·૨. દ્વિતીય પુસ્તકમાં પણ જન્મ અને તામસ પ્રકરણના શ્રીટિપ્પણીજી છે. આ પુસ્તક મૂલ શ્રીમોસ્વામી શ્રીગોપીનાથ પ્રભુ મહાશયના વાચનાર્થ લખાયેલું છે. આ પુસ્તક કોટામાં શ્રીમન્મથુરેશજીના મંદિરના પુસ્તકસંગ્રહમાં વિરાજતું હતું. સંવત ૧૫ ના ચિત્ર કૃષ્ણ ચતુર્દશી ને મંગળવારે પૂર્ણ લખાયું છે. આ પુસ્તકનો લેખક કોઈ મિશ્ર સુખરામ હતું. આ પુસ્તકના અસ્તિત્વનું જ્ઞાન જ્યારે અમે કોટા શ્રીમન્મથુરેશજીના પુસ્તકસંગ્રહનું નિરીક્ષણ કરવા તેને ૧૯૧૯ ના મે માસમાં ગયા હતા ત્યારે થયું હતું. આ પુસ્તક બહુ સારી રીતે લખાયેલું તથા શેધપત્રાદિથી પૂર્ણ તથા પ્રાયશુદ્ધ છે. શ્રીટિપ્પણીના મુદ્રણસમયે શોધનમાં આ જ પુસ્તકને ઘણે આધાર લીધો છે. આ પુસ્તક અને શ્રીમન્મથુરેશજીના મુખ્યાજી પંડિત ગોકુલદાસજીદ્વારા પ્રાપ્ત થયું છે. ૩. તૃતીય પુસ્તક ભાડારકર રિસર્ચ ઈન્સ્ટીટયુટના મૂલ ડકન કૉલેજવાલા સરકારી સંગ્રહમાંનું છે. પુસ્તક કોઈક ભાગ્યવાન વૈષ્ણવ હરિદાસસુત ગોવિન્દદાસના પાનાર્થ સંવત '૧૯૭૬ ભાદ્રપદ શુક્લ સમીને દિવસે લખાયેલું છે. આ પુસ્તકમાં ખડી માત્રાનું પણ દર્શન વારંવાર થાય છે. બહુ જ સુંદર તથા સ્વચ્છ અક્ષરે લખાયેલું છે. જન્મ અને તામસ પ્રકરણના ટિપ્પણીઓ આ પુસ્તકમાં છે. શ્રીટિપ્પણુજીના જન્મ અને તામસ પ્રકરણ આ પુસ્તકસાથે સરખાવેલાં છે. આ પુસ્તકના માલીક કોઈ વ્યાસ ભાઈજીવ્યાસના પુત્ર હરિનારાયણ હતા, જેની પાસેથી સરકારે ખરીદી ડક્કન કોલેજના સંગ્રહમાં રાખેલું. ૪. ચતુર્થ પુસ્તક અમને ભગવદ્ધર્મપરાયણ પણ્ડિત ભટ બલભદ્રશર્માએ આપેલું. આ પુસ્તકમાં જન્મ પ્રકરણ, તથા તામસ પ્રકરણના પ્રમાણ, પ્રમેય અને સાધન પ્રકરણ પૂર્ણ છે, જ્યારે ફલપ્રકરણનો માત્ર પ્રથમાધ્યાય છે. આ પુસ્તક શુદ્ધ તથા પ્રાચીન છે. કોઈ વિદ્વાને આ પુસ્તકમાં કોઈ કોઈ સ્થલે ટિપ્પણ પણ થયું છે. જ્યાં ઉચિત લાગ્યું ત્યાં આ ટિપ્પણ અમે તે તે સ્થલે ટિપ્પણ તરીકે મુદ્રિત કર્યું છે. પંચમ પુસ્તક સ્તંભતીર્થના શાસ્ત્રી ભાઈનારાયણનું છે. આ પુસ્તકમાં માત્ર ફલ- પ્રકરણ છે. આ પુસ્તક પણ પ્રાચીન છે. ફલપ્રકરણની પ્રેસપી શોધવામાં આનો ઉપયોગ કર્યો છે. ૫. થઇ પુસ્તક મુરતવાલા શ્રીસ્વામિથીલજરતજીનું છે. આમાં માત્ર ફલપ્રકરણ છે. સપ્તમ પુસ્તક શ્રીસ્વામિશ્રીવ્રજરાજીનું છે. આ પુસ્તકમાં જન્મ તથા તામસ પ્રકરણ પૂર્ણ છે. આ પુસ્તક નૂતન છે. કોઈનું વાચેલું જણાતું નથી, પરંતુ આમાંથી અન્યત્ર સર્વત્ર વિદ્યમાન એવું એક શોધપત્ર પ્રાપ્ત થયું છે. અષ્ટમ પુસ્તક ભા. મા વે. ભ. પંડિત ગલાલાજીનું છે. આ પુસ્તકમાં માત્ર ફલપ્રકરણ છે. આ પુસ્તક પ્રાચીન તથા પ્રાયઃ શુદ્ધ છે. નવમ પુસ્તક પણ ૫. ગલાલાજીનું છે. આ પુસ્તક પ્રાચીન, યુદ્ધ તથા શોધનમાં બહુ ઉપયોગી નીવડેલું. આમાં જન્મ તથા તામસ પ્રકરણ છે. ૧૦. ભ્રમરગીતના શ્રીટિપ્પણીજીનાં ત્રણ પુસ્તક પં. ગલ્લાલાજીનાં છે. ત્રણે પુસ્તક પ્રાચીન તથા પ્રાય શુદ્ધ છે. ચતુર્થ પુસ્તક શ્રીમદ્દષ્ણવપરિષદૂનું હતું. મુદ્રણમાં આ નૂતન પુસ્તકને ઉપયોગ કરવાનો પ્રસંગ જ પ્રાપ્ત ન થયો.

·मूल श्रीहस्ताक्षरपुस्तकनो शोध. ઉપર જણવેલા સર્વ ગોસ્વામિબાલકો તથા વૈષ્ણવ વિદ્વાનો ઉપકાર અમે અન્ત:કરણથી માનીએ છીએ. નવ પુસ્તકના આધારે ટિપ્પણીઓનું શોધન કરી અને મુદ્રણકાર્યમાં કલમકર- ણના પ્રથમાધ્યાયના અન્ય ભાગપર્વત આવ્યા. શિક્ષા નિ વાત્ર એ સુબોધિનીકારિકાનું વ્યાખ્યાન કાંઇક વિલક્ષણ લાગ્યું. આથી શ્રીપોત્તમજીકૃત પ્રકાશ જોયો. આ પ્રકાશ પણ શ્રી પુરુષોત્તમજીનો નિજ શ્રીહસ્તાક્ષરે લખેલે અમારે ત્યાં બિરાજે છે. તે જોતાં નીચેની પંક્તિ વાચવામાં આવી – વાળા gિfy; , સર વાઘજિને નાસ્તીતિ શ્રીરાણાનાં તત્ત્વ તિમતિ, રીયા િati sો' અહિં કારિકાવ્યાખ્યાનનું દશન ટિપ્પણપુસ્તકોમાં થાય છે, તે પાંડુલિખનમાં નથી, તેથી શ્રીગોકુલનાથજીનું તે હોય એમ લાગે છે, ખરીતિથી પણ તેમજ ભાસે છે. એ કારિકાવ્યાખ્યાન શ્રી કુલનાથજીનું છે એમ શ્રીયુત્તમજી કહે છે તે વાતને એજ કારિકાવ્યાખ્યાનનું સ્વતંત્ર પુસ્તક જે અમારી પાસે વિદ્યમાન છે તે પુષ્ટિ આપે છે. તે પુસ્તકમાં આ પ્રકારે લખેલું છે –ી ત્રીજી જાતિના दशमना अध्याय २६ ने समासे श्रीआचार्यजीनी कारिका ५॥ छे, वे मध्ये पहेली कारिकाजे क्रिया सर्वापि सेवाम पर कामो न विद्यते । वासां कामस्य संपूर्तिनिष्कामेनेति तास्तथा ॥ १॥ श्रीजीकर વધુ ધિર, આના પછી મુદ્રિત શ્રીજીમાં વિમાન સંસ્કૃત ભાખ્યાન અક્ષરશઃ આઘન્ત લખેલું છે. શ્રી ગોકુલેશના અન્તરંગ સેવક એઓશ્રીને પુરુષોત્તમભાવથી શ્રીજી સંજ્ઞાથી વ્યવહાર છે. આથી શ્રીપુર્ષોત્તમનું કથન કે આ વ્યાખ્યાન શ્રી કુલનાથજીનું છે તે સુદૃઢ થાય છે. આ તે અપ્રસ્તુત પ્રસા થશે, પરન્તુ આ શ્રાપુરૂષોત્તમજીની પંક્તિથી અન્ય વાત ફરી. આ લેખથી એમ જણાવ્યું કે શ્રી પુરુષોત્તમજી પાસે આ પાલિખન શ્રીટિપ્પણુજીનું હોવું જોઈએ, અને પુરુષોત્તમ સુરતમાં થયેલા લેવાથી ઉમ પુસ્તક સુરતના શ્રીબાલકૃષ્ણજીના માદરમાં લેવું જોઈએ. આ અનુમાનોથી દેરાઇને અમે એક વિનતિમવ આ સબંધમાં શ્રી જરજીને લખ્યું. મહારાજશ્રીએ નિજમંદિરમાં વિદ્યમાન સંગ્રહમાં તપાસ કરી, પરંતુ એ પાંડુલિપનનું પુસ્તક તેગા મળ્યું નહિ. તેથી આચ્છીએ અમને જણાવ્યું કે ઉન ટિપ્પણીજીનું પુસ્તક અમારે ત્યાં સુરતના મંદિરમાં નથી. આ પ્રત્યુત્તરથી અમારા અન્તરા- ભાને સોળ વયે નહિ, તેથી સ્વઃ સુરત જઈ આને નિશ્ચય કરવાનું સ્કુયું. આવી દિવાળીની રજામાં ગત આધિન શુકલ દશીને દિવસે અમે સુરત ગયા. તે જ દિવસે મહારાજશ્રીજરતજીને વિનંતિ કરી કે આપશ્રી અમને આપને ત્યાં સેવામાં વિરાજા હસ્ત- લિખિત પુસ્તકોનું દર્શન કરાવવા કૃપા કરે. મહારાજશ્રીએ કૃપા કરી અમારી વિનતિ લક્ષમાં લઈ બીજે જ દિવસે--આધિન શુક્લ પૂર્ણિમા-રાસોત્સવને દિવસે-પ્રાત:કાલે વાલ અને રોજ ભગના અનવસરમાં ઉક્ત પુસ્તકોનું ફન કરાવ્યું. હસ્તલિખિત પુસ્તકોનું દર્શન કરતાં અમને બહુ જ આનદ તથા સતય થયોઅમને માલુમ પડ્યું કે શ્રીમવિલેશ્વર પ્રભુચરણના નિજ હસ્તાક્ષરે મેલા શ્રીટિપ્પણના મૂલ પુસ્તક છે ત્યાં બિરાજે છે. અને આજ પુસ્તકનો ઉપન્યાસ શ્રીપુત્તમ પાંડલિઅન તરીકે કરે છે. આ ઉપરથી મહારાજશ્રીને વિનતિ પુનઃ કરી કે મુદ્રિત શ્રીટિપ્પણીના પુસ્તકને આ મેલ સાથે સરખાવવા દેવાની કૃપા કરો. આપશ્રીએ અમારી આ વિનતિ પણ સ્વીકારી. દીપોત્સવના અન્નકૂટાદિ ઉત્સવ પ્રસંગમાં આ કાર્ય શાન્તિથી નહિ થાય એમ હોવાથી આપશ્રીએ અમને આ કાર્ય નાતાલની રજીમાં કરી લેવાની અનુજ્ઞા આપી. તા. ૨૧ મી ડિસેમ્બરને મંગલવારે અમે સુરત પાછા ગયા. તે જ દિવસે સાયંકાલે મહારાજશ્રીના દર્શનાર્થે ગયા. ઉક્ત કાર્યો કઈ રીતે કરવું તેનો આપશ્રીએ સુનિપુણુતા અને સરવાથી પ્રધ ક. બુધવારે પ્રાતઃકાલે યુવા હસ્તાક્ષર શીટ ·૪ ણીજી સાથે સરખાવવાનું કાર્ય આરંભ્ય. આ કાર્ય કરતાં અમારા આનન્દ પાર ન રહ્યો. બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ અને રવિ એમ પાંચ દિવસ પ્રાતઃકાલે ૯થી ૧૨ અને બપોરના ૨ થી ૬ આ કાર્ય મહારાજશ્રીની કૃપાથી અમે નિર્વિઘ શાન્તિથી તથા અત્યન્ત ઉધારાથી કર્યું; અને જન્મકરણથી આરંભીને છેક ભ્રમરગીતના શ્રીટિપ્પણી પર્યન્તને સમગ્ર ગ્રન્થ મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરના પુસ્તક સાથે સંવાદી લીધો. ૧૨૮ પૃષ્ઠ તો શ્રીટિપ્પણુજીના મુકિત હતા, તેથી તેટલા પૂછ મૂલ સાથે શોધીને શોધપત્ર પણ તૈયાર કર્યું, અને અવશિષ્ટ ભાગ તો ભૂલને જ અનુસરીને મુદ્રિત કર્યો છે. આથી આ મુદ્રિત શ્રીટિપ્પણીજીનું પુસ્તક અત્યન્ત પ્રામાણિક હવાનો સંભવ છે. ૧૨૮ મુદ્રિત પૂછોમાં અશુદ્ધ પાઠ માત્ર એક બે સ્થલે જ દૃષ્ટિગોચર થયા. હવે જો કોઈ દોષ મુદ્રિત પુસ્તકમાં તે તે નેત્રદેષ અથવા મુદ્રણયંત્રદેવ વિના અન્ય હોવાનો સંભવ નથી. શ્રીટિપ્પણુજીના પ્રત્યેક વાચકને અમારી વિનતિ છે કે વાચવનો આરંભ કરતા પહેલાં અને મુદ્રિત શોધપત્રના આધારે મુદ્રિત પુસ્તકનાં ૧૨૮ પૃષ્ઠ શોધી લેવા. ઉક્ત મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરના શ્રીટિપ્પણજીના દર્શનાદિ કરતાં કેટલાક વિચારો જે અમને રેફરેલા તે પણ અંત્ર વૈષ્ણવને નિવેદન કરવાનું આવશ્યક લાગે છે. ઉક્ત મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિ એવી રીતે લખેલી હતી, અને તેમાં એટલા બધા તે શેપ ભિન્ન પ્રમાણના પત્રો ઉપર અને સાહિથી લખેલા હતા કે હાલ શ્રીટિપ્પણીજીના પુસ્તકોમાં જે સ્વરૂપનું દર્શન થાય છે તે તે ભૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિ ઉપરથી શોધિત અને કવચિત વર્ધિત પનું લાગે છે. અને મુદ્રિત શોધપત્રના મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરપુસ્તકસ્થ પાઠો અત્રે મુદ્રિત પાઠો સાથે સરખાવતા આ કથનને પુષ્ટિ મળે છે. આ જ શોધિત વર્ધિત આવૃત્તિના મૂલ આધારરૂપ આ પાંડુલિખન છે, અને તેજ પુસ્તકનો ઉપન્યાસ શ્રીમપુરુત્તમજી નિવિરચિત રાસપંચાધ્યાયીપ્રકાશમાં કરે છે. મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિ પ્રથમથી જ ગ્રન્થપે કપાઈ હોય એમ લાગતું નથી. શ્રીમભુચરણે સેવાનવસરમાં શ્રીસુબોધિનીજી ઉપર કવચિત કવચિત્ ટિપ્પણ યોજેલું, પરંતુ પુનઃ પુનઃ વિચાર કરવાથી આપશ્રીને અધિક અધિક લખવાની સર્તિ થઈ અને તેથી પ્રથમ જે શ્રીટિપ્પણરૂપે હતું તે અને ઈતિશ્રીમાં વિકૃતિપ્રકાશશ્ય થયું. તથાપિ મૂલ પ્રસિદ્ધિ જે શ્રીટિ- પણજીથી થઈ હતી તે જ સંપ્રદાયમાં ચિરસ્થાયી થઈ. જેમ બાલકનું અન્ય ગૌરવયુક્ત નામ હેવા છતાં એહી બાબુ, બચુ નામથી સેહથી વ્યવહારે છે તેમ શ્રીસુબોધિનીજીના વાચકોએ આ ગ્રન્થને તેના વિવૃત્તિપ્રકાશ એ બૃહત્ નામથી ન વ્યવહાર્યું, પરંતુ શ્રીટિપ્પણુજી એવા મૂલાશયસૂચક નામથી પૂર્ણ ભાવથી વ્યવહાર્યું. મૂલ આ ગ્રન્થ માત્ર પ્રકીર્ણ ટિપ્પણરૂપ હતો તે વાત પણ આ મૂલ પુસ્તકમાં પાછળથી ઉપરનીચે ટિપ્પણુ લખેલા મંગલાચરણને લોકોથી તથા અન્તમાં ઇતિશ્રીને અભાવથી પણ સૂચવાય છે. મૂલા શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિમાં પ્રાયઃ સર્વત્ર જ્યાં ભગવત્ શબ્દ પ્રયોગ આવતો ત્યાં ભગવાને સ્થાને ભવશબ્દ જેવામાં આવ્યું. સાંપ્રદાયિક પરિભાષામાં પ્રભુને “આપ” એમ સામાન્ય વ્યવહાર છે. શ્રીમત્રભુચરણને પ્રભુસાંનિધ્ય અને પ્રભુતન્મયતા એટલી બધી પ્રકટ છે અને પ્રભુના સંયોગરસમાં એટલા બધા આપશ્રી મગ્ન છે કે અનવધાનતાથી ભગવશબ્દને સ્થલે પ્રાયઃ સર્વત્ર ભવશબ્દનો પ્રયોગ આપશ્રીથી થઈ ગયો છે. શ્રીટિપ્પણીઓના શોધિત લિખનમાં લેખકે ભગવશદ યોજ્યો હોય એમ લાગે છે. ૧. જુઓ અધ્યાય રને અને “ના યુવાનને બદલે નર્વ ની છે :

·૫ શ્રી પ્રભુચરણના શ્રીહસ્તાક્ષરમાં કેટલીક વિલક્ષણતા પણ દ્રષ્ટિગોચર થઈ. આપશ્રીને સામાન્યરીતે બહુ લખવાની ટેવ ન લેવી જોઈએઅને એ જ કારણથી અક્ષર કરેલા નથી. અક્ષર સર્વ સમાન નથી, પણ નાના મોટા એક પંક્તિમાં પણ દૃષ્ટિગોચર થાય છે. શ્રીમકિલેશ્વર श्रीमत्थतः। શ્રીટિપ્પણુજીના પ્રણેતા શ્રીમલભાચાર્યજી શ્રીમહાપ્રભુજીના દ્વિતીય કુમાર છે. એઓશ્રી સંપ્રદાયમાં શ્રીગુસાંઈજી, શ્રીમદ્મભુચરણ ઈત્યાદિ નામથી પ્રસિદ્ધ છે. શ્રીમદ્રિક- લેશ્વરનું પ્રાકટ્ય સંવત ૧૫૭૨ ના માર્ગશીર્ષે કૃષ્ણ નવમીને વાર શુકને દિવસે થયું હતું. જે સમયે શ્રીમદાચાર્યચરણ નિત્ય લીલામાં પધાર્યા તે સમયે આપશ્રીનું વય માત્ર પંદરેક વર્ષનું હતું, પરંતુ શ્રીમદાચાર્યજીના અંતરંગ સેવકોમાં શ્રીમદામોદરદાસ શ્રી પદ્મનાભદાસાદિ ભૂતલ ઉપર વિરાજતા હતા. તેઓને શ્રીમત્રભુચરણ કવચિત સંશય થતાં પૂછતા એમ કેટલીક સાં- પ્રદાયિક ગાથાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે. શ્રીમદ્મભુચરણે શ્રમદાચાર્યજીની પછી સંપ્રદાયનો બહુ સારો પ્રસાર કર્યો. સાંપ્રદાયિક અનેક મર્યાદા બાંધી જે હજુ સુધી અવિચ્છિન્ન સચવાઈ રહી છે. અનેક રાજ પણ એઓશ્રીના સેવક થયા. એઓશ્રીનું નામ અને ક્ષિતિપmar- ટાપુન' એ જ આશયને સ્પષ્ટ કરે છે. સમ્રાટ અકબરના દરબારના રોજ શ્રેડરમલ, રાજા વીવર (બીરબલ, રાય પુરુષોત્તમાદિ એઓશ્રીના કૃપાપાત્ર વૈષ્ણવ હતા. સ્વપિતૃચરણે પ્રકટ કરેલા બ્રહ્મવાદ અને ભક્તિમાર્ગનું સરસ મંડન આપશ્રીએ વિનંડન નામક સ્વતંત્ર ગ્રન્થમાં કર્યું છે. ચાસત્રના અન્તિમ સાઈ અધ્યાયનું ભાષ્ય પણ આપશ્રીએ નિજપિતૃચરણના અન્તિમ દૃષ્ટિબિન્દુથી યોર્યું છે. ભગવલીલાનું ગાન કીર્તન કરવા અને નિજ ગીતસંગીતસા- રત્વને શ્રીમદ્રસેશ પ્રભુમાં વિનિયોગદ્વારા સમર્પણ કરીને સફલ કરવાને આપશ્રીએ શૃંગારરસ મંડનાદિનું પ્રાકટ્ય કર્યું છે. અને શ્રીગોવિન્દના વિહારરૂપ શ્રીસુબોધિનીજીનું ઉત્તમોત્તમ દૃષ્ટિથી દિગ્દર્શન કરાવવાને આપશ્રીએ આ શ્રીટિપ્પણીજી યોજયાં છે. આપશ્રીનું વિશેષ ચરિત્ર સાં- પ્રદાયિક ગાથાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે. આપશ્રી સંવત ૧૬૪૨ ના પૌષ કૃષ્ણ સામીને દિવસે નિત્ય ભગવલીલામાં પધાર્યા. આપશ્રીનું સેવ્ય સ્વરૂપ શ્રીનવનીતપ્રિયજ હાલમાં શ્રીનાથદ્વારમાં વિરાજે છે. આપશ્રીની વિજ્ઞપ્તિઓ ખાસ કરીને ભગવરિહકલેશાનંદનું શુદ્ધ પ્રતિબિંબ છે. अन्धपरिचयः। શ્રીટિપ્પણુજીનું મંગલાચરણ વાચતાં એક બે વસ્તુ આપણું ધ્યાન ખેંચે છે. “શીવિશ્વ કિ” અને “ચિરાજા દ્વતીયતા શબ્દોથી આપશ્રીની ઐઢ અવસ્થામાં આ ગ્રન્થ જાય છે એમ દિશે છે. તેમજ હ તમામ રોગનું એ શબ્દથી આપશ્રીના સૌભાગ્યમદનું અને પ્રશ્વેકચિત્તતાનું દર્શન થાય છે. આચાર્યશ્રી શ્રી સુબોધિનીજીમાં જે નિગઢ આરામ કરી ગયા છે તે આશાઓના તદૃદયગત અન્તિમ તાત્પર્યના દૃષ્ટિબિન્દુથી શ્રીમત્રભુચરણે શ્રીટિપ્પણીઓ યોજ્યા છે. આચાર્યશ્રીન નિતાન્ત ગોખ્ય હૃદયતાત્પર્યના કાંઈક અવગાહનની અપૂર્વ અને અનુપમ ફેંચી શ્રીટિપ્પણુજી છે. આપશ્રીની માફક ભગવચરણાર- વિન્દના ઉમરાગથી અનારક્ત હૃદયને જે સમયે શ્રીમત્રભુચરણ ઘોd, ગાવા ઇત્યાદિ શબ્દનું તાત્પર્ય શ્રી સ્વામિનીજીઓમાં ઘટાવે તે સમયે કાંઈક અતિશયતાનો ભાસ થાય, તો પણ જયાં આપશ્રીનું દૃષ્ટિબિન્દુ લક્ષમાં આવે કે તરત જ આ ભાસતી અતિશયતા પણ પરમ હૃદયંગમ લાગે છે. કોઈ કોઈ લે આચાર્યશ્રીની સાંકેતિક વાણીમાં સ્થિત પરમ નિગૂઢ માધેય આપશ્રી અત્યન્ત ઔચિત્યાનુસાર પરમ ઓજસયુક્ત અલ્પ શબ્દોમાં દર્શાવી ·દે છે. જેમ બ્રહ્મસૂત્રોનું અન્ય ટીકાકારકૃત ધર્મપર વ્યાખ્યાન અસમત નહિ હોવા છતાં પણ આપશ્રી તે સર્વસૂત્રોનું તાત્પર્ય ધર્મમાં જે યોજે છે, કારણકે આચાર્યશ્રીને તે જ અભીષ્ટ છે, અને વ્યાસને પણ તે જ હોવું જોઈએ, તેમ શ્રી સુબોધિનીજીમાં પણ ધર્મપર વ્યાખ્યાન નહિ કરતા, ધમપર સર્વત્ર યોજે છે. આચાર્યશ્રી રાસલીલેતાત્પર્ય છે, અને તે રાસસ્ત્રી- ભાવપૂરિતવિગ્રહ છે, તેથી આપશ્રી શ્રીટિપ્પણી દ્વારા શ્રીમુબોધિનીજીનું તાત્પર્ય એવી રીતે ઘટાવે છે કે જ્યાં એઓશ્રીનું તાત્પર્ય દૃષ્ટિગોચર થાય કે તત્ક્ષણ જ રાસ સ્ત્રીને પરમ નિગઢ ભાવ એ જ પરમ પ્રાપ્ય વસ્તુ છે એમ સ્કુરે, અને તસ્કૂતિ થતાં રસેશ પ્રભુના રાસોત્સવની પરમફલતાને આસ્વાદ પ્રાપ્ત કરવાના પ્રચુર હૃદયંગમ મનોરથો તદ્વાવથી આરક્ત હૃદયમાં કુરે, અને કવચિત્ કરુણામય પ્રભુના કૃપતિશયથી હીનાધિકારીને પણ પરમફલની સિદ્ધિ થઈ જાય. વસ્તુતઃ શ્રી સુધિનીજીનું યથાસ્થિત તાત્પર્ય શ્રીટિપ્પણના દર્શન વિના કુરવું દુર્લભ છે, અને તેથી જે શ્રીસુબોધિનીજીના દર્શનાદિ કરનારાઓ શ્રીટિપ્પણીજીપ ઉપનેત્ર ધારણ કરીને તદ્દનાદિ કરશે તો અમને તે સંશય નથી કે તેમનું હૃદયકમલ પણ ભગવ- ચરણારવિન્દના પરાગરાગથી સદૈવ અરુણ થયા વિના રહે. मुद्रणसंबन्धी। વાચકોને શ્રીટિપ્પણુજીના સ્વરૂપનું યથાસ્થિત પરમ સુન્દર દર્શન થાય તેને માટે વાવ છક્ય પરિશ્રમ અમે લીધો છે. શ્રીટિપ્પણુજી સ્વરૂથી જ શ્રીસુબોધિનીજીના પ્રકીર્ણ શ્લોકોના વ્યાખ્યાનરૂપ છે. તેથી અમે આજુમાં પ્રત્યેક ટિપ્પણના અધ્યાય તથા શ્લોકની સંખ્યાનો નિર્દેશ કર્યો છે, અને પ્રત્યેક ભિન્ન વ્યાખ્યાનને માટે નૂતન વિભાગ કર્યો છે. શ્રી સુબોધિનીજીની પ્રતીકો મોટા ટાઈપમાં છાપ્યા છે શ્રીમદ્ભાગવતના લોક જેના ઉપર ટિપ્પણ છે તે તથા અધ્યાયારંભ પણ મોટા ટાઈપમાં છાપ્યા છે. પ્રકરણના તથા અધ્યાયના આરંભ અન્ત નિર્દેશ્યા છે. મુદ્રણ- સમયમાં જેટલા સ્વતંત્ર લેખ પ્રાપ્ત થયા તેટલા સર્વ શ્રીટિપ્પણીછમાં તે તે સ્થલે બ્રેકેટ ( ) કરી છાપ્યા છે. પ્રાચીન પુસ્તકોમાં કવચિત વિદ્યમાન ટિપ્પણ પણ ઉપયોગી જણાયું ત્યાં ટિપ્પણરુપે છાપ્યું છે. પાપાઠાન્તરો જવામાં ચાવચ્છક્ય પ્રભુદા વિવેક કર્યો છે. અર્થાત શ્રીટિપ્પણીઓનુ સર્વાંગસુંદર સ્વરૂપદર્શન થઈ શકે તેને માટે યાવચ્છક્ય અમે પ્રભુકૃપાથી કર્યું છે. स्वतंत्र लेखो। ટિપ્પણુજીના અને શ્રીગુસાંઈજી, શ્રીગોકુલનાથજી, શ્રીહરિરાયજી વગેરે મહાનુભાવોના યાત્રાપ્ય શ્રીભાગવતના લોકોને સ્વતંત્ર વ્યાખ્યાને તથા શ્રીસુબોધિનીજીના પ્રકીર્ણ ટિપણે પરિશિષ્ટમા છાપવાને અમારો મનોરથ હતો. પરંતુ આ સમય એ મનોરથ અમારો સફલ નથી થતું તેથી અમને કાંઈક ખેદ થાય છે. પરિશિષ્ટમાં છાપવાને માટે જેમ જેમ અમે સ્વતંત્ર લેખે તથા ટિપ્પણોનો શોધ કરતા ગયા તેમ તેમ તે સંગ્રહ વૃદ્ધિ પામતો ગયો, અને હાલ અમારી પાસે તે ગ્રહ એટલો તે મહાન થઈ ગયો છે કે જે તેનું અમે મુદ્રણ કરવા જઇએ તો એક બીજ શ્રીમતી ટિપ્પજી જ થઈ જાય. કદાચિત તેથી પણ પરિશિષ્ટ મોટું થઈ જવાનો સંભવ લાગ્યો. આ કાર્ય પૂર્ણ કરતાં પ્રેસની હાડમારીમાં કદાચિત બે વર્ષ શ્રીટિ- પીજીની પ્રસિદ્ધિમાં વિશેષ થવાનો સંભવ લાગ્યો તેમ જ તે કાર્યને સાંગોપાંગ પૂર્ણ કરવાને કવ્યાદિસામગ્રીની પણ વિશેષ અપેક્ષા પડવા લાગી આથી એ સર્વ સંગૃહીત સ્વતંત્ર લેખ સ્વતંત્રપ્રન્ય યથાવકાશ મુદ્રિત કરવાનો નિર્ણય અમારે અનિચ્છાથી કરવો પડ્યો છે. આ નિણંથી શ્રીટિપીજીના શી દશનની અભિલાષાવાલા ભગવદીને કવચિત આનન્દ ·પણ થશે. સ્વતંત્ર લેખોને આ સુન્દર મહાન સંગ્રહ પ્રભુકૃપાથી અમને પ્રાપ્ત થયો તેથી અમને પણ આ વિલંબમાં પ્રભુની ઈચ્છા કારણભૂત લાગે છે. કદાચિત અન્ય લેખોનો પણ સમાવેશ હજુ પણ આ સંગ્રહમાં થવાનો હશે. પરંતુ સંપૂર્ણ સાધનસામગ્રી પ્રાપ્ત થયે તેનું પણ મુકણ અમને અતી ઉપયોગી જણાય છે. પ્રભુ તે કાર્ય કરવાનું પણ અપેક્ષિત સાથે અમને દાન કરો એટલું જ નતિ પ્રાર્થ છે. રિત્ર! શ્રીટિપ્પણીના આરંભમાં શ્રીમત્રભુચરણનું લક્ષ્મીઆર્ટસમાં તૈયાર કરાવેલું રેગિત ચિત્ર ધર્યું છે, તે રે. હરખલાલ હરિદાસ ભગતે આપ્યું છે. તેથી તેમનો પણ ઉપકાર માનીએ છીએ. श्रीवजरलजीढं उपकारसंस्मरण । શ્રીટિપ્પણીના મુવણદ્વારા પ્રકારા કરવામાં શ્રીમદ્વિજરાછો આદિથી અન્તર્યા પરમ ઉપકાર થયો છે. શ્રીટિપ્પણુજીના મુદ્રણાર્થ અપેક્ષિત દિવ્ય સંપાદન કરવામાં, શોધન માટે નિજ મંદિરના સંગ્રહમાંથી અપેક્ષિત પુસ્તકો આપવામાં, શ્રીલંકાપલીના શ્રીદારકાધીશજી- ના મંદિરના પુસ્તકસંગ્રહના દ્વાર પરમ પરિશ્રમ લઈને અમને ઉઘડાવી આપવામાં અને નિજમંદિરમાં શ્રીબાલકૃષ્ણજીની નિકટ સેવામાં વિરાજતા શ્રીમત્રભુચરણ શ્રીમદિલેશ્વરના નિજ- શ્રીહસ્તાક્ષરથી લિખિત મૂલ ટિપ્પણીજીના પુસ્તક રાધે ગુકિત શ્રોટિપજીના પુસ્તકને વિના પ્રતિબંધે અને વિના સંકેએ પરમ ઉદારતાથી અને સરલતાથી સરખાવવા અને શોધવા દેવામાં, ઉક્ત મહારાજશ્રીની સાંપ્રદાયિક ઉજજ્વલ ઉન્નતિ કરવાની પરમ અભિચિ સ્પષ્ટ થાય છે. આ પ્રકારે અપૂર્વ અને અનુપમ ઓદાર્થ દર્શાવીને મહારાજશ્રીએ નિખિલ સંપ્રદાયને આપશ્રીને પરમ શું બનાવ્યો છે. મહારાજશ્રીને અમારા ઉપર જે પરમ અનુબહ થયો છે તેનું કથન અસ્મરક્ત પ્રાકૃત શબ્દોથી થઈ શકે એમ નથી. મહાનુભાવો નિજ અનુભવથી યથાર્થ સમજી શકે છે. તેમને અસ્મકથનની અપેક્ષા નથી, શ્રીમદ્ભાલકૃષ્ણપ્રભુ મહારાજશ્રીના સલ સાંપ્રદાયિક ઉવતિપ્રસારના મનોરથ સફલ કરો એટલે પ્રાર્થી વિરમીશું. अन्थनिवेदन । શ્રીસુબોધિનીજીના વરેણ્ય આશય પુરાવવામા આ પુસ્તક કોઈ પણ મહાનુભાવ ભગવ- દીને સહાયક થશે જ એ વિચારથી અમારા પરિશ્રમની કૃતકૃત્યતા માનીએ છીએ. અન્તમાં આ પરમ પ્રેમથી અને અલિસચિથી સિદ્ધ થયેલો સભ્ય શ્રીમદ્મભુચરણકમલમાં સમર્પણ કરીએ છીએ. વસન્ત પંચમી, જે ૧૭૭. મુબઈ. મુલચન્દ્ર તુલસીદાસ તેલીવાલા, ધીરજલાલ વ્રજદાસ સાંકલીયા, ·श्रीगोपीजनवल्लमाय नमः पिनाय तद्र ते वाक्यात् भोः शेषभावं नः क्षीराधी उत्सन्तागाधो इमीसहस्रेस्त- खांशकलानि- त्रैका लक्षी- पाधिकरणक- प्रकटो यो. कूजनादिः। तेन नायिका- श्रीमत्प्रभुचरणश्रीविठ्ठलनाथजी पुरि शयन प्रकाशक-शा. हरखलाल हरिदास भगत तथा सति स्थायिभावा- त्मके खस्मिन् विचित्रान् भावानुत्पाद्य ब्रह्मवत्ताश कञ्चन प्रचुरं भावमुत्पादितवान् येन तल्लीलाविवरणात्मकमखिलरसात्मकं जगदाविरभूदिति । तेन मूले शयनपदोत्या. नारायणे १.निधित्वेन इति पाया। २. सेव्यमानमिति । : ३. तेनेति नास्ति क्वचित् । -- Latrint At Bperbar,N8 ·श्रीटिप्पणी। तत्प्रसिद्धमिति तद्धर्मसाम्यमाचार्यैर्निरूपितम् । मूलेऽनुशयनशब्दस्य भावार्थकत्वपक्षे त्वनु- शय्यतेऽनेनेत्यनुशयनमिति करणव्युत्पत्त्या ताभिः सहात्मनो निगूढमावकरणं येन स निरोधः । स्वकीयेषु खविषयकमावोत्पादनं यया लीलया क्रियते सा निरोधशब्दवाच्ये- त्यर्थः। अथ प्रकरणार्थरूपं नमस्यन्ति चतुभिरिति । दशमस्कन्धे पञ्चप्रकरणानि सन्तीति पञ्चधा प्रकरणार्थरूपो मम हृदये यो विराजते तं नमामीति सम्बन्धः । पञ्च- रूपत्वं प्रकटयन्ति । आयं चतुर्भिरध्यायैः । द्वितीयं प्रमाणप्रमेयसाधनफलात्मकैश्चतुर्भिः प्रकरणैः । तथैव तृतीयम् । चतुर्थं त्रिमिः प्रकरणैः । पञ्चमं पड्भिरध्यायैः । एवं पञ्चधा यो विराजत इति सम्बन्धः । पूर्वोत्तरेति । अशरीरस्य विष्णोः पुरुषशरीरखीकारः सर्गः, पुरुषात् ब्रह्मादीनामुत्सत्तिर्विसर्गः, उत्पन्नानां तत्तन्मर्यादया स्थापनं स्थानम् , स्थितानामभि- वृद्धिः पोषणमिति प्रकारकः कार्यकारणभावः । प्रकृते च पूर्वस्कन्धे भक्तानां निरूपणात् तेपां चित्तवृत्तिनिरोधे कथ्यमाने स तिष्ठति, अन्यथा मुक्तानामाश्रयत्वेनाश्रयनिरूपणान्मुक्ति- मनिरूप्य तन्निरूपणमशक्यमिति तदसंगतं स्यात् , निरोधः प्रलयत्वेन तेऽभिमत इति मुक्त्यनन्तरं तन्निरूपणे मुक्तानां प्रलय इति संगतिर्भवेत्, सा चायुक्ता, अनेकथने कार्यकारणभावक्षतिरित्यर्थः । आद्यन्तयोरिति । प्रकरणयोरिति शेषः । तत्र दुष्टमारणा- भावालक्षणस्याप्रवेश इत्यव्यापकं लक्षणमिति भावः । मुक्तावपीति । स्कन्धान्तरे तन्निरूप- णादतिव्यापकं तदिति भावः । एवं सति तस्या लीलाया दशविधलीलामध्यपातित्वाभावेन भागवतेऽप्रवेशः । अथ ग्रहिलतया प्रवेशो वाच्यस्तदा दशविधलीलाम्यो भिन्नत्वेन भागव- तमध्यपातित्वेन चैकादशी सा भवेदित्याहुः लीलाधिक्यमिति । नवलक्षणज्ञानं ह्याश्र- यज्ञाने कारणम् । तथा सति तयोस्तथावहानिश्चेत्याहुः कार्येत्यादि । 'दशमस्य विशुद्ध्यर्थ, नवानामिह लक्षण मित्युपक्रान्तत्वात्तेभ्यः पूर्वमाश्रयोक्तो तत्यागश्च भवेदित्याहुः प्रक्रा- न्तेति । ब्रह्मेति । तेषां भक्तत्वेऽप्यधिकारित्वात् केवलभक्ताया भूमेराधिक्यं तदपेक्षयेति मावः । अन्यसंश्रय इति । भक्तेष्वेवाविश्य सेवितवन्तो, न खातन्त्र्येणेत्यर्थः । यद्वा प्रमोराविर्भावस्य स्वस्यापीष्टत्वेऽपि न खयं विज्ञापयितुं शक्तास्तागाय॑भावात्, किन्तु तादृशीं भुवमने कृत्वेत्यर्थः । प्रद्युम्न इति । अत्र निबन्धानुरोधादयं क्रमो न विवक्षित इति ज्ञेयम् । हेतोत्रैविध्ये तात्पर्यमाहुः गुणा इति । सत्त्वादय इत्यर्थः । तद्गतम् । भक्तगतमित्यर्थः । द्वादशभिः प्रश्ने हेतुमाहुः गुणदोपग इति । पड्गुणाः लोके दोपत्वेन प्रशिद्धा धमीच पडू देशान्तरगता गर्भमातुलमारणादयः । उभयविपयकत्वात्तस्य तथात्वमित्यर्थः । गुणवाक्यसाम्यं दोषवाक्यानामयुक्तमित्याशङ्कयाहुः समत इति । यथा गुणा उत्तमास्तथा लोके दोपा अप्युत्कटा इत्युभयोः साम्येन राज्ञा प्रश्नः कृत इति तयेत्यर्थः । समत इति मावप्रधानः । १०-१-३. अग्रिमप्रयोजनार्थमिति । अनवतारसामयिकजीवोद्धारार्थमित्यर्थः ।

·३ । श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। *श्रवणानन्दत्वेनेति गानतात्पर्यम्। अनिवार्या इति । भगवद्विषयकत्वेन निवा- रयितुमयोग्याः कामादय इत्यर्थः । तथापि श्रवणस्येति । आधा प्रथ- १०.१.४. तिविषयत्वेनैवेति तथा प्रवृत्तस्याखिलपुरुषार्थसाधकेऽर्थे प्रवृत्तिप्रयोजक विषयान्तरसमानधर्मवत्वं जघन्यमेवेति तथोक्तम् । अनिर्वबंदोपेण चेति । सहजासुरत्वे- नेत्यर्थः । वैराग्यजनकस्येति । गुणानुवादे वैराग्यजनकस्सेत्यर्थः। दैत्यानां मुक्तिखरूपमाहुः अपुनरावृत्तीति । पुण्यद्वारमात्रतामिति । अग्रे हि भगवान् साक्षादेव भक्तदुःख निवास्तिवान्न तु केनचिद् द्वारेणेत्युच्यते । तेन तचरित्रेऽपि साक्षात्पुरुषार्थसाधकलं, न तु १०-१-५. पुण्यद्वारेति ज्ञापितं भविष्यतीति तथेत्यर्थः । क्षेत्रं पाण्डोः, बीजिनो धर्म- न्द्रादयः । एकस्वामिकक्षेत्रजत्वेन पञ्चापि । एकक्षेत्रजत्वेन तु य एव पितामहा भवन्ति । खधर्मलाजनसामर्थ्यमपीति । भगवदिशितकरणं तद् देवव्रतं, तद्विरुद्धं तद् दैत्य- व्रतम् । तथाच देवव्रते भीष्मे तिमिङ्गलत्वं दैत्यव्रतं कौरवैः संपादितमिति तेषां कौरवाणां तथासामर्थ्य जातमित्यर्थः । इदमतिसामर्थ्यमिति भावः । सैन्यसागरपदतात्पर्यमाहुः बहिःस्थितमपीति । सैन्यस्था हीतस्ततः स्वसेनावहिःस्थितं मारयन्ति, न तु खसेनाम् । समुद्रस्थास्तु स्ववृन्दमध्यस्थमपि । इह च उभयरूपत्वमुक्तम् । तेनोक्तकैसुतिकन्यायसूच- नाय सैन्यत्वं समुद्रत्वं चोक्तमित्यर्थः । पोतमपि गिलन्तीति साधनधातकत्वम् । चेत- नेति । जलात्मकः समुद्रः स खयं न मारकोऽचेतनत्वात्, किन्तु तस्याश्चेतनाः । इह समुद्रस्यैव चेतनत्वात् खखरूपेणैवान्यनाशकत्वं ज्ञाप्यत इत्यर्थः । प्लवत्वोक्तितात्पर्यमाहुः भगवत इत्यादिना । प्लवो हि समुद्रात् स्वल्पतरस्तत्स्वरूपानन्तःपाती । स्वाश्रयणमात्रेण तारको, न तु मकरादिनिवारणे स्खक्रियावान् , एवं भगवानपि पाण्डवसैन्यमशेयं रक्षितुं नोधतः । तदा वृहदुरूपः सात् । किन्तु पाण्डवानेव रक्षितुम् । अतोऽल्परूपत्वमयुझ्य- मानत्वात्तदनन्तःपातित्वम् । 'पितामहा मइति श्लोकविवरणे तथापि सम्यगित्यादि । उक्तसागरं वत्सपदमकुर्वन्नित्येतावतैव चारितार्थं प्रभोः प्लवत्वनिरूपणं तत्तरणोक्तिश्य निरर्या । वत्सपदे मजनासंभवेन प्लवानपेक्षणादित एव तरणस्याप्यसंभवादुलहनसैव तन्न संमवादित्याशय तत्तात्पर्यमाहुः तथापीति । वत्सपदे तासामेव मजनसम्भवात् प्लबतर- णोक्त्या तेषां तथात्वं ज्ञाप्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुः सम्यगित्यादि । तत्रापि हेतुः स्वदृष्ट्येति । खसाम्येनेत्यर्थः । लौकिकदृष्टयेति वा । भगवत्त्वेन भगवति ज्ञाने वत्सपदे मजनसंभावना न स्यादित्याहुः भगवडाय इति । ब्रह्मास्त्रदर्शन उत्तरावच्छरणगमनमेव स्थाद्, न शवग्रहणम् । तदा चक्रेण प्रभुणा चेन्च रक्षिताः स्युत्तदा स्वसामर्थ्यसाप्रयो- जकत्वाद् नाश एव स्यात् । इदमेव मजनरूपम् । स्वसामर्थ्येनास्माकं जय इसमिमानेन हि तदा शस्नग्रहणम् । एवं सति पूर्वमपि प्रभुणैव रक्षितत्वेन तदुपकाराज्ञानान्माहात्म्या- नानाज प्रदत्वमेव लेप पिपीलिकात्वम् ।

·४ श्रीटिप्पणी। द्रौण्यस्त्रेत्यस्य विवरणे अर्जुनस्येत्यादि । सर्वात्मना गर्भदाहे गोप्यस्यामावाद् गोपनासम्भव इति गोप्यमंशमाहुः अर्जुनस्येत्यादिना । स्थूलांशे दग्धेऽप्युक्त- वीजत्वांशात्मको धर्मस्तु वैष्णवांशत्वात् स्थित एवेति दग्धानप्यंशान् खसा- मर्यन अदग्धान् भावितवानिति तैः सहभूतं चीजभावं जुगोपेत्यर्थः। योगविभागादिति । 'जनपदशब्दात् क्षत्रियादमिति सूत्रप्राप्तान्प्रत्ययस्य लोपस्तु 'जनपदे लुबि'ति सूत्रेण भवति, इह कुरुशब्दस्य जनपदावाचित्वेजो लोपासम्भवादेवं प्रयोगासम्भव इत्याशक्य तत्संभव- प्रकारमाहुः योगविभागादिति । जनपदशब्दे विभक्ते कृते, वित्येतावन्माचं सूत्रमिति जनपदावाचित्वेऽपि तत्प्रत्ययलोपात्तथा शब्दसिद्धिरित्यर्थः । अन्यथा प्रतीतैरिति । पूर्व दग्धत्वेन प्रतीतानामदग्धत्वेन प्रतीतिरन्यथाप्रतीतिः । धर्मरक्षार्थ इति । वेद- मन्त्रेणाधिष्ठापितब्रह्मरूपदेवताकं हि ब्रह्मास्त्रम् । तत्कार्यस्य भगवता प्रतिवन्धे भगवतो वेद- मार्गरक्षकत्वलक्षणो धर्मो गच्छेदिति तथा । एतेनादाहेऽपि सामर्थ्य प्रभौ सूचितम् । मोक्ष इति । वेदमत्राधिष्ठिता देवता हि स्वकार्य कृत्वा निवर्तते । तदकरणे तदनिवृत्त्या मोक्ष- प्रतिवन्धः स्यान्मर्यादामार्ग इति तदभावार्थ तथेत्यर्थः । तत्वसहितमिति । 'तेजस्तत्त्वं सुदर्शन मिति वाक्यादिति भावः । इह चक्रपदं भगवति स्थितानां सर्वेषां तत्त्वानामुपलक्ष- कम् । तानि तु द्वादशस्कन्धे, 'अथेममर्थ पृच्छाम' इत्युपक्रम्य, 'तात्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पतेः । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यैरिति शौनकेन पृष्टः सूतो 'नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीवैष्णवीरपी'त्युपक्रम्य अङ्गादीनि पूजायां येन रूपेण ध्याय- न्त्याचार्यास्तानि रूपाण्यवदत् । तथाच ध्यानार्थमेव तथा प्रदर्शन मिति साधूक्तं उपकार इति । रक्षार्थ चक्रोक्तावग्रिमोक्त्या विरोधः सान्न तूक्तरीत्याहुरत एवेति । काल- निग्रहार्थं वेति । चक्रं मारकत्वेन कालरूपम् । तद् धृत्वा तिष्ठतीति तन्न स्वकार्यकरणक्षम भवतीति तथा । चक्रपदोपादानतात्पर्यान्तरमाहुः अत एवेति । दग्धस्यापि पूर्वभावसम्मा- दनेन जीवितसम्पादनमतुभावः । तादृशो भगवान् पूर्ण गर्ने प्रयोजनाभावात्ततो निवृत्त इति सोऽनुभावोऽपि निवृत्तः, अन्यथा भगवता रक्षित इति कालादेरपि भयाभावादयं देहो नित्य एव स्यात् । तथाच चक्र भ्रमणशीलमिति व्याघुट्य मत्परितो भ्रमणं कृतवदिति कालाधी- नत्वं सम्पन्नमितीदानी न जीवनसम्पत्तिरित्यर्थः । वीर्याणीत्यत्र अनेनेत्यादि । वारद्वयं वीर्यप्रश्नकथनेनेत्यर्थः । यदुवंशे वंशसंबन्धि- कार्यकरणार्थ प्रद्युम्नांशेनावतीर्य वीर्याणि कृतवानिममलकंसमागधादिवधरू- १०-१-७. पाणि प्रवयसामपि यौवनं यदनां द्वारकानयनवैदर्भाहरणादिरूपाणि चेति 'तत्रांशेनावतीर्णस्येत्यनेनावताररूपं निरूपितम् । 'वीर्याणि तस्'त्यनेनोक्तरूपयमुक्तफल- दाने वाशीवत् करणमूतं यस्य तन्मूलमूतं रूपं निरूपितम् । अखिलदेहभाजामितिपदादेत- १. आविर्भावेति पाठ। २. पुरुपकालरूपात्मकम् ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। दवतारात् पूर्वमपि तेपामुक्तफलदानोक्तस्तथात्वं ज्ञायते । एवं सत्यवतारकार्यस्य मूलरूप- कार्यस्यापि करणादुभयरूपत्वमस्मिन्नयतारे ज्ञाप्यत इत्यर्थः । तेन वीर्यवहुत्वसम्मायनास्तीति तत्त्रन इति भावः । अत्रैतदवतारवीर्य पृच्छंतकर्तुर्यन्मूलरूपत्वमुक्तवान् तेनावावतारस्य मूलरूपत्वोक्त्या माहात्म्यमेवोक्तवानित्याशयेन पक्षान्तरमाहुः इदमेवेत्यादिना । आत्मत्वेन मृत्युदानमनुपपन्नमित्याशय समादधते निमित्तवशादिति । देहमाक्लोक्तितात्पर्योक्ति- रियम् । 'पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्यया विति तत्वस्त्रात् । 'स नैव रेमे, तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छदित्यादिश्रुतिभ्यश्च जीवानां देहसम्बन्धः स्खक्रीडार्थमेव भगवता कृत इति क्रीडैव निमित्तं, तद्वशात्तथेत्यर्थः । भगवयानरूपा- णीति । आन्तरत्वादिति भावः । अतः कथमपीति । उतेति पदादन्तर्मुखेन्यो रूपद्वये- नाप्यमृतदानम् । विषयपक्षे भजनोपयोगित्वेन तथात्वम् । ब्रह्मादिपक्षे भगवकीडोपयोगि- त्वेन विभूतिरूपत्वेन च ज्ञानात्तथात्वम् । बहिर्मुखेभ्यस्त्रयात्वं स्पष्टम् । क वासमित्यत्र । अथवेसादि । अधुनापि, 'वयं गोवृत्तयोऽनिशं, श्रूयतां में पितरित्यादिवचनानामश्रवणासुदेवपुत्रत्वेन यादवलेन ज्ञानादेवमपि कथन १०-१-२. सम्भाव्यते इत्याशयेनेदमुक्तम् । देहं मानुपमित्यत्र । तत्रैवोक्तमिति । तनैव वृष्णिमानुपदेह एवाश्रयणमत्रोक्ता- मित्यर्थः । तेषु सर्वेषु भूभारराजतनानिरसनसामथ्याय भगवानाविष्ठस्तिष्ठ- तीति तथा । वृष्णिभिः सह संव्यवहारे क्रियमाणे वृष्णिदेहेष्वाश्रयणसंभ- वादपि तथा । एतज्ज्ञापनायैवायश्चरण उक्तः । अन्यथा तं विनापि प्रश्नसम्पत्तेस्तै न बदेत् । एवं सति, 'वृष्णिभिः सह देहं मानुषमाश्रित्य कति वर्षाणि यदुपुर्यामवात्सी' दिति सम्बन्धो ज्ञेयः । अत एवाने प्रभुर्वक्ष्यति, 'नेचान्यतः परिभवोऽस्स भवेत् कयविदित्यत्र हेतुभूतं विशेषणं मसंश्यस्येति । उद्धारविषयनिर्धारमाहुः ये भक्ता इति । शास्त्रीयसाधनरहितानामित्यर्थः । ननु ससाधनानामपि कथं न विषयत्वमित्याशच तत्र वाधकमाहुः येपामिति । किञ्च, एतेषां निरोधपदार्थोऽपि पूर्वस्माद्विलक्षणोऽतरेपि न विषयत्वमित्याहुः संसारेति । अत्र ससाधनेष्वित्यर्थः । निरूप्यते । त्वयेति शेपः । तथाच संसारस्थाविद्या- कार्यत्वेन तन्निवृत्तेश्च ज्ञानैकसाध्यत्वेन तद्रूप एव निरोधस्तेषां वाच्य इत्याह अत इति । तथाच बढेव वैलक्षण्यमिति भावः । किञ्च । भक्तानां संसारो लीलोपयोगित्वेन सुखरूप- स्तेषां तु दुःखरूप इतीतोपि तलक्षण्यमित्याहुः दुःखेति । प्रासङ्गिकमुक्त्वा पूर्वोत्तमुप- संहरन्ति एवमिति । एक निःसाधनानां भगवत्प्रासिलक्षणमित्यर्थः । ननु भगवत्कृतनिरोधो न शास्सर्जनयितुं शक्य इति पूर्वोक्तशेषभावासम्भवात् ससाधनानामपि विषयत्वं वक्तुं युक्तम् । अत एव, 'तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगवितानार्थ कथं - ·६ श्रीटिप्पणी। , , पश्येमहि स्त्रियः' इतिपथावचनमपि गीयत इत्याशयेन पक्षान्तरमाहुः द्वयं वेति । उभयो- निरोधस्यैकरूपत्वेनोक्तवैलक्षण्याभावात्तथेत्यर्थः । एवम्प्रकारेण लीलाकरणे कथने च हेतु- माहुः साङ्गस्येति । निरोधस्सेति शेपः । अत्रोपपत्तिमाहुः तत इति । यतश्विकीपितनिरोध- मवतीर्य स्वयं कृतवानतो हेतोरयं स्कन्धो दशमत्वेन युज्यत इत्यर्थः । अन्यथाऽनवतीय- वाम्बरीपादेरिवानापि भक्तदुःखनिवारणोक्तौ भक्तकथैवोक्ता भवतीति ईशानुकथैवेयमपि भवेदित्यस्य स्कन्धस्य दशमत्वं न स्यादिति भावः । अगमाहुः अवतार इति । येन विना यन्न सम्भवति तत्तदङ्गमत्रोच्यते । तथाचानाविर्भावे निरोधपदार्थ एव न स्यादिति भावः । यद्वा, यतः संसारभवदुःखव्यावृत्तिरेव निरोधप्रयोजनमतो निरन्तरं भगवत्स्मरणात्मको निरोधो दैवासुरसाधारणो निरूप्यत इत्याहुः संसारेति । स्मृतिश्च क्वचित् स्नेहात् कचित् द्वेपादिनेति पर विशेषः । एकं पूर्वोक्तमित्यर्थः । अथवा यतो लीलानुपयोगिसंसारवतां संस्मृतिरपि दुःखरूपातोधिकारिभेदेन विरोधाभावाद् दुःखनिवृत्तिः संसारनिवृत्तिश्चेति द्वयमपि फलमित्युक्तमित्याहुः दुःखरूपा च संमृतिः, द्वयं वा न विरुध्यत इति । एवमनुक्तौ दुःखरूपेत्याद्यनर्थकं स्यात् , केपाञ्चिद्भक्तानां दुःखमेव निवारितम् । अहम्ममा- त्मकः संसारस्तु लीलोपयोगित्वेन स्थापित एव । केपाश्चिद्भक्तानामन्येपां च संसारोऽपि नाशितः । तेन द्वयमपि फलमित्यर्थः । नन्वाधिदैविकप्रवर्तनं विना वाण्युद्गमासम्भवे भक्त- दुःखहेतुवाणी स कथं प्रवर्तितवानित्याशक्य तत्तात्पर्यमाहुः सर्वमुत्त्यर्थमिति । हर्या- विर्भाव विना सा न भवतीति स्वयं तं कर्तुमशक्तस्तद्धेतुहेतुं चक्र इत्यर्थः । तदनुगुणदेव- तायास्तदुत्कर्षमसहमानाया इतिरूपेऽग्रिमग्रन्थे तत्पदाभ्यां कंस एवोक्त इति ज्ञेयम् । मुक्ति- हेतुत्वेन तदनुगुणत्वम् । भगवन्मातृदास्यं दैवपक्षे परमोत्कर्षः । अयं चासुर इत्यसहमान- त्वम् । एवमविरोधः पूर्वापरयोः । कालो पत्र प्रतिवन्धको जात इत्यत्रापि अत्रपदस्य दैवानुगुणत्वे कंसस्पेत्यर्थो ज्ञेयः । तथा सति मातुर्दुःखासम्भवेन मातृत्वमेव न स्यादिति मावः । अतस्तेऽप्यन्त इति । भीष्मादय इत्यर्थः । तद्धर्मा इति । नृपधर्मा इत्यर्थः । वासुदेवकलानन्त इत्यस्य विवरणे। तदाविष्टस्तस्मिन् सङ्कपणे आविष्ट इत्यर्थः । १०.१.२४. अत्र पूर्व शय्यारूपे सङ्कपणे शयानस्यावतारदशापन्ने तस्मिन्नावशरूपा स्थिति- रनुशयनं भवति । तथाचानुशयनस्यैव स्कन्धार्थत्वादलदेवाविष्टवासुदेव- कलाया एव लीलास्कन्धार्थः स्यादित्यत आह अत इति । यतः शयानस्यावेशोऽतो हेतो- विष्णोः सात्त्विककल्पाधिष्ठातुरेव वलभद्रेण कृत्वानुशयनमुच्यते, नात्मनः पुरुषोत्तमस्स नेत्यर्थः । 'निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन' इति मूलवाक्यादिति भावः । तेन नोक्तदूपण- मिति भावः । तर्हि वलदेव एवं निरूपणे किं तात्पर्य तदाह एकवदिति । पूर्वोक्तवासु- देवस्यांशत्वादशांशिनोश्च तादात्म्येनाभेदादेकवदेव प्रोच्यते । तेन तत्रापि तथा निरूपण- मित्यर्थः । अतस्तच्चरित्रमपि मूलरूपचरित्रमेवेति भावः । नन्वेवं लोके न प्रतीयत इत्सत ·७ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। आह कृष्ण इति । यथांशत्वेनैक्येपि स्वरूपे द्वैविध्यप्रतीतिस्तथा चरित्रेपीत्यर्थः । अंत एव यथा चतुर्दूहरूपेण प्राकट्यं मथुरायां, पुरुषोत्तमस्य - बजे तयात्रापीत्याह देवक्या- मिति। . शूरसेनो यदुपतिरित्यत्र । ननु मातृचरणानां दुःखप्रापणोपायमात्रं धन वाच्यम् । तत्तु विवाहं कृत्वा गृहगमनसमये तथाकाशवाण्यमूदित्येतावतैवोक्तं भव- १०-१-२७. तीति देशकालावस्थादिभिः सर्वोत्कर्षवर्णनं व्यर्थमित्याशय तत्तात्पर्यमाहुः सर्वोत्कर्षे त्वित्यनेन । भगवदाविर्भावस्थानमिति । यथा वसुदेवजन्मसमय आनका दुन्दुभयश्च नेदुरिति सर्वत उत्कर्षों लोके ज्ञातस्तथा स्त्रिया भर्तृगृह एव पुत्रजन्म भवति । तत्र विवाहो निमित्तमिति तं कृत्वा तद्गृहगमनसमये गातुः सर्वोत्करें भगवता सम्पादिते सति यत् दुःखमुपस्थितं तत् सत्पके निमित्ते शीघ्रमनायासेन भगवता निरसितुं योग्ये सति भवतीति भगवन्मार्गे शास्त्रे निरूपितमित्यत्रापि न काचिचिन्तेति ज्ञापनाय तवर्णनमित्यर्थः । सुठु अल्पकमतिसूक्ष्मं दुर्जेयमिति यावत् । तादृशे निमिचे सतीत्यर्थः । भक्तदुःखं विना मगवदाविर्भावो न भवतीति तदर्य तत्कथनमित्यपि तात्पर्य ज्ञेयम् । देशतः कालत इत्यादि । सप्तैव सुखदा इत्युक्त एकस्य द्वयोवीपि सुखदत्वं सम्भव- तीति नायं नियम इत्याशक्य निमित्तानां तावद्रूपत्वात्तथेति बोधयितुं तान्येवोक्तानि, देशत इत्यादिना । अथवा, सार्वविभक्तिकस्तसिलिति केचिदिति वाक्यादत्र प्रथमातस्त- सिलिति ज्ञेयम् । तस्यां तु कर्हिचिदित्यस्य विवरणे । सर्वानित्याद्याचकत्यन्तम् । पूर्वसान्निध्ये सति मक्तदुःखाभावे खावतारो न सम्भवतीति तदर्थं तत्सान्निध्यं दूरीकृत- १०-१-२९. वान् । अग्रे च तत्प्रयोजनाभावात् खस्मिन्नेव लीनं कृतवानित्यर्थः । पथि प्रग्रहिणमित्यत्र । अनेनाधिभौतिकः काल इति । भगवत्प्रादुर्भाव- हेतुर्भक्तिमार्गोऽयं विवाहश्चेत्युभयोः साम्यादेतत्सम्बन्धिमार्गे कालकृतप्रति- १०-१-३४. वन्धकथनेन भक्तिमार्गेऽपि तयात्वं ज्ञाप्यत इत्याशयेनेदमुक्तम् । एवं सत्य- स्मिन् मार्गे भगवत्प्रापकमार्ग इसर्थो ज्ञेयः । खड्गपाणिः कचेऽग्रहीदित्यत्र । कचेषु किञ्चिदित्यादि । ग्रहणकियाकर्म- वेपि कचानां कर्तुग्रहणक्रिययेप्सिततमत्वाभावात्तधात्वज्ञापनाय सप्तम्युक्ता, न द्वितीयेत्यर्थः । १. यया चतुयूहरूपेण सह प्राकट्यं पुरुषोत्तमस, तथा बजे बलभदेपि वासुदेवावेशेन सह प्राक- २ व्यूहरूपेणेसर्थ, - । ट्यमित्यर्थः ।

·श्रीटिप्पणी। दृष्ट्वा समत्वमित्यत्र । अनेन पञ्चवार्पिक इत्यादि । अत्राय भावः । अग्रे निगडनिग्रहानन्तरमेव, जातं जातमहन्निति वक्ष्यमाणत्वात् समर्पणानन्तर- १०-१.५९. ममारणे तन्नोचितमिति मत्वा नारदेन तथा कथनादेतदनुपदमेव तत्कथन- मिति ज्ञायते । तथाच निग्रह गर्भासंभव इति । अत एव, जातं जातमिति न कालभेद- ज्ञापकमित्यग्रे वक्ष्यते । भगवतस्त्वलौकिकी रीतिरिति नानुपपत्तिः । इति प्रथमाध्यायः। दितीयाध्यायार्थोक्तौ कृष्णोद्यम इत्यादि । भगवदुधमे हेतुमाहुः महत्त्वेति। हेतोरिति शेपः । अत एव तावन्तमपि विलम्बमसहिष्णुर्गर्भकर्पणमाज्ञप्तवान् । १०-२-०. न ह्येवमन्यत्रेति भावः । अथवान्येभ्योऽवतारेभ्योऽत्र महत्त्वज्ञापनाय माया- ज्ञापनवसुदेवादिमनःप्रवेशलक्षणः स उच्यत इत्यर्थः । अथवा महत्त्वं पुरुषोत्तमत्वं तज्ज्ञा- पनाय सविशेषणः स उच्यत इति सम्बन्धः । असाधारणत्वेनेतरेभ्यो व्यावर्तको धर्मो हि विशेषणम् । तदत्र मायाज्ञापनमेकम् । न हि ब्रह्मादिव्यामोहिका तामन्य आज्ञप्तुमर्हति, सान्याधीना वा भवति । वसुदेवदुरासदत्वादिकं, देवक्यां वहन्तृज्ञानेप्यासुरभावत्साजनं कंसस्य, ब्रह्मादिस्तुतिश्च । हतेवित्यस्याभासे । देवक्या बन्धनावधीति । अत्रेदमाकूतम् । सप्तमे गर्ने जाते नन्दाद्या ये व्रज इत्यादि नारदेनोक्तम् । तदा पदपुत्रहतिर्मातृवन्धनं १०.२.४. च जातम् । तदत्र, हतेष्वित्येकेनानूद्य स गर्भो देवक्या हर्षशोकविवर्धनो पभूवेत्यर्थेन शीभं भगवदुद्यमे हेतुरुक्तः। पूर्व शोकवर्धनो नासीत् । हतेषु तेषु अयमपि तथा भविष्यतीति ज्ञानेन तथा बभूव । तथाचेदं सर्व बन्धनानन्तरं जातमिति तदेव पूर्वा- वधिर्यस्य तादर्श चरित्रमाहेत्यर्थः । अत एवाग्रे वक्ष्यन्ति 'पदपुत्रवधात् पूर्वमेव सर्पणगर्भ' इति । असुरहननं सङ्कर्षणगर्मविषयकं दुःखं च भगवचरित्रमेव । तर्हि हर्पवर्धनत्वमनुफ्पन्न- मित्याशक्य तत्रोपपतिमाहुः स चार्धमित्यादिना । पुरुषोत्तमस्यैव पूर्णानन्दत्वान्मातुर्मनसि तदागमने तत्रानन्दाविर्भाव एवाभूतु, परस्परं तादृशी नामनिरोधवशादिति सरखती- दृष्टान्तेन वक्ष्यते । अस्यानन्दमयत्वेपि प्रभुसगम एव पूर्णानन्दप्राकट्यकरणं भवतीति तथा । गच्छ देवीत्यत्र । स्थावरानगरादिति । न गृणातीति नगरमतः स्थावर- १०-२-६. तुल्यम् । अभिमानेन स्तब्ध एव तिष्ठतीति तथा । आविवेशेत्याद्यामासः । अथाक्रोशानन्तरमित्यादि । ननु मूल एतदानन्तर्य- १०.२-२५. वाचकपदाभावात् स्वयं तत्कयनमनुपपन्नमिति मातीति चेन्मैवम् । भावानव- योधात् । तथाहि । इह हि शीघ्रं स्वागमनार्थमेव गर्भकर्षणाज्ञापनम् । तत्तु, 'गां गता तत्तथाकरो दित्सेतावतैव निरूपितमभूत् । आक्रोशस्तु प्रकृतानुपयुक्तः ।

·९ - श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। एवं सत्यपि 'गर्ने प्रणीत' इति शोककथनं यत्तनगवद्वाक्यसाथशन्दतात्पर्यकथनायेति ज्ञायते । अन्यथा, 'तत् सन्निकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशये'त्युक्ते प्रयोजनाकाक्षायामई देवक्याः पुत्रता प्राप्स्यामीत्येतावतैव चारितार्थ्यादयशब्दं न वदेत् । एवं सति यस्मा- दानन्तर्य प्रभुधुद्धिस्थं स पदार्थो 'गर्ने प्रणीत' इति लोकेन विवृतः श्रीशुकेन । आचार्य- रपि तमेवाथशब्दं प्रतीकत्वेनोक्त्वा, गर्भ इतिश्लोकोक्ततत्तात्पर्यमाक्रोशानन्तरमित्यादिनानू- दितम् । अयमों भगवतोऽत्यन्तं गोपनीय इति तत्सम्पत्तिलोंकानामन्यथाज्ञानोक्त्या तत एव तदज्ञानसूचनेन च ज्ञापितेति सर्वमनवद्यम् । पुरुपोत्तमस्तु नन्दगृह एवेत्यादि, भवतीत्यन्तम् । अत्रायं भावः । उक्त- वाक्यानुरोधानन्दगेहे पुरुषोत्तमाविर्मावोऽवश्यमझीकार्यः । एवं सति, 'सुतं यशोदाशयने निधाये'त्यग्रिमवाक्यं चानुपपन्नं भवति । तत्र खरूपद्वयदर्शनप्रसङ्गात् । आगतस्य तिरोधानं न वक्तुं शक्यम् , आगमनवैयर्थ्यापातात् । 'प्रागयं वसुदेवस्ये तिवाक्यविरोधश्चेति उमयतः- पाशारज्जुरितिचेत् । अत्र ब्रूमः। नन्दगेहे प्रादुर्भूतस्यैव पुरुषोत्तमस सर्वतःपाणिपादा- न्तत्वेन तदा कार्यमस्तीति वसुदेवगृहे प्रादुर्भाव इति ज्ञायते । स एव, 'वभूव प्राकृतः शिशु रित्यनेन उक्तः । पूर्वरूपस्य तिरोधानेप्यग्रिमकार्यार्थ खस्मिन्नेव स्थापितवान् । यतो मुक्तिभूभारहरणवंशसम्बन्धित्वेनाविर्भावपित्रादिसुखदानवेदमार्गरक्षानारदशापविमोकद्विजसं- माननादिकार्याणि वासुदेवादिमूर्तिनियतकारणकानि उक्तकार्याण्यग्रे स्पष्टानि । एत- देवोक्तम् एवं सति सर्वेषां चरित्राणामभिनिवेशो भवतीत्यनेन । अत्र श्रुता- र्धापत्तिरेव मानमिति नानुपपतिः काचित् । रूपान्तरमिति । रूपान्तरत्वेन भानमित्यर्थः। तय मानुषत्वम् । तथाच शुद्धे पुरुषोत्तम एव तथा भानस्याने वाच्यत्वान्मायानिरूपणेन तन्नियतकार्यविषयस्याप्युत्पत्तिनिरूपिता भवतीत्यर्थः । दधार सर्वात्मकमित्यस्य विवृतौ । वृद्धिराकाशस्येवेत्यारभ्य, भवतीत्य- न्तम् । यथा यथा भित्त्याचावरणापसारणं तथा तयाकाशप्राकट्यं यथा, तथा :१०-२-२७. यावद्यावन्मायारूपं येन प्रकारेणापसार्यते तावत्तावत्तेन प्रकारेण भगवत्स्वरूप प्रकटं भवतीति क्रमेणैव गर्भलक्षणाविर्भावस्तेनेतरगर्भेभ्यो भगवद्गर्भसम्वन्धिन्यपि बुद्धिर्दै- वक्या अविलक्षणोपपन्ना भवति । एवमेव यावता अंशेनेतोपसारण तावतांशेन यशोदागर्भ मायाप्रादुर्भाव इति यशोदाया अप्यविकृता बुद्धिस्तथेत्यर्थः । अन्यथा त्वलौकिकत्वेन पूर्व तल्लक्षणाभावे पश्चात् प्राकट्ये च उभयोर्यशोदादेवक्योर्बुद्धिर्विकृता भवेत् । तथा सति लीला न सम्पयेतेति तथैव ज्ञेयमिति भावः । साकारव्यापकनह्मणः स्तोकाकारमात्रावरणापसार- पसारितस्यापि तस्य तथाकारत्वं लोकन्यायेन सिद्धम् । अत्रावरणस्य व्यापकत्वेनाविशेषाद् यशोदागर्भदेशेपि तत्प्राकट्ये नानुपपन्नं किञ्चित् । १ विरहेण स्वबाललीलाभाषनमित्यर्थः।

·श्रीटिप्पणी। सत्यव्रतमित्यस्य विवरणे । अष्टविधं भवतीत्यादि । अष्टविधत्वं चाग्रे स्प- प्टीभविष्यति । यत् सत्यं तत् परमित्यादिवक्ष्यमाणश्रुत्यर्थनिरूपकमिति शे- १०-२-२५. यम् । यद्वा सर्वोत्कृष्टमित्यत्र वाशब्द एवकारार्थो वाक्यालझारे । श्रुताविव स्तुतावप्येतयोरक्यं प्रतिपादनीयमित्यतिदिशन्ति । एवं सत्यत्वेत्यादिना । लोके हि व्रत- मुत्कृष्टमिति यदुक्तं तत्रोपपत्तियस्त्वित्यादिना उच्यते । तथाच लोके व्रतं सत्यं चेति द्विविधं सत्यं निरूपितं भवति । मूले व्रतपदेनैतदुभयप्राप्ती हेतुमाहुः । उभयोः परत्वादिति । सत्यव्रतमित्यनेन सत्यं परमिति श्रुतिपदस्यार्थ उक्तो भवतीति भावः । तेन लोके सत्सं व्रतं चेति द्वैविध्यम् । अग्रे परं सत्यमिति श्रुत्यर्थनिरूपकं सत्यपरमिति पदं व्याकुर्वन्ति । अतः परमिति । अनापि लोके लौकिकं नियामकं वैदिकं द्वादशविधं चेति दैविध्यम् । भगवतो व्रतं लोकानुसारेण देवहितकारिणो नियामकं चेति द्वैविध्यम् । त्रिसत्यमिति पदार्थे भूरादि- वयं कायादित्रयं चेति द्वैविध्यम् । एवमष्टविधत्वं सत्यस्य भगवतः कालरूपस्य । यदि सत्यरूपत्वं न स्यात्तदा लोके व्रतादिकं नियामकं च वैदिकं च द्वादशविधं भगवद्वतानि च लोकाश्चात्मादयश्च न स्युरित्युपपत्तिरूपत्वम् । व्रतं हि उपोषणादिरूपमहोरात्रादिसा- ध्यम् । सत्यमपि तप्ततैलादिप्वप्यदाहोऽत्युत्कटपापेऽल्पेनैव कालेनानिष्टमनुत्कटत्वेचिरेणे- त्यादि । अन्यत् स्पष्टम् । लौकिकमुक्तद्वादशविर्घ वैदिकं चेति द्विविधम् । भगवदीयं व्रतं नियामकं चेति च द्विविधम् । लोका भूर्भुवःस्खलक्षणाः । आत्मानः कायजीवपरमात्मानः । लोकाः फलरूपाः । इतरे वितराणि । इदं च द्विविधम् । एवमष्टविधत्वं सत्यस्योक्तभेदेन । पदद्वये विधेयभेदेन द्वैविध्यम् । अयं च द्विविधम् । एवं चतुर्विधत्वम् । इतराविति । प्रमाणफललक्षणावर्थावित्यर्थः । आद्यन्तयोरिति । सत्यात्मकमित्यन्तिमेन पदेन फलम् । एतस्मादायेन, ऋतसत्यनेत्रमित्यनेन प्रमाणमित्यर्थः । भगवत्खरूपज्ञानशक्त्योः फलत्वप्रमा- णत्वे प्रसिद्धे । अथवा सत्यस्य योनिमित्यनेन प्रमाणम् । सत्यस्य सत्यमित्यनेन फलम् । 'मानाधीना मेयसिद्धि'रिति कारणान्तःपाति मानमिति तथा । पूर्वमज्ञस्य ज्ञानेन विषयख- रूपमपि तदैव सिद्धं भूतमिति यतो भानम् ! फलं विवृतावेव स्फुटं, सत्य एवेत्यादिना । प्रमाणादिचतूरूपं भगवति प्रतिष्ठितं चेति पञ्चविधम् । पूर्वोक्तमष्टविधमेतत्पञ्चविधं चेति नयोदशधा । अग्रे ज्ञानशक्तिद्वयं धर्मी चेति पोडशधा । विभपीत्यस्य विवृतौ । चरचराशब्देनेत्यादि । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत १०-२-२८. ओदन' इति श्रुत्यर्थनिर्णयं कुर्वन् , 'अत्ता चराचरग्रहणा'दिति सूत्रे विषय- वाक्योक्तब्रह्मक्षने चराचरशब्देन व्यासोवददिति तथेति ज्ञेयम् । स्वत्पादपोतेनेत्यत्र । भगवद्भावकेत्यादि । अक्षरपक्षेऽनुपपत्तिरियम् । भगवतः १०.२.२९. पुरुपरूपेणाविर्भावे ह्यक्षरस्य चरणरूपत्वम् । तदा भगवतैव तरणसम्भवे ता- वन्मात्रस्य तथात्वमयुक्तम् । एतदेवोक्तम्, भगवतीत्यादिना । न च तेन पुरुपरूपेणापि तत्सम्भव इत्याह । समाधिकल्पितस्यैवेति ·११ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । येन्येरविन्दाक्षेत्यत्र । सम्यग्वायुसञ्चारो नाडीशुद्ध्या भवतीति तदर्थमपेयपानादिक १०-२-३१. यत्तदेव विकर्मेति ज्ञेयम् । एतदुक्तं विकर्मसहितमित्यनेन । शरीरिणां श्रेय इत्यत्र । ते हि शरीराभिमानिन इत्यादि । वैदिकं कर्म १०.२-३३. यथोक्तमेव कृतमदृष्टजनकम् । ज्ञानमपि तवाङ्गम् । 'य एवं वेदेति वाक्ये- भ्यः । तथाच तदभावात्तथेति भावः । जडत्वादपि तथात्वं ज्ञेयम् । सत्त्वं न चेदित्यत्र । उभयोः साक्षात्कार इत्यादि । आत्मसाक्षात्कारस्य फल- मध्यासनिवृत्तिः । द्वितीयस्याद्वैतस्फूर्तिः । वैदिकमार्गे हि प्रमेयं, ‘स हैतावा- १०-२-३४. ना'सेतिश्रुतेब्रह्मात्मकम् । अतस्तत्त्वेन स्फूर्तिः फलमिति भावः । इत्पद- व्यतिरिक्तमिति । न चेदित्यत्र यदित्पदं तद्व्यतिरिक्तमित्यर्थः । अज्ञानभिद्विज्ञानं मार्जनमापेति न व्याख्यानमिति । क्रियापदस्य समानलकारेणैवान्वयनियमान्मार्च- नमाप्नुयादिति भवेत् । स्वोक्ताशङ्काया अनिवृत्तेश्च स्वव्याख्यातशास्त्रार्थानाप्तेश्चेति भावः । इति द्वितीयाध्यायः। , तृतीयाध्याये प्रकरणार्थसंदर्भ । अधिकारिणि काल इति । दक्षिणायनकृ- प्णपक्षनिशीथादिदोपेषु सर्वकर्मणि निन्दितेषु सत्सु सर्वगुणोपेतत्वोक्तिर्मूले - नुपपन्नेत्याशय तत्तात्पर्यमाहुः अधिकारिणीत्यादिना । तथाप्यधिकं त- त्रानुप्रविष्टं, न तु तद्धानि'रिति न्यायेनोक्तदोपानिवृत्तिस्तदवस्थैवेति चेत् । अत्र वदामः । नात्र पूर्वोक्ताधिभौतिककाले प्रादुर्भाव उच्यते, किन्वधुनैव लीलाविर्भावारम्भ इति लीला- कालो योग्रे भगवदात्मकत्वेन वाच्यः स प्रादुर्भूत इति । एवमेव देशादिरपि । अत एवाथ- शब्दो मिन्नप्रक्रमार्थक उक्तः । आधिभौतिकस्य तस्य जन्मनिमित्तत्वाभावाद् भौतिकस्याधि- ठानत्वेऽपियथा वरदेयरात्रीणां तदा दिवापि प्रकटनं कृतमिति तद्रात्रीणां दिवारूपलमपीति न वक्तुं शक्यम् । तथासाधिभौतिकतपत्वं न वक्तुं शक्यम् । एतज्ज्ञापनायैव शुकैस्तथो- क्तम् । अन्यथा प्रकटे त्वदुक्तदूपणे सत्येवं न वदेत् । यद्यप्याधिभौत्तिक उत्तरायणत्वादि- विशिष्टेऽप्येतत्प्रकटनं सम्भवति, तथापि यदेतादृशे तस्मिंस्तथा करणं तन्मर्यादामार्गात् पु- प्टिमार्गोऽतिविलक्षणो वलिष्ठश्चेति ज्ञापनायेति जानीमः । अत एव सर्वदेवतासान्निध्यप्रयुक्त- सर्वगुणोपेतत्वव्यावृत्त्यर्थ तद्गमनानन्तरं भिन्नप्रक्रमेण इदमुक्तम् । असकोचात् सर्वशब्देनै- श्वर्यादय उच्यन्ते । तेन भगवदात्मकत्वमुक्तं भवति । तेन लीलाकालत्वमायाति । प्रादुर्भावस्थले नैश्चिन्त्यं चाचि पूर्ववदिति । वाचि उपनिषद्रूपायामित्यर्थः । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह,' 'अदृश्यमग्राह्यं,' 'न तत्र सूर्यो १०.३-८, भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः,' 'न चक्षुपा दृश्यते नोत वाचे'त्यादिविरोधः प्राकट्यकथने आपतति । स च, 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत् ,' , ' - ·१२ श्रीटिप्पणी । 'ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान' इत्यादिश्रुतिमिर्भगवदिच्छया मगवान् दृश्यः, इ- न्द्रियसामर्थेनादृश्य इति श्रुत्योस्तात्पर्यनिरूपणेन निरस्सत इति प्राकट्यात् पूर्वमविरोधो यथा, तथा प्राकट्यानन्तरमपीति न काचिचिन्तेत्यर्थः । तमद्भुतमित्यत्र । विशेषणसंख्यातात्पर्य वदन्त आद्यश्लोकस्थद्वितीयश्लोकस्थविशेपण- संख्ययोः प्रत्येकसमुदायाभ्यां तात्पर्यमाहुः दशलीलेत्यादिना । आद्यस्थ- १०-३-९. तत्संख्याभिप्रायोऽयम् । द्वितीयेन पदेन समुदिततत्तापर्यमुक्तम् । द्विगुण इति । मर्यादामार्गीयमैश्वर्यादिकं भूभारहरणवेदधर्मविहितमक्तिज्ञानादिप्रवर्तकमेकम् । ब्रह्म- मर्यादाया अप्युलहन, दैत्यानामपि मुक्तिदानमदेयस्वरूपामृतदानादौ पुष्टिमार्गीयैश्वर्यादिकं हेतुः । एवं सत्युभयविधं प्रकटीकृत्य प्रकट इति समुदिततत्तात्पर्यम् । एवमग्रेपि ज्ञेयम् । भक्तानां दशप्राणादिरूपः । सर्वप्रकाशकः सूर्यो द्वादशात्मेति तथा । लीलासम्बन्धिपदार्था- नामनन्यप्रकाश्यत्वात् लीलायाः कालातीतत्वेन तदवच्छेदो न सम्भवतीति द्वादशमासात्मको लीलाधारभूतो यः संवत्सरात्मकः कालस्तद्रूपोपि । ते 'नैकहायनस्पैमासिकः कुमार' इत्याधु- तिन विरुध्यते । लौकिकेन्द्रियाविषयत्वाल्लीलायास्तन्मध्यपातिभक्तानामेकादशेन्द्रियरूपस्त- नियामकश्चेति द्वादशात्मा । आत्मपदेन जीवपरमात्मानावुच्येते । कार्य महत्तत्त्वम् । भूता- न्येकविधानि । उभौ प्रकृतिपुरुपौ । त्रयो गुणाः । अन्यत् स्पष्टम् । एतेन लीलासम्बन्धि- पदार्थसृष्टिरेतत्स्वरूपात्मिकैवेति फलितम् । एवं तात्पर्यनिरूपणेपीदमेव मूलम् । अन्यथा प्राकृतसम्बन्धे ब्रह्मत्वानुपपत्तिरिति । न तु लोकवेदसिद्धमिति । यद्यपि साकारत्वेन वेदे सिद्धं, तथापि यादृग्रूपं प्र- कटमधुना तत् तथैवेति तदभिप्रायेणेदमुक्तम् । तेन पूर्वेण न विरोधः । चतुर्भुजमित्यस्साभासे । चतुर्विधमपीति । प्रमाणप्रमेयसाधनफलरूपमपीत्यर्थः । अत्रायं भावः । सम्पूर्णखरूपवर्णने ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च वाच्यानि । तत्र ज्ञाने- न्द्रियेप्वीक्षणमेवोक्तम् । कर्मेन्द्रियेषु भुजा एवोक्ताः । तेनैकैकेनैव पूर्णा ज्ञानशक्तिः क्रिया- शक्तिश्च निरूपितेति ज्ञायते । एवं सति कर्मेन्द्रियाणि निरूपयन् यद्भगशब्दार्थरूपं ज्ञानं निरू- पयति तेन जीवानामिव भगवतः कर्मेन्द्रियाणि न ज्ञानजनकानीति न, किन्तु स्वयं चिद्रू- पाणि पूर्णज्ञानजनकानीति ज्ञापयति । चतुर्विधकार्यार्थमित्यादिना चतुर्विधक्रियाशक्ति- विवरणम् । व्यूहकार्याण्येव चतुर्विधानि तानि । तेषां नियतकार्यत्वात् । भगवदुजानां क्रियाशक्तिरूपत्वेन सर्वेषां क्रियावतां मूलत्वात् पृथिव्यादिचतुर्णामेव भूतेषु क्रियावत्त्वात्त- दाधिदैविकरूपत्वमपीत्याशयेन भूतत्वमुक्तम् । तेन लीलामध्यपातिनां तेषां प्रभुभुजरूपत्व- मेव, न प्राकृतत्वमिति भावः । जरायुजखेदजाण्डजोद्भिजानि वा । तान्यप्युक्तरूपाणीति ज्ञेयम् । पुरुपस्स द्विभुजत्वमौत्सर्गिकमित्यत्र द्विगुणपुरुपत्वम् । एतस्मैव विवरणं, लौकिक इत्यादि । युद्धादिना जरासन्धादिमारणं लौकिकसदृशम् । अन्यथेश्वरस्यैतच्चमूमारणे का यु- ।

·१३ श्रीविट्ठलनाथविरचिता। द्धापेक्षा स्यात् । अवस्थासाधनविरुद्धकार्यकरणं पूतनाशकटादिमारणमलौकिकम् । घात- काविति । हननरक्षणयोरेककदा करणं विरुद्धं, तथापि तत् कृतवान् । परीक्षितो लौकि- कबीजांशस्य दाहनं, वैष्णवांशस्य गर्भस्य रक्षणं, तन्मातुश्च । तत्राप्यनिवर्सब्रह्मास्त्रात् । एतदेव सङ्कटरूपमपि । तथैवेन्द्रवृष्टयादिकमपि ज्ञेयम् । वेदोक्तमिति । कर्मब्रह्मविषयक- मात्मपरमात्मविषयकं वा ज्ञानमित्यर्थः । भक्तिरपि सगुणा निर्गुणा च साधनफलरूपा वा । वैराग्यं हि सर्वदुःखनिवर्तकम् । भक्तदुःखनिवर्तनं द्यायुधैः । तेन तेषां वैराग्यरूपता । तेन भक्तेष्वेव रागस्तद्वेपिपु तदभाव इति ज्ञाप्यते । अत एव मातुलादयोऽपि हताः । मधु- सूदन इत्यादि । उक्तरीत्या मधुसूदनो गदाचक्रे दक्षिणयोरजशौ वामयोधरियन् मा- धवो भवति । एवं सति गदाचक्रयोरेकव अब्जशङ्कयोथैकत्रस्थितिमात्रसाधम्र्येणात्र माध-. यत्वमपि । शासब्जे दक्षिणयोश्चक्रगदे वामयोर्धारयन्नारायणो भवति । तेन शहाब्जयोध्य- ऋगदयोथैकत्र स्थितिमात्रसाधर्म्यण नारायणत्वम् । एवं विद्रूपत्वं सङ्कर्षणप्रद्युम्मा- निरुद्धरूपतापि । शह्वेत्यादिविग्रहवाक्ये, शङ्खगदे आदी ययोस्ते शङ्खगदादिनी पद्म- चक्रे उदायुधे यसेति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । शक्षाब्जाभ्यां मारणासम्भवादा- युधत्वं कथमितिशाभावाय तत्तात्पर्यमाहुः इन्द्रियेत्यादि । प्राणपोषितानीन्द्रियाणि हि कार्यसाधकानि । 'विष्णोर्मुखोत्थानिलपूरितस्य यस्य ध्वनिर्दानवदर्पहन्ते'ति वाक्याच्छ- खस्य तादृशत्वादिन्द्रियरूपता । तेनान्तरो मारको, दर्पाभावे मृतप्रायो यतः । गतदर्पस्य वाह्योपमर्दैनाशुनाशो भवति । प्रकृते च ब्रह्माण्डविग्रहो नारायण इति तदात्मकाज- धारणेनैव यथा उपरि पतित्वा उपमर्दनं तथा भवतीति तथा । गदाया आधिदैविकमाणा- त्मकत्वादधिभूतासुरप्राणान्निहन्ति । तेजोरूपमन्तःकरणं, चक्र च तथा । मुक्तिदित्सायां चकेण मारयतीति तद्धतास्तथैव भवन्ति । 'ये ये हताश्चक्रधरेणे तिवाक्यात् । स्वयं निर्लेप एव महामूतैरव मारयतीति तात्पर्येण पक्षान्तरमाहुः आकाशेलादि । शङ्खगदाद्यायुधमेता- वतैव चारितार्थेप्युदायुधमितिकथनेनान्योपि भावः सूच्यत इति तमाहुः उदायुधानीति चेति । उदमुदकं तद्रपाणीत्यर्थः । उदकत्वोक्तितात्पर्यमाहुः तत्रैवेति । गुरुपदार्थ हि तत् स्वस्मिन् पतितं मजयति । तद्वदहकारेणाननानासुरान् ग्रावप्रायान् महाभूतान्येव पुनः प्रा- पयन्ति, न तु मुक्तिमित्यर्थः । श्रीवत्स इत्यादि । अत्रैतावद्वाच्यम् । पुरुषोत्तमैकनिष्ठत्वेन तदसाधारण लक्षणं श्रीभवति । तस्याश्चेतरागोचरत्वेन लक्ष्यज्ञानं कस्यापि न भविष्यतीति तत्प्रादुर्भावस्थाना- साधारणधर्म सर्वगोचरं कृत्वा खस्मिन् धारयति । तद्दर्शनेन तत्र श्रीस्थितिज्ञानेन पुरुषो- तमत्वज्ञानं भवति । अस्य मुख्यत्वमुपपादयन्ति सर्वात्मकस्येति । 'पुरुषः स परः पार्थ भत्त्या लभ्यस्त्वनन्यया यस्यान्तःस्थानि भूतानि' इति भगवद्वाक्यात् , 'यः पृथिव्यां तिष्ठ'- नित्यादिश्रुतिभ्यश्च जगत्तथा । 'परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यत्तो व्यक्तः सनातन' इत्युप- १ लक्षणशानं तस्यापि इति पाठः।

·१० श्रादि शा। , क्रम्य, 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममेति प्रभुवाक्याच्छ्रीव्रजजनमनोरथपूर्तये, 'दर्शयामास लोकं स्खं गोपानां तमसः परम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता' इत्यादिवाक्यैः सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वेनाप्यक्षरं ब्रह्म पुरुषोत्तमस्य लक्षणम् । चेष्टारूपत्वेन, 'अथ सर्वगुणोपेतः काल' इत्यादिना निरूपितो य आनन्दमयो लीलाकालः सोऽपि तथा-। आ- दिपदालीलाविशेषाश्च । तथाच सर्वात्मकत्वभगवत्त्वजगदादिलक्षणेषु ब्रह्म मुख्य लक्षणम् । सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वादाविर्भूतसचिदानन्दरूपत्वाज्ज्ञानिमुक्तिस्थानत्वात् पुरुषोत्तमगृहचरणा- त्मकत्वात् । अतः श्रीवत्सस्स लक्ष्मत्वमुक्तमन्यथेतरविशेषणवदिदमप्युक्तं स्यादिति भावः । अत्रोपपत्त्यन्तरमाहुः अत एवेति । जातिवेदाक्षरब्रह्माणि तदानन्दश्च सर्वशब्देन उच्यते । तदाधारभूतो भृगोर्देहः । तद्वतस्तस्य गतिभंगवत्पर्यवसायिन्येवेति तथेत्यर्थः । किञ्च भगव- तस्त्वगिन्द्रियाद् भृगोरुत्पत्तिः । तच्चेतरेन्द्रियेभ्यो विशिष्टमन्तवहिर्व्यापित्वात्तथा ज्ञानजनक- त्वाच स्पर्शमुखाभिव्यक्तिहेतुत्वाद्भगवतः स्पर्शसुखाभिव्यक्तिहेतुः । श्रीस्तत आविर्भूतेत्याश- येनाहुः लक्ष्म्याश्चेत्यादि । गलशोभीत्यत्र । सरस्वत्या ज्ञानशक्तिरूपत्वात्तथा कृतिः । अत्र विद्यादिपदानि त्यक्त्वा सरस्वतीपददानस्यायं भावः । सा हि वीणागानपरा, प्रभुश्च मुक्तोपसृप्य इति मुक्ताः सर्वे सङ्गीतविद्यया यथा प्रभु सन्तोषयन्ति तदर्थमेवं करणम् । एतेनैवंविधानां लीलास्थभ- क्तानां न प्राकृतत्वं, किन्तु कण्ठभूषणरूपत्वमेवेति ज्ञाप्यते । स्थानं प्रभुगुणगानम् । मुक्ता- नामेव शुकादीनां तत्राधिकारादिति भावः । सान्द्रपयोदेत्यत्र । पूर्वमिति । निवन्धे निरूपितमित्यर्थः । तत् स्मारयन्ति । आकाशेत्यादिना । चक्षु रूपवद् द्रव्यं गृहत्तदभावे निर्मेघ आकाशे दूरं गतं सन्नीलमिव पश्यति । तथा ब्रह्माप्यतिगाढं गम्भीरतया नीलमिव पश्यतीत्येकः प्रकारः । तत्तद्युगाधिष्ठा- तृदेवतानां ताक्ताग्रूपत्वात् तत्प्रतिविम्येन नियतानेकरूपत्वमिति द्वितीयः । भूमेनील- रूपत्वेन तत्राविर्भाव तत्प्रतिफलनेन तथा भातीति तृतीयः । शुद्धस्य सत्त्वस्य नीलरूपत्वेन तत्यतिफलने वैकुण्ठाविर्भूतं ब्रह्म तथा भातीति तुरीयः । अथवा भूमिवैकुण्ठं श्वेतद्वीपम् । हन्तेदं ब्रह्मणो नीरूपत्वपर्यवसायित्वेन न दासविद्वजनमनोरमं भवतीतिचेन्मैवम् । अंशा- वतारविभूतिरूपावतारविपयत्वादस्य । श्रीपुरुषोत्तमात्यं तु वस्त्वेव तादृशं, न त्वौपाधिक तत्राण्वप्यस्ति, शुब्रह्मरूपत्वादित्यनुपदमेव प्रमाणप्रकरणे निरूपयिष्यत इति विद्वद्भक्तम- नोरममेतदिनि जानीहि । यस्तु स्वकाल इत्यादि तु परोक्षवादत्वेनापि ज्ञेयम् । स्वकाले लीलाकाले । अत एव स्वपदम् । नूतनरसोत्पादको दिनान्तादिप्वनिमश्च । एवमित्यादिना श्रीरत्सत्यादिविशेपणोक्तितात्पर्यमुक्तं क्रमेण, पुरुषोत्तमासाधारणचिह्नत्वात् तत्त्वेन ज्ञाने मू- उकारणभूतः श्रीवत्सः । तस्स ब्रह्मत्वं निरूपितम् । वस्तुतस्तु श्रीरूप एव सः । ब्रह्मानन्द- ·१५ श्रीविट्ठलनाथविरचिता । रूपत्वात्तस्यास्तत्र खितो लीलां करोतीति लीलामूलभूतमपि तद्रपं मह्य। 'कौस्तुगव्यपदेदोन खात्मज्योतिर्षिभर्सज' इति वाक्यात् । खीयत्वेनामीकृतानामात्मनामाधिदैविकं रूपं स्व- कण्ठे स्थापयन्न जातु त्यजति । स्वरूपानन्दं च ताननुभावयतीति तथा । भूरूपकट्या आ- वरणोत्या तथात्वम् । प्रावृड्घनश्यामत्वोक्त्या सानिष्टनिवृत्तिपूर्वकं सर्वार्थदानम् । महार्हेत्यत्र । भगवन्मुखनिरीक्षका इत्यादि । अत्राय भावः । 'विभर्ति सांख्य योगं च देवो मकरकुण्डले' इति वाक्यात्तद्रूपयोस्तयोः सहभावेन किरीट- १०-३-१०. स्योक्तमौलिपदं, पारमष्ठयमित्यत्रापि तमो वेद एवोच्यत इत्सवगम्यते । स- प्रमाणानामुपरि स्थितिस्तस्यैवोचिता यतः । एवं सति तजनितज्ञानमेव तत्त्विपमिति तत्परिवहोत्या तेषां तथात्वमेव संपद्यत इति जीवानां तत्र सितिरयुक्ततिशङ्का निवारणाय मगवन्मुखेत्यायुक्तम् । अपरं च तेषां बहुत्वेपि तत्त्विष्येकत्वोक्त्या तजनितस्य भक्तिभाव- स्यैकरूपत्वं मूले ज्ञाप्यते । तेन वेदादीनां भक्तिरेव फलमिति ज्ञापितं भवति । अहंस्य प्रा. पकद्रव्यरूपत्वेन तादृशोत्र गुरुरेवेति तथोक्तम् । अन्यथा त्वमूल्यपदमेव वदेदिति भावः । इदं च भक्तिमन्महापुरुपानुग्रहादेवेति ज्ञापनायाहे महत्त्वमुक्तम् । अत एव, 'वेदवादरताः पार्थे'त्यादिनोक्तशीलानां न भक्तिलाभः । एतदेवाभिसंधाय सर्वलोकप्रसिद्धादिति विशेषणं दत्तम् । अर्हस्य लोकसिद्धत्वेनापि तथा विशेपणमिति ज्ञेयम् । कुन्तलानां रसोद्दीपकत्वेन तेषु मक्तिप्रवर्तकत्वमपि सूयते । तान्येव पदानीति । कुन्तलानां भ्रमरतुल्यत्वेन तेपां पट्पदत्वेनैतेष्वेतान्येव तानीत्यर्थः । त्रयाणामपीति । वेदसांख्ययोगानामित्यर्थः । कुन्त- लानां शास्त्रामिज्ञजीवत्वेन पूर्वमुक्तत्वानेपामनेकविधत्वे तज्ज्ञानप्रकारानेकविधत्वमेव प्रयो- जकमिति कुन्तलानेकत्वोक्त्या तत्रयोजकमप्याक्षिप्तं भवतीत्यर्थः । उद्दामेत्यत्र । त्रयाणां कर्मत्वोक्तेरयं मावः। भूमावेव कर्ममार्ग इति तद्रूपकट्यां भूपणत्वेन स्थितस्य कर्मत्वं युक्तम् । इतरयोः क्रियाशक्तौ प्रतिष्ठितत्वेनेति । कृष्णावतारेत्यत्र । सम्यग्भ्रमो यस्येति । विविधपदार्महानुत्सवः कार्य इति बुद्ध्या तत्र तत्र मनोधावनं भ्रमः । पुरःप्रकटे भगवत्यन्यत्रापि मनोधावन- १०-३.११. सानुचितत्वात् । परं तूत्सवरसस्तादृश एवेति भक्तिमार्गे स गुण एवेति भगवच्छात्रेणापर्युदस्तः । (वसुदेवदेवकीस्तुतितात्पर्यनिरूपणं द्वादशात्मेत्यादिभिः क्रियते । पूर्व तमद्भुतमित्यादिना द्वादशधा प्रादुर्भाव उक्तः । अग्रे तद्रूपदग्भ्यां वसुदेवदेवकीभ्यां ततो न्यूनाधिकभावेन निरूपणे विसंवादादन्यतराप्रामाण्यशक्षा स्यात्, तन्निरासः स्तुतिनिरूपि- तार्थाम्यां भवतीति ज्ञापयन्तीति द्वादशात्मेत्यादिना । स्तुतिभ्यामिति पूर्ववद् द्वादशधैव निरूपितो हरिज्ञेयः । तत्र प्रकारमाहुः विधा च नवधेति । देवकीमिस्त्रिधा, वसुदेवैर्न- वधेत्यर्थः । स्तुत्याः स्वरूपमाहुः वैदिकोऽलौकिक उच्यत इत्यनेन । आद्यस्य नवधात्व १ शोधपन्न मिदं श्रीमन्मथुरेशपुस्तकस्थम् । .

·श्रीटिप्पणी। इतरस्य च त्रिधात्व उपपत्तिमाहुः यज्ञस्त्वित्यादिना । अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिरूपः पश्चात्मकः । चतुर्दूहात्मकश्चतुर्मूर्तिः । पढ्गुणैश्वर्यवान् साकारब्रह्मरूप उपास्यत्वेन तन्त्र उ- च्यते । तत्रपदेन भागवतशास्त्रमप्युच्यते । एतज्ज्ञापनायैव भगवत्पदम् । फलितमर्थमाहुः पश्चात्मकश्चतुर्मुर्तिरिति । वेदे तन्त्रे चोपास्यत्वेनोक्तं रूपमिदमेवेत्यर्थः । ननु वैदिकत्वे- नैव चारितार्थ्ये द्वितीयस्योक्तिः कुतस्तत्राहुः तन्त्रमिति । यथा वेदो भगवत्प्रापकः, तथा तत्रमपीति वेदतुल्यं तदित्यर्थः । तत्र त्रैवर्णिकानामेवाधिकारः, अत्र तु सर्वेपामिति मर्या- दापुष्टिभेदेनोभयमपि भगवत्प्रापकम् , यतोतस्तथेति भावः । द्वितीयस्याः स्तुतेत्रिधात्वे हेतुमाहुः लौकिक इति । अत्र गुणशब्दः प्रकारवाची, न तु प्राकृततद्वाची । 'अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम' इति भगवद्वाची । 'अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरु- पोत्तम' इति भगवद्वाक्यालोकेपि तत्स्वरूपं प्रथितं वाच्यम् । तच्चाधिदैविकादिरूपं त्रिविधं स्मार्तमिति सा तथेत्यर्थः । लौकिकस्यैव हि वस्तुन आधिदैविकादिरूपत्रितयं रूपमुच्यते । अत एव स्मृतौ परमात्मत्वेनैव भगवानुच्यते, आधिदैविकत्वात् । इदं स्तुतिव्याख्याने स्फु- टीभविष्यति । उक्तार्थमनुवदन्ति संदेहाभावाय नवधेत्यादिना । पूर्व वसुदेवेनैकेन श्लोकेन प्रार्थनं कृतं, तेन दशश्लोकाः । त्रिरूपत्वोक्तिरेव मुख्येति विधेत्युक्तम् । 'मत्यो मृत्युव्या- लेति 'विश्वं यदेतदिति च श्लोकद्वयं पर्यवसानतः स्तुतिरूपमिति चकारेण समुचितम् । प्रतिपत्तिहेतुविरोधपरिहारयोरेव तत्र स्फुटं प्रतीतेः । फलितमर्थमाहुः शास्त्रत इति । प्रती- यमानस्यैव शुद्धभगवद्रूपत्वमुभाभ्यां तथेत्यर्थः । एवं निरूपणस्यावश्यकत्वमाहुः वाधक- मिति । उभयोर्हेतुश्चाक्षुपत्वादिति ज्ञानं तस्मादित्यर्थः।) विदितोसीत्यत्र । यस्त्वित्सारभ्य प्रयोगान्तम् । अत्रैवं ज्ञेयम् । असीति १०-३-१३. व्यवहारो युष्मच्छन्देनोपस्थित एव भवतीति स्थितावपि घ्यवहारमात्रोक्तिर्या सा, स तेन विनानुपपन्नस्तमाक्षिपतीत्यन्यलभ्यत्वाभिप्रायेणेति । अत एव, पिधेहीत्यादौ द्वारादिपदार्थस्यैवाच्याहारो, न तु पदस्यापि लाघवादिति माट्टा मन्यन्ते । प्रकृते त्वर्यस्य पुरःस्थत्वेन नाध्याहारापेक्षापि । वस्तुतस्त्वसिभवानिति समस्तं पदम् । तयाचासिशब्दयुक्तो भवानित्यर्थः । तद्युक्तत्वं तेन व्यवहार्यमाणत्वम् । पूर्वोक्तपक्षे भवच्छ- ब्दसंगत्यमावारुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । क्षराक्षरपुरुपोत्तमाः, आधिभौतिकादयो वा प्रयः पुरुषाः । असीति देहरूपेण सत्त्वेन प्रतीयमान उक्तः । भवानिति तदभिमानित्वेन अग्रिमेण परमात्मलेन प्रतीतिविपय उक्तः । तेन श्रुत्युक्तसैन्धवधनदृष्टान्तन्यायोनाभिप्रेत इति ज्ञायते । प्रकृते पर इत्यस्याग्ने । प्रत्यक्षदोपस्त्वित्यादि । शुब्रह्मत्वेन पुरुषोत्तमत्वेन च वेदनं हि विदितोऽसीत्यनेन प्रतिज्ञातम् । असि मवानितिव्यवहारश्च प्रत्यक्षविषय एव भ- पति । एवं सत्युक्तम्यवहारविपयस्यैव प्रमोरक्तरूपत्वं सिध्यतीति तत्सरिहार इत्यर्थः । .

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ननु ज्ञातत्ये प्रामाणिक सत्युक्तदोपपरिहारः । तत्र न वक्तुं शक्यम् । दोषत्वा- दित्यत आहुः ज्ञातत्वेति । भवत्पुरुपपदाभ्यां पूर्व तथोक्तत्वादलौकिकचक्षुस्तसामर्थ्यरू- पेणापि स्वयमेव हरिः प्रकटो जात इति स्वस ज्ञानं यथा न विरोधि तथा वसुदेवज्ञानम- पीत्यर्थः । 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदिता'दित्यादिश्रुतिरपि लौकिकयोस्तयोः सकाशादेव भेदमाह । अन्यथा वदव्याघात इति भावः । नन्यदृश्यत्वादिप्रतिपादकवेदाप्रतिपाद्यत्वाद् ब्रह्मत्वमपि न वक्तुं शक्यमित्यत आहुः विरुद्धा इति । यद्रूपं यदा दृश्यं तदेव तदैवाह- श्यमपीतीन्द्रियसामर्थ्यलक्षणेनांशेन प्रबिच्छालक्षणेन तेन चोभयधर्मसिद्ध्या ब्रह्मत्वं न क्षत भवतीत्यर्थः । स एव स्वप्रकृत्येत्यत्र । आधिदैविकखभावेनेत्यादि । लीलोपयिकपदार्थाना- मलौकिकत्वेन लौकिक्या प्रकृत्या न तत्सृष्टिः सम्भवतीति तथोक्तम् । अ- '१०-३-२४. न्यथा स्वपदानर्थक्यमिति भावः। त्वयीश्वर इत्यत्र । अविरोधे ईश्वरत्वब्रह्मत्वलक्षणं हेतुद्वयमुक्तं तृतीये पादे । घ- तुर्थेऽपि द्वितीयकोटघुपस्सितिर्न प्रामाणिक्यतोऽपि न विरोध इति हेस्व- १०.३-१९. न्तरमुक्तमिति, किश्चेत्यादिना व्याख्यातम् । अन्यथा त्वविरोधः पूर्वेणोक्त एवेत्यो तच्छायोपचारोक्तिः शशशृङ्गमिया पलायनमनुहरेत् । यस्तुतस्तु, ननु सांख्यादिषु गुणानामेव कर्तृत्वमुच्यते इत्यत आह त्वदाश्रयत्वादिति । त्वमेवाश्रयो येषां तादृशत्वा- गुणानां त्वनिष्ठ कर्तृत्वं तेपूपर्यत इत्यर्थोभिप्रेत इति ज्ञेयम् । देवकीस्तुतितात्पर्योक्तौ । इदानीं मारण इत्यादि । युद्धे भगवतैव तन्मा- रणसम्भवेऽपि पूर्वमुद्यतायुधेन बाला मारिता इत्यधुनापि तादृशतदर्शनं पूर्व- ज्ञानसदृशम् । तथाच तन्मात्रेणैव तथेत्यर्थः । अन्यथेति । जन्माज्ञानाभावे प्राणास्थितिरेव स्यादित्यर्थः । न सिध्येदिति पाठे प्रथमः पक्षो रक्षा । १०-३-२५, व्यक्तेऽव्यक्तमित्यन्न । पुरुषोत्तमाभिन्न इति । पुरुषोत्तमचरणात्मक इत्यर्थः । त्वत्पादाजं प्राप्येत्यत्र । ननूक्तपलायनविशिष्टस्य साक्षाद्भगक्चरणप्राप्तिन संभ- वत्यतोनुपपन्नमिदमित्याशय तत्तापर्यमाहुः सत्सङ्गो भागवतं चेत्या- १०-३-२७. दिना। स त्वं घोरादित्यत्र । इदानी मारणे वेत्यादि । रक्षाप्रार्थनेति शेषः । अ- १०-३-२८. स्मिन् पक्षे रूपानुपसंहारातिरिक्तयाधकामावात्तत् कृत्वान्यत्र स्थेयमिति भावः एतदेवोक्तम् , अनुपसंहार इत्यादिना । अन्यतरेति । इदानीमेव मारणं लोके चैतद्रूपदर्शनमित्येतयोरन्यतरस्य तथाखायेत्यर्थः । इदानीममारणमन्यन्त्र गमनं च १.खानमिति पाई।

·श्रीटिप्पणी। मध्यमः पक्षः । एवं सत्यपि यदि तममारयित्वैवान्यत्र गतिर्भवति तदा खतस्तन्मारणान्नि- वृत्तिर्भवतीति, तथापि दोपानिवृत्तिरित्याहुः मध्यमपक्षे खत इत्यादिना । तेन जन्मा- ज्ञानस्यावश्यकत्वमुक्तं भवति । शङ्खचक्रेत्यत्र । यद्यपीति । केचिद्देवा अपि चतुर्भुजा भवन्तीति तादृशे रूपे दे- वानां नालौकिकत्वेन भानम् । इतरेपां तु भवतीति तथा । तादृशम- १०-३-३०. पीति । उपसंहृतालौकिकप्रभं चतुर्भुजाकारमात्रमपीत्यर्थः । रूपं चेदमित्य- नेन कंसादीनामदर्शनं प्रार्थितम् । अत एव, मांसदृशामित्युक्तम् । अनेन तु तदर्शनेऽपि मनुष्यमात्रस्य तथा दर्शनं नास्मद्धितमिति तदभावः प्रार्थितोऽतो नान्यतरवैयर्थं शनी- यम् । किञ्च, यद्यप्यायेनैव द्वितीयचारितार्थ्य भवति, तथापि रूपपदमात्रं ध्यानधिष्ण्यपदं च श्रुत्वा सर्वाशेन तिरोधानं हरिर्मा करोत्विति विशेषप्रार्थनं द्वितीयं कृतमिति ज्ञेयम् । त्वमेवेत्यत्र । भगवदुक्तवाक्यसंख्यातात्पर्यमाहुः चतुर्दशेति । पूर्णब्रह्मणो देव- कीपुत्रत्वं न प्रमाणसिद्धमिति भ्रमाभावाय सर्वा अपि विद्या अत्र प्रमाणानीति १०-३-३२. ज्ञापनाय तत्समानसंख्यैर्वाक्यैर्भगवतोक्तमित्यर्थः । प्रमाणस्य भावः प्रामाण्यं प्रमाणत्वमिति यावत् । तदर्थमित्यर्थः । नच संख्याया अपि तात्पर्यवत्त्वे प्रमाणाभाव इति याच्यम् । श्रुतिसिद्धत्वात् । तथा हि । 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् , पुत्रे जाते यद- टाकपालो भवति, गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति, यन्नवकपालनिवृतैवास्मिंस्तेजो दधाति, यदशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नायं दधाति, यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति, यद्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन् पशून् दधाती'तिश्रुतौ कपालेषु द्वादशसंख्याविधानतात्पर्य तदवयवमूतसंख्याफलोक्त्या निरूपितम् । तत्तत्संख्यायास्तत्तत्फलसाधकत्वोक्तेरपि तत्तत्कल- संख्यासजातीयत्वमेव प्रयोजकमिति ज्ञेयम् । 'अष्टाक्षरा गायत्री तेजत्रिवृत्, दशाक्षरा विराडन्नं विराट, एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् , द्वादशाक्षरा जगती, जागताः पशव' इतिश्रुतिभ्यः । ननु सकृत्पुत्रत्वेपि वरवाक्यसत्यत्वे वारत्रयं तधात्वं कुत इत्यत आहुः त्रिगुणमित्यादि । लौकिकमेकगुण, द्विगुण वैदिकं, भगवदीयं त्रिगुणमतः सर्वाधिकमिहोक्तमिहैव फलति घेत्तदा सत्यं भवति । वैदिक तु जन्मान्तरेऽपि फलतीति तथा । भगवदुक्तं त्वामोक्षं यावन्ति जन्मानि तेषु सर्वेष्वेव फलतीत्येतदेवैकगुणत्वादिकं तेषु । अजुष्टग्राम्येत्यत्र । ननु प्रीतिसेवनार्थत्वाज्जुपेरनयोः प्रीतिसत्त्वादजुएत्वं कथमि- १०-३-३९. तिचेत् । मत्यम् । तथापि द्वितीयमर्थमादाय तथोक्तमित्याहुः सेवा न वृ- त्तेतीति । नन्वजुष्टत्वेऽनपत्यत्वं प्राप्तमेवेति कथनं तस्य किंप्रयोजनकमि- त्याशश तत्तापर्यमाहुः वैदिकेनापीति । अलौकिकप्रकारकतन्निपेधार्थकं तदित्यर्थः । अहप्त्यादिविशेषणतात्सयाणि रागस्येत्यादिना क्रमेणोक्तानि । ननु मोक्षाधिकरिवक्षि- तलीलाऽमृतान्धिफटके मोक्षावरणपूर्वकहरिसदृशपुत्रवरणे मायामोहस हेतुत्वोक्तिभक्तिमा- १ताने इपि पाट.। . .

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । गविरुद्धा, मोक्षस्य चैवमाधिक्यं भवेदित्यत आहुः इयं विशेपमायेत्यादि । तर्हि म. दनुग्रहात्तन्न बनाथ इति वक्तुं युक्तं, न त्वेवमिति चेद्, न । अनववोधात् । प्रकटे भग- वति ज्ञानशक्तेरपि प्रकटस्वेऽपि ब्रह्मत्वेन भगवत्त्वादिना च ज्ञानाभावो यः स न मोहमृते । तथा ज्ञानं च लीलारसविरोधीति न तथा ज्ञापनम् । नन्वयमप्यनुग्रहादेवेतिचेन्ननु मोहो- ऽप्यनुग्रहादेवेति बुझ्यस्य । तथाप्येवंविधेऽर्थे मोहोक्तिः कथं भक्तमनोरमा भवेत् । इत्यम् । अचिन्त्यानन्तशतर्मगवतो नियतकार्या हि ताः सर्वा लीला अप्यनेकविधाः । एवं सति यान्तरङ्गलीलायामेवाधिकृता सा तलीलास्थभक्तानां मध्ये यस्मिन् यादृशी लीला प्रमोश्चि- कीर्पिता तस्मिंस्तदुपयोगिपदार्थेष्यासक्तिं तदतिरिक्तविस्मृतिं च करोतीत्येतन्मानसाधम्र्येणे- तव्यक्तिकार्येषि मोहत्वोक्तिः । प्रकटे प्रभो सर्वशक्तिप्राकट्येऽपि स्वानुरुपातिरिक्तज्ञानाव- भावात् प्रमाणमार्गात् प्रमेयमार्गोतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेति ज्ञापनाय च । अत एव, 'न न्य- वर्तन्त मोहिता' इति वक्ष्यते । न हि तत्रामोह उत्तम इति वक्तुं शक्यम् । निवृत्तिहेतु- खात् । यथा यथैतन्मोहाधिक्यं तथा तथा पुष्टिमार्गे भावप्राचुर्यमिति ज्ञेयम् । अत एवं गोविन्दापहृतात्मत्वेनैवानिवृत्तिसम्भवेऽपि मोहिता इत्युक्तम् । अत एव भगवन्मायावाच- कपदयोरसमासः । दास्यभावात् । पितृत्वादिभावस्य न्यूनत्वात् । यता, 'समो मशकेनेति श्रुतेर्भगवतः सर्वसमवेपि भगवत्समत्वं नान्यस्यास्तीति तादृक्पुत्रवरणं मोहकार्यमिति त- थोक्तिः । वस्तुतस्तु 'अपवर्ग न वमाथे' इत्येतावतैव चारितार्यपि 'म' इति यदुक्तं, तेन पुरुषोत्तमसम्बन्धी भक्तिमार्गीयो दासरूपो योपवर्गः स उच्यते । तस्य सर्वाधिकत्वात्तदव- रण मोहादेवेति तथा । ननु तदवरणोतिप्रयोजनं न पश्यामः । तया विनापि प्रकृतार्थों- पपत्तेः । उच्यते । भगवद्वचनैरुक्तप्रकारकखरूपदर्शनेन च सर्वार्थतत्त्वज्ञानमभूदित्येवम्भू- तास्मल्लेशेनाविर्भूतो भगवान् दास्यमेव कुतो न दत्तवानित्याशङ्कामावायैतदुक्तम् । अत्रायं भावः । कामदित्सयेतिवचनानियतेच्छयैवाविर्भाव इति भवदकामितं सतो न देयम् । अ- पवर्गे च भवतो कामो नाभूदिति तथेति ज्ञापयितुं तदुक्तिः । तथापि परमकृपालुरेवं कुतः कृतवानिति शङ्का तु, एवं सति यान्तरङ्गेयादिना प्रागेव निरस्ता । एतेनैव कामदित्सयेति वाक्यादेवाकामितादानस्य प्राहेः कामाभावस्य च स्वतः सिद्धत्वाचदनुवादः किमर्थ इत्याश- शापि निरस्ता ज्ञेया । कामाभावहेतोर्मोहस्यापि निरूपणात् । अन्यथा मोहनमेव कुतः कृतवानिति शङ्का तिष्ठेदेवेति । किञ्च, 'खगीपवर्गनरकेम्वपि तुल्यार्थदर्शिन'इति वाक्या- निरयतुल्यत्वं यस्मिन् भगवत्परा मन्यन्ते, तस्यापवर्गस्यावरणं भक्तानां मायामोहकार्यमिति कथं वक्तुं शक्यम् , अतो यथोक्त एवार्यो ज्ञेयः । युयां मामित्यत्र । यदि भक्त्यङ्गत्वेन ज्ञानं नोच्येत, किन्तु स्वातत्र्येण, तदा यथाकयश्चित् स्नेहमात्रेण निरोधपदार्थसिद्धेस्मिन् स्कन्धे ज्ञानमुच्यमानमे- तदर्थाऽसङ्गत्यात्र प्रवेशमलभमानं वाक्यमेदापादकं भवेदित्साहः अन्यथा बोधांश इत्यादि। १०-३-४५, ·श्रीटिप्पणी। इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीमित्यस्य विवरणे, अत्र आत्मपदेन इदमाकूतम् । य- थात्मा अविकृतो नित्यः शुद्धः सद्रपस्तथेय मायाप्युक्तगुणविशिष्टा । अत एव ता- १०-३-४६. दृशगुणविशिष्टलीलायाः प्रत्यायिका, नासत्पदार्थस्य । ससारहेतुभूता माया यथा जीवस्य स्वरूप विस्मारयित्वा प्रापचिकविषयासक्तिं जनयत्येवमियमपि भक्तानां स्वस्वरूप- विस्मृतिं भगवदासक्तिं च जनयतीत्येतावद्धर्मसाम्येनास्यामपि मायाशब्दप्रयोगः । वस्तुतस्तु यथाऽन्ये लीलोपयोगिनो गोपीगोपादय आनन्दरूपा एवमियमपीति ज्ञापनायात्मपदम् । अन्यथा पुरुषोत्तमवाचिभगवत्पदाव्यवहितोक्त्यैव मायाया भगवदीयत्वप्राप्तेरात्मपदं व्यर्थ स्यात् । एव सति, 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा'दिति न्यायेन भगवद्रूपत्वादत्र कर्मधारयो प्यमिप्रेत इति ज्ञेयम् । तथाचेद पद सर्वनानुपज्यते । तथाहि । अत्र लीलार्थ भगवता तौ पितृत्वेनाङ्गीकृताविति भगवच्छत्त्यैव तयोस्तथाविर्भावः । अन्यथा निषेकजननायभावेन तयोस्तथात्वमुच्यमान वाधित स्यात् । एतदेवाह आत्ममायया पित्रोरिति । ननु 'एतद्वां दर्शित रूपमिति कास्यात् पूर्वरूपदर्शन एव भगवदिच्छाया उक्तत्वाद् , 'नान्यथा मद्भवं ज्ञान'मिति वास्याद्दर्शनस्थानन्यलभ्यत्वाचैतद्रूपदर्शन कथमेतयोरत आह आत्ममा- यया सम्पश्यतोरिति । एतेन चक्षुस्सामर्थेनादृश्यत्व सूचितम् । अतिशयेनोपक्रान्तका- योपयोगित्वं हि सम्यक्त्वम् । तेन पूर्वमीश्वरत्वेन जानतोलीलोपयोगिमायाकरणकदर्शने सम्यक्त्व खपुनलेनापि दर्शनं जयम । तथैव लीलायाः करिष्यमाणत्वात, पिनोरितिवच- नाच । यद्वा, लौकिकमावे सत्येव लीलोपपत्तिरिति दर्शने लीलोपयोगिमायाकरणकत्वनिरू- पणेन पितृत्वोक्त्या च पुत्रत्वज्ञान प्राप्तमेव । तच्च न केवल, किन्त्वीश्वरत्वानुसन्धानसहि- तमिति तदेव सम्यक्त्वम् । 'युवा मां पुनभावेन ब्रह्मभावेन चेति भगवद्वचनात् । अथवो- तरूपमायाकरणकदर्शने तद्विरुद्धाविपयकत्वमेव सम्यक्त्वम् । तथाच ब्रह्मभावस्य लीलाविरो- धित्लेन तद्रहित खस्मादुत्पन्न इत्येव ज्ञान सम्यग्दर्शनम् । एव सति तया पश्यतोस्तयोः परं प्राकृतः शिशुभूति तद्दर्शनप्रकारकथनम् । वस्तुतस्तु भगवान् पगुणसम्पन्नः परमकाष्ठा- पन्नः शुनारूप एव यः शिशुः शिशुरूपः स सद्यस्तस्मिन्नेव क्षण आसीद् दृष्टः प्रकटो वा जात इति योजना। तनाभवद्भगवान् व्यासपुन इत्यवानाप्यासीदिति पदस्य नोत्पत्तिरर्थः, जातो हि पालो रोदिति । तच्च द्वा.स्थजागरणहेतुरिति तूष्णीं तथासीत् । अपरोक्षत्वेष्य- लौकिकत्वेन ज्ञानामावात् सोशः परोक्ष एवेति लिटूप्रयोगः । अपर च । इह हि तत्तत्क्षण- सम्पन्धिलेनोच्यमानापि सर्वा लीला तयामूतव शुब्रह्मधर्मरूपा नित्यैवेति, 'कृतागस त'मितिश्टोकोक्तरूपवन्नालादिमहितशिशुरूपस्यापि शुनमत्वाद्ययाथुतेपि न काप्यनुपपत्तिः। तोकोत्तरूपम्यैर, नचान्तरित्यादिना शुब्रह्मत्वमग्रे शुफेनोक्तमिति न काचिच्छवान । लीराया निरोधार्थलाद् यथैव सम्मति तथैव करोतीति न प्राकृतानुकरणलीलायां काचि- न्यूनना । प्रत्युत भक्ताय एवमपि करोतीत्यदुतमाहात्म्यख्यापकमित्येतत्सरं हदि कृत्वा ·२१ , श्रीविठ्ठलनाथपिरचिता। खस्यैव सर्वभवनसामर्थ्यन तथा कृतवानित्याधुक्तमिति ज्ञेयम् । अत एव 'यवन्ध प्राकृतं यथेति प्राकृतदृष्टान्त उक्तोऽग्रे । अथवा शेपे इदं सूत्रं शेषाधिकारकाण्प्रत्ययान्तोत्र प्रक- तिशन्दः । तेन यथा चक्षुपा ग्राह्यं रूपं चाक्षुपमित्यादिशब्दास्तथायमपीति प्रकृत्या ग्राह्यः प्राकृत इत्यर्थः सम्पद्यते । लौकिकालौकिकभेदेन हि द्विविधा जीवाः । तेषां प्रकृतिरपि तथा । तथाच, 'मल्लानामशनि' रितिश्लोकोक्तरीतिवदलौकिकप्रकृतिमिरलौकिकत्वेन ग्राह्यो, लौकिकप्रकृतिभिलौकिकत्वेनेत्येतादृशो, वस्तुतस्त्वलौकिक एव शिशुर्वभूवेत्यर्थः सम्पद्यते । अत्र लौकिकव्यवहारोपयोगि ज्ञानं लौकिक, तद्वन्तस्तथा । शास्त्रीयं ज्ञानमलौकिकम्, तद्व- न्तस्तथेत्युच्यन्ते । तेन नन्दादीनां लौकिकत्वेन भानेपि लीलाया अलौकिकत्वात्तन्मध्यपा- तित्वेन तज्ज्ञानादीनां न लौकिकत्वम् । तेषां पुत्रत्वादित्वेन ज्ञानं शास्त्रेणानूद्यते परं, न तु विधीयत इति शास्त्ररीतिमपेक्ष्य लौकिकत्वमुच्यते । नैतावता काचिन्यूनतात्र । लीलात्वेनालौकिकत्वमुक्तमेव । यद्वा, प्रथमस्कन्धे भीष्मोक्तौ, 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व'इत्यनेवात्रापि प्रकृतिशब्दो भगवत्स्वरूपवाची । तथाच पूर्ववत् प्रकृत्या स्वरूपेणैव ग्राद्यः। तथा, 'न तत्र सूर्यो भाती'त्यादिश्रुतिभिः, 'नाहं वेदै रित्यादिस्मृतिभिश्चेतरसाधन- निषेधाछुत्यन्तरे च, 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य' इत्यादिनेतरसाधननिषेधपूर्वकं, 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इत्यादिना भगवतैव भगवाँल्लभ्य इति निरूप्यते । तथाचैताशशुद्धब्रह्म- रूपो लोकवेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमः शिशुभूवेत्यर्थः । तयोः सम्पश्यतोरेव तथाकरणे उपपत्ति- माहुः लौकिकज्ञानेत्यादिना । सामर्थ्यस्य सामर्थ्यप्रकटनस्येत्यर्थः । इदमत्राकूतम् । अनेनैव रूपेणाधुनैव कंसं मारयित्वा सर्वसमाधान कर्तु सामर्थ्य सत्यपि यद्रपान्तरप्रकटनं तत् समुद्विजे मवद्धेतोरवीरधी रित्यादिवाक्यैलौकिकरीत्यैव स्नेहातिशयो ज्ञायते । येन भगवतः कंसाभिमुखत्वमात्रेपि प्राणापगमो भवेत् । लोकविद्वेषभिया रूपोपसंहारप्रार्थनेनापि लौकिकरीत्यैव स ज्ञाप्यते मातुः । पितुस्तु पूर्णमाहात्म्यज्ञानवत्त्वेनोक्तशङ्काभावेप्यनेनैव रूपेण अधुनैव कंसमारणे भक्तदुःखनिवृत्तौ सत्यां स्थितौ प्रयोजनाभावादस्माकं पुनर्दर्शनं न भविष्यति चेन्न, प्राणस्थितिर्भविष्यतीत्यभिप्रायेण तद्वृत्तान्तकथनादेतद्रूपोपसंहारोन्यत्रा- धुना गमनमभिप्रेतमिति ज्ञायते। अन्यथा माहात्म्यज्ञानवत्त्वेन सर्वज्ञतामपि प्रमोर्जानातीति न तन्निवदयेत् । तथाच तदा तद्दर्शनसत्त्वोक्त्या तज्ज्ञानस्योक्तरूपस हेतुत्वं सूच्यत इति युक्तं तथात्वमिति । ततश्च शौरिरित्यत्र । सर्वमोहनस्वभावायास्तस्या आविर्भावे वसुदेवे तथात्वं कुतो नेत्याशक्य तन्निवारणाय, भगवत्प्रचोदित इतिपदतात्पर्यमाहुः साधार- १०-३-४७. णमोहस्येति । भगवता गोकुले खनयनार्थ ततः कन्यायाधानयनार्थ स प्रेरित इत्येतावति कार्ये भगवज्ज्ञानशक्त्यैव व्याप्त इति योगमायाजनितसर्वसाधारणमोहस्य निवर्तकमुक्तरूपं ज्ञानमिति तथेत्यर्थः । यथान्यः कश्चिचौर्येण गच्छन् पयां शनैश्च ग- ·श्रीटिप्पणी । इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीमित्यस्य विवरणे, अत्र आत्मपदेन इदमाकूतम् । य- थात्मा अविकृतो नित्यः शुद्धः सद्रूपस्तथेयं मायाप्युक्तगुणविशिष्टा । अत एव ता- १०-३-४६. शगुणविशिष्टलीलायाः प्रत्यायिका, नासत्पदार्थस्य । संसारहेतुभूता माया यथा जीवस्य स्वरूप विस्मारयित्वा प्रापञ्चिकविपयासक्तिं जनयत्येवमियमपि भक्तानां स्वखरूप- विस्मृतिं भगवदासक्तिं च जनयतीत्येतावद्धर्मसाम्येनास्यामपि मायाशब्दप्रयोगः । वस्तुतस्तु यथाऽन्ये लीलोपयोगिनो गोपीगोपादय आनन्दरूपा एवमियमपीति ज्ञापनायात्मपदम् । अन्यथा पुरुषोत्तमवाचिभगवत्पदाव्यवहितोक्त्यैव मायाया भगवदीयत्वप्राप्रात्मपदं व्यर्थ स्यात् । एवं सति, 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा'दिति न्यायेन भगवद्रूपत्वादन कर्मधारयो प्यमिप्रेत इति ज्ञेयम् । तथाचेदं पदं सर्वत्रानुपज्यते । तथाहि । अत्र लीलार्थ भगवता तौ पितृत्वेनाङ्गीकृताविति भगवच्छत्त्यैव तयोस्तथाविर्भावः । अन्यथा निपेकजननाद्यभावेन तयोस्तथात्वमुच्यमानं बाधितं स्यात् । एतदेवाह आत्ममायया पित्रोरिति । ननु 'एतद्वां दर्शितं रूपमिति वास्यात् पूर्वरूपदर्शन एव भगवदिच्छाया उक्तत्वाद्, 'नान्यथा मद्भवं ज्ञान'मिति वास्याद्दर्शनस्यानन्यलभ्यत्वाचैतदुरूपदर्शनं कथमेतयोरत आह आत्ममा- यया सम्पश्यतोरिति । एतेन चक्षुस्सामर्थेनादृश्यत्वं सूचितम् । अतिशयेनोपकान्तका- र्योपयोगिलं हि सम्यक्त्वम् । तेन पूर्वमीश्वरत्वेन जानतोलीलोपयोगिमायाकरणकदर्शने सम्यक्त्वं स्वपुत्रत्वेनापि दर्शनं ज्ञेयम् । तथैव लीलायाः करिष्यमाणत्वात्, पित्रोरितिवच- नाच । यद्वा, लौकिकभावे सत्येव लीलोपपत्तिरिति दर्शने लीलोपयोगिमायाकरणकत्वनिरू- पणेन पितृत्वोक्त्या च पुत्रत्वज्ञान प्राप्तमेव । तच न केवलं, किन्त्वीश्वरत्वानुसन्धानसहि- तमिति तदेव सम्यक्त्वम् । 'युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चेति भगवद्वचनात् । अथवो- क्तरूपमायाकरणकदर्शने तद्विरुद्धाविपयकत्वमेव सम्यक्त्वम् । तथाच ब्रह्मभावस्य लीलाविरो- विलेन तद्रहितं स्वस्मादुत्पन्न इत्येव ज्ञानं सम्यग्दर्शनम्। एवं सति तया पश्यतोस्तयोः परं प्राकृतः शिशुर्वभूवेति तद्दर्शनप्रकारकथनम् । वस्तुतस्तु भगवान् पगुणसम्पन्नः परमकाष्ठा- पन्नः शुब्रह्मरूप एव यः शिशुः शिशुरूपः स सधस्तस्मिन्नेर क्षण आसीद् दृष्टः प्रकटो वा जात इति योजना । तमाभवद्भगवान् व्यासपुर इत्यवात्राप्यासीदिति पदस्स नोत्पत्तिरर्थः, जातो हि पालो रोदिति । तच द्वाास्थजागरणहेतुरिति तूष्णीं तथासीत् । अपरोक्षत्वेप्य- लौफिकलेन ज्ञानामावात् सोशः परोक्ष एवेति लिदप्रयोगः । अपरं च । इह हि तत्तत्क्षण- सम्पन्धित्तेनोच्यमानापि सी लीला तयाभूतैय शुद्धनयधर्मरूपा नित्यैवेति, 'कृतागसं त'मितिश्टोयोक्तरूपवन्नालादिमहितशिशुरूपस्यापि शुद्धब्रह्मत्वायथाश्रुतेपि न काप्यनुपपत्तिः। तन्होकोक्तरूपम्यैव, नचान्तरित्यादिना शुद्धब्रह्मत्वमग्रे शुफेनोक्तमिति न काचिच्छहान । सीलाया निरोधार्थवाद यथैव सम्मवति तथैव कगेतीनि न प्राकृतानुकरणलीलायां काचि- न्यूनता । प्रत्युत मक्तार्थ एवमपि करोतीत्यदुतमाहात्म्यस्यापकमित्येतत्सर्व हदि कृत्वा N ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। २१ खस्यैव सर्वभवनसामयेन तथा कृतवानित्याधुक्तमिति ज्ञेयम् । अत एव 'यवन्ध प्राकृतं यथेति प्राकृतदृष्टान्त उक्तोऽये । अथवा शेपे इदं सूत्रं शेपाधिकारकाण्प्रत्ययान्तोत्र प्रकृ- तिशब्दः । तेन यथा चक्षुपा ग्राह्यं रूपं चाक्षुपमित्यादिशब्दास्तथायमपीति प्रकृत्या ग्राह्यः प्राकृत इत्यर्थः सम्पयते । लौकिकालौकिकभेदेन हि द्विविधा जीवाः । तेषां प्रकृतिरपि तथा । तथाच, 'मलानामशनि रितिश्लोकोक्तरीतिवदलौकिकप्रकृतिभिरलौकिकत्वेन ग्रायो, लौकिकप्रकृतिभिलौकिकत्वेनेत्येतादृशो, वस्तुतस्त्वलौकिक एव शिशुवभूवेत्यर्थः सम्पद्यते । अत्र लौकिकव्यवहारोपयोगि ज्ञानं लौकिकं, तद्वन्तस्तथा । शास्त्रीय ज्ञानमलौकिकन्, तद्व- न्तस्तथेत्युच्यन्ते । तेन नन्दादीनां लौकिकत्वेन भानेपि लीलाया अलौकिकत्वात्तन्मध्यपा- तित्वेन तज्ज्ञानादीनां न लौकिकत्वम् । तेपा पुनलादित्वेन ज्ञानं शास्त्रेणानूयते परं, न तु विधीयत इति शास्त्ररीतिमपेक्ष्य लौकिकत्वमुच्यते । नैतावता काचिन्न्यूनतात्र । लीलात्वेनालौकिकत्वमुक्तमेव । यद्वा, प्रथमस्कन्धे भीष्मोक्तौ, 'प्रकृतिममन् किल यस्य गोपवध्व' इत्यत्रेवात्रापि प्रकृतिशब्दो भगवत्स्वरूपवाची । तथाच पूर्ववत् प्रकृत्या स्वरूपेणैव ग्राह्यः। तथा, 'न तत्र सूर्यो भाती'त्यादिश्रुतिभिः, 'नाहं वेदै' रित्यादिस्मृतिभिश्चेतरसाधन- निषेधाच्छ्रुत्यन्तरे च, 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य' इत्यादिनेतरसाधननिषेधपूर्वकं, 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इत्यादिना भगवतैव भगवाल्लभ्य इति निरूप्यते । तथाचैतादृशशुद्धब्रह्मा- रूपो लोकवेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमः शिशुर्वभूवेत्यर्थः । तयोः सम्पश्यतोरेव तथाकरणे उपपत्ति- माहुः लौकिकज्ञानेत्यादिना । सामर्थ्यस्य सामर्थ्यप्रकटनस्खेत्यर्थः । इदमत्राकृतम् । अनेनैव रूपेणाधुनैव कंसं मारयित्वा सर्वसमाधानं कर्तुं सामर्थ्य सत्यपि यदूपान्तरप्रकटन तत् 'समुद्विजे मवतोरधीरधी' रित्यादिवाक्यैलौकिकरीत्यैव स्नेहातिशयो ज्ञायते । येन भगवतः साभिमुखत्वमापि प्राणापगमो भवेत् । लोकविद्वेषमिया रूपोपसंहारप्रार्थनेनापि लौकिकरीत्यैव स ज्ञाप्यते मातुः । पितुस्तु पूर्णमाहात्म्यज्ञानवत्वेनोक्तशशाभावेप्यनेनैव रूपेण अधुनैव कंसमारणे भक्तदुःखनिवृत्तौ सत्यां स्थितौ प्रयोजनाभावादस्माकं पुनर्दर्शन भविष्यति चेन्न, प्राणस्थितिर्भविष्यतीत्यभिप्रायेण तद्वृत्तान्तकथनादेतपोपसंहारोन्यत्रा- धुना गमनमभिप्रेतमिति ज्ञायते। अन्यथा माहात्म्यज्ञानवत्वेन सर्वज्ञतामपि प्रभो नातीति न तन्निवदयेत् । तथाच तदा तद्दर्शनसत्वोच्या तज्ज्ञानस्योक्तरूपस हेतुत्वं सूच्यत इति युक्तं तथात्वमिति । , ततश्च शारिरित्यत्र । सर्वमोहनस्वभावायास्तस्या आविर्भावे वसुदेवे तथात्वं कुतो नेत्याशक्य तन्निवारणाय, भगवत्प्रचोदित इतिपदतात्पर्यमाहुः साधार- णमोहस्येति । भगवता गोकुले खनयनाथ ततः कन्यायाश्चानयनाथ स प्रेरित इत्येतावति कार्ये भगवज्ज्ञानसत्त्यैव व्याप्त इति योगमायाजनितसर्वसाधारणमोहस्य निवर्तकमुक्तरूपं ज्ञानमिति तथेत्यर्थः । यथान्यः कश्चिचौर्येणं गच्छन् पद्भ्यां शनैश्च ग- ·२२ श्रीटिप्पणी च्छति स्वचातुर्येण, तथैव वसुदेवोपीति ज्ञाने साधारणत्वम् । अन्यथा गोपाला भाण्डीरमि- वायमपि गोकुलं प्रापितः स्यात् । यद्वा, भगवद्विपयकज्ञानतारतम्येन मोहापगमतारतम्य- मिति भगवति लोकसाधारण ज्ञानमधुनास्यास्तीति तादृड्मोहोप्यपगत इति तथेत्यर्थः । ता- वान् वाद्योपि वन्धो निवर्तत इत्याहुः कपाटोद्धाटनं चेति । तदा देवकीत्यादि । दर्शनेन हि मोहाभावः । समानकालले जन्मनो दर्शनक्षणे मोह एव भवेदित्यर्थः । इति तृतीयाध्यायः। चतुर्थाध्यायोक्तिसन्दर्भे अनिमित्त इति । भक्तदुःखाभावादित्यर्थः । ज्ञा- पने इति । मायाकृतरोदनेन खज्ञापनम् । ततो गृहपालकृतवालजन्मज्ञापनं च कसे । एते उमे अपि तथेत्यर्थः । ततोपीति । एतदुभयज्ञापनानन्तरं, 'यत्र क वा जात' इति मायाकृत भगवजन्मज्ञापनं, कसकृतज्ञापनं च मत्रिपु । एते उभे अपि दुःखसुसदे इत्यर्थः । न चान्यथेति । मायामोहं विनेत्यर्थः । ननु धर्मस्थापनहेतो- भगवद्वतारस्य तन्नाशहेतुलं कथमुच्यते । 'जातः खलु तवान्तकृद्, यत्र क वेति वाक्य- श्रवणेनैवानिर्दशानिर्दशांश्चेत्यादिमत्रणस्य जातत्वादित्यत आहुः तामसमभुक इति । तामसाश्च त इति । तद्धताः पश्वादय इत्यर्थः। एवमपि कण्टकन्यायेन धर्मप्रतिपक्षदूरी- करण युक्तमिति भावः । पश्चादिति । तमःकार्यनिवृत्तेः पश्चाजातो धर्मस्तथेत्यर्थः । भुवि भौमानीत्यत्र । ननु 'भुवि भौमानि यथा यान्यपयान्ति तथात्मा न याति १०४-१९. नापयाती'त्येतावतैव वाच्योऽर्थः सम्पद्यत इत्यन्यानि पदानि व्यर्थानि । किञ्च, यथा भून विक्रियत इति द्वितीयो दृष्टान्तो बाधितः । भौमानां मूविकारत्वा- दित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः भुवि भौमानि भित्त्यादीनीत्यादि । भुवि भौमानि भित्त्या- दीनि यथा यान्त्यपयान्ति च । भूतान्यवादीनि च यान्त्यपयान्ति । आत्मा त्वेतेषु भूतेषु विद्यमान एव न तथा । न याति नापयातीत्यर्थः । एतेन मूतानीतिपदस्यात्मनि सम्बन्धे प्रकार उक्तः । यद्यप्येवमपि भूतपदमेतेष्वित्यादिपदानि च न सार्थकानि भवन्ति, तथापि तेपु विद्यमानस्यापि तद्धीसवन्धकयनात्तथात्वम् । अन्यथैतदर्थाप्राप्तेः । दृष्टान्त एवेति । दृष्टान्तनिरूपकवाक्ये भूतपदस्यापि प्रवेश उक्त इत्यर्थः । अतः पर, यथा मूरिति दृष्टान्तं निवृण्वन्ति यथा यहिरित्यादिना । भौमानि यदा विक्रियन्ते तदा तेभ्यो पहिः स्थिता स्थूला भून पिक्रियते, तथैतेष्वन्तस्थित आत्मापि तथा । एव सति तथैतेप्वित्यस्यावृत्तिः कार्या । तदेतदुक्त, तथैतेप्विति भिन्नवाक्यमित्यनेन । अस्मिन्नेव पक्षे, एतेष्वित्या- दिपदानि प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्ति । एतेषु मनुष्यदेहेष्वपीत्यादिना । यथा यहिः- स्थिता भूर्मनुष्यदेहेपूत्पद्यमानेषु न निक्रियते तथात्मापीत्यर्थः । अग्रे तूक्तेऽर्थे प्रमाणमुक्तमते- १पणे उभणो रे पाट ।

·२३ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। वित्यादिना । अथ प्रकारान्तरेणार्थमाहुः वर्षाकालेत्यादिना । एतेषु तृणादिपूत्पद्यमानेषु यथा भूविक्रियते, न तथा तदन्तर्गत आत्मेत्यर्थः । व्यतिरेकेऽत्र दृष्टान्तः । 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिवीमन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीर'मिति श्रुतेः पृथिव्यन्तर्गतोऽभिमान्या- स्मास्तीति मन्तव्यम् । विपक्षे वाधकमाहुः अन्यथेति। एकतृणरूपेण एकस्यात्मनो विकृती सत्यां निरवयवत्वेनांशभेदस्य वक्तुमशक्यत्वाद् द्वितीयादिपु तेपु भिन्नो भिन्न आत्माङ्गीकार्यः स्यादित्येकस्मिन् पृथिवीलक्षणशरीरेऽनन्ता आत्मानः कल्पनीयाः स्युरित्यर्थः। अधिष्ठात्र्य इति । त्वगादिगोलकेपु लोमादीनामिन्द्रियाणामोपध्यादयो देवताः शरीराभिमान्यात्मनः सकाशाद्भिन्ना इत्यर्थः ॥ इति श्रीजन्मप्रकरणश्रीटिप्पणी समाप्ता। इति चतुर्थाध्यायः। . तामसप्रकरणे प्रमाणप्रकरणम् । पञ्चमाध्याये प्रकरणार्थसन्दर्भ । स्वभावस्येति । भक्तस्वभावानुसरणे भग- वतः परमदयालुत्वं भक्तिमार्गोत्कर्षश्च सिध्यति । तदन्यथाकरणे क्लिष्टक- १०.५.०. मत्वं स्यादनेकविधत्वं रसालता च लीलाया न स्यादिति भावः । सात्त्विकं बिहायादावेव तामसप्रकरणनिरूपणेऽस्स तामसत्वेनोक्तौ च हेतुमाहुः लौकिकं तामस इति । इदमत्र आकृतम् । पुरुषोत्तमस्वरूपमेव फलं, नेतरदिति हि भक्तिमार्गे मुख्यः सि- द्धान्तः, तत्सम्बन्धादेव अन्यत्र फलत्वोक्तिः । एवं सत्यत्र खभावान्यथाकृत्यभावेन सात्त्वि- कानां ज्ञानादिविहितमार्गरच्या राजसानां च विक्षेपतो लौकिकालौकिककर्मव्यासङ्गेन खरू- पविस्मृतिसम्भवेन सम्यग्निरोधासिद्धिः, तामसानां तु मौढ्यात् यत्राग्रहः पतति तत्र स न गच्छति कथश्चनेति लोके दृश्यते । ब्रजवासिनां च भगवत्स्वरूपविषयकः स्नेहस्तादृशो जातो येन खरूपातिरिक्तस्य भगवदुक्तस्यापि धर्मस्यानङ्गीकारोभूतथैवावेतनज्ञानस्यापि । तेन सर्वात्मना निरोध एतेष्वेव फलित इत्येतद्धर्मसाम्येन पुष्टिमार्गस्य मर्यादातो विपरीता गतिरिति ज्ञापनाय च तामसत्वं प्रकरणस्योच्यते । वस्तुतस्तु निर्गुणमेव । 'तस्मान्मद्भक्तियु- तस्यै'त्यारभ्य 'न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे'ति भगवद्वाक्या त्स्वीपवर्गनर- केष्वपि तुल्यार्थदर्शिन' इति चाफ्यात्तत्साध्यमोक्षस्यापि नरकतुल्यत्वेन गणना, अतोपि भ- क्तिमार्गाद् ज्ञानमार्गस्य हीनत्वमिति भगवदेकनिष्ठविशुद्धभाववतां सर्वाधिकत्वं शास्त्रसिद्ध- मिति दिछ । एतदेव लौकिकत्वं तामसे मुख्यमितिपदेनोच्यते । व्यापकत्वेनात्मत्वेनान्तर्हदि हरिरस्त्येवेति श्रवणेपि वहिलोके प्रकटं यपं तदेवोक्तरीत्या मुख्यमत्र, नान्तरात्मादिरूप- मित्यर्थः । मर्यादामार्गतो वैलक्षण्यात् स्त्रियोत्र मुख्या इति ज्ञापयितुं तत्रापि मर्यादायां यो मुक्तिप्रतिवन्धकत्वेन सम्मतः कामः स एवान भगवयापक इति च ज्ञापयितुं काम एवान्तःफलं यस्यास्तादृशी सेत्यर्थः । अत्रासम्भावितत्वमानं न कार्यम् , यत एतादृश्येव ·२४ . , श्रीटिप्पणी। कृतिरग्रे स्फुटा निरूपयिष्यत इत्यर्थः । किच, मर्यादायां विहितभक्त्या भगवदाविर्भावः, अब तु कामवशादेव दैन्ये सति प्रफटे प्रभौ स्नेहः, सोपि तथा, तच्छास्त्रानुसारी, न तु विध्यनुसारीत्यर्थः। 'एका भृकुटिमावध्ये त्यादिकथनात् । तथा चात्र निःसाधनेभ्यो ब्रह्मादी- नामपि साधनैरप्यप्राप्य भजनानन्द तदधीनत्वमङ्गीकृत्य दत्तवानिति सर्वोत्कर्षवत्त्वेन तत्तथेत्यर्थः । यद्बा, अग्रे गजदृष्टान्तदानैभगवान् स्वय कामवशाद्भक्तानां समीपमागच्छतीति ज्ञाप्यते । तथा चोक्तरीत्या कामेनोद्भूते प्रिये स्नेह इत्यर्थः । न घेवमन्यत्र सम्भवतीति युक्तमादौ तत्कथनमिति भावः । लौकिकमारूप्येण चतुर्विधलीलाकरणे लौकिकत्वेन भग- वति ज्ञानवतां निरोधासिद्धिरित्याशझ्याहुः एकमिति । यथैकेन पूतनासुपय पानेन लोके वीर्यप्राकट्य, तस्याश्च मुक्तिः, प्रमेयवलप्राकट्य लोके वेदे च, पूर्वभक्षितानां वालानां कृतार्थता, अन्येषां च रक्षा, तोकेनामीलिताक्षेणेतिवास्यादने व्रजवासिनां माहात्म्यज्ञान- पूर्वकः स्नेहस्तात्कालिकश्च विस्मयोन्येषां श्रवणादिफल चेत्याधनेककार्याणि जातानि, तथा सर्वापि लीलेत्यर्थः । एव सति प्रतिपाद्याननुगममाशक्य तदनुगमक रूपमाहुः प्रपञ्चेति । आसक्तिरत्र मुख्या, तद्विस्मृतिरङ्गम्, तया विना सर्वथासक्त्यसम्भवात्तथा च निरोधत्वमेव तयेत्यर्थः । नन्वत्र वलदेवादिकार्यमप्युच्यत इति न सर्वा भगवल्लीलेत्याशङ्याहुः येन- वेति । आविष्टचरित्रमिति भावः । अन्यथा निरोधः तेनापि न स्यात् । अत एव 'वलपार्थ- भीमव्याजाहयेन हरिणे ति ब्रह्मणोक्तम् । एव सति प्रपञ्चविस्मृतिरित्यनेनैवास्य श्लोकस्य गतार्थतेति शङ्का निरस्ता ज्ञेया। पूर्व प्रतिपाद्यत्वेनान तु परिचायकत्वेन तदुक्तेः । उत्सवावि- ऐत्यादिना क्रमेणैतत्प्रकरणस्थाध्यायप्रतिपाद्यनिरोधाधिकारिण उक्ताः । समुचय एवास्स्, न त्वेतन्मानत्वम् । भगवदासक्तानां तत्सम्बन्धमारेण सर्वासा लीलानां हृद्यत्वात् । आये स्पष्टम् । तृतीये 'नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनाकुला' इति वास्यात् । 'अहो वतात्यद्भुत मिति 'मान- यामास निस्मित' इति च। 'आसीत् सुपिस्मितेति च वाक्यैराश्चर्याभिवेशिनो निरुद्धा. । तुरीयेध्याये शास्त्रे पुरुषोत्तमनामत्वेन प्रसिद्धानि कृष्णवासुदेवादिनामान्यर कृतानीत्सलौ- किकम् । गर्गेण स्पष्टतयोक्तेपि नन्दायोधोपि तया । अलौकिकत्वेन ज्ञात्वा तेषु नामसु ये रता. स्तेऽतः परमम्यैवैतानि नामानीति ज्ञात्वास्मिन्निरुद्धा भविष्यन्तीति च । रिंगणलीलाप्यलौकिक- रीत्या दैत्यनागनपूर्वकमक्तेप्टदेति तथा । लोके हीनत्वापादकत्व चौर्य भगवत्युत्काधायक नि- रोधसाधकत्वादेवमपि भक्तमनीपितकरणाचालौकिकत्वम् । मृत्लाभक्षण, तत आस्से विश्वदर्शन शरणागतिर्महदनुग्रहश्चेति सर्वमलौकिकमिति तादृशानामेतच्छवणेन निरोध. सेत्स्यतीति तथा। परमे दषिमाण्डभेदनादिक लोकदृष्टयोपद्रायकमिति तथा । अग्रिमा लीला स्वभक्तोपद्रा- विका चनि । पष्ठे नलवरमणिग्रीची स्त्रीखभावरतानिति तत्कया तथा । स्त्रियश्च म्यभानथ राजसतामसादिम्नयो रता इत्यर्थ । नान कमो विवक्षित इति । अत पर द्वितीयाध्यायतात्पर्य- मुच्यते । तनादौ हरिशरणगमनेनैव भवनिवृत्तिरिति तत्त्वम् । अनधिकारिमुक्तयुक्त्या प्रमे- १ असोशिस्त्पनात पाट । " ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता २५ यवलतत्वं चोच्यते । रक्षाकरणेन स्वामिनीनां च तत्त्वमलौकिकत्वताटकलेहवत्त्वादिलक्षणम् । हरौ रक्षाकरण लोकरीत्येति लौकिके तत्वे रतास्तथा । सप्तमे वृन्दावनावासपर्यन्तं महानेयो- द्यमो निरूपितो 'गोपीभिः स्तोभित' इत्यादिना । अग्रे च लीलोद्यम उक्त इति तथा । अथवा । यथाक्रममेव निरूपणं ज्ञेयम् । तथाहि । पूतनाया आगमनप्रकारागमनभगवत्कर्मकग्रहणपू- तनाकर्मकमारणप्रकारतद्दोपानाक्रमणतन्मुक्तितत्सहवरूपतद्दाहगन्धादयः सर्व आश्चर्यरूपा इति तादृशानां निरोधः । तृतीये खोत्सवार्थमपि लौकिकप्रवाहधर्मासक्त्या खविस्मृती प्रकारान्तरेणास्मरणे शकटं भक्त्वा मातुनिरोधकरणमलौकिकम् । तस्य वैपरीत्येन तथालमपि तथा। प्रवालमृद्वंत्रिस्पर्शमात्रेण तथाकृतिरपि तथा । अकस्माद्गुरुत्वप्रकटनमारभ्य कुशलेनाग- मनपर्यन्तं सर्वमलौकिकम् । जम्मालीलायां तथात्वं स्पष्टम् । उक्तत्रिविधलीलायामाश्चर्यरू- पत्वमप्यस्तीति तादृशानामप्यत्र निरोध इति समुच्चयार्थोपिशब्दः । तथाप्यलौकिकत्वं मुख्य- मिति पृथक्त्वम् । चतुर्थे चौर्यादिलीलाया लोकप्रतीत्योपद्रावकत्वमिति तथा । नामरूपा- देरलौकिकत्वेनोक्तनिरोधस्यापि समुच्चयार्थश्वः । पश्चम आवश्यकत्वज्ञानेन दास्याधभावे स्वयमपि कर्मकरणम् । पुत्रे च शिक्षार्थ तथा करणं स्त्रीखभावः । पठे नारदोक्तिमिर्लोकत- त्वम् । परमार्थतस्तत्त्वं स्तुत्येत्युभयत्र रतास्तथा । सप्तमे मन्त्रणपूर्वस्थानत्यागापूर्वतत्परि- ग्रहतगमनाधुधमोक्तेस्तादृशास्तथेति । अत्रोक्ताधिकारिणो यथासम्भवं लीलास्थास्तदन्ये च ज्ञेयाः । सप्तस्वप्यध्यायेपूक्तासु लीलासु सप्तविधा अपि यथासम्भवमधिकारिण इति जेयम् । आवश्यकमिति तदनन्तरमेव शीघ्रं करदानार्थगमनोक्त्यति शेषः । यदि केनाप्यशेन नन्दो वसुदेवागमनं जानाति तदाकाशवाणीवृत्तान्तज्ञत्वेन सातवृत्तान्तशगया खपुत्रत्वे सन्दिहान एव वोत्सवं कृतवानिति कस्यचिच्छवा स्यात् सापि तदैव मथुरागम- नेनापास्तेत्याहुः अन्यधाज्ञानेति । उपपत्त्यन्तरमाहुः उत्सवस्त्विति । यथाकथ- ञ्चिद्गमनसम्भवेऽप्युत्सवस्तु स्वपुत्रत्वनिश्चयं विना न स्यादित्यर्थः । नन्दः स्वपुत्रमादायेत्य- प्रोदारपीरिति विशेषणसूचितं महाहाँनेकविधभगवदुपयोगिद्रव्यानयनं चान्यथा न सादि- त्याहुः द्रव्येति । यद्यपि भ्रमप्रमासाधारणं तथाज्ञानमात्रमेवाहादहेतुस्तथापि महतामन्तः- करणमतथाभूतं वस्तु न गृह्णातीत्याशयेनाहुः अन्तःकरणप्रतीत्यापीति । अलङ्कत इत्यस्याभासः।अन्यामपि शुद्धिमित्यादि । अत्रायं भावः । वाह्या- भ्यन्तरभेदेन शुद्धि<धा । एतत्तारतम्येन भगवदानन्दानुभवतारतम्यमिति मर्यादा । प्रकृते चोत्सवरसानुभावकमलकरणमिति तथात्वमिति । मूलख- पाणिपदतात्पर्यमाहुः रिक्तत्यादि । सम्बद्धा इति कुलदेहसम्बन्धयुक्ता इत्यर्थः । नवकुङ्कुमेत्यत्र । मुखेपु तापकतत्वोत्या व्यजितमर्थमाहुः गन्ध इत्यादिना। १ कोयपुस्तके कर्मकस्य कर्तृक इति कृतम् । ४ टि० ·२६ श्रीटिप्पणी। भावज्ञापकत्वसाम्येन कटाक्षोक्त्योरक्यविवक्षया चतुष्टयत्वमुक्तम् । कटाक्ष- १०-५-१०. युक्तास्ता इति वा । तथा च गन्धादिवक्रोक्तिगानपर्यन्तं ताभिज्ञापित ज्ञास्यति । यतस्तच्चतुष्टयं ज्ञेयम् । लोभात्मकं रसं तु खत एव ज्ञास्यतीति योजना । एतेन भगवतस्तु रूपादिपञ्चविधविषया ये भोग्यास्ते एता एवेति सूचितम् । तेनैतासु भगवत आसक्तिः सूचिता भवति, मियश्चित्तव्यतिपङ्गोपि । चतुष्टयज्ञेयपदे रससैव वा विशेषणे । कृष्णे विश्वेश्वर इत्यत्र सज्ञेत्यादि । ननु विश्वेश्वरादिपदसामानाधिकरण्या- १०-५-१३. तद्वत् कृष्णपदमप्यानन्दहेतुत्वेनोक्तम्, न तु नामत्वेनेति सम्झेत्यादिकथनं न घटते । अस्तु वा, तथापि ब्रजवास्युक्तिः परं न घटते । शुकस्तु जाना- त्येवेति युक्तं तदिति कथमेवमिति चेत् , सत्यम् । यदा यादृशी लीला भवति तत्कालीनां तादृशीमेव तां शुको वदति । यथा 'चिरं पाहीति बालक' इति । तथा च तदालोके तन्नामप्राकट्यं भगवता न कृतमिति तत्कथनमयुक्तमित्याशयेन तदुक्तम् । यत्तु नामत्वेन नोक्तमित्युक्तम् , तत्राप्युच्यते । पुरुषोत्तमखरूपं सदानन्दात्मकमिति केवलखरूपवा- चित्वेन कृष्णपदमेव मुख्यं नाम । नत्वीश्वरादिपदवद्धर्मपुरःसरत्वमिति तत्सामानाधिक- रण्येप्यस्य नामत्वेनैवोपस्थितिः । यथान्यशब्दानां धर्मपुरःसरं धर्मिवाचकत्वेपि सत्ताशब्दस्य न तथात्वम् , तथानापीति । भारयेदिति । वादकानिति शेपः । महानपकुर्यादिति । पूज्यपूजाव्यतिकमजन्यदोपप्रयोजको भवेदित्यर्थः । तत आरभ्येत्यत्र । यदा पूर्वोक्तेत्यादि । अत्रायं भावः । रमाक्रीडत्वोक्त्यैव सर्वसमृद्धिमत्त्वस्य प्राप्तावपि पृथक् तन्निरूपणाद्धरेर्निवासेत्यनेनैव हेतुकथनेपि १०-५-२८. तत आरम्येति पार्थक्येन पूर्वावधिकथनाच पश्चादिसमृद्धौ विष्ण्वाराधनस्सैव नैकट्यात् हेतुत्वमवगम्यते । तादर्थ्यचतुर्थ्याराधनस्यैव मुख्यफलत्वेनानुपनिकत्वमत्रेति । दिष्टया भ्रातरित्यत्र । इदानीमित्यादि । वसुदेवबुद्धिमनुसृत्येदमुक्तमिति ज्ञेयम् । १०-५-२३. वस्तुतस्तु प्रजाशब्दोपत्यमात्रवाचीसने वचनादिदानीमप्रजत्वोक्तिः कन्याभि- प्रायेण तस्या गतत्वात्तथात्वम् । प्रजा यत्समपद्येति तु भगवदभिप्रायेण । अन्ययेदानीमप्रजस्स प्रजा समपद्यतेति विरुद्धं वाक्यं स्यात् । न तेवियत्र । यथात्मन इत्यादि । नन्दस्सातिप्रियत्वात् तत्तोपार्थ स्वगृहे नन्दा- कारणमुचितं यद्यपि, तथापि तथाकृते भगवति देवकीपुत्रत्वं कंसः सम्भाव्य १०.५.२८. नन्दानिष्टं कुर्यात्तदा सुहृन्नन्दः क्लिप्टो भवेदतो नाकारणम् । इदमप्येकं दुःख- मेतदुक्त्या ज्ञाप्यते, तेन यथात्मनो नन्दस स्वगृहे नाकारणमिति सम्बन्धः । शेपं हेतुत्वे- निःसाधनफलात्मायं प्रादुर्मूतोस्ति गोकुले । अतो वयं सुनिश्चिन्ता जाताः सर्वत एव हि ॥१॥ इति पथमोध्यायः। , नोक्तम् ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। पठेध्याये वीर्ये वर्णनीये भक्तदुःखोक्तिरनुपपन्नेत्याशझ्याह माययेति । माये- १०.६.०, त्यसुरा इति श्रुतेरसुराणां तप एवोपास्य इति तत्सम्पादितपूतनारूपं मायारूपमिति तया करणमूतया कृत्वा भगवतैव कृतं दुःसमित्यर्थः । अत एव स्वामिनीनां श्रीत्वभानम् , अन्यथा ताभिरेव सा निवात । अत एव तदभावाय मुक्ति- दानं च । अन्यथान्यत्र प्रविश्य पुनर्दुःखदानसम्भवेन सर्वात्मना तन्निवृत्तिर्न स्यात् । तर्हि सुतरां दुःखमनुपपन्नमित्याशय भगवति भक्तचित्तवृत्तिनिरोधहेतुत्वेन पुरुषार्थरूपं तदुःख- मिति नेदं भक्तिमार्गे दूपणमित्याहुः निरोधोक्तरिति । एतेन निरोधमार्गो मर्यादामक्ति- मार्गाद्विलक्षण इति सूचितम् । यद्वा । ईश्वरे रक्षाकरणं नोचितमित्याशीतदुक्तम् । अमंसताम्भोजकरणेत्यत्र । वातत्र्येण सम्बन्धमत्रालभमाना गोपीद्वारा सम्बन्धे- १०-६-६. प्सया तत्राविशतीत्याशयेनाहुः खस्मिन्नावेशातिरिक्तरूपामिति । रसा दिशश्चेत्यत्र । तासामपि चलनमिति । तद्देवतानामित्ययः । प्राणैः समं पानोक्त्यैव व्यत्वे प्राप्तेपि पुनस्तदुक्तिराध्यात्मिकादिभेदविवक्षयेत्याशयेनात्र १०-६-१२. तद्भेदा उक्ताः। अत एव जीवमर्मोक्तिरपि मूले । ननु भगवत्यागते गोकुले सर्वोत्कर्षवर्णनमेवोचितम् , न त्वेतादृशोपद्रवस्येत्याशका पूतनावधोक्त्याउलौकिकेभ्य उत्कर्ष उक्त इति वक्तुमुत्कर्षस्य च लौकिकालौकिकभेदेन द्विविधत्वालौकिकः स पूर्वाध्यायेनोक्त इत्याहुः साधारणस्थितिरिति । तागुत्सवेन तत आरभ्यति वाक्येन गोकुल इति पदात्तदतिरिक्ते तदभावः सूचित इति तत्रैवोत्पातोक्त्या च लोकसाधारणी स्थिति!कुलस्य तथेत्यर्थः । तेन लौकिकेभ्य उत्कर्ष उक्तो भवति । अलौकिकेभ्य उत्कर्षमाहुः अविद्येति । अत्रायं भावः । सा हि स्वरूपाज्ञानदेहेन्द्रियप्राणान्तःकरणाध्यासलक्षणपञ्चपर्वात्मिका । तत्र 'तत्प्रभया धर्पिते निरीक्ष्यमाणे अतिष्ठता'मित्युक्त्या जनन्योस्तत्कृतस्वस्वरूपविस्मृतिरुक्ता । ततो नष्टायां तस्यां सर्ववृत्तान्तानुभवे सत्यस्मतूष्णींस्थित्यैतादृशमभवत्कार्यमित्यतः परं सावधानतया भगवद्रक्षा कार्या, अन्या काप्यत्र न प्रवेशनीयेत्यवधृतिरभूदिति । तयोर्जननी- त्वधर्मो यादृशस्तादृशो हृयागत इति निरोधरूपस्वस्वरूपस्मृतिरुक्ता भवति । गोपानां च रक्षकत्वेन स्थापितानां तद्रूपजमोहेनोक्तस्वखरूपविस्मृतिरभूत् । ततश्च जननीवदेतेषा- मपि भावो ज्ञेयः । एतेषां स्त्रीरूपेण मोहाद्धि तदनिवारणम् । तत्र च पुंस्त्वमेव हेतुरिति देहाध्यासस्य तदनिवारणे हेतुत्वमायाति । तस्यां सौन्दर्यमल्लिकादिसत्त्वेन रूपगन्धादिभिर्म- नोहरणे चेन्द्रियाध्यासस्तथा । वज्रनिपातशङ्कायां भगवानधुना कास्ति कथमस्ति इति विचार एवोचितस्तमकृत्वा खप्राणरक्षार्थ क्षितौ पातस्तदध्यासहेतुकः । ब्रजसीमन्तिनीनाम- न्तःकरणे भगवत्सम्बन्धसत्त्वेन तस्मैवात्रापि स्फुरणेन तदवारणमभूदित्यन्तःकरणाध्यासस तद्धेतुत्वम् । तथाचैवं तूष्णींभावस्य तन्मारणानन्तरं भगवद्गामिस्वानिष्टपर्यवसायित्वं दृष्ट्वा यथाकथञ्चित् कुशलिनं प्रियं प्राप्य पश्चात्तापयुक्ताः सन्तोऽतः परं नैवं स्थेय, किन्तु , ·२८ श्रीटिप्पणी । तत्परतयैवेति ज्ञानमभूदिति सुष्टुक्त मविद्या पूतना नष्टा,' 'अतःपरं निरोधः सुगम' इति च । अत एव व्रजौकसां साधारणानां गोपीनां जनन्योश्च भावा उक्ताः। अत एवाग्रे 'सन्तत्रसु'- रित्युक्त्वा 'गोप्यस्तूर्ण जगृहुरित्युक्तम् । कृष्णासक्तिसमन्विता प्रपञ्चविस्मृतिः । सा निरोधरूपेत्यर्थः। ईपामात्रेत्यत्र, अनेनेति, हस्तादिमानं हित्वेषामात्रत्वकथनेनेत्यर्थः। कन्दराद्युपमाने हेतुमाहुः क्रीडेति । तत् तस्याः शरीरम् । 'तस्या उरसि क्रीडन्त मिति वाक्यात्तथाजातमिति क्रीडायोग्यस्थानरुपमीयत इत्यर्थः। तज्ज्ञानेन्द्रियं दुष्ट- मिति तथोपमा । ननु पूर्वमात्मभूपणकर्तीभिः प्रियतमे गोमूत्रसम्बन्धः कथं कारितस्तत्राह अर्भकमिति । प्रिये दुष्टसम्बन्धज्ञानेनातिकातर्येण सर्वविस्मृतियथाकथञ्चिदमंगलनि- वृत्याशंसा च खेहखाभाव्यादवश्यं सदैव भवितुमुचिता, किं पुनरर्भकभावापन्न इति ज्ञापयि- तुमर्भकपदम् । मूले अयमेवार्थो 'ननु कथ'मित्यादिना पितृचरणैरुक्त इति ज्ञेयम् । नत्वितरा- भकवत्तत्कालोचितरूपदर्शनाभिप्रायेण तदुक्तमिति शङ्कनीयम् । क्रीडन्तमकुतोभयमिति पदेन पूर्वमेव तन्निरासात् । ननु स्नेहवशाद्रक्षाकृतिरिति सत्यम् , परन्तु तस्या उपयोगः केति विचारणीयम् । न च दोपाभावे, तेपामेवाभावात् । न च तदारोपाभावे, भ्रममूलकत्वा- पत्त्या रक्षाया अप्रामाणिकत्वापत्तेः । एवं सति भक्तिमार्गीयभजनमात्रस्य तथात्वापत्या महानेवानर्थश्च स्यात् । स्नेहस्स भ्रमजनकत्वेन दोपापत्तिश्च । न चैवमपि वक्तुं शक्यम् , सर्वप्रमाणविरोधात् । न च प्रमाणानामन्यपरत्वम् । स्नेहस्यैव भक्तिपदार्थत्वेन विवृतत्वात् सर्वत्र । नन्वत्र यथाकथञ्चिन्निरोध एव साध्यः । रक्षाकृत्या चासक्तिविशेषरूपः स सिद्ध इति न किश्चिदनुपपन्नमिति चेत्, एवं सति देहाद्यध्यासरूपाज्ञानमूलकत्वेन सक्चन्दनादिसुखस्य हेयत्वं यथा, तथा लीलारसस्याप्यज्ञानमूलकत्वेन तथात्वं स्यात् । मोक्षादप्याधिक्यं भक्तौ तत्र तत्र निरूप्यत इति न तथा वक्तुं शक्यं चेत्युभयतःपा- शारज्जुरिति चेत् । अत्रेदं प्रतिभाति । माहात्म्यज्ञानदशायामपि स्नेहजो भावो दृश्यत इति नाज्ञानमूलकत्वं वक्तुं शक्यम् । तदुक्तं देवकीस्तुतौ, 'रूपं चेदं पौरुपं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांसदृशां लं कृपीठा' इत्युपक्रम्य 'समुद्विजे भवद्धेतोः कंसादहमधीरधी रित्यादि । एवं सति ज्ञानमत्योर्युगपत्सत्त्वेपि स्नेहकार्यस्यैव सम्भवेन स्नेहस्य ज्ञानमार्गीयज्ञानाबलिष्ठत्वं ज्ञायते । तथा च 'भिद्यते हृदयग्रन्थिच्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः।क्षीयन्ते चास कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर' इत्यादिश्रुतिभ्यः शास्त्रीयज्ञानपूर्वकमगवत्साक्षात्कारवति भ्रमसम्भावनापि न कतुं शक्या, अतः सेहजमावस्य न प्रमत्वमिति सर्वथा मन्तव्यम् । तया सति विपयावा- घय वाच्यः । प्रकृतेपि 'पतिं द्रष्टुमागतां श्रियममंसते'ति वाक्याद्भगवत्वेन ज्ञानवतीमिरेव रक्षा कृतेति ज्ञायते । एवं मति ययकस्मिन्नेव पुरुपे पुत्रत्वभावक्त्याः स्त्रियास्तदर्शने वात्स- त्योसत्तिः, स्वपोपणपुष्टत्वपोप्यत्वादिज्ञानस च पतिमाववत्या विनयविशेषपूर्वकरसभावो .

·, श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। २९ मैहिकपारलौकिकनिर्वाहक इति च भाव उत्पद्यते । जारभाववत्सास्तु तत्प्रसङ्गेपु स्वरस- पोपकत्वज्ञानेन पौढिपूर्वकविविधरसभावविशेपोत्पत्तिस्तदनुरूपभावाः पुंस्यप्युत्पद्यन्ते । न ह्युक्तभावविषया धर्माः पुंस्यसन्त इति वक्तुं शक्यम् , अनुभवविरोधात् । तथा च तब विद्य- माना अपि धर्मास्तत्तद्भावैकगम्यत्वेन तत्तद्भाववतीनामेव विपयास्तथा लेहभावे सत्येव ये धर्मा भगवन्निष्ठाः स्फुरन्ति ते तत्र सन्त एव ताहगेकवेद्या एव तथेति न भ्रमत्वशवापि । यथा 'न चान्तन पहिर्यस्येतिलोकोक्तधर्मवत एव दानावच्छिन्नत्वम्, तथा लोकविलक्षण- त्वेन माहात्म्यज्ञानजनकत्वेन ज्ञानप्रकरणोक्तधर्मविपरीतधर्मा लीलारूपा अपि प्रमौ सन्तीति नानुपपत्तिः काचित् । अत एव 'अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा यया वित्युक्तं शुकैः, अन्यथा 'न चान्तरित्यादिधर्मवतः स्तन्येन तृप्तिस्तदप्राध्या चातृप्तिर्विरुद्धा नोक्ता स्यात् । किञ्च । शास्त्रं हि यथाधिकार ब्रह्मखरूपं निरूपयति । ज्ञानमागीयेभ्यो भक्तिरसादानान्मोक्षमात्रदानाय रसात्मकब्रह्मधर्मयोधने प्रयोजनाभावान्तान् धर्मान् ज्ञानमार्गे निरूपयति । न तावता तदतिरिक्तधर्माभावः सिध्यति । येपु तज्ज्ञापनप्रयोजनमस्ति तान् ज्ञापयतीति जसीम- न्तिन्यादिपु तदज्ञापनम् । ते च ब्रह्मधर्माः स्नेहे जाते खत एवानुभूयन्त इति फलरूप- त्वेन साधनमार्गे तदकथनं युक्तं च । ज्ञानकर्मादीनां विहितत्वेन साधनमार्गीयत्वात् । ननु ज्ञानमार्गस्याक्षरविषयत्वेन तथावस्स युक्तत्वेपि भक्तिमार्गीयेष्वपि केपाश्चिन्मुमुक्षूणामुक्त- धर्मास्फूर्तिः स्नेहवतां तु तत्स्फूर्तिः, तत्रापि तारतम्यमिति कथमिति शङ्का 'यथैकस्मिन्नेव पुरुष' इत्यादिना निरस्ता ज्ञेया। यथा प्रत्यासत्तिसाम्येपि न चक्षुपा गन्धादिग्रहोऽयोग्यत्वात्त- थानापीति ज्ञेयम् । किञ्च 'रसो वै स' इत्यादिश्रुत्या लीलायाः खरूपात्मकत्वान्नानुपपत्तिः काचित् । यथैतत्तथा विद्वन्मण्डने अपश्चितमस्माभिः । यद्वा । 'तेन ब्रह्मविदो वयं पूतं ब्रह्म पुनीमह' इत्यादिश्रुतौ ब्रह्मणः पावनं श्रूयते । तच ब्रह्मात्मकातिशयविशेषप्राकट्यमेव । प्रकृते च 'रसो वैस' इत्यादिश्रुत्या भगवतो रसात्मकत्वात्तस्य च भावात्मकत्वाद्रक्षाकृत्या खामिनीमावविशेषरूपातिशयप्राकट्यमभूदिति तत्रैवोपयोगो रक्षाकृतेः । सौंदर्यविशेषाभि- व्यक्तौ मण्डनकृतेरिव । अत एवाधुनापि स्वक्षुत्पिपासादि ज्ञापयति भक्ते हरिः । पूतनातः खस्मिन्नानीतानां चालकानामग्रे विनियोगयोग्यतासिमर्थ राक्षसीस्पर्शजदोपोवश्य निवारणीय इति स्वामिनीकृतरक्षायास्तन्निवारणमप्येकं प्रयोजनं भगवदभिमतमिति ज्ञेयम् । एकस्या भगवलीलाया अनेककार्यसाधकत्वात् । अंगानि करणानि आत्मा कर्ता । वदाहुः करणकर्वभेदेनेति । अव्यादज इत्यत्र, अंघिरयमित्यादि । अयं अवनीयत्वेनोच्यमान इत्यर्थः । परिदृश्यमान एवाधिदैविकोऽजपदेनोच्यते । स खाधिष्ठानभूतमाध्यात्मिकं १०-६-२२. खस्मिन्विद्यमानमेव वाव्यादिति प्रार्थनेति भावः ।

·, . , २८ श्रीटिप्पणी। तत्परतयैवेति ज्ञानमभूदिति सुष्टुक्त मविद्या पूतना नष्टा,' 'अतःपरं निरोधः सुगम' इति च । अत एव बजौकसां साधारणानां गोपीनां जनन्योश्च भावा उक्ताः। अत एवाग्रे 'सन्तत्रसु'- रित्युक्त्वा 'गोप्यस्तूर्ण जगृहु रित्युक्तम् । कृष्णासक्तिसमन्विता प्रपञ्चविस्मृतिः । सा निरोधरूपेत्यर्थः। ईपामात्रेत्यत्र, अनेनेति, हस्तादिमानं हित्वेपामात्रत्वकथनेनेत्यर्थः। कन्दराद्युपमाने हेतुमाहुः क्रीडेति । तत् तस्याः शरीरम् । 'तस्या उरसि क्रीडन्त मिति वाक्यात्तथाजातमिति क्रीडायोग्यस्थानरुपमीयत इत्यर्थः। तज्ज्ञानेन्द्रियं दुष्ट- मिति तथोपमा । ननु पूर्वमात्मभूपणकत्रीभिः प्रियतमे गोमूत्रसम्बन्धः कथं कारितस्तत्राह अर्भकमिति । प्रिये दुष्टसम्बन्धज्ञानेनातिकातर्येण सर्वविस्मृतिर्यथाकथश्चिदमंगलनि- वृत्त्याशंसा च स्नेहखाभाव्यादवश्यं सदैव भवितुमुचिता, किं पुनरभकभावापन्न इति ज्ञापयि- तुमर्भकपदम् । मूले अयमेवार्थो 'ननु कथ'मित्यादिना पितृचरणरुक्त इति ज्ञेयम् । नत्वितरा- मकवत्तत्कालोचितरूपदर्शनाभिप्रायेण तदुक्तमिति शङ्कनीयम् । क्रीडन्तमकुतोभयमिति पदेन पूर्वमेव तन्निरासात् । ननु स्नेहवशाद्रक्षाकृतिरिति सत्यम् , परन्तु तस्या उपयोगः क्वेति विचारणीयम् । न च दोपाभावे, तेषामेवाभावात् । न च तदारोपाभावे, भ्रममूलकत्वा- पत्त्या रक्षाया अप्रामाणिकत्वापत्तेः । एवं सति भक्तिमार्गीयभजनमात्रस्य तथात्वापत्त्या महानेवानर्थश्च स्यात् । स्नेहस्य भ्रमजनकत्वेन दोपापत्तिश्च । न चैवमपि वक्तुं शक्यम् , सर्वप्रमाणविरोधात् । न च प्रमाणानामन्यपरत्वम् । स्नेहस्सैव भक्तिपदार्थत्वेन विवृतत्वात् सर्वत्र । नन्वत्र यथाकथञ्चिन्निरोध एव साध्यः । रक्षाकृत्या चासक्तिविशेपरूपः स सिद्ध इति न किञ्चिदनुपपन्नमिति चेत्, एवं सति देहाद्यध्यासरूपाज्ञानमूलकत्वेन स्रक्चन्दनादिसुसस्स हेयत्वं यथा, तथा लीलारसस्याप्यज्ञानमूलकत्वेन तथात्वं स्यात् । मोक्षादप्याधिक्यं मक्तौ तत्र तत्र निरूप्यत इति न तथा वक्तुं शक्यं चेत्युभयतःपा- शारज्जुरिति चेत् । अत्रेदं प्रतिभाति । माहात्म्यज्ञानदशायामपि स्नेहजो भावो दृश्यत इति नाज्ञानमूलकत्वं वक्तुं शस्यम् । तदुक्तं देवकीस्तुती, 'रूपं चेदं पौरुषं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांसदृशां लं कृषीष्ठा' इत्युपक्रम्य 'समुद्विजे भवद्धतोः कंसादहमधीरधी रित्यादि । एवं सति ज्ञानमत्स्योर्युगपत्सत्त्वेपि स्नेहकार्यस्यैव सम्भवेन स्नेहस्य ज्ञानमार्गीयज्ञानाद्वलिष्ठत्वं ज्ञायते । तथा च 'भिद्यते हृदयग्रन्यिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्स कर्माणि तस्मिन् रष्टे परावर' इत्यादिश्रुतिभ्यः शास्त्रीयनानपूर्वकमगवत्साक्षात्कारवति प्रमसम्भावनापि न कतुं शक्या, अतः हजमावस्य न ममत्वमिति सर्वथा मन्तव्यम् । तथा सति विषयाया- धय वाच्यः । प्रकृतेपि 'पतिं द्रष्टुमागतां श्रियममंसते'ति वाक्याद्भगवत्वेन ज्ञानवतीभिरेव रक्षा कृतति जायते । एवं मति ययकस्मिन्नेव पुरुपे पुरत्वमानवत्याः स्त्रियास्तद्दर्शने वात्स- त्योसत्तिः, स्वपोपणपुष्टत्वपोप्यत्वादिज्ञानस्य च पतिभाववत्सा विनयविशेषपूर्वकरसमावो , ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । अत्र गुरुत्वात्मकखधर्मज्ञापनपूर्विका लीलोच्यत इत्येतत्कथनामावे जीवसहजाज्ञानतो हेतो- नन्दयशोदादिः सर्व करोतीति ज्ञानं सर्वपा भविष्यतीति तदभावायैतदुच्यत इत्यर्थः । अनिमित्तश्चेति । अक्षारोहे कालो न निमित्तमिति न विद्यते कालो निमित्तं यस्य ताह- गारोह इति च न तत्कथनमित्यर्थः । महापुरुपमाध्यावित्यत्र । आगतस्त्वित्यादि । उक्तविधासक्तौ मातृत्वेन परानुरोधाभावागोचारणरात्रिलीलादिकं सर्व प्रतिवद्धं तया स्यादुक्तज्ञाने १०-७-१९. सादिक वा लीलारसानुभवो न भविष्यतीत्याशय गोफुले समागमनं सर्व- सुखदानार्थमिति यथैव तद्भविष्यति तथैव सम्पादयिष्यतीति न काप्यनुपपत्तिरित्युक्तमेतेन । किश्च । लालनेत्यादि । आनुपङ्गिकफलस्यासार्वदिकत्वादपि ज्ञानमिदं न स्थास्यतीति भावः । मुख्यं फलं तदेव स्वयं, निरोधो वा तत्कृतः । गोकुलं सर्वमावृण्वन्नित्यादि प्रकर- णार्थनिरूपणेऽविद्यापर्वपञ्चककथनं तच्चानुपपन्नम् । यशोदादिखेहे तथात्वस्यायोगादत आहुः लौकिकादिति । प्राकृतवालके ताइक्समये लोकानां यथा शङ्का तथानापि सात्ययुक्तेत्य- यमशो लौकिकः स तत्पर्वरूप उच्यते । न तु स्नेहदुःखादिरपि । अलौकिकत्वात् । एतदेवाहुः लौकिकादिति । लौकिकसजातीयत्वादुक्तभावस्य पर्वत्वमुच्यत इत्यर्थः । सा वीक्ष्येत्यस्याभासोक्तौ । अद्यापि तस्या इत्यादि । अत्रायमाशयः । मातुहि पुत्रत्वेनैवात्र खेहः, स च लौकिकसरूप एव वाच्यः, परन्तूत्कटः खरूपतोऽलौकिकश्च । तथा च तत्र लौकिकविजातीयधर्मदर्शनं प्रथमत एव स्नेहप्रयुक्तातिभयजनकम् , येन प्राणस्थितिर्न भवति, अतः क्रमेण किश्चित् किश्चित् तथाविषधर्मदर्शनग्रे सहेजभगवद्धर्मत्वेन ज्ञानाद्धैर्येण सर्वसामजसं भविष्यतीत्यधुना तथा ज्ञानाभावाद्वैर्याभाव एवाधिकाराभावरूप उच्यते । तेन क्षणमात्रं प्रदर्श्य तिरोहितं कृत्वा विस्मयरसमुत्पादितवानिति सर्व सुस्थमिति । इति सप्तमोध्यायः। अष्टमेध्याये प्रकरणार्थोक्तौ । संस्कृतान्येव नामानीति । सत्त्वशोध- नस्य मर्यादामार्गीयत्वाद्गुरूपदेशलक्षणसंस्कारवन्त्येव तानि तथेत्यर्थः । इयद- १०-८-०. वधि यशोदावधीनमेव गमनादिकमुक्तमस्मिन् सत्त्वशोधकाध्याये स्वातन्येण रिक्षणादिलीलोत्त्या सत्त्वशुद्धिपर्यन्तं स्त्रीसम्बन्धि लीलाविशिष्टं रूपं न भावनीयम् । पाक्षिकोपि दोपः परिहरणीय इति न्यायात् । किन्तु केवलभगवत्कृतलीलाविशिष्टमेव रूप तच्छुझ्यनन्तरं सा लीला भावनीयेति तात्पर्य ज्ञाप्यते । एतदेवाहुः खेच्छा लीलेत्यादिना। खेच्छया, न त्वन्येच्छया कृता या लीला तद्विशिष्टं रूपं शोधकमिति सम्बन्धः । पूर्वस्मादे- तस वैलक्षण्ये हेतुमाहुः आनन्देति । आनन्दस्वरूपत्वादित्यर्थः । गूढाभिसन्धिगुद्धाट- १ सहजधर्म इति। , १०.७-३७.

·श्रीटिप्पणी। १०-६-४४. य एतदित्यत्र । इष्टजनकं मोक्षजनकमित्यर्थः । इति पष्ठोऽध्यायः। सप्तमाध्यायप्रकरणार्थोक्तौ । सङ्ग्रह इति । अग्रे खोपयोगं ज्ञात्वोत्तमानामता- दृशानां च स्वीयत्वेन स्थापनं हि लोके सङ्ग्रह इत्युच्यते । सोत्राधुनिक- १०-७-०. निरोध एव । तथा च सङ्ग्रहनिमित्तमीर्यत इति सम्वन्धः । सर्वेपां दुःखोक्ते- स्तात्पर्यमाहुः यश इति । सर्वगमिति । चरित्रमिति शेषः । दुःखमिति वा । एवं सति तनिवारके सर्वेपामासक्तया चरित्रगानेन यशस्सिद्धिरित्यर्थः । आद्यपक्षे चरित्रस्य सर्वगत्वे हेतुमाहुः स्वासक्त्येति। सर्वेषां तदा गानसम्भवेन तथेत्यर्थः । तस्मिन्नेव दिवसे रोहिणीनक्षत्रमितिवाक्यमनतिप्रयोजनमपि स्वरूपकीर्तनपरमिति ज्ञेयम्, न तु व्या- ख्यानमिति । नन्दबजस्थानां भगवदीयत्वात्तत्पूजनं चेत्स्याद्रुदिताश्रवणं न स्यात् । किन्त्व- न्यनजस्थानां तत्रापि केवलं मिक्षुकाणां तेन तथेत्याशयेन ते चेत्सन्त इत्याद्युक्तम् । अप्रमेयं बलमित्यत्र । यद्यप्यत्र संशयो न कण्ठोक्तस्तथापि बालोक्ते श्रद्धाभावो- १०-७-१०. त्या तन्निश्चयाभाव एवायाति, न तु विपरीतनिश्चयोपीति संशयप्राप्तिरि- खाशयेनाहुः सन्देहस्त्वनेनेत्यादि । येसूयेत्यत्र । विप्रवाच एव सत्यत्वमुक्तम् , न कृतरपीति यत्तत्तात्पर्यमाहुः कृतं १०.७-१३. तु सर्वपामिति । सर्वेषां भगवतो विप्राणां च निर्दोषाणां कृतमपि सत्य- मेव, परन्तु तद्वचनाविरोध्येव, न तु स्वच्छन्दचरितमपीत्यर्थः । स्वकर्तव्य- जातीयत्वेन ग्रहविपयत्वाभाव एव कृतौ सत्यत्वाभावो ज्ञेयः । एकदेत्यत्र । वाचिकमित्यादि । पूतनावधे रक्षाकरणे वाडियुक्तेति तन्निरोध उक्तः । शकटभङ्गे भगवदर्थः कायिको व्यापार उक्त इति तथा । तृणावर्त- प्रसङ्गे भगवन्निमित्तक दुःख वक्ष्यते मानसमिति । मानसो निरोधस्तथा । प्रकरणान्निरोध एव विशेष्य इति लिगमविवक्षितमति ज्ञेयम् । उक्तत्रयसम्बन्धिनिरोध- करणं वा विशेष्यम् । रक्षाविधानशान्त्यादेर्भगवल्लीलात्व उपपत्तिमाहुः अन्यथेति । एतस्य निमित्तत्वाल्यब्लोपे पञ्चमी ज्ञेया। तथा च तत्प्राप्य तद्विपयत्व प्राप्येति यावत् । ज्ञानहेतुपु खरूपतद्धर्मपु सत्खपि स्खलीलार्थ तेपामन्यथाज्ञानं स्वस्मिन् प्राकृततुल्यत्वेन ज्ञानमुत्पाद्य स्वयमेव सर्व करोतीत्यर्थः। तेन रक्षाविधानादिना पूर्वस्माद्वैलक्षण्यमानं यथा लोके तथा खस्मिन्नपि प्रकटयतीति ज्ञेयम् । तथा ज्ञानामावे तूक्तप्रकारको निरोधो न स्यादिति भाषः । अन्यथा ज्ञाने सति कायवाश्मनोनिरोधकथनांच्छास्नेत्सद्भुतत्वं चरित्रेस्मिन् ज्ञापित भवति । किव ! एकस्मिन् वाले सर्वेषां सहजत्नेहो लोके न सम्भवतीति तथात्वं यदन तगवत्कृतमेवेति ज्ञायते । यद्वा । मानसिकनिरोधस्सावश्यकतामाहुः अन्यथेति ।

·३१ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । अत्र गुरुत्वात्मकस्वधर्मज्ञापनपूर्विका लीलोच्यत इत्येतत्कथनामावे जीवसहजाज्ञानतो हेतो- नन्दयशोदादिः सर्व करोतीति ज्ञानं सर्वेषां भविष्यतीति तदभावायैतदुच्यत इत्यर्थः । अनिमित्तश्चेति । अङ्गारोहे कालो न निमित्तमिति न विद्यते कालो निमित्तं यस्य ताद- गारोह इति च न तत्कथनमित्यर्थः । महापुरुपमादध्यावित्यत्र । आगतस्त्वियादि । उक्तविधासक्ती मातृत्वेन परानुरोधाभावानोचारणरात्रिलीलादिकं सर्व प्रतियद्धं तया स्यादुक्तज्ञाने १०-७-१९. सार्वदिके वा लीलारसानुभवो न भविष्यतीत्याशय गोकुले समागमनं सर्व- सुखदानार्थमिति यथैव तद्वविध्यति तथैव सम्पादयिष्यतीति न काप्यनुपपत्तिरित्युतमेतेन । किञ्च । लालनेत्यादि । आनुपङ्गिकफलस्सासार्वदिकत्वादपि ज्ञानमिदं न स्थास्यतीति भावः । मुख्यं फलं तदेव स्वयं, निरोधो वा तत्कृतः । गोकुलं सर्वमावृण्वन्नित्यादि प्रकर- णार्थनिरूपणेऽविद्यापर्वपञ्चककथनं तचानुपपन्नम् । यशोदादिलेहे तथात्वस्यायोगादत आहुः लौकिकादिति । प्राकृतवालके ताइक्समये लोकानां यथा शङ्का तथानापि सात्ययुक्तेत्य- रामशो लौकिकः स तत्सर्वरूप उच्यते । न तु लेहदुःखादिरपि । अलौकिकत्वात् । एतदेवाहुः लौकिकादिति । लौकिकसजातीयत्वादुक्तभावस्य पर्वत्वमुच्यत इत्यर्थः । सा वीक्ष्येत्यस्याभासोक्तौ । अद्यापि तस्या इत्यादि । अत्रायमाशयः । मातर्हि पुत्रत्वेनैवात्र खेहः, स च लौकिकसरूप एव वाच्यः, परन्तूत्कटः १०.७-३७. खरूपतोऽलौकिकश्च । तथा च तत्र लौकिकविजातीयधर्मदर्शनं प्रथमत एव स्नेहप्रयुक्तातिभयजनकम् , येन प्राणस्थितिर्न भवति, अतः क्रमेण किश्चित् किञ्चित् तथाविधधर्मदर्शनेग्रे सहजभगवद्धर्मत्वेन ज्ञानाद्धैर्येण सर्वसामजसं भविष्यतीत्यधुना तया ज्ञानाभावाद्धैर्याभाव एवाधिकाराभावरूप उच्यते । तेन क्षणमात्र प्रदर्य तिरोहितं कृत्वा विस्मयरसमुत्पादितवानिति सर्व सुस्थमिति । इति सप्तमोध्यायः। अष्टमेध्याये प्रकरणार्थोक्तौ । संस्कृतान्येव नामानीति । सत्त्वशोध- नस्य मर्यादामार्गीयत्वाद्गुरूपदेशलक्षणसंस्कारवन्त्येव तानि तथेत्यर्थः । इयद- १०-८-०. वधि यशोदाद्यधीनमेव गमनादिकमुक्तमस्मिन् सत्त्वशोधकाध्याये स्वातन्त्र्येण रिङ्गणादिलीलोक्त्या सत्त्वशुद्धिपर्यन्तं स्त्रीसम्वन्धि लीलाविशिष्टं रूपं न भावनीयम् । पाक्षिकोपि दोपः परिहरणीय इति न्यायात् । किन्तु केवलभगवत्कृतलीलाविशिष्टमेव रूप तच्छुझ्यनन्तरं सा लीला भावनीयेति तात्पर्य ज्ञाप्यते । एतदेवाहुः खेच्छा लीलेत्यादिना। खेच्छया, न त्वन्येच्छया कृता या लीला तद्विशिष्टं रूपं शोधकमिति सम्बन्धः । पूर्वस्मादे- तस्य वैलक्षण्ये हेतुमाहुः आनन्देति । आनन्दखरूपत्वादित्यर्थः । गूढाभिसन्धिमुद्घाट- १ सहजधर्म इति । - ·श्रीटिप्पणी। , यन्ति अन्येच्छयेति । भक्तानां भगवत्सम्बन्धेनैवानन्दो, भगवांस्त्वानन्दरूप एवेत्सस्मि- न्नध्याये न दुःखकथनम् , अन्याधीने चरित्रे क्वचिद्दुःखमप्युक्तमिति तस्माद्वैलक्षण्यमित्यर्थः । कंसस्सैतज्ज्ञानं खानिष्टमित्युक्त्या रहसि नामकरणाद्दुःसगवर्जनमङ्गत्वेन सूचितमिति तदाहुः दुःसङ्गवर्जनमिति । अयं वै रोहिणीपुत्र इत्यन, वस्तुत इत्यादि । अप्राकट्यदशायामव्यवहार्य ब्रह्मणि सत्यन्यपदार्थवल्लोके केवल स्वरूपत एव भगवन्नामप्राकट्याभावाद्भग- १०-८-१२. वतः प्राकट्यात्मकगुणयोगादेव लोके नामानि प्रकटानि भवन्तीत्यर्थः । ययाश्रुतार्थकथने नामानि रूपवन्नामरूपस्यापि भगवतो रूपाणीत्यारभ्यासण्डान्येवेत्यन्ते- नाग्रिमग्रन्थेन विरोधः स्यात् । यशोदायाः पुत्रत्व इति । अत्राय भावः । गर्गः पूर्ववृ- तान्ताभिज्ञोत्रागत्याधुना भगवद्भाववत्त्वेन भगवति यशोदापुत्रत्वलक्षणं धर्म च दृष्ट्वा सन्दिहानस्तत्त्वनिश्चय जानस्तद्वाच्यव्यय वा इत्युक्तवान् । अत एव विपरीतनिश्चयो नोक्त इति भगवन्नामकरणप्रस्तावे सम्यग्भगवद्भावान्निश्चयोभूदिति तवात्मजस्ते सुतस्येत्युक्तवान् । तान्यहं वेदेत्यस्य विवृतौ । सारूप्येण साधकमित्यादि । ननु साङ्केत्या- दिना भगवन्नामोचारणस्यापि फलसाधकत्व श्रूयत इत्याशङ्कय तत्तात्पर्यमु- १०८-१५. च्यते । सङ्केतिते पुरुष सदानन्दत्वादिधर्मवाधेन भगवन्नामस्तनावाचक- वालौकिक एव शब्दस्तत्समानाकारस्तद्वाचक. स इति मन्तव्यम् । तथा च सारूप्येणापि मोचकमिति माहाल्यज्ञापनपराण्यप्रवर्तमानस्य च प्रवर्तनपराण्युपाख्यानानीत्यर्थः । ज्योतिः- शास्त्राभिज्ञत्व भाविज्ञाने लोकप्रतीतिमनुसृत्य हेतुत्वेनोक्तम् । भगवद्धर्माणां तच्छास्त्रागम्य- वात् । 'न लभ्यते यद्भमतामुपर्यध'इति वाक्यात् । माविरूपनामज्ञानहेतुत्वेन वा तदुक्तम् । एप वः श्रेय आधास्यदित्यन । स्वयं पुरुषार्थरूपोपीति । ननु धार्यधार- कयोर्भेदाद्भगवदतिरिक्तस्य श्रेयस्त्व भक्तिमार्गविरुद्धनित्यत आहुः स्वयमि- त्यादि । एव सति श्रेयोधारकत्व नन्दादीनामेव तत्प्रतिवन्धकनिवर्तक- वेन भगवत्युपचर्यत इत्यर्थः । तथा च नन्दादीनां भक्तत्वेन सर्वपुरुषार्थरूपस्य भगवत- स्तनानिय विराजमानत्वादन्यस्य श्रेयस्त्वाभावेपि तद्धारकत्वमुक्ताभिप्रायेण भगवति न निरुध्यते । यद्यपि भगवति विद्यमाने दोपाणां प्रतिबन्धकत्वमेव न सभवति, क तन्निवर्तक- लेनोपचारः, तथापि लीलायां निरोधसिद्ध्यर्थमस्मन्प्रभुणा लोकरीतिरेव स्वीकृता । यतस्त- दर्थ म्वरूपमपि तथा प्रदर्शितवान् । तदुपपादित 'वभूव प्राकृत. शिशु रित्यन । लोके च यथा यया प्रतिबन्धबाहुल्यम् , तन्निवृत्त्या पुन. फलानुभवः, तथा तथा दुरापत्वज्ञानेन फ- तेप्यामक्तिरधिकतरा भवतीति दृश्यते । अतो नन्दादीनामासक्तिसिझ्यय म्वेच्छयैव दोपर- तति पाट । २ भाया मामभिजानादीलथिन चित् ।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। ३३ पान् पूतनादीन् प्रतिवन्धकत्वेनोझान्य तनिराकरणद्वारा स्वयमेव तच्छ्योरूपः फलतीति मनस्सभिसंधाय साधूक्तं स्वयमित्यादि तातचरणैः । नारायणसमो गुणैरित्यत्र । उपमेये तत्समाना धर्मा ये त उच्यन्ते । एत- सृष्टिविलक्षणा हि लीलासृष्टिरियम् । अस्यामुत्पादितास्तु जीवगणा दशरस- १०-८-१९. सम्बन्धिनो यावन्तो भावा भगवद्विषयकास्तद्वन्त इति तद्भावपोपार्थ भगव- तापि तथैव खनिष्ठा गुणाः प्रकटीकियन्त इति भगवद्गुणख्यापकत्वं तेपाम् । न च मन्तव्यमेतादृशा एव केचन जीवाः सन्ति, येषामताटक्सामर्थ्य सहजमस्तीति, यतस्तपः स्वयमेव प्रकटो जात इति ज्ञापनायाहुः तायद्गुणप्रसिद्ध्या इत्यादि । एतेन प्राकृतानां नैतद्रसमाप्तिरिति ज्ञापितं भवति । द्वितीयेत्यादि । अझैतादृशो व्रजसुन्दरीपरिग्रह एव । रसाधिक्ये पुंभावेनानिमोक्तधर्माः स्पष्टाः । तृतीये गोपिकाधीनत्वादि स्पष्टम् । 'अहं भक्त- पराधीनः' 'एवं मदर्थोज्झिते'सादिवाक्येभ्यः । एतदेवोक्तं विविधा अपीत्यादिना । श्रिया कीयंत्यत्र । एवं कृष्णोपि करोतीति । व्रजसुन्दरीणामिति ज्ञेयम् । अग्रे स्पष्टम् । कालेन व्रजतेत्यत्र । आभासोत्तौ तस्मिन्नेवाधिदैविके गच्छतीति । नन्वेवं सति गतेर्गमनमुक्तं भवतीत्यनुपपन्नमिति चेत्, अत्रेदं प्रतिभाति । उत्तरदे- शसम्बन्धफलिका हि गतिः, तत्तत्कालविशिष्टा लीला च नित्यत्वेन विधमा- नैव क्रमेणाच्छाद्य क्रमेणाविःक्रियत इति रिहणादिलीला यस्मिन् काले स कालोधुना प्रक- टित इत्ययमेव पूर्वलीलाकालस्योत्तरदेशस्थानीय इत्युक्तन्यायेन तत्सम्बन्धिले जाते तदाधेय- रिङ्गणलीलामपि प्रकटितवानिति हृदयम् । तथा च लीलानित्यत्वज्ञापनाय कालेन बजतेत्यु- क्तमिति सारम् । उपविष्टमित्यादि । उक्तत्रिविधरूपस्मैवानुवादोयम् । अन्याश्रित- मित्यादि । कश्चित् केनाप्यशेनान्याश्रित रूपमित्यर्थः । खतः स्वातन्त्र्येण क्रियमाणली- लाविशिष्ट रूपमित्यर्थः । सर्वथा। सर्वांशेन स्वतः क्रियमाणलीलाविशिष्टं रूपमित्यर्थः । निर्गुणेति । ताभिचरित्रे ज्ञापिते सति तदनन्तरं ताभिः परिदृश्यमानं निर्गुणावस्थवेयं रूप- मित्यर्थः । अखिलैतन्त्रकरणतात्पर्यमाहुः सात्त्विकादीति । सात्त्विकादिभेदोपलक्षितास्ते ते ये पुरुषास्तत्तद्धृदयगामिनि रूपे सति सा हृदयस्थितिस्तथा कृत्वान्तिम रूपे स्थिरा भवति, स्वरूपमात्रनिष्ठा भवतीत्यर्थः । गोकुले रामकेशवापिसत्र । रिङ्गणलीलायां केवाकृतः शोभातिशयो भव- तीति ताधिक्यं मन्वानरुक्तम् । वस्तुतस्त्वित्यारभ्यापेक्षाभावादित्यन्तम् । भगवद्वाच- कत्वे योर्थस्तमनूध तवारुचौ हेतुमाहुः प्रत्ययेति । मत्वर्थीयवप्रत्ययाभावे तत्सौ- न्दर्यालामादिति भावः । उमयोस्तरतमभावेपि गतिसाम्ये हेतुमाहुः भगवद्गतित्वे- नेति । बलदेवेप्याविष्टस्यैव गतिनिरूप्यते । सा चैकैवेति तथेत्यर्थः । वयसोधिकत्वेन बलदेवरिगणं पूर्व कुतो नोक्तमित्याशझ्यात्र भगवद्गतिरेव वाच्या तत्सम्बन्धश्चात्र नामकरण- ५टि.

·३४ श्रीटिप्पणी । मारम्येति भगवद्रिङ्गणलीलासमय एव तदुक्तिरपीत्याशयेनाहुः भगवत्सन्निधान इत्यादि । पाण्योः सहभावोत्या गौणत्वोक्तिपूर्वकं रिङ्गणे जानुनोः प्राधान्येन निरूपणस्य तात्पर्य- माहुः जानुभ्यामिति । सर्वमूलरूपत्वेनैतयोः सुतलाधिदैविकरूपत्वमुच्यते । 'दै जानुनी सुतल'मिति वाक्यात् । तथा च रिङ्गणलीलायां जानुनोरपि धर्पणं संभवतीति तमंशमादा- येदमुक्तम् । घर्पणे पीडासंभवात् तस्याश्चात्रायुक्तत्वाल्लोकसाम्येन सर्वकरणात् तंजनितकिण- धारणेनापि सा तदपास्य दैत्यगामिनीति मन्तव्यमिति भावः । न च जानुनोरेव सहभावो वाच्य इति वाच्यम् । अस्या लीलायाः प्रथमगतिरूपत्वेन तस्याश्च पदधर्मत्वेन तयोरेव प्राधान्यस्योचितत्वादिति भावः । उज्झितगृहा इत्यत्र । सूचितमानुपङ्गिकम्प्यर्थमुक्तवन्तः एवं कर्मभ्य इत्या- दिना । प्रेक्षन्त्यो ज्ञानपरा इत्यादि । उक्तत्रिविधासु तासु मध्ये त्वाद्याः १०-८-२४. कौतुकं मत्वा वत्सपुच्छालम्बनेन गतिं द्रष्टमेवोद्यता इति ज्ञानपराः । प्रियदर्शनकटाक्षस्पर्शादिरसाविष्टानामन्यत्र रागाभावः स्पष्टः । तृतीयास्त्वेकाकी प्रियः प्राप्त इति सन्तोपाद्धसन्त्यो जाताः। विनियोगस्त्विति । उक्तत्रैविध्यकथनेनेत्यर्थः । अङ्गं नयन्तीत्यङ्गे वा नयन्तीति तथेति तदुक्त्येति वा । गृह्याणि कर्तुमित्यत्र पञ्चमलीलायामिति । जन्मप्रकरणयुक्तं फलप्रकरणं १०-८-२५. पञ्चममिति तत्रोक्ता सा पञ्चमीति ज्ञेयम् । ततस्त्विति त्रिभिरिति । ततस्वित्यस्मादमिमैत्रिमिरित्यर्थः । तद्भाववतां निरोधहेतुत्वेन लीलायामपि ते गुणा उपचर्यन्ते। बजस्त्रीणां मुदं जनयन्नित्यत्र । अन्यथेति । तन्निर्देशो न स्यादित्यनेन १०-८-२७. सम्बध्यते । अन्यथेत्यस्यैव विवरणं शिप्टेन । तथा चानुपङ्गिक फलं, ब्रजस्त्रीणां मुत्करणम्, तु तदेकप्रयोजनत्वेन लीलाकरणमिति चेत् स्यात् , तदा 'बजस्त्रीणां मुदं जनयन्निति शुको न वदेदित्यर्थः। अनावश्यकत्वादिति भावः । निरो- घस्यात्रोद्देश्यत्वेनापि तथा मन्तव्यमिति हृदयम् । तर्हि तद्धर्मप्राधान्यात् ता मुमुदिर इति वदेन तु प्रभुप्राधान्येनेति चेत् , तबाह निरोधजनकत्वं स्वस्येति । मर्कान् भोक्ष्यन्नित्यत्र । सोपीत्यादि । यद्यपि श्रीतं ज्ञानं न सहजमेतासां, १०-८-२९ भगवता लीलार्थ न ज्ञाप्यते च, तथापि भगवद्धर्मनिरूपणे चित्ते तदावेशाद्भ- गवति सोपि धर्मोस्तीति वस्तुखभावात् तस्यापि स्फूर्तिः । तत्रापि भोजनप्र- करणादम्यैव धर्मस्य । अन्यथा पुरःस्थिते प्रियेऽयमित्यनुक्त्वा स इति न वदेयुरिति भावः । हस्तायाध इत्यत्र । पञ्चविधमित्यादि । प्रकारशन्दोत्र साधनवाची । तथा च पीशदिसाधनयुक्तं तदयुक्तं चेति द्वैविध्यम् । यस्मिन्काले तद्गृहे कोपि न मवति । तत्काल विषयकं ज्ञानं वस्तुविषयकं च तथा। तदीयांशानामिति । --- ·१०८-३१ १०८-३२ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। पूर्वोक्तज्ञानस्यांशाः पीठादयो विषयत्वात् ज्ञानस सतो निरंशत्वेन तस्मैव तथात्वात् । तथा च स्वगृहे सदा तज्ज्ञानमिति तत्सम्बन्धिगगवज्ज्ञानमपि सदेत्युपकार एवेत्यर्थः । न [पालब्धुमैच्छदित्यस्य विवृतौ। यावन्नात्यन्तासक्त्येति । नेत्यत्यन्त- पदविशेषणम् । अत्यन्तासक्तौ तु वाघांनुसंधानमेव न स्वादिति भावः । सो- प्यगत इति । भगवद्विषयकः पुत्रत्वेनाध्यासोपि निवर्तिष्यत इति सम्बन्धः । अत एव प्रणता स्वमतिप्रकारगणनाया मेप मे सुत' इत्युक्तवती । निवर्तने हेतुमाहुःखसमा- नेति। पुत्रत्वेन स्नेहाद्धि मृद्भक्षणे शिक्षार्थ लोकन्यायेन निरुद्धाचरणमपि संभवतीति तच्चि- कीयां सहसमानविपयको विरोधो भवतीति स्वधर्मप्रदर्शनेन सोपि निवर्तिष्यत इत्यर्थः । एकदा क्रीडमाना इत्यत्र । ये स्त्रीणां सुखार्थ इति । पूर्व वयस्यैत्रजयालकै- धजस्त्रीणां मुदं जनयंश्चिक्रीड इत्युक्तम् । तथा च तच्छब्दस पूर्वपरामर्शि- वेन त एवोच्यन्त इत्याशयेनाहुर्य इत्यादि । निरोधस्येति । सदोनिष्टहे- तुत्वेन ज्ञानेन हि तदभावाय निवेदनम् । तब सेहं विना न संभवतीति कथं तदक- रणमुक्तमिति चेत् । उच्यते । क्रीडमाना इत्यात्मनेपदप्रयोगेण न भगवदर्थं नापि भगवत्सङ्गे क्रीडेयम्, किन्तु स्वार्थमेव परस्परमेवेति च ज्ञाप्यते । सर्वभावेन निरोधे तु तथा करणं न सम्भवतीति तथोक्तमाचार्यैः । ब्रजखीमुअननस्यैवोद्देश्यत्वेन तदुपयोगिलीलोपयो- गित्वेन वालकसहभाव इति हृदि कृत्वा स्त्रीसङ्गादित्युक्तम् । अत एव मुख्यो निरोधो न सम्पन्नः, आनुपगिकस्तु जात इति भावः । तत्कार्यम् । निरोधाकरणकार्यमित्यर्थः । यथैव ता भगवत्सङ्गता भवन्ति तथैव सम्पादयतीति स्त्रीरतिकर्तृत्वं रामे । अत एवं रसरीत्या ताम्बू- लायङ्गीकार एवास्य रोचते, न त्वलौकिश्या अपि मृद इति स्नेहवशादेव दोपदृष्टिस्तत्र । अत एव रामाधा इत्यनातद्गुणसविज्ञानो बहुव्रीहिः, तेन वालकविजातीयो भावः सूच्यते । रामे गोपवालकत्वाभावात्तथा । गोपानां त्वग्रे निरोधो वक्तव्य इत्यधुना तथा न निरोध इति तथोक्तम् । पुत्रशब्दविवरणं लोकसम्बन्धीति ज्ञेयम् । तथा च यत्र लौकिक एव स एतादृशस्तत्र भगवानङ्गीकृततथात्वः स्वापराधकरणात् क्रियारूपाद्रक्ष्यतीति युक्तमेवेति भावः । अत एव वचनमेव, न तु क्रिया काचिद्विरुद्धा । भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमित्यत्र । प्राकृता वाला हि ताडनमिया मातृसंमुखं द्रष्टु न पारयन्ति, प्रभुरपि ताननुकरोतीत्यस्सालौकिकत्वेन तत्तापर्यमुच्यते । प्रदर्शयिष्यमाणमित्यादि । गुसारविन्दे प्रदर्शयिष्यमाणं रूपं ब्रह्मधर्म- त्वाद् ज्ञानात्मकमेव । तत्साधनत्वादपि तथोच्यते । एतस्य भविष्यमाणमधिकरणं माता । अग्रे ज्ञानजननात् । तत्र च भगवति दोपारोपो विरोधी गुणः। भगवत्प्रेक्षणं ज्ञानरूपमिति तञ्चेन्मातर्यागच्छति, तदा तेन ज्ञानमाविर्मवति । तचोक्तगुणशङ्कयतस्तत एव भ्रमणं करोति । न तु संमुख निरन्तर यशोदाविषयकं भवतीति तथा। अत एवाग्रे ज्ञानं जननीयमिति मात- १. तास्मोतिप्रकारेति पाठ. । , १०८.३३..

·श्रीटिप्पणी।' रमीक्षते । परन्तु प्रकर्पण नेति ज्ञापनाय प्रशब्दो मूले । विरोधी च गुण इत्यादिनेक्षणप्रेर- णायां हेतुत्वेन प्रभुतात्पर्यमुक्तम् । वस्तुतस्तु तत्कालीनमौग्ध्येनैव मोहिता नान्यत्कर्तुमश- कत् । तथापि स्नेहभरवशतोस्मिन्नर्थे विज्ञप्तिः कार्यवेति तां कृतवती । तत्र सम्बोधनेन कृपालुत्वमुक्तम् । तथाहि न दान्ता अदान्ता असंयतेन्द्रियाः पुरुषा इति यावत् । तेपाम- प्यात्मा निरुपघिहितकर्तेत्यर्थः । मृद्भक्षणमस्मद्धितं न भवति, मनःखेदहेतुत्वादिति भावः । अत एव हेतुरेव पृष्टः, भगवांस्तु मात्रादिसम्भावितमृददनकार्याभावादेव हेतुविचारो न युक्त इत्याशयेनोत्तरितवान् । अन्यथा लोके वालखभावमेव प्रसिद्ध हेतुं जानन्ती कस्मादिति न वदेत् । तदानीं ज्ञानदित्सया तादगीक्षणेन चैतावन्मानं ज्ञानमभूदने सम्पूर्ण भविष्य- सेवेति हृदयम् । भगवत्प्रेरणया गन्तव्यमेवेत्यनेन पितृचरणैापितम् । सर्व मिथ्याभिशंसिन इत्यत्र । नैवेद्यमिति । उपासनामार्गीयैः पूजायां दत्तं ५. नैवेद्यं तथेत्यर्थः । शुद्धान्नसम्बन्धेनेति । साक्षाद्भगवद्भक्षितत्वेनोच्छिष्टं यदन्नं तच्छुद्धान्नपदेनोच्यते । भुक्तशिष्टान्नान्मुखारविन्दमध्यस्थं चर्वितं ताम्बू- लमिव मुख्यमुच्छिष्टं भवति । न ततोन्यत्फलरूपं शोधकं वास्तीति तत्सम्बन्धेन तथात्वाये- त्यर्थः । वन्यत्वं साधारणंभगवत्सम्बन्धो वात्र शुद्धिपदार्थ इति न वक्तुं शक्यम् । भगवदन्तः- स्थितानां पूर्णपुरुषार्थत्वेन तथाविधेन तेन कृतार्थत्वोकेरनुचितत्वात् । यत्त्वेते बालका इत्या- रम्य मिथ्याभिशंसिन इत्यन्तं वाक्यं तन्मयौदामार्गपरं ज्ञेयम् । 'वशे कुर्वन्ति मां भक्त्येति वाक्याद्यथैव तत्तोपस्तथैव भगवतः कर्तव्यं भवतीति खमर्यादामतिक्रम्य भक्तेच्छानियम्य- त्वाङ्गीकारात् पुष्टिमार्गीयभक्तिमार्गे भक्षणादिकं सर्वमुपपद्यते । वस्तुतस्त्वियमेव पुरुषोत्तम- मर्यादा यद्भक्तवश्यत्वम् । अत एवाधुनापि भाग्यवतो भक्तानाज्ञापयति भोग्यविषये ज्ञान- मिश्रभक्ते मर्यादाभक्तिमार्गीयभक्तेऽनवतारदशायां चानशनादयो धर्मा भगवता प्रकटीक्रियन्त इति तद्विपयाणि तथाविधवाक्यानीति ज्ञेयम् । यद्यपि यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र सर्वपदस्य निमत्रिततत्परत्वम्, तथात्रापि रामादिपरत्वमिति नानुपपत्तिः काचित् । तथाप्याचार्यस्तु वाला इत्येत इति वाऽनुक्त्वा सर्वपदं भगवतोक्तमिति तत्तात्पर्यमुक्तमेते वालका इत्यादिना । तत्तात्पर्य चोक्तमेव । ज्ञानप्रकरणत्वादपि तथोक्तिरिति न भक्तिमार्गीय- विरोधः शनीयः । यद्येयमित्यस्याभासे । अपेक्षितमिति । मुखव्यादानमित्यर्थः । विशेपेणासमन्ता- देहीत्यपि ध्वनिः । भक्तिमार्गीयत्वमत्र विशेषः। तस्यापि यावती मर्यादास्ति १०.८-३६. यावपं वा तत्तदानमाडोर्थः । अत एव सर्वात्मभावावधि ज्ञानं जातम् । अन्यया तदतिरिक्तबुद्धीनां भगवद्विषयिणीनामपि कुमतित्वं नोच्येत । अव्याहतैश्वर्य इत्यस्यामासे । कथं सर्वसंवाद इति । 'यः पृथिव्यां तिष्ठनित्यादि सर्वश्रुतिसंवाद इत्यर्थः।

·. १०-८-४०. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। सा तन्नेत्सत्र । प्रतिकृतिरूपमिति । यथा 'क्षुरः क्षुरधान' इत्याद्युपनिपद्विस्तथा। १०-८-३७. सूनोस्तनौ । सूनोविंदारितं यदास्यं तस्मिंश्च वीक्ष्येति सम्बन्धो ज्ञेय इत्याशयेनाहुः तस्मिन्नन्तर्वहिः सर्वत्रैवेति। अन्यथा तनुविशेषणलेन स्त्रीलिङ्गत्वापत्तेः । किं स्वप्न इत्यत्र । सन्ध्यत्वादिति । 'तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः, इदं च परलोकस्थानं च, सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थान मिति श्रुतौ स्वप्नस्य सन्ध्यत्वमुक्तम् । एतचेहलोकमध्यपात्येवेति तद्वैलक्षण्यम् । काल्येनेत्यादि । स्वप्नसृप्टेरसत्यत्वे व्यासचरणैर्हेतुरुक्तो 'मायामात्रं तु काल्येनानमिव्यक्तस्वरूपत्वादिति । एतदर्थस्तु स्वप्नसृष्टिर्मायामात्रम्, तत्र हेतुरगे यस्य यादृशं स्वरूपं देशकालवस्तुसापेक्षं तथा- भिव्यक्तिः कालयेनाभिव्यक्तिस्तदभावादिति । उभयोश्चादर्शनमिति । द्रष्टुमायिनोर्मा- यिकैः पदाथैः सहादर्शननियम इत्यर्थः । चेतोमनःकर्मत्यत्र । कायिकमत्रेति । उत्तमकायहेतुप्रारब्धमित्यर्थः । परस्प- १०-४-४१. रव्याघातादिति । एकदैवैकस्यैव वस्तुनोन्तर्यहिश्च स्थितिकथने तथास्या- दित्यर्थः। विचारेपीति । मायिकानां भ्रमप्रतीतानां वस्तूनां विचारासहत्वम्, अत्र च तद्वैपरीत्यमित्यर्थः । मायातिरिक्तस्त्वहमिति विवरणे पुलिङ्गनिर्देशो बुद्धिप्रकाराणां दुष्टत्वेन गणनाच्छुद्धजीवमात्राभिप्रायेण कृतः । सद्योनष्टस्मृतिरित्यत्र । अनुभवस्मरणयोरिति । न संस्कारनियम इत्यर्थः । अन्यथा अनुभवाव्यवहितोत्तरक्षणे यत्र स्मृतिः सा न स्यात् । नचैवंविधा १०-८-४४. सा नास्तीति वाच्यम् । वाधकामावात् । न चोपनीतभानमेव तोति वाच्यम् । स्मृतित्वोच्छेदप्रसङ्गात् । संस्कारोपनीतत्वस्य सर्वत्र वक्तुं शक्यत्वात् । न च ज्ञानातिरिक्तस्योपनायकत्वाभावान्न तथेति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । कृप्तमा- नामावेपि ज्ञानजनकत्वस्योपनायकत्वेन संस्कारेपि तत्सत्त्वात् । न च संस्कारजन्यत्वस्य स्मृतित्वात् नैवमिति वाच्यम् । साक्षात्प्रमाणजन्यज्ञानत्वस्वानुभवत्वेन तदतिरिक्तज्ञानत्वस स्मृतित्वात् सप्तद्वारातिरिक्तानन्तरितत्वं साक्षात्त्वं विवक्षितम् । अत एव स्मरामीत्यनुव्यवसाय- स्तदुत्तरक्षणे तमेव विशेषमवलम्ब्य भवति । यथानुभवत्वसामान्येप्यनुमित्यनन्तरमनुमिनो- मीत्येव प्रत्ययो न त्वनुभवामीति तथेति भावः । यद्वा । लौकिकवस्तुतत्त्वनिरूपणे नास्माकं प्रवृत्तिरिति लोके स्मृतिः संस्कारजन्यैवास्ताम् वा, प्रकृते खलौकिकप्रदर्शनप्रस्तावेन तत्सम्बन्ध्यप्रेतनमप्यलौकिकमेवेति ज्ञापनाय तथोक्तिः । एतदेवात्रपदेनोच्यते । स्मृतिनाशो- तेस्तदुत्पत्तिरवश्यं वाच्या । सा चोत्पत्तिक्षणोत्तरक्षण एव नष्टेति ज्ञापनाय समापदं मूले । अन्यथा नाशस्यानुक्तिसिद्धत्वेनं तन्न वदेत् । एवं सति द्वितीयक्षणाधिकरणकनाशस्या- प्राप्तस्वात्तदा तन्नाश इति ज्ञापनाय सयो नष्टस्मृतिरित्युक्तम् । तेनेदमप्येकमलौकिक चरित्र- १ तमाशककाल एव तस्स नाश इति पाठः।

·३८ श्रीटिप्पणी। , मिति ज्ञाप्यते, आस्तिकैद्वितीयक्षणे लोके तन्नाशानङ्गीकारात् । एतेन मक्तिरसानुभावकत्वेन मोहने विलम्बासहिष्णुत्वं भगवत उक्तं भवति । यथा स्वावतारार्थ गर्भसङ्कर्पणं तदमिति भावः । यद्यप्येवं संस्कारजन्यत्वं तदजन्यत्वं वा न सिध्यति, तथाप्यत्र कालान्तरेपि स्मृत्य- मावस्य वक्तव्यत्वान्नष्टसंस्कारेत्येव वदेत् । स्मृतिनाशस्य स्वतःसम्भवेन तदुक्तिस्तदर्थ मोहो- क्तिश्च न स्यात् । एवं सत्यन्यथानुपपत्त्यैव तेनानुभवेन स्मृतिरेवोत्पन्ना सा चोक्तरीत्या नष्टा, संस्कारस्तु न जनित एव, भगवदिच्छाभावादिति मन्तव्यम् । एतदेवाभिसन्धायोक्तमाचा- रत्र भगवन्मतमित्यादि । किञ्च । संस्कारवादिना सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तकारणत्वेनादृष्टस्यापि स्मृतिहतोर्वक्तव्यत्व आवश्यकत्वाल्लाघवाच. तदेवास्तु,कृतं संस्कारेणेत्याशयेनापि तन्निपेष उक्तः। न चानुभवस्याविहितत्वेन तदजनकत्वात्प्राचीनस्य तस्यानुभवं विनाऽजनकत्वात्तस्य च नष्टत्वेन सहकार्यभावात्स्मृतिरेव न साद् अनुभवं विनापि वा स्यादिति वाच्यम् । अनुभवत- ईसयोरन्यतरस्य सहकारित्वात् । त्वयापि,सदृशादेरननुगतस्यैवोद्बोधकत्वाङ्गीकारात् । एतदे- वोक्तम् स्मृतिरपीत्यादिना । नाश्यते चेति । स्वसमानाधिकरणस्वसजातीयप्रागभावास- हमूतं क्रियत इत्यर्थः । न च प्रतियोग्यभावगेरेकनाजनकत्वान्नैवमिति वाच्यम् । व्यक्तिमे- देनादोपात्। न चैकजातीयेपि तथेति वाच्यम् । ज्ञानजातीय उभयोरपि जनकत्वात् । नन्व- भावत्वेन कारणत्वे प्रतियोगिनः प्रतिवन्धकत्वापत्त्या नैवं वक्तुं युक्तम् , ज्ञानं प्रत्यभावस्य विप- यत्वेन कारणत्वान्न दोपः, संसर्गाभावत्वेन प्रतिबन्धकाभावस्य हेतुत्वेनात्र तथात्वामावादिति चेत् । अत्राप्यनुभवध्वंसत्वेन कारणत्वान्न दोप इति तुल्यम् । अन्यथानुभवप्रागभावेसन्ता- भावे च सति स्मृतिप्रसङ्गः। एतच्चानुभवाव्यवहितोत्तरक्षणेपि स्मृतिमङ्गीकृत्योक्तम् । तदनङ्गीकारे तद्धंसस्यैव सहकारित्वं वाच्यम्, तथोक्तरुपेणेति मगवन्मतानुवादग्रन्थो यथाश्रुत एव साधीयान् भवतीति सर्वं सुस्थम् । न चैवं यागजापूर्वासिद्धिः । श्रुत्या यागस्य हेतुत्वमुक्त- मिति तदभावस्य तथा कथनायोगात् । प्रतियोग्यभावयोरेकव्यक्तिजनकत्वादर्शनाच । ननु घटतदमावयोः स्वसमूहालम्विज्ञानजनकत्वं दृष्टमिति चेत् । सत्यम् । प्रति- योगितावच्छेदकपमय यत्कार्यजनकतावच्छेदकत्वं तत्कार्य तद्धसेन न जन्यत इति हि नियमः। तत्र यागत्वस्यैवोभयजनकतावच्छेदकत्वान्न तथा वक्तुं शक्यम् । प्रकृतेऽनुम- यसाजनकत्वान्नोक्तपणापत्तिः । अत एवानुमूतं स्मयंत इति व्यबहारो भूतक्तानुशास- नादतीतानुभवविपयत्वमेव तदर्य इति ध्वंसस्यैव हेतुत्वमवगम्यते, अतीतमनुभवविप- यत्वं यत्रेत्यर्थो ज्ञेयः। श्रुतियलाघागेन तथा वक्तुं शक्यमिति आरोपणात्पूर्ववत्कृत इति । अक्षारोपणनिरूपणात् स तथा कृत इति ज्ञाप्यत इत्यर्थः। मोहसहित इति । शुद्धं हि जलादिकमन्ययोगेन मलिनं भवति । प्रकृते च प्रवृद्धोपि लेहो न निरुपधिः, किन्तु पुत्र- खोपाधिक इत्याशयेन कलिलतोक्तेत्यर्थः । यद्वा । पूर्वोक्तज्ञाने सति भगवति भक्षणशय- नशीतोष्णादिधर्मास्कृर्तिः सहना । सेहे च सति तत्स्फूर्तिः सहना । तथा चोमयोविरोध ·श्रीगिट्ठलनाथविरचिता । इति लेहसम्बन्धी यः कलिः कलहो विरुद्धधर्मोपमर्दनमिति यावत् । तं लाति स्वीकरोत्ये- वादश हृदयं यस्याः सा तथेत्यर्थः । तेन हदि ज्ञानतिरोभावपूर्वका नेहमर उक्तो भवति । ज्ञानं निरूप्य तदन्ते लेहस्य प्रकृष्टवृद्धिकथनं तत्फलत्वाभिप्रायेण । अन्यस्य तत्त्वेनानुक्तेः । अन्यथा तु ज्ञानस निष्फलत्वापत्तिः । अननुसन्धानेपि वैदिकसंस्कारस्थालौकिकातिशयजन- कत्लवज्ज्ञानस्यापि स्नेहवृद्धिहेतुत्वमिति भावः । जातिकुलधर्मपरता मातृत्वं च पूर्वावस्था । नेहवर्धिन्या मायायास्ततत्वालेहेन सततमन्यत्यागपूर्वकं भजनमेव भवेदिति विहितभक्ती प्रवेशः स्यात्, न तु पुष्टिमार्गीयलीलारसानुभव इत्यर्थः । नन्दः किमकरोदित्यन्न । पञ्चभिरुत्तरदाने तात्पर्यमाहुः कर्मव्युदासस्येति । नेदृशं फलं कर्मणो भवितुमर्हति, किन्तु महदनुग्रहस्सैवेति कर्मव्युदासस १०-८-४६. वक्तव्यत्वात् तस्य चाग्निहोत्रदर्शपौर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमात्मकत्वेन पञ्चा- त्मकत्वात् तावद्भिस्तद्वयुदासोक्तिरित्यर्थः । कृष्णोदारेत्यत्र । उदारत्वोक्तितात्पर्यमाहुः साधनफलमित्यादि । अधिकारः साधनम् । तस्य हीनत्वात् तजन्यं फलमपि तथा । अथवा । सुखसाधनरूपं १०.८-४७. वैदिककर्मणः फल पश्चादिरूपं तथा । साध्यफलं स्वर्गादि मोक्षान्तम् । 'एतस्यैवानन्दस्सान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतस्तथा । स परमानन्द एव चेत्तथा तदा पश्चादि तजन्य लौकिकमलौकिक च सुखं तादृशमेव परमानन्दरूपमेवेत्यर्थः । लौकि- कवदिति । लौकिकवत् परिदृश्यमानं परमित्यर्थः । लोके वेदे च फलात्साधनमपकृष्टं दृष्टम् । यत्र परमकाष्ठापन्नं वस्तु साधनं तत्र तत्साध्यफलस्य का वातेति भावः । अस्त्वित्युक्त इत्यत्र । फलग्रहणार्थमित्यादि । अवायं भावः । पुरुषोत्तमा- नन्दाधिष्ठानं ब्रह्मानन्द इति तयोग्यत्वार्थ ब्रह्मानन्दता महदनुग्रहेण सम्पन्ना- १०-८-५०. स्मिन् , तदा हि सर्वत एवानन्दस्फूर्तिर्भवति । एवं सत्येतेनैव पूर्णार्थताज्ञाने पुरुपोचमाविर्भावः खस्मिन्न भविष्यतीति भक्तिरसानुभवार्थमुक्तं वाधकमशं त्यक्त्वा तथा प्रसिद्ध इति । अपुत्र इति । निपेकादिहेत्वमावादिति भावः । मोक्षदानार्थमिति । भजनानन्दो भक्तिमार्गे मोक्षस्तद्दानार्थमित्यर्थः, न तु प्रासङ्गिकमिति । प्रासङ्गिक प्रयोजन प्राकट्यहेतुर्न भवितुं शक्नोतीत्यर्थः। प्रासङ्गिकप्रयोजनान्तरमाहुः सर्वार्थमिति । स्वरूपकी- तिन्या सर्वोद्धारार्थमपि प्रकट इत्यर्थः। एतेनाप्युक्तमोक्षपदस्योक्तमोक्ष एवार्थ इति ज्ञेयम् । अन्यथा पुनरुक्तित्वप्रसङ्गात् । नन्दचरणानां यद्विपयकोधिकारो येषां वा सर्वात्मना निरोधो न कृतो भगवता ते गोपगोपीपदेनोच्यन्ते । अन्यथा वयस्यानां व्रजस्त्रीरत्नानां चाग्रे सर्वा- धिकनिरोधोक्तिविरुध्येत । अत एव सत्सङ्गव्यतिरेकेणापीत्येतत्वात्पर्यमुक्तम् । , . १ तत्त्वादिति पाठः।

·श्रीटिप्पणी । कृष्णो ब्रह्मण इत्यत्र । साक्ष्यर्थमिति । निःसाधनजीवनिमित्तं प्राकट्यं तदधी- नत्वेन लीलाकरणादिकं च ब्रह्मणि श्रुतिविरुद्धमिति शङ्कानिरासं वेदात्मक- तत्संमत्या कर्तुमित्यर्थः । अत एव श्रुतिरप्याह 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य' इत्युपक्रम्य 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति, 'ते ते धामान्युश्मसी'ति 'विष्णोः कर्माणि पश्यते'त्यादि । एतदर्थस्तु विद्वन्मण्डनेस्माभिः प्रपञ्चितः। तेषां प्रीतिजनन इत्यादि । खेच्छया या स्थितित्तदपेक्षयाधिको व्यापारो भगवता न कियत इति ज्ञापनाय 'वसन्प्रीति चक्र' इत्युक्तमित्यर्थः । अन्यथा लीलायाः प्रीतिजननोक्त्यैव वासस्य स्वतःप्राप्त्या तत्कथ- नमनर्थकं स्यादिति भावः। इत्यष्टमोध्यायः। नवमाध्याये निवारितापीति । ननु मायाकार्याद्भगवत्कार्य बलिष्ठमिति भगव- स्कृते निवारण सत्यपि कथं गृह्यकृत्ये प्रवृत्तिरित्याशय तत्र हेतुमाहुः पुनर्मोहि- १०-९-१. तेति । निषेधेन पूर्वमोहापगमेनावश्यकमपि कार्य त्यक्त्वा भगवत्परापि 'स- स्मितमीक्षती मुख'मिति वाक्यात् स्मितेन पुनर्भगवता मोहिता सती तथा जातेत्यर्थः । नन्व- न्यासक्तिहेतुत्वेन निरोधविरोधि पूर्वमोहनमित्याशङ्कामावायाहुः गुणगान इति । भगवत्कृत- त्वान्मोहस्य तत्कालोपि गुणगानार्थमेवाभूदित्यर्थः । मोहेस्मिन्नस्ति रूपद्वयम् । विषयास- जकत्वं भगवत्कृतत्वं च । तेन द्वाभ्यामुक्तमिति शेषः । तद्येवंरूपतन्निपेधोनुचित इत्याशय तन्निमित्तमाहुः ततः श्रमोभवदिति । ततः श्लोकद्वयानन्तरमेकेन श्रमोभवदिति निरूप्यत इत्यर्थः । यत एवमतो भक्तक्लेशासहिष्णुत्वेन स कृत इत्याहुः अत इति । लोके धनं पुत्रार्थमिति न्यायेन भगवदर्थमिदमिति ज्ञानेन माता प्रवृत्तेति कथं कोप इत्याशक्य तत्र हेतुमाहः भ्रान्तेति । भगवतस्तदपेक्षामात्मत् स्याहालं अस इति सथा । एतादृश्येच भक्तिमार्गमर्यादेति ज्ञापनाय भवेदित्युक्तम् । तान् यष्टिग्रहणादियलानित्यर्थः । तपोन्तः- करणदोपापहं दुःखरूपं भगवत्प्रापकं चेत्सनुधावनयत्नेन तपस्त्वमुक्तम् । अत्रापि प्रचुरदोप- बुद्धिसत्त्वात्तथा । अत एवाग्रे यष्टित्यागः । सर्वात्मना दोषारोपानिवृत्तेस्तनापकस्य दुःखस्स भक्तिमध्यपातित्वं नोक्तम् । अत्रायं भावः । पूर्वमेव स्वप्रापणमकृत्वा तावक्लेशानन्तरं तथा करणे कश्चन विशेषो वाच्यः । स च पूर्व यष्टिग्रहणेन क्लेशानन्तरं तत्त्यागेन चान्तःकरणगत एवेति लक्ष्यते । एवं सति 'वीर्य मे दुश्चरं तप' इति वाक्यात् तद्गतालौकिकविशेषहेतु- स्तप इति तथोक्तम् । भक्तित्वानुक्तौ हेतुरुक्त एव । एतदेवाभिसन्धायोक्तं परोक्षेत्यादि । परोक्षवादविषय एवासक्तिं चेदित्यादिनाप्युक्तः । १ येति नास्ति क्वचित् । २ पुनरिति पाठ.।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। दधिनिर्मन्थने काल इत्यत्र । क्रियाशक्तरित्यादि । क्रियाशक्तिर्भुजयोः प्रति- ठिता। तदाधिदैविकश्येन्द्रः। 'इन्द्रियं वै दधी'तिश्रुतेस्तरसेन्द्रियरूपं तदिति तथा । वस्तुतस्तु परोक्षवादविपय एवार्थोनेनोक्तः । तथाहि । क्रियाशक्तेरिति पञ्चमी हेतौ। भगवद्वियोगे हि सर्वेन्द्रियगतस्ताक्षोभो भवत्यतिप्रचुरो, येन तत्तदाधि- दैविकस्सापीन्द्रियं क्षुभितं भवति । तदा भावविशेपैगुणगानं भवति । यथा बजरत्नानाम् । तदेतत्प्रसाटुक्तं भगवत इत्यादिना । क्षीमं वास इत्यत्र । सुभूरित्यस्साभासः। नन्वेवमतिक्रम इत्यादि । ब्रजजनक्ले- शहेतुभूतानां नाशाय दुःखप्रापणाय च मृत्युयमौ तत्राज्ञप्ताविति कुचकम्पस्य १०-९-३. क्लेशहेतुत्वेन तत्कौं पूर्वोक्तदेवतां तौ कथं न तथा कृतवन्तावित्यर्थः । सर्वनियमनत्वेन तयोर्यमत्वम् । दिक्पालस्यानातयात्वमिति ज्ञापनायेदमुक्तम् । भाव्यर्थः श्रमस्तस्यानङ्गीकारे तद्धतौ न प्रवर्तेत । तथा च तदङ्गीकृत्य ममन्थेति सम्बन्धः । क्लेशे भूसङ्कोचसम्भवेनात्र च शोभनत्वेन तदभावात् क्लेशाभावो ज्ञाप्यत इत्याशयेनाहुः पर्यव- सानादिति । तददण्डः पर्यवसानं । रज्वाकर्षे भुजद्वयस्यापि व्यापृतत्वं भवतीति दक्षिणवा- मयोर्यथाक्रम तद्रूपत्वम् । अत्रायं भावः। अस्त्यत्र क्रिया द्विविधा । भगवत्सम्बन्धिनी गार्हस्थ्यसम्बन्धिनी चेति प्रधानत्वाप्रधानत्वाभ्यां तद्रषत्वमुच्यते । तत्तत्कणानां भक्ति- मार्गीयनियमरूपत्वं कर्ममागीयदेवतारूपत्वम् । तदाश्रितत्वात् । सुभूरितिवरस्वतत्रवि- शेपणत्वं सर्वेपामनुक्त्वाभरणकर्मत्वोक्तेस्तात्पर्यमाहुः क्लिष्टं सर्वत्रेति । क्लेदारूपसमानधर्म- वत्त्वं सर्वेष्वस्तीति ज्ञापनाय तथेत्यर्थः । विशेषणत्वोक्तौ प्रकारकत्वापत्त्या तदप्राधान्येन तक्ले- शस्याप्रयोजकत्वात् तद्धेतुभूतमन्यनेनुचितत्वं न ज्ञापितं भवेदिति भावः । शीर्ष्णः सत्य- लोकाधिदैविकरूपत्वेन तदुपरि ज्ञानिनां जीवन्मुक्तानामेव स्थानमिति तथोक्तम् । लीलामध्य- पातिनां भगवदात्मकत्वमभिसन्धायैवं सर्वत्राचार्यैर्निरूप्यत इति ज्ञेयम् । प्रभौ स्नेहवतां तथैव तत्सम्बन्धिष्वपि लेह इति मातुस्तादृक्श्रमदर्शने तदसहिष्णुत्वेन क्षोभात् मुक्ताना- मपि खधर्मविस्मृतिर्भवतीत्याशयेन मा लक्ष्मीरियाद्युक्तम् । किञ्च । सर्वमूलभूतभगवदा- विर्भावस्थानत्वेन सर्वमूलभूतत्वान्मातरि तादृशधर्मे सति तत्कार्यपरंपरायां स्वत एव तादृशत्वं मवतीति भावेनापि तथोक्तम् । विपक्षे वाधकमाहुः आकृतीयादि । मन्थनोक्त्यैव तदनु- रूपाकृतेरपि प्राप्तेस्तत्कथनं पुनर्मन्यनोक्तेश्च तथा स्पादित्यर्थः । एवं सति विशेषस्याव- श्यवाच्यत्वे मन्धनस्यानुचितत्वज्ञापनमेव विशेष इति वक्तुं युक्तमिति लोकतः परमार्थतश्च तथात्वमुक्तम् । किञ्च । पूर्व दधिनिर्मन्थने काल इति वाक्याद्गुणगानाङ्गत्वेन मन्थनमुक्तम् । तेन मन्थनेन न किमपि क्लिष्टममूत् । तथैव चेदग्रेपि स्यान्न निवारयेत्प्रभुः । निरोधाविरो- धात् । एवं सत्यग्रे निषेधस्य वाच्यत्वात् तद्धेतुभूतं निरोधविरोधिमन्थनमवश्यं वाच्यमित्ये- केन तदुक्तम् । एवं सति विवृतिस्तथाविधेति युक्ततरम् । अन्यथा निषेधोक्तिर्विरुद्धा ·४२ श्रीटिप्पणी। सादित्यभिसंधायाहुः शुकवाक्येत्यादि । मन्थनसामयिकाकृतेः साधारणत्वेन विशि- एलीलारूपत्वं न सम्भवती'त्युत्तमलोकलीलया गृहीतचेता' इति लक्षणं शुकवाक्यं तथा स्यादिति वा । उक्तरीतेस्तु माहात्म्यज्ञानहेतुत्वेन भक्तिजनकत्वादुत्कर्पः। पूर्ववदिति । निष्क्रमणोत्सववदित्यर्थः । तमकमारूढमित्यत्र । दैत्यानिति । उक्तन्यायेनाधिदैविकभूरूपत्वादकस्य भूस्थितांस्तांस्तधाकर्तुमित्यर्थः । माना ग्रहणसम्भवेपि स्वयमकारोहणस्येदं १०.९.५. तात्पर्यमुक्तम् । उत्सिच्यमान इत्यत्र । वैदिकेग्निहोत्रादावलौकिकदोपजनकं यथा, तथा लौकिके तल्लौकिकदोपजनकमित्याशयेनोक्तं दोपजनक चेति । स जातकोपेत्यत्र । तत्त्रयं निवारणीयमिति | यशोदाया अपराधस्तन्नि- ठाध्यात्मिकलोभस्य च नाशनमेतदमारणार्थमाधिदैविकविज्ञापनं चेति त्रयम् । १०.९.६. आधिदैविकश्चेदाध्यात्मिकं मारयेत् , सर्वांशेन मारयेत् , तथा सत्यग्रिमकार्य न भविष्यतीति तत्कृततन्मारणस्य निवारणमत्रोच्यते । भगवांस्त्वेतत्कालीनापराधहेतुभूत- लोभमा नाशितवानिति पूर्वोक्तेन लोभं तद्गतं भाण्डं च स्फोटितवानित्यनेनानिमग्रन्थेन न विरोधः । अत्रैवाने अयमुत्पादयितुं भिन्नमिति । यथाधिदैविकेन तथा कर्तु- मुद्यतम् । तथान्यां यशोदां तद्गतं लोभं च भगवदेकविपयम् । तदुपभोग्यत्वेन भोगविषयान् दुग्धादींश्चान्यानुत्पादयितुं स तथेत्यर्थः । तेन क्रोधातिशयो निरूपितो भवति । तदुभयमपीति । आधिदैविकं लोभं रजोगुणं चेत्यर्थः । ननु पुत्र- दुग्धयोः समानप्रीतिविषयत्वेपि नैवं संभवतीत्यनुपपन्नमिदमित्याशय तत्रोपपत्तिं वदन्तो इपदश्मना भेदेनस्यापि तात्पर्यमाहुः दैत्याविष्टेवेति । सा यशोदानिष्ठा पयोविपयिणी खेहकला प्रभुविस्मारकत्वेन दैत्याविष्टयोद्गतेति तथागमनमभूत् । तन्नाशं वालौकिकप्रकारेण करिष्यन् 'स्मयश्च कपालानि चाग्निहोत्रवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृषञ्चोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानी'ति श्रुतेस्तथेत्यर्थः । तच्छ्वणे पुत्रानुसन्धा- नात् तथा । तत्रैवं कथनमयुक्तमितीवेत्युक्तम् । वस्तुतस्तु भगवकृतो मोह एवं तागिति तथात्वम् । अत एवास्यापि लीलात्वं तथाप्यनुचितमभूदिति तथोक्तमाचार्यः । जघास हैयङ्गवमन्तरगत इत्यत्र । आधिदैविकदैत्यानामिति । मातृदर्शनयोग्ये स्थाने भक्षणे तस्याः क्रोधो भवेत् । अतो यत्र भक्षणे कृते तदनुत्पादस्तत्र तथाकृतवानिति भावः । मर्काय काममित्यत्र । पूर्वमपि दैत्यावशेनेति । पूर्वमपि यत्सम्पादित तन्मकाय यच्छतीति सम्बन्धः । तत्र हैयङ्गवगतं हेतुमाहुदैत्यावेशेनेति । १०-९-८. भक्तीयपदार्थस्य स्वयमनङ्गीकारात् । क्रूरे विनियोगाच दुष्टत्वं लक्ष्यते । स चालौकिक एव दोपो वाच्यो, लौकिकस्यादर्शनात् । तदेतदुक्तं दैत्येत्यादिना । शकटदृष्टा- ·४३ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। न्तेनान्यत्राप्येवभूते दृष्टिः कायेंति नासम्भावना काचित् । चौर्यविशतितेक्षणमित्यत्र । तस्याश्चौर्यदोपनिवारणायेति । पुत्रस्नेहस्नुतेति वाक्यात् भगवदकेभोग्यस्तन्यनि- रोधश्चौर्यम् । तच तदीयवस्तुनो यथेच्छं विनियोगकरणेन सन्तोपानिवार्यते । विशब्दस्य कालवाचित्वपक्षमादायाहुः तस्या ज्ञानं कालेनेति । वालत्वं ज्ञात्वा तथा व्यवहरतीति तथा । 'पृष्ठे कृतो मे यदधर्म' इति वाक्या पृष्ठभागदिशि पापस्थानमिति तत्र व्याप्ता दृष्टिस्त- द्विपयिणी भवत्येवेति भावेन पापदृष्टिरित्युक्तम् । वित्रंसितकेशबन्धनेत्यत्र । उत्पत्तिप्रलयाचित्यादि । कशब्देशशब्दयोरुत्पत्ति- लयाधिष्ठातृदेववाचकत्वात्तद्वाच्यत्वात्केशानां तयोस्तत्र सत्त्वं ज्ञायते । तत्स- १०-९-२०. त्वेनैव तदधिष्ठेयोत्पत्तिलययोरपि । एतादृशान्मुक्तानां युक्तमेवाजननम् । न्यथा खाधिष्ठातृसहितोत्पत्तिलयाधिष्ठानाध्युतिर्न सादिति भावः । तत इति । शानां बन्धादित्यर्थः । न चान्तर्न बहिरित्यत्र । किञ्च जगन्मयोयमित्यादि । जगच य इत्यत्र १०-९-१३. चकारार्थकथनमिति ज्ञेयम् । तद्दाम वध्यमानस्येत्यत्र । भगवता खस्मिन्दोपद्वयमित्यारभ्य ज्ञापयि- तुमेवमाहेत्यन्तम् । अत्रेदं प्रतिभाति । बहिः प्रकट एव प्रमौ पुत्र- १०-९-१५. व्यवहार इति तत्कृतमन्तःस्थितस्याज्ञानम् । दोषारोपे पहिरनुभूयमानो- प्यननुभूयमान इव भवति । दोपज्ञानपराभूतत्वादृष्टेः । तदिदमुक्तमन्तयहि स्थितमि- त्यादिना । मूलस्थविशेषणद्वयतात्पर्यरूपं लीलापदार्थानां सच्चिदानन्दरूपत्वमभिप्रेत्य दाग्नि ज्ञानकरणे निरूपिते । ननु ज्ञानेन वस्त्वन्यथाभावाभावाद्वेष्टनमसम्भवि, दातस्तथाले सुतरां तथेति चेत् । अत्र वयं वदामः । अत्र हि भगवान् भक्तप्राधान्येन लीलां करोति, अतो यथा मर्यादामक्तिमार्गे भगवद्विषयकापराधे भक्तानां दण्डः कालादिमिस्तदधिकारिभिः क्रियते तथा (पुष्टि)पुष्टिमार्गे मक्तविषयकापरावे यथैव ते चिकीपन्ति, तथैव प्रभुरङ्गीकरो- तीति वस्तुस्थितिः । अब भजनविरोधिभावजननमेवापराधः । एवं सति पुत्रत्वेङ्गीकृते तद्ध- माझीकारोपि जात इति मातृनियम्यत्वस्यापि स्वस्मिन्नङ्गीकारात्तत्स्वामिकदामामपि तादृक्- सामर्थ्य दत्तमस्तीति तथा । इदमेवोक्तमन्यथा पहिरपीत्यादिना । एवं सति दामभि- नियमने दण्डसम्पत्तिर्भवति । अब तथाभावेनद्वयं प्रतिवन्धकं निसर्गेश्वरत्वनिसर्गदास- त्वलक्षणं भगवत्तदासगतम् । न हि दासनियम्यः प्रभुभवति । यद्यपि मातृनियम्यत्वमङ्गी- कृतमिति तेनैव सर्वात्मना नियमनं सम्भवति, तथापि यथा भगवद्धर्मत्वेनाङ्गीकारो बलिष्ठ- स्तथैश्चर्यस्यापि तथात्वादवाध्यत्वाच न तथा सर्वात्मना भवितुमर्हति । उक्ताझीकारात्पर तावद्वेष्टनमभूत् । भक्तेषु प्रभुनियम्यत्वस्यापि नित्यत्वात् । अतस्तथा न्यूनमभूत् । अतएव सर्वोपयोग्यङ्गमानेन न्यूनतोक्ता । अग्रे त्वीश्वर रेगगथा कर्त समर्थत्वात्तदेव स्वनियमने ·श्रीटिप्पणी । साधकं कृतवानिति वक्ष्यते कृपयासीत्ववन्धन इति पदेन । कृपाया ईश्वरधर्मत्वे- नैश्वर्यमेव करणत्वेनावगम्यते । अन्यथैतत्कार्यं न स्यात् । न हीश्वरादन्यः स्वखरूपमर्या- दातिक्रमणे जीवस्वरूपमर्यादातिक्रमणे च समर्थो भवति, अस्वतत्रत्वात् । यथा जगत्क- र्तृत्वादेरीश्वरधर्मत्वेपि नैतादृशत्वं तथा भक्तानामप्येतदतिपौरुषमिति ज्ञाप्यते । यदा, बन्ध- नन्यूनतोक्त्योर्मध्ये विशेषणद्वयकथनेन तयोरुभयत्र हेतुत्वमभिप्रेतमित्यवगम्यते । बन्धने तयोर्हेतुत्वमुक्तम् । तादृशन्यूनतायामपि तयोस्तथात्वमुच्यते । विशेषणाभ्यां हि तज्ज्ञानप्रकार उच्यते । भगवांस्तु निरुपधिस्लेहेन दोपारोपाभावयुक्तेन वशे भवति । तथा च पुत्रत्वेन स्नेहः सोपाधिरिति दोषारोपश्चास्तीति वशीकरणे प्रतिबन्धकमेतद्वयमिति ज्ञापनाय व्यङ्गुल- न्यूनतोच्यते । अतएव स्वपदम् । यद्वा । स्वाभकस्य कृतागसः इति मातृविशेषणम् । अतृप्त- त्यागावगूरणवन्धनोद्यमैः कृत्वा कृतागस्त्वम् । प्रथमतोर्भकस्तत्रापि स्वस्यैव तादृशे तथा कृतिरत्यनुचितेति ज्ञापितम् । तथा चैतादृश्यास्तद्दाम तथाभूदिति सम्बन्धः । तथा च वाद्या- भ्यन्तरापराधवत्सम्बन्धित्वात्तथा न्यूनमभूदिति भावः । दामसामर्थ्य सत्यपि भगवदिच्छया तथात्वे न्यूनं चकारेत्युक्तं स्यात् । तथा चैवमुक्त्या वस्तुस्खाभाव्यादेव तथात्वमिति योध्यते । पूर्वापरयोर्भगवत एव सत्त्वादित्यादिग्रन्थस्यायं भावः । एवं सन्दर्शिते'ति वाक्यात्तत्प्रदर्शनार्थमिमा लीलां कृतवानिति गम्यते । यद्यपि भक्तनिवेदितान्नवस्त्रभूपणा- घङ्गीकारोपि भक्तेच्छयैवेति सोपि तथा भवति, तथापि तेपामिष्टत्वालोके तदङ्गीकारो न तथा तद्बोधकः । वन्धनं तु दुःखहेतुत्वेनानिष्टं लोक इति तदङ्गीकारस्सुतरां तथेत्यनेन प्रकारेण प्रदर्शितवानित्युच्यते । अतएवानेवंभावे तन्न दर्शितं भवति, किन्त्वेवंभावेनैवेत्या- शयेन मूल ‘एवं संदर्शिते'त्युक्तम् । किश्च । ईश्वरे दुःखाभावेन तथा भक्तेच्छापूरणे न कोपि विशेपः सिध्यति यद्यपि, तथापि मानतिरिक्तभक्तानां श्रवणेपि दुःखहेतुरिदमिति भक्तदुः- खहेतुकरणं भक्तिमार्गविरुद्धमिति सर्वथा पुरुषोत्तमस्याकर्तव्यं भवतीति तस्यापि करणेना- तिशयेन तथात्वं योधितं भवति । एवं सत्युदरस्य व्यापकत्वाद्यत्र कुत्रचित्स्थितिवद्भगवत्पृ- छभागे पार्थयोश्च दानः स्थितिन विरुद्धा । किन्तु दानावच्छेद्यत्वं विरुद्धम् । तच तदाद्य- न्तयोर्मेलने भवति । यद्यप्युक्तदेशे स्थितिवद्ययात्रापि थितिस्तथोक्तदेशे तन्मेलनवदत्रापि तत्सम्भवति। तथाप्यत्र स्वरूपप्राकट्यात् तद्धर्माणामपि व्यापकत्वादीनां प्रकटत्वेन स्वकार्यो- न्मुखत्वान्न तत् संभवति । स्वस्यैवावच्छेदकत्वे तत्साधनोच्छेदप्रसङ्गः । तथा च दामा- धन्तयोः सतोदरेणैव न तथा सम्भवतीति न्यूनताया आवश्यकत्वेन प्रथमातिक्रम इति न्यायादल्पेत्यादिनोक्तहेतुना च तथा न्यूनमभूत् । अग्रे 'कृष्णः कृपयासीत्ववन्धन' इति वाक्यात्स्वयमेव खरूपमर्यादामतिक्रम्य तथाभवदित्युक्तम् । 'सर्वतः पाणिपादान्त'मित्यत्र तत्स्वाभाविकधर्मरूपवसनभूषणविशिष्टानामेव देशापरिच्छेद उक्त इति न तैरवच्छेदः शङ्क- नीयः । व्यापकत्वस्येति । स्वाभाविकव्यापकत्वस्यैवानवच्छेद्यत्वे हेतोः सत्वात् कृत्रि- मतत्करणमप्रयोजनकमयुक्तं चेति भावः । अल्पपरिमाणत्वेन प्रतीयमानस्यैव तदधिकपरि- .

·४५ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। माणवत्त्वमवच्छेदकाधिक्यपि सर्वत्र समानपरिमाणत्वेन प्रतीयमानलं च चन्द्रतप्रतिबिम्ब- योरस्तीति तदृष्टान्तमाहुः प्रतिविम्यादाविति । यथा द्वादशसहस्रयोजनात्मकत्वेपि चन्द्रमण्डलस्येतो यावत्परिमाणकं तदृश्यते तावत्परिमाणकमेवोदश्चने सरस्सरित्प्रभृतिषु च, तथानापीत्यर्थः । तथा सति तु पूर्ववैलक्षण्यज्ञानादशक्यताज्ञानेन भूयो योजनासम्भवोपि । इदमेवोक्तं चैलक्षण्याज्ञानादित्यनेन । यद्वा । तदैव निकटस्थमणिस्तम्मादिगतभगवति- विम्ब आदिपदात् तच्छायायां च पूर्ववदेवोपालम्भादित्यर्थः । कृष्णस्त्वित्यस्याभासे । एवं स्वमनोरथ इत्यादि । अधुना वितो मातुर्गमन- १०-९-२२. मुच्यते, अग्ने वाला ऊचुरित्यनेन तेषां तत्र स्थितिज्ञीप्यते, नान्येपाम् । एवं सत्यागोपीनां गमनमुक्तं भवतीति तदिदमुक्तम् । एतास्तु तादृशं तं द्रष्टुम- क्षमा इति ताग्गेहेपि संमुखं मुखं न कृतवत्य इति तद्नेहादहिरेव प्रसन्नमुखा जाता इति ज्ञापनाय विशेषणमुक्तम् । एवं खमनोरथे सिद्ध इति तु मातुर्वैयय्ये हेतुरुक्तः । अथवा, अधुनाप्यनालिष्टप्रियास्तदमिलापिण्यो दाना वन्धनाभाव दृष्ट्वा खार्थे सन्दिहाना जाताः । सम्पन्ने तस्मिन्खमनोरथोपि सेत्स्यतीति निश्चयेनैतासामेव स सिद्ध इति तयोक्तम् । इति नवमोध्यायः। १०-१०-३०. दशमेध्याये । त्वमेव काल इत्यत्र । वस्तुनः परिच्छेदकत्वमित्यादि ननु समवेतस्य वस्तुनो घटादेः परिच्छिन्नत्वेन तत्समवायिनो भगवतोपि परिच्छेदापात इत्यत आह वस्तुन इत्यादि । सर्व ब्रह्मेति वादी सर्ववादी । तया च तन्मते खस्यैव सर्वभवनसामर्थ्येन वस्तुरूपेणाप्याविर्भाव इति न तत्कृतपरिच्छेद- शङ्का भगवतीत्यर्थः । अथवा समवेतस्य परिच्छिन्नत्वेपि न समवायिनस्तथात्वं सर्वेषां वा- दिनां सम्मतं, शब्दस्य तथात्वेप्याकाशस्यातथात्वादित्यर्थः । गृह्यमाणैरित्यत्र । तेषां धर्माणामित्यादि । भगवद्ग्रहणहेतौ सत्यप्यग्रह इति वक्तुं तद्धेतुमाहुः तेषामित्यादि । तेषां घटादीनां त्वदाश्रयत्वादाश्रयस्य च १०-१०-३२. सहभान नियमातथा भवितुं युक्तमित्याधपक्षे धर्माणां घटादिधर्माणामपि तपालाद्धर्मिसहभाननियमात्तथेत्यर्थः । यद्यप्येवं धार्मिपदमनर्थकं तथापि प्रत्येकं भिन्न:- तुकथनार्थमिति ज्ञेयम् । एवं सत्यप्यग्रहे हेतुमाहेपाहुः तत्र हेतुरिति । इति दशमोध्यायः। २भानेति पाठ। १भवतीति पाठ।

·श्रीटिप्पणी । एकादशेऽध्याये प्रकरणतात्पर्यनिरूपणे । वत्सचारणदोपस्य निवृत्तिवत्समारण- मिति तन्निवृत्तिरूपं तदित्यर्थः । अनीश्वरस्यैव कर्म वत्सचारणमितीश्वरस्य १०.११-०. तत्करणमनुचितमिति दोपबुद्धिस्तन्मारणकथया निवार्यते । न ह्यनीश्वर एवं- भूतं ज्ञातुमेवं हन्तुं वा शक्तो भवत्यतस्तन्निवृत्तिः । किञ्च । तस्यासुरत्वेपि वत्ससारूप्यतयू- यगतत्वाम्यां तत्सम्बन्धित्वं लक्ष्यत इति पशुत्वेन कण्टकशर्कराक्षेत्रप्रवेशहेतुभूतभाव एव निवर्तित इति ज्ञाप्यते । तथा सत्यपराधः स्यादिति । एवं सति वत्सास्तच्चारणं च । तयोः सम्बन्धिदोपस्वेत्यर्थः सम्पद्यते । भगवदीयेपु प्रवेशस्य फलं करकमलसम्बन्धः । दोपबुद्धेः फलं स्वरूपनाशः । तेन निर्दोपवुझ्या भक्तसङ्गः कार्यो, न त्वन्यथेति ज्ञापितं भवति । मूले भक्तानिष्टनिवर्तने लोकवेदयोरगणना च । गोपालदोपेति । दम्भस्यैवलोभानृताभ्यां कृत्वा- न्तःकरणे भगवतिरोधायकत्वमिति सेवकानां सोनुचित इति तद्रूपं वकं मारितवानित्यर्थः । दर्शयंस्तद्विदामित्यत्र । बजे यावद्विधा इत्यारभ्य भगवानुवाहेत्यन्तम् । इदमत्राकूतम् । प्रभुपुत्रत्वेन सर्वेषां यथेच्छं भगवति व्यवहर्तुमशक्यले सति यदि भगवांस्तत्तद्भावानुरूपं तेषु स्वयं न व्यवहरेत्तदा रूपचेष्टादिमि- भगवदाश्लेपादिविषयक उत्कट उत्पन्नो भावः स्वविषयमप्राप्य को वेद किं कुर्यादतस्तथा करणमावश्यकम् । इमे एवं वहनाशक्तिवहने उक्ते । भगवता यत्र कुत्रचित्तथा करणे तेपां च सर्वसमक्षं यथेच्छ करणे वालत्वेनैव लोकाविगानमपि । इदमेव वालचेष्टि- तैरित्यनेनोक्तम् । किञ्च । परम्पराहर्षजनन एवेयं व्यवस्था यत्र, तत्र साक्षात्स्वरूपेण येपु तज्जननं तेपां रीतिः कथं वक्तुं शक्येत्याशयेन चालचेष्टितरित्यस्याभासमाहुः तदपीत्यादि । करणस्य व्यापारत्वेन वालचेष्टितानामेवात्र तथात्वम् । यत्र स्वरूपमेवासक्तिहेतुस्तत्र साक्षात्त- ज्जननमिति ज्ञेयम् । गोपवृद्धा इत्यस्याभासे । सर्वदेवाधिष्टितेति । आधिदैविका इन्द्रादयोन्तरङ्ग- १०-११-२१. सेवका भूत्वा तत्तल्लीलोपयोगिस्थानं सजीकृत्य प्रभुं प्रतीक्षन्त इति तथात्वम् । मुक्तः कथश्चिदित्यस्याभासे । उत्पातत्वं चेति । न स्यादिति शेषः । प्रतिका- रवत एवोत्पातशब्दवाच्यत्वादिति भावः । वृद्धान्बालानित्यादिषु । तदा १०-११.२४. केवलं स्वोपकरणमात्रपरत्वे तामसत्वं, प्रभुत्वेन कर्ममार्गीयद्विजसहितत्वेन च राजसत्वम् । प्रमाणप्रकरणे यशोदानन्दनिरोधो मुख्य इत्येतत्प्रकरणार्थभूतनिरोधतारतम्य- ज्ञापनाय सात्विकत्वकथनम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तृनित्यत्र । तेषां दोपदरीकरणार्थमिति । लीलाविरोधि- १०.११-३०. भावप्रकटनं दोपः । अलौकिकत्वज्ञानं च तथा । प्राकृताननुकरणं च तद्धतः । तथा च तदजननार्थं तदनुकरणमित्यर्थः ।

·. श्रीविट्ठलनाथविरचिया । पितरं जगद्गुरोरित्यत्र । तस्यैतन्निदर्शनार्थमिति । यथा गोपालसूनुरपि, १०.११.५०. तपितृत्वेन परब्रह्मरूप एव, तथा प्राकृतसंघातेषु प्रतीयमानोपि जीयोक्षारूप इति ज्ञापनार्थमित्यर्थः । १०-११-१९. मिलायरित्यत्र । ब्राह्मणोपीति । सूक्ष्मरूपेण विश्वासमुत्पाद्य प्रतिवन्धके । तेनैकापगते खेष्टरूपमाविष्करोति हि ॥ १ ॥ भक्तार्तिहतिरिष्टाप्तिः फलं तदितरेष्वपि । निरोध्येपु ममौ दोपारोपाभावः फलं विह ॥२॥ कदाचिनिजभक्तानां पित्रादीनामनुज्ञया ! तत्संगतस्तन लीलाः कुर्वन् कृष्णो विराजते ॥३॥ कचित्परस्परं गुप्तानुरागवशतो वने । कथञ्चिद्भक्तसंगे सत्यनिशं रमते प्रभुः ॥ ४॥ कदाचिक्तपित्रादिनिधेपि निजाग्रहात् । नयति स्वेप्टदेशांस्तं चातुर्येण प्रतापवान् ॥ ५ ॥ कदाचित् कौतुकावेशं ज्ञापयन् स्वस्थ तृष्वसौ । अन्यसंगनिवृत्त्यर्थ वानरैः सहितः प्रभुः ॥६॥ पुलिनस्थितभक्तास्यै बहुधोपायकार्यभूत् । तस्थितप्रतिबन्धं च नाशयत्वेव सर्वतः ॥ ७॥ अन्यश्चेदमिमानेन मक्तनैकठयमाप्नुयात् । बालभावाग्रहेणैव तमपास्य तदा स्वयम् ॥ ८ ॥ स्थित्यानेकविधा लीलाः करोति व्रजवल्लभः । स्थापयित्वान्यगमनप्रतिवन्धकमात्मनः ॥९॥ केवलस्य गतौ तत्र साधनं विदधाति च । मक्ता हि विविधैर्भावैर्युक्ता हरिरपि कचित् १० एकत्रैवाखिलान् भावान् क्रमेणोत्पाद्य तान् रसान् । भुक्ते कदाचित् प्रत्येकं तत्र तत्र स्थितस्तथा अधवैकत्र पुलिने वेणुवादनलीलया । संगतेष्वखिलान् भावरसान् भुलेत्युदारधीः ॥ १२ ॥ एतदेव ब्राह्मणोपीत्यादिनोक्तं सुगोपितम् । एतदने मूलरूपलीलेत्यादि निरूपितम् ॥ १३ ॥ तद्भावः ग्रोच्यते सम्यक तदनुग्रहतः स्फुटः । प्रमाणाख्यप्रकरणोपसंहारेपि शुद्धता ११४॥ ब्रह्मता नोच्यते चेत् तसिद्धं नो भवति द्वयम् । अत एव त्रयं प्रोक्तं ब्रह्मतापरिचायकम् । सर्वाज्ञातस्वरूप हि ब्रह्म पूर्व रिरसया । ततोऽखिलजगद्रपं भूत्वा मातिदुस्तराः ॥ १६ ॥ मर्यादाः कुरुते लीलासिद्ध्यै यद्वा अयश्चतः। अतीतस्याप्तये भक्तिमार्गानप्यकरोद् दृढान् ॥१७ अशेषवेदशाखोक्तफलमोगाय वेदताम् । आत्मनः प्रकटीकृत्य कोडतीत्यपि सूच्यते ॥१८॥ भक्ताः सर्व परित्यज्य प्रभुप्राप्त्यै यथा रहः । स्थितास्तथा चेत् कुरुते स्वयमेव तदा परः १९ यतो नान्यप्रतिज्ञेय य यथे'लादिनोदिता । साक्षात्स्वरूपदानेन परा लीलेयमित्यपि ॥२०॥ लीलासम्बन्धि वस्त्वत्र सर्व भगवदात्मकम् । प्रवर्तकत्वतो वेणुनादो वेदात्मकोत्र हि ॥२१ एतत्सर्व ज्ञापयितुमेतलीलात्रयं शुकैः । उक्तमित्युक्तमाचार्यगोप्यत्वं चापि सूचितम् ॥२२॥ अग्नेऽध्यायत्रयं मक्षिप्तमित्युक्तम् । तत्र 'कौमारं जहतुः' 'ततश्च पौगण्डक्यः भिताविति युक्तः सन्दर्भ इति ।मध्येन्यकथा 'वेव विहारै रित्यस्य ततश्च पोगण्डवय इत्यस्य च वा नोक्तति ज्ञायते । अन्यथैतदध्यायत्रयानन्तरमेव कौमारत्यागं वदेत् । किञ्च, 'पोगण्डे परिकीर्तित मिति वाक्यात् पूर्वाध्याय एव तत्त्राप्ते ततथ पौगण्डवयाश्रिता विति वाक्यं विरुद्धं स्यात् , तदनर्थकं च । तृतीयाध्यायान्ते'प्येवं विहारै' रिति श्लोकोधुना कैश्चिन्यु- ·श्रीटिप्पणी । 20 एकादशोऽध्याये प्रकरणतात्पर्यनिरूपणे । वत्सचारणदोपस्य निवृत्तिवत्समारण- मिति तन्निवृत्तिरूपं तदित्यर्थः। अनीश्वरस्यैव कर्म वत्सचारणमितीश्वरस्य १०-११-०. तत्करणमनुचितमिति दोपबुद्धिस्तन्मारणकथया निवार्यते । न ह्यनीवर एवं- भूतं ज्ञातुमेवं हन्तुं वा शक्तो भवत्यतस्तन्निवृत्तिः । किञ्च । तस्यासुरवेपि वत्ससारूप्यतयू- थगतत्वाम्यां तत्सम्बन्धित्वं लक्ष्यत इति पशुत्वेन कण्टकशर्कराक्षेत्रप्रवेशहेतुभूतभाव एव निवर्तित इति ज्ञाप्यते । तथा सत्यपराधः स्यादिति । एवं सति वत्सास्तच्चारणं च । तयोः सम्बन्धिदोपस्पेत्यर्थः सम्पद्यते । भगवदीयेषु प्रवेशस्य फलं करकमलसम्बन्धः । दोपयुद्धेः फलं स्वरूपनाशः । तेन निर्दोपवुद्ध्या भक्तसङ्गः कार्यो, न त्वन्यथेति ज्ञापितं भवति । मूले भक्तानिष्टनिवर्तने लोकवेदयोरगणना च। गोपालदोपेति। दम्भस्यैव लोभानृताभ्यां कृत्वा- न्तःकरणे भगवतिरोधायकत्वमिति सेवकानां सोनुचित इति तद्रूपं वकं मारितवानित्यर्थः । दर्शयंस्तद्विदामित्यत्र । बजे यावद्विधा इत्यारभ्य भगवानुवाहेत्यन्तम् । इदमत्राकूतम् । प्रभुपुत्रत्वेन सर्वेषां यथेच्छं भगवति व्यवहर्तुमशक्यले १०-११-९ सति यदि भगवांस्तत्तद्धावानुरूपं तेपु स्वयं न व्यवहरेत्तदा रूपचेष्टादिभि- भगवदाश्लेपादिविषयक उत्कट उत्पन्नो भावः खविषयमप्राप्य को वेद किं कुर्यादतस्तथा करणमावश्यकम् । इमे एवं वहनाशक्तिवहने उक्ते । भगवता यत्र कुत्रचित्तथा करणे तेपां च सर्वसमक्षं यथेच्छ करणे चालत्वेनैव लोकाविगानमपि । इदमेव चालचेष्टि- तैरित्यनेनोक्तम् । किश्च । परम्पराहर्पजनन एवेयं व्यवस्था यत्र, तत्र साक्षात्स्वरूपेण येषु तजननं तेषां रीतिः कथ वक्तुं शक्यत्याशयेन वालचेष्टितैरित्यस्याभासमाहुः तदपीत्यादि । करणस्य व्यापारत्वेन वालचेष्टितानामेवात्र तथात्वम् । यत्र खरूपमेवासक्तिहेतुस्तत्र साक्षात्त- ज्जननमिति ज्ञेयम् । गोपवृद्धा इत्यम्याभासे । सर्वदेवाधिष्ठित्तेति । आधिदैविका इन्द्रादयोन्तरङ्ग- १०-११-२१. सेवका भूत्वा तत्तल्लीलोपयोगिस्थानं सजीकृत्य प्रभुं प्रतीक्षन्त इति तथात्वम् । मुक्तः कथञ्चिदित्यस्याभासे । उत्पातत्वं चेति । न स्यादिति शेषः । प्रतिका- रवत एवोत्पातशब्दवाच्यत्वादिति भावः । वृद्धान्यालानित्यादिपु । तदा १०.११.२४. केवल खोपकरणमात्रपरत्वे तामसलं, प्रभुत्वेन कर्ममार्गीयद्विजसहितत्वेन च राजसत्वम् । प्रमाणप्रकरणे यशोदानन्दनिरोधो मुख्य इत्येतप्रकरणार्यभूतनिरोधतारतम्य- जापनाय सात्त्विकत्वकथनम् । अनुकृत्य स्नैर्जन्तृनित्यत्र । तेषां दोपदरीकरणामिति । लीलाविरोधि- भावप्रकटनं दोपः । अलौकिकत्वज्ञानं च तथा । प्राकृताननुकरणं च १०-११.३०. तहेतुः । तथा च तदजननाथ तदनुकरणमित्यर्थः ।

·४७ श्रीविट्ठलनाथविरचिता पितरं जगद्गुरोरित्यत्र । तस्यैतन्निदर्शनार्थमिति । यथा गोपालस्नुरपि. १०.११.१०. तपितृत्वेन परब्रह्मरूप एव, तथा प्राकृतसंघातेषु प्रतीयमानोपि जीवोक्षररूप इति ज्ञापनार्थमित्यर्थः। १०.१३.५९. निलायनैरित्यत्र । ब्राह्मणोपीति । सूक्ष्मरूपेण विश्वासमुत्पाद्य प्रतिबन्धके । तेनैवापगते खेटरूपमाविष्करोति हि ॥१॥ भक्तातिहृतिरिष्यातिः फलं तदितरप्वपि । निरोध्येपु प्रभौ दोपारोपाभावः फलं त्विह ॥२॥ कदाचिनिजभक्तानां पित्रादीनामनुज्ञया । तत्संगतस्तत्र लीलाः कुर्वन् कृष्णो विराजते ॥३॥ कचित्परस्पर गुप्तानुरागवशतो वने । कथञ्चिद्भक्तसंगे सत्यनिशं रमते प्रभुः ॥ ४ ॥ कदाचिद्भक्तपित्रादिनिधेपि निजाग्रहात् । नयति खेप्टदेशांस्तं चातुर्येण प्रतापवान् ॥ ५ ॥ कदाचित् कौतुकावेशं ज्ञापयन् स्वस्स नृष्वसौ । अन्यसंगनिवृत्त्यर्थ वानरैः सहितः प्रभुः ॥६॥ पुलिनस्थितभक्तायै बहुधोपायकार्यभूत् । तत्स्थितप्रतिवन्धं च नाशयत्वेव सर्वतः ॥ ७ ॥ अन्यथेदभिमानेन मक्तनैकटयमाप्नुयात् । बालभावाग्रहेणैव तमपास्य तदा स्वयम् ॥ ८ ॥ स्थित्वानेकविधा लीलाः करोति ब्रजवलमः । स्थापयित्वान्यगमनप्रतिवन्धकमात्मनः ॥ ९॥ केवलस्य गतौ तत्र साधनं विदधाति च । भक्ता हि विविधैर्भावयुक्ता हरिरपि क्वचित् १० एकत्रैवाखिलान् भावान् क्रमेणोत्पाद्य तान् रसान् । भुक्ते कदाचित् प्रत्येकं तत्र तत्र स्थितस्तथा। अयवैकन पुलिने वेणुवादनलीलया । संगतेष्वखिलान् भावरसान् भुझेत्युदारधीः ॥ १२॥ एतदेव ब्राह्मणोपीत्यादिनोक्तं सुगोपितम् । एतदने मूलरूपलीलेत्यादि निरूपितम् ॥१३॥ तद्भावः प्रोच्यते सम्यक तदनुग्रहतः स्फुटः । प्रमाणाख्यप्रकरणोपसंहारेपि शुद्धता ॥१४॥ ब्रह्मता नोच्यते चेत् तत्सिद्धं नो भवति द्वयम् । अत एव त्रयं प्रोक्तं ब्रह्मतापरिचायकम् ।। सीज्ञातस्वरूपं हि ब्रह्म पूर्व रिरसया । ततोऽखिलजगद्रपं भूत्वा तत्रातिदुस्तराः ॥१६॥ मर्यादाः कुरुते लीलासिद्ध्यै यद्वा प्रपञ्चतः । अतीतस्याप्तये भक्तिमार्गानप्यकरोद् दृढान् ॥१७ अशेपवेदशाखोक्तफलभोगाय वेदताम् । आत्मनः प्रकटीकृत्य क्रीडतीत्यपि सूच्यते ॥१८॥ भक्ताः सर्व परित्यज्य प्रभुप्रात्यै यथा रहः। स्थितास्तथा चेत् कुरुते स्वयमेव तदा परः १९ यतो नान्यप्रतिज्ञेयं 'ये यथे' त्यादिनोदिता । साक्षात्स्वरूपदानेन परा लीलेयमित्यपि ॥२०॥ लीलासम्वन्धि वस्त्वत्र सर्व भगवदात्मकम् । प्रवर्तकत्वतो वेणुनादो वेदात्मकोव हि ॥२१ एतत्सर्व ज्ञापयितुमेतल्लीलात्रयं शुकैः । उक्तमित्युक्तमाचार्गोप्यत्वं चापि सूचितम् ॥२२॥ अग्रेऽध्यायत्रयं प्रक्षिप्तमित्युक्तम् । तत्र 'कौमारं बहतुः' 'ततब्ध पौगण्डवयः त्रिताविति युक्तः सन्दर्भ इति । मध्येन्यकथा 'वेवं विहारै रित्यस्य ततश्च पौगण्डवय' इत्यस्य च वना नोकेति ज्ञायते । अन्यथैतदध्यायत्रयानन्तरमेव कौमारत्यागं वदेत् । किंच, 'पोगण्डे परिकीर्तित'मिति वाक्यात् पूर्वाध्याय एव तत्प्राप्ते स्ततश्च पौगण्डवयःश्रिता विति वाक्यं विरुद्ध स्यात् , तदनर्थकं च। तृतीयाध्यायान्ते प्येयं विहार रिति श्लोकोधुना कैश्चित्पु- ·४८ श्रीटिप्पणी । स्तकेषु लिख्यते, तदप्रामाणिकमितीतोपि तथात्वं तेपां ज्ञेयम् । भगवत्प्रियाकृतलीलानुकृति- प्वेतदनुकृत्यभावात् । तृतीयस्कन्धे श्रीमदुद्धवैीदशे स्कन्धे सूतेन चैतत्कथाया अकथ- नाच । 'न मारती मेङ्ग मृपोपलक्ष्यते, 'न वै क्वचिन्मे मनसो मृपा गतिः, 'न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथ' इति ब्रह्मवाक्यविरोधश्च । ईश्वरे तत्त्वेन ज्ञानवतस्तत्परीक्षाकृतेर्महानर्थरूप- त्वात् , 'भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कहिँचिदिति भगवद्वाक्यविरोधश्च । तोकेन जीवहरणमित्यादिनिरूपकस्य सदेश्वरत्वेन ज्ञानवतस्तादृग्धाष्टर्यस्यासम्भवाच । आचार्यः प्रसिद्धिमात्रेण विवृतमित्यस्माभिरुपेक्षितम् । इति श्रीप्रमाणप्रकरणम् । प्रमेयप्रकरणम् । द्वादशेध्याये प्रकरणार्थोक्तौ । गोपालानां निरोध इत्यादि । एतयोनि- रोधो मुख्यतयोच्यत इत्यर्थः । मध्यमोयमिति । वयस्यानां स्वामिनीनां चाग्रेस्मान्निरो- धादधिकस्य तस्य वक्ष्यमाणत्वादेतत्प्रकरणोक्तस्तमपेक्ष्य स तयोरपि मध्यम एवेत्यर्थः । प- ञ्चधैवेति । धेनुककालीयदावाग्मियप्रलम्वनिग्रहात्मक इत्यर्थः । साधारणानां ब्रजस्थाना- मेतेनान्तःकरणनिरोधप्रतिवन्धकापगम उक्तः, वयस्यानां सखीनां तु मुख्यत्वेन निरोध एकै- केनाध्यायेनोक्त इत्याहुः उभयेपामिति । तत्र निमित्तमाहुः लेहाधिक्येति । साधारणा- पेक्षयाधिकस्नेहज्ञापनार्थमित्यर्थः । प्रथमं द्वादशेध्याय इति श्लोकः । अत्र अयमाशयः । अत्र यादी लीलासम्पन्धिवस्तुखरूपज्ञानं निरूप्यते । तदनन्तरं दशरसात्मकलीलानुभवश्च । तथा चैवं भावोत्यनन्तरं देहादिसर्वविस्मृतिरेव वक्तुं युक्ता, सापि न तात्कालिकी, किन्तु सार्वदिकीति स्थितौ सत्यां यदेतदने धेनुकवधनिरूपणं तत्ताग्रूपमित्येव ज्ञेयम् । धेनुकाति- रिक्ततध्यासाभावश्चेत्यपि । अध्यासनिवृत्ती तत्स्मृत्यसंभवात् । किश्च । अध्यासस्य अविद्या- जन्यत्वनियम इति अहिलवादिनं प्रति 'तुष्यतु दुर्जन' इति न्यायेनाहुः यद्याग्रहस्त- दैतमेव धेनुकं तथा मानयेति । आवश्यकदैहिककर्मप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन भगवद्भजन- प्रतियन्धकत्वं हि देहाध्यासे । अयमपि स्वाभीष्टभजनप्रकारविशेषानुकूलतद्वनगमनप्रति- वन्धक इति तथा। अतएव मूले 'प्रेम्णेदमब्रुव'नित्युक्तम् । गोपेष्टप्रकारस्य भगवदभिमतत्वमपि ज्ञापयितुं सखिलमप्युक्तम् । अन्यथा सोतिवीर्य इत्यादेः कृतनराहारत्वस्स चोक्तत्वात्सम्मा- वितानिष्टदेशे गमनविज्ञापनं प्रेमविरुद्धमिति तदुक्तिविरुद्धा स्यात् । यथा तत्त्वज्ञानखमा- वादेव तदध्यासनिवृत्तिरावश्यकी, तथात्रोक्तरसानुभवखभावजनिततत्प्रकारविशेपोत्कटरागतः खेटलीलाप्रतिबन्धकत्वातिरिक्तस्तद्धर्मों मासमानोपि न वाधकस्तेषां विजुप्तावमूत् , अतस्त- निवृचिरावश्यकलात् । अन्यथा सा न स्यादेव । अतएवाग्रेत्युचाधिकारवयाप्यं फलं प्राप्तवन्तः । एतदेवाहुः फलावधीति क्रियाविशेषणेन ! कालीय इन्द्रियाण्याहुरिति । १मापोपायनन्तरमिजी पारः । २ म्मुखमावामित पाठः ।

·४ ९ श्रीविट्ठलनाथविरचिता । इत्याहुरिति सम्बन्धः । इति मतमिति च । आध्यात्मिकीमविद्यामित्युक्तत्वात्तादृशस्यैव देहादरण्यासनिवृत्तिरत्र कार्या । स च लिङ्गशरीरात्मक इति प्राकृततन्निवृत्तिरेव याच्या । सैवाध्यायान्ते निरूपिता । अत एव 'देवोपहतचेतस' इति वक्ष्यति। लीलासमक्तजीवनादिक- मपि नादृष्टजन्यम् , अलौकिकत्वादिति ज्ञापनाय । एतदेवोत्तमाचार्यः ततश्चेन्जीविता इत्यनेन । देहस प्रारब्धजन्यत्वनियमेन तस्स च नटत्वेन न तजन्योग्रिमो देह इति पूर्वस्मा- द्विन्न एवेत्साहुः पुनर्देहान्तरेति । 'मृत्युरत्यन्तविस्मृति' रिति वाक्यात् हरिविस्मृतेरेव तयात्वम् । तथा च विपयोन्मुखेन्द्रियाणां तद्धेतुत्वात्तथात्वमित्याशयेनोक्तं कालीय इन्द्रियाण्याहुरित्यादि । एतेनैतेषां भगवद्भावातिरिक्तभावाभावः सार्वदिक इति सूचि- तम् । यद्यपि पूर्वमप्येतेषां तथात्वमेवासीत्तथापि यथा वाचा लीलास्थता दिखरूपं ज्ञा- पितम् , तथा स्वकृत्यैतेषां खरूपमाधुनिकान् ज्ञापयितुं लौकिकमपि मा स्थापयित्वा तथा कृतवान् , अन्यथा 'दैवोपहतचेतस' इति न वदेत् , अलौकिकत्वात् , लौकिकेष्वेव तया- त्वसम्मवादिति भावः। ततश्च पौगण्डवय इत्यत्र । दोपाभावः प्रथममित्यादि । पुरुषे हि देहे- न्द्रियप्राणान्तःकरणजीवात्मकः सङ्घः । तथात्वं भगवत्यपि भासत इति तदमा- १०-१२-१. वनिरूपणेन दोपामाव उक्तः । प्रमाणप्रकरणत्वात् । तेन भक्तानामपि तथात्वं सिध्यति । अन्यथा सख्यदानं न स्यात् । स चोकलीलयैवोक्तः । तथा हि । नहि जीवस्य तादृगुत्सवहेतुत्वं पूतनान्तकत्वं मुक्तिदत्वं वा सम्भवति । न वा स्वापकार- कामपि ब्रह्मादिदुरापपुरुषार्थहेतुकृपायुक्तमन्तःकरणमन्यस्य भवति । यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलचनादिति न्यायः सर्वत्र द्रष्टव्यः । न वा पूतनास्तन्यसम्बन्धे प्राणरक्षा सम्भवति । अतएव दुर्जरवीर्यमित्युक्तम् । अतितोकस्य प्राणधर्मरूपस्तनार्थित्वदशायां प्रवाल- मृद्वंधिस्पर्शमात्रेण शकटे तथात्वोक्त्या चावस्थाविरुद्धकार्यकरणेन भौतिकप्राणराहित्यमेवोक्तं भवति । तृणावर्तगलग्रहणेपि तथा । चकमुखान्तःप्रवेशेपि । स्वमुखकमलेखिलप्रदर्शनेनैक- दैव लघुत्वगुरुत्वप्राकट्येन रज्जुन्यूनतया चेन्द्रियदेहराहित्यं ज्ञाप्यते। न हि 'यः पृथिव्यां तिष्ठनित्यादिश्रुत्युक्तधर्मवतीन्द्रियं देहो वा सम्भवति । न हि देहे लघुत्वगुरुत्वे एकदैव सम्भवतः, तावद्रज्ज्वमानं वा । उक्तन्यायोनुसन्धातव्यः । एवं सति देहायभावेन तदध्या- सादेरप्यभावादुक्तगुणैश्व निर्दोषपूर्णगुणविग्रहरूपत्वं सिद्धम् । तेन दोषाभावज्ञापककालामि- मानिन्यस्ता इति पूर्व ता एव निरूपिताः । अत्रैव श्लोके सखिभिः सममित्यत्र । गोरक्षा धर्म इत्यारभ्य नोपपद्येरनित्यन्तम् । ननु गोरक्षा हि वर्णधर्मः । तथा च भगवत्सख्यं प्रा- सानां तदपेक्षाविक्षेपावसम्मावितावित्यनुपपन्नमिति चेत् । अनाय भावः । अधिकं तत्रानुप्रविष्टं न तु तद्धानिरितिन्यायेन स्वाभाविकधर्मान् स्थापयित्वैव सख्यं दत्तवान्प्रभुरिति मन्तव्यम् । अन्यथा देवोपहतचित्तत्वं विषपानेन चान्यथाभावो नोपपद्यत । अतएव स्वाभाविकपूर्वस- ·श्रीटिप्पणी। धर्मनिवृत्तिर्विपपानकार्यव्याजेन भगवता कृतेत्युक्तम् । एवं सति सख्यस्य फलपर्यवसायि- त्वार्थ स्वकर्तव्यं गोरक्षणं तैः कारयति प्रभुः । सख्यं प्रासानां प्रभुकर्तव्यकरणस्यैव स्वधर्म- त्वात् । अन्यथा तदकरणेन स्वाभाविकधर्मैश्च चित्तमितस्ततो भ्रमद्भगवन्माहात्म्यग्रहणाक्षम सद्भगवल्लोकदिदृक्षामपि न जनयेदिति तद्दर्शनमपि न स्यात् । समर्पणे कृतेपि प्रभुश्चेन्न मनुते, तदा न तत् सम्पद्यत इत्यात्मीयत्वेनाङ्गीकारे सत्सेव तत्सम्पत्तिः । इह तु तदर्थ खगृहप्र- कटनेनात्मत्वमेव भगवानेतेपु मनुत इति ज्ञायते । तेन अस्य आत्मसमर्पणरूपत्वम् । इदं तु साधनरूपम् । अतः साधनप्रकरणे निरूपित्तम् । फलरूपं तु फलप्रकरणे निरूपयिष्यते । साधनरूपनवविधमत्त्यनन्तरं हि फलरूपाणि तानि नवापि भवन्ति । अतः साधनप्रकर- णान्ते निरूपितम् । पुण्यमतीवेत्यत्र । पूर्वमवोचामेति । 'या वै लसच्छ्रीतुलसी'ति श्लोक इत्यर्थः । तन्माधवो वेणुमित्यत्र । लक्ष्म्या सह क्रीडां कर्तुमिति । व्रजसीमन्तिन्य एवात्र लक्ष्मीपदेनोच्यन्ते । एकवचनं तु दिवा कथचित्तथैव सम्भवतीत्या- १०-१२-२. शयेनोक्तम् । अत्रैव शब्दब्रह्म च संवादार्थमिति । अत्र हि स्वच्छ- न्दविहारार्थ वनप्रवेश उच्यते । स चामर्यादारूप इति मर्यादानिरूपकशब्दब्रह्मणा विसं- वादादप्रामाण्यं स्यात्तन्निरासाय तल्लीलास्वरूपनिरूपकं शब्दब्रह्म प्रकटयति । एवं सति यत्र प्रवर्तकशब्दस्यैव मोक्षादिविस्मारकत्वम् , तत्र तद्विषयस्य कीदृशत्वं वाच्यमिति कैमुतिक- न्यायप्रदर्शनार्थ वेणुपदव्युत्पत्तिकथनम् । वेदे चातयात्वं स्फुटम् । इदं च खतःपुरुषार्थ- रूपम् । फलाविसंवादि च । तेन प्रमाणोत्तमत्वं सूचितम् । तथा चायं मार्गः पुष्टिरूप इति मर्यादामार्गीयप्रमाणाविषयत्वं युक्तमिति भावः । कुसुमाकरं वनमित्यत्र । रजसैव विहार इति । रसोद्दीपिका सामग्री रजःशब्देनोच्यते । यथा रसशास्त्रसिद्धा लौकिकी रीतिः, तथानापीति ज्ञापनाय । अत्रैव सत्त्वप्रधानैवेति । 'सत्त्वात्संजायते ज्ञान मिति वाक्याद्रसस्वरूपज्ञानपूर्विकैव लीलेत्यर्थः । स्पृशच्छिखान्वीक्ष्येत्यत्र । तान उद्धृतान् दृष्ट्रेवेति। निरुद्धान् दृष्येत्यर्थः । अत्रैव तमोपहत्यै तमजन्मेत्यत्र । तमत्वदोपनिवृत्यर्थमिति । अत्रायं भावः । तमसोऽज्ञानहेतुत्वेन ज्ञानविरोधित्वाच कदाचित् स्वसमीपे भगवत्यागते स्वसम्बन्धिपत्रपुष्पफलाद्यपेक्षायां च सत्यां पूर्वोक्तदोपेणेदमज्ञात्वा न प्रकटयेयुः, स्वजातिस्वभावेन स्वस्थकाले एव च प्रकटयेयुस्तदापराधः स्यात् । अत्र तारक्तरुजन्म- वैयर्थ्य च । अतम्तमोनिवृत्तावज्ञानस्यापि निवृत्तेर्यथोचिता सेवा भवतीति तन्निवृत्तिः प्रार्थनीया, न तु तरुत्वस्यापि, परमेष्टत्वादिति । पतेलिन इत्यत्र । वृक्षापेक्षया किञ्चित्समीचीना इति । देवापेक्षया मुनीनां तथात्वं स्पष्टम् । वाचनिकं भजनमनुपथं च भजनं रसविशेपोद्दीपकत्वं चाधिकमेतेषु तेन तथा ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । - एवं वृन्दावन इत्यस्यावतारिकायां, तत्र प्रथमं धममावि कुर्वन्निति । अत्र हि भगवद्दास्यमेव मुख्यो धर्मः । स च वृक्षाणां भगवता निरूपितः । तथा १०.१२.१. चैवं 'वृन्दावने पशून्संचारयन् रेमे' इति वाक्येन पूर्ववान्यानां सम्बन्ध इति तादृशधर्मप्रकटनपूर्वकं रमणं महावाक्याथों भवति । स्वयं पशुचारणे क्रीडायां प्रति- बन्धः स्यादिति तदभावाय भगवत्कार्य स्वयं गोपाः कुर्वन्तीति पशुचारणमपि सेवैवेति स्वधर्म एव, वैश्यानां चायं धर्मो भवत्येवेत्यर्थः समाज इति भावः । वृक्षमूलाश्रय इत्यत्र । वृक्षस्य मूलमेवेसारभ्यातस्तेषु शेत इत्यन्तम् । गोपोत्सझोपबहणस्य तल्पेषु शयानस वृक्षमूलाधयत्वमनुपपन्नमित्येवं १०-१२-२६. व्याख्या । न च तत्र तल्पस्थित्या तयात्वमुक्तमिति वाच्यम्, भगवद्विशेषण- खानुपपत्तेः । एवं सति विवक्षितार्थस्यातिगोप्यत्वेन परोक्षवादेनैवोक्तिरियं श्रीशुकस्येत्याचा- पैरपि तथैवोच्यते । तथा हि । इमानि वृक्षमूलानि स्वप्रियाभ्यः सङ्केतितानि, गोपाश्चान्त- रङ्गाः प्राप्तसख्या इत्युभयानुगुणकार्यकर्तारोऽत उक्तमूलेप्येव तद्चनां कृतवन्तः । तथा च सद्देतानन्तरं नायिकान्तःकरणानि तत्रैव सन्तीति तेषु तधात्वेनोक्तिः । गुप्ततया स्थितिरि- सतीन्द्रियत्वम् सर्वपरित्यागेन मानसोत्कटभावप्राधान्येन च परमहंसत्वम् । रहःसन्देशवाक्या- नामतिगोप्यानामुक्त्या चर्पित्वम्, अत एव परमत्वमुक्तम् । प्रिययोगवत्वेन योगित्वम् । शयन उपवर्हणस्य प्राथमिकत्वेन तथैव वक्तुसुचितत्वेपि यदन्ते कथनं तेन रतिनान्त्या पश्चाध- च्छयनं तदनोच्यत इति ज्ञायते, अन्यथोपहणस्य तल्पान्तर्गतत्वेन तेनैव तत्तागोपोत्संगो नोच्येत । एवं सति तदुक्त्या तल्पान्तर्गततदभावः सूचितो भवति । स च विविधवन्धेरैव भवतीति तदन्ते श्रमापनोदनार्थमन्तरङ्गगोपास्तथा कृतवन्तः, तदा तेषामेव प्राधान्यम्, न नायिकानाम् । इदमेवाभिसन्धाय तेषु भगवतः प्राधान्यस्थापनमित्याद्युक्तमाचार्यैः परोक्ष- बाद इति । स्मरयुद्धं नियुद्धपदेनोक्तवान् , अन्यथा पूर्वोक्तरीत्या शान्तरसो नोक्तास्यात् । अन्ये तदनुरूपाणीत्यत्र । भगवति सर्व सम्भवतीति । भक्तिमार्गे विरोधली- लाया अभावात्तस्कृतो मनोजत्वपरिहारोनुपपञ्च इत्यत आहुः महात्मन इत्यस्य १०-१२-१८, तात्पर्य भगवतीत्यादिना । यथा रोदनं यथा वाने सर्वज्ञत्वेन जाननपि भक्तपरीक्षार्थमसन्तमपि भक्तदुःखहेतु कालीयहदे प्रदर्शितवान् । तथाविधा लीला न गीतेत्यर्थः। एवं निगूढात्मगतिरिसत्र । स्वकार्याकरणमेवनि निगूढत्वम्, तेन तद्विपरीत- १०-१२-१९, कार्यसम्भवोपि । अत एव पूर्णशृङ्गाररसात्मत्वं संगच्छत इति दिक् । विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणीत्यत्र केचिदित्यस्वरसोझावनम् । तद्वीजं तु गन्धविशेषेणे- १०-१२-२५. परसानुमानाकामः सम्भवति । अत एवं गन्धलोमितचेतसामिति वक्ष्यन्ति। उक्ततमेचौर्यसम्मावनापि नेति ।

·.. ५२ श्रीटिप्पणी । तं गोरजइत्यत्र गावोत्र धर्म इत्यादि । धर्मस वृपरूपत्वेन गोजातीयत्वाद्गो- शब्देन धमोंत्रोक्तः । धर्महेतुत्वेन वा । अर्थस्य धर्मसाध्यत्वेन तत्सम्बन्धित्वा- १०.१२-४२. द्विक्षेपहेतुत्वेन च रजोरूपत्वान्मदहेतुत्वाच रजःपदेनार्थ उक्तः । निष्काम- स्यान्यसम्बन्धासम्भवात्कामे सत्येव तथात्वाद्व्याप्तिः कामः । 'स नैव रेमे, तस्मादेकाकी न रमते, स द्वितीयमैच्छत्स हैतावानासे ति श्रुतेः । 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेश्व कामेनैव सर्वरूपेणाविर्भूय सर्वं व्याप्तवानिति च तथा । केशाः सदा वद्धास्तिष्ठन्ति, अलकाः सदैव मुक्ता एवेति तथा । दूरमिव गतानां मानिनीमनसां स्वशोभातिशयेनाकार्येव स्वरूपा- नन्ददातार इति च मोक्षस्थानीया इति भावः । तचद्दर्शनेन सा सा लीला साक्षादनुभूतेव भवतीति निगवः । अत्रैव कुन्तलाश्च कामरूपा इत्यादि। उत्तमरसभोक्तृदर्शने स्वस्यापि तद्भोगेच्छा लोकसिद्धा। प्रकृते च भ्रमरतुल्या एते मुखाम्बुजस्य परितश्चकासत इति तद्रष्टुर्भावोद्दीपका इति कामरूपाः । गवां सदा भगवत्संगतत्वेन प्रियस्मारकत्वात् कदाचित् तासामन्यादर्शनसम्पादकत्वेन रसानुभवहेतुत्वाचानुभावकत्वम् । मध्ये त्वधिकारिदेवै- रिति तु परोक्षकयनं वेदितव्यम् । त्रयोदशेध्याये प्रकरणतात्पर्योक्तौ । परीक्षवेन्द्रियाणामित्यादि । ननु कालीयस्य भक्तापराधित्वेन निग्रह उचितः । ते नागभोगेत्यादिनोक्तलीला १०-१३.०. त्वयुक्ता, उत्पाताश्चानुपपन्नाः, वस्तुतो हेत्वभावादित्याशक्य तत्तात्पर्यमाहुः परीक्षेत्यादिना । कृतो निरोधः सम्पन्नो न वेति परीक्षैवास्मिन्नध्याये निरूप्यत इत्यर्थः । अनोपपत्तिं वदन्त एव तं नागभोगेत्यादितात्पर्यमाहुः इन्द्रियाणां हीति । हि यस्माद्धेतोस्तन्निग्रहं परीक्षार्थ हरिः कुरुते इति सम्बन्धः । मृत्योरप्यधिकपीडाजनको दण्डो निग्रहशब्देनोच्यते । भगवतः स्वेन्द्रियकार्याप्रकटनमात्रमेव गोकुलवासिनां तादृशं पूणे निरोधे भवेन्नान्यथेति तज्ज्ञापनार्थ तथात्मानं प्रदर्शितवानित्यर्थः । उत्पातोपपत्तिमाहुः ततो देव इति । देवपदेनाधिदेवरूपः काल उच्यते । स च भगवद्पः स्वयमाध्यात्मि- काधिमौतिको प्रेरितवानित्यर्थः । अत एव त्रिविधा इत्युक्तम् । पुरुपाय महात्मन इत्यस्सामासे । ततः सर्वोत्तमोपीत्यादि । यद्यपि सर्वोत्तमस्तथाप्ययं नन्दगेहे जातो, न तु नृसिंहवत्स्वयमेव प्रकटः । तथा च जननं गर्भादिसापेक्षमिति पुरुषोत्तमत्वमनुपपन्नं स्यादिति तदभावाय पुरुषोत्तमत्वं पदद्वयेनोपपादयतीत्यर्थः । अपराधः सकृत्यत्र । यद्यपीत्यादि। पालकत्वेन साम्प्रतं सात्त्विकेष्वेव कृपा, न राजसतामसयोरतस्तयोः स्वकार्यकरणेनवसर इति तत्करणमपराधस्तथापि १०.१३.५१. तयोरपि मवानेव पतिरिति सोढव्य इत्यर्थः । चतुर्दशाध्यापे प्रफरणतात्पर्योक्ती इन्द्रियमाणयो>प इत्यादि । क्षुद्रः पानेः प्राणधर्मत्वेनाय चामे निवृत्त्युक्त्या प्राणदोपनिवृत्तिरेवोच्यते । काली- यकथया सह कयने हेतुः सहैव हीति । अन्यतरदोषसत्वेप्युभयकार्या- १०.१४-०.

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। वश्यंभावेन तथा । महतो गरुडस्यापि प्राणदोपादेव शापप्राप्तियतोतः सर्वथा निवर्तनीय इति ज्ञापनाय पूर्व प्रासद्धिकी कथेति भावः । कालस्याप्यगम्यस्थलका तद्भयरहितस्यापि भयहेतुश्चेत्यद्भुतकर्ता मत्स्यरक्षार्थ भक्तापराधे कृते भगवता स तत्रानीतो येन तत्सर्वनाशो- ऽभूदित्यप्यद्भुतं कर्म । किञ्च, गरुडस्य प्रभुविहारस्थानत्वेनैव तत्रत्यजीवमात्रापीडनेन शाप- प्रयुक्तखादनाद्यभावात्सौभरेरपि भक्तापराधदोपनिवृत्तिः । सर्पस्थितितद्विपकार्यादिषु शाप- स्यैव मूलत्वात् तदुद्वासनादिनापि तथा । यमुनाया अपि दोपनिवृत्तिरनयैव लीलयेति ज्ञाप- नाय प्रासङ्गिकी कथेत्यर्थः। अत्र प्रविश्येत्यत्र । इदमनुवादकमिति । सर्पप्रवेशे तीरगानां विषेण तथात्वं खत एव भविष्यतीति तदनुवादकत्वशङ्का । अन्यथा विपनवेश एव न स्या- १०-१४-२१. दिति भावः। पञ्चदशेध्याये प्रकरणसन्दर्भ अन्तःकरणदोपश्चेति । तिष्ठतु लेहवार्ता दूरे, लोके लौकिकानामपि क्रीडादिष्वप्यारोहणादेनिमित्ते जातेपि प्रभुपुत्रादौ न १०-१५.०. तत् कर्तुमन्तःकरणप्रवृत्तिः सम्भवति । इह तु लेहवतामप्यनेवं भाव उच्यत इत्यवश्यमन्तःकरणे तादृशो हेतुरस्तीति मन्तव्यम् । प्रलम्बे हते भगवत्यलौकिकत्वबुद्धिः पूर्वस्मात् स्नेहातिशयश्च जातो येन आशीर्दानं विह्वलचेतस्त्वं चाभूदतः सुपूक्तमन्तःकर- णेत्यादि । कुजत्कोकिलसारसमित्यत्र । कृजिते परपुष्ट इति । पूर्णे रसे हि कृजि- तोद्गमः । स च न विवाहित पुंसि भवति । किन्तु परस्मिन्नेवेति कूजिते प- १०-१५-७. रपुष्टो भावोपेक्ष्यते । कोकिलश्च पूर्व काकपोपित इत्येतत्साम्येन कोकिलो- त्योत्तोर्थो व्यज्यत इत्यर्थः । पोडशेध्याये । अजा गावो महिष्यश्चेत्यत्र । ते हि वर्षवृद्धा इत्यादि । 'ग्राम्यपशुसद्देष्वतरुणेषु स्त्री'त्यनुशासनादन स्वीप्रयोगादतरुणवं ज्ञाप्यत १०-१६-२. इति तथा। सप्तदशाध्यायार्थकथनं । लीला सप्तदशेध्याय इत्यादिना । ननु सर्वा लीला निरुद्धभक्तसहितेत्यत्र को विशेष इति चेत् । उच्यते । प्रलम्यवधदवाग्नि- १०-१७-०. मोचनाभ्यां वयस्यानां तदुक्ततच्छ्यणेन ब्रजस्थानां च पूर्वस्माद्विशिष्टा भगवदासक्तिरेव विशेष इति । अपरञ्च । निरुद्धभक्तसाहित्यं प्रभोरनुक्त्वा लीलाया यदुक्तं तेन दिवा स्वामिनीनामिव रात्रौ वयस्यानामाधुनिक्यात्यासक्त्या मिथो भगवल्लीलागानेन तद्भावापत्तिरेव जाता । एवं सति प्रभुर्या या लीलां करोति, सा सा गोपानां हृदये तिष्ठ- तीति ज्ञाप्यते । सर्वतत्त्वमिति । लीलामध्यपातिनां सर्वेपामित्यर्थः । नन्वितः पूर्वमपि तयो- भूतत्वादस्माद्वीष्मात्पूर्वमेवैतयोः कथं न निरूपणं तबाहुः दोपापगमन इति । - ·श्रीटिप्पणी । क्रीडेति । मारणार्थमपि दैत्यासम्बन्धिनीत्वाकेवलानन्दरूपत्वमेव क्रीडायाः सत्त्वम् । प्राजापत्य इति । 'यो वै सप्तदशं प्रजापति यज्ञमन्वायत्तं वेदेतिश्रुतौ यज्ञात्मकप्रजा- पतेः सप्तदशत्वमुक्तमिति तत्समानसंख्याकेध्याय इत्यर्थः । तत्संगदोपो न भवेदिति । गोपालानां प्रभावत्यासत्त्या रात्रावपि निरन्तरं गुणगान एव क्रियमाणे मात्रादयः स्नेहा- जागरणस्य दुःखत्वं ज्ञात्वा कदाचिन्निवारयेयुस्तासां प्रभावनासक्तिश्चेत्स्यात् । एतल्लीला- द्वयश्रवणेन माहात्म्यज्ञानपूर्वकः सुदृढः स्नेहो जातस्तासामपीति तासामप्येतदेव रोचत इति न प्रतिवन्धकत्वं स्यादित्यर्थः । सर्वसत्त्वगुणोद्वोधाद्वेति । अप्राकृते भगवद्धर्मात्मके सत्त्वे यथा भगवदाविर्भावेंशावतारे तथा सचिदानन्दात्मकतल्लीलाया अपि तत्रैवाविर्भावः । एवं सति सर्वेषां लीलापदार्थानां सम्बन्धी यः सत्त्वगुणस्तस्याविभीवे तदधिष्ठेयानामपि तत्राविर्भावाल्लीला सम्यक सम्पद्यत इति कार्यतो लीलोपयोगित्वं प्रावृपः । सत्त्वव्यवधानेन जीवानां साक्षात्प्रभुसम्बन्धाभावमाशङ्कयाहुः तदा भगवानिति । धर्मेण साक्षाद्धर्मिभि- रपि क्रीडिष्यतीत्यर्थः । एतान्येवेति । अप्राकृतानि भगवद्धर्मरूपाणीति ज्ञेयम् । दिव्या- निति । अस्याः पूर्वं संभृतिरूपत्वमुक्तम् । सा न लौकिकी, किन्तु लोकेप्यलौकिको यः खर्गो लोकस्ततोप्यलौकिकी सच्चिदानन्दरूपत्वादिति ज्ञापयितुं खलोकं ज्ञापयितुं खोकस- मसंख्यैः श्लोकैरुच्यत इत्यर्थः । तेनेतरलीलातोपि वैलक्षण्यमायाति । सान्द्रेत्यादिश्लोकसंख्यातात्पर्योक्तौ । एकविंशो वा इत इत्यारभ्य एकविंश इति चेत्यन्तम् । यधास्मालोकाद्विलक्षणः सुखरूपो वेदैकसमधिगम्योऽत एवं १०.१७-३. अलौकिकश्च स तथा अयमपीति ज्ञापनाय तत्संख्यासमानसंख्याकैः श्लोकै- रुच्यत इति भावः। अष्टौ मासान्सान्द्रनीलाम्बुदैरिति श्लोकद्वयेपि वृष्टिनिरूपणेऽन्यतरवैयर्थ्यमिति शङ्का- भावाय तद्भेदकं रूपमाहुराभासाभ्याम् । तत्संबन्धिनं सूर्य निरूपय- १०.१७-४. तीति । सूर्योपरिलोकयोरित्यादि च । तपाकृशेत्यत्र । ननु 'न यत्र चण्डांशुकरा विपोल्वणा भुवो रसं शाइलितं च गृह्णत' इति वाक्यविरुद्धं भूमेस्तपःकृशत्वकथनमिति चेत् । मैवम् । दृष्टान्तेनैवै. तन्निरासात् । तथा हि । पूर्वमप्राप्ततापोपि कामितफलप्राप्त्यर्थं विहितं स्वयमुद्यम्य हि तपः करोति पुरुपस्तद्विना तदसम्भवात् । तथा तरणितापाभावेऽत्यार्तीयां वृष्टिजलाप्लुतायां भुच्युप्तं पीजमपि नश्यत्यतो येषु क्षेत्रेषु तापापेक्षा तेपां क्षेत्राणां रसं रविकरा गृहन्येव । तदपि न स्वस्वभाववशात् किन्तूक्तदृष्टान्तन्यायेन गोपालानां विशे- पतम्तयेच्छयेति मन्तव्यम् । अत एव ग्रीष्मवर्णने भुवो रसस्यैव ग्रहणमुक्तम् , न तु जलस्यापि । रमशब्देन चानोत्पत्तिहेतुमूनादतोच्यते । एतेन ब्रजजनेच्छानुरूपमेव कार्य भवति, नान्य- दिति ज्ञापितं भवति । एतदेव हृदि कृत्वा तपसा शोपितदेह इत्यायुक्तमाचार्यः ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। निशामुखेष्वित्यादिलोकपञ्चकामासोक्तौ । एवं लोकत्रयस्येत्यादि । द्वादश- १०-२७-८. मासा इति श्रुत्युक्तैकविंशतिपदार्थेपूक्तचतुष्टयं निरूप्येत्यर्थः । अग्रे च पश्चर्तव इति श्रुत्युक्तपश्चर्तुरूपतोच्यते । द्वादशसु मासेषु प्रत्येकं मासद्वयात्म- कत्वेनतूंना पोढावे सम्भवति पञ्चत्वनिरूपणं यत् तचापर्यमाहुः ऋतवो धर्म इति । अग्रिहोत्रदर्शपौर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमा वैदिका धर्माः पञ्च । ते च वसन्तेऽग्नीनादधीतेत्या- दिश्रुतिभितूनेवाधिकृत्य विहिताः। तथा चोक्तधर्मार्थमेवर्तुविभाग इति ज्ञापनाय तत्स- मानसंख्याका एव ते निरूप्यन्त इत्याशयेनाहुः ऋतवो धर्मे प्रतिष्ठिता इति । प्रतिष्ठितत्वं तत्रोपयुक्तत्वं वन्निमित्त्वमिति यावत् । वसन्तादिषूपनयनान्याधानज्योतिष्टोमादीनां वर्ण- भेदेन यागभेदेनापि विधानात्तथा। मासानां द्वादशत्वे हेतुमाहुः मासा धर्मिष्विति । धर्मिणो वैदिकधर्मकर्तारः पुरुषास्ते चोक्तधर्मसमुचिताः पष्ठा भवन्ति । सकामनि- प्कामभेदेन तेपि द्विविधा इति द्वादशविधत्वम् , द्वादशांगत्वेनापि तथा । तेषां चायुः कर्मानुष्ठाने साधनम् । तच्च संवत्सरैर्मितमिति तेपामपि द्वादशमासात्मकत्वमित्याशये- नोक्तं मासा धर्मिष्विति । अग्ने जलस्थलौकस इत्यादिद्वादशसु श्लोकेषु जीवादयो द्वादश- धर्मिणो ये वाच्यास्तेपि धर्मिपदेन संगृह्यन्ते । निशामुखेष्वित्यादिश्लोकप्रतिपाद्यानर्थान् क्रमेणाहुः अर्थः शब्द इत्यादिना । वेदो हि धर्ममूलम् । तत्र वर्णाश्रमधर्मा अर्थः । तत्प्रतिपाद्यत्वात् । अध्ययनं शब्दः, शब्दग्रहणात्मके तस्मिंस्तस्यैव मुख्यत्वात् । निषिद्धं कर्मफलम् । निपिद्धफलप्राप्तौ वाधा सम्पत्तिस्तजो मदश्चांगे । अत्र पञ्चखपि श्लोकेषु हीन- दृष्टान्तोक्तितात्पर्यमाहुः-पुष्टिमार्ग इति । पुष्टिमार्गे मर्यादामार्गाद्वैलक्षण्यं ज्ञापयितुं तथो- क्तिरित्यर्थः । तर्हि धर्मप्रतिष्ठामाहेत्याभासः कथं संगच्छते । इत्यम् । लौकिक्यां सृष्टौ पापेन यथा पापण्डधर्माणां प्रकाशो, न वैदिकधर्माणाम् , तथात्र प्रावृट्सहजधर्मरूपं यत्तमस्तदन्य- पापम् । खद्योतप्रकाशातिरिक्तः पापण्डधर्मप्रकाशश्च, चन्द्राद्यप्रकाशातिरिक्तो वैदिकधर्मा- प्रकाशश्च नास्तीत्यर्थः । इदं च प्रावृपः शोभाकरं तेन पूर्णों वैदिको धर्मोत्रास्तीति ज्ञापित भवति । एतेन लीलामृष्टिस्वरूपज्ञापिकेयं प्रावृडित्युक्तं भवति । अत्रत्यानां क्षुद्राणामपि प्रकाशोऽधुना लीलानुपयोगिनां महतामप्यप्रकाश आवरकस्य प्रकाशकत्वं चेति वैलक्षण्यं च । किन्च । परोक्षवादेन मर्यादामार्गादन्यदपि वैलक्षण्यमत्र ज्ञाप्यते । तथा हि । खे आकाशे द्योतः प्रकाशो येषां ते तथा । गतिमतामेव च तेषां द्योतः । सोपि न दिवा । किन्तु तमस्येव । एवं सत्येतत्समानधर्मवत्यो भगवदर्थमभिसारवत्यः स्वामिन्यो लक्ष्यन्ते । तासां भानं शोभा निष्प्रत्यूहं भगवत्प्राप्तिरेव । निशामुखेष्वित्युक्तम् । प्रियप्रायनन्तरमलौकिकचन्द्रसैव प्रकाशनात् । अन्यथा तमसा भान्तीत्येतावदेव वदेत् । ग्रहो ग्रहणं पाणिग्रहणं यासां तास्तथा । परोक्षवादत्वान्न पाणिपदोक्तिः । नहि तादृशं प्रत्समिसारः सम्भवति । अत एव न भान्ति । गृह्णन्तीति ग्रहास्तदन्वेपणेन तन्निवारकास्त- अत एवं ·श्रीटिप्पणी। त्पुरुषा इति वा । एवं सति यथा मर्यादामार्गे निपिद्धेनाभिसारेण तानि पापस्य खण्डानि, 'लिङ्ग खण्डमिहोच्यत' इति वाक्यात् । तज्ज्ञापकमत्युग्रं दुःखं प्राप्नुवन्ति, न तु सुखम् । तथा । तेन मुक्तानामपि दुर्लभं सर्वश्रुतिमृग्यं भगवत्संगं प्राप्नुवन्तीति महदेव वैलक्षण्यमिति भावः । इदमत्राकूतम् । स वै पतिः स्यादकुतोभयः खयमिति 'त्वकश्मश्रुरोमनखकेशपि- नद्धे'त्यादिवाक्यैः स्त्रीणां भगवानेव पतिर्न तु जीवः । एवं सति यथा वैदिकेषु कर्मसु विष्णुयाग आसुरा यथा न जानन्ति, तथोपांशुरेव क्रियते, उपसदोपि तथा । यद्वा, 'इद- मुच्चैर्यज्ञेन चरामः तन्नोऽसुराः पाप्मानुविन्दन्ति । उपांशूपसदा चराम तथा नोऽसुराः पाप्मानानुवेत्स्यन्ती'ति श्रुतेः । तेषां ज्ञानमेव तद्धर्मरूपपाप्मयोजकत्वेन फलप्रतिबन्धकम् । तथा प्रकटं प्रभुसमीपगमन एतन्मार्गानधिकृताः स्वधर्मेण फलप्रतिवन्धकरणेन योजयिष्य- न्तीति तथा गमनमेव तासां खधर्म इति मुख्यो धर्मो ज्ञापितो भवत्यत्रेति । यद्वा, सर्वत्र धर्मविरोधदृष्टान्तोक्तितात्पर्यमाहुः पुष्टिमार्गे हीति । इदमत्राकूतम् । सर्वसामर्थ्यानि प्रक- टीकृत्य स्वयं प्रकटे फलरूपे प्रभावितरसाधनानुष्ठानस्याप्रयोजकत्वेपि बजे यद्वेदाध्ययनादिकं तन्न मर्यादामागीयम्, किन्तु 'मन्नाथं मत्परिग्रह'मिति प्रभुवाक्यात् तेषां मर्यादामार्गीयत्वा- सम्भवात् पुष्टिमार्गीयम् । स्वस्त्ययनाशीर्दानादिभिस्तजनितसामर्थ्यस भगवति विनियोगात् लीलोपयोगित्वाच तथा । 'विप्रा मन्त्रविद' इति वाक्यात् तादृशानामेवाशिषामनिष्फल- त्वात् तेषां स्वस्मिन् विनियोगस्य चिकीर्पितत्वात् तदिच्छात एव तत्करणात् पुष्टिमार्गीयत्वम् । तेन मर्यादामार्गीयो धर्मोत्र नास्तीति ज्ञापनाय ताडगूदृष्टान्तोक्तिरिति । अथवा, ऋतवो धर्म इति । यस्सर्तोर्यो धर्मः (पुष्पधर्ममेघादिस्तस्मिन् प्रवृत्ते सम्यगयरतुः प्रवृत्त इति सर्वैः स्तुतो भवतीतीयमेवर्तुप्रतिष्ठा । तथा च तमोविशेषः खद्योतप्रकाशो ग्रहाभानं च वर्षर्तुधर्मः शोमाहेतुश्चेति स उच्यते । प्रकाशस्य ग्रहाणां च मर्यादामागीयत्वात्तदशोभोच्यते । मर्यादा- मार्गविरोधांशे च दृष्टान्तः। मण्डूकशब्दोपि वपर्तुशोभाकरः । ब्राह्मणास्तु मेघगर्जितं श्रुत्वानध्यायज्ञानेन वेदाध्ययनलक्षणनियमभंगे तदन्या वाचः सृजन्ति, कर्मानुपयोगित्व- मुभयोस्तुल्यम् । तेन वेदाध्ययनात्मकमर्यादाशोभाभाव उक्तो भवति । क्षुद्रनदीनां तथा- त्वमपि (तदा) तथा अविहितप्रकारेण दानभोगाभ्यां मर्यादाभाव उक्तः । अग्रिमलोकोक्तधर्मा अपि तदा शोभायै । नृणामिति साधारणवचनात् क्षुद्रार्थजनिता लौकिकी शोभोक्तेति न मर्यादामार्गीयत्वम् । क्षेत्राण्यपि पूर्ववत् । उत्तरार्धे सष्टं पूर्ववत् । यथा पापेनेत्यस्याभासे । एवं भावे यो हेतुरित्यादि । मर्यादामार्गतिरोधानमेव हेतुरिति भावः। श्रुत्वा पर्जन्यनिनदमित्यनेनापि कलिस्थब्राह्मणतुल्या अत्र मण्डूका एव, न तेपीति ज्ञाप्यते । तेनात्र ब्राह्मणानां खधर्मनिष्ठलं ज्ञापितं भवति । आसन्नत्पथवा- हिन्य इत्यनेनापि क्षुद्रनदीव्यतिरिक्त उत्तरार्धोक्तधर्मविशिष्टः पुरुषोत्र नास्तीति ज्ञाप्यते । एतेनेन्द्रियपरवशत्वाभावेनान्तरमहमुक्तं भवति । हरिता हरिभिरित्यनेनापि नृणां ·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। क्षुद्राशयानां क्षुद्रार्थसम्पदो मदनिका यथा, तथात्रोक्तधर्मत्रयातिरिक्ताः क्षुद्रार्थी न सन्तीति ज्ञाप्यते । न होते मदजनकाः । तथा च 'तत आरभ्य नन्दसे'ति वाक्यादलौकिकी सर्वा- सम्पदस्ति, न तु मदजनिकेति ज्ञाप्यते । अपरश्च । लौकिकमहाराज्यश्रीतुल्यान भुयो वर्णादिशोभैव । सापि वाद्यैव । प्रभुपदाम्बुजचिह्नलीलानन्दादिरूपवाद्याभ्यन्तरशोभायास्तु दृष्टान्त एव नास्तीति भावः । क्षेत्राणीसनेनापि सर्वजीवनहेतुभूतान्नोत्पत्त्यनुकूलप्रयत्नवतां मुदं खदोपेण वस्तुतत्त्वाज्ञानेन च परद्रोहकर्तृणां तत्प्रतिवन्धकरणेन दुःखं च क्षेत्राणि जडानि यत्र ददुस्तत्र किमु वक्तव्यं गोकुले चेतनानां सर्वहितकर्तृत्वमन्येनापि परद्रोह- चिन्तने तत्प्रतिवन्धकत्वमिति ज्ञाप्यते । तेनात्र पूर्णो धर्मो निरूपितो भवति । अतः सुपूक्तं धर्मप्रतिष्ठामाह पञ्चभिरिति । जलस्थलौकस इत्यत्र ।मासा हि निमित्तमित्यादि । द्वादश मासा' इत्यादिश्रु- १०-१७-१३. त्युक्तैकविंशतिप्रकारेण प्रावृडुच्यत इत्यादित्यत्रिलोकन्यायेनोक्त्वा ऋतुन्यायेन पञ्चभिः श्लोकैर्धर्मप्राधान्येन निरूपणं कृतम् । अधुना तु धर्मिप्राधान्येन माससमसंख्याकैः श्लोकैस्तक्रियते । मासा हि गर्भन्यायेन धर्मिखरूपविशेपसम्पत्तौ निमि- त्तभूताः, अतो वक्ष्यमाणजीवादयो धर्मिण एवात्र प्रधानभूता इत्यर्थः । साक्षाद्भगवत्से- वोपयिकदेहसाधनलं वारिमात्रस्य यत्र, तत्र किं वाच्यमन्यस्य वस्तुन इति भावः । एके- नालौकिकगुणाधायकत्वमुक्त्वात्र सदोपवस्तु निकटेपि नास्तीति ज्ञापयितुं दूरस्थं सिन्धु निरू- पितवान् । सिन्धुर्वीपमर्यादाहेतुत्वेन मर्यादामार्गीय इति तस्य क्षोभ उच्यते । एतलीलानु- पयोगिनो महतोप्यनर्थपर्यवसानमेवेति च ज्ञाप्यते । अन्यथा सिन्धोरमजस्थस्य निरूपण- मनर्थकं स्यात् । निरूप्यते चात्र भगवदीयप्रावृष एव कार्यम् । तस्याश्चेतोन्यत्र प्राकट्ये प्रयोजनाभावः । एवं सति खाधिष्ठानत्वादाधिभौतिकप्रावृपस्तद्द्वारैव तथा कारितवती- यमित्यस्मिन्प्रकरणे ब्रजस्थेतरस्यापि सिन्धोर्निरूपणम् । लीलारसामृतसमुद्रे जागरूकेन्यस्मिन् समुद्रत्वमसहमानया तया स्वप्रौढ्येदं कृतमिति ज्ञायते । तथा चास्थैर्यस्वभावा स्त्री, तादृश्याः पतिश्च गोकुले नास्तीति दोपाभावो व्यज्यते । दृष्टान्तेन चात्र भगवदेकनिष्ठत्वेनोभयेपां सिद्धचित्तवृत्तिनिरोधत्वादेकत्रस्थित्या स्वस्त्रीदर्शनादायपि न क्षोभ इति व्यज्यते, तेन 'मन्य- मानाः स्वपार्श्वस्यानिति न्यायः सार्वदिक इति सिद्धम् । अत्र पूर्व वारिमात्रस्यापि मुख्य- भक्तिकार्यकर्तृत्वेन मक्तिरूपत्वमुक्त्वा तदात्मिकानामेव सरितां यत् क्षोभकत्वमुक्तम् , तेन प्रावाहिकभक्तिमन्तो न लीलानिष्ठा भवन्ति, प्रभुखरूपनिष्ठाभावाद्यत्संगता भवन्ति तमपि क्षोगयन्तीति ज्ञापयति । ये तु प्रभुलीलोपयिकत्वेन खरूपैकनिष्ठया निश्चलत्वेनात्युच्चाधि- कारं प्राप्तास्ते त्वभिमावकसम्बन्धेपि नाभिभूता भवन्तीति ज्ञापयितुं गिरीनग्रे निरूपितवान् । यथा यथा वर्पधारासम्बन्धस्तथा तथा स्वगुहायन्तःस्थितप्रभौ तत्सम्यन्या भावाः खेन भवन्तीति ज्ञानेनानन्दातिशय एव भवति, न तु तुत्सम्बन्धजं दुःखमपीति दृष्टान्तेन ज्ञा- प्यते । इदमेवोक्तं यतस्तेन्तःसारा इत्यनेनाचार्यैः ·. ५८ श्रीटिप्पणी । अग्रिमश्लोकाभासे तेपां वर्पकृतोपद्रवमाहेति । ननु भगवदीयप्रावृपो भक्तो- पद्रवकर्तृत्वकथनमनुचितमिति चेत् । अत्रैवं ज्ञेयम् । उपद्रवो हि दुः- खदः । वर्षधाराणामताशत्वे वक्ष्यमाणरीत्या सुखदत्वाभिमानहेतुत्वं न स्याद्यतः प्रभो तन्निवारकत्वेनैव स्वस्मिन् कृतार्थताभिमानः । अत एव मूले हननमुक्तमतः सुष्ठूक्तमुपद्रवमाहेति । 'मागी बभूवुरित्यनेनापि बजे लीलोपयोगिवर्पत मार्गाणामेव तथा- त्वम्, न तु कदाचिद्वेदानामिति ज्ञाप्यते । अत एव कालहता इति विशेषणं मूले । यथा भगवत्प्रापका वेदा अलौकिकरीत्या तथैवैकान्ते भक्तानां भगवत्प्रापका मार्गा इति द्वयोः साम्यम् , तेन सदा व्रजलोकयातायातं यत्र समार्गो नात्र विवक्षित इति ज्ञायते । अत एवं ताशानामेव भक्तानां तमिस्रायां कचिद्दिवापि तत्सन्देहः । अन्येषां तु तदज्ञानमेव । इद- मेवोक्तमाचार्यः पूर्व ये तेनेत्यादिना । अत एव यावत्पर्यन्तं तद्विपयकसंस्कारानुत्पत्ति- स्तावत्पर्यन्तमेव सन्देहस्तदुत्पत्तौ तु तमिस्रायामपि न सन्देह इत्याशयेनोक्तं मूले असं- स्कृता इति । मार्गलोप एवेति । स्यादिति शेषः । तेन संस्कारस्यावश्यकत्वमायाति । लोकवन्धुष्विसनेनापि बजे चलसौहृदा विद्युत एव दृष्टाः, न त्वन्याः स्त्रिय इति ज्ञायते । कदाचित्सत्त्वे हि चलत्वं सौहार्दस्य । अत्र तु प्रभ्वतिरिक्ते तदभावात्प्रभौ च तस्य सार्वदि- कत्वात्सौहार्दस्य चलत्वाभाव एव यतः । धनुर्वियतीत्यत्र चक्र निर्गुणमपीति । वृत्रवधाय भगवदावेशे जात एवेन्द्र १०-१७-१८. वज्रसम्वन्धो जातः । वजेपीन्द्राविष्टभगवदायुधस्य चक्रस्सावेशः । अत एवायुधानामहं वज्रमित्युक्तम् । तच्च गुणातीतं सगुण इन्द्रे शोभत इत्यर्थः । वनं निर्गुणमपीति पाठे स्पष्टम् । न रराजेत्यस्साभासे । गुणेष्ववशिष्टमिति । तामसमित्यर्थः । अभगवदीय- १०-१७-१९. साहंकारस्य दृष्टान्तत्वादस्य तामसत्वम् । अत एवात्रास्य न शोभेति भावः । न रराजोडुप इत्यनेनाप्युक्तरीत्या यथा प्राकृतः पुरुषो न राजते, तथान घनाच्छन्नो लौकिक इन्दुरेव तथा । न तु तदन्यः कोपि पुरुषोपीत्युच्यते । अत एव भगवदीयव्यतिरिक्तमित्याचार्यरुक्तम् । मेघागमोत्सवानित्यत्र । पूर्वतापं दूरीकृत्य भगवदानन्ददायिभक्तजनागमदृष्टया- न्तोक्त्या यदा दिवा परिजननिरोधतश्विरविरहतापे सति कथविद्वधाजेन १०-१७-२०. श्रीनन्दगेहे गमने सम्पन्ने सति वनगमने वा प्रियसङ्गे सति मेपास्तादृशी वृष्टिं चिरं कुर्वन्ति । यतोत्रातिविलम्वेपि स्वगृहीया नोपालभन्ते तदा तन्मेवागमस्य प्रति- नन्दनं भवत्यन्यदा तु न तथा वृष्टिं कुर्वन्तीति ज्ञाप्यते । अयमेवार्थ उक्त पतन्निरूपणं यदर्थं तदाहेत्साभासेन । ग्रीष्मे धर्मादिना गिरिशिखरादिप्वनावृतदेशेषु लीलाया असम्भ- चात् सर्वत्र भगवदानन्ददातृत्वेनैवैतदमिनन्दनम्, न तु वैपयिकसुखदत्वेनेति ज्ञापनाय निर्विण्णत्वमक्तं रणन्ते। - ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। पीत्वापः पादपा इत्यत्र । तेषां नीरस्यैवेत्यारभ्य तधेत्यन्तम् । अनायं भावः। नीरस्य जीवनत्वेपि तत्सम्पादने खयमशक्तास्तत्सम्बन्धघटकं ये पान्ति ते घु- तिदीनास्तापतातास्तेभ्यो जीवनसम्पादकोयमृतुस्तेन यदेकोपनीविनो ये तेपा तदातेति ये तादृशा भक्तास्तेषां भगवत्सम्बन्धजनकः, ,सर्वत्रैव निकुञ्जगहरप्रदेशजननादिति । अत एव नानात्ममूतित्वं कार्यमुक्तम् । अयमेवार्थ एतदपि निरूपणमित्याभासेनोक्तः । सर:- खित्यादिनापि दृष्टान्तीयधर्मसमानधर्मवन्तोत्र सारसा न वन्यः कोपीति ज्ञाप्यते । तत्रापि सारसानामेव निरूपणेन सरसा ये भक्तास्त्रैः सह जलविहारदेशे नसावेशादोषमष्यगण- यन्तो भवन्तीति तथा । दोपागणनपूर्वकमत्यासक्तिनाम्याणां गृहादिषु भवतीति ते दृष्टान्ती- कृताः, तेनार गृहवन्तोपि भक्ता एव, न तु प्राकृतः कोप्यस्तीति ज्ञाप्यते । एतज्ज्ञापकोयमृतु- रित्येतत्प्रस्ताव इदं निरूपितम् । अयमेवार्थ एतदित्याभासेनोक्तः । जलौघेरित्यनेनापि जलसेत्वतिरिक्तस्स सेतो नाशो बजेस्तीति ज्ञाप्यते । तेन वेद- १०.१७-२३. सेतोः सातत्यं सूचितं भवति । इदमेवोक्तं तद्पीत्याभासेन । व्यमुञ्चन्नित्यत्र जलमोकोक्तेः पुनरुक्तिशशानिरासायामृतपदं मूले । तदर्थमाहुर्हस्ता- दीत्यादिना । अन्यथा पूर्ववृष्टेरपि वैयय स्यादन्नासम्पत्तेरिल्यस्यामृतत्वम् । १०-१७-२८. तद्धि क्षुत्कृतमृतिनिवर्तकमिति भावः । दृष्टान्तनागत्यसाधारणजमानामपि सर्वसम्पत्तिरितरापेक्षामावश्च ज्ञाप्यते । प्रभुणैव धन सर्वेषां सर्वसम्पत्तिः । एवं सत्युक्तरीत्या मगवसंमृतिरूपावं प्रावृपः सूचितं भवति । एतदेवोक्तमेतदपीत्याभासेन । अपरय, यथान्यप्रेरणयैव विश्पतयो ददति, न खतोपि, तथात्र मेघा एव, न त्वन्येपि, यतः खत एवं श्रीनन्दप्रभृतयः सर्वेभ्यः सर्व ददतीत्यपि ज्ञाप्यते । धेनवो मन्द्रगामिन्य इत्यस्याभासात्पूर्व वैराग्यशक्तिति । विरतो हि गृहं १०.१७-२६. हित्वा वनं प्रविशतीति वनप्रवेशमात्रसाम्येनैवमुक्तम् । क्वचिद्वनस्पतिकोड इत्यस्य रामविषयकत्वोक्तौ स्वाशय उद्घाटितः क्रोडे पुनरियादिना । यद्यप्येवमप्येका बाललीला सम्भवति, तथापि प्रभुली- १०-१७-२८. लायां सङ्कोचमसहमानैरेवमुक्तम् । उपपत्तियोक्ता, विशेपं च वक्ष्यति मग- वतीति । शरद्वर्णने सा हि प्रवृत्तिरूपेत्यादि । प्रवृत्तौ मालिन्यं निवृत्तौ नैर्मल्यं भवतीत्येत- ।" धर्मसाम्पादेवमुक्तम् । अपि लीलारूपेष्वेव गोचारणकृष्यादिषु सक्ताः केचन भत्ताः, सर्व निवृत्तिपूर्वक स्वरूपमात्रपराः केचन । तथा च विशेषतस्तत्तदुपयोगित्वेनापि तथात्वममि- प्रतम् । तेनात्र प्रवृत्तिनिवृत्ती लीलारूपे ज्ञेये। प्रतिश्लोकार्थोक्ती जलानामित्यारभ्य गोपिका- नामियन्तेन दशवाझ्यानरमर्थमुक्त्वाप्यचित्तस्यापीत्यनेनैकस्यार्थमुक्त्याग्रिमवाक्यानामा भगशब्दार्था इति सर्वानशोभयदित्यनेनोक्त्वा गुणरूपत्वेनैव चन्द्रादयो निरूपिता इत्या- १. भगृहवन्त इति पादः।

·श्रीटिप्पणी। हुश्चन्द्रमा न वा इत्यादिना । महाभूतशुद्धयुक्तिप्रस्तावे तन्मध्यपातित्वेन द्वितीयेपि श्लोके अपां मलमित्युक्तमन्यथा पौनरुक्त्यं स्यादित्याशयेनाहुः एवं पञ्चमहाभूतानामिति । अखण्डमण्डलो व्योम्नीत्यत्र । सोऽपि चन्द्रो गोपिकाभिरिति । भगव- दीयचन्द्रस्योडरूपाणि स्वामिनीमनांसीति तामिदृश्यमानस्तन्मनःसहकृतो १०-१७-४४. भवतीति शोभितो भवतीत्यर्थः । एवं सति मूले अखण्डमण्डलपदेन भगव- दीयः स उच्यते । शशिपदेन लौकिक इति भावः । अष्टादशेध्याये । गोपानामपि सोच्यत इत्यत्र । यालका हि यत्किञ्चिद- १०-१८०. द्रुतमनुभूय खवाल्यस्खाभाव्यादेवोत्साहवशात्सर्वेपामग्रे तद्वदन्ति, तथा नैतै- रुक्तं, किन्तु प्रभ्वासक्त्या। तस्यास्त्वयं स्वभावो यत्स्वसमानशीलेष्वेव स्वसर्व- खतया ज्ञातं प्रभुचरित्रं व्यक्ततया वादयति । तादृक्त्वमेताखेवेति गोपाः खस्वगृहे ताभ्य एवाचख्युः । इदमेव सम्यक्त्वं चक्षणे । एतेन यथा दिवैतासां गुणगानं तथैतेषां निशीति ज्ञा- पितं भवति । एतच प्रकरणादौ ज्ञापितमिति तदन्ते च ज्ञापितमन्तरङ्गक्रीडार्थं वनप्रवेशे गोपालसाहित्यकथनेन । अन्यथा व्रतवरदानार्थ गच्छन्यथैतान्सङ्गे न नीतवांस्तत्कार्य कृत्वैभिः सहितो जातस्तद्वक्ष्य 'त्यथ गोपैः परिवृत' इत्यनेन, तथात्रापि कुर्यात्तदेतद्धृदि कृत्वोक्तं गोपा- नामपि सोच्यत इत्याचार्यः । यथा खामिन्यो गृहेषु स्थिता अपि वने दिवाकृतां लीलां भगवद्भावानुभावेन खहृदयेष्वनुभूय गायन्ति, तथैतेपि निशिकृतां लीलामासक्ति- भरानुभावेन स्वखहृदयेष्वनुभूय गायन्ति, सा चातिगोप्येति शुकैः स्फुटतया नोक्ता, एत- द्वानकथनेनैवोक्ता भवति, गानहेतुभूतासक्तेस्तुल्यत्वात्सा च ज्ञापितैवेति तत्कार्यमपि सुतरां ज्ञापितं भवति । तदेतदुक्तं वर्ण्यवर्णकभेदेनेत्यनेन । वय वर्णनीयं रात्रिचरित्रं, वर्णका वर्णनकर्तारो गोपाः । तत्र दिया चरित्रं स्वामिन्यश्चेति भेदः । आसक्तिनिरूपणमुपपाद- यन्ति तद्गुणेवित्यादिना । अत्रैतज्ज्ञेयम् । गुणासक्तिलक्षणकार्येण भगवदासक्तिीप्यते । आसक्तिः प्रेमोत्तरभाविनीति तन्निरूपणेन प्रेमापि निरूपितो भवति, स चायश्लोकेन निरू- प्यते । स तूदुद्ध एवासक्तिं जनयत्ययं तु लौकिकवत्कोकिलादिकूजनेन नोबुद्धो भवत्सलो- किकत्वादतः प्रभुकृतमेव तदुच्यते । फलितमाहुरासक्त्या वर्णनमिति । आसक्ती सत्यामपि यावद्भगवान् स्वयं न ज्ञापयति तावत्स्वरूपगुणलीला न ज्ञातुं शक्यन्ते यतस्त- स्माद्धेतोरेकेन श्लोकेन बाँपीडमित्यनेन गानोपक्रमान्ते विद्यारूपं सपरिकरं ब्रह्मस्वरूपज्ञानं ' स्फुटं यथा भवति तथा वर्ण्यते इत्यर्थः । पूर्व नादब्रह्मात्मकामूर्त विद्यामन्तरे चानुभावयि- स्वान्तरेव तत्फलमूतं गानेन स्वरूपानुभवं कारितवान् , अग्रे तु स्वलोकात्मकव्यापिवैकुण्ठस्स पहिरनुमवात्मकविद्यया तत्फलमूतं पहिरङ्गसङ्गेन स्वरूपानन्दानुभवं कारयिष्यतीति ज्ञाप- नायाप्यत्र विद्यावनिरूपणमिति नेयम् । यद्वा । श्लोकपचकानन्तरं गानारम्भोक्तिव्यसितम- १. सररेश्यिति पाठः।

·१०-१८-२. श्रीविट्ठलनाथपिरचिता । र्थमाहुर्विद्यान्त इति । विद्याया अन्त इत्यर्थः । सा हि पञ्चपर्वात्मिका । तथा च गानोत्तेः पूर्वश्लोकेषु तत्समानसंख्योक्त्या तेषु तत्त्वं लक्ष्यते । तथा च ब्रह्मविद्यातोप्याधिक्य, तस्या अपीदं फलमिति ज्ञाप्यत इत्याशयः । शोकसंख्यातात्पर्यमाहुः कालाधिक इत्यादिना । द्वादशमासात्मकः कालो, द्वादशाङ्गः पुरुपश्च । इह तदधिकसंख्यया गेये तदधिकत्वं ज्ञाप्यत इत्यर्थः । इत्थं शरत्खच्छजलमित्यत्र । शक्तीनां निर्भयत्वायेत्यादि । अलौकि- १०-२८-१. कलनित्यत्वखाभाविकधर्मत्वज्ञापनायैतदनभिज्ञेषु गोपनाय भगवनोग्यसी- मन्तिनीषु शक्तिपदप्रयोगः । खार्थ तदपेक्षारहितः फलभोगसमर्पको यथा- धिकार तत्र प्रवर्तकश्च साक्षी भवति यथा परमात्मा । तादृशत्वमन्तरङ्गत्वानोपेप्वस्तीति साक्षित्वमुक्तम् । कुसुमितेत्यत्र । धर्म कुर्वन्नित्यादि । धर्मो हि साक्षात्परम्पराभेदेन चतुर्वर्गस्यापि साधकः । अवगाहनं च तत्र तन तथा तथा लीलाकरणार्थम् । एवं सति लोकसिद्धं कार्यान्तरं विना तत्र गमनं चिरस्थित्यादिकं च लोकविरुद्धम् । लोके चिकीर्पितलीलाज्ञानं च रसविरुद्धमिति सर्वसमाधानपूर्वकं सर्वसम्पादकं गोचारणमिति भावेन धर्मत्वोक्तिः। तद्जस्त्रिय आश्रुत्येत्यत्र । गोपिकाभिरेव भ्रूयेतेति । एतदितरश्रवणाभाचे १०.१०३. प्रमाणापेक्षायामुच्यते । भगवान् हि सप्रयोजनकमेव कार्य करोति, न त्वन्य- थापि, जीववत् । अत्र च रमणार्थ भावोद्दीपनमेव प्रयोजनम् । एवं सति यासु तदमावस्तासु तच्छ्रवणं निष्प्रयोजनकमिति प्रभुन करोत्येवेति मन्तव्यम् । एतेन श्रुतं सवैः, परन्तु स्थायिभावोत्रैवास्तीत्यचैव तदुद्दीपनं नान्यत्रेति निरस्तम् । सर्वज्ञस्य ताटक- कृत्यसम्भव इत्युक्तत्वात् । नादनिष्ठामृतस्य खप्रवेशमात्रेणैव भगवदीयत्वकरणलक्षणस्वभा- वहानिप्रसङ्गश्च । स्वखरूपातिरिक्तस्य वपुपोत्राभावात्तद्धरणोक्तिरसङ्गतेत्याशक्य तत्तात्पर्य- माहुभंगवास्त्वियादिना । उक्तरीत्योबुद्धद्विविधरसात्मकं हि वपुः, रसश्च भावात्मकत्वा- त्खप्रियाव्यतिरिक्तेषु भक्तेषु तादृशत्वस्याप्रकटनाचामूर्तत्वेन लोके प्रसिद्धः । वपुर्वित्राणस्तु वहिः स्वस्वरूपं प्रकटयन् भवति । तथायमपि कुर्वन् वृन्दारण्यं प्राविशदिति । अत्रैवं ज्ञेयम् । शब्दात्मकत्वेनामूर्तत्वेन लोके प्रसिद्धा अपि 'वेदा यथा मूर्तिधरानिष्ट' इति वाफ्यात् सार्वदिकशब्दब्रह्मात्मकमूर्तिप्राकट्यवन्तो यथा, तथा ब्रह्मणः साकारत्वात्सार्वदिकमेव रसा. मकं वपुर्धन्दारण्ये एवं प्रकटितवान् । हृद्येव प्राकटये तु मनोमात्रभोग्यत्वम्, पहिःप्रा- कल्ये सर्वेन्द्रियगोग्यत्वम् । एवं सति चक्षुराद्यविषयत्वे प्रियपदार्थस्स मनोमानविषयत्वं दुःखदमित्यनुभवसिद्धमतो भक्तार्थ तथेति । न विति । स एव भगवानेव तथा । आत्मभि- नवपुपो भर्तेत्यर्थः ।

·। श्रीटिप्पणी वैजयन्ती च मालामित्यस्याभासे । ततोप्याच्छादिकामिति । विक्षेपस्यापि ११०.१८-५. वस्तुयाथात्म्यज्ञानाच्छादकत्वमस्तीत्याशयेनेदमुक्तम् , अन्यथाग्रे विक्षेपकं च रूपे निरूपितमिति न वदेयुः । रन्ध्रान्वेणोरित्यत्र गूढाभिसन्धिना हेत्व- न्तरमप्यार्यावच्चेति । नादो हि रसात्मको धारावत्कर्णद्वारा हृदि प्रविष्टः स एव भगवदीय- सन्द्रियविषयक विविधरसभावैर्निरैः पाधःप्रवाह इव पुष्टो रसपूररूपो जातो, येन समान शीलव्यसनानां परस्परं तद्वर्णनरूपो पहिः प्रकटोभूत् । स च सार्वत्रिक इति तत्र हृदय- स्थितोधररसो मुख्याधररसस्यांश एवेति । स सर्वासां हृदि स्थितः पर्यायेण सर्वासां हृदि प्रविष्टः । तदानिर्वचनीयोत्कटभावोदयेन साक्षात्तदनुभवयोग्यता भवतीत्यर्थः । एवं सति यावदुक्तरीत्या सोंशो नान्तःप्रविशति तावदपि साक्षात्तद्भोगयोग्यता न भवतीति शेषग्रन्यो ज्ञेयः । एतदर्थमेवेति । रसपूरेण तदंशप्रवेशार्थमेवेत्यर्थः । अत्रैवाने अत एवेति । यतो विहितभक्तिमतामप्ययं रसः फलत्वेन प्रार्थनीय एव तिष्ठति, न तु तत्प्रात्यैवायं प्राप्तो भवत्यतो वंशद्वयसम्बन्धिभक्तनिरूपणानन्तरं निरोधो निरूपित इत्यर्थः । एतस्यैव तात्पर्यान्तरमप्याहुः सृष्ट्युत्पन्नानामिति । भक्तानामिति शेषः । भोगो भक्तिरसभोग इत्यर्थः । एतत्पर्यवसा यीति । एतदप्राप्तौ तेपामपि सृष्टावुत्पत्तिर्व्यर्थेत्यर्थः । एतेनान्येपां कैमुतिकन्यायेनैव जन्मवैयर्थ्य ज्ञापितं भवति । 'नैष्कर्म्यमप्यच्युतमावे'त्यादिवाक्यैः । तद्देवं फलस्य सिद्धत्वादग्रिमलीलाद्वयं व्यर्थमित्याशय तत्तापर्यमाहुः ततो विमोचनमित्यादि । ये मुक्ताः स्वान्तःस्थिता एव जीवा लीलार्थ सृष्टास्तेपां परमानुग्रहतो नित्यलीलामध्यपातिभक्तैः सहैतद्रसानुभवं कार- यित्वा पुनः पूर्वभावं सम्पादयतीति स्कन्धद्वयेन निरूप्यत इत्यर्थः । पुनः पूर्वभावसम्पत्तरेव प्रत्यापत्तिपदार्थत्वात् । लोक एतद्रसप्रकटनस्य तात्पर्य वदन्तः आवश्यकतां चाहुः अन्य- थेति । अस्यैव परमपुरुपार्थत्वेन सृष्टिमध्ये यत्र कुत्रापि प्रकटनेनैव सृष्टेः सार्धकत्वम् । अन्यथा प्राणसम्बन्धरहितदेहमृष्टिवत्सा व्यर्धा स्यादित्यर्थः । तदंशानामिति । महिष्या- दीनामित्यर्थः । मुख्यप्रापणार्थं वेति । मुख्यः पुरुषोत्तमः । एतासां च स एवापेक्षित इति तस्यात्मत्वेन कथने स एव प्रापितो भवतीति तथा । अक्षण्वतामित्यत्र । प्रकरणार्थविभाग द्वाभ्यां भक्तरिति । लोके हीनानामपि चरणारविन्दसम्बन्धिकुमसम्बन्धमात्रेण लक्ष्मीसमानभाग्यवत्वं चरणमा- १०.१८-७. हात्म्यमेव । स्पर्शमात्रेण प्रकृष्टमोदजनकत्वं च । चरणश्च भक्तिमार्गरूप इति तद्धर्मप्रकटनं भक्तिस्थापनरूपमित्यर्थः । एवं तत्तात्पर्यानुक्तौ वाधकमाहुः अन्यथेति । प्रकारान्तरेण तात्पर्योक्तावित्यर्थः । पुरुषोत्तमस्य लोकेपि हीनायाः स्त्रियाः सम्बन्धोक्त्या हीननायकत्वमापयेत । श्रीपतेः कन्दाद्युपयोगच तया । अतस्तत्रैव तात्पर्यमिति भावः । तथापि लोकरीत्या पणत्वं तस्य भवत्येवेत्यत आहुः चैपरीत्यात्समाधानमिति । प्रमे- धारास्पेगेति पारः।

·१३ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। यगार्गः प्रमाणमागविपरीतो बलिष्ठथ । अधुना र स एव प्रकटीकृत इति वस्तुस्वाभाथ्या- देव तथात्वमिति न दपणमिति भावः। अत्र मर्यादापरीत्यं भूपणमिति सारम् । मर्यादामागी- यपरमोत्कर्षवद्भयोप्युत्कर्यसिद्धेः सर्वमवदातम् । अन्यथा चैपरीलमात्रेण मार्गोत्कों न सि- ध्येत् । सेन्द्रियाणामपि तदफलने हेतुमाहुः वाधकानामिति । भगवदतिरिक्तस्य सर्वस चाधकत्वात्तत्त्यागे सति प्रतिवन्धकामावेन मोक्षलक्षणं फलं न भवेदित्यर्थः । मुमुक्षूणां तथापि न तथात्वमित्याशक्य तत्साधनमाहुः साधकानामिति । सर्वात्ममावेन भजन साधकत्वम् । यद्यपि सर्वात्मभावेन सर्वत्लागोप्यन्तर्भवति, तथाप्याधुनिकानां स्वतस्तदार- रहितानां पूर्व युद्धिपूर्वकस्तत्याग एतद्भावनं चोपदिश्यत इति पृथगुक्तिः । अत्रैव वयस्यै- रिपत्र । तदाधारत्वे निमित्तमितीति । गोपलीलयोरेककालाधारत्वे प्रभुप्राकट्यं निमित्तमिति तथेत्यर्थः । चूतप्रवालेत्पन्न । त्रयाणामन्योन्पगुणप्रधानभाव इति । स्थायिभावयमि- १०.१८-८. चारिभावविगाढभावानामित्यर्थः । गोप्यः किमाचरदित्यस्याभासे । तस्याधिदैविकरूपतासम्पादकमिति । कामरसो हि सहजः, वेणुनादेन सह सुधान्त प्रविष्टा सहज पूर्वकाम दूरीकृत्य भगवदीयं तं प्रकटितं करोतीति तथा । दामोदरेत्यस्सामासे । मर्यादायां हीनतामिति । हीनतां साधनहीनता, न्यूनतामिति यावत् । नादं भुङ्ग इत्यत्र प्रमाणमाहुः सा वनस्पतीनित्यादि । वाग्वै देवेन्योपाकामद्यज्ञाया तिष्ठमाना सा वनस्पती- प्राविश' दिति श्रुतिः । सुधाभोगविवादे हेतुः सुधानधिकार इति । वृन्दावनं सखीत्यस्याभासः । चरणानां स्वरूपमाहेति । अत्रेदमाकूत- मिति मे माति । भगवचरणमाहात्म्यं सर्वश्रुतिप्रतिपादितम् । तदेव देवानाम् पादा' इत्युपकम्य 'तस्या भाग्याभिनन्दन'मिसन्तेनोक्तम् । तथा चैतादृपदसम्बन्धात् वृन्दावनखरूपमुत्तमत्वेन निरूपितं भवति । तत् कथमुक्तमत्र विहारनिरूपणेन चरणानां तथेति । अत्रेदमाकूतम् । लोके वेदातीतशुद्धपुष्टिमार्गीयलीला- सामग्री हि नान्यत्र प्रसिद्धा । एवं सति तत्कापि तथेति सिध्यति । अत एव वृन्दावना- द्गतो दूरमित्यने वक्ष्यति । यतस्तत्र पुष्टिलीलानङ्गीकारो वक्ष्यते । एवं समन्वयव्यतिरेका- भ्यामिय लीलात्रैवेति फलिप्यति । एवं सति अत्रैव शुद्धपुष्टयङ्गीकारस्तत्रैतचरणलीलेति ज्ञेयम् । अत एव वृहद्वनेपि 'प्रेक्ष्यन्स उज्झितगृहा जगृहा, 'सह रामो वजनीणां चि. भीडे जनयन् मुदम् 'कृष्णस्य गोप्य' इत्यादिनेयमेवोक्का । कालीयशिरोनो नैतचरण- प्राकट्यम् । तत्र पुष्टिलीलायामनङ्गीकारात् । अत एव तत्स्तुतिरपि तादृशी । अतो यत्र पुष्टि- मागीयक्तिमार्गप्रकटनं लीलायाम् , तत्रैतचरणारविन्दाविर्भाव इति ज्ञेयम् । अतः सुपूक्तं (त्व) चरणानां स्वरूपमाहेति । असाधारणधर्मनिरूपणे पर्मिनिरूपणसम्पत्तिवत् । यतो , ·- ६४ श्रीटिप्पणी । लीलैव तत्परिचायिका । एवं सति 'देवानां पादा' इत्यारभ्य 'आधिदैविकावानन्दरूपावित्यन्तेन यावन्ति चरणरूपाण्युक्तानि तदतीतत्वमेतचरणयोापितं भवति । उक्तेषु पुरुषोत्तमो लोक- वेदप्रथितो ज्ञेयः, अयं तदतीव इति ज्ञेयः । धन्यास्त्वित्यत्र । स दोषो न ज्ञायत इति । दोषस्वरूपमाहुः न ज्ञायत इति । १०.१४.११. मृगीमिर्भगवत्स्वरूपं श्रुत्यादिप्रतिपाद्यत्वेन न ज्ञायत इति लक्षणो दोष इत्यर्थः । पूजां दधुरित्यत्र । तस्याश्च धारणं ततोपीति । सर्वोत्तममिति शेषः। कृष्णमुखनिर्गतेत्यत्र । मुखं वागधिपतिरित्यादि । अत्रायं भावः । पूर्वलोके देवस्त्रीणां मोह एवोक्तो, वस्तुसामर्थ्यात्, न तु रसपानमपि । गवां भगवदी- १०-१८-१३. यत्वात् भगवत्सङ्गतत्वात् प्रियत्वाच रसपानमुच्यते । तत्र सुरस्त्रीणां यत्र तथात्वं, तत्रैतासां पशुजातीयत्वेग तदसम्भावितमित्याशङ्कानिरासाय नेदं साधारण्येन गानं, किन्तु यथैव तासामपि रसानुभवो भवति, तथा सर्वसामग्रीप्रकटनपूर्वकमिति ज्ञापनायेति । अतएवाग्रे हृदि प्राकट्य स्पर्शश्चोक्तः । आधिदैविकसम्बन्धमात्रेण यत्राध्यात्मिकाधिभौति- कयोरपि कार्यकरणसामर्थ्य, तन्न साक्षादाधिदैविकस्यैव करणले किं वाच्यं कार्यसम्पत्ता- विति वागधिपतित्वाद्युक्तेस्तात्पर्यम् । एतेन शब्दनिष्ठरसप्राप्तौ साधनसम्पत्तिरुक्ता भवति । किञ्च । वाच्यार्याज्ञाने रसस्वरूपाज्ञानात्तत्कार्यासम्भव इति शङ्का कृष्णपदार्थोक्त्या निरस्ता । खरूपात्मकत्वादर्थस्य खत एवं प्रकटत्वाज्ज्ञानसाधनानामनपेक्षणादलवत्त्वाच न पशुत्वा- दिकं प्रतिवन्धकमतः सर्वमवदातम् । अपरञ्च । कृष्णमुखान्निर्गतस्य तत्रापि परम्परासम्ब- द्धस्य पीयूपस्य यत्रतादृशत्वं, तत्रापि पशुपु, तत्र साक्षान्मुखपानकीपु किं वाच्यमित्युत्कण्ठा- ज्ञापनायापि निर्गमनाथुक्तिरिति ज्ञेयम् । अन्यच, मुखस्याग्नित्वेन साक्षात् तत्पानकीणां कदाचित्तत्पीयूपं तापमप्युत्कटं जनयति । इदं तु तस्मानिर्गतत्वेन सदैवानन्दजनकमेव, न तु तया । तस्माद्भिन्नत्वेन परम्परासम्बन्धाच तद्धर्मासम्भवात् । अत एव साक्षासम्वन्धानन्तरं यादृशस्तापस्तादृशो न पूर्वम्, किन्तु सहजसम्बन्धात्तद्धर्मवत्त्वस्यापि सहजत्वात्कञ्चन तापं जनयतीति ज्ञापनाय तावदुक्तमिति । प्रतिक्षणं नूतनकर्णत्वादिति । पुटलोच्या तत्र यथैकेन रसेन पूर्णे द्वितीयरसावकाशो न सम्भवति, तथैकैकक्षणसम्बन्धिनादरसस्यापि तत्त्वात् तेन पूर्णे पुटे द्वितीयादिक्षणसम्बन्धिनां तेषां प्रवेशासम्भवात्तत्पानार्थ द्वितीयादि- पुटापेक्षावश्यकीति तथात्वम् । अन्यथा करणाभावेन नादग्रहणासम्मवाद्वितीयादिपानमेव भवेत् । अत्रैवं ज्ञेयम् । भगवत्सम्बध्यर्थो न लौकिकेन्द्रियग्राह्यः, किन्त्वलौकिकैरेव तैः। प्रभुदित्सा च तत्र हेतुः । तया च तयैव तावत्साधनसम्पत्तिर्भवतीति नानुपपत्तिः काचित् । प्रायो यताम्येत्यत्र । सम्योधनं दयार्थमिति । दयया भगवान्निकट एव स्था- पयेदिति भावः तेषां शरेति । पल्वैरेवावृताङ्गत्वेनान्यदर्शनामावाच्छरादि- १०.१८.१४. भयामाव इति केचित् । " ·६५ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। नद्यस्तदेत्यत्र । सर्वतत्त्वं ज्ञातवन्त इति । भगवत्खरूपात्मकरसतत्वं ज्ञातवन्त १०-१८-१५. इत्यर्थः । गा गोपकैरित्यत्र । सर्वपामेव बनानामित्यारभ्य तत्र गच्छत इत्यन्तम् । १०-१८-१९, शुद्धिपदेनाशुद्धिनिवृत्तिरुच्यते । वस्तुतत्त्वाज्ञानहेतुभूततरुत्वस्वभावोऽशुद्धि- पदार्थोत्र विवक्षितः । पूर्व 'कृष्णमुखनिर्गते'त्यादिना पशुत्वेपि सति तदुल- दथैतद्रसानुभाविका सामग्र्युक्तेति तत्फलवत्यो गाव इति तत्सम्बन्धे सति वनस्यापि तरु- खादिखभावोल्लनपूर्विका रसप्राप्तिर्भवति । गोपेषु रसिकत्वं सष्टम् । तदेव धर्मपदेनो- च्यते । तदेतदुक्तमेतदीया शुद्धिर्धर्मश्च तत्र गच्छत इत्यनेन । गोपु तस्थुरितिपदेन क्रियानिवृत्तेरप्युक्तत्वात्तत्सम्बन्धादत्रापि तथा । वेणुवनयोरौदार्योक्त्या प्रासङ्गिकमिदं नाद- कार्य वस्तुस्वभावजम् , न त्वेतदुद्दिश्य भगवतायं नादः कृत इति ज्ञाप्यते । प्रासनिककार्य- कयनेन यत्रैतेष्वेवैतादृश्यं तत्रैतन्नादविपयेषु किं वाच्यमिति ज्ञाप्यते । अतो भीता इत्यादि। गोनिष्ठरसग्रहणार्थ बन्धनादिप्रयासं करोति, तथास्मासु प्रयास मा करोत्वित्याशयेन प्रभुप्रया- सादीताः खत एव समर्पयन्तीत्यर्थः । निदाने इति पाशनामोक्तिः । इति प्रमेयप्रकरणम् । १०.१९-०, अथ साधनप्रकरणम् । एकोनविंशाध्याये प्रकरणार्थनिरूपणे विद्यापञ्चकमत्रापीलादि । सा- क्षादसम्भवे परम्परयापि भगवानेव सेव्यः । देहेन्द्रियादिकं च तदर्थमेव विनियोक्तव्यं, न खार्थमपीति निर्णयरूपैका । देहनिर्वाहार्थ प्राणादिधर्म- निवृत्त्यर्थमपि स्वतः सम्भवेऽपि प्रभुरेव प्रार्थनीयः, न त्वन्योऽपि । प्रभुश्च लोके नालौकिकं करोति, मगवद्भावे चानुग्रह एव नियामकः, न तु साधनमपि शास्त्रीयमिति निर्णयरूपा द्वितीया । इतरभजनं न कार्य पारम्पर्यागतमपि, धर्म भगवदिच्छायां सत्यां विस्जेतेतिरूपा तृतीया । सर्वावस्थासु हरिरेव सेव्यः, भगवांश्चाक्लिष्टकर्मा रक्षत्येव खानिति च तुरीया । गाहात्म्यज्ञानपूर्वकः परमस्नेहो भक्तेष्वाधिक्यज्ञानं चेति पञ्चमी । एतत्पञ्चकसम्पत्तौ पूर्णो निरोधः सिद्ध इति खकार्य सम्पन्ने जाते पश्चादिन्द्रादिविषयिणी दृष्टिं कृतवान् । अत एवं पश्चानिरूपितम् । ब्रजेन्द्रस्य च भगवदुत्कर्पज्ञानहेतुमूतवरुणदर्शनं कारितवान् । इदमेवोक्तं तमिन् जाते सुरेक्षणमित्यनेन । एतनिरूपणतात्पर्यमाहुः अविद्याकार्यति । अविद्या तत्कार्य चेति ज्ञेयम् । स्त्रीपुंसेति । तयोस्तथानिरूपणे हेतुस्तुल्यत्वादिति । अविद्यासम्बन्धाभावस्य तुल्यत्वादित्यर्थः । निरोभम्य वा । ।

·श्रीटिप्पणी। एकोनविंशाध्यायार्थनिरूपणसन्दर्भ । अन्यपूर्वास्त्वन्यथैव कृतसं- स्कारा इति । अत्रेदं ज्ञेयम् । स्त्रीणां विवाह एव मुख्यः संस्कारः, ' समयकत्वात् । स च स्वर्गादिफलकाग्निहोत्रादावधिकारित्वसम्पादको लोके । प्रकृते चातथात्वाद्भगवत्सम्बन्धस्य च फलत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् तत्र चास्याप्रयो- जकत्वादेतत्कथनमत्राप्रयोजकं स्यादिति विवक्षितफलप्रयोजक एव कश्चन धर्मः संस्कार- शब्दवाच्योत्र वाच्यः । स च विवाहजनितः तृतीयपुरुषार्थरसविशेषानुभवहेतुरेव । स दम्पत्योर्न सम्भवतीति यतस्तद्रसमर्यादा । अत एवान्यथैवेत्युक्तम् । भगवदीयानामन्यत्र विवाहस्सानुचितत्वात् । परन्तु तैः सह सम्बन्धाभावाद्भगवद्रसपोषकत्वाचास्य संस्कार- त्वम् । एतेनायुक्तत्वमपि परिहृतम् । न ह्यनुचितः संस्कारो भवतीत्यनवद्यमखिलम् । किञ्च, 'लोकानुसारिणी विद्या कर्मज्ञानात्मिका पुरा निरूप्यत' इति वाक्यालोकानुसारेणात्र कर्म निरूप्यते, न तु भगवच्छास्त्रानुसारेण । भगवदर्थं भगवानेव सेव्य इति यतस्तत्र मर्यादा । लोके हि प्रियप्राप्त्यर्थ तदीया दूतिका प्रार्थ्यते, तथात्रापि कात्यायनी प्रार्थ्यते । लौकिकी सा यथा द्रव्यादिदानेन तोष्यते, तथेयमलौकिकीत्सलौकिकप्रकारेणेति । अन्यम- जनदोपोपि नैवं सम्भवति । भगवत्तोपहेतुखवपुर्मण्डनतुल्यकक्षत्वेन रसपोषकत्वात् । विवाहितानां तु प्रौढात्वेन जातभावाकुराणामनुदिनमेधमानप्रेमार्द्रप्रियेक्षणेक्षणप्ररूढतद्रस- पूरमत्तत्वेनान्यस्फूर्तिरहितानां समयविशेपे समागम एवापेक्षितः । स च 'निशम्य गीत'मि- त्यारभ्य 'न न्यवर्तन्ते' त्यन्तेन निरूपयिष्यते । एतदेवाभिसन्धायोक्तं तासां त्यागोङ्ग- मिति । ननु कुमारीणां व्रतप्रसङ्गे प्रौढानां कथं प्रसङ्गः । इत्थम् । मूले 'कुमारिका व्रतं चे- रुरिति कथनेन तदितरासां व्यावृत्तिः सूच्यते । तत्र व्याव-नां स्वरूपं वाच्यम् । व्याव- यत्वे हेतुश्चेति युक्तं तदुभयकथनमिति दिक् । एतदने । अन्यासामसंस्कृतानामि- त्यादि । आदी भगवदर्थव्रतजक्लेशजभावविशेपलक्षणः संस्कारः । अनायासेन प्राप्तात् क्लेशेन प्राप्ते नेहातिशयस्यानुमवसाक्षिकत्वात् । ततः 'कृष्णचेतस' इति पदोक्तानवरतानेक- विधसङ्गममनोरथरूपस्तजनितो भावविशेषश्च सः । येनाग्रे भगवत एव प्रार्थना । तत 'उपसी'त्यादिना वक्ष्यमाणप्रकारकः सः । ततः प्रियागमने सति विविधरसभावगर्भ- परस्परवाग्व्यवहारजप्रमोदविशेपजमावः सः । ततो 'यूयं विवस्त्रा' इति वाक्ये श्रुतेऽग्रिमवाक्यनिरूपितो मावविशेषः सः । ततो वसनदानतत्सामयिकभावोद्गारिदृष्टि- विविधस्पर्शेर्जातो भावविशेपः सः। स एव 'दृढं प्रलब्धा' इति श्लोकेन शुकेनोक्तः । अत एवास्याहेतुपु सत्वपि न तदुत्पत्तिः । संस्कारस्य दोपाजनकत्वात् । ततोग्रिमवाक्य- निरूपितस्तद्विशेषः सः । ततोतितुष्टप्रियावलोकनवरदानवाफ्यश्रवणजसङ्गमविशेषनिश्चयजः सः । ततो गृहगमनाज्ञाजनितदुःखमरेणेटप्राप्तिसुखमरेण च शयलो भावविशेषश्च सः । तत एकैकस क्षणसानेककल्पतल्यत्वमानं सर्वतः सङ्गोपनेन च : -व प्रवर्धमान- ·६७ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। भावरसपूरतया कचिदन्योन्यं तत्कथामृतोदिरणनिर्वृत्या सततमनोरथैश्वानुक्षणं साक्षादुप- भोगमिव मन्यमाना भवन्तीत्यनेकविधसंस्कारः । अन्तःसाक्षासम्बन्धो बहिर्न तथेति च । एवं हि सत्यग्रिमभगवत्सङ्गे मुख्यरसास्वादयोग्यतेत्येषां संस्कारत्वम् । एतदेवा- मिसन्धायोक्तं संस्कार एव निरूप्यत इति । यद्यपि भगवत्यस्ति सर्वं सामर्थ्य तथापि तद्रसस्वरूपमेव तथेति तथोच्यत इति भावः । विद्यायामयमेव त्यागा- त्यागनिर्णय इति । अयं त्यागपदार्थः, अयमत्यागपदार्थः, स चैवं कार्यः, अन्यथा न कार्य इति निर्णयरूपः अयमेव । उक्तरूपसंस्कारनिरूपणलक्षण इत्यर्थः । तथाहि । 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रबजे दिति श्रुत्या प्रावाहिकाश्रममर्यादायां रागाभावमान एव त्याग उपदिश्यते, भक्तिमार्गे न तथेति ज्ञापनाय विद्यायामिति । सात्र भक्तिमार्गी- योच्यते । अन्यत्र विद्यात्वमेव नाभिमतमिति सामान्यपदम् । एतासां विपयरागामावेपि फलरूपो भगवान् गृह एवास्तीति बहिर्गमने प्रयोजनाभावात् वाद्यो न त्यागः, किन्तु गृह एव स्थित्वा तत्प्राप्त्यनुकूलो यनः । यथा यथा भगवद्भावप्राचुर्यम् , तथा तथा पहिरङ्गसाधनत्यागोन्तरङ्गतत्कृतिश्च । भगवत्सङ्गममावखाभाव्येन यत्यक्तं भवति वैदिक- मपि, तद्भवतु नाम, न तु खवुद्धिपूर्वकः कस्यचित्त्यागः । प्रियतोपार्थमशक्यत्यागा अपि दैहिकान्तःकरणधर्मास्त्याज्याः । फलप्राप्तावपि यदा भगवदिच्छा, तदैव त्यागः कार्यः, नत्वन्यदापीति व्रतभगवत्प्रार्थनवसनत्यागाजलियन्धगृहगमनैर्निीयत इति तथा । अत एवाग्रे त्याग उक्तः । उक्तरूपादन्यथा कृतस्त्यागस्त्याग एव न भवति, फलरसाननु- भावकत्वादित्यत्यागपदस्य तात्पर्य ज्ञेयम् । साधनदशायां तु त्यागो न युक्त इति निर्गलितोर्थः । एतासां फलप्राप्तावपि पूर्वोक्तसंस्काररीत्या साधनदशैव । वस्तुतस्तु फलप्राप्तिनिश्चय एवाधुना, प्राप्तिस्त्वग्रे । अतो युक्तं गृहगमनम् । ननु 'नीवी प्रति प्रणि- हिते च कर' इति न्यायेन तदा खवस्त्रमोकार्थमपि तदनुसन्धानं कथं घटते । इत्थम् । सङ्गमभाव एवं खस्मिन्भगवतोतिप्रीत्या स्वान्तरायासहिष्णुत्वभावनयेति बुध्यस्व । अत एव प्रियेण 'वद्धाजलिं मूीति तद्भावपरीक्षैव कृता । उक्तभावेनैव चेदेवं कृतं भविष्यति, तदा दृष्टयन्तरायमपि दूरीकरिष्यन्तीति । देवहेलनहेतुकथनेन वसनत्यागे खारुचिः सूचिता । साक्षात्तथात्व एव तथाकरणं युक्तम् । न तु तथा भावनायामपीति यतो भगवदाशयः । एतदेवाभिसन्धायोक्तं अत्यागस्त्यागादुत्तम इति ज्ञापयितुं परीक्षेति । अत एव मूले 'तत्पूर्तिकामा' इत्युक्तम् । पूर्णाङ्गदृष्टया पूर्ति मन्वानस्या- तथात्वे सति भवत्यपूर्तिरिति पूर्वोक्तरीत्या तत्पूर्तिकामा एव तथा कृतवत्स इत्यर्थः । वसनात्यागे शीघ्रमेव प्रियान्तिकागमनं स्यात्यागेन च विलम्योऽभवदित्यप्युत्तमत्वे हेतुरिति ज्ञेयम् । एतदने 'ब्राह्मणाः सात्त्विका' इत्यारभ्य सेव्यत इत्यन्तम् । पद्मपुराणे गीयते । दण्डकारण्यवासिनः मोडशसहस्रमृपयः खानमान्तिकागतकोटिकन्दाधिक- ·. टिप्पणी । लावण्यश्रीकोसलेन्द्रदर्शनजरिरंसाभावभरेण तं प्रार्थितवन्तस्तदीयस्त्रीत्वम् । तदा भगवानेक- पत्नीव्रतधरोहमधुना, बजे वो मनोरथः सम्पत्स्यत इति प्रसादं कृतवान् । त एवैता इति हृदि कृत्वोक्तं ब्राह्मणा इत्यादि । आदिवाराहे 'कृष्णस्य रमणार्थ हि सहस्राणि च पोडश । गोप्यो रूपाणि चक्रुश्च तत्राक्रीडन्त केशवम् ॥' महाकौमें 'अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा' स्त्रीत्वमापिरे । भर्तारं च जगद्योनि वासुदेवमजं विभुम् ॥' अत एवैकजातीया ऋषयः पोडशसहस्रमिति पुराणान्तरादवसीयत इत्याचार्यैरुक्तम् । अत्रैवं ज्ञेयम् । पुरुपशरीरे सति स्त्रीभावोत्पत्तिरसंभाविता, विरोधात् । एवं सत्येतानतिशुद्धान् कृतपुण्यपुञ्जान् दृष्ट्वा हरिस्तथा प्रसन्नोऽभवद्येनादेयतमसाक्षात्स्वरूपानन्ददित्साविरभूत् । तदनुभवस्तु न पुंस्त्वे केवलस्त्रीत्वे वा । मानाभावात् । द्विजस्त्रीपु तथा प्रपन्नास्वप्यदानात् । क्षुद्रास्वपि पुलिन्दीपु दानात् । किन्त्वचिन्त्यानन्तशक्तेमगवतः प्रसादरूपा अपि शक्तयो बढ्यः सन्ति । तत्राप्यन्तरगतमा सैकाऽस्ति यत्सम्बन्धिजीवे भगवत्स्वरूपानन्दानुभवोऽवश्य- भावी । सा चोक्तरूपस्त्रीत्वलक्षणधर्मरूपैव । अतस्तामेतेपु स्थापितवानिति युक्तस्तदा तेषां स भावः, तदनुरूपो देहः परमधुना सम्पन्नस्तथा भगवदिच्छा यतः । एतदेवाहुः तेपां प्रसादरूपा शक्तिः स्त्री भवतीति । स्त्रीत्वलक्षणधर्मरूपापि स्त्रीरूपा कात्यायनी- रुपेत्यर्थः । सैव तदर्थ फलपर्यवसानार्थ सेव्यत इत्यनेन सम्बध्यते । अथ तेषां स भावो भगवद्भाव इति निश्चितम् । दृष्टिद्वारा हृद्यागत एव भगवति तदुत्पत्तेः । 'रसो वै स' इत्यादिश्रुत्या च भावरूपत्वेनैव निरूपणान्न धर्मरूपत्वम्, किन्तु धर्मिरूपत्वमेवेत्याशयेन पक्षान्तरमाहुः भगवानेवेति । सेव्यो हि सेवके खं रूपं सम्पादयति । हृयागतेन मावरूपेणास्माकं देहादिकमेवं सम्पादितमिति तद्रूप एव भगवान्सेव्यते । वहिरस्मद्रमणार्थ प्रकटो भवत्वित्सेतदर्थ नायिकाभावत्वेन स्त्रीत्वमुच्यते । नैतावता काचिन्यूनता सगुणलं वेत्येतदाशकानिरासायैव गुणातीत इत्युक्तम् । यथाग्धिजामृतदायकं तद्रूपम्, तथा खीयलोभामृतदायकमिदमिति ज्ञेयम् । एतेन 'दिव्यं ददामि ते चक्षुरिति वाक्याद्भगवदीय- चक्षुपैय यथा भगवान् दृश्यः, तथा स्त्रीत्वेनापि तादृशेनैव भगवान् भोग्य इति ज्ञापितम् । अप्रैवाने चित्तदोपस्य गतत्वादिति । भ्रमजनको हि दोप इत्युच्यते । एतासां तु पूर्वमपि केलं भगवदीयत्वाद्रताचरणहेतुभूतसंशयहेतु द्वितीयकोटिस्फूर्तिस्तपैवेति ज्ञायते । कृष्णचेतस्त्वे भगवत्पतित्वनिश्चयेनेतरकोटिस्फूर्तिरपि गतेत्येतदभिसन्धायेद- मुक्तम् । दोपत्वमत्रानिधयसैव । तत्र च ताइक्स्लेहो हेतुः । तारपस्वभावत्वात्लेहस । अग्रे हसत्वेपि कृष्णचेतस्त्वहेतुकतत्प्रतियोग्युत्पत्त्या तमाश एवेति सर्व सुस्थम् । सार्वदिकलेपि पुनः कृष्णचेतस्त्वोक्त्या कश्चन विशेषो वाच्यः । नतानन्तरमेवोक्तत्वेन तत्फलत्वमेव विशेष इत्याशयेन फलत्वमुक्तम् । अग्रे पुनः साधनोक्त्या चावान्तरफलत्व- मिति विवेकः । तेन पूर्वस्मादलक्षण्यं प्राप्यते ।

·१०-१९-५. , श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। भूयानन्दसुत इत्यत्र । फलवाचकत्वादित्यारभ्य कृतमित्यन्तम् । अनार्य मावः । पूर्व माससमाप्यव्रतोपसंहारस्य कृतत्वात्पुनः पूजापूज्यनाम- भेदभिन्नमयकालभेदानां कथनाद्धृतवता इति प्रभुवाक्याचेदं व्रतान्तर- मिति गम्यते । अपिच । भगवत्पतित्वमावार्थत्वातस कृष्णचेतस्त्वेन चान्तस्तन्निश्चयेन भगवदेकसाध्यत्वज्ञानाच तदर्थ तत्करणासंगवः । किन्त्वतःपरं बहिरपि तथात्वमेवा- पेक्षितम् । तत्र च ताकालस्यैव निमित्तत्वमिति तदभिमानिदेवता चेयमेवेति तथाल्वे- नैतस्या एवात्र पूजोच्यते । अत एव भगवतैव तस्याश्चतुर्दशनामस्विदं नामोक्तम् । मवेषि यहिः प्रकटतया पतित्वभवनमेव प्रार्थ्यम्, अन्यथान्तस्तन्निश्चयसत्त्वेन तत्प्रार्थनानुपपन्ना स्यात् । अत एव न पूजाङ्गत्वमस्य, भिन्नविषयकत्वात् । अपरञ्च, पूर्वमन्यप्रार्थना हि कृता । तथा च तन्निर्वन्धेन तथावे स्वतोऽतथात्वे नीरसत्वं सादित्येवं प्रार्थना । अत एव न पृथग्भगवतः पूजा कृता । पतित्वेन भावनात् । न चैवं पूर्वमत्रस्याप्रयोजकत्वेन मत्र- त्वानुपपत्तिः । भावक्रमस्य तथात्वेनोत्तरभावप्रयोजकत्वात् । अत एव ब्रवफलत्वेन कृष्णचेतस्त्वमुक्तम् । एतच यथा तथोपपादितम् । अस्मिन्मनेर्थभावनैव मुख्या, न तु जपोपि । अतः स नोक्तः । वेष्टप्रकारेण प्रियभावनमेवान पूजारूपम् । इदमेव भगवता 'मदर्चना'दित्यनेनोक्तमिति दिक् । किञ्च, भगवानेव वा गुणातीत इति पक्षे तु सर्वमवदातम् । अस्मिन्पक्षे उभयोरैक्येप्युत्तरस्या गुणविशिष्टत्वेन पूर्वसाः सकाशाद्भेदः सिध्यति । तेन व्रतभेदोपि तथा । न चाचार्योक्तावान्तरफलत्वपरमफलत्वानुपपत्तिः, एक- कार्यल एव तत्सम्भवादिति वाच्यम् । स्वामिन्युद्देश्यत्वेन फलस्य परमत्वस्य तन्नान्तरीयक- फलत्वेनेतरत्वस्य च विवक्षितत्वात् । एवं सत्येककर्मसाध्यत्वमप्रयोजकमिति ज्ञेयम् । अत एव पुरुषभेदेनावान्तरफलसैव परमफलत्वमपि मवति । अत एव ज्ञानमार्गीयमोक्षेच्छो- न दोषनिवर्तन, ज्ञानेन च मोक्षसम्पादनं सङ्गच्छते । अत्रैवाने वयस्यैरागत इत्यस्य विवरणे । एते हि वालका इत्यारभ्य तनो- गार्थ चेत्यन्तम् । अत्रेदं ज्ञेयम् । भगवान्सृष्टिं कुर्वन् काँश्चन जीवान् पुंप्रकृतिकान् काँश्चन स्त्रीप्रकृतिकानसृजत् । शरीरस्यातयात्वेपि तेषां तेषां कृतिस्तथैव भवति । पुंप्रकृतिकास्तु हरि मजन्ते, पुरुषांशप्रवेशात् । नेतरे, केवल- कृत्यंशवत्त्वात् । अत एव भगवद्भजनविधाने 'को नु राजनिन्द्रियवा' नित्यादौ सर्वत्र पुलिङ्गेनैवाधिकार्युक्तः । अन्यथा स्त्रीणां हरिभजनमकर्तव्यं स्यात् , अविहितत्वात् । तेन शरीरगतपुंस्त्वनीखे अविवक्षदुक्तरूपमेव विवक्षच्छाखं भजन ,विधच इति मन्तव्यम् । तथा च जीवेष्वपि पुंस्त्वस्त्रीत्वे स्त इति ज्ञायते । एवं सति पूर्वोक्तर्पयोपि पुंस्त्ववन्तः थिताः । ते चासन्तं प्रिया इति तत्सम्बन्धि सर्व प्रियमिति महानुग्रहेण तद्धर्माणा- मप्यहीकारा तत्सम्बन्धि यत् किश्चित् तद्वैयर्थ्य न युक्तमिति तदीयपुंस्वास्य धर्म- ·श्रीटिप्पणी । - मप्येतासु स्थापयितुं तत्र तत्रावतारितवान् । इदमेवाधिदैविकत्वम् । अत एवर्पित्वदशाया- मुक्तं वचनं सत्यं कृतमित्येते जानन्तीति तान् साक्षित्वेन वक्ष्यति । 'तदिमे विदुरिति । स्त्रीप्रेक्षणादौ सति विकारवत्त्वं सहजस्तदोषः, तस्मिन्सत्यपराधः स्यात् , तेन चानर्थ- सम्बन्धः स्यादिति क्षारेण मलनिवृत्तिवदतिक्रूरायां स्त्रियां पूतनायां प्रथम सम्बन्धं कारितवान् । एतेपां महापुरुषत्वेपि तदा साप्ययं भगवानयं वा भगवानिति भाववतीति तानन्तर्निनाय । अत एव तदन्तःस्थितावपि नासुरभावप्रवेशः । तथा सति तत्सम्बन्धज- क्लेशेन तपसेव तद्दोपनिवृत्तौ खकृते च तेषां भक्षणमिति स्वानन्ददानाय तत्प्राणैः सह तानप्यानीतवान् खस्मिन् । कुमारीपूक्तरीत्या प्रसादरूपायाः शक्तेर्भगवतो वा प्रवेशेन तादृग्भोगयोग्यता परं सम्पादिता, सहजं पुरुषत्वं त्वेतासु स्थापितमेव । अन्यथा 'यत्रा- प्पतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलचना दिति न्यायेन कामभाव एव स्यात् , न तु सर्वात्म- भावः, स्त्रीखमावस्यैव तादृशत्वात् । अत एव प्रौढभावोत्पत्तिः, येन लोकवेदनरपेक्ष्येण भजनम् । भगवतोपि स्वच्छन्दभोग एताखेतासां च । यद्यपि भगवान् विनैव साधनं सर्वं कर्तुं समर्थ इति शक्यं वक्तुं तथापि तत्तद्वस्तुमर्यादास्थापनपूर्वकं भोगे महान् रस इति भगवतैव सर्वरसभोक्त्रा तथा क्रियते । अन्यथा विनापि स्त्रीत्वं स्वानन्दं दातुं समर्थ इति तथैव कुर्यात् । अत एव वात्स्यायनीयानुसारेणैव रमते । 'भगवानपि रन्तुं मनश्चक्र' इति वक्ष्यते चेति सर्वमवदातम् । अत्रैवाने तासां वासांस्युपादायेयस्य विवरणे । उपादायेत्यारभ्यान्यत्र स्थापितमित्यर्थः इत्यन्तम् । अत्रायमाशयः । वस्त्रग्रहणोक्तेरादायेत्ये- तावतैव सम्भवेपि गृहीतस्य ग्रहीतृसामीप्ये अन्यतः प्राप्तेपि सामीप्य- वाच्युपसर्गकथनं तद्विशेषाभिप्रायकमिति मन्तव्यम् । स एव स्वान्तःस्थितेत्यादिना निरू- प्यते । तचिन्त्यते । 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादिश्रुतिनिरूपितत्वेन तस्य नैसर्गिकब्रह्मधर्म- वाद् वस्त्रैस्तदाच्छादनकथनं न युक्तिगम्यम् । भगवता सह व्यवधानासम्भवाच । अत एव तेषु दैत्यप्रवेशोपि तथा । प्रयोजनं चाच्छादनस्य न विद्मः । तदभावार्थ नीपारोह- पोक्तिरपि तथा । तत्र हि स्वयमारूढः । स्वनिष्ठत्वेन खद्वारा जगतस्तत्सम्बन्धो वाच्यः । एवं च सति भगवतिष्ठत्वेनैव तत्प्रवेशासम्भवे तदारोहणं किमर्थम् । उच्यते । एके हि शास्त्रार्थत्वेन हरिं ज्ञात्वा तन्माहात्म्यं च मजन्ते । तदपि न साक्षात्, किन्तु श्रवणादिधर्मद्वारा । वस्तुतस्तु धर्मानेव भजन्ते, तेन वैदिकास्ते । अन्ये च पुत्रत्यादिधर्मपुरःसरमिति लौकिकधर्मद्वारा । अतस्तदनुरूपमेव फलं तेभ्यो हरिददाति । एता हि धर्मिमाने पर्यवसितमतयः, न तु तद्धर्मेष्वपि । न वा धर्मद्वारा । नारदादिवद् १. शिध, घरीरमानसम्बन्धेनाप्यामुराणामपि सम्बन्धः स्याद्, नौकाप्रवाहबदप्रयोजकत्वेन पूर्व- पत्यापनानुसारेण पलं भवतीत्सत एपोऊं सेवाफलवितापामुरोयं जीय इत्यादिना दिगिसधिकं चित् ।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता । यशोदादिवच । अत एव भगवताने वाच्य मेवं मदयोज्झितलोकवेदखाना'मिति । अत एव खाभाविकलजात्यागोपि । एवं सति 'ये यथा मां प्रपधन्त' इति वाक्यादेतदनुरूपमेव भगवतापि कार्यम्, सर्वमर्यादात्यागपूर्वकमेतद्भजनमिति । भगवतापि खखरूपमर्यादाप्येतदर्थं त्यक्ता । अत एव 'आत्मारामोपीति वक्ष्यते । 'साधवो हृदयं मह्यमि'सत्र 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपी'त्यपि भगवतोक्तम् । अन्यथा अकुण्ठितज्ञानशक्तेस्तदन्याज्ञानकथन- मनुपपन्नं स्यात् । एपा हि पुष्टिलीला । .अत्र मर्यादामार्गवैपरीत्यं न दोपाय, किन्तु गुणाय । मार्गस्यैव तथात्वात् । एवञ्च सत्येतावदर्शनं स्वातिरिक्तस्य यथा न भवति तथा- च्छादनं कृतमिति बुध्यख । 'नाहं तेश्य' इति वाक्यायथा ज्ञानं नान्यविषयकम् , तथा खरूपमप्येतदर्थं प्रकटीभूतमेतदितरासम्बद्धमिति भगवता सह व्यवधानमपि सम्माव्यते । अलौकिकश्यायमर्थो वचनवलेन भक्तिभावितान्तर्हृदयेन चावगन्तव्यः । अतो न व्याप- कत्वेन तदसम्भवः शङ्कनीयः । अन्यथा 'हृदिस्यं कुरु केशवम् ।' 'विसजति हृदयं न यस्'त्यादिकमनुपपन्नं स्यात् । श्रुतिरपि 'तरे तद्वन्तिक' इत्येतदभिप्रायिकैव । धर्मि- ग्राहकमानसिद्धं वस्त्वेव तथेति नानुपपत्तिः काचित् । यत्तु 'नीपारोहणानुपपत्ति'रिति तत्रोच्यते । भगवान् हि लीलां कुर्वन् शास्त्रार्थमपि बोधयति । एतद्भाववतामेव साक्षा- सुरुषोत्तमसम्बन्धः, अन्येषां दूरतरः । तेष्वासुरधर्मप्रवेशश्वावश्यकः । स च भगवदधिष्ठि- तवैष्णवैस्तदुक्तधर्मः श्रवणादिभिश्च शीघ्रं निरस्य इति ज्ञापनार्थत्वमाच्छादनारोहणयोरि- सेतत्तात्पर्यकोयं ग्रन्थ इति नोक्तानुपपत्तिः । ननु सेवकेषु सत्सु स्वयमीश्वरः कुतो वस्त्राणि जगृहे । अगृहीत्वैव तन्निकट एव वा कथं नाकारितवांस्तत्राह तासामावरणमिति । न ह्यत्र वसनग्रहणमुच्यते । किन्त्वेतासां साक्षाद्भगवत्सम्बन्धेन्तरायस्य हरणम् , तच नान्य- शक्यमिति वनव्याजेन तद्धृवान्यत्र पूर्वोक्ते स्थापितमित्यर्थः । मगवत्कृतिलौकिकवत् प्रतीयते, परं वस्तुतस्त्वलौकिकी । तत्त्वेन मानं च भगवद्दशैव भवति, नान्यथेति भावः । एतदग्रे हसद्भिः प्रहसन्वालैरित्यत्र । तेषामपि मायाधिदैविकीत्यादि । १०.३९.१. यदि वालान् खसम्बन्धित्वेन जानीयुस्तदा पुरुषान्तरत्वज्ञानामावेन तद्दष्टि- पातेपि मयामावज्ञानाभावात् प्रथमाकारण एवागच्छेयुः । ते च तथा न ज्ञापयन्त्यन्यथा च ज्ञापयन्तीति तत्कापट्यं माया । तथा च पुरुषान्तरत्वज्ञानेन स्वस्थ चानन्यत्लेन तच्छङ्कया नागता इति । एतेपामाधिदैविकत्वेन भगवदिच्छानुसारित्वेन च तत्राधिदैविकत्वम् । प्रमोरिच्छा तु रसविशेपार्थ परीक्षासम्पत्त्यर्थं चेति । असदीयः काम इति । लोके हि क्रियाफलस्य स्वसामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यविवक्षयैव गतिक्रियाया- मागमनगमनशब्दो प्रयुज्यते वक्त्रा, तथा चागत्येत्येतावतेव खनिकटदेशप्राप्तावनेतिपद किमर्थम् । न चाभिमुख्यसैवाङर्थत्वेन देशविशेषाकांक्षापूरकत्वेनात्रपदं सार्थकमिति वाच्यम् । खं वं वासः प्रगृह्यतामिति वाक्यादागमनस्य तदर्थत्वादन्यन. स्थितौ ग्रहणासम्भवात् " ·७२ श्रीटिप्पणी। तत एव तद्योग्यतत्प्राप्तेः । दण्डेन घटं कुर्वियत्र दायस्येव । अपरश्च । आमिमुख्यपदार्थोपि विचारणीयः । न च सांख्यमानं सः । सम्मुखं स्थित्वा पश्चाद्गच्छत्यप्यागच्छतीति प्रयोगापत्तेः । किन्तु वक्तृनिकटदेशसंयोगफलकक्रियाजनकप्रयत्नः सः । इतोपि नात्रपदं सार्थकम् । न च तत्रागत इतिप्रयोगान तथेति वाच्यम् । तत्र प्रयोगद्वयमपि लोके दृश्यते । उक्तरूपाभिप्रायवतस्तु नियमत आझयोगो दृश्यत इत्याडोज्न शक्तिः । तत्रागत इत्यादौ तु वक्ष्यमाणदेशस्सामीप्यत्वेन तत्र खस्थितिमिव मन्यमानस्यौपचारिकः प्रयोग इति त्वया- प्युररीकर्तव्यमिति चेत् । उच्यते । एतावत्पर्यन्तं भावनयैवैताः सर्व कृतवत्यः, न तु साक्षाद्भगवमा- कट्येन । तच साक्षादप्राप्तावेवोचितम्, न तु प्राप्तावपि, एतदतुल्यत्वात् । जातेपि प्राकटये पूर्वोक्तस्थिति।चितेति भावितं तत्काय च त्यक्त्वा अत्र प्रकटे मय्यागत्य वासः प्रगृह्यतामित्यर्थः । किञ्च, एतावत्कालपर्यन्तं भावनयैव कामपूर्तिरासीत्। स च न मुख्यः कामः । किन्तु तदाभासः । अतो मुख्य काममेव ददामि वासोरूपेण लोके परिदृश्यमानं परं वस्तुतस्तु मदीयकामरूपमिति सामानाधिकरण्यमुक्तं कामं वास इति । अत एवाने न मावनामात्रेण कामपूर्तिः साक्षात्सम्बन्धं विना । एतदेवाभिसन्धायोक्तमाचारस्म- दीयः कामः इत्यादि । तत्र भावनायां मुख्यः कामभावो न भवतीत्यर्थः । अन्य- थेति । ईश्वरत्वेन तन्निमित्तकवलामावस्याभावे रसमर्यादाभङ्गः स्यादित्यर्थः । दत्तस्यादानं ग्रहणम् । तत्र प्रियस्य रसवशात् स्वाधीनले सति तदीयस्सादत्तस्यापि रसाधिक्येन बलाद्वा- ससो ग्रहणं प्रकपः प्रशब्देन ध्वन्यत इत्यभिप्रायेणाहुः वासोपीत्यादि । अत्र खं मदीयं खं खकीयं यथा मवति तथा प्रगृह्यतामित्यर्थः । एतेन भवतीपु नादेयं किञ्चिदस्तीति सूचितम् । सम्बोधनेन पूर्व वलरहिता अपि मन्निकटे समागत्योक्तरूपवलवत्यो भवत्यो भव- नित्वत्सप्यर्थः सूचितः । वाच्येर्थे वाससामेतदीयत्वस्थानुक्तिसिद्धत्वेन तदुक्तिवैयर्थ्यमाशंस्येत, तदपनोदनाय तद्धनितमर्थ पक्षान्तरत्वेनाहुः अस्मदीयाभिरित्यादिना । अधुना घेता वनवकामभावमपि त्यक्त्वा विहरन्ति, मुदेतिपदाद्भावनयैव पूर्णमनोरथा इति ज्ञापनात् । तया च सम्बोधनेन खातत्र्याभावात् खानधीनत्वेन खकीयत्वं ध्वन्यते, तेन ग्रहणे- धिकार उक्तो भवति, स्वपदाम्यां च पूर्वसिद्धं खत्वमनूद्यत इति ऋपित्वदशायां प्रार्थनाहेतुर्यः कामः पूर्वः इहैव वा पूर्वकालीनो यः स ध्वन्यते । एतदेवोक्तमस्मदी- याभिरेव पूर्वपरिग्रहः कर्तव्यः इसनेन । पूर्वपरिग्रहस्त्यक्तार्यपरिग्रह इत्यर्थः । अन्यथेति । अस्माभितवठेनैतावत्साधितम् । तेनैव अन्यदपि सापयिष्यत इति मावे सति भगवदधीनत्वामावेनोक्तरूपाधिकाराभावात् कर्मफलस्सात्पत्वेन तथाफललेन दत्तवन- परिग्रहोऽनिष्टः स्यात् । सर्वमावप्रपत्त्यैकलम्यो रसो हीष्टः । तदितरोऽनिष्टः स स्यादित्यर्यः । एतेन पूर्व सं स्वकीयमेवाधना सागात् पुनः सं यया भवति तथा गृह्यतामित्सप्पों ·. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । मूलस्य धन्यते । पूर्ववत् प्रचुरभावयुक्ता भवन्विति भावः । भगवतो हि स एवेष्टः । अन्यया रसाभासः स्यात् । एतदेवान्यथानिष्टः स्यादिसनेनोच्यते । अथवा । वीप्सया नायिकाभेदेन यादृश्या यादृशो भावस्तादृशी तादृशमेव त गृहातु, न विजातीयमित्यर्थों ज्ञाप्यते । विजातीयग्रहणे रसपोपो न स्यात् । एतदेवोक्तमन्यथेत्यादिना । उच्छलिते रसे त्वन्या व्यवस्थेति न काचिदनुपपत्तिः । तदर्यमेवैतत्करण यतः । यद्वा । त्यागात्याग- निर्णयरूपत्वादेवत्प्रकरणस्य तन्निर्णयोप्यनेन ध्वन्यत इत्याहुः अमदीयाभिरित्यादि । अगायमाशयः । अधुनैतासां भाव्यवस्थान्तरस्फूतौं हि खत्वानुसन्धानपूर्वक वसनस्थापन तीरे स्यात् , किन्तु रसभरवशेनेयमेवावस्था मे सार्वदिकी कदाचित् तदपेक्षायां प्रियस्यो- त्तरीयमेव ग्रहीप्य इति प्रत्येक भावोत्पत्तेर्वसनानां त्याग एव कृतः, न तु स्थापनमानम् । एव सति त्यक्तार्थपरिग्रहत्वेन तद्रहण न युक्त स्यादिति । तन्निपेधकवास्यस्य मर्यादा- मागीयपरत्वात् धर्मिपराणां वचनानधीनत्वेन केवल तदधीनत्वात् तद्दत्तस्य त्यक्तस्यापि ग्रहण युक्तमेवेति । अन्यथा मर्यादामार्गीयत्वमित्यर्थः । किन्च, केवलवस्त्राणां त्यागोमूत् । भगवांस्त्वना स्वकीयकामरूपाणि तानि ददातीति त्यक्तार्थतापि नान । आचार्यैस्तु लोक- दृष्टिमपेक्ष्य समाहितम् , त्यागनिर्णयकथनार्थ च । वा, पूर्वपरिग्रह इत्यन ननश्लेपो वा कार्यः । यद्वा । पूर्वपदेन पूर्वः पुस्त्वाख्यो धर्म उच्यते । तदभावे सर्वभावप्रपत्तिर्न स्यादि- युक्तम् । तेन पूर्व दण्डकारण्ये पुरुषा एव गोकुले समागय स्त्रियो जाता इति पूर्वसम्बन्ध खस्य स्मारयन्नत्रागत्यावला इत्यनेन सम्बोध्य कर्तव्यमाह । स. तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शि- त्वेन पूर्व. पुस्त्वाख्यो धर्मः प्रगृह्यतामिति । अब स्वशब्दस्याव्ययरूपस्य कथनात् तद्वि- शेपणत्वम् । ध्वनितेथे लिहादेरविवक्षितवेनापि तथा । क्रियाविशेषण वा । सर्वभावप्र- पन्नाभ्य एव खानन्द शृङ्गाररसरीत्यैव दास्यति । स च मानखण्डितादिभावैरेव पूर्णो भवति । सर्वात्मभावस्फूतौ च न तत्सम्भव इति कदाचित् तत्सम्भवः कदाचिनेति वि- कल्पेन गृह्यतामियाह वाशब्देन । विसर्गालोपश्चान्दस इति मूळे ध्वनितीर्थो ज्ञेयः । मानयं भो कृथा इति श्लोकस्य विवरणे उक्ता राजसादयो ये गुणास्ते स्वा- मिनीभावानामन्योन्य वैजाय ज्ञापयितु दृष्टान्तरीत्या, नतु प्राकृततद्वत्वा- भिप्रायेण । अथवा 'न तदस्ति पृथिव्यां वा' इति वाक्याद्गुणरहित वस्तु निलोक्यां न सम्भवतीति अहिलवादिन प्रत्युच्यते । अबैते भावा एव तद्रूपाः, न तु प्राकृता मा सन्तीति । एतेनान प्रकृतिरपि मिन्नैवेति ज्ञाप्यते । सा च स्थायिभावरूपैवेति ज्ञेयम् । अत एव भगवता पृथिव्यादय उकाः, न तु सामान्यतः । लीलाया अलौकिकत्ले- नाजन्यत्वेन च पृथिव्यादिमध्यपातित्वामावादावत् । एतद्विद्वन्मण्डने अपचितमस्माभिः । १ पास इति पदे वा इति स इति पदच्छेदेन व्याख्यान शेयम् । १.टि.

·७४ श्रीटिप्पणी। - अत्रैव ततो जलाशयादित्यत्र । मूले तत इत्यानन्तर्यमात्रमुक्तम् । न तु श्रुत्वेत्यादिज्ञानवाचकम् । तत उक्तं वाक्यार्थापरिज्ञानपीति । स चे- श्वरवाक्यमेव कर्तव्यमित्यादिनोक्तः । ईश्वरवाक्येनेत्यादि । मानयं भो कृथा इति श्लोकविवरणे ये राजसराजसादयो गुणा उक्तास्तद्भाववशात् ताशव- चनान्येवोक्तवत्यो, न त्वागताः, तदा प्रभुणा दासीत्वादेवागन्तव्यमित्यनुक्त्वा, यदीत्युक्तं यत् , तेनानागमने दासीत्वमपि न सेत्स्यतीति ज्ञापितम् । तच्चानिष्टमिति भयरस उत्पन्नः । सर्वान् भावास्तिरोहितानकरोदितीश्वरवाक्येन तेषां तिरोभावे सर्वासामेकरूपत्वेनैकेनैव रूपेण सवी आगता इत्यर्थः । नन्वत्यन्ततामस्य इति । परपुरुषत्वादात्मानं वालेभ्यो न दर्श- यिष्यामो, भगवदुक्ता अपीत्याग्रहस्तमश्शब्देनोच्यते । वालेपु स्खधर्मत्वेन पुरुपान्तरत्वा- भावेपि तथात्वेनाज्ञानात् । एवं सति भगवद्वाक्यादागमनं न सम्भाव्यत इति कथमागता इत्यर्थः । एतत्समाधानेऽयमाशयः । स्वनिकटे समानेयाः, सर्वथा परीक्षार्थ पालकवरूपं च न ज्ञापनीयम् । एवं सति तदुभयसम्पत्त्यर्थं लीलोपयोग्याधिदैविकः कालो मुख्यः सेवकः स्वधर्म शीतमन्तर्वहिश्चाविश्चकार जलान्तःस्थितौ वाधकम् । अत एवेतः पूर्व जलविहारेपि न शीतममूत् । तेन तत्र स्थातुमशक्ताः कर्शनोक्त्या पूर्वोक्ताग्रहस्सापि तिरो- धानादागता इति । एतदेवोक्तं स्वभावाधीना एवेत्यनेन । नन्वेवं कालाधीनत्वं स्यान्न भगवदधीनत्वमिति चेत् । स्यादेवं यद्याज्ञया नागतं स्यात् । नत्वेवम् । पूर्व खोक्तयोः पश्चाद्भगवदनूदितयोर्दास्योक्तकारित्वयोः सिद्ध्यर्थमेवागमनात्, यतो भगवता तथैवोक्तम् ; यदिपदेनाधुनानागमने पूर्वोक्तं यमपि न सेत्स्यतीति ज्ञापनात् । अतोग्रेपि भगवदुक्तकरण सम्पद्यतामिति मत्वा यत्रागमनं तत्रैतत्सामयिकोक्तकरणं खतःसिद्धमिति बुध्यस्व । शीतोक्तिरुक्ताग्रहदाय॑ज्ञापनायेति ज्ञेयम् । एवंभूता अपि पूर्व न निर्गता इति । ततः एवंमूतोक्त्यनन्तरं त्वागता एवेत्यर्थः । यदीति पदं श्रुत्वा स्वाग्रहविपरीते प्रियाग्रह ज्ञात्वा खेष्टप्रतिवन्धं च ज्ञात्वा तथा चकुः । तत्रापि स्वप्रधानाङ्गमाच्छाद्येति निगूढाशयः । तेन कञ्चन खाग्रहमत्यक्त्वैवागता इति स्वभावाधीना एवेत्युक्तमाचार्यैः । भगवदन- मिमतकरणे कालधर्मा पाधन्त इत्यपि ज्ञापनाय शीतोक्तिशैंया । सम्भवदुक्तिकः पूर्वमस्मा- मिरुक्त आशय इति सर्वमवदातम् । ज्ञानदृष्टिः सर्वत्र न व्यासेत्यादि । अत्रेदं ज्ञेयम् । भगवत एतत्सर्वाङ्गदिदृक्षातिप्रचुरेति तत्प्रतिपाते रोपोऽमवदिति तद्भाववर्णन कृतमतस्त्याज्या इत्यनेन । मध्ये प्रसादितत्वोक्त्यायमर्थो लभ्यते । यत्र पाण्यन्तरायमपि न सहते, तर वनाणि कयं ददातीतिशकाऽभावाय वृक्षस्कन्धनिधानतात्पर्यमाहुः तासामा- घरणानीत्यादि । अनायमाशयः । पूर्व मगवदन्तरायलेनान्यत्र स्थापितमित्युक्तम् । अतः परं यथा वैष्णवसझो भगवयापकस्तयैतद्वस्त्राणामपीति वृक्षस्कन्धे निधानेन तादग्धर्मयुक्तान् कृत्वेत्यर्थः । तेषां परायंता भगवतैवानुपदं वक्ष्यते यत इति भावः । एतेषां तापकत्वं ·। श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। रसोदोधकत्वेन । तेन ताइक्संस्थानविशेषकृतिरपि लक्ष्यते । तदानीं प्रीतियुक्तले विशेष- हेत्वपेक्षायां तमाहुः तासां निदानं श्रुत्वेति । वयस्यसहिते त्वयि सति वास्यादनाग- मनमागमनं वा साध्वसाधु वेति वयं न विद्यः । केवलं त्वदीयाश्च वयम्, अतः किं कृते कि मनुते भवानिति शक्तिहृदयासु यथोचिता रक्षा त्वयैव कार्येत्यादिरूपं श्रुत्वानन्यत्वं ज्ञात्वा तथा जात इत्यर्थः । यद्वा । निदानं निजं स्वरूपमित्यर्थः । तथाच पभिनीनां नीवीपु पद्म-. गन्धो भवतीति यदा वृक्षस्कन्धे विविच्य स्थापितास्तास्तदा मधुपकुलाकुलतया तदीयझ- इतिश्रवणमेव निदानश्रवणम् , तेन खानुरूपनायिकोत्तमत्वज्ञानेन रसभावोदोधात्तासु प्रीतोऽमवदित्यर्थः । यद्धाञ्जलिमित्यत्र । क्रियाशक्तिर्याह इत्यर्थः । क्रियामूलस्यापीति । १०-२९-३९. याहुमूलस्थापीत्यर्थः । वस्त्रदाने लोके वेदे च मुक्तेरेव परमफलत्वप्रसिद्धि- रिति तस्या भक्तिमार्गेऽल्पत्वं प्रकटीकर्तुमाहुः ननु तर्हि मुक्तिमेव दद्यादित्यादि । सर्वदुःखाभावरूपत्वेन मुक्तरुक्तरूपकरुणत्वस्य , तदैवोपपत्तेरिति भावः । एतददाने हेतुत्वेन विशेषणयाख्यानेन येषु नार्य तोपस्तेभ्य एव मुक्तिदानम् , न लेवं. भूतेष्वपीति भावः सूचितः । तथा च तदल्पत्वं स्पष्टमेव । दृढं प्रलब्धा इत्यत्र । लौकिकम्यभावस्याविचार्यत्वे बाधकमाहुः अन्यथेति । १०-१९-२२. असूयाहेतुत्वेन लोके ये धर्माः प्रसिद्धास्तेष्वनुभूयमानेष्वपि तदसम्भवयेत्, तदा सिद्धमलौकिकत्वं भावस्येति तात्पर्येण मूले ते निरूपिताः । न च स्ने हमात्रमेतेनोक्तमिति वाच्यम् । तद्वतीनामपि खण्डिताकलहान्तरितादीनामसूयासम्भवात् । ईश्वरेऽसूयानिष्टहेतुरिति शास्त्रज्ञानवता लेहरहितानामपि तदसम्मवाच । न च खण्डितादीनां सङ्गाभावात्तथात्वमत एवात्राप्यन्ते विशेषणं तथेति वाच्यम् । यदा प्रलम्भनादिस्वदा वक्ष्यमाणसगाभावात् तत्सम्भवात् खण्डितादीनां प्रियं प्रत्येव तथोक्तेः सङ्गामावाभावश्च । न च पूर्वकालीनः स तथा । उत्तरेण सनेन तद्वाधात् । न च पूर्वकालाधिकरणकसङ्गा- भावस्तदाप्यस्ति, तस्मात्यन्ताभावरूपत्वाद्विशिष्टाप्रसिद्धावपि खण्डशः प्रसिद्धेरिति वाच्यम् । उत्तरकालीनातिरिक्तस्य सङ्गस्य प्रतियोगित्वे मानाभावात् गौरवाचात्यन्ताभावत्वाभा- वात् । नचैतेन दोषमावाभाव उपलक्ष्यते एताखिति वाच्यम् । दोषाणां हि मूलममि- मानस्तदभावश्चाञ्जलिवन्धपर्यन्ताज्ञाकरणेनैवोक्त इति पुनस्तदुक्तिवैयर्थ्यांपत्तेः । तदेत- दुक्तं सर्वथा निरभिमानानामित्यनेन । एवं च सति सङ्गे सत्यपि लौकिकरीत्या भावे सत्यस्या भवतीति तदमावोक्त्या लौकिकदृष्ट्यभाव एवोक्तो भवति । स च न रूक्ष, किन्तु महारस इति ज्ञापनाय प्रत्येकविशेषणनिर्धारणीयार्थानाहुर्भगयरचने चेत्यादिना । एतासामेतादृशो विशुद्धमावो येन वसनद्वारापि सम्बन्धं साक्षादिवान्वभवन्निति मूले प्रियसङ्गनिर्वृता इत्यनेनोक्तं तदभावहेतुभूतेन । अन्यथा हेतुत्वेनोक्तदृद्धप्रलम्भाधन्यवहि-, तोत्तरक्षणेऽस्योत्पत्तौ प्रतिबन्धकामावादुक्तानुषपत्तिरिति भावः। -- ·श्रीटिप्पणी। . परिधायेत्यस्य विवरणे । रसाकरा जाता इति । रसः शृगाररसः, स हि ख- योग्येष्वेवाङ्गेषु प्रकटीमवतीति स्वशास्खे सिद्ध इत्यङ्गानामताइक्वे रसाश्र- १०.१९-२३. यत्वमपि न सादिति तादृशलमत्र जातमिति ज्ञापनायैव धनुःकवचादिस- म्पन्नाः रणार्थ सजिता वीरा इव प्रेष्ठसङ्गमसग्निता जाता इत्युक्तमित्यर्थः । वाससां काम- रूपत्वात् तदनन्तरं तथात्वमुक्तम् । ननु कुमारीणां तदैवोक्तरूपत्वमनुपपन्नमित्याशय विपक्षे वाधकमाहुः अन्यथेति । तादृग्वयोगादिसम्पत्यमावे कामशास्त्रोक्तनखदन्तता- डनादिव्यापारोबोधनीयरसानामाश्रयामावः, स्यादित्यर्थः । तथाच मूलोक्तसगमपदार्थवा- धप्रसङ्ग इति भावः । उक्ताभावेपि यथाकथञ्चित्सङ्गमे पूर्णरसाभावेन क्षीणरसत्वं वा स्या- दित्यर्थः । पूर्व दारिकात्वकुमारीत्वोक्त्याधुना च रसाकरत्वनिरूपणेन भगवानेव गुणातीत इत्यादिनोक्तभगवत्स्वरूपात्मिकैवासां देहेन्द्रियान्तःकरणादिरूपा सामग्रीति ज्ञाप्यते । कालकमं विनैव तदैव तथात्वादिति । लज्जायितेक्षणा इत्यत्र । पूर्वस्वदोपेति । प्रथमाकारणेऽनागमनं दोपः । वस्तु- १०.१९-२३. तस्त्वधुना प्रियप्रकटितरसभरभरितत्वेन तदन्यानुसन्धानमसम्भावितमिति तत्समयोचितभावदृष्टिरेवैपेत्याहुः तदेयं भावदृष्टिरिति । सङ्कल्पो विदित इत्यत्र । भवतीनामित्यस्य विवृतिः सर्वासामेवाज्ञातस्वरू- १०.१९-२५. पाणामिति । खरूपतो धर्मतश्चेति द्वेषा वेदनं सम्भवति, इह तु भवतीनां सङ्कल्प इति पदव्यासेन सङ्कल्पस्सैव वेदनम् , न तु खरूपस्यापीति ज्ञाप्यते । स्वरूपस्य रसात्मकत्वेनानुभबैकवेद्यत्वादने वेदनं मावि । संप्रति तु सङ्कल्प एव विदित इति रसोक्तिः । 'लोकपत्त लीलाकैवल्य मिति न्यायाद्रसमयीदयैव भगवानेतत्स्वरूपानुभवं करिष्यतीत्याशयेनैवमुक्तम् । मयानुमोदित इत्यत्र । अनेन कार्याधीनत्वादित्यादि । असावितिपदेनो- तोऽर्थः कार्यपदेनोच्यते । फलं च भगवद्रमणम् । तथैतन्निवेदितदेहेन्द्रियादिभोगरूपमेव । तचोक्तकार्यमध्यपाति । कार्य चैतत्कर्तृकत्वेनैतदधीनमिति तथा । असाविति पदोक्तपूजाया भगवति विविधरसभावजनकत्वेन तत्पूर्वकस्मितविलासेक्षणादिमिरेतद्भावः पूर्यते, नान्यथेति परसरं मोग एवाद्भुतः सम्पद्यते । इदं चोक्तपूजामध्यपाति । पूज्यकर्तृकनिवेदितभोगस्स पूजामध्यपातित्वात् । एतस्या एव रसमर्यादाक्रमेण पुष्टाया अग्रिमफलसाधकत्वमिति मुनक्तं गोपिकाधीनमेव फलमिति । अत एवाधुना न रमणम् । तेन कृष्णचेतस्त्वेन मानसनिश्चये सत्यपि यदि मे दास्स' इति वचनेन 'यूयं विवस्त्रा' इत्यादिवचनेन च जनितो यः फले संशयः सोपि निवारित इत्यर्थः । अत्रैव यातायला इत्यस विवरणे । यथा भूमिरित्यादि । अस्स कामस का. १०१९-२७.' मान्तरानुत्पादकत्वेन दृष्टान्तीकृना घाना इति तब्यजितोऽर्थोऽनोच्यते । ते हि पूर्वावस्थायां मूमावृता अरोत्पादकाः । तत्र न हि विजातीयारानु- ·जायमानः परार्थः पूर्वक्षणीयजीवनस्यान्ते भवति । स च न प्रासङ्गिकस्तथा, किन्तुद्देश्य- वि- १०-१९-२९. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । सत्त्यर्थ रक्षार्थ भूरन्यत्र नीयते, किन्तु तदुत्पादका भौमा दोपा एव निरस्यन्ते । प्रकृते तु भगवानस्मानतःपरं यत्र कुवापि स्वसङ्ग एव नयत्विति स्वामिनीनां हृदयम् । तचा- धुना रसपोपाय लौकिकविरोधादसामाससम्भवाच न कर्तव्यमत इयमाक्षेति । यद्वा । नौमा एव भूसम्बन्धिनो हलादव एव परं भूसमीपं नीयन्त इत्यर्थः । तेन यथासम्भव मनतीरुद्दिश्य सन्ध्यादिष्वहमेव व्रजमागमिष्य इति भावः । मयेमा रस्यथेत्यत्र । रमणसहितास्ता इति । आसां क्षपाणामतन्मात्रमोगार्थ- वाविर्भावादेतज्ज्ञापको धर्मविशेषः क्षपासु वर्तत इति तद्दर्शनेन खरमणनिश्चयोऽभूदित्या- येनेदमुक्तमिति ज्ञेयम् । अत्रैवोपसंहारे तासामधभक्तिरिति । अङ्गसङ्गाभावादर्धत्वम् । अत्रैवाग्रिमप्रकरणार्थनिरूपणे । अन्यथा गोपालानामनर्थपर्यवसानं स्या- दिति । अत्राथ गोपैरित्यनेनोक्ता गोपाला उच्यन्ते, न तु पूर्वोक्ताः, नियुक्तवात् । गोपपदेनैव च तद्व्यावृत्तिः, तेषु तदभावात् । अत एव मूले तेषु वयस्सलादिकमेवोक्तम्, न तु गोपत्वमपि । स्तोकादयो यदि बजस्थं वस्तुमात्रं न केवलं भगवदर्थं किन्त्वन्यार्थमपीति जानीयुस्तदा पूर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा प्रभौ दोपारोपं कुर्युः । स एव चानर्थरूपः । यदि तदर्थमेव सर्वमिति जानीयुस्तदोक्तवैपरीत्यमित्यर्थः । अत्रैव वृन्दावनागतो दूरमित्यय विवरणे । वृन्दावनस्य स्त्रीप्राधान्या दित्यादि । अनोपक्रान्तत्वात् परार्थताज्ञानमेव ज्ञानपदेनोच्यते । भग- वदीयनजस्त्रीणां तु रसमावभरेणास्मदर्थमेव प्रभुप्राकट्यमिति ज्ञानं दृढम् । अत एव वक्ष्यन्ति च 'व्यक्तं भवान् ब्रजजनातिहरोऽभिजात' इति । एवं सति तद्वने तद्वि- परीतज्ञानं न सम्भवतीत्यर्थः । भगवदतिरिक्ते वस्तुनि तूपेक्षेति तस्मिन् तदर्थत्वात्तद- त्वज्ञाने अपि न सम्भवत इति मावः । निदाघार्कातप इस ब्रिजजातापेक्षयेति । भगवदन्तिकागमने निवारकत्वाद- क्षाणां चैतद्रमणानुकूलत्वात्तथात्वमिति भावः । यद्वा, नजजाता वृक्षा एवा- रोच्यन्ते । तेषु लीलाविशेषानुपयोगातयात्वम् । पराबैंकान्तजीवनानियत्र । परार्थजीवनानियेतावतैव चारितार्थेऽपि यदे- कान्तपदयोः कयनं तत्चात्पर्यमाहुः तदा अन्ते धर्म इत्यादि । जीवनस्य १०-१९.३२. परार्थसाधनत्वेन तत्पूर्वकालीनस तस्य तथालं वाच्यम् । तथाचोत्तरक्षणे त्वेन मुख्यः । एतदर्थमेकपदम् । एतदेवोक्तमन्ते या मतिरित्यादिना । एवं सति परार्थ एवैको मुख्योऽन्ते यस्येति मूलार्थः सम्पद्यते । अस्मिन्वेव पक्षे योजनान्तरमप्याहुः एकान्तत इति । यथोपवासा इत्यादि । एतस्यैव विवरणं विद्यमानमित्यादिना कियते । तथाहि । तहत्वा सितस्य रन्तिदेवस तदभाव अन्नामावे सति ये जाता उपवासा- १०-१९.३०.

·श्रीटिप्पणी। - 4 स्ते तस्य मोक्षहेतवो जाता इत्यर्थः । तथा चैतादृशास्त उत्तमा इति भावः । स्वत इति । खत एवानाभावे सति न तु दानप्रयुक्त इत्यर्थः । ईदृशस्यान्यतोऽन्नप्राप्तिसम्भवेपि खस्सापेक्षासत्त्वेपि तत्पीडाभावाय तद्दत्वान्नाग्रहणेन य उपवासः स मध्यम इत्यर्थः । तदुभा याभाव इति । स्वतः परतश्चान्नाभावे सत्यन्नकामनायां सत्यां य उपवासः स तथेत्यर्थः । निर्हेतुश्चेदिति । ईदृशोऽपि चेदनेनोपवासेनास्येष्टं स्वस्य वा करिष्य इति संकल्पं न कुर्यात्तदा स उत्तमः । तस्मिन्सति मध्यमः । अग्रे सष्टम् । वातवर्षातपहिमानित्यत्र । आद्यश्चतुर्णामिति । चतुर्णा मध्य आद्यस्त्र- याणां सहकारीत्यर्थः । यद्वा । मन्दोऽनिलः स्वसजातीयानेकसहकारेण महत्कार्यमपि करो- तीत्याशयेनेदमुक्तम् । तथा च यथाश्रुत एव ग्रन्यो चोद्धव्यः । विमुखा यान्ति नार्थिन इत्यत्र । अग्रेपि वीनां मुखेन प्रविशन्तीत्यादि। १०.१९-३३. अग्रेपि देहत्यागानन्तरमपीत्यर्थः। वीनां पक्षिणां गृध्रादीनां मुखानि भक्ष- णार्थं भवन्ति येपु ते विमुखास्तादृशाः सन्तो न यान्ति । दारुपु सत्सु देहस्य भस्मीभावात् । विशब्दस्य कालवाचकत्वेपि तथा । वृक्षमात्रभिक्षुकाः परमहंसाः । एतावज्जन्मेत्यत्र । यदि सर्वतुल्यतेति । ज्ञाने जातेऽप्यज्ञवत्स्वार्थपरता चेत्तदा तथेत्यर्थः । अत्रैव एतावअन्मेत्यस्य विवरणे । यथा पुमान् कुण्डलवान् १०-१९-३५. कुण्डली भवति । न हि तत्र कुण्डलातिरिक्तं कुण्डलित्वमस्ति । तस्यैव विशेषणत्वात् । तथानापीत्याशयेनाहुः एतावदित्यादि । इति एकोनविंशोध्यायः। विंशतितमेऽध्यायेऽध्यायार्थसन्दर्भ । उभयोनिर्णयो यादृगित्यादि । उमयोनिकर्मणोः । भगवत्सम्बन्ध विना कर्मापि न सत्त्वशोधकम् । अन्य- १०२००. था गोपवाक्यैरेव भगवद्भावः स्याद्विप्राणाम् । तथापि कर्मणो वैदिकत्वात् तस्य च भगवत्येव तात्पर्यवत्त्वात् पर्यवसानं भक्तावेव । तदपि न स्वतः, किन्तु भक्तसङ्गा- देव । मक्त्यभावे वैयर्थ्य च । भक्ताया इति वचनादेकस्याः प्रसङ्गेनान्यासामप्यङ्गीकारः । ताशीनामपि सङ्गेन पुंसां मक्तिः । 'गृह्णन्ति नो न पतय' इतिवास्यं श्रुत्वा हि तत्समाधान- पूर्वकं प्रभुर्गमनमेवोक्तवान् । सम्पन्नं च तदेव । तेनान्यशेपतया भजनं प्रभुन मनुते । तेन च भगवदन्तराय एव भवति । अतो न पुरुषार्थसिद्धिरिति ज्ञाप्यते । अन्यासामपि सेहवत्त्वे- ऽपि प्रसादविषय एव तद्धेतुत्वेन मक्तत्योच्याऽन्यमावतो वैलक्षण्यमेतद्धावे ज्ञाप्यते । तच सर्वात्ममावत्वमेवेति ज्ञेयम् । पुष्टिलीलायामङ्गीकार एवान प्रसादः, न तु शीघ्र मुक्तिः । पूतनादिसाधारण्येन प्रसादविशेपोक्तिरन विरुद्धा मवेत् । शरीरस्य मर्यादामायित्वेन तन्नाशपूर्वकं देयं दत्तवानिति दृदयम् । एवंरुपस्तयोनिर्णयोऽप्युच्यत इत्यर्थः ।

·भक्ताया विप्रभाोया इत्यस्य विवरणे । ज्ञानं हि ब्रह्मात्मकमित्यारम्य भगवदर्थमिति ज्ञानमुपदिष्टम् । एवं सति स्वविनियोगानर्हत्वज्ञानेन वस्तु- माने तथाकरणे व्यवहारविरोधेन च लीलाविरोधः स्यात् । अत एव झुन्निवारणस्यावश्य- कत्वेन भगवदीयवस्तूपयोगभिया नूतनप्रार्थनम् । अन्यथा फलादिभ्य एव तत्सम्भवे प्रार्थनं श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ननु 'नन्वद्धा मयि कुर्वन्तीति 'प्राणबुद्धिमनःस्वात्मेत्यादिना च स्वस्मिन्सहनप्रि- यत्वोक्त्या स्वेतरेषु प्रीतेरौपाधिकत्वेनापुरुषार्थत्वं स्फुटमेव भगवतोक्तमिति तच्छ्रुत्वापि कथं पल्यो गृहान् गता इत्यत आहुः साक्षाद्भगवतोक्तं हीति । यथा यथावत् तात्पर्यज्ञानपूर्वक पूर्वमेव न भासत इत्यर्थः । गोपद्वारा ब्राह्मणेभ्यो यदुक्तं तत्परम्परोक्तम् । उत्तमाधिकाररहितानामिति शेषः । एतच पायाश्रुतेतिश्लोकविवरणे स्फुटीभविष्यति । ननु देहत्यागोतरावधिकोत्कटभावोऽवश्यं पूर्वमप्यन्येषामपि ज्ञातः सम्भवतीति कथं प्रतिवन्धकरणमुपपद्यत इत्यत आहुः स्त्रिया भाव इति । परः सर्वासां पत्नीनां भावेश्य उत्कृष्टः सर्वात्मभाव इति यावत् । स्त्रियाः उत्तमनायिकाया भावस्तथा । यथापूर्व न मासत इत्यर्थः । वस्तुन एव तथात्वादिति भावः । यद्वा । तर्हि पत्नीनां परम्परोक्तभानं कथमि- त्यत आहुः स्त्रिया भाव इति । यथा प्रभुवाक्यं दुर्योधम् , तथा स्त्रीणां भाव एवोत्कृष्ट इत्यर्थः । तथा च प्रियसम्बन्धिवाःश्रवणजनितोत्कटभावेनैवागताः, न तु वचनतात्पर्य ज्ञात्वेति भावः । जात्यभिप्रायेणैकवचनमुक्तम् । यद्वा । ननु 'प्रसीद' नितिवाक्याप्रसाद- स्तस्यामवश्यं वाच्यः । स च देहत्यागः सद्योमुक्तिर्वेति न वक्तुमुचितम् । एतयोः पूतना- दिसाधारणत्वादन्यस्य स्पष्टतयानुक्तत्वात् तत्कार्य न किञ्चित्पश्याम इत्यत आहुः स्त्रिया भाव इति । यथा व्रजसीमन्तिनीनां तथास्या अपि भावः परः सर्वोत्कृष्टः सर्वात्मभावरूप इत्यर्थः। तथाच यथैतासु लीलां कृतवानेवमेवास्यामपीति । मर्यादामार्गीयत्वादेहो नाशितः | यदीयमत्रागता स्यान्न निवर्तेतैव । सर्वात्मभाववत्त्वात् । अतोत्र प्रतिवन्धकं मर्यादादेहं नाशयित्वा नीतवानित्ययमेव प्रसादः । अन्यथा 'ये यथा मा' मिति प्रतिज्ञा न सङ्गच्छेतेति भावः । यद्वा । नन्वेकस्यामेव प्रसादे को हेतुरत आहुः स्त्रिया इति । परः सर्वास मावेभ्य उत्कृष्टोऽस्या भावोऽतस्तथेत्यर्थः । कार्यक्षम भवतीत्यन्तम् । अत्रायमाशयः । पूर्वाध्याये हि सर्वमन्नत्यं १०-२०-२. व्यर्थ स्यात् । तेन यदुपयोगकरणे प्रभोरिङ्गितमस्ति तस्य तथाकरणम् । यत्रातथास्वं, न तयेति ज्ञानमपेक्षितम् । तत्रापि यदीदं मयैव ग्राओं मयैव भोक्तव्यमित्याग्रहः स्यातदैव बाललीलायां रसः स्यात्, अन्यथा शान्तरसमध्यपातित्वेन रसाभासः स्यात् । इदं चोपदि- प्रज्ञाने जाग्रति न सम्भवतीति प्रथमं लोकानुरूपं पर्यवसानतो मगवद्गामि यज्ज्ञानं तातो भवति तदिदमन्नमिति तथोक्तवान् । अन्नस्वामिनां पहिर्मुखत्वात् समर्पणकर्मणां च भक्त- लादुमयरूपलं तस्येति । अन्नस्य ज्ञानपोषकत्वं श्रुतिसिद्धम् । ।

·श्रीटिप्पणी। 7 'मां ज्ञापयतेत्यत्र । तस्यान्नदोपो निरूपित इति । पूर्व यथेष्टमिति कामपदं १०-२०-१४. व्याख्यातम्, अधुना तस्यान्नविशेषणत्वमभिप्रेस तत्तात्पर्यमुच्यते । दोषः खमोगे ज्ञेयः स कथं निरूपित इत्यत आहुः कामपदादिति । अत्रेदमाकू- तम् । अन्नं हि पुरुपस्वामिकं भवतीति तदन्नं तैः स्वर्गकामनया यज्ञसंवन्धिदेवतान्तरो- देशेन सङ्कल्पपूर्वकं निप्पादितत्वात् सकाममपि कामप्राचुर्यात् कामरूपमेव जातमिति ज्ञापनाय तथा विशेषणम् । तेन तेषामभक्तलं सूचितम् । तथा चान्योद्देशेन कृतमभक्त- संवन्धि स्वभोगयोग्यं न भवतीति दोपोक्तिः । किञ्च, 'मां ज्ञापयत पत्नीभ्यः' इत्युक्त्वा दानसमयेपि 'मह्यं दास्सन्ती'ति पात्रान्तरोक्त्या चोक्तदोप एवान्नस्य स्फुटीभवतीत्याशयेनोक्तं व इति पदाचेति । न च पूर्वोत्तरवाक्ययोः कथं संगतिरिति वाच्यम् । तासां भक्तत्वात् मदागमने ज्ञापित मत्संवन्धिलं ज्ञात्वा वो युष्मभ्यमपि दास्यन्तीति ज्ञापयितुमादौ स्व- कथनम् , अग्रे दोपत्वमन्नस्य ज्ञापयितुं व इति कथनमित्युपपत्तेः । अन्यथा यथा भगव- तोक्तं वो दास्यन्ति तथा ता अपि तेभ्य एव दद्युः, न तु स्वमत्रानयेयुः । तर्हि कथं तद- नमेताभिरानीतं भगवानगीकृतवानिति चेत् । अत्रैवं प्रतिभाति । पत्या आत्मनोऽर्धत्वा- तदन्ने तासामंशो भवितुमर्हति । स च तासां भक्तत्वादुक्तदोपरहित एवेति मन्तव्यम् । तथासति तस्य पूर्वमपृथग्भावात् समुदिताभिप्रायेण दोपोक्तिः । ततस्ताभिर्भगवदर्थं खांशे पृथकृते तदङ्गीकरणमावश्यकं प्रभोः । 'भक्त्युपहृतमश्नामीति वचनात् । यद्वा । 'अन्नमादाय भाजनैरिति भाजनोक्त्या पृथग्भावासंभवेपि यथा तदन्ने पूर्वम- न्योद्देशो दोपहेतुरभूत, एवं पश्चाद्भगवदुद्देशस्तस्मिन्निवृत्तिहेतुरभूत् । अतः सर्वमेवान्नमगी- करणयोग्यमित्युपपद्यते । न च तासां भक्त्या पुमंशः कथमदुष्टो भवतीति शकनीयम् । तत्संबन्धातपामपि भक्तत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अथवा, काग यथेष्टमिति पक्षेपि तत्तात्पर्योक्तिस्तस्यानस्य दोष इति । अत्रायमर्थः । माधिदैविकं यज्ञ संपादयितुं पुंभिराधिदैविकयज्ञात्मकस्य भगवतस्तदाज्ञयाध्यात्मिकानां गोपाना याचाभगः कृतः । सोत्र दोपपदेनोच्यते । तथा सति कथमाधिभौतिकोपि स संपत्स्यत इति ज्ञात्वा साक्षादाधिदैविके दातुमशक्यत्वादाध्यात्मिकेम्यो वो युष्मम्यं यावता तृतिर्मविष्यति, तावद् दास्यन्ति । तेन चाधिदैविकस्य तृप्तिर्भविष्यति, आधिभौतिकश्च संप- रस्यत इत्याशयेनोक्तं कामपदाद इति पदाचेति । अन्यया यज्ञीयान्नस्य यज्ञार्थमस्थापयित्वा यथेष्टदानकपनानुपपत्तेः । तास्तु 'यथा तरोर्मूलनिपेचनेने ति ज्ञानेनाधिदैविकद्वारेणैव सर्व मवविति तत्रैव सर्वमनमानीतवत्य इति सर्वमवदातम् ।' अप्रैव श्यामंदिरण्यपरिधिमित्यस्य विवरणे।ज्ञानक्रिपयोरित्यारभ्य सर्व- चिरोघः परिहतो भवतीत्यन्तम् । ननु स्वरूपस्योक्तरूपत्वे तासां व्या- घुट्य गमनं सर्वथा निरुद्धम् । तथाहि । ज्ञानं हि क्रियापर्यवसायि । तथाच १. मानिसारभ्य समवदातमिलन्तं सोयपप्रमेफन्मिनेय पुसके सम्यम् । १०-२०-२४.

·८१ भीविट्ठलनाथविरचिता। बहधातुप्रयालेत्यादिविवरणे केवलधर्मसहितरसदानार्थोपस्थितिपरवशत्वयुग्मरसख्यापनादि- क्रियया तदनुरुपमेव भगवज्ञानमपीति ज्ञायते । तया च व्याधुट्यगमनमेतदुभयवि- रोधि । इत एव मर्यादाविरोधः । न हि भगवज्ज्ञानादि विरुद्ध भवितुमर्हति । 'कृष्णा- छिपामधुलिण् न पुनर्विसृष्टगेहे' प्वित्यादि भागवतं शास्त्रं रसशास्त्रं च तादृशमतस्त- द्विरोधः । अगानि भगवत्प्रेम्णः प्राचीनश्रवणादीनि विमावकानुभावकादीनि च । भगव- सगतानामन्यत्रापि पतित्वेन मजनमिति भक्तेविरोधः। व्यामोहेन समाधानस्सायमा- शयः । यदि पूर्वोक्तरूपेष्वेकस्यापि स्फूर्तिः स्यात्, स्थाचत्कार्यमेव । किन्तूक्तानां मूलरूपे मोहकसम्बन्धात् कस्यापि न स्कृतिरिति न तत्कार्यसम्भव इति । यद्वा । भगवतो ब्रह्मत्वेन तज्ज्ञानशक्तैरपि सर्वसमत्वेन विकाराजनकत्यादुक्तरीतेश्य तुजनकत्वात् तथा । तत्किवाश- क्तिरपि योगशास्त्रादिनिरूपिता मनःसमाधिहेतुत्वेनोक्तरुपैवेति तया । ब्राह्मणीप्येवंभाव- प्राकट्यं मर्यादाविरोधि । शास्त्राणि स्वस्वाधिकारानुसारेण भगवद्भजनं विदधते । तथा सति शुभं फलम् , विपरीते विपरीतमिति । एतासां विवाहितपुभजनस्यैव तथात्वादुक्तरीतेश्चात- यात्वहेतुत्वेन तथा । शास्त्रोक्तरीत्यैव भजनं भक्त्यनमिति तद्वैपरीत्येन भावजनकरीति- प्राकट्यमनविरोधि । जारत्वेन ह्यत्र भजनं स्यात् , तच्च भक्तिविरोधि । व्यामोहसमाधेरयमा- शयः । लोके यो हि येन यदर्थ व्यामोहितः क्रियते, स तदनुगुणमेव करोति, न तु खानु- गुणम् । तथाच पूर्वोक्तानामेवंभावेन भजन एव तात्पर्यमधुना सम्पन्नमिति तेषां पुष्टिमार्गीय- त्वकरणान्न विरोधगन्धोपीति । यद्वा । ननु स्वरूपस्योक्तरूपस्योक्तरूपत्व इत्यादिनास्मदु- काशवानिरासायाहुः सर्वव्यामोहादिति । सर्वासा पत्नीनां सर्वांशे वा तासामेव व्यामोहो भगवता कृत इति पूर्वोक्तभगवदीयज्ञानक्रियादेः कार्यासम्पत्तिरमवदेतासु, तेन गेहं गताः । मोदमाफूतम् । तासां गृहगमनोच्या भगवदीयज्ञानकियादिकार्यासम्पत्तिः सरैवेति ज्ञानाद्युक्तिनिरर्थेति शङ्कानिरासायावश्यं तत्प्रयोजनं वाच्यम् । तच मर्यादादेहं त्याजयिल्ला पुष्टिमार्गीयं तं प्रापयित्वा समानीता या तन्निमित्तं प्रभुणा तादृशा धर्माः प्रकटीकृता इति तसां तत्कार्य सम्पन्नम् । एतदर्यमत्राकट्यादेतासु तत्कार्यासम्भवेऽपि न विरोधः । अत एवं- तदर्शनमस्मिन् श्लोके नोक्तम् । किन्तु पूर्वस्मिन्नेव । परन्तूमयदृष्टं रूपमैकमेवेति पूर्वणास्य लोकस्य सहतिः कृता । प्रतीयमानानामपि धर्माणामेतदवानारोहो व्यामोहादिति । पूर्व- मप्रतीतिरेव धर्माणामुता, संप्रति प्रतीतावपि हृदयाप्रवेश उच्यत इति विशेषः । प्रायःश्रुतेत्यत्र । कर्णपूरपदतात्पर्योक्तौ । दृष्टानन्तर्याभावादिति । दृष्ट दर्श- नम् । तदानन्तीभावादित्यर्थः । यद्युक्तानां भावानां तदनुरूपस्वीयभावैः १०.२०-२३. साक्षादनुभवानन्तरं श्रवणं स्यात् , तदा पूर्वानुभवसंवादेन सर्वा तद्रसा- विर्भावः स्यात्, अन तु तथात्वाभावान तथेति भावः । -- टि ·. श्रीटिप्पणी । नन्वद्धा मयीत्यत्र । यावन्न भगवति प्रेमेत्यादि । अत्राय भावः । भक्ति- मार्ग स्वतत्रपुरुषार्थत्वं भगवत एवेति निरुपधिलेहस्तद्विपयक एव भवति । १०.२०-२६. तदुपयोगित्वेन खात्मादेः परं तथात्वमिति वस्तुस्थितिः । अत एव 'यी- म्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसाद जह्यामसू निति महिपीवचनं गीयते । एवं यथा विष- यिणामात्माध्यासप्रयुक्तस्नेहविपयत्वेपु देहेन्द्रियादिपु खात्माज्ञानेपि परमस्नेहः, तथा भगवत्लेहरहितानामपि मुमुक्षूणां विपयवैराग्यमिति ज्ञेयम् । पतयो नाभ्यसूयेरन्नित्यत्र । पित्रायोपि पूर्वपूर्वोपाधीत्यादि । पतिपितृ- १०-२०-३१. प्रातृसुतादीनां मध्ये पूर्वस्यैतन्निषेधप्रयोजको यो धर्मः स उत्तरे नास्तीत्यर्थः । एतदेव विवृतं नहीत्यादिना । पितुस्तत्सुतदत्तपिण्डे लोभादेतन्निषेधः सम्भ- वति, स न भ्रातरि । भ्रातुः स्वसृसौभाग्येच्छा भवति तथा । सुते तु न सा। अस्य मातु- निर्दोपत्वमपेक्ष्यम् । अन्येषां तदपि नेत्यर्थः । यद्यप्यन्यधर्माभावोऽनसूयायां न हेतुः, तथापि खनिष्ठतादृग्धर्माणामप्यधुना नाशात् तदुपलक्षकोऽयं ग्रन्थ इति ज्ञेयम् । एवं सत्यागमन- समये प्रतिबन्धकृतिहेतुभूतपत्यादिनिष्ठधर्मा एव पूर्वपूर्वोपाधिशब्देनोच्यन्त इत्यपि ज्ञेयम् । अथानुस्मृत्येत्यस्साभासे । एवं ज्ञानकर्मणी द्विविधे इति । विप्रतत्प- १०-२०-३७. न्योर्मर्यादापुष्टिभेदेन द्विविधै ते निरूप्ये इत्यर्थः। - यद्विश्वेश्वरयोर्याच्यामित्यत्र । विश्वेश्वरपदतात्पर्यमाहुः वस्तुतो भगवतै- वेत्यादि । विश्वस्यैवेश्वरो नियामकः प्रवर्तको निवर्तकश्च यत इति भावः । बलिवाक्यात् परम्परयापीत्यादि । यद्यपि मामितिपदात् वलिना स्वविपयकमेवोक्तमिति न भगवद्धर्म- निरूपकं तद्वाक्यमिति भाति, तथापीश्वरस्यैवेदृशं वाक्यं भवतीत्यैश्वर्यधर्मरूपत्वात् तस्य च भगवदीयस्यैव पलौ सत्त्वाद्भगवद्वाक्यमेव पर्यवस्थतीति भावः । ननु याच्याभङ्गाश्चे- दगवत्कर्तृक एव, तदा विप्रापराधत्वेनास्य कथनं कथम् । अपरञ्च । पत्नीनां दीक्षितविमि- तात् प्रवास न ददातीति विध्युल्लधनं च कारितवानिति, प्रत्युत विप्रापकारकृतिरापद्यत इत्याशझ्याहुः ब्राह्मणानामयमिति । अयं सत्रलक्षणो धर्मोन्नसमर्पणेन न वाध्यते । 'शेपा क्षीरनितिविधेरन्नदानस्य विहितत्वायज्ञार्थनिर्दिष्टाज्यादेः शेपभूतान्नातिरिक्तवस्तुदा- नस्यैव निपेधस्य कृतत्वा'दनहीनं दहेद्राष्ट्र'मितिवाक्यादावश्यकत्वाचेति भावः । किञ्च, अग्ने फलदर्शनादपि साधनवैगुण्यं न वक्तुं शक्यमित्याहुः लेहाचापीति । यद्यपि तदीयान्न- खीकारेण भक्तस न च तेषां भक्तिर्जाता, तथाप्यने तेषां कर्मफलासम्भवाद्वैदिककर्मणो वैयसिम्भवादेतत्फलत्वेनापि भगवता भक्तिरेव सम्पादितेति ज्ञापनायापिशब्दः । यचोक्तं यानामगश्वेदित्यादि, तबाहुः भिक्षारूपेणेति । मगवता विहितैव सा वाध्यत इत्यर्थः । लौकिकी तु विगैरेवेति युक्तमपराधत्वेन कयनं याजामगरसेति मावः । अतो यानापराणि भगवचनानि लौकिकतत्परत्वान्न विरुष्यन्त इत्याहुः न्यासभूताविसादि । यद्वा । ननु ·" श्रीविठ्ठलनाथविरचिवा। भक्तवाक्परिपालकत्वाद्भगवतः कथं वलिवाविरुद्धं स्त्रीपु याचनं कृतवानित्यत आहुः ब्राह्मणानामिति । वलिवाक्येन वर्णाश्रमधर्मत्वेनोक्ता खेहप्रयुक्ता च या याना सा न बाध्यते, कन्यादिविपयिणी सा लौकिकी, सापि तथा । किन्तु दैन्यप्रयुक्तैव सा वाध्यत इत्यर्थः । प्रकृते च न दैन्यप्रयुक्ता सा । 'भक्तायाः प्रसीद'नितिषाक्यादिति भावः । अत एव तादृग्वचनैरविरोध इत्याहुन्यासभूतावित्यादि । विमुखा ये त्वधोक्षज इत्यत्र । ज्ञानेप्यात्मसाक्षात्कार इत्यादि । इन्द्रि- १०-२०-३९. यजन्यज्ञानस पुरुषोत्तमाविषयत्वं प्रदर्शयन्ति ज्ञानेपीलादिना । मनोज- न्यात्मसाक्षात्कारफलकज्ञानमार्गस्यात्ममावपर्यवसायित्वम् । कर्ममार्गस्या- धिकारिभेदेन दैविध्यम् । बहिर्मुखानां तु क्रियारूपे भजनम्, तेनैवाइटद्वारा फलसिद्धिरिति यतस्तन्मतम् । श्रुतितात्पर्यज्ञानवतां त्वलौकिके यज्ञरूपे मजनमितीन्द्रियजज्ञानकृत्यविप- यत्वेनाधोक्षजवं सिद्धमित्यर्थः । भक्तिमार्गे भगवत्साक्षात्कारो 'नाहं वेदै नतु मां शक्यसे द्रष्टु'मित्यादिवाक्यैर्नेन्द्रियजन्य इति भावः । दृष्टेपि भगवति यावत्सर्वेन्द्रियैः साक्षा- ज्ञानुभूयते, न तावत्स्वास्थ्यमिति, न साक्षात्कारमात्र फलम् । 'दर्शयन् मुहुर्मनसि स्मर यच्छसीति वाक्याद् दर्शनस्यातनभोगोपयोगिलेनाङ्गत्वम् । यथेषुदण्डस रससम्ब- न्याक्ष्यत्वम्, तथा भगवदानन्दलेशसम्बन्धेनान्येपां रूपाणां भजनीयत्वमित्याशयेनेा- दृष्टान्तः । केवलरसात्मकः स्वयमधुनैव प्रकट इतीतः पूर्वमेव ते पक्षाः कर्तव्यत्वेन स्थिताः, नत्वतः परमपीत्याहुः अत एतादृश इत्यादि । इति विंशोध्यायः। एकविंशाध्याये। एतहि महान्काम इत्यत्र । शुश्रूपव इत्यने कथनात् सन्प्र- सयेनेच्छैवोक्तेति कामपदार्थमन्यमाहुः अभिल पितोर्थ इति । यद्यप्यन्य- १०-२१-४. द्वारा कथनेपि शुश्रूपानिवृत्तिः सम्भवति, तथापि शुश्रूपवे मह्यं साक्षाद्भगवत्क- थनलक्षणोर्थो महानिति प्रातीतिकोर्थः । वस्तुतस्तु यागभङ्गलक्षणोर्थस्तथेति हृदयम् । तथाप्यन्यभजननिवारणपूर्वकखभजन एव प्रभुतात्पर्यमिति पक्षान्तरमाहुः तढिपयि- णीच्छा वेति । स्वयागविपयिणी सेत्यर्थः । पर्जन्यो भगवानित्यत्र । अन्यथा तद्रेतसेत्यादि । भगवदतिरिक्तसैकस्या- १०-२१-८. खिलजगदुत्पत्तिस्थितिहेतुत्वं न सम्भवतीत्येतत्परोऽयं ग्रन्थः । इत्यद्रिगोद्विजमखमित्यत्र । वासुदेवत्वेन शुद्धसत्त्वाकारमन्तःकरणं कृत्वा को- पयोगिश्रद्धासामर्थ्याधुपयोगित्वेन तत्राविर्भूय सर्व कारितवानित्याशयेन वासुदेवप्रचोदिता इत्युक्तम् । प्रेरणे प्रकर्पोप्ययमेव । अन्यथा न वदेत् । अग्रे च गमने गोपानां मुख्यत्वं प्रभोस्तु गौणत्वमुक्तमित्यनावेशस्तदा सूच्यत इति तदु- भयतात्पर्यमाहुः भगवदावेशेनैतदित्यादि । इत्येकविंशोध्यायः । द्वाविंशाध्यापार्थोक्तिसन्दर्भ तद ज्ञापयति निश्चितमिति । दृष्टार्थr '१०-२१-३८. .

·श्रीटिप्पणी। फलककर्माधिष्ठाता दृष्टानिष्टजननद्वारा खत्यागे सति स्वानुभावं ज्ञापयतीत्यर्थः । अदृष्टाने- कसाधनवत्त्वेपि गोवर्धनात्मकदृष्टसाधनेनैव रक्षणे तात्पर्यमाहुः उभयो,तुकत्वार्थमिति । एतज्ज्ञापनार्थमित्यर्थः । 'तच्छेषेणोपजीवन्ती तिवाक्यात् स्वोपजीव्यानजनकत्वेनेन्द्रो यष्टव्य इति ब्रजराजेनोक्तं यथा, तथा भगवतापि 'वयं गोवृत्तयोऽनिशं' 'वनशैलनिवासिनश्चात उपजीव्यत्वाद्धेतोगवादीनां मख आरम्यता' मित्युक्तमित्युभयो,तुकत्वम् । एवं भग- वता कृतमिति । दृष्टमेवानिष्टमन्यप्रतीत्या दृष्टेनैव तद्वारणं चेत्यर्थः । अन्यथा 'गोपाये स्वात्मयोगेने'तिपदं विरुध्येत । यद्रूपेण भुक्तं तद्रूपेणैव रक्षितवानिति तत्त्वम् । दश- श्लोक्यां प्रतिवाक्यार्थीक्तौ सर्वनाशनादिति । सर्वपुरुषार्थनाशनादित्यर्थः । तेपामेतत्सद्ध धावत्त्वादिति भावः । कृष्णं मर्त्यमित्यस्य द्वितीयार्थोक्तौ । अधवा कृष्णमित्यादि । विपरीतषड्गुण- मिति मर्त्यपदव्याख्यानम्, मर्त्यस्यानीश्वरत्वादिधर्मनैयत्येन विपरीतषड्गुणा १०-२२-३. लक्ष्यन्ते। तथाच शङ्ख गृह्यमाणेपि पीतिमारोपवत्स्वधर्मारोपं सदानन्दे कृतवन्त इति मे अप्रियं चरित्यर्थः । तत्त्वेनोपाश्रित्येत्यस्यैव विवरणं भगवत्यपीत्यादिना कृतम् । अहं चैरावतं नागमित्यत्र । अक्षयो गजो जले स्थले चेत्यादि । अमृ- तमथनप्रस्ताव एवोत्पन्नत्वेनामृतधर्मा अप्यस्मिन्सन्तीत्यक्षयत्वम् । पूर्व जल १०.२२-७. एव स्थितत्वादधुना च स्थले सत्त्वात्तथेत्यर्थः । शिलावर्पनिपातेनेत्यस्याभासे । अन्धदा कर्तव्यमिति । अधुना स्वस्मिन्प्र- १०.२२-१४. वेशोऽन्यशब्दार्थो ज्ञेयः । तत्र प्रतिविधिमित्यत्र । योगमायेत्यस्याभासे । न प्रशासनन्यायेनेति । 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत' इति श्रुत्यु- १०.२२.१६. क्ततद्धारणवदत्र तन्न सम्भवतीत्यर्थः । गोपाये खात्मयोगेनेत्यत्र । पर्वतधारण इत्यारम्य भविष्यन्तीत्यन्तम् । १०-२२.१८. अत्र हि द्वयं कार्यम् आसाराद्रक्षा पर्वतधारणेन, एतेषां जीवदेहादिरक्षा च । अन्यथा पर्वतधारणेपि प्रलयकालीनमेघानां स्तनितादिमिरेतयाणस्थितिन स्यात् । तदेतदुक्तं पर्वतधारण इत्यारम्य योग एवेसन्तेन । तेनात्मयोगेन गोपाये। खात्मयोगेन गोपाय इति मूलार्थो विवक्षितः, अन्यया स्वपदं न वदेत् । अथवा विचारम- योगध तयोः समाहारस्तथा । युज्यते फलमनेनेति योगः साधनं सामर्थ्य शक्तिरिति यावत् । आत्मनः सा योगमायैवेति सैवोक्ता । एवं सति खेन तप्राणादिरक्षा स्वरूपानन्ददानेन । तदुक्तं 'क्षुत्तृव्यथा' मित्सनेन मूले । तथाचाद्रिधारणं तेनासाराद्रक्षेति भावः । तस्मान्मच्छ- रणं गोष्ठमिति वाक्योक्त्यनन्तरं प्राप्ताराकानिरासायाहुः प्रथमं क्लेशसम्यन्ध इत्यारम्य ततो भयेदित्यन्तम् । नन्वीक्परिग्रहे नन्दादीनामन्मभजनमसम्मवि । कययित्सम्मेव ·नैरर्यमिति वाच्यम् । परिग्रहान्तःपातित्वादस्य । परिग्रहो हि तेपां तदीयस्य च वाच्यः । त्रोच्यते । अतोऽन्ययागनिषेधखयागकारणशरणागमनतदनन्तररक्षणादिकथनं च युक्तमिति- तीच्छयैव यागभङ्गादिकं न कृतं स्यात्, तदेन्द्रार्थमुद्दिष्टत्वेन तच्छेपीभूतमन्नं नोरीकृतं स्यात् । प्रमणोक्तं 'य इन्द्रयागसम्भारास्तैरेवायं मखः साध्यताम्, नान्य रिति । अतः केवलात्मसात्क- ८५ , श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। का ततो निवर्तनमेवोचितम्, न तु यागोपदेशोपि । सरूपेणैवैतत्परिग्रहात्साधनानन्तरान- पेक्षणात् । न चाधुनैवायं परिग्रह इति वाच्यम् । 'खगोकुलमनन्यगति'मित्यादिवाक्यैः सार्वदिकत्वात् । किच, स्वस्य सर्वज्ञत्वेन ब्रजपरिग्रहस्य च पूर्वसिद्धत्वेन शरणागमनप्रार्थ- नपर्यन्तं तूष्णींभावोनुपपन्न इति चेत्तत्राहुः प्रथममित्यादि । अवायं भावः । अत्र परिम- हेणैव सर्वम्, न तु सोऽप्यन्यसाधनसाध्य इति ज्ञाप्यते । एवं सति पूर्व विपरीतसाधनवत्वेपि खपरिग्रहेणैव तन्निवर्तनोक्तौ तत्सम्पद्यते, न तु पूर्वमेव तदभावोक्तौ । अत एवेतरसाधना- ध्यत्वोक्तिपूर्वक 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इतिश्रुतिरप्याह । इदमेवोक्तं प्रथम क्लेशेत्य- नि । यागोपदेशप्रयोजनमाहुः शरणागमन इत्यादि । अन्यथा भगवद्वचनादिन्द्रयागे सक्तेऽस्माभिः क्लेशः प्राप्त इत्यस्यैवोत्पयेत । तथा सति सर्यो निरोधो व्यर्थः स्यात् । परिग्र- इस खत प्रावल्यज्ञापनायतेषां लोकसाधारणी रीतिर्यत उच्यते, अतो नासूयानुत्पत्तिशक्षापि। पूर्व देहेन्द्रियादीनामन्यत्र विनियुक्तत्वादपि तत्सम्भवः । अत एव तादृशत्वे इन्द्रियादीनां निरोधो न सम्भवतीति स्वकर्मणि विनियुक्तवांस्तानि तद्वस्तूनि च । तथा सति पूर्वदोपाप- गमाप्रमौ न दोपारोपः, तच्छरणागमने च बुद्धिरभूत् । न च खरूपयलेनैव परिग्रहादेत- तेषां च परिग्रहीतृनिष्ठत्वाभावे परिग्रहखरूपासम्भवात् । न च शरणागमनेन परिगहोऽन्यथा- सिद्ध इति वाच्यम् । तस्यैव रक्षाहेतुत्वात् । शरणागतिवर्णनं तु भगवत्परिगृहीता भगवन्त- मेवैहिके पारलौकिक चार्थे प्रार्थयन्ति, नान्यमिति भक्तिमार्गीयमर्यादाज्ञापनार्थम्, परि- ग्रहोऽप्यनेन सिद्ध इति ज्ञापनार्थं च । अन्ययेन्द्रापराधेऽनिष्टं दृष्ट्वा, अतःपरं त्वद्यागमेव करिष्यामोऽस्मात्रक्षेतीन्द्रमेव प्रार्थयेयुः । इदमेवोक्तं मर्यादास्थापनायेत्यनेन । अथवा । मादकार्थमत्तस्येवरागणनवत्परिग्रहखभावेनैव को चा वराक इन्द्रोऽस्माकं कस्य वा मयमिति स्मयेन प्रभुमपि चेन्न प्रार्थयेयुस्तदापि रक्षपीया एव स्युः, परन्त्येत झावानुसारेणैव । तथा सति गोवर्धनोद्धरणं न स्यात् । वृष्टिनाश एव कर्तव्यः स्यात् । एवं सति गोवर्धनोद्धरणेऽन्यापेक्षाराहित्यपूर्वकप्रियेक्षणकेवलभगवदीयत्वमाहात्म्यज्ञानगोविन्दना- मधारणाभिषेकादिलीला यास्तासामननुभवोऽसम्भवश्य स्यात् , एतजनितनिरोधश्च न स्यात् । तथा सत्येतन्निरोधार्थमेव सर्वकरणमिति नियमरूपा या मर्यादा सा भज्येत अतस्तद्रक्षणाय तथेत्यर्थः । किञ्च, अस्य साधनप्रकरणत्वात् साधनमार्गानुसारेण या लीला कृता, सेवा- भावः । विपक्षे घाधकमाहुः अन्यथेति । यघेतान्सर्वतः पृथकृत्यात्मसात् करिष्यामी- बन्येनाप्यनेन गोसवसम्भवात् । तथा सति गोकुले तदीयोंशः स्थापित एव भवेत् । अत एवं - ·N श्रीटिप्पणी। रणेनाने केवलखरूपानन्ददानार्थमेव यागोपदेश इत्याहुरतो यागोपदेश इत्यादिना । किश्च, एवमनन्यभक्तिमार्गः सिध्यति, अन्यथान्यसंवलितैव सा स्यात् । यावति कृते भक्ताः कालकर्मादिभ्यो मुक्ताः सन्तः केवलं खीया भवन्ति, तावति क्रियमाणे सति यदानुषङ्गि- कमिन्द्रमानभङ्गादिकं भवति, तद्भवतु नामेत्यक्लिष्टकर्मत्वं च स्यादित्याहुभक्तिमार्ग इति । इत्युक्त्वैकेन हस्तेनेत्यस्याभासे । विश्वासार्थमित्यादि । साथैनायेन गो- पानां रक्षिष्यत्येवेति विश्वास उत्पादितः । ववचनकृतिहेतुकत्वज्ञाने स- १०-२२-१९. त्यवश्यं तत्प्रतिकृतिर्भवतीति तज्ज्ञापनायापावित्याद्युक्तम् । यतो वचनेन यागे कृते प्रत्यक्षं देवो दृष्टः । तदुक्तं 'कृष्णस्त्वन्यतम'मित्यनेन । इन्द्रदमने क्रियमाणे 'लिन्द्रस युज्यः सखेति श्रुतिविरोधो भवेत् । तत्र श्रीमदहरणोक्त्या हितकर्तृत्वेन स परिहृतः । आधिदैविकस्य सर्वत्रैव भगवद्पत्वात् तद्युक्तस्य च मदासम्भवादस्य च तद्यु- क्तत्वात् तद्रहितत्वेन मानमङ्ग आधिदैविकसम्मत एवेति ज्ञापनायोक्तं नहि मद्भाव- युक्तानामिति । अन्यथा मद्भावयुक्तानामिति न वदेदिति भावः । गोपाये स्वात्मयो- गेनेत्यनेनोक्तरीत्या तयोः प्रबोधनम् । आदिपदेन गोवर्धनस्थवृक्षपक्ष्यादय उच्यन्ते । तेपा- मावरणाभावान्नाशस्य चानिष्ठत्वात् तेष्वपि स्खयोगो ज्ञाप्यते । अन्यथेत्युक्त्वा दधारेति न व- देत् । वचनं विनापि गोवर्धनोद्धरणेन रक्षासम्मवादिति भावः । इति द्वाविंशोध्यायः । त्रयोविंशाध्यायार्थोक्तौ । अज्ञानमिति । निरुद्धानामज्ञानादि कृष्णगं कृष्णविषयकं निवार्यत इत्यर्थः । प्रयोजनमाहुः समत्वायेति । गोवर्ध- १०-२३-०. नोद्धरणेन कृतो यो निरोधः स तु सर्वेषां समान इति तज्ज्ञापनाय तथे- त्यर्थः । प्राकृतत्वेनेति । स्वनिष्ठो हेतुः । जातस्तादृश एवेति । तादृश एव, अप्राकृत एष, प्रकट इति । अत्र भगवत्यप्राकृतत्वखसम्बन्धित्वयोर्विरोधाभावान्न सन्देह इति परः सिद्धान्तस्तथा, उच्यत इत्यर्थः । गर्गवाक्यानि परे सिद्धान्ते । तथा, हेतव इत्यर्थः । तज्ज्ञानमिति । भगवत्स्वरूपज्ञानं फलमित्यर्थः । एवंविधानीत्यस्य विवरणे । हेत्वभावे नैवैतत्कार्यमिति । अतिप्राकृतबु- द्वितुल्यत्वज्ञापनायैवमुक्तमिति ज्ञेयम् । तेन भगवन्माहात्म्यं सूचितं भवति । यद्वा, हेतुलेन प्रतीयमानो यः प्रभुस्तदन्योन्याभाववता तदतिरिक्तेनेत्यर्थः । श्रूयतां मे वच इत्यत्र । पूर्वपक्षसिद्धान्तयोर्व्यत्यास इति । नन्दस्सात्मनो देहाआतत्वाभावेन तयात्वं सिद्धान्तो भवितुमर्हति यद्यपि, तयाप्येतादृश १०-२३-१५. एव स्वात्मज इति भगवता लीलाधं तद्बुद्धिः सम्पादितेति तयात्वम् । न चाखा प्रमरूपत्वेनास्स मिद्धान्तामासत्वम्, नतु वस्तुतस्तयात्वमिति वाच्यम् । हेत्व- सिद्धेः । भगवता तथैव लीलार्थमगीकारात् । नित्यस्सैमावोनुपपन्न इत्याशहानिरासाय तारास तयाले हेतुमाहुरद्भुतक मेंतीति । लौकिकोपपत्तिरहितं यद्भुतम् । तथा चान .. , ·'कृष्णेऽभिपिक्त एतानी'त्यादिना सत्फला वर्यत इत्याहुः सत्फलेति । किश्थ, पारम्पर्या- गतमर्यादामकोऽप्येवं न जात इत्याहुरिन्द्रयागश्चेति । अग्रेपि प्रतिवर्ष गोसवं करिष्य- न्तीति भवितेत्युक्तम् । एतेन लीलासम्बन्धिलोकपालादयोपि न भगवदतिरिक्ता इति । १०-२३-१६. १०.२४.०. श्रीविट्ठलनाथविरचिता। तदाहित्वं भूपणम्, नतु दूपणम् । अद्भुतकर्मत्वलक्षणखरूपसम्पादकत्वात् । अत एव 'नस्मानन्दात्मजोऽयं त' इति गोंक्तिरपीति भावः । वर्णास्त्रय इयत्र । वाक्यान्यष्टश्लोकैरुक्तानीति नामकरणसमये गर्गेण छन्दो- ननुरोधेनैव वाक्यान्युक्तानि, तथैव नन्दैरपि, तान्येव व्यासेन श्लोकैरुपनिव- द्वानीति तथोक्तम् । यद्यप्यासन्नित्यादीनि तानि सप्तैव, तथापि मन्ये नारायणस्यांशमित्यादिकं गर्गवाक्यफलितार्थनिरूपकत्वेन तद्रूपमेवेत्याशयेनाप्टसझ्योक्ता । इति त्रयोविंशोध्यायः। चतुर्विंशाध्यायतात्पर्योक्तौ । गोरक्षा चेदित्यारन्य जायत इत्यन्तस्यायं भावः । साजात्यमात्रेणाप्यखिललौकिकगवाधिदैविकगामिनी पालनलीला पुरु- पोत्तमातिरिक्तस्य न सम्भवतीति तत्त्वप्रमापिका ताररूपसुरभिप्रपत्तिः । तदुक्तं भवताऽलोकनाथेन सनाधा वयमच्युत' इति सुरम्या । लोकभिन्ना अलोका अलौ- किक्य इति यावत् । तासां नाथेन पालनक; त्वया वयमपि सनाथाः पालिता भवाम इयर्थः । लीलास्थपदार्थमात्र इयं व्यवस्थेति ज्ञापनायालोकेति सामान्योक्तिः, अन्यथोक्तरीत्या- लोकनाथेति वदेत् । तत्र हेतुरच्युतेति । धर्मतोऽपि च्युतिराहित्येन पालनलक्षणो धर्मों ययस्मद्गामी न स्यानोत्वाविशेषात् तदास्पदंशे स च्युतः स्यादित्यर्थः । तदेयमिति। लीला- पदं भावप्रधानम् । भगवल्लीलाप्रमाणमिति समस्तं पदम् । तथा चेयमुच्यमाना लीला भगवलीलात्वे प्रमाणं तथेत्यर्थः । ननु हेतुवादसिद्धत्वेनेन्द्रयागवेगमः, तदा प्रकृतेपि 'भवता लोकनाथेने त्यादिना रक्षकत्वादिहेतूक्तिपूर्वक एवेन्द्राभिषेक कृत इति को विशेष इत्यत आहुः अतो हेतूक्तिरपीति । यतो यागभङ्गकरणप्राप्तसदोषत्वशङ्कापरिहाराय तहतदपूर्वकारणपालनाना केवललीलावं ज्ञापनीयम् । तचाधिदैविकगामित्वनिरूपणेन भवतीति तद्रप्रमेव । अतोऽत्र हेतूक्तिरपि । एषा लीलारूपैवेत्यर्थः । अत एव भवाय भवेति , ज्ञापितमिति दिक् । गोलोकादावजदित्यत्र । न हि प्राकृतः खवंशीयैरिति । प्रकृतं लीला- १०.२४-१. करणं तत्सम्बन्धिमिरित्यर्थः । तथा सति लीलारसविरोधः स्यादिति भावः। इन्द्रस्तुत्याभासे दशभिः प्राणश्लोकैरिति । भगवदपराधैराधिदैविकसर्वतिरो- धाने ताशाः प्राणा अपि तिरोहिता इत्ययं मृत इवाधुनेत्याधिदैविकतत्प्राप्त्या खजीवनसिद्ध्यर्थ तत्समानसशयाकैः श्लोकैः स्तुतिमाहेति सङ्ख्यातापर्यम् १ केवलपुरुषोत्तमलीलात्वं देवकार्यकृति हकार्यत्वादित्यर्थः । १०-२४-३.

·८८ श्राटिप्पणा। - तम् । ननु 'गोवर्धने धृते शैल' इतिवाक्यात् क्रियाशच्याविर्भाव कृत्वा यथायं वोधितस्तथा पूर्वमेव ज्ञानशक्तिमेवाविर्भाव्य कुतस्तथा न कृतवान्, तदा प्रभुमाहात्म्यज्ञानान्नापराधं कुर्यात् , अधुनाग्रेऽपि चेसत आहुः क्रियाशक्तीति । इन्द्रादीनां वाहुरूपत्वादिति भावः । नतु प्रयोजनमस्तीति कुतस्तथा नाकरोदित्याशक्य तदनधिकारमाहुः बाह्यश्चायमिति । हेतुककर्मसम्बधित्वेन वेदवाध इत्यर्थः । अत एव गवादिद्रोहार्थमाज्ञप्तवानिति भावः । एतदेवाहुस्तथाविध इति । अतःपरं क्रियाशक्तिर्यावत्प्रयोजनार्थ खस्मिन्यावती च दत्तास्ति तदुपयोगिज्ञानमपि दत्तमस्तीति भगवदपरान चतुर्विधपुरुपार्थानां भगवदत्तगुणानां च तिरोधानं ज्ञात्वा तत्सिद्ध्यर्थ स्तौतीति तावत्सहयाकैः श्लोकैः स्तुत्या ज्ञाप्यत इत्याहुः पुरुपार्थप्रसिद्धयर्थमिति । स्वच्छन्दोपात्तदेहायेत्यत्र । नटवदेव रूपमित्यादिग्रन्थः पूर्वोक्तरूपेन्द्रस्तुत्य- १०-२४-११. भिप्रायेणेति ज्ञेयम् । इति चतुर्विशोध्यायः। पञ्चविंशेध्याये तात्पर्योक्ती । अन्यथा नन्दविज्ञानमिति । यदि वरुणैश्वर्य- तदास्यखानयनलक्षणं पुरुपसम्बन्धि यत्परं माहात्म्यं पुरुषोत्तमत्वेन ज्ञानजनकमिति यावत् । तदर्शनं न स्यात्तदा तत्तदेव पूर्वोक्तं नारायणांशत्वेन देवोत्तमत्वेन यज्ज्ञानम्, वस्तुतस्तु पुरुषोत्तमविषयकमेवं ज्ञानं भक्तिमार्गविरुद्धं, पर्यवसायि पर्यवसानशीलं स्यादित्यर्थः । तथा सत्यने भजनानन्दानुभवो न स्यात्, तद्विरुद्धज्ञानवत्त्वाद् , अतो निरवधिमाहास्यवत्वेन, पुरुषोत्तमत्वेन ज्ञानं जननीयम् , भक्तिमार्गविरुद्धज्ञानवत्वेन निग्रहश्च कार्यः । वरुणद्वारा भगवानुभयं कारितवातिति वरुणं सेवकत्वेन प्रभुर्मनुत इत्यर्थः । नमस्तुभ्यं भगवत इत्यत्र । विवादे सत्स्वित्यादि । ननु 'यावजीवमग्निहोत्रं १०२५.६. जुहुया'दित्यादिकर्मकाण्डेन 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रवजेत्' 'यामिमां पुष्पितां वाच'मित्यादिना च विरोधात् कथं तत्तदुपास्यानां न नमस्यतेत्या- शप तर विपयव्यवस्थामाहुः विवाद इति । विषयस्य विवादविषयस्सेत्यर्थः । देहायध्यास- कृताधिकारकत्वेनाज्ञानमूलकत्वेन कर्मणो जघन्यत्वात् 'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः, न जानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे'ति प्रभुवचनाद्भक्तिमार्गान्मार्गान्तरस्य दौर्बल्यम् । तत्रोपास्यरूपाणां भक्तिमार्गसेव्यपुरुषोत्तमरूपा दौर्बल्यमिति भावः । भक्ति- मार्गाज्ञानदशायामेव कार्यता तेपां दौर्वल्यम् । अत एव ‘मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायत' इति मगवतोक्तम् । ननु चानाकादिमिरीश्वरो नाङ्गीकियत इतीश्वरोऽपि न सर्वसिद्धान्तसिद्धः । किन्य, ईश्वरवादिनामपीदं खरूपं शुद्धं प्रारूपमिति न सर्वेषां सम्मतमित्यत माहुः सत्स्थिति । मोहकशासजमोहरहिताः सन्तः, तेषु परस्परं यस्मि- विपये विवादस्तन तयेत्यर्थः । अत एवाने श्रुत्यादिकमेवोक्तम् । न यत्र यते मायेत्सन । लोकानामित्यादि । मायया मोहिता एव तथा कल्पयन्तीति तया । कार्यों मोहः, कारणं सा । एतदेवाहुः कार्यकारणरूपिणीति ।

·खम् । पुनः काष्ठता तु पूर्वोक्तदेहादिप्वाविर्भूतलोकस्स तिरोधानेन तत्सम्बन्धजनिता- मापनस्य देहादेः पुनर्जडभावो ह्यशक्यः । प्रकृते तु लीलोपयोगित्वात्सर्वेषां देहादिभावे तिनिर्मला सवन्मरन्दारविन्दोदयहेतुः सततमतिगभीरतया खान्तःपतितपदार्थपूरणपटुस्तथा वेदान्तःपात्येव मर्यादामार्गीयाद्भिनं सद्रहात्वेन निदीपभजनानन्दानुभवहेतुविचित्रभावज- नकं पुष्टिमार्गीयमेवेति ज्ञापनाय मूले वेदस्य ब्रह्मत्वं हदत्वं चोक्तम् । एतदेवोक्तं तद्धि- तस्य जलात्मकमित्यनेन । न चाक्षरात्मकत्लेन लोकस्य तदानन्दवाचकं ब्रह्महदपदमिति हदपदोक्ताववश्यं तात्पर्य वाच्यम् । तत्क्तरूपमेव संभवति । एतेनैवाक्षरपरत्वं ब्रह्मप- ८९ १०-२५.९. १०.२५-१६. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। आनीतोऽयं तव पितेत्यनेदंप्रयोग विनापि चारितायें तत्प्रयोगात् तत्ता- १०-२५५७. सर्यमुक्तं वेपमानः पुरो वर्तत इत्यनेन । तत्र भगवदैश्चर्यदर्शनज- सात्विकभावात्तथेति ज्ञेयम् । नन्दस्त्वतीन्द्रियमित्यस्सामासे । यथैकं वचनमिति । गोसवकर्तव्यताबोधक वचनं बजानन्यतेन्द्रमानभङ्गगोवर्धनोद्धरणव्रजजनाप्यायनवनमाहात्म्यज्ञाने- न्द्रप्रणतिगोविन्दनामधारणाघनेककार्य करोति तथेत्यर्थः । ते तु ब्राहदमित्यस्याभासे । विलय एवाभूदिति । अवमर्थः । लोकस्याक्षरा- त्मकत्वेनानन्दरूपस्य सर्वत्राविर्भावेन सर्वेषां देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणात्म- स्वप्याविर्भाव प्रकटामिसम्बन्धात् काठान्तर्गताग्निप्रादुर्भावे तस्याप्यग्निरूपता- पत्त्या काष्ठताविलयवदेतदेहादीनामप्यानन्दतापत्त्या देहादिभावविलयोऽभूदिति । प्रत्या- पत्त्यर्थमिति । पूर्वभावसम्पत्त्यर्थमित्यर्थः । तदात्मकांशस्येति । सर्वत्राविर्भावात् त- चदेहादिष्वप्याविभूतांशस्सेत्यर्थः । काष्ठाग्निवदिति । काठान्तर्गतामिप्राकट्यार्थ योऽन्योऽ- निस्तत्र प्रविष्टस्तस्यापि तदतिरोधाने तिरोधानं न यथा, तथेत्यर्थः । अर्धज्वलिताना- मिति । अत्रैवं ज्ञेयम् । प्रजवासिमनोरथपूर्वयं ब्रह्मानन्दाद्भजनानन्दे तारतम्यज्ञापनार्य च खलोकस्य हि प्रदर्शनम् । तारतम्यज्ञानं चाग्रे नैतत्स्मृति विना संभवति । सा चाधुनैत- दनुभवं विना तथेत्यधुनैतदानन्दानुभवोऽपि वाच्यः । स च खस्मिंस्तशिनत्वज्ञानं विना- नुपपन्नः । एवं सत्यानन्दात्मकत्वं खस भेदज्ञानपूर्वकमक्षरानन्दानुभवश्येत्पर्धज्वलित- नन्दात्मकत्वभानतिरोधानेन च यथापूर्व स्थितिः । एवं करणखावश्यकतामाहुः अन्यथे- ति । तद्धेतुमाहुस्तचेति । अत्रायं भावः । ज्वलितांशस्य पुनः काष्ठतावदानन्दात्मकता- सत्येव च तथात्वसम्भवादेहादिभावः प्रकृतिः, मुक्त्यवस्था विकृतिरेव । एवं सति विकृतिम- पास्य प्रकृतिसम्पादकमेतादृशानां वेदब्रह्मैव भवितुमर्हति । कार्यस्यामर्यादत्वादेतदपि न मर्यादामध्यपाति तथा भवितुमर्हत्यतो यथा हृदो नद्यन्तर्गत एव प्रवाहाभिन्नः सन् सदा- । आनन्दपदं हित्वा वाच्यम् । ब्रह्मानन्दस्य महत्त्वेन हृदस्याल्पत्वेन तत्त्वोक्त्यनुपपत्तेः १. देहादिभावप्रकृतिप्राप्त्या भजनानन्दानुभवरूपसेत्यर्थः । १२ ·९० श्रीटिप्पणी । दस्य निरस्तम् । तत्त्वस्य पूर्वमेवोक्तेश्च । मध्ये शब्दब्रह्मयोजनायां हेतुमने वक्ष्यन्ति प्र- माणतो ज्ञानमित्यादिना । एवं सत्यत्र हृदत्वमज्जनोक्तिभ्यां जलरूपतापि शब्दब्रह्मणो- स्तीति मन्तव्यम् । तदाहुरत एवेति । एतस्यापि व्यापकत्वात् क्वचिद् गोकुलनिकटे प्रकटीकृत्येत्यर्थः । एवं कृतेरावश्यकतामाहुः तत्कार्यमिमिति । एतादृशानां पूर्वभाव- सम्पादनलक्षणं कार्य प्रमाणतो ज्ञानं च तदेकसाध्यमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिमाहुरग्रे चेति । 'यत्राक्र्रोध्यगात् पुरे'त्यनेन । तत्र हि शब्दब्रह्मात्मके जले भगवत्स्वरूपं स ज्ञातवा- निति । मजनपदार्थमाहुः शब्दब्रह्मात्मका एव जाताः । तत्र हेतुरुत्तमाधिका- रिण इति । नन्वस्मादप्युद्धरणस्यावश्यकत्वे पूर्वस्मादेव किमिति नोद्धृत्य प्रकृतिभावं सम्पादितवानित्याशय तत्र हेतुमाहुः क्रमश्चायमित्यादिना । स्वकृतमर्यादास्थापनार्थ तथाकृतिरित्यर्थः । तमेवाहुः परब्रह्मेति । परब्रह्मणा पूर्व स्वस्मिन् स्थितं पश्चात् खस्मा- द्विभक्तं यद्वस्तु तच्छब्दब्रह्मात्मकं भवति । ततस्तेन तथा कृतं जगद्रूपं भवतीत्यर्थः । इद- मत्राकृतम् । साक्षालीलोपयोगि जगद्धि सचिदानन्दात्मकं खस्मिन् स्थितं क्रीडेच्छया खस्माद्विमक्तं करोति प्रभुः । यतोन्तःस्थितं न बहिःकार्यक्षमम् । तचानन्दस्वरूपाद्वि- युक्तं सत् स्वरूपमलभमानमिव न किञ्चित्कार्यक्षमं भवति । तदा प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्याम- लौकिकीभ्यामलौकिकार्यसम्पादनक्षम शब्दब्रह्मेति तदात्मकतायां लीलोपयोगि प्रवृत्तिनि- वृत्तिक्षम भविष्यतीति ज्ञात्वा तथा. सम्पायोक्तसामर्थ्य सम्पन्ने तस्य प्रमाणरूपत्वाल्ली- लायां प्रवृत्तिनिवृत्ती स्नेहाधीने इति न तदुपयोग इति तस्मादप्युद्धृता इति । एतदेवोक्त- मन्यथा प्रमाणगृहीता इत्यादिना । लीला हि खतना । एते प्रमाणाधीनत्वे विहि- तमेव कर्म कुर्युर्नेतरंदपीति तत्रानुपयुक्ता भवेयुरित्यर्थः । यद्वा । प्रमाणमार्गगृहीतत्वं प्रमा- गैकवशचित्तत्वम् । तच पुष्टिलीलाप्रवेशानधिकाररूपमेवेति तथेत्यर्थः । तदानयना इति । जले निमनानामा ते भवत एव । प्रकृते च तस्य शब्दब्रह्मात्मकत्वेन यादृशं श्रुति- सिद्धं भगवत्स्वरूपं तादृशमेव दृष्टयापि पश्यन्तीत्येतदेवार्द्रत्वम् । तदानन्दाश्रुभिरपि तथात्वं जेयम् । सर्वस्यापि प्रघट्टकस्य तात्पर्यरूपं गूढाभिसन्धिमुद्धाट्यन्ति ब्रह्मानन्दादिति । यद्वा । ते तु व्रत्महदं नीता इत्यस्यामासः । ततो दर्शनानन्तरमित्यादि । अवार्य भावः । अक्षरानन्दालीलात्मकानन्दस्याधिकत्वेप्येतेषां तद्रपलेन तन्मध्यपातित्वे- प्यक्षरानन्दम्पेयदवध्यननुमवेन तारतम्याज्ञानाद् भगवता च लोकमध्य एव लीलाकरणात् सस्पेतरलोकसाधारण्यं मन्यमानानां स मनोरयोमूत् । तत्पूर्वथ खलीलात्मकत्वांशं हस्तपिदितमिव फूला साधारणी रीतिं प्रकटितवान् । तस्यां तु सचियाकट्यमेव जीवेषु, नानन्दांशम्य । तत्प्राकट्ये च ब्रममावः सम्पयते । स चाक्षरानन्दांशभूतः । अक्ष- रानन्दारिमाये च जीवस्वरूपारमकानन्दोपि तयाभूत् । यादागिसम्बन्धे दान्तिःसवनिरिव । इदमेव विलपशन्देनोच्यते । अन्तराईदारणो यथा पाशांश एवामित्सम, तथैतेप्यो लीला- ·त्यात् । तथाहि । अतिगभीरत्वेन शुद्धत्वेन तापहारकत्वेन ब्रह्मानन्द एव ब्रह्महदपदे- नोच्यते । यथा हदे मनो वाद्यमर्थ न जानाति, तथा तदानन्दभरेण देहायनुस- श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। याश्विकीपितत्वेन तदात्मकत्वमार्द्रतास्थानीयमतो नाक्षरानन्दात्मकत्वसम्पत्तिः । बाह्यां- शस्थानीयो जीवत्वांश एव । इदमेवाप्रज्वलितत्वम् । अक्षरानन्दानुभवाय लीलात्मकत्वं यल्लीलात्मककार्यानुन्मुखं कृतवानासीत् साधारणी च रीतिमप्रकटयचद्दरीकृत्य पुनलीलाका- योन्मुखत्वसम्पादनमेव काष्ठतासम्पादनम् । लोके ज्वलितांशस्य काष्ठता त्वशक्या कर्तुम् , अतस्तादृशममितिरोधायकमपेक्षितं येन तत्तिरोधानं पुनः पूर्वरूपता च सम्पद्यते । तादृशं शब्दब्रह्मैव । यतो देहायध्यासवत एव विषयीकृत्य देहधर्मरूपवर्णाश्रमधर्मान् कर्मज्ञानोपा- सनारूपानिरूपयति । तत्सम्बन्धेऽक्षरानन्दाविर्भावाविभूतजीवस्वरूपात्मकानन्दतिरोभा- वेन जीवभावः सम्पद्यते । स चात्र पूर्ववलीलोपयोगित्वमेव । मूले ब्रह्मणो हदत्वोत्या तस्य च जलरूपत्वेनैतस्य जलात्मकत्वमुच्यते । जलनिर्वाप्योऽग्निरिति तदपनेयस्याक्षरात्मक- त्वस्यामित्वमुच्यते । अतः क्वचिद्गोकुलनिकट एव शब्दब्रह्म जलात्मकं प्रकटितवान् । अक्षरात्म; कतातिरोधानमेव तत्कार्यम् । उक्तेऽर्थे प्रमाणमाहुरग्रे च वक्ष्यतीति । 'यत्रारोऽध्यगा- पुरे'ति शेषः । तस्य जलमध्य एव तदवगमादेतद्वचनेन तदभेदोक्त्या ह्रदत्वोत्या च जल- रूपत्वं शब्दब्रह्मणो निःप्रत्यूहं मन्तव्यमिति भावः । सर्वांशेन तत्सम्बन्धज्ञापनार्थी स्ना- नोक्तिः । शब्दात्मका एव जाता इति । हदनयनोक्त्यैव तत्सम्वन्धप्राप्तावपि मजनोक्त- स्तदात्मकत्वमेव तस्सार्थ इति भावः । एवं करणे हेतुमाहुः क्रमश्चायमिति । पुष्टिमार्ग- वेशनकम इत्यर्थः । शब्दब्रह्मणः सकाशात्परत्वेनाक्षराझैव परब्रह्मशब्देनोच्यते । तथा । 'मुक्तोपमृप्यव्यपदेशादा'दौ ब्रह्मभावाद्वैकुण्ठाद्वा पृथकृत्या 'न स पुनरावर्तत' इत्यादि- क्यैस्तादृशानां पुनर्देहादिसम्बन्धस्य मर्यादाश्रुतिविरुद्धत्वात् , ततोपि पृथक्कृत्वा पुष्टि- लीलात्मकजगत्त्वसम्पादनमित्यर्थः । अत एवेति । पुरुषोत्तमस्वरूपं साक्षाद्वक्तुमशक्तं कार्यद्वारा स्वानुभवज्ञापनद्वारा वा शक्तमित्यर्थः । यथा चैतत्तथा 'मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु'रिति दृष्टान्तव्याख्यानविवरणे प्रपञ्चविष्यते । चकारादित्यादि । वेदास्तु मर्यादा- निरूपकाः । ब्रह्मानन्दनिमनानां ततः पृथक्करणं न तत्सम्मतम् । अतः श्रीकृष्णाज्ञारूपपुष्टिश्रु- तिसम्मत्या पुष्टिलीलापरिगृहीता नास्मद्विषयाः, किन्तु मर्यादामागीया एवेति खस्माशिनाः कृताः। तदेतदुक्तं वेदैरपि भगवदाज्ञयोद्धृता इति । एतस्यावश्यकत्वायाहुरन्यथेति । मर्यादामार्गायत्वे पुष्टायप्रवेशः स्यादित्यर्थः । यतस्तदानयना इति । 'नन्दादयस्तु ते दृष्ट्वा परमानन्दनिता' इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वातदानन्दाश्रुमिस्तथेत्यर्थः । अथवा । अग्रि- मपेदैनतयां प्रमाणतो ज्ञानकरणार्थ लोकं प्रदर्शितवानिति वक्ष्यमाणत्वालोकदर्शनेन माहा- रम्यज्ञानपूर्वकः स्नेह आर्द्रनयनत्वोक्त्या सूच्यते । नन्वेवं व्याकृतौ को हेतुः? यथाश्रुतव्याकृतेरपि साधीयसीत्वेन प्रतीयमान- ·९० श्रीटिप्पणी । दस्य निरस्तम् । तत्त्वस्य पूर्वमेवोक्तेश्च । मध्ये शब्दब्रह्मयोजनायां हेतुमने वक्ष्यन्ति माणतो ज्ञानमित्यादिना । एवं सत्पत्र हृदत्वमजनोक्तिभ्यां जलरूपतापि शब्दब्रह स्तीति मन्तव्यम् । तदाहुरत एवेति । एतस्यापि व्यापकत्वात् कचिद् गोकुर्ला प्रकटीकृत्येत्यर्थः । एवं कृतेरावश्यकतामाहुः तत्कार्यमिदमिति । एतादृशानां पूर्व, सम्पादनलक्षणं कार्य प्रमाणतो ज्ञानं च तदेकसाध्यमित्यर्थः । अनोपपत्तिमाहुरग्रे रे 'यत्राकुरोध्यगात् पुरे'त्यनेन । तत्र हि शब्दब्रह्मात्मके जले भगवत्स्वरूपं स ज्ञ निति । मजनपदार्थमाहुः शब्दब्रह्मात्मका एव जाताः । तत्र हेतुरुत्तमा रिण इति । नन्वस्मादप्युद्धरणस्यावश्यकत्वे पूर्वस्मादेव किमिति नोद्धृत्य प्रकृ. सम्पादितवानित्याशक्य तत्र हेतुमाहुः क्रमश्चायमित्यादिना । स्वकृतमर्यादाए तथाकृतिरित्यर्थः । तमेवाहुः परब्रह्मेति । परब्रह्मणा पूर्व स्वस्मिन् स्थितं पश्चात् द्विभक्तं यद्वस्तु तच्छब्दब्रह्मात्मकं भवति । ततस्तेन तथा कृतं जगद्रूपं भवतीत्य मत्राकूतम् । साक्षाल्लीलोपयोगि जगद्धि सचिदानन्दात्मकं खस्मिन् स्थितं । खस्माद्विभक्तं करोति प्रभुः। यतोन्तःस्थितं न पहिःकार्यक्षमम् । तचानन्द युक्तं सत् स्वरूपमलभमानमिव न किञ्चित्कार्यक्षम भवति । तदा प्रवृत्तिनि लौकिकीम्यामलौकिकार्यसम्पादनक्षमं शब्दब्रह्मेति तदात्मकतायां लीलोपयोगि वृत्तिक्षम भविष्यतीति ज्ञात्वा तथा सम्पायोक्तसामर्थ्य सम्पन्ने तस्य प्रमाणा लायां प्रवृत्तिनिवृत्ती स्नेहाधीने इति न तदुपयोग इति तस्मादप्युद्धृता इति ।। मन्यथा प्रमाणगृहीता इत्यादिना । लीला हि खतम्रा । एते प्रमाणाधीन तमेव कर्म कुर्युर्नतरंदपीति तत्रानुपयुक्ता भवेयुरित्यर्थः । यद्वा । प्रमाणमार्गगृही गैकवशचित्तत्वम् । तच पुष्टिलीलाप्रवेशानधिकाररूपमेवेति तथेत्यर्थः । तट इति । जले निमग्नानामा ते भवत एव । प्रकृते च तस्य शब्दब्रह्मात्मकत्वेन र मिदं भगवस्वरूपं नाहएमेव व्यति पानीस्तदेवालम् । रतल्दाश्रुति ज्ञेयम् । सर्वस्यापि प्रघट्टकस्य तात्पर्यरूपं गूढाभिसन्धिमुद्घाटयन्ति ब्रह्मानन्द यद्वा । ते तु वामहदं नीता इत्यस्सामासः । ततो दर्शनानने अवार्य भावः । अक्षरानन्दालीलात्मकानन्दस्साधिकत्येप्येतेषां तद्रपत्वेन त. प्यक्षरानन्दस्पेयदवध्यननुभवेन तारतम्याज्ञानाद् भगवता च लोकमध्य एव खस्येतरलोकसाधारण्यं मन्यमानानां स मनोरथोमूत् । तत्पूर्वयं खलं. हम्तपिहितमिव कृत्या साधारणी रीतिं प्रकटितवान् । तस्यां तु सचियाकट नानन्दांशस्य । तत्राकट्ये च ब्रममावः सम्पद्यते । स चाक्षरानन्दांशम रानन्दाविर्माये च जीवस्वरूपात्मकानन्दोपि तयाभूत् । वादाग्निसम्बन्धे दावन इदमेव विटयशब्देनोच्यते । अन्तराईदारणो यथा वाद्यांश एवामित्वम् , त...

·यतो रूपं पञ्चात्मकमतस्तद्दानं पञ्चधातस्तन्निरूपणमपि तावद्भिरध्यायैः कृतमित्याहुः तत इति । पञ्चात्मके रूपे येनांशेन या लीला कृता तां तां लीला कमेणाहुः आत्मनेति आदिमे । स एवोक्तः प्रभुर्यस्माद्रसरूपः श्रुतेर्मतः । आत्माधीनं यथा कार्य सर्वमेवमिहापि श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ९३ 'यधिकं तत्रानुप्रविष्टं नतु तद्धानि'रिति न्यायोत्रापिशब्देन ज्ञाप्यते । तथा च खपदस सामिनीवाचकस्यानुभवपदेन समं सम्बन्धो ज्ञेयः । आनन्दपदं भजनानन्दपरम् । यद्वा । बलदेवे खधर्मानिरूपयता भगवता गोप्योन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री रितिवाक्ये श्रियोपि स्पृहानिरूपणेन तस्या अपि दुर्लभो यो रसस्तं प्राप्य गोप्यो धन्या इति मजस्त्रीप्येव स्वान- न्दानुभवयोग्यता निरूपिता, नान्येष्वन्यासु वेत्यर्थः । तथा च तत्रैवैतदधिकारवत्त्वात्तथेति- मावः। यद्वा । 'हेमन्ते प्रथमे मासी'त्यत्र तेषां प्रसादरूपा शक्तिः स्त्री भवतीत्यत्र या शक्ति- लक्ता तत्प्रवेशो यत्र, तत्र प्रभुसम्बन्धयोग्यता, सचैताखेव सम्पन्न इति पूर्व निरूपितमित्यर्थः । एवं सत्सेतत्प्रवेशो यत्र पुरुपेपि भविष्यति, तत्रैवभावो भविष्यतीत्याशयेनाहुः तद्वारेति । तासामनुग्रहद्वारेति वार्थः । यत्रापि तत्प्रवेशोनुग्रहो वा तत्रापि स्त्रीत्वमृते नैतद्रसपासिरित्याहुः स्त्रिय एव हीति । तं पुरुषरूपं भगवन्तमित्यर्थः । ततः स्त्रीकर्तृकपानानन्तरं पुमान भगवांस्तासु प्रापीतरसाधिकरणभूतासु तमेव रसं पातुं शक्त इत्यर्थः । रसाधिक्ये घुमा- वात्तथेति भावः । यतस्ता एव रसयोग्यास्तत्याने शक्ताश्चातो न कदाचिद्रमणे व्यवधान रोतीत्याहुः अतो हि भगवानिति । आन्तरं त्विति । सखीवृन्दे मिथो गुणानुवादे गेलासहितप्रियतमप्राकट्येनान्तर्ये भावविशेषा उत्पद्यन्ते, न ते संगमेपीत्यस्य परत्वम्। 'ना- रूपे व्याकरवाणीति श्रुतेः प्रपञ्चस्य द्विरूपत्वेन लीलाप्रपञ्चस्यापि तथात्वाद्गुणगानलक्षण- नामात्मकभगवत्स्वरूपस्य परमानन्दरूपभावात्मकरमणलक्षणा लीला प्रिये दोपारोपादिदो- परहिताग्रे निरूप्यत इत्याहुः ततः शब्दात्मिकेति । सप्तमाध्यायव्यवस्थेपा । शब्दात्मि- काया अपि लीलायाः प्रवृत्तिनिवृत्तिभेदेन द्विरूपत्वेनोत्तरा सप्तमाध्याये निरूपिता । पूर्वस्याः सदोपत्यादत्रापि तत्पूर्वाध्याये वेदात्मकशेषरूपत्वेन बलदेवस्स तत्साहिसेन कृतलीलायां शंखचूडोक्त्या सदोपत्वं तद्वधोक्त्यात्र सापि निर्दष्टेति ज्ञाप्यत इत्यर्थः । अत एवाध्यायद्वयेन निरूपणमिति भावः। सार्थेन । 'यथेन्द्रियादिरूपत्वं शुद्धस्य ब्रह्मणस्तथा । आत्मत्वादिस्वरूपत्वं मन्तव्यं श्रुति- वाक्यतः । यथेन्द्रियादिसद्धात आत्मनो मुख्यता तथा । प्रकृते स्वामिनीभावप्राधान्यं तत हि । भावाधीनमतः प्रोक्तमात्मनेत्यादि सुष्ठ हि । अन्याप्राधान्यतः पूर्व केवलेनेति तत्तथा। तनप्राधान्यतस्तचलीलेत्यने तयोदितम् । मनप्रभृतिसर्वस्वं तासु नास्ति हरेः परम् । इति ज्ञापितमेतेन विप्रयोगदशासु वै । यद्वा । आत्मना प्रथमेत्यादिनोक्तं पञ्चविधत्वं प्रत्यध्यायो- तलीलायामपि ज्ञेयम् । तथाहि । प्रियाभ्यः फलं दातुं तथा रूपप्राकट्यं कृत्वा स्थित इति मगवत्सदेनात्मना लीलोक्ता । मनश्चक्रे' 'कृष्णगृहीनमानसा' इत्यादिनाऽन्योन्यं चित्तव्यति- ·श्रीटिप्पणी । ९४ पडो निरूपित इति मनसा । ततः 'खागतं व' इत्यादिकथनाद्वचसा । तादृग्वचनश्रवणेपि प्राणानां स्थितिस्तु प्राणरूपेण भगवानेव वारद्वारा प्रविष्ट इति प्राणैः सा । अत एव मूले 'प्रतिभापमाण'मित्युक्तम् । बलं हि प्राणानां धर्मः, एते चालौकिका इति भगवद्वशीकरणलक्षणं वलं संपन्नमिति खामिनीवापलं प्राणरूपत्वं चेति तथा । तत इन्द्रियशरीरयोः सेति स्पष्टम् । तिरोधानमपि कायिकमिति तथेति प्रथमाध्यायस्थितिः । तिरोधानदशायामेतासामात्मा भग- वत्येव प्रविष्ट इति स एवात्मत्वेनैतासु स्थितः कार्य कृतवानित्यात्मना सा । एवमेव मनः- प्रभृतीन्द्रियान्तं ज्ञेयम् । 'नात्मागाराणि सस्मरुरिति वाक्याहस्मृतिरहितानां पुनः पुलि- नागमनं स्वतो न सम्भवतीति शारीरी सा । तृतीयेध्याये व्रजोत्कर्षहेतुत्वं दर्शनाभावेन वहेतुत्वं रक्षकत्वमलौकिकत्वे सति ब्रह्मप्रार्थनया प्राकट्यं च खरूपमात्रस्यैवेत्यात्मना या लीला सा चतुर्भिरुक्ता । ततोगे निकटागैमनद्विविधरमणमुख्यरसदानानि प्रार्थि- तानि, तानि चोद्दीप्तभावपूर्वकाणि । भावाश्च मनोनिष्ठा इति तल्लीला चतुर्मि- रुक्ता । तत एकेन प्राणस्थितिहेतुत्वेन कथास्वरूपं निरूपितम् । तत्र वाक्प्राणरूपत्वं स्पष्टम् । ततोग्रे प्रहसितेक्षणादिकं चलनं चेन्द्रियकार्यमिति तल्लीलोक्ता । ज्ञानकर्मभे- देनेन्द्रियं द्विविधमिति द्वाभ्यामेवोक्ता । ततो दिनान्ते खयमागत्याननं प्रदर्शयतीति शा- रीरी सा । एतदने शारीरीत्वं स्पष्टम् । अधरामृतदानस्य रतान्तःपातित्वेन तदपि तथा । अटव्यटनं स्पष्टम् । दर्शनेन्तरायस्य दुःखदखे हेतुः खरूपमेवेति सापि तथा । अग्रे त्या- गोपि दैहिक एवेति तथा । अग्रे चाननोरसोर्दैहमध्यपातित्वेन सापि लीला तथा । त- तोग्रे स्वरूपाभिव्यक्तिप्रार्थनमिति तथा । अग्रे चरणाम्बुजरुहं देह इति स्पष्टम् । खा- मिनीनां हि वहिःप्राकट्यमेव भगवतोभीष्टम् , तदैवेश्वरवादोन्यदा शून्यवाद इति ज्ञापना- यैश्वर्यसमानसंख्याकैः श्लोकैः दैहिकी सा निरूपिता। तुरीयेध्याये प्रियप्राकट्येन पू- दशाखिलापि विस्मृतेति ज्ञापनायोक्तकमातिकम उच्यते । दैन्यभावयहि प्रकटनरू- पाभ्यां साधनफलरूपाभ्यामात्मना सा । ततः सर्वासामुत्थानं भगवन्मनसैवेति सा तथा । तत इन्द्रियैरिति स्पष्टम् । ततोनिमलीलायोग्यस्थले गतिः, तत्रासन उपवेशनादिकं शारी- रम् । ततो वाग्रूपत्वं भगवता चातिरोधानकथनाद्वाचः प्राणरूपत्वं चेति । पञ्चमेध्याये प्रतिवन्धकनिवर्तनेन खाङ्गैः पोपणेन च पूर्ववद्भावसंपन्नाः प्रियाः कृता इत्यात्मना सा । क्रीडाया मानसरसोद्गमहेतुत्वेन तदारम्भस्तथा । शोभोभयोरपि क्रीडासामयिकीति सापि मानस्येव । ततोग्रे भगवत्साम्येन गानं वाक्प्राणैः सा । ततः स्कन्धग्रहणाघ्राणरसास्वाद- नादि हस्तान्जधारणान्तेन्द्रियैः सा । ततोग्रे शारीरी । अथवा । 'शास्त्राणां विषयस्तावद्याव- न्मन्दरसा नराः । रतिचक्रे प्रवृत्ते तु नैव शास्त्रं न च क्रम' इतिवाक्यादत्रोभयोरुद्भटमावव- १.भाचा सेति पाठः। २. गमनाद्विविधेति पाठः।

·श्रीविट्ठलनाथविरचिता। त्वेन सर्वत्र सर्वा लीलानोच्यत इति नायं क्रमो विवक्षितः । एतच यथा तथा स्वयमेव भावनीयम् । रूपं प्रतिष्ठितमिति । हरिप्रियास्थिति शेपः । पूर्णस्वरूपानन्दो दत्तोभवदित्यर्थः । आयेध्याये प्रभुरुक्तरूपात्मना लीलां कृतवानिति भक्तानामप्यात्मन्येव खानन्दं पूरि- तवानित्याहुः जीवानानन्दयदिति । आत्मन इत्यर्थः । अत एव प्रभुणा ताग्रसभावः पूर्णोत्र कृतो येन प्रभुवचनेभ्योपि निरपेक्षा जाताः । ततः कमेणातिशयितभावस्तथा कृतो येन स्वरूपादपि निरपेक्षा जाताः, यतो मानोभूत् । तथा च भगवद्भावस्य नित्य- स्वादयं भावः स्थायिभाववत्सदा स्वामिनीवस्तीति ज्ञेयम् । यतोस्मिन् रसे नायिका- प्राधान्यमेव निर्वहति । अग्रे यदा.देः कथनं तदेतस्यैव भावस्यावस्थाविशेषसम्बन्धिव्य- मिचारिभावानामेव । अत एवाग्रे 'ईपत्कुपिता' इति वक्ष्यते । द्वितीयतृतीयादिलीलाकर- णमूतमनोवाक्प्राणादिषु रसपूरणं च तथैव भवेदिति तथेति भावः । 'यमेवैप वृणुत' इति श्रुतेरेतावत्वतो भगवता कृतम्, न तु साधनयलेनैताखित्याहुः खयमिति । तर्डि नादेनाकारणं गमनवोधनादिकं चानुपपन्नमित्याशंक्य, तत्रोपपत्तिं वदन्तो भगवान् लीलां कुर्वन् शास्त्रमर्यादामपि प्रदर्शयतीसाशयेनाहुः ते चेत्समर्पितात्मान इति सार्धेन । स- त्मिमाववन्तश्चेद्भक्ता भवन्ति, तदैवायं रसः प्राप्यो, नान्यथेत्यर्थः । एतेनैताखेवैवं रमणं कुतो नान्यास्विति शंकापास्ता । सोपि भगवत्कृत एव भवति, नान्यथेति ज्ञापनाय तदु- पायरूपरिरंसाचन्द्रोदयगाननिषेधवचनान्युक्तानीत्याहुः तत्रोपायश्च रूप्यत इति । तत्र समर्षितात्मल इत्यर्थः । अन्तहगतकथयैतद्भावरहितानां नैतत्प्राप्तिरित्या निदर्शनम- प्युक्तमिति चकारार्थः । मानतिरोधानाभ्यामन्यापि सा मर्यादा ज्ञाप्यत इत्याहुः आत्मेति । लडथै लुडछान्दसः । रसमर्यादामने स्वयमेव वदिष्यन्यन्त्यश्लोकद्वये । अन्तःप्रपत्यभावे वाद्यतस्तिरोधत्ते । तत्र हेतुरन्तःकरणसम्बन्धीति । यथा पतिपुत्रादिः शरीरसम्बन्धी, तथा हरिः सर्वभावप्रपत्त्येकलभ्य इति, सा चान्तःकरणधर्म इति तथा । तथा च हेत्वभावे कार्याभावो युक्त इति भावः । तिरोधानमपि मानजदुःखहरणार्थमेवेत्याहुः हरिश्च स इति । अत्र हरिपदस्यायं भावः । एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदा- भिमानाः । नैते यदोपससृपुनिखिलारमकत्वात्तवाखिलामरमयो हरिराविरासी दिति वाक्या- घयान्यैररक्षणे जाते स्वयमाविर्भूय रक्षितवान् , एवमन्वेषणादिसाधनानामसाधकत्वेतिदैन्ये सति तन्निवारणाय खयमाविर्भूय सर्व कृतवानिति । अथवा । अन्तःकरणसम्बन्धी सन् तन स्थितः सन् वाह्यतस्तिरोषत्त इत्यर्थः । यद्वा ! मानस्यायं हि सहजो धर्मो यन्नायकतिर- स्कारोऽवचनानीक्षणादिभिः, प्रकृते च तत्कार्य स्खयमेव प्रभुः कृतवान् । न केवलमधुनैवम् , किन्तु सार्वदिकीयं व्यवस्थेत्याहुः सोऽन्तःकरणेति । सः पूर्वोत्तरसभावात्मक एवं प्रभुः स मानात्मकः सन्नन्तःकरणसम्बन्धी चेत्तदा बहिस्तथेत्यर्थः । यद्वा । कायिकचेष्टया ·श्रीटिप्पणी । मानापनोदनं कुतो न कृतवानित्याशंक्य तत्र हेतुमाहुः स इति । अन्तर्ज्ञानादिकार्यकरणं येनेत्यन्तःकरण आत्मा तत्सम्बन्धी यतोऽतस्तथेत्यर्थः । आयेध्याय आत्मनैवैतदात्मनि खानन्दं पूरितवानित्यन्तरेव च सोस्तीत्यन्तरेव प्रविश्य तद्धर्मापनोदनं कृतवानित्युच्यते । यदा कायिकमानन्ददानं करिष्यति, तदा बहिरेव तथा करिष्यतीति भावः। अत एव गीत- गोविन्दादिपु तथैव गीयते । हरिरिति पूर्ववत् । आयश्लोके सर्वानेव रात्रिवियादि । ननु तासां रात्रीणां नित्यत्वाद् दिवापि स- त्त्वेन तेष्वप्येतद्रात्रिप्राकट्यं कृत्वा रमते, उत लौकिकीपुरात्रिष्वेव तथा कृत्वा १०-२६-१. तथेति शंकानिरासायाहुः सर्वाखेवेत्यादि । यावतीपु ता आरोपितवां- स्तावतीपु सर्वासु रात्रिष्वेव लौकिकीष्वित्यर्थः । अन्य 'थैवं शशाङ्कांशुविराजिता' इति श्लो- केन लौकिकीनां तासामतिदेशो न सङ्गच्छेत । दिवापि तथोक्तौ दोहनपयोधिश्रयणसंयावसि- ध्यादिकं गोपानां दिवा गोचारणादिपराणामेतासु खपार्श्वस्थत्वेन माननं च न सङ्गच्छत इति मावः । पूर्णत्वादिति । रसशास्त्रीयाभिः सर्वाभिः कलाभिः पूर्णत्वादित्यर्थः । सकलकलापूर्ण- भगवन्मनःसम्बन्धिचन्द्रस्यापि सदा तथात्वात्तासु तत्प्राकट्यकरणेन तथात्वकरणमित्याशये- नाहुः पूर्णिमेत्यादि । अन्यदा सदोपस्य जलादेर्दोपनिवर्तकत्वं कमलादिलक्षणगुणाधायकत्वं च शरदो लोके दृश्यत इति तस्यामसाधारणो धर्मोस्तीति ज्ञायते। इहापि रसानुपयोगिवस्तु- निरासपूर्वकं भगवद्भावपोपिकाऽलौकिकी शरद्भविष्यतीति तामेव कृतवानित्याहुः ऋतुम- पीति । पुंसां सदोपभावस्त्रीणामप्यत्र न प्रवेश इत्यपि ज्ञापयितुं वसन्तादीनां प्रावृपश्चाकर- णमिति हृदयम् । ननु रात्रीणां नित्यत्वेन तद्धर्माणामपि नित्यत्वात् तासां कालात्मकत्वेन- ववश्यंभावाच तत्करणोक्तिर्विवरणे कथमुपपद्यते । न च मनस इवेति वाच्यम् । तथाना- श्रुतेरिति चेत् । इत्यम् । अत्र हि वीक्षणस्य तथा मनःकरणे हेतुत्वमुच्यते । तथा च सर्व- विपयकापरोक्षनित्यज्ञानवतो नित्यरात्रिदर्शनस्यापि तथात्वेन तत्कार्यस्यापि तथात्वापत्ती तत्समाधानाय वीक्षणे.पूर्वस्माद्विशेपो वाच्यः । स चात्र विपयरूप एव वक्तुं युक्तः । स च विशेषणांश एव । पूर्व तस्सानाविभीवनादधुनैव तथा करणाद्रसोद्दीपिका सामग्री प्रभुरेव कृतवानिति सुष्टतमाचार्यः कृत्वेति । यद्यपि विशेपणस्यापि नित्यत्वेनोक्तदूपणानुद्धा- रस्तयापि भक्तानामपि दर्शनयोग्यता तत्र सम्पादितेति तथा । नायकभावेनेक्षणमेव विशेष इति ज्ञेयम् । अत एवोपसर्गो वीति । वस्तुतस्तु तत्तत्क्षणसम्बन्धिनी लीला नित्यैवोच्यत इति नानुपपत्तिः काचित् । यद्यपीत्यादिनाऽपिशब्दार्थ उक्तः । तथापि मर्यादेति । रसमर्यादेत्यर्थः । एवं कार्ये योगमायाया इति । भजनानन्ददानलक्षणे कार्य इत्यर्थः । अन्यत्र स्थितं प्रमाणम् । वेदात्मानं सर्पणं देवक्यां स्थितं रोहिण्यां १. मनसपैनि पाटः। २. प्रकटितवानिति पाटः।

·१७ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। योजितवती, खयमाविर्भूय मधुरायां स्थितमानन्दरूपं प्रभुं गोकुले, तथानापि पूर्व गोपानां गृहेषु स्थिता ऋचोधुना भगवति योजयति, भगवति स्थितमानन्दं च ताखित्यर्थः । अन कश्चिदाह । आनन्दस्य सुखरूपत्वादमूर्तस्यान्यन गमनासम्भवात्प्रियसङ्गनि- मित्तकः खामिनीपु सुखविशेष उत्पन्न इत्येव वक्तुं युक्तम् , अतो योगमायाश्रयणनिमि- चकथनमनुपपन्नमिति । स वक्तव्यः । 'आनन्दाव्येव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिश्रुतिभ्य आनन्दमयोभ्यासा'दित्यादिन्यायेभ्यश्च धर्मिग्राहकप्रमाणभूतेभ्य आनन्द- मयत्वं भगवत्स्वरूपे मन्तव्यम्, अनिच्छतापि त्वया । तथैव चिद्रूपस धर्मरूपमग- शब्दार्थज्ञानरूपत्ययप्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वादिति न्यायाधर्मरूपतापि । तथा च 'तदेजतीति श्रुतेस्तस्य गतिरूपत्वमप्यङ्गीकार्यम् । अत एव व्यापकत्वेपि गतिली- लोपपद्यते, दामोदरलीलेव । वस्तुतस्तु स्वरूपमर्यादामप्यतिक्रम्य भक्तार्थे लीला करोतीति नानुपपत्तिः काचित् । अत एव 'रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवतीति श्रुतिः । सर्वात्मभावलक्षणः स्थायिभावो रसस्तमेव लब्ध्वानन्दवान् भवति । तादृशे प्रभुः स्वरूपानन्दं ददातीति तथा लाभकथनेन भगवदत्त एव, प्राप्यते, नान्यथेति सूच्यते । एवकारः सर्वत्रानुपज्यते । तथाहि । रसमेव लब्ध्वा तथा । तं लब्ध्वा तथा मवत्येव । तथा भूत्वा आनन्येव भवति, न तु लौकिकदुःख्यपीति च । अतः प्रमा- णातिरिक्तमार्ग इति । प्रमाणमार्गातिरिक्तो मार्ग इत्यर्थः । यतोन्यत्र स्थितं प्रमाण- मन्यत्रापि योजयत्सतोन्यभजनरहितं विवाहितपतिभजनं विदधच्छासं तत्यागपूर्वक भगवत्सेवामेव वित्त इत्यर्थस्तु स्वामिनीनां तथा भजनेन तेन च फलसिद्ध्या 'या मा- मजनितिवाक्येन भगवता प्रत्युपकृतित्वेन कथनात्फलरूपेण चाधुना ज्ञाप्यते । तस्य मा- गत्वं च । अन्यथोन्मार्गत्वमेव भवेत् । अस्त्वेवमेतदित्यादिना प्रतिपादितं च ताभिः । ईश्वरवाक्यस्याखिलप्रमाणाधिकवलवत्त्वेपि स्वामिनीवाक्यैर्दुलत्वमपि प्रमाणातिरिक्तो मार्ग इति ज्ञेयम् । यद्वा । प्रभुप्राप्त्यर्थ गुरूपसतिस्तदुक्तकरणं च भक्तानां प्रमाणमार्गः । प्रकृते च खामिनीप्रात्यथै योगमायाश्रयणादिकं प्रभुः करोति करिष्यत्वपीति प्रमाणातिरिक्तो मार्गः, यतोन्यत्र प्रतिष्ठितमानन्दमन्यत्र योजयत्यत एतदावेन भजनरूपोत्युत्कटनेहजविरहमावेन सर्वत्यागपूर्वकं खदेहादिविस्मृतिपूर्वकं भगवदन्वेपणपरत्वलक्षणव भक्तिमार्ग इत्यर्थः । इदं च द्वितीयतृतीयाध्यायादिपु स्पष्टम् । एवं सत्यस्मिन्मार्गे खामिन्य एव गुरव इति ज्ञापितं भवति । स्वामिनीनां विप्रयोगभावे सौभाग्यमदादिहेतुः । तत्र च भगवद्धर्मप्रवेश एव हेतुः । अन्यथा पादरजःप्रपन्नानामेतासां मदो मानश्च न स्यातामिति भावः । नन्वेव 'शशांकांशविराजिता निशा' इति वाक्यालौकिकीष्वपि रात्रिषु रमणमिति ज्ञायते । एवं सत्यलौकिकीतत्परिग्रहे गौरवं विशेषाभावश्चेत्याशक्य लौकिकीनामपि तासां स्वरूपमाहुः याच रात्रय इति । निर्मिता इतिपदात्सर्गादावेवैतदर्थमेव भगवता सृष्टाः काश्चन राज्यों ·९८ श्रीटिप्पणी। भगवत्येव स्थिता एतावत्पर्यन्तं, लीलासमये लौकिकीष्वेव रात्रिषु स्थापयित्वा तां कृत- वानिति ज्ञाप्यते । लौकिकेन्दुप्रकाश्यत्वेन गीतगोविन्दाधुक्तप्रकारेण लौकिकरीत्यैव रमणेन चैतासां लौकिकीत्वमुच्यते । तासु विवक्षितेन्दुप्रकाश्यत्वेन नायकमानोक्त्या नायिकान- णिपातोक्त्यैतन्माननायकान्तर्धाननायिकादैन्योक्त्यैतद्धेतुकतदाविर्भाचे तदधीनत्वोत्या प्रश्नोत्तरे परोक्षमजनोक्तौ पूर्वमननुभवेपि प्रत्यक्षबाधेपि तदनुभवतद्वाग्विश्वासोक्त्या भग- वद्विचारितानुपूर्वाकखरजात्युन्नयनादिभिश्चालौकिकरीत्यैवालौकिकरसदानमिति ज्ञाप्यते । उक्तार्थेषु लौकिकवलक्षण्यं स्पष्टम् । एवं सति खरूपत एव चालौकिकत्वमितिविवेकः । एवं कथन उपपत्तिमाहुः अन्यथेति । साधारणीनां रात्रीणां तल्लीलाश्रयत्वे तासां सर्व- धैव तुल्यत्वात् सर्वेषु देशेषु सर्वेपामेतदानन्दप्राकट्यं स्यादित्यर्थः । अन्यथेत्यस्यैव वि- वरणं साधारणीत्यादि । भूम्येकत्वेपि लीलाश्रयभूम्बधिष्ठानलेनास्या नानुपपत्तिरिति भावः। ननु सर्वज्ञस्य रात्रिदर्शनमपि सार्वदिकमित्यधुना को विशेष इति चेत्तत्राहुः शरदि ऋ- तापित्यादि । विशिष्टदर्शनं विशेप इत्यर्थः । ननु विशेषणस्यापि नित्यत्वान्न तथेति चेत् । सत्यम् । यादृशी लीलोच्यते तादृश्या एव नित्यत्वादधुनैवोक्तविशेपणवैशिष्टयमित्युक्तेपि न दोपः । एतद्यथा तथा विद्वन्मण्डने निरूपितमस्माभिः । ईश्वरस्यान्याश्रयणं हि लौ- किकी रीतिः, तदुक्त्वा तद्रीत्यापि रमणं सूच्यते । एवं सति मध्यस्थलेन तदा तस्या विशे- पत उपयोग इति तदाश्रयणमुक्तमिति ज्ञेयम् । किञ्च । स्वाशक्ये ह्यर्थेऽन्याश्रयणं क्रियते । तथा च सर्वसमर्थस्यापि खानन्ददानसमये ईश्वरत्वादिधर्माज्ञानं सम्पादयितुं रसपरवश- वेन न कर्तुं शक्यं, गोपानां चैतल्लीलाविषयकाज्ञानं तथा । आगमनसमये निषेधोक्त्या तज्ज्ञानस्य कथनात् अत एतदादिकार्यसिद्धयर्थं योगमायाश्रयणमलौकिकरीत्या रमणेपीति ज्ञेयम् । अत एव 'मोहितास्तस्य मायया' 'मन्यमानाः स्वपार्श्वस्था'निति वक्ष्यति । अत एव रसोपयोगि यद्यत्काय तत्तदा तदा सम्पादयितुं शक्तेयमिति स्खनिकट एव मूर्तिमत्यास्तस्याः स्थापनमिति ज्ञापनायोपेत्युपसर्गः । एतदेवोक्तं समीप एवाश्रित्येसनेन ! तदोडराज इत्यस्याभासो नूनने तस्मिन्नित्यारभ्य ससृज इत्यन्तः । अत्रेदं प्र- तिभाति । आश्रितत्वोक्यात्रेश्वरत्वमर्यादामुलंघ्य भगवानधुना प्रवृत्त इति ज्ञायते। अन्यथा रसमर्यादोच्छियेत । एवं सति यदवधि सर्वविकारराहित्येन नैवंविघं मनः प्रकटितमिति सपयेतादृशस्य तस्य नूतनत्वम् । लौकिकी रीतिमनुसृतवतस्तद्दे- यतापेक्षापिघटते । लोके देवताधिष्ठितस्यैव कार्यक्षमत्वात् , अन्यथा नियामकाभावेन सामर्थ्या- भावेन चाल्पनैव यया पूर्वमेव भवेत् , नतु रसैकपरवशं सदा।अत एवात्तगजेन्द्रलील इति व- क्ष्यति। करिणीपर्शमात्रेण परवशत्वं तत्र प्रसिद्धम् । युक्तं चैतद्विमायादिकं विना न रसपोप इति । 'विभावानुमाव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति'रिति वात्स्यायनसूत्रान् । वस्तुतस्तु रसो . 1. ताणमिति पारः। २. तदन्ती पाठः।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। वैस' इत्यादिश्रुतिभ्यो रसरूपत्वात्प्रभोरस यादृशस्तच्छानसिद्धोऽस्ति तादृशो निरूप्यत इति नानुपपत्तिः काचित् । अत एवैवंभूतस्यैव नित्यत्वमपि । एतद्विद्वन्मण्डने द्रष्टव्यम् । तस्मा- समुक्तमनधिष्ठितं चेत्यादि । ननु चन्द्रस्योदयकर्तृवं मूले प्रतीयत इति भगवतः सृष्टिकर्तृ- त्योक्तिरत्र विरुद्धेति चेत् । न । अनवयोधात् ।यदा मनश्चके तदैव य उडुराजोदुत्पादि- तस्स उदगादिति मूलार्थस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा तदेति न वदेत् । सोप्युदगादित्येव वदेत् । किम्चाग्रिमश्लोकोक्तचन्द्रदर्शनान्यथानुपपत्त्यैव चन्द्रोदयप्राप्तरेतलोकवैयापातः । एवं सति चिकीर्पितलीलाया वेदलोकयोरप्रतीतत्वेनापूर्वत्वात्तत्सामग्र्यप्यपूर्वैव सर्वा स- म्पादितेति ज्ञापनाय तदेत्युक्तिपूर्वक तदुदयवर्णनमिति ज्ञायते । अत एव भगवन्मन- चन्द्रस्येत्यारम्य कदाचिदपीसन्तो ग्रन्थो युज्यते । अन्यथा मूले पूर्णत्वादिधर्माः कण्ठोक्ता नेत्याचार्या अपि न वदेयुः । अत एव पूर्वश्लोके मनसोपि करणमुक्तं चके इति पदेन । क्रीडायां मनस एव मुख्यत्वात्तस्य नूतनतया करणोक्त्यैव सर्वस्या अपि सामग्या- स्तथात्वं ज्ञातं भविष्यतीत्यभिप्रायेण । एवं सति तादृशं चन्द्रं च प्रभुः ससृज इति हेतो- र तदुदयमाह शुक इत्याभासार्थो ज्ञेयः । तथापि क्रमेणैवेति । अन्यथा रजन्येपेति यभुन वदेदिति भावः । नन्वया राज्या नित्यत्वेनैकयेव चारितार्थं वहीनां तासां परिग्रहः किमर्थ इति चेत् । अत्र वदामः । नायिकाविशेषेषु प्रतिपदादितिथिनियतकर्त- व्यताकबन्धादिविशेषैरेव रसः प्रादुर्भवतीति वात्स्यायननयसिद्धत्वात्तदर्थमेवोक्तरूपाणां तासां परिग्रह इति । रात्रीणामलौकिकत्वेन प्राकृतनक्षत्रारक्षकत्वेप्येतद्रामिप्रकाश्योडूनां चाप्रसिद्धत्वेपि यदुडुपपदोषादानं तत्त्वेतद्रात्रिष्वेव प्रकाशमानत्वेन स्वामिनीनां मना- स्येवानोडत्वेनानिमतानीत्याहुः सोऽपि चन्द्र इत्यादिना । इन्दोर्नक्षत्रसजातीयत्वं 'नक्षत्राणामहं शशी तिवाक्यासिद्धम् । एतन्मनस्सु तत्वोक्त्यैतचन्द्रसजातीयत्वं सूच्यते । तच भगवन्मनःसम्बन्धित्वम् । तत्त्वं चात्र भगवन्मनोंशत्वम् । स्वमनःप्रवृत्तिनिवृत्तितो- पादिकार्यार्थमाविर्भावितत्वं च । प्राच्याः ककुभ इत्यत्र । प्रतिस्पर्धिन्यामिति । प्रतीच्या दिशीत्यर्थः । उत्तरसन्ध्यायामखिलद्विजोपास्यत्वेनेयमेव दिवख्येति मर्यादा- मायित्वं लक्ष्यते । रविश्व तथा । अतस्तेन तत्र रागसम्भवः । यत्रोक्तरूपेन्दुप्राकट्य सा दिक्पुष्टिमागीयेति तस्या एतत्प्रतिस्पर्धिनीत्वम् । एतेन मर्यादामार्गे ताप एव, पुष्टिमार्ग- प्रवेशे तन्निवृत्तिरिति सचितम् । प्रातः प्राच्या अपि तथाभूताया एवाधुनैवंभूतात्वकथनात् अधुना प्रभोरेवेन्द्रत्वेन तदेवताकात्वेनाप्यस्यास्तस्याः सकाशादुत्कर्षः । पुष्टिमार्गोत्कर्षमेव प्रभुः करोति, नान्यत्रास्मादुत्कर्ष सहत इत्येतत्सर्व हदि कृत्वा तसा मुखे न राग इत्यायुक्तं प्रतिस्पर्धिनीत्यमप्युक्तमिति ज्ञेयम् । स चर्षणीनामित्यत्र । इदं या चूप प्रजननैश्ययोरिति पाठादयं धातुराविर्भावन ईशधात्वर्थे गमने च शक्तः । अथवेशस्य भाव ऐश्यं तत्र तथा । प्रकृते तु सर्वात्ममावैकलभ्यरसाधिकारिमाप्रसृष्टावेव याः शक्तयोड ·श्रीटिप्पणी। धिकृतास्ता भगवदाविर्भाव ज्ञात्वा तादृशीराविर्भाव्य फलसिद्धिं प्रतीक्ष्यन्त्यस्तत्पर्यन्तमन्य- भावेभ्यस्ता रक्षन्तीति चर्पणीशब्देनोच्यन्ते । यद्यपि शाब्दिकैरैश्यशब्दस्य गत्यर्थकत्वमेवोक्तम् , तथापि गत्योरित्यनुक्त्वा यदैश्ययोरित्युक्तं तत् सोप्यर्थोत्र ज्ञेय इति ज्ञापनायेत्यस्माभि- स्तथोक्तम् । गमनार्थत्वे तु यत्र ता आविर्भावितास्तत्र गत्वा तत्फलसिद्ध्यनुकूलप्रयत्नवत्यो भवन्तीति तथा। तथा च खस्वामिनीषु भगवद्भोगयोग्यास्वपि तद्विलम्वं दृष्टुतदाति च चर्प- णीनां परमस्नेहवशाच्छोकोजनि । एवं सत्ययमिन्दुः प्रियसंगाभावजदुःखं स्वामिनीनामपन- यन्न केवलानां तदपनयति, किन्तु चर्पणीसहितानामिति मूलार्थः सम्पद्यते । स्वामिनीदुःख- निमित्तकस्तासां शोक इत्येतदुःखनिवारणेनैव तासामपि स निवर्तत इत्यमुख्यत्वात्सहभाव- स्तासामुक्तः । एतदिन्दुखाभाव्यादेतदुदये संगमनिश्चयेन च तन्निवृत्तिः । इदमेवोक्तं चर्ष- णीसहितानां जीवानां वेत्यादिना । आयपक्षे तु यत्सम्बन्धिनामेव परमानन्दानुभवस्ताः शक्तयः स्वयं तदर्थिन्यो मगवद्भक्तेष्वेतदतिरिक्तेष्वेतावत्कालपर्यन्तं परिभ्रान्ताश्चर्षणीशब्देनो- च्यन्ते । मुक्तौ तदभावं ज्ञात्वा तादृशेभ्यः स्वयमेव निवृत्ता भवन्ति । भगवतैव तादृश्य एव ताः सृष्टा इति तेषु न प्रवेश इति ज्ञापनाय न लभन्त इत्युक्तम् । अत एवाग्रे स्वत एव निवृत्ता भवन्तीत्युक्तम्, न तु निवर्तिता इति । तथा चैतदुदये तच्छोकनिवृत्तिर्जातेति तथा । अस्मिन्पक्षे पुनश्चन्द्रपरामर्शस्य प्रयोजनाभावादेकस्मिन्वाक्ये वारद्वयं तत्कथना- सम्भवारपूर्वमप्रसिद्धत्वेनास्येन्दोः प्रसिद्ध्यर्थकत्वमपि तच्छब्दस्य न वक्तुं शक्यमित्य- रुच्याग्रिमः पक्ष उक्त इति ज्ञेयम् । दृष्ट्वा कुमुदन्तमित्यस्याभासे । तस्य शब्दयोनित्वं निरूपयन्निति । वाचः पूर्वरूपं हि मनस्तञ्च समानाधिकरणाया एव तस्यास्तथा । प्रकृते च गान एतचन्द्रदर्शनस्य हेतुत्वोक्त्यापि गानसमानाधिकरणमनोधिष्ठातृत्वं तत्र जाप्यत इति भावः । न चैवं वनेपि तत्त्वापत्तिरिति वाच्यम् । विशेषणस्यैव तत्र प्रयोजन- कत्वेनोक्तेः । रमाननाभमित्यत्र लक्षम्या अयं भ्रातेत्यादि । भगवान् रमणेच्छायां तद्रसपूरणार्थं ब्रह्मानन्दं लक्ष्म्यात्मकनायिकारूपमाविर्भावितवान् । तस्मैव रमणस्थानत्वात् चन्द्रोपि तथैवायमाविर्भावित इत्यस्य तद्भातृत्वमत एव समानाकारत्वमिति भावः । नवकुहमारणमित्यत्र । नवपदस तात्पर्यमाहुः विवाहसमय इत्यादि । कलत्वे गानस हेतुमाहुः यदि व्यक्तमित्यादि । यद्यपि वरूपदिक्षा न तच्छ्रवणनिया, तथापि गीतसाथः स्वरूपमेवेति, तथार्थसंयुक्तमेवेति गीतस्य व्यक्तत्वेऽस्यापि तथात्वं पात् । तथा च तदनवर्धनमि'तिवाफ्यात्स्वरूपरसानुमवेच्छाया एवोद्तत्वेन तदनु- भवेनैवागमनप्रतिबन्धः सादिति मावः । वामशामित्यत्र । यासां पुनदृष्टिरि- १ प्रतीक्ष्यमाणा इति पाट.।

·कालस्तथा कर्तु न शकोतीति चेत् । अत्रेदमाकूतम् । 'उक्तं पुरस्ता'' भगवांस्तु भक्तानां स्वप्राप्तिप्रतिवन्धं न साक्षात्करोतीति वस्तु उक्तं पुरस्तादित्यत्र । उक्तं निर्गलितार्थमाहुर्यथाशास्त्रमित्यादिना । अन्यथा भगवानित्यादिनानिमाणाम् । किञ्च । पूर्व ज्ञानभन्योरपि हेतुत्वमङ्गीकृ. सोक्तम्, अधुनात्वाविर्भावेनैव ते अन्यथा सिद्ध इति खरूपेणैव सर्वेषां मुक्तिरित्याहुः १०.२६-४. . श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। यादि । पुष्टिमार्गानुसारिभजनपरत्वमेवोत्तमत्वं दृष्टः । अन्यथा चार्वादिपदान्यपहाय वामपदं न वदेदिति भावः। निशम्य गीतमित्यत्र । यद्यपीति । उपक्रम एतत्सम्बन्धिरात्रिदर्शनस्यैव रिसाहेतुत्वेनोक्तेरिति भावः । तथापीति । तदननवर्धनमितिवचना- द्भगवदीयोनगो यत्रास्ति तं तत्र वर्धयत्येवेत्येतावपि स्थितः । स तेन तथा कृत इत्येता अप्यागता इत्यर्थः । अत एव वर्धकत्वमुक्तम् , न तु जनकत्वमिति भावः । एत- देवोक्तमाहानं सशमित्यनेन । पूर्वीपेक्षयाधुनात्युत्कटो जात इत्याशयेन नूतन उत्पन्नः काम इत्युक्तम् । दुहन्त्य इत्यस्याभासः । प्रसङ्गादित्यादि । अत्र पक्षद्वयं सम्भाव्यते । कुमारी- णामेवाहानं मुख्यमित्येकः, अविशेषेण तथेत्यपरः । तत्राये प्रसङ्गादि- त्यादि । द्वितीये तासामित्यादि । एवमपि । गुणशब्दोत्र सर्वत्र भाव- परो ज्ञेयः । भाववैलक्षण्यज्ञापनाय तथोक्तिः । जातीत्यादि । धर्मपदं विष्वप्यनुपज्यते । हनाद्यपेक्षयाजनखान्तरङ्गत्वादन्यस्मिन्मण्डने सत्यप्येतद्विना तेषां सौन्दर्याजनकत्वाद- सम्पूर्णस्याशोभाजनकत्वाच मुख्यत्वमिति तत्त्यागोऽशक्य इति तत्करणाहुर्लमाधिकार इत्युक्तम् । ज्ञानमार्गशोधिका इति तु शास्त्ररीत्या बुभुत्सूनां बोधायोक्तम् । काश्चित्कृष्णान्तिकमित्यत्र । तन्मध्येपीति । अन्यथा पूर्ववाक्ये काश्चि- दित्युक्तत्याद्वस्त्रादिव्यत्यासस्य जवकृतस्य सर्वसाधारणत्वादने काश्चिदि- तिपदमसम्बद्धं स्यादिति भावः । अन्तर्गहगता इत्यस्याभासे । यासां काल इत्यादि । नन्वासां भक्तत्वा- १०-२६.२. दित्यस्य द्वितीयव्याख्यानानन्तरं 'यासां साक्षा' दित्यादिनोक्तप्रयोजनार्थ प्रतिबन्योवश्यं कार्यः। स्थितिः । अतोधिकारी कालः प्रभुकार्य कृतवानिति नानुपपत्तिः काचित् । १०.२६-७. चैवस्यापि पक्षसमत्वेन नेदमुत्तरं स्यादिति भावः । एतेनावश्लोकार्थ उक्तः । २०-२६-२३, ज्ञानभत्क्योरित्यादिना। भगवतो नृपेत्यत्र । सवैश्वर्यसम्पन्न इत्यारभ्य निरपेक्ष इत्यन्तेन ग्रन्थेन १०-२६-१४. मगशब्दार्थवत्त्वं विघृतं प्रकृतोपयोगित्वेनेति ज्ञेयम् ।

·m १०२ श्रीटिप्पणी। कामं क्रोधमित्यत्र । नन्ववतारसमये पूर्वोक्तभक्तनिमित्तं पृथगाविर्भावोपेक्षितो. थवा तेनैव तत्फलसाधनमिति सन्देहे निर्णयमाहुः एकस्येति । उक्तस्थटे १०-२६-१५. तेनैव तत्फलसाधनं न पृथक्तदपेक्षेत्येकस्यैवाविर्भावस्योभयरूपत्वं भवति । एकत्र विनियुक्तस्यान्यत्र विनियोगो न न्यायसिद्ध इत्याशङ्कानिरासाय निर्णायकन्याय- माहुः संयोगेत्यादि । यथा होम एव नियुक्ता जुहूः पर्णमयीत्वगुणयोगात्पापश्लोकश्रव- णाभावमपि साधयति, न त्वेतदर्थ पृथक्सा तन्मयी क्रियते । 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोती'ति श्रुत्या होमाया एव तन्मय्यास्तस्या एतत्फलसाधकत्वोक्तः, तथा प्रकृतेपि भूम्यादिक्लेशव्ययनिमित्तकाविर्भावस्यैव तत्तद्भक्तयोगे तत्तत्फलसाधकत्वमिति न पृथक्तदपेक्षेत्यर्थः । अत्रेदमपि ज्ञेयम् । पुष्टिमर्यादाभेदेन द्विविधानामपि भक्तानां फलसाधनं सर्वशक्तिप्राकट्यपूर्वकमवतीर्णेन पूर्णनैकेनैव स्वरूपेणैव कर्तुं शक्यम् । तत्रापि केवल- मर्यादामार्गस्थापनायाविर्भूतेन पुष्टिमार्गीयभक्तेष्टपूरणं न क्रियते । एवं केवलपुष्टिमार्गी- येणाप्याविर्भावेन । अत एव दण्डकारण्यस्थीणामिष्टपूर्तिन कोसलेन्द्रेण कृता । श्रीमगो- कुलचन्द्रेण च यज्ञपत्नीनाम्, पुष्टिलीलानधिकारात् । अग्रे मथुरादिपु प्रद्युम्नादिरूपेण लीलाकरणात्तत्तदनुरूपं फलदानमिति । नित्यं हरावित्यत्र । स हि सर्वदुःखहर्तेति । भावनाविपयस्वभावादेव न दुःखभानमित्यर्थः । नित्यमित्यादिना तन्मयत्वं विवृतम् । तथा स्फुरण उपपत्तिमाहुः सर्वत्र भगवदावेशादिति । अतिविगाढभगवद्भावनायां देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणजीवेष्वपि तदावेशात्तेषु तथा स्फूतों तत्सम्बन्धिष्वपि तथैव भान- मित्यर्थः । एतदेव जीव इत्यादिना विवृतम् । ननु प्रश्नोत्तरं त्वाद्याभ्यामेव सम्पन्नम् , अने- नापि लोकेन स एवार्थः पर्यवस्सतीत्येतत्कयनं व्यर्थमित्याशक्य तत्तापर्यमाहुः तादृशी- मिति । एवं योधनार्थमित्यर्थः । ता दृष्ट्वेत्यत्र । यास्त्वियादि । अन्तर्ग्रहगता अनाकारिता एव नादं श्रुत्वोद्युक्त इति प्रतिबन्धोमूदिति शंकानिरासायाहुः याः पूर्वोक्तास्ता अप्याहूताः । तत्रो पपत्तिमाहुः समागता इति । अन्यथा तथा न स्यादिति भावः । गेहस्य देह सम्बन्धित्वात्तस्य नटत्वेनैतासां गृहाभावात्तत्र गमनं बाधितमिति न निवार्यन्ते । दोपनिवा रणार्थ प्रतिपन्ध इत्युक्तम् । यावद्भिर्गुणैर्भगवद्रमणं भवति तावद्गुणसम्पन्ना अन्यत्र विवाहतो रसशास्त्रोक्तरसविशेपोपयोगिगुणवत्यश्च याः समागतास्ता अपि यद्यपि न निवारयितुं यो- ग्याम्नयापि स्यातुमशक्काः सत्यः खतो नागताः किन्तु शब्दश्रवणे सति । तथा च तावा- नंशो निवारणीय इति शन्देनैव निवारणं कृतम्, न तु हृदा । तदनंगीकारेण शब्दोपाधि कमागमनं चेत् स्यान्निवृत्तिरपि स्यादिति तदमायो ज्ञाप्यत इत्याहुर्याः पुनरित्यादिना । एवं करणे हेतुमाहुरन्यशेपतयेति । एतेन मक्तिमार्गमर्यादा ज्ञापितेति भावः । अपा- गृना इति । अन्तहिर्विवादो नागरीणां कदाचिद्भवेदपि, न त्वेतासाम् । जसम्पन्धे- ·इत्येवरूपत्वं सत्त्वादिगुणेष्वस्तीति तदृष्टान्तेन बोधयितुं तावद्भिः श्लोकैरेता निवार्यन्त मध्यस्थाः सत्त्वादयः प्राकृतेभ्यस्तेभ्यो भिन्ना एतासु सन्ति । यतः प्रभुसगमविलम्बहतो- । - श्रीविठ्ठलनायविरचिता । नान्तरधर्मावरणासम्भवात्तथा चागमनं सर्वांशेनेव, नत्वन्यनापि केनाप्यंशेन हृदयं स्थाप- यित्वैति भावः । एतासां निवर्तने यावत्स्वसामर्थ्यमुपयुज्यते तावत्पूर्णभत्र प्रकटीकृतवान्प्र- मुरिति ज्ञापनाय भगवानित्यादीनि प्रभुविशेषणानीति ज्ञेयम् । तेन खामिनीभावस्य महा- उवत्त्वं ध्वन्यते । तेन भक्तिमार्गोत्कर्प एव सिध्यति । भावस्य भगवद्पत्वात्तदुत्कर्ष एवै- मपि पर्यवस्यतीति हृदयमाचार्याणाम् । नन्वन मोहने विशेष उक्तोन्यथा मोहिता इत्यु- कत्वेन पौनरुज्यं स्यात् । तथा च पूर्वस्मादाधिक्यस्य विशेषपदार्थत्वात्पूर्वस्य च भग- वद्विषयकस्यैव तस्योक्तत्वात्तद्गत एव विशेषो वक्तुं युक्तो, न तु गृहादिविषयकस्य, पूर्व- मसत्त्वादित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेति । स्थूणानिखननन्यायेनेति भावः । न च भग- वद्विषयकमोहाद्विशेषो वक्तुं शक्यः, असम्भवात् , तथा सति गच्छेयुश्चेत्याहुः अन्यथेति । ननु तच्छब्देन सर्वसागसर्वात्मभावाधुक्तधर्मपरामर्शातस्य स्वत एव रढन्यात्तथा सत्यु- गयरिशेपणकथनप्रयोजनाभावाच नैतत्साधीय इति चेत् । सत्यम् । उक्तानुपपत्त्या प्रगुणा खवाक्यानां गमनार्थकत्वावोधनाचाद्य एव पक्षे तात्पर्यमस्तीति यद्यपि ज्ञायते, तथापि खरूपस्य रसरूपत्वेन भावात्मकत्वं यदुच्यते, तत्तु तद्विरोधिवचनाविर्भावेनानुपपन्नमिति शंकानिरासाय तदविरोध्यर्थकत्वमप्युच्यते वाक्यानां तात्पर्यविषयत्वेन । एतदेवाहुरतो- थत इत्यादिना । यतः स्थितायेव भगवत्तात्पर्यमतो हेतोरापाततः प्रतीयमानार्थप्रत्यायना- निवारयचपि फलतः स्थित्यर्थकानीत्यप्युच्यन्त इत्यर्थः । मगवद्वाक्यसंख्यातात्पर्यमाहुः दशविधानामिति । सगुणनिर्गुणभेदेन दशविधानां तथा, नत्वेतासामिति भावः । एतासां वस्तुतो निर्गुणत्वेपि लीलारूपत्वेन प्रस- त्यभावेन तदभावोपि न वक्तुं शक्य इति तथा । तर्हि निषेधस्य कोपयोगः। क्षुब्धदभो नवनीतस्येव शोमकवाक्यैस्तथाभूताम्यो हार्दप्रकटने प्रभुशुश्रूषापूर्ती वाचनिक्या अपि प्रपत्तेः सिद्धौ लोके सर्वात्ममावमार्गप्राकट्ये चोत्कटमावोद्दीपने रसपोपादिषु चेति बु- ध्यख। एतासु नायिकाभेदेन भावभेदो वोधनीयः,ते च क्वचिदेकरूपाः, क्वचित्कदाचिनिमश्रा, वचित्कदाचिदुत्तरेणोपमर्दिताः, केचित्कचिञ्चिर स्थिराः, केचित्किश्चित्कालं, केचिदाशु नाशिन इत्याशयेनाहुः तमो रज इत्यादि । तथा सत्युपचारेण मावा एव तमआदिशब्दैरु- च्यन्ते । तथा च तेषां भेदा यतादृश्यस्ता निरूप्यन्त इति सम्बन्धः । वस्तुतस्तु लीला- डेय कर्तुं प्रिये खसगविलम्यासहिष्णुत्वहेतुभूतभावमुत्पादयितुमेतस्यैव पालनेन स्थैर्य कर्तु च समर्थाः । अत एवादौ तम एवोक्त, ततो रजस्ततः सत्त्वम् । एतदेवाहुः स्वान्तेति । खस्स तमआदेरन्तः फलं लयादि । उक्तरीत्यैतद्गुणानां तत्र पर्यवसानात्तया निरूप्यन्त इत्यर्थः । प्रियं किमित्यय । अर्थादेतासामिति । खातिरिक्तस्य प्रश्नविषयीकरणादिति १०.२६-२८.

·श्रीटिप्पणी। भावः । किञ्च । प्रियस्यानेकविधत्वे हि तेषां मध्ये किं करवाणीति प्रश्नः संगच्छते । तेन तदनेकविधत्वं विवृण्वन्ति तत्प्रयोजनमित्यादिना । देशादिव्यवहितत्वमेवेष्टात् कामिते विशेषः । व इत्येकेनैव चारितायें द्वितीयपदेपि तदुक्तेभिन्नविषयकत्वं तस्यावगम्यत इत्याशयेन पक्षान्तरमाहुस्तत्रापीति । खामिनीष्वप्युक्तरूपसत्त्वादिभिस्तधात्वमस्तीत्येकैक- विधाः प्रत्येकैकचरण इत्यर्थः। १०-२६-२०. भ्रातर इत्यत्र । अदृष्ट्वेत्यादिना प्रासंगिको लोकस्थित्या प्राप्तोर्थ उक्तः । दृष्टं वनमित्यत्राप्युक्ता गुणाः पूर्वोक्ता ज्ञेयाः । स्थितिपक्षे गृहे न गन्तव्य- मिति यदुक्तं तत्र हेतुमाहुर्यदि गृहगमनेत्यादि । सर्व त्यक्त्वा वनं प्रवि- १०-२६-२१. प्रस्य तदपेक्षायामेव प्रायश्चित्तं कृत्वा तत्र गमनं स्मृतिवचनेन बोध्यते यत इत्यर्थः । प्रकृते तदभावान्न गन्तव्यमेवेति भावः । पतीन् सतीरित्यत्र । द्वितीयाबहुवचनान्यथानुपपत्त्याहुः पतिविशेपणं वेति । तथा च तेपामुपहासवचनमिदं भवति । यतो लोकव्यवस्थैताह- १०-२६-२२. शीति तामुक्तवन्तः पूर्वजन्मनीत्यादिना । भवन्तश्चेति । जाय- माना इत्यर्थः। भर्तुरित्यत्र । स्त्रीणामिति बहुवचनेन भरित्येकवचनेन च सर्वासां य एको भर्ता तत्सेवाविधानाद्भगवत एव तथात्वाद्भजनमेव विहितं क्रियत इत्याश- १०-२६-२४. येन स्थितिपक्षार्थमाहुः स्वभावतो जीवानामित्यादिना । अत्र वन्धुप्रजा- शब्दाभ्यां तत्सखीभावपरम्परे उच्यते । दुःशील इत्यादिना क्रमेण यशऐश्वर्यवीर्यज्ञानवैराग्यश्रीविरुद्धा धर्मा उक्ता इत्या- १०-२६-२५. शयेनाहुः पइदोपःस इतीति । स्थितिपक्षे खतोपि धर्मी दुष्ट इति पातक- सम्बन्धोक्त्या ज्ञाप्यते । कदाचित्याज्यत्वेन नित्यमभजनीय इत्यपि तथा । अस्वय॑मित्यत्र । उपपतिसम्बन्धे दोपोक्त्या प्रमोश्च सहजपतित्वेन स्पष्टः स्थिति- १०२६-२६. पक्षः । कुलसम्बन्धाभिमानवतीनामुक्त्या तत्र तदभावादपि तथा । प्रेष्टं प्रियेतरमिवेत्यत्र । शानजर्यानुपपत्त्या पक्षान्तरमाहुः अथवा तस्या- मित्यादि । भाषणेनैव सर्वतिरोधानमुक्तमिति पुनरपि तथैव चेद्भाषणं २०-२६-३०. सान्न सादेव विशेपाभावादतः पूर्वविलक्षणमेतद्वाच्यम् । ततो जीवनमुक्ति- सामध्यं चान जातम् , अन्यथैतन्न स्यादिति वैलक्षण्यमेव निरूपितं तस्यामप्यवस्थाया- मित्यादिना । अत एव प्रतिभापणमुक्तं मूले । औदासीन्यपूर्वकपूर्वभाषणविरोधि- सहासभापणामिप्रायेण । तद्यविनिवर्तितेत्यत्र । यदि त्यक्तोऽपीति । भगवदर्थ सर्व- सागो भगवतोक्तः, पूर्व त्यक्तार्थापरिग्रहोपि, यतः शुकादयोपि तथा चरन्ति, अधुना गृह- परिग्रहं वदति, एवं सति मगुवदुक्तमिति गृहं चेद्राद्यं, तदा तदविशेपात्सर्वत्यागपूर्वकं भग- वानेव कुतो न ग्रायः, गृहम्यैव ग्रहणे विनिगमकामावादित्यर्थः। - .

·सेवामेव विधत्ते । प्रभोर्दुरापत्वेन व्यवहारनियमार्थं परं तथा स्मृत्यादिपु कथनमिति १०५ - १०-२६-३१. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । देवो यधेसन्न । अनंगीकार इति । अन्यन्न रागोसत्या विवाहिते रागाभाव उचित इत्यर्थः । यद्वा । द्वितीयस्यानगीकार उचितः, न तु मर्तुरभजनमि- त्यर्थः । अनेन दृष्टान्तेन खस सर्वत्यागपूर्वकं भगवझजनेप्युपपत्तिरुतेति ज्ञापनायैवमुक्तमाचार्यैः । अन्यथा मूले प्रभुकर्तृकमजने दृष्टान्तोक्त्या विरोधः स्यादिति ज्ञेयम् । खाप्ययेति । आविष्कृतमिति भावार्थकक्तान्तम् । तथाच सुपुप्तिमपेक्ष्य तत्साक्षिरूपस्य भगवतः सम्पत्तिब्रह्मसम्पत्तिमोक्ष इति यावत् । तदानार्थ वा भगवतः खाविष्करणमित्यर्थः । केचित्तु स्वयं प्रकाशब्रह्मवरूपज्ञानातिरिक्तज्ञानाभावकथनम् , श्रुतौ तु तयोरन्यतरापेक्षम्, तत्र विनिगमकमाहाविष्कृतं हीति । हि यस्माद्धेतोस्तत्तत्प्रकरण एव तदु- तमित्यर्थ इति वदन्ति । एवमपि सति ब्रह्मखरूपाविर्भावस्योक्तज्ञानाभावे निमित्त्वान पूर्वस्माद्विशेषः । प्रथमवचनश्रवणानन्तरं चित्तवैवय्यमभूदित्यत्रिमवाक्यानां व्युत्क्रमेणो- तरदानमिति ज्ञेयम् । १०-२६-३२. १०-२६-३३. अस्त्येवमेतदित्यत्र । एवमित्यस्य विवृतिः सर्वस्पेति । पत्यादिसर्व सेवा- रूपेत्यर्थः । एवमुक्तौ हेतुमाहुः अन्यत्रेयादिना । पत्यादिसेवाविधेभंग- वत्सेवाविधायकत्वोत्या त्वमेव सेव्य इति पक्षेप्युपपत्तिरुक्तेति ज्ञेयम् । कुर्वन्ति हीत्यत्र । लेहेन हीत्यादि । क्रियायाः स्नेहसमानविषयकत्वसौत्स- गिकत्वादात्मन एव निरुपधिस्नेहविषयत्वाद्भगवति कृतस्यैव च तद्द्वामि- खात त्वय्येव रतिं कुर्वन्तीत्यर्थः । अत्रौपाधिकलेहकथनस्सायं हेतुः । मग- वता हि स्वातिरिक्ते खात्मौपाधिकी प्रीतिजीवस्येति पक्षमाश्रित्योक्तम् । स्वामिन्यस्तु वादिरीत्या प्रतिवादिमतमङ्गीकृत्य प्रौव्या तत्पक्षं निराकुर्वन्तीति न कश्चिद्दोषः । नित्यमिय इत्यत्र । अन्यथा जारसेवापीत्यादि । ननु धर्मले विहितत्वस्य प्रयोजकत्वादन तदभा- वान्न तथेति चेत् । उच्यते । प्राग्जन्मनि विवाहिते पुंसि जीवति पुरुषान्तरेण विवाहे दोपा- कथनात्तत्र जन्मावच्छेदकमिति वाच्यम् । एवं सत्येतत्समानयोगक्षेमवादिनस्यापि तयावं सुवचम् । न च तत्र पतित्वाभावान्न तथेति वाच्यम् । स वै पतिः स्यादकुतोभयः स्वयं जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा । या ते पदान्जमकरन्दमजिप्रती स्त्री'त्यादिवाक्यैः कालमययति पतिवाभावेनोभयोस्तुल्यत्वात् । एवं सति पतिभजनं विदधच्छासंहार मावः । अत एव वाग्दत्तापि कन्या ततः श्रोनिय उपपन्ने तस्मै दीयते न-पूर्वस्मै । वर- देश्वरेति सम्बोधनेन व्यजितमर्थमाहुरतो वयं क्लिष्टा इत्यादिना । सिश्चाङ्गेत्यत्र । अत्र सिञ्चनस्यावश्यकत्वे हेतुरुत्तरार्धेनोच्यते । तत्रापि याम इति वर्तमानप्रयोगेण स्वजीवनस क्षणमानमपि तद्विलम्बासहिष्णुत्वं ज्ञाप्यते । एवं सत्येतत्कालीनं जीवनमुक्तिश्च प्रियकृतस्वसम्भाषणजनितमेवेत्यन्यथा- - १०.२६-३५.

·१०६ श्रीटिप्पणी। नुपपत्त्या कल्प्यते । यधप्युत्तरदानसमये न तदस्ति, तथापि पूर्ववचनानामुत्तरदानार्थमेव हृदि स्थापितत्वात्तदनन्तरं तदभावे सति चेत्साक्षात्सुधादानमन्ततो भापणमपि वा न मवे- त्तदोक्तैव रीतिर्मवित्रीति हृदि कृत्वा पितृचरणैरुक्तं वयमित्यारम्य वक्तव्यमित्यन्तम् । नो चेदयमित्यत्र । हरेणैव दग्ध इत्यादि । वियोगादिपदमनुक्त्वा विरहपदं यदुक्त- वत्यस्तज्ज्ञापितं भावविशेषमाहुः स विपरीत इत्यादि । अयमग्निर्न पूर्वोक्तः । तथा सति पुनरम्युक्तिर्न स्यात् । तथा च पूर्वस्मादस्य कठिनत्वं वाच्यम् । तदाहुर्नामव्युत्पत्त्या । हर- दग्धः कामोऽग्यवस्थोप्यस्ति । उक्तामृतेन जीवेदपि । अनेन तु दग्धः क्षणेनैव भस्मसाग- वति पदार्थः, पुनर्जीवनाशारहितश्च । उक्तरूपदाहकर्तृवाचकपदस्थवर्णवैपरीत्येनैतद्वा- चकपदस्थवर्णयोरेतद्वाच्ये तद्विपरीतधर्मवत्त्वं लक्ष्यते । सोऽस्माभिरुक्तोऽनेन वित्या- दिना । एवकारोप्यर्थे । तथा चोक्तरूपदाहका हरेणापि दग्धो यत्र कामोऽधुनापि न जीवति, तत्रोक्तरूपेण दग्धाः कथं पुनर्जीवेयुरिति भावः । पूर्व सिञ्चनेन जीवनकर्तृवलक्ष- गोपि तद्विपरीतो धर्म उक्त इति प्रभुखरूपमेवात्र रहःपदेनोच्यते । तत्खत एव समर्थ, तत्रापि कोटिकन्दाधिकलावण्येन विभावानुभावादिसामय्या च विशिष्ट किंकिं न कुर्यात् । एतदेवोक्तं तत्रापि विशिष्टो विरह इत्यनेन । लोकप्रसिद्धमर्थमाहुरेकान्ताभावेति । ननूक्तरूपत्वे कदाचिदपि सुखदत्वं न स्यादित्याशक्य लिटार्थकोयं प्रयोग इत्याशये- नाहुरनेन त्वयेत्यादिना । खरूपस्यैव विरहत्वमित्यर्थः। शृंगाररसस्य संयोगविप्रयो- गात्मकत्वाचद्रपत्वात्प्रमोस्तधात्वं युक्तमिति मावः । ततः काष्ठात् । उपाधेरार्दैन्धनत्वस्य । दाटीन्तिके स्वरूपातिरिक्तः स्नेहहेतुरुच्यते । तेन सोपधिलेहे त्वनेवभाव इति भावः सूच्यते । यहम्बुजाक्षेत्यत्र । तलविशेषणोक्तितात्पर्यमाहुरस्माभिर्विचारितमित्यादि । १०.२६-३६. 'भगवान् ब्रह्म कायेन निरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रति- रात्मन् यतो मवेदितिवद्रमावेदार्थ विचार्य निर्दोषपूर्णगुण एव सेव्यः। स च भगवानेव । स च निर्दोषेणैव सेवितुं शक्य इति निश्चित्याधिदैविकाध्यात्मिकदोपाव- प्यपहाय तं वत्र इति तथा। अरण्यजनेत्यन । ननु चाञ्चल्यत्यागोक्त्यैवान्यसंगत्यागो- प्युक्त एवेति तेनापीति ग्रन्थो न युक्त इत्यत आहुः संगाभाव एवेति । पूर्व दोपाभाव उक्तोऽधुना प्रीतिहेतुर्गुण उच्यत इति न तयेति भावः । अत एव मूले प्रीतिरुक्ता । अन्यपदार्धमाहुः सर्वधेति । तद्धमेति । भगवद्भावप्राकट्यादित्यर्थः। सर्यदैव स्वम इति । पूर्वमपि रमणपक्षे तस्य गोप्यत्वादेवमुक्तमिति ज्ञेयम् । वीक्ष्यालफेयर । चतुर्विधो मोक्ष इत्यादिना पुरुषार्थत्रयविवरणम् । अनाठकावृतादिपदैर्मोक्षादिनिराकरणोकेरयमाशयः । मूठे हि प्रमोरङ्गान्ये- वोक्तानि दासीमवनहेतुभूतेक्षणविषयत्वेन । तया च त्वां वीक्ष्येत्सेतावतेव ·समये संभवति, किन्त्वन्यस्याः । तथा च ताहग्दर्शनं भावोद्बोधकं भवत्येवेति । तथापि 'द्वयपदमनुक्त्वा युगपदं यदुक्तं तेन युगस्वभावो यथा न निवर्तयितुं शक्यः केनापि, तथा ‘पदार्थमाहुः प्रमाणवलविवेकिन इति । ननु विवाहितभजनं हि प्रमाणमार्गः, भगवान् सर्वात्मक इति गोपीनां तत्पतीनां चे त्यो वक्ष्यमाणत्वाच तन्न हीयते, अधिकं परं सम्पद्यत का स्यंग त इत्यत्र । भगवत्साक्षात्कारे सति मोहासम्भवमाशंक्याहुः तेपां इति नैपोपपत्तिरित्यत आहुः प्रमाणे हीत्यादि । तन्मार्ग हि पतित्वादयो धर्मान्देहनिष्ठा १०७ , श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। चारिताध्यपि यत्प्रत्यङ्गनिरूपणं, तत्रापि भूपणानां, तत्साभिप्रायमिति स निरूप्यत इति । सारूप्यमिवेति । सारूप्यमुक्तिमिवेत्यर्थः । अनालिसारूप्ययदलकैः सारूप्यमुक्तिमन्तो मक्ता लक्ष्यन्ते । केशा पद्धा अपि भवन्ति, न खलकाः । इतोपि तथा ! 'मत्सेवया प्रतीत च' 'सालोक्यसाहिंसामीप्ये त्यादिवाक्यैश्च तासां चतुर्विधानामपि दास्पान्यूनलं सिद्धम् । तत्रैतद्रसप्राप्त्यभायादेतस्स च ततोधिकत्याद्धि तदवरणम् । अत एवावाप्यावरणरूपत्वमे- वोक्तम् । नद्यन्तास्थिति विना परितः स्थितिमात्रेण रसपानमलीनां सम्भवति । मुखस्साम्बु- जत्वमप्येतेषां रसपानाभावज्ञापनायैव नोक्तम् । किञ्च, कमलं हि न पेयमपि तु तस्यो रस- स्वथा न तदास्यं किन्तु स्वयमेव रसात्मकमित्यपि ज्ञापयितुं तत्त्वं नोक्तमिति ज्ञेयम् । बहु- भिरावरणान्महारसत्वं व्यज्यते । किञ्च । लीलाया नादस्य वा श्रवणेन पूर्व जनितो यो मावः स एतदर्शनेन पुष्टः क्रियते । प्रचुरातेयो विविधरसभावोत्पत्तिथेति स्थितिलयो- त्पत्तिकर्तृवाचकवर्णात्मकनामा सूच्यते । अतो युक्तं दासीभवनमिति मावः । त्वत्सुन्द- रस्मितेत्यादिनोक्ताधिकारयतीनां देये दासे मुखं खाधीन भवतीति तच्छेपभूतानामनङ्गीकारः सर्वत्र । गण्डस्थलेत्यत्र । स्थले हीति । एतज्ज्ञापनायैव स्थलपदम्, अन्यथा नोक्तं स्यादिति भावः । भुजदण्डयुगमित्यत्र । उभयत्रेति । इन्द्रादीनां भयदैरपि देखें- भगवच्छासनमनुला चमिहिकानिष्टनिवर्तकः । देवानामपि तत्तथा । यज्ञाकरणे द्विजा- न्दण्डयत्येवेत्यनुलायाज्ञत्वेन मुक्तिहेतुभूतशुद्धिजनकहविर्दानेन पारलौकिकसुखप्रद इत्यर्थः। इविर्दानेन परलोकसाधने विशेषमाहुः तत इति । भगवत्क्रियाशक्तिरूपवैदिककिया- सम्बन्धिहविर्भोगादित्यर्थः । सर्वथा अन्तःकरणस्थानामपीत्यर्थः । ( भुजदण्डावित्यनुक्त्वा द्वित्वसंख्यावाचिपदमेकवचनान्तं यदुक्तं तत्राय भावः । द्वयोः पृथक् प्रतीतौ ह्यपेक्षाबुद्धिः । तया च द्वित्वम् । प्रकृते चालेपदशायामुभयोर्भुजयोरेकवत् प्रतीतिः । सा च न स्वाश्लेष- भुजदण्डयोरप्येकवचनसूचितार्थलक्षणः खभावो न मर्यादाशास्त्रादिभिनिवर्तयितुं शल्यो भवति च । तथैवेति ज्ञाप्यते । तेनास्माकं दासीभवनमावश्यकमिति ।) १०-२६-४०. बलमिति । मर्यादामार्गीयभगवर्मेन्योपि पुष्टिमार्गीयास्ते बलिष्ठा, इति भावः । आर्यचरितादित्यत्र । नन्वार्या हि श्रेष्ठाः, ते च भक्ता एवेति तचरितमेव सर्वत्यागपूर्वकं भगवद्भजनमिति कथमेवं कथनं युज्यत इत्याशंकानिरासायार्य- ·१०८ -श्रीटिप्पणी। एव । अतस्तभिन्नत्वेनोपस्थितस्तद्वचनविपयो न भवति । 'यावद्वचनं हि वाचनिक मितिन्या- यात् । एवं सत्ययं मार्गों वस्तुविचारं न सहते । न च विहितत्वेनैवोत्तमता, निषिद्धत्वे- नैवाघमतेति वाच्यम्। 'शुद्ध्यशुद्धी विधीयते समानेष्वपि वस्तुष्विति भगवद्वाक्यविरोधात्। न चैतद्विरोधापरिहारात्तन्न कर्तव्यमिति वाच्यम् । प्रमेयमार्गस्य स्वतनत्वेनैतस्मादलिष्ठत्वेन चैतद्विरोधस्याप्रयोजकत्वात् , अन्यथा प्रमेयमार्गोच्छेदापत्तिः। एतदेवोक्तं प्रमाणे हीत्यारम्य न दूषणमित्यन्तेन ग्रन्थेन । ननु प्रमाणमार्गीयाणां प्रमेयमार्गीयाणां च मियो भेदात्र- माणवाक्यं न प्रमेयमागीय विपयीकरोति, यागविधिर्यतिमिव, अतो न विरोध इति चेत् । स्सादेवं यदि प्रमेयमार्गेपि विधिः स्यात्, यत्साश्रम इव । तथा सत्यधिकारिविशेषणमहि- झैवान्यस्याप्राप्तेरविरोधः स्यात् । प्रकृते च प्रम्वनुग्रहैकलभ्यत्वेन विध्यभावाद्वर्णाश्रमविशे- पाधिकारेण प्रवृत्तं वाक्यं न संकुचितुमर्हति । बाधकाभावात् । अतस्ततोन्यथाकरणे विरोधो दुर्निवारः । प्रमेयमार्गप्रामाण्यं तु 'धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट' इत्यादिना 'याः श्रुत्वा तत्परो भवे'दित्यन्तेन शुकवाक्येनैव वक्ष्यत इति सर्वमनवद्यम् । व्यक्तं भवानित्यत्र । ननु यथा सत्यामपीयदवधि तत्र थितम् , तथा- धुनापि स्यमित्याशङ्कानिरासायाधुनार्तिहरत्वोक्तितात्पर्यमाहुः इदानीं १०-२६-४१. यथार्तिरिति इति विक्लवितमित्यत्र । अत्र पद्भिः श्लोकैः रमणं स्वकार्यसहितं निरूप्यते । १०-२६-४२. तत्र संख्यातात्पर्यमाहुः पड्गुणैश्वर्येति । अत्राय भावः । भागवते हि परमकाष्ठापन्नं वस्तु भगवच्छब्देनोच्यते । तस्य च पगुणवत्त्वमर्थः । प्रकृते च रमणमुच्यते । तच्च विविधभावसाध्यम् । ते च निर्विकारे ब्रह्मणि न सम्भवन्तीति मायया प्राकृतगुणसम्बन्धाद्वैतत्कृतमिति कश्चिद्वहिर्मुखः शंकेत, तन्निरासो रमणनिरूपक- श्लोकसंख्ययैव रमणस्वरूपनिरूपणेन क्रियत इति । एतदेवाहुः पगुणैश्वर्येत्यादिना । पद्गुणे यो भगवत ऐश्वर्यभावः स्वामिभावः । रमणे यदा यस्स गुणस्योपयोगस्तदा तत्प्रा- कट्यकरणेन रेम इत्यर्थः । न तु मायावधीनत्वेनेति भावः । अत एव खयं पदम् । अन्त्येन श्लोकेन तिरोधानोच्या विप्रलंभोपि निरूपितो भवतीति पूर्णो रसोत्र निरूपितो भवतीत्याहुः स्वरूपेणापीति । विशेषतो लक्षणानि त्वग्रे वाच्यानीति भावः । वाक्या. नाहुः सामान्येत्यादि । विशेपरमण वाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधमिति । द्वितीयेन वावं तदुक्तमित्याहुः विशेष इति । तृतीयेनान्तरम् । अजातस्मरकेलिजातस्मरकेलिमेदेन द्विविधा विलासा इति द्वाभ्यां तदुक्तिः । ननु नायिकामानापनोदनं चाटुकारैरकृत्वैवं कथं कृतवानित्यत आहुस्तात्पर्य नायं लौकिकेति । एतच शोकविवृतौ स्फुटीमविष्यतीति तथा । तदेव स्वरूपमेवेसारम्य वचः स्फुटमित्यन्तग्रन्यस्यायं मावः । प्राकृतपुरुपस्येव सीप्रेक्षणादिमिस्तदा सघातः कामश्चेत्स्यात्, तजनितश्चाङ्गादिविकारः स्यात्, तदा प्राकृत.

·प्येव प्रसिद्धति भगवचेष्टायाश्च तत्सजातीयत्वात्कामोपि लौकिक एव भविष्यतीति कस्य- बाहुः तासां कामस्येति । अयमर्थः । यदि भक्तानां लौकिकः कामः स्यात्तर्खलौकिकेन भगवत्कामेन पूर्णो न स्यात्, तयोः परस्परमेकजातीयत्वाभावात् । विजातीयेन विजाती- यस्य पूरणासम्भवात् । अतो भगवत्कामेनैव तासां कामस्य पूर्तर्भगवतुल्यत्वं तासामपीति ज्ञापनायोक्तं तास्तथेति । यथा भगवानप्राकृतो लौकिककामरहितस्तथैता अपीत्यर्थः । विद्यत इति कथनाद्भगवति तत्सम्बन्धात् मक्तेपु चोभयविधकामाभाव एवास्त्विति चेत् । न । पञ्चमाध्यायोक्तकारिकाविरोधात् । तत्र लौकिकनिषेधपूर्वकमलौकिकस भगवति निरू- पितत्वात् । तथा हि । अत्रैव लोके प्रकटमाधिदैविकमुत्तमम् । कामाख्यं सुखमुत्कृष्टं कृष्णो भुक्ते न चापर' इति । अत्र कामसुखस्य आधिदैविकत्वोत्तमत्व विशिष्टस्य प्रभोर्मो- १. 'अत्र कारिकाम्यास्यानं टिप्पणीपुस्तकेषु दृश्यते, तत् पाण्डुलिखने नास्तीति धीगोकुलनाथानां श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । स्पेव तन्नाशोपि स्यात् । न चैवम् , किन्तु 'रसो वै स' इत्यादिश्रुतिभिः स्वरूपमेव रसा- मकमिति रसशास्त्रसिद्धा यावन्तो भेदास्तत्सर्वरूपं स्वरूपमेवेति तादृशमेव पुरुषोत्तमस्व- रूपमिति नानुपपत्तिः काचिदिति । यथा दैत्यान्प्रति वीररूपेणैवाविर्भावः, तेषां तथैवाधि- कारात् , तथात्रैवमाविर्भाव इति हृदयम् । हासस्य मोहकत्वेनाधुना तत्प्रयोजनाभावमा- शक्य तदाहुः तासां यथेत्यादि । हासे प्रकर्पोयमेव । सख्याझीकार एव हास्यसम्भव इति तथा । अन्यथोक्तरूपेण सम साम्याभावासो न स्यात् । सख्यखभावादेव न स्वस्माद्भिन्नतया गणना । सा तु मर्यादायामङ्गीकारे भवति । तथा सत्येवंभूतानामपि मर्यादायां पातने भक्तिमार्गमर्यादानाशः स्यात् । तदेतदुक्तं नाशनार्थमित्यन्तेन । उद्धारोनैतदुक्ततापात् । उत्कटतापदर्शनेनैव तदुद्धरणार्थ दया । तथा च हासेनैव तापनाशः सूचितो भवति । अन्यथा रसाभासहेतुत्वेन तां न वदेत् । अथवा । मूले सदयं रेम इति सम्बन्धः । इदं हि रमणमभूतपूर्वमादायुक्तं सामान्यरूपं च । अतोत्र न पूर्णरसदानं, किन्त्वने । तेन न भगवत्समानं सामर्थ्यमधुनास्तीत्यधिकक्रियाशक्त्याविर्भावने नायिकानामुपमर्दैन रसनाशः स्यादिति, तदभावाय दयोक्ता । यद्यप्येवं रसः पुष्टो न भवति, तथापि रसाभासभावामासैZख्योरसः पोष्यत इतीदं रमणुमग्रिमरसपोपायोपयु- ज्यते । अत एवामासे तापापनोदनाथ सामान्यलीलामाहेत्युक्तमाचार्यः । (क्रिया सर्वापि सैवेत्यत्र । भगवतो भक्तानां चालौकिकत्व लौकिककामाभाव चाहुः क्रिया सर्वापीति । अयमर्थः । लोके रससम्वन्धिनी क्रिया लौकिककामविषयि- चिदान्तस्याशंका वारयितुमाहुः परं काम इति । लौकिकः कामो न विद्यत इत्यर्थः । ननु मगवान् पुरुषोत्तम इत्यस्तु नाम लौकिककामाभावः, एतासां लौकिकतद्वत्त्वमस्त्विति चेत्त- अन्यथा भगवतः पूर्णरसोदोधो न स्यात्, न्यूनाधिकत्वेन भाववैजात्यात् । ननु कामो कृत्वकथनालौकिकस्सैव तस्य निषेधो, न त्वलौकिकस्थापि, अतो भगवद्भोग्यास्खपि तथैव, तत प्रतिभाति, लेसरीखापि तयेतिचे ति श्रीपुरुषोत्तमाः।

·११० श्रीटिप्पणी । अन्यथा भगवतो भोक्तृत्वमेव न स्यात् । तस्मात् सुलूक्तं तास्तथेति । विपक्षे वाधकमाहुः कामेनेति । प्राकृतेनेति शेपः । तादृशस्य संसारजननावश्यकत्वात् । प्राकृतेषु सर्वत्रैव तथा दर्शनात् । अत्रत्यभक्तेषु संसाराभावात्प्राकृततदभावो निःसन्दिग्ध इति ज्ञापनायोक्तं न संशय इति । प्राकृतत्वाभावे हेत्वन्तरमाहुः अतो न कापीति । यतोस्य भावस्या- लौकिकत्वम् , अत एव मर्यादामार्गीयमोक्षेच्छूनामपि प्रवृत्तिर्न बाधितेत्यर्थः । मोक्षमार्गे कामामाववतामेवाधिकारात् । तथा च श्रुतिः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति । तस्माद्ययस्य भावस्स प्राकृतत्वं स्यात्, तदा तत्कृतलीलाया अपि तथात्वात्तच्छ्रवणे लौकिक- काव्यादिवत् कामोद्दोधात्तेपातल्लीलाश्रवणस्य विपरीतफलकत्वात् प्रवृत्तिर्न स्यादित्यर्थः । चकाराद्भक्तिमार्गीयापि मर्यादा न भन्नेत्यर्थः । तस्मादस्य भावस्यालौकिकत्वात्तेपामेतल्लीला- श्रवणे फलमुखां प्रवृत्तिमाहुः अत एतच्छुताविति । एतल्लीलाश्रवणेन लोकः सर्वोपि साधारणोपि लौकिककामरहितो भवेत् । नन्वेतादृक्श्रवणमात्रेण कथं लौकिकतदभाव इति चेत्तत्राहुः भगवचरितं सर्वमिति । वस्तुस्वभावादेवेत्यर्थः । यद्वस्तु यादृशं भवति तत्स्वनिष्ठमपि तादृशं करोति । एतल्लीलाया लौकिककामराहिल्यादलौकिकतत्प्रतिपादकत्वा- देतत्परोपि लौकिकतद्रहितः सन्नलौकिकनिर्हेतुकभगवद्भावयुक्तो भवतीत्यर्थः । श्रवणं तु लीलातात्पर्यावधारणपूर्वकम् , न तु यथा कथश्चित् । अतः कामस्येति । यत इयं लीला लौकिककामरहिता अत एतच्छ्रवणेन लौकिककाव्यश्रवणवन्न लौकिकतदुद्बोधः । ततः कार- णात् 'काम हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीर' इति शुकवचनं स्फुटं स्फुटार्थमित्यर्थः ।) अतो न कापीति । मोक्षफला मर्यादा कामे सति न मोक्षः, तदभाव एव सः, लक्षणापि न भन्नेति सम्बन्धः । तथा च श्रुतिः मोक्षरूपब्रह्मानन्दप्राप्तौ 'श्रोत्रियस्स चाकामहतस्पेति । तत्रोपपत्तिमाहुः अत एतच्छुताविति । ननु कामलीलाश्रवणेन लौकिकमावोत्पत्तिलौकिकस्यावश्यं भवतीति विपरीतं प्रयोजनं स्यादित्यत आहुः भगवच- रितमित्येकं शोकम् । वस्तुखभावादेवाद्भुतकर्मत्वाच प्रभोरेतच्छूवणे तदुद्वोधो नेत्यर्थः । यतो न भवत्यत एव शुक एतल्लीलाश्रवणादिफलं कामामावमेव 'काममपहिनोती'ति प्रक- टमेवाह । यद्यपि हृदोपमपहिनोतीत्येवमेव वाच्यम् , तावतैव चारितार्थ्यात, तथाप्युक्तलीला- खरूपं ज्ञापयितुं स्फुटमाहेत्यर्थः । उदारहासद्विजकुन्देत्यत्र । कुन्दत्वं लेहस्येति । काममात्रपर्यवसायी स्नेह इति ज्ञापनार्थमित्यर्थः । कुन्दानां रसमारोपयोगित्वादिति भावः । अवार्य १०-२६-४३. भावः । स्वामिनीनां सदा निरुपधिस्नेह एव चेत्याचदा खण्डितादिभावा- सम्मवेन पूर्णरसमोग उमयनापि न सम्भवतीति निरुपधित्वांशमाच्छाद्य कामोपाधिकत्वं सम्पादितवान् , नैतावता मक्तिमार्गे हीनता । आद्यप्रवृत्तेर्निरुपाधिकत्वाद्भगवता खानन्ददा- नाय स्वयमेतद्भावजननादिति । तर्हि फामनिवृत्तौ तन्निवृत्त्यापत्तिरित्याशंकानिरासो इति ·सिसाधनानुष्ठानरूपं तद्रसखभावप्राप्त गुणगानं चतुर्थीर्थः । रसासक्तिरिति । रसास- यावत । लीलाया एतदन्तःस्थित्यनुमापक एतासु तदाविर्मावः । गर्वाभावज्ञापकं सपत्नी- श्रीविठ्ठलनाथविरचिता दीषितिनिरूपणेन कृतः । सेहरूपदन्तेषु दीतिरुत्तरोत्तरमेकरूपेण प्रकाशमानत्वमेव । एतमेवार्थ परोक्षणाहुः तथा सतीत्यादिनां । ननु भगवानेवत्प्रार्थनया रमते, न तु इयं विनैव प्रार्थनाम् । तथा सति सामिनीष्वियदवधि यावान्भावः सम्पादितोस्ति तत्पूरण- मेवोचितम्, न त्वधिक(संपादन)म्, प्रयोजनाभावात्, तावतैव श्रोतृणां कामदोपनिवृत्ति- संभवाददारहासादिकरणं कुत इत्याशयेन यद्यपीत्यादिनाशझ्यात्र भगवदिरंसाया एवो- पकान्तत्वात्स्वानुरूपसर्वसामग्रीसम्पादनमावश्यकम् । अत एव नं पूर्णमनोरथ इवौदासीन्येनै- तत्सन्तोपार्थमेव रमते। तथा सति रमणस्वरूपाभावेनैतत्सन्तोपासम्भवप्रसंगः, किन्तु लौकि- कनायकवद्विकारयुक्तः । एतज्ज्ञापनायैव मूले दृष्टान्तोयमुक्त इति तत्समाधानमाहुस्तथा- पीत्यादिना । कलङ्कवत्त्वोक्त्या प्रकृते विकारभाववत्त्वं सूच्यते । स यथा पूर्णोप्यपूर्णो भवति, पुनः क्रमेण पूर्णोपि, न तु सदा पूर्ण एव, तथात्रापीति ज्ञाप्यत इति भावः । बन्यातिरिक्ताः सर्वा इति । खामिनीनामुहस्थानीयत्वात्तेषामेवावरकयोक्त्यावरणस च पहिः परितः स्थितिनियमेनाबापि याद्या एव लीला उक्ता भवन्तीत्यर्थः । मालामित्यत्र । प्रकरणाद्रसपोपार्थत्वात्सर्वस्य चरणमपि तदर्थमेवेत्याशयेनाहः १०-२६-४४. एपा हि गतिरिति । इति पदिशोध्यायः । ससविंशाध्यायार्थनिरूपणाय पूर्वाध्यायोक्तान्तर्षानतात्पर्यवर्णने । पुष्टो यथा- न्तरित्यादि । अत्रायं भावः । संगमे यनिमाग्रिमरसार्थ नवो नया प्रयत्नो भाव्यते, न तु पूर्वानुभूतो रसः पोष्यते । सर्वेषां तेषां खतन्त्रत्वात् । संयोगे यथा यथा रसानुभवाधिक्य, तथा तथा विप्रयोगे दुःखाधिक्यमित्यनुभवसिद्धम् । एवं गावे संस्कारमात्र शेषस्य पूर्वरसस्योपमर्दकाग्रिमसंगमरसाभावेनान्तरेवातिपुष्टो भवति तथा, यथा पूर्वानुभूतलीलाखरूपात्मका देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणात्मानो भवन्ति । किमुत । अत एवासावहमित्यादिरूपं ज्ञानं तथैव किया च भवतः । एतदनन्तरं जाते संगमे पूर्व- संगमादधिकरसत्वस्फतिरप्यत एव । अन्यथा संगमत्वाविशेषेण तदनुपपत्तेरिति दिन । यद्यपि संगमोचरकालीनविप्रयोगमात्र एवैतादशत्वं सन्भवतीति नान्तःप्रवेशापेक्षा, तथाप्ये- तद्विपयोगस्यातिविषमत्वेन क्षणमात्रेणैवान्यथाकरण एतद्रसदानं नोपपद्यत इति रसात्म- कत्वात्स्वरूपस्य स्वयमेव प्रविष्ट इत्याहुस्तदर्थे भगवानिति । चत्वारोऽत्रेति प्रिया- क्लादित्रयमस्मिन्नध्याय उच्यते । एता हि रसासक्त्यैवान्वेपणपराः, अन्यथा गृहानेव गच्छेयुः । एवं सति यदैव वहिः संवेदनं तदैवान्वेपणमिति तदुक्त्या रसासक्तिरेवोक्ता मवतीति तथा । अग्ने स्पष्टम् । उक्तार्थत्रयनिरूपणे प्रकारविशेपमाहुः उद्देशत इत्यादि। आयेन्निभित्रयाणामुद्देशः कृतः । अन्वेषणं रसासक्तेर्लक्षणमसाधारणो धर्मोनुमापक इति १०२७.०.

·११२ श्रीटिप्पणी। भाग्याभिनन्दनादिकम् । अन्वेषणफलं च पददर्शनम् । लीलावेशफलं प्रियाधीनत्वखान- धीनत्वदर्शनेपि प्रिये दोपारोपाभावपूर्वको 'रेमे तया चे'त्यादिनोक्तो भावः । गर्वाभावफल- मितरविस्मृतिपूर्वकं तत्प्राप्त्यर्थैकः प्रयत्नः । १०-२७-१. करिण्य इत्यत्र । तथात्र काल इति । अवतारसम्पूर्तिकाल इत्यर्थः । गत्यानुरागेत्यत्र । अतःस्मितेन मन्दहासेनेति । अन्यथा प्रकृष्टोदारहासस्सैव १० २७-२. पूर्वमुक्तत्वादधुना स्मितं न वदेदिति भावः । गतिस्मितेत्यत्र । भगवति खधर्मानिति । स्वगतौ प्रियगतिभावना जातेति तथा । भगवद्धर्मेष्विति । भगवत एतासां च मिथो वैलक्षण्यं गत्यादिषु १०-२७-३. सहजम् । अधुना तु भगवद्गत्यादिवदेव गत्यादि, संस्थानविशेषोपि तथा, न तु प्राग्वत् । तथा च तद्भावापन्ना मूर्तिर्जातेत्यर्थः । गायन्त्य उच्चैरित्यत्र । प्रथमतो मिश्रभावादिति । सुप्तप्रबुद्धन्यायेन पहिःसंवेदनासंवेदनाभ्यां संगमविरहविषयकसमूहालम्बनज्ञानं जनितमिति २०-२७-४. तथेत्यर्थः । ननु प्रभोरानन्दरूपत्वेन तद्भावेषु सत्सु सदानन्द एवोचितो, न तु वक्ष्यमाणावस्थेत्याशंकाभावाय तस्याः खरूपमाहुः शब्दो हि धूमवदिति । अत्रेदमाकूतम् । एतावत्कालपर्यन्तं भगवता स्वरूपानन्दो न प्रकटितः । तस्य स्वरूपा- त्मकत्वेन तत्त्राकट्यं विना तदनुभवासम्भवात् । 'तथा परमहंसाना मिति वाक्यात् यादृशेन भक्तियोगेन तत्प्राप्तिस्ताहकूतत्प्रकटनायाधुनैव पुरुषोत्तमावतारात् । प्रभुप्राक- व्यानर्थक्यापत्तिभिया श्रुत्यायुक्तसाधनसाध्यत्वं खरूपानन्दस्सैतत्साधनमक्तियोगस्य च न वक्तुं शक्यम् । अत एव कुन्तीभिः पूर्णसाधनवतामप्ययं दुर्लभ इति ज्ञापनायैवाधिका- रिविशेषणान्युक्तानि । एवं सति खरूपस्य रसात्मकत्वेन अत्रत्या भावाः सर्वे रसात्मका एवेति मन्तव्यम् । अन्यथैतच्छ्रवणमात्रेणापि स्लेहोत्पत्तिर्न स्यात् । एवं सति तद्वार्ता- नभिज्ञस्य तवेयमाशंका कंटकवेधदृष्टान्तेन कामिनीकुचकुम्भे नखवेधस्यापि दुःखहेतुत्व- साधनमनुहरतीत्यलमुक्त्या । एवं सति तापकत्वेन विरहोमिरेव । स यथा!न्धननिष्ठमग्निं वयं तत्संयुक्तः प्रकटीकुर्वन्नाईत्वेन प्रतिबन्धात्तत्रासमर्थो धूममेव जनयति, तथायमप्य- मिरापाततो चहिःसंवेदनेन न सर्वात्मना तिरोधानास्फूर्तिरिति तजनितत्वेन तादृश एव जातः। पहिःसंवेदनाभावे तिरोधानास्फूर्तिरिति यावानंशस्तस्य तावान्सोत्राईवस्था- नीयः । अन्यथैकदैव पूर्णतत्प्राकट्ये क्षणमात्रेण सर्व भस्मसात्कुयीदेव । तथा सत्यस्याने- धूमो गानरूपः शब्द एव । एवं सत्यर्धज्वलितदारुतुल्यता सिध्यति । तदेतदुक्तं याद्या. भ्यन्तरयोगत इत्यनेन । यया स पूर्वमेकरूप एव भवति, ततोनेकधा, तथोत्तरोत्तरं विचि- प्रभावजननाद्गानमपि विचित्रं भवतीत्याहुः विराजत इति । ययाऽगर्वादिधूमस निर्ग- च्छतः शोमा, तयासापि शन्दस्स गानरूपत्वमिति ज्ञापनाय विराजत इत्युक्तम् । अतोऽ- - ·,अत्र तु विशेषणेन भगवद्धर्मस्तथोक्तः। एवं सति यत्रायमेव न प्रतिवन्धक, ११३ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। वेति । यतो हेतो गवानसात्मकः, तदात्मका एव च भावाः, अतो हेतोरखण्डाद्वैतभानादिदं स्वामिनीनां ज्ञानमुत्तममित्यर्थः । एतदेव स्फुटयन्ति धर्मिधर्माणामिति । एते भावाः स्थायिभावस व्यभिचारिभावा इति धर्मिणः श्रीकृष्णस तद्धर्माणां विहारादीनां जीव- नर्मापेक्षयोत्कृष्टत्वात् तथेत्यर्थः । उक्तजाने जीवतद्धर्मयोरेव सत्त्वात्तदपेक्षयैतयोन्यूनला- दिति भावः । अथवा । यथा प्रियवद्विहारादिस्तथैवेदं गानमपीत्याहुः यथा भगवत इति । प्रीतिविपयाणामाकारणं भगवद्धर्मः सोत्रोक्तः । अत एव तदा स्वागमनवदधुना न प्रभोरागमनम् । तस स्वधर्मत्वात् । भगवान् कौतुकार्थमत्रैव कुत्रचिल्लीनोस्ति रसपरवशश्च । अतोस्मदानेनागमिष्यतीति ज्ञात्वा जगुरित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे पहिःसंवेदनमेवास्ति, परं बद्दर्शनजात्योक्तरीत्या तथा करणमिति ज्ञेयम् । सर्वथा बहिःसंवदने हि विचयननिति । वत्र हेतुमाहुः कृत्रिमत्वादिति । आत्मनि भगवद्धावस्य कृत्रिमत्वात्तिरोधानमावश्यकम् । तहेतुर्विचित्रभाववतीनां मियो मिलनं तदाहुः । यतो हेवोमिलितास्ततो हेतोः खतोन्यतय विशेषविज्ञानात्तथेति योजना । यद्वा । भगवद्भावापन्नाऽपरां सखी मत्वाश्लेपादिकं करोतीति खतो मिलनम् । तदान्यासामस्यां भगवत्त्वबुद्ध्यभावात् तावाननुरूपक- रणेऽस्या विशेष विज्ञानममूत् । अन्ययापि भगवद्भावापनयाऽस्यां सखीत्वज्ञानेन मिलनग- न्यतो मिलनम् । तत्रापि पूर्ववत्तथा। नन्वये पूतनासुपानकरणदशापन्नप्रभुभावापन्नैव पूतनायन्त्या एव स्तनमपिवदिति यथा, तथात्रापि कुतो न । तथा सति विशेषविज्ञानास- म्भव इत्यत आहुः कृत्रिमत्वादिति । अग्रे लीलाविर्भावस्य वक्तव्यत्वाद्याशी लीला तादृश्येवाविर्भवतीति सर्वमुपपद्यते । प्रकृते तु प्रियादर्शने सत्युत्कटमावेन प्रियमात्रस्फूर्त्या खस्मिन्नपि तत्त्वेन भानमिति कृत्रिमत्वमस । एवं सत्यनेनैव मावेन यदोक्तन्यायेनान्य- ज्ञानं तदा तिरोभायस्फूर्तिरित्यर्थः । यहिःसंवेदने सत्यपि मादकद्रव्यस्वभावादुन्मत्तो विवे- करहितो भवति, एवं विरहभावस्वभावजवैकल्यात्तथेत्याशयेन तत्रापि न सर्वात्मनेत्यायुक्तम् । आकाशवदन्तरमित्यत्र । शुको हीत्यावाभासमारभ्यायमपीत्यन्तम् । अवार्य भावः । तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो पवेदिहे ति भगवद्वाक्यात् भक्तिमार्गे ज्ञान प्रतिवन्धकमिति मन्तव्यम् । युक्तं चैतत् । आत्म- त्वेन भगवज्ज्ञाने तदिडक्षादिजनितार्त्यसम्भवेन प्रभुप्रादुर्भावासम्भवात्सर्वखनाश एवं यतः । एवं सति यत्र कालादिनियन्तृत्वज्ञानात्मकप्रतिबन्धके सत्यपि कंसादिभयज्ञानरूपः लेहकार्य एव देवक्यां जातः, तत्र प्रतिबन्धरहितानां लेहमात्र कार्यसम्भव इति किं वक्तव्यमिति कैमुतिकन्यायः सूच्यते । किञ्च । तत्र देवकीधर्मरूपं ज्ञान प्रतिव- न्धकत्वेनोक्तम्, तत्रान्यस्य का वार्तेयपि ज्ञापनायेदं विशेषणम् । तथा च हेतुसत्त्वेप्युक्तज्ञानाभावेन भक्त्यु- देकः सूयते । एतदेवोक्तं तासामज्ञानकथनार्थमित्यनेन । शुकस्यैवं ज्ञानामावे ·, श्रीटिप्पणी । त्वेतत्कयनेप्यशक्तिः स्यात् , जीवनं वान स्यादिति शुकज्ञानोक्तितात्पर्य वेदितव्यम् । अपरञ्च । सर्वेष्वित्यादिपदमनुक्त्वा नपुंसकलिंगभूतपददानेन प्रभौ च पुरुषत्वोक्त्या यथा पण्डस्य पुरुपनैकटये रसोत्पत्तिर्न, किन्तु स्त्रीणामेव । तथा प्रभुसान्निध्येपि भूतानां रसानुत्पत्तिः, एतासां तदुत्पत्तिश्च युक्तेति ज्ञाप्यते । तेनैतासामेव प्रभुरसाभिज्ञत्वमित्युक्तं भवति । एता- वान्परं विशेपो, बहिःसम्बन्धे विलक्षणो भाव उत्पद्यते, अन्तरेव सम्बन्धे तु विलक्षण इति । कात्यायनीस्वरूपनिरूपणप्रस्तावे कथितं स्त्रीत्वमत्र विवक्षितमतो न शंका कापि । अपरश्च । भगवति दृष्ट एवासांबहिरिदमन्तरिदमिति ज्ञानम् , अधुना तदभावेन तयोरप्यमा- वादप्यन्तरननुसन्धानमुचितम् । परन्तु प्राप्तिरपेक्षितेति यत्र कुत्रचित्प्रश्न इत्याशयेन बाह्या- म्यन्तरेत्यारभ्य पृच्छन्तीत्यन्तेनोक्तम् । सर्वत्रैव विद्यमानमित्याद्यविशेषणतात्पर्यम् । 'पुरि हृद- याकाशे शेत' इति व्युत्पत्त्या आत्मनीत्यादिद्वितीयविशेपणस्य । यद्वा । प्रकरणाद्भक्तिमार्गा- द्भगवता ये बहिर्माविता जीवास्ते बहिर्भूतपदेनोच्यन्ते । तथा च तेष्वेवाकाशवन्निराकार इवाप्रत्यक्षतयैव सन्तं तत्राप्यन्तरमेव न तु कदाचिदपि वहिःप्राकट्येन । वस्तुतस्तु भक्तिः मागीयेपु पुरुपत्वेन साकार बहिःप्रकटं भर्तृरूपमतो चहिर्विचयनमेवोचितम् । न हि स्त्रीणां स्वमर्तुरन्तरन्वेपणमन्तःस्थितिज्ञानं वा स्वास्थ्यहेतुः, पुरुषार्थाय वा भवतीति मूलार्थः । नन्दसूनुर्गत इत्यत्र । प्रभुपुत्र इति न ज्ञात इति ।। चोरत्वेन न ज्ञात इत्यर्थः । प्रभुपुत्रो यतो न चौर्य करोतीति भावः । प्रेमहासावलोकन- १०-२७-५. रित्यत्र । तमो रज इत्यादि । यस्य यादृशं मनस्तस्य तादृश्यैव रीत्या तद्धरतीति भावः । तुलस्यास्तदुभयमिति । पुष्पकृतः फलकृतश्च यो विधिविनियोगस्तदुभयं १०-२७-६. नास्तीत्यर्थः। कचित्तुलसीत्यत्र । सा चेत्यादि । पूर्व हि भक्तात्वेन निष्कामा निरन्तरं चर- णारविन्दमेव सेवमाना स्थिता, लक्ष्म्यादीनामप्यत एवैपा पूजासाधनमन्यथा १०.२७.७. सपनीत्वं ज्ञात्वा तथा लक्ष्म्यादयो न कुर्युः । तथा सति नायिकात्वे यो रसः स नानुमूतो भवतीत्यस्मद्रीतिमज्ञाला तूष्णीं तिष्ठतेति मत्वा तयाहुरित्यर्थः । अस्मदा- घपेक्षयेति । अवस्थाविशेपकृतदैन्याविर्भावज्ञापनायैवमुक्तम् । अन्यथा सपत्नीलं ज्ञात्वापि नेमां पृन्छेयुरिति भावः। पाहुं प्रियांस इत्यत्र । समतया गमनेनेत्यादि । यद्यपि चरणचिह्नादर्शनेपि १०.२७-१२. भगवद्भावस्खमावादेव तडीलास्फूर्तिः सम्भवति, अत एवालियु तुलसिकासम्ब- धित्वोक्तिः, तदनुसारेणाने गमनाभायच, तथाप्यधुना प्रियदर्शनवता ज्ञापितः प्रियः शीनं प्राप्यत इति ज्ञात्वा प्रश्नपरा इति, तत्राप्युन्मत्तदृष्टान्तस्योक्तत्वादत्यनवहिता इति शिविमो पिरियोग इति पाठः। दिविभरिनियोगः सादपि ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। चिह्नदर्शनेपि तन्मार्गेण न गताः । किञ्च । यथा सहभूताया अपि स्वामिन्याम्वरणचिह्नादर्श- पूर्व पश्याच दर्शनं तथेहाप्येकत्रैकदा पददर्शनं, नाग्ने । तीक्ष्णभावशान्त्यर्थमेव पदचिहानां दर्शितत्वात्तस्य च तावतैव शान्तेः । अग्रे तु भगवदावेशकार्यलेन वक्ष्यत इत्साशयेनाचां- पैरेवमुक्तम् । पदचावल्यज्ञापितालिनिवारणयलेनैव गृहीतपात्वं ज्ञायते । तेनांजसा तदपी- डनेन च तत्सम्भवात् । मदस संगामायहेतुत्वमनुभूयते । तेषां च समदानामपि संगे मर्यादामागीयभक्तिरसजनित एव मदो भवितुमर्हतीति तुलसीसंबन्धकयनम् । अनवसरेपि ग़मनान्मदान्धतोक्ता । एवं रसासक्तसेतरानुसन्धानासम्भवात् खमिलनं दुर्लभं जानन्ती तरप्रणामं चेदनुसन्धास्वत्यस्मिन्नपि समये तदारमानपि कदाचिदनुसन्धास्सतीत्याशयेन प्रश्नं चक्र । अन्यथाऽलीनामन्धत्वनिरूपिकायास्तरुप्रणत्यभिनन्दनं प्रश्नोऽनुपपन्नः स्यादिति भावः । लीला भगवतस्तास्ता इत्यस्याने । भत्तयातिमत्ता इत्यादि । एतासां प्रिये १०.२७-१४. स्नेहसाम्येपि क्वचिद्भगवद्भावे क्वचित्पूतनादिभावे हेतुमाहुः भक्त्येत्यादि । नायिकाभेदेन हि भावभेदः । एकस्या अपि समयादिहेतुमेदेनापि तथा । एवं सति भगवत्तलीलातत्सम्बन्धिनां मध्ये यस्या यदा यापस्य यस्य स्मृतिस्तस्यास्तदा तदाग- कत्वं विशुद्धभावत्वाजलादिसम्बन्धिस्फटिकस्येवेति प्रघट्टकार्थः । तथा च भगवन्मात्रज्ञानम- तिमत्तत्वम् । तत्सम्बन्धिनामपि ज्ञानमीपन्मत्तत्वम् । लीलासम्वन्धिनां येयां ये मावास्तदा- मकतायां ते मावा अपि स्वत एव भवन्तीति ज्ञापनाय रोपत इत्यादिना तदुद्देशः कृतः । भावेषु दृष्टान्तेन वैजात्यज्ञापनाय सत्त्वायुक्तिः। ननु तथापि भगवज्ज्ञानं विहाय पूतनादि- ज्ञानं यत्र, तत्र ततो न्यूनभावता गम्यते, तत्र हेतुरपि वक्तुं न शक्य इत्यरुच्या पक्षान्तर- अतो न न्यूनभाव इति । हि यस्माद्धेतोः शकटादिभिराविष्टा अतो न न्यूनते- त्यर्थः । अत्रैवं ज्ञेयम् । यत्र तापलीलामगवतानन्योन्योपमर्दकभावेनाविर्भाव इति पूर्वमुक्तम् । 'सपदि तु लीलाया आविर्भाव एतासूच्यते । सा च भगवकृतितत्सम्वन्ध्यात्मिका विशिष्टा, न वन्यतरमात्ररूपा । तथा च यदंशो यत्राविर्भूतस्तत्र स एवांश उच्यते, अन्यथा पूतना- सुपय पानसामयिकदशापन्नमगवत्स्वरूपभावापन्नैव पूतनायन्त्याः स्तनं कथं पियेत् । पूत- नायन्ती च तस्यामेव पूतनावत् कथमाचरेत् । अतो न कापि कुतश्चिन्यूनतेति सारम् । अस्मिन्पक्ष एका लीला यत्राविर्भूता तत्र न द्वितीयेति सिध्यति । तथा सति चिरं विला- सोयं न स्यादिति पक्षान्तरमाहुर्भगवद्भावापन्नायाः सकाशात् पूतनोलूखलादिभावापन्ना उत्कृष्टा इति ज्ञापनाय सर्वत्रेति । अत्युत्कटविरहमावेनातिदीनतया कथञ्चिचरणसम्बन्ध वान्छन्त्यो यत्र तत्सम्बन्धः पूर्वमनुभूतोस्ति तद्वदाचरन्ति। मयि चेन्न चरणं स्थापयति, तदा पूतनोलूखलादिबुद्धयापि वा स्थापयत्विति मावेन अत्यात्यैव सर्वत्र भगवदुद्धिः। अतस्तस्स प्रकर्षण सिद्ध्यर्थ तथेत्यर्थः । पुनरिति पदादेकस्सा लीलायामनुकृतायामप्युक्तरीत्यात्यात पुनरुलूखलादिभावोपि भवतीति ज्ञाप्यते । एवं सति भावप्राचुर्यादबोत्कर्षः सिद्ध इति भावः। माहुः ·श्रीटिप्पणी । कस्याश्वित्पूतनायन्या इत्यत्र । अन्या अहं कृष्ण इत्युक्तवतीति । यद्यप्यत्रोक्तिप्रयोजनं नास्ति, पूतनासुपयःपानदशाया मुक्तिप्राकट्याभावाच . १०-२७-१५. नैवं सम्भवति । तथापि यथा तदा पूतना मां गृह्णात्वन्यथा तु कार्य न भविष्यतीति भगवदिच्छा स्थिता, तथा कृष्णत्वेनेयं मां जानात्विति कृष्णायन्त्या अपि तदेच्छासीदिति ज्ञापनपरा तदुक्तिरिति ज्ञेयम् । तस्यास्त्वित्यादि । अत्र मुख्योपप- त्तिवनयैवाविर्भूतेत्यादिना पूर्वमेवाचार्यरुक्तेति सर्वमवदातम् । तत्रैकोवाचेत्यत्र । विरहेण दावाग्निं दृष्टवतीत्यादि । अत्रेदमाकूतम् । भगवता यदेयं लीला कृता, तदा पूर्वं गोपैर्दावाग्निदृष्टः, ततः प्रार्थितः १०.२७-२२. प्रभुः, अत्र कथं तद्वैपरीत्यमुच्यत इति शंकानेन निरस्यते । अतिविगाढमा- ववत्या एव भगवद्भावो भवति । तादृश्या एव च हृदये विरहाग्निः प्रकटो भवतीति सैव स्वामिनी तं दृष्टवती । तदेतदुक्तं विरहेणेत्यादिना । तदा पूर्वं ततः पालनमेव कृतमि- त्यधुनापि स्वामिन्या रक्षैव सम्पन्नेति भावः । अथवैतस्या एवैतल्लीलाभावनामूदिति सैवो- क्तवतीत्याहुभावनया वेति । याताया नन्दसूनुनेत्यत्र । प्रभोः सह भावोत्या गौणत्वेन सूचितमर्थमाहुः १०-२७-२७. तयैव प्रायेणेति । भगवान्हरिरीश्वर इत्यत्र । वैलक्षण्यज्ञापनार्थमिति । तादृशं कर्म स्वकृतमिति खदोपज्ञाने मात्सर्यजं दुःखं न भवतीति तथेत्यर्थः । तुल्यफलत्वेनेति । १०.२७-२८. याकर्म तागेव फलमिति तुल्यफलकं कर्म भवति । तथा च यथास्मास्खपि कर्मवैलक्षण्येप्यस्मान् भक्तिमार्गेझीकृतवानिति सा च तुल्येति तुल्यं फलं कृतवान्, तथा चेचामप्यङ्गीकुर्यात्तदास्मत्तुल्यैव भवेत् । तस्यामाराधनवललक्षणं कर्माधिकमस्तीति तां तन्मार्गे कुतोङ्गीकृतवानित्यर्थः । गोविन्दपदतात्पर्यनिरूपणे साधारणेन्द्रोपीति । यद्यपि इति गोगोकुलपति गोविन्दमभिपिच्य चेति वाक्यात् साधारण्येन सर्वस्यैव गोकुल- स्पेन्द्रः, न तु विशेपेणैकस कस्यचित् । अतस्तादृशस्यास्मदपेक्षया विशेषेणैकस्या भोगोनु- चितः, तथापीश्वरत्वात्तथोपपद्यत इति भावः । धन्या अहो इत्यस्याभासे । स्वभाग्याभिनन्दनमपीति । चरणसम्बन्धाद्रे- १०.२७ २९. शूनां धन्यत्वोक्त्या स्वस्यापि तथात्वात्तथात्वमायातीति तथा । रेमे तया चात्मरत इत्यत्र । पुष्टत्वात्कामस्येत्यादि । यथा प्राकृतः कामी महानपि केवलं खार्थपरः सन्खयं यदि सुखी भवति तदा खकृतेपि १०.२७-३४. दुःखिनं नानुसंधत्ते तथा । यथात्मारामत्वलक्षणं स्वधर्ममप्यतिकान्तवांस्तथा- उस्मदुःखमप्यविचार्य स्वार्थमेवैतावत्सम्पायोद्भटमावः स्वयं तादृश्यैव तया च रेम इत्यर्थ भारापनसमणमिमी पाठः।

·तेर्या गती रीतिस्तस्सामयुक्तकरणानायकाधीनत्वेन स्थितेनायिकाप्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुखेनाधि- स्वामिन्या मानः कुतो नाभूत्, रसप्रास्तुल्यत्वादिति चेत्, उच्यते । भगवान् हि भक्तेभ्यो भजनानन्दं दातुं लीलां करोति, खस्य तद्रसानुभवार्थ च । तथा च चह्वीष्वपि प्रियासु सतीष्वेकस्यां पृथड्नयनेन विशेषरमणे यो रसस्स न सम्भूय रमणे । स च स्वरूपात्मक खस्कन्धेनापि नेष्यतीति ज्ञानं भ्रमः । यथा मगवद्रमणे दोपभावासम्भवा- भीविट्ठलनाथविरचिता । इत्याशयेनोक्तं पुष्टत्यादित्यादि । तया च स्वधर्माविचारकस परधर्माविचारे किमा- अर्यमिति भावः । एवं सत्यात्मरत इत्यस्य खापरलमर्थः पर्यवस्थसतो न पौनरुत्यमिति जेयम् । एवं सकामत्येपि न निष्कामताक्षतिरिति ज्ञापनायात्मारामखोक्तिरित्याशयेनाह- निष्काम एवेत्यादि । प्रकारान्तरेणाप्यपौनरुक्त्यमित्याशयेनात्मरतत्वं प्रकारान्तरेणाहुः रसाधारत्वायेति । अत्रेदमाकृतम् । रसात्मकत्याद्भगवतस्तस्य च स्थायिभावात्मक- वात्तमेतस्यां प्रकटीकृत्य रेमे । अन्यथैतद्रसानुभवासम्भवात् । न तु प्राकृतमाचे सतीति । यद्वा । आत्मरत इत्यत्रात्मपदं स्वामिनीवाचकम् । तथा चात्मारामोऽपि तयात्म- रतः कृतो रेमे । चकाराद्विशेपरमगं विविधवन्धादिविशिष्टमुच्यते । तया सति नसदश- नादिकार्यसम्भवेनावहात्वशंका स्यात्, तन्निरासायाहुरखण्डित इति । यथा तस्यां रतो- यात्माराम एव तथा दशनादिभिः खण्डितोप्यखण्डित एवेत्यर्थः । कामिनां दर्शयन्दै- न्यमित्यत्र । कामिनस्त्वित्सारभ्य एवं रेम इत्यन्तम् । अनायमर्थः । पूर्वमात्मारामत्वो- तया तादृशोपि सन्यन्नायिकाधीनत्वमेवं भजते, तेन रसात्मको रसवांश्च भगवानेव, अन्ये तु कामिनो रसाभासिनो मलपूर्णे वस्तुन्यासक्त्या वीभत्सरसपूर्णा भ्रान्ताः सन्तस्तादृशी- प्पेव दैन्यमानं फलं लभन्त इति ज्ञाप्यते । किञ्च । आत्मारामोपि यद्रसपरवशस्तत्रैव रस- भरवशेन मानादिकं भवति, अन्यासु तु रसामावान स मानः, किन्तु दौष्टयप्रकटनमेवेति । एतेनात्मारामस्यापि प्रभोर्यत्र रतिस्तत्रैव रसो नान्याखिति फलितम् । यां गोपीमित्यत्र । पहिःप्रियसम्बन्धेन्तरायहेतुत्वेन माने दोपत्वोक्तिर्विवृता- विति ज्ञेयम् । समानरसत्वेप्येतासां तदा मानोभूकत्र । तत्राप्यधुना सो- भूत्, तर हेतुमाहुः स्वगत्ययुक्तकरणादिति । नायिकानां हि प्रकृतिः सदा मानिनीत्वम् । प्रकृते चेयदवधि नायकाधीनत्वमेवाङ्गीकृतमिति स्त्रस्यापि नायिकाप्रक- कारिण इवाधिकारिणो ये, आदिपदात्रौढा भावास्ते पूर्वभावान्कोमलानाशयामासुरित्यर्थः । स्वयं त्वयुक्तेति पाठे खयपदं स्वामिनीपरम् । शेष पूर्ववत् । ननु पूर्वमेवास्या अपि १०.२७-३५. एवेति तत्स्वरूपं प्रकटीकृतवानिति न काप्यनुपपत्तिः । पूर्व मानाभावे स्वामिनीभिरेव हेतुरुकोऽनयाराधित इत्यादिना । ततो गत्यसाभासे । दोपाभावेनैवेत्यादिना दतात्ववक्तुस्वात्पर्यमुच्यते । शक्तौ सत्यामपि प्राकृतकामिवत्कामाधीनत्वेन 'स्ववशत्वज्ञानेनाशक्तिख्यापने १०.२७-३७.

·११८ । श्रीटिप्पणी । द्भगवद्भावात्मकावेव सौभाग्यमदमानाविति 'तासां तत्सौभगमेदमित्यत्र निरूपितम् , तथा प्रकृतेपि प्रियाधीनत्वभावेनात्र रसो दत्त इति स एव भावोत्राजनि, न तु दोपरूपः । स एव हित्वा गोपीरित्यनेनोक्तः । एवं सत्यत्र विप्रयोगात्मकरसाननुभवे पूर्णरसदानं न भविष्यतीति ज्ञात्वा प्रभुः संयोगरसदित्सासंकोचमकरोत् । अयमेव भावः क्रियाशक्ति- संकोचप्रकाशको न पारयेहं चलितुमित्यनेनोक्तः । अन्यथाऽनृतवादित्वं स्यात् । न हि भगवन्तं प्रति तदीयानामेवं सम्भवति । स त्वतिपूर्णरसाविर्भावेन स्तम्भरूपः सात्त्विकमावो भवितुमर्हति । दृप्सत्वं ह्यमर्यादत्वम् । तथा चोक्तरीत्या निरवधिरसदातुस्तत्संकोचेच्छा रस- मार्यादिकी न भवतीति तद्भावोदयोन हप्तापदेनोक्तः । रजस्तमोऽधिष्ठात्रोरपि तजं मावं दूरीकृत्य अमृतदातेत्यत्रापि पूर्णरसदानार्थमेव तद्भावजननं खतिरोधानं चेति ज्ञापनाय केशवपदोक्तिः । एवं सति पर्यवसानतो रसमार्यादिकीत्वमप्युक्तेच्छाया ज्ञायते । प्रियाँ विमं वृत्तान्तमजानन्ती पूर्ववदेव प्रियः करिष्यतीति ज्ञात्वा 'नय मामिति क्रियाशक्तिं प्रार्थितवती । परन्तु यत्र ते मन इत्यज्ञात्वाप्युक्तेर्भगवन्मन उक्तकार्येस्तीति पूर्ववत्कियो- द्गमस्याशक्यत्वार्दुभयोः प्रभुरशक्यमेवोपदिष्टवान्प्रियायाः खस्कन्धारोहणम्, न तु खस्य । अग्रिमरसदित्सया प्रभुः खहार्द न ज्ञापयतीति प्रिया प्रियस्कन्धमेव बुवा तथैव कर्तुमुद्य- ताभूत् । तदा प्रभुस्तथाकरोत् । एतत्सर्वं हृदि कृत्वाचार्यैरुक्तमेपा हि नृत्यमित्यादि । नटो हि नृत्यचेष्टया वा- न्तःस्थं रसं द्रष्टारमनुभावयति । एतद्धर्मसाम्येनात्रापि नृत्यपदप्रयोगः कृतः । १०.२७-३८. एतदेव विवृतं स्वान्तरित्यादिना । पूर्व प्रभुणा सर्वथा तदधीनत्वेन रसो दत्तः । सोऽन्तःप्रियाया अस्तीत्यधुना स्वयं तं रसं प्रियमनुभावयितुं वाकृती प्रकटयति । तयाशक्यम् , भक्तलेहेनैव तद्वशीभूतस्तथा रमते, नत्वन्यथापि । प्रकृते हि 'न पारयेह'- मित्यादिस्नेहरीतिविरुद्धम् । यद्रसमार्गाविरुद्धमिति तथा कर्तुमुचितं भवतीत्युच्यते । तन्न साधीयः। तथा सति रसखाभाव्येन प्रियान्तःस्थरसच्युतेः किं प्रियमनुभावयेत् , अग्रिमरस- दानप्रतिवन्धश्च भवेत् । इदमेवोक्तं तद्भूमावित्यादिना । एतदर्थस्तु । तत् उक्ताभिनय- नम् । भूमौ स्वान्तर्लक्षणस्थानं साजयित्वा पहिःखप्रीब्या तत्प्रकटने न सम्भवतीति शेषः। तत्र हेतुरूप्रभावेत्यादि । स्वान्तर्गुप्तो हि रसामृताब्धिरुत्तरोत्तरं मावतरङ्गाननुभावयति । इदमेवोर्ध्वभावत्वम् । स एव बहिः प्रकटितो रसत्वादेव पहिर्भवति । अतोयमेवोलभावा- भावः । च्युतः स्वरूपत एव नष्टो भवेदिति यावत् । अलौकिकरसाभिनयनम् । विरहेणाादिप्रकटनं तलौकिकरीत्या खाधिक्यापनं भूमौ पदस्थापनम् । त- १ ततो भोगस्थानेलादिप्रन्यतापर्यमाहुः एवं सतीलादि । २ एषा हि मृत्यमित्यादिप्रन्यतात्पर्य- मादुः प्रियेसादि। ३ संयोगविप्रयोगयोरित्यर्थः ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। मिन्सति तन्न सम्मवतीत्यर्थः । अशक्ता चेदिति । 'यत्र ते मन' इति प्रौढ्या, न तु प्रार्थनरीत्या, सख्येन कथं वदेदित्यर्थः । (एवं सति मंग्यन्तरेणाप्येतत्याकृतिः सम्भवति । तथा हि । भगवता यस्यै प्रियायै पूर्णः स्वरसो दत्त इति भगवन्निष्ठा भावाः सर्वे हृदि स्फुरद्र्पा जाताः । तथा च सर्वत आधिक्यमपि स्वस्मिन् स्फुरितम् । तदुक्तं हित्वा गोपीरित्यादिना । एवं सति द्वितीयरसलीलाचिकीर्षा यदाभूत्सापि हृदि स्फुरिता । तामविषह्यां मन्यमानापि न कातरा जाता । किन्तु पूर्वरसगरिम्णा दृढा सती प्रियमब्रवीत् । एतदेव दृमा- पदेनोक्तम् । दुष्टगुणव्याप्तयोरप्यमृतं ददाति । अहं त्वेतद्गुणैरेव पूर्णति अवश्य सुखमेव दास्यति, न दुःखमित्यभिप्रायज्ञापनाय केशवपदम् । ततो भोगखानादने वनसम्ब- न्धिनमुत्कृष्टं देशं स्वयं खेच्छया गत्या, न तु प्रियेण नीता । गत्वाऽब्रवीदित्युक्त्या प्रियनै- कट्यं ज्ञाप्यते । तेन तदधीन एव प्रियस्तत्संगे गत इति ज्ञापितं भवति । अथवा वनमि- युद्देशो नाममात्रम् । वस्तुतस्तु महारसनिधानम् , तेन रसोद्दीपकमित्युक्तं भवति । एतादृशे वने मद्वियोगेन मां विचिन्वन् यदि प्रियो भवति, तदा कीदृशो रसः स्यादित्याशयेनाप्रवीत् । अत एव दृप्तात्वमुक्तम् । पूर्वरसातिमदात्तथा चेत्करिष्यतीति तदाहं चलितुं स्पन्दितुमपि न पारये, जीवनमेव न संपत्यत इति भावः । एवं चेत् किं कर्तव्यमित्याकांक्षायामाह नयेति । यत्र स्वान्तर्धाने ते मनस्तत्रान्तर्धाने मां नय, तिरोहितां मां कुरु, त्वं मा तथा भवेत्यर्थः । प्रियस्त्विदमत्यशक्यमित्याशयेनोत्तरयति स्कन्धेत्यादिना । यथा स्वस्कन्धारोहणमशक्यम्, तथा मत्तोऽन्तर्धानं भवत्याः । न हि पूर्णज्ञानशक्तेरविषयः कोपि भवितुं शक्नोति । यद्यपि विरुद्ध सर्वधर्माश्रयत्वेन रसात्मकत्वेन च जाननेवाजानन्नपि भवितुं शकोतीत्येवमुत्तरं न सम्भवति, तथाप्यत्रातिप्रीतिविपयत्वेन तं धर्म प्रकटयितुं न पारय इति भगव- दाशयज्ञापनाय प्रियापदमुक्तम् । उचरदानमप्यत एव । अन्यथा त्वेवमुक्तस्तूष्णी तिठेतिरो- धीयेतैव वा । प्रियात्वान्मगाशक्यं भवत्यास्तिरोधानम् , तत्सामर्थ्याभावाद्भवत्याः स्वतस्तिरो- धान तथेति भावः । एवं सति प्रियया प्रार्थितं देयं यद्यपि, तथापि प्रियात्वेन खाशक्यमिति लक्षणो यो हेतुस्ततो हेतोः खयमेव तथाऽकरोदित्साह ततश्चेति । एवं करणे प्रभुनिष्ट हेतुमाह कृष्ण इति । अस्यां दशायां हृदि प्रकटः सन्नेवानन्दात्मकतद्रसपोपको यत इत्यर्थः।) इति सतविंशोध्यायः। अष्टाविंशाध्यायार्थोक्तौ । खभावादपराधत इति। तदवस्थाया एव स्व- भावो यद्गुणगानमेव भवत्येव । अतस्तत्स्वभावादेव गानं चकुरिति सम्बन्धः । १०-२८.०, पक्षान्तरमाहुरपराधत इति । भक्तेभ्योपि स्वस्मिन्नाधिक्यज्ञानलक्षणमप- राधं प्राप्यास्मान्यदि प्रार्थयिष्यति, तदा रसं दास्याम इति मानलक्षणा कृताऽवज्ञा यामि- भगवतः । २ स्वस्कन्भारोहणल्यमित्यर्थः ·श्रीटिप्पणी । स्तादृश्यो यतोऽतः स्तोत्रं चक्रुरित्यर्थः । अवज्ञयाऽप्रसादे स्तोत्रेण प्रसादो भविष्यतीति तथेति भावः । यद्वा । खभावाद्रसखभावाद्योपराध इत्यग्रे पूर्ववत् । स्तोत्रमिति गानविशे- पणम् । तथा च स्तोत्ररूपं गानं चक्रुरित्यर्थः । अग्रे गुणकथनं भाववैजायज्ञापनार्थमिति ज्ञेयम् । गूढाभिसन्धिना पक्षान्तरमाहुः अथवेति । प्रार्थनाश्च ता आयाश्च प्रार्थनाद्याः याः प्रथमद्वितीयतृतीयपञ्चमपष्ठसप्तमाटमश्लोकैः कृताः, अन्ते त्रयोदशचतुर्दशाभ्यां च सान्निध्यात् कुमारिकाभिः कृताः । अन्ये तु प्रौढाभिरुक्ताः श्लोकाः । चतुर्यों गुणातीतभावापन्नाः कोम- लभावा इति यावत् । अतस्तथा श्लोकसंख्येत्यर्थः । ननु 'तदागमनकांक्षया जगुरिति वच- नाद्यथा मानेनापराधाद्गतः, तथा स्तोत्रेण सन्तुष्ट आगमिष्यतीति भावो लक्ष्यते, एवं सति मारोपादिरनुपपन्न इत्याशंक्य गूढाभिसन्धिमुद्घाटयन्तः स्तुतिस्वरूपमाहुः तत्तदिति । स्तुतिर्हि यथाधिकारं भवति । एतासामेतादृश एवाधिकारो येन कुहककितवादिवचनाना- मपि स्तुतित्वम् । अन्यथाग्रे तथानुवदिष्यंस्तदागमनकांक्षया जगुरिति न वदेत् । न ह्येवं ब्रह्मादिभिरपि वक्तुं शक्यम् । तथा च स्वस्वभावोदिरणे तच्छ्रवणेन प्रभोः परमसन्तोष इति तासां भाव एव निरूप्यत इत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाहुः अन्यथेति । यद्यन्यस्तुतिवद- त्रापि स्तुतित्वमेव स्यात्, न भावमात्रनिरूपणम् , तदोपालम्भादिप्रकारैरनेकरूपता स्तुतौ न सम्भवतीति सा नोच्यतेत्यर्थः । सुरतनाथेत्यत्र । (सुरतं संभोग इत्यादेरयमर्थः । रत लौकिकं भोगशब्दवा- च्यम् । तत्तु सृष्टिमारभ्य प्रवर्तते । तत्र न भगवदाज्ञापेक्षा । सृष्टिसमानयो- १०-२८-२. गक्षेमत्वात्तस्य । एवं सति सुष्ठु अलौकिकं शोभनरूपं यत् रतं तत् सम्यग्मोगशब्दवाच्यम् । तदस्माखेव त्वदाज्ञयेच्छयेति यावत्, तयैव प्रवर्तते । यतो जगत् लौकिकम् । गच्छति, नश्यत्येव, न तु स्थिरम् । अतोत्यलौकिकं स्वरूपानन्द- रूपं तत्र प्रकटीभवितुं नार्हति । एतादृशस्य तस्य भवानेव नाथः । प्रवर्तको रक्षकश्च । एवं सति स रसश्चेत् त्वय्येव निरुद्धस्तिष्ठेत् , तदा त्वलौकिका अपि भक्ताः शून्य- हृदया भवेयुरिति त्वदिच्छां ज्ञात्वा त्वां प्रार्थयित्वा तादृशीर्वयं प्रकृटीकृताः, यतः प्रति- पन्धनिवृत्तिः । अत एवाग्रे 'विखनसार्थित' इति वक्ष्यते । कामो भगवदीयः । मनसः पूर्वरूपत्वात् वाच उत्तररूपत्वात् 'मनश्चक्र' इत्युक्त्वा 'जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्' 'ता दृष्ट्वान्तिक'मित्यादिकं च वापमलौकिकभावप्रवर्तकं खप्रियास्वित्याशयेनाज्ञापदमु- क्तम् । 'मैवं विमोहंती'त्यादिवाचां भगवद्भावात्मकत्वात्तासामप्याज्ञारूपत्वमित्याशयः । तैरेव वचनैः प्रतिबन्धनिवृत्तिरपि ।) अतो ब्रह्मणेति । अवाय भावः । 'ब्रह्मादयो यहुतिथं यदपांगमोक्षकामा' इत्यत्र भगवद्भावकामाः सन्तः साक्षात्तमलभमानाः श्रियो- १ टिसमानफालीनस्वादिति पाठ. । २ शून्यदया इति पाठः । ३ तादृश्यः इति स्यात् । ४ पेश- तस्परयादिति ।

·१२१ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। पांगा भावोद्गारिणो निरन्तरं प्रियसंगतत्वेन तद्भावात्मकत्वं प्राप्ता इति तत्सम्बन्धे तदनुभावेन कदाचित्स भायोपि भवेदित्याशया तत्कामास्तपश्चरन्तीति निरूपितम् । प्रकृते च स्वयं प्रभुः प्रकट इति तन्मार्गप्रकटनार्थ द्वारभूता वयं तेन प्रकटिता इति । अत्र सुरतशब्देन सुष्टु भगवता समं रतं येनेति मगवद्भाव एवोच्यते, न तु सम्भोगः, तस्यापाम- रमनुवर्तमानत्वेन त्वदाज्ञेत्यादिना नायत्वविवरणं यत्तदनुपपत्तेः । एतन्मार्गप्राकटवेन ब्रह्मणो न कोपि भावः सिद्ध इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः कामेन वेति । भगवदीयभाव- रूपेणेति ज्ञेयम् । खामिनीदर्शने हि भगवतो भाव उद्रिक्तः सन् कामकार्य करोत्सतस्तेनैव खार्थं वयं प्रकटीकृता इत्यर्थः । सख उदेयिवानित्यत्र । पूर्वमपि सखा यथेच्छमित्यादि । 'सुपर्णावती सयुजी सखाया विति श्रुतेरन्तरात्मा जीवस्य सखा भवति । प्रकृते च १०.२८-४. खरमणेच्छामनतिक्रम्य तदनुरूपमेवास्मान्प्रेरयसीत्यर्थः । अत एवास्माकं नायिकाभाव एव सार्वदिक इति भावः । एतादृशस्यागमनं नायिकायै स्वसमर्पणार्थमेव भवतीति तदेव कर्तुमुचितमिति भाव इत्याशयेनाहुः आगतस्येसादि । दिनपरिक्षय इत्यत्र विभ्रत्पदतात्पर्योक्तौ । ज्ञानं वा भवेदिति । भक्त्या- १०-२८-१२. त्मकत्वात् मुखस्य स्नेहरसानुभव एव सादित्यर्थः । प्रणतकामदमित्यत्र । अथवा यल्लोक इत्यादि । लौकिककामखण्डनैश्वर्य- खकामदानालंकरणापडूरीकरणात्मकं पञ्चविधमुपकारं करोति तवरणपक्ष १०.२८-१३. तापनिवारणात्मकमेकमेवोपकारमस्मासु करोत्वित्यर्थः । पद्मजैरर्चितमिति । चरणपद्मजै खैस्तथेत्यर्थः । लोके तेषां संयोगिद्रव्यत्वेपि भगवन्नखानां सचिदानन्दरूपत्वेन खरूपात्मकत्वेन तथा वक्तुमशक्यं यद्यपि, तथापि स्वस्थाधुना चरणसम्बन्धेत्याल् यदेव तत्सम्बन्धि, तदेव पूर्णसाधनमित्याशयेन तथोक्तम् । अस्मिन्पक्ष उपपत्तिमाहुरन्यथेति । उक्तारुच्यैव पक्षान्तरमाहुस्तत्तुल्यं वेति । तैरतिशोभा । अतस्तैश्चरणपगं पूजितमिव भवतीत्यर्थः । धजादिचिह्नानि चोक्तरूपाणि ज्ञेयानि । रहसि संविदमित्यत्र । गुणत्रयसहितमिति । मधुरत्ववल्गुवाक्यत्वबुधम- नोज्ञत्वलक्षणं गुणत्रयं ज्ञेयम् । रहसि संविदो ज्ञानानि येन वाक्येन तत्तथा । १०-२८-१७. वाक्यनिरूपणे सति यादृशं तदस्ति तादृशमेव प्राप्यत इति गुणत्रयसहित- मित्युक्तम् । अथवा । कारणत्रयस्यैव विशेषणमिदम् । कारणोद्देशो वाक्यमित्यादिना कृतः । कामेत्यादिना गुणानां बन्धादियोधकत्वेन वाक्यं कामोद्बोधकम् । हास्यमानन्दस्य । श्रीधामत्वेनोरसाधिकारिणो बोध्यन्ते । एतावन्निरूपणेन भगवत्प्राप्तौ भक्तकृतसाधनस्य यावती पराकाष्ठास्ति, तावत्युक्ता १६टि ·जाता, भगवता च भक्तानां स्नेहपरीक्षायां क्रियमाणायां यावती तस्याः १०.२८-१९. पराकाष्ठा, साप्युक्ता जातेत्युपसंहरन्ति एवं साधनेति । अत्र यावत्ताव- दित्यव्ययपदे । तथा चोक्तरीत्या साधनपरीक्षयोर्यावत्खरूपं तावद्रूपस्तापो निरू- पित इत्यर्थः । इत्यष्टाविंशोध्यायः। एकोनत्रिंशाध्याये । तासामाविरभूदित्यस्याभासे । ब्रह्मा विष्णु- रित्यादि । अत्रेदमाकृतम् । आयब्रह्मकल्पे भगवानेव चतुर्मुखो ब्रह्माभूत् , १०-२९-२. तपश्च पूर्व कृतवान् । स वाच्यवाचकतया 'भगवान् ब्रह्मरूपधृक् नाम- रूपक्रिया धत्त' इति वाक्या'च्छब्दब्रह्मेति यं विदु'रिति वाक्याच्छब्दसृष्टिमर्थसृष्टिं च कृत्वा तदेवानुप्रविश्य सर्व कार्यं कृतवान् , स्वयं रजोरूपश्च । प्रकृते च पूर्व रजोरूपमानरूपेणा- विभूतः, ततस्तापरूपेण, ततो विविधगानप्रलापरूपेण, ततो विविधलीलारूपेण । विष्णुच विक्षेपरहितः शुद्धसत्त्वात्मको यथा यस्य पालनं भवति तथा पाति । प्रकृते च सखी- वचनश्रवणानन्तरं वापराधहेतुकं गमनं प्रियस्य ज्ञात्वा चित्तविक्षेपं त्यक्त्वा पुनः खस्थानस्थिताः स्वजीवनार्थ खं खं भावं प्रकटीकृतवत्य इति तादृग्भावरूपेण प्रकटः । 'यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्व'मिति श्रुतेः स्पष्टं रुद्रत्वम् । 'देवाः स्वधनमग्नौ निधाय संग्रामाय यदा गताः, तदाग्निस्तहीत्वा पलायितः, तदा देवा वलात्वकीयं धनमगृह्णन् , स तदा दुःखेनारोदी दिति श्रुतावुपाख्यानम् । प्रकृते चादेयं रसं खं प्रभुः खामिनीभ्यो दत्तवान् खभोगार्थम् । स्वामिन्यस्तु मानेन खस्मिन्नेव तं रसं निरुद्धवत्यः, तदा मानेऽपहृते. ऽतिदैन्यमाविष्कृतवत्य इति रुरुदुरित्युच्यते । यथा स सर्वनिरासकस्तथायं भावोऽखिल- शास्त्रोक्तसाधनवलनिरासकः । यतः साधनवलस्फूर्तीवेतदनुदयो भगवदनाविर्भावश्च, एत- दुदये तत्स्फूर्तिनाशः प्रभोराविर्भावश्च । 'कृपि वाचक' इति वाक्यात्कृष्णशब्दवाच्यता यद्यपि सदैवास्ति, तथाप्येतदावोदयाव्यवहितोत्तरक्षणे यदि नाविद्याद, भक्तानां तदा देहा- दिसत्तैव न स्यात्, दैन्येनैवात्युपमर्दकभावेन प्राचीनसत्त्वनाशात् । अतः स्वयमावि- भूय स्वस्वरूपात्मकं सत्त्वमानन्दं च तत्र स्थापयतीसाविर्भूतस्य कृष्णतेति । स्मयमा- नमुखाम्बुज इत्यत्र । स्मयमानाभ्यां चेत्यादि । न ह्येतादृशोऽन्योस्ति यस्य एतादृशा भक्ता इति स्मयः । अत एवैताश्चेत् मां प्रार्थयिष्यन्ति, तदाऽन्यस्मा अपि मद्भक्ता- येमं रसं दास्ये, अन्यथा तु मुक्तिमेवेति मानः। अत एवाम्बुजत्वमुक्तम् । तद्धि रविकिरणस- म्बन्धादेव विकसितं सद्रसं प्रकटयति । अत्रैतत्प्रार्थनैव तत्स्थानीयेति भावः। भक्तानां दोप इति । विचारे क्रियमाणे भगवद्रसपानानन्तरमेव तादृग्भावोत्पत्तेस्तस्यैव स धर्म इति निधीयत इत्यर्थः । अथया व्यापिवैकुण्ठेत्यादि । 'मया परोक्षं भजते तिवाक्यात् श्रीकृष्णस्वेतासामेव निकटे स्थितः । एवं सति 'तं विलोक्यागत'मिति यदागमनकथ- नम् , तेन येन रूपेण तत्रास्थितिः पूर्वम् , तेन रूसेणागमनमित्यवश्यं वाच्यम् , तत्र स्थित- .

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। सैव आगमनासम्भवात् । अतो येन रूपेणागमनं तद्रूपमुक्तं व्यापिवैकुण्ठेत्यादिना । व्यापिवैकुण्ठे हि पुरुषोत्तम एव, नांशः, बजे तु 'श्रयत इन्दिरे ति वाक्यालक्ष्म्याः कदाचिदपि नावसरः । इदानीमेतन्मानापनोदनं तदार्तिनाशनं चैकदैव करिष्यन् लक्ष्म्या रमणं येन रूपेण करोति, तेन रूपेण कृत्वा तत्खरूपस एतदभिन्नत्वात् तान् धर्मान् प्रकटीकृत्य प्रकट इत्याशयेनागमनमुक्तम् । एवं सत्येतेषां धर्माणां पूर्वमसत्त्वात् तदिशि- टस्थापि तथात्वातादृशस्यागमनमुक्तं भवतीति भावः । ननु कन्दर्पणेति पृतनोकेरि- दमाकूतं ज्ञायते। पृतनया हि परपक्षनिरासः क्रियते । दुःखिता तु सा न तं कर्तुं समर्था । किन्तु सुखिता । खामिनीभिरपि सर्वात्मभावविरुद्धाः सर्वे भावा निरस्ताः । तथा च सर्वा- समभाववत्सु भक्तेषु दुःखसम्भवे मर्यादामार्गीया भक्ता अप्यस्मिन्मार्गे दुःखसम्भावनारहि- तान्मोक्षादप्याधिक्यं न ज्ञास्यन्तीवेतन्मार्गप्रवृत्तिर्न भविष्यतीति ज्ञात्वा कुतोऽतिरोधानं न कृतवानिति । तथा च कन्दर्पशब्दः सर्वात्मभावपरः । एतासां कामभावोपि सर्वात्म- भावात्मक एवेति ज्ञापनाय कन्दर्पपदप्रयोगः । स्वपृतना खिन्नेति । भविष्यतीति शेपः । यद्वा । दैन्येनाविर्भूतो न तु हेत्वन्तरेणेतीममर्थ स्फुटं कर्तुमत्रापि लौकिकरीति जानतो भ्रान्तस्याशंकामनुवदन्ति ननु कन्दर्पणेत्यादिना । साक्षादित्यनेनाद्यपक्षे समाधानमेवं ज्ञेयम् । अस्मिन्मार्गे मोक्षादाधिक्यज्ञानाभावः किं रसवार्ताभिज्ञस्यापावते, उत तदनभिज्ञस्य । तत्रान्ये ओमिति ब्रूमः । आये तु विवरणोक्ताध्यात्मिकमन्मघरसस्यैव यत्र विप्रयोगे महारसत्वमुच्यते, तब तस्यापि तद्रूपस्य विप्रयोगे महारसत्वेन ज्ञाने का शंका नामेति । द्वितीयपक्षसमाधानं विवरणे स्फुटम् काचित्कराम्बुजमित्यत्र । पूर्वमनेकविधा अपीति । अनाविर्भावे चित्त- विक्षेपादनेकविधत्वं पूर्वाध्याय उपपादितं वचनरीत्या । अधुना तु प्रभुभंग- १०.२९-४ शब्दार्थ प्रकटीकृत्य खयमाविर्भूत इति ता अप्याविर्भूतखरूपैकनिष्ठा इति तदात्मिका जाता इत्यर्थः । एवं सति स्वरूपस्य रसात्मकत्वेन तद्धर्माणामपि तथात्वात् भृकुटिवन्धनादिभावा अप्युपपद्यन्त इति भावः । निर्गुणाश्च शिष्टा इति । चकारा- त्तमस्सजातीयभाव उच्यते । १०-२९.५. चन्दनरूपितमित्यत्र । एवं सामग्रीत्यादि । एतास्वनुग्रहविशेपो ज्ञापित इति भावः । एका भृकुटिमायध्येत्यत्र । तादृशभावस्येत्यादि । पूर्व मानमात्रं निरूपि- तम्, अधुना तु शतधापि मानापनोदनार्थ यत्ने कृते मानमहं न त्यक्ष्यामीति १०-२९-६. गाढमानो निरूप्यते । तथा हि । कालविलम्येन हि मानः शिथिलो भवति, व्यभिचारित्वेनाचिरस्थायित्वात् । तथा चायं मानस्तथा यथा न भवति । गाढता तादृश्यैवास्य १ गाठतादृशेषास इति पाठ , गाढतादर्शवेत्यपि पाठ ।

·। श्रीटिप्पणी । सार्वदिकी भवति । तथा कृतिरेव कालनियमनम् । प्रियवचनादिभिर्मानमवश्यं त्यजतीति नायिकाखभावः, स मा भवतु, मानखभाव एव मम तिष्ठत्विति प्रयत्नस्तुन्नियमनं खभाव- नियमनं नाल्पेन भवतीति संरम्भ उक्तः । मानस्य प्रियसंगमविलम्बहेतुत्वेन दुःखदत्वात् किमित्येवंकरणनित्याशंक्यैतद्विचारानुदयं तत्र हेतुत्वेन वक्तुमेतद्धेतुमाह विह्वलेति मूले । पूर्वानुभूतसंगमसुखस्मरणे तल्लोभात् कदाचिन्मानत्यागः स्यादिति तदभावाय दंशः । एवमत्याग्रहेपि हृदि प्रियस्थितेरावश्यकत्वान्मानस्यापि तत्रैव सत्त्वात् कदाचिदस्य तस्मिन् लयः स्याचेत्तदापि मानराहित्यं भवेदिति तदभावाय ज्ञाने कौटिल्यम् । निर्दोपभावे हि धर्मिणो मुक्तिः, तस्यातथात्वे तत्सम्बन्धावत्र धर्मिणोपि न मुक्तिस्तत्र तस्य कथं सा भवेदिति भावः । प्रमाणनिराकरणार्थमिति । 'सर्वस्येशानः' 'य आत्मानमन्तरो यमयती' त्यादिश्रुतिभ्य ईशितृत्वनियामकत्वादिधर्मवत आज्ञोलधनं तदने स्तब्धत्वादिकं प्रभु- वान्तःकरणं मानान्निवर्तयितुं यतते, अन्तःकरणं च न निवर्तत इति प्रमाणविरुद्धत्वान्न सम्भवति, तच्च प्रमाणवलनिराकरणे सम्भवतीति तद्धननमेव कृतं भवतीत्यर्थः । यतो लौकिकी भक्तिरिति । लोकरीत्यनुसारी स्नेह इत्यर्थः । १०-२९-७. अपराऽनिमिपदिसत्र । एपा हीत्यादि । गतदोपा विस्मृतपूर्वदुः- खेत्यर्थः । तं काचिन्नेत्ररन्ध्रणेत्यत्र । पूर्व लौकिकीत्यारभ्य दृष्टिभेदः स्यादित्य- १०.२९.८. न्तम् । एका भृकुटिमित्यनेन लौकिकसरूपमाववती निरूपिता । तद्यथा तथोपपादितम् । भक्तिमार्गे हि स्नेहवशाबहिर्मुखारविन्ददर्शने तेनैव वि- स्मृतसर्वा तदन्यन्नापेक्षते, सा त्वपरेत्यनेन निरूपिता । योगे हि ध्याने प्रत्येकमंग पृथक् चिन्त्यते, धारणायां तैः समुदितमेकत्वेन स्वरूपं चिन्त्यते । परस्परसम्बन्धास्मरणपूर्वक- मेकाइस्मरणम्यानुचिललेगापराधपत्यात् । प्रकृते तु स्वरूपस रसात्मकत्वेन भाषा- स्मकत्वादेकैकस्यैवाङ्गस्य स्वामिनीमावविषयत्वे तत्र परस्परं भेदापत्तिः स्यात् , सा च अनेन भावेनापास्यते । इदमेवोक्तमन्यथा दृष्टिभेदः स्यादित्यनेन । दृष्टिकृतो भेदः स्वरूपे स्यादित्यर्थः । न च विषयत्वेन स्वरूपस्य भावा।दो वाच्यः । एतन्नियमाभावात् । सर्व ज्ञानं प्रमेयमित्यादौ व्यभिचारात् । ईश्वरज्ञानस्य सर्वविषयकत्वेन खविपयकत्वस्यापि सर्व- वादिसम्मतत्वेन प्रकृते च स्वयंप्रकाशचिद्रूपत्वात् स्वरूपस्य न 'काप्यनुपपत्तिः । एतेपां भावानां व्यभिचारिभावत्वे तु न स्वरूपभेदकत्वं स्यात् । स्थायिभावत्वेन तद्भेदकत्वमाव- श्यकमिति तत्समाधानमावश्यकमिति भावः । स्वकीयो वा भाग इति । प्रभुरेतास्यः प्रत्येकमाविर्भूय रसं ददातीति सर्वासां भागरूपो भवति । तथा च यदर्थमाविर्भूतं यद्रूपं तत् तम्या भागरूपमिति तथा । एतेन पितृधने पुत्राणामिन प्रभुस्वरूपे स्वामिनीनामेव म्वत्वमिति नापितं भवति ।

·श्रुतेस्तात्पर्यमिति चेत्, तबाहुः श्रुतिश्च तत्प्रतिपादिकेत्यादि । प्रतिपादनं हि तद्वोध- म्भवति, अतस्तदर्थबोधो भगवदिच्छयवेत्यर्थः । अत एव भगवतोक्त मतोस्मि लोके वेदे च प्रथित' इति । मुस्त्युच्छेदाभावाय तथेच्छ। । यदप्युक्तं सर्वथा वागविपयत्वेत्यादि । तत्राप्युच्यते । जीवानां सर्वपुरुषार्थसिद्ध्यर्थ हि भगवान् वेदमाविश्वकार । तत्र येन रूपेण १२५ १०.२९-२. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । सर्वास्ताः केशवालोकेत्यत्र । क्षुद्रगुणक्षोभयुक्तानामिति । एतासां भग- वताय गुणाः सर्वे महान्तः । परोक्षमजनस्याज्ञानं क्षुद्रो गुण एतासामिति हृदयम् । मुक्ता एव ता इत्यादि । तदात्यार्तितः प्राणेन्द्रियान्तःकरण- जीवा भगवत्येव प्रविष्टास्तत्सम्बन्धेन च परमानन्दं प्राप्तवन्त इति पुनर्वहिरनुसन्धान- मेतादृशीनामसम्भावितमित्यर्थः । एवमत्रापीति । एतास्तु न लौकिक्यो, नापि प्रसिद्ध- मुक्तिमार्गीयाः, किन्तु वहिः प्रियसंगमागिलाषवत्सः, भगवांश्च एतन्मनोरथ पूर्यत्येवेति तथैव संपत्स्यत इत्यर्थः । १०.२९.१३. . १०-२९-१०. ताभिर्विधूतेत्यत्र । प्राकृतीनामिति । प्राकृतीत्व इत्यर्थः । श्रुतयो यथेत्यत्र । श्रुतयो हीत्यारभ्य युक्तिं वेत्यन्तम् । अत्रायं भावः । श्रुतिध्वस्त्वंशद्वयम् । भगवत्स्वरूपानुभूतिः, अन्येषां तत्सम्पत्तौ साधनत्वं च । तत्र स्वशक्त्यैव चेत्तदनुभवो जातो भवेत्तदा 'यतो वाचो निवर्तन्ते अ- नाप्य मनसा सहेति न वदेयुः । भगवदनुग्रहेणानुभवैकवेद्यत्वाभावे श्रुतीनां वागूपत्वादेवं कयने बदव्यापातश्च स्यात् । अतः श्रुतीनां पूर्व तदप्राप्तिः, सततं तद्गुणवर्णनेन तदनु- ग्रहात्पश्चादनुभयो भगवदानन्दसति तयोक्तिरिति मन्तव्यम् । एतदेवोक्तं श्रुतयो जाता इत्यन्तेन ग्रन्थेन । अपरथ । 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामी'त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽन्येपां भगवज्ज्ञानं श्रुत्यादिभिरेव भवतीति निश्चितम् । तच श्रुतीनां वायूपत्वा 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्यादिश्रुतिभ्योऽसम्भावितम् । एवं सत्युभयविरोधपरिहाराय श्रुत्युक्तमग- वद्धर्मश्रवणेन तत्कृत्या च भगवदनुग्रहे भक्तौ जातायां स्वयमेव तदानन्दानुभवयोग्यता मवतीति वाच्यम् । तदेतदुक्तं सर्वे चेत्यारभ्य युक्तिं वेत्यन्तेन ग्रन्थेन । एवं सति प्र- कृतेशद्वयबोधनार्थमयं दृष्टान्तः । तेन सार्धाध्यायत्रयेण निरूपितलेहेन वशीकृतेन प्रभुणा कृत्यैतासां मनोरथान्तप्राप्तिः । अन्येषामपि कृतपुण्यपुञ्जानामेतदुक्तिश्रवणकीर्तनादिना एतद्भावानुसारेण भजनेन च भगवदानन्दानुभवो भविष्यतीत्युक्तं भवतीति । ननु सर्वथा वागविपयत्वे ले कथनमपि न सम्भवति । अनेनैव प्रकारेण तथात्वस्य प्राप्तः । किन। भगवदानन्दानुभवहेतुत्वेन हि गुणवर्णनं श्रुतीनां पूर्वमुक्तं तदप्येवं बाधितं भवेत् । तथा सत्येवं निरूपणमपि बाधितम्, अतो निषेधमुखेनैव वाग्विषयत्वं न विधिमुखेनेत्यस्याः कवाक्यकथनम्, वोधश्च न शक्तिअहं विना । लोके तद्वाचकशब्दाप्रसिद्ध्या सोपिन - या पहपार्थो यादृशाधिकारिणः सिध्यति, तद्रूपं तं पुरुषार्थ तमधिकारिणं च श्रुतिनिरूपित ·१२६ श्रीटिप्पणी । -- - वती मोक्षपर्यन्तम् । एवं करणे सन्तुष्टो भगवान् यद्यं प्रकटीकृत्य यमानन्दं दत्तवान् , तद्रूपं स आनन्दश्च पूर्व न ज्ञातौ, अधुनापि मनोवागविषय इत्येतादृशमपि फलात्मकं वस्त्वस्तीति ज्ञापनाय चाहुः 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चनेति । अत्र पूर्वार्धमानन्दस्य विशेषणम् । तथा चैतस्मात्पूर्व 'रसो वै सः रसं घेवायं लब्ध्वानन्दी भक्ती'त्यादिना यद्भगवत्स्वरूपं निरूपितं, तत्सर्वात्मभावैक- लभ्यम्, न त्वन्यथेति ज्ञापयितुं सर्वात्मभावस्य निर्वचनमशक्यमिति तद्व्यञ्जकं धर्ममाहो- तरार्धेन । एतादृशमानन्दं यो विद्वान् ज्ञातवान् लब्धवान् वा स कुतश्चन लोकादेदात् किं बहुना परीक्षार्थं साक्षाद्भगवदुक्तोलइनान्मानादिदशायां तदतिक्रमादपि न विमेतीत्यर्थः । मोक्षसाधनस्य स्वकृतिसाध्यत्वेन तत्र श्रवणादीनि साधनान्युक्तानि । अत्र तु भगवद- नुग्रहैकलभ्यत्वेन स्वकृत्यसाध्यत्वादनुवाद एव कृत इति । स्वैरुत्तरीयरित्यस्यामासे । आधारधर्मसम्बन्धादित्यादि । स्वामिन्यो हि सर्वाशे स्वसम्बन्धमेव प्रियस्यापेक्षन्ते । तद्भावस्खामाव्यात् । प्रभुश्च तदर्थमेवाधुना प्रकट इति न तदन्यस्य तत्सम्बन्धयोग्य- तापि । अत एवाग्रे वक्ष्यति कल्पितासन इतीति भावः । स ईश्वर इत्यत्र । येषां जलक्रीडायामित्यादि । जलक्रीडानन्तरं येपामार्द्रता न तिष्ठतीत्यर्थः । योगेश्वरान्तहृदीत्यस्याभासे । अपवित्रेत्यादि । १०-२९-१४. लोके वेदे च पवित्रत्वेन यादृशं वस्तु नोपादेयं तादृशमप्येतत्सम्बन्धियोगे- श्वरान्तर्हृदयादपि भगवत उपादेयं यत्र, तत्र लोकादिषूपादेयत्वेन प्रसिद्धं यादृशं ताशस्य एतत्सम्बन्धिनो वस्तुनः का वार्तेति ज्ञापयितुमेवं कयनमिति ज्ञेयम् । सभाजयित्वेत्यस्साभासे । स्वान्तःकरणदोपेत्यादि । दोपस्यैव विवरणं स्वकृ- तप्रतामित्यादिनोच्यते । परोक्षं भजता प्रभुणा तादृशो रसो दत्त इति तदज्ञानं स्वकृतनता । प्रभौ दोपाभावात्तदारोप एव तत्र सम्भवति । स च गृह्यमाणस्य स्मर्यमाणस्य वा वस्तुनः सम्भवति । खामिनीनां तु प्रियातिरिक्तधर्मास्फू- तिनियमेन खनिष्ठस्यैव एतस्यायमारोप इति भावः । यद्यप्ययमपि रसमध्यपात्येवेति न दोपत्वं वक्तुमुचितम् , तथापि भगवति दोपाभावस्य शास्त्रसिद्धत्वादारोपस्य च भ्रमत्वनिय- मान्छालरीतिमवलम्ब्य तयोक्तम् । अग्रेपि दोपपदं यत्र तत्रेदमेव तात्पर्य ज्ञेयम् । चिभ्र- मझुवेत्यत्र । भूर्यम इत्यादि । यमयति नियमयतीति यमः, कालः। तथा च कालविलम्वेन स मावः कदाचिन्नश्येतेति तदभावाय तस्यैव भावस नियमनं सदा स्थिति तादृशी भ्रूः करोतीति तथा । अथवा । फलस्यैव नियमनमत्राभिप्रेतम् । एतदेवाहुः यावत्प्रसा- देति । तत्रैवानंगभाव एवाशेपवरूपानन्ददाता, नान्यवेत्यर्थः । ईपत्कुपिता इत्यत्र । माधनर्निवर्तिन इत्यत्रापि दोषपदं पूर्ववज्नेयम् । काचित्कराम्बुजमित्यादिनोक्तस्वकृतक- ·धर्म एव मुख्य इति भूजनीयस्तच्छेपः । एवं सति भजनकर्तुः पातकादि- सम्भवे तदोपो निवर्तनीय एव, कृतमतापरिहारायेत्यर्थः । ननु पुण्येनैव पापनिवृत्तिरित्यस्य तत्र नोपयोग इत्यत आहुः तदीय एवेति । धर्मशेपीय एव धर्मों भजनद्वारा मक्तेपु गच्छत्तीत्यर्थः । ननु विहितत्वात्तगजनस्यापूर्व एव धर्मस्तेनोत्पद्यत इति चेत् । मैवम् । तादृकफलसाधकत्वेन उद्भजनविधाने भजनीयनिष्ठताइग्धर्मवत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । 'तेजस्कामोमिमेव तेजस्वन्तं खेन भागधेयेनोपधावती'त्यादिश्रुतिभ्यस्तथा निणयात् । अन्यथा तेजस्वन्तमिति न वदेत् । न चामूर्तत्वं बाधकमिति वाच्यम् । १२७ श्रीगिट्ठलनाथविरचिता । राम्बुजधारणादीनि साधनानि । ननु स्वरूपेणानिवर्तितो दोषो वचनेन कथं निवर्तिप्यते । तस्मात्तस्य दुर्वलत्वाचदुपपादितमायेऽध्याय इति चेत् । अत्राय भावः । रसो वै स' इत्या- दिश्रुतिभिर्भावात्मको हि भगवान् । स चाधुना दोपात्मको, रसखरूपस्सैव तयात्वात् । स्वामिनीभावाविर्भावमूलकारणं वेणुनादात्मकः शब्दः इति निर्दोषपूर्णगुणरूपभावा- विर्भावोषि वायूपशब्देन भविष्यतीति किमनुपपनम् । किञ्च । यथा वीक्षणेन यो रसस्स न स्पर्शादिना । सम्भापणेन च यः, स नेक्षणादिनेति तत्तद्रसखभावः । तथास्मांस्त्यक्त्वा गतः कथमिति भावस्तादग्वचनैरेवेति शिशिस्य निजहृदयम् । आयेऽध्यायेप्येवमेव ज्ञेयम् । भतः सुटूक्तं साधनैर्निवर्तित इत्यादि । ननु भजनामजननिर्णयस्य प्रभुविषयकस्सोदेश्ये सति साधारण्येन प्रश्ने को हेतुरिति चेत्, उच्यते । भगवद्विपयकप्रश्नस्यैवादा क्रियमाणे वयमेतादृश्यो भक्तास्त्वमेतादृशीरस्मान्कथं त्यजसीति हि प्रश्नः स्यात् । स च नायिको- तमानां स्त्रीरतानामने भगवता स्तुत्यानां खामिनीनां मुखाम्बुजान्न निःसर्तुमर्हति, किन्तु ग्राम्याणां रसाभासयुक्तानामेव स्यात् । न हि विकचशारदसरोरुहात् तित्रिणीरसस्सन्दः सम्भवति । अतो व्याजेन प्रश्ने भावगोपनेन महावस इति मुख्यरसखाभाव्यादेव तथोक्ति- रिति बुध्यस्ख । भगवांस्तु जीवेभ्यः स्वस्य लक्षण्यं वक्तुं तत्स्वरूपज्ञानं विना ततो वैल- क्षण्यं ज्ञातं न भविष्यतीति तत्स्वरूपमुक्त्वा स्वखरूपमुक्तवान् । अन्यथा स्वामिनीतात्पर्य- विषयः खयमेवेति तान्न निरूपयेत् । भजतोऽनुभजन्येक इत्यत्र । तेषां त्रयाणामित्यादि । भजनानुसारेण भजनकर्ता प्रथमः, अमजतो भजनकर्ता द्वितीयः, उभयाभजनकर्ता तृतीयः। द्वितीयो यमभजन्तं भजते स एकः प्रतियोगी । तृतीयो यं भजन्तं न भजते स द्वितीयः प्रतियोगीति ज्ञेयम् । भजन्त्यभजतो ये वा इत्यत्र । धर्मशेषश्चेत्यादि । धर्मार्थ यो भजते तस्य , १०.२९-१६. अलौकिकस्वार्थस्य लोकरीत्या निर्णेतुमयुक्तत्वात् । 'अलौकिकास्तु ये भावा न तास्त योजयेदिति श्रुतेश्चेति दिक् । निषेधस्य प्राप्तिपूर्वकत्वनियमेनात्र चापवादनिषेधोक्ता सम्भावना स एवात्र धर्मः परिगृहीतः, राय न तत्सम्भावना न सोऽत्र विवक्षित ·१२८ श्रीटिप्पणी । इत्याशयेनाहुः तत्र धर्मे यत्रेत्यादि । नित्यं कर्म कर्तव्यत्वेनैव यत्र क्रियते तत्र तदेव प्रधानम् । यत्र देवताराधनेनैव धर्मस्तत्र सा प्रधानम् । न चोक्तेपु धर्माभावादविवक्षित- त्वमिति वाच्यम् । भगवता हि निर्णयः क्रियते । स च सन्दिग्धे कर्तुमुचितः । उक्तेपु सन्देहाभावादनाविवक्षितत्वात् । भजतोपि न वै केचिदित्यत्र । ये दयाधर्माधिकारिण इत्यादि । धर्मार्थ १०-२९-१९. भजत्सु धर्म सम्पादयितुमधिकारिणः समस्तान् ये न भजन्ति ते त्वधमा इत्यर्थः । अकृतज्ञत्वादिदोपवत्त्वेन त एवाग्रे वाच्याः। लौकिकमेव निमित्तं भजने येपां ते लौकिकनिमित्तास्तान् ये न भजन्ति ते उत्तमा इत्याहुः ये लौकिकनि- मित्ता इति । त एव आत्मारामत्वादिधर्मवत्वेनाग्रे वाच्याः । न पारयेहमित्यस्यामासे । भक्तिमार्गविरोधमित्यादि । ननु 'नाहं तु सख्य' इत्यादिना साधनमार्गीयभक्तविपयकमभजनमुक्तम् , प्रकृते च परोक्ष- १०-२०.२२. भजनमुक्तम्, अनुवृत्तिवृत्त्यर्थं परोक्षभजने च हेतुत्वेनैवं मदर्थेत्याद्युक्तम् । तथा चैतद्भजनानुरूपमेव स्वभजनमुचितम् । न तु कामपि मर्यादां स्थापयित्वा । तथा सति भक्तिमार्गविरोधापत्तिः । एतादृशीनां दुःखदर्शनमपि खस्स तद्विरुद्धमिति प्राप्त उच्यते । अत्र स्वामिनीभजनानुरूपं न भजनमिति हि तवाशंका । तत्तु प्रावाहिकधर्म- रूपम् । एतदेव भगवताप्युक्तं महत्तयत्फलार्थिनो यादृशं भजनं तत्फलं दत्वा ततो विमुच्य इत्याशयेन 'ये यथा मा मित्यादि । अत्र यथा तथेति पदाभ्यां भजनप्रकार- योरप्येकरूपत्वमुच्यते । प्रकृते च दास्यं प्रकारः । स च भक्तधर्म एव, नत्वीश्वरे सम्भवति । कदाचित्क्रियमाणमप्यनुकरणवद्भवति । न हि महाराजः कदाचित्संतोपेण स्वसेवकाङ्गमर्दनं कुर्वन् दासो भवति । तथा प्रकृतेपि रसवशात् मानिनीपदपद्मपरागानुरागं कुर्वन्नपि पति- रेव, न त्वन्यया भवतीति के प्रत्युपकृतिसम्भवो भजनानुरूपं भजनं वा । एवं सति प्रत्यु- पकृत्यपेक्षया तदभावेन दोपारोपो न कार्यः, अशक्यत्त्वादित्युक्तं भवति । नन्वेवं सति सुतरां परोक्षमजनमनुपपन्नम् । न ह्यप्रत्युपकार्यभजनासु दुःखहेतुकृतिः सम्भवतीति चेत् । अत्र घूमः । रसात्मकः प्रभुरित्यविवादम् । स च संयोगविप्रयोगभेदेन द्विविधः । तत्रान्य- तरामावे त्वसम्पूर्ण एव सः स्यात् , अतः सम्पूर्ण रसं दत्वा तदुत्तरकालीनदोपारोपात्मकव्य- भिचारिमावोत्पत्तौ तच्छान्तिर्वचनैः कृता । तस्याग्रिमरसानुभवविरोधित्वादिति न कि- घिदनुपपन्नम् । एतेनैतादृशीपु दुःखदर्शनं खस्स भक्तिमार्गविरुद्धमित्यपि निरस्तम् । एवं सतीश्वरत्वमेवाशक्ती हेतुरित्याशयेन प्रभुराहेत्याहुः भक्तिमार्गविरोधं परि- हर्नुमिति । नन्वतेन स्वस्पेश्वरत्वमेवोक्तं भवति, न त्वेतत्स्तुतिरिति चेत् । अत्रायं भावः । यधपीवरलेनोक्तरीत्या प्रत्युपकारकरणं न सम्भवत्येव, तथापि तर्फितमुच्यते, यदि कयविन्मपि दास्समापपेत, तथापि निरन्तरं दास्पकरणेपि कदाप्यनृणो न - ·जातेन्यापेक्षां त्यक्तवन्तः स्वार्थ, न तु तदर्थं तथा । एवं सत्युत्तरोत्तरं ताहक्सेवासम्पा- पुंसां सम्भवति, न तु यथाकथञ्चिदपि खत्यागः । अत्र खपदेनात्मोच्यते । तथा च खण्डितादिष्वपि स्वसम्पाद्यसुखानङ्गीकृतिरेव दुःखे माने च हेतुः । तथा च भगव- अपरच । स.धर्ममार्गोऽयं धर्मिमार्ग इत्यन्येभ्य इयान् विशेप इति कथं वदामः, खद्यो- नैतदुत्कर्ष आयाति, तथाप्येताम्य एवायं मावो दत्तो, नान्येभ्य इत्येतदुत्कर्पः । अतएवैत- १२९ भीविट्ठलनायविरचिता। अवामीति प्रभुणा निवघ्युत्कर्ष उक्त इति का वान्या स्तुतिरेतदने । अन्यया विधायुपापीति न वदेत । 'स्वसाधुकृत्यं न पारये' इत्येतावतैव चारितार्थ्यात् । नन्विदमितरभक्तसाधारणमिव भाति । तथा हि । चतुर्वर्गार्थिषु तदानस्य प्रत्युपक- तिरूपलेपि प्राप्तात्यन्तिकभक्तियोगेषु सेवातिरिक्तानपेक्षणात्तस्साच खतघपुरुषार्थत्वा- लिंक वा प्रत्युपकृतित्वं मजेत । प्रकृतेपि दास्यातिरिक्तानपेक्षणान प्रत्युपकृतिः सम्म- वतीति कोच विशेष इति चेत् । अत्रेदं प्रतिभाति । न अपेक्षितत्वेन प्रत्युपकृतित्वं सम्भवति । स्वल्पं कृत्वाऽधिकप्रेप्सोरधिकं कृत्वा खल्पप्रेप्सोबाथै व्यभिचारात् । अतः खरूपतः पूर्वकृत्यनुरूपत्वं मृग्यम् । तत्रापेक्षानपेक्षे अग्नयोजिके । खामिनीमजनानुरूपं मजनमीश्वरेपि न सम्भवति, किं पुनर्जीवे । यञ्चोक्तं प्राप्तात्यन्तिकेत्यादि, तत्राप्युच्यते । ते हि पूर्व सकामत्वेन नित्यकर्तव्यत्वज्ञानेन वा प्रवृत्ता मध्ये भगवदनुग्रहेण सेवारसानुभवे दनेन तदेकसाध्यसुखदानमेव प्रत्युपकृतिस्तेषु । अत्र तु 'त्यदुपासनाशाः' 'एवं मदर्थोज्झि- वलोकवेदे' त्यादिवाक्यैस्तत्मातेः पूर्वमेव त्यागः । प्रमौ सहजस्नेहोऽतः तत्सुखे खोपयोगं मत्वा तत्प्रतिवन्धक दूरीकृत्य खं निवेदितवत्यः । अत एव 'यत्ते सुजाते त्याद्युपपद्यते । अत ए'वैवं मदर्थोज्झिते'त्यत्र खत्यागोप्युक्तः । स्वार्धमन्यत्यागो लौकिकानामलौकिकानां च खात्मत्वेन स्नेहविषयलाभाव एवैतत्यागः । भगवदुपयुक्तत्वेनैव तस्स देहादेव खेह- विपयत्वात् । एवं सति भगवदर्थमात्मा प्रियो, न त्वात्मार्थं भगवानित्यागतम् । सुखसम्पादनं केन प्रत्युपकृतं भवेत् । न चैतत्साधनसम्पादनमेव प्रत्युपकृतिर- स्त्विति वाच्यम् । अत्र भावस्यैव साधनरूपत्वात् तस्य पूर्वकक्षापन्नत्वात्सदैकरूपत्वेन नित्यत्वेनासाध्यत्वाच । किच । भावबलेनैव यद्भवति तत्र न भगवत्कृत्यपेक्षा, 'वशे कुर्वन्ति मां भक्त्येति वाक्यात् । अन्यच । 'नैकात्मतां मे स्पृहयन्ती'त्युपक्रम्य सेवा- कयारसासक्तियुक्तानां तेषां पश्यन्ति ते म' इत्यनेन खरूपरसानुभवमुक्त्वा एतादृशानपि 'मक्तिरनिच्छतो मे गतिमण्वी प्रयुक्त' इति कपिलदेवेनोक्तम् । इह तु रसमार्गरीत्याङ्गीकार इति न कदाचिदपि तदिच्छाननुरूपा कृतिः सम्भवति । तस्य रसस्य तादृशत्वादेव। तेभ्य इव तरणेः । अतः सुष्छुक्तं न पारय इति । यद्यपि गेहशृंखलाछेदस मावखभाव- कार्यत्वात्तस्य च भगवदनुग्रहैकलभ्यत्वाद्देहभृखलाच्छेदोषि भगवतैव कारितो भवतीति पकृतिरूपत्वं भगवतोक्तम् । तर्हि 'न पारय' इत्यनुपपन्नम् । प्रत्युत एताद- ·-- . श्रीटिप्पणी । ग्भावदातरि प्रत्युपकृत्यसम्भवाद्वैपरीयमापततीति चेत् । अत्रेदं प्रतिभाति । पूर्णाखिल- शक्तिपूर्णस्यापि प्रभोरशक्तिर्यत्करणे तद्वस्त्वत्यन्ताभाव एवेति निश्चयः । न हि सर्वसाम- यवत्त्वेन द्वितीयमीश्वरं कर्तुं समर्थः । अतएव प्रभुणोक्तं 'न शक्यन्तेऽनुसंख्यातुमनन्त- त्वान्मयापि ही ति, तथा प्रकृतेपि केवलभावस्वं रसात्मकत्वेन भगवदात्मकत्वात्तदनुरूप- वस्त्वभावादशक्तिरेव निष्प्रत्यूहेति गन्तव्यम्, अन्यथा ईश्वरत्वमेव न स्यात्, श्रुत्युक्तरू- पाभावादिति बुध्यस्व । वैपरीत्यापत्तिरिति दूपणं यदुक्तम्, तत्रोच्यते । कर्मज्ञाने साधन- मार्गीयभक्तिं च जीवार्थ कृतवान् भगवान् , फलमार्गीयभक्तिमार्ग तु स्वार्थमाविश्वकार । अन्यथा रसात्मकखस्वरूपानन्दानुभवो न स्यात् । तस्मादेकाकी नरमत' इति श्रुतेः। तथा च भावदानादेरपि खार्थत्वानोक्तदूपणम् । नन्वेवमपि न पारय' इति नोपपन्नमिति चेत् । न । अस्यानन्दस्य स्वरूपात्मकत्वेप्येताम्य एव तदनुभवादनुभूतस्य च वस्तुन एवैतादृशत्वे- नैवं कथनस्य तत्स्वरूपनिरूपकत्वात् । यथा 'विस्मापनं स्वस्य च सौभग रित्यत्र वस्तु- खरूपनिरूपणम् , तथात्रापीति सर्वमनवद्यम् । अत्र पूर्वाधनवैतत्स्तुतिसंपत्तावप्युत्तरार्धकथ- नस्य तात्पर्यमाहुः अतो मयीत्यादिना । अत्रोपकृतेरेव प्रत्युपकृतिरूपत्वोक्या तद्भिन्न- तदपेक्षायां सोपाधिभजनं कार्यं भवति, तथा च भजन एव तत्सम्भवात् । एतदेवोक्तं नो चेदित्यनेन । तच भवतीष्वसम्भावितमशक्यत्वादित्याहुः न ह्यशक्यमित्यनेन । प्रत्युपकृत्यशक्तावयं भगवनिष्ठोपि.हेतुरिति ज्ञेयम् । इत्येकोनत्रिंशोध्यायः। त्रिंशत्तमाध्यायार्थकयने । त्रिंशत्तमे हरिरित्यादि । इतिशब्दो हेतुवाची । लीलां चक्रे इति । लोके प्रकटामिति शेषः । तथा सत्ययं वाक्यार्थः । १०.३०.०. यद्यप्यतिगोप्यत्वादियं लीला न वक्तुमुचिता, तथापि प्रभुलॊके प्रकटां लीलां चक्र इति हेतोरीयंत इति, अन्यथा रासलीलेर्यत इत्येव वदेयुः । सा च 'यथा मदच्युतिरदः करेणुभिरित्यन्तेन ग्रन्थेनोक्ता । एदतग्रेतिदेशेन कामशास्त्रोक्तरीत्यापि सोकेत्याहुः कामकृतामपीति । इन्द्रो विषयभोगेभियुक्त इति तन्नामग्रहणम् । वस्तु- तस्तु ब्रह्मादीनामपि दुर्लभैव । कामकृता सा हि लोकानुसारिणी भवति । एवं सति यत्र सापीन्द्रादिदुर्लभा, तत्र पूर्वोक्तलीलायास्तथाले किं वाच्यमिति भावः । लीलोक्तिप्रस्तावे फलश्रुतिरसंगतेत्याशक्य तत्तात्पर्यमाहुः अस्या इति । लोके कामकथा तदुद्वोधिका दृष्टेति तच्छंकया वैराग्यार्थी कदाचिन्न शृणुयात् , तथा भक्त्यर्थ्यपि, मातृणां रहस्यवार्ता न श्रोतुमुचिता, तथा सति चित्तवैपम्येतिमहान्दोपः स्यादिति शंकया, न. शृणुयात् । एवं सति विपय्येवावशिष्यते । तथा सति तु हीनाधिकारिविषयत्वेनोत्तमत्वं न स्यादित्ये- तत्सर्वपरिहाराय फलश्रुतिरित्यर्थः । विषयिणः पूर्वं विषयत्वेन श्रवणेपि तत्वभावादेव दोपनिवृत्तिपूर्वकं परमपुरुषार्थप्राप्तिरिति भावः । अन्ते प्रश्नोत्तरयोस्तात्पर्यमाहुः लौकि- क्यपीति । सर्वथा प्रपन्ना दृष्ट्वाऽदेयमपि. खरूपानन्दं दत्तवानिति तु वस्तुस्थितिः । .

·, श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १३१ भगवतो रसात्मकत्वेन तत्स्वरूपमध्यपातित्वमेतासामिति च । पूर्वमन्यत्र विवाहाभावे रस- खरूपमेव न सम्भवति, यतस्तद्रसखरूपमर्यादा तथा । एतादृशेर्थे विपयत्वेनोभयोः प्रवृ- त्तिः, अतोनुचितमिदमिति बुद्धिः कस्यचिचेत्स्यात्, वस्तुतस्तु उपेक्ष्य एव सः, तथापि प्रभुः सर्वोद्धारक इति तादृशस्याप्यलौकिकी बुद्धिर्यथा भवति, तथा वक्तव्यमिति प्रश्नतापर्यम् । शुक'स्तुप्यतु दुर्जन' इतिन्यायेन तन्मतमेवानुमृत्योत्तरितवान् । अन्यथाने 'गोपीनां तत्प- तीना'मिसनेन परदारालखैव पितत्वेन तद्दोपाप्रसक्त्या 'तेजीयसां न दोपायेति निपे- धोनुपपन्नः स्यात् , 'नैतत्समाचरे'दित्यादिरपि । एवं सति 'कुत एव बन्ध' इत्यन्तगुक्तरी- योक्तम्, अने तु वस्तुस्थितिमनुस्त्येति भावः । नृत्यबन्धादेरुपयोगमाहुः रसात्मक इति । नृत्यगन्धाम्यामुबुद्धे रसे भोगः संपन्न एवेति स्वरूपेणैवानन्ददानाच । जलानि- लयोः क्वोपयोग इत्याशंक्याहुः जलं वायुश्चेति । रमणं जलस्थलभेदेन द्विविधम् । तत्राधे जलं सामग्री, द्वितीयेऽनिलः, तयोस्तथात्वे हेतुः खामिनीभगवतोः श्रमः । शीतत्वं जला- निलनिष्ठो हेतुरत्र सामग्रीत्वभवने । तथा च जलं वायुश्च रमण उक्तहेतुभ्यां सामग्री जायत इति योजना । जायत इति पदादपूर्वा सा भगवल्लीलार्थमेव तदैव जायत इति ज्ञाप्यते । शीतादिति भावप्रधानो निर्देशः । ननु भरतवात्स्यायनप्रणयनं हि जीवार्थम् । तथा च तदुक्तरीत्या प्रवृत्तस्य जीवस्यापि तथानन्दसम्भवादत्रावैशिष्टयापत्तिः । न च प्रभुस्वरूपमेव विशेषः । तस्सोबुद्धरसात्मकत्वेन तदुद्दोधकानामप्रयोजकत्वादिति चेत् । मैवम् । अहि रसात्मकं खरूपमेवोच्यते । तयोद्बोधकविशिष्टमेवोलुद्धम्, न तु केवलम् । अन्यथा रसा- त्मकत्वं न स्यात् । तत्स्वरूपस्यैव तथात्वात् । तच विशेषतो न भावयितुं शक्यमज्ञानादिति तज्ज्ञानार्थं भरतवात्स्यायनाभ्यां तत्स्वरूपं निरूपितम् , एवं भगवता नृत्यमकारि, एवं च रमणमिति । जीवास्तु ब्रह्मपरां श्रुतिमिवैतदपि द्वयं जीवपरमिति ज्ञात्वा प्रवृत्ताः क्लिश्यन्ति परमिति युध्यस्ख । एतदेवाहुः कृष्णो भुङ्क्ते न चापर इत्यनेन । तत्र हेतुरुत्तम- मिति । क्षराक्षराभ्यामुत्तमं पुरुषोत्तमखरूपात्मकमित्यर्थः । न हि भगवत्स्वरूपमन्येन भोक्तुं शक्यमिति भावः । एतल्लीलाया भूमौ प्राकट्यकरणे प्रयोजनमाहुः अत्रैवेति । आधिदैविकत्वे संपन्ने हि पुरुषोत्तमभजनं साक्षात्सम्पद्यते । तच वैकुण्ठे भवति । प्रभुस्तु अस्मिन्नेव लोके आधिदैविकं रूपं जीवानां प्रकटं यथा भवति तथा भुक्त इत्यर्थः । एतलीलाश्रवणेपि तथा भवतीति तथा । उत्कृष्टमिति । मोक्षसुखादपीति शेषः ।प्रमाणेन वचनैरित्यर्थः । प्रमेयेण खरूपेणेत्यर्थः । इत्थं भगवतो गोप्य इत्यत्र । विपरीतभावेनेत्यादि । नागरीवत्कुतर्कोप- हतमतयो न भवन्तीति तथा । ननु ता वाच इत्यादि । अनुभवविरो- १०.३०-१. धित्वाद्वचनानां भगवति चातत्वनिश्चयादिति भावः । मनसि विचि- कित्सायामेवेति । मिथो विरुद्धत्वज्ञान एवेत्यर्थः । प्रकृते भगवद्वचनानुभावात्पूर्वसा- निध्यानुभवोऽधुना सम्पन्न इति नानुभवविरोधोतो न सन्देह इति भावः ।।

·१३२ श्रीटिप्पणी । गोपीमण्डलमण्डित इत्यत्र । उत्तरोत्तरेति । उत्तरोत्तरक्षणसम्बन्धिभिरि- १०-३०-३. त्यर्थः । पूर्वपूर्वेति । पूर्वपूर्वक्षणसम्बन्धीत्यर्थः । जगुर्गन्धर्वपतय इत्यत्र । अन्यथा भगवद्धस्तेत्यादि । अत्रायं भावः । यथा भगवल्लीलामानोपयोगिनो नटा इव विश्वावसुप्रभृतयः, तथा भगवद्रह- १०-३०-९. स्सदनादिमानोपयोगिक्रियाशक्तिमन्त इन्द्रादयो दिक्पालेभ्यो मिन्नाः सन्ति, ते त्वेतद्धजदण्डमात्रावलम्याः । तयो रसरूपत्वेन रसात्मकक्रियाशक्तिप्रधानानामेव तत्र स्थितेरुचितत्वात् । अतः सुष्ठुक्तं भगवद्धस्तेत्यादि । काचित्सम मुकुन्देनेत्यस्यामासः । उत्पन्नस्य नादस्येत्यादि । अनायं भावः । अयं नादो न लौकिका, पूर्वसिद्धो वा, किन्त्वलौकिकोऽपूर्वः । १०.३०-१०. स च भगवतोऽन्यमावनिवृत्तिपूर्वकं स्वमात्रविषयकमावोत्पत्त्यर्थ प्रत्येक कृतः । अयं च खामिनीनामप्युक्तभावानुरूपभगवद्विषयकभावविशेषोत्पत्तौ रसानुभावको भवति । मूलकारणत्वात्स्वामिनीगानस्य तथात्वम् । इदमेवामृतमयत्वम् । सा च भगवन्ना- देनेति तथा कृतः । अपरश्च । स्वामिन्याः खरजात्युन्नयने प्राधान्योक्त्या प्रभोस्तत्सह- भावोत्या ततः सकाशादस्य माधुर्य लक्ष्यते । अन्यथा प्रभोस्तारनादेनास्याभिभवे रसा- भास एतद्वैयर्थ्य च स्यात् । साम्ये तूमयोः खातत्र्येण करणात्परस्पराननुगुणत्वेन च मिथो रसानुपयोगित्वप्रसंगः । स्वयं नादस्वरूपमज्ञात्या मगवन्नादं श्रुत्वा तत्स्वरूपना- दकरणेपि तथा । अतो भगवद्विचारितानुपूर्वी स्वयं ज्ञात्वा तथैवोन्नीतवतीति ज्ञेयम् । पूर्ण- रसोदयो भगवति जात इत्यपि ज्ञापनाय तदधीनत्वमपि ज्ञापयितुमेवं कथनम् , नायिका- प्राधान्यस्य एतद्रसखभावरूपत्वात् । एवं सति तारनादसाध्यजगत्पूरणं मधुरेण न भवति। अन्यधर्मनिवृत्तौ ह्येतेन पूरणं भवति । तदर्थमेतत्स्वरूपे रसाभिज्ञा निरूपिकाश्चैता एवेति । यथा 'तं त्वौपनिपदं पुरुप मिति श्रुतेस्तदुक्तमेव ब्रह्मखरूपम् , तथैतन्निरूपितधर्मवदेव पुरुषोत्तमखरूपम् , नान्यधर्मविशिष्टमित्येतद्गानस्योपनिषद्वाक्यरूपत्वादेतच्छ्रवणेन भगवति प्राकृतधर्मराहित्यज्ञानं खस्मिंश्च तत्सम्बन्धित्वेनान्यधर्मराहित्यं तज्ज्ञानं च भवति । तदनन्तरं भगवदानन्दानुभवो भवति । एतत्प्रभुगानकार्यम् । एवं सत्येतेन जगत्पूरणं भव- सेवेति सर्वमवदातम् । काचिद्रासपरिश्रान्तेत्यत्र । भगवतः स्थिरत्वायेति । कदाचित्प्रभुर्गदा- २०-३०-११. मवष्टभ्य तिष्ठति चलति वा । यथेतस्ततश्चरणस्खलनं न भवति, तगृहीतस्कन्ध एव यथापूर्व मण्डलं नृत्यं चानुवर्तयतीति ज्ञाप्यत इत्यर्थः । वृक्षाधिरूढालिङ्गनमिति । 'रमणचरणमेकेनोरुणाक्रम्य खिन्नश्वसितमपरपादेनाश्रयन्ती तदूरुम् । निजमथ भुजमेकं पृष्ठतोऽस्यार्पयन्ती'सादिना रसशास्त्रे निरूपितम् । तथा ·१०-३०.१२. १०-३०-१३. १०.३०-२४. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १३३ दृष्टरोमा चुचुम्ब हेत्यत्र । सदानन्दत्वादिति । चुम्बनेन हि रस आखाद्यते । अधरा दिवद्वाही न रसोतः कथं तथेत्याशंकानिरासायेदमुक्तम् । चन्दनाले- पतात्पर्यमाहुः विवेकधैर्येति । अंगरागस्यानुभावात्मकत्वेन प्रचुरमाव- विशेषजननात्तेन तयो श इत्यर्थः । बाहौ तथा कृतिर्न लोकसिद्धाऽतः सखीनां समक्षं कथमेवं करोमीति विवेकः । एकान्तसमयप्रतीक्षया स्थितिधैर्यकार्यम् । कस्याश्चिन्नाट्यविक्षिप्तमित्यत्र । अनेन तस्यै खविद्येति । यथा सर्ववेदान्त- वाक्यानां निष्पीडितोयों ब्रह्मविद्या, तथोपनिषदादिवागधिपतिना रसात्मकेन स्वान्तरेव भक्तविपयकस्नेहकलाभिनिष्पीड्य स्थापितं ताम्बूलचर्वितमिति तयेत्यर्थः । दानप्रयोजनमाहुस्तेनेयमेवेति । विप्रयोगदशायामुपस्थितमरणनिवर्तक- वाक्यकथनेन सखीनां जीववित्री भविष्यतीत्यर्थः । ब्रह्मविद्या हि ब्रह्मप्रापिका । अत्रापीयं स्वामिनी प्रियं प्रापयिष्यतीति भावः । नृत्यती गायतीसस्यामासः । अपरा पुनर्वैराग्यात्मकमित्यादि । अत्राय मावः । स्वस्यापि स्नेहातिभरेण विप्रयोगासहिष्णुत्वेऽन्यासां समाधान न सम्भवतीति, तदापि यथान्यासां समाधाने शक्तिर्भवति, तथा पूर्वदत्तज्ञान- कार्यसिद्ध्यर्थ क्रियाशक्तिरूपमच्युतीयत्वेन तदापि कार्यक्षममच्छिद्रलेन फलाव्यभिचार्य- जत्वेन तदापि तापकार्यनिवर्तक तथाऽकरोदिति तापनिवर्तकत्वं ज्ञानसहावत्वं च वैराग्ये प्रसिद्धम् । यद्यपि स भावोन्याप्रतिवध्यखभावस्तथापि प्रभुसम्बन्धित्वेन यथा स तथा तथा हस्ताजमपि तथेति । तदोभयोरनुवृत्त्योभयकार्यसम्भवेन विचित्रो महारसात्मको माव उत्पद्यत इति भावः । ननु पूर्वोचरश्लोकोक्तनायिकयोमियो भेदेनेदं सर्वमनुपपन्नमिति चेत् । मैवम् । अत्र वैश्वर्यादिषड्गुणरूपा एता एव । अत एतद्विशिष्टमेव खरूपं भगवच्छब्दवाच्य- मिति निरूप्यते । धर्मयोर्भेदश्चावश्यकः, तथापि धर्म्यभेदात्सर्वोपपत्तेः । तथाच भगवतो ज्ञानवैराग्ये वियोगदशायां खामिनीनामेवार्थ उपयुज्येत इत्युक्तं भवति । एतेन तस्मिन्समये प्रमोरपि रसात्मकत्वेन खामिनीविरहजभावकार्यशान्तिरेताभ्यां भवतीति सूच्यते । गायन्त्यस्तं विजहिर इत्यत्र । इयं क्रिया शक्तिरूपेति । शक्तिरूपा मग- १०.३०-१५. वत्सामर्थ्यरूपेत्यर्थः । तस्मिन्सति स्वातध्यमुचितमिति भावः । उपक्रमाप्रासेपि नृत्ये यत्पुनर्वाद्योक्तिपूर्वक नृत्यकथनं तत्कञ्चन विशेपमाश्रित्येति त- माहुः अतः परं 'राधादामोदरवदिति । अथवा १०.३०.१६. मर्यादारहिता फिया विहार इति तदुक्त्योत्तरसादिना पूर्वस्यावसान- मिति न्यायवत् पूर्वनृत्यविरामो ज्ञाप्यते । तया सति पुनर्नृत्योक्तिरुचिता । तचेत्पूर्ववदेव रसावेशजनिता te ·१३४ श्रीटिप्पणी । , सात्तदा तत्यागो न स्यात् । रसार्थमेव तत्करणात्तदुदयं विना तत्त्यागासम्भवात् । एवं सत्यपूर्वरसार्थमेवापूर्वमेव नृत्यमयोच्यत इति ज्ञायते । तदेवाहुरतः परमित्यादिना । कर्णोत्पलालकेत्यत्र । खतो वेत्यादि । श्रमाभावज्ञापकधर्मश्रीकथनेन रसावेशादे- वैतदपि नृत्यं जायत इति तस्मिन्भवति सति स्वत एव पूर्वविहारनिवृत्तिजीतेति सूच्यत इत्यर्थः । अथवा । क्रीडाया अनिवृत्तिः क्रीडानिवृत्तिः । श्रमामावसूचनेन पूर्वक्रीडाया निवृत्तिन स्वामिनीनामशक्येति सूच्यत इत्यर्थः । गोप्य इति । भगवत एवेत्यादि । भगवत्साम्येन नृत्यकृतिन पूर्वशिक्षया गोपजातीयानां, तत्रापि कुलवधूनां, तदसम्मवात्, किन्तु तथा रसाविर्भावो येन तथा नृत्यं खत एवाभूदिति ज्ञापनायेत्यर्थः । रेमे रमेश इत्यस्याभासे । ननुप्राकृतीभिरित्यादि । अत्राप्राकृतीत्वं निरूपयितुं तद्विपरीतधर्मोक्तिः पूर्वपक्षे । सिद्धान्तस्तु ब्रह्मानन्दरूपत्वेनाप्राकृती रमा । १०.३०.१७. भगवांस्तु तदीशत्वेनाप्राकृतीरमणैकस्वभावः, तेनात्र रमणोक्त्यैवाप्राकृती- त्वमप्युक्तमेव भवतीति भावः । किञ्च । खामिनीनामप्राकृतले का नाम शंका, यत एत- त्सम्बन्धद्वारैव रमापि प्रभुसम्बन्धं प्राप्तवती, नान्यथेत्याहुः रमापि भगवदाज्ञयेत्यादि । तदुक्तं 'श्रयत इन्दिरेत्यादि । तथा च स्वामिनीपु प्रभोः सेहभरदर्शनेन स्वयं तत्र प्रविश्य तद्वारा प्रभुसम्बन्धं प्राप्तुमिच्छन्त्यपि तन्महत्त्वस्फूर्त्या स्वयं न प्राविशत्, किन्तु तदार्ति दृष्ट्वा तन्निवृत्त्यर्थं प्रभुणाज्ञापिता तथाकरोदिति ज्ञापनायोक्तं भगवदाज्ञयेति । अपरश्च । यदि नागरीवदस्मदतिरिक्तायाः प्रभुसम्बन्धो मा भवत्विति चित्तकौटिल्यं स्यात्, तदा रमा न तथा कर्तुं शक्नुयात् , एतास्तु सर्वथाङ्गीकृतव्रजसम्बन्धिन्य इत्यतिसौजन्यादिगुणवत्स इति सुखाराध्या इति रमायास्तथाकरणमित्याशयेनाहुस्ता अप्यधिष्ठानयोग्या इत्याहेति । नन्वेतद्रसप्राप्त्यर्थ ह्येतदाज्ञापनम् । सा चोभयोरपि दम्पतित्वभावस्य जाग- रूकत्वेनात्रासंभाविता । एवं सति प्रियस्यापि पूर्वभावविलक्षणभावोत्पत्त्या रसाभासप्रसंगेन पूर्वरसस्यापि भंजिकेयमाज्ञा, खौधःस्पर्शमप्यसहमाना शिक्यस्थमपि क्षीरं नीरे पातयन्ती गौरिवाअतस्तत्सम्पादनमनुचितम् । किञ्च । ब्रह्मभावे हि ब्रह्मानन्दाविर्भावो, रमा चैतद्पा । खामिन्यस्तु ततोऽधिकभगवद्रसमाववत्योऽतस्तत्सम्बन्धोऽत्राशक्यवचन इत्याहुनन्वेत- दप्यनुचितमित्यादिना । अवार्मकदृष्टान्तेन समाहितेरयमाशयः । यदुक्तं रमावेशे रसामासप्रसंगः पूर्वरसविच्छेदश्चेति । तत्रोच्यते । यथा स्वप्रतिविम्यं पश्यन् पालो दर्पणादौ गृहादिप्रतिविम्वे · सत्यपि खप्रतिविम्व एव रमते, नतु तदन्यस्मिन् । अत एव मूले स्वपदोपादानम् । तथा स्वामिनीपु रमासमागमेपि स्वस्य रसरूपत्वेन तदात्मकान् मावान्यत्र दृष्टवांस्तत्रैव तदनुरूपभावचेष्टावानेव रेमे, नतु रमास्फूर्तिरपि, येन भार्यात्व- ज्ञानेन पूर्वरसविच्छेदः स्यात् । तस्य रसस्य ताइक्वभावत्वादेव तथात्वं प्रमोः । अर्भकत्व- समावस्य तथात्वात्तस्येव । रमायास्तु भगवति भर्तृभाववत्त्वेन न मुख्यरसप्राप्तिः, अत एव ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। 'नायं त्रियोंग उ नितान्तरते रिति श्रीमदुद्धववचनम् । किन्तूक्तभावविशिष्टप्रियांगसंगिबजां- गनांगसंगित्वेनैव पूर्वमननुभूतजातीयः कथनानन्दविशेषः समजनि, येन सविस्मृतिर- मूत् । एतेनैव रमाप्रवेशे सामिनीनां भाववैलक्षण्येन पूर्वरसविच्छेद इति निरस्तम् । न हे प्रतिविम्याश्रयस्तज्ज्ञानं लोके कचिद्दष्टचरम् | ज्ञानस्यात्मधर्मत्वेन तत्र तदसम्भवात् । अपिच । स्वामिनीनां प्रभोध तज्ज्ञानेपि न काचित्क्षतिः । यतो रसाभासभावाभासैमुख्यो रसः पोष्यते । प्रकृते च तदावेशतः क्षणगानं तथा भावोऽग्रिमक्षणजायमानरसविशपानुमा- वक इतीष्ट एव । अतः प्रस्तुतखौधोभारधाराभरेण शिक्यस्यभाण्डान्यप्यतिशयेन पूरयन्त्यशता गौरिवेयमाञत्युचिततरा । यच्चोक्तं ब्रह्मभावाभावात् तदानन्दरूपाया रमायाः सम्य- धोनुपपन्न इति तनोच्यते । न हि ब्रह्मभावात्मकसाधनेनाविर्भवब्रह्मानन्दो रमा । तस्य तद्विशिष्टेषु पुरुषेष्वप्याविर्भावात् । अस्याः पुरुषोत्तमैकनिष्ठत्वात् , किन्तु पुरुषो- तमस्य रसात्मकत्वेन स यावद्विधस्तावद्विधोयं निरूपणीयः । तथा च स्निग्धदम्पती- भावोऽप्येकस्तत्प्रकार इति तदात्मकानन्दप्रकाशिका । अर्को वा एप आत्मनो यत्पनी'ति श्रुतेः स्वयमपि तदर्धत्वेनानन्दरूपा । प्रह्मणः पुरुषोत्तमस्य या शक्तिः सा रमा ब्रह्मानन्दशब्देनोच्यते । तथा च एतादृश्याः सम्बन्धयोग्यतास्तीत्यत्र प्रवेश उपपद्यत इति । खामिनीनां प्रमोश्च रमाननुसन्धानपक्षमाश्रित्य 'पालको ही'सारभ्य 'स्थापयित्वे सन्तो अन्य उक्तः । अनुसन्धानपक्षमाश्रित्य ब्रह्मेत्यादिः । अत्र ब्रह्मपदेनोद्दीपकानुभावकवा- कृतिभिराविर्भावितो व्यभिचारिभावपुष्टो मुख्यो रस उच्यते । अविकृतो नित्योऽयं रस इति ज्ञापनाय ब्रह्मपदोपादानम् । ब्रह्मानन्दपदेन पूर्वोक्तो मुख्यरसपोपको रमावेशज- नितो भावविशेष उच्यते । ननु स्वसामर्थ्यादिस्थापनेनैव चेद्रमणम् , तदा स्वत उत्तम- नायिकात्वापास्या खामिनीपु भगवतश्च खसामर्थ्यादियोजनव्यासंगेनोत्तमरसाननुभवान- संग इत्यरुच्या पक्षान्तरं वक्तुं तामुद्भावयन्ति नन्वेतदपीत्यादिना । सामर्थ्यादि योज- यित्वा रमणे क्लिष्टकर्मत्वप्रसंगेनानुचितमिदमित्यर्थः । पक्षान्तरे दृष्टान्तस्याभासमाहुः किमनेनेति चेदिति । खामिनीनामेवार्थे अस्या लीलायाः क्रियमाणत्वाद्रमावेशेन रमणेन स्वामिनीनां किं फलं सम्पादितवानित्यर्थः । इयमाशंका दृष्टान्तेनापास्यते । तयाहि । यदा यशोदारोहिण्यादिसमक्षं तत्संकोचतः स्वयमाश्लेपाचकरणेनात्यातीनां ब्रज- सुन्दरीणामातिहरणार्थं वालमावव्याजेन तदुरस्सु विविधविहारान् करोति, तदैतासां रसरी- सैव रसपूर्तिरार्तिहरणं च भवति, अन्यासां तु विचित्रवालचेष्टात्वभानेन बाललीलारसा- नुभव एव भवति, एवमिहापि स्वामिनीनां निजरसभावानुरूप एव रसानुमवो रमायास्त्वे- तत्प्रसंगेन निजमावानुरूप एव स इत्यर्थः । तथा च दृष्टान्तद्वयमत्र ज्ञेयम् । यथाको स्मे तयेत्येकः, अनिमश्चापरः । सान्निध्यात्स एव तथाविधो यथेति । अनावृत्तेनार्भकपदेन लौकिकः स उच्यते । द्वितीयो दृष्टान्तः पूर्वोक्तप्रकारक एवेत्याचारच नोक्तः । एवं सति रमाप्रवेशत एवात्र रमणयोग्यतेति कश्चिन्मन्येतेयरुच्या पक्षान्तरमाहुः यद्वेत्यादि । - ·श्रीटिप्पणी । कामार्दिताः शशाङ्कश्चेत्यत्र । एकस्मिन् वाक्य उक्तयावद्धर्मविशिष्टेन येन समं यस्योक्तस्यानुक्तस्योमयोर्वा समुच्चयस्तस्य तयोर्वा तावद्धर्मवत्त्वमावश्य- १०.३०.१९. कमिति चन्द्रपि कामादितत्वं चकारेण योध्यते । तत्रैतस्मिन्वाक्येऽनुक्तो- उकलकश्चन्द्रोप्यनेन समुच्चीयत इत्याहुः आनन्दमयोऽपीति । अग्ने लौकिकेन्दोनि- रूपणम् । उक्तसमुचितमर्थमाहुः चकारादित्यारम्य तथा चन्द्रोऽपीयन्तेन । भग- वति निवेशनार्थमित्यारम्य जात इत्यन्तेनालौकिकस्येन्दोः कथनम् । अन्यथा तथा चन्द्रोपीयतिदेशेनैव कामादितत्वं प्राप्तमेवेति पुनर्नोक्तं स्यात् । अत्रैवं निरूपणे नियामकमाहुः अनेनाग्र इत्यादिना । अत्रेदमाकूतम् । 'एवं परिप्वंगे'त्यादिना रसशा- स्रोक्तरीत्या रमणोक्त्या सहस्रवणादिकमपि प्राप्तमेव भवति । तस्य तावद्रूपत्वात्, परन्त्वख- ण्डरूपे भगवति स्वबुद्ध्या तन्नोपपादयितुं शक्यत इति गोप्यत्वाच प्रकटं न वक्तुं शक्य- मित्यनेन प्रकारेण शुकदेवैर्जापितमित्याचार्यैस्तथाऽगादि । सोमस्य रेतोरूपत्वं श्रुतिसि- द्धमिति नानुपपत्तिः काचिदंशनिवर्तन इति दिक् । ननु स्वरूपस्य रसात्मकत्वेनैव सर्वमु- पपत्स्यत इति किमेतत्प्रवेशेनेति चेत् । मैवम् । अस्य रेतोरूपत्वात्तस्य चाध्यात्मिकरूपत्वेन खरूपान्तर्गतत्वात्तेन रूपेण प्रवेशस्यावश्यकत्वात् । न च तस्य तत्रैव स्थितेनेदं साधीय इति वाच्यम् । प्रकारयोधनपरत्वादस्या लीलायाः । अन्यथा तमिस्रायामियं लीला न स्यादिति । आत्मारामोऽपि लीलयेत्यत्र । चन्द्रप्रवेशादिति । रतःपोपस्य भावपोपक- त्वादिति भावः । अस्यामपि दशायामिति । प्रमाणसिद्धत्वेनोभयो- १०-३०-२०. स्त्र विरोधाभावादिति भावः । एतद्विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितमस्माभिः । वस्तुतस्तु लीला खरूपात्मिकेति तन्मध्यपातिन्योपि तथैवेत्यात्मरमणमेवात्रापीत्याशयेनाहुः तत्रापि आत्मरमण एवेति । अत एवाने वक्ष्यति 'गोपीनां तत्पतीनां चेति श्लोकम् । लीलापद- ध्वनितमर्थमाहुः यथा महानपीत्यादिना । ईश्वरोऽपि सन्नायिकाप्राधान्येन खस्स गौण- भावेन रेमे । तस्य रसस्य तथात्वादित्यर्थः । गोप्यः स्फुरदित्यत्र । गाने हीति । एवमत्र ज्ञेयम् । पूर्वश्लोकेन हि स्वाधी- १०.३० २२. नभर्तृकात्वमुक्तम्, अस्मिन्नपि कुण्डलकुन्तलगण्डशोभा प्रियकरकमलसम्पा- दितैव । अत एवास्या मानधारणे हेतुत्वम् । स्वनिष्ठत्वेन सहजत्वमस्य । एवं सत्युत्साहविशेपो यो गानजनकः स रजोगुणशब्देनोच्यते । तथा च पूर्वं मानेन दुःखम- मूदिति तादृशत्वाभावाय गुणगानमिति । अत्रैव मूलभूतगुणेति । भगवचातुर्यकार्यमि- त्यर्थः । गानजः पुष्टो भावविशेपोऽलौकिकेप्टसाधकत्वेन पुण्यपदेनोच्यते । ताभिर्युत इत्यस्याभासे । तुल्याभिरिति । निर्दोपपूर्णगुणत्वेन भावैरानन्दा- १०.३०-२३. स्मकत्वेन च तुल्याभिरित्यर्थः । अत एव प्रतिपेकः सम्पत्स्यते । रमणं जलस्थलमेदेन द्विविधम् । तच पूर्णरात्रिसाध्यम् । तत्रैकस्य पूर्तावितरस्सारम्भ इति महारानसमय इत्युक्तम् ।

·4 भीपिट्ठलनाथविरचिता। वैमानिकरित्यस्यामासः । ननु देवैरिति । अविचारमत्ययं बहुभिरेकदा कृतः परिषको लोके व्याकुलतासम्पादको दृष्ट इसत्रापि तथा सम्भावनयान्तरं- १०.३०२४. गभक्तैः खामिनीपु शनैः परिपेकः कार्यो नैवमिति विज्ञप्तिः कथं न कृते- त्यर्थः । अन्यस्य भक्तस्यापि तदा दर्शनं दुर्लभम् , परन्तु पूर्व विमानशतसंकुलमित्युक्तमिति तस्थितानां दर्शनं सम्भाव्यते । तेषां तु प्रभुलीलोपयोगिमण्डपस्थितिलक्षणसम्बन्धेनैव जनितानन्देन भगवदिच्छया पुष्पवृष्टिस्तुतिरसाभिनिवेश एव भवति, न तु दर्शनमपीति भावः । यद्यपि दर्शनेपि तैर्न किचिद्वक्तुं शक्यम् , भगवदतिरिक्तस्यैतासु वक्तुमनधिकारात् , तथापि यदन्यत्र दुःखदं दृष्टं तदेताभिः कृतं प्रभोरतिसुखदमिति ज्ञापयितुमाचार्यैरामास- स्तयोक्तः । अत एवात्तगजेन्द्रलील इत्युक्तम् । अत एवोरिक्षप्तजलप्रतीकार उत्तानपाणिभ्यां सम्भवत्यपि प्रभुर्न करोति, प्रत्युत तदभिमुखमेव वाहू प्रसारयतीत्याश- येनाहुः सर्वे देवा इत्यादि । वादोर्दैवतारूपत्वेन तदवयवभूताहुलीकरतलादीनामपि देवत्वमिति भावः । अन्यथा लोके इति । भगवता निवारणे कृते स्वामिनीलक्षणे लोके तया न भवेदित्यर्थः। यथा मदच्युदित्येतत्वात्पर्योक्तौ । ततः अविचारेणेति । पूर्वस्यां लीलायां १०.३०-२५. देशकालनायिकाविचारपूर्वकं रमणं कृतम् , तदनन्तरं न तथेत्यर्थः । प्रश्नतात्पर्य तु लौकिक्यपि यदा दृष्टिरित्यत्र निरूपितम् । प्रतीपमाचरदित्यत्र । धर्मो नष्ट इत्यादि । अधर्मनाशधर्मस्थापनतत्करण- १०-३०-२८. तदुक्तितद्रक्षाणां पूर्वमुक्तानां प्रतीपा अर्था अनेनोक्ताः । नैतत् समाचरेदित्यस्याभासः । ननु तेजीयसामपीत्यारभ्य न्यायादित्यन्तः । १०.३०-३१. यद्यप्येतत्समाहितितेन श्लोकेन भवति, तथाप्युत्तरार्धेऽन्यस्य कर्तुनाशी- त्येश्वराणामनाशज्ञापनेन च च समाहितिर्भविष्यतीलाशयेनेदमप्युक्तमिति ज्ञेयम् । अन्तर रेवेत्यग्ने वक्ष्यन्ति च । इच्छयात्तवपुष इत्यत्र । वपुष्शब्दस्य वपुष्प्राकट्यपरत्वमित्याचार्याणामा- १०-३०-३५. शयः । ( अत्रैवाने यथान्नभेदेनेति । यावद्यस्यान्नेन देहः पोपितो भवति, तावत्तदीयत्वेन लोके व्यवहियते । पुनरन्यस्यान्नेन पोपितः स एव तावत्तदीयत्वेनापि व्यवहियते । एवमेकदेहसान्नभेदेन भेदव्यवहार इत्यर्थः।) योन्तश्चरतीत्यत्र । वस्तुतस्तु नायमित्यादि । देहकृततत्तन्निषेधोत्र क्रियते । प्रभुस्तु स्वत एव पुमान् । अत एव श्रुतावेकस्मिन्नेव वाक्ये पुरुष पुरुष- विधमित्युक्तम् । (.) चिहान्तर्गतं श्रीहस्ताक्षरपुस्तके नास्ति । १०-३०-३६. .

·भाटि...।। १३८ भजते तादृशी क्रीडा इत्यत्र । तत्तद्धर्मप्रवेशेति । श्रोतृणामिति शेषः । यल्लीलाश्रवणमेव भगवद्भावसाधकम् , तत्र तल्लीलामध्यपातिनां स्वरूपं किं १०-३०-३७. वक्तव्यमिति भावः। ब्रह्मरात्र इत्यत्र । वासुदेवपदतात्पर्यमाहुः यतो भगवानित्यादि । दिवा विप्रयोगजातों सत्यां दिनान्ते प्रियसंगमे य आनन्दो, न . स सदा दर्शन १०.३०-३८. इति सोऽत्र मोक्षपदेनोच्यते । श्रुतिसिद्धरसात्मत्वं प्रकटीकृत्य भूतले। क्रीडन्मलोचने शवच्छिशिरीकुरुते प्रभुः॥१॥ इति त्रिंशोध्यायः अथैकत्रिंशाध्यायं विवृण्वन्त उक्तलीलानन्तरमन्यभजनं कुतुकादपि ब्रजवा- सिनामनुपपन्नमित्याशंक्य इदं प्रकरणं न सर्वथा पूर्वप्रकरणमध्यपातीति १०-३१-०. ज्ञापनाय पूर्वप्रकरणार्थमनूचैतदुक्तितात्पर्यमाहुः नामलीलात इत्यारम्य हरिणैव त्वित्यन्तेन । नामलीलातो यो रसस्तदर्थमन्यभजननिवृत्तिपूर्वकमिदं प्रकरणमु- च्यत इत्यर्थः । यथा रूपलीला स्वतत्रा, तथा नामलीलापीति ज्ञापनाय भिन्नोपक्रमेणैतत्प्र- करणारम्भः कार्यः । तत्रान्यभजननिवृत्तिपूर्वकं भगवन्माहात्म्यज्ञानमंगं तदर्थं तयोच्यते । एवमुद्धृतभक्ता इति । इन्द्रभजननिवृत्तिपूर्वकमित्यर्थः । एतावान्परं विशेपो यद्रपलीला- रसानुभवे वैष्णवधर्माणामपि त्यागोंगम् , नामलीलारसानुभवेऽन्यदेवताभजननिवृत्तिस्तथा, न तु विहितानां भगवद्धर्माणामपि । विधेरपि नामलीलामध्यपातित्वात् मर्यादापुष्टिभेदेन तस्या द्विविधत्वान्मर्यादामिश्रपुष्टिमार्गीयाः पूर्वाध्याये कथ्यन्ते । शुद्धपुष्टिमार्गीया द्वितीये । मर्यादामार्गस्य सदोपत्वज्ञापनीय शंखचूडप्रसंगः । रजनी तां महाभागा इत्यत्र । अग्रिमानिष्टमिति । सर्वथा परिग्रहो माग्ये महत्त्वं तद्वत्त्वादेतेपामन्यभजने दुःखसम्भवः, उपेक्षायां तु सुखमेव २०-३१-४. भवेदिति भावः। खेन पाप्मनेत्यत्र । पूर्व हीति। ब्रह्मवृत्त्यपहारस्य सर्पयोनिफलकत्वादिति भावः । प्रपन्नोऽस्मि महायोगिन्नित्यत्र । तव नैते पित्रादय इत्यादि । सर्प- १०-३१-१६. वाद्धीनाधिकारित्वादेवं कथनमिति ज्ञेयम् । तदात्मवैभवमित्यत्र । यत्र क्रियाज्ञानादीनामिति । तेषां प्रयोजनामाव इत्यर्थः । कदाचिदथ गोविन्द इसत्र । इयं हि लीलेत्यादि । तत्त- स्काल एव कर्मविधानान्नामलीला कालप्रधाना । स चोपाधिरूपत्वेन स्वयं- ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। विष्णुरन्यानपि फालयति, दैत्याच तादृशा इति तदनुगुणः कालो भवतीति कालप्रधाने मार्गे दैत्यानां बाधकत्वमावश्यकम् । राजसे मागें तामसानां प्रभावसोचितत्वाञ्च । एवं सति तन्निवारणे भगवन्माहात्म्येन जातेपि तत्र नामलीलावस्यैव प्रयोजकत्वात्तन्मा- हात्म्यं नामलीलापर्यवसाय्येव भवतीत्यग्रजाय मणिदानेन ज्ञाप्यत इत्यर्थः । अतएव प्रकृते शिवरात्रिराविनिशामुखसमाननान्युक्तानि । तत्र वाधनिवारणस्यावश्यकत्वायाहुः लौकिका- लौकिकेति। लौकिकं शंखचूडवधश्वरणाविन्दस्पर्शमात्रेण ब्रह्मशापजाहित्वस्यापि नाशोऽपू- चरूपसम्पत्तिथालौकिकम् । ज्ञात एव । लौकिकैः प्रत्यक्षतया ज्ञात एवेत्यर्थः । विपरीते बाधकमाहुरन्यथेति । लौकिकालौकिकमाहात्म्याननुभवे फलश्रुतेर्यथाश्रुतार्थस्य प्रत्यक्षवा- धितत्वेन तथोत्प्रेक्षापरलं कल्प्येत । यथा यजमानस्य पहिर्मुष्टिरूपत्वं प्रत्यक्षबाधितमिति यजमानः प्रस्तर इति वाक्यं यागोपयोगित्वेन, उभयोस्तत्त्वेनोत्प्रेक्ष्यते यजमान इति कल्पय- न्ति । वस्तुतस्तु लौकिकमानानुरोधेन वेदार्थयाधका प्रान्ता एव । यतो लौकिक मागमलौकि- कार्थसमर्पणे न समर्थम् , अतो यथार्थतार्थ एव प्रामाण्यं श्रुतेर्मन्तव्यमितिभावः । क्रियाश- क्तिपधान इति । इन्द्रत्वेन देवलात्तथेति भावः । अनेन मध्यमाधिकारिणामिति । प्रमाणरूपवलदेवपराणामपि युगपदङ्गीकारेणेति भावः । अतएवैतादृशानामधिकारिणामनः न्यत्वमङ्गोपि नेसाहुः अन्यथेति । आवेशाभाव इत्यर्थः । तेनैव तेपामङ्गीकारान्न तद्भङ्ग इति भावः । अद्भुतविक्रम इत्यस्य तात्पर्यान्तरमाहुः केवलार्थपराणामिति । अत्रा- यमर्थः । अद्भुतं हि लौकिकोपपत्तिरहित मनस उल्लासकं भवति । प्रकृते वेदरूपरामस्व वि- कमा क्रियाशक्तिफलरूपो विचित्रः स्वर्गादिस्तनिरूपकस वेदस्य श्रुतितासर्या विदुषां य- थाश्रुतार्थपराणामुपयोगः । वस्तुतस्तु स्वर्गशब्देन 'यन्न दुःखेन सम्भिन्न मिति वाक्या- दात्मसुखमेवोच्यत इति तत्त्वनिबन्धे विस्तृतं पितृचरणैरिति तात्पर्यविदन्यमजनराहित्येन प्रभुमेव भजेत् । तथाच केवलार्थपराणामित्यस्य यथाश्रुत्यर्थपराणामित्यर्थो वेदपक्षे । भगव- पक्षे तु स्वप्रयोजनपराणाम्, न तु निरुपधिभगवत्पराणामित्यर्थः। अत्र खरक्षा कामसुखं च खप्रयोजनम् । एवं सत्यधिकारिभेदेन भजनभेदात्फलभेदोपीति तदुपपत्त्यर्थमुभयरूपेण विपरीते वाधकमाहुः अन्यथेति । उभयरूपेणैतल्लीलाया अकरणे शंख- चूडवधः स्त्रीणां खप्रयोजनसमर्पणं चैति कार्यद्वयमेकेनैव रूपेण न सम्भवतीति तद्रक्षार्थ रूपान्तरं प्रकटनीयं स्यादित्यर्थः । नामलीलायां शब्दप्राधान्यं मत्वा पक्षान्तरमाहुः वेदे वे- ति। यदि साधनरूपेण यथाश्रुतार्थपराणामर्थनिरूपणं फलरूपेण च तात्पर्यविदुपामितर- निराकरणं न कुर्यात्तदा 'हिंसायां यदि रागः स्थायज्ञ एव न चोदनेति वाक्या तावत्क- माणि कुर्वीत न निर्विघेत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायत' इति वाक्याच यागादिवियीनां 'पञ्चपञ्चनखा भक्ष्या' इति वाक्यस्य तदितरभक्षणनिषेधपर- -यागातिरिक्तकर्मनिपेषपरत्वमेव सिध्यति, न. तु यागविधानपरत्वम् । अकरणे क्रीडेति भावः ·१४० श्री....।। प्रत्यवायश्रवणादवश्यकर्तव्यताकत्वविधानपरत्वं चेत्येकस्यैव विधेः स्वार्थपरत्वं खा तिरि- क्तनिपेधपरत्वं चेति द्विगुणा वृत्तिः स्यादित्यर्थः । विरजाम्यराचित्यत्र । शुद्धा मायेत्यादि । वेदमार्गे हि द्विधा प्रवृत्तिः । कर्म- जडत्वेनैका, भगवदिच्छां ज्ञात्वा भगवत्परत्वेन चान्या । उभयत्रापि माया १०.३१-२१. सहकारिणी। तत्र रजस्तमोयुक्ताऽये। एतद्रहिता द्वितीय इति तथेति मावः । उदितोडपतारकमित्यत्र । प्रमाणं चन्द्र इत्यादि । अत्राय भावः । अत्र हि रामप्रम्बोलीलोच्यते। तौ च प्रमाणफलरूपौ । सामग्यपि तद्रपैवेत्युच्यते । १०.३१-२२. तथा च रसप्रमापकत्वादिन्दुस्तथा । 'सुकृतां वा एतानि ज्योती पि यन्नक्षत्राणीति श्रुतेः सुकृतफलानुभवसामयिकतेजोरूपत्वादुडूनां तदुदयोक्त्या फलोदयो ज्ञाप्यत इति । मत्तालिजुष्टमित्यत्र । पट्पदत्यादिति । गत्यर्थशब्दानां ज्ञानार्थ- वाज्ञानसाधनपटकवत्त्वमत्र सूच्यते । तानि दर्शनरूपाण्येवेति सर्वज्ञत्वम् । मणिमादाय भाखरमित्यत्र । मणिग्रहणेन मणिगता देवतेति । गृहीतेति शेषः । तदधिष्ठानं विना भास्वरत्वामावादन्यथा विशेषणं न १०.३१-३२. वदेदिति भावः । ताः कामयतीति पक्ष इति । वल इति शेपः । उपभो- गायान्या अपि कामयत इति ज्ञापनाय बहुवचनम् । नन्वेवं चेद्देवताया एव ग्रहणमु- चितम्, न तु मणेरपीत्यत आहुः तत्रैवेति । मणिनियामकत्वलक्षणाधिकाररूपं देवतात्वं हि भगवद्दत्तम् । तच तत्रैव स्थिताया भवति । तथा च तत्रैव मणावेव स्थित्वा या देवतात्वं भजते तस्या अपीत्यर्थः । यत्किञ्चित्करोतीति । यन्मार्गसम्बन्धि यत् करोति तत् तन्मार्गाधिष्ठातरि तथेत्यर्थः । प्रकृते प्रमाणमार्गसंघन्धिफलात्म- कमण्याहरणं कृतवानिति तथेति भावः । तहिं सर्वमूलत्वाद्भगवतस्तत्रैवास्स स्थापन- मुचितम् । प्रभुकरस्पृष्टस्य मुक्त्यभावश्चानुपपन्न इत्याशंक्याहुः प्रमाणवलमेवेति । द्वात्रिंशाध्यायार्थोक्तौ । द्वात्रिंशेऽन्तरित्यादि । यद्यप्यानन्दः सर्वत्रैवा- न्तरेवानुभूयते, तथापि वाह्यरमणे शरीरचेष्टयोरेव प्राधान्यात्स्वरूपस्य मूर्त- १०-३२-०. त्वेन तदात्मकानन्दस्यापि तथात्वाच्छरीरेन्द्रियादिष्वपि स्वरूपतः स्थापि- तस्य मनसाऽनुभवो भवति । प्रकृते त्वन्तःसंगेन प्रकटेनानन्देन शरीरेन्द्रियादिपु बाम- रमणेनेव धर्मा भवन्तीत्यभिप्रेत्यान्तरित्युक्तम् । खानन्दं पूरयामास इतीर्यत इति सम्बन्धः । ननु धर्मिखरूपविरहजदुःखनिवारणं धर्मरूपेण गुणगानेन कथं सम्भाव्यते । तत्रापि वरूपेणेवानन्दपूरणं चेत्यत आहुः येनैवेति। यथा स्वरूपं पूर्णानन्दात्मकम् , तथा नामलीलापीति सर्वमुपपद्यत इत्यर्थः । यद्वा । येन स्वरूपलक्षणेन हेतुना पूर्व तथा कृत- वास्तेनैवान्तःस्थितेनैवात्युद्रेकेण मुखकमलद्वारा निर्गतेनाधुनापि तथा कृतवानित्यर्थः । एतदेव विवृतमन्ताप्रविष्ट इत्यादिना । यद्वा । यथा यथा खविपयिका भक्तानामाति ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । १४१ पश्यति भगवांस्तथातथा गुदितो भवतीति वस्तुस्थित्या दिवा विरहजार्तिपूर्णानां सायं मिलने यो रसो भगवतः स न दिया संगमे सतीति च येनैव स्वानन्देन वयं पूर्णानन्दो ज्ञातो भक्तैस्तादृशं तं पूरयामासेत्यर्थः । यद्यपि गुणगानं भावस्वभावादेव भवति, न तु प्रयोजनानुसन्धानेन, तथापि पूर्वभावस्थैर्यमप्यनेन भवतीत्याहुः अन्तःप्रविष्ट इत्यनेन । पूर्व या नादद्वारा सुधा प्रविष्टा भावात्मकभगवदामिका रन्ध्रान्वेणोरधरसुधया पूरयन्नियन निरूपिता सा पूर्वोक्तप्रकारैर्वहिःफलानुभवपर्यन्तैः क्रमेण पुष्टा सती सवि- पयरूपं खपोपकं वहिःसम्बन्धमलममाना तदर्थ स्वयं गुणगानरूपेण प्रकटाप्यलब्धविपया सती स्वप्राकट्यात्पूर्वमन्तःसाक्षात्मियप्राकट्यात्पुनस्तत्रैव स्वस्सान्यासां च श्रोत्रद्वारा प्रविष्टा तत्र स्खविषयं पोपकं प्राप्य सुस्थिरा जाता। तदेतदुक्तमन्तःप्रविष्ट इत्यादिना । युग्मलो- कैगीने हेतुमाहुः शब्दार्थयोरिति । पूर्व नादमात्रमनुभूतमिति नादप्राधान्येन अक्षण्वता- मित्यादिना गीतम् , अधुना स्वरूपानुभवोपि साक्षावृत्त इत्युभयोरपि महारसरूपत्वज्ञापनाय द्वान्यां कथनमुभयोरप्येकरूपत्वमिति ज्ञापनायकवाक्यता चेत्यर्थः । संख्यातात्पर्यमाहुः सर्वविति । निरूप्यते यत इति शेपः । अत्र हि वर्षे वर्षे यावती लीलां प्रभुः करोति, तावती सर्वा लीला क्रमेण स्वामिनीभिगीता, न त्वेतावन्मात्रेति ज्ञापनाय पूर्णवर्षस्य द्वादशमासात्मकत्वात् माससमानसंख्याका युग्माः श्लोका उच्यन्त इत्याहुः अतोऽत्रेति । किञ्च । उपक्रमोपसंहाराभ्यां चैकं युग्मं भवति, तेनाधिमासेपि यत्करोति तदपि खामिनी- मिर्गीयत इति ज्ञाप्यत इत्याशयेनाहुः आधन्त इति । समाहारोऽत्र । तत्र प्रतिपाय रूपमाहुः प्रक्रम इति । गोप्यः कृष्ण इत्यत्र । केवलपदादिति । गोजयोषितामितिवदपकर्मज्ञापक- धर्मानुक्तिपूर्वकं शुद्धभावज्ञापकगोपीपदात् रासमण्डलमध्यस्था एवोच्यन्ते, न तु पूर्वाध्यायोक्ता इत्यर्थः । अन्त्ययुग्मयतात्पर्योक्तौ जानाति भगवानेवेति । ततः पुंखिति । त्रिवि- १०-३२-२. धेष्विति शेषः । लतानां तरुमध्यपातित्वेन पुंखेव गणना कृता । वरिगतभ्ररित्यस्याभासे । मानुपभावादिति । मानुपभावमनतिक्रम्य लीला करोतीति क्योकम् । मुकुन्दतात्पयोक्तौ चेणुनादेनेति । परोक्षवादोत्र कृतो, विवक्षितार्थस्य गोप्यत्वात्। १०-३२-३. शुद्धिर्मगवद्भावान्यभावरहित्यम् , मोक्षो भजनानन्दानुभवः । हन्त चित्रमित्यत्र । सोमोत्पत्तो निर्णय इति । तत्रामावास्यायां सोमस्य दिवा सितिस्थानमुक्तम् । 'त्रिमुहूर्त वसेद त्रिमुहूते जले वसेत् । त्रिमुह- १०.३२.४. ते बसगोषु त्रिमुहूर्त वनसताविति । एवं सति दिनस द्वादशमुहूर्तात्मक- । १०-३२-२. , 1 ·१४२ श्रीटिप्पणी। त्वात्प्रतिमुहूर्त यां यां लीलां प्रभुः करोति, सा सा लीलाऽत्र गीयत इति संख्यया ज्ञापित भवति । लीलासहितो भगवान् हृदि प्रकट इति यदा यां लीलां प्रियः करोति, तदैव सैव लीला स्वामिनीहृदयेषु स्फुरतीति नानुपपत्तिः काचित् । हारहास इत्यत्र । केवलमुक्ताहार- तुल्यत्वे चित्रता नास्तीति यथा रत्नैरित्युक्तम् । अधरप्रभाभिररुणत्वं दन्तानां सहजम् । हासविभागस्थैर्यसूचितमर्थमाहुः अनेनेति । भगवत्लेहेन सर्वात्मना मायाद्यपगमः प्रमाणवलम् । तत्स्थैर्यकृत्या तु तन्निराकरणं भवति । एवं सति स्नेहमायाकार्ययोः सहमाव- करणेन भगवत्लेहवतोऽपि जगतो व्रजीयजीवरूपस्स प्रपञ्चे विपयरूपे तथावं तथेत्यर्थः । इदमप्येकं चित्रम् । एतादृशस्य सूचितस्वार्थस्योक्तौ हन्तेति खेदोक्तिवीजम् । भगवति रागवतामन्यत्रापि रागदर्शने भक्तानां खेदोत्पत्तेरावश्यकत्वात् । अन्यथा तु नेहेन सर्वत्यागे तैः सह लोके लीला न स्यादिति तथा कृतिरिति भावः । लोके नैवं हासः सम्भवतीत्यत्राप्यसम्भावना मा भवत्विति प्रमाणमुक्तं श्रुतार्थापत्तिरियादिना । अग्रिमपदेप्येवमेव ज्ञेयम् । अचिरस्थायित्वधर्मसाम्येन विद्युत्पदेन धनं लक्ष्यते । यद्वा । हारवद्भगवदुरस्येव हासस्थित्या विभागस्थैर्यसूचिता या प्रपञ्चविपविण्यासक्तिस्तामपि खविषयिणीमेव करोति । एवं सति प्रपचे प्रपञ्चविषयको यो मोहस्तस्य नविषयकखेन जनकत्वं स्थिरीकृतं स्वस्मिन्निति टीकार्थः सम्पद्यते । स्वमानविषयकासक्तिजनकत्वं लोकेत्यप्रसिद्धमिति चित्रतात्र । एवमेवापि ज्ञेयम् । अस्मिन्पक्षे हन्तेति हर्पे । अत्र न कस्यापि वलं प्रभवतीति ज्ञापनाय सम्बोधनम् । विशेपणयोर्मुख्यार्थोऽतिगोप्य इति पितृचरणैर्न लिखितः । अत एव स्वामिनीभिरपि गूढार्थज्ञानार्थ सावधानतया श्रोतव्य- मित्याशयेनेदं शृणुतेत्युक्तम् । अस्माभिरप्यत एव न लिख्यते । तदनुग्रहवतां स्वत एव तत्स्फूर्तेः, अन्येपां तज्ज्ञानस्सानुचितत्वात् । भगवन्मात्रस्नेहवतोन्यधर्मनिवृत्तिः खामा- विकीति प्रमाणवलनिरासः । कर्दिचित् सयल आलीत्यत्र । गोप्यतयायमर्थ इति । एतेन कहिचिदेव सयलः, कर्हिचिदेव गोपैः सहित इत्यपि सम्बन्धो ज्ञाप्यते । तेन सदैकान्ते भोक्तैवेति स इत्यनेनोच्यते । मुकुन्द इत्यत्र । दर्शनसुखमात्रं मोक्षः, खरूपरसज्ञानं खरसस्थापनमिति ज्ञेयम् । , वनचर इत्यत्र । सात्विकभावापन्न इति । वृन्दावनस्य रसोद्दीपकत्वेन स्तम्भादिसात्त्विकभावहेतुत्वात्तयुक्त इत्यर्थः। आदिपुरुषस्य तद्रहितत्वेन श्रवणात्तस्माद्भेदेन वर्णनमुचितमिति भावः । वनलतास्तरव इत्यत्र । पञ्चधर्मयुक्ता इति । 'पश्यतैतान्महाभागा नित्यादिनोक्ताश्चत्वारो भगवदीयत्वं चैक- १०-३२-८. मिति तथा ।

·१०२ . श्रीबिटुटनायविरचिता । . १०-३२-११. एत्येत्यस्यांमासे । ज्ञानरूपे वेति । आत्मन्येव व्रात्वेन ज्ञात इत्यर्थः । विदधत्यतपत्रमित्यस्याभासे। किन्तु राज्यमपीति । सुरभीकृतगोविन्दाभिपे- १०-३२-१३. कवदस्यापि खाधिपतित्वेनैव वरणमिति तथोक्तम् । खरजातीरनपदित्यत्र । नूतनत्वेनेति । यद्यपि खरजातिप्रापकत्वमेव मूल उच्यते, निजशिक्षा इति विशेषणेनापूर्वत्वं च प्राप्यते, न तु नूतनो- १०.३२-१४. पतिः, तथाप्यन्यज्ञानमपेक्ष्येदमुक्तमिति ज्ञेयम्, अतो नादवड नित्यमिति पूर्वग्रन्याविरोधोपि। रववञ्चितचित्ता इत्यत्र । इदानीमेवोपयोग इत्यादिना प्रतीतिप्रकार- १०-३२-१९. कथनम् । उपयोगो नायिकावटुपभोग इति यावत् । वेणुनादस्पैता- गनुभावो यदेतासामप्येवं भावस्तवान्यासां का वार्तेति भावः । वत्सलो ब्रजगवामित्यत्र । गावो मुच्येरनिति । एकैकेक्षणादिलीलारसस्य १०.३२-२२. निरवधिमहारसत्वेनैकत्र निमग्ना नात्मानमपि जानीयुः, किमुतान्यदित्यर्थः । मदविघूर्णितेत्यत्र । रजोगुणो मुख्य इति उद्दीप्तो रसभाव इत्यर्थः । तस्मिन् स- त्यैव तत्करणात्। मदविघूर्णितेत्यत्र मदोत्यारभ्योक्तमित्यन्तम्। पूर्वानुभूत- १०.३२-२४. विविधनायिकाविविधविलासस्मृतिधाराजनितानन्दसन्दोहानुभवः पूर्णाववोध इत्युच्यते । स चेतरविस्मारक इति मदरूपः । सोधुना भवतीनामिव ममापि भवतीसम्ब- न्धस्मृत्यैव वनेपि मोदः, न त्वन्यनायिकाविषयिण्या क्रिययापीति ज्ञापयितुं ज्ञानप्रापकन- यनयोरेख मदः प्रदर्श्यते । ज्ञानमपि भवतीमात्रविषयकम्, न त्वन्यविषयकमपीति ज्ञाप- यितुं विधुणितत्वम् । ताग्यहिःप्रसरद्र्यं न भवतीति तथा । प्रचुरप्रेमवतीनां तत्रापि दिया क्लिष्टानां प्रियदर्शने तत्रैवात्मप्रवेशः स्यादिति तदभावायेपदेव मानं ददाति यावता पृथक्- स्थितिर्भवतीत्याशयेनाहुः स्वरूपस्थित्यर्थमित्यादि । यद्वा । इयदवधि पृथस्थित इति ज्ञानेन माने सम्भवत्यपि ज्ञापितार्यज्ञानेनेपदेव मानो भवतीति तथा । अथवा । उक्तज्ञापनेने. दपि मानं यतीत्यर्थः । यद्वा । प्रचुरस्मरभाव एव मदस्तेन तथेति पूर्ववत् । यद्यप्ये- बादशस्य स्वप्रियाभ्यः पूर्णमेव सम्माननं कर्तव्यं भवति, तथापि मध्येमार्गमन्येपि पश्यन्तीति तेपामनुचितत्वज्ञानं यावता न भवति, तावदेव कृतवानितीपन्मानदः । अत्र हेतुः कीर्तिमत्त्वमेव, अन्यथा तु लोका अन्यथा वदेयुरित्याशयेनोक्तं वनमालीति । ईपत्त्वे हेतुमाहुः त्रिष्वपीति । निष्वपि पक्षेष्वित्यर्थः । ते सम्माननमानमानखण्डनरूपाः । रूपेणाश्चस्तानां स्मितेक्षणादिना य आवासः स खल्प एवं कार्यः सम्माननस्य । पृथक्वरूपस्थितिमात्रं मानस्य । पूर्णमानवतीनामशेपमानखण्डने सति प्रचुरप्रेमवत्वेन लोकायनुरोधाभाववत्त्वात्तदैव खानुरूपं सर्वं कुर्युः । अतस्तत्खण्डनं तावदेव यावता " -- ·१४४ श्रीटिप्पणी। तदा लोकविगीतं न भवति । बदरपाण्डवदनमित्यत्र । ईपन्मानदत्वादिति । अग्रे पूर्णमानप्रद इति तस्माद्विशेष इत्यर्थः । मृदुगण्डमित्यत्र । मृदुत्वं भोगा- थमिति । रसविशेपानुभवार्थमित्यर्थः । तदुक्तं 'अनंकुरितकूर्चकः शृतसितोपलाढ्य पयस्ततोकुरितकूर्चकः सलवणाम्बु तकं पयः । ततः पलितकूर्चकः कथितगुग्गुलूद्वेगकृन- वन्ति हरिणीदृशां सततमेव भावात्रय' इति । यामिनीपतिरिवैप इत्यत्र । नन्वहर्पतिरपीति । चन्द्रदृष्टान्तेन दिवा १०-३२-२५. सुखदानं न प्राप्यते, तस्यातयात्वात् । भगवांस्तु दिवापि सुखं ददातीति कथमयं दृष्टान्तो युज्यत इत्यर्थः । अंगीकृत्योत्तरमाहुः सर्वालंकारेति । सर्वासामलंकारभूतो वृन्दमध्ये तिष्ठति यस्ता विहाय स्थातुमशक्तः परस्परगुणानु- वादश्रवणतद्भावानुभवननितानन्दसमुद्रलहरीभिराद्रीो रसपोपायाप्रकट इव दिवा यः स एप इत्यनेन प्रदर्श्यते । इतोप्यानन्दपोप इति ज्ञायते । यथान्यासां लीलानां परिज्ञानं भाववलात् , तथा स्थितेरपि । परन्तु कादाचित्कमिदं ज्ञानम्, अन्यथा गानरस एव न सात् । तथा च दिवा निकट एवाप्रकटः सन्सुखयति प्रकारान्तरेण । दिनान्ते तु प्रकटः सन् दूरादेव चन्द्र इव तापनाशकः । यामिनीपतिपदाद्यथाग्रे यामिनी पूर्णा साक्षा- झुले सः, तथा प्रियोप्यस्मान् भोक्ष्यतीति ज्ञाप्यते । मोचयन् ब्रजगवामित्यत्र । गवां चेति । सद्यःप्रसूतानामिति शेपः । यद्वा । यथा रात्रि विरहजं तापं दिवा खरूप- नादादिभिर्गवां मोचयति, तथा व्रजस्थिताः सर्वे तदेकनाथत्वेन तदेकपोष्यत्वेन तदधीन- प्राणादिधर्मत्वेन, यथा तदेहप्राणादिरक्षार्थ दिवा ता वने नीयन्ते, तथा तदर्थं निशीति च गाव इवेति गोपदेन स्वामिन्य एवोच्यन्ते ॥ पितृपादान्जकृपया निरोधविवृतिर्मया । स्फुटीकृता यथाशक्ति भक्तानां तुष्टये हरेः ॥ १॥ अनेनैव प्रकारेण निरोधविवृतौ बुधैः । छेत्तव्यः संशय इति तं प्रदश्योपरम्यते ॥२॥ न हि ब्रजवधूपदाम्बुजपरागरागं विना मनागपि विचारणे भवति शक्तिरस्यास्ततः । मया चिरविचारहगततदीयतात्पर्यमाश्रितेन लिखितं सदा गिरिवरेशपादाम्बुजम् ॥३॥ संशयपङ्ककलंकितहृदया गोविन्दविहृतिविवृतौ येते श्रीविठ्ठलवाणीपायोमिर्निर्मलाः सन्तु ४ इति श्रीगोपीजनवल्लभचरणैकतानश्रीविहलेश्वरदीक्षितविरचितो दशमस्कन्ध- प्रकरणद्वयविवृतिप्रकाशः समाप्तः॥ , ·श्रीगोपीजनवश्चमाय नमः। भ्रमरगीताध्यायटिप्पणी। श्रीमविट्टलेश्वरप्रकटिता। - श्रीकृष्णः शरणं मम । विविधापराधफूटक्षमाक्षमांस्तातचरणयुगरेणून् । नत्वा तत्तात्पर्य प्रकटीकुर्मों यथाशक्ति ॥१॥ तत्यादरजसागत्य यादृग्भावः कृतो मम । तादृशेनैव तद्धावं वर्णयाम्यवशः कचित् ॥२॥ ननु व्रजसीमन्तिनीनां 'ता मन्मनस्का' इत्यादिवाक्यैः प्रभुणा स्तुतानां ज्ञानोपदेशो निरोधविरोधी, तयोः सहानवस्थाननियमात् । एव सत्यस्याध्यायस्यैतत्स्कन्धा- १०.४४.०० प्रवेशश्च स्यात् । 'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः। न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे'ति भगवद्वाक्यादत्युचावस्था प्रापितानां नीचावस्थाप्रापणमयुक्त चेत्याशंकानिरासमध्यायार्थोक्त्यैव कुर्वन्ति चतुश्चत्वारिंशेध्याय इति । अस्मिन्नध्याये निरोधमेवाहेति संवन्धः । उद्देश्यत्वेन ज्ञानोक्तिव्यवच्छेदायैवकारः। 'त वीक्ष्ये'त्युपक्रमेण 'भत्त्युदेकं ब्रजौकसा'मित्युपसंहारेण च स्नेहस्यैवोक्तिः सम्यक्त्वम् । पूर्वमहर्निशं पूर्णो भगवद्भावो निरूपितः । अधुना तु यथा प्रियेण समं स्वसंवन्धव्यवच्छेदकोपस्थितावारी- तिशयोऽनिर्वचनीयो भवति लौकिकानामपि, तथा तादृग्ज्ञानोपदेशश्रवणेनातितसतैलपति- तजलबिन्दुसदृशेनात्युत्कटभावो वयंत इति पूर्वस्माद्विशेषः । ननूपदेशस न भावजन- कत्वम्, किन्तु स्थितस्यैव प्राकट्ये हेतुत्वम् । एव सत्येतदुक्तिर्व्यर्थेसत आहुः याते कृष्ण इति । अन्यथेति शेषः । हृदि सर्वदा प्राकट्यान्नैकट्याभावो बाधित इत्यत उक्तं लोकरीत्येति । देहलीदीपवल्लोकरीयेत्युभयर सबध्यते । तथा सति लोकरीत्यैव याते, वस्तुतस्तु ब्रज एव सदा प्रकट इत्यर्थः । लोकवन्नैकट्याभावः पूर्वमपीति स्फुट- मित्युक्तम् । यद्येतत्कयनं न सात्तदा पहिः प्राकट्यामावेपि कालक्षेपदर्शनात् सर्वेषां गतानां तथा मतिः सात् , तदभावार्थमेतत्कयनमावश्यकमित्यर्थः । ननु ज्ञानोपदेश- अवणेनापि सा मतिर्मवित्र्येवेत्यत आहुः सेवकेनेति । ता उक्तप्रकानिरुद्धा एव । तत्र हेतवः सेवकेनेलादिनोच्यन्ते । यदि ज्ञानमार्ग प्रवेशयेत्, ज्ञानमागीयणैवोपदेश . - टि.

·. भ्रमरगीताच्या ... ।। कारयेत् । सेवकेन कृत्वोपदेशं यत्कारितवांस्तेन भक्तिमार्ग एव प्रवेशोभिमतो, नेतरस्मि- नित्यर्थः । किश्च । एताः पूर्व प्रयोजनवशान्न निरुद्धाः। तथासति प्रयोजने जाते निरोधो गच्छेत् । किन्तु शुद्धभावप्रसादितः प्रीतः प्रोवाच सस्मितम् । 'माऽसूयितुं नाईय तत्प्रियं प्रियाः । न पारयेह'मित्यादिवाक्यैः भगवतो व्रजसीमन्तिनीविषयिणी या प्रीति- स्तयैव ता निरुद्धाः, अतः कथमन्यथा कुर्यात् । अतो ज्ञानेन उपदेशजनितज्ञानेना- पीत्यर्थः । तत्र प्रकारमाहुः आत्मत्वेनेति । नहि खात्मनः खेन समं वियोगः खविस्मृतिः खाहिताचरणं वा संभवत्यतस्तथाभूतासु किं समाधेयमस्तीति स्वस्मिन्नसा- धारणनिरुपधिस्नेहं प्रियस्स ज्ञातवत्य इति पूर्वस्मादतिविलक्षणः स्नेहभाव उत्पन्नः । अत एव मूले प्रियतमपदमुक्तमेवं प्रियतमादिष्टमिति । अथवा । सेवकेनेत्यादिना भगवतः कायवामनोभिरेतन्निरोध उच्यते । सेवकः कायरूपः, उपदेशो वायूपः, प्रीतिर्मानसी । अत उपदेशनात्मत्वेन ज्ञानेनापि प्रियखरूपपरत्वमेवासाम्, न तु ज्ञानिनामिव खास्थ्यम् , अन्यथा 'कृष्णावेशात्मविक्लव'मिति न वदेत् । तथाचैतावत्पर्यन्तं खसत्ताज्ञान- मपि स्थितम् । अतः परं तु तामपि न ज्ञास्यन्तीति पूर्वस्मादधिको निरोधः सेत्स्यतीत्यर्थः । अत एव सर्वथेतिपदम् । एवं भक्तिमार्गविरोधं परिहत्य ज्ञानोपदेशस्यावश्यकतामाहुः वस्तुन इति । 'विज्ञाय सदेशहर'मितिवाक्यात् खार्थमेवागत इति निश्चयेन मानोत्स- तिरिति निश्चयस्यापि दोपत्वम् । भगवदीयत्वनिश्चयाभाव उपालंभासमवादिति भावः । चतुश्चत्वारिंशाध्यायविवरणे खामिनीभावेषु दोपशब्दप्रयोगस्यायमाशयः । लोके ह्यन्त्यावस्थाहेतुर्दोपो भवति, विरहभावस्य च तथात्वं प्रसिद्धमेव । यथातिप्रचुरे दोपे तीक्ष्णौषधदानं विषमाशीविपदंशश्च कार्यते मर्मस्थानेषु, तेन पहिःसंवेदनं तत्कालीनमरण- निवृत्तिश्च, ततो विविधरसैः शनैः शनैः सर्वात्मना दोपापगमे स्वाभाविकजीवनहे- त्वन्नदानम् , तेन च सर्वात्मना स्वास्थ्यम् , तथात्राप्यत्यन्तप्राणवाधायां हि प्रिये दोपारोपः। स चाचिरादेवान्त्यावस्थाज्ञापको भवति, अतस्तं दृष्ट्वा तन्निवृत्त्यर्थमेवोक्तरूपसदृशोपदेश दत्वा स्वयं प्रियभिपजा प्रेषित इत्युद्धवस्तादृशं तं दत्तवान् । तदा वाह्यानुसन्धानमभूत् । अत एव तत्संदेशागतस्मृती रितिवचनम् । 'ततस्ताः कृष्णसंदेशैर्व्यपेतविरहज्वरा' इति ज्वरपदप्रयोगश्च । भगवतोऽत्रैव तात्पर्यमित्येतदेव फलत्वेनानूद्यते, न तु ज्ञानमार्गीय ज्ञानम् , अन्यथान्ते 'कृष्णावेशात्मविक्लव'मिति न वदेत् । तर्हि ज्ञानोपदेशस्य क्वोपयोग इति चेत् । उच्यते । यथा योगिनो वपुर्योगसंस्कारसंस्कृतं सन्नाग्याधु- पहतं भवति, तथा भगवानात्मेति महापुरुषोपदेशेन ज्ञानाख्यसंस्कारे संपन्ने 'विरहेन्त्या- वस्था भवितुं न शक्नोतीति तत्रैवोपयोग इति । अत्रागतस्मृतित्वे विरहज्वरराहित्ये च हेतुः सदेशे प्रियसंवन्धित्त्वज्ञानमेव, न तु शास्त्रार्थोयमिति ज्ञानम् । अन्यथोपदेशपदमेव वदेदुभयत्र, न तु संदेशपदम् । किन्च । ज्ञानोपदेशलक्षणसंदेशो 'झुक्तरूप एव ।

·श्रीमद्विटुलेश्वरप्रकटिता। १४७ तत्रोपक्रमे 'श्रूयतां प्रियसंदेश' इति संदेश एकत्वमेवोक्तम् । 'कृष्णसंदेशरिति बहुत्वं पन्यादुच्यते । एवं च सति ज्ञानोपदेशस स्मृतावुपयोगो विविधान्तरङ्गवार्तानां तज्ज्वरा- पगम इति मन्तव्यम् । अत एव भगवतापि 'मत्संदेशै'रिति बहुत्वमुक्त संदेशेषु । विप्रयोगे प्रियसंदेशस्यापि तवत्यत्वभानेन तदा स्वास्थ्यस रसशाससिद्धत्वादपि । अपरम । स्मृतिहि पूर्वानुभूतस्य, पूर्वमनुभयश्च निर्दोषपूर्णगुणस्य भगवतः । मध्ये विरहस्वाभाब्याहो- पारोपक्षणे व्यभिचारिभाये जाते यथा पैत्तिकादिज्वरभरेण दोपवशात् प्रलापे सत्सजना- दिना प्रकृत्यनुसंधानेन प्रलापनिवृतिः, न तु ज्वरस्यापि, तथोपदेशसंदेशेन विरहमर- निवृत्त्या पूर्वोतव्यभिचारिभावनिवृत्तिः, न तु विरहस्सापीति । अत्र वयं खेवं मन्महे । पूर्वमुपक्रमे दुःखमेवोक्तम् , तत उपदेशः, तदनन्तरमपि 'हे ना त्यन्तेन ग्रन्धेन क्लेशो निरूपितः । ततो विविधसंदेशैविरहतापनिवृत्तिर्मगवत्यात्मत्वेन ज्ञानं चोक्तम् । ततोन्ते 'दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णावेशात्मविक्लव' मिति सर्वदानुवर्तमानः क्लेश उक्तः । एवं सत्युपक्रमोपसंहाराभ्यां विरहभाव एव दृढो निरूपितो भवति । मध्ये यत् ‘ज्ञात्वात्मानम- धोक्षज'मित्युक्तम् , 'ततु 'असावह, कृष्णोहं' 'पश्यत गतिमितिवत्कादाचित्क एव भाव उक्त इत्युपसंहारानुरोधान्मन्तव्यम् । नन्वेवं सत्युद्धवप्रेपणं किंप्रयोजनकम् , उक्तभावस सार्वदिकत्वादिति चेत् । अत्रा- प्युच्यते । उद्धवे हि प्रमोः परगा कृपा, अतः पूर्णो भगवद्भावो यायोस्ति, तादृशोत्र देयः। सच बसुन्दरीष्वेव सिद्धः । पुंन्यक्तावसंभावितश्च । अतो मद्भाव एतादृश इत्युद्धवाय प्रदर्शनमेकं प्रयोजनम् । ततस्तदर्शनेन सततं तद्भावनया प्रियसंदेशहारकत्वेन तासामत्यनु- ग्रहेण चोद्धवेपि तजातीयभावोत्पत्त्यर्थमिति द्वितीयं प्रयोजनम् । विप्रयोगे प्रियसंदेशागमनेन यः कश्चन संतोषः स नान्यदा नान्यथा चेति तृतीयम् । 'मद्वियोगाधि मितिवचनान्मध्ये गध्ये यदैव प्रियेणैवमेव संदेशः प्रेपित आसीदिति स्मरिष्यन्ति, तदा च पूर्वविलक्षणो भावो भविष्यतीति तुरीयस् । ज्ञानाद्भक्तिरपिका, यतस्तदुपदेशेपि शक्त्यैव तदुपमर्दो, न तु तेन भक्तेरिति निदर्शनार्थमपीति पञ्चमम् । अत एवैकादशे भगवद्वचनं 'न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे'ति । पित्रोः प्रीतिजननमुक्तमेव । भगवतः स्वामिनीनां चान्योन्यसंदेशैरन्योन्यं ये भावा जायन्ते, तेनन्ता एवेत्सनन्तान्येव प्रयोजनानीति दिछ । प्रकरणा नाहुः वीजमिति । वक्ष्यमाणस्तोत्रादौ यीजं खेहः । स पूर्व निरूप्यते । स्तोत्रोपदेशयोरनन्तरं दोषस्य प्रिये दोषारोपस मानस्य च निवृत्तिः, तया च पूर्ववेहोक्तिः । ततो ज्ञानस फलं प्रिये निर्दोषपूर्णगुणत्वज्ञानं खस्मिन्नपत्वज्ञान च । तत उद्धववाक्यैः कृतार्थत्वम् । २०-४४-१. मानाद्दोपद्धयमिति । उपालंमो भ्रमरच्याजोक्या दोषोक्तिश्चेति द्वयम् ।

·१४८ भ्रमरगीताभ्यायाटप्पणी। -- जानीमस्त्वामित्यादिवास्यप्रतिपाचार्थोक्यनन्तरं कस्याश्चिदेव तामस. तामस्या इति । अत्युत्कटमक्तिमागीयमाववत्त्वेन ज्ञानमार्गीयज्ञानोदय- १०-४४-४. संभावनारहिताया इत्यर्थः । सत्त्वरजस्तमांसि प्राकृतम्यो मिन्नानि भगव- द्धर्मरूपाणि सन्तीति पूर्वमेव बहुधोक्तम् । समित्युपसर्गसूचितमर्थमाहुः तत्रापीति । भूपणादिसर्वसंपद्युक्त आगत इति । भर्तरि अपि कुशलं ज्ञायते तवापि तथेत्यर्थः । एवं कथने गूढामिसन्धिमुद्घाटयन्ति । अन्यथेति । खयमापदस्तोन्यानुपेक्षेत चेत्, न दोपः स्थात्, सर्वतः कुशली स्वयमन्यान् दुःसितांधेदुपेक्षेत, तदा सा दोपायैव स्यात्, प्रकृते खोपेक्षाकरणात्तथात्वमिति भावः । दुःखिता अपि तदीयत्वममन्यमानाचेत्, तदा तदुपेक्षा न दोपाय स्यात्, न तु तद्विपरीतानामपीत्याशयेन स्वस केवलतदीयत्वमाहुः भāति- पदेन । विवाहितो हि भर्ता भवति । अत्र तदमावेपि खस्स केवलतदीयत्वं वक्तुं तथोक्तम् । किञ्च । न पतित्वमात्रम्, किन्तु भरणकर्तृत्वमपि, एतादृश थेटुपेक्षते, तदा तासां जीवनमेव न भवतीति मावः । पुंभिः स्त्रीपु कृतेत्यत्र विवाहिताः पुमांसा स्त्रियश्च ज्ञेयाः । अत एवं विरागे १०.४४.६. श्रुत्युक्तत्यागोक्तिः । लेहमेव कुर्वन्तीति । न लपराधेपि क्रोधानुवृत्ति- मिति भावः । अथवा । कुर्वन्त्येवेति संबन्धो ज्ञेयः । तत्र सात्त्विकादिभावेप्विति । आयो दृष्टान्तो राजससात्त्विकः । ततो राज- १०.४४-८. सराजसः । ततस्वामसतामसः । ततस्तामसराजसः । ततो निर्गुणः । ततः सात्त्विकराजसः । ततस्तामससात्त्विकः । ततः सात्त्विकसाविकः । ततः सात्विकतामसः । ततो राजसतामस इति दश । मधुप कितवेत्यस्साभासे । प्रथमं तामसतामसीति । अत्रेदमाकूतम् । विप्रयोगे प्रलापदैन्यादिवद्दोपारोपोपि व्यभिचारिभाव एव । तथा सति १०-४४-१२. रसात्मकत्वाविशेषेप्यत्युग्रभावोत्पत्ती भगवद्धर्मरूपो रसात्मकः प्रमाणादि- सर्वबलनिरासकोत्युग्रस्तामसत्वेनोपचर्यमाणो यः स एव हेतुरिति वाच्यम् । भावानां मिथ उपम?पमर्दकमावस्तु 'रजस्तमश्चाभिभूय सत्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथेति प्रभुवाक्यात्सत्त्वादीनां यथा, तथैवेति तत्त्वमुपचारेणोच्यते । एवं सति रसात्मकप्रभुधर्म एवाविर्भवतीत्यारोपो दोषस्यायमिति न वक्तुं शक्यम् । भगवदितरा- स्मरणात्, स्मर्यमाणस तस्य स न वक्तु शक्यः । इत एव नानुभूयमानस्य । प्रभुस्वरूपे तद्धर्मेषु वा दोपत्वाभावात् । ज्ञानवत आत्मस्फूर्तिश्चावश्यकी । एवं सति तदा तदभावाद्दोपत्वेनैव प्रभुधर्मेषु' ज्ञानादुच्यमानधर्मात्मकत्वमेव स्वामिन्यास्तदा संपन्नमिति तामसतामसीत्युक्तम् । श्रीमदुद्धवानामपि स्वामिन्या एतादृगवस्थादर्शनेन प्रभुरेतादशीरता कयं न मिलतीति भावो दोपारोप इव जात इत्यपि ज्ञापनायैतत्स्वरूपत्वे- ·. श्रीमद्विदुलेश्वरप्रफटिवा । मेवोकम् । एतादृश्याः स्वामिन्या हयागमनेनैतद्भावोदयात् । उपचारोयमित्यरुच्या पक्षा- तरमाहुः तद्भावयुक्ता वेति । मधुप कितयेत्यत्र । मतान्तरभापेयमित्यादि । अत्रायमाशयः । शुद्धपुष्टि- मार्गीयभक्तानां ज्ञानमार्गबोधनं मक्तिमार्गविरुद्धतमम् , अतोन समाधिमापायामस प्रवेशों वक्तुं शक्यः । वर्ण्यते चात्युत्कटो रसात्मकः स्नेहभावः। स एव हि परमपुरुषार्थरूपः । त- द्विघातकश्च सः । यद्यपि ज्ञानस्य सातव्येणावानुद्देश्यत्वम्, किन्तु प्रिये दोपारोपमात्र- निवर्तकत्वेन, तथापि तदारोपस्यापि रसात्मकत्वाद्यभिचारिभावत्वेनास्थिरत्वाच न सर्वया ज्ञानस्योपयोगः । न घेतावत्पर्यन्तं साधिते. निरोधे काचिन्यूनतास्ति, येन ज्ञानमुपयुज्येत। तस्मात् सुष्टुतं मतान्तरेत्यादि । कथने तूपपत्तिरियमेव । यत्संगगस्तदा- तिर्वा पुरुषार्थ इतिशास्त्रार्थः । एवं सति विप्रलंमे प्रिये दोपस्फूतौं खदुःखदत्वज्ञानं हेतुः । तथा सति स्वसुखदत्वेनोत्तमत्वं प्रियत्वं च सिध्यति, न तु खरूपतः । तथा सति सेहस्य निरूपवित्वं भज्यतेति तत्समाधानायात्मत्वेन पोधनम् । वर्था सति भगवत्ये- तासामेतासु च भगवतः सहजः लेहः सूचितो भवति । दुःखदत्वासंगवश्च । यथा खाधिष्ठितं देहं पीडयितुं जीवात्मा नोत्सहते, तथा खाधिष्ठितं. जीवात्मानं भगवा नित्युक्तं भवति । अत एव श्रुतिराह 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैव,आत्मा विवृणुते तनूं स्वामिति । तथा च विप्रयोगेन्तभिः, संयोगे पहिरिति तदा तदा तत्तद्धर्माः नेहवशादा- विभवन्ति । तावपि स्नेहजनितावेव, अन्यया सर्वेषां तौ स्याताम् । तथा च स्नेहस्यैव दोप- स्फूर्तिहेतुत्वं पर्यवस्यतीति निर्दोपत्वं प्रिये माति । इदं तु मर्यादारीत्योच्यते, वस्तुतस्त्व- त्युत्कटलेहेनैव दोपः स्फुरति, सोपि मगवद्भाव एवेति न भ्रमरूपो, न वा दोपरूपः । रसात्मकभगवत्स्वरूपमेतादृशमेवेति नाधिकं विचारणीयमत्रास्ति । अन्यथा रसामाव (रसामासः?) एव सिध्यतीति नः प्रतिभाति । ज्ञानात् भक्तराधिक्यमप्यनेन ज्ञाप्यते । समाधिभापायामिति । तत्र हि माहात्म्यज्ञानलेही कचियस्तौ क्वचित्समस्तो च निलप्यते । प्रकृते तु 'काचिन्मधुकर'मित्यादिना प्रस्तुता कथा न तादृशीत्यस्याः कथायाः समाधिभापावं तद्विरुद्धार्थकत्वं च विरुद्धमिति कस्यचिद्भाति, विहितनेहा भावेन भक्तिमार्गविरोधश्च तथा, स बोध्यते विरोधोत्र नास्तीति । तत्र मतान्तरगापात्वं कामशास्त्रानुरोधित्वं चेति हेतुद्वयम् । अनेदं ज्ञेयम् । मर्यादामार्गीयमतात् पुष्टिमार्गीय तत् मतान्तरमित्युच्यते । समाधौ तु व्यासैदिविधोपि भक्तिमार्गो दृष्टः । 'अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोग मिति वाक्यात् । तदर्थस्तु , 'अनर्थोपशमं भक्तियोग'मिति पदेन साधनरूप उच्यते, 'साक्षाद्भक्तियोग'मिति पदेन फलरूपः । 'अजानतो लोकस्य आधः । 'समाधौ दृष्ट्वा स्वयं विद्वानि तिद्वितीयमपि तमुक्तवान् ब्रजसीमन्तिनीषु । अयं पुष्टिमार्गीय इति मतान्तररूप: । एतादृशेषु ज्ञानोक्तिरपि तथा । कामशास्त्रानुसारेणैव पूर्व स्वरूपा.

·. . १५० भ्रमरगीताध्यायटिप्पणी। नन्दं दत्तवानित्यधुनापि तथैवोच्यत इति न कोपि विरोधः । तथाचेयं समाविमापैव । तथाचात्र समाधिमापायां सत्यां भक्तिमार्गे च सत्युक्तरीत्या न विरोध इत्यर्थः । कालस्य दूतत्वमुपपादयन्ति कालद्वारा हीत्यादिना । तत्तकाले तथा तथा भगवत्पूजाध्यानस्तोत्रादेविहितत्वेन स स काल एव भगवत्प्रापकः, तदभावे तदक- रणादिति भावः। प्रियसखेसत्र । प्रथमपर्यायादित्यादि । 'काचिन्मधुकरं दृष्ट्'त्यादिनोक्तः प्रथमः पर्यायः। तदैतद्दर्शनेन यादृशी बुद्धिर्जनिता तस्याः सकाशादन्यथा १०.४४.२२. प्रकारान्तरेण बुद्धिमधुना जनयतीत्यागमनमपि तथैव संभावयतीत्यर्थः । कालपक्षे अर्थसंगतिमाहुः हेमन्ते तासामित्यादिना । पूर्व वसन्तोंरागमनमुक्तम् । तथा च 'पुनरागा' इति पदात्तस्यैवाघुनाप्यागमनं वक्तुमुचितम्, न तु. हेमन्तस्येति शंका निरस्यन्ति तासां साधनोपक्रम इत्यादिना । अत्रेदमाकूतम् । पूर्वोक्तस्तु नेप्टसाधकत्वेन प्रतीतः, अधुना प्रतीयमानस्त्विष्टसाधकत्वेन प्रतीयते, तादृशश्च हेमन्त एव । व्रते कालस्याप्यङ्गत्वात्तेन तत्त्वमुच्यते । तथा च व्रततत्फलदानसमये पूर्वमागत आसीः, अधुना किं पुनरागा इष्टं साधयितुमित्यर्थः पर्यवस्यति । किञ्च । चैत्रादिकस्य संव- सरस्य नवमो मासो, हेमन्तस्य प्रथमो मासो मार्गशीर्पो भवति । उक्तिश्चेयं नवमीति स एव तद्व्यापारविषयीक्रियते । गतस्य तस्यैवावृत्तिरसंमावितेतिशंकामावायाहुः पुनर्दण्डक- लितवदिति । यथा गतोपि पुरुपः पुरुपान्तरेण दण्डेन प्रेरितः पुनरावर्तते, कुलालचक्र- प्राग्देशो वा, तथा पुनरस्मदिष्टं सिपाधयिपुस्त्वां प्रेपितवानित्यर्थः । कालो हि सर्वनियामकः, तस्यान्यशेषत्वेनागमनमसंभावितमित्यत आहुः सात्त्विक इति । दोषा- भावज्ञापनपूर्वकप्रियत्वादिज्ञानानुगुणत्वेन तथा । मक्त्यनुगुणत्वेन गुणातीतो . ,वेत्यर्थः । प्रेषितो हि प्रेपकवाक्यमंगीकृत्यागत्य तदुक्तं वचनं निवेदयति । प्रकृते कालस्तादृश इति तस्मिंस्तद्धर्मानाहुस्तदीयेत्यादिना । कालपक्षे स्वस्य श्रुतिरूपत्वान्मन्त्रदेवतारूपत्वम् । तत्तत्काले कृतं पूजनादिकं मन्वाधिष्ठातृदेवतावरेणैव फलितं भवतीति घरयेत्युक्त- मित्यर्थः । विभज्यैवेति । शक्तीनां भगवद्धर्मत्वेन तत्खरूपाश्रितत्वेपि · पृथक्कार्यकरणार्थ तथेत्यर्थः । सान्त्धयन् प्रियसंदेशैरित्यत्र । तत्रापि प्रियसंदेशेनैव, न तु खत इति । अत्रायमाशयः । एतादृशीनां सान्त्वनं प्रभुप्रादुर्भाव विना तद्वाक्या- १०.४४-२२. नामप्यशक्यम् , किं पुनर्मम, तचावश्यकम् , तत्र लेहस्यैवायं सहजो धर्मों यत्तत्संवन्धिन्यपि तत्त्वेनैव मानम् । तेन शब्दार्थस्यानमिप्रेतत्वेपि प्रियसंवन्धित्वेन शब्दज्ञानेनैव तच्छ्रवणेनापाततः सान्त्वनं भविष्यतीति ज्ञात्वा श्रीमदुद्धवैर्विवक्षित- मुक्तमितिज्ञापनाय प्रियपदमुक्तमिति । अत एवोपक्रमोपसंहारयोरपि श्रयतां प्रियसंदेश' ।

·भीमविटुलेश्वरप्रकटिता। इति, 'तत्संदेशागतस्मृतीरित्येवोक्तम्, न तूपदेशपदम् । वस्तुतस्तु संदेशोप्येतादृशीपु न वक्तुं शक्यः, तथापि प्रभोराज्ञा तथेति तत्पालनार्थमुक्तमित्साहुराज्ञा चेत्यादि । स्वरू- पातिरिक्तस्य सान्त्वनहेतोः स्वस्याज्ञानेप्याज्ञानुभावेनैव सान्त्वनं भविष्यति, नो चेप्रभुः कथं वदेदिति हदिकृत्वा वदन्तीति भावः । एतदवस्थादर्शने तागवाक्यश्रवणेपि यदेतेषां वाक्प्रसवः स तु 'मत्संदेशैविमोचये' त्याज्ञानुमावेन, न तु स्वसामर्थेनेति ज्ञेयम् । वस्तुतस्त्ववश्यंभाव्यसामर्थ्य प्रेपणवैयर्थं ज्ञात्वा खसामर्थ्यमेव वरमिव दत्तवान् 'मसं- देशैविमोचय'ति वचनेनेति प्रतिजानीमः । अहो यूयमित्यादेराभासे । तासां स्वाभाविक इत्यादि । पड्मिः स्तोत्रक- रणे तात्पर्यमुच्यते । खीत्वादिस्वत्खभावश्च भगवद्गुणकृत एवेति । 'ता १०.४४२३. मन्मनस्का' इति भगवद्वाक्याच तद्धर्मा भगवद्धर्मा एवेति निर्दोषगुणरूपा एवेति ज्ञापयितुमैश्वर्यादिगुणसंख्यासमानसंख्याकैः श्लोकैः स्तवनमित्यर्थः । भगवद्गुणैः अन्तः स्थितभगवत्स्वरूपा इति तद्धर्मा एव वागादिरूपेणाविर्भवन्तीति तथेत्यर्थः । साधार- पयार्थाविति । कतिपयानामेव न पूर्णार्थत्वम् , किन्तु सर्वासाम् । लोका अपि न तथा, किन्तु सर्व इत्यर्थः । तेषामिति । लोकानामित्यर्थः । भवतीनां वियोग इत्यत्र । जीवब्रह्मणोस्तु भेदेऽज्ञानमेव हेतु- रित्यादि । अत्रेदं प्रतिभाति । एतावानस्य महिमा अतो ज्यायांश्च पूरुप' १०.४४ २९. इत्यादिश्रुतिभ्यो 'यस्मात्क्षरमतीतोह'मित्यादिवाक्यैश्च प्रपञ्चातीतत्वं पुरु- पोत्तमस्य निर्विवादम् । एतावानस महिमा' 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिभ्यः प्रपञ्चस्य विभूतिरूपब्रह्मात्मकत्वम्, पुरुषोचमस्य तदतीतत्वं चोपपद्यते । एवं पुरुषोत्तम- लीलापदार्थानां पुरुषोत्तमात्मकत्वमेव, न तु पूर्वमध्यपातित्वमिति मन्तव्यम् , अन्यया 'ते ते धामान्युश्मसी'त्यायुक्षु 'विष्णोः परमं पदमिति न वदेद्, 'विष्णोः कर्माणि पश्यत' 'तद्विष्णोः परमं पद'मित्यादि च । एवं सति सर्वस्यापि लीलापदार्थस्यात्मरूपेण सह भव- तीनां वियोगो न संभवति । न हि खेन साकं वियोगः संभवति । एतदेव मूले सर्वा- त्मनेति पदेनोक्तम् । सर्वात्मना सर्वयेत्यर्थः । तथाच तत्तद्देशकालज्ञानक्रियातत्करणादे- रातृगस्तम्बस नित्यत्वेन श्रीरासोत्सवखनृत्यप्रभुबाहुग्रहीतकण्ठानि खखरूपाणि पूर्वमनु- मूतान्यधुनापि वर्तमानैस्तैः साकमेतदवस्थापन्नानामपि खानामभेदज्ञापने पूर्वोक्तानामनि- वचनीयनिरवध्यानन्दात्मकत्वात्तथात्वमेवाधुनापि खस्मिन्भातं भवतीति स्वास्थ्यं भवति । यद्यप्यस्य कादाचित्कत्वेन तस्य च सर्वोपमर्दित्वेन न सर्वात्मना स्वास्थ्यसंभावना, 'तथाप्यस्य प्रियसंगमरूपत्वेन निरवध्यानन्दरूपत्वेन भवतितरां तथात्वम्, येन तत्सामयिकोत्कटदुःख- निवृत्त्या किञ्चित्कालं सस्मितखामिनीमुखानदर्शनेन खागमनसार्थकत्वज्ञानेन स्वस्यापि दुःपनिवृत्तिः। एवं सति भवतीनां मे वियोगो, मम च भवतीनां वियोगः, सर्वात्मना सर्वात्म- - ·१५२ मांगावा .. रूपेण वर्तमानस्य मम न संभवतीत्यर्थः संपद्यते । अयमेवार्थाने व्यक्तीकृतो यथा भूतानी. त्यादिना । आश्रयकरणकर्मणामभेदश्वोक्तः । आत्मन्येवेत्यादिना । सृष्टिः खरूपस्थि- तिहेतुः, सोत्र प्रभुसंगम एव । हननं वियोगकरणम् । सर्वतिरोधायकत्वात् । तदपि रसार्थ- मेवेत्यनु पश्चात्सालये खरूपानन्ददानेन । अत एवान्ते पालनमुक्तम् । अत्र हेतून् क्रमेणाह आत्मेत्यादिना । आत्मानुभावेन सृजे, तदपि माया योगमायान्तरङ्गा लीलोपयोगिनी. तदनुभावेन माने सति हन्मि, तेन सर्वतिरोधाने भूतेन्द्रियगुणखरूपेण पुनराविभूयानु, पालये । ननु देहाद्यध्यासवानात्मा प्रतीयत इति कथं भगवदात्मकत्वमिति चेत्तत्राह आत्मा ज्ञानमय इति । ज्ञानप्रचुर इत्यर्थः । लीलासंवन्धिदेहानामपि तदात्मकत्वात्तत्राहमिति ज्ञान वास्तवमेव, न त्वविद्याकृतम्, यतः शुद्धोऽविद्यासंवन्धरहितः । अत्र हेतुर्व्यतिरिक्तः प्रापश्चि- केभ्यो जीवेभ्य इति शेषः । तत्र हेतुर्गुणाश्रय इति। पुरुषोत्तमगुणाश्रयत्वात्तथा। न हि प्रा- कृतेषु लीलां स्वयं करोतीति भावः। खापायवस्थावत्त्वेनापि प्राकृतत्वं न शकनीयम् । यतः सुपुप्त्यादयो लीलोपयोगिन्या मायया संपादिता या वृत्तयस्ताभिः स संबध्यते । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य' मितिन्यायेन लोकमध्ये क्रियमाणा लोकसमानाकारा चेन्न भवेत् , तदा ली- लारसो न भवेत् । अत एव व्यासैरपि लोकसमानाकारत्वम्, न तु लोकमध्यपातित्वमिति ज्ञापनाय लोकवदित्युक्तम् । ननु लीलाविपयिणी कस्यापि नैवं प्रतीतिदृश्यत इत्याशंक्य प्रतिवन्धकवशान्नैवं प्रतीतिर्लोकस्य, तदपगमे सा भवतीत्याशयेनाह येनेति । सर्वतो मनसो निवृत्तौ केवलभगवत्परत्वे तथैव प्रतिपद्यते जानातीत्यर्थः । नन्वेवं सति शास्त्रानेकत्वं कथ- मित्याशक्य साधनप्रकारभेदत एव तद्भेदः, न तु तत्र फलभेदोप्यस्तीत्साह एतदन्त इति । नन्वेवं सति विशेपाभावात्संनिकर्प एव कुतो न साध्यते, दुःखहेतुर्विप्रकपः किमर्थ इत्याशं- कायां तत्तापर्यमाह यथेत्यादिना । अत्रेदमाकूतम् । पूर्वमनुभावितो यो भजनानन्दः स तु ब्रह्मानन्दतः शास्त्रीयभक्त्यानन्दतथ्य कोटिगुणाधिकोऽनिर्वचनीयश्च भवति । तथा च संनिक त्वग्रिमाग्रिमनूतननूतनरसाकांक्षा तदनुकूलो यलश्च भवति, न तु पूर्वानुभूतलीलाखरूपतल- स्पर्शः कदापि । विप्रकर्षे तु मनआदीनां पहिःखविषयालामेन्तर्विद्यमानमेव तं गृह्णन्ति, तदा यथा पहिः प्रकटात्प्रियाद्रसानुभवः पूर्वमासीत्तथान्तःप्रकटाप्रियात् पूर्वस्मादपि विलक्षणो रसोनुभूतो भवति, यः संगमेपि दुरापः । अतो महारसदानार्थमेवैवंकरणम् । एतदेवोक्तं मदनु- ध्यानकाम्ययेतिपदेन, यथेत्यादिना च । संगमे मदुपयोगित्वेन देहादिस्फूतिरप्यस्ति, द्वितीये तु सापि नास्तीत्यपि रसाधिक्यम् । एतदेवोक्तं विमुक्ताशेपवृत्तीति विशेषणेन । एतेन रसानुभवे नैरन्तर्यमुक्त भवति । यहिरनुसन्धाने तु तदेव बहिः साक्षात्संबन्धात्मक फल शीघ्रमेव साधयति । अतस्तथैव भविष्यतीत्साह अचिरादित्यादिना । एतासां त्वधुनैव वहिःसंगमोभिलषितः, तदभावादस्मदनभिप्रेतामप्यस्मदधिकारविरुद्धामपि ज्ञात्वेश्वरमावे- नाज्ञापितवान्, अनभिप्रेतमपि पठादाहयितुमिसनाकर्णनीयमिदं भवति यद्यपि, तथापि .

·१५३ , भीमहिलेश्वरप्रकटिता। प्रियतमसम्बन्धीत्याकर्णनमावश्यकमिति तथा । एताभिः प्रियसंवन्धित्वेनैव श्रुतत्वात्तथैव फलिष्यति, न तूपदेशवेनेतिज्ञापनायाग्रे संदेशपदम् । एतेनैव 'ननु वयमिव भगवानपि पूर्वमस्मदयोगासहिष्णुरनुभूतः, अधुना तं कथं सहत' इत्याशंका निरस्ता । भगवदुक्तिवा- ज्ञात्वमेव प्रतीतम्, न तु प्रीतिवचनत्वम् । सात्वीश्वरमावेनैव भवतीत्यैश्चर्यमेवाधुना स्वस्मिन् जानाति, ईशितव्यतामेवास्मासुजानातीति युक्तमनागमनम् । न चैवं भक्तिमार्गविरोध इति वाच्यम् । 'स्वागतं व' इत्यादिवचनवत्पूर्वतिरोधानवदस्यापि रसविशेषानुभावकत्वात् । एवमेव प्रभावपि ज्ञेयमिति दिक् । मतान्तरभापेयमित्याचार्यवयः पूर्वमेवोक्तमिति नाधिकं शङ्कनीयं समाधेयं वास्त्यत्र । परन्तु यन्मायया दुर्जयया मुह्यन्ति ज्ञानकाशयेति- वाक्याज्ज्ञानस्य मोहरूपत्वाद्धर्मिमानपराणामन्येन मोहासंभवात् तस्स फलत्वेन मोहकला- संभवान्न भगवद्भावच्युतिः कदापि भविष्यतीति सर्व सुस्थम् । अत एव 'ज्ञानिनामपि वाक्येन न भक्तं मोहयिष्यती'त्याचार्यवचनमस्मत्सर्वखपालकमस्तीत्यतिनिश्चिन्ता वयम् । ईश्वरस्य कृतौ वाचि पूर्वपक्षसमाहिती । ब्रह्मादीनामप्यशक्ये तथापि खस्य सर्वथा ॥१॥ तदीयत्ववशाद्धाटाद्यत्किञ्चित्कथयामि तत् क्षमन्तां तातचरणास्तेनैवाशेपमुत्तमम् ॥२॥ यो वीजावापमारभ्य फलपाकावधि स्वयम् । पोषितस्तं व्रजतलं नाथो नापि जिहासति ॥३॥ इति श्रीमद्विबलेश्वरविरचितभ्रमरगीताध्यायटिप्पणी । . Bिo ·परिशिष्टम् । श्रीहरिः । नम इति । श्रीकृष्णस यत्पादाब्जे तयोस्तले तत्र यद्रशिते कुछमपके तयोः रुचे नमः । श्रीकृष्णपदेन भक्तसहितलीलारसाविष्टत्वं सूचितम् । तादृशस्स चरणयोरन्जत्वोच्या लीलायां परस्परसम्बन्धेन उमयोस्तापहारकत्वं सुखदत्वं च ज्ञापितम् । किन्ध । अन्ज विकसितं भवति । अत्रापि तत्तद्वन्धादिषु तत्तथैव भवति । अब्जे अरुणत्वं भवति । तदन्न सहजमपि विशेषतः कुकुमपङ्केन तादृशम् । पमिनीनां तलमप्यारक्तं भवति । शृङ्गारादिपु कुलमपट्टेन रजितमपि क्रियते । अत एव रुचे नम इत्युक्तम्, न तु पवाय, तदमावादिति । तत्कान्तेः सर्वोत्कृष्टत्वज्ञापनाय नमनमेवोक्तम् । तदेवाहुः यदरुणमिति । मदीयं दृदयाम्बुज यतः सम्बन्धेन शवदारक्तं जातम् । निरन्तरं तत्कान्तेः स्थित्या तदात्मकतया तादृशमेव जातमिति भावः । यद्वा । अत्र प्रभुचरणसरोजतलसम्बन्धि कुखमपङ्कमुक्तम् । तन्नायिकानामेव सम्भवति, न तु नायकस्येति कथमुपपद्यत इति चेत् । तत्रोच्यते । श्रीकृष्णपदेन गूढमावात्मकत्वम् । तेन तद्भावात्मकस्स विरचितप्रियावेपोचितसकलशृङ्गारस प्रमो- चरणतलमपि तेन रञ्जितं क्रियत इति तस्मृत्वा तथोक्तम् । प्रियायास्तु पूर्व तादृशमेवे- त्युभयोश्चरणतलस्यारुणत्वमुक्तम् । अत एव पक्ष्योरिति द्विवचनं चोक्तम् । अन्यथा पचास्सैकरूपत्वात्कथमेवं वदेयुः । तयो रुचे नम इति । तत्तलशोमां दृष्ट्वा प्रणयभरे- णात्यातुरतया रसेन नमनम् । अन्यथा चरणं विहाय रुचे नम इति कथमुक्तं स्यात् । किञ्च । यत्सम्बन्धेन मामकं हृदयाम्बुजं सततमरुणं जातम् । रसात्मकतत्सम्बन्धेन हृदयमपि तलीलारसात्मकं जातम् । तादृशलीलासमये प्रियासहितप्रभुचरणतलं खकरतलेन यदा लालितं क्रियते, तदा तच्छोभादर्शनेन परमरसावेशेन तदात्मकतया तचरणतलं हृदये स्थाप्यते । तदा तदा तद्धृदयं पूर्वमप्यम्बुजत्वेन सरसं तथापि तदानीन्तनप्रचुरभावेनान्तलीलारसभरेण पुष्टं विशेषतो जातमिति तयोक्तम् । अत एव ताग्लीलाविवरणमभूत् । सर्वदा तलीलात्मकमेव तिष्ठतीति शश्वदित्युक्तम् । किञ्च । यथा रविसम्बन्धेन कमलं विकसितं भवति, तदा तदरुणकान्तिसम्बन्धेनैतद्धृदयाम्बुज- मपि विकसितम् । पुनस्तस्य तद्रसात्मकतया तद्रूपत्वमेव जातमिति तथोक्तम् । किञ्च । यथा प्रियमिलने तदात्मकतया प्रियरूपत्वं भवति, तथा तलस्सारुणत्वे तत्सम्बन्धेन हृदयस्याप्यरुणत्वं युक्तमित्यारक्तादिपदानि विहायारुणपदोपादानादवगम्यते ॥ १ ॥ नमामि हृदये शेप इत्यस्य टिप्पण्यां । मूलेनुशयशन्दस्येत्यत्र । १ चाचात्रीगोपेशाना सादिति प्रविभाति । २ श्रीहरिरायाणामिति प्रतिभाति ।

·श्रीटिप्पणी । १५६ मूले 'निरोधोऽस्यानुशयन मिति वाक्येऽनुशयनशब्दो भावार्थक एव प्रतिभाति । यतो- ऽनुशयनं नाम भगवतो भावात्मकस्य सर्वात्मभाववति भक्तहृदये तथाविधाखिलली- लाविशिष्टस्य प्रभोर्निगूढभावरूपेण स्थायितया स्थितिः । तथाचात्र स्कन्धे क्रियमाणा- खिललीलायाः कथं निरोधशब्दवाच्यता । अन्यथा 'प्रपञ्चे क्रीडनं हरे'रित्याचार्यविवृति- विरोध इत्याशक्य तस्योभयार्थकत्वनिरूपणायाहुः करणव्युत्पत्त्येति । पक्षे वित्यत्र तुरप्यर्थे । तथा मूले भावार्थकत्वपक्षेपि अनुशय्यतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या तथाविधख- रूपस्थितिसम्पादकलीलायामपि तद्रपत्वमुच्यत इत्युभयार्थकोयमनुशयनशब्द इत्यर्थः । अत एवाचार्यवथैरंग्रे तथैव निरूप्यते । 'प्रपञ्चविस्मृतिः सर्वा तदासक्तिश्च वर्ण्यते' 'प्रपञ्चे क्रीडनं हरे रित्यादि । प्रपञ्चविस्मृतियुतासक्तिर्व्यसनमिति निरोध एव । भरतेन 'या तु व्यसनसम्प्राप्तिनिरोधः स तु कथ्यत' इति तथैव तलक्षणाभिधानात् । तथा च भगवतो निरोधो भक्तेपु तत्परतया लीला, भक्तानां प्रपञ्चविस्मृत्या भावरूपस्य प्रभोः स्थायित्वं हृदये निरोध इति घोधितम् । यद्यप्येवं तथास्थितिनिरोध इति सिध्यति । अत एवोद्धवेपि ब्रजसीमन्तिनीचरणरेणुसम्बन्धिगुल्मलतादिपु खजनना- भिलापसञ्चितातुलभाग्यसन्ततावेपैव स्थितिरुक्ता । स्वामिनीसम्वन्धितया तद्वारकतद्विष- यकप्रसादवता प्रभुणा स्वामिनी, यतो विदुरसविधे तेना'प्यात्मनः परमां स्थिति'मित्यनेन सामान्यतः सा तथैवानूदिता । तथापि स्थितेर्धर्मान्तरवन्न स्वरूपतो भिन्नत्वं लेशतोपीति तादृगवस्थापन्नं स्वरूपमेव स्थितिशब्देनोच्यते । अत एव प्रभुभिराभासो निरोधरूपं भगवन्तं विवृण्वन्तीत्येवमेव निरूपित इति नानुपपत्तिः काचित् । 'रसो वै स' इति श्रुतेः 'स्थायिभावो रसः स्मृत' इत्यादिवाक्यैर्भगवतो रसरूपस्य स्थायिभावात्मकत्वं तच्छास्त्रप्रसिद्धमिति न तथाभासनिरूपणेऽपि रसखरूपविद्भिः संशयितव्यमिति दिक् । अयमों निजाचार्यचरणाम्बुजभावनात् । भासते भाग्यराशीनां सततं हृदि तिष्ठति ॥१॥ श्रीगोपीजनवल्लमाय नमः । टिप्पण्यां तेन लोके सत्यं व्रत चेत्यारभ्य धर्मी चेति पोडशधेत्यन्ते ग्रन्थे सत्यं वित्रियते । लोके सत्यं वचनम् । व्रतमेकादश्या- घुपोषणादिरूपम्, लोके लौकिकं नियामकं सत्यं तप्तैलादौ शपथरूपम् । वैदिकं द्वादशविघम् । भगवतो व्रतानि 'कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति' 'द्विःशर' मित्यादिना निरूपितानि । लोकानुसारेण देवहितकारिणो नियामकं भगवतो भगवद्वचन- सत्यत्वम् । भूरादित्रयम्, कायादित्रयम् । इदमष्टविधं सत्यम् । लोके व्रतं शपथरूपं च सत्यमुक्तद्वादशविधं वैदिकं चेति द्विविधम् , लोके सत्यवचनम् | व्रतमेकादश्यादि तप्ततेलादी शपथरूपं सत्यं चेदं त्रयं लौकिकत्वेनेकविधमुक्तद्वादशविधं वैदिकत्वेनैक- १दं धीमरपल्याणरायाणाम् । .

·१५७ परिशिष्टम् । विधमिदं द्विविधमपि परत्वेनकम् । शपथस्य नियामकत्येनान्येपामुत्कृष्टत्वेन च परत्वात् । भगवतो व नियामकं भगवचनं चेति द्विविधं, भगवद्धर्मत्वेनकम् । भूरादयः फल- रूपाः । कायादयः साधनानि । भूरादीनां फलत्वेन कायादीनां साधनत्वेन वैक्यम् । इदं चतुर्विधं सत्यं, प्रमाणरूपं सत्यं वेदो भगवद्धमीः प्रमेयरूपं सत्यं सत्यस्य कारणरूपो भगवान् साधनरूपं सत्यं सत्ये स्थितः सत्यरक्षको मगवान् । फलरूपं सत्यं सत्यस्य लय- स्थानमाधिदैविकसत्यरूपो भगवान् । भगवति प्रतिष्ठितं वस्तु सत्यं चैतदुभयं फलितसत्सत्वेन पञ्चमं सत्यम् । इदं पञ्चविधं सत्यम् । सत्यत्वेन परत्वेन साधनत्वेन ऐहिकफलमूलत्वात् लत्वेन रमणादिकरणत्वेनेतिप्रकारैः पञ्चविधं सत्यं वेदे निरूपितम् । तदष्टविध एवं प्रविशति । पूर्वोक्तमष्टविधप्रमाणादिरूपं पञ्चविधं चेति त्रयोदशधा । इदं त्रयोदशधा ज्ञान- शक्तिद्वयं वेदो भगवद्धर्माध धर्मी चेति पोडशधा । वेदे भगवद्धर्माणां प्रमापकत्वात् प्रमा- णत्योपाधिना क्रियाशक्तिरूपं पञ्चविधसत्यमध्ये प्रवेशेपि द्रुतं भगवत्साक्षात्कारसायकत्वेन तज्ज्ञानशक्तित्वेनापि निरूपणं न दोपाय, सर्वनोपाधिभेदेन भेदात् । इति सत्यविवरणम् । श्रीकृष्णाय नमः ॥ निलायनैरित्यस्य विवरणे ब्राह्मणोपीत्यादेटिप्पणे कारि- कामिरर्थनिरूपणे सूक्ष्मरूपेणेत्यादि । अत्र ब्राह्मणक्षत्रियभवनयोस्तात्पर्याणि यथाक्रम निरुप्यन्ते, परोक्षवादप्रकाशनाय । तत्र यथा ब्राह्मणो नम्रतादिभिः कृत्रिमसूक्ष्मरूपेण खस्मिन् विश्वासगुत्पाद्य खकार्यप्रतिवन्धकनिवर्तकः । यतः सर्व एव शुद्धः साधुः प्रशा- न्तः, न चैतस्मारिकचनान्यथा भविष्यतीति बुद्ध्या तादृशं तं विश्वस परिजननिक- टखमपि रहसि विहाय खखकार्यायाव्यग्रा गच्छन्ति, तथा भगवानपि कृत्रिमतयाङ्गस्थाप- नादिना खस्मिन् शुद्धत्वादिकं वियोध्य सर्वेषां विश्वासमुत्पाद्य खलीलाप्रतिवन्धकनिव- तक इत्यर्थः । तदेतदुक्तं सूक्ष्मरूपेणेत्यारभ्य तेनैवापगत इत्यन्तेन । तेनैवेति । विश्वासोत्पादनेन, नतु सामर्थ्यादिनेत्यर्थः । क्षत्रियगवनतापर्यमाहुः खेष्टरूपमिति । यथा क्षत्रियः खकीयानामन्यतः खतो वात्यातौं तन्निवर्तनाय खस्मिन् विद्यमानमेव तदनुकूलसामर्थ्यादिविशिष्टं युद्धोपयिकसकलसामग्रीसहितं तदिष्टं रूपं तत्प्रतिवन्धके निवृत्ते सुसे भाविनि प्रकटयति, तथा भगवानपि खतः परतो वा खजनातौं तदभावाय स्वस्मिन् विद्यमानमेव रसोपयोगिसकलसामर्थ्यवन्मन्मथायोधनानुकूलसकलसामग्रीविशिष्ट- निजजनेष्टं रूपं तत्प्रतिवन्धकापगमे प्रकटयतीत्यर्थः। नन्वेकरसस्य ब्रह्मण एवं करणे किं तात्पर्यमित्याशक्याहुः भक्तार्तिहतिरित्यादि । अत्र हि द्वयं कर्तव्यम् , भक्तानामा- तिहतिपूर्वकमिष्टप्रापणं तदतिरिक्तनिरोध्यनिष्ठप्रभुविषयकदोपारोपाभावश्च । तत्र प्रति- पन्धकाभावाय ब्राह्मणत्वप्राकट्ये प्रतिवन्धकसद्भावेन भक्तानामार्तिहति क्षत्रियत्वाना- विर्भाव तदिष्टप्राप्तिश्च न स्यात् । तस्माच खामिनीतरव्रजस्थेषु प्रभुविषयकदोपाभावश्चे- सर्थः । तेषामपि निरोध्यत्वेन प्रभोः सर्वार्थमागतस्य तेषु तथाकृतेरुचितत्वात् । प्रभौ .

·१५८ श्रीटिप्पणी । - , खामिनीपु तल्लीलायां दोपारोपे तन्निरोधासिद्धेरिति भावः । पुनर्नाह्मणभवनतात्पर्यमाहुः कदाचिदिति । यथा ब्राह्मणो गुर्वाद्यधीन एव भवति, न खतत्रः, सर्व कुर्वन्नपि तद- नुज्ञयैव करोति, अनुज्ञापरतया निर्दोपश्च, तथा भगवानपि खभक्तपित्राद्यधीन एव, तदनुज्ञयैव च सर्व करोति, भक्तानुज्ञापरतया भक्तिमार्ग निर्दोपश्चेत्यर्थः । एतादृशेर्थ आज्ञादातृत्वाय भक्तत्वमुक्तम् । अन्यथा अन्येषां भगवदिङ्गितातिरिक्तस्फुरणानियमात्तथा न स्यादिति भावः । पुनः क्षत्रियभवनतात्पर्यमाहुः कचिदिति । यथा क्षत्रियो गूढमत्रो महासाहसः सर्वथा स्वकार्यसाधको निर्भयः सर्वरसभोक्ता, तथा भगवानपि गूढः समत्रो वनसेवनान्महासाहसः कथञ्चिद्याजादिना सङ्केतितस्थले भक्तागत्या सर्वथा लीलारूप- खकार्यसाधक इत्यर्थः । निर्भयत्ववोधनायैवानिशं रमत इत्युक्तम् । पुनर्ग्राह्मणभवन- तात्पर्यमाहुः कदाचिद्भक्तेति । यथा ब्राह्मणः परमाग्रहः सकलासहिष्णुप्रतापवानसा- मर्थेऽपि चातुर्येणैव स्वकार्यसाधकः, तथा भगवानपि कदाचिदेव भक्तानां स्वामिनीनां ये पित्रादयस्तकृते एतत्सङ्गे न गन्तव्यमित्यादिरूपनिषेधेऽपि मया गृहीत्वैवैनां गन्त- व्यमित्यतिविहिताग्रहः सर्वधर्षणक्षमप्रतापवान् बालभावेनासामर्थेपि व्याजादिप्रक- ल्पनचातुर्येण खेप्टदेशनयनरूपकार्यसाधक इत्यर्थः । पुनः क्षत्रियभवनतात्पर्यमाहुः कदाचिदित्यारभ्य सर्वत इत्यन्तेन । यया क्षत्रियः कुतुकावेशी स्वधर्मज्ञापनपरः प्रति- पक्षागतिशङ्कया सेनासहितो दुर्गादिस्थितवस्तुग्रहणाय विविधोपायकारी सकलप्रतिवन्ध- निवर्तकश्च, तथा भगवानपि बालक्रीडाकुतुकावेशी कूर्दनादिना स्वसामर्थ्यज्ञापको लीला- कृतिपरिपन्थिसमागतिशङ्कया कपिसेनासहितः पुलिनस्थितभक्तप्राप्तये च विविधसेतुबन्ध- नाद्युपायकर्ता निजभक्तसुखप्राप्तिप्रतिवन्धनिवर्तक इत्यर्थः । पुनर्नाह्मणभवनतात्पर्यमाहुः अन्यश्चेदिति । यथाभिमानेन खप्रयोजनप्रतिवन्धार्थमन्यस्मिन्नागते ब्राह्मणो निजाम- हेणैव तन्निरासकः खविप्रत्याग्रहेण तन्निरासको, न तु खसामथुन, ततश्च स्वकार्यसाधकः, तथात्र भगवानपि स्वसम्बन्धाभिमानेन भक्तनैकट्यमन्यस्मिंस्तदहिभूते समागते सति खयालभावाग्रहेणैव तन्निरासको, न तु खसामर्थ्येन, तेन तथाकृतौ तादृशरूपे, तथा सामर्थ्यदर्शनेनान्येपा ज्ञानात् सम्यक् लीलासिद्धेः । ततश्चानेकविधलीलारूपस्वकार्यसाधक इत्यर्थः । पुनः क्षत्रियमवनतात्पर्यमाहुः स्थापयित्वैवेति । यथा क्षत्रियो दुर्गादिप्वन्य- प्रवेशप्रतिवन्धकमटादिस्थापकः खगतिमानसाधनविधाता, तथा भगवानपि पुलिनादि- प्वन्यगतिमंमावितस्थलेषु रक्षकगोपादिस्थापकः स्वमात्रगतिसाधनसेतुबन्धविधातेत्यर्थः । यतः परं मर्वमेव रसमेकन स्थितमेवेत्यादितात्पर्यमाहुः भक्ता हीति । मक्ता हि भगवति प्रत्येक स्पर्शादिविविधभाववन्तः, तया भगवानपि तेषु । तथा चैकबैकस्यामेव स्वामिन्यां सर्वानेवासिलवामिनीजनमनःस्थितान् भावान् क्रमेणोत्पाद्य तत्तद्भावरसांस्तत्रैव भुक्त इत्यर्थः । एतेनैकत्र मुल्यो रसो निरूपितः । मोगे प्रकारान्तरमाहुः कदाचित्प्रत्येक- ·१५९ परिशिष्टम। मिति । कदाचित्कपिवदुल्लुस तत्र तत्र तस्यां तस्यां स्वामिन्यां स्थितः प्रत्येकमसिलान् भावरसान् भुग इत्यर्थः । एकत्रेयस्य तात्पर्यान्तरमाहुः अथवेति । एकत्र पुलिने स्थितो वेणुवादनलीलया सर्वेषु भक्तेषु सद्भतेषु असिलानेव भावरसान् रासलीलास्थितानपि भुत इत्यर्थः । एतेन मिश्ररूपेणाने क्रियमाणाः सर्वा अपि लीला अत्र केवलरूपेण हता इत्युक्तं भवति । अत एवोक्तमाचार्यविवरणे नतु तस्य कापि मर्यादा प्रतिव- न्धिकेति । अत्राप्युक्तमत्युदारधीरिति । बालो हुंदारयुद्धिर्भवति । अत एवात्र परीक्षासाधनाद्यसम्पादकत्वं द्वितीयतृतीयाध्यायीयलीलयेव । एतेन लोकवेदातीत- पुरुषोत्तमस्वरूपं सर्वलीलाविशिष्टमेतदिति समर्थितम् । उपसंहरन्ति एतदेवेत्यादि, सुगोपितमिति । आचापैस्तथोक्तमित्यस्माभिरपि तथैवोच्यत इत्यर्थः । अतः परं विव- रणस्थमूलरूपलीलेयादेस्तात्पर्यमाहुः एतदग्र इति । तद्भाव इति । तात्पर्यवृत्तिनिरू- पितोर्यः प्रकणोच्यत इत्यर्थः । सम्यगिति । नात्र पूर्ववत्सरोक्षवादरीत्या निरूपणमि- त्यर्थः । तदनुग्रहत इति । खाचार्याशयस्यानुग्रहैकलभ्यत्वादित्यर्थः । स्फुटमिति । अयं भावः । प्रकटन एवं पूर्वपत् परोक्षरूप इत्यर्थः । रसात्मकेतरप्रयधर्माणामत्र निरूपणेन तत्साम्यस्यात्र प्रकटत्वादिति भावः । तमेवाहुः प्रमाणाख्यप्रकरण इति । तदुपक्रमे हि तथा प्राकट्येन तागुत्सवहेतुतया पूतनासुपयःपानादिचरित्रैः स्वामि- नीकृतरक्षया च शुद्धत्वं ब्रह्मत्वं च भगवति निरूपितम् । तदुपसंहारेपि यदि नोच्येत- तदोपक्रमोपसंहारविरोधात्तद्वयं न सिध्येत्, अतस्तत्सरिचायकलीलात्रयं प्रोक्तमित्यर्थः । तदेवाहुः सर्वाज्ञातस्वरूपमिति । पूर्व प्रपञ्चरूपेणाविर्भावात्पूर्व सर्वेषां सूक्ष्मरूपेण तदु, दरस्थत्वेपि तेपामज्ञातमित्यर्थः । 'न तं विदायेति' श्रुतेः । सृष्टव्युत्तर तु तज्ज्ञानसम्म- वोऽपि । सर्गस्य मोक्षं प्रति कारणत्वात् । 'दैवी सम्पद्विमोक्षायेति' वाक्यादित्यर्थः । अनेन ब्रह्मणो निलायनलीलोक्ता । सेतुबन्धसूचितमर्यादाधारतयाक्षिप्तां जगद्रूपलीलामाहुः रिंसया तत इति । ततस्तदनन्तरं प्रपञ्चरमणेच्छयाखिलजगद्रूपं जडजीवान्तर्यामिभेदभि- नतद्रपमात्मानं कृत्वा तत्र प्रपञ्चरूषेतिदुस्तराः सर्वधानुलझ्या मर्यादाः खलीलासिदैव बन्धमोक्षरूपक्रीडासियै कुरुत इत्यर्थः । ननु सेतुबन्धैः परपारस्थितप्राप्त्युपायनूतैर्न प्रप- चमात्रपर्यवसितमर्यादासूचनं भवतीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यदेति । प्रपञ्चतोतीतस्य स्ख- स्याप्तये प्राप्तये भक्तिमार्गान् सेतुवन्धरूपान् सर्वथानायासेन विवरणसाधनान् दृढान् कर्मा- दिवत शैषित्येन पातसम्भावनारहितानकरोदित्यर्थः । एवं जगद्पलीलां निरूप्य वेदरूप- लीलां निरूपयन्ति अशेपेति । अशेपाः सकला या वेदशासास्तासूक्तं निरूपितं यत्फलं वर्गापवर्गादिरूपं तद्भोगाय खसृष्टजीवानां तत्प्राप्तय आत्मनः पूर्वमेव विद्यमानां वेदरूपतां प्रकटीकृत्य नामलीलयापि रूपप्रपञ्चे क्रीडतीति सूच्यत इत्यर्थः । शुद्धब्रह्मतापरिचायक- मत्राप्यतिदिशन्ति तथात्वाय भक्ता इति । भक्तिमार्गे भगवतो मूलचरि- .

·श्रा..। अप्राकट्यं भक्तार्थमेवेति ज्ञापनायाहुः भक्ता इति । यथा भक्ताः सर्व गृहादिकं परित्यज्य प्रभुप्रायै रह एकान्ते सङ्केतितवृक्षमूलाद्याश्रयेण स्थिताः, तथा भगवानपि तदर्थ रहः स्थित- चेत्तदा सर्वाज्ञातखरूपतया निलायनकीडावत्वेन परः पराकाष्ठापन्नो लोकवेदातीतः पुरुषोत्तम इत्यर्थः । एतेन 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इत्यादिमर्यादाकर्तृत्वेन लीलासृष्टिजग- द्रूपलीलाप्युक्ता । नन्वियं प्रतिज्ञा सर्वसाधारणी, नासाधारणब्रह्मधर्मो, यतः सर्वेप्येवमेव खप्रपन्नेपु वदन्तीत्याशङ्याहुः यतो नान्यप्रतिज्ञेयमिति । एतादृक्प्रतिज्ञाकरणं भगवत एव सम्भवति, नान्यस्य, सर्वसामर्थ्याभावात् । परमफलप्रेप्सया प्रपत्तौ तदानाशक्तत्वात् , यतो मूलचरितमेवेदमिति भावः । सा केत्याकाङ्क्षायामाहुः । आदिपदेन 'न मे भक्तः प्रणश्यती' त्याद्या अनुसन्धेयाः । एतल्लीलाया मूलचरित्रत्वं प्रकारान्तरेणाहुः साक्षादिति । अस्यां भजनानुरूपभजनलीलायां साक्षात्स्वरूपदानम् , तच नान्यस्य सम्भवति । न हि साक्षात्स्वरूपं दातुमन्यः शक्तो, रसात्मकत्वाभावात् , मोक्षपर्यन्तमेव दातुं तच्छक्तेः, तत्र भगवतः प्राप्तिनत्वस्येति स्वरूपदानमप्येतल्लीलाया मूलचरित्रत्वे हेतुरित्यर्थः । वेदरूपली- लामप्यत्रातिदेहूं लीलासृष्टिस्थितखरूपमाहुः लीलासम्बन्धीति । अत्र लीलासृष्टौ सर्व लीलासम्बन्धि । अत एव भगवदात्मकम् , लीलाविशिष्टस्यैव भगवत्त्वात् । अतस्तत्प्रवर्तक- त्वमन्यस्य न सम्भवतीति स्वयमेव तत्प्रवर्तनाय तद्वारा सर्वफलभोगाय शब्दात्मकवेणु- नादरूपेण प्रकटीभवतीत्यर्थः । एवं लीलात्रयमतिदिश्योपसंहरन्ति एतत्सर्वमिति । गोप्यत्वं चापीति । परोक्षवादरीत्या निरूपणेत्यर्थः । इति श्रीवल्लभाचार्यकृपामात्रसहायवान् । न्यरूपयन्निजखामिदासस्तत्कारिकाशयम् ॥१॥ विदन्त्येतेन विद्वांसः श्रुतिसारमखण्डितम् । लोकवेदाद्यतीतं यत् पुरुषोत्तमसंज्ञकम् ॥२॥ १०.११.५९. १. श्रीहरिरायाणामिति ।

·शोधपत्रम्। HTTP. ૨ तद् देवयत १५ १७ ४ १९ ४ श्रीमत्याटिप्पण्या गुदितपुस्तकयाचनारम्भकरणात् पूर्वमनेन शोधपत्रेण सत् संशोभ्य वाचनीयमिति घणयेग्यो भगवदीयेभ्यो विज्ञप्तिः । मुद्रितपुस्तकस्थपाठाः केचित् पचित मूलपुस्तकस्य- पाठेम्यः संस्कृता अपि सन्तीति नः प्रतिभाति । ते च श्रीमत्प्रभुचरणैरेव पश्चात् संस्कृता: स्परित्यनुमीयते, परन्तु बहुवारं लेखकभ्रमात् मूलस्थपाठा विकृता अपि दृश्यन्ते, तत्र त एवादर्सच्या इति । कचित् (पृष्ठ १४४) 'तपय:' 'सतत मिति मूलपाठा एवं 'तोपमः' 'प्रियतमेपु' इत्यनुक्रमेण शोधिताः । ते च विद्यमानास्माष्टश्रीटिप्पणीपुस्तफेषु दृश्यन्ते । तथापि मूलस्था एवं पाठातवासामिराहताः । श्रीहस्ताक्षरलिखितमेतन्मूलपुखकमेव श्रीपुरुषोतमचरण रासपञ्चाध्यायी- प्रकादो पाण्डुलिखनस्पेनोपन्यस्यते । अतो मुद्रितपुस्तकस्थोचिततरपाठाः श्रीमत्प्रभुचरणैरेवाहता इति सुष्टु निश्चीयते । कचित् टिप्पण्या शोधः श्रीमद्गोकुलनाथचरणैरपि कृतो दृश्यते, क्वचित् पाठान्य शोधिता इत्यतः पाठादरणे वियेकः कर्तव्य इति । पति मुदितपाठः। मूलपाठः। दशविधलीलाग्यो दशलीलाम्यो ३ देवव्रतं द्वादशस्कन्धे द्वादशे स्कन्धे अजादीनि अनादीन् तूकरीत्याहुरत सूक्तरीत्यामित्याहुरत पूर्वभाव इति मूलस्थः पाठः।भाविर्भाधेति पाठस्वनिधः । दानोपरि मृत्वमृल्योः इति टीका वर्तते, रूपत्वमुक्तवान् रूपत्वमुक्तम् 'वृष्णिभिः सह......संभवादपि तथा' इति हस्ताक्षरपृष्ठेषु न वर्तते, पश्चात् अन्यकारैः लिखितमिति प्रतिभाति । कचित् धचित् लीलानुपयोगिसंसारवतामिति मूलपुस्तके न वर्तते । संस्मृतिरपि संमृतिरपि असुर भासुर परस्परं परस्य परम्। आविवेशेत्याद्याभासः। भाबियेशेत्यस्याभासः। व्याकुर्वन्ति । मतः परमिति च्याकुर्वन्ति मतः परमिति । एवमष्टविधरवं सत्यस्य भगवत: एवमएविधात्यं सत्यस। कालरूपस्य । यदि- भगवतः कालरूपस यदि- अज्ञानमिद्विशानं ইন অমানঝিমি स्वोकाशलाया स्वोक्तशङ्काया ज्ञापयन्तीति शापयन्ति स्तुतिम्यामिति स्तुतिभ्यामपि ४ ४ ३ १७ ५ ६ १० ६ २१ २४ ८ ८ २८ ८ १० ९ " १५ ·१६२ श्रीटिप्पणी पृष्ठम् पंक्तिः १ २ १६ २० २६ १९ २० १९ . ३ २० २० २० २ मुद्रितपाठः। मूलपाठः। स्तुत्याः स्तुत्योः वैदिकोऽलौकिक वैदिको लौकिक पूर्णमास पौर्णमास चतुयूहात्मकश्चतुर्तिः। चतुयूहात्मकश्चतुर्मूतिः 'अतोसि लोके वेदे च मथितः पुरुषोत्तम' इति भगवद्वाचीति मूले नास्ति। आधिदैविकादिरूपत्रितयं आधिदैविकादिनितयं प्रतिपत्ति प्रपत्ति तददर्शनेपीति पाठः मूलस्पः । तद्दर्शनेइतिटिप्पणमशुद्धम् । अष्टाक्षरा गायत्री अष्टाक्षरा गायत्री। जुष्टता जुष्टत्वे जुष्टतस्ये तदुक्तय तदुक्तिः। तिष्ठेदेव तिष्ठेतैव तादृश ताम् सम्भवति स भवति भक्तार्थ भत्कार्थ शेपे इदं सूत्रमिति मूले दिप्पणम् । शास्त्र शास्त्रीय ग्राह्यः । तथा, ग्राह्यः तथा। तथा चैतादृशः ज्ञायते ज्ञाप्यते दर्शनक्षणे इति पाठः मूलस्थः । लक्षणे लक्षणो वेति टिप्पणं न वाच. नीयम् । अनिमित्त अनिमित्तत एवं सति एवं सति न तु मौढ्यात् तु लोके मौढ्यात् लौकिकरवं लीलाकरण लौकिकरवेन लीलाकरणेऽलौकिकरवेन हीनत्वापादकत्वं हीनस्वापादकं जम्मा जुम्मा एवोत्सवं अस्तु या, अस्तु घा तथा परसमपति यरसमपचतेति निरीक्ष्यमाण निरीक्षमाण भभंकपदम् । मूले अभंकपदं मूले। दोपापत्तिः दोपत्वापत्तिः । ज्ञानस्य ज्ञानस्य च १३ १५ तथा चैतादृश १९ २२ २६ २२ २२ २३ २३ २७ ७ २४ ९ २५ २६ एव वोरसवं २३ ૨૭ २८ २८ २८ ·शोधपत्रम् । ठम् पंकि १३ २९ २९ मुद्रितपाठः। मूलपाठः। तदज्ञापनम् । तज्ज्ञापमम् । धर्मास्फूर्तिः धर्मापूर्तिः, निरस्ता शेया। निरस्ता। संहन अनत्यं टिप्पणन वाचनीय सस्यैतम्ज्ञानं सानिष्टमित्युक्त्येति नास्ति। ताव तन,टिप्पणस्थः पाठः मूसर ३१ इति । ३२ १९ ३२ १९ ६ ६ ६ १० ७ ४० १२ ४० ૨૨ ४० १५ द्वितीयं टिप्पणं मूले नास्ति। ज्ञान हेतुस्येन शाने हेतुरवेन 'स्वमति' इत्युपरिटिप्पणपाठः मूले नास्ति । रक्ष्यति रक्षति भोगविपये भोगविपये। तेवाश अग्नस्याटिप्पणस्यः पाठः मूलस्थः। 'ततापात्' इत्यत्र टिप्पणमशुद्धत्यात पाचनीयम् । या इत्यत्र टिप्पणं न वाचनीयम् । लीलायाः लीलया पूर्व इत्पन्न टिप्पणमशुद्धरवान वादयिम् । तदपेक्षाभावात् तदपेक्षाऽभावात् । यत्नेन याने भगवद्वियोगे भगवद्विप्रयोगे तद्रूपत्व- तत्तद्रूपत्व- प्रकारकत्वा- प्रकारवा- उक्तेश्व घालौकिक तथाप्यनुचित तथाप्यत्यनुचित अगङ्गीकारात् । रे अनङ्गीकारात् रे पुत्रव्यवहारः पुग्नत्वव्यवहार (पुष्टि) पुष्टिमार्गे पुष्टिपुष्टिमार्गे अतिक्रमणे अतिक्रामणे सुतरां ततस्तरां पूर्वयदेवोपालम्भाद् पूर्ववदेवोपलम्भ भगवतीत्यत्र भवतीति टिप्पणं न वाचनीयम् । सहभान नियमादित्यत्र भावेति टिप्पणं न वाचनीयम् भवति । मूले एवं एवं माहाणोपीत्या स्थापयित्वैवा उक्तिव चालौकिक २६ १२ २५ " " ४३ " ३ ६ १९ भवति मूले। 1" ४ ग्राह्मणोपीति स्थापयित्वान्य १३ " ·१६४ श्रीटिप्पणी। पृष्ठम् मूलपाठः। " " ९ न तेपीति ५८ ६० ११ " २४ " भपि'वेदा " " ६२ पंक्तिः मुद्रितपाठः। स्वयमेव खयमेप द्वयमित्यत्र मूले टिप्पणमेवम् 'प्रकरणस्य प्रमाणवं शुमारवं ध तलक्ष- णायोगात् प्रमाणाभावात्' तदनुवादकरवशङ्का तदनुवादविशङ्का २९ न तु तेपीति -द्वारैव तथा -द्वारैव तन तथा १३ ज्ञायते ज्ञाप्यते ९ तेनान गृहवन्तोपि तेनानामहवन्तोपि दशवाक्यानामर्थमुपावाप्यचित्त दशवाक्यानामर्थमुवस्वाथ पत्रान्ते टिप्पणं न वाचनीयम् । एवाचख्युः एवाचक्षुः १२ तदन्ते च ज्ञापित- तदन्ते च तदज्ञापित- २४ तदुच्यते च तदुच्यते चिरस्थित्यादिक चिरं स्थित्यादिक न्यतिरिक्तेषु भक्तेपु ताश- व्यतिरिक्तेपु तारा- अपि वेदा 'वेदा(वेदा इत्यधिक) सादिक- त्रिपृष्ठे सार्वदिक- धारावत् मूलपाठ, धारारूपेण इति पाठः न वाचनीयः। इति तत्र इति तत्तद् सर्वात्मभावेन सर्वात्ममावे २३ लोके वेदा- लोकवेदा- (स्वच्) चरणानां चरणानां यथैव तासामपि यथैतासामपि प्रकटस्वाज्ञान- प्रकटत्वात्तद्ज्ञान- २४-२५ रसस्यापि तत्त्वात् रसस्यामितत्वात् सम्बध्यों सम्बन्ध्यर्थी भगवानिकट भगवनिकट १ सर्वतस्वं सर्व तत्वं वैतादृश्य घेतादृशं २१ गतमपि, गतमपि परमस्नेहो परमः स्नेहो स्त्रीपुंसेति स्त्रीपुंसोरिति मनाप्रयोजक मत्राप्रयोजनकं त्यनेकविधसंस्कार: त्यनेकविधः संस्कार तु त्यागो त्यागो कोसले कोशले मादिवाराहे......इत्याचार्यरुतम्। मूललेखटीका तदनुभवस्तु तदनुभवश्व ४ ६ ६३ ६४ ६४ २९ ६५ " " ५ २ " ६८ " M .

·गूलपाठः। भगवानेय वेति पृष्ठम् पंक्तिः तत स्वच्छन्द भोग " " तनिकटस्थ भयाभावज्ञानात् न तु तय साक्षाद् पूर्वोक्त स्थितिनों स्वाधीनस्वेन मार्गीयत्व इत्यर्थः स्त्रीयकामरूपाणि ८ ७२ . शोधपत्रम् । मुद्रितपाठः। भगवानेवेति अत स्वच्छन्दमोग पमान्तरिप्पणं मूले नामित. सरिसकट भयाभावज्ञानाभावात् नतु साक्षाद् पूर्वोक्तस्थितिनों २४ स्वानपीनस्वेन १२ मार्गीयरवमित्यर्थः १३ स्वकीयकामरूपाणि पत्रान्तटिप्पणं मूले नाति। कर्शनोच्या नुत्पादकरवेन तदरवात्तदर्थव जन्मेत्यत्र पर: नाशयिरवा नीतवानि २७ ज्ञानमपेक्षितम् २-३ दोपः स्वभोगे ज्ञेयः " " ७४ फणोक्त्या नुत्पादकरये तदर्थत्वातदर्थव जन्मेत्यस्य विवरणे परः। नाशयित्वाऽनीतवानि शानमप्यपेक्षितम् छोपः भन्न स्वभोगयोग्यत्वा- भावो शेयः । इति कुन्नचित् पाठः। १४ ७९ ८० ८० इदं शोधपत्रं मूले नास्ति । किञ्च, मां ज्ञापयत दास्यन्ती'ति पात्रा- ७ ८० ८ " १२ " किन, पूर्व माज्ञापयत दास्वन्तीति वक्तव्ये तथा- नुक्त्वा 'चो दास्यन्ती'ति पाना- अग्रे सदोपत्व- 'वो दास्यन्ति' स्वयमत्रानयेयुः तासामप्यंशो दुद्देशस्तन्निवृत्ति- आधिभौतिक याध्यात्मिक्यज्ञारमकानों गोपानां च याबामहः तृप्तिभविष्यतीति आधिदैविकश्व यज्ञार्थीयासस्य न्यायेनाधि- " 10 " अग्रे दोपत्व- वो दास्यन्ति स्वमनानयेयुः तासामंशो दुद्देशस्तस्मिनिवृत्ति- माधिदैविकं न्याम्मात्मिकान गोपानां याबामहः तृप्तिर्भविष्यति आधिभौतिकश्म यज्ञीयालय मनोनाधि- २२ " २३ २५ " ” " ·श्रीटिप्पणी। पृष्ठम् पंक्तिः मूलपाठः। ८० १५ ८२ ४ २० ८४ १२ " ८५ ८७ " " हैतुक ८८ ५ १२ ८८ २१ ८८ ३२ ८९ ८ ९० १४ २४ ९१ २९ ९१ मुद्रितपाठः। न तु स्वानु- न खानु- एवं यथा एवं सति यथा चाक्यमेव पाक्यस्वमेव गृह्यमाणेपि पीतिमा- गृह्यमाणपीतिमा- सम्भव सम्भवे साधनानन्तरा- साधनान्तरा- लोकनाथ- लोकनाथ- पत्रांतटिप्पणं न ग्रंथकर्तृणाम् । हेतुक पञ्चविंशे पञ्चविंशा दुपास्यानां न नमस्य उपास्यानां नमस्य एतदेवाहुः एतदाहुः रमकत्येन स्मत्वेन स्वस्वरूप- मूले श्रीकृष्ण इति नास्ति । इयं फक्किका मूले एवं वर्तते-नन्वेवमाचार्यः कुतोव्याकृतम् ? यथार्थतार्थ- स्यापि सुवचत्वात्। शुद्धत्वेन तापहारकत्वेन तापहारकरवेन शुद्धत्येन च पूर्णानन्देन ततो गणितानन्दात् पूर्णानन्देन गणितानन्दात् एवं सतीति मूले नास्ति । ब्रह्मवदनापणं तन्त्र मजनं तत उद्धृतिश्चेति उच्यते च ब्रहाहदप्रापणादिः । कियान्तरसमुदायः। स्वरूपानन्ददाने स्वरूपानन्दादाने इति मूल- स्थपाठः टिप्पणे शुद्धः। न्याये न तु तद्धानि'रिति नास्ति मूले । सर्वस्वं सर्व स्वं वचसा धाचा सा निकटागमनेति मुद्रितपाद एव शुद्धः, टिप्पणस्थपाठस्वशुद्धः। चरणाम्बुजरह चरणाम्बुरुह प्रकटन प्रकट मन्द मान्द पूर्णस्वरूपानन्दो पूर्णः स्वरूपानन्दो प्राधान्यमेव माधान्यमेवमेव साधकत्वेन साधनत्वेन तदर्मापनोदनं तद्धर्मापनोदं न च मनस इति पाठो मूलस्थः शुद्धः, टिप्पणपाटस्त्वशुद्धः । भगवद्धर्मप्रवेश भवद्धर्मप्रवेश तदुक्त्वान तदुक्त्यान ९२ १ ९२ ५ ९२ ९२ १८ १ २८ १ ९४ ९४ ३ ९ ·शोधपत्रम् । मूलपाठः। मुद्रितपाठः। कार्य तत्तत्तदा पृष्ठम् पापाः कार्य तत्तदा ९८ " येपां १०० " . ४ १०२ १० " ५ १०३ " " सेचनेन टिप्पणस्थाः तासाम्, तदन्त इति पाठी न वाचनीयौ । १८ स्वामिनीनां मनास्ये स्वामिनीमनांसे वृष प्रकृते तु सर्वात्म- प्रकृते सर्वात्म- प्रयोजनकर- प्रयोजकत्ये- टिप्पणस्थपाठः न वाचनीयः। १९ यासां. २१ यथाशास्त्रमित्यादिना. यथाशानद्वयमित्यादिना निर्णायकन्याय- निर्णायकं न्याय- स्वरूपेणैव स्वरूपेण प्रत्येकैकचरण प्रत्येकैकश्चरण १६ तथात्वाद्धजनमेय तथात्वात्तजनमेव मुस्त्या तन्न मुत्तयात्र २६ ततो यतो भगवतः भगवतः। १९ महीकृत्य मध्यगीकृत्य सिचनेन किं कि तदास्वं दासं स्फुटीभविष्यतीति स्फुटीभविष्यति । ३० तथा । तदैव तथा तदैव १९-२० तथा च श्रुतिा......हतस्पेति मूलेनास्ति । नरवधिकसम्पादनं नत्यधिकं सम्पादनं तेषामेवा- तेपामाच- तरप्राध्यकः प्रयत्नः तरप्राध्यधैकायतः तिरोधानास्फूर्तिरिति तिरोधानस्फूर्तिरिति पर स्यदर्शनजात्योक्त पर स्वदर्शनजाोफ मित्यन्न मित्यस्य २ पूतनासुपयःपान- पूतनामुपान २ दशाया मुक्ति दशायामुक्ति तं दृष्टवती हटवती टिप्पणस्थ आराधनलक्षणमिति मूलपाठः । गोविन्देत्यारभ्य भाषेति चिनास्ति । সরিষগ্ন भतोय- फुरदूपाः स्फुरिता " ८ १०७ २९ ११० १ ३ ११२ ११२ २३ २२ २० प्रतिबन्धकश्व २१ ·श्रीटिप्पणी। पृष्ठम् पंक्ति १४ १२२ १ मूलपाठः। गस्वेति नास्ति । अतो दृप्तास्वम् । कार्यमिति नास्ति। भाविर्भूतः कन्दर्पणेति । त्यक्ष्ये १२२ २८ मुद्रितपाठ.। गत्वाऽप्रवीत्- अत एव दृप्तास्वम् सर्व कार्यम् आविभूतः कन्दर्पणेति त्यक्ष्यामि गाढतादशैवेति टिप्पणस्थपाठः मूलपाठः । विमुच्य दानाञ्च। तत्स्वरूप तक पयः इति मूलपाठः। सतवमेवेति मूलपाठ। १२३ १२३ १२३ १२८ १३१ १३२ १४४ विमुच्यते दानाच ९ १ तक्रोपम इति शोधितः पाठः प्रियतमेविति चोधितपाठः ५