·फाशीस्थराजकीयसंस्कृत पाठशालीयन्याय- शास्त्र प्रधानाध्यापकेन न्यायाचार्य पं. श्रीशिवदत्तमिश्रगौडेन विरचितया टीकया टिप्पण्या च सहिताः न्यायशास्त्रग्रन्थाः- १ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहव्याघ्रलक्षणरहस्यं च, श्रीमथुरानाथतर्कवागीशकृतम्। गङ्गानिर्झरिणीव्या- रूपया टिप्पण्यादभिश्च विभूषितं । मूल्यम् रु. ०-१२ २ जार दीशीपश्चलक्षणी सिंहव्याघ्रलक्षणसहिता,श्री- जगदीशतर्कालङ्कारकृता । गङ्गानिर्झरिणीव्या- ख्यया टिप्पण्यादिभिश्च विभूषिता च । मूल्यम् रु० ०-८ ३ जागदीशीव्याधिकरणम् ,श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृत सटिप्पणगङ्गाख्यव्याख्यासहितम् । मूल्यम् रु. २-८ ४ अवच्छेदकत्वनिरुक्तिः, श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृता, गङ्गाख्यव्याख्याटिप्पणीसहिता । मूल्यम् रु. १-४ ५ सिद्धान्तलक्षणम्, श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतम्, गङ्गाख्यव्याख्याटिप्पणीसहितम् । मू० रु० १-८ ६ पक्षता। " , गङ्गाख्यव्या ख्याटिप्पणीसहिता। मूल्यम् रु. १-८ प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, बनारस सिटी।

·KASHI SANSKRIT SERIES.
(HARIDĀS SANSKRIT GRANTHAMĀLĀ)
112
( Nyāya Section No. 17 )
Gudharthatattvaloka
COMMENTARY
On
SAMANYANIRUKTI GADADHARI
By
SARVATANTRA SWATANTRA
MITHILĀ MANDAL MANDAN PANDIT KULPATI
Sri Dharmadatta ( Bachha gha) S'arma
Edited by
Pandit Sri Lakshminatha Gha
Professor, Benares Hindu University
and
Nyāyāchārya
Pandit S'ri Jagadis'a Sarma.
PUBLISHED & SOLD BY
JAI KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office.
Vidya Vilas Press
Benares city.
1935.

·Registered dooording to dot XXV Of 1867
All Rights Reserood by the Publiator. )
PRINTED BY
JAI KRISHNA DAS GUPTA
Vidya Vilas Press,
Benares City.

·- हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मा ला स मा ख्य- काशासंस्कृ सीरिज:स्तकमालायाः- ११२ न्यायविभागे (१७) सप्तदशपुष्पम् । * श्रीः * सामान्यनिरूतिपदाधरी- - गूढार्थतत्त्वालोकः। पर्वतन्त्रस्वतन्त्रमिथिलामण्डलमण्डन- पं० कुलपति झोपाख्य श्रीधर्मदत्त- [श्री बच्चा झा] शर्मविरचितः। प्रन्थकर्तु:शिष्येण- हिन्दूविश्वविद्यालयीय न्यायवेदान्ताध्यापक- पण्डित श्रीलक्ष्मीनाथ झा शर्मणा ग्रन्थकत्तुंस्तनुजन्मना- न्यायाधनेकशास्त्राध्यापकश्रीजगदीश शर्मणा'. च संशोधितः । प्रकाशक:- जय ष्णदास हारास गुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ पर, बनारस सिटी। १९९२ रामशासनानुरोधेन सऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृता

·-
सर्वविधपुस्तक प्राप्तिस्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
"चोरबा संरत सीज़ि' फिन,
विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी।

·भूमिका। यः स्मृता शरणार्थिभ्यः कल्पद्रुम इवेटदः राधालिङ्गितवामाधः सकृष्णः शरणं हि नः अहो विदितमेव समेषां विषयविषमेषुखिन्नमनसां, यत्सर्वेऽ. पि निसर्गत एव दुःखं जिहासवः सुखाभिलाषुकाश्च प्राणिनः । प्राणिमात्रस्य, तादृशेच्छाया औत्सर्गिकत्वात् , तदुपायमधिजिगमि षन्त आत्मतत्त्वावबोधमेव सर्वानुमतं, श्रुतिसम्मतं मतमवगच्छन्ति । सचानात्मभ्यो भेदेनात्मावगतिरेव, सा चानात्मासानेऽशक्यैवेति, त. दुपायतयैवानात्मप्रमाणविषयविचारग्रहिलानामेषामनात्मप्रमाणाङ्ग- विचारसमारम्भः । वादिविजयादिकन्तु आनुषङ्गिकमेवास्यफल- मिति मोक्षदर्शनाङ्गभूतमेव हेत्वाभाससामान्यलक्षणविवेचनम् । अस्य दर्शनस्य मोक्षोपयोगिता श्रुत्यापिसमथिता, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्यभिदधत्या । तरतिशो- कमात्म वित् , शेकेनात्यन्तं विनुक्तश्चरति इत्यादि श्रुतिशतेनैकविश- शतिदुःखात्यन्तविमुक्तः पुमर्थताच्चैरुङ्किता च । एवं विधे, मोशे विवेकिनो विरक्तस्यैवाधिकारस्तदुक्तं मणिकारेण ईश्वरानुमाने,- तस्मादविवेकिनः सुखमात्रलिप्सवो वहुतरदुःखानुविद्धमपि सुख- मुहिश्य शिरोमदीयं यदि याति यातु इतिकृत्वा परदारादिषु प्रवर्त- माना, वरं वृन्दावने रम्ये इत्यादि वदन्तो नात्राधिकारिणः । ये च, विवेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तारे कियन्ति दुःखदुदिनानि, कियती वा सुखखद्योतिकेति कुपितफणिफणच्छायोपमं संसारमुखं मन्यमानाः सुखमपि हातुमिच्छन्ति तेत्राधिकारिण इति-1 अतः भोगार्थिनाम- नुपादेयत्वेऽपि आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तेः पुरुषार्थता न हीयते । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेनामृतत्वमानशुः, परीक्ष्यलोकान् कर्म- चितान् ब्राह्मणानिवेदमायात् नास्त्यकृतः कृतेन, दुःखेनात्यन्तं विमुक- श्चाति, तरति शोकमात्मवित् , अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृ. शत इत्यादिश्रुतिशतसमर्थितश्चायमर्थ इत्युपरम्यते। - .

·भूमिका। तस्यैतस्य ग्रन्थरतस्य सर्वातिशायिस्पृहणीयविचाररत्नाकरस्य यो जनकगुणगौरवेण जननीलोकोत्तरमाहात्म्येन च सर्वानतिशयानस्य अन्गैर्दुरापा भूमिकां नीतस्य विवेचनसार्वभौमस्य गुणगणवर्णने के वयम् । अस्मिश्चविवेचने तत्र तत्र ते तेऽपूर्वा अंशा निवद्धा येषां निव न्धनम् न कैश्चित्प्राच्यैरुदीच्गैरपि विद्वद्धौरेणैर्मनसापि चिन्ततम् । भत्र तत्र तत्र पूर्वैरनुद्धृता अपि अंशा शङ्काकलङ्ककवलीकृता उद्धृता इति विदितमेव तर्ककर्कशविचारचातुरीचमत्कृतचेतसाम् । एतनिव. न्द्धृभिर्वादमहोत्सवेसु स्वकालोनाः प्राच्या प्रतीच्याश्च विद्वत्सार्वभौ- माः तेसु तेषु समयेषु तुलिता इति विदितमेवागोपालाङ्गनमाचविद्वद- ङ्गनमिति नैष विषयः प्रतन्यते । तदस्य निर्माता मैथिलान्वयक्षीरोदधिसम्भूतः विद्वभुवनविसा- रियशोमहाः कल्पनाकामिनीकमनीयकान्तः कविताकलाकुलभूमिः ता. किंककुलकमलिनीकमलिनीनाथः कलाकुमुदिनीकलाकर इव पूर्वोत्तर- मीमांसाकान्तारविहारकमनीयकेशरी वाग्देवीपरमाश्रयः श्री १०६ धर्मः दत्तझापरपायः प्रसिद्धश्रीवश्चझानामधेयः शङ्करावतार इव विभू. तिधवलः अद्वैतनिष्ठस्तत्प्रतिष्ठश्च, गोप्यतिमपि यं वुधा अवनिगोष्यति. मभिमन्वते । इमे च कविताकिकसार्वभौममौलिमणयः अतीवसहृदयाः अतीवादारचित्ताः सुतनिर्विशेषं शिष्येषु प्रात्मनिर्विशेष वन्धुषु किंव. बहुना आकोटपतङ्गं दययाऽनुकम्पमानाः मैत्रो ब्राह्मण उच्यते इतिस्मृः तिं सत्यापयन्तः सर्वेषां हृदयाण्यधिवसन्ता मिथिलामुद्योतितवन्तः । एषाच जन्म १९१७ तमे वैक्रम सम्वत्सरे चैत्रेशुक्लनवम्याम् इति । एषां च पितामहाः श्रीमहामहोपाध्यायरत्नपाणिझा शर्माणः श्रीदर- भङ्गधिपतेः श्रीरुद्रसिंहमहाराजस्य द्वारपण्डिता महर्षय इव अनेकस्मृ. तिनिवन्धनिवन्धारः आसन्। तस्कृतनिबन्धाश्च-आचारसंग्रहः पार्वणः चन्द्रिका-प्रायश्चितपारिजातः कृत्यसागरः रामचन्द्रप्रतिष्ठासुवाधिनी मिथिलाह्निकम्-मिथिलेशचरितम्-कृष्णार्चनचन्द्रिका क्षयमासादिवि. चारः नाडीविचार:महादानवाक्यावली एकोदिष्टसारिणी इति । एतेषु पञ्चषा मुद्रिताः सन्ति । एते सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा अपि धर्मनिवन्धानेव निबवन्धुः धमकरुचित्वादिति विदितमेव विदुषाम् । एषां पुत्राः श्रीशु. रुणां पितरः श्रीदुर्गादत्तझाशर्माणः गौतमप्रतिमाः तपश्विनश्च परः सहस्रः शिष्यैः समुपासिता अल्पायुषः सजाता इति निवन्धी निव.

·३ भूमिका। द्धः । एतेषां तनयरत्नभूताः जगद्गुरवः श्रीधर्मदत्तोपाध्यायापरप. ायाः प्रसिद्ध श्रीवञ्चाझाशर्माणःएतैर्लक्षाधिकश्लोकसङ्ख्यातानि नि. वद्धानि प्रन्यरत्ननिनि । तानि च व्याप्तिपञ्चकविवेचनम् १ सिद्धान्त. लक्षणविवेचनम् २ अवच्छेददत्वनिरुक्तिविवेचनम् ३। व्याप्त्यनुग- मविवेचनम् ४-व्युत्पत्तिवादगूढार्थतत्वालोकः ५ शक्तिवादाटप्पणम् । सामान्यनिरुक्तिगृढार्थतत्त्वालोकः ७ पक्षताटिप्पणम् = सव्यभिचार- टिप्पणम् ९ सत्प्रपिक्षटिप्पणम् १. अवयव टिप्पणम ११ खण्डन. खाद्यटिप्पणम्-१२ ईश्वरमहाविद्यानुमानविवेचनम् १३ कुसुमाञ्जलि. वर्धमानटिप्पणम् १४ न्यायभायटीका-१५ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका- १६ गीतामधुसूदनोगूढार्थतत्त्वालोकः १७ कुण्डमण्डपसिद्धिटीका १८ अद्वैतसिद्धिचन्द्रिका टिप्पणं १६ सुलोचनामाधवं चम्पू काव्यं २० च । इष्टापूर्तेषु च सचतुश्चरणयचपुष्करिणीनिर्मितिः शिवालयनिर्मिः ति:तत्प्रतिष्ठा अनेकारामनिर्मितिश्च । एतनिर्मितेषु ग्रन्थेषु व्युत्पत्तिवा. दव्याप्तिपञ्चकावच्छेदकत्वनिरुक्तिसामान्यनिरुक्तिमधुसूदनीगढ़ार्थत. त्त्वावलोका मुद्रिता एव, खण्डनटिप्पणञ्च प्रारब्धमुद्रणम् । एते गु- रवः आजीवनम् स्वगृहवहिर्वेदिकायामेव परोविशतिछात्रान् अन्नव. खाद्युपकरणैः सुतनिर्विशेषं पालयन्तः अध्यापयन्ति स्म । अपरे च नानादिगदेशेभ्यः समागत्य यतया विशिष्टमतयो द्विजातयश्च साक- मध्ययनायवसन्तोऽधिगच्छन्त: शास्त्रणि काशिकादिमहाविद्यापी स्मारयन्तः गृहीतक्षेत्रन्यासा इव येषां गृहाण्यध्यवात्माइदानीमेतेषां श्रीगुरुणां शिष्यैःप्रशिष्यैस्तच्छिष्यैः परः सहस्राप्तमिदं भुवनत- लमिति विदितमेव समेषां न किञ्चिदा वक्तव्यम् । श्रीगुरुः आजी. वनम् अथिसमविभागं स्वीयं मुखानो लोकोत्तरता स्वचरितततिं नयन् पुरुषोत्तम इव ब्राया श्रिया पूर्णः सरस्वत्या च सदाश्रितः स्वात्मप्र. तिष्ठः कदाचिदपि जैकल्यं नान्वभूत । श्रीगुरोः द्वौ तनयो तयोज्य. टः गुणज्येष्ठः श्रीप०जगदीशझाशर्मा अस्माकं सतीर्थ्यः अतीवमुशी. लः सुविनीतः सर्वेषु दर्शनेषु निष्णातः .श्रीगुरुणां स्मृति इदानी. तनानां चेतस्सु संदधानः श्रीगुरुपीठमेवालङ्करोति इत्यस्माकं पर प्रमोदस्थानम् इतिसंक्षिप्तः गुरुकुलपरिचयः ॥ एष च निबन्धः वाराणस्यां चौखम्बाकाशोसंस्कृतप्रन्थमालायां श्रे- "ष्ठिहरिदासगुप्तात्मजजयकृष्णदासगुप्तमहाशयेन स्वीये विद्याविलास- ·भूमिका। नानि-बन्त्रालये संमुद्रय प्रकाशितः अस्य च संस्कर्ता श्रीगुरुणां प्रिय. शिष्यः श्रीप०लक्ष्मीनाथझाशर्मा काशिकहिन्दूविश्वविद्यालये न्यायवे. दान्ताभ्यापकः षड्दर्शनीसमाश्रयः अनेकनिवन्धानां निवद्धा। प्रत. एव सम्भावये चास्य संस्करणं चेताहरणं विदुषामुपकरणमेवेति । प्रार्थये च नव्यन्यायविवेचनचणान् न्यायरसिकान् यदेतद्विवेचनं संगृह्य श्रीगुरुणा कल्पनाकलाकलितमपरिमेयवैदुग्यवैभवमनुशीलयन्तः नयन्तश्च स्वकल्पनाः प्रौढिप्रकर्षम् अनुभवन्तु तर्ककर्कशविचार. जितपादिवजविजयानन्दम् ।। * इति* श्रीगुरुवरवश्चाझाचरणसेवाशिवसङ्कल्पः काशीस्थगोयनकासंस्कृतमहाविद्यालये धर्मदर्शनाध्यापको- हरिनाथ शास्त्री- दर्शनाचार्य।

·श्रीगणेशायनमः ॥ सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्रारभ्यते। व्याजस्वीकृतसेवया विधुरभूदप्रेसरः श्रीमतां मानव्याहतिकैतवावनमनादीशस्त्रिलोकीपतिः। सम्भिन्नाब्जकुलप्रसूति विभवादम्भोजमब्जालयो यस्य श्रीगिरिजापदारबुजयुगं तत्स्यादीष्टप्रदम् ॥१॥ हेत्वाभासीय सामान्यलक्षणालम्विनी मुदा । गदाधरकुतब्याख्या धर्मदत्तेन वर्ण्यते ॥२॥ अथ दोषेतरभेदानुमापकप्रकृतलक्षणात्मकहेतोय॑र्थविशेषणघटि- तत्वे व्याप्यत्वासिद्धिरूपदोषस्यालक्षणताप्रयोजकस्य समुदयो. भवेदिति लिङ्गांशनिवेशस्य व्यर्थत्वमेवोद्भावयितुं युज्यते, नयुज्य तेऽसम्भवात् नच स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वघटितलक्षणे त. सम्भव इत्याशङ्कपम् तस्यातिव्याप्तिदोषणालक्षणत्वात् , शानां शस्यापि व्यर्थस्वापत्त्या तत्परित्यागस्याप्युचितत्वप्रसङ्गाख । न. व कामिनीशानान्यज्ञानस्वावच्छिन्नम्प्रति कामिन जिज्ञासात्वेन त. ल्लिङ्गकानुमितो तदन्यलिङ्गकानुमित्सात्वेन च प्रतिबन्धकत्वेन च कामिनीशानानुमित्यादावतिप्रसङ्गइति तद्वारणाय शानपद सार्थक्यमितिवाच्यं तत्प्रतिबध्यतायाः कामिनीविषयकतादृशानु. मितौ तदन्यलिङ्गकानुमिती चासस्वेनानुमितित्वाव्यापकत्वात् समाः नविषयकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति समानविषयकप्रत्यक्षसामप्रतिवे- प्रतिबन्धकताया विशेषणविषयकत्वावच्छिन्नतया विशे. षणेऽतिव्याप्तरप्येकदेशातिन्याप्तिविलक्षणत्वेन वार्यतायास्तुल्य. तया शानपदोपादानोपि तस्या वारणस्याशक्यत्वेनेहशातिव्या. प्तेरनुद्भावनीयत्वाच्च विषयित्वसामान्यनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाय. च्छेदकत्वघटितलक्षणस्य कथञ्चित्क्षोदक्षमत्वेपि लिङ्गविषयशा. नीययद्विषयितावृत्तिमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य यद्विषयि.

·૨ सामान्यनिरुक्तिविवेचना तच्च सावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावतो भेदेन व्यर्थवासम्भा. वात् । नच समानाकारकज्ञानीयविषयत्वयोरैक्यपक्षे लिङ्गविषयकस सूहालम्वनझानमादाय लिङ्गविषयकज्ञानीयत्वस्य यद्विषयित्वसामा. न्य एव सत्त्वेन द्वितीयाभावस्यापि तत्र सत्तया न तयोर्मेदातिवाच्यं तथासति लिङ्गघटितोक्तावच्छेदकत्वत्वस्य सम्भवदतिप्रसङ्गाद्य- नापादकलघुधर्मान्तरकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदव. च्छिन्नाभावस्याप्रसिद्ध्या तदघटितलक्षणरूपहेतोरप्यप्रसिद्धतथा कस्य व्यर्थविशेषणघटितत्वमुद्भावनीयं स्यात् । वस्तुतो नितिरिक्त. वृत्तित्वस्य स्वव्यापकतत्कवरूपस्यैव लक्षणे प्रविष्टतया तत्र वै. यर्थ्यशङ्काया एवानुन्मेषात् यद्विषयकनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगिताव. च्छेदकत्वाभावात् लिङ्गविषयकत्वावृत्तेः तवृत्तिलिङ्गविषयकयाविषयक निश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य मेदादित्याशयेनाह लिज्ञांशनिवेशस्यनिष्प्रयोजनकतयेति, अनतिप्रयोजनकतयेत्यर्थः उ. स्कटेच्छानधीनेच्छाविषयत्वमनतिप्रयोजनकत्वं तधिशे. षणे स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवस्वरूपसम्बन्धस्य दुष्टल. क्षणघटकस्य सूचनेनापाततः फलवत्तया दोषलक्षणवटकेपीच्छा. विषयत्वमिति वर्तते औत्कटवं जातिविशेष: विषयिताविशेषो. का, निःप्रयोजनस्वञ्च न फलाभावानबन्धनच्छानानेच्छाविषयत्वं निफले फलानात्मके चेच्छाविषयत्वस्यैवासम्भवात् किन्तु फलामा वानिवन्धनेच्छाविषयत्वाभाव एवेति बोध्यम् ॥ अथ लिङ्गाज्मानं लिङ्गशानमितिविग्रहाश्रयणेन । लिङ्गाजनित. यज्वानमितिविग्रहाश्रयणेन वा लिङ्गजन्यत्वस्य लिङ्गविषयकज्ञाननिष्ठा. व्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नाबच्छेदकताकजन्यत्वरूपस्य लाभे. नानुमितित्वस्य लाभाद् यद्विषयकानुमितित्वव्यापकत्वघटितलक्षा- णलाम इति संशयाहार्यशानमादायासम्भवधारणस्यैव लिङ्गशनि- वेशनप्रयोजनत्वेन न निष्प्रयोजनत्वसम्भवति। यतु वह्निरवृत्तिरित्यत्र पहिमपाधेऽध्याति: वनिमत्यापछिलवि. षयकवानस्य निर्मिमतावच्छेदककस्यानुमिलित्वविहार पर्वतत्या. विधर्मितावच्छेदककशाने च वहिमस्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवि पविताशून्यत्वस्य विवक्षणीयस्थ किव्हात् । नवलपसंयुक्तवाहिध मिके वाहिमानवहिरिति पाने मिताक्म्यापकाविषयताया अमावा.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ३ . भाव्याप्तिसम्भव इति वाच्यं प्रमेयत्वमवृत्तीत्यत्र प्रमेयरूपमाघे स्वरूपेण प्रमेयमवृत्तीत्यत्र प्रमेयवदूपवाधेचाव्याप्तेरनुद्धारात् तहोषविषयका व्यापकविषयताशून्यानुमित्थप्रसिद्धरिति । नच ताहशस्थले सर्व त्रैव प्रमेयवदादिविशेषयकस्वरूपतः किञ्चित्प्रकारकभ्रमानुमितेरेव तादृशत्वान्नाव्या तिरितिवाच्यं,यादृशवस्तुपक्षकावृत्तित्वसाध्यकस्थले ताशबस्तुमद्रूपबाधविषयकशानं न भ्रमस्तकाव्याप्ते१रुद्धरत्वात् ॥ यतु किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयत्वा ध्यापकविषयिताशुन्यत्वनिवेशनीयं वैशिष्टयश्च स्वनिरूपितत्वस्वाव: च्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । यद्वा किञ्चिद्रूपाबच्छिन्नविषयत्वा. ध्यापकविषयताशून्यत्वं विवक्षणीयम् तत्र ताहशाभावश्च न वस्तु स्वसमानाधिकरणावच्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदप्रति योगितानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकत्वनिष्ठा. पच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपाव छिन्ननिरूपितविषयित्वनास्तीतिप्रतीतिसिद्धो वस्तुस्वसामानाधि- करण्यनिछावच्छेदकाताभिभावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाव. ज्छेदकत्वानिरूपितावच्छेदकतया परम्परानिरूपितप्रतियोगिताकोऽस. म्भवात् रूपमात्रस्यैवावच्छिनत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वात्। किन्तु वस्तुत्वसमानाधिकरणाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. भिन्नावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितावच्छे- दकतया परम्परा निरूपितप्रतियोगिताकः तथाच वह्निरवृत्तिरित्या- दो वहिमानपर्वत इत्यादिदोषविषयकानुमितेर्वहिमपर्वतत्वादिनिष्ठा- बच्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरूपित- परम्परावच्छेदकतावद्पावच्छिन्नविषयित्वाभाववत्वान्नाव्याप्तिरिति तत्तुच्छम् उक्ताभाववदनुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वना. स्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावस्य लक्षणघटकत्वे प्रतिबन्धकतायान्तस्या. सम्भवेन लक्षणासम्भवापत्तेः जातिमान्वयभाववानित्यनुमिते. रपि वहयभाववज्जातिमत्वनिष्ठावच्छेदकत्वघटिताभाववत्वादिति ताशाभावब्यक्तिमदनुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वनास्ती. तिप्रतातिसिद्धाभावाः तादृशाभाववृत्युभयावृत्तित्वसमानाधिकरण. কিম্বারবিধিবদ্ধকৰান্তৰবিনিঅৰ- बावनया परम्प्ररानिरूपित प्रतियोगिताकाभावस्वेतानुगतेन ·४ सामान्यनितिविवेचना लक्षणे निवेश्याः तथाच वह्यभाववद्रदत्वनिष्ठावच्छेदकताकविष. यताकत्वसमानाधिकरणभेदघाटताभावव्यक्तिमदनुमितिवृत्तिभेद प्र. तियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य प्रतिबन्धकतायां सत्वेन लक्षण. समन्वय इव पर्वतोवलयभाववानित्यत्र वह्निमत्पर्वतत्वनिष्ठाव. च्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदघटिताभावव्यक्तिमत्व द्वित्वावच्छिन्नविषयताकानुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभा वस्य वाधप्रतिवन्धकतायां सत्वेन वहित्वावच्छिन्ने बाधैकदेशेऽ. तिव्याप्तिरपि स्यात् सिद्धान्ते चानुमितित्वाप्रवेशेन वहिरित्याका. रके ताशाभावव्यक्तिमानिश्चये प्रतिवन्धकत्वासत्वेन नातिव्या. तिः॥ नच वह्रिविशेष्यकसमवायेन स्वरूपतः पर्वतत्वादिप्रकारकानु मितेस्ताहशत्वानात्रापि पक्षे दोष इतिवाच्यं याशवस्तुप्रकार कंयाशवस्तुविशेष्यकञ्चशानन भ्रमस्ताहशवस्त्वभावसाध्यकपर्वता. दिपक्षकस्थले ताहशवस्तुमत्पर्वतरूपवाधैकदेशे ताशवस्तुन्य. तिव्याप्ते१रुद्धरत्वादिति किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषय- ताशन्यत्वनिवेशेऽतिव्याप्ति: यदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयि. तान्यत्वनिवेशे प्रमेयमवृत्तीत्यादावव्याप्तिरित्युभयतः पाशारज्जु: रिति हेल्लिङ्गाज्मानमितिविप्रहेण व्याख्यानम् ॥ अथेयम्वाचोयुक्तिरयुक्ता जगदीशव्याख्यायां तन्मतेऽव्यापकवि. षयताशून्यत्वस्य लक्षणघटकत्वाभावात्तथाच दीधित्युक्तलिङ्गांशनि- वेशाविवक्षितत्वे तद्याख्यायाङ्कथन्ताया अनिवृत्तिरिति ॥ यत्तु महान सपक्षकमहानसीयवहयभावसाध्यकमहानसीयवहीतरवहयभावक्षन्म. हानसकालीनधूमहेतुकस्थले बह्निमन्महानसेऽतिव्याप्तिः प्रकृतलिङ्ग- ज्ञानजन्यवहिमन्महानसविषयकानुमितेमहानसीयवाहित्वावच्छिन्नप्र. कारकत्वेन प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकत्वात् ।गदाधरमते तु वयभाव. साध्यके प्रागुक्तपक्षहेतुके वह्निमन्महानसे ऽव्याप्तिरेव प्रकृतलिङ्गमा नजन्यदोषविषयकानुमितेर्महानसीयत्वावच्छिन्नविषयकत्वेनाव्यापक- विषयताशून्यत्वविरहात् । नच लिलांशे प्रकृतस्वनिवेशे प्रयोजन. विरहेण नोक्तदोषयोस्सम्भवइतिवाच्यं महानसीयवहतिरवडयभा. धवन्महानसपक्षके प्रागुकदोषयोस्सम्भवात् पहिमचारशमहानस- विषयकानुमितेर्महानसीयवाहित्वावच्छिन्नप्रकारकस्वादिति ततुच्छम यक्षे महानसीयवहयभावप्रहकाले पक्षधम्मिकवापनुमितेमहान- ·सामान्यनिरुतितिवेचवा ५ सीयवहित्वावच्छिन्नप्रकारकत्वासम्भवात् वाधेनेतरवाधस्य दुर्व- लत्वात् वह्नित्वावच्छिन्नविधेयताप्रयोजकस्य च परामर्षस्य प्रति. वन्धकाभावस्य च सवेन तनिरूपकत्वस्य च सम्भवाद् दोषयो. रभावात् ॥ यदिचानुभववलात्तत्रानुमितिरेव नस्वीक्रियत इत्युच्यते तदापि प्रकृतलिङ्गजन्याया अपि वह्निमत्ताहशमहानसादिविषयि. ण्या वह्निमत्ताहशमहानसत्वाधवच्छिन्नविधेयतानिरूपिकाया महा. नसीयवहित्वावच्छिन्नप्रकारताशुन्याया अनुमितेस्सम्भवेन तत्र न. तिवन्धकत्वाभावानातिव्यातिसम्भवइतिगृहाण ।। नच गदाधरमतेऽ. व्याप्तिः स्वरूपसम्बन्धेन वहिमत्तादृशमहानसविधेयकमहानसोहे. श्यकानुमितेरेवाव्यापकविषयताशून्यत्ववत्याः सम्भवात् ॥ यत्तु यदि स्वरूपत्वादिना संयोगाद्यवगाहिसंसर्गभ्रमस्यासम्भवो यदि च प्रमेयत्वेन वहिमानिखिलताहशप्रमेयावगाहिज्ञानस्यैव यदूपाव च्छिन्नविषयताकत्वं यदिवा प्रमेयत्वादिना गुणादीनामपि न संयोगा दिनानमस्तदा वहिमदनुयोगिकस्वरूपेण महानसीयवहीतरवलय. भाववत्प्रमेयपक्षकवयभावलाध्यकस्थले ताशप्रमेयत्वावच्छेदेन वहिमत्ताशप्रमेयवाधे गदाधरमतेऽव्याप्ति१रुद्धरा दोषघटकस. म्वन्धमात्रेणैव ताशप्रमेयवत्वप्रसिद्धिसम्भवेन तदवच्छिन्नविष- यताया अव्यापकीभूताया दोषविधेयकानुमितौ नियमेन सत्वात् । वहयभावश्चात्र कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः तेन स्व. रूपेण वृत्तिमतोध्वंसादिरूपप्रमेयस्यापि वह्निमत्वेन दोषघटकत्व. सम्भव इति तन ताशप्रमेयोहोश्यिकायाः स्वरूपेण महानसीय वहितकारिकाया अनुमिते स्तथात्वस्य सम्भवात् इति चेन्न अनुमिः तेस्संशयाकारतामते संशयाकारानुमितो प्रतिबन्धकत्वासवेनासा म्भववारणाय संशयान्यत्वस्य अप्रामाण्यवानास्कन्दितानुमितिमादा. याव्याप्तिवारणायाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वस्य च ज्ञानपदार्थता. वच्छेदकतया विवक्षणीयतया लिङ्गबानजन्यत्वस्य व्यावाभावे. ..म लिङ्गपदस्य तत्र निष्प्रयोजनलक्षणास्वीकारस्यानुचितत्वात्॥ अथाहाय॑ज्ञानमेव ब्यावय॑मितिचेत् सत्यम् परन्तु शानपदल. क्षणाया आवश्यकत्वे संशयान्यत्वाप्रामाण्यवानानास्कन्दितत्वर- पधर्मद्वयविशिष्टज्ञानलक्षणायाहौरवात् प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूः सामानवदन्यत्वविशिष्टयानलक्षणेवोचिता, अमाववत्ताच, स्वप्रति ·६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना योगितादात्म्य स्वप्रतियोगित्ववस्वान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगित्ववत्ता- च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्धेन ॥ इदन्तुवोध्यम् भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽनियताहाय॑स्योत्पत्ति क्षणमात्रावच्छेदेनाप्रामाण्यज्ञानवतो बानस्यापिचाहाय्यभेदवत्त्वादः प्रामाण्यवानवदन्यत्वाच भेदएव प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतोऽभाव, इति स्वप्रतियोगितादात्म्यमात्रं संसर्गः । यदि भेदोव्याप्यवृत्तिस्त- दाऽप्रामाण्यशानाभावादिवत्संशयत्वाभावस्यैव प्रतिवन्धकतावच्छेद कत्वमभ्युपेत्य स्वप्रतियोगित्ववस्वमेवसंसर्गति एवञ्चाहार्यज्ञान- स्थाप्यतएववारणसम्भवे दुरिमेवाव्यावर्तकत्वं लिङ्गमानजन्य. स्वस्य ॥ एतेन संशयाकारानुमित्यस्वीकारेऽपि नक्षतिः अप्रामाण्य. ज्ञानास्कन्दितानुमितिवारणाय ज्ञानपदलक्षणाया आवश्यकत्वेऽ. भाववदन्यत्वविशिष्टज्ञान एवं तस्या उचितत्वादशास्त्रसमासाश्र यणापेक्षया यद्वा लक्षणाया आवश्यकत्वेऽनिरूढाया अप्रामाण्यः भानामावविशिष्टानुमितावेव तत्करणमुचितमत्वनुमितित्वलाभार्थः लिङ्गपदोपदानमित्याशयः॥ ग्राहशपक्षलाध्यकद्रोषविषयकानुमितेरप्रसिद्धिस्तादृशस्थलेs. व्याप्तिरितितु ऋजवात्यलम् ॥ यद्यप्यत्र अव्यापकविषयताशून्यत्वस्थ ज्ञानविशेषणत्वावश्यक. स्वे हेत्वघटितदोषमाने लक्षणासम्भव एवाविवक्षितत्वबीजत्वेनोद्भाव यितुमुचितः तथाप्यव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य विषयताविशे. षणस्वेन विवक्षायान्दोषासम्भवादनतिप्रयोजनत्वमेव तद्वीजत्वेनोक्त. म् ॥ यद्वा लिङ्गविषयकत्वं न लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताकखरूः पंइवोचहिमानवहिमवृध्रदादित्यत्र दोषविषयकलिङ्गविषयकज्ञानस्या- हार्यत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः ॥ यत्तु दोषहिमाजलवद्वादिस्यत्र बह्वयः भाववालवत्यतिव्याप्तिः, पायभावधज्जलवद्विषयकनिश्चयस्य ज. लघद्मवत्वावच्छिन्नविषयकस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्ध. कत्वादिति अनुच्छम् विपक्षणीयस्य विशिष्टद्रयाघटितरवस्य फ. लतो निधयविशेषणताया एव लाघवेन युक्ततया अतिमसक्तरसम्म पात् तस्मावण्यानिवारणाय विवानिष्ठविषयताकास्यमेव निवेश्यन्त. ज्याचमहत्वपटिसदोषेष्वप्यव्याशिसंभवति । केचिस्वव्यापकाविषयतायां लितावच्छेदकायसिविषयता .

·सामाग्यनिक्तिवेिचना हिर्मतत्वम्बिशेषणन्तथाच न दोष इतिवदन्ति तदसत् होवहि- मान्वयभाववजातिमत इत्यत्र जातिमानवह्नयभाषवानितिज्ञानस्य तथासत्यवारणाच्याप्तेस्तदवस्थानादिति ॥ अत्र वाधादिज्ञानस्य लिङ्गाविषयकत्वार्थत्वात्यमिहि- तं मथुरानायेन चिन्तामणिव्याख्याने तस्यायमाशयः यद्विष. यकत्वेनतितृतीयया यद्विषयकत्वस्येवोहेश्यविधेयभावमहिम्ना लि. विषयकत्वस्याप्यवच्छेदकत्वलाभसम्भवेन तद्विवक्षायाम्बाधादि. शानस्य लिङ्गविषयकत्वानियमेन तत्प्रतिवन्धकतायान्तस्यानव. च्छेदकत्वाव्याप्तिः लिङ्गविषयकत्वेऽवच्छेदकत्वाविवक्षणे चानति. प्रयोजनकत्वमिति ॥ तृतीयार्थोवच्छेदकावमिति अथात्र विषयोघटो विषयिज्ञानमित्युः भयविधानुभवादनुव्यवसाये मासमानाविषयसम्बन्धस्य विषय- तारूपत्वे विषयितारूपत्के वा क्षत्यभावाच विषयल्बमतिरि. कं तन्निरूपकत्वं विषयित्वं विषयित्वमतिरिक्तन्तनिरूपकत्वमेव वि. षयत्वमित्यत्र विनिगमकाभावाद्विषयत्वविषायित्वयाद्वयोरेव वि. लक्षणयोस्सिौ कस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमिति विमर्षे वि. षयित्वं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकङ्गौरवात् तथाहि पर्वतोवहि- मानित्यस्य पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नप्रका- रतानिरूपितप्रकारितावनिश्चयत्वेन, प्रतिबन्धकत्वम्वाच्यं नहि तत्र प्रकारत्वविशेष्यत्वे अप्रवेश्य पर्वतनिरूपितविशेयित्ववहिनिरूपित. प्रकारित्वयोस्साक्षादवच्छेदकत्वसम्भवः पर्वतांशे वह्नयनवगाहिनो. पि वहिप्रकारकपर्वतावशेष्यकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वापसेः । नच प्रकारविशेष्ययोर्मध्ये विशेषणावलम्बत्वेन विशेष्यस्य प्रधानत. या विशयितारूपविशेष्यसम्बन्पावच्छिन्ने प्रकारित्वलक्षणविशेष णसम्बन्धाभ्युपगमात् प्रकारित्वावच्छेदकविशयिताबनिश्चयत्वेन, प्रतिबन्धकत्वे न गौरवम् । अस्तुवा परस्परमवच्छेद्यावच्छेदकभाष- स्तावतापि न नोहानिः कल्पनागौरवमितिचेत् ममावच्छेदद्याव- च्छेदकभावस्य कल्पनं तव निरूप्यानरूपकभावस्येत्यविशेषादेकसद् भावेऽपराकल्पनस्याप्युभयोस्तुल्यत्वादितिवाच्य द्रव्यनिरूपिताका रिवाया बहिनिरूपितत्वेन द्रव्यवान्पर्वतइत्यस्य प्रतिबन्धकत्वाप- स्या पहिल्यापारिकननिरूपकतानिरूपितकारित्वावधि प्रवेश ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना नीयमितिवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वघटितस्यावच्छेदकत्वापे, क्षया गौरवात् ॥ नचाविषयीभूतस्यावच्छेदकत्वासम्भवनाब. च्छेदकनिरूपिताया अपि विलक्षणविषयितायाः स्वीकृततया त. स्याः प्रकारितायाश्चावच्छेद्यावच्छेदकभावेन वह्नित्वनिरूपितविष यित्वावच्छेद्यप्रकारित्वावच्छेद्यत्वप्रवेशेन गौरवाभावः यद्विषयत्वयो. निरुप्यनिरूपकभावस्तन्निरूपितविषयित्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभाव- स्याभ्युपगम्यत्वेन सर्वसामञ्जस्यादितिवाच्यं प्रमेयत्वादिना वह्नि. त्वमवगाहमानस्यापि प्रतिबन्धकत्वापत्तेः तज्ज्ञानवृत्त्यवच्छेदकता. निरूपितावषयिताया वाहत्वनिरूपितत्वात् निरवच्छिन्नावच्छेदकता निरूपितत्वप्रवेशे गौरवात् इतिकेचिदाहुः । तदपरे नमन्यन्ते तथात्रयद्यपि विषयितायाबरवच्छिन्नत्वमव. च्छेदकत्वानिरूपितत्त्वं तश्च नावच्छेदकनिकापितविषयित्वे सम्भवति प्रकारनिरूपितविषयित्वस्यावच्छदकत्वात् तथाप्यवच्छेदकनिरूपित विलक्षणविषयित्वानवच्छिन्नत्वरूपं तत्कार्यकारिविशेषणतत्राप्य. स्त्येव नच प्रमेयत्वेनप्रमेयस्यावच्छेदकत्वे प्रमेयत्वनिरूपितविषयित्वे तदसंम्भवः तस्य प्रमेयनिरूपितविलक्षणविषयित्वावच्छेद्यत्वादिति वाच्यम् विषयित्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायामप्येतत्पयनुयो. गस्य परस्परनिरूप्यनिरूपकभावानभ्युपगमेन तत्रेवात्रापि परस्प. रावच्छेद्यावच्छेदकभावानभ्युपगमेन परिहारस्यापिच तुल्यत्वात् पर. स्परनिरुप्यनिरूपकभावाङ्गीकारे ऽवच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकता. निष्ठनिरवच्छिन्नत्वं यथा स्वनिरूपितत्व स्वभिभावच्छेदकतानिरूपि. तत्वोमयसम्बन्धेनावच्छेदकताविशिष्टान्यत्वं तथा तनिरूपितविः षयितानिष्ठमवच्छेदकनिरूपितविलक्षणविषयितया स्वावच्छेद्यत्व स्वमिन्नावच्छेद्यत्वोभयसम्बन्धेन विशिष्टं यत्तदन्यत्वं तद्वाच्यम् ॥ वस्तुतो विषयतानिष्ठं विशेष्यत्वानवच्छिन्नत्वमिव विषयितानिष्ठं विशेयित्वानवच्छिन्नत्वमेव तद्विवक्षितम् नचास्माकमेकमेवतत भ. वतान्तु विशेष्यतावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे विशेयित्वानवच्छिन्नत्वा. सम्भवेन यथायथाम्बिलक्षणविषायित्वानवच्छिन्नत्वं तद्विशिष्टान्यत्वः अ.तद्वाच्यामित्यनेकरूपत्वं तत्र, तत्र गौरवञ्च किञ्च साक्षात्पर म्परासाधारणनिरूपितत्वाभ्युपगमे प्रमेयवतोविशेष्यतावच्छेदकत्वे प्रमेयस्वरूपावतकनिरपिताविषयित्वे निप्रकारस्य तस्यासम्भवः ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना नच विशेयित्वानवाच्छन्नत्वस्य सम्भवः प्रमेयत्वनिष्ठावच्छेदक- ताया विशेष्यतानिरूपितत्वस्य कथञ्चित्सत्त्वे तन्निरूपितविषयि: स्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावसम्भवादितिवाच्यं पर्वतोवह्निमानित्य त्र पर्वतत्वे पारतन्त्र्येण वह्निभानस्य स्वीकृततया भवत्कल्पेपि प्रर्वतत्वादिनिष्ठावच्छेदकतायाम्बिशेष्यत्वानवच्छिन्नत्वासम्भवादि. ति पारतन्त्रीयविशेष्यत्वावाच्छन्नावच्छेदकतानिष्ठनिरवच्छिन्नत्व स्यान्यारशस्यैव वाच्यतयाऽनेकरूपतायास्तुल्यत्वादवच्छेद्यावच्छेद क्रभाववैलक्षण्याभ्युपगमेन तत्सम्पादनेनैकरूपतोपपादनस्यावच्छे- द्याबच्छेदकभावापन्नस्वातन्त्रीयविषयत्वद्वयनिरूपितविषायित्वयोरव. च्छेद्यावच्छेदकभाववैलक्षण्यमभ्युपेत्य तादृशावच्छेदकत्वानिरूपित. त्वप्रवेशेनैक्योपपादनेन तुल्यत्वाच ॥ अस्तुवा विशेष्यतावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे विशेष्यत्वान वच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्वमेव निरवच्छिन्नत्वकायकारित- थापि नगौरवं संशयस्याप्रतिबन्धकतया तद्वारणाय प्रकारित्वा. नवच्छिन्नत्वस्य प्रकारितायामस्माभिः प्रवेश्यत्वात् भवद्भिश्व- प्रकारित्वानवच्छिन्नप्रकारितानिरूपितत्वस्य प्रवेशनी. यतया साम्यात् ॥ नच दण्डाभाववान्दण्डइतिबुद्धिम्प्रति रक्त- दण्डवान् पुरुषहतिबुद्धेः प्रतिवन्धकत्वापत्तिः दण्डस्य प्रकार स्वाद्विशेष्यत्वाच तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावे तन्निरूपितविष. यित्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावसम्भवात् प्रतिबन्धकतावच्छेदक. स्य दण्डत्वावच्छिन्ननिरूपितप्रकारित्वावच्छिन्नदण्डत्वावच्छिन्ननिरू- पितविशेष्यित्वस्य सत्त्वादितिवाच्यम् साक्षात्तत्सम्बन्धेन तदभा. ववत्ताबुद्धौ परम्परासम्बन्धेन तेन तद्वत्ताबुद्धेः प्रतिबन्धकतावार णाय विषयत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वपक्षे संसर्गताद्वारका कारतानिरूपितत्वावीशष्टविशेष्यत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वमिः व विषयित्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेपि संसर्गतानिरूपितवि. षयित्वद्वारकप्रकारित्वावच्छेद्यत्वविशिष्टविशेष्यित्वस्यैव तत्वभ्वाच्यः मिति तदोषासम्भवात् ॥नच तत्र निरूपितत्वस्य प्रकारत्वसंसर्ग तया प्रवेशोऽत्रचावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य प्रकारित्वसंसर्गतयेत्य. त्र गौरवमितिवाच्यम् अवच्छेदकतावदतिरिक्तस्याखण्डावच्छेद्य: त्वस्यैवात्र संसर्गतया प्रवेशेन गौरवाभावात् एवञ्च विनिगमकामा. तत्र तत्र २ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना सप्रका. पात् विषयत्वम्विषयित्वा प्रतिबन्धकतावच्छेदकमस्तु॥ अथवा घटा• भावशानन्न वह्निमचाबुद्धिप्रतिवन्धकं प्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मशुन्य. वादित्यादिप्रयोगविषयप्रतिबन्धकतावच्छेदकधाभावस्य निरूप. कत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रति. योगितानवच्छेदकत्वपक्षेऽप्रसिद्धः स्वरूपण विषयित्वमेव प्रतिबन्ध कतावच्छेदकमभ्युपेयविषयतानिरूपकत्वश्च गौरवादेव न ता. शमिति यद्विषयकत्वशब्दलभ्यस्य यन्निष्ठविषयतानिरूपकत्वस्य प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतया लक्षणवाक्यार्थासम्भव इति पूर्वपक्षे प्र. तिबिधानमुच्यते तात्पर्य्यान्यथानुपपत्त्या निरूपकत्वसम्बन्धेन यद्विः षयताविशिष्टस्य, यनिरूपितविषयिताविशिष्टस्य वा लक्षणया समस्तयद्विषयकशब्दघटकशब्दार्थवादोषस्य नसम्भव इति । तदाऽसम्भव इति नच सर्वपक्षकावृत्तित्वसाध्यकस्थले रक ज्ञानमात्रस्यैव सर्वधमिका वृत्तित्वप्रहप्रतिवन्धकत्वेन गुरुत्व. त्वविशिष्टेनाऽव्याप्तिः तद्विषयकस्य निर्विकल्पस्य चासम्भवा. दिति वाच्यम् यत्राधारताप्रतीतिस्तस्यैव सप्रकारकस्य प्रमेय. त्ववानित्यादिरूपस्य प्रतिबन्धकत्वात् स्वरूपतः प्रमेयत्वप्रकारक- स्य प्रमेयमिति ज्ञानस्यप्रतिबन्धकताया अनुभवातीतत्वात् तस्य च गुरुत्वविषयकतयाऽव्याप्तेस्सम्भवात् स्वरूपतस्तत्तद्धर्मप्रका. रकस्यापि ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वे उक्तस्थलस्याहार्यस्थलतयैतल्ल. क्षणे तत्र दोषस्यानुद्धार्यत्वेन तत्स्थलस्यानुपन्वसनीयत्वादि. तिभावः। शुद्धहृदत्वेति वयभावाविशेषितेत्यर्थः तेनाभाववान्हद इत्यादि मानमादाय दोषसम्भवेपि नक्षतिः। असम्भवभयेनेति प्रतिवन्धकतावच्छेदकताया इदविषयताति रिक्तवह्वयादिविषयत्वेऽपि सत्वेन वह्नयमावषधंदविषयत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वालम्भवादित्यादिः। नच प्रत्येकविषयत्वस्यावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्वे तदनतिरिक्त समुदाये तदभावापत्या प्रत्येकस्य तथात्वे कुतोऽसम्भब इति वाच्यम् तथैव वयादावतिप्रसङ्गात् तद्वारणाय च यद्विषयता. मात्रगतरूपन्तादृशावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकमित्यस्य विवक्षितत्वेऽसम्भवस्य जागरूकत्वादिति भावः।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १ यद्रूपावच्छिन्नेति, यद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदः कताकेत्यर्थः तेन वह्नयभावविशिष्टइदत्वस्य हृदत्वानतिरिकत्वेऽपि नासम्भयः तादृशश्च रूपं वह्नित्ववढयभावत्वाभावहदत्वगतसमु. दायत्वमेव नच तद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता. कत्वमभावविशेषितवह्निविशेषितहदत्वावच्छिन्नविषयतायामपीति दो. पति वाच्यं वह्नित्वसमवायवह्निप्रतियोगित्वाभावत्वस्वरूपाभावह. दत्वगतसमुदायत्वमेव हि यद्रूपपदेनोपादेयं विषयतानिरूपिताव च्छेदकत्वञ्च साक्षात्परम्परासाधारणं धर्मसंसर्गसाधारणञ्च विव. क्षितं तथाचोक्तविषयतायास्ताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपO. प्तिकावच्छेदकताकत्वविरहाददोषः पटाभावपक्षकघटसाध्यकस्थले घटत्वसमवायघटप्रतियोगित्वाभावत्वस्वरूपाभावपटत्वपटप्रतियोगि- स्वाभावत्वगतसमुदायत्वस्य पटत्वसमवायपटप्रतियोगित्वाभावत्वा. भावघटत्वघटाभावत्वगतसमुदायत्वस्य च समानजातीयसमपदा. थवृत्तित्वेनाभिन्नत्वप्रतीतावपि न वस्तुतोऽभिन्नत्वम् एकस्य घटाभाव. वृत्तित्वादपरस्य च पटाभाववृत्तित्वात् तथासति प्रथमप्रदर्शित- समुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वस्य पटा. भाववद्धटाभावत्वावच्छिन्नविषयतायामभावान तत्रापि दोषसम्भा. वना 'एवमभावपक्षकसंयोगेन वाच्यत्वसाधकस्थले वाच्यत्वत्व. स्वरूपवाच्यत्वप्रतियोगित्वाभावत्वाभावाभावत्वगतसमुदायत्वावच्छि. भानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वस्य स्वरूपेण बाच्यत्वव. दभावेन प्रतियोगितया विशिष्टाभावत्वावच्छिन्नविषयतायान सत्वम् । यद्यपि तादृशविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद. कत्वम्वाच्यत्वत्ववाच्यत्वस्वरूपाभावाभावत्वप्रतियोगित्वगतसमुदा. वत्व एव तथापि प्रागुक्तसमुदायत्वस्य वाच्यत्वत्वावच्छिन्ना. तियोगित्वे ऽस्य वाच्यत्वविशिष्टाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वे स. स्वमित्युभयो दात्, नचाभाववद्वाच्यत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयता. या उक्तरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताकत्वादिति वाच्यं वाच्यत्वत्ववाच्यत्वप्रतियोगित्वाभावत्वाभावस्वरूपाभावत्वगः तसमुदायत्वे भावत्वाभावस्वरूपवाच्यत्वत्ववाच्यत्वप्रतियोगित्वाभा. वत्वगतसमुदायत्वाद्धेदस्योक्तविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगि. तानवच्छेदकत्वस्य च स्वीकारात् वाच्यत्वाभाववभावत्वावर ·१२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना च्छिन्नविषयतायां वाच्यत्वाभाववत्वस्याभाववद्वाच्यत्वाभावत्वाव. च्छिन्नविषयतायां चाभाववत्वस्यावच्छेदकत्वे सर्वथैव दोषास. म्भवादुक्काधिकरणत्वयोर्भेदात् नचाधिकरणताघटितधर्मावच्छिन्न. विशिष्टविषयत्वस्याधिकरणताप्रकारकशानेपि सत्वेन तत्र प्रतिव. न्धकताविरहादोष इति वाच्यं तज्ज्ञानीयविशिष्टविषयताया अधिः करणत्वत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वस्यैवावच्छेदकत्वात् प्रकारतया भा. समानधर्मनिरूपिताधिकरणत्वस्यैव सर्वत्र विशिष्टविषयतावच्छे. दकत्वाङ्गीकारात् । इदञ्च साक्षात्परम्परासाधारणकनिरूपितत्वाङ्गीकारेण अन्य. था यदूपविशेषितयद्पावच्छिन्नविषयत्वम्प्रतिवन्धकतावच्छेदक न्तद्रूपविशेषिततद्रूपावच्छिन्नत्वं यद्यद्रूपविशेषितयद्रूपावच्छिन्नं या. दृशरूपविशेषितयद्रूपावच्छिन्नञ्च विषयत्वम्प्रतिवन्धकतावच्छेद कन्तत्तद्रूपविशोषितयद्रूपावच्छिन्नत्वं ताशरूपविशेषिततद्रूपावच्छि. नत्वञ्चाननुगतमनेकमेव लक्षणम्वाच्यंगत्यन्तराभावादिति ध्येयम् । यद्यपि वह्नयभाववद्धदादिप्रकारकत्वेन प्रतिवन्धकत्वन्ना. स्ति तथापि हृदेवह्वयभाव इति ज्ञानस्य हदप्रकारकत्वेना. नुमिति प्रतिवन्धकत्वमस्ति तत्वस्य च वह्नयभाववध्रदेपि स. त्वाद्विशिष्टस्य विशेष्यत्वानतिरिक्तत्वान्नासम्भवः तेन दोषप्रका- रत्वस्य प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतयाऽसम्भवापत्त्या यत्प्रकारत्वेने. त्यादिवक्तुमशक्यमितिशङ्कानिरस्ता एवञ्चोकविवक्षायां पक्षवि. शेषणकभ्रमविषयसाध्याभावे दोषसम्भवेपि पक्षे यद्यप्यतिव्या. तिर्भवत्येव तथापि सद्धत्वादिनिष्ठ इत्युक्त्या दुष्टलक्षणातिव्या. प्तिपर्यन्ततान्दीधित्युक्तातिव्याप्तेराकलय्य पक्षविशेषणकभ्रमविषयः मादाय प्रसिद्धसद्धेतावतिव्याप्त्यभावातपक्षविशेष्यकेत्युक्तमित्याह यत्प्रकारकस्वेनेत्यादि ननु, पर्वतत्वावच्छेदेन पक्षत्वे वः साध्यताया. धूमस्य सद्धेतुत्वविरहात् पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन पक्ष. तायां सद्धेतुत्वेपि ताशपक्षसाध्यहेतुकानुमितिम्प्रत्यवच्छेदकाव. च्छेदेनैव वह्नयभाववत्ताबुद्धोविरोधितया तदवच्छेदकप्रकारताव. च्छेदकीभूतस्य पर्वतत्वव्यापकवलयभावप्रतियोगिकस्वरूपस्या. प्रसिद्धत्वात् तेन च धयभावस्य धूमेऽसत्वात् पक्षविशेष्य. कनममादायापि न दोषइति चेन्न प्रकारतानिरूपितसंसर्गता.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १३ . वच्छेदकताया:पर्याप्तिनिवेशेप्रयोजनाभावात् तनिष्ठनिरूपकतानिरू. पितसंसर्गतायां प्रकारतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमा. त्रनिवेशेनैवान्यतरसम्बन्धन पर्वतादिमत्वमादाय दुष्टत्वापत्तिवार• णसम्भवात् तथाच स्वरूपत्वावच्छिन्नेन संसर्गेण वयभावस्य धूमे सत्वान्नासङ्गतिः। नचैवं, स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वनिष्ठसं. सर्गतायाम्प्रतिबन्धकतावच्छेदकपर्वतनिष्ठप्रकारतानिरूपितायामव. च्छेदकीभूतं यदाधेयतात्वं तदवच्छिन्नसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधे. यत्वसम्बन्धेन पर्वतस्य धूमे सत्तया पक्षविशेषणकभ्रममादायाप्य. तिव्याप्तिरितिवाच्यम् प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितसंस. शैतानिरूपितसाक्षादवच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयाोगतावच्छेद- करूपवृत्तित्वस्य निरूपिकतानिरूपितसंसर्गतायाम्बिवक्षितत्वात् तः थाच वयभाववान्पर्वतइतिज्ञानीयप्रकारतानिरूपितसंसर्गताया. श्व वह्वयभावप्रतियोगिकत्वस्वरूपत्वे एव साक्षादवच्छेदक इति तद. तिप्रसङ्गसङ्गतिः । पर्वते वह्वयभावइतिज्ञानीयप्रकारतानिरूपितसंस. र्गतायाञ्चाधेयतात्वस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वे धूमनिष्ठसम्बन्धितानि. रूपितपर्वतनिष्ठनिरूपकतानिरूपितसंसर्गतायाञ्च संयोगावच्छिन्नाधे. यतात्व इति न तस्यास्तादृशरूपवृत्तित्वमितिन पर्वतमादायातिप्रसङ्क. अथ संयोगेनवह्वयभावव्याप्यपर्वतइतिज्ञानीयपर्वतनिष्ठप्रकारता. निरूपितायां तनिष्ठनिरूपकतानिरूपितायाञ्च संसर्गतायां संयोगसम्ब न्धावच्छिन्नत्वाधेयतात्वयोरेव साक्षादवच्छेदकत्वानिरूपकत्वनिरूपि तसंसर्गत्वस्य ताशरूपवृत्तितया पक्षविशेषणकभ्रममादायापिधुमे प्रतिप्रसङ्गः इतिचेदत्रकचित् । विधेयसंसर्गे उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वमिवोद्देश्यतावच्छेद- कसंसर्गे विधेयव्यायत्वमपि भासते तुल्ययेग क्षेमत्वात् त. थाच प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टनिरूपक- ताकसम्बन्धितावत्वमेव दुष्टत्वव्यवहारनियामकम्वाच्यम् ष्ट्यञ्च स्वसामानाधिकारण्य स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व स्व. निरूपितावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गनावच्छेदकतावावच्छिन्नपO. त्यनुयोगितावच्छेकरूपवृत्तिसंसर्गताकावच्छेदकताकत्वैतत्रितयसंब. न्धेन तथाच पर्वतेवढ्यभावव्याप्य इतिक्षानीयपर्वतप्रकारता निरूपितावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गताया वहुयभावव्याप्यव्याप्य । वैशि.

·१४ सामान्यनिरुकिविवेचना पर्वतत्वप्रतियोगिकसमवायत्वाभयधर्मावच्छिन्नतया तनिरूपिताव. च्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्ते निरूपकता वच्छेदकतानिरूपितसंसर्गत्वस्याप्रसिध्या न पर्वतमादायातिव्याप्ति. रितिवदन्ति । वस्तुतस्तु पक्षविशेष्यकेति यदुक्तं तत्पक्षविशेष्यकस्यैव भ्रमः स्य प्रकारीभृतौ साध्याभावहेत्वभावाववादाय प्रसिद्धधूमादावति. व्याप्तिप्रसङ्गो नतु तद्विशेष्यकपक्षविशेष्यकभ्रमस्य प्रकारीभूतम्प क्षम्विशेष्यीभूतसाध्याभावहेत्वभावावस्यादायेत्याशयेन नतु पक्षविशे. षणकस्यकस्यापि भ्रमस्य प्रकारीभूतम्पक्षामादाय नातिप्रसङ्गइत्यभि. प्रायेण तथासति प्रागुक्तप्रकारताविशिष्टत्वविवक्षयामपि द्रव्यवान् वडयभाववानिति ग्रहकालीनस्य पर्वतेद्रव्यमितिज्ञानस्य प्रतिबन्धक तया तदीयपर्वतप्रकारतामादायातिप्रसङ्गस्य दुर्वारतयाऽसङ्गते? रित्वात् । नच तज्ज्ञाननभ्रम इतिवाच्यं भ्रमपदस्य निश्चयपरताया उक्तत्वात् द्रव्यत्वादिना पदार्थान्तरावगाहित्वेन भ्रमत्वस्यापि सम्पा. दनीयत्वाच एवमुद्देश्यतावच्छेदके विधेयव्याप्यत्वभानं तत्संसर्गघट- कतयानुभवविरुद्धं पर्वतवहषभावव्याप्य इतिज्ञानानन्तरम्पर्वतस्व. विशिष्टस्यैवानुव्यवसीयमानत्वात् पर्वतत्वांशे भ्रमत्वे तथात्वन्न स्यादन्यथा वह्वयभाववान्पर्वत इतिज्ञाने पर्वतत्वव्यापकतावच्छेद. कवयमावत्वप्रतियोगिकस्वरूपं वह्नयभावत्वस्य संसर्गतयाभासेत. तथासति पक्षविशेष्यकभ्रममादावपि नदोषास्यादित्यलम् ॥ अथ धूमत्ववान्पर्वतोवह्विमान्धूमादित्यत्र अनुमिविप्रतिबन्ध कतावच्छेदकप्रकारताश्रयस्य धूमत्वाभावस्य धूमे विरहात् दुष्टत्वानु. पपत्तिः नच धूमाभाववान्पर्वतइति ज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतया व प्रकारस्य धूमाभावस्य सत्तयैवास्तुदुष्टत्वमितिवाच्यं धूमाभावस्य. दोषानात्मकतया तेन दुष्टत्वव्यवहारोपपादन स्यापत्तिपर्थ्यवसायि- स्वात् । नच धूमत्वनिष्ठपर्वतवृत्तित्वाभावस्य दोषतया प्रतिबन्धकी. भूतस्य धूमत्वम्पर्वतावृत्तीतिज्ञानस्य प्रकारीभूतन्तमादाय दुष्टत्वमुप. दपादनीयम् धूमस्य समवायेनपर्वतावृत्तित्वादितिवाच्यम् रूपरववान् पर्वतोपहिमान्तद्रूपादित्यत्राच्यातेस्तथापिसम्भवात् । रूपेसमाय. सम्बन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वाभावविरहात् ॥ न च रूपत्वनिष्ठाधे- बत्वे पर्वतनिरूपितत्वामावस्यापिदोषतया तस्य रूपे सत्वानदोष ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १५ इति वाच्यं निरूपकत्वसम्बन्धन पर्वतनिरूपिताधेयत्वनिहापताधेय. स्वविशिष्ट पर्वतपक्षकवह्विसाध्यकपर्वत निरूपिताधेयत्वहेतौ पक्षता. बच्छेदकनिष्ठपर्वतावृत्तित्वस्य पर्वतनिरूपितभावस्य पक्षतावच्छेदक- निष्ठाधेयत्वनिष्ठस्य पक्षनिष्ठपक्षतावच्छेकाभावस्य च हेतावसरवा. दव्याप्तेढुंवारत्वादितिचेन्न पक्षतावच्छेदकाभावव्याप्यनिष्ठपक्षवृत्ति. स्वस्योक्तेषु दोषतया दोषशाने प्रकारीभूतपक्षवृत्तित्वस्य प्रागुक्तस. बहेतुषु सत्त्वाभावाहोषाभावादिति ॥ तेनसेद्धत्वादीत्यादीति तेनेदमुक्तम्भवति आदिपदग्राह्ये वाघिते. हेतौ पक्षविशेष्यकसाध्याभावशानस्य प्रमात्वेन पक्षविशेष्यनमवि. षयसाध्याभावासत्त्वेनातिप्रसङ्गविरहादसङ्गतिः भ्रमपदस्य निश्चयप. रत्वे पक्षविशेष्यकप्रमाविषयलाध्याभावादेरेव सत्वेनातिन्याप्त्यान भवतीति तदिदमसङ्गतं पक्षविशेष्यकन्नमविषयसाध्यामावस्यापि वाधिते सम्भवात वयभाववान् इदोघटवाँश्चेति बानस्य पक्षविशेष्य. कत्वाइमत्वाच्च नच पक्षविषयसाध्याभावेत्युक्त्या विशिष्टान्वयम हिम्ना पक्षे साध्याभावचमस्यैव लाभेनोक्तभ्रमस्य न तथात्वमिवाच्यं विशिष्टान्ययविवक्षायाम्प्रयोजनाभावात् पक्षविशेष्यकेत्यस्यापि पक्ष. सावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकार्थकतया पक्षतावच्छेदकाशे भ्रमरूप. तायाअपि विवक्षितत्वस्य वाच्यत्वात् अन्यथा पर्वततत्वेन जलाधवगा. हिवयभाववान्पर्वत इत्यादिभ्रमविषयसाध्याभावमादायापि दोषस. म्भवे तदप्रदर्शनेन न्यूनतास्यात्तथासति हृदत्वेनपर्वताद्यवगाहिवह्नय भाववान्हदे इतिघ्रमविषयसाध्याभावसत्वेनासङ्गते?रित्वात् स्व. रुपसमवायोभयसम्बन्धेन वधभाववान् हृदइति भ्रमविषयसाध्या. भावस्यापि सम्भवाच्चेति प्राप्त प्रतिविधीयते आदिपदग्राह्ये ऽसद्धती भ्रमाविषयसाध्याभावासत्वेनातिव्याप्तिविरहादसङ्गतौ न तात्पर्य किन्तु ब्रमविषयेति विशेषकीर्तनाल्लब्धस्य सद्धेतौ भ्रममात्रविषयसाध्यामा. धमादायातिप्रसङ्गस्यादिपदग्राह्येऽसद्धेतौ प्रमाविषयसाध्यामावादेरपि सत्वादसम्भवेनासङ्गती सा च भ्रमपदस्य प्रतिबन्धकत्वोपयोगिः निश्चयत्वविशिष्टपरतया न सम्भवति तथालत्युक्तार्थस्यालामात् त. देवाह प्रमाविषसाध्याभावादेव सत्वेन भ्रमपदस्य यथाश्रुताथै याs. सङ्गतिः सा भ्रमपदस्य निश्चयसामान्यपरत्वे प्रमाविषयसाध्याभावा. देरेव सत्वेन न भवतीत्यर्थकेन तेनेत्यादिनन्थेन । एवञ्चैवकारोपिसा- ·सामन्यानिरुक्तिविवेचना च्छते ऽन्यथा भ्रमविषयसाध्याभावसत्वस्यासङ्गत्यप्रयोजकत्वेनाव्या वर्तनीयतया व्यावयाभावेन तदुक्तर्विफलत्वापत्तेरिति । केचित्तु अत्रैवकारोप्यर्थकस्तथासति नासङ्गतिलेशोपीति व. दन्ति। ऋजवस्तु नच पक्षविशेष्यकभ्रमविषयत्यादिना यस्मागत्रोक्तं तावन्मात्रतात्पर्य्यमवलम्ब्य तेनेत्याधुक्तमित्याहुः । वहयभावविशिष्टहृदत्वावच्छिन्नविषयताया इति यद्यपि प्रकारतादिविलक्षणत्रि. शिष्टविषयताया अभावेप्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वपक्षेन क्षतिः वह्नयभाववद्ध्दवानितिज्ञानेऽनुमितिप्रतिबन्धके वह्नयभाववज्रदत्वा. वच्छिन्नप्रकारत्वात्मकविषयत्वसत्वेन लक्षणसम्भवात् नच तत्र शाने वक्ष्यमाणस्याव्यापकीभूतविषयताशून्वत्वस्थाभाव इति वाच्यं प्रकारत्वविशेष्यत्वादिभिन्नस्य वह्नयभाववद्धदवत्त्वावच्छिन्नविषयत्व. स्याभावात तादृशस्य च वह्नयभाववद्ध्दवद्वानितिशाने एव सत्वात् वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य प्रकारतात्वादिना व्यापक स्वेपि विषयतात्वेनैवाव्यापकत्वस्य प्रकृते प्रवेश्यतया क्षतिविरहात् वह्नयभाववद्धदस्य स्वरूपसम्वन्धेन प्रकारत्वेऽव्यापकविषयतायास्त त्राशङ्कितुमप्यनहत्वाश्च तथापि स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे चह्नयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविलक्षणविषयत्वाङ्गीकारस्यावश्यकत्वम न्यथाऽसम्भवापत्तेः प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतवह्नयभावत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वस्य तादृशप्रकारताया स्विरहात् तादृशविशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्यैव स्वीकारात् नच विलक्षणविशिष्टविषयत्बाङ्गीकारेपि तथैव दोषताद. वस्थ्यमितिवाच्यं प्रमीयवह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशे भ्यतात्मकस्यैव तस्य स्वीकारात् विशिष्टविषयतात्वविशेष्यतात्वयो. स्तद्धर्मयोरेवातिरिक्तयोरभ्युपगमात् । अथ प्रकारतात्वविशेग्यतात्वादिमिन्ने विषयतात्वब्याप्ये वि शिष्टविषयतात्वरूपधर्म इति चेन वह्नयभावव द्मदमहानामात्यनुव्यवसाये विशिष्टवुद्धित्वस्यैव तत्र मानवा. व तथाहि वह्नयभाववद्ध्दत्वविशिष्टस्य शाने विशेषणतयाऽव. श्यमेव तत्सम्बन्धेन विशिष्टज्ञाने भासमानेन भवितव्यं सच व. • हयभावविशिष्टइदत्वावांच्छन्नप्रतियोगिकत्वेन . भासमानोवह्नयभार मानाभाव ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना वषद्धदत्वाधीच्छन्नविषयतानकीपतीवयितात्मक एव भविष्यति. अन्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वविषयत्वादेरन्यधर्मावच्छिन्नसंसर्गत. घटकन्वयोरमभ्युपगमात् । नचातिरिक्तविषयित्वकल्पनामपे. क्य ह्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वस्य क्लप्तस्यैवसंसर्गत्वमस्तु वह्नयभावा विशेषणकहदज्ञानानन्तरन्तादृशानुव्यवसायश्च विशेषणतावच्छेदक घह्नपभावहदत्वोभयज्ञानविरहादेव न भविष्यतीतिवाच्यं वह्नयभाववा. नह्नदइतिज्ञानानन्तरम्वह्नयभावाविशेषणकदज्ञाने जाते वह्नयभावव. ध्रदमहानामीत्यनुव्यवसायापतेः विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानस्य पूर्वसत्यैव कारणतया तस्यापि सत्वात् इदत्वावच्छिन्न- विषयतासंसर्गेण वह्नयभावाविशेषणकहदज्ञानस्यापि पचभावव. ध्रदविशिष्टत्वेन विषयतया तस्य कार्यकालवृत्तितयापिसत्वाच्च । नच वयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यते. वास्तु संसर्गघटिका तथासति बलयभाववान्हद इति ज्ञानस्यैव विषयत्वेन तस्य कार्यकालेऽभावेनापत्यभाव इति वाच्यं वहषभा• वत्वेनघटाभावाद्यवगाहिनो वयभाववान्हद इति ज्ञानस्याप्रामा ण्यज्ञानास्कन्दितस्योत्तरं बहृयभाववज्रदमहानामीत्यनुव्यवसा. यापत्तेः। भ्रमात्मकशानेपि वह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहद. स्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वरूपसंसर्गसत्वन वयभाववद्मदस्य स. सया ऽनुव्यवसायस्य प्रमावेनाप्रामाण्यग्रहाभावरूपदोषस्यानपेक्ष णात् । विशिष्टविषयत्वस्य संसर्गत्वे तस्य प्रमानिष्ठस्यैव कल्पिततया तेन च संसर्गेण भ्रमविशेष्यकविशिष्टहदप्रकारकानुव्यवसायस्य भ्रमत्वेनाप्रामाण्यग्रहाभावरूपदोषस्यापेक्षितत्वेन तदभावनानुव्यव. सायासम्भवात् ।नच वलयभावत्वावच्छिन्नवहयभाववृतिप्रकारतानि- कपितहदत्वावच्छिन्नहदवृत्तिविशेष्यतैवास्तु संसर्गस्तथाच नोका. पत्तिरितिवाच्यं तत्तद्धर्मेषु बहुषु संसर्गतावच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया लाघवेनातिरिक्तविषयतात्वस्यैव संसर्गतावच्छेदकत्वकल्पनस्योचि. तत्वात्। किश्च वहधभाववान्पर्वत इति ज्ञानादप्रामाण्यग्रहास्कन्दिता. दनन्तरं वयभाववत्पर्वतमहानामीत्यनुव्यवसायापत्तिः वयभा. वत्वावच्छिन्नवहथभाववृत्तिप्रकारतानिरूपितपर्वतनिष्ठविशेष्यताक. त्वसम्बन्धस्य भ्रमे सत्वेन तदंशे भ्रमत्वविरहेणाप्रामाण्यग्रहाभावरूप. ३ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना दोषानपेक्षणात् पर्वतांशे वहधभावावगाहित्धेन भ्रमावेपि तदंशे ध्य. वसायप्रयोजकदोषस्यैवापेक्षितत्वात् विलक्षणविषयित्वस्य संसर्गत्वे च तस्य भ्रमावृत्तित्वेन तदंशेपि भ्रमतया प्रामाण्यग्रहाभावरूपदो. षस्य स्थलान्तरवदपेक्षितत्वेन तदभावेनापत्यभावात्। एवम्वह्रयभाव. वान् इद इति शानम्प्रमात्वेन जानानो वह्नयभाववद्धदमहलानामीति प्रयुके नाप्रमात्वेनेत्यनुभवसिद्धं ततश्च ताडशशब्दो भ्रमात्मकज्ञान म्वोधयन्नप्रामाणं प्रमाणञ्च प्रमाम्बोधयनिति विज्ञायते तत्र द्वितीयार्थे विषयित्वे न निरूपितत्वमात्रस्य संसर्गता वयभाववज्रदनिरूपि तविषयित्वस्य हुदमात्रजानपि सत्वात विशिष्टधर्मावच्छिन्ननिरूपि. तत्वमेव संसर्गस्तस्माद्वाच्यः सच विशिष्टधर्मावच्छिन्नविषयतानि. रूपितविषयित्वपववर्तत इति सिद्धम्विशिष्टविषयत्वम् । नच वलय. भाववत्पदसमभिव्याहृतहदपदोत्तरद्वितीयाया वहयभावत्वावच्छि- अनिरूपितविषयित्वावच्छेद्यविषयित्वमेवार्थो वह्नयभाववत्पदश्च ता. त्पर्यग्राहकं शुद्धहदत्वावच्छिन्नस्यैव निरूपितत्वं संसर्ग इति न त सिद्धिरिति वाच्यं तथासति वह्नयभाववत्पर्वतमहखानामीत्यादेरपि वाक्यस्य साधुतापत्तेः उक्तश्च व्युत्पत्तिवादे लोहितवहिानामीत्या. दिवाक्यस्यासाधुत्वम् । केचितु इदं ज्ञानं वह्नयभाववद्ध्दवदितिज्ञानं प्रमाविशेष्यक प्रमा भवति भ्रमविशष्यकम्भ्रमः तस्य भ्रमत्वप्रमात्वे विलक्षणविष: यित्वरूपसंसर्गतन्त्रे एव वयभावादिवृत्तित्वविशेषितविषयतास्वा. दिना संसर्गत्वे मानाभावादिति वदन्ति ॥ परेतु प्रकारावच्छिन्नत्वमते इदत्वावच्छिन्नविशेष्यताया एव व. हयभावावच्छिन्नत्वेन . वह्नयभाववद्धदत्वावच्छिन्नतया प्रतिबन्धक तावच्छदकत्वान्न दोष इत्याहुः । तनातिमनोहरम् विशेष्यतायाम्प्र. कारावीच्छन्नत्वे वहयभाववत्वेनहदमहलानामीत्यमिलापस्यावच्छिन्न- स्वार्थकतृतीयाघटितस्यैव मानत्वेन तृतीयायाः प्रकारार्थकत्वे तत्र मानाभावात् । पहिमान्हदत्ववानितिज्ञानम्प्रति वह्नयभाववान् हुद. त्ववानयमित्येकत्रद्वयंरीत्या जायमानस्य प्रतिवन्धकत्वापत्तेः इदनिष्ठ. विशेष्यताया हृदत्वरूपप्रकारावच्छिन्नत्वात् वह्नयभावत्वावच्छि- अप्रकारतानिरूपितत्वाच । वहयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वावच्छि, अनिरूपकतानिकापितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वावच्छिन्ननिरूप्यता:

·सामान्यनिकिविवेचना १९ वदिशेभ्यताकजानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे गौरवापत्तेरित्यास्तान्तावत् ॥ संशयादौसत्वात्पुनरिति ननु इदपक्षकवहिसाध्यकसंयोगसम्बन्धाव. च्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवयभाववदभावहेतुकस्थले ह. दोवहिमानवेतिसंशयस्यापि हेतुमत्वग्रहप्रतिवन्धकत्वादव्याप्तिवि. रहेण नासम्भवसम्भवः यदिचासमानप्रकारकज्ञानस्याप्रतिवन्धक- त्वपक्षे साध्याभाववदवृत्तित्वविषयकत्वस्यापि प्रकृतानुमितिविशेष. णत्वेनोपादेयतया प्रकृतस्थले तदप्रसिध्या न तत्रेदानीङ्कोपि प्रसङ्गो युज्यत इत्युच्यते तदापि वह्निमद्धदपक्षकघटसाध्यकोकाभावहेतु. कस्थले नाव्याप्तिसम्भव इति चेन्न विशेषणांशे संशयस्वीकारे ऽभा. वांशे वयादिसंशयात्मकहदोवह्निमान्नवेतिसंशयमादाघासम्भवस्य सम्भवात् ॥ यद्वा संशयादीत्यत्रादिपदात् अप्रामाण्यवानास्कन्दि- ताहार्ययोःसंग्रहातेषामसम्भवे समुच्चितानामेव हेतुत्वविवक्षितं तथाचोकस्थलेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितमानमादायाव्याप्तिः संशय. मादायच गुणोद्रव्यामित्यत्र द्रव्यमेदवहुणरूपवाधविषयकस्य स्वरू. पतोद्रव्यत्वद्रव्यभेदोभयकोटिकस्य गुणोद्रव्यन्नवेतिसंशयस्याप्रति. वन्धकतयाव्यातिवाध्या ॥ यद्यपि हृदोवह्निमान्धूमादित्यत्रापि संश- यमादायाव्याप्तिः सम्भवति तथाप्यव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य निश्च. यविशेषणत्वे तदसम्भवात्तन्नोक्तमिति ॥ ज्ञानपदमनाहा-प्रमाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयपरमिति इदमुपलक्षणम् अव्याप्यवृत्तिवनमानास्कन्दितत्वमपि प्रवेश्यं नातावहरभाववद्धः दादावसम्भवः भ्रमत्वनिवेशाद् वृक्षः कापसंयोगवानित्यत्र कपिसं. योगाभाववद्वक्षे नातिव्याप्तिः अनतिप्रसकत्वस्यदुर्घटत्वादिति नन्वनाहाऱ्यांप्रामाण्यवानाना. स्कन्दितनिश्चयीययद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधि. करणत्वे प्रतिबन्धकताशून्यावृत्तित्वस्य विवक्षायानासम्भवावकाशः विशिष्टाधिकरणताया विलक्षणत्वेनाप्रमाण्यवानाद्यास्कन्दिताने विरहादितिचेन्न अधिकरणताया अधिकरणभेदेन भिन्नत्वे इदादा. वतिव्याप्तेः हृदत्वावच्छिन्नतादृशविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकताका. धिकरणताया वह्वयभाववान्दहतिज्ञाननिष्ठायाः प्रतिवन्धकतारन्या. वृत्तित्वात् । यत्तु यद्रूपावाच्छन्नविषयतात्वतादृशनिश्चयीयत्वाचतिरिक्तधर्माः ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना नवच्छिन्नतत्तधर्मावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतात्वं प्रतिवन्धकता. शून्यज्ञाननिरूपितवृत्तितानवच्छेदकमिति विवक्षायानासम्भवो ना. प्यतिव्याप्तिरिति तनुच्छं विशिष्टाधिकरणतात्वस्याधिकरणतात्वान. तिरिक्ततया ऽसम्भवतादवस्थ्यात् तादृशाधिकरणतात्वावच्छिन्न निरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपे ता दृशवृत्तितावच्छेदकतावावच्छिन्नपात्यनुयोगितानवच्छेदकत्वनि वेशस्य तादृशाधिकरणतावद्वत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वापे- क्षयाऽतिगुरुत्वात् गौरवस्यैवच परिस्कृतोपेक्षावीजत्वेनानुसर्च- व्यत्वात । ताशविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकतावा. वच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपे प्रतिवन्धकत्वाभाववनिष्ठा धिकरणतानिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितानव च्छेदकत्वस्यापि ताशनिरूपकताकाधिकरणतावदृत्तिभेदप्रतियो. गितानवच्छेदकत्वापेक्षया गुरुत्वाश । नच यद्रूपावच्छिन्नत्ववि. षयतात्वताहशानश्चययित्वगतसमुदायत्वे प्रतिबन्धकत्वाभाववन्नि छाधिकरणनानिरूपकतावच्छेदकतावावच्छिन्नपय्याप्त्यनुयोगिता- नवच्छेदकत्वम्विचक्षणीयं तथाच न दोषोनापि गौरवमितिवाच्यं हुदत्वावच्छिन्नत्वविषयतात्वताहशनिश्चयीयत्ववयभावत्वावच्छिन्न- विषयतानिकापतत्वगतसमुदायत्वस्यापि ताहशसमुदायत्वरूपतया तस्योक्तानवच्छेदकत्वेन हदेशतिव्याः। यदपावच्छिन्नत्वादिमात्रवृ. त्तिसमुदायत्वस्य निवेशेच गौरवप्रलङ्गात् यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्व: स्य ताहशाधिकरणतात्वस्य वा व्यापकत्वस्य प्रतिवन्धकताशुन्या. वृत्तित्वे निवेशे इदाद्येकदेशातिव्याप्तिवारणेपि ताशविषयिताव्या. पकत्वापेक्षया सुतरामवगुरुत्वात्तस्यहयत्वमवसेयम् ॥ अथ प्रतिबन्धकताशून्यावृश्चित्वं यद्रूपएव निवेश्य संसर्गश्च स्वा. पच्छिन्ननिसापितविषयितावत्वम्वृत्तितावच्छेदकोषोभ्य इतिचेक परम्प- रायाः संसर्गत्वे मानाभावात् अनाहाऱ्यांप्रामाण्यवानानास्कन्दितनि. श्चयवृत्तिस्वविशिष्टविषयितावस्वस्य संसर्गत्वे प्रतिवन्धकताब. स्योकनिश्चयात्मकत्वे वा वृक्षाकपिसंयोगवानित्यत्राव्याप्यवृत्तित्वज्ञा. नस्योजकतापक्षे कपिसंयोगाभाववत्कपिसंयोगवदृक्षत्वावच्छिन्नवि. षयकज्ञानस्याहार्य्यतया ताशवृक्षत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तेश्च । एतेनोकपरम्परायारसंसर्गयामावेपि ताशप्रतिबन्धकतान्य- ·लाघवात्त. सामान्यनिरुक्तिविवेचना २१ निरूपितवृत्तितावद्विषयितानिरूपकतानवच्छेदकमेव निवेश्यम् । नच प्रमेयत्वावच्छिन्नवृत्तितामादाय दोषहतिवाच्यं प्रतिवन्धकत्वाभावव. निरूपिता या विषयितात्वावच्छिन्नवृत्तिता तन्निरूपकत्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभावस्यैव नि- वेश्यत्वादितिनिरस्तम् । अत्राव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्यानुत्तेजकत्वपक्षे निरवच्छिन्नस्वरूपेण कपिसंयोगाभावस्यैव कपिसंयोगविरोधित्वेन ताशसम्वन्धेन क. पिसंयोगाभावप्रकारककपिसंयोगवद्विशेष्यकशानस्यैवाहार्यत्वात्तद्वि षयविशिष्टस्याप्रसिद्धत्वात् शुद्धस्वरूपेण कपिसंयोगाभाववत्कपिसं. योगवद्वक्षस्य प्रसिद्धत्वेपि तज्ज्ञानस्यानाहार्य्यतयाऽतिव्याप्तरेभावात् तस्पक्षमवलम्व्यैव जदीशेनानतिरिक्तवृत्चित्वं स्वव्यापकतत्कत्वरूप. नाभिहितमितिप्रतिभाति । यत्तु स्वव्यापकतत्कत्वरूपमेवानतिरिक्तवृत्तित्वं स्याप्यभिमतम्बाच्यं प्रकृतानुमितित्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित. प्रतिवन्धकत्वाभावस्यैकस्यैव यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयवृत्ति. भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वापेक्षया गुरुत्वात् तथाहि तादृश. प्रतिवन्धकत्वघटोभयाभावं तत्प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकत्वा. भावं तत्प्रतिवध्यतावृत्तित्वविशिष्टव्यापकतारूपामावं चादाय दोषमात्रेऽव्याप्त्यापत्तिरतस्तद्वारणाय प्रतिवध्यतानिरूपितत्बप्र. तिवन्धकतावातिरिक्तधानवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगितायां व्या. पकत्वप्रतिवध्यतात्वातिरिकधर्मानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिवध्यत्वनिष्ठ- वच्छेदकतायां व्यापकत्वनिष्ठावच्छेदकतायां ताशप्रतियोगिता. कवाभावत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वस्य चनिवेशोवश्यमेवकार्यः अ. नुमितित्वब्यापकतारूपाभावोपि न्यूनवारकेतरवारकपर्याप्तिसहित. पवावच्छेदकत्वनोपादेयोन्यथाधिकरणभेदेनाभावभेदपक्षे तद्यक्तित्वे नोपादाने तत्प्रतिवध्यतानिष्ठस्य व्यापकतारूपाभावस्य भिन्नतया त. यक्तिमत्प्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकत्वाभावस्य वाधादिक्षाने स. स्वादोषमात्रे ऽव्याप्त्यापत्तेः स्वव्यापकतत्कत्वपक्षे प्राणाण्यवाना. भावादीनामवच्छेदकतया प्रविष्टत्वेपि तेषां तद्यक्तित्वेनावच्छे. दकत्वेपि क्षत्यभावात् प्रतिवन्धकतावच्छेदकाभावविशिष्टान्यत्वा- पैकामावस्यैववा तद्यक्तिस्वेनावच्छेदकतया प्रवेशान तदर्शनाधि. क्यम् तथाच स्वब्यापकतत्कत्वापेक्षया गौरवं ताशप्रतिवन्ध ·२२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना कत्वाभावविचारएव तच्छून्यावृत्तित्वेऽभिव्यक्तं किमु वत्तव्यं. वृत्तित्वाभावरूपसमुदिततद्विचारे तादृशगुरुभूतप्रतिवन्धकत्वाभा. वस्यापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकतया प्रवेशात् । यद्विषयिताव्याप कत्वशरीरेऽनुमितित्वव्यापकत्वादीनामवच्छेदकतयाधवशेन लाघ- वस्य व्यक्तत्वात् तत्रच यद्विषयितावदृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकता उभयावृत्तिधर्मातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वेनैकधर्मावच्छिन्नप्रतिवन्धक- त्वस्यैक्यपक्षे तनिश्चयवृत्तिप्रतिवन्धकतावान्नोतभेदमादायाव्याप्तिवा रणाय यदा निविशते तदेदलाघवम्वोध्यम् प्रतिवन्धकताभेदपक्षस्तु जघन्य एव। नच गौरवं दोषतयाकिमितिभट्टाचार्यणनोक्तामतिवाच्य गौरवापेक्षयाऽसम्भवस्यवरिष्ठत्वात् यावन्तोदोषाः सम्भवन्तीतिन्या यादेकस्योद्भावने क्षत्यभावात् प्रतिवन्धकताभेदपक्षेच ताशप्रति.. वध्यत्वनिष्ठनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्न प्रतिवन्धक तात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वेन तस्या विशष. णीयतया तदपेक्षया तच्छून्यावृत्तित्वे गौरवस्य नावकाशइति तन्न प्रतिवन्धकताभेदाभावपक्षेपि गौरवासम्भवात प्रतिवन्धकतावृत्तित्वेन सामानाधिकरण्येन ताशवृत्तित्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकतधक्ति त्वनिष्ठावच्छेदकत्वस्य प्रायशोदोषमात्रेऽव्यातिप्रसङ्गेनोपादानासम्भ- वेपि वृत्तित्वाभावप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयतव्यक्तित्वनिष्ठाव. च्छेदकतायास्तेनरूपणोपादानसम्भवेन प्रतिवध्यत्वादीनामत्राप्यवच्छे दकत्वेनाप्रवेशात् अतएवानतिरिक्तवृत्तित्वस्य तत्रतत्रोपादित्सापि सङ्गच्छतइति ॥ शुद्धहदत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गाचेति अथ यदपावच्छिन्नविषयत्वाव्या. पकविषयताशून्यज्ञानीययदूपावच्छिन्नविषयत्व एवोक्तावृत्तित्वस्य विवक्षितत्वेन ताशहदत्वावच्छिन्नविषयताया इदइतिज्ञानएव प्रतिबन्धकताशून्ये सत्वेन कथमतिव्याप्तिरिचन्मैवम् । अत्रकल्पे.स. वेषामेव ज्ञानविशेषणानामनाहार्यत्वादीनां प्रतिबन्धकताशुन्य. शानविशेषणत्वेनाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्यापि तविशेषणत्वस्यैष विवक्षितत्वेनातिप्रसङ्गसम्भवात् ॥ किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्या- पकविषयताशुन्यत्वस्यैव सिद्धान्तत्वेन तवज्ज्ञानवृत्तिस्वस्य.यपा- वच्छिन्नविषयत्व विशेषणत्वेष्यतिव्याप्स्सम्भवाच्च ॥ केचित्तु संयोगपक्षकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नसंयोगाभावसाध्या " ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ३ कस्थले संयोगस्संयोगेन संयोगवानितिवाधभ्रमविषये संयोगेऽति. व्याप्तिः उक्तज्ञानस्य संयोगत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशु. न्यत्वात् एवं सम्बन्धस्य स्वरूपतोमानाभ्युपगमे गुणपक्षकद्रव्यभेद- साध्यकस्थले गुणोद्रव्यमितिवाधम्रमस्य स्वरूपतोद्रव्यत्वप्रकारक. स्य स्वरूपतस्समवायसंसर्गविषयकस्य च विषये गुणेऽतिव्याप्तिः कि. वाभावपक्षकतादात्म्येन भेदलाध्यकस्थलेऽभावत्वेनघटावगाह्यभावोभे दभेदवानित्याकारकाभावत्ववत्स्वरूपसम्बन्धेन भेदभेदविषयकशान- विषये भेदभेदवत्यतिव्याप्तिः उक्तजानस्याव्यापकविषयताशुन्यत्वात् अतएव यद्पावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयता यद्रूपा- वच्छिन्नविषयत्वाव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपाव छिन्नविषयताशून्यत्वविवक्षायामपि न प्रतीकार उक्तस्थलयोरति- व्याप्ते१रुद्धरत्वाद्भेदत्वस्याभावगर्भत्वादिति ॥ अनुमितावविरोधितयाऽसम्भव इति ननु हदत्वावच्छेदेनवः सा ध्यतायां इदत्वसामानाधिकरण्येन. वह्यभाववज्रदेव्याप्तिसम्भवे. पि हृदत्वावच्छेदेन वह्वयभाववद्धदस्यापि तत्र दोषत्वेन न तत्रा- व्याप्तिसम्भवः इदत्वसामानाधिकरण्येनवस्साध्यतायान्तु स एव. दोष इति स्वतरान्ताव्याप्त्यभाव इत्यसम्भवाभिधानमनुचितम् तथाहि स्वरूपतोहदत्वधर्मितावच्छेदककस्य वह्नयभाववान्हद इति ज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकतया तत्र इदत्वनिष्ठनिरवच्छिन्ननिरूपकताका. धिकरणस्वघटितहदत्वव्यापकत्ववद्वधभावप्रतियोगिकस्वरूपस्य भा. समानतया तद्घटितस्यैव दोषत्वेन दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वा वच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जाति- स्वादिनाहदत्वावगाहिशाने विरहादुक्तविषयताकत्वस्यानतिरिक्तवृ. तिवाक्षतेः लक्षणसमन्वयादितिचेन्न यद्यद्विषयतायाः प्रतिवन्धक- तावच्छेदकत्वन्तत्तद्धटितस्यैव दोषत्वं नतु प्रतिवन्धकज्ञानविषयमात्र- घटितस्य एवञ्च निरवच्छिन्द्रहदत्वनिष्ठनिरूपकत्वघटितसंसर्गावगा. हिशानत्वेन प्रतिवन्धकत्वे निरवच्छिन्नत्वादिनिष्ठसांसर्गिकविषयता. याः प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वापत्त्या गौरवात् लाघवेन निरवच्छिन्न इदत्वनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यताकसानत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वम्याच्य. मिति इदत्वनिष्ठनिरूपकत्वघटितसंसर्गेण वह्नयभाववद्धदस्यैव दोष. क्या दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपातिका ·२४ सामन्यानितिविवेचना तत्र बच्छेदकताकविषयताकस्वस्थ जातिमान्वयभाषवानितिज्ञानेपि ल. स्वनाव्यावस्सम्भवादिति ।। यद्वा हुदत्वव्यापकवह्नयभावप्रतियोगिकत्वविशषितस्य प्रमेय. स्वेन स्वरूपत्ववतो यत्रसंसर्गतया भानं यत्र वा स्वस्वरूपिस्वरूपेण दहत्वावच्छेदेन वहयभावस्यभानम्प्रकृतानुमित्यप्रतिवन्धके वह्नयभाववान्हदइत्याकारकशाने ताहशस्वरूपत्वघटितदोषतावच्छे दकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताकवि यताकत्वस्य सस्वेनाध्याप्तिसम्भवादसम्भवाभिधानन्नानुचितमिति ॥ केचित्तु वहित्वावच्छिन्नतद्वह्निनिष्ठप्रकारतानिरूपितइदत्वावच्छिन्नत. दनिष्ठविशेष्यताकहानत्वावच्छिन्नम्प्रतिवहित्वावच्छिन्नतहिनिष्ठवि. षयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नतद्भः दनिष्ठविशेग्यताकज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वपक्षे हदत्वव्यापकत्वविषय. स्वादीनां प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतया तदाश्रयघटितस्यादोषत्वेन शु. द्धस्वरूपघटितदोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताका पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जातिमान्वह्नपभाववानितिः झाने सत्वादव्याप्तिरितिवदन्ति ॥ यत्तु इदत्वव्यापकत्वत्वस्यप्रमेयत्वेनावगाहमानं प्रमेयविशि. ष्टवनयभावप्रतियोगिकस्वरूपावगाहिज्ञानमादायाव्याप्तिरिति तन्त्र हृदत्वसामानाधिकरण्यभेदत्वभेदप्रतियोगित्वतत्वावच्छेदकत्वादिध. टितधर्मगतसमुदायत्वस्यैव दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वेन तदव. च्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्योक्ताने विरहादिति ॥ पक्षतावच्छेदकायंशेऽन्याप्रकारकेति अथ किनाम पक्षतावच्छेदकाचंशेड- न्याप्रकारकत्वं नतावत् पक्षतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकार. ताशुन्यत्वं वह्नयभाववान्हदतिक्षाने विरहात् इदत्वे पारतन्त्र्येण व. हयभावस्य प्रकारत्वात् नच प्रकारतायां सामानाधिकरण्यसम्वन्धान. वच्छिन्नत्वनिवेश्यं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन जातित्वेन प्रमेयत्वेन. वा हदत्वावगाहिझानस्य तथात्वापत्तेः विशेष्यत्वावच्छेद्यपक्षतावच्छे. दकनिष्ठप्रकारताशुन्यत्वमपि वहयभाववान्हदहतिज्ञानासंग्रहेण हेयम् पारन्त्रीयविषयत्वमवच्छेद्यमेव नत्ववच्छेदकामिति यदि प्रामाणिकं. स्यात्स्यादपीदभिर्दुष्टं तदेव नास्ति प्रमाणाभावात् इतिचेन्न पक्षताव ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ज्छदकनिष्ठी शायसीधीशष्टप्रकारताशयत्वस्य विवक्षितत्वात् वैशि. 'ट्यञ्च स्वनिकापितस्व स्वावच्छद्यावच्छेदकतानिरूपितविषयतानिरूपि तप्रकारत्वानवच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन तथाच ह्रदत्वनिष्ठविशेष्यता- निरूपितवह्नयभावनिष्ठप्रकारतायाः ताशप्रकाररवानवच्छेद्यत्व. विरहान्नदोषः। यत्तु पक्षतावच्छेदकाद्यंशे इत्यत्रादिपदग्राह्यलाध्यतावच्छेदकहे तुतावच्छदकांशयोरन्याप्रकारकत्वं नस्वातन्त्र्यण निवेश्यं किन्तूक्त निवेशे पक्षतावच्छेदकनिष्ठत्वन्न देयं तावतैव सर्वसाधारण्यसम्भ. वात् इदनिष्ठविशेष्यतायाः स्वावच्छेद्यावच्छेदकत्वाप्रसिद्धः वलिनि. ष्ठविशेष्यताया अभावनिष्ठविशेष्यतायाश्च स्वावच्छेद्याया प्रकार. तावच्छेदकताया विशिष्टविषयतानिरूपितावच्छेदकतायाश्च प्रसिद्ध त्वेऽपि तन्त्रिरूपितविषयतानिरूपितप्रकारत्वाप्रसिद्धः न वलयभाव. वान्हद इति ज्ञानासाहः । जातित्वेन बहिस्वावगाहि जातिमदभाव. वज्रदज्ञानस्य जातित्वेन वह्नित्वावगाहि धूमाभाषचत्तिजातिमा द्विषयकज्ञानस्य च घहित्वनिष्ठविशेष्यत्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपि- तावच्छेदकत्व विशेष्यत्वान्यतरात्मकविषयतानिरूपितवह्नयभावप्र. कारत्व तादृशवृत्तित्वप्रकारत्वान्यतरानवच्छिन्नजातित्वनिष्ठप्रकार. तानिरूपकत्वेन वारणसम्भवेन साध्यतावच्छेकांशे हेतुतावच्छेदका शेचान्याप्रकारकत्वनिवेशस्य गतार्थत्वादिति। तत्तुच्छम् पर्वतपक्षक वह्नयभावसाध्यकस्थले वह्निमत्पर्वते. ऽव्याप्त्यापत्तेः जातित्वेन वह्नित्वाचगाहिजातिमद्वान्पर्वत इति ज्ञानस्य वारणासम्भवात् न पृथक्तया साध्यतावच्छेदका- शेन्याप्रकारकत्वनिवेशेपि कागतिः वह्नित्वस्य साध्यतावच्छेदक घटकत्वेन साध्यतावच्छेदकत्वेपि स्वाबच्छेद्यावच्छेदकताकवि. षयतानिरूपितप्रकारत्वस्याप्रसिद्धत्वेन जातित्वनिष्ठप्रकारताया सा- ध्यतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यताविशिष्टत्वासम्भवात् तार्णवह्निसाध्यक- स्थले तार्णवह्नयभाववान्हदइति शानस्य धर्मिपारतन्त्र्येण वह्नित्वांशे तार्णत्वावगाहिनः साध्यतावेच्छदकांशेऽन्याप्रकारकत्वसम्पत्तये वै- शिष्ट्यघटकतया स्वावच्छेद्येत्यादिसंसर्गस्योपादेयत्वादिति वाच्यं स्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयत्वानवच्छेद्यत्व. स्यैव संसर्गतया प्रवेशात् स्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितप्रकारतानि ४सा०वि० ·सामान्यनिरुकिविवेचना रुपितसांसर्गिकविषयवम्य प्रसिद्धधेन जातिमस्वान पर्वतइतिज्ञानवा. रण सम्भवात् न च साधारणनिधशपक्षाप स एवास्तुसंसर्गडनिवाच्यं वह्नयभाषवाहन निशानभ्यापि साहम्य दुश्शक्यत्वात् घह्निनिष्ठ- विशेष्यत्वावच्छद्यावच्छनकतानिरूपितप्रकारतानिरूपितसांसर्गिक विषयत्वस्य प्रसिद्धत्वात नवं प्रमेयत्वादिना स्वरूपत्वावगाहि शा. नस्यावारणं विशेषपक्षे, सामान्यपक्षे च प्रकारतास्थाने विशेषणता. निवेशेन तद्वारणस्यापि सम्भवातिवाच्यं समवायादिनिष्ठविशेष्य तायानिरूपितत्वस्य तदवच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितवह्नित्वादिनिष्ठा. बच्छेकतानिकापतप्रकारत्वानवच्छिन्नत्वस्य च समवायत्वादिनिष्ठः विशेषणतायां सत्वेन तच्छून्यत्वस्य वह्नयभावपद्धदादिक्षाने विरहेण प्रायशो दोषविषयकशानमात्रस्यैषासङ्ग्रहापत्त्या प्रकारत्वस्यैव विव. क्षणीयत्तयोक्तज्ञानाधारणस्य तुल्यत्वादतस्तदोषानुपादानस्य दोष. विषयकशानालसाहेण दोषापेक्षया दुर्बलत्वात्तदोषस्येनि भट्टाचार्येण सदुपेक्षाकृतेत्येतस्यैव भवतापि गच्यतया प्रमेयत्वादिना स्वरूपाव. गाहिहानमादाय दोषस्येष्टत्वात यत्र साध्यतावच्छेदकपक्षतावच्छे. दकहेतुतावच्छेदकादीनां स्वरूपतो दोषघटकत्वं नत्र किञ्चित्प्रकारेण तद्विषयकशानमादाय दोषस्यैवानिष्टत्वात् एवं साधारणनिवेशपक्षे व्यभिचारमात्रासङ्गहरूपदोषसत्वे स्थलविशेषे कस्यचिहोषस्याः साहप्रदर्शनेन न्यूनतास्यात् । तस्माद्विशिष्यनिवेशएवकार्यइति ॥ ननु पक्षतावच्छेदकत्वाभाववनिष्ठत्वं, पक्षतावच्छेदकनिष्ठविशे. प्यताविशिष्टप्रकारतायां निवेश्यमभावश्चावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छि. नप्रतियोगिताकोबोध्यः तथाच जलवद्धदोवह्निमानित्यत्र दोषाभा. वादाह । अविशेषितधर्मावच्छिनपक्षकेति येन रूपेण पक्षतावच्छेद कस्य दोषघटकत्वं तद्रूपानवच्छिन्नधर्मावच्छिन्नपक्षकेत्यर्थः नतु नि. रवच्छिष्पक्षतावच्छेदकताकेत्यर्थः तथासति हृदत्वाश्रयोवह्निमाजा. तेरित्यत्रापि दोषसम्भवे तदुपेक्षाया निर्वाजत्वापत्तेः नचोक्तनिवेशे प्रमेयस्य पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकतास्थले पक्षतावच्छेदकस्वाभा. वाप्रसिद्धाव्याप्तिसम्भवे तावद्रानुधावनमयुक्तमिति वाच्यं स्वा. बच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नत्वस्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्ववस्वान्यतरसम्ब. धन स्वनिरूपितावच्छेदकतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकपा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना २७ क्षतावच्छेदकत्वाभावस्यप्रकारतायामेव विशेषणत्वात् नच हेतुता. वच्छेदकत्वाभावत्वादिकमप्युक्तप्रकारताविशेषणमस्त्वविशेषितधर्मा वच्छिन्नपक्षकस्थलेपि न दोष इति वाच्यं हृदोवह्निमाजातिमत इत्यत्र जातिमान् वयभाववानिति ज्ञानमादायाव्याप्ते१रुद्धत्वात् ॥ अथ प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयताविशिष्टान्यप्र कारताशून्यत्वम्विवक्षणीयम् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्य स्वावच्छेद्यस्वा. न्यतरसम्बन्धेन तथाच न कोपिदोषः वह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयत्वानवच्छेद्यत्वेपि हुदत्वनिष्ठप्रकारतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकहदत्वनिष्ठावच्छेदकतातादात्म्याभावपि च व. हयभाववान्इद इत्यादिज्ञानानानासह इति चेन्न यद्यपि सामानाधिक रण्येन वह्नयभाववध्रदविषयकस्य जातिमान् वयम निति शा. नस्य ज्ञानविशिष्टत्वेनाप्यप्रतिबन्धकतया तदीयविषयतान प्रतिव. न्यकतावच्छेदिका तथापि इदत्वावच्छेदेन वह्नयभाववद्धदत्वाव. च्छिन्नविषयकस्य जातिमान् बहुभाववानितिज्ञानस्य जातिमान्हद. इतिज्ञानविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकतयां जातित्वावच्छिन्नविषयता जाति. त्वादिविषयतापि प्रतिबन्धकतावच्छेदिकैवेत्यव्याप्तितादबस्थ्यात् ॥ अथ विशेष्यदलघटकप्रतिबन्धकतैतविशेषणघटकप्रतिबन्धकतयोरैः क्यस्विवक्षणीयम् तथासति प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टनि. श्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनि. रूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिमावच्छे. दकतावपवत्वं लक्षणम् वैशिष्ट्यश्च स्ववृत्तिव्यापकतारूपाभावी. यप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनि. ष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितस्व स्वावच्छे. दकविषयताविशिष्ठान्यप्रकारताशुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वो. भयसम्बन्धेनेति चेत्र धनुयमाववद्वयभाववधंदे कथञ्चिदतिघ्या. तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य वक्ष्यमाणस्य वयभावकज्जल. पत्कालीनइदोवहिमानित्यत्र जलवत्ताहशहदे ऽतिव्याप्तिवारणाय वि. शिष्टवयाघाटेतत्वस्य सार्थक्यसम्भवात् तन्निवेशे परिकते यथाना. यन्दोषस्तथाव्यक्तीभविष्यत्युपरिष्टात् तथासति लाघवानवकाशात । यत्रदोषविषयकज्ञानस्य प्रतिवन्धकतानवच्छेदकविषयताकस्यनियमः तत्राण्याप्स्यापतेश्च वस्यमाणाध्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशेचैतहो.

·२८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना पाभावादिति ॥ तादृशविशिष्टाघटकपदार्थाविषयकत्वस्येति तथासति प्रकृतलक्षणनिवेशश्च. यदूपविशिष्टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावः प्रतिबन्ध कत्वेऽस्ति तद्रूपावच्छिन्नवत्वं वैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्ननिरूपितविष. यित्व स्वावच्छिन्नाबच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेद. कत्वाभाववन्निष्ठविषयताशून्यत्वोभयसम्बन्धेनेति ॥ यद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्ययस्येत्यादि सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ पूर्व वहोषवारणाय यद्यदूपावच्छिन्नेति तथाच सर्वस्वावच्छिन्नानामेव घ. दादीनां दोषघटकतया तद्रूपावच्छिन्नविषयताभेदस्य घटत्वावच्छि. नविषयतायां सत्वान्नदोषः। हदपक्षकजातित्ववद्घटत्वकालीनवह्निसा. ध्यकस्थले ताहशवनयभाववध्रदत्वावच्छिन्नघटकत्वस्य जातित्वाव. च्छिन्नेसत्वेन तदवच्छिन्नविषयताभेदस्य जातित्वेन हदत्वावगाहि. जातिमान्ताहशवह्नयभाववानिति ज्ञानीयजातित्वावच्छिन्नहदत्वनि ठविषयतायाम्बिरहादव्याप्त्यापत्तिरतायस्य यस्येति तत्तद्रूपावच्छि त्रविषयताभेदस्य निरवच्छिन्नविषयतायां सत्वेन तच्छून्यः स्वस्य दोषविषयकज्ञाने विरहादसम्भवः स्यादतउक्तं किश्चिदवच्छि अति तत्कल्पति लक्षणार्थः पूर्ववदेवबोध्या वैशिष्ट्यघटकसम्बन्धयो. मध्ये द्वितीयश्च सम्बन्धः स्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगितानि. रूपितावच्छेदकताविशिष्टान्यकिञ्चिवच्छिन्नविषयताशुन्धत्वरूपः वैः शिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नत्व स्वसामानाधिकरण्योभय. सम्बन्धेन। यत्तु स्वावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरू- पितविषयतानिष्ठावच्छेदकताविशिष्टान्यविषयताभिन्न किञ्चिदवच्छि. प्रविषयताशून्यत्वंसम्बन्धः वैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वसम्ब. धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपावच्छिन्नत्व स्वनिरूपिताधेयत्वनिष्ठाव. च्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावनिष्ठत्वोमयसम्बन्धेनेति तत्तुच्छं चालनीन्यायेन वढयभाववद्धदवावच्छिन्नविषयित्वाधिकरणे हद. त्वन तद्भदावगाहिज्ञाने हदत्वावच्छिनैतद्धनिष्ठविषयताकत्ववान्ने। तिभेदस्य ताशविषयित्वाधिकरणपतध्रदविषयकशाने हृदत्वाव च्छिन्नतद्धदनिष्ठविषयवाबानोतिभेदस्य च सत्वेन इदत्वावच्छिन्ना त्वनिष्पविषयत्वस्य ताहशावच्छेदकताविशिधन्यभिन्नत्वात्तन्यत्व ·सामान्यनिरुतिविवेचना २९ स्य वह्नयभाववद्धदत्वाच्छिन्नविषयताकशाने बिरहादव्याप्त्यापत्तेः । नच इदत्वावच्छिन्नानुयोगिताकसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिकस्वरूप. घटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वह्नयभावविशिष्टहदत्वस्यैव दोष तावच्छेदकतया तद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वस्य हदत्वेन निखिलहदा. वगाहिज्ञाने एव सत्वान्न दोषइति वाच्यं इदत्वसामानाधिकरण्येन वह्नयभाववद्धदस्यापि दोषतया तत्रोक्तलामानाधिकरण्येन वहयभा. वविशिष्टहदत्वस्य दोषतानवच्छेदकत्वात् पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वहयभाववत्पर्वतस्य दोषत्वेन तत्रोक्तरीत्या वयभावविशिष्टपर्वत. त्वस्याप्रसिद्धत्वातत्राव्याप्ते१रुद्धरत्वादिति । अत्रच येन सम्बन्धेन यद्यद्रूपावच्छिन्नस्येति वक्तव्यमन्यथास. म्बन्धान्तरण जातित्वावशिष्टहदत्वस्य दोषघटकत्वे स्वरूपेण जाति खेन हदत्वावगाहिजातिमाजातित्ववध्रदत्वकालनिवह्नयभाववानि. तिज्ञानवारणासम्भवादितिध्येयम् ॥०॥ तथासति हृदोजात्यभावेति । अथ प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टा. न्यत्वघटकवैशिष्ट्यघटकस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकता. त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगतावच्छेदकरूपवृत्तित्वरूपं वाच्यं तथाच हृदपक्षकजात्यभावलाध्यकस्थले जातिमद्धदत्वाव च्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकत विशिष्टा न्यत्वस्य जातिमजातिमत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वानाध्याप्तिः जा- तिमभ्रदत्वगतसमुदायत्वस्य जातिमजातिमत्त्वगत समुदायत्वस्य चपरस्परम्भेदस्य स्वीकरणीयत्वात् अन्यथा वक्ष्यमाणाव्यापकवि. षयताशन्यत्वनिवेशेप्यप्रतीकारादितिचेन यत्र बाधतानमवश्यं प. दार्थान्तरसम्बद्धवाधविषयकमेवजातं तत्रोक्त विषयताया एव बाधक्षाने सत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः । यदूपावच्छिन्नावच्छेदकतेत्यस्या- पि याहशसमुदायत्ववृत्यवच्छेदकत्वार्थकत्वस्य जातिमज्जाति. मत्वावच्छिन्नावच्छदकतावारणाय वक्तव्यतया पदार्थान्तरविशेषि. तवाधवावच्छिन्नावच्छेदकताया लश्यतावच्छेदकगत समुदायत्व तित्वविरहात् तथाविधावच्छेदकताविशिष्टान्यत्वस्योकहानीया विषयतायां सत्वात् । न च तत्र पदार्थान्तरघटितवाधस्य विशिष्टान्त- राघटितत्वेनापि न वारणामतिवाच्यं यत्र पदार्थान्तराविशेषितवाध. शानमप्रामाण्यमानास्कन्दितमेव तविशेषितवाधवाना न तथा ·वाच्यम् ३० सामान्यनिरुक्तिविवेचना तत्राव्याप्तेरेबैतस्य परित्याज्यत्वात् पदार्थान्तरघटितेऽतिप्रसङ्गाभावेन ताहशस्थलाङ्गीकारे क्षत्यभावात् नच वक्ष्यमाणकल्पे कागतिरिति. अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टस्वाव. च्छिन्नविषत्वाव्यापकत्वस्य तत्र निवेशेन दोषाभावात् ॥ वस्तुतस्तु वाधवानङ्कदाचिद्घटकालीनत्वविशेषितवाधविषय. कं मठविषयकञ्च कदाचित् पटकालीनत्वविशेषितवाधविषयकं मठ विषयकञ्च तत्राव्याप्तिरत्रवोध्या सिद्धान्ते च किञ्चिद्रूपावच्छिन्न- विषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया नदोषः घट कालीनवाधत्वावच्छिन्नाविषयकपटकालांवाधवावाच्छन्नविषयकप्र तीतिविषयतावच्छेदकवाधत्वस्यसद्भावादतिव्याप्तेरपि न सम्भवः । अतएव किञ्चिद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगितावच्छेदक ताविशिष्टान्यविषयताशून्यत्वस्य शाने प्रागुक्तविषयताशून्यज्ञानीयः स्वस्य वा विष यतायां निवेशे पूर्वोक्तस्थले दोषाभावात्कथमेतत्परि. त्यक्तमितिनिरस्तम् उक्तस्थले दोषस्य वारणासम्भवात् ॥ एतेन या. हशसमुदायत्ववृत्तिविषयताकत्वमेव लक्षणघटकं नतु यादृशसमुदा. यत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वं तथाच वह्नयभाव वाजातिमानतज्ज्ञानयिविषयत्वस्य जातित्वघटितवह्नयभाववद्धदत्वस मुदायत्वबृत्तितया दोषासम्भवेनैतद्वक्ष्यमाणाव्यपकविषयताशून्यत्वमा पि च न निवेश्यमितिपरास्तम् प्रागुक्तस्थलयोरव्याप्त१रुद्धरत्वात् । यद्वा यद्धटविषयकं ज्ञानं वाधविषयकं पृथक्चेदप्रामाण्यज्ञाना. स्कन्दितन्तत्रघटेऽतिव्याप्तिरतोवक्ष्यमाणाव्यापकविषयताशून्यत्व नि. वेशइति । मैवंयपावच्छिन्नविषयतात्वमिति यनिष्ठविषयतात्वमित्युक्तौ सर्व हुगनवद्वाच्यत्वादित्यत्रवाधविषयितासमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकयनिष्ठविषयतावस्याप्रसिद्धरव्यातिरतो यद्रूपावच्छि. ति यदपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकेत्यर्थः अन्यथा इदोजात्यभाववानित्यत्रजातिमज्जातिमत्वस्य जातिमत्वानतिरिक्तता या तद्पावच्छिन्नविषयत्वस्य जातिमान् इदइतिज्ञानेपि सत्तया यद्रूपपदेन जातिमज्जातिमत्वस्यापादातुमशक्यतया जातिमद्देऽ. व्याप्ते?रुद्धरत्वात् । अत्र यपविशिष्ठनिश्चयवृत्तिमेदप्रतियोगिताव. च्छेदकत्वनास्तीतिप्रतीतिसिद्धोः यः प्रतिवन्धकतावृस्यभावस्तदी.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यप्रतियोगितानिरूपित परम्पराषच्छेदकतावद्रूपवत्वं लक्षणमित्येक यद्रूपमध्ये वलयभाववध्रदत्वगतसमुदायत्वमपरयद्रुपमध्ये वय भाववज्जातिमत्वगतसमुदायत्वमादाय नासम्भवतादवस्थ्यम् वैशि टयञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताकविषयताक- त्व ताशीवषयताकत्वसमानाधिकरणाभावीयधर्मत्वसमानाधिकरणा. धेयत्वसम्वन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेद- कताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे. दकत्वानिरूपितपर्याप्तिनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्र. तियोगित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितावच्छेदकत्वनिः ष्ठावच्छेदकताभिन्नविषयतात्वनिष्टावच्छेदकत्वभिन्नावच्छेदकत्वानिक- पितविषयतात्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतियोगितानिरूपितावच्छे. दकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिलपित्त. पर्याप्तिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि. तावच्छेदकता निष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदक. ताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपिताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिः नावच्छेदकतात्वीनष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितानुयोगि. त्वादिनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपिततत्तनिष्ठावच्छेदक तानिरूपितविषयतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्वोभयसम्बन्धेन तथाच वह्नयभाववद्महत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपा- प्तिकावच्छेदकताकतज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयत्वाभावस्य तत्क्षणवृ. तित्वविशिष्टताहशसमुदायत्वनिष्ठावच्छेदकत्वादिघटितविषयत्वा- भावानां च वह्नधभाववज्रदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक. पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयतासमानाधिकरणत्वेपि वह्नयभाववज्जा. तिमरवगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताका तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयत्वाभावतत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टताहशसं मुदायत्वनिष्ठावच्छेदकत्वघटितविषयत्वाभावानाञ्च जातिमान्वय. भाववानितिक्षाने सत्त्वेपि च नासम्भवः अधिकचात्रावच्छेदकलक्षण- विवेचितरीतिमनुसृत्याचं प्रतिवन्धकतावृत्यभावश्च तत्तत्पदार्थनि. ष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकाभावत्वेनैव नि. वेश्यो नतु तत्पदार्थनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकामावत्वेनापि लक्ष्य- तावच्छेदकगतरूपे तादशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्राप्तये तत्चद.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना वच्छेदकत्वनिरूपितत्वस्य निवेश्यतया गौरवात् । अथैवमपि अभात्वेनहदत्वावगाहिवयभाववानभावधानितिज्ञाने हृदांशे इदत्वस्य भासमानतया वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषय. त्वस्य सत्वेन तत्राव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य च सत्त्वेनासम्भवताद. वस्थ्यमितिचेदत्रकेचित् भ्रमत्वशुन्यत्वस्य निवेशे यद्यपि यथार्थ स्वघटितत्वं तथापि तत्प्रथमलक्षणे भ्रमसामान्यभिन्नत्वरूपम् अत्रच. प्रकारप्रकारतावच्छेदके विशेष्यतावच्छेदकेच भ्रमत्वस्याभावरूप. मिति नक्षतिः तन्निवेशश्चावच्छेदकतावशष्टविषयताशून्यत्वेन बोध्यः वैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितत्व स्वविशिष्टप्रतियोगिताकाभाववनिष्ठत्वोभ. यसम्बन्धेन वैशिष्टया स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व स्वावच्छि- नत्वोभयसम्बन्धन एवञ्च घटोनद्रव्यमित्यत्र घटोद्रव्यमितिज्ञानवि. षयीभूतद्रव्यत्ववद्घटरूपवातावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्ना. नुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य घटत्वेनद्रव्य- स्वावगाहिटवान्घटइतिज्ञाने वह्निमत्पर्वतत्वगतसमुदायत्वाच्छिन्नानु. योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वम्य पर्वतत्वेनवह्नित्वाव गाहिपर्वतवद्वान्पवतइतिज्ञानेच सत्त्वोप न तत्तस्थलवव्याप्तिः वृत्य. नियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे विषयताविशि- प्टावच्छेदकताकत्वशुन्यत्वमेव तद्वैशिष्टञ्च स्वनिरूपितत्व स्वाश्रयः निष्ठसंबन्धितानिरूपितनिरूपकताविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन वै. शिष्ट्यञ्च प्रसिद्धचतुष्टयेषु यावदादेयन्तावद्भिस्सम्बन्धैरितिवदन्ति वस्तुतस्तु वहषभाववजातिमन्तञ्जानामीत्यनुव्यवसायस्याभ्रान्ता नाञ्जायमानत्वेन वयभावजात्युभयावच्छिन्नविशिष्टविषयता जाति मान् वलयभाववानितिक्षाने स्वीक्रियते वह्नयभाववानभाववानिति भ्रभम्प्रमात्वेन जानत एवच वह्नयभाववदभाववन्तजानामीत्यनुव्यव सायान्न तत्र विशिष्टविषयतास्वीक्रियते भ्रान्तवुद्धर्विषयासाधकत्वात् तत्स्वीकारोपिधा, न सा विषयता हृदत्वांशेभासमानाभावत्वेन नावच्छि. द्यते इतिवक्तुंशक्यते तथाचतज्ज्ञाने वह्निवहिवाभावत्वस्वरूपहदत्वगः तसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताया एवाभावोभावेपि वा तदध्यापकत्वस्य वह्नित्ववह्नथभाव वाभावस्वरूपा. भावत्वहदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदक ताकविषयतायां सत्वेन ताइशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकप- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना RS . षयत्वाभावस्य नच प्तिकावच्छेदकताकविषयताया अपि भाव इति यद्पावच्छिन्नविषयता कत्वस्य तादृशविषयताविरहस्य वा तज्ज्ञानेऽभावान्नाव्याप्तिः उक्तसमुः दायत्वयोरपेक्षाबुद्धिविशेषविषयतारूपतया तार्णवह्नित्वगतद्वित्वव. हितार्णत्वगतद्वित्वयोरिव परस्परम्भेदस्यानिवार्यत्वादिति ध्येयम् ॥ ननु जात्यवच्छेदेन वःसाध्यतास्थले वह्नयभाववजातिमट्टपबाधे. ऽव्याप्तिः वह्निवह्नित्वाभावाभावत्वस्वरूपजातिजातित्वगतसमुदाय स्वस्यैव यद्रूपपदेनोपादेयतया तादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा- प्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जातित्वेन हृदत्वादितत्तजात्यवगा. हिज्ञानेपि सत्वेन चालनीन्यायेन वह्निवह्नित्वाभावाभावत्वहदत्वा दिगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविः तत्समानाधिकरणतया कस्यापि दोषविषयः कज्ञानस्याव्यापकविषयताशून्यत्वविरहात् । वह्नयभाववद् वृत्तिजातिमात्रस्यैव दोषघटकतया ताहशनिखिलजानिघटितसमु. दायपर्याप्तसमुदायत्वस्यैव दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वरूपतया. यद्रूपपदेनोपादेयत्वानोक्तरीत्याऽव्याप्तिसम्भव इति वाच्यं प्रतिव- न्धकप्रमाविषयस्य प्रतिबन्धकतानुपयुक्तपदार्थाघटितस्य विशिष्ट मात्रस्यैव दोषतया जाति त्वेन तत्तजात्यवगाहनेकप्रमाविषयतजाति- घटितानेकविशिष्टस्यापि वाधत्वेन तेषां सर्वेषां वह्नयभाववजातिमा त्वेनैकरूपेणैव बाधताया अनुभवसिद्धत्वात् । तद्घटकतत्तत्पदार्थध. र्मिकैकत्वप्रकारकस्य जातित्वेनानुगतीकृतजातिधर्मिकैकत्वप्रकारकस्य एकाजातिरित्याकारकस्यैकस्यापि ज्ञानस्यापेक्षाबुद्धित्वेन तद्विशेषवि षयत्वरूपसमुदायत्वस्य प्रातिस्वीकरूपेण समुदायरूपेणच निखिलजा. तिपर्याप्तस्यैकस्यैव यत्पदेनोपादेयत्वात् तस्यच जातित्वेनानेकजाति विषयकज्ञानीयविशिष्टविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद कत्वमिव जातित्वेन तत्तजात्यवगाहिशानीयविशिष्टविषयतावच्छेदक तापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमपि स्वीक्रियते यथा घटत्वेनानुगती कृत्यघटविशेष्यकस्यैकोघटइत्याकारकस्य घटान्यप्रमेयत्वेनानुगतघ. टान्यप्रमेयविशेष्यकस्यैकोघटान्यप्रमेयइत्याकारकस्य चैकस्यापेक्षाज्ञा नस्य विषयत्वलक्षणं द्वित्वं वहुपदार्थवृत्ति प्रातिस्वीकरूपेण तत्तदुभयप. दार्थपर्याप्तद्वित्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वेन स्वीक्रि यतइति दोषस्य दुरित्वात । यदिच बहुपदार्थवृत्तिद्धित्वादिकं नस्वी.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना क्रियते घटघटान्यप्रमेयोभयत्वादिकच घटघटान्यप्रमेश्वृत्तिद्वित्वत्वे. नानुगतीकृतमेवैश्यव्यवहारलभते अपेक्षाबुद्धिश्चेदन्त्वावच्छिन्नविशे ज्यिकैवेति म्वीक्रियते तदा तत्तजातिघटितदोषतावच्छेद कगतसमु दायत्वस्यैव यत्पदेनोपादेयतया नाव्याप्तिसम्भवः । परन्त्वपेक्षाबुद्ध. रिदत्वावच्छिन्नमात्र विशेष्यकत्वे वैद्रव्ये द्वेग्मेद्रव्ये द्वेइमे इतिप्रत्ययाणां सामग्रीवैलक्षण्यं नस्यात तथासति इदन्त्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नवि- षयकञ्चान इदमेकमिदञ्चकमिनिशानादुक्तानां प्रत्ययाणामापत्तिःभ्यान् तस्मादपेक्षाबुद्धलक्षण्यमङ्गीकार्यमिति यदा घटजातीयमेकं प्रति सन्धत्ते पटजातीयञ्चकन्तदोत्पन्नन्द्रित्वं तत्तद्घटतत्तत्पटगतानेकाद्वः त्वावच्छेदेनानेकघटपटपय्यप्तिमेव भवति यत्किश्चिदुभयमात्रवृत्तित्वे विनिगमकाभावादित्ययमेव पक्षासमुचित इव प्रतिभाति एवं संख्या- रूपाणान्वित्वादीनाम्पदार्थद्वयादिवृत्तित्वनियमेप्यपेक्षाबुद्धिरूपाणा तथात्वस्य वक्तुमशक्यतया प्रकृते जात्यादिसाधारणसमुदायत्व. स्यैवोपादेयत्वेन जातित्वेनानुगततत्तद्यक्तिवृत्तित्वं सम्भवति भवति. चैवम्वाधस्यैकरूपत्वमपीतिचेत यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयिताशुन्यत्वमेव निविशतां यद्रूपावच्छिन्नविषयकशाने तथा चैकजातिघटितरूपमादाय लक्षणगमनसम्भवादितिविभावनीयम् । अत्र धर्मत्वसमानाधिकरणावाच्छन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद. कताभिन्नविषयतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितम्र तियोगिताकामावा यद्रूपावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणास्तादृशा. भावकूटवत्वनिवेशेनापि यद्यपि जातिमान् वह्वयभाववानितिज्ञानस्य इदोवह्निमानित्यादिस्थलीयवाधविषयकस्य वारणं सम्भवति तथा. प्यव्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशे कूटत्वेनाभावानवेशनम्बिनापि ग. तिसम्भवेन लाघवातदुपेक्षाकृतेतिबाध्यम् ॥ ० ॥ अथ यद्रूपावच्छिन्नविषयितायामव्यापकत्वन यद्रूपावच्छिन्नविष. यिताया निवेश्यमपितु यदपावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता. वच्छेदकविषयितायाः तथा सति विशिष्टान्तराघटितत्वविशिष्टद्वया घटितत्वयोरपिप्रवेशे नप्रयोजनम् मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छि. नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकशुद्धव्यभिचारत्वावच्छि. प्रविषयित्वाव्यापकमेयत्वावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्य मेयत्वविशि- व्यभिचारक्षाने विरहेण तत्रातिव्याप्त्यभावात् वयभाववजलादिम- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ३५ दृत्तिजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदक वह्नयभाववजलवकालीनजलवद्धदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकव. यभाववजलवद्वृत्तित्वाधवच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वस्य वह्नयभावव ज्जलवद्वृत्तिजलवज्रदत्त्वायच्छिन्नविषयकज्ञाने विरहेण तत्रापिचा तिव्याप्तिविरहात् । यत्तु वयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयित्व सामान्यस्यैव वयभा. ववान्धूमाभाववानित्याकारकनिश्चयविशिष्टवह्नयभाववान्हदइत्याकार. कनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तारशविषयित्वसा मान्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकधूनाभाववद्वह्नयभावत्वावच्छि नविषयित्वाव्यापकवयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वस्य वाघाने विरहेणाव्याप्तेनान्तरेणानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकरवं ता- हशविषयित्वसामान्यावच्छिन्नत्वनिवेशेपि वारणमिति तधिवेशनीय तथाच व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्तिः व्यभिचारप्रतिबन्धकताया अपि. ताहशवाधविषयित्वावच्छिन्नतया तदवच्छेदकव्यभिचारविषयित्वा. व्यापकत्वस्य वाधविषयितायांसत्वात्।नच वहिव्यापकीभूताभावप्रति. योगिजलत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नासाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छे दकजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वस्यासाधारण्यविषयः तायां सत्वेनाव्याप्त्याद्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपताया वाच्यतया ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय दर्शितवाधाव्या. तेरप्रसक्तः प्रथमावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतायां प्रयोजना भावेन व्यभिचारघटितवाधविषयिताया व्यभिचारप्रतिबन्धकतानव च्छेदकतया नाव्याप्तिरितिवाच्यं विशेषगुणवद्घटरूपाश्रयासिद्धौवा. धघटितायामव्याप्ते१रुद्धरत्वात् असिद्धिविषयितायां गुणवद्घटत्वा. वच्छिन्नविषयतात्वेन वाधप्रतिबन्धकतायामवच्छेदकत्वेन तदवच्छे. दकविषयित्वाव्यापकत्वस्याश्रयासिद्धिविषयितायांसत्वादिति तत्तुच्छम् स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्या. बच्छेदकत्वस्य विवक्षिततयाश्रयासिद्धिप्रतिवन्धकत्वे बाधविषय. ताया अनवच्छेदकत्वादाश्रयालिद्धिविषयिताया एव ताशप्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकत्वेन दोषाभावात् । नच बाधबिशिष्टव्यभिचा. रेऽतिप्रसङ्गः तद्विषयित्वावच्छिन्नत्वस्य ब्यभिचारप्रतिबन्धकतायामेव सत्वेन ताशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकव्यभिचारविषयित्वाव्या ·३६ सामान्यनिरुकिविवेचना पकत्वादुक्तविशिष्टविषयितायाः। यद्वा यत्किश्चित्प्रतिबन्धकतात्वेन निवेशः कार्यस्तत्रापि न को. ऽपि दोषो न गौरवमितिचन्मैवम् सर्वङ्गगनवद्वाच्यत्वादित्यत्र गगनाभाववघटपटादीनाम्बाधत्वेन तत्राब्याप्त्यापत्तेः सर्वासाम्बाधवुद्धीनाङ्गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपिनावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतया ताशप्र. तिवन्धकतावच्छेदकविषयित्वाव्यापकत्वस्य निखिलबाधविषयितायो सत्वात् न चाप्रमाण्यज्ञानोत्तेजकत्वानुराधेन प्रतिबन्धकताभेदएव न्या. व्यइतिवाच्यं सिद्धाविच्छावदप्रामाण्यज्ञानस्यापि बाधज्ञाने याहश यादृशाप्रामाण्यमहसत्वे वाधनिश्चयसत्वे सर्वधर्मिकगगनप्रकारकबु. द्धयुत्पत्तिस्तत्तद्यक्तित्वेनोचेजकत्वे कथञ्चिदेकप्रतिबन्धकताया अपि सम्भवात् यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वघटितलक्षणस्योभयपक्ष. निर्दुष्टत्वेनाम्यर्हितत्वात्॥ नच तादृशप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयित्वे यद्रूपावच्छिन्नविषांयेत्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वनिवेश्यन्नोक्त दोषहतिवाच्यम् वह्नयभाववजलादिमदत्तिजलवध्रदेऽतिव्याप्तेः ज लवज्रदत्वाद्यवच्छिन्नविषयितायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् वह्नयभावबजलवत्कालीनजलवद्भदत्वावच्छिन्नविषयितायाश्च यदूपा. वच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात् नच वि. शिष्टद्वयाघटितत्वन्निवेश्यं विशिष्टान्तराघटितत्वानिवेशाच्च लाघव. मितिवाच्यमेतस्यावोधविजृम्भितत्वात् वस्तुत आलोचने विशिष्टा न्तराघटितत्वनिवेशापेक्षयात्रैव गौरवस्य पर्यवसन्नत्वात् प्रति. वन्धकतासामान्यनिवेशपक्षे वह्निधूमवानवतेरित्यत्र धूमाभाव वधूमामाववद्वचिवह्नावतिब्यालेर्विशिष्टान्तराघटितत्वमवश्यमेव नि वेश्यम् तादृशवहित्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासा. मान्यावच्छेदकत्वस्य वाधविषयित्वव्यभिचारविषयित्वयारेभावात् विशिष्ठविषयित्वान्तरस्य ताडशवहित्वावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात यत्किञ्चित्प्रतिवन्धकतानि. घेशपक्षेच यत्र मेयत्वविशिष्टव्याभिचारविषयकं माननियम तोवाधविषयकं वाधवानमपि नियमतः किञ्चित्पदार्थान्तरविषयक मेव तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तेः स्वविषयित्वावच्छिन्न बाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकवाधविषयित्वस्थान्यज्ञानीयस्य मेयत्ववि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना शिष्टव्यभिचारविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात् त. ज्ज्ञानीयस्य तथात्वेपि तदव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य मेयत्वविशि ष्टव्यभिचाराने सत्वात यदपावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धके. त्यत्रावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे साध्याभाववत्साध्याभाव वदचिहेतुरूपपक्ष एवोक्तयुक्त्या स्थलविशेषे ऽध्याप्तिर्वोध्या। नच वाधे दोषस्तत्रसिद्धान्ते दुरुद्धरः बाधक्षानस्याव्यापकविषयताशुन्यत्व विरहादितिवाच्यं किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकविषयताशुन्यत्व- स्यैव शानविशेषणत्वात् किञ्चिद्रूपमध्येऽलक्ष्यतावच्छेदकोक्तधर्ममा दाय लक्षणसम्भवात् । नच सर्वगगनवद्वाच्यत्वादित्यत्राव्याप्तिवारणाय किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्न. विषयता ताशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिस्तद्रूपावच्छिन्नविषयतायां न स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वंविशेषणं द्वि. धाऽव्यापकविषयताशुन्यत्वप्रवेशे गौरवादपितु लक्ष्यतावच्छेदकीभू तयद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्न विषयत्वं तादृशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तदूपावच्छिन्नविषयि- त्वमेव निवेश्यम् । नचाननुगमः यद्रूपविशिष्टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक- स्वाभावस्यैवनिवेश्यत्वात् वैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयताकत्व स्ववि शिष्टनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू. पितनिरूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छि- नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वोभय सम्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकता. वृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिः तभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्व स्वावच्छिन्नविषायेत्वाव्यापकविषयिताशुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकताक त्वोभयसम्बन्धेन नोक्तस्थलविशेषेऽतिव्याप्तिरिविवा. व्यं वह्नयभाववजातिमत्कालनिवह्नयभाववद्धदेऽतिव्याप्तेः ताश हदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशुन्यवहयभावषद्भ्रदत्वाव- च्छिन्नविषयताकत्वस्य जातिमान् वहयभाववानितिज्ञानेपि सत्वेन तत्र प्रतिबन्धकत्वाभावात् वह्नयभाववज्रदत्वावच्छि- विषयित्वस्य ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् तादृशः तथाच ·सामान्यनिरुकिविवेचना यतया दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्य वहथभाववजा. तिमत्कालीनवह्नयभाववाजातिमानितिज्ञाने विरहात् तादृशविशि. जातिमत्वावच्छिन्नविषयत्वस्यैव तत्राध्यापकस्यसत्त्वादिति व. हयभाववजातिमत्कालीनवहयभाववद्धदत्वस्यैव यद्रूपपदेनोपादे दूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्थोक्तवि शिष्टज्ञाने सत्वात् तस्मात्तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशेषणमेवाव्यापक विषयताशून्यज्ञानीयत्वम्वाध्यं तत्पक्षेच स्वावच्छिन्नविषयताकत्व स्व विशिष्टविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यत्वामयसम्बन्धेन यद्रूपविशि टानेश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावो लक्षणघटकः स्ववै शिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वघाट तेन म्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगि तयापरम्परया निरूपिता या किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविष. यिताशुन्यत्वव्यक्तिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकता परम्परया तीन्नरूपितावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वघटितेन चोभयसम्बन्धेन तथाच प्रागुक्तस्थलविशेषातिव्याप्तिर्दुरुद्धरतिदिक् । विशिष्टविषयिताव्यापकत्वीनवेशनमेवोचितमितीति । अथ विषयितात्वव्या पकत्वं विषयितावृत्यभावघटितं विषयिताव्यापकत्वञ्च विषयित्वाधि करणवृत्यभावघटितमित्यत्राधिकरणस्याधिकस्यावच्छेदकतया प्रवे. शात्तत्कल्पापेक्षया न लाघवमितिचेन्न इच्छीयविषयित्वस्थ प्रतिबन्ध कतानवच्छेदकत्वेनासम्भववारणाय शानीयत्वस्य विषयिताविशेषण. ताया वाच्यनया शानस्य विषयित्वाधिकरणस्वरूपस्यावच्छेदकतया ऽवच्छेदकाधिक्यविरहात नचाधिकरणत्वस्य विशिष्टविषयित्वनिरू पितस्यावश्यनिवेशनीयतयाऽवेच्छेदकाधिक्यामितिवाच्यं ज्ञानीयवि षयतात्वव्यापकत्वशब्दप्रतीतस्य शानीयत्वविशिष्टतादृशाविषयतात्व. निरूपिताधिकरणतावदृत्तित्वघटिताभावस्थ व्यापकतायास्तदधिकर- णवृत्तित्वघटितार्थकत्वेपि शानीयत्वस्य विषयिताविशेषणत्वमङ्गीक- त्य विबक्षिततादृशविषयितावृत्तित्वघटिताभावापेक्षया गुरुत्वेन त्या. ज्यताया भवत्पक्ष व शब्दतःप्रतीतस्य ताहशविशिष्टविषयित्वनिरू. पिताधिकरणतावडत्तित्वघटिताभावस्य विषयिताविशेषणानाहार्य स्वादीनामाश्रयविशेषणत्वमङ्गीकृत्य विवक्षितताहशविषयितावताह शक्षानवृत्तित्वघटिताभावापेक्षया गौरवेणास्मत्पक्षेपि त्याज्यताया एवा.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना
३
ङ्गीकारादधिकरणत्वप्रवेशप्रयुक्तगौरवाभावात् ।
यत्तु शानीयत्वस्यविषयिताविशेषणत्वे पुच्छलग्नतया साक्षा.
परम्परासाधारणनिरूपितत्वपक्षइतरवारकनिवेशेऽधिकम्य तद्भेदस्य
प्रवेशनीयतया गौरवमेवेति तन्न साक्षात्परम्परासाधारणनिरूपि.
तत्वाङ्गीकारेऽभावप्रतियोगितायामेव यादवच्छेदकातिरिक्तधर्मा.
नवच्छिन्नत्वमेकदैव निविशत इति पुच्छलग्नत्वप्रयुक्तगौरवाभावात्
न च व्यापकत्वांशे साम्ये व्यापकत्वस्यावच्छेदकत्वसम्बन्धेन प्रति-
बन्धकतायामुक्तौ न गौरवस्यावकाशइतिवाच्यं अवच्छेदकत्वस्य वृ.
त्यनियामकतया तत्सम्वन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिद्धया व्यापक.
त्वस्यासम्भवात, पारिभाषिकस्यान्यत्रदर्शितसमशीलत्रितयाभाव.
रूपस्यावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रवेशे गौरवापत्तेः नच
भेदघटितमेवास्तु व्यापकत्वं वृत्यनियामकसम्बन्धस्य भेदप्रतियो.
गितावच्छेदकतावच्छेदकतायाः सर्वानुमतत्वादितिवाच्यम् अत्य.
ताभावटितब्यापकत्वस्याप्रतियोगित्वगर्भतया प्रतियोगितानवच्छे-
दकत्वघटितभेदगर्भव्यापकत्वाल्लघुभूतस्यास्मत्पक्षे प्रवेशात् ।
यद्यप्यत्यन्ताभावगर्भव्यापकतापक्षेपि तज्ज्ञानवृत्तिस्वविशिष्टन
तिबन्धकत्वाभावमादायाब्याप्तिवारणाय प्रतियोगितायांताशप्रतिब.
न्धकतात्वतदितरोभयानवच्छिन्नत्वन्ताशप्रतिबन्धकनात्वे तादृशः
प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्वम्वा निवेशनीयमेव तथा.
पि भेदघटितव्यापकत्वपक्षे तज्ज्ञानवृत्तित्त्वविशिष्ट प्रतिबन्धकतावाने.
ति भेदमादायासम्भववारणाय भेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदक-
तापर्याप्त्यनधिकरणत्वस्य ताशप्रतिबन्धकतात्वे प्रतियोगितायाञ्च
प्रतिबन्धकतावत्तज्ज्ञानभेदवारणाय प्रतिबन्धकत्वतदितरोभयानव.
च्छिन्नत्वस्यनिवेशः कार्य एवेतिगौरवम् प्रतिबन्धकतैक्यपक्षेपि प्रति.
योगितायामुभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकत्वान्यावच्छेदकत्वानिरू-
पितत्वमवच्छेदकतायां तादृशधर्मातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वम्भेदगर्भ
व्यापकताशरीरे निवेश्यमत्यन्ताभावगर्भव्यापकतागर्ने प्रतिबन्धक-
तावृत्युभयावृत्तिधर्मातिरिक्ततद्वृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वमेव प्रतियोगि-
तायाम्प्रवेश्यमिति न साम्यं भेदगर्भे लाघवप्रवादश्च प्रतियोगिवे.
यधिकरण्यानिवेशप्रयुक्तस्तदत्रात्यन्ताभावगर्भेऽपि न निविशतइति
निःप्रत्यूहमेव लाघवमिति ॥ ॥

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना समानकारकज्ञानेविति समानाकारकत्वञ्च विशेष्यताविशिष्टविशे. व्यताकत्वं वैशिष्टयञ्च स्वविशिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताक पर्याप्तिकरूपवृत्तित्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन स्व वैशिष्टयश्च स्वनिरूपितत्व स्वावच्छेद्यनिरूपितत्वान्यतरसम्बन्धेन स्त्र विशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धन विषयतावचा च प्रसिद्धचतुष्टयस म्बन्धेषु येषां प्रयोजनन्तैर्वाच्यम् तथाच संशये कोटिद्वयप्रकारतानि. रूपितविशेष्यताद्वयस्याभ्युपगततया तत्तकोटिप्रकारतानिरूपितवि. शेष्यताविशिष्टविशेष्यताकत्वस्य तत्तकोटिप्रकारताकनिश्चये स. स्वेन संशयनिश्चययोस्समानाकारकत्वनिर्वाहः वह्वयभाववान्दोव. हिमानितिज्ञानस्य वह्वयभाववान्हदइतिज्ञानीयहदनिष्ठविशेष्यतावि शिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिवयभाववि. षयताइदत्वविषयतागतद्वित्व उक्ताहार्यज्ञानीय हदविशेष्यताया वृत्तित्वविरहात् तस्य स्वविशिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताकप ाप्तिकत्वसम्बन्धेन वह्नयभावविषयतावह्निविषयताइदत्वविषयता. गतत्रित्वे सत्वादिति नोक्तानाहार्यज्ञानसमानाकारकत्वम् । एवं इ दोवहिमानितिज्ञानसमानाकारकत्वमपि इदत्वेन इदावगाहिनो वह्नथ भाववान् हृदइतिज्ञानस्य इदत्वेनघटावगाहिवह्नयभाववानदइतिज्ञा. नसमानकारकत्वाभावे स्वसामानाधिकरण्यं हृदत्वेनतद्भदावगाहि हृदत्त्वेननिखिलहदावगाहि ज्ञानयोरसमानाकारकत्वे स्वसामनयत्य- मेव प्रवेश्यं हृदइत्याकारकज्ञानयोसमानाकारकत्वरक्षायै स्वावच्छे. दकीभूतधर्मावच्छिन्नत्वस्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्वान्यतरमेव संसर्गतयो. पादेयमिति ॥ आहाय॑ज्ञानीयविषयितासाधारणविशिष्ट विषयितात्वव्यापकत्वामिति । अथ हृद. त्वावच्छेदेन वह्नयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयकजातिमान्वयभाव- वानित्याकारकज्ञानीयविषयतायाः जातिमानह्नदइत्याकारकनिश्चयवि शिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेपि हदत्वसामानाधि. करण्येन वह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयकजातिमान्वयभाववा. नित्याकारकझानीयविशिष्टविषयितायाः प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वे. नाव्याप्तिवारणाय अव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य निवेशनीयत- या तस्य यदूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयता य. दूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रू- ·सामान्यनिरतिविवेचना ४१ पावच्छिन्नविषयताशून्यज्ञानीयस्वरूपत्वे वयभाववान्इदोवह्निमानि. त्याहार्यज्ञानीयविषयितामादाय दोषासम्भव इतिचेन हदपक्षके ता. दात्म्येन वह्निसाध्यकस्थले वह्निोंदवद्धदस्य वाधतया तद्रूपावच्छि नविषयकस्य वहिभिन्नोहदोवह्रिरित्याहार्यज्ञानस्य निरुक्ताव्यापक विषयताशुन्यतया तदीयविषयतामादायाव्याप्तरसम्भवात् । नच व. ह्निभिन्नह्वदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसमवायत्वावच्छिन्नविषयतैव तत्राव्यापकविषयतास्तीति नदोष इति वाच्यं संसर्गस्य स्वरूपतो. पिभानस्वीकारात् हृदपक्षकभेदत्वसाध्यकस्थले भेदभिन्नोहदोभेद इति ज्ञानेऽव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य सत्वात् इदत्वावच्छिन्नविष- यतानिरूपितस्वरूपत्वावच्छिन्नविषयतायास्ताहशहदत्वावच्छिन्नविष- यत्वाव्यापकत्वविरहात् तादृशहदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितस्वरू- पत्वावच्छिन्नविषयतापि नाब्यापिका यद्रूपावच्छिन्नविषयतायाः शुद्ध हृदत्वावच्छिन्नविषयताया एवं विशिष्टविषयतारूपत्वेन तन्निरूपित. स्वरूपत्वावच्छिन्नविषयताया विशिष्टदोषज्ञाने सत्वात् यद्रूपावच्छि- नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावद्यद्रूपावच्छिन्न. विषयत्वविवक्षणे च भेदोह्रदोभेदभिन्न इति ज्ञाने भेदभेदवद्धदत्वा- वच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावत्स्वरूप. त्वावच्छिन्नविषयताविरहात् तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपा- वच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य इदोभेदभिन्न इति ज्ञानेपि विरहेण विव- क्षितुमशक्यत्वादिति। अथैवमब्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य विषयितायामवश्य- विशेषणत्वे वयभाववान्हद इति ज्ञानीयहदत्वावच्छिन्नविषयिताया स्तादृशशानीयत्वबिरहात हद इति ज्ञानीयायाश्च प्रतिवन्धकतान- वच्छेदकत्वादेकदेशातिप्रसङ्गस्याभावेन सामान्यपदम्ब्यर्थम् नच गो. स्वाभावो गोत्ववानित्यत्र गोत्वाभाववत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकवि- षयताशून्यस्य गोत्वाभावत्वेन धर्मितया घटाभावाद्यवगाहिगोत्वा. भावो गोत्वाभाववानितिज्ञानस्य गोत्वाभाववत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेनातिव्याप्तेस्तनिवेशः कार्य इति वाच्यम् । अव्यापकतया यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषतायाः प्रवेशे दोषाभावात् नच स्वरूपपक्षकभेदत्वसाध्यके भेदभेदवत्स्वरूप. मितिक्षाने भेदभेदवत्वावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकस्य यद्रूपावच्छिन्न ६सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना विषयतानिरूपितयद्पावच्छिन्नविषयत्वस्य विरहात् भेदभेदवत्वाव च्छिन्नेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यं स्वरूपत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित स्व. रूपत्वावच्छिन्नविषयताया एवाव्यापकविषयताया उक्तशाने सत्वात् गच स्वरूपवत्स्वरूपवत्वम्भेदत्वविशेषणमास्तान्तत्रैव दोषः स्वरूप. पक्षकस्वरूपवत्स्वरूपाभावसाध्यकस्थले स्वरूपं स्वरूपवत्स्वरूपव. दितिज्ञानविषये स्वरूपवत्स्वरूपवत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यं यद्रूपाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविशेष्यत्वविवक्षायामातिप्रसङ्गा- नवकाशादिति चेत् । अत्र केचित् अयंघटभिन्नोगुणो द्रव्यभिन्न इत्यादिस्थले स्वरूप. तोघटत्वप्रकारकस्यायं घट इति प्रमाज्ञानस्य स्वरूपतोद्रव्यत्वप्रकार. कस्य गुणोद्रव्यमितिभ्रमस्य च विषय इदन्त्वावच्छिन्ने गुणत्वाव- च्छिन्ने चातिप्रसङ्गानिवेश्यमेव सामान्यपदमिति वदन्ति । अत्रेदमवधेयम् यद्विषयताविशिष्टप्रकारतानिरूपितयदूपावच्छिन्न. विशेष्यत्वं यद्पावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकं तद्विषयतानिरूपिततचद्रू. पावच्छिन्नविशेष्यताशुन्यत्वमेव विवक्षणीयम् वैशिष्टयञ्च स्वसामाना. धिकरण्य स्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्वोभयाधिकरणत्वघटितेन स्वविशि ष्टवृत्तित्वघटितेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वघटितान्यतरस म्बन्धेन स्ववैशिष्टयश्च स्वाधिकरणनिरूपितत्व स्ववृत्तिनिरवच्छि. नत्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन एवञ्च घटत्वद्रव्यत्वादिनिष्ठनि. रवच्छिन्नविषयताविशिष्टनिरवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेदनवावच्छिन्न- विशेष्यताया अव्यापकत्वान्नातिव्याप्तिः स्वरूपत्वावच्छिन्नसांसर्गि कविषयताविशिष्टप्रकारतानिरूपित हृदत्वावच्छिन्नविशेष्यताया अव्या- पकत्वादसम्भवापत्या यद्विषयतापि प्रकारतात्वेनैव निवेश्या वह्वि. रवृत्तिरित्यत्र वह्निमद्रूपवाधज्ञानस्य वह्नित्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक निरुक्तविषयताशुन्यत्वेन वह्नावतिभ्याप्तिवारणाय यद्पावच्छिन्नवि- शेष्यतापि यद्विशेष्यताविशिष्टविशेष्यतात्वेन प्रवेशनीया वैशिष्टयञ्च पूर्ववत् तथाच वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिकांपतनिरवच्छिन्नविशेष्य. तैव तत्र वह्नित्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापिकास्तीति न दोषः विशष. णीभूतविषयताया विशेष्यतात्वेन निवेशात् बढ्षभावत्वावच्छिन्न. प्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितस्वरूपत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषय. ताविशिष्टस्वरूपत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वस्य वधभाववद्धदत्वावच्छिन्न- वा ·सामान्यनिरूतिविवेचना . विषयित्वाव्यापकत्वेपि नासम्भवः एवञ्चानाहार्यशानीयत्वमपि न निवेश्यम् तथाच सामान्यपदार्थनिवेशपक्षेप्यव्यापकविषयिताशुन्य. स्वस्य निविष्टतयात्रापि तनिवेशस्तुल्य एव परन्वत्र यत्प्रकारतावि. शिष्टप्रकारतानिरूपितत्वस्य यद्विशेष्यताविशिष्टत्वस्य तत्प्रकारतानि. कपितत्वस्य च प्रवेशो यद्यपयधिक एवास्ति तथापि तादृशवि. षयताशुन्यानाहार्यज्ञानीययदूपावच्छिन्नविषयतावृत्यभावप्रतियोगि. तावच्छेदकत्वाभावस्य स्वकोटिप्रविष्टनिखिलपदार्थनिष्ठावच्छेदकता. भिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकस्य ताशप्रतिवन्धकताव च्छेदकतात्वतदितरोभयानवच्छिन्नत्वघटितस्य प्रतियोगितावच्छेद. कतापर्याप्तिघटितस्य वा निवेशापेक्षया लाघवमस्त्येव सिद्धान्तक- ल्पेपि यद्यप्येतादृशाव्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशे संशयाहार्यशा- नयोारणसम्भवः तथापि तदपेक्षया लाघवेन संशयान्यत्वानाहा यंत्वयोर्निवेशनमेव समुचितम् । यत्तु प्रमेयत्वादिना स्वरूपत्वादिरूपसंसर्गतावच्छेदकावगाहि- ज्ञानावारकत्वान्निवेशयितुन्नशक्यं तादृशाध्यापकविषयताशून्यत्वमि- ति तत्तुच्छम् तद्घटकविषयतायाः प्रकारतात्वादिना निवेशनमवि- धाय उक्तान्यतरवत्वस्वसाजात्योभयस्य विषयतावैशिष्टयतयोपादे- यत्वादित्यलम्। प्रकृतमनुसराम: अयंघटभिन्न इत्यादौ स्वरूपतो. घटत्ववदिदत्वाद्यवच्छिन्नलक्षणासम्मवः घटत्वसमवायत्वसमवा. येदत्वगतसमवायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताका विषयताकत्वस्य प्रमेयवानयमिति ज्ञाने सत्वेन तत्रायंघट इति क्षा- नीयनिरवच्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितेदन्त्वावच्छिन्नविशे. ग्यताविशिष्टविशेष्यताया अभावेनाव्यापकतया तद्विषयतानिरू. पिततद्विषयताशुन्यत्वस्य प्रतिबन्धकाने विरहादिति चेन्न यद्वि- शेष्यत्वप्रकारत्वयोवैशिष्टयस्य स्वतादात्म्यापन्ननिरवच्छिन्नविषय. तासामानाधिकरण्यस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन वाच्य- स्वादोषाभावात् तस्मात् वह्नित्वसमवायसमवायत्ववह्निप्रतियोगित्वा. भावत्वाभावस्वरूपत्वस्वरूपइदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक- पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्य वह्नयभाववत्कालीनहदत्ववानय- मितिबाने सत्वेन तत्र वहयभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारता. अथ ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना निरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताविशिष्टविशेष्यताविरहात् तत्प्र. कारतानिरूपिततद्विशेष्यताया वह्नयभाववान्हद इति शाने सत्वाद सम्भव एव दोषत्वेनात्रस्वीकरणीयः सच यद्रूपावच्छिन्नविषयता निरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठाव्यापकत्वघटितकल्पेपि सम्भ वतीति स एवोद्भावयितुं योग्यः । सिद्धान्ते च प्रागुक्तसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिका वच्छेदकताकविषयत्वस्याव्यापकत्वविरहात कालीनत्वादिघटितस मुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्या व्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य वह्नयभाववानितिज्ञाने सत्वात् वह्नयभावव- स्कालीनहदत्ववानितिज्ञाने विरहाच न दोषः यदिचाभावपक्षकसं. योगेन वाच्यत्वसाध्यकस्थले वाच्यत्वाभाववानभावः अभावबान् धाव्यत्वाभाव इति ज्ञानयो विभिन्नरूपावाच्छन्नानुयोगिताकपर्याप्ति कावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य रूपभेदस्य च प्राक्दर्शितत्वेन तथै व इदत्यावच्छिन्ने वह्नयभावस्य यत्र विशेषणत्वं तज्ज्ञानीयविषयता- पच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव वह्नित्वव. हयभावत्वाभावहदत्वगतप्रागुक्तसमुदायत्वे स्वीक्रियते तथासति न दोषः एवन्तत्तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकतत्तद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिता- कसंसर्गस्य भिन्नत्वे दोषघटकत्वे च ताशसंसर्गसाधारणसमुदाय- स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्य वह्नयमा. ववत्कालीनहदत्ववानितिज्ञाने विरहानासम्भव इत्युच्यते तदाप्यधि करणत्वघटितस्य दोषत्वमङ्गीकृत्य अभावोवाच्यत्वाभाववानित्यत्र दोषवारणस्य प्रागुक्तत्वेन तत्पक्षेऽसम्भवस्तदवस्थ एव एवं यत्र दोष घटककिञ्चित्पदार्थविषयकं ज्ञाननियमतोदोषविषयकं तत्र ताशकि. चित्पदार्थेऽतिव्याप्तिः सामान्यपदार्थस्य लक्षणघटकत्वे च दोषवहि. भीवेण तत्पदार्थविषयकशानीयतद्विषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छे- दकत्वान्नदोष इति गृहाण। नच सिद्धान्ते तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्य- मेतकल्पाङ्गीकृतस्थलविशेषस्य सिद्धान्तेऽङ्गीकारे सिद्धान्तेऽङ्गीकृत. स्यात्राप्यतीकरणीयत्वात तथासत्यव्यापकविषयताशून्यत्वस्यावश्य. विवक्षणीयत्वे योभिहितोपवृत्तित्वनिवेशेऽव्याप्तिरूपदोषः प्रयोजकत. या तस्यात्रप्रसङ्गेन किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्य शानीयत्वस्य प्रवेशनीयतया हृदायेकदेशातिव्याप्तिरुद्धरेति बोध्यम् ।

·सामान्यनिरूक्तिविवेचना मैवं स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व इत्यादि । अथात्र ज्ञानवैशिष्टयानव. च्छिन्नत्वनिवेशे प्रतिहेतुव्यापकलाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतु- मत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्र साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृत. हेतुरूपासाधारण्ये चाव्याप्तिमुद्भाव्यानतिरिक्तवृत्तित्वस्था वश्यवि वक्षणीयता प्रतिपादिता तन्नयुज्यते तत्पक्षे विशिष्टद्वयाघटितत्वनि- वेशस्यावश्यकतया तत्र बहुतरसत्प्रतिपक्षादिलक्ष्यविषयता लक्ष्य विषयतामेदनिवेशस्यावश्यकतायाः प्रतिपादनीयतया लाघवेनैत त्पक्ष एवसत्प्रतिपक्षविषयताऽसाधारण्यविषयताभिन्नत्वयोरसाधा रण्यविषयताभिन्नत्वस्यैव वा निवेशमाटत्य यद्रूपावच्छिन्नविषयता. सामान्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वासाधार ण्यविषयताभिन्नत्वोभयाभावनिवेश एव कार्यस्तावतैव पाषाणमयत्व वत्पर्वतादावतिप्रसङ्गस्य असाधारण्येऽब्याप्तेश्च वारणसम्भवात् । नच नवयप्रवेशो व्यर्थः स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयता. शुन्यज्ञानीयताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकघटत्वावच्छिन्नविषयता सामान्य एवोभयाभावसत्वेन घटत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गवारकत्वात् यदिचात्राव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्य न प्रयोजनमि त्युच्यते तदास्तुतावत्तथा तथापि पर्वतत्वसमानाधिकरण्येन वह्नः साध्यतायाधूमस्य हेतुत्वे वह्निमवहिव्याप्यधूमवत्पर्वतेऽतिव्या प्तिःतद्विषयकज्ञानस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वासम्भ. वात् तथाविधस्याहार्यत्वात् धूमाभाववान्वयभाववान्वह्नयभाववा न्हदइतिज्ञानयोः निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया वाधादिवि. षयताया अपि ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वाद्वाधा दावव्याप्तिरपि अतएव वह्निमद्धदोघटवान् जलव्यापकवह्नयभावसमा नाधिकरणजलाभावादित्यत्र तादृशजलवद्धदरूपस्वरूपासिद्धौ ना. व्याप्तिः शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नस्वरूपासिद्धिनिश्चयप्रतिबन्धकतायां. तद्विषयत्वस्यावच्छेदकत्वात् । यद्यपि सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशप. क्षे तस्य प्रकृतानुमितित्वब्यापक प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताव. च्छेदकीभूतविषायत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविष यता भेदरूपत्वमेववाच्यम् । अन्यथा वह्निमद्धदपक्षकस्थले हदपक्षक धहिहेतुकस्थले वह्निमहदलाध्यकस्थले वह्निमहदहेतुकस्थले च ताह. शजलवद्धदएवपक्षाप्रसिद्धिस्वरूपासिद्धिसाध्याप्रासिद्धिहेत्वप्रसि ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना - द्धिरूपे नद्धयविवक्षायामपि दोषस्य दुर्वारत्वात् तथाचोक्तस्वरू- पासिद्धौ न दोषः तथापि हृदोवह्निमान्वह्नयभाववजलवद्वत्तिजलाभा वादित्यत्र स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः नअद्वयाप्रवेशे दुरुधरा तद्विषयताया साध्यवचावुद्धिप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्ध कतावच्छेदकत्वात् तादृशविषयताभिन्नत्वाच । नचैवमपि वयभाववद्वह्निव्यापकाभाववत्कालीनत्वे सति वह्नयभा वह्निनदवृत्तिमत्कालीनइदपनकवह्निसाध्यकस्थले वह्निव्यापकाभा. ववत्तादृशहद वह्निमदवृत्तिमत्तादृशहदयोर्वाधरूपत्वपक्षे तयोरव्याप्तिः तबुद्धेनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् व्यावर्त्तकधर्म- दर्शनरूपत्वादिति वाच्यम्बयभावस्येव वहिव्यापकाभावस्यापि स्वरू पत एव वह्निविरोधित्वात् । अन्यथा वाधवानुपपत्तेरिति तादृश. इदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्निव्यापकाभावत्वावच्छिन्नप्रकार. ताकविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाम्बाधकाभावात् ताडशहदे वहिव्यापकाभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहे यावर्त्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्धक, ताया इव वहिव्यापकाभाववतिवह्नयभावस्याव्याप्यवृत्तित्वग्रहे विशिष्ट- निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकताया अप्यावश्यकत्वात् वह्नयभावेs. व्याप्यवृत्तित्वग्रहे ऽप्रतिवन्धकत्वस्यानुभविकत्वे व्यापकाभावेऽपि स्व. रूपतोविरोधिन्यव्याप्यवृत्तित्वग्रहे तथात्वे किमितिहिनेत्रनिमीलनम्। वस्तुतो व्यावर्तकधर्मदर्शनविधयाप्रतिवन्धकत्वेपि यद्यपि नाव: श्यंनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकताकल्पनमुचितम् तथाप्ये- तद्विचारस्य प्रदर्यमाणशिष्यबुद्धिवेशद्यार्थप्रक्रियाविरोधित्वेनोपे- क्षैव समुचितेदानीम् नच हदपक्षकवह्विसाध्यकजलाभावहेतुकस्थले. विशिष्टदयाघटितत्वनिवेशवाय॑तयोक्ते वह्वयभाववजलवत्कालीन जलवद्भदेऽति व्याप्तिः तद्विषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नासिद्धिप्र. तिवन्धकतावच्छेदकत्वात् ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नतादृशप्रतिबन्ध. कतानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयताभिन्नत्वनिवेशे तदोष- वारणेपि वयभाववज्जलवत्कालीनत्वाभाववज्जलकालीनजलाभा. वहेतुकस्थले निरुक्कविशिष्टेऽतिव्यासेनवारणम् कालीनत्वविषयताया अप्यसिद्धिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वादिति बाच्यं ताहप्रतिवन्धक- ताविशिष्टान्यत्वस्यैव विवक्षितत्वात् वैशिष्ठ्यञ्च स्वानवच्छेदकीभूत विषयताशुन्यबानीयत्वसम्बन्धेन तथाचोक्कविशिष्टविषयतायां निरू- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कसम्बन्धेनासिद्धिप्रतिवन्धकत्वयोर्मध्ये कस्याप्यसत्वात् वस्तुतस्तूक्त विवक्षायामपि वह्नयभाववद्वह्नयभाववभ्रदत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गवार- णाय विशिष्टान्तगघटितत्वस्यावश्यविवक्षणीयतया तेनैवासिद्धिद्वय घटितोदासीनेऽतिप्रसङ्गवारणसम्भवेन निरूक्तविवक्षाया अनावश्यकत्वं नचोक्तज्ञाने वह्नयभावत्वावच्छिन्नावच्छेदकतैव प्रतिबन्धकतानवच्छे. दिकास्तीति नावश्यकताविशिष्टान्तराघटितत्वस्येतिवाच्यं दत्वादि. प्रकारतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदिकाया वन्ह्यभाववद्धदादिशा. ने सत्वेनासम्भववारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्य. स्वरूपस्यैव प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य वाच्यत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्यस्वावच्छेद्यत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । यत्तु मेयत्वविशिष्टासाधारण्यविषयतायामसाधारण्याविषयता भिन्नत्वविरहादति व्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वनिवेश्यमिः ति तन्त्र असाधारणण्यप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयवि. षयता भिन्नत्वस्य विवक्षितत्वे तदोषासम्भवात् अतएव घटोगगनाभा- ववदभाववत्कालीनगगनवानित्यत्र बाधबुद्धावर्तकधर्मदर्शनरूपत्वेन तत्प्रतिबन्धकतयैवनिर्वाहे विशिष्टबुद्धित्वेन प्रतिबन्धकतायाम्मानाभावे. न वाधषियतायास्तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन ताशबाधेऽव्या. प्तिरितिनिरस्तम् शुद्धगगनाभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायाम्बिशिष्टः गगनाभावे तदभावेन विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाः सम्भवा. दावश्यकत्वाच्च दोषासम्भवात् । अथ गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र बाधेऽव्या. प्तिः बाधज्ञानस्य व्यावर्तकधर्मदर्शनत्वेन ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रति- बन्धकत्वात् अभाववतिगगनाभावोऽध्याप्यवृत्तिरितिज्ञाने ज्ञानविशिष्ट. ज्ञानत्वेनेव विशिष्टज्ञानस्वेनापि प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् तत्सत्वएवबा. धज्ञान एवाभाववत्वेन घटस्यभानात् तथासति तस्यप्रतिबन्धकताया अनुभवातीतत्वात् यथा जलावच्छेदेन वह्नयभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहे ज. लवत्तया गृहीतहदे वह्नयभाववत्तानिश्चयस्य वह्निमत्ताबुद्धिप्रतिबन्धक- ताया आनुभविकत्वानङ्गीकारस्तथात्रापि तस्यानङ्गीकरणीयत्वात् न च निश्चयविशिष्ट निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे मानाभावः । तारशघटत्वाव. च्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता या गगनाभावत्वेनाभावत्वेन वावच्छिन्नप्रका. रता तनिरूपकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतयैव निर्वाहादिवाच्यं जलवान ·सामान्यनिरुकिविवेचना गगनामाववान् जलवान्तादृशघटइतिनिश्चययो निश्चयविशिष्टनिश्चयः स्वेन प्रतिबन्धकताया आवश्यकतया तथाविधानामनन्तज्ञानानामनन्त प्रतिबन्धकत्वापेक्षया ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैकप्रतिबन्धकत्वकल्पनस्यैव समुचितत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वसमानाधिकरण्य स्वीयगगनाभावत्वाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपिनविशेष्यतावच्छेदकताविशिष्टप्रकारतानिरूपि. तताहशघटत्वाबच्छिन्नविशेष्यताकत्वोमयसम्बन्धेन अवच्छेदकतावै. शिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकम्बन्धावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्न. प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिताबच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा प्तिप्रतियोग्यवच्छेदकताकत्वोभयसम्बन्धेन तथाच ताशप्रतिबन्धकतयैः व निर्वाहे विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतायाम्मनाभाव इत्युक्तदोषोदु- रुद्धर इति चेन्न प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वस्या- प्युक्ताभावप्रतियोगित्वेन विवक्षितत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितप्रति- बन्धकतावच्छेदकत्व स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपि. तप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन तथाच तादृशघटोगगनवानि- ति बुद्धिम्प्रति तादृशघटोगगनाभाववानितिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वे. न प्रतिवध्यत्वेन च तदीयविषयतायास्तदुभयावच्छेदकत्वान्नाव्याप्ति सम्भवः एवञ्च साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिघटितस्यैव सत्प्रति. पक्षत्वे सत्प्रतिपक्षविषयताभेदस्यानिविष्टत्वेन तत्राव्याप्तिवारणाय प्रति. हेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षः त्वे सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशस्यावश्यकत्वेपि वह्विव्यापकाभाव- वध्रदपवाव्याप्तिवारणाय ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानव. वच्छेदकत्वस्य प्रतियोगितयाप्रवेशः पर्वतपक्षकवह्नयभावव्याप्यसा. ध्यकस्थले वहिमपर्वतेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रथमसम्बन्धनिवेशः। नचैवमपि वन्यभाववज्जलवत्कालीनत्वेसति जलाभाववद्वाहिम- कालीनहृदपक्षकवह्निलाध्यकस्थले जलवत्ताशहदेशतव्याप्तिः । तन्निश्चयस्य साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति जलवान्वन्मभाववानिति- निश्चयविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वात प्रतिबध्यत्वाञ्च तद्विषय. तायास्तदुभयावच्छेदकत्वेन प्रतिवध्यताविशिष्टान्यत्वविरहात् । यद्यपि प्रथमसत्यन्तस्य प्रकृते नास्तिफलं तथाप्युक्तप्रक्रियाया असम्भवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वेष्यनुसर्तव्यतया तदभिसन्धा- बालाघवात्तदुपयोग्यपिविशेषणमत्रैव प्रदर्शितं प्रदर्शयिष्यतेचेति ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना बोध्यम् । यत्तु ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वं स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रति. बन्धकताविशेषणम्वाच्यमिति नोक्तदोष इति तत्र वह्निधूमोभया. भाववद्वह्निधूमोभयाभाववत्कालीनत्वेसति वह्निधूमोभयवधूमवः त्कालीनहदपक्षकवह्निधूमोभयसाध्यकम्थले वहिधूमोभयाभाववत्ता. शहदेऽव्याप्त्यापत्तेः वाधवुद्धिम्प्रति साध्यवत्ताबुद्धनिश्चयवि. शिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् स्वविशिष्टनिश्चयः त्वम्यापकेत्यत्रस्ववैशिष्ट्यं न स्वरूपमात्रेण किन्तु स्वावच्छे. दकमुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नधर्मि- काव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितत्व स्वरूपोभयसम्बन्धेन वाच्यम् तथासत्युक्तोभयसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरू- पितपक्षतावच्छेकावच्छिन्नविशेष्यताकग्रहत्वावाच्छन्नप्रतिबध्यत्वस्य जलामावो वह्निमत्यव्याप्यवृत्तिरिति शानास्कन्दितमानेपि सत्त्वेन तत्र जलव्यावर्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्धकताया अभाववत्त्वादुक्तापत्तेरस. म्भवात् । नच वयभावव्याप्याभाववद्वह्निमत्कालीनपर्वतपक्षकवडथ- भावव्याप्यसाध्यकस्थले वह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः तद्विषयतायां प्रतिब. ध्यताविशिष्टत्वस्यैव सत्वात् साध्यवत्तावुद्धरुक्तविषयताकबुद्धिम्प्रति विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वात् उक्तविषयताकनिश्चयस्य च साध्यतत्ताबुद्धिम्प्रति वह्नयभावव्याप्याभाववान्वह्निमानित्याकारकनि श्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वादितिवाच्यम् विशिष्टान्यत्वघटक- वैशिष्ट्यस्य स्वविशिष्टप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन वाच्यत्वात् स्ववैशिष्ट्यश्च स्वविशिष्टनिश्चथत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितत्व स्ववृत्तित्वामयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिब न्धकतानिरूपितत्वसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्यञ्चोभयत्रैव निश्चये प्रागु. कताहशोभयसम्बन्धेनेत्युक्तदोषविरहात । अथ निरवच्छिन्नस्वरूपेण वयभाववजलवत्कालीनत्वेसति निरवच्छिन्नस्वरूपेण जलाभाववद्वह्निमत्कालीनह्नदो वह्निमानित्यत्र ज. लवत्तादृशहदेऽतिव्याप्तिः तादृशहदधर्मिकस्य वह्निमत्त्वनिश्चयस्य जल. वत्त्वनिश्चयस्य च वयभावजलाभावाव्याप्यवृत्तित्वग्रहानास्कन्दित. स्यैवानाहार्यत्वेन तत्तत्प्रतिबध्यताविशिष्टानाहार्यनिश्चयत्वव्याप. कत्वस्य तत्तत्प्रतिबन्धकतायां सत्त्वादितिचेन्न प्रतिबध्यताविशिष्टान्य- ७ सा०वि० ·५० सामान्यनिरुक्तिविवेचना स्वम्विहाय प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्या.. नवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतान- वच्छेदकत्वस्य वाच्यत्वात् वह्नयभाववज्जलवत्कालीनत्वेसति वह्नयः । भाववज्जलव्याप्यवत्कालीनहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले जलवत्ताश. हदेऽतिव्याप्तिः साध्यवत्ताबुद्धिं प्रति ताशहदो जलव्याप्यवानिति शानस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया तज्जन्यतावच्छे. दकत्वस्यैव तादृशहदविषयतायां सत्त्वादतो ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न- स्वनिवेशः । नचैवमपि वहिव्याप्यवह्निमत्कालीन पर्वतपक्षकवहिव्या. प्याभावसाध्यकस्थले वहिमत्ताशपर्वतेऽतिब्याप्तिः तद्विषयताया निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि ध्यवत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकवहिव्याप्यवत्ताशानजन्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् प्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वस्य विवक्षि. त्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजन: कतानिरूपितत्वस्ववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वावच्छे. दकावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजन. कतानिरूपितजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तथाच वह्निम भत्ताशपर्वतनिश्चयप्रतिबन्धकनिरूपितजन्यतावच्छेदकत्वस्य सा. ध्यवत्ताज्ञानविषयतायाम्बिरहानातिव्याप्तिः वह्यभाववद्वह्निब्याप्या. भाववत्कालीनहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वह्निव्याप्याभाववध्रदेति व्याप्तिः तन्निश्चयप्रतिबन्धकवह्निव्याप्यवत्तावानजन्यतावच्छेदकत्व. स्य साध्यवत्ताज्ञानीयविषयतायां सत्वादतः प्रथमसम्बन्धनिवेशः । यत्तु वन्यभाववज्जलवत्कालीनत्वे सति वन्यभाधवज्जलव्या. वत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वहिव्याप्यवत्कालीनइदोवह्निमानि. त्यत्र जलवत्तादशहदेऽतिव्याप्तिः साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति निश्चयवि. शिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतादृशहदधर्मिकजलव्याप्यवत्ताशानज. न्यतावच्छेदकत्वस्य जलवत्तादृशहदविषयतायां तन्निरूपकग्रहम्प्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतादशहदधर्मिकवाहिन्याप्यव. तानिश्चयजन्यतावच्छेदकत्वस्य साध्यवत्त्वज्ञानविषयतायाञ्च सत्त्वादु. तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य तादृशहदविषयतायाम्बिरहात् । नच हृदो. वह्निमानित्यत्रैव जलवज्रदेऽतिव्याप्तिः वह्निमत्ताबुद्धिम्प्रति जलव्या. प्यवत्ताबुद्धर्जलवत्ताबुद्धिम्प्रति वह्निव्याप्यवत्ताबुद्धेयभावावच्छेदक ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . . जलव्याप्यवत्वबुद्धिविशिष्टत्वेन जलाभावावच्छेदकवहिव्याप्यवस्वशान' विशिष्टत्वेन च प्रतिवन्धकतया तदवच्छेदकविषयत्वावच्छिन्नतत्तज्ज्ञा ननिष्ठजनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदकत्वस्य जलवान्हदहतिज्ञानवि. षयत्वे साध्यवत्ताज्ञानविषयत्वे चमत्त्वादितिवाच्यं वह्निमत्ताबुद्धिम्प्रति इदोवह्नयभाववाअलव्याप्यवानित्येकत्रद्वयमिति रीत्या जायमानज्ञानस्य वह्नयभावजलव्याप्योभयवानितिज्ञानस्य चप्रतिबन्धकतया तदीयविष. यतायास्तादृशप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वात् जलवत्ताशानजनकतावच्छे. दकत्वाच्च एवञ्जलवत्ताबुद्धिम्प्रति जलाभाववान्वहिव्याप्यवानित्येक अद्वयमितिरात्याजायमानस्य जलाभाववाह्विव्याप्योभयप्रकारकस्य च ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया तदीयविषयतायाश्च ताशप्रतिबन्धकताव. च्छेदकत्वाद्वयनुमितिजनकतावच्छेदकत्वाच्च जलवद्ध्दविषयता यास्ताहशजन्यतानवच्छेदकत्वविरहेण जलवद्धदेऽतिव्याप्तेरनन्यवा रणीयाया निवारणाय प्रतिवन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणविष. यतापातावच्छेदकताकत्वस्य वाच्यतयोक्तरीत्याऽतिव्याप्त्यसम्म पात् । नच विषयत्वमनन्तर्भाव्य पर्याप्तिरवच्छेदकतयावाच्या ताव तैव ताहशहदपक्षकस्थलेपि न दोषः जनकतानवच्छेदकशानवैशिष्ट्य स्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादितिवाच्यं जनकतानवच्छेदकाध्याय वृत्तित्वज्ञानाभावस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेन सर्वत्रासम्भवाप: ते पर्याप्त्यधिकरणतया विषयत्वस्यैव निवेश्यत्वात नच प्रतिबन्धः कतानिरूपितप्रकारतात्वावच्छिन्नावच्छेदकतापर्याप्तिविवक्षणात्रोक्तः दोषःज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतायां प्रकारताद्वयस्य जनक तायामेकप्रकारताकत्वस्यावच्छेदकत्वादितिवाच्यम् इदानीमेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्याभ्युपगमेन धर्मिविशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानयोरेकरूपे- ण प्रतिबन्धकत्वानुरोधेन विषयत्वघटितधर्मस्यैव प्रतिबन्धकताव. च्छेदकत्वेनासम्भवापत्तेरिति । अथ घड्यभाववाअलव्याप्यवानितिज्ञानीयविषयत्वेपि प्रति बन्धकतावच्छेदकत्वपर्याप्तः सत्त्वेन तत्र जनकतावच्छेदक- पातिविरहेण तादृशइदपक्षकस्थलेपि दोषवारणमितिचेन्न व. हृषभावव्याप्यवान्हदोघटाभावव्याप्यवानितिज्ञानस्य घटाभावानुमिते. रेव जनकत्वावह्निमत्ताबुद्धरपि प्रतिबन्धकत्वात् वयभावानुमित्तेर्ज- नकत्वेपि वा तस्य नियतद्वेषविषयानुमितिविषयसिद्ध्यात्मकवानस्प- ·५२ सामान्यनिरुक्तिीवेवेचना प्रतिबन्धकत्वेपि जनकत्वविरहात् आव्याप्यवृत्तिग्रहकाले वयभा. वव्याप्यवान्वह्निमानितिज्ञानस्य जनकत्वेपि वा प्रतिबन्धकत्वविरहा. दसम्भवापत्तेः यद्यद्पावच्छिन्नविषयतात्वे प्रतिबन्धकतावच्छेदक- तावच्छेदकत्वं तत्चद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वे जनकतावच्छेदकताव: च्छेदकत्वस्य विवक्षणीयत्वात् तादृशहदपक्षके ऽतिव्याप्ते१रत्वात् । नच विषयतात्वपर्यन्तं न वाच्यं तथासति निश्चयविशिष्टनिश्चया. नामेकरूपेण प्रतिवन्धकत्व एवोक्तविचारस्योपक्रान्तत्वेन वह्नयभावा. दिधर्मितावच्छेदकीभवच्छेवालादिविषयत्वेपि प्रतिबन्धकतावच्छेदक वसरवेन तत्र जनकतावच्छेदत्वविरहण नोक्तदोषसम्भव इतिवाच्यं प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपकयावद्वधाप्यसमुदायप्रकार कशानमादायैतद्वाातिव्याप्तितादवस्थ्यात् यद्रूपावच्छिन्नात्वविशेषि तविषयतात्वेऽवच्छेदकत्वस्थ वाच्यतवा धर्मितावच्छेदकीयविषयता. याः किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदके प्रवेशा तहोषसम्भवादिति तन्न यद्यदूपवृत्तिविषयत्वे ऽवच्छेदकत्वविवक्षा. यामुक्तातिव्याप्तेरसम्भवेन तदतिव्याप्तेरप्यसम्भवात् । केचित्तु प्रतिबन्धकतायां शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्य वाध्यत्वा. भोक्तदोषः नच तदेकत्रैव विशेषणमस्त्वितिवाच्यम् तस्य प्रथमप्रतिब. म्धकताविशेषणत्वे वयभाववद्वहिव्याप्याभावव्याप्यवत्कालीनपर्वतप मकवह्निव्याप्याभावसाध्यकस्थले वहिमपर्वतेऽतिव्याप्तिः द्वितीयप्रति बन्धकताविशेषणत्वे वलयभाववद्वाह्नव्याप्याभावव्याप्यवत्कालीनहद. पक्षकवाह्निलाध्यकस्थले वह्निव्याप्याभावद्धदेचातिव्याप्तेः वह्निमत्ताबुद्धि. म्प्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वंन प्रतिबन्धकताशपर्वतोवहिव्याप्या. भावव्याप्यवानिति शानजन्यतावच्छेदकत्वस्य साध्यवत्ताबुद्धिविषयत्वे साभ्यवत्ताबुद्धिम्प्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकहदोषः हिन्याप्याभावव्याप्यवानितिज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वस्य वहिव्याप्या. भाषषधदविषयताबाश सत्वात् । नच ताहशप्रतिबध्यताविशिष्टज- नकतानिरूपितजन्यतानवच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं नतु जनकता. इयघटितौरवादत्राप्युक्तदोषाणामभावाश्च वैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपि तमानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नत्व स्वावच्छे. दकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिषध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकी. भूतधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेनेतिवाच्यं वहिव्या.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्यवद्वह्निमत्कालीनपर्वतपक्षकवह्विव्याप्याभावलाध्यकस्थले वह्निमत्प. र्वताविषयतायां साध्यवत्तावुद्धिम्प्रति प्रतिबन्धकस्य निश्चयविशिष्टनि. श्चयत्वेन तम्प्रति प्रतिबन्धकताशपर्वतोवह्निमानितिज्ञानजनकस्य च ताशपर्वतोवहिव्याप्यवानिति शानस्य जन्यतावच्छेदकत्वस्य सत्त्वा. द्वह्निमत्ताशपर्वतेऽतिप्रसङ्गादिति वदन्ति । अथ सत्प्रतिपक्षविषयताभेदानिवेशपक्षे वयभावव्याप्यवह्नयः भावव्याप्यवत्कालनिहदोवह्निमानित्यत्र वह्नयभावव्याप्यवत्ताशहदे. ऽव्याप्तिः चानविशिष्टज्ञानत्वेनावश्यकल्प्यप्रतिबन्धकतयैव तज्ज्ञानाद- पि कार्यप्रतिबन्धनिर्वाहे विशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकतायां मानाभावेन तद्विषयतायामसाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छि. अप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य तादृशजन्यतानवच्छेदकत्वस्यैव स. स्वादेतद्वारणायैव सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशे स्वावच्छेदकत्व. स्वावच्छेदकावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकत्वान्यतरस. म्बन्धेन ताशजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य वा निवेशे साध्यव्यापकाभावः धत्यक्षस्य वाधतामते वह्निव्यापकाभाववद्वहिन्यापकाभाववत्कालीनहद. पक्षकवहिलाध्यके वहिव्यापकाभाववत्ताशहदे ऽव्याप्तिर्दुरुद्धरेतिचेन्न सत्प्रतिपक्षविषयताभदवदुक्कवाधविषयताभेदस्यापि प्रवेश्यत्वात एवं साध्यवदबृत्तिमत्पक्षस्य वाधत्वे तद्विषयताभदोऽपिनिवेश्यएव ।न चात्र विशिष्टव्याघटितत्वघटितानतिरिक्तवृत्तित्वकल्पापेक्षया गौर. वमितिवाच्यं तत्रापि विशिष्टद्वयविषयतायामसाधारण्यविषयतामे- दस्य सत्प्रतिपक्षादिदिषयताभेदस्य निरुक्तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य चावश्यनिवेश्यताया वक्ष्यमाणत्वात् यदातु तदभावस्तदापि यदूपा. पच्छिन्नेऽनन्तालस्यभेदानानिवेश्यताया वक्ष्यमाणत्वात् । यत्तु शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वमेव ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्व प्र. कारताविशिष्टप्रकारत्वानवच्छिन्नत्वाभयाभावरूपम्वाच्यं वैशिष्ठ्यक्ष स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्व स्वा पच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताव. च्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगि. ताकपासिकावच्छेदकताकत्वैतत्तृयसम्बन्धेन तथाच गगनाभाववदभा. षषानितिक्षानीय गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टस्य गगनाभा. क्वान्ताशघटइतिज्ञानीय गगनाभावत्वावछिन्नप्रकारत्वस्य वाधप्र.

·सामान्यनितिविवेचना तिबन्धकतायामवच्छेदकत्वेन तत्रोभयाभावसत्त्वेन गगनाभाववदभाव वत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र वाधेऽव्याप्तिविरहात् प्रतिवध्यताविशि. ष्टान्यत्वादिकन्न निवेश्यमिति तत्तुच्छप वह्नयभाववजलववृत्तिजल. वध्रदेऽतिव्याप्तेः ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतायामुक्तविषय ज्ञाननिष्ठायां वयभाववानभाववानितिक्षानीयवह्नयभावत्वावच्छिन्न- प्रकारताविशिष्टस्य वह्नयमाववान्हदइतिज्ञानीयवह्नयभावत्वावच्छि. नप्रकारत्वस्यावच्छेदकत्वात् निश्चयविशिष्टनिश्चयप्रतिवन्धकता. स्थल एकरूपेणैव प्रतिबन्धकत्वाङ्गीकारात अन्यथा गगनाभाववदभा. ववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्राव्याप्तेरेवाप्रसक्तरिति । अत्रीच्यते एकरूपेण निश्चयविशिष्टनिश्चयप्रतिबन्धकत्वं न सम्भवति तत्तदप्रमाण्यवानानामुत्तेजककोटिप्रविष्टत्वन प्रतिबन्ध कताभेदकत्वात् नच यद्यदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तिसत्वे स्वाव्यवाहितो- तरक्षणे प्रतिवध्यीभूतज्ञानमुत्पद्यते तत्तद्भावकूटस्थ प्रतिबन्धक: तावच्छेदकघटकत्वेन प्रतिबन्धकताभेदो न प्रामाणिक इतिवाच्यं ताशकूटत्वस्य दुर्जेयत्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकाघटकत्वात् तस्य तथात्वे प्रबात्तनिवृत्तिफलककार्यकारणभावप्रतिवध्यप्रतिबन्ध कभावयोर्विलोपापत्तेः। एवमेकरूपेण प्रतिबन्धकतास्वीकारे गगनाभावदभावत्कालीन स्वेसति गगनाभाववदभावविशिष्टकालीनघटपक्षके गगनसाध्यकस्थ. ले गगनहेतुकस्थलेच गगनाभाववत्तादृशघटेऽव्याप्तिः गगनाभाव. व्याप्यवत्ताबुद्धरपि निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् गग- नाभावव्याप्यवत्ताबुद्धौ गगनाभावधर्मितावच्छेदकीभूतस्याभाववतः प्रकारत्वात् प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकत्वविरहात् । शब्दैक्या धरपक्ष गगनाभाववत्ताहशघटाद्यनन्तविषयताभदस्य गौरवापादक स्यापि यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगितया न्या. तिवारणाय ननिवेशसम्भवः तथासति इदोवह्निमानित्यत्र ताडश- घटादावतिच्यातेः नचासाधारण्यविषयतासत्प्रतिपक्षविषयताभदेवत् बाधस्वरूपासिद्धयादिविषयताभेदोपि प्रतियोगिविधया प्रवेशनीय इतिवाच्यं तथासति यदपावच्छिन्नविषयतात्वन्यापकोबाधसत्प्रति पक्षादिविषयताभेदपशकाभाव इत्यत्र पर्यवसानार तत्र बाधत्वा- दीनां बापमावजलवत्कालीनजलवद्धदादिषु वारणाय बाधत्वादि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्रत्येकशरीरे उक्तरीतेरनुसरणीयतया उक्तघटपक्षकगगनादिसाध्यक स्थले पुनरपि निपातप्रसङ्गात् । शब्दैक्यामादरपक्षेतु उक्तप्रकारस्य सर्वथा व्यर्थत्वात् यादृशपक्ष साध्यकस्थले हिदोषशानस्य न निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्ध कत्वं तादृशस्थले ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वं प्रतिवन्धकतायां याहश. स्थले तादृशप्रतिबन्धकत्वं तत्र ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नत्व तत्तहोषवि. षयत्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववत्वमेव निवेश्य लाघवात् अतएवानति. रिक्तवृत्तित्वनिवेशपक्षेपि शब्दैक्यानादर उक्तरीत्या निवेशसम्भवेन विशिष्टतयाघटितत्वस्यैव व्यर्थत्वापत्त्या यत्र सत्प्रतिपक्षाप्रसिद्धि स्तत्र भिन्नान्तमनुपादेयमेव साध्यादिभेदेन लक्षणभेदादिति पक्षम्प. रित्यज्य भ्रमात्मकहानीयेत्यादिना पक्षान्तरमनुसृतं तथाच शब्द. क्यादरपक्षमालम्ब्यैव सर्वविचाराणामुपक्रमइतिवक्तव्यं तत्रैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे गगनाभाववत्ताशघटेऽध्याप्तिर्दुरुधरा एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावे च गगनाभाववत्ताहशघटज्ञानस्य निश्चयविशिष्ट निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाम्मानाभावेनोकप्रकारस्य वैफल्यम् अभा. ववान्तादृशघटइतिज्ञानस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया भाववत्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयतायां ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रति- बन्धकतानवच्छेदकत्वविरहेणाभावसत्त्वात् तादृशघटेऽतिव्याप्तिश्च नच यद्रूपावच्छिन्नविषयतायां तादृशघटविषयताभिन्नत्वनिवेश्यमिति वाच्यं ताशघटपक्षकाभावाभावलाध्यकस्थले तस्य बाधत्वेनाव्या. प्त्यापत्तेः नच विशिष्टद्वयाघटितत्वपक्षेऽव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वोक्तस्थले इतिवाच्यं तत्प्रतीकारस्य तद्विचारावसरे प्रदर्शयिष्यमाणत्वात नचो. कातिव्याप्तिवारणाय प्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वप्रतियो- गिकाभाव एव निवेश्यो न तत्प्रतियोगितया ताशप्रतिबन्धकतान- बच्छेदकत्वमपातिवाच्यं वहिव्यापकाभाववज्रदेऽज्याप्त्यापत्तेः । यच वहयभाववज्जलबत्कालीनत्वे सतीत्यादिनोक्तस्थले प्रथ. मसत्यन्तविरहिते जलवत्तादृशहदेऽतिव्याप्तेरेवमपि दुर्वारतापत्तेश्च ॥ परेतु गोत्वमवृत्तीत्यत्र गोत्ववद्रूपबाधेऽव्याप्तिः गोत्ववानितिज्ञानस्य गोत्वत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया गोत्वप्रकारता या एव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् गोत्ववत्त्वावच्छिन्नविषयताया अ. तथात्वादित्याहुः ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना अत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयता. विशिष्टत्वं वाच्यं वैशिष्टयश्च स्वतादात्म्य स्वनिरूपितविषयता. तादात्म्यान्यतरसम्बन्धेन तथाच गोत्ववत्वावच्छिन्नविषयतावि. शिष्टविषयतायां. प्रतिबन्धकतावच्छेदकगोत्वत्वावच्छिन्नप्रकारता. निसापितविशेष्यतातादात्म्यस्य सत्त्वान्नाव्याप्तिः यत्री- दासीनपदार्थविषयकज्ञानम्बाधादिसम्बद्धोदासीनपदार्थविषयकमे. व नियमेन जायते तत्रोदासानपदाविषयतायाः प्रतिबन्ध कतावच्छेदकबाधादिविषयतानिरूपितविषयत्वाभिन्नत्वेनोदासीनेड- तिव्याप्तिः उदासीनपदार्थश्च विशिष्टद्वयाघटितत्ववार्यस्वरूपी नातः सिद्धान्ते तत्रातिव्याप्तितादवस्थ्यामीतिबाच्यं विशिष्टान्त. राघटितत्वेनैव तत्रातिन्याप्तिवारणात् वाधादिज्ञानस्य तद्विषयक त्वनियमाभ्युपगमे विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहेण बाधएवाव्याप्तिः स्यादित्यवध्ययम् ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्व इति अथ ज्ञानवैशि. ष्टयावच्छिन्नत्व सत्प्रतिपक्षविषयत्वानवच्छिन्नत्वोमयाभाववत्वं प्रति. बन्धकताविशेषणमस्तु ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नाया अपि सत्प्रतिपक्ष. प्रतिबन्धकतायास्तावता सङ्ग्रहसम्भवेन सत्प्रतिपक्षे दोषासम्भवा. दितिचेन्न जलव्यापकवड्यभावकालीनजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः निश्च यविशिष्टनिश्चयावच्छिन्नस्यैकस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्य सत्प्रतिपक्ष निश्चयोतविशिष्टविषयकनिश्चययोः सत्वात् नच व्यापकसामानाधि करण्यघटितविशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षतानङ्गीकारेण सत्प्रतिपक्षविषय. त्वानवच्छिन्नत्वन्न निवेशनीयं परमसाधारण्येऽव्याप्तिवारणायासा धारण्यविषयत्वानवच्छिन्नत्वनिवेशनीयमितिवाच्यम् एकरूपेण प्रति. बन्धकतापक्षे वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशैवालवद्भदेऽतिव्या. सेः वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवद्धदस्य विशिष्टान्तराघटित. स्वेन वारणसम्भवेपि वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशैवालस्य जल हेतुकस्थलेऽसाधारण्यानात्मकस्य तादृशविशिष्टान्तरत्वस्य च दुरुप पादत्वेन तेनोक्तविशिष्टस्य वारणासम्भवात् नचासाधारण्यज्ञान विशिष्टान्तरज्ञानानामेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षावलम्बनस्यावश्य कम्यताया विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेपि वाच्यतयात्रापि स एवास्तु: पक्षइतिन दोषइतिवाच्यं गगनाभावववदभाववतू कालीनत्वेसतिगगना- ·सामाभ्यनिरुक्तिचिना वाच्य भाववदभावविशिष्टवत्कालीनघटपक्षकगगनलाध्यकस्थले वाधनिश्चय तदन्यनिश्चयानामेकरूपेण प्रतिवन्धवपने प्रतिवध्यतावाशिष्टज- न्यतावच्छेदकविपयित्वानवच्छिन्नत्वस्य पूर्वाचिगि पूर्ववदेवाव्यालः प्रतिबन्धकताभेदपक्षऽभाववान्तारशघट इत्यापि विशिष्टनिश्चयत्वे. न प्रतिवन्धकतयाऽभाववत्ताशघटेऽतिव्याश्चति ॥०॥ ननु पदूपावच्छिन्नविषयत शालिनिश्चयन्वं प्रकृतानुमितित्व व्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताविशिष्ट तपावच्छिन्न त्वमेवास्तु लक्षणं वह्नयमाववजलबटिजलवज्रदेऽतिप्रसङ्ग स्थासम्भवात् विशिष्टाविषयकनिश्चयेषि प्रनिवन्धकत्वस्य सत्वात् वैशिष्ट्यस्य स्वव्यापकत्वरूपस्य प्रवेशनीयत्वात् ज्ञानवैशिष्ट्याव. च्छिन्नत्वन्ननिवेशनीयम् हदायेकदेशानिध्याप्तिवारणायन यद्रूपा. वच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यानिश्चयवृत्तित्वं प्रतिवन्धक वे विशेषणं वाच्यं तादृशशुन्यत्वं यद्रूपावच्छिन्ननिश्चयविशेषणं तु तथासनि वाधाद्ययातः प्रतिबन्धकत्व. स्य वह्नयभाववज्रदकालीनघटादिज्ञानेपि सत्त्वात्। नच वलय. भाववजलवत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टजलवद्ध्दत्वाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतामादाय जलव. ध्रदे तद्विपरीतप्रतिबन्धकतामादाय वयभाववज्जलवति चातिव्या सिरितिवाच्यम् स्वविशिष्टप्रतिबन्धकताव्यापकत्वस्य संसर्गत्वाद वैशिष्टयञ्च स्वतादात्म्य स्वसम्बन्धित्वान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धिता च स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छे. दकविषयत्वावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकविषयवावच्छिन्नसामानाधिक रण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वोभयसम्बन्धेन तथाच विपरी. तप्रतिबन्धकताया अपि स्वविशिष्टत्वान्नातिव्याप्तिः नच साधारण्ये कागतिरिति वाच्यम वैशिष्टयस्य स्वाभावत्व स्वरूपोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टप्रतिबन्धकताविशिष्टनिश्चयबृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वसम्बन्धन वाच्यत्वात् स्वाभावश्च स्वतादात्म्यापनासाधारण्यवि षयत्वानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावत्वलम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका स्वाभाववत्त्व स्वकालीनालाधारण्यविषयनाशून्यत्वोमयसम्बन्धावच्छि नप्रतियोगिताक इति न दोषः प्रतिबन्धकत्वाधिकरणञ्च प्रमात्मक स्विवक्षितं नातो वाधादिभ्रममादाय बाधादावव्याप्तिः एवञ्च गुणपक्ष. ८ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कद्रव्यभेदसाध्यकस्थले गुणोद्रव्यमितिवाधभ्रमविषयैकदेशेगुणेऽपि नातिव्याप्तिरितिचेन्न किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशू. न्यज्ञानीयत्वस्य प्रवेश हुदायकदेशातिव्याप्त₹रुद्धरत्वात प्रमात्वाघ टितैतल्लक्षणे प्रमात्वप्रवेशस्याप्यनौचिस्यात् वाधविपरीतवाधज्ञानयोरे. करूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षेऽसम्भवापत्तेश्चति ॥ अत एव स्वव्यापकत्व सम्बन्धाच्छिन्नस्ववृत्तित्वघटितोभयसम्बन्धेन वैशिष्टयवाच्यामिति नातिव्याप्तिरितिनिरस्तम् तथापि वाधविपरीतवाधयोरेकरूपेण प्रति बन्धकत्वे वाधादिवसम्भवापत्तेः अभाववत्ताशघटादावतिप्रसङ्गा पत्तेर्वा एतस्योपेक्षीयत्वादिति ॥ यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमिति । यद्रूपाध. च्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्च येन सामानाधिकरण्येन विशिष्टोयो यद्पावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक. विषयताशुन्ययदपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयस्तत्वमित्यर्थः जा. तिमद्वान्वयभाववानितिनिश्चयविशिष्टस्य जलवान्हदहतिनिश्चयस्य जलवान्वधभाववानितिनिश्चयविशिष्टस्य जातिमाजलवानित्यादि. निश्चयस्याप्रतिबन्धकतया तयोर्वारणायाव्यापकविषयताशुन्येति । अथ यद्रूपवृत्तिविषयतैवात्र निवेशनीया व्यर्थमव्यापकविषयताशून्य त्वनिवेशनमितिचेत्प्रागपि यद्पवृत्तिविषयतानिवेशस्य सम्भवदु क्तिकस्य सम्भावितस्थलविशेषे दोषसम्भावनयैव परित्यक्तत्वेन तादृश. सम्भावनाया अत्रापि जागरूकत्वात् तथाहि यादृशपक्षलाध्यकस्थले साध्याभावावच्छेदकधर्मस्य केवलस्य न पक्षांशे भानमपितु किञ्चि त्पदार्थविशेषितस्यैव तत्र साध्याभाववत्तद्धर्मववृत्तितद्धर्मवत्पले. इतिव्याप्तिः तद्धर्मवत्पक्षतावच्छेदकगतसमुदायत्वस्य यद्रूपमध्ये धा रणासम्भवात् तद्रूपवृत्तिविषयत्वाप्रसिद्धः परस्परस्वावच्छिन्नविष- यताशुन्यत्वस्य लक्षणघटकतापक्षेऽलक्ष्यतावच्छदकोक्तविशिष्टधर्म: वत्पक्षतावच्छेदकगतमुदायत्वस्यापि धारणासम्भवात् किञ्चिविशे षिततद्धर्मवत्पक्षतावच्छेदकगतसमुदायत्वस्य धारणसम्भवेपि तद्रू. पावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताशुन्यत्वस्य वि. शिष्टाने सत्त्वात् । अत्र किश्चित्पदार्थ उक्तविशिष्टघटकाधेयत्वा तिरिक्त एव ग्राह्य उक्तविशिष्टघटकपदार्थविशेषिततज्ज्ञानस्योक्तः विशिष्टज्ञानात्मकत्वस्यैव स्वीकारात् तेनाधेयत्वविशेषिततद्धर्मवत्पक्ष ·सामान्यनिरुतिविवेचना ५९ तावच्छेदकगतसमुदायत्वमादाय नातिव्याप्तिवारणसम्भवः ॥ यद्वा यत्र स्थलविशेष वाघज्ञानं नियमनोदोषाघटकनियतवस्तु द्वयविषयकमेव ताशवस्तुविषयकज्ञान ज्ञानञ्च पदार्थान्तराविशर्षितस्त्रां. शकतद्वस्तुविषयकमेकञ्चत्ताशवस्त्वन्तर विषयकापरज्ञानकालीनमे वानुमितिप्रतिबन्धकवाधभ्रमरूपमेव बजायते स्वांशे किञ्चिपदार्थः विशेषिततद्वस्तुविषयकच वाधघटकेनापि किश्चित्पदार्थेन विशे. षितस्वांशविषयक तत्तद्वस्तुज्ञानश्च नियमेन वाधघटकसकलपदा- र्थानां विशकलिततया विशिष्टतया वावगाहमानमेवच जन्यते तत्र तत्तद्वस्तुनिष्ठविषयतावच्छेदकधर्मगतसमुदायत्वद्वयमादाय वाधेs- व्याप्तिबोध्या ।। एतेन · परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वनिवेशस्य दृष्यत्वेन लक्षणाघटकत्वानोक्तातिप्रसङ्गसम्भवः अव्यापकविषयताशुन्यत्वनि वशेपि नोक्कातिप्रसङ्गस्थ किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयः ताशून्यत्वनिवेशनादृते वारणम् एकत्र तनिवेशेनैवातातिसङ्ग. वारणसम्भवात् दलान्तरेसार्थक्याय स्थलान्तरन्तत्रैव वासा. ध्याभाववत्तद्धर्मवत्त्वावच्छिन्नविषयकस्योक्तविशिष्टज्ञानान्यस्य कि चिद्विशषिततद्विषयकत्वानियतमाधिकङ्कल्पनीयमित्युक्तीनानावकाशः अत्रैकराव्यापकविषयताशून्यत्वस्यापरत्र रूपवृत्तित्वस्य प्रवेशेपि चातिव्याप्तितादवस्थ्यम् रूपवृत्तिविषयताकस्य स्मकस्यापरतादृशशानकालीनस्यैव सम्भवात् अव्यापकविषयताशू. न्यत्वाच्च वाधघटकविषयताया अव्यापकत्वविरहात् वाध. विशिष्टविषयतायाश्चाव्यापकत्वेपि भ्रमे तदभावात् उभयत्रा. व्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशेच ताहशनिश्चयत्वस्य स्वांशेवाध- घटकपदार्थावगाहिविशकलितबाधघटकसकलपदार्थावगाहिज्ञानद्व. येऽप्रतिबन्धकेऽव्यापकविषयताशुन्यसत्त्वेन तत्तद्वस्तुत्वद्वयस्य धार- णासम्भवात् प्रतिबन्धकत्वैक्यपक्षे परस्परविषयताशुन्यत्वादिसक लनिवेशपक्षेचास्यदोषस्य सम्भव इतिवोध्यम् ॥ यदिच प्रास्थलवि. शेषकल्पनं युज्यतेऽव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य प्रन्यकृता शिष्यबुद्धि. वैशवाय कृतत्वादत्रतु तथात्वाभावेन स्थलोत्प्रेक्षणस्यायुक्तत्वात् अ. न्यथा निःकारणतदुत्प्रेक्षणस्याच्यापर्कविषयताशून्यत्वनिवेशदरक- स्यापि सम्भवादित्युक्तिरतुमता स्याद्विदुषान्न तदा निवेशनीयमन्याप. वाधभ्रमा.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कविषयताशून्यत्वं यद्रूपवृत्तिविषयताकनिश्चय एव याहशविशिष्टवि- षयकनिश्चयशब्दावाच्या एञ्च जलवान्वयभाववानवा हृदो. जलवान्नवेतिसंशयवारणायोभयत्र निश्चयत्व निदेशनम् । परन्त्वयमत्रविवेकः विशेणांशे संशयस्वीकारे यद्रूपाप्रसिद्धयाऽस म्भवो न्यथा वह्वयभाववज्जलवकालीनघटस्वादिकमादायातिन्याप्ति. रिति अब्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशपक्षेच अलवान्वह्निमान्नवेति सं. शयस्यापि वह्नयभावबज्जलवत्त्वावच्छिन्नविश्यकत्वेनाव्यापकविषय. ताशून्यत्वेन च तद्वारणायकत्र निश्चयत्वनिवेशनम् उभयत्र च वयभा. ववत्तेजोभाववद्वृत्तितेजोभाववद्धदादौ तेजोभाववान्वह्निमानवतिसं. शयं इदस्तेजस्वीनवेतिसंशयञ्चादायातिव्याप्तिवारणाय नचाव्याप. कविषयता यदपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वेन निवेशनीया तथाच नोक्तातिन्याप्तिरितिवाच्यं भेदत्वाभावत्वादाना. मखण्डोपाधित्वे तादात्म्यन भेदलाध्यकढदपक्षकस्थले भेदभेदवद. भावभेदवद्धृत्यभावभेदवद्मदे स्वरूपतोभेदत्वभेदभेदकोटिकमभाव. भेदवान्भेदोनवेतिसंशयं स्वरूपतोऽभावत्वाभावभेदकोटिकं हृदोड भावोनवेतिसंशयश्चादायातिव्याप्तिवारणाय तत्सार्थक्यसम्भवात भेद. त्वादीनां सखण्डत्वेतु हृदपक्षकतद्यक्तिसाध्यकस्थले तद्यक्तिभेदवद्धट भेदवद्वसिघटभेदवद्धदेऽतिव्याप्तिर्बोध्या ॥ अथसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन निश्चयवैशिष्टयनवाच्यमपितु तादात्म्येनैव तथासति संशयान्यत्वरूपनिश्चयत्वमपि सकृदेव प्रवेश्य वस्तुतो यदपावच्छिन्नविषयताकत्वे सति यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्व वनिश्चयत्वमेव प्रवेशनीयं लाधवात् । यत्त्वव्यापकविषयताशून्यत्वनि वेशनस्थावश्यकतायाः प्रागेव दर्शितत्वेनोक्तविषयतानिरूपकत्वद्वय. शालिनस्समूहालम्बनस्यान्यापकविषयताअन्यत्वविरहेण यद्रूपमध्ये बयभावपन्जलवत्वादेः सन्निवेशासम्भवः न च किश्चिद्रूपावच्छिन्न- विषयत्वाध्यापकविषयताशून्यत्वमेव विशेषणम्वाच्यं समूहालम्बन स्यापि वहयभाववज्जलववृत्तिजलवइदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयताशून्यत्वलम्भवातिवाच्यं हृदोजलवज्जातिमत्काली. मवह्निमान् जलादित्यत्र ताशवयभाववज्जलववृत्तिजलवद्ध देऽतिव्याप्तेः जलवान्ताहशवह्नयभाषवाजलवाजातिमानितिसमू. हालम्बनस्यायुक्तविशिष्टरूपावच्छिन्नविषयित्वान्यापकविषयिता:- ·. सामान्यनिरुक्तिविवेचना न्यत्ववत्वेन यद्रूपमध्ये तादृशवह्नयभाववज्जलवत्वादेर्धारणासम्भवादि ति तत्तुच्छम् यदूपावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्व स्यैव यद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशेषणत्वोपगमेन समानाकारकशानी यविषयितयोरैक्येनाव्यापकविषयिताशून्यप्रत्येकज्ञानयित्वस्य समूहा लम्बनशानीयविषयत्वे सम्मवाहोषविरहात् गगनाभाववदभावव- स्कालीनघटोगगनवानित्यत्र गगनाभाववत्ताहशघटे हेतुमत्पक्षघटि. तासाधारण्ये चाव्याप्तिवारणं समानाधिकरण्यसम्बन्धेन निश्चयवि. शेषणत्वपक्षवद्वोध्यमितिचेन्न यादृशस्थलविशेषेऽवच्छेदकधर्मदर्श नविषयालक्ष्यविशिष्टघटकभागद्वयस्य समूहालम्बनचानकदापि न जा. यते तत्रोक्तविशिष्टेऽतिव्याप्तेः अव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयतत्त. द्भागविषयताकत्वस्य प्रत्येकाने विशिष्टशाने चासत्त्वात् तत्तदूपस्य पद्रूपपदेन धर्तुमशक्यत्वादिति ॥ ननु यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्यननिवेश्यं वय. भाववज्जलवद्वत्तिजलवद्धदत्वावच्छिन्नविषयताया यदपावच्छिन्न. विषयतात्वेन तामुपादायातिव्याप्तिवारणसम्भवादितिचेन्न वयभा. ववद्धदादावसम्भवापत्तेः गगनाभाववद्गगनाभाववत्कालीनघटेs. व्याप्त्यापतेश्च । एतेन ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृ. तित्वविवक्षणेनासम्भवइत्युक्तविवशानिर्दुष्टतिनिरस्तम् उक्तबाधना नस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेन तत्रा. व्याप्तेर्वारयितुमशक्यत्वात् तज्ज्ञानस्य विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रति. बन्धकत्वपक्षेऽभाववत्तादृशघटेऽतिव्याप्तेखे प्रसङ्गात् नच विशिष्टः द्वयाघटितत्वनिवेशेप्युक्तासम्भवोव्याप्तिरतिव्याप्तितिवाच्यं तदुपा. दानवलादेव प्रापरिस्कृतप्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदक त्वस्य वक्ष्यमाणविशेषणान्तरस्य च विषयताविशेषणत्वलाभेनोकदो. षाणामुक्तविशेषणवैयर्थस्य च वक्तुमशक्यत्वादितिपरमार्थः । येतु ऋजवः तानप्यनु किञ्चिदुच्यते यत्र स्थलविशेषे साध्याभा. यवत्पक्षविषयकं ज्ञानं यदा यदोत्पद्यते तदा जलवद्धदादिकि ञ्चिद्वस्तुविषयकमेव ताशवस्तुविषयकमपि ज्ञानं बाधविषयकमेव तज्ज्ञानश्च कदाचिदपि न बाधघटकस्वघटकतत्तत्पदार्थमात्रविषय ज्ञानकालानं तत्राव्याप्त्यापत्तेः यदूपपदेन जलवद्ध्दत्वस्य धारण. सम्भवेन तद्रूपावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य वाधवाने विरहात् बि. .

·सामान्यनिरुकिविवेचना शिष्टतयाघटितत्वनिवेशे रूपद्वयमध्ये वह्नयभाववद्घटत्वजलवद्ध. दत्वयोर्धारणासम्भवात वह्नयभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयतायां वक्ष्य- माणतादृशजन्यतानवच्छेदकत्वादिविशेषणविरहात् स्वावच्छिन्नविषयः त्वाव्यापकविषयताशून्यवाहित्वाादितत्तद्धर्मावच्छिन्नविषयताकानश्चयः कालीनत्वस्य जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयताकनिश्चये विरहेण यद्रूपम- ध्ये वह्नित्वादेरपि धारणासम्भवात् जलवद्ध्दत्वस्यैवोभयथोपादानस्य रूपत्वयार्भेदविवक्षया वारणसम्भवात् अन्यथा द्विधानिवेशवैफल्यात् । नच यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वपक्षस्या- भ्यर्हितत्वेन तत्र यद्रूपपदेन वह्नित्वस्यापि धारणसम्भवात् जलवद्ध दादिविषयकज्ञानस्यैव वह्नयभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप. कविषयताशुन्यत्वात् वह्नित्वावच्छिन्नविययकत्वाञ्चेतिवाच्यम् निश्च ययोर्भेदस्य विवक्षितत्वात् एकदा बाधज्ञानद्वयाभावस्यैव च क ल्पनात्। यद्वा किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वन्न निवेश- नीयमपितु याशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकवि. षयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदिका भवति यारशरू. पावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तीयविशेष्यत्वानवच्छिन्नावच्छेदकताक विषयिता ताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकताहशावच्छेदक ताकविषयताशुन्यत्वमेव तथाच जातिमत्पक्षकस्थले जलवजातिमत्वा वच्छिन्नविषयताके जातित्वादिना तत्तजात्यवगाहिशाने तदन्यजा. तिजातित्वादिगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेद कताकविषयतावद्भेदसत्वेपि ताशसमुदायत्वस्य धारणासम्भवात तवच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकताया जातिनि. ष्ठाया विशेष्यत्वावच्छिन्नत्वात् जलत्वसमवायत्वसंयोगत्वजातित्व. गतसमुदायत्वस्य धारणसम्भवेपि तदवच्छिन्नानुयोगिताकपाप्ति कावच्छेदकताकत्वस्य जातित्वेन तत्तज्जात्यवगाहिनिखिलझानी. यविषयतायामेव सत्वेन तादृशविषयतावद्भेदस्य तत्रसस्वासम्भ- वात् जलत्वहदत्वादिगतसमुदायत्वस्य धारणसम्मवेपि तदव. छिनानुयोगिताकपातीयताहशावच्छेदकताकविषयत्वत्वस्य ज. लवान्ददइतिज्ञान एव सस्वाति तद्वारणीयाया वह्नयभाववज्जल- पत्तिजलवज्जातिमत्यतिव्याशारणादिति ।

·सामान्यनिरुतिविवेचना ६३ अथैताशस्थलस्वीकारे जलवद्धदेऽतिव्याप्तिरितिचेत् प्रकृतपक्ष साध्यहेत्वघटितभिन्नत्वस्य यदपावच्छिन्नविशेषणत्वोपगमानाति. व्याप्तिरितिकेचित् । परेतु वाधविषयकं ज्ञानं कदाचिद्घटकालीनज. लवद्ध्दविषयकं कदाचित्पटकालीनजलवद्धदविषयकच तादृश जलवद्धदज्ञानमपि वाधविषयकमेवान्यत्सर्वपूर्ववत् कल्पनीयमि त्येताशस्थलएवाव्याप्तिर्वोध्या नच तत्र घटकालीनजलवध्रदेऽति. व्याप्तिः विशिष्टान्तरबाधघटितत्वादिति । एतेन विशेष्यदल उक्तभेदनिवेशस्यावश्यकत्वे एकविशिष्टाघटि- तत्वघटकविशिष्टेपि तद्भेदो निवेश्योऽप्तर्वारणसम्भवादित्युभयत्र गुरुतरघटितत्वाटतभेदनिवेशनगौरवदुस्थमपि नितरान्निरस्तम् अ. भेदनिवेशस्य प्रयोजनाभावात । अथवा यत्रस्थलविशेषे साध्यव्या. पकाभाववत्पक्षरूपबाधज्ञाननियमतो वार्धाशे किञ्चित्पदार्थविषयक- मेव जायतेऽन्यत्सर्व पूर्ववत्तत्र वाधेऽव्याप्तिः वाधविषयतायां लक्ष्यता. वच्छेदकगतलमुदायत्ववृत्तित्वविरहेण वक्ष्यमाणोभयाभावस्य ताह. शजन्यतानवच्छेदकत्वस्य वासत्त्वात् विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेच पूर्ववदेव वारणसम्भवादितिप्राहुः । केचित्तु हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्येऽव्याप्तिवारणस्य विशि. टद्वयाघटितत्वकल्पे परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वनिवेशेनै व सम्भवेन तस्यावश्यनिवेशनीयतया भाववत्कालीनघटादिपक्षकगगनादिसाध्यकस्थलीयवाधादेर्वारणस म्भवेन प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वस्य गुरुतरस्य न. निवेशः कार्य एकविशिष्टाघटितत्वकल्पे च वयभाववद्धा. दादौ ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वप्रवेशादेवाच्याप्तिवार णसम्भवेपि तादृशघटपक्षकस्थलीयवाधेऽव्याप्तिवारणाय जन्य तानवच्छेदकत्वस्यानन्तताहशवाधविषयताभेदस्य वा निवेशः कार्य: एवमसाधारण्यविशेषाव्याप्तिवारणाय गुरुभूतानुगतासाधारण्यत्व विशिष्टविषयताभेदस्यानन्तासाधारणविषयताभेदस्य वा प्रवेशो विधेय इत्यस्मिन्नेव पक्षे महागौरवमिति । नच विशिष्टद्वयाघटितत्व कल्पेऽभाववत्ताहशघटे नीलरूपाभाववन्नीलादावनिव्याप्तिधारणाय तेषां भेदनिवेशस्यावश्यकतया वगौरवमितिवाच्यम् उक्कालक्ष्य. विषयकवानानां विशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतायाः समुचितत्वेन तावतैव गगनाभाववद.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तद्विषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वविरहे. जातिग्याप्त्या तेषांभेदनिवेशस्यात्राप्यघश्यकरणीयत्वात् ताहशबा. धामस्थापि विशिष्टनिश्चयत्वनैव प्रतिबन्धकतया तत्रान्याप्तिविरहेण तत्तद्विषयताभेदनिवेशस्थानावश्यकत्वेप्यनन्तासाधारण्याविषयताभे. दमिवेशस्यावश्यकरणीयनया गौरवस्य दुरत्वात् । यत्वेकविशिष्टाघटितत्वकल्पे यत्त्वतत्वयोरननुगततया वयभा. क्वज्जलवदृत्तिजलबद्ध्दत्ववह्नयभाववउजलवत्कालीनजलवद्धद. त्वाद्यनन्तधर्मावच्छिन्नविषयत्वाभावकूटस्य निवेशो विशिष्टवयाघ. टितत्वकल्पे च तत्स्थाने वयभाववज्जलवत्वावच्छिन्नविषयतावि. शिष्टजलवदत्वावच्छिन्नविषयत्वाभावस्यैकस्यैव निवेश. इति लाघवमिति तन प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञान- वैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावृत्यभावायप्रतीयोगितया परम्परानि. कपिता या निश्चयनिष्ठावच्छेदकता तद्विशिष्टविषयताशून्यत्वरूपस्यैः कम्यैवाभावस्य प्रवेशात् गौरवविरहातू वैशिष्टयञ्चं स्वनिरूपि. तपरम्परावच्छेदकतावत्त्व स्वसमानाधिकरणाव्यापकविषयताशून्य. स्वरूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वोभयस. म्बन्धेन स्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनेति । न च सामान्यामा वस्यास्वीकारे उक्तनिवेशासम्भवात् कूटनिवेश एव कार्यस्तत्रो. तमेवगौरवमितिवाच्यं सामान्याभावास्वीकारे वह्नयभाववज्जलव स्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टविषयत्वाभावस्याभावात् तस्यापि तद्विषयत्वाभावकूटपर्यवसायित्वात् तस्यविशिष्टधर्मावच्छिन्नवि षयत्वाभावकूटापक्षगुरुत्वेन विपरीतगौरवात् परम्परायाः संसर्ग. स्वानभ्युपगमे निवेशदुःकरत्वस्यापि तवैवं प्रसङ्गादिति वदन्ति । तदसत् परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वनिवेशस्यालक्ष्यभेद निवेशापादकस्याग्रेनिराकरणोयत्वात् असाधारण्याव्यातिवारका प्रकारान्तरस्य वक्ष्यमाणस्यात्रापिसम्भवादिति ॥ अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तीति प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवि शेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकत्वे सति प्र. कृतसाध्यतावच्छेद कावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुतावच्छे. दकावच्छिन्नप्रकारताकप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकानुमि तित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानिष्ठव्यापकतानिरूप- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कमित्यर्थः। अत्र सानादिगोचरेच्छाम्प्रति विषयस्यैव प्रतिवन्धकतया हानमात्र एवेच्छानिरूपित प्रतिबन्धकत्वसत्त्वेन यद्पद्वयमध्ये पहित्य- हवत्वादेर्ग्रहणसम्भवेन सर्वत्रासम्भवापतेः निरुकप्रतिवध्यतानिस पितत्वेन प्रतिबन्धकताधिशोषिता । नच ज्ञाननिअपित प्रतिबन्धकतैव प्रवेश्यतामुक्तप्रतिवध्यतानिवेशो व्यर्थ इच्छाप्रतिवन्धकताया वार- णादितिवाच्यं हृदत्वावच्छिन्नविषयनाथालिनिश्चयविशिष्टवह्नयभाव. त्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयेप्यभावर्मिकप्रतियोगितासम्बन्धेन वह्नयभाववत्ताज्ञाननिरूपितप्रतिबन्धकतायास्सत्वेन लक्षणासम्भवा. पत्तेः।नच प्रकृतानुमितिनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितत्वनिवेशोपि सम्भ- वदुक्तिक उक्तदोषादिति' तादृशानुमितित्वव्यापकत्वनिवेशः तत्रापि सत्यन्तानुपादाने वधभाववजलवद्धृत्तिजलवदेऽतिव्याप्तिः स्या. तत्प्रतिवध्यतायास्तादृशानुमितित्वाव्यापकत्वात् अतएव पशतावच्छे. दकसाध्यतावच्छेदकयोस्तत्र निवेशः कृतः यत्किञ्चिवविच्छिन्न. विशेष्यत्व यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नप्रकारत्वयोःप्रवेशे इदोवहिमान् वह्नय. भाववज्जलवद्वत्तिजलाभाववद्धटादित्यत्र ताशजलवद्धदोवहिमान् घटाभाववत्तद्यक्तिमदत्तितद्यक्त्यभावादित्यत्र तादृशतद्यक्तिमद्धः चाव्याप्त्यापत्तेः किञ्चिद्धर्मपदेन घटत्वमादाय तद्धर्मावच्छिन्नवि. शेयकवहिप्रकारकानुमिति तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वा. वच्छिन्नविशेष्यताशात्यनुमितिञ्चादाय दोषघटकविशिष्टद्वयनिश्चय- प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतायास्तादृशानुमितित्वव्यापकत्वस्यो. पपदानसम्भवात् विशेष्यानिवेशे धूमाभाववद्वत्तित्ववदयोगोलकसंयो गववृत्त्ययोगोलकसंयोगवटही वयभाववज्जलवद्धृत्तिजलवद्धदे च हुदोधूमवान् वह्नरित्यत्रातिव्याप्तिः स्यादिति तनिवेशः त. त्रापि साध्यतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकपक्षतावच्छेदकानामुक्तदोष. वारणायैव प्रवेशो बोध्यः यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्यादेः प्रवेशे गगनाभावववृत्तित्ववदभावववृत्तित्ववत्कालीनधूमवान् वढे. रित्यत्र व्याभिचारेऽव्याप्तिः स्यात् गगनत्वावच्छिन्ननिरूपितम्याप्ति. विशिष्ट वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारकग्रहप्रतिवध्यताया गगनत्वात्मककि- श्चिद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्यवगाहिताहशानुमितित्वव्यापकत्वस: म्भवादेवमन्यदप्यूह्यम् ॥ ननु ताहशानुमित्यवृत्ति यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टया.

·सामान्यानरुक्तिविवेचना ता. दृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वमेवो. पादेयमलम्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वान्तोपादानेनेतिचेन्न पर्वत. पशकवह्नयमावण्याप्यलाध्यकपर्वतीयवह्नयभावहेतुकस्थले पर्वतीयव हिमपर्वतेऽव्यातेः पर्वतीयवह्नित्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयः विशिष्टवह्निमत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्य प्रकृतानु. मित्यवृत्तित्वात् प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यहेत्ववगाहिज्ञानस्य दृशनिश्चयात्मकस्याहार्यत्वनानुमितित्वविरहात् अयञ्च दोषो ग. गनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र बाधे हेतुमत्पक्षघ. टितालाधारण्ये चाव्याप्तिवारणाय परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्य त्वस्य घटकतया प्रवेशे बोध्यो न चान्यथा प्रतिवध्यताविशिष्टज. न्यतानवच्छेदकत्वस्य विशिष्टद्वयविषयताविशेषणत्वे च वह्नय- धिकरणवृत्यभावनिरूपितत्वामावव्याप्यवत्प्रतियोगिताकालीनजल. हेतुकहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वह्विव्यापकाभाववज्रदेऽव्याप्तिः व्यापकाभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टवलयधिकरण. त्यभावनिरूपितत्ववत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चय त्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वात् तादृशविशिष्टतयविषयतयोर्जन्य- तानवच्छेदकत्वाच बाध्या । अग्रे वक्ष्यमाणस्योभयाभावस्य विशिष्टः द्वयविषयताविशेषणत्वे च हुदः प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमाभावव्या प्यवदभावकालीनत्वे सति प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नाभावा- भावव्याप्यवदभावकालीनत्वे सति वा वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमा. भावव्याप्यवद्धदे साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिघटितायां स्वरूपा- सिद्धावप्यव्याप्तिःधूमाभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टा भावत्वावच्छिन्नविषयतानिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तितया ता- दृशविशिष्टद्वयविषयतायां धूमाभावव्याप्यवद्धत्वगतसमुदायत्व. वृत्तित्वविरहेणोभयाभावस्थापि सत्त्वाच्च । अयश्च दोषो जन्यतानव च्छेदकत्वस्थाने स्वनिरूपितजनकतावच्छेदकत्व स्वावच्छेदकत्वा. न्यतरसम्बन्धेन जन्यताविशिष्टान्यत्वविवक्षणे तत्र न सम्भवत्यन्य. था कल्पत्रयोपि बोध्यः । तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानावृत्तित्वन्निवे. श्यं तावतैवोक्तदोषवारणादितिचेन्न वधभाववधूमवरका लीनवहिसाध्यकामावपक्षकधूमहेतुकस्थले प्रागुक्तस्वरूपासि- अथ ·सामान्यनिरुकिविवेचना .. द्धावण्यातः प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमवनिश्चयोत्तरम्प्रकृतानुमित्यु. त्पादासम्भवादनुमितेरभाव वह्नयवगाहित्वात् वह्निमत्तावुद्धश्च प्रति बन्धकसभावादिति । वस्तुतस्तु पर्वतपक्षकवह्नयभावव्याप्यसाध्यकस्थले वह्निमत्पर्वते व. हयभाववज्जलवत्कालीनधूमहेतुकहरपक्षकवह्निसाध्यकस्थले च जलव- ध्रदेऽतिव्याप्तिः स्यादिति विशेष्यदले प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वस्य प्रक- तानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिमानावृत्तित्वस्य यदूपावच्छिन्नविषय. ताशालिनिश्चयत्वे विवक्षितुमशक्यतया प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्र- तिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वप्रवेशस्यावश्यकतया विशेष्यद. लघटकविशिष्टतयाघटितत्वघटकप्रतिबन्धकत्वैक्यस्थावश्यविवक्षणी. यताया अग्रेवाच्यत्वात् द्विधा प्रकृतानुमितित्वब्यापकत्वस्याप्रविष्टत्वेन तत्प्रयोजनानुसन्धानं वायसदशनानुसन्धानसमशीलमेवेति बोध्यम् । अथ प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्वन्धरूपमेव वाच्यं ला- घवात् नच बहित्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टहदत्वावच्छि- नविषयताशालिनिश्चयत्वादः वाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेनास. म्भवापत्तिरिति वाच्य प्रतिबन्धकताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्य विव. क्षितत्वात वैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व. स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदक विषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयतालामानाधिकरण्याभयलम्ब धेन ॥ वस्तुतःस्वावच्छेदकत्व स्वनिरूपितलामानाधिकरण्यसम्बन्धा- वच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदकविषयतासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धे. नैव वैशिष्टयम्बाच्यम् तेन वह्नित्वहदत्वाचवच्छिन्नविषयताया शान. वैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेपि नासम्भवः ॥ नचैवमपि घह्विव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः तद्धटकव. हित्वजलत्वाधवच्छिन्नविषयताया असाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छेद. कत्वादितिवाच्यम् । अव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयत्वएव प्रतिव. न्धकतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् तथाविधवाहित्वजलत्वाधच्छिन्न- विषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् एवञ्च प्रथमकल्पोपि समी. चीन एव सएवच यथाश्रुतप्रन्थलभ्यः । नच संय्योगवज्जलपक्षकव. हिसाध्यकेसंयोगेन संयोगवज्जलहेतुकस्थलेऽसाधारण्येऽव्याप्तिः सं. योगबजलत्वेन घटावगाहिनस्संयोगवन्जलं संयोगवज्जलवदित्याका.

·सामान्यनिलक्विविवेचना रकमानस्य संयोगवज्जलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्य त्वात संयोगवज्जलवरवावच्छिन्नविषयत्वस्याव्यापकत्वपि तज्वाने प्रकारांशे भ्रमात्मके विरहात यदूपपदेन संयोगवज्जलत्वस्य धारणल. म्भवात् द्वितीयरूपमध्ये च वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिसंयोगवज्ज. लस्वस्यैव धृतत्वादिति वाच्यं यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयपा. वच्छिन्नविषयत्वेऽव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च स्वरूपेण जलव ज्जलं स्वरूपवजलवज्जलकालीनवढिमान् स्वरूपवज्जलादित्यत्रासा. धारण्येऽव्याप्तिः जलवज्जलं स्वरूपवज्जलवदितिक्षाने स्वरूपवज्जलव. ज्जलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्योक्तस्यापि सत्त्वेन यद्रूपपदेन स्वरूपवजलवज्जलत्वस्य धारणसम्भवादितिवाच्यं याहश. रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयतानिरूपित. यादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविष. यत्वस्याव्यापकत्वेन विवक्षितत्वात् विशिष्टपक्षतावच्छेदकस्य प्रकृते. ऽप्रसिद्धत्वेपि जलत्वजलस्वरूपजलस्वगतसमुदायत्वस्य प्रसिद्धत्वेन तस्य स्वरूपवस्वजलत्वगतसमुदायत्वस्य च याशरूपपदेनोपादान. सम्भवेनोकवाने ताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेद- कताकविषयतानिरूपितताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपल्याप्तिका- वच्छेद कताकविषयताशून्यत्वविरहात् ॥ वक्ष्यमाणपरस्परस्वावच्छि. विषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य यदपावच्छिन्नविषयताद्वयेऽत्रापि विशे. षणत्वेनोपादाने नैतदोषावकाश इत्यपि कश्चित् ॥ यत्तु रूपवृत्तित्वोपादानपक्षेऽव्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशस्याप्रयो. जनत्वेन स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे दोषैकदेशविषयतामा- दाय सर्वत्रासम्भवोऽनतिरिक्तवृत्तित्वमनिवेश्याव्यापकविषयताशून्य- त्वद्वयस्य निवेशे च विपरीतमेव गौरवमिति तत्तुच्छम् तद्रूपावच्छिन्नवि. षयत्वेऽसाधारण्यविषयताभेदस्य स्वघटकविषयताव्यावृत्तस्य प्रति. वध्यताविशिष्टजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य चावश्यविवक्षणीयस्यात्रापि विवक्षणेदोषस्यासम्भवात् विशिष्टयाघटितत्वस्यैकविशिष्टाघटित. त्वपर्यवसितत्वे यन्पावच्छिन्नविषयतासामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छे. दकत्वस्य विवक्षयाप्युक्तासम्भववारणसम्भवात् असाधारण्यविषय- साभेवस्यैकदेशविषयताब्यावृत्तस्यानिवेशे जन्यतावच्छेदकत्वस्यैक. देशसाधारण्यप्रतीक्षाया अकृतत्वेपि च नक्षतिः॥

·सामान्यनितिविवेचना बन्धकतया अत्र नीलोत्पलवान्दो रक्तदण्डवानित्यत्र वाघेव्याप्तिः समान- विषयकानुमितिम्प्रति समानविषयकप्रत्यक्षतामग्रयाः प्रतिबन्धक त्वेन तस्याञ्च विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानत्वेन नीलोत्पलत्वा वच्छिन्नविषयकवानस्य रक्तदण्डत्वावच्छिन्नप्रकारकज्ञानस्य निविष्टतया तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयतायाः स्वरूपसम्बन्धरूप. प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वे यद्रूपपदेन तादृशरूपद्वयस्य प्राह्यतया बाधवाने तत्तदूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वविरहात् एवं हृदः कृतसाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनवाहिमान् ज लादित्यत्राप्यव्याप्तिः चिकीर्षासामग्रघा विशिष्टवुद्धिम्प्रति प्रति. तस्यां कृतिसाध्यतावत्पाकत्वावच्छिन्नविषयज्ञानस्ये एसाधनतावत्पाकविषयमानस्य चान्तर्भूततया ताशपाकत्व रूपधर्मद्वयस्य यद्पपदग्राह्यत्वेन तत्तदूपावच्छिन्नविषयताशुन्य त्वस्यासाधारण्यक्षाने विरहात् । यदिचोक्तस्थलद्वये विशिष्येच्छाचे जनकत्वानुरोधेन विशिष्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावस्य वकव्यत्वेन तत्र प्रकृतानुमितिम्प्रति प्रत्यक्षसामग्रथाश्चिकीर्षासामप्रधाश्च प्रतिब. न्धकत्वे सामग्रीकोटौ ताहशनिश्चयद्यप्रवेशस्यानावश्यकत्वात् अ. नुमितिसामग्रया आवश्यकत्वेन तस्याश्च तघटितत्वानियमात्तद. भावदशायामनुमित्यनुत्पत्तेरिष्टतया तदतिरिक्तप्रत्यक्षादिसामग्रीदशा. यामनुमित्यनुपपत्तेरयोगात्र दोषसम्भव इत्युच्यते तदापि हुदोवह्नि मान्कृतिलाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनजलादित्यत्रासाधार. प्येऽव्याप्तिः तत्र इदत्वावच्छिन्नविशेग्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नप्र. कारताशाल्यनुमितिसामग्रयाश्चिकीर्षासामग्रीघटककृतिलाध्यतावत्पा. कादिनिश्चयाघटितत्वेन तादृशानुमितिम्प्रति चिकीर्षासामग्रयाः प्रतिबन्धकतायां सामग्रीकोटौ निरुक्तनिश्चयप्रवेशस्यावश्यकत्वात् लामग्रीत्वकविशिष्टापरत्वमेवेति तदवच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपि. तसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य प्रसिद्धिसम्भ- वादिति निवेशनीयमेवानतिरिक्तवृतित्वं तथासति ताहशनिश्चयः स्ववति फलेच्छाविगमकालीननिश्चये सामग्रीप्रतिबन्धकताविरहेण कृतिसाध्यतावत्पाकत्वादेर्यत्पदेनोपादानासम्भवेन नान्याप्तिसम्भव इति केचित् तदप्यसत् विशेष्यदलघटकविशिष्टयाघटितत्वघटकप्रति- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना बन्धकत्वयोरक्यस्य वक्ष्यमाणत्वेन लामग्रीप्रतिबन्धकतामादाय दो. षस्यासम्भवात् तदनुगमश्च प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टनिः श्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताव. च्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपवत्वं समुदायार्थः वैशि. प्ट्यञ्च स्ववृत्यभावीयप्रतियोगितयापरस्परनिरूपिनत्वसहितेन स्वा. भाववत्त्वसम्बन्धेन स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिनविशेष्यवाभाववनिष्ठत्व. सम्बन्धेन वा स्वाभावप्रतियोगित्वं स्वनिष्ठप्रकारत्वञ्च स्वविशिष्ट विषयतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नम्बोध्यं वैशिष्ट्यश्च प्रथमाभिहितानु गमघटकप्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यनियामकसम्बन्धाभ्यामेव बोध्यम् एव. व वाधादिप्रतिबन्धकतायाः स्वविशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धस्य व्य. धिकरणत्वेन नकापिक्षतिः उक्तविशेष्यत्वाभाववानिष्ठत्वस्य संसर्गा. नुधावनाद्वृत्त्यनियामकस्याभावप्रतियोगितानबच्छेदकत्वेपि नक्ष. तिः विशेष्यत्वाभावश्च प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसम्ब धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोबोध्यः नन्वेकरूपेण प्रतिबन्धकावस्यैव वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलं जलवान्हदः वहिव्यापकीभूतामा. वप्रतियोगिशैवालं शैवालवान्हद इत्यादिनिश्चयानां लाघवेन वक्तव्य. त्वात इदः शैवालवद्धदकालीनवाहमान् जलादित्यत्रासाधारण्येऽव्या. तिः ताहशवाहिन्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलत्वावच्छिन्नविषयताया अव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयाया इव शैवालवध्रदत्वावच्छिन्नवि- षयतायास्ताश्या एकत्यामेव प्रतिबन्धकतायामवच्छेदकत्वात् नच प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्यानुगतस्याभावनिकरूपेणप्रतिबन्धकत्वमि- तिवाच्यं निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वस्यैव तादृशत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्व. सामानाधिकरण्य स्वीयताहशवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वप्र. कारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वोभयस. म्बन्धेन प्रकारतावैशिष्टयञ्च स्वाश्रयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिन्नत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्ब. न्धेन नच परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यज्ञानयित्वस्य तदुभयवि. षयतायां प्रतिबन्धकतावच्छेदिकायान्न सम्भव इतिवाच्यं हेतुमत्प- क्षघटितासाधारण्याव्याप्तिवारणाय असाधारण्यप्रतिबन्धकतातिरि- कवृत्तित्वस्य विशेषणत्वपक्षे तद्विशेषणस्य प्रयोजनविरहेण दोषापा- दकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन च परित्याज्यत्वात् ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यत्तु तारशवह्निमत्ताबुद्धिम्प्रति वह्विव्यापकामावप्रतियोगित्वेन वह्निसामान्याभावव्यतिरेकव्याप्त्यात्मकेन विशिष्टजलवुद्धपि जलव. द्मदनिश्चयकालीनायाः प्रतिबन्धकत्वस्यानुभविकतया शैवालव. भ्रदत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नवह्नित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदक त्वानिरूपितविषयतात्वेन वह्निविषयतायास्संसर्गघटकतामुपगम्य त स्याप्येकप्रतिबन्धकत्वोपपादने वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिज. लत्वावच्छिन्नविषयत्वशैवालवध्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वयोः परस्प. रस्वावच्छिन्नविषयताशुन्याव्यापकविषयताशून्यज्ञानीययोरपि प्रति- बन्धकतावच्छेदकत्वस्यापिसम्भव इति । तदसत् विशिष्टवहिव्यापकतायाः शुद्धवहिव्यापकतायाश्च भिन्न त्वेन तत्तद्विशिष्टाभावप्रतियोगिजलझानीययोर्विशिष्टविषयत्वयोरव. च्छेदकत्वस्यैकस्मिन् विशिष्टजलत्वेऽसम्भवात् तत्सम्भव एवचोक्तरी. तेरक्षुण्णत्वादितिचेन्न अप्रामाण्यज्ञानोत्तेजकत्वानुरोधेनैकरूपेण प्र. तिबन्धकत्वासम्भवस्य पूर्वमेवोक्तत्वात, विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवे. शस्यैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षीयताया एव वाच्यत्वाच एक. रूपेण प्रतिबन्धकत्वोपगमे द्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वंसोवाच्यत्वस्ववा. नवाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीनद्वितीय क्षणावच्छिन्नध्वंसादित्यत्र वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिता. दृशध्वंसरूपासाधारण्येऽव्याप्तेः वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियो. गिप्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयत्वप्रातयोगित्ववद्वितीयक्षणावच्छिन्न ध्वंसत्वावच्छिन्नविषयत्वयोः परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यज्ञानी. यत्वप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वाजन्यताविशिष्टान्यत्ववक्ष्यमाणो. भयाभाववत्वासाधारण्यविषयतामिन्नत्वादीनाम्मध्ये यस्य स्यादुपा. देयता तस्य सर्वस्य तत्र सत्त्वात् तदेकतरनिरूपकनिश्चयविशिष्टा. परनिरूपकनिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति. स्वाच्च। नच पृथक्प्रतिबन्धकत्वेपि पक्षधर्मिकहेतुमत्वग्रहासाधारण्यग्र. हयोरतिरिक्तप्रतिबन्धकत्वे मानाभावः वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभाव. प्रतियोगित्वेन प्रतियोगित्वग्रहस्य प्रतियोगित्ववत्तया च द्वितीयक्ष- णावच्छिन्नध्वंसग्रहस्य च परस्परविशिष्टत्वेन क्लप्तप्रतिबन्धकताक. स्य तत्रसत्तया तेनैव प्रतिबन्धककृत्यस्य कार्यानुत्पादस्य निर्वाहात ·सामान्यनिरुकिविवचना तथाच तदसाधारण्याव्यातेर्दुरित्वेन नद्वारणाय विशेषणंकिमपि. वक्तव्यं तस्यालस्यत्वम्वा तच्च प्रतिवन्धकतैक्यपक्षेपि समानमिः तिवाच्यं तद्विशेषणस्यासाधारण्यघटकविषयताभेदरूपस्यैव वक्त. व्यतया सत्यपि प्रतिबन्धकतैक्ये स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे. पि दोषासम्भवादलक्ष्यत्वाङ्गीकारस्याप्युभयत्रैव समानत्वात् । किञ्च प्रतियोगित्वस्य विशेषणान्तरानवच्छिन्ने द्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वंसे प. क्षभूते प्रकारत्वविरहात् ताशपक्षधम्मिकसाध्यवत्ताबुद्धौ पक्षताव. च्छेदकव्यापकत्वानवगाहिन्यां पक्षतावच्छेदकाघटकधर्मावच्छिन्नता. दृशपक्षविशेष्यकस्य साध्यवत्ताविरुद्धत्वेन गृहीतधर्मप्रकारकस्य साध्याभावप्रकारकस्यवा शानस्य प्रतिबन्धकत्वाननुभवात् पर्वतत्व व्यापकतानवगाहिनि पर्वतोवह्निमानितिशाने नीलपर्वतोवलयमाववा. नितिज्ञानस्येव द्वितीयक्षणावच्छिन्नपर्वतोवह्निमानितिक्षाने द्वितीयः क्षणावच्छिन्ननीलपर्वतो वह्वयभाववानितिशानस्यापि प्रतिबन्धकत्वन्न केषामप्यभिमतम् एवञ्चासाधारण्यप्रतिबन्धकतायाः प्रकृतानुमितिः प्रतिबन्धकेपि वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वनिश्चयः कालीने स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यप्रतियोगित्ववति. तीयक्षणावच्छिन्नध्वंसत्वावच्छिन्नविषयकशाने विरहेण यद्रूपमध्ये ताशप्रतियोगितात्वतारशध्वंसत्वयोः प्रवेशासम्भवात् विनैव विशेष. णप्रक्षेपालस्यत्वाभ्युपगमौ प्रतिबन्धकताभेदपोऽव्याप्तेरसम्भवः । यदिचोक्तरीत्या प्रतिबन्धकत्वमानुभविकं देशकालादिर्धामताव. च्छेदकस्थले विशेषगुणाभाववान् द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटो गुणसामा. न्याभाववानित्यत्र गुणवहिनीयक्षणावच्छिन्नघटरूपवाधघटितासि. दौ दोषप्रतिपादकग्रन्थाभिमतञ्च तदापि ताशप्रतियोगित्वकाली. नवाच्यत्वत्वसाध्यकोक्तपक्षकद्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वंसहेतुकस्थलेऽसा. धारण्येऽध्यप्तिर्दुरुदरैव । नच तत्रासाधारण्यनिश्चयस्य पृथक्प्रतिब न्धकत्वासम्भवः, वाच्यत्वत्वसामान्याभावेऽव्याप्यवृत्तित्वप्रहे ता. शाभावनिरूपितव्यतिरेकव्याप्त्यात्मकशुद्धवाच्यत्वत्वव्यापकीभूता. भावप्रतियोगित्वविशिष्टज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् विशेषा. भाव चाव्याप्यवृत्तित्वप्रहाभावेन, विशेषाभावनिरूपितव्याप्तिप्रकार: कनिश्चयविशिष्टहेतुमत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वात् सामान्यनिरूपितव्यापकत्वविशेषनिरूपितव्यापकत्वावगाहिग्रहयोरे- ·सामान्य रिषिवेचना करूपेण प्रतिबन्धकत्वश्च प्रागेव ापपादितम् अत्र प्रतियोगित्वं हेतुत्व. ञ्च स्वपत्तिप्रतियोगिताश्रयवाच्यत्ववत्व स्वरूपान्यतरसम्बन्धाव. च्छिन्नम्बोध्यं तेन प्रतियोगित्वस्य वाच्यत्वत्वव्यापकीभूनाभावप्रति. योगित्वनिर्वाहेण दोषघटकनिर्वाहःकालविशेषम्य पक्षतावच्छेदक- तयोपादानात् ध्वंसत्वावच्छेदेन ताहशवाच्यत्वत्वसाध्यकस्थलेपि प्रकृ. तानुमितित्वव्यापकसामानाधिकरण्येन बुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता. निरूपितासाधारण्यप्रतिबन्धकतामादाय न दोषासम्भवः अन्यथा व्यापकत्वाघटितसम्बन्धेन प्रतियोगित्ववद्धंसत्वेनावच्छिन्नविषयत्व. स्याप्रतिबन्धकज्ञानसाधारणत्वेन यदूपपदेन तस्य धारणासम्भवाद शुद्धप्रतियोगित्वनिष्ठव्यापकताघटितसम्बन्धन प्रतियोगित्ववद्धंस- स्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्यासाधारण्यशाने सत्यात् विशिष्टप्रति. योगित्वनिष्ठव्यापकताघटितसम्बन्धेन प्रतियोगित्वद्धृसत्वावच्छि. प्रविषयतायाश्च परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यज्ञानीयत्वाविरहात्त. स्पक्षे दोषोनस्यादिति । इदश्च तत्पक्ष दोषसम्पत्तय एव असाधारण्य. विषयत्वादिभेदनिवेशपक्षेच नोपादेयमेवतिबोध्यम् । यदिच सामान्यव्यापकत्वावगाहि विशेषव्यापकत्वावगाहित. थाविधानश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे विशेषस्यानन्ततया विनि: गमकाभावेन तत्तद्विशेषब्यापकतावगाहिनिश्चयसामान्यब्यापकत्वा. वगाहिनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यतया तत्सम्पत्त्यर्थ तत्तद्विशेषणनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वेन व्याप. कताघटकाधिकरणविशेषणनिष्ठविषयताया इव सामान्याभावमिका व्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावस्थापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वम्बाच्यमित्या नेकप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वतत्सम्बन्धयोः तत्र तत्र कल्पनापेक्षया लाघवेन सामान्यधर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वमात्रविशषितप्रका. रताकबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति सामान्यव्यापकत्वावगाहितथाविधनि. श्चयस्यैकमेव प्रतिबन्धकत्वङ्कल्पनीयमित्युच्यते तदा वाच्यत्वत्वन्या. पंकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीनद्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वं. सहेतुकस्थल एव प्रागुक्ताव्याप्तिर्बोध्या असाधारण्यज्ञानस्य पृथक्- प्रतिबन्धकता च वाच्यत्वत्ववति प्रतियोगित्वाभावोऽव्याप्यवृत्तिरित्य. व्याप्यवृत्तित्वज्ञानकाले वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रति १०६ सा० वि ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना योगित्वप्रकारताशालिनिश्चयविशिष्टप्रतियोगित्वकारकज्ञानत्वेन प्र. तिबन्धकत्वासम्भवात् तत्प्रतिबन्धकतायामुक्ताव्याप्यवृत्तित्वग्रह स्याप्युत्तेजकत्वात् तहशाव्याप्यवृत्तित्वे प्रतिसंहिते वाच्यत्वत्वव. वृत्तेरपि प्रतियोगित्वस्याभावे वाच्यत्वत्वव्यापकतायाः कपिसंयो. गववृत्तः कपिविभागस्याभावे कपिसंयोगाव्यापकताया इव गृही. तत्वेन वाच्यत्वत्वताहशप्रतियोगित्वयोर्विरोधभङ्गात् यत्र यत्र कपिसं योगस्तत्र कपिविभागाभाव इत्यन्तानां व्यतिरकनियमदर्शनात कपिसंयोगाभावनिरूपितव्यतिरेकव्याप्तेः सद्धेती कपिविभाग उप. पादनीयतया तदनुगुणव्यतिरेकव्याप्तिघटकविशेषणस्य वाच्यत्वा व साध्यसाधनभेदेन भेदस्वीकाराचातिप्रसङ्गविरहाद्वोध्या । अथ यदि केवलान्वयिसाध्यकस्थलवदेतस्यापि न व्यतिरेकच्या तिलक्षणलक्ष्यतेत्यन्याशव्यतिरेकव्याप्तिनापपादनीया तथासति प्रागुक्ताव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्योत्तेजकतायाम्मानाभावानोक्तरीत्यापि दोषसम्भव इति विभाव्यते तदा तद्ध्वसतद्भदोभयपक्षकव. हित्वसाध्यके वह्निप्रतियागिकत्वस्ववृत्तिवाच्यत्ववत्त्वसम्बन्धेन वह्निः त्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगत्वकालीनतध्वंसहेतौ वहिः स्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिताहशतद्ध्वंसेऽव्याप्तिराकलनीया अ. तद्ध्वंसतध्रदोभयत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्व. प्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति वह्नित्वव्यापकीभूताभावप्रति. योग्यखिलधर्मज्ञानानां तद्ध्वंसतद्धदोभयविशेष्यकेण तद्ध्वंस विशेष्यकेण तद्बदेविशेष्यकेण च तत्तद्धर्मप्रकारज्ञानेन विशि. ष्टानामकरूपेणैव प्रतिबन्धकत्वम्बाच्यं तद्ध्दत्वनिष्ठावच्छेदकताभि- प्रतद्वंसत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नोभयत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाव. च्छेदकत्वानिरूपितावच्छिन्नविशेष्यतात्वेनैकरूपेण ताशसकलवि. शेष्यत्वोपादानसम्भवात् नचानुगमनम्व्यर्थम् तद्वंदत्वावच्छिन्नवि. शेष्यकबुद्धित्वेन किञ्चित्पदार्थविशेषिताविशेषिततध्रदविशेष्यक सकलज्ञानम्प्रति लाघवेन तद्भदत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नविशेष्यता. कनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायास्तद्धदधातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नविशे' प्यताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति तद्धदत्वावच्छिन्नविशेष्यताशा. लिनिश्चयत्वेन किञ्चित्पदाविशेषिताविशोषिततध्रदत्वावच्छिन्नविशे.

·सामान्यनितिविवेचना यताकसकलनिश्चयानां लाघवेन प्रतिबन्धकत्वान्तरस्य च क्लप्ततया. तावतैव प्रत्येकधर्मिकबुद्धः प्रतिवन्धकत्वनिर्वाहादेक्यकरणायानिरू- पितत्वेन विशेष्यत्वोपादानस्य गौरवमानसम्पादकत्वादितिवाच्यं त. द्रदतद्धंसोभयघटादिकालीनत्वादिविशषिततध्रदतवसादिवि. शेयकबुद्धीः प्रति तादृशविशेष्यकविरोधिनिश्चयानामुक्तप्रतिवन्ध. कताद्वयानाश्रयाणां प्रतिबन्धकत्वान्यतिरिक्तानि तृप्तप्रतिबन्धकत्वा. भ्याङ्कल्पनीयानि तत्र विशेष्यतायास्तत्तदवच्छेदकत्वानिरूपितत्वमा. त्रेणोपादाने तद्भदत्वावच्छिन्नविशेष्यकबुद्धित्वावच्छिन्ननिरूपितप्र. तिबन्धकत्वतद्धसत्वावच्छिन्नविशेष्यकबुद्धित्वावच्छिन्ननिरूपितप्रति. बन्धकत्वयोरकल्पनेन लाघवात् शुद्धतघ्दविशेष्यकवुद्धिम्प्रति त. ध्रदविशेष्यकनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतायाः प्रागुदितप्रतिबन्धकनाद्व. यघटकचरमप्रतिबन्धकतया निर्वाहसम्भवात् तत्क्षणविशिष्टताहशो. भयविशेष्यकवुद्धिम्प्रत्यपरक्षणविशिष्टतादृशोभयविशेष्यकनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतावारणाय ताहशानिरूपितत्वेन विशेष्यतायाः प्रति बन्धकतावच्छेदकघटकताया अवश्यम्बाच्यत्वेन तत्प्रयुकगौरवस्या. सम्भवात् तद्भदस्य धर्मिणएकत्वेन शुद्ध विशिष्ट वा तत्राव्याप्यवृ. त्तित्वग्रहस्य प्रतिबन्धकताभेदेपि तत्तत्प्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वस्या- वश्यकतया तदभावे प्रतिबन्धकतावच्छेदककल्पनप्रयुक्तगौरव. स्यापि प्रतिबन्धकतैक्यपक्षे ऽसम्भवात् । अथ प्रतिबन्धकताभेदपक्षे कथमसाधारण्यनिश्चयस्यातिरिक्तप्र. तिबन्धकतासम्भव इतिचेत् तदध्वंसे वह्नित्वामावस्याव्याप्यवृत्ति स्वग्रहदशायां तद्ध्वंसवान्तद्धदइतिनिश्चयविशिष्टासाधारण्यनि. श्चये तद्ध्वंसधर्मिकप्रतियोगित्वप्रकारकनिश्चयविशिष्टप्रतियोगित्वध मिकवहित्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्ध कत्वस्यासम्भवेन तद्भिन्नप्रतिबन्धकत्वस्यावश्यवकव्यतया तत्सम्भ व इतिगृहाण एवञ्च तत्प्रतिबन्धकतामादायासाधारण्ये लक्षणसम्म. धः तत्प्रतिबन्धकताया उपदर्शितनिश्चयत्वव्यापकत्वासम्भवेन यद्प मध्ये तादृशप्रतियोगित्ववत्प्रतियोगितात्वस्य प्रतियोगित्ववत्तद्धस. स्वस्य च धारणासम्भवादित्यास्ताम् वस्तुतो नैकरूपेण प्रतिबन्धक तायास्सम्भवोपि विस्तरेण तस्यप्रागेव निराकृतत्वात् । यत्तु न्यतिरेकन्याप्तिघटकहेत्वभावप्रतियोगित्वस्य हेतुतावच्छेद- ·७६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना कावच्छिन्नस्यैव वाच्यतया हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेषितप्र. तियोगित्वप्रकारकग्रहस्याप्रतिबन्धकतया प्रतियोगित्वप्रकारताया हे. तुताववच्छेदकावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वेनैव प्रवेशनीयत्वाकरूपेण प्रति वन्धकत्वस्यैव सम्भव इति तन्न स्वीयसाध्यव्यापकीभूताभावप्रति. योगित्वप्रकारताविशिष्टप्रकारताकविशेष्यताविशेषनिरूपितत्वस्यैव- निश्चयवैशिष्टयघटकतयोपादानात् वैशिष्ट्यंस्वनिकापेतत्वस्वनि- रूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नत्वोभय सम्वन्धेन स्वविशिष्टविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नरवस्वनिरूपिता. वच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयस. म्बन्धेन बोध्यम् ॥ अथ प्रतिवन्धतक्यस्य वृत्त्यनियामकसम्बन्धे प्रतियोगितावच्छेदक- त्वं विशेषरूपेण संसर्गत्वं वा स्वीकृत्योपपादितत्वेन तयोरभावे प्रति. बन्धकतैक्यमेवादरणीयम् तत्र च तादृशप्रतिवध्यताविशिष्टनिश्चय निष्ठावच्छेदकतानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्रूपवत्वं समु. दायार्थः वैशिष्ठ्यञ्च निरूपितप्रतिवन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगि. तया परम्परानिरूपितत्वस्वावच्छेदकावषयत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता. निरूपित प्रतिबन्धकताविशिष्टविषयताशून्यवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन नि. श्वयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्ट्यश्च पूर्ववद्वोध्यम् एवञ्च वाधादिप्रतिव. ध्यतावच्छेद कीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्याव: च्छिन्न प्रतिबन्धकत्वस्य प्रसिद्धत्वान्न क्षतिः तथासति हदो वह्निमान् कृतिसाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनजलादित्यत्र प्रागुक्ताव्या. प्तिस्सुस्थिरैव पूर्वपक्ष। यत्तु शानसामान्यंप्रत्येवेच्छासामग्या विरोधितयान तत्प्रतिवध्य. तावच्छेदकम्बिषयत्वमिति नाव्याप्तिरिति तन्न इच्छालामग्न्यामिन्छो. तेजकत्वानुरोधेन प्रतिवध्यतावच्छेदकतया विषयत्वोपादानस्याव- श्यकत्वात् प्रतिवध्यतायामिच्छोत्तेजकतापक्षो हि सत्प्रतिपक्षे भट्टाचा. र्येण निगढन्दूषितोऽस्माभिश्च व्युत्पत्तिवादगूढार्थतत्त्वालोके सच दोषः स्पष्टीकत इति चेन्न प्रतिवध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्याधिकरण. धर्मपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य विवक्षितत्वात् इच्छासामप्रितिवध्य. तायास्तत्तद्विषयकप्रत्यक्षविशेषत्वानुमितित्वशाम्हत्वाचवच्छिन्नत्वात् विपरीतनिश्चयनिरूपितप्रतिवध्यतायाश्च प्रत्यक्षविशेषत्वप्रत्यक्षान्यवि.

·सामान्यनितिविवेचना शिष्टबुद्धिवाद्यवच्छिन्नत्वात् प्रकृतानुमितित्वव्यापिकायाः प्रत्यक्षान्य' विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नाया असाधारण्यानिश्चयनिरूपितप्रतिवध्यता. या अवच्छेदकतापय्याप्त्याधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्ये. च्छासामग्रीप्रतिवध्यतायाम्बिरहाव्याप्त्यसम्भवात् अवश्यविव. क्षणीयतयासाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्यासाधारण्यघटकविषयता. भिन्नत्वरूपस्य वा विवक्षितत्वादुक्तदोषस्थासम्भवादितिचे । अत्रोच्यते गगनाभाबवत्कालीनघटो गगनवानित्यत्राभाववत्ताह शघटेऽतिव्याप्तिः तादृशघटज्ञानस्य विशिष्टबुद्धित्वन प्रतिवन्धकत्वेना भाववत्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयताया ज्ञानवशिष्ट्यवच्छिन्नप्रति बन्धकतावच्छेदकत्वासम्भवेन यदूपपदेन तादृशघटत्वस्य धारणा सम्भवात्, यदि ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकता न निवेश्यते तदा यद्पवृत्तिविषयतानिवेशपक्षेऽसाधारण्यावषयताभिन्नत्वसहितस्यो कजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य वक्ष्यमाणोमयाभावस्य वा विवक्षायामपि हदो बहिमानित्यत्र वह्निव्यापकीभूताभाववदरूपवाधे वह्नित्वगतैकत्वंइ. दत्वगतैकत्वचादायाव्यप्तिः एवं किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक विषयताशुन्यत्वनिवेशपक्षेपि यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयः ताशून्यत्वनिवेशपक्षपि साध्यव्यापकाभावविषयकंपक्षविषयकञ्च शा. नं यत्र स्थले नियमेनैव तादृशाभावपक्षोभयविषयकमेव तत्र सा. ध्यव्यापकाभाववत्पक्षरूपवाधेऽव्यात, साध्यव्यापकाभावत्वपक्षताव च्छेदेकयोर्यत्पदाथत्वसम्भवात् पक्षांशे साध्यव्यापकाभावत्वेन पदा. न्तिरावगाहिज्ञानस्य तत्तद्पावच्छिन्नविययत्वाव्यापकविषयताशू. भ्यतया तदीयतत्तद्रूपावच्छिन्नविषयत्वस्य स्वरूपसम्वन्धरूपप्रतिव धकतावच्छेदकत्वसम्भवात अनतिरिक्तवृत्तित्वस्य निवेशेच तत्तद्रूपा वच्छिन्नविषयताशालिसमूहालम्बने प्रतिबन्धकताविरहेण तत्तद्रूप स्य यत्पदार्थत्वस्यासम्भवानाव्याप्तिः एवमेवरीत्या साथारण्योपि स्थलविशेषेऽध्याप्तिर्वक्ष्यमाणाऽत्रापि वोध्या। विशिष्टद्वयाघटितत्वस्यैः कविशिष्टाघटितत्वपर्य्यवसायित्वपक्षेपि यत्रस्थले साध्यव्यापकीभूता भावप्रतियोगिहेतुविषयकं ज्ञानानियमतो हेतुमत्पक्षकविषयकमेव. हेतुमत्पक्षविषयतासामान्यस्यैवासाधारण्यघटकविषयता. भिन्नस्यासाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तद्विषयताशुन्यत्व. स्यासाधारण्यक्षाने विरहात् असाधारण्ये व्याप्तिः, अनतिरिक्त- तत्र ·७८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना वृत्तिनिवेशेच, प्रतिबन्धकताशून्योप हेतुमत्पक्षविषयकनिश्चयत्व. सत्वेन यत्पदेन हेतुमत्पक्षतावच्छंदकस्योपादानासम्भवान्नाव्याप्तिः ॥ वस्तुतस्तु ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकत्वस्याप्रवेशे यदूपाव- छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्यस्योपलक्षणतयैव प्रवेशेन तत्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य लक्षणाघटकतया जन्यतानवच्छेदकत्वपक्ष. स्यापि दूप्यतया चशैवालवजलपक्षकजलाभावसाध्यके वाधेऽव्याप्ति:- शैवालवावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टशैवालवजलवाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्थ प्रतिवन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्ब. न्धरूपावच्छेदकतावत्वात शैवालवजलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप. कविषयताशून्यत्वस्य शैवालवजलत्वावच्छिन्नविषयताशालिनि शैवा. लवज्जलविशेष्य के जलत्वेन वम्त्वन्तरप्रकारकेशाने प्रतिवन्धकतावति सत्त्वात् निरुक्तरूपद्वयावच्छिन्नविषयताद्वयस्यासाधारणघटकविषय. ताभिन्नत्वात् वक्ष्यमाणोभयाभाववत्वाच्च तदुभयशून्यत्वस्य वाधवाने विरहात् उक्ताव्याप्तिधारणोपायस्यानितिरिक्तवृत्तित्वालधुभूतस्यास' स्वादिति । यदातु हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्ये दोषस्यान्यथैव वारणं. वक्ष्यते नत्वसाधारण्यघटकविषयताभिन्नत्वनिवेशमालम्व्य तदा हृदो. जलकालीनवह्निमाञ्जलादित्यत्रासाधारण्येऽव्यव्याप्तिः जलवावच्छि. नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टतादृशवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि. तात्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदक स्वार तादृशप्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्व स्य ताशप्रतियोगितात्वावीच्छन्नविषयताके ताशप्रतियोगितात्वेन घटादिप्रकारकजलविशेष्यके प्रतिबन्धकशाने सत्वात् स्वावच्छिन्न- विषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वपरिकारे च दोषोन्वेष्टव्य एवं यदूपवृत्तित्वनिवेशपले, किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविषयत्वाब्यापकाविषय. ताशून्यत्वपक्षे च वाधादावसम्भव, एवं बोध्यः इत्येषादिगित्यु. परम्यते॥ ननु गगनवदभावो गगनाभाववद्वयाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वका लीनवह्निमाम्जलादित्यवासाधारण्येऽव्याप्तिः प्रकृतानुमितित्वव्यापक गगनवावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविशेष्यता शालि. बुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताया गगनाभाववत् ताशवृत्तित्ववत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयावशिष्टताशवृत्ति .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना स्ववदभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकतयाऽसाधार- ण्यनिश्चये तादृशविशिष्टद्वयाविषयताशून्यत्वविरहादितिचेन्न विशेष्य. दलघटक विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्रतिबन्धक्ततयारक्यस्यविवक्षि तत्वात् तथासति ताशप्रतिवन्धकताविशिष्टरूपवत्वंसमुदिन लक्ष णार्थः वैशिष्टयञ्च स्वविशिष्टनिश्चयनिष्ठाच्छेदकतानिरूपितवि. षयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकतानिष्ठावच्छेदकतानिरू. पितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नाबच्छेदकतावत्वसम्बन्धेन वैशिष्ट्यञ्च स्ववृत्यभावीयप्रतियोगितया परम्परानिरुपितत्वधः टितेन स्वाभावसामानाधिकरण्यघटितेन चोभयसम्बन्धेन । स्वाभा. वश्च स्ववृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छे दकतावविशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितावच्छेदकतावद्विषयतावच्छेदकावच्छिन्नत्व स्वनिरुपित. सामानाधिकरण्यसम्वन्धावछिन्ननिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताव- च्छेदकतावद्विषयतावच्छेदकतावच्छिन्नविषयतासामानाधिकररण्यो. भयसम्वन्धेन एवञ्च वाधप्रतिवन्धकताया निश्चयावेशिष्टविशि. निश्रयत्वाव्यापकत्वेपि न क्षतिः । यद्वा प्रतिवध्यताविशिष्टरूपवत्त्वमेव समुदायार्थोवाच्यः वैशि. ष्ट्यञ्च स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपित. परम्परावच्छेदकतावत्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरू. पितप्रतिबन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परानिश्चयनि- ष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयस म्वन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्ट्यश्च पूर्वोक्तसम्बन्धेन तथाच वाघ प्रतिवध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताया निश्चयविशिष्टविश्चयत्वब्यापकत्वसम्भवेन न कापिक्षतिः॥ नच प्रति योगित्वम्वह्निमवह्यभाववद्वयधिकरणवृत्यभावनिरूपितत्ववत्कालीन- जलादित्यत्रासाधारण्येऽव्याप्तिः असाधारण्य प्रतिवध्यतावच्छेदक. धर्भावच्छिन्नवाह्निमत्प्रतियोगत्वबुद्धिानिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिब. न्धकताया वह्नयभाववत्ताशनिरूपितत्ववत्वावच्छिन्नविषयताशालिनि: श्चयविशिष्टताशनिरूपितत्ववत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयताशा. लिनिश्चयत्वव्यापकतया ऽसाधारण्यनिश्चये तादृशधर्मावच्छिन्नविष. यताद्वयशून्यत्वविरहादिति वाच्यम् प्रतियोगितात्वावच्छेदेन प्रतियो.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना गितात्वसामानाधिकरण्येन वा वहस्साध्यतापां प्रकृतानुमितित्वव्या. पकसामानाधिकरण्येन वह्निमत्वबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय लक्षणसम्भवात् ताशप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाः प्रति. योगितात्वावच्छेदेन ताशनिरूपितत्वावगाहिनिश्चयविशिष्टवयभाव. वत्ताशनिरूपितत्ववत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्यैव व्या. पकतया ताशविशिष्टतयविषयताशून्यत्वस्यासाधारण्यनिश्चये स. त्वात् तस्य प्रतियोगितात्वावच्छदेन ताडशनिरूपितत्वानवगा. हित्वादिति । अत्रेदमवध्येयम् प्रतिवध्यतैक्यपक्ष द्वितीयक्षणावच्छिन्नोध्वंसो वाच्यत्वस्ववान् वाच्यत्वत्वाभाववत्प्रतियोगित्ववत्कालीनताश ध्वंसात् वाच्यत्वत्वव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीन. तादृशध्वंसावत्यादावसाधारण्येऽव्याप्तिर्दुरुद्धरैवेति प्रतिवन्धकतै क्यपक्ष एवादरणीयः नच तत्र वृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगिः तावच्छेदकत्वम्बिना विशेषरूपेण संसगत्वाभ्युपगमम्बिनावा न गतिन चतस्वीक्रियेत इतिवाच्यं वक्ष्यमाणपरस्परस्वाच्छिन्नविषयताशून्य. स्वनिवेशपक्षे धूमाभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टः वह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वादिव्यापकत्वस्य वाधादिप्रतिवन्धकतायां सत्त्वेनोक्तहदत्वात्मकरूपद्वयावच्छिन्नविषय. ताशुन्यत्वस्य वाधादिनिश्चये सत्त्वेन वाधादाकव्याप्त्यसम्भवात् स्वाभाववत्त्वस्य प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वघटकसंसर्गत्वानभ्युपगमात् वक्ष्यमाणोभयाभावविवक्षायां घटकालीनवयभाववध्रदत्वपटकालीन वह्यभाववद्धदत्वे यद्रूपपदेनोपादाय लक्षणसङ्गतिराकलनीया वक्ष्य. माणजन्यतानवच्छेदकत्वपक्षेपिच न दोषसम्भवः तथाहि हदत्वा. वच्छेदेन वहस्साध्यतायां हृदत्वसामानाधिकरण्येन वढयभाववजलष. हृत्तिजलवद्ध्देऽतिव्याप्तिः तादृशहदो वह्नयभाववानित्यनुमितिनिष्ठज न्यतायास्ताशप्रतिवध्यताविशिष्टत्वात् इदत्वावच्छेदेन वहिमत्ताबु द्धिम्प्रति तारशहदो वह्नयभावव्याप्यवानिति निश्चयस्य ताशहः दोवद्यभाववानितिबुद्धिम्प्रति इदत्वावच्छेदेन वहिव्याप्यवस्वबुद्धेश्व प्रतिवन्धकत्वात तथासति निरुक्तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य ताडश- हुदो वह्नयभाववानित्यनुमितीय जलवद्धदत्वावच्छिन्नविषयतायाम्वि रहेण तादृशविषयताद्वयशून्यत्वस्य वह्यभाववज्जलववृत्तिजलवद्ध ·सामान्यनिरूतिविवेचना दत्वावच्छिन्नविषयताकत्वस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकविषय. ताशून्यत्वस्य च वह्वधभावत्वेन घटाभावाद्यवगाहिनिरुक्तानुमितौ प्रक. तानुमितिप्रतिबन्धिकायां सत्त्वात अतः स्वनिरूपित प्रतिबन्धकता. वच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तावच्छेदकताकजनकत्वस्यैव वै. शिष्टयघटकतया प्रवेशोङ्गीकार्यः तथाच तादशहदत्वावच्छिन्न. विशेष्यतानिरूपितवषभावत्वावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुभितित्वाव च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतायां निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न- प्रतिबन्धकताया हदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्मभावव्याप्यत्वा वच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकताया वा अव. च्छेदकतापर्यप्त्यधिक्तरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकत्वविरहानाति. व्याप्तिः एवञ्च वह्नयभाववद्ध्दत्वहदत्वादीनां यद्रूपपदेनोपादानस. म्भवात्, वह्नयभाववद्ध्वात्मकतन्पावच्छिन्नविषयत्वस्थ वढय. भाववद्धदो जलवानितिशानीयस्य ताशजन्यतानवच्छदकत्वेन. तत्सहितहदत्वाद्यवच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य वयभाववान्हवइति शाने सत्वाल्लक्षणसङ्गतिः ॥ अथ हृदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टवह्नयभाववद्धः दत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वब्यापकत्वस्य वाधप्रतिबन्धक तायां सत्त्वेन वाधेऽन्याप्तिः नचोक्कनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छे. दकतावापेक्षया निश्चयवैशिष्टयाघटिततादृशावच्छेदकतात्वस्य लघुत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकतयोक्तावच्छेदकतात्वावच्छिन्नाभावो ऽप्रसिद्ध एवतिवाच्यं हृदत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता. शुन्यहृदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्ये ताशवैशिष्टया. घाटेतताहशावच्छेदकतावावच्छिन्नाभावासत्वेन ताशावच्छेदक. तात्वस्यातिप्रसङ्गाद्यापादकत्वेनानवच्छेदकत्वात् । यत्तु परस्परयद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टयदूपा. वच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वम्विवक्षणीयम् वहृयभाववद्महत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टहदत्वाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वस्थ प्रतिबन्धकतायामिव रहान्न दोषः नचाननुगमः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टनि. श्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात् प्रथ. मवैशिष्ट्यश्च स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितापरम्परानिरूपितत्वस्ववृ. तथाच ११ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तित्वोमयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकत्वसम्ब धेन स्ववैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपित विषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता. वच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयताशा. लिनिश्चयसामानाधिकरण्यस्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धाव. च्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छि- नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयताकत्वोभय. सम्बन्धेन व्यापकता च स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावत्प्रकृतानुमितित्व. व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावत्वसम्वन्धत्वेन द्वितीय. वैशिष्टपञ्च प्राग्वदिति तत्तुच्छम् वयभावद्धदत्वमेवोभयथा यद्रूप. पदेनोपादाय दोषस्य सम्भवात् । नच वह्नयभावववद्ध्दत्वाव च्छिन्नविषयतालिनिश्चयविशिष्टवनयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविष. यतालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य गुरुत्वेन तद वच्छिन्नाभावाप्रसिद्धिरितिवाच्यं गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदक त्वे यद्रूपवृत्तिविषयतानिवेशपक्षे वह्नयभाववज्जलबत्कालीनहदपक्ष कवह्निसाध्यस्थले जलवत्तादृशद्रदेऽतिव्याप्तेः वह्नयभाववज्जलव. त्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टजलवत्तारशहरवावच्छिन्न विषयताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य गुरुत या तवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः यद्पपदेन जलवत्ताहशहदत्वस्योपा. दानासम्भवात जलवध्रदत्वस्य च हृदत्वव्यापकजलप्रतियोगिक सम्बन्धघटितस्यैवोपादेयतया तपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य जलवत्ताशहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चये सत्वात् अतोगुरु धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायाः प्रकारान्तरस्य वानुसर्तव्यतया वयमावबद्धदस्वादिकमुपादायासम्भवस्य सम्भवात् अव्यापकीभूत. विषयताशून्यत्वनिवेशपक्षे यद्यपि गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदक. स्वाङ्गीकारे नास्तिप्रयोजनं,तथापि तदङ्गीकारस्य दीधितिकृसिद्धा. न्तत्वं गगनाभाववदभाववत्कालीनघटपक्षकगगनसाध्यके वाधेऽन्या. तिश्चति चेत्रकेचित् । प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्टत्वान्यत्वस्य ताश- जन्यताविशिष्टान्यत्वपर्यन्तस्य प्राक्परिस्कृतस्य विशिष्टद्वयविषयता. विशेषणत्वे प्रागुक्तासम्भवस्य वारणसम्भवात् । यत्त ज्ञानवशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य विषयता ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना विशेषणत्वे नोक्तदोषइति तन्न गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गग. नवानित्यत्र गगनाभाववत्ताशघटेऽव्याप्तेः तज्ज्ञानस्य निश्चयविशि. टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वे चा. भाववत्तादृशघटेऽतिव्याप्तेः जन्यतानवच्छेदकत्वविवक्षणे चाभाव. वान्ताहशघटइतिज्ञानीयविशिष्टद्वयविषयतायास्ताडशत्वेन तच्छू. न्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहात गगनाभाववान्तादृशघटइति ज्ञानस्य ता. दशविषयत्ताद्वयशुन्यत्वेप्यभाववत्ताहशघटत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्या. पकविषयताशून्यत्वविरहादतिव्याप्त्यसम्भवात् यदूपावच्छिन्नविष- यत्वाव्यापकविषयता शून्यत्वस्यापि निर्दोषत्वप्रकारस्य प्रागभिहि. तत्वात् किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य विव. क्षितत्वेपि विशिष्टद्वयविषयतायां यद्रूपवृत्तित्वताशजन्यताविशिष्ट स्वोभयाभावस्य विशेषणतया विवक्षितत्वात् गगनाभाववान्ताहशघ. टइतिज्ञाने गगनाभाववद्धटत्वात्मककिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वान्या पकविषयिताशुन्यत्वस्याभाववत्ताशघटत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्ना नुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य च सत्वेपि तज्ज्ञानीयाया जन्यतावच्छेदिकाया अपि विषयताया उक्तसमुदाय. त्ववृत्तित्वविरहेणोभयाभाववत्तयोक्तज्ञानस्य तादृशविषयताद्वयशू न्यत्वविरहादतिव्याप्तेर्वारयितुशक्यत्वात् । नचाननुगमः ताशप्रति. बन्धकताविशिष्टरूपावच्छिन्नवत्वस्य विवक्षितत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्व. वृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वस्वविशिष्टप्र तियोगिताविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन रववैशिष्ट्यश्च स्ववृत्त्यभावी यप्रतियोगितानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयतात्वाव. च्छिन्नत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्ट्यश्च विषयतायां पूर्वोक्तस. म्बन्धेन प्रतियोगितावैशिष्ट्यञ्च स्वविशिष्टनिरुक्तोभयाभावीयता दृशजन्यताविशिष्टत्वत्ववृत्तितात्वोभयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपि- तनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वस्वनिरूपकाभाववत्प्र. तीतिविषयतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदक स्वोभयसम्बन्धन प्रतियोगितावैशिष्ट्यश्च स्वरूामानाधिकरण्यस्वाव च्छेदकविषयतानिष्ठत्वोभयसम्बन्धेनेतिवदन्ति । अत्र साध्यच्यापकाभाववत्पक्षस्य बाधत्वे तस्येव हेतुव्यापकाभा. ववत्पक्षस्य स्वरूपासिद्धत्वे च तयोरन्याप्ति१रुद्धरा तद्विषयताया ·४ सामान्यनिरुक्तिविवेचना जन्यतानवच्छेदकत्वेनोभयाभाववत्वात् एवं साध्यवदवृत्तिमत्पक्षस्य वायत्वे तत्राप्यन्याप्तिः एवमीहशस्य स्वरूपासिद्धत्वे तत्रापि चाव्या. प्तिर्दुारा स्यादिति तेषामलक्ष्यत्वमभ्युपेत्य सत्प्रतिपक्षविषयताभेद. निवेशवत्ताहशवाधादिविषयताभेदनिवेशनम्वा समात्य निदोष- तोपपादनीया भवतीतिचिन्त्यम् वह्नयभाववज्जलवकालीनत्वेसति जलाभाववहिमत्कालीनत्वेसति वह्वयभाववज्जलव्याप्यवत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वहिव्याप्यवत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जल. वत्ताशइदे एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वानभ्युपगमपक्षे ताशजन्यता. विशिष्टत्वस्य जलवत्तारशहदत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्त्वेन विशिष्टः द्वयविषयतानन्तर्गततयाऽतिव्याप्तः, जन्यताविशिष्टत्वपरिकारणा. पिवारणालम्भवावतीद्वषयताभेदघटितत्रितयाभावनिवेशे जलाभाव- हतुकोक्तस्थले तत्राव्याप्त्यापत्तेरिति । परंतु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वम्विशिष्टदयवि षयताविशेषणमिति वह्वयभाववद्धदत्वाधवच्छिन्नविषयतामादाय न दोषसम्भवः यद्वा परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यज्ञानीयत्वं यद्रूपाव. च्छिन्नविषयताविशेषणम्वाच्यम् तथापिन वाधाद्यव्याप्तिः नचाननुग. मा निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्टयस्य विषयतायां स्वविशिष्टरूपाव- छिन्नत्वस्वविशिष्टरूपावच्छिन्नविषयतासामानाधिकरण्योभयसम्ब. न्धेन वाच्यत्वात प्रथमवैशिष्टयश्च स्वनिकापितविषयत्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताववस्वनिरू- पितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतासामानाधिकरणा- भावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. वत्त्वोभयसम्बन्धेन द्वितीयवैशिष्टयञ्च स्वनिरूपित सामानाधिकरण्य. सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिक पितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्व स्वसामानाधिकर णाभावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद कतावस्वोभयसम्बन्धेनेत्याहुः । तदसत् गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्राभावव. चारशघटे रूपन्नीलरूपवादित्यत्र नीलरूपाभाववन्नीलेऽभावो वह्निमा. नित्यत्र वहयभाषवति चाहिमति वयभाववजलवत्कालीनहदो वाहमानि- त्यत्रजलवत्ताशइदे हुदशैवालवद्धदकालीनवहिमाशलादित्यत्र ता. .

·सामान्यनिरूतिविवेचना दृशवाहव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशैवाले चातिव्याप्त्यापत्तेः तत्र विशि. ष्टद्वयविषयतायाःप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वावरहात् तद्रूपावच्छिन्न- विषयताकनिश्चययोः परस्परस्वावच्छिन्नविषयताद्वयशुन्यत्वविरहात नचनालरूपाभाववनीलज्ञानस्य वह्वयभाववद्वहिमाद्विषयकज्ञानस्य च कथं प्रतिवन्धकम्विरोध्यविषयकत्वादितिवाच्यं नीलत्वावच्छेदेन नी. लरूपाभावावगाहित्वस्य रूपे नीलत्वावगाहित्वस्य च प्रतिवन्धकता. प्रयोजकस्य प्रथमझाने वयवच्छेदेन वह्नयभावावगाहित्वस्याभावे वह्निमत्त्वावगाहित्वस्य च तथाविधस्य द्वितीयज्ञाने सत्वात् नच यद्रू- पावच्छिन्नविषयतायामभावबत्ताहशघटत्वाद्यवच्छिन्नविषयताभेदा. निवेशनीया इतिवाच्यम् एतल्लक्षणस्य शब्दक्यादरपक्षीयतायाः प्रागेव व्यवस्थापितत्वेन ताशघटपक्षकाभावाभावलाध्यकेऽभावव. ताशघटरूपवाधेऽव्याप्त्यापत्तेरिति ॥ अन्येतु यद्रूपवृत्तित्वप्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्ट. प्रतिवध्यतानिरूपितशानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकता. विशिष्टान्यत्वोभयाभाववत्वम्विशिष्टद्वयविषयतायां विवक्षणीयम् प्र. तिवध्यतावैशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिप्रकारत्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदक- विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वाभयसम्बन्धेन अ वच्छेदकतावैशिष्टयञ्च स्वविशिष्टविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेत स्ववैशिष्टयश्च स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. स्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिप्रकारताकत्वस्वाश्रयः प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन कृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतायाः ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिब न्धकतावच्छेदकत्वस्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे- दकत्वस्य वा विशिष्टद्वयविषयतायां प्रवेशे गगनाभाववदभावव कालीनघटो गगनाभाववानित्यस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव वि. रोधित्वपक्षे वाधे याऽध्याप्तिर्या च ताशघटोऽभाववानित्यस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वपक्षेऽतिव्याप्तिस्तयोर्मतद्वयेप्य. अनावकाशः नच धूमवान् हदहतिबीद्धम्प्रति धूमाभाववान् वह्वय भाववानितिनिश्चयविशिष्टवयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशा. लिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतया तनिरूपितावच्छेदकविषयतानिष्ठा.

·सामान्यनिरुतिविवेचना वच्छेदकताविशिष्टत्वस्यैव वह्नयमाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वेनोक्तोभयाभाववत्तया वाधाद्यव्याप्तिः स्यादिति विशेष्यदलघटक. प्रतिवध्यत्वोभयाभावघटकप्रतिवध्यत्वयोविशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्र. तिवन्धकत्वविशेष्यदलघटकप्रतिबन्धकत्वयोरक्यं विवक्षणीयविवक्षि. तञ्च तथाचनातुगमइतिवाच्यं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टक पवत्त्वस्य समुदायार्थतया विवक्षितत्वात् वैशिष्टयञ्च स्ववृत्त्यभावीय. प्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्त्वस्वविशिष्टाधेयतात्वाव. च्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टत्योभयलम्बन्धेन स्ववैशिष्टयश्च स्वनिरूपि. तप्रतिवध्यताविशिष्टप्रतिवध्यतानिरूपितशानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रति. बन्धकतावच्छदकताविशिष्टान्यत्वत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन प्रतियो गितावैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदक तावत्वस्वविशिष्टप्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छेदकता पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयश्च स्वनि रूपकभाववत्त्वस्वावच्छेदककोटिप्रविष्टप्रतिबन्धकतावृत्यभावीगप्र. तियोगितानिरूपितपरम्परा निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावत्वोभयसम्बन्धेन अभाववत्ताच स्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठावच्छेदकताक त्वोभयलम्बन्धेन अवच्छेनकतावत्ताच स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नत्वनिष्ठा बच्छदकताकरवस्वनिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टरूपावच्छि. भविषयत्वनिष्ठसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वो. भयसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयमवच्छेदकतावैशिष्टयश्च स्वसमानाधिकर णाव्यापकविषयताशुन्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्पराव च्छेदकत्वस्वनिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वोभयसम्बन्धेन बोध्यम् अत्रच सा. ध्यव्यापकाभाववत्पक्षादौ नाव्याप्तिः नवाऽभाववत्ताशघटादाव. तिव्याप्तिः। अथात्र वयभाषवजलवद्वृत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञानीय- जलवभ्रदत्वावच्छिन्नविषयतायां ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतानि. मपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकपर्याप्स्यनुयोगिता. वच्छेदकजलत्वगतैकत्ववृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वानपच्छिन्नः स्वात् तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टान्यत्वस्यैव संस- र्गतयोपादाने गगनाभाषवदभावपत्कालीनघटो गगनाभाववानिति. .

·सामान्यनिरुतिविवेचना ज्ञानीयविशिष्टविषयतायामपि निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतावच्छेदिकायामभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन गगनाभावत्वा. वच्छिन्नप्रकारताया अन्यूनानतिरिक्तधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित. विशेष्यत्वावच्छिन्नत्वेनाव्याप्तिरेव स्यात् प्रतिबध्यताविशिष्टप्रतिब ध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषय- ताविशिष्टान्यत्वप्रवेशपि ताशघटो गगनाभाववानितिज्ञानीयप्रकार तायास्तज्ज्ञानस्य प्रकृतानुमितिप्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वमितिपक्षे सर्वथैव ताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वे. नाव्याप्तितादवस्थ्यम् ताहशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टा- न्यत्वमेव विषयतायान्ताहशानवच्छेदकत्वम् वैशिष्ट्यच पाप्ति घटितस्वावच्छेदकावच्छिन्नस्वादिसम्बन्धेनेत्युक्तो घटो गगनवानि- तिबुद्धिम्प्रति या ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकता तदवच्छेदक- प्रकारताविशिष्टत्वस्यैव सत्त्वेन गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताया अ. संग्रहेपि ताशघटो गगनवानितिज्ञानप्रतिबध्यता अपि प्रतिषध्यता. विशिष्टत्वेनाभाववान्तादृशघट इत्यस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रति. बन्धकत्वपक्षे तत्प्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्ध कतावच्छेदकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टत्वस्यैवाभावत्वावच्छि. नविषयतायामपि सत्त्वेनातिव्याप्तिरेव स्यादितिचेन्न वहिव्यापकाभा- वान्वयभाववजलवद्धृत्तिजलवान्तादृशजलवान्हदइत्यस्य जलव. तिवह्वयमावोऽव्याप्तिवृत्तिरित्यव्यावृत्तित्वग्रह निश्चयविशिष्टताहशज. लत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेनापि प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यतया ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकताविशिष्टत्वस्य विशिष्टजलवद्महत्वा. वच्छिन्नविषयतायां सम्भवादतिव्याप्त्यभावात्प्रतिबन्धकतावच्छेद. कप्रकारताविशिष्टान्यत्वस्याविवक्षणीयत्वात् । यदिच जलावच्छेदेन वह्निसामानाधिकरण्ये गृहीते जलवत्तया गृहीते हदे वह्निमत्त्वपर्यवसानेन तत्र वह्निव्यापकाभावस्यापि वहिवि. रोधभङ्गात् निश्चयविशिष्टताहशनिश्चयत्वेन न प्रतिवन्धकत्वमित्यु. च्यते तदापि ताशघटोगगनाभाववानभाववानित्यादीनां विशिष्टनिः श्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वपक्षस्याहतत्वेन तत्पक्षे प्रतिवध्यताविशिष्ट- प्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्र. कारताविशिष्टान्यत्वस्य पर्याप्तिघटित स्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानि.

·८८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना कपितत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन स्व. विशिष्टविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन विषक्षायां दोषाभावात ताश. घटो गगनाभाववान् घटोगगनाभाववानित्यादिवानीयायाः कस्याश्चिद पि प्रकारतायास्तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् घटोऽभाव. वानितिज्ञानीयायाश्च ताहशत्वात् वह्नयभाववज्जलववृत्तिजलवद्ध दशानायजलत्वावच्छिन्नप्रकारतामादायैव तत्राप्यतिव्याप्तिवारणात् । किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशपक्षे तार शघटोगगनाभाववानितिज्ञानमादायाभाववत्ताशघटेऽतिव्याप्तिवार: णाय यद्रूपवृत्तित्वघटितोभयाभावपर्यन्तानुधावनम् नच हृदोषति व्यापकाभाववानितिज्ञानस्य हृदे वहिब्यापकाभावोऽव्याप्यवृत्तिरि- तिज्ञानकाले वह्नयभाववान्वहिव्यापकाभाववानितिनिश्चयविशिष्टत्वे न प्रतिबन्धकत्वे वह्निव्यापकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायास्वाशप्र. तिबन्धकतावच्छेदकत्वेन तत्राव्याप्तिरितिवाच्यं हदेवह्निसामानाधि. करण्यग्रहस्यैव वह्निव्यापकाभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायामुत्तेजक त्वस्यौचित्येन तत्सत्त्वे निश्चयविशिष्टत्वेनापि प्रतिवन्धकत्वासम्भ वात् वहिव्यापकसामानाधिकरण्यप्रहस्यैवोत्तजकत्वे च ताशप्रति वध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिवन्धकतानवच्छेदकप्रका. रताविशिष्टान्यत्वस्यैव प्रवेशीयत्वात् समानाकारकशानीयविषयः तयोरक्येन तत्र दोषासम्भवात् । एतेन गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकार ताया अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिब. न्धकतावच्छेदकत्वेपि न क्षतिः । वस्तुतः तादृशघटोगगनाभाववान् तादृशघटोऽभाववानितिनि श्चययोः विशिष्टबुद्धित्वेनैव प्रतिबन्धकत्वन्निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वे. नैव वा प्रतिबन्धकत्वमितिमतद्वयसाधारण्येनापि शक्यते परिकर्तु तथाहि प्रतिवध्यतावैशिष्ट्यघटकस्वाबच्छेदकविशेष्यतावच्छेदका. वच्छिन्नविशेष्यत्वे एकत्ववृत्तित्वं प्रवेश्यम् ताशप्रतिवध्यताविशि प्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदक. प्रकारताविशिष्टान्यप्रकारताविशिष्टान्यत्वञ्चोपादेयम् एवंसति गग. नाभाववभाववत्कालीनघटोगगनवानितिप्रतिवध्यता न भवति प्रतिवध्यताविशिष्टा तदवच्छेदकविशेष्यताया एकत्वावृत्तित्वात च कालीनत्वप्रकारतानिकापतकत्ववृत्तिः सा नावच्छेदिका या ·सामान्यनिकिविवेचना घटो गगनवानितिग्रहप्रतिबध्यतानिरूपिता च घटो गगनाभाववानि. तिनिश्चयनिष्ठाविशिष्टवुद्धित्वावच्छिन्नैव अभाववान्घट इतिनिश्चयनि. ष्ठा शानवैशिष्ट्यावच्छिन्नैवेति ताशघटो गगनामाववानितिशानी. यायामपि प्रकारतायां ताराप्रकारताविशिष्टत्वेन विशिष्टान्य. प्रकारत्वासम्भवात् तादृशघटोऽभावनित्यत्र तत्प्रकारतायास्त. सम्भवादोषाभावात् पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छदेकघटकजलाभा. वादिनिष्ठप्रकारतायाः हृदो जलाभावकालीनर्वाहमान जलाभावकाली. नहदो वह्निमानित्यादिबुद्धिप्रतिवध्यतावच्छदकत्वन्न सम्मवति तदव- च्छेदककोटौ तनिष्ठावच्छेदकत्वस्यैव प्रवेशाविषयत्वयोरभेदस्यैत. न्मतेऽभावात् तन्मतावलम्बने सम्बन्धघटकप्रकारतायामवच्छेदकता. नात्मकत्वस्य प्रवेश्यत्वात् अवच्छेदकांशशानप्रतिवध्यताचावच्छेद. कमुख्यप्रकारकानसाधारिणीति तदवच्छेदकतारशविषयताया अ. प्रसिद्धिविरहात् एवञ्च जलाभावकालीनहदोवह्निमानित्यादी जला- भाववानहृदइतिबुद्धिप्रतिवध्यतायाः प्रतिवध्यताविशिष्टत्वाभावात्रय. हुयभाववज्जलवद्वत्तिजलवध्रदेतिव्याप्तिरितिमाहुः ॥ ॥ अथ परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वादिनिवेशस्योपेक्षितत्वे. भावो गगनत्ववानाधेयत्वादित्यत्र हेतुमत्पक्षघाटितासाधारण्येऽध्या. प्तिः तनिश्चये ताशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविरहादितिचेन वि. शिष्टद्वयविषयतायामसाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्यासाधारण्यप्रतिव. न्धकतातिरिक्तवृत्तित्वस्य वा विशेषणतया विवक्षितत्वादुक्तदोषस्या- सम्भवात् अतएव वहिमाअलादित्यत्र वहिव्यापकभूिताभावप्रति योगिजलवद्मदे नातिव्याप्तिः अन्यथा वह्निव्यापकीभूनामावप्रतियो. गिजलत्वावच्छिन्नविषयताया असाधारण्यविषयताभिन्नत्वपिरहेग तनिश्चये विशिष्टद्वयविषयताशुन्यत्वस्य सत्वात् अथवा विशिष्टान्त. राघटितत्वनिवेशेनवोक्तविशिष्टातिव्याप्तिवारणसम्भवात् पूर्वनिवेशो. पि साधीयानेव। परेतु पक्षेसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिहेतुवैशिष्ट्यावगाहिमहाविरो. घिवं सति प्रकृतानुमितिविरोधित्वरूपन्यभिचारसामान्यलक्षणस्य पक्षवृत्तित्वविशेषिते साध्यव्यापकीभूताभाषप्रतियोगिप्रकृतेहेती स. त्यन्तविरहेण पक्षवृत्तित्वाविशेषितविशेष्यदलविरहेणासत्त्वमाशय सत्यन्तदलघटकप्रतिबन्धकतायामसाधारण्यविषयत्वानवच्छिन्नत्यषि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना अत्र बेश्याकेचिदित्यादिना पक्षवृत्तित्वसहितस्य व्यभिचारत्वमुपपादि. तं तन्न वत्र विशेष्यदलक्ष्यास्तिपरिकारः पक्षधर्मिकहेतुमत्ताशानका. लीनत्वप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वाभाववस्वोभयाभाववत्वघटिततया विशेष्यदलं परिस्कृत्य पक्षवृत्तित्वाघटितस्य व्यभिचारत्वमुपपादितं परेत्वित्यादिना सव्यभिचारग्रन्थेन तत्र विशेषणदलपरिकारः। च विशिष्टवयाघटितत्वकल्पस्य परोत्वित्यादिग्रन्थावल. म्बिता पक्षवृत्तित्वासहितताहशविशिष्टस्यासाधरण्यताम्वदता स्व. यमेव प्रकटीकता तत्र च पक्षे विशेषणदलविरहेण हेतुमत्पक्षघटित. म्य साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्य व्यभिचार• स्वविरहेणासाधारण्यत्वाभाव इवाभावो गगनत्ववानाधेयत्वादित्यत्र गगनत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोग्याधेयत्वस्यापि हेतुमत्पक्षघटितस्य विशेषणदलविरहप्रयुक्तव्याभिचारत्वविरहेणासाधारण्यत्वाभावोङ्गी. कार्य: परिःकृतस्य च विशेषणदलस्य पक्षवृत्तिघटिते सर्वस्मिन्नेवा. साधारण्ये सम्भवेन तस्यासाधारण्यघटकत्वाभावोक्तरुन्मत्तकृतता. पत्याऽपरिस्कृतस्यैव विशेषणदलस्य लक्षणघटकताया अवश्यव. क्तव्यत्वात् ययाच हदोवहिमान्वयभाववदवृत्तिद्रव्यत्वादित्यत्र सा. ध्यामाववद्धृत्तित्वविशिष्टहेतोर्हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुग्रहविरोधि. त्वेन व्यभिचारलक्षणानाक्रान्तत्वेन साधारण्यानात्मकत्वमसिध्या हे. तोर्दुष्टत्वञ्च तत्रोक्तन्तथाताहशाधेयत्यस्य विशेषणदलविरहेण सामा. न्यव्यभिचारणलक्षणानाक्रान्तत्वेन साधारण्यानात्मकत्वं साध्यासा मानाधिकरण्यविरोधेनैव हेतोईष्टत्वञ्चाभिमतन्तत्राभ्युपेयं तथाच काव्याप्तिशङ्का तत्रतिवदन्ति । ननु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशून्यत्वं यदू पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशेषणतयोपादेयं तथासति बलयमा वजलादिमवृत्तिजलवद्मदनिश्चये ताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदका. धेयत्वविषयतायाः सरवेन मेयत्वविशिष्टव्याभिचारनिश्चये तथाविधा. या मेयत्वविषयताया विद्यमानत्वेन जातिमान्वयभाववानितिक्षाने जातित्ववह्नयभावादिविषयतायास्ताश्याः सत्त्वेन निरुतविषयता. शून्यत्वासम्भवात् तनिश्चयमादाय दोषस्थासम्भवेन विशिष्टया- घटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वानानिवेशो न कार्यस्तत्तविशेषणापेक्षया चैतस्यातिलघुत्वात् नच वलयभाववा.

·सामान्यनिकिविवेचना 'हद इत्यादिक्षानीयनिरवच्छिन्नहदत्वप्रकारत्वदादिविशेष्यत्वादी- नाम्प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन सर्वत्रासम्भव इति वाच्यं प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषय. ताविशिष्टान्यत्वरूपस्य वाच्यत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्वाव. च्छेद्यत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । नचैवमपि वहिरवृत्तिरित्यत्र वहिमत्यव्याप्तिस्तज्ज्ञानस्य वहिवा. वच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया विशेष्यताया आ- श्रयनिष्ठायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतानात्मकत्वात, तदनव- च्छिन्नत्वाच्च तादृशविषयताविशिष्टान्यतया तच्छून्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहादिविवाच्यं स्वनिरूपितत्वगान्यतमसम्बन्धेन वैशिष्ट्य. स्य वाच्यत्वादितिचेन्न वह्वधभाववान्इद पति ज्ञानस्यावच्छिन्नप्रति- योगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवाहित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छि. भविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयताशालि. निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतापक्षे वहिविषयताया निरुक्तान्यतमसम्ब. न्धेन ताराविषयताविशिष्टान्यतया वहृषभाववद्ध्दत्वावच्छि. ने लक्षणस्यासम्भवात्, यदि तद्वारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपितत्वस्या प्यन्यतमकोटौ प्रवेशः क्रियते स्यात्तदा धूमाभावववृत्तिर्वह्निद्रव्य मितिज्ञानविषये स्वरूपतोद्रव्यत्वविशिष्ट धूमाभावववृत्तिवहावति. ध्याप्तिरिति विशिष्टान्तराघटितत्वं निवेश्यमेव एव संसर्गस्य स्व. रूपतोभानाभ्युपगमे वह्नयभाववजलवद्विशिष्टजलवद्धदेऽतिव्याप्ति वारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि निवेश्यमेव आधेयत्वनिष्ठसांस. र्गिकविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकजलादिप्रकारत्वाद्यवच्छेद्य. निरूपितत्वेन विशिष्टान्यत्वविरहात । अस्तुवा धेयत्वसंसर्गस्थाधेयतात्वेन भानं तथापि वहिसंसर्गत. या भासमानस्वनिष्ठप्रतियोगित्वविषताया, वह्नित्वसंसर्गतयाभास मानावच्छिन्न प्रतियोगित्वविषयतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावविरहे व विसंसर्गनिष्ठविषयता, तनिरूपितप्रतियोगितात्वादिविषयतावारणा. य, स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वस्यापि वैशिष्ठ्यघटकतायावाच्या तया, प्रकृते नाधेयतात्वविषयतायामपि निरुकविशिष्टान्यत्वसम्भव यदिचोक्तसांसर्गिकविषयत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावोङ्गीक्रियते त. दापि धर्मिपारतन्त्र्येण इदत्वादौ वहपभावावयभाववाम्हद इति ·૧૨ सामान्य निक्तिस्वेिचना शानमात्रे भासमानतया सामानाधिकरण्यत्वादिविषयतावारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वादीनाम्प्रवेशावश्यक एव । किच वयभाववज्जलवत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जलवत्ताश. इदेऽतिब्यारणं विशिष्टदयाघटितत्वनिवेशनम्विनादुश्शक्यमेव का. लीनत्वादिविषयताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् स्वावच्छेद्य. निरूपितनिरूपितत्वादीनां वैशिष्ठ्याघटकत्वेप्यतदोषस्य सम्भवात् । केचित्तु गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र गगना. भाववत्ताशघटेडच्याप्तिः गगनविषयतागगनत्वविषयतयास्ताहशप्र. तिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् बाधक्षानस्याभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू. पितताशघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धक. स्वादतः स्वावच्छेद्य निरूपिनिरूपितत्वादीनां संसर्गत्वेनोपादानस्याव. श्यकतया विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशआवश्यकः ॥यत्तु प्रकृतानुमिति. स्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टा न्यत्वमेव वाच्यं नतु प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यत्वं तत्र च स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वादीनाम्प्रवेशो वैशिष्ट्यघटकतया नावश्यकः नच तादृशजलाभाववद्वह्निमत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र डदो वहिमान्वयभाववज्जलवद्वृत्तिजलाभावव्याप्यादित्यत्र च वय भाववज्जलववृत्तिजलबभ्रदेऽतिव्याप्तिर्द्वारा तज्ज्ञानस्य प्रकृ. तानुमितिप्रतिवध्यत्वादिति वाच्यम् प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्र. तिवध्यताविशिष्टप्रतिबध्यतावच्छेदकाविषयताविशिष्टान्यत्वस्य ता. इशप्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यत्वस्य वा विवक्षितत्वादुक्कातिव्याप्तिवारणसम्मवात् ॥ एतेन सर्वगगनवदित्यत्र गगनाभाववज्जलवदादिरूपवाधेयाप्तिः तज्ज्ञाने गगनत्वावच्छिन्न. प्रतियोगिताकामावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिभपितावच्छिन्नविशेष्यता शालिनिश्चयत्वेनैव प्रकृतानुमितिनिरूपितप्रतिवन्धकत्वप्रतिवध्यत्व. योः सत्वेन जलविषयता तनिरूपितसमवायविषयता तनिरूपि. तसमवायस्वविषयत्वानां प्रतिवध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्य. स्वकारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वादीनां वैशिष्ट्यघटकतया प्रवेशस्यावश्यकत्वमेवेति निरस्तं जलत्वादिविषयतानामपि जन्य तावच्छेदकत्वेन तद्वैशिष्ट्यघटकतयोकसम्बन्धप्रवेशे प्रयोजनामा. बादिति सक्षुब्छम् सत्प्रतिपक्षासाधारण्योहत्वभावादिन्याप्यवत्पक्षा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना अथ दिरूपस्वरूपासियादौ साध्यव्यापकाभाववत्पक्षादिरूपवाधादाव. व्याप्ते१रुद्धरत्वादिति वदन्ति । प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धक. स्वाव्यापकप्रतिबन्धकताशुन्यज्ञानविषयतावच्छेदकत्वं यदूपे उक्तप्र. तिबन्धकताशुन्यत्वं तादृशनिश्चये वा विशेषणन्देयं तथासति वह्नयभाववज्जलवत्त्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टजलवद्धः दत्वावच्छिन्नीवषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकताव्यापक स्य तादृशजलत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयता शालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वस्य वह्नयभाववज्जलव- त्तिजलवद्धदनिश्चये सत्वेन निरुतविशिष्टेऽतिव्याप्तिविरहात विशिष्टद्वयाघटितत्वन्ननिवेश्यम् एवं व्यभिचारप्रतिबन्धकत्वा. व्यापिकाया मेयत्वप्रकारतानिरूपितव्यभिचारत्वावच्छिन्नप्रतिबन्ध कतायां मेयत्वविशिष्टव्यभिचारनिश्चये विरहेण तत्राप्यतिप्रसक्तरेभा. वात् । विशिष्टान्तराघारीतत्वमपि न प्रवेश्यं निरुक्तप्रतिबन्धकताशून्यत्व. स्य यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाविशेषणत्वेपिहदोजात्यभावधा. नित्यत्र जातिमाञ्जातिमानित्यस्य ताहशप्रतिबन्धकताशून्यत्वेनाव्याप कविषयताशुन्यत्वनिवेश्यमेवनच वाधादिषु लक्षणासम्भवस्वनिश्चयः प्रतिबन्धकताया निरुक्ताव्यापकत्वस्य सत्त्वादनुमितिप्रतिबन्धकताया। स्वरूपासिञ्चादिनिश्चयविपरीतवाधनिश्चये सत्त्वेन तत्र वाधप्रतिबन्धः कताविरहादितिवाच्यं ताशयत्किश्चित्प्रतिवन्धकत्वाव्यापकप्रतिबन्धः कताशुन्यत्वस्य विशेष्यदलघटकप्रतिबन्धकत्वविशेषणदलघटकप्रतिब. न्धकत्वयोरक्यस्य वा विवक्षितत्वात् नचैवमपि सर्वगगनवद्वाव्यत्वा. दित्यत्रवाधेऽव्यातिः सर्वेषामेव वाघनिश्चयानामेकरूपेणैव तत्र प्रति. बन्धकतया तदव्यापकस्य घटत्वादिधर्मविशेषावच्छिन्नविशेष्यता. निरूपितगगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकत्वस्यैव तत्र सत्यादिति वाच्यम् अव्यापकत्वघटकप्रति. बन्धकताधिकरणीभूतनिश्चये स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताश.. न्वत्वविशेषणम्वाच्यं तथासति बाधान्तरनिश्चयस्य ताशप्रतिब. न्धकत्वाधिकरणतथाविधनिश्चयत्वविरहेण दोषासम्भवात् । यदिचाप्रामाण्यवानोत्तेजकत्वानुरोधेनाव्याप्यवृतित्वज्ञानोत्तेजकत्वा. नुरोधेन च प्रतिबन्धकतायास्तत्रभेद एवाङ्गीकार्यइत्युच्यते तदा ·सामान्यनिरुतिविवेचना प्रतिबन्धकत्वाधिकरणे व्यापकविषयताशुन्यत्वन्ननिवेश्यम् नचासा. धारण्येऽव्याप्तिः असारण्यप्रतिबन्धकत्वाधिकरणीभूते हेतुमत्पक्ष. निश्चये हेतुविशेष्यकप्रतियोगित्वाभावादिप्रकारकबुद्धिनिरूपितप्रति बन्धकत्वस्य विरहेणाव्यापकस्य साधारण्यनिश्चये सत्वादित्यव्याप. कविषयताशुन्यत्वं निवदश्यमेवेतिवाच्यं हेतुमत्पक्षनिश्चयविशिष्टासा. धारण्यनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसम्भवात् । पतेन हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्याविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्व- स्यासाधारण्यप्रतिवन्धकताश्रयत्वस्य च हेतुमत्पक्षनिश्चये सत्त्वाद. व्याप्तितावस्थ्यमिति निरस्तम् तत्र केवलहेतुमत्पक्षनिश्चयऽसाधा. रण्यप्रतिबन्धकताविरहाच्च नच गगनाभाववदभावत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र वाधेऽव्याप्तिः अभाववान्ताशघटइतिनिश्चयस्या- पि वाधप्रतिबन्धकत्वाधिकरणतया तत्र बाधनिश्चयवृत्तेस्ताइशघटे गगनाभावोऽवृत्तिरितिबुद्धिनिरूपित प्रतिबन्धकत्वस्यासत्त्वादिति धाच्यम् । अव्यापकीभूतप्रतिबन्धकतायाः प्रकृतानुमितित्वव्यापक प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयत्वानवच्छिन्नत्वस्य विशेषणत्वात् नच ताशजलाभावबद्वह्निमत्कालीनहदो वह्निमानि त्यत्र ताशजलवत्ताहशहदेऽतिव्याप्तिः । यत्तु व्यभिचारविशिष्टमेयत्वे चातिव्यातिः तनिश्चयस्य प्रकृतानु. मितिप्रतिवध्यतया तनिष्ठाव्यापकप्रतिबन्धकतायाःप्रतिवध्यतावच्छेद कवियित्वावच्छेद्यतया धारणासम्भवादिति तत्तुच्छम् प्रतिवध्यता नवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयत्वानवच्छिन्नत्वविवक्षयापि वा. रणसम्भवादिति वाच्यं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्ट प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वस्य ताहशप्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेद कत्वस्य वा विवक्षितत्वात् । गगनाभावधर्मिकताहशघटावृत्तित्वबु द्धिम्प्रति तादृशघटर्मिकाभाववुद्धरपि प्रतिबन्धकत्वस्यानुभविक तया तत्रोक्तरीत्या दोषासम्भवेनोक्तरीत्या निवेशस्यैव वाऽनावश्यक त्वादिति चेत् । उच्यते वयभाववज्जलवकालीनहदो वहिमानित्यत्र जलवत्ता. हराइदेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञानस्य ताशइदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरू पितजलवावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तद. व्यापकत्वस्य तज्ज्ञाननिष्ठे प्रतिवन्धकत्वेऽसम्भवात् परस्परस्वाय.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना च्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकताया निराकृतः त्वेन तत्रोक्तस्थलेऽतिव्याप्त्यसम्भवात् , पर्वतत्वावच्छेदेन वह्यभाव. स्यसाध्यतायां वह्निमद्वह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञाने वाधप्रतिबन्धक स्वाव्यापकप्रतिबन्धकताशुन्यत्वस्य सत्वादिति विशिष्टद्वयाघटितत्व. विशिष्टान्तराघटितत्वाभयनिवेश्यमेवेति ॥ यत्तु परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य निश्चयद्वयविशेषण- ताया विशिष्टवयाघटितस्वनिवेशे आवश्यकतया तत्परित्यज्य लक्ष्य. तावच्छेदकत्वेनाभिमतयदूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वनिश्चयविशेष. णतयोपादेयं तथासत्येव मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणस. म्भवात् विशिष्टान्तराघटितत्वन्नोपादेयम् । तथाहि व्यभिचारत्वाव च्छिन्नविषयकनिश्चयस्य तद्घटकप्रत्येकपदार्थविषयकनिश्चय विशिष्ट स्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतान्यत्वस्य व्यभिचारप्र. तिबन्धकतावत्वेन यदूपपदेन व्यभिचारत्वतद्घटकवाहित्वाद्योधर्धारण सम्भवात् । तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टतद्यावच्छिन्नविषयताशः न्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारज्ञानेऽसत्त्वादिति तन्मन्दं परस्प. रस्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विशिष्टयाघटितत्वघटकताया एवा. भावेन तत्स्थानीयत्वोक्तरसम्भवात् नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽ. तिव्याप्तिवारणायैव तन्निवश्यामतिवाच्यम् वयभाववजलवत्काली. नहदो वह्निमानित्यत्र जलवद्वयभाषवजलवत्कालीन हृदेऽतिव्याप्ते- पारत्वादेतत्पूर्वपक्षतनिरासाय स्थलविशेषप्रकल्पनक्लेशस्स्वन्याय्य एव परेषाम्बोध्य इति ॥ ॥ ननु यद्पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वं प्रतिबन्ध कतायां स्वरूपस्वनिरूपितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छे दकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वोमयसम्बन्धेन वाच्यं तथालति वह्नय भाववज्जलववृत्तिजलवद्ध्दविषयकनिश्चये प्रतिबन्धकतायाः स्वा. वच्छेदकत्वसम्बन्धेन सरवेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकः ताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसम्बन्धन प्रतिबन्धकताया विरहादतिव्या. प्स्यसम्भवात विशिष्टद्वद्वयाघटितत्वन्न निवेश्यं नचासाधारण्येऽ व्याप्तिः हेतुमत्पक्षविषयकनिश्चयविशिष्टासारण्यविषयकनिश्चयत्वा. वच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसम्भवात्तस्यावच्छेदकतासम्ब. धेनासाधारण्यनिश्चये विरहात नच सहचारे मथुरानाथेन वाधादि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना निश्चयविशिष्टात्मत्वस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्योक्तत्वेन तदवच्छेदकस्य वाधनिश्चये सत्वादसम्भवः स्वनिरूपितावच्छेदकतानिरूपितलामा. नाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य संसर्गस्वे वाधादायव्या. तिवारणेपि निश्चयस्य प्रतिबन्धकतापक्षे वयभाववज्जलववृत्ति जलवद्धदेऽतिब्याप्तिः एवं साक्षात्प्रतिबन्धकतावच्छेदकतादेरण्यास. ज्यवृत्तित्वे निश्चयविशिष्टनिश्चयीयविषयितावत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्या. भ्युपगततया तत्पक्षेपि चातिव्याप्तिरितिवाच्यं स्वतादात्म्यापननिश्च यवृत्तिनिरूपितावच्छेदकत्वस्वतादात्म्यापन्ननिश्चयावृत्तिनिरूपिताव च्छेदकतानिकापतावच्छदकत्वस्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छदकत्वान्यतमसम्बन्धने भेदप्रति. योगितावच्छेदकत्वस्य संसर्गघटकस्य वाच्यत्वात् स्वरूपस्थानेपि स. मतसङ्ग्रहाय स्वरूपस्वावच्छेदकान्यतरवत्वसम्बन्धोनिवेश्यः वस्तु- तः सामग्येणाप्येतद्न्थपर्यालोचने निश्चयप्रतिबन्धकत्वपक्षातिरि. तपक्षस्यानुन्मेषाद्यथाश्रुतमेव साधु ॥ नच गगनाभावषदभाववत्काली. नघटोगगनवानित्यत्र वाधेऽन्याप्तिः तत्र वाधनिश्चयस्य निश्चयविशि. निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वेन स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धेन प्रतिबन्ध कतयास्तत्रसत्वादितिवाच्यं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतावि- शिष्टविषयताशुन्यज्ञानवृतित्वेन संसर्गघटकावच्छेदकत्वस्य विशेष. णीयस्वात वैशिष्ट्यच्च स्वनिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व- स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेद कत्वोभयसम्बन्धेन एतत्परिकारस्तु प्रागेवोकः नच हेतुमत्पक्षघटि तासाधरण्येऽव्याप्तिरितिवाच्यम् असाधारण्यनिश्चयावृतित्वस्याप्यव. च्छेदकताविशेषणत्वादितिचेन्न वयभाववज्जलवत्कालीनहदो वह्निः मानित्यत्र जलवत्ताशहदे नीलरूपाभाववन्नीलेऽभाववचारशघटे चा तिव्याप्ते१रुद्धरत्वात् । तनिश्चयानानिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिव न्धकत्वं मानाभावेनावच्छेदकत्वादिसम्बन्धेन प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध कतायास्तत्रासत्वादितिदिक् ॥ ० ॥ तादृशविशिष्ठद्वयाघटितत्वस्येति । तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टतद्रूपा. वच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्येत्यर्थः नतु ताशविषयता. दयशून्यप्रतीतिविषयत्वस्येति तथासति वह्नयभावव्याप्तिहमवृत्तिन्धः बज्जले तिव्याप्तिः स्यानिरुक्तविशिष्टविषयकत्वस्य जलांशे हृदवृत्ति ·सामान्यनिरुकिविवेचना त्ववलयभावयोरेकत्रद्वयंरीत्याऽवगाहमाने झाने सत्वेन तस्यानुमिति. प्रतिबन्धकत्वात् नचोक्तविशिष्टज्ञानस्य सत्प्रतिपक्षत्वमेवतिवाच्यं विरोध्युन्नायकपरामर्षविषयस्यैव तत्त्वात् विशिष्टस्य ज्ञानेषु व्याप्ति विशिष्ट पक्षधमत्वावगाहिना पक्ष वा व्याप्तिावाशयहतुमत्वावगाहिन एव परामर्शत्वस्य सिद्धान्तसिद्धत्वाम् व्याप्तिावाशेहतुतावच्छेदका. वच्छिन्नविषयतानिकांपतपक्षतावच्छेदकावच्छिाराविषयताकनिश्चय. त्वस्य कारणतावच्छेदकस्याक्तैनदयगिनिशाने विरहात नज्ज्ञानीयवि शिष्टविषयताया द्वित्वविरहण विषयताद्वयशुन्यस्वस्थ तत्र सत्त्वपि ता. इशविषयताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्यासस्वेन तद्विवक्षायान दोषः यः दिचापेक्षावुद्धिविषयतावच्छेदकभेदात्तत्तद्धर्मविशिष्टद्विश्वोत्पत्तिःस्वी. क्रियेत तदोभयाभावनिवेशेपि नदोषइतिध्येयम् ॥ सत्प्रतिपक्षघटकतादृशविशिष्टद्वयविषयताभिन्नति प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्ट साध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताभिन्नत्वस्य प्रतिहतुमत्पक्षविषयताभिः नत्वस्य च प्रवेशे वह्नयभावोवह्निमाञ्जलादित्यत्र वह्नयभाववज्जलव्या. पकतावद्वृत्तिजलव्यापकतावद्वयभावे हदोवह्निमाञ्जलादित्यत्र व. हृयभाववजलवद्वृत्तिजलवद्धंदे चातिव्याप्त्यापत्तिः जलव्यापक ताविशिष्टसाध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताया जलवघ्दन्वावच्छिन्न: विषयतायाश्चोक्तविषयताभेदद्वयानाश्रयत्वात् जलव्यापकवह्नयभाव कालीनजलवद्धदेपि चातिव्याप्तिः स्यादिति सत्प्रतिपक्षघटकेति । यद्यपि सत्प्रतिपक्षविषयिताव्यापकविषयिताकत्वरूपं सत्प्रति. पक्षघटकत्वं विशिष्टवस्तुविशेषणमेव शब्दतः प्रतीयते तथापि तत्रो- कातिव्याप्तिवारणस्याशक्यतया न तद्विक्षणीयमपितु सत्प्रतिपक्षघट- कविषयतात्मकत्वम्विशिष्टविषयताविशेषणमेव वाच्यं । अथ किं तत् नतावद्विरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदकत्वं तथासति भेदप्रतियोगिविषयतायास्तेनैवरूपेण निवेश्यतया यत्र सत्प्रतिपक्षाप्र. सिद्धिरित्यादिग्रन्थानुत्थानप्रसङ्गात् तत्रापिम्रमात्मकविरोधिपरामर्षी यविषयत्वस्यैव जनकतावच्छेदकत्वसम्भवात् नापिसत्प्रतिपक्षविषय. त्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं सत्प्रतिपक्षशानीयखण्डविष. यताया अपि ताहशत्वासम्भवात् निरूप्यनिरूपकभावापनविषयत्वा- वच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वविवक्षणे यत्रेत्यादिग्रन्थानुत्थि. तिप्रसङ्गात् प्रतिहेतुमत्पक्षविषयकस्वप्रतिहेतुब्यापकसाध्याभावविष. १३ सा०वि० ·सामान्यांनक्तिविवेचना यत्वयोः विशिष्टविषयत्वरुपयोरुक्तभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन सत्प्रतिपक्षाव्याप्तेश्च । यत् प्रतिहेतुध्यापकसायाभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित सामानाधिकरण्यविषयतानिरूपितहेतुविषयतानिरूपितपक्षविषय. स्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव तत् तथासति हेतुव्यापक साध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताया निरुक्तभेदप्रतियोगितावच्छेदक विषयताभिन्नत्वविरहेण सत्प्रतिपक्षाव्याप्तिविरहात् तदसत् उक्तभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य हेतुमत्पक्षविषयतायाम्बिरहेण सत्प्रति पक्षघटकताहशविशिष्टद्वयविषयतेति लेखविरोधात् विधेयान्वयस्यो हेश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वनियमेन यत्रेत्यादिग्रन्थसन्दर्भस्थासाधुत्व प्रसङ्गाच पर्वतोवह्निमाञ्जलादित्यत्रापि हेतुमत्पक्षाप्रसिधा सत्प्रति. पक्षाप्रसिद्धेस्तत्स्थलस्यापि यदर्थत्वेनोद्देश्यतया व्याप्तेस्तनासम्भ. वाद्धेतुव्यापकसाध्याभावस्य प्रसिद्धत्वाद्धेतुमत्पक्षाविषयत्वस्य लक्ष. णानिविष्टत्वात् विधेयस्योद्देश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्ववाधात् नव सत्प्र तिपक्षविषयिताव्यापकत्वमेव विषयितायान्तत् असम्भवात् सत्प्रति पक्षविषयितायास्तत्तद्विषयिताव्यभिचारित्वात् यद्पावच्छिन्नविष यता सत्प्रतिपक्षविषयताव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नत्वन्तु दर्शिताति. प्रसङ्गभयेनैव परित्याज्यमिति चेदुच्यते । सत्प्रतिपक्षविषयताशुन्यज्ञानावृत्तित्वमेव तत् सत्प्रतिपक्षकाली- नवयभाववज्जलवचिजलवज्रदशानीयविषयताया निरुक्तज्ञानावृ. तित्वेपि तज्ज्ञानस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्व विरहात् तमादाय वह्नयभाववज्जलवद्वत्तिजलवद्धदेतिप्रसङ्गाभा वात् विशिष्टवयविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य यद्रूप विशेषणत्वे तु यादृशसमुदायत्वे ताशप्रतीतिविषयतावच्छेदकता त्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयमिति नोक्ता. तिव्याप्तिः उक्तकालीनत्वविशेषितोक्तविशिष्टेऽतिप्रसङ्गश्च विशिष्टा. न्तराघटितत्वेन धारणीयः यद्वा प्रतिहेतुध्यापकसाध्याभावत्वाव. च्छिन्नविषयताविशिष्टप्रतिहेतुमत्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वाव. च्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं वैशिष्टयश्च स्वनि रूपितलामानाधिकरण्यविषयतानिरूपितहतुविषयतानिरूपितविषय. स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तथाच नोक्तग्रन्थासङ्गतिः नवा दर्शिता.

·सामान्यांनाक्तिववेचना तिव्याप्तिश्च प्रतिहेतोरनेकत्वात् । यद्यपि ताशविषयताभेदकूट एव प्रवेशनीयस्तथापीहानीन्तनभिसन्धानन्नास्ति कथमशाग्रे निरुप्यनि. रूपकभावापन्नविषयताभेदकूटमपेक्ष्य लघुभूनोजनकतावच्छेदकवि षयताभेदउपेक्ष्येत कूटानिवशे च तदेव गुर्विति तदुपेक्षा घटत त. त्रैवानिमग्रन्थतात्पर्ये भेदकूटनिवेशोनुलन्धेय एवात्र सन्दर्भस्य परि शुद्धत्वादिति ॥ भ्रमात्मकज्ञानीयविषयात साधारणेति । अत्र लाध्यामावानुमितिजनकता वच्छेदकविषयतात्वेन किञ्चिनिष्ठावषयतानिरूपिताधिकरणविषयता निरूपिताधयत्वविषयतेत्यादिक्रमेण सामानाधिकरण्याविषयनानिक पितहेतुविषयनानिपिनपक्षविषयत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छे दकविषयताविशिष्टान्यत्वेन वा निवेशनीया विशिष्टद्वयविषयतेति न दोषो नवा कूटादिनिवेशेन गौरवं वैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नत्वस्वतादा. स्म्यान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । ननुक्तरीत्योक्तसत्प्रतिपक्षे लक्षणस्योपपादनेपि विशिष्टान्तराघ. टितत्वस्य तत्रासम्भवादलक्ष्यतैव वाच्या तथाचोक्तप्रयासो निःफल: स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकप्रतिहेतुव्यापकसाध्या भावाधिकरणनिरूपितवत्प्रतिहेतुमत्पक्षवात्मकताइशरूपावच्छिन्न. विषयकत्वस्यैव सत्प्रतिपक्षाने लत्वेन हि न विशिष्टान्तराघटितत्व सम्भव इति चेन्न विशिष्टान्तरविषयतायां सत्प्रतिपक्षविषयत्वाव्यापक विषयताशुन्यज्ञानीयसत्प्रतिपक्षीवषयताभिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । केवलसत्प्रतिपक्षविषयकज्ञानीयविशिष्टान्तरविषयतायामुक्तसत्पति पक्षविषयताभिन्नत्वविरहान सत्प्रतिपक्षे लक्षणासम्भवः मेयत्वविशि. सत्प्रतिपक्षशाने च विशिष्टान्तरविषयता तारसत्प्रतिपक्षविषयता भिन्नैवेति नातिप्रसङ्गइतिध्येयम् । साध्याभावादवृत्तिमत्पक्षात्मकविशिष्टस्यैवेति हेतुतावच्छेदकाप्रवेशेन सत्प्र. तिपक्षस्यैकरूपतया लाघवादितिशेष: व्यापकसामानाधिकरण्येत्याद अथ विरोध्यनुमितिजनकान्वयव्याप्तिवैशिष्टयपक्षधर्मत्वोभयावगाहिज्ञान- विषयस्यैव सत्प्रतिपक्षतास्वीकारेण विरोधस्यानुमित्यप्रतिबन्धक तापक्षे सामानाधिकरण्यघटितस्यैव व्याप्तित्वात् । तद्घटितव्याप्तिवि. शिष्टहेतुमत्पक्षस्यैव तत्वेन सत्प्रतिपक्षता न कालीनत्वादिघटितस्य न च विरोधस्यानुमितिप्रतिबन्धकतापक्षे लाघवेन हेतुन्यापकसाध्य.

·१०० सामान्यनिरुतिविवेचना कालीनत्वस्यैव व्याप्तितया तद्घटितस्यापि सत्प्रतिपक्षत्वं दुर्वारमि तिबाच्यं मतभेदेनोसयोस्तथास्वे इष्टापत्तरितिचेन्न विरोध्यनुमितिसा. भग्रीत्वेन प्रतिबन्धकावस्य सत्प्रतिपक्षाने दीधितिकता निराकरणी त्वेन विरोधिविषयकनिश्चयत्वनैव हि तद्वाच्यं विरोधित्वञ्च तत्तदभा क्योरिव तत्तदभावव्याप्ययोरप्यनुभवसिद्धं तत्र व्यापकलामानाधिक रण्यरूपव्याप्निघटितविशिष्टज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायान्न सामानाधिकर ण्यादिविषयकत्वं तन्त्रं तदविषयकवानस्यापि साध्याभावांशे हेतुव्या पकत्वावगाहित्ववतो हेतुमत्पक्षविषयत्वावगाहिज्ञानकालीनस्य प्रति. बन्धकत्वात् यद्विषयकत्वस्य हि प्रतिबन्धकताप्रयोजकत्वं तद्घटितवि शिष्टस्यैव दोषत्वं नचानथाभूतविषयघटितस्य मेयत्वविशिष्टव्यभि चारादिवत् भवति चातथाभूतविषयघटितो हेतुव्यापकसाध्याभावस. मानाधिकरणहेतुमत्पक्षे इतिस न दोषः अतथाभूतवस्तुघटितस्यापि प्रतिबन्धकतोपयोगिविषयमध्यीकृतातथाभूतविषयकघटितत्वमात्रेण सत्प्रतिपक्षत्वञ्चेत्स्वीकरणीयमतथाभूतकालीनत्वाधनन्तपदार्थघटित. विशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षत्वकिमिति न स्वीकरणीयमित्यसार्वच दुईयसत्प्रतिपक्षप्रसङ्गइत्याशयः। सम्पादनीयत्वादिति प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षघर्मिकहेतुमत्ता. शानकालीनत्वोभयाभावस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्व. व्यापकत्वन्तद्रूपावच्छिन्नत्वस्यैव सामान्यलक्षणत्वमभ्युपेत्य सम्पाद- नीयत्वादित्यर्थ इति। अनुमितिप्रतिबन्धकतायांयद्रूपावच्छिन्नविषकत्वमवच्छेदकन्तद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थ इति. अथ प्रकृतानुमित्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव लाघवाद्वक्तुमुचितं तथासत्येव दोषैकदेशेगरणसम्भधेन तद्वारका नतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकताघटितनिरुक्तविवक्षादरो व्यर्थ इतिचेन्न मेयत्वविशिष्टसत्प्रतिपक्षेऽतिव्याप्स्यापत्तेः सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य का. य॑सहभावेनानुमितावविरोधिताया यदिचेत्यादिना सत्प्रतिपक्षग्रन्थे- दीधितिकृतोकत्वेन सत्प्रतिपक्षविषयकप्रकृतानुमितेः सम्भवेन सत्प्र- तिपक्षत्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वविर. हात् अभावाधिकरणानरूपितवृत्तित्वाभावव्याप्यवद्वहिकालीनपर्वतो धूमवान्वरित्यत्र व्यभिचारेऽव्याप्तेश्च प्रकृतानुमितेरभाषाधिकरण. शिववाहित्वावच्छिन्नविषयत्वस्यासम्भवेन तादृशवह्नित्वे प्रकृतानु- ·सामान्यनिकिविवेचना मित्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य सम्भवात् । यत्तु सर्वत्रासम्भवापत्तिः हदोवह्निमान्वहिव्याप्यधूमवान् जाति. मान्वयभावांश्चेत्यादि समूहालम्वनानुमितेः सम्भवेन प्रकृतानुमि. त्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य वहृषभावद्धदत्वादावस. म्भवात् । अव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य प्रतानुमितिविशेषणत्वस्य तादृशानुमित्यप्रसिद्ध्या वक्तुमशक्यत्वादिति तदसत् स्वावच्छिन्नवि. षयत्वाव्यापकस्वावच्छिन्नयद्पावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विवक्षि. तत्वाव अनुमितीयपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वादेः स्वावच्छिन्न- त्वविरहेण जातित्वादिना हृदत्वाद्यनवगाहिप्रकृतानुमितेर्निरुक्ताव्याप. कविषयताशुन्यत्वसम्भवादसम्भवाभावात् । नचाभावत्वेन इदत्वावगा. हिन्या हृदोवहिमान् वहिव्याप्यधूमवानभाववान्ववाहिन्याप्यधूमश्चति स म्हालम्बनात्मिकाया अनुमितेरव्यापकविषयताशुन्यतया तत्र वह्नयभा. ववद्धदत्वावच्छिन्नविषयतायाः सत्त्वेनासम्भवतादवस्थ्यमितिवाच्य स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यभ्रमभिन्नज्ञानीयप्रकृतानुमिः तिवृत्तिविषयताभिन्नत्वस्यावृत्त्यन्तेन विवक्षणात् समानाकारकहानीय. विषयतयोरैक्येन तथाविधदोषैकदेशमात्रविषयकज्ञानीयविषयताया- एव प्रकृतानुमितिवृत्तित्वसम्भवेन दोषविषयतायास्तद्भिन्नत्वादिति । ननु प्रकृतानुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्त्यनाहा-प्रामाण्यज्ञाना. नास्कन्दितनिश्चयावृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वमेव निवेश्यं तावतैव प्राग्दोषाणान प्रसक्तिरितिचेन्न इदोवहिमान्वयभाववद- भाववत्कालीनधूमादित्यत्र वह्नयभाववद्धदेऽतिव्याप्त्यापत्तेः विशि- ष्टान्तरतावच्छेदकाभाववध्रदत्वस्य तादृशत्वसम्भवात् अभाववा. हृदइतिनिश्चयोत्तरं प्रकृतानुमित्युत्पत्त्यसम्भवात् । अथ प्रतिबन्धकत्वघटितनिरुक्त्यादरेपिगगनाभावबद्भाववत्का. लीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववत्ताशघटेऽव्याप्तिः अमावव. तारशघटत्वस्य विशिष्टान्तरतावच्छेदकस्य ताशरूपत्वसम्भवात् । यद्यपि विशिष्टद्वयविषयिताशुन्यस्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक. विषयताशून्ययद्पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वमेव प्र- तिबन्धकताया ताशपदार्थघटकतया वाच्यं तथाचाभाववत्ताहश. घटत्वस्य न ताशरूपत्वसम्भवा नचैवं मेयत्वविशिष्टगगनाभावव. चारशघटेऽतिव्याप्तिः गगनाभावबत्ताहशघटत्वस्यापि ताहशत्वा.

·१०२ सामान्यनितिविवेचना सम्भवादितिवाच्यं विशिष्टद्वयविषयतायां प्राक्परिस्कृतस्य प्रकृता. नुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वस्य विशेषणत्वादभाववा- न्ताहशघटइतिज्ञानीयविशिष्टव्यविषयतायाः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध कतानिरूपितप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वेन तादृशविशिष्टान्यत्वादभाव वान्ताहशघटइतिज्ञानस्य तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविरहात् गगनाभाववान्ताहशघटइतिज्ञानविषयत्वस्य तादृशप्रतिवध्यतावच्छे दकत्वेन ताशविशिष्टान्यत्वविरहात् तज्शाने ताशविशिष्याविषय- ताशुन्यत्त्वस्य सम्भवाच्चाव्याप्त्यतिव्याप्योरसम्भवात् । नच गगनत्वेन घटाद्यवगाहिगगनाभाववान्तादृशघटइतिज्ञानस्याभावव त्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयतावत्वात् ताशविषयत्वाव्यापकविप. यताशून्यत्वात ताशविशिष्टद्वयाविषताशुन्यत्वाचाव्याप्तिरिति वाच्यं यादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताक विषयताद्वयगभाव्यापकविषयताशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । थापि जातिमान्वह्निमानित्यत्र मेयत्वविशिष्टे वह्नयभाववजा तिमति वाधेऽतिव्याप्तिवारणाय किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्या. पकविषयताशून्यत्वस्यैव प्रवेश्यतया निरुक्तविशिष्टद्वयविषयता. शून्येऽभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयताके गगनाभाववदभाव स्कालीनघटो गगनाभाववानितिज्ञाने गगनाभाववत्ताशघटस्वात्म ककिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य सत्त्वेनाभा ववत्तादृशघटत्वस्य ताहशत्वसम्भवादव्याप्तेर्लाघवाश्च स्वावच्छिन्ना विषयकप्रतीतिविषयतायां प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वं. विवक्षणीयं वैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकत्व स्वावच्छेदकविषयत्वावच्छि- प्रजनतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वाभाववत्व स्वनिरूपितप्रतिव ध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतानव. च्छेदकत्वैतान्त्रितयसम्बन्धेन एवञ्चाभाववान्ताहशघटइतिशानीयविष. यतायां प्रकृतानुमितिनिरूपितप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वस्य सत्वाद गनामावधान्ताहशघटइतिमानीयविषयतायामसत्वाच्च प्रतिबन्धक ताविशिष्टान्यत्वस्य सत्यासत्त्वाभ्यानाव्याप्त्यतिव्याप्ती वाधादिवि. षयतायां स्वरूपासियादिप्रतिबन्धकताविशिष्टत्ववारणाय स्वावच्छे दकत्वनिवेश: सत्प्रतिपक्षविषयतायान्ताहशविशिष्टान्यत्वसम्पत्तये द्वितीयसम्बन्धनिवेशः वाधादिविषयतायां वाधप्रतिबन्धकताविशि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना शान्यत्वसम्पत्तये तृतीयसम्बन्धनिवेशः एवञ्च जलव्यापकवह्नयभा. वाधिकरणनिरूपितवजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयलाया जनकतान. वच्छेदकत्वेन विशिष्टान्यत्वासम्भवेन तादशहत्वात्मकविशिष्टान्तर तावच्छेदकरूयमादाय न रत्प्रतिपक्षाव्याप्तिः नच मेयत्वविशिष्टासा. धारण्येऽतिव्याप्तिः वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलमितिज्ञानीय. विषयताया जनकतानवच्छेदकत्वे विशिष्टान्यत्वविरहेपि वहिव्याप- कीभूताभावप्रतियोगिजलं इदवृत्तीतिज्ञानविषयत्वस्य जनकता. वच्छेदकत्वेन विशिष्टान्यतया तदवच्छेदकत्वस्यासाधारण्यत्वे सम्भ- वात् नच जलाभाववद्वह्निमत्कालीनपर्वतो वहृयभाववाञ्जलादित्यत्र मेयत्वविशिष्टवह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः वह्निमत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषय ताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकताविशिष्टत्वादितिति वाच्यं स्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रकृतानुमिति स्वव्यापकप्रतिबन्धकताकालीनत्वसम्बन्धेन स्वावृत्तित्वस्यैव तृती यसम्बन्धतया विवक्षणात् । नचैवमपि शुक्लजलवज्जलवत्कालीनहदः शुक्लजलाभाववाचलाभा. वव्यादित्यत्र शुक्लजलवत्ताहशहदरूपवाधेऽव्याप्तिः जलवदूध्रद त्वावच्छिन्नविषयतायाः स्वावच्छिन्नपतिवध्यतानिरूपितजलाभावव्या प्यवत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धक ताकालीनत्वसम्बन्धेन स्वस्मिन् वृत्तित्वसत्वेन स्वावृत्तित्वस. म्बन्धविरहनिबन्धनप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यतया ज्ञानवीशष्ट्या- वच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया च जलवद्ध्दत्वस्य तादृशवि शिष्टान्तरतावच्छेदकत्वसम्भवादितिवाच्यं स्वावच्छेद्यप्रतिवध्यता. विशिष्टतादृशप्रतिबन्धकताकालीनत्वस्यैव संसर्गत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितत्वस्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रति. वध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन तथाचोक्तसम्ब न्धेन स्वावृत्तित्वस्यैव जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वेन विशिष्टान्यत्वासम्मवान्नाव्याप्तिः एवञ्चानुमित्यव्यवाहितप्राक्क्षण: त्तिनिश्चयावृत्तिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशेपि स्वावांच्छन्नाविषयक तीतिविषयतायां तदेव निवेश्यं तावतेव इदोवह्निमान् वयभाववदभा ववत्कालीनधूमादित्यत्राभाववद्धदत्वस्थ ताशविशिष्टान्तरताव च्छेदकत्वविरहेणाव्याप्त्यप्रसक्तः प्रतिबन्धकतागर्भलक्षणादरोव्यर्थः ·१०४ सामान्यनिरुतिविवेचना शक्यत्वान्न इदमत्र बोध्यं शुक्लजलवज्जलवत्कालीनहदा शुक्लजलाभाववाजला. भावव्याप्यादित्यत्रानुपदोकसंघर्गाप्रवेशेपि प्रकारान्तरेणाप्यव्याप्तिवा. रणं सम्भवस्येव नच प्रतिवन्धकत्वघटिननिरुक्तौ प्रतिबन्धकतैक्यवि. वक्षया तत्सम्भवति तदनुगमश्च कर्तृशक्यते तथाहि स्वावच्छिन्नाविष यकप्रतीतीया या प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिकापतप्रीतब- धकताविशिष्टीवषयता तदवच्छदकत्वं ताशविशिष्टान्तरतावच्छेद कत्वमिति वैशिष्ट्यञ्च स्वानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नत्वस्वविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन विशिष्टान्यत्वघटकवैशिष्ट्य. श्व प्रागुक्तयथाश्रुतत्रितयसम्बन्धेषु यस्य यस्योपादेयता तेन तेन बो. ध्यम् अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तित्वघटितकल्पे च विशेष्यदलघ. टकप्रतिबन्धकतयैव सहेक्यस्य करीयतया तदनुगमस्य दु:- तत्कयोग्यामितिवाच्यं यद्रूपावच्छिन्नप्रकारताः निरूपितयद्रूपावच्छिन्नविशेष्यताकं प्रकृतानुमितित्वव्यापकं तद्- पावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततपावच्छिन्नविशेष्यताशाल्यनुमितित्व- विशिष्ठत्वं स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतायां निवेश्य बैशिष्ट्य. च स्वाश्रयाव्यवाहितप्राकालीननिश्चयावृत्तिविषयितानिरूपकताव च्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकता. विशिष्टान्यत्वोमयसम्बन्धेन वैशिष्टयञ्च प्रागुक्तत्रितयसम्बन्धघटको. पादेयसम्बन्धेन बोध्यमित्थमनुगमस्य सम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वजनकतानव च्छेदकत्वोभयाभाववत्वमेव विषयिताविशषणम्बैशिष्टयञ्चोह्यं भूयः प्रागावेदितञ्च यदि साध्यध्यापकाभाववपक्षादेधित्वं तदा मेय. स्वविशिष्टे तत्रातिव्याप्तिवारणाय तादृशवाधदिविषयताभेदघटित तृतयाभावो निवेश्यः। यत्स्वनुमित्यनुव्यवहितप्राक्कालघटितकल्पे दोषघटितदोषेऽव्याप्तिवारणमशक्यमेव प्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुक्ती च प्रतिबन्धकतैक्यघटितलक्षणात्मकतेनेत्यादिकल्पे वक्ष्यमोण न दोष इति प्रतिवन्धकत्वाघटितकल्पस्योपेक्षाकृतेति तन्न यथाश्रुतप्रतिवन्धः कत्वगर्भनिरुक्तावेवैतस्य शङ्कितस्वादितिचन्मैवम् । यत्रस्थलविशेषे दोषैकदेशविशेषज्ञानमनुमितेः पूर्वस्वकारणविल म्बानियमेन नोत्पद्यते तत्र तहोषेऽज्यप्त्यिापत्तेस्ताइशदोषैकदेशस्यापि ताइशविशिष्टान्तरत्वसम्भवादिति ।

·सामान्यनिरुक्तिधिवेचना सर्वस्य लक्ष्यत्वापात् येतु गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र घटत्वाव. च्छेदेन गगनाभाववद्घटएव बाधो नतु गगनाभाववत्तादृशघटः तथा. सति विशिष्टान्तरविषययितायां प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वादिनिवे. शस्य प्रयोजनाभावात् हदोवह्निमान् वन्यप्राववदभाववत्कालीनधूमादि त्यत्राभाववज्रदत्वमादाय वाधेऽव्याप्तिधारणायप्रतिवन्धकतावाटत. कल्प एवादरणीयः नच वन्ह्यभाववध्रदएवाव्यानिवारणाय ताश प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वमेव विशिष्टान्तरविषयतायाम्बाच्यामि तिवाच्यं प्रतिवन्धकत्वघटितनाशपाऐशया नत्र लाघवादिति वदन्ति तेच দ্বিাস্তুহাম্বাললিহানাঘাবনমোহন लक्षणस्य यथाश्रुतस्यासस्वमात्रमालोच्य तस्य प्रतिबन्धकत्वानुप. युक्तभागेनाघटितस्य साध्याभाववत्यक्षात्मकरमालक्ष्यतामाशंसमानाः चिन्तामण्याहुक्तयथाश्रुतलक्षणादीनां दोषण वर्णनस्य जलाञ्जलिमपि दित्सन्ति तेषां यत्र लक्षणस्य सत्वं तस्य यत्र च तस्यासत्वं तस्यालस्यत्वप्रलङ्गाच्च । न च लक्षणेनैव लक्ष्य विज्ञानम् इतरव्यावृत्तलक्ष्यस्वरूपविज्ञानस्य तदेकफलत्वात् तच्चे. लक्षणं यत्र यत्र गतं स कथमलक्ष्यत्वेनावधारयितुं शक्यः स्या. च्वेत्तधावृत्तं धर्मान्तरे तदेव स्याल्लक्ष्यत्वेन कीर्तनमुभयोर्वि. निगमकाभावश्चेतिवाच्यम् ये हि लक्ष्यकचक्षुषोऽपरिमितप्रज्ञा महर्षयस्तद्विज्ञानमेव लक्ष्यालक्ष्यभावे प्रमाणम् जानन्ति च ने साध्याभाववदवृत्तित्वादिपर्यवसाय्यनैकान्तिकत्वमेव व्यभिचारम् का. लात्यये साध्याभावप्रमाकालेऽपदिष्टः प्रयुक्तो हेतुबाधितः तद्गतं च साध्याभाववत्पक्षपर्यवसिते कालात्ययापदिष्टमेव वाधं प्रकरण. समत्वादिकमपि तथा च हेतोः साध्याभाववद्वृत्तित्वे साध्यस्य हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगित्वात् तस्मिन् व्यभिचारत्वेनावगते तदपि तेनावगम्यते एव समानत्वाच्च एवं पक्षस्य साध्याभाववत्त्वे वाधत्वेनावगते साध्याभाववत्पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिताध्यपक्षा- वृत्तिसाध्यादयोऽपि तेनरूपेणावगम्यन्ते एव तुल्यत्वात् साम्यञ्च ग्राह्यभूतायाः पक्षे साध्यवत्त्वहेतुमत्त्वयोः हेतौ साध्यव्याप्यत्वस्य च स्वरूपतो विरोधिविषयकत्वेन विरुद्धत्वेन गृहीतविषयकत्वेन वा प्रतिबन्धकतावज्ज्ञानकत्वमेव। न च तदोषैकदेशे ज्यावर्तकधर्मादौ वेति न ते दोषोः पक्षसाध्यहेतूनां यत्त्वतवादितुल्येन प्रकृतत्वेन १४ साविक ·सामान्यांन कविवेचना . सर्वेषां ग्रहसम्भवेन सर्वत्र ते दोषत्वेन सुज्ञानाः तथासति दोषत्वेन प्रातिस्विकरूपेण ज्ञायमानानां क्रियमाणमिदं शब्दानुगमफलं सकल साधारणं तत्पक्षसाध्यहेतुकस्थलीयानेकदोषानुगतं चैकं लक्षणं. तेष्वेव वर्तमानं वर्तमानमेव तेषु साधुत्वेन निर्णीयते इत्यव्या. प्स्यतिव्याप्त्योः स्वध्यवसानयोनिरासाय परिः कृते तात्पर्यवर्णनीय. मेवेत्यलमप्रस्तुतेन । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकमिति । अथ स्वान पच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकमित्येव लाघवाद्वक्तुमुचित न च यत्रैकदोषविषयकं ज्ञानं नियमतो दोषान्तरविषयकं तज्ज्ञान- मपि तद्विषयकमेव नियमतो जायते तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम अघ. टितत्वस्याप्यनवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकावच्छिन्नरूपताया एव स्वी. कारात् । न च व्यभिचारकालीनघटेऽतिव्याप्तिः तादृशघटत्वानव च्छिन्न प्रकारतावन्छेदकतथाविधव्यभिचारत्वस्य तादृशघटत्वाव. च्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् साक्षात्परम्परासाधार णावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य स्वीकारात् अन्यथा याइशसमुदाय त्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयवर्धाटतविशे. ग्यदलस्यैव निर्वाच्यतया प्रकारान्तरस्यासम्भवेन चैतल्लक्षणास म्भवप्रसङ्गादितिचेन यत्र पदार्थान्तरविषयकं ज्ञाननियमतोदोष. विषयकं स्यात्तत्र पदार्थान्तरे विशेषणविशेष्यदलयोस्सत्वेनाति व्याप्तिसम्भावनयोक्तप्रकारस्य गदाधरण परित्यक्तत्वात् ताह शपदार्थाविषयकप्रतीतिविषयकदोषविषयकस्वस्य पदार्थान्तरविषय कशाने नियमतस्सत्त्वेन तथाविधस्थलसम्भावनानिबन्धनातिव्या. प्तिसम्भावनाविरहात् । केचित्तु प्रतियोगित्वविषयत्वादिसाधारणैकावच्छेद्यत्वस्यामा. घेन प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेद्यत्वाभाषप्रवेशेऽसम्भवस्यातिव्यातेर्वा प्र. सङ्गेन विषयत्वनिष्ठावच्छेद्यत्वस्याभाव एवं प्रवेशनीयस्तत्रापच्छिावि. षयत्वज्ञानविषयत्वसाधारणकजातीयावच्छेद्यत्वविरहेणेच्छाविषयः त्वनिष्ठावच्छेद्यत्वाभावप्रवेशेष्यसम्भवाद्यापत्त्या प्रतीतिविषयतानिष्ठः स्य तस्याभावएव निवेश्य इत्येतत्सूचनायोकरीत्योपन्यास इतिवदन्ति। शुद्धभ्यभिचारादेर्मेयत्वविशिष्टव्यभिचाराभिन्नत्वेपिनक्षतिरिति । ननु विशेष्य- दले यत्पदार्यतया दोषतावच्छेदकगतरूपप्रवेशस्यैव सिद्धान्तितत्वेन ·सामान्यनिर्णविवेचना . विशेषणदले स्वपदार्थतयापि तत्प्रवेश एवं करणीयः तथाच स्वभिः नं यत्ताशरूपं तवच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक विषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक स्वम्पर्यवसितं तत्र न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिप्रलङ्गसम्भावना पीत्युक्तग्रन्थसङ्गतिरिति । नच धीविशेषविषयत्वात्मकसमुदायत्वस्या नेकस्यापि विनिगमनाविरहेण वह्नयभाववद्महत्वावच्छिन्नसकल विषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकतया वह्नयभाववद्ध दत्वगतकसमुदायत्वभिन्नापरताशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्यैव वह्नयभाववध्रदाविषयकज्ञा ने सत्वेनासम्भवापत्तिरितिवाच्यं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावृत्य भावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्विषयताविशिष्ट पवस्वस्यैव लक्षणत्वात् वैशिष्टयश्च स्वावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्या- त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपय्याप्त्यनुयोगि तावच्छेदकरूपभिन्नताशरूपावीच्छन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छे. दकताकविषयताशुन्यप्रतातिविषयतावच्छेदकताप्रतियोगिकपा त्यनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेनतिचेन्न तादृशविषयताविशि- टवहित्वगैतकत्वादिकमादाय वह्नयादिरूपबाधैकदेशेऽतिव्यप्त्या. पत्तेः स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति कावच्छेदकताकविषयतावच्छे. कतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपभिन्नत्वविवक्षणे दो. पाभावपि तद्विवक्षायामप्यन्तरपदस्य पारिभाषिकत्वतादवस्थ्यात् । यत्र स्थलविशेष एकदोषविषयकज्ञानस्य नियमतोदोषान्तरविषयकत्वं तत्र तहोषेऽव्याप्तेः सम्भावितत्वातिध्येयम् । ननु विशेषणीयश्च तादृशविशिष्टान्तराघटितत्वेनेतिदीधितर्विः शिष्टान्तराघटितत्वस्य यदूपविशिष्टविशेषणताया एव प्रतीयमानत. या तदुपेक्ष्य निरुक्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वात्मकयद्रूपविशेषणे तत्तात्पर्य्यवर्णनवीजं दर्शयति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरपीति । एतेन प्रागुक्तस्वावच्छिन्नत्वादिव्या. वृत्तिप्रदर्शनमुल्लङ्ग्य चरमोपात्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशन प्रयोजनस्य प्रथममुपदर्शनं रीतिविरुद्धमितिशङ्का निरस्ता उक्तग्रन्थ. स्य तत्परत्वाभावात् । केचित्तु व्यभिचारकालीनघटादावतिव्याप्तिवार. णाय चरमस्य प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य स्वावच्छिन्नाविषयकत्व.

·सामान्यनितिविवेचना दलनिवेशानियोस्सार्थक्यं सम्भवति स्वावच्छिन्नाविषयकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतियाप्तिवारणायोपादानन्तु प्रतीतिवि षयतावच्छेदकत्वोपादान एव सम्भवदुक्तिकमेतन्निवशाभाव कृतेपित निवेशेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यादिति व्युत्क्रमेण फलप्रदर्शनमितिवदन्ति । यद्यपि सर्वगगनवदित्यत्र गगनाभाववत्सर्वत्वाश्रयाविषयकप्रती त्यप्रसिद्धा वाधादावव्याप्तिवारणमपि स्वावच्छिन्नाविषयकत्वस्य फलं सम्भवति तथापि मेयत्वविशिष्टव्यभिचारातिव्याप्तः पुरस्फू. तिकत्वात् तहोषवारणोपात्तविशेषणघटितलक्षणे तदोषतादवस्थ्यस्य प्रबलत्वाञ्च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारातिव्याप्तिवारणमेव तत्प्रयोजन स्वेन कीर्तयति मेयत्वविशिष्टव्यभिचारस्वाश्रयेति । दुर्घटत्वादिति नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचारत्वेन घटाद्यवगाहिप्रतीतो ससम्भवेन दुर्घटत्वकथनमसङ्ग तमिति वाच्य व्यभिचारत्वबाधत्वाद्याश्रयाविषयकप्रतीतः व्यभिचा रत्वादिना घटादिविषयिण्या विषयतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारस्वा दो सम्भवेनासम्भवापत्त्या ताशप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमुपेक्ष्य. तादृशप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्यैव वाच्यतया मेयत्वविशिष्टव्यभिचार- स्वाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्य व्यभिचारत्वेऽसम्भवेनाति. प्रसङ्गसम्भवात् व्यभिचारत्वस्य सामानाधिकरण्यलम्बन्धेन सा- ध्याभावववृत्तित्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकरूपतया तद्विषयकप्रतीतेः सामानाधिकरण्यघटकतया व्यभिचारविषयकत्वाञ्चेतिभावः । यद्यपि प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशापेक्षया प्रतीतिविषयवृ तित्वनिवेश एव गौरवात्स शडिन्तुमनहः तथापि विशेष्यदले यत्पदा थतया दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वप्रवेशे प्रतीतिविषयतावच्छेदक. तायाःप्रतीतिविषयतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छ. दकत्वरूपाया एव वाच्यतया प्रतीतिविषयवृत्तिवृत्तित्वापेक्षया तस्य गुरुत्वात् प्रतीतिविषयतावच्छंदकत्वापेक्षया लघुर्गुरुभिवतु अन्या- दशनिवेशोहि न सम्भवति कित्येकमेव प्रतीतिविषयतावच्छेदक त्वनिवेशनमितिप्रौढिप्रकटनाशयाद्वा तथाशङ्कनस्य युक्तत्वमस्त्ये घेत्याशयेन प्रतीतिविषयवृत्तित्वनिवेशनमाशंक्य दूषयति । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्येत्यादिना ननु ताशप्रतीतिविष. पस्वस्य ताशप्रतीतिविषयवृत्तित्वापेक्षया लघुत्वेन तदेव शाङ्कतुम ·सामान्यनितिविवेचना तादृश. ईमितिचेन्न अनुपदमेव तदाशङ्कनस्यास्वपरताया उक्तत्वात् तादृशम तीतिविषयतावच्छेदकत्वमेव किमित्युक्तं कथंसम्भवदपि तदति. रिक्तन्नावोचदित्याशडून एवतात्पर्य्यात् । प्रमेयंगगनवद्वाच्यत्रादित्यादाविति नच बयभाववध्रदत्वाद्यवच्छिन्ना. विषयप्रतीतिविषयतावच्छेदकवह्नयमावव्याप्यवज्रदत्याद्याश्रयाविष. यकत्वस्य वह्नयभाववध्रदत्वाधवच्छिन्नविषयकप्रतीतो विरहाद सम्भवसम्भवेऽव्याप्त्युद्भावनमनुचितमितिवाच्यम् अन्यत्र प्रसिद्धस्य लक्षणस्य लक्ष्येऽसत्त्वनिबन्धनदोषापेक्षया लक्षणस्वरूपाप्रसिद्धिनिव. धिनदोषस्य बलवत्त्वेन तदनुसन्धाय प्रमेयङ्गगनवदित्यादावव्याप्तेरेवो. द्भावनस्य कृतत्वादितिध्येयम् । ज्ञानस्येत्यत्रज्ञानपदार्थइति ननु तादृशविषयताशून्यत्वस्य ज्ञानपदार्थवि. शेषणत्वे तादृशविषयताशून्यनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक त्वन्नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य विषयताशून्यत्वतद्घटकसकलपदार्थेषु प्रसङ्गन दोषतावच्छेदकधर्म- विशेषणत्वापेक्षयात्रैव गौरवमितिचेन्न तारविषयताशून्यत्वस्य ज्ञानपदार्थ उपलक्षणतयैव निवेशागौरवाभावात् तथासति प्रकृतानुः मितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियो. गितानिरूपित परम्परीयनिश्चयानिष्ठावच्छेदकताविशिष्टरूपवत्त्वस्य ल. मुदितलक्षणत्वम् वैशिष्ट्य स्वनिरूपितपरम्परीयावच्छेदकता वत्त्व स्वविशिष्टप्रतिबन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्प. रावच्छेदकत्वावच्छिन्नावच्छेदकतावृत्तित्वोमयसम्बन्धेन स्ववै शिष्ट्यञ्च स्वसमानाधिकरणतादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा प्तिकावच्छेदकताकविषयताशून्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितयापरम्परा- निरूपितत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावृत्तित्वञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिता. कपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकता स्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धन बोध्यम् दोषतावच्छेदकगतरूपविशेषणत्वे च तादृशप्रतिबन्धकता स्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्रूपविशिष्टरूपा वच्छिन्नवत्वस्य समुदितलक्षणत्वम् वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्ववृत्ति त्वोभयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छे. दकताकविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्य.

·११० सामान्यनिरुकिविवेचना नुयोगितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्यभा. वीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतात्वावच्छिन्नाबच्छेदक तापरम्परा निरूपितत्ववत्प्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छे- दकतारवावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन बोध्यमन. योर्लाघवं गौरवञ्च व्यक्तमेवेति । अथ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य रूपविशे. षणत्वापेक्षया स्ववाच्छन्नविषयताशून्ययद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनि. श्चयवृत्तिभेदप्रतियोगतावच्छेदकत्वाभावः प्रतिबन्धकतायामस्ति ताह शरूपत्वमेव निवेशनीयं लाघवात् एतदनुगमश्च प्रागुक्तानुगमद्वयघ. टकप्रथमानुगमवद्वोध्यः विशेषश्च निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्ट्य. घटकद्वितीयसम्वन्धे बोध्यः तथाहि स्वविशिष्टावच्छेदकतानिरूपि- तावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकता निरूपितपर्याप्तिनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगिः स्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छे. दकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छे- दकतानिरूपितावच्छेदकतावत्मकृतानुमितिप्रतिबन्धकताबृत्यभावी. यप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकत्ताविशिष्टत्वं सम्बन्धः स्ववैशिष्ट्यं पूर्ववत् अवच्छेदकतावैशिष्ट्यश्च स्वसमाना- धिकरणस्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयता. शुन्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितया परम्परानिरूपितावच्छेदकत्वसम्ब- धेन बोध्यमितिचेन्न अत्रापि भट्टाचार्यतात्पर्योपवर्णने क्षत्यभावाद। यतु याहशस्थलविशेषे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकज्ञानात्मकमे. पाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितव्यभिचारज्ञानं समूहालम्बनात्मकंजायते. न्यथात्वप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितमेव तत्रातिव्याप्तिलम्भावनया ता शविवक्षा न कृतेति तन प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वविवक्षायामपि यः द्रूपपदेन व्यभिचारत्वस्य धारणासम्भवात् व्यभिचारत्वावच्छिन्नविष. यताशाल्यग्यापकविषयताशुन्यप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावनिश्चया. प्रसिद्धरतिव्याप्तितावस्थ्यात् । नचाव्यापकविषयताशून्यत्वं यदूपा. पच्छिन्नविषयताशालिनिश्चये न निवेश्यमपितु यद्रूपावच्छिन्नविषय. स्वाज्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयतायामेष नि- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना वेश्यमितिवाच्यं तथासति तघटकज्ञान एव स्वावच्छिन्नविषयता. शुन्यत्वम्यापि विशेषणत्वोपगमेन दोषासम्भवात् प्रतीतिविषयताव च्छेदकत्वपर्यन्त विवक्षाया निःप्रयोजनत्वतावस्थ्यात् विशिष्टान्तर. तावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य निश्चयविशेषणत्वेन तुल्य तायास्स्थावच्छिन्नाविषयकत्वस्य निश्चयविशेषणतायां सत्वेनात्र दो. षसम्भावनायां तत्रापि तस्यासम्भवात् सम्भावनया परित्यागस्यो भयत्र तुल्यत्वादिति। अथ शानद्वयसाधारणप्रतिबन्धकताम्प्रति प्रत्येकज्ञानविषयविशि. एत्वं नानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतावदिति प्रागुक्तस्तादृशपदार्य- घटकप्रतिबन्धकतावच्छेदकताया अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपता प्रतीयते तत्रेदम्बिचार्यते प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे बाधायेकदेशविषयतायाः तथात्वापत्त्याऽसम्भवः स्यादतोऽनतिरि. क्तवृत्तित्वरूपता वाच्या तत्र तद्विवक्षायामपि विशिष्टान्तरताशरूपा. प्रलिचाऽसम्भववारणायाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वं यद्पाव च्छिन्नविषयतायामवश्यन्त्रिवेशनीयं तथासति बाधायेकदेशविषय. ताया बाधज्ञानीयाया अव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात नद. न्यस्याश्च प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वासम्भवादसम्भवाप्रसक्तेरनतिरि- तवृत्तित्वन्न निवेश्यं नच संयोगवजलजलामाववदित्यत्र जलवत्संयो. गवज्जलरूपवाधेऽव्याप्तिः जलत्वेन घटप्रकारके जल वत्संयोगवज्ज. लमितिज्ञाने संयोगवज्जलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्य. त्वस्य सत्त्वेन तदीयसंयोगवज्जलवावच्छिन्नविषयतायाः प्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वादितिवाच्यं यद्पावच्छिन्नविषयतानिरूपितयट्टपाव. च्छिन्नविषयता यदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापिका तद्पावच्छिन्नविषय. तानिरपिततद्रूपावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । नचैवमपि घटोनद्रव्यमित्यत्र द्रव्यत्ववद्घटरूपबाधेऽव्याप्तिः घटो- द्रव्यमितिज्ञानस्य स्वरूपतोद्रव्यत्वप्रकारकस्य घटत्वावच्छिन्नविषय. स्वाध्यापकविषयताशुन्यत्वेन तदीयघटत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रति. बन्धकतावच्छेदकत्वादिति वाच्यं स्वावच्छेद्यत्वस्वनिरूपितत्वान्यत. रसम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टयदूपावच्छिन्नविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् स्वरूपतोद्रव्यत्ववद्घटत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टय. टत्वावच्छिन्नविषयताया अव्यापकीभूताया निरुके शाने सत्त्वेनाव्या. पत्यसम्भवातू।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना स्वस्थ यद्यपि समवायादेस्संसर्गविधया स्वरूपतोभान उक्तवाध एव घट. स्वेन गुणावगाहिघटोद्रव्यमितिवाधम्रममादायाव्याप्तिस्सम्भवति त. थापि यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविव क्षणे सर्वदोषवारणसम्भवात् । यतु वाधादौसर्वत्राव्याप्तिः अभाववान्वयभाववानितिनिश्चयवि शिष्टाभावबान हृदइतिनिश्चयस्य प्रतिवन्धकरवेनाभाववद्धदत्वावच्छि नविषयतासामान्यस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादिति तन्न गगः नाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र गगनाभाववत्तादृशघटक पवाघेन्याप्तिधारणाय मेयत्वविशिष्टताहशवाधेऽतिव्याप्तिवारणाय च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतायां प्रतिबन्धकताविशिष्टान्य. ताशजन्यतानवच्छेदकत्वपर्यावसितप्रकृतानुमितिप्रतिब. न्धकताविशिष्टप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वताशजनकतानवच्छेदकत्वो. भयाभावस्य वा विशेषणतायाः प्रागुक्तत्वेन तावतैव तदोषवारणस. म्भवादितिचेदत्रकेचित् । प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वापेक्षया प्रतिबन्धकताविशिष्टान्य. त्वादेरतिगुरुत्वादनतिरिक्तवृत्तित्वमेव निवेश्यं गगगाभावदभाववत्का लीनघटोगगनवानित्यत्र वाधस्य दोषान्तरघटितदोषतुल्यतया तत्रा. व्याप्तेरिदानीमिष्टत्वादिति वदन्ति । वस्तुतस्तु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वं निरवच्छिन्न- स्वरूपेण वह्नयभाववजलवत्कालीनत्वे सति निरवच्छिन्नस्वरूपेण ज. लाभावववह्निमत्कालीनइदो वह्निमाऊच्छुक्लजलाभावादित्यत्र शुक्लजल वत्ताशहदे ताशप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यविशिष्टान्तरीभूतजलव ताशइदत्वावच्छिन्नविषयतामादायाव्याप्त्या हेयं ताशजन्यतानव. च्छेदकरवटितोभयाभावश्च वयभाववजलपत्कालीनत्वेसति जला. भाववाहिमत्कालीनत्वेसति वह्नयभाववजलव्याप्यवस्कालीनत्वेसति जलाभाववद्वहिव्याप्यवत्कालीनहदो वह्निमाञ्च्छुक्लजलाभावादित्यत्र शुक्लजलवचारशहदएकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षे ताशोभया भाववद्विशिष्टान्तरजलबत्ताहशहदविषयतामादायाव्याप्तिप्रसङ्गेन हेय इति प्रागुक्तोभयाभावविशेषविशेषितविशिष्टद्वयविषयताशुन्यज्ञा. नीययदूपावच्छिन्नविषयत्वे प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमेव नाभावत्ताशघटशुक्लजलवत्ताहशहदादावव्याप्तिवारणायानुसरणीयः गग.

·सामाभ्यानतिविचमा तत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वादरेऽभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषय. तामादाय वढयभाववध्रदादावव्याप्तिः स्यादिति तद्वारणायानति. रिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकबमवादरणीयम् एव विनापि स्थलविशेष सम्भावनां हृदोवह्निमान्वयभाववभाववत्कालीनधूमादित्यत्राभाव. पद्धदे प्रकृतानुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तिनिश्चयावृत्तियदपाव. छिन्नविषयत्वविवक्षायां तादृशविशियान्तरत्वापत्या वाडव्याप्ति. प्रसङ्गेनानुमितिप्रतिवन्धकत्वाविवक्षा अन्यकृतां सङ्गच्छत इत्यवध्येयम्। यत्तु गोत्वमवृत्तीत्यत्र मेयत्वविशिष्टगोत्ववदूपवाऽतिव्याप्तिः विशिष्टान्तरतावच्छदकगोत्ववत्वरूपधमावच्छिन्नविषयत्वस्य गोत्वप्रा कारकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामनवच्छेदकत्वादिति तत्तुच्छं ताहशावेषयतायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत्वस्योपपादि. तत्वादिति। अथ धूमव्यभिचारिवहिमान्धमवान्वरित्यादाविति यद्यपि घूमन्यभिचारि- वह्निपक्षकस्थलेप्यव्याप्तिः सम्भवति तथापि तत्रताडशवह्नित्वसामाना. धिकरण्येन साध्यतायां वाधाभावादवच्छेदकावच्छेदेन साध्यताया. मेवाव्याप्तिःतादृशवह्निमतःपक्षत्वे चोभयथैव सेति ताहशवह्निमत्पर्य न्तस्य पक्षत्वानुधावनम् इदमुपलक्षण हुदत्वावच्छेदेन वढेस्साध्य. तायां इदत्वावच्छेदेन वयभाववद्धदे सामानाधिकरण्येन वाधघटि. तेऽप्यव्याप्तिस्सम्भवति । परेतु स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वाव. च्छिन्नसामानाधिकरण्येन या बुद्धिस्तत् प्रतिवध्यतानिरूपितप्र. तिबन्धकताभिन्नत्वं चैतदुभयसबन्धेन स्वाभाववत्वस्य प्रतिबन्ध कताविशेषणत्वे स्वपदेनावच्छेदकावच्छेदेन बाधत्वस्योपादानेs. वच्छेदकावच्छेदेन बुद्धिप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायां स्वा. भाववत्वविरहात्स्वाभाववत्लामानाधिकरण्येन बुद्धिप्रतिवध्यता. निरूपित प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकत्वस्यसामाना धिकरण्येन बाधत्वे विरहानोक्तवाधेऽव्याप्तिः सामानाधिकर- ण्येन वाधत्वस्यस्वपदोपादेयत्वे ऽवच्छेदकावच्छेदेन बुद्धिप्रतिवध्य- सानिरूपित प्रतिबन्धकतायां द्वितीयसम्बन्धस्यस्वपदार्थव्यधिकरण: त्वेन स्वाभाववत्तया मेयत्वविशिष्ट ताशवाधत्वावच्छिन्ने नातिव्या. तिः द्वितीयसम्बन्धघटकविषयत्वे स्वावच्छिन्नत्वस्य स्वावच्छेद- १५ साविक ·सामान्यानक्तिविवेचना कतावावच्छिन्नपव्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धन दोषता. वच्छेदकघटकविशष्यदलघटकरूपएर स्वपदार्थ वृत्तिस्वरूपस्य विव. क्षितत्वेन सामानाधिकरण्यन बुद्धिप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति बन्धकतायां तादृशस्ववृत्तिविषयत्वावच्छिन्नत्वस्थासम्भवेन द्विती. यसम्बन्धस्य व्यधिकरणत्वसम्भवात स्वाच्छिन्नविषयत्वावच्छि. नत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपताननिरिक्तवृत्तित्वरूपतावेति विचारणी यमेतदनुगमश्च सुलभएवेतिवदन्ति । नचयद्रूपावच्छिन्नविष यत्वीमत्यादि अथात्र यद्यपि प्राथमिकप्रतिबन्धका तावच्छेदकत्वस्य म्वरूपसम्बन्धरूपत्वे द्वितीयस्यापितस्य तद्रूपत्वे च इदोवह्निमान्धूमादित्यादौ वह्नित्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रकृतानु मितिप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयतावच्छेदकाभावत्वावच्छि. नाविषयकप्रतीसिविषयतावच्छेदकत्वस्य वह्नित्वे सत्वेन तदवच्छिन्ने. अतिव्याप्तिः ताहशविषयतावच्छेदकाभाववादिकमादाय वयभाववद् ध्रदादौ लक्षणासम्भवश्च द्वितीयस्य च तस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्व. सामान्ये विवक्षायामलम्भवः धूमाभाववान्वयभाववज्रदकालीन जलवानितिनिश्चयविशिष्टतादृशजलवद्धदत्वावच्छिन्नविषयताशालि. निश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया अपि वहयभाषवध्रदत्वावच्छिन्न विषयत्वावच्छिन्नतया तदवच्छेदकश्वस्य वह्नयभाववद्ध्दत्वावच्छि• नविषयतासामान्येप्यसम्भवात् द्वितीयस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वे तु. सुतराम्तथा प्रथमस्यापि यद्पावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये विवक्षा. यां द्वितीयस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वे वयभावभ्रदत्वावच्छिन्न विषयत्वसामान्यावच्छिन्नायां वाधप्रतिवन्धकतायां धूमभाववान् वह्वयभाववानितिनिश्चयविशिष्टवयभाववानह्नदइतिनिश्चयत्वावच्छि. नप्रतिवन्धकतायाञ्च कस्या अपि विषयताया अनतिरिक्तवृत्तिरूपाव. च्छेदकत्वा सम्भवेनासम्भवापत्तिः यद्पावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये. विवक्षितत्वेव पाषाणमयत्ववपर्वतादावतिव्याप्तिः एतस्यैव समुदित. लक्षणत्वेन विशेष्यदलस्य स्वतन्त्रस्याभावादतःप्राथमिकमवच्छेदक. स्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव वक्तव्यम् यथाचोक्तातिव्याप्तेर्वारणाय प्रकारान्तरं सम्भवत्यपगतदोषं लघुच तथोक्तमधस्तात, विशेष्यदलघ टकतद्विचारे तथापि द्वितीयन्तत् स्वरूपसम्बन्धरूपमव वाच्यं तदपि' घहित्वाधेकदेशावच्छिन्नविषयत्वस्य वारणाय यद्रूपावच्छिन्नवि- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यत्वसामान्ये विवक्षणीयं तथाच सहयभावज्जलवत्तिजलवद्धदेड तिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि न निवेशतावतैव तद्वा. रणात् अभाववध्रत्वावच्छिन्नविषयतामादाय धनयमावद्धदादौ न पूर्ववदत्र दोषसम्भवः अभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयवसामान्याव. च्छिन्नप्रकृतानुमितिनिरूपितज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिवन्धकताथा व. हयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वानरूपकनिश्चयन्वव्यापकत्वविरा- हत्। अथ गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानियत्राभाववत्ता. दृशघटत्वावच्छिन्नविषयत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय प्रोपरिस्कृत विशिष्टद्वयविषयताशून्यज्ञानीयत्वं तु निवेश्यमेवतिचेत् निवेश्षतां. काक्षतिः। यत् धूमध्यभिचारिवह्निमान्धूमवान्वरित्यत्र व्यभिचारघटितवाधे. ऽध्याप्तिः तादृशप्रतिवन्धकतासामान्यान्तर्गतब्याभेचारप्रतिबन्धक तायां वाधविषयत्वस्य तथाविधवाधप्रतिबन्धकतायाञ्च व्यभिचारप्रति धम्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यासम्भवादिति तत्तुच्छम् यद्रूपावाच्छिन्नविषयत्वसामान्ये ऽवच्छेदकतावत्त्वस्य स्वरू. पस्वाश्रयीनरूपितावच्छेद्यत्वस्याश्रयावच्छेद्यनिरूपितविषयत्वावच्छ स्वाधन्यतमघटकोपादेयसम्बन्धर्विवक्षायां दोषासम्भवात् वाधज्ञानीय व्यभिचारविषयत्वस्य व्यभिचारप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तदाथ यविषयत्वावच्छेद्यनिरूपितविषयत्वावच्छेद्यत्वस्य वाधविषयतासामा. म्ये तत्र सम्भवात्,एतेन गोत्वमवृत्तीत्यत्र मेयत्वविशिष्टगारववद्रूपवाधे ऽतिव्याप्तिः यथा वाधविषयत्वस्येव धम्मान्तरावच्छिन्नविषयसामान्य स्यापि स्वरूपलम्बन्धरूपताशप्रतिवन्धकतानिरूपितावच्छेदकत्व विरहेण विशिष्टान्तरतावच्छेदकताहशरूपाप्रसिद्धया वार्यते तथैव तभाव्याप्तिः प्रसज्यते इत्यनतिरिक्तवृत्तित्वमेव वाच्यमितिनिरस्तम् गोत्ववत्त्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्य उकान्यतमलम्बन्धेन तादृश. प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य सत्त्वात् नच गोत्ववत्त्वस्याताशत्वेऽपि विशिष्टान्तरतावच्छेदकत्वविरहात् विपरीतवाधविषयत्वस्य गोत्व. स्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वास. सम्भवादव्याप्तिरितिवाच्यं समवायेन गोत्वप्रकारकनिश्चयस्य सम. पायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतया धमिप्रकारकगोत्वविशेष्यकनियश्वस्य U ·सामान्यनिरुतिविवेचना च पृथक्पृथकप्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्षया समवाय सम्बन्धातिरिक्तिः सम्वन्धानवच्छिन्नगोत्वत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसमवायसम्ब धावच्छिन्नधियत्वसम्बन्धातिरिक्त सम्बन्धानवच्छिन्नविषयताकनि चयत्वेनैकस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्य लाघवेन कल्पनीयतया आधेयतयेद बिशिष्टगोत्वत्वावच्छिन्नविषयतासामान्यस्य ताहशप्रतिबन्धकता. वच्छेदकत्वसम्भवेन ताशगोत्वत्वस्य तादृशविशिष्टान्तर तावच्छे. दकत्वसम्भवादव्याप्तिीवरहादितिवेदत्रकेचित् । अभावो गगनत्ववानाधयत्वादित्यत्रासाधारण्येऽव्याप्तिः आधेय. स्वावदमावस्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्यस्यैव ताशप्रतिबन्धकताव. छेदकरवादिदानीमकरूपेण प्रतिवन्धकत्वस्यानिराकरणीयत्वात् अ- न्यथानासम्भवस्य वक्ष्यमाणत्वात् एवं जलव्यापकवह्नयभावसमाना. धिकरणजलवद्धदस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्रापि लजवद्महत्वावच्छिन्न. विषयत्वमादायाव्याप्तिरतोनतिरिक्तवृत्तित्वरूपताद्वितीयावच्छेदक तायामवभ्यम्बिवक्षणीया अन्याहशतद्वारणप्रकारस्य गौरवानापाद. कस्य विरहात् नच कथमसाधारण्यविषवतायान्ताहशावच्छेदक. स्वसम्भव इति वाच्यं यद्पावच्छिन्नविषयताशालिविश्चयत्वव्याप. काभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्वस्य ताशप्रतिबन्ध कतासामान्ये विवक्षितत्वात् अभावथ स्वच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकतांशुन्यत्वासाधारणविषयताशून्यत्वोभयाभावरूपोविवक्षि. तः एतनिवेशप्रक्रियाचासकृदावेदितेतिनेहप्रतन्यते नचैवमनतिरि. क्तवृत्तित्वमनिवेश्य यद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वदलनिविशिष्टघि षयतायामसाधारण्यघटकविषयताभिन्नत्वमेव निवेश्यमितिवाच्य मे यत्वविशिष्टासाधारण्येऽतिव्याप्तेः असाधारण्येऽव्याप्तिवारणायैव वा साधारण्यघटकविषयतात्वस्यासाधारण्यविषयताव्यावृत्तस्य ध्यतया ततोनतिरिक्तवृत्तित्वपक्षेऽविवक्षणीयसत्प्रतिपक्षेघटकविषय. ताभिन्नत्वस्य सत्प्रतिपक्षविषयतासाधारणस्य निवेशनीयतया तत. वानतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव लघुतयोपादेयत्वादितिप्राहुः ॥ व्यभिचारस्वादिरूपस्वावच्छिन्नेति ननु वयभाववानहद हदेवह्नयभाव इतिज्ञानयो स्वरूपसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धानवच्छिन्नवहयभाव. स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसभ्व. धातिरिकसम्बन्धानवच्छिन्नहदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपकनिश्चय ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . स्वेनैकमेव प्रतिबन्धकत्वम् एवं धूमाभाववनिरूपितवृत्तित्ववान्व. ह्निर्वहौधूमाभावववृत्तित्वमितिज्ञानयोरप्येकमेव प्रतिवन्धकत्वम्बो. ध्य नच स्वस्वनिरूपितस्वरूपेण वन्ह्यभाववान्हदइति ज्ञानी. यप्रतिबन्धकत्यवारणाय वयभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितलांस निकविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रति. धन्धकत्वस्य वाच्यतया नानुगमसम्भव इतिवाच्य वहाभावत्वाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वविशिष्टस्वरूपत्वावच्छिन्नत्वाभावहदत्वा वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वविशिशधेयत्वत्वावच्छिन्नत्वाभावोभया. भाववत्वस्य संसर्गताविशेषणत्वेनुगमसभ्भवात्॥ अथवा स्वरूपत्वाव. च्छिन्नावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितवन्ह्यभावत्वावच्छिन्न. विषयतानिरूपितसंसर्गतानिरूपिता या आधेयतात्वावच्छिन्नावच्छे. दकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयता तन्निरूपकनि- श्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यत्वात् तथाच विपरीतवाधत्वमेव साशरूपं प्रसिद्ध्यतीति नासम्भव इतिचेन्न अप्रामाण्यज्ञानानुरोधेन प्रतिबन्धकताभेदस्योक्तप्रायत्वात् । नचाप्रामाण्यज्ञानानुगमरीतेाप्ति. ग्रहोपायजगदीशव्याख्याविवृतावुकत्वेनप्रतिबन्धकताभेदो निःप्रमा णकइतिवाच्यं तत्रान्यतमत्वादिघटितपरम्परासम्बन्धघाटितवैशिष्टध स्यानुगमकताया उक्तत्वेन कार्यकारणभावप्रतिवध्यप्रतिबन्धकी. वावच्छेदककौटावन्यतमत्वादेः प्रवेशस्य निराकृतत्वेन तादृशपरम्प. रायाः संसर्गतानभ्युपगमेन वा अप्रामाण्यवानतद्धम्मिकाप्रामाण्यज्ञानत मिकाप्रामाण्यज्ञानादीनामभावप्रतियोगितया प्रतिवन्धकतावच्छे. दकोटौ प्रवेशस्य दुश्शक्यत्वेन चैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् ॥ अस्तुवेकरूपेण प्रतिवन्धकत्वं तथापि मेयत्वविशिष्टव्यभिवारवारणा. योपन्यस्तलक्षणे व्यभिचारविशिष्टवाधादावतिव्याप्तिवारणाय विशि. धान्तरतावच्छेदकरूपे स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यप्रती. तिविषयतावच्छेदकत्वं देयं तथाच विपरीतवाधत्वस्य तारशविशि: ष्टान्तरत्वेप्युक्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वाभावादसम्भवो दुरुद्धर- एव नच कथमुक्तविशिष्टेप्रतिव्यतिरितिबाच्यं द्वितीयावच्छेदकत्व. स्याप्यनतिरिक्तवृत्तित्वात्मकताया व्यवस्थापितत्वेन वाधविशिष्ट व्यभिचारस्वस्य तादृशविशिष्टान्तरत्वसम्भवेन तदवच्छिन्नाविषयक. प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारविशिष्टवाधत्वे सत्त्वात् य.

·१९८ सामान्यनिरुतिविवेचना तथाच दूपावलिन्नविषयत्वसामान्येऽवच्छेदकत्वस्यान्यतमलम्बन्धेन विव. क्षायामपि वाधविशिष्टव्यभिचारत्वावछिन्नविषयतासामान्य एव वाधव्यभिचारनिश्चयप्रतिबन्धकताद्वयावच्छेदकत्वस्थान्यतमसम्बन्धेन सत्वेनातिव्याप्तेरसम्भवाच्च । एतेन स्वावच्छिन्नविषयतत्यत्र स्वपदस्य दोषतावच्छेदकगतरूपपरत्वेन स्ववृत्तिप्रकारताशून्यप्रतीतिप्रकारता. घरछेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं वाधत्वगतसमुदायत्ववृत्तिप्रकारताशुन्यप्रतीतिप्रकारताव. च्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य तादृशमेयत्व. विशिष्टवाधवगतसमुदायत्वे सम्भवानासम्भवः एवं द्वितीयप्रतिब. म्धकतावच्छेदकत्वस्य स्वव्यापकतत्कवरूपतया व्याप्यकताघटकल. सम्बन्धतया स्वनिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकधर्मपातावच्छेदक. ताकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावत्वस्य प्रवेशेपि नासम्भवः प्रतिबन्धकताया अनेकत्वेषीतिनिरस्तम् । मेयत्वविशिष्टवाधत्वगतसमुदायत्वे विपरीतवाधत्वगतसमुदाय. स्खे चोकातिव्याप्तिवारणाय विवक्षितस्याव्यापकविषयताशून्यप्रतीति. विषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य विरहादसा म्भवस्य जागरूकत्वादिति । ननु स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्वावच्छि. नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपक तावच्छेदकत्वोभयाभावः केवलान्वयि यस्य स्वस्य तद्धर्मवत्वमेव विवक्षणीयम् एवञ्चैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षे नाध्याप्तिरतिव्याप्ति तिचेन्न स्वत्वस्याननुगततया व्यभिचारत्वादेः धित्वावच्छिन्नावि. षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वेन व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वाव. च्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वे. न चोभयाभावमात्रस्य केवलान्वयित्वासम्भवात् यत्किञ्चिदुमयाभा- घस्य केवलान्वयित्वमादाय लक्षणसमन्वयस्येव वह्नित्वाद्यवच्छिन्ने. ऽतिप्रसङ्गस्य सम्भवात् स्वतादात्म्यनिरुकोभयसम्बन्धावच्छिन्न. ताहशस्वाभाववस्वोभयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टधर्मवस्वविवक्षायाच घटत्वादेरुकोमयसम्बन्धस्य व्यधिकरणत्वेन तेन तद्भावस्य घटत्वा- दौ सत्तया तमादायातिप्रसक्त एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावे यथा. श्रुतस्यैवैकरूपेण प्रतिबन्धकस्वे चेतस्याप्यसम्भवदोषेण सदोषतयो- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना भयपक्षनिर्दोषवश्यमाणैतेनकल्पस्यैवानुस मुचितत्वनैतस्योपेक्षणी यत्वादित्यपि केचित् प्राहुः एतेन विशेष्यदलस्य स्वातन्त्र्येणोपादाने न घटादावतिप्रसङ्ग इतिनिरस्तम् । अथ स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना यावत्यः प्रतिबन्धकता: प्र. स्येकं स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धेन यपघटकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न विषयतात्वव्यापिकाः तद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक त्वमेवोच्यतां तावतैवालम्भवस्य वारणसम्भवात् मेयत्वविशिष्टवाध. स्वादीनां यत्पदेनोपादातुं शक्यतया तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवाधवादौ विरहात् बाधत्वादौ स. स्वाच नातिव्याप्तिरव्याप्तिश्च व्यभिचारघटितवाधत्वावच्छिन्नविषय. स्वावच्छिन्नयावत्प्रतिबन्धकत्वान्तर्गतवाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व. स्य ताशवाधत्वघटकतावच्छेदकव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयवसा. मान्ये विरहात स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वरूपध. टकतावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन्नसम्भवात् नच स्वावच्छिन्नाविषयकप्र. तीतिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयतात्वस्याप्रतिवन्धकीभूत कदेशादिशानविषयतालाधारण्यादसम्भव इतिवाच्यं तथाविध. यत्किश्चिद्धावच्छिन्नविषयतात्वन्यायकत्वस्य विवक्षितत्वात् न. चाननुगमः वस्तुविशिष्टवस्तुत्वस्यैव समुदित लक्षणत्वात् वैशिष्ट्यच स्वतादात्म्यस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतात्वव्यापकरूपा. वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन व्यापक. ताच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मविशिष्टत्व. सम्बन्धन धर्मवैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकत्व. स्वसम्बन्धेन ब्यापकताचावच्छेदकतासम्बन्धेन एवञ्च ब्यभिचारवि. शिष्टवाधादावपि नातिव्याप्तिसम्भवः ताशवाधत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकताद्वय एव ताहशवाधत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता. वच्छेदकवाधत्वव्यभिचारत्वरूपधर्मवैशिष्ट्यसम्भवात् सर्व गगन- वदित्यत्र गगनाभावपघटपटादिज्ञानानामेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे गगनाभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वे गगना. भाववघटत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकगगनाभाव. वत्परत्ववैशिष्ट्यसद्भावनिबन्धनाव्याप्तिवारणाय स्वशिष्टधर्मविशि. ट्रत्वस्यैव संसर्गत्वात स्ववैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि ·१२० सामान्यनिरुक्तिविवेचना षयतावच्छेदकत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकविषयताशून्यज्ञानविष. यतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन यद्वा स्वविशिष्टप्रतीतिविषयतावच्छे. दकत्वमेक एव सम्बन्धः स्ववैशिष्टञ्च स्वावच्छिन्नाविषयकत्व. स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यपकविषययताशून्यत्वोमयसम्बन्धेन बोध्यं धर्मवैशिष्ट्यं प्राग्वत्। अथ गगनाभाववभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र वाधे जा लव्यापकवह्नयभावसमानाधिकरणजवज्रदरूपसत्प्रतिपक्षे हेतुमत्प. क्षघटितासाधारणस्वे चाव्याप्तिः वाधवाद्यवच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकाभावघटत्वहेतुमत्पक्षत्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्य स्यैव ताशवाधवाद्यवच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वसामान्यावच्छेदकत्वेन वाधत्वादेविशिष्टान्तरतावच्छेदकत्वसम्भवादितिचेदत्रकेचित् । स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयतानच्छे. दकत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्या तावच्छेदकधमविच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक. विषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकनाविशिष्टविषयतानच्छेदकत्व स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतास्वव्यापकरूपावच्छिन्त्रा. विषयकप्रतीतिविषयतानवच्छेदकत्वैतत्तृतयाभावस्योक्ततृतयसम्ब. धावच्छिन्नावच्छदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वस्वतादात्म्योभयस. म्बन्धेन वस्तुविशिष्टत्वस्य समुदितलक्षणत्वेन विवक्षिततया नो. तदोषसम्भवः प्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावि. शिष्टनिश्चयत्वम्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितवध्यतावच्छेदकत्व दृशप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयितावदन्यत्वैतदुभयसम्बन्धेन । अथवा ताहशप्रतिबध्यताविशिष्टत्वमेकमेव सम्बन्धः वैशिष्ट्यं. च स्वावच्छेदकत्वस्वाधच्छेदकविषयितावदन्यत्वोभयसम्बन्धेनेतिवो. ध्यम् विषयितावत्ताच स्वव्याप्यत्वस्वाव्यापकत्वोमयसम्बन्धेन ज. नकतावैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकत्वस्वावच्छेदकविषयितावदन्यत्वोभ. यसम्बन्धेन विषयितावत्ताचोक्तामयसम्बन्धेन बोध्या प्रतिबन्धक- तावैशिष्ट्यघटकप्रथमसम्बन्धोपादानात् अभाववत्ताशघटत्वावच्छि. नविषयतायास्ताशप्रतिबध्यतावच्छेदकगगनाभाववत्तादशघटत्वा. धच्छिन्नविषयताव्याप्यत्वविरहेण तथाविधविषयतावदन्यत्वेप्यभा. क्वतादशवटे नातिव्याप्तिः द्वितीयसम्बन्धोपादानात् मयत्वविशि. ता.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १२१ व्यभिचारत्वाधवच्छिन्नविषयत्वस्य तादृशप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वे. पि नातिव्यप्तिः तद्विषयतायास्तादृशप्रतिवध्यतावच्छेदकव्यभिचार विषयतावस्वस्यैव सत्वात् नच स्वानवच्छेदकविषयतान्यज्ञानीयत्व. स्यैवास्तु लघोस्संसर्गतेतिवाच्यं वह्नयमावद्वह्नयभाववज्रदेऽतिव्या. से स्वावच्छेदकविषयतावदन्यत्वस्य संसर्गाम्बिहाय ताशप्रतिव ध्यतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वस्य संसर्गत्वानुधावनात् प्रतिबन्धकता. वच्छेदकीभूताभावबद्घटत्वावच्छिन्नविषयतावत्वस्य गगनाभावव तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयत्वे सरदेपिन तार घटत्वावच्छिन्नेऽव्याप्तिः व्याप्यत्वस्य संसर्गघटकतया प्रवेशान गगनामावदभाववत्कालीनस. पक्षकगगनसाध्यकस्थले गगनाभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषय. तायां गगनाभाववत्पटत्वावच्छिन्नतादृशप्रतिबध्यताक्च्छेदकविषय. तावत्वस्य स्वाव्यापकत्वसम्बन्धेन सत्त्वपिन ताशवाधेऽध्याप्तिः स्था व्यापकत्वनिवेशात् ताशवाविषयत्वस्य ताशप्रतिवध्यतावच्छेद कस्ववैशिष्ट्यवत्त्वपि नदोषः जनकनावैशिष्ट्यघटकसम्बन्धव्यावृ: त्तिस्तुह्या तादृशप्रतीतिविषयतानवच्छेदकन्वस्य प्रवेशात् इदोमानि. त्यत्र वहिव्यापकाभाववद्धदादौ नाव्याप्तिः अत्र वह्नयभाववान्हद तिज्ञानी यवलित्वावच्छिन्नविषयतायां ताशप्रतिवध्यतावच्छेदिकायाः कस्या अपि विषयिताया व्याप्यत्वाव्यापकस्वोभयोर्विरहेण तादृश- प्रतिबध्यतावदन्यत्वसम्भवेन वह्नित्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिः स्यादि. ति स्वावच्छेदकत्वं यदूपावच्छिन्नविषयकत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदकं त. दूपावच्छिन्नत्वमेव बोध्यम् ॥ नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छि- नविषयतायामपि ताशप्रतिबध्यतावच्छेदकव्याभिचारत्वावच्छि. विषयतायाः कस्या अपि व्याप्यत्वव्यापकत्वोभयविरहादति- व्याप्तिरितिवाच्यं स्वावच्छेदकविषयतावच्छेदकधर्मवदन्यत्वस्यै. व संसर्गतया प्रवेश्यत्वात् धर्मवत्ताच स्वावच्छिन्नविषयत्वाभावव निरूपितवृत्तितानवच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयतात्वकधर्मावच्छिन्न स्वस्वावच्छिन्नविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेद कतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयतात्वकधमावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धे. न बोध्या। अथ जनकतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वमप्युक्तरीत्यैव परिका. ग्य तथासति जनकतावच्छेदकत्वमपि न स्वरूपसम्बन्धविशेषः १६ सा० वि० ·१२२ सामान्यनितिविवेचना ताशजलत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टत्वस्यैव सत्प्रतिपक्षविषयता. यां सत्वेन तत्राब्यातिप्रलङ्गात् अपित्वनातरिक्तवत्तित्वरूपमेन यद्वा यम्पावच्छिन्नविषयतासामान्ये जनकतावच्छेद दरवं तद्रूपावच्छिन्नत्व रूपमेव विवक्षणीयं तथाच मेयत्वविशिष्टालाधारण्येऽतिव्याप्तिः तथा. विधजनकतावच्छेदकत्ववद्वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवद्धद. त्वावच्छिन्नविषयतावदन्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टसाधारण्यत्वावच्छि. नविषयतायां सत्त्वादिति चेश। ताशजनकतानवच्छेदकत्वासाधारणविषयताभिन्नत्वोभयाभा. वस्यैव जनकतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वघटकजनकतावच्छेदकत्व. रूपत्वात् ताशजनकतावच्छेदकत्वस्य पहिव्यापकीभूताभावप्रति योगिजलत्वावच्छिन्नविषयतायामपि सत्त्वेन तद्विशिष्टत्वस्यैव मे. यत्वविशिष्टासाधारण्यत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वादितिवदन्ति तश्चिन्त्यम् । वह्नयभाववजलपत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जलवत्ताशहदेड. तिव्यातेः जलवत्ताशहदत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक धर्मावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यासम्भ. वादुक्तनिश्चयस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे माना भावेन वह्वयभाववालवानितिज्ञानीयविषयत्वस्यापि प्रतिबन्धकता. वच्छेदकत्वासम्भवाव नचैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे तत्सम्भवति. वाच्यं तदभावपक्षसाधारण्येनैवैतल्लक्षणस्य शङ्कितत्वात् निरवच्छि: नस्वरूपेण वह्नयभाववज्जलवत्कालीनत्वे सति निरवच्छिन्नस्वरूपेण जलाभाववद्वहिमत्कालीनहदो वहिमानित्यत्र जलवत्तादृशहदत्वाव. च्छिन्नविषयतायाः प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वात् गगनाभाववत्ताहशघ. टत्वावच्छिन्नविषयतायां प्रतिबध्यतावच्छेदकीभूतकदेशविषयतावत्व. वारणाय प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्यैव वाच्य स्वात् जन्यतावच्छेदकताघटितसम्बन्धनिवेशेपि वह्नयभाववज्जलव. स्कालीनत्वादिकालनित्वचतुष्ठयावशोषितहदपक्षकवह्विसाध्यके प्रागु कस्थले जलवत्तादृशहदेऽतिव्याः नच स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छि. प्रतिबन्धकतात्रयान्तर्गतैकप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वशरीरे प्राप. रिष्कृतविशिष्टद्वयाघटितत्वप्रवेशे नकस्यापि दोषस्यावकाशतिवाच्यं तथासति यद्पावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधम्मावच्छि ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना . नविषयत्वावनिष्ठावच्छेदककमनतिरिकवृत्तित्वरूपम्बक्तव्यं तच्छ- रीरोप प्राक्परिकृतविशिष्ट स्थविषयताशून्यत्वमन्तर्भावणी ताव तैव गगनावर साशघटेऽव्याप्तिवारणसम्भवादातगुरुतरस्योक्त त्रितयाभावस्थोपक्षणीयताया एवोचितत्वात् अथास्वेतदेव निवे. शनमेतत्परित्यागोनोचितइतिचन्मैवम् । एतस्य वक्ष्यमाणतेनकल्पापेक्षया ऽदिगुरुत्वेनोपेक्षितत्वात् याह. शस्थलविशेषे व्यभिचारविषयकं ज्ञाननियमतावाधविशिष्टव्यभिचा. रविषयकमेव तत्रात्र बाबिशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः एतेन कल्पे तद्वा. रणञ्च सम्भवतीत्यनोपि वास्र परित्यक्तुमुचितत्वात् किञ्च यत्रस्थल. विशेषे मेयत्वविशिवाविषयकं ज्ञानम्व्यावर्तकधर्मदर्शनप्रमात्मा कमेव व्यावर्तकधर्मविशिष्टपक्षात्मकविशिष्टादिज्ञानमपिताशवाध. ज्ञानात्मकमेव तत्र मेयत्वविशिष्टबाधेऽप्यतिव्याप्तिः सम्भाव्यत एव मेय त्वविशिष्टवाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताद्वयान्तर्गत व्यावर्तकर्धर्मदर्शनप्रतिवन्धकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवाधत्वावच्छि चाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्व. विरहेण मेयत्वबिशिष्टवाधत्वस्योपादानानहत्वात् घटकालीनमेयत्व. विशिष्टवाधत्वस्यैवोपादेयत्वात् तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव च्छेद कमेयत्वविशिष्टदाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्ध कताद्वय एव सत्त्वात् एतेनकल्पे च व्यावर्तकधर्मदर्शनप्रतिवन्धक- तावच्छेदकव्याव किधर्मविशिष्टपक्षविशिष्टविषयित्वस्य वाधप्रति बन्धकतावच्छेदककेवलवाधविषयित्वस्य च मेयत्वविशिष्टबाध. स्वावच्छिन्नानिरूपितत्वान्नातिव्याप्तिसम्भावना प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वे स्वावच्छिन्नविषारताव्यापकविष यिताशून्यज्ञानीयत्वस्याविशेषणत्व एव सम्भवतच वस्तुतो यत्र न व्यभिचारः पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षपदार्थान्तरविशि टहेत्वभाववत्पक्षयोनियमेनैकमेव नानन्तदपि व्यभिचारभ्रमात्मक मेव सदोत्पद्यते तत्र पदार्थान्तरविशिष्ठवाधेऽतिव्याप्तिः एतेनकल्पेऽ. व्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य द्वितीयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविष- यत्वविशेषणत्वेपि च नातिप्रसङ्गः एतेन विशिष्टतयाघटितत्वे. यद्रूपवृत्तित्वघटितोमयाभावगर्भेऽवश्योपादेये व्यावर्तकधमविशि- टपक्षविषयितायास्ताहशत्वविरहात् मेयत्वविशिष्टवाधविषयताया एव . इदञ्च यत्किञ्चि ·१२४ सामान्यनिरुकिविवेचना तादृशत्वेनातिव्याप्तिः एतेन फल्पेपि दुरिता स्यादित्येतादशस्थल. सम्भावनमनुचितमेव बाधविशिष्टव्यभिचारझाने वाधवावच्छिन्न- विषयताविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयताया निरुलोमयाभाव. शालिन्धा एव सत्त्वेन विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविरहात् पूर्वपक्षे पिनदोष इतिनिरस्तमितिध्येयम् । नच स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयताबच्छेदकः कश्चिदिति अनोभयत्रावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे वाधवा. दीनामपि स्वपदेनोपादातुं शक्यतया असम्भवः प्रथममात्रस्यानतिरि कवृत्तित्वरूपत्वेपि स एव द्वितीयमात्रस्य तत्त्वे च मेयत्वविशिष्टवयभा. घवध्रदादावतिव्याप्तिः मेयत्वविशिष्टवयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविष यत्वायच्छिन्नायां बाधप्रतिबन्धकतायां धूमाभाववान्मेयत्वविशिष्टव. हयभाववानितिनिश्चयविशिष्टमेयत्वविशिष्टवयभाववान्हदइतिनिश्च. यत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतायाञ्च कस्यापि यद्रूपावच्छिन्नविषयताया अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वविरहेण स्वपदेन मेयत्वविशिष्टव. यभावबद्ध्दत्वस्य ग्रहणासम्भवात् स्वपदेन पक्षविशेषणमेयत्व घटितवाधत्वात्मकविशिष्टधर्मस्यैवोपादेयत्वात् तद्धविच्छिा नविषयत्वावच्छिन्नप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वसामान्य एव धूमामा. वघद्वथभाववत्कालीनवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य ताह. शावच्छेदकत्वात् तादृशस्वपदार्थावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविष. यतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवयभाववद्धदत्वे सत्त्वात् यदि घ मेयस्ववान् वह्नयभाचवान् मेयत्ववान् हृदइतिनिश्चयविशिष्टनि श्वयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया अभाववान्धूमाभाववानितिनिश्चय विशिष्टाभायात्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्र. तिबन्धकक बिल प्रतिबन्धकत्वसामान्यान्तर्गतायाः ताहशैकधर्माव. च्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वविरहात् ताशरूपाप्रसिद्ध्या नातिव्याप्ति. रित्युच्यते तदा तद्रीत्याऽव्याप्तिरेयेतिगृहाण अतएवावच्छेदकत्वयोरु. भयोः स्वरूपसम्बन्धरूपत्वमेव विषयत्वसामान्ये च तद्विवक्षणान्ना. सम्भवइत्यपिनिरस्तम् । स्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकावे ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वासाधारण्यसत्प्रतिपक्षविषयत्वयानवच्छि. स्वोभयाभाववत्वम्बिशेषणमित्युक्तरीत्या माव्यातिरिति . अथ ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १२५ गगनाभा. न सत्प्रतिपक्षे हेतुमत्पक्षघटितासाधारपवे च हेतुमस्पक्षता- वच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वमादायाच्यात्यापतेः एवं ववदभाववत्कालीनघटोगगनाभाववादित्यस्य निश्चयत्रिशिनि श्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे मेयत्वविशिष्टगगनाभाववत्ताशघटत्व स्थ स्वपदेनाग्राह्यत्वापत्तिः अभाववत्ताशघटस्वावच्छिन्नविषय. ताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतापक्षे याभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्न. विषयतामादाय बाधे तत्राव्याप्त्यापत्तिः अतोनतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव परिष्कृतविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वघटितस्य वाच्यत्वात् तद पेक्षया लघोरदुष्टस्प चोक्तदोषवारकप्रकारस्यासम्भवदुक्तिताया अ. सकृदावेदितत्वात् उक्तोभयाभावादिधिशेषितप्रतिबन्धकत्वनिवेशा. पेक्षया विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविनाकृतानतिरिक्तवृत्तित्वस्याति लघुत्वेन प्रथमावच्छेदकत्वस्याप्येवन्तद्रूपताया एव युक्तत्वादिति ध्येयम् ॥ ननूभयत्रावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमुपेक्ष्य अनवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वमेवाच्यतां लाघवादितिचेन यत्र वाधविषयकं ज्ञाननियमतो दोषान्तरविषयकं तज्ज्ञानमपि नियमतो. बाधविषयकं तत्र वाधत्वस्य स्वपदेन ग्रहणसम्भवात्तत्राव्याप्तिः स्यादिति प्राथमिकतादृशप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यावश्यनिवे. श्यत्वात् द्वितीयस्यापि यत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकं ज्ञाननि यमतोव्याभिचाराविशिष्टवाधविषयकं तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वा वच्छिनाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्य स्वावच्छिन्नविषयत्वा. वच्छिन्नवाधव्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकत्वद्वयावच्छेदकविषयितानिरूप कतावच्छेदकस्य चाप्रसिद्धचा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्य स्वप देन ग्रहणासम्भवात् तदवच्छिन्नेऽतिव्याः नच व्यभिचारविशिष्टवा. धत्वस्यैष तथाविधस्य प्रसिद्धिरितिवाच्यं ताशबाधत्वावच्छिन्न विषयकशानस्य नियमतोमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकत्वाभ्युप. गमात् नच वाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य ताशस्य प्रसिद्धिरित्यपि वाच्य सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यत्र गगनाभाववघटादौ वाविपरीतवा. धादिनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे दोषमात्रे चाव्याप्तिवारणाय ताशविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मे स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप- कविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यापि विशेषणताया वा.

·१२६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना च्यतया वाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य तदभावात् यदिचप्रथमकल्पमे. करूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावव्यवस्थापनाशयाद दुषयित्वा द्वितीय स्यैत. स्कल्पस्यानुसृततयात्रैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमोनोचित इ. त्युच्यते तदा वाधविशिष्टव्याभिचारशानस्यापि मेयत्वविशिष्टव्यभिः चारविषयकताहशज्ञानात्मकतां नियमेन स्वीकृत्य दोषोनुसन्धेयः न. च तत्र स्वपदग्राह्याप्रसिद्धिः व्यभिचारवैशिष्टयस्यैव तत्त्वादिति उ. तस्थलद्वयीयाव्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यां स्वभिमत्वतद्रूपभिन्नत्वविवक्षापि निरस्ता वेदितव्या ॥ द्वितीय बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिरपि दोषः वाधविशिष्टव्यभिचारत्वगतसमुदायत्वस्य स्वपदेनोपादानास. म्भवात् बाधवैशिष्टयगतसमुदायत्वभिन्नत्वस्य तादृशसमुदायत्वे स. म्भवादिति बोध्यम् ॥ तथासति धूमव्यभिचाररीत्यादि अथ तथाविधं यत्स्वं तदवच्छिन्नविष. यतावस्वतदवच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वामयाभाववत्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्ययद्रूपावच्छिन्नविषयता- शालिनिश्चग्ने निवेश्यं धूमव्यभिचारिवह्निमत्वस्य स्वपदग्राह्यत्वेपि तवच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्त्वस्य बाधज्ञाने विरहेणो. भयाभावसत्त्वान्नैवन्दोषइतिचेन बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्यात. तज्ज्ञाने स्वपदाहाबाधवैशिष्ट्यावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता न्यत्वीवरहणोभयाभावसत्त्वात् । ननु स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना यावत्यः प्रतिवन्धकताः तत्प्रत्येक स्वावच्छिन्नाविषयफप्रतीतिविषयतावच्छेदककिञ्चिद्धर्मा. वच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नं तादृशस्वपदार्थस्यैव विवक्षितत्वे स्व. पदेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य ग्रहणसम्भवात तदर्वाच्छन्न- विषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वतद्पावच्छिन्नविषयतावत्वाभयास्त- जाने सत्वेनोक्तातिव्यानि सम्भवः नचाननुगमः पदार्थविशिष्ट पदार्थवदन्यत्वस्यैव यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशेषण- त्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतात्वव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मवत्वसम्बन्धन धर्मव. साच स्वावच्छिन्नविषयत्वावीच्छन्नसम्बन्धेन पदार्थवताच स्वाव: छिनविषयतावत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वोभय. व्यापकता स्वावा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १२७ सम्बन्धेन अवच्छेदकताया अनतिरिकवृत्तित्वादिरूपता विचा. रितैव मेयत्वविशिष्टानाधारण्यत्वादीनां स्वपदग्राह्यतासम्पत्तिः प्रागावेदितत्यत्राप्यूह्या नगनाभावभासकालीनघटोगगनानि. त्यादौ बाधाद्यव्याप्तिधारणप्रकारोपि परिदर्शित एवेति सोप्यत्रा नुसन्धेयइतिचेत् एतस्य वक्ष्यमाणैतेनकल्पापेक्षया गुरुग्वेनापेक्षणी यत्वात् स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नेत्यादिप्रथमकल्पे स्थलविशेषी. यत्वेन सम्भावितातिव्याः प्रादर्शिताया अत्रापि दुरुद्धरत्वाश्चेति ॥ स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिनप्रतिवन्धकताघटितप्रथमकल्पस्य स. मुदायलक्षणन्वेन तत्र प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितत्वा दिव्यावृत्तेः विशेष्यदलघटकतद्यावृत्तिसमत्वादुपेक्षितत्वेप्यत्र तद्यावृत्ते. विलक्षणतया प्रदर्शनीयत्वेन सा प्रदश्यते तथाहि ताशप्रतिबध्यतानि रूपितत्वाप्रवेशे मेयत्वविशिष्टबाधवाद्यात्मकस्वपदार्थाप्रसिद्ध्याऽसम्भ वापत्तिः तादृशबाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य मेयत्वप्रका. रतानिरूपितबाधत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्ध कतायामपि सत्वेन तदवच्छेदकविषयतावच्छेदकस्य विशिष्टान्तर स्वासम्भवात् अनुमितिनिष्टप्रतिवध्यतानिवेशेप्ययमेव दोषः साध्य तावच्छेदकादेः फलं यद्यपि यथाश्रुतविशिष्टान्तराघटितत्वइव इदो. घटाभाववद्ध्दकालीनवह्निमान्वह्नयभाववद्भूतलकालीनदोवहिमा. नित्यादौ वाधाद्यव्याप्तिवारणन्न सम्भवति तथापि मेयत्वविशिष्टवलय. भाववद्धदादौ प्रमेयत्वाभावप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशे. प्यताकबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय वह्नयभावविशिष्टवह्नयभा. ववध्रदादौ वयभावत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्न. प्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय चातिव्याप्तिवारणमे. व फलं सम्भवति तत्प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वस्यापि तत्तद्वि. शिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नतया तीटततादृशप्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकविषयतावच्छेदकतादृशप्रतीतिविषयताव. च्छेदकरूपाप्रसिद्धा तस्य तस्य स्वपदेनोपादेयत्वासम्भवात् साध्य- तावच्छेदकाप्रवेशे द्वितीयस्य पक्षतावच्छेदकाप्रवेशे प्रथमस्यैव स्व. पदेनोपादेयत्वात्सर्वेषां युगपदप्रवेशेतु स्वपदार्थप्रसिद्धिर्दुघटव एवं हेतुतावच्छेदकादिप्रवेशफलमप्यूह्यम् ॥ स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकयत्किञ्चिद्विषयत्वमित्यादि ·१२८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना अत्रापि प्रथमकल्पबदनातरिक्तवृत्तित्वापेक्षया लघुभूतविशेषणानि. वार्यपाषाणमयत्ववत्पर्वतातिप्रसङ्गवारकतया प्रथमस्य हेतुमत्पक्षः घटितासाधारण्याौ हेतुमत्परतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वमादाया. व्याप्तेलघुभूतविशेषणान्तरान्निवारणीयाया निवारकतया द्वितीयस्य चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतावश्यस्विवक्षणीयेति बोध्यम् ॥ मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धक तावच्छेदकमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताया मेयत्ववि शिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपिततयाऽतिप्रसङ्गवारणाय ताहशवि. षयतात्वसामानाधिकरण्येनानिरूपितत्वानवशलाभाय यत्किञ्चिदि- ति अन्यथा शब्दस्वाभाव्यादवच्छेदकावच्छेदेनैव तत्प्रतीतिः स्या दितिभावः॥ नचैतस्य स्वत्वघटितत्वादननुगमः धर्मविशिष्टधर्मवत्वस्यैव समु. दायार्थत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्य स्वावच्छिन्नविषयताशालिनि. श्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतात्वव्यापकाभावीयप्रतियोगितानिरूपितप. रम्परावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयितानिरूपितस्वावच्छिन्नानि. रूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्धितावद्धविच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छदकत्वोभयसम्बन्धन बोध्यम् ॥ अथ ताशसम्बन्धितावद्धर्मभिन्नत्वमेवास्तु द्वितीयसम्बन्धो. लाघवादिति तन्न यादृशस्थलविशेषे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषय कंशानं नियमतोवाधभ्रमात्मकं तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्या सेः तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वावच्छिन्नवि षयतायामेव सरवेन तस्याश्च धमन्तिरावच्छिन्नानिरूपिततया तत्त. धर्मभिन्नत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वे सत्त्वात् तादृशधावच्छि नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य संसर्गत्वे च तथाविधमेय. त्वविशिष्टव्याभिचारविषयितायाः स्वनिरूपकमानविषयतदघटकपदा. थतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नेनाप्यनिरूपिततया तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीविषयतावच्छेदकत्वस्य तत्र विरहात् ॥ एतेन ताशसम्बन्धिता- पद्धमानवच्छिन्नविषयितावच्छेदकत्वमेवास्तु सम्बन्धो लाघवा दिस्यपि प्रत्युक्तम् अतएव ताशपरस्परावच्छेदकताबद्धम्मावच्छिन्न- विषयितावस्यभावत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिकूटत्वा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १२९ वच्छिन्नवद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वमेवास्तु सम्बन्धः यादृशया. हशधर्मावच्छिन्नानिसापितमिन्यु क्या कूटनिवेशम्य यथाश्रुनेपि प्रती. यमानतयाऽत्र लाघवस्य स्फुटत्वात् नच व्यभिचारस्वगतसमुदायत्व वृत्तित्वाभावमयत्वविशिष्टव्यभिचारवगत समुदायत्वाभावतत्तद्विषयि. तानिष्ठतत्तद्यक्तित्वाभावानां चालनीन्याचेन तथाविधविषयतावृत्ति. त्वन कूटान्तर्गतया तेषां स्वावच्छिन्नावपयितामात्रे विरहादसम्भव इति वाच्यं ताहशविषयितावृत्यभावस्य किश्चिद्धावच्छिन्ननिरू. पितत्वाभावत्वेन प्रवेशात् तावनापि लाघवस्यानपायात्॥ नचैवमध्यभा वानामधिकरणभेदेन भेदपक्ष तत्तद्विषयितावृत्त्यभावमात्रस्यैव ताश. कूटान्तर्गतया तस्यकत्र सत्त्वासम्भवादसम्भवइति वाच्यं ताशवि. षयितावृस्यभावीयप्रतियोगिताकूटवत्त्वस्यैव संसर्गनया विवक्षितत्वात् कूटवत्ताच स्वानरूपकाभाववत्त्वसम्बन्धेनेत्येषा दिगित्यप्यपास्तम् कटत्वस्य तथाविधम्यासर्वदुयित्वात् वीप्सायाः सामान्याभावनिवे शे तात्पर्यग्राहकनया तदनुसारेणैवेहानुगमे सम्बन्धस्योक्तत्वेन कूटत्वघोटतत्वादुक्तसम्बन्धस्यैव गुरुत्वाच्च । लाघवादाह अथवेति अत्राप्यवच्छेदकत्वम्पूर्ववदेवानतिरिक्तवृत्ति स्वरूपमेवावसेयम् अत्रच द्वितीयसम्बन्धस्तादृशपरम्परावच्छेदक. तावद्धविच्छिन्नविषयितात्वनिरूपितस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वव्याप्य. त्वसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्धित्वं तादृशविषयितास्वनिरूपितस्वाव. च्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यापकत्वम्बानुगम घटकोशेयः॥ बाधविशिष्टव्यभिचारवाचवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गादिति नच बाधविशिष्टध्यभि. चारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकव्य- मिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषायत्वस्य वाधविशिष्टब्यभिचार स्वावच्छिन्नानिरूपितत्त्वान्न दोष इति वाच्यं सर्वगगनवद्वाच्यत्वादि. त्यत्र बाधनिश्चयानामेकरूपेण प्रतिबन्धकतापक्षे तत्राव्याप्तिवार णाय स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य प्र. तिबन्धकत्वसामान्यावच्छेदकविषयित्वे विशेषणत्वस्य वाच्यत्वात् एवञ्च स्वविशिष्टविषयितावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छे. दकतावद्धावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमनुगमः कोद्वितीयः सम्बन्धोवाध्यः स्ववैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छिन्नविषयित्वा. व्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध १७ सा० वि० ·सामान्यनितिविवेचना या स्वाव. कतात्वव्यापकाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकताबद्ध विच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन नच प्रतिबन्धकताभेदपक्ष एवा स्ति ज्यायानिति न तत्र दोष इति वाच्यम् उभयपक्षनिर्दुष्टलघुभूत वक्ष्यमाणतेनेत्यादिकल्पापेक्षयाऽस्य जघन्यत्वेन परित्याज्यभावस्यै. वोचितत्वात् ॥ अथ स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता यावत्यः त. प्रत्येक यद्धर्मावच्छिन्नानिरूपितकिञ्चिद्धविच्छिन्नविषयित्वाव. च्छिन्नमर्थायद्धविच्छिन्नानिरूपितविषयित्वनिष्ठा च्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नधर्मत्वसमानाधिकरणावच्छेदक ताभिन्नविषयितात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपिताव. च्छेदकता तनिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वादिनि ष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकव्यापकतारूपाभाववत्तद्रूपावच्छिन्ना विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वान्नेवेश्यं तथाच बाधविशि. टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न व्यभिचारप्रतिबन्धकतायां वाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नानिरूपितव्यभिचारस्वावच्छिन्नवि. पयित्वावच्छिन्नत्वस्य तथाविधवाधप्रतिबन्धकतायां तथाविध वाधविषयित्वावच्छिन्नत्वस्य च सत्वेन यत्पदेन बाधविशिष्टव्य. भिचारत्वस्योपादेयतया तदवच्छिन्ने नातिव्याप्तिः एतदनुगमश्चोक्ता प्रायएवेति नोच्यत इति चेन्न एतेनकल्पापेक्षया गुरुत्वादेतस्य परि- त्याज्यताया एपोचितत्वात् यत्र स्थलाविशेषे नास्ति व्यभिचारः पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षपदार्थान्तरविशिष्टत्वभाववत्प क्षयोश्च शाननियमेनकमेव तदपि सदैव व्यभिचारभ्रमात्मकं तत्र प्रागुक्तरीत्याऽतिव्याप्तश्चेति ॥ विशेषगुणत्वेन घटत्वव्यापकतायास्तत्र प्रवेशपीत्यादि घटत्वसमानाधिक- रणाभावीयविशेषगुणत्वतदितरोभयानवाच्छन्नप्रतियोगितानवच्छे. दकविशेषगुणत्वावच्छिन्नत्वस्य विशेषगुणत्वावाच्छन्ने व्यापक. स्वरूपत्वात घटत्वसमानाधिकरणाभावीयगुणत्वतदितरोभयानवच्छि नप्रतियोगितानवच्छेदकगुणत्वावच्छिन्नत्वस्य गुणत्वाव. च्छिन्ने घटत्वव्यापकत्वरूपत्वादुभयोर्भेदेन विशेषगुणवानघट इति शाने संसर्गघटकतया विशेषगुणत्वावच्छिन्ने घटस्वव्यापकत्वाव. गाहिनि गुणत्वावच्छिन्ने न घटत्वव्यापकत्वावगाहित्वसम्भवः ॥

·सामान्यनिरूतिविवेचना १३१ . नच विशेषगुणत्वावच्छिन्नपि घटत्वध्यापकतागुणवतदितरोभया. नवच्छिन्नप्रतियोगित्वघटितवास्त्वितिवाच्यं विशेषगुणप्रकारकबुद्धौ स्वोदेश्यतावच्छेदकधर्मव्यापकताया गुणत्वतदिनराभयानवच्छिन्नप्र. तियोगिताया भाने द्रव्यत्वावच्छेदेन विशपगुणवत्वावगाहिनोज्ञानस्य. प्रमात्वापत्तेः घटत्वव्यापकता तथाविधा भासने द्रव्यत्वाव्यापकता. नेत्युक्तेशिकामावेनासम्भवाद । अथवा विशेषत्वगुणत्वोभयत्वा वच्छेदेन ताहप्रायोगितावच्छेदकत्वपर्याप्त्यभाववद्विशेषगुणत्वा. बच्छिन्नत्वरूपविशेषगुणत्वायांच्छन्नेष्ठव्यापकवावगाहिज्ञाने गु. णत्वगतेकत्वावच्छेदेन ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववद्गुण- स्वावच्छिन्नत्वरूपस्य गुणत्वविशिष्टनिष्ठव्यापकत्वस्य न भानसम्भ. व उभयोर्भेदात् उक्तापत्त्या च गुणत्वगतकत्वावच्छेदेन ताशाभाव. घटितव्यापकत्वस्य विशेषगुणत्वावच्छिन्ने व्यापकत्वात्मकताया वक्तुमशक्यत्वादिति भावः ॥ नच द्वितीयकल्पस्य धूमव्यभिचारिवह्निमान्धूमवान्वरित्यत्रवा. धाव्याप्तिप्रसङ्गेन दूपितत्वात् तदोषस्येदानीमिष्टत्वात् विशेषगुणव- धटे च तत्स्थानीये स्वपन विशेपगुणवघटत्वस्थ गुणवद्घट• स्वस्य च धारणालम्भवेन दोषासम्भवात् तत्कल्पस्य कोदोष इति वाध्यं मेयत्ववद्विशेषगुणाभाववघटपक्षकस्थले मेयत्वव. दुघटेऽव्याप्त्यापत्तेः तनविशेषगुणद्घटत्वस्य स्वपदेन ग्रहण लम्भवात् । वस्तुतोभावनान्योयोवायुवृत्तिवृात्तस्पर्शावृत्तिधर्मसमवायी तदन्यः स्वे सति गुरुत्वात् जलद्रवत्वान्यवरूपस्य गुणनिष्ठविशेषत्वस्य स खण्डतया भेदवगुणवद्घटत्वस्य स्वपदेनोपादानसम्भवेन विशेष. गुणवघट एव तत्राव्याप्तिर्वोध्या ॥ विशेषगुणाभाववाद्वितीयक्षणावच्छिन्नो घटोगुणसामान्याभाववानियादाविति दे. शकालादीनामुद्देश्यतावच्छेदकत्वे तदवच्छेद्यत्वस्य स्वरूपसम्बन्ध. रूपस्यैव भानाभ्युपगमेन व्यापकत्वाघटितस्यैव तत्र वाधाश्रयासि. विरूपत्वादव्याप्तिसम्भव इति भावः । ननु गुणलामाम्याभाववान्घटो विशेषगुणाभाववानित्यत्र घट- स्वसामानाधिकरण्येन गुणवद्घटरूपाश्रयासिद्धिघटिते बाधेऽव्याप्ति. सम्मव ईदृस्थलानुधावनमनुचितमिति चेन्न सामानाधिकरण्येन वाधघटितवाधाव्याप्तिवारणाय प्रागुक्तनोभयम्सबम्धावच्छिन्नप्रतियो ·१३२ १ सामान्यनिरुक्तिविवेचना गिताकाभावेनात्रापि वारणसम्भवात् द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटघटि. ताश्रयासिद्धिनिर्णयप्रतिबध्यतायास्सामानाधिकरण्येन बुद्धित्वानव. च्छिन्नत्वात् प्रतिवध्याभूतज्ञानेपि सम्बन्धाशे कालरूपोद्देश्यतावच्छे. दकावच्छेद्यत्वस्य भानात् तद्घटितोक्तसम्बन्धस्या श्रयासिद्धित्वव्यः धिकरणत्वेन तत्र दोषसम्भवात् व्यापकत्वानवच्छेद्यसंसर्गताकबु. द्धित्वस्यैव सामानाधिकरण्येन बुधित्वरूपत्वे च बाधनिर्णयप्रतिवध्य सायाअपिताशबुद्धिवावच्छिन्नतया दोषसम्भवात् कालातिरिक्त पक्षतावच्छेदकसाध्ययोःप्रागुक्तस्यलतुल्यतयैव तत्स्थलस्यैव प्रथम बुद्धावारूढतयोकत्वादित्यपि केचित् ॥ गुणाभावादनिामव्याप्यवृत्ति त्वेन कपिसंयोगसाध्यकवृक्षपक्षकस्थले कपिसंयोगाभावववृक्षस्येव गुणवघटस्थापि वाधत्वविरहात् कालिकाव्याप्यवृत्तिसाध्यके काल विशेषस्य पक्षतावच्छेदकतया बाधसम्पत्यर्थमनुसरणमित्यपरे त च्चिन्त्यं तथासति विशेषणगुणाभाववान्धटोगुणसामान्याभाववानित्ये. तत्स्थलपरित्यागवीजत्वेनैतस्याप्युद्भावनीयतयोपेक्षाया निजित्वाप: तःबाधस्थले हेतोरपक्षधर्मत्वानकान्तिकत्वान्यतरप्रवादं व्याप्यवृ. चिसाध्यकस्थलीयाभिप्रायकतया समर्थ्य कपिसंयोगाभावववृक्षस्य बाधताया मथुरानाथेनोपपादिततथा दृष्टान्तवैषम्याच्चेतिध्येयम् ॥ अत्रेदश्चिन्त्यते कालविशेषस्य यत्रोद्देश्यतावच्छेदकघटकता त त्रोद्देश्यतावच्छेदकमात्रावच्छिन्नत्वं स्वरूपसम्वन्धरूपमेव किम्वा कालावशेषावच्छिन्नत्वमेव तथा नाद्यः घटमात्रस्यैव द्वितीयक्षणाव च्छिन्नतया तादृशे यत्किञ्चिघटे गुणसामान्याभावावगाहेनोगु ग. धवावगाहिनश्च ग्रहस्यापि सम्भवेन तयोरपि परस्परं प्रतिबन्धक स्वापत्तेः । तद्यावृत्तप्रतिवन्धकत्वस्यावच्छेदकावच्छेदेन व्यापकत्वा. घगाहिलानाभ्युपगमम्विना वक्तुमशक्यत्वात् नच यत्किञ्चिद्घटा पगाहि ताशमानन्नोत्पद्यत एव उत्पद्यमानमपि वा तथावि धविरोधिज्ञानमपि प्रतिवध्नास्येवोति वाच्यम् अनुभवविरोधात् अ. म्यथा घटत्वमार्मिमतावच्छेदकस्थलेप्येतस्य सम्भवेन पुर्वस्थल परित्यागे वीजाभावात् अतएव द्वितीयक्षणावच्छिन्नो घटो नीला त्यस्यावच्छेदकावच्छेद्यत्वावगाहिनो भ्रमत्वं सामानाधिकरण्यमात्रा वगाहिनः प्रमात्वमप्यानुभविकमना कुलमवतिष्ठते । द्वितीयं त्वङ्गीकु. म तत्रयापच्छेदकावच्छेदेन वुद्धिस्थले संसर्गघटकतया द्वितीयक्ष ·सामान्यनिरुकिविवेचना १३३ णावच्छिन्नघटत्वव्यापकत्वमात्रं शुद्धघटत्वब्यापकत्वसहितस्वरूपस. म्बन्धरूपद्वितीयक्षणावच्छिन्नत्वं द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटत्वव्यापकत्व. सहितस्वरूपसम्बन्धरूपद्वितीयक्षणावच्छिन्नत्वम्वाभासत इति यया. नुभवमास्थीयतां सामानाधिकरण्येन वुद्धिस्थलेव विधेये संसर्गघट. कतया स्वतोवा कालमात्ररूपोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वं स्वरूप, सम्बन्धरूपमेव भासत एवेदमेव च कालोद्देश्यतावच्छेदकस्थलस्य तदितरस्थलात्सर्वथावलक्ष्य एवञ्चैतत्स्थलेपि नाव्याप्तिसम्भवः विशेषगुणाभाववद्वितीयक्षणावीच्छन्नघटत्वावच्छेदनापि गुणसा. मान्यामावावगाहिवुद्धोर्द्वतीयक्षणावच्छिन्नघटत्वसामानाधिकरण्यमा. त्रावगाहितया तादृशघटत्वावच्छेदेन गुणवद्धटस्यैव वाधरूपताया वक्तव्यत्वात् यदि तद्घटानुयोगिकसम्वन्ध एव कालस्योहे. श्यतावच्छेदकताघटसम्बन्धोवाच्यः तत्र सामानाधिकरण्येन गुण. वघटस्य षाधरूपतया तत्र दोषसम्भव इत्युच्यते तदा विशेषगुणा भाववानयं गुणसामान्याभावधानित्यत्रैवाव्याप्तिरुद्भावयितुमुचितोत कालविशेषस्य पक्षतावच्छेदकतयानुसरणं सामानाधिकरण्येन वाध. मात्रसम्पादनफलकमित्युक्तस्थलेप्यस्त्येव तात्पर्य तदनुक्तिश्च स. मयविशेषाहितदोषप्रतिभावौचयादितितु गृह्णीमः । एतेन स्वावीच्छन्ननिरूपितवियित्वावच्छिन्नेति । अत्र द्वितीयावच्छेदकत्व. स्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे सर्वत्रासम्भवः एकदेशविषयितायाम्प्रति बन्धकतावच्छेदकविषयितात्वस्य सत्वेन तत्र वाधवाद्यवच्छिन्न नि. रूपितत्वविरहात् अतोनतिरिक्तवृत्तिस्वरूपमेव तद्वाच्यम् ॥ यत्तु यदू: पावच्छिन्नविषयित्वसामान्ये तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तद्रूपा. वच्छिन्ननिरूपितत्वमेव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तथासति नास म्भवः एवञ्च वह्नयभाववजलबद्वत्तिजलवद्धदत्वावच्छिन्ननिरूपित. त्वस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकजलव. ध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वे विरहेण तादृशविषयितात्वव्यापकस्वाव. च्छिन्ननिरूप्यताकत्वस्य तादृशहदत्वे विरहात्तदवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्ग- विरहात् विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि न निवेशनीयमिति तत्तुच्छम् हेतुमत्पक्षधटितासाधारण्ये सत्प्रतिपक्षे च हेतुमत्पक्षतावच्छेदका- वछिन्नविषयत्वमादायाच्यायत्यापत्तेः असाधारण्यसत्प्रतिपक्षविषयि. तासाधारणासाधारण्यघटकविषयिताभिन्नत्वसत्प्रतिपक्षघटकविष.

·१३४ सामान्यनिरुक्तिविवेचना वक्तव्यम्भव. यिताभिन्नत्वयोर्निवेशापेक्षया अत्रानतिरिक्तवृत्तित्वस्य विशिष्टत. याघटितत्वस्य च निवेशस्यैव लाघवेन युक्तत्वात्॥ यद्यपि विशिष्टद्व. याघटित्वनिवेशेपि सत्प्रतिपक्षालाधारण्यघटकविषयिताभिन्नत्वनि. वेश आवश्यकः तथापि सत्प्रतिपक्षासाधारण्यविषयितासाधारण- तत्रिवेशस्य न तत्राप्यावश्यकताऽत्रच तदेव तयोरव्याप्तिवारणाय निवेश्यं तच्चासारण्यविषयिताव्यापिका यद्रूपावच्छिन्ननिरूपित. विषयितासाधारण्यविषयिताभिन्नतद्रूपावच्छिन्ननिरूपितविषायताभिः नत्वमेवमेव सत्प्रतिपक्षघटकविषयिताभिन्नत्वमपि तिचैवं सत्प्रतिपक्षत्वासाधारण्यत्वयोर्द्विधाप्रवेश इति गौरवम् । किञ्च शब्दानुगमपक्षीयताया इदानींतनलक्षणानां व्यवस्था. पितत्वात्तस्पक्षे वा नैतस्य प्रकारस्थ सम्भवः तथाहि यत्रासा- धारण्यसत्प्रतिपक्षयोरप्रसिद्धिस्तत्रालाधारण्यसत्प्रतिपक्षघटकविष. यित्वाप्रसिद्धया तद्घटितनिरुक्तविशिष्टभेदाप्रसिद्ध्या तत्रत्यदोषेष्व. ध्याप्तिः विशिष्टद्वयविषयताविशेषणभेदस्येव भ्रमप्रमालाधारणविष: यिताया बाधबुद्धिजनकतावच्छेदकविषयित्वादिना भेदस्य ते. मैव रूपेण ताहशविषयित्वप्रवेशपि सा. ध्याभावव्याष्यप्रतिहेतुविषयित्वस्य सत्प्रतिपक्षचानीयस्य कतावच्छेदकतया ताशविशिष्टमेदवत्वात् तस्य सत्प्रति- पक्षनिरूपितत्वविरहात्सत्प्रतिपक्षेऽव्यातिः एवं हृदोवहिमाञ्जलादि- त्यत्रासाधारण्यघटकविषयताभिन्नजलवध्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वमा दायाव्याप्तिः । अथ प्रकृतसाध्यव्यापकीभूतामावप्रतियोगित्व. विषयतां निरूप्यनिरूपकभावापन्नविषयतात्वेन निवेश्य तन्निरूपि. तप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितप्रकृतपक्षतावच्छे. दकावच्छिन्नविषयत्वतन्निरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानि. रूपितपक्षवृत्तित्वविषयत्वद्वयव्यापिका यद्रूपावच्छिन्नविषयता भ्र. मप्रमासाधारणनिरूप्यनिरूपकमावापन्नासाधारण्यविषयिताभित्रात द्रूपावच्छिन्नविषयितभिन्नत्वग्निवश्यम् एवमेवच सत्प्रतिपक्षघटक विषयिताभिन्नत्वंनिर्वक्तव्यं, तथाच नोक्तदोषाणामवकाश इतिचेन्न ह. दोजलवद्ध्दकालीनवहिमान् पङ्कजादित्यत्र जलवद्ध्दकालीनवह्निः व्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलेऽतिव्याप्तेः जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नवि. पपलाया उक्तभदवास्वविरहात् । ताहशप्रतियोगिजलत्वावच्छिन्नवि. व्याच्यतया जन- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना षयितायाश्च तथाविधविशिष्टनिरूपितवान् उक्तयुक्त्या तादृशवह्नय. भावधज्जलवत्यतिव्याप्तेश्च यदिचामाववद्घटवावच्छिन्नविषयितामा दाय गगनाभाववदभाववत्कालीनघटेऽव्याप्तिधारणाय स्वयापि प्राप रिस्कृतविशिष्टद्वयविषयताशुन्यज्ञानीयत्वं यद्यावच्छिन्नविषयत्वे नि. वेश्य तद्वारकप्रकारान्तरनिराकरणतियथाश्रुतविशिष्टान्तराघटित. स्वपरिकारायसरे दर्शितस्वात् नथाचास्माभिरपि तदेव निवेश्यमि. ति नोक्तदोषसम्भय इतिविभाज्यते । तदाप्येकरूपेण प्रतिवन्धकत्वपक्षे शैवालवद्धदत्वावच्छिन्नवि. षयित्वसामान्यस्य ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादुक्तभेदवत्वाच्च तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वस्य तादृशविषयितास्वाधिकरणतया तत्रा. साधारण्यनिरूपितत्त्वविरहात्तत्राव्याप्तिदुर्वारा । अतएव प्रकृतहेतुम. त्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयिताभिन्नत्वसत्प्रतिपक्षविषयिताभिन्न प्रकृतसाध्याभावव्याप्यप्रतिहेतुविषयिताभिन्नत्वतादृशप्रतिहेतुमत्प. क्षविषयिताभिन्नत्वादिकमेव निवेश्यं नतूक्तरीत्याऽसाधारण्यादि विषयताभिन्नत्वमपीत्यतिलाघवमिति निरस्तम् प्रतिहतोरनन्ततया तोटतविशिष्टविषयिताभेदकूटनिवेशेऽतिगौरवात्तदनुगमस्य दु शक्यत्वाच्च । किश्चाभाववत्ताशघटादावतिव्याप्तिःतत्तनिश्चयानां विशिष्टनिः श्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वपक्षे दुर्वारा गगनाभाववदभाववस्वावच्छिन्नवि. पायस्वसामान्यस्य प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् विशिष्टद्वयविषय. ताशून्यज्ञानीयगगनाभाववत्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयितायाःतादृशः विशिष्टनिरूपितत्वादिति तद्वारणप्रकारान्तरस्य लघुभूतस्य विरहेण स्वयापि विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वनिवेशनीयमेवेति लाघवादनति. रिक्तवृत्तित्वमेव वक्तव्यम् यदि च सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ वा. धनिश्चयानामेक रूपेण प्रतिबन्धकत्वे हदोवढयभाववान् इदे वह्नय. भाव इत्यनयोरकरूपण प्रतिबन्धकत्वे च तादृशयत्किञ्चित्प्रतिबन्ध कतावच्छेदकवाधान्तरविषयतामादाय लक्षणासम्भववारणाय य. त्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वा व्यापकविषयताशुन्यज्ञानयित्वान्निवेश्यं तथाचाभाववत्ताशघटे ना. तिव्याप्तिः ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्याभाववत्तादृशघटत्वावच्छि- नविषयित्वस्य विशिष्टद्वयविषयताशुन्यज्ञानीयत्वविरहात् गगनाभा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ववत्तादशघटत्वावच्छिन्नविषयित्वस्य तादृशाव्यापकविषयिताशून्य शानीयत्वविरहात् । ताशयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयि. थाप्रसिद्धरित्युच्यते तदाप्येतत्पक्षस्य प्राषितत्वेन दोषस्यैवा भावेन तनिवेशस्य नास्त्येव प्रयोजनम् जातिमत्पक्षकवह्निसाध्य के वह्नयभाववजातिमत्यन्याप्तिवारणाय यत्किञ्चिदपावच्छिन्नविषयि स्वाध्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयत्वमेव निवेशनीयं तथाच तत्रतत्रो. कदोषे धर्मविशेषावच्छिन्नविषयित्वाब्यापकविषयिताशून्यत्वघटि- तताहशविषयितात्वव्यापकतारूपविशेषाभावमादाय लक्षणसमन्व- यस्येब गगमाभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविष. यिताशून्यत्वघटिततादृशविषयितात्वव्यापकतात्मकविशेषाभावमा. दायातिव्याप्त्येरप्यस्त्येव सम्भवः । एतेन प्रतिबन्धकताघटितलक्षणपरमसिद्धान्तस्यैतत्कल्पस्यैक रूपेण प्रतिबन्धकत्वतदभावोभयपक्षनिर्दोषत्वमेवोचितमित्यपरितो. अवन्तोपि निराकृता नच स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशू न्यत्वस्यापिनिर्दोषतायाः प्रागुक्तत्वेन तदेव लाघवादेव निवेश्यं तया. लत्येकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावेपि नक्षतिः एवञ्च विशिष्टद्वयाघटि. तत्वन्न निवेश्यमिति वाच्यम् एवंसति स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छि. नत्वदलस्य व्यर्थत्वापत्त्यैतस्य लक्षणान्तरत्वापत्तेः तथाहि बाधादि निर्णयप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिवाधविषयितात्वव्यापकस्वावच्छि. अनिरूप्यताकवाद्वित्वाद्यवच्छिन्नत्वमादाय वह्वयाघेकदेशातिव्याप्ति वारणाय तत्रिवेशितं न च स्वातिरिक्तधनिवच्छिन्नस्वाब. च्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यत्वविवक्षणान्न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यं वाधादिनिर्णयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितात्वस्य मेयत्ववि. शिष्टवयभाववद्ध्दत्वाधवच्छिन्नविषयितायां सत्त्वेन तत्र वह्नयभा अवद्ध्दत्वाधवच्छिन्ननिरूप्यताया विवक्षिताया विरहादसम्भवाप. तेः तदिदमेकदेशातिव्याप्तिवारणं तद्दलप्रवेशफलमुक्तविधाव्यापक विषयताशुन्यत्वनिवेशेन सम्भवति वह्नयभाववद्धदत्वाधवच्छिन्न. विषयिताया बहित्वाद्यवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यशा. नीयत्वविरहात् तस्मादेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षीयमव्यापक विषयताशून्यत्वाघटितमुभयपक्षीयम्बा किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयि. स्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वटितमेवेदं लक्षणमित्यकामेनापि वा.

·सामान्यनिरुकिविवेचना १३७ रणाय व्यं तथासत्यभाववत्ताशघटेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाध. टितत्वं प्रथमदलपि निवेश्यमेवेति हेतुमत्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न. विषयत्वादिकमादायासाधारण्यसत्प्रतिपक्षाव्यातिवारणाय द्वितीय दलेपि विवक्ष णीयमेवानतिरिक्तवृत्तित्वम् ॥ यनु द्वितीयदिशि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमेवास्माकमा भिमतं तत्र स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकाविषयिताशून्यज्ञानीय. त्वनिवेशपि पाषाणमयत्ववत्पर्वताभाववज्रदादावतिच्याप्तिवा. प्रतिबन्धकताविशेषणमवच्छिन्नत्वान्तमनतिरिक्तवृत्तित्व. घटितमुपादेयमेव वह्नयभाववत्पाषाणमयत्ववढयभाववदभाववत्त्वादे. रप्रसिद्धितयाऽव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वविरहेण च तदवच्छि- अविषयित्वमादाय वारणासम्भवादिति तत्तुच्छम् तथासति द्विती यावच्छेदकत्वस्य लक्षणप्रविष्टत्वेन तस्यैवानतिरिक्तवृत्तित्वरूपता. मात्रविवक्षया सर्वदोषवारणसम्भवे प्रतिबन्धकताविशेषणतयाऽव. च्छिन्नत्वान्तं निवश्य तद्घटकावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तिरूपता. नुधावनस्य परमविवेचकभट्टाचार्यपरिशीलितत्वमयुक्तमित्थमाश- कायास्त्वया दुर्निवार्यत्वात् नचैवमाशङ्कास्मत्पक्ष समुन्मिषति अ. व्यापकविषयताशुन्यत्वस्य प्रकृतलक्षणानिविष्टत्वात् तन्निवश्यस. म्पादितदोषविरहस्य प्रतिबन्धकताविशेषणावच्छिन्नत्वान्तविकल. तया लघुभूतस्य च लक्षणस्थ लक्षणान्तरत्वादेकेनापरस्यान्यथा. कर्तुमशक्यत्वात् दोषवारणायोपरिष्टात्तस्य निवेशनीयत्वेपि ता. इशावच्छिन्नत्वघटितलक्षणदोषसम्पादिततया उपजीव्यविरोधपरि- हारमुखेन तथाविधलक्षणशरीराक्षतिसम्पादककिञ्चिदूपावच्छिन्नवि. षयित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वाकारणैव हि तन्निवेशनीयतामावहति किञ्च भवदभिमतनिवेश्यभावाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशनमे करूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्ष एव सम्भवदुक्तिकं तत्रासाधारण्ये शैवाल वज्रदत्वाचवच्छिन्नविषयितामादाय विशिष्टेजलात्मके प्रागुक्ताया अ. व्याप्तेः तन्निवेशे वारणसम्भवेपि हृदशैवालवद्धदकालीनर्वाहमा- अलादित्यत्रासाधारण्ये ताशवह्नयभावव्याप्यजलवद्धदरूपसत्प्र. तिपक्षे चाव्याप्त्यापत्तिर्द्वारा तद्वारणाय च प्रागुक्तव्यापकत्वघटि- तासाधारण्यघटकविषयतामिन्नत्वादिकमेव निवेश्यं तथाचता- दृशभेदनिवेशकदाविशिष्टद्वयार्धाटतत्वनिवेशस्वावच्छिन्नविषयित्वा. १८ सा० वि० ·३ सामान्यनिरुतिविवेचना व्यापकविषयताशून्यत्वप्रवेशगोत्ववद्रूपवाधाव्याशिवारकावच्छेदक- त्वनिष्ठव्यापकताघटकसम्बन्धविशेषप्रवेशापेक्षया लाघवात् प्रतिबन्ध कतैक्यतदभावोभयपक्षेपि प्रतिवन्धकतानुपयुक्ततया भासमानाभाव. विशेषणगगनघटितगगनाभावश्चत्ताशघटस्य मेयत्वविशेष्टवाधादितु त्यस्य दोषतामनभ्युपेत्यासाधारण्याद्यव्याप्तिवारणाय द्वितीयावच्छे. दकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं विशिष्टद्वयाघटितत्वाघटितं तदाश्रय विषयित्वञ्च किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्ववि. शेषितं वाघेकदेशातिव्याप्तिवारणाय विवक्षितमवच्छिन्नत्वान्तश्चा- भाववत्ताशघटेऽतिब्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयविषयताशुन्यत्वघटि. तेन वहयभाववजलववृत्तिजलवद्धदत्वाद्यच्छिन्ननिरूपितयत्कि- श्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकतादृशविषयित्वमादाय जलवध्रदेऽतिव्या. तिवारणाय विवक्षणीयेनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वन घटित. स्वक्तब्यम्। एतेन अवच्छिन्नान्तपदोपादानगृहीतस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे दकत्वतात्पर्यवच्छेदकपदार्थस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतायावक्तु. मशक्यतया अनतिरिक्तवृत्तित्वस्यावच्छेदकत्वपदार्थत्वपि तद्रूप. द्वितीयावच्छेदकत्वघाटितस्य लक्षणान्तरता भवत्येव प्रकृतलक्षणवा. क्येनावोध्यत्वात् अन्यथा सिद्धान्तव्याप्तः प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटि- ताया निरवच्छिन्नवृत्तित्वघटिते लक्षणे लक्षणान्तरता न स्यानिरुक्त वृत्तित्वस्य लक्षणघटकहेतुसामानाधिकरण्यपरिष्कारात्मकताया व. तुंशक्यतया लक्षणवहिर्भूतविशेषणत्वाभावप्रसक्तरित्युक्तावपिनक्ष ति एवं द्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वे स्वावच्छिन्न विषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य तदाश्रयविषयिताविशेष- णत्वे च प्रथमावच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं न वक्तव्यमित्याशङ्का. निराकृता तथासत्यवच्छिन्नत्वान्तदलस्य व्यर्थत्वापत्या तद्धटकाव. च्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वानतिरिकवृत्तित्वरूपत्वयोः परीक्षा णस्य वायसदशनपरीक्षणसपक्षत्वात् तस्मादुभयत्रवच्छेदकत्वमन तिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव सिद्धमित्यलमाधिकावेशेन ॥ येतु घटायुदासीनविषयकं शानं यत्र बाधादिविषकं तज्ज्ञानमपि नियमतोघटादिविषयकं तत्र द्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिकवृत्ति- त्वरूपत्वेऽव्याति: स्यादिति तद्वच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपमेव वा.

·सामान्यनिकिविवेचना ध्यं तथासति पाषाणमयत्ववत्पर्वतादावतिव्याप्तिवारणायानतिरिक्तवृ. त्तित्त्वरूपावच्छेदकत्वघटितमवच्छिन्नान्तमुपादेयम्भवतीति द्विती. यावच्छेदकतायाः स्वरूपसम्बन्धपता प्रथमायास्त्वनतिरिक्तवृत्ति स्वरूपतैवेति वदन्ति ते च निषकारणस्थलविशेषकल्पनया स्वरूप. सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे प्रदर्शितगौरवानाकलनेन च प्रदर्शितसू. ममार्गासवरणकौशला वेदितव्याः। यद्यपि द्वितीयावच्छेदकत्वस्य प्रकृतलक्षणघटकतया तस्यैव स्वरूपसम्वन्धरूपानतिरिक्तवृत्तित्वरूपोभयत्वोपगमे सम्भाविता. व्याप्त स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य भवदभिमत. त्वेन तेन वडयाद्येकदेशातिव्याप्तेश्च वारणसम्भवादवच्छिन्नत्वान्तो. पादानवैफल्यमस्त्येव नचात्र किलाघवमितिवाच्यम् । अनतिरिक्तवृ. तित्वघटितावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणतयोपादाने वयाचे. कदेशविषयितामादायासम्भववारणाय द्वितीयावच्छेदकत्वस्य विष. यित्वसामान्ये विषक्षणीयतया व्यापकत्वस्यैकस्याधिक्यादस्मत्पक्ष तत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकत्ववत्येव तन्निरूपितस्व. रूपसम्बन्धरूपतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वादिति दोषो न सम्भवति. एतेनेत्यादिनैतत्परिहारस्योकप्रायत्वात् इदानींकिञ्चिदूपावच्छिन्नविष. यित्वाध्यापकविषयताशून्यत्वस्याप्युक्तौ क्षत्यभावात् त्वयेव मयाप्यभा ववटातिव्याप्तिवारणप्रकारस्यानुसरणीयत्वात् तत्र गौरवस्य स्वरू- पसम्बन्धकपावच्छेदकत्वस्यावर्जनीयत्वेऽदोषत्वादित्येकदेशातिव्या. तिवारकतयाऽवच्छिन्नान्तस्य सार्थकत्वाच्च तथापि यत्र मेयत्ववि. शिष्ठव्यभिचारविषयकंत्राननियमतो मेयत्वविशिष्टव्यभिचारघटित. साध्याभावादिव्याव-कधम्मदर्शनात्मकमेव तत्र मेयत्वविशिष्टन्यभि- चारविषयिताब्यापकज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकमे. यत्वविशिष्टव्यभिचारघटितव्यावर्चकधर्मवत्पक्षविषयित्वसामान्यः मादायातिव्याप्तिवारणाय प्रथमदिश्येव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक स्वम्याच्यं तथाच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयित्वसामान्यावन्छि- मत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वे विरहाच दोषा यद्वा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकंशानं नियमतो वाधविषयक घाघज्ञानमपि ताशयभिचारकालीनसाध्याभाषवत्पक्षविषयक कदाचिचारशम्यभिचारसम्बन्धान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षविष.

·१४० सामान्यनिरुकिविवेचना यकङ्कदाचिज्जायते नतु केवललाध्याभाववत्पक्षविषयकं तत्र में यत्वविशिष्टव्यभिचारविषयितानतिरिक्तवृत्तिकप्रतिबन्धकतावच्छेदक त्ववद्वाधविषयित्वमात्रे ताशव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपित्वस्य सत्त्वात् प्रथमावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे च वाधप्रतिबन्ध कतायां ताहशव्यभिचारविषयित्वसामान्यावच्छिन्नत्वविरहान्न दोषः एवञ्च प्रागुक्तदोषसम्भावनथा द्वितीयस्य स्वरूपसम्बन्धरूपता एतद्दो षसम्भावनया प्रथमस्य वेत्यत्र विनिगमनाविरहादेकस्यापि न तसि. द्धिः स्यादुभयौवावच्छेदकत्वस्थोभयरूपता वा स्यादितिध्येयम् । नचासाधारण्ये कागतिः तद्विषयिताया अप्रतिबन्धकज्ञानसा. धारणत्वादितिवाच्यम् । उभयत्रैव निरूप्यनिरूपकभावापन्न. विषयतात्वेन भ्रमप्रमासाधारणासाधारण्यविषयतां निवेश्य तच्छून्यत्वप्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वोभयाभावस्यैव निवेश्यत्वात् यद्यपीदम्भूयः प्रदर्शितम्, तथापि निवेशरीतिविशेषप्रदर्शनाये. हाप्युक्तम् तथाहि स्वावच्छिन्नविषयताशालिताशनिश्चयवृ. विभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववदभावीया याऽसाधारण्यविषय स्वाभावत्वावच्छिन्नोमयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता तनिरूपिताभावत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावस. मानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्ना अथवा धिकरणावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्नप्रकारत्वनिष्ठा. घच्छेदकताभिन्नत्वे सति प्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति चा ताशविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति विशेष्यत्वनि ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति वा निश्चयत्वनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धाव छिन्नावच्छेदकताभिन्न प्रतिबन्धकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे. देकत्वानिरूपिता या प्रतियोगिता तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्व. निष्ठावच्छेदकता तदवच्छिन्ना तनिरूपितावच्छेदकतावदुभयावृत्ति धविच्छिन्ना तवच्छेदकतापर्याप्स्यधिकरणधर्मपातावच्छेद- कतानिरूपिता वा या प्रतियोगिता तत्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदतानि. पितामावत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितोभयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिक पितासाधारण्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकाभाववृत्तिव्याप. कतारूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीययकिधिपावच्छिन्न- वियित्वाम्यापकविषयिताशुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चय धर्मत्वसमाना. .

·सामान्यानवविविवेचना १४१ निष्ठावच्छेदकता तन्निरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूप. कत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद- कतावद्धविच्छिन्ननिरूपितविषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक त्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धोयोऽभाव: तद्वत्स्वावच्छिन्ननिरूप्यता. कत्वस्वतादात्म्योभयसम्बन्धेन वस्तुविशिष्टवस्त्ववच्छिन्नत्वं समुदा. यार्थः अत्र प्रतिबन्धकमेदेप्येकधर्मावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया अभिः नत्व उभयावृत्तिधावच्छिन्नेति तदपीतरवारकरूपमेव बोध्यं तेन तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टतत्प्रतिवन्धकत्वामावमादायासाधारण्य. भिन्नेषु न लक्षणासम्भवः प्रतिबन्धकभेदेन प्रतिवन्धकताभेदे चाथवे. त्याद्यनुशरणीय तत्रापि साक्षात्परम्परासाधरणावच्छेदकत्व. पक्षे प्रथमसत्यन्तपक्षः साक्षादेवावच्छेदकत्वे द्वितीयसत्यन्तपक्षः तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टवयमावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वा- वच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वाद्यभावमादाया. साधारण्यभिन्नेषु असंभवधारणायावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानि. अपितत्वप्रवेशः उक्तप्रतिबन्धकत्वनिष्ठावच्छेदकत्वस्य द्वितीयोभया. भावप्रतियोग्यभावप्रतियोगिप्रतिबन्धकत्वविशेषणत्वे तदवच्छिन्न. धेन प्रतिबन्धकत्वनिष्ठावच्छेदकत्वप्रवेशः उपलक्षणत्वे प्रतिवन्धक. स्वभेदामेदपक्षानुसारात्स्वावच्छेदकतेत्यादिकल्पद्वयमुक्तम् एकरूपे. ण प्रतिबन्धकत्वतदभावोभयपक्षनिहोषत्वसम्पत्तिफलककिश्चिद्रूपाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वस्य तादृशविषयितात्वव्या- पकतारूपाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकोटी प्रबेशात् विशेषाभावात्म. कताहशाभावमादाय सर्वगगनवदित्यादी बाधे लक्षणसङ्गतिः तन्नि वेशरीतिर्जगदीशकृतावच्छेदकत्वलक्षणदीधितिव्याख्याविवरणे वि. स्तरेणास्मामिदर्शितेति नहोच्यते । लाघवादाह अथवेति अत्रापि द्वितीयावच्छेदकता पाषाणमयत्वव. पर्वतादौ ताशपर्वतत्वाद्यवच्छिन्नानिरूपितस्य विषयित्वस्य वा. भाववत्पाषाणमयत्ववदादरासियाऽप्रसिद्धत्वेन प्रसिद्धस्य प्रतिब. न्धकतातिरिकवृत्तित्त्वेन प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तेविशिष्टविषयि. त्वस्य ताशयमावच्छिन्नानिरूपितत्वविरहेण स्वावच्छिनानिस- पितविषयित्वानवच्छिन्नमानवैशिष्ठयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदक- स्वावछिननिरूपितविषयितासामान्यकधर्मावच्छिन्नेप्रतिप्रसङ्गया.

·१४२ सामान्यनिरुकिविवेचना रणायानतिरिक्तवृत्तित्वरूपैव वाच्या प्रथमापि सत्प्रतिपक्षासा. धारणाद्यव्याप्तिवारणाय पूर्ववदेव तथाविधा सर्वगगनवद्वाच्यत्वादि. त्यत्र वाघाव्याप्तिवारणाय वाधविपरीतवाघाचोरेकरूपेण प्रतिबन्ध. त्वेऽसम्भववारणाय वा स्वावच्छिन्नानिरूपितविषयितायां स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यबानीयत्वमपि निवेश्यं न चा. न्यथा अधिकम्प्राग्वदनुसन्धेयम् । प्रतिवन्धकत्वाघटितवक्ष्यमाणकल्पसाधारणविशिष्टान्तराघटित. त्वप्रकारम्परैरङ्गीकृतन्दूषयितुमुपन्यस्यति अत्रकेचिदिति हेत्वाभासविभाजकरूपेणेति । यथाश्रुताभिप्रायेणेदं वस्तुतो हे. स्वाभासविभाजकतावच्छेदकरूपेण बोध्यम् तेषां हेत्वाभासवि. भाजकतावच्छेदकरूपत्वेन प्रवेशे हेत्वाभासत्बप्रवेशेनात्माश्रयापत्या वाधत्वत्वादिविशेषस्वरूपेण प्रवेशं सुचयितुं तच्च रूपं वाधवव्य- भिचारत्वादीत्युक्तम् । वाधत्वत्वव्यभिचारत्वत्वादीति तदर्थः धूमामा. वववत्तिवहित्ववह्निमनिष्ठधूमाभावत्वादिसाधारणस्वसजातीयविशि. ष्टान्तरतावच्छेदकरूपप्रसिधै तच्च सर्वमनुगतम्बाच्य व्यभिचारत्वत्वञ्च साध्यासामानाधिकरण्यस्यासाधारणत्वे सा. ध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकहेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुविषय. कमहत्वान्यापकप्रकृतसाध्यनिरूपितसकलव्याप्तिप्रकारकप्रकृतहेतुता. बच्छेदकावच्छिन्नहेतुविषयकमहत्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति. बन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्वं तत्र साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्धयादावतिव्यातिवारणायोपात्तस्याव्याप. कत्वान्तस्य शरीरे प्रकृते सामान्यव्यभिचारिणोविशेषव्याप्यत्वास. म्भवेन विशेषसाध्यनिरूपितव्याप्तिग्रहे साध्यसामान्याभाववद्वत्तित्व. निश्चयस्य माह्याभावानवगाहिनोप्यनुभवसिद्धप्रतिवन्धकत्वेऽभा. बाधिकरणनिरूपितविवाभाववजलकालनिवहिमाञ्जलादित्यत्रामा बाधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववज्जलरूपसाध्याप्रसिद्धिघटिते वय. भाववत्तिजलेऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकविशिष्टसा. ध्यविषयकत्वमुपादेयं नान्यथा पहिमानभावाधिकरणनिरूपि. सवृत्तित्वाभाववज्जलादित्यत्र जलवावच्छेदन वन्यभाववद्ध वित्वात अले जलस्वसामानाधिकरण्येनाभावबदचित्ववजल- कपसाधनाप्रसिविघटितेऽन्याप्तिधारणाय हेतुतावच्छेदकविशिष्टः .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना हेतुविषयकत्वमुपादेयमेव साध्यासामानाधिकरण्यस्य विरो. धरूपत्वे प्रकृतसाध्यव्यापकोभूताभाव प्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्ष- स्यालाधारण्यस्वे च प्रकृतसाध्यनिरूपितसाध्यसामानाधिकरण्यां शाघटितसकलव्याप्तिप्रकारकप्रकृतहतुावेशेष्यकत्वे सति प्रकृतपक्ष प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहिग्रहत्वव्यापिका या पक्षतावच्छेदक- विशिष्टपक्षविषयकत्वे साते साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवि. षयकत्वे सति हेतुतावच्छेहकविशिष्टहतुविषयकग्रहत्वाग्यापिका प्रतिवध्यता तन्निकापता या प्रकृतपक्ष प्रकृतसाध्ववैशिष्टयावगाहि ग्रहत्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितासाधारण्यविषियित्वानवच्छिन्नप्र. तिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्नप्रतिबन्धकता सत्यभा. वीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वमेव तद्वाच्यं तत्रा ज्यापकत्वान्तदले साध्यतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वहेतुतावच्छेद कविशिष्टविषयकत्वयोः पूर्ववदव्याप्तिवारणम्फलं पक्षतावच्छेदक- विशिष्टविषयकत्वस्य वाधातिव्याप्तिधारकप्रतिबन्धकताविशेषणवि. षयित्वानवच्छिन्नत्वस्य चाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववज्जा लकालीनहदो वह्निमाजलाज्जलमभावाधिकरणनिरूपितवृत्चित्वाभा. ववन्धुभयवज्जलादित्यत्राभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववज्जलरूपाश्रयः सिद्धिघटिते ताशबाधघटिते च वन्यभावववृत्तिजलरूपव्यभिचारे. ऽन्याप्तिवारणायोपादानं बोध्यम् उक्तस्योभयसाध्यकस्थले व्यभिचा. रत्वाभावरूपत्वेष्यभावो वन्ह्याभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठप्रति योगित्वसम्बन्धावांच्छन्नप्रतियोगिताकाभाववन्युभयवानित्यत्र वन्ह्य भावाभावाधिकरणनिरूपितवृत्चित्वाभावविशिष्टवभावरूपे सत्प्र. तिपक्षे तादृशवृत्तित्वाभावरूपवाधघटितेऽध्याप्तिवारणाय तादृशः विषयित्वानवच्छिन्नत्वमवश्यमुपादेयम् पक्षवृत्तित्वाशेविषितसा. ध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतहेतोरसाधारण्यरूपत्वे वाधवारकदलघटकप्रतिबन्धकताया मसाधारण्यविषयि. स्वानवच्छिन्नत्वन्नविशेषणम् अपितु प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वासा धारण्याविषयिताशून्यत्वोभयामाधोयपावच्छिन्नविषयताशालिनि. श्चयत्वब्यापकोविशेष्यदलात्मकतयाविचक्षणीयस्तनिवेशप्रकारचा सकृदावेदिता साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकत्वादिनिवेश. फलम्प्रागवत् ।

·সামাবিনা आहार्यस्थलानुरोधेन निर्वक्ष्यमाणकल्पानुसारेण व्यभिचारत्व. त्वञ्च यडूपावच्छिन्नविषयताशाालेनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिलामा न्ये विरोधिविषयताप्रयुक्तस्तावद्वयाप्तिविषयकत्वाभावस्तत्वं यत्पाव निछन्नविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये साध्यतावच्छेदः कादिविशिष्टसाध्यविषयकत्वामावस्तभिन्नत्वविशेषितम्बोध्यम् प्रकृ. तसाभ्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्यासाधारण्यस्वपक्षे च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वतावद्याप्त्यवच्छिन्नप्रकृत. हेत्ववगाहित्वसमुदायाभावो विशेष्यदलघटका वाधवारकविशेषणच असाधारण्यविषयिताशुन्धयद्पावच्छिन्नविषयताथालिनिश्चयाव्यव. हितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावस्तद्भि नत्वरूपमेवावसेयम् अत्रच पक्षे स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्ववाच्यत्व स्वावच्छिन्नत्वोभयाभाववतप्रतियोगित्वकालीनवह्निमान्वाच्यत्वादि. त्यत्र ताशवाभावववृत्तिवाच्यत्वेऽनुपसंहारित्वघटितेऽव्याप्तिः एवं हिमान्वन्ह्यभाववद्वृत्तिजलादित्यत्र साधारण्यघाटतेऽसाधारण्ये. प्यव्याप्तिः अतोव्यभिचारतात्वं न साजात्यघटकमपितु सा. ध्यतावच्छेदकादिविशिष्टविषयकग्रहाविरोधित्वे सति साध्यनिरूपितसकलान्वयब्याप्त्यवगाहिग्रहविरोधित्वरूपसाधारण्या नुसारेण प्रतिबन्धकत्वाघटितं साधारण्यतात्वं साध्यालामाना. धिकरण्यस्यासाधारण्यत्व पक्षे उक्तग्रहाविरोधित्वे लति सा. ध्यसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्वरूपासाधारण्यत्वानुसारेणानुमिः तिप्रतिवन्धकत्वाघटितमुक्तरीत्या निरुच्यमानमसाधारण्यतात्वं प्रकृतसाध्यब्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्यालाधारण्य. तायामुक्तबाधवारकविशेषणसहितं यदूपावच्छिन्नविषयकनिश्चया व्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वा. भावस्तत्वमसाधारण्यतात्वं पक्षवृत्तित्वाघटितस्यासाधारण्यतायां प्रकृतहेतुम्मिकप्रकृतसाध्याभावनिरूपितव्यतिरेकव्याप्त्य भावा व- गाहिग्रहविरोधित्वानुसारेणोक्तरीत्या निरुच्यमानमसाधारण्य. तात्वम् उक्तमहाविरोधित्वे सति प्रकृतसाध्यनिरूपितव्यतिरेकड्या प्स्यवगाहिग्रहविरोधित्वात्मकानुपसंहारितात्वानुसारेणोक्तरीत्योपय. णितम् अनुपसंहारितात्वत्वज्ञान्यतमत्वादिना तघटकं तथा च नानुपसंहारिवादिघटिते साधारण्यादौ दोषः । प्रकृत ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १५५ अनुपसंहारित्वञ्च प्रतियोगित्वानेष्टसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धा. वछिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्योभयाभाववत्वं हेतु तावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नत्वहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नन्छोमयाभाववाच प्रकृत हेत्वादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादिकाल लाया वचन्टान् , इत्येतदनुः पसंहारिनन्थे प्रपश्चितम् प्रतिवन्धकमहिना चोक्तस्थलाना. माहार्यस्थलत्वेन तत्रत्यदोषस्य एरियायनया साजात्यशरीरे न साधारण्यतात्वादीनां प्रवेशोऽपितु व्यभिचारिताम्बस्व कार्योलाघ वादिति विभाव्यम् अत्र साधारण्यतावशरीरोऽविरोधित्वान्तकार्य कारिविशेषणफलं व्याभिचारितान्वघटकतामगुरुफलवदेव । अलाघा. रण्यतात्वशरीरे च वह्निव्यापकामावनिरूपिनत्वाभाववत्प्रातयोगित्वका लीनवह्निसाध्यके वन्ह्यभाववत्पक्षस्यापि वाधतया तदुन्नायकव्यतिरे- कव्याप्तिमद्धेतोरप्यसाधारण्यत्वौचित्येन साध्याप्रसिद्धिघटिते तत्रा. व्याप्तिधारणं वाधवारकस्य च प्रतियोगित्वं ताशनिरूपितत्वाभावव. भयवदित्यत्र प्रतियोगित्वं निरूपितत्वाभावपत्तद्यक्तित्वादित्यत्र वाध. घटितासाधारण्येऽध्याप्तिवारणफलं वह्निमान् काञ्चनजलादित्यत्रेव व. ह्निमान् ताशप्रतियोगित्वकालीनजलादित्यत्रापि वहिव्यापकीभूता. भावप्रतियोगिजलस्यासाधारण्यत्वमनुभवसिद्धं नच काञ्चनजललिङ्गः कस्थले हेतुमत्तानिश्चयस्यानाहार्यत्वमिति तस्य प्रतिबन्धकत्वं युक्तः मत्रतु न तथात्वमितिकुतोस्य दोषतेतिवाच्यं यस्य प्रकृतलाध्याभावः निरूपितया प्रकृतहेतुनिष्ठया तत्सामान्यनिष्ठया वा व्यतिरेकव्याप्त्या घटितस्य निश्चयोत्तरं प्रकृतानुमितिः प्रकनहेतुलिहिका न जायते त. स्यैवासाधारण्यत्वादुक्तप्रतिवन्धकत्वस्य तत्रानुपयोगात् अन्यथा प्र तिबन्धकज्ञानविषयवयभाववह्नयभाववदादेधितापि न स्यादिति उक्तासाधारण्ये साधनाप्रसिद्धिघटितेऽध्याप्तिवारणञ्च उक्तयोरसा. धारण्यत्वं यदि नानुभविकं नदेयमेव तविशेषणम् अनुपसंहारिता. त्वशरीरे च तत्फलं स्वरूपलम्बन्धावच्छिन्नत्ववाच्यत्वत्वावच्छिन्न- त्वोभयाभाववत्प्रतियोगित्वकालीनकाञ्चनमयत्ववद्वह्निमान वाच्यत्वा- द्वाच्यत्ववान् ताडशवहरित्येतत्स्थलयो साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसि. ध्यो रनुपसंहारित्वघटितयोरव्याप्तिवारणमेवेत्यलम् । यच्चासाधारणतात्वमुक्तं तदेव मतभेदेन विरोधतात्वं तत्र सा. ध्यासामानाधिकरण्यस्य विरोधत्वे गोत्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वा- १६ सा०वि० ·१४६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना भाववदभावकालीनगोत्वस्य साध्यत्वे निरुक्तकालीनत्वविशेषिताश्वः त्वस्य हेतुत्वे च गोत्वालमानाधिकरणाश्वत्वेऽसिद्धिघटितेऽन्याप्ति. वारणमविरोधित्वान्तफलम्बोध्यम् । सत्प्रतिपक्षतात्वञ्च पक्षेसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वव्यापिका या साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकपक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षविष यकग्रहत्वाव्यापिका प्रतिबन्धकता तनिकापत प्रतिबन्धकतावच्छोदका सती तत्प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधम्मावच्छिन्नप्र तिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यता. निरूपितजनकतावच्छेदिका या विषयिता तन्निरूपकतावच्छेदकत्वं तत्र च वह्नयभावाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववदभावकालीन इदपक्षकवह्निसाध्य हृदपक्ष के ताशाभावकालीनवह्निसाध्यके च पक्षाप्रसिद्धिसाध्याप्रसिद्धिघटिते वह्नयभावव्याप्यवद्धदेऽव्याप्तिवा रणाय तादृशग्रहत्वाव्यापकत्वनिवेशनम् अभावोवह्नयभावाभाषाधि करणनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिका. भाववह्नयुभयवानित्यत्र ताशवृत्तित्ववदभावात्मकबाधघटिते वह्नयः भावव्याप्यवदभावरूपसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिवारणाय तादृशजनकताव च्छेदकत्वात्मकविशेष्यदलम् द्रव्यत्वावच्छेदेन गुणव्याप्यव्याप्यवद् द्रव्यपक्षकगुणाभावसाध्यके गुणव्याप्यवद्रव्येऽध्याप्तिः तादृशद्रव्यं गुणाभाववदिति बुद्धौ द्रव्यत्वावच्छेदेन गुणव्याप्यवत्ताबुद्धेः प्रतिब. न्धकतया तत्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरू. पितजनकतावच्छेदकविषयितानिरूपकपक्षघटितत्वात्तस्टे तः त्यन्तोपादानम् पर्वतोवह्नयभाववह्निव्याप्यव्याप्याभावोभयवानित्यत्र वह्विव्याप्यव्याप्यवत्पर्वतरूपबाधवारणाय सत्प्रतिपक्षलक्षणे विशष्यद ले प्रतिबन्धकत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबध्यतानिरूपितत्वनोपादानं. परम्पराविशेषस्य संसर्गत्वाभावेपिलक्षणसम्पादकमुपेक्ष्य यत्तत्प्रति बन्धकतात्वनोपादानं तत् वह्निव्याप्यव्याप्यव्यापकवह्निसमानाधिकर णवहिव्याप्यव्याप्यवत्पर्वतस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्राव्यातिवारणाय प्रक. तेपि कार्यमेव प्रतिबन्धकत्वाघटितञ्च तत् यद्रूपावच्छिन्नविषयता. शालिनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्या- दिविषयकत्वाभावस्तद्भिन्नत्वेसति यद्पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्व. याव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वा भाव.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्रयोजकोयदभावोस्ति तदभावो यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्च. याव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्येस्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयकानुमिः तित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदभाविपषितानिरूपकता वच्छेदकत्वेसतितत्त्वम् एतदनुगमश्च निरुक्तरूपमेदवपविशिष्टरूप वत्वम् वैशिष्टयश्च स्वतादात्म्य स्वाच्छिमाविषयितावनिश्चयाव्य. वहितोचरानुमितित्वव्यापकपक्षलाध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावप्रयोज: काभाववृत्तिव्यापकतारूपाभावीय प्रतियोगितानिरूपितपरस्परीयाव. च्छेदकतावद्रूपावच्छिन्नविषयताकानुमितित्वावच्छिन्नान्यतानिरूपि तजनकतावच्छेदकविषयतावच्छेदशत्वोभालस्बन्धेनेतिदिक् । असिद्धित्वत्वश्च कृतलाध्यकतहेतुपरामपत्वचापकप्रतिवध्य तानिरूपितप्रतिबन्धकता साधारण्यादित्रयानिरूपितयद्पावच्छिन्न निरूपितविषयितावनिश्चयत्वब्यापिका तस्वं विरोधश्चैवं प्रकृतसाध्य. व्यापकीभूतनावप्रतियोगिप्रकृतहेतुरेव अस्यासाधारण्यत्वे चासाधा- रण्यानिरूपितत्वस्थाने विरोधनिरूपितत्वाविशेषणमुपादेयम् असि. द्विश्वपक्षाप्रसिद्धिः साध्याप्रसिद्धिः स्वरूपासिद्धिः साध्यव्याप्तिवि शिष्टपक्षधर्मत्वाभाववद्धत्वादियित्वासिद्धिश्च साध्यसाधनाप्रसि. द्धयोःव्याप्यत्वासिधौ स्वरूपासिद्धौवान्तर्भावाङ्गीकारान्न त्रैविध्यहा- निरित्यसिद्धिप्रन्थे दीधितिकता वक्ष्यते अत्रच धूमाभावववृत्ययो गोलकीयवर्धूिमवान्वरित्यत्र पक्षाप्रसिधौ धूमाभाववद्वत्त्ययोगोल कीयवहौ धूमाभाबवद्वृत्तिवह्वयात्मकव्यभिचारघटितायामव्याप्तिवार णाय साधारण्यानिरूपितत्वोपादानं धूमाभावववृत्तिवहिश्च नासि. द्धिः तवुद्धः वह्नित्वसामानाधिकरण्येनैव धूमाभावववृत्तित्वावगा. हिपक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकवुद्धावविरोधित्वात् नच प्रागुक्तरः भिचारतात्वस्योक्तासिद्धित्वसाधारणतया तत्राव्याप्ते१रुद्धरत्वेन त द्वारणायात्रासिद्धित्वत्वशरीरे साधारण्यानिरूपितत्वोपादानमफल. मितिवाच्यम् एवं सत्यत्र विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यसाधनवत्वा. वगाहिग्रहाविरोधित्वघटितयथाश्रुतव्यभिचारतात्वस्यैवात्रोपादेय. त्वात् तथासयुक्ताव्याप्त्यसम्भवातू एवं वह्निजन्यत्वं वह्निमदहिजन्य स्वादित्यत्र वह्विजन्यत्वाभावनिरूपितव्यापकसामानाधिकरण्यरूप. व्याप्तिमद्वहिव्यभिचारित्ववद्वतिजन्यत्वस्य स्वरूपासिद्धित्वे तत्राप्यः व्याप्तिवारणाय साधारण्यानिरूपितत्वोपादान बोध्यम् ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यदिचैवं विशिष्टान्तराघटितत्वेनाघटितसाध्यसाधनग्रहाविरोधी. यादिव्याभिचारलक्षणोक्तेः व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्त्युक्तेश्च सन्द. भविरुद्धत्वान्नैवमिति विभाव्यते तदापि धूमाभाववनिरूपितवृत्तित्वा भावाधिकरणनिरूपितत्वाभाववदाधेयत्वं धूमवान्यरित्यत्र धूमाभा. वववृत्तित्वव्याप्यववह्नौ पक्षाप्रसिद्धिघटितासाधारण्येऽध्यातिधारणा य तदुपादानं सर्थक भवत्येव । गोत्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाव. पदभावो गोत्ववानश्वत्वादित्यत्राश्रयालिद्धिघटिते गोत्वासमानाधि करणाश्वत्वरूपासाधारण्येऽव्याप्तिवारणाय धूमत्वं वह्निमधूमत्वादि. त्यत्र धूमत्वाभावव्याप्यचह्निसामानाधिकरण्याभाववधूमत्वेऽसाधा. रण्यघटितस्वरूपासिद्धावव्याप्तिवारणाय चासाधारण्यानिरूपितत्वो. पादानम् स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्ववाच्यत्वत्वावच्छिन्नत्वोभयानिष्ठः प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदभावोवाच्यत्ववा. नित्यत्रानुपसंहारिणि पक्षाप्रसिद्धिघटितेऽब्याप्तिवारणायानुपसंहा. रिवानिरूपितत्वप्रवेशः। विशेषगुणाभाववान् घटोद्रव्यं गुणसामा- न्याभावादित्यत्र स्वरूपासिद्धिघटितविशेषगुणवघटरूपाश्रयासि. द्वावव्याप्तिवारणायासिद्धित्वत्वं न साजात्यघटकमापितु पक्षाप्रास द्धित्वस्वरूपासिद्धित्वव्याप्यत्वासिद्धित्वत्वमेव तत्र पक्षाप्रसिद्धि. त्वत्वं पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षविषयकग्रहत्त्वव्यापकप्रतिवध्यतानि. रूपितप्रतिवन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेद कत्वं स्वरूपासिद्धित्वञ्च पक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकहेतुतावच्छे दकविशिष्टविषयकग्रहत्वाध्यापिका या प्रकृतपक्षतावच्छेदकावाच्छन्न विशेष्यतानिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकाव. च्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यता तन्निरूपित प्रतिबन्ध कतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयावच्छेदकतावत्वं तत्र प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवहयभाववदभावो धूम- वान् वहोरत्यत्र पक्षाप्रसिद्धिघटितस्वरूपासिद्धौ वह्निमध्रदकाली नोभावोघटवानुक्तवह्नयभावादित्यत्र स्वरूपासिद्धिघटितपक्षाप्रसिद्धौ चाऽव्याप्तिवारणाय पक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वस्याव्यापकत्वशः रोरे प्रवेशः हृदपक्षकधूमाभावाभावाधिकरणनिरूपितस्वाभाबवदाधे. यत्वकालीनधूमहेतुकस्थले हेत्वप्रसिद्धिघटिते धूमाभावव्याप्यवद्धः देण्याप्तिवारणायाव्यापकत्वशरीरे हेतुतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्व ·सामान्यनिकिविवेचना स्य च प्रवेशः कृतः। प्रकृतसाध्यतावच्छेदकप्रकृतहेतुतावच्छेदकविशिष्टविषय. कमहत्वव्यापकहतुपक्षवौशष्ट्यावगाहिग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यताभि नप्रकृतपरामर्षत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्त्यभा वीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्साधारण्यादित्रयानि. कपितविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वं व्याप्यत्वासिद्धित्वत्वं तत्र भे. दप्रतियोगिशरीरेऽध्यापकत्वान्तनिवेशनं साध्यसाधनाप्रसिधोरव्या- तिवारणाय प्रागुक्तस्वरूपासिद्धिघटितसाध्याप्रसिद्धावव्याप्तिवारणाय प्रकृते ब्याप्यत्वासिद्धिलक्षणे च स्वरूपासिद्धावतिव्याप्तिवारणाय प्र तिवध्यताभिन्नत्वोपादानम् प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता. कवह्नयभाववदभावपक्षकवह्निमदसाध्यकस्थले पक्षाप्रसिद्धिघटित साध्याप्रसिद्धावप्यन्याप्तिवाणसम्भवः साधारण्यादित्रयानिरूपितत्व- स्य च फलं यत्प्रापक्षाप्रसिद्धिघटितसाधारण्यादित्रिकेऽज्याप्तिवार. णमभिहितं तदिदानी तत्पक्षस्य हेतुत्वे तद्घटकत्वे वा साधनाप्रसि. द्धिघटिते साधारण्यादित्रिकेऽव्याप्तिवारणम्बोध्यम् ॥ वहे तुताम्बि. हाय तत्रोतपक्षकालीनजलस्य हेतुत्वम्बोध्यम् । वस्तुतस्तूक्तवह्नयभाववदभावहेतुकवह्निमदसाध्यके साधना. प्रसिद्धिघटितसाध्याप्रसिद्धावेवमप्यव्याप्तिवारणायोगात् साध्यान सिद्धित्वत्वं साधनाप्रसिद्धित्वत्वञ्च पृथगेव वक्तव्यं प्रतिवध्यतामे दशरीरेऽव्यापकत्वाप्रवेशेन व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभाववद्धतुसा. ध्याभाववदवृत्तित्वसाध्यसामानाधिकरण्योभयाभाववद्धत्वादिसाध्य. हेतुनिष्ठावृत्चित्वादिसाधारणं प्रागुक्तव्याप्यत्वासिद्धिस्वत्वञ्च सा. धारण्यादित्रयानिरूपितत्वमपि फलतः सामानाधिकरण्याविशेषि. तसाध्याभावववृत्तित्ववद्धतुहेतुव्यापकसाध्यादिविषयकत्वे सति केवलसाध्यसामानाधिकरण्यप्रकारकत्वे सति साध्यतत्वावच्छेदक धर्मसम्बन्धावच्छिन्नत्वद्वयवत्प्रतियोगित्वाविषयकवे सति प्रकृतपक्षे प्रकृतसाधनबैशिट्यावगाहिमहत्वाच्यापकत्वरूपमुपात्तप्रतिवध्यता. भदनिवेशस्यापि कार्यकार्यकमेव निवेशनीयं लाघवात् प्रकृतेऽध्या. पकत्वशरीरे प्रहांशे तत्तद्विषयकत्वप्रवेशफलं साध्यसाधनाप्रसि. दिस्वरूपासिद्धि साधारण्यादित्रयेन्वन्ततोहेतुव्यापकसाध्यसामाना. धिकरण्यरूपव्याप्तिघटितत्वेन ब्याप्यीभूतव्याप्यत्वासिन्यतमघ- ·१५० सामान्यनिरुकिविवेचना . टितेश्वव्याप्तिवारणमवसेयम् । प्रतिबन्धकत्वाघटितमसिद्धित्वत्वा- दिकञ्चोपदर्शिततथाविधसत्प्रतिपक्षत्वत्वादिवनिर्वक्तव्यमिति । वाधत्वत्वञ्च उद्देश्यतावच्छेदकतातिरिक्तविशिष्टपक्षाविशिष्टसा ध्यविषयतान्तः पातिप्रकारत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपिता या स्व. निरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रति. बन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेद- कविषयित्वानवच्छिन्नप्रतिवन्धकता तदनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरू पकतावच्छेदकत्वम् उद्देश्यतावच्छेदकत्वम्प्रकारतावच्छेदकत्वस्याप्यु: पलक्षकं तेन इदः काञ्चनमयवह्निमानित्यत्र काञ्चनमयत्वप्रकारताया उद्देश्यतावच्छेदकतातिरिक्तत्वे तथाविधविषयतान्तः पातित्व पि च न साध्याप्रसिद्धी दोषः पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावशिष्टवि. षयकाहाविरोधित्वस्य सुप्रसिद्धस्य वह्निमान्द्वदोवहिमानित्यत्र वा. धाव्याप्तिभयेन परित्यागः पर्वतपक्षकवह्नयभाववहिव्याप्याभावोभ. यसाध्यकस्थले सत्प्रतिपक्षात्मकबाधे लक्षणसम्पत्तये जनकतावच्छे. दकत्वघटकप्रतिवध्यतायाः प्रकृतानुमितित्वव्यापकत्वेन दीधित्याा. कायाः स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधविच्छिन्नत्वेन निवेशः वह्वयधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावभाववत्कालीनवः साध्यत्वे ता. दृशहदस्य पक्षत्वे च साध्यपक्षाप्रालिद्धिघटिते वह्वयधिकरणावृत्तिम स्पक्षरूपवाघेऽव्याप्तिवारणाय प्रकृते उद्देश्यतावच्छेदकत्वातिरिक्त त्वविशेषणम् प्रागुक्के वाधघटितसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिवाणाय निरुतवि पयित्वानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिवन्धकत्वाविशेषणतयोपादानम् अस्यानु: गमश्च ताशप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टप्रतिवन्धकता. वृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वम् वैशिष्ट्य च स्वतादात्म्य स्वनिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नम तिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानि. रूपितजनकतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन प्रति बन्धकत्वात्रटितस्यापि निरुक्तिरुह्येति । अथ विशेष्यदलवैयर्थ्यमुक्तान्यतमरूपेण व्यभिचारत्वादिरूपदो. षतावच्छेदकभिन्नानां सजातीयाप्रसिद्धयाऽतिव्याप्त्यसम्भवात् एव व प्रतिबन्धकत्वाघटितलक्षणेपि विशेष्यदलसमुदायवैयर्थ्यसम्भवे विरोधिविरोधिविषयताप्रयुक्तत्वदलमात्रवैयर्थ्यप्रतिपादनमप्यसङ्गत- .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १५१ मितिचेन्न साजात्यघटकवाधत्वादिशरीरेऽव्याप्यवृत्तित्वम्रमानास्क. न्दितत्वनिवेशे प्रयोजनामावेस सामान्यतोऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाना. स्कन्दितत्वस्यैव निविष्टत्वेन वृक्षः कपिसंयोगीस्यत्र कपिसंयोगाभा- वववृक्षत्वे वाधत्वत्वस्य सत्तया तदवच्छिरो ऽतिप्रसनवारणाय वि शेष्यदलपार्थक्यात् तत्र च निश्चयविशेषणतयाऽव्याप्यवृत्तित्वभ्र. मानास्कन्दितत्वस्यैव घटकतायाः प्रागुवात् नच विशेष्यदल निवेशापेक्षया साजात्यघटकबाधत्वत्वादिशरीरे विशिघ्याव्याप्यवृ. त्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वनिवेशस्य लघु वात् तदेव निवेशयितु मुचि. तमितिवाच्यं विशेष्यदले मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्ती तद्वार. णाय विशेषणोपादानन्तत्तथैवोपादेयं यथा न विशेष्यदलक्षतिरन्य. थोपजीव्यविरोधादितिवाधत्वत्वादिशरीरे ऽव्याप्यवृत्तित्वनमानास्क. न्दितत्वस्यानिवेशनीयत्वात् अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वादिघ. टितबाधत्वादिसहितरहितविशेष्यदलस्य लक्षणान्तरत्वन्तु को नाम निवारयितुमीष्टे ॥ अतएव विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वप्रयुक्तगौरवं पुर स्कृत्य निर्वीजम्प्रतियोगिस्वत्वघटितविशेषणानुधावन्नोचितमित्यपा स्तम् विरोधविषयताप्रयुक्तत्वस्य विशेष्यदलघटकतया तद्वैयर्थे विशे प्यस्वरूपहानावुपजीव्यविरोधापत्या प्रतियोगिस्वत्वमन्तर्भाव्यैव वि शेषणदलस्योपादेयत्वात्। किञ्चबाधत्वत्वव्यभिचारत्वत्वाचेकैकशरी रेव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वनिवेशे लक्षणशरीरे गुरुभूतानेकभ्र मत्वोपादानापेक्षयकभ्रमत्वघटितविशेष्यदलोपादानस्यैव युक्तत्वात्। यत् वह्नयभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्धदादिरूपावच्छेदकधर्म दर्शनविषयविशिष्टेऽतिव्याप्तिवारणाय बाधत्वत्वादिप्रत्येकशरीरे वि शिद्वयाघटितत्वादिनिवेशापेक्षया ताशसकलदोषवारणायकवि शिष्टद्वयाघटितत्वघटितविशेष्यदलोपादानस्यैव युक्तत्वम् न च बाधत्वत्वादिप्रत्येकशरीरे विशिष्टद्वयाघटितत्वं न निवेश्यते येन गौरवं स्यादपितु स्वपदार्थ एव विशिष्टद्वयविषयताशुन्य- प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं तावत्र सर्वदोषाणाम्वारणादितिवाच्य गगनवदभावोगगनाभावद्वयधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववत्कालीनव. हिमाञ्जलादित्यत्रासाधारण्येव्याप्तः तादृशासाधारण्यत्वावच्छिन्नप्र. तीतेगगनामाववत्ताशवृत्तित्त्ववत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टताशवृ. त्तित्ववदभावत्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वावरहात विशेष्यदलस्य त.

·१५२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना घटितस्योपादाने यथा न तत्राव्याप्तिस्तथोकं विशिष्टयाटि तस्वविचारे ॥ नच वह्नयभावधज्जलवत्कालीनहदोवहिमानिस्यत्र जलव्यापकवयभावसमानाधिकरणजलवत्ताशहदरूपसत्प्रतिपक्ष यद्यपि जलवत्ताहशहदत्वमादाय नाव्याप्तिः बाधत्ववारकविशेषणे नैव जलवत्ताशहदत्वस्यापि वारणात् तथापि तादृशहदपक्षकव हिहेतुके स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः सम्भवतीति स्वरूपासिद्धित्वस्वा विशरीरे विशिष्टयाघटितत्वं प्रवेश्यमेवेति वाच्यं प्राक् प्रदर्शित बाधधीटनसत्प्रतिपक्षस्थलीयसाध्यस्य हेतुतया विवक्षितस्वे स्वरूपा सिद्धिघटितस्वरूपासिवन्तरेऽव्याप्तिवारणाय हेत्वभाववत्पक्षादि मात्रवृत्तिस्वरूपासिद्धित्वत्वं बाधत्वत्ववर्तत्वभावव्याप्यवरपक्षादिमा प्रवृत्तिस्वरूपासिदिधत्वत्वं सत्प्रतिपक्षत्वत्ववनिर्वचनीयमिति जल. ध्यापकवह्नयभावसमानाधिकरणजलवत्ताशदररूपस्वरूपासिद्धा वपि सत्प्रतिपक्षवदेव दोषासम्भवादिति तन्न गगनाभाववदभावव स्कालीनघटो गगवानित्यादी बाधत्वादिसजातीयाभाववत्ताशघट त्वमादायाव्याप्तिवारणाय बाधत्वत्वादिशरीरे विशिष्टद्वयाघटितत्व स्य प्राक् परिः कृतस्यावश्यम्वाच्यत्वात् । कश्चित्वा बाधत्वत्वादिशरीरघटकपद्रूपावच्छिन्नविषयता ता. दृशपतिबध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकत्वेन विवक्षणीया नाभाववत्ताशघटावमादाय बाधेऽव्याप्तिः एवञ्च वैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयवसामा न्यकाभावभ्रदत्वमादायाच्यातिप्रसङ्गन स्वरूपलम्बन्धरूपावच्छ दकत्वविहायानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकरवप्रवेशस्यापि नावस. रः अभावभ्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वात् न च यदूपदस्येव स्वपदस्यापि दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वपरता. या एव वाच्यतया मेयत्वविशिष्टवलयभाववद्धत्वगतसमुदायत्व तिव्यापकतारूपाभावप्रतियोगितांवच्छेदकत्वस्य वहयभाववद्धर त्वगतसमुदायत्वे सत्त्वात् तयोस्साजात्यासम्भवः स्यादिति ताहश प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावत्वं स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगिता. निरूपितपरम्परावच्छदकतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नबाधत्वादिरूपं वा. ज्यं तथाच स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षेपि अवच्छेदकत्वस म्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाभाववाद्विषयितानिरूपितस्वावच्छि तथा शान ·सामान्यनिक्तिविवेचना 4 नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्न: सम्बन्धित्वाभाववत्वसम्बन्धावच्छिन्नं ग्राहम् न तत्राभाववज्रद स्वावच्छिन्नविषयत्वमादाय दोषसम्भवः वह्नयभाषद्मदत्वगतसमुदा यत्ववृत्तेविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्ववत्त्वस्याभाववद्धद स्वगतसमुदायत्वे विरहेण साजात्यविरहादिति वाच्यं ताशप्रति बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतात्वस्य विशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न. प्रतिबन्धकत्वज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वोभयसाधारणतया. तादृशप्रतिबन्धकतावावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणत्वस्यैक्यादन्य थाऽसम्भवापत्तेः बाधविपरीतवाधयोः प्रतिबन्धकत्वस्यैक्यामावा. दिति वह्नयभाववज्रदत्वगतसमुदायस्वाभावव दत्वगतसमुदाय स्वयोः साजास्यसम्भवात् अतएव साहशतत्प्रतिबध्यतास्वमपि न साजात्यघटकं प्रतिबन्धकताभेदे प्रतिबध्यताभेदस्यावश्यकत्वारस्वा. धच्छेदकधमविच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतागर्भसम्ब न्धोपादाने क्षत्यभावः विशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वज्ञानकै. शिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वनिरूपितयोः प्रतिबध्यतयोरेकधर्माव च्छिन्नत्वात् । वस्तुतो हुदोमहानसीयवहिमानित्यत्र पर्वतोवहयभावधूमामा- वोभयवानित्यत्र च महानसीयवह्नयभावद्ध्दवहयभाववद्धदनि. चयनिरूपित प्रतिबध्यत्वयोर्वहिमपर्वतधूमवत्पर्वतरूपवाधनिश्चयनि- रूपितप्रतिवध्यत्वयोरेकधम्मविच्छिन्नत्वाभावेन एकप्रतिबध्यताव्य तिघटितवाधवत्वस्योपादाने वाधद्वये लक्षणसम्भवस्य दुर्घटत्वा दित्यनुगतरूपेणैव प्रतिबध्यत्वस्य वाधत्वत्वादिशरीरे निवेशः कार्यः नच ताशजन्यतावच्छेदकविषयतावच्छेदकत्वमेवास्तु वाधत्वत्वादिकमितिवाच्यं यावद्विशेष्यदलानुपादानं कपिसंयो. गाभावषवृक्षेऽतिव्याः बाधत्वत्वघटकविशेष्यदलस्यावश्योपादेय. त्वाविशेष्यदलोपादानेपि वहषभाववजलव्याप्यवत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वह्विव्याप्यवत्कालीनहद शुक्लजलाभाववहयुमयवानित्यत्र शुक्लजलवत्ताशहदरूपवाधे ताशजन्यतावच्छेदकजलवद्धदत्वाव च्छिन्नविषयतावच्छेदकविशिष्टान्तरभितजलवत्ताहशहदत्वमादाया व्याप्तिवारणाय बाधत्वत्वघटकस्य तस्यावश्यवाच्यत्वात् अनुयोगि स्वत्वान्तर्भावे यस्य स्वपदेनोपादेयता प्रतियोगिस्वत्वान्तर्भावपि वि. . २० सा. वि.

·सामान्यनिरुति-वेचना शिष्टान्तरीभूतताइशधर्मघटितत्वाद्भवति स्वपदोपादेयता तस्येति तुल्य एवोक्ताव्याप्त्यादिर्दोषः प्रतिबन्धकत्वाघटितनिरुक्तौ स्वरूपस. म्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्थानीयनिवेशे यद्पावच्छिन्नविषयतासामा. न्ये विरोधिविषयताप्रयुक्तस्य पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावस्यमा योजकत्वन्तत्वं वाधत्वत्वादिशरीरघटकतयोपादेयम् तादृशजन्वताव. च्छेदकत्वस्थाने च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयाषगाहित्वाभावनिक पिता या विरोधिविषयताप्रयुक्ताधिकरणता तद्विशिष्टजन्यतावच्छेद कत्वम् वैशिष्ट्यं स्ववृत्तियों यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्या घहितोत्सरानुमितित्वम्यापकतारूपाभावः तदीयप्रतियोगितानिरपि. तपरम्परीयावच्छेदकतावद्रूपावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नजनकतानि कपितस्वस्वविशिष्टविशेष्यत्वाभावाधिकरणलावृत्तिनिरुताभावीयप. तियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावदूपावच्छिन्नविषयत्वावच्छि- अजनकतानिकापतजन्यताविशिष्टविषयताकाभावानकापतत्वसम्व. ग्धावच्छिन्नस्ववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन जन्यतावैशिष्टयञ्च स्वाव. च्छेदकविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व स्थावच्छेदकप्रकारता. पंच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धनेत्येषादिक् । बाधकालीनघटत्वाधवच्छिन्नविषबताया यथा न स्वरूपसम्बन्धक पावच्छेदकत्वं तथा न प्रयोजकत्वमपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषय. तायाः एष प्रतिवध्यतावच्छेदकधाभावप्रयोजकत्वस्य वक्ष्यमा णस्वादिति ताशघटेऽतिव्यासर्वक्ष्यमाणाया नासङ्गतिः तद्वारणायैः वानतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेशो नान्यथा तथाचावश्यकतादृशजन्यताव च्छेदकत्वविशेषणेनैवावच्छेदकधर्मदर्शनविषयविशिष्टातिव्याप्तिवा. रणसम्भवात् । लाघवेन तद्वारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वसहितविशे. ज्यदलस्य नोपादेयतासिद्धिरित्याह । तन्मन्दम् प्रागुक्तकालीनत्वचतुष्टयविशेषितइदपक्षकशुक्लजला. भाववहयुभयसाध्यकेजलपत्ताशहदत्वरूपविशिष्टान्तरतावच्छेदक- धर्ममादायाव्यातः विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशनम्बिना वारणस्य दुश्श क्यतया तस्योपादेयत्वात् तथाचाभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयत्वमा दायाव्याप्तिवारणाय जन्यतावच्छेदकत्वनिवेशापेक्षया लघुभूतमनति. रिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वमेव निवेशनीयमित्यन्ययैवानतिरिक्तवृ. तित्वरूपावच्छेदकत्वस्योपादेयतासिद्धिः एवञ्च प्रन्येऽनतिरिकवृत्ति ·सामान्यनिरुकिविवेचना १५५ स्वघटितव्यभिचारत्वस्य कथनञ्च प्रागुक्तरीत्यावश्योपादेयानति. रिक्त पत्तित्वघटिततया प्राप्तस्यैव व्यभिचारकालीनघटातिव्याप्तिवार- णायानुवादमात्रं नत्वतिव्याप्तिवारकतयैवानतिरिक्तवृत्तित्वस्यापूर्वस्य तत्र प्रवेशः तेन गोत्वमवृत्तीत्यादी गोत्ववद्रूपवाधेऽव्याप्तिवारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य प्रागिवेहाप्यन्यतमसम्बन्धेनोक्तौ व्यभिः चारकालीनघटेऽतिव्याप्तेरपि तावतैव वारणेनानतिरिक्तवृत्तित्वक पावच्छेदकत्वस्य तद्वारणार्थत्वानुपपत्तावपि न क्षतिः नचोकवाधेड. व्याप्तिमाशयवानतिरिक्तवृत्तित्वोत्कञ्जिनमुचितमितिवाच्यं मेयत्व: विशिष्ठव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्योक. त्वेन तत्र व्यभिचारकालीनघटेऽतिव्याप्तेरेव प्रवलत्वात् झटित्युप. पस्थितत्वाच एवमेतस्पातिव्याप्तिभ्रमनिराकरणान्नान्यत्किमपि फल. म्बिदन्ति तत्त्वविदः। यवत्र कश्चित् स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे वक्ष्यमाणा. या व्यभिचारघटितवाधेऽव्याते प्रसत्यभावादेतत्कल्पखण्डनरूपवि. वक्षितार्थसिनुपपत्तिस्स्यादिति तदर्थमतिव्याप्तिवारणव्याजेना. • नतिरिक्तवृत्तित्वसङ्कीचनमेतत्कल्पखण्डनरूपविवक्षितासिद्ध्यात्म कफलवत्तामावहतीत्याह तत्र च स्वरूपससम्बन्धकपावच्छेद- कत्वनिवेशेपि विशेषगुणाभाववान्घटोगुणसामान्याभाववानित्यत्रा. श्रयासिद्धी स्वसजातीयविशिष्टान्तरगुणवद्धटरूपवाधघटितत्वाद- व्याप्तिरसम्भवत्येव विशेषगुणवचटत्वावच्छिन्नविषयताया अपि गुणवघटत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन वाधनिर्णयप्रतिवन्धकतानि. रूपितस्वरूपसम्बन्धविशेषात्मकावच्छेदकतावत्त्वेन वाधत्वेनोमयो. स्लाजास्यसम्भवादित्यनतिरिक्तवृत्तित्वानुसन्धानम्बिफलमित्याश. कंध स्वविशिष्टविषयित्वानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतिवन्धः कतावच्छेदकत्वाभाववद्विषयितानिरूपितस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वस म्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वामाववत्वमेव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावं. द्विषयित्वसामान्यनिरूपकतावच्छेदकस्याम्बिवक्षितम् वैशिष्टयञ्च स्व. निस्पकप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयत्वान्यविषयताशून्यज्ञानीयत्वसम्ब. म्धेन प्रतिवन्धकताबैशिष्टया स्वावच्छेदकत्वस्वम्याप्यप्रतिबन्धक- तानवच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन तथाचाश्रयासिद्धिविषयताया पाध. प्रतिबन्धकतान्याप्यासिद्धिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यैव सत्वेन बा. .

·सामान्यनिरुतिविवेचना धप्रतिबन्धकताविशिष्टत्वविरहेण स्वविशिष्टविषयित्वानुयोगिकस्वरू- पेणं बाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वामाववत्वान्नाव्याप्तिरित्यनतिरिक्त वृत्तित्वानुसन्धानं सङ्गच्छते वह्निरित्यादिशानीयविषयित्वस्य वह्नि स्वादीनाम्बिशिष्टान्तरताहशरूपत्ववारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदक- स्वाभावसम्पत्यर्थ स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धप्रवेशः फलतोनयुद्ध यगर्मलम्बन्धप्रशस्तु स्थलावशेषसम्भावनयैव कृतोन्यथा तु प रिचिन्त्यफल: ब्याप्यत्वञ्च न्यूनवृत्तिवनातः स्वस्य स्वव्याप्यत्वनि. बन्धनोलक्षणासम्भवः नच स्वभिन्नत्वमेवोपादेयमसम्भवापत्तेः बा धादिचानीयविषयत्वस्यापि वाधादिप्रतिवन्धकताभिन्नप्रतियोगित्वस बन्धावच्छिन्नवहित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नवि विशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यैव सत्वात् विशेषगुणाभाववान् घटोगुणसामान्याभाववानिस्यादावाश्रयासिया विप्रतिबन्धकताभिन्नवाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्याश्रयासिद्धा. दिविषयतायां प्रसङ्गाय नच मेयत्वविशिष्टवाधादिक्षानीयविषयि. त्वस्य मेयत्वप्रकारतानिरूपितवाधत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्च. पत्वावच्छिन्नबाधप्रतिबन्धकताव्याप्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेनो. कोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववत्त्वेन तत्र व म्ह्यभाववद्ध्दत्वस्य वृत्तित्वादसम्भव इतिवाच्यं स्वावच्छिन्ननिरूपित स्वस्वावच्छिन्ननिरूपितविषयत्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयत्वोभः यसम्बन्धेन वृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् नचोतोभयसम्धन्धेन मेयत्व विशिष्टवाधत्वस्य ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववति मेयत्व. विशिष्टवाधवावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वे वृत्तित्वात्तस्य न बाधत्वत्व मितिवाच्यं क्षत्यभावात् स्वलजातीयाप्रसिधैवातिव्याप्त्यसम्भवात् । यन प्रतियोगिस्वत्वकल्पेऽतिव्यतिरिति तनैतत्प्रक्रियाया अनुयो. गिस्वत्वघटितकल्पे एवाश्रितत्वात् । अथवाऽसम्भवस्य वारणाय व्याप्यप्रतिबन्धकतापदेन प्रकृतानुमि विस्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितस्वव्याप्यप्रतिबन्धकता विषक्षणीया तथा मेयत्वप्रकारतानिकपितबाधत्वावच्छिन्नविशेग्यताकनिश्चय स्वावछिनप्रतिबन्धकतायास्ताशप्रतिबध्यतानिरूपितत्वविरहेणा- सम्मवस्यन प्रसक्किानयोकप्रतिवन्धकताव्याप्यत्वस्य धूमाभाववान् साभाववानितिनिश्चयविशिष्टवाभावषयदत्वावच्छिाविषयताशा ·सामान्यनितिविवेचना १५७ लिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामपि सरवेन तदवच्छेदकत्व. स्यैव वाधविषयत्वे सत्त्वादितिवाच्यं व्याप्यप्रतिबन्धकतायां ज्ञानवै. शिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्य तदवच्छेदकत्वस्य वानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्य विवक्षितत्वात् एव मेयत्वविशिष्टबाधत्वस्यापि बाधत्वोपपत्तिः । एतेन वन्ह्यभाबवद्धदोघटइतिज्ञानस्य वन्ह्यभाववद्ध्दत्वावच्छि. नविषयत्वाब्यापकविषयताशून्यत्वेन व्याप्यप्रतिबन्धकतानवच्छेदक विषयताभिन्नविषयतावत्वेन च तदीयविषयतामादायासम्भवतादव स्थ्यं नचोक्तवृत्तिताघटकास्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगिः तानवच्छेदकविषयताशुन्यमानीयत्वमेव परिस्कृतं सम्बन्ध इतिवा. व्यम् उक्तनिश्चयविशिष्टनिश्चयमादायात्रापिदोषस्य दुर्वारस्वादिति. निरस्तमिति समाधत्ते च तन्न मनोरमम् । ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नस्वनिरूपकन्यूनवृत्तिस्वरूपासिद्धिप्रतिब. न्धकतानवच्छेदकविषयताभिन्नविषयताशून्यमानीयत्वविरहेण वाध. प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वामाववति धूमाभाववद्धदकालीनवहयभा. ववद्धदविषयित्वे वह्नयभाववद्धदत्वस्य वृत्तित्वात बानवैशिष्ठ्याव- च्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाव. वति धूमाभाववद्वयभाववत्कालीनवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविष. यित्वे च तस्य वर्तमानस्वादसम्भवः नच खावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयिताशून्यज्ञानीयवस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वोमयसम्बन्धेनात्रा. पि वृत्तित्वम्बिवक्षितमिति न दोष इति वाच्यं वद्वित्वमवृत्तिवहित्वाद. द्वित्वम्बहित्ववदवृत्तित्वादित्यादिस्थले वहिवाभाववद्वहिवम्बहित्वव. दितिज्ञानस्याव्यापकविषयताशुन्यतया तदीयविषयतायाः स्वरूपा. सिद्ध्यादिप्रतिबन्धकत्वन्यूनवृत्तिवाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयः तान्यविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहेण चाव्याप्स्यापत्तेः नच निरुक्तवि. षयतान्यविषयता मुख्यविशेष्यतात्वेन प्रवेशनीयति न दोष इति वा. च्यं इदोघटभिन्नोवतरित्यत्र वयभाववानहदोघट इतिक्षानमादाय स्वरूपासिद्धावव्याप्स्यापत्तेः नच प्रतिबन्धकतान्याप्यत्वं प्रतिबन्धः कत्वाभाववदवृत्तित्वे सति तद्भिन्नत्वं तथाच निरुतम्रमवाघप्रतिब. धकतायाः स्वरूपासिद्धिप्रतिबन्धकत्वान्याप्यस्वान्न दोषः न्यूनवृत्तिप्र- तिबन्धकतावच्छेदकत्वं वा यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वम्प्रतिबन्धकतान- तिरिक्तवत्ति तद्रूपावच्छिन्नत्वम्वाध्यमुक्तवाने ताशप्रविबन्धकतान.

·सामान्यनिरुकिविवेचना तिरिक्तवृत्तिविशिष्टविषयत्वाभावान्नाव्याप्तिरिवाच्यम् असङ्कीर्ण. वाधादिस्थले वाधादिनिर्णयप्रतिबन्धकतानिरूपितनिरुक्तव्याप्य. त्ववत्या ज्ञानवैशिट्यानवच्छिन्नाया एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे ज्ञा. नवैशिष्ट्यावच्छिन्नाया अपि प्रतिबन्धकताया अप्रसिद्धः ताशप्रति. वन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविशिष्टविषयत्वस्थ प्रतिबन्धकताभेदपक्षेप्यः प्रसिद्धर्वाधेऽव्याप्त्यापत्तेः नच स्वव्याव्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व सम्बन्धावच्छिन्नस्वाभाववत्वमेव संसर्गः एवञ्च फलतोनद्वयप्र. वेशोपि सार्थक इति वाच्यं वृत्त्यनियामकस्य प्रतियोगितानवच्छेदक त्वे निवेशासम्भवात धूमाभाववद्वह्वयभाववत्कालीनहदो वह्निमान्धूः मादित्यत्र वाधप्रतिबन्धकताव्याप्यधूमवत्ताबुद्धिनिरूपित प्रतिबन्धक तावच्छेदकत्वस्य वाधवानीयविषयत्वे सत्वेन वाधेऽन्याप्ते१रुद्धरत्वात प्रतिबंधकताभेदपक्षस्यैव व्यवस्थापितत्वेन तत्प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैः शिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्थापि सम्मवात् इत्यलमसदावेशेन ॥ भवतु कथंचित्स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे विशेषगुणा: भावधान्घटोगुणसामान्याभाववानित्यादिस्थले आश्रयासिद्धाव. व्याप्तिवारणं परंतूक्ततात्पर्योपवर्णनस्यैव सत्वन्न प्रतीमः तथा. सति तदसदित्यादिप्रन्थ एव तद्विलिखेत् खण्डनप्रन्यो- पोद्वलकस्य विना वीजं खण्डनीयप्रन्ये लिखनस्यानुचिः ततया सन्दर्भाशुद्धिप्रसङ्गात् विशेषगुणवघटेऽव्याप्तिवारणाय स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षप्रदर्शितरीत्याऽनतिरिक्तवृत्तित्वप- क्षेपि स्वरूपस्वव्याप्यप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयत्वान्यविषयताशू: न्यत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकताशप्रतिबन्धकत्वाभाव विवक्षणेन स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षीयाश्रयासिद्ध्यव्याप्तिवा. रणार्थानुशरणीयप्रकारान्तरवदत्रापि प्रकारान्तरस्थ विवक्षणीयत्वेन बाव्यभिचारघटितवाधेप्यन्याप्तिधारणसम्भवात्। नच प्रतियोगिस्वत्व. कल्पे धूमव्यभिचारिवाहिमस्थमादाय दोषोदुरुधर इतिवाच्यं व्यभिचा. रघटितवाधादावपीत्युपक्रम्य तसंग्रहानुपपत्तेरित्युपसंहते प्रन्थे त. सजातीयेत्येतदुघटकतत्पदावाधस्यैव प्रत्ययेनानुयोगिस्वत्वघटित कल्पे प्रतियोगिस्वत्वगर्भपिच व्यभिचारघटितवाधसमुदायमुपादा. याध्याप्तिपरताया एव शुधवसानत्वात् अन्यथा सर्वथादोषप्रयोज कत्वेनाविशयोपादेयस्य धूमव्यभिचारिबाहिमतः परित्यागस्योन्मत्त ·सामान्य मानिन्वेिचना १९९ कृत्यतापातात प्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुक्तावनुयोगिस्वत्वगर्भाकावशि. ष्टान्तराघटितत्वस्य निदोषत्वप्रसङ्गात् उक्तस्य विवक्षणीयवाधघटि. ताश्रयासिचव्याप्तिवारकस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छदकत्वपक्षीयप्रकार: स्यातरीत्या निर्दोषत्वाभावे परित्याज्यतया स्वरूपसम्बन्धरूपाव- च्छेदकत्वेप्युक्ताश्रयासिद्धौ धूमव्यभिचारिवहिपक्षकधूमसलाध्यकवहि- हेतुकाधले व्यभिचारघटितवाधेष्यव्याप्तिसम्भवेन तदुपपत्त्यर्थमन. तिरिक्तवृत्तित्वप्रतिपादनपरताया विशिष्टान्तरघाटितत्वेनाघटितस्य साध्यसाधनेत्यादिप्रन्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् उक्ताश्रयासियव्याप्ति. वारकस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षीयप्रकारस्य निर्दोषत्वे व्यभिः चारकालीनघटायतिव्याप्तराप गोत्ववपवाधाव्याप्तिवारणायानुय. रणीयेन प्रागुक्ताम्यतमसम्बन्धटितलक्षणेन वारणसम्भवात् अन. तिरिक्तवृतित्वस्यानुशरणीयत्वस्यैव प्रसाच्चति । नचैवं यद्विषयकनिश्चयस्येत्यादि तदसदित्यन्तस्य प्रसक्तानुप्र. सतविचारोविशिष्य स्विस्थविचार्यते वाधवत्वादिरूपेण साजा. स्यविवक्षणे तदपेक्षया लाघवात् विशिष्टान्तराघटितत्वघटितवाधत्व. स्वाद्यन्यतमवदूपावच्छिन्नत्वमेव हेत्वाभासम्बम्वक्तुमुचितं तत्कुतो. नोक्तमिति तत्रोच्यते विशिष्टान्तराघटितत्वघटितान्यतमनिवेशे वि. शिष्टान्तराघटितत्वपञ्चकस्य निविष्ठतया तदपेक्षया विशिष्टान्तराघ टितत्वाघटिततत्पञ्चकघटितविशिष्टान्तराघटितत्वघटितविशेष्यदल. निवेश एवोचितोलाघवात विशिष्टान्तराघटितत्वेन वाधत्ववाद्यन्यतः मांशविनिर्मुतन घटितस्य विशेष्यदलस्य बाधत्वत्वादिघटकैकविशिः ष्टान्तराघटितत्वेन तुल्यत्वात् वाधवत्वांशस्योभयत्र तुल्यस्यैव प्र. वेशात् बाधत्वत्वादिघटकविशिष्टान्तराघटितत्वचतुष्टस्य तत्राधि. क्यात् किञ्च विशेषगुणाभाववद्घटकालीनत्वेसति गुणसामान्याभा- अवघटकालीनहदपक्षसायहेतुकस्थले घटपक्षकगुणसामान्यामा. वविशेषगुणाभावोभयसाध्यहेतुकस्थले चाश्रयासियादिघटिताश्रयाः सियादिवाधादिघटितबाधादवव्याप्तिवारणायाश्रयासिद्धित्वत्वबाध. स्वत्वादिघटकविशिष्टान्तराघटित्वस्य निर्वक्तव्यतायास्तादवस्थ्य. मेव तथासत्यपि अतएब विशिष्टान्तराघटितत्वघटितबाधत्ववाद्युप. पादाने वक्ष्यमाणाया व्यभिचारघाटेतबाधाब्यातेर्वारणसम्मवादगार- बेपि तदवश्यमुपादेयं विशिष्टान्तराघटितत्वशरीरे इति तथाविधान्य.

·सामान्यनितिविवेचना नमवद्रूपावच्छिन्नत्वस्य हेत्वाभासलक्षणत्वे क गौरवमितिनिरस्तम् । विशिष्टान्तराघटित्वघटितबाधत्वत्वाधुपादानेप्युक्तदोषघटितदोषवा. रणस्य दुश्शक्यतया भक्षितेपि लशुन इत्यादिन्यायेन तस्यानुपादेय. त्वात्। तत्राग्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य रत्यिन्तरानुसरणे तद्रीतिमनुसृत्य सामान्यलक्षणोपपादनस्यैव लाघवेन कर्तुमुचित. तत्वात् साच रीतिः प्रतिबन्धकस्वगर्भनिरुकावेतेनेत्यादिना प्रागु का प्रतिबन्धकत्वाघटिते च विशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकरूपानव. च्छिन्नत्यादिना वक्ष्यत एवञ्च विशिष्टान्तराघटितनाघाईतव्यभि. चारवादिसस्वेनेत्यादिग्रन्थस्यापि सङ्गतिः । अन्यथा व्यभिचार धरितवाधाव्याप्तिवारणायैव विशिष्टान्तराघटिवाधवत्वादेः साजा. त्यघटकतयोपादेयत्वेन तदसङ्गतिः स्यादिति । केचिनु स वक्ष्यमाणोग्रन्थः प्रतियोगिस्वत्वग्रन्थलक्षणाभिप्रायः कः तस्यैवात्रानुसरणीयत्वस्य प्रागुक्तत्वात् प्रतियोगिस्वत्वघटितक. रूपे च बाधत्वत्वादेविशिष्टान्तराघटितत्वघटितत्वे मेयत्वविशिष्टव्यः भिचारत्वादेः स्वपदेनोपादेयत्वासम्भवादसम्भवप्रसङ्गादिति विशि. धान्तराघटितस्वाघटितव्यभिचारत्वाद्युक्तिसङ्गतिरिति वदन्ति शिन्त्यम् ॥ अनुयोगिस्वत्वघटितकल्पे स्वसजातीयविक्षिष्टान्तरभिन्नत्व. स्य ताशरूपानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वस्य यत्र घटविषक शानं नियमतोमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकमेव तत्र घटेऽतिव्या तिप्रसङ्गाद्धयता अतएव प्रतियोगिस्वत्वघटितेपि ताहशस्वभिन्नत्वा. देहेयत्वमवसेयम् ॥०॥ घटादेस्ताइशधर्मेण सजातीयाप्रसिधैवेति यद्यपि बाधत्वादिप्रत्येकशरीरे- विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वनिवेशापेक्षया लघुभूतविरोधिविषयताप्र. युक्तत्वघटितविशेष्यदलोपादानमेव कर्तुमुचितं बाधत्वादिशरीरे विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वाप्रवेशे घटादेस्साजातीयविशिष्टन्तरप्रसि. घा विशेष्यदले विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वस्य तत्रातिन्याप्तिवार णाय सार्थक्यात् तथापि निर्वह्निः पर्वतोवहिमानित्यादौ वहिमपर्वते स्वसजातीयविशिष्टान्तरवयादिघाटतत्ववारणाय वाघाश्रयासिद्धि- स्वादिशरीरे विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वप्रवेश आवश्यक इति घटादीनां .

·सामान्य । P - 4 . तेन रूपेण सजातीयासिद्धिर्भवन्टोन। स्वसजातीयावशिष्टान्तरघाटनामन अवारिपार विपीनाथ स्वकत्वेन बाधवस्य स्वपदमाहाभ ATREETभ्यामचटिनाने तदर्थश्च स्वजातीयविशियामरा : हमवावा च्छिन्नविषयित्वाध्यापकावधवा शल्यप्रती तिविषयतावच्छेदकस्वलज्ञानीपमा अन्य विशिष्टान्तराघटितत्वेनाघटितस्येति भित्ररूपल. म्बन्धरूपावच्छकत्वीटन निगेनामा कमायादे पर अच्छते, अन्यथा विशिष्वान्नाह दम्मानिहानि मजा. तीयाप्रति विजयाजधनतदानमइया घटित स्वाघाटेतस्येन्युक्तेरसजन्यापत्तः व्यापारमादिशार विभिप्रान्तग घटित्वाप्रवेशस्य प्राण्यवस्थापितत्वेनानतिरक्तवृत्तवदेनस्यापि सिद्धस्यैव प्रतिपादनं नह्यातव्याप्तवारकतयति ग्रन्थविरोधाभावात नचेत्यादेरनुयोगिस्वत्वगर्भलक्षणपरत्वपिन क्षातरियापि कश्चित ॥ तत्सङ्ग्रहानुपपत्तरिति । अथ व्यभिचारवं वधादिव्यावृतं यत्रूव्यः भिचारलक्षणे वक्ष्यति नदेव साजायघटकतया विवक्षणीयं तथाच न व्यभिचारत्वमादाय व्यभिचारघाटेतवाधेऽव्याप्तिरिनिचन्न प्रागु. कवाघघटितवाधाश्रयासिद्धिीटनाश्रयासियाद्यव्याप्तदुद्धरत्वात् अतएव स्ववृत्त्यन्यतमघटककिश्चिद्धर्मपुरस्कारण लाजात्यम्वाच्य तथाच धर्मविशिष्टधर्मत्वमेव विशिष्टान्तराघटितत्वमनुयोगिस्वत्व. गर्भलक्षणं पर्यवसितम् वैशिष्टच स्वतादात्म्यस्त्रवृत्तिाधत्वत्वा- धन्यतमघटकधर्मवत्वोमयसम्बन्धेन धर्मवत्ताच स्वविशिष्टधा. वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्दकत्वसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वाश्रयवत्वस्वाश्रयावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभ- यसम्बन्धेज एव्यभिचारघटितवावत्व विशिष्टत्वज्य व्यभिचारघटि. तवाधत्वे स्ववृत्त्यन्यतमघटकवाधव दावत्वस्य सत्वेन सत्वातन व्य भिचारघटितवाधेऽज्याप्तिःनच व्यभिवारत्वमात्रस्यैव तादृशधर्मवत. या तदाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वविरहादसम्भव इति. वाच्यं स्वनिरूपितवाधत्ववाद्यन्यतमघटकवृत्तिसम्बन्धितावस्वस्यैव धर्मवैशिष्ट्यघटकसम्बन्धत्वात् सम्वन्धितावत्वञ्च स्वाश्रयवत्वस्व. निरूपकधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयसम्ब. २१सा०वि० ·सामान्यनिरुतिविवेचना न्धेन स्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व. सम्बन्धेन सम्बन्धिता च निरूपकभेदेन भिधत इति मेयत्वविशिष्टः व्यभिचारत्वनिरूपितसम्बन्धिताविशिष्टत्वं व्यचिभारत्वे व्यभिचा. रत्वनिरूपितसम्बन्धिताविशिष्टत्वम्बिपरीतव्यभिचारत्वे वर्चत इति नातिव्याप्तिरिति निरस्तम् । यत्तु प्रतियोगिस्वत्वगर्भलक्षणे कथञ्चिदप्युक्तरीतेन सम्भव इति तन्न धर्मविशिष्टान्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यैव विशिष्टान्तराघ. टितत्वरूपतायावाच्यत्वात् तत्र च भेदप्रतियोगितावच्छेदकतानिरूपि. तस्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नविषयतावस्वनिष्ठसंसर्गताघटकस्वपदार्थनि ष्ठावच्छेदकतानिरूपिततादात्म्यस्वविशिष्टधर्मघटितत्वोभयत्वावच्छि नसंसर्गतावच्छेदकताघटकस्वनिरूपितसम्बन्धितानिष्ठस्वाश्रयवस्वा. शुभयसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकताकसम्बन्धित्वनिष्ठावच्छेदकताघटः कस्वनिरूपितसम्बन्धिावनिष्ठावच्छेदकतावाधत्वत्वाद्यन्यतमघटक: त्तित्वस्वनिरूपितत्वोभयघटकपरिसमाप्तावच्छेदकताकत्वेन नोपादेया अपितु स्वनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वविशेषितवाधस्व. स्वाद्यन्यतमघटकधर्मत्वसमानाधिकरणाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नाव. च्छेदकतानिरूपितत्वेनैव तथाच स्वनिरूपितवाधत्वत्वनिष्ठसम्बन्धिः तावस्वरूपविशेषसम्बन्धघटितावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिता. कविशेषभेदात्मकधर्मविशिष्टान्यत्वस्य व्यभिचारघटितवाधप्रतीतो सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिप्रतीतौ न कस्यात. थाविधविशेषभेदस्यापि सत्त्वमिति नातिप्रसङ्गस्य सम्भावनापीति । इदमत्रावध्येयम् प्रकृतपक्षताविशिष्टविशेष्यताकग्रहत्वब्यापकप्र. तिवध्यतावृत्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नसम्बन्धितात्वेन तत्तत्प्रतिब. ध्यतानिष्ठतद्यक्तित्वावच्छिन्नसम्बन्धिता अनुगमय्यान्यतमकोटावा. श्रयासिद्धित्वत्वस्थाने प्रवेशनीयाः स्ववैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेधाविशे. ध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वावच्छेद्यविशेष्यतानिरूपितप्रकार- तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारकत्वोमयसम्बन्धेन प्रकृतपक्षत्वाव. च्छेद्यविशेष्यताविशिष्टत्वमेव वालाघवादुपादेयम् उभयावृत्तिधर्मा- वच्छिन्नसम्बन्धितावच्छेदकसम्बन्धश्चानुयोगिस्वत्वगर्ने स्वावच्छे दकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताववृत्त्यभावी. यपरम्परावच्छेदकत्वम् प्रतियोगिस्वत्वघटिते च स्वनिरूपितप्रतिब.

·सामान्यनिरूक्तिविवेचना . न्धकतावृत्त्यभावप्रतियोगिताइन्छेदकत्वमेव आश्रयासिद्धिविपरीता श्रयासिद्धिनिर्णययोरेकप्रतिबन्धकत्वाभाव प्रतिबन्धकतानिरूपित. प्रतिवध्यतयोरपि भेदेनाश्रयासिद्धित्वस्य स्वसजातीयविशिष्टान्तर. तावच्छेदकधर्मप्रसिद्ध्यर्थमनुयोगिस्वत्वगर्ने प्रतिवन्धकतायाः स्वनि रूपितत्वेनानुपादानम् , प्रतियोगिस्वत्वेच तथासत्यर्पि मेयत्वावशि. टाश्रयासिद्धित्वस्य स्वजातीयविशिष्टान्तरतावच्छेदकघाटतस्यास्त्ये. व प्रसिद्धिः एवमेव चान्यतमत्वशरीरेवाधत्वत्वादिस्थापि प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वादिव्यापकप्रतिवध्यतावश्युभयावृ. त्तिधर्मावच्छिन्नलम्बन्धितात्वेनानुगमय्य तादृश्यः सम्बन्धिताः प्रवे. रानीयाः सम्बन्धितावच्छेदकसम्बन्धश्च प्रागुक्तवाधत्ववाद्यनुसारेणो हनीयः तथाच प्रागुक्तानुगम आश्रयासिद्ध्यादिघटिताश्रयासिवादा. वपि न दोषः। तथाहि गुणवद्घटत्वविशिष्टत्वस्य गुणवद्घटरव इव विशेषगुणद्घटत्वविशिष्टत्वन्तत्रापि वर्त्तते एव स्वनिरूपिताया अन्य तमत्वघटकविशेषगुणामावत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिवुद्धित्वावच्छि. नप्रतिवध्यतानिष्ठतद्यक्तित्वावच्छिन्नसम्बन्धितानिष्ठ सम्बन्धिताव. चायाः सत्त्वात् स्वनिरूपकधावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताप- च्छेदके गुणवघटत्वे स्वाश्रयवत्त्वविरहाचदुभयसम्बन्धेन स्वविशि टघरवृत्तिविशेषगुणत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व. स्य तत्र सम्भवादेवम्पतियोगिस्वत्वगर्भेपि लक्षणसङ्गतिरोति । इदन्वत्रतत्त्वं परिष्कारण निहोषतायाः प्रायः सर्वत्रैव सम्भवेन सिद्धान्तप्रकारखण्डनीयप्रकारयो घवगौरवे एव परीक्षणीये अस्ति च एतेनेत्यादिनोकप्रतिबन्धकत्वगर्मनिरुक्तिपरिष्कारे प्रतिवन्धक वाघटितनिरुतर्विशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकरूपानवच्छिन्नस्वघटि. तकल्पे च सिद्धान्तताप्रयोजकमितो लाघवमित्यस्यादोषत्वेऽपि न क्षतिः यद्यपि यथाश्रुतस्यापि स्वसजातीयविशिष्टान्तराघटितत्वस्य सिद्धान्तकल्पद्वयापेक्षयास्त्येव गुरुत्वं तथापि प्रतिबन्धकवागर्मसि. द्वान्तस्य प्रागुक्ततयैतस्योभयपक्षसधारण्येन सम्भावितस्य गुरोरपि प्रतिबन्धकत्वगर्भसिद्धान्तोत्तरं परोकत्वेन खण्डनायोद्भावनीयत्व. म्भवत्येवोचितम् परैश्च हेत्वाभासविभाजकरूपेणैव साजात्यमुक्तन्त. मायुक्त खण्डनमपीदञ्चानुपदोक्कन्न परैरुक्तमित्युपक्रान्तदूषणगणा- स्पर्शित्वेपि तस्य सिद्धान्तकल्पापेक्षक्षयाग्लघुत्वेन प्राप्तहेयभावस्य ·१६४ सामान्यनितिविवेचना - न सन्दर्भशान्ति स्वस्तियावद्धबामासविसाजकलनेति स्ववृत्तित्वविशोषितवाधवाघन्य तमघरकत्वावच्छिन्नानुयोगिताजपथ्याशिलटत्वावच्छिशवत्वेन स्व. वृत्तित्वविशिष्टनाशघाटकत्वनि अपिताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नव्याप कत्वेन वेत्यर्थः।। अश्य थू-सव्याभिचारिबाहिमा धूपवान्नहोरित्यत्र धूमव्यभिचारि- मस्तम्मादाय व्यालिमारघटितका गाप्तिवारणाय स्वसजातीयविशि. टान्तरघटितं यावं तस्य मावच्छिन्नविषयत्वान्यापकविषयताशू. न्यत्वस्वावच्छिन्नविषयतावस्वोमयसम्बन्धावच्छिन्नाभाववत्प्रतीतिवि. षयतावच्छेदक विचक्षणीयं तथाच वाधविशिष्टत्वविशिष्टव्यभिः चारत्वयोः स्वपन्होपादेयत्वेपि वच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता. शुन्यत्वस्था वाचविशिष्यभिचारप्रत्यये विरहान वाधविशिष्टव्यभिः चारत्वस्य च स्वपदेनोपादानासम्भवन न मेयत्वविशिष्टताहशव्यभि. चारत्वस्योपादेयतया नदवांच्छ नविषयतावस्वस्यापि च तत्रासवा- तत्प्रतीतेरुक्तधम्मोभाववत्तया बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिप्रसङ्गप्रस. जान्नैषम्वत्तव्यमित्याह- एवंसतिवाधविशिष्टब्यभिचारादावित्यादि अथ स्ववृत्तयोयावन्तो हेत्वाभा. सविभाजकतावच्छेदकीभूतधमस्तित्प्रत्येकवत्स्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मघटितं यत्स्वं निरुक्तोभयसम्बन्धावच्छि. मतदभाषचस्वम्विवक्षणीयम् तथासति वाधविशिष्टव्यभिचारत्वादेः स्वपदेनोपादानसम्भवानातिन्याप्तिसम्भवानच निरुतोभयसम्बन्ध स्य वृत्त्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रवे. शासम्भव इति वाच्यं तत्सम्बन्धााँच्छन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिः ताकभेदस्यैव निवेश्यत्वात वृत्यनियामकस्यात्र प्रतियोगितावच्छेदक. सम्बन्धत्वस्यावश्यवाच्यत्वाच अन्यथा पक्षाननुयोगिकेन व्याधिक णेन वृत्यनियामकसम्बन्धन साध्यतास्थले वाधस्यासम्भवप्रसङ्गात् नचाननुगमप्रसङ्गः वस्तुविशिष्टवस्त्वभावस्य विवक्षितत्वात् वैशि प्ट्यच स्वतादात्म्य स्ववृत्तिवाधत्वत्वाधन्यतमघटकत्वव्यापकत्वोभ- यसम्बन्धेन व्यापकताच स्वविशिष्टधर्मवृत्तित्वसम्बन्धेन वैशिष्ट्यं स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व स्वावच्छिन्नविषय त्वाव्यापक विषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकयोभयसम्बन्धेन स्व.

·सामान्यनितिविवेचना विशिष्ठप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन वा बोध्यम स्ववैशि. प्ठ्यश्च तत्र स्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्व स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप. कविषयताशुन्यत्वोभयसम्बन्धेन वस्तुविशिष्टवस्त्वभावश्च प्रागुक्तो. भयलम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका संसर्गघटकतया व्यापकविषय- ताशून्यत्वस्य विशिष्टान्तररूपघटितत्वस्थानीयतया तस्येवासम्भव. पारणमेव फलमितिचेन वाधघटिनवाधाअयालिद्धिघटिताश्रयासिद्धा. वव्या१रुद्धरत्वात् प्रागुक्तरीत्या पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्व. व्यापकप्रतिबध्यतावृत्त्युभयावृत्तिधर्मावच्छिमस्वस्थानुगतस्था. न्यतमत्वकोटौनिवेशे प्रागुक्तरीत्याऽखिलदोषनिरासे गुरुतरैतत्प्रयास. स्योन्मत्तकृत्यतापत्ते खावच्छिन्नविषायेत्वावच्छिन्नायावत्यः प्रतिबन्ध. कतास्तत्प्रत्येकमित्यादिना नचचतुष्टये समाशङ्कितपूर्वपक्षस्योत्तरत. योक्ताया:स्थलविशेषीयातिव्याप्तेरत्रापि दुरुद्धरत्वाचेत्यलम् । अथ यत्प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति द्रूपावच्छिन्नविषयता एवं. भूतं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तत्प्रतिबन्धक तानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकधम्मावच्छिन्नाविषयकप्रतिविष. यतावच्छेदकंन्तवच्छिन्नत्यं प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वगर्भनिरुक्तौ त- घटितनिरुतौ तु यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यवहिनोदत्तरा- नुमितिसामान्य निरुक्तोभयाभावप्रयोजकयदभावाधिकरणता तदधिक रणता यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यवाहितोत्तरानुमितावस्ति एवम्भूतं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तदच्छि. नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकतद्पावच्छिन्नवत्वमेव वाच्यं व्य. भिचारघटितवाधादौ यत्प्रतिबन्धकतात्वेन वाधप्रतिबन्धकतामुभया. भावप्रयोजकयदधिकरणतात्वेन पक्षे साध्यबैशिष्ट्यावगाहित्वाभावा. धिकरणताञ्चोपादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् वाधविशिष्टव्यभिचा. रादौ च वाधप्रतिबन्धकतायाव्यभिचारप्रतिबन्धकताया यत्पदार्थतयो. पादेयतया तत्तद्वच्छेदकविषयतावच्छेदकविशिष्टान्तरतावच्छेदक- बाधत्वव्यभिचारत्वावच्छिन्नघटितत्वलत्वेनातिप्रसङ्गस्याप्यसम्भवा- च्चेति तत्कुतोनोक्तं नच बाधविपरीतवाधविषयकनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकस्वाभावपक्षेऽसम्भव इति वाच्यं प्राथमिकस्वावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं विहाय स्वभिन्नत्वस्यैव वाच्य- त्वाबाधत्वादेः स्वपदार्थत्वे तद्भिनत्वेन प्रसिद्धतथाविधमेयत्वविशि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना टवाधत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य तत्र सत्त्वेना. सम्भवविरहात नच पूर्वमेव स्थलविशेषेऽव्याप्तिसम्भावनया स्वभिः नवनिराकृतमिति वाच्यं ताशस्थलविशेषे मानाभावादतएव जग. दीशतर्कालङ्कारैरेवमेवोक्तं अथवोक्तस्थलविशेषाव्याप्तिसम्भावनया. स्तु स्वभिन्नत्वस्यानुपादेयता तथापि यत्प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिब. न्धकत्वतत्प्रतिवध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति बन्धकत्वयोरुभयाभावप्रयोजकयदधिकरणत्वतनिरूपकनिकापताधि. करणत्वयोश्च लक्षणे प्रवेश्यत्वेन नासम्भवप्रसङ्ग इति । यत्तु यत्तदर्थयोरननुगतत्वात् अनुगमस्य चासम्भवात् तथाहि प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपावच्छिन्नत्वत्वेनैवानुः नुगमः कर्त्तव्यस्तत्र च स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परा वच्छेदकत्वस्य विशेष्यदलकार्यकारिणस्सम्बन्धत्वसम्भवपि विशि. ष्टान्तराघटितत्वकार्यकरिसम्बन्धस्यासम्भवात् स्ववृत्त्यभावीयप्र. तियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्ववद्रूपविशिष्टत्वस्य स्वावच्छि. नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वतत्सम्बन्धावच्छिन्नस्ववृत्तित्वो. भयसम्बन्धेनाभिमतस्य नास्ति ताशसंसर्गता मेयत्वविशिष्टव्य. भिचारत्वे तथाविधवाच्यत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्योभयसम्बन्धे. न सत्वादिति तन्न स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्प. राबच्छेदकतावद्रूपवदन्यत्वस्य संसर्गत्वसम्भवात् रूपवत्ताच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्व. वृत्तित्वस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धे. नेतिदेतत्प्रकारस्य निर्दोषत्वेपि स्वसजातीयावशिष्टान्तराघटित- त्वपरिकाररूपत्वस्य प्रोक्तदूषितलक्षणचतुष्टयपरिष्काररूपत्वस्य. च विरहेण ग्रन्थासङ्गत्यभावात् एतदपेक्षया लघुभूतस्य प्रतिबन्धक त्वगर्भनिरुक्तौ निदोष प्रकारस्य प्रागुक्तत्वात् प्रतिबन्धकत्वाघटित. निरुतो वक्ष्यमाणत्वाच्च प्रकारान्तराल्लघुभूतामिदमेव कुतोनोकमि- त्येवमाशङ्काया असम्भवाच्च । यच्च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकं शानं यत्र स्थलविशेषे नि: यमतोव्यावर्तकदर्शनभ्रमात्मकंव्यावर्तकधर्मविशिष्टविषयकमपिशा. नं ताहशव्यभिचारविषयकमेव तत्र व्यावर्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्ध कतामादायातिव्याप्तिः तवृल्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परा ·सामान्यांनाकिविवेचना १६७ वच्छेदकतावस्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवे घ्यावर्तकधर्मदर्शन विशिष्टपक्षाव एव वा सम्भवेन नद्विशिष्टान्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टः व्यभिचारत्वे सम्भवात् एतेनेत्यादिकल्पेतु नैतस्य सम्भवः व्यभिचा. रमातबन्धकतावच्छेदकशुद्धव्यभिचारविषयित्वे निश्चयविशिष्टनि- श्वयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकव्यावर्तकधम्मविशिष्टविषयित्वे च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वासत्वादिति तत्प. रिचिन्तनीयम् यत्रच पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षविषयक हानपदार्थान्तरविशिष्टहत्वभाववत्पक्षविषयकशानयोग्यभिचारभ्रमा. स्मकयोरेकरूपतष नियता तत्र विशिष्टव्यभिचाराप्रसिद्ध्या तद्विषयिः स्वानवच्छिन्नव्यभिचारभूमप्रतिवन्धकतामादायात्रातिव्याप्तिसम्भाव्यः से नहातेनकल्पे तत्र तु यत्र तत्सम्भावना प्रायस्तत्रात्रतत्संभावनाभ- पत्यवेत्येतद्विशेष मनसि निधाय भट्टाचार्येणैतेनेत्यादिकमेवोक्तमिति तु युक्तं संभावनाया दूषकत्वमनङ्गीकृत्यैतेनेत्यादिकल्पापेक्षया गुरो रप्यस्य यथाश्रुतलक्षणानुसारितया झटित्युपस्थितत्वेन जगदीशेने तदेवोपन्यस्तमिति बोध्यम् ॥ मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादाविति अत्रमेयत्वविशिष्टत्वं व्यभिचारविशेष. णत्वेनामिमतं न तु व्यभिचारघटकताशवृत्तित्वविशेषणत्वेन केवल- साधनविशेषणत्वेन वा तथाविधविशिष्टयोः प्रतिबन्धकतावच्छेदक. विषयित्वानिरूपकवस्त्वटितत्वात् मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवान्वह्निः यभिचारवान्मेयत्वविशिष्टावहिरितिज्ञानयोः प्रकारतावच्छेदकता. स्मकधम्मितावच्छेदकतारमकमेयत्वविषयताघटितधम्माभ्यामेव प्रति. बन्धकत्वस्य वाच्यत्वात् अन्यथा तज्ज्ञानयोरेव प्रतिबन्धकताविघ. टकस्य दंशानम्मेयत्वविशिष्टव्यभिचाराभाववति मेयत्वविशिष्टव्यः भिचारप्रकारताकमित्यप्रामाण्यवानस्य व्यभिचाराभाववति मेयत्व. विशिष्टवह्नौ व्यभिचारप्रकारताकमित्यप्रामाण्यज्ञानस्य चोत्तेजक ताया दुर्वचत्वादिति तयोर्लक्ष्यताया एव वक्तन्यत्वात् एव पर्वतो. वयभाववानित्यादौ वह्निमत्पर्वतस्येव पर्वतीयवाहिशुक्लवहिमपर्वता. देरपि वाधत्वमिष्टमेव । यदिचाप्रामाण्यवानानां तत्तद्यक्तित्वेनाभावाः प्रतिबन्धकताव. च्छेदककोटौ निवेश्यन्ते तदा मेयत्वविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छे. दकशरीरे प्रवेशस्यानावस्यकतयोतविशिष्टयोरपि लक्ष्यताविर.

·१६८ सामान्यनिरुकिविवेचना हात्तयोरप्यतिव्याप्तिर्भवत्येव । अतएव मेयत्वविशिष्टव्यभिचारित्ववि. शिष्टसाधने लक्ष्यत्वेनातिव्याप्त्यभावम्वदन्तीत्यन्तेनोक्त्वा तत्रास्व. रससूचकन्तच्चिन्त्यमित्युक्तम् जगदीशेन । यत्तु यारशविशिष्टघटककिञ्चित्पदार्थाशेऽप्रामाण्ये गृहीतेपि त. ज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतानापहीयते तारशविशिष्टस्यैवालस्यत्वं मेयत्वा. भाववति मेयत्वप्रकारकत्वरूपेऽप्रामाण्यगृहीतेपि मेयत्वविशिष्टव्यभिः चारविशिष्टसाधनविषयकशानस्य व्याप्तिबुद्धिप्रतिवन्धकत्वाक्षतेस्त. विशिष्टस्याप्यलक्ष्यत्वमेवास्तीति तन्न तज्ज्ञानस्य मेयत्वविषयताघ. टितधर्मेण प्रतिबन्धकरवे ताशविशिष्ट तिव्याप्तरुक्तेन वक्ष्य. माणेन च विशिष्टान्तराघटितत्वप्रकारेण वारणासम्भवादित्येतस्य अन्यकर्नुसम्मतत्वाभावादिति ध्येयम् ॥ यद्यपि दोषत्वतदभावप्रयोजकतया दोषव्यवहारतभावापेक्षया प्रतिबन्धकतानवच्छदकविषयितानिरूपकाघटितत्वतदभावयोरेव सु. झानत्वेन ताशनिरूपकघटितत्वमेवेष्टापस्यभावप्रयोजकतयोपन्यस्त. मुचितं तथापि प्रतिबन्धकतानुपयुक्तसामानाधिकरण्यांशघटितस. प्रतिपक्षपाक्षिकदोषव्यवहारसन्दिग्धप्रयोजकभावन्तदुपेक्ष्यासन्दि. ग्धप्रयोजकताकं व्यवहारमेवेष्टापत्यभावप्रयोजकाभावप्रतियोगितया प्रदर्शयति । व्यवहाराभावादिति नचोक्तलक्षणस्योक्तविशेषणविशिष्टस्य सत्वास. स्वनिर्णयाभ्यां दोषव्यवहारतदभावनिर्णयौ व्यवहारतदभावनिर्णया- भ्यामुतविशेषणघटितलक्षणत्वनिर्णयाधीनलक्षणसवासस्वनिर्णया. वितीतरेतराश्रयप्रसङ्ग इति वाच्यम् अप्रतिहतविज्ञानानान्तान्त्रिका. णाम्व्यवहारस्य लक्षणशानानपेक्षत्वेनात्मविशेषगुणभेदघटितासमा धायिकारणलक्षणवदितरेतराश्रयविरहात । तान्त्रिकव्यवहारविषया. नुगमनफलस्य लक्षणस्य तद्यवहारमात्राधीनतया लक्षणप्रहाधीनत्वे. पीदानीन्तनव्यवहारस्य क्षत्यभावादिति भावः॥ इष्टापत्तीचव्यम्विशेषणमिति नचात्र मेयत्वविशिष्टव्याभिचारस्य व्यभि. चारात्मकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदक व्यभिचारवाश्रयत्वेन दोषरूपतायामिष्टापत्तिसम्भपि व्यभिचार. कालीनघटादेय॑भिचारानात्मकतया तथाविधर्मानाश्रयत्वेन दोषत्व वापस्यसम्भवात् तद्विशेषणस्य वैयाभिधानमसकतमिति तस्य ·सामान्यनिरुनिविवेचना १६९ शक्यं वास्तवप्रयोजकप्राचीनध्यवहारव्याकुलीकरणमुखेनैवेष्टापत्ते च्यतयापाततः प्रयोजकस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूप कत्वस्य शरीरेऽवच्छेदकत्वस्य पाषाणमयस्ववापवंतादेर्दोषत्वापादक त्वेन स्वरूपसम्बन्धरूपतामपहायानतिरिक्तवृत्तिरूपताया वक्तव्यत्वेन तद्घाटितसद्भावस्योभयत्र साम्यात्ताहशानवच्छेदकविषयितानिरूप काघटित्वस्योभयत्र विरहेण तदनवलम्बनेनैवेद्यापत्तिप्रवृत्तेर्वक्तव्यत्वा. त ॥ यद्वा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे दोषवारणायैव दीधितिकारस्य वि. शेषणोपादानं तवेष्टापत्ती व्यर्थन्तदर्थन्तद्विशेषणं स्यादिस्यलक्ष्यताया एव व्यवहारवलेन तदभिमततया विशेषणोपादानेपि दोषत्वप्रसङ्गरू. पोदोष इति नच वाच्यमित्यत्रैव तात्पर्य्यम एतनानतिरिक्तवृत्तिविष यितानिरूपकतावच्छेदकस्य तादृशानच्छेदकविषयितानिरूपकावटि तधर्मस्य दोषत्वप्रयोजकत्वे तथाविधव्यभिचारत्वाश्रयत्वस्य मेय. त्वविशिष्टव्यभिचारे सत्त्वेन दोषत्वेपि व्यभिचारकालीनघटादी तादृशधाभावेन न तत्र तत्सम्भव इति कुतोव्यर्थविशेषणतेति. निरस्तम् । अन्वयितावच्छेदकधर्मबोधकतायाइति अन्वयितावच्छेदकत्व तदादि. पदशक्यतावच्छेदकानुगमकवुद्धिविषयतावच्छेदकत्ववद् दोषपदश क्यतावच्छेदकानुगमकमुपलक्षणमेवातो न दोषादिपदस्य नाना थता नच व्यभिचारोदोष इत्यत्र व्यभिचारस्ताहशव्यभिचारवा. श्रय इत्यन्वयबोधस्य पर्यवसितत्वेनोद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्य प्रसङ्गात्तदसम्भव इतिवाच्यम् विधयांशेऽधिकावगाहिनः शाब्दबो. धस्य स्वीकारात् व्यभिचारत्वेन तथाविधेनाभिन्नस्य मेयत्वविशि. व्यभिचारत्वस्यान्वयितावच्छेदकतया दोषस्य दुरत्वेन तथा. विधविषयितानिरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकोक्तविशेषणवि. शिष्टान्वयितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्नवत्त्वस्यैव दो षत्वरूपताया वाच्यतया कथञ्चिदप्युद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्य. स्यात्राप्रसक्तः।यद्वाऽन्वयितावच्छेदकत्वन्न शक्यतावच्छेदकोपलक्षण. तया बिवक्षितमपितु तद्धर्मविशिष्टे दोषादिपदार्थान्वये तद्धम्मपि पदा. थतावच्छेदकीभूतोक्तविशेषणविशिष्टतादृशविषयितानिरूपकतावच्छे. दकधर्मस्य व्युत्पत्तिचिध्यात्तादात्म्येनान्वयाभ्युपगमेन तथाविधोधः मोन्वयितावच्छेदकरूप एव भवतीत्येतावदर्थमेवोपन्यस्तं तथाचत. . २२सा०वि० ·सामान्यनिरुकिविवेचना उद्धर्माणान्न तदादिपदशक्यतावच्छेदकघटस्वपटत्वादिवत्प्रातिस्वि. करूपेण शाब्दबोधे प्रवेश इति विधेयांशेऽधिकावगाहिशाब्दबु. द्धेविशेष्यसमानांशप्रवेशवैफल्यप्रसङ्गादनुपगमपक्षेपि न प्रकृते का. चिदनुपपत्तिरिति ॥ यद्यपि मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे दोषवारणायोपन्यस्तविशेषणे. साध्याभावववृत्तिसाधनस्य साधनावृत्तित्वेन ताशसाधनकत्वस्यैव व्यभिचारताया वाच्यत्वेन तत्रैव दोषोद्भावनमुचितं तथापि साधननि ष्ठसाध्याभावववृत्तित्वस्य हेतुनिष्ठतयातन्मात्रस्य व्यभिचाररूपतो. पगमेनापि निरुक्तविशेषणदोषप्रसक्तनिरुद्धप्रसरतया प्रक्रान्तोपस्थि. तिलाघवप्रयुक्तोक्ताशङ्कनस्य व्यभिचारस्थले विरोधस्याप्येवमेव प्रतिष न्धकतानुपयुक्तभागाघटितस्य दोषस्य सम्भवितया विरोधपि प्रका. ताब्यवधानप्रटितसम्बन्धमूलकझटित्युपस्थितिनिबन्धनदोषाशङ्क- नस्य चासम्भवेन यशाकञ्चिनिमित्तप्राप्तसत्प्रतिपक्षदोषाशङ्कापेक्षया दोषादिव्यवहारमूलीभूतन्यायविषयप्राथम्यवत्पक्षादिसम्बन्धिदोषप्र. धानाशङ्कवाहत्यौचितीमित्याशयेनाश्रयासियाद्यव्याप्तिशङ्कावारकत. योपात्तदीधितिग्रन्थमाश्रयासियाधब्याप्तिमाशङ्कवावतारयति नन्वाश्र. यासिद्धथायति ॥ अनियन्त्रितविषयताके प्रत्यक्ष तुल्यवित्तिवेधतयोभयोभानसम्भ. पिनियन्त्रितविषयताकानुमित्यादौ तथाविधभानन्नानुभविकमित्यतः कल्पान्तरमाह असमानविशेष्यकस्यापत्ति । इदमापाततस्तदभावतदभावव्याप्यान्यतराविषयकस्येति तु युक्तं कथमन्यथा पक्षविशेष्यकपक्षतावच्छेदकप्रकारकशानासमानविशेष्य. कस्याप्याघयतया पक्षविशिष्टपक्षतावच्छेदकामावनिर्णयस्य मणिमा न्त्रादिन्यायन नोक्तम्प्रतिबन्धकत्वम् । तादृशधर्मश्वाप्रसिद्धएवेतिनतथाव्यवहारहति अथ पर्वते धूमेन वह्निसाधने धूमो न दुष्ट इतिव्यवहारानुपपत्तिः प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमितिप्र. तिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकताबच्छेदकधम्मविच्छि, असम्बन्धिभेदस्य व्यबहरीब्यस्याप्रसिद्धरितिचेन्न आकाढावैचित्र्या. प्रभा दुषधात्वर्थप्रतिबन्धकतायामेव प्रकृतानुमितिीनरूपितत्वाभाव. स्यैव बोधनीयत्वात् । नचैवं हदे धूमेन वह्निसाधने धूमो न दुष्ट इति व्यवहारापत्तिः यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकत्वे प्रकृतानुमितिनिरूपितत्या.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना भावस्य सत्वात्तत्प्रतिबन्धकतासामान्ये पछतानुमितिनिरूपितत्वामा वस्थासम्भवभयेन विवक्षितुमशक्यत्वादितिवाच्यम् किञ्चिदपावच्छि नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतात्वव्यापकस्वरूपविशेषेण नअर्थान्वये. ऽसम्भवविरहेण तस्यैव विवक्षिततया आपत्तिविरहात् स्वनिरूपितप्र. तिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकधावच्छि- भवत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रकृतानुमितित्वम्यापकप्रतिव. ध्यत्वाभावादेरपि व्युत्पत्तिवाचव्येण बोधस्य वाङ्गीकारादिति । प्रकृतहेतुतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्ध तिस्वज्ञानविषयप्रकृतहतुतावच्छेदक. वस्वरूपसम्बन्ध इत्यर्थः नच वह्निमान् द्रव्यादित्यत्र वहिसाधनं द्रव्य. न्दुष्टमिति वद्धृमोदुष्टइत्यपि स्यात् व्यभिचारस्य स्वधानविषयप्रकृतः हेतुतावच्छेदकद्रव्यत्ववत्वसम्बन्धेन धूमेपि सत्वादिति वाच्यम् अन्व. यितावच्छेदकाभिन्नस्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्त्वरूपसम्ब न्धस्यैव व्युत्पत्तिवैचित्र्यानिष्ठया बोधनात स्वनानवियप्रकृतहेतुताव. च्छेदकवत्वसम्बन्धेन दोषवत्तायाः प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छेदेनैव सत्त्वस्य वाङ्गीकारात् नचैवमपि यत्र प्रमेयवतोहेतुत्वं तत्र घटोदुष्टह- त्यादयो यत्र महानसीयधूमोहेतुस्तत्र धूमोदुष्टइति यत्र धूमोहेतुस्तत्र महानसीयधूमोदुष्ट इत्यादयश्च व्यवहारादुवारा एवेतिवाच्यम् अन्वयि. तावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकृत- हेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपात्यनुयोगितावच्छेदकधर्मस्यैव नि ष्ठार्थसम्बन्धघटकत्वात् अयैवं काञ्चनमयधूमस्य हेतुतास्थले दुष्टः त्वव्यवहारानुपपत्तिः काञ्चनमयत्वधूमत्वगतद्वित्वावच्छिन्नवत्त्वस्या. प्रसिद्ध एवं महानसीयधूमहेतुकस्थले धूमोदुष्टइतिवत् काञ्चनमयधू. महेतुकस्थलेपि धूमोदुष्टइत्यस्यानिष्टताया एवाशिकरणीयतया काञ्च नमयधूमोदुष्टात्यस्य तथाविधधूमाप्रसिधा भ्रान्तकसम्बन्धितयाचा. भ्रान्तानान्तत्र दुष्टत्वम्यवहारानुपपत्तिः वह्निनाधूमसाधने साधनत्वे. नाभिमतोदुष्टइति व्यवहारानुपपत्तिश्च अन्वयितावच्छेदकलाधनता- वच्छेदकयोर्मेदादितिचेन्न प्रकृतान्वयिताविशिष्टप्रकृतसाधनताविशि. टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकरूपस्य संसर्गघटकत्वाङ्गीकारात् वै. शिष्यच प्राथमिक स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणवर्मपर्याप्ताव- च्छेदकताकत्वेन द्वितीयच स्वसमानाधिकरणवृत्तित्व स्वनिरूपित. त्वोमयसम्बन्धेन एवञ्च संसर्गघटकीभूतोधर्मोधूमत्वगतैकत्वमेवेति ·सामान्यनिििववेचना . न दोषवत्वाप्रसिद्धिः केवलधूमत्वेनान्वयितायां हेतुत्वे तद्वैशिष्टयास म्भवेन धूमोदुष्ट इत्यस्य न प्रसङ्गः धूमे काञ्चनमयत्वाभावग्रहकाल इच्छया जायमानत्वेनाहार्यतया दुष्टत्वांशेऽभ्रमतया च काञ्चन मयत्वांशे भ्रमात्मकस्यापि प्रमासमशीलतया तद्यवहारस्वाभ्रान्तव्य. वहारतोविशेषाभावेन न व्यवहारानुपपत्तिः अतएव द्रव्यादिहेतुक- स्थले धूमोढुष्ट इतिव्यवहारमन्वयितावच्छेदकधर्मावच्छेदेन तादृश. धर्मघटितसम्बन्धेन दोषवत्वस्यैव दुष्टत्वव्यवहारप्रयोजकत्वाङ्गीका- रेण वारयतो हेतुताविशिष्टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकरूपविशि ष्टवत्वस्य संसर्गत्वे दोषवत्तायाः प्रसिद्धिसम्भवेपि काञ्चनमयधूमो दुष्टइत्यस्यानुपपत्ति. धूमोदुष्टइत्यस्यापत्तिर्दुरा । नच यत्राशेषस्य हेतुतावच्छेदकस्य हेतुवृत्तित्वन्तत्रैवैकधर्मम्परित्यज्य न दुष्टत्व. व्यवहार इतरत्र तु भवत्येव व्युत्पत्तिवैचित्र्यादिति वाव्यमीहग्. व्युत्पत्तिभेदस्याननुभविकत्वेनानभ्युपेयत्वादित्यप्यत्रानवकाशम् नच प्रकृतान्वयित्वादिघटितरूपेण संसर्गत्वस्यासम्भवितया ज्ञानविशेष. विषयितापन्नधर्मविशेषभावेनैव तत्त्वस्य वाच्यत्वेन धूमोदुष्टइतिव्यव हारप्रसङ्गोदार एवेतिवाच्यम् । प्रकृतान्वयित्वस्य संसर्गाघटकत्वेपि प्रकृतहेतुत्वस्य तथात्वसम्भवेन तत्तद्धमस्यान्वयितावच्छेदकतास्थ ले तत्तधर्ममात्रावच्छिन्नप्रकृतहेतुत्वघटितस्यैव संसर्गत्वाभ्युपगमप. यवसानेनोक्तातिप्रसङ्गासम्भवात् अनुपस्थितस्यापि संसर्गघटकत्वे म प्रकृतान्वयित्वस्यापि तथात्वसम्भवाश्च । वस्तुतस्तु हेतुताविशिष्टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकत्वोपल. क्षितधर्मघटितसंसर्गण यद्धर्मविशिष्टे दोषवत्ता भासते स्वज्ञानवि षयप्रकृतहेतुतावच्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयाोगतावच्छेदक स्वोपलक्षितधर्मपर्याप्तिसम्बन्धेन तद्धम्मपि दोषवत्ताभानस्याङ्गीका. राद् धूमत्वमा धर्मितावच्छेदकीकृत्य न, तथाव्यवहारः अन्वयि. तावच्छेदकीभूतधर्मेऽन्वयितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकधर्माव. च्छेद्यपर्याप्तरेव संसर्गत्वेन काञ्चनमयत्वधमत्वगतद्वित्वपर्याप्तधूम त्वगतैकत्वानवच्छेद्यतया धूमत्वस्य ताशद्वित्वपर्याप्त्यधिकरण. स्वेपि न क्षतिः साधनत्वेनाभिमतोदुष्टइतिव्यवहारश्च व्युत्पत्तिभेदमा कीछत्योपपादनीयः। केचित्त साधनामसिद्धिस्थले काचनमयत्वधूमत्वाभ्यां साधनत्वे.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १७३ नाभिमतोदुष्टइत्यादय एव व्यवहाराः तेषामेवानान्तपुरुषीयत्वान्न तु काञ्चनमयधूमोदुष्टइत्यादयः काञ्चनमयत्वधूमत्वाभ्यान्धूमोदुष्टइति व्यवहारस्य प्रामाण्यञ्च साधनत्वेनाभिमतइत्येतदध्याहारेणेव सम्पादः नीयम् । अन्यथा तृतीयान्तार्थस्य तदुभयवैशिष्टयस्य धम्मिण्येवा. न्वयेन प्रामाण्यस्यासम्भवात् द्रव्यहेतुकस्थले द्रव्यत्वेन धूमोदुष्टो नतु धूमत्वेनेतिव्यवहारस्य प्रमाणिकत्वे स्वज्ञानविषयकप्रकृतहेतुता वच्छेदकवत्वरूपसम्बन्धघटितदुष्टत्वस्याव्याप्यवृत्तित्वे द्रव्यत्वाव. च्छेदेन दुष्टत्वस्य धूमत्वावच्छेदेन तदभावस्य च धूमेऽवगाहितया तदुपपादनीयम् अन्यथा दुष्टत्वे द्रव्यत्वावच्छेद्यत्वस्य धूमत्वावच्छे. धत्वाभावस्य चावगाहितयेव तत् धूमोदुष्टातिव्यवहारश्च धूमत्वे दुष्टत्वावच्छेदकत्वमवगाहमानोऽप्रमाणमेवान्यथा तु प्रमाणमित्यवः ध्येयम् ॥ यत्किञ्चिद्विशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिनाप्रयोज्यत्वनिवेशेन तत्सनहस. भ्भवादिति अथ ताशरूपानवच्छिन्नत्वं स्वविषयतानिष्ठायामुमयाभा. वप्रयोजकाभावाधिकरणतानिरूपितप्रयोजकतायामेव निवेशयितुं युक्तं प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य द्विधानिवेशाभावेन लाघवात् प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयतानिष्ठायाः प्रयोजकतायास्ताहशव्य. भिचारविषयतात्वावच्छिन्नत्वेनातिप्रसङ्गवारणसम्भवात् व्यभिचार. घटितवाधविषयतानिष्ठा च प्रयोजकता न निरूप्यनिरूपकभावानापन्न. व्यभिचारघटकपदार्थविषयतात्वेन तादृशेनावच्छिन्नेत्यव्याप्तिविरहा. खेतिचेन्न यत्र वह्वयंशे मेयत्वविशिष्टधूमाभाववद्वात्तित्वस्याभावाभा. वस्य चैकत्र द्वयमितिरीत्यावगाहिशानं तत्रोभयाभावप्रयोजिकाया हे. तो साध्याभावववत्तित्वाभावरूपव्याप्तिवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधि करणतायाः स्वविषयतानिष्ठम्प्रयोजकत्वं द्वयम्, एकं निरूप्यनिरूपक- भावापन्नव्यभिचारघटकपदार्थविषयतात्वावच्छिन्नं परमभावस्वाव. च्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपितामावत्वावच्छि मस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नविषयता. स्वावच्छिन्नमस्तीतिद्वितीयस्योक्तरूपानवच्छिन्नत्वसम्भवेन मेयत्व. विशिष्टव्यभिचार एवातिव्याप्तेस्तादवस्थ्या अभावाभावांशे भ्रमत्वे नाभावाभाववद्वह्नित्वस्याप्रसिद्धत्वेन विशिष्टान्तरस्वासम्भवाद्विशिष्टा. न्तरव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतास्वव्यापकत्वस्य केवलव्याभिचाराव.

·१७४ सामान्यनिरुतिविवेचना . गाहिज्ञानविषयतायां व्यभिचारेण द्वितीयरूपेऽसम्भवादनच सा प्र. योजकतान स्वविषयतानिष्ठेतिवाच्यं विशिष्टविषयतायाः प्रमीयवि. शेष्यत्वानतिरेकेण वह्नयंचे व्यभिचारप्रमात्मकतज्ज्ञानीयवह्निविशेष्य. स्वस्य विशिष्टविषयतात्वसम्भवात्तस्यैव चाभावविषयतानिरूपितामा वविषयतानिरूपितानिरूपितत्वात् एकत्रद्वयमितिरीत्यानाने विशेष्य. त्वस्यैकत्वात् नच स्वविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोजकतायामवोतरूपा नवच्छिन्नत्वनिवश्यीमातनाकदोषइतिवाच्यं भ्रमप्रमासाधारणविषयः तायाः प्रयोजकत्वेन विशिष्टविषयतात्वेन प्रयोजकत्वस्य वक्तुमश- क्यतयाऽसम्भवापत्तेः नच स्वविषयतास्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोज. कत्वमेव स्वविषयताप्रयोजकतापदेन विवक्षणीयम् आवश्यकश्चैत. त् अन्यथा धूमव्यभिचारिवह्निमान्धूमवान्धरित्यत्र वाधघटकत यां धूमव्यभिचारिवह्निमत्त्वावच्छिन्नविषयताप्रयोज्यायां पक्षेसाध्यवै. शिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयतात्वव्याप. करूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वेन धूमव्यभिचारिवाहिमत्यतिव्याप्तरितिवा. व्यं यत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकं ज्ञानमुक्कैकत्र द्वयररीत्या भ्रमा. त्मकमेव व्यभिचारज्ञानश्चाताशमपि तत्रातिव्यास्तथाप्यवारणात अभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपि. तवह्नित्वावच्छिन्नविषयतात्वस्य मेयत्वविशिष्टन्यमिचारविषयतात्व. व्यापकत्वात् नच विशिष्टान्तरत्वं विषयतात्वविशेषणमेवेतिवाच्यं तत्वं हि स्वावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावृत्चित्वरूपभेव तस्वस्य स्वावच्छिन्नाविषयताशून्यभ्रमविषयतावृत्तित्वेन निरुप्यनि. रूपकभावापन्नवाधादिघटकपदार्थविषयतात्वे सत्वेनासम्भवापत्तेः । एतेन स्वावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावृत्तिरूपावच्छि, नाप्रयोज्यत्वमेव कुतो न निवेशितमित्यपि निरस्तम् स्वावच्छिन्नवि- षयताशून्यत्वं स्वावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाभावरूपमे- वेत्यपिन वाच्यं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्य स्वपदार्थत्वेव्यभिचार- प्रतीतेरप्यतथात्वापातात् नापि स्वावच्छिन्नावच्छेदकवाकप्रतियोगि. ताकमेवप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपात्यनुयोगितावच्छे. दकरूपवृत्त्यन्यत्वं तत् वृधित्वा स्वविषयतावच्छेदकतात्वावच्छि. अपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेनेतिवाच्यं वाधत्वादेः स्वप. दार्थत्वे मेयत्वविशिष्टवाधादिप्रतिस्तथात्वापातात्नच रूपवृत्तित्वशः ·सामान्यांनरुकिविवेचना रोरे न्यूनवारकपर्यानिन्ननिवेशनीयेतिवाच्यं निरुक्तरूपस्य वह्नित्वतदा. श्रयसाधारण्येन बहिन्वादिना घटाद्यवगाहिनो वाधनमस्योक्तरूप त्यन्यत्वसम्भवेनासम्भवापत्तनचम्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितविशे प्यत्वानवच्छिन्नावच्छेदकतावावच्छिन्नपान्यनुयोगितावच्छतकरू पवृत्यन्यत्वं वाच्य वृत्तित्वश्चन स्वविषयनानिरूपितविशेष्यत्वावच्छि भावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छदकत्वसम्बन्धन तथासति वह्निः स्वाभावत्वह्रदत्वगतसमुदायत्वे भ्रमस्यापि वृत्तिवेनासम्भवासम्भवा. दितिवाच्यं कालीनत्वविशोषत इदपक्षक संयोगन वाहित्वावशिष्टला. ध्यक संयोगेन वह्नित्वहतुके बाधतानस्य स्वरूपासिद्धिचानस्य च बाध. कालीनस्वरूपासिद्धित्वावच्छिन्नविषयतावशेषांनापतविशेष्यत्वान. वच्छिन्नावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूप वह्नित्ववाभाव स्वहदत्वकालीनस्वस्वरूपत्वसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितात्वग. तसमुदायत्वे वृत्तित्वेन बाधकालीनस्वरूपासिद्धावतिव्याप्तिप्रसन्नात् न च यद्यदपावच्छिन्नविषयित्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वव्यापकं ताव. दूपावच्छिन्नविषयताशुन्यं तदितिवाच्यं गौरवात् नचैवंसति ता. वद्रूपावच्छिन्नविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावृत्तिरूपावच्छिन्नाप्रयो. ज्यत्वस्य ताशरूपानवच्छिन्नत्वस्य वा निवेशे दोषाभावेन ग्रन्थोक्ता प्यापकत्वगर्भनिरुक्तविशेष इति बाच्यं व्यापकत्वमात्रांशे साम्ये. पि कूटत्वस्यातिगुरुशरीरस्याधिकस्य प्रवेशेन गौरवात् यत्र बाधप्रमा नियमेन नियतैकपदार्थविषयकसमूहालम्बनात्मिका भ्रमश्च न तथा तत्राव्याप्त्यापत्तेर्वाधम्रमस्योक्तशून्यत्ववत्त्वात् । वस्तुतो यद्यद्रूपमध्ये विशिष्टरूपस्यापि धारणसम्भवेन तद्पाव. च्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य भ्रमे सम्भवनासम्भवस्य दुर्धारत्वाव न च यदूपावच्छिन्नविषयताशुन्यप्रतीतो भूमान्यत्वविशेषणं वा. च्यमिति वाच्यं प्रागुक्तैकत्रद्वयमितिरीत्या भूममादायोद्भवित. स्यदोषस्य दुरुधरत्वादित्यलमुदक्षरविचारपल्लवेन अखण्डाभा. वघटकतया सार्थक्यकरणमृनुमतिपरिशीलितं यद्युतगतिनस्या- स्यादेव शोभनम् ॥ अवच्छिन्नत्वस्यावच्छेद्यभेदभिन्नत्वात् निरुक्ता धिकरणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकत्वनिष्ठत्वेनैवोपादेयतयाs नवच्छिन्नत्वकल्प एवं गौरवमितिवचनं वालवचनमेव अवच्छिन्न- स्ववत्प्रयोज्यत्वस्यापि भिन्नमूर्तिकत्वेनोक्ताधिकरणतानिष्ठस्यैवोपादे- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यत्वेन साम्यातू नच ममोक्ताधिकरणतानिष्ठत्वंविशेषणं तव तूताधि करणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकतानिष्ठत्वं विशेषणमितिगौर. वमितिवाच्यं निरुक्तावच्छेद्यत्वस्य विभिन्नरूपत्वप्युक्तावच्छेद्यता. स्वस्थानुगतस्वपदार्थघटितत्वेनानुगतस्यैवाभावप्रतियोगितावच्छेद कत्वेनोपादेयत्वात् उक्तविशेषणोपादाने प्रयोजनाभावात् अन्यथोक्तः विशेषणोपादानेपि गत्यभावादुक्काधिकरणतानामत्यन्ताननुगतरूप. त्वात् अधिकरणतावादिविशेषेण तदनुगमने अवच्छेद्यतावविशेषेण तदनुगमनेपि क्षत्यभाषादभावकूटनिवेशे तु सुतरामेव तन्निवेशे न प्रयोजनमिति ॥ इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्रपण्डितकुलपतिधर्मदत्तशर्म (बच्चाझा) विरचितः सामान्यानरुक्ति गूढार्थतत्त्वालोका समाप्तः । जयकृष्णदासगुप्ता विद्याविलासप्रेस, बनारस सिटी।

·शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् त्वध शुद्धम् त्वम साधक सायक त्वाद्रे १३ M नाप त्वाने यद्रू ध्यत्वान दोषस रूपिक विषेप्यभामत्व येग १२ ध्यान दोषास २१ १३ १३ विधेयव्यात्यत्व योग १३ . कारण्य पक्षविशेष्यक ९ पक्षामा करण्य पक्षविशेषणक षक्षमा क्षाया नंन पर्वते मादायापि १४ १४ क्षया १३ नन १६ पर्वत मादावपि दपाद ३२९ समाय निरूपितमा सत्वाभावादो १४ पक्षविषय स्वमिवा न्यय १८ पर्वततस्वेन देव ३ १५ समवाय निरूपितस्वामा सस्वादो पक्षविशेष्यकामविषय त्वमिति वा पर्वतत्वेन देरेष ·शुद्धिपत्रम् । प० ३ अशुद्धम् परिक तनिकारक ३ शुद्धम् परिष्कृ तनिरूपितनिरूप प्रामाण्य रूपेणो रितिचे २५ प्राणान्य रूपणो रिचे तयो तत्कस्पति दत्वनि तया एतत्कल्पेऽपि दनि जत्वं कालीन १५ काली भावत वहिरवाभावत्व प्रातिस्वीक प्रातिस्वीक २९ ३४ ताकाभावा भावस्यत वहिवाभावाभावत्वा प्रातिस्विक प्रातिस्विक ताकाअभ'वा स्वावच्छिन्नविषय तयक्ति न्यतरवत्वमेव साध्यवत्ता तत्रितय ३६ ३० स्वविषयि तज्ज्ञान न्यतरमेव २१ साध्यतत्ता २९ ततृय याव यत्वाक्ष नचसा भ्रमे त २२ २६ परस्पर वि नचाना भ्रमे तत्र त परस्पर स्वावच्छिन्न वि. नासम्भवसम्भव स्याप्यभावात् नासम्भव २३ तवैव स्याभावात् तवैवं जलवद्धदो पपदन विशिष्टा २१ जलवद्धटे हृदो पपादन विशिष्टाभावा २२ ·शुद्धिपत्रम् । . प० अशुभम् ३ ६ करचे शुद्धम् कवत्त्वे विषयक विषयक १ विषय विषय ११ ६ १३ ११ जनक संसा गिकत्व १५ गत्वका तद्धदेवि संसर्गत्व गिक गिरवका तद्धदवि यस्सा ५ यतयासा भाववत्का स्वेन भाववदभाववत्का खेनैव ८ वहद देकयोर्यत्पदाथस्य ज्ञानानि पक्षकवि वृत्तिनि परिकारे बन्धक्कयो वद्धद दकयोर्यत्पदार्थत्व ज्ञाननि पक्षवि वृत्तिस्वनि परिष्कारे बाघकयो १ २३ ७२ ३ १९ नाश ताद्वयश २९ परिस्कृत परिष्कृत ३१ यत्त यत्त तत्त २ कायाअभा दिकेति तं नतत्र तद्रू कायामभा दिका तं तनतत्र तस्य व्य वृत्तिय वेयत्यस्य क्रियते ९० १३ १९ ९० तस्य तस्य व्य वृत्तिवप ध्येयत्वस्य क्रियेत निवेश्य १७ ५ निवेदश्य ·शुद्धिपत्रम् । १. १७ १०१ ११ १०३ १.३ १६ ११ १०४ २४ मिन्यनुव्य १०५ ३ अशुद्धम् शुद्धम् घ्या दया केरवान्यनमसम्बन्धन करवान्यतमसम्बन्धेन कतया कताया वान्ववाहिन्याप्यधूमचे वान्वयभावश्वेि दितिति वा दितिवा वन्यादि वव्याप्यादि तृतया त्रितया मित्यव्य विषयिता विषयता लक्ष्यत्वापात लक्ष्यत्वापातात् दोषोः दोषाः कपटक कगत वृत्तिक वृत्तित्वक विराहत विरहात् प्रोक्षरिक মাহি चारप्रतिबन्धकतासा चारविषयतासा स्वस्यात्र स्वस्वाश्र विषयसा विषयत्वसा १०५ १३ ११४ ३ ११४ २५ ११५ १४ ११५ १७ ११५ ३२ ११५ २७ वश्वस्याता वत्वस्यता एबावद विश्वय स्ववद निश्चय तत्वस्व स्वस्वनिरूपितस्व स्वस्वरूपिस्व तेत्यत्र ४ तत्यत्र ११८ नासम्भवः नासम्भवसम्भवः ११८ ११ व्यापक स्वशिष्ट व्यापक स्वविशिष्ट . १२० जलवद् तत्रित १२० तत्तत १२० मास स्यावास ·शुद्धिपत्रम् । ५ go १० १२१ शुद्धम् हृदोवह्निमा विषयताव १२१ १९ १३४ १ अशुद्धम् हृदोमा प्रतिवध्यताव प्तिः ए विषथतावच्छदकः स्वादुक्त गिताया १२४ १२९ १५ १३१ विषयितानिरूपकतावच्छेदक त्वदुक्त गिताघटिताया द्रव्यत्वध्या मेयत्ववद्विशेषगुणवद्धटे गुरुत्वाज ७ वलक्षण्यम् द्रव्यत्वाव्या मेयश्ववद्घटे गुरुत्वात् ज वैलक्ष्य विषयत्वा वृत्तिरूपता दोषस यत्रव तैवेति विषयित्वा वत्तित्वरूपता दोषज्ञानस यौवा तैवमेवेति १२१ १३३ १३७ ३ १३७ १३७ २१ १३८ १३९ ४ १४१ १४३ १४३ १४५ २३ १४६६ १४६ १८ १४७ नुसर नुशर साध्व भ्रयसिद्धि साध्य श्रयासिदि भाववतहथभाव भाववहयभाव बन्धका वव्ये दयो यादि वध्यता वतारशद्रव्ये धोः त्यादि वारण १४८ २ १२ वाण १४९ वारण वारणरूप वाभाव स्वाभाव ४५२ ३१ १५३ १५५ १ पकत्व पकनाकरव स्वरूपासस वाघत्वो स्वरूपख बाधत्वत्वो ४ १५७ २३ कताव कतानव ·६ शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् १५७ २८ प्रमवाष १५८ १ रिवा वाघभ्रम रितिवा स्वव्याप्य स्वघ्याव्य रघाटित १५९ ७ राघटित १५९ २२ प्रत्य ध्यस्य दावव्या घटितत्वस्य १५९ २७ दवध्या १५९ २८ घटित्वस्य १६. ७ तत्वात १६. ११ घटिवा १६० २७ १६१ १२ घटित्वा स्वात घटितवघटितवा टान्तर घटितत्वा . रूपतया पेक्षया सन्दर्भविरोधइ १६२८ रूपताया १६३ ३१ पेक्षक्षया संदर्भइति तमघ १६४ २५ व्याधि १६४ २९ वैशिष्ट तमत्वघ ध्यषि यद्रूपा तोते कारि तानव १६४ १५ तोत १६६ १३ कर १६६ २१ तान १६१३७ अस वृत्तिक पतित्व १६९ २८ तदीपि कनि १७१ १३ वियत्र १७१ १८ कावरिहन्न अप्यस वृत्तिस्वरू घटितत्व तत्तदपि विषया काभिन्न इति शुद्धिपत्रम् । Send ·काशी संस्कृत सीरिज़ ग्रंथमाला । .२ छन्दः कौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता] प्रथमापरीक्षापाव्यनिर्धारितछन्द. संग्रहपुतकम् । [छन्दोविभागे ३]. -६ बोगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र(१) भोजवृत्तिः, [२] भावा. गणेशावृत्तिः, [३] भागोजीमवृत्तिः, [8] मणिप्रभा, [१] योगचन्द्रिका, [a] पोगसुधाकराख्य टीका षट्कसमेतम् । सटिप्पण। [योग विभागे १०२-० ८४ रखुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म. म. मल्लिनाथकृत सजीविनीटीका तथा परीक्षोपयोगि सुधाऽऽख्यव्याख्या सहितः। २से ६ सर्ग: मूल्यम् ०१-४-० तथा १ से १ सर्गः २०१८ तथा ६ से १० सर्गः । रु०१-८ ५ योगदर्शनम् । १० श्रीबलदेव मिश्रकृत योगसूत्रप्रदीपिकाण्यव्याख्यया सहितम् । सटिप्पण।[योग वि०२१-- ८४ काव्यमीमांसा । राजशेषरविरचिता । साहित्याचार्य पं. श्रीनारायणशासि खिस्ते कृत काव्यमीमांसा-चन्द्रिका टीका सहित [१ से १ अध्याय ] प्रथमो. भागः। [काव्यविभाग १३] 000-6 ० नागानन्दनाटकम् । श्रीहर्षदेवप्रणीतम् । काशीविश्वविद्यालयाध्यापकन एम० ए० साहित्याचार्य पण्डित भी बलदेव उपाध्यायेन स्वप्रणीतया भावार्थदीपिकाख्यया व्याख्यया समलकृल्प वृहत् भूमिका हिन्दीभाषानुवादादिभिः सनाथीकृत्य सम्पादितम् । [नाटक विमागे १०१-४ ८८ मेघदुतकाव्यम् । महाकवि श्रीकालीदास विरचितम् । मल्लिनाथकृत सजीविन्या, चारप्रवर्द्धनाचार्य विरचित चाािई तथा साहित्याचार्य पं. श्री नारायण शास्त्री खिस्तेकृत भावप्रबोधिनीव्याख्या टिप्पण्या च सहितम्। [ काव्य०४ ]०-८ ८९ जागदीशीव्यधिकरणम् । न्यायाचार्यश्रीशिवदामिभविरचित गंगास्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविमागे २)०१८ ९० काव्यकल्पलतावृत्तिः। श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता भरिसिंहकृतसूत्रसहिता । (अकारविमागे ४) ०१-" ११ वैयाकरणसिद्धान्तचन्द्रिका । श्रीरामाश्रमप्रणीता। श्रीसदानन्दकृत-सुबोधिन्या, श्रीलोकेशकरकृत-तत्वदीपिकया व्याख्यया च सहिता । पं० श्रीनवाकिशोरशारिणा. निर्मितया चक्रधराज्य महत्या टिप्पण्या अव्ययार्थमालया लिशानुशासनप्रक्रियया जादिकोषेण च साहिता । (ब्या० वि०११) पूर्वार्दम् । २०३-८ उत्तरार्द। ०१-८ ९२ त्रिपुरारहस्यम् ( महात्म्यखण्ड ) साइन्ययोगशालाचार्य भीमुकुन्दलाल शाक्षिणा संशोधितम् । साहित्याचार्य खिस्ते-त्युपास्य पं० श्रीनारायणशाक्षिणा निवद्धाभ्या भूमिकाऽध्यायानुक्रमणिकाभ्यां च सहितम्। (पुराणेतिहास वि०१) १०५-. १५ मापस्तम्बधर्मसूत्रम् । भीमदरदत्तमिम विरचितया उज्ज्वलाख्यया वृस्या संबलितम्। (कर्मकाण्डविमागे.)२०४-. ९४ मवच्छेदकत्वनिरक्तिः । श्रीजगदीशतकालशरकृताः । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्त- मिविरचित गंगाळपायाच्या टिप्पणी सहितः । (न्याय वि०१३) ०१- १९ (१) संस्कारदीपक म०म०पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त पर्वतीय विरचितः । गणेशपूजादिग्रहयागान्त-पूर्वाङ्ग निरूपणात्मक प्रथमोमागः। (कर्म० वि०८०२-१ १५(१)संस्कारदीपकः। विवाह- गर्भाधानादिकेशाबान्तसंस्कारनिरूपणात्मकः द्वितीयोमागः। ९५ (१) संस्कारदीपका। तुलादानादि-मुलधास्यादि विरूपणात्मक माम परिशिष्टदीपक वतीयोभागः । " ·६ काशी संस्कृत सीरिज़ प्रथमाला - ९५ वर्षकृस्यदीपका । कालनिर्णयव्रतोद्यापन सहितः ।म०म० पण्डित नित्यानन्द पन्त. पर्वतीय विरचितः। (कर्म० वि .) २०३- ९. श्रौतसूत्रम् । श्रीमन्महर्षि-काव्यायनप्रणीतममिष्टोमान्तम् । (कर्म० वि०१०)२०३- ९८ नलचम्प अथवा दमयन्तीकथा । महाकविश्रीत्रिविक्रमविरचिता । विषमपद. प्रकाशाख्यव्याख्यया सहिता । भावबोधिनी टिप्पणी सहिता । (का० वि०१०) ०१- ९९ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीभगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारिजात सौरमा- ज्यसूत्रवाक्यार्थेन श्रीश्रीनिवासाचार्यचरणप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन च सनाथीकृतम्। (श्रीनिम्बार्कभाष्यम् ) (वेदान्त वि०१०).०३- १०० वाग्वल्लभः। सर्वथाऽपि नवीनोऽपूर्वः प्रौटा परमोपयोगितया नियतमुपादेयतमाछ. न्दानिबन्धः, श्रीमता दैवज्ञाग्रेसरेणागममामिण कविपुङ्गवेन दुःखमानविदुषा विरचितः, तत्सुतेन बहुशास्त्रपारगेण कविचक्रवर्तिमा महामहोपाध्यायेन देवीप्रसाद. पण्डितप्रवरेण तया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः । (छन्दःशान वि०४)२०३- १०१ सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीजगदीशतकालङ्कारकृतम् । न्यायाचार्य श्रीशिवदामिन- विरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्याय विभागे४) ०१- १०२ वेदभाष्यभूमिकासंग्रहः । ( सायणाचार्यविरचितानां स्ववेदभाष्यभूमिकानों संग्रह) [वेद० वि०५].. १०. माधवीयधातुवृत्तिः । श्रीमत्सायणाचार्यविरचिता। (व्या०वि०१२) २०६- १०४ बोधायनधर्मसूत्रम् । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । कर्म-वि०११1०1- १०५ ताण्डयमहाब्राह्मणम् । सायणाचार्यविरचितमाष्पसहितम् । (प्रथमोभागः) (वेद वि०६) २०५- १०६ न्यायमारी। जयन्तभकृता । न्याय-व्याकरणाचायण ६० सूर्यनारायणशाक्षिणा कृतया टिप्पण्या समेता। द्वितीयोभागः। [भ्या०वि०१५]०३-- १०७ शारदातिलकम् । श्रीमद्राववभक्तपदार्थादर्शटीकासहितम् । (तन्त्रशा० वि०१)९०५- १०८ मन्त्राथदीपिका । म० म० श्रीशत्रुघ्नविरचिता । (वेद० वि०.) २०१० १०९ शक्तिप्रकाशिका । श्रीमज्जगदीशतकालारविनिर्मिता । श्रीकृष्णकान्त. विद्यावागीशकृतया कृष्णकान्तीटीकया भीमद्रामभद्रासिद्धान्तवागीशविरचितया रामभद्रीटीकया च समलता। न्यायाचार्य काव्यतीर्ण पं० दुण्डिराजशासि. कृतया छात्रोपयुक्तया विषमस्थलटिप्पण्या मुलकारिकार्थेन च सहिता। (म्या वि०१६) ३०- ११० बोगदनम् ( पातअलदर्शनम् ) भगवल्पतमलिरचित, राघवानन्दसरस्वतःकृत- "पाताळरहल्याख्याटिप्पनीयुक्तया द्वादशदर्शनकामनपञ्चाननवाचस्पतिमिनवि- रचितया तत्त्ववैशारया व्याख्यया भूषितेन विज्ञानभिक्षुनिर्मित योगवार्तिक- समुनासितेन मधुपुरीयकापिलमठल्यस्वामिहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीपुस्पा महितेन भगवच्छीकृष्णद्वैपायनव्याखदेवोप-"सण्यप्रवचन भाष्येणोदयोति. वम् , प्रदेशविशेषेषु श्रीमम्माध्यसम्प्रदायाचार्य-दार्शनिकसार्वभौम साहित्य नावाचाय-तरस्त-न्यायरत्न-गोस्वामिदामोदरमालिणा विहितया टिपन्या "पालभागनामिकया भूमिकथा व संघलितम्, एतदीयांशोधनसम्पादन (योगशासविमागे ३) १०५- प्राधिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, पनारस सिटी।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.