Bharti Bhawan Library Allahabad

Muhurtmartandh

PDF Proofread

Front matter

ENER ॥ श्री: ॥ श्रीमत्कौशिककुलालङ्कारश्रीनारायणविरचित- કીસાગરHધીનગર मुहूर्तमार्तण्डः। तत्कृतयैव मार्तण्डवल्लभाख्यया संस्कृतटीकया, श्रीमालि कुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिसुतश्रीमोडरा- मविरचितया मुहूर्तमार्तण्डदर्शिन्याख्यया भाषाटीकया च समेतः। काSHEE -RDoo- स एव क्षेमराज-श्रीकृष्णदासश्रष्टिना मुम्बथ्यां स्वकीये "श्रीवेङ्कटेश्वर" (स्टीम्) मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः। હોવાની સાથીની કામગીરી संवत् १९६७, शके १८३२. अस्य ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादयः सर्वेऽधिकार राजकीयनियमानुसारेण "श्रीवेङ्कटेश्वर" यन्त्रालयाध्यक्षाधीनाः सन्ति । 7 DEO S मुहूर्तमार्तण्डानुक्रमणिका। *.0 *. .. 2000 २८ 2NT . 2M.. ६ विद्यारंभः 28 *... . #. m' ९ 24 विषयः पृष्ठांकाः विषयः पृशंकाः मंगलाचरणम् १ अक्षरारंभः व्रतबंधकाल त्याज्यप्रकरणम् १. शुभे कर्मणित्याज्यम् २७ तत्र गुरुबलाबलविचारः ३ उपग्रहांतर्वर्तिदोषांतरम् गुरोर्वामवेकः व्रतबंधनक्षत्राणि नक्षत्रप्रकरणम् २. लग्नभंगा:..... ३० नक्षत्रदेवताः ३० नक्षत्राणां स्थिरचरादिसंज्ञा ६ केशांतमौजीत्यागयोर्मुहूर्ताः गर्भाधानादिसंस्कारप्रकरणम् ३. शूद्राणां छुरिकाबंधः विवाहप्रकरणं तत्र घटित गुण- दिनरात्रिमुहूर्तानि विचार: प्रथमतौंमासादीनां फलम् वश्यविचारः साधारणलग्नवलम् भयोनिविचारः गर्भाधानमुहूर्तम् १३ वैरविचारः ३४ पुंसवनसीमंतमुहूर्ताः.... राशिनाथा: ३४ जातकर्ममुहूर्तों नामकर्ममुहूर्तश्च... १५ पालकाहणभूम्युपवेशनदुग्धपान- ग्रहवैरावैरम् गणविचारः निष्क्रमणमुहूर्ताः कर्णवेधमुहूर्तः १९ ग्राह्यषट्काष्टकादि..... अन्नप्राशनमुहूर्तः गुरुशुक्रयोरस्तादिविचारो बाल गौतम्यादिदक्षिणे देशे क्षत्रियादी- त्ववृद्धत्वविचारश्च शाखेश नां चान्यवध्या अलाभे गतिः ३७ मौढये निषेधः २१ द्विादशानां शुभत्वम् चौलमुहूर्तः २२ / नृदूरं सापवादम् ३८ वर्णविशेषेण पारविशेषादि २३ संकटे दुष्टकूटादौ दानम् ३८ भौरमुहूर्तस्तनिर्णयश्च २५/ एकनाड्या दानम् 21 *.8 209 २० / नाडीविचारः 2 ३८ 82 . 0.00 300 80 मुहूर्तमार्तण्डानुक्रमणिका। विषयः पृष्ठांकाः विषयः पृष्ठांका वर्णगुणविचारः ३८ विवाहलग्ने इष्टानिष्टग्रहाः तारागुणविचारः ४० कतिचिदोषाणामपवादः खेचरगुणविचार: ... ४० सामान्यदोषापवादः गणगुणविचारः ४० संधिसहितभावसाधनम् ५३ कुटगुणविचारः ४१ सापवादं कर्तरीलक्षणम् नाडीगुणविचारः ४१ कर्तरीभंगः वीणां विवाहकाल..... ४१ पंचकदोषः सापवादः पुंसां विवाहकालः ४१ भवनांशयोः शुद्धिः सापवादा .... दोषांतरम्... ४१ विशेषांतरम् ५८ त्याज्यप्रकरणोक्तस्य विशेषनि उदयास्तशुद्धिः जयः.... ४१/ इष्टकाले होरासाधनम् विवाहनक्षत्राणि ४३ लगेंदोः परमजामित्रग्रहज्ञानार्थ- नन्नक्षत्रवेधः ४३ मुपाय: कर्मविशेषेण वेधनिर्णयः ४३ दृष्टिलक्षणम् ६० वेधभंगः... ४४ होरासाधनम् ४४ हकाण:.... विवाहे दोषांतराणि ४५ त्रिंशदंशः ६१ सूर्यादीनां राशिसंक्रमे त्याज्यघटिका ४५ सूर्यसाधनम् ६२ संधिदोषः ४५ / इष्टकालसाधने विशेषः भद्राविचारः ४५ प्रतिष्ठितायां घटिकायां तद्गमन- गंडांतलक्षणम् फलम चंडायुधविचारः ४७/ गोवूललग्नविचारः ६४ एकार्गलविचारः ४७/ गोधूललग्ने त्याज्यम् वारदोषः.... ४८ विप्रादीनामपि क्वचित्कार्यविशेषण कुलिकादयः गोरजप्रवृत्तिः दुर्मुहूर्ताः.... ४९ उदाहबेदिकालक्षणम्.. मृत्युयोगः ४९ / वधूप्रवेशमुहूर्तः विषवटीविचारः ४९ / प्रथमाषाढादौमादिगृहे वासनिषेधः ६७ ध्रुवांकानां स्पष्टीकरणम् ५० पुनर्भूविवाहः ६८ विषघटीपरिहार ५० | नानाविधशालार्थाः.... . HAPA 100.00 * :08 *.. 800 2:00 9900 2010 ४८ D 000 * ॐ 22 984 0000 . 20 awreyaanvadiaWTANE ६९ Q& ७२ वर्णपरत्वेनभूलवत्वम् ८७ BBet 000 ८७ 900 8 मुहूतमार्तण्डानुक्रमणिका विषयः पृष्ठांकाः विषयः पृष्ठांकाः मंडपोत्थापनात्पूर्वमेककुलजाना गृहप्रकरणम् ६. त्याज्यानि तत्र ग्रामविचारः वज्योतराणि वर्गघटिते काकिणिकाः ८३ स्त्रीरहितानां विधिः ७१ वर्णपरत्वेन भूमेवर्णरसगंधाः विषकन्यालक्षणम् ८५ योगांतरम् । ७२ ब्राह्मणस्य विशेषः मूलजादीनां फलम् ७२ शल्यज्ञानम् तदपवादः ७२ स्थलस्य शुभाशुभज्ञानस्योपायः ऋतुत्रयमध्ये वय॑म् ७३ दिक्साधनम् संकटे प्रवृत्तिः ७३ दिङ्मूढत्वे दोषः यमलयोविशेषः गृहकरणे मासाः प्रत्युद्दाहनिषेधः ७४ उत्तेष्वपि नक्षत्रेषु विशेषः प्रतिकूलनिर्णयः वृषभवास्तुः ८८ संकटे प्रवृत्तिः ७५/ चतुर्धा द्वारनिर्णयः.... अन्येपि शास्त्रार्थाः .... ७६ संक्रातिपरत्वेन मुखनिर्णयः महासंकटे वृद्धिसूतके कर्माहता आयसाधनम् सिंहे गुरौ सति मंगलनिषेधः ९० संकटे प्रवृत्तिः ७७ राशिपरत्वेन मुखनिर्णयः नामराशिजन्मराश्यौनिर्णयः ... ७९ कोणादिविद्धमुखस्य दोषस्तद- वधूवरयोर्मध्ये एकस्य जन्मङ्क्ष ज्ञातं पवादश्च एकस्याज्ञातं तदा ७९ प्रहनक्षत्रानयनं व्ययानयनं च मेलनार्थ नानो नक्षत्रज्ञानम् राशिनिर्णयः अवकहडाचक्र नामाचक्षराभावे अंशसाधनार्थ गृहाणि तन्नामाक्षरसं- विचारः ७९ नामबहुत्वे निर्णयः ७९ नामाक्षरसंख्या जन्मङ्ख्येषुयेषुशस्तंतानि ७९ अंशकसाधनम् ९३ अग्न्याधानप्रकरणम् ५० गुणविचारणावधिः ८१ उपायांतरसूचना 29 ७७ ७७ आयानां शुभत्वम् ७९ সমানীনালী । विषयः 04 0000 143029 "00 स्थलसाधनाय सूत्रमोटनलक्षणम् ९५ अभिजिल्लक्षणं तत्कलंच ९५ अडलविडलयोगों १०७ मूत्रन्यासः ९६ वारशूलादिदोहदः ९७ लमशुद्धिः.. रेखाकरणम् ९७ दिक्पतयः शिलान्यास ९७ दिक्पतौ लालटगत्वे तदिग्गमन- ९८ निधी लालाटलक्षणं च स्तंभप्रतिष्ठा ९८ सूर्यादीनां जन्मनक्षत्रम् गृहोचता १८ वैशियोगस्तत्फलंच मुख्यगृहात्कस्य गृहं कस्यां दिशि यात्रालग्ने इष्टानिष्टानि कर्तव्यम् १०० प्रतिबुधशुकापवादः.. शक्तिभुवोः संकोचे सति कर्तव्यम् ७0 अन्यश्चापवादः आयादीनां व्यवस्था १०१/ आवश्यक प्रवृत्तिः तृणगृहे विशेषः १०१ प्रमाणविधिः गृहमवेशः १०१ यात्रिकस्य नियमा..... अपूर्वादिप्रवेशाः १०२ यात्राया गमनलक्षणम् गृहकृत्यविषये दिनरात्रिविशेषनि शकुनाः र्णयः १०२ अशुभानि कलशवास्तुनक्षत्रशुद्धिः १०२ शकुनांतरम् प्रवेशे लमशुद्धिः १०३ कृत्यविशेषेण शुभाशुभशकुनाः वामसूर्यलक्षणम् १०३ प्रथमेऽपशकुने सति किं कर्तव्यम् ११९ : 0.90 MAR यात्राप्रकरणम् ७. यात्राकालनिर्णयः 22 মিশা ও १०४ राजाभिषेकमुहूर्तः १०४ देवस्थापनमुहूर्तः १०४ | वनपरिधानं तस्य क्षालनमुंदुरादि- भक्षितफलं च १०६ खीविषये विशेषः १२० १०५, पुरुषाणां भूषणधारणे मुहतः ... १२१ योगिनी.... अन्यनिधम् अन्यत्प्रयोजनम् आवश्यके कृत्येपवादः 2000 24 .

महतमार्तण्डानमाणका 20 0.020 6900 30. 00000 280 विषयः पाका पृष्ठांकाः तत्र विशेषः १३१ औषधदाने मुहूर्तः पण्यानां क्रयविक्रययोर्मुहूर्तः १२१ रक्तस्रावनणयोर्विशेष: धनिष्ठापंचकेवयम्... १३२ रोगमुक्तिदिवसाः सेवामुहूर्तः १२२ रोगमुक्तिस्नाने मुहूर्तः संन्यासमुहर्तः १२२ कुसीदव्यवहारे मुहूर्तः कृषिकर्मणि मुहूर्तः पुनव्यग्रहणे मुहूर्तः.. नद्रव्यमासिविचार व्यनिक्षेपश्च १३३ कृषिविषये लांगलचक्रम् बीजवापे मुहूर्तः तृसिंहमंत्रविद्यासाधने मुहूर्तः वृक्षारोपणमुहूर्तः লালমাণ কাজ .. १२४ वापीकूपादीनां मुहूर्तः धान्यच्छेदने मुहूर्तः १३४ राजदर्शनशांतिकपौष्टिकमुहूर्तः मेथिरोपणमहर्तः १२६ दिव्यमुहूर्तः नवान्नकर्म... १२६ शुरुशुक्रयोर्मोडयदोषापवादः नृत्यसंगीतयोरारंभ..... १२६ तीर्थयात्रानिषेधः नानापशूनां कर्म १२७/प्रेतकनिषेधः तत्र वर्ण्यम् तदपवादा शांतिप्रकरणम् ९. अश्वकर्म.... १२७ अनध्यायाः अश्वकर्मणि विशेषः... अनध्यायानां निर्णयः अभ्यंगे निषिद्धकाल: नैमित्तिकानमाया..... मभ्यंगहेतवः अन्येऽनध्यायाः १२८ अभ्यंगनिषिद्धापवादः प्रदोषानध्यायाः तात्कालिका नित्याभ्यंगे विशेष:.... तिलामलकस्नाने निषिद्धतिथयः १२९ अनध्यायापवादः स्त्रीणांबुधादिषु अभ्यंगनिषेधः... १२९ पुत्रवतः सोमवारेभ्यंगनिषेधः पल्लीसरटप्रकरणम् १०. १२९ प्रसूतिकानाने निषिद्धकाल: १२९ पल्लीसरटयोः फलम औषधनिष्पादने मुहूर्तः १३० । पल्लीसरटयोः शांतिः 208 05 RARINA

দুলাঙ্গা কলঙ্কিা ?
028
की
१५३
sapannam Mistinenes hataneruwh
विषयः
पृष्ठांकाः विषयः
पृष्ठांकाः
गोचरप्रकरणम् ११, क्षयमासे जन्ममरणादौमासज्ञा-
ग्रहाणां शुभाशुभस्थान विचार:.... १४६ नम् ..
ग्रहाणां वेधः
१४७/ मलमासः कुत्रकुत्र गण्यते
बेधप्रयोजनम्
१४७ ग्रंथकर्तुर्वर्णनम्
ग्रंथपठने फलं तथा ग्रंथे वृत्तसंख्या १५.३
संक्रातिप्रकरणम् १२.
ग्रंथनिर्माणकाल:
१५४
राशिपरत्वेन पुण्यकाल
१४८
ग्रंथांगीकारे बुधप्रार्थना
१५४
संक्रांतः सदसत्फलम्
१४८
अधिमासक्षयमासयोलक्षणम् ....१४९ भाषाटीकाकृदुपसंहारः
अधिमासक्षयमासयोः कार्याका भाषाटीकाकृतयझेशाष्टकम्
योणि....
१५० भाषाटीकाकृतमातृपंचकम्
इति मुहूर्तमार्तण्डानुक्रमणिका ।

SITA-Traoratorewanies श्रीः अथ मुहूर्तमार्तण्डः। संस्कृतटीका-भपाटीकासमेतः श्रीगणेशाय नमः । आसीद्योधपुरेश्वकर्मनिरतः श्रीमूलचंद्राभिध- स्तत्सनु परयज्ञकर्मनिपुणः श्रीनानुरामाभिधः। तजोहखलुमोडुरामइतिवै श्रीकृष्णभ्रातातथा तेषांपादयुगं प्रणम्य पर मंकुर्किसंदर्शिनीम् ॥ १॥ भा-व्याकरणानभिज्ञपुरुपोंको सहजले मुहूर्त के निश्चयके लिये और विद्यार्थियोंकी प्रार्थनासे योधपुरवासी स्वकर्मरत मूलचंद्रशर्मा के पुत्र उत्तम श्रौतकर्म निपुण नानुरामजीका पुत्र मैं मोडुरामशर्मा श्रीकृष्णका भ्राता पितृपितामहादिगुभलोगोंके पादयुगल को प्रणाम करके मुहुर्तमार्तण्डकी मार्तण्डमदर्शिनी नाम भापाटीकाको करताहूं ॥ १ ॥ मार्तडोऽवतुवाचनःपादेर्जाड्यतमोहरः ॥ वृत्तवद्धततुःसेव्योभीष्टदोविश्वलोचनः॥१॥ अर्थद्वयवाची । तत्रप्रथमंसूर्यपक्षे मार्तडः श्रीसूर्यःनोऽस्माकंवाचमातुरक्षतु किंलक्ष- गोमार्तडः वृत्तबद्धतनुः वृत्तेमंडलेबद्धातनुर्यस्यसतथा । तथाचस्मृतौ “सशंखचक्ररवि- मंडलेस्थितं कुशेशयंकांतमनंतमच्युतम्” इत्यादि । श्रुतिरपि “यएषएतस्मिन्मंडले पुरुषःसोग्निः' इत्यादिः। पुनःकिलक्षणः पादैःकिरण जाड्चतमोहरः जाडयंपातक शीतंवा तमोंधकारस्तद्धरतीतितथा। पुनःकिं० सेव्यासेवितुंयोग्यासेव्यः अभीष्टफलदा- तृत्वात् । पुनः अभीष्टदः सेवितः सन्नभीष्टार्थदायीत्यर्थः । पुनःकथंभूतः विश्वलोचनः विश्वलोच्यतेअनेनेतिविश्वलोचनः "लोकचक्षुहेश्वर " इत्यादित्यहृदयेउक्तत्वात् प्रका- शकत्वात् । अथग्रंथपक्षे मार्तडः मुहूर्तमार्तडः नः वाचम् अवतु किंलक्षणः वृत्तवद्ध- तनुः वृत्तानिमहर्षिणीशार्दूलविक्रीडितानि तैर्निवद्धातनुर्यस्थतथा पुनः० पदिर्जाडयत- मोहम्पादेवृत्तचरणैर्जाड्यंमूर्खत्वंतदेवतमातद्धरतीतितथा पुनः० सेव्यः निरंतरंपठ नीयइत्यर्थः पुनः० अभीष्टदः यथोक्तमुहूर्तव्युत्पत्तिकरणादभीष्टार्थसिद्धिकारीत्यर्थः पुनः० विश्वलोचनःसमयमकाशकत्वात् ॥ १॥ कुवेमुहूर्तमार्तडटीकांमार्तडवल्लभाम् ॥ इयमाकल्पमेतेनदीव्याद्विप्रास्यवेश्मसु ॥२॥ ।

मुहूर्नमार्तण्डः । । सिंदोल्लसितमि वक्तवाश्रीविष्णुधियतिचरान्गुरून्प्रणम्य ॥ बहविबुधमुदेलधुमुहूर्तमार्तण्डसुगममहंतनोमिसिद्ध्यै ॥१॥ इहशालेतावलंबन्धाभिधेयप्रयोजनान्युज्यंते। आब्रह्मादिविनिःसृतमिदं वेदांगमि- तिसंबंधः । उक्तंचनारदमुनिनास्वसंहितायाम "वेदस्यनिर्मलंचक्षुयोतिःशाखमनुत्त मन । अस्यशास्त्रस्यासंबंधो वेदांगमितिधातृतः" इति । अत्राप्युक्तम् “पूर्ववास्यार्थ- मादायग्रंथोचितोलघुः” इति । त्याज्यनक्षत्राधर्तुलनगोचरंगर्भाधानादिसंस्कार विवाहानन्याधानवास्तुयात्रामिश्रानध्यायपल्लीग्रहगोचरसंक्रांतिकथनमभिधेयम् । तथा चनारदः "अभिषेयंचजगतः शुभाशुननिरूपणम्” इति । अस्यप्रयोजनमुहूर्तेनाना कार्यसाधनं अस्यसम्यगज्ञानान्मोशावातिरितिवाकिमेभिरक्तरित्यत्रोच्यते नृणांसंबंधा- भिधेयमयोजनकथनात् शास्त्रेप्रवृत्तिर्जायते उक्तंच "सिद्धिः श्रोतृप्रवृत्तीनांसंबंधकथ- नाधतः । तस्मात्सर्वेपुशाखेषुसंबंधः पूर्वमुच्यते। किमेवात्राभिधेयस्यादितिपृष्टस्तुकेन- चित् । यदिनप्रोच्यतेतस्मैफलंशून्यतुतद्भवेत् । सर्वस्यैव हिशास्त्रस्यकर्मणोवापिकस्य- चित् । यावत्प्रयोजनंनोक्तं तावत्केननगृह्यते" इति । इहशास्त्रेकस्याधिकारशतिप्रोच्य- तद्विजस्यैव वेदांगत्वात् । यतःपडंगोवेदोहिहिजैरेबाध्ययनीयोज्ञातव्यश्च । तथाचोक्तं भास्करीयसिद्धांतशिरोमणी तस्माहिजैरध्ययनीयमेतत्पुण्यरहस्यपरमपवित्रम् ।। योज्योतिषवेत्तिनरम्ससम्यक् धर्मार्थमोशॉल्लभतेयशश्च" इति । शिष्टास्तावच्छास्त्रारंभे सबारम्भाहिदोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः" इति शास्त्रेणसरिंभेष्वंतरायप्राप्तौसत्याम् "धर्मेणपापमपनुदति" इति श्रुतिसिद्धप्रयोजनमास्थाय "स्वस्तिनइंद्रोवृद्धश्रवाः" इति लिंगाच ग्रंथस्यनिष्प्रत्यूहपरिसमाप्तयेमंगलमाचरति तस्मान्माध्यदिनीयोब्राह्मणोनारा- यणोनारायणाचावासमतिज्योति शास्त्रसंहितास्कंधचिकीर्षुरशेषप्रत्यूहोपशांतये अभिम- तदेवतानमस्कारलक्षणमंगलपूर्वकंग्रंथकरणप्रतिज्ञांग्रहर्षिण्याह ॥ सिंदूरोलासितमिति । सिंदुरेणउल्लसितं शोभायमानम् इभेद्रवज्रगजाननम् अंबांसरस्वतीम् श्रीविष्णुप्रसिद्धम् । वियतिचरान ग्रहान् गुरून् निजगुरून शास्त्रोपदेष्टुन् प्रणम्य नमस्कृत्वा अहंनारायणो मुहूर्तमार्तडंनामग्रंथतनोमि विस्तारचामि किमर्थ सिद्धयैकार्यसाधनायपुनः किमर्थम् । विबुधमुदेपंडितहर्षाय। हर्षकारणविशेषणद्वारेणाह । किंलक्षणंमुहूर्तमार्तडम लघुम् अति शयनाल्पम् अल्पेवाभावशंकांविशेषणद्वारापरिहरति पुनः किंलक्षणम् अर्थबहु- लम् अल्पग्रंथबदर्थेदुर्वोपशंकांपरिहरति । पुनः किं० सुगमम् प्रकटार्थमिति ॥ १ ॥ मा०-सिंदूरकी शोभायुक्त गणपतिको तथा सरस्वतीको और विष्णुको और ग्रहों को और गुरुलौगोको प्रणाम करिके नारायण नाम मैं मुहूर्तमार्तण्ड नाम ग्रंथको करताई किस लिये कि कार्यसिद्धिक लिये और पंडितोंके आनंदके लिये, मुहूर्तमार्तण्ड ग्रंथ कैसा है कि अल्प है और अर्थ जिसमें बहुत है और सुगम है ॥ १ ॥ ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमैतः । यामाईकुलिकंदिनद्धिमत्रमंपूर्वदलंपारिविष्टिवैधृतिपातसंक्रमग- गंगंडांतमेकार्गलम् ॥ कृष्णानंगचर्दिनरविशशिकांत्योःसमत्वं खलाहोरांगत्रिदिनाईकेक्षयदिनपित्रोर्जनन्यार्तवम् ॥२॥ अपनानामुहूर्तान्धिचक्षुस्तावच्छुभेकर्मणित्याज्यं त्रिभिः शार्दूलविक्रीडितैराही या- माईमितिायामार्दादिकंशुभेशुभकर्मणिसंत्यानेदित्यंतिमश्लोकेनान्दयः । यामाईकुलिकी वक्ष्यमाणलक्षणौ दिनद्धिर्नाम यत्रतिथिः सूर्योदयालू पष्टियटिकाभवति लेवान्यस्मि- न्दिनेदृश्यतेसादिनद्धिः अवमः प्रसिद्धः पारिवंताग्दलंपरिषयोगस्य पूर्वार्द्धम् विष्टि -- ब्रावक्ष्यमाणा वैधृतियोगः पातोव्यतीपातः संक्रमणसूर्यादीनांराशिसंक्रमणं सर्वेषांग्रहा- गांसंक्रमणेत्याज्यवाटिकाअग्रवक्ष्यमाणाःगंडांतंत्रिविधवक्ष्यमाणम् एकार्गलोवक्ष्यमाणः कृष्णानंगचतुर्दिनकृष्ण त्रयोदश्यादिप्रतिपदंतम् चंद्रस्यक्षीणत्वात्। कैश्चिद्वादश्यादि- सार्द्धदिनपंचकंत्यज्यते कृष्णेचांत्यत्रिकंकैश्चित् तेषुमध्यमोऽयंपक्षोत्रांगीकृतः कृष्णानं- गचतुर्दिनमिति । रविशशिकांत्योः समत्वंसूर्याचंद्रमसोः क्रांतिसाम्यंगणितगम्यम् । तथापितस्यावलोकनकस्मिदिनकर्तव्यमित्यवक्ष्यति । खलाहोरां पापग्रहहोराम् रात्रिदिनाईकोदिनार्द्रराज्यच उक्तंथांतरे मुहूर्त:कालोनिश्सतिमहानिशाचिदिनद- लेयस्मात् । दशपूर्वदशपरास्तस्माद्वानिचपलानि' इति श्यदिनपित्रोः मातापिता चपितरौतयोः पित्रोः क्षयदिनंश्राद्धदिनमित्यर्थः । जनन्यार्तवमातुः रजस्वलात्वम्॥२॥ अब संपूर्ण शुभकर्म में त्याज्यपदार्थाको कहतेहैं भा०-यामार्द्ध और कुलिक आगे कहेंगे-साठघडीकी तिथि । क्षयतिथि-परिषयोगका पूर्वार्द्ध भद्रा आगे कहेंगे-वैधृतियोग-व्यतिपातयोग-संक्रांति । तीन प्रकारका गण्डांत कहेंगे। एकार्गलयोग कहेंगे । कृष्णपक्ष की ये १३ ॥ १४ ॥३०॥ १ तिथियां । सूर्य चंद्रका क्रांतिसाम्य इन क्रांतिको कब देखना सो आगे कहेंगे-पाप ग्रहों की होरा । मध्याह्नके पूर्व परकी दशदश पलों । और आधी रातके पूर्वपरकी दशदशपलो। मातापिताका श्राद्धदिन । और माला रजस्वला होचतो ॥२॥ मासाद्यंजनिसंभवंग्रहणभंचंडायुधंदुःक्षणज्येष्टंपूर्वभवस्यपापयुगि- तैप्याणिविद्धंचभम् ॥ ऊनाख्याधिकमासकौयुतिषुविच्याशूव गंडांतिषुभ्यंका करसर्तुपूर्वघटिकामानांविपाख्याघटीः ॥३॥ मासायमिति । मासाद्यंजनिसंभवम् जनिरुत्पतिस्तत्रभवोयस्य एवंविधमासा- न्यमासप्रभृति जन्ममासजन्मतिथिजन्मनक्षत्रादि ग्रहणमं ग्रहणनक्षत्रम् चंडायुधं वक्ष्य- माणं दुःक्षणोदुर्मुहूतों वक्ष्यमाणः तम् ज्येष्ठं पूर्वभवस्यप्रथम जातापत्यस्यज्येष्ठमासम् पापयुगितैष्याणि पापाःपापग्रहा वक्ष्यमाणास्तेषामन्यतमेनयुकयुक्तम् इतंगतंएण्यार स्थितम् एतानिऋक्षाणिनक्षत्राणिविद्धंभंचविखनक्षत्रं वक्ष्यमाणलक्षणम् ऊनाख्याधिक Shame se मुहर्तमार्तण्ड:-- मासकौक्षयमासाधिमासौवक्ष्यमाणलक्षणौ युतिषु विव्याशवगंडातिषुत्र्यं ३ का ९ यां ५ क ९रसर्नु पूर्ववटिकाः विविष्कभः व्याव्याघातः शुशलः ववजः गंड प्रसिद्धः अतिनतिर्गतः एपुयोगेषुक्रमेणव्यंका करसर्तुसंख्याका पूर्वघटिका प्रथमघटिकाः तद्यथाविष्कंभेतिस्त्रः व्याघातेंकाः नव शूलेअर्थाः पंच वनेअंकाः नव गंडेरसा पद अतिगंडेऋतवः पडिति मानांविषाख्याघटीः भानांअश्विन्यादीनांनक्षत्राणांविषारख्या- वीर्वक्ष्यमाणलक्षणाः॥३॥ भा-और जन्ममास जन्मतिथि जन्मनक्षत्रादिक ग्रहणनक्षत्र चण्डायुध आगे कहेंगे दुट मुहूर्त आगे कहेंगे और प्रथम संतानका ज्येष्ठमास पापग्रहोंको ओ भोग्य ओ युक्त नक्षत्र विद्ध नक्षत्रको आगे कहेंगे-क्षयमास और अधिमास और विष्कम व्याघात शूल वन गण्ट अतिगण्ड इन योगोंके पूर्वको क्रमसे ३।९।५।९।६।६ये घड़ियाँ और अश्वि- न्यादि नक्षत्रांकी विषघटी आगे कहेंगे ॥ ३ ॥ लत्तापंचकपापवर्गमशुभंचंद्रदशारिष्टकंजन्मेशेज्यसितास्तमंगश- शिनो रोद्भवांकर्तरीम्॥ रिष्टगोचरसंभवंग्रहजनिप्रांतोद्भवंसूत- कंदुश्चिह्नानिमनोविभंगमपिचव्याधिशुभेसंत्यजेत् ॥ ४ ॥ लत्तेति । लत्तापंचकपापवर्गएतत्सर्ववक्ष्यमाणं अशुभंचंद्रवक्ष्यमाणगोचरप्रकरणेवेचं दशारिष्टकंजातकशास्त्रगम्यम् जन्मेशेज्यसितास्तं जन्मेशो राशिस्वामी ईज्योगुरुः सितः शुक्रः एषाम्अस्तगमनं रविलुप्तकिरणत्वम् अंगशशिनो क्रूरोद्भवांकर्तरीम् अंगल- नमशशीचंद्रः तयोः कूरोद्भवांदूरग्रहजनितांकर्तरीवक्ष्यमाणलक्षणाम् रिटंगोचरसंभव गोचरेदुष्टग्रहाधिक्यं गोचरंवक्ष्यमाणम् ग्रहजनिप्रांतोद्भवंसूतकम् ग्रहोग्रहणम् जनिर्जन्म प्रांतो मरणम् एभ्य उद्भूतंसूतकम् ग्रहणसूतके जन्मसूतकं मृतसूतकमिति तेषुग्रहण- सूतकं वक्ष्यमाणम् दुश्चिहानिकार्यारंभसमयेक्षुतदुर्वचन श्रवणादीनि मनोविभंगमंत:- करणस्य अमवर्तनंव्याधिवरः तमपि “रोगः पाप्माज्वरोव्याधिर्विकारोदुःखमा- मयः” इतिवाग्भटः । ज्वरितस्थमंगलंनकुर्यादित्यर्थः । तथाचोक्तंज्योतिःप्रकाशे "जन्माधिपक्लिमेशचंद्रभार्गवमंत्रिणाम् । विरश्मित्वंजन्ममासोजन्मभंजन्मवासरः ॥ दुनिमित्तंमनोभंगः क्षयमासाधिमासको । मृतजातकयोश्चैवसूतकंग्रहणस्यच । ज्वरो त्यत्तिरजोमातुः पित्रोक्षयदि तथा । गंडांतत्रितयंकालः संधिर्भस्यतिथेस्तनोः । क्रांतिपातोव्यतीपातोवैधृतिः परिघार्धकम्।भानोः संक्रांतिभोगश्चकुलिकश्चार्द्धयामकः। कोर्मुक्तंयुतंभोग्यंसराहुशिखिधूमितम् । धिष्ण्यंग्रहणगंपापविद्धंसौम्यैश्चपादतः । विष्टिः कृतलग्गलग्नेशोरिपुमृत्युगः । जन्मतोदुःस्थितश्चंद्रोलग्नस्थोनिधनोपगः । जन्मभान्ज- बालबाजलग्नलग्नांशकाष्टमौ । पापयोर्मध्यगंलग्नंक्षीणेदुःकुनवांशकः । क्रूरवारेपापहो- रादुष्टयोगाग्रहोद्भवाः । तिथिवृद्धिः क्षयोभानांनाडिकाविषसंज्ञिताः । एतेदोषाः समा- ।

ख्याता शुभकर्मणिहिताः । दशारिष्टोद्भवाश्चान्येगोचरोत्यास्तथापरे । लौकार्गलचं" संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । डायकालवेलाचपंचकम् । मृत्युयोगोपग्रहाद्याः स्वग्वेदेशेतुनिंदिताः" इति !! ४ ॥ भा०-पापवर्गको आगे कहेंगे । अशुभ चंद्र वक्ष्यमाण। लग्न चंद्रमाकी कर्तरी कर नहोले हुई भई वक्ष्यमाणगोचर में दुष्टाहाकी आधिक्यता ग्रहण लतक जन्मजूतक मृतम- तक । कार्यके प्रारंभमें दुष्टचिह्न जैसे छिका आदिक । जिसको अंत:करण नहीं चाहै सो और ज्वर । यह पूर्वोक्त सकल शुभकर्मोमें नहीं लेना ॥४॥ नोकुर्याइविभादगेंद्रधृतितोयुग्मेषुपंचाशयोःस्वर्गात्पंचसुशोभ- नानितनुयादेपूप्रशस्त्रादिकम् ॥ मासायनवारयोगतिथिभा- दीनांचसिद्धाभिधाज्ञातव्याःपुनरुक्तिरस्तिकुहचित्सातत्स्मृति- प्राप्तये ॥५॥ इति श्रीमदनंताख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रनारायणवि- रचिते मुहूर्तमातण्डे त्याज्यप्रकरणम् ॥३॥ अयोपग्रहांततिदोषांतरंवृत्तानाह । नोकुर्यादिति । रविभाव सूर्याधिष्ठितनक्ष- त्रात् अगेंद्रधृतिमितानियानिनक्षत्राणितेभ्योयुग्मेषु । एतदुक्तंभवति । सप्तमाष्टमयोः चतुर्दशपंचदशयोः अष्टादशैकोनविंशयोरिति तथापंचाशयोः रविनक्षत्रात पंचमद शमयोः तथास्वर्गात्पंचसुएकविंशात्पंचसुनक्षत्रेषु २२२२।२३।२४।२५ शोभनानिक- र्माणिनोकुर्यात एषुउग्रशस्वघातादिकंतनुयात् विस्तारयेत् कुर्यादित्यर्थः । उक्तंच- विद्युत्पंचमभक्षितेश्वचलनस्यात्सप्तमेसूर्यभाच्छूलश्चाष्टमभेशनिश्चदशमेकेतुस्तथाष्टाद- शे । दंडः पंचदशेचतुर्दशइहप्रोक्तोनिपातोबुधैरुल्काकालविदांगणैर्निगदिताचैकोनर्वि- शेर्कभात्" इति । दैवज्ञवल्लभेपि “क्रमशोमोहनिर्धातभूकंपावज्रएवच । परिवेषश्च विज्ञेयानक्षत्रादेकविंशतः । एतेष्विदुसमेतेषुकुर्यात्कर्मनशोभनम् । दहनास्त्रविषैः सा- व्यंयत्तसिद्धिमुपैतिच"इति अन्यानपिदोषानग्रेप्रसंगतोवक्ष्यामि । अथास्मिन्ग्रंथमामा- दीनांसंज्ञालोकसिद्धाज्ञेयाइति । तथापुनरुक्तिनिर्दूषणंवृत्तानाह । मासायनेति । मासाश्चैत्रादयः ऋतवोवसंतादयः अयनेदक्षिणोत्तरे वाराः सूर्यादयः योगाः विष्कंभा- दयः तिथयः प्रतिपदादयः भान्यश्चिन्यादीनि इत्यादीनांकरणराशिभावादीनांसिद्धा- भिवाः शास्त्रांतरसिद्धाः संज्ञा ज्ञातव्याः। तथाइहास्मिन्थेकुहचित् कुत्रचित्त पुनरु- क्तिर्वततेसातस्यदूरांतरितस्य स्मृतिप्राप्तये स्मरणायेतिनदोषः । इतिस्वोक्तमुहूर्तमार्तडटीकायांमार्तडवल्लभायांत्याज्यप्रकरणम् ॥ १॥ भा--नर्यके नक्षत्रसे ७ ॥ ८॥ १४॥ १५॥ १८ ॥१९॥५॥१०॥ २॥ २२ । २३ । २४२५ इतने नक्षत्रों में शुभ कर्म नहीं करना !! और शस्त्रधातादिक करना ॥ और मास ऋतु अयन योग तिथि नक्षत्रादिकोंकी संज्ञा दूसरे ग्रंथोंसे समझनी चाहिये । और इस शास्त्रमें कहके फेर- कहै तो पुनरुक्ति दोष नहीं समझना क्योंकि प्रथम दूरकहा जिसकी स्मृति के लिये पीछा कतह ।।५।। इति श्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्वास्ययाजिपुत्रमोडुरामविर- चितायांमुहूर्तमार्तण्डदर्शिन्यां त्याज्यप्रकरणम् ।। १ ।।.

EeKP मुहूर्नमाण्ड:- भेशादवयमाग्निकंदुगिरिशाः प्रोक्काअदित्यंगिराःसाकव्यभु- जोभगोर्यमग्वीत्वष्टासमीरःक्रमाताइंद्रामीत्वथमित्रइंद्रनिर्ऋति- नीरंचविश्वविधिवैकुंठोवसुपाश्यजैकचरणाहिर्बुध्ययूषाभिधाः ॥ अथसाधारणनक्षत्रप्रकरणविवक्षुरादौनक्षत्रदेवताः वृत्तेनैकेनाह । अस्मिन्प्रकरणे सर्वाणिशालविक्रीडितानि । मेशाइति । अश्विन्याः सकाशातक्रमेणभेशाबुधैः प्रोक्ता इत्यन्वयः । भानांनक्षत्राणामीशाः स्वामिनः दस्रौ अश्विन्याः यमोभरण्याः अग्निः कृत्तिकायाः कोब्रह्मारोहिण्या इंदु गस्य गिरिशोमहादेवः आर्द्रायाः अदितिः पुनर्व- सोः अंगिराः गुरुः पुष्यस्य पन्नगाः रूपीः आश्लेषायाः कव्यभुजः पितरः मघाया: भगः पूर्वाफाल्गुन्याः अर्थमा उत्तराफाल्गुन्या: रविर्हस्तस्य त्वष्टाचित्रायाः समीरण वायुः सात्याः इंद्राग्निदेवताद्वयं विशाखायाः मित्रोअनुराधायाः इंद्रोज्येष्ठायाः निड- तिः राक्षसोमूलस्य नीरंजलंपूर्वाषाढायाः विश्वेउत्तराषाढायाः विधिब्रह्माभिजित वैकुंठो विष्णुः श्रवणस्य वसवोधनिष्ठायाः पाशीवरुणः शततारकायाः अजैकचरणः पूर्वाभाद्र- पदायाः अहिर्बुभ्यउत्तराभाद्रपदायाः पूषारेवत्याः । देवताप्रयोजननक्षत्रज्ञानार्थशांति- कादौयजनार्थच ॥ १॥ अब नक्षत्रोंके देवताओंको कहते हैं- भा-दल अश्विनीका स्वामी हैभरणीका यम स्वामी है कृत्तिकाका स्वामी: अग्नि है ऐ- सेही रोहिणीका ब्रह्मा । मृगशीर्षका चंद्रमा आद्रीका महादेव पुनर्वसुका आइति । पुष्यका गुरु-आलेपाका सर्प । माका पितृ । पूर्वाफाल्गुनीका भग । उत्तराफाल्गुनीका अर्यमा । ह. स्तका सूर्य चित्राका त्वष्टा । स्वातिका वायु । विशाखाका इंद्र और अग्नि दो देवता हैं। अनुराधाका मित्र ज्येष्टाका इंद्र ! मूलका राक्षस । पूर्वाषाढाका जल । उत्तराषाढाका विश्वेदे- वता । अभिजितका ब्रह्मा । श्रवणका विष्णु । धनिष्टाका वसु । शतभिषाकावरुण ! पूर्वाभाद्र- पदाका अजैकचरण । उत्तराभाद्रपदाका अहिर्बुध्न्य । रेवतीका पूषा देवता है ॥ १ ॥ ब्राह्मव्युत्तरयुग्ध्रुवंस्थिरमथोपूर्वामघायाम्यभंकरोगंश्रवणत्रयादि- तियुतास्वातीचराख्याचला।दखाकाभिजिदीज्यमंलघुतथाशि- पंचमैत्रांतिमेंदुत्वाष्टंमृदुमैत्रमग्निभविशेमिश्रेचसाधारणे ॥२॥ अथनक्षत्राणांस्थिरचरादिसंज्ञामाहाब्राझरोहिणी, किंलक्षणम्ञाझंत्र्युत्तरयुकृति- सृणामुत्तराणांसमाहारस्युत्तरम् तेनयुक्युक्ताम् ध्रुवस्थिरमिति दयभिधानंमुनींद्रैः स्मृत- मित्यन्वयः । अथोपूर्वामघायाम्यभंपूर्वात्रयमयाभरणीतिपंचकम् क्रूरोक्रूरमुग्रंचोक्तम्। अवणत्रयादितियुतास्वाती श्रवणधनिष्ठाशततारकाः अदितिः पुनर्वसुः एभिः सहिता साती चराख्याचलाचोक्ता । श्रवणत्रयादिपंचकंचराख्यंचलंप्रोक्तमित्यर्थः । दुखार्का ava

संस्कृतटीका-भापाटीकासमेतः ।
भिजिदीज्यभं दम्रो अश्विनी अकाहस्तः अभिजिवक्ष्यमाणलक्षणः ईज्योगुरुस्तल्य
भंपुष्यइतिचतुष्टयं लघुतथाक्षिमंत्रोक्तम् । मैत्रांतिमन्दुत्वाइम मैत्रमनुराधा अंतिदेवली
इंदुर्मुगः त्वाएं चित्रा एतचतुष्टयं मृदु तथा मंत्रोक्तम् अग्निभविशे अग्निभंकलिका
विशा विशाखा एले दे मिश्रे साधारणपोते ॥ २ ॥
अब डेट श्लोक नक्षत्रों की स्थिर चरादि संज्ञा कहते हैं-
-रोहिणी-तीनों उत्तरा इन नक्षत्रों की धुन और स्थिर संज्ञा है। और तीन पूर्वा
मघा-भरगो-इन्होंकी उप्र-कर संज्ञा है ।। अवग-धनिटा-दातभिषा--पुनर्वसु-स्वाती बन्द कर
चर और चल संज्ञा है ॥ अश्विनी-हस्त- अभिजिन पुष्य इन्दोकी लघु और क्षिा संज्ञा है ?
अनुराधा रेवती--मृगशिर--चित्रा--इन्होंकी मृदु और क्षेत्र संज्ञा है ।। कृत्तिका-विशाखा-इन्हीकी
निष और साधारण संज्ञाह।।२।।
मूलाहींशिवंचदारुणमदरतीक्ष्णमुनोः स्मृतंसंज्ञातुल्यमिवार--
रंतिसुधियःकार्यहिसंलिद्धये ॥ सूर्यायाःस्थिरचंचलोमिलिताः
क्षिप्रोमृदुदारुणःक्षीणेयमारराशिखिन-पापायुधस्तैर्युतः।।३।।
मूलप्रसिद्धम् अहिराश्लेश इंद्रज्येष्ठा शिवः आर्दा एतच्चतुष्टयं दारुणम् अदः इक
तीक्ष्णंप्रोक्तम् । इहएषुध्रुवादिसंज्ञेषु नक्षत्रेषु संज्ञातुल्यं कार्य मुधियः पंडिताः आच-
रंति । किमर्थ संसिद्धये । एतदुक्तं भवति-स्थिरनक्षत्रेस्थिरस्तंभंप्रतिष्ठादिकम् चरे
चरमित्यादिकुर्वतीतिस्पष्टम । असमानार्थसंज्ञायकरणकवित्वबंधनार्थम् । अत्रप्रसंग
नसूर्यादीनामपिस्थिरादिसंज्ञासीन्यपापत्वंच वृत्तानाह । सूर्याद्याइत्यादि । सूर्यः
स्थिरः चंद्रश्चंचल: भौमः उग्रः बुधः मिलितो मिश्नः गुरुः क्षिप्रा शुकोन्दुः शनि -
रुणः । अथपापतीम्यान् ग्रहानाह ! श्रीगोति । क्षीणदुःकृष्णाटम्यूप्रतिपत्पर्यती-
णः अर्कः सूर्यः यमः शनिः आरो भौनः राहुः प्रसिद्धः शिसी केतुः एतेक्षीणदादयः
पापाः क्रूराः तैः पापैर्युतो बुधः पापास्यात् । उक्तंचजातकोत्तमे "क्षीणदाकिनी-
माः स्युः पापाः सौम्योपितद्युतः । राहुकेतू पापतरौ पापः पापयुतस्तथा ।" इति ।
अर्थादन्येसौम्याः एषांप्रयोजनम् तौम्यकर्मसाधने ॥ ३॥
भा०-मूल-आनषा-ज्येष्ठा-आ-इन्होंकी दारुण और तीक्ष्ण संज्ञा है-इसमें तज्ञा तुल्य
कार्य करना । जैसे स्थिर नक्षत्रों में स्तंभ प्रतिष्ठादिस्थिर करना । सूर्य स्थिर नह है । और इंद्रमा
चल है । भौमान है। बुध मिश्र है । गुरु क्षिप्र है । शुक्र मृदु है। शनि दारुण है । कृष्णाय -
क्षकी आठमसे शुक्लपक्षकी एकमतकका चंद्रमा क्षीगचंद्रमा होताहै सो यह क्षीणचंद्रमा-सूर्य-
शनि-मंगल-राहु-केतु-ये पाप ग्रह हैं। और बुध पापग्रहोंसे संयुक्त होय तो बुधभी पापहीन्छ ।
शुक्र-गुरु-बुध-चंद्रमा-ये सौम्य ग्रह हैं । इनका प्रयोजन यह है कि क्रूरकर्म में क्रूर ग्रह लेना ।
और सौम्यग्रहोंक दिन सौम्पकर्म करना ॥ ३॥

are IMAGES Ingsirtage SERRYPanaMEETIMerest युएर्तमार्तण्ड:- स्युःशिवलार्पमित्रपित स्वम्युविभिजिकद्राग्निनि- शाचराअपिजलाधीशोर्यमाख्योभगः।।रास्युःस्मरहात्रयोज- वरणात्पंचाथितोथोदिति बोविष्णुरिनास्त्रयस्तिथिलवाकरें- पुभोक्तंस्कृतम् ॥ ४॥ अयमसंगेननक्षत्रतमाननाथान्न दिनरानिमुहूर्तान्नक्षत्रोक्त कार्यसाधकान्वृत्तेनेकेनाह । एनेहो दिवसस्यतिथि १५ लयाः पंचदशांशाः मुहूर्ताः शिवादयः स्युः प्रथमः शिवः छितीयः सर्पः तृतीयोमित्रः चतुर्थः पिता पंचमोवसुः पठाबु सप्तमोविश्वे अष्टमोभि- जिन नबमोब्रह्मा दशमइंद्रः एकादशइंद्राग्नीद्वादशोनिशाचरः त्रयोदशोजलाधीशोद- सवा चतुर्दशभर्यमाख्यः पंचदशोभगः । अथराः प्रथमः स्मरहाशिवः अजचरणा- अयः अजवरणाविन्यपूपाद्धाः क्रमेणद्वितीयोजचरणः तृतीयोहिर्बुदयः चतुर्थः पूषा । पंचाचितइति । अश्वितः पंच दस्त्रयमानिकेंदवः पंचमोदरः षष्ठोयमः सप्तमोग्निः अष्ट- मः कः ब्रह्मा नवमः इंदुः अथोदितिर्दशमः एकादशोजीवः दादशोविष्णुः इनान्त्रयः रवित्वष्टानिलाः त्रयोदशोरविः चतुर्दशस्त्वष्टा पंचदशोनिलः वायुः । प्रयोजनमाह । कमैमोक्तस्मृतम् एषुमुहूर्तेषु भोक्तंनक्षत्रोक्तं कर्मस्मृतम् मुद्रिरित्यध्याहारः । एत- दुक्तंभवति । शिवमुहूर्ते आनिक्षत्रोक्तं सापमुहूर्ते आश्लेषोत्तम मित्रमुहूर्ते अनुराधोक्तं कर्मकुर्यादित्यादि । तदुक्तंरत्नमालायाम् "यस्मिन्धिण्ययनकोपदिष्टंतदेवत्येतन्मु- हृषिकार्यम्" इति लोकेहिस्वामिशब्दसेवकेमयुजानादृश्यते । अतोदेवताशब्दस्तन्न- भनतिथ्यादिषुस्मयते तथाविधवृद्धप्रयोगदर्शनाच “नागोबादशनाडीभिर्दिक्पंचदशभि- स्तथा। भूतोष्टादशनाडीभिर्दूषयत्युत्तरांतिथिम्" इति । नागः पंचमी दिग्दशमी भू- नश्चतुर्दशीतिवत् ॥४॥ इतिस्वोक्तमुहूर्तमार्तण्डटीकायांनक्षत्रप्रकरणम् ॥ २ ॥ अब दिनरातके मुहूतौंको कहते हैं- मा:-दिनमानके पंद्रहवें भागका नाम मुहूर्त है । ऐसे प्रथम मुहूर्तका नाम शिव है । और द्वितीयका सर्प तुः मित्र । चौथा पिता। पांचमा वसु । छठा अंबु । सातवाँ निन्छ । आठवाँ अभिजित् । नवमा ब्रह्मादिशमा इंद्रा ग्यारवाँ इंदाग्नी । बारहवाँ निशाचर । तेरहवाँ जलाधीश । चौदहवा अर्थमा || पंद्रहवाँ भग ॥१५॥ ये.दिनके मुहूर्त है एसेहो क्रमसे ये रात्रिके है । शिव १ अजचरण २ अहिंबुन्य ३ पूषा ४ दल ५ यम ६ अग्नि ७ ब्रह्मा ८ चंद्र ९ अदिति १० गुरु११ विष्णु १२ सूर्य १३ त्वष्टा १४ वायु १५ इन मुहूर्तों में नक्षत्रोक्तकर्म करना जैसे आनक्षत्रका कर्म शिवमुहूर्तमें करना ॥ ४ ॥ इति श्री श्रीमालिकुलोचनानुरामाख्यचातुमास्ययाजिपुत्रमोडुरामविरचितायां- मुहूर्तमार्तण्डदर्शिन्यां नक्षत्रप्रकरणम् ॥ २ ॥ ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । आचापौपशुकोजमधुशुचिनभस्याः कुयुक्पापवारारितामार्ग- पष्टया परगृहकुपदेरात्रिसंध्यापराहाः ॥ मिश्रोग्रामूलतीक्ष्णं विवरमनरुणाल्पाधिकालंगराष्टोत्पातःपापस्यलयनसदरूणजर- नीलचित्रांबरंच ॥१॥ अथगर्भावानादिसंस्कारप्रकरणविवक्षुस्तावदर्भाधानस्यऋतुसंबंधात् प्रथम फलंबन्ध- राहनेनाह। आधाविति । तत्रादौमासफलमाहाआद्यौप्रथमतीपौषशुक्रो मधुशुचिन- मस्याः संतोनस्युरित्यन्वयः । विभक्तिविपरिणामः । पौषः प्रसिद्धः शुक्रोज्येष्टः ऊर्जः कार्तिकामधुश्चैत्रः शुचिराषाढः नभस्योभाद्रपदः एतेषण्मासाः नशुभाइत्यर्थः । अर्था- दन्येशुभाः तदुक्तंज्योतिनिबंधे प्रथमतीमधौनारीविधवाभवतिध्रुवस् । वैशाखेधना. बाढवाज्येष्ठेरोगान्धिताभवेत् ॥ आपाडेचस्मृतापत्याश्रावणेचधनान्विता । भाद्रपदेदुर्भ- गाचआश्विनेचतपस्विनी ॥ ऊर्जेलायुष्मतीनारीमार्गशीर्षवहुप्रजा। पौषेतुपुंश्चलीनारी मावेपुत्रसुखान्विता । फाल्गुनेश्रीमतीसाध्वीक्रमान्नासफलस्मृतम्" इति । योगफल- माह ! कुयुगिति । कुयोगोविष्कंभादिकः योगेपुनवयोगाः दुष्टाः संति विष्भातिगंड- व्यायातवजव्यतीपातपरिववैधृतयः एतेयोगानशुभाइत्यर्थः। अर्यादन्येशुभाः। तदुक्तं आद्यौदुर्भगानारीविष्कभेचेद्रजस्वला । वंध्याचैवातिगंडेचशूलेशलवतीभवेत् ।। गंडेचपुंश्चलीनारीव्याघातेचात्मघातिनी । बत्रेचस्वरिणीप्रोक्तापातेचपतिवातिनी ।। परिघमृतवंध्याचवैधृतोपतिमारिणी । शेपाःशुभावहाचोगायथानामफलमदाः" इति । वारफलमाह । पापवाराइति । क्षीणेहर्कयमाराः पापाः तेषांवारानशुभाः अर्थादन्ये शुभाः। उक्तंचकारिकायाम् "आदित्येविधवानारीसोमेचैवमृतप्रजा । अंगारेस्वसह- श्रीचबुधेकन्यामसूभवेत् ॥ पुत्रिणीगुरुवारेचकन्यापुत्रवतीभृगौ । शनौतुपुंश्चलीनारी प्रथमतौविदुर्बुधाः" इति । तथाचनारदः "रोगीपतिव्रतादुःखीपुत्रिणीभोगभागिनी। पतिप्रियाक्लेशभागीसूर्यवारादिषुकमात्" इति । कारिकावचनेसोमवारफलंमृतप्रजेति । नारदवचनेपतिव्रतेति । एवंद्वयोर्विरोधेमृतप्रजेतिकृष्णपक्षेसोमवारविषयम् । पतिव्रतेति शुक्लपक्षीयसोमविषयमितिव्यवस्थापनीयम् । अतोमातडवचनंपापकाराइत्येतदतिप्रश- स्तम् । तिथिकलमाह । रिक्तामाष्टिषष्टयइति । रिक्ताचतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः अमा अमावास्याअोंद्वादशी द्वादश्या स्वामीअर्कः। अथवा अर्कसंख्यापिद्धादशवाचकसं- ख्ययापिद्वादशीभवति। तिथिदेवतापिरत्नमालायाम्"तिथिपाश्चतुर्मुख विधानृविष्णवः" इत्यादयः । अष्ट अष्टमी षष्ठी प्रसिद्धा एताः सप्ततिथयः न शुभाः अर्थादन्याः शुभाः। उक्तंच “आद्यौसुभगानारीप्रतिपत्सुरजस्वला । द्वितीयायांभाग्यवतीतृतीयायांसुता- न्विता ॥ चतुयाविधवानारीपंचम्यांधनदायिनी । षष्ट्यांचक्लेशभाइनारीसप्तम्यांधन- वधिनी । अष्टम्यांराक्षसीनारीनवम्यांपापवर्धिनी । दशम्यांप्रीतिकृन्नारीएकादश्यांच- तान्विता ॥ द्वादश्यांदुर्भगानारीत्रयोदश्यांहिरण्यदा। चतुर्दश्यांपुंश्चलीस्यात्पौर्णमास्या - .. मुहूर्तमाण्ड:- सुत्रिणी। यदिभदान जायेतदस्यिाचारिकाध्रुवन्” इति । स्थानफलमाह परगृहकु- पति । यरगृहभागृहाइन्यत् कुपदंकुत्सितस्थानम् एतेउभेनियेअर्थादन्यच्छुभम्। उक्तं च "देवस्थानेधितस्थानेनियस्थानेन्यवेश्मनि। पुष्पवत्या फलंनस्यान्मार्गेचांडालवेश्म- नि" इति । देवस्थानंदेवालयम् पितृस्था स्मशानम् निंद्यस्थानंकुत्सितस्थानम् अन्य वेदमनबहादन्यगृहम् । अन्यत्सुगमम् । नन्वत्रश्लोशेबहूक्तम् । अत्रकथंपरगृहकुपदइ- त्येवोक्तम् । सत्यम् । यत्स्थानव्य मुक्तं तस्मिन्नेवसर्वश्लोकोक्तमधितिष्ठति । तद्यथा । देव- स्थानान्यवेशनचांडालश्मेतिपत्रयम् परगृहइत्येतस्मिन्पदेधितिष्ठति । अन्यच्छलोको. तनकुपवर्तते । नमुमार्गः जयंकुपदोस्ति सतुकुत्सितोनभवति। अस्तिमागैपिदुष्टत्वंसर्व- जनसंचाराधर्मशास्त्रप्रसिद्धं तर्हिपूर्वश्लोकोक्तबहुभाषणं व्यर्थस्यात् । मैवम् । तदुक्तंबहुभा- पणत्वनधिकाधिकदोषविवक्षयोक्तमितिनदोषः। वेलाकलमाह-रात्रिसंध्यापराह्नइति । रात्रिः प्रसिद्धा संध्ये द्वे अपराहस्त्रेधाविभक्तस्याहस्तृतीयोभागः एतेचत्वारः कालान शुभाः अर्शदन्यौपूर्वाहमध्याद्रौशुभौ । उक्तंच "पुत्रिणीसुभगापुण्यापूर्वाह्वयारजस्वला मध्यालेतु शुभप्रावि स्वैरिणीचापराहके ॥ संध्ययोरुभयोर्वेश्यानिशायांविधवातथा ? इति । नक्षत्रफलमाह । मिश्रोग्रामूलतीक्ष्णमिति । मिश्रेकृत्तिकाविशाखेउग्राणिपूर्वा- त्यभरणीमवाः अमूलतीक्ष्णानिमूलरहिततीक्ष्णानि आश्लेषाज्येष्ठा इत्येतन्नक्षत्रदशकं नशुभम् । अर्यादन्यानिशुभानि । तदुक्तंनारदीयसंहितायाम् "श्रीयुतासुभगापुत्रवती सौख्यान्वितास्विरा । कुलाधिकामानवतीचाश्चिन्यांप्रथमार्तवा ॥ १॥ दुःशीलास्वै. रिणीस्वस्यगर्भपातनतत्परा । परप्रेष्याकाकांध्याभरण्यांप्रथमार्तवा ॥२॥ अनर्था पुंश्चलीवंध्यागर्भपातनतत्परा । प्रेष्यामृतप्रजावापिवादिभेप्र० ॥ ३ ॥ सुशीलासुप्रजा मान्यापतिभक्ताहव्रता । गृहार्चनरतानित्यंधातृभेप्र० ॥ ४ ॥ गुणान्विताधर्मरता नारीसर्वसहासती । पतिप्रियासुताढयाचचंद्रभेप्र० ॥५॥ कुलटादुर्भगाकष्टामृत. पुत्राखलाजडा । दुष्टावतपरिभ्रष्टारौद्रभेप्र० ॥६॥ पतिभक्तापुत्रवतीवरसंतानमोदिनी। कुलाचारानुरक्ताड्यादितिभेग० ॥ ७॥ पतिप्रियापुत्रवतीनानाभोगवतीशुभा। स्वक- मनिरतादशातिथ्यभेप्र० ॥ ८॥ परभर्तृरताप्रेष्याकोपिनीनिवृगालसा । मृपावागीश- दुपुत्राभौजगेन ॥ ९॥ निर्देष्यारोगसंयुक्तासर्वदारतिलोलुपा । पितृवेश्मरतामान्या पितृभेप्र० ॥ १०॥ परकार्यरतादीनादुष्पुत्राक्लेशभागिनी। मलिनाकर्कशाक्रुद्धाभाग्य- क्षेप्र०॥१॥प्रजावतीधर्मरतानिरामित्रपूजिता । सतीमातृगृहासत्ताअर्यम:रजस्वला ॥१२॥निष्याभूरिविभवापुत्राढ्याभोगभोगिनी । प्रधानादानकुशलाहस्तक्षेप्रथमार्तवा ॥१३॥ चित्रकर्मामोगिनीचकुशलाकयविक्रये । विकीर्णकामालक्ष्णाढ्यात्वाष्ट्रभे प्र० ॥१४॥बहुवित्तवतीभीरु कुशलाशिल्पकर्मणिापुत्रपौत्रपतीसाध्वीवायुभेप्रथमार्तवा१५॥ नीचकर्मरतादुष्टापानासक्तापराप्रिया।विपुत्रामलिनाक्रुद्धादिदैवेप्र०॥१६॥स्वामिपक्षार्चि- तास्वस्यगुणैसम्यग्विभूषिता । नुपुत्रासुभगाकांतामित्रभेप्रथमार्तवा ॥ १७ ॥ दुश्च- रित्ररताक्लेशिन्यनाश्चलीव्यमुः । दुःसंतानवतीज्येष्ठानक्षत्रेपथ० ॥ १८ ॥ संतानार्थ- संस्कृतटीका-भावाटीकासमेतः। गुण पर्युतान्यनामोचनी । स्वकर्मनिग्लानित्यंचल क्षेत्र ॥१९॥प्रच्छन्नपादानुष्टु त्रामाणिहिसनतपणा अजन्व्यसनालकातायभत्र॥२०॥ कार्याकार्यकुशलालवाय- मांनुवतिनी । गुणामयाभाग्यवतीविश्वभेन०॥२१॥पुत्रपौत्रान्धिताभोगधनधान्यवतीस- ती । कालानुमोदिनीमान्याविष्णुभेम॥२२॥ धनधान्यवतीभोगपुत्रपौत्रसमन्विता: स्वकमनिरतासावीवसुभेप्रथमा०॥२३॥बहुपुत्राधनवतीस्वकर्मनिरलासती ।कुलानुमो- दिनीमान्यावारुणम ॥२४॥बंधकीबंधुविद्वेष्यानित्यंदुष्टरताखला । शिल्पकार्यपुकुश- लाजांनिभषयमा०॥२७॥आयात्रवामान्यामसभापतिप्रियाबंधुपूज्याधर्मवत्या हिर्बुप्रथ ॥२६॥डवताधर्मवतीपुत्रलोख्यार्थिसंयुता । विख्यातागुणसंपन्नापाच्या भेषवमातवा ॥२७॥ अथ संधिफलमाह । विवरमिति । तिथिमादीनांविधिःनशु. भन् ! उक्तंच "दुभंगासर्वसंधिषु' इति । रक्तफलमाह । अनरुणाल्पाविनाशामिति । अरुणादन्यत् अननणम् अनरुणंच अल्पंच अधिकंच अजरुणाल्पाधिळतञ्चतत् अन्नंच अनरुणाल्पाधिकाचनसत्त्यात अनरुणं नाम यत्सुरंगम् आरतनभवति अनरक्त अन्यत्सुगमम् अर्यादन्यच्छुभम्।उक्तंच"प्रथमफलंबीणामुच्यतेरजसोधु- ना। सुभगापुत्रसंयुक्ता शुलवणेतथातवे ।। शशशोणितसंकाशे यहाऽलतकनिमे । पुत्रकन्याप्रसूतिःस्यान्नीलेतुस्यान्मृतप्रजा ॥ करेब्रियतेसाच पिंगलेचमृतमजा! क. गेतुविधवानारी रजस्येवंविनिदिशेत् । शोणितबिंदुमात्रेतुबैरिणीचारपशोणिता । व- रामध्यखवास्यातुदुर्भगाबहुशोणिता" इति। अंथांतरेप्युक्तं रक्तरक्तभवेन्पुत्र - ठणेचमृतपुत्रका । पिच्छलाभेभवेद्वन्ध्याकाकवन्ध्याचपांडुरे ॥ पीतेचस्वैरिणीप्रोक्ता सुभगागुंजवर्णके । सिंदूरामेभवेत्कन्यारजःोगितलक्षणम्" इति । करणकलमाइ । गराष्टेति । गरात अष्टगराष्टगराधष्टकरणानिबवपर्यतानिनसंति न शुभानिस्युः अर्थाद- न्यानिशुभानि । उक्तंच "बवेपुष्पवतीनारीवन्ध्यावाविधवाभवेत् । बालवेपुत्रिणीनारी कौलवेमंदाभवेत् ॥ तैतिलेसम्मतवतीगरेनारीविनश्यति । नष्टप्रजावणिक्संज्ञेविटयां बंध्यावनोज्झिता ॥ शकुनौचचतुष्पाद नारीवैधव्यमाप्नुयात् । नागेनरमलेरामाकिस्तु- अविधदाभवेत्" इति । अयोत्पातफलम् । उत्पातस्त्रिविधः सत् नस्यात् । तथाचनार- इः "संध्यासूपलेवेविष्टयामशुभंप्रथमार्तवे" इति । अथलमफलमाह । पापस्थलनमि- ति। पापग्रहस्यलनंनमत्स्यात् क्षीणेयमारा पापास्तेषामन्यतमस्थलनमित्यर्थः । पा- पग्रहस्यमेषसिंहवृश्चिकमकरकुंभाः एतानिलमानिनशुमानीत्यर्थः अर्यादन्यानिशुभान्नि कंकलमेशुक्लपक्षेशुभम् कृष्णपक्षेअशुभम् । स्वामिवशात् लमस्वामिनोवक्ष्यमाणाः । उ. कंच “आत्मन्नीभूणहामेषेवृषेषुत्रवतीभवेत् । इंद्रेकन्याप्रसूनारीमृतापत्याचकर्किणि !! सिंहवैधव्यमामोतिकन्यायांस्त्रीप्रसूर्भवेत् । तुलायांबहुपुत्राढ्या दुष्टकर्मरतालिनि चा- पेपुत्रधनाढयास्यान्मकरेदुःखिनीभवेत् । सकृत्मजावतीकुंभे मीनेचाल्पप्रजामवेदना PERS मुहूर्तमार्तण्ड:- वोपि "कुलीपचापात्यन्युक्यातुलाधनाराशयाशुभवाज्ञेया नारीणांप्रथमार्तवे' इति । अवापिकवलनस्यद्वैधचंद्रख्यसोस्यत्वमापत्वक्शाट्यवस्थाज्ञेया । अथ वस्त्रफल- माह । अरुणजरनीलचित्रांवरमिति नमत्स्यात् अरुणमारक्तं जरजीणं नीलप्रसिद्धम् चित्रनानावणरंजितम् एवंविधर्मवनसत्स्यात् नशुभंस्यादित्यर्थः अर्थात् दृढशुभ्रंपीत बस्त्रशुभम् । उक्तंच “सुभगाश्वेतवस्खाचरोगिणीरक्तवाससा । नीलांबरधरानारी विध- वाप्रथमार्तवा ।। भोगिनीपीतवस्त्राच दृवस्वापतित्रता । दुर्भगाजीर्णवस्त्राच सुभगाचारू- अत्रिणी" अत्रानुक्तमपित्याज्यं प्रकरणोक्तमन्यदुष्टंविचारणीयम् । अत्रास्मिन्जुत्ते नीपद्धकालेरजोदर्शनेसति अक्षततिलघृतैर्दव्याईज्ययायजनस्यात् । केनदेव्यागायत्री- मंत्रणसंख्यानुपादानादक्षततिलवृतानामष्टोत्तरशतंहोम यथाशक्तिस्वर्णगोभूतिलदानंच कार्यम् ॥ ॥ इतिस्वोक्तनु० प्रथमार्तवप्रकरणम् ॥ ३ ॥ अब प्रथम ऋतुका फल कहतह भाल-पोष-ज्येष्ट-कार्तिक-चत्र-अपाढ-भाद्रपद-ये मास-और विष्कुंभ-अतिगण्ड--- अल-गण्ड--व्याघात-वन-व्यतीपात-परिघ-वैधृति ये योगा|और पापग्रहोंका वार-और ४९ १४ ॥ ३० ॥ १२ ॥८।६ ये तिथों और दूसरेके घरमें अर्थात् पतिके घरसे बाहर और बुरेस्थानमें और निमें । और संध्या और दिनके तीजे भागमें-३० वि० पूर्वा ३ भ० म० मूलरहित- तीक्ष्ण-और तिथिं नक्षत्रादिकोंकी संधि और रुधिरका रंग लाल कम व ज्यादा नहोना चाहिये पहिली बेरमें और गरसे आठकरणमें और उत्पातमें और पापग्रहोंके लग्नमें और लाल पुराण कृष्णविचित्ररंगके वस्त्र में आधऋतुमें उक्तमासादिक सब अनिष्ट हैं। इन्होंसे और मासादिक शुभ हैं। प्रायश्चंत्यजांत्याष्टमरिपुतनुगंभांशकौमूढनाथौरेंद्राप्तौखला- शंमृतिगतखचरंमृत्युतत्पौतनुस्थौ।।सौम्य केंद्रत्रिकोणेष्वरिभव- सहजेप्वन्यखेटा प्रशस्ता:सर्वत्रैतत्प्रयोज्यंप्रकरणपठितांस्तद्वि- शेषान्विदित्वा ॥२॥ इति साधारणलग्नबलप्रकरणम् ॥३॥ अथलाधारणलग्नबलंस्रग्धरावृत्त्वेनाह । प्रायइातीइहवक्ष्यमाणेगर्भाधानादिकृत्येप्रायो बाहुल्येनचंद्रमंत्याष्टमरिपुतनुगम् त्यज जहीति । अंत्यद्वादशम् अष्टमंप्रसिद्धरिपुः षष्ठंत- नुर्लग्नम् एतान्प्रतिगतंचंद्रंत्यजति । तथाभांशकौत्यज किंलक्षणोभांशको मूढनाथौमूढः नाथोययोस्तौ तथाअस्तंगतस्यलग्ननवांशावित्यर्थः । पुनःकिंलक्षणी कूरेंद्वाप्तीक्रूरग्रह- चंद्राणामन्यतमेन युक्तौ । तथाखलांशंत्यजयत्रकुत्रापिलग्नेपापग्रहनवांशत्यज । तथामू- तिगतखचरंत्यज । लग्नादष्टमंग्रहंत्यजेत्यर्थः । तथामृत्युतत्पौतनुस्थौत्यज मृत्युर्ज- न्मराशिजन्मलग्नाभ्यामष्टमंत्यज तत्पस्तत्पतिस्त्यज एतौतनुस्यौत्यजेत्य- थः । लमगोचरमाह । सौम्याइति । सौम्या सौम्यग्रहाकेंद्राणिलग्नचतुर्थसप्तमदशमा- संस्कृतटीका--भाषाटीकासमेतः । PostATION नित्रिकोणेनवपंचम एतषुकंदत्रिकोणे सौम्यग्रहाः प्रशस्ताः अरिभवसह जेषु अन्य खेटाः अगिषष्ठं भवः एकादशं सहजतृतीयम् एषुस्थानेषु अन्यखेटाः सौम्येभ्योऽन्येपा- पग्रहा प्रशस्तास्युः । सर्वत्रतत्प्रयोज्यम् । एतच्छलोकोक्त सर्वत्रगर्भाधानादिकृत्येप्रयो- ज्यम् साधारणत्वात् । किंकृत्या प्रकरणपठितांस्तद्विशेषान् विदित्वा पृथक्कृत्येप्रकरणा- पठित विशेषातज्ञात्वा ॥२॥ ॥ इतिसाधारणलग्नबलप्रकरणम् ॥ ३ ॥ अब साधारण लग्नबल कहते हैं- भा०-१२।८।६। ११ इन्होंमें चंद्रमा होय तो अशुभ है-और अन्तग्रहका लग्न और नवांश नहीं लेना । और, लन और लननवांश ऋरग्रह से और चंद्रनासे युक्त होय तो नहीं लेना और पापग्रहका नवांशकालन नहीं लेना । और जन्मलनसे अष्टन ग्रहको नहीं लेना। और जन्मराशि वा जन्मलाले अष्टनलनको और इन्हों के स्वामी लाने होय तो त्याग करना। आर. १॥ ४ ॥ ७ ॥ १. १ ९ १५ ! केंद्रन्त्रिकोणने सौम्यग्रह होय तो शुभ हैं और ६॥ ११ ॥ ३ । पापग्रह होय तो शुभ है इन्हों को गर्भाधानादि सब कर्ममें देखना प्रकरणमें कहे जो विशेष उन्होको जानके अर्थात् गभीयानादि विशेष लन्नवल कहा होय वहभी देखना ॥ २ ॥ स्वस्त्रोंप्राक्ट्चितुष्कासमदिनविवरश्राद्धतत्प्राग्दिनानित्यत्वा मूलंमघांत्येवसुकलिजनिभाहानिपर्वाणिचौ ॥ याहीज्यादु- लग्नविषमभलवगैरुद्धलेभी सुतार्थिन्व्यस्तैरतैरिहवायुगहनिशु- दितःकन्यकेच्छोमुचंद्रे ॥१॥ अथगर्भाधानंन्त्रग्धरावृत्तेनाहा भोःसुतार्थिन ऋतौमुदितःसनस्वस्त्रीप्रतियाहि गच्छइ- त्यन्वयः । सुतमर्थयतेऽसौसुतार्थीतस्यसंबोधनंभीःसुतार्थिन ऋतौरजोदर्शनादारभ्ययो- डशरात्रयः ऋतुःतस्मिन्मुतहर्षःसंजातोयस्यसमुदितः एवंविधःसनस्वस्त्रीप्रतिगच्छेत्य. थः । यतोत्रस्त्रीगर्भधारणकरोति अत्रवीअपिहविताभाच्या। तथाचमनुः "ऋतुःस्वा- भाविकः स्त्रीणांरात्रयःषोडशस्तृताः" इति । किंकृत्वामाङ्गिदचनुष्कासमदिनविवरश्राद्ध- तत्याग्दिनानित्यत्वा। प्राचांनिशांचतुष्कंप्राङ्गिश्चतुकंपूर्वरात्रिचतुष्टयम् असमदिनविर- मदिनविवराणि दिनरात्रितिथिमादीनांसंधयः श्राद्धंस्वपित्रीः श्राद्धदिनंतत्यान्दिनंतस्य श्राद्धस्यपूर्वदिनं एतानित्यवेत्यर्थः । एवंमूलंत्यका तथामूलमघांत्येत्यत्का मूलम घेप्रसिद्धे अंत्यरेवती एतानित्यवेत्यर्थः । तथावसुकलिजनिभाहानित्यक्त्वा। वसुरष्टमी कलिश्चतुर्दशी जनिभंजन्मनक्षत्रम् अहोदिवाएतानित्यत्वेत्यर्थः। तथापर्वाणिचत्यताप वाणिदर्शपौर्णि नाव्यतीपातवैधृतिसंक्रांतिमहापातादीनित्यक्त्वास्त्रियंप्रतिगच्छेत्यर्थः। त थाचनारदः “रजोदर्शनतोऽस्पृश्यानाोंदिनचतुष्टयम् । ततःशुद्धाःक्रियास्वेताः सर्व वर्णेष्वयंविधिः” इति । वसिष्ठः “उपहवेवैधृतिपातयोश्च विष्टंयांदिवापारिघपूर्वभागे सध्यासुसस्विपिमापित्रोत विपत्नीगमनं विवर्यम् ॥ दिनेषुयुग्मेषुचवक्ष्यमाणयोगः -- - 1 Carents com २ । १४ । १६दिनों गमन करता पुत्र होय। और विषमदिनाम गमन मुहर्नमाड:- सुवास्विसतीसुपेयात् । दिनवयुग्मेषुचकन्यकार्थी हित्वावगंडान्तिथिलमाभागान्" ज्योतिपाके "ऋतौयुग्मनिशिस्वन्त्रींगच्छेत्पुत्रायसदियौ । मघामूलांत्यपक्षांतभूतदर्शा- प्रमीयजेत' इति । कैईज्यादुलग्नेः विषमभलवगैः ईज्योगुरुः अर्क प्रसिद्धः इंदुवाल प्रसिद्धम् एतैर्विषमभलवगैः भराशिः लबोनवांशः विषमराशिषिमनवां- शस्थितरित्यर्थः । न केवलं विषमभलवगैः अपितुउद्लैः उतउत्कृष्टंबलंयेषांतानितथा-- है। अब कन्याकामिनोविशेषनाह । भोःकन्यकेच्छो इहैव अनंतरोत्तलक्षणेकाले अयुगहनिविषमेदिनेबुदितः सन्त्रींप्रतियाहि । तैयस्तैः एतैः ईज्यादुलग्नैः व्यतिरितिलमभलवगैः समाशितमांशस्थैः । तथाचहजात के "भोजपुरुषांशके मलिमिलमार्कगुर्विदुभिः पुंजन्मप्रवदेत्समांशकगतैर्युग्भेषुतैयोषितः" इति । कस्मि- लाति सुचंद्रेशोभने चंद्रसति गोचरेणचंद्रबलेखतीत्यर्थः । युचंद्रेइति । अनन्यगतिक विनासर्वत्र योज्यम् पूर्ववल्लग्नबलम् ॥ १ ॥ अब गर्भाधानका मुहूर्त कहते हैं- भा:-गर्भाधान में ऋतुके पहिलेसे४ चार दिन त्यागके १६ सोल दिमि आप प्रसन्न होय औरली प्रसन्न होय जय गमन करे तो पुत्र होय--यादि छठा आठमा दशमा बारमा चौदमा सोलहमा नहीं करना । और दिनरात्रि नक्षत्रों को सीध त्याज्य है। और मातापिताके श्राद्धका दिन और- पूर्वदिन त्याज्य है। और मूल मघा रेवती त्याज्य हैं और ८॥ १२ । तिथों त्याज्य हैं और जन्म- नक्षत्र त्याज्य है। और दिन और ३०॥१५॥ तिथों- व्यतीपात-वैधृति-महापाल-संक्रांति ये लब याज्य हैं-और गुरु सूर्य चंद्र लग्न थे विषमराशि के और विषम नवांशके और बलवान होय तो पुत्र होय । और कन्याकी इच्छा करै तो विषम दिनमें ५। ७१९ । ११ । १३ । १५ । और शुरू सूर्य लग्न समराशिके और सम नवांशमें होंय तो कन्या होय और चंद्रमा बलवान होय॥३॥ पुभेऽज्यावारेविमिथुनविषमांगांशयोःपुंसवस्यात्सीमंताख्यं चसत्सुव्ययमुतगृहयोःपर्वरिक्तोनतिथ्याम् ॥ मासेवित्रिप्रसंख्ये प्रथमकमपरंतुर्यपष्टाष्टमेषु प्रोक्तंऍगर्भलग्नंग्रहवलमनयोयोज्यमा- वश्वपक्षः ॥२॥ अथपुंसवनसीमंतोन्नयनेस्रग्धरयाह । पुंभेति । पुंभे “पुन्नक्षत्राणिचैतानि पुष्योहस्तः पुनर्वसुः । अभिजित्योष्ठपाच्चैवअनुराधाश्वियुक्तथा" इति । प्रोष्ठपात्पूर्वाभाद्रपदा एषा- मन्यतम'नक्षत्रे अज्यारवारे रविगुरुभौमवारे विमिथुनविपमांगांशयोनिंगचअंशब अंगांशौविगतमिथुनंयाभ्यांतौविमिथुनौतौचतौअंगांशौचतथातयोः मिथुनराहितेविषम- लग्ने विषमनवांशेइत्यर्थः पुंसवपुंसवनसीमंताख्यंचसीमंतोन्नयनमिति सत्स्यात् । नाम- कदेशग्रहणेनामप्रहणम्। कयोः सतोः सुव्ययमुतग्रहयोः सतोः पापग्रहरहितयो व्ययसुत- । ।

apur Swee । न ARNE संस्कृतटीका-मापाटीकासमेतः। (१५) भवनयोः सतोरित्यर्थः। पर्वरिक्तोनतिथ्याम पूर्णिमामारिक्तातिथिरहिततिथ्याम्। मासे द्वित्रिप्रसंख्ये प्रथमकम् । पाठोत्तयाप्रथमकंसवनंगर्भाधानाद्वित्रिप्रसंख्येमासिद्वितीये वृतीयेशामानिसत्स्यात् । अपरंसीमंतोन्नयनम् । तुर्यपष्ठाष्टमेषु गर्भाच्चतुर्थषष्ठाष्टमेषु मासेपुसत्स्यात् यत्पुंगर्भायलग्नवलमुक्तम ईज्याकेन्दुलग्गैरित्यादिकंतदनयोः पुंसवनसीमं- तोन्नयनयोर्योज्यम् । आधः पक्षः शुक्लपक्षश्चयोज्यः न कृष्णः । अत्रगर्भाद्यन्नाशनांते- पुगुरुशुक्रमडियादिकंलचित्यमित्यवक्ष्यति।लग्नबलंपूर्ववत् जातृकर्य: "द्वितीयेवावृतीये यामालिपुलवनं भवेत् । व्यगर्भभवेत्कार्यतीमंतेनसहाथवा नृसिंहः "रिक्तांचपर्वन- दभीत्यकामबनेशुभाः। तृत्तशले “सीमंतोन्नयनयुधिस्तुहिनगौपुलामधिष्ण्येस्थितेकु- त्युिंसवनंच सूर्यदिवसेभौमस्यजीवस्यवा" इत्यादि । वृहस्पतिः "कुलीरंमिथुनंक- न्यांहिवाशेपाःशुभावहाः" इति । नारदः “चतुर्थमासिवाप्यष्टमेवातदीश्वरे । बलोपरन्नेदंपत्योश्चंद्रताराबलान्विले । भरिक्तापर्व दिवसेकुजजीवाकवासरे। तीक्ष्णमि- श्रोग्रवज्यपुगुलमेघुनवांशले ॥शुद्धेऽष्टमेजन्मलग्नात्तयोर्लेग्नेननैधने । शुभग्रहयुतेदृष्टेपापरवे- वायुतेक्षित पंचष्टिशेचतुभि इष्टकंतीज्यपूर्वक स्त्रीणांतुप्रथमेगर्भेसीसंतोन्नयनंशुभम् ।। शुभग्रहधीधर्मकद्रवरिभवत्रिषु। पापेषुमत्सुचंद्रत्यनिधनाधरिवर्जिते । करग्रहाणामेके- पिलनादन्यात्मनाटगः । नीमंतिनीवातदर्भवलीहंतिनसंशयः" इति ॥ २॥ अब पुंसवन और सीमंतके मुहूर्त कहतेहैं- ना:-दन्त-पुनर्वमु-युष्य-अभिजित-पूर्वाभाद्रपदा-अनुराधा-अश्विनी यह नक्षत्र होक और सूर्य गुरु भीम वार होय--और मिथुन रहित विषम लग्न और विषम नवांश होय तर पुंसवन और सीमंतकरण श्रेष्ठ है-और बारहवें १२ पांचवें ५ पाप ग्रह न होंच तब ! और १५ ॥ ३०१४।९।१४। ये तिथि नहीं लेना। और गर्भसे दूजे तीजे मासमें करना शुभ है-और सोमंतोन्नयनको गर्भसे ४॥ ६ ॥ ८ वें मासोमें श्रेष्ट है--और पुंगर्भके अर्थ लमबल पहले कहा है सो पुंसवान सीमंतमें लेना शुभ है और शुक्लपक्ष शुभ है ॥ २ ॥ सूतौजाविध्यादपिजनिमरणाशौचकेवातदंवेक्षिप्रैर्वाह्नोत्तरा- भिश्वरमृदुभिरथोनामवर्णाविदध्युः ॥ सूते-सूर्याष्टिविंशाकृति- मितदिवलेजातभैर्वाचरांगरिक्ताष्टम्यारमंदान्व्ययगतखचरंप्रो- ज्झ्यरात्रिपराहम् ॥३॥ अथजातकमविधिस्रग्धरावृत्तेनाह । सूतीप्रसूतीजातायांजातजातकर्मविदध्याद- कुर्याताअथकदाचित् सूतकमध्येप्रसूतौजातायांसत्यास्मातकर्मपरित्यागो “राहोरन्यत्र- सूतक" इति शास्त्रेणजातकर्मणोवरोधेप्राप्तेतदपवादमाह। जनिमरणाशौचकेपि । अय- मर्थः । कदाचिजातकमृतसूतकयोः प्रसूतिर्भवति । तदाजातकर्मविषयेभूतकांतरदो- पोनास्तीतिभावः । सूतकांतरेसत्यपिजातेपुत्रपितासचैलंस्नानं कुर्यात् इतिस्वस्वगृह्योक्तं MMENDU ।

। (१६) मुहर्तमार्तड:- कर्मकुर्यादित्यर्थः । यतः पूर्वाशौचैनवास्यशुद्धिः पितुरितिकर्तुरुपलक्षणं वातदंतेपूर्वा- शौचांतेवाएतस्यांतेवाक्षिप्रादिभिर्नक्षत्रैः कुर्यात् क्षिप्राणि अश्विनीहस्ताभिजित्पुष्या ब्राह्मरोहिणी उत्तरास्तिनः चराणिश्रवणत्रयंपुनर्वसुस्वात्यः मृदूनिअनुराधारेवतीमृग- चित्राः एभिरित्यर्थः। लग्नवलंपूर्ववत् । उक्तंच "तस्मिन्जन्ममुहूर्तेपिसूतकांतेथवा शिशोः । जातकर्मचकर्तव्यंपितृपूजनपूर्वकम् ॥ क्षिप्रैश्चरैर्बुवमिश्रादशेप्रथमेटिवा । केंद्रे गुरौभृगौकार्यजातकर्मसनातनम्" इति । प्रजापतिः "सूतकेतुसमुत्पन्नेपुत्रजन्मयदा भवेत् । कर्तुस्तात्कालिकीशुद्धिः पूर्वाशौचेनशुध्यति" इति । संवर्तः "जातेपुत्रेपितुः स्नानसचैलंतुविधीयते" । तञ्चशीतोदकेनकार्यम् । तत्रजाबालिः “कुर्यान्नैमित्तिक स्नानंशीताद्भिः काम्यमेवच” इति । एतच्चरात्रावपिकार्यम् । तत्रवसिष्ठः "पुत्रजन्मानि यज्ञेचतथासंक्रमणेरवेः। राहोश्चदर्शनेस्नानंप्रशस्तंनान्यथानिशि । तच्चउत्तराभिमुखं कार्यम् । तदुक्तंतेनैव "श्रुत्वाजातंपितापुत्रंसचैलेंस्नानमाचरेत् । उत्तराभिमुखोभू- त्वानद्यांवादेवखातके” इति । रात्रौउदकादिगमनाशक्तीविशेषमाह सांख्यायन: "दिवागदाहृतंतोयंकृत्वास्वर्णयुतंतुतत् । रात्रिस्नानेतुसंप्राप्तेस्नायादनलसन्निधौ इति । अयनामकर्माह । अथोनाम वर्णाविदध्युः “सूतेः सुर्याष्टिविंशाकृतिमितदिवस" इति । अयोऽनंतरं.वर्णाः ब्राह्मणादयः क्रमेणसूतेः प्रसूतेः सकाशात् सूर्या १२ष्टि१६विशा२० कृति२२मितदिवसे द्वादशपोडशविंशद्वाविंशमितदिवसेनामविदध्युः कुर्युरित्यर्थः अयमर्थःब्राह्मणोद्वादशदिवसे क्षत्रियः षोडशे वैश्योविंशतिमिते शूद्रोद्वाविंशतिदिवसे नामकुर्यादित्यर्थः । तचोक्तं बृहस्पतिना द्वादशेदिवसेवापिजन्मतोदिवसेशुभे । षोडशे विंशतौचैवद्वाविंशेवर्णतः क्रमात्" इति । अत्रान्येपि विकल्पाः संति । तत्र व्यासः “नामधेयंदशम्यांतुकेचिदिच्छंतिसूरयः । द्वादशेवयाहुरन्येतुमासपूर्णतथा परे ॥ अष्टादशेहनितथावदंत्यन्येमनीषिणः" इति । प्राप्तकालेपिविशेषमाह गर्गः "व्यतीपातेचसंक्रांतीग्रहणेवैधृतावपि । श्राद्धविनाशुभंनवप्राप्तकालेपिमानवः ॥ अमा- संक्रांतिविष्टयादौप्राप्तकालेपिनाचरेत्" इति। यत्रकालनिरोधस्तत्रदोषोनास्ति “यस्यांकि- यायांसोक्ताः कालेमासदिनैरपिातस्यांनदोषोमूढत्वंवकंवाजीवशुक्रयोः"इति ।अथका- लातिक्रमेनक्षत्राण्याह । जातभैवति । जातभैर्जातकर्मोक्तनक्षत्रैमैत्रैः क्षिप्रेरित्यादिभिर्वा कार्यम् । तदुक्तंनारदेन "देशकालोपघातायैःकालातिक्रमगंयदि । अनस्तगे भृगावीज्येतत्कार्यचोत्तरायणे ॥ चरस्थिरमृदुक्षिमनक्षत्रेशुभवासरे । चंद्रता- रावलोपेतेदिवसेचशिशोः पिता" इति । अथात्रत्याज्यविशेषमाह । चरांग- मिति । चागंलग्नरिक्ताष्टम्यारमंदान् रिक्ताचतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः । अष्टमीप्रसिद्धा आरोभौमबारः मंदः शनैश्चरः तान्व्ययगतखचरं खचरंव्ययभावगतं सौम्यमसौ- म्यवा रात्रिः मसिद्धा अपराहोदिनतृतीयोशएतान्प्रोज्यत्यक्त्वा । लग्नबलंपूर्ववत् । वयाचबहस्पतिः "पूर्वाहः श्रेष्इत्युक्तोमध्याह्रोमध्यमः स्मृतः । अपराहंचरात्रिच ४191१० इन्हीं लगाम अशुभ है--और ४।९।१४।८ मंगल शनि चेसियों ने वार संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । १७) वजयेनामकर्मणि" इति । नृसिंहः "सायावेदुष्टयोगेचशनिभूभिजवारयोः। रिक्ताप - ष्टमीविष्टिः किंस्तुत्रंचविशेषतः ॥ एतदोषयुतकालेरात्रावपिनकारयेत्' इति । बृह- स्पतिः "शुभवारेचषड्वर्गेशुभानांनामसंपदे । राशयश्चस्थिराः श्रेष्ठा द्विःस्वभावाः शुभै- युताः" । नृसिंहः “लनव्यायाष्टमेसर्वेनशुभानामकर्मणि" इति । केषांनामकार्यमिति । संग्रहेउक्तम् “देवालयगजाश्वानांवृक्षाणांवापिकूपयोः । सर्वोपकारणानांचचिहानायो- पितांनृणाम् ॥ काव्यादीनां कवीनांचपश्चादीनांविशेषतः। राजप्रासादसंज्ञानांनामक- मविशिष्यत" इति ॥३॥ अब जातकनका मूहूर्त कहतेहैं। मा-बालकके जन्मसमयमै जातकर्म करणी और जाताशौच मृताशौचर्म हो तो धी करणो अथवा सूतकके अंतमे करणो-जो सूतकके अंत में करें तो ओ मुहूर्त देखने करण क्षिप्त रोल-उत्त०३ चर-सूदु ये नभत्र लेगा । अथ नामकर्म । ब्राह्मण १२ में दिन पुत्रके वा कन्याके नाम कर-क्षत्रिय १६ सोलमे-वैश्य वीस २० में शूद्र २२ में कर-और काजपरो जायतो जात-काँक्त क्षिप्रादि नक्षत्र में करनी ।। और १। नेष्ट हैं। और वारमें कोई ग्रह नहीं लेणो | और रात्रि में और दिलके तृतीय भागमैं नहीं करना ।। ३ ॥ जन्माहाहादशेह्निध्रुवमृदुलधुभैर्वान्यसेत्पालकेऽर्भसौम्याश्वीज्य- ध्रुवेंद्रे विशुभदिवसेपंचममासिध्यात् ॥ एकत्रिंशेदिनेवाशन- निगदितमैन्कंबुनायोज्यमभव्यग्वाशास्येपयोथास्यगमवदुदि- तोनिष्क्रमोमासितुर्ये ॥४॥ अयपालकारोहणंभूम्युपवेशनंदुग्धपाननिष्क्रमणचेतिचतुष्टयंवृत्तकेनाह । प्रस्ते सकाशाद्वादशेदिवसेपालकखट्वायोषा अभंबालकंन्यसेत् निदव्यात् । उक्तकालाति- कमेध्रुवमृदुलधुभैनिक्षत्रनिदध्यात् । लग्नवलंपूर्ववत् "सूर्यभाञ्चंद्र यावत् पंचपंचचतु- दिशम् । मध्येचसप्तदेयानिवालकस्यहितायवै। पूर्वभागेतुरोगिवंदक्षिणेमणध्रुवम् ।। पश्चिमेविकृतीबालउत्तरेव्याधिसंभवः ॥ शेपेतुमध्यनक्षत्रेवालकस्यहितायवै ।" तथा चोक्तंबृहस्पतिनास्वसंहितायास "स्वट्वारोहस्तुकर्तव्योदशमेद्वादशेषिवा । पोडशेदि- वसेवापिद्वाविंशेदिवसेपिवा । तथोक्तंभविष्योत्तरे "अभीष्टदिवसेपुण्येचंद्रतारावला. न्धिते । मृदुध्रुवक्षिमभेतुमाताबाकुलयोषितः ॥ शेषशायिनमाचित्यप्राक्शीर्षविन्य- सेच्छिशुम्" इति । भूभ्युपवेशनमाह । सौम्येति । सौम्योमृगः अश्विनी प्रतिद्धा ईज्यः पुष्यः (वाणिपूर्वोक्तानि व्युत्तरारोहिण्यः इंद्रोज्येष्ठा एमिनक्षत्रैः शुभदिवसे रिक्तादिवर्जिते जन्मतः पंचमेमासि भुविभूम्याम् अर्भनिदध्यात् उपवेशयदित्यर्थः । तथाचोक्तंब्रह्मपुराणे "पंचमेचतथामासिभूमौतमुपवेशयेत्। तत्रसग्रहाः शस्ताभौमीप्य्- लौतमुपवेश हतबाद- अविशेषतः ॥ तिथिविवद्रिकांशलान्यामा मानिने । जलरात्रितयेसीपुष्पर्क शुदैवतम् ॥ प्राजापत्यंचतवनशस्तनाविनाविनन् । राजनयिक द्विजान् ।। भूभागमुपलिप्याथलनकृत्वातुमंडल मैत्" इति । उपरेशनमंत्रस्नोतः नवसदेविसदासर्वपशिशुस । पाशुभ- माणतकनिक्षिपस्वहारमिय प्रदान नाद । एकनिशदिनइति । एकत्रिंश दिवले बालककवनाशलेनपया दुग्धपोप्रायदि पयः । अनलिहर एक- विशदिनेचैवषयः शंखेनयोजयेत्” इति । अयमातुः स्वल्पपथल्लोपक्षातरनाह । बाशव নিবিনার। সল্পমহালগসিল লাম্বিং আলু। সাহলামু অন্য पिविचार्यम् । किशक्षणे अझै ब्यवाहास्य विगतः अनुः राहुयाः साव्यगुः साचाती आशाचतस्थाम् आस्यं सुखंयस्यसतथा तस्मिन राहुवर्जितदिखइत्यर्थः । नवल पूर्ववत् । व्यग्वाशास्यइति उपलक्षणं तेनरुद्रयोगिन्यादिकमाविया तथाचौरज्यो- विनियवे “योगिनीराहरुद्रादिगुखंचैवविवर्जयेत' राहुलक्षणं "गुरुभान्दोवसेन्माच्या- मिदौशुक्रेचदक्षिणे । कालराहु कुजेप्रत्यगुत्तरेवुधर्मदयोः” लक्षणांतरम् "इंद्रेवायौयने रोदेतोयाग्निशशिराक्षसे । यामानुदयाद्रार्धमत्येवं दिगष्टके" इति । उध्यात्सूर्योदया- त् । रुद्रलक्षण हरिसोमवदिराक्षसयमवरुणानिलहरालयेम्वेवम् ! उदयादिन्नमतिसदा- पटिकारुद्रोमहालयेत्यादि" हरिरिंद्रः । अथ निक्रमणमाह । अथास्यगमवटुदितानि. कमाभासितुयें । तुर्थेचतुर्थेमासि अस्या कस्यनिष्कमोनिष्क्रमणगमवत् गमनवादिलि यावत् । उदित उक्त पूर्वःअत्रयात्राप्रकरणोक्तं सर्वयोज्यमित्यर्थः । निष्क्रमणहरूप- तिनोक्तम् "अथनिष्क्रमणं नाम गृहात्प्रथमनिर्गमः । अकृतायां क्रियायर्यास्यादाधु:- श्रीनाशनशिशोः" इति । यमः “उपनिष्क्रमणंकुर्याञ्चतुर्थेमासिसावने" इति । कारे- कायां "चतुर्थेमासिपुण्यशुनिष्क्रमगंभवेत् । नातं स्वलंकृतस्वाभिः कृतस्वर- यनशिशुम्' इति । "आदायगेहानिर्गम्यगच्छेयुर्देवतालयम् । अभ्यर्यदेवतासम्म गाशिपोवाचयेदथ ।। कृत्वाप्रदक्षिणंगेहमानयंतिततः स्वकम् । मातृस्वस्गृहंगत्वामा- तुलादेहनयेत ॥ तदाशीर्वचनायैश्चदीर्घायुरभिनंदितः । जयंतस्यमतेनायलिखितः शिशुनिष्कमा' स्वगृह्यानुसारं योजयेत् ॥ ४ ॥ अब बालकको पालणामें सोरावरों ने पृथ्वीउपर बेठाणेरो ने दुग्धपानका और घरके बाहर निकालणेका मुहूर्त कहते हैं । मा०-जन्मसे बारवें दिन शिशुने पालने में वा मंचको सोरावनों शुभ है । यदि १२ मशिन न करेतो यह मुहूर्तले सोरावना-गुडु-धु-इनाम शुभ होय ।। और अश्विनी-- ग्य पावर नक्षत्र और शुभ दिन में और पांच महीनामें शिशुको पृथ्वीपर पेठाना ।। और असामावर नक्षत्र में इकतिसमें दिन में शिशुको शंखसे वन पाणो शुभ है ॥ और बाकी विधाने बालकको मुख नहीं राखणी ।। । ।

संस्कृतीका-मापाटीकासमतः ।
।
गहुलक्षण
गुरु सबके दिन सह पूर्ण रहो। और चंद्रमुक के दिन कक्षा । और भीमवारक
दिन पश्चिममें । और बुध शनिक दिनमें उत्तरमें रह रहे है। और यात्राक मुहूर्त में चौध मही-
नम् बालकको घरबार फरणों महे ॥४॥
मैत्रःक्षिप्रैःस्थिरभचरभैयानिलांभःपकश्चिकाफापौष्विनशनि-
कुजशिवारानपास्य ॥ रिक्तापर्वेश्वरयसुतिथीनरात्रिसंध्येसमा-
दपुंस्त्रीक सविधिपटुनादावामादिवेयौ ॥९॥
अथकर्णवेधमंदाकातयाह मैरितिमित्रः अनुराधारेवतीभृगचित्राभिःक्षित नाका-
भिजिदीज्यभःस्थिरभचरभैः स्थिराणिउत्तरात्रयरोहिण्यः चराणि श्रवणत्रयपुनर्वसुस्वा-
न्यतःकथंभूतः स्थिरभचरभैः व्यानिलांभःपकः विगतानिअनिलोभापकर्माणिय-
स्तानितथातैः अनिलंस्वाती अंभापः शततारका कारोहिणी तद्रहितरित्यर्थःचिकाफा
पांधु चैत्रकार्तिकफाल्गुनपोषेष्वित्यर्थः। पुंस्त्रीकर्णापुरुषस्त्रियोः कपिटुनाकुशलेन सवि
विषयास्यात्तथादक्षयामादिवेध्यौ पुरुषस्यदक्षिणकर्णादिः खिया वामकर्णादिरित्यर्थः
कर्णवेधनेसूचीमाह बृहस्पतिः “सौवीराजपुत्रस्यराजतीविनवैश्ययोः । शूद्रस्यत्वायर्स
सूचीमध्यमाष्टांगुलात्मिका ॥" कर्णवेधविधिस्तुगृह्यपरिशिष्टेउक्तः । "अथकर्णवेधीवर्ष
तृतीयपंचमेवा पुष्यदुहरिचित्रारेवतीपपूर्वाहे, प्राङ्मुखउपविश्य दक्षिणकर्णमभिमंत्रये
त् । भद्रकर्णेभिरिति । तव्यंवक्ष्यतीवेदिति । कुमासयमधुरंदत्वाथाभिवंद्यात्ततोब्राह्मण-
भोजनम्" इति । किकृत्वाइनशीनकुजक्षाशवागनपास्य रविशनिकुजानांऋाणित-
यानि अंशानवांशाः वाराः प्रसिद्धास्तांस्त्यक्त्वेत्यर्थः। पुनः किंकृत्वा रिक्तापर्वेश्वरद-
सुतिथीनपास्य रिक्ताश्चतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः पर्वर्णिमामावास्ये संक्रांतिश्च ईश्चरातिथि-
कादशी वसुरष्टमी एतानपास्य पुनः किंकृत्वा रात्रिसंध्येअपास्य स्पष्टम् । पुनः कि
कृत्वा समाब्दमपास्य समवपत्यक्त्वाविषमेवर्षे कर्तव्यमित्यर्थः । लग्नबलं ग्राम्बत् । अ-
जनृसिंहः “वेध्योकर्णाचदंतस्यविधमेदेपिवाशिशोः । गुलपोशुभेवार चैत्रपुप्याज-
फाल्गुने ॥ एकादश्यष्टमीपर्वरिक्तावा शुभावहाः । शिष्टाश्चतिथयः सर्वाः कृष्णेचा-
त्यत्रिकविना ॥ कर्णद्वयादितिक्षिप्रमृदुभैरुयायगैः शुभैः । गुरौलग्रेचकेप्याहुरुत्तरात
श्रुतिव्यधेत्" इति । अगस्त्यः “द्वयोश्चसंध्ययोर्लग्नेनकुर्यात्कर्णवेधनम् । रात्रावयितया
लोनक्षत्रतिथिसंधिषु ।। कर्णवेधनकुर्वीतकुर्यान्वेच्छेदनं भवेत् " इति । वृहस्पतिः "में
दशाराशवाराः स्युर्वाः कर्णस्यबंधने । गुरुशुक्रदुजेंदूनांपूज्यवारांशकोदयात् इति
संग्रहे "शातकुंभमयीसूचीवेधनेषुशुभप्रदा । राजतीवायसीवापियथाविभवतः शुभा ।।
सुभूमौनांगणेरम्येशुचौदेशेऽबरेरखो। संस्थितेवेधयेत्कौस्त्रीपुंसो मदक्षिणी । शुक्लसूत्र-
समायुक्तताम्रसूच्याथवेधयेत् । वेधात्तृतीयनक्षत्रेक्षालयेदुष्णवारिणा” इति । देवल,
'कर्णरंधेरवेश्छायानविशेदनजन्मनः । तदृष्टाविलयंयांतिपुण्योधाश्चपुरातनाः' इति॥९॥

(२०) मुहूर्तमार्तण्ड:- अब कानविंदावणरी मुहर्न कहतेहैं। भा-अनुराधा-रेवती-मृग--चित्रा--अश्विनी-हाल-भिजित् दुष्य-उत्तरा ३-श्रवण- धनिष्ठा पुनर्वसु-ये नक्षत्र और कार्तिक-चैत्र-फाल्गुत- पौष-ये मास शुभ है। सूर्य और भौम इन्होंका लग्न और नवांश और वार अशुभ है-और संक्रांति । ९ । १४ । ३० । १५।११ काय तिथियों अगम है-और रात्रिदिनकी संधि और समवर्ष द्वितीयादिक नेष्ट हैं और पुरुष- क प्रथम दक्षिणकर्ण और कन्याके प्रथम वामको वेध शुभ है ॥ ५ ॥ मासेपष्टेष्टमेनुर्निगदितमशनंपंचमेसप्तमेवाभीरोरुज्झंतिनंदाह- रिवसुरजनीरिक्तकाःस्वक्षमेके ॥ सहकांशाहयचांद्रेध्रुवमृदुचरभं क्षिप्रभेजालिमीनोनांगकेंद्रत्रिकोणांत्यमृतिषुविमलास्विदुरिष्टो खिलोंगे॥६॥ अथअन्नप्राशनंवृत्तैकेनाह । जन्मतःषष्ठमासे अष्टमेवामासे नुः नरस्यअशनम् अन्न- माशननिगदितंप्रोक्तम् । भीरो कन्यायाः पंचमेसप्तमेवामासे अशनंप्रोक्तम्। अत्रनंदाह विसुरजनीरिक्तकाः उज्झतिमुनयः नंदाः प्रतिपत्षष्ठयकादश्यः हरिदशी वसुरष्टमी रजनीरात्रिः रिक्ताश्चतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः ताः स्वजन्मनक्षत्रंच एके आचार्या अत्र उज्झति । तथाचोक्तं " जन्मर्वेश्रीक्षयविद्यात्" इति । जन्मातुविवाहान्नप्राशनादि- पुबहुभिर्गृह्यते तदोवक्ष्यते पुनः कस्मिन् सहकांशादि दृक्कोडक्वाणः अंशोनवांशः अ- होदिनम् एषांसमाहारः दृक्कांशाहः सतोग्रहस्यहक्कांशाहः सहकांशाहः तस्मिन्कथंभू- तेसहकांशावि अचांद्रे न विद्यते चांद्रकांशोस्मिस्तदचांद्रं तस्मिन् चंद्रस्यहक्कांशाहा- निनिंद्यानिक्षीणश्चेत पूर्णतुनदोषः । अन्यशुभग्रहणांशुभानीत्यर्थः । पुनःकस्मिन् ध्रुव- मृदुचरभक्षिमभे ध्रुवादीनिप्रसिद्धानि पूर्वमेवोक्तानि तत्रेत्यर्थः । पुनः अजालिमीनोनांगे अजोमेषः अलिवृश्चिकः मीनः प्रसिद्धः एभ्योन्यलग्ने मेषवृश्चिकमीनलग्नान्यन्नप्राशने नशुभानीत्यर्थः ! कासुसतीषु केंद्रत्रिकोणांत्यमृतिषु विमलासुसतीषु केंद्राणिप्रथमच- तुर्थसप्तमदशमानि त्रिकोणेनवपंचमे अंत्यद्वादशं मृतिरष्टमम् । “परवल्लिंग इंद्रतत्पुरुष- योः" एतासुविमलासु पापग्रहरहितासु सतीषु पापग्रहोत्र अनिष्टकारीत्यर्थः । इंदुश्चं- दः अखिलः पूर्णः अंगेलग्नेइष्टः अन्नप्राशनेपूर्णचन्द्रोलग्नेशुभइत्यर्थः । अन्यल्लमवलंपूर्व- बत् । अत्रनारदः " षष्ठेमास्यष्टमेवापिपुंसांस्त्रीणांतुपंचमे । सप्तमेमासिवाकार्यनवान्न- प्राशनंशिशोः ॥ रिक्तादिनक्षयनंदांदादीमष्टमीसमाम्। त्यक्त्वान्यतिथयःश्रेष्ठामाश- नेशुभवासराः” इति । ज्योतिर्विवरणे “ जन्मः श्रीक्षयविद्यात्कर्मःचातिसौख्यकृत माधानाचबालानांप्राशनेरोगनाशनम्॥ वृद्धनारदः “जीवसौम्यसितानांतहक्काणदि- बसांशकाः । बालान्नप्राशनेशस्तानचंद्राकर्किजासृजाम् '' इति । अर्णवे "गोश्वौकुंभ- स्तुलाकन्या सिंहःकर्किमृगोयमः । एताश्चराशयश्शस्तानमेषझषवृश्चिका " इति नारदः " चस्विरमृदु क्षिप्रनक्षत्रेषुननधन ” इति । रवौलग्नेकुष्ठीत्याह ॥ ६ ॥ ।

मंस्कृलटीका-भाषाटीकासमेतः । अन्नप्राशन कराता अब अन्नप्राशनका मुहूर्त कहतेहैं। भा-पुरुषने छठे आठी नासन 1 और कन्या पांच वा सातम मासमें कराना । जिसमें य नक्षत्र लेना--ध्रुव-मृदुः- चर-मिन शुभ है । और । ९ ॥ १४ ॥ १।६।११।१।८ये तिथियाँ और रात्रि और जन्मनक्षत्र अशुभ हैं और शुभको द्रेष्काण नवांश दिन शुभ है । और क्षीणचंद्रका द्रष्काण नवांश और दिन अशुभ है स्थानों में कोई प्रदान चाहिये--और पूर्ण चंद्रमा लग्नमें होय तो श्रेष्ठ है ।।६।। गर्भायन्नाशनांतेषुनगुरुसितयोर्खाल्यवादाचोव्यंजह्यात्काल- स्वरोधारिगुरुमयनंयाम्यमूनाधिमासी ॥ एतच्चौलादिषूज्झे- दथगुरुसितयोर्बाल्यवानगाहेचाथोशाखेशमोध्येत्रतमपिनि- गमारंभमार्योनकुर्यात ॥ ७॥ अथयेषुसंस्कारे पुगुन्शुक्रास्तादिदोपाभावः येषुदोषः वालत्ववृद्धत्वप्रमाणं शाखेश- स्यमोढयकिनकार्यमिति चतुष्टयं वृत्तैकेनाह । गर्भाधन्नाशनांतेषुगर्भाधानाद्यन्नप्राश- नांतेषु कसु गुरुमितयोल्यिवाद्धथेच परंभौढचंगुरुशुक्रमूढत्वं जह्यात् । कस्मादेतोः कालस्यगंधात यतःशास्त्रेगर्भाधानाद्यन्नप्राशनांतानांकर्मणांकालनिरोधः कृतोस्ति ता स्माद्धेतोः तथाचमांडव्यः "नित्ययानेगृहेजीर्ण प्राशनानेषुसप्तसु । वधूप्रवेशमांगल्ये नमौढचंगुरुशुक्रयोः' इति । हरिगुरु सिंहस्थितम् बृहस्पतिम् याम्यमयनंदक्षिणा- यनम् । ऊनाधिमासौक्षयमासाधिमासौनत्यजेत् । कालस्यरोधादित्येतत्पदंबुद्धया- वगंतव्यम्। तद्यथा प्रसूतिसमयएवजातकर्मविहितम् तत्रकालनिरोधात् किमप्यस्तादि- कनचित्यम् । अन्नप्राशनंतु मासेषष्ठेऽष्टमेवेतिविकल्पेनमासयविहितम तत्रयस्मिन्मासे मौढ्यादिकंनस्यात्तत्रकर्तव्यं कालस्यसावकाशत्वात् । तयोरपिमासयोर्यदि सिंहस्थगु- वादिनिरोधःस्यात् सोप्यत्रानुचिंतनीयः एवंगर्भाद्यन्नाशनांतेषुविचारणीयमा अनन्य- गतिकंकुन्नित्यनैमित्तिकंतथा' इतिस्मरणात् । संस्कारक्रमस्तुकात्यायनगृह्यकारि- कायामुक्तः "गर्भाधानपुंसवनंसीमंतोन्नयनंततः । जातकर्माभिधेयंच निष्क्रमप्राशनेक- मात् ।। चूडोपनयनवेदवतानांचचतुष्टयम् । गोदानंमेखलामोको विवाह षोडशक्रिया" इति । अनेनक्रमेणगर्भाद्यन्नाशनांतेषुमौढ्यादिकं बुद्ध्यावलोकयदित्यर्थः । तथाचबृह- स्पतिः “मासप्रयुक्तकार्येषुमूढत्वंगुरुशुक्रयोः । नदोषकृत्तदामासलक्षणोबलवानिति" यमोपि “गर्भवाधुषिकेभृत्ये श्राद्धकर्मणिमासिके। सपिंडीकरणेनित्येनाधिमासंविवर्ज- येत्" भृगुः “सीमंतजातकादीनिप्राशनांतानिचक्रमात् । कर्तव्यानिनदोषोस्तिपंचा- ननगतेगुरौं” इति । कात्यायनस्मृतौ "गर्भाधानादिकाअन्नप्राशनांतामलिम्लुचे। आ" कर्णवेधाःकर्त्तव्यानान्याइत्याहभास्कर " इति । अस्तादिकंचूडादिषुवर्जनीयमित्याह ....

मुहूर्तमार्तण्डा श्तचौलादिदिति तद्भसितास्तादिकंचूडादिषुकर्ममुउज्झेत्यजेत्। अथवालव इत्वममाणमाह । अथगुरुसितयोरिति । गुलखितयोगुरुशुकयोबाल्यवाद्धर्थेबालल- इत्ये नगाहे सप्ताह सप्ताहवाल्यांसाहबादमिति । बालत्वंवृद्धत्वं बहुविधमस्तित्तनम ध्यम पक्षोत्रांगीकृतः । अथशाखेशल्यअस्तेवर्यमाह अथोशावेशमौढचइति । शारवे. शोवेदपतिर्वक्ष्यमाणः तस्यभौटचेअस्तव्रतं मौजीबंधनं निगमारंभमपिमार्यः श्रेष्ठोनकुर्या- त। तस्यास्तवतादिकृतेसति बटोभूर्खत्वंस्यात् । ननुतेदारंभेमूर्खत्वंघटते वेदपतित्वात - तमूर्खत्वं किमुक्तम् । उच्यते-व्रतबंधस्तुवेदाध्ययनार्थक्रियते । तस्मात्तत्रापिमूर्खत्वंघटते। तथाचयाज्ञवल्क्यः "उपनीयगुरु शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्यापदेनं शौ वाचारांश्चशिक्षयेत्॥ प्रतिवेदंब्रह्मचर्य द्वादशाब्दानिपंचवा । ग्रहणांतिकमित्येके केशा- नश्चैवषोडशे" इति ॥ “यज्ञानांतपसांचैव शुभानांजकर्मणाम् । वेदएव द्विजातीनों निःश्रेयसकरःपरः'।तथा कात्यानगृह्यसूत्रे “वेदंसमाभ्यनायाब्रह्मचर्यवाष्टाचत्वारिंदा- द्वादश्चकेप्येकेगुरुणानुज्ञातः" इत्यादि ॥ ७ ॥ अब जिन संस्कारों में गुरुशुक्रके अस्तादिकदोष नहींहैं और जिनोंमें हैं सो और बालत्ववृद्धत्वका प्रमाण और शाखेशके मौढयमें क्या नहीं करणा सो कहतेहैं॥ भाभार्भाधानसे अन्नप्राशनतक गुरु शुक्रके बाल्य वृद्धत्व अस्तका त्यागाही करना काल निरोधसे । और सिंहके गुरुको दक्षिणायनको अधिमास क्षयमासकोभी त्याग नहीं करनो । और ये गुरुशुक्रास्तादिकोंको चौलादिकमें त्याग करना । गुरुशुक्रका बाल्यत्व वृद्धत्व सात ७ दिनतक होता है । और शाखापति अस्त होय तो यज्ञोपवीत नहीं करना। और बेदारंभ भी नहीं करनो ॥ ७॥ चौलंमाघादिपंचस्वमधुषुगदितंद्वित्रिपंचोन्मितेऽब्देस्वाचाराद्वा सगर्भायदिभवतिजनन्यत्रनोकार्यमेतत्।। साकंयत्रोपनीत्याक्रि- यतइहतदायनिरोधोनहिस्याज्जह्यादंबातवेदोव्रतमुपयमनंचावि- शुद्धेःशुभार्थी ॥ ८॥ अथ चौलंसनिर्णयंवृत्तैकेनाह चौलमिति । कार्यवर्णरित्यग्रिमश्लोकेनान्वयः।चूडा- करणं माघादिपंचसुमासेषु अमधुषुचैत्ररहितेषुगदितमुक्तम् । तथाचोक्तनारदेन 'मा- बादिपंचकेरौलं हित्वाक्षीणविधुंमधुम्” इति । द्वित्रिपंचोन्मितेब्दे द्वितीयेतृतीयेपंचमे वर्षेवाचाराद्वा स्वकुलाचारतोवा।उक्तंचकात्यायनगृह्ये "सांवत्सरिकस्यचूडाकरणंट- तीयेवाप्रतिहतेषोडशवर्षस्यकेशांतोयथामंगलंवासर्वेषाम्" इति । सांवत्सरिकस्यअति- क्रांताब्दस्येति हरिहरमित्रैाल्यानंकृतम् । तथाचसद्गुरुशिष्यः "आयेऽन्देकुर्वते के- चित्पंचमेन्यद्वितीयके । उपनीत्यासहैवेति विकल्पःकुलधर्मत" इति । सगर्भायदिभ- - संस्कृत टीका-पाटीकासमेतः । इतिजनन्यचनोकायमेतत् । अत्रउक्त विनिपंचाब्दकेजुजननीकुमारल्यमातायादेस- ग भवतित्यासहा मनवौलनोकामना पंचाक्षागाभग्यांतत्यानपिकावित्यर्थ- হিজড সূক্ষা নীল আকাশ ভালনা। জামায়াল तुभिणामपिकारयेद।" उपनयनेनसहक्रियमाणेनहोइत्याह । "सायनोपनी- त्याक्रियतइहतदायशिरोधोनहित्यार" इति । अत्रउपनीत्यासाकमुपनयनेनसहक्रियते तदाइहास्निन्चौले अयमुक्तोनिरोधक्षेत्रमासमानुगर्भलक्षणोन वस्यात् । तदुक्तं तेनैव "तहोपनीत्याकुबेताबोपोनविद्यते" इति । अवार्तवेनियमाह "जलाईबातवेदो पथमनंचाविशुद्धेःशुभाति परजति अइ. अनतरोक्तं बोलमित्यर्थः দুলালী শুৰিাঃ জামিত্মজ ছড়িৎখন ছাপাখানঃৎঙ্গভয়ানুল- त्यर्थः । तथाच मनुस्मृतौ " उदाहनतचूडासुमातायादिरजस्वला । तदानमंगलंकार्य सुदोकायशुभेच्युतिः"अन्धमुहूर्तालाभकारिकानिर्वधेशांतिकमुक्तम् "अलाभेसुमुहूर्तस्य रजोदोषेतुसंस्थिते । नियसंपूज्यतत्कुर्यात्रहत्यामकरी ।। हैमीमापमितांपाश्री- सूजाविधिनार्चयेत् । प्रत्यूचंपायसंदुत्वाऽभिषिच्याशुभमाचरेत् ॥ सूतिकोदल्ययोः शुद्धौगांदद्यादेमपूर्वकम् । मालेकणिशुद्धिःस्यादितरस्मिन्नशुद्धयति" इति । उदक्या रजस्वला ॥८॥ अब चौलका मुहूर्त कहते हैं ।। भा०-माघ-फाल्गुन-वैशाख- ज्येष्ट इन्हों मासोंमें चौल करना शुभ है। और २ । ३ । ५ इन्हों वर्षों में करना शुभ है । अथवा कुलाचारसे करना और माता गर्मिणी होय तो करना । और पांचवर्ष५ ऊपरसे माता गाभिणी होय तो वो करना और ब्रतबंधके साथ करै तो चत्रमास और माता गर्भिणी होय तो बी करना-और माता रजस्वला होय तो चौल अतबंध विवाह नहीं करना शुद्धिके बाद करनो ॥ ८॥ कार्यवर्णेरिनारार्किशनिषुनिखिलैत्रियेशुक्लसोमेद्वयंत्यद्व्यादि- त्यशाकेंदुभिरिनहरितत्रिनिभैश्चौलकर्म। बनेकाराकिशुकाग- तकविनिखिलामृत्युगामृत्युदाःस्युय॑ब्जाः संतोत्यइष्टास्त्यज गुहशशिनौरात्रिसंध्येचरिक्ताः॥ ९ ॥ अथवर्णविशेषेणवारविशेषतथानक्षत्राणिलग्नबलंचवृत्तकेनाह । कामिति । वर्णा- झणादिभिः यथाक्रमेण इनाराकिशनिषुचौलकर्मकार्यमित्यन्वयः । इनः सूर्यः आरो भौमः आर्किःशनिः शनि प्रसिद्धः तेष्वित्यर्थः । एतदुक्तंभवति। विप्रेणरविवारे क्षत्रि- येणभौमवारे वैश्येनशनिवारे शूद्रेणापिशनिवारे चौलंकर्तव्यमित्यर्थः । शूद्रस्यद्वादश- संस्काराउक्ताः । “वेदोव्रतोपनयनंमहानानीमहाव्रतम् । विनाद्वादशशूद्राणांसंस्कारा- नाममंत्रतः" इति । निखिलेश्चतुर्वि विशेषेण ज्ञत्रयेबुधत्रये शुक्लपक्षगतसोमवारे कार्यम् । कृष्णपक्षेसोमवारोतिनिदितः क्षीणत्वात् । अवनारदः "अपवरितालिथिषु नहीं. ।

मुहूर्तमाण्ड:- शुक्रेज्यतेंदुवासरे" इति । बृहस्पतिः “सोमवार सिवेपक्षे कृष्णपक्षेविहितः। बुध- वार-शुभ प्रोक्तः पापग्रहयुतेबुधे ॥ पापग्रहाणांवारादौविप्राणांशुभदोरविः । क्षत्रिया- णांक्षमासूनुर्विदशूद्राणांशनिःशुभः" इति । कैयंत्ययादित्यशादुभिः अंत्याहेहाति ध्यत्यरेवत्यश्चिन्यौ यादित्यपुनर्वसुपुष्यौ शाकंज्येष्ठा इंदुम॒गः तैः पुन कै इनहरितखि- त्रिभैः इनोहस्तः हरिःश्रवण ताभ्यांत्रित्रिभैः हस्ताधिभिः श्रवणात्रिनिरित्यर्थः। तथा चनारदः "दस्खादितीज्यचंद्रंद्रपूषभानिशुभान्यतः । चौलकर्मणिहस्तांत्रीणित्रीणि चविष्णुभात्" इति । उनकाराकिंशुक्राः अत्रचौलेमृत्युदाः.स्युः यूनेसप्तमेअर्काराकि- शुकाः अर्क सूर्यः आरो भौमः अर्कस्यापत्यमार्किःशनिः शुक्र प्रसिद्धः एतेचत्वारो- त्युदाइति । चतुणासमानंफलमुक्तम् । वसिष्ठनात्रविशेषफलमुक्तम् “जामित्रेभास्करे सौरमृत्युः स्याद्भूमिजेतथा । शुक्रेसौख्यविनाश स्यान्मंदभाग्यशनैश्चरे"इति । अत्रच तुर्णामपिसामान्येनमृत्युफलमुक्तम्। तदारिद्रयान्मरणंवरमितिन्यायेननदोषः ।गतक- विनिखलामृत्युगामृत्युदाः स्युः गतःकविःशुक्रायेभ्यस्वेगतकवयातेचतेनिखिलाश्वशु- क्ररहिताः सर्वेमृत्युगाअष्टमगामृत्युदाः । अत्रबृहस्पतिः " अष्टमस्थानगा:सर्वेनेष्टाः शुक्रविवर्जिताः । शुक्रस्तुनिधनेक्षौरेसर्वसंपत्मदा शिशोः" इति । व्यब्जा:संतोत्यइष्टाः विगतःअब्जः चंद्रोयेभ्यस्तव्यब्जाः एवविधाः संतोसबहाः चन्द्ररहिताः सनहा अंत्यदा- दशे इष्टाः शोभनाः स्युः । तथाचनारदः “चौलानमाशनेशस्ता सौम्यारंध्रव्ययोपगाः इति । अन्यच ननधनेभेशीतांशौषष्ठाष्टांत्यविवर्जिते" इति । तस्यैववचनम् । अन्यल्लनवलंपूर्ववत् । त्यजगुहशशिनौरात्रिसंध्येचरिक्ताः । गुहः षष्ठी शशी पौर्णिमा । स्पष्टमन्यत् । “क्रूरवारनिशांरिक्तांषष्ठीसंध्यांचजन्मभम् । सद्भिर्विवर्जयेदेतबारदस्य वचोयथा" इति ॥ ९ ॥ भा०-ब्राह्मण सूर्य वारको और क्षत्रिय भौमको और वैश्य शूद्र शनिवारको चौल करें तो शुभ होय । और ब्राह्मणादि संपूर्णवर्ण बुध गुरु भृगुवारों में तथा शुक्लपक्षमें सोमवार के दिनमें चौल करें तो शुभ होय । और रेवती-अश्विनी-पुनर्वसु-पुष्य-ज्येष्ठा-मृग-हस्त चित्रा-स्वाती- श्रवण-धनिष्ठा-शतभिषा-ये नशत्र शुभ हैं-(अथ लग्नशुद्धिः) और सातमें शुक्र शनि सूर्य भौम होय तो मृत्यु करें-और शुक्र विना सारे ग्रह ८ आठमें मृत्युदायक हैं। और चंद्र विना शुभम बारमें १२ श्रेष्ठ है । और ६ । १५।४।९। १४ ये तिथों और रात्रिसंध्या अशुभ है ।।९।। भुक्ताभ्यक्तोपवासीश्वरजनयुवतीप्राग्वयस्काश्चयोगीयात्रायुद्धो- न्मुखायेकृतदिनविधयोस्त्यंबकास्तेनमुंड्याः॥सीमतोलन पत्युनखकचलवनंदूरदेशप्रयाणवृक्षच्छेदःसमुद्राप्लुतिमृतहरणे स्याहतेवश्यकार्यात् ॥१०॥ क्षौरंचौलोक्तभादौगदितमथरविक्षेत्रगंगाध्वराग्न्या- धानेपित्रोविनाशेद्विजनृपकथनेसर्वदाक्षौरमिष्टम् ॥ । । Ans - । । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । मित्रत्र्यकोदितींद्रांतिमहरितुरगैपंचमेऽब्देवतात्प्राग्विद्यारंभोक्त- कालेऽक्षरविधिरघटेसौम्यसंज्ञऽयनेऽकें ॥ ११ ॥ अथप्रसंगाद शौरनिर्णयसार्द्धवृत्चेनाह । भुक्तइति । भुक्ताकृतभोजनःअभ्यक्त कृता- भ्यंगः उपवासीप्रसिद्धः ईश्वरजनौराजसेवकः समर्थोवायुवतिःस्त्रीसौभाग्यवती प्राग्वय- स्काः प्रथमवयस्काः पंचाशद्वर्षपर्यंतंपूर्ववयः योगी राजयोगीगीतादाप्रसिद्धः यात्रायु- दोन्मुखाः यात्राप्रयाणं युद्धप्रसिद्धतीप्रतियेउन्मुखा प्रचलिताः यात्रोन्मुखायुद्धोन्मु- खाश्चेत्यर्थः । कृतादिनविधिःआदिकंयैस्तेकृतदिनविध्यः अस्त्यंबकोजीवत्पितृकः ते न मुंडयाः मुंडनार्हा न भवति । अवश्यकार्याहते इत्युत्तराद्रोक्तमत्रानुसंधेयम् यत्रावश्य- मुंडनकारणंभवति तत्रावश्यमुंड्याः । अथक्षौरनिषेधप्रसंगाह्रर्विणीपतनिषिद्धं साप- बादमाह । तीमंतोर्ध्वमिति । सीमंतोज़ सीमंतोन्नयनादुर्व पत्युःकृतसीमंतसंस्का राया पत्युः भर्तुरवश्यकार्याहतेनखकचलवनादिकंनस्यात् । नखकचलवनंनखकेशच्छे- दनम् । अन्यत्सुगमम् ! आवश्यकार्याहतेनस्यादित्यनेनआवश्यक नदोषइत्यात्सि- इम् । यथापितृमरणेक्षौरादिदेशविप्लवेदेशांतरगमनमित्यादिविचारणया आवश्यके न दोषइत्यर्थः । कृताग्न्याधानस्यमुंडनपक्षांगीकारेमुंडनमावश्यकं "मासिमास्युपासनी- कस्यपक्षेपक्षेग्निहोत्रिण" इति ॥ १० ॥ अथोक्तेभ्योन्येषांक्षौरार्थनक्षत्रादिकमाह । औरमिति । चौलोक्तभादीक्षौरंगदितमोक्तम्। चौलार्थमुक्तश्चौलोक्त सचासौभादिश्चत- स्मिन्नक्षत्रतिथ्यादिकाले क्षौरंगदितमोक्तम् । अथक्षौरनिमित्तान्याह। रविक्षेत्रगंगाध्वरा- न्याधानेपित्रोविनाशइत्यादि रविक्षेत्रंभास्करक्षेत्रं गंगाप्रसिद्धा अवरोयागः अग्न्या- धानमनिहोत्रतस्मिन्पित्रोविनाशोमरणतस्मिन् दिजनृपकथनेब्राह्मणाज्ञायांराजाज्ञायाँ चसत्यासर्वदाक्षौरमिष्टंस्यात् । क्षौरेनक्षत्रादिनियमोनास्तीत्यर्थः । तदुक्तंवृत्तशते "भुक्ताभ्यक्तनिरासनैः" इत्यादि । रत्नमालायाम् "आज्ञायानरपतदिजन्मनाम्" इत्यादि । बृहस्पतिः "राजकार्यनियुक्तानांनराणांभूपसे विनाम् । श्मश्रुलोमनखच्छेदे नास्तिकालविशोधनम् ॥ ज्योतिर्निबंधे "राजायोगीपुरंध्रीचमातापित्रोश्चजीविनीः । मुंडनसर्वतीर्थेषुनकुर्याद्रुर्विणीपतिः ॥ स्मृत्यंतरे "सिंधुस्नानंद्रुमच्छेदं वपनंप्रेतवाह- नम् । विदेशगमनंचैव नकुर्याइर्विणीपतिः। क्षौरनैमित्तिकंकुन्निषेधेसत्यपिधुवम् ॥ पित्रो प्रेतविधानंच न दोषस्तत्रविद्यते ॥ गंगायांभास्करक्षेत्रे मातापित्रोतेहनि । आधानेसोमपानेच षट्सु क्षौरविधीयते ॥ अंतर्वन्यांतुजायायां तीर्थक्षौरनकारयेत् । प्रेतवाहादिकनैव सीमंतोन्नयनादनु ॥ पंचाशद्धायनात्पूर्व क्षौरनैमित्तिकंविना नकुर्यात्ततऊर्ध्वतुस्वेच्छयावपनं चरेत्" इति । अथाक्षरारंभवृत्तानाह । मित्रन्यति। मित्रादिभिर्नक्षत्रैःजन्मतःपंचमेवर्षे व्रताव्रतबंधात् प्राक प्रथमंविद्यारंभोक्तकालेवक्ष्य- भाणलक्षणेअक्षरविधिः शुभः स्यादित्यस्याहारः । कस्मिन्सति सौम्यसंज्ञेअपनेअकें मुहूर्तमार्तण्ड:- सनि कथंभूतेगौम्यसंज्ञेअयने अघटे नविद्यतेपटोयस्मिन्तथातस्मिन् कुंभराहितउत्तरा- यगो इत्यर्थः । ब्रह्मतुल्ये अपनलक्ष किकिगादिषट्केतचायनेदक्षिणसौम्याय- देत" इति । मित्रमनुराधा व्यकहस्तत्रयम् अदिति पुनः इंद्रीज्येष्ठा आवमरेवती हरि श्रवणः तुरगोऽश्विनी । शेषं प्रथममेवव्याख्यातम् । तात्यागित्यनेनब्रतबन्धादु. परिनिषेधार्थसिद्धः । पंचमेवर्षेपठनरुच्यावतबंधोग्रवक्ष्यति । तथाचोतवहस्पतिना 'द्वितीयजन्मतः पूर्वमारभताक्षरान्सुधीःइति । नृसिंहः अक्षरस्वीकृति मोक्ता प्रामपंचमहायने । उत्तरायणगेसूर्यकुंभमासविवर्जयेत्” इति ॥ ११ ॥ अब क्षौरका मुहूर्त कहते हैं । भा-मोजन करके लेल लगाकउपवासकरके और राजसेवक-सौभाग्यवती स्त्री पचास बंषके भीतरके-राजयोगी-यात्राजाणेवाला-युद्ध में जाणेवाला-और नित्यकर्म करके-जिसका पिता विद्यमान होय वह-इतना जिणा अवश्य कार्य विना मुण्डन नहीं होने और गर्भिणीपति सौभंत होणेरेवाद नखकेश कठावे नहीं और वृक्षको नहीं काटे और दूर देशमें जाये नहीं और समुन्द्र में स्नान नहीं करै-और प्रेतानुगम नहीं करै ॥ १० ॥ मा.चौलमें कहेभये नक्षत्रों में क्षौर करावणो । और भास्करक्षेत्रमैं गंगापर यज्ञमें अमिहो- नमें मातापित्ताको मृत्यु होनेपर ब्राह्मणकी वा राजाकी आज्ञासे सदैव क्षौर करावणों ।। अब बालकको अक्षर मांडावणेका मुहूर्त कहते हैं। भा०-अनुराधा-हस्त-चित्रा-स्वाती पुनर्वसु-ज्येष्ठा-रेवती-श्रवण-अश्विनी ये नक्षत्र लेना व्रतबंधसे पूर्व पांचमें वर्षमें विद्यारंभके मुहूर्तमें अक्षरारंभ कराणा श्रेष्ठ है-और कुंभसंक्रांति विना उत्तरायणमें कराणां ।। ११ ।। विप्रादेगर्भतोऽब्देऽष्टशिवरविमितेजन्मतोवाव्रतस्यादनानिष्टेपि जीवेऽनिमिषरविमधौकार्यमब्दस्यदाढर्यात् ॥ स्वाब्दादूर्ध्वक्र- मादाद्विगुणितशरदोनिंद्यमब्दक्रमेण पंचाष्टांकाब्दतोवाप्रपठन- रुचितःशस्तमेषांतदाहुः ॥ १२॥ अनब्रह्मक्षत्रविशांमुख्यंगौणंचव्रतबंधकालवृत्तैकेनाह । विप्रादेरिति । गर्भतःगर्भाधा- नाजन्मतोवा अष्टशिवरविमितेअब्देविप्रादेव॑तस्यात् । विमस्याष्टमे क्षत्रियस्यशिवमिते एकादशेवस्यात् वैश्यस्यरविमितेद्वादशेवरेस्यात् । अत्रस्वस्ववर्षे जीवेगुरौआनिष्टेअशु- भेसत्यपिवतंकार्यम् । क्कअनिमिषरविमधौ अनिमिषेरविः अनिमिषराविः अनिमिषर- विणाविशिष्टोमधु अनिमिषरविमधु तस्मिन्मीनस्थेरवौसति चैत्रेवतकर्तव्यमित्यर्थः । अन्दस्यदाढयात्वर्षबलात्तदुक्तंसंग्रहे “शुद्धिर्न विद्यतेयस्य वर्षेप्राप्तेऽष्टमेयदिाचैत्रेमीनग- लिभानौतस्योपनयनंशुभम् ॥जन्मभादष्टगेसिंहे नीचेवाशत्रुभेगुरौ।मौजीबंधाशुभमोक्त- श्चैत्रेमीनगतेरवो।।अशुभेऽन्देग्रहाःसर्वे शुभगोचरगाअपि।।शांतिभावाच्छुभनव यात्यब्दः । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (२७) कालमृत्युवत् इति। अथगौणकालफलमाह । स्वाब्दादूर्ध्वक्रमादिति । स्वाब्दात्स्ववर्षा- दूधमाद् आद्विगुणितशरदः द्विगुणिताचासोशरचद्विगुणितशरहषतांमर्यातीकृत्येति तभातस्था अब्दक्रमेणनिंद्यम् । तद्यथाब्राह्मणस्याष्टमंवर्षमुख्यं तद्विगुणितंषोडशम् अश्व- दापोडशवर्षपर्यतंब्राह्मणस्य एकादशवर्षावाविंशतिवर्षपर्यतक्षत्रियस्य द्वादशवर्षाच्चतुर्नि शतिवर्षपर्यंतवैश्यस्य । अब्दक्रमेणोत्तरोत्तरनिंद्यम् ।अर्थादतउर्ध्वमनाधिकारिणोभवति। सदुरुसंग्रहे “ नृपा १६ कृति २२ जिना २४ ब्दांतं नातिकालस्ततःपरम् । पाति- त्यस्यादग्रजादात्यस्तोमोविशोधनम्" इति । तथाचकात्यायनगृह्ये "आपोडशाष्ट्रा मणध्यानतीतकालमाद्वाविंशात्क्षत्रियस्थाचतुविशावैश्यस्यातऊर्वपतितसावित्रीका भयान नैनानुपनययुर्नाध्यापयेयुर्नयाजयेयुनभिर्व्यवहरेयुः कालातिकमेनियतवन नि पुरुषपतितसावित्रीकाणामपत्यसंस्कारोनाध्यापनंतेषां संस्कारेप्सुळत्यस्तोमेनेष्ट्वाकाम मधीमीरन्व्यवहार्याभवति" इति । वचनादिति अथवादात्मागपिअध्ययनौत्सुक्याटु- पनयनकालमाह । पंचाष्टांकाब्दतोदति । पंचमाष्टमनवमवर्षेभ्यः सकाशादेवांब्रह्मक्षत्रवि- शांक्रोणपनरुचितः वेदादिपठनरुच्यातहतंशस्तमाहुर्मुनयः। उक्तंचसंग्रहे "ब्रह्मवर्च ससूर्जश्वविद्यायुःश्रीर्यशःसुखम् । विप्रादेरुपनीतस्यपंचाष्टांकाढ़ताफलम" ॥ १२ ॥ अथ व्रतबंधका मुहूर्त कहते हैं। भा०-ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्योंके जन्मसे वा गर्भसे क्रमसे ८।११। १२ । वर्षमें उपबीच होत्र--और उक्त समयमें गुरु अनिष्ट होय तो बी शुभ है--और मीनका सूर्य चैत्रमें होय ते व्रतबंध शुभ है--इन वर्षों से जो दुगुणा काल निकले तो गौण है--और बालकके पठनकी रुचि होय तो ब्राह्मणादि क्रमसे पांचमें आठमें नवम वर्षमें उपवीत शुभ है ॥ १२॥ राशेःषव्याघखस्थोगुरुरिहशुभदः पूजयास्यात्तयापिप्रांत्योबु- स्थोऽष्टमोनोयदिनिजगृहगस्तुंगगोत्रापिशस्तः ॥ एवंकन्यक्षतः स्यादतितरगुणिनोलब्धयेवातिकालेऽनिष्टोपीहदिरोष्टमभव- नगत शोभनःस्याबिरNः॥१३॥ अथात्रगुरुबलाबलंवृत्तैकेनाह । राशेरिति । राशे जन्मराशेः सकाशात् षट्च्याउख- स्थोगुरुः इहास्मिन्बतबंधपूजयाशुभदःस्यात् । षषष्ठं त्रितृतीयम् आद्यंजन्मराशिः खंदशमम् एषुतिष्ठतीतितथा तयापिपूजयापि प्रांत्योद्वादशः अंबुचतुर्थः अष्टमानशुभदः स्यात् पूजयापिअशुभदास्यादित्यर्थः । स यदिनिजगृहगः स्वगृहगः धनुर्मीनगइत्यर्थः । तुंगगोवायदिभवति । तदाइहदुष्ट स्थानेषुवर्तमानःशस्तःस्यात् अस्यतुंगंकर्कटः। तदु- कंबृहज्जातके "अलवृषभमृगांगनाकुलीराझषवणिजौचदिवाकरादितुंगाः। दश १० शिखि ३ मनुयुक् २८ तिथीं १५ द्रियांशै ५ स्त्रिनवक २७ विंशतिभिः २० श्तेस्त- जीचा "इति । अर्थादुक्तस्थानेभ्योन्यस्थानगःशुभदः स्यात् एवंकन्यति स्यात् कन्यर्श- ---- मुहूर्तमार्तण्ड:- तः कन्याराशे सकाशात् एवमुक्तवत् शुभाशुभःस्यात्। अतितरगुणिनोवरस्यलब्धयेअ- तिकालेवाअनिष्टोपिगुरुदशचतुर्थाष्टमाद्विरर्यः षट्याद्यखस्थस्पशास्त्रेयापूजोक्तात प्रमाणतोद्विरचः तेनद्विगुणार्चनेनशोभन स्यात् एवंसामान्येनोक्त्वाअष्टमस्यविशेषमा- इ। अष्टमभवनगतःत्रिरर्यः तेनशोभनःस्यात् । अत्रबृहस्पतिः झपचापकुलीरस्थो जीवाप्यशुभगोचरः। अतिशोभनतांदद्याद्विवाहापनयादिषु ॥ व्रतेजन्मत्रिखारिस्थो जी- वोपीष्टोर्चनात्सकृत् । शुभोतिकालेतुर्याष्टव्ययस्थोद्विगुणाचनात् ॥ उदाहतत्वे "कन्य- टिमुतानायनवमेश्रेष्ठोगुरुश्चान्यथापूज्याष्टांत्यसुखेतिकालइहतुप्राईिरर्य-शुभः ! रिष्कांवनिधनागैर्यदिग्रहैः श्रेष्ठोपिविद्धोयसन्वामाद्विन्दइष्टदोननिधनवेधातिरWः- शुमः" इति ॥ १३ ॥ अब गुरुका बल कहते हैं। भाक-जन्मराशिसे ३ । ६ । १ । १० । इन्हों स्थानोंमें गुरु होय तो पूजासे शुभ है और. ११ । ४ । ८। इन्हों स्थानों में होय तो पूजासेवी शुभ नही होय ॥ और ४।८।१२ इन्हों स्थानों में गुरु जो धनका बा मीनका वा कर्कका होके होय तो शुभ होता है-ऐसे कन्याकी राशिसेवी देखणा-और वरप्राप्तिके लिये वा अवस्था निकलजानेके बाद ४ । ८ । १२ इन्हों स्थानों में वा द्विगुणपूजासे अच्छा होता है और आठमें ८ होय तो विगुणितपजासे शुभ होता है ॥१३॥ द्वीष्वायागांकसंस्थोव्ययजलनिधनयभंगैश्चेन्त्रविद्धः शस्तोनि- शोपिवामंशुभइहखचरधितोनोऽष्टमस्थः ॥ शुक्केमाघादिपंच- स्विनशुभदिवसेप्राग्दलेनोवतंसत्त्यकानध्यायरिक्तातिथिमुनि- मदनांश्चंद्रभागंप्रदोषम् ॥१४॥ अथगुरोर्वामवेधमाह । द्वीष्विति । द्वीष्वायागांकसंस्थोगुरुस्तदाशुभस्यात् तदाक- दायदिव्ययजलनिधनञ्यनगःखचरैनोंविद्धः स्यात् द्विद्धितीयम् इषुपंचमम् आयएकाद- शम् अगा:सप्तमम् अंक-नवमम् एतत्संस्थागुरुः व्ययंद्वादशं जलंचतुर्थं निधनमष्टमं त्रिम्तृतीयम् अभ्रंदशमम् एतत्संस्थैः खचरैः यदिनोविद्धोभवति तदाशुभ स्यात् । २ । ५।११।७।९ स्थः । १२॥ ४॥ ८॥३॥१० स्थैश्च वेधितश्चेदशुभइत्यर्थः । अनिष्टो- पिव्ययजलनिधनञ्यभ्रगोपिवार्मविद्धः सन्द्वीष्वायागांकसंस्थैः खचरैवेधितः सन्नित्यर्थः इह आस्मिन्बतबंधेविवाहेवाशुभः नोष्टमस्थः अष्टमस्थोवेधितोनशुभदास्यादित्यर्थः । सोतिकालादौत्रिगुणार्चनेनैवशुभः स्यात् । तथाचबृहस्पतिः । रजस्वलायदाकन्या -गुरुशुदिनचिंतयेत् । अष्टमेपिप्रकर्तव्योविवाहस्त्रिगुणार्चनात्" ॥ अथोपनयनेमासादि- कमाह । शुक्लइति । शुक्लेशुक्लपक्षेमाघादिपंचमासेषु ज्येष्ठांत्येषु इनशुभदिवसे इन: सूर्यःशुभाश्वर्धमानेंदुगुरुबुधशुक्राःएषांदिवसे तस्मिन् अब माग्दले दिवसस्थपूर्वाद संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (२९) व्रतमुपनयनंसशुभस्यात् । किंकृत्वा अनध्यायरिक्तातिथिमुनिमदनान् चंद्रभागंप्रदो- पत्यक्त्या अनध्याया वक्ष्यमाणाः रिक्तातिथयश्चतुर्थीनवमीचतुर्दश्य मुनिःसप्तमी मद- नत्रयोदशी एतानचंद्रभागःकांश- पाशादिकपुरैवनिषेधितम् प्रदोषोऽनध्यायप्रकर- णोक्तातंत्यक्त्वा ॥ १४॥ अब गुरुका वामवेध कहतेहैं। भा०-यदि जो गुरु २।५।११ । ७। ९ इन्हीं स्थानों में होय तो शुभ होता है परंतु १२।४।८।३।१० इन्हों स्थानों में रहनेवाले ग्रहसे विद्ध नहीं होय तो शुभ होय अर्थात द्वादशादि स्थानों में कोई ग्रह नहीं होय तो द्वितीयादि स्थानोंमें शुभ होय-और १२।४।८। ३ । १० इन्हीं स्थानों में गुरु अनिष्ट होके २।५।११।७ । ९ इन्हीं स्थानों में बेठनेवालेसे विद्ध होय तो वामवेध होताहै यह वामवेध शुभ है । और जो गुरु आठमें होय तो वामवेधसे शुभ नहीं होताहै यह वामवेध व्रतबंध और विवाहमें देखना चाहिये और उपनयनको शुक्ल पक्षमें करना और माघसे पांच महीनों में व्रतबंध करणे-और सूर्य गुरु बुध शुक्र पूर्णचंद्रका वार लेना-और पूर्वाह्न लेना-और वक्ष्यमाण अनध्याय-और रिक्तातिथि ४ । ९ । १४ और कर्कका नवांश और प्रदोष इन्होंका ब्रतबंध त्याग करना ॥ १४॥ शस्तोदीशाग्निशाक्रांतकपितरहितः सर्वभैभौजिबंधोवेदेशेज्ञब लाब्येगुरुसितकुजवित्संज्ञकावेदपाःस्युः॥ स्वोच्चांशेषुसौम्याः अतिपतिरपिचेत्केंद्रकोणस्थिताःस्युर्व वेदार्थवेत्तापशुगृहधन- वानत्रमंदेंत्यसेवी ॥१५॥ अथव्रतबंधनक्षत्राण्याह । स्पष्टम् ।उक्तंच "मघाचभरणीज्येष्ठाविशाखाचैवकृत्तिका। नक्षत्रपंचकंपार्नग्राह्यत्रतबंधने" । वेदशेवदपतौञबुधेबलाढयेसति स्थानादिनावल. समृद्धेसति। तेकवेदेशाइत्यपेक्षायामाह। गुरुसितकुजवित्संज्ञकाः क्रमात्वेदपावेदाधि- पतयास्युः । गुरुः ऋग्वेदस्य शुक्रोयजुर्वेदस्यकुजः सामवेदस्यवित्बुधोऽथर्ववेदस्य पतिरित्यर्थः । लग्नगोचरबलमाह । स्वोंबांशेषुसौम्याइति । सौम्याः स्वोच्चस्वभा- गांशेवर्तमानाः श्रुतिपतिरपिवेदपतिरपि स्वोबस्वाशेवर्तमानश्चेद्यदिकेंद्रकोणेस्थिताः रयुस्तदावर्णीब्रह्मचारीवेदार्थवेत्तास्यात् । नकेवलंवेदार्थवेत्तास्यात् अपितु पशुगृहधन- वानस्यात् । अत्रकेंद्रकोणेशनौमदेसतिअंत्यसेवीअंत्यजसेवकः स्यात् । तस्मात्केंद्रको णेशनिर्नभवितव्यः । उक्तंचसंग्रहे केंद्रस्थितरिनाद्यैर्नृपसेवीविक्रियान्ववृत्तिश्च । वेदा. भ्यासीयज्वाक्रतुकर्ताहनिसेवकोभवति" इति ॥ १५ ॥ अब व्रतबंधके उपयोगी नक्षत्रोंको कहतेहैं । भा०-विशाखा-कृत्तिका-ज्येष्ठा-भरणी-मघा- इन्हों नक्षत्रों विना और नक्षत्र शुभ और वेदस्वामी ने बुध बलवान् होय तो श्रेष्ठ है ऋग्वेदका स्वामी गुरु है-और यजुर्वेदका शुक्र- मुस्तमार्तण्ड:-- और सामवेदका भाग-और अथवंचनका बुध है और लोल्यग्रह और बटुपति स्वराशिक वा के या स्वनाशके होके १।४।७।१०। ९।५ इन्हीं स्थानों में हो तो ब्रह्मचारी वेतार्थवक्ता होय पार पशुधनवाला होय-और जो केंद्रत्रिकोणमें शनि होय तो ब्रह्मचारी नीच सेवक होय ॥१५॥ चंद्रराविलग्नेशशिसिततनुपाःषष्टगेहेसितोत्येसरंध्रुवटुनाः कचतनुगइनःश्रेष्ठउच्चंदुरेके। विद्यांमौंज्युक्तकालेस्थिरचरहरिज- युत्तरत्रामहीनेमौंज्याऊवंगणेशगिरमपिविधिवत्पूजयित्वारभेत। अथलग्नभंगानाह। चंद्रइति। चंद्रः क्रूराः क्रूरग्रहाः विलग्नेतनौ शशिसिततनुपाः षष्ठगेहे शशीचंद्रः सितः शुक्रः तनुपोलग्नपः षष्ठगेहे सितः शुक्र: अंत्येद्वादशस्थाने शेषसुगमम्। सर्वेर अष्टमस्थानेएकेमत्येकं वटुना वटुमारकाभवति । किंच कचित् अन्यलग्नाभावे तनुगः इनः रविः श्रेष्ठः । उक्तंचमौंजीपटले ॥ "शुभदोबलवान्भानुर्लग्नगोदशमस्तथा सर्वशाखाधिपोयस्मात्सर्वेषांव्रतबंधने ॥ सर्वशाखाधिपोभानुः केचिदृचुर्महर्षयः तस्माद्गत्यंतराभावेलग्नस्थोर्कः प्रशस्यते" ॥ उच्छेदुरेकइति । एकेमुनयः उच्छेदुः उच्च- स्थश्चंद्रः तनुगश्चश्रेष्ठइतिवदति तद्वाक्यं “चंद्रोदयभिशस्तः स्यात्क्षयरोगीसितेतरे ॥ सितेपक्षेभवेद्यज्वास्वभेतुंगविशेषतः" इति । अस्याः सितेरिकृष्णपक्षे चंद्रोदयेचंद्रयु- तलग्नेसति व्रतीअभिशस्तः स्यात् क्षयरोगीचस्यात् अभिशस्तोनाममिथ्याभिशस्तः मिथ्याभिशंसी अनेनेदंपातकंकृतमिति गल्लोकामिथ्यावदंतिसोभिशस्तः क्षयरोगी स्यादिति कृष्णपक्षेलग्नस्थचंद्रफलमुक्तं सितपक्षेभवेद्यज्वेतिवाक्यंस्पष्टम् । अयंश्लोकः पुनःसंस्कारविषयइवभाति । यतः कृष्णपक्षेत्रतबंधचंद्रस्यफलमुक्तम् तस्यदिवाअसंभ- वात् । पुनः संस्कारार्हस्थतुकर्मलोपभयाद्रात्रावपिसंस्कारोविहितोनान्यस्य । प्रथमबत- बंधस्तुसवैग्रंथकारैदिवैवपूर्वाह्नविहितोनरात्रौ । अतः कारणादिदंवचनपुनःसंस्का- रविषयंप्रतिभाति । पुनःसंस्कारनिमित्तानिरासमारोहणादीनिधर्मशास्त्रमसिद्धानि । तादृशंवाक्यरत्नमालायाम् ॥ "त्रिषट्खगोर्कस्विधनास्तकर्मगश्चंद्रस्त्रिषष्ठा शनिराहु- भौमाः ॥ सर्वेचलाभेद्वित्रिकोणकेंद्रगाः शुभाशुभाः स्युव्रतबंधकाले" इति । अत्रतृतीयस्यषष्ठस्यसूर्यस्यराशिगतलग्नेसंभवः । नारदेनतु लग्नस्यचंद्रोनिंदितएन तद्वाक्यमेवं "स्वोच्चसंस्थोपिशीतांशुवतिनोयदिलग्नगः । करोतिशिनि स्वसवतंय. परोगिणम्" इति । कन्यालग्नवलंपूर्ववत् । अथविद्यारंभवृत्तानाह । विद्यांमौज्युक्त- कालेइति । मौंज्याउर्ध्वमौज्युक्तकालेविद्याप्रारभ्यते मौंज्यर्थमुक्त मौज्युक्तः सचासौ कालश्चतस्मिन्विद्यांवेदमारभेत । मौंज्याऊर्ध्वमित्यनेनमोज्याः प्रागनधिकारः सूचितः। किंकृत्वा गणेशगिरमपिसरस्वतीमपिविधिवद्विघ्युक्तमार्गेणपूजयित्वा । कथंभूतेमौंज्यु- तकाले स्थिरचरहरिजञ्युत्तरब्राह्महीने स्थिरचरहरिजस्थिरलग्नं चरलग्नं तिसृणामुत्त- ।

संस्कृतीका--भाषाटीकासमंतः । राणांसमाहारस्युत्तरंबाझरोहिणी एभिहीनेरहिते मोज्यर्थमैतानिगृहीतानि विद्यारंभ अग्राह्यागीत्यर्थः । “जाडचंस्थिरेव्यंगलग्ने सुविद्यातिश्चरेभ्रमः" इति श्रवणात्।।१६॥ अथ लग्नभंगाः। मा०-चंद्र और क्रूर ग्रह लग्नमें होय-और चंद्र शुक्र लग्नपति ६ छठे होय-और शुक्र १३ में होय-और आठमें कोई बी ग्रह ब्रह्मचारीको मारक होय-और दूसरा लम नहीं होय तो लग्नमें सूर्य कोईके मतमें श्रेष्ठ है और कोईके मतमें वृपका चंद्र लममें होय तो श्रेष्ठ होय अश्श विद्यारम्भनुहूर्तम् ॥ गणेश बारहवतीका धूजन करके अतवेधक मुहूर्तमें ब्रतबंधके पश्चात् विद्यारंभश्रेष्ठ है-और विद्यारम स्थिरचर लभ और उत्तरा ३ नष्ट है ॥ १६ ॥ केशतिंचौलवत्स्यान्नृपमितशरदीत्याहुरायांव्रतोतेकालेमौजी- विमोशंगुरुबलमनयोनविलोक्यसुधीभिः ।। शूद्राणांमौज्यभा- वात्तबुदिततिथिभेऽनस्तमौभेज्यशुक्रव्यारेवारेलवेमास्युपयमवि- हितेच्छूरिकाबंधमाहुः॥१७॥ इति मुहूर्तमार्तण्डेउपनयनसंस्कारप्रकरणम् । अथकेशांतमौजीविमोक्षंचवृत्तानॆनाह । केशांतमिति । तदुक्तं मनुना "केशांतः पोडशेवर्षेबाह्मणस्यविधीयते । राजन्यबंधोविशवेश्यस्यत्यधिकततः" इति । केशा- तंकर्म नृपमितशरदि षोडशेवर्षेचौलवत्स्यादिल्या आहुः । सर्वचौलोक्तमत्रग्रामि- त्यर्थः । व्रतोक्तेकालेमौजीविमोक्षमाहुः । स्पष्टम् । अनयोः केशांतमौजीविमोक्षयाः शुरुबलंसुधीभिर्नावलोक्यम् । अथशद्राणांमोज्यभावाच्छूरिकाबंधवृत्तानाह । हा द्राणांमाज्यभावात्तढुदिततियिभमौज्युक्तनक्षत्रे अनस्तभीमज्यशुक्रः उदितःभीमगुरू- शुकः च्यारेवारे आरोभौमः तद्रहितवारे लवेनवांशे यत्र कुत्रापिलग्ने भोमनवांशवाज- तइत्यर्थः । उपयमविहितेमासि विवाहोक्तमाले “विवाहोपयमौसमी" इत्यमरः आरोभौमइत्यर्थः । छूरिकाबंधकटिप्रदेशेच्छूरिकाबंधनमाहुः । तथाचसंग्रहे “शूद्राणां राजपुत्राणांमौज्यभावेऽस्वबंधनम् । भौजीबंधोक्ततिथ्यादौ कार्यभौमदिनविना ।" नारदः “छूरिकाबंधनंवक्ष्येदृपाणांपाकरग्रहात् ॥ विवाहोक्तेषुमासेषु शुक्लपक्षेप्यनस्तगे। जीवशुळेचभूपुत्रेचंद्रताराबलान्विते ॥ मौजीबंधःतिथिषुकुजवजितवासरे ॥ तेषांनवा- शककर्तुरष्टमोदयवर्जिते । शुद्धेऽष्टमे विधौलग्नषडष्टांत्यविवर्जिते ॥ धनत्रिकोणकेंद्रस्थैः शुभैल्यायारिगैः परैः ।। चरिकाबंधनकार्यमर्चयित्वासुरानपितॄन् ॥ अर्चयेरिका सम्यग्देवतानांचसन्निधौ ॥ ततः सुलग्नेवनीयात्कटचालक्षणसंयुताम् ॥ तस्यास्शुल अर्णवक्ष्येयदुक्तंब्रह्मणापुरा । संमितंदूरीकायामंदिस्तारेणैवताडयेत् ॥भाजिता जसंख्यैश्चमगुलान्परिकल्पयेत् । शेषचैवफलंवश्वध्वजायेधनवानभवेत् । चूमायमरण

मुहूर्तमार्तण्ड:-
सिंहेजयंचायतिरोगिता ॥ धनलाभोवृषेत्यंतंदुःखीभवतिगर्दभे ॥ गजायेत्यंत.
संप्रीतिध्वाक्षेवित्तविनाशनम्' इति । सर्वत्रत्याज्यप्रकरणोक्तविलोक्यम् । अस्मिन्प्रक-
रणेकर्णवेधवृत्तं विनासर्वाणिस्रग्धरावृत्तानि ॥ १७ ॥
इति सोक्तमुहूर्तमार्तण्डटीकायांमार्तडवल्लभायांगर्भाधाना-
दिसंस्कारप्रकरणम् ॥
अब केशातका और मौजीत्यागका मुहूर्त कहते हैं।
भा०-केशांत कर्म सोलमें वर्षमें चौलके मुहूर्तमें करणा-और व्रतबंधके मुहूर्तमें मौजीका
त्याग करणा-और इन्हों दोनों में गुरुका बल नहीं देखणा-और भौम गुरु शुक्र इतने प्रह उदय
होय तो श्रेष्ठ है और मंगलबार नेष्ट है-और मंगलके नवांशका लगा नेष्ट है-और शुद्रोंके नहीं
होती है इसमें विवाइके मासमें छूरिका बंधन श्रेष्ठ है ॥ १७ ॥
इति मुहूर्तमार्तण्डभाषाटीकायां गर्भाधानादिसंस्कारा॥
अथ विवाहप्रकरणम् ।
शुद्धांगोत्रकुलादिभिर्गुणयुतांकांतांवरचोदद!वश्यभयोनिखे-
चरगणाःकूटंचनाडीक्रमावावर्णाद्याबलिनोयथोत्तरमहींदूचंगु-
जैक्यंशुभंवर्णाविप्रमुखाझषादिहवरोवर्णोत्तमःस्याच्छुभः ॥१॥
अविवाहमकरणविवक्षुस्ताक्तघटितगुणविचारंद्वादशभिवृत्तैराह । अतःपरमत्रग्रं-
यसर्वाणिशार्दूलविक्रीडितानि । वरः गोत्रकुलादिभिः शुद्धांकांतांकमनीयाकन्यांमुद्द-
हेत् चकारादरोपिएवंविधोभाव्यः गोत्रशुद्धिप्रथांतराज्ज्ञातव्या । कुलमपिपंचसप्तनिर्ण-
यमपि एतद्रयं गंथांतराज्जात्वाअन्यत्रावलोकयेत् । अथयथोत्तरंवलिष्ठंघटितक्रम-
माह । वर्णहति । वर्णः १ वश्यं २ भै ३ योनिः ४ खेचरः ५ गणः ६ कूटं ७
नाडी ८ क्रमाद्यथोत्तरंबलिनः स्युः अहींदूर्ध्वमष्टादशाधिकंगुणैक्ययथोत्तरस्याच्छु-
भम् । तत्रादौवर्णलक्षणमाह । झषात्मीनावसकाशात् विप्रमुखाः ब्राह्मणादयोवर्णाः
पुनर्गणनयाज्ञेयाः तद्यथा मीनोब्राह्मणः मेषः क्षत्रियः वृषो वैश्यः मिथुनः शूद्रः पुनः
कोब्राह्मणः सिंहः क्षत्रिय इत्यादि इहास्मिन् राशिमेलनेवर्णोत्तमोवरः शुभः स्यात
नान्यथेत्यर्धात्सिदम् ॥१॥
अव गुणविचार करते हैं।
भा०-प्रथम तो कन्याका शुद्ध गोत्रकुलादिक देखके गुणयुक्त सुंदर कन्यासे विवाह करणा
ऐसेही गोत्रादिक बरकाबी देखणा-और वर्ण १ वश्य २ भ३ योनि ४ खेचर ५ गण ६ फूट
७ नाडीये क्रमसे एकसे दूजा बलवान् है-जैसे वर्णसे वश्य बलवान् है और वश्यसे भ बलवान
है इत्यादिक समझणा | और गुणोंका ऐक्य १८ अठारहसे ऊपर शुभ होय-और मीनसे
ब्राह्मणादिक वर्ण गिणना-जैसे मीन १२ ब्राह्मण है-मेष १ क्षत्रिय-वृष २ वैश्य-मिथुन३ शुद्ध
ऐसे विराति करणी-ऐसे पुरुषका उत्तम वर्ण: चाहिये हीनवर्णकी कन्या चाहिये ॥१॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः।
नुर्भक्ष्याजलजावशाविहरयोवश्याविकौाहरेरस्यालिनशुभो-
नुरब्जहरयोनेष्टाःस्युरन्यज्जनात् ॥ भेगण्येंकहतेमिथस्यगशराः
शेषनसच्चाश्विभादश्वेभाव्यहिभोगिनःश्ववृषभु पाखुभुग्घ्यंदुराः२
अथवृत्तानवश्यमाह-नुः नृराशेः मनुष्यराशेः जलजा जलचराभश्याः । तस्यैव
विहरयः सर्वेवशाः विगतः हरिः सिंहोयेभ्यस्तेविहरयः सिंहरहिताः सर्वेवश्याइत्यर्थः ।
हरेः सिंहस्यविकौावश्याः कौप्योवृश्चिकः विगतः कौयों येभ्यस्तेविकोप्याः सिंह-
स्यवृश्चिकरहिताः सर्वेराशयोवश्याः अथानंतरोक्तस्यहरेः अलिवृश्चिकोनशुभः वैरी-
त्यर्थः । नुः मनुष्यराशेः अब्जहरयः नेष्टाः स्युः। अब्जाः जलजाः हरिः सिंहः एतेने
ष्टाः मेलननकर्तव्यमित्यर्थः । अन्यजनात् अन्यत् अस्यभक्ष्यादिकं जनाज्ज्ञेयम् ।
तद्यथा नुः पुरुषस्यगौश्याभवति । अत्रपरस्परंमित्रत्वंदृश्यते तस्मादनयोर्मेलनंशुभं
स्यात्। इदमेवम्लेच्छजातीयवधूवरयो शुभम् म्लेच्छानांगौभक्ष्यम् इत्येवंलोकप्रचारतो
विचारणीयमित्यर्थः। राशिस्वरूपंगृहज्जातकवशादवगंतव्यम्। बृहज्जातके मत्स्यौघटीनृ-
मिथुनंसगदंसवीणंचापीनरोश्वजघनौमकरोमृगास्यः ॥तौलीससस्यदहनाप्लवगाच कन्या
शेषाः स्वनामसदृशाः खचराश्चसर्वे" ॥ अथभयोनीद्रावपिवृत्तैकेनाह-भेगण्येइति ।
मिथः परस्परंवधूवरयो:नक्षत्रे वधूनक्षत्राद्वरनक्षत्रंगण्यं वरनक्षत्रात्कन्यानक्षत्रं गण्यम्
उभे अपिनवनि जितेकाशेिषयगशराः त्रिसप्तपंचभवति तदानसत्स्यात्।अथयोनि-
माह-अश्विभादिति । अश्विभात्सकाशाद्भानांनक्षत्राणामश्वादयोयोनयोभवति ।
अश्वोऽश्चिन्याः इभोभरण्याः अविमेष कृत्तिकायाः अहिःसपोरोहिण्याः भोगीसम-
गस्य श्वाश्वानआर्द्राया वृषमुंदुरंभुनक्तीतिवृषभुगमार्जारःपुनर्वसोः मेष प्रसिद्धः पुष्य
स्य आखुभुगुमार्जारआश्लेषायाः युदुरौद्धौउंदुरौमघापूर्वाफाल्गुन्योः ॥ २॥
अब वश्य कहते हैं।
भा०-मनुष्यराशिके जलचरराशितो भक्ष्य है । और मनुष्य के सिंह विना सब वश्य हैं।
और सिंहके वृश्चिक विना सब वश्य है मनुष्यके जलजसे और सिंहसे मिलाना नेष्ट है । अर्थात्
वरकन्याके परस्पर वैरराशि नहीं लेणी -और विचार लौकिकसे देखणा ।।
अब भयोनि कहतेहैं।
वरके नक्षत्रसे कन्याके नक्षत्रतक गणके-कन्याके नक्षत्रसे वरके नक्षत्रतक गणना, फेर
दोनोंको नवका भाग देणा सो ३ । ५। ७ । शेष रहै तो अशुभ है ॥२॥
गौ कालीपशुभुमहिष्यथपशुद्धिड्तौमृगौश्वाकपिबिभ्रूकपिसिं-
हवाजिहरिगोनागाक्रमाद्योनयः॥ सिंहभंमहिपाश्चमोतुखनकं
श्वैणंचकीशाविगोव्याघ्रंबभ्रुफणीतिभीरुवरयोप्रेष्येशयोश्चत्य-
जेत् ॥३॥

न वंदर मीडा नालिया सा नालिया। सर वान हिरण मुहूर्तमार्तण्ड:- गौरुत्तराफाल्गुन्या कालीमहिषीहस्तस्य पशुभुगव्याघ्रश्चित्रायाः महिषीस्वात्याः पशुदि व्याघ्रोविशाखायाः द्वौमृगौअनुराधाज्येष्ठयोः श्वामूलस्य कपिानरःपूर्वाषाढा- याः दौवभूउत्तराषाढाभिजितोः बभूनकुलो कपिर्वानरःश्रवणस्य सिंहोधनिष्ठायाः वाजी अश्वाशततारकायाः हरि सिंहःपूर्वाभाद्रपदायाः गौरुत्तराभाद्रपदाया: नागोहस्ती रेवत्याः । इतियोनिमभिधाययोनिवरमाह सिंहश्चइभश्चसिंहेमसिंहगंज महिषाश्वम् ओतुखनकमार्जारोंदुरु श्वैर्णश्वानमृगौ कीशाविवानरमेषं गोव्याघ्र बक्षुफणिनकुलसर्प इतिवैरं भीरुवरयोः वधूपरयोः प्रेध्येशयोः प्रेष्यः सेवकः ईशास्वामी एतयोश्चत्यजे- दर्जयेत् ॥ ३ ॥ भेशामंशुबुचरवृशुमगुशाःशोगुःकि- यात्स्यूवेर्मित्राणीज्यकुजेंदव-शनि- सितौशवविधोनोरिपुः॥मित्रसूर्यबु- धौकुजस्यविदरि-सूर्यैदुजीवाहिताज्ञ स्याकांस्फुजितौहितौविधुररि-सूरेः सितज्ञावरी॥४॥ मित्राण्यर्ककुजे- दवोथभृगुजस्यारीरवींदूहितौमंदज्ञौ चशने कुजेंदुरखयोनेष्टाःसितज्ञौहि- भातौ॥पूर्वानांतका तौ॥पूर्वाद्रीतककोत्तरंनरिसुरेकात्या- दितीज्यानिलेंदुश्रुत्यश्विनिमित्रम- वि. न्यदमुरेदैत्यैर्नृणांस्यान्मृतिः॥५॥ अथग्रहवैरावैरंविवक्षुस्तावद्राशिनाथानाह- क्रियान्मेषाद्भानांराशीनामीशाः भेशा:एतेक्रमे णस्युः । मंमंगलोमेषस्य शुशुक्रोवृषभस्येत्या- दिस्पष्टम् । खेसूर्यस्यइज्यकुजेंदवोमित्राणि इज्योगुरु कुजोभौमः इंदुश्चंद्रः एतेवमित्राणि सुहृदः स्युः। शनिीसतौशत्रू शनि प्रसिद्धः सित शुक्रः एतौशववैरिणौ अर्थादन्येउदा- सीनाः विधोनोंरिपुः विधोश्चंद्रस्यरिपुर्नास्ति सूर्यवृधौमित्रे अन्येसर्वेउदासीनाः । कुजस्यभी- आ. वानर मीढो उंदर माजोर मार्जार उदरा माजीर । उंदरा पू. पाघ्र मा०-और योनि धेरयोनिचक्र में देखणी । वर कन्याके और स्वामीसेवकके-वैरयोनि नही लेणा योनिचक्रम् ॥ चि. भेसा व्याघ्र हिरण HOMAR पून मीढी वानर पू.

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । मस्यवित बुधः अरिः। सूर्यदुजीवाः हिताः मित्राणि अन्यौसमौ । ज्ञस्यबुधस्य अर्कास्फुजितौरविशुक्रौहितौमित्रे विधुश्चंद्रः अरिः वैरी अन्ये समाः। सूरेः गुरोः सितज्ञौशुक्रबुधौभरीवैरिणौ ॥ ४ ॥ अर्ककुजेदवारविभौमंचंद्रा मित्राणिअन्येसमाः भृगोःजातःभृगुजःतस्यभृगुजस्यशुक्रस्यरवींदूसूर्यचंद्रौशत्रू मंदज्ञौशनिबुधौहितौमित्रे अ- न्येसमाः । शनेकुजेंदुरवयः अरयः सितज्ञौमित्रे अन्येसमाः । अथगणमाह-पूर्वाद्री- तकोत । पूर्वास्तिस्रः आद्रीप्रसिद्धा अंतकोभरणी कारोहिणी उत्तरास्तिस्रः एतन्नक्ष- अनवकंनरिभवति नृगणाइत्यर्थः । अर्कोहस्तः अंत्यरेवती अदितिःपुनर्वसुः इज्यः पुष्यः अनिलःस्वाती इंदुम॒गः श्रुतिः श्रवणः अश्विनीप्रसिद्धा मैत्रमनुराधा एतन्नक्ष- जनवकंसुरेदेवेभवंति देवगणइत्यर्थः। अन्यत्कृत्तिका आश्लेषा मघा चित्रा विशाखा ज्येष्ठा मूलं धनिष्ठा शततारका. एतन्नक्षत्रनवकमसुरेभाति रक्षोगणइत्यर्थः । दैत्यै- नृणांमृतिर्भवति ॥ ५॥ भा०-मेषका १ स्वामी भौम है । ऐस वृषका २ शुक्र है-मिथुनका ३ बुधा४ का चंद्र- मा । ५का सूर्य । बुध ६का।शुक्र ७ का। मंगल८का । गुरु ९का शनि १०-११ का। गुरु१२को स्वामी है-और ग्रहोंके मित्र सम शत्रुका विचार चक्र में देखणा-कन्यावरके राशिपतिकी शत्रुता न चाहिये--पू० ३ आ० भ० रो० उत्तरा ३ यह ९ नक्षत्र मनुष्यगणके हैं. १० रे० पु० पुष्य- खा० म० अ० अश्वि० अनु० यह ९ देवगणके हैं-और कृ० आशे० म० चि० वि० ज्ये० सू० घ० श० राक्षसगण हैं-कन्यापुरुषके दैत्यमनुष्य होय तो मृत्यु होय ॥ ४ ॥ ५ ॥ मैत्रीचक्रम् । सू. मं. बु. वृ . शु. श. ग्रहाः वृ.म.चं. स. बु. सू.चं.गु.सू.शु. सू.चं.मं. वु. श. | बु.शु. | मित्राणि, ថ្មី म.शु. गु. श. शु. श. मं.गु.शु. श. म.गु. गु. बु . चं. शु. बु. चं. सू.सू.चं.मं. शत्रवः स्याद्देवासुरयो कलिर्नुसुरयोर्मध्यस्वयोःसौदनैःस्व्यंदिव्ययके षडष्टसुविपद्वैपुत्र्यमांकके॥शेषे.विविधाविभैकचरणेभिन्ना- राश्यैकभिन्नांध्येकभमेतयोर्गणखगौनाडीनृदूरंनच ॥ ६॥ IPURNA । मुहूर्तमार्तण्ड:- देवासुग्योदेवदैत्ययो कलि स्यात् । नृसुरयोदेवयोमध्यस्यात् । स्वयोमलनसौह- दंस्यात् । अथकूटमाह नैःस्व्यमिति । दिव्ययकेद्विादशेनैःस्व्यंनिःस्वस्यभावोनः स्व्यंनिर्धनत्वंस्यात् । षडष्टसुविपत्मरणस्यात् । वैपुध्यमांकके अर्थाककेपंचमेनवमें वैपुत्र्यमनपत्यत्वंस्यात् । शेषेउर्वरितेतृतीयैकादशेचतुर्थदशमेउभयसप्तमे एकःविविधा ाधिनपुत्रपश्वादयःस्युः।कथंभूतेशेषे विभैकचरणे विगतभैकवरणं नक्षत्रैकचरणं यस्मात् तथातस्मिन्नक्षत्रैकचरणे कूटे अनिष्टंफलं श्रूयते “एकराशौशुभोदाह एकभांशेमृतिपदः" इति । एकऋक्षस्यचत्वारोभेदः एकराशिभिन्नक्षमेकक्षभिन्नराशिएकराशिनक्षत्रभिन्न- चरणम् एकराशिनक्षत्रचरणंचेतिचत्वारोभेदाः तत्रएकराशिनक्षत्रचरणनिदितम्। विन भैकवरणइति । अथशुभकूटेयजिन्नसराश्थैकराश्यकत्वंयवभिन्नांध्यैकसमेतयोनणख- गौनाडीनृदूरंच न अत्रकिमपिनावलोक्यं शुभमित्यर्थः । नृदूरवक्ष्यमाणम् । भिन्नांध्य- कभमित्यत्रभेदद्वयमागतंभवति । एकःभिन्नराशिकम् अपरंभेकराशिनक्षत्रभिन्नचरणत- स्मात् एकराशिनक्षत्रचरणंत्यक्त्वात्रिषुभेदेषुगणादिकंनचिंतयेत् तत्रगणादिदोपेसत्यः पिशुभंस्यादित्यर्थः । उक्तंचबृहस्पतिना"एकराशौपृथगधिष्ण्ये पृथयाशौतथैकभीगण- नाडीनृदूरंच अहवैरंनचिंतयेत् ॥” कालनिर्णथे "दंपत्योरेकनक्षत्रे भिन्नपादे शुभा हम् । दंपत्योरेकपादेतुवतिमरणंध्रुवम् ॥” इति ॥ ६ ॥ भा०-और देवदैत्योंके कलह हाय-और देवमनुष्योंके मध्य है-वरकन्याका एक गण होय तो प्रीति होय । अब कूट कहते हैं-वरकन्याकी दूजी बारमी २।१२।राशि होवे तो निधन होय ॥ और ६। ८ छठी आठमी होवे तो मरण होय-और नवी पांचमी ९ ।५ होय तो संतान नहीं होय । और ३ । ११।४।१०। और दोनोंकी सातमी वा एकमी शुभ है. और दोनोंका एकनक्षत्रका एक चरण नहीं होय तो ३ । १० । ११ । ४ । १ । ७ । यह शुभ हैं- और जो शुभकूटमें भिन्न नक्षत्र होय ने राशि एक होय तो-और जो नक्षत्र एक होय ने चरण पृथक् होय तो गण खग नाडी नृदूरोंको नहीं देखणा । नृदूरको आगे कहेंगे ॥ ६ ॥ वाष्टेसमभंचषष्टसहितंचेच्छोभनस्यात्समभंद्विादशकेद्वितीय सहितंश्रेष्ठस्त्रियायुग्धरिः ॥ मूलेंद्रार्कभपाश्यजैकचरणादित्याय- मेशाश्विभैर्याम्येंद्रीज्यभमित्रभाग्यवसुभत्वाष्ट्रांब्वहिर्बुध्न्यभैः ॥७॥ अथग्राह्यषट्काष्टकद्विादशंचाह षटकाष्टे इति । समभकंककन्यादि चेद्यदिषष्ठसहि- तस्यात्तदाशोभनस्यात् ग्राह्यस्यादित्यर्थः । तद्यथा वृपःसमभंतस्मात्सकाशात् षष्ठेनतु- लाधारणसहितयदिभवतितदाग्राह्यस्यादित्यर्थः। तत्स्वामिनोमैत्र्यभावात् समभम् अष्ट- मेनसमंनग्राह्यम् । एवमेवग्राह्याग्राह्यविलोकयेत्। अथग्राह्यंद्विादशंचाह-द्विादशकेस- मभारतीयसहितयदाभवतितदाश्रेष्ठंशोभनंस्थात् विपरीतमसत् । अत्रीसंहेविशेषमाह- स्त्रियायुग्धरिरिति । विषमोपिसिंहःस्त्रियाकन्ययायुग्युक्तःश्रेष्ठः। अथनाडीमाह मृलेति। Rahe SHARE संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अत्रलोकेतृतीयांतत्रिभिःपदैःतिस्रोनाड्य सूचिताः । मूलंप्रसिद्धम् इंद्रोज्येष्ठा अर्क: हस्तः पाशीशततारका अजैकचरणंपूर्वाभाद्रपदा आदित्यपुनर्वसुः अर्यमाउत्तराफाल्गु- नी ईशार्दा अश्विभमश्विनी एभिनवनक्षत्रैरेकनाडीभवति । याम्यंभरणी इंदुम॒गः इज्यभंपुष्यः मित्रमनुराधा भाग्यभंपूर्वाफाल्गुनी वसुभंधनिष्ठा त्वाष्ट्रचित्रा अंबुपूर्वा- पाढा अहिर्बुध्न्यमुत्तराभाद्रपदा एभिनवनक्षत्रैरेकनाडीभवति ॥ ७ ॥ भा०-सम षट्काष्टकका दोष नहीं है-जैसै वृष सम है इससे छठा तुला है इससे जो षट्का- एक होयतो दोष नहीं है । और द्विादशमें २६ १२ । सम जो दूजासहित होयतो लोष नहीं है । सिंहमें विशेष कहते हैं-विषम जो सिंह, कन्या जो स्त्री उससे युक्त श्रेष्ठ है। अब नाडीको कहतेहैं। भा०-मू० ज्ये० ० ० पूर्वाभाद्रपदा-पुनः उत्तराफाल्गुनी-आर्द्रा-अश्विनी यह एक- नाडीके ९ नक्षत्र हैं। भ० मृः पुप्य- अनुः पूर्वाफा ५० चि० पूर्वापाढा-उत्तराभाद्रपना यह बूजी नाडीके ९ नक्षत्र हैं ।। ७ ।। अन्यैर्नाड्यइहैकनाडिनवकेस्यातांद्विभेचेन्मृतिगोदादक्षिणतः कचिनृपमुखेपाचँकनाडीहिता।।मैत्र्याद्रिव्ययमर्थनंदमपिसतष- झाष्टकंवश्यतःपतिःस्त्रीनृगणावरोखपगण सत्कूटमैत्र्योस्तदा।।८॥ अन्यैरुवरितैनक्षत्ररेकनाडी एवंतिलोनाडयोभवति । इहविवाहविषयेयदाएकनाडीनवके द्विभेवधूवरयोभैनक्षत्रेचेत्स्यातांतदामृतिमरणस्यात् । अथगौतम्यादिदक्षिणदेशेक्षत्रिया- दीनांचअन्यवध्वाअलाभेगतिमाह गोदादक्षिणतः गोदागौतमीतस्यादक्षिणतः दक्षिणेदेशेसर्ववर्णेनृपमुखेक्षत्रियादौसर्वदेशस्थेकचित् अन्यकन्याया अलाभेसतिपाचक- नाडीहिताशुभास्यान्नमध्यनाडी । उक्तंचरत्नकोशे :'अग्रनाडीव्यवेभर्ता मध्यनाडी- व्यधेद्वयम् । पृष्ठनाडीव्यधेकन्या म्रियतेनात्रसंशयः ॥ समासन्नेव्यधेशीघ्रं दुरखेधे- चिरेणतु । व्यधांतरभमानेन वर्षेदुष्टंप्रजायते" इति ब्राह्मणविषयम् ॥ “जठरें निर्धनत्वंच गर्भे मरणमेवच । पृष्ठदौर्भाग्यमानोति तस्मात्तापरिवर्जयेत्' इति ॥ ज्योति प्रकाशे "निधनंमध्यनाड्यांचदंपत्यो वपार्श्वयोः" इति। अथव्यवस्थातत्रैवोक्ता 'करग्रहेपृष्ठनाड्यौ ननियेइतियद्वचः । तत्क्षत्रियादिविषयंगौतमीयाम्यतस्तथा"इति।। अथपूर्वोक्तानां द्विादशानांशुभत्वमाह मैत्र्येति । मैन्याग्रहमैत्र्या दिव्ययंद्विद्वादर्श अर्थनंदपंचमनवमं सतशुभंस्यात् वश्यादिषड्भि षट्काष्टकंशुभंस्यात् । वश्यभयोनिखे- चरगणनाडीभिःषडष्टंकंशुभंस्यादित्यर्थः । अथयदास्त्रीनृगणावरोलपगणोरक्षीगण: स्यात्तदातन्मेलनंसत्कूटमैन्यो सत्योःशुभंस्यात् ॥ ८॥ भा०-और शेष रहे कृ० रो० आश्ले० म० स्वा०वि० उत्तराषाढा १०२० इन्हीं नक्षत्रोंकी तीजी नाडी है । विवाहमें स्त्रीपुरुषका नक्षत्र एकनाडीमें होवेतो मृत्यु होय ।। और मुहूर्तमार्तण्ड:- दूसरी कन्या नहीं मिले ती गौतमीनदीके दक्षिणवासी क्षत्रियादिकोके मध्यनाडी विना दोनों के एकनाडी शुभ होती है और कन्यापुरुषके राशिस्वामियोंके परस्पर मित्रता होयतो २ । १२ । ५।९। यह अशुभकूटबी शुभ होय-और वश्यादि छसे ६ षडष्टक ६ । ८ शुभ होता है ।। और स्त्री मनुष्यगणकी होय ने वर राक्षसगणका होयतो सत्कूट मित्रतासे शुभ होता है ।। ८ ।। रक्षःस्त्रीनृपुमान्यदावशमुखैःषड्डियुतंशोभनंस्त्रीभान्नानिकटेनृदूर- मशुभंखेटोडमैन्यो शुभम् ॥ व्यताम्रसुवर्णमष्टरिपुकेगोयुग्मम- ककेरौप्यंकांस्यमथैकनाडियुजिगोस्वर्णादिदत्त्वोद्हेत् ॥९॥ अथयदारक्षःस्त्रीरक्षोगणास्त्री नृपुमाननगणःपुरुषास्यात् तदावशमुखैःषभि वश्य- भयोनिखेचरकूटनाडीत्येतैःषड्भिर्युर्ततन्मेलनंशुभंस्यात् । अथनृदूरंसापवादमाह । स्त्री भात्स्त्रीनक्षत्रात्नाइतिनृनक्षत्रं यदिनिकटेसमीपेभवति तदानुदूरस्यात् । कथंभूतंन्दू रम् अशुभम् अशुभफलदम् । इदंनुदूरंखेटोडमैन्यो सत्योःशुभंस्यात् उडुमैत्रीनक्षत्रमै- श्रीयोनिमैत्रीतियावत । अथसंकटेदुष्टकूटादौदानमाह । यइति । व्यद्विादशेता म्रसुवर्णादि दत्त्वाउद्हेत् । अष्टरिपुकेषडष्टकेगोयुग्मंमिथुनंदत्त्वाउदहेत अर्थाककपंचम- नवमेरौप्यंकांस्यंचदत्वोदहेत् । अथएकनाड्यांदानमाह । एकनाडीयुजिगोस्वर्णादिद वोद्हेतू एकनाडीयोगेगोस्वर्णान्नवस्त्राणिबहूनिदत्त्वोद्वहेत् । राजमार्तडे-“षडष्टकेगोमि- थुनंप्रदद्यात्कांस्यंसरौप्यनवपंचमेच । नाड्यांतुधेन्वन्नसुवर्णवस्त्रं द्विादशेब्राह्मणतर्पणं च" इति ॥ उदाहतत्वे "ताम्रहमधनव्ययेरजतयुक्कांस्यंशरांकेवृषं गांदद्याचषडष्टके द्विज जिस्वर्णच नाडीयुतौ” इति ॥ ९ ॥ भा०-और रक्षोगणकी स्त्री और मनुष्यगणका पुरुष होय तोबी वश्यभयोनिखेचरकूट- नाडियोंसे युत मेलन शुभ है । और स्त्रीके नक्षत्रसे पुरुषका नक्षत्र नजीक होयतो उनको नृदूर कहते हैं-नृदूर अशुभ है-और खेटमैत्रीसे और योनिकी मैत्रीसे नृदूर शुभ होता है । अब संकटमें दुष्टकूटादिकोंका दान कहते हैं-दूजा बारमा कूट होयतो तांबा सोनाको देके विवाह करणा-और ६॥ ८ होयतो गौमिथुनका दान देके विवाह करणा। और ९ । ५ होयतो रूप्य कांसी देके विवाह करणा ॥ और एकनाडीमें होयतो गौ सुवर्ण वस्त्र अन्नादिक बहुत दान करके विवाह करणा ॥९॥ भूवर्णैक्यवरोत्तमेथवशभक्ष्येऽदद्वयंमित्रयोःखंवैराशनकेधरारिव- शकेथोसद्भयोरनयः॥मिश्रेतच्छकलंत्वथातिसुहृदोर्वेदास्त्रयोमि- वयोरेकस्याद्विषतःस्वभावग्रणयोद्वौखंमहद्वैरिणोः ॥ १० ॥ अथगुणविचारंत्रिभिवृत्तैराह । तत्रादौवर्णगुणविचारमाह । वर्णैक्यवरोत्तमभूरेकागु- णोजेयः वर्णयोरैक्यंयस्मिन्घटिते तद्रणैक्यंवरउत्तमोयस्मिस्तद्वरोत्तमंच उभयत्रापिएकै कोगुणोजेया भाटीनवरेगुणाभावः । उक्तंच ज्योतिर्निबधे"एकोगुणः समेवर्णेतथाव- । । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । गोत्तमेवरै ॥ हीनवणे गुणः शून्यकेप्याहुः सदृशेदलम्" इति । अथवश्यगुणविचार- माह । वशभक्ष्येअर्द्धमेकस्याईगुणः वशभक्ष्यंयथामनुष्याणांजलजा वशा भक्ष्याश्च तत्रअर्द्धगुणोग्राह्यः । एतत्तुद्विजादौज्ञेयं द्विजातयस्तुकदाचिच्छ्रा पाठीनजातीयमत्स्य- भक्षकाभवंति नसर्वेषाम् । तस्माद्वधूवरजाति विचार्ययोजनीयम् हीनजातौशून्यंयतः खेवैराशनकेइत्यस्मिन्नेवश्लोकेउक्तत्वात् एवमेवसिंहस्यसवेश्याः भक्ष्याश्चभवति । तत्र मनुष्याः वैरभक्ष्यं वृश्चिकस्तुवैरी अन्येवशभक्ष्यम् अथमित्रयोः परस्परंसुहृदोः द्वयंगु- णयंज्ञेयम् । तत्र विचारः। स्वजातौमित्रत्वंप्रकटं मनुष्याणांमेषवृषाश्वमृगैः सहमित्रत्वं तत्रहीनजातीयानां पशवोवशभक्ष्यं तत्रागुणः अन्यत्रद्वयम् । अथरिवशकेधरा एकोगुणः अखिशकंयथा मनुष्याणांवृश्चिकः सिंवृश्चिकयोनित्यवरम् वृश्चिकदष्टः सिंहोमरणमामोतीतिलोकेप्रसिद्धम् तस्मादत्रगुणाभावः । प्रथमंक्शभक्षणे अन्यजना- दित्युक्तम् तस्मात्सुबुद्धिभिर्विचार्यवक्तव्यम् । ममात्रवश्यविचारणेबुद्धिरेवस्फुरिता अत्र- यद्विरुक्तंतबुधैः शोधनीयम् । ननुवश्यभक्षणेकौॉनवश्योहरेरित्येवोक्तम् । त्वयाकथ- मुक्तसिंहस्यमनुष्यावरिभक्ष्यमिति सत्यम् । तच्छोकोक्तलक्षणंसर्वसामान्यमस्ति । अतएवोक्तं ग्रंथका अन्यजनादिति । सिंहस्तुनरगजादिप्रतापिमारणेऽत्युत्सुकः अन्ये- षांमारणेउदासीनः असदृशत्वात् । उक्तंच “वैरवश्यगुणाभावो द्वयोः सख्येगुणद्वयम् । वशवैरेगुणश्चैकोवशभक्ष्येगुणाकम्" इति । अथतारागुणविचारमाह । सद्भयोः उभ- यतः सत्तारयोः सतोः अग्नयः त्रयोगुणाः एतदुक्तंभवति भेगण्येकहतेइत्यनेन प्रकारे- उँभयतोपियदिसत्तारेभवतस्तदात्रयोगुणाइत्यर्थः। मिश्रेतच्छकलमिति । मिश्रेएकत: शुभातारा एकतः अशुभा एवंविधेमिश्रेसति तच्छकलंतेषांत्रयाणांशकलं साकोगुं. णइत्यर्थः । अन्यथागुणाभावइत्यात्सिद्धम् । उक्तंच "एकतोलभ्यतेतारा शुभाचैवा- शुभान्यतः ॥ तदासाोगुणश्चैकस्ताराशुद्धौमिथस्त्रयः।।उभयो शुभातारातदाशून्यंस- मादिशेत्" इति॥अथयोनिगुणविचारमाह । अतिसुहृदोर्वेदाश्चत्वारोगुणाः मित्रयोस्त्रयः द्विषतोरिणोरेकः स्वभावगुणयोद्वौं महद्वैरिणोः खंशून्यंगुणः स्यात् । एवंपंचप्रकारे- णयोनिगुणाः । अस्यविवेकः अष्टाविंशतिनक्षत्राणाम्अश्वादयःसर्वाश्चतुर्दशयोनयः तत्र सिंहभंमहिषाश्वमित्यादियदुक्तं तन्महदैरं तत्रापिमहद्वैरेमहिषाश्वं वानरमेषकम् एतस्य- मुदासीनं स्वभावगुणं परस्परघाताभावात् । अथैकयोनिषुअतिमित्रत्वंज्ञेयम् एकयोनि- ध्वपिगजयोः श्वानयोःमार्जारयोः व्याघ्रयोः सिंहयोः एकयोनिस्वेपिनमित्रत्वं परस्प- रकलहकारणात् एताग्मपंचकंस्वभावगुणम् एतद्युम्मपंचकंतुमहद्वैरस्थं महिषाश्ववान- रमेषम् एतद्द्यमित्येतद्युग्मसप्तकस्वभावगुणं व्याघ्रस्तुसपौंदुरुनकुलेषुउदासीनः सिंहो- प्येवमेवउदासीनः तथाएतौव्याघ्रसिंहौ अन्येषांवरिणौ सर्पमार्जारयोर्करं श्वमेषयोः मैत्र गोमहिष्योमैत्रमुंदुरुसर्पयो(रम् एवंशत्रुमित्रादिकम् उदासीनत्वंचविचार्यउक्तवद्गुणाज्ञा- तव्याः । औदासिन्ये स्वभावगुणवत्गुणग्रहणम्उदासीनानांगुणायद्यपिनोक्तास्तथापि (४०) मुहूर्तमार्तण्ड:- स्वभावगुणे महिषाश्वेमेषवानरेचौदासीन्यं दृश्यते तस्मादेतइयम् उदासीनगुणग्रहण कर्तव्यमित्यर्याज्ज्ञायते । उक्तंच "महावैरेचवैरे च स्वभावेचयथाक्रमम् ॥ मैत्रेचैवा- तिमैत्रेचवेंदुद्वित्रिचतुर्गणाः" इति ॥ १० ॥ | भा०-जो वर उत्तमवर्णका होय अथवा दोनोंका एक वर्ण होवे तो गुण एक १ होय ॥ और वर हीनवर्णका होयतो गुण नहीं होय ॥ अथ वश्यगुणविचारः ॥ जो एकका वश्य और दूसरेका भक्ष्य होयतो अद्ध गुण होय ॥ और दोनों मित्र होवें तो गुण २ होय ॥ और शत्रुवश्य होयतो एक गुण होय ।। अथ तारागुणविचारः॥ जो दोनोंकी शुभतारा होय तो तीन ३ गुण होय ॥ और एककी शुभ और एककी अशुभ लेयतो डेढ़ १॥ गुग होय ।। अथ योनिगुणविचारः ।। दोनोंके अत्यंतमित्रतासे ४ चार गुण होय और मित्रतासे तीन गुण होय ॥ और दोनोंके बैर होयतो १ गुण होय ।। और स्वभाव गुणसे २ गुण होय ॥ और दोनों महद्वैरो होंयतो शून्य गुण होय ॥ १० ॥ एकेशोभयमित्रयोःशरमिताअर्द्धसमारातिकेचत्वारःसममित्रके रिपुहितेभूमिथुदासेत्रयः॥ नादेवोमनुजावधूरिहरसास्तद्वैपरी- त्येशरा पट्साम्येलपपूरुषासुरवधूरककोन्यत्रखम् ॥११॥ अयखेचरगुणविचारमाह । एकः ईशोयस्मिन्तदेकेशम् उभयत्रमित्रेयस्मिन्तदुभ- यमित्रम् एकेशंचउभयभित्रंचएकेशोभयमिने तयोः शरमिताः पंचगुणाप्रायाः उभय- त्रापिपंचपंचग्राह्याइत्यर्थः । असमारातिकेसमः उदासीनः अरातिः शत्रुः एवंयस्मि- न्मेलनेतत्समारातिकं तत्रअर्द्धमेकस्याईगुणाः स्युः। रिपुहितेअरिसुहृदिभूमिः एकः हचुदासेत्रयः द्वौउदासीनीयस्मिन् तत्रत्रयोगुणाः अनुक्तेगुणाभावः । उक्तंच “यत्रैका- धिपतित्वेचमित्रत्वगुणपंचकम् ॥ चत्वारः सममित्रेचदयो साम्येत्रयोगुणाः ॥ मित्रवैरे गुणश्चैकः समवैरेगुणार्द्धकम् ॥ परस्परंखेटवैरेगुणः शून्यसमादिशेतू" इति । अथगुण- विचारमाह । नादेवइति । यत्रनरोदेवगणः वधूर्मनुजामनुष्यगणाभवति । इहरसा: वगुणाग्राह्याः तद्वैपरीत्येतयोर्वैपरीत्यंतद्वैपरीत्यंतस्मिन शरमिता: पंचगुगायायाः एतदु- तंभवतियत्रनरोमनुष्यगणः वधुर्देवगणा अत्रपंचगुणाग्राह्याइत्यर्थः । षट्साम्येगणसाम्ये षद्गुगाग्राह्याः यत्रअनपः पूरुषः दैत्यगणः पुरुषः सुरवधूदेवगणास्त्रीभवतितत्रैका एकगुणोग्राह्यः अन्यत्रउक्तादन्यत्रखंशून्यस्यात ॥ ११ ॥ अथ खेचरगुणविचारः। मा०-दोनोंका स्वामी एक होय अथवा परस्पर मित्रता होवे तो पांच ५ गुण होय ।। और सम शत्रु होवेतो अर्द्धगुण होय ॥ और शत्रुमित्रसे १ गुण होय ॥ और परस्पर समतासे तीन गुण होय ।। अनुक्तम गुण नहीं होता है ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अथ गणगुणविचारः। भा०-जो पुरुष देवगणका और कन्या मनुष्यगणकी होयतो छ ६ गुण होय ॥ विपरीतसे पांच ५ गुण होय ॥ समगणसे ६ गुण होय ॥ और राक्षसगणका पुरुष होय ने कन्या देवगणकी होयतो एक गुण होय अन्यथा शून्य गुण होय ।। ११ ॥ दुष्कूटेयदियोनिमैत्रमबलादूरंतदांभोधयोनोचत्खंत्वनयोर्यदैक- मिहभूर्भाध्यैक्यकेखंगुणः॥ सत्कूटेवरदूरताभरिपुतापन्निराश्यै- कमेपंचान्यत्रसुकूटकेचगिरयोथोनाडिभेदेगजाः ॥ १२ ॥ इति श्रीमुहूर्तमार्तण्डेविवाहप्रकरणेघटितंसमाप्तम् ॥ अथकूटेगुणविचारमाह। दुष्कूटेद्विादशादौसतियदियोनिमैत्रमवलादुरस्त्रीदूरस्थात तदाभोधयश्चत्वारोगुणाग्राह्यानोचेदियोनिमैत्रमवलादूरंनस्यातदारखंशून्यंगुणःस्यात् भनयोर्योनिमैत्रस्त्रीदूरयोर्मध्ये यत्रएकस्यात् इहभूरेकोगुणः भांजैक्यकेनक्षत्रैक्यच- रणे«शून्यगुणोग्राह्यः । अथसत्कूटेसति यदिवरदूरताभरिपुताउभयोवैरं योनिवैरंचस्या- छ तदारसाः षड्गुणा ग्राह्याः भिन्नराश्यकभेपंचभिन्नराशिश्वएकभर्ता च अत्रपंचगुणा- ग्राह्याः उर्वरितेसुकूटेगिरयः सप्तगुणाग्राह्याः । अधनाडीविचारमाह । अथोनाडीति । नाडिभेदेगजाः अष्टौगुणाग्राह्याः । अनुक्तेगुणाभावः ॥ इतिमुहर्तमार्तण्डेघटितम्॥१२॥ अथ कूटगुणविचारः । भा:-और जो कूट २ । १२ होय ने योनिको मित्रता होय और जीदूर होयतो ४ चार गुण होय ॥ और योनिकी मित्रता ने स्त्रीदूर नहीं होयतो ० शून्यगुण होय ॥ और जो योनि- मित्र और स्त्रीदूर में से एक होयतो एकगुण होय ।। और दोनोंके एकनक्षत्रका एक पाद् होयतो शून्य गुण होय ॥ और जो सत्कूट होवे ने वर दूर होय और नक्षत्रकी शत्रुता होय ने दोनों की योनिमें वैर होयतो ६ गुण होय ॥ और दोनोंकी भिन्नराशि होवै ने नक्षत्र एक होयतो ५ पांच गुण होय ॥ और शेष सत्कूट होयतो ७ साप्त गुण होय ।। अथ नाडीविचारः। मा०-भिन्ननाडीसे अष्ट ८ गुण होय ।। और अनुक्त होवेतो गुणभी नहीं ॥ १२ ॥ स्त्रीणामष्टमवर्षतस्त्रिषुनृणांचीर्णव्रतानामयुक्ष्वब्देष्वत्रचराधमाघ- युगयोर्मार्गविवाहःशुभः ॥ ज्येष्ठंपूर्वजयोस्त्यजेद्धिमरुचिंञज्यो नखेटान्वितंयन्मासादिजनुर्भवप्रथमकेगर्भेत्यजेन्नानुजे॥१३॥ अथस्त्रीणांविवाहकालमाह । स्त्रीणामष्टमवर्षत सकाशात्रिषुवर्षेषुविवाहःशुभः स्यात् । अष्टमनवमदशमेषुशुभास्यादित्यर्थः। तथाचसंवर्तः "अष्टवर्षाभवेद्गौरीनववर्षा चरोहिणी । दशवर्षाभवेत्कन्याद्वादशेवृषलीमता ॥ गौरीदानान्नाकलोकेवैकुंठेरोहिणींद- दत् । कन्यादानाद्ब्रह्मलोकेरौरवंतुरजस्वलाम्" इति ॥ रजस्वलतिवृषलीपर्यायः । तथाच (४२) मुहूर्तमार्तण्ड:- कारिकायामुक्तम् “षडब्दमध्येनोद्वाह्याकन्यावर्षद्वयंयतः॥ सोमोभुक्तततस्तद्वद्धर्वश्च तथानलः" इति । अस्यवाक्यस्यसहायिनीश्रुतिरपि “सोमामथमोविविद्" इत्युपक्रम्य "सोमोददद्धर्वायगंधर्वोदददग्नये" इत्यंता। नन्वस्यविरोधोब्रह्मपुराणेगौतमीमाहात्म्य भानुतीर्थवर्णनेविष्टिभानुसंवादेदृश्यते विष्टिभानुरुवाच "चतुर्थावत्सरादूर्ध्वयावन्नदशमा- त्ययः । तावद्धिवाहकन्यायाःपित्राकार्य:प्रयत्नतः॥” इति । सत्यम् । अत्रपुराणवायं शूद्रादिविषयं श्रौतस्मातब्राह्मणादिविषयमित्यविरोधः सप्तमवर्ष विषमत्वान्नारदादिभिः स्त्रीविवाहेनांगीकृतम् तस्माच्छास्त्रतत्त्ववेदिनाआचार्येणसर्ववर्णानामविरुद्धमेवोक्तम् । स्त्रीणामष्टमवर्षतस्त्रिष्विति । कथितकालादूर्वकदाचिद्वरालाभनिमित्तादौसमवर्षेषुद्रा दशचतुर्दशषोडशेषुविवाहोग्रंथांतरेउक्तः । कालनिर्णयदीपिकाविवरणेस्वयंवरार्थका- लद्रयमुक्तम् । जीवपितृकायाऋतौवर्षत्रयानंतरंस्वयंवरकाला अदातृकायाअपिऋतौं वर्षत्रयानंतरंस्वयंवरकालः। अदातृकायाइत्येतत्सर्ववर्णसाधारणम् । कन्याप्रदातार का लनिर्णयदीपिकायामुक्ताः "पितापितामहोभ्रातामाताबंधुर्यदानहि । ऋतौवर्षत्रयादू कन्याकुर्यात्स्वयंवरम् ॥” इति । बौधायनोप्याह “वर्षाणित्रीण्यतुमतीकक्षितपित- शासनम् ॥ ततश्चतुर्थेवतुविदेतसदृशंपतिम्" इति । अथपुंसांविवाहकालमाह । तृणा- चीर्णव्रतानां कृतविसर्गाणाम् अयुग्मेधुविषमेषु अब्देषुवर्षेषु विवाहाशुभास्यात् । विशेष- तउक्तवर्षेषुकर्तव्यइत्याह । अत्रराधमाघयुगयोः अत्रविषमवर्षेषु राधोवैशाखः माध: प्रसिद्धःअनयोर्युगेयुगले राधयुगवैशाखज्येष्ठौ माघयुगं माधफाल्गुनावित्यर्थः । मागें मार्गशीविवाह शुभास्यात् । एतेपंचमासाःबहुसंमताःएषुज्येष्ठज्येष्ठमासंपूर्वजयो प्रथ- मजातयोदयोस्त्यजेत् । अर्थादेकतरेज्येष्ठेसतिनत्यजेत् । दोषांतरमाह । हिमचिंचंद्र ज्ञेज्योनखेटान्वितंबुधगुरुरहितान्यग्रहयुक्तं पापग्रहयुक्तं शूद्राणाम् अन्यतमयुक्तत्यजेत आनिष्टफलश्रवणात् “मासाद्यंजनिसंभवम्" इति त्याज्यप्रकरणोक्तंयत्तस्यविशेषनिर्ण- यमाह । यन्मासादितिस्पष्टार्थम् । नारदः "नजन्ममासेनक्षत्रेनजन्मदिवसे पिवा । आद्यगर्भसुतस्यापिदुहितुर्वाकरग्रहः" इति ॥ १३ ॥ अब कन्याका विवाहकाल कहतेहैं। भा०-कन्याके विवाह आठमें वर्षमें वा नवमें वर्षमै वा दशमै वर्षमैं करना । पुरुषक व्रत समाप्त होनेसे विषमवर्षमें विवाह करणा ॥ और वैशाख, माघ, ज्येष्ठ, फाल्गुन, मार्गशीर्ष ए मास विवाहमें श्रेष्ठ हैं । जो वर कन्या दोनों प्रथम संतानका होय तो ज्येष्ठमासमें विवाह नहीं करणा। और एक ज्येष्ठ होयतो ज्येष्टमास अशुभ नहीं है और जो चंद्रमा बुध विना दूजे ग्रहोंसे संयुक्त होयतो अशुभ है । और प्रथम संतान के विवाहमें जन्ममासादिकोंको नहीं लेना ॥ दूजे संतानके दोष नहीं है ॥ १३ ॥ मूलांत्यामघास्थिरेंद्रनिलयुमैत्रं विवाहेशुभं पापत्यक्तमनिंदुभुक्खलयुतंभोग्यंचविद्धंचभम् ॥ ENA संस्कृतीका-भाषाटीकासमेतः । (४३) विश्वेदोर्यममित्रयोकिभयोः पैञ्यक्षहयोमिथों- त्यार्यम्णोःपुनरसपोर्वरुणभस्वात्योरुभाहस्तयोः॥१४॥ अथ विवाहनक्षत्राणिसवेधान्याह । मूलांत्यार्केति ॥ मूलंप्रसिद्धम् अंत्यरेवती अको हस्तः मघाप्रसिद्धा स्थिराणिरोहिण्युत्तरात्रयमइंदुर्मूग अनिलंखाती एभिःसहितमैत्र. मनुराधा विवाहेशुभंशुभफलदम् । अथएतेषूक्तेषुनिंद्यमाह । पापत्यक्तमसत् अनिंदुभुक चंद्राभुक्तंनशुभम् एतदुक्तंभवति । पापग्रहत्यक्तंनक्षत्रचंद्रभुक्तिरहितनशुभंस्यात् । खल- युक्तंपापग्रहयुक्तंभोग्यविद्धंनशुभंस्यात् । अथवेधमाहविश्द्रोः उत्तरामृगयोः यममित्रयो। भरण्यनुराधयोः द्विकभयोः कस्यभेकभेद्वेचतेकभेचदिकभेरोहिण्यभिजितौतयोः पैञ्य- क्षहयोः मघाश्रवणयो:मिथ परस्परम् अंत्यार्यण्मो रेवत्युत्तराफाल्गुन्योः पुनरसपो. पुनर्वसुमूलयोः वरुणभस्वात्योः शततारकास्वात्यो उभाहस्तयो उत्तराभाद्रपदाहस्तयो- मिथः परस्परंवेधः स्यादित्युत्तरलोकेनान्वयः ॥ १४ ॥ अब विवाहनक्षत्रोंको कहतेहैं। भा०-मूरे०१०म०स्थिर-मृ०स्वा०अनुराधा-ये नक्षत्र शुभ हैं । और जो नक्षत्र पाप- महसे युक्त होय अर्थात् पापग्रहने छोडा होय वह अशुभ है । और चंद्रमाने नहीं भोगा होयतो अशुभ है और पापयुक्त होय और पापभोग्य होय वा विद्ध होयतो अशुभ है ।। अथ वेधविचारः। भा०-उत्तरा और मृगके परस्पर वैध होय ॥ ऐसेही भरगोके और अनुराधाके रोहिणी अभिजितके-मघाश्रवणके-रेवती उत्तराफाल्गुनीके-पुनर्वसुमूलके-शतभिषास्वातीके उत्तराभा- द्रपदा हस्तके-वेध हैं।॥ १४ ॥ वेधोयंकरपीडनेनिगदितोनान्येषुतेषुस्मृतोवेधःसप्तशलाककेशि- वदिशःकार्शानवाद्यैर्युते ॥धोंऽत्यादिमयोकित्रिमितयोरंध्यो- मिथःसद्भविद्धभेचरणंत्यजेत्खलखगै-सर्वेविहांप्रिंकचित्॥१५॥ अथकर्मविशेषेणवेधनिर्णयमाह । वेधोयमिति । अयंवेधाकरपीडनेविवाहेपूर्वमुनि- भिनिगदितः। नान्येषुअन्येषुशुभकर्मसुअर्यवेधोनोक्तइत्यर्थः । तेषुविवाहान्यकर्मसुसप्त- शलाककेस्मृतः किंभूतेसप्तशलाककेचक्रे शिवदिशईशान्या सकाशात् कार्शानवायैर्युते कृशानुर्देवतायस्येतिकार्शानवकृत्तिकासाआद्यायेषांतानितैर्युते ईशान्यादिप्रदक्षिणंकृत्ति- कादिनक्षत्रयुक्तइत्यर्थः । विवाहाट्टतेसर्वकर्मसुसप्तशलाकाचक्रेवेधोवलोकनीयइति । अथपादवेधमाह । वैधोंत्यादिमयोरिति । अंत्यादिमयोः चतुर्थप्रथमयोः दिकत्रिमितयोः द्वितीयतृतीययोः अंध्योश्चरणयोः मिथः परस्परं वेधः स्यात् । अथास्यनिर्णयमाह । सत्वगःशुभग्रहः भेनक्षत्रेविहेसतिचरणत्यजेत् खलखगैः पापग्रहः विद्धेसतिसर्वनक्षत्रत्या- । (४४) मुहूर्तमार्तण्ड:- दित्यर्थः । इहास्मिन्पापविद्धकचिदन्य मुहूर्तालाभेसतिप्रिंचरणविर्द्धत्यजेदित्यर्थः । उक्तंचमांडव्येन “धिष्ण्यसौम्यग्रहैर्विद्धपादमात्रपरित्यजेत् ॥ क्रूरैस्तुसकलंत्याज्य- मितिवेधविनिश्चयः" इति । वैद्यनाथः “वेधमाद्यतयोरंध्योरन्योन्यद्वितृतीययोः॥रे- रपित्यजेत्पादकेचिदूचुर्महर्षयः" इति ॥ १५ ॥ मा०-इन वेधको विवाहमें देखणा it अन्यत्र नहीं देखणा-और कममें समशलाकाका वेध है सो ईशानमें कृत्तिकाको देके एकएक दिशामें सातसात नक्षत्र देणा। सो विवाह विना संपूर्ण काममें देखणा । अब पादवेध कहते हैं । प्रथम चतुर्थपादको वेध होय-और द्वितीया तृतीय पादके वेध होंय-जो शुभग्रहोंसे वेध होयतो चरण शुभ है-और पापोंसे विद्ध होय तो सारे नक्षत्र अशुभ होय ॥ १५ ॥ लग्नेशेभवगेथवाशशिनिसदृष्टेशुभेवांगगेहोरायांचशुभस्यवाव्यध भयंनास्तीतिपूर्वेजगुः ॥ भौमायाकृतिपड्जिनाष्टनखमंहंत्यय तोलत्तयाखेटोकॉमितंशशीमुनिमितंपूर्णोनसन्मालवे ॥१६॥ अश्वेधभंगमाह । लग्नेशइति । लग्नस्वामिनिभवगेएकादशगेसतिवेधस्यदोषोनास्तीति प्रकोभंगः अथवाशशिनिसदृष्टेसतिद्वितीयोभंगः वाइत्यथवा शुभेशुभग्रहेचंद्रवर्जितेअंगे सतितृतीयोभंगः शुभस्यहोरायांचेतिचतुर्योभंगः एषामन्यतमेसतिव्यधीनास्तीतिर वैमुनयोजगुः आहुः । तथाच वसिष्ठः "लग्नेशुभेसौम्ययुतेक्षितवालमादिनाथोभवगस्त- था। कालाव्यहोराचतथाशुभस्यभवेद्धिदोषस्यतथाविभंगः" इति । उद्धाहतत्वेपि सागरक्तनुगेशुभेव्यधभयंनोवायगेलग्नपेहोरायांचशुभस्यवाशशिनिसष्टेऽपिचार्यैरु- डोः" इति । अथलत्तामाह । भौमादिति । भौमात्सकाशादखेटोग्रहोरातः क्रमा- ज्याकृत्यादि नक्षत्रमातोलत्तयाहति । भौमस्तृतीयं बुधः आकृतिविंशतिमितं गुरुः पष्टं शुकः जिनमितंचतुर्विशं शनिरष्टभं राहुर्नखमितविंशलत्तयाहति । अर्कः सूर्य: अमितंद्वादशं शशीपूर्णचंद्रमाः मुनिमितंसप्तमम् अग्रतोलत्तया हंति । ततहतनक्षत्र- मालवे मालवदेशेनसतूनशुभस्यात् । उक्तंच "लत्तामालबकेदेशेपातकौशलकेतथा । एकार्गलंतुकाश्मीरवेधंसर्वत्रवर्जयेत् ॥ १६ ॥ अब वेधभंग कहतेहैं। भाक-यदि लग्नस्वामी एकादशमें होयतो वेधदोष नहीं होय ॥१॥ और चंद्रमाको शुभग्रह देखते होयतो वेधदोष नहीं होय ॥२॥ अथवा चंद्र विना शुभग्रह लग्नमें होय तौबी वेधदोष नहीं होय ॥ ३ ॥ अब लातको कहते हैं । भौम अपने सामने तीजा नक्षत्रको लात देता है ।। ऐसे बुध वावीस २२ माको लात देता है ॥ गुरु ६ छठाको लात देता है । और शुक्र चौवीस २४ माको लात देता है ।। और शनि ८ आठमाको लात देता है। राहु २० वीसमाको लात देताहै ।। सूर्य बारमा नक्षत्रको लात देताहै । और पूर्णचंद्र सातमा ७ नक्षत्रको लात देताहै या लात मालवामें अशुभ है ॥ १६ ॥ ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमतः ।
षण्मासंग्रहणोडुचंद्रतनुगंविदर्शजन्मक्षकेत्याज्येजन्मभलग्नकेत-
नुगतेसूर्यान्मनूडुत्यजेत् ॥ दंतद्वयंकदृशोर्कतोयुगगजास्ताः
खबाणेदवोनाडीःसंक्रमणेत्यजेदिविषदांप्रायोरवेर्दूषिताः॥१७॥
अथदोषांतराण्याह । षण्मासमिति । पण्मासंपण्मासपर्यंतं ग्रहणोडुग्रहणनक्षत्र
चंद्रतनुगं चंद्रगतंलग्नगतंचत्याज्यम् चंद्रगतमिति यस्मिनन्दिनेचंद्रमसायुक्तंभवति तचं
द्रगतंदिननक्षत्रमितियावत् । तनुगंयथा अश्विन्यांग्रहणेजातेतत्व्यंशत्रयोदशभागांतमें
पलग्ने सतिअश्विनीलग्नस्थास्यात् । एवंभरण्याद्यपि ग्रहणोडुइत्यनेनैवअन्यान्यपिउङ्क-
निदुष्टानि त्याज्यानि । विद्धर्तविद्धनक्षत्रंजन्मनक्षत्रमेतेउभेतनुगेत्याज्ये भंचलग्नंचालन-
जन्मनिभलग्नेजन्मभलग्नेतएव जन्मभलग्नके जन्मराशिजन्मलग्नेतनुगेत्याज्ये । लग्नांतर्ग-
तनक्षत्रज्ञानायस्वकल्पितसूत्रं “नवनंतनुवेदाप्सैकंस्यात्तारकंतनौं” अर्कनक्षत्रात्सूर्यनक्ष-
त्रात् मनूडचतुर्दशनक्षत्रंत्यजेत् । अथर्यादीनाराशिसंक्रमणेत्याज्यघटिकाआह ।
त्याज्याइति । रविचंद्रकुजसौम्यगुरुशुक्रनंदानातक्रमणेरदचंकदृङ्नाड्चस्त्याज्या
तद्यथा रविसंक्रमणेरदनाडयोद्वात्रिंशद्धटिकावाः संक्रमणकालात्पूर्वतः पोडशध-
टिकाः परतः षोडशघटिकाः एवंद्वात्रिंशद्धटिकास्त्याज्याइत्यर्थः । तथाच चंद्र
क्रमणेदेनाडयौ भौमसंक्रमणेनक्याटिकाः बुधसंकमणेद्वेघटिकेत्याज्ये गुरोः संक्रमणे-
अध्यष्टौ ८४ चतुरशीतिघटिकाः शुक्रस्यपदयाटिकाः शने संक्रमणेखतिथयः १५०
पंचाशदधिकशतंवटिकाः स्याज्याइत्यर्थः । अत्रबाहुल्येनसपेक्षयारवे संक्रमणना-
डयोबहुभिराचार्यैषिताइत्यर्थः ॥ १७ ॥
भा०-ग्रहण नक्षत्र छ महीनोंतक अशुभहै सो चंद्रगतहोय वा लमगत होय तो त्याग करणा।
विद्ध नक्षत्र वा जन्मनक्षत्र लमगत होयतो त्याग करणा॥ और जन्मराशि जन्मलम लगन
होय तो अशुभ होय ।। और सूर्यनक्षत्रसे चौदमा नक्षत्र अशुभहै ।।
अब संक्रांतिकी त्याज्यघटियोंको कहते हैं।
भा०-सूर्यसंक्रांतिकी सोलेसोले मिलके ३२ घडियों अशुभ हैं ॥ ऐसेही चंद्रमाको मिलके
दोय २ त्याज्यहैं | और भौमकी ९ । और बुधकी २ गुरुकी ८४ शुक्रकी ६ । और शनिकी
१५० । बहुत आचार्योंने सूर्यसंक्रांतिकी नाडियोंको अशुभ कहाहै ॥ १७ ॥
षट्पष्टितुसंधितस्तिथिभयुक्संघौद्धिनाडयाग्रहा-
तत्पादैर्दिवसांत्रिवेदपडिभान्प्रागदितान्संत्यजेत् ॥
उत्पातेबहमुद्गमंचशिखिनोराकाष्टमीप्रान्दले
विप्रांत्येकृतरुद्रयोरबहुलेकृष्णेनिरेकेविह ॥ १८ ॥

AMAN मुहूर्तमार्तण्ड:- अथसंघिदोषमाह । पडिति । ऋतुसंधितः वसंतादिऋतुप्रवृत्तेः षष्टिः षड्भि- रधिकाषष्टिः ६६ घटीनाषट्षष्टिस्त्याज्येत्यर्थः । ऋतुप्रवृत्तिलक्षणरत्नमालायाम् "मृ- गादिराशिदयभानुभोगातूषडर्तवः स्युः शिशिरोवसंतः । ग्रीष्मश्चवर्षाचशरञ्चतवद्धेमं- तनामाकथितोत्रषष्ठः" इति । तिथिभयुसंधौतिथिनक्षत्रयोगानांसंधौद्रिनाडयौपृथक्- देवाटिकेत्याज्य। अथपूर्वमुक्तंग्रहजनिप्रांतोद्भवंसूतकमिति । तत्रग्रहणसूतकलक्षणमाह । ग्रहादिति । ग्रहात्यहणतः सकाशाउपरितत्पादैस्तच्चरणैः ग्रहपादैः त्रिवेदषडिभान ३।४।६। ८ दिवसान्त्यजेत् । एतदुक्तंभवति “पादकमात्रग्रहणेत्रीनदिवसान- त्यजेत् अर्धग्रहणेचतुरोदिवसानत्यजेत् त्रिपादग्रहणेषदिवसान्त्यजेत्सर्वग्रहणेअष्टदि- वसान्त्यजेत्" प्राग्ग्रहणात प्रामथम अद्धितान्त्रिवेदादीन्दिवसान्त्यजेत् एतदुक्तंभव- ति । पादग्रहणेत्रयाणामई तद्यथा पादग्रहणेग्रहणात्पूर्वसा,कदिवसं ९० नवतिघटि- कास्त्याज्याः अई ग्रहणेचतुर्णामर्द्धम् द्वौदिवसौ पादत्रयग्रहणेषण्णामचीनदिवसान- सर्वग्रहणेअष्टानामर्द्धचतुरोदिवसानग्रहणात्पूर्वत्यजेत् "उपरागोग्रहोराहुग्रस्तत्विंदौचपू- ठिणच" इत्यमरः ॥ शाङ्गीयविवाहपटले “सर्वनासदिनान्यष्टौशुभकार्येषुवर्जयेत् ॥ त्रिभागोनेदिवसानग्रासेचतुर्दिनम् ॥ चतुर्थांशे त्रिरात्रंतुग्रहणेचंद्रसूर्ययोः" इति । अत्राप्यंतरालेतुपातीज्ञेयः । तथाचाटिषेण: "ग्रहणात्रिदिनपूर्वपरतोदिनसप्तकम् " इंतिसर्वग्रहणविषयम् । ज्योतिःप्रकाशेपि “खग्रासेसर्वपादो खंडाध्यल्पेतुवासराः । गजाश्वेष्वन्धिरामान्जेनेष्टाः स्युः प्राग्दलेगृहाः " इति । अथोत्पातेवयंकालमाह । उत्पातेद्यहमिति । उत्पातेभूकंपनिर्घातमहोल्कानिपातादिके अन्ग्रहमद्रिमितानामहां- समाहारः अव्यहंसप्ताहमित्यर्थः । उत्पातेजातेसतिसप्ताहशुभकर्मणित्यजेदित्यर्थः । दोषांतरमाह । उद्गमंचशिखिनः शिखिनः केतो. उद्गममुदयंत्यजेत् यावत्केतूदयस्ताव- न्मंगलंनकुर्यादित्यर्थः । तथाचाष्टिषेण: "परंसप्ताहमुत्पातेत्यजेत्केतूदयेशुभम्" इति । भद्राकालमाह । राकाष्टमीमाग्दलेक्ट्स्यिात् । राकापौर्णिमा अष्टमीप्रसिद्धा अनयो- स्तिथ्योः प्राग्दलेपूर्वार्दै विविष्टिः स्यात् । कृतरुद्रयोः प्रांत्येकृतंचतुर्थीरुद्रएकादशी- अनयोः प्रांत्ये विदस्यात् । एतद्भद्राचतुष्टयमबहुलेशुक्लपक्षेस्यात् । कृष्णेनिरेकेष्विह उक्ते युतिथिषुनिरेकेषु एकरहितेषुकृष्णेकृष्णपक्षेविट्स्यात् । भद्रापवादः शाीयविवा- हपटलेदूषितोतःकारणानोक्तः ॥ १८ ॥ अब संधिदोषको कहतेहैं। भा० ऋतुसंधिकी ६६ घडियों अशुभहैं ॥ तिथि, नक्षत्र और योगों के संधिकी दोय दोय घडी अशुभ, ॥ पादग्रहण होयतो पीछेके तीनदिन अशुभहैं । और अर्द्धग्रास होय तो चार दिन पीछेके अशुभहैं | और त्रिपाद होयतो छ दिन पीछेसे अशुभहैं । और संपूर्ण प्रास होयतो आठदिन पीछेका त्याज्यहै । और पादप्रासादिकोंके पूर्वका आधादिन त्याज्यहै ॥ जैसे पाद- प्रासमे १॥ दिन पूर्वका अशुभहै ऐसे सर्वत्र समझ लेणा | और उत्पातसे होय तो ऊपरके सातदिन अशुभहै । और केतुदीखे जहांतक अशुभहोय ॥ ॥

। अ- संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (४७) अब भद्राको कहतेहैं। भा-शुक्लपक्षमें ८ अष्टमी १५ पूर्णिमाको पूर्वार्ध भद्रा होताहै ॥ शुक्लपक्षमें चतुर्थी एकादशीको परार्द्ध भद्रा होताहै । और कृष्णपक्षमें ७ । १४ पूर्वार्द्ध और ३ । १० । को परार्द्ध होताहै ॥ १८ ॥ सापेंद्रांतिमभात्ततोऽब्धिघटिकपूर्णांततोब्ध्यर्द्धकंकीटांत्यालिवि रामतः कुघटिकंगंडांतमूर्ध्वाधरम् ॥ सावैशूव्यहगाख्ययोगविर- तौभंतत्रचंडायुधंदुर्योगेदिनभाचसाभिजिदयुग्भेर्कस्तदैकालः१९ अथगंडांतलक्षणमाह । सापेंद्रांतिमभेति । सार्पमाश्लेषा इंद्रोज्येष्ठा अंतिम रेवती एषामतः तस्मात्कालात्मापरंपूर्वापरतः अब्धिघटिकंगंडांतकंस्यात् । ब्धयश्चतस्रोघटिकायस्मिन्नित्यधिघटिकं चतुर्वटिकमित्यर्थः । एतदुक्तंभवति । उक्तनक्षत्रात्पूर्वतो घटिकाद्वयं परतोवटिकाव्यम् एवंघटिकाचतुष्टयं नक्षत्रगंडांतम् । अथतिथिगंडांतमाह । पूर्णाततोब्ध्यर्द्धकम् पूर्णापंचमीदशमीपूर्णिमातासामंततः अन्ध्यर्द्धकं द्विघटिकंगंडांतं पूर्वापरतः स्यात् । अथलग्नगंडांतमाह । कीटांत्यालिकि. रामतः कुषटिक कीट:कर्कटक: अंत्योमीनः अलिवृश्चिकः एषांविरामोवसानंतस्मात् कुघटिक प्रागर्दघटिका । परतो घटिका एवमेकघटिकंलग्नगंडांतस्यात् । अथचंडायु धमाह । साइति । सासाध्ययोगः वैवैधृतिः शूशूल: व्यव्यतीपातः हहर्षणः गगंडः इतदाख्ययोगानां विरतिरवसानंतत्रयद्भनक्षत्रंतस्माचंडायुधस्यात् । चंडंप्रचंडमहद एवंविधमायुधस्यात् । आयुधंघातकस्यात् । तस्मात्तन्नक्षत्रवयमित्यर्थः । अथैकार्ग- लमाह । दुर्योगेदिनमादिति । विष्कंभातिगंडशूलगंडव्याघातवज्रव्यतीपातपरिधवै- धृतयोनवदुर्योगाः एषामन्यतमेसतिदिनभादिननक्षत्रातुसाभिजिदयुग्मेअभिजितासहम- युग्मेविषमनक्षत्रेयदार्कः सूर्योभवतितदाएकार्गलास्यात् । एकाअर्गलाशुभावरोधिनीय- स्मिन्नित्येकार्गलः शुभफलावरोधकइत्यर्थः ॥ १९ ॥ अब गण्डांतको कहतेहैं। भाग-आश्ले० ज्ये० रे० इन्हों नक्षत्रोंके पूर्वापरकी दोयदोय घडियों मिलके ४ घडी अंतकी नक्षत्रगंडांत होय ।। और ५ । १० । १५ । इन्हों तिथियों के अंतकी २ घडी पूर्वा- परकी तिथिगण्डांत हैं। और ४ । १२ । ८। इन्होंलनोंके अंतकी पूर्वापरकी १ घडी लग्न- गण्डांत होय ॥ अब चंडायुध कहतेहैं। भा०-साध्य, वैधृति, शूल, व्यतीपात,हर्षण, गण्ड इन्हों योगोंके अंतका नक्षत्र भण्डायुध है सो वह चंडायुधाख्य नक्षत्र त्याज्य हैं। । । . ----

(४८)
मुहूर्तमार्तण्ड:-
अन एकार्गल कहतेहैं।
भा०-विष्कंभ, अतिगण्ड, शूल, गण्ड, व्याघात बन, व्यतीपात, परिष, वैधृति योगों में से
कोई योग होय और दिननक्षत्रसे अभिजितसहित विषम नक्षत्रपर सूर्य होवे तो एकार्गलयोग
होय ॥ यह एकागल त्याज्य है ॥ १९ ॥
सूर्यायामदलंदिवैवनिगमद्यश्वीषुनागत्रिपदसंख्याकंकुलिकंदिवें-
द्ररविदिङ्नागर्तुवेदद्विकम्।।व्येतनिशिषोडशांशमपरेतिथ्यंश-
मुझंतितैःकालंकंटकमैनिघंटममरेज्यज्ञास्फुक्षियःकमात्॥२०॥
अथवारदोषमाह । सूर्यादिति । सूर्यात्सकाशाद्वारेषुक्रमेणनिगमादिकंयामदलया-
माईमुज्झतित्यजति मुनयइतिशेषः। निगममितंरवौ सप्तमितंसोमे अश्विनौदौतन्मित
भौमे इषुमितंबुधे नागाशेतन्मिगुरौ त्रिमितंशुक्र पण्मितंशनौ एतद्यामदलंदिवैवउज्झ-
तिनरात्रौ । अथकुलिकादीनाह । इनादौसूर्यादौवारेदिवाइंद्रादिकंषोडशांशंदिनमान-
स्थपोडशांशोग्ग्राह्यः तेनगण्यास्तेषोडशांशाग्राह्याइत्यर्थः। तंकुलिकमुज्झति अपरेतिक
थ्यंशंपंचदशांशकुलिकमुझंति तनिशितद्रात्रौचव्येकमेकरहितचंद्रादिकंषोडशशिर्प-
चदशांशमुझंति । तद्यथा “रवौदिवाइंद्रमितंचतुर्दशं तद्रात्रौत्रयोदशं सोमेदिवाद्वादर्श
तद्रात्रीएकादशम्" इत्यादि । अथतैरेवइंद्रादिभिर्मुहूर्तः अमरेज्यज्ञारफुजिङ्ग्यासकाशात
क्रमात्कालंकंटकम्ऐनिघंटम् इनस्यापत्यंपुमाननियमातस्यघंटोयमघंटइत्यर्थः । तमु.
ज्झति। एतदुक्तंभवति । अमरेज्योगुरुः तस्मात्सकाशात्तैरेवइंद्रादिभिर्मुहूर्तःकालमुझं-
ति ज्ञाझुधात्तैरेवेंद्रादिभिःकंटकम्आस्फुजिच्छुक तस्मात्सकाशातूतैरेवेंद्रादिभिर्मुहते,
रैनिघंटयमघंटमुज्झति ॥ २० ॥
अब वारदोषको कहतेहैं।
भा०-सूर्यवारके दिन चौथाप्रहरका आधा प्रहर और चंद्रके दिन ७ मेका और भौमके
दिन २ जेवा-बुध दिन ५ का गुरुके दिन ८ मेका शुक्रके दिन ३ का, शनिक दिन छठेकी
आघाप्रहर दिनमें त्याग करणा ॥
अब कुलिकको कहते हैं।
दिनमानके षोडशांशको वा पंचदशांशको मुहूर्त कहते हैं।
भा०-सूर्यके दिनमें १४ चौदमा मूहूर्त और रात्रि में १३ तेरमा मुहूर्व कुलिकका है ।।
सोमके दिनमें १२ रात्रिमें ११ कुलिकका मुहूर्त है । भौमके दिनमें १० रात्रिमें ९ मुहूर्त
कुलिकका है । बुधके दिनमें ८ रात्रिमें ७ और गुरुके दिनमें ६ रात्रिमें ५ ॥ और शुक्रके
दिनमें ४ रात्रि में ३ शनिके दिनमें २ रात्रिमें १ कुलिक हैं । सो कुलिक त्याज्य है । और
गुरुसे उक्त इंद्रादि मुहूर्त कारकै काल होता है | और बुधसे उक्त इंद्रादि मुहूर्तकरि के कंटक,
होता है, और शुक्लसे यमघंट होता है यह त्याज्य है ॥ २० ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (४९) शुकेंद्रीज्ययमेषुगोंकरविभूतुल्यामुहूर्तादिवादुष्टाःस्युःकुजनिश्य- गोयइतरेसंत्यर्द्धयामादिषु॥प्रेक्ष्यःसंप्रतिवृद्धितुर्यचरणेब्रह्मद्विती- येऽपमःमूर्याद्याअनुविश्वपाशियमलेंद्रार्कभैर्मृत्युदाः॥२१॥ अथदुर्मुहूर्तानाह । शुक्रंद्वीज्येति । शुक्रःप्रसिद्धः इंदुश्चंद्रः ईज्योगुरुः यम शनि: ए- शुक्रमेणगोंकरविभूतुल्यामुहूर्तादिवाइष्टा स्युः दुर्मुहूर्ताइत्यर्थः। कुजनिशिअगःसप्तमोमु- हुतोंदुर्मुहुर्तः । ग्रंथांतरे “अर्यम्णोतुहिनकिरणेराक्षसब्रायसंझौ"इत्यादिबहवोदुर्मुहूर्ता उक्ताः । अत्रस्वल्पाउक्तास्तेषांपरिहारमाह । यइतरेदुर्मुहूर्ताग्रंथांतरेपठितास्तेसर्वेअर्द्ध- यामादिषुसंति अतोत्रमयानोक्ताः यतअर्द्धयामादीनांत्यागेतेपित्यक्ताःस्युः। किंग्रंथ- विस्तरेणेतिभावः। एतत्तुसुज्ञाज्ञास्यंति यथारवौचतुर्दशोमुहूर्तोदुर्मुहुर्तःकुलिकोपिचतुर्द- शोमुहूर्तः तयोरेकत्रसद्भावइत्यन्येपिविचारगम्याः। नन्वैवचेत्तर्हि पूर्वैर्व्यर्थपठितमेवतैस्त्व- नधिकाधिकदोषविवक्षयोक्तमितिनदोषः । अथपातसंभवकालमाह । प्रेक्ष्यइति । संप्र. तिसांप्रतं वृद्धितुर्यचरणेवृद्धियोगस्यचतुर्थचरणे तथाब्रह्मद्वितीयेब्रह्मयोगस्यद्वितीयचर- णे अपम क्रांति पातोविलोक्यः ब्रह्मसिद्धांतायुक्तप्रकारेणविलोक्यइत्यर्थः । अथमृत्यु सर्वत्रवर्जयेदित्युक्तत्वान्मृत्युयोगमाह । सूर्याचाइति । सूर्याद्या अर्कादयः क्रमेणान्या- दिभिर्नक्षत्रै सहमृत्युदास्युः। अनुअनुराधा विश्वेउत्तराषाढा पाशीशततारका यमलोअ. चिनी इंदुर्मुगः अहिराश्लेषा अर्कभहस्तः। एतदुक्तंभवति । अर्क अनुराधयासहयुक्तोमृ- त्युदःसोमउत्तराषाढया भौम शततारकया बुध अश्विन्या गुरुमंगेण शुक्रःआश्लेषया श. निर्हस्तेनसहितोमृत्युदास्यादित्यर्थः। मृत्युयोगापवादमाह “विरुद्धयोगास्तिथिवारजा- ता नक्षत्रयोगप्रभवाश्चयत्र । हूणेषुवैगेषुखसेषुवाः सर्वेषुदेशेषुनतेनिषिद्धा" इतिर लमालायाम् ॥ २१॥ अब दुर्मुहूर्तीको कहतेहैं। भा०-शुक्र, चंद्र, गुरु, शनि इन्हों ग्रहोंके दिनोंमें क्रमसे ये ९।९।१२।११ मुहूर्त दुष्ट होते हैं । और भौमवारकी रात्रिमें सातमा ७ मुहूर्त दुष्ट है ॥ और अन्य दुष्ट मुहूर्त अर्द्धयामादिकोंमें आजाते हैं जिससे कहे नहीं हैं ॥ अब पातसंभवकाल कहते हैं ॥ वृद्धि योगके चौथे ४ चरण में और ब्रह्मयोगके दूसरे २ चरणमें क्रांतिनाम पात देखणा ॥ अब मृत्युयोगको कहतेहैं। भा०-अनुरा० उत्तराषा० शवभि० अश्वि० मृग हस्त ये नक्षत्र क्रमसे सूर्यादिवारों के दिन होय तो मृत्युयोग होय ॥ २१ ॥ पंचाश ५० जिन २४ खानयश्च३० रखकृता४० आवंडला मूर्च्छना २१ स्त्रिंश ३० द्विंश २० रदाः ३२ खराम ३० नख- (५०) मुहूर्तमार्तण्डः। २० धृत्ये १८ काश्विनौ २१ विंशतिः२०॥श- १४ द्रौ ११ दश १० वासवा १४ रसशराः५६ सिद्धा २४ नखा २० शा १०दिशो १०धृत्य १८ष्टी १६ जिन२४खानयो ३० वितइमा- भ्योऽग्रेऽब्धिनाड्योविषम् ॥२२॥ अथविषघटिकाआह । पंचाशदिति । अश्वितःसकाशातूनक्षत्रेषुइमाभ्यः पंचाश- जिनेत्यादिभ्योघटिकाभ्योअग्रेपरतोऽब्धिनाड्यश्चतुर्नाडयोविषस्यात् । एतदुक्तंभव- ति । अश्विन्याःपंचाशत्यटिकाभ्योनंतरंचतुर्नाडयोविषम् एवमन्यत् । अत्रांकन्यासएव व्याख्यानम् ॥ २२ ॥ अब विषघटी कहतेहैं। भा०-जैसे-अश्विनीनक्षत्रके पचास घडीके बादकी चार घडी विषघटी हैं-ऐसेही भरणीनक्षत्रादिकोंके क्रमसे २४ । ३० । ४० । १४ । २१ । ३० । २० । ३२। ३०।२०। १८ । २१ । २०१४ । १४ । १०।१४। ५६॥ २४॥ १०॥ १० ॥ १८॥ १६। २४ । ३० इन घड़ियोंके परेकी ४ चार घडी विषघटीहैं ॥ २२ ॥ नक्षत्रस्यगतैष्ययोगगुणितःस्वस्वध्रुव-पष्टिहत्स्पष्टःस्यादतऊ- लमब्धिघटिका स्पष्टाः स्युरेवंकृताः॥ चंद्र-सौम्यभगोथवाशुभ- मुहदृष्टोथवास्वांशगःकोणा५९स्ता ७८१० सुखे घुवावि- पभयं हंतीहसांगेऽगपः॥२३॥ अथैषांध्रुवकानांस्पष्टीकरणमाह । नक्षत्रस्योत । नक्षत्रस्यगतैष्ययोगेनगुणित स्वस्व- ध्रुवःषष्टिहत्स्पष्टःस्यात् । अतउध्वस्पष्टभुवानंतरम् अब्धिघटिकाश्चतुर्नाडयोविषस्यात् । एतदुक्तप्रकारेणकृता-सत्यःस्पटास्युः। एतदुक्तंभवति । ध्रुववञ्चतुर्नाडयोपिनक्षत्रगतैष्य- योगगुणिताकार्याः पष्टिहता कार्या तास्पष्टस्युः। स्पष्टानंतरंचतुडियोविषाख्याज्ञे- याः। अथविषघटीनामपवादमाह। चंद्रइति । चंद्रःसौम्यभगःशुभग्रहराशिमासविषभयं हंति अथवा शुभसुहदृष्टःशुभश्चासौसुहृच्चतेनदृष्टःसन्विषभयंहति अथवा स्वांशगः स्वन- वांशेवर्तमानःसनविषभयंहति वाइत्यथवाकोणास्ताभ्रसुखगोपिचंद्रोविषभयंहति । कोणे पंचमनवमे अस्तभंसप्तमम् अभ्रंदशमं सुखंचतुर्थम् एतत्स्थानगोपिचन्द्रोविषभयंहतीत्य- र्थः। अत्रास्मिन्कोणादिस्थानेसांगेलग्नवर्तमानोंगपोलग्नपोविषभयंहतीत्यर्थः। एवंपंचभं- गाःसन्तिाननुसप्तमःखेटोविवाहेनिंदितः कथमत्रचंद्रोगृहीत।सत्यम्।इदंवाक्यंसर्वकर्मसा. धारणं तस्मानिंदितंस्थानंवर्जयित्वान्यत्रग्राह्यः । तथाच बृहस्पतिः"चन्द्रोविषघटीदोष हतिकेंद्रात्रिकोणगः। लग्नंविनाशुभैदृष्टः केंद्रेवालग्नपेतथा" | फलप्रदीपे “विषनाड- त्थितंदोषहतिसौम्यक्षगाशशी । मित्रदृष्टोथवास्वीयवर्गस्थोलनपोपिच" ॥ २३ ॥ ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अब आगे इन्हों ध्रुवोंका स्पष्ट करणा कहते हैं भाक-नक्षत्रके ध्रुवके नक्षत्रका मुक्त भोग्यसे गुणकर ६० साठका भाग देणा जिससे ध्रुव स्पष्ट होताहै; स्पष्टध्रुवके बादकी ४ घडी विषसंज्ञक हैं. ऐसे ध्रुववत् चारघाडियोंका कि- स्रष्टी भाव होताहै ॥ अथ विषघटीपरिहारः। भा०-चंद्रमा शुभग्रहके घरमें होयतो विषघटीका दोष नहीं होय ।। अथवा चंद्रमाको शुभप्रद वा मित्रग्रह देखता होवेतो विषघटीका दोष नहीं होय, अथवा चंद्रमा अपने नवांशमें होयतो दोष नहीं होय ॥ और ९।५।७।१०।४। १ इन्ही स्थानों में लग्नपति होवेतो विश्वटीका दोष नहीं होय ॥२३॥ लग्नेचंद्रखलारिपौशशिसितौसर्वेधुनेखेबुधोब्जोंत्येगुःसुखगोष्टमाः कुजशुभा शुक्रस्तृतीयःशुचेलामेसर्वखगाःशुभाअखिलगाख्यष्टा- रिगाःस्युःखलाश्चंद्रख्यंबुधनेश्रियेशभरोट्रस्यान्मृत्यवेष्टारिगः॥२४॥ अथविवाहलग्नेइष्टानिष्टग्रहानाह । लग्नेचन्द्रखलाइति । चन्द्रश्चखलाश्वतेचन्द्रखला: लनेवर्तमानाशुचेशोकायभवति । तथारिपौषष्ठेशशिसिताचन्द्रशुक्रौ तथासर्वेयू- नेसर्वदूरसौम्याःयूनेसप्तमे तथाखेदशमेबुधः तथाअब्जश्चंद्रोऽत्ये अगुःराहुःसुखगश्चतु- थगः नविद्यतेगावःकिरणान्यस्येत्यगुःराहुः तमोगुरसुरश्च" इतिबृहज्जातकेराहुनामानि । तथाअष्टमा कुजशुभाःकुजश्वशुभाश्चतेतथा भुक्रस्तृतीयइतिस्पष्टार्थः । एतेप्रत्येकमुक्त- स्थानगा शुचेशोकायभवंति । अथइष्टानाह । लाभइति । लाभेएकादशेसर्वखगाः नया सौम्या शुभग्रहाः अखिलगानियंविनासर्वस्थानगाः तथाखलाकूराख्यष्टारिगास्तृती- याष्टषष्ठगाः तत्रअष्टमेभौमोनिंदितः तंविनापापाअष्टमाग्राह्याः चंद्रख्यंबुधने तृतीय- चतुर्थद्वितीयेचंद्रः एतेप्रत्येकंश्रियैलक्ष्म्यैभवंति । श्रीकारकाइत्यर्थः । एवंशुभाशुभग्रहा- नुक्त्वातत्रविशेषमाह । अंशभगेट्अष्टारिंगः सन्मृत्यवेस्यात् अंशोनवांशः भलाग्न दृकोहकाणः एपामिस्वामी नवांशस्वामी लग्नस्वामी हसाणस्वामी एतेप्रत्येकमष्ट- षष्ठगाः मृत्युहेतवो भवंतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ अथ विवाहलग्नशुद्धिः। भा०-लग्नमें चंद्रमा और पापग्रह होंयतो शोच करावें । ऐसे चंद्रमा ने शुक्र छठे होय और सारा ग्रह सातमें होंय-तथा १० दशमें बुध होय-तथा १२ वारमें चंद्रमा होय-राहु४चोथे होय-भौम और शुभग्रह ८ आठमें होय ॥ शुक्र ३ तीजो होय तथापि शोच करावै । सर्वग्रह ११ ग्यारमें होय और शुभग्रह बुरे स्थानों में नहीं हो-क्रूरग्रह ३।८।६। इन्हीं स्थानों में होने परंतु भौम आठमें नहीं होवेतो शुभ होय ।। और चंद्रमा ३१४ । २ । यहाँ होवेतो ये प्रत्येक लक्ष्मीयोग करैहैं । और यदि नवांशस्वामी, लग्नपति, द्रेष्काणपत्ति ये ८६ ॥ इन्हों स्थानों में होवेंतो मृत्यु होय ॥२४ ।।

मुहूर्तमार्तण्ड:- कन्यातौक्षिकशत्रुगेहगभृगुःषष्ठोपिनोभंगकृद्भौमोमृत्युगतोपिशव- शशिनोर्गेहस्थितोवार्कगः॥ शुक्लेत्यारिविधुःसुवर्गदृगितःस्वोजो- युजीज्येतनौशुक्रवाशुभदोथकंटकनिजांशेज्येक्षितःसग्रहः॥२६॥ अथकतिचिद्दोषाणामपवादमाह । तत्रप्रथमभृगुषष्ठापवादमाह । कन्यातौक्षिकेति । कन्याप्रसिद्धा शुक्रस्यनीचंतौक्षिकोधनुर्धरः शत्रुगेहंपूर्वोक्तं "भृगुभुवःशशूरवींदू"इति तत्र रखेहसिंहः इंदोहकर्कः एषांकन्यादीनामन्यतमगेहगतोभृगुःषष्ठोपिनोभंगकृतस्याता लग्नभंगकरोनभवतीत्यर्थः । तथाच कश्यप नीचगेतुतुरीयेवाशत्रुक्षेत्रगतेपिवा । भृगुषष्ठोद्भवोदोषोनास्तीत्यत्रनसंशयः ॥' अथकुजाष्टमदोषापवादमाह । भौमोमृत्युग: तोपिशवशशिनोगैहस्थितोयदिभवति । वाइत्यथवा अर्कगःअस्तंगतोपियदिभवति तदानोभंगकृत्स्याताअस्यशत्रुर्बुधः। कुजस्यविदाररितिप्रागुक्तस्तस्यगृहंकन्यामिथुनंच ! शशिगृहकर्कटस्तस्यनीचम् एषामन्यतमस्थोस्तंगतोवा अष्टमगतोपिवालमभंगकरोनभव- तीत्यर्थः ॥ "अस्तगेनोबगेभौमेशत्रुक्षेत्रगतेपिवा । कुजाष्टमोद्भवोदोषोनकिंचिदवशिष्य त' इति ॥ अथद्वादशषष्ठचंद्रापवादमाह । शुक्लति । शुक्लेशुक्लपक्षेअंत्यारिविधुःद्वादशः षष्ठश्चंद्रासुवर्गहगितःवर्गाश्चदृशश्चवर्गदृश शोभनानांवर्गदृशःसुवर्गदृशः ताइतः प्राप्तः सुव- गंगितः शुभवर्गशुभदृष्टियुक्तइत्यर्थः । एवंविधोविधुः शुभदास्यात् । कस्मिन्सति इज्ये गुरौशुक्रवातनौलनेसति।कथंभूतेगुरौ स्वोजोयुजि सुतराम् ओजःखोजा उत्कृष्टवलंतेनयु- नक्तीतिस्वोजोयुक्तस्मिनस्वोजोयुजि अतिबलिष्ठेसतीत्यर्थः।शुक्रस्याप्येतद्विशेषणम् । एतदुक्तंभवात । बलिष्ठेगुरौशुक्रेवालमस्थेसतिशुक्लपक्षेचंद्रमा सुवर्गदृष्टिसहितः यदिभवति तदाद्वादशषष्ठगोपिशुभदइतिभंगकरोनस्यात् अन्यथा न। मुहूर्तदर्पणे "कवौगुरौवाबलिनि स्थितेतनौशुभेनदृष्टःशुभवर्गगाशशी ॥ विवर्धमानःशुभकृञ्चनाशुभंकरोतितिष्ठन्नपिरिःफ- षष्ठयोः" इति । अथसग्रहचंद्रदोषापवादमाहासत्रह प्रहेणग्रहाभ्यांग्रहैसिहवर्तमान सग्रहः बुधगुरुवयंअन्यग्रहयुक्तइत्यर्थः । यतःपूर्वमुक्तम् “हिमरुचि.ज्योनखेटान्वितम्" इति। एवंविधःसग्रहोविधुःकेंद्रनिजवर्गेज्येक्षितःसन्शुभदास्यात् । केंद्रप्रसिद्धम् निजवानि: जांशस्तत्रवर्तमानाइज्यन्तेनई क्षित अवलोकित सग्रह चंद्रमा शुभदः मंगकरोनस्थात् । उक्तंच “गुरुःस्वकीयवर्गस्थोबलवान्कंटकाश्रितः । पश्यनसग्रहशीतांशुंतदोषविलयन- येत्" इति ॥ २५ ॥ अब कड़क दोषोंका अपवाद कहतेहैं। भाव-जो शुक्र कन्या, सिंह, ककका छठे स्थान में होय तो छठे स्थानका दोष नहीं कर अर्थात् लमभंग नहीं करै । और भौम शत्रुके घरका होके वा कर्कका वा सिंहका होके ८ आठमें होय तो आठमेंका दोष नहीं होय ।। जो गुरु ने शुक्र बलवान् होके लग्नमें होय और शुक्लपक्षमें चंद्रमा शुभवर्गका और शुभदृष्टियुक्त होय तो वारमे स्थानका संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । और छठेस्थानका दोष नहीं करै । और चंद्रमाको स्ववर्गात गुरु देखता होय तो ग्रहयुक्त चंद्रका दोष नहीं होय ॥ २५ ।। दोषाणांशतमिदुजःशतयुगंशुक्रोगुरुर्घातयेल्लसंकंटककोणगोंगमि- नचंद्रौजस्विपातादिकान्॥ भंगायेविबलानतेत्रसफलाःसंध्यंशतु- ल्योऽफलःस्याद्भावांशसमोग्रहोखिलफलःसंध्यूर्ध्वगःस्यात्परः२६ अथसामान्यदोषापयादमाह । दोषाणामिति । केटककोणगाकेंद्रकोणगः इंदुजी बुथोदोषाणांशतंघातयेत् तत्स्थः १, ४, ५, ७, ९, १०, शुक्रदोषाणांशतयुगंद्विशतं घातयेत् तत्स्थः १, ४, ५, ७, ९, १०, बृहस्पति दोषाणांलक्षवातयेत् । अपवादांत- रमाह । अंगंलग्नमिनचंद्रौजस्विपातादिकान्घातयेत् इनचंद्रयो सूर्यचंद्रयोः ओजोबल- मस्यास्तीतिइनचंद्रौजस्वि एवंविधंलग्नंपातादिकान् घातयेत् । उक्तंचवसिष्ठेन एकार्ग लोपग्रहपातलत्ताजामित्रकर्तर्युदयादिदोषाः । नश्यतिचंद्रार्कबलोपपन्नेलग्नेयथार्काभ्यु- येंधकारः" इति । अथदोषापवादभंगमाह । भंगाइति । येभंगादोषभंगाविबलागत- बलानिर्बलास्तेत्रदोषभंगविषयेसफला न भवति । दोषभंगसमर्थानभवंतीत्यर्थः । तस्मा- दोषभंगकृतांबलंविचार्यदोषभंगमादिशेदितिभावः । उक्तंच "सामान्येनोदितादोषाभ- गास्तेषांतुतदिः । यदितेवलहीनाम्स्युःमध्वंसाभावाययुः । अथभावशुद्धिमाह । संध्यंशतुल्योफलइति ! संध्यंशतुल्य संधिभागसमानोग्रहोऽफल स्यात् सदसल्फलदो नभवति । भावांशतुल्योग्रहोखिलफलदास्यात् संपूर्ण फलदोभवति । अर्थान्मध्येभानु पातात्फलंवेद्यम् । विशेषफलमाह । संध्यूर्ध्वगःस्यात्परइति । संध्यूर्ध्वगःसंध्यंशाधिको महापर: स्यात् । परभावफलदास्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥ अब सामान्यदोषोंका अपवाद कहतेहैं। मा०-केंद्र ११४।७।१० में और त्रिकोण ९५ में बुध होयतो एकात १०० दोषोंका नाश करै ।। और उक्तस्थानों में शुक्र होयतो द्विशत २०० दोषोंका नाश करताहै ।। और उक्तस्थानों में गुरु होवेतो लक्ष दोष नष्ट होतेहैं । अब दूसरा अपवाद कहते हैं । यदि लग्न सूर्य चंद्रसे बलवान् होय तो पातादिकदोष नष्ट होते हैं । और दोषभंगकरनेवाला प्रह निर्बल होयतो दोषमंग नहीं करता है ॥ अथभावशुद्धिः ।। जो ग्रह संधिके अंशतुल्य होयतो निष्फल होता है । और भावके अंशतुल्य होयतो संपूर्ण फल देता है । और संधिके ऊपर होयतो द्वितीयभावका फल देव है ।। २६ ॥ भागाःस्युनंतनाडिकारसहतास्तद्धीनयुक्प्राक्परे सूर्यःखंसरसंसु- खंकथितवल्लग्नंसषड्मदः॥व्यस्ताभ्रत्रिलवोऽथहकूच्युतउभौयो- ज्योकुदृग्नौपृथग्लग्नेचांबुनिवेसषट्तनुमुखाःसंधिर्दियोगोर्द्धितः ॥ ।

। (५४) मुहूर्तमार्तण्ड:- पाठांतरम्-व्यस्ताभारिलवोथभूच्युतइमौभूयोंगपातालयो क्षेप्यौ पटू तनुतःससंधयइमेषड्भान्विताःस्युःपरे ॥२७॥ संध्यंशतुल्यइत्यायुक्तंतत्रतेसंधयकतेभावाइत्येपेक्षायांतत्साधनंकिंचित्स्थूलमके- नवृत्तेनाह । भागास्युरिति । नतनाडिकारसहताभागाःस्युः। नतसाधनंजातकपद्धता- बुक्तं "रात्र शेषमितंयुतंदिनदलेनाह्नोगतशेषकविश्लेष्यंखलुपूर्वपश्चिमनतं त्रिंशच्च्युत चोन्नतम्" इति एतदुक्तंभवति सूर्यष्टकालाभ्यामिष्टकालंसाधयित्वानतंचसाधयित्वात दिष्टकालभवंनतंषड्गुणंनतभागाःस्युरित्यर्थः । प्राक्पश्चिमेनतेनक्रमेणतद्धीनयुकसूर्यः तैर्भागैन्यूँनयुक्पूर्वनतसतिन्यून पश्चिमनतेसतियुक्युक्तः तात्कालिक सूर्य:खंस्यात् । दशमभावः स्यादित्यर्थः । ततखंदशमभावं सरसंपड्राशियुक्तंसत्सुखंचतुर्थभावास्यात् कथितवल्लग्नंप्रोक्तवल्लभंज्ञेयम् । तत्सषड्न षड्राशियुक्तंसत्मदःसप्तमभावः स्यात् । एवं भावचतुष्टयंसाधयित्वाअंतर्भावसाधनमाह व्यस्ताभ्रत्रिलवइति । विगतः अस्तः सप्तम- भावोयस्मात्तत्व्यस्ततञ्चतभ्रंच व्यस्ता सप्तमभावरहितदशमभाषइत्यर्थः । तस्यत्रि- लवो राश्यादिकोग्राह्यः अथक्च्युतःविपतितःकार्यः एतौउभौकेवलविलवयुक्च्युत- त्रिलचौपृथक्पृथक्कुहग्नासतापृथक्पृथक्लग्ने बुनिचयोज्यौ । अयमर्थः । कुन्नत्रिलयो- लग्ने योज्यः सद्वितीयभावोभवति।दृग्नोलग्नेयोजित तृतीयभावोभवति । अथकच्युतः त्रिलवाकुन्नःअंबुनिपूर्वसाधितेचतुर्थभावेयोजितः पंचमभावोभवति । तत्रैव दृग्नोऽबुनि- योजितःषष्ठभावो भवति । तेषडनंतरसाधिताभावाः पंड्राशिसहिताःकार्यात्तेतुसप्तमा ज्ञेयाः । लग्नंषड्भं मदइतियावत् । तेतुलनमुखालग्नादयोभावास्युः । अथसंधिसाथ- नमाह । संधिर्दियोगोदितइति । द्वयो वयोयोग अर्धितः संधिः स्यादितिस्पष्टम् । अथपाठांतरस्य व्याख्या । व्यस्तेति । सप्तमभावरहितस्यदशमभावस्यअरिलवः षड़ भावोराश्यादिकः सपृथक्पृथक् भूच्युतःएकस्मात्पतितः इमौउभौ भूयःवारंवारम् अंगपातालयोःप्रथमचतुर्थभाक्यो क्षेप्यौ तनुतःलग्नात् ससंधयःसंधिसहिताःषड्भा- वास्युः । इमे भावाः षड्भावान्विताःपरेससंधयोभावा स्युः । एवंभावसंधिसाधनं कृत्वासंध्यंशतुल्योऽफलइतिप्रायुक्तंग्रहफलंबिचार्यम् । अंतरेअनुपातः "भावसंध्यंतरे- णासंखेटसंध्यंतरात् फलम्" इतिजातकपद्धतेः" इति । एतत्स्थूलभावानयनं सूक्ष्म तुजातकपद्धताववगंतव्यम् ॥२७॥ अब संधिसहित भावसाधन कहतेहैं । भा०-सूर्य इष्टकालसे इष्टकालको बनाके नतको बना लेना-फेर इष्टकालसे हुईभई नतको ६ छगुणा करणा-तब नतभाग होता है-फेर पूर्वनत होयतो उनसे सूर्यको न्यून करणा- और पश्चिमनत होयतो युक्त करणा । जिससे दशमभाव होय-और दुशममें ६ राशि जोडे तो चतुर्थभाव होय । और उक्तरीतिसेही लग्न करणा-लग्नमें ६ राशि जोडतो सप्तम होय । और दशमसे सप्तमको निकालना और उनका राश्यादित्रिलव लेना फिर एक जगा त्रिलवको दोयसे निकालना-फेर एकगुणा त्रिलवको लममें जोडनसेः । ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः।
द्वितीय भाव होय-और छगुणा त्रिलवको लग्नमें जोडनेसे तृतीय भाव होय और दृक्च्यु.
र त्रिलवको कुनकरके चौथाभावमें जोडनेसे पंचमभाव होय ॥ और हग्नको चौथे
भावमें जोडनेसे षष्ठ भाव होय ।। और लग्नादि छ भावों में छराशि जोडनेसे सप्तमादि छ
भाव होय।।
अथ संधिः।
भा०-दीय भावोंको भेला करिकै आदा करणेसे संधि होय; यह स्थूल साधन है-सूक्ष्म
साधन जातक पद्धतिमें देखणा ॥ २७ ॥
इंदोर्वाहरिजाव्ययस्वगतयोःस्यात्क्रूरयोः कर्तरीस्वयंत्यऋजु-
महत्यथगुरौरि फेशुभेवातनौ।। स्वेजेसौम्यखगेपिवागुरुभूगुज्ञैःके-
द्रकोणेषुवाचेत्स्तःकर्तरिकारकौदिविचरौनीचस्थितौसानहि २८
अथकर्तरीदोपलक्षणंसापवादवृत्तकेनाह । इंदोर्वति । इदोश्चंद्रात्सकाशात् बाइत्य-
थवा हरिजालग्नात्सकाशात् व्ययस्वगतयोः व्ययोद्वादशंस्वद्वितीयंतदुभयत्रगतयोः
क्रूरयोः पापग्रहयो सतो कर्तरीस्यात् । अथमहाकर्तरीलक्षणमाह । खेद्वितीयेस्थितः
क्रूर यदिवक्रीस्यात् अंत्येद्वादशेस्थित क्रूरोऋजुर्मार्गगामीस्यात् तदामहतीकर्तरी
स्यात् । एवंकर्तरीलक्षणमुक्त्वातदंगमाह । गुरौरिःफेप्रांत्येसतिसाकर्तरीनस्यादेवेत्येको
भंगः। वाइत्यथवा शुभेगृहेबुधगुरुशुक्राणामन्यतमेतनौलग्नेसतिसानेतिद्वितीयोभंगः ।
स्वेद्वितीयेअब्जेचंद्रेसतिसानेतितृतीयोभंगः । वाइत्यथवा सौम्यखगेद्वितीयेसतिसाने-
तिचतुर्थोभंगः । वाइत्यथवा केंद्र १, ४, ७, १० त्रिकोणेषु ५, ९ भृगुविदीज्यैःशुक्रबु-
धगुरवातैःसद्भिः । कालान्चेतिसप्तम्यर्थेतृतीया । साकर्तरीनस्यादेवेतिपंचमोभंगः ।
वाइत्यथवा कर्त रिकारकौक्रूरौदिविचरौनीचस्थितौयदास्यातांतदासानस्यादितिषष्ठो-
भंगः । हिअवधारणे ॥ २८ ॥
अब सापवादकतरीदोषके लक्षणको कहतेहैं।
भा०-लमसे वा चंद्रसे २ दूजे १२ वारमें पापग्रह होयतो कर्तरीयोग होय ।। और
द्वितीयस्थानमें क्रूरग्रह वक्र होके होय-द्वादशमें पापग्रह मार्गी होके होवैतो महाकर्तरी
होय।।
अथ कर्तरीभंगः।
भा०-द्वादशमें गुरु होयतो कर्तरीका दोष नहीं होय और लग्नमें शुभग्रह होयतो कतैरी-
भंग होय-और दूजे चंद्र होयतो कर्तरीभंग होय-अथवा द्वितीयस्थानमें सौम्यग्रह होयतो
कर्तरीभंग होय। और केंद्रत्रिकोणमें १।४।७।१०।५।९। गुरु वा शुक्र वा बुध
होयतो कर्तरीभंग होय-अथवा कर्तरीकारक क्रूरग्रह नीचके होवेंतो कर्तरीभंग होता-है. ऐसे
छ प्रकारसे कतरीका भंग होता है ॥२८॥

मुहर्तमार्तण्ड:- Munaww लग्नंसेततिथिग्रहैडदिभदृग्वेदतुभूशेषकैरोगाग्रीनहरात्ययास्त्यजरु जंरान्यर्कमौंजीषुच॥ अग्निंभौमगृहयुषाशनिसेवेंदुष्विनंहारमी- ज्यारेतिष्यपरंविवाहसितविसंध्यासुहीनेतनौ ॥२९॥ अथपंचकदोषसापवादमाह । लग्नमिति । लग्नमिष्टलग्नं सेततिथि इताचासौतिथिश्च इनतिथिगततिथिः तयासहवर्तमानमेततिथि ग्रहैहतूनवभक्तकार्यम् इभम्वेदतुभूशेषकैः इभाअष्टौ दृशौद्धे वेदाश्चत्वारः ऋतवाषट् भूरेकः एतन्मितैःशेषकैः कृत्वाक्रमेणरोगानी- नहरात्ययाःस्युः। रोग प्रसिद्धः अग्निःप्रसिद्धः इनोराजा "राजाधिपःपति-स्वामीनाथ: परिवृढःप्रभुः ।। ईश्वरोधिभुरीशानोभतेंद्रइनईशिता" इतिधनंजयः । हरश्चौरः अत्ययो मृत्युः एतेपंचका स्युरित्यर्थः । एतदुक्तंभवति । लग्नंशुक्लप्रतिपदादिगततिथियुक्तंकृ- वानवभिर्हत्या अष्टशेषेरोगः द्विशेषे अग्निः चतुःशेषेराजा घट्शेषेचौरः एकशेषेमृत्युः। अयैतेकुत्रवाइत्याह । राज्यमौजीषुरुजत्यज रात्रौ अर्केआदित्यवारे मोज्यां रुज त्यज । भौमादय प्रसिद्धास्तेषु युनिसेवेंदुषुइनंत्यज द्युर्दिवा शनि शनिवार सेवास्वा- मिसेवनं इंदुःसोमवारः एषुइनराजानंराजपंचकंत्यज । ईज्यारेतिवुहारंत्यज चौरंत्यज ईज्योगुरुवारः आरोभीमबारः इतिर्गतिर्यात्रेतियावत् आसुचौरंत्यजेत्यर्थः । विवाहसि- तवित्संध्यासु अपरमुरितं मृत्युमित्यर्थः । विवाह प्रसिद्धः सिताशुक्रवारः वितुबुध बारः संध्यासंध्याकालः आसुमृत्युंत्यजेति । अस्यापवादमाह । कस्मिन्सति तनौलग्ने हीनेहीनबलेसति वलिष्ठेलग्नेसतिएषांकिमपिनबाधाइत्यर्थः। तथाचज्योति प्रकाशे "रो- गचौरंत्यजेद्रात्रौदिवाराजाग्निपंचकम् । उभयो सध्ययोर्मृत्युमन्यकालेननिदितम्" इति। "तत्राषियत्रलग्नंचेदलाढचंतञ्चनिष्फलम् इति।वलंजातकाज्ज्ञेयोलघुजातके अधिपयुतो दृष्टोपाबुधगुरुनिगलितश्चयोराशिः सभवतिबलवान्नयदायुक्तोदृष्टोपिवाशेषः" इत्यादि अब सापवादपंचकदोषको कहतेहैं। भा०-शुक्लपक्षकी एकमसे गतिथोंको लग्नमें जोडके नवका भाग देनेसे शेष जो ८॥ २।४।६।१ रहे तो रोग, अग्नि. राज और मृत्यु--संज्ञक बाण क्रमसे होते हैं। रात्रि में- आदित्यवार में-मौंजीमें रोगबाण नहीं लेणा और भौमवारमें-दिनमें-गृहमें अग्निबाण त्याज्य है, शनिवारमें-दिनमें-नोकरी में चंद्रके दिनमें राजबाण त्याज्य है ॥ गुरुवारमें-भौमवारमें- यात्रामें चौरवाण त्याज्य है ॥ विवाहमें शुक्रवारमें--बुधवारमें-संध्याकालमें मृत्युवाणको त्याग करणा-जो लग्न बलवान् होयं तो दोष नहीं होय--जो लग्न निर्बल होयतो उक्तकालमें स्याग करणा ॥२९ ।। जन्मादयतोमृतीतदधिपौतद्वाश्चयेतल्लवस्तद्भचांगगमंतकृत्खलु नचेत्तत्स्वामिमिकता।शस्तोंशोधटभीरुयुग्मधनुषांविज्ञास्त- भांशीतथाचन्द्रापुण्ययुतौमृतिवितनुतोदैन्यंचहीनौजसः ॥३०॥ ।

।
।
संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (५७)
अथभवनांशयोः शुद्धिसापवादमाह । जन्मक्षात । जन्मोदयतः जन्मराशिजन्म-
लग्नाभ्यांसकाशात् तृतीयेअष्टमभवनेयौतदधिपौतयोर्मृत्युभवनयोः स्वामिनौयेचतद्गाः
मृत्युभवनगताः स्युः तेषाम् अंशोनवांश अंगगोलग्रगतःच परतेषांभराशिः अंगगंलग्न-
गतसत्तदाखलुनिश्चयेनअंतकृत्मरणकृतस्यात् । तदाकदा चेद्यदितत्स्वामिमित्रैक-
तानस्यात् । तयोर्जन्ममृत्युभवनयोःस्वामिनौतत्स्वामिनौतयोः । अथवायमर्थः ।
तयोर्जन्मनिंद्यभयोःस्वामिनौतत्स्वामिनौतयोर्यदिमित्रैकतानस्यात् । मित्रंचएकश्च
मित्रैकौमित्रैकयो वोमिकतासाचेन्नस्यात् । अनेनसर्वस्योक्तस्यसार्थकताभवति ।
यदितयोमित्रतास्यात् । अथवा एकतास्यात्तदानायंदोषइत्यर्थसिद्धम् । वसिष्ठः “य-
स्याष्टलग्नेतदधीश्वरेवाराशीतदीशेयविलमगेवा।समृत्युमामोतितदामनोजस्विनेत्रभालाब-
क्रवहिनेव" इति । अन्यच्च "जन्मक्षजन्मलग्नाभ्यारधेशावष्टमौचयौ। विलग्नसंस्थितानेता-
स्तद्राश्यंशानपित्यजेत्" इति। चूडामणौ “लग्नंव्यलिवृषंत्याज्यमष्टमंसर्वकर्मसु । तत्रा-
प्येकेशवास्त्येवततस्तन्नैवदोपकृत् ॥ नदोपोष्टमलग्नस्यय दिजन्मेशरंध्रपौ । सुदीचेत्तदा
कार्यमंगलसुनयोविदुः" इति । चतुर्थद्वादशभवनयो दोषोनात्रोक्तः । यत् “चतुर्थद्वादशं
लवंशस्तंयदिगुणान्वितम्"इति । पूर्वाचार्यमतंहदिधृत्वासगुणमेवांगीकृतम् तत्पुरस्ताद-
क्ष्यात । नचतर्नुपंचेष्टखेटोनितांतनुलग्नमिष्टाश्चतेखेटाश्चइष्टखेटा पंचचतेइष्टखेटाश्चपंचे-
खेटाइष्टग्रहै: पंचभिःशुभदैः इष्टैरूनितंहीनंलग्नंचेदेदव!नितमिति सगुणस्यैवांगी-
कारात् किंव्यर्थविस्तरेणेतिभावः । अंशशुद्धिमाह । शस्तोंशइति । धटयुग्मभीरुधनु-
षाम्अंश शस्त स्यात् घटस्तुला युग्मंमिथुनं भीरुःकन्या धनुःप्रसिद्धम् एषामंशोनवां-
श प्रशस्तःस्यात् । तत्रापिविशेषमाह । विज्ञास्तभांशाविति । विगतज्ञोबुधोयेभ्यस्ते
विज्ञाम्तेचतेअस्ताश्चतेषांभांशौराशिनवांशौमृतिवितनुतः।अर्थादस्तमितस्यापिबुधस्यमां
शौदोषकरौनभवतः। तथाचंद्रापुण्ययुतौ चंद्रेणपापग्रहेणवायुक्तीभांशौमृतिमरणंवितनुतः
कुरुतः वधूवरयोरितिशेषः । हीनौजसोनिर्बलस्यभांशौदैन्यंदीनतांवितनुतः ॥ ३० ॥
अव भवनांशकी शुद्धिको सापवाद कहतेहैं ।
भा०-जन्मसे वा जन्मराशिसे ८ आठमा स्थान वा उन्हों के स्वामी वा आठमें रहाणे-
वाले ग्रह-इन्होंके नवांशका लग्न होय वा इन्होंकी राशि लग्नमें होयतो मृत्यु करै और
जो जन्मलग्न और मृत्युभवनके स्वामियोंकी मित्रता और एकता नहीं होय तो मृत्यु करै ॥
अर्थात् मिन्नता वा एकता होयतो दोष नहीं होय । और ७।६।३। ९ इन्होंका नवांश
श्रेष्ठ होय और बुधविना अस्तग्रहोंकी राशि और नवांश लग्नमें होय तोभी मृत्यु करै ।।
अर्थात् अस्तबुधकी राशि नवांश लग्नमें होयतो दोष नहीं होय ॥ और चंद्र वा पापग्रहोंसे
युक्त लग्न और नवांश होवै तो मृत्यु देव और निर्बलप्रहके लग्न और नवांश हायतो
दीनता करें ॥३०॥

। । (५८) मुहूर्तमार्तण्ड:- नोवोत्तमतोविनांतिमलवंदद्याचरक्षेचरंचतौलिमृगास्यगेनच तर्नुपंचेष्टखेटोनिताम् ॥ मेषादिष्वजनक्रतौलिककुलीराद्यानवां- शाक्रमादिष्टात्पूर्वनवांशकादशहतात्याप्तालवाद्यातनुः ॥३१॥ अथविशेषांतरमाह । नोवर्गोत्तमतइति । वर्गोत्तमतःवर्गोत्तमेनविनाअंतिमलवंचरम् नवांशंनोदद्यात् यल्लग्नंसएवनवांशोवर्गोत्तमः तथाचरक्षेचरलग्नेचरंनवांशंनोदद्यात् क स्मिन्सति चंद्रेतौलिमृगास्यगेतुलामकरगेसति एतच्चरत्रययोगंनोदद्यादित्यर्थः । अत्र चरचतुष्टयमध्येचंद्रेतौलिमृगास्यगेइत्येवोक्तं तन्मेषकर्कटयोर्विवाहनक्षत्राभावात् तथात: मुंलग्नपंचेष्टखेटोनितांनोदयात् यत्रलग्नेपंचइष्टाहा नभवंतितल्लग्नंनदेयमित्यर्थः । अथेष्ट नवांशालग्नसाधनमाह । तत्रतावन्मेषादिषुआद्यांशानाह । मेषादिष्विति । मेषादिषुअ- जनक्रतौलिककुलीराद्यानवांशाःक्रमेणोक्ताः। तद्यथा मेषअजाद्या मेषाद्याः वृषेनकाया मकराद्याः मिथुनेतौलिकाद्याःतुलाद्याः कर्कटेकुलीराद्या कर्कटाद्याः एवंपुनः सिंहमेपा. द्याः कन्यायांमकराद्याः तुलायांतुलाद्याः वृश्चिकेकर्काद्याः पुनर्धनुषिमेषाद्या मकरेम- कराद्याः कुंभेतुलाद्याः मीनेकांद्याः नवांशाउक्ताइत्यर्थः । इष्टादशात्पूर्वनवांशकाः ग- तांशा दशहता दशगुणिताः व्याप्ताःत्रिभिर्हताः लवाद्याभागाद्याः तनुःलग्नंस्यात् । अ त्रोदाहरणमाइष्टलग्नंमेषः तत्रमेषादिकाअंशा प्रवर्तते इष्टांशाकन्यांशः आयात्षष्ठःपूर्वन वांशकापंच ५ एतेदशहताः ५० व्याप्ताःलवादिफलंलब्धम् १६, ४० इष्टलग्नसहितंरा- श्यादि १६, ४० ॥ ३१ ॥ और विशेष कहतेहैं। भा०-वोत्तम विना अंत्य नवांश नहीं देणा। और चरराशिका लग्नमें चरनवांश नहीं देणा-और चंद्रमा तुला और मकरका होय और जिस लग्नमें पांच ग्रह अच्छे न होयतो वह लग्न नहीं लेणा-अब मेषादिमें आधनवांशोंको कहते हैं-मेबमें मेषादिक ।। वृषमें मकरादिक ।। मिथुनमें तुलादिक ॥ कर्कमें कर्कादिक । ऐसे फेर सिंहमें मेषादिक सर्वत्र जाणो । इष्ट- अंशसे पूर्वनवांशको १० दशसे गुणके तीन ३ का भाग देणा तब अंशादिक लग्न होय ।। जैसे इष्टलग्न मेष है-तहां मेषादिक अंश होते हैं-इष्टांश कन्यांश वहां पूर्वनवांश ५ पांच भया, पांचको दशगुणां किया तो ५० पंचाश भया फेर तीनका भाग दिया तो लब्ध लवादिक १६ । १४ भया-यह इष्टलग्नसहित राश्यादिक होते हैं ॥ ३१ ॥ लग्नांशौस्वपदृग्युतौनृसुखदौवान्योन्यपाढयेक्षितौताभ्यांसप्तमको तथैवयुवतेनोंचेत्तयोर्मृत्युदौ॥ द्विघ्नेर्कोनविलयकेरविसितझेंद्वार्कि- जीवामृजोहोरेशाद्युपतेःखलेबिखलजानेष्टाशुभेमध्यमा ॥३२॥ अथोदयास्तशुद्धिमाह । लग्नांशाविति । लग्नांशौलग्ननवांशी स्वपदृग्युनीस्व- । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (५९) स्वपतिनादृष्टीयुतीवासंती नृसुखदी वरस्यसुखदौस्याताम् । वाइत्यथवा अन्योन्यपा- व्येक्षितौ अन्योन्यपतिनाआढ्यौईक्षितौवासंतौनसुखदौस्याताम् । इत्युदयशुद्धिमुक्का अस्तशुद्धिमाह । ताभ्यांसप्तमकौतथैवेति । ताभ्यांलग्मांशाभ्यांसकाशात्सप्तमकौसप्तम- लग्नतर्दशौ तथैवेतिपूर्ववत्स्वपदृग्युतौ युवते कन्याया:सुखदौस्यातां वाइत्यथवा तौसप्त- मलनसप्तांशको अन्योन्यपाढयेक्षितौयुवते सुखदौस्याताम् नोचेत एवंचेत्तन्नस्यात्तदा तयोर्मृत्युदौस्यातांक्रमेण । अथेष्टकालेहोरासाधनमाह । दिनेइति । अर्कोनविलग्नके दिनकृतेसतिापतेः सकाशातहोरेशाभवंति । तेषांगणनाक्रममाह । तेकेहोरेशाः रविसि- तजेंटाकिजीवामृजारवि-प्रसिद्धः सित शुक्रः ज्ञोबुधःइंदुश्चंद्र आर्किःशनिःजीव गुरुः असृमंगलः खलेहिपापवारेखलजाहोरानेष्टा शुभेमध्यमास्यात् । अर्थाच्छुभहोराशुभ- वारेशुभतरा पापवारेमध्यमास्यात् । अत्रोदाहरणं गुरुवारेइष्टार्कः १, २५, ८ इष्टंलग्नम् ४, १०, ०, इदम् अर्कोनम् २,१४,५२ इददिनम् ४,२९,४४ ऊवाकसमानागताहो- राश्चतस्रः वर्तमानापंचमीहोरा सागणनाक्रमेणापतेर्गुरोः सकाशाद्गणनीया जीवासृजा- दिगणनयाबुधहोरावर्तना ॥ ३२ ॥ अब उदयास्तशुद्धिको कहतेहैं । भा०-लग्न और लग्ननवांश अपने स्वामीसे दृष्ट होय वा युक्त होयतो वरको सुख देवै ।। अथवा अन्योन्यपतिसे युक्त वा दृष्ट होयती वरको सुख देव ॥ अस्तशुद्धि कहते हैं-लग्न और नवांशसे ७ सप्तम लग्न और नवांश पूर्ववन् स्वपतिसे दृष्ट वा युक्त होयतो कन्याके सुख होय- और सप्तम लग्न और नवांश अन्योन्यपतिसे दृष्ट वा युक्त होयतोभी कन्याके सुख होय ।। अब इष्टकालमें होरासाधनको कहतेहैं। भा०-लग्नसे सूर्यको निकालके द्विगुण करनेसे इन्हों ग्रहोंकी क्रमसे होरा होय-यह क्रम ह सू० बु० चं० श० गु० मं० पापवारमें पापहोरा अशुभ है, शुभमें मध्यम होय ॥ शुभवारमें शुभ होरा अत्यंत शुभ होय ॥ जैसे गुरुवारमें इष्टार्क १ । २५। ८को इष्टलग्न ४ । १७ । • से निकाला तौ २ । १४ । ५२ भया फेर दूणा किया तो ४ । २९ । ४४ भया फेर गुरुसे गणनेसे बुधहोरा भई ।। ३२ ॥ लग्नेटो स्मरगेशुभाशुभखगेस्तश्चाधिमृत्यूततोब्जांगोनाकृतमौ- विकात्खखयमैलब्धंयदाब्धीषवः॥ सनस्विष्टोच्चनिजांशभेस्तम- खिलंपश्येदरित्र्यायमेसर्येवाख १०जला ४ घ१कोणग ९,६ शुभो वाजंप्रपश्येन्नतत् ॥ ३३ ॥ अथल-दो परमजामित्रग्रहज्ञानार्थमुपायमाह । तावत्तस्यफलमाह । लग्नेटोरिति । लमेंद्रोःस्मरगेसप्तमगेशुभाशुभखगेसतितदाआधिमृत्युस्तः शुभेसतिआधिर्मनस्तापोस्ति (६०) मुहूर्तमार्तण्ड:- अशुभेसतिमृत्युरस्ति तदाकदा यदाततःस्मरगाद्ग्रहात् अर्जागोनात्चंद्रलग्नोनातूचे- दात् सप्तमस्थश्चंद्रोनः लग्नात्सप्तमस्थोलग्नोनइत्यर्थः । तस्मात्कृतमौर्विकात् कृतक- लिकात खखयमैदिशत्यालब्धम अब्धीषवः चतुःपंचाशत्स्यात् तदेवआधिमृत्यूस्त: अन्यथानेत्यर्थः । तत्रोदाहरणम् पूर्वकल्पितमिदंलग्नं ४, १०, ७ तत्सप्तमगोयंकश्चि- ग्रहः १०, ११, ७ अयंलग्नोनः २६, १७ अयंकृतमौर्विकः १०, ८, १७ अस्माद खरखयमैः २०० लब्धम् ५४ । अथास्थभंगमाह । सन्निति। सन्सद्ग्रहस्विष्टोच्चनिजा- शभेवर्तमानः अस्तंसप्तमभवनमखिलं पूर्णयदिपश्येत्तदातजामिनस्यात् । शोभनश्चा- सौइष्टश्चस्विष्टःशुभमित्रं स्विष्टश्चउच्चं च निजश्वस्विष्टोच्चनिजाः अंशश्चभंचअंशभं स्विष्टो- चनिजानांमंशभंतस्मिन्स्विष्टोच्चनिजांशभे स्विष्टस्यशुभमित्रस्यअंशेनवांशेभेराशौवावर्त- मानः अथवा उच्चस्यांशेभवावर्तमानः अथवा निजस्यस्वस्यअंशेभेवावर्तमानः अस्तम- खिलंपश्येत्तदातन्नेतिषड्भंगाः । वाइत्यथवा अरवौरियायगेसतिषष्ठतृतीयैकादश- गेसतितन्नेतित्रयोभंगाः । वाइत्यथवा खजलाद्यकोणगःशुभःअब्जचंद्रमसंपूर्णयथास्या- तथाईक्षेत् तदातन्न खंदशमं जलंचतुर्थम् आद्यलग्नकोणेनवपंचमे एषामन्यतभंगतोन्य- तमः शुभग्रहश्चंद्रमसंनिखिलदृष्ट्यायदिपश्येत्तदाजामित्रंनस्यादित्यर्थः । एतेपंचभंगा: समिलिताश्चतुर्दशभंगाः संपद्यते ॥ ३३ ॥ अव जामित्रको कहतेहैं। भा०-लग्न और चंद्रमासे ७ सातमें शुभग्रह होयतो मनस्ताप होय, और अशुभग्रह होय नो मृत्यु होय । चंद्रसे सातमें होय उनको चंद्रसे निकालना और लग्नसे सातमें होय उनको लग्नसे निकालना फेर उभयकी कला करणी फेर दोसौ २०० का भाग देनेसे ५४ चोपन मिले तो मृत्यु होय, अन्यलमसे मृत्यु नहीं होय स्पष्टहै । जिससे उदाहरण नहीं लिखाहै और शुभमित्र के नवां- शमें और शुममित्रके राशिमें रहनेवाला अथवा उच्चस्थांशमें वा राशिमें रहनेवाला अथवा स्वांशमें घा स्वराशिमें रहनेवाला सातमा भवनको यदि संपूर्णदृष्टि से देखता होवे तो जामित्रभंग होय ।। अथवा सूर्य । ६।३ । ११ । इन्हों स्थानोंमें होयतोभी जामित्रभंग होय । अथवा शुभग्रह १० ४।१ । १ । ५ । इन्हों स्थानोंमेसे कोइसे स्थानमें बैठाभया चंद्रमाको पूर्ण देखता होय तो जामित्रभंग होय । ऐसे सब मिलके चतुर्दश प्रकारसे जामित्रका भंग होताहै ॥ ३३ ॥ त्र्य_कोणमबायुरेनिगुरुभूपुत्राःक्रमात्पूर्णयादृष्टयान्येचरणोत्तरंच सकला पश्यंतिपूर्णधुनम् ॥ भंहोरात्रिलवोनवांशकइनांशस्त्रिंशद- शक्रमाद्वर्गाःसञ्शुभजःपरैस्तुसुहृदोनाब्ध्यूनवर्गातनुः ॥ ३४॥ अथोष्टलक्षणमाह । व्यभ्रमिति।ज्यभ्रंतृतीयदशमं कोणंनवपंचममू अबायुश्चतुर्था- मम् एतद्युग्मत्रयंक्रमेणऐनिगुरुभूपुत्रा शनिगुरुभौमा पूर्णयादृष्टयापश्यति । शनिः - संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। त्र्यनं ३, १० गुरुः कोणं ९, ५ भूपुत्र अबायुः ४, ८ एतेपूर्णयादृष्टयापश्यति । तथाचैताग्मत्रयमन्यग्रहाश्चरणोत्तरंयथास्यात्तथापश्यति । तद्यथा त्र्यभ्रम् ३, १० एकपादृष्ट्यापश्यंति कोणं ९, ५ द्विपाददृष्ट्या भबायुः ४, ८ त्रिपाददृष्टयापश्यति सकलाग्रहाः युनंसप्तमंपूर्णपश्यति । अथषड्वर्गसाधनं विवक्षुस्तावन्नामान्याह । भैहो. रोति । भंगृहं होराराश्यर्द्ध त्रिलवोहकाणः नवांशक: प्रसिद्धः इनांशोद्वादशांश: त्रिंशदंशःप्रसिद्धःक्रमादेतेवाप्रोक्ताः । शुभजः शुभग्रहजोवर्गः सन्शुभः प्रोक्तः । परैः आचार्यैः सुहृदोमित्रस्यवर्गः सन्मोक्तः । अन्धिवर्गोनकमंगचतुर्वर्गानंलग्ननसत- । - अब दृष्टीका लक्षण कहतेहैं। भा-शनि ३ । १० तीन दशको और गुरु ९ ! ५ को और भौम ८ । ४ को पूर्ण देखेहैं । और अन्यग्रह ३।१०। इनको एकपाद देखे और ९. ५ को द्विपाद देखे-और ४।८। इनको त्रिपाद देखे--और सातमी को संपूर्ण देखेहैं । गृह १ होरा २ हकाण ३ नवीश ४ द्वादशांश ५ त्रिंशांश ६ यह छ वर्ग हैं । शुभग्रहका वर्ग शुभ होताहै और कोईके. मतमें मित्रका वर्गभी शुभ होताहै । और चतुर्वर्गोनलन शुभ नहीं होय ।। ३४ ॥ प्रोक्तंप्राग्गृहमोजभेकशशिनोहोरेसमेब्जार्कयोकेट्याक्सुतधर्म- पोनवलवःप्रोक्तःस्वतोकांशकः॥शुक्रज्ञेज्ययमासृजांशरमुनीभा- थेषवोयुग्मभेत्रिंशांशाविषमेतएवगदिताव्यस्ताश्चषड्वर्गकाः॥३५॥ अथैषांसाधनमाह । प्रोक्तमिति । यस्यग्रहस्ययनगृहंतत्प्राक्सोक्तम् । भेशामंशुबु. चमित्यादि । अथहोरासाधनमाह । ओजभेविषमराशौअर्कशशिनोहोरेक्रमेणभवतः । प्रथमपंचदशभागेषुअर्कस्यहोरा अपरपंचदशभागेषुशशिनश्चंद्रस्यहोरास्यात् । अथसम- राशीअन्जार्कयोहोरक्रमणभवतः। प्रथमपंचदशभागेषुचंद्रस्यहोरा अपरंपंचदशभागेषु- अर्कस्थहोरास्यात् । अथदृकाणसाधनमाह । दृक्केडिति । हकोहकाणः त्रिविधोदशदश- भागात्मकः तस्यईईशः प्राकृसुतधर्मपोज्ञेयः । प्राग्लनं सुतः पंचमं धर्मोनवमं तान् पातीतिप्राक्सुतधर्मपः । एतदुक्तंभवति । "प्रथमदृकाणस्वामीलग्नपतिः द्वितीयहकाण- स्वामीपंचमपतिः तृतीयदृवाणस्वामीनवमपतिः स्यात्" इति । नवलवः प्रोक्तः प्रागेवशस्तोंशइत्यादि । अथद्वादशांशसाधनम् । स्वतोकाशकः स्वस्मात् इतिः स्वतः लग्नतइत्यर्थः । अर्काशकोद्वादशांशोज्ञेयः। तद्यथा राशिभागास्त्रिंशत३० एतेहादशाभ- जिताः लब्धंसा भागद्वयम् २३ इदंद्वादशांशमानं तदेवगणनीयं साईभागद्वयंलन- स्पद्वादशांशः तावदेवतत्पुरस्थस्येति लग्नस्योत्पन्नभागावसानपर्यतंगणयेत् यस्मिन्द्रा- शौविश्राम तत्स्वामीदशांशनाथ: स्यात् ।अथत्रिंशांशसाधनम् । शुक्रेति । शुक्रः प्रसिद्धः बोबुधः ईज्योगुरुः यमः शनिः असूक्मंगलः एषांपंचानांक्रमण शरमुनीभार्थेषवः मुहूर्तमार्तण्ड:- स्युः । शराः पंच मुनयः सप्त इभाः अष्टौ अर्थाः पंच इषवः पंचं एतेभागाः शुक्रादी- नांस्युः । एतद्युग्मभेसमराशीज्ञेयम् । एतदपिलग्नोत्पन्नभागावसानपर्यतंगणयेत् यत्र विश्रांतिः सत्रिंशांशनाथः विषमेराशौतएवगदिताग्रहाभागाश्चव्यस्ताविलोमा यां: इतिषड्वगानिरूपितः ॥ ३५॥ अब इन्होंके साधनको कहतेहैं। भा०-जिस प्रहका जो गृह होय सो पूर्व कहदिया है। अब होरा कहतेहैं। भा-विषमराशिके पंद्रह अंशमें तो सूर्यकी होरा होय और पंद्रहसे ऊपर तीसतक चंद्रकी होरा होय-और समराशिके पंचदश अंशमें चंद्रकी होरा होती है और ऊपर तीस ३० तक सर्यकी होती है । अथ दृकाणः। भा०-दश अंशका एक हक्काण होताहै । अर्थात् राशिके तीन भाग करणेसे प्रथमभा- गका स्वामी तो लग्नपति होता है-और द्वितीय हक्काणका स्वामी पंचमराशिका पति होता है- और तृतीय हक्काणका स्वामी नवमराशिका पति होता है । और नवांशको प्रथम कहआये हैं- एकराशिका बारा १२ भाग करके क्रमसे द्वादशांशरति होय ।। अत्रिंशदशः। । सुबोधार्थ त्रिशशि चक्र है। मा०-समराशिमें पांच अंशतक शुक्रका त्रिांश शु.बु.गु. श.मं.) समराशी होय । ऐसे फेर क्रमसे बुध ७ तक-गुरु ८ तक बगदाद त्रिशांशेशाः| शनि ५ तक-भौम ५ तक है-विषमराशिमें विपरीत म./श. गु.उ.शु. विषमराशा देखणा ॥ ३५ ॥ दा८७ त्रिंशांशेशाः संक्रांत्यंतरहोहताद्दिनगणादाप्तंभपूर्वोरविर्मेषायातभयुग्युतोयन- लवैराचौसषड्भःसचतिद्भोग्यांशनिजोदयाहतिखरामाप्ततथैवा- गतोभुक्तांशाकलितेनयुग्विवरगैः कालःस्फुटोभोदयैः ॥ ३६॥ अथेष्टकालसाधनंविवक्षुस्तावत्सूर्यसाधनमाह । संक्रांत्यंतरिति । अंतः अंतरालं तन्त्र महानिदिनानिसंक्रांतेरंतरहानिसंक्रांत्यंतरहानि तेर्हतोभागितः एवंविधोदिनगण: संक्रांतः सकाशातूइष्टदिनसमूहः तस्माद्यदातलब्धं सभपूर्वोराशिभागकलादिकोरविः स्यात् । किंभूतोरविः मेषात्सकाशात्यातभयुक् गतराशियुक् सूर्यभुक्तराशियुगित्यर्थः। मतात्कालिकोरविः स्पादित्यर्थः । बत्रोदाहरणम् तुलावृश्चिकसंक्रांत्योरंतरदिनानि । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अयनलवैर्युक्तःकार्यः । अयनांशाःग्रंथांतरेप्रसिद्धाः “कृताध्यब्यूनितेशाकेषष्ट्या- माअयनांशका " इति । सःअयनलवयुतोरविः रात्रौरात्रीष्टकालसाधनविषयेसषड्- भःकार्यः । षड्राशियुक्त कार्यः । तद्भोग्यांशनिजोदयाहतिःखरामाप्तंकाल स्यात्। तस्यसायनांशस्यरवेभोग्यांशाः तद्भोग्यांशाश्चनिजोदयाश्चतेषामाहतिः गुणनंतस्याः सकाशातखरामाप्तत्रिंशताभक्तंलब्धं सूर्यस्यभोग्यकालः स्यात् । निजोदया:स्वदेशी- यराश्युदयाः तेब्रह्मतुल्यादिभ्योवगंतव्याः । कथंभूतःकाल तथैवांगनोभुक्तांशाक- लितनयुक तथैवसूर्यस्यभोग्यकालसाधनरीत्या अंगतःलग्नात् भुक्तांशाकलितेनभुक्तां- सर्भुक्तभागैःआकलितेनकालेनयुक्युक्तः । एतदुक्तंभवति । इष्टलग्नम्अयनलवयुक्तं कृत्वातद्भुक्तांशः निजोदयागुणनीयाःत्रिंशताभाज्या:लब्धंलग्नं भुक्तकालतेनकालेनस रविभुक्तः कालोयुक्त कार्यइत्यर्थः । पुनःकथंभूतः । विवरगैः भोदयैः युक् विवरं सूर्यलग्नांतरालंतत्रगतै दयैराश्युदयःयुक्युक्तः सपलमयाकालः स्फुटः स्पष्टः इष्ट- कालः स्यात् । षष्टिभक्तोघटिकात्मकः स्यादित्यवगंतव्यम् ॥ ३६॥ भा०-अब इष्टकाल साधनकी इच्छा करताभया प्रथम सूर्यका साधनकरते हैं-प्रथमनो दिनगणको संक्रांतियोंके अंतरसे भागितकरके उससे जो लब्ध है सो राश्यादिक रवि होता है उस सूर्यमें मेषादिगत राशियोंको जोडदेणी वह तात्कालिक रवि होता है-उदाहरण-जैसे तुला वृश्चिक संक्रांतिके अंतरके दिन है २९ । ५४ । २ इनकी तुला संक्रांतिके इष्टादि गणनसे ५।९। • भाग देनेसे लब्धराश्यादिक० ५। ५१ । ४५ भया-इनको सूर्य भुक्त राशिसे युक्त किया तो यह किया तो यह ६ । ५ । ५१ । ४५ तात्कालिक रवि भया-इसमें अयनांश जोडना ॥ और रात्रिमें इष्टकाल साधन करै तो राशिमें ६ जोडना-फेर सूर्यके भुक्तांशसे निजोदयको गुणके ३० से भागदेणा लब्ध भुक्तकाल होय इसमें रविकालको युक्त करणा-फेर सूर्य लग्नांतरालमें राश्युदयसे युक्त करणेसे पलमय काल स्पष्ट होता है- फेर ६०का भाग देनेसे घटिकात्मक होता है ॥ २६ ॥ लग्नाौयदिचैकभैशविवरात्स्वीयोदयन्नाद्रियच्याप्तिकालइना- तनुर्यदितनुःसूर्योदयात्प्रागसौ।कुंडेंभःपरिपूरितेसुघटिकामों- दयास्तेन्यसेत्स्तुत्वाग्नित्रयवायुगानशुभदापूर्णाग्निपंचस्वथ॥३७॥ अथेष्टकालसाधनेविशेषमाह । लग्नाकाविति । लग्नाकौलग्नसूर्योयदिएकमेस्त तदा अंशविवरात्लग्नार्कयोर्भागांतरात् स्वीयोदयन्नानिजराश्युदयगुणितात् या वियत्व्या- तिः त्रिंशतालब्धिः सकाल: स्यात् इष्टकालः स्यात् । तत्रापिविशेषमाह । इनात्तनु- रिति । इनात्सूर्यात्तनुर्लग्नंयादितनुः लघुः स्यात्तदासौइष्टकाला सूर्योदयात्प्राक्पूर्वस्यात् । सोपिषष्टयाभक्तोघटिकात्मकः स्यादित्यवगंतव्यम् । अथज्ञातकालंयंत्रविनासाधितुन शक्यते अतोयंत्राणांमध्येमुल्यस्यपदीयंत्रस्यस्थापनमाह । कुंडेइति । अंभापरिपूरि- gala (६४) मुहुर्तमानण्ड:- तेउदकपूर्णकुंडपात्रेघटिकामजनक्षम। कुंडग्रहणमुत्तानपात्रव्युदासार्थम्। तस्मारकुंडरूप पात्रेउदकपूरितेसुवटिकांषष्टिपलशुद्धांन्यसेनिक्षिपेत् । कस्मिन्सति अझैदयेअर्ड्स स्तेच जातेसतिाकिंकृत्वास्तुत्वा। प्रार्थनाग्रंथांतरेउक्ता यंत्राणांमुख्यरूपासिब्रह्मणानि, मितेघटि ॥ दंपत्योः शुभकालाप्तिहेतवेभवशोभने” इति ॥ प्रतिष्ठितायांघटिकायांत द्गमनफलमाह । सामतिष्ठिताघटीअग्नित्रयवायुगानशुभदास्यात् । अग्नित्रयम् आग्नेयादि- प्रदक्षिणक्रमेणदिशात्रयं वायुर्वायव्यदिशा इतिदिक्चतुष्टयं प्रतिगतानशुभदा अर्थादन्यादि ग्गतातत्रैवस्थितावाशुभदास्यात् । तथाचोक्तंग्रंथांतरे "संस्तुतैवंघटीतोयेयांदिशंप्रतिग- च्छाति ॥ पूर्वाशादिफलंकुर्यादस्थितामध्येधनप्रदा ॥ सौभाग्यंनिर्धननार्याअपमृत्युरुजा न्विताः। भर्तृप्रियाचवेश्याचमान्याचित्तमुतान्वित ॥"इति । एवं गमनफलमुक्त्वापूर्णता- फलमाह पूर्णाग्निपंचसुआग्नेयादिपंचसुदिक्षुपूर्णाघटीनशुभदा । अर्थादन्यदिक्षुपूर्णाशु- भदास्यातूउक्तंच " उत्तरेशानपूर्वासुघटीपूर्णाशुभप्रदा ॥ दिक्षुशेषासुकन्यायामने वैधव्यदायिनी" ॥ ३७॥ अब इष्टकालंक साधनविशेषको कहतेहैं। भा०-यदि लग्न और सूर्य एक राशिका होवे तो लग्न सुर्यके अंशविवरको निज रायुदयसे गुणके ३० तीसका भाग देनेसे इष्ट काल होता है-और सूर्यसे लग्न लघु होय तो यह इष्ट काल सूर्योदयसे पूर्व होय- और इनको भी ६० साठका भाग देनेसे घटिकात्मक होता- अब ज्ञात कालका यंत्र विणा साधन नहीं होसकता है इससे यंत्रों में मुख्य घटीयंत्रके स्थापनकालको कहतेहैं। भा०-जलपूरित कुण्डमें षष्टि पल शुद्ध घटीको सूर्यके अोदयके समयमें और सूर्यके अर्धास्तके समयमै रखणा-घटीकी स्तुति करणी-ऐसे रखी हुई घटी यदि आग्नेयादि तीन दिशामें और वायव्यमें चलीजायतो अशुभ होवै-अर्थात और दिशामें वा उसीही जगह रही हुई श्रेष्ठ होय-अब पूर्णताका फल कहतेहैं । और जो घटी आग्नेयादि पांच ५ दिशा में पूर्ण होयतो शुभ नहीं करै-अर्थात् और दिशामें पूर्ण होयतो शुभ करै ।। ३७ ॥ गोधूलंपदजादिकेशुभकरपंचांगशुद्धौरवेरास्तात्परपूर्वतोपघटि- कंतत्रंदुमष्टारिंगम्।।सोग्रांगंकुजमष्टमंमुश्यमाहःपातमर्कक्रमंजह्या: द्विप्रमुखेतिसंकटइदंसद्यौवनायेकचित् ॥ ३८॥ अथगोधूललग्नमाह । गोधूलमिति । गोधूलंलग्नं सायंकाललग्नंपदजादिकेही नजातौशुभकरप्रोक्तम् न पूर्ववर्णानां क पंचांगशुद्धी विवाहोत्तपंचांगमपंचा- गशुद्धिर्मुख्या। तत्रकालप्रमाणविशेषणदारणाह । कथंभूतंगोधूलं खेपास्ता । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । सकाशात्मापरतो घटिकम् अघटिकायस्मिन्नित्यघाटकं प्राक्पंचदशपलानि परतः पंचदशपलानि एवमर्द्धनाडिकमित्यर्थः । अत्रत्याज्यमाह । इहास्मिन्गोधूललग्ने षष्ठाष्टमिदुचंद्रजह्यात्यजेत् । पुनः किंकिंजह्यादित्याह । सोपांगमुग्रग्रहसहितंलग्नंकुर्ज भौममष्टमं गुरुयमाहः गुरुशनिदिनम् पातमहापातंसिद्धांतगम्यम् अर्कक्रमंसूर्यसंक्रांति जह्यात् अन्यदोषानत्याज्याइत्यर्थः । अत्रगुरुयमाहस्त्यक्तंतदोषोपर्लभाद्गुरुदिनेसूर्या- स्तात्पाग्यामाईपरतोयमघंटः। शनिदिनअस्तमयात्प्रापरतश्चकुलिको । “मात- डोदयतः स्मृतादिनपतेर्यामाईनाथाग्रहामार्तडात्मजभोगउत्तरलवस्तज्ज्ञैःशुभेकर्मणि । त्याज्योसौकुलिकोथसूर्यदिवसोदानैश्चशकार्कदिग्वस्वांगाब्धियमैः स्मृतः कुरहित रात्रौतुतिथ्यंशकैः" इति । त्याज्योसौकुलिकइत्यनेनशनौ अस्तात्याक्कुलिकोभवति । इनादौकुलिकंदिवेत्यादिदिव्येकंतनिशिन्यायेनअस्तात्परतोपिकुलिकोभवति । इतिहे- तोगुरुशनिवारौनिंदितौ । अथविप्रादीनामपिक्वचित्कार्यविशेषेणगोरजप्रवृत्तिमाह । विप्रमुखेतिसंकटइदंसद्यौवनायेकचिदिति । यौवनायेअतिसंकटेप्राप्तेसतिकचिल्लग्नशु- द्रयभावेइदंगोधूलं विप्रमुखेविप्रप्रभृतिवर्णत्रयेसत्शुभंस्यात् अन्यथानेत्यर्थसिद्धम् । तदु- तंज्योतिनिबंधे"घटीलग्नयदानास्तितदागोधूलिकस्मृतम् ॥ शूद्रादीनांबुधाः प्राहुन- द्विजानां कदाचन ॥ लग्नशुद्धिर्यदानस्याद्यौवनसमुपस्थिते ॥ तदातैः सर्ववर्णानांलग्न गोधूलिकं स्मृतम्" इति ॥ ३८ ॥ अब गोधूललग्नको कहते हैं । भा०-सार्यकालीन गोधूललग्न शूद्रादिकोंके शुभ करता है-ब्राह्मणादिकोंके अशुभ होता है गोधूलमें पंचांगशुद्धिको देखणा चाहिये- सूर्यास्तसमयक १५ पलों पूर्वकी और १५ पलों पीछेकी ऐसे अर्द्धघटीमें गोधूलकाल होता है- अब गोधूललग्नमें त्याज्योंको कहतेहैं। भा०-गोधूलमें चंद्रमा लग्नसे ६ छठे वा ८ आठमें स्याज्य है-और लग्नमें पापग्रह त्याज्य हैं और आठमें भौम त्याज्य है-और गुरुवार और शनिवार त्याज्य हैं-और पात और सूर्यसंक्रांति त्याज्य हैं। और दोष गोधूलमें त्याज्य नहीं है ॥ और गुरुवार के दिन सूर्यास्तके पहिले यामाई होता है और पीछे यमघंट होता है--और शनिके दिन सूर्यास्तसे पूर्व कुलिक होता है--और पीछे भी कुलिक होता है जिससे गुरुवार और शनिवार त्याज्य हैं-और कन्याके यौवनादिकके कष्टमें लनशुद्धि नहीं होयतो ब्राह्मणादिक वर्णत्रयोंके गोधूल शुभ होता है ।। ३८ ॥ वेदीपाक्प्रवणाचतुर्वरकराहस्तोच्छ्रिताम्यस्यदोर्जादेर्दि त्रियुगांगु- लैरपचितासोक्ताबहिर्वामतः॥ यस्यांगयददोंऽगिनोगदितभेकुर्या- दिहेंदोबलंनालोक्यंतुविवाहतस्यरिनवाहिमाङ्गकुर्यादिदम्।। ३९॥

मुहूर्तमार्तण्ड:- अथोराहवेदिकालक्षणमाह । वेदीत । माक्प्रवणापूर्वनिम्ना चतुर्वरकराचतुभिर्वर- करैःप्रमिता वरोववाह्यः हस्तोच्छ्रिताहस्तप्रमाणेनोन्नता इयमन्यस्यब्राह्मणस्यपोक्ता सावेदीदो देः क्षत्रियादेः क्रमेणद्वित्रियुगांगुलैः अपचिताहीना क्षत्रियस्यद्वयंगुलन्यूना वैश्यस्यव्यंगुलोना शूद्रस्यचतुरंगुलोनाच । सावकार्येत्याह । बहिर्वामतइति । गृहादहि- मिभागे । अंगुलप्रमाणंमार्कडेयपुराणेउक्तं " परमाणुः परंसूक्ष्मंत्रसरेणुमहीरजः ।। बालायचैवलिक्षाचयूकाचाथयवोदरम् ॥ क्रमादष्टगुणानाहुर्यवानामष्टतोंगुलम् ॥ षडं- गुलंपदंतचवितस्तिपिदंस्मृता । द्विवितस्तीतथाहस्तोमार्कडेयमुनीरितः " ॥ आग- मांतरेपि “कर्तुदक्षिणहस्तस्यमध्यगांगुलिपर्वणः । मध्यमादयमानेनमात्रांगुलमिती- रितम्" इति । अन्यत्रोक्तं " यत्किचित्पौरुषायामंविभज्यदशधापुनः । एकंद्वादश- भागंतुकृत्वातेष्वेकमंगुलम् ॥ देहलब्धांगुलंनामजानीयात्तस्यतत्पुनः ॥ महामानांगुलि- रितिमात्रांगुलिरिहोदिता ॥ प्रासादादीनितेनैवकुर्यान्मानांतरेणवा ॥ वेदिकादीनिशि- विकारयादीनांविधिपुनः " इत्यादि । अत्रवरकरग्रहणंतस्यहोमकर्तृत्वात् । ननुकन्या- याअपिलाजाहुतौकर्तृत्वमस्तितत्करप्रमाणकिन्नोक्तम् सत्यम्।अल्पावकाशस्थलेकन्या- करप्रमाणमप्यंगीक्रियते तथाचोक्तं देवयजनदीपिकायाम् " स्वल्पावकाशनिलयेहीनमा- नंसमाश्रयेत्" इति । अथनानाविधकर्मणामंगंकस्मिन्नक्षत्रेकर्तव्यमित्याह । यस्यांग- मिति । यस्यकर्मणः यत अंगमदइदमंगमंगिनोमुख्यस्यगदितभेउक्तनक्षत्रे कुर्यात् इहास्मिन्नंगभूतेकर्मणि इंदोलनालोक्यनीवचारणीयम् । तत्रविशेषमाह । विवाहतः विवाहदिनात्प्राक्यरिनवाहितृतीयषष्ठनवमेहिइदमंगंविवाहांगनकुर्यात । विवाहांगानि यया।"दलनंकंडनचैवव्यंजनमोदकादिच । यवारमंडपोवेदीकुंकुमवर्णकं तथा"इति ३९ अब विवाहकी वेदीका लक्षण कहतेहैं। भा०-वरके वामभागमें वरके चार हाथकी चतुरखा और एक हाथ ऊंची और पूर्वमें ढालवाली वेदी करणी ब्राह्मणके ॥ और क्षत्रियके पूर्वोक्त वेदी दो अंगुलहीन करणी ।। और वैश्यके तीन अंगुल न्यून करणी ॥ और शूद्रके चार अंगुल न्यून करणी-और जिस कर्म- का जो अंग करणा सो अंगीके नक्षत्रमें करणा-और अंगमें चंद्रबल नहीं देखणा । और विवाह- के अंग विवाहदिनसे पूर्व ३।६।९ इन दिनों में नहीं करणा-जैसे विवाहके अंग मण्डपकर- णादिक हैं-और विवाह गी है ऐसे अंगांगिभाव सर्वत्र समझणा चाहिये ।। ३९ ॥ लनादष्टि१६दिनांततःसममुनीष्वरके९युपूर्ध्वत्वयुग्घस्रेमास्य- पिहायनेशरमिताद्वर्षात्परंस्थेच्छया ॥ वैफामार्गसितेजगुःश्रुतियु- गोदाहर्कचित्राश्विनीज्यश्चानवमंदिरेनिशिवधूसंवेशमंगेस्थिरे४० अथक्रमप्राप्तवधूप्रवेशमाह । लग्नादिति । लग्नाद्विवाहतः सकाशात् अष्टिदिनांतत: बाहर

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः ।
(६७)
पोडशदिनमध्ये सममुनीष्वंकषुाषुधनेषु समाः समसंख्याकाः मुनिः सप्तमः इधुः
पंचमः अंकोनवमः एषापुदिवसेषु अतऊर्ध्वषोडशदिनादूर्ध्वम् अयुग्धस्त्रेविषमदिने
मास्यपि विषमेहायनेवर्षे वधूसंप्रवेशंजगुरूचुः । एतदुक्तंभवति । षोडशदिनमध्येसमा-
दिषुदिनेषुकर्तव्यः षोडशदिनातिक्रमेमासपर्यंतविषमदिनेवधूप्रवेशः कार्यः । प्रथम-
मासातिक्रमेवर्षपर्यंत विषमेमासिकर्तव्यः तदाविषमदिननियमोनास्ति । एवंप्रथमेवर्षे
अतिक्रांतेपंचमवर्षपर्यंतंविषमेवर्षे कर्तव्यः तदाविषममासनियमोनास्ति । अथविलं-
वितंवधूपवेशनकस्मिन्मासपक्षेकर्तव्यमित्याह । वैफामार्गसिते वैवैशाखः फाफाल्गुनः
मागोमार्गशीर्षः एषांसितः शुक्लपक्षः तस्मिन् । कैः श्रुतियुगोद्वाहक्षचित्राश्विनीज्यक्षैः
श्रुतियुगंश्रवणधनिष्ठे उद्वाहाणिविवाहनक्षत्राणिपूर्वोक्तानि चित्राश्विनीप्रसिद्ध ईज्यः
पुष्यः तैः । अनवमंदिरेजीर्णगृहे "नवीनमंदिरेकन्यांनवोढांनप्रवेशयेत्" इतिनिषेधादन-
वमंदिरइत्युक्तम् । उक्तंच “वधूप्रवेशनकार्यपंचमेसप्तमेदिने ॥ नवमेचशुभेवारेसुलग्नेश-
शिनो बले" इति । नारदः "आरभ्योद्वाहदिवसात्षष्ठेवाप्यष्टमेदिने । वधूप्रवेश:
संपत्त्यै दशमेथसमेदिने" इति । संग्रहे “विवाहमारभ्यवधूप्रवेशोयुग्मेतथाषोडशवास-
रांतात् । तदूर्ध्वमब्देयुजिपंचमांतादतःपरस्तानियमोनचास्ति" ॥ वृद्धनारदः “समे
वर्षेसमे मासियदिनारीगृहविशेत् ॥ आयुष्यहरतेभर्तुःसानारीमरणंव्रजेत्"। भास्कर-
व्यवहारे "रात्रौविसहभेशस्तः सन्मुहूर्तेस्थिरोदये ॥ वधूप्रवेशोनैवात्रप्रतिशुद्धाद्भय
विदुः ।। ऋोवैवाहिकैः शुद्धैर्दपत्योश्चशुभप्रदम् ॥ वधूपवेशनकार्यपंचमेह्यकृतंयदि ।।
मार्गफाल्गुनवैशावेशुपक्षे शुभदिने ॥ मूलपुष्यमृदुस्वातीस्थिराश्विश्रुतिवासरे ॥ पितृ-
भेचकरेनारीप्रविष्टापुत्रिणीभवेत्" इति ॥ ४० ॥
अब वधूप्रवेशके मुहूर्तको कहते हैं।
भा०-यदि विवाहसे १६ सोले दिनों में जो वधूप्रवेश करै तो समदिनों में वा ७ । ५।९
इन्हों दिनोंमे करणा-और जो १६ दिनोंके ऊपर करै तो विषमदिनमें और विषममासमें और
विषमवर्षमें करणा ॥ और पांच ५ वर्ष के बाद करे तो अपनो इच्छा होय जबही करणा ।।
अब विलंबित वधूप्रवेशक कालको कहते हैं । वैशाख-फाल्गुन-मार्गशीर्ष-इन्हों मासोंके
शुक्लपक्षमें और श्रवण-धनिष्ठा-विवाहनक्षत्र-चि० अश्विनी-पुष्य इन्हों नक्षत्रोंमें-और रात्रिमें
और स्थिरलग्नमें काल निकलनेके बाद इन मुहूर्तमें वधूप्रवेश श्रेष्ठ होताहै ॥ ४० ॥
उद्वाहात्प्रथमेशुचौयदिवसेद्भर्तुर्ग्रहेकन्यकाहन्यात्तजननींक्षयनि-
जतनुंज्येष्टेपतिज्येष्ठकम् ।। पौषेचश्वशुरंपतिंचमलिनेचैत्रेस्वपि-
चालयेतिष्ठंतीपितरंनिहंतिनभयंतेषामभावभवेत् ॥ ११ ॥

न (६८) मुहर्तमार्तण्ड:- इदानींप्रथमाषाढादौमादिगृहेवासनिषेधमाह उद्वाहादिति । उद्वाहाद्विवाहादुपरि प्रथमेशुचौ भाषाढेकन्यापदिभतरवसेत्तदातजननींतस्यभर्तृजननीहन्यात् इत्यादिसु- गमम् ॥ ४१ ॥ अब मासफलको कहतेहैं। भा-विवाहसे प्रथम आसाढमें जो कन्या पतिके घरमें रहै तो पतिकी माताका नाश होय ॥ ऐसेही क्षयमासमें रहैतो कन्या आपही मरै-और ज्येष्ठमासमें रहै तो पतिका बड़ा भाई मरै-और पौषमें कन्याकां श्वशुर मरै-और मलमासमें पतिक घरमें रहै तो कन्याका पति मर ॥ और चैत्रमासमें कन्या पिताके घरमें रहै तो कन्याके पिताकी मृत्यु होय।। और पूर्वोक्तमासोंके विना अन्यमासोंमें भय नहीं होय ॥ ४१ ॥ शूद्रांत्येषुपुनर्भवापरिणयःप्रोक्तोविवाहोक्तभै लोक्यंतिथिमास- वेधभृगुजेज्यास्तादितत्रार्कभात् ॥ त्रिव्यज्ञेषुमृतिर्धनंमृतिमृती पुत्रामृतिर्दुभंगंश्रीरौन्नत्यमथोधृती१८श ११ कृत ४ तत्त्व २६ क्षेत्ययःसा भिजित् ॥४२॥ अयपुनर्भूविवाहमाह । शूद्रांत्येष्विति । शूद्री प्रसिद्धाः अन्त्या रजकादयः तेषुपुन- भवापरिणयाप्रोक्तः । कैर्विवाहोक्तभैः स्पष्टम् । तत्रपुनर्भवापरिणयेतिथिमासवेवगुरुशु- क्रास्तादिनालोक्यं स्पष्टम् । तथाचोक्तंज्योतिर्निबन्धे "नशुक्रास्तादिकंचित्यंशुद्धि- वेधादिकं तथा । पुनर्भवासंवरणेनमासतिथिशोधनम्" इति । अथब्रह्मपट्टनक्षत्रशुद्धि- माह । अर्कभातसूर्यनक्षत्रात्रिं यज्ञेषुत्रिषुनक्षत्रेषुक्रमेणमृतिर्मरणप्रथमेत्रिके द्वितीये त्रिकेधनं तृतीयेमृतिः चतुर्थे मृतिः पंचमेपुत्राः षष्ठेत्रिकेमृतिः सप्तमेदुर्भगम् अष्टमे लक्ष्मीः नवमेत्रिकेऔनत्यंप्रोक्तम् । अथरुद्रपट्टशुद्धिमाह । अर्कभादित्यनुवर्तते धृती- शकृततत्त्वः धृतिरष्टादशम् ईशएकादशं कृतश्चतुर्थम् तत्वपंचविंशम् एतन्मितेनक्षत्रेअर्क- भाव एतन्मितेइत्यर्थः। तत्रचतुष्टयेसाभिजितूगणितेअत्ययोमृत्युःस्यात् । अर्थादन्ये- शुभं प्रोक्तमिति ॥ ४२ ॥ अब पुनर्भू विवाहको कहतेहैं। भा०-विवाहके नक्षत्रोंमें शूद्रोंके और रजकादिकोंके पुनर्भू विवाह करणा ॥ और पुन- भूमें तिथि-मास-वेध-शुक्रास्त गुरु-अस्तादिकोंका विचार नहीं करणा ॥ अब ब्रह्मपट्टनक्षत्र- शुद्धि कहते हैं । सूर्यनक्षत्रसे वर्तमानतक गिणके ३ तीनों में मरण फल होय, ऐसे दूजे त्रिको धन होय-फेर त्रिकमें मृति होय-चोथा त्रिकमें मृति-पांचवें त्रिको पुत्र होय फेर छठे त्रिकमें मृति-सातमें त्रिकमें दुर्भग, आठमें त्रिकमें लक्ष्मी होय, नवमें त्रिकमें उन्नति होय ॥ अब रुद्रपट्टशुद्धि कहते हैं । सूर्यनक्षत्रसे अठारमे और ११ वें नक्षत्रों और चोथे नक्षत्रमें-और २५ वें नक्षत्रमें मृत्यु होय-इसमें अभिजितूकोभी गणना चाहिये अर्थात् और में शुभ होय ॥ ४२॥ ।

। संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । भुक्तायैवसुतामुपोषितनरोदद्याच्चसावित्रिकामारब्धोत्सवकेयदा जनिमृतीस्यातांस्वगोत्रेकचित् ॥ सांगतंविदधीतवाजमपरेस्मा- दारभेत्पूर्वतोयज्ञोद्वाहनचौलमौंजिकमहःसुस्वर्गदित्रित्रिषु४३॥ अथनानाविधशास्त्रार्थानाह-मुक्तायेत्यादिना । उपोषितनरः भुक्तायकृतभोजनायैव सुतांदद्यात्। परमुपोषितनरःभुक्तायैववटवेसावित्रिकांगायत्रींदद्यात् । तदुक्तंज्योतिर्नि- बंधे "भुक्त्वासमुद्हेत्कन्यां सावित्रीग्रहणंतथा ।। उपोषितःसुतांदद्यादागतायवरायच" इति ॥ "आरब्धोत्सवकेयदाजनिमृती स्यातांस्वगोत्रकचित् सांगतविदधीतवाजमपरे" इति । वाजमन्नम् अपरेअसगोत्रिणीविदधीरन् “वाजमन्नंगरद्वाजो वाजपीयूषमुच्यते" इत्यनेकार्थध्वनिमंजर्याम् । शेषसुगमम् । उक्तंच “विवाहोत्सवयज्ञादावारब्धेसूतकंयदि । सांगंतत्कर्मकुर्वीतअन्नदानादिकंपरैः" इति । अस्मादारभेत्पूर्वतोयज्ञोद्वाहनचौलमौजिक- महासुस्वर्गदित्रित्रिष्विति अस्मानिश्चितदिनात्पूर्वत प्रथमतः यज्ञोदाहनचौलमाजिक- मित्येतत्कर्मचतुष्टयंक्रमात्स्वर्ग २१ दिक्१०त्रि ३ त्रिषु ३ अहःसु आरभेत् यज्ञएकविं. शतिदिनेषु उद्वाहनं विवाहादिक्षुदशदिनेषु चौलंत्रिषदिनेषु मौजिकंत्रिषदिनेष्विति । उ- क्तंच “एकविंशत्यहयज्ञे विवाहेदशवासराः । व्योचूडोपनयने नांदीश्राद्धविधीयते ॥ आरंभलक्षणम् । आरंभोवरणयज्ञे संकल्पोव्रतसत्रयोः। नांदीश्राद्धविवाहादौ श्राद्धेपाक- परिक्रिया" इति ॥ ४३ ॥ अब नानाविधशास्त्रार्थको कहते हैं। भा०-कन्यादाता उपवास करके भोजन किएभये बरको कन्या देव-और गुरु आप उपवास करके भोजन किएभये वालकको गायत्री मंत्रको देव-उत्सबके प्रारंभ होणेके बाद अपने गोत्रमें यदि जन्म होय वा मृत्यु होयतो उन सांगकर्मको समाप्त करणा और पाकको भिन्नगोत्रवालोंसे कराणा | और इकवीश २१ दिनोंसे पूर्व यज्ञका प्रारंभ करणा ।। और विवाहप्रारंभ दशदिनसे पूर्व करणा-और चौलका प्रारंभ तीनदिनसे पूर्व करणा ।। और मौंजीका तीन दिनसे पूर्व करणा ॥ ४३ ।। नोश्राद्धक्षयदर्शनैत्यकमधीतिशीतलाप्स्वातिसीमासिंध्वतिपा- तमेककुलजा-सव्यातिपातंकचित्।उत्थापावधिमंडपस्यसशरागा- होर्विषष्ठेसमेहयुत्थाप्योनगृहोद्वहौसहजयोस्तुल्यक्रियाब्दांततः॥ क्षयदर्शनैत्यकंत्राद्धं अधीतिपठनं शीतलाप्सुशीतलोदकेषु आप्लतिस्नानं सीमासिध्व- तिपातं सीमाप्रसिद्धा सिंधुर्महानदी "सिंधुर्नदीसमुद्रयोरित्यभिधानात्" तयोरपिपातः उल्लंघनं सव्यातिपातम् अपसव्यमित्येतत् एककुलजा सगोत्रिणाकचित्रोकुर्युः। किमवधि मंडपस्यउत्थापनावधि यावन्मंडपोत्थापनस्यातावनकुर्यादित्यर्थः । उक्तंच "दर्शना- (७०) मुहर्तमाण्ड:- दक्षयश्राद्धं शीताद्भिःस्नानमेवच । प्राचीनावीतिकरणं नदीसीमातिपातनम् ॥ अ- न्यच्च “नित्यश्राद्धमधीतिंचनानंचशिशिरैर्जलैः । सपिंडानैवकुरिन् मंडपोत्थापनाव- वि" ॥ अथसमंडपोत्थापःकदाकार्यइत्याह । सशरागाहोरिति । शरा:पंच अगःसप्त. तन्मिताबोदिनयोः पंचमेसप्तमे विषष्ठसमेषष्ठरहितेसमेहिसमदिनेउत्थाप्यः । उक्तंच "मंडपोत्थापनकार्य समेतुदिवसेबुधैः ॥ षष्ठंचविषमंनेष्टं मुक्त्वापंचमसप्तमौ" इति । अब्दांतषमध्येगृहोद्वाहौनकर्तव्यौ । सहजयोः एकमातृजयोः पुरुषयोः पुरु- पस्त्रियोः समानक्रियासमा कर्मनकुर्यादित्यर्थः । भिन्नमातृजयोर्नदोषइत्यात्सिद्धम् । अर्थातभिन्नमातृजयोस्तथासहोद्वाहादिकरणमागतं तद्भिन्नकर्तृत्वेभिन्नगृहेसतिवेदितव्यं कर्तृत्वमत्रश्राद्धाधिकारिणःपितुरेवनतुविवाहहोमंकर्तुर्वरस्य । तथाचोक्तम् “एकमातृज- योरेकवत्सरपुरुषस्त्रियोः । नसमानक्रियांकुर्यान्मातृभेदेविधीयते” इति । पुरुषौपुरु- पस्त्रियौपृथकद्वित्वविवक्षयावहुत्वासंभवान्नबहुत्वम् यद्वापुरुषश्चस्त्रीचतथालयोईयोः पुरु- षयोः स्त्रियोर्वा पुरुषस्त्रियोर्वा । कन्यापुरुषयोविवाहविशेषश्चोक्तः “सोदर्थयो कन्यक- योः सुतयोरेकवत्सरे ॥ विवाहोनस्मृतस्तज्ज्ञैःकन्यकासुतयोःस्मृतः ॥” इति । अत्रसं- वत्सरमा मनुजमानेनचैत्रादिफाल्गुनांतवेद्यम् । समानक्रियेति योश्चौलेद्वयोर्बतबंधौ देयोविवाहौवासहजयोरित्यनेनैवएकमातृत्वंसंभवति । उक्तंच ॥ "नैकस्मिन्वत्सरे कायौंगृहोदाहौकदाचन" ॥ ४४ ॥ मण्टुप उत्थापनके पूर्व एकगोत्रवाले पुरुषोंको इतने काम नहीं करणा सो लिखतेहैं। भा०-क्षयश्राद्ध-और दर्शश्राद्ध-और नित्यश्राद्ध-और पठन-और शीतलजलसे स्नान- और सीमाका उल्लंघन-और महानदीका उल्लंघन-और अपसव्य नहीं करणा ॥ और मण्ड- पका उत्थापन ५ पांचमे वा ७ सातमे वा छठे दिन विना समदिनमें करणा-और एक-- वर्षमें सहोदर भाइयोंके समानकर्म एक घर में नहीं करणा ॥ ४४ ।। उद्वाहव्रतचूडकेन्ददलतत्खंडंतिलैस्तर्पणंश्राद्धंपिंडयुतमहालयग- यापित्र्यविनानाचरेत् ॥ पूर्वसप्तपदीविधेरधिगतेदोषेवरेवामृतेदे- यान्यत्रविवाहितापिचबलाद्याविद्धयोनिनचेत् ॥ ४५ ॥ वर्जातराण्याह-उदाहव्रतचूडके क्रमेण अन्ददलततखंडम् उद्वाहेविवाहेकृतेसति अ- ब्दवर्षपर्यंतं व्रतेव्रतबंधेकृतेसतिदलम्अब्दंषण्मासपर्यंतमित्यर्थः। चूडकेचौलकर्मकृते सतितत्खंडतस्यदलस्यापिखंडं त्रिमासपर्यतमित्यर्थः। तिलैस्तपणंपिंडयुतंश्राद्धंचनाच. रेत् । किविना।महालयगयापित्र्यंविना महालय भाद्रपदापरपक्षःगयामसिद्धा पित्र्यंमाता- पितृक्षयदिनं तत्रयतश्राद्धक्रियतेतन्महालयगयापित्र्यंतद्विना । उक्तंच “विवाहव्रतचूडामु । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । वर्षमतदड़कम् । अतितर्पणकुर्याच्छ्राद्धंकुर्यादपिंडकम् ॥ महालयेगयाश्राद्धे माता पित्रोक्षयेहाने । कृतोदाहोपिकुर्वीतपिंडदानंयथाविधि" इति ॥ पूर्वमिति । सप्तपदीवि- धेःपूर्वप्रथमतोदोषेअन्धमूकादिके अवगतेज्ञातेसति वाइत्यथवा वरेमृतेसति कन्याअन्य- त्रदेया । अपिच याकन्याबलाद्विवाहितासापि अन्यत्रदेया । तहिकथंचेद्यदिविद्धयो- निर्नस्यात् विद्धायोनिर्यस्याःसातथा पुरुषभुक्तेत्यर्थः । उक्तंचयाज्ञवल्क्येन "महादोषे सुविज्ञाते पूर्वसप्तपदीविधेः । मरणादौसमुत्पन्ने देयान्यस्मैनदोषभाक् ॥ बलादुदाहिता कन्यादातव्यान्यवरायच" इति । अन्यच्च “वलादुदाहिताकन्यामंदिनसंस्कृता । अन्यस्मैविधिवद्देयायथाकन्यातथैवसा" इति ॥ महादोषाःकारिकानिबंधेउक्ताः “अं- धोमूक क्रियाहीनश्वापस्मारीनपुंसकः ॥ दूरस्थापतितःकुष्ठीदीर्घरोगीवरोनसन" ॥ अन्येपिदोषाउक्ताः “मुर्खनिर्धनदूरस्थगूरमोक्षाभिलाषिणाम् ॥ त्रिगुणाधिकवर्षाणां नदेयाजातुकन्यकाः" इति । पुरुषनपुंसकलक्षणं “यस्याप्सुप्तवतेबीजंहादिमूत्रचफेनि- लम् । पुमान् स्यालक्षणैरेतैविपरीतैस्तुवंढकः ॥" अपरीक्ष्यदानेदोषः "अपरीक्ष्यवरंक- न्यांनिगुर्णायप्रयच्छति ॥ कुलंतस्यैवतच्छोकसंतप्तोविनितति" इति ॥ ४५ ॥ भा०-विवाहके बाद एकवर्षतक-और व्रतबंधसे छ महीनोंतक-और चौलसे तीन महीनों- तक तिलतर्पण और पिण्डयुक्तं श्राद्ध नहीं करणा-परंतु महालय और गया और मातापिताके क्षयाहश्राद्ध में दोष नहीं है । और सप्तपदीसे पूर्व वरका अंधमूकादिक दोष मालूमहोजाय तो वा वरकी मृत्यु होजाय तो कन्याका विवाह दूसरे वरसे कराणा-और बलसे विवाह करे तो भी दूसरेसे विवाह कराणा, यदि कन्याका पुरुषके संयोग नहीं भया होयतो कराणा ।। ४५ ।। अस्त्रीकै कुशहेमरौप्यरचिताताम्रीचविप्रादिभिर्भार्यावानिखिलैः सुवर्णरचिताधर्मायधार्याबुधैः ॥ मंदारार्कदिनेबुपाग्निफणिभंभद्रा- तिथिश्चेदिहोद्भुतासाविषकन्यकापितनुगौसौम्यौरिपुक्षेत्रगौ ४६॥ अथस्त्रीरहितानांविधिमाह अस्त्रीकैः स्त्रीरहितैः विप्रादिभिःविप्रक्षत्रियविशुद्रैः- मेणकुशहेमरौप्यरचिताताम्रीचभार्याधर्मायधार्या । अयमर्थः । विप्रेणकुशरचिताभा- यधिर्मायधार्या क्षत्रियेणहेमरचिता वैश्येनरौप्यरचिता शूद्रेणताम्रीताम्ररचिताभार्या धार्या । कथंभूतैविप्रादिभिः बुधैःस्वस्वधर्मनिरतैः वाइत्यथवा निखिलै सवैविप्रादिभिः मुवर्णरचिता भार्याधार्या यतस्तयाविनागृहस्थधर्मसाधनंनस्यात् । तथाचोक्तम् "अप- त्नीकैस्तुधर्मार्थ कौशीहेमीचराजती ॥ ताम्रीविप्रादिभिर्भार्याधादिमीतथाखिलैः" इति । अथविषकन्यालक्षणमाह । मंदेति । मंदाराकदिने शन्यर्कभीमानामन्यतमस्य वासरे अंबुपाग्निफणिभं शततारकाकृत्तिकाश्लेषाणामन्यतमंनक्षत्रम् भद्रातिििदती- यासप्तमी द्वादशी अथसामान्यतमा चैत्स्यात् तदायोगास्यात् । इहोताअत्रयोगेया कन्याजातासाविषकन्यका । अययोगांतरमाह । रिपुक्षेत्रगौसौम्यौतनुगौलग्नगतीचे. त्स्याताम् ॥ ४३ ॥ ।

(७२) मुहूर्तमार्तण्ड:- अब स्त्रीरहितके लिये विधि कहतेहैं। भा०-जिस ब्राह्मणके स्त्री नहीं होय वह कुशपत्नी करके कर्म करै--और क्षत्रिय सुवर्णकी पत्नीको बनाव--औरं वैश्य रूप्यकी स्त्री बनाके कर्म करैः-और शूद्र तांबाकी स्त्री करके कर्म कर अथवा ब्राह्मणादिक सब वर्ण सुवर्णकी स्त्री बनाके कर्मको करें- अब विषकन्याका लक्षण कहतेहैं। भा०-शनि, सूर्य, भौम इन्हों वारों में से कोई वार होय--और शतभिषा- कृत्तिका--आश्ले- पा इन्हों नक्षत्रों से कोई नक्षत्र होय--और २ । १२ । ७ इन्हों तिथोंमेंसे कोई तिथि होय तब योग होता है-सो इस योगमें कन्याका जन्म होय तो वह विषकन्या होती है और दोय सौम्य ग्रह लग्नमें शत्रुक्षेत्रिय होके होवें तो भी योग होताहै-इसमेंभी विषकन्या होती है ।। ४६ ॥ एकत्रइहोद्भवाप्यथतनौसौरीरविःपुत्रगोधर्मस्थोधरणीसुतोय- मपरोयोगोपितजाविषम् ॥ मूलायत्रिपदोद्भवाश्वशुरमात्यत्रये तस्त्रियंज्येष्ठांत्येपतिपूर्वद्विपचतुर्थेदेवरंहतिच ॥४७॥ अथयोगांतरमाह-एकाकूरइति । एकः क्रूरः रिपुक्षेत्रगःतनुगश्चेत्स्यात् इमौौ योगी इहोद्भवापिविषकन्यकास्यात् । तनौलग्रेसौरि शनि स्यात् । रविःसूर्यपुत्रगःपंचमगः स्यात् धरणीसुतोभौमोधर्मस्थोनवमस्थायदास्यात् तदाअयमपरोयोगःस्यात् । तज्जा- पिकन्याविषस्यात् । विषमितियथाविषस्वीकारात्मृत्युर्भवतीतिफलंसूचितं तस्मात्प- रित्याज्येतिभावः । अथमूलजादीनांफलमाह। मूलेति । मूलस्यआद्यत्रिपदोद्भवा प्रथम- चरणत्रयेजाताकन्याश्वशुरंहतिमारयति । अात्यत्रये अहिराश्लेषातस्यअंत्यत्रये अंत्य- चरणत्रयेजातातत्स्त्रियंश्चभ्रूहतीत्यर्थः । ज्येष्ठांत्ये ज्येष्ठाया चतुर्थचरणेजातापतिपूर्वज ज्येष्ठहति । द्विपचतुर्थ दीपौपतीयस्यतत् विष विशाखा तस्यचतुर्थचरणेजातादेवरहै- ति अर्थादन्यचरणजाशुभा ॥ ४७ ॥ भा०--और एक कर ग्रह रिपुक्षेत्रका लग्नमें होय तोभी योग होताहै और लग्नमें शनि होय और सूर्य पांचमें होय तो और मंगल नवमें होय तोभी योग होता है। इनमेंभी विष- कन्या होय ॥ और मूलनक्षत्रके आचके ३ तीन पादोंमें कन्या होय तो कन्याके श्वशुरको मृत्यु होय--और आश्लेषाके अंत्यके ३ चरणों में कन्या होय तो कन्याके पति के माताकी मृत्यु होय- और ज्येष्ठाके चोथा पादमें जन्मे तो कन्याके पतिके ज्येष्ठ भाईकी मृत्यु होय--और विशाखाके ४ चोथे पादमें जन्मे तो कन्याके देवरकी मृत्यु होय--और उक्त नक्षत्रों के अन्यचरणों में दोष नहीं है ॥४७॥ एवनायुक्तेरभावइहनोदोपोनुरेतत्फलंमौंज्यूवनवदंतिकेचिदपि । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । पैन्यायेफलंमूलवत् ॥ नोटाहौसहजातयोख्यतुषुनोदाहाद्रतनो पुमुद्राहात्स्युद्वहननमंगलविधेर्मुडंत्रिशुभ्येषुन ॥४८॥ एवमुक्तनक्षत्रचरणजातोनानर युक्ते स्त्रियः श्वशुरादीन्हति । तथाचगर्गः “मूल- जाश्वशुरंहंतिसार्पजाचतदंगनाम् ।। ज्येष्ठजातुपतिज्येष्ठंदेवरंतुदिदैवते" इति । तथाचक- इपपाटले “मूलांत्यपादजौश्रेष्ठौतथाश्लेषाद्यपादजौ ॥ द्वीशांत्यपादजौदुष्टौतथाज्येष्ठां- त्यपादजौ' इति । अस्यापवादः । अभावइहनोदोषइति । अभावतेषांश्वशुरादीनाम- भावेसति इह मूलादिजादहननोदोषः । केचिदाचार्याः नुःनरस्य मौंज्यूमौंजीबंध- नानंतरमेतत्फलं न वदंति । उक्तंचनारदेन “मूलव्यालभवोदोषोविवाहयउदाहृतः ।। समौंजीबंधनादूर्ध्वपुंसां नैवेतिकेचन" इति । पैञ्यायेपिमवायामाधचरणेपिमूलवक- लंस्यादितिकेचिदंति । तथा चोक्तं नारदेन "पैञ्यगंडोद्भवाकन्याश्वशुरनीचकेचन" इति । अथऋतुत्रयमध्येकिकिनकर्तव्यमित्याह । नोराहाविति । सहजातयोःएकोदर- समुत्पन्नयोः पुत्रयो कन्ययोः कन्यापुत्रयो उदाहौविवाही न्यूतुपुत्रयश्चतेऋतवश्च यतकातेषुनकार्यों षण्मासाभ्यंतरेनकार्यावित्यर्थः । उक्तंचनारदेन "विवाहकज- न्यानांषण्मासाभ्यांतरेयदि ॥ असंशयंत्रिभिर्वस्तत्रैकाविधवाभवेत्" इति ॥ नोहा- हातमिति । उदाहायूतुषुवतंमौजीनकार्या । तथाचोक्नारदेन "पुत्रोद्वाहात्परंपुत्री- विवाहोनऋतुत्रये॥ नतयोव्रतमुद्राहान्मंगलेनान्यमंगलम्" इति । नोपुमुद्वाहात्स्युद्वहन- मिति । पुमुद्राहात्पुरुषविवाहात्म्यतुल्युदहनंकन्याविवाहः नोकार्यः । तथाचका- त्यायनः "पुत्रोदाहात्परंपुत्रीविवाहोनऋतुत्रये" इति । नमंगलविधेर्मुडमिति । मंगल- विधेः विवाहात्व्यूतुषुमुंडनंचौलंवतंवानकार्यम् । अत्र कात्यायनः "कुलेऋतुत्रयादा- मंडनान्नतुमुंडनम्" इति । त्रिशुभ्येषुनेति । एषुव्यूतुषुत्रिशुभीनकार्या त्रयाणांशुभा- नासमाहारस्त्रिशुभी मंगलत्रयमितियावत् “नकुर्यान्मंगलत्रयम्" इतिवचनात् ॥४८॥ भा०-ऐसे उक्त नक्षत्रों के चरणों में नरका जन्म होय तो नरक श्वशुरादिकोंकी मृत्यु होय।। और जो श्वशुरादिक नहीं होय तो दोष नहीं होय और अन्य मतसे पुरुषके मौंजी बंधनके बाद फल नहीं होता और मघाके आद्य चरणमें मूलवत् फल होवेहै-और सहोदर भाइयोंके और सहोदर कन्याओंके और सहोदर कन्या पुत्रके छ ६ महीनों में विवाह नहीं करणा ॥ और विवाहहोणे पीछे छ महीनों में उपवीत नहीं करणा-और पुत्रविवाहके बाद ६ महीनोमें कन्याका विवाह नहीं करणा-और विवाहके बाद ६ महीनोंतक चौल वा व्रत नहीं करणा-और छ मही- नोंमें तीन मंगल नहीं करणा॥ ४८ ॥ नोज्येष्ठाल्लघुकालरुद्धतऋतेकात्यायनोमुंडनंचौलंगाहनमेखले- त्युभयतःकार्याविवाहादियम् ॥ भेदेऽब्दस्यचसंकटेवितनुयात्पू- वोदितमंगलंबेदाहांतरितेदिनव्यवहितेनद्यानगेनापिया॥४९॥ - NOTICE (७४) मुहूर्तमार्तण्ड:- नोज्येष्ठाल्लविति । ज्येष्ठात्मंगलात्विवाहादेख्यतुषुलघुमंगलनोकार्यम् । यदाहिः शालायामुक्तंतज्ज्येष्ठमंगलम् अन्यल्लघुमंगलम् । ज्येष्ठलघुलक्षणं सारसमुच्चये "चूडा- केशांतसीमंतविवाहोपनयानबुधाः ॥ गुरुमंगलमित्याहुस्तदन्यलघुमंगलमू” इति तन्नकार्यमित्यर्थः । कस्मातेकालरुद्धताऋते कालेनरुद्धंगर्भाधानपुंसवनादितस्माहते तेनविनेत्यर्थः । तथाचकात्यायनः “मातृयज्ञक्रियापूर्वज्येष्ठंकृत्वातुमंगलम् ॥ ऋतुत्रयं. पुनर्यावन्नकुर्याल्लघुमंगलम् ॥ लघुवागुरुवाकार्यकार्यनैमित्तिकंयदि" इति ॥ लघुगु- रुमंगलयोन्निकर्तृत्वेनदोषः । कात्यायनोमुनि इतिमाह इतीतिकिं व्रतमुंडनंन चौलमे- वमुंडनं मौजीविवाहाउभयतःकार्येति । तथाचतद्वाक्यं “मुंडनंचौलमित्युक्तंव्रतोद्वाही तुमंगलम् ॥ चौलमुंडनमेवोक्तंवर्जयेद्वरणात्परम् । मौंजीचोभयतः कार्यायतो मौंजीन मुंडनम्" इति । अथसंकटेप्रवृत्तिमाह । भेदेऽन्दस्येति । संकटेदेशकालभयादौ अब्द- स्यसंवत्सरस्यभेदेपूर्वोदितमंगलंवितनुयात् विस्तारयेत्कुर्यादित्यर्थः । तथाचोक्तंसंहि- तासारावल्यां "फाल्गुनेचैत्रमासेतुपुत्रोद्वाहोपनायने ॥ भेदादब्दस्यकुर्वीतनऋतुत्रय- लंघनम्" इति । अथवा वेदाहांतरितेचतुर्दिनांतरितेकालेमंगलंवितनुयात् । तथाचस्मृ तिसारावल्या "पुत्रीपरिणयादूर्वयावदिनचतुष्टयम् ॥ पुध्यंतरस्यकुर्वीतनोदाहमिति सूरयः” इति । अथवा दिनव्यवहिते एकदिनांतरितेकालेभंगलं कुर्वीत । तथाचोक्तम् "एकोदरप्रसूतानामेकस्मिन्वासरेनरः ॥ विवाहंनैवकुर्वीतमंडनोपरिमुंडनम्" इति । अथवा एकाहेपिनद्यानगेनपर्वतेनअंतरितेदेशेमंगलवितनुयात् । ज्योतिर्विवरणे "एकोद- स्योरेकदिनोद्वाहतोभवेन्नाशः॥ नद्यंतरएकदिनेकेप्याहुः संकटेचशुभम्" इति । शाई. गधरापि ॥ "नयंतरेपिशुभदंपृथक्शैलस्यरोधतः॥” इति ।। ४९ ॥ भा०-और चूडा केशांत सीमंत विवाह यह गुरु मंगल हैं और इनसे अन्य मंगल लघु मंगल हैं । सो गुरु मंगलके वाद छ महीनोंतक लघु मंगल नही करणा-और गर्भाधानादिकोंके करणेका दोष नहींहै-और कात्यायनमुनि कहतेहैं कि मुण्डन नाम चौलका है विवाह के बाद छ महीनोंतक चौल नहीं करणा-और विवाहसे पूर्व और पश्चात् व्रतको करणेमें दोष नहीं है और संकटमें और वर्षके भेदमें मंगल करणेमें दोष नहीं है और चारदिनके बाद वा एक दिनके बाद वा नदीका और पहाडका व्यवधान होय तो मंगल करणा ।। ४९ ॥ एकाहेपिजनाश्रयांतरइहेदंतारतम्यादुधैर्योज्यंनोयमयोनिषिद्धम- नयोरेकत्रकार्यजगुः ॥ नैकस्मैदुहितद्वयंसहजयो कोद्भवेकन्य- केदद्यादुद्वहनंमिथोनतनुयात्कुर्यादसंपद्यदः ॥ ५० ॥ एकाहेपीति । अथवा एकाहेपिजनाश्रयांतरेमंडपांतरेमंगलंवितनुयात् 'मंडपोस्त्रीज- नाश्रय" इत्यमरः। उक्तंचज्योतिर्विवरणे “नप्रतिषिद्धंलग्नंसंपातेसंकटेमहति ॥ एकोद- संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (७५) रसंभवयोरेकाहेभिन्नमंडपेकार्यम्" इति । अथैषांपक्षाणांनिर्णयमाह । इहेदमिति । इहा- स्मिन्विवाहादिविषये इर्दभेदेऽब्दस्येत्यायुक्तंबुङ्कस्तारतम्यायोज्यम् संकटानुरूपयोज्य मित्यर्थः । अथयमलयोविशेषमाह । नोयमयोरिति । यमयोर्यमलयोः इदंनोनिषि- दम् अनयोर्यमलयोर्मगलमेकत्रएकवत्सरेएकवारेएकमंडपेकार्यमितिमुनयोजगुः । उ- तंच “एकस्मिन्वत्सरेचैववासरेमंडपेतथा। कर्तव्यंमंगलं स्वस्रो त्रोर्यमलजातयोः इति । स्यादीनांस्त्रीणांपुरुषाणांवायमलजातानामप्येवं तुल्यन्यायत्वात् । यमलयोर्म- ध्येएकस्यांस्त्रियामेकस्मिन्पुरुषेसतिस्त्रीविवाहसमाप्यपुरुषविवाहंकुर्यात् । स्त्रीपुरुषयोः सहविवाहकरणस्याघटमानत्वात् । अथप्रत्युद्वाहनिषेधमाह । नैकस्मैइति । एकस्मैवरा-- यदुहितृदयमेकोद्भवकन्याद्वयंनदद्यात् । सहजयोः एकोदरसंभवयो/त्रोः एकोद्भवेक- न्यकेनदद्यात् । तथामिथः परस्परमुद्रहनंनतनुयात्।अत्रापिसंकटेप्रवृत्तिमाह-कुर्यादिति। अदः नैकस्मैइत्याद्युक्तमकर्तव्यमसंपदिअन्यवधूवरालाभेसतिकुर्यात् । तथाचनारदः "प्रत्युद्दाहोंनैवकार्योनैकस्मिन्दुहितद्वयम् ॥ नचैकजन्ययोः (सोरेकजन्येतुकन्यके " इत्यादि ॥ ५० ॥ भा०-अथवा पृथक् मण्डप करके दोय मंगल करणा-इन विवाहादि विषयों में अष्ट भे- दकी तारतम्यसे देखना-और यमलके याने साथ जन्मणेवालोंके एक वर्षमें एकवार- में एक मण्डपमें मंगल करणा ऐसे मुनिलोक कहतेहैं-और एक पुरुषको सहोदर दो क- न्याओंको नहीं देना-और सहोदर दो भाइयोंको सहोदर दो कन्याओंको नहीं देणा-परस्पर विवाह नहीं करणा-और दूसरी कन्या और दूसरा वर नहीं मिले तो संकटमें यह उक्त विचार नहीं करणा-॥५०॥ नोद्वाहंसतिनिश्चयेपिजगदुःपित्रो सपित्रोः स्त्रियाःसूनोभीतुरनूढि- तस्वसुरसूत्क्रांतौपितृव्यस्यच॥अन्येस्वान्वयजात्ययेपिजनकांबा- स्त्रीसुतान्यात्ययेब्दार्दा ईदलांतरेविदधतेहेरंबशांत्याक्कचित्९१ अथप्रतिकूलनिर्णयमाह-नोद्दाहमिति । निश्चयेपिसतिबुधाः उदाहंनजगदुः । कस्यांसत्यां पित्रोः असूत्क्रांतोसत्यां मातापिताचपितरौतयोः असूनांप्राणानां उत्क्रांतिः उत्क्रमणंतस्यांसत्यामित्यर्थः । कथंभूतयोः पित्रोः सपित्रोः पितरौचपितरौचपितरः मातुः पितरौ पितुः पितरौइत्यर्थः । तैः सहवर्तमानौस- पितरौ तयोः सपित्रोः पुनः कस्यांसत्यां स्त्रियाः असूत्क्रांतीसत्याम् इददि- तीयविवाहादौज्ञेयम् । एवं सूनोःपुत्रस्य भ्रातुःसहजस्य अनूढितस्वसुः अपरिणीतभाग- न्या पितृव्यस्यपितृभ्रातुः असूत्क्रांतीसत्याम् । एतदुक्तंभवति"पित्रादीनामुक्तानांमध्ये अन्यतममृतेसतिविवाहंनकुर्यादित्यर्थःातथाचवृद्धशौनकः"वरखध्वोःपितामातापितृव्य- श्वसहोदरः॥ एतेषांप्रतिकूलंचेन्महाविघ्नप्रदंभवेत्" ॥ अन्यच्च "पितापितामहश्वमाता (७६) मुहूर्तमार्तण्डः- चैवपितामही । पितृव्यास्त्रीसुतोभ्राताभगिनीचाविवाहिता ॥ एभिरेवविपन्नैश्चमति- कूलंबुधैःस्मृतम् ॥ अन्यैरपिविपन्नैश्चकेचिदूचुर्नतद्भवेत्" इति ॥ अथान्येषांमतमाह । अन्यइति । अन्येबुधाःस्वान्वयजात्ययेपि स्वकुलजातमर्त्यनाशेपिउदाहनविदधुः । तथाचभृगुः “वाग्दानानंतरंयत्रकुलयो कस्यचिन्मृतिः॥तदोराहोनैवकार्यःस्वपक्षक्षयदो- षतः" इति । अथसंकटेप्रवृत्तिमाह । जनकांबास्त्रीति । जनकश्ववाचस्त्रीचसुतश्चअन्य- श्च अन्याकुलजाप्रतिकूलाधिकारी एषामत्ययोनाश मरणमितियावत् तस्मिन्सति अ- ब्दा दिलांतरेहेरंबशांत्यागणेशशांत्याक्कचित्संकेटेविदधतेबुधाइत्यध्याहारः। एत- दुक्तंभवति, वरस्यवध्यावापितॄनाशेअब्दांतरेवर्षांतरे मातृनाशेअख़्तरेषण्मासांतरे स्त्री- नाशेअ‘ितरे त्रिमासांतरे। एतद्वितीयादिविवाहेज्ञेयम्। तथापुत्रनाशेअझैतरेसाईमा- सांतरेअन्यनाशे पितृमातृस्त्रीत्यादिम्योन्यस्यकुलजस्यनाशे दलांतरेसार्द्धमासस्या - तरे त्रयोविंशतिदिनांतरेविदधतेइत्यर्थः ॥ ११ ॥ अब प्रतिकूलका निर्णय करतेहैं। भा:-और जो पिता-पितामह-पितामही, माता-मातामह-मातामही-स्त्री-पुत्र-भ्राता- अविवाहिता भगिनी-पितृव्य-इन्हों उक्त मनुष्योमेंसे कोईकी मृत्यु होजाणेके बाद छ मही- नों में विवाह नहीं करणा निश्चय हो जावेतो-और केहीक आचार्य कहते हैं कि स्वकुलमें भी कोईकी मृत्यु होयतो विवाह नहीं करणा ॥ अब अत्यंत संकष्टमें प्रवृत्ति कहतेहैं। भा०-और माताकी मृत्युसे ६ छ महीनों में स्त्रीको मृत्युसे ३ तीन महीनों में और पुत्रकी मृत्युसे डेढ महीनामें और स्वकुल में कई मृत्यु होनेसे २३ तेवीस दिनों में गणेशशांति करके विवाह करणा ॥५१॥ भ्रातुश्चात्मजवद्भयेतिसमयेपित्रोमतेः संशयेनान्येषांप्रतिकूलमाम- यिविरक्ताराद्गतानामपि ॥ आतुर्यान्मृतनृक्रियानभिभवेनांदीमु- खनाचरेनोकुर्याज्ज्वरितस्यमंगलमतिव्याध्युद्भवेनिश्चयम्॥१२॥ अन्यमध्येभ्रातुर्विशेषमाह-भ्रातुश्चात्मजवदिति नातु शेपुत्रवत्पुत्रनाशोतवज्ज्ञेयं साईमासांतरेकर्तव्यमित्यर्थः । तथाचस्मृतिसारावल्यां "पितुरब्दमिहाशौचंतदर्द्धमा- तुरेवच ॥ मासत्रयंतुभार्यायास्तदर्द्धभ्रातृपुत्रयोः॥अन्येषांतुसापिंडानामाशौचमाससंमि- तम् ॥ तदातुशांतिकंकृत्वाततोलग्नविधीयते" इति । स्मृत्यंतरेप्युक्तम् “संकटेसमनुप्राप्ते याज्ञवल्क्येनयोगिना।।शांतिरुक्तागणेशस्यकृत्वातांशुभमाचरेत् ।। अकृत्वाशांतिकंयस्तु निषेधेसतिदारुणे।।मकरोतिशुभंगाद्विघ्नस्तस्यपदेपदे" इति । ज्योति प्रकाशे "प्रतिकू- लेपिकर्तव्योविवाहोमासमंतरात्॥शांतिविधायगांदत्त्वावाग्दानादिचरेत्पुनः" इत्येतत्त्री संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । । । - डायांकन्यकायांपित्रोमरणेपिज्ञेयम् । प्रतिकूलेपिप्रतिकूलाभावमाह । भयइत्यादि । भयेभिक्षराजभयेअतिसमयेअतिकालेपित्रोर्मातापित्रोद्भुते संशयेसति अन्येषांमातृपि- तृभ्यामन्येषांमृतानांप्रतिकूलंनास्ति । तथाचोक्तंज्योतिःसागरे "दुभिराष्ट्रभंगेचपि- त्रोर्वाप्राणसंशये ॥ प्रौढायामपिकन्यायांनान्यकूलंप्रतीक्षते" इति । विशेषांतरमाह आमयिविरक्तौराद्गतानामपिप्रतिकूलंनास्ति आमंयीरोगीदीर्घरोगीतियावत् । विरक्तो गृहादिषूदासीनः आरागतोदूरगत देशांतरगतइवियावत् । “आराइरसमीपयो" इत्यमरः । एषामपिमृतानांप्रतिकूलंनास्ति । तथाचोक्तस्मृत्यंतरे "दीर्घरोगाभिभूतस्य दूरदेशेस्थितस्यच ॥ उदासवर्तिनश्चैवप्रतिकूलंनविद्यते" इति । अथान्यानपिशास्त्रार्था- नाह-आतुर्यादिति । तुर्यश्चतुर्य-पुरुषः मूलपुरुषाचतुर्थ इत्यर्थः । तमर्यादीकृत्यमृतस्य नरस्यक्रियायाअनभिभवेअभावसतिक्वचित्कारणांतरातक्रियायामकृतायांनांदीमुखनाच- रेत् एतत्स्वगोत्रविषयम् । तथाचमेधातिथिः " प्रेतकर्माण्यनित्यचरेन्नाभ्युदयक्रिया- म् ॥ आचतुर्थततः पुंसिपंचमेतुशुभंभवेत्" इति । नोकुर्यादिति । ज्वरितस्यमंगलंनो कुर्यात् । तथाचगर्गः “ ज्वरस्योत्पादनंयस्यशुभंतस्यनकारयेत् । दोषनिर्गमनात्पश्चा- स्वस्थोधर्मसमाचरेत् ॥” इति । अतीति । अतिव्याध्युद्भवेकस्यचित्कुलजस्यशरीरे अतिदारुणज्वरोत्पत्तौ निश्चयनोकुर्यात्प्रतिकूलभीत्या “रोगापाप्माज्वरोव्याधिर्विका- रोदुःखमामये' इत्यादिवाग्भट्टेज्वरपर्यायनामानि । तथाचगर्गः "केचिदृचुहस्थस्य कस्यचिदारुणोज्वरः । तावन्मंगलकार्यचनकार्यनिश्चितंबुधैः" इति ॥ ५२ ॥ भा०--और भाईकी मृत्यु होवे तो पुत्रवत् करणा अर्थात् डेढ महीनामें विवाह करणा और दुर्भिक्षमें काल व्यतिक्रममें माता पिताके मरणेके संशयमें दूसरोंके मरणका प्रति- बंधक नहीं होय और रोगी विरक्त दूरदेशगत इन्होंके मरणेकोभी प्रतिकूल नहीं होय- और मुलपुरुषसे चार पुरुपतक कोई मरजाय और कारणांतरसे उनकी क्रिया न होयतो नांदीमुखको नहीं करणा-और ज्वरवालेके मंगल नहीं करणा-और स्वकुलमें कोई असाध्य व्याधिवाला होय तो भी मंगल नहीं करणा ॥ ५२ ।। चेत्स्यात्सूतकमुक्तपूर्वसमयेनारब्धकार्येबुधःकूष्मांडीघृतहोमतो हिजननाशौचेकचित्कारयेत्॥सिंहेज्येनशुभंहितंहरिलवोवंगौ- तमीदक्षिणेजाह्नव्युत्तरत क्वचिद्धितमजेतोस्रभीत्यादिषु ॥५३॥ अथमहत्संकटेसतिवृद्धिसूतकेकमार्हतामाह-चेत्स्यादिति । उत्तपूर्वसमये यज्ञोद्वाह- नचौलमौजिकमित्यत्रोक्तेपूर्वकाले अनारब्धकार्यसतिकर्मणिअनारब्धेसति संकटेचमा- सति कूष्मांडीघृतहोमतः कूष्मांडीभिर्यदेवादेवहेडनमित्यादितिसृभिग्भिवृतहोम: कूष्मांडीघृतहोमः तेनजननाशौचेदशाहत जन्मदशाहमध्येकर्माचरेत् कूष्मांडीवृतहोम amar (७८) मुहूर्तमार्तण्ड:- शास्त्रोक्तंसदक्षिणंकृत्वाकर्मकर्तव्यमित्यर्थः। तदुक्तंस्मृत्यंतरे "संकटेसमनुप्राप्ते सूतकेस- मुपागते । कूष्मांडीभिघृतंदुत्वागादत्त्वाचपयस्विनीम् । चूडोपनयनोद्वाहीप्रतिष्ठादिक- माचरेत् " इति ।। स्मृत्यंतरे "अनारब्धविशुद्धयर्थ कूष्मांडैर्जुहुयाद्धृतम् । गांदद्या. पंचगव्याशीततःशुद्धयतिसूतकी" इति । अथसिंहेगुरौसतिमंगलनिषेधमाह । सिंहे- ज्ये इति । सिंहसिंहराशौईज्यासिंहेज्यातस्मिन्सतिशुभनित्यव्यतिरिक्तनहितस्यात् । इदंतुपूर्वमेवप्रपंचितम् । तथाचकालनिर्णये "शांतिकंपौष्टिकंयात्राप्रतिष्ठोद्वाहपूर्वकम् । नकुर्यात्सर्वांगल्यं सिंहस्थेचबृहसतौ॥ तथाचमांडव्यः "इष्टापूर्तेचचौलादिसंस्का. रान्वास्तुकर्मच । अन्यानिशुभकर्माणिनकुत्सिंहगेगुरौ" इति । अथसंकटेप्रवृत्ति- माह हरिलवोर्ध्वमिति। कचित्सकटेदेशकालभयादौसिंहेज्येपिहरिलवादूसिंहाशादूर्व गौतम्याः दक्षिणतः जाहव्याउत्तरतःशुभंकर्महितस्यात् । तथाचज्योतिर्निबंधे “सिंहे गुरौसिंहनवांशकोर्ध्व गोदावरीदक्षिणकूलजातैः । उद्घाहकालात्ययदोषभीतैः कार्यो विवाहश्च्यानो ब्रवीति ' इति । तथाचगर्गः "भागीरथ्युत्तरेतीरे गोदावर्याश्चदक्षिणे । व्रतोद्वाहादिकर्माणि सिंहसंस्थेनदुष्यति" इति । अर्थागोदावर्याःउत्तरेभागीरथ्याः दक्षि- णेवं द्वयोर्गोदाजाह्नव्योर्मध्येसंकटेपिशुभनआचरेदितिसिद्धम् । तथाचवसिष्ठः “गो- दावयुत्तरेतीरे भागीरथ्याश्चदक्षिणे । विवाहादिनकुर्वीत सिंहसंस्थेचवाक्पतौ" इति । अत्राप्यतिसंकटेप्रवृत्तिमाह-अजति । अत्रभीत्यादिषुरजोभयादिषुसत्सु अन्त गोदा- जाह्नव्योमध्ये हरि लवादूसिंहेज्येसति अजेमेषेइनेसूर्यसतिशुभमाचरेत अजेइनेइत्येत- द्विवाहविषयमस्रभीत्यादिष्वित्यनेनपदेनलक्ष्यते । तथाचशौनकः “मेषस्थदिवसकरोसे- हस्थे वज्रपाणिसचिवेच । यस्याःपरिणयनमसौसाध्वीसुखसंपदोपेता" इति । व्रतब- धस्तु मीनगेसूर्यसति चैत्रेकर्तव्यइतिग्रंथकृतामागेवोक्तम् अनिमिषरविमधौकार्यमिति। वया चौंजीपटले "जन्मभादष्टगेसिंहेनीचेवाशत्रुगगुरौ । मौजीबंधःशुभप्रोक्तश्चैत्रमी- नगतेरवौ " ॥ अथवा इनेईज्येतत्पदंसर्वशुभसाधारणविषयम् । तथाचशौनकः "सिंह- स्थेदेवगुरौमेषस्थोयदिभवेत्सहस्रांशुः । मंगलकार्यकुर्यादितिनारदपराशरीवैदतः"इति । अस्त्रभीत्यादिग्वित्यत्रादिशब्देन वृद्धपितृमरणशंकायां कतराभावाद्यतिसंकटेज्ञेयम्१३ अब महत् संकट होणेसे वृद्धि सूतकमें कर्मयोग्यताको कहतेहैं । भा०-उक्त पूर्व समयमें कार्यका प्रारंभ तो होवे नहीं और संकट प्राप्त हो जाये तो कूष्मांडी ऋचाओंसे घृतका होम करके जन्मका आशौच होचे तो भी कर्म करणा--अब सिंहके गुरुमें मंगल करणेका निषेध करते हैं । सिंह राशिका गुरु होयतो शुभ कर्म नहीं करणा-और अतिसंकट होयतो सिंहके नवांशको छोडके गौतमी नदीके दक्षिण में और गंगाके उत्तर में शुभ कर्म करणा--और रजोमयादिकमें सिंहके नवांश विना मेषका सूर्य होय तो सिंहके गुरुमें गोदा जाहवाके बीचमें शुभकर्म होवैहै ।। ५३ ।।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (७९) देशग्रामगृहज्वरव्यवहृतियूतेषुदानेमनौसेवाकाकिणिवर्गसंगरपु- नभूमेलकेनामभम् ॥ जन्मापरतोवधूपुरुषयोर्जन्मर्शमेकस्यचे- ज्ज्ञातंशुद्धिमितोविलोक्यचतयो मङ्ख्योर्मेलकः ॥ ५४॥ अथ नामराशिजन्मराश्योनिर्णयमाह देश प्रसिद्धः ग्राम प्रसिद्धः गृहंग्रसिद्धम् ज्वरः प्रसिद्धः इत्यादिषुनामराशिःप्रधानस्यात् । एतदुक्तंभवति देशग्रामगृहेषुपवेशां- द्यर्थ ज्वरेचंद्राद्यवलोकनार्थ व्यवहृतिर्व्यवहारः द्यूतंप्रसिद्धम्दानंतुलापुरुषादि एषुचंद्र- बलाद्यर्थ मनौमंत्रेमेलनार्थं चन्द्रबलाद्यर्थच सेवाराजादिसेवा तत्रमेलनाद्यर्थ काकिण्यां काकिण्यवलोकनार्थ वर्गशुद्धयर्थं संगरेसंग्रामे चन्द्रबलाद्यर्थ पुनर्भूमेलकेपुनर्भूमेलनाय नामराशिरवलोकनीयइत्यर्थः । परत एभ्योन्यत्र विवाहयात्रादौ जन्मक्षजन्मराशिःप्रधा- नस्यात् । तथाचज्योतिर्निबंधे-"देशेग्रामगृहयुद्धे सेवायांव्यवहारके । नामराशेः प्रधा- नत्वं जन्मराशिनचिंतयेत्” इति ॥ "काकिण्यांवर्गशुद्धौच दानेद्यूतेज्वरोदये । मन्त्रे पुनर्भूवरणेनामराशे प्रधानता" इति ॥ विवाहेसर्वमांगल्येयात्रादौग्रहगोचरे । जन्मरा. शे प्रधानत्वंनामराशिनचिंतयेत्" इति ॥ अथवधूवरयोर्मध्ये एकस्य जन्मसंज्ञातमेकस्य नज्ञातंतदाशुद्धिमेलादिकंकथमवलोकनीयमित्याह वधूपुरुषयोरिति । वधूपुरुषयोर्मध्ये चेद्यदिएकस्यजन्मसंज्ञातमेकस्यनज्ञातंतदाइत ज्ञातात् जन्मदेिकस्यशुद्धिविलोक्यत- योर्वधूवरयोर्नामर्शयोमैलकोवर्णवश्यादिकापूर्वोक्तीविलोक्यः । अर्थाद्वयोराश्यज्ञानेनाम- देिवसर्वविलोक्यम् । तथाचशार्ङ्गधरः "विवाहघटनंचैव लग्नजंग्रहजंबलम् । नाम- भाचिंतयेत्सर्वजन्मनज्ञायते यदा" ॥ ५४ ॥ अब नामराशि और जन्मराशिका निर्णय करतेहैं। भा-देशप्रवेशमें-ग्रामप्रवेशमें-गृहप्रवेशमें-ज्वरमें-व्यवहारमें-द्यूतमें-दानोंमें मंत्रमें मेल- नमें-नोकरीमें-राजसेवामें-काकिणीके देखगमें-वर्गशुद्धि में-संग्राममें पुनर्भूमेलनमें-उक्तकामों में लाम राशि देखणी ॥ और अन्य विवाहादिकोंमें जन्मराशि देखणी-दोके बीचमें एकका जन्म- सं ज्ञात होय और दूसरेका ज्ञात नहीं होय तो ज्ञातवालेके जन्मर्शसे गुर्वादि शुद्धिको देखके फेर वधूवरके नाम राशिसे वर्णादिकको देखणा ।। ५४ ॥ भंनामादिमवर्णतोवकहडाधुज्यादिवर्णावौतुल्यावत्रशसौखपौ यदभिधाबह्वयोस्यनामांतिमम् ॥ आर्यात्रुद्रहनेजनुर्भममलंपट्ट- स्यबंधेजगुर्गेहग्रामनृपाभिषेककृषिमौंज्यनाशनेभूषणे ॥१६॥ इति विवाहप्रकरणम् ॥

। शतपदंवक्ष्येऋक्षांशाक्षरसंभवम्" इति ॥ स्वरशास्त्रोक्तमवकहडचक्रप्रसिद्ध- (८०) मुहूर्तमार्तण्ड:- अथमेलकानाम्नोनक्षत्रज्ञानमाह भनामेति । नामादिमवर्णोनामाद्यक्षरंतस्मात् अवकहदंशतपदंचक्रं यस्मातचक्रात्चूचेचोलापदेष्वायेत्यादयःश्लोकानिबद्धास्तस्माच- क्रात् नक्षत्रज्ञेयम् । तद्यथा चूडामणीतिनाम्नः आद्याक्षरात्चकारात्चूचेचोलाइत्या' दिनाअश्विनीनक्षत्रंतत्रप्रथमचरणइतिवतज्ञेयमित्यर्थः । तथाचदीपिकायाम् “जन्मन ज्ञायतेथेषांतेषांनामंगवेष्यते । चक्रेवकहडेभांशौतन्नाडीकैश्चिदग्निभात" इति । तन्नाडी- त्यस्यार्थः । यदानाम्नोनक्षत्रंगवेष्यते तदाअग्निभावकृत्तिकानक्षत्रातूनाडीविलोक्येतिकै श्चिदुक्तं कैश्चिदितितन्मतमग्राह्यम् तस्मादश्विन्यादित्रिकंव्यस्तमितिन्यायननाड्यव- लोकनंबहुसंमतमितिभावः । अथनामादौसंयोगाक्षरेसतिकिंकर्तव्यमित्यपेक्षायामाह युज्यादिवर्णादिति । युजियुक्तेऽक्षरेसंयुक्ताक्षरेप्रद्युम्नेत्यादिकेनामादौयुक्ताक्षरेसतिआ- दिवर्णावप्रथमवर्णावसंज्ञेयम् । यथा प्रद्युम्नेनाग्निप्रथमवर्ण:प्रतत्राप्यायः पकारस्तस्मा- भंज्ञेयमित्यर्थः। प्रियवचेत्यादौप्रिकारएव द्रुपदेत्यादौद्रुकारएवग्राह्यइत्यादि स्वरशास्त्रे 'संयोगाक्षरजेनानिज्ञेयंतत्रादिमाक्षरम्" इति । अथअवकहडचक्रेनामाद्यक्षराभावेस- तिकि कर्तव्यमित्यपेक्षायामाह बवौतुल्याक्त्रशसौखषाविति । अनावकहडचक्रेबवौइ- तिइमौरौतुल्यौ तथाचखपौशिवइति नाम्निसतिअवकहडचक्रेशकारस्याभावात्शका. रस्थानेसकारांगीकारातभंज्ञेयमितिभावः । एवमेवशसौतथाखपौपरस्परवर्णीज्ञात्वाम ज्ञेयम् । तथाचस्वरशास्त्रे "खौशसौववौचैवज्ञेयावितिपरस्परम्" इति अन्यच्च "नप्रोक्ताङजणावर्णानामादौसंतितेनहि ॥ चेद्भवतितथाज्ञयागजडास्तयथाक्रमम्' म् । अथयस्यबहूनिनामानिसंतितस्यकस्मान्नाम्नोभंज्ञेयमित्याकांक्षायामाह यदभिधा- बयोस्यनामांतिममिति । यस्यअभिधानानानिय योभवांते तस्यांतिमपश्चाद्भवनाम ग्राह्यम् । तथाचस्वरशास्त्रे “बहूनियस्यनामानिनरस्वत्युः कथंचन ॥ तस्यपश्चाद्भवना- मग्राह्यस्वरविशारदः" इति । अथजन्मनक्षत्रंयधुयंपुशस्तंतान्याह आर्याइति । दहने पुरुषविवाहे जनुभंजन्मनक्षत्रममलंनिर्दूषणंजगुः तथापदृस्यबंधने गेहंगृहकरणप्रवेशनं तथाग्रामोग्रामप्रवेशनं नृपाभिषेकोराजाभिषेकः कृषिः सिद्धा मौजीप्रसिद्धा अन्नाशन नवान्नप्राशनं भूषणंभूषणधारणम् एवांसमाहारस्तस्मिन्जन्मभंशुभदंजगुः । तथाच ज्योति प्रकाशे “जन्मभंकृषिनृपाभिषेचनेभूषणेनगरगेहकमणि ॥ आधिपत्यमुविमौजि- बंधनेविवाह उदितं शुभंबुधैः" इति । राजमार्तडे "वसंतसमयेदद्यादब्देगर्भाष्टमेष्टमे।। मेखलांजन्ममासेपिजन्मभे चतिथावपि" इति ॥ नारदः “पटबंधनचौलानप्राशनेचो- पनायने ॥ शुभदंजन्मनक्षत्रमशुभंत्वन्यकर्मणि" इति ॥ ५५ ॥ इति स्वकृत्तमुहूर्तमार्तण्डटीकायां मार्तण्डवल्लभायां विवाहप्रकरणं समाप्तम् ॥ ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (८१) अब मैलनेके लिये नामके नक्षत्रका ज्ञान कहते हैं। भा०-अवकहड (शतपद) चक्रमें नामके आदिवर्णसे नक्षत्रको देखणा-और नामादि वर्ण संयोगी होयतोभी आद्यवर्णसे देखणा-जैसे प्रद्युम्नके पकारसे देखा जाता है और जिसके बहुत नाम होयतो अंत्य नामसे देखणा ॥ और पुरुषके विवाहमें जन्मनक्षत्रसे श्रेष्ठ होय--और पट्टबंधनमें और गृह करणेमें और प्रवेशमें और ग्रामप्रवेशमें-और राज्याभिषेकमें और खेती करणेमें--और मौंजीमें-और अन्नप्राशनमें-और भूषणधारणमें--इन्हीं उक्त कार्यों में जन्मनक्षत्रको देखणा शुभ होताहै ॥ ५५ ॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रमोडुरामविरचितायांमार्तण्ड- दर्शिन्यां विवाहप्रकरणं समाप्तम् ।। अथाम्याधानम्॥अन्याधानमवादिदारसमयेदायाधकालेपरैर्दी- शानिध्रुवशाक्रपुष्यमृगपौष्णैर्व्यब्जलग्नाशयोः॥ जीवेंद्रकुजैः सुतदिगुरुकेंद्रस्थैरनस्तंगतैः स्वोचेष्टसंगतैःपरैरुपचयैर्वित्ताद्य- शुद्धौबुधैः॥ १॥ इत्यम्याधानम् ॥ अथाग्न्याधानंवृत्तेनैकेनाह ॥ ॥ अग्न्याधानमिति । अग्नेराधानबहुभिर्बुधेरिकाले अवादिकथितम्।चतुर्थीकर्मानंतरंदारकालः परैराचार्य याद्यकालेधनविभागकालेअवा- दि। तथाचवृत्तशते “अग्न्याधानंदायकालेविधेयकैश्चित्प्रोक्तंतच्चदायाद्यकाले" इति । तथाचकात्यायनगृह्ये 'आवसथ्याधानंदारकालेदायाद्यकालेएकेषाम् इति । एतद्भाष्य- कारैरेवंव्यवस्थापितम् अभ्रातृमतोदारकाले नातृमतोदायाधकालेप्रोक्तमिति । स्मृतिषु कृतदारस्याग्निनाविनाबहुदोषोदृश्यते। तथाहि "कृतदारोनैवतिष्ठेत्क्षणमप्यग्निनाविना।। तिष्ठन्सचेद्विजोत्रात्यस्तथाचपतितोभवेत् ॥ पितृपाकोपजीवीस्यात्भ्रातृपाकोपजीवकः॥ ज्ञानाध्ययननिष्ठोवानदुष्येताग्निनाविना ॥ योनाग्निमुपसेवेतदारान्कामाहतावपि ॥ - रदारीसविज्ञेयःस्वस्त्रीस्वीकरणादपि ॥ यथास्त्रानंयथासंध्यावेदस्याध्ययनंयथा ॥ तथैवोपासनंदृष्टनस्थितिस्तद्वियोगतः" इत्यादि । तस्मात्सूत्रकारैः कात्यायना- दिभिः दारकालएवबाहुल्येनोक्तम् । अग्न्याधाननक्षत्राण्याह । कैः द्वीशानिध्रुवशा ऋपुष्यमृगपौष्णैः द्वीशविशाखा अग्निःकृत्तिका धूवाणिज्युत्तरारोहिण्यः शाकं ज्येष्ठा पुष्यमृगौप्रसिद्धौ पौष्णरेवतीतैः । कयोः व्यन्जलग्नाशयोः विगताः अब्जाः याभ्यांतौव्यब्जौतौचतौलग्नांशौचतयोः । अब्जाः जलचरराशयः मकरस्यपश्चिमाई कुंभोमीनः कर्कटश्चैतेजलचरराशयः चंद्रोपिजलजः एतैरहितयोर्लग्ननवांशयोरित्यर्थः । तथाचवृत्तशते “ककिनक्रघटमीनविलग्नेवांशकेननुगतेथतदीये । लग्नगेकुमुदिनीदाय- तेवानाशमेतिजनितोपिहुताशः" इति । कैः जीवेंद्रकुजैः सुतद्धिकेंद्रगुरुस्थैः जीवोगुरुः इंदुश्चंद्रः अर्कासूर्यः कुजोभौमः तैः । सुत:पंचमम् ऋद्धयउपचयभवनानि । US मुहर्तमार्तण्ड:- गुरुर्नवमं केंद्राणि प्रथमचतुर्थसप्तमदशमानि ५, ३, ६, ११, १०, ९, १,४,७, १० एतत्स्थानगतैः। कथंभूतैः अनस्तंगतैः सूर्यकिरणैरलुप्तैः। पुनः कथंभूतैः स्वोच्चेष्टर्भ- गतैः स्वश्चउच्चानिचइष्टाश्चएषामृक्षाणिराशयस्तद्गतः स्वराश्युच्चराशिमित्रराशिगतौर- त्यर्थः । परैरुक्तेभ्योन्यैहैः उपचयैः त्रिषडेकादशदशमगैः । कस्यांसत्यां वित्ताद्यशुद्धौ सत्यां वित्तंद्वितीयम् आयंलग्नं तयोः शुद्धिः क्रूरराहित्यंतस्यांसत्यां शेषपूर्व- वत् प्रायश्चंद्रमित्युक्तमवलोक्यम् । तथाचवृत्तशते "केंद्रोपचयत्रिकोणभगताः सूर्या- रजीवंदवः शेषाश्चोपचयस्थितायदितदानयाधानमुक्तंशुभम् । चंद्रनधनगेम्रियेतयुव- तिभौमपुमानष्टमेशेषैर्मृत्युगतैरुजाचसहितोग्न्याधानकर्ताभवेत् । नोकुर्याद्भुतभुमरिय- हमिहक्ष्मापुत्रजीवेंदुभिर्नीचस्थैर्विजितैरिपोर्भवनगैरस्तंगतैर्वाद्विजैः" इति । तथाचसं- हितासारे । 'अग्न्याधानंनकुर्वीतकर्किनत्रयेविधौ । लग्नगेधनगेपापेतथारंध्रग्रहा न्विते" इति ॥ १ ॥ इतिस्वकृतमुहूर्तमार्तण्डवल्लभायामग्न्याधानप्रकरणम् ॥ अब अग्न्याधानके मुहूर्तको कहतेहैं । भा०-कई आचार्य कहते हैं कि चतुर्थीकर्मके पश्चात् अग्न्याधान करणा ॥ और कइ आचार्य कहते हैं कि दो वा बहुत भाइयोंके धनविभागकालमें करणा-विशाखा-कृ० ध्रुव-ज्येष्ठा-पुष्य-मृग-रेवती-इन्हों नक्षत्रों में अग्न्याधान करणा-और १० । १२ । ४ । इन राशियोंका लग्न होय तो नहीं करणा-और मकरके उत्तरार्द्ध में भी नहीं करणा-और चंद्रमा लग्नमें होय तोभी नहीं करणा-और गुरु चंद्र सूर्य भौम यह ग्रह उदय होके वा स्वराशिके हो- के वा उच्च होके वा मित्रराशिके होके ५।३।६। ११ । ९ । १।४ । ७ । १० इन्हीं स्थानों में होय तो श्रेष्ठ होय ॥ और अन्य ग्रह ३।६। ११ इन्हों स्थानों में होय तो श्रेष्ठ होय-और पहिले दुजेमें पाप ग्रह नहीं होय तो अग्न्याधान श्रेष्ठ होवे है ॥१॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रमोडुरामकृतायां मार्तण्ड- दर्शिन्यामग्न्याधानप्रकरणं समाप्तम् ॥ नामाद्विसुतांकदिग्भवगतोग्रामःशुभोन्योन्यथातत्कोणत्यभु- वांशुभंनिवसतांदोषाःपरेषामलम् ॥ कन्याकर्किधनुस्तुलाक्रि- यघटा-कोयंडजौयाम्यतोमध्येन्येन्यवसंत्यथेंद्रककुभोवर्गाःस्यु- रोजस्विनः ॥१॥ अथगृहप्रकरणविवक्षुस्ताबदामविचारमाहानामादिति।नामन्निामराशे सकाशात द्विरसुतारक दिक्१०भव११गतोग्राम शुभः स्यात्। अन्यउक्तविपरीतोग्रामः अन्यथा स्यादशुभः स्यादित्यर्थः। तदुक्तंज्योति सागरे । “एकभेसप्तमेग्रामेवैरंहानिस्त्रिषष्ठगे। तुर्याष्टद्वादशेरोगाशेषस्थानेसुखंभवेत् ॥" इति। एवंग्रामंशुभाशुभमभिधायेदानीग्रामदि- उनियममाह। तत्कोणइति। तत्कोणेतस्यग्रामस्यकोणे अंत्यभुवांरजकचर्मकारादीनांनि संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। बसतांवसंतिकुर्वतांशुभंस्यात् । रजकश्चर्मकश्चैवनटोबुरुडएवच ॥ कैवर्तमेदभि- ल्लाश्चसप्तैतेअंत्यजाः स्मृताः' इत्यादीनांग्रामकोणेशुभंस्यादित्यर्थः । तत्कोणेनिवसतां परेषांवर्णानामलमत्यर्थदोषाः स्युः । अशुभांनिस्युरित्यर्थः । तथाचज्योतिनिबंधे "भवनपुरग्रामाणांयेकोणास्तेषुनिवसतांदोषः ॥ श्वपचादयोंत्यजाद्यास्तेष्वेवविवृद्धिमा- यांति' एवंजातीनांशुभाशुभदिग्विभागमुक्त्वाराशिपरत्वेनदिक्षुवसतिमाह । कन्येति । यमाशादित दक्षिणस्याःसकाशात्क्रमेणाष्टासुदिक्षुकन्याकर्किधनुस्तुलादयो राशयोनि- वसंति । अन्येउर्वरितामध्ये निवसति । एतदुक्तंभवति अभीष्टंग्रामनवभागं परिकल्प्यम- ध्यभागादक्षिणभागेकन्यावसति कन्याराशिनादक्षिणभागेगृहनकार्यमित्यर्थः तथैवनैर्ऋ- तेकर्कटः पश्विमेधनुः वायव्येतुला उत्तरेअजोमेषः ईशान्यांघट कुंभापूर्वेकोवृिश्चिक: आग्नेयेअंडजोमीनः निवसति । अन्येवृषमिथुनसिंहमकरामध्यभागे निवसति । एवंरा- शिपरत्वेनदिनियममुक्त्वाइदानींवर्गपरत्वेनदिनियममाह । अथेति । इंद्रककुभः सकाशात् अष्टासुदिक्षु अप्रमुखाःअष्टौवर्गाः अकचटतपयशवर्गाः इत्येतेप्रसिद्धाः ओज- स्विनोबलवंतास्युरित्युत्तरश्लोकेनान्वयः॥ १॥ अब गृहप्रकरणको कहनेकी इच्छा करके प्रथम ग्रामविचार करते हैं। भा०-अपनी राशिसे २।५।९।१०।११ इतना ग्राम होय तो शुभ होय--और इनसे अन्य अशुभ है--और प्रामके कोणेमें धोबी मोची नट बुरुड--भील इत्यादिक नीच लोक रहें तो अच्छा होय ॥ और ग्रामके कोणेमें ब्राह्मणादिक रहें तो अच्छा नहीं होयं--और ग्रामके नव ९ भाग करके यथाक्रमसे दक्षिण दिशासे ६।४।९।१।११॥ ८॥१२॥ इन्हों राशियोंके पुरुष न रहें- जैसे कन्या राशिवाले पुरुषको दक्षिणमें नहीं रहणा और कर्कवाला नैर्ऋतमें न रहै ऐसे समझलो--और २ ॥ ३॥ ५॥१० वा./प./न. इन्हो राशियोंके पुरुषोंको ग्रामके मध्यमें नहीं रहणा--और पूर्व दिशासे लेके अवर्गादि वर्गवाला रहै तो बलवान् होय--जैसे अवर्गको पूर्वमें रहणा और क० च० ट० तक प० य० श० अग्नि द० नै० १० वा० उ० ई० ऐसे क्रमसे समझो।॥ १॥ अष्टावप्रमुखाःस्वपंचमपराद्विघ्नः स्ववर्गोन्ययुक्तष्टःकाकिणिका गजैमिथइमायस्याधिकाःसोर्थदः॥ श्वेतारक्तकपीतकृष्णवसुधा- स्स्वादुःकटुस्तिक्तकाकाषायाघृतशोणितान्नमदिरागंधा शुभावि- प्रतः॥२॥ अष्टाविति । एतदुक्तंभवति । अआइईउऊइत्यादिकः षोडशाक्षरोवर्ग:पूर्वस्यांबली कादिकापंचाक्षरआग्नेय्यां चादिकोदक्षिणस्यां टादिकोनैर्ऋत्यां तादिकापश्चिमायाँ पादिकोवायव्यां यादिकउत्तरस्यां शादिकईशान्यांबली। अयमर्थः। स्वनामादिमाक्ष- रांतवर्गज्ञात्वावस्थानेगृह कार्यमितिभावः । यतःस्वस्वस्थानप्राणिनोवलवंतइतिलोके प्रसिद्धम् । किंलक्षणावर्गाः स्वपंचमपराः स्वेभ्यःपंचमाः परावैरिणोयेषांततथा यथा उ.म.द.

(८४) मुहूर्तमाण्ड:- अवस्यपचमस्तवर्ग:सोस्यवैरी कवर्गस्यपंचमःपवर्ग:सोस्यवैरी एवंसर्वेषांवर्गाणांवरि- णोज्ञातव्याः। वैरित्वहिरवामिवशेन । एतदुक्तंभूपालवल्लभे" वर्गेशास्तायमार्जारसिंहा: श्वासर्पमूषकौ ॥ इभैणीपूर्वतस्तेषांस्ववर्गातपंचमोरिपुः” इति तस्मात्स्ववैरिवर्गस्यादि- शिगृहंनकार्यमितिभावः । अर्थादन्यत्रमध्यमं तत्रापिस्वदिग्वर्गासन्नं शुभम् वैरिदिगास- नमशुभमितिबुद्ध्याज्ञेयम् एवस्ववर्गग्रामवर्गयोमित्रारित्वमवलोक्यवासःकर्तव्यइतिसि- धम् । तत्रराशिघटितवर्गघटितयोर्मध्येराशिघटितंबलवत् । एतदुक्तंज्योतिःसागरे “के- प्याहुरथवर्गाणांस्वस्थानेशुभदंगृहम् " इति । अथवर्गवटितेकाकिणिकाआह । दिन- इति । स्ववर्गाग्रामवर्ग:वसतिकर्तुर्वर्गश्चदिन्नःदिगुणित कार्यःमिथाअन्ययुक्अन्यवर्गयु. कार्यः गजैरष्टभिस्तष्टःशेषितःसन् काकिणिका स्युः । इमाम्काकिणिकाम्यस्यअधिकाः सोर्थदोधनदाता स्यात् । एवं ग्रामदिनियममुक्त्वाइदानी निर्माणेपत्तनग्रामक्षेत्रा- दीनांसमंततः । क्षेत्रमादौपरीक्षतगंधवर्णरसप्लवैः" इत्युक्तत्वात् तावद्वर्णपरत्वेनभूमे वर्णरसगंधात्वृत्तादैनाह । श्वेतेति । श्वेतारक्तकपीतकृष्णवसुधाः विप्रतः ब्राह्मणात् सकाशात्वर्णानांशुभाशोभना स्युः । श्वेतवसुधापृथ्वीब्राह्मणस्य आरक्तवसुधाक्षत्रिय- स्य पीतवसुधावैश्यस्य कृष्णवसुधाशूद्रस्य शोभनेति अर्थातमिश्रजातीनांमिश्राशोभना। तथाचवसिष्ठः "श्वेताशस्ताद्विजेंद्राणांरक्ताभूमिमहीभुजाम् ॥ विशॉपीताचशूद्राणांक- ष्णान्येषांचमिश्रिता" इति एवंवर्णमुक्त्वाइदानीरसमाह । स्वादुरिति । खादुर्मधुराव. सुधाब्राह्मणस्पशोभना कटुमरिचरसाक्षत्रियस्यतिक्तकानिबरसावैश्यस्य कापायाहरी तकीरसाशूदस्यशोभनेति अन्मिश्राणांमिश्राशोभनातथाचनारदः ॥ "मधुरंकटुकं तिक्तंकषायश्चरसाक्रमात् " एवंरसानुक्कागंधानाह । घृतेति । घृतगंधाब्राह्मणस्य शोणितगंधारक्तगंधाक्षत्रियस्य अन्नगंधावैश्यस्य मदिरागंधामद्यगंधाशूद्रस्य मिश्रा- णांमिश्रगंधाशुभेत्यर्थः। तथाचोक्कारिकायाम् ॥ "घृतामृगन्नमदिरागंधाचक्रमशो भवेत्" इति । नानाग्रंथेषुरसगंधानांनानात्वंतद्विकल्पतोग्राह्यम् । तथाचनारदः “मधु- पेरान्नपिशितगंधवर्णानुपूर्वकम् ॥ मधुरंकटुकंतिक्तंकषायश्चरसा:क्रमात ॥ पेरगंधा- कषायगंधा अन्यत्सुगमम् । तथाचकारिकायाम् ॥ “घृतासृगन्नमद्यानांगंधाचक्रमशो भवेत् ॥ मधुरास्यात्कषायाम्लकटुकाचानुपूर्वशः" इति ॥ २ ॥ भा०-अपने वर्गसे ५ पांचमा वर्ग शत्रु होताहै ॥ और अपने वर्गको द्विगुणित करके प्रामके वर्गको युक्त करणा ॥ ऐसेही ग्रामको दूणा करिके अपना जोडना फेर आठका भाग देना शेषरहै सो काकिणी होतीहै --जिसकी अधिक होय वह दूसरेको धन देवै ॥ तथा उदाह- रणम् ।। जैसे मोडुराम शर्माका ६ छठा वर्ग भया द्विगुण किया तो १२ भया और योधपुरका वर्ग ७ सात भया बारहमें युक्त किया तो १९ भया ॥ और योधपुरके वर्गको द्विगुण किया तो १४ भया फेर मोडुराम शर्माका वर्ग ६ युक्त किया तो भया २० बीस--और १९ को ८का भाग या तो रहा ३ तीन ॥ और २० को ८ का भागदिया तो रहा ४ चार ऐसे योधपुरकी । । " संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । काकिणी अधिक होणेसे मोडुरामशर्माको योधपुर धनदाता है-और ब्राह्मणादिवों के रहनेके लिये क्रमसे ऐसी पृथ्वी चाहिये-ब्रा० श्वेता० क्ष० रक्ता वै० पीता शू० कृष्णा और ब्राह्मणके स्वादी भूमि-क्ष० कवी- वै० तिक्ता--शू०कषाया और ब्राह्मणके धृतगंधा क्ष० रुधिरगंधा-वै० अन्न गंधा--शूद्रके मद्यगंधा पृथ्वी श्रेष्ठा होय ॥२॥ सौम्यादिप्लवभूतलेविरचयेद्विप्रादिकोग्योखिलेनान्येषांनियमोथ यत्रनिखिलाःकुर्युगंहहत्स्थिरम् ॥ सद्मप्रश्नकृतोमुखात्प्रथमतोव- र्गादिवर्णोद्मश्चत्तदिग्गतमादिशेत्तुहपयैःशल्यंसुधीर्मध्यतः ॥३॥ एवंपृथ्वीवर्णादिकमभिधायइदानींवर्णपरत्वेनभूपवत्वमाह । सौम्यादिषुउत्तरादिषुदिक्षु प्रवोनिम्नत्वंयस्यतच्चततलंचतस्मिन्विप्रादिकोब्राह्मणादिकः गृहविरचयेत्। एवंवर्ण परत्वेनभूप्लवत्वमुक्त्वाब्राह्मणस्यविशेषमाह। अग्योखिलइति । अयोब्राह्मणः अखिलेस- वप्लवेगृहविरचयेत् । तथाचभृगुः "उदगादिप्लवमिष्टषिप्रादीनांप्रदक्षिणेनैवं ॥ विप्रःसर्वत्र बसेदनुवर्णमथेष्टमन्येषाम्" इति । अथपक्षांतरमाह । यति । निखिला सर्ववर्णास्तत्र गृहंकुर्युः।तत्रकुत्र यत्रभुविहाअंतःकरणस्थिरस्यात् । अयमर्थः। यस्याभूमौअन्तःकरण- प्राशस्त्यस्यात्तत्रैवगृहकर्तव्यमित्यर्थातथाचवास्तुशास्खे "मनसश्चक्षुपोयं नतोपोजा- यतेभुवि । तस्यांकार्यगृहं सर्वैरितिगर्गादिसंमतम्।।" इति । अथशल्यज्ञानं वृत्ता?नाह। सद्मप्रश्नति ।सझप्रश्नकृतःअत्र गृहकर्तव्यमित्यादिगृहप्रश्नकर्तुर्मुखाच्चेद्यदिप्रथमतःवर्गा- दिवर्णोद्गम स्यात् । वर्गाणांप्रथमाक्षरोदयःस्यात् । अकचटतपयशानामन्यतमाक्षरो- द्गमः स्यात्तदाशल्यंतदिग्गतंतस्यवर्णस्यदिग्गतंसुधीरादिशेत् । शल्यमत्रास्तीतिकथये. दित्यर्थः । एतदुक्तंभवति । गृहसमिताभूमिंदक्षिणोत्तररेखाभिः समतयानवधाकृत्वाव- गाद्यक्षः अकचटतपयशैरष्टभि क्रमेणाष्टासुपूर्वादिदिक्षुशल्यमादिशेत् । अकारेप्रश्नाद्य- क्षरेसतिपूर्वस्यादिशिशल्यमादिशेत् ककारे आग्नेय्यां चकारेदक्षिणस्याम् इत्याद्यष्टसु दिशु अष्टभिरक्षरैरादिशेदित्यर्थः। तुपुनःहपपैस्त्रिभिरक्षरैमध्यतोमध्यकोष्ठेशल्यमादि- शेत् हपयानांत्रयाणामक्षराणामन्यतमेप्रश्नाद्यक्षरेसतिमध्येशल्यमादिशेदित्यर्थः । त- थाचोक्तंज्योतिर्निवंधे "स्मृत्वेष्टदेवतांचर्भवचनस्याद्यमक्षरम् । गृहीत्वातुततःशल्याश- ल्यसम्यग्विचार्यते ॥ अकचटतपयशा हपयांवर्णाःपूर्वादिमध्यांताः । शल्यकराइहना- न्येशल्यगृहेनिवसतांनाशः ॥” इति । एतदेवस्पष्टंतत्रैवोक्तम् । "पृच्छयायदिअम्मा- च्यांनरशल्यंतदाभवेत् । सादहस्तप्रमाणेनतच्चमानुषमृत्युकृत् ॥ आग्नेय्यांदिशिक: प्रश्नेखरशल्यंकरद्वये । राजदंडोभवेत्तत्रभयनैवनिवर्तते।याम्यायांदिशिचः प्रश्नेकुर्यादा- कटिसंस्थितम् । नरशल्यंगृहेशस्य मरणचिररोगतः ॥ नैर्ऋत्यांदिशिटः प्रश्नेसाईह- स्तादधःस्थले । शुनोस्थिजायतेतत्रबालानांजनयेन्मृतिम् ।। तः प्रश्नपश्चिमायांनुशि- शोः शल्यंप्रजायते । सार्द्धहस्तेगृहस्वामी न तिष्ठतिसदागृहे ॥ वायव्यांदिशिप प्रश्नेतु- षांगाराश्चतुष्करे। कुर्वतिमित्रनाशंचदुःस्वप्नदर्शनंतदा ॥ उदीच्यांदिशियःप्रश्नेविप्रश- (८६) मुहूर्तमार्तण्डा-- ल्यंकटेरधः। तच्छीघ्रंनिर्धनत्वायकुबेरसदृशस्यहि ॥ ऐशान्यांदिशिशः प्रश्नेगोशल्यं सार्द्धहस्ततः । तद्गाधनस्यनाशायजायतेगृहमेधिनः।हपयामध्यमेकोष्ठेवक्षोगात्रभवेदधः। नृकपालमथोभस्मलोहतत्कुलनाशकृत्" इति ॥ ३ ॥ भा०--और उत्तरप्रवाहकी पृथ्वीपर ब्राह्मणका मकान श्रेष्ठ होता है-क्षा पूर्वप्रवाहकी वै० दक्षिणप्रवाहकी-शू० पश्चिमप्रवाहकी-और ब्राह्मण सर्वप्रवाहमें करै ॥ अथ ब्राह्मणादि सर्ववर्ण जिस पृथ्वीको हृदय चाहे वहां करै । अब शल्यज्ञानका वर्णन करतेहैं। ई . आ० उ.य. हपय च.द० भा०-गृहकर्ता के प्रश्नके आद्याक्षरमें--अकचटतपयश--यह अक्षर होंयतो वर्णो की दिशामें शल्य कहना । वर्णदिशाका ज्ञान यंत्रको देख- नेसे होगा और प्रश्नके आद्याक्षर ह प य होयतो मध्यमें शल्य होती है ॥ ३॥ वा. प. नै श्वभ्रंहस्तमितंखनेदिहजलंपूर्णनिशास्येन्यसेत्प्रातर्दृष्टजलंस्थलंस- दजलंमध्यंत्वसत्स्फाटितम् ॥ ज्ञात्वैवंनिखनेद्गृहाधिकभुवंनत्वा जलांतस्तरोयावद्वापुरुषस्ततःकपिशिरस्तुल्याश्मभिःपूरयेत्॥४॥ एवंशल्यमभिधायेदानींस्थलस्यशुभाशुभज्ञानस्योपायमाह । श्वचमिति ।श्वभ्रंगर्तह- स्तमितखनेत् ।इहास्मिन्श्वभ्रेनिशास्यरात्रिमुख सूर्यास्तेजलंपूर्णन्यसेत् तच्चेद्यदिभातः सजलंस्थात्तदातत्स्थलंसच्छुभंस्थात् वृद्धिकरंस्यात् । यदिअजलंगतजलंस्थात् तदा मध्यमम् । यदास्फाटितंस्फुटितंस्थात्तदाअसत् नानाविधहानिकरस्यादित्यर्थः । तथा चनारदः “तथानिशादौतत्कृत्वापानीयेनप्रपूरयेत् ।प्रातर्दृष्टजलेवृद्धिः समपंकेव्रणेक्षयः" इति । एवंशुभाशुभस्थललक्षणमभिधायेदानीभूमिशोधनमाह । ज्ञात्वेति । एवमुक्तमा कारः स्थानज्ञात्वागृहाधिकभुवनत्वाजलांतंयथाभवतितथाखनेत् गृहाधिकागृहाधिका साचासौभूश्चतथातां कल्पितगृहातकिंचिदधिकांभूमिजलपर्यंतखनेदित्यर्थः । अधिकरख- ननंशुद्धभूभागेभित्तिरचनार्थम् । वाइत्यथवा स्तरोयावत्तावत्खनेत् पृथ्वीगर्भेमृझेदानां स्तरासंतितत्रान्यस्तरपर्यंतखनेदित्यर्थः । अथवा यावत्पुरुषस्तलितवापुरुषमाखनेत् इदंशक्त्यपेक्षयाज्ञातव्यम् । पुरुषप्रमाणपंचारत्नयः । तथाचशुल्वम् "पंचारनिदेशवि. तस्तिविंशतिशतांगुलःपुरुषः" इति । पंचारत्न्यादयः पुरुषपर्यायाः। किंकृत्वा नत्वा नमस्कृत्यखनेदित्यर्थः। ततस्तदनंतरं तत्खातंकपिशिरस्तुल्याश्मभिः वानरशिरप्रमाणैः प्रावभिः पूरयेत्पूर्णकुर्यात् । तथाचमांडव्यः "जलांतंप्रस्तरांतवापुरुषांतमथापिवा। क्षेत्रसंशोध्यचोद्धृत्यशल्यंसदनमारभेत् ॥” इति । तथाचमत्स्यपुराणे "कपिशीर्षप्रमाणे । 10 (८७) संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । श्वग्राभिःपूरयेदृढम् । खातंतत्रसमंकृत्वाततः प्राचीप्रसाधयेत्” इति । खन्यमाने क्षेत्रेयदाप्यतेतस्यफलंकारिकायामुक्तम् ॥ “खन्यमानेयदाक्षेत्रेपाषाणः प्राप्यतेतदा। धनायुविचरतास्यस्यादिष्टकासुधनागमः ॥ कपालांगारकेशादीव्याधिनापीडितोभवे- त्" इति ॥ ४॥ अब स्थलका शुभाशुम ज्ञान कहतेहैं । भा०-जिस भूमिमें मकान करै तहां एक हाथका चतुरस्रगर्त करकै सूर्यके अर्द्धास्तसमयमें जलसे पूर्ण करणा। यदि जल प्रभातंतक रहै तो शुभ होय-और न रहै तोःमध्यम होय-फाट जाय तो अशुभ होय-ऐसे भूमिकी परीक्षा करकै मकानसे अधिक खोदै वा जल दीखे तहां तक खोदे वा मट्टीके दूसरे थर तक खोदै वा एकपुरुषके बराबर खोदै और उसमें बंदरके मस्तक जैसे पत्थरसे भरै ॥४॥ प्राक्साध्योजयिनीस्थलायमदिशित्वाष्ट्रानिलाभ्यंतरात्सौम्येसो- ग्न्युदयादुदग्ध्रुवमुखादिङ्मूढकेस्यान्मृतिः ॥ गेहंमाधवपौषफा- ल्गुननभोमार्गेषुमृद्वानिले पाश्यज्यवसुध्रुवैःस्थिरतनौकुर्या- त्सुकेंद्राष्टमे ॥५॥ एवंस्थलशुद्धिमभिधायाधुनादिक्साधनमाह । उज्जयिनीस्थलात् यमादिशिदक्षि- णस्यांदिशित्वाष्ट्रानिलाभ्यंतरात् प्राक्साध्या, नरैरित्यध्याहारः । त्वाष्ट्रचित्रा अनिलं स्वाती अनयोरंतरंमध्यंतस्मात्माचीसाध्येत्यर्थः । तदेतदुक्तंभवति । संभवेसतिरात्रौमा- ङ्मुखंउपविश्ययुगमात्रोदितांचित्रांनलिकयाविलोकयन्नलिकामाल्लंबभूमिपर्यंतमुक्का भूमौचिकृत्वा तथैवाचलस्तेनैवनेत्रेणस्वातीमवलोकयंस्तथैवनलिकामात्सकाशालंब भूमिपर्यंत मुक्कालंवपातंचिकृत्वानेत्राल्लंबं मुक्कातथैवचिह्रकुर्यात् वंचिहृदयचित्रा- स्वातीचिह्नयोरज्जुंतन्मितांधृत्वारज्जुप्रांतौएकीकृत्यमध्येचिकुर्यात् । पुनस्तत्रतथैव प्रसार्यमध्यचिद्रेशंकुंनिधायतस्मातूपश्चिमचिह्नपर्यंतरज्जुप्रसारयेत् तत्माचीसूत्रम् । एवमुज्जयिन्यादक्षिणतःप्राचीसाधनमुक्त्वाऽथानंतरमुत्तरतः प्राचीसाधनमाह । सौम्ये इति । अतःउज्जयिन्याः सौम्येउत्तरभागे अग्न्युदयात्कृत्तिकोदयात् प्राचीसाध्या । एतदुक्तंभवति । पूर्ववन्नलिकयायुगमात्रोदितांकृत्तिकामालोक्यनलिकामूलाग्राभ्यांलं. बौमुक्त्वाभूमौचिह्नद्रयंकृत्वातयोरुपरिप्राचीसूत्रम् । अथोत्तरसाधनमाह । उदगिति । ध्रुवमुखाउदगउत्तरादिक्साध्या इदंसर्वेषांसाधारणम् । अथदिङ्मूढत्वेदोषमाह । दिङ्मूढकेस्यान्मृतिरितिस्पष्टम् । तथाचोक्तं देवयजनदीपिकायाम् "चित्रास्वात्यंतरे श्रोणादक्षिणापथवासिनाम् । प्राचीतुकृत्तिकाज्ञेया उत्तरापथवासिनाम् ॥” इति । श्रोणातूउज्जयिन्याः । तथाचशुल्वं “कृत्तिकाश्रवणं पुष्यंचित्रास्वात्योर्यदंतरम् ।

। (८८) मुहूर्तमार्तण्डः। एतत्याच्यादिशोरूपंयुगमात्रोदितेपुरः ॥” इति । युगप्रमाणंषडशीत्यंगुलानि । तथा- चशुल्बसूत्रम् "अंगुलैरथसंमिताया प्रमाणम्॥तत्राष्टाशीतिशतमीषाः चतुःशतमक्षापक्षः पडशीतियुगम् चत्वारोष्टकाःशस्याः” इति । तथांच स्फुटकरणे "ध्रुवलंबकरेखायारे- खांतःसौम्ययाम्यहरितौस्तः । तन्मत्स्यपुच्छमुखतः पश्चिमपूर्वाभिधेविद्याद् ॥” इति । वृद्धनारदः "प्रासादेसदनेलिंगेद्वारकुंडेविशेषतः । दिङ्मूढेकुलनाशःस्यात्तस्मात्संसाध- येदिशम् ॥” इति । अथकेषुमासेषुगृहकर्तव्यमित्याह । गेहमिति । माधवादिषुमा- सेषुमृदादिभिर्नक्षत्रैर्गेहगृहंकुर्यात माधवोवैशाख पौषफाल्गुनौप्रसिद्धौ नभा श्रावणः मार्गोमार्गशीर्षस्तेष्वित्यर्थः। मृदूनिचित्रानुराधारेवतीमृगाः आनिलं स्वाती पाशीव- रुणस्तद्भशततारा अर्कोहस्तः इज्यापुण्यः वसुधनिष्ठा ध्रुवाणिरोहिणीउतरावयंचतैः स्थिरतनौस्थिरलग्ने । किंलक्षणे सुकेंद्राष्टभेशोभनानिपापग्रहरहितानिकेंद्राष्टमानियस्य तत्तथातस्मिन् । स्थिरतनावितिवापाठः । शेषपूर्ववत् ॥ ५॥ अब दिशाका साधन कहतेहैं। भा०-यदि उज्जैनसे स्वदेश दक्षिणमें होयता चित्रा स्वातीके मध्यसे पूर्वदिशाका साधन करणा-और उज्जैनसे पश्चिममें होयतो कृत्तिकासे और ध्रुवसे उत्तरदिशाका साधन करणा और दिङ्मूढ होनेसे मृत्यु होय-और वैशाख-पौष-फाल्गुन-श्रावण-मार्गशीर्ष यह मास गृह बनानेमें लेना ॥ और मृदु-स्वा० शत० हस्त-पुष्य-धनिष्टा-ध्रुव यह नक्षत्र लेना ॥ और स्थिरलग्न लेना-और १ । ४ । ७ । १०८ इन्हों स्थानों में पापग्रह नहीं होयतो शुभ होय॥५॥ नोपृष्ठाग्रविधौनरिक्तकतिथौनारिवारांशयोरुक्तद्वेष्वपिकुंभमी- नगविधीस्तंभोच्छ्रितिनाचरेत्।।तुर्यात्पंचदशात्रिहक्परिमिताद्वे- दाधिपंचक्रमानिंद्यान्यर्कयुतादिगेहकरणेभानिप्रवेशेपिच ॥६॥ अर्थाक्तेष्वपिनक्षत्रेषुविशेषमाह । नोपृष्ठानइति । पृष्ठाग्रविधौसतिनोविरचयेत् । एतदुक्तंभवति । कृत्तिकादीनिसप्तनक्षत्राणिपूर्वस्यांमघादिसप्तदक्षिणेइत्यादिसप्तशला- काचक्रस्थितनक्षत्राणांमध्येमृदानिलादीष्टचंद्रनक्षत्रयस्मिन्दिग्भागेभवतितदिङ्मुखेगृ- हेसंमुखश्चंद्रोज्ञेयः तत्पृष्ठस्थेपृष्ठतोज्ञेयः एवमग्रगेपृष्ठगेवाचंद्रेसतिगृहनकर्तव्यमित्यर्थः । तथाचभृगुः "चक्रेसप्तशलाकाव्यकृत्तिकादीनिविन्यसेत् ॥ अशचंद्रस्यवास्तोश्चपुरः पृष्ठेचनो शुभम्" इति तथा ब्रह्मशंभुः"धनलाभ प्रवासःस्याहायुश्चौरभयंक्रमात्।दक्षाप्रवा- मपृष्ठस्थेगृहकर्तुनिशाकरे ॥" इति। नरिक्तकतिथौस्पष्टम् । नारिवारांशयोः अर्कभी- मयोरिनवांशयो नकुर्यात्।उक्तद्वेष्वपिकुंभमीनगविधौसतिस्तंभोच्छ्रितिनाचरेत् ।अर्था- दन्यत्सर्वम् आचरेत्।तथाचमांडव्यः"पंचकेषुचविष्ण्येषुनकुर्यात्स्तंभमुच्छ्यमाक्षेत्रसूत्र- शिलान्यासंप्राकारादिसमाचरेत्॥"इति।अथवृषभवास्तुमाहातुर्यादिति।अर्कयुतादिसूर्य संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (८९) नक्षत्रादितुर्यात्चतुर्थात् पंचदशात् बिपरिमितात् त्रयोविंशात्सकाशात् क्रमेण- वेदान्धिपंचभानिनक्षत्राणिगृहस्यकरणेरचनायांप्रवेशेपिनिंद्यानिस्युः। तथाचव्यवहार- सारे "त्रिवेदाब्धित्रिवेदाब्धिद्वित्रिभेष्वर्कतः शशी ॥ कुर्याल्लक्ष्मीसमुद्रासंस्थैर्यलक्ष्मींद- रिद्रताम् ।। धनंव्याधिक्रमान्मृत्युप्रवेशारंभयोवृषे" इति ॥ ६ ॥ भा०-प्रथम तो कृत्तिकादिक सात सात नक्षत्रोंको पूर्वादिदिशाओंमें देके सप्तश- लाका चक्रको बनाना-फेर तहां जिस दिशामें इष्ट नक्षत्र होय उस दिशाके घरमें संमुख चंद्र होय ॥ ऐसे पृष्ठमें और आगे चंद्रमा होयतो अशुभ होय-और ४ । ९ । १४ ये ति. थियों और सूर्य भौमवार और सूर्य भौमका नवांश अशुभ होय-और उक्त नक्षत्रोंमें भी ११ कुंभ १२ मीनका चंद्रमा होयतो स्तंभको नहीं लगाना--और सूर्यके नक्षत्रसे चौथे नक्षत्रतक-और पन्द्रहवेसे चारतक-और तेवीसवेसे पांचतक घर नहीं बनाना और प्रवेश भी नहीं करना ॥ ६॥ शेतेभाद्रपदात्रिषुत्रिषुसुरःप्रागादिशीर्षोत्रहिप्रोक्तंसद्मसुखंतुगो- ल्यजघटेष्वयमोदङ्मुखम्।।हृद्रोगणकुलीरलेयगरवौपूर्वापरा- स्यगृहं नान्यस्थेभुजकोविघातइभहच्छेषंस्युरायाःक्रमात् ॥७॥ अथचतुर्धाद्वारनिर्णयमाह । शेतेइति । भाद्रपदात्रिषुत्रिषुमासेषु सुरोवास्तुपुरुषः प्रागादिशीर्षः शैतेइति । एतदुक्तं भवति भाद्रपदादिमासत्रयेपूर्वशीर्षः मार्गशीर्षादिमा. सत्रयेदक्षिणशीर्षः फाल्गुनादिमासत्रयेपश्चिमशीर्षः ज्येष्ठादिमासत्रयेउत्तरशीर्षावास्तु पुरुषः शेतेइति । अत्रयस्यांशीर्षतस्यांदिशायांसझमुखंगृहमुखंदक्षिणाभिमुखंग्रोक्तम् । अथसंक्रांतिपरत्वेनमुखनिर्णयमाह । गोल्यजेति । गोल्यजधटेष्वसतियमोदङ्मुखंग. हंकार्यम् गौषः अलिर्वृश्चिकः अजोमेषः धटस्तुला एषुराशिषुअर्कैसूर्येसतियमोदङ्मुख- मुत्तराभिमुखं वागृहकार्यमित्यर्थः । हृद्रोगैणकुलीरलेयगरवौसतिपूर्वापरास्यं पूर्वा- भिभुखंपश्चिमाभिमुखंवागृहकार्यमित्यर्थः । हृद्रोग: कुंभः एणोमकरः कुलीरः कर्कट: लेयः सिंहः एतान्गच्छतिसतथासचासौरविश्चतस्मिन्सतिपूर्वापरास्यं पूर्व- पश्चिममुखंबागृहकार्यम् । अन्यस्येअन्यराशिस्थेरवौसतिगृहनकार्यम् । अथायपर- स्वेनगृहमुखनिर्णयविवक्षुस्तावदायसाधनमाह । भुजेति । भुजकोटिघातइभहच्छेष- मायाः स्युः । भुजोगृहदैयविस्तारयोरन्यतमस्यनाम तदन्याकोटिः । तथाच लीलावत्याम् “ इष्टोबाहुर्यस्यां तत्स्पर्खिन्यांदिशीतरोबाहुः ॥ त्र्यस्त्रेचतुरस्नेवा साकोटि: कीर्तितातज्ज्ञैः" इति । तयोर्घातोगुणनम् इभहच्छेषपूर्वादियथास्या- तथाध्वजादयः आयाः क्रमास्युः ॥७॥ अब चार प्रकारसे द्वारनिर्णय करतेहैं। भा०-भाद्रपद-आश्विन-कार्तिक मासमें पूर्वशीर्ष वास्तु होता है और मार्गशीर्ष-पौष-- । ।

मुहूर्तमाण्ड:-
माघमें दक्षिणशिर वास्तु होता है और फाल्गुन चैत्र वैशाखमें पश्चिमशिर वास्तु होता
है । और ज्येष्ठ आषाढ श्रावणमें उत्तर शिर होता हैः ॥ सो जिस दिशामें वास्तुका शिर
होय उस दिशामें घरका मुख करणा-और २।८।१। ७ इन्होंके. सूर्यमें दक्षिण मुख वा
उत्तर मुखका घर करणा-और ११ । १० । ४ । ५ इन्होंके सूर्यमें पश्चिम मुख वा पूर्वमुख
घर बनाना ॥ और गृहके भुजकोटिको गुणकै आठका भागदेणेसे शेष रहै सो ध्वजादि-
आय पूर्वादिक होय ॥ ७॥
पूर्वादिध्वजधूमसिंहशुनकोक्षाणःखरेभोष्ट्रकाधार्याःस्वस्वपदेध्वजो
खिलमुखः प्राग्याम्यवनोगजः॥प्रागास्योवृषभोविवारुणमुखःसिं-
हःप्रशस्ताइमेधूमोग्ने शुनकोंत्यजस्यखगपस्योष्ट्रोदृपत्न्या-खरः८
पूर्वादिषुध्वजादयोबलिष्ठाइतिभावः । एतेध्वजादयः स्वस्वपदेस्वस्वस्थाने ध्वजः
पूर्व धूमआग्नेय्यामित्यादिधार्याः । अयमर्थः । मुख्यगृहापेक्षयादिक्षुवक्ष्यमाणगृहे-
षुधार्याइत्यर्थः । अथवास्वसदृशवस्तुषुधार्याः । अथवास्वसदृशसत्त्वगृहेषुधार्याः
अथवाक्रूरकर्मसाधनवस्तुषुपराक्रमिणोधार्याः अथवास्वसदृशवस्तुसत्त्वोपजीविनांगृहे-
धार्याः अथवास्वानुरूपवस्तुसाध्यहितवस्तुगृहेषुयथायोग्यंधार्याइत्यर्थः । एतत्स्प-
टमुक्तंवास्तुप्रदीपे “ खेटवर्वटकोटेषुनृपः सिंहोगजःशुभः ॥ वापीकूपतडागादौ
गजोदेयोविचक्षणैः ॥ आसनेयोजयेत्सिहंशयनेचैवकुंजरम् वृषभोजन-
पात्रेचदद्याच्छालादिषु ध्वजम् । महानसेऽग्निशालायांगृहेचान्युपजीविनम् ॥
धूमंदद्यात्तथाश्वानंयवनांत्यजयोहे ॥ खरोवेश्यागृहेयोज्योध्वांक्षः पक्षिपतेाहे ॥
वृषसिंहंगजंदद्यात्मासादेपुरमंदिरे ॥ तथाचशिल्पशास्त्रे “वस्त्रजेधर्मशालायांकुंभे
स्तंभेवजेध्वजः ॥ गोगजौभूगृहेचैवसाधारणगृहेशुभौ ॥ यंत्रेशस्त्रे रथेसिंहोभांडागारे
शुभोगजः ॥ धान्यांबुस्थानेगोश्वेभाः शालायांवृषभः शुभः ॥ नाट्यभागोराहवेद्यां
गजसिंहवृषाः शुभाः" इत्यादि। एवमायसाधनमुक्त्वेदानीतेषांमुखान्याह । ध्वजोऽखिल-
मुखः सर्वदिग्द्वारः प्राग्याम्यवक्रोगजः सुगमम् प्रागास्योवृषभः आस्यंमुखं प्राङ्मुखो
वृषभः स्पष्टम् विवारुणमुखः सिंहः वरुणस्यायंवारुणोदिग्विभागः पश्चिमदिविगतः
वारुणोयेभ्यस्तत्रमुखंयस्यसतथा पश्चिमदिर्शविनासर्व दिग्दारइत्यर्थः । योयोयदिङ्म-
खायस्तत्संभूतगृहस्थतत्तद्दिशिमुखंकर्तव्यमित्यर्थः । एवमायपरत्वेनगृहमुखमुक्त्वा
प्रसंगनआयानांशुभत्वमाह । प्रशस्ताइमेइति । इमेचत्वारआयाः प्रशस्ताः सर्वेषांशुभाः
अर्थादन्येचत्वारः समाआयाअप्रशस्ताः । तथाचगर्ग:"कार्तिः शोकोजयोवैरंधननिर्ध-
नतासुखम् ॥ रोगश्चेतिगृहारंभेध्वजादीनांफलंक्रमात्" इति ॥ अथदुष्टेपिसमये
विशेषमाह । धूमोग्नेरिति । अग्नेहेधूमोधूमायः प्रशस्तः अंत्यजत्यशुनका प्रशस्तः
खगपस्यपक्षिपालकस्यउष्ट्र: प्रशस्तः अट्टपत्न्यावेश्यायाः गृहेस्वरः खरायः प्रशस्तः॥८॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (९१) भा-ध्वज-धूम-सिंह-शुनक-वृष-खर-गज-ध्वांक्ष ये ध्वजादिक अपनी अपनी दिशामें बलवान् होय-ध्वज सर्व दिशाओंमें बलवान् होय-पूर्वमुख वृषभ-सिंह पश्चिम विना यह चारा आय शुभ होंय-और अग्न्यागारमें धूमाय शुभ होय-और अंत्यजके शुनक शुभ है- और पक्षिपालकके उष्ट्र शुभ है-और वेश्याके घरमें खराय शुभ है ॥ ८ ॥ प्राहुःप्रामुखमंत्यवृश्चिककुलीराणांप्रचेतोमुखंजूकोपांत्यगवांयमा- स्यमबलायुग्मैणकानांहितम्॥सौम्यास्यंगृहमाद्यसिंहधनुषामत्रे- ष्टकाष्ठाननंकृत्वाप्तान्यककुब्गवाक्षवदनंतत्कार्यमास्यंनसत्॥९॥ एवमायपरत्वेनगृहमुखमुक्त्ताधुनाराशिपरत्वेनाह । अंत्यवृश्चिककुलीराणांप्राङ्मुर्ख गृहंहितंपाहुः । अंत्योमीनः वृश्चिकः प्रसिद्धः कुलीरः कर्कः एषामित्यर्थः । जूको- पांत्यगवांप्रचेतोमुखपश्चिमाभिमुखम् जूकः तुला उपांत्या कुंभः गौवृषः एषामित्यर्थः। अबलायुग्मेणकानांयमास्यंदक्षिणामुखम् अबलाकन्या युग्मंमिथुनमेणामकरः एषामि- त्यर्थः।आद्यसिंहधनुषांसौम्यास्यम् आद्योमेषः सिंहधनुषीप्रसिद्ध एषांसौम्यास्यमुत्तरा- मुखंगृहंहितं प्राहुराचार्याः। एवं चतुर्धागृहमुखमभिवायेदानीतन्निर्णयमाहाअत्रेष्टकाष्ठान- नमितिगृहमुखपक्षेषुशोभावकाशानुरूपमिष्टकाष्ठाननमिष्टदिङ्मुखंकृत्वातगृहमाप्तान्यक- कुब्गवाक्षवदनंकार्यम् । आप्ताश्चताअन्यककुभश्चतासुगवाक्षएवषदनानियस्यतत्तथा उ- वरितपक्षत्रयप्राप्तदिक्षगवाक्षाः कार्याइत्यर्थः। तथाचवास्तुशास्त्रे "दारंचतुर्विधप्रोक्तवा- स्तुसंक्रांतिभावजम् । कृत्वाचान्यतमंमुख्यंगवाक्षाद्यैः पराणिच" इति । आस्यमिति । आस्यंगृहस्थमुखकोणस्तंभादिभिर्विद्धनसत्स्यात् ॥ ९॥ भा०- १२॥ ८॥ ४ इन्हों राशियोंके पूर्वमुख गृह शुभ होय-और ७ । ११ । २ इन्हों राशियों के पश्चिममुख गृह होय-६ । ३ । १० । इन्हों राशियोंके दक्षिणमुख गृह होय--और १ । ५। ९ इन्हों राशियोंके उत्तर मुखका घर शुभ होय--एक दिशामें गृहका द्वार करके शेष ३ तीन दिशाओंमें झिरीका कराणा -और घरके द्वारमें धारी नहीं देणी ॥ ९॥ कोणाध्वभ्रमकूपकर्दमतरुद्वाःस्तंभदेवेक्षितंसमोच्च्यद्विगुणाधि- कांतरभवेवेधेनदोषःकिल ॥अष्टनेगृहसूफलेभविहतेशेषगृहसंभ- वेहक्षेसर्पहतेव्ययोगृहमसत्स्वल्पायभूरिव्ययम् ॥ १० ॥ एवंगृहमुखनिर्णयमुक्त्वाधुनाकोणादिविद्धमुखस्यदोषतदपवादंचाह । कोणावेति । कोणोभित्तिकोणः अध्वामार्गः भ्रमोभ्रंमयंत्रं घरट्टकुलालचक्रादि कूपः प्रसिद्धः कर्दमः स्नानादिजनितोनिरंतरस्थायी तरुर्वृक्षः द्वाः दारांतरं स्तंभ प्रसिद्धः देवः स्थापरः एभिर्विद्धेमुर्खनसत्स्यादित्यर्थः । अथास्यापवादमाह । साच्च्योत । सौच्च्यद्विगुणाधिकांतरभवेवेधेनदोषः सझनोगृहस्थाच्च्यतस्यापेक्षयादिगुणाधिका- ।

(९२)
मुहूर्तमार्तण्ड:-
तरभवेद्विगुणाधिकांतरेजातेवेधेकोणादिवेधेनदोपः अर्थान्न्यूनेदोषः किलेत्यागमेनिश्च-
येवा । तथाचागमांतरेउक्तम्"मार्गतरुकोणकूपभ्रमविद्धमशुभदंद्वारम् । सोच्छ्रायाहि-
गुणांत्यत्काभूमिनदोषाय" इति । कात्यायनगृह्यकारिकायामप्युक्तम् “विद्धंकूपतरु-
स्तंभपथपंकैः सदैवतैः ॥ तद्दारमशुभंप्रोक्तमत्युच्चंनीचमेवच" इति । अथग्रहनक्षत्रान-
यनंव्ययानयनंचाह । अष्टनइति । गृहभूफलेगृहक्षेत्रफलेअष्टप्लेअष्टगुणितेभविहृतेसप्तविं-
शतिहतेसतिशेषंगृहसंग्रहनक्षत्रभवेत् । ऋक्षेसर्पहतेअष्टहतेसतिशेषव्ययोभवेत् । एवमा-
यव्ययावभिधायाधुनातत्फलंविशेषणद्वाराह । गृहमसदिति।स्वल्पायभूरिव्ययंगृहम् असत्
अशुभंस्यात् । स्वल्पायश्चभूरिव्ययश्चतौ अर्थाब्रह्मायाल्पव्ययंशुभम् ॥ १० ॥
भा०-और भीतके कोणसे-मार्गसे-घरट कुलाल चक्रादिकसे-कूएसे-कर्दमसे-वृक्षसे-
द्वारांतरसे--स्तंभसे-देवसे-विद्ध घर नहीं करणा-यदि कोणादिकोंका वेध गृहसे द्विगुण
होयतो दोष नहीं होय-गृहके क्षेत्रफलको आठ ८ गुणा करके २७ सतावीसका भाग देणेसे
शेष गृहनक्षत्र होय- और गह नक्षत्रको आठ ८ का भाग देणेसे शेष व्यय होय--और आय कम
होय और व्यय बहुत होय तो वह घर अशुभ होय ॥ १० ॥
मेषेश्चित्रितयंहरौत्रिपितृभंमूलत्रयंधन्विनिदे॒वेभेपरतोगृहेशघटि-
तंप्राग्वत्तुनाड्यन्यथा। एकादिद्विगुणोत्तरागृहमुखादिश्वंककाः
स्युःक्रमाच्छालाशांकयुतिःकुयुग्ध्रुवमुखान्योकांसिसंतिस्फुटम्११
नक्षत्रज्ञातेराशिनिर्णयमाह । अश्वित्रितयंमेषेज्ञेयम् त्रिपितृभंमघात्रयंहरौसिंहेज्ञेयम्
मूलत्रयधनुपिज्ञेयम् अन्येषुराशिषुदेवभेझये । तथाचगर्गः "अश्विन्यादित्रयमेपेसिंहे
मोक्तंमघात्रयम् । मूलादित्रितयंचापेशेषभेषुद्रयंद्वयम्" इति । अथगृहतत्स्वामिनोर्घटि-
तमाह । गृहेशेति । गृहप्रसिद्धम् ईशः स्वामी तयोटितंप्राग्वविवाहवत्योज्यम् । तत्र
विशेषमाह । नाड्यन्यथेति । नाडीएकनाडीअन्यथायोज्या विवाहवतनयोज्येत्यर्थः
अत्रएकनाड्येवप्रशस्तेतिभावः । तथाचवृद्धगर्गः। “प्रभुः पण्यांगनामित्रंदेशंग्रामंपु-
रंगृहम् । एकनाडीस्थितंभाव्यंविरुद्धंवेधवर्जितम्" इति । तथाचज्योतिःसागरे
"सेव्यसेवकयोश्चैवगृहतत्स्वामिनोरपि । परस्परभित्रयोश्चएकनाडीप्रशस्यते” इति ॥
अथांशसाधनार्थगृहाणितन्नामाक्षरसंख्यांचाह । एकादीति । गृहमुखातूसकाशात् क्र.
मात्प्रदक्षिणक्रमात दिक्षुचतसृषदिक्षुएकादिद्विगुणोत्तराअंकाः स्युः । एतदुक्तंभवति
द्वारदिशिएकः तस्माद्वितीयदिशिद्वौ तृतीयदिशिचत्वारः चतुर्थदिशिअष्टौ एवंभवंती-
त्यर्थः । शालाशांकयुतिः शालदिगंकयोर्योगः कार्यः कुयुक् एकयुक्तासती ध्रुवमुखा-
निध्रुवादिकानिशास्त्रोदितानिगृहाणिस्फुटंसंभवंति । तानियथा ध्रुवंधन्यंजयनं-
दंखरंकान्तमनोरमम् ॥ सुमुखंदुर्मुखंक्रूरंसुपक्षंधनदंक्षयम्॥ आक्रंदविपुलंचैवविजयंचेति-
षोडशम्" इति ॥ ११॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः।
।
अब राशिका निर्णय करतेहैं।
भा० अ० भ० कृ० मेषराशिके नक्षत्र हैं । म०पू० उ० सिंहके हैं ॥ मू० पू० उ०
धनके हैं। अन्य राशियोंके दोय दोय नक्षत्र होतेहैं । और गृहके तथा गृह स्वामीके विवाहवत्
गणादिक देखणा चाहिये। और गृह तथा गृहस्वामीकी एक १ नाडी होय तो शुभ होय ।।
अब अंश साधनके लिये गृहको तथा गृहके नामाक्षरोंको कहते हैं-घरके द्वार दिशामें एक १
देणा दुजी दिशामें २ दोय और तीजी, ४ चोथीमें ८ पीछे शालाक और दिशाके अंकका
योग करके एक युक्त करणा-तब ध्रुवादि गृह होवेहै ॥ ११ ॥
आषष्ठादशमंत्रयोदशमिमेव्याःपरेध्यक्षरा षष्टांत्यंचतुरक्षरंखलु
गृहस्युःषोडशैवंगृहाः ॥ गेहक्ष्माफलयुग्व्ययोगृहभर्नामाक्षरैः
संयुतस्तष्टोवह्निभिरंशकानशुभदंपस्त्यंद्वितीयांशकम् ॥ १२ ॥
नामाक्षरसंख्यामाह । आषष्ठादिति । षष्ठमर्यादीत्येत्याषष्ठं तस्मात्प्रथमद्विती-
यतृतीयचतुर्थपंचमषष्ठानिदशमंत्रयोदशमिमेअष्टगृहाः व्यर्णाः यक्षराः षष्ठांत्यंसप्तमं
गृहं चतुरक्षरंचत्वारिअक्षराणियस्मिस्तत्तथा अन्यगृहा: यक्षराः एवंषोडशगृहा स्युः।
"गृहापुंसिचभूम्न्येवनिकाय्यनिलयालयाः"इत्यमरः । अथांशकसाधनमाह । गेहक्ष्म-
ति । गेहक्ष्माफलयुग्व्ययःगृहक्षेत्रफलयुक्तः पूर्वानीतोव्ययः गृहभवैर्नामाक्षरैः संयुतः
वह्निभिस्त्रिभिस्तष्टः शेषितः सन् अंशकाः स्युः। इंद्रोयमोराजेतितन्नामानिग्रंथांतरेउ.
तानि तत्रद्वितीयांशकंपस्त्यंगृहनशुभदम् अर्थात् प्रथमवृतीयांशकंशुभदमित्यर्थः ।
"निशांतपस्त्यसदनंभवनागारमंदिरम्" इत्यमरः ॥ १२ ॥
अब नामाक्षर संख्याको कहतेहैं।
भा०-१।२।३।४।५।६। १० ॥१३ ये गृह दोय अक्षरके हैं | और सातमा
घर ४ चार अक्षरका है-और अन्य घर तीन अक्षरके होतेहैं । ऐसे १६ षोडश घर होते हैं ।
अब अंशके साधनको कहते हैं।
भा०-गृह क्षेत्रफल युक्त व्यय करके घरके अक्षरको युक्त करणा फेर ३ तीनका भाग
देणा शेष रहै सो अंश होय ॥ इंद्र यम राजा ये तीन ३ अंश होतेहैं । जिसमें यमका अंश
अशुभ है ॥ १२ ॥
यावद्भरिगुणंदिस्फुरतितत्तावद्विचार्यकरैश्चेत्तैनातनुयादिहां-
गुलमुखंक्षिप्त्वाविहायाथवा ॥ श्रीगोपीपतिमेगमालुगिमुखै-
रायासविच्छित्तयेस्वेष्टायर्शफलंनिबद्धमिहतज्ज्ञात्वास्थलसाध-
येत् ॥१३॥

। (९४) मुहूर्तमार्तण्ड:- अथगुणविचारणावधिमाह । यावत्पर्यंतकरैःहस्तै कृत्वाभूरिगुणंबहुगुणगृहहदिअंतः करणेस्फुरति तत्तावद्विचार्यम् । चेद्यदितैः केवलैःकर हस्तैःकृत्वाबहुगुणनस्फुरतितदा अंगुलमुखमंगुलादिकंकरेषुक्षित्वाथवाविहायतनुयात् कुर्यात् । अथोपायांतरसूचनामा- ह । श्रीगोपीपतीति । गोपीपतिॉपीराजः मेंग मेंगनाथदैवज्ञः मालुगिमालुगिदैवज्ञः एतन्मुखैज्योतिर्विद्भिःआयासविच्छित्तयेस्वेष्टायक्षफलंनिबंद्धम् । तदिहास्मिन्गृहाणां विषयज्ञात्वास्थलं स्वाभीष्टस्थलंसाधयेत् । तथाचगोपीराजः "विष्णुव्येकायगोभू १९ हतिभयुनिफलंगोपिराजोभ २७ शेषात्सायंवाहाष्टिदृग्ने२१६ष्टयुतमहि ८ हतादृक् २ प्रकृत्याख्य २१ विश्वे १३ । बाणः ५ सिद्धा २४ ष्टि १६ नागो ८ डु २७ विधृति १९ गिरिश ११ व्या ३ कृती २२ द्र १४ तु ६ तत्त्वा २५ त्यष्ट्यं १७ क ९ मा नखे २० ना १२ र्णव ४ विकृति२३ दिना१५द्रयुत्कृती२६धृत्य १८थाशाः १० " इति ॥ अस्थाय:गोपीराजः विष्णुविष्णुनामानंशिष्यंमत्याहेत्यन्वयः । किमाह । हेवि- ष्णोव्येकायगोभू १९ हतिभयुजिभ २७ शेषात् अहि ८ हतादृक् २ प्रकृत्यादयःफलं स्यात् । विगतःएकोयस्मात्सव्येकः सचासौआयश्चव्येकायः व्येकायश्चगोभूश्चअनयो- हतिर्गुणनं व्येकायगोभूहतिश्चभचव्येकायगोमूहतिभे तयोर्युक्योगातस्यां भशेषात् सप्त- विंशतिहच्छेषात् एकादिषुसप्तविंशतिपर्यंतेषु अहिहताअष्टहतादृक्प्रकृत्यादयः फलंक्षेत्र- फलंस्यादित्यर्थः । कथंभूतंफलं सायमायेनसहवर्तमानंसायमिष्टायसहितमित्यर्थः । एतत्स्वेष्टायनक्षत्रजंफलंभवति । न्यासः वाइत्यथवातत्सायंफलमिष्टाष्टिट १२१६ न्यायुतंसत्फलस्यात् । इष्टश्च अष्टिडक्चइष्टाष्टिक तयोहितिः तयायुतमित्यर्थः । इदमपि स्वेष्टायनक्षत्रजंफलंभवतीति । अत्रांकन्यासएवव्याख्यानम् । तथाचमेंगनाथदेव- ज्ञस्यसूत्रम् “इष्टभात्यष्टिघातेयआयस्तेनोनितेष्टकः ॥ त्रिहल्लब्धहतागाश्चि २७ युतेचे- टायभंभवेत् ” इति ॥ अस्यार्थः इष्टभात्यष्टिघातेइष्टभंचअत्यष्टिश्चतयो_तोगुणनंत- स्मिन्पृथक् स्थापितयआयस्तेनऊनितेष्टकायदिऊनोनभवति । तदाअष्टौप्रक्षिप्यस्फोट- नीयः उनितेष्टायात्रिहलब्धहतागाश्वियुते लब्धेनआहताश्चतेअगाश्विनश्चतैः पृथक्स्था- पितेइष्टभैरत्यष्टिघातेयुतेसतिइष्टाय क्षेत्रफलभवेत् । आयश्चभंचआयभेइष्टेआयभेयस्मि- स्तत्तथा अत्रयदित्रिभिनिःशेषोभागोनगच्छति तदातत्रतावत् अष्टौक्षेप्याः यावत्रिभि- र्भागो गच्छति । तथाचमालुगिदैवज्ञस्यसूत्रम् "व्येकेष्टक्षहताद्विबाणशशिनी १५२ त्यष्ट्यायुता १७स्तेपिचव्येकेष्टायहतैकनाग ८१ सहिताः षण्मू नाभि २१६ हताः॥ शेष क्षेत्रफलभवेदभिमतस्तेष्टायनक्षत्रजस्याइँयंतदभीष्टविस्तृतिहतंदैयोद्धृतिविस्तृतिः" इति स्पष्टार्थोयश्लोकः । इत्यादिविचारणयाइष्टक्षेत्रफलमवकाशानुरूपहृदिधृत्वास्थलं साधयेदित्यर्थः ॥ १३ ॥ भा०-जितने हाथका बहु गुण घर अपने हृदयमें स्फुरै उतनाही करणा ॥ और जी हाथोंसे गुण स्फुरण नहीं होय तो अंगुलादिकों को जोडना बा काढना ॥ ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अब दूसरा उपाय बतानेके लिये कहतेहैं। भा०-आर गोपीराज वा मेंगनाथ वा मालुगि इन ज्योतिषियों ने श्रम मिटाने के लिये जो स्बेष्टायर्मफल कहा है सो जानके इष्टभूमि साधन करणा ॥ १३ ॥ द्विघ्नायाममितंद्विपाशमजरत्सूत्रंविधायांकयेच्यायामांघ्रिमितेच- विस्तृतिदलेतौकर्षकोणाभिधौ।पाशौक्षेत्रविरामशंकुनिहितौक- स्वाद्यमाकर्षयेत्कोणशंकुरितीतरोविनिमयबज्ज्वंतयोश्वापरौ १४ अथस्थलसाधनायसूत्रमोटनलक्षणमाह । अजरत्सूत्रंनूतनसूत्रं हिनायाममितंद्रिपाशं चविधाय अंतात् एकस्मात्सूत्रांतात्अंकयेदित्यन्वयः द्विघ्नश्चासौआयामश्चद्विघ्नायामः आयामोदैर्घ्यम् तेनमितंद्विगुणितदैर्ध्यसमानमित्यर्थः। द्विपाशंदौपाशौयस्मिन्तद्विपाशम् एवंविधंसूत्रंविधायकृत्वाअंतात्सकाशात् अंकयेचिह्नयेत् एतदुक्तंभवति । पूर्वकल्पित- क्षेत्रस्यदैर्ध्यमितंसूत्रंद्विगुणंविधायतदंतयोःपाशंकृत्वाअंकयेत् । कुत्रकुत्रांकयेदित्याह । आयामांघ्रिमिते च परंविस्तृतिदले अंकयेत् त्रयश्चते आयामांध्रयश्चतेतथातैर्मितंतस्मि- न् एतदुक्तंभवति । क्षेत्रदैय॑चतुर्भिक्तालब्धघ्रिप्रमाणमेकस्मादतात् अंघ्रित्रयहित्वा चिह्नयेत् विस्तृतिदलेक्षेत्रस्यविस्तारार्थमिते अंकयेत् तौअंकौकर्षकोणाभिधौस्तः अंनि- त्रयेकृतः कर्षाख्यः विस्तृतिदलेकृतोंकः कोणाख्यः । एवंसूत्रमोटनमुक्त्वा । स्थलसाध- नमाह । पाशाविति । पाशौक्षेत्रविरामशंकुनिहितौकृत्वाआयमंकमाकर्षयेदित्यन्वयः । क्षेत्रस्यविरामोअंतौतयोः शंकुनिहितौनिक्षिप्तौकृत्वाआयमंककर्षाख्यंआकर्षयेत् । एतदु- क्तंभवति । क्षेत्रस्यमध्यभागेसाधितदिक्सूत्रोपरिइष्टदैयमितंसूत्रप्रसार्यतदंतयोः शंकुनि- खातयोः शंकोः मोटितसूत्रांतपाशौनिधायकर्षाख्यचिधृत्वाएकस्यादिशिआकर्षयेत् यथोभयशंकुगतारज्जुः समानाआकृष्टास्यात्तथाआकर्षयेदित्यर्थः । कोणेशंकुरिति । कोणकोणचिह्नयत्रकोणचिह्नमागतं तत्रभुविशंकुंनिखायेत्यध्याहारः । इत्यमुनाप्रकारे- णइतरः शंकुर्निखेयः । एतदुक्तंभवंति । तदेवकर्षचिह्नमन्यस्यांदिशिआकृष्यकोणेशंकु- निखेयः । एवं कोणद्वयसाधनमभिधायअन्यकोणव्यसाधनमाह । विनिमयादिति रज्ज्वंतयोविनिमयाविपरीतधारणात्अपरौकोणशंकूनिखेयौ । एतदुक्तं भवति । रज्ज्वंतौविपरीतौधृत्वापूर्ववत्कर्षाकर्षणकृत्वाकोणयोः शंकूनिखेयौ ॥ १४ ॥ अब स्थलसाधनके लिये मूत्रमोटनके लक्षणको कहते हैं। भा०--पूर्वकल्पित क्षेत्रके नूतन दैर्ध्य सूत्रको द्विगुण करणा ॥ और दोनों तरफ अंतमें पाशी करिके चिह्न करणा ॥ चिह्नके स्थानको बताते हैं । क्षेत्रकी दैय॑में चारका ४ भाग देकै एक अंतमें तीन पादको त्याग करके फेर एक पादपाद पर चिह्न करणा | और दूसरा क्षेत्रका विस्तारके अर्द्धभागमें चिह्न करणा । यहाँ अनित्रयका चिह्न कांख्य है । और विस्तारके अर्द्धभागेक चिह्नकी कोण संज्ञा है ।।

।
(९६)
मुहर्तमार्तण्ड:-
अब स्थलके साधनको कहतेहैं।
भा०-क्षेत्रके मध्यभागमें साधित दिक्सूत्रके ऊपर इष्ट दैयमित सूत्रको फैलायके
उन्होंके अंतमें शंकुओंको गाडके शंकुओंमें पाशीको रखके कांख्य चिह्नको लेके एक दिशामें
खेचणा जैसे कि उभय शंकुगत रज्जु तुल्य आकृष्ट हो वैसे बैंचणी और जहां कोण चिह्न आवै
तहां शकु देणा-ऐसे दोय कोणोंको साधके फेर रज्जुको उलट देणेसे दूसरे दोय कोण फेर
होतेहैं ऐसे चतुष्कोण होजाते हैं ॥ १४ ॥
आग्नेयादिदृढंप्रदक्षिणगतंसूत्रंसमासादयेन्मध्येवामकपार्श्वसुप्तपु-
रुषंध्यात्वातमुत्तानकम् ॥ अष्टाव्यं २८ शमगेंदु १७ संमित-
लवान्पुच्छाद्विहायाग्रगोभागोनाभिरितःखनेल्लवमितवामेऽश्म-
भिःपूरयेत् ॥ १५॥
एवंक्षेत्रसाधनमुक्त्वासूत्रन्यासमाह । आग्नेयादिति । आग्नेयादिदृढ़प्रदक्षिणगतंसूत्रम्
आसादयेत् मध्येक्षेत्रमध्येवामकपार्श्वसुप्तंपुरुषप्रागुदशिरस्कंध्यात्वातंध्यातंपुरुषमुत्ता-
नकध्यायेत् । कथंभूतम् पार्श्वस्थलघुमध्यगुरोः परस्याद्यथोपरितथैवपूरयेत् पश्चिमंच
गुरुभिः पुनःपुनः सर्वमेवलघुरित्येवं विधिरिति । कथंभूतम् अष्टाश्व्यंशमष्टाश्विनोंशा
भागा यस्मिन्सतथातम् । अयमर्थः । क्षेत्रप्रमाणंकृकलासरूपंवास्तुपुरुषप्रकल्प्यततो-
ष्टाविंशतिधाकुर्यात् एवमष्टाश्व्यंशंप्रकल्प्यपुच्छात्सकाशात् अगेंदुसंमितलवान्सप्तदश.
भागानविहायत्यक्त्वाअग्रगस्तद्ग्रगोभागोनाभिः इतोनाभेः सकाशात्वामेवामभागेलव-
संमितंखनेत अनंतरं चाश्मभिः पूरयेत् । तथाच ब्रह्मशंभुः “सूत्रभित्तिशिलान्यासस्तं-
भस्यारोपणं तथा । पूर्वदक्षिणयोर्मध्येकुर्यादित्याह काश्यपः॥" इति नारदः “नमः
स्यादिषुमासेषुत्रिषुत्रिषुयथाक्रमम् । पूर्वादिदिशिरावामपार्श्वशायीप्रदक्षिणम् ॥"
इति । तथाचशिल्पशास्त्रे “वास्तोः शिरसिपुच्छेचयाम्यकुक्षौचपृष्ठतः ॥ आयुष्कामः
खनेनैववामकुक्षौखनिःशुभा ॥ वास्तुक्षेत्रप्रमाणंचकल्पयित्वास्यवामके ।। कुक्षौ खातं
विधायादीग्रावभिः पूरयेतत्तः" इति। तथाचलल्ल: "त्यजेदशशिरोभागोह्यग्रेसप्तदशां-
शकान् । मध्येनाभिविजानीयात्तत्रशंकुंप्रतिष्ठयेत् ॥ अस्थिरस्यशिरोयत्रवास्तोस्तद्गण-
यत्करैः । दैर्ध्य वाविस्तृतिचैवकृत्वाष्टाश्विमितांशकान् ॥ इति" ॥ १५ ॥
अब मूत्रन्यासको कहतेहैं।
भा-प्रथम तो दृढसूत्रको अग्निरूपसे देणा ॥ और क्षेत्रके मध्यमें वामपावसे और
प्रागुदशिरसे सोता भया पुरुषका ध्यान करणा फेर उसी पुरुषके उत्तानका ध्यान करणा ।।
ऐसे वास्तुपुरुषकी कल्पना करके उसका अट्ठावीश २८ विभाग करणा । फेर उसके सत्तरह
१७ भागको छोडके आगे नाभिस्थान समझना । फिर नाभिक वामभागमें अंशप्रमाण खोदके
पत्थर भरणा ॥ १५ ॥

। संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (९७) नाकालेवनिधेयउक्ततरुजोय्यात्सिद्ध२४विंशा२०ष्टय ६हकृ- १२ संख्यांगुलकत्रिभागचतुरस्राष्टास्रकानस्रकः॥ कंवक्षस्थ- लमूरुपादयुगलंसंस्पृश्यविप्रादिकोरेखांसूत्रवदग्निजेनरचयेत्तद्वच्च भित्तेःशिलाः॥१६॥ अथशंकुन्यासमाह । नाकालेइति । अत्रकुक्षिस्थलेनानरः शंकु कालेमुहूर्तसमये निधेयः । सकियत्प्रमाणइत्यपेक्षायांनृमानमाह । अग्र्याविप्रातसकाशातवर्णपरत्वेन सिद्ध २४ विशा २० ष्टय १६ हाकृत् १२ संख्यांगुलकानिधेयः प्रतिष्ठापनीयः। एतदुक्तंभवति । विप्रेणसिद्धसंख्यांगुलकश्चतुर्विशांगुलोनिधेयः क्षत्रियेणविंशांगुल: वैश्येनअष्टचंगुलः षोडशांगुलः शूद्रेणाहःकृत्संख्यांगुलोद्वादशांगुलोनिधेयइत्यर्थः। किं- लक्षणोना उक्ततरुजः शास्त्रोक्तवृक्षोद्भवः।पुनः किंलक्षणः त्रिभागचतुरस्राष्टास्रकानस्रका त्रिभागेषुचतुरस्राष्टास्रकानस्रकाणियस्मिन्सतथा । एतदुक्तंभवति । यथाप्रमाणशंकुंत्रि- थाविभज्य आद्यांशचतुरस्त्रं द्वितीयांशमष्टास्त्रं तृतीयांशमनसंवर्तुलकुर्यादितिभावःतथा- चोक्तं ग्रंथांतरे "स्याच्चतुर्विंशविंशाष्टद्वादशांगुलकै क्रमात् । विप्रादीनांशंकुमानस्वर्णवस्त्रा- घलंकृतम् ॥ खदिरार्जुनशालोत्थंयुगपत्रतरूद्भवम् । रक्तचंदनपालाशरक्तशालकिलाल- जम् ॥ निंबकारंजकुट वैणवंबिल्ववृक्षजम् । शंकुंत्रिधाविभज्यायंचतुरस्रततःपरम्॥ अ- ष्टाखंचतृतीयांशमनस्रमृजुमव्रणम् । एवंलक्षणसंयुक्तंपरिकल्प्यशुभेदिने" ॥ इति ॥ अथरेखाकरणमाहाकमितिाअग्निजेनसुवर्णेनब्राह्मणादिकः कादिसंस्पृश्यसूत्रवद्रेखांरचये- त् । सूत्रवदिति आग्नेय्यादिगृहप्रदक्षिणंकुर्यादित्यर्थः। एतदुक्तंभवति । ब्राह्मणःकशिरः स्पृष्ट्वातर्जन्यावाकृत्वाभानेयादिप्रदक्षिणंसूत्रानुगतारेखांकुर्यात् । तथैवक्षत्रियौवक्षःस्थल स्पृष्ट्वारेखांकुर्यात् । वैश्यः ऊरुयुगलंस्पृष्ट्वारेखांकुर्यात् । शूद्रःपादयुगुलंस्पृष्ट्वारेखांकुर्यात्। तथाचलल्लः “कृत्वासूत्रनिपातंमध्यांगुल्याथवाप्रदेशिन्या । अंगुष्ठेनह्यथवाकनका- क्षतरजतमुक्ताभिः॥ रेखांकुर्यात्" इत्यादि । तथाचभृगुः"विप्रःशीर्षनृपोवक्षोवैश्यश्चो- रूपरःपदे । स्पृष्ट्वारेखांगृहारंभेकुर्यादग्ने प्रदक्षिणम्॥ इति। अग्नेरित्याग्नेय्याः। तथा- चकारिकायाम् "अंगुष्ठकेनदेशिन्यारेखांकुर्वीतसूत्रतः । स्वर्णेनमणिनारूप्यमुक्तादधि- फलाक्षतैः ॥ कुसुमैर्वानशस्त्रेणनलोहेननभस्मना । काष्ठादिभिर्नापसव्यां नवक्रांदो- पदर्शनात् ॥ शस्त्रेणशस्त्रमृत्युःस्यादित्यादिस्पष्टमीरितम् ॥” इति ॥ तथाचबृहदास्तु- पद्धतौ "शस्त्रेणशस्त्रमृत्युबंधोलोहेनभस्मनाग्निभयम् । तस्करभयंतृणेनचलिखिताकाष्ठे- नराजभयम् ॥ वक्राचपादलिखितारिपुभयदाक्लेशदाविरूपाच । चर्मागारास्थिकृतादं- तेनचकर्तुरशुभाय॥ वैरमपसव्यलिखिताप्रदक्षिणासंपदोविनिर्देश्या ॥"इति । अथशि- लान्यासमाह । भित्तेःशिलाअपिसूत्रवदाचरेयुः आग्नेयादिप्रदक्षिणंस्थापयेयुरित्यर्थः । तथाचवराहः “दक्षिणपूर्वेकोणेकृत्वापूजांशिलान्यसेत्प्रथमम् । शेषा प्रदक्षिणेनस्तंभाश्चै- वप्रतिष्ठाप्याः॥" इति ॥ १६ ॥ ।

Parmathe (९८) मुहूर्तमार्तण्ड:- । अब शंकुन्यासको कहतेहैं। भाछ-मुहूर्तसमयमें वास्तुकी कुक्षिमें शंकु देणा ॥ ब्राह्मणके शंकु २४ चौबीस अंगुल- का करणा ॥ और क्षत्रियके २० बीस अंगुलका शंकु होता है । और वैश्यके सोलह १६ अंगुलका शंकु होताहै ॥ शूद्रके १२ अंगुलका होता है । और शास्त्रोक्तवृक्षका शंकु होता है। और शंकु तीन भाग करके आयभागमें चतुरस्र करणा ॥ और द्वितीयभागमें अष्टास्र करणा और तृतीयांशमें वर्तुल करणा ॥ अब रेखाकरण कहतेहैं ॥ ब्राह्मण अपने मस्तकको स्पर्श करिके सुवर्णसे आग्नेयादि प्रदक्षिणक्रमसे सूत्रानुगत रेखा करै ॥ ऐसेही क्षत्रिय वक्षः- स्थलको स्पर्श करके रेखा करै ।। और वैश्य दोनों ऊरुको स्पर्श करके रेखा करै । ऐसेही शूद्र पादको स्पर्श करके रेखा करै ।। अब शिलान्यासको बतातेहैं। ऐसेही आग्नेयादि प्रदक्षिणक्रमसे भित्तिके शिलाका स्थापन करणा ॥ १६ ॥ पूर्वादौत्रिषडर्थपंचमलवेदाःसव्यतोऽकोद्धृतेदेयेयंशसमुच्छ्रिता- ब्धिलवकेसर्वासुदिक्षुदिता स्तंभोग्रेर्दिशिपूजितःसुसमयेस्थाप्यः शिरश्छत्रभाग्विस्ताराष्टिलवान्वितैःकृतकरैस्तुल्यंगृहोचविदुः१७ अयभित्तिप्रसंगनद्वारमाह । दैर्यगृहदैये अंकातेनवभि जितेसति पूर्वादौदिशिक्र- मेणसव्यतोतामभागात्रिषडर्थपंचमलवेदाद्वारमुक्तंमुनिभिरितिशेषत्रियश्चषट्चअर्थाश्च पंचचत्रिषडर्थपंच एतेषांसंख्यापूरकात्रिषडर्थपंचमास्तेचतेलवाश्चतेषांसमाहारस्तस्मिन् एतदुक्तंभवति । गृहदैय॑नवभागंकृत्वा पूर्वाभिमुखेगृहेक्रियमाणेवामभागातअंशद्वयंत्य- क्वातृतीयांशेद्वारंकर्तव्यमादक्षिणाभिमुखेतथैवांशपंचकंत्यक्त्वाषष्ठेशेकार्यम्। पश्चिमाभि- मुखेतथैवांशचतुष्कत्यत्वापंचमांशेकार्यम्।उदङ्मुखेपश्चिमांशेएवद्वारंकर्तव्यम् । सर्वासु दिक्षुअब्धिलवकेचतुर्भागेद्वारुदिता किंलक्षणाद्वाः व्यंशसमुच्छ्रिता द्विभागोच्चा । तथाच- वराहः “दैव्येनवांशाःपदमत्रसव्याद् द्वारंशुभंप्राकृत्रिचतुर्थभागे। चतुर्थषष्ठेदिशिदक्षिण- स्यांपश्चाच्चतुष्पंचमकेतथोदक्॥” इति ॥ तथाचच्यवनः “मानाधिकोनदिग्भागे द्वारे नीचसुखक्षयः" इति । अथनिष्पन्नासुभित्तिषुस्तंभप्रतिष्ठामाह। स्तंभोग्नर्दिशीति।अग्नेर्दि- शि आग्नेयांसुसमयेपूर्वोदितेस्तंभः स्थाप्यः। अन्नाप्युक्ततरुजइत्यनुवर्तते। किंलक्षणस्तंभः पूजितःस्त्रकचंदनाचितः पुनःकिलक्षणः शिरश्छत्रभाशिरसिछत्रंभजतेइतितथा छत्रंतु काकादिपक्ष्युपवेशनभयावस्तंभोपरिक्रियते । तथाचवराहः "छत्रस्रग्बंधयुतकृतधूपवि लेपनः समुत्थाप्यः । स्तंभस्तथैवकार्योद्वारोच्छ्रायःप्रयत्नेन । " इति । तथाचोत्पलः स्तंभीपरियदोलूककाकगृध्रादिपक्षिणः। व्यालादयश्चतिष्ठंतितदाकर्तु शोभनम् ॥ तस्मा- स्तंभोपरिच्छत्रं शाखांफलवीतुवा । धारयेदथवावस्त्रं बुधैरत्नादिनिक्षिपेत्।।" इति ॥ गुर्जरदेशेकचित्कालसर्पमवलोक्यतच्छून्यदिशिप्रथमस्तंभमतिष्ठांकुर्वति । तदसत्। यत- TU संस्कृतटीका-भाषार्टीकासमेतः। स्तवलीकन विवाहवेद्याँकोणेषुशृंगारार्थस्तंभानोपयतितद्विषयम् । तदप्येकदेशीयम् न बहुसंमतम् । कालसर्पस्तुयथा “ईशानतःसर्पतिकालसर्पोविहायसृष्टिंगणयद्विदिक्षु । पश्चाद्गतिस्तन्मुखमध्यपुच्छं त्रिकंत्रिकंवैवृषसंक्रमादेः ॥ अहेःफणायांमरणंवरस्य मध्ये कुमार्याःस्वजनस्यपुच्छे । विधयमेकंकिलशून्यदेशे विवाहवेद्यांनिरखनेञ्चकीलम् ॥ इति। वृषादित्रिषुराशिषुरवौआग्नेय्यांस्तंभारोपणकार्यम् । सिंहादिषुईशान्यां वृश्चिकादित्रिषु वायव्यां घटादित्रिषुनैर्ऋत्यां कर्तव्यमिति । एतद्विवाहएव गृहेसिंहादवलोकनीयं वृषाद्वे- याम् । तथाच "वृषाद्वेद्यांगृहेसिंहान्मीनात्रीणिसुरालये ! मुखमध्यंतथापुच्छे हित्वा स्तंभंनियोजयेत् ॥” इति । अन्यच्चगृहस्तंभप्रतिष्ठापनंबहुभिर्ग्रन्थकारैराग्नेय्यांवाभिहि- तम् । तथाच ब्रह्मशंभुः"सूत्रभित्तिशिलान्यासं स्तंभस्यारोपणंतथा । पूर्वदक्षिणयोर्म- ध्ये कुर्यादित्याहकश्यपः ॥” इति ॥ तथाचशार्ङ्गधरः “प्रासादेपुचहर्येषुगृहेष्वन्येषु सर्वदा । आग्नेय्यांप्रथमस्तंभंस्थापयेत्तद्विधानतः ॥” इति ॥ तथाचवराहमिहिराचा- याः “दक्षिणपूर्वकोणेकृत्वापूजां शिलान्यसेत्प्रथमाम् । शेषा प्रदक्षिणेनस्तंभाश्चैवंप्र- तिष्ठाग्याः॥” इति ॥ कात्यायनगृह्यकारिकायामप्युक्तम् “एकैकमुच्छ्रयेत्स्तंभमंत्र- रेतैः शिलातले । श्रियोवसानइत्यतैरिमामित्यादिभिर्गृही। आनेय्यादिषुकोणेषुमंत्ररेतैः शिलांन्यसेत् ॥” इति । गृह्येहरिहरभाष्येशालापद्धतिष्वप्येवमेवोक्तम् । इत्यलमति- प्रसंगेन । उक्ततरुजइत्युक्तत्वाच्छास्त्रांतरात्काष्ठान्यवगंतव्यानि । तथाचवास्तुशास्त्रे श्रीपर्णीरोहिणीशाकसर्जाश्चसरला शुभाः । पतंगलोध्रशालाख्यास्तालार्जुनकशिंश- पाः॥ वन्दनाशोकवदरीमधूकाश्चकदंबकाः । प्रशस्ताश्चशमीनिंबबिल्ववर्जगृहांतिके। गृहेकाष्ठंसमंश्रेष्ठमलिंदेविषमंशुभम् ॥ इति । नारदः 'प्लक्षोदुंबरचूताख्या निंबस्नु हिविभीतकाः। दग्धाकंटकिनोवृक्षा वटाश्वत्थकपित्थकाः ॥ अगस्तिशितालाख्या- स्तिन्तिडीकाश्चनिंदिताः। अन्येचगृहनिर्माणे योजनीया:सदाद्रुमाः ॥” इति । तथाच वराहः "पितृवनमार्गसुरालयवल्मीकोद्यानतापसाश्रमजाः । चैत्यसरित्संगमभवाश्चघट- तायोसक्ताश्च ॥ कुंजानुजातवल्लीनिपीडितावज्रमारुतोपहताः । स्वपतितहस्तिनिपी- डितशुष्काग्निप्लष्टदुष्टमधुनिलयाः ॥ तरवोवयितव्याः शुभदास्युःस्निग्धपत्रकुसुम- फलाः । सुरदारुचंदनसमामधुकरतरवाशुभाद्विजातीनाम् ॥ क्षत्रस्यारिष्टाश्वत्थखदिर- विल्वावृद्धिकराः। वैश्यानां जीवखादिरकसिंदूरकस्यंदनाश्वशुभफलदाः ॥ तिंदुककेत- कसरलार्जुनोत्थसालाश्चशूद्राणाम् । सर्वेषांवाशस्ता सर्वेवृक्षाश्चनिंदिता नोचेत् ॥ इति व्यासोपि “अन्यवेश्मस्थितंदारुनैवान्यस्मिन्प्रयोजयेत् । नतत्रवसतेःकर्ता वसेत्तत्रनजी- वति ॥” इति । समरंगणे “इष्टकालोष्टपाषाणमृत्तिकाजीर्णमायसम् ॥ तृणंपर्णबुधैः प्रोक्तं दारुनूत्नंगृहायवै ॥” इति ॥ शार्ङ्गधरेपि "नूतनेनूतनंकाष्ठं जीर्णजीर्ण प्रशस्यते जीर्णेचनूतनश्रेष्ठं नोजीर्णनूतनेशुभम् ॥ " इति । वृक्षच्छेदनप्रार्थना प्रथांतरे उक्ता "यानीहभूतानिवसंतितानि बलिंगृहीत्वाविधिवत्प्रयुक्तम् । अन्यत्रवासंपरिकल्पयंत (१००) मुहर्तमार्तण्ड:- क्षमतुतान्यद्यनमोऽस्तुतेभ्यः ॥” इति । अथस्तंभप्रसंगेनगृहोच्चतामाह । विस्तारेति। विस्तारस्यगृहविस्तारस्यअष्टिलवः षोडशांशस्तेनन्वितैर्युक्तैः कृतकरैश्चतुर्हस्तैस्तुल्य समानंगृहोचविदुर्मुनयइत्यध्याहारः। तथाचरत्नकोशे “विस्तारषोडशांशश्चतुर्हस्तोभ- वेद्नुहोच्छ्रायः" इति । तथाचलल्लः " नात्युच्छ्रितंनातिनीचंकुड्योत्सेधंयथारुचि" इति ॥ १७॥ अब द्वारको कहतेहैं। भा०-गृहके दैर्घ्यका नव ९ भाग करकै पूर्वाभिमुख गृह करणा होयतो वामभागसे अंशद्वयको त्याग करके तृतीयांशमें द्वार करणा ॥ और दक्षिणाभिमुख करणा होयतो पांच अंशको छोडके छठे अंशमें करणां ॥ और पश्चिमाभिमुख करणा होयतो चार अंशको छोडके पांचमा अंशमें करणा ॥ उत्तरमुख करणा होयतो पश्चिमांशमें करणा ॥ और सब दिशाओं में चौथे भागमें द्वार करणा ॥ द्वारोंको दोय भाग ऊंचा करणा ।। और पूर्वोदित समयमें अग्निको- णमें स्तंभस्थापन करणा । उक्त काष्ठका स्तंभ करणा ॥ और चंदनपुष्पादिकोंसे स्तंभका पूजन करणा ॥ और स्तंभके मस्तकपर छत्र करणा ॥ अव स्तंभके प्रसंगसे गृहकी उच्चताको कहते हैं। गृहके विस्तारका षोडशांशयुक्त चार हाथ घरको ऊंचा करणा ॥ १७ ॥ स्नानाग्निस्वपिवस्त्रभोजनपशुद्रव्यामरौकःस्थितिपूर्वादौजलमी- शितुर्दिशिपरंवायोरपाङ्मूत्रकम् ॥ अल्पेशक्तिभुवोर्यथारुचिपरे मेहस्यदक्षेघरट्टांबूलूखलचुल्लिकापितृपदप्रक्षालनान्यूचिरे॥१८॥ अथमुख्यगृहातकस्यगृहंकस्यादिशिकर्तव्यंतदाह । स्नानेति । स्नानंप्रसिद्धम् अग्निः प्रसिद्धः स्वपि शयनं वस्त्राणिप्रसिद्धानि भोजनंप्रसिद्ध पशवोगवादयः द्रव्याणिसुवर्णा- दीनि अमरादेवाः एषामोकांसिगृहाणि तेषांस्थितिःस्थापनं पूर्वादौदिशिक्रमेणकार्य- मित्यध्याहारः। तथाचनारदः “स्नानागारंदिशिप्राच्यामाग्नेथ्यामग्निमंदिरम् । याम्या- यां शयनागारंनैर्ऋत्यांवस्त्रमंदिरम् ॥ प्रतीच्यांभोजनागारंवायव्यांपशुमंदिरम् । भांड- कोशं तूत्तरस्यामीशान्यांदेवमंदिरम् ॥” इति ॥ अथजलस्थानमाह । ईशितुरीशान- स्यदिशिजलं कार्यनान्यत्र । तथाचलल्लः "प्राच्यादिदिक्स्थेसलिलेसुतहानिः शिखिभ- यरिपुभयच । स्त्रीकलहखीदौष्टचनेष्टचिंतात्मजविवृद्धिःस्यात" इति।अथान्यदप्या- है । परमिति । परमनूक्तंपदार्थजातंवायोर्दिशिकार्यम् । अन्यानिमारुत्यामितिलल्लोक्त त्वात् । अपारदक्षिणस्यादिशिमूत्रकंकार्यम् । स्थलसंकोचेसतिएतद्यत्प्रोक्तंतगृहमध्ये- बाह्यतश्चस्वस्थानेतारतम्येनयोज्यम् । अथशक्तिभुवोसंकोचेसतिकर्तव्यमाह । अल्पे इति । शक्तिभुवोरल्पेसतियथारुचिकार्यम् । गेहस्यदक्षेपरेआचार्या घरट्टादिकमूचिरे । घरहःपिष्टयंत्रम् अंबुउदकम् उलूखलादिकंप्रसिद्धम् । तथाचोक्तंग्रंथांतरे "उलूखलंपिष्ट यंत्रमग्निस्थानजलाश्रयम् । वेश्मनोदक्षिणेपार्थेपितॄणांपादशौचनम् ॥” इति ॥१८॥ । । R संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । अब कहतेहैं कि किसका गृह किस दिशामें करणा। भा०-पूर्वमें स्नानागार बनाना ॥ अग्निकोणमें अग्निस्थान ॥ दक्षिणमें शयनस्थान ॥ नैऋतमें वस्त्रस्थान ।। पश्चिममें भोजनशाला । वायव्यमें पशुशाला ॥ उत्तरमें द्रव्यशाला ॥ ईशानमें देवमंदिर करणा ॥ और ईशान दिशामें जलस्थान ॥ और अन्य संपूर्ण पदार्थों को रखणेके लिये वायव्यकोणमें शाला करणी ॥ और दक्षिण दिशामें मूत्रस्थान करणा । और स्थल थोडा होय तो उन दिशाके घरमें करणा वा बाहर करणा ॥ और शक्ति भूमि अल्प होयतो यथारूचि करणा ॥ और घरके दक्षिणमें चक्की जलस्थान ऊखल चुल्लिका पितृयोंके पादशौचादिकका करणा यह कोई आचार्यका मत है ॥ १८ ॥ द्वात्रिंशाधिकहस्तमब्धिवदनंताणत्वलिंदादिकंनैष्वायादिकमीरि- तंतृणगृहंसर्वेषुमास्मुदितम् ॥छन्नंवश्यकपाटमर्चिततमंवेश्मोक्त- रीत्यादिशेदारंभोदितमास्सुनारदमतान्माघोर्जशुक्रेषुतु ॥१९॥ अथकेषुकेषुगृहेषु आयादिकंभाव्यंकेषुनभाव्यमित्याह । द्वात्रिंशेभ्यःअधिका-हस्ताः यस्मिनगृहेप्रमाणंततद्वात्रिंशाधिकहस्तमब्धिवदनंचतुर्मुखं ताणतृणगृहम अलिंदादिकम अलिंदपंटिशालोतलोकेप्रसिद्धम् । आदिशब्देननिर्ग्रहादिगृहभूषणंगृह्यते एषुआयादि- कनईरितनोक्तम् । तथाचदैवज्ञवल्लभे “अलिंदनियूहविनिर्गमाद्याश्चतुर्दिशयेगृभूष- णाय ॥ आयादिकंतेषुनचिंतनीयंयतोनतेवास्तुपरिग्रहेस्युः" इति । तथाचचिंतामणी “यत्रदैयग्रहादीनांद्वात्रिंशद्धस्ततोधिकम् ॥ नतत्रचिंतयेद्धीमान्गणनायव्ययादिकम्" इति । तथाचराजमार्तण्डे “आयव्ययौमासशुद्धिचिंतयेन्नतृणालये।" इति । तथाचव- सिष्ठः “एकादशेयवादूर्वयावद्वात्रिंशहस्तकम् ॥ तावदायादिकं चित्यंतदूर्वनैवचिंतये- त्" इति । अथतृणगृहेविशेषमाह । तृणगृहंसर्वेषमास्सुउदितम् सर्वमासेषुकर्तव्यमि- त्यर्थः । अथनिष्पन्ने गृहेप्रवेशमाह । छन्नमिति । आरंभोदितमासेषुशास्त्ररीत्यावेश्म. गृहविशेत् आरंभायउदिताम्योक्तास्तेचतेमासाश्चतेषुशास्त्ररीत्यासूत्रायुक्तविधिनागृहम- विशेत्स्वामीत्यर्थः । कथंभूतंवेश्म छन्नंकुडवैराच्छादितम्। पुनःकिलक्षणं वश्यकपाटव- श्यमधीनंकपाटयस्थतत्तथातत्वश्यमिति लापितउद्घाटितेवातथैवस्थिरंभवति । पुन: किंलक्षणम् अर्चिततमं तोरणमालाद्यलंकृतम् । तथाचनारदः "अकपाटमनाच्छन्नम- दत्तबलिभोजनम् ।। गृहनप्रविशेदेवविपदामाकरहितत्" इति । तथाचच्यवनः “स्वय- मुद्घाटितेरोगोऽपिहितेचकुलक्षयः । नानाधिकोनदिग्भागेद्वारेनीचेसुखक्षयः' इति । अथ प्रवेशेमासविशेषमाहनारदमतात्। “माघोर्जशुक्रषुमासेषुगृहप्रविशेत्"इति माघाप्रसिद्धः ऊर्जःकार्तिक शुक्रोज्येष्ठःएषुगृहंप्रविशेदित्यर्थः । आरंभोदितमास्स्वित्यनेनतृणगृहस्य सर्वमासेषुविहितत्वात् प्रवेशोपिसर्वमासेषु विहितः। तथाचनारदः "प्रवेशोमध्यमोज्ञेयः सौम्यकार्तिकमासयोः ॥ माधफाल्गुनवैशाखज्येष्ठमासेषुशोभनः” इति । तथाच

मुहूर्तमार्तण्ड:-
ज्योतिःप्रकाशे "गृहारंभोदितैर्मासैर्धिष्ण्यैर्वारैर्विशेगृहम्" इति । तथाचग्रंथांतरे
विशेत्सौम्यायनेहर्म्यतृणागारंतुसर्वदा" इति । तथाच व्यवहारसारतत्त्वे “सौम्यायने
श्रावणमार्गपौषेजन्मक्षलग्रोपचयंदशांशे ॥ वामंगतर्केगृहवास्तुपूजांकृत्वाविशेश्मभ-
कूटशुद्धम्” इति ॥ १९ ॥
अब कौन कौन घरमें आयादिक देखणी और कौन २ में नहीं
देखणी सी कहतेहैं।
भा०-और ३२ बत्तीस हाथके ऊपर घरमें और चतुर्मुखमें और तृणके घरमें और
अलिंद याने जिसको पट्टिशाल कहते हैं आदि शब्दसे गृहभूषणादिकमें आयादिक नहीं
देखणी ॥ और घासके मकानको संपूर्ण मासोंमें करणा ॥
अब सिद्ध गृहमें प्रवेशका मुहूर्त कहतेहैं।
भा०-और जो घर भीतोंसे आच्छादित होय ॥ और खोलणे ढांकणे योग्य जिसमें कि
माड होय ॥ और तोरण मालादिकोंसे अलंकृत होय जिस घरमें सूत्रोक्त वास्तुशांति करके गृह
बनानेमें कहे मासोंमें प्रवेश होना शुभ है । और नारदके मतमें माघः कार्तिक ज्येष्ठ मासोंमें
भी प्रवेश करणा लिखा है ।। १९ ।।
प्रारंभोदितभैःप्रवेशउदितोपूर्वः सपूर्वःस्थिरैमैत्रैश्वाच्युतमूलदस्रस
हितैरारंभमैद्वात्मकः ॥ कृत्यंवेश्मभवंदिवैवविहितंरात्रौप्रवेशः
कचित्सूर्यादिभपंचकंमनुमितादष्टप्रवेशेनसत् ॥२०॥
इदानीमपूर्वादिप्रवेशानाह। प्रारंभेति । प्रारं देतभै गृहप्रारंभोदितनक्षत्रैरपूर्वः प्रवे-
शाउदितःमुनीन्द्ररित्यध्याहारः ।अप्रारंभोदितभ। त्युपलक्षणम् तेनप्रारंभोदिततिथिभा-
दिकंसर्वग्राह्यम् । अपूर्वोनामनूतनगृहेप्रथमःप्रवेशउच्यते।स्थिरैमित्रैश्चनक्षत्रैः सपूर्वःप्रवेश
उदितः सपूर्वोनामयात्रावसानेयःक्रियते । अथ अच्युतमूलदस्त्रसहितैरारंभभैर्यात्मकः
प्रवेशः उदितः व्यात्मकोनामअग्न्यादिनानष्टगृहपुनर्यःक्रियते । तथाचज्योति प्रकाशे
"अपूर्व प्रवेशोगृहारंभधिष्ण्यैविधेयःकरोमध्यमोत्रेतिकेचित्। सपूर्व:स्थिरैर्मिश्रभैरेवशुद्ध
रतोन्योश्विमूलाच्युतारंभाधिष्ण्यैः"वसिष्ठः "अपूर्वसंशंप्रथमप्रवेशयात्रावसानेचसपूर्वसंज्ञ-
म्॥द्वंद्वाह्वयंचाग्निभयादिजातंगृहप्रवेशंत्रिविधंवदंति'॥अथगृहकृत्यविषयेदिनरात्रि विशेष
निर्णयमाहाकृत्यवेश्मभवमिति ।वेश्मभवंगृहभवंयत्किचित्कृत्यंतदिवैवविहितंनरात्रौ कचि
दिवामुहूर्ताभावेसतिरात्रौप्रवेशोविहितः नान्यत् । तथाचवसिष्ठः "दिवाप्रवेशःशुभदासपु-
त्रपौत्रादिवृद्धयैनिशिभास्करेंद्रोः ॥ बलेनमत्स्यध्वजवासरस्यरात्रिविनासूर्यतिथिश्चरात्रि
म्' इति । अथकलशवास्तुनक्षत्रशुद्धिमाह । सूर्यादिति । सूर्यनक्षत्रादिभपंचकंनक्षत्रपं
चकंतथासूर्यादिमनुमिताच्चतुर्दशमितान्नक्षत्रादष्टनक्षत्राटकंप्रवेशेनसत् नशुभंस्यात्
अन्यानिशुभानीत्यात्सिद्धम् । अत्रपूर्वोक्तानांनक्षत्राणांशुभाशुभत्वंज्ञातव्यम् ॥ २० ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । । अब अपूर्वादिप्रवेशोंका मुहूर्त कहतेहैं। भा०-प्रारंभके नक्षत्रोंमें नूतनगृहमें प्रवेश करणा ॥ इस जगह उपलक्षणसे प्रारंभो- दित तिथि नक्षत्रादिकोंकोभी लेणा ॥ और स्थिर नक्षत्रों में और मैत्र नक्षत्रोंमें यात्रासे आयके प्रवेश शुभ होता है । और पुष्य-मूल-अश्विनीसहित आरंभके नक्षत्रों में अग्न्यादिकोंके भयसे फेर प्रवेश करना शुभ है | गृहकर्मदिनमें मुहूर्त न होयतो रात्रिमें प्रवेश होवेतो शुभ होय ।। अब कलशवास्तुनक्षत्रकी शुद्धिको कहते हैं | सूर्यनक्षत्रसे पांच नक्षत्रोंमें और सूर्यनक्षत्रसे चौदमा १४ नक्षत्रसे ८ आठ नक्षत्रों में प्रवेश नहीं करणा ।। २० ।। लग्नेचोपचयस्थितैरविमुखैःप्रारंभवत्संस्थितैःसूर्येवामगतेस्वदिग्व दनभैर्वेश्मप्रवेशःशुभः॥रंधेषुद्विभवेभ्यआसुतगतःसूर्योयदास्या- तदापूर्वाद्याननमालयंप्रविशतांस्याद्रामगोऽसौक्रमात् ॥ २१ ॥ इतिश्रीनारायणदैवज्ञविरचितेमुहूर्तमार्तण्डेवास्तुप्रकरणंसमाप्तम्॥ अथप्रवेशेलग्नशुद्धिमाह । लग्नेशः शुभःस्यात् । रविमुखैःसूर्याथैःप्रारंभवत्संस्थितैः गृहारंभार्थमुक्तद्वत्संस्थितरित्यर्थः। कस्मिन्सति सूर्येवामगतेसति । पुन:कैः स्वादि- ग्वदनभैः यदिङ्मुखंगृहंतदिङ्मुखैः प्रवेशोदितैनक्षत्ररित्यर्थः । अथवामसूर्यलक्षणमा- ह । रंध्रइति । रंध्रे ८ षु ५ वि २ भवे ११ भ्यः लग्नादिअष्टमपंचमद्वितीयैकादशेभ्यः सकाशात् आसुतगतः आपंचमगतः सूर्योयदास्यात्तदापूर्वाद्याननमालयंपूर्वादिमुखं गृहप्रविशतांमनुष्याणामसौसूर्यः क्रमाद्वामगतः स्यात् । एतदुक्तं भवति । अष्टमात्पंच सुवर्तमानोर्क पूर्वमुखगृहप्रविशतांवामोभवति । पंचमात्पंचसुगतोदक्षिणमुखेगृहेप्रवि- शतांवामोभवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ इतिस्वोक्तमुहूर्त्तमार्तण्डटीकायांमार्तण्डवल्लभायांवास्तुप्रकरणंसमाप्तम् ॥ भा०-जन्मलग्नसे और जन्म राशिसे उपचयवाले स्थिर लग्नमें गृहप्रवेश शुभ होय ।। और सूर्यादिकग्रह प्रारंभमें जैसे होय ॥ और वामसूर्य होय तब करणा ॥ और जिस दिशामें घरका मुख होय उस दिशाके उक्त नक्षत्रों में प्रवेश करणा ॥ यह वार्ता एक २ दि- शामें सात २ नक्षत्र रखके प्रवेश द्वारदिशामें उक्त नक्षत्र देखणा सो सप्तशलाका बना. के देखणा ॥ अब वामसूर्य कहतेहैं। लग्नसे अष्टमसे ५ पांचतक सूर्य होय तो पूर्वमुख घरमें प्रवेश होणेवालोंके वामसूर्य होय ॥ और पांचमेसे पांचतक दक्षिणमुख गृहमें प्रवेश होणेवालोंके वामसूर्य होय ॥ और दोयसे पांचतक पश्चिम मुखघरमें प्रवेश होणेवालोंके वामसूर्य होय ॥ जौर ग्यारेसे पांचतक उत्तरमुख गृहमें प्रवेश होणेवालोंके वामसूर्य होय ॥ २१ ॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रमोडुरामविरचितायां मारी- ण्डदर्शिन्यां वास्तुप्रकरणं समाप्तम् ।।

(१०४)
मुहूर्तमार्तण्ड:-
अथमुहूर्तमार्तण्डेयात्राप्रकरणप्रारभ्यते ॥ ॥ वारेचोपचयाव-
हस्यसुदशास्विष्टप्रयाणंजगुःकर्णात्यादितिभद्विकेषुमृगमैत्रार्केषु
नोजन्मभे॥ साग्नियमाजपादपितृषुत्वाष्ट्रत्रयेचाशुभंरिक्ता
९, १४ पर्व १५, ३० गुहा ६ष्टमी ८हरि १२ सितास्येषुज्ञशु-
क्रोन्मुखम् ॥ १॥
अथयात्राप्रकरणंव्याख्यायते,तत्रादौयस्मिन्कालेयात्राकर्तव्येत्याहासुदशासु शोभना
दशांतर्दशाविदशोपदशासु उपचयावहस्यग्रहस्यवारेगोचराष्टकवर्गादौशुभफलग्रहस्यवा-
रेप्रयाणमिष्टंशुभंजगुराचार्याः।केषु कर्णात्यादितिभादिकेषु कर्णःश्रवणः अंत्यरेवती अदि.
तिभंपुनर्वसुः एषांद्रिकाः श्रवणधनिष्ठे रेवत्यश्विन्यौपुनर्वसुपुष्यौ एण्वित्यर्थः।पुनःकेषु मृग-
मैत्रार्केषु मृग प्रसिद्धः मैत्रमनुराधा अर्कोहस्तः एषुनवनक्षत्रेषुप्रयाणंशुभमित्यर्थः। तत्र
विशेषमाह । नोजन्मभइति । जन्मभेजन्मनक्षत्रेभवणाद्यन्यतमेपियानंशुभंनोजगुः ।
अथयेषुअशुभंतान्याह । साति । सार्पमाश्लेषा आर्द्राप्रसिद्धा अग्निःकृत्तिका यमोभर.
णी अजैकपादः पूर्वाभाद्रपदा पितरीमघा वाष्ट्रत्रयेचित्रात्रयेच एषुनवनक्षत्रेषुयानम-
शुभंजगुः ।अन्यानिनवनक्षत्राणिमध्यमानीत्यर्थतःसिद्धम् । अथयासुतिथिषुअशुभंतदा-
है । रिक्तेति । चतुर्थीनवमीचतुर्दश्यः पर्वणीपूर्णिमामावास्ये गुहःषष्ठी अष्टमीप्रसिद्धा
हरिादशी सितास्यंशुक्लपतिपत तेषु प्रयाणंयानमशुभंजगुः अर्थादन्यासुतिथिषुशुभम् ।
अन्यदुष्टमाह । क्षेति । ज्ञोबुधः शुक्र प्रसिद्धः तयोरुन्मुखंसंमुखयानमुक्तेष्वपितिथिन-
क्षत्रादिषुयानमशुभंजगुः । बुधशुक्रसंमुखंगमनकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १ ॥
अथ यात्राप्रकरणम् ।
भा०-शुभग्रहकी दशा होवै । और उपचयावह ग्रहका वार होय तब यात्रा करणी ॥
श्र० रे० पुन० अश्वि० पुष्य० मृ० अनु० हस्त० इतने नक्षत्र यात्रामें शुभ हैं । और जन्म-
नक्षत्रमें यात्रा नहीं करणी ॥ और आश्लेषा-आर्द्रा-कृत्तिका-भरणी-पूर्वाभाद्रपदा-मघा-
चित्रा-स्वाती-विशाखा इतने नक्षत्र यात्रामें अशुभ हैं और शुभाशुभसे अन्य नक्षत्रमें यात्रा
मध्यम है । और ४।९।१४ । ३०।६।८। १२ शुक्लपक्षकी १ इन तिथियों में यात्रा अशुभ
है | और बुध शुक्रके संमुखमें यात्रा नहीं करना ॥ १ ॥
प्राञ्चंद्रासितशकभंवसुपरात्पंचभेज्यानपाक्पश्चात्कार्कसि-
तानुदकुजबुधार्यम्णस्त्यजेच्छूलकान् ॥ त्रिंशाष्टौनवभूमयोग्नि-
गिरिशाविश्वेपवोऽब्धियः पटशकास्तिथिपर्वतादशहशोप्येता-
स्तिथीनीशतः ॥२॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अथशूलानाह । प्रागिति । प्राक्पूर्वस्यादिशिचंद्रासितशकभंत्यजेत् चंद्रः सोमवारः असितःशनिवारः शक्रभंज्येष्ठा एतत्रयंपूर्वदिशित्यजेदित्यर्थः । अपाक्दक्षिणस्यां वसु- परात् धनिष्ठोत्तरार्द्धात्पंचनक्षत्राणि ईज्योबृहस्पतिवारः एतान्दक्षिणस्यांत्यजेत् । पश्चात्पश्चिमायांदिशिकार्कसितान्त्यजेत् करोहिणी अौरविः सित शुक्रः एतान्प- श्चिमायांत्यजेदित्यर्थः । उदक् उत्तरस्यादिशि कुजबुधार्यम्णस्त्यजेत् कुजोमंगलवारः बुधः प्रसिद्धः अर्थमानामोत्तराफाल्गुनी एतानशूलकान्उत्तरस्यांत्यजेत् । शूलपदस्य- प्रत्येकंसंबंधः । अथयोगिनीमाह । त्रिंशाष्टाविति। एतान्प्रत्येकपदगतान् तिथीन् ईशतः ईशान्याः सकाशात्प्रदक्षिणक्रमेणजयुः एतास्तिथीनत्यजेत् । एतेके त्रिंशा३० टौ ८ ईशान्यांनव ९ भूमयः १ प्राच्याम् अग्निः३ गिरिशाः ११ आग्नेय्यां विश्वे १३ षवः ५ दक्षिणस्याम् अर्का १२ ब्धयः ४ नैर्ऋत्यांषट् ६ शकाः १४ पश्चिमायां तिथि १५ पर्वताः ७ वायव्यां दश १० दृशः २ उत्तरस्यां अत्रांकन्यासएवव्या- रेव्यानम॥२॥ अब शूलको कहतेहैं। भा०-चंद्र शनिवार और ज्येष्ठा नक्षत्र इन्होंके दिन पूर्वदिशामें यात्रा अशुभ है । और धनिष्ठाके अर्द्धभागसे पांच नक्षत्रमें और गुरुवारके दिन दक्षिणयात्रा नहीं करणी ।। और रोहि- णीनक्षत्रों और सूर्य शुक्रके दिन में पश्चिममें यात्रा अशुभ होय ॥ और भौम बुधवारमें और उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र में उत्तरदिशामें यात्रा नहीं करणी ।। अब योगिनीको कहतेहैं। मा०-अमावास्यामें और अष्टमी में ३०॥ ८ ईशानमें योगिनी त्याज्य है । और ९ । १ पूर्वमें नहीं जाणा ॥ और अग्निकोणमें ३ । ११ त्याज्य है । और दक्षिणमें १३ । ५ त्याज्य है। और १२ । ४ नैऋत्यमें त्याज्य है । और ६। १४ पश्चिममें त्याज्य है । और वायुमें १५१७ त्याज्य है । और १० ॥ २ उत्तरमें त्याज्य है ॥२॥ ऐयाद्यग्निमसतसप्तभगणोवाय्वग्निकाष्ठास्थितोनोल्लंघ्यः परिष- स्त्वपावरुणभै प्राच्यैरुदङ्गोत्रजेत् ॥ सर्वाशासुरवीज्यमित्रतुरंग- र्यायादथावश्यकेहित्वाशूलमनिष्टभैर्यदिनिजाशेष्टांगलब्धिर्बजेत् अथान्यनिंद्यमाह । ऐंद्रयेति । ऐंद्यादिषुदिक्षुअग्निभातकृत्तिकायाःसकाशात्सप्तसप्त- भगणोभवेत् । एतदुक्तंभवति सप्तशलाकाचर्कनिष्पाद्यपूर्वगतासुसप्तसुरेखासुईशानतः कृत्तिकादीनिसप्तनक्षत्राणिन्यसेत् । तत्पुरःस्थानिसप्तदक्षिणगतरेखासुन्यसेत् । एवंपश्चि मोतारेखासुक्रमेणन्यसेत् । ततोवायव्यानेयदिग्गतारेखांकुर्यात् अस्यारेखायाः परिष इतिसंज्ञा । एवं निष्पादितेचक्रेप्रयोजनमाह । वाय्वाग्निकाष्ठास्थितइति । वायु प्रसिद्धः अग्नि प्रसिद्धः अनयोकाष्ठेदिशौवायव्याग्नय्यौ तत्रस्थित परिवानोल्ध्यः । अथान्य

।
ध.श.पू.उ.रे.अ.म.
म.पू.उ.ई.चि.स्वा.वि.
(१०६)
मुहूर्तमार्तण्ड:-
त्प्रयोजनमाह । अपागिति । अपारदक्षिणस्यांवरुणभैः प्रतीच्यैर्नक्षत्रैर्नव्रजेत् । प्राच्यै-
नक्षत्रैः उदक्उत्तरस्यांदिशिनव्रजेत् न गच्छेत् । तत्तदिक्स्थापितनक्षत्रैस्तत्तदिग्गमनं
सिद्धमेव । सर्वासुसर्वदिक्षुरवीज्यमित्रतुरगैर्यायात् रविहस्तः ईज्यःपुष्यः मित्रमनुराधा
तुरगोश्विनी एभिर्नक्षत्रैः सर्वासुदिक्षुगमनंशुभमित्यर्थः। अथावश्यकेकृत्येअस्यापवाद-
माह । अथावश्यकेति । आवश्यकेकृत्येसतिनिधैःअनिष्टभैः यक्षुियानिनिंद्यानितैः पूर्वो-
क्तैनक्षत्रैस्तस्यादिशितदाव्रजेत् । तदाकदा यदानिजाशेष्टांगलब्धिर्भवेत निजाशायांनि-
जगमनदिशायामिष्टांगलब्धिः इष्टलग्नलाभःस्यात् । इष्टलग्नंवक्ष्यमाणलक्षणं तद्यथो-
क्तगुणसंपन्नंयदास्यात्तदागच्छेदित्यर्थः । नोचेन्नेत्यात्सिद्धम् । किंकृत्वा शूलभं हित्वा
पूर्वोक्तशूलनक्षत्रत्यक्त्वा शूलनक्षत्रेसति निजाशेष्टांगलब्धावपिनगच्छेदित्यर्थः॥३॥
कृ.रो.म.आ. पु.पु.आ.
भा०-कृत्तिकादि सात नक्षत्रोंको पूर्वादि चार दिशा-
ओंमें देके वायुकोणअग्निकोणमें एक रेखा देणी ।। इस रेखा
की परिघसंज्ञा है इसका उल्लंघन नहीं करणा। पश्चिमदिशा-
के नक्षत्रोंमें दक्षिणकी यात्रा नहीं करणी ॥ और पूर्वदिशा-
के नक्षत्रोंमें उत्तरकी यात्रा नहीं करणी ॥ जिस दिशाका
*kleekikata
नक्षत्र होय उसी दिशामें जाणा ॥ और हस्त-पुष्य-अनु-
राधा-अश्विनी इन नक्षत्रोंमें सारी दिशाओं में यात्रा करणी
अच्छीहोय ॥ और नक्षत्र अशुभ होय पर वक्ष्यमाण इष्टलग्नका लाभ होयतो यात्रामें जाणा
परंतु शुलका त्याग करणा ।। ३ ।।
मिश्राख्यधुवभैदिनादिमलवेतीक्ष्णैर्द्वितीयेतिमेक्षिप्रैनक्रमशोमृदू-
ग्रचरभैरात्रित्रिभागेष्वियात्।।श्रुत्यर्केज्यमृगेष्वयंननियमोवैश्वां-
त्यपादश्रवस्तिथ्यंशस्त्वभिजिद्मेसफलदोयामीविनापिक्षणः ॥
अथान्यदाह । मिश्राख्यैरिति । दिनादिमलवेत्रिधाभक्तस्यदिनस्याद्येशं मिश्राख्यैः
साधारणैर्नक्षत्रैः ध्रुवभैश्चनइयात्नगच्छेत् । द्वितीयभागेतीक्ष्णैः अंतिमेतृतीयभागे
क्षिप्रैर्नक्षत्रैर्नेयात् । अथरात्रित्रिभागेषुक्रमशोमृदूग्रचरभैनेयात् रात्रे प्रथमभागेमृदुभिः
द्वितीयेमागेउौः तृतीयेभागेचरभैनेयात् । अथविशेषमाह। श्रुतीति । श्रुत्यकॅज्यमृगेषु।
अयंनियमोन । श्रुतिःश्रवणः अर्कोहस्तः ईज्यःपुष्यः मृगःप्रसिद्धः एमिनक्षत्रैः सर्वभागेषु
गंतव्यमितिभावः । अथाभिजिल्लक्षणंतत्फलंचाह । वैश्वेति । वैश्वमुत्तराषाढातस्या-
त्यपादश्चतुर्थचरणः श्रवणस्यआद्यस्तिथ्यंशः प्रथमपंचदशांशः एतत्प्रमाणोऽभि-
जित्स्यात् सोभिजिद्यामींदक्षिणांदिशंविनासर्वदिक्षुफलदः क्ष गोमुहूर्तोपि अभिजिद्यामी
विनाफलदः यातृणामभीष्टफलदोभवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । भा०-दिनके तीन भाग करणा सो प्रथम भागमें मिश्र ध्रुब नक्षत्र होय तो यात्रा अशुभ होय ॥ और द्वितीय भागमें तीक्ष्ण नक्षत्र होय तो नहीं जाणा ॥ और तृतीय भागमें क्षिप्र नक्षत्र होंय तो नहीं जाणा ॥ और रात्रिके प्रथम भागमें मृदुमें यात्रा नहीं करणी और रात्रिके द्वितीय भागमें उग्र नक्षत्र होय तो यात्रामें नहीं जाणा । और रात्रिके तृतीय भागमें चर नक्षत्र होय तो यात्रा करना अशुभ होय ॥ और श्रवण-हस्त-पुष्य-मृग इन नक्षत्रोंमें सारी दिशाओंमें यात्रा शुभ है। और उत्तराषाढाका चौथा ४ भाग और श्रवणके आदिके १५ भागका नाम अभिजित् है ।। यह अभिजितू दक्षिण विना और दिशामें शुभ है । और अभिजित् मुहूर्तका विचार भी ऐसा होय है ।। अर्थात् अभिजित्नक्षत्रमें और अभिजित् मुहूर्तमें दक्षिण यात्राका निषेध है ॥ ४ ॥ एकाद्वयनानुकूलमनिशंभेदेदिवाराचयोभौमेप्राक्छनिचंद्रयोर्ग- तमपाक्पश्चाज्ज्ञगुवोंहितम् ॥ भृग्वाह्नयुदगर्कभायुभमगैस्तष्टं द्विसप्ताडलख्यंगाभ्यांविडलोनयोनंगमनंश्रीदेवलोक्त्याहितम्॥ अथान्यदाह । एकादयनानुकूलमिति । अर्कश्चइंदुश्चतयोरयनमर्केदयनाएकंचतद- केद्यनंचतत्तथा तस्यानुकूलंगतंगमनमनिशमहर्निशंहितस्यात् । भेदसतिदिवारानयोःक- मेणशस्तस्यात् । अयमर्थः । सूर्योंदिनस्वामी चंद्रोरात्रिस्वामी द्वौचेदुत्तरायणेस्थातां तदाहर्निशमुदग्गमनंशस्तं द्वौचेद्दक्षिणायनेभवतस्तदाअहर्निशंदक्षिणगमनंशस्तं रात्री चंद्रायनदिशं प्रति गमनंशस्तस्यात् । अर्थात् अन्यथानशस्तस्यात् । अत्रप्राचीउत्तरसं- बंधिनीज्ञेया तस्माद्यदाउदग्गमनंशस्तंतदापारगमनमपिशस्तंभवति । प्रतीचीदक्षिण- संबंधिनीज्ञेया तेनयदादक्षिणदिग्गमनंशस्तंतदापतीचीगमनमपिशस्तस्यात् । तथाच- रत्नकोशे "दिनकरकरप्रतप्तामकरादाबुत्तरांचपूर्वीच । यायाञ्चकर्कटादौयाम्याशा- स्यंप्रतीचीच" ॥ अथान्यदाह । भौमेइति । भौमेप्राक्पूर्वदिशिगतंगमनंहितस्यात शनिचंद्रयोरपाक्दक्षिणस्यां ज्ञगुर्वोः बुधगुर्योः पश्चात्पश्चिमायां भृग्वर्काहिशुक्ररवि. दिनेउदगुत्तरस्यांगतंहितस्यात् । अथाडलंविडलंचाह । अर्कभादिति । सूर्यनक्षत्रात्युभं दिननक्षत्रं अगैः सप्तभिस्तष्टं शेषितंसत् द्विसप्त द्वौवासप्तवायदाभवंतितदाडल स्यात् । व्यंगाभ्यांत्रिपदसंख्याकाभ्यां विडल: स्यात् । अनयोराडलविडलयोर्गमनंश्रीदेवलो क्त्यादेवलर्षिवचनेनहितं स्यात् ॥ ५ ॥ भा०-दिनस्वामी सूर्य और रात्रिस्वामी चंद्र यह उभय उत्तरयाण होय तो अहर्निश उत्तरमें और पूर्व में यात्रा अच्छी होय ।। और उभय दक्षिणायनमें होय तो अहर्निश दक्षिणमें और पश्चिममें यात्रा करना अच्छा होय ॥ रात्रिमें चंद्रायनमें जाणो शुभ होय ॥ अर्थात् अन्यथा नेष्ट होय ॥ और भौमवारके दिन पूर्वयात्रा उत्तमा होय ।। और शनि चंद्रके दिन दक्षिण में श्रेष्ठ है ॥ और बुधके दिन पश्रिममें श्रेष्ठ है । और शुक्रके दिनमें उन्तरमें श्रेष्ठ है ।। %3D (१०८) मुहूर्तमार्तण्डा- । अब अडल विडलको कहतेहैं मा०-सूर्य नक्षत्रसे दिननक्षत्रतक गिणके सात ७ का भाग देणेसे शेष २ । दोय वा ७ सात रहै तो अडल योग होय ॥ और ३ तीन वा ६ छ रहै तो विडलयोग होय ॥ इन्हों दोन योगों में यात्रामें नही जाणो ॥ ५ ॥ आज्यंदुग्धगुडौतिलान्दधियवान्मापानिनात्प्राश्यनोशूलेयान- मनिष्टमिंद्रककुभोथाज्यंतिलानंतिमीन् ॥ दुग्धंप्राश्यचहस्त्य नोहयनरैर्यानंसुयानंतयोानादाभवति ब्रुवेथहरिजंतिथ्यादि लक्षाधिकम् ॥६॥ अथवारशूलदोहदमाह । सुगमम् । इनात्सूर्यवारात्सकाशात् आज्यादीनिप्राश्य अशयित्वाशूलेवारशूलेयानंप्रयाणमनर्थकृन्नोभवति । अथदिग्दोहदमाह । आज्यमिति । घृतादिकंपाश्यऐंद्रयादिषुपूर्वादिषुहस्त्यादिभिर्यानंसुयानभवति । इस्तीप्रसिद्धः अनः शकटः योअश्वानरः शिबिकावाहकः । एतदुक्तंभवति घृतंप्राश्यहस्तिनाप्राग्गमना- सिद्धिः तिलान्नतिलौदनप्राश्यरथेनदक्षिणगमनासिद्धिः मत्स्यान्प्राश्यअश्वेनपश्चिम- गमनासिद्धिः दुग्धंग्राश्यनरैरुदग्गमनासिद्धिः स्यादित्यर्थः । असतिसंभवेअभक्ष्येच निर्णयमाह । तयोर्भक्षवाहनयोर्ध्यानाद्वायानंसुयानंभवति । अथलमशुद्धिंसहेतुकांमाह। बुवेऽथहरिजमिति । अथहरिजंलग्नं वेवच्मि । कथंभूतं तिथ्यादिलक्षाधिकंतिथ्यादि- भ्योलक्षाधिकंबलिष्ठमित्यर्थः ॥ ६ ॥ सूर्यादि वारों में क्रमसे घृतादिको भोजन करके जाय तो वारशूलका दोष नहीं होय ॥ भा०-जैसे सूर्य के दिन घृतको ॥ १ ॥ भा०-चंद्रके दिन दुग्धको ॥ २ ॥ भा०-भौमके दिन गुडको ॥ ३ ॥ भा०-बुधके दिन तिलको ॥ ४ ॥ भा०-गुरुके दिन दहीको ॥ ५ ॥ भा०-शुक्रके दिन यवको ॥ ६ ॥ भा०-और शनिके दिन उडदको खाक यात्रा जाय तो दोष नहीं होय ॥ अब दिग्दोहदको कहते हैं। भा०-धृत भक्षण करके हाथाकी सवारीसे पूर्वदिशामें जाणा शुभ है । और तिलौदन- को खाके याने तिल चावलोंके पाकको भोजन करके रथसे दक्षिणमें जाणो शुभ है । और मत्स्यको भक्षण करके अश्वसे पश्चिममें जाणो शुभ है । और दुग्धपानकरके नरवाहनसे उत्त- नमें जाणो शुभ है । यदि यह वाहन और खानेकी वस्तु नहीं होय तो ध्यान करलेणो ।

ADMAVAR संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (१०९) अब लग्नको कहते हैं। मा०-तिथ्यादिसे लक्ष गुण लग्न बलवान है ॥ ६ ॥ स्वनिर्दिघटास्तभानृजुगृहान्पष्ठरिपोर्भादनुस्वागेशरिपुंखलं जनिबलत्यक्तंतथासांप्रतम् ॥ यात्रालग्नगतंत्यजेदथदिशामीशो- कंशुक्रौकुजोराहुर्मदशशांकसौम्यगुरव केंद्रेदिगीशेवजेत् ॥७॥ स्वःस्वनिर्दिघटादिकंयात्रालग्नगतंत्यजेत् स्वःस्वराशिः अनर्द्धिःस्वराशेरनुपचय- भवनं घटाकुंभः अस्तभमस्तगतग्रहस्थराशिः अनृजुगृहंवक्रग्रहस्यराशिः एतान् रिपो- त्वैिरिराशेःषष्ठम् अनुपृष्ठोदयम् । तथाचबृहज्जातके "गोजाश्विकर्किमिथुनाःसमृगा निशाख्याः पृष्ठोदयाविमिथुना कथितास्तएव' इति ॥ वृषमेषधनकर्कमकरा:पृष्ठो. दयाः । स्वागेशरिपुमृसंच अंगमृक्षांगेतयोरीशःस्वामीतस्यारपुः तं खलःप्रसिद्धः जनिबलत्यक्तंजन्मनिबलहनिंग्रहं तथासांगतंप्रस्तुतंबलत्यक्तमित्युक्तंसर्वयात्रालग्नगतं त्यजेत् । अथदिक्पतीनाह। दिशामिति । दिशांपूर्वादीनामीशाः स्वामिनःअर्कशुक्रादयः पाठकमात्स्युः। केंद्रदिगीशे १, ४, ७, १० सतिव्रजेद्गच्छेत् । यस्मिन्केंद्रेलालाटगत्वं भवति । तत्केन्द्र वर्जयित्वा अन्यकेंद्रेदिगीशेसतिब्रजेत् । इदमनिमश्लोकेवक्ष्यति ॥७॥ भा०-स्वराशि-अनुपचयस्थान-कुंभ-अस्तग्रहकी राशि-वक्रकी राशि-वैरीराशिसे छठी राशि ॥ पृष्ठोदय २।१।९।१०। ४ स्वराशि लग्न स्वामीका शत्रु-पापग्रह-और जन्मप. त्रीमें बलहीन होय सो ग्रह-और यात्रा समयमें बलहीन ग्रह और पूर्वोक्त सारा यात्रालग्नमें त्याज्य है । सूर्य शुक्र भौम राहु शनि चंद्र बुध गुरु ये ग्रह क्रमसे पूर्वादि दिशाओंके स्वामी हैं ।। और दिशाका स्वामी लालाटग केंद्रविना केंद्रमें होय तो यात्रामें शुभ है ॥ ७ ॥ दिक्पेनप्रवसेल्ललाटगइन प्राच्यांतनौभालगःस्यात्पश्चान्मदनेर्क- जोबुगबुधःसौम्यांखगोपाकुजः ॥ ऐश्यांद्वित्रिगतोगुरुवलनदि- श्यायव्ययस्थोभृगुर्वायौषट्मुतगोविधुनिप्रतिदिश्यष्टांकसंस्थं तमः॥ ८॥ अथदिक्पतौलालाटगत्वंतदिग्गमननिषेधलालाटक्षणंचाह । दिक्पेलालाटगेसतिन प्रवसेत् प्रवासनकुर्यात् । तनौलग्नेवर्तमानइनःसूर्यः प्राभाच्यांदिशिभालगाललाट- स्थितः स्यात् । मदनेसप्तमेवर्तमानोर्कजःशनिः पश्चिमायांललाटस्थित स्यात् । अंचु- गबुधः चतुर्थगतोबुधः सौम्यामुत्तरस्याललाटस्थितःस्यात् । खंदशमंतद्गतःकुजोभौमः अपाक्दक्षिणस्यांललाटस्थितःस्यात् । द्वित्रिगतोगुरु ऐश्यामीशान्यांललाटस्थितः स्यात् । आयव्ययस्थाभृगुःकविःज्वलनदिशिआग्नेय्यांललाटगःस्यात् । षट्सुतगोवि- धुश्चंद्र वायौवायव्यांललाटस्थित स्यात । अष्टांकसंस्थतमः अष्टमनवमस्थानस्थोराहु: निक्रतिदिशिललाटसंस्थास्यादिति ॥ ८॥ ।

(११०) मुहूर्तमार्तण्ड:- भा०-जो दिशा पति ललाटमें होयतो यात्रा में नही जाणा ।। अब ललाटको कहतेहैं। भा०-सूर्य लग्नम होय तो पूर्व में ललाटस्थित होय ।। और शान सातमें होब तो पश्चिम दिशामें ललाट स्थित होय ॥ और बुध चौथे होयतो उत्तर दिशामें ललाट स्थित होय ।। और मंगल दशमें होय तो दक्षिण दिशामें ललाट स्थित होय ॥ गुरु दूजे वा तीजे होयतो ईशानमें ललाट स्थित होय ॥ और शुक्र ११ ग्यारमें वा १२ बारमें होवे तो अग्नि दिशामें ललाट स्थित होय ।। और चंद्र ६ । ५ छटे वा पांचमें होय तो वायुमें ललाटस्थित होय ॥ और राहु ८ आठमें वा ९ नवमें होय तो नैर्ऋतमें ललाट स्थित होय ॥ ८ ॥ वक्रीकेंद्रगतस्तदीयदिवसोलग्नेऽस्यवोभवेद्यातुर्नाशकर शुभो- पितनुगोजन्मक्षलग्नेड्रिपुः॥ द्वीशाग्यंब्वजभाग्यभानिगुरुभंपौ- ष्णांतकेसार्पभंजन्माणिरवेरुपपवहतंखेटस्तनौहानिकृत् ॥९॥ वक्रीति । वक्रीग्रहकेंद्रगतःसन् यातुर्गमनकर्तु शकरः स्यात् । तदीयदिवसोपिव- क्रग्रहस्यदिवसोपियातु शकरः स्यात् । लग्नस्यवर्गोपिनाशकरस्यात् । जन्मक्षलग्नेड्रिपु: शुभोपितनुगोयातु शकरः स्यात् । जन्मराशिजन्मलग्नतयोःईशौतयोरिपुः । अथम्- यादीनांजन्मनक्षत्रमाह । द्वीशेति । खे अर्कत ग्रहाणांद्वीशादीनिजन्माणिजन्मनक्ष- त्राणिस्युः । द्वीशंविशाखासूर्यस्य अग्नि कृत्तिकाचंद्रस्य अंबुपूर्वाषाढाभौमस्य अजः श्रवणोबुधस्य भाग्यभंपूर्वाफाल्गुनीगुरोः गुरु पुष्यःशुक्रस्य पौष्णं रेवतीशने याम्यंभ- रणीराहोः सार्पमाश्लेषाकेतोः । उपप्लव इति उपप्लवगतोनाम यदीयभंयस्यग्रहस्यभं जन्मनक्षत्रहतंत्रिविधोत्पातहतं स्यात् । असौग्रहोलग्नेस्थितोहानिकृत्स्यात् ॥ ९ ॥ भा०-वक्री ग्रह जो केंद्र १।४। ७ । १० में होय तो यात्रा करणेवालेकी मृत्यु होय । और यात्रामें वक्र ग्रहका दिन भी अशुभ है । और जन्मराशिका और जन्मलमके स्वामीका शत्रु शुभ ग्रह होयतो भी लग्नमें अशुभ है । और यह क्रमसे सूर्यादिकोंके जन्म नक्षत्र हैं सो दिखाते हैं । सूर्यका जन्मनक्षत्र विशाखा है । चंद्रका कृ० । भौमका पू० पा० । बुधका । गुरुका पूर्वाभा० । शुक्रका पुष्य । शनिका रे। राहुका भ० । केतुका आश्लेषा है । जिस ग्रहका जन्म नक्षत्र उत्पातहत होय वह ग्रह लग्नमें होय तो अशुभ है ॥९॥ वेशिः सौम्ययुतस्तनौजनुषियेसद्भिर्युताराशयोजन्माब्जोपचय- स्थिताअपितनोःस्वोच्चमित्रसंगाः॥पापाअप्यतिशोभनास्त- नुगताजन्मेश्वरौकेंद्रगोस्वारात्यह्नितनौशुभोनफलदोमित्राह्निपा- पोर्थदः ॥१०॥ ।

संस्कृत टीका-भाषाटीकासमेतः ।
वेशिरिति । सूर्याद्वितीयोराशिवेंशिससौम्ययुतःसन् अंगगोलग्नगोऽतिशोभनःस्था-
त् । जनुषिजन्मकालेसद्भिर्ग्रहयुतायेराशयातनुगता अतिशोभना स्युः। जन्माब्जोपचय-
स्थिताः जन्माब्जोजन्मचंद्रः तस्मादुपचयानित्रिषडेकादशतमानितेषुस्थिताग्रहास्तेतनु-
गताभतिशोभनाः तनोरपिजन्मलग्नादप्युपचयस्थलग्नगताअतिशोभनाः स्युः । स्वोच्च
मित्रगाः जन्मनियेस्वर्खगाः उच्चगाः मित्रसंगास्तेअपिशोभना स्युः । जन्मे-
श्वरौजन्मराशिजन्मलग्नस्वामिनौकेंद्रगौअतिशोभनौस्याताम् । स्वारात्यविस्ववैरिवारे
शुभाशुभग्रहः तनौलग्नेवर्तमानोनफलदोभवति । मित्रानिपापःतनौवर्तमानोऽर्थदःस्या
त् । तथाचयवनः “रक्षकावर्द्धकाश्चैवयेस्युर्जन्मनिनायकाः। तान्पापानपिनिःशंकोयात्रा
लग्नेनियोजयेत् ॥" इत्यादि ॥ १० ॥
जन्मपत्रिकामें जहां सूर्य होय उससे द्वितीय
राशिकी वेशिसंज्ञा है।
भा०-वह राशि सौम्यग्रह युक्त यात्रालग्नमें होयतो शुभ होय।। जन्मसमयमें सौम्य महसे
युक्त राशियाँ यात्रालग्नमें होंयतो शुभ होय ॥ जन्म चंद्रसे ३।६ । ११ । १० इन्हीं स्थानों में
स्थित ग्रह यात्रालग्नमें होवेतो. शुभ होय ॥ और जन्मसमयमें स्वर्भग उच्चग मित्रर्भग जो
पापग्रह होयके यात्रालग्नमें होवेतो शुभ होय ।। जन्मराशि और जन्मलग्नस्वामी १।४।
७ । १० । इन्हों स्थानोंमें होवे तो शुभ होय ॥ और जो शुभ ग्रह लग्नमें होवे और
अपने रिपुग्रहका वार होयतो अनिष्ट होय ॥ और पापग्रह लग्नमें हौवै और मित्रग्रहका दिन
होयतो अर्थद होय ॥१०॥
त्र्यायार्यन्यगताःखलाः खइनजोब्जोंत्याद्यषष्ठाष्टगोभूयःसोप-
चितोस्तखांबुसुतगःशुक्रोस्तईज्योमृतौ॥नष्टज्ञोव्ययगोग्रहान्वि-
तशशीयातुर्महाविघ्रदाअन्यस्थानगताजयार्थसुखदास्त्याज्यंपु-
रोक्तनचेत् ॥ ११॥
अथयात्रालग्नेइष्टाननिष्टांश्चश्लोकनकनाह । व्यायार्यन्यगता खलाः ध्याश्या ११
रिभ्यः ६ अन्यानि १, २, ४, ५, ७, ८, ९, १०, १२ तत्रगताखला पापग्रहाखेद
शमे इनजःशनिः । व्यायार्यन्यगताखलाइत्यनेनैवसिद्धोपविशेषदुष्टफलज्ञापनार्थरवइन-
जइत्युक्तम् । अंत्या१२च १ षष्ठा ६ष्ट ८ गोजश्चंद्रः भूयःपुनःसचंद्राअपचिताक्षीण-
चंद्रः कृष्णपक्षचंद्रः अस्तः ७ खां १० बु४ सुत ५ गःअस्तःशुक्र ईज्योगुरुर्मुती ८
नष्टज्ञोस्तमितबुधोव्यय१२ गत महान्वित शशीयेनकेनापिग्रहेणग्रहाभ्यामपिनहायुक्त
चंद्रमाः एतेप्रत्येकंयातुर्महाविघ्नदास्युः । नानाप्रकारेणमरणभंगादीन्ददतीत्यर्थः
अन्यस्थानगता उक्तेभ्योऽन्यस्थानगता संतस्तदाजयार्थसुखदाः । तदाकदा चेद्यदिपु-
रोक्तंत्याज्यंनस्यात् ॥ ११ ॥

+ M cir F REFE मुहर्तमार्तण्ड:- भा०--और १।२।४।५।७।८। ९ । १० । १२ इन्हों स्थानों में पापग्रह होवें।। और १० दशम स्थानमें शनि होवै॥ और १२।१।६। ८ में चंद्रमा होय ॥ और क्षीणचंद्रमा ७ । १०।४।५ इन्हों स्थानों में होवै ॥ और शुक्र ७ सातमें होय ॥ और गुरु ८ आठमें होय ॥ और अस्त बुध १२ बारहमें होय ॥ और चंद्रमा कोई ग्रहसे युक्त होयतो यात्रा कर्ताके यह प्रत्येक महाविघ्न करें। और प्रथम कहे त्याज्य नहीं होवेतो यह ग्रह उक्तसे अन्य स्थानों में शुभ होते हैं ॥११॥ स्वग्रामैकपुरात्मसद्मसुचतुर्वक्रेचतुःशालकेतूद्वाहेषुवधूप्रवेशनृप- भीदुर्भिक्षपीडासुच ॥ तीर्थस्वामिनि देशयो गुवसिष्टाध्यंगिरः काश्यपेभारद्वाजजवात्स्ययोहितकरयानसितज्ञोन्मुखम् ॥१२॥ अथप्रतिबुधशुक्रापवादमाह । स्वग्रामति । स्वग्रामः प्रसिद्धः एकपुरंप्रसिद्धम् आ- स्मस आत्मगृहं चतुर्वक्र चतुर्मुखे चतुःशालकंप्रसिद्धं उद्वाहाः विवाहाः ब्राह्मादयःवि- पाहाः तेषुवधूप्रवेशः नृपभीराजभयं दुर्भिक्षपीडाः प्रसिद्धाः तासु तीर्थस्वामिनिदेशयोः तीर्थतीर्थगमनं स्वामिनिदेशः स्वाम्याज्ञा तयोः भृगुवसिष्ठाव्यंगिर काश्यपेभृग्वादिगो- त्रसमूहे भारद्वाजजवात्स्ययोर्गोत्रयोः एक्तेषुसितज्ञोन्मुखं शुक्रबुधसंमुखंयानंगमनहि- तस्यात् । अत्रवधूप्रवेशेप्रतिशुक्रदोषोनोक्तः तत्तुभासहगमनविषयं भाविनागमने दोषोदृश्यते नवोढायास्तुवंध्यात्वमिति । तथाचभीपराक्रमे "स्वामिनानीयमानायांप्र. तिशुक्रोनविद्यते इति ॥ तथाचमतान्तरे "नवोढायास्तुवंध्यात्वंयदुक्तंसमुखेभृगौ। तद- त्रविबुधैयंकेवलंतुद्विरागमे॥” इति । तथाचललः “स्वभवनपुरप्रवेशेदेशानांविग्रहेतथी- दाहानववध्वागृहगमनेप्रतिशुक्रविचारणानास्ति॥इति ।तथाचमत्स्यपुराणे 'चतुःशालच- तुरमलिंदैःसर्वतोयुतमानाम्नातत्सर्वतोभद्रनतत्रप्रतिशुक्रता।'इति॥तथाचवसिष्ठः"का- श्यपेषुवसिष्ठेषुभृग्वत्र्यांगिरसेषुचाभारद्वाजेषुवात्स्येषुप्रतिशुक्रोन विद्यते॥” इति ॥१२॥ भा०-भृगु वशिष्ठ अत्रि अंगिरा काश्यप भारद्वाज वत्सगोत्रवाले पुरुषोंके और अपने प्रामप्रवेशमें-और एकपुरमें-स्वगृहमें-चतुर्मुखमें-विवाहमें-भर्तीके साथ वधूप्रवेशमें-राजभयमें-- दुर्भिक्षमें-तीर्थयात्रामें स्वामीकी आज्ञामें बुधशुक्रके संमुख यात्रामें जानेका दोष नहीं है ॥१२॥ चंद्रपूषभमेषगेसतिसितोंधःस्यात्तदासंमुखंयानंसत्परपूर्वयोःसि- तविपर्यासात्सदावश्यके । राजातर्पितवह्निभूसुरसुहृत्स्नेहानुवृत्तिं त्यजस्तृप्तःकार्यमनाबजेत्रिदिवसैरेकाब्धिषट्कोशकान् ॥ १३॥ अथान्यंचापवादमाह । चंद्रेइति । चंद्रपूषभमेषगेसतिसितःशुक्र अंधःस्यात् । तदा संमुखंयानंसत् शुभंस्यात्।तथाचगर्गः “पोष्णादिवहिभाद्यघौयावत्तिष्ठतिचंद्रमाः। ताव- दंधोभवेच्छुक मवेशेनिर्गमेशुभः ॥” इति ॥ अथावश्यक प्रवृत्तिमाह । परपूर्वयोरिति आर शत्रु दिखा गुरुका ज सि नुग पो संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । परपूर्वयो पश्चिमपूर्वयोः सितविपर्यासातशुक्रविपर्यासात् आवश्यककृत्येसति यानंस- स्यात् । एतदुक्तंभवति । शुक्रपूर्वकपालगतेसतिपश्चिमांगच्छेत् पश्चिमकपालंगतसे ति पूर्वागच्छेत् । तथाचज्योतिष्प्रकाशे “अत्युत्सुकेषुयावत्प्राकपालस्थीभृगुभवेत् । ताव- त्पाशिदिशंगच्छेत्याचीप्रत्यस्थितस्तथा ॥” इति । अथप्रयाणविधिमाह । राजेति । राजात्रिदिवसैरेकाब्धिषटकोशकान्व्रजेत् । एतदुक्तंभवति । प्रथमदिनकोशंगच्छेत् द्वितीयदिनचतुष्कोशान् तृतीयेषट्कोशान अर्थात्परतोयथेच्छंगच्छेत् । कथंभूतोराजा तर्पितवह्निभूसुरसुहृत् वहिरमिः भूसुराब्राह्मणाः सुहृदोबांधवाः तेतर्पिताः वहिभू सुर- सुहृदोयेनसतथा । अत्रायंभावः समिञ्चरुतिलादिनावहितपयित्वा दक्षिणानादिभि सु- रांस्तर्पयित्वा वस्त्रालंकरणादिभिःसुहृदः कलत्रादीस्तर्पयित्वाव्रजेदिति । किंकुर्वन् स्नेहा- नुवृत्तित्यजन्सन् स्नेहेनअनुवृत्तिः पुनर्गृहागमनम्। अयंभावः यात्रार्थबहिर्गत्वापुत्रादिस्ने हवंशात्तदवलोकनार्थगृहंनागच्छेदिति । कथंभूतोराजा तृप्त बुभुक्षितोनगच्छेदितिभावः। पुनः किंलक्षणः कार्यमनाः कार्यायउत्कंठितांतःकरणः । तथाचरत्नावल्याम् “स्वनि- केतात्सुरभवनात्प्रधानादाश्रमागुरुगृहाद्वापि । यायात्कृतानिकार्यप्राश्यहविष्यद्विजानु- मतम्" इति । तथाचबृहस्पतिः “दैवज्ञपूजयित्वातुविदुषःपूज्यशक्तितः । प्रदक्षिणमि- मानकृत्वातिष्ठन्ध्यायेदुमापतिम् ॥” इति । तथाचज्योतिष्प्रकाशे "संतोष्यस्वांगनां विप्राञ्जह्यात्प्रतिरथादिकम् । शुचिःशुक्लांबरोष्णीषोनत्वेष्टंसुमनाव्रजेत् ॥” इति । तथाचकश्यपः “यात्रासमयेवृद्धानुपरागग्रहस्यवैषम्ये । गोभूहिरण्यवस्ःसंपूज्यश्रद्धया. चदैवज्ञम्" ॥ इति । बृहद्यातायाम् "स्नातोभुक्तानुलिप्तश्चसालंकारभूषितः । शुक्मां- बरवर श्रीमानध्वगःसुखमेधते” इति । भूपालवल्लभे "ब्राह्मणानावमन्येतकोपयननि- जांगनाम् । यात्रांकृत्वागृहनैवसिद्धिकामोविशेद्नुहम्" इति । लल्लः "यात्रायांपस्थिती- यश्चब्राह्मणानवमन्यते ॥ तदंतजीवितंतस्यनासौप्रतिनिवर्तते" इति । वृहयात्रायाम “यस्तुसंग्रस्थितोयात्रांस्वभार्यानाभिनंदति । भार्यावानाभिनंदेतनास्यप्रतिनिवर्तनम' इति । तथाचरत्नावल्याम् “क्रोशवायदिवाप्यर्ध प्रथमेहनिशस्यते । द्वितीयेयोजनंग- त्वानिवसेञ्चमहीपतिः ॥ तृतीयेयोजनेसाईवसेदाक्रम्यदूरतः । ततः परंयथेष्टतुयाया- न्मार्ग महीश्वरः" इति ॥ १३ ॥ भा०-चंद्रमा रेवती नक्षत्रका होय वा मेषका होय तब शुक्र अंधा होता है प्य को संमुख जाणेका दोष नहीं है । और शुक्र पूर्व कपालमें होचतो पश्चिममें जाना और बुध पश्चिम कपालमें होयतो पूर्वमें जाना शुभ है ॥: यह विधि आवश्यक है ।। राजा भोजनसे तृप्तं होके और अपने कार्यको मनमें विचारके और अग्निमें हवन करके ब्राह्मणों को भोजन करवाके और ब्राह्मणोंको दक्षिणा देके-और स्त्रीपुत्रों को वस्त्र अलंकारीसे सुन करके पहिलेदिक एक कोश चले--और दूसरे दिन ४ चार कोश चले-और तीसरे दिन ६उ कोश चलेकर अपनी इच्छापूर्वक चले। और यात्राके लिये निकलके पीछे पुत्रादिकों के नेहसे न आवे ।।१३।।

मुहूर्तमार्तण्ड:- MChit कर शुभ रि त्रा कोधक्षौररतिश्रमामिषगुडद्यूताश्रुदुग्धासवक्षाराभ्यंगभयासितां- बरवमीस्तैलंकटूज्झेगमे ॥ क्षीरक्षौररतीक्रमात्रिशरसप्ताहंपरंत- दिनरोगंख्यार्तवकसितान्यतिलकप्रस्थानकेपीतिच ॥ १४ ॥ अथयातकस्यनियमानाह। क्रोध-प्रसिद्धः क्षौरंप्रसिद्धं रतिमैथुनं श्रमाक्लेशः आमि- पंमांसं गुड प्रसिद्धः द्यूतंबूतवरणम् अश्रु अश्रुमोचनं दुग्धंग्रसिद्धम् आसवोमयं क्षारं क्षारधान्यमाषादि अभ्यंगस्तैलाभ्यंगः भयंशंका रिपुभयमित्यर्थः । असितांवराणि अशुभ्रवस्त्राणि रक्तकृष्णादीनि वमिर्वमनं तैलंप्रसिद्ध कटुमरिचादि इत्येतद्गमे गमने उज्झेत् त्यजेत् । अथउक्तेषुर्किकिंकतिदिनंत्यजेदित्याह । क्षीरेति । क्षीरक्षौररतीः क्रमात त्रि ३ शर ५ सप्ताह ७ त्यजेत् क्षीरंदुग्धंत्र्यहं ३ क्षौरंशराहपंचाहं ५ रति सप्ताहंत्यजेदित्यर्थः । परमुर्वरितंतदिनप्रयाणदिनेत्यजेत् रोगव्याधियावद्धाधंत्यजेत् ख्यातवंबीजदानपर्यंतंत्यजेत् सितान्यतिलकं श्वेतव्यतिरिक्ततिलकं पीतकौकुमादिकंत- दिनेत्यजेत् प्रस्थानकेपिइत्येतत् त्यजेत् प्रस्थानकनाममुहूर्तसमयेकिचिदभीष्टवस्तुचा- लनम् । तदुक्तंरत्नमालायाम् “छत्रायुधाद्यंमनसस्त्वभीष्टंप्रचालयेद्वैजयिकंजयार्थी" इति । एतत्तुकार्यवशाक्रियते प्रस्थानेसंपूर्णफलंनास्ति । तथाचरत्नकोशे "कार्यवशा- स्वयमगमेभूभर्तुः केचिदाचार्याः । छत्रायुधायभीष्टवैजयिकनिर्गमेकुर्युः" इति । तथाचगर्गः "स्वशरीरेणयःकश्चिन्निर्गच्छेच्छ्रद्धयान्वितः । तस्ययात्राफलंसर्वसंपूर्णप- थिसिद्धयति" इति । तञ्चालनावधिग्रंथांतरात् "गृहागृहांतरंगर्गआहसीमांतरंभृगुः । शरक्षेपारद्वाजोवसिष्ठोनगरादहिः" इति । एवंप्रस्थानेकृतेपिस्वयमन्यास्मिन्सुदिने गच्छेत् । तथाचज्योतिष्प्रकाशे "प्रस्थानेपिकृतेनेयान्महादोषान्वितेदिने ॥ गर्भयोग विनाकालवृष्ट्यादौचाप्लुते तथा" इति । रत्नमालायाम् “वसेन्नचैकत्रदशक्षितीशो दिनानिनोसप्तचमांडलीकः ॥ यः प्राकृतःसोपिचपंचरात्रभद्रेणयात्रापरतः प्रयोज्या" इति । एवंविधेप्रस्थानेपिक्रोधक्षौररत्यादीन्वर्जयेदित्यर्थः । गर्गः "क्रोधक्षौरंतथावां- तितैलाभ्यंगाश्रुमोक्षणम् ॥ द्यूतमांसंगुडतैलयानमद्यपरित्यजेत्” इति । रत्नकोशे "कालीयकहिंगुलकः कुंकुमरक्तचंदनम् ॥ पीतंरक्तंचवसनयातुर्नेष्टानितत्क्षणात्" इति बृहयात्रायाम् "कटुतैलगुडक्षौरपकमांसाशनंतथा ॥ भुक्त्वायोयातिमोहेनव्याधितः सनिवर्तते" इति । लल्लः “प्रमत्तो व्याधितोभीतःशांतः क्रुद्धोबुभुक्षितः ॥ अध्वानंन- प्रपद्येतलीबवेषस्तथैवच” ॥ रत्नावल्याम् "स्वकीयांपरकीयांवास्त्रियंपुरुषमेववा ।। ताडयित्वातुयोगच्छेत्तदंतंतस्यजीवितम्" इति । भृगुः “त्रिरात्रंवर्जयेत्क्षीरंपंचाहंशुर- कर्मच ॥ तदहश्चावशेषाणिसप्ताहमैथुनत्यजेत्" इति । यात्रायागमनलक्षणंगोक्तशे- यम् “मुहूर्तसमयेप्राप्तेहंसचारांघ्रिणाव्रजेत् । दैवज्ञामात्यविप्रायपुरोगैःस्वजनैर्वृतः ॥ पूर्वदक्षिणमुद्धृत्यपादयात्रांनराधिपः॥ द्वात्रिंशतपदंगत्वायानमारुह्यसंव्रजेत् ॥ ततो- निरीक्षयेत्सम्यक्शकुनांश्चशुभाशुभान् ॥ तथैवसदसच्छब्दाननिमित्तानिचसंवजेत" इति ॥ १४ ॥ दिखा गुरुक जन्म वा सि नुर पो संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (११५) भा०-और यात्रा करे तब क्रोध नहीं करणा और और-मैथुन-क्लेश-मांस-गुड-जूआ अश्रुपात-दुग्ध-मद्य-धान्य-उडद आदिक-तैलाभ्यंग-भय-शंका-कृष्णवस्त्र-वमन-तैल-मरिच आदिक इन्होंका यात्रामें त्याग करणा ॥ और यात्रा करनेके पूर्व तीन दिन दुग्धपान नहीं करणा ॥ और सात दिन पूर्व स्त्रीसंग नहीं करणा ।। और अन्य कामोंको उसी प्रयाण दिनमें नहीं करणा ।। और रोग जहांतक होय तहांतक प्रयाण नहीं करणा ॥ और बीजदान पर्यंत स्त्रीके आर्तवमें प्रयाण नहीं करणा ॥ और श्वेतविना रक्त पीतादि तिलक उसी दिन नहीं करणा ॥ और मुहूर्त समयमें अपने प्रिय वस्तुको भेजे वह प्रस्थान होताहै। उस प्रस्थानमेंभी पूर्वोक्तका त्याग करणा ।। १४ ।। वस्त्रालंकरणातिपूर्णकलशस्तौर्यध्वनिः पुत्रवाञ्छंखादर्शनृपाश्चदं- तिसुरभिस्त्रीपुष्पधान्यादिच॥ दोलादीपविधूमवह्निसुरभिद्रव्या- णिशुभ्रोवृषोवेश्याच्छत्रवितानचामरकुमार्योमीनगोरोचने ॥१६॥ इदानींशकुनानाह । वस्त्रेति । वस्त्राणिश्वेतवस्त्राणि अन्यान्यपशकुनमध्येपठितानि अलंकरणानि सुवर्णादिनिमितानि भूषणानीत्यर्थः । पूर्णकलशः प्रसिद्धः तौर्यध्वनिः वाद्यध्वनिः पुत्रवान्वर्द्धमानःपुरुषः शरवः प्रसिद्ध आदर्शामुकुरः नृपोराजा अश्व प्रसिद्धः दंती हस्ती सुरभिगौः स्त्रीसौभाग्यवती पुष्पाणिश्वेतानि धान्यानि अकृष्णानि कृष्णा नित्वपशकुनमध्येपठितानि आदिशब्देनसुवर्णादिधातवः दोलाप्रसिद्धः दीप प्र. विधूम- वह्निः धूमरहितोनिः सुरभिद्रव्याणि सुगंधद्रव्याणि कर्पूरचंदनादीनि शुभ्रोवृषः श्वेत. षभः वेश्याप्रसिद्धा छत्रप्र० वितानंवस्त्रनिर्मितंप्र० चामरंप० कुमारीम० मीनोमत्स्यः जलादुट्टतः गोरोचनंप्रसिद्धम् ॥ १५ ॥ अब शकुनका वर्णन करते हैं। भा०-सपेद वस्त्र । सुवर्णादि आभूषण । पूर्ण कलश । बाजेकी ध्वनि । पुत्रवान् पुरुष । शंख । काच । राजा । घोडा। हाथी । गौ । सौभाग्यवती स्त्री । श्वेतपुष्प । काला धान विना कोई धान । पालणा । दीप । विना धुंएकी अग्नि । सुगंध वस्तु । सपेद वृष । वेश्या । छन । वितान । चामर । कुंआरी कन्या । मत्स्य । गोरोचन ॥ १५ ॥ यद्यत्स्वांतनितांततोषकरणंकोरुद्धतंगोमयंमृचांभीर्थघटान्वितः सहचरोधौतांबरोमौत्रकः॥ दूर्वादर्भरथाःपलालमदिरावर्णीगुरुर्दै वविद्विप्रौमित्रमृगावरोदनशवंसिद्धार्थदुग्धादिच ॥१६॥ अथसंकोचेनाह । यद्यदिति । यद्यवस्तुस्वांतनितांततोषकरणं स्वांतमंतःकरणत- स्यनितांतमतिशयेनतोषकरणंसंतोषजनकंतत् किंबहुनोक्तन एवंसंकोचेनोवेदानीयेषु- संतोषाभावस्तानिपूर्वाचाय-शकुनमध्येपठितान्याह । कोरुद्धतंगोमयं को पृथिव्या ।

4 Lifloat या त्रा मुहूर्तमार्तण्ड:- उद्धृतंगोमयं मृचपृथिव्याः उद्धृतामृत्तिका अंभोर्थघटान्वितःसहचरः उदकार्थकुंभयु- क्तोजनःसन्सहचरः सहचरतीतिसहचरः "जला रिक्तकुंभस्तुपथिकेनसहव्रजेत् ॥निव- ततेयथापूर्णःकृतार्थ पथिकस्तथा" इत्युक्तत्वात। धौतांबरोमौत्रका धूतवस्त्ररजक दूर्वाप्र- सिद्धा दर्भ-प्रसिद्धः दूर्वाद तृणेअपिशुभे अपशकुनमध्येयत्तृणपठितंतदेतद्व्यतिरिक्त रथ प्रसिद्धः पलंमांसम् अवरक्त मदिरामर्थ्यवर्णीब्रह्मचारी गुरु प्रसिद्धः दैवविज्ज्यौतिषी विप्रौदौब्राह्मणौ मित्रमिष्टःमृगःप्र.अरोदनशवंरोदनरहितप्रेतं सिद्धार्थागौरसर्षपाःदुग्धा- दिदुग्धदध्याज्यं ननुयद्यत्स्वांतनितांततोषकरणमित्यनेनदुग्धग्रहणत्वासिद्धं पुनः किमुक्तंदुग्धमिति।सत्यम्।दुग्धंभक्षणेनिषेधितंतत्संदेहनिवृत्त्यर्थदुग्धपठनमित्यदोषःएव- मेवात्रविचारणीयम्।तथाचवसंतः"दध्याज्यदूर्वाक्षतपूर्णकुंभसिद्धान्नसिद्धार्थकचंदनानि॥ आदर्शशंखामिषमीनमद्यगोरोचनागोमयमुद्धृतंगोः"इति॥ भारद्वाजः "राजाविप्रौसुहृद्धे- श्यासपुत्रास्त्रीकुमारिका ॥अभिरूपोनरोस्त्रीवागजोवाजीवृषासितः।। रज्ज्वाधृतान्यवर्णै- गौ-सवत्साचविशेषतः । उद्धृतंगोमयंनीतंमृत्तिकाचोड़तातथा ॥रजकोधीतवस्त्रश्चवेश्या तौर्यत्रिकध्वनिः ॥ जयमंगलशब्दश्वशांतिपाठःसदीपकः ॥ दीपोवाप्रज्वलदहिःपूर्णकुं. भोनृपासनम् ॥ मद्यमांसंचरुधिरंभक्ष्याणिविविधानिच॥ इक्षवोमधुतांबूलंवस्त्रालंकरणा- निच ॥ रौप्यताम्रमणिस्वर्णद्रव्यदर्पणमक्षताः ॥ वितानंचामरंछत्रंदूर्वादर्भतृणध्वजाः॥ दोलाचारुरथोवृद्ध पुत्रपौत्रार्थयुक्शुचिः॥ चंदनानिसुगंधीनितथापुष्पाणिरोचना।घृतं दधिपयःप्रेयान्सिद्धमन्नंवचः शुभम्। दैवज्ञःसगुरुदेवश्चित्तोत्साहकराणिच।। दृष्ट्वैतानिनरो यायात्सर्वार्थलभतेतुसः" इति ॥ १६ ॥ भारु-और अपनी प्रियवस्तु ॥ पृथ्वीके ऊपरका गोमय॥ पृथ्वीसे निकाली भई मट्टी। पधिकके साथ घडा लेके पाणिको जाता होय वो ॥ धोये वस्त्र लिये धोबी । दूर्वा । दर्भ । रथ । मांस । लोहू । मदिरा । ब्रह्मचारी । गुरु । ज्योतिषी । दोय ब्राह्मण । मित्र । मृग । रुदन- विनाका प्रेत । गौर सर्षप । दुग्ध । दही । घृत । यह और उक्त श्वेतवस्त्रादिकोंको प्रयाणकालमें देखणा शुभ होताहै ॥ १६॥ कुर्वन्दक्षिणतःसदेतदितरदामेप्रकुर्वन्त्रजेद्भस्मास्थीन्धनवितुषा- श्मलवणोपानत्तृणायस्कराः॥पिण्याकौषधकृष्णधान्यरुदनंतकं सधूमानलः कार्यासारुणपुष्पचर्मचगुडस्तैलायसीकर्दमः॥१७॥ अथाशुभान्याह|कुर्वन्निति । एतत् अनंतरोक्तंसत्शुभं दक्षिणतःदक्षिणभागेकुर्वन् सन् इतरत् अशुभंवक्ष्यमाणंवामेकुर्वन्सन्व्रजेत्गच्छेत् । भस्मेति । भस्मप्रसिद्धम् अस्थिप्र० इंधनंप्र० विविष्ठा तुषंधान्यादीनांत्वक्फल्गु अश्मापाषाणः लवणंसामुद्रिक उपानहौष- सिद्धौ तृणंभ० अयस्करोलोहकारः । पिण्याकंमर्दिततिलाः औषधंप्र० कृष्णधान्यं शत्रु दिखा जन्म नि सि पो नुग । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (११७) माषादि रुदनरोदनादि तप्र० सधूमानलः धूमसहितोऽग्निः कार्पास प्र०अरुणपुष्पं जपादि धर्मप्र० गुडःप्र० तैलंप्र० अयोलोहं कर्दम पंकः ॥ १७ ॥ अब अशुभ शकुनोंको कहतेहैं। भा०--शुभ शकुनोंको दक्षिणमें लेणा ॥ और अशुभोंको वाममें लेणा । भस्म । हड्डी। लकडी छाणा। विष्ठा । भूसा । पत्थर । लूण । जूता । घास । लोहार । खल। औषध । कृष्णधान्य। रोदन । छाछ । धूएंकी अग्नि । लाल पुष्प । चर्म । गुड । तैल । लोह । कर्दम ॥ १७ ॥ मत्तोवांतबुभुक्षितांतकखलामुंडीजटीव्याधितः खंजव्यंगदिगंब- रायतिरिःकाषायिमुक्तालकौ ॥ चौराभ्यक्तमलाविलाश्चपति- तःपाश्यगलीगुर्विणीवंध्याकृष्णवृषाहिमेकसरठागोधावराहःश- शः॥१८॥ मत्तइति । मत्तःउन्मत्तःवांतःवमितः बुभुक्षितः प्रसिद्धिः अंतकाप्राणिहिंसकःखलोदु- र्जनः मुंडीमुंडितः जटीजटिल: व्याधितोरोगी खंजः पादेनखंजः ठपंगोंगहीनः दिगं- बरोनग्नः यति संन्यासी अरिवैरी काषायोगैरिकरंजितवस्त्रः मुक्तालकोमुक्तकेशः चोरः प्र० अभ्यक्तातैलाभ्यक्तः मलाविलोमलिनः पतितोजातिभ्रष्टः पाशीपाणिबंधनार्थपा- शवान् अर्गली अर्गलावान् गुर्विणीसगर्भावंध्यानिरपत्या कृष्णवृषःकृष्णोनड्वान् अहिः सर्पः भेकोमंडूकः सरठःप्र० गोधाम वराह प्रशश प्रसिद्धः ॥ १८ ॥ मा०-उन्मत्त । उलटी। भूखा प्राणी । प्राणियोंको मारणेवाला । दुर्जन । मुण्डी। ज. टावाला । रोगी । खंज याने जिसके पैर में रोग होय वह । अंगहीन । नग्न । संन्यासी । शत्रु । गेरूसे रंगे भये वस्त्र । खुले केशवाला । चौर । मालिश किया भया। मलिन । जातिसे भ्रष्ट । पाशवाला । अर्गलवाला । गर्मिणी । वंध्या स्त्री । काला बैल । सर्प । मेढक । कृकाटिया । गोह । वराह । शश ।। १८॥ जाहौतूमहिषःखरोष्ट्रमहिषारूढाश्चरिक्तोघटश्छिक्काप्राणिशिरोंग- कंपपदवीबंधाःकुवागाहवौ ॥ पातोयानपलायनंश्वकलह-पंढंक्षु- तंगोज्वलद्वेश्मेतिप्रतिबंधका-कुशकुनाश्छिक्कादिकामृत्युदाः १९॥ जाहइति । जाहः मंडली लोकेसेहलीतिमंसिद्धा "जाहकोगात्रसंकोचीमंडलीचबुधैः स्मृतः” इतिहलायुधः। ओतुर्मार्जारः महिषः प्रसिद्धःखरोष्ट्रमहिषारूढा प्रसिद्धारिक्तो घट मछिकाशुत् प्राणिशिरोंगकंपःप्राणिनांगोऽश्वादीनांप्राणिनांशिरोझाटनम् अंगझा- टनंवा पदवीबंधोमार्गबंधः उर्णनाभादिभिर्मार्गोवध्यते कुवाक्कुत्सितवाक्यश्रवणम् आहवःसंग्रामः बिडालमहिषादीनां पातःपतनं वस्त्रादीनांस्खलनं यानमश्वादि तस्य पलायनं श्वकलहः शुनांकलहः पंढनपुंसकं गोक्षुतंप्रसिद्ध ज्वलद्देश्मज्वलद्गृहदर्श- नम् इत्येतेऽपशकुना प्रतिबंधका कार्यप्रतिबंधकास्युः छिक्कादिका अपशकुनामृत्युदा: ।

CHES -- । । या त्रा (११८) युहर्तमार्तण्ड:- स्युः । तथोक्तमागमांतरे "तृणतैलादिकासभस्मचर्मतुषौषधम् ॥ सामुद्रगुडपंकाहि मत्वांतंबुभुक्षितम्" इत्यादि ॥ १९ ॥ भा०-सेला। बिल्ली । भैंसा । गधेकी सवारीवाला। ऊंटकी सवारीवाला । भैंसेकी स- वारीवाला। खाली घडा । छींक । शिर वा शरीर कंपाता पशु । मार्ग बांधती मकडी वगरे । दुष्ट शब्द । झगडा । बिल्ली महिषादिकोंका पात याने पलायन । कुत्तोंका युद्ध । नपुंसक । गायकी छींक । जलते हुए घरका दर्शन ! यह अपशकुन हैं और छिक्कादिक अपशकुन मृत्युको देते हैं ॥ १९॥ भुंगाल्युष्ट्रपठच्छुकाश्चनखिनःस्त्रीसंज्ञकावामतःकालीकुकुटपुंप्र- थाश्चसुरभिर्दक्षेमनोभीष्टदाःभारद्वाजशिखंडिचाषनकुलाहसो. जएतेदृशंयाताइष्टफलाःस्युरासभरवोवामेपिपृष्ठेर्थदः ॥ २० ॥ अपशकुनांतरमाह । भूगोभ्रमरः अलिवृश्चिकः उष्ट्र प्रसिद्धः पठच्छुकाःशब्दकु- hणाराजशुकाः नखिनःश्वादयः स्त्रीसंज्ञकाः चटकादयः एतेवामतः मनोभीष्टदाः स्युः। कालीमहिषी कुक्कुट प्रसिद्धः पुंप्रथाः पुरुषसंज्ञका काकादयः सुरभिर्गौः एतेदक्षे मनोभीष्टदा स्युः । भारद्वाजः शिखंडीमयूरः चापाप्र० नकुलोबभ्रुः हंस प्र० अजो बस्तः एतेभारद्वाजादयः दृशंयाताः संतः इष्टफलास्युः । अयमर्थः । भारद्वाजादयो वामेवादक्षिणेवाओवादृष्टमात्राइष्टफलाः अभीष्टफलदाभवंतीत्यर्थः । रासभरवोगर्दर्भध्व- निर्वामपृष्ठेपिअर्थद अभीष्टार्थदोभवति ॥ २० ॥ भा०-और भ्रमर-बिच्छू-ऊंट-शब्द करताभया राजशुक-नखवाले कुत्ते आदिक- चिडियों इन्होंका वाम शकुन अच्छा होय ॥ और भैंस-कुक्कुट-पुरुषसंज्ञक काक आदिक गौ इन्होंका दक्षिण शकुन अच्छा होय ॥ और भारद्वाज-शिखंडी याने मोर चाष-नीलिया- हंस- बकरा इन्होंको यात्रासमयमें देखणा शुभ है ॥ और गधा पीठमें वा वाममें बोले तो शुभ होय ॥२०॥ नयुत्तारभयप्रवेशसमरबूतेषुनष्टेक्षणेव्याधौस्तुःशुभदाविलोमश- कुनानाड्याइडायाभरे ॥ आयेदुःशकुनेनिवृत्यचशुचिर्भूत्वाष्ट- धास्वायमंकृत्यादपरेष्टिवारमपरेदत्त्वासुवर्णव्रजेत् ॥ २१ ॥ इतियात्राप्रकरणम् ॥ अथयेषुयेषुकृत्येषुविपरीतशकुना शुभाश्चतानाह । नद्युत्तारइति । नद्युत्तारोनात- रणं भयंनृपादीनां प्रवेशोग्रामादिप्रवेशः समरः संग्रामानंप्रन्नष्टेक्षणंनष्टवस्तुनोऽवलो- कनमब्याधौरोगोपचारे पविलोमशकुनाविपरीत शकना शुभदास्युः। अयमर्थःगमने शत्रु दिख जि सि F । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । (११९) येऽपशकुनास्तेनद्युत्तारादिषुशुभदास्युरित्यर्थः । तथाइडायानाड्याभरे पूर्णतायांविलो- मशकुना शुभदास्युः । तथाचवसंतः "भवेदिडायांपरिपूरितायांसोपियामः शकुन: प्रशस्तः । स्यापिंगलायांपरिपूरितायांसर्वेपिसव्याः शकुनाः प्रशस्ताः ॥ संगेरणेकर्म- णिचप्रवेशेशुक्लेग्रहेनष्टविलोकनेच । व्याधौसरिदुर्गवनादिकेषुशस्तः प्रयाणाद्विपरीत- भावः ॥” इति ॥ अन्यच्च "नद्युत्तारेभयेयुद्धेप्रवेशेनष्टवीक्षणे । शकुनाव्यस्तगाःशस्ता नृपालोकेप्रयाणवत्" इति । अथप्रथमेअपशकुनेजातेसतिकिंकर्तव्यमाह । आये इति । आयेप्रथमेदुःशकुनेजातेसतिनिवृत्यनिवर्तनंकृत्वातत्रशुचौदशेउपविश्य शुचिःप्रक्षालित- पाणिपादः आचांतः कृताचमनः असवाप्राणास्तेषांआयमःप्राणायामः अष्टधाअष्टवारं- कृत्वा इयात्गच्छेत् । चेद्यदिपुनः दुःशकुनः स्यात्तदानिवृत्त्यशुचिराचांतोऽष्टिवारंषोड- शवारमसन्नियम्येयात् । अपरेतृतीयेदुःशकुनेजातेसतिसुवर्णदत्त्वाझ्यात् । एतदावश्य- कामनविषयम् । प्राणायामानधिकारीतावत्कालंस्थित्वाव्रजेत् । तथाचज्योतिर्निबंधे "विरुद्धेशकुनेपूर्वप्राणायामाष्टकं चरेत् । द्वितीयेद्विगुणान्कृत्वातृतीयेचव्रजेत्कचित्" इति ॥ तथाचवसंतराजः "जाते विरुद्धेशकुनेऽध्वनीनोव्यावृत्यकृत्वाकरपादशौचम् । आचम्यचक्षीरतरोरधस्तात्तिष्ठन्प्रपश्येच्छकुनांतराणि"इति । तथाचआर्टिषेणिः 'यदा- पशकुनपश्यद्विपरीतमुपस्थितम्।।सघृतंकांचनंदत्वानिर्विशंकासुखंत्रजेत्" इति ॥२१॥ इति स्वोक्तमुहूर्तमार्तण्डटीकायांयात्राप्रकरणंसमाप्तम् ॥ भा०-नदीके उतरणेमें-राजभयमें-प्रामादिकोंके प्रवेशमें--संग्राममें-यूतमें-गई वस्तुके देखणेमें-रोगोपचारमें अशुभ शकुन होय तो शुभ होय । और इडा नाडीके भरणेमेंभी विपरीत शकुन होय तो शुभ होय ॥ और यात्रामें अपशकुन होवे तो पीछा आके पवित्र होकर आचमन करके आठ ८ प्राणायाम करके फेर जाणा । और द्वितीयवारमें अपशकुन होवे तो सोलह १६ प्राणायाम करके जाणा । और तृतीयवारमें अपशकुन होय सुवर्णका दान करके जो अवश्य जाणा होय तो जाणा और अवश्य विना कदापि नहीं चलना ॥ २१ ॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्रमोडुरामविरचितायां मार्त- ण्डदर्शिन्यां यात्राप्रकरणं समाप्तम् ।। जन्मांगदिशेशसदहकुजैः सार्बलिष्टै दुक्षिप्रेन्द्रध्रुवमै स्थिर- दिनृतनौव्याराह्निभूपस्थितिः॥ स्वस्वः समृध्रुवश्चरभक्षिप्रैः सुरस्थापनंप्रोचुर्माघयुगेचराधयुगलेव्याराह्निपूर्वाह्नके ॥ १॥ अथमिश्रप्रकरणंविवक्षुरादौराजाभिषेकंवृत्तानाह । जन्मेति । जन्मांगलंदशेशा. दिभिबलिः तथा मृदादिभिः स्थिद्भिन्नुतनोव्यारादिभूपस्थितिः शास्ता स्थादित्यध्या- । । । E EFF (१२०) मुहूर्तमार्तण्ड:- हारः । अंगचऋक्षेचअंगःजन्मनिअंगःजन्मांगः जन्मलग्नजन्मराशी तेचदशाचज- न्मागर्भदशाः दशावर्तमानातस्याईशातेच सद्ग्रहाश्चकुजश्चसूर्यश्चतेचतैः साकै अर्कोर- वितेनसहबलिष्ठैः स्थानादिवलसमृद्धैः सद्भिः तथा मृदुक्षिमेंद्रध्रुवभैः स्पष्टम् । स्थिर- दिनृतनौ ऋद्धिंगतनृतनुः स्थिराचासौऋद्धिनृतनुश्चसातथातस्यांजन्मराशिजन्मलग्ना- भ्यांस्थिरोपचयनृलग्ने व्याराविभौमरहितदिने भूपस्थितिः राजप्रतिष्ठाशुभास्यादित्यर्थः लग्नबलंप्राग्वत् । प्रायश्चंद्रत्यजेत्याद्यवलोकनीयम् । अथदेवस्थापनमुत्तरार्द्धनाह । स्व. स्व:रिति स्वस्वः यस्यदेवस्यप्रतिष्ठा क्रियतेतस्यनक्षत्रैः समृध्रुवर्षाचरभक्षिप्रैः शेष स्पष्टम् माघयुगे माधफाल्गुनयोः तथाराधयुगलेराधोवैशाखः तस्मायुगलंतस्मिन् वैशाखज्येष्ठयोरित्यर्थः । तथाव्याराहि विगत आरोयस्मात्एवंविधमहस्तस्मिन् भौमर- हितेदिनइत्यर्थः । पूर्वाह्नके अत्रदिनस्यद्वौभागौपूर्वभागःपूर्वाह्नः तस्मिन् आचार्याः सुरस्थापनप्रोचुः । शेषस्पष्टम् । सर्वामरस्थापनमितिशेषः लग्नवलं प्राग्वत् ॥ १॥ अब राज्याभिषेकके मुहूर्तको कहतेहैं। भा०-जन्मलग्नपति और जन्मराशिपति और वर्तमानदशापति श्रेष्ठ ग्रह भौम और सूर्य ये स्थानादिसे बलवान् होय और मृदु-क्षिप्र-ज्येष्ठा-ध्रुव-ये नक्षत्र होय-और जन्मराशि जन्मलग्नसे स्थिर-उपचय-नृलग्न होय-और भौमवार न होय तब राजाकी प्रतिष्ठा करणी ॥ अब देवस्थापनके मुहूर्तको कहते हैं । भा०-जिस देवकी प्रतिष्ठा करै उसीका नक्षत्र लेना और मृदु-ध्रुव-चर-क्षिप्र यह नक्षत्रभी लेणा ।। और माघ फाल्गुन वैशाख ज्येष्ठ मास लेणा ।। और पूर्वाह्नकालमें शुभ है ।। और भौमवार के दिन प्रतिष्ठा नहीं करणी ॥ १ ॥ धार्यवस्वदितीनपंचगुरुभाश्व्यत्यधुवैत्रियेज्ञोनेक्षाल्यमिहानुभ- क्षितमसन्मध्यत्रिभागेंऽबरम् ॥ स्त्रीरतांबरभूषणेत्रबिभृयाया- दित्यपुष्यध्रुवेश्वेतेऽब्जोऽरुणरुक्मयोःकुजरवीकृष्णेशनिःशस्य- ते॥२॥ अथवस्त्रपरिधानंतस्थक्षालनमुंदुरादिभाक्षतफलंचाह । धार्यमिति । वसुधनिष्ठा अदितिःपुनर्वसुः इनपंचकंहस्तपंचकं गुरुभंपुष्यः अश्विअश्विनी अंत्यरेवती ध्रुवाणिपू- वोक्तानि एतैर्नक्षत्रैः ज्ञत्रये बुधगुरुशुक्रवारे अंबरंवस्त्रंधार्य नान्यत्र । यतउक्तम् ‘रवौजी- विधौस्तोकंजलाईदुःखदंकुजे ॥ बुधेधनंगुरौज्ञानंशुक्रेसौख्यंशनौमलम्" इति।लग्नवलं प्राग्वत् । अथक्षालनमाह । इहास्मिन्वस्त्रधारणेनक्षत्रादौक्षाल्यंप्रक्षालनीयम् कथंभूते सोने बुधवाररहिते । बक्तंच "बस्त्रहमाद्यलंकारभारणोक्तश्वभादिभिःतित्संहतिवनिर्मा शत्रु दिख गुरुक वे रि नु यो संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१२१) गंविध्यात्क्षालनादिकम्" इति । यद्यपि यस्यांगयददोगनोगदितभेकुर्यादितिपूर्वमे- वअंगभूतंकर्मोक्तं तथापि क्षालनेबुधवर्जनार्थ ज्ञोनेइहक्षाल्यमित्युक्तं बुधनिषेधश्रवणा- त् । उक्तंच "शनौसोमसुतेश्राद्धेषष्ठयमावास्ययोस्तथा ॥ वस्त्राणांक्षालनंचैवदहत्यासप्त- मंकुलम्' इति । अथोंदुरादिभक्षितफलमाह । आखुभक्षितमिति । आखुःउंदुरस्तेन अंबरमध्यत्रिभागेभक्षितमसत् दुष्टफलंस्यात् । एतदुक्तंभवति वस्त्रंत्रिगुणंकृत्वायदिभ- क्षितभागोमध्यात्रभागेपततितदातदुष्टमित्यर्थः । आखुरित्युपलक्षणं तेनाग्निदग्धंगवा- दिभक्षितंमष्यादिलिप्संज्ञेयम् । तथाचोक्तंवृत्तशते "दग्धंवास्फुटितंचगोमयमषीपंकैर्वि- लिप्तंतदादष्टंमूषकपूर्वकैरशुभदंमध्यत्रिभागेंऽशुकम्" इति । अथस्त्रियारक्तवस्त्रधारणंभू- षणधारणमनुक्तग्रहाणांकुत्रकुत्रप्राशस्त्यंतदुत्तरार्दुनाह । स्त्रीति । स्त्रीअत्रउक्तवस्त्रधा- रणभादौअंबरंभूषणंसुवर्णादिभूषणं विभृयात् धारयेत् कथंभूतेव्यादित्यपुष्यध्रुवे विगतानि आदित्यपुष्यध्रुवाणियस्मात्तत्तथातस्मिन् । यतोत्रस्त्रियारक्तवस्त्रभूषणधारणे दोषोदृश्यते । तथाचोक्तं "पुष्यादित्यनुवैर्धिष्ण्यैःस्वर्णरक्तांवरादिकम् ॥ नवीनंभू- पणंधार्यनार्यादयितुरायुषे” इति । लग्नवलप्राग्वत् । अथचंद्रादीनांप्राशस्त्यमाह । श्वेवेवस्तुनिरौप्यमुक्ताफलादिके अब्जश्चंद्रोहितः सोमवारेश्वेतवस्तुधार्यमित्यर्थः । कुजरवीअरुणरुक्मयो शस्येते शनिःकृष्णेवस्तुनि नीलवस्त्रादिकेशस्यते शनौतद्धार्य- मितिभावः । ज्ञत्रयेतु सर्वधार्यमितिपुरैवोक्तम् ॥ २ ॥ अब वस्त्रधारणादि और भूषणधारणके मूषक भक्षित तथा वस्त्रके फलको कहतेहैं। भा०-ध० पुन० ह० चि० स्वा०वि० अ० पुष्य अश्वि० रेव० ध्रुव इन्हों नक्षत्रोंमें और बुध गुरु भृगु वारों में वस्त्र पेरणो शुभ होय ॥ और बुधरहित पूर्वोक्त नक्षत्र वारोंमें वस्त्रका धोणा शुभ है ।। मूषकभक्षित वस्त्रके तीन भाग करणा सो वस्त्रके मध्यत्रिभागमें मूषकने काटा होय वा दुग्ध भया होय वा कर्दमलिप्त होय वा गवादिकोंने खाया होयतो वह वस्त्र अशुभ होता है । और रक्त वस्त्र और भूषणोंको पूर्वोक्त नक्षत्रों में स्त्री धारण करे तो शुभ होय ।। परंतु हस्त पुष्य ध्रुव नक्षत्रोंमें रक्तवस्त्र भूषणोंको धारण नहीं करणा ॥ और श्वेतवस्त्रको सोमके दिन पेरणो ॥ और लाल पीतको भौम सूर्यके दिनमें पेरणो ॥ और कृष्णवस्त्रको शनिवार में पेरणो ॥ २॥ वस्त्रोक्तैर्व्यनिलद्रयाश्विभिरगेंगेनुर्विभूषाहिताविप्राज्ञोत्सवलब्धि- पूदितमनुक्तेपीष्टकृद्धारणम् ॥ मैत्रार्कानिलमूलदस्रहरिभेदीज्या- जपादोत्तरेपण्यानांक्रयविक्रयौवटपरद्धयंगेस्वशुद्धौतनु ॥ ३॥ अथनराणांभूषणधारणंवृत्तचरणेनाह । वस्त्रोक्तैरिति । वस्त्रोक्तैर्भादिभिर्वस्वदिती- स्यत्रोकै अगेंगे स्थिरतावानरस्व अलंक्रतिरकरणं हितस्यात् । किंलक्षणैर्वत्रोक्तः । का (१२२) मुहूर्तमार्तण्डः। व्यनिलव्याश्विभिः अनिलद्वयंस्वातीयुगंस्वातीविशाखति अश्विनीप्रसिद्धा विगतेअ- निलयेश्विन्यौयेभ्यस्तानितथातैः स्वातीविशाखाश्विनीरहितैरित्यर्थः । लग्नबलंपा. ग्वत् । अथ द्वितीयचरणेनविशेषमाह । विप्राज्ञेति । विप्राज्ञाब्राह्मणाज्ञा उत्सवोविवाहा. दिकः लब्धिभिः आसुसत्सु अनुक्तेपिभादौधारणवस्त्रादिधारणमिष्टकृत्स्यात् । तथा- चोक्तंव्यासेन “लब्धंराजप्रसादेनविप्रादेशात्करग्रहे ॥ प्रीत्यादत्तोत्सवेवस्त्रंधानिये. पिभादिके" इति । अथोत्तरार्द्धनपण्यानांक्रयविक्रयावाह । मैत्रेति । मैत्रमनुराधा शेषंसुगमम् । घटपरदचंगे घटाकुंभस्तस्मात्परमन्यतमंतचतवद्धयंगंचऋद्धचंगमुपच- यलग्नंतस्मिन्कुंभव्यरिक्तोपचयलग्नेपण्यानांपूगफलखर्जूरादीनांयविक्रयौ तनुविस्ता- रय कुर्वित्यर्थः । कस्यांसत्यां स्वशुद्धौसत्यां वंधनभावः तस्यशुद्धिःपापराहित्यंत- स्यांसत्यां शेषप्राग्वत् । तथाचोक्तं "दशमैकादशेलग्नेवित्तकेंद्रत्रिकोणगैः ॥ शुभैः पुण्यस्य कमोक्तवर्जयित्वाघटोदयम्" इति ॥ ३ ॥ अब पुरुषोंके वस्त्र भूषणके धारणका मुहूर्त कहते हैं । भा०-वस्त्रधारणका नक्षत्र होय और स्वाती विशाखा अश्विनी नक्षत्र नहीं होय और स्थिर लग्न होय तब पुरुषके वस्त्र भूषण धारणमें शुभ होय ॥ और ब्राह्मणकी आज्ञासे और विवाह में और लाभ होणेपर विना मुहूर्तभी वस्त्र पहरणा शुभ है ।। अब दुकान करणेका मुहूर्त कहतेहैं। भा०-अनु० ह० स्वा० मू० अश्वि० श्र० मृ० पुष्य पू० भा० उत्तरा ३ इन्हों नक्षत्रों में क्रय विक्रय करणो । धनभावमें कोई ग्रह नहीं होय तो शुभ होय ॥ और कुंभ बिना उपचय- लग्न शुभ होय ॥ ३॥ प्रेतज्वालनशय्यकावितननेस्तंभोच्छ्यंयाम्यदिग्यानंकाष्ठतृणो- चयंपरिहरेत्कुंभद्वयस्थेविधौ । सेवेष्टाध्रुववारुणांत्यवसुभैःखाये खौवाकुजेसंन्यासःस्थिरभेखलैर्गतबलै षष्ठांत्यगेभार्गवे ॥१॥ अथवृत्तार्दैनधनिष्ठापंचकेवय॑माह । प्रेतेति । कुंभद्वयस्थेविधौसति कुंभमीनगेचं- सति परिहरेत् सर्वथानाचोत् स्पष्टम् । अथोत्तरार्द्धचरणेनसेवामाह । सेवेति ।ववा- दिभिर्नक्षत्रै सेवाइष्टास्यात् । सुगमम् । कस्मिन्सति खायेरवौसति वाइत्यथवाकुजेसति खंदशमम् आयमेकादशम् अनयोरन्यतमे रविभौमयोरन्यतमेसतीत्यर्थः । यस्मिल्लग्ने. सेवा क्रियतेतस्माल्लग्नाद्दशमेएकादशेवारवौभौमेवासतिसेवाइष्टाहितकरास्यादित्यर्थः । शेषं प्राग्वत् । अथचतुर्थचरणेनसंन्यासमाह । संन्यासइति । स्थिरनक्षत्रेस्थिरलग्नेचसं- न्यामइष्टः स्यात् । कैःखलैः गतवलै पापग्रहहॉनवलैरित्यर्थः । सप्तम्यर्थेतृतीया कस्मि- न्सति भार्गवे शुक्रेषष्ठयांत्यगे सति । शेषलग्नवलंप्राग्वत् । उक्तंच “त्रिषडे- कादशे सौर्थियेषवभार्गवः ॥ सबलेधर्मपेजीवकेंददीक्षाविरतिकृत" इति ॥ ४ ॥ यां त्रा হাস্ত্র दिख जन्म । (ण नु प संस्कृत टीका--भाषाटीकासमेतः । antan भा०-प्रेतको जलाना और शय्या । और स्तंभ । और दक्षिणकी यात्रा ! और घास लकटीके संचयको कुंभ मीनके चंद्रमें नहीं करणा ।। अब नोकरी करणेके मुहूर्तको कहते हैं । -ध्रुव-शतबरेव०५० ये नक्षत्र शुभ हैं || और १० । ११ इन्हों स्थानों में सूर्य वा भौम होय तो श्रेष्ठ होय ॥ अब संन्यासके मुहूर्तको कहतेहैं। भा-स्थिर लग्न होय और स्थिर नक्षत्र होय और पापमह हीनबल होय।। और ६११३ इन्हों स्थानों में शुक्र होय तब संन्यास करणा श्रेष्ट है ॥ ४ ॥ उद्राहक्षचरद्विपेंद्रलघुभत्वाष्टैःशुभास्यात्कृषिार्किज्ञारखगाह्नि युग्मझषगोकन्याविलग्नेतिथौ।। व्यंकोजेसदिशिप्रणम्यखगभूमु- ख्यान्सिताच्छादनःस्वर्णोद्धृष्टहलंसमुष्कसुवृपैःसौमीपदस्विन- येत् ॥६॥ अथवृत्तद्वयनकृषिकर्माह । उदाहेति । उद्वाहाणिपूर्वोक्तानि मूलांत्यात्यादीनिए- कादशसंख्याकानि चराणिप्रसिद्धानि द्विपंविशाखा इंद्रीज्येष्ठा लघुभानिप्र० स्वाष्ट्रचि- त्रा तैयार्किज्ञारखगाहि आर्कि शनिः ज्ञोबुधः आरोभौमः विगताआर्किज्ञारायेभ्यस्ते तथातेचतेखगाश्चतेषामहःदिनंतस्मिन् शनिबुधभौमरहितवारेइत्यर्थः । युग्मझषगोक- न्याविलग्ने युग्मंमिथुनं झपोमीनः गौवृषः कन्याप्रसिद्धा एषामन्यतमविलग्ने तिथौ व्यंकोजे विगतःअंकानवमोयस्मात्असौव्यंकः सचासौओजश्व ओजोविषमस्तस्मिन् नवमीव्यतिरिक्तविषमतिथावित्यर्थः । किंलक्षणेव्यंकोजेतिथौ सदिशि दिग्दशमी तयासहवर्तमाने १, ३, ५, ७, ११, १३, १५, १० कृषिःशुभास्यात् । तथाचोक्तं "चंद्रेशुभेशुभतिथौशुभवारयोगवारेगुरौशशिजशुक्रगभस्तिवारे । लग्नेपमिथुनकेझपक न्यकायांशस्तंकृषिप्रकरणंप्रवपेन्निधाने" इति । अन्यच्च “दशम्येकादशीचैवतृतीयाचत्र- योदशी । सप्तमीपंचमीचैवप्रतिपञ्चसुखावहा । हत्यष्टमीबलीवन्निवमीसस्थघातिनी । चतुर्थीकीटजननीपति हतिचतुर्दशी ॥ रवौबृहस्पतौचंद्रेशुक्रे कुर्याविशेषतः। बुधार्कि- भूमिपुत्राश्चन भवतिफलप्रदाः" इति । अथविधिमाह । सिताच्छादनः श्वेतवस्त्रधरः पटुः कुशलः कर्ता खगभूमुख्यानदेवान्प्रणम्य कृष्यारंभपूर्वोक्तः सीतायज्ञः क्रियते तत्रपूजि- नानखगभूमुख्यान् ग्रहभूम्यन्यादीन् प्रदक्षिणापूर्वकंप्रणम्य मनोवाकायकर्मभिनमस्कृत्य स्वर्णोद्धष्टहलंसुवर्णर्षिताग्रहलं समुष्कसुवृषैः मुष्कावृषणास्तै सहवर्तमानाः समुष्काः शोभनावृषाः सुवृषाः गुणावयवपूर्णाः नीरोगाः समुष्काश्वतेसुवृषाश्चतथातैः कृत्वा सौमोतीदिशंप्रतिभिवारनयेत हटेनती कुर्यादितिभावः । उत्तरादिशप्रतिविवार, ।

। (१२४) मुहूर्तमार्तण्ड:- नयनेनपंचरेखाउत्पद्यते । तद्यथा प्रथमगमनेनैका आवर्तनेद्वितीया पुनरुत्तरांप्रतिद्विती- यगमनेनतृतीया पुनरावर्तनेचतुर्थी पुनरुत्तरांप्रतितृतीयगमनेनपंचमीरेखाउत्पद्यते अधिकानकार्याइतिभावः सौमीपटुखि येदित्यत्रपटुपदग्रहणमखंडऋजुरेखाकरणार्थम्। तथाचोक्तम् “शस्तासुचंद्रतारासुशुचिः शुक्लेनवाससा । स्नात्वागंधैश्चपुष्पैश्चपूजयित्वा विशेषतः॥ पृथिवींग्रहसंयुक्तांपूजयित्वाप्रजापतिम् । अग्निंप्रदक्षिणीकृत्यदातव्याचैवद- क्षिणा ।। कृष्णौवृषौनियोक्तव्यौजीवच्छुक्रयुतौनवौ। विवलंछिन्नलांगूलंकपिलवृषभंत्य- जेत् ॥ हलप्रवाह कार्य नीरुम्भिवृषकर्षकैः । हलादिभिर्खरैः क्षेमंकुलैरशुभंभवेत् ॥ वृषभायदियुध्येरंस्तस्यविनासदाभवेत् । हेमघृष्टहलाओणछिन्नरेखांनकारयेत् ॥ उत्तरा- भिमुखोभूत्वाक्षीरेणायंप्रदापयेत् । तस्यसर्वप्रकारेणनिर्विघ्नंकारयेत्तदा। एकाजयकरीरे- खातृतीयाचार्थवृद्धिदा। पंचमीचभवेद्रेखा बहुसस्यफलप्रदा ॥ अतऊर्ध्वनकर्तव्यामहा- दोषस्ततोभवेत् । स्मर्तव्यावसवः शुक्रः पृथुनामासुचंद्रमाः ॥ पराशरोहलीचैवसर्ववि- नोपशांतये" इति । अबदुनिमित्तानितत्रैवोक्तानि "हलेप्रवाह्यमाणेतुकर्मउत्पद्यते यदि । गृहिणोमृतयेतस्यततोग्नेश्चभयंभवेत् ॥ ईषाभंगोयदाक्रष्टुः संशयोजीवितस्यच । सुतनाशोयुगेभग्नेसमानेम्रियतेशिशुः ॥ योऋच्छेदेतुव्यासंगः सस्यहानिश्चजायते ॥ हलेप्रवाह्यमाणेतुगौरेकः प्रपतेद्यदि ॥ प्रपतेद्युक्तमात्रस्तुबंधनंचप्रयच्छति । ज्वराति- साररोगेणकृषिभंगविनिर्दिशेत् ॥ प्रबहेयुक्तमात्रस्तुततोगीः खनतेयदि । हलेनयुक्तमात्र- स्तुतदासस्यंचतुर्गुणम्" इति ॥ ५ ॥ अब खेतीके मुहूर्तको कहतेहैं। भा०-विवाहके नक्षत्र-चर-विशाखा-ज्ये० लघु चित्रा इन्हों नक्षत्रों में और शनि बुध भौम विना अन्य वारों में और ३ । १२ ।२। ६ इन्हों लग्नोंमें और नवमी विना विषम १ । ३ । ५। ७ । ११ । १३ । १० तिथोंमें-हल चलानेवाला श्वेत वस्त्रको पहरके हलके अग्रभागमें स्वर्णको घसके ग्रहोंको पृथ्वीको और ब्राह्मणादिकोंको नमस्कार करके अण्डवाले बलदोंसे उत्तरमें तीनवार हलको खेचणा शुभ होय ॥ ५॥ त्रित्रित्रीष्वनलार्थरामहुतभुम्भेष्वर्कभुक्तादसत्सद्भूयःकृषिभैर्विवा- रुणहरीद्वैर्वीजवापःशुभः। सूर्यादितृतीयतोतिधृतितश्चाष्टाष्टभैः सत्फल-प्रोक्तोन्यैःफणिसप्तमादविमितैस्तच्छेदनंवापभैः॥६॥ अथ कृषिविषयेलांगलचक्रमाह । त्रित्रीति । अर्कभुक्तात्सूर्यभुक्तनक्षत्रात्सकाशात् त्रित्र्यादिषुस्थानाष्टस्थितेषुनक्षत्रेषु असत्सदित्येतत्फलद्वयं भूयः वारंवारस्यात् । एतदु- तंभवति । सूर्याक्रांतनक्षत्रस्थआदिमान्नक्षत्रात्सकाशात त्रिषुअसत् दुष्टफलंस्यात् । तदनंतरं त्रिपुसतशुभस्यात् । ततत्रिपुअसत ततः इषुपूर्वनसत्, नतोनलेषुत्रिषुभ- सामान्य कु. 15 संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१२५) सत् ततः अर्थेषु पंचसुसत ततोरामेषु त्रिषुअसत् ततोहुतभुक्षुत्रिषुसत्स्यादित्यर्थः। अथबीजोप्तिमाह । कृषिभैरिति । कृषिभैः कृषिनक्षत्रैः उदाहसंचरद्विपेत्यादिभि:- जवापः शुभः प्रोक्तः। किंलक्षणः कृषिभैः विवारुणहरीन्द्रः वारुणंशततारकाहरिःश्रव- ण इंद्रोजेष्ठा विगताः वारुणहरीद्रायेभ्यस्तानितथा शततारकाश्रवणज्येष्ठारहितैरित्य- र्थः । कृषिभरित्युपलक्षणम् तस्मात्कृष्युक्तंसर्वतिथिवारादिकंज्ञेयम् । तथाचोक्त "मूषकानांभयंभौमेमदेशलभकीटयोः ॥ नवमेचतिथौरिक्तहीनेसोमेविशेषतः॥ वृषल- ग्नेथवा मीनेकन्यायांमिथुनेथवा ॥ वापयेत्सर्वसस्यानियदीच्छेत्सस्यसंपदः" इत्यादि। लग्नवलंप्राग्वत् । अथवीजवापविषयेद्विभेदंफणिचक्रमाह । सूर्यादिति । सूर्ययु. क्तनक्षत्रात्तृतीयं तस्मादतिधृतिरेकोनविंशम् तस्मात् अष्टाष्टभिः तृतीयादष्टभिः एकोनविंशादष्टभिनक्षत्रैर्वीजवाप सत्फलः । अथद्वितीयभेदमाह । अन्यौरति । अन्यै- राचार्यैः फणिसप्तमात् राहुसप्तमात्सकाशात् रविमितैर्दादशभिर्नक्षत्रैः बीजवाप शुभः प्रोक्तः । एतदुक्तंभवति । राहुयस्मिन्नक्षत्रेभवति तस्माद्यत्सप्तमंनक्षत्रंतत्कणिसप्तम- मुच्यते तस्मात्सकाशातद्वादशभिरित्यर्थः । राहोस्तुफणीतिनामग्रंथांतरेप्रसिद्धम् । वराहमिहिराचार्येणराहुस्वरूपविकल्पाग्रंथान्तरोक्ताउद्घाटिता:स्वकृतसंहितायाम् अमृ तास्वादविशेषाच्छिन्नमपिशिर किलासुरस्येदम्॥प्राणैरपरित्यक्तंग्रहतांयातंवदंत्येक ई- दर्कमंडलाकृतिरसितत्वात्किलनदृश्यतेगगने ॥ अन्यत्रपर्वकालाद्वरप्रधानात्कमलयोनेः मुखपुच्छविभक्तांगंभुजंगमाकारमुपदिशंत्यन्ये"इति ॥ भुजंगमाकारकथनात्फणीत्यभि- धानप्रसिद्धम् । रत्नमालायामपि “फणिभाद्रीजोप्तिकालेस्फुट'इति । तथाचागमांतरे "राहुभादष्टमंयावदीजोप्तिपरिवर्जयेत्" इति । अथधान्यच्छेदनमाह । तच्छेदनवापभै. रिति । तेषांधान्यानांछेदनंतच्छेदनं वापभै बीजवापनक्षत्रै प्रोक्तम् । ननु 'यस्यांग्यद- दोगिनोगदितभेकुर्यात्' इतिपुरैवोक्तं तत्कथंपुनरुक्तंतच्छेदनवापभैरिति । सत्यम् । कृषिनक्षत्राणांबीजवापनक्षत्राणांचकश्चिद्भेदोस्तिइयोःकृष्यंगत्वात् । कैः कार्यमिति- संदेहनिवारणार्थतच्छेदनवापभैरित्युक्तम् ॥६॥ अब हलचक्रको कहतेहैं। भा०-सूर्यनक्षत्रसे तीन ३ नक्षत्रोंमें अशुभ-फेर ३ तीन नक्षत्रोंमें शुभ फेर तीन ३ नक्षत्रों में अशुभ फेर पांच ५ नक्षत्रों में श्रेष्ठ । फेर ३ तीन नक्षत्रोंमें नेष्ट ॥ फिर५पांचों में श्रेष्ठ फिर३तीनोंमें अशुभ-फिर तीनों में ३ श्रेष्ठ है । यह लांगलचक्र है ।। अब बीजबोणेके मुहूर्तको कहतेहैं । भा०-हलप्रवाहके नक्षत्रों में बीजबोणो शुभ होय । परंतु श० श्र० ज्येये नक्षत्र नहीं लेणा ॥ अब बीजबोणेंमें फणिचक्रको कहते हैं। और सूर्य नक्षत्रसे तीजा नक्षत्रसे और उसीसे १९ उनीसमा नक्षत्रसे आठ आठ नक्षत्रों में बीजबोणो शुभ होय ।।

(१२६) मुहूर्तमार्तण्ड:- अब दूसरा प्रकार कहते हैं। भा०-राहु नक्षत्रसे सातमा नक्षत्र उससे बारह नक्षत्रों में बीज बोणो शुभ होय ॥६॥ मेथिंक्षीरतरोरुफानुरहितैरुद्वाहभैरोपयेदनप्राशनवसंतशरदोः प्रोक्तंनवान्नबुधैः ॥ मैत्रात्यवसूत्तरेज्यवरुणैः सेंद्रैः शुभंनर्तन- लग्नेशेगुरुवीक्षितेहिबुकगैःसौम्यैश्वसंगीतकम् ॥ ७॥ अथनिष्पन्नधान्येक्रमप्राप्तंमेथिरोपणवृत्तचरणेनाह । मथिमिति । क्षीरतरोवर्टवृक्षा- देमेथिमुद्दाहभौववाहनक्षत्रर्मूलांत्यात्यादिभिरारोपयेत् निखनेत् । मेथिर्नामरखलेधा- न्यमर्दनार्थवृषपंक्तियोजनार्थकाष्ठमारोप्यते .मेथ्यतेसंगम्यतेवृषभाअस्मिन्नितिमेथि: "पुंसिमेथिःखलेदारुन्यस्तंयत्पशुबंधने' इत्यमरः । किंलक्षणैरुद्वाहभैः उफानुरहितः उफाउत्तराफाल्गुनी अनुःअनुराधाताभ्यारहितैः । उक्तंच "रेवतीरोहिणीमूलंस्वाती- हस्तोमृगस्तथा ॥ आषाढोत्तराहस्तश्चतथाभाद्रपदामता ॥ बंधनेसर्वबीजानांतथाशा- लाप्रवेशन।।दुःखदावनदाचैवानुराधोत्तरफाल्गुनी ॥वटश्चसप्तपर्णश्चगंभारीशाल्मलीतथा औदुंबरीतथाधात्रीयाचान्याक्षीरवाहिनी ॥ स्त्रीनाम्नीकर्षकैनित्यमेथिः कार्यकलप्रदा" इति । अथनवधान्यप्रसंगेननवान्नकर्मद्वितीयचरणेनाह । अन्नप्राशनभैरिति।वसंतशरदो। ऋत्वोः अन्नप्राशनभैनवान्नंनवान्नकर्मबुधैःमोक्तम् । अन्नप्राशनभरित्युपलक्षणं तस्माद- नप्राशनोक्ततिथिवारादिकमत्रग्राह्यं साग्निकस्यनवान्नकर्मणाविनाब्रीह्यादीनांनवनव- मितानाधान्यानांभक्षणेदोषप्रसंगादावश्यकंकमैतत् । नवधान्यानीमानि "नीहयो यव- गोधूमानीवाराः कंशुवैणकाः। शालयोमुगमाषाश्चनवधान्यानिचक्रमात्" एषांमध्येशर- संभवानिधान्यानित्रीह्याग्रयणेनविनानभक्षणीयानिवसंतभवानियवारयणेनविनानभक्ष- णीयानीतिनियमादिकर्मशरवसंतयोः क्रियतइतियत्तत्अन्नप्राशनोदितैस्तिथिभादिभिः मासेषष्ठेष्टमेवेत्यत्रोक्तैनवान्नंकर्तव्यमित्यर्थः । अथोत्तरार्दैननृत्यसंगीतयोरारंभमाह । मैत्राकांत्यति । मैत्रमनुराधा अकाहस्तः अंत्यरेवती वसवोधनिष्ठा उत्तरास्तिस्राइज्य: पुष्यः वरुणः शततारका इंद्रोज्येष्ठा तैर्नर्तनमारभेत संगीतकंचआरभेत कस्मिन्सति लग्नवर्तमाने गुरुवीशितेसति कैः हिबुकगैःसौम्यैःचतुर्थस्थानस्थितैः सौम्यग्रहैः शेएं- प्राग्वत् ॥ ७॥ अब मेथीको कहते हैं। भा०-उत्तराफाल्गुनी अनुराधा विना विवाहके नक्षत्रों में बट आदिक वृक्षकी मंथी करणी धान्य निकालनेके लिये जिस काष्ठमें बलदोंको जोड़ते हैं-उस काष्ठका नाम मेथी है । और वसंत ऋतुमें और शरद् ऋतुमें अन्नप्राशनके नक्षत्रों में नवान्न कर्म करणा।। और अनुह. रे० ध० उ० ३ पुष्य शत० ज्ये० इन्होंमें नाच गान करणा श्रेष्ठ है और लग्नको बुध गुरु देखता होय और ४ चौथे सौम्यग्रह होवे तो नाच गान श्रेष्ठ होय ।। ७ ।।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत: (१२७) दीशार्केदितीज्यवासवशिवाख्यंत्याग्निपाशींद्रभैः पूर्वाभिःशुभ- दाविसिंहभतनौनानापशूनांक्रिया॥वारेष्वर्कचतुर्षकोत्तरहरित्वा- श्रेष्वमारिक्तयोरष्टम्यांनहितोदितास्वभगभेनस्याद्भदोषः किल ८॥ अथनानापशूनांकर्मवृत्तेनैकेनाह । द्वीशेति । द्वीशंविशाखा अर्कोहस्तः इंदुर्मू- गः अदितिःपुनर्वसुः इज्यापुष्यः वासवोधनिष्ठा शिवःआर्द्रा अश्विनीप्रसिद्धा अंत्यरेवती अग्निःकृत्तिका पाशीशततारका इंद्रोज्येष्ठा तैःपूर्वाभिस्तिमृभिः विसिं- हभतनी विगतःसिंहोयेभ्यस्तानिविसिंहानितानिचतानिभानिविसिंहभानिसिंहरहितरा- शयस्तेषांतनुम्लग्नतस्मिन नानापशूनांक्रियाशुभदाउदिता पशूनांक्रयविक्रयादिकर्म शुभदंप्रोक्तमित्यर्थः । अथोत्तरार्धनवय॑माह । अर्कचतुर्पुवारेघु रविचंद्रभौमबुधवारेषु कोत्तरहरित्वाष्टेषु कारोहिणी उत्तरास्तिस्रःआसांसमाहारःकोत्तरंहरिःश्रवण त्वाष्ट्रचित्रा एषु अमातिरिक्तयोः अमाअमावास्या रिक्ताचतुर्थीनवमीचतुर्दशीनामन्यतमा तयोः अष्टमीप्रसिद्धा तस्यांनानापशूनांक्रियाहितानउदिता । अपवादमाह। स्वभगभेसतिभ- दोषोनक्षत्रदोषः क्वचित्पशुकर्मणिनस्यात् लग्नबलंप्राग्वत् । उक्तंच"व्यादित्याद्विवमुद्या- त्यकेंद्रवीशैःक्रयादिगोः ॥ दर्शभूताष्टमीचित्राध्रुवकणैर्गमाद्यसत् ॥ सोमार्कवैधृतोपाते- लग्ने पंचाननेबुधे। भद्रासंक्रांतिरिक्तासुपशुकर्मविवर्जयेत्।। शुभग्रहोदयेशुद्धनैधनेस्वक्षयो- निषु ॥ रक्षावृद्धिक्रियाशस्तापशूनांमुनिभिः स्मृता" इति ॥ तथाचागमांतरे “सोमे. भौमेबुधे गावोनचाल्यास्तुरगा शनी" इति । अन्यत्र “पूर्वात्रयामृतमयूखहुताशनेषु- शक्राग्निवाजिवसुवारुणशांकरेषु ॥ एतेषुगोमहिपदंतितुरंगमादिनानाप्रकारपशुजाति- गति प्रशस्ता" इति ।। ८ ॥ अब पशुओंका कर्म कहतेहैं। भा०वि० ह० म०पुनः पुष्य घ० आर्द्रा अधिक रे० ० श. ज्य० पू० ३ इन्हीं नक्ष- त्रोंमें और सिंह बिना कोई लग्नमें पशुओंका लेणा देणा शुभ है। और चंद्र भौम बुध वारों में और रो० उ०३ श्र• चि० इन्हों नक्षत्रों में और ३०।४।६।१४।८ इन्हों तिथोंमें पशु- ओंको लेना देना अशुभ है और पशुओंकी स्वयोनि होयतो नक्षत्रदोष नहीं होय ॥ ८॥ व्यादित्यद्विवसुस्थिराश्विभमृदुस्वात्यर्कभैत्रियााराहीज्यभृगू- दयेद्विकमदेष्विदौक्रियाश्वीहिता ॥ तत्राप्यर्कभतःक्रमात्तिथिमि- तै पश्चात्रिभिः साभिजिच्छस्तायानसमातदुक्तभमुखैः कार्याप- राभेर्बुधैः ॥९॥ अथाश्वकर्मवृत्तकेनाह । धादित्येति । दयादित्यपुनर्वसुपुष्यों द्विवसुधनिष्ठाशतता.

(१२८) मुहूर्तमार्तण्ड:- रके स्थिराणिप्रसिद्धानि अश्विनीप्रसिद्धा मृदूनिमसिद्धानि स्वातीप्रसिद्धा अर्कोहस्तः तैः ज्ञत्रयार्काराविज्ञत्रयंबुधगुरुशुक्राः अर्कःसूर्यः आरोभौमः एषामहः दिनं तस्मिन् इज्यभृगूदये उदयेलनेइज्यभृगू इतिइज्यभृगूदय तस्मिन् गुरुशुक्रयुतेलग्ने इत्यर्थः । द्विकमदेषुइंदौ द्विद्वितीयं कंचतुर्थ मदःसप्तमम् एषुचंद्रेसतीत्यर्थः आश्वीक्रिया क्रयविक्रयादिकीहिताशुभक/स्यात् । अथाश्वचक्रमाह । तत्रापीति । तत्रापि झ्यादित्यादिषुनक्षत्रेषुसत्स्वपि अर्कभतःसूर्यनक्षत्रात्सकाशात् क्रमात्तिथिमितैर्नक्षत्रैः पश्चादुत्क्रमतस्विभिर्नक्षत्रैः साभिजित्यथातथा अश्विनीक्रियाशस्ताशोभनास्यात् । एवं सामान्यतोश्वकर्मोक्त्वेदानीविशेषमाह । येति। याआश्वीक्रियानृसमामनुष्यसदृशीसा- क्रियातदुक्तभमुखैःकार्या तस्मैमनुष्यायउक्तानिभमुखानिनक्षत्रादीनितैःकार्येत्यर्थः । परायानृसमाना भवतिसाएभिःसामान्यैदादित्यादिभिर्बुधैः कार्येत्यर्थः। लग्नवलंपा- ग्वत् । तथाचनारदः "विविष्णुचरभेक्षिप्रेस्थिरभेमृदुभेषुच ॥ वाजिकर्माखिलंसूर्यवारे कार्यविशेषतः" इत्यादि । तथाचोक्तं "घृतान्नचणकक्षीरतृणमुद्गादिभक्षणे ॥ अन्नमा- शनवक्षस्नानसौम्यग्रहोदये ॥ चौलोक्तंचरकर्मादौभेषजेभेषजोदितम् ॥ गर्भाधानो- क्तमश्वानांमैथुनेतुविलोकयेत् ॥ गृहारंभोदितेकालेहयशालाविधीयते ॥ शिक्षाविद्योक्त- कालेचभूषणंभूषणोदिते ॥ चर्मकर्मादिकं कार्यजययोगेशुभोदये ॥ एवंखरोष्ट्रादिकं- कार्यपूर्वाह्नवाहनादिकम्" इति ॥ ९ ॥ अब अश्वक लेने देनेके मुहूर्तको कहतेहैं। भाव-पु० पुष्य ध० श० स्थिर अश्वि० मृदु स्वा० ह० इन्हों नक्षत्रोंमें-और बुध गुरु शुक्र भौम सूर्य वारों में--और लग्नमें गुरु शुक्र होय तो और २ । ४ । ७ स्थानों में चंद्रमा होयतो घोडोंका लेणा देणा शुभ है । अब अश्वचक्रको कहतेहैं। भा०-और उक्त नक्षत्रों के होते भये सूर्यनक्षत्रसे पन्द्रह १५ नक्षत्रों में और सूर्यके पृष्ठके३ तीन नक्षत्रों में अश्वोंकी क्रिया श्रेष्ठ होय इसमें अभिजितकोभी लेणा ॥ और जो अश्वक्रिया मनुष्यसमा होय तो मनुष्य के लिये कहे हुए नक्षत्रोंमें करणी ॥ और नृसमा नहीं होयतो सामान्य नक्षत्रों में करणी ॥ ९ ॥ भद्रासंक्रमपातवैधृतिसितेज्यारिषष्ठयादिषुश्राद्धाहेप्रतिपद्दयेप- रिहरे तुंविनाभ्यंजनम् ॥मांगल्यंविजयोत्सवोब्दवदनंदीपावलि- हेतवोभ्यंगस्यकथितादितैलमनसनियेह्निनित्येऽखिलम् ॥१०॥ अथाभ्यंगनिषिद्धकालमाह । भद्रेति । भद्राप्रसिद्धा संक्रमःसंक्रांतिः पातोव्यती- पातः वैधृति प्रसिद्धा सित शुक्रवारः इज्योगुरुवारः अर्कोरविवारः आरोभौमवासरः षष्ठयादयःसर्वास्तिथयः ६, ७, ८, ९, १०, ११, १२, १३, १४, १५, ३० तासुश्राद्वाह श्राद्धदिनं प्रतिपवयंप्रतिपद्वितीयेतस्मिन् हेतुकारणंविनाअभ्यंजनमभ्यंगं -

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः ।
(१२९)
।
परिहरेत् । कारणेसतिअवश्यंचरेदित्यत्सिद्धम् । तथाचोक्तं "सप्तम्यांनस्पृशेत्तैलं
नवम्यांप्रतिपत्तिथी ॥ चतुर्दश्यामथाष्टम्यांपठचांचैवविशेषतः" इति । ग्रंथांतरे "चतु.
र्दश्यष्टमीचैवपौर्णमास्यर्कसंक्रमः ॥ तैलनानंनकुर्वीतसुतबंधुधनक्षयात्" इति । तथा-
चवृद्धमनुः “दर्शनानंनकुर्वीतमातापित्रोस्तुजीविनोः । नवम्यांचनचेत्तत्रनिमित्तांत-
रसंभवः ॥ प्रतिपद्यनपत्यास्याद्वितीयायामपत्निकः ॥ दशम्यामधनःस्नानेसर्वहंतित्र-
योदशी" इति । रत्नमालायां "रविस्तापंकांतिवितरतिशशिभूमितनयोमृतिलक्ष्मी
चांद्रिासुरपतिगुरुर्वित्तहरणम् ॥ विपत्तिदैत्यानागुरुरखिलभोगानुभवनं नृणांतैलाभ्यं-
गात्सपदिकुरुतेसूर्यतनये" इति ॥ अथाभ्यंगहेतूनाह । मांगल्यविवाहादि विजयोत्स-
वआश्विन शुक्लदशम्यांक्रियते अब्दवदनंसंवत्सरप्रतिपत् दीपावलि प्रसिद्धा एतेभ्यंगस्य
हेतवःकारणानि एषुनिषिद्धतिथ्यादावपिअभ्यंग कर्तव्यः । तथाचोक्तं यवहा'सारे
"वत्सरादौवसंतादौस्तकांतमहोत्सवे ॥ दीपोत्सवचतुर्दश्यामभ्यंगनियमोनच" इति ।
तथाचोक्तंस्कदिविजयादशमीविषयं “निषिद्धमपिकर्तव्यतैलाभ्यंजनमादरात्" इति ।।
अथाभ्यंगनिषिद्धापवादमाह । कथितादीति । नियेहिकथितादितैलमनसच्छुभंस्यात् ।
आदिग्रहणासार्षपसुगंधपुष्पवासितादितैलंगृह्यते । एवंकथितादितैलनिंद्यदिनपिशुभ-
मित्यर्थः । उक्तंच “सार्षपंगंधतैलंचयत्तैलं पुष्पवासितम् ॥ द्रव्यांतरयुतंवापिनदु.
ष्यतिकदाचन ॥ सूर्यशुक्रारवारेषुनिषिद्धासुतिथिष्वपि ॥ कर्त्तव्येयदिवास्नानेपक्कतैलं
नदुष्यति ॥ चौपुष्पंगुरौदूर्वाभौमवारेचमृत्तिका ॥ भार्गवेगोमयंक्षित्वातैलग्नानंसुखा:
वहम्" इति ॥ अथनित्याभ्यंगविशेषमाह । नित्येखिलमिति । नित्येऽभ्यंगेअखिलते-
लपक्कादिकमनसतशुभंस्यात् । उक्तंच “नित्यस्नानेचकर्तव्येतिथिदोषोनविद्यते"
अब अभ्यंगमें निषिद्धकालको कहतेहैं।
भा०-भद्रा संक्रांति व्यतिपात वैधृति शुक्र गुरु सूर्य भौम वारों में और १।२।६।
७ । ८ । ९ । १० । ११ । १२ । १३ । १४ । १५ । ३० इन्हों तिथोंमें श्राद्धदिनमें कारण
विना भद्रादिकमें मर्दन नहीं करणा ॥
अब कारणोंको कहतेहैं।
भाव-विवाहादिक और दशहरा-और संवत्सरकी प्रतिपदा दीपावली इतने अभ्यंगके
कारण हैं, इन्होंमें निषिद्ध तिथियोंमेभी अभ्यंग करणो शुभ है । और अग्निसे तपाये तेलसे
निन्द्य दिन भी अभ्यंग करणो शुभ है । और नित्य अभ्यंगमें दोष नहीं है ।। १० ॥
दिग्विश्वाद्रिदृगंकदर्शतिथिषुम्नानंनधात्रीफलैः श्रीकामोथवुधांबु-
पक्षेपितृभाभ्यंगात्पतिघ्न्यंगना।।पुत्रीसोमदिनप्रसूर्यमपितृत्वाप्टें-
दुमिश्रांबुपक्रव्यादेश्वरभेकुपुत्रहरिजेस्नायानिशास्येपिन॥११॥

।
।
मुहूर्तमात्तण्ड:-
अथप्रसंगेनतिलामलकस्नानेनिषिद्धतिथीनाह । दिगिति । दिक्दशमी विश्वेत्रयों-
दशी अद्विःसप्तमी द्धितीया अंकोनवमी दर्शोअमावास्या एतासुतिथिषु श्रीकामः
धात्रीफलैः आमलकीफलैः स्नाननाचरेत् । तथाचोक्तं “यः करोतिदशम्यांचनान.
मामलकैः सह ॥ पुत्रहानिर्भवेत्तस्यत्रयोदश्यांधनक्षयः ॥ अर्थपुत्रक्षयस्तस्यद्वितीयायां
नसंशयः॥ अमायांचनवम्यांचसप्तम्यांचकुलक्षयः" इति ॥ अथस्त्रीणांबुधादिषुअभ्यं-
गनिषेधमाह । बुधोबुधवारः अंबुपक्षशततारका पितृभमघा तेषुअभ्यंगस्तस्मात्अंग-
नास्त्रीपतिघ्नीस्यात् । उक्तंच "स्नानं कुर्वतियानार्यश्चंद्रेशतभिषग्गते । सप्तजन्मभवेयु-
स्ताविधवादुर्भगाध्रुवम्" इति । त्रिविक्रमशते “माननारार्कशुक्रेज्यविष्टिसंक्रांतिपर्वसु॥
व्यष्टषदिक्त्रयोदश्यांस्त्रियस्तुनमघाबुधैः" इति ॥ अथपुत्रवतः सोमवारेभ्यंगनिषे-
धमाह । पुत्रीति । पुत्रवान्सोमवारेनस्नायात् । उक्तंच “पुत्रवान्स्वगृहेनित्यनम्नायाद-
तरामुखः ।। सोमवारे तथाभ्यंगंवर्जयेत्सर्वथाबुधः" इति ॥ अथ प्रसंगेनप्रसूतिकाना-
नेनिषेधकालमाह । प्रसूरिति । यमो भरणी पितरोमधा त्वाष्ट्रचित्रा इंद्रोज्येष्ठा मिश्रे
कृत्तिकाविशाखे अंबुपाशततारा व्यादोमूलम् ईश्वरभमाः एषांसमाहारस्तस्मिन् ।
कुपुत्रहरिजे कुत्सितःपुत्र-पुत्रभावोयस्यतत्कुपुत्रंतच्चतद्धरिजंचतस्मिन् यस्मालमात्पंच-
मस्थः पापग्रहो भवतितस्मिन्नित्यर्थः । निशास्यरात्रिमुखंसायंकालस्तस्मिन् प्रसूता-
ननायात् । शेषलग्नबलंगाग्वत् । उक्तंच “मघामूलविशाखा चित्रादितियमद्ये ॥
ज्येष्ठासार्पजलेशद्वेनैव स्नायात्प्रसूतिका ॥ शुभग्रहयुतेलग्नेपंचमेपापवर्जिते ॥ परित्य-
ज्यमहादोषानसूतिकास्नानमाचरेत् ॥ ११ ॥
अब तिलोंसे और आमलोंसे स्नान करणेमें निषिद्ध
तिथियोंको कहतेहैं।
भा०-१० । १३ । ७।२।९। ३० । इन तिथियों में लक्ष्मीकामवाला पुरुष आम-
लोसे स्नान नहीं करै।।
अब स्त्रियोंके अभ्यंगका निषेध कहतेहैं।
भा०-बुधवारमें और शतभिषा मघा नक्षत्रों में अभ्यंग कर तो स्त्री पतिघ्नी होय ॥
और पुत्रवान्को सोमवारमें अभ्यंग नहीं करणा ॥
अब प्रमूतिके स्नानमें निषेध कहतेहैं।
भा-म० म० चि० ज्ये० कृ० वि० श० मू० आर्द्रा इन्हों नक्षत्रों में और लमसे पांचमें
पाप ग्रह होय तो और रात्रिमें प्रसूतिका स्त्री स्लान नहीं करै ।। ११ ।।
मंदारान्यदिनेमृदुध्रुवचरशिलक्षेसुधायोगेभेषजमाचरत्सुमृति-
केंद्रारिव्ययांगेभिषक् ॥तद्दयादिहविध्रुवेंदुतनयप्रद्योतनेरोगिणे-
मुक्तावत्रणकर्मसूर्यकुजयोरनीहकेंद्रस्थयोः ॥ १२ ॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । अथौषधनिष्पादनमाह । मैदेति । मंद-शनिः आरोभौमः साभ्यामन्येरविचन्द्रबुधगु- रुशुक्रास्तेषांदिनंतस्मिन् मृदुधुवचरक्षिौर्नक्षत्रैः वलो शुक्लपक्षे सुधायोगेअमृतयोगे ग्रंथां- तरप्रसिद्धे । सुमृतिकेंद्रारिव्ययांगेशोभनानिपापाहरहितानिमृतिकेंद्रारिव्ययानिय स्यतत्सुमृतिकेन्द्रारिव्ययंतच्चतत्अंगचतस्मिन् भिषक्वैद्यः भेषजमावरेत्कुर्यात् । शेष लग्नबलंपाग्वत् । अथौषधदानमाह । तदिति । तदौषधमिहानंतरोक्तेभादौदद्यात्। कथंभूतेइह विध्रुवेंदुतनयप्रद्योतनेध्रुवनक्षत्रबुधरविरहिते । अवरक्तस्त्राव योविशेषमा असृक्स्रावोरक्तस्त्रावः व्रणक्षतम् अनयोकर्मसूर्यकुजयोरहिदिवसेआचरेत् कयो सतोः इहानयोः सूर्यकुजयो केंद्रस्थयोःसतोः । तथाचोक्तं "मंदारजितेवारेचरक्षिण- मृदुधुवैः ॥ सूर्यसौम्यैकेंद्रगतभैषजोत्पादनंहितम् ॥ रक्तस्रावकुजेकुर्यात्तद्धोरायामथा- पिवा ॥ कुजेकेंद्रेऽथवामदेवौवाविखलेष्टमे ॥ त्रक्रियाकुजेसूर्यकेंद्रगेतदिनेऽष्टमे ।। शुद्धपष्ठेचसङ्करेचरलग्नेयुवस्वरे"इति ॥ १२॥ अब औषध बनानेका मुहूर्त कहतेहैं । भा०-शनि भौम विना और वारों में और मृदु ध्रुव क्षिप्रा नक्षत्रोंमें और शुक्ल पक्षमें और अमृतयोगमें-और ८।१।४।७।१०।६। १२ इन्ही स्थानों में पापग्रह नहीं होय तब औषध करणा श्रेष्ठ है ॥ अब औषध देणेका मुहूर्त कहते हैं। भा०-ध्रुव नक्षत्र और बुधवार विना पूर्वोक्त मुहूर्तमें औषध देणो शुभ है ॥ अब रक्तस्त्रावका और व्रणका मुहूर्त कहतेहैं। भा०-सूर्य मंगलके दिनमें और सूर्य मंगल केंद्र में होय तब रक्तस्राव याने फस्त खोलणेका और व्रणका कर्म शुभ है ।। १२ ॥ याम्याहित्रयवायुमूलजलपोपांत्येंद्रहस्तांबुभेशांत्याजद्विपयोनॅपै नवदिनैरन्यत्ररुग्णोविरुक् ॥ आदित्यायनिलधुनात्यपितृमेश दुवारेगदत्यक्तस्नानमनिष्टमिष्टमशुभेभादौखलास्तस्थिरे॥१३॥ अथप्रसंगेनरोगमुक्तिदिवसानाहवृत्तार्दैन । याम्यमिति ॥ याम्यंभरणी अहित्र- यमूआश्लेशात्रयं वायुःस्वाती मूलंप्रसिद्धं जलंपाशततारका उपांत्यमुत्तराभाद्रपदा इंद्रोज्येष्ठा हस्तानसिद्धः अनुमंपूर्वाषाढा अस्मिन्नक्षत्रगोगीतांत्यायथोक्ता तिकेनविरुधरमुक्तोभवति । अजद्विषयोः श्रवणविशाखयोः रुग्णः नृपैः दो डशभिदिनैःविरुवस्माद । अन्यत्रअन्येषुनक्षत्रेषुरुग्णानवादिनविरुभवति एतज्ज्यौतिवार्कानियायकिंविरलकोशाभिप्रायका । तत्रयेषुनबुज्यरितस्य ।

मुहूर्तमार्तण्ड:- मृत्युरुक्तः येषुचकृच्छ्रेणबहुभिर्दिनैरमुक्तिरुक्ता तत्फलमत्रशांत्याविरुगित्युक्त- म् । क्वचिदन्यथाफलदर्शनात् । तथायेषुयेषुनक्षत्रेषुसप्तभिरेकादशभिर्दिनच- रनिर्मोचनमुक्तम् तत्फलमत्रमध्यमत्वेननदिनैर्विगित्युक्तम् । ग्रंथलाघवाय स्वल्पांतरत्वात् । तथाचज्यौतिषार्के "सप्ताहमृतिनंदाद्रिरुद्रमृत्युनगाद्रिभिः । कृच्छेमृत्यूमृतीशैश्चकृच्छ्रेशव्यसुतानृपैः' इत्यादि। अथोत्तरार्द्धनरोगमुक्तिस्नानमाहा आदित्योति । आदित्यपुनर्वसुः आहिराश्लेषा अनिल स्वाती ध्रुवाणिपूर्वोक्तानि अंत्य खती पितृभमघा अस्मिन्नक्षत्रगणे शुक्रदुबारेशुक्रसोमवारगदत्यक्तस्नानरोगमुक्तस्नान- मनिष्टस्यात् । तर्हिकुत्रकर्तव्यमित्यतआह । अशुभेभादौइष्टशुभंस्यात् । कस्मिन्सति खलास्तस्थिरेसति खलपापग्रह अस्तेयस्यतत्तथातच्चतस्थिरंचतस्मिन् स्थिर लग्नेपाप- सप्तमेसतीत्यर्थः। तथाचोतं "वैधृतोचव्यतीपातभद्रायांधिष्ण्यसंक्रमे ॥ रोग- मुक्तानर स्नायात्कुवारक्षतिथिष्वपि ॥ यूनंपापयुतंशस्तंदशमंचशुभान्वितम् ॥ सौम्य- करयुतरधरोगस्नानेरिभंतथा" इति ॥ चन्द्रबलंसर्वत्रयोज्यम् । कुतिथिभादौसदित्यने- नचन्द्रादिवलविषयेमोहोमाभूदित्यतश्चन्द्रबलंसूचितम् । यतः ग्रंथादौगर्भाधानेसदाइ- त्युक्तं तत्सर्वकर्मसुज्ञेयमितिसर्वग्रंथकारसंमतम् । तथाचोक्तंसहितायांस्पष्टं "स्नाया- द्रोगविमुक्तस्तुशुभयोश्चंद्रतारयोः" इति ॥ १३ ॥ भा०-भ० अ० म० पू० फा० स्वा० मू० शत० उ० भा० ज्ये० ६० पू० भा० इन्हों नक्षत्रोंमें ज्वर होयतो शांति करनेसे छूटै ॥ श्र० वि० इन्होंमें ज्वर होय तो सोलह दिनोंमें ज्वर छूटै ॥ और नक्षत्रोंमें ज्वर होय तो नव दिनतक ज्वर रहै ।। अब रोग छुटेके पीछे स्नानका मुहूर्त कहते हैं । भा--• पुन आश्लेषा स्वाती ध्रुव रेवती मवा इन्हों नक्षत्रों में और शुक्रवार सोमवारमें रोग- मुक्तके स्नानका निषेध है । और अशुभ नक्षत्र में स्नान करणा श्रेष्ठ है और स्थिर लग्न होवे तथा पापग्रह सातमें होय तो रोगमुक्तस्नान शुभ है ॥ १३ ॥ द्रव्यंसंव्यवहारतोलघुचरोज्यचरांगेबुधेधर्माष्टात्मजगेथतस्यह- रणेहस्तोरविज्ञः कुजः। संक्रांतिर्भरणीत्रिपुष्करयमौकुंभांत्ययो- चंद्रमावृद्धिश्चेतिशुभाविदूनहयत्कुर्यादणंतत्स्थिरम् ॥ १४ ॥ अथव्यवहारद्रव्यं वृत्तेनैकेनाह। द्रव्यमितिाद्रव्यंसुवर्णादि संव्यवहारतःकुसीदव्यवहा- रेण लघुचरैनक्षत्रैर्योज्यं देयमित्यर्थः । क चरांगेचरलग्ने । कस्मिन्सति बुधेधर्माष्टा- त्मजगेसति धर्मोनवमम् अष्टमंप्र० आत्मजः पंचमम् एष्वन्यतमस्थानगतेसतीत्यर्थः। अन्यत्पूर्वोक्तंज्ञेयम् अथानंतरंतस्यप्रयुक्तस्यहरणंपुनर्ग्रहणंतस्मिन्विषये । हस्तोनक्षत्रं रविरविवारः ज्ञोबुधवारः कुजोभौमवारः संक्रांतिःसूर्यसंक्रमणदिन भरणीप्रसिद्धा त्रिपुष्करोयोगः यमोयमल्योगः त्रिपुष्करयमलयोगौग्रंथांतरेप्रसिद्धी । रत्नमालायाम संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । 'विषमचरणंधिष्ण्यंभद्रातिथिदिसंस्पृशेत्सुरगुरुशानक्षमापुत्राणांकथंचनवासरे।।मुनि- भिरुदितः सोययोगस्त्रिपुष्करसंज्ञकः" इत्यादि ॥ कुंभांत्ययोश्चंद्रमाः धनिष्ठापंचक वृद्धिवृद्धियोगोपिशुभः हस्तादयोत्रस्वकीयद्रव्यग्रहणेशुभाः विदूनेवुधदिनविना इहह- स्तादौयदृणंकुर्यात्तत्स्थिरस्यात् । तथाचोक्तं “चरैः क्षिप्रैश्चरेलग्नेबुधेधर्मसुताष्टमे ।। व्यवहारंविनाद्रव्यप्रयोगोमुनिभिः स्मृतः ॥ भरण्यांसंग्रहकुर्यात्पंचकेज्ञेत्रिपुष्करे ।। ऋणकर्मचरैः क्षिप्रैर्ऋणच्छेदः कुजहितः ॥ पंचकेपंचगुणितंत्रिगुणंचत्रिपुष्करे । य- मलद्विगुणप्रोक्तंहानिवृद्धयादिकंबुधैः ॥ ऋणंभौमेनकुर्वीतनदेयंबुधवासरे ॥ ऋणच्छेई कुजेकुर्यात्संचयंसोमनंदन।हस्तावारेसंक्रातौयणस्यात्कुलेषुतत् ॥ वृद्धियोगेतथाजे- यमृणच्छेदंतुकारयेत्" इति ॥ १४ ॥ भा०-लघु चर नक्षत्रों में व्याज लेके द्रव्यको देणा शुभ है । और चर लग्नमें और बुध ९ । ८1५ इन्हों स्थानों में होय तो द्रव्य देणा शुभ है ।। अब पीछा लेणेके मुहूर्तको कहते हैं । भा०-हस्त सूर्य बुध भौम संक्रांति भरणी त्रिपुष्कर योग और यमयोग यह दोय योग और ग्रंथों में प्रसिद्ध हैं-और पंचक-वृद्धियोग ये हस्तादिक पाछो द्रव्य लेणेमें शुभ हैं । और बुधवार विना इन्हों हस्तादिकोंमें ऋण करै तो यह ऋण स्थिर होय ॥ १४ ॥ तीक्ष्णोरध्रुवमिश्रवायुषुधनंनष्टादिकंनैतिकाभेब्ध्याप्तेत्रिखशेष- योर्नगतमेत्यंत्यांवुशुद्धौक्षिपेत् ॥ विद्याप्रोक्तवदिष्टदेवतिथिभेथ द्वीशमूलध्रुवैर्मुद्रश्वीज्यकरांबुपैःसुजलखाब्जांगेतरूनोपयेत्॥१५॥ अथतीक्ष्णादिषुनष्टादिद्रव्यस्यमाप्तितथाद्रव्यनिक्षेपंवृत्तानाह । तीक्ष्णेतिः। तीक्ष्णो- प्रधुवमिश्राणिपूर्वोक्तानि वायुःस्वाती एषुनष्टादिकंधनंनष्टप्रयुक्त विनिक्षिप्तादिकंसुवर्णा- दिकद्रव्यनैति । तथाकारोहिणीनक्षत्रात् भेइष्टनक्षत्रेऽध्याप्तचतुर्भक्तेसतित्रिखशे- षयोः गतंनएति । अथव्यानिक्षेपमाह । अंत्यांबुशुद्धौक्षिपेत् धनमित्यनुषंगः अत्यं द्वादशम् अंबुचतुर्थम् अनयोः शुद्धिःपापराहित्यं तस्यांसत्यांक्षिपेत् निक्षिपेदित्यर्थः । तथाचोक्तं “साधारणोग्रतीक्ष्णेषुस्वात्यांद्रव्यंनलभ्यते ॥ दत्तंप्रयुक्तंनिक्षिनिष्ट- मित्याहनारदः” ॥ अथनृसिंहादिमंत्रविद्यासाधनमुहर्ततथावृक्षारोपणमुहर्तमुत्तरार्दै- नाह । विद्यामिति । विद्यामंत्रविद्यां प्रोक्तवत्वेदविद्योक्तभादौ विद्यांमौज्युक्तभादौ इत्याद्युक्ते।तथाइष्टस्वदेवतिथिभेस्वेष्टदेवतिथिनक्षत्रेसाधयेत् गुरुमुखात्गृह्णीयादित्यर्थः तत्रागमोक्तमंत्रग्रहणेअनध्यायदोषोनास्ति । तत्तुस्वदेवंतिथिभेइत्यनेनवपदेनपरिह- तम् । तथाचोक्तं "मृदुध्रुवचराक्षप्रैर्वाराकौंधर्मसाक्रिया ॥ कार्याविद्योत्तभैक्षिास्वदे- वतिथिभेषुच" इति ॥ अथवृक्षारोपणमाह । शिविशाखा मूलप्रसिद्धं ध्रुवमृदानि पूर्वोक्तानि अश्विनीप्रसिद्धा इज्य पुष्यः करोहस्तः: अंबुपाशततारा एभिनक्षत्रैः तरू- (१३४) मुहूर्तमार्तण्डः- पादपानोपयेत् । कस्मिन् सुजलखाब्जांगे अंगेऽब्ज अब्जांगम् अंगंलग्नतस्मिन्नब्जः जलवरराशिश्चंद्रोवातदब्जांगमुच्यते । जलंचखंचजलखे शोभनेजलखेयस्यतवसुजलखं तच्चतत्सब्जागंचसुजलखाब्जांगतस्मिन् शोभनेपापग्रहरहिते जलखेचतुर्थदशमेयस्या- जांगस्यतस्मिन्नित्यर्थः । शेषपूर्ववत् ॥ १५ ॥ अब नष्ट द्रव्यकी प्राप्ति और द्रव्यनिक्षेपका मुहूर्त कहते हैं । भा०-तीक्ष्ण-उग्र ध्रुव-मिश्र--स्वा० इन्हों नक्षत्रों में गया द्रव्य नहीं मिले ॥ और रोहि- णी नक्षत्रसे दिन नक्षत्रतक गणके ४ चारका भाग देणेसे शेष ३।१० रहैं तो गया द्रव्य नहीं मिले । और ४ चौथे १२ बारमें कोई ग्रह नहीं होयतो द्रव्य सुपणो शुभ होय । मौंजीके मुहूर्तमें इष्टदेवकी तिथि नक्षत्रादिकों में गुरुसे विद्या ग्रहण करणी ॥ अब वृक्ष लगानेका मुहूर्त कहतेहैं भा०-वि० मू० मृदु ध्रुव अश्वि० पुष्य० ह० श० इन्हों नक्षत्रोंमें और ४ । १० स्थानोंमें शुभ ग्रह होय और लग्नमें जलचर राशि होय वा चंद्रमा होय तव वृक्ष लगाना शुभ होय।।१५।। उदाहक्षहरिचयादितिहयेज्यास्तडागादयोञज्याजैस्तनुगैःसि- तेदशमगेसिध्यंतिसदासरे ॥ राजेक्षाश्रवणत्रयध्रुवमृदुक्षिप्रैःस्व- केंद्रायगैःसौम्यैःशांतिकपौष्टिकेसचरभैरेतैःसुधर्मोदये ॥ १६॥ अथवापीकूपादीनवृत्तादेनाह । उद्वाहेति । उदाहाण्येकादशसंख्यानिपूर्वोक्तानि हरित्रयंश्रवणत्रयम् आदितिःपुनर्वसुः हयोऽश्विनी इज्यापुष्यः एभिस्तडागादयोजला- शया सिध्यति । कैज्ञेज्या स्तनुगैःज्ञोबुधः इज्योगुरुः अब्जश्चंद्र जलचरराशिश्च एतैस्त नुगैःलनगतैः । कस्मिन्सात सितेदशमगेसतिशुक्रेदशमगेसति । क सदासरे साद्ध- हवासरेइत्यर्थः । तथाचोक्तं "चित्रास्वातिपुनर्वसूमृगशिरोमूलाश्चिनीरोहिणीहस्तः पुष्यधनिष्ठिकाशतभिपमित्रोत्तरारेवती ॥ एतेषुश्रवणान्वितेथुमकरेलग्नेचकुंभेझषेवापी- कूपजलाशयादिखननंशस्तंप्रशस्ते दिने" इति॥ अन्यच्चोक्तं "सर्वतोयाशयारंभःकर्तव्यो विवलै खगैः॥ लग्नस्थज्ञेयवाजीवेलमभेन्देस्थितेखगे" इति ॥ अथोत्तरार्दैनराजदर्शन नशांतिकपौष्टिकंचाहाराजेक्षति। श्रवणत्रयध्रुवमृदुक्षिपैनक्षत्रैःराजेक्षाराजदर्शनकार्यम् । सुगमम् । पुनकै सौम्यग्रहैदिकेंद्रायगैः लग्नात् दि २ केंद्रा १,४, ७, १० य ११ गैः शुभग्रहैरित्यर्थः । शेषप्राग्वत् । शांतिकपौष्टिके आह ।। शांतिकपौष्टिकेएतैरेवनक्षत्रैः श्रवणत्रयादिभिर्विधेये । कथंभूतैरेभिः सचरभैः चरनक्षत्रसहितैः । करिमन्नसति सुधर्मोदये शोभन:पापरहित थर्मोनवमोयस्यससुधर्मः सचासावुदयश्चस तथा उदयों लग्नंतस्मिन्नित्यर्थः । शेषपूर्ववत् ॥ १६ ॥ ।

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। अब कूप वापीका मुहूर्त कहते हैं -विवाहके नक्षत्रों में और श्र० ध० श० पुन० अश्वि० पुष्य० इन्ही नक्षत्रोंमें और बुध वा गुरु वा चंद्र वा जलराशिलग्नमें होय-और शुक्र१० दशममें होय-और शुभग्रहका बार होय तब जलाशय शुभ होय । अब राजासे मिलनेका और शांतिकपौष्टिकका मुहूर्त कहतेहैं। भा०-१० कृ० ध० श० ध्रुव मृदु क्षिप्र इन्हों नक्षत्रोंमें राजदर्शन श्रेष्ठ है ।। परंतु लग्नसे २।१।४।७।१०।११ स्थानों में शुभ ग्रह होय तो शुभ होय और श्र० ध० श० मृदु ध्रुव क्षिप्र चर इन्हों नक्षत्रों में और ९ नवमें पापग्रह नहीं होय तो शांतिक पौष्टिक शुभ होय ॥ १६॥ दिव्यंनैवमलिम्लुचेविधुसितेज्यास्तेखावष्टमेमंदाराह्निखलोदये स्थिरतनौकुर्यात्कृतेदोन्यथा॥श्रीशैलग्रहणायनेषुविषुवेसंकीर्ण- जाताबुपाकृत्युत्सर्गवधूप्रवेशनगयागोदासुनित्याब्दिके ॥१७॥ अथवृत्तानदिव्यमाह । दिव्यमिति। मलिम्लुचेमासे विधुसितेज्यास्ते विधुश्चंद्रासि- ताशुक्रः इज्योगुरुस्तेषामस्ते विधोरस्तःकृष्णपक्षेभवति। खावष्टमेगोचरेणसूर्येष्टमे मंदा- रादिशनिभीमदिने खलोदयेपापराश्युदये यदा उदयेखलखलोदयस्तस्मिनस्थिर लग्ने दिव्यनैवकुर्यात् । अत्रदिव्येकृतेसति अदोदिव्यमन्यथाविपरीतस्यात् । असत्यवा- दिनोजयकरोभवतीत्यर्थः । अर्थादन्यत्रकर्तव्यमितिसिद्धम् । लग्नबलंप्राग्वत् । अथ गुरुशुक्रयोर्मोढयदोषःकुत्रकुत्रनास्तीतिवृत्तार्दैनाह ।श्रीशैल प्रसिद्धः यत्रमल्लिकार्जुना- भिधानंलिंगमस्ति।ग्रहणंसूर्यचंद्रयोः अयनेदक्षिणोत्तरे विषुवंमेषतुलासंक्रमः संकीर्णजा- तिहीनजातिः उपाकृतिरुपाकर्म उत्सर्गश्छंदसामुत्सर्गः वधूप्रवेशनंप्रसिद्धं गयाप्रसिद्धा गोदागोदावरी नित्याब्दिकं प्रतिवर्षेयक्रियते यथानवरात्रम् ॥ १७॥ अब दिव्यका मुहूर्त कहतेहैं। भा०-मलमासमें-चंद्रमा गुरु शुक्रके अस्तमें-और गोचरसे सूर्य ८ आठमें होय-और शनिः भौमके दिनमें-और पाप राशिके उदयमें स्थिर लग्नमें-इन्होंमें जुआ नहीं रमणा ॥ और करतो विपरीत होय जिसमें झूठ बोलनेवाला जीते ॥ और श्रीशैलमें-ग्रहणमें-दक्षिणायन उन्त- रायणमें-और मेष तुला संक्रांतिमें-हीनजातिमें-उपाकर्ममें-उत्सर्गमें-वधूप्रवेशमें-आयामें गोदावरीमें-और नित्याब्दिक कर्ममें जैसे नवरात्रि वगैरेमें ॥ १७ ॥ ईशानाहिबलौहरेःशयनपर्यावर्तनेनैत्यकेयानेजीर्णगृहेवरोहदम- नारोपेपवित्रार्पण। चातुर्मास्यविधौनजीवसितयोर्मूढत्वदोषोष्ट- कासूत्साहांबरधारणेषुगदितोगर्भादिसप्तस्वपि ॥१८॥ ना । एडी PHP भ मुहर्तमार्तण्ड:- ईशानति । ईशानाहिवलिः ईशानबलि प्रसिद्धः अहिवलिःसर्पवलिः हरेःशयनपर्या- वर्तनेविष्णोःशयनमाषाढशुक्लदादश्यांभवति । पर्यावर्तनं भाद्रपदशुक्लद्वादश्यां भवति । नैत्यकं यानंनित्यगमनं जीर्णगृहंप्रसिद्धम् अवरोहः देवानांदो .रोहःपूजाविशेषादमना- रोपश्चैव्यां पवित्रार्पणश्रावण्यां चातुर्मास्यविधी चातुर्मास्यव्रते अष्टका पर्वणियाऋक्ष- नाम्नांमासानांकृष्णाष्टम्योष्टकाः मार्गपौषमाधफाल्गुनानांकृष्णाष्टम्यइत्यर्थः । उत्सा- हाःपुत्रोत्पत्त्यादयः अंशुकधारणवस्त्रधारणम् एषुजीवसितयोर्गुरुशुक्रयोर्मूढत्वदोषोना- स्तीत्यर्थः । न केवलमेषु गर्भादिसप्तस्वपिगर्भाधानाद्यन्नप्राशनांतेषुसप्तसुसंस्कारेषुमूढ- त्वदोषोनगदितः गर्भाद्यन्नाशनांतष्वित्यत्रश्लोकेयद्यप्युक्तं तथाप्यत्रप्रसंगादुक्तम् । तथा चगर्गः "नित्ययानेगृहेजीणेप्राशनपरिजीर्णके ॥वधूप्रवेशमांगल्येनमौढ्यंगुरुशुक्रयोः॥ भृगुः "उपाकर्मोपसर्जनंपवित्रदमनार्पणम् ॥ अवरोहः सहेमंतःसाणांबलिरष्टकाः ।। ईशानस्यबलिविष्णोःशयनंपरिवर्तनम् । कुर्याच्छुक्रगुरोमौढोपीतीतिसुविनिश्चयात्"। धर्मप्रदीपे “गोदावर्यागयायांचश्रीशैलेग्रहणदये ॥ अयनेविषुवेचैवचातुर्मास्यव्रते- पुच ॥ उत्सवेषुचसर्वेषुसीमंतऋतुकर्मणि ॥ सुरासुरेज्ययोश्चैवमौढ्यदोषोनविद्यते"। कालनिर्णये “नष्टेशुक्रेतथाजीवेसिंहस्थेचबृहस्पतौ ॥ कार्याचैवस्वदेव्यर्चाप्रत्यब्दकुलध- मत:" ॥ मत्स्यपुराणे “मौढयेपिचप्रकर्तव्यामिश्रजातिक्रिया शुभाः ॥ सुरेज्यशुक्र- योवीक्रियाश्चौलादिकानच" इति ॥ १८ ॥ भा०-और ईशानबलिमें-सर्पबलिमें-हरिशयनमें-हरिशयनसंज्ञक आषाढशुक्ल १२ द्वाद- शीमें ॥ और पर्यावर्तनसंज्ञकभाद्रपदशुक्ल ११ एकादशीमें ॥ और नित्ययात्रामें-जीर्णघरमें और देवताओंके दोलारोहमें और दमनारोपणमें और पवित्रार्पणमें-चातुर्मास्य व्रतमें-और मार्गशीर्ष पौष माघ फाल्गुन महीनोंकी कृष्णपक्षकी अष्टमीमें--उत्सवमें-बनधारणमें-इन्होंमें तथा पूर्वोक्त श्रीशैलादिकोंमें गुरु शुक्रके अस्तका दोष नहीं होय ॥ और गर्भाधानादि सप्त ७ संस्कारों में भी गुरु शुक्रके अस्तका दोष नहीं होय ॥ १८ ॥ शुक्रेज्यास्तमयेऽधिकक्षयजनुर्मासेषुजन्मक्षकेनापूर्वामरतीर्थदर्श- नमियागोदागयाभ्यामृते। एष्वाषाढसहस्यविष्णुशयनेष्वप्यंत- कर्मत्यजेयधिकलंबितंभवतितद्गोदागयातोन्यतः ॥ ८८॥ अथतीर्थयात्रानिषेधंप्रेतकर्मनिषेधं च सापवादवृत्तैकेनाह । शुक्रेति । शुक्रेज्ययोः अस्तसमये अधिकः अधिमासः क्षयःक्षयमासः जनुर्मासोजन्ममासः तेषु जन्मक्षके जन्मनक्षत्रे अपूर्वप्रथमं तीर्थामरदर्शनंतन्निमित्तं नइयान्नगच्छेत् । काभ्यामृते गोदागया- भ्यामृते गोदागययोर्दर्शनंसदैवकुर्यादित्यर्थः । प्रेतकर्मनिषेधमाह । एग्विति। एषुगुरुशु- क्रास्तादिषु आषाढःप्र० सहस्यःपौषः विष्णुशयनेष्वपियवर्षाधिकलंबितप्रेतकर्मभवतित- त्यजेतागोदागयातोन्यतः गोदागययो सदैवकार्यमाआषाढशुक्लद्वादश्यादि कार्तिकशुक्ल संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१३७) । द्वादशीपर्यतंविधनुशयनम् । तथाचोक्तं "वाल्येवायदिवावृद्धेशुक्रेचास्तमुपागते ।। मलमासइवैतानिवर्जयेद्देवदर्शनम्" । व्यासः “अधिमासेचजन्मकैनष्टयोर्गुरुशुक्रयोः ।। तीर्थयात्रानकर्तव्यागयांगोदावरीविना ॥ मलमासेप्यनावृत्ततीर्थस्नानविवर्जयेत् ॥ अनादिदेवतांद्रष्टुंशुचिःस्यानभार्गवे" ॥ तीर्थखंडे "गुरुशुक्रास्तादिदोषःप्रोक्तोय- स्तीर्थयायिनाम् ॥ अपूर्वयायिनामेषनत्वसौपूर्वगामिनाम्" ॥ पितृखंडे "शुक्रस्या- स्तमनेचैवदेवेज्यस्यतथैवच ॥ प्रेतकार्यप्रदुष्येतप्रथमंवत्सरंविना" ॥ मांडव्यः "मलिनेजन्ममासेवामौढ्येवागुरुशुक्रयोः ॥ तीर्थयात्रानकर्तव्यागयांगोदावरीविना" गरुडपुराणे "नकुर्याद्गुरुशुकास्तेपुष्येस्वापेमलिम्लुचे ॥ विलंवितंप्रेतकार्यगयांगोदावरी विना" ॥ मेधातिथिः “अस्तंगतेगुरौशुक्रेपुष्याषाढाविमासके ॥ प्रेतकार्य नकुर्वीत गयांगोदावरीविना" ॥ प्रेतमंजर्या "प्रेतकार्याणिसर्वाणिव्रतस्त्रानजपादिकम् ॥ वय॑शुक्रेज्ययोरस्तेगयांगोदावरीविना" इति ॥ १९ ॥ अब तीर्थयात्रा और प्रेतकर्मका सापवादनिषेध कहते हैं । भा०-गुरुशुक्रके अस्तमें-अधिकमासमें-क्षयमासमें-जन्ममासमें-जन्मनक्षत्रमें । प्रथम यात्राको और प्रथम देवदर्शनको नहीं करणा ॥ परंतु गोदावरीमें और गयामें दोष नहीं है और प्रथम कहेभयेमें और आषाढ पौष विष्णुशयनमें वर्ष निकलनेके बाद प्रेतकर्म नहीं करणा॥ परंतु गोदा गयामें करे तो दोष नहीं है ॥ १ ॥ इति मार्तण्डदर्शिन्यां मिश्रप्रकरणम् ।। पर्वाग्रादियुगष्टमीतितिथयोमध्वादिपक्षद्वयेऽनध्यायाश्चरसंक्रमा- अथमधौवह्निश्चशुक्रेयमः॥राधेऽग्निस्त्वसितोयमःशुचिहगाशा- स्त्रियोदश्यथोमार्गेकृष्णनगग्रहाविषडगंकाशाग्नयःकीर्तिताः अथानंतरंशांतिप्रकरणमारभ्यते। छिद्राण्येतानिविप्राणांयेऽनध्यायाः प्रकीर्तिताः॥ छिद्रेभ्यः सवतिब्रह्मब्राह्मणेनतदर्जितम् ॥ तत्कालेतस्थरक्षांसिभियंब्रह्मयशोवलम् । सर्वमादायगच्छतिवर्जयंतीप्सितंफलमित्यनध्यायेपठनादीप्रसंगात्मौज्यादिनिषेधाच्च- तद्वयनानध्यायानाह । पर्वति । पर्वअमापूर्णिमा । किंलक्षणंपर्व अग्रादियुक् अग्रंप्रतिप- आदिश्चतुर्दशीताभ्यांयुक्युक्तम् अष्टमीप्रसिद्धा इतितिथयश्चतस्त्र स्तिथयः मध्यादिप- सदये मधुश्चैत्रः तदादिषुमासेषुपक्षयं शुक्लकृष्णाख्यंतस्मिनअनध्यायाः स्युः कीर्तिताः कथिताः बुधैरित्यध्याहारः । अथान्यानाह । चरसंक्रमाः चरराशिसंक्रांतयः मेष- कर्कतुलामकरसंक्रांतयइत्यर्थः । मधुश्चैत्रस्तस्मिन्वह्निः वहिसंख्याकस्तिथिस्तृताये- त्यर्थः । शुक्रमासेज्येष्ठेमासे यम द्वितीया। यत्रप्रकरणेशुक्लकृष्णपक्षनिर्देशीनदृश्यतेतत्र शुद्धपक्षजस्तिथिज्ञेयः। राधेवैशाखेऽग्निस्तृतीयाशुक्ले तुपुनः असितःकृष्णो यमः द्वितीय । (१३८) मुहूर्तमार्तण्डः। शुचिगाशार्काः शुचिराषाढः तस्य दृद्धितीया आशादशमी अर्कोद्वादशी त्रयों दृश्यपि आषाढशुक्लद्वितीयादशमीद्वादशीत्रयोदशीत्यर्थः । अथमार्गेमार्गशीर्षे कृष्णन गंग्रहीकृष्णसप्तमीनवम्यौ इषहगंकाशाग्नयः इषः आश्विनः तस्य दृक् द्वितीया अंको नवमी आशादशमी अग्निस्तृतीया आश्विनशुक्ल द्वितीयानवमी-दशमी-तृतीया इत्यर्थः ॥ १॥ अब शांतिप्रकरणमें प्रथम अनध्यायोंको कहतेहैं भा०-१४ । ३० । १५।१। ८ इन्हों तिथों में-और चैत्रादिमासोंके शुक्लपक्ष कृष्ण- पक्षमें और १ । ७।४ । १० इन्हों संक्रांतियोंमें-चैत्र शुक्ल ३ तृतीयामें-ज्येष्ठ शुक्ल २ द्विती या । और वैशाख शु० ३ तृतीयामें और कृष्ण २ द्वितीयामें-और आषाढ शुक्लपक्षकी २ । १० । १२ । १३ तिथों में और मार्गशीर्ष कृष्ण ७ । ९ इन तिथियों में-और आश्विन मासके शुक्ल पक्षकी २।९। १० । ३ इन तिथियों में अनध्याय है ।। जहां शुक्ल कृष्णका निर्देश नहीं होय वहां शुक्ल पक्ष लेणा चाहिये ॥१॥ पौषेशस्त्वसितादृगंकमुनयोंत्येकृष्णखेयादिङ्मार्काब्धिहग- यस्त्वसितजाबाईकपृथ्वीधराः ॥ ऊर्जेब्यंकरवीश्वराअसित- जाहग्विश्वसूर्यानभस्येनि:कृष्णगद्रिविश्वनवमीपैत्रंयमोन्याश्र- वाः॥२॥ पौषेति । पौषेशः पौषस्यईशः एकादशीशुक्ला तुपुनः असिताकृष्णा दृगंकमुनयः द्वितीयानवमीसप्तम्यः अंत्येफाल्गुने कृष्णखेटाद्रिदृक् खेटोनवमी अद्रिःसप्तमी दृक् द्वितीया एषांसमाहारः खेटाटिक् कृष्णंचततखेटाद्रिदृक्चतथा कृष्णनवमीसप्तमी- द्वितीयाइत्यर्थः । माघेर्काब्धिगद्रयः अर्कोद्वादशी अब्धिश्चतुर्थी दृद्वितीया अद्रिः सप्तमी एतेशुक्लाः । तुपुनः असितजाबाकपृथ्वीधराः असितजाः कृष्णपक्षजाः बाह्रक- पृथ्वीधराः बाहुर्दितीया अंकोनवमी पृथ्वीधरः सप्तमी ऊर्जेकार्तिकेयंकरवीश्वराः द्वितीया अंकोनवमी रविदशी ईश्वरएकादशी एतेशुक्लाः तुपुनः असितजाः कृष्ण- पक्षजाः दृग्विश्वसूर्याः द्वितीया विश्वेत्रयोदशी सूर्योद्वादशी नभस्येभाद्रपदे अग्निस्तु- तीया शुक्ला कृष्णदृगद्रिविश्वनवमी दृद्धितीया अद्रिःसप्तमी विश्वेत्रयोदशी नवमी पैत्रंमघा यमोभरणी अन्य शुक्लः श्रवाः श्रवणः भाद्रपदशुक्लश्रवणइत्यर्थः ॥ २॥ भा०-पौष शुक्ल ११ एकादशी-पौष कृष्ण २।९।७ और फाल्गुन कृष्ण ९ । । २ और माघशुक्ल १२ । ४ । २ माघकृष्ण २ । ९ । ७ और कार्तिक शुक्ल २ ॥९ १२ । ११ । और कार्तिक कृष्ण २ । १३ । १२ भाद्रपद शुक्ल ३ भाद्रकृष्ण २ । ७ ॥ १३ । ९ और मघा-भरणी-भाद्रपद शुक्ल श्रवण इतने अनध्याय हैं ।। २ ।। योनध्यायतिथिःसपूर्वदिवसेस्तात्प्राङ्मुहूर्तोन्मितोन्यस्मिन्वा- संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१३९) दिवसेक्षणत्रयगतोब्रह्मेहनैवाभ्यसेत् ॥ पर्वाग्रादियुगष्टमीतिच तिथींस्त्यक्त्वेषशास्त्रस्मृतीवेदांगानिसमभ्यसेवनिखिलेषक्तंपठे- नैत्यकम्।।३॥ अथैषांनिर्णयंवृत्तेनैकेनाह । यइति । यःकश्चिदनध्यायतिथिः सपूर्वदिवसेस्तात्सू. यस्तात्माक्मुहूत्तोंन्मितः स्यात् । अत्रपूर्वदिवसेब्रह्मवेदनोपठेत् । वाइत्यथवा अन्य- स्मिन्दिवसेपरदिवसेक्षणत्रयगतोभवति । अत्रास्मिन्दिवसेब्रह्मनोसंपठेत् पर्वाग्रादियु- गष्टमी पूर्ववत्पदविभागः इतिचतिथींस्त्यक्त्वाएघुअनंतरोक्तेषुअनध्यायेषुशास्त्रस्मृती दांगानिसमभ्यसेत् । सुगमम् । निखिलेषुसर्वेष्वनध्यायेषुउक्तंपठेत् । नैत्यकंचपठेत् । उक्तमिति । यथाअमावास्यायामश्नंस्तुजपेयाहतिपूर्विकांगायत्रीसमणवांसकृत्रिर्वार- क्षोनीः पित्र्यमंत्रान् पुरुषसूक्तमप्रतिरथमन्यानिचपवित्राणि नैत्यकंसंध्याहोमब्रह्मय- ज्ञादि । तथाचमनुः "वेदोपाकरणेवैवस्वाध्यायेचैवनैत्यके ॥ ननिरोधोस्त्यनध्या- येहोममंत्रजपेषुच" इति ॥ वेदोपाकरणानिअंगानि । स्मृतिरत्नावल्यां "नित्येज- पेचनांगेचक्रतोपारायणेपिच ॥ नानध्यायोस्तिवेदानांग्रहणेग्राहणेस्मृतः ॥ देवतार्च नमंत्राणांनानध्यायः स्मृतः सदा ॥ नानध्यायेजपेद्वेदानुरुद्रांश्चैवविशेषतः ॥ पौरुषं पावमानं चगृहीतनियमादृतः” इति ॥ स्मृत्यर्थसारे "चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपदर्जि- तेषुच ॥ वेदांगन्याय मीमांसाधर्मशास्त्राणिचाभ्यसेत्" इति ॥ कूर्मपुराणे ॥ इंदौवृद्धि क्षयंप्राप्तेब्रह्मयज्ञंनकारयेत् ॥ नजपेद्वैदिकंमंत्रंगायत्र्यष्टोत्तरंशतम्" इति ॥ स्मृतिरत्नाव- ल्याम् “अल्पंजपेदनध्यायेपर्वण्यल्पतरंजपेत्" इति ॥ ३॥ अब इन अनध्यायोंका निर्णय करतेहैं। भा०-जो पहिले दिन सूर्यास्तसमयसे पूर्व अनध्याय तिथि एक मुहूर्तमात्र होयतो पूर्व दिनमें वेदको नहीं पढणा ॥ और पर दिन में तीन मुहूर्त होयतो उस दिनमें वेदको नहीं पढणा और १४ । ३०।१५। १।८ इन्हों तिथोंके विना अन्य अनध्यायोंमें शास्त्र स्मृति बेद वेदां- गको पढणा | और अमावास्यादिकमेंभी श्राद्धप्रकरणप्राप्त वेद पढनेका दोष नहीं है | और नित्य ब्रह्मयज्ञादिकमेंभी वेद पढणेका दोष नहीं है ॥ ३ ॥ बत्रोत्वेणखराम्यजांबहिगजाश्चोष्टांत्यमूकोन्नतानोयानांतरिते त्र्यहं प्लवखगाद्यैर्नाचसज्यौतिषम् ॥ स्त्रीगोस्थ्यंतरितेहरुत्सव- निशीथाशौचमार्गेषुचच्छायायांनकपित्थशाल्मलिमधुश्लेष्मात- कादेः पठेत् ॥४॥ अथनैमित्तिकाननध्यायान्वृत्तव्येनाह । बध्विति । बभ्रुनकुलः ओतुर्मार्जारः एणो हरिणः खर प्रसिद्धः अग्नि प्रसिद्धः अजोमेषः अंबुउदकम् अहिःसर्पः गजः प्रसिद्ध अ- श्वपउष्टः प्र० अंत्योत्यजातिः रजकचर्मकारादयः मृकाप्र० उतोमत्तः अन शक्टर शु गा इ या (१४०) मुहर्तमार्तण्ड:- या शिविकादि एभिरंतरितेगुरौसति व्यहंत्रिरात्रमनध्यायः प्लवोमंडूकः खगः पक्षी आदिशब्दाद्गोधादि एभिरंतरितेसज्योतिषमनध्यायः। अयमर्थः दिवाअंतरितेसतिसू- र्यास्तमानपर्यंतमनध्यायः। रात्रावंतरितेरात्रिशेषपर्यंतमनध्यायइत्यर्थः । स्त्रीगोऽस्थ्य- तरितेऽहः स्त्रीप्र० गौप्र० अस्थिपाण्यंगम् एभिरंतरितेअहदिनमहोरात्रमनध्यायः । उत्सवोमहोत्सवोविवाहादिकः निशीथंमध्यरात्रम् अशौचंसूतकं मार्गोध्या एषुनपठेत् । चपुनः कपित्थशाल्मलिमधुश्लेष्मातकादेश्छायायांनपठेत् । सुगमम् । आदिशब्दात्को- विदारविभीतकैरंडादीनांग्रहणम् ॥ ४ ॥ अब नैमित्तिक अनध्यायोंको कहतेहैं भा०-नकुल-बिल्ली-हरिण-गधा-अग्नि-मेष-जल-सर्प-हाथी-घोडा-ऊंट-धोबी-चमार आदिक-गुंगा-उन्मत्त-गाडी-पालकी-इतनी वस्तु गुरुके ओटमें आवेतो तीन दिनतक नहीं पढणा-और झेउका-पक्षी बीचमें आवेतो नक्षत्रतक नहीं पढणा-और स्त्री गौ हड्डी बीचमें आवेतो एक दिन नहीं पढणा-और महोत्सवमें अर्थात् विवाहादिकमें-अर्द्धरात्रिमें-- सूतकमें-मार्गमें-इन्होंमें भी नहीं पढणा-और कैथ-शाल्मली-महुआ-बहेडादि वृक्षोंकी छाया में नहीं पढणा ॥ ४॥ प्रामांतःकुणपेश्वशदनिकटेश्राद्धाशनेवऋगेतांबूलेग्रहणाद्गुरुक्षि- तिपतिप्रांतादुपोत्सर्गतः ॥ भूकंपाशनिपाततःपुरदहादिष्टावलो- काव्यहं गर्जेनार्तवकेव्यहंसमयजेसज्योतिरंतेसतः॥५॥ ग्रामांतरिति । ग्रामांतःकुणपेग्राममध्यंकुणपेप्रेतेसतिनपठेत् ।श्वशूद्रनिकटेश्वानशूद्र सन्निधौनपठेत् । श्राद्धाशनेश्राद्धभोजनेकृतेसतिजीर्णावधिनपठेत् । वऋगेमुखगते तांबूलेसतिनपठेत् । ग्रहणात्सकाशात्त्र्यहनपठेत् । तथागुरुक्षितिपतिप्रांतान्मरणान्यह उपोत्सर्गतज्यहं उपउपाकर्म उत्सर्गश्छंदसामुत्सर्गः तथाउपोत्सर्गतःसकाशाज्यहं भूकं- पाशनिपाततख्यहं भूकंपः प्रसिद्धःअशनिपातोविद्युत्पातः ताभ्यांच्यहं पुरदहात्पुरदाहात् स्ववसतिग्रामदाहादित्यर्थः । व्यहरिष्टावलोकात् गंधर्वनगरभूतादिदर्शनातव्यहनपठेत् । गर्जेनार्तवकेन्यहंऋतौभव आर्तवः नआर्तवःअनार्तवः अनार्तवएवअनार्तवकस्तस्मिन् अकालगर्जनेजातेसतित्र्यहनपठेत् । समयजेऋतुजेगर्जेसतिसज्योतिर्यथास्यात्तथानप- ठेत् । दिवागर्जेसतिसूर्यास्तपर्यंत रात्रौगर्जेसतिसूर्योदयपर्यंतनपठेदित्यर्थः । सतः अंतेस्वशाखिसत्पुरुषस्यमृतौजातेसतिसज्योतिर्नपठेत् ॥ ५ ॥ भा०-और ग्राममें शव होयतो नहीं पढणा और शूद्रके पास-कुत्तेके पास-श्राद्धमें भोजन करके-अन्न नहीं पचे- तहांतक नहीं पढना और मुखमें ताम्बूल रखके नहीं पढना ॥ और ग्रह्णसे तीन दिन नहीं पढना-और राजाके वा गुरुके मरणेसे तीन दिन नहीं पढना | और उपाकर्मसे-उत्सर्गसे-भूकंपसे-बिजलीके पडनेपर तीन दिन नहीं पढ़ना ॥ और अपने रहनेके पुर वा: ग्रामका दहन होणेसे और गंधर्वनगर भूतादिकोंके । पद ती २ १६ । संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१४१) देखणेसे तीन दिन नहीं पढना ॥ और विना ऋतुमें मेघ गर्जे तो तीन दिन नहीं पहना ।। और ऋतुमें गर्जे तो नक्षत्र वा सूर्यको देखके पढना और स्वशाखाके सत्पुरुषकी मृत्यु होवे तो सज्योति नहीं पढणा ॥५॥ वाघोलूकखरातजंबुकरवेसानांचवातेजलेनीहारेपतिताभिशस्त- निकटेधावजनालोकन।मामांतेपितृकाननेप्यथसतानूनष्त्रिणी- ते दिवंतद्वत्सद्वतिनित्र्यहनचपठेद्वक्त्वार्द्रपाणि च ॥६॥ अनध्यायांतरमाह । वाद्येति । वाद्यादीनारवेशब्देश्रूयमाणेसान्नांचरवेश्रूयमाणे वाते वातस्यसर्वदाविद्यमानत्वादतिवाते जलेजलमध्येनीहारेधूमरूपोत्पाते पतितोजातिभ्रष्ट अभिशस्तोमिथ्याभिशापीतत्समीपे धावज्जनालोकने धावन्मनुष्यालोकने ग्रामांतग्राम- सीमासमीपे पितृकाननेश्मशाने नपठेत् । सतानूनपत्रिणीतेदिवंस्वर्गप्रतिइतेगतेमृतेसति त्र्यहनपठेत् । तानूनप्त्रनामघृतं यागेयेनयेनऋत्विजासहस्पृष्टंससतानूनप्त्रीतस्मिन्- तेसति त्र्यहनपठेत् । तद्वत्सद्वतिनिमृते सतवेदव्रतंचरितंयेनससद्भतीतस्मिन्मतेव्य नपठेत् । भुक्त्वायावदार्द्रपाणिस्तावन्नपठेत् । अन्येऽनध्यायामूलग्रंथतोऽवगंतव्याः ॥६॥ भा०-वाद्यादिकोंके शब्दको सुणते ॥ और सामवेदको सुणतै ॥ उलूकके बोलत ! श्यालके बोलतै । बहुवायु होतै । जलमें नीहार होते ॥ और पतितके और अभिशस्तके सामने और दौड़ते मनुष्यको देखते ॥ ग्रामकी सीमाके समीपमें-श्मशानमें-और यज्ञमें जिस के साथ घृतको स्पर्श करै उसका नाम सतानूनप्त्री है उसके मरणे पर तीनदिन अनध्याय ॥ और सद्भतीके मरणे पर ३ दिन नही पढणा भोजन करके जहांतक हाथ आद्र होक तहांतक नहीं पढना ॥ ६ ॥ रात्र्य मदनोमुनिर्दलयुतेयामेचतुर्थ्याद्यकेपायात्रौपठनंद्युपाकर - णतोमासंनिशापाग्दलेश्वोनध्यायइतीहरात्रिपठनंवयंसदासं- ध्ययोश्चोरोपद्वयामकेत्रिदिवसंदुर्भुक्प्रतिग्राहयोः ॥ ७॥ अथप्रदोषानध्यायानाह । राज्यमदनस्त्रयोदशी यस्मिन्दिनेस्यात् सुनिःसप्तमी रात्रेर्दलयुतेयामेसार्द्धप्रहरैयदिनेस्यात् अत्रदिनेप्रायात्रौपठनवय॑म् । हिनिश्चयेन उपा- कर्मत सकाशात् मासमात्रं रात्रे प्राग्दलेपठनंवयं श्वोऽनध्यायइतीहइत्यत्ररात्रिपठनं वयम् । सदासंध्ययोरुभयोः पठनवय॑म् । चौरोपद्रवेणउपलक्षितोयामामहरः तस्मिन्पठनवय॑म् । त्रिदिवसंदुर्भुमतिग्राहयोः दुष्टभुक्मतिमाहौदुर्भुक्प्रतियाहौतयोः दुष्टभोजनदुष्टप्रतिग्राहयोः त्रिदिवसंपठनंवय॑म् तथाचश्रीधर्यास्मृतिवचनानि "अष्टभ्योश्चचतुर्दश्योःपंचदश्योश्चसूतके ॥ शावप्रतिपदोर्यत्रभयेचैवमहोत्सवे ॥ रोगे युद्धविवादेचद्यूतेपथिनिशीथके ॥ नाधीयीताशुचिश्चापिनास्नातश्चनतंद्रितः ॥ उपाकर्मः MARRIED शु दा ग इ या हो (१४२) मुहूर्तमाण्ड:- णिचोत्सगेंग्रहणेचंद्रसूर्ययोः ॥ त्रिरात्रस्यादनध्यायोमृतेभूपेगुरावपि ॥ फाल्गुन्या पौर्णमास्यांतुचैत्र्यांतुन्यहमिष्यते ॥ अनध्यायस्तथाषाढ्यांश्रावण्यांकार्तिकेतथा ॥ तथैवमार्गशीर्षस्यपौर्णमास्यांनसंचरेत् ॥ अशन्या पतनकंपेभूमेदोहपुरस्यच ॥ मृग- स्यसर्पमारिनकुलाद्यश्वदंतिनाम् ॥ अंतरागमनेजोष्ट्रखराणांचव्यहंस्मृतम् ॥ ५- ताकातोरणादर्शरथयानजलाग्निनाम् ॥ मूकोन्मत्तादिशूद्राणामंतरागमनत्र्यहम् ॥ नारीणामपिसर्वासांगांचैवांतरागमे ॥ अहोरात्रमनध्यायोगर्जनेरात्रिसंभवे ॥ शुगर्जने चरात्रौचापररात्रेदिनस्मृतम्॥ दिनंतूभयसंध्यायामथास्थ्नांचांतरागमे ॥ पक्षिमंडूकगो- धासुनराणांचांतरागमे।।दिनोदिवसशेषःस्याद्राव्यांराव्याश्वतद्भवेत् ॥ श्वसृगालरवेनृणां श्रोत्रियागमनेध्वनि ॥ तात्कालिकोऽप्यनध्यायस्तांबूलस्यचभक्षणे ॥ श्राद्धेनिमंत्रितो यस्तुभुक्त्वानाध्ययनंचरेत् ॥ करिष्यंश्चतथाविप्रः प्राग्विप्राणांविसर्जनात् ॥ एतेप्रोक्ता हनध्यायावैदिकास्तांत्रिकास्ततः ॥ प्रवक्ष्यतेऽष्टमीद्वंद्वेचतुर्दश्यांचकेवलैः ॥ विषुव- द्वितयेचैवमयनद्वितयेतंथा ॥ नपठेत्पाठयेद्धीमान्पुराणमपिसत्तमः ॥ अष्टम्यांचचतुर्द- श्यांयावदस्तमितेरवौ ॥ दिनशेषमनध्यायवैदिकंपरिकीर्तितम् ॥ तथोदितदिवारानंत- कालमुदितेतयोः ॥ प्रतिपद्यांचसंक्रांतीतत्कालमखिलासुच ॥ नभोनभस्ययोः कृष्णे मासयोस्त्रिदिनद्विजः ॥ नसप्तम्यामधीयीतत्रयोदश्यांचपैञ्ययोः ॥ सदात्रयोदशीया- वत्प्राक्निशियातिथिर्भवेत् ॥ प्राह्लादथापराह्रांतादधीयीतनचाद्विजः॥अष्टम्यांचचतुर्द- श्यांप्रतिपद्यांचवर्जयेत् ॥ धर्मशास्त्रपुराणानिशास्त्रंतात्कालिकंबुधः॥ विमिश्रितापुर्त- व्यंसप्तम्यादिषुयत्नतः ॥ पुराणाभ्यसनादीनिपंचदश्योश्चवानवा ॥ नांतरागमनेदोषः पुराणादिषुविद्यते ॥ नशस्यतेचतत्कालेघृतसंप्राश्यवाबुधः ॥ नीयमानंशवंदृष्ट्वामही- स्थंवाद्विजोत्तमः ॥ अकालगर्जितादौचपर्वस्वाशौचकादिषु ॥ अनध्यायाबुधैः कार्या उपरागादिकेषुच ॥ श्वोनध्यायेचशर्वांनाधीयीतकदाचन इति ॥ स्मृत्यंतरे “प्रदोषे चत्रयोदश्यांनाध्येयंप्रतिपत्स्वपि" ॥ प्रदोषलक्षणं “षष्ठीचद्वादशीचैवअर्द्धरात्रोनना- डिका ॥ प्रदोषेनत्वधीयीततृतीयानवनाडिका ॥" अर्द्धरात्रोननाडिकाअर्द्धरात्रातध- टिकयाएकयोनेत्यर्थः । अत्रनैमित्तिकप्रदोषमाह आपस्तंव: श्रावण्यांपौर्णमा- स्यामध्ययनमुपाकृत्यमासंप्रदोषनाधीयीत" इति । प्रदोषः पूर्वरात्रः । तथाचगर्गः "अध्यायानामुपाकर्मश्रावण्यांश्रवणेनवा ॥ यावन्मासंपूर्वरात्रेनाधीयीतकदाचन" इति। नारदः "अयनेविषुवैचैवशयनेबोधनेहरेः ॥ अनध्यायंप्रकुर्वीतमन्वादिषुयुगादिषु ॥ मन्वादयोमत्स्यपुराणेऽभिहिताः "आश्वयुक्छुक्लनवमीकार्तिकीद्वादशीसिता तृतीयाचैत्रमासस्यतथाभाद्रपदस्यच ॥ फाल्गुनस्यत्वमावास्यापौषस्यैकादशी सिता ॥ आषाढस्यापिदशमीमाघमासस्यसप्तमी ॥ श्रावणस्याष्टमीकृष्णाआषाढस्यापिपा- णिमा ॥ कार्तिकीफाल्गुनीचैत्रीज्यैष्ठीपंचदीसिता । मन्वंतरादयश्चैवेदत्तस्याक्ष- यकारकाः॥युगादयोविष्णुपुराणदर्शिताः “वैशाखमासस्यतुयातृतीयानवम्यसौका- द्वि पक्ष ती पैत्र ॥ २० ॥ संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१४३) तिक शुक्लपक्षे ॥ नभस्यमासस्यचकृष्णपक्षेत्रयोदशीपंचदशीचमा।।उपाकर्मणिचोत्स- गत्रिरात्रंक्षपणंस्मृतम् ।। अष्टकासुत्वहोरात्रंमृत्यंतासुचरात्रिषु ।। मार्गशीर्षतथापौषेमाघे मासेतथैवच । तिलोऽष्टकाः समाख्याताः कृष्णपक्षेतुसूरिभिः” ॥ स्मृतिरत्नावल्यां "चतुर्दश्यांयदापर्वप्रागस्तादृश्यतेरवेः ॥ अनध्यायंप्रकुर्वीतत्रयोदश्यांतुधर्मवित्॥विद्यु- स्तनितवर्षतुमहोल्कानांतुसंभवे ॥ आकालिकमनध्यायमेतेषुमनुरब्रवीत् ॥ स्तनितंमे- वर्जितम् । अनुराधर्ममारभ्यषोडशःतुभास्करः ॥ यावच्चरतिवैतावदकालंमुनयो विदुः ॥ कालेवृष्टौचतत्कालमकालेचत्रिरात्रकम् ॥ अतिमात्राथवावृष्टि धीयीत दिनत्रयम् ॥ अकालवर्षणेजातेजलौकाश्चप्रवर्तते ॥ एकरात्रमनध्यायमिति कात्याय- नोब्रवीत् । मेषेचवृषभेचैवतृणाग्रात्स्रवतेजलम् ॥ भूमिद्रावमनध्यायंकुर्वतिवृषकुंभयो। अतऊर्वद्विपादेषुतृणप्रच्यवनंजलम् ॥ तृणप्रच्यवनंतृणप्रवाहः ॥ चौरैरुपद्रुतेयावत्सं- ग्रामेचाग्निकारिते ॥आकालिकमनध्यायंविद्यात्सर्वाद्भुतेषुच ॥ प्रादुष्कृतेवनग्नीषुविद्यु- त्स्तनितनिःस्वने ॥ सज्योतिःस्यादनध्यायःशेषरात्रौतथादिवा" इति । मनुः "निर्घातभूमिचलनेज्योतिषांचोपसर्जने ॥ एतानाकालिंकान्विद्यादनध्यायानृतावपि । निर्यातआंतरालिकोध्वनिविशेषः। ज्योतिषांचोपसर्जनचंद्रसूर्ययो परिवेषः । आप- स्तंबः "प्रतिगृह्यद्विजोवेदानेकोद्दिष्टस्यकेतनम्।यहांतेकीर्तयेद्ब्रह्मराहोरन्यत्रसूतके" ॥ केतननिमंत्रणम् । कूर्मपुराणे “समानविद्येतुमृतेतथाचब्रह्मचारिणि ॥ आचार्येस- स्थितेचापित्रिरात्रंक्षपणंस्मृतम्" ॥ याज्ञवल्क्यः "यहप्रेतेष्वनध्यायः शिष्यत्विगुरु- बंधुषु ॥ उपाकर्मणिचोत्सगैस्वशाखाश्रोत्रियेमृते ॥ संध्यागजितनिर्घातभूकंपोल्कानि- पातने ॥ समाप्यवेदानिशमारण्यकमधीत्यच ॥ पशुमंडूकनकुलश्वाहिमार्जारमूषकैः ।। कृतेंतरेत्वहोरात्रंशुक्रपातेतथोच्छ्रये" इति । पराशरः “सर्पस्य नकुलस्याथअज- मार्जारयोस्तथा ॥ मूषकस्यतथोष्ट्रस्यमंडूकस्यचयोषितः ॥ पुरुषस्यैलकस्यापिशुनो- श्वस्यखरस्यच ॥ एषांयोविततश्चैवअंतरागमनेकृते ॥ त्रिरात्रमुपवासश्च त्रिरात्रमभि- पेचनम्" ॥ अथतात्कालिकाः। “खरोष्ट्रंगर्दभोलूकसामबाणार्तनिःस्वने ॥ अमेध्यश- वशूद्रांत्यश्मशानपतितांतिके ॥ देशेऽशुचौवर्त्मनिचविद्युत्स्तनितसंलवे ॥ भुक्तार्द्रपाणि- रंभातरर्द्धरात्रेऽतिमारुते ॥ पांसुवर्षे दिशांदाहेसंध्यानीहारभीति ॥ धावतः पृतिगंधेच शिष्टेचगृहमागते॥खरोष्टयानहस्त्यश्वनौवृक्षेरथरोहणे ॥ सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्का- लिकारिन्दुः" इति ॥ अथानध्यायापवादः । मनुः "वेदोपाकरणेचैवस्वाध्यायेचैव नत्यके । ननिरोधास्त्यनध्यायेहोममंत्रजपेषुच" इति ॥७॥ इतिमुहूर्त्तमार्तण्डटीकायांमार्तण्डवल्लभायामनध्यायप्रकरणंसमाप्तम् ॥ अब प्रदोषके अनध्यायोंको कहतेहैं। मा०-और जिस दिन अर्द्ध रात्रिमें त्रयोदशी होय ॥ और सप्तमी जिस दिन ढेड प्रहर रात्रिमें होय ।। और जिस दिन चतुर्थी प्रहर रात्रिमें होय उस दिन पूर्व रात्रि में नहीं पढना ।।

ar no nos ht to (१४४) मुहर्तमार्तण्ड:- और उपाकर्मसे एक महीनातक पूर्व रात्रि में नहीं पढना ॥ और अनध्यायके पूर्वको रात्रि में नहीं पढना । और संध्या में सदा नही पढना ॥ और चोरके उपद्रवसे एक प्रहर तक अनव्याय है । और दुष्टभी जन करके दान लेके तीन दिन नहीं पडै ॥ ७ ॥ (इति अनध्यायाः) दक्षांगोदरनाभिहृत्सुपतितापल्लीवरांगेहनुमुक्त्वानुःशुभदास्त्रियाः फलमिदंवामेतरव्यत्ययात्।। इत्याहुःसरठप्ररोहणफलंपातेन्यथै- केवृथापल्लयारोहणकेपिवस्त्रसहितस्नात्वाचरेच्छांतिकम् ॥१॥ अथ पल्लीसरठयो प्रकरणम् ॥ ॥ अथपल्लीसरठयो-फलंवृत्तेनैकेनाह । दक्षांगोदर- नाभिहृत्सुपतितापल्ली तथाहत्यक्त्वावरांगेउत्तमांगेपतितापल्ली नुम्नरस्यशुभदास्यात् । उत्तमांगेहतूंविनासर्वत्रशुभेत्यर्थः । अर्थादन्यत्रनशुभा अन्यांगेषुपुरःपार्श्वपृष्ठेषुनशुभा स्यात् । अथस्त्रिया विशेषमाह । स्त्रिया इदंपुरुषोक्तंफलं वामेतरव्यत्ययात्ज्ञेयं वा- मंवामांगं तयोर्व्यत्ययोवैपरीत्यं तस्मात्पुरुषस्यदक्षांगेयत्फलमुक्तंतत्स्त्रिया वामांगे ज्ञेयम् । पुरुषस्यवामांगेयदुक्तंतत्त्रियादक्षांगेज्ञेयमित्यर्थः। अर्थाद्यत्रांगेवामेतरविभागा- भावस्तत्र पुरुषतुल्यंफलंज्ञेयम् । वरांगेतूभयो समानमेवफलं वामदक्षिणफलाविशेषात् । सरठफलमाह । इत्याहुःसरठप्ररोहणफलमिति । एवमेवाहुर्मुनयइत्यध्याहारसासरठस्य- प्ररोहणेपल्लीवत्फलमित्यर्थः। पातेसरंठस्यपाते अन्यथाविपरीतंफलमाहुःसरठस्यमरोहणे यत्फलंतत्तस्यपातेविपरीतफलमाहुरित्यर्थः । एकेवृथा एकेआचार्या वृथाफलमाहुः। सरठस्यप्ररोहणेएवफलपातेवृथाफलंनशुभंनचाप्यशुभामत्याहुः इत्यर्थः । पलयारोह णकेपिअन्यथाफलमाहुः । पल्लीपतनेयत्फलंतत्तस्यारोहणेअन्यथाविपरीतफलमाहुः । एकेथाफलमाहुः पल्ल्याःपतनेएवफलं प्ररोहणेवृथत्येकेआहुरित्यर्थः । अथात्रविधि- माह । वस्त्रसहितस्नात्वाचरेच्छांतिकामिति । सचैलस्रानंकृत्वाशांतिकशास्त्रोक्तमाचरेत्। तथाचज्योतिनिबंधे “पल्लीस्पर्शफलंवक्ष्येयदुक्तंब्रह्मणापुरा ॥ ब्रह्मस्थानेभवेद्राज्य स्थानलाभोललाटके ॥ कर्णयोभूषणावाप्तिनॆत्रयो प्रियदर्शनम् ॥ नासिकायांसुगंधा- निमुखेमिष्टान्नभोजनम् ।। कपोलयोर्भवेत्सौख्यंहनुदेशेमहद्भयम् ॥ भुकुटयांविग्रहश्चैव कंठेवाव्यसनागमः ॥ कलिवैशेसुर्खपृष्ठ्यांदक्षेवामेगदादयः ॥ दक्षांसविजयोनित्यवा- मांसे शत्रुजंभयम् ॥ इष्टलाभोभुजेसव्येकूपरेमणिबंधके ॥ दक्षेकरतलेद्रव्यंतत्पृष्ठेसह्य- योभवेत् । वामेभुजेकूपरेचमणिबंधेधनक्षयः ॥ वामेकरतलेहानिस्तत्पृष्ठेचार्थनाशनम्।। हृदयेराजसंमानसौभाग्यंदक्षिणेस्तने । दक्षपाधैचभोगाप्तिःस्तनेवामेयशोधनम् ॥ वा- मपार्श्वभवेत्पीडावामकुक्षौशिशोस्तथा ॥ दक्षकुक्षौसुतावाप्तिरुदरेचविशेषतः ॥ वस्त्रा- तिर्दक्षकट्यांचवामकटयांसुखक्षयः ॥ नाभ्यांमनोरथावाप्तिर्वस्तौगर्भच्युतिभवेत् ॥ गुह्येमृत्युर्गदेरोगोदक्षोरौप्रीतिवर्द्धनम् ॥ वामोरौमृत्युतोदुःखंदक्षजानौसुवाहनम् ।। पशु । " to a FEEEEE आष यका संस्कृतटीका-भाषार्टीकासमेतः। हानिर्वामजानौदक्षिणेजघनेसुरखम् ॥ केशःस्याद्वामजवायांस्फिचिदर्थवृद्धिकृत् ॥ स्किचिवामेस्त्रीवियोगोदगुल्फेप्रियागमः ॥ उपलबोवामगुल्फेपादयोर्गमनं भवेत् ॥ अत्रयद्यपिसामान्येनोभयोर्गमनफलमुक्तं तथापिदक्षिणपदिगमनाल्लाभोवक्तव्यः। वाम- पादेगमनेहानिर्वक्तव्या "पुरोभागेचदुर्वा नष्टवार्ताचपृष्ठतः॥ वामेहानिर्धनंदक्षेपरितो भ्रमणेक्षितः ॥ वामदक्षिणभागेनयत्फलंकथितंनृणाम् ॥ विपर्ययेणतत्स्त्रीणज्ञियंशेष यो समम् ॥ इत्थंपल्लया प्रपतनेफलंज्ञेयंविचक्षणैः ॥ एतदेवफलंविद्यात्सरटस्थप्ररो- हणे ।। पल्ल्याप्ररोहणेचैवपतनेसरटस्यच ॥ तयोःफलस्यव्यत्यासात्तद्वदेवहिजायते ॥ पल्लचा प्ररोहणंरात्रौसरटस्यप्रपातनम् ॥ नातिदुष्टफलंविद्यातव्याधिमुनविपर्यये ॥ पतनानंतरंयस्यरोहणंयदिजायते ॥ पतनेफलमुत्कृष्टंरोहणेल्पफलंभवेत् ॥ मृत्युयोगे चजन्मविष्ट्यांपातेचवैधृतौ ॥ चंद्रेष्टमेचसकरेलग्नेविघ्न प्रजायते ॥ अंगदक्षिणमारुह्य वामेनोत्तरतिस्फुटम् । तदाहानिकरीज्ञेयाव्यत्ययेनतुहानिदा ॥ चरणादूर्ध्वगोभूयः सद्योरोहतिशीर्षकम् ॥ प्राज्यराज्यंतदादत्तंपल्लीश्वेताविशेषतः ॥ चिंतिताभ्याधिकलाभ स्थिताभोजनभाजने ॥ पादांगुलीषुसंपातादानिश्चमहतीभवेत् ॥ पल्लयो सरटयोऽपि युग्ममंगेशुभेपतेत् ॥ दंपत्योर्जायतेप्रीतिनिद्यभागेवियोगता ॥ शीर्षस्योपरिपतिताशु- भायपल्लीसितानान्याः ॥ सितगृहगोधास्पर्शसर्वेष्वंगेषुशोभनाज्ञेया ॥ कृकलास पतेद्य- स्वमूभिंतद्विघ्नशांतये ॥ मृतसंजीविनीविद्यांजपेन्मुंडितमस्तकः ॥' अथपल्लीसरठयोः शांतिः ॥ “पल्लीसरठयोःस्पर्शेसचैलंबानमाचरेत् ।। पंचगव्यंग्राशयित्वाकुर्यादाज्याव- लोकनम् ॥ शस्तेवाप्यथवाशस्तेयदीच्छेदात्मनःसुखम् ॥ पुण्याहवाचनंकृत्वाशांतिकर्म समाचरेत् ॥ प्रतिरूपंसुवर्णेनकुर्याद्वित्तानुसारतः ॥ रक्तवस्त्रेणसंवेष्ट्यगंधपुष्पैःमपूज- येत् ॥ तदनेमृन्मयंरम्यंकलशंजलपूरितम् ॥ वस्त्रमाल्यैरलंकृत्यस्थापयेत्तंडुलोपरि ॥ पंचामृतपंचगव्यंपंचरत्नानिशक्तितः ॥ पंचवृक्षकषायांश्चनिक्षिप्यावाहयेत्ततः॥ पूजयेद्ग- धपुष्पायैलोकपालानुक्रमेणच॥ अग्निसंस्थापनंकृत्वाहोमकर्मसमाचरेत् ॥ मृत्युंजयेनमं- त्रेणसमिद्भिःखादिरैःशुभैः ॥ तिलाहतिभिर्होममष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ अष्टोत्तरशतंवापि कुर्याद्वित्तानुसारतः ।। अभिषेकंततः कृत्वापावमान्यस्यचद्विजैः ॥ पुण्यवारुणसूक्तैश्च दोषशांत्यैद्विजोत्तमः। धौतांबराणिधृत्वाथस्वर्णवस्त्रातिलान्ददेत् ॥ ब्राह्मणान्भोजयोदि- त्थंशांतिकर्मकरोतियः ॥ तस्यायुर्विजयोलक्ष्मीः कीर्तिबुद्धिः शुभंभवेत् ॥ पल्लीस- रठयोः शांतिः कथिताभृगुणापुरा ।। शौनकायमुनींद्रायलोकानुग्रहकारिणे" इतिः॥१॥ इतिमार्तण्डवल्लभायांपल्लीसरठयोः शांतिप्रकरणम् ॥ अब पल्लीका और सरठका फल कहतेहैं। माल-जो आदमीके दक्षिणांगकी तरफ पेट नाभि हृदयमें विषमरी पडे तो शुभ होय ।। और हिचकी विना माथेपर पडे तो शुभ होय :।। और पुरुषके दक्षिणमें फल कहा सो स्त्रीके वामभागमें कणा ॥ और पुरुषके वाममें होय वह स्त्रीके दक्षिणमें होय ॥ ऐसेही

MPSTED
(१४६)
मुहूर्तमार्तण्ड
कृकाटियाके चढणेका फल है । और जो काटिया पडेतो विपरीत फल होवे ।। और कोईक
आचार्य सरठके पडनेका कुछभी फल नहीं कहते हैं ॥ पल्ली चढे तो विपरीत फल होय फिर
पत्रसहित स्नान करके शांति करणी ॥१॥
इति मार्तण्डदर्शिन्या पल्लीसरठविचारः ।।
स्वच्चिंद्रखलास्त्रिखारिषुशुभाःसप्ताद्यगोजःपुनश्चापुत्राद्व्यय-
धर्ममृत्युषुकविःस्वास्तत्रिकोणेगुरुः ॥ सौम्योव्यंत्यसमेखिला
भवगता शुक्केनवेषुद्विगश्चंद्रोथोनिजभाद्युभंनवहृतंत्र्यद्रीषुशेष
नसत् ॥१॥
Wr Ne - hr C + Photo
।
अथगोचरप्रकरणंविवक्षुस्तावजन्मराशेः सकाशात्कोग्रहः कस्मिन्स्थानेशुभः क-
स्मिन्त्रशुभइतिचंद्रशुक्लपक्षेविशेषताराबलंचवृत्तेनैकेनाह । स्वचिंद्रखलाइति । स्वात
स्वजन्मराशेः सकाशात्चंद्रखलास्त्रिखारिषुशुभाः स्युः। त्रितृतीयं खंदशमम् अरिःषष्ठं
तेषु चंद्रखलाः चंद्रः प्र० खलाः पापग्रहाः रविभौमशनिराहुकेतवः शुभाः शुभफलाः
भवंति । पुनःसप्ताद्यगः अब्जश्चंद्रः शुभास्यात् सुगमम् । आपुत्राव्ययधर्ममृत्युषुकविः
शुभास्यात् । आपुत्राजन्मराशितः क्रमेणपंचपर्यंतं १, २, ३, ४, ५ व्ययोद्वादशं.
धर्मनवमं मृत्युरष्टमम् एषुकवि शुक्र शुभः स्यात् । स्वास्तत्रिकोणेगुरुः शुभास्यात् ।
स्वंद्वितीयम् अस्तंसप्तमं त्रिकोणं नवमं पंचमं तत्रगुरुः बृहस्पतिः शुभःस्यात् ।। सौम्यो
व्यंत्यसमे शुभः स्यात् । सौम्योबुधः विगतमंत्ययस्मात्तव्यत्यं तच्चतत्समंच तथा
तस्मिनद्वादशस्थानवर्जसमस्थानेद्वितीयचतुर्थादिकेशुभः स्यादित्यर्थः अखिलाभवगताः
शुभा स्युः सर्वेग्रहाः एकादशस्थानेशुभाः स्युरिति । शुक्लनवेषुद्विगः चंद्रःशुभः स्या-
नकृष्णपक्षइति । अथताराबलमाह । निजभात्यु नवहतं ज्यद्रीषु शेष नसत् । निजभं
स्वजन्मनक्षत्रं तस्मात्युभंदिननक्षत्रपर्यंतसंगण्य नवहतं सत् व्यद्रीपुशेष त्रिसप्तपंचशेष
नसत् नशुभम् । अन्यच्छुभमित्यात्सिद्धम् । तथाचविशेषसंग्रहः व्यवहारसारे "4-
थोहानि प्रियंव्याधिदैन्यंस्वास्थ्यंगतिंगदम्॥ पापंसुखंधनहानिकरीत्यर्कः स्वजन्मभात्॥
वस्त्रंहानिधनंरोगपीडांवित्तंप्रियंवसु । भयंसुखंधनंरोगंकरोतीदुःस्वजन्मभात् ॥ भयंहा-
निर्धनवैरंदुःखंला भयंक्षयम् ॥ पापलाभंसुखंहानिंजनेभीमफलंक्रमात् ॥ बंधंला भयं
वित्तंशोकलक्ष्मीक्षयंधनम् ॥ रोगंभोगसुखंहानिकरोतिज्ञः स्वजन्मभात् ॥ भयवित्तंरुज
हानिलाभंशोकसुखरुजः ॥ मानंदैन्यंधनंपीडांकरोतिजन्मभाद्गुरुः ॥ जयंवित्तंधनंसौ.
ख्यंपुत्रान्वैरंशुभंसुखम् । धर्मदुःखंधनलाभंजने शुक्रोददातिवै ॥ भयंशोकंधनंदुःखहा-
निसुहृतक्षयंमृतिम् ॥ पापंश्रमंधनंहानिंजनेः पंगुफलंक्रमात ॥ राहुकेत्वो फलंशनि-
12 E" FEEFEE
कुजवत् ॥ १॥

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । अब गोचरफलको कहतेहैं। भा०-जन्मराशिसे ३।१०।६चंद्रमा और पापग्रह होय तो शुभ होय ॥ और चंद्रमा ७। १ होय तो शुभ: होय ॥ और शुक्र १।२।३ । ४ । ५।१२।९। ८ इन्हों स्था- नोंमें शुभ होय ।। और २ । ७ । ६ । ५ इन्होंमें गुरु शुभ होय ॥ और बारमें विना सम- स्थानोंमें बुध शुभ होय ॥ और सारे ग्रह ११ में शुभ होवै हैं ।। और शुक्लपक्षमें चंद्रमा ९ । ५। २ होयतो शुभ होय ॥ और अपने जन्मनक्षत्रसे दिननक्षत्रतक गिणके नवका ९ भाग देणेसे शेष ३ । ७ १ ५ रहै तो अशुभ होय ॥ और अन्य शेष रहै तो शुभ होय ॥१॥ पष्टांत्येखजलेसुतायभवनेत्र्यंकेरवे स्यान्मिथख्यंकेजन्मसुतेखके मृतिभवेद्यस्तेषडंत्येविधोः॥व्यलाभसुतेसपत्नतपसोळा- शुभानांव्यधोष्टाद्यपुत्रधनेष्टखेकसहजेर्यकेभवांत्येविदः ॥२॥ अथसर्वेषांग्रहाणांवेधवृत्तद्वयेनाह । षष्ठांत्येइति । षष्ठंग्रसिद्धम् अंत्यद्वादशंतस्मिन् मिथः परस्परंवेधः तद्वत्खजलेसुतायभवने व्यंके अयंरवेधःस्यात् । अत्रांकन्यासए- वव्याख्यानम् । सप्तम्युपलक्षितैःपदै वेधाज्ञेयाः । तद्यथा षष्ठां ६ त्ये १२ ख १० जले ४ सुता ५ य ११ भवने व्यं ३ के ९ रखेः सूर्यस्यायवेधः । व्यं ३ के ९ जन्म १ सुते ५ ख १० के ४ मृति ८ भवे ११ दय २ स्ते ७ षडं ६ त्ये १२ विधोरयंवेधः । भ्य ३ के १२ लाभ ११ सुते ५ सपत्न ६ तपसो ९ व्याशुभानां व्यधोयम् । विगतोकोंयेभ्यस्तेव्याः तेचतेअशुभाश्चव्यांशुभाः रविरहितपापग्रहाः तेषामयवेधइत्यर्थः । अष्टा ८ ये १ पुत्र ५ धने २ष्ट ८ खे १० क ४ सहजे ३ र्य ६ के ९ भवां ११ त्ये १२ विदः बुधस्यायवेधः॥२॥ अब सारे ग्रहोंके वेधको कहतेहैं । भा०-और छठे वारमेंमें परस्पर सूर्यका वेध है ऐसेही सर्वत्र जाणो ।। और १०। ४ वेध है । और ५-११ और ३-९ वेध है-और ऐसही। ३-८।१-५ । १०-४ । ८-११ । २-७।६-१२ इन्हों स्थानों में परस्पर ग्रहोंसे चंद्रका वेध होय ॥ और ३-१२ । ११-५ । ६-९ सूर्य विना पापग्रहोंका परस्पर वेध होय ॥ और ८-१ । ५-२ । ८-१० । ४-३ । -९॥ ११-१२ । इन्होंमें परस्पर बुधका वेध होय ॥२२॥ व्यस्तेष्टादिमयोःखकेनवसुतेत्रीशष्टपुत्रेत्रिकल्पेऽयंत्येकभवेभृगोई- शशिनो शन्यर्कयोनोंव्यधः॥विद्धोव्यस्तफलोभवेदिविचरोहेमा- दिविंध्यांतरेखेटायधखेचरंविगणयान्यत्रोभयंजन्मभात्॥३॥ यस्तेति । य २ स्ते ७ष्टा ८ दिमयोः १ ख १० के ४ नव ९ सुते ५त्री ३. शे ११ष्ट ८ पुत्रे ५ त्रि ३ कल्पे १६ त्ये १२ क ९ भवे ११ भूगोःशुक्रस्यायवेधः। URIOR and (१४८) मुहर्तमार्चण्ड:- गुरोधः संस्कारप्रकरणेकथितः। सोत्रसिद्धोज्ञेयः । अत्रवेधविधानेज्ञशशिनो बुधचंद्र- योः शन्यर्कयोश्चपरस्परंनोव्यधास्यात् । परस्परंवेधोनास्ति । एतदुक्तंभवति । विध्य. हिमालययोर्मध्ये जन्मराशेःसकाशात् अन्यतमग्रहाधिष्ठितराशिपर्यंतंगणयित्वातद्राशेः सकाशात् यथोक्तवेधस्थानपर्यंतंगणयेत् । तत्रयदिकश्चिद्ग्रहोभवतितदागणितोग्रहोवि- दोभवति । अन्यदेशेषुजन्मराशेःसकाशाभयग्रहंतद्वेधनस्थानंचगणयेत् । यदावेध- स्थानेकश्चिद्रहोभवति तदान्योग्रहोविद्धोभवति । तत्रसूर्यस्यशनिवेधोनास्ति शनेः सूर्यस्य वेधोनास्ति । एवंचन्द्रबुधयो परस्परंज्ञेयम् । अथवेधनप्रयोजनमाह । विद्धोव्यस्तफलो भवेदिविचरइति । विद्धोयस्तोव्यस्तफल स्यात् प्रथमश्लोकोदितंफलंव्यस्तविपरीतंभव- तीत्यर्थः । रत्नमालायामपि “वामवेधविधिनात्वशोभनाअप्यमीशुभफलंदिशंत्यलम् ॥ तेमृषावचनभाषिणोजनायांतिहास्यमपिकीर्तिलाञ्छनम्" इति । अथदेशविशेषेणवेध- गणनाविशेषमाह । हेमाद्रिविध्यांतरइति । अस्यार्थःपूर्वमेवव्याख्यातः ॥ ३ ॥ इति मुहूर्तमार्तण्डे मार्तण्डवल्लभायां गोचरप्रकरणं समाप्तम् । अथ संक्रांतिप्रकरणम् । भा०. और २-७ । ८-१ । १०-४ । ९-५ । २-११ । ८-५ । ३-१ ॥६-१२ । ९-११ इन्होंमें शुक्रका ग्रहोंके साथ परस्पर वेध होय ।। और गुरुका वध संस्कारप्रकरणमें कहा है सो समझलेना ॥ और बुध चंद्रको और शनि सूर्यको परस्पर वेध नहीं होयतात्पर्य यह है कि विंध्याचल हिमाचलके मध्यमें जन्मराशिसे जहां ग्रह होय तहांतक गिणक उस राशिसे यथोक्त वेधस्थानपर्यंत गणना चाहिये वहां वेधस्थानमें कोई ग्रह होयतो वह ग्रह विद्ध होय और अन्यदेशोंमें जन्मराशिसे उभय ग्रहोंको और वेवस्थानको गणके जो वेवस्थान में कोई ग्रह होयतो दूसरा ग्रह विद्ध होय ।। जो ग्रह विद्ध होय वह व्यस्त याने विपरीत फलको देवै ॥३॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्य चातुर्मास्ययाजिपुत्रमोडुरामविरचितायां मार्तण्डदर्शिन्यां गोचरप्रकरणम् ॥ ol 401 दि स्ट ना मन ऊर्ध्वयात्ममृगेसंक्रमणतःपूर्वस्थिरेकर्कटेजूकाजोभयतःखरा- मघटिकाःपुण्यामृगेदिग्युताः।कर्काजांत्यवृषणसूर्यचलनंनिश्य- न्यभंसदिवासूर्यारार्किदिनेतृतीयकरणेप्रांत्येष्टमेदुःखदम् ॥ १॥ अथसंक्रांतिफलंविवक्षुस्तावद्राशिपरत्वेनपुण्यकालंवृत्तानाह । यात्मनो विस्व- भावाराशयः मिथुनकन्याधनुर्मीनाः मृगोमकरः एषांसमाहारस्तस्मिन्नर्कसंक्रमणतःसूर्य संक्रमणकालात्सकाशात् ऊर्ध्वमुपरिखरामघटिकाःपुण्या:स्युः। स्थिरेवृषसिंहवृश्चिककुं- भानामन्यतमेराशौ कर्कट:प्रसिद्ध अर्कसंक्रमणतःपूर्वप्रथमखराम ३० घटिकाः पुण्यास्युः । जूकाजोभयतः जूकस्तुला अजोमेषः अनयोरर्कसंक्रमणतःसकाशादुभय- र्णि या संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। (१४९) तःखराम ३० घटिकाःपुण्याःस्युः । पूर्वपंचदशऊर्ध्वपंचदशेतित्रिंशत्पटिकाइत्यर्थः। एवंसर्वराशिसंक्रमणपुण्यकालमुक्त्वेदानीमकरेपुण्यकालविशेषमाह । मृगेदिग्युताइति । मृगेमकरेताखिराम ३० घटिकादिग्युताम्दशयुताः चत्वारिंशत्यटिका पुण्याइत्यर्थः तथाचोक्तंज्योतिर्निबंधे “संक्रांतिसमयासूक्ष्मोदुर्लभःपिशितेक्षणः ॥ तस्ययोगादध- श्वोचं त्रिंशन्नाडयाप्रकीर्तिताः ॥ अर्वाक्षोडशनाडचस्तुपरतश्चैवषोडश ।। पुण्यकालो- कसक्रातः स्नानदानादिकर्मसु ॥ त्रिंशत्कर्कटसंक्रांती पूर्वतःपुण्यनाडिकाः॥ मकरेतूत्तराः पुण्याश्चत्वारिंशचनाडिकाः ॥ स्थिरेविष्णुपदेकदक्षिणायनमादितः॥ मृगेसौभ्याय- नंव्यंगे षडशीतिमुवंपुरः ॥ घटजेविषुवेमध्ये पुण्यंदानाद्यनंतकम् ॥ प्रागर्द्धरात्रात्पूर्वे- द्युःपुण्यपश्चात्परंदिनम्।। प्रागर्द्धरात्रादित्येतद्विषुवविषयम् । “कार्मुकंतुपरित्यज्यमृगसं- ऋमतेरविः ॥ प्रदोषेवाईरानेवातदामोगःपरेऽहनि ॥ रविसंक्रमणेपुण्येयोनस्नातीहमान- वः ॥ सप्तजन्मांतरेरोगी दुःखभागनिर्धनोभवेत् ॥" आदित्यपुराणे । “शतमिदुक्ष- दानमुपरागत्वनंतकम् । पडशीत्यांसहस्रंतु विष्णुपद्यांतथैवच ॥ विषुवेशतसाहस्र- कोटिनंदक्षिणायने । शतकोटिगुणंपुण्यं जायतेउत्तरायणे" इति ॥ अथोत्तरार्द्धनसंक्रांतेः सदसरफलमाह । कति । कर्कः प्रसिद्धः अजोमेषः अंत्योमीनः वृष प्रसिद्धः एणो मकरः एतान् सूर्यचलनंनिशिरात्रौसत्स्यात् । अन्यभंप्रतिसूर्यचलनंसूर्यसंक्रमणंदिवा सत्स्यात् । अर्थाद्विपरीतनशोभनम् । सूर्याराकिदिनरविभौमशानिदिनेतृतीयकरणेकौलवे प्रांत्येकिंस्तु अष्टमेशकुनौसर्वराशिसंक्रमणंदुःखदस्यात् । तथाचोक्तं "मृगकर्काज: गोमानसंक्रातिनिशिसौख्यदा । शेषेषुसप्तसुदिवाव्यत्ययादशुभंभवेत् ॥ संक्रांतिर्जा- यतेयत्रभास्करेभूसुतेशनौ । तत्रमासिभवेद्धोरंदुर्भिवृष्टिचोरजम् ॥ स्यादुत्थितस्य किंस्तुन्नेशकुनेकौलवेरवेः । संक्रांतिस्तैतिलेनागे प्रसुप्तस्यचतुष्पदे ॥ निविष्टस्यगरोदि- टौ वणिजेबालवेबवे । दुमिरोगबाहुल्यमूर्ध्वसंक्रमतेरविः ॥ सुप्तःकरोतिकल्याणमुप- विष्टःसमंफलम्" इति ॥ १॥ अब संक्रांतिप्रकरणको कहतेहैं। भा०-और ३ । ६ । ९ । १२ । १० इन्हों संक्रांतियोंके उपरको ३० घाडयों पु- ज्यकाल है । और २ । ५ । ८। ११ । ४ इन्हों संक्रांतियोंके पूर्वको ३० तास घड़ियों पुण्यकाल है । और ७ । १ इन्होंकी दोनु तरफ ३० घडियों पुण्यकाल है ॥ पन्द्रह पूर्वकी और पन्द्रह उत्तरकी ॥ और १० मकर संक्रांतिकी ४० घडियों उपरकी पुण्यकाल है । और ४ । १ । १२ । २ इन्होंकी संक्रांति रात्रि में होयतो शुभ होय ॥ और अन्य संक्रांतियों दिनमें शुभ होय ॥ अर्थात् विपरीत अशुभ होय ॥ और सूर्य मंगल शनिक दिनमें कौलवमें किंस्तुन्नमें शकुनिमें कोई संक्रांति होयतो दुःखदायक होय ॥ १ ॥ ब्रह्मायुरिनमंडलांतउदितश्चांद्रस्त्वमांतःपासोसंक्रमणोद्रिसंक्र- ।

मुहूर्तमार्तण्ड:- मणकोज्ञेयोधिकोथोक्षयः कर्माण्यन्यगतीनिनात्रतनुयाद्यज्ज- न्ममृत्यूक्षयेतन्मासौतिथिखंडयोश्चयमुखेभृत्यधिकोगण्यते॥२॥ अथसंक्रातिप्रसंगेनअधिमासक्षयमासयोर्लक्षणंतत्रकर्तव्याकर्तव्यंक्षयमासेजन्ममर- णादौमासज्ञानवृत्तकेनाह । ब्रह्माद्यैरिति । ब्रह्माद्यैःसिद्धांतकर्तृभिःइनमंडलांतःसूर्यम- डलांतः चांद्राचांद्रोमासउदितः । परैराचार्यैःअमांतश्चांद्रोमासउदितः । एतदुक्तं भवति अमावास्यांतादपरोअमावास्यांतोयावत्तावदमांतोमासः । अमावास्यांतेसूर्य- चंद्रमंडलयोर्योगोभवति परतःषड्भिर्घटिकादिभिर्वियोगोभवति । तस्माद्वियोगादपरा वियोगोयावत्तावद्रविमंडलांतोमासः । सब्रह्माद्यैःक्षयमासाधिमासनिर्णयविषयेअंगी. कृतः अपरैरमांतोमांसोंगीकृतइत्यर्थः। अत्रयद्यपिसूर्यग्रहणेमध्यग्रहणकालानंतरं मो- क्षस्थितिकालः षड्याटिकाभ्योन्यूनोदृश्यतेतथापिसूक्ष्मदर्शिभिः पूर्वाचार्यैः रसनाइयोर्क मंडलामित्युक्तम् । तत्रागमएवप्रमाणंतत्रउक्तलक्षणोमास असंक्रमण संक्रांतिरहित अधिकोज्ञेयः। द्विसंक्रमणक संक्रांतिद्वययुक्ताक्षयोज्ञेयः । अस्योदाहरणंब्रह्ममतानुसा- रिणाश्रीभास्कराचार्येणसिद्धांतशिरोमणौदर्शितम् “असंक्रांतिमासोधिमासःस्फुट:- स्याद्विसंक्रांतिमास क्षयाख्याकदाचित् । क्षयःकार्तिकादित्रयेनान्यथास्यात्तदावर्षमध्ये- ऽधिमासद्वयंच ॥ गतोब्ध्यद्रिनंदै ९७४ मितेशाककालेतिथीशभविष्य १११५ त्यथां- ग्राक्षसूर्यैः १२५६ । गजाद्यग्निभूमि १३७८ स्तथाप्रायशोयंकुवेदेंदुवर्षेः १४१ कचि- गोकुभि ११ श्च" ॥ श्रीभास्कराचार्येणाध्यद्रिनंदै ९७४ मितशाककालादुपरितिथी- शै १३१५ मितशाककालातपूर्वसिद्धांतशिरोमणिविरचितः । अतएवोक्तं “गतोब्ध्य- द्रिनंमितेशाककालेतिथीशैभविष्यति' इति ॥ तत्रगजाव्यग्निभूमिः तुल्येशाककाले रविमंडलांतमासप्रमाणेनक्षयमासाधिमासौपदृश्येते आश्विनीअमावास्याबुधेचतुश्चत्वा- रिंशत्पाटिका ४४ तास्मन्नेवादिनेसप्तत्रिंशत् ३७ घटिकास्वतीतासुतुलासंक्रमण- मभूत् । आश्विनस्तुलासंक्रांतियुक्तत्वाच्छुद्धः कार्तिकीअमावास्या शुक्रेसप्तदशघटिका १७ तस्मिन्नेवदिनेत्रिंशत्पटिकास्वतीतासुवृश्चिकसंक्रांतिरभूत्। अयनसंक्रांतिवाद- धिक कार्तिकः अपरोमासोवृश्चिकसंक्रांतियुक्त तस्माच्छुद्धोयंकार्तिकातस्थामावास्या- शनौसप्तचत्वारिंशत् ४७ घटिकास्तस्मिन्नेवदिनएकोनषष्टिघटिका ५९ स्वतीता- सुधनुःसंक्रमणमभूत । धनुःसंक्रमणंमार्गशीर्षेजातं तस्यामावास्यासोमेपादोनपंचद- शघटिका तस्मिन्नेवदिनेएकोनविंशतिघटिकास्वतीतासुमकरसंक्रांतिरभूत् इयंमकरसं- क्रांतियद्यपि अमांतमतिक्रम्यजातातथापिरविमंडलांतमासप्रमाणेनंपूर्वमासएवपतिता तस्मात्संक्रांतिययुक्तत्वात मार्गपोषयुगलंक्षयाइयंजातम् । माषी अमामौमेएकच- त्वारिंशत्४१घटिकातस्मिन्नेवादिनेषट्चत्वारिंशत् ४६घटिकास्वतीतासुकुंभसंक्रांतिरभू- तं । इयमपिसंक्रांतिर्यद्यपिमासमतिक्रम्यजातातथापिमंडलांतमासप्रमाणेनपूर्वमासस्यै- म ही ॥ संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः । व तस्मान्माषः शुद्धः। अन्यथामंडलांतमासानंगीकारे "नक्षयोनाधिमास स्यान्माधो वैपरिकीर्तितः" इत्येतच्छास्त्रमनर्थकंस्यात् । आर्यपक्षेतुसंदेहोनास्ति यतोब्रह्मपक्षतिथितः आर्यपक्षतिथिश्चतुर्घटिका ब्रह्मपक्षसंक्रांतितःआर्यपक्षसंक्रांतिस्निघटिकोना तस्मादार्यप क्षेसंदेहाभावः तथाचफाल्गुनीअमागुरौषड्याटिकातस्मिन्नेवदिनेपंचत्रिंशत्घटिका ३५ स्वतीतासुमीनसंक्रांतिर्जातातस्मादयंफाल्गुनःअसंक्रांतित्वादधिकः। क्षयाकार्तिकादि- त्रयेनान्यथास्यात्तदावर्षमध्येऽधिमासद्वयंच" इति । तस्योदाहरणंदर्शितम् । यत्तुब्रह्मपक्षे क्षयमासाधिमासनिर्णयअमांतमासंगणयंति तैर्ब्रह्ममतंनविदितम् । पौलस्त्यसिद्धांते "स्फुटगत्यायदाचंद्रोरविमंडलमध्यगः ॥तदूर्वसंक्रमोभानोर्मासः सस्यान्मलिम्लुचः कालनिर्णये ॥ "संक्रमोयदिभवेद्वेस्ततोमंडलाहिरनिर्गतेविधौ ॥ उच्यतेथसहि संक्रमोबुधैःशुद्धमासइतरोमलिम्लुचः " ॥ ललः ॥ “यदाशशी यातिगभिस्तमंडलं दिवाकरः संक्रमणंकरोत्यनु । विवाहयज्ञोत्सवनाशहेतुकस्तदाधिमासः कथितः स्वयंभुवा" ॥ रत्नमालायाम् ॥ “सवितृमंडलमेतियदाशशीतदनुसंक्रमणंकुरुतेरविः । मखमहोत्सवनाशकंरस्तदामुनिवरेादतोधिकमासकः" | शार्ङ्गधरफलग्रंथे ॥ "च- द्रार्कयोस्तुबिबैक्यप्रतिपदर्शसंधिषु।तिथ्यंतात्तदुभयतोरसनाइयोर्कमंडलम्। तन्मंडला- च्छशीगच्छेत्ततः सूर्यस्यसंक्रमः । मासोऽसौमलिनः प्रोक्तोनतद्धीनोधिकः स्मृतः॥ पितामहः ॥ "प्रतिपर्शसंधौतुबिबैक्यचंद्रसूर्ययोः। जवांतराप्तंषष्टिनेनाडिकाअर्कमंड- लम्" ॥अत्रकालात्मकबिंबग्रहणं ज्योतिष्प्रकाशे ॥ “दर्शातएकैः कथितोत्रमासः परैःप्रदिष्टोरविमंडलांतः॥मतद्वयेचेद्रविसंक्रमास्यात्सएवपूर्वस्यनचापरस्य"॥ पितामहः it अष्टाधिमासाः स्युनित्यप्रोच्यतेफाल्गुनादयः ॥ सौम्यपौषौक्षयोनित्यंभ- वेतामितिनिश्चितम्।क्षयोवाप्यधिमासोवास्यादूर्जइतिनिश्चितम्। नक्षयोनाधिमास स्या- माघोवैपरिकीर्तितः ॥ पंचमासास्तुवैशाखादधिमासाव्यवस्थिताः । भवंतिचाष्ट- भिर्ववै ११ किनिशाकरैः १९ ॥ तथैवफाल्गुनश्चैत्रआश्विनःकार्तिकी- धिकः । एतेकिंदैः १४१ शरांगै ६५ किदाचिद्गोकुवत्सरैः मार्गपौषौक्षयौस्यातांकदाचित्कार्तिकोभवेत् । अधिमासस्तदाज्येष्ठोभवेन्नित्यक्षयो यदा ।। क्षयात्प्रागधिमासःस्यानित्यंभाद्रपदत्रये॥ आश्विनो सदास्थातामादौभाद्रप- दासकृत" ॥ यस्मिन्वर्षकार्तिकक्षयोभवति तस्मिन्वर्षेज्येष्ठाधिमासोभवेत् । अत्रज्ये- ष्ठशब्देनभाद्रपदोज्ञेयः । यतः'क्षयात्मागधिमासस्यान्नित्यंभाद्रपदत्रये' इतिनियमात् । भाद्रपदादीनांत्रयाणांमध्येभाद्रपदोज्येष्ठोजानीयादित्यर्थः । अथाधिमासक्षयमासयोः कार्याकार्याण्याह । कर्माण्यन्यगतीनिनात्रतनुयादिति । अन्यागतिर्येषांतानिअन्यगती- नितानिअत्राधिमासक्षयमासयोनतनुयान्नविस्तारयेत्नकुर्यात् । अर्थादनन्यगतीनिक- र्माण्यत्रापिकर्तव्यानीतिसिद्धम् । अन्यगतीनामनन्यगतीनामित्थंविचारः यानिकाल- निरोधेनप्रोक्तानितान्यनन्यगतीनि यथाऋतौजायामुपेयात् तत्र ऋतः स्वाभा NAD मुहूर्तमार्तण्ड:- विकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः इतिमनुनाऋतुप्रमाणमुक्तम् । अथषोडश- रात्रीणांमध्येनिंद्यदिनान्यपहायगच्छेत् । सऋतुर्यदिमलमासशुद्धमासांशाप्नोतितदा- शुद्धमासांशेदोषरहितगर्भाधानकुर्यात् । असंभवमलमास एवकुर्यात् । तथाचोक्तम् "अ. नन्यगतिकंकुन्नित्यनैमित्तिकंतथा"एवमन्यान्यपिविचार्यकुर्यात्। गर्भाधानाद्यन्नमा शनांतकर्मसुमलमासादीनांनिषेधोनास्तीतिसंस्कारेणउक्तमस्ति। “गर्भाद्यन्नाशनांतेषुन गुरुसितमौढयम् ॥” इत्यादि । तथाचगर्गः॥ “अग्याधेयप्रतिष्ठांचयज्ञदानव्रतानिच ॥ वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः॥ गमनंदेवतीर्थानांविवाहमभिषेचनम् ॥ यानंचगृह- कर्माणिमलमासेविवर्जयेत्" इति। तथाचसूर्योदये ॥ "अवश्यकर्ममासाख्यंमलमास- मृताब्दिकम् ॥ तीर्थभच्छाययोःश्राद्धंमधानंगपितृक्रियाम् ॥ कुर्यान्मलिम्लुचेवर्षेमध्ये चेत्सर्वदाधिकम् ॥ तत्रस्यान्मासिकंमृत्युमासात्सद्वादशोयदि ॥ प्रेतक्रियांसमाप्यात्र कुर्वीताभ्युदयंतथा ॥ श्यामाकाग्रयणंकृच्छ्रेनस्याद्वय॑मतोन्यथा" ॥ अन्यच्च ॥ "काम्यारंभवृपोत्सर्गपर्वोत्सवमुपाकृतिम्।।मेखलाचौलागल्यान्याधानोद्यापनक्रियाः॥ वेदव्रतमहादानाभिषेकान्वर्द्धमानकम् ॥इष्टापूर्ततथायस्यविध्यलोपोन्यदाकृतौ ॥ त- त्सर्वमष्टकादन्यदधिमासेविवर्जयेत् । सूतकेपिचकर्तव्यंस्नानाद्यराहुदर्शने" इति । स्मृतिरत्नावल्याम् ।। "प्रवृत्तंमलमासात्प्राग्यत्कार्यमसमापितम् ।। आगतेमलमासेपि तत्समाप्यमसंशयम" इति ॥ अथक्षयमासेजन्मादौमासज्ञानमाह । यज्जन्मति ।जन्म- चमृत्युश्चजन्ममृत्यू यस्य जन्ममृत्यूयज्जन्ममृत्यू क्षयेक्षयमासिभवतस्तस्यमासौतिथि. खंडौज्ञातव्यौ तिथे प्रथमेधैजन्मवामृत्युर्वाभवति तदाप्रथममासः ॥ द्वितीयेद्विती- योमासोज्ञेयः । तथाचबृहत्कालनिर्णये ॥ "तिथ्यईप्रथमपूर्वोद्वितीयदतथोत्तरः मासावितिबुधै यौक्षयमासस्यमध्यगौ" इति ॥ अथमलमास कुत्रकुत्रगण्यतइत्याह चयमुखइति। चयोगर्भाधानादेवृद्धिः गर्भस्यकलिलंघनांकुरास्थिचादिचय प्रतिमासे भवति धनादीनांदिनकलांतराचयस्तदादिके प्रेष्येभृत्येवेतनदानार्थमधिकोमासोग- ण्यते । तथाचयमः ॥ "गर्भवाधुविकेभृत्येश्राद्धकर्मणिमासिके ॥ सपिंडीकरणे नित्ये नाधिमासंविवर्जयेत् " इति। पाठांतरव्याख्यानम् । अधियुगेपूर्वोधिमाः प्राकृ- तइति एकस्मिन्वर्षेआधियुगे अधिकद्रयेसतिपूर्वोधिमाः प्रथमोधिमासः प्राकृतः प्रा- कृतमासवज्ज्ञेय आधिकवन्नत्याज्यः । अर्थादुत्तरोधिकमासोमलमासः । तदुक्तं"मा. सद्वयब्दमध्येच संक्रमोनभवेद्यदा॥ प्राकृतस्तत्रपूर्वस्यादुत्तरस्तुमलिम्लुचः" इति।।२॥ इतिमुहूर्तमार्तण्डटीकायांमार्तण्डवल्लभायांसंक्रांतिप्रकरणंसमाप्तम् ।। अब आधिमास क्षयमासका लक्षण और वहां कर्त- व्याकर्तव्यको और क्षयमासमें जन्ममरणके विचारको कहतेहैं । भा०-सिद्धांत करनेवाले ब्रह्मादिक कहते हैं कि चांद्रमास सूर्यमण्डलांत होता है ।। & alia संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेतः। तात्पर्य यह है कि अमावास्याके अंतमें सूर्य चंद्रमण्डलको योग होवे है पीछे ६० घड़ियोंसे वियोग होता है वहां वियोगांत मास होता है और कोई आचार्य कहते हैं कि अमांत चांद्र होता है | और जिस मासमें दो संक्रांति होय वह क्षयमास होता है | इसमें अन्यगतिवाला कामको नहीं करणा ॥ और क्षयमासमें जन्ममृत्युतिथिका दो विभाग करणा सो पूर्वार्द्ध में जन्म वा मृत्यु होय तो पहले महीनामें वर्धापन और श्राद्ध करणा ॥ और उत्तरार्द्ध में होय तो द्वितीय मासमें करणा ॥ और गर्भमें तथा नोकरीमें अधिमासको गणना चाहिये। इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिसुतमोडुरामकृतायां मात- गडर्शिन्यां संक्रांतिप्रकरणम् ।। १ ।। श्रीमत्कौशिकपावनोहरिपदद्वंद्वार्पितात्माहरिस्तजोऽनंतइलासु- रार्चितगुणोनारायणस्तत्सुतः॥ख्यातंदेवगिरे शिवालयमुदक्त- स्मादुदक्टापरणामस्तद्वसतिर्मुहूर्तभवनमार्तण्डमत्राकरोत् ॥१॥ अथालंकारमाह । श्रीमत्कौशिकेति । कुशिकस्थगोत्रापत्यानिकौशिकाः श्रीमंतश्च तेकौशिकाश्वतेतथा तान्पावयतीतितथा हरिपदंदार्पितात्मा हरिर्वासुदेवः तस्यपदवेंद्र चरणयुगंतस्मिन्नर्पितः आत्मा अंतःकरणं येनसतथा “आत्मादेहेधृतौजीवे' इत्यभिधा- नात् एवंविधोयोहरिस्तजस्तस्माज्जातोयोनंतनामा । किंलक्षणः इलासुरार्चितगुणः इलापृथ्वी तस्यांसुरादेवाब्राह्मणाः तैरचिताःपूजितागुणाशमदमतपोदानाध्ययनादि- गुणायस्यस तथा जितेंद्रियोवेदनिधिःस्मृतिज्ञोदृढव्रतोयज्ञकृदन्नदातेत्यादिगुणसंपन्नइ- त्यर्थः । तत्सुतो नारायण मुहूर्त्तभवनंमुहूर्तानांभवनंसद्ममार्तडनामग्रंथमकरोत् । अत्र कुत्र : देवगिरे सकाशातूउदउत्तरस्यादिशियत्रख्यातंपुराणप्रसिद्धशिवालयंधुस्मेश- शिवालयमितिप्रसिद्धम् । ज्योतिर्लिंगस्थानमस्ति तस्माच्छिवालयादुद्गुत्तरस्यादि- शियः टापरग्रामोऽस्ति तटापरग्रामे अकरोदित्यर्थः । किंलक्षणोनारायणः तदसतिः तस्मिन्टापरणामेवसतिर्वासोयस्यसतथेति ॥ १ ॥ अब ग्रंथकर्ताका वर्णन करतेहैं। भा०--देवगिरि से उत्तरमें घुस्मेश नाम ज्योतिर्लिंगाख्य शिव हैं वहांसे उत्तरमें टापर नाम प्राम है उस प्राममें रहनेवाला और कुशिकगोत्रज हरिभक्त हरिनाम ब्राह्मणका पुत्र अनंत उनका पुत्र नारायण मुहूर्तमार्तण्डनाम ग्रंथको करता भया ॥ १ ॥ यःषष्टयाधुतशत१६०वृत्तबद्धमेनमार्तण्डंपठतिनरःसविश्वपूज्यः॥ बहायुःमुखधनपुत्रमित्रभृत्यानूसंप्राप्नोत्यविकलधीश्चतीर्थसिद्धिम् Prainianuarrinite....

मुहूर्तमार्तण्ड:- अथास्यपठनेफलश्रुतितथाग्रंथवृत्तसंख्यांग्रहर्षिण्याह । षष्ट्यायुतंशतं १६० तन्मि- तानिवृत्तानितैर्निबद्धः कृतः योयं मार्तडः तमेनमार्तडं योनरः पठतिसविश्वपूज्योभव- ति । न केवलं विश्वपूज्योभवति अपितुबबायुःसुखधनमित्रपुत्रभृत्यान संपामोति । मुहू- दानात्साधितकार्यस्यविश्वस्यपूज्योभवतीतियुक्तं जनानांयथार्थमुहूर्त्तदानात्कार्य- सिद्धिजनितपुण्येनबह्वायुरारोग्यादीनिसंग्रामोतीतियुक्तम् । च परम् अविकलधीर्भवति नविकलाधी दिर्यस्येतितथा। अत्रमुहूर्त्तमार्तडेयद्गर्भाधानादिकमुक्तंतत्रान्यबहुसंहिता- ग्रंथानपेक्षत्वादविकलधीत्वमुक्तम् । अतएवतीर्थसिद्धिप्राप्नोति । तीर्थशास्त्रं तस्यसिद्धि- स्ताम् । अल्पग्रंथेन बह्वर्थसिद्धेः । यदा तीर्थगुरुस्तस्यसिद्धिः शास्त्रोपदेशलक्षणा ताम्। यद्वा तीर्थयागस्तेन कृत्वायागसुखादिलक्षणासिद्धिस्तांप्रानोति । "तीर्थशास्त्राध्वरक्षेत्रो- पायोपाध्यायमंत्रिषु" इतिविश्वः ॥ २ ॥ अब ग्रंथके पढणेका फल और ग्रंथकी वृत्तसंख्याको कहतेहैं । भा०-जो कोई मनुष्य एकसौसाठ वृत्तयुक्त मुहूर्तमार्तण्डको: पढेगा उसके बहुत आयु- स्सुख धन पुत्र नोकर होवैगे-और अविकलबुद्धिवाला होगा-और वह याग सुखरूप सिद्धिको प्राप्त होगा ॥ २ ॥ व्यंकेंद्र १४९३ प्रमितेवर्षेशालिवाहनजन्मतः ॥ कृतस्तपसि मार्तण्डोयमलंजयवृद्तः ॥३॥ अथग्रंथस्याशिषमनुष्टुभाह । व्यंकेति । शालिवाहनजन्मतः व्यकेंद्रप्रमिते वर्षे १४९३ तपसिमाघेमार्तडोमुहूर्तमार्तड कृतः । नामैकदेशग्रहणेनामग्रहणम् । अयंमु- हूर्त्तमार्तडः अलम्अतिशयेनजयतु । यदायमलमार्तडयुग्ममुद्तमुदयंप्राप्तजयतु सर्वोत्क पणास्तु ॥३॥ भा०-शालिवाहनके जन्मसे १४९३ वर्षमें माघमहीनामें मार्तण्डनाम ग्रंथको किया ॥ यह मार्तण्ड सबसे उत्तम रहो ॥ ३ ॥ पूर्ववाक्यार्थमादायग्रंथोयरचितोलघुः ॥ पठनार्थमशक्तानामंगी कार्योबुधैर्मुदा ॥ ४॥ अथैतद्रंथांगीकारार्थबुधप्रार्थना, सुगमम् । इतिमुहर्तमार्तण्डव्याख्यासमाप्ता ॥ आसीत्सासमणूरनामनगरेश्रीकौशिकस्यान्वयेऽनंतोवाजसनेयिपूज्यचरणोमाध्यं- दिनीयाग्रणीः॥ कृष्णस्तत्तनय श्रुतिस्मृतिविदामग्रेसरेज्योहरिस्तत्पुत्र श्रुतिवित्तदात्म- जवरोनंतोग्निहोत्रीगुरुः ॥ १॥ ।

संस्कृतटीका--भाषाटीकासमेतः। तत्पुत्रस्तदनुग्रहात्तधिषणो नारायणष्टापरग्रामेशिष्यगणेच्छयानिजकृतग्रंथस्यटीका स्फुटम् ॥ चक्रेऽस्यांकृपयापरोपकृतयेशीध्यंदुरुक्तंबुधैर्मादृक्षस्यविलोक्यघाटमापते कुप्यंतिनोसज्जनाः॥२॥ सुखनिधिपुरुषार्थमा१४९४समाभिःसमाभिापरिमितशककालेजातमार्तण्डटीका. म् ।। लिखतिपठतिविप्रःसोत्रभूयाद्धरित्र्यांसुखनिधिपुरुषार्थक्षमासमोवाक्षमावान्॥४॥ इतिस्वकृतमुहूर्त्तमार्तण्डटीका मार्तण्डवल्लभाख्या समाता ॥ ॥ शुभंभवतु ॥ भा०-जिनकी बड़े अंथको पढने की शक्ति नहीं हैं उन्होंके लिये पूर्वाचार्योंके वाक्योंको लेके यह लघु ग्रंथ किया है । जिससे बुद्धिमान् लोक इसका स्वीकार करेंगे ॥ ४ ॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिसुतमोडरामविर- चितामुहूर्तमार्तण्डदर्शिनी समाता ॥ भा०-ये मार्तण्डनदर्शिनी कीनी मोडूराम ।। ललित देश मुरधरमहिं जो धणि विश्राम १ इक शर नव भू मितसमें चैत्र कृष्ण रविवार ॥ मुनि तिथि तादिनमें भयी पूर जैजेकार ॥२॥ पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" स्टीम प्रेस-बंबई.

अथ यज्ञेशाष्टकम् । यजतेर्यदेवायजनकुशलायज्ञकरणैर्यथाभूमौभूयोनियमनिपुणाःसंधिषुबुधाः॥ यमा- राध्य ख्याति बलिसदृशदैत्याः सुविपुलांययुस्तं यज्ञेशंसकलसुखदैनौमिसततम् १॥ ज्ञेशं ज्ञानधनस्वरूपममलज्ञानप्रदं ज्ञानिनां ज्ञेयश्चोपनिषत्प्रमाणवचनैर्यः सर्वरूपी भवान् ॥ ज्ञेशाः सिद्धिमिताःपुरंदरमुखाः संपूजयंतोहरि ज्ञेशान् राममुखान सुतान दशरथोलेभे यमिष्ट्वाहरिम् ॥ २॥ शास्त्रायंगयुतास्तथासुविपुलावेदाभृशयमखं शाखेशंप्रतिपादयंतिविपुलैमाध्यंदि- नाद्यैर्भुवम् ॥ शारीरंप्रविध्यचेहकलुषहुत्वातदर्थद्विजाः शारीरंभुविदेवदुर्लभमुर्खभुक्त्वा- गमन्यंहारम् ॥ ३ ॥ यमैस्तुर्वेदाभ्यांशरभुजमितैāसुविपुलैर्यमंतेयज्ञानांसयजति जुहोत्यादिभिरपि यजतेयेविप्रासकलश्रुतिसूत्रार्थनिपुणाययुस्तेषांपादेष्वपिखलुलुठंतस्तमभयम् ॥ ४ ॥ नमामित्वांयकिटितनुधरंयस्यचनसिसुवः सक्तुण्डेतेश्रुतियुगलरंध्रेचचमसाः ॥ नमो भूयस्तुभ्यंसकलमखपात्राणिचतनी नहीयंतेनृणांतवचरणभाजांमखवृषाः ॥ ५॥ मोजन्मभवेद्यजेन्नखलुयः श्रीयज्ञनारायणमोघंतस्यविशालनेत्रयुगलंपश्येन्नचेत्तंपर- म् ॥ मोघंतस्यमुखंपठेन्नखलुतन्नामानिभद्राणिचेन्मोघंपादयुगंब्रजेन्मखगृहंनाहंभजेतं हरिम् ॥ ६॥ नयत्राहंकारंनचमदमहांधखलुतमोनशोकँदैन्यवानचयमभयंदुर्जनवचः ॥ नदुःखं मोहवानचशरशरस्यापिसुकृर्तनयतयज्वानस्तमहमविनाशंखलुभजे ॥ ७ ॥ मज्जामांसमलास्थिमेदरुधिरैः शुक्रादिभिः संभृतंमल्दैववशंसुनिद्यकुणपंयेप्राप्य विद्युञ्चलम् ॥ मध्याह्नार्कमरीचिकेवहदिजध्यांतापहमुक्तिदमन्येयन्नभजतिब्रह्मपरमंते वंचितास्तविभुम् ॥ ८॥ इति श्रीश्रौतविज्ञनानुरामाग्निहोत्रिसुतमोडुरामकृतं यज्ञेशाष्टकं श्रीयज्ञेश्वरार्पणमस्तु।

mang अथ मातृपंचकम् । aper ANSAR पुत्रोमेखलुजायतांशिवहरे दुर्गेतिसंयुध्यवै देहंदानतपोव्रतादिनियमः संशोषयित्वा- चिरम् ॥ यापूर्वदशमासिमांधृतवती देवातसहित्वोदरे दुःखगर्भभवंधरेवनिबिडं तस्यै जनन्यैनमः ॥१॥ पुत्रोमेभवितानयोतिसततं याचितयित्वाततो सूत्वा गूथकृमीव मांससवां पीडांहि विस्मृत्यच ॥ शीतोष्णार्द्रपटादिभिश्चसततं संरक्षितोहंतथा तस्याश्चैवकथंभरेयमनृणी तस्यैजनन्यैनमः ॥२॥ भूतप्रेतपिशाचराक्षसगणाच्छूली सुरक्षतु कृष्णोदानवदर्पहाऽवतुसदाबालग्रहेभ्य- स्तथा ॥ गोपुच्छभ्रमणादिभिश्वसततं रक्षाकृतामेयया हुत्वांगभ्रमितंमरीचलवणं त- स्यैजनन्यैनमः ॥ ३ ॥ मात्रुक्तंखलुयःकरोतिहिनरोधन्योजनिस्तस्यवै रामस्येवविनिर्गतखलुक्चोगृहतिमा- तुश्चधे ॥ तेमाकलुषंविधूयसकलं श्रीरामरूपा दिवं भुक्त्वा यांति धरासुखंसुनिबिडं तस्यैजनन्यैनमः ॥ ४॥ यामाताममदुर्वचांस्यगणयद्रालीयमित्याशियों दूर्वेवास्यवटो शरीरविपुलं भूया- इदुर्यथा ॥ मार्कण्डेयइवप्रजीवनसुखंचैवाददन्मांचिरं यक्षस्येवधनंकुलंचविपुलं तस्यैजनन्यैनमः ॥५॥ इति श्रीश्रीमालिकुलोद्भवनानुरामाख्यचातुर्मास्ययाजिपुत्र- मोडुरामविरचितं मातृपंचकसम्पूर्णम् ।। BHAR जाहिरात. नाम. क्रय्य पुस्तकें (ज्योतिषग्रंथ) रु. आ मुहूर्त्तचिन्तामाणि-प्रमिताक्षराठीका इसमें पंचांगादिदिनशुद्धि आनंदादियोग नक्षत्रप्रकरण संक्रांतिप्रकरण गोचरप्रकरण संस्कार विवाहप्र० वधूप्रवेश द्विरागमन अन्वाधान राज्या- भिषेक यात्रा वास्तु गृहप्रवेशादि मुहूर्त प्रकरणहैं....ग्लेज... तथा १-० पीयूषधाराटीकासमेत तथा भाषाटीका पंडित महीधरशर्माविरचित करणेन्दुशेखर-इसमें रव्यादिग्रहोंकी सारणी दीगई है सिद्धां- न्तोक्त सब विषय इसमें संक्षेपसे आगये हैं मुहूर्तगणपति-मूल ०-१० तथा भाषाटीका विवाहवृंदावन-संस्कृतसटीक केशवदैवज्ञविरचित इसमें नक्षत्र शुद्धि कालमीमांसा मेलक नवांशकचिन्ता लग्नबलाध्यायः चंद्रबल राहुसत षड्वर्गा० गोधूलिक मास गोचरविचार ग्रह- योगग्रहका भाव कुंडली मिश्र वधूवर प्रश्नलग्नशुद्धि इत्यादि अपूर्व संग्रहहै मुहूर्सदीपक-सटीक संस्कृत मुहूर्त देखने में सरलहै .... ताजिकनीलंकठी-सटीक तंत्रत्रयात्मक इसमें वर्षफल बनानेका पूराहाल और वर्षान्तर्दशाफल द्वादशभाव और प्रश्नतंत्र में अनेक प्रकारके प्रश्नके विषय चमत्कारिकहैं ग्लेज तथा रफ 10-१४ तथा उपरोक्त विषयानुसार पं. महीधर कृत भा- पाटीकासमेत ग्लेज १० PARO 00 Frism 9000 १ 00.00 तथा रफ हायनरत्न-वर्षफल बनाने में अपूर्व है इस ग्रन्थसे फलादेशभी कहसक्तेहैं वर्षज्ञान-भाषाटीका 20 *- जाहिरात. Mee atta Out : नारदसंहिता-(होरास्कन्ध ) भाषाटीकासहिता प्रहगोचर-भा. टी. वर्षयोगसमूह-ज्वालाप्रसादमिश्रकृत भाषाटीका वर्षपत्रीके योगाका फलादेश वर्णन. पद्मकोश-भाषाटीका-वर्षफलका भावाध्याय. ताजिकभूषण-भाषाटीकासमेत वर्षपत्रिकाका फलादेश विस्तार पूर्वकहै. ज्योतिषसार-भाषाटीकासमेत इस प्रथमें संपूर्ण मुहूर्त जन्मपत्र- ज्ञान वर्षज्ञान आदि बहुत विषयों का संग्रहहै संगमें रखनेसे अच्छा ज्योतिषी होताहै. इफ GO PAR ch Kag RIMERIES hoa 30.00 40.5 रमलरहस्य सम्पूर्ण-मलके ग्रंथों में सर्वोत्तम यह ग्रंथ हैं. महादे- वजीने पार्वतीसे कहा है कि, यह रमलविद्या तुम्हारे मेरे मध्यमें उत्पन्न हुई है. इस ग्रंथमें प्राचीन तथा नवीन कित- नेही ग्रंथोंका सार लेकर अपूर्व कौशलसे प्रश्नोत्तर कहे हैं...... ४-० ज्योतिषतत्त्वसुधार्णव-प. श्यामसुन्दरलालजी तिवारी कृत भाषाटीका सहित-इसमें कई एक ग्रंथोंका विषय छांटकर संग्रह किया गयाहै तथा ज्योतिषके सबही विषय जैसे मुहूर्त, प्रश्न, जातकताजिकसार आदि आगये हैं। इस एकही ग्रंथसे ज्योतिष विषयमें सबही प्रयोजन सिद्ध होवेगा. ग्रंथ अवश्य खरीदके संग्रहमें रखना चाहिये. दीपिका-वा-"शुद्धिदीपिका" महामहोपाध्याय श्रीश्रीनिवास प्रणीत और पं० कन्हैयालालामिश्रकृत भा० टी० सहित यह ग्रंथ ज्योतिषियोंको परमोपयोगी है.इसमें ज्योतिषके सभी विषय आगये हैं,पुस्तक अवलोकन करनेसे आपही ज्ञातहोगा. १-४ बालबोध ज्योतिष-विद्यार्थियोंको अवश्य आरंभमै उपयोगीहै. ०-१॥ शीघ्रबोध-भाषाटीका समेत इसमें विवाहादि प्रकरण उत्तमहै. ०-६ पद्यभाषा-ज्योतिषसार, जिसमें नवग्रहोंका स्थान फल और थोडे मुहूर्त वर्णन हैं. ०-३ होडाचक्र मूल-राश्यादि जन्मसमयका नक्षत्र में नामादिविचारः ॥ witter जाहिरात. MaraD 04.00 9.08 ०-८ 2. रत्नद्योत-भाषाटीका छोटासा ग्रंथ बडाही लाभकारी है. ०-४ रमलनवरत्न-भाषाटीका रमलदानियाल समेत परमसुखोपा. ध्यायरचित और पं० महीधरकृत भाषाटीकासहित जि- समें १६ शकल पाशा फेंकके बनानेका प्रकार संपूर्ण बारह भवनके प्रश्नसे भूत वर्तमान अच्छेप्रकारसे कहसक्तेहैं और भविष्यभी कहसक्तेहैं. ग्लेज तथा रफर ०-१४ रमलनवरत्नमूलमात्र-उपरोक्त विषयानुसार- रमलचिन्तामणि-भाषाटीका समेत चिन्तामणिदेवज्ञविरचित और बस्तीरामकृत भाषाटीका समेत जिसमें संज्ञातंत्र वर्षका शुभाशुभफल मूर्यादिग्रहोंका रेखाफल शकलस्थान- फल चिन्ताज्ञान और अनेक प्रकारके प्रश्न सोलह शकलोसे कहनेका विचार बहुत सुगमतासे बतलायाहै. ०-१२ रमलप्रश्नावली-भाषा इस ग्रंथमें पाशा तीन दफे फेंकके अंक- जोड कई प्रश्न कहनका प्रकारहै. रमलगुलजार-भाषामें इसमें भाग्योदय सुख दुःख द्रव्यप्राप्ति माता पिताका अज्ञातद्रव्य प्राप्ति कन्यापुत्रादिक अनेक १०४१ प्रश्न वर्णित है. पंचपक्षी-सटीक सपरिहार भाषाटीका प्रश्न कहने में सुगम है. ०-६ प्रश्नचंडेश्वर-मूल और पं० विष्णुदत्त कृत भाषाटीकासमेत जि- समें सत्त्वादि साधनफल लाभ कार्य अमुककार्य अमुकप्रश्न मुष्टिप्रश्न यात्रा तीर्थादियात्रा आगमन युद्धसंबंधी रिपुनाश दुर्गभङ्ग कन्यापुत्र विवाह शुभाशुभ इन्द्रचाप शिकार भो- जनादि प्रश्न वर्णनहैं. ०-१० प्रश्नवैष्णव-भाषाटीकासमेत इसमें इत्थशालादियोग और बा- रहों भवनके अपूर्व प्रश्नविषय हैं. केरलमत प्रश्नसंग्रह-भाषाटीका समेत प्रश्न कहने में तात्का- लिकहै. पुस्तकोंके मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" स्टीम् प्रेस-बंबई. 900 10.20 10. . * JGAN வாடா" THIRNT.

Muhurtmartandh

Title
Muhurtmartandh
File name
Muhurtmartandh
Text
OCR done
Citation
1932
Language
Sanskrit
Pages
168
Library
Bharti Bhawan Library Allahabad
Classification
Literature
DLI number
272908
Barcode
5990010894240.00
Scanning centre
IIIT, Allahabad
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
w3qMVclho0m
Download PDF

Muhurtmartandh