिमवतः शुभे। क्षेत्र चायतनचैव तपमा माश्रयो ऽभवत् ॥५॥ रचारबौलत्तस्वनः प्रस्निग्धशादतः । हविधूमवितानेन यस्मदाभ्र दवाबभौ ॥६॥ मृदुभिः मैकतैः स्निग्धैः केसराम्तरपाण्डुभिः । भूमिभागैरसकोणेः माङ्गरांग' इवाभवत् ॥७॥ १ P. M. तस्या T. .P. M. चर• T. ५ केसरावमापाण्डभिः। २ P. M. आश्रियो T. 8 P. M. स्पैकटः T. ६.P. M. सागराग ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । एचिभिस्तीर्थसंख्यातैः पावनै र्भावनैरपि। बन्धुमानिव यस्तस्थौ सरोभिः मसरोरुहैः ॥८॥ पर्याप्तफलपुष्याभिः सर्वतो वनराजिभिः । शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ॥६॥ नौवारफलमन्तुष्टैः स्वस्थैः शान्नेरनुत्सुकैः । प्राकोर्णोऽपि तपोमृङ्गैः शून्यशून्य दवाभवत् ॥१०॥ अनौनाम् हयमानानाम् शिखिनाम् कूजतामपि । तौर्थानाच्चाभिषेकेषु शुश्रुवे तत्र निखनः ॥ ११॥ विरेजुः हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु । मलाजैर्माधवौ पुष्पैरुपहाराः कृता स्व ॥१२॥ अपि तुद्रमृगा यत्र शान्ताश्चेरुः ममं मृगैः । शरण्येभ्यस्तपखिभ्यो विनयं शिक्षिता दव ॥१३॥ मन्दिग्धेऽपि पुनर्भावे विरुद्धेष्वागमेष्वपि । प्रत्यक्षिण दूवाकुब्वस्तपो यत्र तपोधनाः । १४ ॥ यत्र स्म मौयते' ब्रह्म कैश्चित् कैश्चित् न मौयते । काले निमौयते मोमो न चाकाले प्रमीयते ॥१५॥ निरपेक्षा[:]शरौरेषु धर्म यत्र स्वबुद्धयः । संघष्टा व यनेन तापसास्तेपिरे तपः ॥१॥ १ P. M. मुस्थैः । ३ P. M. प्रदक्षिण। ५P. M. निलीयते। ..P. M.: प्रलीयते। २ P. M सुप्तमध्यास ।। 8 P. M. लोयते । ६ P. M. भूमौ। - P. M. योन।

·प्रथमः सर्गः . श्राम्यन्तो मुनयो यच स्वर्गायोद्युतचेतसः । तपोरागेण धर्मस्य विलोपमिव चक्रिरे ॥१०॥ अथ तेजखिमदन तपःक्षेत्र तमाश्रमम । केचिदिवाकवो जम्मू राजपुत्रा विवत्मवः ॥१८॥' सुवर्णस्तम्भवाण: सिंहोरस्का महाभुजाः । पाचं शब्दस्य महतः श्रियाञ्च विनयस्य च ॥१६॥ बहरूपा ह्यनहस्य महात्मानश्चलात्मनः । प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्रस्य भाव्यम्य यवौयमः ॥२०॥ मानशुल्कादपगतां ते श्रियं न विषेहिरे । ररतुश्च पितुः सत्यं यस्माच्छिश्रियिरे वनम् ॥२१॥ तेषां मुनिरूपाध्यायो गोतमः कपिलोऽभवत् । गुरोचादतः कौत्मास्ते भवन्ति स्म गौतमाः ॥२२॥ एकपिचोर्यथा धात्रोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् । राम एवाभवत् गाग्र्यो वासुभद्रोपि गोतमः ॥२३॥ शाकवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच चक्रिरे । तस्मादिच्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्या इति स्मृताः ॥२४॥ १ P. M. तेजाखसदने इP. M. विक्वभूः। ५ P. M. श्रियाच । M. सरक्षश्च । & P. M. शोकरक्षपरिशनं । •२ P. M. .क्षत्र। 8 P. M. मेदतः। ६ P. M. ह्यनेहस्य । - P. M. गर्यो। ७P.

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । स तेषां गोतमश्चके स्ववंशमदृशीः क्रियाः । मुनिरुर्वः कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः ॥२५॥ कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरखिनः । वाल्मीकिरिव धौमांश्च धीमतोः मैथिलेययोः ॥२६॥ तदनं मुनिना तेन तैश्च चत्रियपुङ्गवः । शान्तां गुप्ताश्च युगपत् ब्रह्मक्षत्रश्रियं दधे ॥९॥ अथोदकलमं ग्रह्य तेषां वृद्धिचिकौर्षया । मुनिः स वियत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान् ॥२८॥ प्रापतेत्कलशादस्मात् अक्षय्यम लिलात् महीम् । धारा तामनतिक्रम्य मामन्चे(च)त यथाक्रमम् ॥२८॥ ततः परममित्युक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च । रथानारुरुङः सर्व शौघ्रवाहनस्लङ्कृतान् ॥३ ॥ ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः । तदाश्रममहो[] यां तु परिचिक्षेप वारिणा ॥११॥ अष्टापदमिवालिख्य निमित्तैः सरभौवत[]म् । तामुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसतानिदम ॥३२॥ अस्मिन् धारापरिक्षिप्ते नेमिचिकितखक्षणे । निर्मिमौध्वं पुरं यूयं मयि याते चिविष्टपम् ॥१३॥ ततः कदाचित् ते वौराः तस्मिन् प्रतिगते मुनौ । १ P. M. सदृशाः क्रियाः। २ P. M. मनिराद्धं। ३ P.M: निर्मिताध्वं TI ·प्रथमः सर्गः । बभ्रम[:] 'यौवनोद्दामा गजा व निरङ्कुशाः ॥३४॥ बद्धवाङ्गुष्ठाङ्गुलित्राणा हस्ताधिष्ठित कार्मुका[:] । शरामातं महावृणं व्यायता विद्धवासमः ॥३५॥ जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च । अनुचक्रुर्वनस्थस्य दौमन्तेर्देवकर्माण: ॥३६॥ तान् दृष्ट्वा प्रकृति यातान् वृद्धवान्]ि व्याघ्रशिशूनिव । तापमास्तत् वनं हित्वा हिमवन्तं मिषेविरे ॥३७॥ ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः । पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला व निशश्वसः ॥३८॥ अथ ते पुण्यकर्माण: प्रत्यपस्थितवृद्धयः । तत्र तज्जैरुपाख्यातान् अवापुर्महतो निधौन् ॥३६॥ प्रलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये । निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गतारयः ॥४०॥ ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः । तस्मिन् वास्तुनि वास्तु ज्ञाः पुरं श्रीमन्यवेशयन् ॥ ४ ॥ मरिदिस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथम् । गैलकल्पमहावप्रम् गिरिव्रजमिवापरम् ॥४२॥ पाण्डुराहालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणम् । १ P. M. यविनोदासा I. ३ P. M. हस्तविछित T. ५ P. M. याजा T. २ P. M. बद्धगोठालिवाणा T. 8 P.M. तां T. ६'P. M. रायमम् । .

·सौन्दरनन्दं काष्यम् । हर्यमालापरिक्षिप्तम् कुक्षि हिमगिरेरिव ॥४३॥ वेदवेदाङ्गविषः तस्थुषः षट्स कर्मसु । शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीजयन् ॥४४॥ तद्भूमेरभियोकृणाम् प्रयुकान् विनिवृत्तये । यत्र खेन प्रभावेन मृत्यैर्दण्डानजीजपन् ॥ ४ ॥ चारित्रधनसम्पवान् मलज्जान् दीर्घदर्शिनः । अर्हतोऽतिष्ठपन् पैत्रे शूरान् दक्षान् कुटुम्बिनः ॥४६॥ व्यस्तैस्तैम्तैर्गुणैर्युक्तान् मतिवाग्विक्रमादिभिः । कर्मसु प्रतिरूपेषु सचिवांस्तान न्ययूयुजन् ॥ ४ ॥ वसुमद्भिरविभ्रान्तरलंविौरविस्मितैः । यभासे नरैः कौर्णम् मन्दरः किचरेरिव ॥४८॥ यच ते दृष्टमनसः पौरप्रौतिचिकौर्षया । श्रीमन्युद्यामसंज्ञानि यशोधामान्यचौकरन् ॥४८॥ शिवाः पुष्करिणौश्चैव परमाय्यगुणाम्भमः । नाजया चेतनोत्कर्षात् दिक्षु मस्विचौखनन् ॥५०॥ मनोजा[:] श्रीमतौः प्रष्ठौः पथिषपवनेषु च । मभाः कूपवतोश्चैव ममन्तात् प्रत्यतिष्ठिपन् ॥५१॥ हस्त्यश्वरथमकोण असौर्णमनाकुलम् । अनिगूढार्थ विभवम् निगूढज्ञानपौरुषम् ॥५२॥ १ P. M. षष्ठीः । २ P. M. निगूढार्थि।

·प्रथमः सर्गः। सविधानमिवार्थानाम् श्राधानमिव तेजसाम् । निकेतमिव विद्यानाम् सङ्केतमिव सम्पदाम् ॥५३॥ वामवृक्षं गुणवताम् आश्रयं शरणैषिणाम् । अानत कृतशास्त्राणाम् पालानं बाहशालिनाम् ॥५४॥ समाजैरुत्मवैः दाय: क्रियाविधिभिरेव च । अलंचक्रुरलंबीर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरम् ॥५४॥ यस्मादन्यायतस्ते च कञ्चिन्नाचौकरत्करम् । तस्मादल्येन कालेन तत्तदापूपुरन् पुरम् ॥५६॥ कपिलस्य च तस्यर्षस्तस्मिन्नाश्रमवास्तनि । यस्मात्त तत् पुरञ्चक्रुः तस्मात् कपिलवास्तु तत् ॥५॥ ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे । पुथ्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥५८॥ श्रापुः पुरं तत् पुरुहतकल्पा- स्त तेजमार्यण न विस्मयेन । श्रापुः यशोगन्धमतश्च शश्वत् सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ॥५८ ॥ तनाथवत्तैरपिराजपुत्रै- रराजकं नैव रराज राष्ट्रम् । १ P. M. यालानां बाङसालिनाम्। P. L. M. बालानां बाहु- मान्दिनाम । २ P. M. दाश्रियः। ३ P. M. मकन्दस्य।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । तारामहस्रैरपि दौप्यमानैः अनुत्थिते चन्द्र वान्तरीक्षम् ॥६॥ यो ज्यायानथ वयमा गुणैश्च तेषाम भ्रातृणाम् वृषभ वौजसा वृषाणाम् । ते तच प्रियगरवस्तमभ्यषिञ्च- बादित्या दशशतलोचनं दिवौव ॥६५॥ प्राचारवान् विनयवान् नयवान् क्रियावान् धर्माय ने न्द्रियसुखाय धृतातपत्रः । तद्भादभिः परिवृतः म जुगोप राष्ट्रम् संक्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः ॥६॥ मौन्दरनन्द-महाकाव्ये कपिलवस्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः। १ P. M. अनुदिते। २P. M. धम्मायतेन्द्रियः। ३ P. M. सौन्दरानन्द ।

·द्वितीयः सर्गः। द्वितीयः सर्गः। ततः कदाचित् कालेन तदवाप कुलं क्रमात् । राजा शुद्धोदनो नाम द्धकर्मा जितेन्द्रियः ॥१॥ यः म सजिनकामेषु श्रीप्राप्तौ न विमिस्मिये । नावमेने परान् सद्या परेभ्यो 'नापि विव्यथे ॥२॥ बलौयान् सत्त्वसम्पन्नः श्रुतवान् बुद्धिमानपि । विक्रान्तो नयवांश्चैव धौरः समुख एव च ॥३॥ वपुभांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नाजवः । तेजखौ न च न शान्तः कती च न च विस्मित: ॥४॥ पाक्षिप्तः] शत्रुभिः संसिख्ये सुनिश्चिव्यपाश्रितः । अभवद्यो न विमुखः तेजसा दित्मयैव च ॥५॥ यः पूर्वं राजभिर्याताम् यियासुधर्मापद्धतिम् । । राज्यं दौजामिव वहन वृत्तेमान्वगमत्पिन् ॥६॥ यम्य सुव्यवहाराच रक्षणाच सुखं प्रजाः । शिथिरे विगतोदेगा: पितुरङ्कगता दूव ॥७॥ कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले । कतार्थी न ददृशे योऽस्य दर्शनमौयिवान् ॥८॥ १ P. M. नामि।

·१० सौन्दरगन्दं काव्यम् । हितं विप्रियमप्यको यः शुश्राव न चुरुभे । दुष्कृतं बकपि त्यत्का सम्मार कृतमखपि ॥६॥ प्रणताननुजग्राह विजयाह कुलदिषः । थापनान् परिजयाह निजग्राह स्थितान] पथि ॥१०॥ प्रायेण विषये तस्य तच्छौलमनुवर्त्तिनः । अर्जयन्तो ददृशिरे धनानौव गुणानपि ॥११॥ अध्ये(ध्य)ष्ट यः परं ब्रह्म नाध्यै(ध्या)ष्ट मततं कृतेः । दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किञ्चन ॥ १२ ॥ धृत्या 'रक्षीत्प्रतिज्ञा म मदाजीवोद्यतां धुरम् । नाकाजीत च्युतः सत्यान्मूहर्त्तमपि जौवितम् ॥१३॥ विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया । व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यः मासौषे चन्द्रमा दूव ॥१४॥ प्रवेदौत् बुद्धिशास्त्राभ्याम् इह चामुत्र च चमम् । अरचौत् धैर्यवौर्याभ्यां इन्द्रियाण्यपि च प्रजाः ॥१५॥ अहा! त्] दुःखमा नाम् द्विषतां चोर्जितं यशः । अषौत् च नयैः भूमि भूयसा यशमेव च ॥१६॥ अप्यामौत् दुःखितान् पश्यन् प्रकृत्या करुणात्मकः । नाधौषोत् च यशोखोभात् अन्यायाधिगतेधनैः ॥१७॥ मौहाईदृढभक्रित्वात् मैत्रेषु विगुणेष्वपि । नादिदासीत् अदिमौत्तु मौमुख्यात् सख (त्त्व)मर्थवत् ॥१८॥ १ P. M. राक्षीदा २ P. M. न झवाचाश्चातः P. L. M. indistinct जावत ।

·द्वितीयः सर्गः। अनिवेद्याग्रमहड्यो नालिक्षत् किञ्चिदभुतः । | गामधर्मण नाधुक्षत् खरतर्षण गामिव ॥१६॥ नामृक्षत् कलिमप्राप्तम् नारत्मानमैश्वरम् । आगमैर्बुद्धिमाधिक्षत् धाय न तु कौतये ॥२०॥ क्लेशानिपि कांश्चित्तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः । अार्यभावाच्च नाद्विक्षत्' द्विषतोऽपि सतो गुणान् ॥२१॥ प्राकृचत् वपुषा दृष्टौः प्रजानाम् चन्द्रमा दुव । परखं भुवि नामृक्षत् महाविषमिवो(वो)रगम् ॥१२॥ नाक्रवत् विषये तस्य कश्चित् कैश्चित् क्वचित् क्षतः । अदिचत् तस्य हस्तस्थमातभ्यो ह्यभयं धनुः ॥२३॥ कृतागमोऽपि प्रणतान् प्रागेव प्रियकारिण: । श्रादर्शस्निग्धया दृश्या क्षणेन वचसासिचत् ॥२४॥ वहौरध्यगमत् विद्या विषयेष्वकुतूहलः । स्थितः कार्तयुगे धर्म धर्मात् कृच्छ्रेऽपि नासमत् ॥२५॥ अवर्द्धिष्ट गुणैः शश्वदधत् मित्रमम्पदा श्रवर्तिष्ट च वृद्धेषु नावृतत् गहिते पथि ॥१६॥ शरैरगौशमच्छचन गुणै बन्धनरौरमत् । रत्रैर्नाचचुदत् भृत्यान् करैः नापौपिडत् प्रजाः ॥२७॥ বান चैव शौर्याच निखिला गामवीवपत् । P.M. २ P. M. कुतः। ~ माधुक्षत् T. ३ P. M, शाणः।

·१२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । स्पष्टया दण्डनौत्या च रात्रिमत्रानवौवपत् ॥२८॥ कुलं राजर्षिकृतेन यशोगन्धमवीवपत् । दौया तम इवादित्यः तेजमारोनवौवपत् ॥२६॥ अपप्रथत् पिढेश्चैव सत्पुत्रसदृशैः गुणैः । मलिलेनेव चाम्भोदो' वृत्तेनाजिलदत् प्रजाः ॥३०॥ दानैरजस्रविपुलैः सोमं विप्रान् असूषवत् । राजधर्मास्थितत्वाच्च कालं मखममूषवत् ॥३१॥ अधर्मिष्ठामचकथनकथामकथंकथः । चक्रवत्तौव च पगन् धायाभ्युदमो महत् ॥३२॥ राष्ट्रमन्यत्र च बलैर्न म किञ्चिददौढपत् । प्रत्येरेव च मोद्योगं द्विषदर्पमदौदपत् ॥३३॥ खैरेवादौदपत् चापि भूयो भूयो गुणैः कुलम् । प्रजा नादौदपञ्चैव मर्वधर्मव्यवस्थया ॥३४॥ प्रश्रान्तः ममये यज्वा यज्ञभूमिममौमपत् । पालनाच्च द्विजान् ब्रह्म निरुविनानमौमपत् ॥३५॥ गुरुभिर्विधिवत् काले सौम्यः सोमममौमपत् तपसा तेजसा चैव द्विषत्सैन्यममौमपत् ॥१६॥ प्रजाः परमधर्मज्ञः सूक्ष्मं धर्ममवीवपत् । । १ P. M. चास्तौ हौ। २ P. M. अजिङ्गदत् । २P. M. परां धभायाभ्यदसौवहत् । 8 P. L. M. सोभ्यः ।

·हितीयः सर्गः। १३ दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गमवी(वापत् ॥३०॥ व्यक्रमप्यर्थषु नाधर्मिष्टमतिष्ठिपत् । प्रिय इत्येव चाशनं न मरागात् अवौधत् ॥३८॥ तेजसा च विषा चैव रिपून् दृप्तान अवौभमत् । यशोदौ पेन दौरेन पृथिवौच्च व्यवौमसत् ॥३८ ॥ पानृशंस्यान्न यशसे तेनादायि मदार्थिने । द्रव्यं महदपि त्यक्का न चैवाकौति किञ्चन ॥४॥ तेनारिरपि दुःखाती नात्याजि शरणागतः । जित्वा दृप्तानपि रिपून् न तेनाकारि विस्मयः ॥४१॥ न तेनाभेदि मर्यादा कामाद् द्वेषाद् भयादपि । तेन मत्स्वपि भोगेषु नासेवौन्द्रियत्तिता ॥४२॥ न तेनादर्शि विषमं कायं कचन किञ्चन । विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः ॥४३॥ तेनापायि यथाकल्यं मोमच यश एवच । वेदवानायि सततं वेदोको धौ एवच ॥४४॥ एवमादिभिरत्यको बभूव सुलभैः गणैः । अशक्यशक्यमामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् ॥४॥ अथ तस्मिन् तथा काले धर्मकामा दिवौकसः । विचार्दिशि लोकस्य धर्माचा दिदृक्षवः ॥४६॥ १ P. M. ना वर्मिठ मतिवपत् । २ P. M. अवीहसत्। ३ P. M. न तेनादाधि विषमं काम्यं ।

·१० सौन्दरनन्दं काव्यम्। धर्मात्मानः चरन्नस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् । दृदृशस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिपम् ॥४०॥ देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ बोधिसत्त्वः चितिं व्रजन । उपपत्तिं प्रणिदधे कुले तस्य महौपतेः] ॥४८॥ तस्य देवो नदेवम्य माया नाम तदाभवत् । वौत क्रोधतमा माया मायेव दिवि देवता ॥४८॥ खप्नेऽथ समये गर्भमाविशन्तं ददर्श मा। षड्दन्तं वारणं श्वेतम् ऐरावतमिवौजमा ॥५०॥ तं विनिर्दिदिशः श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो द्विजाः । तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मौधर्मयशोमतः ॥५१॥ तस्य सत्त्व विशेषस्य जातौ जातिक्षयैषिणः । माचला प्रचचालोझै तरङ्गाभिहतेव नौः ॥५२॥ सूर्यरश्मिभिरक्लिष्टं पुष्पवर्ष[:] पपात खात् । दिगवारणकराधूतात् वनाच्चैत्ररथादिव ॥५३॥ दिवि दुन्दुभयो नेदुः दोव्यताम् मरुतामिव । दिदीपेत्यधिकं सूर्य शिवश्च पवनो ववौ ॥५४॥ सुतुषस्तुषिताश्व शुद्धावामाच देवताः । मधर्मबहुमानेन सत्त्वानां चानुकम्पया ॥५५॥ समाययौ यशाकेतुं श्रेयस्केतकरः परः । १ P. M: वौज• TI ·द्वितीयः सर्गः। १५ बभ्राजे शान्तया लक्ष्म्या धमी विग्रहवानिव ॥५६॥ देव्यामपि यवीयस्थामरण्यामिव पावकः । नन्दो नाम सतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले ॥५७॥ दौर्घबाहुमहावचाः सिंहांनो कृषभेक्षण: । वपुषाय्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे ॥५८॥ मधुमाम दव प्राप्तः चन्द्रो नव वोदितः । अङ्गवानिव चानङ्गः म वभौ कान्तया श्रिया ॥५६॥ म तौ संवर्द्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा । अर्थः मन्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महानिव ॥६॥ तस्य कालेन मत्पुत्रौ ववृधाते भयापही (मतौ)। आर्यस्थारम्भमहतो धर्मार्थाविव भूतये ॥६१॥ तयोः सत्पुयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज मः । मध्यदेश व व्यको हिमवत्पारिपात्रयोः ॥६॥ ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रमूवोः कृतविद्ययोश्च । कामेवजस्र प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस्तु न मररज ॥६६॥ म प्रेक्ष्यैव हि जौर्णमातरञ्च मृतच्च विशन् जगदनभिज्ञमादयः । १ १ P. M. सिडित।

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। गतपरमश [म) विषयरतिमगमत् जमममरणभयममितमभितो विजिघांसः ॥१४॥ उद्देगात् अपुनर्भवे मनः प्रणिधाय म थयौ शयितवराङ्गनादनास्थः । লিয়ি নিলিঅলা লালনমলা: Mमरस दूव मथितनलिनात् कलहंसः ॥६५॥ मौन्दरनन्द महाकाव्ये राजवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ।

·टतीयः सर्गः १७ तृतीयः सर्गः। तपसे ततः कपिलवास्तु इयगजरथौघमङ्कुलम् । श्रीमदभयमनुरक्रजम म विहाय निश्चितमना वनं ययौ ॥१॥ विविधागमास्तपस्मितांश्च विविधनियमाश्रयान् मुनीन् प्रेक्ष्य । म विषयषाकृपणान् अनवस्थितं तम इति न्यवर्तत ॥२॥ अथ मोक्षवादिनमराडम् उपशममति तथोट्रकम् । तत्त्वशतमतिरूपाम्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः ॥३॥ म विचारयन् जगति किन्न परममिति तन्तमागमम् । निशयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दष्करम् ॥ ४॥ अथ नैषमार्ग इति वौच्य तदपि विपुलं जहौ तपः । व्याधि विषयमवगम्य परम् वुभुजे नरान्नममृतत्वबुद्धये ॥५॥ म सुवर्णपौनयुगवाड: सुषभगतिरायतेक्षणः । लक्षमवनिरुहमभ्यगमत् परमस्य निश्चयविधेर्तुभुत्मया ॥६॥ उपविश्य तत्र कृतबुद्धिरचलतिरदिरामवत् । मारबलमजयदुग्रमथो बुबुधे पदं शिवमहार्यमव्ययम् ॥७॥ अवगम्य तं च कृतकार्यममृतमनसो दिवौकसः । हर्षमतलमगमन्मुदिता विमुखौ तु मारपरिषत् प्रचुचुभे ॥८॥ सनगा च भूः प्रविचचाल इतवहसखः शिवो ववौ। नेदरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नमः ॥६॥ १ P. L. M. ध्यान । २. P. M. तेन। ३ P. M. पियो। 2 •6030 ·१० सौन्दरनन्दं काव्यम्। । अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः । नित्यममृतमुपदयितुम् म वरणमापरिकरामयात् पुरौम् ॥१०॥ अथ धर्मचक्रम्मतनाभि तिमतिसमाधिनेमिमत् । तत्र विनयनियमारमृषि जगतो हिताय परिषद्यवर्त्तयत् ॥११॥ इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्त्तिका । शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयम् ॥१२॥ अभिधाय च त्रिपरिवर्त्तमतुलमनिवर्त्य मुत्तमम् । द्वादशनियत विकल्पमपि विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः ॥१३॥ स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकम् । क्रोधमदभयतरगचपलं प्रततार लोकमपि चाप्यतारयत् ॥१४॥ म विनौय काशिषु गयेषु बहुजनमथो गिरिबजे । पिश्यमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिक्षया तदा ॥१५॥ विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः । सूर्यमदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य दव गौतमस्तमः ॥१६॥ अभितस्ततः कपिलवास्तु परमभवास्तुसंस्तुतम् । व[]म्तमतिशचिशिवोपवनम् स ददर्श निष्पहतया यथा वनम् ॥१७॥ अपरिग्रहः स हि बभूव नियतिमतिरात्मनौश्वरः । नेकविधभयकरेषु किमु खजनः स्वदेश एव मित्रवस्तषु ॥१॥ प्रतिपूजया न म जहर्ष न च शुचमवजयागमत् । निश्चितमतिरमिचन्दनयोः न जगाम सुखदुःखयोस विक्रियाम् ॥१८॥ १ P. M पनित्यम्। ३ P.M. एन P..L. M. lacuna. '.

·हतीयः सर्गः। ño जनमश्रुमुखम् विनिनौषया अथ पार्थिवः समुपलभ्य 'सुतमुपगतम् तथागतम् । वर्णमबहतरगानुगतः सुतदर्शनोत्सकतांभिनिर्ययौ ॥२०॥ सुगतस्तथागतमपेक्ष्य नरपतिमधौरमानमतया । शेषमपि गगनमुत्पपात ह ॥२१॥ स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरूपविवेश तस्थिवान् । निश्चलमतिः शिशयिषुः पुन बहुधाभवत् पुनरभूत् तथैकधा ॥२२॥ मलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनौम् । मेघ दव दिवि व[वर्ष पुनः पुनरुज्ज्वलनव वोदितो रविः ॥२३॥ युगपज्वलन् ज्वलनवच्च जलमवसृजश्च मेघवत् । ततकनकसदृश प्रभया म वभौ प्रदीप्त व सन्ध्यया धनः ॥२४॥ तमुदौक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजम् । प्रौतिमगमदतुला नृपतिः जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः ॥२५॥ अथ भाजनौकतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसम्पदा । पौरजनमपि च तत्प्रसवेन निजगाद धर्मविनयं विनायकः ॥२६॥ नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममतधर्मसिद्धयोः । /धर्ममतुलमधिगम्यमुनेः मुनये ननाम म यतो गुराविव ॥१७॥ बहवः प्रसत्रमनमोऽथ जननमरण-भौरवः । शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा दवानलभयात् प्रवनजुः ॥२८॥ विजडस्तु येपि न हाणि तनयपिटमात्रपेक्षया । तेऽपि नियमविधिमामरणत् जग्टडच युक्रमनसश्च दधिरे ॥२८॥ P.M. सुमत।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । म जिसि सूक्ष्ममपि जन्तमपि परवधोपजीवनः । किं वत विपुलगुण: कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपामया ॥३॥ अयोधमः कृषधनोऽपि परपरिभवामहोऽपि सन् । मान्यधनमपजहार तथा भुजगादिवान्यविभवात् विविव्यथे ॥३१॥ विभवान्वितोऽपि तरुणोऽपि विषयचपलेन्द्रियोऽपि मन् । नैव च परयुक्तौरगमत् परमहिला' दहनतोप्यमन्यत ॥३२॥ अनृतं जगाद न च कश्चित् ऋतमपि जजल्प नाप्रियम् । शक्षणमपि न जगावहितम हितमप्यवाच न च पैशनाय यत् ॥ ३३ ॥ मनसा लुलोभ न च जात परवसुषु बद्धमानमः । कामसुखमसुखतो विमृशन् विजहार हप्त एव तच मज्जनः ॥३४॥ न परस्य कश्चित् अपघातमपि च मणो व्यचिन्तयत् । 'मापिटसुतसुहासदृशं म ददर्श तत्र हि परस्परं जनः ॥३५॥ नियतम् भविष्यति परच भवदपि च भूतमप्यथो । कर्मफलमपिच लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च ॥३६॥ इति कर्मणा दाविधेन परमकुशलेन भूरिण। _शिनि शिथिलगुणेऽपि युगे विजहार तत्र मुनिसंश्रयान्वनः ॥१०॥ न च तच कश्चिदुपपत्तिसुखमभिलाष तैर्गुणैः । सर्वमशिवमवगम्य भवम् भवमक्षयाय बहते न जन्मने ॥३८॥ १ P.|M. P.IL. M. परमपिता T. २ P. L. M.एडमानसः।

·हतीयः सर्गः। अकथंकथाग्रहिन एव परमपरिशुद्धदृष्टयः । स्रोतमि हि वतिरे बहवो रजसस्तनुत्त्वमपि चक्रिरे परे ॥३८॥ ववृतेऽत्र योऽपि विषमेषु विभवमदृशेषु कश्चन । त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार मोऽपिम चचाल सत्पथात् ॥४०॥ अपि च स्वतोऽपि परतोऽपि न भयमभवत् न देवतः । तत्र च सुखसुभिक्षगुणैः जहषुः प्रजाः कृतयुगे राजो मनोरिव ॥४१॥ इति मुदितमनामयन्निरापत्कुरुरघुपुरुपुरोपमं पुरं तत्। अभवभयदैशिक महर्षी विहरति तत्र शिवाय वीतराग इति ॥४२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये तथागतवर्णनो नाम तृतीयः मर्गः ॥ ३॥ १ P. M. खोतसिहौ स ततरे वहवोरजसत्वतमपि चक्रिरे परे।

·सौन्दरनन्दं काश्चम् ।
२२
चतुर्थः सर्गः।
मुनौ ब्रुवाणेऽपि तु तत्र धर्मम् धर्म प्रति जातिषु चादृतेष ।
प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियामहायो विजहार मन्दः ॥१॥
म चक्रवाक्येव हि चक्रवाकः तथा समेतः प्रियया प्रियाहः ।
नाचिन्तयत् वैश्रमणम् न शक्रम् तत् स्थानहेतोः कृत एव धर्मः ॥२॥
लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भेन गवण च मानिनौति ।
दौया च मानेन च भामिनौति यासौ वभाषे त्रिविधेन नाम्ना ॥ ३॥
मा हासहंमा नयनतिरेफा पौनस्तनाभ्यन्नतपद्मकोषा ।
भूयो वभासे खकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ॥ ४ ॥
रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन ।
मनुष्यलोके हि तदा वभूव मा सुन्दरी स्त्री पुरुषेषु नन्दः ॥५॥
मा देवता नन्दनचारिणौव कुलस्य नान्दौजननश्च नन्दः ।
अतीत्य माननुपेत्य देवान् सृष्टावभूतामिव भूतधात्रा ॥६॥
तां सुन्दरौं चेत् न लभेत नन्दः मा वा निषेवेत न तं नत
दन्ई ध्रुवं तत् विकलं न शोभेतान्योन्यहोनाविव रात्रिचन्द्रौ ॥७॥
कन्दर्परत्योरिव वहाभूतम् प्रमोदनान्द्योरिव नौडभूतम् ।
प्रहर्षनुष्योरिव पाचभूतम् इन्दं महार[]स्त मदान्धभूतम् ॥८॥
परस्परोडौक्षणतत्पराक्षं परस्पर व्याहतसकचित्तम् ।
परम्पराग्लेषताङ्गरागम् परस्परं तमिथुनं जहार ॥६॥
भावामुरकौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किन्नरोकिंपुरुषाविवोभौ ।
चिकौन्तखापि विरेजय रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥१०॥

·चतुर्थः सर्गः २३ अन्योन्यसंरागविबर्द्धनेन तद्दन्दमन्योन्यमरौरमञ्च । कमान्तरे तर्षवलेन तेन मलौलमन्योन्यममीमदच्च ॥१॥ विभूषयामास ततः प्रि(प)यां म सिषेविषुस्तां न मुजावहार्थम् । खेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषण मा ॥१९॥ दत्वाथ मा दर्पणमस्य हस्ते ममागतो धारय तावदेनम । विशेषकं यावदहं करोमौत्यवाच कान्तं स च तं वभार ॥१३॥ भर्तुस्ततः श्मश्रु निरूप्यमाणा विशेषकं भामि' चकार तादृक् । निश्वासवातेन च दर्पणम्य चिकित्मयित्वा निजघान नन्दः ॥१४॥ सा तेन चेष्टाललितेन भर्नुः शायेन चान्तर्मनमा जहास । भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजियां भ्रुकुटिं चकार ॥१५॥ चिप कर्णत्पलमस्य चांसे करेण मव्येन मदालसेन । पत्राङ्गुलिं चाईनिमौलिताचे वक्त्रोऽस्य तामेव विनिर्दुधाव ॥१६॥ ततश्चलपुरयन्त्रिताभ्याम् नखप्रभोद्भामितराङ्गुलिभ्याम् । पद्भ्यां प्रियाया नलिनोपमाभ्याम् मा भयान्नाम ननाम नन्दः ॥१०॥ म मुक्तपुष्योन्मिषितेन मा ततः प्रियायाः प्रियकृत् वभासे । सुवर्णवेद्या अनिलावभनः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ॥१८॥ मा नं स्तनोदलितहारयष्टिरुत्थापयामास निपौद्य दोाम् । कथं कृतोसौति जहास चोच्चैः मुखेन माचौकतकुण्डलेन ॥१८॥ १ P. M. सर्थवलेहतेन । P P. M. HTarfufa, not in P. L. M. T. ३ P. M. साध्येन चातुर्मवसा ।

·सौन्दरनन्द काव्यम् ।
२४
पत्यस्ततो दर्पणमनपाणे: मुहुर्मुहुर्वक्रमवेक्षमाण ।
तमालपत्रातले कपोले समाधयामाम विशेषकं तत् ॥२०॥
तस्या मुखं तत् मतमालपत्रम् ताम्राधरोष्ठम् चिकुरायताक्षम ।
रक्राधिकायम् पतितदिरेफम् मशेवलं पद्ममिवावभासे ॥२१॥
नन्दस्ततो दर्पणमादरेण विश्चत् तदा मण्डनमा क्षितम् ।
विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत् प्रियाया वदनं ददर्श ॥२२॥
तत्कुण्डलादस्तविशेषकान्तं कारण्डव क्लिष्टमिवारविन्दम ।
नन्दः प्रियाया मुखमौक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो वभूव ॥२३॥
विमानकल्ये म विमानगर्भ ततस्तथा चैव ननन्द नन्दः ।
तथागतश्चागतभेक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेश बेश्म ॥२४॥
अवामुखो निरूपणयश्च तस्यौ भ्रातरी हेऽन्यस्य रहे यथैव ।
तस्मादथो प्रेष्यजनप्रमादात् भिक्षामलन्चैव पुनर्जगाम ॥२५॥
काचित् पिपेषान्त्रविलेपनं हि वामोङ्गना काचित् अवामयच ।
अयोजयत् स्नान विधि तथान्या जग्रन्थुरन्याः सुरभौः स्वजश्च ॥२६॥
तस्मिन् ग्टहे भर्तुरतवरन्यः कौडानुरूपं लडितं नियोगम् ।
काश्चित्र बुद्धं ददृशयुवत्यः बुद्धस्य वैषा नियतं मनीषा ॥२०॥
काचित् स्थिता तत्र तु हमर्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः ।
विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगर्भादिव दीप्तमर्कम् ॥२८॥
मा गौरवं तच विचार्य भर्तुः 'खया च भक्त्याईतयाईतश्च ।
नन्दस्य तस्थौ पुरतोविवक्षुः तदाजया चेति तदाचचचे ॥२६॥
अनुग्रहाचास्य जनस्य गझे गुरुर्सहं नो भगवान् प्रविष्टः ।
भिवामधा गिरमासनं वा शून्यादरस्थादिव याति भूयः ॥१०॥

·चतुर्थः सर्गः २५ श्रुत्वा महर्षः स ग्टहप्रवेशं सत्कारहौनश्च पुनः प्रयाणम् । पचाल चिचाभरणाम्बरस्रग कल्पद्रुमो धूत दवानिलेन । ३ १॥ कृत्वाञ्जलिं मूर्द्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे । कत्तुं गमिष्यामि गरौ प्रणामम् मामभ्यनुज्ञातुमिहाईसौति ॥३२॥ मा वेपमामा परिमखजे तं शालं लता वातममौरितेव । ददर्श चानुनखोलनेत्रा दौर्घच निश्वस्य वचोऽभ्युवाच ॥३३॥ नाहं थियासोर्गुरुदर्शनार्थम् अर्हामि कर्तुम् तव धर्मपौड़ाम् । गछार्यपुत्रहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः ॥३४॥ • म चेत् भवेस्त्वम् खलु दौर्घसूत्रो दण्डं महान्तम् त्वयि पातयेयम् । मुहर्मकस्वां शयितम् कुचाभ्याम् विबोधयेयम् च न चालयेयम्॥३५॥ पथायनानाण्यानविशेषकायां अप्येष्यसि त्वं त्वरितम् ततः त्वाम् । निपौड़यिष्यामि भुजदयेन विभूषणेना विलेपनेन ॥३६॥ इत्येवमुकच निपौड़ितच तथा म वेण खनया जगाम । एवं करिष्यामि विमुञ्च चण्डि यावद्गुरुर्दूरगतो न मे मः ॥३०॥ ततस्तनोवर्तितचन्दनाभ्याम् मुक्को मुजाभ्याम् न तु मानसेन । विहाय वेषम् मदनानुरूपम् तत्कासयोग्यम् म वपुर्वभार ॥८॥ मा तं प्रयान्तम् रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थित निश्चलाहौ। स्थितोचकर्णा व्यपविद्धशष्या भ्रान्तं मृगं भ्रान्तमुखौ मृगौव ॥३८॥ दिदृक्षयाचिप्तममा मुनेस्तु नन्दः प्रथाणं प्रति तत्वरे च । वित्तदृष्टिश्च निर्ययो करौव पम्यन् म लड़करेणुम् ॥४०॥ ताम् १ P. L. M. धर्मयाचां ।

·२८
सौन्दरनन्द काव्यम् ।
शातोदरौं पौनपयोधरोरूम म सुन्दरौं रुक्षदरौमिवाद्रः।
काक्षेण पश्यन् न ततर्ष नन्दः पिवधिवैकेन जलं करेण ॥४ १ ॥
। तं गौरवं बुद्धगतम् चकर्ष भार्यानुराग: पुनराचकर्ष ।
मोऽनिश्चयात् नापि ययौ न तस्यौ तरंस्तरङ्गेष्विव राजहंसः ॥४२॥
प्रदर्शनं भूयगतश्च तस्या हमर्यात्ततश्चावततार वर्णम् ।
श्रुत्वा ततो नूपुरनिखनं स पुन: लखम्बे हदये ग्रहौतः ॥४३॥
म कामरागेण निग्रामाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमानः ।
जगाम दःखेन विवर्त्यमानः लव: प्रतिस्रोत वापगायाः ॥४४॥
ततः क्रमैर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुर्भवेदिति ।
खजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामाईविशेषकामिति ॥४५॥
अथ स पथि ददर्श मुक्रमानं पिटनगरेपि तथा गताभिमानम् ।
दशवलमभितो विलम्बमानम् ध्वजमनुयान वैन्द्रमच॑मानम् ॥४६॥
मौन्दरनन्द महाकाव्ये भार्यायाचितको नाम
चतुर्थः सर्गः ॥ ४॥

·पञ्चमः सर्गः। पञ्चमः सर्गः। अथावतौर्याश्वरथद्विपेभ्यः शाक्या यथावर्द्धि' ग्रहौतवेषाः । महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात् प्रणेमुः ॥१॥ केचित् प्रणम्यानुययुर्मुहर्तम् केचित् प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः । केचित् खकेम्वावमथेषु तस्थः कृत्वानलौन् वीक्षणतत्पराक्षाः ॥२॥ बुद्धस्तुतस्तत्र नरेन्द्रमार्ग स्रोतो महत् भनिमतो जनस्य । जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत वापग[]याः ॥३॥ अथो महद्भिः पथि सम्पतद्भिः सम्पूज्यमानाय तथागताय । कत्तुं प्रणामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोमहिना ॥ ४ ॥ स्वश्चावमङ्गम् पथि निर्मुमुक्षुः भक्ति जनस्यान्यमतेश्च रक्षन । नन्दश्च गेहाभिमुखं जिसक्षम् मार्ग ततोऽन्यं सुगतः प्रपेदे ॥५॥ ततो विविक्रञ्च विविक्तचेताः सन्मार्गवित् मार्गमभिप्रतस्थे । गत्वाग्रतश्चायतमाय तस्मै नान्दौविमुक्काय ननाम नन्दः ॥६॥ शनैजन्नेव म गौरवेण पटावृतांशो विनतार्द्धकायः । अधोनिबद्धाञ्जलिरूईनेत्रः मगइदम् वाक्यमिदं वभाषे ॥७॥ प्रामादसंस्थो भगवन्तमन्तःप्रविष्टमश्रौषमनुग्रहाय । अतस्त्वरावानहमभ्युपेतो रहस्य कक्षा[न] महतोभ्यसूयन् ॥८॥ तत् साधु माधुप्रिय मप्रियार्थम् तत्रास्तु भिक्षत्तम भैक्षकालः । असौ हिमध्यं नभसो यियासः काल प्रतिस्मारयतीव सूर्यः ॥६॥ १ P. M. मूद्धि । २ P. M. कक्षामहतो, P. L. M. कक्ष्यामहतः ।

·२० सौन्दरनन्दं काव्यम् । इत्येवमुक्तः प्रणयेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखसोचनेन । तादृनिमित्तं सुगतरकार नाहार हत्यं स यथा विवेद ॥१०॥ ततः स कला मुनये प्रणामं ग्रहप्रयाणाय मतिं चकार । अनुग्रहार्थे सुगतस्तु तस्मै पात्रं ददौ पुष्करपत्रनेत्रः ॥११॥ ततः स लोके ददतः फलार्थ पाचस्य तस्थाप्रतिमस्य पात्रम् । अग्राह चापग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्याम प्रयतः कराभ्याम् ॥१२॥ परामुखन्त्वन्यमनस्कमारात् विज्ञाय नन्दः सुगतं गतास्थम् । हस्तस्थपात्रोऽपि ग्रहं यियासः ससार मार्गात् मुनिमोक्षमाणः ॥१३॥ भार्यानुरागेण यदा ग्रहं म पात्रं यहोवापि यियासुरेव । विमोयामास मुनिस्ततस्तं रथ्यामुखस्यावरणेन तम्य । १४॥ निर्मा(यो)क्षवौजी कि ददर्श तस्य जानं मृदु(:) केशरजश्च तौबम्। लगाकुलान् [तान] विषयान् म तञ्च नन्दं यतस्तं मुनिराचकर्ष ॥१५॥ संकेशपक्षो द्विविधश्च दृष्टः तथा द्विकल्यो व्यवदानपक्षः । हेतवलाधिकस्य वाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवस्य ॥१६॥ प्रयत्नतो हेतुवलाधिकस्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव । यानेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिः विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण ॥१०॥ नन्दः म च प्रत्ययने यचेता यं शिश्रिये तन्मयतामवाप। यस्मादिमं तत्र चकार यत्वं तत्स्नेहपक्षान् मुनिकब्जिोर्षन् ॥१८॥ १ P. M. कारं वाहार, P. L. M. कालन्महार २ P. M. नियोक्ष। ३ P. M. प्रत्ययने प्रचेता 1.

·पञ्चमः सर्गः
०२६
मन्दस्तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैरगत्या गरुमन्वगच्छत् ।
भा-मुखं वीक्षणलोलनेत्र विचिन्तयन्नाईविशेषकं तत् ॥१८॥
ततो मुनिम्तम् प्रियमावहारम् वमन्तमासेन कृताभिहारम् ।
निनाय भनप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारम् ॥२०॥
दौनं महाकारुणिकम्ततस्तम् दृष्ट्वा मुहत्ते करुणायमानः ।
करेण चक्रातलेन मूर्ड्सि पस्पर्श चैवेदं उवाच चैनम् ॥२१॥
यावत्र हिंस्त्रम् समुपैति काल: शमाय तावद् कुरु सौम्य बुद्धिम् ।
माखवस्थाखिह वर्तमानं सर्वाभिमारेण निहन्ति मृत्युः ॥२२॥
माधारणात् स्वप्ननिभादमारात् लोलं मन: कामसुखात्रियच्छ ।
हटरिवानेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैन हि तिरस्ति ॥ ९३॥
श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रजारमस्तृप्तिकरो रसेभ्यः ।
प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्योऽविद्यारतिः दुःखतमा रतिभ्यः ॥२४॥
हितस्य वका प्रवरः सखयो धर्माय खेदो गुणवान् अमेभ्यः ।
ज्ञानाय कृत्यम् परमं प्रियाभ्यः किमिन्द्रियानामुपगम्य दास्यम् ॥२५॥
तनिश्चितं भौक्कमशवियुका परेवनायत्तमहार्य्यमन्यैः ।
नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीव किमिन्द्रियार्थार्थमनर्थमूवा ॥२६॥
'जरा ममा नास्यमुजा प्रजानाम् व्याधेः समो नास्ति जगत्यनर्थः ।
मृत्योः समं मास्ति भयं पृथिव्यां एतत्त्रयं खल्ववशेन सेव्यम् ॥९॥
खेहेन कश्चिन समोऽस्ति पाशः स्रोतो न हाणामममस्ति हारि।
रागाग्रिना नास्ति ममस्तथानिस्तचेत् पयं नास्ति मुखं च तेऽस्ति ॥२८॥
अवश्यभावौ प्रियविप्रयोगः तस्माच शोकः नियतं मिषेव्यः ।
शोकेन चोन्मादमपेचिामो राजर्षयोन्येऽप्यवमा विषेलुः ॥२८॥

·३० सौन्दरनन्दं काव्यम् । प्रजामयं वर्ष वधान तस्मात् नेष्यन्ति निनस्य हि शोकवाणः । मच्च दग्धं भवकक्षजा संधुदयाल्पानिमिवात्मतेजः ॥३०॥ यौषधैईस्तगतैः स वैद्यो न दभ्यते कश्चन पबगेन । तथानपेक्ष्यो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजङ्गमेन ॥३१॥ आस्थाय योगं परिगम्य तत्त्वं न त्रासमागच्छति मृत्युकाले । श्रावद्धवा सुधनुः कृतास्त्रो जिगोषया शूर वाहवस्थः ॥३२॥ इत्येवमुकः म तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन । धृष्टं गिरान्तईदयेन मौदंस्तथेति नन्द:) सुगतं वभाषे अथ प्रमादाच्च तमुन्जिीर्षन मत्वागमस्यैव च पाचभूतम् । प्रवाजयानन्द शमाय नन्दं इत्यवत्रौत् मैत्रमना महर्षिः ॥३४॥ नन्दं नतोन्तर्मनमा रुदन्तम् एहौति वैदेहमुनिर्जगाद । गानस्ततस्तम् ममुपेत्य नन्दो न प्रव्रजिष्याम्यहमित्युवाच ॥ ३५॥ श्रुत्वाथ नन्दस्य मनौषितं तत् बुद्धाय वैदेहमुनि[:] शशंस । मंश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावम् महामुनिनन्दमुवार भूयः ॥ ३६॥ मय्यग्रजे प्रव्रजिते जितात्मन् भावनु प्रबजितेषु चास्मान् ज्ञातौंच दृश्या प्रतिनो ग्रहस्थान संवित्र चित्तेऽस्ति न वामित चेतः ।३७॥ राजर्षयस्ते विदिता न नूनम् वनानि ये शिश्रियिरे इसन्तः । निष्ठीच्य कामान् उपशान्तिकामाः कामेषु नैवं कृपणेषु मकाः ॥३८॥ भूयः समालोक्य सहेषु दोषान् निशाम्य तत् त्यागकतं च पर्थ । नैवास्ति मोक्तुं मतिरामयं ते देनं मुमूर्षारिव सोपसर्गम् ॥६॥ १ Both MSS. नैयान्ति ।

·पञ्चमः सर्गः ३१ संसारकान्तारपरायणस्य शिवे कथं ते पथिं मारुचा । भारोप्यमाणस्य तमेव मार्ग भ्रष्टस्य मार्थादिव मार्थिकस्य ॥ ४ ॥ यः सर्वतो वेग्मनि दह्यमाने पायौत मोहात् न ततो व्यपेयात् । कालाग्निना व्याधिजराणिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत् प्रमत्तः ॥४१॥ 'प्रणयमानश्च यथा वधाय मत्तो हमेच्च प्रलपेच वध्यः । मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन् विपरीतचेताः ॥४२॥ यदा नरेन्द्राश्च कुटुम्बिनश्च विहाय बन्धूंच परिग्रहांश्च । ययुश्च यास्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेम्वनित्येषु कुतोऽनुरोधः ॥४३॥ किञ्चिन्न पश्यामि रतम्य यत्र तदन्यभावेन भवेन दःखम् । तस्मात् कचित्र क्षमते प्रसक्रिः यदि हमम्तद्विगमात्र शोकः । ४४॥ तत् सौम्य लोलं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्तमिवेन्द्रजालम् । प्रियाभिधानं त्यज (तो)मोहजालं छत्तुं मतिस्ते यदि दःखजालम् ॥ ४५॥ वर[] हितोदर्कमनिष्टमन्त्रम् न स्वादु यस्यादहितानुबद्धम् । यस्मादह(नोत्वां विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्मनि विप्रियेऽपि ॥ बालस्य धात्री विनिग्रा लोष्टम् यथोद्धरत्यात्मपुटप्रविष्टम् । तथोजिहीर्षुः खलु रागशल्यं तत्त्वामवोचं परुषं हिताय ॥४७॥ अनिष्टमप्यौषधमातुराय ददाति वैद्यश्च यथा निग्रह्य । तइन्मयोक्तम् प्रतिकूलमेतत् तुभ्यम् हितोदर्कमनुग्रहाय ॥४८॥ १ Both P. L. M. and P. M. प्रदीप स T.

·सौन्दरनन्दं काश्थम् । तद्यावदेव क्षणमन्त्रिपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव । यावइयो योगविधौ समर्थ बुद्धिं कुरु श्रेयसि तावदेव ॥४८॥ इत्येवमुक्तः म विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्दः । कर्तास्मि सर्व भगवन् वचस्ते तथा यथाज्ञापयसौत्युवाच ॥५ • ॥ पादाय वैदेहमुनिस्ततस्तम् निमाय मंसिय विचेष्टमानम् । ययोजयचाशुपरिनुताक्षं केशश्रियं छत्रनिभम्य मूलः ॥५१॥ अथो स्तं तस्य मुखं सवाष्यम् प्रवास्थमानेषु शिरोरुहेषु । वक्रायनालं नलिनं तडागे वर्षोदकनिम्नमिवावभासे ॥५२॥ नन्दस्ततः तरुकषायविविक्रवामा- श्चिन्तावशो नवग्रहीत व दिपेन्द्रः । पूर्णः शशौ बालपक्षगतः चपान्ते बालातपेन परिषिक दुवावभासे ॥५३॥ मौन्दरनन्दमहाकाव्ये नन्दप्रजाजनं नाम पञ्चमः सर्गः ।

·घष्ठः सर्गः। ३ षष्ठः सर्गः। ततो ते भर्तरि गौरवेण प्रौतौ इतायामरतौ कृतायां । तत्रैव हमापरि वर्तमाना न सुन्दरी मेव तदा वभासे मा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्याम् । द्वारोन्मुखौ हमर्यनलाललम्बे मुखेन तिर्यङ्गतकुण्डलेन ॥२॥ विलम्बहारा चलयोनका मा तस्माद् विमानाधिनता चकाशे । तपाक्षयात् अप्परमां वरेव च्युतं विमानात् प्रियमीक्षमाणा ॥३॥ मा खेदमंखिनललाटकेन निश्वासनिष्यौतविशेषकेण । चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्थौ भर्तारमन्यत्र विशङ्कमाना ॥४॥ । ततश्चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्याङ्कतले पपात । तिर्यकच शिश्ये प्रविकीर्णहारा मपादकैवाईविलम्बपादा ॥५॥ अथात्र काचित् प्रमदा सवाष्यां तां दुःखितां द्रष्टुमनौ समाना। प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पक्ष्यां सहसा दन्तौ ॥६॥ तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वैव तूर्णं पुनरुत्पपात । प्रोत्या प्रसव च मंजहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना ॥७॥ मा चासयन्ती वलभीपुटस्थान् पारावतान् नूपुरनिःस्वनेन । सोपानकुहिं प्रममार हर्षात् भ्रष्टं दकूलान्तमचिन्तयन्तौ ॥८॥ तामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे । विवर्णवत्रा न रराज चाशु विवर्णचन्द्रव हिमागमे द्यौः । ॥ मा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना । कृत्वा करे वक्त्रमथोपविष्टा चिन्तानदौं शोकजला ततार ॥१॥ १P. M. निर्यन्नत.. '२ P. M. युता।

·सौन्दरमन्दं काथम् । तस्था मुखं पद्मपत्नभूतम् पाणौ स्थितं पल्लवरागताये । छायामयस्थाम्भसि पङ्कजस्य वभौ नतं पद्ममिवोपरिष्टात् ॥ ११ ॥ सा स्वौखभावेन विचिन्य तत्तत् दृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यौ। धर्माश्रिते तत्त्वमविन्दमाना संकल्य तत्तत् विललाप तत्तत् ॥१२॥ एव्याम्यनाण्यानविशेषकायां वयौति छत्वा मविता प्रतिज्ञां। कस्माबु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सोद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः ॥१३॥ आर्यस्य माधोः करुणात्मकस्य मनित्यभौरोरतिदक्षिणस्य । कुतो विकारोयमभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् ॥१४॥ रतिप्रियस्य प्रियवर्त्तिनो मे प्रियस्य नूनं रदयं विरक्तम् । तथा हिरागो यदि तस्य हिस्थात् मच्चित्तरक्षौ न म नागतः स्यात्॥१५॥ रूपेण भावेन न च यत् विशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततोऽन्या । तथा हिकृत्वा मयि मोघमान्वं लना मतौं मामगमत् विहाय ॥१६॥ भक्ति स बुद्धं प्रति थामवोचत् तस्य प्रयातुं मयि मोऽपदेशः । मुनौ प्रमादो यदि तस्य हिस्यात् मृत्योरिवोयादनु तत् विभौयात्॥१७॥ लेखार्थ मादर्शमनन्यचित्तो विभूषयन्या मम धारयित्वा । विभर्ति मोऽन्यस्य जनस्य तश्चेत् नमोस्तु तस्मै चलसौहदाय ॥१६॥ नेच्छन्ति याः भोकमवाप्नुमेवं श्रद्धातुमर्हन्ति न ता नराणम् । क चानुवृत्तिमयि सास्य पूर्व त्यागः क्व चायं जनवत् क्षणेन ॥१६॥ इत्येवमादि प्रियविप्रयुका 'प्रियेऽन्यदाय च मा जगाद । सम्भ्रान्तमारा च तत् विमानं मा स्वौ सवाण्या गिरमित्युवाच ॥२०॥ १ P. M. न समागतः स्यात । २ P. M. देवाय P. L. M. lacuna T. ३P. L. M. एतम् ।

·षष्ठः सर्गः ३५ युवापि तावत् प्रियदर्शनोऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितोऽपि । यस्खां प्रियो नाभ्यचरत् कदाचित् तमन्यथा यास्यसि कातरामि॥२१॥ मा खामिनम् स्वामिनि दोषमागाः प्रियं प्रिया प्रियकारिणं तम्। न म त्वदन्यां प्रमदामवैति वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः ॥१२॥ म तु त्वदर्थं ग्रहवासमौपान् जिजीविषुस्त्वत्परितोषहेतोः । भ्रात्रा किलायेण तथागतेन प्रवाजितो नेत्रजलाद्रवत्रः ॥२३॥ श्रुत्वा ततो भर्त्तरि तां प्रवृत्तिं मवेपथुः मा सहमोत्पपात । प्रग्टह्य बाह विरुराव चोच्चैः इंदौव[f]दग्धाभिहता करेणुः ॥२४॥ मा रोदनारोषितरतदृष्टिः सन्तापसंक्षोभितगात्रयष्टिः । पपात शौर्णाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूतयष्ठिः ॥२५॥ मा पद्मरागं वमनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षौ । पया विपद्मा पतिताचलाको शुशोष [प]द्मस्रगिवातपेन ॥२६॥ संचिन्त्य संचिन्त्य गुणश्च भर्तः दीर्घ निशश्वास तताम चैव विभूषणश्रौनिहिता प्रको[तो ठे ताने कराग्रे च विनिर्दुधाव ॥२०॥ न भूषणे णा]ऽर्थी मम संप्रतीति मा दिक्षु चिक्षेप विभूषणनि । निर्भूषणा मा पतिता चकाशे विशौर्णपुष्यस्तवका लतेव ॥२८॥ धृतः प्रियेणायमभृत् ममेति रुकात्मरूं दर्पणमालिलिङ्ग । यत्राच्च विन्यस्ततमालपत्रौ सष्टेव पृष्टं प्रममा गण्डौ ॥२६॥ सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज ज्येनाग्रपंक्षक्षतचक्रवाका । विस्पर्द्धमानेव विमानसंस्थैः पारावतैः कूजनमोलकण्ठैः ॥३०॥ विचित्रमृदास्तरणेऽपि सुप्ता वैदूर्यवज्रप्रतिमण्डितेऽपि । १ P. M. नाभ्यहारत् ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । ९ P.M. च। रुकमाङ्गपादे शयने महाई न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ॥३१॥ संदृश्य भर्तुच विभूषणानि वामांसि वौणाप्रभृतीय लौडाः तमो विवेशाभिननाद चोचैः पङ्कावतोणेव च संसमाद । ३ २ ॥ मा सुन्दरौ श्वामचलोदरौ हि वज्रानिसभिवदरोगहेव । शोकाग्निनान्तईदि दह्यमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव । ३३॥ सरोद मन्त्रौ विरुराव जालौ वभ्राम तम्यौ विलाप दभो। चकार रोषं विचकार मान्यं चकर्त्त वनं विचकर्ष वस्त्रम् ॥३४॥ तां चारुदन्तौं प्रमभं रुदन्तौं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः । अन्तहादारुरुहुर्विमानं त्रासेन किन्नर्य्य दुवाद्रिपृष्ठम् ॥ ३५॥ वाष्येण ताः किनविषमवत्रा वर्षण पद्मिन्य दवाईपद्माः । स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिलियरे तामनुदह्यमानाः ।। ३ ६ ॥ ताभिता हमर्यतलेऽङ्गनाभिः चिन्नातनुः मा सुतनुर्वभासे । शतदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरदभ्रमध्ये ॥३७॥ या तत्र तामां वचसोपपत्रा मान्या च तस्या वयमाधिका च । मा पृष्टतस्तां तु ममालिम्लिङ्ग प्रमृज्य चाश्रूणि वचास्युवाच ॥३८॥ राजर्षिबध्वा मव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु भोकः । इक्ष्वाकुवंशे ह्यभिकासितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि ६॥ प्रायेण मोक्षाय विनिःसूतानाम् शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते । तपोवनानौव ग्रहाणि यामां माध्वीवर कामवदाश्रितानाम् ॥ ४ ॥ यद्यन्यया रूपगुणाधिकत्वात् भर्ता इतस्ते कुरु वाष्यमोक्षम् । २ P. M. स्त्रियस्ता । .P. M. माध्वियर्थ, P. L. M. साध्विव्रतम् 'T'.

·घछः सर्गः मनखिनौ रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुश्चेत् ॥४१॥ प्रथापि किञ्चित् व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद्भूत् सदृशोऽत्र वाष्पः । श्रतो विशिष्टं न हि दःखमस्ति कुलोद्गताया. पतिदेवतायाः ॥४२॥ अथ विदानौं लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थो व्यमनान्यदृष्ट्वा । वौतस्पृहो धर्ममनुप्रपन्नः किं विक्लवे रोदिषि हर्षकाले ॥४३॥ दूत्वेवमुक्तापि बहुप्रकारम् स्नेहात्३ तया नैव तिं चकार । अथापरा तां मनमोनुकूलं कालोपपन्नम् प्रणयादवाच ॥५४॥ अवौमि मत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शौघ्रमेव । त्वया विना स्थास्थति तत्र नासौ मत्वाश्रयश्चेतनयेव होनः ॥४५॥ अङ्केपि लक्ष्म्याः न स निर्वृतः स्यात् त्वं तम्य पार्श्व यदि तत्र न स्थाः ।। आपत्सु कृच्छ्रास्वपि चागतासु त्वां पश्यतस्तस्य भवेन्न दुःखम् ॥४६॥ त्वं नितिं गच्छ नियच्छ वाष्यम् तप्ताश्रमोक्षात् परिरक्ष चक्षुः । यस्तस्य भावस्वयि यश्च रागो न रंस्यते त्वद्विरहात् स धर्म ॥ ४ ॥ स्थादत्र नासौ कुलसत्त्वयोगात् काषायमादाय विहास्यतौति । अनात्मनादाय ग्टहोन्मुग्वस्य पुनर्विमोन क एवास्ति दोषः ॥४८॥ इति युवतिजनेन सान्त्वामाना हतहृदया रमणेन सुन्दरौ मा। द्रमिडमभिमुखे पुरेव रम्भा क्षितिमगमत् परिवारितापपरोभिः ॥४८॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भा-विलापो नाम षष्ठः सर्गः । । P. M. चलितः । २ P. M. विलवा। ३ P. M. स्तदा।

·सौन्दरगन्दं काष्यम् । सप्तमः सर्गः। लिङ्ग ततश्चास्तु विधिप्रदिष्टम् गात्रेण विभ्रन तुचेतसा तत् । भाऱ्यांगतैरेव मनोवितः यो हौयमानो न ननन्द नन्दः ॥१॥ स पुष्पमासस्य च पुष्पलचम्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकतोः । यानीयभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम ॥२॥ स्थितः स दौनः सहकारवौथ्यामालौनसंमूर्छितषट्पदायाम् । मयं जजम्मे युगदौर्घबाहुः ध्यावा प्रियां चापमिवाचकर्ष ॥३॥ स पातकक्षोदमिव प्रतीच्छन्]ि चूतद्रुमेभ्यस्तनुपुष्यवर्षम् । दौर्घ निशखास विचिन्य भार्या नवग्रहो नाग दवावबुद्धः ॥४॥ मोकस्य हर्ता शरणागतानाम् शोकस्य कर्ता प्रतिगवितानाम् । अशोकमालम्ब्य स जातशोकः प्रियां' प्रियाशोकवनां शुशोच ॥५॥ 'प्रियां प्रियायाः प्रतनु प्रियॉ निशाम्य भौतामिव निष्पतन्तीम् । सस्मार तामश्रुमुखौं सवाष्यः प्रियां प्रियङ्गप्रमवावदाताम् ॥६॥ पुष्पावनडे तिलकद्रुमस्थ दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टाम् । सहस्पयामास शिखां प्रियायाः कांशुकाट्टालमपाश्रितायाः ॥७॥ लता प्रफुल्लामतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्व परिरन्ध जाताम् । निशाम्य चिन्तामगमत् तदैवं लिष्टा भवेत् मामपि सुन्दरौति ॥८॥ पुष्परिराला अपि नागवृक्षा दान्तः समुहैरिव हेमगर्भः । कान्तारक्षा एव दुःखितस्य न चक्षुराविक्षिपुरस्य च ॥६॥ १P. M. इव मागावबुद्धः T. २ P. M. प्रियं भूः T. ३ P. M. प्रियां प्रियं सप्रसवावदाता T. 8 P. M. पुष्योकभरगा। ५ P. M. दान्तैः समुहैः P. L. M. lacuna.

·सप्तमः सर्गः। गन्धं वमन्तोपि च गन्धपूर्णा गन्धर्वदेश्या इंव गन्धपूर्णाः । तस्यान्यचित्तस्य शगात्मकस्य घ्राणं न जः ह्रदयं प्रतेपुः ॥१०॥ संरक्रकण्ठैरपि नीलकण्ठैः तुष्टैः प्रष्टैरपि चान्यपुष्टैः । लेलिनमानेच मधु विरेफैः खनदनं तस्य मनो नुनोद ॥११॥ स तत्र भा-रणिसम्भवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन । कामाग्मिनान्तईदिदह्यमानो' विहाय धैय्यं विललाप तत्तत् ॥ १२॥ अद्यावगच्छामि सुदुष्कर ते चक्रुः करिष्यन्ति च कुर्वते च । त्यत्वा प्रियामश्रुमुखौं तपो ये चेरुश्चरिष्यन्ति चरन्ति चैव ॥१३॥ तावहृढं बन्धनमस्ति लोके म दारवं ताम्तव मायसं वा। यावहृढं वन्धनमेतदेव मुखं चलाक्षम ललितञ्च वाक्यम् ॥१४॥ छित्त्वा च भित्त्वा च हि यान्ति तानि स्वपौरुषाच्चैव सुभदबस्ताच्च । ज्ञानाञ्च रौक्ष्याच विना विमोक्त न शक्यते स्नेहमयस्तु पाशः ॥१५॥ ज्ञानं न मे तच्च शमाय यत् स्यात् न चास्ति रोक्षं करुणात्मकोस्मि कामात्मकश्चास्मि गुरुश्च बुद्धः स्थितोऽन्तरे चक्रगतेरिवास्मि ॥१६॥ अहं ग्रहोवापि हि भिक्षुलिङ्ग भ्राषिणा द्विगुरुणानुशिष्टः ! साखवस्थास लभे न शान्तिं प्रियावियोगादिव चक्रवाकः ॥१७॥ अद्यापि तन्मे हदि वर्तते च यद्दपणे व्याकुलिते मया सा। हतानृतक्रोधकमनवोन्मां कथं कृतोसौ ति गठं इसन्तौ ॥१८॥ १ P. M. सुखात्मकस्य । २ P. M. जभ्रुः । संरक्तकण्ठेच्च विनौल। ४ P. M. ननानुमोद P. L. M. has only the lower halves of the five letters remaining. ५ P. M. तहविदहमानो। ६ P. M. तथा ये। ७ P. M. यासारं। •- P. M. हतोसौति । ३ P.L.M. .

·सौन्दरगन्दं काव्यम्। . यथैथ्यनाध्यानविशेषकायां मयोति यन्मामवदच सात्रु । पारिजवाण मुखेन बाला तन्मे वचोऽद्यापि मनो रुणद्धि ॥१८॥ बवासनं पादपनिर्झरस्थः खस्यो यथा ध्यायति भिक्षुरेषः । शक्रः कचित्राहमिवैष नूनम् शान्तस्तथा तृप्त इवोपविष्टः ॥२०॥ - पुंस्कोकिलामामविचिक्य घोष वसन्तलम्यामविचार्य चक्षुः । शास्त्रं यथाभ्यस्यति चैष युक्तः शङ्के प्रियाकर्षति नास्य चेतः ॥२१॥ अम्मै नमोस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौवहलविस्मयाय । शान्तात्मनेऽन्तर्गतमानमाय चङ्गन्यमानाय निरुत्मकाय ॥१२॥ निरीक्षमाणस्य जलं सपद्मम् वनश्च पुण्यम् परपुष्टजुष्टम् । कस्यास्ति वौयं नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नभूते ॥२३॥ भावेन गर्वा गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः । नछुः स्त्रियो देवनृपर्षिसंघान् कस्माद्धि नास्मद्विधमाचिपेयुः ॥२४॥ कामाभिभूतो हि हिरण्यरेताः स्वाहां सिषेवे मघवानहल्यां । सत्वेन मर्गेण च तेन होनः स्त्रौनिर्जितः किं वत मानुषोहम् ॥२५॥ सूर्यः स रम्भा प्रति जातरागस्तत्प्रौतये नष्ट इति श्रुतं नः । यामश्वभृतोऽश्ववधूं समेत्य र(य)तोऽश्विनौ तौ जनयाम्बभूव ॥२६॥ स्त्रीकारणं वैरविषकबुद्ध्योः वैवस्वतान्योश्चलितात्मस्त्योः । बहूनि वर्षाणि बभूव युद्ध कः स्त्रीनिमित्तं न चलेदिहान्यः ॥२७॥ भेजे श्वपाकौं मुनिरक्षमालां कामाद् वशिष्टश्च स सद्वरिष्टः । यस्यां विवखानिव भूजलादः सुतः प्रसूतोऽस्य कपिचलादः ॥२८॥ पराशरः शापशरस्तथर्षिः कालो []मिषेवे झषगर्भयोनिं । १ Both P. M. and P. L M. यं कम्यमानाय T.

·सामः सर्गः ४१ अतोऽस्य यस्यां सुषुवे महात्मा द्वैपायनो वेदविभागकर्ता ॥२६॥ द्वैपायनो धर्मपरायणश्च रेमे समं काशिंषु वेशवध्वा । यथा हतोभूत् चलनूपुरेण पादेन विद्युल्लतयेव मेघः ३ ० ॥ तथाङ्गिरा रागपरौतचेताः सरखतौ[] ब्रह्मसुतः सिषेवे । मारखतो यत्र सुतोऽस्य जज्ञे नष्टम्य वेदस्य पुनःप्रवक्ता ॥३१॥ तथा नृपर्दिलिपस्य य(ज)ज्ञे स्वर्गस्त्रियां काश्यप भागतास्थः । श्रुचं ग्टहौला स्ववदात्मतेजः चिक्षेप वनौ' अमितो यतोऽभूत् ॥३२॥ तथाङ्गदोऽन्त[] तपसोऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनामगच्छत् । धीमत्तरं यत्र रथौतरं स सारङ्गजुष्टं जनयाम्बभूव ॥३३॥ निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वनेऽपि शान्तेऽपि च वर्तमानः । चचाल धैर्य्यात् मुनि थटङ्गः जौलो महौकम्प इवोच्चटङ्गः ॥३४॥ ब्रह्मर्षिभावार्थमपास्य राज्यं भेजे वनं यो विषयेष्वनास्थः । म गाधिजचापहतो ताच्या समा दशैक दिवसं विवेद ॥३५॥ तथैव कन्दर्पशराभिमष्टो रम्भा प्रति स्थूलगिरा मुमूर्छ । यः कामरोषात्मतयानपेक्षः] शशाप तामप्रतिरामानः ॥३६॥ प्रमत्वरायां च करु: प्रियायां भुजङ्गमेनापहतेन्द्रियायां । संदृश्य संदृश्य जघान सन्द्रिय न रोषेण तपो ररक्ष ॥३७॥ १ P. M. यस्यासुघुवे । • २ P. L. M. lacuna P. M. वेपमवर्था । ३P. M. वहिं [. 8 P. M. धैर्य मनि ऋषिष्टाः P. L. M. धैर्यान्मुनि ऋष्यफ्टङ्गः । ५ P. M. दशौक ए. ६ सान्द्रिय ( both P. L. M. and P. M. ) T. ७ P. M. तथोररखें।

·सौन्दरनन्दं काथम। नप्ता शशाङ्गस्य यशोगुणाङ्को बुधस्य सूनुर्विबुधप्रभावः । तथोर्वशीमगरसं विचिन्य राजर्षिरुन्मादमगच्छदैछः ॥३८॥ रको गिरेईनि मेनकायां कामात्मकत्वाच स तालजाः । पादेन विश्वावसुना मरोषम् वज्रेण हिंताल वाभिजने ॥३६॥ माशङ्गतार्या परमाङ्गनायां गङ्गाजलेऽनङ्गपरौतचेताः । जहुच गङ्गा नृपतिर्भुजाभ्याम् रुरोध मैनाक' वाचलेन्द्रः ॥४०॥ भूपश्च गङ्गाविरहात् जुर्ण गङ्गाम्भमा शाल दवात्तमूलः । कुलप्रदीपः प्रतिपस्य सूनु[:] श्रीमत्तनु[:] शान्तनुरखतन्त्रः ॥ ४ १॥ पताच सौनन्दकिनानुशोचन् प्राप्तामिवोर्बो स्त्रियमुर्खौं तां । महत्तवर्धा किल मोमवर्मा वभ्राम चित्तोद्भवभिनधर्मा ॥४२॥ भार्या मृतां चानुममार राजा भौमप्रभावो भुवि भौमकः सः । बलेन सेनाक इति प्रकाश: सेनापतिदेव वार्तमेनः ॥४३॥ खर्ग गते भर्तरि सान्तनौ च कालौं जिहीर्षन् जनमेजयः सः । अवाप भौमात् समवेत्य मृत्य न तहतं मन्मथमुत्समर्ज ॥४४॥ भतथ पाण्डुर्मदनेन नूनम् स्त्रौसङ्गमे मृत्युमवास्यसौति । जगाम माद्रौं न महर्षिशापात् असेव्यमेतत् विममर्ष मृत्युम् ॥४५॥ एवंविधा देवनृपर्षिसका स्त्रीणां वशं कामवन जग्मुः । धिया च मारेण च दुर्बल: म प्रियामपण्यन किमु विनवोऽहम् ॥४६॥ यास्यामि तस्मात् ग्रहमेव भूयः कामं करिष्ये विधिवत्मकामम् । नान्यचित्तस्य चलेन्द्रियस्य लिङ्ग क्षमं धर्मपथाच्युतस्य ॥ ४ ॥ १ P. M. मनामक।

·सप्तमः सर्गः। 8 पाणौ कपालमवधाय विधाय मौण्डाम मानं निधाय विकृतं परिधाय वासः । यस्थोद्धवो न तिरस्ति न शान्तिरस्ति चित्रप्रदीप व सोऽस्ति च नास्ति चैव ॥४८॥ यो निःसृतश्च म च निःसृतकामरागः काषायमुबहति यो न च निकषायः । पाचं विभर्ति च गुणेन च पात्रभूतो सिङ्गं वहन्त्रपि स नैव ग्रहो न भिक्षुः ॥४८॥ न न्याय्यमन्वयवतः परिग्टह्य लिङ्गम भूयो विमोमिति योपि हि मे विचारः । सोऽपि प्रणश्यति विचिन्य नृपप्रवौरां ये तपोवनमपास्य ग्रहाण्यतौयुः ॥५०॥ शाम्बाधिपो हि मसुतोपि तथाम्बरोषो रामोन्ध एव स च माङ्कतिरन्तिदेवः । चौराण्यपास्य दधिरे पुनरंशकानि छित्त्वा जटाश्च कुटिला मुकुटानि बभ्रुः ।। ५.१॥ तस्माद् भिवार्थ मम गुरुरितो यावदेव प्रयातः व्यका काषायं ग्रहमहमितस्तावदेव प्रयास्थे । पूज्यं लिङ्गं हि स्खलितमनसो विधतः क्लिष्टबुद्धेः मामुत्रार्थ: स्यात् उपहतमते प्ययं जीवलोकः ॥५२॥ इति सौन्दरमन्दे महाकाव्ये नन्दविलापो नाम सप्तमः सर्गः ॥ स्तान् ·सौन्दरनन्दं काश्यम् । २ अष्टमः सर्गः। अथ नन्दमधौरलोचनम् ग्टहयानोत्सुकमुत्मुको मुकम् । अभिगम्य भिबेन चक्षुषा श्रमण: कश्चिदुवाच मैत्रया' ॥१॥ किमिदं मुखमश्रुदुर्दिनम् हृदयस्थं वितृष्णेति ते अमः । धतिमेहि नियच्छ विक्रियां न हि वाष्यश्च शमश्च शोभते ॥२॥ विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च । श्रुतविथुपचारकोविदा द्विविधा एव तयोश्चिकित्मकाः ॥३॥ तदियं यदि कायिकौ रुजा भिषजे पूर्ण मसौ समुच्यताम् । विनिगुह्य हि रोगमातुरो नचिरात्तौवमनर्थमृच्छति । ४॥ अथ दुःखमिदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यदत्र भेषजम् । मनमो हि रजस्तमःमता भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः ॥ ५॥ निखिलेन च सत्यमुच्यताम् यदि वाच्य मयि सौम्य मन्यसे । गतयो विविधा हि चेतसाम् वड[ग] ह्यानि महाकुलानि च ॥६॥ इति तेन म बोधितस्तदा व्यवमायं प्रविवचुरात्मनः । अवलम्य करेण करेण तं प्रतिवेशान्यतरत् वनान्तरम् ॥७॥ अथ तत्र शुचौ लतारहे कुसुमोगारिणि तो निषेदतः । मृदुभिर्मदुमारतेरितैः उपगूढावि[व]बालपलवैः । ८॥ म जगाद ततश्चिकौर्षितम् घननिश्वासहीतमन्तरा । श्रुतवाम्बिभवाय भिक्षवे विदुषा प्रबजितेन दुर्वचम् ॥८॥ १ P. M. मैत्रयः । २ P. M. मभूनमुच्यतां T. ३ P. M. • सत्व 8 P. M. प्रवियशान्यतराद T. ५ P. M. वाग्भिसदाय T. J

·अष्टमः सर्गः।
।
सदृशं यदि धर्माचारिणः सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः ।
अधतौ यदियं हितैषिता मयि ते स्यात् करुणात्मनः मतः ॥१०॥
अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षयवादिनि त्वथि ।
न हि भावमिमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवतेप्यसाधवे ॥११॥
तदिदं श्टणु मे ममामतो न रमे धर्मविधावृते प्रियां ।
गिरिमानुष कामिनौमृते कतरेता व किन्नरश्वरन् ॥१२॥
वनवास सुखात् परामवः प्रयियामा ग्यहमेव येन मे
न हि शर्म लभे तया विना नृपतिर्लोन दवोत्तमश्रियां ॥ १३॥
अथ तम्य निशम्य तदचः प्रियभार्याभिमुखस्य गोचतः ।
श्रमण: म शिरः प्रकम्पयन् निजगादात्मगतं शनैरिदम् ॥१४॥
कृपणं वत यूथलालसो महतो व्याधभयात् विनिःसृतः ।
प्रविविक्षति वागरां मृगः चपलो गौतरवेण वञ्चितः ॥ १५॥
विहगः खलु जालमंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः ।
विचरन् फलपुष्यवद् वनम् प्रविविशुः स्वयमेव पञ्चरम् ॥१६॥
कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपकात् विषमात् नदीतलात् ।
जलतर्षवशेन तां पुन: मरितं ग्राहवतौं तितौर्षति ॥१७॥
भरणे मभुजङ्गमे स्वपन् प्रतिबुद्धेन परेण बोधितः ।
तरुणः खलु जातविभ्रम[:] स्वयमुग्रं भुजगं जिक्षति ॥१८॥
महता खल जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो वनद्रुमात् ।
पुनरिच्छति नौड़षणया पतितं तत्र गतव्यथो द्विजः ॥१८॥
अवशः खनु काममूर्चया प्रियया श्येनभयाद् विनाकृतः ।
न ति समुपैति न हियं करुणं जीवति जीवजीवकः ॥२०॥

·सौन्दरगन्दं काथमा अक्षतात्मतथा पावितो एणया व धिया च वर्णितः। अशनं खलु वान्नमात्मना कपण[:] वा पुनर तुमिच्छति ॥२१॥ इति मन्मथशोककर्षितम् तमनुध्याय सुनिरोच्य । श्रमणः स हिताभिकासया गुणवद् वाक्यमुवाच विप्रियम् ॥२२॥ विचारयतः शुभाशुभम् विषयेष्वेव निविष्टतमः । उपपत्रमलब्धचक्षुषो न रतिः श्रेयसि चेत् भवेत्तव । २३॥ श्रवणे ग्रहणोऽथ धारणे परमार्थावगमे मनःशमे । अविषमतेः पखात्मन: न हि धोऽभिरतिविधीयते ॥२४॥ विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमामिनः । मकर्मस युक्तचेतसः कृतबुद्धेन रतं न विद्यते ॥२५॥ Jरमते बषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन वालिशः । रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान् पग्भूिय विद्यया ॥२॥ अपि च प्रथितम्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः । मदृशौ न ग्रहाय चेतना प्रणतिर्वायुवशात् गिरेरिव ॥२०॥ स्पृहयेत् परमंश्रिताय यः परिभूयात्मवशा स्वतन्त्रता । उपशान्तिपथे भिवे स्थितः स्पृश्येहोषवते ग्टहाय मः ॥२८॥ बसनाभिहतो यथा विशेत् परिमुक्तः पुनरेव बन्धनम् । समुपेत्य वन तथा पुनः सहसंजं मृगयेत बन्धनम् ॥२६॥ पुरुषस विहाय यः कलिम पुनरिच्छेत् कलिमेव सेवितम् । म विहाय भजेत वालियः कलिभूतामजितेन्द्रियः स्त्रियम् ॥३०॥ मविषा एवं मंश्रिता खताः परिमष्टा दूव मोरगा गुहाः । १ न रितिनबिन्ते।

·पडमः सर्गः विकृता व चासयो धता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः ॥३१॥ प्रमदाः समदा मदप्रदाः प्रमदा वौतमदा भयप्रदाः । इति दोषभयावहाच ताः कथमईन्ति निषेवणं नु ताः ॥३२॥ खजनः स्वजनेन भिद्यते सुहदश्चापि सहननेन यत् । परदोषविवक्षणाशयास्तदनााः प्रचरन्ति योषितः ॥३३॥ सुजनाः (कुराजा) कृपणौभवन्ति यत् यदयुतम् प्रचरन्ति माहसम् । प्रविशन्ति च यच्चमूमुखं रभसा तब निमित्तमङ्गना ॥३४॥ Vवचनेन हरन्ति वर्णना निशितेन प्रहरन्ति चेतमा । मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलम् महद् विषम् ॥३५॥ प्रदहन दहनोऽपि ग्राह्यते विरौरः पवनोऽपि रह्यते । कुपितो भुजगोऽपि ग्राह्यते प्रमदानां तु मनो न ग्राह्यते ॥३६॥ न वपुर्विमृशन्ति न श्रि(पि)यम् न मतिं नापि कुलं न विक्रमम् । प्रहरग्यविशेषतः स्त्रियः मरितो ग्राहकुलाकुला दुव ॥३७॥ न वचो मधुरं न लालनम् स्मरति स्त्रौ न [च) मौचदम [कदा] । बलिता वनितेव चञ्चला तदितरा भुवने न विद्यते ॥३८॥ अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्म प्रविशन्ति विभ्रमम् । प्रणतेषु भवन्ति गर्विता प्रमदास्तृप्ततराव मानिषु ॥३८॥ 'गुणवत्सु चरन्ति भत्तृवत् गुणीनेषु चरन्ति शत्रुवत् । . १ Both P. L. M. and P. M. स्तत्र । २ P. M. वचनेन नन्ति वर्गाना। ३ P. M. हलाहलं . 8-P. M राड़न T. ५ P. M. तदिदरेषि वनावद्यते P. L. M. lacuna T. ६ P. M. सूतवत् ।

·सौन्दरनन्दं कावम् । - धनवत्सु चरन्ति वृष्णया धमहीनेषु चरन्यवज्ञवा ॥४॥ विषयाद् विषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हतापि गौः । पनवेक्षितपूर्वसौहदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ॥४१॥ प्रविशक्यपि हि स्त्रियः चितामनुबध्नन्यपि मुक्रजीविताः । अपि विधति नैव यन्त्रणा न तु भावेन वहन्ति मोहदम् ॥ ४२ ॥ रमयन्ति पतीन् कथञ्चन प्रमदा याः पतिदेवताः क्वचित् । चलचित्ततया महस्रशो रमयन्ते हृदयं स्वमेव ताः ॥४३॥ श्वपचं किल शक्रजित्सुता वकमौनरिपुं कुमुदती। मृगराजमथो वृहद्रथा प्रमदानामगतिर्न विद्यते ॥४४॥ कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचोऽथ शंवरः । सुनिरुद्धान्तमनाश्च गौतमः समवापुर्वनितोद्भुतं रजः ॥४५॥ प्रकृतज्ञमनार्यमस्थिरम् वनितानामिदमौदृशं मनः । कथमति तास पण्डितो इदयं मन्नयितुं चलात्मस ॥ ४६॥ अथ सूक्ष्ममतिः प्रियाशया लघुता मा हदयं न पश्यामि । किमु कायममदृहं सवत् वनितानाञ्चरितं न पश्यसि ॥ ४ ॥ यदहन्यहनि प्रधावनैर्वमनैश्चाभरणश्च संस्कृतम् । अशुभं तममावृतेक्षण एभतो गच्छमि नावगच्छमि ॥४८॥ अथवा ममवैषि तत्तनुम् अशुभं त्वम् न तु संविदस्ति ते । सुरभि विदधामि हि क्रिया प्रशस्तत्प्रभवस्य शान्तये ॥४॥ अनुलेपनमञ्जनं सजो मणिमुक्कातपनीयमंशकम् । यदि माधु किमत्र योषितां महज तास विचौयतां शचि ॥५०॥ १ P. M. विनीयताम् ।

·घरमः सर्गः मखपधरा दिगम्बरा प्रतिस्थ खदमारोमभिः । यदि मा तव सुन्दरी भवेत् नियतं तेऽयं न सुन्दरी भवेत् ॥५१॥ स्रवतीमशुचि स्पृशेच्च कः मटो जर्जरभाण्डवत् स्त्रियम् । यदि केवशया त्वचाहता न भवेन्मतिकपत्रमात्रया ॥५२॥ त्वचवेष्ठितमस्थिपञ्चरम् यदि कायं ममवैषि योषिताम् । मदनेन च कृष्यसे बलादपाः खल्वरतिश्च मन्मथ[:] ॥५३॥ शुभतामभेषु कन्धयन् नखदन्तत्वचकेशरोमसु । अविचक्षण किं न पश्यमि प्रकृतिश्च प्रभवञ्च योषिताम् ॥५४॥ तदवेत्य मनःपरौरयोर्वनिता दोषवती विशेषतः । चपलं भवतोत्सुकं मनः प्रतिमङ्ख्यानबलेन वार्यताम् ॥५५॥ श्रुतवान् मतिमान् कुलोद्गतः परमस्य प्रशमस्य भाजनम् । उपगम्य यथा तथा पुन न हि भेत्तु नियम त्वमर्हसि ॥५६॥ अभिननमहतो मनखिनः प्रिययमो बहुमानमिछतः । निधनमपि वर स्थिरात्मनः च्युतविनयस्य नचैव जीवितम् ॥५॥ 'बड्वा यथा हि. कवचम् प्रग्टहीतचापो निग्यो भवत्यपस्तः समराट्रयस्थः । भैक्षाकमभ्युपगतः परिग्टह्य लिङ्गम निन्धस्तथा भवति कामातेन्द्रियाश्वः ॥५८॥ हास्यो यथा च परमाभरणम्बरस्त्रम् भक्ष्यं परन् धृतधनुशलचित्तमौलिः । १ P. M. तवैव ।

·सौन्दरनन्दं काश्यम् । वैष्यमभ्युपगतः परपिण्डभोणी हास्यस्तथा ग्रहसुखाभिमुखः महष्णः ॥५६॥ यथा वनं भुक्ता परमशयनौयेऽपि शयितो वराहो निर्मुकः पुनरशुचि धावेत् परिचितम्। तथा श्रेयः टण्वन् प्रशमसुखमाखाद्य गुणवद् वनं शान्तं हित्वा ग्रहमभिवषेत् कामहषितः ॥६॥ यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दाति भुजगः क्रोधरभमः । यथा हन्ति व्याघ्रः शिरपि ग्रहोतो ग्रहगतः तथा स्त्रीसमा बडविधमनर्थाय भवति ॥६॥ तविज्ञाय मनःशरीरनियतान् नारौषु दोषानिमान् मत्वा कामसुखं नदौजलचलं क्लेशाय शोकाय च। दृष्ट्वा दुर्बलमाम पात्रसदृशम् मृत्यूपसृष्टं जगत् निर्माचाय कुरुम्व बुद्धिमतलामुस्कण्ठित नाईमि ॥१२॥ इति मौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नाम अष्टमः मर्गः । १ P. M. •मान ।

·नवमः सर्गः ५१ नवमः सर्गः। अथैवमुक्कोऽपि स तेन भिक्षुण जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति । तथाहि तामेव तदा म चिन्तयन् न तस्य शुश्राव विसंज्ञबान्धवः ॥१॥ यथा हि वैद्यस्य चिकीर्षतः शिवम वचो न रहाति मुमूर्षुरातरः । तथैव मत्तो बसरूपयौवनः पितं न जग्राह स तस्य तवचः ॥२॥ न चात्र चित्र यदि रागपामना मनोऽभिभूयेत तमोत्तात्मनः । नरस्य पामा हि तदा निवर्तते यदा भवत्यन्तगतं तमस्तनु ॥३॥ ततस्तथाचिप्समवेक्ष्य तं नदा बलेन रूपेण च यौवनेन च । ग्रहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थित शशास नन्दं श्रमण: स. बलच्च रूपञ्च नवञ्च यौवनम् तथावगच्छामि यथावगच्छसि । शान्तये ॥४॥ १P. L. M. lecuna. P.M. विसंज्ञा०।

·५२
सौन्दरनन्दं काव्यम्।
अनिवदं ते चयमव्यवस्थितम्
यथावबुद्धो न तथा च बुध्यसे ॥५॥
इदं हि रोगायतमं जरावणम्
नदीतटौनौकहवञ्चलाचलम् ।
न वेत्सि देहं जलफेनदुर्बलम्
बलस्थतामात्मनि येन मन्यसे ॥६॥
यदानपानाशनयानकर्मणा-
मसेवनादप्यतिसेवनादपि ।
शरीरमामबविपत्ति दृश्यते
बलेऽभिमानस्तव केन हेतुना ॥७॥
हिमातपव्याधिजराचुदादिभिः
यदाप्यनर्थे रुपनौयते जगत् ।
जसं शुचौ माम दवारश्मिभिः
क्षयं व्रजेत् किं बलदृप्त मन्यसे ॥८॥
वगस्थिमांमक्षतजात्मकं यदा
शरीरमाहारवणेन तिष्ठति ।
अजसमात सततप्रतिक्रियम्
खान्वितोऽनौति कथं विहन्यसे ॥६॥
यथा घटं मृण्मयमाममाश्रितो
नरस्तितौर्षत् क्षुभितं महार्णवम् ।
समुच्छ्रयं तबदमारमुबह-
वसं व्यवस्थेत् विषयार्थमुखतः ॥१०॥

·नवमः सर्गः। गरौरमामादपि मृण्मयाद् घटात् इदन्तु निःमारतमं मतं मम । चिरं हि तिष्ठेत् विधिवतो घ[टः] ममुच्चयोऽयं सुधृतोऽपि भियते ॥१॥ यदाम्बुभवावनलाश्च धातवः सदा [मिरुद्धा विषमा दुवोरगाः । भवन्यनर्थाय भरौरमाश्रिताः कथं बस्न रोगविधौ व्यवस्थमि ॥१२॥ प्रयान्ति मन्त्रः प्रशमं भुजङ्गमा न मन्त्रसाध्यास्तु भवन्ति धातवः । केचिश्च कच्चिच दान्ति पन्नगाः सदा च सर्वञ्च तदन्ति धातवः ॥१३॥ इदं हि शय्याशनपानभोजनैः गणैः शरीरं चिरमप्यवेचितम् । न मर्षयत्येकमपि व्यतिक्रमम यतो महाशौविषवत् प्रकुष्यति ॥१४॥ यदा हिमाती ज्वलनं निषेवते हिमं निदाघाभिहतोऽभिकाङ्गति । चुधान्वितोऽनं सलिलं षान्चितो बलं कुतः किञ्च कथश्च कस्य च ॥१५॥ १ P. M. महाछौ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । तदेवमाज्ञाय परौरमातरम् बलान्वितोऽभौति न मन्तुमर्हसि । असारमखन्तमनिश्चितं जगत् जगत्यनित्ये बलमव्यवस्थितम् ॥१६॥ क कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः सहस्रबाहोलमजुनस्य तत् । चकर्त बाइन् युधि यस्य भार्गवो महान्ति टङ्गाण्यशनिर्गिरेरिव ॥१७॥ क तवणं कमविकर्षिणो हरे- स्तरङ्गराजस्थ पुटावभेदिनः । यमेकवाणेन निजनिवान् जरा क्रमागता रूपमिवोत्तमं जरा ॥१८॥ दिते] सुतस्थामररोषकारिणः चमूरचेर्वा नमुचेः क तबलम् । यमाहवे क्रुद्धमिवान्तकं स्थितम जघान फेनावयवेन वासवः ॥१६॥ बझं कुरूणां क च तत्तदाभवत् युधि ज्वलित्वा तरचौजसा च थे। समित्ममिद्धा ज्वलना दूवाध्वरे हतासवो भस्मनि पर्यवखिताः ॥२०॥ १P.M. पुथेर।

·सर्गः श्रतो विदित्वा बसवौर्य मानिनाम् बलावितानामवमर्दितं बलम् । जगजरामृत्युवशं विचारयन् बलेऽभिमानं न विधातुमर्हसि ॥२१॥ बसं महदा यदि येन मन्यसे कुरुष्व युद्ध मह तावदिन्द्रियः । जयश्च तेऽचास्ति महचते बलं पराजयश्चेद् वितथं च ते बलम् ॥ १२॥ तथा हि वोराः पुरुषा न ते मता जयन्ति ये माश्वरथदिपान् नरान् । यथा मता वौरतरा मनीषिणो जयन्ति लोवानि पीडि]न्द्रियाणि ये॥२॥ अहं वपुमानिति यच्च मन्यसे विचक्षणं मैतदिदं च गृह्यताम् । क तदपुः सा च वपुग्नतौ तनुः गदस्य साम्यस्य च मारणस्य च ॥२४॥ यथा मयूरचलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत् खभावतः । शरीरसंस्कारगुणाइते तथा विभर्षि रूपं यदि रूपवानमि ॥२॥ १ P. M. P. L. M. विर्य । २ P. M. परे, P. L. M. पले। ३ P. M. तेन।

·सौन्दरगन्दं वाथम्। । यदि प्रतीपं वृणुयान वाममा न शौचकाले यदि मंस्पशेदपः । मुजाविशेषं यदि नाददौत वा वपु वपुषन् वद कीदृशं भवेत् ॥१६॥ नवं वयश्वात्मगतं निशाम्य यद् ग्रहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः । नियच्छ तच्छेलनदौ रयोपमम् द्रुतं हि गवत्यनिवर्ति यौवनम् ॥२०॥ चतुर्व्यतीतः परिवर्तते पुनः चयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः । गतं गतं नैव तु मंनिवर्तते जलं नदौनाञ्च नृणञ्च यौवनम् ॥२८॥ विवर्णितश्मश्रु बलौविकुच्चितम् विशौर्णदतं शिथिलभु निष्पभम् । यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भविष्यमि ॥२६॥ निषेव्य पानं मदनौयमुत्तमम् निशा विवासेषु चिराद्विमाद्यति । नरस्तु मत्तो बलरूपयौवनैः न कपिदप्राप्य जरां विमाद्यति ॥३॥ । यथेचुरम्यन्तर संप्रपिण्डितो १ P. M. तलेनदी।

·नवमः सर्गः। ५७ भुवि प्रविद्धो दहनाय एव्यते । तथा जरायन्ननिपिण्डिता-तनु- निपौतमारा मरणाय तिष्ठति ॥३१॥ यथा हि नृभ्यां करपत्रपौड़ितम् समुच्छ्रितं दारु भिनत्यनेकधा । तथोच्छ्रिता पातयति प्रजामिमाम् अहर्निशान्यामुपसंहिता जरा ॥३२॥ मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो रतेः क्षयो वा श्रुतिचक्षुषां ग्रहः । श्रमस्य योनि बलवीर्ययो धो जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः ॥३२॥ इदं विदित्वा [वि]निधत्व दैशिकम् जराभिधानं जगतो महद्भयम् । अहं वपुमान् करवान् युवेति वा न मानिमारोढुमनार्यमर्हसि ॥३५॥ अहं ममेत्येव च रक्तचेतसाम् शरीरसंज्ञो भवज(य): कलौ ग्रहः । तमुत्सवं यदि भाम्यते भवात् भयं ह्यहं चेति ममेति वर्छति ॥३५॥ यदा शरीरं न वशेऽस्ति कस्यचित् निरस्थमानं विविधैरुपलवैः। १ P. M. पूरौरे न वशोऽस्ति ।

·सौन्दरगन्दं काव्यम्।
कथं चमं वेत्तुमकं ममेति वा
शरीरसंज्ञं टहमापदामिदम् ॥३६॥
सपन्नगे यः कुग्टहे सदाऽचौ
रमेत नित्यं प्रतिसंस्कृतेऽबले ।
स दुष्टधातावराचौ चलाचले
रमेत काये विपरीतदर्शनः ॥३०॥
यथा प्रजाभ्यः कुनृपो बसाद् बलौ
हरत्यमेषं च न चाभिरचति ।
तथैव कायो व्यसनादिसाधनम्
हरत्यशेषञ्च न चानुवर्तते ॥१८॥
यथा प्ररोहन्ति रहाण्यवतः
चितो
प्रयत्नातु
भवन्ति शालयः।
तथैव दुःखानि भवश्ययत्नतः
सुखानि यत्नेन भवन्ति वा न वा ॥३६॥
शरीरमा परिकर्षतश्चलम्
न चास्ति किञ्चित् परमार्थतः सुखम् ।
सुखं हि दुःखप्रतिकारमेवया
स्थिते च दुःखे तनुनि व्यवस्थति ॥४०॥
यथानपेक्ष्याय्यमपौमितं सुखम
प्रबाधते दुःखमुपेतमण्वपि ।
तथानवेयात्मनि दुःखमागतम्
न विद्यते किचन कस्यचित् सुखम् ॥४१॥

·नवमः सर्गः। परौरमौदृक् बहुदुःखमध्रुवम् फलानुरोधादथवावगच्छसि। द्रवत् फलेभ्यो तिरमिभिर्मनो- ऽभिग्राह्यतां गौरिव शस्यलालमा ॥४२॥ न कामभोगा हि भवन्ति हप्तये हवौंषि दीप्तस्य विभावसोरिव । यथा यथा कामसुखेषु वर्तते तथा तथेच्छा विषयेषु वर्द्धते ॥४३॥ यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापयनैव शमं निगच्छति । तथेन्द्रियार्थध्वजितेन्द्रियश्चरन् न कामभोगैरूपशान्तिमृच्छति ॥४४॥ यथा हि भैषज्यसुखाभिकाझ्या भजेत रोगात्र भजेत तत्क्षयम्। तथा भरौरे बडदुःखभाजने रमेत मोहाद् विषयाभिकाझ्या ॥४५॥ अनर्थकामः पुरुषस्य यो जनः स तस्य शत्रु किल तेन कर्मणा। अनर्थमूला विषयाच फेवला मनु प्रहेया विषया यथारयः ॥४६॥ दहेव भृत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रताम् ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। परत्र वेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्यचित् शिवाः ॥४७॥ यथोपयुक्रम् रसवर्णगन्धवत् वधाय किम्पाकफलम् न पुष्टये । निषेव्यमाणा विषयाश्चलात्ममो भवन्यनय तथा न भूतये ॥४॥ तदेतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्मो छुपसंहितं हितम् । जषख मे सज्जनसम्मतं मतम् प्रचक्ष्व वा निश्चयमुगिरन् गिरम् ॥४८॥ इति हितमपि बहपौदमुक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः । न तिमुपययौ च न गर्म लेभे द्विरद वातिमदो मदान्धचेताः ॥५०॥ नन्दस्य भावमवगम्य ततः स भिक्ष: पारिजवं ग्रहसुखाभिमुखं न धर्म । मत्त्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय । • बुद्धाय तत्त्वविदुषे कथथाञ्चकार ॥५१॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादा नाम नवमः सर्गः॥

·दशमः सर्गः १ दशमः सर्गः। V श्रुवा ततः सतमु मिसृषं भार्यादिदृशुं भवनं विविद्युम् । नन्दं निरानन्दमपेतधैर्य अभ्युजिहीर्षु मुनिराजुहाव ॥१॥ तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्षमार्ग पप्रच्छ चित्तस्वलितं सुचित्तः । महोमते हौविततो जगाद खं निश्चयं निश्चयकोविदाय ॥२॥ नन्दं विदित्वा सुगतस्ततम्तं भार्याभिधाने तममि भ्रमन्तम । पाणौ ग्रहीत्वा वियदत्यपात मलं जले माधुरिवोज्जिहीर्घः ॥२॥ काषायवस्त्रौ कनकावदातौ विरेजतुस्तौ नभसि प्रमन्ने । अन्योन्यमलिष्टविकौर्णपक्षौ मरःप्रकीर्णविव चक्रवाकौ ॥४॥ Vतौ देवदारूत्तमगन्धवन्तम् नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तम् । अाजग्मतुः कश्चन धातुमन्तम् देवर्षिमन् हिमवन्तमाशु ॥५॥ तस्मिन् गिरौ चारणसिद्धजुष्टे शिवे हविधूमकृतोत्तरौये। भगम्यपारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थत॰प वाम्बरस्य ॥६॥ शाम्नेन्द्रिये तत्र मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिक्षु ददर्श नन्दः । दरोस कुनांच वनौकमश्च विभूषणं रक्षणमेव चाद्रः ॥७॥ बकायते तत्र मिते हि टङ्गे मंचितवहः शयितो मयूरः । भुजे बलस्थायतपौनवाहोः वैदूर्यकेयूर स्वावभासे ॥८॥ मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पौतौछताङ्गो' विरराज सिंहः । रमन्ततचामौकरभक्तिचित्रम् रुप्याङ्गदं शौर्णमिवाम्बरस्य ॥६॥ व्याघ्रः क्वमव्यायतखेलगामौ लालचक्रेण कृतापसद्यः । बभौ गिरेः प्रसवणं पिपासुर्दिमन् पिढभ्योऽम्बु दवावतीर्णः ॥१०॥ १ P. M. तापोलताशो T. RP. M. a T. .

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । ६२ चलत्कदम्बे हिमवनितम्बे तरौ प्रलम्बे चमरो खसम्वे । छत्तुं विखनं न शशाक बालं कुलोइतः प्रौतिमिवार्यकृतः ॥११॥ सुवर्णगौराब किरातसंघा मयूरपिच्को'ज्ज्वलगाचरेखाः । माईलपातप्रतिमा गहान्यो निष्येतुरुगार इवाचलस्य ॥१२॥ । दरीचरोणमतिसुन्दरी मनोहरश्रोणिकुचोदरीणाम् । वृन्दानि रेजुर्दिशि किन्नरोणां पुष्योकिराणामिव वल्लरीणाम् ॥१३॥ नगाबगस्योपरि देवदारूनायामयन्तः कपयो विचकः । तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुः मोघप्रमादेभ्य दवेश्वरेभ्यः ॥१४॥ तस्मात्तु यूथादपमार्यमाणां निष्पौड़ितालककर कवनाम् । शाखामृगौमेकविपनदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिनन्दमिदं बभाषे ॥१५॥ का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपश्यतचारुतरा मता ते । एषा मृगौ वैकविपनदृष्टिः स वा जनो यच गता तवेष्टिः ॥१६॥ इत्येवमुक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किञ्चिदिदं जगाद । क चोत्तमस्त्रौ भगवन् वधूस्ते मृगौ नगलेशकरी क चैषा ॥१७॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किञ्चिदवेक्षमाणः । पालम्ब्य नन्दं प्रययौ तथैव कौड़ावन वज्रधरस्य राजः ॥१८॥ मतावृतावाकतिमेक एके क्षणे चणे विश्वति यत्र वृक्षाः । चित्रां समस्तामपि केचिदन्ये षखामवणं श्रियमुद्वहन्ति ॥१९॥ पुष्यन्ति केचित् सरभौरदारा मालाः सजय ग्रथिता विचित्राः । कर्णानुकूलानवतंसकांच प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानाम् । २०॥ १ P. M. •पित्तो।

·दशमः सर्गः।
रनानि फुलाः कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा इव भान्ति वृताः ।
प्रफुलनौलोत्पनरोहिणोऽन्ये मोन्मौलिताचा इव भान्ति वृक्षाः ॥२१॥
नानाविरागायथ पाण्डराणि सुवर्णभकिव्यवभामितानि ।
श्रतान्तवान्येकघनानि यत्र सूक्ष्माणि वामांमि फलन्ति वृक्षाः ॥२२॥
हारान् मणौनुत्तमकुण्डलानि केयूरवाण्यथ नूपुराणि ।
एवंविधान्याभरणानि यत्र स्वर्गानुरूपाणि फलन्ति वृक्षाः ॥२३॥
वैदूर्यमालानि च काञ्चनानि पद्मानि वज्राङ्गुर के शराणि ।
पक्षमाण्युत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः ॥२४॥
पत्रायतांश्चैव ततांश्च तांस्तान् वाद्यस्य हेवन् मुखरान् घनांश्च ।
फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्रा क्रौडामहायांत्रिदमलयानाम् ॥२५॥
मन्दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्यानतान् कोकनदाश्च वृक्षान् ।
अाक्रम्य माहात्म्यगुणैर्बिराजन् प्रजायते यत्र म पारिजातः ॥२६॥
कृष्टे तपःगौलफलैरखिस्त्रिपिष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः ।
एवंविधा यत्र मदानुवृत्ता दिवौकमां भोगविधामवृक्षाः ॥२७॥
मनःशिलाभैर्वदनैविहङ्गा यत्राक्षिभिः स्फाटिकमविभैश्च ।
शादैच पक्षरतिलोषितान्तैः मानिष्टकैर मितेश्च पादैः ॥२८॥
चित्रैः सुवर्णछदनैस्तथान्यैः वैदूर्यनौलैः नयनैः प्रमन्त्रैः ।
विहङ्गमा भौश्चिरिकाभिधाना रतैर्मनः श्रोत्रहरैर्भमन्ति ॥ २६ ॥
ৰামিষ খ অল্পবীনি লন্থ আমীরূৰসিম্ফমি:।
वैदूर्यवर्णाभिरुपान्तमध्येव्वलता यत्र खगाश्चरनि ॥३०॥
रोचिष्णवो नाम पतत्रिणोन्ये दौतामिवर्णज्वलितैरिवास्यैः ।
भ्रमन्नि दृष्टौर्वपुषाक्षिपः खनैः शुभैरप्परसो हरन्तः ॥३॥

·सौन्दरमन्दं काथम्। यष्टचेष्टाः सततपाटा निरर्तयो निर्जरमो विशोकाः । खैः कर्षभि.नविशिष्टमध्याः स्वयंप्रभाः पुष्पकतो रमन्ते ॥३२॥ नित्योत्सवं तच्च निशाम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतियोकरोगम् । नन्दो जरामृत्युवशं सदात्तै मेने मभानप्रतिम नृलोकम् ॥३१॥ ऐन्द्रं वर्म तच्च ददर्भ नन्दः समन्ततो विस्मयफुलदृष्टिः । हर्षान्विताचाप्सरमः परौयुः सगर्वमन्योन्यमवेक्षमाणाः ॥३४॥ सदा युवत्यो मदनैककार्याः साधारणः पुण्यकृतां विहाराः । दिव्याश्च निर्दोषपरिग्रहाच तपःफलस्याश्रयणं सुराणाम् ॥३५॥ तास जगु/रमुदात्तमन्याः पद्मानि काश्चित् ललितं वभञ्जः । अन्योन्यहर्षात् ननतम्तथान्याश्चित्राङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः ॥३६॥ पूर्व तपोमूल्यपरिग्रहेण वर्गक्रयार्थं कृतनिश्चयानाम् । मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्रापारमो खड़ायः ॥३७॥ कामाञ्चिदासां वदनानि रेजुर्वनाबारेभ्यश्चलकुण्डलानि । व्याविद्धपर्णभ्य दवाकरेभ्यः पद्मानि कादम्बविघट्टितानि ॥३८॥ ता निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्नरेभ्यस्तडित्यताका दुव तोयदेभ्यः । नन्दस्य रागेण तनुर्विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव ॥३६॥ वपुष दिव्यं ललिताय चेष्टाः ततः स तामां मममा जहार । कौबहलावर्जितया तु दृष्या संश्लेषतर्षादिव जातरागः ॥ ४ ॥ स जाततर्षाऽपसरसः पिपासः तत्प्राप्तयेऽधिष्ठितविक्तवार्तः । खोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेडीयमानो न तिं जगाम ॥४१॥ यथा मनुव्या मलिनं हि वासः हारेण भूयो मलिनीकरोति । मखमयार्थ न मलोद्भवार्थ रजस्तथास्मै मुनिराकर्ष ॥४२॥ । -

·दशमः सर्गः
६५
महच्च रूपं
वणु
दोषा[] (ख)काया[] भिषगुज्जिहीर्षुःभूयो यथा क्लेशयितुं यतेत।
रागं तथा तस्य मुनिर्जिघांसुर्भूयस्तरं रागमुपानिनाय ॥४३॥
दौपप्रभा हन्ति यथा च काले महस्ररश्मेरुदितस्य दौप्तिः ।
मनुष्यलोके द्युतिमङ्गनानामन्तर्दधात्यभर सां तथा श्रौः ॥४४॥
हन्ति रूपं शब्दो महान् हन्ति च शब्दमन्त्यम् ।
गुब्बौ रुजा हन्ति रुजां सुमृद्धौं मा महान् हेतुरणोर्वधाय ॥४५॥
मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दम्तद्दर्शनं सोढुममह्यमन्यैः ।
पवीतरागस्य हि दुर्बलम्य मनो दहेदप्मरसां वपुःौः ॥४६॥
मत्वा ततो नन्दमुदौर्णरागं भार्यानुरोधादपवृत्तरागम् ।
रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरमित्युवाच ॥४७॥
एताः स्त्रियः पश्य दिवौकसत्वं निरौक्ष्य च ब्रूहि यथाथ तत्त्वम् ।
एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते ॥४८॥
अथापरस्येव निविष्टदृष्टी रागाग्निनान्तईदये प्रदीप्तः ।
सगगदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥४८॥
हर्यङ्गनामौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्थात् तव नाथ वध्वाः ।
तदन्तरेऽसौ रुपणा वधूस्ते वपुमतौरसरमः प्रतीत्य ॥५०॥
अास्था यथा पूर्वमभूब काचित् अन्यास मे स्त्रीषु निशाम्य भार्याम्।
तस्था तथा संप्रति काचिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपमामाम् ॥५१॥
यथा प्रतप्तो मृदनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन ।
रागेण पूर्व मृदुमाभितप्तो रागामिनानेन तथाभिदो ॥५२॥
वाम्बारिणा मा परिषिञ्च तस्माद् यावत्र दो स इवाजाचुः ।
रागानिरयेव हि मां दिधषुः कक्षं स वृक्षाग्रमिवोत्थितोऽमिः ॥५३॥

·सौन्दरनन्दं काथम् । प्रसौद मौदामि विमुच्च मां मुने वसुन्धराधैर्य न धैर्यमति मे। असून विमोक्षामि विमुक्रमानसः प्रयच्छ वा वागम्मृतं मुमूर्षवे ॥५४॥ अनर्थभोगेन विधातदृष्टिमा प्रमाददं ट्रेण तमोविषामिना । अहं हिदष्टो इदि मन्मथाहिना विधत्व तस्मादगदं महाभिषक्॥५५॥ अनेन दटो मदनाहिनाऽहिना न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः । मुमोह बोद्दो[हिं] चलात्मनो मनो बभूव धौमांश्च म मन्तनुस्तनुः॥५६॥ स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये ये यथा न यायौ(मौ) बहुमंदि दिशम् । यथा च सन्धा व्यसनक्षयं क्षयं व्रजामि तन्मे कुरु शंसतः सतः ॥५॥ ततो जिघांसुईदि तस्य तत्तमस्तमोनुदो नकमिवोत्थितं तमः। महर्षिचन्द्रो जगतस्तमानुदस्तमःप्रहौणो निजगाद गौतमः ॥५८॥ तिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निग्य तावत् श्रुतिचेतसौ टणु । दमा यदि प्रार्थयसे त्वमङ्गना विधत्व शुल्कार्थमिहोत्तमं तपः ॥१८॥ पदमा हि शक्यत्र बलात्र सेवया न संप्रदानेन न रूपवत्तया । दमा ह्रियन्ते खलु धर्मचर्याया म चेत् प्रहर्षवर धर्ममादृतः ॥६॥ आधिवासो दिवि देवतैः समं वनानि रम्यायजराव थोषितः । इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणः न दत्तमन्येन न वायहेतुतः ॥११॥ क्षितौ मनुष्यो धनुरादिभिः श्रमैः स्त्रियः कदाचिद् विलभेत वानवा। प्रसंशयं यत्त्विह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मणः ॥७२॥ तदप्रमत्तो नियमे समुद्यतो रमख यद्यपरमोऽभिसिपसे । अहं च तेऽत्र प्रतिमूः स्थिरे व्रते यथा समाभिनियतं ममेश्चमि ॥ । १ P. L. M. इमा हिशका एव गात्र सेवया

·एकादशः सर्गः।
तःपरं परममिति व्यवस्थितः परां तिं परममुनौ चकार मः।
ततो मुनिः पवन इवाम्बरात् पतन् प्रग्या तं पुनरगमन् महौतमम् ॥
(४॥
इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वर्गनिदर्शनो
नाम दशमः सर्गः ।

·सौन्दरनन्दं काधम्। एकादशः सर्गः ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो मन्दमचारिणः । बबन्ध नियमस्तम्मे दुर्दमं चपलं मनः ॥१॥ मोऽनिष्टनैकापरमो खानतामरमोपमः । चचार विरसो धर्म निवेश्याप्सरसो हदि ॥२॥ तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः । इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥३॥ कामचर्यास कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः : परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्य चचार मः ॥४॥ संवृतेन च शान्तेन तौव्रण मदनेन च । जलाग्न्यो रिव संसर्गात् शशाम' च शुशोष च ॥५॥ म तावद् दर्शनीयोऽपि वैरूप्यमगमत् परम् । चिन्तयामरसाश्चैव नियमेनायतेन च ॥६॥ प्रस्तावेष्वपि भाव्याः प्रियभार्यास्तथापि मः । वीतराग स्वातस्थौ न जहर्ष न चुशुभे ॥७॥ तं व्यवस्थितमा ज्ञाय भार्यारागात् परामुखम् । अभिगम्याब्रवीत् नन्दमानन्दः प्रणयादिदम् ॥८॥ अहो मदृशमारब्धं श्रुतस्याभिजनस्य च । निग्रहोतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि मंस्थितः ॥६॥ १ P. M. जलानेः 'T'. २ P. M. शशास T.

·एकादशः सर्गः । अभिवतस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः । यदियं संविदुत्पत्रा नेयमन्येन हेतुना ॥१०॥ व्याधिरस्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते । प्रबल: प्रबलैरेव यत्नेनग्यति वा न वा ॥१॥ दुहरो मानसो व्याधिलवांश्च तवाभवत् । विनिवृत्तो यदि म ते मवेथा ,तिमानसि ॥१२॥ दुष्करं माधनायेण मानिना चैव मार्दवम् । अतिमर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्यश्च रागिणा ॥१३॥ एकस्तु मम मन्देहस्तवास्यां नियमे तौ। अत्रानुनयमिच्छामि वक्रव्यं यदि मन्यसे ॥१४॥ बाजवाभिहितं वाक्यं न च गन्तव्यमन्यथा । सक्षमप्याशये शुद्ध रुक्षता नैति सज्जनः ॥१५॥ अप्रियं हि हितं स्निग्धमविग्धमहितं प्रियम्। दर्लभं तु प्रियहितं स्वाद पथ्यमिवौषधम् ॥१६॥ विश्वासश्चार्था च मामान्यं सुखदुःखयो । मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सताम् ॥१७॥ तदिदं त्वां विवक्षामि प्रणयान जिघांमया । त्वच्छ्रेयो हि विवक्षा मे यते नार्हान्युपेक्षितुम ॥१५॥ पारोमृतको धर्म चरमौत्यभिधीयसे । किमिदं भूतमाहोखित् परिहासोऽयमीदृशः ॥१८॥ १ P. L. M. रुक्षतो ·.. सौन्दरनन्दं काव्यम् । यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यच यदौषधम् । पौत्यमथ वकृणामभिधास्यामि तद्रुजः ॥२०॥ साक्षणपूर्वमथो तेन दि मोऽभिहतस्तदा । ध्याला दौर्घ निशश्वास किञ्चिचावामुखोऽभवत् ॥२१॥ ततस्तस्येषितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकम् । वभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियम् ॥२२॥ श्राकारेणावगच्छामि तव धर्माप्रयोजनम् । यज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्य कारुण्यमेव च ॥२३॥ यथामनार्थं स्कन्धेन कश्चिद् गर्बो शिलां वहेन् । तहत् त्वमपि कामार्थं नियमं वोढुमुद्यतः ॥२०॥ तिताइथिषया दृष्टो यथा मेषोऽपसर्पति तबदब्रह्माचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव ॥२५॥ चिकौषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिया। धर्माचा तव तथा पण्यभूता न शान्तये ॥२६॥ यथा फलविशेषा) वौज वपति कर्षकः । तद्विषयकार्पण्यात् विषयांस्तकवानमि ॥२०॥ पाकाञ्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्पया। दुःखमविच्छति भवान् तथा विषयहष्णया ॥२८॥ यथा पश्यति मध्येवन प्रपातमवेक्षते । पश्यस्यपरसस्तबद _शमन्ते न पश्यसि ॥२६॥ १ P. L. M. मध्येव P. M. मम्शेव ।

·एकादशः सर्गः।
७१
पदि कामानिमा दौते कायेन वहतो व्रतम् ।
किमिदं ब्रह्मचयं ते मनमाऽब्रह्मचारिणः ॥१०॥
संमारे वर्तमानेन यदा चामरसत्वया ।
प्राप्तास्यकाच शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा ॥३१॥
Vहप्ति स्तौन्धनैरने नम्भिमा लवणाम्भसः ।
नापि कामेवलप्तस्य तस्मात् कामा न हप्तये ॥३२॥
प्रहप्तौ च कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखम् ।
असुखे च कुतः प्रौतिरपौतौ च कुतो रतिः ॥३३॥
रिरंमा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः ।
प्रशान्ता चानवद्या च नास्यध्यात्मममा रतिः ॥३४॥
न तत्र कायं वूयैस्ते म स्त्रीभिर्न विभूषणैः ।
एकवं यत्र तपस्थम्तया रत्याभिरंस्थसे ॥३५॥
मानस बसवदुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति ।
तं तर्ष छिन्धि दुखं हि वृष्णा मास्ति च नास्ति च ॥३६॥
सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्रमेव वा।
कामेषु हि महष्णस्य न शान्तिरूपपद्यते ॥३७॥
कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ दृप्ति न विद्यते ।
वियोगावियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ॥३८॥
'कृत्वापि दुष्करं कर्म खनं लवापि दुर्लभम् ।
नृलोकं पुनरेवेति प्रवासात् स्वग्रहं यथा ॥३८॥
यथा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किञ्चित्र विद्यते ।
तिर्यचु पिहलोके वा नरके वोपपद्यते ॥४०॥

·सौन्दरनन्दं काथम् । तस्य भुक्तवतः खर्गे विषयानुत्तमानपि । भ्रष्टस्यातस्य दासेन किमाखादः करोति मः ॥४१॥ ग्येनाय प्राणिवात्मल्यात् स्खमांमान्यपि दत्तवान् । शिविः स्वर्गात् परिभ्रष्टस्तादृक् कृत्वापि दुष्करम् ॥४२॥ शक्रस्वाद्धासमं गत्वा पूर्वपार्थिव एव यः । स देवत्वं गतः काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ॥४३॥ राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि । प्राप्तः किल भुजङ्गत्वं नाद्यापि परिमुच्यते ॥४४॥ तथैव दिविडो राजा रामवृत्तेन मंस्कृतः । खगें गत्वा पुनर्भष्टः कूर्मोंभूतः किशार्णवे ॥४५॥ भूरिद्युम्नो ययातिश्च एते चान्ये नृपर्षभाः । कर्मभिर्धामभिकीय तत्क्षयात्युनरत्यजत् ॥ ४६॥ असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपतश्रियः । श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः ॥ ४ ॥ किञ्च राजर्षिभिस्तावदसुरैर्वा सुरादिभिः । महेन्द्राः शतश: पेतुर्माहात्म्यमपि न स्थिरम् ॥४८॥ मंसदं शोभयित्वेन्द्रौमुपेन्द्रश्चण्डविक्रमः । होणकर्मा पपातोओं मध्यादप्परमा रमन् ॥४६॥ हा चैत्ररथ हा वापिहा मन्दाकिनि हा प्रिये । इत्यात विलपन्नोपि गां पतन्ति दिवौकसः ॥५०॥ नौवं धुत्पद्यते दुःखं धौमता' यन्मुमूर्षताम् । १ P. M. हिमतावत् T.

·एकादशः सर्गः किं पुनः पतता स्वर्गाद्देवान्तसुखसे विनाम् ॥५१॥ रजो ग्रहाति वामांसि सायन्ति परमा[:]सजः । गाचेभ्यो जायते खेदो रतिर्भवति नाशनी ॥५२॥ एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गादिवौकमाम् । अनिष्टानीव मानामरिटानि मुमूर्षताम् ॥५३॥ सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपानताम् । त(य)च्च दुःखं निपतता दुःखमेवावशिष्यते ॥५४॥ तस्मादखन्तमबाण(णा)मविश्वास्यमतर्पकम् । विज्ञाय क्षयिणं खर्गमपवर्ग मतिं कुरु ॥५५॥ अशरीरं भवाय्यं हि गवापि मुनिरुद्रकः । कर्मणोऽन्ते च्युतस्तस्मात् तिर्यगयोनि प्रपत्स्यते ॥५६॥ मैत्रया मतार्षिक्या ब्रह्मलोकमितो गतः । सुनेत्रः पुनरावृत्तो गर्भवासमुपेयिवान् ॥५॥ यदा चैश्वर्यवन्तोपि क्षयिणः खर्गवामिनः । को नाम स्वर्गवासाय विष्णवे स्पृहयेद्बुधः ॥५८॥ । सूत्रेण बद्धोहि यथा विहङ्गो व्यावर्त्तते दूरगतोपि भूयः । अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धो गतोपि दूरं पुनरेति लोकः ॥५८ ॥ क्वत्वा' कालविलक्षणं प्रतिभुवा मुक्को यथा बन्धनाद् भुक्का वेमसुखान्यतौत्य ममयं भूयो विशेद् बन्धनम् । 'तद्वद् द्यां प्रतिभूवदात्मनियमे ध्यानादिभिः प्राप्तवान् काले कर्मषु तेषु सुकविषयेवारष्यते गां पुनः ॥६॥ १ P. M. कृत्वार्थ | .

·सौन्दरनन्द काथम्। पार्जालगताः प्रमत्तमनसो मौनासाने बचा जानन्ति व्यसनं निसेधजनित सखापरवाणि । अलोकगताः कृतार्थमतयस्तादिवि थापिनो मन्यने शिवमयुतं ध्रुवमिति सं स्थानमावर्तकम् ॥११॥ तबमप्याधिमृत्युष्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं मंसारे भ्राम्यमानं दिवि नृषु नरके तिर्यपिटषु च। यचाणं निर्भयं यत् शिवममरमजरं निःशोकममृतम तकतोहाचयं चर जहिहि च खगें प्रति सचिम् ॥६२॥ इति मौन्दरमन्दे महाकाव्ये खर्गापवादो नाम एकादशः मर्ग: ॥

·द्वादशः सर्गः। ०५ हादशः सर्गः। अमरोमतको धर्मचरसौत्यथ चोदितः । पानन्देन तदा नन्दः परं बौड़मुपागमत् ॥ १ ॥ तस्य नोडेन महता प्रमोदो इदि नाभवत् । अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः ॥ ९ ॥ कामरागप्रधानोऽपि परिहामसमोऽपि सन् । परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः ॥ ३ ॥ अपरोक्षकभावाच्च पूर्व मत्वा दिवं ध्रुवम् । तस्मात् विष्णु परिश्रुत्य भृशं संवेगमौयिवान् ॥ ४ ॥ तस्य स्वर्गात् निववृते मंडल्याश्वो मनोरथः । महारथ दूवोन्मार्गादप्रमत्तस्य मारथे: ॥ ५ ॥ खर्गतर्षानिवृत्तव सद्यः स्वस्थ दवाभवत् । मृष्टादपथ्याद्विरतो जिजीविषुरिवातरः ॥ ६ ॥ विमस्मार प्रियां भार्यामसरोदर्शनाद् यथा । तथा नित्यतयोदिग्रस्तत्याजागरसोऽपि मः ॥ ७ ॥ महतामपि भूतानामावृत्तिरिति चिन्तयन् । संवेगाच्च मरागोऽपि.वीतराग दवाभवत् ॥ ८ ॥ बभूव सहि संवेगः श्रेयमस्तस्य वृद्धये । धातोरधिरिवाख्याते पठितोऽसरचिन्तकैः ॥ ६ ॥ १ P. L. M. धातु।

·सौन्दरनन्दं काथम्।
न तु कामात्मनस्तस्य केनचित् जर हे तिः ।
चिषु कालेषु सर्वेषु निपातोऽस्तिरिय सतः ॥१०॥
खेलगामौ महाबाड गजेन्द्र व निर्बादः ।
सोभ्यगच्छद् गुरुं काले विवक्षुर्भावमात्मनः ॥ ११ ॥
प्रणम्य र गुरौ मूर्धा वाष्पव्याकुललोचनः ।
कृत्वाचलिमुवाचेदं ट्रिया किञ्चिदवामुखः ॥ १९ ॥
असर प्राप्तये यन्मे भगवन् प्रतिभूरमि ।
नामरोभि ममार्थोऽम्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहम् ॥ १३ ॥
श्रुत्वा ह्यावर्तकं वगै संसारस्य च चित्रताम् ।
न मत्त्येषु न देवेष प्रवृत्तिर्मम रोचते ॥ १४ ॥
यदि प्राप्य दिवं यत्नात्रियमेन दमेन च ।
अविनाः पतन्यन्ते स्वर्गाय त्यागिने नमः ॥ १५ ॥
अतश्च निखिलं लोक विदित्वा सचराचरम् ।
सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे ॥ ६ ॥
तस्माद् व्याससमामाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
यक्रुत्वा टण्वताम् श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदम् ॥ १७ ॥
ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणौन्द्रियाणि ।
श्रेयश्चैवामुखौभूतं निजगाद तथागतः ॥ १८ ॥
अहो प्रत्यवमोऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः ।
अरण्यां मध्यमानायाममेधूम इवोत्थितः ॥ १८ ॥
चिरमुन्मार्गविहतो लोरिन्द्रियवाजिभिः ।
अवतीर्णऽसि पन्थानं दिया दृष्ट्याऽविमूढ़या ॥२॥

·हादशः सर्गः।
७७
अद्य ते सफरलं जन्म लाभोऽद्य सुमहांस्तव ।
यम्य कामरसजस्य नैष्कायोत्सक ममः ॥ २१ ॥
लोकेऽस्मिन्त्रालयारामे निवृत्तौ दर्खभा रतिः ।
व्यथको पुनर्भावात् प्रपातादिव बालिगाः । २२ ॥
दुःखं न स्यात् सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः ।
अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ॥ २३ ॥
अरिभूतेष्वनित्येषु सततं दुःखहेतुषु ।
कामाहिषु जगत् मनं न वेत्ति सुखमव्ययम् ॥२४॥
सर्व्वदुःखापहं तत्तु हम्तस्थममृतं तव ।
विषं पौत्वा यदगदं ममये पातुमिच्छसि ॥ २५ ॥
अनईमंमारभयं माना ते चिकौर्षितम् ।
रागानिस्तादृशो यस्य धम्मोन्मुखपरामुखः ॥ २६ ॥
रागोदामेन मनसा मर्वथा द्रष्टुराधतिः ।
मदोषं मलिलं दृष्ट्वा पथिकेन पिपासना ॥२०॥
ईदृशौ नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजसाऽभवत् ।
रजमा चपड़वातेन विवस्वत दूव प्रभा ॥२८॥
मा जिघांसुस्तमो हाई या संप्रति विज़म्भते ।
तमो नेशं प्रभा मौरी विनिर्गौणव मेरुणा ॥ २८ ॥
युक्तरूपमिदश्चैव शुद्धसत्वस्य चेतमः ।
यत्ते ग्याष्टिक मूमे श्रेयसि श्रद्दधानता ॥३॥
धर्मछन्दमिमं तस्माद् विवर्द्धयितुमर्हसि ।
मर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥११॥

·गोबरगद कायम्। बत्यो समानी शिमगाव प्रवर्तते । प्रयास न बानगुडौ तथा वितिः ॥ ३२ ॥ बाभूमिगतं पसः बहानि नरो बदा। पर्थिवे पति योग नदा बनति गामिमाम् ॥ ३३ ॥ नाणे यद्यमिना वा खान् श्राधातु न वारणौ । मयौयाबारणिं कथित् नहावे मनि मथ्यते ॥ ३ ४ ॥ महोपनि यदि न वा थान कर्षक: चितौ। अर्थों सस्येन वा न स्याद् वौजानि न वपेहुवि ॥ ३५ ॥ अतय हस्त इत्युका मया श्रद्धाविशेषतः । यस्माद् ग्वाति मडूमैं दायं हस्त वाचतः ॥ ३ ६ ॥ प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वाद् बखमित्यतः । गणदारियशमनाद् धनमित्यभिवर्णिता ॥ ३०॥ रक्षणर्थन धर्मस्य तथेषौके 'त्युदाहता। लोकेऽस्मिन् दुर्लभत्वाच रबमित्यभिभाषिता ॥१८॥ पुनश्च वीजमित्युका निमित्तं श्रेयसो यदा । पावनार्थम पापस्य नदौत्यभिहिता पुनः ॥ ३९ ॥ यस्माद्वर्षस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमम्। मयोका कार्यातस्तस्मात् तत्र तत्र तथा तथा ॥ ४ ॥ अवारमिमं तमा संवर्द्धियितुमईसि । नहद्वौ वईते धर्मा मूबछौ यथा ठुमः ॥ ४ १ ॥ १ P. M. चौके।

·दादः सर्गः।
॥
॥
व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्मको यस्य निलयः ।
तस्य पारिजवा श्रद्धा न हि हत्याय वर्तते ॥ ४
यावत्तत्त्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा
तावड़ा न भवति बलस्था स्थिरा वा।
दृष्टे तत्वे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य
श्रद्धावक्षो भवति सफरचायव ॥
इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये प्रत्यवमी नाम
द्वादशः सर्गः।

·.
सौन्दरमन्दं काव्यम् ।
योदशः सर्गः।
अथ मंराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा।
परिषिकोऽमृतेनेव युयुजे परथा मुदा ॥ १ ॥
कृतार्थमिव तम् मेने मंबुद्धः श्रद्धया गया।
मेने प्राप्तमिव श्रेयः म च बुद्धेन संस्कृतः ॥ २ ॥
वक्ष्णेन वचसा कांश्चित् काचित् परषया गिरा।
कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्याम् म विनिन्ये विनायकः ॥ ३ ॥
पांशुभ्यः काञ्चनं जातं विशद्धं निर्मलं शुचि ।
स्थितं पांशुष्वपि यथा पांशुदोषै न लिप्यते ॥ ४ ॥
पद्मपर्ण यथा चैव जले जातं जले स्थितम् ।
उपरिष्टादधस्ताद् वा न जलेनोपलिप्यते ॥ १ ॥
तवलोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् ।
कृतित्वानिर्मलत्वाच्च लोकधर्मे न लिप्यते ॥ ६ ॥
मेषं त्यागं प्रियं वचं कथाञ्च ध्यानमेव च ।
मन्त्रकाले चिकित्मार्थ चके नात्मानुवृत्तये ॥ ७ ॥
अतश्च सन्दधे कायं महाकरुणया तया।
मोचयेयं कथं दुःखात् सत्वानीत्यनुकम्पकः ॥ ८ ॥
अथ महर्षणबन्दै विदिखा भाजनौकतम् ।
अनवौद् ब्रुवता श्रेष्ठः क्रमशः श्रेयसां क्रमम् ॥ ८ ॥
अतः प्रभृति भूयस्वम श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः ।
अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रचितुमईसि ॥ १० ॥

·त्रयोदशः सर्गः। १ प्रयोगः कायवचमोः शुद्धो भवति ते यथा । उत्तानो वित्तो गुप्तोऽनवछिद्रस्तथा. कुरु ॥ ११ ॥ उत्तानो भावकरणात् विवृतचाप्यगृहनात् । गुप्तो रक्षणतात्पर्य्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ॥ १२ ॥ [रौरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि । भाजौवममुदाचारं शौचात् संस्कनुमईमि ॥ १३ ॥ दोषाणां कुहनादौनां पञ्चानामनिषेवणत् । त्यागाच ज्योतिषादीनां चतुर्णा वृत्तिघातिनाम् ॥१४॥ प्राणिधान्यधनादौनां वानामप्रतिग्रहात् । भैच्याङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् ॥ १५ ॥ परितुष्टः इचिर्म शौक्षया जीवसम्पदा । कुर्याद्दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ॥ १ ॥ कर्मणो हि यथा दुष्टात् कायवाक्प्रभवादपि । श्राजीवः पृथगेवोको दुःशोधत्वादयं मया ॥ १७ ॥ ग्रहस्थेन हि दुःगोधा दृष्टि विविधदृष्टिना । भाजीवो भिक्षुणा चैव परेष्टायत्तवृत्तिना ॥१८॥ एतावच्छौलमित्युक्तमाचारोयं समासतः । अस्य नागेन नैव स्यात् प्रवज्या न दह स्थिता ॥१६॥ तस्माचारित्रसम्पनी ब्रह्मचर्यमिदं चर । अणुमाचेव्ववद्येषु भयदर्नी दृढव्रतः ॥२०॥ शौखमास्थाय वर्तन्ते मा हिश्रेयमि क्रियाः स्थानाद्यानौव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धराम् ॥२१॥ 6

·२
सौन्दरगन्दं काव्यम् ।
मोक्षस्योपनिषत् चौम्य वैराग्यमिति टयताम् ।
वैराग्यस्थापि मलेगः संविदो ज्ञानदर्शनम् ॥ २९॥
ज्ञानस्योपनिवञ्चैव समाधिरुपधार्यताम् ।
समाधेरप्युपनिषत् सुखं शारौरमानसम् ॥१३॥
प्रसध्विः कायमनमः सुखस्योपनिषत्परा ।
प्रस्रध्वेरप्युपनिषत् प्रौतिरप्यवगम्यताम् ॥२४॥
तथा प्रौतेरुपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् ।
प्रामोद्यस्याप्यालेखः कुकृतेवकतेषु वा ॥२५॥
अविलेखस्य मनसः शौखन्तूपनिषच्छुचि ।
प्रतः शौल नयत्यय्यमिति गौलं विशोधय ॥ २६॥
शौलनात् मौलमित्युक्त मौलनात् सेवनादपि ।
सेवनात्तनिदेशाच निर्देशच तदाश्रयात् ॥१७॥
गौसं हि शरणं सौम्य कान्तार दूव दैशिकः ।
मित्र बन्धुश्व रक्षा च धनञ्च बलमेव च ॥२८॥
यतः गोलमतः सौम्य शौलं संस्कर्तुमर्हसि ।
एतत् स्थानमथान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनाम् ॥२६॥
ततः मतिमधिष्ठाय पलानि स्वभावतः ।
इन्द्रियाणैन्द्रियार्थभ्यो निवारयितुमर्हसि ॥३०॥
भेतव्यं न तथा पोखे हिनचाशनेः ।
रद्रियेभ्यो यथा खेभ्यस्तैरजलं हि हन्यते ॥३१॥
दिपशिः अभिः कश्चित् कदाचित् पौद्यते न वा ।
इन्द्रियर्वाध्यते सर्वः सर्वच र सदैव च ॥३२॥

·त्रयोदशः सर्गः।
८३
न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रतिभिर्हतः ।
कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रित्येहतः ॥३३॥
हन्यमानस्य तैर्दुःखं हाई भवति वा न वा।
इन्द्रियैर्वाध्यमानस्य साईं शारौरमेव च ॥३४॥
सङ्कल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमया:] शराः ।
चिन्तापुङ्खा रतिफला विषयाकाशगोचराः ॥३५॥
मनुष्यहरिणान् प्रन्ति कामव्याधेरिता इदि ।
विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः चत[:] ॥३६॥
नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा ।
निपतन्ती निवास्तेि महता स्मृतिवर्मणा ॥३०॥
इन्द्रियाणामुपशमादरीणां निग्रहादिव ।
सुखं खपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ॥ ३८ ॥
तेषां हि सततं लोके विषयानभिकाङ्गताम् ।
संविश्वास्ति कार्पण्याकुनामा शावतामिव ॥३८॥
विषयैरिन्द्रियग्रामो न हप्तिमधिगच्छति ।
अजसं पूर्यमाणोऽपि समुद्रः सलिलैरिव ॥ ४ ॥
अवश्यं गोचरे: खैः] खैर्वर्तितव्यमिहेन्द्रियः ।
निमित्तं तत्र न ग्राधमनुव्यञ्जनमेव च ॥ ४ १ ॥
पालोक्य
चचुषा
रूपं धातुमात्र व्यवस्थितः ।
स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमर्हसि ॥ ४२ ॥
म चेत् स्त्रीपुरुषग्राहः कचिद् विद्येत कश्चन ।
शुभतः केशदनादौन मानुप्रस्थातुमर्हसि ॥ ४ ३ ॥

·बौदरवायम् । मापनेसनः किधित प्रायं नापि किञ्चन । भलतो भूतं यादृश्य यथा च यत् ॥ ४ ४ ॥ एवं ते पयतला शदिन्द्रियगोचरे। भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौनस्थयोः ॥ ४५ ॥ अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् । परिमित्रमुखेनेव प्रियवाक् कलुषाशयः ॥ ४ ६ ॥ दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः । मोहाद् येनानुवृत्तेन परत्रेह च हन्यते ॥ ४ ७ ॥ अनुरोधविरोधाभ्यां शीतोष्णाभ्यामिवादितः । शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रियमतो जगत् ॥ ४८ ॥ नेन्द्रियं विषये तावत् प्रवृत्तमपि सज्जते । यावत्र मनमस्तच परिकल्पः प्रवर्तते ॥४॥ दूधने मति वायौ च यथा ज्वलति पावकः । विषयात् परिकल्पाच्च क्लेशानिर्जायते तथा ॥ ५० ॥ अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि बध्यते । तमेव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते ॥ ५ ॥ दृष्ट्वैकं रूपमन्यो हि रज्यतेऽन्यः प्रष्यति । कश्चिद्भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो घणायते ॥ ५२ ॥ अतो न वि[ष]यो हेतु बन्धाय न विमुक्तये । परिकल्पविशेषेण मनो' भवति वा न वा ॥ ५३॥ . १ P. M, संयोग .

·त्रयोदशः सर्गः। ५ अगुप्तानि कार्यः परमयत्वेन तस्मादिन्द्रियसंवरः। इन्द्रियाणि दुःखाय. च भवाय च ॥ ५४॥ कामभोगभोगवद्भिरात्मदृष्टिदृष्टिभिः प्रमादमैकमूर्द्धभिः प्रहर्षलोलजिककैः । रन्द्रियोरगै मनोविलश्रयैः स्पृहाविषैः समागदादृते न द][मस्ति यचिकित्मयेत् ॥५५॥ तस्मादेषामकुशलकराणामरीणाम् चचुणिश्रवणरमनस्पर्शनानाम् । सर्वावस्थं भवति नियमादप्रमत्तो मास्मिन्नर्थ क्षणमपि कथास्वं प्रमादम् ॥५६॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये शोलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः। १ P. M. शमागतादृते नएमस्ति यश्चिकित्मेत् T.

·सौन्दरनन्द पाचम्।
चतुर्दशः सर्गः।
अथ स्पतिकपाटेन पिधायेन्द्रियसंवरम ।
भोजने भव म[]]जो ध्यानायानामयाय च ॥१॥
प्राणापानौ निग्रहाति बानिनिद्रे प्रयच्छति ।
कतो अत्यर्थमारो विहन्ति च पराक्रमम् ॥२॥
यथा चात्यर्थमाचारः कृतोऽनय कल्पते ।
उपयुकस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ॥३॥
पाचयं धुतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च ।
भोजनं कृतमत्यल्पं शरीरस्थापकर्षति ॥४॥
यथा भारेण नमते लघुनोत्रमते तुला ।
ममा तिष्ठति युक्न भोज्येनेयं तथा तनुः ॥५॥
तस्मादभ्यवर्तव्यं स्वशक्रिमनुपश्यता।
नातिमात्र न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ॥६॥
अभ्याक्रान्तो हि कायाग्नि गुरुणानेन शाम्यति ।
श्रवान वाल्पोऽनिः महमा महतेन्धमा ॥७॥
अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रास्यते ।
अमाहारो कि निर्वाति मिरिन्धन इवानलः ॥८॥
यस्मानास्ति विनाकारात सर्वप्राणभृतां स्थितिः ।
तस्मादृश्यति नाहारो विकल्पोऽत्र तु वार्यते ॥६॥
न कविषयेऽन्यत्र मज्यन्ते प्राणिनस्तथा ।
अविज्ञाते यथाहारे बोद्धव्यं तच कारणम् ॥१०॥

·चतुर्दशा सर्गः।
७
चिकित्मार्थं यथा धने प्रणस्थालेपनं प्रौ।
धुद्धिघातार्थमाहारस्तद्वत् सेव्यो, मुमुक्षुण ॥११॥
भारस्योदहनार्थञ्च रथाचोऽयुते यथा ।
भोजनं प्राण्याचार्थं तद्वविधाविषेवते ॥१२॥
समभिकमणार्थञ्च कान्तारस्य यथाध्वगौ।
पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥१३॥
एवमभ्यवहर्त्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया।
न भूषार्थ न वपुषे न मदाय न दृप्तये ॥१४॥
धारणार्थ शरीरस्य भोजनं हि विधीयते ।
उपस्तम्भः पिपतिषो दुर्बलस्येव वेश्मनः ॥१५॥
सवं यत्नात् यथा कश्चिद् बधीयाद् धारयेदपि ।
न तस्नेहेन यावत्तु महौधस्योत्तितौर्षया ॥१६॥
तथोपकरणे: कायं धारयन्ति परीक्षकाः ।
न तत्स्नेहेन यावत्तु दुःखौघस्य तितौर्षया ॥१७॥
शोचता पौडद्यमानेन दौयते शत्रवे यथा ।
न भतया नापि तर्षण केवलं प्राणगुप्तये ॥१८॥
योगाचारस्तथाहारं शरीराय प्रयच्छति ।
केवलं क्षुद्धिघातार्थं न रागेण न भक्तये ॥१८ ॥
मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः ।
विषय निद्रा योगेन नियामप्यतिनामयेत् ॥२०॥
पदि यत् मंजिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेत्तव ।
गुणवत्संजिता संज्ञां तदा मनसि मा कथाः ॥२१॥

·सौन्दरमम्द काचम्।
धातुरारम्भरत्योब थामविक्रमयोरपि ।
नित्यं मनसि कार्यते वाध्यमानेन निद्रया ॥२१॥
पासातव्याच विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः ।
परेभ्यसोपदेष्टव्याः मच्चिन्याः खयमेव च ॥२३॥
प्रक्लेयमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिनः ।
चार्या दृष्टिय ताराम जिजागरिषुणा सदा ॥२४॥
अन्तर्गतैरचपले वंशस्थाथिभिरिन्द्रियैः ।
अविचिन मनमा चंक्रम्यखाख वा निशि ॥२५॥
भये पौतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते ।
तस्माविहाभियोगेषु मेवितव्यमिदं चयम् ॥२६॥
भयमागमनान्मृत्योः प्रीतिं धर्मपरिग्रहात् ।
जन्मदुःखादपर्यन्तात् शोकमागन्तुमर्हसि ॥२७॥
एवमादिः क्रमः सौम्य कार्यो जागरण प्रति ।
बन्ध्यं हि शयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥२८॥
दोषव्यालामतिक्रम्य व्याशान् गतानिव ।
क्षम प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तितोष महद्भयम् ॥२६॥
प्रदीप्ते जौवलोके हि मृत्युव्याधिजरामिभिः ।
कः प्रयौंत निरुद्वेगः प्रदीप्त दूव वेश्मनि ॥३०॥
तस्मात् तम इति ज्ञात्या निद्रा नावेष्टुमईसि ।
अप्रशान्नेषु दोषेषु सशस्त्रे विव शत्रुषु ॥३१॥
पूर्वयामं त्रियामायाः प्रयोगेनातिनाम्यतु ।
सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थमतन्द्रिणा ॥३॥

·चतुर्दशः सर्गः।
दक्षिणेन तु पावन स्थितया खोकसंज्ञया ।
प्रबोधं पदयं कृत्वा यौथाः शान्तिमानमः ॥३३॥
थामे बतौये चोत्थाय चरबामौन एव वा ।
भयो योगं मनःशद्धौ कुर्बोथा नियतेन्द्रियः ॥३४॥
प्रथामनगत[]स्था न प्रेक्षितव्या तादिषु ।
मम्प्रजानन् क्रियाः सर्वाः स्मतिमाधातुमर्हसि ॥३५॥
द्वाराध्यक्ष व दारि यस्य प्रणिहिता स्मतिः ।
धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥ ३ ॥
न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मतिः ।
चित्तं साखवस्थास बालं धाचीव रचति ॥३०॥
शरव्यः स तु दोषाणां यो होनः स्मृतिवर्माण ।
रणस्थः प्रतिशत्रणां
विहीन दव
वर्माणा
॥३८॥
अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत् स्मृति भिरक्षति ।
निर्णता दृष्टिरहितो विषयेषु चरन्निव ॥३८॥
अनर्थेषु प्रसनाश्च स्वार्थभ्यश्च परामुखाः ।
यद्भये मति नोतिनाः स्मतिनागोऽत्र कारणम् ॥४०॥
स्वभूमिषु गुणः सर्वे ये च शौलादयः स्थिताः ।
विकीर्ण व गा.गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति ॥४१॥
प्रनष्टममृतम् तस्य यस्य विप्रसृता सतिः ।
हस्तस्थममृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः ॥४२॥
पार्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मतिर्यस्य न विद्यते ।
यस्या- नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तम्य मत्पथः ॥४३॥

·सौन्दरगन्दं काश्चम् । प्रमष्टो यस्य सन्मार्गी नष्टं तस्थामृतं पदम् । प्रमष्टमतम् यस म दुःखात्र विमुच्यते ॥४४॥ तस्माचरन् चरोऽसौति स्थितोनौति र तिष्ठतः । एवमादिषु कालेषु स्मृतिमाधातुमईसि ॥४५॥ योगानुलोमं विजन विन्द प्रय्यासनं मौम्य तथा भजख । कायस्य कृत्वा हि विवेकमादौ सुखोऽधिगन्तुं मनमो विवेकः ॥४६॥ अलन्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्रम । म क्षण्यते अप्रतिमधमार्गः परचिवोया बहुकण्टकायाम् ॥४७॥ अदृष्टतत्वेन परीक्षण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे। चित्तं निषेधुन सुखेन शक्यं कष्टोदका गौरिव सस्यमध्यात् ॥४८॥ अनौठमाणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिमागच्छति पिषभानुः । अल्येन यत्नेन तथा विविक्र- वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः ॥४६॥ १ P. M. विणलं ·चतुर्दशः सर्गः। ८१ कचिहुक्का यत्तसनमपि यत्तत्परिहितो वसवात्मारामः कचम विजने घोऽभिरमते । कृतार्थः स शेयः शमसुखरमनः कृतमतिः परेभ्यः संसर्ग परिहरति यः कण्टकमिव ॥५॥ यदि वन्दारामे जगति विषयव्ययादये विविके निर्दन्हो विहरति कृतौ शान्तहदयः । ततः पौवा प्रज्ञारसमम्मतवत् हप्तादयो विविक्र: संसक्त विषयकपणं शोचति जगत् ॥५१॥ वसन् शून्यागारे यदि सततमेकोऽभिरमते यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव । चरत्रात्मारामो यदि च पिवति प्रौतिमलिल ततो भुके श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्यादपि सुखम् ॥१२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये श्रादिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः खर्गः ।

·१२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । पञ्चदशः सर्गः या तब विवि तु बड़ा पर्यशामुत्तमम् । सुजु कार्य समाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः ॥१॥ नासाये वा ललाटे वा भुवोरन्तर एव वा। कुौंथाचपलं चित्तमालम्बनपरायणम् ॥२॥ स चेत् कामवितर्कस्वां धर्षयेन्मानमो ज्वरः । क्षेप्तव्यो नाधिवास्थः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ॥३॥ यद्यपि प्रतिसंख्यानात कामानुत्सृष्टवानसि । तमामौव प्रकाशन प्रतिपक्षेण तान् जहि ॥४॥ तिष्ठत्यनुजयस्तेषां छनोऽग्निरिव भस्मना । म ते भावनया मौम्य प्रशान्योऽभिरिवाम्बुना ॥५॥ ते हि तस्मात् प्रवर्तन्ते भूयो वौजादिवाकुराः तस्य नागेन ते न स्युः वौजनामादिवाकुराः ॥६॥ अजनादौनि कामेभ्यो दृक्षा दुःखानि कामिनाम । तस्मात् तान् मुखतग्छिन्धि मित्रमंज्ञामरौनिव ॥७॥ अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसन हेतवः । बमाधारणाः कामाः वा शाशीविषा दूव ॥८॥ ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाण न शान्तये भ्रष्टाः शोकाय महतें प्राप्ताय न विहप्तये ॥६॥ बप्तिं वित्तप्रकर्षण स्वर्गावाल्या कृतार्थताम् । कामेभ्यश्च सुखोत्पतिं यः पश्यति स नश्यति ॥१०॥ १P. M. च।

·पञ्चदशः सर्गः प्रमाधं तद् चलानपरिनिष्यबानमाराननवस्थितान् । परिकल्पसुखान् कामान् न तान् स्मर्नुमिहाईसि ॥११॥ व्यापादो वा विहिंसा पा क्षोभयेद् यदि ते मनः । विपक्षण मणिनेवाकुलं जलम् ॥१२॥ प्रतिपक्षस्तयोर्जयो मैत्री कारुण्यमेव च । विरोधो हि तयोनित्यं प्रकाशतममोरिव ॥१३॥ निवृत्तं यस्य दौःशौल्यं व्यापादश्व प्रवर्तते। हन्ति पांभिरात्मानं सुनात दूव वारण: ॥१४॥ दुःखितेभ्यो हि मर्तभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः । अार्यः को दुःखमपरं मघणो धातुमर्हति ॥१५॥ दष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा । मद्यस्तु दह्यते तावत् खमनो दुष्टचेतमः ॥१६॥ तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्री कारुण्यमेव च । न व्यापादं विहिंसा वा विकल्पयितुमर्हसि ॥१७॥ यद्यदेव प्रसन हि वितर्कयति' मानवः । अभ्यासात् तेन तेनास्य रतिर्भवति चेतमः ॥१८॥ तस्मादकुशलं त्यका कुशलं ध्यातुमर्हसि । यत्ते स्थादिह चाय परमार्थस्य चाप्तये ॥१८॥ संवर्धन्ते अकुशला वितर्काः सम्भृता इदि । अनर्थजनकातुख्यमात्मनच परस्य च ॥२०॥ १ P. M, विवजयति। २ P. M. नति• T.

·te सौन्दरनन्दं काव्यम्। श्रेयसो विघ्नकरणत् भवन्यात्मविपत्तये। पाचौभावोपघातं तु परभक्तिविपत्तये ॥२१॥ मनः कर्मस विक्षेप्यमपि वा वस्तुमईसि । 'नत्वेवाकुशलं सौम्य वितर्कयितुमर्हसि ॥२२॥ या पिकामोपभोगाय चिन्ता ममिमि वर्तते । न च तं गुणमाप्नोति बन्धनाय च कल्पते ॥२३॥ सत्वामामुपघाताय परिणाय वा मनः । मोहं ब्राति कानुष्यं नरकाय च वर्तते ॥२४॥ तद्वितरकुशले त्मानं हन्तुमर्हसि । सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृतौर्गाः खनन्निव ॥२५॥ अनभिज्ञो यथा जात्यं ददगुरुकाष्ठवत् । अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा ॥२६॥ त्यका रत्वं यथा लोटं रत्नदीपाच मंहरेत् । त्यका मेःश्रेयस धर्म चिन्तयेदशमं तथा ॥२७॥ हिमवन्तं यथा गत्वा विषं भुनौत नौषधम् । मनुष्यत्वं तथा प्राप्य पापं मेवेत नो शुभम् ॥२८॥ नडुवा प्रतिपक्षेण वितर्क क्षेप्नुमईसि । सूक्ष्मेण प्रतिकौलेन कौलं दार्चन्तरादिव ॥२६॥ वृद्धघोरथ भवेचिन्ता ज्ञातिनं प्रति । खभावो जौवलोकस्य परौक्ष्यस्तभित्तये ॥३०॥ १ P. M. वाग्वस्तुमईसि T. २ P. M. नत्येक .

·पञ्चदशः सर्गः
६५
संसारे सव्यमाणानां मत्वाना खेन कर्मणा ।
को जनः सुजनः को वा मोहात्मको जने जनः ॥३१॥
अतीतेऽध्वनि संवृत्तः खजनो हि जनस्तव ।
अप्राप्ने चाध्वनि जनः खजनस्ते भविष्यति ॥१९॥
विहगानां यथा सायं तत्र तत्र समागमः ।
जातौ जातौ तथालेषो जनस्य खजनस्य च ॥३३॥
प्रतिश्रयं बहुविध संश्रयन्ति यथाध्वगाः ।
प्रतियान्ति पुनस्त्यत्वा तद्वत् जातिसमागमः ॥३४॥
लोके प्रकृतिभित्रेऽस्मिन् न कश्चित् कस्यचित् प्रियः ।
कार्यकारणसंबद्धं बालुकामुष्टिवन्जगत् ॥३५॥
विभर्ति हि सुतं माता धारयिष्यति मामिति ।
मातरं भजते पुत्रो गर्भणधत्त मामिति ॥३६॥
अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा ।
तदा सहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ॥३७॥
अहितो दृश्यते ज्ञातिरजातिर्दृश्यते हितः ।
स्नेहं कार्यान्तरालोकछिनत्ति च करोति च ॥३८॥
खयमेव यथालिख्य रचित्रकरः स्त्रियम् ।
तथा हत्वा स्वयं स्नेहं मामेति जने जनः ॥३८॥
योऽभवत् बान्धवजनः परलोके प्रियस्तव ।
स ते कमर्थं कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कम् ॥१०॥
तस्मात् जातिवितर्कन मनो नावेष्टुमईसि ।
व्यवस्था नास्ति संसारे खजनस्य जनस्य च ॥४१॥

·सौन्दरनन्दं काथम्। असौ क्षेमो जनपदः सभिचोऽसावमौ शिवः । इत्येवमथ आयेत, वितर्कस्तव कथन ॥४२॥ प्रयः म त्वया मौम्य माधिवास्यः कथञ्चन । विदित्वा सर्वमादीप्तं तैस्तैदाषाग्निभिर्जगत् ॥४३॥ ऋतुचक्रविवीच चुत्पिपामालमादपि । सर्वत्र नियतं दुःखं नं क्वचिदिद्यते शिवम् ५४४॥ क्वचित् शीतं क्वचिहर्मः क्वचिद्रोगो भयं क्वचित् । बाधतेऽभ्यधिक लोके तस्मादधरणं जगत् ॥४५॥ जरा व्याधिश्च मृत्युश्च लोकस्यास्य मरयम्। नास्ति देशः म यत्रास्य तनयं नोपपद्यते ॥४६॥ यत्र गच्छति कायोऽयं दुःखं तत्रानुगच्छति । मास्ति काचित् गतिलोके गतो यत्र न बाध्यते ॥४७॥ रमणीयोऽपि देशः मन् सुभिक्षः क्षेम एव च । कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लेर्विदह्यते ॥४८॥ लोकस्थाभ्याहतस्यास्य दुःखैः शारीरमानसैः । नेमः कश्चिन्न देशोऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् ॥४६॥ दुःखं सर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा। छन्दरागमतः सौम्य लोकचित्रेषु मा कृथाः ॥५॥ यदा तस्माबित्तस्ते छन्दरागो भविष्यति । जौवलोकं तदा सर्वमादीप्तमिव मंस्यसे ॥११॥ १ P. M. omits नास्ति देशः स यत्रास्य तदयं ।

·पञ्चदशः सर्गः । २ अथ कश्चित् वितर्कस्ते भवेदमरणश्रयः । यात्रेन विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ॥१२॥ मुहर्तमपि विश्रमः कार्यो न खस जौविते । मिलौन दूव हि व्याघ्रः कालो विश्वस्तघातकः ॥५३॥ बलस्थोऽहं युवा वेति न ते भवितुमर्हति । मृत्यु मास्ववस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः ॥५४॥ क्षेचभूतमनर्थानां शरीरं परिकर्षतः । खस्थाणा जीवितामा वा न दृष्टार्थस्य जायते ॥५५॥ निवृतः को भवेत्कायं महाभूताश्रयं वहन् । परस्परविरुद्धानामहौनामिव भाजनम् ॥५६॥ प्रश्वमित्ययमन्वक्षम् यदच्छूमिति मानवः । अवगच्छ तदाश्चर्यमविश्वास्यं हि जौषितम् ॥५॥ इदमाश्चर्यमपरं यत्सुप्तः प्रतिबुध्यते । खपित्युत्थाय वा भूयो बकमिना हि देहिनः ॥५८॥ गर्भात् प्रति थो लोकं जिघांसुरनुगच्छति । कस्तस्मिन् विश्वसेन्मृत्यावुधतासावराविव ॥५६॥ प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान् बलवानपि । न जयत्यन्तकं कविषाजयबापि जेष्यति ॥६॥ माना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा। प्राप्तो हि रभमो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते ॥६१॥ । १ P. M. चेति न ते भवितुमईसि । २ P. M. निवतः। ३ P. L. M. lacuna, P. M. वक्षमित्रालि 'T'. . P. M. साना ।

·सौन्दरनन्द कायम्। 8 तस्मात्रावृषि विकास पहले कर्तुमति । नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्य न प्रतौषते ॥१२॥ नि:शोचं पश्यतो लोकं तोयबुदुददुर्मतम् । कस्थामरविती हि स्थादनुमत्तचेतसः ॥१३॥ तस्मादेषां वितर्का प्रहाणार्थं समासतः । पानापानस्मृतिं सौम्य विषयोकर्तुमईसि ॥१४॥ इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुमर्हसि । प्रतिपक्षं वितर्काणां गदानामगदानिव ॥६५॥ सुवर्णहतोरिव पशिधावको विहाय पांशुन् वृहतो यथादितः । जाति सूक्ष्मानपि तद्विाद्धये विशोध्य हेमावयवात्रियच्छति ॥६६॥ विमोचहेतोरपि युक्रमानमो विहाय दोषान् वृहतस्तथादितः । जहाति सूचानपि तद्विद्धये विशोध्य धर्मावयवात्रियच्छति ॥१७॥ कमेणाभिः शरद्धं कमकमिह पशिष्यवहितम् यथानौ कारः पचति भृशमावर्तयति च । तथा योगाचारो निपुणमिा दोषव्यवहितम् विशोध्य लेगेभ्यः प्रमयति मनः संक्षिपति ॥८॥ १P. M. नित्य T. २ P. M. दिसइये।

·पञ्चदशः सर्गः। ke यथा र खच्छन्दादुपनयति कर्यायसुखं सुवर्ण कारो बडविधमलंकारविधिषु । मनः पद्धं भिषु वंशगतमभिजाखपि तथा यथेच्छ योच्छं शमयति मनः प्रेरयति च ॥६८ ॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः।

·सौन्दरवन्दं कायम्। षोड़शः सर्गः। एवं मनोधारणथा बामेण व्यपोध किश्चित् समुपोध किश्चित् । ध्यानानि चत्वार्याधिगम्य योगौ प्राप्नोत्यभिज्ञा' नियमेन पञ्च ॥१॥ सद्धिप्रवेकञ्च बहुप्रकारं परस्य चेतवरितावबोधम् । प्रतीतजन्मस्मरणञ्च दौर्घ दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषो च ॥२॥ अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्यासवसंघयाय । ततो हि दःखप्रभृतीनि सम्यक् चत्वारि मत्यानि पदान्यवेति ॥३॥ वाधात्मकं दुःखमिदं प्रमक दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयम । दुःखक्षयो निःशरणात्मकोऽयं चाणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ॥४॥ इत्यार्यसत्यान्यवबुध्य बुद्ध्या चत्वारि सम्यक् प्रतिबुध्य चैव । मास्त्रवान् भावनयाभिभूय न जायते शान्तिमवाप्य भूयः ॥५॥ अवोधतो ह्यप्रतिवेधत तत्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य । भवाद्भवं याति न शान्तिमेति संसारदोला मधिरोह्य लोकः ॥६॥ तस्माजरादेय॑मनस्य मूलं ममामतो दुःखमवैहि जन्म । सर्वोषधौनामिव भूर्भवाय मापदा क्षेत्रमिदं हि जन्म ॥७॥ यजन्म रूपस्य हि मेन्द्रियस्य दुःखस्य तकविधस्य जन्म । यः सम्भवश्वास्थ ममुच्छ्रयस्य मृत्योश्च रोगस्य च सम्भवः मः ॥८॥ महाप्यमहा विषमिश्रमलं यथा विनाशाय न धारणाय । लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्व न सुखाय जन्म ॥८॥ १ P. M. drops त्य। २ P. M. drops ए in दिथे । ३ P. M. •रीक्षणे मम । 8P. M. has दोबाधा। ५ P. M. भवर्मवाय।

·बोड़पः सर्गः
जरादयो नेकविधाः प्रजानां सत्या प्रवृत्तौ प्रभवायनाः ।
प्रवास घोरेवपि मारतेषु नयप्रसूतास्तरवसन्ति ॥१०॥
प्राकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा मौगर्भगयो उताशः ।
पापो यथानावसुधाशयाच दुःखं तथा चित्तगरौरयोनि ॥११॥
अपां द्रवत्वं कठिनत्वमुळ वायोशलत्वं ध्रुवमौषण्यमग्नेः ।
यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतमश्च ॥१२॥
काये मति व्याधिजरादि दुःखं वृत्तवर्षोणहिमादि चैव ।
रूपाश्रिते चेतसि मानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखम् ॥१३॥
प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातौतमपौति विद्धि ।
यथा च तदुःखमिदच दुःखं दुःखं तथा नागतमप्यवैहि ॥१४॥
वौजखभावो हि यथेच दृष्टो भूतोपि भव्योपि तथानुमेयः ।
प्रत्यक्षतच ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योपि तथोषण एव ॥१५॥
तबामरूपस्य गुणानुरूप यचैव निवृत्तिरुदारवृत्त ।
तत्रैव दुःखं न हि तद्धिमुकं दुःखं भविष्यत्यभवद्भवेदा ॥१६॥
प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके हृष्णादयो दोषगणा निमित्तम् ।
नैवेश्वरो न प्रातिन कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ॥१०॥
ज्ञातव्यमेनेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य रति प्रवृत्तिः ।
यस्माद् मियले सरजस्तमस्का न जायते वौतरजस्तमस्कः ॥१८॥
इलाविशेषे मति तत्र तत्र यानासनादिर्भवति प्रयोगः ।
यस्मादतस्तवशात् तथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यम् ॥१८॥
मत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्टा खजातिषु प्रौतिपराण्यतोव ।
अभ्यासयोगादुपपादितानि तेरेव दो[]रिति तानि विद्धि ॥२०॥

·१.२ सौन्दरनन्दं कायम्। फलं हि यादक क्रोधप्रहर्षादिभिराप्रयाणामुत्पद्यते चेहपथा विशेषः । तथैव जन्मखपि नैकरूपो निवर्तते क्लेशकतो विशेषः ॥२१॥ दोषाधिके जन्मनि तौनदोष उत्पद्यते रागिणि तोवरागः । मोहाधिके मोहबलाधिकच तदस्पदोषे च तदस्पदोषः ॥९॥ समवैति माक्षात् तदागमो वौजोमवैत्यतीतम् । अवैत्य वीजप्रकृतिञ्च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति ॥ ३॥ दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते मः। दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र ॥२४॥ तन्नन्मनो नेकविधस्य सौम्य हृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य । तांश्छिन्धि दुःखाद् यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणमझायाद्धि ॥२५॥ दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मम । तृष्णाविरागं लयन निरोधं मनात त्राणमहाद्वेमार्यम् ॥२६॥ यस्मिन जाति न जरा न मृत्युन व्याधयो नाप्रियसम्प्रयोगः । नेच्छाविपच प्रियविप्रयोगः चमं पदं नैष्ठिकमच्युतं तत् ॥२७॥ दौपो यथा निवृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिशं न काचिद् विदिशं न काञ्चित् स्नेहक्षयात् केवलमेति शान्तिम् ॥२८॥ एवं कृतौ मितिमन्युपेतो मेवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम । दिशं न काश्चिद् विदिश न काश्चिन लेगक्षयात् केवलमेति शान्तिम ॥२८॥ १ P. M. रोषा• T. २ P. M. वीजग।। ३ P. M. धम्म ।

·षोड़शः सर्गः अस्थाभ्युपायोऽधिगमाय मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमदिकल्पः । स भावनौयो विधिवद् बुधेन' शोले एचौ त्रिप्रमुखे स्थितेन ॥३०॥ वाकई सम्यक् महकायकर्म यथावदाजौवनयश्च शुद्धः । इदं वयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं जौलाश्रयं धर्मपरिग्रहाय ॥३१॥ सत्येषु दुःखादिषु दृष्टि- सम्यन्वितर्कश्च पराक्रमञ्च । इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रजाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ॥३॥ न्यायेन सत्याभिगमाय युका सम्यक् स्मृतिः सम्यगथो समाधिः । इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं समाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ॥३३॥ क्लेशाङ्कुरान प्रतनोति गौवं वीजाङ्कुरान् काल दवातिवृत्तः । शुचौ हि गोले पुरुषस्य दोषा मनः मलना व धर्षयन्ति ॥३४॥ क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वगानिवाद्रिर्महतो नदौनाम् । स्थिते समाधौ हिन धर्षयन्ति दोषा भुजङ्गा इव मन्त्रबद्धवाः ॥३५॥ प्रज्ञा त्वमेषेण निहन्ति दोषांस्तौरद्रुमान् प्रादृषि निबगेव । दग्धा यथा न प्रभवन्ति दोषा वजामिनेवानुसृतेन वृक्षाः ॥३६॥ चिस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्ग प्रस्पष्टमष्टाङ्गमहाद्वेमार्यम् । दुःखस्य हेवून प्रजहाति दोषान् प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ॥३०॥ अस्थोपचारं तिरार्जवञ्च छोरप्रमादः प्रविविक्रता च । अपेच्छता तुष्टिरमङ्गता च लोकप्रवृत्ता च रतिः क्षमा च ॥३८॥ याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधम्। आर्यण मार्गण म शान्तिमेति कल्याणमित्रैः मह वर्तमानः ॥३८॥ १ P. M. drops धे in बुधेन । २ P. M. पुरं।

·सौन्दरनन्दं काथम् । यो व्याधितो व्याधिमवैति सम्यग् व्याधेर्निदामञ्च नदौषधच । पारोग्यमानोति हिमोऽपिरेण मिरभिरूपचर्यमाण: ॥४॥ तद व्याधिमंज्ञां कुरु दुःखमत्ये दोषेष्वपि व्याधिनिदानमंज्ञाम् । पारोग्यमंशाच निरोधमत्ये भैषज्य संज्ञामपि मार्गमत्ये ॥४१॥ तस्मात् प्रवृत्ति परिगच्छ दुःखं प्रवत्तंकानप्यवगछ दोषान् । निवृत्तिमागच्छ च तबिरोधं निवर्तकच्चाप्यवगच्छ मार्गम् ॥४२॥ शिरस्थथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचार्या । दग्धं जगत् सत्यमयं अदृष्ट्वा प्रदाते सम्पति धक्ष्यते च ॥४२॥ यदेव यः पश्यति नामरूपं आयोति तदर्शनमस्य सम्यक् । सम्यक् र निर्वदमुपैति पश्यन् मन्दौख्याच क्षयमेति रागः ॥४४॥ तयोच मन्दौरजमोः क्षयेण सम्यग् विमुकं प्रवदामि चेतः । सम्यग् विमुक्तिर्मनमश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणौयमस्ति ॥ ४ ५॥ यथा स्वभावेन हि नामरूपं तद्धतमेवास्तगमं च तस्य । विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक् क्षयमास्त्रवाणाम् ॥४६॥ तस्मात् परं सौम्य विधाय वौयं शौचं चकारखानवसंक्षयाय । दुःखाननित्यांच निरात्मकच धावन् विशेषेण परौक्षमाणः ॥ ४ ॥ धावन् कि षड्भु मखिलानलादौन् सामान्यतः खेन च लक्षणेन । १ P. M. चित्रन, P. L. M. अचित्रेड which spoil the metre. २ P. L. M. भेष्या। ३ P. M. सम्पतिवक्षते। 8 P. M. धातुविशेषेश which spoils the metre. ५ P. M. धातुं हि षट्कं ।

·षोड़शः सर्गः प्रवेति यो नान्यमवैति तेभ्यः मोत्यन्तिकं मोक्षमवैति तेभ्यः ॥४८॥ कोशप्रहाणाय च निश्चितेन कारोऽनुपायच परीक्षितव्यः । योगोऽयकाले अनुपायतश्च भवत्यनाय न तहुणाथ ॥४८॥ अजातवमा यदि गा दुरीत नैवाप्नुयात् चौरमकालदोहौ। कालेऽपि वा स्थान पयो सभेत मोहेन टङ्गाद यदि गा दहौत ॥५०॥ पार्दोच्च काष्ठाज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वशिमृच्छत् । काष्ठाच्च शुष्कादपि पातनेन नेवानिमाप्नोत्यनुपायपूर्वम् ॥५.१ ॥ तद्देशकालौ विधिवत्परोक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायम् । बसावले चात्मनि मंधार्य कार्यः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ॥५२॥ प्रयाहकं यत्तु निमित्तमुक्तमुद्धन्यमाने पदि तन्त्र सेव्यम् । एवं हि चित्तं प्रशमं न याति [म] वहिना वझिरिवेर्यमाणः ॥५३॥ समाय [य] स्यात्रियविमित्तं जातोद्धवे चेतसि तस्य कालः । एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छत्य दौर्यमाणोऽमिरिवोदकेन ॥५४॥ समावहं यत् [नियतं] निमित्तं सेव्यं न तचेतसि लौयमाने । एवं हि भूयो लयमेति चित्तमनौर्यमाणोऽगिरिवाल्पसारः ॥१४॥ प्रवाहक यषियतं निमित्तं लयं गते चेतसि तस्य कालः । क्रियासमथे हि मनस्तथा स्यात् मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ॥५६॥ औपेक्षिकं नापि निमित्तमिष्ट लयं गते चेतसि मोहवे वा। एवं हि तो जनयेदनर्थमुपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य ॥५७॥ यस्थादुपेक्षा नियतं निमित्तं माम्यं गते चेतसि तस्य कालः । एवं पित्याय भवेत् प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः ॥५८॥ रागोइतव्याकुलितेऽपि चित्ते मैचोपसंहारविधिर्न कार्यः ।

·१०० सौन्दरगन्दं काव्यम् । रागात्मको मुन्धति मैचया हि खेहं कफक्षोभ इवोपयुच्य ॥१८॥ रागोद्धवे चेतसि धैर्यमेत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् । रागात्मको अवमुपैति गर्व कफात्मको रुचमिवोऽपयुज्य ॥६॥ व्यापाद दोषेण मनस्युदोर्ण न सेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् । देषात्मकस्य सभा वधाय पित्तात्मनस्तौक्षण इवोपचारः ॥११॥ व्यापाददोषभिते तु चित्ते मेव्या स्वपक्षोपनयेन मैत्री। वेषात्मनो हि प्रामाय मैत्रौ पित्तात्मनः शौत वोपचारः ॥६॥ मोहानुबद्ध मनमः प्रचारे मैचा शुभा चैव भवत्ययोगः । ताभ्यां हि संमोहमुपैति भूयो वाय्वात्मको रुक्षमिवोपनीय ॥६॥ मोहात्मिकायां मनमः प्रवृत्तौ सेव्यस्विदंप्रत्ययताविकारः। मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्यात्मके स्निग्ध वोपचारः ॥५४ उस्कामुखस्यं हि यथा सुवर्ण सुवर्णकारो धमतौह काले । काले परिप्रोक्षयते जोन क्रमेण काले समुपेक्षते ॥६५॥ दहेत्सुवर्ण हि धमन् न काले जले क्षिपन् संशमयेदकाले । न चापि सम्यक् परिपाकमेनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ॥६६॥ संप्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य । सम्यग् निमित्तं मनमा त्ववेच्यं नाशो हि यत्नोऽप्यनुपायपूर्वः ॥६॥ रत्येवमन्यायनिवर्तनञ्च न्यायञ्च ती सगतो वभाषे। भूयश्च तत्तच्चरितं विदित्वा वितहानाय विधीनुवाच ॥१८॥ यथा भिषक् पित्तकफानिशानां च एव कोपं समुपैति दोषः । १ P. L. M. •क्षोभय । २ P. M. व्यापार। ३ P. M. को।

·घोडशः सर्गः। १०७ प्रमाय तस्यैव विधि विधत्ते व्यधत्त दोषेषु तथैव बुद्धः ॥६६॥ एकेन कस्पेन म पेत्र हन्यात् खभ्यस्तभावादशभान वितर्कान् । ततो द्वितीयं क्रममारभेत मत्वेव हेचो गुणवान् प्रयोगः ॥७॥ प्रमादिकालोपवितात्मकत्वात् बलीयमः क्लेशगणस्य चैव । सम्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वात् छेत्तुं न शक्याः सहमा हि दोषाः ॥७९॥ अण्व्या यथाया विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण । तद्वत् तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेन् निमित्तान्तरमेवनेन ॥७२॥ तवाथवाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदशभो वितर्कः । हेयः स तदोषपरोक्षणेन मश्वापदो मार्ग दवावगेन ॥७३॥ यथा चुधाोपि विषेण पृ जिजीविषुनच्छति भोनुमन्नम् । तथैव दोषावहमित्यवेत्य महाति विद्वानशुभं मिमित्तम् ॥७॥ न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितं समर्थः गुणं गुणे पश्यति यश्च यत्र स वार्यमाणोपि ततः प्रयाति ॥७५॥ व्यपत्रपन्ते हि कुलप्रसूता मनःप्रचारैरभैः प्रवृत्तः । कखे मनखाश्च युवा वपुमान् न चाक्षुषैरप्रयुतै विषकैः ॥७६ ॥ निर्धयमाणावथ लोषतोपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितर्काः । कार्यान्तरध्ययन क्रियायैः सेव्यो विधिविस्मरणय तेषाम ॥७॥ खप्तव्यमप्येव विच[१]णेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः । नत्वेव मञ्चिन्यममनिमित्तं यत्रावसकस्य भवेदनर्थः ॥७८॥ यथा हि भौतो मिशि तस्करेभ्यो द्वार[] प्रियेभ्योऽपि न दातुमिच्छेत् । प्राजसथा संघरति प्रयोगं ममं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः ॥१६॥ - १ P. L. M. drops •प्यशुभस्य ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। एवं प्रकारैरपि यधुपायनिवार्यमाण न पराङ्मुखाः स्युः । ततो यथास्थलनिवईणेन सुवर्णदोषा व ते प्रहेथाः ॥८॥ द्रुतप्रयाणप्रभ[तौंस तौक्षणकामप्रयोगात् परिखिद्यमानः । यमा नरः संप्रयते तथैव प्राशेन दोषेवपि वर्तितव्यम् ॥८१॥ ते चेदलब्धप्रतिपक्षमावा मेवोपशाम्येयुरमदिताः । मुहर्तमप्यप्रतिवध्यमाना रहे भुजङ्गा दूव नाधिवास्थाः ॥८॥ दन्तेऽपि दन्त प्रणिधाय कामं तावामुत्पौद्य प जिकयापि। चिनेन चित्तं परिग्छ चापि कार्यः प्रयत्रो न तु तेऽनुवृत्ताः ॥३॥ किमत्र चिचं यदि वौतमोहो वनं गतः खखममा म मुखोत् । पाक्षिष्यमाणो दि तबिमित न लोभ्यते यः स तीस धौरः॥८॥ तदार्य्यमत्याधिगमाय पूर्व विशोधयानेन नयेन मार्गम् । यत्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थ राजेव सौमजिता जिगोषन् ॥८५॥ एतान्यरप्यान्यभितः शिवामि योगामुकूलान्यजनेरितानि । कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्र शहाणाय भजन मार्गम् ॥८॥ कौण्डिन्य-नन्दक्रिमिलानिबद्धाः तिष्योपसेनौ विमखोऽथ राधः । वाष्योत्तरौ धौतकि-मोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिसिन्दवत्माः ॥८७॥ भहालि-भद्रायण-सर्पदाम-सुभूति-गोदत्त-सुजात-वत्माः । मंग्रामजिद् भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणाच शोणब म कोटिकर्णः ॥८॥ क्षेमाजितो' मन्दकमन्दमाता बुपालि-वागौश-यशोयशोदाः । महाक्षयो वस्कलि-राजपालौ सदर्शन-खागत-मेधिकास ॥८६॥ १ P. M. दत्तं। .P. M. रुधः। २ P. M. विनिर्बहार्थ IP. M. क्षमाजितो।

·घोडशः सर्गः १०६ सकष्किनः काश्यपचोरविल्यो महामहाकाव्यप तिष्य-नन्दाः । पूर्णख पूर्णश्च स पूर्णकच गोणपरान्च स पूर्ण एव ॥५०॥ शारदतौपुष-सुवाइ-चन्दाः कोन्देय-काय मुगु-कुण्डधानाः । मर्शवली रेवत-कण्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रच गवांपतिश्च ॥ । ॥ यं विक्रमं योगविधावकुब्वस्तमेव मौन विधिवत् कुरुष्व । ततः पदं प्रास्यसि तैरवाप्त संख्याञ्च ते स्ववियतं यशश्च ॥ २॥ द्रव्यं यथा स्यात् कटुकं रसेन तच्चोपयुक्त मधुरं विपाके । तथैव वौयं कटुक श्रमेण तस्यार्थमिद्दी मधुरो विपाकः ॥८॥ वौर्य परं कार्यकतौ हि मूलं वीर्य्यादृते काचन नास्ति सिद्धिः। उदेति वौर्यादिह सर्वसम्पनिर्वीर्य्यता चेत्मक लश्च पामा ॥५४॥ अलवस्थालाभो नियतमुपलब्धस्य विगमः तथैवात्मावजा कृपणमधिकेभ्यः परिभवः । तमो निस्तेजस्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो नृणां निर्वीर्याणां भवति विनिपातश्च भवति ॥ ५ ॥ नयं श्रुत्वाशको यदयमभिवृद्धिं न लभते परं धर्म ज्ञात्वा यदुपरि निवास न लभते । ग्रहं त्यक्ता मुकौ यदयमुपशान्निं न लभते निमित्तं कौमौद्यं भवति पुरुषस्थान्तररिपुः ॥ ६॥ अनिचितोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते प्रसनं व्यामध्यन ज्वलनमरणिभ्यां जनयति । १ P. M. वीक्ष ·१९. सौन्दरगन्दं काव्यम्। प्रयुका चोगे तु ध्रुवमुपलभन्ने श्रमपलं द्रुतं नित्यं धान्यो गिरिमपि विभिन्दन्तिमरितः ॥६॥ हाहा गां परिपाय र प्रमशतैरनाति सस्थनियं यवेन प्रविगाह सागरजलं रबत्रिया कोडति । चूणामवषय ऊर्यमिषुभि के नरेन्द्रः श्रियं तदीयं कुरु माननये विनियतं वीर्य हि सर्वर्द्धये ॥ ८॥ रति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये पार्य्यमत्यव्याख्यानो माम पोड़मः सर्गः।

·सप्तदशः सर्गः सप्तदशः सर्गः। प्रथैवमादेशिततत्त्वमार्गो नन्दस्तदा प्राप्त विमोक्षमार्गः । मर्वण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेमप्रहाणाय वनं जगाम ॥१॥ चावकानं मृदुनौलशष्यं ददर्श मान्नं तरुषण्वन्तम् । निःशब्दया निणगयोपगूढं वैदूर्य्यनौलोदकया वहन्या ॥२॥ म पादयोन्तत्र विधाय शौचं शुचौ भिवे श्रीमति वृक्षमूले । मोशाय बद्धा व्यवसायकक्षां पर्यापमश्रावहितं वबन्ध ॥३॥ राजन् समयं प्रणिधाय कायं काये स्मृतिं चाभिमुखौं विधाय । मन्द्रियाण्यात्मनि मविधाय स तत्र योगं प्रयतः प्रपेदे ॥४॥ ततः स तत्त्वं निखिलं चिकीर्षु मोक्षानुकूलांच विधौश्चिकीर्षन् । जानेन जोक्येन प्रमेन चैव चचार चेतः परिकर्मभूमौ ॥५॥ संधाय धैय्यं प्रणिधाय वौर्य व्यपोध मक्ति परिग्रह्य भक्रिम् । प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततो भूद्विषयेष्वनास्थः ॥६॥ पातप्तबुद्धेः प्रहितात्मनोऽपि स्वभ्यस्तभावादथ कामसंज्ञा । पर्याकुलं तस्य मनवकार प्राइट्स विद्युब्जलमागतेव ॥ ७॥ स पर्यावस्थानमवेत्य मद्यविक्षेप तां धर्मविघात-काँम् । प्रियामपि क्रोधपरौतचेता नारोमिवोहत्तगुण मनखौ ॥८॥ पारधवीर्यस्य मनः शमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितर्कः । व्याधिप्रणाशाय निविष्ट बुद्धरुपद्रवो घोर इवाजगाम ॥६॥ . P. M. तत्रावभास। ३ P. M. धैर्य २P.M. राज्य। 8 P. M. निरठ। ।

·११२ सौन्दरमन्द काव्यम्। म तद्विधाताय निमित्तमन्यद्योगानुकूलं कुशल प्रपेदे । बार्तायनं लोणवलो बलस्यं निरस्थमानो बलिनारिणेव ॥१०॥ पुरं विधायानुविधाय दण्ड मित्राणि संग्टह्य रिपून विग्रह । गजा यथाप्नोति हि गामपूर्वा नौति मुमुक्षोरपि मैव योगे ॥११॥ विमोक्षकामस्य हि योगिनोपि ममः पुरं जानविधिच दण्डः । गुणाच मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिविमुक्ति यतते यदर्थम् ॥१२॥ म दुःखजालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविक्षुः । पन्थानमायं परमं दिदृशुः शमं ययौ किश्चिदुपात्तचक्षुः ॥१३॥ यः स्थानिकेतस्तममोऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्त्वं स भवेत्प्रमत्तः । यमातु' मोक्षाय स पात्रभूतः तस्मान्मनः स्वात्मनि संजहार ॥१४॥ सम्भारतः प्रत्ययतः स्वभावादाखादतो दोषविशेषतश्च । अथात्मवान् निःशरणात्मतश्च धर्मेषु चके विधिवत् परीक्षाम् ॥१५॥ प्ररूपिणं कृत्स्नमरूपिणच मार दिदृचुर्विचिकाय कायम् । अथाशचिं दुःखमनित्यमस्खं निरात्मकं चैव चिकाय कायम् ॥१६॥ अनित्यतस्तत्र हि शून्यतश्च निरात्मतो दुःखत एव चापि । मार्गप्रवेकेन म लौकिकेन क्लेशद्रुमं सच्चशयाञ्चकार ॥१७॥ यस्मादभूत्वा भवतौह मम्ब भूत्वा च भूयो न भवत्यवश्यम् । महेतुकच चयितमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत् ॥१८॥ यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविधातहेतुः । दुःखप्रतौकारविधौ सुखाख्यं ततो भवं दुःखमिति व्यपश्यत् ॥१८॥ १ P. M. उपान्त। २ P. M. तस्मात् ।

·सप्तदशः सर्गः यतय संस्कारगतं विविकं न कारकः कथन वेदको वा । सामग्यतः सम्भवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥२०॥ यस्मानिरौहं जगदखतन्त्र नेण्यय॑मेकः कुरुते क्रियास। तत्तत् प्रतीत्य प्रभवन्ति भावा मिरात्मकं तेम विवेद लोकम् ॥२१॥ ततः स वातं व्यसनादिवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मर्थनादिवाग्रिम् । अन्तःचितिस्खं खननादिवाम्भो लोकोत्तरं वर्त्म दरापमाप ॥२२॥ सज्ज्ञान-चाप-स्मृति-वर्म बद्धा विशुद्धशीलवतवाहनस्थः । क्लेशारिभिश्चित्तरणजिरस्थैः माटुं युयुत्सु विजयाय तस्थौ ॥२३॥ ततः स बोध्यङ्गशितात्तशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः । मार्गाङ्गमातङ्गवता बलेन शनैः शनैः क्लेशचमं जगाहे ॥२४॥ स स्मृत्युपस्थानमयः पृषकैः शचन् विपर्ध्याममयान् क्षणेन । दुःखस्य हेळचतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनै र्ददार ॥२५॥ पाबलेः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमै भन । मिथाङ्गनागांश्च तथाङ्गनागेविनिर्दधावाष्टभिरेव मोऽष्टौ ॥२६॥ प्रथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्ष मत्येष्वकथंकथः सन् । विश्राद्धशौलतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वी फलभूमिमाप ॥२७॥ म दर्शनादार्यचतुष्टयस्य क्लेशकदेशस्य च विप्रयोगात् । प्रत्यात्मिकाञ्चापि विशेषलाभात् प्रत्यक्षतो ज्ञानसुखस्य चैव ॥२८॥ दाात् प्रसादस्य धृतेः स्थिरत्वात् मत्येवमंमूढतया चतुषु । शौखस्य चाच्छिद्रतयोत्तमस्य निमंशयो धर्मविधौ बभूव ॥२८॥ - १ P. M. एक . 8 ·सौन्दरगन्द काष्यम् । कुदृष्टिजालेन म विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः । ज्ञानाश्रयं प्रौतिमुपाजगाम भूयः प्रसादच गरावियाय ॥३०॥ यो हि प्रवृत्तित्रियतामवैति नैवान्यहतोरिह नायहेतोः । प्रतीत्य तत्तत् समवैति तत्तत् म नैष्ठिकं पश्यति धर्ममार्यम् । ३१॥ शान्तं शिवं निर्जरसं विराग निःश्रेयस पश्यति यस धर्म तस्योपदेष्टारमथार्यवयं संप्रेक्षते बुद्धमवाप्तचक्षुः ॥३२॥ यथोपदेशेन गिविन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः । अनुस्मरन् पश्यति चित्तदृष्ट्या मैया र शास्त्रे जतया च तुष्टः॥३३॥ पार्वण मार्गण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्त्वविदार्य्यतत्त्वः । अनुस्मरन् पश्यति कायमाचौ मैया च मर्वजतया च तुष्टः ॥३४॥ म नाशकैदृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्त]मालोक्य पुनर्भवस्य । वक्के घणाक्लेशविम्भितेषोर्मृत्यो न तत्रास न दर्गतिभ्यः ॥३५॥ त्वक्पायुमेदोरुधिरास्थिमांमकेशादिनाऽमध्यगणेन पूर्णम् । ततः म कायं समवेक्षमाणः मारं विचिन्याखपि नोपलेभे ॥१॥ म कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार । कला महोरकतनुस्तनू तौ प्रापड्वितीयं फलमार्यधर्वो ॥२७॥ म सोभचापं परिकन्यवाणं रागं महावैरिणमस्यशेषम् । कायखभावाधिगतेविभेद योगायुधास्त्ररशभाषकैः ॥३८॥ देषायुधं क्रोधविकौर्णवाणं व्यापादमन्तःप्रसवं सपत्नम् । मैचौपषत्कै ईतिणसंस्थेः समाधनाविस्त धान ॥१८॥ { P. M. drops तत्त।

·सादशः सर्गः मूसान्यथ पौष्यभस्य वौरस्तिभिर्विमोक्षायतनैश्वकर्त्त । चमूमुखरखान् धतकार्युकांस्यौनरौनिवारिस्विभिरायसायैः । ४ ० ॥ म कामधातोः समतिक्रमाय पाणिग्रहांस्तानभिभूय शन्। योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्थ तस्थौ ॥ ४ ॥ कामविवि मलिनैश्च धर्फ वितर्कवचापि विचारवञ्च । विवेक प्रौतिसखोपपत्रं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥४२॥ कामानिदेहेन स विप्रमुको हादं परं ध्यानसुखादवाप। मुखं विगाह्याखिव धर्मखिनः प्राप्येव चार्थं विपुलं दरिदः ॥४३॥ तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान गुणागुणे च प्रस्तान् विचाराम् । बुद्धा मनःक्षोभकरानधान्तांस्तदिप्रयोगाय मतिश्चकार ॥४४॥ क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्पयो हि धौरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः । एकाग्रभूतस्य तथोर्विभूताश्चिन्ताम्भसः क्षोभकरा वितकीः ॥४५॥ खिचम्य सुप्तस्य च नितस्य वाधां यथा मंजनयन्ति शब्दाः । अध्यात्ममैकाथ्यमुपागतस्य भवन्ति वाधाय तथा वितर्काः ॥४६॥ अधावितक क्रमशोऽविचारमेकायभावान्मनसः प्रसत्रम् । ममाधिजं प्रौतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दयौ ॥४७॥ तहानमागम्य च चित्तमौन लेभे परां प्रौनिमलब्धपूर्वाम् । पौतौ तु तचापि म दोषदर्भो यथा वितम्बभवत्तथैव ॥४८॥ प्रौनिः] परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्यायात्तस्य हितच दुःखम प्रौतेरतः' प्रेक्ष्य स तच दोषान् प्रौतिक्षये योगमुपारोह ॥४६॥ १ P. M. प्रौतीवतः T.

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । पौते विरागात् मुखमाय॑जुष्टं कायेन विन्दवथ संप्रजानन् । उपेक्षकः स स्मृतिमान् व्यहार्फत् ध्यानं बतौयं प्रतिसभ्य धौरः॥१०॥ यस्मात् परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः । तस्माद् बभाषे भावनभूमि परापरजः परमेति मैच्या ॥५१। ध्यानेऽपि तवाथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तिमनिश्चमेव । प्राभोगतोऽपौचयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुग्वमित्यजत्रम् ॥५२॥ यनितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखम् । यस्मादतस्तत्मुखमिनकत्वात् प्रशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥५३॥ अथ प्रहाणात् सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव । दध्यावुपेचास्मतिमविरुद्धं ध्यानं तथाऽदुःखसुखं चतुर्थम् ॥५४॥ यस्मात्तु तस्मिन् न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तदर्थचारि । तस्मादुपेला स्मृतिपारिशुद्धि १ निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थ ॥५५॥ ध्यान म निःश्रित्य ततश्चतुर्थमहत्वलाभाय मतिं चकार । मत्त्वाय मित्र बलवन्तमाय्यं राजेव देशानजिता जिगीषुः ॥५६॥ चिच्छेद कायन ततः स पञ्च प्रजामिना भावमयेरितेन । अद्धंगमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥५०॥ बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः म मनैव चित्तानुशयान् ममई। द्वौपामिवोपस्थितविप्रणाशान् कालो ग्रहः सप्तभिरेव सप्त ॥५॥ अग्निद्रुमाज्याम्बुषु या हि वृत्तिः कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणाम् । दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः ॥५६॥ १ P. M. पारिशुई।

·समदशः सर्गः
रति चिवेगं पिपं त्रिवौचमेकाम्भस पश्चरयं दिकूलम् ।
विग्राहमष्टावता सवेन दुःखार्णवं दस्तर मुत्ततार ॥६० ॥
अहत्वमासाद्य स स क्रियाही निरुत्सको निष्पण्यो निराशः ।
विभौविशुम्वौतमदो विरागः स एव त्यान्य दवावभासे ॥६१॥
भ्रातच भास्तुश्च तयानुप्रिया नन्दस्ततः खेन च विक्रमेण ।
प्रशान्तचेताः परिपूर्णकाम्यो वाणौमिमामात्मगतां जगाद ॥६२ ॥
नमोऽस्तु तम्मे सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन ।
बहूनि दुःखान्यपवर्त्तितानि सुखानि भूयांस्यपमहतानि ॥६३॥
अहं धनार्यण शरीरजेन दःखात्मके वर्मनि कृष्यमाण: ।
निवर्तितस्तदचनाङ्कशन दन्वितो नाग दवाङ्कुशेन ॥६४॥
तस्थाज्ञया कारुणिकम्य शाम्तुः हदिम्थमुत्पाय्य हि रागशल्यम् ।
अद्यैव तावत् सुमहत्मुखं मे सर्वक्षये किं वत नितम्य ॥ ६ ॥
निर्वाय कामानिमहं हि दौप्तं नृत्यम्बुना पावकमम्बुनेव ।
सादं परं माम्प्रतमागतोऽसिम शौतं इदं धर्म दवावतीर्णः ॥६६॥
न मे प्रियं किञ्चन नाप्रियं मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः ।
तयोरभावात्सुखितोऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुकः ॥ ॥
महाभयात् क्षेममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षम् ।
महार्णवात् पारमिवाप्लवः मन भोमान्धकारादिव च प्रकाशम् ॥८॥
रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृणादिवानृण्यमनन्तसंख्यात् ।
द्विषत्मका शादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षम् ॥६६॥
तहत् परां शान्तिमुपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य ।
करोमि भूयः पुनरुतमस्मै नमो नमोऽथि तथागताय ॥७॥

·सौन्दरनन्दं काथम्। येनार गिरिमुपनौय सकारङ्गं खर्गश्च लवगवधूनिदर्शनेन। कामात्मा त्रिदिवचरौ भिरङ्गनाभि- निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमनः ॥७१ तस्माच्च व्यमनपरादनर्थप वाद् उत्सल्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् । शान्तेऽमिमन् विरजमि विज्वरे विशोके मद्धर्म वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥७२॥ तं वन्दे परमनुकंपकं महर्षि मुहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञम् । मंबुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानं त्रातारं पुनरपि चामिम मन्नतस्तम् ॥७३॥ श्रा-श्वघोषकृतौ महाकाव्ये मौन्दरनन्द अमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः । १ P. M. drops • पकं ।

·घटादशः सर्गः अष्टादशः सर्गः। अथ विजो बाल वाप्तवेदः क्षिप्रं कणिक प्राप्त दवाप्तवाभः । जित्वा च राजन्य रवारिसैन्यं नन्दः कृतार्थो गुरुमभ्यगच्छत् ॥३॥ द्रष्टुं मुखं ज्ञानसमाधि काले गुरुहि शिष्यस्य गुरोश्च शिष्यः । परिश्रमस्ते [स]फलो मयौति यतो दिदृक्षाम्य मुनौ बभूव ॥२॥ यतो हि येनाधिगतो विशेषस्तस्योत्तमां मोऽर्हति कर्तुमौद्याम् । पार्यः मरागोपि कृतजभावात् प्रदौणमानः किमु वीतरागः ॥३॥ यस्थाथ कामप्रभवा हि भकिः स्वतोऽस्य मा तिष्ठति रुढमूला। धर्यान्वयो यस्य तु भक्रिरागस्तम्य प्रसादो हृदयावगाढः ॥४॥ काषायवासाः कनकावदातस्ततः स मू गुरवे प्रणेमे । वातेरितः पनवताम्ररागः पुष्योज्वलौरिव कर्णिकारः ॥५॥ प्रथात्मनः शिव्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव । सन्दर्शनार्थ म न मानहेतोरखा कार्यसिद्धिं कथयाम्बभूव ॥६॥ यो दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतुदत्सुतीक्षणः । त्वद्वाक्यमंदंशमुखेन मे म समुद्धतः शल्यहतेव शल्यः ॥७॥ कथंकथौभावगतोऽस्मि येन छिन्नः म निःसंशय संशयो मे। त्वच्छामनात् सत्पथमागतोऽसिम सदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ॥८॥ यत्पौतमास्वादवशेन्द्रियेण दर्पण कन्दर्पविषं मयासीत् । तन्मे हतं त्वद्वचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन ॥६॥ क्यं गतं जन्म निरस्तजन्म मर्मच-मुषितोऽस्मि मम्यक् । १ P. M. समाप्त। २ P. M. सुतस्य P. L. M. lucuna T ·१२. सौन्दरनन्दं काव्यम् । शास्त्र कृतं मे कृतकार्य कायं लोके प्रभूतोऽस्मिन लोकधा १ ॥ मैनौस्तनौं व्यसनचारुसायां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानाम् । तवास्मि गां साधु निपौय हप्तस्तषेव गामुत्तमवत्मवर्णः ॥११॥ यत्पश्यतश्चाधिगमो मयायं तन्मे ममामेन मुने निबोध । सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतत् खन्नपचार प्रविवक्षुर स्मि ॥१२॥ पन्येऽपि मन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परस्य । मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥१३॥ द्रव्यादिकान् जन्मनि वेद्मि धान् नात्मानमु.दिषु तेषु किश्चित् । यम्मादतस्तेषु न मेऽस्ति प्राति हिश्च कायेन समा मति में ॥१४॥ स्कन्धांश्च रूपप्रतीन् दशार्द्धान् पश्यामि यमाञ्चपलानमारान् । अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माद्विमुकोऽस्यशिवेभ्य एभ्यः ॥१५॥ यस्माच्च पश्याम्युदयश्च मत्ता' मास्ववस्थाखहमिन्द्रियाणम् । तस्मादनित्येषु तिरात्मकेषु दुःखेषु मे तेम्वपि नास्ति मङ्गः । १६॥ यतच लोकं समजन्मनिष्ठं पश्यामि निःमारममञ्च सर्वम् । अतो धिया मे मनमा विवद्धमस्मौति मे नेजितमस्ति येन ॥१०॥ चतुर्विधे नेकविधप्रमले यतोऽहमाहारविधावसक्तः । प्रमूर्छितश्चाग्रथितश्च तत्र त्रिभ्यो विमुक्तोऽस्मि ततो भवेभ्यः ॥१८॥ अनिःश्रितचाप्रतिबद्धचित्तो दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधः । यस्मान समात्मानुगतश्च तत्र तस्मादिसंयोगगतोऽस्मि मुकः ॥१९॥ । १ P. L. M. omits सत्तां P. M. सत्वां T. २ P. M. विचारणतः ।

·बहादशः सर्गः। १२१ इत्येवमुक्का गुरुवाइमान्यात् सर्वेण कायेन म गां निपनः । प्रवेरितो लोहितचन्द्रमाको हैमो महास्तम्भ दवावभासे । २० ॥ ततः प्रमादात् प्रसृतस्य पूर्व श्रुत्वा धृति व्याकरणञ्च तस्य । धर्यान्वयं चान्गतं प्रमादं मेघस्वरस्तं मुनिराबभाषे ॥२१॥ अत्तिष्ठ धर्म स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोम पतितोऽमि मर्दा । अभ्यर्चनं मे न तथा प्रणामो धर्म यथेषा प्रतिपत्तिरेव ॥२२॥ अद्यामि सुप्रबजितो जितात्मनैश्वर्य्यमयात्मनि येन लब्धम् । जितात्मनः प्रब्रजनं हि साधु चल्लात्मनो न वजितेन्द्रियस्य ॥२३॥ अद्यासि शौचेन परेण युको वाकायचेतांसि चौनि यत्ते। अतः पुनश्चाप्रयताममौम्यां यत् सौम्य नो वेक्ष्यसि गर्भशय्याम् ॥२४॥ अद्यार्यवृत्त श्रुतवच्छ्रतं तच्छुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्मम् । कृतश्रुतो विप्रनिपद्यमानो निन्द्यो हि निर्वीर्य दवात्तशस्त्रः । १५॥ अहो तिस्ते विषयात्मकस्य यत्त्वं मतिं मोचविधावकार्षीः । यास्यामि निष्ठामिति बालिगो हि जन्मक्षयात् चाममिहान्युपेति॥२६॥ 'दिध्या दरापः क्षणमविपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः । उदेति दुःखेन गतोह्यधस्तात् कूर्म युगच्छिद्र दवार्णवस्थः ॥२७॥ निर्जित्य मारं युधि दर्निवारमद्यामि लोके रणशास्त्र]शरः । शूरोऽप्यशूरः स हि वेदितव्यो दोषैरमिरिव हन्यते यः ॥२८॥ निर्वाय रागानिमुदौर्णमद्य दिया सुखं स्वस्यसि वौतदाहः । दुःखं हि शेते शयनेऽप्युदारे क्लेशानिमा चेतसि दह्यमानः ॥२६॥ १ P. M. शुम्भः । २ P M. has बतोवियामे before verse 27.

·१२२ सौन्दरगन्दं कायम् । पक्रितो द्रव्यमदेन पूर्वमद्यामि कृष्णोपरमात् ममः । यावत् मतर्षः पुरुषो हि लोके तावत्ममृद्धोऽपि सदा दरिद्रः॥३०॥ अद्योपदेष्टु नव युक्तरूपं शुद्धोदनो मे नृपतिः पितेति । भ्रष्टस्य धर्मात् पिवभिनिपातादसाधनोयो हि कुलोपदेशः । ३१॥ दियामि शान्तिं परमामुपेतो निस्तीर्णकान्तार इवाप्तमारः । मो हि मंसारगतो भयानॊ यथैव कान्तारगतस्तथैव ।३२॥ भारण्यक भैक्षचरं विनीतं द्रक्ष्यामि नन्दं निभृतं कदेति । श्रामौत् पुरस्तात् त्वयि मे दिदृता नथामि दिया मम दर्शनीयः ॥३३॥ भवत्यरूपोपि हि दर्शनीयस्वलंकृतः श्रेष्ठतमैर्गुणैः स्वैः । दोषैः परीतो मलिनौकरैस्तु सुदर्शनीयोऽपि विरूप एव ॥३४॥ अद्य प्रकृष्टा तब बुद्धिमत्ता कम्नं यया ते कृतमात्मकार्यम् । श्रतोत्रतस्यापि हि नास्ति बुद्धिनात्पद्यते श्रेयमि यस्य बुद्धिः ॥३५॥ उन्मौलितम्यापि जनम्य मध्ये निमौलितम्यापि तथैव प्रज्ञामयं यस्य हि नामित चक्षुश्चनु न तस्यास्ति मचक्षुषोपि ॥३६॥ दःखप्रतीकारनिमित्तमातः कृष्यादिभिः खेदमुपैति लोकः । अजसमागच्छति तच भूयो ज्ञानेन यस्याद्य तस्वयान्तः ॥३०॥ दुःखं न मे स्यात् सुखमेव मे स्यादिति प्रवृत्तः सततं हि लोकः न वेत्ति तच्चैव तथा यथा स्यात् प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यथावत् ॥३॥ इत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय । स्तवेषु निन्दासु च नियंपेक्षः कृताचलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥३६॥ अहो विशेषेण विशेषदर्शिस्वयानुकम्पा मथि दर्शितेयम् । यत्कामपङ्के भगवत्रिमग्रम्ब[]तोऽस्मि संसारभयादकामः ।। ४ ० ॥

·पवादशः सर्गः भाषा खया श्रेयसि दैशियन पिचा फलस्थेन तथैव मापा । हतोऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं सार्थात् परिभ्रष्ट वाकृतार्थः । ४ १ ॥ शामास्य तुष्टम्य सखो विवेको विज्ञाततत्त्वस्य परीक्षकस्य । प्रहोणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वममक्रबुद्धेः ॥ ४ २ ॥ थो] हि तत्वं परिगम्य मन्यग्निधूय दोषानधिगम्य शान्तिम् । खं नाश्रम सम्प्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्परसो न देवान ॥४३॥ दूदंहि का शुचि शामिकं सुख न मे मनः कांति कामजं सुखम् । महाईमप्यन्त्रमदैवताहतं दिवौकमो भुक्रवतः सुधामिव ।४ ४॥ अहोऽन्यविजाननिमौलितं जगत् पटान्तरे पश्यति नोत्तमं सुखम् । स्वाधीनमध्यात्मसुख व्यपास्य हिश्रमं तथा कामसखार्थमृच्छति। ४५॥ यथा हि रत्नाकरमेत्य दुर्मतिविहाय रत्नान्यसतो मणौन् हरेत् । अपास्य सम्बोधिसुखं तथोत्तम श्रमं ब्रजेत् कामसुखोपलब्धये ॥४६॥ अहो हि सत्त्वेष्वतिमैत्रचेतसस्तथागतम्यानुजिचक्षुता परा। अपास्य ययानसुखं मुने परं परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे ॥४॥ मया नु शत प्रतिकर्तुमद्य किं गुरौ हितैषिण्यनुकम्पके त्वयि । समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवार्णितनौरिवोर्मिभिः ॥४८॥ ततो मुनिम्तस्य निशम्य हेतुमत् प्रहोणमस्सिवमूचकं वचः । ददं बभाषे वदतामनुत्तमो ,यदति श्रीधन एव भाषितम् । ४८॥ इदं कृतार्थ: परमार्थवित् कृतौ त्वमेव धौमत्रभिधातुमर्हसि । अतीत्य कान्तारमवाप्तमाधनः सुदेशिकस्यैव कृतं महावणिक् ॥५०॥ अवैति बुद्धं नरदम्य सारथिं कृतौ यथाईअपशान्तमानसम् । १ P. M. दत्त।

·सौन्दरगन्द काव्यम् । न दृष्टमयोपि तथाच बुध्यते पृथगजनः किं व बुद्धिमानपि ॥५१॥ रबसमोभ्या परिमुकचेससस्तवैव वेयं मदृशौ शतज्ञता। रजःप्रकर्षण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः ॥५२॥ अधर्म धर्मान्वयतो यतच ते मयि प्रसादोऽधिगमेन कौशलम् । अतोऽस्ति भूयस्त्वयि मे विवक्षितं नतो हि भवभियोगमहसि ॥५३॥ अवाप्तकार्योसि परां गतिं गतो न तेऽस्ति किञ्चित्करणैय- मण्वपि। अतःपरं सौम्य चरानुकम्पया विमोचयन् कृच्छ्रगतान् परानपि । ५४॥ रहार्थमेवारभते नरोऽधमो विमध्यमस्वभयलौकिकौं क्रियाम् । क्रियाममुचैव फलाय मध्यमा विशिष्टधर्मा पुनरप्रवृत्तये ॥५५॥ रहोत्तमेभ्योपि मतः सुभूमो य उत्तमं धर्ममवाप्य नैष्ठिकम् । अचिन्तयित्वा सुगतं परिश्रमं शमं परेभ्योऽप्यपदेष्टुमिच्छति ॥५६॥ विहाय तस्मादिह कार्यमात्मनः कुरु स्थिरातान् परकार्यमप्यथो । भ्रमामु सत्त्वेषु नमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयम् ॥५०॥ ब्रवीत तावत्पुरि विस्मितो जनः त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः । पहोवताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागौ यदयं कथामिति ॥५८॥ ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं [मानो निवृत्तनानाविषयमनोरथैः ।। वधुर्महे मापि तवानुकुलती करिष्यते स्वौषु विरागिणौः कथाः ॥५६॥ वयि परमधतौ निविष्टतत्त्वे भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं मा ।

·बहादशः सर्गः। १२५ मनमि शमदमात्मके विविक मतिरिवकामसुखैः परोक्षकस्य ॥६॥ इत्यतः परमकारुणिकस्य शास्तुः मूहा वश्च चरणौ च समं यहोवा । खस्थः प्रशान्तादयो विनिरत्तकार्यः पान्भिनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥११॥ भिक्षार्थ ममये विवेश च पुरौं दृष्टौर्जनस्थाक्षिपन लाभालाभसुखासखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निस्पृहः । निर्मादाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने वोन्मार्गगतान [जनान] परिभवनात्मानमुत्कर्षयन् ॥६२॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये आज्ञाव्याकरणं नामाष्टादशमः सर्गः ॥ . - १ P. M. उत्कर्षति ।

·सौन्दरानन्दं कायम। रत्येषा युपशानाये न रनवे मोक्षार्थगर्भाशतिः श्रोहणां ग्रहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारालता। यन्मोचालतमन्यदत्र हि मया तत्काव्यधर्मात् कृतम पातुं तिकमिवौषधं मधुयुतं पद्यं कथं स्वादिति ॥१३॥ प्रायेणाखोक्य खोकं विषयरतिपरं मोचात् प्रतिहतं काव्यव्याजेन तत्त्वं कथितमिह मया मोक्षपरमिति । तदुद्धा शामिकं यत् तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितम् पाशुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकर चामौकरमिति ॥४॥ पार्यसुवर्णाचौपुत्रस्य माकेतकस्य भिक्षो-१ राचार्य-भदन्ताश्वघोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियम् ॥ १ P. M. सातकम्य । २P. L. भिक्षोः श्री।

·APPENDIX NOTES ON THE READINGS OF THE TEXT, I. 2. gfwyty is not classical Sanskrit. P.L.M. lacuna. I. 3. quia is wrong in grammar, so it has been changed into gya. P.L.M. lacuna. I. 7. P.L.M. lacuna. e: in P.M. The modern Nepalese scribes change very frequently into F and into y. So it has been changed into सेकतेः. P.M. titulofa. The reading of P.L.M. FUETUIETH, which has been arlopted. I. 25. P.M. afagg AB P.L.M. the lower parts of g, for and are gone. But there is sufficient indication to show that the subscript = in g was there. g is almost entire with an anusvāra at the top. But as the anusvāra cannot be construed, it has been changed into visarga. प्रिय I. 28. तेषां वृद्धिचिकौर्षया . P.M. has तेषां व far. P.L.M. has a long lacuna. But the anusvāra in aut is clearly visible. ? is altogether gone. And after that, the upper part of fe, that is fe, is visible. There is room only for two letters after het. So I have made it afgerantour. The word afg in the sepse of prosperity is well known in the Hindu ritualistic works, as in the term arguig. It is also used in the same sense in this work (I. 39 and 44). I. 38. fafT. P.L.M lacuna. P.M. farfar which has been changed into the correct grammatical form of निर्मिमौवं.

·128 APPENDIX. I. 44. P.M. has faguerequency ***g. In P.L.M. the upper parts of the letters from fo to are corroded. There is the subscript a, subscript y, and the lower curve of u or y or a, then the lower part of subscript u, and then the lower part of the subscript सु. From this I have made तस्थुषघठमु कर्मसु or तस्थुषः घटसु कर्मसु । I. 46. P.M. has evidently da. P.L.M. has the upper portions above the mātrā corroded. The subscript below a is also corroded. The first letter o has a long nose, from which it may be either or ca. I prefer the reading of P.M., because P.L.M. is so indistinct. I. 58. P.M. has gigrat argefaang P.L.M. varat argufeat. Both the readings are obscure. But as the word dan is well known and gives a clear meaning, I lave ventured to change the first word into पालानं. I. Col. P.L.M. invariably calls the work atzette, but P.M. tatian. I have preferred the reading of P.L.M. as more ancient. II. 13. Very corrupt. P.M. has नघवाच्याचरतः Franz fiafo alfazi. P.L.M has a distinct. The lower parts of the next two letters are, to a certain extent, visible. These may be the lower part of # and the lower part of. The next two letters are absolutely gone. Then faint traces of pat. Then the lower part of w. The whole of a The greater part of the lower section afu wan. I suggest ya: V nagrafo ufaa as in the text. II. 18. P.L.M. complete lacuna. P.M. has veruvad which gives no meaning. I suggest VaRAHAT. (He gave wealth to good purpose.)

·APPENDIX. 129 I can- II. 80. P.L.M. HUQU. P.M. Janual which has been neglected. II. 31. Both MSS. read FAHRT मसूसवत. not make any meaning out of this with grammatical consistency. I suggest that a ragua (that is, he made time produce wealth). II. 41. P.L.M. Harfurfu, P.M. Qario. I have suggested तेनारिरपि. II, 53. According to classical Sanskrit av is masculine as a word formed by the suffix year, and so in the body of the book I restored a visarga. But I find that Asvaghosa often uses an en word in neuter, both in this poem and Buddhacarita. And so in the errata I have corrected the restoration into anusvāra instead of visarga. In P.L.M. I find a slight trace of anusvāra too. III. 3. P.M, has allem which is evidently wrong as this teacher is known in Buddhist traditions as सद्रका रामपुत्रः or उद्रक . P.L.M. has aula*: . But the scribe of this MS. is in the habit of adding a superscript = whenever there is a subscript ?. III. 4. P.M. has F#HIJAT I fazana: in which any is absolutely unmeaning, as there is no necessity for a here. I have accepted the reading of P.L.M. III, 18. P.M. has gofrare. But the sixth case-ending cannot be construed. The P.L.M. has only the left-band half of , and there is a faint trace of the tip of the nose of the subscript . So I hav. ventured to make it gufige:g: III. 20. P.M. athro P L.M. has only the lower subscripts visible, the first subscript is sand the second subscript u. I take it to be gra. III. 22. P.M. Fawwafatufay gargagunak garyer- . 1 ·130 APPENDIX, imur. P.L.M. after a long lacuna has y gadgur. I make it as in the text. gefay is ungrammatical, and so I make it fxuluy: After ga: I drop 7. III. 28. Both P.L.M. and P.M. Deo which destroys the metre. I make it yeg. III. 34. P.M. T corrected into a; and g P.L.M. TE. I have taken the corrected reading of P.M. P.M. नृप इव P.L.M. तृप्त इव . The latter reading has been accepted. IV. I. P.M. aigarà P.L.M. has the upper part of u and the superscript of ut, from which I make it gat. IV. 12. P.L.M. has a long lacuna. P.M. usute . The letter resembling has been found several times in P.M, as an ornament. I have ventured to make it fugigi IV. 17. P.M. atferialui. P.L.M. has lower part of Tì, lower part of y, lower a, and lower part of wat. I take the right-hand vertical line of a to be the vertical remain of left-hand fof frg. So the reading would be afogarei. I suggest of garut. It may also be योक्तकाभ्यां, as the word योक्तक has been used in VI. 3. The a in P.L.M. is however distinct enough not to be #. IV. 34. 'P.M. yanai. P.L.M. aut. This shows that P.M. is a copy of a manuscript other than our P.L.M. V. 31. P.L.M. gfalt. P.M. gan. The latter has been preferred because he has medicine in his hand. VI. 16. Both the MSS. read ofgfugt. affugt would give a better meaning. VII. 6., P.L.M. absolưce lacuna. I have changed part of ·AL'PENDIX, 181 fav : in P.M. into faux; and fur engarauat in the same into fagacaramiat. As the verse stands in P.M., it gives no meaning. fuus, a flovering tree, is a great favourite with Sanskrit poets. It is a delicate plant and well deserves the epithets dage and warfa fawant. VII. 9. P.M. gmxhTM. In P.L.M. the whole line is a lacuna, with the exception of a cape-like projection containing the lower parts of ar aud ai and the letters , fa and at almost entire. Before or there is a slight trace with a letter with an ākār'a. It may be T. So [ take it to have been ( gaw) TITITI. But as the letter t with an ākāra interferes with metre, 1 have made it gaaral, bending down with flowers. In the same verse P.M. reads at . It is not difficult to change into 5 for a scribe who transcribes an old Newari MS. into modern Newari. I am tempted to make it up, as the flowers of the Nāga or the Nāgakešara tree look like a flowerpot made of ivory. Inside the flower it is yellow. Therefore the flowers of Nāgakeſara answers to the description दान्तः समुद्ररिव मगभः. VII. 11. P.M. reading is evidently the better one here. It shews also that it was copied from a MS. other than our P.L.M. VIII. 14. P.L.M. arma and P.M. TIRT. I do not know which reading to prefer. Along with wooden and iron chain, one would be tempted to prefer a chain made of stone. But I have preferred the P.L.M. reading, as that MS. is, as a rule, a surer guide than the P.M. VII. 26. P.L.M. long lacuna. P.M. यतो which gives no meaning. I have ventured to change it into रतो.

·182 APPENDIX. VII. 30. P.L.M. lacuna. P.M. athaut. This is a very as a ay is a word often met with in contemporary literature. In Buddhacarita it is used in this very connection. See 4. 16. VII. 88. P.M. has . P.L.M. has a almost entire, and of the next letter the subscript a is entirely visible with a convex curve and an intente I take it to be an. I am justified by the fact that Budha's son was the grandson of the moon god as well as the explicit statement in Buddhacarita. See XIII. 12. VII. 50. P.M. TESTUTATIO P.L.M. Totodato which gives exactly the meaning wanted. VIII. 5. P.L.M. long lacuna. a with a guru y in spoils the metre. I have changed it into Then:Pai. It saves the metre. But as a substitute for yo is unusual. There is something like a dot in the centre of the vertical line of r. But I am sure it cannot be read as #. doubtful passage. VIII. 34. P.L.M. lacuna. P.M. But which spoils metre, sense and grammar. I have ventured to suggest Furat: which saves all the three. VIII. 38. P.L.M. complete lacuna. P.M. aterar वनितेव चजला सदितरेष्ठिवनावद्यते. The fourth pada has a letter less, and as it stands, it gives no sense. I have changed it as in the text. and has been changed into farga and a a has been placed before farget to supply the shortage of letters wanted in the metre. fy has been changed into y and a into . These suggested changes have at least one recommendation. It gives a good sense. In the third pāda I was almost tempted to change a ferar into a farat. But P.M. is against it. It is a very ·APPENDIX. 138 VIII. 40. P.M.yaaa which is nonsense. P.L.M. has the lower parts of the two letters before ea. The subscript r in the second letter, is distinctly visible with a faint trace of 3#TT, which has suggested ny and the first letter has turned out to be the lower part of .. ; VIII. 12. Of this verse P.L.M. has only a agfm shqa fully aud distinctly visible. In P.M. this portion ha been written in a very bad hand by one whos knew no Sanskrit. The first half of the verse as it stands in P.M. runs thus:-offu fe fe fuathayufu मक्तजीविताः। प्रविशति is certainly wrong as खियः, the subject, is' in plural. So I read ufaufa. Jaufar is wrong I have suggested again as a correct Sanskrit plural verbal form consistent with metre. मक्त has been changed into मुक्त. VIII. 44. Covered by a long lacuna in P.L.M. P.M. has श्वपचं किलशो जित्सुता, which has been made शजित्सुता and प्रमदानाच गति न विद्य which has been changed into प्रमदानामगति विद्यते. VIII. 45. P.L.M. has u Jaa: fhaigafariga ta: . A little before this we have subscript 3 at the end of a vertical line with a concave curve faintly visible. This I take to be . After this letter, there is a vertical line representing the lower part of medial and the lower part of t. Then the lower part of 7 with a medial a hanging from the middle of its vertical line; and after that there is a subscript t. Next to this there is a subscript a. I have made the last two letters fra. Then there are three vertical strokes of al. The whole would read समान्त मना . P.M. reads मुनिरखंतवाच THA:. One would be tempted to read gfarwiata. But I could not accept this reading, as there is a ·184 APPENDIX. a medial a after t and the ākāra in at would come down vertically to the foot of the line. But it is not so. In the P.L.M., the A' stroke in zi need not come down so low. It generally comes down from the inātrā to a little above the subscript H. VIII. 47. In P.L.M. quis visible, the lowest parts of gen are traceable. Then after a short complete lacuna the lowest parts of 7 and 7 are visible. Before 2, the very lowest part of a vertical stroke is traceable. In P.M. the reading is go yegaalgia y. But it is not justified by the traces in P.L.M. So I have made it genufa: fatit. In the next line I have changed as or ai in P.M. into afrai,'thus saving the metre. Anyone having some experience of modern Newari manuscript, will, I believe, sympathize with me. IX. 18. P.L.M. Fiio and P.M. ario. Both readings are equally acceptable. But I have preferred HTETIT, as I know of a fight between Srikrsna and Samudra, but I know of no fight between a horse and Drīkrsna. IX. 22. P.M, ofguran. From which I made it of argita. But P.L.M. has a better reading, fgurada. IX. 36 P.L.M. complete lacuna. P.M. ouit? a ansfer. I have made it att a auser. IX. 45. Both the MSS. have på. So I have kept it. But i would give a better meaning, specially when read with the next line. X. 9. P.L.M. covered by a long lacuna. P.M. aratgarsit. This has been changed into daluargt. For, the lion covered with waifue, etc., is compared to golden leaves.

·APPENDIX. 185 X. 26. P.M. ofatihahh, from which I have made fatiga wired. But on a closer inspection of P.L.M. it turns out to be fati T THOR. Corrected in the erratuin. X. 66. Both P.L.M. and P.M. agr. This is in the 7th case-ending which is ungrammatical. think it is the 6th case-ending of ste, a great Samkhya teacher of antiquity. His name is sometimes written as aga. X. 57. gat in both MSS. But it is very unusual. I have changed it into gint with future fua, having in view year in the next line, which is in future तृन्. XI. 15. Both MSS. read a. But as it cannot be construed, it has been changed into eat. XI. 20. Both MSS. read ago. But in connection with श्रोषध, रुज: as in the text seems to me to be a better reading. In P.M. in the middle of the vertical line of , there is a dot which is not, however, a medial . XI. 29. P.L.M. quia and P.M. a. Both are linmeaning. A slight alteration in P.L.M. would make it oshta which gives a better sense; as the honey-seeker in hilly tracts looks upwards for honeycombs, and thus fails to notice precipices. XIII. 53. P.L.M. lacuna. P.M. 4to: which destroys the metre. I have made it up, which improves the motre as well as the sense. XIII. 55. This is a peculiar metre. The first line contains 15 syllables, the odds being guru and the evens laghu. The second line' contains 16 syllables with the odds laghu and the evens guru. The third corresponds to the first and the fourth to the ·186 APPENDIX. second. On this principle I had to add a H at the end of the second line. It was forma in P.M. Both being guru I have added a # and made fors. The fourth line in P.M. has only 14 syllables. I had to restore a both for the sense and the metre and to change चिकित्सेत् into चिकित्सयेत् for the sake of the metre. P.L.M. complete lacuna. XIII. 56. P.M. afhqarusfu which gives 110 sense. I have adopted the P.L.M. reading. XIV. 47. P.M. u. P.L.M. has only the superscript e of a XV. 16. P.M. En dat:. P.L.M. has in a projection in a long lacuna, only three letters, superscript # with anusvāra, and it. I have rendered it स्वं मनो दुष्टचेतसः XV. 18. P.M. afa. Following the use of classical Sanskrit 1 lave made it tha. But afa in the sense of ufrufa is often used in Buddhist Sanskrit. XV. 22. P.M. can hand, which does not come in quite correctly at a place when 9993 is the subject of teaching. I have changed it into analyzer. XV. 26. P.M. at: cafga. I have changed ओकार in तो of मुहतो, into कार . XV. 50. P.M. fahy al rar: P.L.M. any which gives better sense. XVI. 6. Both MSS. wufaaya. But sofaanya: would give a better meaning. The use of paygı and ufage in the previous verse justifies my observation. But it is difficult to go against both the MSS. XVI. 11. Both the manuscripts read itofa: But I believe it to be the adjective of gioi. So I have made it neuter. .

·APPENDIX, 137 XVI. 14. Both the MSS. Jafs which is in classical Sanskrit. XVI, 23. P.L.M. lacuna. P.M. a which I have adopted in the text, though it is wrong in grammar. XVI. 26. P.L.M. and P.M. J. Both may be correct, as the author uses both the vaidika form of yna and the classical form of YA. XVI. 27. Both MSS. agt: I have made it classical Sanskrit air. XVI. 41. P.L.M. fo Artiga P.M. afwanda. I prefer the reading of P.L.M., as a cumulativo conjunction is necessary here. XVI. 74. P.M. gaia. P.L.M. the upper part of a a with 24 and TATT, the top of a letter, then for almost entire. I have, therefore, adopted the P.L.M. reading नैच्छति XVI. 76. In P.L.M. nearly the whole of the two pādas are a lacuna. P.M. Fite which gives no meaning. But it and he in P.M. handwriting are so near that I have made it ta, which means uit and wliich fits with the context. XVI. 83. P.M. asfa # which gives no meaning. P.L.M. the upper part absolutely gone; the lower parts of the 2nd and the 5th letters are the So I have made it दन्तेऽपि दन्तं . XVI. 87. Both the MSS. orfano which spoils the metre. I have therefore made it orfano. XVI. 90). Both MSS. #fmu: which spoils the metre. I have made it mfano: , as that appears to be the name (see Nep. Bud. Lit., p. 38). It is also justified by the name of a work entitled wat discovered in Madras and Udisyā. sainc. .

·138
APPENDIX.
XVII. 43. Both MSS. *lafya. But would
not often be preferable ?
XVIII. 31. P.M. vg ajagufa. P.L.M. has a
long lacuna here withi a cape-like projection in which
are distinctly visible qufa: fuafa. I change # into #
and read rद्धोदनो मे नृपतिः पितेति .
XIII, 62. I have restored wait for the metre.
XIII. 63. मोपात् I have changed into मोक्षात् as
scribes in Nepal for many centuries freely interchange
@, and a

·ERRATA AND CORRIGENDA. Page. Line. १४ N: Incorrect. रमडोर्णः ५ तमाश्रमम प्रापुः यशो० नयकासौत ३ ३ ७ १० नयः भूमि १० ૧૨ ૧૨ ૧૨ NA N३ N8 ૧૨ १३ १४ Correct. परमकोणः ५ P.M. समाप्रमम् . प्रापुर्यशो० नद्यकाकीत् नयेभूमि अभ्युदसौषहत् हो अभ्युदसीवत् सोम्य निक्रिया पुष्यवर्ध[] प्राप्तश्चन्द्रो মন্ত্রথম नृपतिर्जनता मधिगम्य मुनेः चक्रवाकस्तया नाचिन्तयश्रमणं परस्परा भूषणं मवेक्षमावा सतमालपत्रं ताम्राघरो] रक्ताधिकाग्रं पतिसविरेफ सातिभूतं ૧૧ १७ १९ ૧૨ .. अभ्युदसौमहत् हो अभ्यदसौवत् सोभ्य निक्रिया: पुष्पवर्ष[] माप्तः चन्द्रो मराडम् उपशम० नृपतिः जनता मधिगम्य मुनेः चक्रवाका तया नाचिन्तयत् वेश्रमणं परम्परा भूषणं मबेतमाणा सतमालपत्रम् तामाघरोष्ठम् रक्ताधिकाग्रम् पतितदिरेफम् सातिमतं ૧૨ २२ १८ 8 २४ ૧ २४ ३ २४ ४ २४ ४ ·2 Page. Line. Incorrect. Correct. २४ १० २४ २४ बेश्म निप्रणयन्त्र काचित् प्रवासयच्च कर्तुम् विबोधयेयम् च २५ S वेश्म निणणय काचिदवासयच्च कर्तुं विबोधपेयज्ज अथाप्यनाथ्यान पुनर्ललम्बे कृष्यमाणः १० २५ ૧૧ अचाप्यनानाध्यान० २ ६ पुनः ललम्ब O २ c ૧૧ कृष्यमानः मृदु() तीव्र() सदु() २८ ૧૧ १३ दृष्टः तथा .. २८ १४ सौत्र) दृष्तथा बलाधिकाम्य Nothing. चैवेदमुवाच शोको नियत २८ ०वलाधिकस्य P.L.M. कालन्महार चैवेद उवाच शोका नियत N ६ २१ ૧ ૨ १० स्तम् प्रसक्तिः यदि लोष्ट्रम म १ १८ ३ ६ ३ ૧૫ ३ . १३ ५ प्रसक्तिर्यदि लो; तुभ्यं क्षयादप्सरसा बलभी० स्वामिनं भर्तुदी अङ्गनाभिश्चिन्ता० क इवासि प्रिया प्रियङ्गुर मियड प्रसवावदातामह जहुर्हदयं वुद्धगोवैवस्वतागयोः तुभ्यम् ०क्षयात् अप्सरसा वलभी० स्वामिनम् भत्तः दौ अङ्गनाभिः चिन्ता क एवास्ति प्रियां प्रियङ्ग३ प्रियङ्गप्रसवावदाताम् जहुः हृदयं वुद्धयोः वेवस्खताग्रोः ૧૨ ३ ૧૫ १० ३८ ११ ३ : m १० ० ·3 Page. Line. ४१ ४१ . ४५ ૧૧ ४५ १२ ४५ ૧૨ ११ NA ४९ ५५ १० ५७ Na १४ ५२ ० Incorrect. Correct. वको असितो वहावसितो मप्रतिपद्यमानः मप्रतिगृह्यमाणः शिबेन शिवेन ०भयातू विनिःसतः भयाहिनिःसतः मृगः चपलो सुगनपलो जातवेदसा जातवेदसा अविषक्तमतेः चलात्मनः अविषक्तमतेश्वलात्मनो वालिश बालिश वालिशः बालिशः १ १P. M. चलचित्तमोलिः चलचित्रमोलि हिपानरान् दिपानरोन् स्ति० स्ति क्षयम् क्षमम् विमोक्षधम्मों विमोक्षधर्मा ऋतूणां ऋतूनां ofपत्तो पित्तो प्रजायते सजायते वेपूर्यनौलैः नयनः वैदूर्यनीलैनयनः वल्लरीभिः मधेषु वल्लरीभिर्मध्येषु चेष्टाः ततः चेष्ठास्ततः जेहोयमानो जेडीयमाणो उज्जिहीर्घः भूयो उज्जिहीर्घभयो प्रोव प्रद्यव अझविशेषतः प्रद्धा विशेषतः संवर्द्धि संवर्द्ध० उपायाभ्याम् उपायाभ्यां खम् वं परीणाम् oষ্মীয় चत्तं ब WWW १० NA ૧૨ ३ १७ . ६ ૧૭ २० २२ १८ 95 ૧૨ १२ ८५ १०

·Page. . Line.
Incorrect.
Correct.
या स्वभावेन
१०५
यथाखभावेन
तदा
इवोपमुख्य
वाप्वात्मको
तथा
वोऽपयुष्य
वाध्यात्मक
धमन् न काले
.
१०६
૧૧
१०६
६
वबन्ध
बान्ध
१७
योगायुधाख०
योगापाले०
वधूः
१२४

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.