·कामन्दकीय नीतिसार टीका । जातवेदा इव इति । 'जातवेदा इवार्चिमान्' अमिरिव ब्रह्मतेजः- पुलशाली, 'सुचतुरेः' प्रज्ञातिशयाच्चारचातुर्यसम्पन्नः । 'वेदविदा वेदपरमार्थविदां मध्ये 'वरः' श्रेष्ठः। स्पष्ठमन्यत् ॥ ३ ॥ न केवलं वेदविदुक्तः कर्मणामपि अनुष्ठाता फलभोक्ता चैतदर्शयि. तुमाह । यस्येति । 'यभिचारवजेण' च्याभिमुख्येन साध्यं प्रति साधक- प्रयुक्तानां मन्त्राणां मारणाद्यर्थं चारो गमनं अभिचारः स एव वज्र- तेन। 'यस्य' गुरोः, 'वज्रज्वलनतेजसः' वैद्युतामितेजत. सम्बन्धिनः । वजानिर्यथा प्रतिपक्षभूतैर्जलेनीपा म्यति तहत् कोटल्यको पाग्निरपि नन्दादिभिः । *'पपातामूलतः' इति मूलं बन्ध्वादि मूलबलं तदारभ्य । 'नन्दः' इति नवनवतिकोटीश्वरः कश्चित् एथिवीपतिः, चतरव 'श्रीमान्', स एव पर्वतः। 'सुपी' इति पर्वताब्देन ख्याति रुपलचिता। 'घामूलतः' इति असुन त्यानाय ॥ ४ ॥ तस्य सुचतुरत्वमुक्तन्तत् समर्थयन्नाह । एकाकीति । 'एकाकी रीर- मात्रपरिच्छदः । 'मन्त्र शक्त्या' प्रज्ञातिशय चातुर्यण । 'मालया' उत्मा ह. पाक्त्या । 'प्रतिधरोपमः' कार्तिकेय तुल्यः । ‘याजहार' अाइतवान् । मौर्यकुलप्रसूताय 'नृचन्द्राय चन्द्र गुप्ताय' इति चतुर्थी ताद र्थ्य ॥ ५ ॥ शुक्रदहस्पत्योस्तृतीयमात्मगुरुं प्रख्यापयितुं तस्य च दण्डनीति विज्ञा प्रयोक्तत्वमपि प्रतिपादयितुमाह । 'नीतिशास्त्रारतं'इति । प्रत्यक्ष' क्षानुमानलक्षणप्रमाणत्रयनिर्गीतायां फलसिद्धा देपा कालानु कूल्ये सति यथासाध्यमुपायसाधनलक्षणा क्रिया नीतिस्तदर्थं पास्त्रं, काटल्य . भाध्यमित्यर्थः, तदेवाटतं । सुतरां तदभ्यासात् नरदेवत्वमाप्यत इत्यथः । 'श्रीमान् ब्राह्या श्रिया युक्तः। अर्थ्यन्त इति अर्थाः धमार्थकामा. त्यतिपादकं धर्मशास्त्रमर्थशास्त्रं प्राजापत्यं । तथा चोक्तं कामसूने. उस्मगुरुणा, 'प्रजापतिहिं प्रजाः सृष्ट्वा तासां स्थिति निबन्धनं त्रिवर्गस्य शासनमध्या यानां शतसहसेणाग्रे प्रोवाच, तस्यैकदेशं स्वायम्भवो मन- पपात मूलन इति + धौमानिति मु। ट . . * ·. . प्रथमः सर्गः। १३० धर्माधिकारिक पृथक् चकार, रहस्पतिराधिकारिकमिति' । तत्र लक्षाध्यायट तीयांशेन कोटिग्रन्थविस्तृत सम्भाव्यत एवार्थशास्त्र, तदेव गाम्भीर्यात् महाप्रमाणत्वाच महोदधिरिव तस्मात्, ‘य उद्दधे'* य उद्धृतवान् 'तमै विष्णुगुप्ताय वेधसे नमः' स्परं ॥ ६ ॥ नमस्कारानन्तरं महाकाव्यखरूपनीतिसारस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयो- जनान्यभिधानं लोक दयमाह ॥ दर्शनात्तस्येति। 'तस्य' परमगुरोः , विष्णुगुप्तस्य 'दर्शनात्' शास्त्रात् , “यत्' ज्ञानदृच्या दृएं सदेवोपदेच्याम इति व्यभिधेयसङ्गतिः, महासम्बन्धश्चायं गुरुरर्थक्रमागतः। तथा चोक्तं- ब्रह्माऽध्यायसहसाणां पातं चक्रे खबुद्धिजं । तन्नारदेन शक्रेण गुरुणा भार्गवेण च ॥ भारद्वाजविशालाक्षभीष्मयाराशरैस्तथा। । संक्षिप्तं मनुना चैव तथा चान्यैर्महर्षिभिः ॥ प्रजानामायुधो हामं विज्ञाय च महात्मना। संक्षिप्तं विषागुन पाणामर्थसिद्धये" ॥ इति । ब्रह्माद्यार्यप्रणीतसंग्रह त्वादस्मत्यगीतप्रबन्धोऽपि प्रमाणमिति भावः । 'सदृशाः' सुदृष्टः निर्मल ज्ञानस्य । 'विद्यानां यान्वीक्षिकीवयोवातादण्ड- नीतीनां, 'पारदृश्वनः' पारं दृयवान् इति पारदृश्वा तस्य । 'राजवि- द्याप्रियतया', प्रियस्य भावः प्रियता, राजविद्यासु दण्डनीत्यादिकासु प्रियतया हेतुभूतया । राजविद्याभिभूमीश्वरं व्युत्पाद्य रक्षादिभि- जगतामुपकाराय पुण्यं भवत्विति प्रयोजनं । 'संक्षिप्तग्रन्थमर्थवत्' संक्षिप्तः उपसंहृत एव ग्रन्थो यम्य तत् संक्षिप्तग्रन्थं, अर्थतस्तु ता. वानेव विद्यते यस्य तदर्थवत् । छातएव सामानोतिसारमिदमेव ॥ 'उयार्जने' इति। उपार्जनं लाभः, स च त्रिविधः मानवो भूतसंघो मित्रञ्चेति । 'पालनं रक्षणं, तत् विविधं खेभ्यः परेभ्यश्च । 'प्रति' उद्दिश्य । 'किचित' खल्यं । 'राजविद्याविदाम' बाईस्पत्यास नसादीनां, 'मत' - ममद्दध इति म। 8 2 ·। । । . १३८ कामन्दकीयनीतिसारटीका। अभिमतं विष्णुगुप्तदर्शनादेवोपदेच्यामः । दृश्यते हि राजविद्याविन्म- तादभिन्न विष्णुगुप्तदर्शनं कोट ल्यभाष्ये ॥ ७ ॥ ८ ॥ अधुना राजसत्तमभिधीयते। राजा ऽस्येति। 'राजा' विजिगीषुः । 'अन्य' चातुर्वर्णाश्रमलक्षणस्य जगतः । 'हेतुः' कारणं । 'वृद्धेः' अभ्युद- यस्य । विद्यातदनुष्ठानद्वानामभिमत इति द्वाभिसम्मतः' स्पर- मन्यत् ॥६॥ धन्वयेन जगतो हेतुत्वमभिधाय व्यतिरेकेणाप्यभिधातुमा छ । 'यदि न स्थात' इति । यदि बरपतिर्न स्थात् तदा प्रजा विप्लवतेति सम्बन्धः । 'सम्यक' शास्त्र स्थित्या। 'नेता' नायकः प्रजायाः, न्याय्येन मार्गण प्रजां नयति कर्णधारी नावमिव । 'ततः प्रजा' इति तदनन्तरमेव प्रजा चातुर्वर्णाश्रमलक्षणा लोकः ॥ १० ॥ प्रजापार्थिवयोः परस्परोपकारित्वं दायितुमाह। धार्मिकमिति । प्रजा प्रजापतिमिव धार्मिकं पालन परं परपुरमयं राजानं सम्यक् अभिमन्येत ॥ ११॥ प्रजां संरक्षतीति । 'एथिवीपतिः' 'प्रजा' चातुर्वण्यं 'संरक्षति' सम्यक् पालयति दराड्यदण्डनात् । 'सा' प्रजा, एथिवीश्वरं वर्धयति' वृद्धिं न यति धान्यहिरण्यादिभिः । वईनादुक्कलक्षणात् रक्षणं कण्टकेभ्यः पालन 'श्रेयः' श्रेयस्कर,* 'तमाशे रक्षणाभावे, 'अन्यत्' वईनं 'सदपि' विद्यमानमपि 'असत्' अशोभनं, निरयहेतुत्वात् ॥ १२ ॥ प्रजा संरक्षति न्टप इत्युक्तं, स किमनुष्ठानस्तद्रक्षणक्षमस्तदर्शयितु- माह । न्यायेति । नीतिशास्त्रोक्तमनु छानं न्यायः तस्मिन् प्ररत्तः 'न्याय- प्रवृत्तः' महीपतिरात्मानं 'त्रिवर्गण' धर्मार्थकामलक्षणेन 'उपसन्धत्त' संयोजयति प्रथम, तदनन्तरं प्रजास्त्रिवर्गे शपसन्धत्ते इति समुच्चयः । 'अन्यथा' तदप्रत्तो 'ध्रुवं' निश्चयेन अात्मानं निहन्ति, अनन्तरं मात्स्य- 'न्यायेन प्रजाश्च । तस्मान्यायवृत्तेन राज्ञा भवितव्यमिति भावः ॥ १३॥ * तदभावे सदप्यमदिति म० .

·प्रथमः सर्गः। १३८ एतदेव दृशान्तभूताभ्यामितिहासकथाभ्यां प्रदर्शयन्नाह । धर्मा- दिति। 'धर्मात्' शास्त्रोक्लात् हेतुभूतात् * वैनवनः 'चिराय' चिरकालं 'महों बुभुजे' इति । पत्र कथा । 'सगरान्वये इन्द्रसेनो नाम राजा रजखलया खदेव्या संगत इति राक्षसेन यत्तुमारब्ध उक्तश्चैवं तेन त्वं यदि सर्वाः प्रजा धर्म नियोजयसि तदा भक्षयामि इत्युक्तः प्राण. भयात् तथैवानुछितवानित्यधमादचिरेण क्षयं गतः सः । तदनन्तरं तदंशा अपि राक्षसवचनात् धर्मादचिरेणैव विनाशं प्राप्ताः। तत- स्त त्मन्तवावेव वैजवनो बभूव, तेन राक्षसवचनमनादृत्य भयं त्यक्ता सर्वाः प्रजा धर्मे नियोजिताः, स्वयमपि च धर्म परो बभूव । अतः शास्त्रविहितानुष्ठानात् वैजवनो राजा चिरकालं एथिवीं बुभुजे' इति । अनेन न्यायप्रवृत्तः फलं दर्शितं भवति । अधर्माच्चैव नहुघाख्य ऐन्द्र पदस्थोऽपि शचीमभिलघन् यानवाहिनाऽगस्त्येन प्राप्तः सौभूतः सारीर एव रसातलं नरकं प्रपेदे ॥ १४ ॥ एवं चान्यायवत्तेः फलं प्रदर्श्य यनुछेयपक्ष दर्शयितुमाह । तस्मा- दिति। यस्माद्धर्माधर्मफलमेवं तस्मात्' 'धर्म' न्यायं पुरस्कृत्व' प्रधानं कृत्वा, 'अर्थाय' भूम्यादिविभवाय, 'पार्थिवो विजिगीषुः', 'यतेत' प्रयत्न कुर्यात् । तत्र हेतुः धर्मणेत्यादिः। राज्यार्जनेन किं फलमिति चेत् ? तस्य 'खादु' मिरं फलं 'श्रियो' विभूतयः ॥ १५ ॥ तस्य. राज्यस्य खरूपमभिधातुमाह। खाम्यमात्यश्चेति । 'खामी' पोषाहानाममात्यादीनामीश्वरः प्राणभूतः। 'घमात्याः' मन्त्यादयः। 'राएं जनपदः । 'दुर्ग' दुःखेन गम्यत इति पर्वतादि। 'कोष' कुष्यतेऽर्थिभिरा. द्रियते इति । 'बल' हस्त्यश्वर थपत्तिख रूपं चतुर। 'महत्' मित्रं । एतावदित्येसावत्संख्या राज्यमभिधीयते । शुश्रूषाद्यगुणा प्रज्ञा 'बुद्धिः'। 'सत्त्वं' प्रारब्बनिर्वहणाख्यं । सत्त्वञ्च बुद्धिश्च सत्त्वबुद्धी, ते व्यपाश्रयो बलाधायकोऽवयम्भो यस्य राजस्य तत्तथोक्तं ॥ १६ ॥ * ' यवनः' इति मु०।

·१४०
कामन्दकीयनीतिसारटीका।
।
।
-
धर्म पुरस्कृत्य अर्धाय यतेते त्युक्तं तच कथमिति तदभिधातुमाह ।
बालम्ब्येति । 'बालम्न्यः कचरभ्य। 'बलवत्' अदुर्बलं । 'सत्त्वं' उक्तलक्ष-
णं । 'बुद्ध्या' उक्तलक्षणया प्रज्ञया। भालोकितो निर्णतो निर्गमो नि.
वाहो येन राज्ञा स तथोक्तः 'यस्य' अनन्तरोक्तस्य सप्ताङ्गस्य रा-
ज्यस्य, 'लाभाय' प्राप्तये 'यतेत' यत्नं कुर्यात् । 'सततोत्थितः' सर्वदोद्य-
मयुक्तः॥ १७ ॥
एतदनुष्ठानं चतुर्विधमित्येतद्दर्शयितुमाह। न्यायेनेति । 'न्यायेन'
शास्त्रोक्तेन । 'अर्जन’ अलब्धलाभादिकं । 'अर्थम्य' भूम्यादेः। 'रक्षणं' पा-
लनं। 'वर्द्धन' लब्धस्योपचयः । 'तथा' तेनैव प्रकारेण । 'सत्पात्रप्रति.
पत्तिच' पात्राण्यत्र त्रिविधानि, धर्मपात्राणि, अर्थपात्राणि, कामपा--
त्राणि च, तेषां सत्त्वमुत्तमत्वं, घदुद्दिश्य प्रतिपद्यते विनियुज्यते इति ।
तत्र सदनु छाना ब्राह्मणास्तपखिनश्च। अर्थ पात्राणि मन्त्रि पुरोहिता
दयः। कामपात्राणि कमनीयाः स्त्रियः। तेषु प्रतिपादनार्थमेव राज
इत्तं विजिगीष्वनुष्ठानं चतुर्विधं भवति ॥ १८ ॥
चतुर्विधेऽपि राजवृत्ते आद्यं अर्थार्जनाख्यमनुष्ठानमभिधातुमाह ।
नयविक्रमेति । नयो नीतिशास्त्र परिज्ञानं, विक्रमः पााय्य, ताभ्यां
सम्पन्नः, विक्रमे सत्यपि नयहीनोऽभिसन्धीयते । नये सत्यपि विक्रम.
हीनः परैरभिभूयते। ततश्च नयविक्रमाभ्यां सम्पन्नेन भवितव्यमिति
'सूत्यानः' पोोभनमुत्थान मुद्योगो यस्य स तथोक्तः। शोभनत्वं चोत्यान
प्रारम्मोग्रायः। पुरुषद्रव्यसम्पदापत्यतीकारानुकूलदेशकालकायर्यादि-
निर्णायं कृत्वा उत्यानं कार्यमिति भावः । 'चिन्तयेत्' श्रियमिति ।
श्रीईि श्रीहेतुत्वात् सप्ताङ्गं राज्यं, तदुपार्जनार्थ चिन्तां कुर्यादित्यर्थः ।
'नयस्य' नीतिशास्त्रपरिज्ञानस्य, विनयः' खाभाविकेन्द्रियजयो 'मूल'
कारणं । नहि खाभाविकेन्द्रिय जयरहितेन शास्त्रं ज्ञातुं शक्यते विष-
याक्षिाचित्तत्वात् । विनयोऽत्र नयस्य कारणभूतः शास्त्रनिर्णयः ॥१६॥
विनय इति। यो हि इन्द्रिय जयः स कार्यभूतो 'विनयः ॥ २० ॥

·प्रथमः सर्गः १४१ । अात्मसम्पदं लोकइये न दर्शयितुमाह । शास्त्रमित्यादि । 'शास्त्र' इदमेव नीतिप्रवर्तकं । 'प्रज्ञा' घरगुणा बाड़ः। 'तिः' सन्तुर- चित्तता । 'दाच्यं' कुशलता । 'प्रागल्भ्यं' अभोरता। 'धारयिषाता' अवधारणा पूरी लता। 'उत्साहः' शाय:मर्षशीघ्रकारितेति गुणत्रययुक्तः । 'वाग्मिता' वाक्कौशलशालिता। दृस्य भावो 'दाय यत् प्रतिग्राह्यते तस्यापरित्यागः । 'व्यापतकोशसहिघाता' दैवात् समुत्पन्नानामापदां शीतोष्णटणादीनां लेशानाच सहनशीलत्वं ॥ प्रभाव इति । 'प्रभावः' गुणविशेषः, येनाकोशदण्डोऽपि तदानिव दृश्य ते दिघट्रिनाभिभूयते चेति । 'शुचिता', परदारद्रव्यहिंसारहित. ता। 'मैत्री' सर्वसत्त्वेषु मित्रभावना। ‘त्यागः', अर्थानां सत्पात्रप्रति- पादनं । 'सत्यं यम्घावादः। 'कृतज्ञता' कृतमपकारं प्रत्युपचिकोर्षया जानातीति कृतज्ञस्तस्य भावः । 'कुल' शुद्धाभयपक्षता । 'प्रीलं' विशुद्ध- भावः । 'दमश्च' इति उपशमः । चकारोऽनुक्तानां सद्गुणानां समुच्च- यार्थः । एते गुणा यात्मसम्पदो हेतवः ॥ २१ ॥ २२ ॥ राजो विनयाभ्यासप्रकार दर्शयितुमाह। यात्मानमिति | 'राजा' महोपतिः, 'प्रथम' सर्वादो, 'यात्मानं' 'विनयेनोपपादयेत्' इन्द्रिय- जयसम्पन्नं कुर्यादित्यर्थः । “राजा यच्छीलः प्रकृत यस्तच्छीला भवन्ति" इति कोटल्यः। ततो मन्त्यादीन , ततो ट त्यान् , ततः पुत्रान्। अतः प्रजा जितेन्द्रियाः कर्त्तव्याः ॥ २३ ॥ विन योपपादन फलमाह । सदेति। 'सदा' पूर्वेक्तगुणैरनु रक्ताः प्रकृतयो यस्य सः। स्पष्मन्यत् ॥ २४ ॥ इन्द्रियाणां दुर्जयत्वं दर्शयितुमाह। प्रकीर्णेति । पूब्दस्पदयो विषयास्तेषां प्रकीर्णता बडव्यापित्वं । प्रकीर्णविषया एव मनोरमत्वा- दरण्यं तत्र 'धावन्तं' 'विप्रमाथिनं' रिरंसया विशेषेण प्रमातीत्येवं. शोलं, 'इन्द्रियदन्तिनं' 'ज्ञानानुशेन वश्यं कुर्वीत' इति स्पम् ॥ २५ ॥ तदेव दर्शयितुमाह । यात्मेति । 'यात्मा' यन्त्रवाहकः। प्रयत्नेनात्म- ।

·१४२ कामन्दकोयनीतिसारटोका। गुणेन । अर्थभ्यो विषयेभ्यः। 'मनः' वक्ष्यमाणलक्षणमधिरोहति । प्रयत्न- प्रेरित योः 'चात्मम नसोः' 'संयोगात्' हेतोः 'प्रवृत्तिः' गतिर्विघयं प्रत्यु. पजायते ॥ २६ ॥ प्रवृत्तः कारामभिधातुमाह। 'विघयामिघलोभेन' इति । विषय एवामिघमभिलघणीयं भक्ष्यं तल्लाभेन तदभिलाघेगा, 'मनः' कर्ट 'इन्द्रियं' विषयामिघं प्रति प्रेरयति'। अतः ‘प्रयत्नेन तन्निध्यात्' इत्यादिकं स्पम् ॥२०॥ यद्यपि आमनःसंयोगात् प्रवृत्तिस्तथापि मन एव प्रधानं, व्यव- हारार्थन्तस्य हृत्पर्यायांश्च दर्शयितुमाह । विज्ञानमिति । विविधज्ञा- नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मनो 'विज्ञान' उपचर्यते । अन्तर्हितत्वात् 'हृदयं"। चेतनाधारत्वात् 'चित्त' । मननात् 'मनः' । बोधाधारत्वात् 'बद्धिः । तदेतत् संज्ञापञ्चकं समं तुल्या) बोध्यं । 'घनेन' मनसा । अात्मा- ऽधिष्ठितः । 'करोति' विदधाति । 'ह' शरीरे। 'प्रवर्तन निवर्तने' कर्तव्याकर्तव्यकरणाकरणे ॥ २८॥ एतादृशमनःप्रवृत्तौ प्रमाणमनुमानमेवेति दर्शयितुमाह। धर्माधर्मा- विति । 'धर्मः' प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणः खर्गापवर्ग फलः । 'अधर्मः' तदिय- रीतः। 'सुखं' शोभनानि खानि बुद्धीन्द्रियाणि परितुयानि येन तत् मुखं। विपरीतं 'दुःखं । 'इच्छा' कामः। तद्विपरीतो देघः'। 'तथैव' तेनैव प्रकारेण । 'प्रयत्नः' येन तं शरीरमवतिष्ठते । 'ज्ञान' पदार्थ- खरूपावबोधः। 'संस्कार' जन्मान्तरोगा कर्माभ्यासवासना विशेषः । एते गुणा यात्मनोऽस्तित्व लिङ्गमिति आचार्यरुपदिर। धूमेनामिवदे- भिरात्मास्तित्वं प्रतीयत इति ॥२६॥ मनसोऽस्तित्वे लिङ्गमभिधातुमाह। ज्ञानस्येति । 'ज्ञानम्यायुगपट्टावः' पञ्चानामपि श्रोत्रादीनां बुद्धीन्द्रियाणां प्राब्दादिषु इन्द्रियार्थधु सर्व- व्यापित्वात् यात्मनो युगपत् समकालमेव ज्ञानोत्पत्तो प्राप्तायां भिन्न- कालेषु या ज्ञानोत्पत्तिः सा मनसोऽस्तित्वे लिङ्ग भवतीति अस्ति .

·। । .. प्रथमः सर्गः। १४३ मनःसंज्ञक घठं किञ्चिद्धद्धोन्द्रियं, येनात्मनि समवेतेन सकलपदार्थानां ज्ञानातिक्रमात् अनुभूयते, तदभावे युगपत् ज्ञानोत्पत्तिर्न च दृश्यते, तस्मादन्ति मन इति । 'नानार्थेषु च साल्पः' नानाभूतेषु एथगभुतेषु सुखदुःखोत्पादकपदार्थषु साल्पः, 'तस्य* कर्म प्रकीर्तित' याचार्य- रिति घः॥३०॥ यात्ममनसोः स्वरूपमभिधाय इन्द्रियाणां इन्द्रियार्थानाच तदभि- धातुमाह । श्रोत्रमिति । प्राब्द इति च । स्परं ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ यात्ममनोबुद्धिकर्मेन्द्रियाणां लक्षणमभिधाय बुझेरन्तःपरिकल्प न या कारणविभागमभिधातुमाह। यात्मा मनोति । व्यभिहितेन लक्ष- नेति प्रतिपाद्यते यया विद्यया साऽन्वयविद्या, सा विद्यते येषां ते तविद्याः कणादाक्षपादादयः तैः 'तविद्यैः', 'आत्मा मनच', अन्तःकरण- मुच्यते । ‘याभ्यां' यात्ममनोभ्यां, प्रयत्नसहिताभ्यां 'सङ्कल्पः' प्रवृत्तिः, इन्द्रियप्रवर्त्तनं, 'उपजायते' ॥ ३३ ॥ बहिःकरणमभिधातुमाह । यात्मा बुद्धीति । 'यात्मा' उक्तलक्षणः । 'बुद्धिः' मनः । इन्द्रियाणि' बाह्यरूपाणि। 'अर्थाः' शब्दादयः । कर्मेन्द्रियाणां हि उत्सादिका अर्थाः प्रयोजनानि । एतत् सर्वं 'बहिः- करणं'। 'सङ्कल्पः' सम्यग्भूतार्थकल्पनं, 'अध्यवसायः' प्रयत्नविशेषः, ताभ्यां यस्य' यात्मनः, सुखानुभवलक्षणा 'सिद्धिः', 'प्रकीर्तिता' ॥३॥ तदेवं अन्तःकरणप्रवृत्तिः प्रयत्नादेव बहिःकरणप्रवृत्तिरपि अध्य- वसायलक्षणात् प्रयत्नादेवेति दर्शितं भवति, एतदेव समर्थयबाह उभे एते हीति । 'उभे रते' घनन्तरोत, 'हि' स्फुटं, 'करणे' अन्त- बहिःकरण संक्षके, 'यत्नानन्तर्यके' प्रयत्नानन्तरं वर्तते, प्रयत्नप्रेरणादि- त्यर्थः। तस्मादिति । यस्मादेवं तस्मात्', प्रवृत्तिसंरोधात्' उभयात्मकस्य प्रयत्नस्यैव संरोधं कृत्वा, निर्मनसतां भावयेत्' निर्मनकभावं अभ्यस्येत्। यावत् प्रयत्न एव निरुद्धो भवति तावदात्मा मनसा न युज्यते, ततव * तस्येत्यस्य स्थाने चास्येति मु० । । . . T ·१४४ कामन्दकीयनीतिसारटोका। . . विद्यमानमपि मनो नास्त्येव मनःकार्याकरणात् । अन्तःकरण विश्लेषात् प्रवृत्तिापपद्यते । एवमन्तःकरणप्रवत्त्यभावात् बहिःकरणप्रवृत्तेरय. भावः । तदभावात् इन्द्रियाणां विषयैः सम्बन्ध एव न स्यात् इति भावः ॥ ३५ ॥ एवमिति । 'एवं' उक्तन्यायेन, करण योरुभयोरपि सनिरोधात् निरुद्धचेई 'घात्मानं', 'यात्मना', एव च नान्येन कृत्वा 'संयम्य', नयो नीतिशास्त्रं अपनयस्तविपरीतः तो जानातीति 'नयापन यवित्', 'राजा' महीपतिः, 'यात्मनः', 'हितं' न यानुष्ठानमेव, 'कुर्वीत' ॥ ३६ ॥ करणसंरोधः कर्तुं न शक्यते चेदभिमतफलमपि न प्राप्यते इत्येत- दर्शयितुमाह। * यत् एथिव्या इति । स्परं ॥ ३६ कोड़ः ॥ एकस्यापि न पर्याप्तमित्येतदर्शयितुमाह। एकस्यापि न यः पाक्त इति । 'एकस्यापि' घस हायस्य, 'मनसः', 'सन्निव ईणे' जयकरणे, 'यः' 'न पाक्तः' समर्थो न भवति, ‘स कथं', बजेतव्यां 'मही', ससागरां 'जेष्यति', न कथमपीत्यर्थः ॥ ३० ॥ अनिग्रहीतमनसः परिणामं दायितुमाह । क्रियेति । 'अपहारि. भिः' यापातरम्यः, 'अवसानविरसः' परिणामरसहीनः, स्पादिभिः 'विघयैः', 'बाक्षिप्तहृदयः', 'करीव' हस्तीव, ‘ग्रह' बन्धं, 'गच्छति॥३८॥ स रवोमभयदामापदमानीत्येवेति दर्शयितुमाह। सज्जमान इति । 'सज्जमानः' यासक्तिं गच्छन् । 'छकार्यषु' परस्त्रीगमनादिषु । 'विघ. यान्धोकतेक्षणः' विषयैः स्पादिभिरन्धी कृते ईक्षणे शास्त्रमये धर्म- मये च यम्य स तथोक्तः । 'धावति' सम्पादयति । 'उमभयदां' भीषणभयदायिनी। 'स्वयं' यात्मनैव । 'यापदं' विपदं ॥ ३८ ॥ . * यत्पृथिव्या बौहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मादतिटषं त्यजेत् ॥ २६ कोड़ः ॥ एष चाको मु. पु० नास्ति । + एकस्यैव हि योऽशत इति म ।

·प्रथमः सर्गः। १४५ भूयोऽपि विघयाणां वैधम्यं दर्शयितुमाह । शब्द इति । स्पषं ॥ ४० ॥ श्रुतिविषयलाभदोषमाह। शुचोति । बिदरं व्यवधानं तत्कमणं लवानं ततक्षम; 'विदूरकमणक्षमः' । 'मगयत' अन्वेषचति । अन्यत् । स्प;॥१॥ . , स्पर्ण दोघमाह । गिरीन्द्रेति । महाकायो महाबलो हस्ती 'करिणी स्पर्शसंमोहात', 'चालानं' बन्धनं, 'याति' प्राप्नोति ॥ ४२ ॥ रूपाख्यविषयेऽपि दोषं दयितुमाह। खिग्धेति । 'पतन' या त्मानं निक्षिपन् । अन्यत् स्परं ॥ १३ ॥ रसेऽपि दोघं तथैव दर्णय नाह। दूरेऽपीति । दर्शनस्य व्यवधाने वर्तमानो दुरवगाहजलदुर्ग 'चरन्', मत्यः समांसं वड़िशं 'आखा- दयति', विनाशायेत्यर्थः ॥ ४ ॥ गन्धेऽपि दोघमभिधातुमाह । गन्धलब्ध इति । 'असुखसञ्चारां' यतिलोन सञ्चरणं यस्यान्तां । 'गजकर्णझलझलां' अनुकरण शब्द. विशेषां । दन्ति नः कर्ण गतिभलभते त्युच्यते । अन्यत् स्परं ॥ ४५ ॥ प्रागुक्तमुपसंहर नाह। एकैका इति । 'एकै कशः' प्रत्येकमपि । 'विनिघ्नन्ति' विनाशयन्ति । 'विषयाः' स्पर्णादयः। 'विषसन्निभाः' विषतुल्याः, मारणात्मकत्वात् । 'यः' एथिवीपतिः। 'सम' समासेन याग्रहेण । 'पञ्च' विषयान् , 'सेवते' सक्तो भवति ॥ १६ ॥ एवं सर्वथा विषयसेवानिधेचे प्राप्त चायं नियम इति दर्शयनाह। सेवेतेति । 'सेवेत' उपभञ्जीत । 'काने' तत्सेवावसरे। धर्मार्थावि. रोधेन कामं सेवेत निःसुखो न स्यादिति कौटिल्योक्तः। धन्यत् स्पम् । ॥४७॥ विषयसेवातत्परत्वे दोघं दर्शय नाह। निकाममिति । 'निकाम' अत्यर्थे। 'सक्तमनसां' संनिशचित्तानां । 'गलन्ति' च्यवन्ते। 'गलिता- श्रूणां' च्युतन यनजलानां । ‘यौवनेन सह' युवभावेन समं । 'श्रियः' विभूतयः। एतदुक्तं भवति, यावत् कान्तामुखविलोकनासक्तमना T2 ·.. १४६ कामन्दकीयनीतिसारटीका। भवति तावदु द्योगाभावात् परिभिरपहते राज्ये कान्तया सहकान्त- स्थितस्याश्रुभिः सह श्रीभिर्युतं यौवनं गलतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ विषयेऽसती दोघाभावं त्रिवर्गस्य च कार्यकारणभावं दर्शयितुमाह। धर्मादिति । 'धर्मात्' शास्तोतलक्षणात् विधिनिषेधरूपात् कारण- भूतात्, 'अर्थः' भूमिहिरण्यादिरूपकार्यभूतः भवति । 'अर्थात् कामः', लभ्यते । 'कामात्', 'सुख फलोदयः' । 'य' कामः, ‘युक्त्या' शास्त्रोक्त- सेवाकालमात्रया, 'न 'निषेव्यते' नानछीयते, स 'तो' इतरी धर्मार्थी, 'हत्वा' 'यात्मनं' अपि 'हन्ति'। तद्यथा धर्मातिसेवायामर्थः क्षीयते, अर्थक्षयात् कामाभावः अर्थमूलत्वात् कामस्य, अर्धाभावात् शरीरद- राइन, धर्म चिकोर्षः शरीरं क्षीणं करोति, ततः शरीरे विनछे धर्माऽपि विनश्यति । एवमर्थाऽपि अतिसेवितोऽर्थ मूलं धर्म न करोति कामञ्च । ततश्चाप्युपचितोऽर्थः चौरराजादिभिरपहीयते। तथा कामोऽपि अतिसेवितो धर्मार्थानु छानव्य परमात् तो विनाश्य शुक्रक्षयात् क्षय. व्याधिना पूरीरमपि विनाशयति ॥ ६ ॥ विषयाणामतिमनोहरत्वमिन्द्रियाणाश्च दुर्जयत्वं दर्शयन्नाह। ना- मापीति । 'विलासोल्लसितभुवः' विलासन विभ्रमेण उल्लासिते भुवा यया तस्याः । स्पटमन्यत् ॥ ५० ॥ एतदश्यापकं वाक्यं वीतरागाणामद नादित्याशझ्याह। रहःप्रचा- रेति। रहःप्रचारः उपगृहनचुम्बनाद्ययकादिपरिकल्पितः, तत्र कुश- लाऽतिप्रवीणा 'रहःप्रचारकुशला'। मदु अकठोरं गद्दं मन्थरं भाषितुं शीलं यस्याः सा । 'क' नाम शरीरिणं । 'न रमयति' न रमणक्रीड़ासक्तं करोति अपि तु सर्वमपि करोत्येव । रक्तान्त त्वं लोचनयोलक्षणं रम्यता चेति ॥ ५१ ॥ एतत् द्रयितुमाइ । मुनेरपीति । 'मुनेरपि' मुमुक्षोरपि महर्षः, मु. * निषेवत इति + सावित्यस्य स्थाने नामिति मः।

·. प्रथमः सर्गः। १४० 'मनः' चेतः, 'सराग' साभिलाषं, जितेन्द्रियत्वेऽपि 'अवश्य' अवशीभूतं कृत्वा, अथवा अवश्यं निश्चयेन सरागं कुरुते 'अना'। का किमिव 'सध्या शशिमण्डल मिव'। अतः कं भारी न रमयतीति स्थितं ॥ ५२ ॥ एतदेवाचेत नेम्वपि दयितुमाह ।'मन इति । सर्वेषां 'मनः' चित्तं, 'प्रलादयन्तीभिः', घानन्द हेतुत्वात् अपां स्त्रीणां च । *मन्द यन्तोभिः गाम्भीर्यादयां, स्तनजघनभारवत्त्वात् स्त्रीणामपि, 'बलं' अत्यर्थ, महा- न्तोऽपि' गौरभित्राः । 'अचला. इवाद्भिः' 'भिद्यन्ते' अन्तः प्रविश्य भूमिसात्कियन्ते स्त्रीभिरित्यर्थः ॥ ५३ ॥ न केवलं स्त्रीविषयाऽऽसक्तिस्त्याज्या सा च विनाशाय भवति तब्जन्यं मगयादिव्यसनत्रयमयीति दर्णय नाह। मगयेति । स्त्रीसेवाया बल- हानिकरत्वात् मांसाभिलाघे सगयायसनं । स्त्रोभिः सह पानगोयां पानव्यसनं । ताभिरेव विनोदार्थ अक्षकीड़ायसनं। त्रयमिति का- मजोऽयं त्रिवर्गः । स्पटमन्यत् ॥ ५४ ॥ यथा कामोऽतिप्रदो विनाश हेतुत्वादरिः, एवं क्रोधादयोऽयीत्यरि- घड्वर्गमभिधातुमाह । काम इति । 'कामः' तन्त्रोक्त लक्षणः, "स्पििव- शेषविषया इछाभिमानिकसुखानुविद्धा, फलवती अर्थप्रतीतिः" इति । 'क्रोधः' अविम्मस्य कारितया प्राणिद्रोहबुद्धिः । 'लोभः' वित्तेवतिलो. ल पता। 'हर्षः' कारणं विना प्राणिहिंसाजनितः परितोषः। 'मानः' माननीयेववमानबुद्धिः । 'मदः' बलावले पजनित उत्सर्ग व्ययं घड्वर्गः । उत्तराई स्परं ॥ ५५ ॥ अरिषवर्ग परिपालनदो मोकहयेन दर्शयन्नाह । दाण्डक्य इति । दण्डकविघयाधिपतिः 'दाण्डक्यः' बहदश्वनामा भूपतिः। स च गया- गतो भगोः कन्यामकामां धर्ष यन् भगोः शापात् पांसरिभिः स- बन्धुर्विननाश । 'क्रोधाच्च जनमेजयः' अश्वमेधकर्मणि शिस्न लक्षीकता * मदयनीभिरिति मु.। । दण्डक इति म ।

·१४८ कामन्दकीयनीतिसारटीका । . । पत्नीं दृष्ट्वा, ऋत्विरिभरेवं कृतमिति तेषु विक्रान्तः, तैः शापेनाभिहतः। 'लोभात्' चातुर्वण्यं सर्वखाप हरणैरतिपीड़यन् प्रजाभिरेकै भोट- निक्षेपविधिना ऐलः' इलागर्भ बुधजातः पुरूरवाः अभिह 'वा- तापिईघतो सुरः' इति, नातापील्वलसंज्ञको कामरूपिणी महाऽसरी कृतकृतकवेशा महर्षीन् अामन्त्य, आत्मनारकं कृतपशुरूपं घातयित्वा तन्मांसमहधींस्तर्पयति, भुक्तास्थितेषु च तेषु रहे होय ति ब्रूते, मृतसञ्जीवनविद्यया च जीवित इल्वलो विदार्य महर्षीणामदर मा- निःसृत्य भातुर्गले लगति, ततस्तो ही भवतः, एवमुपदवका । सावागतेनागस्त्येन निहतो, इति ॥ ५६ ॥ पौलस्त्य इति । त्रुघवर्गमिति। 'पौलस्त्यः' रावणः, 'राक्षसः' 'मा- नात्', रामचन्द्राय सोतामसमर्पयन् विन नाश । 'मदात्', 'दम्भोद्भवः' नाम सार्थकनामा महासुरः, अनेकसुरजित् त्रिभुवने नास्ति मे प्रति. मों मत्सम इति मदेन नारदमभ्यर्थितवान् द य मे प्रतिमन मिति, नारदेन तु ईषिकास्त्रेन स विनरः । ‘रते' दाण्डक्याद यः, माश्रिताः', 'निधनं', गताः ॥ ५७ ॥ अरिघवर्गपरित्यागे प्रकृरफलमाह। शत्रुघवर्गमिति । 'जामद- ग्न्याम्बरोधी', 'शत्रुघड्वर्गमुत्सृत्य', 'चिरं महों बुभुजाते', इति स्पषं तस्माच्छ्रेयोऽर्थिना बरिषतर्गत्यागेन इन्द्रियविनयः कर्त्तव्य इति ॥ ३ . इन्द्रियजयप्रकरणे इन्द्रियजयकारणं विद्याइसंयोगमभिधातुमा ह। * वईयनिवेति । पुरुषेण पमर्थहयोपार्जनाय यतितव्यं । ता च 'धर्मा', उपादेयत्वात् साधुभिः 'आदरात सेविता',अतस्तो 'वईयन्', 'गुरुसेवनं' विद्यारद्धाराधनं, 'कुर्वोत' । कथमिति 'निएहोतेन्द्रिय- ग्रामः', सन् इति स्परं । ५८ कोड़ा। 'शत्रुघड्वर्ग- * बर्धयद्विव धर्मार्थो सेविती सद्भिरादरात्। निग्रहातेन्द्रियग्रामः कुर्वीत गुरुसवनम् ॥ ५८ कोड़ः । साकोऽयं मु पु० मास्ति।

·प्रथमः सर्गः। १४८ . . किमर्थं गुरसेवनं कुर्वोते त्याह । शास्त्रायेति । 'शास्त्राय' शास्त्र वान्वीक्षिक्यादिविद्याचतुष्टयं तदर्थ, 'गुरुसंयोगः', कर्त्तव्यः । 'शास्त्र', किमर्थं ? 'विनयरइये' इन्द्रियजयरद्ध्यर्थे। स एव विनयः प्रास्त्रेणा- परहितःकृतक इति व्यपदिश्यते। विद्याविनीतः' इति विद्योपहि- तेन्द्रियजयकृतविनयसम्पन्नः, 'पतिः', न 'कृच्छ्रेषु' विपज्जनितकोशेषु, 'अवसोदति' विषमो भवति ॥ १८ ॥ उपकारं च संयोगे दर्णयबाह । उद्धोपसेवीति । विद्यारद्ध- सेवाधीनः 'पतिः', साधुसेव्यो भवति । तथा 'प्रेर्यमाणोऽपि', दास. कितवादिभिः, 'अकार्येषु' परदारदूषणादिषु, 'न प्रवर्तते' ॥ ६० ॥ विद्याग्रहणोत्तरकालमयि अवशिविद्यांशा ग्राह्या एवेति दर्श. यन्नाह। बादधान इति । सकलकलापरिपूर्ण भवतीत्यर्थः । इति इन्द्रियजयलक्षणं ॥ ६ ॥ विनयस्य फलं दर्शयन्नाह । जितेन्द्रियस्येति । ‘नोतिमार्गानुसा- रिणः' नयसम्पन्नस्य, 'ज्वलिताः' भाखराः, 'लक्ष्म्यः' विभूतयः, 'कोर्त- यश्च' यशांसि च, 'नभःस्पृशः' दिगन्तव्यापिन्यः, भवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥ इन्द्रियजयसुद्धसंयोगानुपसंहरबाह । इति स्मेति। 'नयान्वितः' वृद्धसेवनात् अवाप्तनीयन्वितः,'राजा', 'इति' बनेन प्रकारेण, विनयं* इन्द्रियजयं, निघेवमाणः' अनुतिछन्, 'नरदेवसेवितं' घोडशमहाराजा- ध्यासितं, श्रियः' 'पदं' महाचक्रवर्तिस्थानं, 'समाक्रामति' अध्यास्ते । 'भाखरं' दीप्ततरं, 'शिरः' 'महारत्मगिरेः' समेरोः शिखरम् 'इव', इन्द्रत्वमित्यर्थः, 'उन्नतं' यकृत पुण्यैरप्राप्यं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ६३ ॥ विनयो राजकुमारेषु पुनराधेय इति दर्शयन्नाह । इयं हीति । 'इयं', 'पार्थिवता' राजत्वं, 'लोकव्यतिरेकवर्तिनी' लोकोऽन्यथा वर्तते- ऽन्यथा पार्थिवः, यतः 'खभावतः', एव विन याभावात् 'समुन्नता' अप्रति हता। 'बलात्' याक्रम्य गुरुः ‘विनये', नियोजयेत्। यतः * विनयौ इति म।

·१५० कामन्दकीयनीतिसारटीका। 'नयस्य' शास्त्रानुष्ठानस्य, 'विनयः' इन्द्रियजयः 'पुरःसरः' साधक इत्यर्थः ॥ ६ ॥ । . बलान यनियोजने गुणं दर्प यत्राह । परां विनीत इति । 'विनीतः', राजा 'पर' उत्कृष्ठां, 'सेव्यो', प्राप्नोति । महीपतिविभूषणानां दुर्लभत्वात् विनय एवालङ्कारः। 'करोव भद्रः', अर्थात् राजा ति: 4 न शोभते' सुगमं ॥ ६५ ॥ किमर्थं विद्यारइसंयोगः क्रियते इति दर्शयन्नाह । गुरुस्विति । 'गुरुः' विद्यारद्धः, 'विद्याधिगमाय', अभिहितविद्यापरिणतये, 'से- व्यते'। सा च 'श्रुता', 'विद्या',समये 'मतये' प्रज्ञायै भवति । श्रुतानु. छानवृत्तीनि चानुष्ठीयमानानि 'भूतये श्रिये, असंशयं भवन्ति ॥ ६६ ॥ भूयोऽपि दृद्धसंयोगजनितविनयम्य प्रयोजनं द य माह। सुनि. पुणमिति । 'शुचिः' बाह्याभ्यन्तरशौचयुक्तः, 'अनुत्तिपरः' शुश्रूषात- त्परः। 'पतिपदाय' चक्रवर्तिस्थानाय। स्पष्ठमन्यत् ॥ ६॥ इन्द्रियजयसंयोगयोरननु छाने दोघं व्यनुष्ठाने च गुणं दर्शय- नाह। चविनयरत मिति । इन्द्रिय जयो विनयः, तदनाथात्वमविन. यः तद्रतं व्यसनासक्तं पम् 'अवशं' असाध्यम , छाप 'विविधः' रिपवः, 'वां नयन्ति' । विनीतः पुनः 'तनुरपि' कृपो ऽप, 'क्वचित् पराभवं', 'नैति', न याति ॥ ६८॥ । । कामन्दकीय नीति सारटोकायामुपाध्यायनिरपेक्षानसारिण्यां प्रथमः सर्गः।* ·दितीयः सर्गः । १५१ पूर्वसर्गल्लिखित विद्यानामुद्देशमभिधातुमाह। यान्वीक्षिकोमिति । छान्योक्षिक्याद्या विद्याश्चतसोऽपि वक्ष्यमावलक्षणाः । 'तविद्यैः' ता एव विद्या निर्मला येषां तैः । तत्कियोपेतैः' तदनुष्ठानयुक्तः । स्पटमन्यत् । बादरात् विद्या चतुरयचिन्तने प्रयोजनमाह। बान्धीक्षिकीति । 'शाश्वती' प्रत्येकमविनाशिनी। 'एता एव' इत्येवकारेण नान्ये केचन लोकस्थिति इतव इत्यर्थः । चन्यत् सुगमं ॥२॥ विद्यासयाविषये विप्रतिपत्तिं दर्शयन्नाह। त्रयोति । तिखो विद्या मनुपिया मन्यन्ते । कुत इत्याह, हि यस्मात् या श्यमान्वीक्षिकी सा त्रय्या विशेष एवेति मता ॥३॥ बार्हस्पत्यास्त विद्याइयमेव मन्यन्ते इति दर्शयन्नाह । वार्तेति । 'वाती च दण्डनीतिश्च' वक्ष्यमाणलक्षणे 'हे' व 'विद्ये 'इत्यवस्थिते' कृतनिश्चये। कुत इत्याह, 'लोकस्यार्थप्रधानत्वात्' इति चातुर्वर्ण्यस्य लोकम्य अर्थः भूम्यादिलक्षणः तस्मिन प्रधानत्वात् प्रधानवृत्ति हेतुत्वात, सर्वार्था वातया लभ्यते दण्डनीत्यापि लभ्यते इति 'सरपूरोधसः' सह- स्पतः 'शिव्याः' अन्तेवासिनो मन्यन्ते ॥४॥ शुक्राचार्य्यस्यासरगुरोः शिष्या एकामेव विद्यां मन्यन्ते इति दर्श. यन्नाइ। एकैवेति । दण्डनीतिरिदमेव शास्त्रं, यस्मात् तस्यामेव सर्व- विद्यारम्भाः प्रतिष्ठिताः । दण्डनीतेरभावात् मात्स्यन्यायेन सर्वविद्या- रम्भ एव न सम्भवति ॥५॥ पूर्वपक्षमभिधाय सिद्धान्तमभिधातुमाह। विद्याश्चतस इति नोऽस्माकं गुरोः कौटल्य स्य दर्शनं विद्यावतत एव न छूनाधिका वा । यस्मात् एथक एथक प्रवरसिद्ध्यर्थं यास विद्यासु लोका व्यवस्थितः .. विद्यानां खरूपभेदं दर्शयन्नाह । वान्वीक्षिकोति । प्रत्यक्षपरो- क्षाभ्यामीक्षितस्य पर्थस्थान पश्चात् ईक्षणं अन्योक्षा सा प्रयोजन ·. कामन्दकीयमोतिसारटीका। १५२ बस्थाः सा 'चान्वीक्षिकी' अनमानविद्या न्यायदर्शनवैशेधिकादिका, सा च 'वात्मविज्ञान' छात्माऽनया विशेषेण ज्ञायत इत्यात्मविज्ञानं । तादृशविज्ञानाच्च उभयलोकसिद्धौ ‘धर्माधमी प्रयोस्थिती' म तत्त्व. तो ज्ञायते । 'अर्थाना तु वातीयां दण्डनीत्यां न यान: क्ष्यिमाण- लक्षणो ज्ञायते इत्यर्थः ॥ ७॥ दण्डनीमाहात्म्यं दर्याय नाह। यान्वीक्षिकीति । ब्यान्वीक्षिक्याद्याः तिसा विद्याः सत्यः विद्याः धमर्थ संसाधिकाः । यस्मात दण्डनीतेः नीतिशास्त्रस्य विनाशे सति ताः सत्यो विद्या असत्यो मात्स्यन्यायेन भवन्तीत्यर्थः ॥ ८॥ एतदेव दयन्नाह। दण्डनीतिर्यदेति । 'सम्यक् नेतारं' विशिएं नायकं विजिगीषू अधितिष्ठति, तादृशेन विजिगीषुणा यदा सद्द. ण्ड नोतिरनुष्ठीयत इत्यर्थः । तदा पोषाः' व्यान्वीक्षिकादिविद्या स्तिसः, ताहा विद्याविदं सम्यक् उपासते इति ॥ ८ ॥ विद्यालक्षणात लाभं दर्शयन्नाह । वा इति । 'वर्णाः' ब्राह्मणादयः। 'याश्रमाः' ब्रह्मचारिप्रभृतयः। 'व्यासु' यान्वीक्षिकी त्रयी वाती दण्ड- नीतिघु विद्यासु, 'प्रतिछिताः' यथासम्भवं प्रतियां गताः । तद्यथा, अय्यां ब्राह्मणाः। दण्डनीयां राजानः । वानीयां वैश्याः शूद्राश्वः । यान्वीक्षियां ब्रह्मचार्यादयः । एवञ्च तासामवक्षणात् रक्षणाच्च राजा तद्धर्मग्य वाश्रमोपार्जितस्यांशभाक् भवति, घयांशभागो यो भवतीति स्मोरित्यर्थः ॥१०॥ विद्याजनितानि उपकारान्तराणि दो यन्नाह। च्यान्वीक्षियात्मवि- द्योति । 'बान्वीक्षिको' उक्त लक्षणा, आत्माऽनया ज्ञायते इति 'यात्म- विद्या', सुखदुःखयोः कार्यकारणभावेन 'ईक्षणात्' निरूपणात् भवति । 'तया' यान्वोक्षिक्या, 'तत्त्व' परमार्थ, क्षमाणः', 'इर्घका' 'व्युद- स्थति' परित्यजति । धर्मः कारणं, सुखं काय, अधर्मः कारणं, दुःख कार्य, एतदुभयमपि उपभोगात् क्ष्यं याति नान्यथा इत्येवमनमानादि- .

·। दितीयः सर्गः १५२ प्रमाणैस्तत्त्वदर्शी विजिगोषुर्घशोको 'सुखस्थानन्तरं दुःखं दुःखस्या- नन्तरं सुखं' इति चिन्तनेम व्युदस्यति त्यजतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ वान्वीक्षिकीजनितोयकारो दर्शितः साम्पतं अय्याः खरूपं तज्जनि- तोपकारादिकं चाभिधातुमाह। ऋग्यजुः सामेति। ऋगादयस्त्र यो वेदाः 'त्रयी' इत्युच्यते । 'त्रय्यां' विध्यनतिक्रमेण 'तिछन्' 'उभौ लोको' इहलोकपरलोकी, 'घवाप्नोति', ॥ १२ ॥ न केवलमेतत् वेदत्रयं त्रयो, अपरमपि त्रयीखरूपं दर्शयन्नाह। यङ्गानीति । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरक्त छन्दो ज्योतिषमिति घडपि वेदस्य 'व्यङ्गानि'। 'वेदाः' इत्यथर्ववेदेन सह चत्वारः। 'मो- मांसा' वेदप्रमाणशास्त्रं । 'न्यायविस्तरः' इति न्याय दानवैशेषिकादिः। 'धर्मशास्त्र' मन्वादि । 'पुराणं' अयादाविधं । चकारात् महाभा- रतरामायणादीनामपि पुराणान्तभीवा द्रप व्यः कथाखरूपत्वात् । एतत्मवं चतुर्दश विद्यास्थानरूया 'त्रयो' इत्युच्यते ॥ १३ ॥ अय्याः स्वरूपादिक मक्तं सम्पति वातीयाः स्वरूपं तदुपकारच अभिधातुमाह। पाशुपाल्य मिति । पशून हस्त्यश्वादीन् पाल यन्तीति पशुपालाः इस्तिशिक्षाशालिहोत्रादिविदः, तेषां पास्त्रमनुष्ठानच 'पाशुपाल्यं' । 'कृषिः' कर्षणं तत्प्रतिपादकं पराशरादि शास्त्रं तदनु- छानच । 'पण्यं' क्रयविक्रयादिलक्षणं वाणिज्यं रतत्रितयं, 'वाती' भगइत्ति हेतुत्वात् । रतया वार्तया सम्पन्न विजिगीषुः *साधु यथा भवति तथा न 'आवत्तेः' यावर्तनात् 'भयमच्छति' प्राप्नोति ॥ १४ ॥ दगडनीतेः खरूपं उपकारश्च दायितुमाह। दमो दण्ड इतीति । 'दमः' वधपरिक्लेशार्थहरणादिना दमन क्रिया, 'दण्डः' अभिधीयते । तात्स्थात् प्रयोक्तरि तिष्ठतीति उपचारात् महीपतिर्दण्डः तस्य नी. तिरिदं प्रास्त्रं दण्डनीतिः, नयनं दगड्यं प्रति दण्डस्य प्रण यनं नीति. रिहोच्यते ॥ १५ ॥ साधुरिति मु०॥ 0 2

·.
१५४
कामन्दकोयनीतिसारटोका।
।
!
दण्डनीत्या खात्मनो विद्यानाच्च पालनमाह। तयेति । स्पर्क ॥१६॥
विद्या ना खरूपोपकारादिभिर्भेदं दर्शयित्वाऽभिधानतोऽपि दर्णय-
माह। विद्याद्यदाभिरिति । 'याभिः' बान्वीक्षिकीयोवातीभिः ।
चतुर्वर्ग धर्मार्थकाममोक्षात , 'यथासम्भवं 'यदा' महीपतिः 'विद्यात्'
विचारयेत्, तदा धान्वीक्षिक्या 'विद्यात्व' । विद् विचारणे इति धा-
तोरिदं रूपं । तथा चतुर्वण यदा विद्यात् जानीयात्, तदा त्रय्या वि.
द्यात्वं, विद् ज्ञाने इति धातारिदं रूपं । यदा 'विद्यात्' लभेतेति तदा
वा या विद्यात्वं । विद् लाभे इति धातोरिदं रूपं ॥ १७ ॥
॥ इति विद्याप्रकरणं ॥
वर्णाश्रमधर्म खधर्मयुतानां दण्ड प्रणयनार्थमभिधातुमाह श्लोक-
चतुरायेन । ज्येति । याजनेति ! शास्त्रेणेति । शूद्रस्येति। कारवः
शिल्पि नः। चारणाः रणजीविनः ॥ १० ॥ १६ ॥ २०॥ २१ ॥
इदानों ब्रह्मचारियखरूपमाह। गुराविति । नष्ठिकस्य ब्रह्मचा-
रिणः 'गुरी' गुरुट हे 'वासः', 'चमिशुश्रूषा' इति वैश्वानराराधनं,
'खाध्यायः' खशाखाध्ययनं । 'व्रतचारणं' तदुपदिष्टानां व्रतानामनुष्ठानं,
'त्रिकालस्नायिता' सन्ध्यात्रयेऽपि स्वानं । 'भैय' भिक्षासमूहः एक-
भिक्षाया निघिद्धत्वात्, 'गुरी प्राणान्तिकी स्थितिः' इति प्राणान्तं
यावत् गुरावेव स्थितिरित्यर्थः ॥ २२ ॥
गुरोरभावे तस्य वासनियमं दर्शयन्नाह। तदभावे इति । सदभावे'
गुरोरभावे। 'सब्रह्मचारी' सहाध्यायो। 'वा' अथवा, 'कामतः'
खेच्छया, 'अन्याश्रमत्वं' इति यदि नैछिक उपकुर्वाण एव ॥ २३ ॥
भूयोऽपि ब्रह्मचारिधर्मविशेषमाह । स मेखलीति। 'सः' उपकुर्वाणे
ब्रह्मचारी, 'मेखली' माझी मेखला यस्यास्तीति । 'दगडी' पालाशदण्ड .
धारणात् । 'जटी मुण्डो वा' तथैव गुरुसंश्रयः। बाविद्याग्रहणात्
ब्रतादिक विद्याग्रहणाच यावत् कुर्यात्, ततः इच्छा चेत् ग्रहस्थः स्यात्
अन्यथा नैछिकः स्यात् इत्यर्थः ॥ २४ ॥

·हितीयः सर्गः। १५५ गृहस्थधर्ममभिधातुमाह । चमिहोप्रेति। एहस्थोऽत्र चतुर्विधः । अपरञ्च अमिहोत्रेति । ब्राह्मणादिभिरमिहोत्रोपचरणं यथा सम्भवं ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानामेव द्रव्यं । 'जोवनञ्च खकर्मभिः' इति ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहेण, क्षत्रियस्य प्रास्त्रेण, वैश्यस्य कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यादिभिः, शूद्रस्य कार्वादिभिः । 'अयच्च धर्मः' नियमात्, धर्मदारेषु 'पर्ववज' पौर्णमास्यादिपुण्यतिथिवज, रतिक्रिया' ॥ २५ ॥ धर्मा) दाररक्षार्थञ्चेन्याह । देवेति। देवपित्रतिथित्य पूजेति प्रतीतं । 'दीनानकम्पनं' बाल वृद्धव्याधितानां पात्याऽनु कम्पनं । 'श्रुतिः' वेदः, ‘स्मतिः' मन्वादिशास्त्रं, तेषां 'अर्थः' तत्र 'व्यवस्थितिः' तदुक्ता- नुष्ठान परेण भवितव्यमित्यर्थः । व्ययं धर्मश्चतुर्विधस्यापि 'यह मेधिनः' रहे अवस्थातुं मेधा बुद्धिर्यस्य विद्यते तस्यायं धर्म इत्यर्थः ॥ २६ ॥ वानप्रस्थधर्ममभिधातुमाह। जटित्वमिति* । 'जटित्वं' नि. यमाज्जटाधारणं 'यमिहे टत्व' व्यमिहोत्रपरिग्रहश्च, तथैव भूमा प्रय्या, कृष्णाजिनधारण छ। वने निर्जने वा वासः 'वनवासः' अन्यत् स्पठं ॥२७॥ वनवासिधर्म माह। प्रतिग्रहेति। प्रतिग्रह य दोयमानस्य हिर. ण्यादेः ग्रहणनित्तिः प्रतियहनिवृत्तिः' 'विः स्नान' सध्यात्रये खानं, 'व्रतचारिता' ब्रह्मचारिता सन्निहितदारेणापि ब्रह्मचर्यमेव कर्त्तव्यं उत्तराईमेव प्रतीतं ॥२८॥ परिवाड्धर्ममभिधातुमाह। सर्वारम्भेति । 'नियरिग्रहता' पुस्त. कादेर्वस्त्रावरणादेरपि परिग्रहो नास्तीति । 'बद्रोह' भूतहिंसाभा- वः। 'समता सर्वजन्तुषु' उपकार्यपकारिष्वपि तुल्यबुद्धिः ॥ २६ ॥ अपरञ्च, प्रियाप्रियेति । प्रियचाप्रियच्च तयोरपरिवङ्गः अनासक्तिः 'प्रियाप्रियापरिव' सुखादौ विकारो इर्षशोकः कुतो नास्तीति * जडत्वमिति म + प्रियाप्रियपरिब इति म।

·- १५६ कामन्दकीयनीतिसारटीका। 'सुखदुःखाविकारत्वात्' सबाह्याभ्यन्तर शौचमिति 'बगा' मज्जला- दिभिः, 'याभ्यन्तरं' सकलसत्त्वानुग्रह शुद्ध्या । 'वाग्यमः' मौनव्रतं । 'व्रतचारिता ब्रह्मचारिता* ॥ ३ ॥ किञ्च सर्वेन्द्रियेति । सर्वेन्द्रिय समाहारः' विषयेभ्यः सर्वेषां इन्द्रि- याणां प्रत्या हरणं । अयञ्च योगशास्त्रे प्रत्याहार इत्युक्तः । 'धारणा' इति । तल्लक्षण माह तत्रैव । प्रदेो धार्यते वायर्मनो वापि सुसंयुतं । खधारक प्रयत्नेन धारणा साऽभिधीयते । 'ध्यान' चिन्तनं । तच दि. विधं काम्य फलाथं मोक्षफलार्थञ्चेति । तत्र मोजकलार्थ नित्यं । तम्य 'अभ्यासः' तत्परता 'भावशुद्धिः' प्राणिघ अद्रोह बुद्धिः। 'एघ परि- वाइधर्म उच्यते ॥ ३१॥ वर्णाश्रमाणामसाधारणधर्ममभिधाय साधारण मभिधातुमाह । अहिंसेति। वर्णिभिराश्रमभिश्च परकीयाणां मानदारद्रव्यादीनां 'अहिंसा' कर्तव्यति पोषः । 'सूटत' प्रियं पथ्यञ्च सूतं इत्येवंभूता वाणी, सर्वेषु वक्तव्येति भावः । 'सत्य' यम्घावादः । 'शाचं' बाह्या. भ्यन्तरशाचं श्रुतिस्मतिविहितं, 'दया' दीनानु कम्पनं , 'क्षमा' शान्तिः । स्पएमन्यत् ॥ ३२ ॥ खधर्मान छाने फलमभिधातुमाह । खर्गति। 'स्वानन्याय' वर्गव यानन्तां मोक्षश्च स्वर्गानन्त्य तस्म प्रभवताति। 'धोऽयं' अन्तरोतः। 'सर्वयां वर्णिलिङ्गानां' भवतीति पोषः। 'तम्य' धर्मग्य 'व्यभावे' विनाश अननुष्ठाने 'व्ययं लोकः' 'पाकरात्' सकीर्णतया 'नाश यानयात् ॥ ॥ ३३ ॥ धर्मप्रवर्तकदण्डधराभावे दो दर्शायाह । सर्वम्यास्येति । 'सर्व. स्यास्य' धर्मस्य 'यथान्यायं' स्मार्सन्यायमगतिक्रम्य 'भूपतिः' विजिगीषुः 'सम्प्रवर्तकः' सम्पययिता । 'तस्य' भूपतेः 'बभावे' 'धर्मनाश' दण्डाभावात् धर्मनाशे 'जगचच्युतिः' जगतो विनाशः स्यात् ॥ ३४ ॥ । १ * वाममो ब्राधारितति मुः।

·द्वितीयः सर्गः। १५० वर्गाश्रमधर्मप्रभावमेवाभिधातुमाह । वर्णाश्रमाचारेति । 'वर्णाश्र. माचारयुक्तः' तदाचारतत्परः, 'वाश्रमविभागवित्' इति का कस्य प्रतिपत्तिरिति जानाति । 'पाता' रक्षिता वर्णाश्रमाणां 'पार्थिवः सर्वलोकभाक्' । प्रक्रलोकभाग इति टोकासम्मतः पाठः । शकलोकः खर्गः ॥ ३५॥ ॥ इति वर्णाश्रमधर्मः॥ . . दण्डमाहात्म्यमभिधातुमाह । इति यस्मादिति *' 'यात्मवान्' ध्यभिहितात्मसम्पदा गायक्तः 'सम्यक विजितेन्द्रियो 'नृपः' न केवल यात्मनः प्रजानाञ्च 'उभौ लोको धार यति' दण्ड प्रणायनात इत्यर्थः । 'दगडीव' यम इव राग दे घरहितो दण्डं धारयेत् ॥ ३६ ॥ दण्डधारण प्रकारमभिधातुमाह । उद्देज यतीति । 'तीक्षोण' अन्या- यादधिकेन दण्डेन, प्रजाः 'उहेज यति' । दुना ना ने न 'परिभ्यते' न भव त्यस्य दण्ड़े पीड़ति दहाट्यं नास्तीति परिभृयते । 'दगडे न' व्यन्य- नाधिकन देयः परिभवो वा भवति यस्मात् तस्मात् ‘युक्त दण्डः प्रश- स्यते' सुविज्ञातप्रण य नादित्यर्थः ॥ ३० ॥ तदेव दळ्यति । त्रिवर्गमिति । 'त्रिवर्ग' धर्मार्थकामान, 'वर्धयति', 'याशु' सत्वरं 'राज्ञा दण्डः यथाविधि' सुविज्ञातप्रणीत त्वात् । 'छा- सामनस्यात्' समञ्जसभावो सामञ्जम्यं माध्यस्थं, राग देघाभ्यां तदभावो यासामञ्जस्यं तस्मात् यासामञ्जस्यात् 'प्रणीतः' दुश्पणीतो दण्डः 'वन- स्थानपि' लोक व्यवहारबाह्यानपि 'कोपयेत्' ॥ ३८ ॥ किञ्च लोकति । 'लाकशास्त्रानुगः' : लोकः वर्णाश्रमादिजनपदः, शास्त्रं श्रुतिस्मयादि । 'तदनु गतः' तदनुरूपा दण्डः नेयः दण्यं प्रति विधेयः । उभयानुगतत्वात् सुतरां अनुदेजनो भवति । विजिगोषोः श्रिये च भवति । उत्तराई स्परं ॥ ३९ ॥ महोयतेजगतश्च ध्वंसकारणामभिधातुमाह। परस्परेति । 'पर- . यात्मत ति मु०॥

·१५८ कामन्दकीयनीतिसारटीका। स्परामिघतया' भक्ष्यभक्षकत्वेन स्थितस्य 'जगतः। भिन्नवर्मनः 'एथ. मार्गस्य दण्डस्येत्यर्थः । 'दण्डाभावे परिध्वंसी मात्स्यन्यायः प्रवर्तत' इति स्पषं॥४०॥ एतदेव अयितुमाह । जंगदेतदिति । स्यम् ॥ ११ ॥ एतमर्थमुपसंहरबाह। इदमिति । 'इदं जगत् 'प्रकृत्या' खभा. वेन 'विषयः' स्पादिभिः, 'वशीकृत' विषयीकृतं, थाहारनिद्रा- भयमैथुनादीनां शरीरेष्वेव सहोत्यद्यमानत्वात् । अतर व ‘परस्परं' 'परस्पर स्त्रीधनलोलपं' तत्तलम्पटं 'जगत्' केवलं दण्डभयेन उपपीड़ितं सत् 'साधुसेविते' मुमुक्षुभिर ध्यासिते 'सनातने' नित्ये पुण्ये वा स्वगा- नन्त्यगामिनि मार्ग प्रस्थानं करोति ॥ १२ ॥ एतदेव ब्रयन्नाह । नियतेति । 'अस्मिन् जगति 'साधुवृत्तः' पर. वशः' 'दुर्लभः' दुष्पापः किन्तु दगड योगात् सर्व एव प्रायशनियत- विषयवर्ती भवति । यथा कुल स्त्री विराग हेतुभूत कृश त्वविक ल त्वा- दिदोषदुई पति शास्त्रोक्तदण्डभयेनेव प तत्वेनाङ्गीकरोति || ४३ ॥ दण्ड प्रण यनेऽपि विजिगीषोः प्रयोजनमाह। इति परिगणितार्थ इति । 'इति' एवमुक्त प्रकारेण, 'परिगगिता' निर्णीताः 'बा' वधा- दिदण्डस्य दोघा गुणाश्च येन सः। अतएव *प्रास्त्रमार्गानुसारी। 'नियमयति' एवं वर्तितव्यमिति नियमं करोति । 'यतात्मा' जिते न्द्रियः । प्राप्तो मार्गे घु प्रचारो याभिस्ताः ‘प्राप्तमार्गचाराः' ‘सरितः सम' व 'छपुनरपगमाय' अपुनर्निरत्तये, 'सम्पदः' लक्ष्म्यः 'त' राजानं 'विपान्ति' ॥ १४ ॥ इति कामन्दकीयनोतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यां द्वितीयः सर्गः ॥ ॥ • प्राप्तमार्गेति ।

·रतीयसमें . १५८ प्राचारव्यवस्थापनम्। सदाचारस्थानमभिधातुमनन्तरसर्गेण सम्बन्धं दर्शयबाह । दण्ड- मिति । 'दण्डीव' धर्मराज इव। 'भूतेषु' वर्णाश्रमेषु । 'धारयन्' तु. लया तमिव, न्यूनाधिकत्वाभावात् । 'प्रजापतिरिव' कारणिकशोर- नन्तरं विनयापादनेन प्रजापतिर्यथा प्रजानां स्थितिमकल्प यत् तहत् विजिगीषुः, इति, स्पछमन्यत् ॥ १ ॥ दण्डो दण्ये विवानुग्रहोऽनुग्राह्ये विति दयन्नाह । वाक् सूटतेति। 'सूटता' सत्या प्रिया वायो। 'दान' प्रकृते आपनत्राणार्थ। 'दीनाः' परैः पीयमानाः, 'उयागताः' पूरण मागताः, तक्षणं,साधसङ्गाश्च, इति' एतत् ‘साधु' उत्तमतरं, 'सतपुरुषव्रत', उभय लोकसाधकत्वात् हितं ॥२॥ अपरच्च 'याविरः' इति दुःखमापन्न इव मन्यमानः। अन्यत् स्परं ॥३॥ एतदेव द्रयितुमाह । न तेभ्य इति। तेभ्योऽधिकाः' बन्ये 'न सन्ति । पोघं सुगमं ॥ ४ ॥ भूयोऽपि दोनोहरणप्रकारमाह। दयामिति । 'परमां निर्याजा । 'धर्मात्' क्षत्रधर्मात , 'अविचलन्नृपः' पूात्रु विधये दाहलोपादिके कर्तव्ये । यदि दयया तन्न करोति तदा विजिगीषुर्धर्माचलितो भवति । एवं दयालुता विषयभेदेन कर्तव्येति भावः । 'पीड़ितानां', चौरादिभिः । 'अनाथानां' वाणसमर्थनारहितानां । शेषं स्पर॥५॥ वर्णश्रमसाधारणोऽप्ययं धर्म चादरप्रदर्शनार्थं पुनरुच्यते । बा- दृशंस्यमिति । तृशंसो हिंसः तहिपरीतः घशंसः तस्य भावः 'बा. स्य' दयालुत्वं । 'परः' उत्कृष्टः। 'सर्वप्राणभ्टतां मतः' सर्वानुमतः । यत इति पाठान्तरः। यत एवं तस्मात् राजा 'बाटस्येन', 'कृपणं' दीनं, 'जन', 'पालयेत्', नतु सबल मित्यर्थः ॥ ६ ॥ छपणपीड़ने दोषमाह। न होति । यथा कश्चित् थाध्याधुप- शमेन 'मुखमन्विच्छन', मनुष्य उपहारं देवताभ्यः प्रयच्छति । इत्येवं प्रकारैरन्यैरपि कारणैः ‘कृपणं', जनं 'हि' स्फुटं, 'न पीड़.

·-- . -- १६० कामन्दकोयनीतिसारटीका। येत्' । 'मन्युना' पोड़ाजनिताकोशशीकरदितेन । शेषं स्परं ॥ ७॥ अपरञ्च । को हि मामेति । 'कोनाम' जनः, 'कुले' विशुद्धे, 'जातः' उत्पन्नः सन्, 'सुखलेशेन लोभितः' यत्किश्चित् सुखाखादप्रलोभितः, 'चल्यसाराणि' दुर्बलानि, 'भूतानि' प्राणिनः, 'पीड़येत्', 'अविचार- वन्' दोषविचारमकृत्वैव । यस्तु पोड़येत् स कुलीनो न भवतीति भावः॥८॥ एतदेव दायितुमाह। चाधीति । "याधयः' मनःपीड़ाः, 'व्याधयः' जराद्याः तैः 'परोताय' समन्ताझालाय, एवञ्च अद्य श्वोवा विनाशिने' निःसंशयं विनश्वराय, 'कोहि नाम' विवेकी, 'प्रारीराय' पारीरसुख. सम्पादनाथ, ‘धीपेतं' अधर्मिछ, 'समाचरेत्' अविवेकित्वादाचरे- दित्यर्थः ॥६॥ भूयोऽपि अकार्य निषेधाय वैराग्यं दर्शयन्नाह । श्राहारिति 'थाहार्यः' असहजैः सुगन्धानुलेपनवस्त्रालङ्कारादिभिः, स्वभाबाद- हृद्यं पृतिगन्धसुखखेदाद्युपेतं, 'क्षणं दुःखेन हृद्यतां नीयमान', 'हि' स्फुटं, 'छायामात्रकमेव' छायामात्रावस्थिति, न चिरस्थायीत्यर्थः 'इदं' पारोरं *नश्येदुदक बिम्ब वत्, साक्षादेवादनं यातीत्यर्थः ॥१०॥ विषयाणामसारत्वं दविन्नाह । महावाति । 'महावात' महा. मादि मेघमालावत् 'यतिपेलवैः' कोमलैः, 'विघयारिभिः' विधः . स्पदय एवाहितकारित्वात् शत्रवस्तैः, 'महात्मानः' विवेकिनो- ऽपि, 'कथं नाम', 'झियन्ते' वशीक्रियन्ते ॥ ११ ॥ भूयोऽप्यनित्यतां दर्शयन्नाह । जलान्तश्चन्द्रेति । जलमध्यगतचन्द्र- प्रतिविम्बवत् प्राणिनां चञ्चलं जीवितं 'तथाविधं ज्ञात्वा', 'पाश्वत्' अन- वरतं, 'कल्याणं' तद्धेतुत्वात् धर्मम् , 'धाचरेत् ॥ १२ ॥ एतदेव द्रयितुमाइ । जगन्मगेति । 'जगत' विश्वं, 'म्टगटधातुल्यं' मगढधिकोपमानं, “वीच्य' दृष्टा, 'इदं' दृश्यमानं, 'क्षणभर' पात्रु • पश्येदुदकधिन्दुवदिति मः। यतः .

·। टतीयः सर्गः १६१ विनाशि, *मुजनैः' सत्पुरुधैः, विद्या रित्यर्थः। 'सिङ्गत' साहित्य, 'कुर्यात्', धर्मार्थं सुखार्थञ्च ॥ १३ ॥ सजनसङ्गति प्रशंसनाह। सेव्यमानस्विति। सुधाता इवेति । लोकदयं स्पदं ॥ २४ ॥ १५ ॥ सुजनसङ्गतस्य फलं प्रदर्य दुर्जनसङ्गतं निन्दमाह । ग्रोभे शति। यीमे सूर्याशवोऽतितीक्ष्णा भवन्ति तैः सम्यक् तर, अतरवोद्देजनं 'अनाश्रयं', वोगल्लताद्यभावात् 'मरुस्थलमिव', दुर्जनसङ्गतेवाश्रयो नास्तीति स्थितेरभावात् 'उदयं' उच्चं, मरुपक्षे तदतीवोष्णग्राहि भवतीति दुर्जनैः सम्बन्धं त्यजेत् । कौटल्येनाप्युक्तं 'अनार्यजनसंसर्ग त्यजेत्' इति ॥ १६ ॥ दुर्जनस्वरूपमाह । श्रुतशोलोपसम्पन्नानिति । श्रुतं यान्वीक्षिक्या- दिविद्या,शोलं सत्खभावता, ताभ्याम्पसम्पन्नान् ‘श्रुतशोलोपसम्पन्नान्', 'अकस्मादेव' कारमं विनापि, 'अन्तः प्रविश्य' विश्वासदर्शनादात्मभावं गत्वा हृदयं प्रविश्य, 'शुष्करक्षमिवानलः', 'दहति', स्पछं ॥ १७ ॥ माशी विधेभ्योऽप्यधिक दु एतां दुर्जनस्य दयन्नाह । निश्वासाठी- णति । निश्वासेन उद्दगी यो विघहुतभुक् विधानलस्तस्य धूमेन धूम्रोकृतानि याननानि येषां तैः 'चाशीविधैः' सः सह, 'सङ्गं वरं कुर्यात्', किन्तु 'दुर्जनः', समं निश्चितं न कुर्यात्'। सपाः कथञ्चिदुप- काररहिता न व्यभिचरन्ति, दुर्जनास्तु व्यभिचरन्त्येवेति भावः ॥ १८॥ उपकारिवपि अपकारी दुर्जन इति दयन्नाह । दीयत इति । 'स्वच्छ हृदयैः' व्यकलुषितचित्तैः सुजनैः, 'पिण्डः' शुभाहारमयः, 'येनैव पाणिना दोयते', 'माजीर इव दुईत्तः', 'तमेव' पाणिं, 'विलम्पति', दौथ्यात्, स्परं ॥ १६ ॥ अपरश्च । असाध्यमिति । 'साधुमन्त्राणां' पञ्चाङ्गानां, 'असाध्यं' । * खजनैरिति म. + 'सङ्गतः' इति म० ।। * सनः शोलेत्यादीति मु. करक्षानिति मु.। x2

·१६२
कामन्दकीयनीतिसारटोका।
चप्रतिविधेयं, 'तीवं, तीक्ष्णं, 'वाग्वि' वाक्वरूपं विघं, 'उत्सृजन्'
उनिरन्, 'दुशे दुर्जनमनगो दिजिकं वदनं धत्ते' स्पर। दौथ्यादेवं.
विधो दुर्जनपनगः सुदूरतः परित्याज्य इति भावः ॥ २० ॥
प्रसङ्गादागते दुर्जने विधेयमाह । क्रियत इति । 'अभ्यईणीयाय'
पूज्याय सुजनाय, 'यथाऽञ्जलिः क्रियते' प्रश्रयप्रदर्शनार्थं 'ततः' तस्मा-
दपि, 'साधुतर' स प्रश्रयविशेषः 'दुर्जनाय कार्यो हितार्थिना', प्रती-
तमन्यत् ॥ २१॥
बाराधनादुपकारबुद्धिरप्यस्य भवतु इति जनानुरागार्थमस्य सद्य-
वहारविशेषमभिधातुमाह । हादिनीमिति । 'सम्यक्' सूक्तत्वेन,
'जनजिहीर्षया' जनचित्तापहारा), सर्वत्र ‘परमां मैत्रों भावयन्',
पर्थात् दुर्जनः, 'सर्वसत्त्वानां जादिनी सर्वानन्दकारिकां 'लौकिकी
गिर' लोकव्यवहारिकां वाचं, 'उत्सजेत्' दद्यादित्यर्थः ॥ ॥ २२ ॥
दुरवाक्ये दोघं दर्शयना। नित्यमिति । हृदि विद्धमिति । स्पर
॥ २३ ॥२४॥
करवचसा खरूपमभिधातुमाह । तीबाणोति । 'तीवाणि' दुःस-
हानि, 'उद्देगकारीणि' उद्देजनीयानि, 'यन यात्मकैर्विस्यानि' दु-
#तिशालिभिरुदीरितानि, 'वचांसि' दुर्वाफ्यानि, 'पूरस्त्राणीव देहि.
नां मर्म कृन्तति', स्परं ॥ २५ ॥
प्रियवचसा गुणं दर्शयन्नाह । प्रियमेवेति 'प्रियमेव' श्रुतिसुखमेव,
'अभिधातव्यं' प्रयोक्तव्यं, 'सत्स' सुहृत्सु, 'नित्यं विघत्सु च' सततं
देसृषु च । 'केकामधुरः शिखीव' कलनादरमणेयो मयूर इव, 'प्रिय-
वाक्' मिसभाषी जनः, 'कस्य न प्रियः', अपितु सर्वस्वापीयर्थः ॥ २६॥
पपिच। चलनियन्ते इति । 'मदरक्तया' कल खनजनितमदरक्त-
या, 'विपश्चितः' पण्डिता विवेकिनः, 'अत्यर्थ' निरतिशयं, 'माधुर्यगुण-
युक्त या' मधुरया, 'वाचा' । अन्यत् स्पर्क। मधुर वागेव विपश्चितोऽ-
क्षतरणमिति भावः ॥२७॥

·टतीयः सर्गः। । . अपरछ। मदरक्तस्येति । गुणानुरागोति । ये प्रियाोति । प्रतीत ॥ २८ ॥२६॥३०॥ ग्रहस्थाचारमभिधातुमाह। चिरिति । 'शुचिः' बाधाभ्यन्तरशी. चयुक्तः, बाह्यं मन्जलादिभिः, चाभ्यन्तरं सर्वसत्वानुयहबुड्या । वेदोक्तं समग्रमपि मन्यते यः स पालिकः तस्य भाव बास्तिक्यं तेन पूत खात्मा यस्य सः 'चास्तिक्यपूतात्मा' | अवशिएं सगमं ॥ २१ ॥ उक्त पूजनक्रममभिधातुमाह। प्रणिपातेनेति । 'गुरून्याचार्यादीन, 'प्रणिपातेन' प्रणिपत्य, 'अभिमुखान् कुर्वीस' इत्यनुवर्तते । 'सतः' सत्पुरुषान् , 'चनूचानचेरितैः' विनीतभावः। 'देवान्', 'सुकृतकर्मणा' पुण्येनानु छानेन, 'भृत्यै' सम्पदर्थे । देवाः सुकृतेनाभिमुखा भवन्ति न प्रगाममात्रेण ॥ ३२॥ अपरञ्च। खभावेनेति। 'खभावेन' परमात्मीयभावेन, 'मित्र' मि- वतामुपगतं, 'सद्भावेन' साधुभावेन, 'बान्धवान्' व्यात्मबन्धुप्रभतीन , 'स्त्रीम्सत्यं' भार्यानुजीविवर्ग, 'प्रेमदानाभ्यां' दानरहितेन स्नेहेन प्रेम- विवर्जितेन दानेन च, 'दाक्षिण्येन' स्निग्धभावेन, “इतरं' उक्तव्यति- रिक्तं जनं, 'हरेत्' अाराधयेत् ॥ ३३ ॥ दान क्रममभिधातुमाह। * गुणानुरागीति । 'गुणानुरागी' पात्र- गुणेष्वनुरागवान्, अनेक गुण वद्य एव धनं विजेन्नान्यथेति, 'स्थि- तिमान्' यस्य यावत् प्रतिज्ञातं तदनतिक्रमेण निर्वहणं स्थिति- स्तद्युक्तः। 'श्रद्दधानः' दानात् नूनं पुण्य मस्तीति श्रद्धान्वितः, 'दया- न्वितः' दीनानाथेष्वपि कारुण्यात् प्ररत्तदानः, अवशिएं स्पएं। . ॥ ३३ कोडः॥ प्रियवाकसहितमेव दान कर्तव्यमित्यस्यैवार्थस्य प्रशंसामभिधातु- गुणानुरागी स्थितिमान् प्रधानो दयान्वितः । धनं धर्माय विएजेत् प्रियां वाचमुदीरयम् ॥ २२ कोडः ॥

·१६४ कामन्दकीयमीतिसारटोका। माह। *ये प्रियाणीति । 'ये' श्रीमन्तः, प्रियच्च भाषन्ते 'प्रयच्छन्ति च' 'सत्कृति' सत्कार, 'ते बन्धचरिताः', 'नरविग्रहाः' पुरुषशरीराः, 'देवाः', रवेति ॥ ३३ क्रोडः ॥ एतदेव हयितुमाह । न्यनिन्देति। ‘पर कृत्येषु' परानु छानेषु, वि. भिन्नदर्शनेम्वपि, 'अनिन्दा' निन्दा न कार्या, 'खधर्म परिपालन' शा. स्त्रोक्तस्य स्खधर्मस्यानुष्ठानं, 'कृपणेषु दयालुत्वं' अनाथादिषु प्यनुकम्पा. परत्वं, 'सर्वत्र' सर्वस्मिन् जने, 'मधुरा गिरः', नियमात् वाच्या इति घोषः ॥ ३४ ॥ . , . किञ्च प्राणैर पीति । 'अव्यभिचारिणे' अकपटाय, 'ग्टहागते परि. खङ्गः' रहागतेऽरावपि याशु सम्भाषणं, त्या दान' यथाशक्ति दानं, 'सहिषाता' सहनशीलत्वं ॥ ३५ ॥ अपरञ्च । बन्धुभिरिति । खजनबन्धुप्रभतीनां 'चित्तानुविधायित्वं' चित्तानुवर्तनं, 'महात्मनां कृतं', इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ एतदनुष्ठानफलमभिधातुमाह । सनातने इति । 'महात्मनां', नित्ये मार्गे 'साधु', 'तिछता', 'एहमेधिनां', 'अयम्',एव पन्थाः', सम्मतः । 'नियतम्', 'अनेन' पथा, 'गच्छन्', लोक दयं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ किञ्च । उक्तपथानुसारिणो नरपतेर्विन यगुणेन जगत् अायत्तं भ- वेत् इत्यर्थः ॥ ३८॥ परञ्च । क्वचेति । मधुर वचनान्येव पाशस्तै रायतः ‘लालितः' यादा- वायतः पश्चादालालितः सुरक्षितः सन् , 'लोकः' 'संस्थितः' न्यायमार्गाव- स्थितेः, 'भेदं' व्यभिचारं, 'न एति' नागच्छति । न्याय्यदण्डः सामसहा- यः कार्यसाधको भवतीति भावः ॥ ३६ ॥ इति कामन्दकीयनीतिसारटोकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारियां हतीयः सर्गः।* . + ये प्रियाणि प्रभाषन्ते प्रयच्छन्ति च सत्कृति। श्रीमन्ना वन्यचरिता देवास्ते नरविग्रहाः ॥ ३४ कोडः ॥ लोकावता मु० पु. न स्तः। ..

·चतुर्थः सर्गः। . . वर्णाश्रमस्थापनानन्तरं राज्यप्रकृतीनां सप्तानामपि गुणसमूहकृतां सम्पदं दयितुं प्रकृतिरेव तावदाह । खाम्यमात्य मात्यश्चेति । 'खाम्यमात्या' उक्तलक्षणा, 'राष्ट्र' जनपदः, 'दुर्ग' स्थानीयादि, 'क' रत्नसा- रादिः, 'बलं' चतुरङ्गं, 'महत्' मित्रं,। . परस्परोपकारोदं' इति खामी अमात्यस्य उत्पादकत्वेन उपकारी, अमात्योऽपि खामिनो बुद्ध्या. दिसाहाय्येन तो राष्ट्रस्य रक्षादिनोपकारको, राष्ट्र को शादि सम्पादनेन तयोः, दुर्ग रक्षाविधानादिना तेषां, तेऽपि संस्कारादि. सम्पादनेन दुर्गस्य, कोशो रत्त्युपकरणसम्पादनेन तेवां, वईनरक्षण- तीर्थप्रतिपादनादिना तेऽपि कोशस्य, बलं चतुरङ्ग असाध्यसाधनो. पकारि पूर्वोक्तानां, तेऽपि भरणादिना बलस्य, मित्रं सहायादिना अनन्तरोतानां, तेऽपि तथैव च मित्रस्येति । इदं परस्परोपकारि सप्ताङ्ग राज्यं ॥ १॥ एतदेव समर्थयनाह। एकाङ्गेनापीति । 'एकेनाप्य हुन', 'विकलं', शारीरमिव 'एतत्' राज्यं, 'साधु', यथा स्यात्तथा 'न वर्तते । तस्मात् 'सामग्य' सम्पूर्णतां, 'अन्विच्छन्', * बाशु', 'परीक्षणं', कस्य के गुणाः समग्रा असमग्रा वा इति परीक्षामपि कुर्वीत इति भावः ॥२॥ यात्मसम्पदं समर्थ यन्नाह । लोकाधारा इति । लोकानामाधार. खरूपाः दुष्णाप्याः ‘दुष्परिग्रहाः', 'यापः संस्कृते याधारे रव शज्ञां श्रियः संस्कृते च्यात्मनि तिछन्ति'। नान्यथेति यात्मसम्पदादिगुणैः च्यात्मा संस्कार्य इति ॥ ३॥ खामिना यात्मगुणसम्पत् सम्पादनमेव प्रथमं विधेयमिति दर्शयन्नाह। यात्मानमेवेति। अमात्यादिप्रकृतिभ्यः 'यात्मानं' . रीरमेव, 'गुणसमन्वितं' वक्ष्यमाण गुणोपेतं, 'इच्छेत्' । 'गुण संयुक्तः' . . * सुपरीक्षणमिति मु.। + अयं लोकः मु. पु० पञ्चमस्थानीयः ।

·- १६६ कामन्दकीयनीतिसारटोका। सन्धात्मलाभः। 'सतः' घनन्तरं, 'शेषपरीक्षणं' अवशिसप्रतीनां परीक्षणं 'कुर्वीत' ॥ ४ ॥ गुणसम्पत्सम्पादनार्थमित्येतावदेव समर्थयन्नाह । साधु भूतलदेव- त्वमिति । साधु' शोभनतरं, 'भूतलदेवत्वं' परमैश्वर्यादिकं कार्य, किन्तु 'चकृतात्मभिर्दुष्कर', शेषाई स्परं ॥ ५ ॥ लोकत्रयेण चाभिगामिकगुणानभिधातुमाह । कुलमिति । 'कुल' उभयकुल विशुद्धिराभिजात्यं, 'सत्त्वं' व्यसनेऽभ्युदये चाविकारता, वयः' यौवनं, शील' सुखभावता, दाक्षिण्यं सर्वत्र सानुकम्पत्वं, क्षिप्रकारिता' बदीर्घसूत्रत्वं, *अविसंवादिता' वाक्च्छ लेन विरुद्धसंवादरहितत्वं, 'सत्यं' यम्घावादः, 'इसेवा' विद्यारद्वाराधनतत्परता, 'कृतज्ञता' कृतस्य प्रत्यपकारतत्परता। 'दैव सम्पन्नता' यद्यदिच्छति तत् सम्य - चत यस्य स दैवसम्पन्नस्तस्य भावः, 'बुद्धिः' अरगुणा प्रज्ञा, 'चक्षद- परिवारता'' अक्षुद्रजनपरिजनत्वं, 'पाक्य सामन्तता' प्रक्या व कर्तु सामन्ताः संसक्तमण्डलमर्यादा भूम्यन्तरा अरयो यम्य तद्भावः, 'दृ- भक्तिता' स्थिरानुरागत्वं, प्रतिपन्ननिधिरित्यर्थः । 'दोघदर्शित्व' दीर्घ. देशेन दीर्घकालेन च व्यवहितं प्रज्ञाचक्षघा द्रमु शीलं यस्य तद्भावः, 'उत्साहः' शौर्यादिगुणसंयुक्तता, 'शुचिता' परदारादिनिरीहा, स्थूललक्ष्यता, स्थूल लक्ष्यादिस्थः स्थूलमेव लक्ष्यं सङ्ख्यादिभिः करो' न कृशं खल्यं इत्यर्थः, 'विनीतता' विनयः, 'धार्मिकता' धर्मनिछता, रते 'गुणाः', 'साध्याभिगामिका', संश्रयणीयत्वकारकाः, अनायासेन बभिराश्रिता भवन्तीत्यर्थः ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥ एतदेव दर्शयितुमाह । गुणैरिति । 'गुणैः', रतैः' पनन्तरोक्तः, 'मुव्यक्त' निश्चयेन, 'अभिगम्यते', परिजनैरित्यर्थः। एवम्भूतैः परिजनै. रभिगतो राजा नान्यथा । शंघाई सुगमं ॥ ६ ॥ .. . घसंविवादिता इति म +चक्षुद्रपरिचारिना इनि मु०।

·चतुर्थः सर्गः। १६० . . . राज्ञा परिवार एवंविधः कार्यो नान्यथा इति दर्णयबाह । प्रख्यात- वंशमिति । 'प्रख्यातवंशः' विख्यातसोमसूर्यादिवशस्तं, 'यकर' अखिं, 'लोकसाहि' खजनादपर लोकसङ्गाहणशोलं, 'शुचिं' अपुंश्चलं अन्य- सेहनं च, एवम्भूतं 'परिवारं कुर्वीत महोपतिः' । 'आत्महिताकासो', यस्तु विपरोतं कराति स नात्मनो हित इति ॥ १० ॥ परिवारे गुणं दोषञ्च दर्याय नाह। दुयोऽयोति । 'दुशोऽपि नमः' ध्राव, 'भोग्यता' याश्रयता, 'एति' प्राप्नोति, हंससमैः 'परिवार. गुणोः' । यो दुरपरिवारस्तु रध्रपरिवार इव हंससमोऽपि 'व्याला. क्रान्तो हुम इव' याशीविघपरिवरितश्चन्द नद्रुम इव भोग्यतां 'नैति', तस्मात् सुपरिवारः स्यात् ॥ ११ ॥ एतदेव समर्थयन्नाह । निरन्धाना इति । ‘सतां' सत्पुरुषाणां वि- जिगोषुमभिगच्छतां, ‘मार्ग', सेवान्तरदारी, निरुन्धानाः', 'दुशात्मानः' दुयाः, 'सचिवाः', प्रतिबन्धकत्वेन 'भक्षयन्ति महीपति' उत्पादकसत्पु. रुषशूनां महोपतेः समुदाय कोशं भक्षयन्ति । समुदायभक्षणात् महीपतिरुपचारात् भक्षितो भवति । यतो दुशात्मानः सचिवाः कर्मा- मात्या न ये ग्याः, 'तस्मात्', 'सुसचिवः' विशुद्धचित्तकामात्यः, 'भवेत्', . इत्यर्थः ॥ १२ ॥ सतां मार्गनिरोधे कुसचिवकृते विभूनिष्फल्यं दर्शय नाह। विभू- तीरिति । 'परमाः' उत्कटाः, 'विभूतोः' विभवान्, 'प्राप्य', 'सतां' साधनां, 'सम्भोग्यता' सम्भोगविषयतां, * 'न येत्' प्रापयेत् । 'या' विभूतिषु, 'सन्तः' साधवः, 'न तिष्ठन्ति', उपभोक्तुं 'ता विभूतयः', 'थैव' निष्फन्ता एव ॥ १३ ॥ साधुधने साधुसम्भोग व्यतिरेकमुखेन दर्शयन्नाह । असद्भिरिति । 'किम्पाक वक्षस्य' महाकाल रक्षस्य, 'फलं, 'धमाका काकाः । . । स्पष्ठमन्यत् ॥ १४ ॥ * प्रजोदति म०प० । J + माकालफल इति यस्य भाषायां प्रसिदः। वाना इस म.. Y ·. १६८ कामन्दकोयनीतिसारटीका। खामिप्रकृतिसम्बन्धिा, पाभिगामिकगुणानां वरूपं गुणै गत्कृष्ट- वामभिगच्छताच्च कर्मसन्विवादीनाच्च प्रसङ्गात् स्वरूपमभिधाय प्रस- तामात्मसम्पदैमभिधातुमा छ । वाम ति | 'वाग्मो' प्रास्त वाक्, 'प्रगलमः' सुरसदृशस्यापि विह्य वक्तीत्यर्थः। 'मतिमान्' वर्धशतेऽपि श्रुतदृष्टस्मारकः, 'उदग्रः' उद्तानः, प्रांशुरित्यर्थः। 'बलवान्' कामबल. सम्पन्नो कोदरवत, 'वो' जितेन्द्रियः, 'नेता' प्रणेता, 'दण्डस्य' बध. परिलेशादि कस्य, छतएव 'निपुणं',* यथा भवति तथा, 'कृत- शिल्पः' ? कृतास्वल्प कलः, 'खवग्रहः मुखेनैवानीतिप्ररत्तापट ह्यते निषिध्यते इति ॥ १५ ॥ किञ्च । पराभियोगेनि । 'पराभियोगप्रसहः' शत्रुकृतविग्रह. सहिष्णः, सर्वदृर प्रतिक्रियः' सर्वापायेषु दृशाः प्रतिक्रिया येन स तथा। 'परच्छिद्रान्ववेदी' पाचुदोघान्चेषण पोलः, 'सन्धिविग्रहत- त्ववित्' घाजुण्यप्रयोगवित ॥ १६ ॥ चपरञ्च । गृहमन्वेति । 'गृहमन्त्रप्रचारः' गृोऽति गुप्तः मन्त्रः पच्चा- कर्मणामारम्भोपायः पुरुषव्यसम्पत् देताकालविभागः विनिपात प्रतीकारः कार्यसिद्धिश्वेत्येवं लक्षणो यस्य सः, तथा गपचारोऽन्रवि- दितप्रचारः परेषामसाध्यः स्यात् । 'देवाकालविभागवित्' युद्धा... संस्थानादिर्दशः, कालस्वायमस्माकं अनुकूलः सूत्राश्च प्रतिकूल प्रति विभागं जानाति | 'वादाता सम्यगानां', प्रजादिभ्यः शास्त्रो. कन्यायेन, तथा 'विनियोक्ता', साय करणेन, 'पात्रवित्', अर्थविनि- योगे पुरुषार्थत्रयाभिसन्धिना । पात्राणि त्रिविधानि, धर्माभिसन्धि- ना ब्राह्मण तपखिक्षपणकादयः, अर्थाभिसन्धिना मन्त्रिपुरोहिताद्य- धात्यादकाः, कामाभिसन्धिना मनोरमा स्त्रियः इत्येवं गुणविभागेन पाचाणि वैत्तीति ॥ १७॥ ८ *निपणः इति म.. + मर्वप्रतिक्रियः म. + सुविग्रहः इति मु. $ परिच्छिद्रानपेक्षानि मु०।

·चतुर्थः सर्गः। १६९ । । पपरच, क्रोधेति । स्पर्क ॥१८॥ किञ्च । वृद्धोपदेशेति । 'टडोपदेशसम्पन्नः' इंडोपदशानुठानज नितसम्पत्तियुक्तः । 'शक्तः' उत्साहशक्तिभिः समर्थः । *मधुरदर्शनः रमणीयाकृतिः । 'गुणानरागो' गणं वत्सुकृतानुरागः, 'मितवा' ईघडसितोपलक्षित वाक् , एवम्पयायविंशतिगुण परिकल्पिता विजि. गोषोः 'यात्मसम्पत्', 'प्रकीर्तिता' ॥ १६ ॥ चात्मसम्पदो माहात्म्यं दर्शचन्नाह । इत्यादिगुणे ति । 'इत्यादि. गुणसम्पन्ने', 'लोकयात्राविदि' लोकिकन्यवहार ज्ञे, “स्थिरे' अचपले, 'निर्वृत्तः', निर्वाणसकलो पतापविक्षेपात् पितरोव' जनके इव, 'यास्ते' स्थितिं करोति पुत्र इव, लोकः' जनपदः, ‘स पार्थिवः', नान्य इति॥२०॥ यमुमेवार्थ द्रष्यन्नाह । यात्मसम्पदिति । स्पम् ॥ २१ ॥ व्याभिगामिक गुणमध्ये पठिता या बुझेरुत्माहस्य च गुणान्तरमभि- धातुमाह । शुश्रूघेति । 'शुश्रूषा' जन्मान्तरवासनया विद्यासु श्रोतु- मिच्छा । ततः ‘श्रवणं' । 'ग्रहणं' श्रुतक मेणे व व्याख्यातस्यादानं । 'धा- रणं' अवधारणं, 'ऊहः' वितर्कः किमिदमेवंविधमन्यथा चेति सन्देहः 'अपोहः' विचार्य असच्छ्रुतस्य परित्यागः। 'अर्थविज्ञान' अर्थेषु वि. विधं ज्ञानं सदसदपं । 'तत्त्वज्ञान' तत्त्वं परमार्थः तत्र ज्ञानं अभिनि- वेशः, एते धियो गुणाः ॥ २२ ॥ उत्साहगुणानभिधातुमाह । दाक्ष्यमिति । 'दाक्ष्यं' कौशलं, 'पद्म" क्षिप्रकारिता, 'घमर्षः' अपकारिणां कथमप्यविस्मरणं, 'शौर्य' अभो. सत्वं एतत् 'उत्साह लक्षणं' बनेन उत्साहो लक्ष्यत इति । 'गुणैः' चाभिगामिकैः यात्मसम्पदुक्तैः अनन्तरोक्तबुझात्मा हगुणैः, 'उपेतः' अन्वितः, 'राजा भवितुमर्हति', महाराजत्वयुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ एतेषां मध्ये गुणत्रयस्य प्राधान्यं दर्शयन्नाह । त्याग इति । 'त्याग' वदान्यतालक्षणः, 'सत्यं च' 'शार्यश्च' यथोक्त लक्षणं । 'रते त्रयः', । . । . * ध्यमिति मु• पुः । 12 ·. . १७. कामन्दकीयनीतिसारटीका । 'महागुणाः', महाफल सम्पादकत्वात । उत्तराई स्परं । यत्सर्वं कर्तव्यं बदेतत् गुणत्रयमेव सम्पादयतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ खामिगुण सम्पादनमभिधायामा त्य गुणसम्पादन मभिधातु मम त्यपु. रोहितादोमा यथासम्भवं गुणा नाह। कुलाना इति : पु लोनाः' शुद्धोभय कुलसमत्पन्नाः । ' च यः' स्वभावतः पूर । च पराः, 'शृरा.' पभोरवः, 'श्रुत वन्तः' च्यान्वीक्षिक दिलनः, 'व्य नरागिणः' खाम्य नुरागवन्तः, दण्डनीतेः प्रयोतारः' अर्थशास्त्र प्रयोग कुमालाः। 'सचिवाः सह विचिन्वन्ति स्वामिना सहाथीन इति सचिवाः अमा- व्याः स्युः, 'महीपतेः', विजिगीघोरिति ॥ २५ ॥ अमात्यादीनां शुचीनामपि उपधाराधनं सूचयनाइ। उपधाशो. धिता इति । उपधाश्चतसः, धर्मापधा, व्यापधा, कामोपधा, भयो. पधा च । सभयो ह्ययमकर्मण्यो राजा, च्य न्योपादनेन धर्ममुपपादयाम इति प्रत्याख्याने शुचिरिति धर्मापधा। अभयोऽयं राजा एनं हत्वा यात्मीयवायाभिलषितार्थ प्रयच्छाम इति तत्पत्याख्याने चिरिति अर्थोपधा । राजमहिवीं काम यमानामुपगच्छाम इति ! या ख्या पाने अचिरिति कामापधा । एकोऽमात्यः सचिवानन्यानाव ह्य वामेकक भयप्रद नेन राजबधार्थमुघन येदिति तत्प्रत्याख्याने चिकिति भ योपधा। ताभिः पोधिता: 'उपधाराधिताः' । 'सम्यग गाहमानाः फलोदयं', 'तस्य' स्वामिनः, 'सर्व' कार्य जातं, 'कमा कृत' किं कृतं कि वा न कृतं, इति 'सानुरागाः' अनुरागयुक्ताः, 'परीक्षेरन्’ निरूपये युः ॥२६॥ उपधाताब्दनिर्वचनमभिधातुमाह । उपत्येति । 'उप' समीपं, 'इत्य', 'धीयते' व्याधीयो टोक्यते, 'यमात्','ततः तस्मात् , 'उपधा इति स्मता', 'उपायाः' उपजापप्रयोगाः, 'उपधा ज्ञेयाः', 'तयामात्यान् परोक्ष- येत्', स्परं ॥ २७॥ * दणनोतिप्रयोक्तार इति म पु० । + उपधाः शोधिताः रति म । . . .

·चतुर्थः सर्गः। । १०१ । बमा लानां गुणसम्पदमभिधाय मन्त्रिसम्पदमभिधातुमाह । खव- ग्रह इत। अमार्ग प्रसत्तममात्य मवर हुन्नि प्रभविधात या विषय निवारयन्ति ये बन,प्रत यस्तऽवग्रहा: पो भन त या व्यवहा यम्या- सौ 'सवग्रहः', 'जान पदः' जनपदभवा जिगोशुः स्वजन्मभूमिवात्म- ल्यात् तबिरुद्धं न समाचरति । 'कुला । न्न बलान्वितः' अभिजात्य- सुखभावका य बल सम्पन्नः, 'वाग्मी' प्रशस्त वाक, सारभाषीय यः । 'प्र. गल्म.' अप्रति हन्दि कः, 'चक्षुष्मान' पाास्त्र मेव प्रास्त चक्षुस्त हान्, 'उत्मा हो' उक्त त्रिगणात्म कोत्साहयुक्तः। 'प्रतिपत्तिमान्' प्रतिपत्तिः उतान प्रतिभा तया यक्तः ॥ २८ ॥ अपरञ्च । स्तम्भेति । 'स्तम्भ.' स्तब्धता, 'चापलं' अप्रतिष्ठित त्वं, ताभ्यां 'होनः' । 'मैत्रः' मित्रावहितः । चत्पिपासादिकोशं सहते इति 'लोशस ह.', 'शुचिः' पूर्व क्लचतुरुपधाशुद्धः। 'सत्य' अम्टघावादः, 'सत्त्वं' व्यसनेऽभ्युदये चाविकारिलं, 'ति.' अविध ममता, 'य' स्थितेरविच. लत्वं, 'प्रभावः' प्रभता, 'याराग्य' नीरोगता, र त युक्तः ॥ २८ ॥ किञ्च । कृतशिल्पश्चति । 'कृतशिल्पः' अभ्यस्त कला मला यः, 'दक्षः' क्षिप्रकारी, 'प्रज्ञावान्' उक्ता ठगुग बुद्ध य क्वः, 'धारणान्वितः' यवि. स्मरण युक्तः, 'दृभक्तिः' य चलानरागः, 'अकी च वैराणां' स्वामि- कृतवैराणामप्रतिविधाता, एवम्भूतः ‘सचिवा' भवत् ॥ ३० ॥ बन्या नयि मन्त्रि गणाना ह । स्म तिरिति । धारणा न्वत इत्यतोऽपि स्मृति गुणाः पुनरुच्यते यादर प्रद िमाथे। 'तत्य र तार्थेषु' अर्थघ रत्ना- दिघु अतितात्पर्य, 'वित कः' बुद्ध गु गा मध्ये पठितो प्यत्र पुनरुच्यते यादरा । 'मन्त्र गुप्तिः' पञ्चाङ्गमन्त्रगा पनं, अन्यत् सुगमं ॥ ३१ ॥ अमात्यादधिकतर गुणं पुरोहितम भधा माह । वय्याचे व । 'शा- न्तिकपौयिक' खस्त्य पनादिकं । अवशिएं सुगम ॥ ३२ ॥ प्रसङ्गात् गणक गुणमभिधातुमाइ । तादृगति । स्परं ॥ ३३ ॥ अमात्य साधुताप्रतीनां गुणानां व्यक्तिविशेषेभ्यः प्रत्यक्षतः परि. . .

·। . . १०२ कामन्दकीयनीतिसारटीका। धानमा श्लोकघटकेन । साधुतेति। खजनेभ्य इति । गुण इयमिति । उत्साहच्चेति । भक्तिमिति । अस्तब्धतामिति ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७॥ ॥ ३८ ॥ ३६॥ प्रत्यक्षप्रमाणेन परीक्षामुक्वाऽनुमानेनापि अभिधातुमाह। कर्मा- नुमेया इति । 'परोक्षगुण रत्तयः' परोक्षा अप्रत्यक्षा गुणस्य रामणी- यकादि कम्य वृत्तयः निष्यत्तयः, 'कर्मानुमेयाः', भवन्ति यतः, 'तस्मात्', 'परोक्षवत्तीनां' कर्मणां ‘फलैः' निष्पत्तिलक्षणोः, 'कर्म' चनिष्पन्न लक्षणं, 'विभाव्यते' * उपलक्ष्यते, अनमीयत इत्यर्थः ॥ ५० ॥ मन्त्रिणां स्वामिनश्च विधेयमाह । सज्जमानमिति । 'कार्य' शास्त्र निधिद्धत्वात् व्यसनादिषु, 'सज्जमान' यासक्ति यान्तं, 'निरभ्युः' प्रतिषेधयेयुः थाक्रम्य, 'मन्त्रिको नृपं' इति स्पषं, 'गुरूणामित्र' इह- बोक परलोकदायि जनकाचा-दोनामिव, 'एतेषां' मन्त्रिणां, 'वचनं' हितवचनं, 'पूटगु यात्', श्रवणमत्रानुष्ठानपर्यन्तं ग्राह्यं नृपः' खामी ॥ ॥४१॥ जगतो विनाशाभ्युदय योनरेश्वरविनाशाभ्युदयौ भवत इति द. यन्नाह। नरेश्वर इति। 'नरेश्वरे' विजिगीषा, 'निमीलति' विन- श्यति सति, 'जगत्म' मात्स्यन्या यात् निमीतति । 'सूर्यादयेऽम्भोज यथा' सूर्यादये पद्ममिव, 'तत्वबोध' नरेश्वरस्याभ्युदये, प्रबुध्यते' उ सिं, जगदित्यर्थः ॥ ४२ ॥ मन्त्रिणः श्रितम्य च कर्त्तव्यमाह। तद्बोधयेदिति । 'तत्। तस्मात्, 'जगन्नाथं' भुवनेश्वरं, 'बाधयेत्' युत्यादयेत्, अमात्यादिः। 'सः' खामी, पुनः 'यथा' येन प्रकारण, 'बुध्येत' पञ्चतन्त्रकथादिभिरपि, 'धीसत्त्वोद्योगसम्पन्नैः श्रितैः' सेवकः पुरुषैः तत् , 'तथा' कार्यं ॥ १३ ॥ जगन्नाथबोधमन्त्रिण प्रशंसामभिधातुमाह । नृपस्येति । 'पस्य, * विभावयेदिनि मः। + रति मर्मत समाहितः इति । . - .

·चतुर्थः सर्गः। १७३ . खामिनः, 'ते' मन्त्यादयः, 'हि' यस्मात्, 'सहदः', बान्धवाः । 'त एव गुरवः' बभ्यतितरा चाचाय्याः, 'मताः' शास्त्रकारिभिः ममताः । उत्तराद्धं सुगमं ॥ ४ ॥ एतदेव दयितुमाह। सज्जमानमिति ।. 'व्यकार्यध' निधिदाचर- णादिषु, 'सज्जमान' आसक्ति यान्तं नृपं, 'ये सुहृदः' येऽनुरक्त हृदयाः 'वारयन्ति,' 'ते सत्यं नैव सुहृदः', 'गुरवः' महान्तः, 'गुरवः' था. च.-:, हि' किल, भवन्ति ॥ ५ ॥ कथमकार्येषु सक्तो भवतीत्याह। कृतविद्योऽयोति । 'कृतविद्योऽपि जनः, 'बलिना' अतिबलवता, 'रागण' विषयानुरागण, 'व्यक्त' स्परतरं, 'रज्यते' सन्मयो भवति । 'रागान रक्तचित्तम्त' रागो परक्त- चित्तः पुनः, “किं', नाम, 'यसाम्पतं' अयुक्तं कर्म, 'न कुर्यात्' अपि तु सर्वमेव ॥ १६ ॥ किञ्च । पश्यन्नपीति । 'पश्यन्नयि' लोच नाभ्यां सूर्यादिकमवलोकय- नपि, 'भवत्यन्धः', लोक दयविरुद्ध कार्याणामदर्शनात् 'सहृदैद्याः' सुहृद एव वद्याः, 'निर्मलैर्विन याञ्जनः' पवित्रैराधिहारिभिविनय- रूपाञ्जनेत्ररोगोषधैः, 'चिकित्मन्ति', स्पटमन्यत् ॥ १७ ॥ एतदेव समर्थ यन्नाह । रागमानमदान्धोति । 'रागमानमदैरन्धम्य', 'घुसङ्गटे' प्रात्रु कृतायामापदि, 'रूखलतः' पततः, सहृदादिछित 'हस्तावलम्बी भवति'। पतितो यथा हस्तावलम्बन धार्यते तदत् खामी स्खलन मन्त्रिचेरितेन धार्यते इत्यर्थः ॥ ४ ॥ ये तु खामिनः स्खलितानपेक्षन्ते तेषां दोघं दर्शयन्नाह । मदोइन. स्येति । 'मदेन' मत्ततया, 'उद्दतम्य' उन्मार्गप्रयत्तम्य, 'अन्यायप्रवृत्स्य' शास्त्रोक्तवृत्तरहितस्य, 'मृपतेः' विजिगोवाः, 'सङ्कीर्णस्य दण्डिन इव' उच्छवलस्य हस्ति न इव, 'नेतारः' मन्यादयः, 'वाच्यतां' निन्द्यतां, 'खलु' निश्चयेन, 'गच्छन्ति' प्राप्नुवन्ति ॥ १६ ॥ खामिप्रकृतेरमात्यप्रकृतेश्च गुणानभिधाय राष्ट्रप्रकृलेगुंणेवभिधेयेधु .

·१७४ कामन्दकीयनीतिसारटोका। - । भूमिर्जनपदश्चेति विधावस्थिताया राष्ट्रप्रकृतेरन्तर्भूताया भूमेरेताव. दुससम्म बायाः सामर्थं दर्शयन्न ह । भूगुणैरिति । 'भूगुणैः' वक्ष्यमाण. लक्षणैः, 'राह' जनपदः, 'वईते' । 'तहडिझेप व ड ये' राष्ट्रवृड्या कोशवृद्धिः, कोश वृद्ध्या दण्डवृद्धिः, त इ ड्या मगह स्लान्तरमहणात् सतरां कृपस्य वृद्धि रिति । 'तस्मात् गुणवतों भूमिम्' इत्यादि, प्रतोतं ॥ ५० ॥ भूमि गुणा ने वाभिधातुमा ह, पास्या क र वतीति । 'पास्यानि' प्राण र. क्षणानि, 'याकराः' सुवर्णा द्युत्पत्तिस्थानानि, तदिशिधा । 'पण्यानि' कुदमागुरुजोरकादोनि, 'खन यः' वचमगि मुक्ताद्युत्यत्तिस्थानानि, 'द्र. व्याणि' दुर्गाद्युपयोगसार वक्ष व नानि, तः व्यन्विता', 'माहिता' क्षीर- वृद्धिविधायिनी। 'भूरिसलिला' प्रचुरजला, पुण्यः' धामिकः, 'जान- पदः' वर्णाश्रमि भः, युता ॥ ५१ ॥ किञ्च, रम्येति । 'रम्बा' रमाया, 'सकुञ्जरवना' हस्ति वनापेता 'वारिस्थलपथान्विता',स्पयं । 'यदेवमा टका' पजन्य एव माट का वम्या: सा देवमाट का पर्जन्यसस्य न्यर्थः । तहिपरीता, भूरि सलिल त्वेन मार. त्सरःसहस सङ्घ लत्वेन व्यप न्यसस्येत्यर्थः। 'इति' एवं प्रकारा, 'भूर्वि- भतये', भवतीति पोधः ॥ ५२ ॥ भूदाघानभिधातुमाह। * पाकरेति । 'पा कराः' प्रस्तरकल नि. 'उबरः' क्षारमत्तिका, 'पाघाणाः' पिलासम हाः, तैर्युता । 'साट तालथ्यादाटवियु क्ता, 'नित्य तस्करा' प्रतिरोधकादिभिरविरहिता, 'रुक्षा' अस्निग्धः । अन्यत् स्यम् ॥ ५३ ॥ जन पदगुणानभिधातुमाह, खाजोव्य इति । 'खाजीच्यः' मुखमाजी- व्यते, 'भूगुगताः' अन न्तररात गणताः । "सानू प.' सजलभू- मियुक्तः, नानाशस्य प्रभवत्वात् । 'पर्वताश्रय' टगा कायादिसौकर्य. सम्पादनात् । 'शूद्र कारवणिक्पायः', विधेयत्वात् यथेएभोग्यः। अन्यत् स्पर॥ ५४॥ • सशर्करा सपाषाणा रति म । + सारूपः इति म.

·. चतुर्थः सर्गः। १०५ . . किच्च, सानुराग इति । 'सानुरागः' खामिन्यनुरक्तः, 'रियुद्देषी' खामिशत्री देघवान्, 'पीडाकरसहः' कोशात्पत्वदोषरूपा पीडा, तत्परिहाराय अधिकमपि करं सहते यः, 'एयुः' विस्तीर्णः, नानादेव्यैः समाकीर्णः नानादेशीयवाणिज्यकारिभिात | "धार्मिकः' •पुण्यपा- चुर्यकरः, धर्मघष्ठांशदानेनोपकरोतीत्यर्थः । 'पशुमान्' क्षीरघृतादि. भिरुपकरोतीति, 'धनी' दण्डकरादिभिरपीधः ॥ ५५ ॥ ध्यपरच्च, ईगिति । 'मूर्खव्यसनिनायकः' मूर्खा बुद्धिरहिता व्यस- निगो विषयासक्ता नायका मुख्या यस्यासो। अयं व्यभिसन्धानपरो न भवति, अभिसन्धातुश्च न पाक्य ते, 'तं' तादृशं जनपदं, 'वई येत्', 'तस्मात्' जनपदात्, 'सर्व' सर्वाङ्गमपि राज्यं, 'बईते' वृद्धिं याति ॥५६॥ राष्ट्रप्रकृतेर्गुणसम्पद मभिधाय दुर्गप्रकृतिमभिधातुमाह। एथुसी- मेति । 'एथ सोम' विस्तीर्ण मखभूमि, 'महाखातं' महापरिखं, 'उच्च. प्राकारगोपुर' उच्चप्राचीर वत् पुर हारं यस्य तं, 'पौलसरिन्मरुवना- श्रयं' पार्वतोदकमारववानदुर्गाणामन्यतमदुर्गाश्रयं, 'पुर', 'समाव- शत्', स्परं ॥ ५ ॥ किञ्च, जल वदिति । 'जलवत्' प्रचुरजलं, 'धान्यधनवत्' धान्यादि- पस्यसुवर्णादिरत्नसम्पन्नं, 'दुर्ग', 'कालस हं', निच यसम्पन्नत्वात्। 'महत्' विस्तीणं । 'दुर्गहीनो नर पतिर्वाताभावयवैः समः', एतादृशो नरपति- र लब्धावस्थितिर्भवतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ स्लसरिन्मरुवनदुर्गाश्रय इत्युक्तं तदेव व्याख्यातुमाह । औदकमिति। 'औदक' प्रचुरोदकसम्पन्न, पार्वत' इति प्रास्तरं गुहा वा इति दिधैवोक्त 'वाद' वक्षबहुलत्वात अतिगहनं । एतदपि बहदकसम्पन्न, 'रेरिण' रेरिणे निर्जले देशे भवं, 'धान्वनं' निस्तणजलो देशो धन्वा तत्र भव, धान्वनं, 'दुर्ग', 'दुपचिन्तकः' दुर्गव्यवस्थापकैः, 'शास्त्रमतिभिः' शास्त्राभिः, याचार्यः, 'प्रशस्त' छानपिएं ॥ ५८ ॥ * शैलसरिनवनाथांति मु० पु०। . Z.

·१७६ कामन्दकीयनीतिसारटीका। दुर्गगुणानभिधातुमाह। जलेति। 'जल', च 'बन्नं', च 'घायुधानि' धनुरादोनि च, यवाणि' सर्वतो भद्राणि च, तैः 'खाएं' सम्पन्नं, 'जला- मायुधयन्वाय', 'धीरयोधैरधिष्ठितं' धैर्यशालियोइपुरुधैः कृतरक्षं, 'गुतिप्रधान' रक्षाबहुलं, 'धाचार्याः' शुक्रसरगुरुप्रतियः, 'सम- नमेमिरे' एतादृशदुर्गविषये सम्यक् अनुमानं कृतवन्तः ॥ ६ ॥ किञ्च। सापसाराणोति । 'सापसाराणि' निराद्धेोऽपि पुत्रकल. त्रादिः यत्रापसार्यते तादृशानि, दुर्गाणि', तथा 'सारूपजाइला भुवः' जलस्थलप्राया भ्रमयश्च, स्पष्मन्यत् ॥ ६१ ॥ कोषप्रकृते गुंग सम्पदमभिधातुमाह । बहिति । 'बकादानः' बहु- सञ्चयः, 'घल्पनिसावः' अल्पव्य यः, 'ख्यातः' मिःषिविषयव्यवहा- राहः, 'पूजितदैवतः' पूजितानि श्रीधनदादीनि देवतानि यस्मिन् 'ईमितद्रव्यसम्पूर्णः सुवर्णादीशितधनसम्पन्नः, 'हृद्यः' मनोरमा, महाहालङ्कारसम्पन्नत्वात्। 'याप्रधिष्ठितः' याप्ताः विमास्तरधि- छितो रक्षितः ॥ ६२ ॥ एवंविधगुणः कोशः कोश ज्ञानां सम्मत इति दी यन्नाह । मुक्तेति । 'पिटपैतामहोचितः' पितुरपि पैतामह इति न्यायोपार्जितत्वत, 'उचितः', च विजिगीघोर्धमार्जितत्वात् । 'व्ययसहः' व्ययं सा नैव क्षीयत इत्यर्थः । स्पछमन्यत् ॥ ६३ ॥ कोशविनियोगमभिधातुमाइ। धर्महे तोरिति प्रतीतं " ६४ ॥ श्लोकत्रयेण दण्डगुणमभिधातुमाह । पिटपैतामह इति । 'पिट . पैतामहः' पित्रादिक्रमायातः । 'वश्यः* विधेयः, 'संहतः' अविभिन्नः, 'दत्तवेतनः' कृतभरणः, 'विख्यातपोरधोर्जक' प्रख्यात पुरुषत्व- बलवत्वादि यस्य सः। 'कुशलः' सर्वायुधयु इकुशा लः, 'कुशलैर्खतः' चानः निपुणैः अधिष्ठाभिः परिवृतः अनुगतः ॥ ६५ ॥ स, , * बंग्य इति । + विष्यातपौरुषोनित्य इति मु० म. ।

·चतुर्थः सर्गः। १७७ . . . तथा 'नानाप्रहरणोपेतः' नानाविधधनुराद्यायुधयुक्तः। संगम. मन्यत् ॥ ६ ॥ तथा, 'प्रवासायास दुःखेषु', इत्यादि प्रतीतं । 'अधक्षत्रियप्रायः',* 'वैध' विधाज्ञानं, तत् यस्य नास्ति सोऽवैधः अवैधः क्षत्रियप्रायः इनि क्षत्रियाः खभावत एव महासत्वा भवन्तीत्यर्थः। 'दण्डः' चतुरणवलं, स एवंविधः 'दण्डविदा' आचार्याणां, 'मतः' नान्यः ॥ ६७ ॥ मित्रप्रकृतेर्गुणसम्पदमभिधातुमाह। त्यागेति । 'त्यागविज्ञान- सत्त्वाचं' लब्धत्वसर्वशास्त्रप्रवीणत्वाकुताविकारित्वसम्पन्न । 'महापञ्' बडबन्ध्वादिवर्ग। प्रियंवदं' प्रियहितवदनशीलं । 'पायविक्षम' यागामिकालेऽभिचारि । 'यदेधन नेतरि पाचौ च विधाभाव- रहितं । 'सत्कुल' सति उभयपक्षेऽपि व्यभिचारो नास्ति, तत् कदा. चिदपि न व्यभिचरतीत्यर्थः । ‘एवंविधं मित्रं कुर्वोत', इति स्परं ॥६॥ सत्कुलस्य गुणान् दर्शयनाह। कृच्छेविति । 'कृच्छ्रेषु' दारुणेषु छप्रतिविधेये घु, 'अच्छ हृदयः' सुहृत्, 'कुलीनः' सत्कुलजातः, 'चतुर- सतां' एकरूप्यं, 'दर्पयति', स्परं ॥ ६ ॥ मित्रगुणं दयनाह । पित्रिति । 'पिटपैतामह' पित्रादिक्रमागतं, 'हृदयानुगं' मर्मज्ञं, ‘महत्' महत्त्वगुण युक्तं, 'लघुसमुत्थान' चाड- म्बरशून्यं, 'मित्रं इष्यते', विजिगीषुणेति शेषः ॥ ७० ॥ मित्राणि विविधानि भवन्तोति दर्शयन्नाह । दूरादेवेति । 'दूरा- देवाभिगमन' मित्रे समागते दूरादेवाभिमुखगमनं, 'स्पछार्थह. दयानुगा वाक्' एतादृशी वाक् वक्तव्या यस्या अर्थः स्पो हृदया. नुगतच भवति । 'सत्कृत्यप्रदान' देयवस्तू नां प्रदानं सत्कार पूर्वक कार्यमिति । 'त्रिविधो मित्रसङ्गहः' इत्यनेनानन्तरोक्तेन उपायत्रि. तयेन मित्राणि संसह्यन्ते, मित्राणि भवन्तीत्यर्थः ॥ ७१ ॥ मित्रात् धर्मार्थकामरूपफलमभिधातुमाह। धर्मति। स्परं ॥ ७२ ॥ . बवैध्यचत्रियप्राय नि म | + चबैध्यमिति मु. ०। 22 ·है १७८ कामन्द कोयनीतिसारटीका । 'मेव्यः' . । मैत्रीखरूपमभिधातुमाह। बादाविति । 'सतां' साधूनां, मित्रताः, 'सरित्समा नदीसमानाः। कथमित्याह, 'यादौ तभ्यः', जलप्रदेशस्यादावल्पत्वात् , 'बहन्मध्या', मध्यप्रदेषो बहुजलत्वात् , 'विस्तारिण्यः पदे परे' स्थाने स्थाने विस्तार युताः, 'यायिन्यो न नि- वर्तन्ते' निवर्तनशीला अपि न निवर्तन्यः, प्रतिपन्न निर्वहणशील. त्वात् ॥ ७३॥ कारणैरपि मित्रभेदानभिधातुमाह । चौरसमिति । इत्यं कारण- भेदेन मित्रं चतुर्विधं भवति, औरसं' सोदर्यकृतं स्निग्धं प्रथमं । 'कृत- सम्बन्ध' सम्बन्धजनितं द्वितीयं । 'वंशक्रमागत' पिट पैतामहमिति वतीयं । 'व्यसनेभ्यः' यापयः, 'रक्षित', चतुर्थं ॥ ७४ ॥ भूयोऽपि मित्रगुणानभिधातुमाह । शुचितेति । 'शुचिता', अर्थ- व्यये। 'त्यागिता' व्यवहारविषयेऽलुब्धत्वं । 'पाय' विजिगोधेगः सहायतादानेऽभीगत्वं । 'समानसुखदुःखता' विजिगोषुणा सइ सुख- दुःखभागित्वं । 'अनुरागः', विजि गोधी । 'दाच्य' विजिगीय कार्य- सम्पादकत्वं । स्पटमन्यत् ॥ ७५ ॥ विस्तरेण मित्रसम्बन्ध मभिधातुमाह । * तदर्थे हानुरागचेति । 'तद- ची' विजिगीषुनिमित्ता। 'ईहा', यत्किञ्चिदीहते तत् सर्व विजिः ।. हितार्थमवेत्यर्थः ! 'अनुराग' विजिगोपहितसाधने। र..' एतत् गुण दयरूपं, 'मित्र लक्षणं', मित्रत्वे लिङ्गमित्यर्थः । अन्यत् स्पर्य । ! . उपसंहरन्नाह । इति स्मेति । 'इति' उक्त प्रकारेण, 'राज्यं सकलं' सप्तार, 'समीरितं' व्याख्यातं । 'अन्य' राज्य ग्य, 'परा' उत्कृष्ठा, 'प्रतिष्ठा' स्थिति हेतुः, 'धन' को पाः, 'ससाधनं' साधनं चतुरङ्गो दण्डः तेन सह वर्तमानं। 'टहीत' प्रतिग्र होतं, 'एतत्' राज्यं, 'नि- .. * तदर्थे झनुरागचेति मु०॥

·- चतुर्थः सर्गः १७८ .. पुणेन मन्त्रिणा', 'त्रिवर्ग निष्पत्तिमुपैति', इति स्पर, 'माखती' पवि- नवरा ॥७॥ यथाऽस्य राज्यस्य ससाधनं धनं परा प्रतिष्ठा स्थात् , निपुणेन मन्त्रिणा प्रतिर होतं च तत् त्रिवर्गमुपैति, तथैवान्तरामसमवेतखा- मिनाऽधिष्ठितं राज्यं तादृश फलकारि इति दर्णयबाह। यथान्तरा- त्मेति । 'अन्तरात्मा' प्रसिद्धः। 'समश्नुते' व्याप्य तिष्ठति, | पक्षे 'प्रक- तिः' खभावः, पक्षान्तरे अमात्यादिका। स्पष्मन्यत् ॥ ७९ ॥ किञ्च, प्रकृतिभिरिति । उक्तगुणसम्पद्भिः 'प्रकृतिभिः' अमात्यादि- काभिः, 'सम्यगर्चितः' सम्पन्नः, 'जनपदं' राछ 'यादरवान' यादरी, 'पाल येत्' वईयेत्। 'जनपदपरिपालनात्', परमसम्मइकोदण्डः, 'परमं श्रियः पदं', 'चिरं' बहुकालं 'स्पृशति' 'एकच्छत्र' एथिवी- पतित्वं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ एतदेव समर्थयबाह। प्रकृतिगुणसमन्वित इति । 'प्रकृतिगुण- समन्वितः' प्रकृतिगुणसम्पत्प्रकरणोक्तगुणैः कुल शोलादिभिरम्वितः । 'सुधीः' सविज्ञः, 'पः', 'स्पृहणीयता' याश्रयणीयता, 'जति' प्रा. प्रोति । अनन्तरं 'सः' नरपतिः, 'रणेषु' समरेघु, 'विदिघां' पाचूणां, 'प्रबल इव' प्रचण्ड इव, 'श्वसनः' महावातः, ‘पयोमुचा' मेघानां । प्रचण्डपवनेन मेघा यथा खण्डशः क्रियन्ते, तथा प्रकृतिगुणसमन्वितेन राज्ञा पत्रव इत्यर्थः । . . ॥ २०॥ - रति कामन्द कोयनीतिसार टीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यां प्रकृतिसम्पत्कथनं चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ Avaranavaran ·.. १८० कामन्दकीयनीतिसारटोका। घनन्तरं खामिनोऽनुजीविनाच्च गुणसम्पदुक्ता, प्राधान्यात् तेषां पुनः कायनमिति दर्शयन्नाह। वृत्तस्थमिति । 'वृत्तस्थं रत्तिसम्पन्न । रत्त- मनु छानं, विजिगीषुवत्तं एथिवीपालनादिकं, तस्मिन् तिष्ठति स तं। 'वृत्तिसम्पन्न'. वृत्ति हेतुत्वात् .कोशो वृत्तिस्तत्सम्पन्नस्तं । 'कल्पवृक्षापमं' ईप्सित फलप्रदं, 'नृपं खामिनं । 'अभिगम्य गुणैर्युक्त' कुलशोलादिभिः पूर्वोक्ताभिगामिक गुणैः सम्पन्न, 'अनुजोविनः' मन्त्रिप्रभत यः से न सेवकत्वेन उपतिछेरन् ॥१॥ एतदेव दर्णयबाह। द्रव्यप्रकृतीति । 'द्रव्यप्रकृति होनोऽपि' कोश. प्रकृतिविहोनेोऽपि । +'सेव्यः' खामी, 'सेव्यगुणान्वितः' व्याभिगा- मिकगुण युक्तः। कस्मादित्याह। यस्मात् स्वामिनः 'कालान्तरादपि', 'लाध्य' स्पृहणीयतरं, 'बाजीवन' भरणं भवति ॥ २ ॥ यसेव्यखामिनमभिधातुमाह। पीति । 'पण्डितः' विवेको, 'क्षुधा', 'परिगतः' शुष्यन्नपि, 'स्थाणुरिव' छिन्न शाखदुम इव, 'यासीत' तिछेत् 'न त्वेव' न कदाचित्, 'अनात्मसम्पन्नात्' अनन्तरोतादात्मस- म्पद्गुणरहितात्, 'वृत्ति' याजीवनं, 'ईहेत', ॥ ३ ॥ एतदेव दर्शयन्नाह । 'अनात्मवान' इति स्पएं। नयं देणुं शीलं यस्य सः 'मयदेवी'। 'वईयबरिसम्पदः' चिनात्मवत्तयैवारीणां सम्पदो वई यति । 'महदैश्वर्य', 'प्राप्यापि' काकतालोयवत् प्राप्यापि, 'सह सेन विपद्यते' तेनैवैश्वर्येण सह विनश्यति, यतो नानात्मवान् सेव्य इति भावः॥४॥ एतदेव समर्थयन्नाह । लब्धावकाश इति । 'लब्धावकाशः' प्राप्त- सेवावसरः, 'निपुणं' यथा स्यात्तथा, 'अविकारवान्' खामिनि सर्वप्रकारविकाररहितः, 'स्थाने' सचिवादिपदे, 'स्थैर्य' स्थिरत्वं, । *रत्यर्थयत्तिमम्पमा रति म । + वर्धयति सम्पदः इति मु०। + सेव्यते मङ्गुणान्चितः इति मु० । $ निपुणः इति मु०।

·पञ्चमः सर्गः। १२ 'निश्चितः शनिश्चयः। रति । 'धवानोति', बुद्धिसाध्येषु अनुष्ठानेषु, संक्षिप्तमिदमनजीविवृत्तं ॥ ५ ॥ अनुजीविना नोभय लोकविरुद्ध बाजीवमभिलवणीयमिति दर्शय. माह, वायत्यामिति । 'वायत्याम्' यागामिनि काले, 'तदावे च' वर्त. मानकाले च, 'यदाखादपेशल' यत् वाखादरमणीयं, 'तत्', क्लिश्यनपि क्षुधयेति शेषः। 'कुर्वीत', अर्थाधिकारी, 'न लोकदिशमाचरेत्' न इहलोकविरुद्धमाचरेत् ॥ ६ ॥ कोशवान् कल्पवृक्षोऽपि घशुभात्मको स्लेच्छादिन सेव्यते इति दर्शयन्नाह । तिलाश्चेति । 'तिलाः' शस्यविशेषाः, 'चम्पकपुष्पसंश्लेषात्' तिलमध्यन्यस्त नागचम्पकसम्प कात्, 'तदधिवासतां' तदन्धित्वं, 'प्रा- नुवन्ति', । ततश्च पीडितेषु तिलेषु चम्पकतैलं भवतीति संसर्गजोऽयं गुणः । 'रसा न भक्ष्यः', पुरुधैरिति शोधः। 'तन्धः', रसो न भवति किन्तु गन्ध एवेति संसर्गजोऽयं दोषः। एवं 'सर्वे गुणाः' समस्ताः पुण्यधर्माः, 'सानामिकाः' सङ्गमणशीलाः । तस्मादविशुद्धः सङ्गः परित्यज्य इति ॥ ७॥ एतदेव समर्थयन्नाह। चपामिति । 'अपां' जलानां, 'प्रवाहः बोधः, *'गांग्योऽपि' चमतमयोऽपि, ‘समुई' क्षारं, 'प्राप्य' गत्वा 'तसः' क्षारः, 'भवति', 'अवश्यं +निःसन्देहं, 'तत्' तस्मात् , 'वि. हान्' पण्डितो विवेकी, 'अशुभात्मक' अकुलीनं स्लेच्छादिकं, 'नाश्र- येत्' न सेवेत, तत्सङ्गात् तत्सम एव भवतीति ॥ - ॥ तदेव द्रयितुमाह। लिखनपीति। "शिस्यनपि' दौत्येन बभू- क्षादिभिः लेशं गच्छन्नपि, 'शुद्ध' न्याय्यं, 'जीवन' भीविकां, 'घाचरेत्' यातिछेत्। जीवनस्य शुद्धता यथोक्तसेवाधर्मादिगतत्वं । 'तेन' जी- बनेन, 'इह' लोके, 'ग्लाध्यता' स्यहणीयता, 'एति', 'सो केभ्यश्च' रह परलोकबन्धलोकेभ्यश्च, 'न हीयते' न यवते' ।। .. * गांगा वेति मु. .1 +बपेय इति म।

·१८२ कामन्दकीयनीतिसारटोका। सेव्यखामिखरूपमभिधातुमाह। स्वभिलष्यमिति । 'अभिलध्यं', विन्ध्यपक्षे उन्नतिमत्त्वात् , ईश्वरपक्षे बहूनां मध्ये त्यागौयादिभि- लब्धकीर्तित्वात्। 'स्थिर',विध्यपक्षे खस्थानात्, ईश्वरपक्षे स्थितेः शास्त्र . मर्यादा या अविचलत्वात् । 'एण्यं', 'उभयतः पुण्ययोगात् महास नत्वाच्च। ‘ख्यातं', उभयतो महत्त्वात् महामहिमत्वाच । 'साधनि- घेवितं' *माधुभिः सिद्धिमिच्छुभिः समधिष्ठितं । 'विन्ध्यमिवेश्वरं सेवेत', स्पछमन्य त् ॥ १० ॥ अभिमत गुणः खामी न प्राप्यते इत्याशयाह । दुरापमिति । 'दु- रायमपि' दुपापमपि, 'अस्मिन' जगति, 'यद्यद स्त' धर्मार्थकाममोक्षा- दिकं, 'अभिवाञ्छति' अभिल यति, अर्थात् उद्यमी पुरुषः। 'मेधावी' प्राज्ञः, 'तत्तदानाति', शिएं स्पम् ॥ ११ ॥ चाभिगामिकगणोपेतखामिप्राप्त्यर्थं अनुजीविगुणानभिधातुमाह। यारिराधयिषुरिति । 'घनजीवी' सेवकः, 'महीपति', 'सम्यक' निरुपचरितत्वेन, 'बारिराधयिषः' अाराधयितुमिच्छः सन , विनयशिल्पाद्यः' यान्वीक्षिकादिशास्त्रविद्येन्द्रियज यस कलकला प्रतिभिर्गुणैः, 'यात्मानं' 'उपपादयेत्' सम्पन्नं कुर्यात् ॥ १२ ॥ श्लोकद्द येनैतदेव स्पष्ट यन्नाह । कुलविद्येति । पूर्वाई स्परं । ' पुः' शरीरं, यथोक्त प्रमाणं, 'सत्त्वं' उक्त लक्षणं, 'बलं' महाप्राण ता, 'या- रोग्यं' रोगाभावः, 'स्थै ' प्रतिष्तित्वं, 'पोचं' उपधाशुद्धि 'दया' कारणं, एभिर्गुणः ‘यन्वितः' ॥ १३ ॥ किच, 'पैशुन्यं खलता, 'द्रोहः' विश्वासघातित्वं, 'सम्भेदः' संहत- भेदनशीलता, 'पाय' नै कृत्यं, 'लो ल्य' या हारादिलोलुपत्वं, 'अन्त' असत्यं, तानि अतिगच्छति तैः रहित इत्यर्थः । 'स्तम्भः' स्तब्धता, प्रश्रय. राहित्य मित्यर्थः, 'चापलं' अप्रतिष्ठितत्वं, ताभ्यां हीनः । चकारादुक्त- गुणैर्युक्तः सेवकदोधैर्विहीनश्च यः स 'सेवनं कर्तुमर्हति', स्पर्य ॥ १४ ॥ . . . * सिद्धनिपवितमिनि मु।

·पञ्चमः सर्गः। १८३ . . . --- . बलारणभूतान् सेवकगुणानभिधातुमाह। दक्षतेति। 'दक्षता' कौशल व्याशुकारित्वञ्च । 'भद्रता' भद्रकारित्वं, 'दाय स्थिरस्नेहता, 'क्षान्तिः' क्षमा, क्लेशसहियाता' क्षुद्याध्यादिबाधासहनशीलत्वं । 'सन्तो. कः' विवादिता, 'शील' सत खभावः, 'उत्साहः' पोयामर्षदाच्य- लक्षणः, स्पष्मन्यत् ॥ १५ ॥ प्रधानतरं सेवक गुणं दर्णय नाह। कार्थेति । अर्थार्थी जीवलोको- ऽयमित्यर्थशाचं दुष्कर, न चानेन विश्वासः स्यादित्याह, 'बर्थ. शीच परः', इति, 'पं', 'विश्वासयेत्' खस्मिन् विश्वस्तं कुर्यात् , विश्वस्ता सेवा सम्पद्यत इति भावः । अवशियं प्रतीतं ॥ १६ ॥ प्यनुजोविकृत्तं सेवाधर्मविषयमभिधातुमाह प्रविश्येति । 'प्रविश्य', प्रियहितहारेण राजसभां। 'सम्यगुचिते' प्रतीहारनिर्दिष्टे, 'स्थाने', 'तिछन', वक्ष्यमाणन्यायेन *सुवेघवान्' निर्मलानुइतनेपथ्यवान् । वि. भयान्वित' प्रश्रयवान् , स्पष्मन्यत् ॥१७॥ तत्र सभायां यत् कर्तव्यं तदभिधातुमाह । परेति । 'परस्य' वन्य- सेवकस्य, 'स्थान' प्रदे शं, 'चासनं', च 'कोय' क्रूरभावं, 'बौद्ध त्य' असामान्यवेपर त्वं, 'मत्सर' विद्याशायाद्य सहनत्वं, 'ज्यायसा' अधि- कन सह, “विस्टा कथनञ्च' विरोधपूर्विका कथां, 'न कुर्यात', अन- जीवीत्यर्थः ॥ १८ ॥ किञ्च, विप्रलम्भच्चे त। पूर्वाई स्पर। 'पत्रेभ्यः' खामिपुत्रेभ्यः, 'बल्लभेभ्यश्च' प्रिय पार्श्वचरेभ्यः, 'नमस्कुर्यात्', । ते हि प्रश्रयेणाराधिताः खामिनमनुकूलं कुर्वन्तीति भावः ॥ १६ ॥ अपरञ्च, न नर्मेति । 'नर्म सचिवाः' विदूधकामात्याः, यैः सह खामो नीलापं करोति, अवशिएं स्पएं ॥ २० ॥ चपरच, भर्तुरिति । 'अन्वासने' समीपस्थाने, 'तिछन्', 'कि', अयं' , सवेषवाम् ति मु.।

·. १८४ कामन्दकोयनीतिसारटोका। खामी, 'कुर्यात्', इति यस्यास्यं विलोकयन तिछेत्', स्पटमन्यत् ॥२१॥ किञ्च, क इति । खामिभा 'कोऽव' इत्यादिशः 'अहं', छत्र तिछामि 'इति', 'सम्यक् याज्ञापयेति च', ब्रूयात् । 'याज्ञां', दत्तां यथा '* शक्त्यनतिक्रमेशा, 'छविलम्बित' सत्वरं, अवितथोकुर्यात्', र करा. मोति सत्यसम्पादनेनेत्यर्थः ॥ २२ ॥ किञ्च, उच्चैरिति । उच्चैः प्रहसनादिकं वर्जयेदिति प्रतीत भाषणावसरे यदभिलघितव्यं तदुपदेशुमाह । प्रविश्य स। स्येति । 'सानुरागस्य' अनुरागवतः, खामिनः 'चित्तज्ञसम्मतः' छ. घामपि चित्तज्ञानां सम्मतः, 'समर्थ यंश्च तत्यक्षं' खामि पक्षं संस्थाय- यन् , 'भाषितः' एशः सन् , 'साधु भाषेत', स्पटमन्यत् ॥ २४ ॥ पक्षान्तरमभिधातुमाह । तन्नियोगेनेति । 'तनियोगेन' खामि- निलागेन, 'अर्थ', वाकस्य, 'सपरिनिश्चितं' सुनिर्गोतं, 'मुग्व प्रसव- गोलाषु' मुखार्थ प्रद्धा या गोश्चः परिघदः तासु, 'विवादे', स्त्रोक्त लक्षणे, 'वादिनां', मनीषिणामपि 'मत' व्यभिप्रायं, च 'बृयात्', ॥ ॥२५॥ खभाषणयमभिधातुमाह। विजाननपीति । 'भत्तः क्षिप्तोत्तरं वचः' येन भती निरुत्तरो भवति। 'प्रवीणोऽपि' भाषणे कुशलोऽपि, भिमानितां' स्वामिविषयिणों । अभिमानात् न खामी निरुत्तरः पाय इति भावः । स्परमन्यत् ॥ २६ ॥ विद्याशिल्यविषये यन्न ब्रूयात् तदभिधातुमाह । यदप्यच्चरिति । 'उच्चैः' अति येन, 'यद्विजानीयात् तदपि नो चैः', 'कोर्तयेत्' किञ्चिदत्र 'कर्मणा' क्रियया, 'तम्य वैशिछां कथ येत्', न वाचा तत्रापि 'विनयान्वितः' प्रश्रय युक्तः सन् , ज्ञानगा न युक्त इति भावः शा- . . जानामीति ब्रूयात, . . अपयस्यापि कारणविशेषात् भाषणमभिधातुमाह । चापदीति । * यथाशनया इति ।

·पञ्चमः सर्गः। १८५ .. 'खापदि' परप्रयुक्ततीक्ष्णादिप्रारब्धायां, 'उन्मार्गगमने' खामिनः शास्त्रविरुद्धाचरणे, 'कार्यकालात्य येषु' खामिनः कार्याणामनुगुणका- लातिकमेघु, 'च', स्परमवशिएं ॥ २८॥ किञ्च, प्रियमिति । 'प्रियं' अभीई, 'पश्यं हितं, 'तथ्यं सत्यं, यत् भवेत् तत् 'धर्मार्थमेव वदेत', । 'धश्रद्धेयं' श्रद्धातुमयोग्यं, '* असभ्य' यस्लोलादि, 'परोक्ष', यदश्रद्धेयमिति सम्बन्धः । 'कटु' श्रुतिकटु, 'उत्- सृजेत्, न ब्रूयादित्यर्थः , ॥ २६ ॥ किञ्च, परार्थमिति । प्रविश्य सानुरागस्य चित्तं चित्तज्ञसम्मत इत्या. पद्यपि 'परार्थ', खामिनं विज्ञाप्य, 'सार्थं च साधयेत्', 'देशकालज्ञः' यस्मिन् देशे स्थित : स्वामी कार्यम् करोति यस्मिंश्च काले तो जानाति इति तज्ज्ञः अनुजीवी, तत्र देणे काले चायं साधयेत् । स्पटम. न्यत् ॥ ३० ॥ अपरच, गुह्य मिति। 'गुह्यं गोपनीयं, 'कर्म' शत्रुविषये या. भिचारादिकं, 'मन्त्रञ्च', भर्तृसम्बन्धिनं 'न प्रकाशयेत्', तथा 'भर्तुर्वि. दिरि' राज्यमंशादिकं, 'विनाशं' मरणं, स्परमन्यत् ॥ ३१ ॥ किच्च, स्त्रीभिरिति । कामः शुद्धो न भवतीति प्राङ्गानिवृत्त्यर्थ 'स्त्रीभिः', तत्सङ्गागत पातकशङ्कानिवृत्त्यधं 'पापैः' पातकिभिः, अ. हितगत्यागम प्राङ्गानिसत्त्यर्थे 'वैरिदूतैः', 'निराकृतैः' दोघात् खामि- ना दुरोकतैः सह, 'एकार्थ चयीं' एकमर्थमुदिन्य सहचर्या, 'सा. हित्यं' सङ्घातं, 'संसर्ग च' सर्वदा मिलित्वाऽवस्थानं, 'विवर्जयेत्' . . . . किञ्च, वैशेति । 'एथिवीपतेः', 'वेशः' नेपथ्यादिः, 'भाषा' खामिना व्युत्पादिता, रतद्दयस्य 'अनुकरणं', 'न कुर्यात्', 'तगुणैः' राजगुणैः, 'सम्पन्नेोऽपि', 'मेधावी' प्राज्ञो ऽनुजीवी, 'न च स्पईत', तगुणैर्विद्धो राजाऽन्यथा भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ . * असत्यमिति म। 222 ·शाक्यले . १८६ कामन्द कोय मोतिसारटीका। किञ्च, रागेति । 'भर्तुः' स्वामिनः, 'रागः' अनुरक्तता, 'अपरागः' विरक्तता, तो, 'जानीयात्', 'कुशल कर्मकृत्' चन्यैरपि कुशलर्यत् कर्म- कृतं तत् कर्म करोति यः। नहि कर्मकरणाभावे रागापरामा ज्ञातुं काभ्यां जानीवनादित्याह, 'इङ्गिताकारलिङ्गाभ्यां' इयते ज्ञायते हृदयस्थोऽर्थी येन तदिङ्गितं अन्यथारत्तिः, पूर्ववत्तायाः प्रस- नादिकाया याकृतेरान्तरग्रहणं 'चाकार', तयोलिडा चिहे ताभ्यां । 'इङ्गिताकारतत्त्ववित्', इति अनुजीविविशेषणं ॥ ३४ ॥ उक्तलिङ्गखरूपमभिधातुमाह। दृष्ट्वेति। 'दृ, प्रसन्नो भवति', इति याकारलिङ्ग। 'वाक्यं सहाति चादरात्', इति इङ्गित लिङ्गं । स्पष्मन्यत् ॥ ३५ ॥ किञ्च, विविहोति। 'विविक्तदानस्थाने' एकान्तदने तादृश स्थाने च, 'रहम्रो' गोपनीये कार्ये, 'न पाइते', विश्वासयोगात् । 'तदर्थी' अनुजी विविषयिणों, 'तत्कृतां' अनुजीविकृतां, 'सङ्कथामुच्चैराकर्ण. यति', ॥ ३६॥ किश्च, श्लाघते इति । अन्येषु 'श्लाघनी येधु' कीर्चमा नेघु, स्वामी 'स्याघ'। 'ग्ल घ्यमानच्च' व्यन्यैः कीर्त्यमान मनुजीविनं, 'नन्दति' अभि- नन्दति,। 'कथान्तरेघ', अन्यैः क्रियमाणं घु ईदृश एवासौ इति 'मरति यादृशोऽयं तादृशे नान्य इति 'प्रहछः', 'गुणान्' तद्गुणान् ‘कीर्तरं त्', इति स्वयं ॥ ३०॥ व्यपरञ्च, सहत इति । '*अपथ्यं' अहितं, “उक्तोऽपि' अनु- जीविना 'सहते' समर्थयति, निन्दां', तत्कृतामपि 'नानुमन्यते', 'करोति वाक्यं', अन जीविना 'प्रोक्तं,' 'तदचः' सनुजीविवचनं, 'बहु मन्यते', ॥ ३॥ अनुरक्तस्य स्वामिनो लक्षणमुक्ता विरक्तस्य तदभिधातुमाह। उप- . -- . . . * सहते पथ्यमिति म । + मिति म ·पञ्चमः सर्गः । १८७ । . . कारविति। 'उपकारेषु अद्भुतेष्वपि', अनुजीविना कृतेषु, त्वात् 'माध्यस्थं', एव 'दर्शवति', स्परं शंघाई ॥ ३८ ॥ किञ्च, विपक्षमिति । 'विपक्ष' शत्रुभूतं अनुजीविनं, 'उत्थापयति' उद्देजयति, 'विनाशं च', विपक्षादिभिः • क्रियमाणं 'उपेक्षते', 'कार्य', तत्माध्ये समुपस्थिते, 'संवई यत्याशां' कार्यनिष्यत्ती सत्यां दा- रिमोक्षं ते करिष्यामोत्यामा संवई यति । ‘फले च', साधिते, 'कुरुतेऽन्यथा' त्वया नैतत् साधितमिति, ॥ ४० ॥ छपरञ्च, यद्दाक्य मिति । खामी अन जीविविधये 'यत् किञ्चित् मधुरं वाक्यं', प्रयुते तदपि अर्थन निछर' यथा भद्र त्वया अहितैघि- णा विपक्ष उपेक्षितो ममैव समग्रं यशो दातुं इति मधुरं भावते, तदर्थस्तु विपक्षपक्षपाती भवान् इति । तथा 'यात्मा सास', व्य नु जो- विना कृतासु, 'परीवाद' निन्दादिकं, 'केवलमाचरति', ॥ ४१ ॥ किञ्च, अकोपोऽपीति । मा किमप्य यमनुजीवी प्रार्थयतु इति 'अ- कोपोऽपि', 'सको पाभः' कुपित इवाभाति । 'प्रसन्न', केतवे न 'नि- यफनः', '*भवति', 'धक मात् व्रजति', कमादयं मदृष्टिपथेऽवतिष्ठते इति स्पटमन्यत् ॥ १२॥ अपरञ्च, आघट्ट यतीति । + 'ममाणि' दुश्चरितानि, 'या' सम- न्तात् , 'घट्टयति' स्पाने व वक्ति, गुणान न बहुमन्यते' हासस्थानं यन जोविप्रस्तावित न मन्यते न हसतीत्यर्थः। 'सम्भावयति दोघेण' यात्मना दुरात्वं गोपायितुं अविद्यमाने नापि दोघण यनु जीविनं योजयति। 'त्तिच्छदं च करोति', स्पम् ॥ १३ ॥ किञ्च, साधता मिति । यदाक्यं' अनुजीविवाक्यं, 'साधूक्तमपि', 'धन्यथा समर्थयति' असाध्विति योजयति । 'अपर्वणि' अयथास्थान . * बदतोति म। + मन्त्राणि दूति म * धूयम् हास्यं प्रपद्यत इति म.। ६ तडाक्यमिति म. म.

·१८८ कामन्दकीय नीतिसार टीका । . एव, 'कथाभ करोति' तूयणीम्भावमापद्यते । “विरसीभवन्' घस. न्तोषमभिगच्छन्नित्यर्थः ॥ ४ ॥ किञ्च, उपास्यमान इति । 'सुप्तबच्च विचेष्ते' सुप्त इव वक्ति, तत् सेवां निष्फलां कर्तमित्यर्थः । शिरं सुगमं ॥ ४५ ॥ अपरच, इत्यादीति। 'इत्यादि' इत्युक्तमादौ कृत्वा च दयि धनरक्तविरक्त लक्षणं विद्यते, तदपि लोकतो ग्राह्यं । ततश्च र त्', खामिनः, 'वृत्तिं समीहेत', अनुजीवी, *विरक्तच्च परित्यजेत्', नि- ष्फलत्वात् अनर्थ हेतुत्वाच्च ॥ १६ ॥ अस्यापवादमभिधातुमाह । निर्गुणामिति । लोकार्थः सुगमः। त- तश्च कृतज्ञतयाऽम्य बहुपकरोतीति भावः ॥ ४७॥ यापत्सूपकारस्य गुणं दर्शयितुमाह। स्वस्थवत्तेविति । 'स्वस्थ- वृत्तेषु' बनाकुलेषु प्रभुषु, 'सत्त्वाद्याः' अनुजीविगुणाः, 'अभिलक्ष्यतां', नैव यान्ति' न प्रकाशन्ते, किन्तु विराधे', समुपस्थिते 'धर्मधुर्याणां', 'तेषां' अनुजीविनां, 'नामातिरिच्यते' यथाऽने नानु जीविना विपक्ष- विरोधी खामी रक्षित इति शेषा न जीविमध्ये तस्य नामातिरिच्यते शौर्यणातिरिक्तं भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ एतदेव समर्थयबाह । स्वाध्येति । 'महता' खाम्यादीनां, 'उप- रिता' यापत्स परित्राणादिका, 'खल्यापि', 'काले' कालप्रभावे. 6म- होदयं महाभ्युदयसम्पन्न, 'कल्याणं' अभ्युदयं, 'याधत्ते' करोति ॥४६॥ केवलमनुजीविरत्तमभिधाय बन्धुमिवसाधारण मभिधातुमाह । अकार्य इति । 'कार्य' प्रास्त्र निघिडाचरणे, 'प्रतिषेधः' निवारणं, 'कार्ये' धार्थफले, 'अनुवर्तनं' क्रियतामेदित्यनुष्ठानं । 'संक्षेपात्' समासतः, 'बन्धुमित्रानुजीविना', 'इति सदृत्त' एतत् शोभनं चरितं, . प्रसङ्गतो बन्धुमित्रवृत्तमुद्दिष्टमपि भूयोऽप्यनुजीविना उत्तमभिधातु- * विरकस्यति मुः। + सम्भवतेविति । विपत्तिति म ·पञ्चमः सर्गः १८८ . , माह, पानेति । 'पानस्त्रोद्यूतगोठीषु', मद्यकामं योगपानः, परस्त्रीकामं अनायाङ्गनाभिः अमेध्याभिः, द्यूतकामं कापटिकपुरधः नाइजयेयुरिति बुझा 'बभितः' चतुर्दिक्ष, स्थिताः 'चराः' अनुजीविनः, 'बोधयेयुः' याख्यानकादिभिरित्यर्थः ततः 'प्रमाद्यन्तं'. राजप्रणिधी निरुदेगं, *'नालि कादिभिः' सामादिभिः, 'उपायैः', ॥ ५१ ॥ किञ्च, राजानमिति । 'विवर्त्मस' विरुद्धाचरणेषु, 'सज्जमान' आसक्तिं गच्छन्तं, 'राजानं', 'ये हि' अनजीवनः, 'उपेक्षन्ते' न निवारयन्ति, 'अकृतात्मानः' घसंस्तुतात्मानः, स्प; शिवं ॥ ५२ ॥ राजोपासनाकममभिधातुमाह । जयेति । 'जयजीव', इत्यादिवचनं खामिसमाहानप्रतिकार्यावसरे वक्तव्यमेव । शिई सुगम ॥ ५३ ॥ अनुजाविनां संक्षिप्तगुणानभिधातुमाह, भर्तुरिति । पूर्वाई स्पछं। 'हि' यस्मात्, 'रक्षास्यपि' क्रूरकर्मकारीण्यपि, 'गृह्यन्ते' वशोक्रियन्ते, 'नित्यं' 'छन्दानुवर्तिभिः', सेवकैः मनु व्यास्तु रह्यन्त एवेत्यर्थः । छन्दान वर्तनं वशीकरणं ॥ ५४ ॥ परचित्तवृत्त यो दुर्गाह्या भवन्तीत्याशङ्याह । धीसत्त्वेति । 'धीः' घरगुणा प्रज्ञा, 'सत्त्वं' व्यसनेऽभ्युदये चाविकारित्वं, 'उद्योगः' उद्यमः, एतदुणत्रय युक्तानां', 'महात्मनां' यात्मसम्पदुपेतानां, 'किं', नाम 'दुराप' दुष्पापं, अपितु सर्वमेव प्राप्यं । शंघाई स्परं ॥ ५५ ॥ उक्त गुण होनस्तु न कुतश्चित् किञ्चिदासादयतीति दर्शयन्नाह । अल सस्यति । प्रतीतं ॥ ५६ ॥ एवमनुजीवित्तमभिधाय खामिहत्तमभिधातुमाह । याजीय इति । 'याजोव्यः' अनुजीवनीयः, 'सर्वभूतानां' सर्वप्राणिनां दाना. श्रयरक्षणादिभिः, 'राजा' प्रजापतिः, ‘पर्जन्य इव' जोमूतव, 'भवेत्' 'निराजीव्यं' इत्यभावात् , 'एन' राजानं, 'त्यजन्ति', . . . * नाडिकादिभिरिति मु. + यताति म । + 'ये घराः' अप्रियापि' ति ोकावेती से का• सटीकप. न स्तः । ६ भवति इति पु०।

·१८० कामन्दकीयनीतिसारटीका । . "शुष्क' निर्जलं, 'सर रव' तड़ागमिव, 'घण्डजाः' पक्षिणा हमा- दयः । तस्मात् राज्ञा दानशीलेन भवितव्यं । खामो रत्तिसम्म मोऽप्य- दाता चेतन सेव्यत इत्यर्थः ॥ १८ ॥ एतदेव समर्थयनाह। कुलमिति। 'कुल' सेोमसूर्यवंश प्रभवं, 'वृत्तं' राम युधिष्ठिरवत् सदनुष्ठानं, + श्रुतं' सर्वशास्त्र पारङ्गमत्यं, 'शौर्य', परशुरामसमानं, 'सर्वमेतत्', 'न गण्यते' याश्रयणीयत्व लेख्ये नारोप्यते, रभिर्गुणैरेव खामो नाश्रयणी या भवतीत्यर्थः । पोघाई स्पएं।६॥ प्रसङ्गात् सधनप्रशंसां लोकदये नाह, लक्ष्मोरेवेति उत्थिता एवेति । स्पएं॥ ६ ॥ २ ॥ भूयोऽपि स्पश्यन्नाह । अर्थार्थीति । 'अर्थार्थी' जीविकोपकरण- प्रार्थयिता, 'जीवनोकः' जीववर्गः, 'ज्वलन्तं' दानपात्या प्रज्चन्तन्तं पार्थिवं, 'उपसर्पति' समीपं गच्छति, एवमर्थार्थी परिजनोऽपि । अतएव 'वत्मः' तर्णकः, 'क्षीण क्षीरा' दुग्धहीनां 'मातरं', 'त्य जति' . भत्यभरणामभिधातुमाह। चहापयनिति । 'काल महापयन' का- ल यापनामकुर्वन् , 'नृपः', 'त्यानां' भरणाहाणां, “व्य नुवति इच्छानुविधाविना अनुजीविनां, 'कर्मणामानुरूप्ये गा' 'वृत्ति' जी का 'समनु कल्प येत्' दद्यात् ॥ ६ ॥ वृत्तिविलोपे दोघं दर्णय न्नाह । काल इति । स्पधं ॥ ६५ ॥ अपात्रे दाननिषेधमभिधातुमाह । अपात्रवर्ष गमिति । 'छपात्र. वर्षणं' असत्पात्रे धनदानं, 'जातु' कदाचिदपि, ‘न कुर्यात्', यतस्तत् 'सहिगहित' सटिर्निन्दितं, निष्फल त्वात् । तथाच 'चपाचवर्षणात किमन्यत म्यान 'कापाक्ष यादृते',केवलं को क्षय रव स्यादित्यर्थः ॥६६॥ * करक्षमिति मः। + श्रुतमिति म. + अनुजो नामिनि म। म. पु. नास्ति।

·. पञ्चमः सर्गः। १८१ पावखरूपसूचनपूर्वकं तत्सङ्ग्रहार्थमाए । कुलमिति । 'कुलं' शुद्धोभय पक्षता, 'विद्याश्रुतं'* यान्वीक्षिक्यादिश्रवणं, 'पाय' अभी- सत्वं, 'सौ शोल्य' सुशीलता, 'भूतपूर्वतां' पिट पैतामहागतता, 'वयो- ऽवस्था' यौवनावस्था, 'समोक्ष्य' निरूप्य, . 'खाद्रियेत' सुन्दर पात्र ग्रहीयात् । 'महात्मवान्' 'विजिगीषुः ॥ ६ ॥ पावभूतानामनादरे दोघं दर्शयन्नाह । कुलीनानिति । 'कुलो- नान्' महाकुलप्रसूतान् , 'नावमन्येत,' 'सम्यग्वृत्तान्' सदाचारान्, 'मनस्विनः' प्रज्ञायुक्तान्। यस्मात् 'अवमन्तारं', 'एते' जनाः, 'मान- हेतुना', 'त्यजन्ति' परिहरन्ति, 'नन्ति च' निपातयन्ति च, तस्मा. न्माननीयानावमन्येत ॥ ६ ॥ मध्यमाधमानां गुणास्फुरणमभिधातुमाह। गुणैरिति । 'उदारैः' उत्तमैः, ‘गुणैः', 'संयुक्तान्', अनुजीविनः, ‘प्रोन्नयेत्' प्रकर्षण उन्नति नयेत् , मध्यमोत्तमा अपि खतोऽवश्य मुन्नतियोग्या न भवन्ति । कुत इत्य ह, ‘महत्त्वं' महती उन्नतिं, 'प्राप्नुवन्तः', 'ते', 'नरेश्वर' खा- मिनं, 'वर्द्धयन्ति' वृद्धिं नयन्ति, कृतज्ञतयाऽर्थसामर्थ्यात् ॥ ६ ॥ विवेकयुक्तेन भवितव्यमित्यभिधातुमाह। उत्तमेति । 'उत्तमाभि- जनोपेतान्' महाकुलोनान् , 'नीचैः सह न', संवई येत्' नियोगेना- भियोजयेदित्यर्थः । 'हि' यस्मात् , 'कृशोऽपि' क्षीणोऽपि, 'विवेकज्ञः', "संश्रयणीयतां' बहाश्रयत्वं राजत्वं, 'याति', ॥ ७० ॥ प्यविवेकित्वस्य दोषं दी यन्नाह । निरालोके होति। 'निरालाके' हेयोपादेयोपदेश कविवेकशून्ये, 'तत्रास्मिन्' प्रसिद्धे, 'लोके' जगति, 'पण्डिता नासते' विवेकिनो नावतिष्ठन्ते, 'यत्र', 'जात्यस्य मयोः' मणि. विपोषस्य । शिएं स्पएं। ०१ ॥ यथा विवेकिसुहृद्यौचित्यादिनियोग इष्यते तथा सत्पात्रेधूपप- त्तिश्चेति दर्शयन्नाह । विश्राम्यन्तीति । 'कल्पतराविव', 'यत्र' श्री- बिद्याश्रुत मिति म.। . 2B ·गा- १८४ कामन्दकीयमीतिसार टीका। . . पञ्चप्रकारं प्रजाभयं यथा न भवति तथा कार्यमित्याह । पञ्चप्र- कारमिति। *'इत्येतत्' अनन्तरोक्त, ‘पञ्च प्रकारं भयं', 'अपोह्य' भोतिमपनीय, टपतिः' स्वयं, 'काले', अादान योग्ये 'त्रिवर्ग परिवृद्ध- ये' धर्मार्थकामवृद्ध्यर्थे । फलं'. धान्यहिरण्यादिक' 'याददीत' ॥३॥ दृष्टान्त प्रदर्शनेन प्रजापाल नमुपजीवनमभिधातुमाह। रिति । 'यथा गौः पाल्यते काल', पिण्या कर गाजन्नादिना ‘काले दुह्यते च', 'तथा प्रजा'। कालविशेघे प्रजानां धान्य पशुहिरण्यादि- केन पालन,कालान्तरे च ताभ्यो भागकरादानादिना दोहः सम्पद्यते अत्र द्वितीयो दृशान्तः, यथा पुष्पप्रदा लता', पुष्पमालार्थिना मा. लाकारेण 'सिच्यते', 'पुष्यते' उपचीयते, 'च', तहत् इयं प्रजा पाल्य ते उपचीयते चेति ॥ ४ ॥ अायुक्त ककृतप्रजापीडननिवारणार्थमाह । याखावयेदिति । 'उप- चितान्' प्रजापीडया प्रवृद्धान् , यध्यक्षान् , 'साधु यथा तथा, या- सावयेत्' दण्डप्रण यनेन अपहृतधनान कुर्यात् , 'दुए व्रणानिव', यथा दुरव्रणा ( साविताः सुखाय भवन्ति तथा तादृशा व्यध्यक्षाः । यास- तास्ते च वर्तरन्', इत्यादि। यथा वह्निः किं करिष्य ययमिति विन्त - म्बितोपहतिः परित्यक्तः, पाकादिकारको न भवति तथा महो- पतिरपि । सयुक्त्या सेवितः फलदो भवतीति भावः । ५ ॥ राजविद्रोहाचरणे दोघमाह। स्वल्पम पीति । अयं ॥ ६ ॥ नृपतेः कोयविषयकमनुष्ठानमा ह । आप्तरिति । 'याप्त विश्वा- औः, 'अधिष्ठितं' परिचालितं, 'कोपं सदा संवई येत्', 'काले च' काल- विरघे, 'व्ययं कुर्यात्', स्परमन्यत् ॥ ८७ , . + पतरिति मु। *.मप्येतदिति म०। + पोह्यमिति म । धमिति म । ॥ मिच्यते चीयते चैव लता पष्यफलार्थिनति मु. चामतास्ते चेत्यादि मु। ** ज्याप्नेः संबईयेत् कोषं सदा तरिधिष्ठिनमित रोका मम्मतक्रमस्य विनिमय मुद्रितमूले “संबईयत् मदा कोषमाः' इत्यादि।

·। . पञ्चमः सर्गः। १८५ धार्थव्ययप्रशंसामाह। *धर्मणेति 'धर्मण' धर्मार्थ, 'क्षोण- कोषस्य निर्धनस्य राज्ञः, 'कृपा त्वमपि शोभले', शंघाई स्पम् ॥ ८॥ सङ्गितमर्थशास्त्रीपदे शमभिधातुमाह। बहस्य तेरिति । 'वृह- स्पतेः', 'पाास्त्रस्य निर्या यः' क इत्याह। 'यविश्वास', इति, कस्य- चिदात्मरतमपि न विश्वसेत् , चित्तानि त्यत्वात् । अविश्वासधर्मिणां हि मनुष्याणां सर्वथा संव्यवहाराभावः प्राप्नोति । यथा ऽसंव्यवहारवान्', भवति अविश्वासश्च तथा कर्तव्य इति भावः ॥ ८ ॥ किच, विश्वास येदिति । दण्डोपनयनात् भीतान् ‘अविश्वस्तान्', अध्यक्षान ‘विश्वासयेत्', खयं च 'विश्वस्तान्', अपि नातिविश्वसेत्', 'यस्मिन्' अध्यक्षे, खामो 'विश्वासमायाति', 'विभूतेः पात्रमेव सः', इत्य यमनजीविनामुपदेशः ॥ ६ ॥ किञ्च प्रादुर्भवन्तीति । 'यस्मात् चित्तानि', 'अनुक्षणं' प्रतिमहत्त, 'व्यर्थसम' समर्थः कार्यैः सह, 'प्रादुर्भवन्ति' धन्यथा भवन्ति, तस्मा- दित्यादि स्वयं ॥ ६१ ॥ एवम्प्रवर्तयन्नाह । उद्योगादिति । स्पम् ॥ १ ॥ उपसंहरनाइ । अनुगतेति 'न्यनुगतपरितोषितानुजोवी' अनुगता- विधेयतराः परितोधिता दानमानादिभिरनुजीविना येन सः। 'मधु- रवचचरितानुरक्त लोकः' मधुरवचश्चरितर नुरक्तो लोको यस्य सः । 'मुनिपुण परमाप्तसक्त तन्वः' सुनिपुणं यथा भवति तथा परमाप्तेषु सक्तस्तन्वा राज्यभारो येन सः । शिएं स्पर॥ १२ ॥ इति कामन्दकीय नीतिसारटोकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यवं खानुजीविटत्तं पञ्चमः सर्गः ॥ ॥ -- - J * धामिति + शास्त्रार्थनिश्चय रति म । यथाच व्यवहारवानिति म । उद्योगादनिहत्तस्य सुसहायम्य धीमतः। कायवान गता तस्य नित्यं यः सहचारियो ॥११॥ क्र.डः।

·. . . . . १८६ कामन्दकीय नीतिसारटोका। प्रकृतिसम्पत्करणे स्वामिप्रकृत्यभिनामिकात्मसम्पत्ति मा सम्पाद- नेनात्मा लब्धः, चमात्यप्रभृतीनां च व ख गुणासम्पादनेन चात्म लाभः सम्पनः, एवं सप्ताङ्गराज्यस्यात्मलाभे सम्पने तत्याल नम्यावश्यं वक्त. व्यत्वात् तदिहाभिधातुमाह। लोके इति। 'लोके' लेोकव्यवहारे, लोकव्यवहार देशभेदे कालभेदे च खतन्त्रः स्वतन्त्रो भवति, यथा मध्य देशे एका धर्मः, पारसीकादिषु चान्यः, तथा कृतय गेऽन्यः, चेतादिलगेषु चान्यः, इति लोकव्यवहारे, 'वेद', शास्त्रे 'च', 'कुशलः', लोक व्यवहारं वेदोक्तच निरीक्ष्य उभयाविरुद्धं व्यवहरदिति भावः। तथा लोके वेद च 'कुश लै' निपुणैः, व्यनुजीविभिः, 'परिवारितः' सहमिलितः, 'यादृतः' थादर परः, 'नृपः', विजिगीषुः *'स बाह्याभ्यन्तर' बाह्याभ्यन्तरवि- भागनावस्थितं, 'राज्यं चिन्तयेत्', स्पर॥१॥ राज्यस्य वाह्याभ्यन्तरविभागं दर्शयन्नाह । ग्राम रमिति। 'चा- भ्यन्तरं', राज्यं विजिगोधेः 'खं पारीरं, एव 'बायं राज्यं रार', एव 'उदाहृतं', स्पर। 'अन्योन्याधारसम्बन्धात्', राधा विना राय रारेण विना राजा न वर्तत इत्यर्थः । यस्मात् ‘एकमेवेद', 'इष्यते' इति प्रतीतं ॥ २ ॥ एतदेव दयन्नाह । राज्येति । 'राज्याङ्गानान्तु ' यमात्या- दीनां, 'राष्ट्रावति सम्भव.', रयत कोशः, केशा चतुरङ्गा दण्डः, राष्ट्रग्य भून्ये कान्तरं मित्रं राज्ञ एव स्थानीयं दुर्ग रामादे व जान प- हादयोऽमात्याः । 'प्रसाधयेत्' लाभं पाल नञ्च कुर्यादित्यर्थः । स्पर. मन्यत् ॥३॥ राक्षः ख शरीरपालनमपि धाय भवतीति दविन्नाह । नाका- नुग्रहमिति । पूर्वा ईम्यार्थः सुगमः। 'राज्ञः', 'संरक्षण' प्रजासर- मबाच्याभ्यन्तर टप इत्यस्य परिवः स वायाभ्यन्तरं न त मु० । + राज्ञः संश रणमिति म०। ।

·घष्ठः सर्गः १८७ क्षणमेव, धर्मः' नान्यः। 'शरीरं धर्मसाधनं', धार्थिना विजिगी- घुणा खपरीरमेव यत्नेन रक्षणीय मित्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रजार क्षणे चौरादिहिंसा हिंसा न भवतीति दर्शयन्नाह । 'धया. मिति । 'धयां' धर्माद नपेतां, 'हिंसा', 'चारेभिरे' धारब्धवन्तः, 'ऋविकल्पाः' ऋषितुल्याः, 'महीभुजः' राजानः। यथा महर्षयो यज्ञेषु पश्वालम्भ नरूपं धयं कुर्वन्ति तथा राजर्षयोऽपि चौरादिनि- ग्रहरूपां धयां हिंसां कुर्वन्ति । शेयार्द्ध मुगम ॥ ५ ॥ किञ्च, धर्मसंरक्षण पर इति । स्परं ॥ ६ ॥ धर्मख रूपमभिधातुमाह। यमायर्या इति । स्परं ॥ ७ ॥ किञ्च, धर्माधाविति । 'परिपश्यिनः' प्रजापद्रव कारिणः। स्पर- मन्यत् ॥ ८॥ दुए लक्षण मभिधातुमाह । राज्योपघातमिति । स्परं ॥ ६ ॥ टूष्येषु कर्त्तव्यमभिधातुमाह। दुयानिति | 'उपांशु दण्डेन' गुप्त- विघदानयोगकृतेन प्रच्छन्न बधरूपेण, । 'प्रदुष्य च प्रकामं हि' प्रकृयो पायैः दोषयुक्तान् कृत्वा । शियं स्पम् ॥ १० ॥ अपरञ्च, राजेति । 'रहसि' एकान्तमध्यमकक्षायां, 'दुई' उक्त- लक्षणं, 'उपमन्त्र येत्' समाइयेत्। 'गूठशस्त्राः' प्रच्छादित स्त्रकाः, 'तत्पश्चात्' तेषां पश्चात्, ‘यासज्ज्ञताः' प्रागे व राज्ञा ते संहति नीताः प्रतीपत्वेन ख्यापिताः ॥ ११ ॥ किञ्च, || विशत इति। 'हाःस्थाः' प्रतीहाररक्षिणः, 'पास्त्रग्राहकाः', 'कक्षान्तरं गतान्', स 'विप्र तत्तान', 'विचिन्वीयः' शोधयेयुः । 'ते' च शस्त्रग्राहकाः, एटाः सन्तः, 'प्रयुक्ताः स्मः', सामिबधाय दुरीः 'अति स्फुटं ब्रूयः ॥ १२ ॥ . , * धामति मु० । दूप्या निति मु | अदृश्यं वा प्रकाशं वेति म.। ६ दूथमिति मु.। || विश्वम्तानिति म

·१८
कामन्दकोयनीतिसारटीका।
अन्यञ्च, इतीति। 'राजशल्यं दृष्यादिक, 'समु हरेत्' केदयेत्,
स्परमन्यत् ॥ १३॥
प्रजावृद्धिः फलाय भवतीति दर्शयन्नाह । यथेति । स्परं । १४ ॥
दुपदमनात् प्रजारक्षण भवतीत्युक्तं तच्च शास्त्रोक्तं श्रेय इति दर्ण.
यन्नाह । उद्देजयतीति । 'तीक्ष्ण न' बन्यायादधिकेन दण्डेन, 'उद्देज-
यति', प्रजा इति शेषः । 'मदुना' अनुकम्पया प्रमाण होनेन, 'परिभू-
यते', भयाभावात् । 'तस्मात्' तेन कारणेन, 'यथार्हतः' यो यद्दण्डयो-
ग्यस्तदनुसारेण, 'पक्षमनाश्रितः' अपक्षपाती सन , 'दण्डं न येत्',
इति कामन्दकोयनीतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यां
कराट कोधनं नाम घछः सर्गः ॥ ॥

·सप्तमः सर्गः। १८८ सप्तमः सर्गः। कण्टकशोधनशेवमेवात्मजरक्षणमभिधातुं, अरक्षिताः पुत्राः क. ण्ट कीभवन्ति पितुः प्रजानाञ्चेति दर्शयबाह। प्रजात्मश्रेयसे इति । 'प्रजात्मश्रेयसे' प्रजानां यात्मनश्च मङ्गलाय, 'राजा' विजिगोषः, 'या- मजरक्षणं कुर्वीत',। कुतस्ताक्षणमिति 'लोलुभ्यमानाः', पुत्राः, स्पष्मन्यत् ॥ १॥ किञ्च, राजपुत्रा इति । 'अभिमानिनः' अहमेव राज्याई इत्यभि. मानसम्भावन या युक्ताः, 'मातर', राज्ययोग्यं, 'पितरं', राजानं स्परमन्यत् ॥ २ ॥ किञ्च, राजपुत्रैरिति । 'मदोन्मत्तैः' अभिहितमदात् जातोन्मादैः, 'प्रार्थ मानं' अभिजष्यमाणं, 'इतस्ततः' सर्वतः अभियोगात्, शेषः सुगमः ॥ ३॥ अपरञ्च, रक्ष्यमाणा इति । प्रतीतं ॥ ४॥ राजपुत्रागा रक्षाप्रकारं सुनिएमभिधातुमाह, विनयोपग्रहा- निति । 'विन योपग्रहान्' विन यो दिविधः कृतकः सहजश्च । विद्या. रद्धसंयोगजनितः कृतकः, जन्मान्तरवासनावशाज्जातः सहजः खा. भाविकः। द्विविधविनये उपग्रहो बन्धनं येषां ते तान् । अवशिएं सुगमं ॥ ५ ॥ विनीतपुत्रस्य यौवराज्याभिधेचनमभिधातुमाह, विनीत मिति । 'उद्वतं' दुःशीनं, 'दुई गजमिव', 'मुखबन्धनं', ग्राम्य सुखोपरोधेन राजकुमारः पितरं नाभिहन्तीत्यवंविधं मुखबन्धनं, 'कुर्वोत'। शेषः सुगमः ॥६॥ दुईत्तस्यापि राजपुत्रस्यापरित्यागमाह, राजपुत्र इति । स्परं ॥ ७ ॥ उक्त प्रकार स्य राजपुत्रस्यापरित्य तस्य शासनप्रकारमभिधातुमाह, व्यसन इति । सुगम ॥ ८ ॥ . 2A ·२०० बामन्दकोषमीतिसारटोका। . , . राजपुत्ररक्षणमभिधाय राजात्मरक्षणं सावदाह। याने इति । 'याने' शिविकादों, ‘शय्यासने' पर्यादिके सिंहासने विष्टरकादौ, पान' पानीयादौ, 'भोज्ये' 'बाहारादी' 'वस्त्रे' वसनोत्तरोयादौ, 'विभूषणे' अलङ्करणादो, 'म त्रैव' धार्यस्त्रीसङ्गादौ, 'चप्रमत्तः' सावधानः, 'स्यात्', न विश्वसेदित्यर्थः, '* उभेत विघदूषितं', ज्ञात्वा परिहरेतेत्यर्थः ॥ ६ ॥ विधप्रतीकारार्थमाइ, विघ्नैरिति । 'विषघ्नैरदकैः' श्वेतपुष्कर- पुषारन्तादिभी रक्षितैर्जलैः, 'स्नातः', एवंविधजलः स्वातस्य स्थाने गुप्ता- नि सर्वविघाणि न प्रसरन्तीति कोट ल्यापदेशात् । 'विषघ्नमणिभूषितः' गण्डेाद्वारमणि नाऽलंकृतः । तथाचोक्तं 'रचितो गरुडोद्वारमणि- यस्य विभूषणं । स्थावरं जङ्गम् तस्य वि निर्विघतां व्रजेत' अति | 'परोक्षितं', वक्ष्यमाण प्रकारेण, 'समनीयात्', राजा 'जाङ्गलाविद्भिव गतः' महानुभाव रइसिद्धान्ताद्युक्तविघविद्याविशारदविधवैद्यगणैः परितो राजा भोजनं कुर्य'दित्यर्थः ॥ १० ॥ विघदूषितान्न परीक्षामभिधातुमाह, भङ्गराज इति । 'राजा' कृषा पक्षी गोयुच्छकः, 'शुकः सारिका च', इति घयः पक्षिणः प्रसिद्धाः । शंघाई स्पषं ॥ ११ ॥ किञ्च, चकोरस्येति । 'चकोरस्य' लोहिताक्षपक्षिविशेषम्य, 'दिर. ज्येते' रागरहिते भवत इत्यर्थः । 'क्रौञ्चः' लाहितमस्तकः पक्षिवि. शेषः, 'सुव्यक्त', यथा तथा, 'माद्यति', सुरया इव। 'कोकि लः', मत्तो भूत्वा "वियते' प्राणान् परित्यजति । पोषः सुगमः ॥ १२ ॥ व्यपरञ्च, नित्यमिति । स्पर.॥ १३ ॥ अन्यच्च, मयूरेति । 'मयूर एघतोत्सर्गे', मयूरः प्रसिद्धः, एषतः चित्र- म्गविशेषः, भवन तयोरुत्सर्गः सर्पनाशाय भवति इत्यर्थः ॥ अन्यत् प्रतीतं ॥१४॥ .. . ॥ * वनेति ·सप्तमः सर्गः। २०१ . . अपरच, भाज्यमिति । स्पई ॥ १५ ॥ विषदिग्धानप्रदानेनाः पक्षिणाञ्च स्वरूपवलक्षण्यमभिधातुमाह, धमेति । । 'वहे', 'धमाचिन लता' धूमस्यार्चियां च नीलता, 'शब्द. स्फोटच', 'स्फट 'जायते', शंघाई सगमं ॥ १६ ॥ विषदिग्धानखरूपमाह, अखिनतेति । 'अखिन्नता' तोत्रेण वहि. नापि खिन्नता न भवतीति, 'मादकत्वं' मदजनकता, *'घाशु शत्यं' सत्वरमुष्णतापगमः, विवर्णता' श्यामता, 'अन्नस्य' शाल्यादेः, 'विघ. दिग्धस्य', 'उमा' वाष्यः, 'स्निग्धमेचकः' नीलोज्ज्वलः ॥ १७ ॥ विघधित व्यञ्जनस्य स्वरूपमाह, व्यञ्जनस्येति । 'क्वथने', व्यग्निं विना, पूचिः सुबोधः ॥ १८॥ विघदूषितरसद्रयस्य खरूपमभिधातुमाह, छायेति । 'रसे' क्षीर- जलादौ, 'छाया' दीप्तिः, विधिका 'होना वा' 'राजदूई दोप्तिम- छिरखं, 'फेनमण्डलमेव, च', दृश्यते ॥ १६ ॥ विघदूषितरसविशेषाणां सरसद्रव्यविशेषाणां च वर्णविशेषानभि- धातुमाह, रसस्येति । 'रसस्य' इवादिरसस्य, शिएं प्रतीतं ॥ २० ॥ कास्यति । 'घाईस्य' हरितस्य अनफलादेः, 'प्रनानभावः', इन्तप्रदेशे। 'पाकं विना क्वाथविलीनभावः' चपक्व शुष्कता, शेषः सुगमः ॥२१॥ अपिच, शुष्कस्येति । 'वियोपदेहात्' विषसम्पत्,ि 'शुष्कत्य' 'स- बस्य' कटकादेः, 'विशीर्णता' म्लानता, 'अशुचिवर्णता च', भवति । स्परमुत्तराई' ॥ २२॥ अपरच, प्रावारेति । 'प्रावारास्तरणानां प्रावरणानि कम्बलादीनि थास्तरणानि सरोमकासितूलकादीनि तेषां, 'स्यामः' मलिनः, . * चाश शल्यमितिमा + राजिरुति मु.। + अतिरिति मु०। क्वाविनीतभाव रमि मु.। 2A2 ·. . २०२ कामन्दकीयनीतिसारटीका। 'मण्डलैः' 'बाकीर्णता' व्याप्तता, *'तरुण' तरत्वगरचितानां, 'पक्षियां' विशिशपक्षिलामनिर्मिताना, 'लोनां' पविलोमविरचिताना अंशः' शातनं, 'स्यात्', 'विषाश्रयात्' विघोपदेहादित्यर्थः ॥ २३ ॥ पपिच, लोहानाच्चेति । 'लोहाना' सुवर्णादीनां, 'मणोमां' प्रवाला- दीना, विधोपदेहात 'मल पशोपदिग्धता' कलवाकीटलिप्तता' । 'प्र- भावः' बीय्य, 'खेहः' स्निग्धभावः 'गुरुता' भारः, 'वर्णः' लोहितपी- तादिः, ‘स्पर्णः सुखस्पर्शत्वं, एतेषां च 'वधः' विनाशः । 'तथा', संस्कृ- तविघाश्रयादेव, नहि सामान्यविधेश लोहमणोनां प्रभावो विनाश- यितुं शक्यते ॥ २४ ॥ श्लोक दयेन विषदायिनामपि लिङ्गान्यभिधातुमाह, संशुष्कति। 'संशुष्कम्यामवत्रत्वं' मदोषदाइभावनया मखस्य शुष्कत्वं विवर्णत्वं च भवतीत्यर्थः। 'वाम्मङ्गः', स्पा) वक्तं न पाकोतीत्यर्थः । 'टम्मणं मुहुः', सुप्तोत्थितम्शेव भवति। 'स्खलनं' समेऽपि मार्गे गलिभङ्गः, 'वेपथुः' कम्यः, शीतस्याभावेऽपि 'खेदः', प्रवातेऽपि 'यावेगः' उदिन- ला, निमित्ताभावेऽपि, 'दिगविलोकन', दण्ड प्रोट पुरुषागमनाइया । यपिच, स्वकर्मणीति । 'स्वकर्मणि' व पाकपे याद्यनुष्ठाने । 'खभूमा' खीययहादौ, 'अनवस्थान', दोघपरिहारबद्याऽहमत्र नावस्थि- इति सङ्कल्पेन । 'रतानि', इत्यादि सुप्रतीतं ॥ २५ ॥ २६ ॥ विषप्रयोगप्रतिषेधार्थमाह, औषधानि चेति । 'बौषधानि', 'तत्क. ल्पकैः' चिकित्सकः, यथायोगं 'पानं' पेयोद्भवं, 'पानीयमेव च', 'सत्क- ल्यकैः', 'समाखाद्य प्रतिवाद्याखादं ग्राहयित्वा, भोजनानि प्राश्नी- यात्', राजा ॥२७॥ बपिच, प्रसाधनादीति । 'प्रासाधन' अलङ्कारः, धादिषब्दात . * - मु० तनामिति । + मुखस्य श्यामवर्णन इनिमः । + वंश इति बगभेद इति मु.।

·सप्तमः सर्गः २०३ विलेपनमाल्यादि । 'यत्किञ्चित्' बन्यदपि वस्तु, 'तत्मब', 'सुपरोक्षि. तमुद्रित', मन्यादिभिः 'परिचारकाः' सेवकाः, 'उग्रनिधनरेन्द्राय', नान्यथा ॥२०॥ अपरञ्च, परमादिति । 'अभिरक्षिभिः' रज्ञानियुक्तः, स्पथमन्यत् . ॥३० . किञ्च, यानमिति । पूर्वाई सगमं । 'अविज्ञान', खयमनुचरैवा 'सघटेन' विस्तीर्णन, 'मार्गेण', 'न ब्रजेत्', परताभिसन्धान- प्रतिषेधार्थ परप्रयुक्ततीक्ष्णरभसादिप्रतिषेधमाछ, वीक्षितादृशेति । 'वोक्षिता- दृष्कर्मा' स्वामिना वीक्षितमप्यदृएं दुष्कर्म यस्य तं, 'याप्तं' विश्वा. सयोग्यं, “वपूक्रमागत' पिटपैतामहं, 'संविभक्त' कृतजोविकासंवि- भागं, 'जनं', 'वासनवर्तिन', राजा यात्मरक्षार्थ 'कुर्चीत', ॥३१॥ ये आसन्नवर्तिनो न कर्त्तव्यास्तानभिधातुमाह, अधार्मिकांश्चेति 'अधार्मिकाः' पापिष्ठाः, 'क्रूराः' हिंसाः, 'दृष्टदोषाः' प्रत्यक्षीकृतशस्त्रा विरुद्धाचाराः, 'निराकृताः' दोघादेव दूरीकताः, 'परेभ्योऽभ्यागताः' शत्रुसमीपतः समागताः, ये तान् ‘एतान्', सबीन् 'दूरादेव विव- नयेत्', ॥ ३२॥ जलपथे अात्मरक्षार्थमाइ, महाबातेति । 'महावातसमुद्भूतां' महावारस्थिरतरां, 'अपरीक्षितनाविका' वगप्तमाविकां, * अन्य- नौप्रतिबद्धान्तां' धन्यनौसक्लान्तां, 'यातुरां' दुर्घटितवादनवस्थितां, 'नोपयात्' नारोहेत् ॥ ३३ ॥ जलक्रीडायामपि यात्मरक्षार्थमाह, परितापिष्विति । 'परिता- पिषु' परितापवत्सु योभवडलेषु, 'पश्यन्', खयमित्यर्थः स्पटमन्यत् * पन्धनौपनिषदां वा दनि मु।

·२०४ कामन्दकीयनीतिसारटीका। . वनविहारमभिधातुमाह, गहनानीति | 'गहमानि' लतास्तम्बस- प्रटानि वनानि, 'विशुद्ध, स्त्रिभिर्बहिरन्तश्च कृतशोधनं, 'उद्यान- वनं', 'मधुरं वयोऽनुरूपच', यथा भवति तथा 'विहरन' विलसन्, 'न माद्येत्', मन्दं मन्दं गच्छेत् परमवशिएं ॥ ३५ ॥ मगयायाममभिधातुमाह, सविनीतेति। *'मुविनीतसवेश एष्ठयानः' सुशिक्षितपोभनवेशबड़हस्यश्वएष्यायी, 'सखगम्यां' सप्रवेशा, 'उचि- नां' उपयुक्तां, 'लक्ष्यसि ही लक्ष्यसि यथं, 'सुपरोक्षितरक्षितान्तसीमां' सविज्ञातप्रान्तभागां, 'मगाटवीं' शरव्यजीवबहुलामरण्यानों, 'लघु- कोष्ठः क्षिप्रहस्तः, मगयू राजा 'उपेयात्', ॥ ३६ ॥ परसहप्रवेश छोधनमभिधातुमाह, कारयेदिति। 'चादी' प्रथमे, 'भवनशोधनं कारयेत्', तीक्ष्णादिनिरासार्थ । “मातुरन्ति- कमप्युपविविशुः' जननीसनिधिमुपवेषुमिच्छुः, 'बाप्ता स्यन गतः' विश्व- स्त शस्त्रधारिपुरुधैरनुगतः। स्पटमन्यत् ॥ ३० ॥ राजगमननिघेधकसमयमाह, पांशूत् करोति । सुगमं ॥ ३८ ॥ राजनिमिप्रवेशावभिधातुमाह, निर्गमे चेति । 'सम्यगाविष्कृ- तोन्नतिः', शरीरसौष्ठवप्रदर्शनार्थ, 'समन्ततः' सर्वतः, 'प्रोत्सारित- जनं' अपसारितलोकं, 'राजमार्ग गच्छेत्', इत्यादि स्परं ॥ ३९ ॥ यात्रोत्सवसमाजेषु जनतायुतप्रदेशेषु च राजग त्यागमननि मभिधातुमाह, यात्रेति । स्पम् ॥ ४० ॥ निशीथप्रणिधीनभिधातुमाह, निषेवित इति । वर्षवरैः' घणः, 'कञ्चुकोवोषधारिभिः' वारवाणशिरोवेशनधारिभिः, शिएं स्प; - . अन्तःपुरामात्यै राजनाभिधातुमाह, मीचैरिति । 'नीचैः', बौद्ध- त्यमपहाय 'चन्तःपुरामात्याः' अन्तःपुररक्षानियुक्ताः, 'शुचयः' * सुविमोतसुवेगपृष्ठयान रति सु.। + मातुरन्तिकमपि प्रविविक्षुरिनि मुः। वर्षधरैरिति म.

·सप्तमः सर्गः। २०५ * 'चन्त- कामोपवाविशुद्धाः, 'चित्तवेदिनः' चित, 'स्वामिविधवज', यथा भवति तथा, बपायहेतुत्वात् ते वर्जनीया इत्यर्थः, 'नर्मयेयुः' कीड- येया, 'महीपति', ॥ ४२ ॥ अन्तर्वशिकसैन्यम्य राज्ञो रक्षाविधानमाह, चन्तरिति ! वंशिकसैन्य' पुत्रदाराद्याभ्यन्तरवंशरक्षानियुक्त सैन्यं, 'हि' स्फुट, 'समई' गीतशस्त्रसबाई, 'साधुसम्मतं', सकलगुणयुक्तत्वात, 'मा- युधकुशलं' रक्षाविधाननि पुणं, 'पं रक्षेत्', अन्येषां तवानवकाश- त्वात् ॥ ४३॥ अवरोधशौचज्ञानाधिकारमाह, याशीतिकाश्चेति। 'घाशीतिकाः, पूर्णाशीतिवर्धाः पुरुषाः, ‘पञ्चाशत्कार' पूर्ण पञ्चाशदघाः, 'योषितः', उपशान्तरागत्वादियो न भवतीति 'बध्येरन्', 'अवरोधानां' अन्तः- पुराणां, शौचं' श्रुचिभाक्वं, 'यागारिकाः' यागारे नियुक्ताः ॥ ४ ॥ पण्य स्त्रीणां राजसवामभिधातुमाह, रूपति । रूपमेवाजीवन्ति इति 'रूपाजीवाः' पण्यस्त्रियः, 'माता' राजखानावसरे कृतमज्जना; 'परिवर्तित वाससः' राजकीयवस्त्रैरेव परिवर्तितानि स्ववासांसि याभिस्ताः । 'राजानमुपतिष्ठेयुः', 'विशुद्धसविभूषणाः', रसधूपाङ्ग- प्रलेपणानिवृत्त्यर्थं ॥ ४५ ॥ कुहकादिभी राजसंसर्गनिषेधमाह, कुहकैरिति । 'कुहकैः' इन्द्र- जाल विद्यावद्भिः, 'जटिले': जटाधरैः शेवादिभिः, 'मुण्डैः' मुण्डितमाः भिक्षकादिभिः, 'बाीिसीजनैः' वेश्यादिभिः, व्याभ्यन्तरो जनः' यन्त- पुरसञ्चारी जनः, 'संसर्ग न क्वचिदच्छत्', ॥ ४६ ॥ विघप्रवेशादिसंसर्गनिघेधार्थमाइ, निर्गछेदिति । 'याभ्यन्तरो जनः' अन्तःपुरसञ्चारी जनः, 'विज्ञातव्यसञ्चारी' हारस्थैर्विज्ञातानां द्रव्याणामेव सञ्चारणं विद्यते यस्य सः । 'कारणेनोपलक्षितः' राजवि. दितेनैव प्रयोजनेन विदितः ॥ १७ ॥ * अन्तर्वशिक० इति मु०। + चेनि म। * बायतकुशलमिति . १ म।

·. २०६ कामन्दकीयनीतिसारटीका। साक्रामिकथाधिप्रतीकारार्थमाह, न चेति । 'अनुजीविनं' भत्यं' 'अकल्यं' व्याधितं, 'एथिवीपतिः', व्याधिसंसर्गप्रतिषेधार्थ 'न पश्येत्', 'कान्यत्रात्ययिकाद्रोगात्', यदि मुख्योऽनुजीवो अत्ययकारिणा रोगेणा- भिभूयते तदा पश्येत् आत्मना प्रतीकारं कृत्वा इत्यर्थः । स्परं शिर 18 करमादित्याह, खात इति । राजा 'सातः' शुद्ध कायः, 'अनुलिप्तस- रभिः' कुशुममगमदादिभिः सौरभवान्, 'सग्वी' मालत्याटिका (भि. पुष्पमालाधारी, 'गचिरभूषणः' भाखराभरणशाली, सर्वथा देवीनां मनोहरो भत्वा तच्चित्ताराधनार्थं 'देवों * पश्येत्', खानुराग यर्थ । अन्यत् स्पम् ॥ ४॥ पराभिसन्धान निवारणार्थमिदमाह, नहोति । 'नहि' नैव, 'बा- त्मीयात् सनिवेशात्' खीयवासभवनात्, ‘देवीग्रहं रिरंस या गच्छेत्', अन्यत् सबोधं । ५०॥ विश्वस्तानामपि स्वीकृतविनाशमाह, देवोग्य हेति । 'देवीरहगत' 'भद्रसेनाख्य', 'माता', कनीयान् निषिद्ध प्रवेशो वीर से नोऽनुरक्ला या देया प्रेरितोऽमारयत्। तथा 'मातुः शय्यान्तरे लीन पौरसः सतः', कुपितया जनन्या प्रेरितः पत्रान्त रदत्तराज्यं 'कारू' करूयदे- शाधिपं, अमारयदित्यनुवर्तते ॥ ५१ ॥ चपरन, लाजानिति । देवीदत्तविषदिग्धलाजभक्षणेन रहोगतः काशीराजो विनाशित इति फलितार्थः ॥ १२ ॥ अन्यच्च, विति । स्परं । ५३ ॥ चपरम, वेश्यामिति । सुबोधं ॥ ५४॥ दारगुप्तः फलं दर्शयितुमाइ, यस्येति । यो कार्थः स्पर एव । यमित्यादिना परलोकेऽपि कुल कलवाभावात् खर्ग इति भावः ॥ ५५ ॥ धमा दाररक्षार्थच अभिधातुमाइ, धर्ममिति । 'अनकमात' लोक- * गच्छदिति म .

·सप्तमः सर्गः शास्त्रोक्त क्रमेण, 'वाजीकरणहितः' वाजीकरः शास्त्रोक्त प्रक्रिया- विशेषैः इंहितः कृतशुक्ररद्धिः, शेषः सुगमः ॥ ५६ ॥ शयनविधिमभिधातुमाह, विचार्येति । 'विचार्य' निर्णय, 'कार्या. वयवान्' अहोरात्र घोडशधा विभन्यांहोरात्रावयवेषु ये वार्यावयवा- स्तान्, 'दिनक्षये लोकं *विसळ', 'प्रमदाहतक्रियः' प्रमदागण समा- हितकार्यजातः, पुरुषाणामन्तःपुरप्रवेशाभावात्। सशस्त्रबन्धेन' ए. स्वबन्धविरहितेन, 'पाणि ना' खकीयकरण, विशिष्टः सन, सर्वदा करसनिहितं शस्त्रं विधेयमित्यर्थः । 'खपेत्' निद्रां गच्छेत्' 'घसक्तं', यथा तथा, निद्रायामपि धासक्तिन कर्त्तव्येत्यर्थः । 'परमाप्तरक्षितः, विश्वस्तान्तवंशिकपुरधैः रक्षितः ॥ ५७ ॥ निद्रासक्तिनिरासार्थमाह, नयेनेति । 'नयेन' नोत्यनु छानेन, 'जा- यति' धप्रमत्तत्वेन सर्व कार्यजातं पश्यति, 'नरेश्वरे', सति 'निराधयः' निःशेषितचित्तपोड़ाः, उपद्रवकारिणां निग्रहादित्यर्थः। 'प्रजा', 'सुखं', यथा भवति तथा, 'खपन्ति' निद्रां यान्ति, 'प्रमत्तचित्ते' विषयासक्तमानसे, खपितरि' तस्मिन् सति, 'घसद्यात्' दस्यु- प्रतिभ्यो भयं प्राप्य, 'प्रजागरण,' 'यस्य' राज्ञः, 'जगत्' प्रजारूपं 'प्रबुध्यते' निद्राविहीनं भवति । तस्मात् जितनिद्रेण राज्ञा भवि- सध्यमित्यर्थः ॥ ५॥ पराज्ययोः साधुलक्षणे पूर्वाचार्य्यसम्मतिमाह, इति म पूर्व- मिति स्पर॥ ५६ ॥ इति कामन्दकीयनीतिसारटीकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यां रामपुत्रात्मरक्षणं नाम सप्तमः सर्गः ॥ * ॥ * विरज्येति म. मु.। + खपितोहेति म.। + चाशस्लेति $ सभयादिति मु.। 28 ·२०८ कामन्दकीयनीतिसारटीका। . अष्टमः सर्गः । मण्डलाधिपस्य राज्ञो मण्डल शोधनप्रकारमभिधातुमाह, उपेत इति । 'उपेतः कोषदण्डाभ्यां' पूर्वोक्त प्रकृतिसम्पयुक्तः, अवशिवार्थ: सुगमः ॥१॥ अपरच, रथीति । 'रथी' विजिगीषुः, 'विशुद्धे' मित्रभावापन्ने, 'मण्डले' बरिमित्रादिके, 'चरन्', 'विराजते'। उत्तराई स्पर। सर्वथा मण्डल शुद्धिर्विधेयेति भावः ॥ २ ॥ विजिगीषोः खमण्डलायेक्षत्वमभिधातुमाह, रोचत इति। 'रोच. से' प्रियो भवति, 'सर्वभूतेभ्यः' वर्णचतुरायसङ्कीर्णजात्यादिरूपप्रजाभ्यः, *'सम्पूर्णमण्डलः', सप्तप्रकृतिकं राज्यं मण्डलं, ताश्च सप्त प्रकृतयो यदा खगुण सम्पदुपेता भवन्ति तदा सम्पूर्णमण्डलाब्देनोच्यते । विजिगीषुणा सर्वदा सम्पूर्ण मण्डलेन भाव्यमिति भावः । शि; स्परं ॥ ३ ॥ एतदेव समर्थयबाद, अमात्येति। 'एताः' पञ्च, 'प्रकृतयः' 'विजि. गीयोः', भोग्य त्वेन 'उदाहताः', इति भावः। श्लोकार्थः सगमः ॥ 8 ॥ रतदतिरिक्तं प्रकृतिहयमभिधातुमाह, रता इति । मित्रराजभ्यां सह अनन्तरीताः प्रकृतयः सप्त भवन्तीत्यर्थः ॥ ५॥ विजिगीषुलक्षणमभिधातुमाह, सम्पन्न स्विति । स्पम् ॥६॥ किञ्च, कोलोनमिति । 'स्थूललक्षिता' दानावसरे स्थूलं बऊ रव लक्षोकरोति स्वल्पं दातुं न जानातीत्यर्थः । 'प्रागल्भ्यं' ज्यपरिषदी- रत्वं रोषः सुगमः॥ ७ ॥ अपरच, अदीर्घसूत्रतेति । दीर्घसूचता' दीर्घकाल सूयते पर्या- लोच्यते कार्यमिति दीर्घसूत्रं तस्य भावः दीर्घसूत्रता तदभावोऽदीर्घ- सूत्रता शोघ्रकारिता, 'अक्षौद्रं' परगुणासहिष्णुत्वरूपक्षुद्रताविही- नत्वं, 'प्रश्रयः' विनीतभावः, बलुब्धता च, 'खप्रधानता' खयं प्रधानत्वं, 'देशकालज्ञता' कार्यानुगुणदेशकालखरूप ज्ञानवत्त्वं, 'दाच्य' दृढ़ता, * अखण्डमण्डल इति मु.।

·घरमः सर्गः ३०९ परिणीतापरित्याग इत्यर्थः । 'सर्वनेश सहिष्णुता' क्षुत्तृष्णादिसर्व- सहत्वं ॥८॥ अन्यच्च, सर्वेति। 'सर्वविज्ञानिता' सकलकलाकुशलत्वं, 'दाच्यं' धाशुकारित्वं, * 'ऊर्जाः' कायबलवत्त्वं, 'संरतमन्त्रता', इशिताकारा- दिगोपनात् । 'यविसंवादिता' विरहितशब्दच्छलाभिसन्धानशोलत्वं, 'शायं' अभोगत्व, 'भक्तिज्ञत्वं' अनुजीयादिकृतभक्तिज्ञता, 'कृतज्ञता' कृतोपकारमानित्वं ॥६॥ किञ्च, पारणागतेति। 'चमयित्वं' अपराधिषु क्षान्तिः, 'स्वकर्मदृशु- +शास्त्रित्वं' प्रजापालनरूपं खकर्म सर्वायुविधयं दृशशास्त्रञ्च यो जानाति, तस्य भावः। 'कृतित्वं' पाण्डित्यं, 'दीर्घदर्शिता' पास्त्रचक्षुधा सुदूरदे पा कालदनशीलत्वं । स्पष्मन्यत् ॥ १० ॥ अपर, जितेति । रते अनन्तरोक्ता गुणाः विजिगोघोर्विजिगीषुत्व- सम्पाद का भवन्तीति भावः । श्लोकार्थः सुगमः॥ ११ ॥ उत्साहगुणस्यैव प्राधान्यं दर्शय नाह, सर्वैरिति । 'सर्वैः' बनन्त- रोक्तः, 'गुणैः', 'विहोनोऽपि', 'यः प्रतापवान्' 'यः' प्रतापयुक्त उत्सा- हविशेषशाली, 'सः', एव 'राजा', प्रजारञ्जनात्। यतः प्रताप. युक्तात्', राज्ञः, 'सिंहात् मगा इव', 'परे पत्रवः इतर जना वा, 'प्रस्यन्ति' बिभ्यति ॥ १२ ॥ एतदेव समर्थयनाइ, प्रतापेति। 'प्रतापसिद्धौ' सकलशत्रुविकर्तन- जनितं यशः प्रतापः, तस्य सिडा सत्यां । 'उस्थानयोगेन' सततविय- होद्योगयोगेन । स्परमवशिएं ॥ १३ ॥ विजिगीषुलक्षणमभिधातुमाह, एकेति । 'एकार्थाभिनिवेशित्वं' एकार्थे भूहिरण्यादिरूपे अभिनिवेशित्वं यात्मसात्करणाग्रहात् इयोरपि यत्नः, तदेव परिलक्षणं', तो परस्परमरी भवतः। तयोरे- . . * मदेति मु. + शास्त्वमिति मु.। * प्रतापयुक्ता घस्यन्ति परान् सिंहा मगानिवेति अविलक्षणमिति म. 2B2 म।

·२१० कामन्दकीयनीतिसारटोका। - " . को 'दारण', अपरः मुखाच्छेद्यश्च भवति । 'दारणस्तु शत्रुः' विजि. गीषुगुणशाली भवति । चात्मनो दुरच्छेद्यता विजिगीषुणा सम्पाद- मीयेति भावः ॥१॥ सुखाच्छेमु शत्रु दर्शयनाइ, 'लब्ध इति। 'लुब्धः' अर्थलोभात् दाम- शक्तिरहितः, दानाभावे प्रकृतयो विरज्यन्ते । 'क्रूरः' अतितीक्ष्णदण्डः, स च उद्देजनीयो भवति। 'बलसः' निरुद्योगः, तस्य प्रकृतयोऽपि निरुद्योगा भवन्ति । 'असत्यः', असत्यशीलः, तच्छीलाः प्रकृतयो भवन्ति इत्यर्थः। 'भीरः' शायरहितः, स च सामासमर्थो भवति । 'अस्थिरः', स्थितेरहितत्वात् स च प्रकृतिभिर्न सज्यते । 'मूड' निर्वि- वेकः, स त्वकिश्चनकारी भवति। 'योधावमन्ता' युद्धविशारदशूरपु- रुघावमान कृत्, स च योधविमुक्तः सुखेनैवोच्छिद्यते ॥ १५ ॥ विजिगीयोः, बरेः, मित्रस्य च लक्षणानि अभिहितानि, इदानीं विजिगीषोः यातव्यं प्रति यियासोः अग्रतः पश्चादासनव्यवहितभेदे- नारिमित्रादीनां संज्ञान्तराणि व्यवहारार्थमभिधातुमाह, * घरिमि- त्रमिति। 'घर' अनन्तरोता या विजिगीयो म्यनन्तरूपदिग्भाग व्यवस्थिताया थरिप्रकृतेः, 'मित्र' अनन्तरोक्तं भूम्ये कान्तर स्थि 'परिमित्र' विजिगीपोभूम्य नन्तरस्यैकानन्तरं । 'इतः परं' छ मित्रात्परं, 'मित्रमित्र' विजिगीषाभूम्येकान्तररूपमित्रस्यापि चूम्य- कान्तररूपं । 'तथाऽरिमित्रमित्र', 'च', विजिगीषा ग्यनन्तरस्यारे- भूम्येकान्तररूपारिमित्रस्य भूम्येक कान्तरं। एता अपि तिसः प्रकृतयः 'विजिगीधाः', 'पुरः' अयतः, स्मिताः' प्रोक्ता गुरुभिः ॥ १६ ॥ पश्चाद्यवस्थितानां तेषां संज्ञान्तराण्याह, पार्णियाह इति । 'पा. र्णिग्राहः' पश्चात् स्थितो विजिगीषाभूम्य नन्तरच। 'याक्रन्दस्तदन- न्तरं' तत्पश्चाहतॊ विजिगोषोभूम्येकानन्तरः । 'अनयोः' पार्णाि याहा. कन्दयोः, पश्चात् 'च्यासारावेव' मित्रं। तद्यथा पाकिग्राहस्य च श्रा- - * परिर्मिमिति +स्थिता इति म०। .

·घरमः सर्गः। २११ सारः स यार्षाि याहासारः, रवं चाकन्दासारः, . इति पचार्जिना राजानचत्वारः । पुरस्तात् पञ्च तदधो विजिगीषुः, इति दशराजक. मिदं 'मण्डलं', 'विजिगोपाः', सम्बन्धि भवति । पासामेव प्रकृतीनां अग्रपश्चाद्भावभेदेन व्यपदेशभेदः। तत्राग्रवर्तिनोऽरिव्यपदेश एव । पश्चाइर्तिनस्तु व्यरित्वेऽपि पार्णािग्राहव्यपदेशः । 'एताः प्रकृत यो मूलं' इति [७ । १५६ ।] मनुवच नव्याख्यायां कुल्ल कभट्टः । 'अन्यथाशी स. माख्याताः, तद्यथा व्यग्रतोऽरिभूमीनां मित्रमरिमित्रं मित्रमित्रमरि- मित्रमित्रञ्चेति । एवञ्च चतखः प्रकृतयो भवन्ति, पश्चाच पार्णिया, याक्रन्दः पार्शाियाहासारः थाक्रन्दासार इति चतसः, एवमको प्रकृतयो भवन्ति' इति ॥१७॥ चरिप्रकृतेरेव बलापेक्षं संज्ञान्तरमभिधातुमार, घरेश्चेति । 'घर' यातव्यस्यापि, 'भूम्य नन्तरं' भूम्यनन्तररूपो रिपुः, 'मध्यमः', नाम, 'विजिगीषोः', 'च' यपि, रिपुरेव भवति । उभयोररिभा- वादरित्वमित्रत्वयुक्तः, स च मध्यमः 'संह तयोः' एकीभूतयोस्तयो- ररिविजिगीवाः, 'अनुग्रहे' कोघदण्डाभ्यामुपकारे, ‘समर्थः' प्रभुः, तदयेक्षया होनशक्तित्वात् । तयोरेव 'व्यस्तयोः' भिन्नयोः, निग्रहे दण्डने च प्रभुः, एकैको मध्यमस्य युद्धे समर्थो न भवतीति । अत्र 'मध्यमस्य प्रचारश्च विजिगीघोश्च चेष्टितं' इति [७।१०५ । ] मन- वच नव्याख्याने कुल्लू कभट्टेनैवं कृतं 'व्यरिविजिगीवा भूम्यनन्तरः संइतयोरनुग्र हे समर्थो निग्र हे चासंहतयोः समर्थः स मध्यमः तस्य प्रचारं चिन्तयेत्' इत्यादि ॥ १८ ॥ मण्डलाहिरदासीनप्रचारमभिधातुमाह, * मण्डलादिति। 'एते. घां' विजिगीवरिमध्यमानां, 'मण्डलात्',भूभागात् , 'बहि' सान्तरो विजिगीषा म्यनन्तरः, 'उदासीनः', नाम, 'बलाधिकः' बलापेक्षया भवति। स च 'संहतानां' तेषामरिविजिगीषुमध्यमानां, 'अनुग्रहे' * मगडलले हि चैतेषामिति म ।

·२१२ कामन्दकीयनीतिसारटीका। . . साहाय्यदामे, 'यत्ताना' तेघा, 'बधे' बधदण्डने, 'च', 'प्रभुः' पूर्ववत समर्थः । पत्र 'उदासीनप्रचारच' [७।१५५ ] इति मनुवचनं, 'न तथा परिविजिगीषुमध्यमानां यः संहतानामनुग्रहे समर्थो निग्रह चासंहतानां समर्थः सं उदासीनतस्य प्रचारं चिन्तयेदिति' नद्याख्यानश्च ॥ १६॥ विजिगीबरिमध्यमोदासीनानां मूलप्रकृतित्वमाह, मूलप्रललय. स्विति । 'एताः' बनन्तरोताः विजिगोवरिमध्यमोदासीनरूपाः, 'चतमः' चतुःसाध्याकाः, 'मलप्रकृतयः' स्वपरासां प्रकृतीनाममात्यादीनां मूलभूताः प्रकृतयः, कारण्यप्रयोगसन्निहितत्वात , *'प्रकीर्तिताः' कथि- ताः, नएतत्', 'चतुष्कं चतुर्भेदभिन्नं, 'मण्डल', 'तन्त्रकुशलः' नीति- तन्त्रप्रवीणः, 'मयः' मयनामाचार्यः, 'वाह', । एतदुक्तं मनु नापि 'एताः प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः' इति [ ७ । १५६ ] ॥ २० ॥ विजिगीवरिमित्र पाकिग्राइमध्यमोदासीनानां घमां घडजक. मण्डलत्वं पुलोमेन्द्राभ्यामुक्तमित्याह, विजिगीषुरिति । स्परं ॥ २१ ॥ विजिगीपोर्दशराजकमण्डलस्योदासीनमध्यमसहितस्य दाद पारा- जकमण्डलत्वं उशनासम्मतमित्याह, उदासीन इति। प्रतीतं ॥ २२ ॥ अनन्तरोतदादपूराजकमण्डलस्यैकैकस्य मिषामित्रसहितस्य । दशत्रिकरूपत्रिंशदाजकमण्डलत्वं मयाचार्येण युनः कथितमिलाइ, हादशानामिति । 'त्रिंशात्क' बादशत्रिक पत्रिंशद्वन्तीति । 'ते च' दादणू नरेन्द्राः। ते च' मित्रामित्रे एकैकशो मित्रामित्ररूपेण चतुर्विशतिरिति 'त्रिंशत्कं', मण्डलं, 'पुनर्मयः', याच ॥ २३ ॥ अनन्तरोतानां हादशमण्डल नरेन्द्राणां एथक प्रत्येकं अमात्याद्याः पञ्च प्रकृतयो भवन्ति इति मानवशिष्याणां मतमार, हादशानां नरेन्द्राणां पञ्चेति । 'हादशानां नरेन्द्राणां' द्वादशमहल नरेन्द्राणां, 'एथक् एथक' प्रत्येकं, 'पञ्च पञ्च', भवन्ति । 'घमात्याद्याच' अमात्य - * परिकीर्तिता इति मु०। । चाहेवेति मु० * मन्त्र कुशल इति म०। । . +in ·पष्मः सर्गः । २१३ रादुर्गकोशदण्डाख्याः, 'प्रकृती', 'चामनन्ति' विगणयन्ति, 'मान. वाः' मनुशिष्याः । स्पकमन्यत् ॥ २४ ॥ ततश्च किं भवतीत्याह, मौला इति । 'मौलाः' मूलभूताः, 'हादश' डादशमङ्ख्याकाः, 'या', खामिप्रकृतयः, 'वथा अमात्याद्याः याच', गुणकखरूपाः पच, ताः 'एता', *घधिका सप्ततिः' डिसप्ततिसयाका प्रकृतयः, एतत् 'सबै प्रकृतिमण्डल', इति मानवा मन्यन्ते। एतदुक्तं मनुना “चमात्य राष्ट्र दुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः। प्रत्येकं कथिता येताः संक्षेपेण दिसमतिः ॥ [११५७ Jइति। मनु वचनव्याख्याने कुल्लूकभट्टेनैवं कृतं। ‘यासां मूलप्रकृतीनां चतसणां चहानां शाखा- प्रकृतीनां उक्तानां एकैकग्याः प्रकृतेः अमात्यदेशदुर्गकोघदण्डाख्याः पञ्च द्रव्यप्रकृतयो भवन्ति, रताच पञ्च हादशानां प्रत्येकं भवत्यो हादश- गुणजाताः परिरेव द्रव्यप्रकृत यो भवन्ति, तथा मूलप्रवविभिश्चतस- भिः शाखाप्रकृतिभिश्चाशाभिः सह संक्षेपतो हिसप्ततिप्रकृतयो मुनि- भिः कथिताः' इति ॥ २५ ॥ बृहस्पतिसम्मतमयादशराजकं मण्डलमभिधातुमाह, संयुक्तस्वि. ति । 'उभयारिः', विजिगीषुयातव्ययो म्यनन्तरं, एकार्थाभिनिवेश. मरिलक्षणमिति वचनात् । 'तथा सहत' एवं उभयमित्रः, 'बरि- मित्राभ्यां संयुक्तः', घट राजानो भवन्ति, 'मौला हादश राजानः', एवमछादशराजकमण्डलं गुरुमन्यते ॥ २६ ॥ एतद्राजमण्डलं बटोत्तरशतं कवयो मन्यन्ते इत्याह, बादशाना- मिति। अनन्तरोक्तानां 'अष्टादशानामेतेषां', 'एथक् एथक' एकैकस्य, 'कामात्याद्याः' अमात्य राष्ट्रदुर्ग कोघदण्ड मित्ररूपाः घट् राजानो भव- न्ति । एवं बङ्गणितावादशक अशोत्तरशतं भवति । स्पष्ठमन्यत् ॥२७॥ चतुःपञ्चाशद्राजकं मण्डलं विशालाक्षसम्मतमभिधातुमाह, घरे. ति। मतान्तराणि सर्वाणि देशकालप्रजापेक्षया सार्थकानि ब्रह- . । * सप्रतियाधिका इति म ।

·२१४ कामन्दकीयगीतिसार टीका । . , . ७ ध्यानि । अस्मिन् मते उक्ताहादशानां प्रत्येकस्य 'अमात्याद्याः', धमा. त्यराष्ट्र दुर्गाणति त्रयं त्रयं भवति। तेन गुणिताश्चतुःपञ्चाशत् सम्म- द्यन्ते । एतत्तिगुखितं मण्डलं विशालाक्षमतं ॥ २८ ॥ चतुर्विंपूत्यधिकत्रिशतमाहल केघाचिन्मतमाह, चतुःपञ्चाशतामि- ति। अनन्तरोक्तानां 'चतुःपञ्चाशतां राज्ञा', 'एथक् पृथक्' एकै कस्य, 'छमात्याद्याः', घट राजानो भवन्ति । तेनैतद परमण्डलं चतुविश- त्यधिकत्रितमितं भवति ॥ २६ ॥ छपरे चतुर्दशराजक मण्डलं मन्यन्त इत्याह, सप्तप्रकृतिकमिति । समूहवाचित्वान्मण्डल शब्दस्यैतदभिन्नं 'मण्डलं' समूहं, 'परिचक्षते'। स्पष्मन्यत् ॥३०॥ मण्डलत्रिकघटकपक्षावाह, मण्डलत्रिकमिति । पूर्वाद्धं सुगमं । *'रते' विजिगीबरिमध्यमाः 'पृथक्' एकैकशः, 'मित्रयुक्ताः', घट- सम्पद्यन्ते इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ घटत्रिंशत्कपक्षमाह, अमात्याद्या इति,। 'भूपतेः' अनन्तरोत- भूपतिघटकस्य, 'एकैकस्य', 'अमात्याद्याः प्रकृतयः', घट भवन्ति । तेन चिशमाझ्या सम्पद्यते ॥ ३२ ॥ एकविंशतिराजकं मण्डलमयरन यविसम्मतमित्याह, सप्तप्रकृतिका इति । सप्तानामेकैकस्य 'विजिगीबरिमध्यामाः', त्रयो भवन्ति। सन एकविंशतिसंख्या भवति ॥ ३३ ॥ अरचत्वारिंशत्कं मण्डलमभिधातुमाह, चत्वार इति। 'मौलाः' विजिगीवरिमध्यमादासीनाः, "चत्वारः पार्थिवाः', 'एथभित्रैः सहा- हक', एथक् पृथक् मित्रसहिताः सन्तः घरकं भवति। तदेव 'बमा- त्यादिभिः' पूर्वाक्कैः घनिः प्रकृतिभिः सह, घणितमित्यर्थः । 'जग- त्यक्षरसम्मितं' बादशाक्षरनिबड़जगतीच्छन्दोगतारचत्वारिंशदक्षर- सम्मितं भवतीति ॥ ३॥ * एतरिति + पश्चिमे चेति ..

·घरमः सर्गः। २१५ दशराजकमण्डलमभिधातुमाह, विजिगीघोरिति । व्याख्यातपूर्व बधिराजकं मण्डलमभिधातुमाह, दशानामिति । लोकव्याख्यानं सुप्रतीतं ॥ ३६॥ त्रिंशात्काभिधं मण्डलमभिधातुमाह, अरिमित्रे इति । 'मेतुः' वि. जिगीघोः, 'पुरः' अग्रतः, 'अरिमित्रे' भूम्य नन्तरभूम्येकान्तरौ दौ, '* पश्चिमे ते च' पश्चिमी च, तथैव भूम्यनन्तरभूम्येकान्तरसंज्ञौ दौ, विजिगीषुणा सह पञ्चकं भवति । 'तेषां एथक अमात्याद्या', घट भ- वन्ति । एवं गुणिते त्रिंशत्मङ्ख्या सम्पद्यते ॥ ३० ॥ यथा विजिगीघोस्तथा शत्रोरनन्तरोक्तन्यायेन पञ्चकं त्रिंशत्वञ्चेति योन्यमित्याह, परेरप्येवमेवेतीति । स्पम् ॥ ३८ ॥ परासरसम्मते हे प्रकृती न्याय्ये इत्याह, हे एवेति । 'न्याय्ये' न्यायोपपन्ने, 'अभियोक्ता प्रधानः' विजिगीषुरभियोक्ता, तिथान्या याऽभियुज्यते । स्पम् ॥ ३८ ॥ एकायाः प्रकृतरित्वमाह, परस्परेति । 'परस्पराभियोगेन' यथा विजिगीषुणाऽरिः एवं अरिणाऽपि विजिगोषुरभियुज्यते। एवमेव वि. जिगीषुरभियोक्ता, 'तथाऽरेरपि' । य एवारिः सरव विजिगीषुः इत्यतः कारणात् रकैव प्रकृतिरित्येक प्रकृति कमिदं मण्डलमित्यन्ये ॥४०॥ .. उपसंहरबाह, रतीति । 'परिचक्षते,' पूर्वाचार्या इत्यर्थः । कामन्दकिनात्मनो बहुश्रमित्वख्यापनार्थं वयं ग्रन्थविस्तरदोषोऽपि न गणितः इति। उत्तरार्द्ध सगमं ॥ ११ ॥ एतदेव समर्थयन्मण्डलं वृक्षत्वेन रूपयति, अशाखमिति । 'चतुमलं' विजिगीबरिमध्यमोदासीनरूपाणि चत्वारि राजमण्डलमूलानि यस्य * पश्चिम चेति म। + तथा न्याय्योऽभियुक्यत इति म । 2c ·कामन्दकीयनीतिसारटीका । । स । 'घशाखं' उक्तानां चतू मलानां प्रत्येकमरिमित्र इत्य- रो राजानोऽसौ शाखा यस्य स तं । 'परिपत्र', विजिगीष्वादिद्दा. दशटपाणां प्रत्येकममात्याद्याः पक्ष पञ्च प्रकृतय इति दादशानामित्य न. न्तरोत [२५] लोकोक्ता याः घधिसंख्याः प्रकृतयः ता एव पत्राणि यस्य सतं । 'दये स्थितं' दैवं पुरुषकारं चेति इयं वाधारभूतं सम्मिन स्थितं । 'घट पुष्यं' सन्धिविग्रहासनयानसंश्रयवैधीभावाः घट गुणाः सन्ति ते पुष्पाणि यस्य स तं । 'विफलं' उक्तवाङ्गण्य फलभता उत्तमा मध्यमा धवराः क्षयस्थानच्यादयो ये लाभास्तान्येव फलानि यस्य स तं । एवं मूलमण्डल वृक्षं 'यो जानाति स नीतिवित्' ॥ ४२ ॥ मण्डले घाड्गुण्यप्रयोगमभिधातुमाह, पार्शियाह इति । 'विजि- गोषोः' यातव्यं प्रति गच्छतः, 'पार्णािग्राह' पार्णिग्रहणेन न विघ्नविधायी एछतो भूम्यनन्तरः, *तदासारः' पार्णियाइस्यैव भम्येकान्तरः, रतो दावपि शत्रुमित्र प्रकीर्तिते। ते शबोयीतव्यस्य मित्रे भवतः । 'का. क्रन्दः' पार्शाियाहस्य भूम्यनन्तरः, विजिगोषणा पार्षािग्राहविग्रहणार्थ- माक्रन्द्यते पाहूयते इति । 'तदासारः', थाक्रन्दस्य भुम्येकान्तरः, थापदि परित्राणार्थमासरतीति । दावेतावपि 'विजिगीषाः', या. तव्यं प्रति उदाहसे मित्रे भवतः इत्यनुवर्तते ॥ ३ ॥ चपरच, पुरो यायादिति। "पुरः' अग्रतः, 'यायात्', यातव्यं प्रति, 'वियोव' विग्रहं कारयित्वा, 'मित्राभ्यां' चाकन्द तदासाराभ्यां, 'पश्चिमी' पृष्ठस्यौ, 'चरी' पार्भािग्राहमित्रे । 'पश्चिमाविव' एवस्था- बरीव, 'पूर्वाभ्यां' मित्रमित्रमित्राभ्यां, 'घरि', यातव्यं अरिमित्र. मपि यातयं प्रति यायादित्यर्थः॥ ४ ॥ किष, परिमित्रस्येति। 'चरिमित्रस्य' यातव्यमित्रस्य, 'मिर्च' यत तस्य पुरोवर्ति तच 'कृतकृत्येन' साधितमहोपकारेश, 'भूयसा' उप- चितशक्तिना, 'संस्तभ्य' निरुद्धचेरं कृत्वा गन्तव्यमित्र स्तम्भितं कृत्वा, . . . मथाऽसारः इति ।

·.. घरमः सर्गः . २१७ 'उभयमित्रेण' उदासीमेन, विशेघेश किमित्यसौ स्तम्भयति इति चेत् विजिगीषुणा कृतकृत्यः कृतइत्येवं कत्या, 'पश्चादच्छेनरेश्वरः', मा- व्येति इत्यर्थः एतदेव समर्थयमाह, थाकन्दे नेति । 'चाकन्देन' अनन्तरोक्तन, 'यात्मना च', 'पार्शाियाई' मध्यस्थं, 'प्रपीडयेत्', 'याकन्दासारभा- जिना', 'याक्रन्देन', 'तदासार' पार्णियाहासार, प्रपीडयेदित्य नुव. ॥४५॥ . तते ॥ ४६॥ . . पुरस्तात् विधेयमभिधातुमाह, मित्रणेति । 'मित्रेख' पुरस्तादव- स्थितेन, 'यात्मना' खेन, 'एव च', 'रियोः', यातव्यम्य, 'उद्धरणं उच्छेदनं, 'कुर्वीत', '*मित्रेण सखमित्रेण खोयमित्रेण सह वर्तमा- मेनारियातव्येन, 'रिपुमित्र' यातव्यमित्रं, 'प्रपीड येस्', ॥ १७ ॥ चपरन्च, धरिमित्रस्येति। 'चरिमित्रस्य मित्रस्य' यातव्यमित्र- मित्रस्य, 'प्रपोडन', 'एथिवीपतिः', 'कुर्वोत', 'उभयमित्रेण' पूर्वोक्तन, 'मित्रमित्रेण' विजिगीषुमित्रमित्रेण 'च', प्रतीतमवशियं ॥ ४ ॥ किच, घनेनेति । 'घनेन' घनसरोक्तन, 'क्रम योगेन', 'सदोत्थितः' सर्वदोद्यमशाली, 'अहित' सर्वदापकारिणं 'पत्रु' भूम्यनन्तरं 'मि- चाणामन्तरन्तरां' मित्रभूम्यनन्तरं शत्रुमित्रमित्यर्थः, 'पोडयेत् , ॥ || ४६॥ रियुपीडने फलमार, पोयमान इति । 'उभयतः' सन्दंश न्यायेन एकती विजिगीषुणा, अन्यतो विजिगोषुमित्रैः कमोत्क्रम व्यवस्थितैः, 'मनीषिभिः' प्राः, 'पीयमानः', "रियुः', 'उच्छेदमायाति' उच्छिन्नो भवति, 'तइशे' विजिगीषुवशे 'वा', 'अवतिष्ठते' ॥ ५० ॥ खपरोभयमित्रस्यात्मसात्करणार्थमाइ, सापायैरिति । 'सा. पायैः' सामोपदानादिभिः, 'सामान्यं शवोरात्मनः साधारणं, 'मित्र' + चेति म । - . * मित्रेण हि समिति म । भर्वापानति म. 2c ·कामन्दकीयनीतिसारटीका। २१८ . .. . उक्त लक्षणं, 'यात्मसात्' धात्मन रवासाधारणं 'कुति',। 'हि' यस्मात् *'मुखाच्छेद्याः', निःसहायत्वादित्यर्थः, 'शत्रवः', 'मित्रात्', 'उच्छिनाः' विश्लेषिताः, 'भवन्ति', इति ॥ ५१ ॥ अरेरपि मित्रतापादनार्थमभिधातुमाह, +कारणैश्चैवेति । 'कार- णैः' हेतुभिः, उपकाराख्यैः अपकाराख्यैश्च । 'मित्राणि', 'तथा', 'श. घवः', 'जायन्ते',। घाई स्पर्ष ॥ १२ ॥ विजिगीषुर्न केवलं मुख्याने व जगति मित्रत्वेन स्थापयेत् क्षुद्रकानपोति दर्शयन्नाह, प्राधान्ये नेति । 'प्राधान्येन' मुख्यतया, 'सर्वच' पत्तन- ग्रामादिषु दशसु खीयजनपदे यथायोगं परकीयजनपदेऽपि 'सर्वाः च प्रजाः' समस्ता वर्णाश्रमादिलक्षणाः, 'संसर्जयेत्' सामादिभिरानु- रूप्येणानुरञ्जयेत् । “अनुरागे हि सार्वगुण्यं” इतिवचनात् 'तासां संसर्जनात्' सर्वप्रजाजनानुरचनात् 'राजा' विजिगीषुः, 'सर्वाङ्गों' सर्वावयवसम्पन्नां श्रियं' विभूति 'छत्रुते' भुनक्ति ॥ ५३ ॥ विजिगोषोर्मण्डलसाधनं समर्थयन्नाह, दूरेचरानिति । 'दूरेच. रान्' बतिव्यवहितान् , 'मण्डलिनः' अनन्तरोक्तद्वादशराजकादीन, तथाऽन्यान् बहिर्भूतांश्च, 'दुर्गवासिनः' याटविकान , तथाऽरिमि- त्रादीनपि 'मित्रीकुर्वीत', यतः, 'तत्प्राणाः' मित्रप्राणाः, 'ह' जगति. 'मण्डलं' अनन्तरोक्तं, 'साधयन्ति' ॥ ५ ॥ सर्वधर्ममभिधातुमाह, चलेदिति । 'ऊर्जितबलः' शक्तित्रयसम्पन्नः, 'मध्यमः', घनन्तरोक्तः 'विजिगीषया', 'चलेत्' अभियायात् , विजि. गोषुः 'तदा' तदानी, 'एकीभूय' मिलित्वा, 'बरिणा', यातव्येन सह कृतसन्धिः, 'तिछेत्', 'अशक्तः', चेत् 'सिन्धिना', हेतुभूतेन 'नमेत्' कोशादिभिरपनमेत् ॥ ५५ ॥ . . । . * सुपरेचा इनि मु। + कारणेनैवेति म.. + माडलिकानिति म०। ६ सन्धिमानिति म ।

·घरमः सर्गः '. - २१८ . . . उदासीने विजिगीषति मगडलिनां सर्वधर्मणावस्थानमाह, *वि.. जिगीषत्युदासीन इति। 'उदासीने', विजिगीषया 'विजिगीषति', सति, 'सर्वे मण्डलिनः' विजिगीबरिमध्यमाः, सह मिलित्वा, 'सर्वध- मण', वक्ष्यमाणलक्षणेन, 'सह', 'तिछेयुः', 'अशक्तयः', 'प्रणमेयुः', यात्मरक्षा) ॥ ५५ ॥ [कोड:] ॥१॥ उक्तक्रमेण सन्धिधर्म व्याख्यातुमाह, समुत्पन्ने विति। 'कृच्छ्रेषु' महाव्यसनेषु, 'समुत्पन्ने घु' 'सम्भूय' एकोभावमुपेत्य, 'वार्थसिद्धये', 'आपत्ततरणं सम्यक', कुर्वन्ति यत्तदिति वाक्य शेषः, 'सर्वधर्म इति स्मृतः' तत् सर्वत्तमिति स्मतं ॥ ५५ ॥ [क्रोडः] ॥२॥ छरिप्रकारकथनपूर्वकं तत्र विजिगीघोत्तमभिधातुमाह, सहज इति । 'सहजः' खकुलोत्पन्नो दायादादिः, 'कार्यजः' एकार्थाभि- निवेशित्वात् कार्य जायते इति, 'विविधः शत्रुरुच्यते ॥ ५६ ॥ शत्रौ विजिगीषुवृत्तस्य चातुर्विध्यमभिधातुमाह, उच्छेदापचया- विति । 'उच्छेदः' खभूमेः परित्यजनं, 'चपचयः' शक्तिभिर्वियोजनं, 'पोडनकने', वक्ष्यमाणलक्षणे, ‘काले' अनुकूलसमये, 'इति' एतत्, 'विद्याविदः' दण्डनीतिज्ञाः, 'शत्रौ', विषयभूते 'वृत्तं' पीलं, 'चतु- विध चतुःप्रकार, विजिगीषोरित्यर्थः, 'प्राङः' ॥ ५७ ॥ कनि पोडनयोः खरूपमभिधातुमाइ, रेचन मिति । 'रेचनं', 'को- शूदण्डाभ्यां' कोशदण्ड तनकरणं । 'महामात्रः' प्रधानः, 'पर' कर्शना- दधिकं महामात्रवधादिकं । स्पशमन्यत् ॥ ५॥ उच्छेद्यलक्षणमभिधातुमाह, समाश्रयविहीन इति । 'समाश्रय. विजिगीषत्युदासाने सर्व मण्डलिनः सह । सर्वधर्मण तिठे युः प्रणमेयुर एतयः ॥ ५५ क्रोडः ॥ १ ॥ + समुत्पन्नेषु कृच्छ्रेषु सम्भूय स्वार्थसिद्धये । चापत्प्रतरणं सम्यक सर्वधर्म इति स्मृतः ॥ ५५ क्रोडः ॥ २ ॥ इदं श्लोकद्वयं म. नास्ति। + पौडनं कर्षणमिति मु। . । . a मु. ५० ·बाबरीनविचारटीगा एमाल, भूषामन्तरः विजिगीषुभूम्यनन्तर इति बसि बोयो भवति तामा, सब इति । एवम्भूत- गारिसम्पदा पो रिपुः सदा सोछेद्यो भवति । ५६ ॥ [कोडः] । बानपीडनया विषयमभिधातुमाह, किर्शन मिति । 'कर्शन' तनू- परवं, 'पीडन' कर्शनादप्यधिकदुःखात दनं महामात्रवधादिकं, 'काले', सर्वधानुकूले, 'कुर्वा', विजिगीषुरित्यर्थः । 'घाश्रयमानिनः' समाश्रयाभिमानिनः। उत्तराई स्परं । ६० । पूर्वोक्तः सहजो रिपुः सर्वथा उच्छेद्य इत्येवं दर्शयनाइ, विभीष- यस्येति । 'सूर्यसुतस्य' सुग्रीव स्य, विभीषण सुग्रीवयोः सोदा राव- सवाली सहजो रिपू । 'सर्वतन्त्राप हारित्वात्' मन्त्र राजादिकं सर्व- तन्वं तद पहरणशीलत्वात् हेतोः, निजो रिपुरुच्छेद्य एव ॥ ६ ॥ सोदर्यः कथमुच्छेद्यो भवतीति दयिबाह, छिद्रमिति । 'छिद्रं' र. क्षाशैथिल्यादि, मर्म' यत्राभियुक्तमात्रो मियते । 'वीर्य' बलवत्तां, 'निजो रिपुः' से दयादिः । असौ 'अन्तर्गतः' अन्तःस्थितः, 'दहति' । बत उच्छेद्य एव । स्परमन्यत् ॥ ६२ ॥ न केवलं शत्रुविशेष एवोच्छेद्यः, मित्रविशेषस्योच्छेद्यताऽभीछेवि दर्शयन्नाइ, वर्तते इति । 'यत्', 'मित्र', 'उभयात्मक', यादरि- विजिगीवोर्मध्यवर्ति भृत्वा, परिपक्षपातेन', 'वर्त्तते' विश्वस्से विजिगीषी अपकमिोति कृताध्यवसायं भवति, 'तदुच्छिन्द्यात्', 'वचीव त्रिशिरसं' इन्द्र इव विशिरोनामकदेव विशेषं, 'कसत्वरः' सकृतविलम्बः । त्रिपूिरा नाम देवविशेषो दानवारिः, इन्द्रस्यामित्र, . * कोडः। रूब्धः करोऽलमोऽत्यन्तप्रमादी भौरस्थिरः । मूढो थोमा वमन्ना च सुखाच्छद्या रिपुः सदा ॥ ५ ॥ +कर्षणमिति मुः। * कर्म चेति मु०। ६ वित्तमिति मु० । । पक्षपातेनति म।

·घरमः सर्गः। २२१ स दानवाधिपत्ये सुतरा खिग्ध इति वधिणा निइत इति पौराणिकी, कथा ॥ ६३॥ कार्यवशादरेर प्युपचयो विधेय इति दर्शयन्नाइ, बलिनेति । 'ब- लिना' बलवता, *विता' शत्रुणां, 'विरहीतस्य' विग्रहकारिणः, 'कृवर्तिनः' सकटापन्नस्य, 'शत्रोः', 'उपचयं कुर्वोत', 'यात्म- छित्तिविशनाया', भूम्यनन्तरादरावुच्छिन्ने बलिर्भूम्यन्तरो भवति बलवत्वात् । विजिगीषुमप्युच्छिन्द्यात् इति शङ्कया, भूम्यनन्तररूपे ऽरावप्युपचयः कार्य एवेति ॥ ६ ॥ एतदेव समर्थयनाइ, यस्मिन्निति । 'यस्मिन्' भूम्य नन्तररूपेऽरी, 'एन' खशत्रु, 'खगोचरं कुर्वोत' त्यभावे स्थापयेत् । स्पष्मवशिवं . . . . अपरञ्च, वंशागत इति । 'वंशागतः' खकुलप्रभवः, 'यो रिपुः', 'विच लेत्' एकार्थाभिनिवेशित्वात् व्यभिचरति, यतः सः 'दुरवग्रहः' कथमप्यात्मसात्कर्तुं न याति, 'तस्य संपाम नाय' तहमनाथ, 'तत्कुलीनं' र हायादं, 'याशु समुनयेत्' सत्वरमुत्यापयेत्, अयमेवैतत् प्रतीकार इति । ६६॥ " . किच, विमिति । 'वि', 'विधेग' स्थावरविषेण, 'व्यथते' नि- वय्यं क्रियते नान्ये न, 'वजं वज्रेण भिद्यते', 'दृरसारण' परिचित- चलेन पोधितेनेत्यर्थः । शेषः सुगमः ॥ ८ ॥ थपरच, मत्स्य इति। विभीषण सूचितमर्मप्रहाररावय उच्छिन्न दति भावः । अवशिएं प्रतीतमिति ॥ ६ ॥ हादशमण्डलाराधनाया ह, यस्मिन्निति । 'यस्मिन् कर्मणि कृते', 'मण्डलसंक्षोभः' मण्डलस्य दादशराजक रूपस्य संक्षाभोऽमर्षादक्षमा भवति, 'मेधावी', विजिगोषुः, 'तन्न कुर्यात्', 'प्रकृतीः' एकादशायि . . * विषत इति मुः। + अपचयमिति म..

·. . , . २२२ कामन्दकीयनीतिसारटोका। राजप्रकृतीः, तदीयाच चमात्यादिकाः प्रकृतीः, 'अनुरआयेत्', एवं कृते सकलमण्डलेहो भवति ॥ ६ ॥ खपरविभागेन प्रकृतिघूपायप्रयोगमाइ, सामेति । 'यात्मीयाः' मित्रादिकाः प्रकृतीः, 'सामा सन्धिना, 'दानेन', 'मानेन' यथोचित- पूजया, 'धनुरञ्जयेत्', *'परकीयास्तु' शत्रुतन्मित्रादिकाः प्रकृती, 'भेददण्डाभ्यां', 'दारयेत्' हन्यात् ॥ ७० ॥ मित्रादीनामप्यात्मीयत्वं कादाचित्कमित्येतद्द यन्नाह, थाकीर्ण- मिति । 'मण्डलं' चक्रवर्तिक्षेत्र, 'सर्व' निरवशे घं, 'याकीण' व्याप्त, 'मित्रैः', 'अरिभिः', 'एव च', भूम्य नन्तरभूम्येकान्तरतया सत्र मगडले 'सर्वः' निरवशेषः, 'लोक', 'खार्थपर एव' । तथा चोक्तं 'स नास्ति पुरुषो लोके यः श्रियं नाभिवाञ्छति। अशक्तिभनमानास्त नरेन्द्र पर्युपासते' इति । एवञ्च कम्यचिदपि मित्रत्वं न विद्यते, एकार्थाभिनि- वेशित्वादरित्वमेव सम्भाव्यमिति साऽपि लोकः खार्थपर एव । 'कुतो मध्यस्थता कचित् क्वचिदपि कमात् माध्यस्थ्यं भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ एतदेव समर्थपनाह, भोगप्राप्तमिति । 'भोगप्राप्त' भोगहेतुक- कोषसम्बद्धं, 'विकुर्वाणं' विकारं गच्छत् , 'मित्रमपि', 'उपपीडयेत्', 'अत्यन्तं विकृतं', चेत् 'हन्यात्', 'पापीयान्' निकृष्ठतरः । स्परमन्यत् हिताहितवर्तमानयोरेव मित्रामित्रखरूपत्वमित्याह, अमित्राण्य- पीति । 'उपचयावहान्' हितकारिणो जनान् , 'घमित्राण्यपि', पूर्व 'मित्राणि', कुर्वीत । प्रघा सगमं ॥ ७३ ॥ एतदेव समर्थयबाह, बन्धु रपोति । 'बन्धुरपि' सेदोऽपि, 'अहिते युक्तः' अहितकारी, स 'पत्रुः', 'तं परिवर्जयेत्', स्प; शे. . . बाई ॥ ७॥ * परकीयायति म + मधुरयहिते युक्तः बुस्तं परिवर्जयेदिति टोकामम्मनः पाठः ।

·घरमः सर्गः '. २२३ मित्रं दोषवदिति सूचितं तदेवात्र समर्थयति, मित्रमिति | 'बहुशः' वारं वारं, 'ज्ञातदोघ' सुविदितापराधं, 'विचार्य निचाय्य, 'परित्यजेत्', नान्यथा। 'हि' यतः, 'चभूतदोघ' यकृतापराधं, 'त्यजन्', *सः' विजिगीषः, 'धार्थी', 'उपहन्ति', मित्रसाध्यश्चार्थस्तत्त्यागे स उपहन्यत एव ॥ ७५ ॥ विजिगोषोः खयमेव दोषगुणान्वेषित्वमाइ, खयमिति । सुगमं । व्यतिरेकमुखेनैतत् समर्थयति, न होति । स्परं ॥ ७७ ॥ मित्राणामनन्तरं कर्मभेदेन ज्यायोमध्यमकनीयसां खरूपमाह, मित्राणामिति । 'कमाणि' उपकरणानि, ज्यायः कर्म उपकार- लक्षणं यत् करोति तत् ज्यायोमित्र। मध्यम उपकार लक्षणं यत् करोति तत् मध्यमं मित्रं। कनीयः कर्म उपकारलक्षणं यत् करोति तत् कनीयो मित्रमित्यर्थः । लोकार्थः सगमः ॥ ७८ ॥ मिथ्याभियोगकरणश्रवणे निघेधति, न हि मिथ्येति । स्परं ॥ ७ ॥ विजिगोषुणा मित्रारिविषये पर प्रयुक्तानि वचनानि परीक्षणी- बानि इति दर्शयन्नाह, प्रायोगिक मिति । 'प्रायोगिक' भेदाधुपाय- रूपप्रयोगभवं। यथा मुद्राराक्षसे चाणक्य चन्द्रगुप्तयोः कृतकृत्य यो- अंदं कर्तुं राक्षसप्रयुक्तो वैतालिकः पठति- "भूषणाद्युपभोगेन प्रभुर्भवति न प्रभुः। परैरपरिभूतो तैर्मन्यते त्वमिव प्रभुः” ॥ (म०ए०६७] इत्यादि । 'मात्म रिक' मत्सरभवं, यथा तत्रैव नेपथ्ये चाणक्योक्तिः, "चाः क रघ मयि स्थिते चन्द्रगुप्तमभिभवितुमिच्छति" इति। 'माध्यस्थं' इच्छादेघराहित्यं, यथा तत्रैव चाणक्यः, पर वचनमाकर्ण्य "नूनं सह- नमः न ह्यनात्मसदृशेषु राक्षसः कलत्रं न्यासीकरिष्यतीति" ए०१४] । . , * 'सः इत्यस्य स्थाने 'हि' इति म. प. पठितं । 2 D ·. २२४ कामन्दकीयमीनिसारटोका। 'पाक्षपातिक' पक्षमाम युक्त, यथा तत्रैव घरेण समर्पयता राक्षस- नामाशितां बरीयकमुद्रा बङ्गल्या निवेश्य चाणकोन मनस्येवोक्त "नमु राक्षस एवामद लिप्रणयो संवृत्तः” [ए०१५] इति । 'सोप- न्यास' यस्मिन् वचसि स्थितस्य चार्य्यस्य उप समोये न्यासः उपन्यासः तेन सह वर्तमानः सोपन्यासः। यथा तत्रैव चाणक्येन “भोः श्रेछिन् खागतमिदमासनमास्यता" इत्युक्ते चन्दनदासः प्रणम्य 'किं ण जाणादि बज्जो, जहा अनुचिदो उद्यचारो सहित्ययस्य परिहवादो वि महन्तं दुःखमुप्पादेदि, ता रहज्जे व अहं उचिदार भूमीर उववि- सामि'इति । चाणक्यः “भोः श्रेष्ठिन् मा मैवं उचितमेतदम द्विधैः सह भवतस्तदुपविश्यतामासन एव। चन्दनदासः खगतं उवलक्खिदम- योग किम्यि" इत्येवंविध उपक्षेप उपन्यास उच्यते [ए०२३ । *सानु शयं, अनुश यः पश्चात्तापः तेन सह वर्तमानः तं । यथा तवैव राक्षसः शस्त्रमाकृष्य ससम्भनं, “मयि स्थिते कः कुसुम पुरमवरी. त्यति । प्रवीरक प्रवीरक क्षिप्रमिदानों- प्राकारान् परितः शरासनधरैः क्षिप्रं परिक्षिप्यतां, हारेषु हिरदैः परदिपघटाभेदक्षमः स्थीयतां । मुक्का मृत्युभयं प्रहर्तमनसः शवोर्बले दुर्बले, ते निर्यान्तु मया सहक मनसो येषामभोर यशः ॥ विराधः, चमात्यालमावेगेन, वृत्तमिदं वर्ण्यते । राक्षसः सलज्नं "कथं वृत्तमिदं मया पुनातं स एव कायो वर्त्तते” इति [ ४० ४१।१२।] एतत् सब्य सानुशयं वचः 'जानीयात्', ॥ २० ॥ विजिगीषामित्रविषये वृत्तमभिधातुमाइ, प्रकाशेति । 'वयं', वि- जिगीषुः, 'मुहदां' मित्राणां, 'प्रकाशपक्षग्रहणं' स्पष्टतः एकपक्ष- पातं, 'न कुर्यात्', परन्तु 'एघां', मित्राणां, अन्योन्यमत्सर', अहमेव . . . * संशयितमिति म.

·बटमः सर्गः। २२५ विजिगोधर्मित इति परस्परमत्मर, 'चासु' शीघ्र, 'धारयेत्', स्पम् । - मित्रविशेधे वृत्तमभिधातुमार, कार्य्यस्येति । 'कार्यस्य' एथिवी- पालनादः, 'गरीयस्वात्' गुरुतरत्वात् , "नीचानां मित्रंविशेषागां, 'स्वपि', 'कालवित्' मित्रसाध्यकार्यकालज्ञः, 'सतोऽपि' विद्यमाना- नपि, 'दोषान्', 'प्रच्छाद्य' संगोप्य, 'असतः' अविद्यमानान् , 'गुणान्', . . 'वदेत्', ॥२॥ बमित्रप्रशंसामभिधातुमाह, प्राय इति। 'प्रायः' बाहुल्येन, 'मित्राणि', 'सर्वावस्थानि' उत्तमाधम मध्यमानि, स्लेच्छाटविक पुलि- न्दयतिप्रभतीनि, 'भूपतिः' विजिगीषुः, कुर्वीत', 'हि' यतः, 'बहु- मित्रः' मित्रबाहुल्यवान्, 'रिपून्' शत्रून्, 'वशे स्थापयितुम्' वशी- कत्त', 'पा क्राति' समर्थो भवति, नान्य घेत्यर्थः ॥ २३ ॥ मित्रप्रशंसामाइ, न तत्रेति। स्पम् ॥ ४ ॥ मराड लवृत्तमभिधातुमाइ, व्यमित्राणोति । 'यमित्राणि', 'यवतः' पालयितन , ‘दृष्टवतः' अचलैः, 'मित्रः' 'न टलीयात्', पोषः सुगमः ॥ . मगडलं तच्छोधनवाभिधातुमाह, मित्रति। स्पयं ॥ ६ ॥ विशुद्धमण्डलस्य राज्ञः प्रजालादकत्वं साधुराजत्वमुपसंहरबाह, इतीति । सुप्रतीतं ॥ ८७ ॥ इति · कामन्द कोयनीतिसारटोकायामुपाध्यायनिरपेक्षानुसारिण्यां मगह लयोनिनीमाएमः सर्गः ॥ * ॥ 2 D) ·.' कामन्दकीयनीतिसारटीका । अथ नवमः सर्गः विशुद्धमण्डले घाड्गुण्यप्रयोगयोग्ये विभिगीधौ पूर्वपठित सन्धिप्र- योगं दर्शयन् सन्धिकार्य्यस्यावस्थामेव तावदाह, *बल वदिग्टहीत इति । 'बलवहिए हीतः' शक्तित्रयसम्पन्न पञ्चभियुक्तः । 'अनन्यप्र. तिक्रियः' दुर्गमित्रादिप्रतिक्रियारहितः, नितरां हीयमान इत्यर्थः । सुतरां 'धापन्नः' सङ्कटापन्नः, 'कालयापनां कुर्वाण', व्यर्थात् वामा- श्रेण केवलं, 'सन्धिमन्विच्छेत्', न तु कर्मणा सहसैव। एवं कृते कदा- चित् अभियोक्तः व्यसने समुपस्थिते विग्रहावसरो घटेते त्यभिप्रायः ॥ . घोडशविधसन्धिं श्लोकत्रयेणेपर्दछमाह, कपाल इति। यदृटनर इति, स्कन्धोपने य इति। सुप्रतीतं ॥२॥३॥ ४ ॥ कपालापहारसन्धिद्दय लक्षणमभिधातुमाइ, कपालेति । 'सम- सन्धितः', घट कपालयोरिव विशिययोररिविजिगीवाः शक्तिसाम्ये कोपदण्डाद्युपनति विनैव यः सन्धिः स समसन्धिस्तस्मात्, ‘केवल' नान्यथा इत्यर्थः । 'कपालसन्धिः', यथा कपालभङ्गप्रदेष हितोयक- पाले ग्लेषिते बहिरभिन्न एव घटो दृश्यते न च निरन्तरसंश्लेषः, यथा सत्यशपथादिसन्धिकर्मरहितत्वात् वामात्रेण यः सन्धिः क्रियते कपालसन्धिरच्यते यथेषं, व्यभिचारादित्यर्थः । तथा 'सम्पदानात्' कोदण्डादीनां सम्प्रदानेन ‘यः' सन्धिः, क्रियते, ‘स उपहारः' तन्ना- मकः सन्धिः, 'उच्यते', ॥ ५ ॥ सन्तानसङ्गतनामकसन्धिहयलक्षणमभिधातुमाह, सन्तानेति । 'दा- रिकादान पूर्वकः' कन्यासम्मदानकृतो यः सन्धिः, सः 'सन्तान- सन्धिः', 'विज्ञेयः', 'मैत्रीपूर्वः' मित्रताव्यवस्थापन पूर्वकः सन्धिः, 'सहतसन्धिः' । स्पष्मन्यत् ॥ ६ ॥ । : * बहीयसाऽभियुक्तस्त्विति म ।

·नवमः सर्गः । २२० . . . . सङ्गतसन्धः केनाऽपि कारणेन बभेद्यत्वात् काञ्चनसन्धित्वमपरसम्मत- मिति लोकहयेनाह, यावदिति । संगत इति। 'यावदायुःप्रमाणः', चारविजिगीवोः घायुषः प्रमाणं यावदम्यावस्थानमित्यर्थः । 'समा- नार्थप्रयोजनः' तयाईयोरपि अर्थः समानः प्रयोजनानि च समा- नानि भवन्ति । अर्थविषये कोशस्वदीयो मदीय रव, मदीयस्वदीय रवेति विभक्तिनास्ति, प्रयोजनविषये तु धमार्थकामविषयाणि प्रयो- जनानि उभयोः समानानि न तत्र विभक्तिः काचिदस्तीयथः । 'सुवर्णवत् *प्रकृयत्वात्', । स्पशमन्यत् ॥ ७ ॥ ८॥ उपन्याससन्धिलक्षणमाइ, भव्यामिति । 'भव्यां' शुभां, 'एकार्थ. संसिद्धि' एकस्य भूम्याद्यर्थस्य या सिद्धिः तां 'समुद्दिश्य' लक्षीकृत्य, 'उपन्यासकुश लैः', उपन्यासचातुरीविद्भिः, त्वं गत्वा तां भूमिं यहा- णहमपि गत्वा तामेव भूमिं ग्रहीष्यामोति उपन्यासपूर्वकं, 'यः' सन्धिः, 'क्रियते', 'सः' 'उपन्यास सन्धिः', 'उदाहतः', ॥ ६ ॥ प्रतीकारसन्धिलक्षणामाह, मयेति। स्पयं ॥ १० ॥ श्लोकान्तरेण तदेवाह, उपकारमिति । स्परं ॥ ११ ॥ संयोगसन्धिलक्षणमाह, एकार्थामिति । 'एकार्थी' एक एवार्थः प्रयोजनं यत्र तां, तुल्य प्रयोजनामित्यर्थः । 'नयात्रां' 'सम्यगुद्दिश्य' सुचाररूपेणाभिलक्ष्य, 'यत्र' सन्धी, 'अभिगच्छतः' उद्यच्छतः, अरि- विजिगीषू इत्यर्थः । 'स तु सन्धिः', 'संहितप्रयाणः' परम विश्वास. युक्तः, 'संयोगः' तन्नामा, 'सन्धिः', उच्यते ॥ १२ ॥ पुरुषान्तरसन्धिलक्षणमाइ, यावयारिति। 'यस्मिन्' सन्धी, दण्ड. भयोपनतारिसमीपे एवं 'पणः' प्रतिज्ञा, 'प्रक्रियते', विजिगीषुणे- त्यर्थः, यत् ‘यावयोः', 'योधमुख्याभ्यां, प्रधानयोड़पुरुषाभ्यां संहिताभ्यां ''सदर्थः' भूमिलाभादिः, 'साध्यः', इति ‘स सन्धिः', 'पुरुषान्तरः' तनामक उच्यते ॥ १३ ॥ . . * प्रहरत्वादिति म। + क्रियामिति मु०। मदर्थ इति म।

·. २६ कामन्दकीयमोतिसार टोका। बदृश्नरसन्धिखरूपमभिधातुमाह, त्वयकेनेति । 'अदृष्ट पुरुषः', विजिगीषोः कश्चन पुरुषो न दृश्यते यत्र स इति । अन्यत्माई सुप्रतीतं ॥१४॥ खादिवसन्धिलक्षणमभिधातुमाह, यति । 'यत्र' सन्धा, 'अर्जि- तः' प्रबलः, 'रिपुः', 'भूम्येकदेशेन पणेन' भूम्येकदेशदान प्रतिज्ञया, 'सन्धीयते', सः 'सन्धिविद्भिः' सन्धिधर्माविशारदः, 'यादियः' तन्ना- मकः सन्धिः, 'उच्यते', ॥ १५ ॥ यात्मामिषसन्धिखरूपमभिधातुमाह, ख सैन्येन विति । 'खसैन्येन' खहितेन सैन्येन, यत् ‘सन्धान', सः 'यात्मामिघः' तदाख्यया प्रसिद्धः सन्धिः, ‘स्मृतः', यतः 'प्राणरक्षार्थं सर्वदानादुपग्रहः क्रियते', सकल. भूहिरण्यादिदानेनाप्यात्मरक्षार्थमुचितम पग्र होतुमित्यर्थः ॥ १६ ॥ परिक्र यसन्धिलक्षणमभिधातुमाह, कोघांपोनेति । 'कोघांशेन' को- घम्य ढतीय चतुर्थभागेन, 'कुप्येन' सुवर्णरजतभिन्नेन, उक्त लक्षगोन 'सर्वकाघेण वा' अथवा कोषसाकल्येन, 'घप्रकृतिरक्षार्थ कोष. वावशिधप्रकृतिसंरक्षणाय, यः क्रियते सः परिक्रयः' तन्नामकः, सन्धिः 'उदाहतः', ॥ १७ ॥ उच्छिन्नपरदूषणाख्यसन्धियलक्षणमाह, भवामिति । भूमिदानमुच्छेद हेतुः इत्यर्थः । 'सर्वभूम्युत्थित फलादानेन', पर- दृषणः' त वैतम फलं न भवति त्वया परोपद्रवः कृत इति परोऽत्र दूष्यते इति तदाख्यः सन्धिः ॥ १८ ॥ कन्धोपने यसन्धि लक्षणमाइ, परिच्छिन मिति । 'परिच्छिन्न' ज्य- तया कृतसङ्गी, 'फलं' हिरण्यादि, 'यत्र' सन्धी, स्कन्धस्कन्धेन । . म . परिभूषणः इति मु० का। परदूषणस्तु टोकासम्मनः पाठः । परभषणः इति शब्दक। + स्कन्धः स्कन्धनति मु०। प्रतिम्कन्धेनेति शब्दक • ।

·नवमः सर्गः। २२६ . दीयते', इयता कालेन एतावत्मायकं फलं देयमिति निबन्धेन व्यव- स्थीयते, 'तं', 'स्कन्धोपनेयं' तदाख्यं, 'सन्धि', तज्ञा वदन्ती- त्यर्थः ॥१६॥ सम्भवतः सन्धिविशेषानभिधाय, मुग्लिसन्धिलक्षणं येषां तान- भिधातुमाह, परस्परोपकारश्चेति । 'परस्परोपकारः', राममुग्रीव- योरिव यः सन्धिः। 'मैत्रः' मित्रत्वेनैव निरुपचरितेन यो भवति । 'सम्बन्धजः' दारिकादानपूर्वकः, 'उपहारः' यत्र कोघाद्याक्रियते । स्पई शिएं ॥ २० ॥ एकौवोपहारम्य प्रकृतसन्धित्वमस्मत्सम्मतमित्याह, एक एवेति । 'मैत्रवर्जिताः सर्वेऽन्ये', त्रयः सन्धयः, 'उपहारस्य भेदाः' उपहार- सन्ध्यन्तर्गता एव । स्पष्मन्यत् ॥ २१ ॥ एतदेवोपपादयति । अभियोक्तति । 'अभियोक्ता' विजिगीषुः, 'बल' पात्यादिसम्पूर्णः, 'यस्मादलब्ध्वा न निवर्तते', तेन प्रार्थितमप- हरणीयमेव, तस्मादित्यादि सुगमं ॥ २२ ॥ असन्धेयमभिधातुं श्लोकपञ्चकेनाइ, वाण इति। विरक्तति । दैवेति । यदेशस्थ इति । *रतैरिति । श्लोकानामर्थः सबोधः ॥ २३ ॥ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥२७॥ अनन्तरोक्तविंशतिसंख्यकानां पुरुषाणां एकैकशोऽसन्धेयत्वमभि- धातुमादौ बालस्य तावदसन्धेयत्वे हेतुमाह, बालस्येति । स्परं ॥ २८॥ वृद्धचिररोगिणोरसन्धे यत्वे कारणमाह, उत्साहेति । 'उत्माह- शक्ति होनत्वात्' उत्साहात्रोद्योगस्तच्छक्ति होनत्वात् , 'वृद्धः', विग्र. हासमर्थ इत्यर्थः। 'तथा' एवं, 'दीर्घामयः', दीर्घच्याधिपीडितः, 'एतो दो', 'अपि', 'खैः' ज्ञातिभिः, 'एव', 'परिभूयेते', 'यसंशयं', ॥ २६ ॥ . . * एतस्य श्लोकस्य चतुर्थपादे 'ध्रुवं यास्यचिराद इति टोकासम्मतः पाठः ॥

·. २३० कामन्दकीयनीतिसारटीका। सर्वज्ञातिबरिष्कृतस्यासन्धे यत्वमाह, मुखोच्छेद्य इति । स्पछं । . . भीरभीएकजनयोरसन्धेयत्वे कारणमाह, *भीररिति । श्लोकार्थः सुगमः ॥ ३१॥ लुब्धस्लुब्धानुजीविकयोरसन्धेयत्वं प्रतियादयन्नाह, लुब्धस्येति । 'लु- वस्य', 'बसंविभागित्वात्' बसम्यग्दत्तिविधायित्वात्, 'अनुजीविनः' योद्दपुरुषादयः, 'न युध्यन्ते', 'लुब्धानुजीवितैः', 'दानभिन्नः' दाले. वानायत्तः, न विहन्यते', विजिगीषुरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ विरक्तप्रकृतिकविषयातिसक्तिमतौरसन्धेयत्व प्रतिपादनायाह, स. त्यज्यत इति। पर्वाई सुगमं । विषये व तिसक्तिमान्' स्त्रीस- म्भोगमद्यपानाद्यासक्तचित्तः। प्रतीतमन्यत् ॥ ३३ ॥ अनेकचित्तमन्त्रस्थानवस्थितचित्तत्वादसन्धेयत्वमाह, अनेकेति । स्पषं ॥३४॥ देवब्राह्मणनिन्दकदैवोपहतकयोरसन्धे यत्वमाह, सदाऽधर्मति। 'अधर्मबलीयस्वात्' देवब्राह्मण स्थानिन्दाजनितपापप्रभावात्, 'सदा', पाविशीर्यते' विनश्यति, ** स्वयं ह्येव' विजिगीषुणाऽभियुक्तः किल । 'देवोपहत कस्तथा' दैवोपहतकोऽपि, जन्मान्तराचरितपापादेव वि- नयो भवति ॥ ३५ ॥ देवचिन्तकरूपदैवपरस्यासन्धेयत्वमाह, सम्पत्तेश्चेति। 'चात्ममा न विचेश्ते', यथोपनतेऽपि भोजने दैवपरो विपद्यत एव तथेत्यर्थः * वीरोऽपि भीरपुरुषः संपामे हि प्रमुचने रति संगविक्षन्धः पाठः । + निहन्यते इति मु.। विषयेऽप्यतीति । $ सदा धर्मति मुन पा विशोर्या इति । एतत् क्रियापदानुसारेर कर्वपदमपि वपना वर्णने किनशानुसारेर ननन समोचीनमिति। ** सवैति ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.