·No text on this page.

·श्री जुदली नागरी मन्डार
ord
Curumandal Series No X.
NIRUKTAM
(Nighantukam Kandem )
Maharshi
पुस्तकालय,
kutharya
WITE A
COMENTARY BY
Bhagwat Durgacharya
Volume 11
First EDITION 6000
5, Clive Row,
Calcutta,
Vikram Era.
2009
Christian Era.
1952

·अवध किशोर सिंह द्वारा गोपाल १६८१, फार्नवालिस स्ट्रीट, फलक ·। श्रीः । अय निरुक्त द्वितीय भागस्य प्रथमादि तृतीयाध्यायानां - १ (ध्यान्यानोपदेशाः) (नामाण्यातयोः) (निपातानाम् ) २ १८ " - (परति पिचारः) (प्राय प्रयोजनानि) গন্ধমু। अप प्रथमाध्यायः प्रथमः पादः द्वितीयः पादः नीयः पा पतुः पादः पथमः पादः पप: पादर न द्वितीयाध्यायः प्रथमः पादः दिनीयः पार मूतीपः पादः ग: पक्षमा पार ठः पादः । (मेघण्टुफ पाण्या) (नियनोपदेशाः) (मे०, ११) (मे..१.२-) (मै,४) (ने. १.५-0 (2011-1.) , २०३ - .

·মতাে
सामः पादः
भागृतीयाध्यायः
२२०
प्रथमः पादः
द्वितीयः पादः
तृतीयः पादः
चतुर्थः पादः
पिरायः
(मे १,११-१७)
(मगण्टा माया)
(०२:-)
(०२३-२३)
(ले०३, १-१३)
(ने०३, १४-०)
॥ समाप्तया सूची ॥

·* ॐ श्रीगणेशाय नमः * निरुक्तम् (निघण्टभाष्यम् माक दिनाक ........... अथ वृत्ति भूमिका "वी का ने आदितः पाणिनीयन्तु शिक्षा ज्योतिस्ततश्छन्दा पञ्चाध्यायी निघण्टोश्च निरुक्तमुपरि स्थितम् ॥ प्रणम्य तत् प्रवक्ष्यामि रुद्रायामिततेजसे। स मे दिशतु सुप्रीतो चाग्धियोः शिष्टसम्मतिम् ।। अथ किमर्थं वेदो वेदाङ्गानि च प्रवृत्तानि ? सर्वकामप्राप्त्या- दिर्मोक्षान्तः पुरुषार्थो वक्तव्य इति वेदः प्रवृत्तः। तत्परिज्ञानाय वेदाङ्गानि प्रवृत्तानि। तानि पुनरमूनि प्रतिनियतार्थविषयवृत्या. वेदमास्वन्दन्ति । तद्यथा- शिक्षा तावत् "आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान्”-इत्येवमादिना कमेण स्वरव्यञ्जनाभिव्यक्तिलक्षणम्, पूर्वाह्नमध्यन्दिनापराह्न पु यथाध्येयम्, अधीतस्य च स्यरसौष्ठवयुक्तस्य यज्ञकर्मणि प्रयोगः, इत्येवमादि अर्थजातं निरुयाच। तथा बधीतः प्रयुज्यमानश्चा. पूर्वाङ्गभायाय नान्यथेत्येवमर्थवत्ता शिक्षायाः। "मन्त्री हीनः स्यरतो धर्णतो पा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स पाग्यम्रो यजमानं हिनस्ति ययेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् । (शि० ५०) इति । वेदाध्ययनानुपङ्गतश्चेतिहासपुराणशास्त्राणां लोकि- -- एवं ह्याह- ·कानां ग्रन्यविस्तारवनानाम् । अतएयाध्ययनपरिधान गताध्ययन विधेः॥ घेदस्याक्षरकोशपाव्यवस्थालझणपरिमान छन्दोविचितिय द्रियते। इयताक्षरकोशेनेय द्भिः पादेयत्रो, इयद्वित्रिष्टप्, इति । नहि अविज्ञातच्छन्दसा प्रयुज्यमानो मन्त्रः कर्मण्यार्द्धकः म्यात्। एवं ह्याह-“यो हवा अविदितायच्छन्दोदेयत ग्राह्मणेन याजयति घाध्यापयति पा स्थाणुं पईति गर्ते या पद्यति । मीयते पापीयान् भवति यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति" इति । अतोऽनुपङ्गतो धक्ता दिलक्षणपरिज्ञानं लोकेऽत्र लौकिक मिति शाह ॥ सम्यगधीतस्य परिज्ञातछन्दसोऽमुमिन् कर्मणि विनियोग इति कल्प आद्रियते। यद्यथा। इयत्वेतिच्छिनत्ति ऊर्जेत्येत्य- नुमाति। न हि कल्पानभिज्ञः प्रयोगान् विजानीयादिति ॥ श्रुतिचोदितकाङ्गभूतकालपरिज्ञानाय ज्योतिषम्। अनुष सश्चातो प्राणिनां शुभाशुभकर्मफलविपाककालपरिक्षानम् ॥ व्याकरणाद्विभक्त्यादिपरिक्षानम् । एवं ह्याह-"प्रयाजा सविभक्तिकाः कर्त्तव्याः। तथाचेदं दर्शयति-"संख्यादयो। पिवर्द्धन्ते" इति। न च व्याकरणानभिज्ञो विभतीजानीया दुहितुं पा मन्त्रान् । तत एव चानुषङ्गतो लोके लौकिकलक्षण परिक्षानमेवं छन्दस्येवं भाषायामिति प्रचिभागोनान्तरीयकोऽनन्तः रेण ध्यपस्थितः॥ श्रत उत्ताध्ययनविशेरनन्दगिमा ·- क्षितकर्माद्दभूतकालस्योपदर्शितलक्षणस्यतैरङ्गघेदस्यार्थपरिक्षान- पिये निरुक्तं नामेदमङ्गमारभ्यते । प्रधानम्वेदमितरेभ्योऽङ्गेभ्यः शास्त्रेभ्यश्चार्थपरिज्ञानाभिनिवेशात् । अर्थो हि प्रधानम् । गुणः शब्दः । स चेतरेषु व्याकरणादिषु विन्त्यते। कल्पे ल्वपि विनियोगश्चिन्त्यते। सच पुनरर्थाभिधानयशेन मन्त्रा. गम् । यो यमभ्रमभिधानेन संस्कर्तु समर्थो मात्रः, स तत्र नियुज्यते। तदुक्तं- अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषभावः यात् (३, २, १)"-इति । न च निरुक्तागतेऽन्यदङ्गमन्यता पाहा शास्त्रमस्ति, तात्पर्येण यदशेषान् शब्दान नियात्। यदपि च चित् अविदन्यशास्त्रे शब्दनिर्वचनम्, अतएव तदित्युपलक्ष्यम् । ग्या शब्दलक्षणपरिज्ञानं सर्वशास्त्रेषु व्याकरणात्, एवं शब्दार्थ- नर्वचनपरिशाने निरुतात् । पस्तुमात्रमेच हि इतरेषु शास्त्रेषु स्वामिमतबुद्धिविषयमेव किश्चिशिन्स्यते ब्राह्मणमपि च विध्यर्थः पादरूपमशेषमन्त्रार्थशेरभूतमेव । मन्त्रनाह्मणार्थपरिज्ञानवदया. ध्यात्माधिदयाधिभूतपरिज्ञानद्वारेण धर्मार्थकाकाममोक्षाख्योऽखि. लपुरुषार्थः। न चानिरत्तो मन्त्रार्थो व्याख्यातव्य इति । तस्मा. दर्थपरिमानाभिनिवेशादिदमेव प्रधानमित्युपपन्नम् । अथास्यैव- मलिलपुरुषार्थोपकारवृत्तिसमर्थस्य संग्रहः । तयथा, नामाख्यातोपसर्गनिपातलक्षणम् (१), भावविकार. लक्षणम् (२), नामान्याख्यातजानि सर्वाणि च यथोपन्यस्य पक्ष- प्रतिपक्षती पिवाधिधारपाम् (३), सर्वाण्याख्यातजानि कानि- चिदेवानेकधातुजान्यपीति मन्त्राणामर्थपत्त्यानर्थयत्ये चिचार्य ·शास्त्रारम्भप्रयोजनद्वारेणार्थपत्तायधारणम् (४), पदविभागपरि- शानप्रतिज्ञानयोधायलग्निप्रदर्शनाय आदिमध्यान्तानकदेवतालिक सङ्कटेषु मन्त्रेषु याशिकपरिझानद्वारेण देवतापरिशानप्रतिज्ञा (५ अर्थशप्रशंसा (६), अनर्थशावधारणम् (७), येदवेदाङ्गव्यूहः (८ सप्रयोजननिघण्टुसमाम्नायविरचनम् (6), प्रकरणात्रयविभाग नघण्टुकप्रधानदेवताभिधानप्रधिभागलक्षणम् (१०), निर्वचनलक्ष गद्वारेण शब्दयत्तिविषयोपदेशः (११), अर्थप्राधान्यान् लोपोपया विकारवर्णलोपविपर्ययोपदेशेन सामथ्र्योपप्रदर्शनायादिमध्यान्त लोपोपधाविकारवर्णलोपविपर्ययाद्यन्तवर्णव्यापत्तिपर्णोपजनोझा हरणचिन्ता (१२), अन्तस्थान्तर्धातुनिमित्तेन सम्प्रसाासरत साप्योभयप्रतिधातुनिर्वचनोपदेशः (१३), भाषिकप्रायोवृत्तिभ्य नैगमशम्दार्थसिद्धिः (१४), नेगमप्रायोवृत्तिभ्यो भाषिकशब्दार्थ प्रसिद्धिः (१५), देशव्यवस्थया शब्दरूपव्यपदेशः (१६), तधित समासनामनिर्वचनलक्षणम् (१७), शिष्यलक्षणम् (१८), विशेष व्याख्यया तश्यपर्यायभेदसङ्ख्यासन्दिग्धोदाहरणाशिर्वचनव्यवः त्यया भामाख्यातोपसर्गनिपातानां विभागेन घण्टुप्रकरणातु. कमणम् (१६), अनेकार्थानयगतसंस्कारानुक्रमणम् (२०), परोक्षक- प्रत्यक्षानाध्यात्मिकमन्त्रलक्षणम् (२१), स्तुत्याशीःशपयाभिशा. भिख्यापरिदेवनानिन्दाप्रशंप्तादिमिर्मन्त्राभिव्यक्तिहेतूपदेशः (२२), निदानपरिक्षानव्याख्यापनायानादिष्टदेवतोपपरीक्षणायाध्यात्मोप- शमतिभूमरपम् (२३), इत्तरेतरजमस्याम् (२४), स्थानत्रयोदश:- सृणामेकैकस्यामाहाभाग्यरतोऽनेकनामधेयप्रतिलम्भः (२५), ·२ पृथगभिधानलूत्पत्तिसम्बन्धारा (२६), देवतानामाकारचिन्त- मम् (२७), भक्तिसाहचर्यसंस्तवकर्मसूतभाक्त्यहविर्भाक्त्यव्या- नभाक्तवानि (२८)-(३३), पृधियन्तरिक्षयुस्थानदेवतानामभिधे. याभिधान व्युत्पत्तिप्राधान्यश्रुत्युदाहरणम् .(३४), तन्निर्यचनवि- चारोपपत्यवधारणानुक्रमेण व्याख्याय देवताकरणनिर्णयः (३५), विद्यापारमाप्त्युपायोदेशः (३६), मन्त्रार्थनिर्वचनद्वारेण देवता. भिधाननिर्वचनफलं देवताताद्वायम् (२७)-इत्येष समासतो নিবিন্যাযিঃ तस्यैषा गाद्या देवपत्न्यन्ता पक्षाध्यायी सूयसंग्रहः । सा य पुनरियं साक्षातधर्मेभ्यो महर्षिभ्य उपदेशेन मन्त्रार्धमुपश्रुत्य श्रुनर्षिभिरपरशक्तिदाबल्यमवेक्ष्य तदनुजिघृक्षया पाच्यार्थसाम- दिभिधेयानुनीय मन्त्रावयोधाय छन्दोभ्यः समाहृत्य समा- इल्य समानता। सपा छन्दोऽवयवभूता उन्दोधर्मिण्येव यथा- यथापनस्तागोगोधर्मा इति।

·ir ·श्रीसीतारामाभ्यां नमः 1. पूर्वषट्कः। अथ प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादः। ॥ॐ समानायः सामानातःस व्याख्यातव्यस्तमिमं समानायं निषष्टय इत्याचक्षते निघण्टयः कस्मानिगमा इमे भवन्ति छन्दोभ्यः समाहत्य समाहृन्य समानातास्ते निगन्तय एच सन्तो निगमनानिषष्ट्य उच्यन्त इत्यौपमन्ययोऽपि था हननादेच स्युः समाहता भवन्ति । यद्वा समाहृता भवन्ति तथान्येतानि चत्वारि पदजातानि नामाख्यात चोपसर्गनिपाताच तानीमानि भवन्ति तत्रतन्नामाख्या- तयोर्लक्षणं प्रदिशान्ति भावप्रधानमाख्यातं सत्वप्रधानानि नामानि तद्यत्रोमे भाषप्रधाने भवतः पूर्वापरीभृतं भाव- माख्यातेनाचष्टे ब्रजति-पचतीत्युपक्रमप्रभृत्यपपर्गपर्यन्तं मूत्र ·२ * निरुत्तम् * [पूर्वषट्कम् सत्यभूतं सत्वनामभित्र ज्या पक्तिरित्यद इति सचानामु. पदेशः ॥ १॥ अयश्च तस्या द्वादशाध्यायी भाष्यविस्तरः। तस्य इदमादि. पास्यम् - "समानायः समानातः” - इति । गवादियपत्त्यन्तः शब्दसमुदायः समानाय उच्यते । समापूर्वस्य नानरभ्यासार्थस्य कर्मणि कारके समानायः । समभ्यम्यते मर्यादयाऽयमिनि समानाया। स य ऋषिभिमन्त्रार्थपरिझानायोदाहरणभूतः पञ्चाध्यायी शास्त्रसंग्रहभायेन एकस्मिन्नानाये ग्रन्धीत इत्यर्थः। तस्य किमिति ? “स व्याख्यातव्यः । स च यो [यः। समा. मात: छन्दस्येचायस्थितो गयादिभिरन्या निरुक्तर्यः समानातः। अयञ्च एतम्मिनिरुक्ते स एष उभयलक्षणोऽपि व्याख्यातव्यः। आह, कथमेतद्गम्यते असमानातथ्याख्यानमप्यत्राभिप्रेतमिति ? समानानाणां वा किमर्थमसमानानमिति उच्यते-निर्वचन- लक्षणोपदेशात् । निर्वाचनप्रमतानाचमृगकर्णदक्षिणालक्ष्मीनियण्टु- भद्राधःशब्दप्रभृतीनामेवमाद्यानां निर्यचनोपदेशान् शायतेऽसमान- ध्याख्यानमप्यत्राभिमतमिति । यत्पुनरेतदुक्तं समानानार्हाणां घा किमर्थमसमासानमिति । अत्र ब्रूमः, न हि समाम्नानार्हाणा. मन्नोऽस्ति, तेगं सर्वेषां समानाने शास्त्रान्त एव न स्यान्। अतधाध्ययनश्रयणमानशक्तिहानदोषः प्रसश्येत । शक्यश्च तापल्ल. क्षणोशोदाहरणभूत निघण्टुशब्दसमवायेनाधीतयेदेन मेधाविना तपस्विना लक्षणयिनियोगार्थच्छन्दोघतनिदानविदामियुक्त ·र पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् # ३ नागमधता मन्त्रार्थोऽभ्यूहितुमित्येतावानेन निघण्टुषु शब्दसमुदायः समानातः। तस्मादुपपन्नमसमानातव्याख्यानमप्यत्राभिमतमिति। असमानानञ्च सर्वेषां शास्त्रातिौरपभयादिति। "व्याख्यातव्यः" विभज्य इमान्यत्र नामानि, इमान्याख्यातानि, उपसगा इमे निपाता इमे, इदं सामान्यलक्षणम्, इदं विशेषलक्षणम्, इमान्ये- कार्यानि, इमान्यनेकार्थानि, इमान्यवगतसंस्काराणि, इदमभिधानम, इन्द्रमभिधेयम् , इदमभिधानस्य निर्वचनमित्येवंविधया मर्यादया परिपाट्या यथासमानात आल्यातव्यो निर्वक्तव्य इत्यर्थः ॥ "तमिमं समानार्य निघण्टय इत्याचक्षते"। नं च योऽस. मानातश्छन्दस्येयावस्थितोऽगवादिन्यैर्वा निरुतः समानातः, तमिमं च निघण्टच इत्याचक्षने। अन्येऽप्याचार्या इति पाक्य- शेषः। निरूढाहीयमेतस्मिंश्छन्दःसमुदाये सज्ञेत्यभिप्रायः॥ "निघपटयः कम्मात्"-इति । निघण्टुभाल्दव्युत्पिपादयि- पया प्रतः॥ निर्विवक्षयेदमाह-"निगमा इमे भवन्ति"। येप्यभिधान- निर्वचनमारसकेप्वाचार्यः अयं यास्को निरुक्तकारः कस्माच्छन्द- मुत्तरत्र न कुर्यात्, तेप्यपि व्याख्याकाले कस्मादिति शब्दः समुत्पायः। तथाहि व्याख्यासाफल्यं भवति। निगमा इमे भवन्ति । निश्चयेनाधिकं पा निगूढार्था एते परिक्षाता सन्तो मन्त्रार्थान् गमयन्ति ततोनिगमसज्ञा निघण्टव एच इमे भवन्ति ।। आहा-फः पुनरतेपु विशेषणे येनेत एव ज्ञापयन्तीति। उच्यते,-यस्मादेते गवादयः “उन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य ·४ • निरनम् . संग्टकम् समाना:'। पोसि मन्त्रा: मेग उपलसिमामां: समाहाप सीमा स्पः। भा.-कम्मा पुनोमान प्रताडमि। उच्यते, तो यम्मादेय तम्यगितर. সিনিযিঘিযামৰি মাথিলা শিনা বিনিখা, गन्दोदेपननिदानयिदामपि सो मन्त्रागारमानायीयममहः क्रियस, दुपरिशानाधान मेाम, पतंग परिमानेर अननियन्धन शक्यत मन्त्रार्थः परिमातुमिति अन उच्यते । पय माता भयन्तीति । अत एपोनीतसामयाः समात्य ममाम्नाताति समासानमात्रमेय दर्शयति । प्रकरपागताध नित्या पर्वत इति गम्यते। ते निगन्तय पय सन्तो निगमनानिषष्टय उच्यन्त इत्योपमन्यपः । उदाहताः समाग्नाता: निर्वगनमानी निगच्यन्ते । य पते समानाता गवादयः त पने मन्त्रार्थनिगमयिक तृत्वादुमयेऽपि निगन्तयः सन्तो निगमनादतोनिघण्टय उच्यन्त इत्योपमन्ययः। इत्येवमर्थनिगयितृत्वाग्निगन्तय पते सम्पना सन्तोऽतिपरोक्षवृत्तिना शब्देन गकारस्थाने धकारं कृत्वा तकार- स्थाने व टकारं कृत्वा वर्णव्यापश्यादिलक्षणम्। अथाप्यादि. विपर्यय इत्येवमादि तदेतत्परोक्षातिपरोक्षवृत्तिषु यथासम्भ द्रष्टयम् । त्रिविधा हिशब्दव्यवस्था, प्रत्यक्षवृत्तयः, परोक्षवृत्तयः अतिपरोक्षवृत्तयध । तत्रोक्तक्रियाः प्रत्यक्षवृत्तयः, अन्तलीन क्रियाः परोक्षवृत्तयः, अतिपरीक्षवृत्तिषु शब्देषु निर्वचनाभ्युपाया। तस्मात्परोक्षवृत्तितामापाद्य प्रत्यक्षवृत्तिना शम्देन निर्वतव्याः । निघण्टघ इत्यतिपरोक्षवृत्तिः,निगन्तव इति परोक्षवृत्तिः, ·- १० १० १०] नेपपटुकं काण्डम् * निगमयितार इति प्रत्यक्षवृत्तिः । यस्मानिगमयितार एते निगन्तव इति निघण्टय इत्युच्यते। उक्त,-"वर्णागमो पर्णविपर्ययश्च द्वानापरी पर्णविकारनाशी । धातोस्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविध निरुक्तम् ॥ पश्यति चायपि,-पर्णविपर्ययवर्णव्या. पत्तिलक्षणम्। त पते निगन्तयः सन्तो निघण्टव उच्यन्ते । इत्येवमतिपरोक्षवृत्तयो निर्वक्तव्याः । प्रायेण चोणादिपु परोक्ष- वृत्तयः शब्दाश्चित्त्यन्ते । तत्र तेषां लक्षणमुपेक्षितव्यम् । येषामपि लक्षणं नास्ति, तेगमपि तत्र कल्प्यम् । अपरिसमाता घणादय इति लक्षणविदः प्रतिजानते सर्वथापि लक्षणासम्भये पृषोदरादि- पाटसिद्धिरेव पन्यातत्र हि यथाध्ययनमेव शम्दाः साधीयांसी भवन्त्य मिव्याहारानभिधातायेति हि लक्षणविदो मन्यन्त । इत्योप- मन्यवः आचार्यों मन्यत इति पापशेषः। उपरतमन्युरुपमन्यु स्तम्यापत्यमोपमन्यवः। कीर्तिप्रथनार्थमोपमन्यवग्रहणम् ॥ “अपि पाऽऽहननादेच स्युः समाहता भवन्ति । अपि चैत्र यथोक्तम् । अपि चैवमन्यथा निघपटवः स्युः। कथमिति ? आहलनादेव। न निगमनादित्यभिप्रायः। विद्यमानमपि निगम- नमविवक्षितमेतस्मिन् पर्छ। अनेकक्रियायोगेऽपि हि सति काश्चिदेव क्रियामङ्गोयत्य नामधेयप्रतिलम्भो भवति । तदुत्तरत्र चश्त्यामः। आह, किमेतेप्वाहतमिति? उच्यते,-समाहता भवन्ति । समः स्थाने नीत्येष नियुक्तः। दर्शयिष्यति वायमुप- सर्गव्यत्ययं निरित्येप समित्येतस्य स्थाने इति । आङ् विद्यमान एवाध्याहतो मर्यादार्थप्रकाशनाय हन्तेः पाटाथै वर्तमानस्यानेकार्थ- ·# निरुक्तम् * [पूर्वपटकम् त्वाद्धातूनां पर्णव्यापत्या आधशन्दवत् हकारस्थाने धकारः । अथ कोऽर्थः एतस्मिन् पञ्चाध्यायीसंग्रहे मर्यादया पटिता होने भवन्ति ? तस्मात्समाहताः समाहन्तय एने सन्त उपसर्गव्यत्य. योपसर्गाध्याहारवर्णव्यापत्तिभिनिघण्टय इन्युच्यन्ते । प्रसिद्धच पाठार्थे हन्तेः प्रयोगः, एवं हि पक्तागे भवन्ति-'ब्राह्मणे इद- माहतम्' 'सूत्रे इदमाहतम्'-इति। अर्थप्राधान्यादर्थनिर्वचनवशेन शब्दविपरिणामोऽयं प्रदर्शितः ।। "यद्वा, समाहृता भवन्ति"। पूर्ववदेवीपसगव्यत्यय उपसगा- ध्याहारोऽत्रापि। धातुस्तु हरतिरत्र । यत् यस्मादित्यर्थः । यम्माद्वा एते समाहृता भवन्ति छन्दोभ्यः, तस्मात समाहरण- प्रियायोगान समाहर्तयः एने समाहताः सन्तः पूर्वयदेवोपसर्ग- ध्यत्ययादिपमेण निघण्टव इन्युन्यन्ते। पतम्मिन्नपि निगमन- समाहननक्रिये निघण्टषु विद्यमाने अर्थविवक्षिते कृत्वा समाहरण- क्रियायोगहेनुको नामधेयप्रतिलम्भ उक्तः । एयमेष निघण्टशब्दो गमेकोपमगांत हन्तिहरतिभ्यां पा न्युसर्गाभ्यां निरक्तः ।। आह,-किमयं पुनरतिमहान् यन पकम्मिन्नभिधाने अनेक- धात्यनियंयनरत इति ? उच्यते,- इह तावत् सर्वाण्याल्यात. जानि मामानीति सिद्धान्तः, सत्याग्यातजन्येऽभिधेयस्था या क्रिया सत्यते, तदमिधानममर्थे परोक्षयनी या तदभिधायिनि. दिशदे धानुगपरतः, स ग पुनः म्वयर्णक्रियासामान्येन, तय सनि माहिशब्दे यायली धातयः म्यलिङ्ग मदिगतं वर्षयन्ति नापन्तः स स दिशामी निर्याच्यः। कि कारणम् ।

·१२० १पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * विशेषलक्षणव्यवस्थाभावात् । न हि तत्र विशेषलक्षणव्यवस्था काचिदस्ति योऽयमेकोऽवतिष्ठेत, अन्ये व्यावतरम् अपि चोक्त पातिककारेण । "यावतामेव धातृनां लिङ्ग रूदिगतं भवेत् । अर्थश्चाप्यभिधेयस्थस्तावद्भिर्गुणविग्रहः” इति। रूदिशब्दगता- नाश्च धानूनां रूदिशब्दवाच्येऽर्षे क्रियायोगे सति एतदभावे तु क्रियाया मादिशब्दे वर्तमानमपि धातुलिङ्गमकिञ्चित्करम् । स एच क्रियाभावः तदाश्रयनिर्वचनव्यायतको भवति। ता एताः तिम्त्रः क्रिया निगमनसमाहननसमाहरणाख्याः निघण्टुपु विद्यन्ते, तदभिधायिन्यपि च रूदिशब्दनिरुच्यमाने गमिर्हन्तिहरतिश्ना- हम्पूर्विकया सन्निपत्य घदन्ति'-'भमाशुरूपं मयतं निहि' 'मयेतं निन हि' इति । गमिस्तत्र गकारमात्मीयं व्यापानं मन्यते घकाएं तथा हन्तिहरती हकार ध्यापन प्रकारं मन्यते । तस्मादयमने- र्धात्वर्थ निघण्टुशब्दो निरुक्त एवजातीयाभिधाननिर्वचनप्रदर्शनाय । "तशान्येतानि चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्ग- निपाताश्च तानीमानि भवन्ति”। इहैतापदेवोक्तं समानायो निघण्टय इति, समानायशब्दपर्यायप्रसक्तस्य च निघण्टुशब्दस्य ध्युत्पत्तिका, न तु निघण्टुशन्दस्यार्थतत्वमवधारितं, तदवधार्यत इति पर्युपयुक्तस्तच्छन्दः। किं पुनस्तदिति ? यान्येतानि चत्वारि पदजातानि, या एताश्चतस्रः पदजातयः। व? लोके धेदेच। कतमानि तानि? नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च । किन्नेपामिति ? इमानि चत्वार्यपि पदजातानि सन्त्येतस्मिन् शास्त्र। किमिति निघण्टुसज्ञानि भवन्ति ? नित्यमेघानु- ·. निम्माम् . गिपीयमामानि माणीपाट । मानिनिममागि नि मपरा मनाया ঘানি গেম मर गाजा, मार्ग परमेन्द्रागामिति, नाशि, गगा गुमाई नि.मापि त्रोणि, निगोमगांगे पागा, माnि. गपा, पागनिकमपयनीयदेति नाना इम्प:। जागरामी हि गणेप्रमियः। II गांजाम यजासमिनि। तादिदामि। नत्र, मामा . नगर- लिपिमागेन, सMISSISTI., कांगगनमापनमः पचनप्रपिमागेन, सयोगमांगणः, आदि. m नि: यादिः। पपमभिप्रेग्यान नपारि पदजातानीनि। भत्र नामापातयोः पूर्यमभिधान प्राधानगात. प्राधान्यादामग. निपातानां पधान् । उभे अपि नामाण्याने नियतापमानिर. पेशे अपि सनी म्यमयं यतः, न नामानिगतानां नामाप्यात. निरपेक्षाणामर्थोऽम्ति। पक्ष्यति दि.--"न नियंडा उपमगां अर्याग्निरागुरिति शाकटायनः" इति। यान्ये, न ने म. नार्थवती। द्योत्ये, नोपसर्गनिपाता इनि पाप्राधान्यम् । मारा. ख्यातयोस्तु कोपसंयोगद्योतका भवाति। सम्मादुपरा भवति प्राधान्यानामाख्यानयोः पूर्वमभिधानम्, अप्राधान्या पधादुपसर्गनिपातानामिति। नामाग्याने इतीतरेतराकादित्य मुभयोर्नामाख्यातयोः समामेनाभिधानम् । कयमितरतराका. क्षित्यमिति ? यज्ञदत्त इति हि नामशब्दम्तायदेघ साकासो भवति, यावत् पचति पठति इत्याद्यान्यातशब्दर्न निराकाइझी.

·m ११० १पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * क्रियत इति, तथा पचतीत्याख्यातशब्दस्तावदेव साकाझो भवति, पापन्न यशदत्तशन्दः पचति यज्ञदत्त ओदनमिति, इतरेतरा- काङ्कित्वमुभयो ख्यातयोः, समानकार्यत्वं वैतयोर्लक्ष्यते । वाच्येनार्थनार्थवरयमित्यर्थः समस्येते नामाख्याते इति। नाम्नः पूर्वनिपातोऽल्पान्तरत्वात् । नामपदवाच्याधयक्रियोपलक्ष्य- त्याचारूपातस्य पश्चान्निपातः उपसर्गनिपाता इति। उभयेपा- मुपसर्गनिपातानां नामाख्यातयोरर्थविशेषद्योतकत्वात् समान- कार्यत्वमित्यतः समस्यन्ते। आख्यातसहयोगित्यादुपसर्गा- पामाख्यातानन्तरं पाठः, परिशेषाणां निपातानां पश्चात् अपरि- मिताश्च निपाता इति॥ "तन्त्रतनामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति" । तत्र तम्मिन्, लोकवेदप्रसिद्ध पदचतुष्टये निघण्टुशब्दसमानसज्ञोपलक्षिते, ये तिावनामाख्याते तयोस्तावदेतल्लक्षणं प्रदिशान्ति । कतमत् ? यदेतद्वक्ष्यमाणमित्यभिप्रायः। प्रदिशन्ति , प्रविभज्येदं नानां लक्षणमिदमाख्यातस्येत्येवं दिशन्ति उपदिशन्त्याचार्या इति बाक्स- शेषः । भाह, लक्षयोपदेशः कस्मात् ? अनुनमगेनैव सिद्धत्यात् । अनुक्रमणेनेप हि पश्यति “इमानि पृथिवीनामधेयान्येकशितिः (२,२, १०)” “हिरण्यनामान्युत्तराणि पश्चदश (२, ३, १)" कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽप्रादश (३, २, १०)", गतिकर्मण उत्तरे धातयो द्वाविशं शतम् (३, २, १०)" इति । तत एच विज्ञायाम मानि नामानीमान्याख्यातानीति । तस्मादयमनर्थको लक्षणोपदेशः ! नानर्थक । कस्मात् ? अथापि हि लक्षणं ·पूयपदकम्प समानातान्यसमानातानि च व्याप्य पर्त्तते। यत्युनरेतदुक्त- मनुक्रमणादेय विज्ञास्याम इति। अत्र वूमः,-निर्देशोऽसौ न हि लक्षणम् , निर्देशश्च परिच्छिन्नविषयः । स तहि किमर्थ इति ? शास्त्रे रूपस्वभावोपप्रदर्शनार्थः। तस्मादसमानातार्योऽयमादितो लक्षणोपदेशो युक्त इत्युपपन्नम् ॥ आह, तात्पर्येणैवेदमन्तरण समानातवदसमानातानि फस्मानोपदिश्यन्ते, अपि च तथा सूपदिष्टानि भवन्तीति ? उच्यते, तथाह्य पदेशगौरवं भवति, ग्रहणशक्तिहानश्च! अपि- चोक्तम् । “ऋपयो ह्य पदेशस्य नान्तं यान्ति पृथक्तशः । लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः॥"-इति । तस्मादुप- देशगौरवमयाद ग्रहणशक्तिहानदोपाच समानलक्षणोपदेशः क्रियते इति । आह,-कि पुनस्तलक्षणमिति ? उच्यते,-"भावप्रधान- माख्यातं, सरथप्रधानानि नामानि" । नामपदयाच्यार्थाश्रयः मियाव्यङ्ग्यो भावः । पाकरागत्यागाख्यः । स यत्र प्रधान, गुणभूता क्रिया, तदिदं भावप्रधानम् । किं पुनस्तदिति । आख्यातम् । आन्यायतेऽनेन गुणभावेन वर्तमाना अनेककारक- प्रविभका स्फुरमाणेष प्रधानद्रव्यमावाभिव्यक्त्युन्मुखीभूता क्रिया। तस्याध प्राधान्येन प्रवर्त्तमानी स्वात्मलाभप्रधान इत्याख्यातः। भाह,-कथं पुनर्गुणभूता क्रियेति ? उच्यते, तदर्थत्वात् । तदा हि सा। भाषायां भावसिद्ध्यर्थमात्मलाममनुभूय । भावः ·१. पारस०] * नघण्टुफ काण्डम् , कारणे सण्डुलादी पाफाख्यं भावममिनिष्पाद्यावसितप्रयो. जनफदेश एप तिरोभपति। यस्य च यदर्थ भात्मलामस्तत्त. दगुणभूतं भवति। भावसिद्ध्यधंध क्रियाया आत्मलाभ- स्तस्माद् गुणभूनेति सम्पते। भापसिध्या चानुमीयते त्रिया परोक्षापि सती आह,-कथं पुनः परोक्षा प्रियेति ? उच्यते,--न हि सेन्द्रि- याणामन्यतमेन स्वरूपस्था सती कदाचिदपि समिप्यते। कि सर्दि? तदासाने योऽभिनिप्पद्यते भारः, तेन लिप्यते । नूनममिनिता किया यथा भायोऽयमभिनिष्पादित इति नामिनिता चेदमविष्यद् यथैव सा नियानिवृत्त भयदयं भायः, एवं साम्प्रतमपि नामविष्यत् अस्ति चायम् । तस्मादभि- निर्वृत्ता क्रियेत्येवमनुमीयते। तदेतदाख्याने क्रियावायकमपि सद्भावार्थत्वात् क्रियाया भायं प्रधानमुच्यत इति एवमेके मन्यन्ते। एके पुनर्भावप्रधानमाख्यातमिति प्रत्यर्थप्रधानमिति मन्यन्ते । प्रत्यर्थविशेषणं हि प्रत्ययार्थादय इति। मायः, कर्म, क्रिया, धात्वर्थः, इत्यनान्तरम् । स यत्र प्रधानं गुणभूतानि साधनानि तदिद भावप्रधानम्। किं पुनस्तत् ? आख्यातम् । आल्यायन्ते खीपुनपुंसकरनि कियागुणमायेन पर्समानान्यनेन किया च तेषा. मुपरि प्राधान्येन धर्तमानेत्याख्यातम् ॥ आहे,-फथं पुनरत्र क्रियायाः प्राधान्यमिति ? उच्यते- सा हा शब्दवाच्या। अर्थगृहीतानि तत्साधनानीति। अतः प्राधान्यमत्र क्रियायाः। इतश्च प्राधान्यम्। कुतः? विशेष- - ।

·. १५ (पमा प्रापपाना। पगनीति प्रामानेकाननाने मा. शनी पर्गमानमालकांपिा गाभिागिता থিসামান प्राश्रयमाणेनोलशाप्रकरन:- মণি পাস গিলিয়াম গিলাম, नापासु मियासु, मागि विगिटे पावादी माना m गम्मिमा विशेषेण पसंत रामः, गमग प्रधानम्। यि मनिषायामामपातराची पाने, गुणमापन का सम्मानित মাথাখানায়াখালগামিম। সবি স সি ध्यापारयिमानपात पट:-'फि फगेतिदेयदाः' ? क्रिया पान. परतयेय प्रत्यावर्ट-'पानि'। न योदमिति गमुरम ततः पचतीति प्रीति॥ अथ कथमुच्यते भायप्रधानमा यातमिति ! 23,अमूस दिमिया निरुपाग्या, सा हि कारकैमियज्यमाना फारफरारी च सती शक्यते निर्देयम् । इनग्या हि अशगरा सती सा गृयत, अग्रहणे च सति कथमिव निर्दिश्यना नर्य सनि कारकसमूहेनाभिव्यज्यमाना क्रिया यम्मिन् साधने विशिष्टमात्मीय कार्यमारभते पाफाज्यं तदमिधानशब्दोपपदेच साक्षा ग्रहणाः सम्भवाग्निदिश्यते । न हानाधिता कदाचिदपि गृहोनपूरितिरिति साक्षाद् ग्रहणासम्भवः । तस्मादोदनकर्मकार्या देवदत्तकर्तृको. दनशब्दोपपदेय निर्दिश्यते, मोदन पचति देवदत्त इति । तत्रा- विवक्षितस्वार्थ ओदन शब्दः। अपि च क्रियाव्यापारपिपृच्छिर- यैव पृष्टः-किं करोतीति, क्रियाव्यापारमात्रमेव प्रत्याच -- ·एम०१पा व.] * घण्टुफ काण्डम् * पचतीति। ततः किमिति, पर्यमुयुक्तं शब्दान्तरेणापाकरोति देवदत्त मोदन मिति । तस्माच्दान्तरपाच्यत्वात् साधनस्य पवतोत्यत्र नियव प्रधानमित्युपपन्नम्। यत् पुनरेतदुत्तमोदन- मिति पूर्वमुक्न्येति, तत्र नमः, स हि पर्यनुयुयुक्षा साधनगता माचिनीमाशङ्कमानः पर्यनुयोगमात्मनो युध्ययस्थं कृत्या सदपाकरणार्थमोदनमिति पूर्व प्रवीत्येवं तत्रापि द्रव्यविशेषपरि- मानायों द्वितीयः पर्यनुयोगोऽनुत्तो दृष्टयः । तस्मात् पचतीति शब्दवाच्यत्याद क्रियायाः शम्दान्तरपाच्यत्यात् द्रव्यस्य क्रियय प्रधानमिति । इतश्च न द्रव्यप्रधानमाख्यातम् । एकम्मिन् घाक्ये द्वयोराण्यातयोरसमचायात् । पयतिपटतीत्युभयोः प्राधान्यादि- तरेतरेण समवायो नास्ति। न हीतरः शदनरत्र गुणी भवति । द्रव्यरादे च समयायान्, समति द्रव्यशब्देनाख्यातशब्दः । पचति देवदत्त इत्युक्ते पचिक्रियागुणभूतो लक्ष्यते देवदत्तः । तस्मादुपपल भावप्रधानमाख्यातमिति । अपियोक्तम् । “क्रिया- वाचकमाख्यानं लिङ्गती न विशिष्यते। श्रीना फालनस्तु विशिष्यते"--इति। तत् पुनरेतचतुःप्रभेदमाख्यातं भवति । कतरि, भाये, कर्मणि, कर्मकर्तरि चैति । पचतीति कर्तरि । भूयते, पच्यते इति भावकर्मणोः। पच्यते स्वयमेवेति कर्मकर्तरि । चतुर्वव्यवयवार्थानि द्रव्याण्यप्रधानानीति क्रिया एव प्रधानम् ! तामभिदधन् तयेच लक्ष्यमाण आख्यातसम्ज्ञो भवतीत्युक्तम् । आण्यातजत्यानाम्नां प्रतिज्ञाक्रम मिरया पूर्व- माख्यातलक्षणमुक्तम् , पश्चान्नामलक्षणमुच्यते । किं पुनस्तत् ? पुरुषान् विद्यात् ।

·॥ • निरुवम् . (पूर्वपदक सत्यप्रधानानि नामानि । लिङ्गसग्ययोरत्र माय इति मरयम् तथा लक्षणोपपत्तेः। तधेयु प्रधान गुणभूता क्रिया नामान्येय तानि | नमन्त्याव्यातशदे गुणमायन, नमन्ति याम्बमर्थमाया- तशब्दयाच्ये गुणभावनेनि नामानि । यर्थय धाग्याने विद्यमान मपि द्रव्यमविवक्षितमेवमिहापि विद्यमानापि क्रिया अविवक्षिता। द्रव्यपरत्वात्सत्यशब्दस्य नदिकियाजनितमुत्तरकालं क्रियाशेप- भृतमभिधाय धात्वर्थोऽसौ व्यावर्तते आह, कथं पुनर्नाग्नि क्रिया विद्यत इति, विद्यमानापि या विवक्षितेति ? उच्यते। प्रकृतिः, प्रत्ययः, विभक्तिरिति धेधा विभज्यमानमेतावदेवतन्नाम । तब प्रकृतिर्धातुरित्येकोऽर्थः धातुश्च पुनः क्रियावचनः स च नानि विद्यत इति तदभिधेय भूतया क्रियया भवितव्यम्। यधावश्यं यत्रार्थस्तत्र तदभिधायकः शब्दः, यत्र शब्दस्तत्र.तद्वाच्योऽर्थ इति । सम्बुद्धी हि शब्दायीं वाच्यचाचकत्येन नित्यमिति । एवं तावन् क्रिया विद्यते यत् पुनरेतदुक्त विद्यमानापि क्रिया कथमविवक्षितेति ? अत्र चूमः, -नानि यो धातुः मरुत् प्रयोजयति तेन प्रातिपदिकेनाभिभूत- क्रियाभिधानशक्तिः प्रातिपदिकान्तलीनवृत्तिरेव स्वमर्थमुद्भावयि- तुमशक्वन् प्रातिपदिकार्थमेवानुवर्तमानो द्रव्यप्रधान एव भवती- त्येयं न विवक्षिता क्रिया। सा तु विद्यमानापि विगृह्यमाणे माग्नि प्रातिपदिकनिबन्धनादुन्मुच्यमाना द्रव्यगतमर्थं प्रकाशयति, न प्राग्विग्रहादिति द्रव्यपरता मत्वशब्दस्य गम्यते। तथाचोक्तम् । “शब्देनोच्चारितेनेह येन द्रव्यं प्रतीयते । तदक्षरविधी युक्त ·२५० पा० १०] *नघण्टुकं काण्डम् * नामेत्याहुर्मनीषिणः ॥"- इति । पुनश्चोक्तम्। “अष्टी यत्र प्रयुज्यन्ते नानार्थेषु विभक्तयः। तन्नाम कवयः प्राहु दे वचन लिङ्गयोः ॥ निर्देशः कर्म करणं प्रदानमपकर्षणम् । वाग्यर्थोऽ- प्यधिकरणं विभत्तयाः प्रकीर्तिताः ॥” इति । स्त्रीपुनपुंसक- मेदं निपातोपसर्गाणामपि चा क्वचिनामत्वमपेक्ष्य बहुवचनेनोक्त नामानीति। अपर पुन वकालकारकसङ्ख्याश्चत्वार एनेऽर्था आख्यानस्य। नेपां भावप्रधानता भवति। अतो भावप्रधान- माख्यातमित्युक्तम् । नाम्रोऽपि सत्ता द्रव्यं सङ्ख्या लिङ्गमित्ये- तेऽर्थाः। तेषां द्रव्यं प्रधानमित्यतः सत्यप्रधानानि नामानीत्युक्तम् ॥ पचमेके मन्यन्ते,-"तात्रोभे भावप्रधाने भवतः”। पर्व तावदनयो माल्यातयोः परस्पराविनाभूतयोः स्वपदार्थोक्तावकस्य भावप्राधान्यमेकस्य सत्यप्राधान्यम् । पुनर्यत्रते उमे क च पुनरेते उभे भवतः ? वाक्ये । तत्र कस्य प्रधान. मर्थः, कम्य गुणभूत इति ? शृण,-भायमधाने भवतः, तस्य चिकीर्षितत्वात् । पाक्ये हाण्यानं प्रधानं, तदर्थत्वात् गुणभूतं नाम । तदर्थस्य भावनिष्पत्तायङ्गभूतत्वात् । एवं तावदाख्यातं अथ भवतः। वाक्ये प्रधानम् ॥ अथ पुनः . कथमभिनिर्वयमानो भाव आख्यातेनोच्यते? कि घा तदाण्यात मिनि ? यतो लोकप्रसिद्ध्यवोदाहरति । तत् प्रसिद्धत्वाच्छदार्थसम्बन्धस्य । “पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातना. यो पजतिगवतीत्युपक्रमप्रभृत्यपयर्गपर्यन्तम्"। अपूर्वमनपर मन्तमेकत्वात् पूर्वापरीभूत पूर्वापरमिव पोर्चापयेणावस्थितमेक- .

·No text on this page.

·१५० १पा १०] *नघण्टुक काण्डम् * “मूतं सत्यभूतं सत्वनामभिः। कदावित् तु तमेव भावं तथैवोपक्रमप्रभृत्यभिनिवर्तमानममपवर्गपर्यन्तं भूतं सत्यभूतं सत्वरूपिणं लिङ्गसङ्ख्यायुक्तः सत्यनामभिरावष्टे । कथम् ? “नन्या पक्तिरिति” । तत्रोक्तो विशेषः । इदभि. हितो भावो द्रव्यबद्भवति सोऽयं प्रयुक्तस्य लक्षणस्य प्रयोगम- पेक्ष्य कचिदपवादः। आह च । "क्रियाभिनिवृत्तियशीपजातः कृदन्तशब्दाभिहितो यदा स्यात् । सङ्ख्याविभत्तयव्ययलिङ्गयुक्तो भावस्तदा द्रव्यमियोपलक्ष्ये ॥"-ति ॥ आह,-कस्मात् पुनरेक एवं भावस्तिडन्तेन कृदन्तेन चान्य- थोच्यत इति ? उच्यते,-शब्दस्वाभाव्याते नान्यदत्र प्रयोजक- अपिचोक्तमस्माभिरवस्थितानामेव शब्दानामभिधाना- भिधेयसम्बन्धेनाभिसम्बन्धानामेव नित्यमन्याख्यानमात्रमेव क्रियते। नोवाद्यन्तेऽर्थेषु घा विधीयन्ते शन्दा इति । प्रज्यापक्तिरित्यु. दाहरणद्वयमुक्तप्रयोजनम् ।। “मद इति सत्यानामुपदेशः" इति। मावोऽधिरतः। स च पुनः सत्वभूतो नेतरः, यतस्तत्सम्बन्धेनैव नानो यदवशिष्यते तदुच्यते। किं पुनस्तत् सामान्य विशेषयाचित्यम् ? तत्राद इति सत्यानामुपदेशः । सामान्यत इति वाक्यशेषः । सर्वेपा. मपि सत्यानामध्ययने प्राप्त लिङ्गाविशिष्टत्वादिदमेवैकमुदाहृतमुप. प्रदर्शनार्थम् ॥ १॥ आह,-विशेषोपदेशः कथमिति ? उच्यते वण्डसूत्रम्- मस्ति।

·• निरुतम् . गौरम्यः पुमो हम्तीति मयनीति मावण्याने में ग्रजति तिष्ठतीतीन्द्रियनित्यं वगनमीदम्यगयणस्तव मनु. प्ट्यं नोपपद्यते युगपनपनानां या शब्दानामितरतर्गपदंशः शास्त्रकृती योगय व्यामिमन्धान गन्दम्याणीयस्त्वान शब्देन सज्ञाकरणं व्यवहाग लोके तेषां मनुष्य बना- भिधानं पुरुषविद्यानित्यन्यात कर्ममम्पत्तिमन्त्री वेद ॥ २ ॥ "गौरश्वःपुरुषो हम्नीनि”। मत्त्यानां विशेोपदेश इति चाक्यशेषः ॥ मोपाधिकनिम्पाधिकोपप्रदर्शनार्थमनकोदाहरणम् । सामान्यवृत्त्या विशेषवृत्त्या चोभयथा शब्दः प्रवर्तन इत्युभयमुप दर्शितम् ॥ "भवतीति भावस्य" | मामान्येनोपदेशः । सत्तावाचिनामध्ययने प्राप्त भयतिरेवेक उदाहरणार्यः परिगृहीतः । विद्यमानत्वमेवानुभवन्तः सर्वे भवतिशब्दवाच्या अन्याभिविशेष क्रियाभिरभिसम्बन्ध्यन्ते । तस्माद्भवतीति सर्व क्रियाप्रमवीज- भूतमस्तित्वमात्रमेव निरुपपदेन भवतिशब्देनोच्यत इत्युपपलं भयति । सामान्यवाचित्यं विशेषनिर्देशः ।। कथमिति? उच्यते,-"आस्ते शेते व्रजति तिष्ठतीति" । सकर्मकाकर्मकोपदर्शनार्थमुभयेपामुदाहरणम् ॥ "इन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणस्तत्र चतुष्ट्वं नोपपद्यते। आह, इह तावदुक्त पदचतुष्टयम् । भावववनता, द्रव्यवचनता, अहि सर्वेष ·एम० पा० २१०] - घण्दुकं काण्डम् । गुणभाषः, प्रधानभावः, पूर्वापरीभाषः, मामान्ययाचित्वं, विशेष. पाचित्यमिति। नोपपद्यते। फस्मान् ? पचनानित्यन्यान् । फः पुनरेवमाहाऽनित्यं पचन मिनि? उच्यते,-इन्द्रियनित्य पचन मिति । इन्द्र भात्मा, सयेन ईयते लिङ्ग्यते अनुमीयते चास्त्यमावात्मा फर्ता, यम्येदं फरणम् , नाकर्तृर्फ फरणमस्तीति, तदिन्द्रियम् । तम्मिनित्यमिन्द्रिय नित्यम् । किं पुनम्तन् ? पचनम् । उच्यते अनेनेनि पचनं धारयमित्यर्थः। फनमत् ? यदेतमामा- ख्यातीपमर्गनिपानात्मकम्। आदम्यगयणः आचार्यों मन्यत इति पापयशेषः। उदुम्मास्यापत्यमौदुष्परिः, तम्यापत्यमो. दुम्बरायणः॥ आद, - ततः किमिति? उच्यते,-तत्र तस्मिन् धावये पर- मिन्द्रियनित्ये मति यदेतन् पदयतुप्पमुक्तमेतभोपपद्यते फरमात् ? शणु,यायदेव धतुर्यागिन्द्रिये पचनम्, तावदेव तदस्तीति शक्यते घन प्रच्युतं च नास्ति । अपि च । पाक्यमपि धाक्यं समस्तमुद्भूनें तदिन्द्रियेणावतिष्ठते। ययययभूतानि पदान्यप. स्थितानि परिसळ्यातुम् । न च विनष्टाविनथ्योः पदयोः सह परिसंख्यानमस्ति। तस्माद्ववनानित्यत्वात् पदयतुष्ट्यानुपप- त्तिरित्युपपनम् ॥ कि चान्यत,-"अयुगपदुत्पन्नानां या शब्दानामितरत रोपदेशः” । पाशब्दः ममुश्चयाओं “चा विकल्पोपमानद्वन्द्वसमु- अयायप्यिति" हि निपात विदः पठन्ति । घश्यति चायमपि । *वेति विचारणार्थे --इत्युपशम्य अयापि समुथयार्थे भवति - ·धेयेप्यभिधातूपु कारणभावमापद्यमानेप्याश्रयामावादेवायस्थातुम- चतुष्टयमुक्त, सर्वमेतदसम्यगिति। युगपदुत्पन्नानामयुगपदुत्- नोपपद्यते । युगपदुत्पन्नानामयुगपदुत्पन्नानामित्युभावपिव्याहारी । समानसंहितत्वात् । इन्द्रयनित्यत्वात् पदचतुष्ट्या. नुपपत्तिरित्युच्चारयता शङ्काद्वारेणेतदवतार्यते,-युगपदुत्पन्ना नामिति। अथ मतम्,-"अपिचालिन एवते कूटस्था अविना- शिनः शब्दास्ते तु कल्पान्ते । तस्माद्व्याप्तिरूपाद्विशीर्णप्यभि २० निरुतम् . (पूर्वपट्कम् इति (१, २, ३)। एयं चैतेगामयुगपदुरपनाना शयानां पापया. पययभूतानां योऽयमितरतगेपदेशः। इतनागुणप्रयानभायो नाप्न आख्यातं प्रति गुणमायेनोपदेशः । आग्य्यानम्य च नाम प्रति प्रधानभायेनोपदेशः। अयं च नोपपद्यते इत्यनुवर्तते । कि कारणं? न हि विनष्टं नाम गुणभावमियादाण्याने, नापि नष्टमारपातं प्रधानभाषमियानाम्नि। न हि विनष्टाविनष्टयोरितर- तरगुणप्रधानभायोऽस्ति किं वान्यतः ॥ "शास्त्रतोयोगध”। यथायं शाबरतो योगः शास्त्रदृष्टः शब्दस्य शब्दान्तरेण योगः। तद्यथा । उपसर्गम्य प्रत्ययेन, प्रत्ययस्य लोपागमयर्णयिकारैः । अयं पचनानित्यत्यानी. पपद्यते। किं कारणं ? अयुगपदुत्पत्ती हि सन्यां धातुरुधारिती विनष्टः स पायमुपसर्गेण योक्ष्यते, प्रत्ययेन था।' न हि विनष्टा- विनष्टयोर्योगोऽस्ति । तस्माद्य एव नामाख्यातयोगितरेतरगुणः प्रधानभाव उपसर्गनिपातानां नामाख्याताभ्यां योगे, यच्च पद- पन्नानानामित्येवमारभ्यमाणयोर्याक्ययोरन्यो व्याख्यामार्गाभवति । प्राप्नुतः धातुना, धातोः - ·म. पा० ख०] * नघण्टुर्क काण्डम् * २१ शकुषतः अभिधेयाभिधातृसहिता एव कारणात्मभावमधिकमनुः भूयाभिसंस्तवकाले कल्पादावन्यकल्पविशिष्टकर्मनिर्जितकार्य: कारणसर्वभूतसाधारणारमभूते हिरण्यगर्भ विवर्तमाने तबुद्धि माश्रयं प्राप्यते, नैव सह युगपदेवाभिव्यज्यन्ते विशेषात्मलाभाय शब्दा इति । अत्र त्रूमः, एयमप्येतेषां युगपदुत्पन्नानां युग. पदुत्पत्तायपि सत्यां यद्यपि पदचतुष्टयं प्रामोत्येव सहायस्थिताना, तथापीनरेतरोपदेश इतरेतरगुणप्रधानभावश्च न प्रामोति। न हि युगपदुत्पनयोर्गोविगणयोरितरेतरगुणप्रधानभावोऽस्ति । कि. चान्यन्,-कटस्थेषु चाविचालिघु नित्येषु शब्वेषु य एष शास्त्र. कृती योगः, स एप नोपपद्यते। किं कारणम् ? अयुक्तो हि युज्यने, नित्यं युक्ता हि धातव उपसर्गः प्रत्ययश्च, प्रत्ययाश्च लोपागमवर्ण विकारैरिति । तस्मानित्यपशेऽपि पचनस्य तदेतदुप- धर्णितम् । गुणप्रधानमायादिपदचतुष्टयमधिकृत्य सर्वमेतदसम्य. गिति॥ "व्याप्तिमत्यातु शब्दस्य" । उच्यते, सर्वमेतदुपपद्यते, कस्मात् ? व्याप्तिमत्त्वाच्छब्दस्य। व्यापनं व्याप्तिः, सा यस्मि- भस्ति, सोऽय ध्यातिमान् शब्दः, तद्गायो व्याप्तिमत्वम् । तस्माइ व्याप्तिमत्त्वाच्छब्दस्य सर्वमेतदुपपद्यत इति पाक्यशेषः । आह, -कथं पुनातिमान् शब्द इति ? शृणु, शरीरे धमिधानामि. धेयरूपा बुद्धि दयान्तर्गताकाशप्रतिष्टितयोरभिधानरूपाभिधेयरूप. योर्युयोर्मध्येऽभिधानरूपया शालाभिमतप्रयोजनविजिज्ञापयिषया बुड्या पुरुषेण तदभिव्यक्तिसमर्थन स्वगुणभूतेन प्रयत्नेनोदीयं-

·२२
* निरुतम् # [पूर्वपट्का
माणः शब्दः उरकण्ठादिवर्णस्थानेषु निप्पद्यमानस्तथा पुरुषार्थी
भिधानसमर्थवर्णादिभावमापद्यमानः पुरुषप्रयलेन यहिर्विनिक्षिप्तो
विनाशिनि व्यक्तिभावमापनः श्रोत्रद्वारेणानुप्रविश्य प्रत्याय्यार
बुदि सार्थरूपांसर्वाभिधानरूपां व्यामोतीत्येयं व्याप्तिमान् शब्दः
आह,-ततः कि यदि व्याप्तिमान्छन्दः? उच्यते,-यदि नित्य
यदा नित्यः पदचतुष्पवादि मर्यमुपपद्यत एप। कि कारणम्
নয়া যুগমগমীর, ন ন্যানলিন
ध्याप्नुयात् । नत किम् ? स शब्दः म्यमर्थमभिदधत् स्यकि
याप्रवेशोषजनितेनाभिधाननाख्यानमिन्येवमादिना म्बमात्मानम
भिमायथ्य निरीभवितुमुपक्रमने, विनाशचीपेति। तस्य म्वदेशो
पानिराम्यातादिभिः म्यादेशविशेषानुम्मृतिपूर्वक गरिसंन्यान
मुपपयन एय। सम्मानमम्यगेयोनम् । यत् पुनरेतयुक्त न
बिनशविनश्योः परिमामयानमम्नीति। अत्र मः,पुग
arinaनितानाशाला परम्गाप्रत्ययमाधाय शान्दव्यता
पण मन्न, मनु शरदारनयः। नानु नयाभिधामशनय
मुभिधारणापस्थिताः म्यानपान प्रकाशयन्व्यः मिशता me
मन्ति। नाणु
मामियान यसमानमिनरामु चिना
frigण मनोमानानम्मा पानिमत्यानारदम्य
হত্যাহারসমূহল । ध्यागिमत्यादिप्यमान
: प्रातः। गानाला योग। नामाग्थ्यानपदा
সুমি গগগ গানশিনালিল। সাল
प्रामावि नरदे मागगया। साग धातु

·.... नित्यत्वासातवालय, मोका पा० २०] घण्टुकं काण्डम् * युद्धिस्तदर्थया संयुज्यते । युद्धिरेव हि धात्वादिरूपेण विपरिण- ममाना शास्त्रेण संस्क्रियते । म्यासिमियमाणोया शब्द संस्कारोपचारः क्रियते । समिधायकत्यान्छब्दस्य । तत्र यदुक्त पवनानित्यत्पादितरेतरीपद स्वातस्य . योगो नोपपात इत्येतदयुक्तमिति । सरापनपन्तान पलाना गुण प्रधानभावी गोविगणयन्नास्तीनि समा दृष्टान्तः । दृष्टो हि युगपदुन्पन्नयोः एककाले राजपुत्रामात्य- पुत्रयोर्गुणप्रधानभाषः। तत्र यदुक्तं युगपदुत्पन्नानामितरतरो. पदेशो न प्रामोतीत्येतदय तं, च्याप्तिमत्वाच्छन्दस्य सर्वमुपपद्यत इति, तदेव मम्यगिति॥ अपरो व्यापामार्गः । इन्द्रियनित्यत्वात्पदचतुएवानुपपत्ति- स्तदाश्रयस्य च सर्वस्येत्येचमाक्षित परिहारपक्षेणेदमयतार्यते । युगपदुरपन्नानां या शब्दानामितरेतरोपदेश इति । अत्र समास एच धाशब्दः। कथम् ? अयुगपदुत्पनानां चा युगपदुत्पमानां था नित्यानां चा अनित्यानां वेत्यर्थः । इतरेतरोपदेशः, इतरस्ये. क्रियावयने शन्देऽभिधानत्वेनोपदेशः, इतरस्य च नामशब्दस्य सत्यवचने शब्देऽभिधानत्वेनोपदेशः । शास्त्रकृतो योग। रक्षणशास्त्रण चते क्रियासत्वे आख्यातनामशब्दा- भ्यां युज्यते। तस्मादुपपद्यते पदयतुष्ट्यमिति ।। आई,-आगमनमानमेतत् । हेतुरुच्यता, कथं विनष्ठाविन- प्रयोः सह परिसख्यानम्, अयस्थितयोर्वा गुणप्रधानभाव इति ? उच्यते, व्यानिमच्यात् तु शब्दस्य । हेत्यर्थः समान एव पूर्वेण !! . त्पाख्यानश्य ·* निरुक्तम् . [पूर्वपटूकम् आह,-यदि व्याप्तिमत्त्वाच्छन्दस्य व्यवहारार्थ पदयतुष्ट्य. मुपादीयते, एवमपि नोपादेयम् । किं कारणम् ? अभिनया अपि व्याप्तिमन्तः, पाणिचिहाराक्षिनिकोचादयः, तैरेव कार्या- सिद्धिरस्त्विति । अपि चैयं पदयतुष्टयदोपर्न सम्भश्यामहे, न चायमतिमहान् वेदसमुद्रः पठितव्यो भविष्यति शेनेति । उच्यते, स्यादेतदेवं यद्ययमपरो विशेषहेतुर्न स्यात् । कतमः ! “अणीयस्त्याच शब्देन मनाकरणं व्यवहारार्थ लोके सत्यम्। अभिनया अपि व्याप्तिमन्तः, न त्वणीयांसः, ते महत यत्नेन व्याप्नु धन्ति, न च निःसन्दिग्धं कुर्वन्ति । तत्पतीतशब्दार्थ सम्बन्धस्यीय नेतरस्य शब्दस्त्वपरिमितमर्थमल्पीयसा यलेनोच्चा रितो,व्याप्नोति । तस्मादणीयस्त्वादिति विशेषहेतूपपत्त्या शब्द नैव सज्ञाकरणं व्यवहाराथं लोके इत्युपपन्नम्। यत् पुनरेतदुः तमध्ययनदोषने सम्भश्यामहे, न चायमतिमहान् घेदसमुद्रोऽध्ये तन्यो भविष्यतीति । अत्र धूमः,--अभ्युदयो ह्यत्र वेदानुरूप पप भवति, अभ्युदयार्थ नः शास्त्रारम्भे यत्नः । "तेपाम्मनुष्यपद्दे यताभिधानम्"। आह,-एवं तावन्मनु प्याणां मनुष्येषु शन्देन चतुर्दा भक्तनावयोधकरणम् । अथ मनुप्याणां वेदेषु हविः सम्प्रदानाशी: प्रार्थनादिव्यवहारः केनेति ? उच्यने, पामेय शब्दानामियमेव व्यवस्था देवेष्यपि देवानपि- प्रति। फतमा ? मनुष्यबद्दघताभिधानमिति । मनुष्येण तुल्यो मनुष्यपन्, देवताभिधानममिहितुरभिधानम्। यौव हि मनुष्याः प्रपोजनेषु नामाख्यातोपसर्गनिपातर्गधार्गमभिदधाति ।

·२०१पा २ख] . • नघण्टुर्स काण्डम् . २५ एवमेय देवा अपि। देवेप्यपि शन्दस्यामिधानेनापि शक्तिरपरि- हीनेत्यभिप्रायः। तेऽपि हि मनुष्यपद्दषा अङ्गादियुक्ताः परिष- विधिकरङ्गः कर्ममिश्च संस्तूयन्त इति हि वक्ष्यति तस्मादुपपद्यते मनुष्यवह घताभिधानमिति । भाह,-यदि नामाव्यातोपसर्गनिपातानामपरिहीना शक्तिदि- पानप्यभिधातुमय किमर्थ येदे मन्त्रः समानातः । इत्युच्यते,--- “पुरुषविद्यानित्यत्वात् कर्मसम्पत्तिमन्त्रो घेदे"। पुरुषेषु मनुष्येषु विद्यायाः विज्ञानस्यानित्यत्वात् पुरुषविद्यानित्यत्वाद्धेतोः कर्म- सम्पत्तिः फलेन सम्पादनं अधिगुणकर्मसम्पत्तिः, फलसम्पन्नमेव कर्म भविष्यतीत्येवमर्थ घेदे मन्त्रः समानात इति याक्यशेषः। इतरया हि पुरुपेषु विज्ञानस्यानित्यत्वायथार्थ नाभिदधते देवा- नामाख्यातोपसर्गनिपातरशिक्षितत्वान्मन्दशिक्षितत्वाद्विस्मरण- शीलरयाद्वा देवानामपराध्ये यथावत् प्रयुआनाः नामाण्यातोपसर्ग. निपातान् । ततश्च सर्वार्थप्रत्यक्षदशो देवाः स्वल्पमप्ययथावद- भिधानं न मर्पयन्ति । घिगुणमेतदिति विद्याऽनित्यत्वात्तदमा- वेनेयुः कर्मणि। ततश्च देवताहीनं कर्मफलं सम्पद्यने। न व केवलं फलासम्पत्तिः। कि तर्हि ? दुरिएहेतुको दोषोऽपि स्यात् । तस्मादेत एव नामाख्यातोपसर्गनिपाताः प्रयोगानुपरि- पाटीचिनियमार्थ मन्प्रत्येन दे समानाता। नहि नामाख्यातो. पसर्गनिपातान् परित्यज्य मन्त्राः सन्ति । एतदेव चतुर्विध 'पदजातं प्रयोगानुपरिपाट्या कयाविदयस्थितं मन्त्रा इत्युच्यन्ते । माह, कथमनित्यत्वं विद्यायाः पुरुपेविति? उच्यते, ·अत्र • निग्नम् . Tip हमपारागिननानुमेर मान्यनुगी, मनु. मेगा-जगनु देपदमिति'। गार. मनानुपमेण परमपि मागम म गति प्रतियागिगुन । एपमनित्यरय विधा । ना ना मनुमान प्रति, सर्यगमेप मनुष्याणामनिगरपादिया । म दिन पाफ्यानुगमण यति मनुध्यः फशियं. न मप या नोति पतम्। सायदुर्ग-किमयं मन्त्री गई गमागात ति। उन युक्तम् । पुरुषविद्यानियल्याकमपटममा मन्त्री येदे समानरात इति। नहायिनारिमा निशाने। इदमाह । पदचतुष्यमाक्षिप्य पक्षनियम विना अगधारि- तम् । विषयाथाक्षेपप्रम नेपाम्य परिमाः । देयमनुष्यन्य घहारार्थमेतदिति । तदेतत्सर्यमपि चोदशपर्शन प्रमनानुनसक- मुक्तम् । भावस्नु प्रती यतम्तरपमधुना ययिष्यामः । स च पुनरुभयात्मा भायः । कार्यात्मा कारणामा । तयोर्यः कार्यात्मा तमधिन्योक्तम् .-"क्रियानियत्योः स भाव.. क्रियैव पाभापः"-इति । इदानी कारणात्मा भायो निरूप्यते। कथं क्रियाद्रव्ययोः स्वात्मस्या विशेषः कार्यात्मप्रध्यस्तयोः पुरुषोपभोगसन्तानोपाये कार्यात्मभावातीतः, येनात्मभावेन सदनमानाभिसम्बन्धिना प्रलयकालेऽवतिष्टने, सोऽत्यन्ताविनाश धर्ममात्र आरमा भाव इत्युच्यते । आह,-कथमयमिह प्रसक्तः ? शृणु,-तद्विकारा एव हि द्रव्यगुणकर्मभावेनावस्थिताः सन्तो नामाख्यातोपसर्गनिपातरमि• ·१र१पा० २ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * धीयन्ते। लितिकाले असावपि च प्रहीणसर्वविशेषभयनमात्र- क्रियाभिसम्बन्धी सन् व्यावृत्तसर्वोपपदाभ्यां नामाख्यातशब्दा. भ्यामुच्यते भवतीति भाव इति च शब्दगतत्वादपोढसर्वविशेषा- मप्येतामनस्थामेती शब्दापास्कन्दतः । यत एतयोरेव साधारण्या- थमयमिह प्रसजितः पदचतुष्ट धाधिकरणे। भाह, प्रधानमेतत् स्यात्। किं कारणम् ? तनावे न तजगदवतिने प्रलयकाल इत्येके मन्यन्त। तच्च नैच। कि कारणम् ? भाचचिकार एव हि सोऽयं पदशब्दवाच्यत्वात् प्रधानभाव इति झुच्यते । पुरुषस्तहि ? तत्राप्ययमेष हेतुः, अनुपक्षीणशक्तित्वात् । एतेनैव ईश्वरपरमाण्यादिभावाः प्रत्युक्ताः । ईश्वरभावः परमाणुभाय इति सोपपदत्वात् । धान्यं तर्हि ? तदपि न। यस्माच्छून्यशन्देऽपि भावशब्दासङ्गदर्शनम् , न हासत्यः शब्दः प्रयुज्यते । प्रादो हि शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः । फिश्चित्तदस्ति यच्छून्यमिति । लोके हि प्रसिद्धं गृहं भून्यं, ग्रामः शून्यः, शून्ये शब्दमहत्त्वे इति । तमाम शून्यशब्देनाभाव एवोच्यते । कि तहि ? अपेक्षाकृतं शून्यत्वमिति । मावशन्द एवात्रोपपदत्वेन युक्तः इति चेत्, न, प्रयोगाप्रसिद्धः। न हि अमाये भाव इति प्रसिद्धः प्रयोगः। न च प्रयुज्यमानोऽपि भावशन्दो भावशद पवोपपदत्वेन प्रधानादिशब्दवत् कचिद्विशेष- प्रत्ययमादधाति । तस्मात् सर्वोपपदहीनस्य भवतेरात्मभावेनेदं जगनित्यम्, इतरस्तु भावविकारः परमाण्यादिमिर्भावविकारा- स्ममिरनित्यम् । फस्मात् ! विकारात्मकत्वादेव। विकारो ·पद हानिया, ममेयं भवनमात्रामिमाम्ययन प्रदीगमगंमायविकारम एसन्मदाय यिदोऽयतयेदान्नाइसमापदः पावरगिरी मेघागित भारमयेदयिदोन स्तनकारितया युनाधिकारयन्धना पनवपरि- सानादेयोपशीणकोपभोगसन्नानाः सन प्रारमकामाः प्रति- पद्यन्ते । नेतरे प्रधानादियिदः । यदानुशामनेकदेशानीश्यापुरुष प्रधानादीननित्यान, भावयिफागन् ममनिपनाहेनुग्यहिना मत्या स्थिरीरस्यानेन प्रतिपयन्ने भयनमात्राभिमन्यन्धन तदेव सादात्मन उद्विजन्त आत्मप्रकाराकान्तयाम्ययं चिन्सन्नानमिन मन्यमानाः। फेचिच्च शक्तिहानादसम्याधनादेय। स पर इस येदाङ्ग दार्थनिर्यचनाभिनिवेशशब्दानां सामान्यविरोरत्युपदेश प्रसङ्गे प्रयतमाने भवतः वृदन्तीभूतम्य भयनमात्रमेय घत सामर्थ्यम्, मेतरान् भावविकारान् विद्यमानानपीति । एतेन प्रसङ्गनात्र संसूचितो वेदरहम्यो ब्राह्मणैः ॥२॥ तन विस्तरेणायं विधीयते,- पड् भावविकारा भवन्तीति वायायणिर्जायतेऽसि विपरिणमते वर्द्धतेऽपक्षीयते विनश्यतीति जायत इति पूर्वभावस्यादिमाचप्टे नापरभावमाचप्टेन प्रतिपेधत्यस्ती. त्युत्पन्नस्य सत्वस्यावधारणं विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य तच्चाद्विकारं पर्द्धत इति स्वाङ्गाभ्युच्चयं सांयौगिकानां वार्थानां वर्द्धते विजयेनेति या पद्धते शरीरेणेति वाऽपक्षीयत ·व्याख्यातः प्रतिलोमं विनश्यतीत्यपरभावस्या- माचष्टे न पूर्वभावमाचष्टेन प्रतिषेधति ॥३॥ “पड़ मावविकारा भवन्तीति" । अपि च लक्षणविदो दन्ति भावशन्दं भवतः, स्वपदार्थे भवनं भाव इति। “सन्मानं लिङ्ग स्यात्" इति पठन्ति। तस्य विकाराः भावविकाराः, तौति सामान्यादात्मनः प्रस्सन्दा इय सन्तत्त्वेन पैशेषिकेण चकारात्मलामाय भवन्ति । इतिपरः प्रयुज्यमानः शब्द- - 5 एवमाह “घड् भावविकाराः - इति ? उच्यते.-- गयणि:"--इति । तिकादिपाठात् फिम्। आचार्य इति ऐपः॥ निर्दशत उपलब्धानां पढित्यवधारणं सुखार्थम् । न्ये भाचचिकार एतेषामेच भावविकारा भवन्तीति रह,कतमन्तदिति? उच्यते,-"जायतेऽस्ति विपरिणमते पक्षीयते चिनश्यतीति" ॥ ह-एतेषां जन्यादीनां भावविकारशब्दानां कः कस्यों विस्थायामवस्थितं भावभावष्ट, के या विद्यमानमपि कवान प्रतिषेधतीति ? उच्यते,-"जायत इति पूर्व- दिमाचष्ट, नापरभावमाचष्टे, न प्रतिधति"। अनिः यः, तस्य पूर्वभावस्य पणां भावविकाराणां यदि वान्यो भावविकार, तस्य जायत इत्यनेन शब्देनादिमावष्टं। :-किमादिमेय? नेत्युच्यते। उक्तमुपरमप्रमृत्यप- ·T पर्गपश्यनमिति। स एप गांपरीभूती भाषामायदेव जार- इन्युज्य। यायनिष्ठारादयाच्यः मंगशी जान इति ! नार भाषमायएं, न प्रनिरंपति। नति प्रतियो, म परी माय- अपरमापः॥ आह, फम्मादपरः ? पार्यापणं हि देगकादरतम् उन्यते. -जनिशन्दयान्यो मायविकारः पूर्वः, सम्मादणकालोऽनिन्द घान्यः। तत्रेयं सति जनिशदयानये मायविकार अम्नरप्यों- ऽस्ति विद्यमानता। कि कारणम् : नायिद्यमानी जायते। अपि च कारणात्मनि भावे सर्व पतं भावविकागः सन्ति। सर्वार्थप्रसवशक्तित्वातम्य। यथा पृथियां घटादया माव. विकाराः। ते तु द्वारद्वारिभावेन विशेषगमलामं प्राप्नुवन्ति तद्यथा । जनिद्वारेणास्तिः। अस्तिहारण विपरिणमतिः। वि कारणम् ? न हाजातोऽस्तीत्युच्यते । नाप्यविद्यमानो विपरिणमट इति । तनयं सति जायत इत्येष शब्दो जन्मेव केवलं ब्रवीत्य विवक्षिनेतरमावविशेषम् । किं कारणम् ? एकार्थवृत्तित्या- ब्दस्य। अस्तिशब्दयान्यस्य भावविकारस्यासम्पूर्णत्यात् । धृतरूपं हि तस्यामपस्थायां तद्भयत्यनुमानगम्यं किमपि जायत इति । तम्माजायत इत्येष शब्दो जायमानावस्थायामस्तित्वं विद्यमानमपि नाचष्टे । आह,यदि नाचष्टेऽर्थादापन भवति प्रतिषेधतीति । उच्यते,-"न प्रतिषेधति" इति। अस्तित्वस्य न प्रतिषेधं करोतीत्यर्थः किं कारणम् ? उच्यते,-अस्तित्यात्मयानपि ·३ 10 रपा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * सी जायेतस्मिन् प्रतिविद्धऽनात्मक एवं स्यात् । कमालम्व्य यते? तस्मान प्रतिषेधत्यस्तित्वम्। उपस्थितत्वाश्च । स्थित एश च प्रत्यासनस्तस्यावधारपाकाल इत्यतश्च न उपेति॥ एवमेव प्रपञ्च उत्तरप्वपि भावविकारेषु। समासतम्तु यत्र सायं तत्र तद्भूमः॥ “अस्तीत्युत्पन्नस्य सत्त्वस्यावधारणम्” । अस्तीति जातस्य स्यायधारणमात्रं नवोति, न विपरिणाममाच अपूर्णत्वात्, तिपेयत्युपस्थितत्वात् ॥ "विपरिणमत इत्याच्ययमानस्य तत्त्वाद्विकाग्म्"। विपरि. न इत्येष शब्दो प्रध्ययमानस्य तत्त्वादप्रभ्रश्यमानस्य तत्त्वा- वाद्विकारम् । योऽस्थ भावोऽस्तित्वं पुरुषत्वं था, तस्माद्वि- विक्रियामात्रं प्रीति, वृद्धरर्थमाचष्टे, न प्रतिषेधति । *पद्धत इति वालाभ्युश्यम्, सोयोगिकानां पार्थानाम्" । इत्येष शन्दः, म्येपामङ्गानां शिरोनीवावाहदरादीनां, सांयो. नांवा हिरण्यधान्यादीनाम् , अभ्युच्चयमाह, अम्युच्चितता साह,-फर्य प्रयोगः? उच्यते,-“पद्धते विजयेनेति घा शरीरेणेति घा"। पर्द्धते विजयेनेति सांयोगिक उदाह- । पद्धते शरीरेणेति साङ्गाम्युच्चये। अत्र पर्द्धत इति पक्षीयतिमावष्ट, न प्रविश्यति॥ अपक्षीयत इत्येतेनेय व्याख्यातः प्रतिलोमम् । ययय हिं ·३२ [पूर्वपट्य .. . * निरुक्तम् * वाङ्गः सांयोगिकर्वा द्रव्यरुपचीयते, तथैवापक्षीयते। तत्रा नाचष्टे न प्रतिषेधति॥ “चिनश्यतीत्यपुग्भावस्यादिमावष्टं, न पूर्वभावमाचष्टे, प्रतिषेधति”। विनाश एवापरभावस्तस्यादिमाचो। किमादि मेव ? न इत्युच्यते। उपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्य्यन्तमित्युक्त, याव द्विनष्ट इति । स च विनाशं त्रु चन् अपूर्वभावमावष्टेऽपक्षीयतेर विशातमपि तस्मिन् यिनाशे कथं युगपदपक्षीयतेरोविनाशेऽस्तीति? उच्यते,-न हानपक्षीयमाणो विनश्येत् ॥ ३॥ अतोऽन्ये भावविकारा एतेपामेव विकारा भवन्ती ह स्माह ते यथा वचनमभ्यूहितव्या न निर्बद्धा उपसर अर्थान्निराहुरिति शाकटायनो नामाव्यातयोस्तु कमी पर्मयोगद्योतका भवन्त्युगायचाः पदार्था भवन्तीति गाये म्तय एषु पदार्थः प्राहुग्मेि तन्नामाग्व्यातयोरर्थविक रणम् ॥ ४॥ ? भाह,-लेम्यो मावविकारेभ्यः किमन्येऽपि व्यतिरिका सन्नि मापपिफारा न या ? इत्युच्यते,-अतोऽन्ये भावविकारा पंजंगमेय पिकारा मयन्तीति ह स्मा। अती भापयिकारप कोन्यत्येन मापपिफारा: लक्ष्यन्ते, ते पृथक् पृथगत्यन्तगिन्न सन्ति। फिनहि। नेपामय यिफारा भयन्ति। अधा- जानिराप्दपायो मापधिकारोऽनेफप्रमेवभिन्नोऽनेफपर्यायशः ·२०१पा० ख०] *नघण्टुर्क काण्डम् . पचनो निप्पद्यतेऽभिव्यज्यते उत्तिष्ठतीत्येवमाधुपेक्षितव्यम् । तथा अस्तिशब्दवाच्योऽनेकप्रभेदमिन्नोऽनेकपर्यायवचनश्च,अस्ति,विद्यते, भवतीत्येवमादि। तथा विपरिणीति शब्दवाच्यो विपरिणमते, जीय्येति, भावान्तरमापद्यते इत्येवमादि। तथा वर्द्धतिशब्दवाच्यो पद्धते, पुष्यति, उपचीयते, अर्धायत इत्येवमादि। तथा अपक्षी. पति शब्दवाच्यो ध्यस्यति, भ्रश्यतीत्येवमादि। नया विनश्यति- शब्दवाच्यो विनश्यनि, नियते, विलीयत इत्येवमादि। “इतिह साह"। एयमाहावार्यो धार्ष्यायणिरित्यनुवर्तते ॥ "ते यथावचनमभ्यूहितव्याः । तपने जन्यादिशब्दवाच्याः विकाराः, यधायधनं यो यमित्वचने यथावचनमवस्थिताः सन्तः प्रकरणोपपत्तिभ्यां मन्त्रावधारणं प्रति अभ्यूहितव्याः विताः प्रयुज्यमाना इति वाक्यशेषः। सर्य एच धातयो भाववचनास्त. पामिहाध्ययने प्राप्ते शास्त्रातिगौरवमयादेतलक्षणमुत्स्टम् । इह शास्त्रेध्यात्याशैलीयं द्रएन्या,-उद्देशो, निर्देशः, प्रतिनिर्देश, इति । तत्रोद्देशः, सूत्रस्थानीयः । तद्यथा,-पड्भावविकारा इति। निर्देशो वृत्तिस्थानीयः। तद्यथा, -जायतेऽत्ति विपरिणमत इति। प्रतिनिर्देशो घातिकम्थानीयः। तद्यथा, जायत इति पूर्वभाव- स्यादिमाचष्ट्र इति। एवं सर्वत्र यथासम्भवं योज्यम् ॥ सानुपगमुक्तं नामाख्यातयोर्लक्षणं, नाम्नस्तु किञ्चिदयशिष्यते, तयसरप्रासमपि सदधुना नोच्यते, पदवतुष्ट्यलक्षणप्रतिज्ञापा- घातमयात् उत्तया पदचतुघलक्षणं चतुर्थेन पादेन तद्वक्ष्यामः ॥ प्रतिज्ञाप्रसकमेवाधुनोपसर्गलक्षणमुच्यते ॥

·३५ निन्द निगम्म भार,-पाति गानुपामिामेर मागा- -किमिमे उपमर्गनामाभ्यान पदमानिया मतोऽांनादुः? न इन्युजगे.-"म निर्गमा आमा भनि रागिनि शाकटापनः" । नेति प्रनि। निरय नामाण्यात- मध्यात् पदधाग्यापेण विनिताः मनः । ॐ पुनम्न ? उपमा भाग्यानमुपगृहायिशेरमिमे नय गृजन्नारगुणग: 1 "अगा- ग्निराहुरिति शाकटापनः । निगन मोजानाः । मानन तेपामाभिधानशकिरम्ति, पृथग्यिरितानामित्यमित्रायः। यस वर्णानां पदादपानानामाभिधानशनिास्ति, प्यमनकामन नामाख्यातषियोगेऽर्थाभिधानशानिनाम्नि। फ पयमाह ? शार टायनः। शकटम्यापत्यं नहादिपाटान फर, शाकटायनः । आह,-कथं नेपामर्थयत्तेति ? उच्यते,-"नामाम्यातीम्नु फर्मोपसंयोगद्योतका भवन्ति" । तुशब्दोऽवधारणार्थः। नाना- ख्यातयोरेव योऽर्थः कर्म, तव विशेष कचिदुपसंयुज्य द्योत यन्ति। म एप नामात्यानयोरेवार्थविशेष उपमर्गसंयोगे सति ध्यज्यते। यथा प्रदीपसंयोगे द्रव्यस्य गुणविशेषोऽभिव्यय मानो द्रव्याश्रय एच भवति, न प्रदीपाश्रयः । भाह,--कोऽन्यथा प्रचीति येनैवमुच्यते 'शाकटायन एय- माहेति' ? शृणु,-"उच्चायवाः पदार्था भवन्तीति गार्यः । उच्चाश्चायवाश्च उच्चायचाः, यहुप्रकारा इत्यर्थः । सर्गपदानामाः पदार्था भवन्ति चियुक्तानामपि नामाख्याताभ्या मिति गायः। आवार्यों मन्यत इति पाक्यशेषः। एकको . . . एषामुपः ·१० १पा० ४०] नघण्टुकं काण्डम् । ३५ ऽप्येषां प्रादीनां नामाख्यातवियोगेऽपि अनेकार्थ इत्यभिप्रायः । तद्यथा,-प्रेत्यादिकर्मोदीणों भृशार्थ इत्यभिधाने शक्तिरम्त्येवेत्ये- धमाद्युपलक्षितव्यं लक्षणशास्त्रे। यत् पुनरेतदुक्तं वर्णवदिति, अनभ्युपगमादयुक्त, न यभ्युपगतमस्माभिरेतदनर्थका वर्णा इति । सामान्या हि धणेप्यभिधानशक्तिरस्स्येच। यथा मृदोऽवययेषु मर्यमृण्मयभाण्डारम्भशक्तिः। मातु पदत्येन समुदितानामर्थ- विशेवेऽवतिष्ठते । यथा मृद्रोऽवयवानां घटे घटारम्भशक्तिरभि- व्यज्यते, एवं तत्र यदुक्त वर्णवदमर्थका उपसाः नामाव्यात. वियोगात्" इत्येतदयुक्तम् । अपि च । वर्णरनर्थकरारभ्यमाणं 'पदमप्यनर्थकमेवस्यात् ? न हाशुकम्तन्तुभिरारभ्यमाणः पटः शुक्लो भवति । नतश्च पदैरनर्थकरारम्यमाणं वाक्यमनर्थकमेव स्यात् ! पाक्यैश्वानर्थरारब्ध शास्त्रमप्यनर्थकमेव म्यात् ? तनश्याम्युदय निःश्रेयसार्थो योऽयमभ्युद्यमस्त्यप्रत्ययेन विदुपा. मयमनर्थक एच स्यात् ! अनिष्टञ्चतत् । तस्मादर्थवन्ती धर्णा इत्युपपन्नम् । यत् पुनरेतदुक्तं 'प्रदीपयदनर्थका उपमर्गाः'- इति। तयोच्यते, प्रदीपोऽपि म्येनार्थन प्रकाशाग्थ्येनार्थयानेच सत्यपि चार्थवन्ये प्रकाश्यमर्थमाधाग्भूतं प्रत्याययन् म्यं प्रकाशन- शक्तिमभिव्यक्तिः। एवमुपमर्गा अर्थवन्तोऽपि सन्तः म्यार्था- भिधानशक्तिमनेकप्रकारां विद्यमानामपि स्वार्थाभिधानशत्याचार- भूने नामाण्याने प्रत्याय्य अभिव्यञ्जयेयुः। तत्र यदुक्त 'प्रदीप. यदनर्थका उपसगांः' इति, पतदयुक्तम्। नामाव्यातयोरेवासा. पर्ष उपसर्गसंपोगे सति उपनापत इति, तत्र घूमः, न हि लोके ·INE गो यत्र सम माति, मामाली। मामायाने ना विश प्रमगंगंगागमा सम्मान दिया विशं। प्रियामामागमामायानगेगित नत्र गनम 'मनका मागिता उपां.:--ति. सदगुनम्। पुनः"मपा पदार्ग प्राग्मि तम् । तो. सदुपपन्न भयति । य मर्ग मोनिग्यमार्ग निमा समिमे उपसर्गाः पदविरोगः पृथगरि गन्तः । कः पुनामायिनि ? उच्यते,-*नामाण्यानरोग्यविकरण' अर्थयिक्रियामित्यर्थः। सम्मादयंयन्त पनि हा आ इत्यागर्थे अपरंन्येतस्य प्रातिलोम्यमीत्याभि- मुख्यं प्रतीत्येतस्य प्रातिलोम्यमति मु इत्यभिपूजितायें निर्दुरित्यतयोः प्रातिलोम्यं न्यवेति विनिप्रहार्थीयो उदित्येतयोः प्रातिलोम्यं समित्येकीभावं व्यपेत्येतस्य प्राति- लोम्यमन्विति सादृश्यापरभावमपीति संसर्गमुपेन्युपजनं परीति सर्वतोभावमधीत्युपरिभावमैश्वयं चवमुच्चायचानन् प्राहुस्त उपेक्षितव्याः ॥ ५॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ १,१॥ उच्यतो तर्हि क एपां कस्मिन्नर्थविशेषे वर्तते? उच्यते- अयं तावत्-"आ इत्यर्यागर्थे । तद्यथा,-आ पर्वतादिति ।

·भ०१ पार ५९०] * नघण्टुकं काण्डम् *
गिति गम्यते। अनेकार्थत्वेऽपि सत्युपसर्गाणामेकैकोऽर्थ
पाहरणत्वेनोच्यतेऽर्थवत्त्वप्रकाशनार्थम् ॥
“प्रपरेत्येतस्य प्रातिलोम्यम्” । अपरा-इत्येतायुपसावेतम्यै-
डोऽर्थस्य प्रातिलोम्यमाहतुः।
प्रगतः परागतः।
"अमीत्यामिमुख्यम्"। आह । अभिगतः ॥
"प्रतीति" "एतम्य" एव अभेः "प्रातिलोम्यम्" आह । प्रति-
इति।
“अतिसु-इत्येतावभिपूजितार्थे" वर्तने । अतिधनः सुब्राह्मण
"
“नि रित्येतयोः प्रातिलोम्यम्”। निर्धनो दुर्वाह्मण इति ॥
"न्यवेति विनिग्रहाथीयो"। निगृह्णाति। अवगृह्णातीति ॥
"उदिति” अयमेक एव "एतयोः” द्वयोः “प्रातिलोम्यम्"
। उद्गृह्णातीति ॥
"समित्येकीभावम्" अर्थमाह । संगृहातीति ।
"ध्यपेत्येतस्य प्रातिलोम्यम्” आहतुः । विगृहातिविग्रहार्थीयः
हाति, अपगृहातीति॥
'अन्विति सादृश्यापरभावम्" आह। अनुरूपमन्येदमिति
यम् । अनुगच्छतीत्यपरभावः ।
'अपीति संसर्गम्" आह । सर्पिषोऽपि स्यात् । मधुनोऽपि
॥
उपेत्युपजनम्" । उपजायते ।।
परीति सर्वतोभायम् आह । परिधावतीति ।

·पूर्वषट्कम्
* निरुक्तम् *
“अधीत्युपरिभावम्” आह । “ऐश्वयं या"। अधितिष्ठति,
अधिपतिरिति॥
आह,-नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्तीत्युः
क्तम्। अत्र नाम्नः कर्मोपसंयोगद्योतका भवतीत्येवं न गृहाते।
उपसर्गाः क्रियायोगे (पा० १, ४, ५६ )" --इति प्रसिद्धो ह्यप-
सर्गाणां क्रियापदेन योगो न नान्ना। उपमर्गा हि क्रिया त्वेने
नामान्यास्कन्दन्तीति ॥५॥
इति जम्बूमार्गाश्रमवासिन आचार्यभगवदुर्गम्य कृती
निरुक्तव्याख्यायां पष्ठम्याध्यायस्य [प्रथमाध्यायस्य)
प्रथमः पादः ॥२॥
द्वितीयः पादः ॥
अथ निपाता उगावचे पथए निपतन्त्युपमार्थ
कर्मोपसंग्रहार्थ:पि पदपूरणास्तपाते चत्वार उपमा) भव
न्तीति भाषायाधान्यध्यायश्चाग्निरिवेन्द्र इवेतिनेति प्रति
पंधार्थीयो भाषायामुमयमन्यध्यायन्नेन्द्रनब मममति
प्रतिषेधाधीयः पुरस्तादुपगारस्तस्य गन प्रतिपधति दर्मदामो
न गुरापामिन्युपमापीय उपरिष्टादपचारस्तस्य बनोप-
मिमीले ॥१॥

·M AY . । पारख नघण्टुकं काण्डम् * “अथ निपाताः" । उक्तमुपसर्गलक्षणं सामान्यम् (३४४०), "नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्ति"--इति, पलक्षणमपि (३६.३७ पृ०),-"आ इत्यर्यागर्थे" इत्येवमादि। ॥ इति इत्या च ते प्रत्येक समानाताः। अधुना सामान्य- णानुपक्तं प्रतिज्ञाप्रसक्तमेव निपातलक्षणं वर्णयिष्यामः। तद. जागेऽयमथशब्दः॥ “उवायवे वर्धेषु निपतन्ति"। उच्चावचेष्यनेकप्रकारे वर्थेषु न्तिीति निपाता माह-कनमे पुनम्ने ? उच्यते,-"अप्युपमार्थेऽपि कर्मो- हार्थेऽपि पदपूरणाः" । उपमेयार्थ उपमार्यः, तम्मिन्नुपमार्थे । { नाम,-करिमश्चिदेवार्थे यः प्रसिद्धो गुणः, तदन्यस्मिन्न- इस्तगुणेऽर्षे शब्दमाण यदुपसंयोग्य तदुगुणप्रकाशन । सीपमा। फर्मोपसंग्रह एवार्थः कोपसंग्रहार्थः, तस्मिन् संग्रहार्थे । अर्थोपसंग्रहार्थे इत्यर्थः। फर्मशब्दो हि प्राये- यायययन एतस्मिन्छाम्। “गतिकर्माण उत्तरे धातयः ४)", गन्य इति गम्यते । पदमेव पूरयितयं, येषामर्थः, रणाः। तदेनन् निधान्यमर्थभेदरनं निपातानां समासेन। ह,-किमविशेषण म एतस्मिन्नर्थे निपतन्ति? नेत्युच्यते। ति चन्यार उपमार्थ भवन्ति । तेषां सर्वेषां मध्ये पते ::--इय, न, चिन, नूच प्रायोवृत्त्या उपमायें मयन्ति । धुनंयमुक्न्या भागच्छन्द प्रधिमागेनोदाहरणामेकर दर्श ममासविस्ताराभ्यां दिशारमाणि प्रतीयन्त। तत्रायं ·* निरुक्तम् । [पूवषट्कम् ऋग्भाजश्च भूयिष्टाः (७, ३, ६)-इति । स पर मन्युम्तुतिभार पय । यथा-"अभि त्या शूर (ऋ० सं०५,३, २१, २)- इप्ति इन्द्र एव तस्मिन्निकवल्ये, यथा “आपो हि ष्टा (ऋ० सं. ७, ६,५,१)"-इत्याप आग्निमारते, सूर्योदय आश्विने एत्रम्। हे 'मन्यो' ! 'सहुरे सहनशील ! एतस्मिन् शत्रूणामभिः भवनकाले प्रत्युपस्थिते 'हुतः' आहृतः सन् अस्माभिः, 'सेनानी' सेनाप्रणेता 'नः' अस्माकम् ‘एधि' भव । ततश्च 'अग्निरिव' 'त्विपितः' दीपस्त्वं तेजसा 'सहस्य' अभिभव तानस्मच्छन ! 'हत्वाय' हत्वंय यदेतेपामस्मच्छणां 'वेद' धनं तत् त्वमादाय तेपामस्मद्योधानाम् 'ओजः' बलं 'मिमानः' निर्माय यथावस्तु यथाई विभजस्व' येऽपि च केचिद्धतावशिष्टाः 'मृधः' मृधकारिणः अस्मद्विद्वषः अस्मत्तः प्रत्याजिहीर्षन्त्येतद्धनम् तेपामोजो मिमानः तूलयित्या कियदवशिष्टयला होते न शक्ताः प्रत्याहत्तुंमित्येवं भिमानस्तावन्मावशेषयलान् एत्या त्वं 'विनुदस्ख' एनान् दूरंप्रक्षिण अपुनरागमनाय॥ द्वितीयमुदाहरणमेतम्येय, वैधि माप च्योष्ठाः पर्वत याचिवाचलिः । इन्द्र इवेद भूपस्तिष्टेह राष्ट्र मु धारय ॥” (र सं०६८,३१,२)। अनया चानुष्टुमा ध्रुव आहिरसो राजान. मभिमिरेच । 'हिप' गप्प्रे त्यम् 'एधि' भव । 'मा' चातस्त्यम् भयोटा'। 'पर्वत इय' 'भविवावलिः' अविचलनशीलः । ''र' 'भुयः शाश्यतः 'तिष्ठ' । किन्या च इर्द 'राष्ट्रम्' एष विभूतियोगेन स्थितं 'धाग्य'-इत्याशी . .

·भ.पा. १० घण्टुकं काण्डम् * भाषायां प्रसिद्धमेवेति त्या गोदाहरणं पठितम् । अथवा पते एव । 'अग्निरिवतीक्ष्णः' 'इन्द्र इच विक्रान्तः । "नेति प्रतिरोधार्थीयो भाषायाम्” । प्रसिद्धः । "उभय- मन्यध्यायम्"। “नेन्द्रं देयममंसतेति (ऋ० सं० ८, ३, २२, १)"। नेन्द्र देवमात्मनो दीपयितारममन्यन्ताऽऽदित्यरश्मयः । आहा-किं पुनर्लक्षणमिति ? उच्यते, प्रतिषेधार्थीयः पुर- स्तादुपवारस्तस्य यत् प्रतिवेध.ते। "दुर्मदासो न सुरायामित्युपमाथीय उपरिणादुपवारस्तस्य येनोपमिमीते" इति । येनार्धनोपमेपमयमुपमिमीते । तद्यथा, "दुर्मदासो न मुरायामिति"। हुत्स, प.तासो युध्यन्ते दुर्म- दासो न सुरायाम् । अधन नगना जरन्ते ॥" (ऋ० सं०५,७, १६,१) काण्यो मेधातिथि शिरसश्च प्रियमेध ऐन्द्रं सूक्तं ददृशाते। तपा गायत्री। पामपि विनियोगः क्वचिदन्यत्र नास्ति, तेऽपि चावःस्तोमे विनियुज्यन्ते । 'हृत्सु' 'पीतासः पीताः सन्तो हृदये. प्यवस्थिताः सोमाः 'युध्यन्ते' सम्प्रहारमिय कुर्वन्ति । अहं विशिष्ट इत्येवं स्पर्द्धमानाः क य? 'दुर्मदासो नदुर्मदासः भानसेरक (पा. ७, १,५०)' यशा कुत्सितमदाः फेचित् पुरुषा. सुरायां पीतायां सत्यां युध्येरन्, एयम् । कि तमेव यजमान 'जरन्ते' ग्तुवन्तीय भात्मलाभपरितुष्टाः । कथं जरले ! 'ऊधने ऊधरिय गत्रिमिय'नाना' भूत्वा स्त्रियं मध्ययोध्यामहत्येवमभिमाया इय। "नना' स्तोतारः। तेच 'ऊयन पासापूर्ण गवादे रुघयसोमपूर्ण स्था 'जरन्ते नुयन्तिा इति सायणः केविविशिष्टाः पुरपाः ·निदित्यपोग्नंककमांम्मानिदिदं प्र.पादित पूजायामानार्ग आनारं ग्राहगन्यानिनोत्पांनानिनीति युद्धिमिति या दधिनिदिन्पुपमा मानिदाइरेन्या- कुस्मिते कुल्मा: कुलेषु मीदन्ति नु इत्याग्नेसम्मंद करिष्यतीति हेत्वपदेशे कयन्नु करिष्यतीत्यनुराष्टे नन्वत कादिति चायाप्युामायं भवति ॥ २ ॥ चिदित्येषोऽनेकार्थोऽपि मग्नुपमापीयर्मयोगादादाहतः फथमयमनेकार्य इति? उभ्यनं.-"भागाधिदिदं गयादि पूजायाम्"। थाचाय्यं यं यात्, फोऽन्य पर्य यत्तीति “दधिचिदित्युपमा" दधिम्प ओदन इति । “कुम्मादि हरेत्ययकुत्सिने” । भृशं कुत्सिते। पुल्मापानपि तापदाहर कि घान्यदाहरिष्यसि । “नु इत्येषोऽनेककर्मा" । फयम् ? : फरिष्यतीति" | फयं हि क्रियाया हेनुनिमित्तमित्यर्थः। का नु फरिष्यतीति पृप्या करिष्यतीत्युक्ते यत् पुनरनुपृच्छति का नु करिष्यति ? तदनुशानमेतस्मिनुषष्टे। “नचेतदकापदिन च"। अनुपृष्ट पयायं भवतीति ।। नन्ययमकादेतन्, कथमयं प्रीति कयं करिष्यतीति! “अथाप्युपमार्थे भयति” तद्यथा-॥२॥ वृक्षस्य नु ते पुरुहूत व्याः वृक्षस्यैव ते पुरुहृतशासा चयाः शाखा वेतर्यातायना भवन्ति शासा: खरायाः ·४५ अ० २पा० ३०] # नेघण्टुकं काण्डम् * शकोतेयोऽथ यस्पागमादर्थप्रयपत्वमह विज्ञायते न त्वौद्द - कमिव विग्रहेण पृथक्त्वात्स कर्मोपसंग्रहश्चति समुच्चयार्थ भ्यां संप्रयुज्यतेऽहं च त्वं च ग्रहन्नित्येतस्मिन्नेवार्थे भ्यश्च पितृभ्य एत्याकारी वेति विचारणार्थे हन्ताहं वीमिमां निदधानीह वेहवेत्यथापि समुच्चयार्थ भवति पुर्वा वामनुर्वा वेति ॥ ३॥ “अक्षो न चक्रयोः शूर वृहन मते महा रिरिचे रोदस्योः। उस्य नु ते पुरुहूत यया व्य । तयो रहुरिन्द्र पूर्वीः ॥” । ० स० ४, ६, १७, ३)। भरद्वाजी बार्हस्पत्योऽस्या- राष्टुमः, पूर्वेणार्द्धर्चेन इन्दं स्तुत्वोत्तरेणोपालब्धवान् । हे 'शूर' द! 'पुरुहूत !' महानक्ष इव चक्रयोः 'प्ररिरिचे' प्रकर्षणाति. च्यते। तब 'महा' महत्त्वेन विभूतिः। कुतोऽतिरिच्यते ? दस्योः' द्यावापृथियोः। तथापि चैधं विभूति युक्तस्य सतस्तव दिक्तानामेवास्माकं सतां वृक्षस्येय 'चयाः' शाखाः 'पूर्वीस्तयः' स्मद्यज्ञागमनमा: 'विरुरुहुः' खिलीभूतास्तवात्रागमनात् । हो कष्ट मन्दभागधेयतास्माकम् । येषां नो धनं, न तदस्ति न त्वां यजेमहि । किमत्र त्या पक्ष्याम इति ॥ “चथाः शाखाः" इति पर्याययंचनः। “नेः" चा इति निगमप्रसक्तस्य चनम् । “शाखाः खशयाः" इति पर्यायप्रसक्तस्य । व्याख्याता पमार्थायाः ॥

·पृथवत्यादेतोः पृथवत्वेन निमित्तेनोपलक्ष्यमाणः, यस्माद् द्वारा अथानन्तरं प्रतिज्ञाप्रसक्तानेव कोपसंग्रहार्थान् यक्ष्यामः “अथ यस्यागमादर्थपृथक्त्यमह विज्ञायते, न त्यौद रि- मिय विग्रहेण पृथक्त्वात्स कोपसंग्रहः" । यस्यागमाया रादधूयमाणस्यैव निपातस्य सरूपविरूपैकशेषादर्धतो घा 'पृथक्र मह' पृथग्भाव एव 'विज्ञायते'। तद्यथा,-देवदत्तयादव देवदत्तश्च यादत्तश्चेति ।। आह, - द्वावप्यत्र देवदनयज्ञदत्तौ श्रूयेने, न तु तयोरीद शिकमिय पृथक्त्वमिति । यथा गाः, अश्वान्, पुरुषान्, पशूनि:- प्रत्येकमुद्दिश्यमानानाम् । इह तु विग्रहेण च शब्दागमादेव पृथक्त्वमुपजायते। नानाग्रहणं द्वयोर्वहनामर्थानां विग्रहः स एवं बहन या गृहीत्वैकस्मिन कर्मणि उपसमावेष्टयति। तद्यथा 'देवदत्तयशदत्ती पचेने'-इत्येवम्। तस्मात् 'कर्मोपसंग्रहः रन्येतनामय तद्वपति । अथवा वृहस्पनिश्चेत्युक्तेप्रजापतिरनुक्को. द्वितीयो गम्यते प्रजापतिथेति ॥ फतम गुनग्सायिति ? उच्यत,---"ति" कदाविदय 'समुन्ययार्थ' 'उभाभ्याम्' अपर्धाभ्यां विगृहीताभ्यामेच संयुः 'प्रयुष्यने । मथान.-"अह य त्यं च वृत्रहन्त्म युज्याय सनि srI भगाया चिददियोऽनु नो शर ममते भद्रा सन्दर गतमः " (. मं. १, ४,४१, ५)। घोरपुनः प्रगाधोऽनन ऐन्द्रया पानामा इन्दम्य सध्यायों सन्नप्रवीत् । है 'सृग्रहन दि "भई ग प्रगाय त्वं च 'गंपुग्याय'। एकम्मिदा मति प्रालि ·१० सपा ३०] * नैघण्टकं काण्डम् * लक्षणे युज्यावह 'आ सनिभ्यः' आमाप्तेः। 'भरातीचा' प्रत्येक -पदम् अर्थवमावां संयुक्तौ दृष्ट्या है 'अद्रिवः' । 'रातीवा वित' अदानशीलोऽपि दानशीलतामुपेत्यानुमंस्यत एवाययोर्दानम् । 'भद्रा' भन्दनीया 'इन्द्रस्य' 'रातयः' दानानीत्येवं मन्यमानः । को हि नाम त्यत्संयुक्तानामस्माकं न दद्यादित्यभिप्रायः ॥ अथाप्याकारः “एतस्मिन्नेवार्थ' समुच्चयार्थ। “देवेभ्यश्च पितृभ्य मा" इति । अयमस्मिन्मन्छे आकारः। “यो अग्निः फव्यवाहनः पितॄन पशतावृधः । प्रेदु हव्यानि देवेभ्यश्च पितृभ्य भा" ( ऋ० सं०७, ६, २२, १)। अनुष्टुप्, आनी, पितृयज्ञ पिनियुक्ता। 'योऽग्निः' कय्यस्य घोढा, यस्यायमधिकारः, कव्यानि धोदव्यानीति, स इहास्माकं पितृयज्ञ होतृत्वेन स्थितः 'पितृन' 'यक्षत' पूजयत्वित्यर्थः । किल्लक्षणान् 'रतावृधः' सत्यवृधो धा यज्ञवृधो धा। किञ्च । 'दु हव्यानि' बोचति, योचतु च। प्राचीनेतानि हवींप्यस्मत्प्रदत्तानि। फम्म ? 'देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च' इति । “वेति" अयं "विवारणार्थे । समुच्चयार्थीयप्रसङ्गे नौदा- हियते । “हन्नाई पृथिवी मिमां निदधानीह हवा । कुषि- सोमस्यापामिति ॥ (०सं०4६, २७, ३)। ऐन्द्री लवस्त स्येयमार्ष, गायत्री। 'हन्त' इदानीमेघ 'अहम्' 'इमो पृथिवीम् 'रह पा' अन्तरिक्षलोके, 'इह या' धुलोके । अथवा 'ह' दक्षिणे स्कन्धे, 'रह पा सख्ये 'निदधानि' अधस्थापयामि । अतः स्थानादुद्धस्य। अथ किमर्थ छूते! 'कुचित्सोमम्य' हहं ।

·* निरुक्तम् * [पूर्वपटक सोमम् 'अपाम्' पीतयानिति । अस्य मे सोमपानस्यानुरूपमेव घीय॑मस्तीत्यभिप्रायः॥ “अथापि” “वेति” अयं “समुच्चयार्थे भवति । “धायुव त्या मनुर्वा त्वेति" | “चायुर्वा त्या मनुर्या त्या गन्धर्वाः सत विशतिः। ते अग्ने अश्यमयुझस्ते अस्मिक्षयमादधुः (य० से. १, ७)"। अनुष्टुवेपा। पाजपेयेऽश्वयोजने विनियुक्ता। । अश्व ! घायुश्च त्या मनुश्च त्या, गन्धर्वा एते सप्तविंशतिर्यु त्यामस्मिन् रथे। ते हि विदुर्यथा त्यं योक्तव्यः। एवञ्च प मप्यश्वं युक्तयन्तो देवानामृषीणां च । त एव च तस्मिन् जब मादधुः आहितयन्तो यस्मादतो ब्रवीमि ममापि चाग्ने ! तमः त एव युअन्तु, जयं चाम्मिन्नादधत्यिति ॥३॥ । अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीयो पूर्वेण संप्रण. ज्यते अयमहेदं करोत्वयमिदमिदं ह करिष्यतीदं न करिग्य तीत्ययाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण मृपेमे बदनि मन्यमुने बदन्तीन्यथापि पदपूग्ण इदमु तदु हीत्येपोऽने फर्मदं हि करिष्यतीति हेत्यपदेशे कथं हि करिष्यतीत्य- नुपृष्ट कार्य दि न्याकरिप्यतीत्यगुयायां किलेति विद्या- प्रकप एवं किलेत्ययापि न ननु इत्येताम्यां सम्प्रयुज्यते. उनुष्टं न किल ननु फिलवमेति प्रतिपय मा कापीमा ·४६ १० २था ४ख०] नेघण्टुकं काण्डम् . हाीरिति च खल्लिति च खलु कृत्वा खलु कृवमथापि पदपूरण एवं खलु तबभूवेति शश्वदिति विचिकित्सार्थीयो भाषायां भावदेवमित्यनुपृष्ट एवं शश्वदित्यस्वयं पृष्टं नून- मिति विचिकित्सार्थीयो भापायानुभयमन्यध्यायं विचि. कित्सा यश्च पदपूरणवागस्त्य इन्द्राय हविनिरूप्यमरुभ्यः सम्प्रदित्साश्चकार स इन्द्र एत्यपरिदेवयाञ्च ॥ ४ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १, २॥ "बह इति च, ६ इति २” द्वाय येतो "विनिग्रहार्थीयो" । तयोः पुनरेतयोरेतत् प्रयोगस्थामाव्यम्। द्वयोरर्थयोरेकफाले प्रस्तयोः "पूण” पूर्यवाक्पगनेनार्यन संयुक्तो “प्रयुज्यते । साया,-"अयमहेदं करोत्ययमिदम् । अयमह यमदतो गाः पाययतु, अयं देवदत्तो मुकामिति ॥ हकारस्योदाहरणम् “इदं १ फरिप्यतीति" । यज्ञदत्त दंह फरिष्यति। “न फरिप्यतीति"। श्रीदनं न पश्यतीति। "मपाए फार पतस्मिन्नेवार्थ उसरेण" | पिनिग्रहा भपति । स पुनरुत्तरेपा द्वितीयवाययगतनार्थेन संयुक्त प्रयुज्यते । सया,-"मृपेमे" पला: "पदन्ति" । "सत्यमु ते माह्मणाः “पदन्तीति । पिनिप्रदो माम, पिभागेनापम्थितयोर्यनदयदेव. दसयोरेकरिमन् पादमिमनग्सगोपायनस्य नियमेन प्रहणं यत् सपिनिप्रदासियों घिनिप्रदार्ग, पिनिप्रहार्थ पप विनिग्रहाायः।

·[पूर्वम्
'तन् 'ज्योतिः
यत् जन
* निरुतम् ,
“अथापि” उकारः “पदपूरणः" भवति । "इद मुर
पुस्तम' पुरस्तात्र यो तिस्तममो ययुनायदम्यात् । नूनं हि
दुहितरो विभातीर्गातुं कृणवन्नुपमा जनाय n" (ऋ० सं
८, २, १)। घामदेवो गौतमोऽनया त्रिष्टुमोपसं तुटाव
प्रातानुवाकाश्यिनयोः शम्यते। 'इदं'
कथयन्ति। उकारः पदपूरणः। एतत् 'पुस्तम' यहुतमम्
कुतः? पुस्तमम् । 'तमसः' यदभिभूय शार्वरं तमः स्वमात्मा
नमभिव्यनक्ति। अत एव नद् बहुतमम् । 'पुरस्तात्' प्राच्या
दिशि ज्योतिः 'वयुनयन्' प्रज्ञानवदुत्तिष्ठति । 'नून' निश्चयेन
एताः 'उपसः' दियो दुहितरः। स्पसामान्यात् दुहितृत्वात् ।
'विभातीः' विभासमानाः 'गातुं' गमनमपि कृतार्य जनानां 'कृष्-
पत्' कुर्वन्त्य आगच्छन्ति । यथेयमनुरज्यते प्राची दिक्, विध्वं.
स्यते च तमः। एकस्या एव पूजनार्थे बहुवचनम् ॥
“तदु प्रयक्षतम मस्य कर्मदस्मस्य चास्तम मस्ति दंसः।
उपहुरे यदुपरा अपिन्वन् मध्वर्णसो नद्यर श्चतस्रः।" (सं.
१, ५, २,१)। द्वितीयमुदाहरणमस्यैव ।
नया त्रिष्टुभेन्द्रमस्तोत् । प्रवाये विनियुक्ता। 'तत्' प्रकर्षे
'यक्षतम' पूज्यतमम्। उ इति पदपुरण एव । 'अस्य' इन्द्रस्य
दम्मस्य' दासयितुर्दर्शनीयस्य या 'चारतम' शोभनतममन्यदपि
तम्य मस्ति' 'दंस!' फर्म किमपि यहुप्रकारम् ।
ज्यमेष । इदमेघ तस्य चास्तमं य पूज्यतमञ्च । तन् किम् !
उपहरे यन उपराः अपिन्यम्'। उपहानमर्दन्ति यस्मिन् देशेऽव.
-
गौतमो नोधाध
तन्
আবষ

·२०२पा० ४०] # घण्टुकं काण्डम् * स्थिताः सहाया:. स उपहरो देशः, जनरनाकीणों यस्मिन्नकार्की 'यत्''उपराः मेघपूरिताः'मध्वर्णसः मशूदकाः 'चतस्त्र नद्यः नदीः 'अपिन्यत्त' अपातयत् अक्षारयत् । वर्षद्वारेण यज्ञादि ग्रावर्तयत् , --इत्यतः । एतदेवास्य वास्तमत्वम् पूज्यतमत्वश्चत्यभिप्रायः ॥ "हीत्येपोऽनेककर्मा" | तद्यथा,-"इदं हि करिष्यतीनि हैत्वपदेशे। कथं हि करिप्यतीत्यनुपृष्टे । कथं हि व्याकरि- व्यतीत्यसूयायाम"। कथमयं व्याकरिप्यतीत्यकृतमयलोऽयमि- त्यभिप्रायः। समर्षादसाक्षाच्छन्दपूर्वकोऽभिप्रायः परिधादोऽम्- येत्युच्यते । परगुणानभिज्ञत्यर्थः ।। “किलेति विद्याप्रकरें" विज्ञानातिशय इत्यर्थः। अन्यत उपश्रुत्यातिशय इत्यर्थः । अन्यत उपश्रुत्यातिशयेनावधार्यान्यस्मा आवष्ट कश्चित्---"एवं किल" एतदासीयुद्धमिति ॥ "अवापि न मनु इत्येताभ्या” संयुक्तः किलेत्ययं प्रयुज्यते । "अनुपृष्टे' अर्थे। अन्यत उपश्रुत्य कश्चिदर्थ नायमेयमिति ततस्तमेवार्थमन्यमनुपृच्छति। अधेतरमश्रद्दधनपूर्वस्य । “न किलेयम् --इति। "ननु किलधम्" इति ॥ “मेति" अयं "प्रतिरे"। तद्यथा,-"मा कापीर्मा हापी- रिति च। अयश्च प्रतिषेधाधीय एव । "खल्विति च। तद्यथा,-"खलु हत्या। अरत्येत्यर्थः । देशमापाव्यवस्थयघक्षातीयानामुपेक्षितव्यः कचित् प्रयोगः ॥ "अथापि वल्यित्ययं *पदपूरणो” भवति । तद्यथा-प्रयं खलु सद्यभूत्रेति। अन्वीक्ष्यः प्रयोगः कचित्पादवृत्तेषु ।

·[पूर्वपदकर * निरुक्तम् - “शश्य दिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम्"। छन्द पुनरन्येष्वप्यर्थेषु भवति । यथासम्भयं द्रष्टव्यः। इयं वार शैली अर्थमपेक्ष्य। एवं शब्दस्य पुरस्तात् प्रयोगो घा भर्वा उपरिष्टाद्वा। तद्यथा,--"शश्यदेवमित्यनुपृष्ट एवं शश्वदित्य स्वयं पृष्टे" अर्थ इति वापशेषः ।। "नूनमिति विचिकित्साधीयो भापायाम"। विचिकित्सा नाम विवेकपूर्वकोऽवधारणाभिप्रायः । तत्रायं भाणयां भवति । "उभयम् अन्यध्यायम्"। पुनरयमर्थद्वये भवति-"विचिकित्सा- थायश्च पदपूरणश्च" ॥ उदाहरणमत्र निविवक्षुर्निदानमेवाह,-“अगस्त्य इन्द्राय" -इत्यादि। निदानवतां मन्त्राणां निदानमेव पूर्व वक्तव्यम्, तेन हातितगमर्थमुव्यमानः प्रकाशते। ततः पदानि। ततोऽर्थः । मतः प्रत्येक विग्रहेण नियंचनम्। एप हि व्याख्यानमः । अगः कुम्भः, तत्र म्त्यानः संहतः इत्यगम्न्यः । सः “इन्द्राय हविनिरुप्य मनुभ्यः सम्प्रदित्मां चकार"। समदानुमच्छदित्यर्थः। “स इन्द्र पत्य परिदेवया"। परिदेघना नाम पिटापः ॥४॥ इति निम्नावृत्ती पठाध्यायम्य द्वितीयः पादः ॥ ६,२॥ । । मन्यपूर्वको ·तृतीयः पाद: न नूनमस्ति नो श्वः कस्तवद यदद्भुतम् । अन्यस्य चत्तममि सञ्चरेण्यमुताधीतं विनश्यति ॥ न नूनमस्त्य- तनं नो एव श्वस्तनमद्यास्मिन् द्यवि द्यु रित्यह्रो नामधेयं तित इति सतः श्व उपाशंसनीयः फालो हो ही नः लः कस्तद्वद् यदद्भुतम् कस्तद्वेद यदभूतमिदमपीतर- द्रुतमभूतमिवान्यस्य चित्तमभिसञ्चरेण्यमभिमश्चार्य्यन्यो नियश्चित्तं चततेरुताधोतं मिनश्यतीत्याध्यातमभिप्रेतम पिपदपूरणः ॥ १॥ "न नूनमस्ति (ऋ० सं० २, ४, १०, १)"--इति। विचार्य. म्ममैतत्तावत् --अद्यतनं हविर्मम नास्तीति । नकारं दृष्ट्वा- नशब्दोऽध्याहतः आचार्येण । प्रतिषेधे हि सति प्रतिवेध्ये. यवश्य भवितव्यमिति। एते च मन्त्रकदेशा एव सन्तोऽध्या- 1:, पदातिरेकादध्ययनकालेनाधीयन्ते। ते त्वर्थनिर्यवनकाले स्थायितव्याः । अथापि स्यात् श्चस्तनं भविष्यतीति । 'नो श्वः' तावदस्मदर्थमेव निरुप्तं सदस्मन्नोव्याप नूनमथ श्वस्तने का शि | किङ्कारणं ? 'कस्तद्वद यदुतम्'। को हि नाम द जानाति यदद्भुतमनुत्पन्न कस्य भविष्यतीति मम पा म्य घा इति । कस्मात् पुनर्न विज्ञायत इति ? अतः, यस्मात् ·॥ * निरुक्तम् [पूर्वषट्कम् 'अन्यस्य वित्तमभि सश्चरेण्यम्' सञ्चरणशीलमनय स्थितमित्यभि- प्रायः। उत' अपि, अथेनि छन्दसि समानार्याः। एतदयननं हविः 'आधीतम्' आध्यातमभिप्रेतं सत् मया ममेदमित्येवं तथापि 'विनश्यति' एयान्यस्मै प्रदीयते। तत्रयं सति श्यस्तनमम्माक भविष्यतीति कुत पतदिति समस्तार्थः 'अथकपदनिरुक्तम्,-"अम्मिन् द्यपि,-द्युरिन्यहो धेयम्,। द्योतत इति सतः। द्योतते रिति। द्योतत इति कर्तृकारकम् । सदिति यत्र यान् , नत्रोचारित एव कारक- नियमो द्रष्टव्यः, अन्यत्र यथेष्टं योज्यम् । “श्य उपाशंसनीयः" उपगम्यः, सचेतसा आशास्तव्यो भवति, अनागतत्यान् । “हो हीनः कालः” अतिक्रान्तो हि स भवति ॥ श्यःसम्बन्धात् हाःशब्दो. ऽपिमानोऽपि निरुका,-"अद्भुतम् अभूतम्” । “इदमपीतरद- दुतम्”-शोणितवर्षादि, “अभूतमिय” कादाचिन्कन् धात् । शब्द सारूप्यप्रसङ्गेनेदं निरुक्तम् । “अन्यो नानेयः” नानात्येन व्यय स्थितस्थापत्यमसत्कुलजस्येत्यर्थः । अथवा न सतामानेयः। "वित्तश्चेततः" चेतत्यनेनार्था निति चित्तम् । “उताधीतं विनश्य- सोत्याध्यातमभिप्रेतम्" इति पर्यायवचनम् ॥ यापि" अयमस्मिन्मन्प्रे "पदपूग्णः भवति-॥१॥ नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रं दुढीपदिन्द्र दक्षिणा मधोनी । शिक्षा स्तोत्रम्पो माति धग भगों नो बृहद्वदम +ME

·.१० ३पा० २७०] * नघण्टुकं काण्डम् *
विदये सुयोगः ॥ सा ते प्रति दुग्धां वरं जरित्रे घरो वर-
यितन्यो भवति जरिता गरिता दक्षिणा मघोनी मघवती
मघमिति धननामधेयं मंहतेर्दानकर्मणा दक्षिणा दक्षतः
समई यतिकर्मणो व्युद्ध समर्द्ध यतीत्यपि या प्रदक्षिणा.
गमनादिशमभिप्रेत्य दिगयस्तप्रकृतिर्दक्षिणो हस्तो दक्षते.
रुत्साहकर्मणो दाशता स्याहानकर्मणो हस्तो हन्तः प्राशुई
नने देहि स्तोत्भ्य: कामान् मास्मानतिदहीमास्मानति-
हाय दा भगो नो अस्तु वृहद्वदेम स्वे वेदने भगो भज-
तय हदिति महतो नामधेयं परिवह भवति वीरवन्तः
कल्याणधीरा वा चीरो वीरयत्यमित्रान् देतेर्वा स्यादति-
कर्मणो वीरयतेषां सीमिति परिग्रहार्थीयो या पदपूरणी का
प्र सीमादित्यो असृजत् प्रासृजदिति या प्रासृजत् सर्वत
इतिचा पिसीमत्तः सुरुचौ घेन आवरिति च व्यवृणोत्
मर्यत आदित्यः सुरुच आदित्यरश्मयः सुरोचनादपि या
सीमेत्येतदनर्थमुपबन्धमाददीत पञ्चमीकर्माणं मीनः सीमतः
सीमातो मर्यादातः सीमा मयांदा विसीव्यति देशाविति
त्व इति विनिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम नामेत्येके ॥२॥

·No text on this page.

·५७ . ३५० मा २०] # नघण्टुर्फ काण्डम् . अन्तरेण वत्यालोत्करी तमाम्नी चोदश्यमाना गयन्तीति “दिक पुनर्देशिणा! “हस्तप्रकृतिः' प्राङ्मुखस्य प्रजापते. दक्षिणी हस्ती यभूप, सा दक्षिणा दिगभवत् । अथ "दक्षिणो इस्तः यस्मादक्षिण इति? *दक्षतेः' उत्साहार्थस्य, स एत्साहयान भवति कर्मसु, न तथा सयः। “दाशतेर्वा स्यात्" दानार्थम्य, तेनैव हि प्रायेण दीयते । अथ “इस्तः कस्मात ? "दन्तेः"--तेन हि धन्यते। न, अन्येनापि फेनचिदङ्गन हन्यते । एवं यो हन्तत्री मति तस्य "हनने” अयमेव तु "प्राशुः शीघ्रः इत्यर्थः। "हदिति महतो नामधेयम्, परिवृद्धं भवति इति । "पारी पीरपत्यमित्रा" नानाप्रकारं मारयतीत्यर्थः। "तेर्या स्यादतिकर्मणः” गत्यर्थ पर्तमानस्य, गच्छत्येयासायभिमुख शन। “धीरयतेया" विकमार्थस्य, विक्रान्तो घसी भवति । "सीमिति भयं “पग्निहार्थीयो या पदपूरणी चा"। " सीमादिमी पापजन् (मं०२, ७, ६, ४) । अस्यामेव सारदुमयमपि प्रदर्शयति । ततः परिप्रदायोंयत्ये द्वितीयमुदाहरण पश्यति । गृत्समदम्य सत्पुत्रस्य श यर्मस्येयमारम्, "म सीमा- दिल्यो अंगमद् विधी प्रात सिन्धपो परणम्य यन्ति। न भ्राम्यन्ति न वि मुअन्त्यने पयो न पप्तरघुपा परिज्मन् ।' मिष्ठा. सौरी । सूर्णः पुनरस्या परुणनामा स्नूयते । प्राएज. पाप्यों रस्मीन् । सीमिति पदपूर्ण एप, कुनोऽपोत्पपिपक्षित. प्रयता पदारणपसे। अध परिप्रदार्थोयं सर्वमेव परिगृङ्गाति, --भाजन् सर्वत निया"। "विधा विधारयिता, रसाना, ·* निरुक्तम् * 'रश्मीनां पा, स्वरश्मिनालान्तर्गतस्य पा, धर्ता सर्वस्य जगतः । 'ऋतम्' उदकमादाय, पृथिवीलोकादन्तरिक्षलोकाच्च । 'सिन्धयः स्यन्दनाः सूर्यरश्मयः, ने हि आदित्यमण्डलात् प्राञ्चो पर्तमानाः स्यन्दन्ते घर्षकाले, सूर्येण प्रसृष्टा उदकमादाय सार्व- लौकिक 'वरुणस्य' सूर्यस्य स्थानं मण्डलं यन्ति'। तदेवमाण. निशमुत्सर्गादानलक्षणं स्वकर्म कुर्वाणः 'न श्राम्यन्ति'। 'न' श्रान्ता अपि सन्तो विरागादप्येतत् कर्म 'विमुञ्चन्ति' एते। य पुनः पतन्तो न शाम्यन्ति ? किं शनकः ? न। 'ययो न' घ इच पक्षिण इच शीघ्र 'पन:' पतन्तः 'रघुया' लघुया लग्न् शीप्रिकया गत्यापि 'परिज्मन्' परिजमन्तः परिगच्छन्तः सर्व मप्येतजगम श्राम्यन्ति न विमुञ्चन्त्येतत् फर्म ॥ एतद्गुणयुक्ता नामप्येतेषां सूर्य पव प्रतिसर्गे संयमे च ईश्चर इत्येवं सूर्य्यर म्नुतिरेषा । “यिसीमतः सुरुचो घेन आयरिति च”। इदं द्वितीयमुदा; हरणम् । प्रजभानमिति । “ब्रह्म ज्ञान प्रथम पुरस्ताद् विसी मतः मुरबों पेन भावः। स युध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सता योनिमरातब यिपः । (य० पा० सं० १३,१)। सामयेदसंहि. मायामपि ४० मा०४, १३, ।। घामदेवपुत्रो नकुलोऽनया विष्ट मा भादित्यं नुशाय। प्रयार्यविनियुक्ता मयमोपघाने याग्नि गरने। 'प्रत्य' मादित्याय 'जान' जायमान 'प्रथमम्' अनुप मादितः 'पुगतान्' प्राच्या विशि, तदुरपोपलक्षितमेव प्राज्या. । 'वि भावः' गणोस् , पितानकरीत्। 'गुरुयः' ·पा० २ख०] # नघण्टुकं काण्डम् . स्तरोवनान् रश्मीन् 'सीमत:' सर्वतः। किच, 'स:' 'चेनः' पपी 'बुध्याः' बुन्नमन्तरिक्षं तदययघभूतावा दिशः, 'उपमा निर्मात्यः, तासु ो तत्प्रतिष्टितं सर्वमुपनिमीयते जगदित्य- (-तम्माता एवोपनिर्मात्रय उच्यन्ते । 'विष्टा.' विस्था, सुधेतनगद्विभिन्न तिष्ठतीति ता एच पिष्टाः। 'सतश्च' अभिन कस्य स्थूलस्य 'असतश्च अनभिव्यक्तम्य सूक्ष्मस्य योनि 'विषः' वृणोदित्यर्थः । आदित्योदये होवगुणयुक्ता दिशोऽभिव्य- न्ति इत्यभिप्रायः। अथवा युझ्या आप आन्तरिक्षास्ता उपमा येवमादि सर्व योज्यम् ।। "अपि या सीमेत्येतदनर्थकमुपपन्धमाददीत पञ्चमीकर्माणम् । नः सीमतः सीमातो मर्यादातः। सीमा मर्यादा विसी- ति देशाविति” । विगतसन्तानी देशी फरोतीति ।। "त्य इति विनिप्रहार्थीयं सर्वनामानुदातम्" निपातत्येतदपि दिहाते। पश्यति दि“निपात रत्येके -इति । अतः त्य इति निफातकाण्ड उदाहियते। संशय परिशोधनाय त्य रत्येत- देनिप्रदाधीशमिति ध्याख्यातम् । किमु तत् सर्वनामविप्रतिपन्नस्य- त्या स्वरमप्यपधारयन् अस्यानुदात्तमित्याद, कषं पुनर्विप्रतिप. स्परमेतदिति ? उच्यते,-प्रातिपदिकस्यान्त उदात्त इत्योत्स. ग लक्षणम् (फि० सू० १,१)-अन्यत्र चापपादान- क्षणविदोऽपि चारपायादं पठन्ति,-"स्वयमसमसिमेस्प- नुशानि (फिएक-इति ।

·•orm. Irip
प्रयाग गritin (नि..!"-
ति। HaritATI-Nir!
गांनाममा

·रनिहियावियो हासावधिकारी प्रयीविद्यासंयुक्तो येनासो सर्वमेध येदितुम- PAS पा० ३०] * नघण्टुकं काण्डम् * १.४/द्वितीयायामुतो त्वस्मै तन्वं विसस इति चतुभ्यांमथापि 'प्रथमाबहुवचने ॥ ३॥ "भवान्त्यः (०सं०८, २, २४, ५)"--इति। बृहस्पते. सर्पम् । ऋत्यिकर्मणां विनियोगमनयर्चाऽऽचष्टे । “ऋचा त्वः पोपमिति” । य एनं चत्वारो महत्यिजः, एनेपा : एक बन्द इत्यर्थः । किमेकः करोति ? 'अचा' 'पोप पुष्टि 'पुपुप्यान्' गइम्प पुनः पुनः भृशं पा देवतायाथात्म्यानुचिन्तनसन्तानमर्मस्थानकरणा- मास्टरमदानवतीर्यथाकालमृचोऽधीयानः 'आस्त'- स हि तासां पोषः । कतमः ? 'एकः' एतत्कर्म कुर्वनास्ते इति, होता, पतत्तापदग- "ध्ययनकर्म तस्मिन होतरि विनियुक्तम् , उक्तं च--"यहचैव होत्रं शकर्ष क्रियते" --इति (ऐ० ग्रा० ५, ५, ८)। 'गायत्रं त्यः १ गायत्र- शको 'गायति' 'शकरीषु' ऋक्षु। कतमः ? उद्गाता, तस्मिन्नप्ये- वदति तत्सामगानकर्म विनियुक्तम्, उक्तच-"सानोदुगीथम्” इति ऐ० प्रा० ५, ५, ८)। "ब्रह्मा त्व." ब्रह्मा नाम एक ऋत्यिक 'जाते' प्रायश्चित्ते 'विद्या पदति' । विद्यापहेतुत्वादात्मनो विद्या विज्ञानं घदतीतरेम्य ऋत्विगभ्यः, इदमय कुस्तेति । तत्रापि मन इतिधि तत् कर्म चिनियुक्तम् । स पुनरेष सर्वविद्यः सर्वविज्ञानस्तथा ईति ! न हासर्यवित् तमधिकारं शन यानिवर्तयितुम् । उक्तञ्च -“अथ न ब्रह्मत्वं क्रियत इति प्रय्या विद्ययाति मेरमा अनो अभाव प्रकृति

·MIO
* निरुक्तम् *
[पूर्वपद
एक इति। मीयत इति मानं कर्म, तन्मात्युच्यते ।
काचिदितिकर्तव्यता यशस्य, तां विमिमीतेऽध्ययुः, नानाप्रका
करोतीत्यर्थः
॥

·4 इति। -प्र० पा० ३०] 9 घण्टुकं काण्डम् , पूर्वखण्डे २६१ पृ०), "तत्प्रतिषेधः अध्यरः अहिंस्र इत्यर्थः॥ थाह,-नन्यत्र हन्यन्ते पशषः, छिद्यन्ते तृणवनस्पतयः, तत् कथमहिम्नः? उच्यते, अभ्युदय एव हि सः। एवं हि श्रूयते -"न पाउ पतस्मिन् निपसे (य० धा० सं० २३, १६)"- तथाच-"कुशत्वमिच्छन्ति तृणानि राजन्" इति । तस्मादभ्युदययोगादहिस्र इत्युपपद्यते । “निपातः" श्रयम् “इत्येके" मन्यन्ते ॥ एचमेकीयपक्षे निपातत्यमत्योक्त्या अधुना चोदकपक्षे स्थित्या परपक्षमाक्षिपनाह,-"इत् कथमनुदात्तप्रकृति नाम स्यात्"--- इति । तदेतच्छब्दरुपमनुदात्तस्वभावं सत् कथं नाम स्यात् ? ननु भवतयोक्तम्-उत्सर्गणवान्तोदात्तानि प्रातिपदिकानि-इति (५६ पृ० १८६०)। उच्यते,-सत्यमुक्तम् । प्रत्युक्तम्-म्यन्त्र चापवादात्- इति (५६ पृ० १६५०)। स एपोऽपवादांशः त्यत्त्यनेमसमसिमेत्यनुश्चानीति (६० पृ. २० पं०)। उत्सर्गादपवादो बलीयान् । तस्माद्विप्रतिपरस्परमपि पतमामय । 'किञ्च' "दृष्टव्ययं तु भवति" | तु शब्दो हेत्यर्थः -हेतुसमुन्धयार्थी घा। अनुदात्तप्रकृतित्वेऽपि स तु 'दृष्टानु- विधयश्छन्दसि' इति दृष्टव्ययत्वान्नामेति तद्पति । एवं हेत्वर्थः। अथवमन्यथाहतुसमुच्चयार्थः, अपवादस्मरणान्-व्ययदर्शनाच अनुदात्तमपि सदेतसामव भवति । भवन्ति (फि० सू०४, ११)। तम्मात् तापवादन्धाद्-दृष्टा- ध्यपत्याच नामेतदित्युपपन्नम् ॥ ननु तत्रैवेद निपाता अप्यायुदात्ता ·रास्यन्दत एनदन्नमिति वा दघ्नं दध्यतेः स्रवतिकर्मी निरुकम् आह,-छ पुनरस्य व्ययो दृष्टः ? उच्यते,-"उत त्वंस स्थिरपीतमाहुरिति द्वितीयायाम्" एफययने। एयम् 'उतो त्य तन्वं १ वि सत्र इति चतुर्थ्याम्" एकवचने व्ययो दृष्टः । उन रिटाच्छेपः । “अथापि प्रथमावहुवचने'-व्ययो दृष्ट इत्यध्य मनोजवेव अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो बभूवुः । आदनास उपकक्षास उ त्वे हृदा इस स्मार उ त्वे ददृश्रे। अक्षिमन्तः कर्णयन्तः सखायोऽक्षि चष्टं नक्तरित्याग्रायणस्तस्मादेत व्यक्ततरे इव भवत इति । विज्ञायते कर्णः कृन्तनिकृतद्वारो भवत्युच्छतेरित्याग्राम ऋच्छन्तीव खे उदगन्तामिति ह विज्ञायते मनसां प्रजवेष्व. समा बभूवुरास्यदना अपर उपकक्षदमा अपरे आस्यमस्यते- दस्यतेर्वा स्याद्विदस्ततरं भवति हृदा इबके प्रस्नेया हृदा इक प्रस्नेदशिरे स्नानाही हृदो हदतेः शब्दकर्मण हादतर्वा स्याच्छीतीभाषकर्मणोऽथापि समुच्चयार्थे भवति ॥५॥ शक्षण्यन्तः फर्णपन्तः (ऋ० सं०८, २, ३४, २)-त्ये ठस्यामृचि। वृहस्पतेरापं विद्यासूक्त नाम । 'अक्षण्यन्तः' भक्षि ·अधया । १० ३१०४ख०] नघण्टुकं काण्डम् * संयुक्ताः, परमपि समानेन्द्रियाः समानपृष्ठोदरपाणिपादाः सन्तः यपि च, 'सखाया' समानख्यानाः सर्वे मनुप्याः । समानेषु शास्त्रेषु कृतधमा । येयाकरपा याकरणानामेव समानख्यानाः, नेरका पय नेस्तानाम्। 'मनोजयेषु' मनो. गम्येप्यर्थेषु 'असमा यभूयुः'। केचिदूहापोहनधारणयत्त त्यसमाः, कोविदमेधसः । कयमसामान्यमिति ? यतो दृष्टान्तेन प्रतिपाद- यति ।-"आदमास उपकक्षास उ त्ये हृदा इव" । श्रादमा एप थादमासः। मास्सदाह्रदपरिमाणाः, फेचित् प्रशया। उपकक्षासः | कक्षसभिएदेशनुल्योदका इच हृदाः। एशे प्रक्षयाहदाः 'स्मात्या' मक्षोभ्याः अपरिमेयप्रज्ञानाः। 'दद्दो घट्टशिरे-दृश्यन्त इति -- । समस्तार्थः। अथैकपदं निरुतम्। “अक्षि, चः” पश्यत्यर्थस्य,-- दृश्यते ह्यनेन । “अनक्ते" व्यक्त्यर्थस्य-"इत्याग्रायणः' मन्यते । । चाहामपि चैतस्मिनिर्वचने भवति । "तस्मादेते व्यत्ततरे इच यस्मादिदन्नामेति किमिति प्ररतमपेश्श्य । सधया यमाने जोnिdनयाकारणालिये यशष्ट.

·[पूर्वपट्न । * निरुतम् . कृन्तसे निहत्तद्वारो भवति, ऋच्छतेरित्याग्रायणः" मन्यत ब्राह्मणमपि चैतस्मिनिर्यवने भवति,-"ऋच्छन्तीय खे उदगन्त मिति ह विज्ञायते"-इति। मृच्छन्तीयती की खेऽभिव्यक्त- सन्तः शब्दाः एतावपि च उदगन्तां प्रत्युद्वच्छत इव ग्रहणाय । विवार्यमाणे ज्ञायते खे कर्णाविति । "आस्यमस्यतेः" क्षेपार्थस्य, --क्षिप्यते ह्य तदाभिमुख्येनान्नम्। स्यन्दतेर्वा स्यादाङ्पूर्वस्पर स्रवणार्थस्य,-शुष्केऽपि हतदन्न आगते स्रवत्येव श्लेष्मा येन तदारतं प्रसितुं शक्यते । "दन्न', दम्यतेः" स्वत्यर्थस्य स्रुततरमिव तद्भवत्युत्तरात् परिमाणान् । “दस्यतेर्या स्थान क्षयार्थस्य । “विदस्ततरं" हा पक्षीणतरं, तदु "भवति" उत्तर स्मात् परिमाणात् । “प्रस्न याः” प्रकर्षण स्नातुं येषु योग्यम् अगाधत्वात्, ते प्रस्नयाः स्मानार्हा इत्यर्थः । "हदो हादते." शब्दार्थस्य, शब्द ह्यसायभिहन्यमानः करोति। "हादती स्यात्" शीतीभावार्यस्य,-ग्रीष्मेऽपि हसी शीतल एच भवति । “अथापि" अयमपरो निपातः "समुच्चयार्थे भवति" एकतन- -त्यत् इति ॥ ४॥ फिमुदाहरणम् १- पराया इव लदाखिनमाश्विनश्च पर्यायाश्चेत्यय ये प्रश्नमिताक्षरेषु ग्रन्थेषु याक्यपूरणा आगच्छन्ति पद पूरणास्ने मिताक्षरप्पनर्थकाः कमी मिद्विति । निप्ट्वक्त्रा ·६ १०३पा० ५ख०] * घण्टुकं काण्डम् ॥ चिदिन्नरो मृरितोका कादिय । चिम्पस्यन्तो वाशिरे शिरजीवनाय कम्। शिशिरञ्जीवनाय । शिशिरं गातेः शनाते । एमेनं सृजता सुते। आसृजतनं है। तमिवद्धन्तु नो गिरः । तं बर्द्धयन्तु नो गिरः। तयो गिरो गृणातेः। अयमु ते समतसि। जयन्ते तिसीयोऽपि दृश्यते ॥ ५॥ "पाया इव त्यदाश्विनम् (१ प्राति १२, १०)"-इति । किमुक्तं भवति ? उच्यते,-"आश्विन व पर्यायाश्चेति" चं समुच्चयार्थे भवति। "अथ ये प्रवृत्तेऽर्थेऽमिताक्षरेषु गुवाक्यपूरणा आगच्छन्ति, पदपूरणास्ते मिताक्षरप्यनर्थकाः मेद्विति" । व्याख्याताः क अपि संप्रहार्थीयाः, तत्प्रसङ्गन ग्मादयो अन्यार्था अप्युक्ताः । प्रतिज्ञाप्रसक्तानेवाधुना जान वक्ष्यामः । ते सामान्यमेव तापल्लक्षणमुच्यते । रकारार्थोऽयमथशब्दोऽथ ये प्रवृते परिसमान अर्थ अन्य पगतः पदरमिताक्षरेगु गद्यग्रन्थेषु वाक्यपूरणा आगच्छन्ति पार्थास्त पय मिताक्षरेषु भवन्ति। उभयत्रापि तु ते T: अनर्थान्तरवायकाः, प्रास्तादात् न किश्चिदर्थान्तरं न्त। पदमेय वाक्यमेव धा पुरयितव्यमित्ययमेव हि मे नात्यदान्तरम् । उक्तंच,- यायावकमाख्यातमुपसर्गो विशेषयत् ।

·.पादपूरणेषुपरिसंख्यायमानेषु नायमुक्तइति पदसंख्यया पदपूरा
म
गाभिधाय नाम, forum: TE"-ति
मरामे गुना? "कीमिxिit a arrम.
पण. 3--1गा
भा.--मनु ये प्रsisगि पोदावर मन
विशाम्यामो ऽमिनाaty पागं पटिनाग्म मिना
पूग्णा मयिष्यतीति
ग किमर्थमने मित्र: कर्मामि निदियन
उच्यते, ते हिप्रायेण पदाणा गय। अन्ये पुनः ।
न्यादयो भर्यवन्तोऽपामम्भय मनि पदाणा भन्नि,
दिसानपि ध्यानोति । पते पुनः प्रायेणानफा एपेनि विद
निर्दिश्याने अथवा ते प्रायेणायन्तः कदानिदनर्यकाः ।
विशेषतो निर्दिश्यन्ते।।
आह,-पयमपि च उकारी न निर्दष्टयः। कि कारण
स हि पुरस्ताग्निर्दिष्ट पय (१०२पा. ४) “अथापि पदा
इदमुतदु" इति। उच्यते, सन्यं निर्दिष्टः। प्रासनिकस्नु
तस्य निर्देशोऽयमेवाप्रोकारस्य पदपूरणत्ये मुथ्यो निर्देशः, ६
प्रकरणत्वात् । तत्र तर्हि अकिश्चितकर इति ? न अकिञ्चिक
किं कारणम् ? शृणु, यदि घयमुकारः तत्र पूरणत्वेन नोए
इहयोच्येत, ततः पूर्वोक्तस्य विनिग्रहाधीयत्वस्यायमपवाद !
गम्येता अथापि तत्रय केयलमस्य पदपूरणत्यमुच्यते, नेह, तथा
त्यमस्य याध्येत । अनिष्टश्चैतत् । तस्मादुभयत्राप्यर्धात इति

·m ६ - १० ३पा० ५ख०] # नघण्टुर्फ काण्डम् * आह, नन्वेवं खलु नूनमित्येतयोः पदपूरणत्वस्य बाधः प्राप्त इति ? उच्यते,-नेयम् । किं कारणम् ? उकारबत्ती भावपि । यथैव हा कारोऽर्थवांचानकच, एवं तावपि । तस्मा- दुकारग्रहपोनापि तावप्यत्र गृहीतो द्रष्टव्यो। न केवलमुमायेय, किन्तदि? अन्येऽपि तावन्त एव सन्ति । तद्यथा,-"श्रा घा ता गच्छानुत्तर"-इति अन्न घकारः। तेऽपि चात्राघरुद्धा द्रष्टव्याः । उदाहरणमात्रप्रदर्शनार्थ घेतावन्त एवोदाहृताः। त एते सर्व पवार्थासम्भवे सत्यनर्थका एव, सम्मवे त्वर्थवन्त इति । कि कारणम् ?~न हि कस्मिंश्चिदर्थे तावत् सम्भवति अनर्थत्व. कल्पना न्याय्या शब्दस्य, अर्थप्रधानो हि शब्दः । स नाकस्मा. दभियनार्थेन धिना पाक्ये सहन्येत। तस्माद्यायद्गम्यमेव तापदर्थः कल्पनीयः। यत् पुनरैतदुक्तम्- 'घाक्यपूरणाः' इति (६६ पृ० १५५०)। अगतिरेपणा। तदेतत् सर्वथाप्यर्था- सम्भये सति अगती सत्यां भवति। त एते मायोवृत्त्या इयन- चिन्यादयोऽर्थवन्तः। प्रायोवृत्त्या च कमामिदयोऽनर्थका इति द्रष्टव्यम् ॥ आह, ननु आदी च मध्येच पूरणानामागमो दृष्टः, तद्यथा --"नूनं साते"-इति, अथ फथमुच्यते,--'ये प्रवृत्तेऽर्थे आग न्छन्ति, ते पदपूरणाः' इति ? उच्यते, न हतिदध्ययनकाली. नमानुपूर्यमक्षाणां पदानां ध्याख्याकाले नियतमस्ति, अर्थप्रकाश. नार्थनिर्यवनपदोनान्यपदानुपूर्यमुपजायते समाख्याकाले। तवं सत्याख्यातपदम् प्रधानम्, तदनु नाम, तदनूपसर्गाः, तदनु

·।
नि::FARMITTrini! RS
mি, i Tালা গান। গান্যাল -
गावालगुन.म. न माग मम्मी
निए, गामा मत ! दिनु
গান শােনামালামামসি মসি। সাত
पायwिat : HTTः, सोमय गुन्मने । नम्माल मा
योगः ये
माना
प्यरय माधिस्य टीकमप्यताति,---
“মাসিকালনানি মাঙ্গাণিগিনি গ।
ग्रहणः परिगुज्ययं घेदे गयाहितानि गति।
अधुना एपमतानुदाहनान फर्मामिटून ममाप्ततः प्रत्येक
धरणेदर्शयति,-"शिशिरं जीयनाएर कम् -इन्यत्र कमिन्येषप
पूणः । शिशिरं जीयनाय जीयनार्थमित्यः। तत्र हि प्राय
प्रचुराणि शरद्धान्यानि भवन्ति ।
कमिति पदपूरण पर
"मुशामि त्या हविरा जीवनाय कम्"-इति ( सं ८,
१६,१)। अत्र सायणः,-'किमर्थम् ? "जीयनाय कम्" जी.
नार्थम् , इह लोके चिरकालायस्थानार्थमित्यर्थः । फमिति पूरकर
इति । शाखान्तरे शेरो द्रष्टव्यः ।।
केचिदेवं कृतशेपमत्राधीयते,-
निष्ट्यप्राणिविनरो भूरितोका वुझादिय ।
विभ्यस्यन्तो धवाशिरे शिशिरीयनाय कम् ॥"-ति ।
-
-

·१३० ३१०५नैघण्टुकं काण्डम् * निष्ट वक्त्रा एव 'निष्टवक्त्रासः निर्वसना इत्यर्थः। अपि च। 'भूरितोकाः' बहपत्या इत्यर्थः । के पुनस्ते? दरिद्राः, 'केचिन्नरो' मनुष्या इत्यर्थः। किं तेपामिति । 'वृकादिव विभ्य स्वन्तः' पुनः पुनर्भृशं घा विभ्यता कादिच हिमात् 'घपाशिरे' पुनः पुनर्भृशं पा घश्यन्ते । किमिति बाशिरे ? शिशरम् । अस्माकं जीवनाय जीवनार्थमागच्छति,---इत्येवं हेमन्ते ववाशिरे। अल्पतरशीतं हि शिशिरं, सुख तत्र जीविप्याम इत्यभिप्रायः ।। निगमप्रसक्तस्य িিময়ায় निर्वचनम्-"शिशि शृणात:" हिंसार्थस्य "शनाते" हिंसार्थस्येच, नाश्तो विशेषः । हिनस्ति तस्मिन् काले अप्रतिवध्यमानो अतिशयेन दावाग्निः शुष्कानोपधिवनस्पती ॥ ईमित्यस्योदाहरणम्--"मेन सृजता सुते मन्दि मिन्द्राय मन्दिने । वक्रि विश्वानि चक्रये ॥” (ऋ० सं० १, १, १७, २) । ऐन्द्रे यषा गायत्री। मधुच्छन्दस आर्षम् । पृष्ट्याभिप्लय. स्तोमवृद्धा प्रातःसपने ब्राह्मणाच्छसिनः शस्त्रे महायते च सुचा- शांतिः विनियुक्ता । 'आ सृजतनम्' आमिमुख्येन सृजत । 'म्' इति पदपूरण एव । दत्तोक्थपाण चमसश्च सोमं है अध्यय॑धः ! किमासृजत ? योऽयमिन्द्रस्य 'सुते अमिपुते सोमे खांशः, उधपात्रचमसस्था, एतमासृजता 'मन्दि मन्दयिता. रम्। 'मन्दिन इन्द्राय हर्षयते । 'चचिकनयन्तं कमणयन्तं अपि पा हविनिशकटवक्त्राभ्यां चक्रवन्तमपि। चक्रादिति फर्मनाम (पूर्वभागे १८४०)। अतिविशिष्टवीर्यजनक था।

·निग्गम् . दाम संस्कारकर्ममिस्तानं 'विश्यानि' माणि भूतानि या। 'यक्रये पतयते इन्द्राय। सोमः प्रत्यन्ना, दानाम, परीक्षा पिन्द्रय स्तुतिः। "भयापि प्रत्यक्षाताः म्नानागे मन्ति, पगंशातानि स्तोतव्यानि"-इति पश्यति ॥ "तमिद्वन्तु नो गिरः"--इति। दित्यम्योदाहरणम् "तमिदर्दन्तु नो गिगे पन्सं मंशियगग्यि। य इन्द्रम्य सनिः ॥" (ऋ० सं०७, १, २०, ५)। अमहीयोरागिरसम्ये यमार्यम्। गायत्री, सौमी। ग्रायम्नुती चिनियुना। 'तम् पर्द्धयन्तु नः'। तं मोमम् । 'इत'- इति पदपूरपः। पर्व- यन्तूपजातवीप्यं कुर्वन्तु । देवतृपये। नः पनाः अम्मद 'गिर' स्तुतयः । कथं पुनयंयन्तु । 'यत्म शिश्वरीग्धि'। यन्समिय, एकशिशुका बयो गापः, ता यथा पर्यायेण यरममेकं मृतवत्साः स्यैः स्यैः पयोभिर्वहनादिसमर्थ कुर्य्यः । एवमेयास्मद्भिः एतं सोममुपजातवीयं देवतर्पणाय कुर्वन्नु पर्द्धयन्तु । कतमः। 'यः' 'इन्द्रस्य' 'हृदं सनिः' हृदयसम्भक्ता, तमेनं वर्द्धयन्त्वित्य- भिप्रायः॥ आह, कस्मात् पुनरत्र केचिदुदाहरणमन्त्रा अशेषाः पच्यन्ते, निरुच्यन्ते, केपाश्चिदेकदेशाः ? इति। उच्यते,-ये तावदशेषाः पट्यन्ते, निरुच्यन्ते च, ते व्याख्याधर्मोपदेशनार्थम् । यदि पुनः जर्व एव पट्यरेन् निरुच्येरंच, अतिगुरुशास्त्रं सम्पयेत। अथापि नपामप्युदाहरणमन्त्राणामेकदेशः पठ्यते निरुच्येत च, तथापि नाख्याधर्मों न प्रदर्शितः स्यात् । तस्माद् व्याख्याधर्मोपदर्शनार्य ·र ५७० नघण्टुर्फ काण्डम् , मा परन्ते, निरुच्यन्ते ध, फेगश्चिदेफदेशा, शाखाति. सत्-इति प्रतिमन्नमपि सकलाईर्चपादाध्ययने शक्यते न्चेष्टुम्, तदेतत्समासेन ग्रूमः। यस्मिन् यस्मिन्मन्त्रे कार्यमनेकार्थमनवगतसंस्कार पा नियोति, किचिवा. रुपमध्याहरति, अन्यद्वापीहति, अन्यथा पा यथिदि- फरोति, सन्दिग्ध पा निर्णयति, तदर्थमेव तं सकल- यस्मिन्याई पादे तायन् पदं भवति, यदभिमने निर्वक्तुं मेयाधीते । तनिर्विवक्षया तदेतदेवं निपुणमन्थेष्टव्यं योदाहरणम्-"अय भुते समतसि कपोत इय गर्भ- पचस्तश्चिम ओहसे" (ऋ० सं० १, २, २८, ४)। नियुक्त आत्मानं मोचयितुमिच्छेने तया गायत्र्येन्द्र 'अयम्' इति पर्तमानः सन् फर्मणि निर्वित्सनाद। (प्पदयं सोमः यं प्रति नित्यकालमेव 'समतसि' सम्प- वासु क्रियास्पायमानः समतसि सम्पतति। फर्थ समतसि? 'कपोत इप' कम्पतनः कपोत, कुत्सित- यथा 'गर्भधि' गर्भधानी फपोतिकाम् , अण्डाश्रयं पा नः पुनः पतति, एवं यं प्रति नित्यकालमेच सम्पतसि पायममिपुतः सोमः, पभित्यिग्भिः। अथ किम- प्यसि? मोचय अस्मान् । किंवा 'या' एवेदं नः 'नोहसे' न चितर्कगसि रोरूपमाणानाम् ! फेनाप्य. घयमेतद् ब्रूमः, कैर्घा युप्मद्गुणैर्न युक्कमेतदिति, ·"न-इत्येतेन" "सं युक्तः, "प्रयुज्यते परिभये" अर्थे। सर्वतो • निगलम् . पूर्वन्द गतान मोगयणमाननो युगम् । अत्यंतश्ययुद्यार्थमा ताम- स्माकमयधाप्यं फागण्यान्मांचयामा । कि सामिग्यमेव तसः प्रति विशिष्टतरः मोमोऽभियत इत्यभिप्रायः "इयोऽपि दृश्यते । कदाचिदनकः-इति याश्य किमुदाहरणम् ?- मु विदुरिय सु विज्ञायते इवाथापि नन्येष इदि संप्रयुज्यते परिभये । हविर्भिके स्वरिनः मचन्ते मुन्न एक सबनेषु सोमान् । शचार्मदन्त उत दक्षिणाभिने शायन्त्यो नरकम्पतामेति । नरकं न्यरक नीचगमनं नारि ब्रमणं स्थानमल्पमप्यस्तीति वाथापि न चत्येप इदित्य सम्प्रयुज्यतेऽनुपृष्टं न च मुरां पिरन्तीति सुरा मुनोतरे मुच्चावचेष्वर्थेपु निपतन्ति त उपेक्षितव्याः ॥ ६ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ २, ३॥ “सु विदुरिव, सु विज्ञायते इव" -इत्येते उदाहरणे। सुम विदुर्यज्ञ ब्राह्मण इति, इयोऽनर्थक एवं पाक्यपूरणः। सुप विज्ञायते यज्ञो नक्षत्रं ब्राह्मणैरिति, अत्रापीयोऽनर्थक एच ॥ व्याख्याताः पदपूरणाः, निपातसमाहारमधुना दर्शयति, तद. धिकारार्थोऽयम् “अथ शब्दः। इति सम्भावने । अथायमेव इदिति केवलः प्रयुज्यमानः पदपूरणो भवति। अपिचायमेव ·१० ३पा० ६ घण्टुकं काण्डम् * यं परिमयम् । कथं प्रयोगः? "नेजिम्हायन्त्यो नरकं तामेति।" मुग्याशेष फेचित्त्येतं कृतशेषमाधीयन्ते,–“हयिभिरके स्वरितः सवन्ते न्यन्त एके सपनेषु सोमान् । शचीर्मदन्त उत दक्षिणाभिर्नेजि- यन्त्यो नरकं पताम" इति ।। नारदेन फिल विमलभ्यमाना असुरपल्यो भर्तृन प्रति तमनेन न्त्रण प्रत्यूचुः । 'एके' सापत् 'इतः' लोकात् 'हविभिः पुरोडा. बादिमिनिमित्तभूतैः 'स्यः' 'सचन्ते' स्वर्ग लोकं प्राप्नु पन्ति स्म। जय एके' 'सवनेषु' यज्ञेषु सोमान् सुन्यन्तः अभिपुण्वन्तः, तेन नर्मणेत्यर्थः । 'शचीमदन्तः, अन्ये शव्या घाचा स्तुतिभिरैके देवान् दयन्तः सन्तयन्त इत्यर्थः । अप्यन्ये 'दक्षिणाभिः स्वः सचन्ते त्येतदेवानुवर्तते । तत्रयं सति, तेन तेनाभ्युद्यतेषु प्राणिपु श्रेयः ति यदि वयमेतानपि भर्तृन सम्यक् परिचरेम। अन्येषां जप. होमादीनां कर्मणामसम्भवे सति । न इत्" पयमेतेपामप्युष "जिल्लायन्यो" जिह्ममाचरन्त्यो भगवन् “नरकं पताम",-न गुन्यो मतपरिचयातः स्त्रियाः कश्चनधर्मोऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ मरकशब्दं निधीति, नीचरस्मिन्नय्यंते गम्यत इति नरकम- यया नास्त्यस्मिन् रमणं रतिकरं स्थानमल्पमप्यस्तीति नरकम् । अथाप्ययमपरी निपातसमाहारो नत्येष इदित्येतेनैव सम्प्रयुक्तः प्रयुज्यते । फेचिदनुपृष्टे सति प्रतियवनं भवति । तदु यया कश्चित् फश्चित् पृच्छति, 'तिष्ठन्ति' धृष्लाः ? इति । प्रत्यावष्टे,-'तिष्ठन्ति' इति। ततो 'यदि तिष्ठन्ति, किमर्थ ततः AUR

·नरुक्तसमयश्च न सर्वाणीति गायों बयाकरणानां च |
तद्यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थी प्रादेशिकन गुणेनान्विती स्यातां |
संविज्ञातानि तानि यथा गौरश्वः पुरुपो हस्तीत्यथ च।।
मागमागि? इगि पुनाना जीगि,-'म मे गुर
ग्यामिति नि, गदिगुर्ग मरिनी
m"गुग कम्मा ! "सुनो.::-fert मने.
दंगे: रियाविगिः।
“पयमुपागयोग नियमित उपेशियाः। एमय
प्रकारेण उगायोग प्रकारे गमागमान्येऽध्याय
মা নিলি। মনুমানা পাগলাগরিক
शास्त्रमुपेश्योपगम्य भनुप्रयेश्य, शिया-फा कम्मित
पर्सने? येय एण्याः परीक्षया यां
इनि निगमसी पटाध्यायम्य तृतीयः पादः॥ ६,३॥
इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुक्रान्तानि नामाख्याते
चोपसर्गनिपाताश्च तत्र नामान्याख्यातनानीति शाकटायनो
चतुर्थः पादः ।।
सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात् ।

·७७ १२० ४पा० १७०] *नघण्टु कापडम् * सर्व तत् सचं तथाऽऽचक्षीरन् यः कश्चाध्यानमश्नु वीताशः स वचनीयः स्याद् यत् किञ्चित् उन्यात् तृणं तदथापि वेव सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यायद्भिः सम्प्रयु. ज्येत ताबद्भ्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यात् तत्रैवं स्थूणा रशया या सजनी च स्यात् ।। १ ।। "इति"-करणोऽधिकारपरिसमाप्त्यर्थः । "इमानि चत्वारि रजातान्यनुकान्तानि, नामाख्याते चोपसर्गनिपाता" इति । तज्ञाभ्यासो निगम इत्यर्थः। इतीमानि, चत्वारि पदमाता- ति व्याख्याय अनुकान्तानि, पूर्वमाख्यातम्, ततो नामानि, . उपसर्गः, ततो निपाता इत्येवमानुपूर्येण कान्तानि धर्णि- नि। व्याख्ययेति पाक्यशेषः । कतमानि पुनस्तानि ? नामात्याते पसर्गनिपाताश्च इति। तदपि व्याख्यातमेव । यच्च तदुक्तं,-- तः किञ्चिदवशिष्यते, तच्चतुर्थन पादेन वर्णयिष्यामः' इति अ० १ पा० ४ ख०), तदिदमेवायसरप्राप्त पदचतुष्टयल- गानन्तरमारभ्यते,--"तत्र नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो समयश्च" । तत्र तस्मिन व पादवतुष्टये यानि नामानि सण्येवाचिशेपेणाख्यातजानीत्येवं शाकटायन आचार्यो तोतिघाक्यशेषः। रुक्तानां चैप समयः सिद्धान्तः सपा- शेषेण गायत्रयम् ॥ भाहकः पुनरन्यथा चीति, येनैवमुच्यते,--शाकटायनो नीति ? उच्यते,-"न सर्वाणीति गार्य" प्रवीति । कि ·इति समानार्थाः। प्रधानन्तु तत्र क्रियापदेशात्या, तदभिधायको दिम गाय पर प्रवीति! मेगुगणे, याबानो मेर- प्यारणमधीमने ये, में गाकरणाम मांग रानानि गामानारयेयं पनि गा॥ নয় বান্দা মাগী রানি নার্গিা মা संयिमानानि शानि"-इनि। म प्र गायन यान्यागातजानि नामानि, यानि यायन्ति, गं पयंग्युनत च्छन्दः। विधा अयममा नानाम्। तपा-प्रत्यक्ष क्रियाणि, प्रकल्पक्रियाणि, अविद्यमानक्रियाणि । नत्र, प्रत्यक्ष मिमाणि,-फारको हारक इति। प्रायशियागि, ता- गौरव इति। अविद्यमान क्रियागि, नाया-हिल्या वित्थ. अरविन्दोऽाड् चन्द इति। तयं मनि या चित्यर्थः। केषु नामनु स्यरसंम्कारी, म्याग्योदात्तादिः, मस्कारच प्रति प्रत्ययादिः, तो म्परसंस्कारी। ममयों, समता नामोपपति- रुच्यते, सङ्गतार्थी, लक्षणशास्त्रविहितयोपपत्या युक्तावित्पर्य यथैव लक्षणाविप्रतिपत्त्या स्वरोऽवस्थितः, एवं संस्कारोऽपि येष्वपि च प्रादेशिकेन, प्रदिश्यते द्रव्यमनयेति प्रदेशः क्रिया, ६ तस्मिन् द्रव्ये अवस्थिता यदुधेतुकम्तस्य नामधेयप्रतिलम्भोऽनि प्रेतः, तस्याः प्रदेशाध्यायाः क्रियायाः अभिधायको धातुः स गुरु इत्युच्यते। अन्यत्र हि गुणशब्दो प्रधाने वर्तते । शेषः, भङ्ग गुरु धातुः गुणाख्यः, स प्रदेशवाचकत्वात् प्रादेशिको गुण इत्युच्यते। तेन धातुरूपेणान्वितायनुगती स्वरसंस्कारों स्यातां भवेताम् ।

·२०४पा ९ख०] *नयष्टकं काण्डम् * येपामाह, किन्तेषामिति? उच्यते,-संविशातानि तानि । समं विज्ञातानि ऐकमत्येन विज्ञातानीत्यर्थः । तेषु तावदविप्रति. पत्तिरेयास्माकमाण्यातजानि नामानीति। तद्यथा, कर्ता, कारका, पक्का, पावक इति । न पुनर्यथा गौरवः पुरुषो हस्तीति । किङ्कारणम् । एतेषु प्रकल्पते क्रियाः, न साक्षादुपलभ्यन्ते । अपि चैतेषु कल्पयितुमपि तावच्छक्यन्ते । तदिच्छादिषु पुनः कल्पयितुमपि शक्यन्ते । तस्मान सण्याख्यातजानि नामा- नीति । तत्र यदुक्तं 'सर्वाण्याख्यातजानि नामानि' इति तदयुक्तम्। मादिशब्द च क्रियाः केवलं शब्दव्युत्पतिकर्मणग्रुपलक्षणभूता निमित्तभावेनोपादीयन्ते,न वस्तुतोऽर्थक्रियास्मनुसहायभावं प्रति। तत्र शब्दस्य प्रच्युतानुपलक्षितेऽनुप्रवृत्ते ऽभिधाने निर्वृत्तायां क्रियायानुपरतसाधनव्यापार निरूप्य क्रियायामभिधानं धातु- मात्रस्य प्रतिनिर्देशक रूढिरित्यभिधीयते ।। अपरो व्याख्यामार्ग: । "तद्यन स्परसंस्कारी समयों মিল নাৱিা না”। যয় ঘলিয়ান্নি ঘণ- स्कारी, समर्थी अटाध्यायीलक्षणोपपत्या युक्ती, प्रादेशाभिधा- यिना च धात्वाख्येन प्रादेशिकेन गुणेनान्वितो अनुगतो, स्पातां न्याययकार्मनामिकसंयुक्तेन संस्कारेण । तद्यथा,-कर्ता, फारफः, पक्का, पाचक इत्येवमादि। तदाख्यातनं गुणस्नमिति प्रतीम इति पायरोषः। येषु पुनरष्टाध्यायीलक्षणपराङ्मुखी स्वरसंस्कापचनुगती, न च न्यायकार्मनामिकसंस्कारयुक्तेन प्रदेशाख्येन धातुरूपेण! कि तेरामिति ! उच्यते,-"संविना-

·* निरुत्तम् . [पूर्यष्टकम्
नानि तानि" । संविज्ञानपदमितीह शास्त्र मादिशब्दस्येयं सम्मा।
पक्ष्यति हि, भग्निरिन्द्र श्येवमादीनां संविज्ञानपदत्वम्-“यतु
संविज्ञानभूतं स्यात्" इति। तथा वृत्रहा पुग्न्दर इत्येवमादीनां
गुणपदत्यम् । स एयमिहापि विभागो इष्टव्यः। तत्र गुणपदानि ।
कारकपाचकादीनि । संविज्ञानपदानि तानि “यथा,-गौर
पुरुषो हस्ती" इत्येवमादीनि,-न हो पां गवादीनाम् अष्टाध्या
व्युत्पत्तिलक्षणमस्ति, तम्मादिशब्दा एवैत इति ॥
अन्ये तु प्रदेशो व्याकरणमिति व्याचक्षते। तत्र हि शब्दा
लक्षणानि प्रदिश्यन्ते । तत् कुतः ? कचिल्लक्षणानुग्रहः लक्षण
घयचो वा गुण इत्युच्यते, प्रसिद्धो हि गुणशब्दोऽनुग्रहेऽवय
च। तद्यथा,-'गुणे ममायं वर्त्तते' इत्युक्तेऽनुग्रहे वर्तते ।
गम्यते, अवयवेऽपि,–'द्विगुणा रज्जुः', 'त्रिगुणा' इति चोतं
व्यवयया व्यवयवेति गम्यते । शेष समानमेव पूर्वाभ्या
मर्थाभ्याम् ॥
अथवा संविज्ञानानि तानि, संविज्ञातानि तानि चेत्युभावपि
पाठौ। तस्मादुभयथाऽपि व्याख्यातम्,-सत्त्वं प्रदेश इति ।
केचिदगभूता क्रिया गुण इति व्याचक्षते ।।
किं चान्यत् ? “अथ चेत् सर्वाण्याख्यातजानि नामानि
स्युः”। तथाप्ययमपरी दोषः प्रसन्येत। माद, कतम इति
“यः कश्च तत् कर्म कुर्यात् सर्व तत्सत्त्वं तथावक्षीरन, य.
.., अश्वः स पचनीयः स्यात्, यत्
तुणं तत्" इति। यः कश्चाविशेषण प्राणी तत्
A
किचिन
1
फर्म

·- १४०४पा० १०] * नघण्टुकं काण्डम् * ८२ कुर्यात्, यत् किञ्चिदनेकप्राण्याश्रयमेकवदभिप्रेत्योच्यते,- तत्कर्म कुर्यादिति ? सर्वमेय ते प्राणिनं तेनैवैकेन नाता आव. क्षीरन्। तद्यथा। पः कश्चाध्यानमविशेषणानश्योऽप्यनुवीत, अश्व इत्येवं स वचनीयः स्यात् । फस्माद्वाश्यः अश्नुवन्नश्य इत्युच्यते, अन्योऽश्नुवन्नपि नोच्यते ! इति विशेषहेतुर्नास्तीति । तस्मादश्वोऽपि वासनक्रियायोगाभिप्रायेणाश्य इत्युच्यते, किन्तर्हि ? शब्दन्यवहार एवायमर्थप्रत्यायनार्थ: ईदृशः क्रियानिर पेक्षः। एवमेय, यत् किश्चित् तन्द्यादविशेपेण तत्सर्व तईन- क्रियायोगात् तृणमित्येवमुच्यते । तस्मान सर्वाण्याख्यातजानि नामानीति किञ्चान्यत् ? “अथापि चेत्" अथापि यदि “सर्वाण्या- ख्यातजानि नामानि स्युः । तथाप्ययमपरो दोपः स्यात् । आह, कतमः १ उच्यते, यावद्धिर्भावैः सम्प्रयुज्येत तायद्भ्यो नाम धेयप्रतिलम्मः स्यात् तत्रैवम्"। तद्यथा, स्थूणा दरशया घा सअनी च स्यात्", क्रियाहेतुके हि नामधेयप्रतिलम्भे सति यावद्धिर्भायर्यायतीभिः कियाभिरेक द्रव्यं संयुज्येत, तावद्भ्यो भाषेभ्यः क्रियाभ्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यात् । कि कारणम् ? न द्वितः कासाश्चिव्यावर्तको विशेषहेनुरस्ति, अन्यासां पा नियामकः । तत्रेचं सति स्थूणा एकैच सति दर शेते इति पशया इत्युच्येत,न चोच्यते। तथा च सत्यतेऽस्यां घंश इति सअनीत्युच्येत न बोच्येत । एवमनेकानि सरयानि एकत्रिया- योगादेकनामानि स्युः, एक पानेकाक्रियायोगादनेकनाम, उभय- ·८२ *निगमम् . थापि च ध्यपहारप्रसिद्धिः। तम्मान मर्याण्याख्यानवाल नामानि म्युः॥१॥ अथापि य एषां न्यायवान कार्मनामिकः संस्का यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तधनान्याचक्षीग्न् पुरुषं पूर्ण शय इत्याचक्षीरन्नप्टंत्यश्वन्तईनमिति तृणमयापि निप्पन्न ऽभिव्याहारेऽभिविचारयन्ति प्रथनात् पृथिवीत्याहुः । एनामप्रथयिष्यन् किमाधारश्चेत्ययानन्वितेऽर्थे प्रादेशि विकारे पदेभ्यः पदेतराान् सञ्चस्कार शाकटायन एनेः कारितश्च यकारादिञ्चान्तकरणमस्तः शुद्धञ्च सकारा- दिञ्चाथापि सत्त्वपूर्वी भाव इत्याहुरपरस्माद्भावात् पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति तदेतन्नोपपद्यते ॥ २ ॥ आह,-किमिति ? उच्यते,-" एषां न्यायवान् कार्मना- मिकः संस्कारो यथाचापि प्रतीतार्थानि स्युस्तयनान्याचक्षीरन्। .एगं पुरुषाश्यादिनाना न्यायवान् लक्षणन्यायेन युक्तः । आह,-कः पुनरसाविति ? उच्यते फार्मनामिक संस्कारः। फर्मतं नाम तत् पुनः पाचकलायकादि, तस्मिन् मषः कार्मनामिकः संस्कारः। किञ्च! यथाचापि प्रतीतार्यानि प्रतीतक्रियाणि स्युः तथैव नान्पान्याचक्षीरन जनाः ।। '.

·८३ ११० ४पा २५०] *मेघण्टकं काण्डम् * भाह,--कथं पुनराख्यायमानान्येतानि न्यायधता कार्म- नामिकानि संस्कारेणोपेतानि स्युः, कयं पा प्रतीतक्रियाणीति ? उच्यते,-"पुरुष” तावत् पुरि शय इत्याचक्षीरन् । पुरि हासी दोते पुरिशय इति प्राप्नोति । एवमसी न्यायवता कार्मनामिक- संस्कारयुक्तन शम्देनोक्तः स्यात् । श्वं चैप प्रतीतक्रियः शब्दो भवति । एवमेव "अष्टा इत्यश्वम्” भाचक्षीरन् ,-अश्नोति हि असौ इति अष्टा प्राप्नोति । एवमेव तन्यते तमिति "तर्दनमिति तृणम्" आचक्षीरन् । न चैवमाचक्षते। न चासति कारणे विद्यमाना क्रिया परोक्षीकर्तुं न्याय्या, तस्मात् न सर्वाणि आख्यातजानि नामानीति *अथापि" इदमपरमप्राप्त कुर्वन्ति, ते शाकटायनादयः । किम् ? "निष्पन्न मिव्याहारे मिथिवारयन्ति, प्रथनात् पृथिधी. त्याहुः, क पनामप्रथयिष्यत्"-इति । निष्पन्न, कस्मिन् ? अभिव्याहरणमभिव्याहारः, तस्मिन्नभिव्याहार, ततः पश्चादाभि- मुख्येन स्थित्वा तस्याभिधानस्य, ततो विचारयन्ति । कतमम्य धातोरत्र रूपमिति ? आह, प्रथनाधियीत्याहुः ते शाकटायनादयः। आहा-ततः किमिति? उच्यते,-तत्र घयं पृच्छामस्तायत, यदीयं स्वभावतएच पृथिवी नाम अभविष्यत् , ततः क एनामपृथिवीं सतीमप्रथयिष्यत् ? कोऽस्याः प्रथनमकरिष्यदित्यभिप्रायः । अथापि कश्चिदस्याः अपृथिव्याः सत्याः प्रथनकर्ताभ्युपगम्येत, ततोऽपि ३ चयमिदमपरं पृच्छामः,-"किमाधारश्च इति” ।

·४
तत्र, शाकटायनो नैरुताश्च गार्यवर्ज कानिचिदभिधानान्यनेकधी
तुभिरनुविदधति, कानिचिदेकेनय । कि कारणम् ? प्रतिनियत
पाणिनीया भू इति प्रकृतिमुपादाय लडित्येतं प्रत्ययमुपादहते।
शीलीत्येतदेवकं प्रयोजनमुक्त्वा नान्यत् प्रयोजनमस्ति।
• निगमम् .
पूर्णपदक
गगनः सम्मयागः, सर्यम्य हि प्राणिजातम्येयमयाधार
Fir, I पुनदेयममशिनासीग, सदा योऽम्याः प्रययिता र
मा मात!- हानाधारेणाप्रनिटिनेनशम्य यं प्रथापितुन,
गारो मानीति प्रगतक्रियामावः प्रशन क्रियाभावे च सति
किमानान्येवमादीनि मामानीन्येतदयुतम्। नम्मान मांण्या-
ग्यातजानि नामानाति।
"य" अपि इदमपरमप्राप्त शाकटायनः कृतवान् ।
भाद-किमिति ? उच्यते,-“भनन्यिनेऽ इत्येवमादिदों
भाद,- येदाङ्गानामेकैकमनेकप्रभेदम् ।
तद्यथा,-निर
चतुर्दशप्रभेदम् । व्याकरणमष्टप्रभेदम्। तत्र, केपाश्चिनरुक्ता
*धियाकरणः साकं केपुचिच्छब्देवकमत्यं केपाश्चिमात्यम
हिस्येषु स्वेषु व्याकरणेषु शब्दानुविधानसमयः । तद्यथा,-
ततः कृत्या सानुबन्धलोपस्य लस्य स्थाने तिवादीनादिशन्ति,
तथाहि ते तं शब्दमनुविधातुं शक्नु घन्ति । स हि तेषां शन्दानु
विधानोपायः पाणिनिना परिक्कमः। सैपा शब्दानुविधाने तन्त्र
-
लड़ादीना-
अपरे पुनर्वयाकरणा लटमरत्वैव तियादी.
हि शब्दानुविधाने सातन्त्रशीली। एवं
स्पया तन्त्रशील्या भवतीत्येवमादि समानमेव

·२१० ४पा० २ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * शब्दरूपं साधयन्ति। तत्रैवं शब्दानुविधानोपायविप्रतिपत्ती सत्यां शाकटायन आचाव्योऽनेकैश्च धातुभिरेकमभिधानमनुविहि- तवान्, एकेन चैकमेव । तत्र यदनकरनुविहितधान्, तदितरैगार्य- पाणिन्यादिभिर्न मृश्यते। किं कारणम् ? अप्रसिद्धी हि स तेषां शन्दानुविधानमार्गः। धातुसमुदायमात्रमेव नामेति। अतस्ते शाकटायनमाविक्षिप्सन्त आहुः--"अथानवितेऽर्थे" इति । अनन्वितेऽर्थे अननुगते शब्देनार्थे, यत्र संस्कार्यमाणोऽपि शब्दोऽ- र्थमनुगन्तुं न शक्नोति। एवं धातुज असमर्थो भवति । “अप्रादेशिके विकारे" च। यया हि क्रियया तद्व्यं प्रदि- श्यते, तदभिधायको यो धातुः, स तदभिधानं विगृहामाणं विकर्तु न शनोति यत्र। तत्र हीयमानप्रतिज्ञः शाकटायनः सर्वाण्याख्यातजानि नामा. न्युपपादयिष्यत्रसम्भवे सति काशकुशावलम्बन मिच कुर्वन् किम- करोदिति ? “पदेभ्यः पदेतरार्द्वान् सञ्चस्कार शाकटायनः" । पदेभ्यः पाख्यातपदेभ्यः समस्तेभ्योऽवयवानुपादाय पदेतरान्ि अन्यान् अन्याश्च इतरेतराख्यान् पदावयवैरन्यश्चान्यश्चान्यदर्द नाम्नः संस्कृतवान् । तद्यथा,-'सत्यम्'-इत्येतदभिधानं सञ्चस्कार । कथम् "एतैः कारितं च यकारादि चान्तकरणमस्तेःशुद्धं च सकारादि "। एतेः 'इण् गती (अ.प.)-इत्यस्य कारितं ण्यन्त कर छत्वा ततो यकारमन्तमादाय यकारान्तं कृत्वा सत्यशब्दस्यान्तमद्धं सञ्चस्कार, ततो 'यम्' इति भवति । अस्तैः शुद्धश्च । 'अस् १

·•निगम
शुस (.16)-riner मेग मारता
मिपः। गणगीगा या गणेशा
'मायागय EET from गार
সলসি নি। ও গামাগণা: যাননি
निकनिया पोपी मनमः
भवति।
m फो? पति मिति
सत्यम्। काग्नि ग यकागतिश गृहमा समाहित
नाम्य धंता पार्टमिति समुण्याiram: पर्व पदेना
पतरान् सनम्कार शापदापनः तदन्याय रतयान
फो हि नाम पदं विमायानेकभानुज कुमार नरेनदानामन्य
पिढदिः शाकटायनोऽनिपादियामिमानादकतन्यदमिनन्
पदानि ।
अपि चोपजायने नः शङ्का, यथामी प्रतो नासी पदे
स्थास्यति, अपि वासा यणांनपि भेम्पति, अनेकार्याध करर.
यिष्यति । यो हि पदान्य मिनम्, तम्य वर्णभेदे विशेषतः को
भविष्यति? तस्मादतिरसङ्गदोपोपपत्त्या नानेकधातुमानि
नामानि, नापि सर्वाग्याव्यातजानि नामानाति
“अधापि" अयमपरी दोषः प्रसन्येत । कतमः ! "सत्त्वपूर्त
भाव इत्याहुः” अभियुक्तास्तद्विदः । माचं पूर्वमस्मात्सोऽयं
सत्यपूर्वः। किं कारणम् ? सत्त्वाश्रय एच सौ । तथं सति
*अपरस्मादापात्" अपरकालीन भावेत क्रियया “पूर्वस्य"

·1 १०४पा ३] * नघण्टुकं काण्डम् * पूर्वोत्पातस्य प्रदेश:" प्रदेशनं सज्ञा प्रतिलम्भो "नोपपद्यते"। किं कारणम् ? उत्पत्तिसहभूता हि सा, स्वेनाभिधानेन किया- निरपेक्षेणाभिसम्बद्धमेव द्रव्यमुत्पयते,-नित्यसम्बद्धौ हि शब्दार्थी| "इति तदेतत्" सर्वथा सर्वाण्याख्यातजानि मामा- नीति शाकटायनमतं “नोपपद्यते । तदनुपपत्तावस्मतपक्षसिद्धिः, कानिविदाख्यातजानि नामानि, कानिविदनाख्यातजानीति । अथ शक्यते प्रत्यवस्थातुं प्रत्ययस्थीयतामिति परिसमाप्तो गार्यपक्षः ॥ २॥ शाकटायनपणेदानीमेनान् दोषान् प्रतिसमाधास्यामस्तदर्थ मिदमारभ्यते,- - m . यथो हि नु वा एतत्तयत्र स्वरसंस्कारी समयौं प्रादे- शिकन गुणेनान्वितो स्यातां सर्व प्रादेशिकमित्येवं सत्यनु- पालम्भ एप भवति यथो एतद्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात् सर्व तत्सचं तथाचक्षीरनिति पश्यामः समानकर्मणां नामधेय- प्रतिलम्भमेकपा नकेषां यथा तक्षा परिव्राजको जीवनो भूमिज इत्येतेनैवोचरः प्रत्युक्तो यथो एतद्यथा चापि प्रती- तार्थानि स्यु स्तथैनान्याचक्षीरनिति सन्त्यल्पप्रयोगा: कृतोऽप्येकादिका यथा व्रततिर्दमूनाजाध्य आद्गारो जाग- रूको दविहोमीति यथो एतनिष्पन्न भिव्याहारेभिधि- ·- & निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम चारयन्तीति भवति हि निप्पन्नेऽभिव्याहारे योगपरीष्टिः प्रथनात् पृथिवीत्याहुः क एनामप्रथयिष्यत् किमाधारश्चे- त्यथ व दर्शनेन पृथुरप्रथिता चंदप्यन्यः ॥ ३ ॥ “यथो हि नु पा एतत्" इति। यथेति वाक्योपादाने, यथा येद प्रकारण। उकारोऽवधारणार्थः। व्याख्यातमेतत्- “अथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थे”। इतरेण येनैव प्रकारी प्रसिद्धमाचार्येणाख्यातजत्वं प्रतिपिद्धं नाम्नः, तेनैव प्रकारेप प्रत्यनुभायामीति। हि-इत्यसूयायाम् । कथं हि व्याक रिप्यतीति । नु-इत्येप हेत्वपदेशे। वै-इत्ययं यथोक्तपूर्व- पक्षोपदेशार्थः। येनेय प्रकारेणासमर्था हेतव उक्ताः, तेनैव प्रकारेण प्रत्यनुभाष्य प्रतियक्तधर्मेण समीकरिष्यामः ॥ परीतदुकं किमिति ? “तयत्र स्वरसंस्कारी समयों प्रादे. शिफेन गुणेनान्वितो म्याताम्" इति । आह तत्र किमिति ! उच्यते, तदेतत् प्रत्युच्यत इत्युपप्रयुक्तस्तच्छन्दः ।। भाह, -येत पुनः प्रकारण प्रत्युच्यत इति? उच्यते "रायं प्रादेशिकमिन्येयं मन्यनुपातम्भ पप भवति । सर्यम प्रादेशि मर्यमेट किया नाम । आद,-तनः किम् इत्येयं मत्पगुपालम्भ पर भयति। आइ, कथम् ? " प्रदेशयाचिन पाय्यातानुम्प्रेक्ष्य तदाध्यौ म्यरसंस्कारी याय दुगम्यमनुविधेयो,-विधी हि लक्षणगनिप शदापराधो नाप्य' म्माकम् । भपत पायमपाधी मन्दशिक्षितत्यान् - येना- ·अपा. ३स०] * नघण्टुकं काण्डम् * विधातुं स्यरसंस्कारी विद्यमानायपि प्रदेशवाविनि धातो न कोषि, स लो तावत् पुनः पुनः शिक्षस्यात्यव्याकरणं यावन्छ- केस्तवानुविधातुमिति। व्याकरणेऽप्रष्टयाभिन्ने लक्षणैर- देशो विक्षिप्तः। कश्चित् सौत्रो धातुः, कश्चित् तुशब्दचशब्द- पाशब्दातिरिक्ताध्याहारविभागादिगम्यः । तद् यथा । मतान्त- रैप्वप्य भिन्नेषु कश्चित् ऋचिद्धिधिरुच्यते। ते च सर्व एम प्रयोगमिच्छता प्रयोगकाल उपहांहर्त्तव्याः । पघमिहापि सर्याप्येय रक्षणशास्त्राण्यपेक्ष्याणि अखिलस्वरस्कारसिद्धये । -~-इति स ल तावत् शिक्षस्थानिधिणः, यावदखिलशब्दानां स्वरसंस्कारावनुविधातुमुपज्ञातुं सामर्थ्यमिति ॥ "यथो पतन्” पत् पुनरेतदुक्तम्,-"यः कश्च तत् कर्म पुर्य्यात्, सर्व तत् सत्त्वं तथाऽऽवक्षीरनिति” । अनेकेपामेक- क्रियायोगादेकनामता प्रसन्यतेवि। अत्र चूमा,-न हि प्रसज्यते। त्वमपि पश्यसि, अयमपि च “पश्यामः समानकर्मणां तुल्यकर्मणां अपि सतां कर्मरतां *नामधेयप्रतिलम्भमेकपा नेकेषां यथा तक्षा परिखाजको जीवनी भूमिज इति ।" तक्षन् कश्चित् तक्षेत्युच्यते। अन्यः सक्षनपि न तक्षेत्युच्यते, आह,कोऽत्र हेतुरिति ? शृणु--लोकमेच पृच्छ, तमेवोपालम्भस्व, न मयैप नियमः कृत इति। अथ च तद्यथा, समानमर्माहमानानां कश्चिदेवार्थेन संयुज्यते, कश्चिन, वेदादीनाम् , एकार्थेन संयुज्यत इति अन्यैरपि संयुक्तः, सत्यमेकेन चालब्धम्। स्वभावतो हि शन्दानां क्रियाजत्वेऽपि सति फाञ्चि

·देश बिगामी निमंती! मशि
नि: याग,~it दि गानिगगन कंगैशि, नमाने
पायपिति गुरु ग नामनियम्मी माता
म समाधि:.-नमो गोत्र यदा म सक्षति.स
एय मोनिकिनाहि! गो गा गतिमा
বি। নাগমনি, কামাসকালি কন্টি
संपामप्यन्याः किया निषतता: मन्ति, गनुको मामधेयप्रति
लाम इति ! गेो नुनक्षा नियमतः सन्ननोति विशेरा जीवन
सुरमः, शाफजातिय। भूमिजोदारकः ।
भलेनेयोत्तरः प्रत्युनः । आर. - कनमः १ यागिरिः
सम्पयुज्येत तापतुभ्यो नामधेयप्रतिटम्मः स्यादिन्येषः। पश्या
मोऽनेकक्रियायुक्तानामपि एफपियाकारिती नामधेयमतिन्दम्मो
भवति। तद्यया, तक्षा, परिमाजफ इन्गेतान्येसोदाहरणानि ।
शक्षा ह्यन्यान्यपि कर्माणि फगेति।
धेयप्रतिलम्भोऽस्ति।
तत्र, यदुक्तमेकस्यानेकक्रियायोगादनेक
नामता प्रसज्येतेति। एतदद्युक्तम् । न हि प्रसज्येत । यदि
चोक्तमनेफेपामेकनामता, एकस्य चानेकनामता प्राप्नोति,--तता
व्यवहाराप्रसिद्धिरिति, न हि तदुभयमस्ति। मनेगमेकक्रिया-
योगे हि सति एकस्य चानेकक्रियायोगेऽपि हि सति व्यवस्थित एवं
शब्दनियमः स्वमावत एच लोके। तमान व्यवहाराप्रसिद्धिदोगे.
ऽस्ति । तत्र, यदुक्तं व्यवहाराप्रसिद्धिदोपप्रसङ्गान्न सण्या
ज्यातजानि नामानीति, एतदयुक्तम् ॥
न पुनस्तम्य ततस्ता नाम

·०४पा० ३०) बनेघण्टुफ काण्डम् "यथो पतत् यत् पुनरेतदुत्तम्- यथा वापि प्रतीतार्थानि स्तनाम्याचक्षीरनिति"। भत्र घूमः,-शदस्वाभायमेतत्' यत् तथा सर्वाण्याख्यायन्ते, यथा यथा प्रतीतार्थानि भवन्ति तत्रादमपराध्ये भवतः, नापि शास्त्रम्। यथावस्थितानां हि दानामन्याख्यानमात्रमेच क्रियते, नाहं शम्दानां कर्ता, य एषां गोक्तारस्तानेवोपालम्भस्य, निराकुरु घा यदि शतोपि ॥ आह, कस्मात् पुनः कानिचिदाख्याक्ते लोके! तदभिधाने मायमेष, कानिचिन् प्रतोतार्थानि, कानिचिदप्रतीतार्थानि, न्यपि शास्त्रेण प्रतीतार्थान्येय कर्तव्यानि एतदेव शास्त्रस्य शास्त्र. म्, यदप्रतीतार्थान्यपि प्रत्यादिना प्रतीतार्थानि स्युस्तथैना- चीरनिति भादयायन्त एच कानिचित्, कानिचिन्छास्त्रण तीतानि क्रियन्ते। सन्यनुविधायित्याक्षणस्य, गुणतस्तेषु क्षणम् । अपि च। सन्ति” एव “अल्पमयोगाः" प्रतीतार्थ कंयाः केचित् "कृतः" इत्प्रत्ययान्ताः शब्दाः “अपि" "एक- दिकाः” एकपदपकरणान्तर्यतिनस्त-दर्माणः। तत् “यथा,-- ततिर्दमूना जाट्य भाटणारी जागरूको दर्षिहोमीति” । प्रति. पातेल्ली। दमूना दममना येत्येवमादि,मग्निरतिथिर्चा। जाट्यः टायान् । आटणारी अनशीलः । जागरूको जागरणशीलः । विहोमीतिदा जुहोतीत्येवं प्रतीतार्थान्यपि शाकटायनामिनायः। स्त्र यदुक्तं न सर्याण्याख्यातजानि नामानीति' तद् युक्तम् ॥ "यथो यतत्” -पुनरैतदुक्तम,-"निष्पोऽमिव्याहारेऽमि- वेचारयन्तीति। अत्र व्रमः-युक्तं ते कुर्वन्ति-भवति ·[पूर्वपद * निरुक्तम् - हि निष्पन्नेऽभिव्याहारे योगपरीष्टिः”। योगपरीटिन म योग परीक्षणम् ॥ कथञ्चानुत्पन्नः सन्नभिधानयोगः परीत्येत । तत्र यदुकं- "प्रथनात् पृथियीत्याहुः । “फ एनामप्रथयिष्यत् किमाधार श्चेति”। घयमेवं चूमः, प्रथितेयं केनविदतः पृथिवीय मिलगट। कथमियमप्रथिता सती पृथिवीत्वमापेति ? उच्यते,-"अ दर्शनेन पृथुप्रथिता चेदप्यन्यैः”। दृश्यमाना हीयं पृथि तस्मात् यद्यप्यप्रथिता कैश्चिदन्यैस्तथापीयं पृथुदर्शनयोगात् व्येव। तत्र, यदुक्तं-'क एनामप्रथयिष्यत् किमाधार एतद्युक्तम्, अन्यथा हि धात्वर्थो नोपपद्यत एच। तत्रयं । यथा न विरोत्स्यते, तथा निर्यक्ष्यामः । तस्मादविरुद्धः । टायनामिग्रायः॥३॥ अथाप्येवं सर्व एव दृष्टप्रयादा उपालभ्यन्ते यथो ए त्पदेभ्यः पदेतगान मञ्चस्कारेति योऽनन्वितेऽ सञ्चस्कार म नेन गर्हः मैपा पुरुषगहीं यथो एतदपर स्माद्भावान् पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति पश्यामः पूर्णा त्पन्नानां सचानाम परम्माभावान्नामधेयप्रतिलम्भमेकेषा नकषां यथा पिन्बादो लम्बचूड़क इति विल्यं भरणादा मेदनाद्वा॥४॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १, ४ ॥

·० पा० ख० नेघण्टु काण्डम् - "अध" | "भवि" च, यदि दृष्टऽप्यस्याः पृथुत्ये म पपमुप. भ्यामहे । ननु "एवं" सति, "सयं एप इएमयादा उपालम्यन्ते" - केपलमहमेय । योऽयं दृष्ट्या प्रीति, स तत्र दोष एप । या सति, हरदान प्रसज्येत, भनिएचैतन्। तमान् शुदर्श- बात् पूधियीत्युच्यते ॥ “ययो एतन्" यत् पुनरेतदुनम्-“पदेभ्यः पदेतरादीत्सव. पारेति" अब ममः,-"योऽनन्धिते" शदनानभिधेये "म" निनुगतमसम्बई "सस्कार, स तेन" सम्यद्वेन संस्कारण गई." गर्हणीयः। पुनराचार्यों योऽनुगतधातुमिरनेरेकाभि- सनगतानांस्ततः सञ्चस्कार, नेय मौयने । “संग" तदमि. 'गायापरिमानान् "पुरुषगर्दा पुरुषो हि कधिन् अशिक्षितत्यादेक- गतुजमपि न जानाति, किमुत यदुधातुजम्। अपि च सन्ति होफे सादृशाः पुगतः, ये कारकहारफादीन्यपि प्रकट क्रियाणि अन्ति, फतमेभ्यो धातुभ्य एतान्यभिनिष्पाद्यन्त इति न जानते, सर पुम्पदोषो न शाग्नदोषः, यदनुगमयितुं शादरों न शक्यते। पन,'यदुनम्, अननुगत एयार्थे सञ्चस्कार शाकटायनः, मन्त. मेव हार्थमाययति गमयतीति, सत्यम् । तसादुपपद्यत पथ शाकटायनमतम् । अपि च, रूदिशब्दव्युत्पत्तिर्मन्प्यपि दृश्यते। यथा लक्षणं, तया लायां प्रवर्तिनुमति, इतरपा हि फस्य तहक्षर्ण स्थात् । यदसर्प तत्सपिरिति मन्त्रः, यन्नवनीतममयदिति अपि च, ब्राह्मणेनाप्यनेकधातुजान्येच छत्वा निरु- ।

·पद्यते। तत्र यदुत्तमपरस्मादापात् पूर्यस्य प्रदेशो नोपपते. आह --किमिदमतिमध्विय किमपि पूर्वोत्तरपक्षसम्बद्धं नामा- ख्यातजत्वमधिकृत्योक्तमिति? उच्यते-शिष्यबुद्धिवृद्ध्यर्थमेत- निरुताम् , । समानामिनानानि गतारिगान ग फलमा HIT-"गताध्यक्षा मिनि.कमसामभिरण- म्यामागे ग य एता येत ५ गंकमा यम्मे मानो पपर्य येवा गमियरमसामनि मग लोक याद (II १४.५, ४..)- इति । य ने शवः। हर फलीपदर्शनाय मागेनय निगमः । स नः परं प्रमा तम्माद्धाफटायगनदनुहश्य सम्पगेय रमान,-यनकधांतु रेकममिधान निमायानिनि । "ययो पन्” यत् पुनरेतदुनम्,- भागम्मादायात पूर्व प्रदेशी नोपपद्यत इति पश्यामः” अत्र यमः,-"पूर्वोत्पमा सस्यानामपरस्माद् अयानामधेयप्रनितम्भम् । अपरस्मात सतो भावात् । “एकेयाम् ? न पकेगम्। तत् “यया "चिल्वादो लम्यचूड़क इति" | पश्चात्कालीनयापि क्रियया, भविप्यता योगेन वित्याइनक्रियया च, पूर्वोत्पाद सत्त्वस्य मामधेयमतिलम्म उपपद्यमानी दृष्टः । चहालम्बन के चान्यत्र नार रूट्य तदनेकत्यादयुक्तम् । उपपद्यत एव हि केगञ्चिदिति ॥ “विल्यं भरणाद्वा भेदनाद्वा”। भृतं हि तद् भवति धीजा- नाम्, विभत्ति था। दुभिक्षादी भक्ष्यमाणं जनम् , भेदनादा भिद्यते हि तवश्यं भक्षणायेति ॥ - - ·० ० एस०] * घण्टुकं काण्डम् * फथं नाम व्युत्पन्नथुद्धिः शिप्योऽप्रतियुध्यमानः सर्वतो. बानेय लौकिकवैदिकान्छब्दाभित्र यादिति। सर्वाप्येष हि किरणानि निरुक्तानि च वेदाङ्गत्वाविशेगत् प्रमाणानि । तेपा. अफलमिदं सावित्येत्तदशवयं तदुतामिति ॥ ४ ॥ इति निरुतवृत्ती पष्टाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४॥ पश्वमः पादः अथापीदमन्तरेण मन्त्रेयर्थप्रत्ययो न विद्यतेऽर्थम- िितयतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारो शास्तदिदं विद्यास्थानं ग्याकरणस्य कास्यं स्वार्थसाधकच यदि मन्त्रार्थप्रत्यया- गनर्थकं भवतीति कौत्सोऽनर्थका हि मन्त्रास्तदेते नोपे- क्षेतव्यं नियतवाचो युक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्त्यथापि वामन रूपसम्पन्ना विधीयन्तै । उरु प्रथस्वैति प्रथयति । पोहाणीति पोहत्ययाप्यनुपपन्नाभिवन्ति । ओषधे वाय- स्वनं स्वधिते मैनं हिंसीरित्याह हिंसन्नथापि विप्रतिपि- द्धार्था भवन्ति । एक एष रुद्रोऽयतस्थे न द्वितीयः । असंख्यातासहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम् । अशत्रुरिन्द्र - ·ITE जमिगतं सेना अजगमाकमिन्द्र ययापि जाननं मन प्पत्यग्नये गमिष्यमानागानुम दीपया पादादितिः । मिति। अदितिपादिनितधिमिनि। नदपतिः व्याम्याग्यामाऽया'यतिमायां भान्गम्यग्गादमिजान गिकाणुकत्यायन्नः गन्दगामान्यादतर गाय मना पढ़ पममृद्ध यन कर्म क्रियमाणमृगनुर्वाभिपदनानि नाहमणम् ॥ १॥ एयं मामाम्यातीपमर्गनितानां प्रगिभागेनायप्तिान लक्षणं परिजायने-"अयापीदमन्तरेण मन्यत्ययों विद्यते"। अयशवोऽधिकाराः। द्वितीयं शारप्रारम्भ मधिकरोतीति । अपीति सम्भावने । अपि पदेषु विमान स्थितेषु लोके येदे या, अपि मन्येषु यापमावेनापस्थितेषु. समस्तार्थस्तस्मिन् प्रत्ययो विशेषावधारणं म विद्यने, न भवन त्यर्थः। अपीदं शास्त्रमन्तरेण पदार्थप्रत्ययो नास्ति पाक्यार्य इत्यभिप्रायः॥ आह, कः पुनः पदार्थवाक्यार्ययोविशेष इति ? उच्यते । साकाङ्क्षः पदार्थों निराकाङ्क्षो पाक्यार्थः। तद्यथा, त्युक्ते किमित्याकाङ्क्षा भयति, ततो गच्छतीत्युक्त निराका भवति, तथा गच्छतीत्युक्ते क इति साकाझं भवति तथा गौ त्युक्ते निराकाङ्क्ष भवति । अथेदानी गोर्गच्छतीत्युक्ते गांव अ ·११० ५पा १० घण्टुकै काण्डम् * दोहादिभ्यो व्यावृत्य गमनेऽवतिष्पने, गमनं चान्येभ्यो व्यावृत्त्य गव्येवावतिष्ठते। एप घाश्यार्थः। स एप प्रकरणाविरोधी चाक्यार्थः पदार्थ नियमेन लक्षयति, पदार्थश्च पदलक्षणम् । पदार्थ- सभियोगेन हि व्याकरणे पदानां प्रकृतिप्रत्ययादीनि लक्षणानि व्यादिश्यन्ते। यत एवमतः “अर्थमप्रतियतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशः" । अर्थमप्रतियतोऽप्रतिपाद्यमानस्यायधृतार्थस्येत्यर्थः। “नात्यन्तम्"। नैकान्तिकेन, एकान्तं नाम निश्चयोऽनिश्चयेनेत्यर्थः। किम् ! 'स्वरसंस्कारोद्देशः'। स्वरोई शः संस्कारोबेशच, स्वरावधारणं संस्कारावधारण नास्तीति पासशेषः। कि कारणम् ? न ान- घधृतार्थः स्वरसंस्काराववधारयितु शक्नुयात,-अर्थवशेन हि स्वरसंस्कारावयतिप्ठेते। "तदिदम" एवं कृत्वा निरुक्तशास्त्रं "विद्यास्थानम्" एतद. धीनत्यादर्थपरिक्षानस्य। अर्थवशगत्वाश्च स्वरसंस्कारयोरिदं "व्याकरणस्य काय” कृत्स्नभावं, करीतीति पाक्यशेषः। ध्याकरणेन हि स्परसंस्कारी चिन्त्येते। तस्मादपरिसमातमेच सावद् थ्याकरणं यावत् निरुक्तं नाधिगतमिति, न हि अनरुक्तो. मधारयितुमरम्, नानयकृतार्थः स्थासंस्कारतत्वं विजा. नीयादिति । आह, ननु व्याकरणस्य कास्यमेतत् करोतीत्युक्ते तच्छे. पमेवेसन, गुणादिवत्, ततव विद्यास्थानत्यमस्य विरुध्यत इति ? नेत्युच्यते,-*स्वार्थसाधका स्याङजहवृत्त्या (अजहत्वार्था- ·पूर्वपर आहा- * निरुक्तम् वृत्त्या) होतदनुपङ्गतो व्याकरणस्य कृतमतां करोति। यथा स्वार्थमपरिहाय फश्चित् परानुग्रहं करोत्येयम् । यत् पुनरैता गुणादिवदिति। ते हि तन्त्रान्तर्भूता एव “उणादया बहुल- (पा०३, ३, १)"-इत्युक्तम्, न पुननिघण्टवो बहुलमिति । तस्मा- स्वतन्त्रमेवेदं विद्यास्थानमर्थनिर्वचनम्, व्याकरणन्तु लक्ष प्रधानमिति विशेषः॥ भाह,-"यदि मन्त्रार्थप्रत्ययाय" एतदारभ्यते, हन्त । मर्थमारभ्यमाणम् “अनर्थकम्” एव “भवतीति” । एवमाहेति ? उच्यते,-"कौत्सः'। किं कारणम् ? "भनव हि मन्त्राः"। न हि मन्त्राणामर्थोऽस्ति घाच्यवावकत्वेन तदर्थ निर्वचनायारभ्यमाणमिदमप्यनर्थकमेव भवति । रग्धव्यमित्येयं कौत्सो मन्यते ॥ "तन्” एतदेवमुच्यमान कौत्सम् "एनेन" अनेन नैस्क्तेन "न" “उपेक्षितव्यम्”। उपगम्य येदं शास्त्रश्च ईक्षितव्यम्, किमसौ सत्यमाचष्टे पृथेति परीक्ष्यम् । अर्धयत्वे मन्त्राणां यधेतुशानं घश्यमाणं सदु म्यार्थपत्य मन्त्राणामीक्षितव्यमिति केचिदाहुः । पुनरुपपत्त्या कौत्सो मन्त्राणामानर्थक्यमाईति उच्यते,-"नियनयाची युक्तयो नियतानुपूर्ध्या भवन्ति इति निश्तयायो युक्तयः, निरुदयाचो युक्तयः, अभिधाननियता । में भवन्ति ।-"भन्न भा याहि पीतये (सा. ये० सं०११ १.)-ति मन्त्रेण पुनर्यिमापसो! नियतानुपश्यां नियतनिष्टानुपूर्वी पदप्रयोगस्य । तस्मात्रा भागच्छ पातायनि। - तया,- ·.. "विधीयन्ते" एच। १०५पा० ख०] # घण्टुकं काण्डम् * थायाहिं' इति न पुनर्भवति 'आयाह्याने इति । दह लोकेऽर्थवतां । शब्दानामनियमेन पर्यायवचनता दृष्टा गवादिप्रयोगे, तथा न पौर्वापय्यं दृष्टम् । तद्यथा,–'गोणीमभ्याज' 'अभ्याज गोणीम्' 'आहर पात्रम् 'पासमाहर' इति। न य तथा मन्त्रेषु। ततो ऽर्थवच्छब्दबंधात् पश्यामोऽनर्थका मन्त्रा इति ॥ अथाप्ययमपरो हेतुरानर्थक्ये मन्त्राणाम् । माह,-कतमः ! इति, उच्यते,-"ब्राह्मणेन" ते "रूपसम्पन्नः" अपि सन्तो यदि होते अर्थवन्तोऽभविष्यन्, स्येनेय लिङ्ग न स्यमात्मानमेते विनियोक्तुं समर्था इति कृत्या न ब्राह्मणेन तेपु तेषु कर्मसु व्यधास्यन्त, चिहिताश्च । तद् यथा, --"उरु प्रथस्येति प्रथयति (श० प्रा० १, १, ६, ८) प्रथनलिङ्गी मन्त्री विहितः प्रथनकर्मणि, यथा च,-"उरु प्रथा उस्मथस्योरु यज्ञपतिः प्रथताम् (य० पा० सं० १, २२)। यजुरिदम, पुरो. डाशं प्रत्युच्यते । पुरोडाश! त्वं विस्तीर्णप्रथनः सन् विस्तार प्रथाः, स्वात्मानं ते तव यशपतिश्चायं यजमानः प्रजापशुहिर- ण्यादिभिश्चोरुप्रथतां विस्तीर्यतामिति । तथा,-"प्रोहाणीति प्रोहति"-इति ब्राह्मण द्रोणकलापोहणविधायपि । “इदमह- मात्मानं मोहामि"-प्राच प्रेरयामि इति प्रोहागीति मोहति, प्रोहणलिङ्गी विहितः प्रोहणकर्मणि। तस्मालिङ्गसम्पनविधा- नात् पश्यामो प्राह्मणेनानकस्यरूपमेय सन्तं मन्त्रं नियुक्तम् । एवं सति, मन्त्रं मन्त्र पुनर्विदधत् ग्राहाणमर्थयत् । अनर्थका मन्त्रा:-नवर्थचन्तःसन्तोदासपद्माह्मणेन विधायेरन् , चिहिताश्च।

·प्रभृतीनां तान्यनर्थकान्युच्यन्ते, तशेयेमानि। तस्मादिमान्यप्य . निगम सम्मानका मानिमः I warrant मोल देगकानमनामig कुरा उस माग प्रमाणुगम्यमाने समय কামানদিসগণ লাল, নদি গালগল fি= रपानपगाम्नि, मन्त्रागा पुनरांगणानायनानगंगनम समां विनियोगमाणगा। पाप कामनन- मन्त्रा पाल्ययागायन सन्नी पिनियोगमायागंगतो नि यत्पात विधायफल्याए प्रामवास्पिति "भशापि" भयमांगे हेनुग्नांपत्य मन्त्राणाम् । फनमः इति उच्यने.-- भनुपyami: दिपले "भयन्ति पतेप्यों लभ्यते, अयमेनेव्यर्थः म्यादिति मामापर तद्यथा,-"भोप, वायम्य (य. या मं० ४, ५, ६. १५) पन -त्याह। न चौपधिगत्मानमपि पार्नु समां, कि पुन तथा,-"स्वधिनमन - वि. सीः (३० या० सं०४,५,६१ इत्याह" आत्मानमेय “हिंसन्” । को हि नाम एपमुक्या म्यपने हिस्यात् ? हिनस्ति च । लोके यान्येवंविधानि याश्यान्युन्मत नर्थकानीत्युपपद्यते ॥ "अधापि” अयमपरी हेतुरानर्थक्ये मन्त्राणाम् । आह, कतमः? इति, उच्यते, -"विप्रतिषिद्धार्या भवन्ति" इति। अन्यस्यान्येन विरुद्धार्थेन प्रतिषेधो चिप्रतिषेधः, इतरेतरव्याघात इत्यर्थः। तद्यथा,-"एक एप द्वोऽयतस्ये न द्वितीयः” ·१० ५पा० १७०] * नघण्टुफ काण्डम् * "असङ्ख्याता सहस्राणि ये रखा अधि भूम्याम् (य. धा० सं० ६६५४)" "अशत्रुरिन्द्र जज्ञिपे (१० सं०८, ७, २१, २)" "शतं सेना अजयत् साकमिन्द्रः ( सं ८,५,२२, १)-इति । एतान्युदाहरणानि । “एक एव रुद्रोऽयतस्थे न द्वितीयो रणे निनन् पृतनासु शत्रून् । संसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता प्रत्यङ् जनान सभ्युकोग्रान्तकाले ॥” 'एक एवावतस्ये दः' स्थितवान, 'रणे' रणाय रणार्थम्, 'न' अन्यो 'द्वितीयः' कश्चिदस्ति। इति रुद्रयहुत्वप्रतिषेधः। कथमवतस्थे ? 'नि' निश्चयेन 'धन्' 'पृत. नासु' स्पर्धनीयेषु संग्रामेषु 'शत्रून्'। किञ्च, स एकः 'संसृज्य' रस्ट्या, 'विश्वा' विश्वानि भुवनानि 'गोप्ता' रक्षिता, सृष्ट्या व सर्गकालानन्तरमेय पालयिता च स्थितिकाले। म्येन 'जनान्' 'सचुकीच' सङ्कोचयति, 'अन्तकाले' प्रलयकाले । य एवं गुणयुक्ती रदस्तं पयं स्तुमः । “अख्याता - भूभ्याम् तेषां सहस्रयोजनेऽध धन्यानि तन्मसि” (य० चा० सं० १६, ५४)। एका शतरुद्रियेऽनुष्टुप्। अनेन चाग्निवयनेऽर्कपणेनाजाक्षीरमिश्रा गयेधुकरः सप्तरल्यो यन्ते उत्तरस्यां श्रोणाचन्त्यायामिष्टकायाम्। प्रजापनेरापम् । 'असंख्याता' असंख्यातानि 'सहस्राणि' पहनीति यावदुक्तं स्यात् , फेगम् ? 'थे दाः' 'भूम्याम् 'मधि' उपरि नेपां' 'सहयोजने अध्यनि अयस्थितानामेव 'यय' 'तन्मसि' तनुमः 'धन्यानि' धपि। अप्राप्तानामेवास्मान् प्रतीत्यभिप्रायः। तापदेतानभिष्टुभो पायत्ततानि तानि धपि । “त्वं सिन्धून अवारोऽधराचः भन्नहिम्। अशत्रुरिन्द्र जनिषे विश्व 'प्रत्यई' प्रतिली.

·मेघयधकर्मणा 'विश्य' सर्व 'पुष्यसि' पुष्णासि 'चार्य पारि -रत्येषा अप्रतिरथेन प्रिष्ट्याग्निप्रणयने चिनियुक्ता। अप्रतिरथ- युधः, युपमान' पम इथ पुटी योद्धा 'धनायन:' जाहिजबीत्येयं [पूर्वपट न एतया मतिन्छ * निरुत्तम् * पुष्यसि घायं तं त्या परिप्यजामहे नभन्तामन्यकेषां ज्याक्ट अधि धन्यसु ।" (ऋ० सं०८,७,२१,२)। न्दसा इन्द्रं तुष्टाव मुराः पैजवनः। पोड़शिनि शस्त्रे विनियुक्तः । हे 'इन्द्र!! 'त्यम्' 'वारसृजः' 'सिन्धून्' स्यन्दनान् एतान् माध्य मिकान् उदकसंस्त्यायान् । कथं पुनरपासृजः ! 'अधराव' तानधिगमनान् कृत्या सर्वानयाचाहजः, नित्यकालम् 'अइन् अहिम्' मन् मेघम् । 'अशत्रुः' अशातयितव्यः 'जशिर्षे' जा. नित्यकालं भपसि; तस्मिन् हते मेथे। फिध्य, त्वमेतेन प्रका मोहादिकम् । 'त' 'त्या' त्वाम् एवगुणसंयुक्तं वयं 'परिष् जामहे' सर्वतः स्वजामहे। 'नभन्तां' मा भूवन् 'अन्यकेवाम अन्येषाम् 'ज्याका' ज्या अधिधन्यसु' अधिधनुः । किमुतान्ये फेचनाभ्युद्यमाना एते स्म द्विषः अयततज्य धनुषो हतसर्वोयमाः सन्त्यित्यतस्त्वां परिष्वजामहे इत्यभिप्रायः । "आशुः शिशान" स्पेन्द्रपुत्रस्याम् । 'आशुः शिशानो वृष्भो न भीमो धनायन शोभणधर्षणीनाम् । सइकन्दनोऽनिमिष एकवीरः शतं सेना अजय माकमिन्द्रः।। (ऋ० सं०८,५,२२,१) ॥ 'भाशु' व्यापक सिनो या, 'शिशानः शिश्यानः तीक्ष्णीकुर्यन् आयुधम्, प्रगृहीताः बादफारी, सोमणः' फेम् ? 'चणीनाम्' प्रत्पनीकायस्थिता नाममुरादीनाम्, 'सहनन्दनः' समाहाता शत्रणाम्, भाप य ·अ०५पा० १७०] अनघण्टुकं काण्डम् 'यनिमिपः भादग्वान् जयं प्रति, 'एकवीर' एक एव चिकान्तः अप्रतिद्वन्द्वः सङ्ग्रामेषु, 'शतं सेनाः' यही: शत्रुसेनाः 'साकम्' अवस्थिताः 'अजयत्' एक इन्दो यः, तं वयं स्तुमः । पचमितरे- तरप्रतिषिद्धान्येतानि मन्त्रयाक्यानि। यद्येको दः, नासस्या- तानि सहप्ताणि, अथासङ्ख्यातानि, नैकः यद्यशः, पायं शतं सेना अजयत् ? अथ शतं सेना अजयत् , कथमशत्रुः? लोके हि यान्यवलक्षणानि धाक्यानि उन्मत्तादीनाम्, तान्यनर्थकानीति । “अथापि” अयमपरी हेनुमन्त्राणामानर्थवये। कतमः ? इति, उच्यते,--"जानन्तं सम्प्रेष्यति" अध्यय॑होतारम् । कथम् ? 'नये समिध्यमानायानुत्र हीति “तदु हैक आहुः। अनये समिध्यमानाय होतग्नुप्रवीति ।" (श० प्रा० १, ३, २, ३)। होता हि विधि एव भवति,-नहाविद्वान् विहितोऽस्तीति स विजा- नात्येचामुमिनवाधिद मयानुष्टातव्यमिति । तदेतशिक्षातार्थस्य सतः सम्प्रेषणमनर्थकमेव भवति। यदेतदर्थकमेवमन्येऽपि मन्या रति। "भथापि अयमपरो हेतुमन्त्राणामानर्थवये । आह,~कतमः? रति, उच्यते,--"बाह" सन्प्रनिगमः "अदितिः समिति”। भाइ,-किमुदाहरणम् ! 'भदितिीरवितिरन्तरिक्षमिति' "अदि. निबारदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः। विश्वदेवा अदितिः पच जना अदितिजतिमदिनिजनित्यम् ॥ (१० सं० १, १९६५)तत्” एतदुदाहरणम् उपरिणाद व्यायास्यामः। तह त्येयमर्थमियमुदादता, कथं येप घौः, सा अन्तरिक्षम् ?

·नितम् [Tोटका पुगि गायनामई ममतामयी याका मधि भन्यतु " (.0८,०,२१.)। गया प्रतिमा ग्दसान्दै सुष्टाय गुण पैजनमः । योगिनि शस्त्रे पिनिगुगः । 'न्द्र!'स्पम्' 'माग: "गिन' म्यन्दतान तान माग मिझान् उपकनारयायान् । कां पुनग्यागतः। अधगमः' सामधिगमनान या सयांनयायागज., निम्यकालम् 'महन् आदिम् मन् मेघम् । 'अशत्रु.' अशातयितव्यः 'जति' जायसे निम्पकालं मासिम्मिन हते मधे। फिच, त्यसेनेन प्रकारेण मेघयधकर्मणा 'विश्व' मयं 'पुष्यमि' पुणासि 'पाय' पाभियं मोहादिकम् । 'त' 'त्या' स्याम् पयाणमंयुक्तं ययं 'परित्र. जामहे' सर्यतः म्यजामहे । 'गभन्ना" मा भूवन् 'अन्यकेागम्' भन्येषाम् 'ज्याका' उया 'अधिधन्यसु' अधिधनुः। किमुनान्य फेचनाभ्युद्यमाना पने स्म द्विषः अवततज्य धनुषी हतसर्योधमाः सन्त्यित्यतस्त्वां परिप्यजामहे इत्यभिप्रायः । “आशुः शिशानः" -इत्येषा प्रतिरथेन शिष्टुयाग्निमणयने विनियुक्ता। अप्रतिरय- स्येन्द्रपुत्रस्यार्पम् । 'आशुः शिशानी भो न भीमो धनाधनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् । सड्मन्दनोऽनिमिष एकवीरः शतं सेना अजयन् साकमिन्द्रः ।। (ऋ० सं०८,५,२२,३) । 'आशु'ध्यापकः क्षिप्रो वा, "शिशानः शिश्यानः तीक्ष्णीकुर्वन् आयुधम्, प्रगृहीता. युधः, 'वृषभो न' वृषभ इथ पुष्टो योद्धा. 'घनाघनः' जहिजहीत्येवं शब्दकारी, 'क्षोभणः' केषाम् ? 'चर्षणीनाम्' प्रत्यनीकावस्थिता. नामसुरादीनाम्, 'सक्रन्दनः' समाहाता शत्रणाम्, आय च ·निमिपः आदरयान् जयं प्रति, एकवीरः' एक एव विकान्तः तिद्वन्द्वः सङ्ग्रामेषु, 'शतं सेनाः' रही: शत्रुसेनाः 'साकम्' स्थिताः 'अजयत् एक इन्द्री यः, तं वयं स्तुमः । एवमितरे- प्रतिषिद्धान्येतानि मानवाक्यानि । यद्येको दः, नासङ्ख्या- नि सहस्राणि, अधासङ्ख्यातानि, नैफः यद्यप्रात्रुः, ७ शतं ना अजयत् ? अथ शतं सेना अजयत् , कथमशत्रुः ? लोके हि न्येवलक्षणानि वाक्यानि उन्मत्तादीनाम्, तान्यनर्थकानीति ।। “अथापि" अयमपरो हेतुमन्त्राणामानर्थवये। कतमः ? इति, च्यते,-"जानन्तं सम्प्रेष्यति” अध्ययहोतारम् । कथम् ? रग्नये समिध्यमानायानुत्र हीति तदु हैक आहुः । अग्नये. मिध्यमानाय होतरनुप्रीति ।” (श० प्रा० १, ३, २, ३)। होता हि विधिज्ञ एव भवति,-नहाविद्वान् विहितोऽस्तीति स विजा- नात्येवामुमिनवधाविदं मयानुष्टातव्यमिति । तदेतद्विज्ञातार्थस्य सतः सम्प्रेषणमनर्थकमेव भवति । भवति। यदेतदर्थकमेवमन्येऽपि मन्त्रा इति । "अथापि अयमपरो हेतुर्मन्त्राणामानर्धक्ये । आह, कतमः? इति, उच्यते,-"आई" मन्त्रनिगमः “अदितिः सर्वमिति"। आह,-किमुदाहरणम् ? 'अदितिौरदितिरन्तरिक्षमिति' "अदि. तिधारदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः। विश्वेदेवा अदितिः पच जना अदितिजांतमदिति नित्यम् ॥” (ऋ० सं० १, ६, १६, ५) । तत्" एतदुदाहरणम् *उपरिशइ व्याख्यास्यामः" । इह त्येवमर्थमियमुदाहता, कथं येप द्यौः, सा अन्तरिक्षम् ?

·No text on this page.

·२० ५५ २०] मेघण्टुर्फ काण्डम् । कर्मणः समृद्धम्। तत् किम् ? इति, उच्यते,-'यहपसमृदम्' मन्त्रलिङ्गरभिधीयते, तदेष दि समस्तदुध्या युक्तं भवति, नेतरत्। एतदेय सुतरां स्पष्टीकरोति,-'यत् फर्म नियमाण. मृग्र्याभिवदतीति च ग्राहाणमिति'। शब्दसामान्याग्रामण. प्रामाण्याच्चेति। पशब्दो प्राणमपि स मन्त्राणामर्थवत्यमेवं दर्शयति । अनर्थका दि सन्तः कथं फर्माभिवदेयुः? कथं पाऽन- भिवदन्तः समईयेयुः ? अर्थवाचं धाभ्युपगतं भयता ब्राह्मणस्य ? भयापि ग्राहाणेन मपसम्पन्ला विधीयन्ते इति अत्र ग्राह्मणेन सिझमेवार्ययस्यमुक्त मन्त्राणाम् । तदेतदुपदर्शितमस्मामिस्तस्मा. दर्थयन्त पर मात्रा इति ॥१॥ क्रीलन्ती पुर्नभिरिति यथो एतन्नियतवाची पृक्तयो नियत्तानुपूर्ध्या भवन्तीति लौकिकैप्वप्येतद्ययेन्द्राग्नी पितापुत्राविति यथो एतद् ब्राह्मणन रूपसम्पन्ना विधी- यन्त इत्युदितानुबादः स भरति यथो एतदनुपपन्नार्थी भवन्तीत्यानायरचनादहिंसा प्रतीयेत यथो एतद् विपतिपि- दार्या भवन्तीति लौकिकेवप्यतयथाऽसपनोऽयं ब्राहमणो. ऽनमित्रो राजेति यया एतज्ञानन्त संप्यतीति जानन्त- मभिवादयते जानते मधुपर्क प्राह यथो एतददितिः सर्व- मिति लौकिकप्यप्येतद्यथा सर्वरसा अनुप्राप्ताः पानीयमिति ·यथो एतदविस्पष्टार्था भवन्तीति नप स्थाणोरपरा यदेनदमन्धो न पश्यति पुरुषापराधः स भवति यथा जान पदीषु विद्यातः पुरुषविशेपो भवति पारोबर्यवित्सु तु ख वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्या भवति ॥ २ ॥ प्रथमाध्यायस्य पञ्चमःपादः ॥ १,५॥ किं पुनः समृद्धरूपत्ये मन्त्राणामुदाहरणम् ? उच्यते- "कीलन्ती"-इति। "इहैव स्तं मा वियोटं विश्वमायुय॑श्नुतम् क्रीलन्ती पुर्नप्तृभिमोदमानी स्वे गृहे ॥" (मृ० सं०८,३ २८, २)। सूर्याया आर्पम् । चियाहे विनियुक्ता। अनुष्टुप 'इहैव' 'स्तं' भवन्तं युवां, 'स्वे गृहे' 'मोदमानी' हर्पमाणी 'मा वियोप्टम्' मा च वियुज्यताम् । 'विश्व' सर्वम् 'आयुः' व्यश्नुत सोलन्ती 'पुत्रैः' 'नप्तृभिः' पौत्रश्च सहेत्याशीः । स्थापितमर्थवत्वं मन्त्राणाम् ॥ अधुना परपक्षे हेतवो निराकर्त्तव्याः, तदर्थमिदमाह,–“यों एतत्" इति । यत् पुनरेतदुक्तम् । “नियतवावो युक्तयः, नियतानु- पूर्या भवन्ति इति” । अत्र धूमः,-"लौकिकेप्यपि ह्यर्थवत्सु राब्देषु नियतवाचो युक्तित्वं नियतानुपूर्व्यत्यञ्च दृष्टमेव । “पत. (यथा, इन्द्राग्नी पितापुत्राविति" च । तर, यदुक्तं नियतयायो पुतित्यानियतानुपूर्यत्पाद्यानर्थका मन्त्रा इति । एतद्युक्तम् । टोकिफेष्यपि हि नियतप्रयोगाः सन्तः शब्दाः फेचिदर्थवन्ती

·०५.२०] मंगष्ट, काम् .
टा, योन्द्राग्नी पितापुतपिनि। मल प्रयोगालमादनका
बाल्यकामिकी देतुः। गामापात पेलि ।
"wilm मा पुनोदगम्.-"माहान परसपना
परन्त । भर म.. - दिनानुगः स भवति ।
गम मानमेष मंन पेण विधानुमिम्पनी महान
धीयते मिल रमनियोगाभयगुनमेय सन्न मन्त्रणा
समानुएनि. पिम्प भासायसन्तुरा.
मस्तान
पिने, साइपमेपगुदितानपाद पप भनि. उगानुपाद प्रत्यर्थः।
विमानेरपि समानविदा प्रभारी मन्या भवन्ति, द.
करा पर प्रयोग अनि 'पले पातक सम्पति. मा
मुपये पिकल्पे न मान सनि मभिमत एफो नियमावं ग्रामोन
पीपनं। पपगुभागय मन्त्री: । स यदुन:
-सम्पपिधानामग्यानम्. मन्त्राय पायाजानश्य.
मति, पतरगुनम् । तामादुमयमयत - माघ
मति ?
“पयो पल पन् पुनरेननम् योग्य प्रायम्यनम्,
कधिने मन. दि.सी.,नत्यादयः भगुरपमा यन्ति ।
पर मा-माध्यधिदेपनीच्यने, है Ur: प्राणनम्,
यसूर्यको र तन्मियमानः सम्यक हिना भविष्यति,
मा पर्ने चिनिपुनः । प्रतिविशिष्टमुफमितस्याः म्यापरत्या
यारपेतत् प्रासममित्योनमोषये पापम्यनमिति, मदन
प्रतिपमानयमित्यनेनाभित्रायेण । तस्मादपपनार्थ एपायम् ।
पत्र यसमनुपरमार्था इपेपमादपी मन्त्रा इति, एतद्युतम् ॥

·यपि गोगम्,-यधिने में हिल्सीरित्याद दिलममिति तरमा-मानाययसनादहिगा पा “प्रनायेन" | मार,- फरमहिमा ? प्रत्यक्षती हि डिग्रने गृनः। णु,-यमहिमा, इयं दिसा,-इत्यागमादेना प्रतीयते। प्रनिविशिष्टधायमेव यविक भानाय भागमः, पलनपूर्वकन्यादन्येगमागमानाम। म पल पलम्प जगतः प्रनिविशिष्णाय ग्रंयमेऽम्युचनः सन् हिंसा फतार विनियोग्यत इनि। कुन पतन पुनग्यिमहिमय ? यतोऽ. म्मान नियुननि फर्नाग्म्। नदेनदागमप्रत्यक्षमेय ययमदि- सनि । अपि चैतदोषधियनापतिपशुमृगपनिसर्गरमपाः सम्यगुप युताः सन्ती या परमुतकर प्राप्नुवन्ति। सोऽयमभ्युदय एवं सम्पयो, न हिंसा। तत्र, यदुक्तम्मनं हिंमीरित्याद हिंसग्निति, न हासौ हिनस्ति । किन्तर्हि ? अनुगृहानि यः विनियोगार्थ विधानतः छिन्दन् । नम्मादुपपनार्थमेवमपि। तत्र यदुक्तमनु. पपन्नार्थत्यादनर्थका मन्त्रा इति, पतदयुक्तम् ॥ “यथो पतन" यत् पुनरेतदुतम्,–“विप्रतिषिद्धायां मय. न्तीति । अत्र चूमः, नैप विप्रतिषिद्धोऽर्थः,-"एक एक रुद्रोऽवतस्थे” “असंख्याता सहस्राणि" इति,-देवता हि. महाभाग्ययोगादेकापि सत्यनेकधा भवति, अमेकापि चैकया, तदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः “माहामाग्याद्देवतायाः (दै० का०, १, ४)" इत्यत्रा यत् पुनरेतदुक्तम्,-"अशत्रुरिन्द्र जझिपे “शतं सेना अज- यत् साकमिन्द्रः --इति । अत्र घूमः,- लौकिकेष्वपि” अर्थवत्सु .

·सपा १४०५पा० ख०] * नघण्टुफ काण्डम् * भाब्देषु "एतत् एवमेयोच्यमानं दृष्टम् । तद्यथा, असपलोऽयं ब्राह्मणोऽनमित्रो राजेति । न हि कश्चिदसपनोऽस्ति लोके। उक्त हि, मुनेरपि घनस्यस्य स्यानि कर्माणि कुर्वतः। उत्- पद्यन्ने त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रवः' इति । तथापि स्वल्प- दृष्ट्या केचिदेवं घतारो भवन्ति,–'असपनोऽयं ब्राह्मणः' इति। एवमेव कस्मिंश्चिदतिप्रवृद्ध भृशं पानिने मेघेऽन्येपामसा. रतामभिप्रेत्येदमुक्तं स्यात्,-अशत्रुरिन्द्र जज्ञिपे यस्त्वामेतमेव- मतिप्रवृद्धमहन्नहिम्-इति। यत् पुनरैतदुक्तम्,-'शतं सेना अजयत्'-इति। अत्र ब्रूमः,-कुतो हि सेनाः, या इन्द्रो जेष्यति ?--न हि देवानां शत्रवः सन्ति, ये जेतल्या इति । कि- कारणम् ? विभयो देवा यशिनः अधिकरणधर्माश्च परैण महिना युक्ताः। आह, कयन्तर्हि 'शतं सेना अजयत्' इत्येतदुक्तम् ? उच्यते, रूपकल्पनयवैषा युद्धप्रवादात् स्तुतिः, यश्यति च "अपाच ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकम जायने, तत्रोपमा- थेन युद्धयर्णा भवन्ति (नैग का० २, ५, २)”- इति तदेतद् भवता न सम्यम् दृश्यते, सम्यगविष्यतां देवतातत्वं नरुक्तम्यः, ततो मन्वार्थानविरोधेन सम्यगवमोत्स्यते । नेयमवाक्यतत्त्वशेन मन्त्रार्थो विगाहितुं शक्यः । गम्मीरपदार्थों हि वेदः, कथमव- भोत्स्यते ? वेदाथ विवायविभ्रान्ता एव हि प्रवादिनः स्वबुद्धिलाघ- चमाविर्भावयन्तो ब्राह्मणाः सन्तः सर्ववर्णसाधारणानि दर्शनान्त- राणि प्रतिपेदिरे । यदुक्तं, विप्रतिषिद्धार्थत्वादनर्थका मन्त्रा इति । एतदद्युतम् । न हीमे विप्रतिषिद्धार्थाः, भवत एवं

·• निगमम् -
पन्
मतिमिनमो मदशिक्षितल्यान्। सम्मादशंयमा एय मन्त्रा।
इति॥
"यी एन* या पुनमनाम्-जानन मव्यतीनि ।
भत्र नमः,-लौकिकन्यायमु गाणु पनदेव म्याभाय हरम् ।
"जानन्तम्" गुग्म् “अभियाइयने" गोत्रमभिवदन् । तथा
म जानने मधुपम प्राद” त्रिर्मधुपर्को मथुपयर्क इति । तदे
सदर्थयम्यपि शदेषु विदितायध्यापनाशदमामान्यादर्यचन्
मन्या इति॥
“यथो एतत्" यत् पुनरेतदुनम्,-अधाप्याह "अदिति
सर्यमिति । अय ग्रूमः,-द्विविधा हि गन्दप्रगृत्तिः, मुख्याय
गोणीय। सौयं सति यत्र मुग्यासम्भयस्ता गाण्याधीयते
स एष मक्तिवादोऽदितिः, यथा फशिद्ध यात कश्चिदनकोपकार
प्रवृत्तम्-त्वमेव में माता, त्वं में पिता' एवमेतदपि द्रष्टव्यम।
"लौकिकेप्वपि" चार्थवत्सु शब्देषु “पतन्” उच्यमानं दृष्टम्।
“यथा,-सर्वरसा अनुप्राताः पानीयमिति”। ततो हि तेषां
प्रभय इत्यनया गुणवृत्त्या एवमुच्यते, एवमिहापि गुणवृत्त्या कया-
बिददिनेः सर्वत्यमुच्यते । यदुक्तमितरतरविरुद्धं किमपि यहति,
एतदयुक्तम्। सर्वमेतदुपपद्यत पव गुणवृत्त्या। तस्मादर्थवन्त
एव सर्वमन्त्रा इति॥
“यथो एतत्" यत् पुनरेतदुक्तम्,-अथापि “अविस्पष्टार्था
भवन्तीति"।
-"नेप स्थाणोरपराधः" इति। न
। “यदेन” स्थाणुम् “अन्धो न पश्यति'
अत्र व्रम,

·१३०५पा० २ख०] घण्टुकं काण्डम् * यदत्रासावमिहन्यते। किन्तर्हि ? “पुरुषापराधः स भवति" पुरुष एवापराधी तत्र, यदसायचक्षुप्मान् । फ्यमिहापि नेच मन्त्राणामपराधो यदशिक्षिनेन मघता न विज्ञायन्ते, भवत एवा- पराधोऽस्ति, भो भवान् सर्वमात्मीयमपराधं मन्यस्मासु या संयोजयितुमिच्छति, न तव प्रशास्ति किञ्चित् ॥ "यथा-जानपदी" कासुचित् प्रवृत्तिषु इतिकर्तव्यतासु कौशलशिक्षायत: “विद्यातः पुरुप विशेषो भवति" । पुरुषाणां विशेषः। एवमिहापि मन्त्रार्थशिक्षाकौशलतपुरुषाणां विशेषो मवत्येव । तत्रैवं सति, केचित् पुरुषा येषु विस्पशानपि मन्त्रान् न शहर पन्ति निर्यक्तुम् , अपरे पुनरविस्पष्टार्थानपि शन वन्ति विस्पधीकर्तुम् । तदुक्तम् “उत त्वः (ऋ० सं० ८, २, २३, ४ । नैघ का० १,६,३)"-इत्यत्र । तवं सति, “पारोवठवित्सु तु खलु घेदितृषु भूयोविधः प्रशस्यो भवति"--इति । य एने पारोपर्यविदो ब्राह्मणाः, पारो- घट्येण विजानन्ति आचार्यपरम्परया, ते पारोचयविदः, न साक्षातस्तधर्माण इत्यभिप्रायः । तेषां किम् ? तेषां य एवं भूयोविद्यो भवति बहुश्रुतः कचित् स एव प्रशस्यते। य एय मन्त्रार्थविज्ञाता प्रशस्यो भवति, नेतरो मन्दबुद्धिरशिक्षितः स हि बहुश्रुतो यहुदष्टवादनेकविषये मन्त्रार्थे न कचित् प्रतिवध्यते, न हि तस्याधिस्पष्टार्थों नाम कश्चिदस्ति । तस्माद्रेतोः स त्वं मृणु, तनः सम्यगपभोत्स्यसे मन्त्रार्थान् । तत्र यदयोचः 'अधि- स्पार्था मन्त्राः न हि ते अविस्पष्टार्थाः, तांश्चोपरिष्टात् स्पष्टी- ·पूर्णपटान हत्य ध्यागास्थामदे। सर मनि भ्रमयति मामोहः । नम्मा. दयन एय मन्त्रा इनि गिनम् । सम्मानदापि शास्त्र मन्त्रार्य: प्रत्यगायागम्यमाणमायदेय गयाति मिनः शारारम्मः । तत्र यदुर्ग: 'यदि मन्त्रार्यप्रत्ययायानः भवतीनि' पदयुतम् । इति प्रभिन्न परमातुप पश्मसिदानुनिने च कारणे अव. पिता मन्त्रगणस्य सार्थता, नदमनन पल शात्रमर्थयदिनि ॥२॥ इति निमावृत्ती पटाध्यायम्य पञ्चमः पादः ॥५॥ पष्टः पादः अथापीदमन्तरेण पदविभागा न विद्यते। अवसाय पढ़ते रुद्रमृलेति । पढदयसङ्गावः पथ्यदनमवतर्गन्यस्यासी नामकरणस्तस्मान्नायगृहन्ति । अवसायाश्वानिति । स्यति- रुपसृष्टो विमोचने तस्मादयगृहन्ति । दूतो नित्याइद- माजगामेति । पञ्चम्यर्थप्रक्षा वा पष्ठ यर्थप्रेक्षा वाः- कारान्तम् । परो निमत्या आचवेति । चतुर्यप्रक्ष कारान्तम्परः सन्निकर्पः संहिता पदप्रकृतिः संहिता पद- प्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदान्यथापि या देवतेन बहवः ·१०६पा० ९ख०] घण्टुकं काण्डम् # प्रदेशा भवन्ति तदेतेनोपेक्षितव्यं ते चेद् न युलिङ्गज्ञा अत्र स्म इति । इन्द्र नत्या शसा देवता वायुम्पृणन्तीति वायुलिङ्ग चेन्द्रलिङ्गञ्चाग्नेये मन्त्रऽग्निरिय मन्यो त्विपितः सहस्वेति तथाऽग्निमान्य मन्त्रं विपितो ज्वलितस्त्वि- पिरित्यप्यस्य दीप्तिर्नाम भवत्यथापि ज्ञानप्रशंसा भवत्य- झाननिन्दा च ॥ १॥ “अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते” । शास्त्रार- म्मप्रयोजनाधिकारे धर्तमाने अपीदमन्तरेण मन्त्रेप्वावधारणं नास्तीत्युक्ते यदि मन्त्रेत्यादिनानर्थस्यहेतुभिर्यहुभिरानर्थक्य उपपादिते निष्क्तशास्त्रस्य, कौत्सेन मन्त्राणामर्थवत्ता स्थापयित्वा परपक्षहेतपः प्रत्युक्ताः। तेषु स्थितमर्थवत्त्वं मन्त्राणाम् । तेपा. मर्थ निर्वचनायेदमारभ्य-माणमर्थवदित्युपपन्नमर्थवावं निरुक्त- शास्त्रस्य । तदेतत् सर्वमपि चोदकशास्त्रकारयाजेन प्रसकानु. प्रसक्तमुक्तं प्रज्ञाया विवृद्धये शिप्यस्य । कधन्नामा सा विवृद्ध- प्रशा? शब्दार्थन्यायसङ्करेषु हेतुसमयानभिज्ञः परैः प्रतिवध्य- मानोऽपि पदार्थान् वाक्यार्था श्वासम्मोहेन नि यादिति। एव. न्तावत्, एतदन्तरेण मन्त्रार्थप्रत्ययो नास्ति । अथेदमपरमारम्भ- प्रयोजनमित्येवं विशेषाधिकारार्थोऽयमथशब्दः। अपि मन्त्रार्थ- प्रत्यय इदमन्तरेण नास्ति, नाप्यस्ति यदिदं वक्ष्यमाणम्, इत्यपि- शब्दः एवं सम्भावने।

·No text on this page.

·१५० ६पा० ३०] 9 घण्टुकं फाण्डम् ७ कोष्ठे विपच्यता रसशोणितमांसमेदोमजाऽस्थिक्रमेण यर्थताः पीवस्वत्यो भवेयुः। 'पीवस्पतीः' पीवगुणयुक्ताः स्थूला बलवत्यो यहुपयस्काः सति च बहुपयस्त्वे 'जीवधन्याः' जीवनिग्यो रोगदुष्टमातृकाः। हे 'ख!' घयम् एतासां गयाम् एताम् आशिपम् आशास्महे । त्वमप्यस्मै गोलक्षणाय 'पद्धते 'अवसाय' 'पथ्यदनाय 'मृल' सुखीभध। मैनां हिंसीम्त्वमासामीश्वर इत्यभिप्रायः॥ "अघसायाश्वानिति”। इदमपरमुदाहरणम् । अस्मिन् पूर्वेण रूपेण सरूपमेव पदमर्थस्नाद् विशेषादवगृह्णाति । द्वयोः पदयोः बहूनां चा पदविच्छेदेनोचारणं स समासः। तयोरेवार्थविभागो. पदर्शनार्थमवच्छेदेन ग्रहणमवनदः । तदेतदवगृह्यते पदम्,- *स्थतिः” दातुः “विमोचने” अर्थे वर्त्तते, स पुनः “उपरसृष्टः" उपसर्गेणावेत्यनेनोपसृष्टः संयुक्त इत्यर्थः । यतो धातूपसर्ग- विभागोपप्रदर्शनार्थमेव तन् पदमयगृह्यत अवसायेत्येतत् । "योनिष्ट इन्द्र निषदे अकारि त मा नि पीद स्यानो नार्वा । चिमुच्या वयोऽयसायाश्यान दोपा घस्तोवहीयसः प्रपित्वे ॥ (ऋ. सं०१, ७, १८, १)। एतया त्रिष्टुमा कुरम आशिरस इन्द्र तुशाय । “योनिस्ते" । हे 'इन्द्र' ! 'योनिः' स्थानं 'ते' तच यदिदं 'निपदे निपदनाय, मया 'अकारि' कृतम्, '' योनि तत् स्थानम् 'या निपीद' पत्य निश्चयेन सीद। कथं पुनर्निपद ? 'म्बानो न' स्वन्यमान इव 'अर्था' अश्वः। संशधमान इवाश्वसन्धनाश्वः म यथाम्बे स्थाने निपीदेदेवं मया रयमपि शायमानस्तुतिभिरेतस्मिन् ·- .निशनम् . पटकम् मया संम्बी ग्यासीण यहिरि गाने निद । फागुननिर्गद? 'चिमुख्य गान 'या मापान'। गुनः ! गाण। पुमान या 'गाय' वियोग्य गमियोऽध्यान साधादफययमान स्पा दायातायदापसः' भनिन गरी गय कोगितु पदन्ति, तम्याऽपि यदीयमःशाप्रप्तमन जयेन योदतमान समय म्यम्यो भूत्या निदा पग्मिन यांनी पम्मिन संगने पहिगि प्रपित्य प्रार अम्मा त्ययजनझाले. मामी यिन्नं का रिस्थमित्रायः पयन्तायदिदमयगृहामिदमनपगृहमित्यर्थरिमानद्वारेण "तम्मान" पतन्नित्तशास्त्रात् यिमायते ।। यान्यपि च सल्यनयगृहाणि पदानि ममानमंदितानि, तंग- मप्यर्थरतमेय विभागवशेष्यं भवति । तप्रथा,-"दृता नित्या इदमाजगामेति पञ्चम्यर्थप्रेक्षा या" अम्मिन् पदे पञ्चम्यर्थदर्शने येत्यर्थः, पञ्चम्योऽत्र दृश्यने ? "पष्ठ्यर्थप्रेक्षा पा" पाठ्यर्य- दर्शनं वेत्यर्थः, षष्ठ्यर्थोऽत्र दृश्यते ? अत एतत् “भा:कारान्तम् पदं निम्रत्या इति। “देवाः कपोत इपिनो यदिन्छन् दूतो निर्मत्या इमाजगाम । तम्मा अशाम कृणवाम निकृति सनो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥” (ऋ० स०८, ८, २३, १)। प्रचेता नामाभिरमः, तेनेयं कपोतसूक्ते दृष्टा । कपोतनिलयन- शान्त्यै कपोतपदहरण एतत् सूक्तम् । त्रिष्टुयेगा। है 'देवाः!' 'कपोतः 'इपितः प्रेषितः निर्मपाः स्वभूतः, लयवानुप्रेषित इत्येवं पप्ठ्यर्थः। अथवा नियंत्याः सकाशादित्येवं पञ्चम्यर्थः । 'यत्' कर्तुम् 'इच्छन्' 'इदम्' अस्मद्गृहम् 'आजगाम'। यस्य नः ·- - १०६पा० १७०] * नघण्टुकं काण्डम् * पापस्य च पापकर्मणो जन्मान्तररस्तस्य एतत् कपोतगृहनिलयनं यस्पददर्शनं च कुड्यादिषु विपाकलिङ्गम्। 'तस्मै' कर्मणे तदर्थ युप्मानेव 'अाम'। समर्था यूयमेतत् पापकर्म विपच्यमानम- स्माकमपहत्तुंमृनु विपाक पा फर्नु पयमपि च तस्मै पापकर्मणे 'कृष्णपाम' 'निष्ठतिम्' निष्कमणं निर्णजनम्, तपसा एतद्भूतानु. रूपेण। यतो ब्रूमः,-'शं नः सुखं नः 'अस्तु' 'द्विपदे चतुष्पदे' युप्मत्प्रसादेन च स्वेग तपसेन्यभिप्रायः ।। "परो निर्मत्या आवश्येति”। एतस्मिन् पदे "चतुर्थ्यर्थ. प्रेक्षा” चतुर्थ्यर्थदर्शनम् । . अत एतत् पदम् “ऐकारान्तम्” । “अपेहि मनसस्पतेऽपक्राम परश्चर। परो नित्या आवश्य बहुधा जीवतो मनः ।" (ऋ० सं०८, ८, २२, १) प्रचेता नाम आङ्गिरस पतामनुष्टुभमपश्यत् । दुःस्थमदर्शने विनियुक्ता । मन इति विज्ञानमुच्यते, बुद्यादिः, तस्य पतिः मनसस्पतिरात्मा, इह पुनर्मत्युाधिर्वा मनसम्पतिः । उभावपि स्परुतकर्मापेक्षया प्राणिनां वुद्यादिविज्ञानोपसंहारस्येशाते। तयोरन्यतरः सम्बो. ध्यते, हे 'मनसस्पते! 'अपेहि' अपगच्छ। अस्मत्तो गत्याच त्वमीपदपगम्य अस्मत्तः, समीप एव मा स्था अस्माकम् । किन्तर्हि ? 'अपकाम' दूरमपेत्य फ्राम , अपक्रम्य व 'पर' परतः, अन्यत्रास्मत्तः 'चर' अपुनरावर्त्तमानोऽस्मान् प्रति । किश 'पर' परागत्य यस्याः त्वं दूतः निमंत्याः, तस्यै ' नित्यै' 'आचश्व' । किमिति ? 'बहुधा जीयतो मनः' । अथवा 'परः' प्रष्टम् आप्तस्वं तम्याः नित्ररत्या' दूतो मां प्राप्तः। अविज्ञातमरणकाल एवाति ·* निरुक्तम् - [पूर्वपटकम् सम्मोहतो ब्रवीमि । तस्य ' नित्य गत्वा बहुधा' अनेकप्रकारम् 'आचक्ष्व' कथय । 'जीवतः' यादृशं मनः भवति, तादृशं मम 'मनः' बुयादिकरणज्ञानदिनकरकिरणस्पटवृत्तित्वेन तावत् स मुमूर्षुरित्येतदाबश्व । मुमूहि उपक्षीणकर्मणा नातिस्पष्टा इन्द्रियवृत्तयो भवन्ति, न च मम तथेत्यभिप्रायः । एवं समान संहितानामपि पदानामर्थभेदकृतं विभागयलक्षप्यम् । स चार्थ इदमन्तरेण न विज्ञायते। अत इदमुक्तम्,-'अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते' इति । पदविभागप्रसक्तमधुना संहितालक्षणमाह,-"परः सन्निकर्ग: संहिता (पा० १, ४, १०६ )"-इति । पर: प्रष्टो यः सन्निकर्ष संश्लेपः, परस्परेण म्पराणां स्यराधिरूढाणाञ्च व्यञ्जनानां सा संहितेत्युच्यते। सा च पुनरियं “पदप्रकृतिः संहिता (मर माति०२,१) । अत्र द्विविधा यर्णयन्ति । पदानां या प्रकृति', सेयं पदप्रतिः संहिता। किं कारणम् ? संहितातो हि पदानि प्रक्रियन्ले, तम्मात् संहितय प्रहतिः, विकारः पदानीत्येवमेके मन्यन्ते। अपर पुनः, पदप्रतिः संहितेति पदानि प्रतिर्यस्याः मेयं पदमतिरिति। किं कारणम् ? पदान्येव हि संदस्य। मानानि महिता भय ति, तम्मात् पदान्येय प्रातिः, विकारः मंहितति । एयक्ष एण्या “पदमातीनि सयंयाणानां पार्षदानि" । सर्वयों याताना मर्यशाम्बान्नगणामित्यर्थः। किम् ? पादानि, म्य. चाणपन्यय यः प्रनिशायानियतमेय पदायप्रहप्रामगंहिता.

·६पा० ख०] *मेघण्टुक काण्डम् * वरलक्षणमुच्यते । तानोमानि “पार्षदानि” प्रातिशाख्यानीत्यर्थः । ह,-कि तेषाम् ? इति । उच्यते,-तानि पदप्रतीनि । दं येषु संहितायाः प्रकृतित्वेन चिन्त्यते, तानीमानि पदप्रतीनि । रामपि स एव समय इत्यभिप्रायः। भाह,-किम्पुनरत्र साधीयः,-पदानां प्रकृतित्वम्, संहि. या विकारत्वम् ? उत वा विकारत्वं पदानाम्, प्रकृतित्य हितायाः? इति। उच्यते, संहितायाः प्रकृतित्वं ज्यायः। ह,-किं कारणम् ? उच्यते,-मन्त्रोऽभिव्यज्यमानः पूर्व- पेमन्त्रद्वशः संहितयैवाभिव्यज्यते, न पदैः, अतश्च संहितामेव मध्यापयन्त्यनूचाना ब्राह्मणाः, अधीयते चाध्येतारः, पदैरेय नन्ययोक्ष्यन्त मन्त्राः कर्मसु । न त्वेतत् सर्वमस्ति । तस्मादेत- शेषहेतुभिः सहितय प्रकृतिर्न पदानीति पश्यामः, समयमात्रमि. रत् स्वशास्त्रनियतमेय। यदुक्त पदप्रकृतानि सर्वचरणानां पदानि, तेष्वेव हि व्याख्यायमानेषु पदानां प्रकृतित्वं भवति, न चत्रव। तस्मात् संहितय प्रकृतिरित्येतदसाधीय इति ॥ “अथापि या देवते न यहवः प्रदेशा भवन्ति"। अथेदम- समारम्भप्रयोजनमस्य शास्त्रस्येत्येवं विशेषाधिकाराथोंऽयमथ- अपीदं पक्ष्यमाणमपि यान्युक्तानीत्येवमपिशब्दः आह,--किम्पुनस्तत् ? इति । उच्यते,-यज्ञ मणि प्रवर्त्तमाने देयतेन घहवः प्रदेशा भवन्ति, देवतेन लिङ्गन इयो विधिषु देशा भवन्ति । तद्यथा,-उपतिष्ठते घ्युच्छन्त्या- केन्द्रयासदः, आग्नेय्याग्नीधेपणच्या हविर्द्धानमित्येवमादि। न्याय- । म्भावने। .

·१२. .निम्नम्. गिगी यारिताः परनिन्दिनी मन्त्राणां मेरमा. मधिग, नियमगमगाना मार्ग. ममाग्नानमियाव- फारे,- मन्त्रयियोता गियादिति गमादि । गय गगि ने गेम गुलिंगमा अत्र मानि* । तर पत्र प्र.गुः, फिमिनि ! लिगाः, लिगामागे यामत्र पतम्मि भागाये लिहंगी परमप्र याम्मिन देवताय नत्र विज्ञानीमः । पिताय पन एय कर्मणि यिनियुजमान मन्त्रम् । गपञ्च सतिनमा निगमशाण प्रयोजनमानीति लिङ्गमम्मा. मा. मिनि केन्दुि यर्णयन्ति। एवं प्रपती पनया, यदि ययं लिङ्गतो मन्त्रदेयता विजा- माध्ये, “न्, म त्या शयसा देयता यायं गुणनि (ऋ. मं. ४, ५,६,२)-इत्येतस्मिन् मन्त्र का देवना ? इति । माह,-फेन पुनरभिप्रायेणाम्मिन् मन्ये देवता पृन्ध्यने ! इति । उच्यते,-"यायुटिङ्ग चेन्द्र लिङ्ग चाग्नये मन्त्रे"। अय तापदयमाग्नेयो मन्त्रः, अथ च नायदेतम्मिन् मन्ये इन्द्रवायू अपि 'श्रूयेते, तदेतद् दुःपरिशानं लिङ्गमात्रेण, कतमदत्र प्रधान देवता भिधानम् ? कतमदत्र नघण्टुकम् ? इति । ते चेत् यात्रिका लिङ्गमात्रानिरुक्तमुपेक्ष्य मन्त्रान् कर्मसु पिनियुजाना गुणप्रधान- भावमानन्तो देवताभिधानानामेकमन्नगतानामन्यदेवतमन्त्रमन्य- देवते कर्मणि विनियुक्षीरन्, ततश्चायथाकरणात् कर्मासमृद्धिः स्यात् । न च केवलं कर्मासमृद्धिरेव । किन्तर्हि ? अपध्वंसोऽपि स्यादेव दुरिष्टहेतुकः। तस्मात् परिशयं निरुक्तम् । तेन हि ?

·१५०६पा० १९०] * नैघण्टुकं काण्डम् । गुणप्रधानभाषः शक्यते विज्ञातुमेकमन्त्रगतानां देवताभिधानाना. मिति । तदेतदेवं देवतापरिशानद्वारेण पुरुषस्य प्रति विशिष्टोप- फारफारि। तस्माद् युज्यते प्रारम्भुमिति ।। "त्या हि मन्द्रतममर्कशीकैर्ववृमहे महि नः श्रोष्यग्ने। इन्द न त्या शवसा देवता पायुम्पृणन्ति राधसा नृतमाः ॥" (र सं०४, ५, ६, २)। भरद्वाजस्यार्पम्। आग्नेयी। प्रातरनुया- फाश्विनयोविनियोगः। हे 'अग्ने !' 'त्यां हि त्वामेय 'मन्द्रतम मृदुतमं सुखाराध्यत्तमम् , त्वं हि देवेषु सर्वेषु मृदुहृदयतमो यतः, अतस्त्वामेय 'चवृमहे' मम्भजामहे । केत? अशोकः। एक- पदमेतत् । अव॑नमन्त्रः शोकदीप्तः यथोक्तब्रह्मचर्यजनित- वीर्यः। स नः त्वं भज्यमानः तैः मन्त्रः संसेव्यमानः 'महि' महन् स्तोत्रं तैरेव मन्त्रैर्युप्मद्गुणानुस्मृतिसन्तानगभैरुपप्रथितं 'श्रोषि ऋणु । किञ्च, एवं त्वं महती देवता, येन रवा' त्वामेचर्क 'देवताः अपि सर्या 'इन्दं न इन्द्रमिय व 'घायुम्' इध व 'शवसा' वलेन बलातिभिः अभ्यन्ति। किम्पुनः स्वः कर्मभिः? येऽपिच केचिदन्ये त्रिलोके नृणांमध्ये बलधनश्रुतैः 'नृतमा' तेऽपि च त्यामेव 'पृणन्ति' पालयन्ति पूरयन्ति चा: 'राधसा हविलक्षणेन धनेन । एवं सदेव मनुष्यस्य जगतः पूज्यस्त्वं न केवलमस्माकमिति । एवमयमा यो मन्त्रः, स एष लिङ्गमात्रदर्शनेनाविज्ञातप्रधान- देवतो विनियुज्यमान ऐन्द्रये चायव्ये चा कर्मणि कर्तुरभिप्रेत- फलसिद्ध नालं स्यात्, कर्मवैगुण्याच कर्तुरपध्वंसाय स्यात् । तम्माद् विज्ञयं मन्त्रदेवतानिश्चयज्ञानाय निरुक्तमिति ।

·• निरुतम् . [पूर्वपटकम् "अग्निरिय मन्यो त्विपितः सहस्स सेमानीनः सहुरे हठ एधि। हत्वाय शत्रून् विमजस्व वेद भोजो मिमानो विधा नदस्येति ॥ (ऋ० सं०८,३,१६,२)। यथा पूर्वस्मिनाग्नेये घायुलिङ्गमिन्द्रलिङ्ग च, "तथा” एतस्मिन्नपि “मान्यये मन्। "अग्निः" अग्निलिङ्ग नघण्टुकम् । एवमनेकदेवतालिङ्गसङ्कटेषु दुरवधारं देवतातत्वमनरुक्तनाप्रसिद्धमन्त्रव्याख्यानसमयेन । यदुकं लिङ्गज्ञातारो घयमत्र लिङ्गत एव मन्त्रान् कर्मसु चिनि- योक्ष्यामहे, न नो निरुक्तेन प्रयोजनमस्तीत्येतदयुक्तमिति। "त्यिधि- रित्यप्यस्य दीतिर्नाम भवति" अपठितमपि दीतिनामसु न केवलं यान्येव पठितानि, अन्यान्यपीति । "अथापि" इदमपरमारम्भप्रयोजनमस्याः। आह,-किम् ! इति। उच्यते,-"ज्ञानप्रशंसामयत्यज्ञाननिन्दा च" झाना प्रशस्यते, अमानच निन्द्यते। तत्रैवं सति घयमनिन्द्याः सामः प्रशस्याधेति छोयं निरुक्तम् । अतो हि आध्यात्माधिपताधिय- शाभिधायिना मन्त्राणामाः परिशायन्ते, ते च परिशाताः सन्तः पुरुषस्योत्तमाय श्रेयसे भवन्ति। तदेवमसिलपुरार्थोपफार- समर्थशास्त्रमिति न्याय्यमारब्धम् ॥ १ ॥ स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्ययेदं न विजानाति योर्यम् । योऽधज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति शान- मिश्नपामा । यद्गृहीतमविज्ञातं निगदैनंप शन्द्यते ।

·१०६पा० २ख०] * नैघण्टुकं काण्डम् * अनग्नाविव शुष्कंधो न तज्ज्वलति कहिंचित् । स्थाणु- स्तिष्ठतेरोररणस्थो का ॥२॥ - । क पुनर्ज्ञान प्रशस्यतेऽज्ञानं च निन्द्यते? इति । उच्यते,- लोके, शास्त्रे । लोके तायद् यः कश्चिद् विद्वान् भवति, स पूज्यते पुण्यफलैपिभिर्जनैः, तदेतत् प्रत्यक्षत एव दृष्टम् । शास्त्रे. ऽपि "स्थाणुरयं भारहारः"--इत्यादि। स्थाणुरक्षः, स यथा पत्रपुष्पफलानामात्मीयानां धारणमात्रेणव सम्वध्यते, न तज्जै. गन्धरसरूपस्पशीपभोगसुखैः। एवञ्च “किलासावधीत्य घेदं न विजानाति योऽर्थम्” तम्य वेदस्याध्ययनभारमात्रमेव हासी वित्ति। “योऽयंज इत् सकलं भद्रमश्नुते” य एवार्थको भवति, नग्रन्थमात्राध्येता, स एच सकलमनवखण्डितं भद्रम् अश्नुते, अर्थपरिज्ञानफलमश्नुते प्राप्नोति । किम्पुनस्तय? इह लोके पूज्यतामुपेत्य शिष्टानाम् , इतो लोकादन्तकाले “नाकमेति" या. मुखं किञ्चिदपि नास्ति, आध्यात्मिकमाधिदैविकमाधिभौतिक पा, "कमिति मुखनाम, तत्, प्रतिषिद्धम् । प्रतिषिध्येत 'न पा अमुलोकं जानुषे किञ्च नाकम् । न पा अमु लोकं गतवते किश्वनामुखम्। पुण्यस्तो हाच तत्र गच्छन्ति" इति नैग का० २, ४,२। तत् स्थानमेति निरतिशयम्। कस्मात् पुनर. साधीदृशं स्थानमेति ? इति। उच्यते,नतः। यस्मादसी *ज्ञानविधूतपाप्मा"। ये हि नाकगमनप्रतिबन्धिनः पाप्मानः,

·गमण न निगाः, मोडालि गा! गुनमगा
प्राषि-मानेन सागं पवित्रमिदगिति।
मार्गमः। गगणा गनमा गोरगर.
भोगनानिमायो, निलामी गा प्रमाणेता, मार।
एवं मागम्मिन् मान प्रगमम् ।।
भगम्मिन् भगा निलने- “ए गृहीतमपिताम् -
गि। या दोन गुगुणात. अयिगान गार्गतः। मित्र
“निगोनेग शत्रुपने निगदमात्रेणय निष्पका शादी उगा.
ने म पुनरमंती विगाण। भाद.-शि नम्य ! उच्यते,-
*मनानापिय शुरुधी न मायलनि कहिनिन् । शुक्र कात्र-
मनग्नी प्रदेश नालं. पटनाय प्रकाशाए। यं यो येदाभ्यान
मिऽध्येता म येदाध्ययनमाग्माप्रेगोय सध्यने, म नु तदीयन
फलेन, परिमानन्तु |यमा गाभ्युदयन न गुनीति। नम्मादेत
स्परिशानाय अपश्यं निम्नशाम्त्रमागधयमिति ।
म्याणुशब्दमर्थशन्दश्च उदाहरणप्रमको निर्वनि.-"स्यापुस्ति-
हतेः"। स्थितो हमी नित्यकालमेय भपति, न कदाचिदप्यासी
दिति। "अर्थोऽर्नेः” गतिकर्मणः, अयने हामापथिभिः ।
"अरणस्थो पा” यदास्य स्वामी अरति गच्छति इतो लोकादमुं
लोकं तदायमिहेच तिष्ठति, नानेनैव महामु लोकं गच्छति दीना.
रादिरर्थः, तत्सामान्यादितरोऽपि शब्दार्थोऽर्य उच्यते।
एवं तावत् शिष्टानुगमस्मृती ज्ञान प्रशस्यते, अज्ञान
नित्यते ॥२॥

·१२५ १२०६पा० ३० नघण्टुकै काण्डम् * उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृपन्न भृणो- त्यनाम् । उतो न्वस्मैतन्यं? विससं जायेव पत्य उशती सुवासाः । अयंकः पश्यन्न पश्यति चाचमपि च शृण्वन्न शृणोत्येनाभित्यविहांममाहार्धमप्येकस्मै तन्यं विमत्र इति स्वमात्मानं विणूते ज्ञानं प्रकाशनमधस्याहानया याचीप- मोतमया चाचा जायेर पत्ये कामयमाना मुवासा ऋतु- कालेषु सुवामाः कल्याणवामाः कामयमाना ऋतुकालेषु । यथा स एनां पश्यति स शृणोतीत्यर्थतप्रशंमा। तस्यो- तरा भूयसे निर्वचनाय ।। ३ ।। न केवलं म्मृतावेच मानप्रशंसा अज्ञाननिन्दा च । किन्तर्हि ? चेदेऽपि,--"उत त्यः पश्यन् (१० सं० १, २, २३, ४)"-इति । विद्यामूत्ते है अप्येने ऋची बृहम्पनेगर्णम् । 'रन' शब्दोऽपि शब्देन समानार्थः। 'त्यः' एक इत्यर्थः । बहनामपि समान- पृष्टोदरपाणिपादानां समानमेयाध्ययनमधीयानानाम् एकः कश्चित् 'पश्यन्' थपि 'चाचं मनसा स्वाभ्यस्ताध्ययनोऽपि तीक्ष्णविद्यः सन् 'न ददर्श न पश्यत्येव अर्धानभिज्ञत्वात् । स हि तां सम्यक् पश्यति, यस्तस्या अर्थ विजानाति। अर्थपरिज्ञानकला हि पागि- त्यभिमायः । एवमेकः 'गुण्यन्' अपि 'न शृणोति' 'एना' पाचम् । य एव हि अर्थमययुध्यते पाचः, तेनैव सा सम्यक् श्रुता भवति, । . --

·-
* निरुतम् "
[पूर्वषट्कम्
मेतरण, इतरो ह्यविद्वान् ध्यनिमात्रमेयोचारयति पाचम् ।
"अर्धम्" अनेनार्द्धर्चेन “अविद्वांसमाह" निन्दन मन्त्रदृक् ।
साम्प्रतमुत्तरेणार्द्धर्चेनार्थशं प्रशंसन्नाह,–'उतो त्वम्मै "अप्येकस्म'
कस्मैचिदर्थशाय 'तन्य' शरीरं 'विसने विसयति विवृणोती.
त्यर्थः। अर्थो वाचः शरीरं तं विवृणोति आत्मानं दर्शयत्ये.
वास्मै कस्मैचिदर्थज्ञाय "प्रकाशनमर्थस्याहानया चाचा' अनेन
तृतीयेन पादेनेत्यर्थः। कथन्तर्हि विवृणते तन्वम् ? इति, अतः,
"उपमोत्तमया चाचा" उत्तमेन पादेनोच्यते,—“जायेच पत्य
उशती सुवासाः'
-इत्यनेन । यथा हि 'जाया' विवृतसागर
ययवा भूत्या 'उशती" 'कामयमाना" 'पत्ये' इशाय भत्रे प्रेम्णा
दर्शयेदात्मानम्। कस्मिन् काले ? यदा 'सुवासाः' भवति,
निर्णिक्तवासा भवति। निर्णिक्तवासा नीरजस्का "ऋतुकाले
तदा यतितरां स्यपुरुपं प्रार्थयते । अत एतयावस्थयोपनीयते ।
"यथा सः” पुरुपस्ताम् "एनां" यथावत् "पश्यति स्त्रियम्,
नेतरां या हनपरप्रावृतसर्वगात्रा । एवं “सः” एवैतां घायं यथा-
पत् "पोतीनि"। यः पदशोऽवच्छिद्यतां विगृहा पार्थमस्या-
पश्यति ममस्तस्तमेयमस्यामृचीयम् "अर्थशप्रशंसा" ॥
अपीयमपरा एक "तस्याः" एच "उत्तरा" अस्यैवार्थस्य
प्रकृतस्य शानप्रशसाव्यम्य फलाभिधानद्वारेण "भूयसे" यद्भुतराय
अमुना फलेनाभिसम्बन्धात् प्रतिविशिष्टज्ञानमित्येवं "नियंचनाय"
निर्वियिच्य निर्धाय्यं पचनं फथनं निर्यचनम्, सस्मै
नियंचनाय ॥३॥

·२०६पा० ३ख०] * नघण्टक काण्डम् * उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुनैनं हिन्वन्त्पपि वाजि- नेषु। अर्धन्या चरति माययप वाचं शुश्रुवौं अफलाम- पुप्पाम् । अप्येकं वाक्सख्ये स्थिरपीतमाहू रममाणं विपी. तार्थ देवसख्ये रमणीय स्थान इति या विज्ञातार्थ यन्ना- मुवन्ति वागज़ येषु बलवत्स्वप्यधेन्या चंप चरति मायया वाक्प्रतिरूपया नास्मै कामान दुग्धे वाग्दोगान् देवमनुष्य- स्थानेषु यो वाचं श्रुतवान् भवत्यफलामपुष्पामित्यफलास्मा अपुष्पा बाग् भवतीति वा किञ्चित्पुष्पफलेति वार्थ वाचः पुष्पफलमाह याज्ञदैवते पुष्पफले देवताध्यात्मे या ॥ ४ ॥ तद्यथा,-"उत त्वं सख्ये स्थिरपीनमाहुः (ऋ० सं०८, २, २४४)"--इति। "अप्येकम्” अपि पहन् विदुषः “सख्ये" सखिभाये, कतरस्मिन् “देवसख्ये" समानख्याननायां देवसायुज्ये इत्यर्थः । यक्ष्यति हि,-"यां यां देयतां निराह, तस्यास्तस्या- स्तादाय्यमनुभवति (५० का १३, १३)"--इति । अथवा, "देवसख्ये" रमणीय स्थाने । यस्मिन् देवानां सखिभावः, सद. घसख्यं स्थानम् , तस्मिन् देवसख्ये रमणीये स्थाने, देवलोके इत्यर्थः । किम् ? इनि 'स्थिरम्' अविचालिनम् अप्रच्यवनधर्मा- णम्। . फमेवमाहुः ? “विपीतार्थम्", यापीतार्थ गृहीतार्थमि- त्यर्थः 1फ एचमाह ! इयमेव “चा क्संहिता। किश, ।

·• निगमम् . (पूणेन्दार * हिणम्यपि पानिने । 'यन' धागा महिन्यात माननुगन्नु पनि। ? 'पाजिन' यागोया प्रय पाया "मपि यिपु दुग्गयटनी. ममुद्रपिहिनानि भेट देयतापविमानादिषु माया। महि तान याकतुं शोनि, मेतरे मन्दयुदयो यहयोऽपि ममाना: शारयन्ति तान गान प्याकर्तुम्, यानी व्याकगति। भा नदुनम्, “ने दिन्यन्त्यपि पाजिने"। भपि एष तायदर्य प्रगस्नः । अदानीमविद्वानुतरेणाईन्र्गेन निन्यने.- “अर्धन्या ननि' “अधेन्या हि पर चरति न हि सा यार हिनानीह न परत्र न. यस्या अघों न परिमायते । मया गृहीतयेय नामधीयान इन. श्वेतधरति, सत् प्रधान एव सर्वतः पर्यटतात्यभिप्रायः। वि. माययपः चरति गृहीतया । यथा हि फधिन्मायया मुवर्ण विभृयात् , एवमयं “चाचम् एव एतां विभर्ति। सा ताशी भ्रियमाणा "चा" कि फगेति ? "नास्मै कामान् दुग्धे। कतमान् ? ये तस्या घाचो दोग्धव्याः। छ? "देवताम्यानेषु मनुप्यस्थानेषु च । “यः" । किं करोति ? य एवं 'शुधवान' “श्रुतवान् भवति"। कथम् ? "अफलामपुप्पामिति एवं यः श्रुतवान् भवति, एभ्यः सकाशात् श्रुत्वा च दृढ़ग्राहेण गृहीत्या. घस्थितो भवति, अध्ययनादृते नान्यदस्ति धाचि किश्चित् मृग्य- मिति। तस्मै किम् ? इति “अफलैवाला अपुष्पा च पार. भवतीति”। यथैव ह्यसौ पश्यति अफलेयमपुष्पा चेति तथैव अशा परिभित पयाफोति धा। h

·१७०६पा० ४०] १ घण्टुकं काण्डम् छ
एतदुक्तं भवति, अल्पफलामल्पपुष्पामिति । किङ्कारणम् !
अस्ति घध्ययनमात्रे किचिदल्पं फलम्, नासी परिश्रमो व्यर्थ
एवेति भाष्यकाराभिप्रायः। आह, किम्पुनर्वायः पुष्पफलम् ?
इति । उच्यते,-"अर्थचाचः पुष्पफलमाह” एतस्मिन् मन्त्र मन्त्र.
दगाह । कः पुनरसावर्थः ? इति। याज्ञदेवतमध्यात्ममित्येष
पाचः समासतोऽर्थः। स पुनरेष रूपकल्पनया पुष्पफालविभागेन
द्विधा प्रविभज्यते,--"याजदेवते" पुप्पफले “देवताध्यात्मे या"
इति । यज्ञपरिज्ञानं याज्ञम् , देवतापरिक्षानं दैवतम्, आत्मन्यधि
यद् पर्सते तदध्यात्मम् । स एप सर्वोऽपि मन्त्रापाराशिरवं
विधा विभक्तः। तत्रचं सति,-यदा अभ्युदयलक्षणो धर्मोऽभि-
प्रेयते, तदा याज्ञपुष्पं देवतफलम्। किं कारणम् ? पूर्व हि पुष्पं
भवति फलार्थम, याज्ञमपि पूर्व तन्यते देवतार्थम्, इत्येतस्मात्
सामान्याद् याशं पुष्पम्, देवतं फलम् । यदा पुननिःश्रेयसलक्षणो
धर्मोऽभिप्रेयते, तदोभे एष याज्ञदैवते पुष्पत्यमेव विभृतः। देयते
हि याशमन्तभूतमेव तदर्थत्वात् , अतो न पृथगुच्यते। यत
पुनरधिदेयतं सर्वमपि प्रतिविशिष्टज्ञानेनोपासकेन मुमुक्षमा
निरूप्य चेतसा आत्मानमेव प्रतिसम्पाद्यते कार्यकारणाधिदेवता.
द्वारेण, सोऽयमेवमधिदेवतमधियज्ञं चोच्छ्यिाध्यात्ममेवाभिसम्पा-
दयति, तथा पुष्पभावमुच्छिद्य पुर्ण फलभावायेति । एवं सोऽय-
मात्मयाज्येवामिसम्पद्यते। तत्र सति, अध्यात्मार्थत्यादधि-
देवतस्य, अध्यात्मस्य च पुरुषार्थस्य निष्पन्नत्वात्, देवतं पुष्पम्,
अध्यात्म फलमित्युक्तम्॥४॥

·বিহুৰ विपरिणामदर्शनमीपचारिक्या पृश्योक्तम्,-साक्षातहतधर्माप * निरुक्तम् * साक्षात्कृतधर्माण ऋपयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षा- स्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादुरुपदेशाय ग्लायन्तो- ऽवरे विल्मग्रहणायेमं ग्रन्थं समानासिपुर्वदश्च वेदाङ्गानि च विल्म भिल्म भासन मिति वैतावन्तः समानकर्माणो धातवो धातुर्दधातेरेतावन्त्यस सत्त्वस नामधेयान्येतायताम- नामिदमभिधानं नघण्टुकमिदं देवतानामप्राधान्येनेद- मिति तद्यदन्यदैवत मन्त्रं निपतति नघण्टुकं तत् ।। ५ ॥ आह, कुतः पुनरिदमायातं निरुक्तशास्त्रं प्रधानमितराणि घाङ्गानि ? इति । उच्यते,-"साक्षात्तधर्माण ऋपयो बभूवुः । साक्षात्तो यर्धर्मः साक्षाद् दृष्टः प्रतिविशिष्टन तपसा, तामे साक्षानधर्माणः । के पुनस्ते ? इति । उच्यते,-ऋषयः। प्रापन्ति .अमुष्मात् फर्मण एवमर्थता मन्त्रेण संयुक्तादमुना प्रकारेणवलक्षणं फलयिपरिणामो भयतीत्यूपयः। “ऋषिदर्श नात् (नै० २, ३, २)"-ति पश्यति । तदेतत् फर्मणः फल इति। न हि धर्मस्य दर्शनमस्ति, अत्यन्तापूर्वो हि धर्मः । -किन्नेपाम् ? इति। उच्यने,- सेऽपरेभ्योऽमा. क्षानरमधर्मस्य उपदेशेन मन्त्रान् मामातुः । ते ये साक्षात्रता धर्माणम्नेऽपाभ्यः अपरफालीनेभ्यः शक्तिहीनेभ्यः ध्रुतरिभ्यः । नमः ·१५० ६पा० ५७०] *नघण्टुकं काण्डम् * साक्षात्कृतधर्मणां श्रवणमन्तरेणेव । आह,-कि तेभ्य ? इति । उच्यते, ते अधरेभ्य उपदेशेन शिष्योपाधिकया वृत्त्या मन्त्रान् ग्रन्थतोऽर्थतथ सम्प्रादुः सम्प्रदत्तवन्तः, तेऽपि चोपदेशेनेघ जगृहुः। अथ तेऽपि "उपदेशाय म्लायन्तोऽचर विल्मग्रहणायेम ग्रन्थ समानासिपुर्वेदश्च वेदाङ्गानि च”-इति । उपदेशाय उपदेशार्थम् । कथं नामोपदिश्यमानमर्थमेते शक्नुयु हीतुमित्येतमधिकृत्य ग्लायन्तः खिद्यमानास्तेप्यनुगृहन्ति, तदनुकम्पया तेषामायुषः सङ्कोचमवेभ्य कालानुरूपाञ्च ग्रहणशक्तिम्। विल्मग्रहणायमं ग्रन्थं गवादिदेवपल्यन्तं समानातवन्तः। किमेतमेय? नेत्युच्यते,-घेदं वेदाङ्गानि च इतराणीति । कथम्पुनः समानासिपुः ? इति, आह,-शृणु। चेदं तावदेकं सन्तमतिमहत्त्वाद् दुरध्येयमनेकशाखाभेदेन समानासिपुः सुख- ग्रहणाय व्यासेन समानातचन्तः । तद्यथा,-एकविंशतिधा याच्यम्, एकशतधाआध्ययंचम्, सहस्रधासामवेदम्, नयधा आथर्वणम् । वेदानान्यपि। नद्यथा,-व्याकरणमटधा, निरुक्तं चतुर्दशधा इत्येवमादि। एवं समानासिपुर्भेदेन ग्रहणार्थम् । कथं नाम ? भिनान्येतानि शाखान्तराणि लयूनि सुखं गृह्णीयुरेते शक्तिहीना अल्पायुषो मनुष्याः, इत्येवमर्थ समानासिपुरिति । विल्मग्रहणं भाप्यवाक्प्रशक्तं निर्ब घीति, यदेतत् "बिल्मम् इत्युक्तम्, एतद् "भिन्मम्" वेदानां भेदनम् ? भेदो व्यास इत्यर्थः । "भाषणमिति था। अथ पा भासनमेव बिल्म-शब्देनोच्यते । ।

·[पूर्वपटकम् * निरुक्तम् * वेदाङ्गविज्ञानेन भासते प्रकाशते घेदार्थ इति। अत इदमुक्त विल्ममिति। एवं मिर्भासतेर्या विल्मशब्दः । एवमिदमृषिभ्यो निरुक्तशास्त्रमागतमितराणि चाङ्गानीति परिशोधित आगमः ॥ अथेदानी निघण्टुसमाम्नायविरचना पक्तया प्रकरणत्रय- विभागेन सुखव्याख्यानार्धमस्य शास्त्रस्य। सेयमुच्यते,-"एतावन्तः समानकर्माणो धातवः" -- "एतायन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयानि" इति । स एव पदराशि घण्टुकं नाम प्रकरणम् । एतायन्त इति या चैषु धातुपु व्याख्यातपदेषु प्रतिनियता सङ्गया,साभिप्रेय तद्यथा,-"गतिकर्माण उत्तरे धातयो द्वाविंशशतम् (म० का २, २, ३)" "कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽष्टादश (नै० का २, ३)-इत्येवमादि । एतावन्त्यस्य सत्त्यस्येति या नाममु प्रति नियता सस्या, साभिप्रेयते। तद्यथा,-"पृथिवीनामधेयान्येक विशतिः "हिरण्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश (न० का० २, ३, १)- इत्येवमादि। यत्रतायर्थी प्रायेण चिन्त्येते, प्रसङ्गतोऽन्यदु यन फिश्चित् । पयंलक्षणं, नघण्टुकं नाम प्रकरणम् । गवादि, प्राच "जहा (नेग फार ४.१, १)"-शब्दात् । भय पुनर्यत्र "एतापनामर्थानामिदमभिधानम्”–इत्यर्थः प्रायेण चिन्त्यते। तद्यथा,-"आदित्योऽप्यापारः समुद्रोऽय. पारः (नंग फा, ३, २)"-त्येयमादि। अनयगतसंस्कारा निगमाः जहादयः प्रायेण चिन्त्यन्तै, प्रसङ्गतोऽन्यदु यत् फिशिन् । अथ पुनयंत्र "नघण्टुक” “देवतानाम् अप्राधान्येन" भस्मिन् मन्त्रे मम्पपत्र प्राधान्येन पर्सत इत्ययं विभागामापेज ·. १४०६पा० ख०] * नघण्टुकं कापडम् * = चिन्त्यते । तदेवंलक्षणम् ऐकपदिकं नाम प्रकरणम्, जहादि, प्राक अग्निशब्दात् (दै० का० १, ३, ६)। देवनं नाम प्रकरणम्, अग्निशब्दादि देवपल्यन्तम् (दै० कार १२, ४, १०)। तान्येतानि त्रीणि प्रकरणानि,-नघण्टुकम्, ऐकपदिकम् , देवतम् इति । अनेन प्रकरणत्रयविभागप्रपञ्चे. नेदमवस्थितं निरुक्तशास्त्रमिति । "तद्यदन्यदैवते मन्त्रे निपतति नैघण्टुकं तत्"। इदमुक्तं नघण्टुकमिदं देवतानामप्राधान्येनेदमिति, तत्र न ज्ञायते किमिद्- मुक्तं भवति, तदेतलक्षणत उपदिश्यत इति पर्युपयुक्तस्तच्छब्दः । यत् अभिधानम् अन्यदेवते, अन्या यस्मिन् प्रधानदेवताः सोऽय. मन्यदैवतः, तस्मिन् अन्यदेवते मन्त्रे । यमर्थमन्यस्यां प्रधानायां मन्त्रदेवतायो निपतति निगमयति अभिप्रयुज्यमानमङ्गभावं गच्छति मन्त्रयाक्ये नघण्टुकं तदित्युच्यते गुणभूतमित्यर्थः । सज्ञा हि तस्येयमस्मिन्छास्त्रे ॥५॥ अयन त्या वारयन्तम् । अश्वमिव त्या वालवन्तं चाला दंशवारणार्था भवन्ति दंशो दशतः। मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः। मृग एव भीमः कुचरो गिरिष्ठा। मृगो मार्गतिकर्मणो भीमो बिभ्यत्यस्मानीमोऽप्येतस्मादेव। कुचर इति चरतिकर्म कुत्सितमथ चेद्दवताभिधानं कायं न चरवीति । गिरिष्ठा गिरिस्थायी गिरिः पर्वतः समुद्गीर्णो .

·सया,-"अध्यन गन्दव्या अग्निनमोनिः .निमम . दाम भवति पवान पर्वतः प पुनः पृणाने प्रीगानार्दिमान- पर्व देवानस्मिन प्रीणनीनि नन प्रनीतगन्मन्धिमाना- ग्यान्मेवम्यापी मंगामी गिनिम्मादेव तयानि नामानि प्राधान्यातुनीनां देवताना तर यामन्यानयने तदुपरिटा व्याम्यास्यामा नघण्टुकानि नगमानीहंट ॥४॥ स्या यापन सम्रामन्नमध्यराणाम् ॥” ( म०१.२.२२.३)। अम्पामृति अश्या नघण्टुफः, अग्निः प्रधानम् । शुनःशेषम्याम् । गायत्री चारपतीयानुशसने चिनियुका। सानध पाग्यन्नीयम्य एका योनिः । 'अश्वं न त्या' अश्यमिय त्यां हे अग्ने ! 'अग्निम्' अप्रे नेतारं देवानां, 'धाग्यन्नं' पालयले गण्यम् । स दि अतितरां घालवान् भवति। बन्यते पग्वियंने च। न तथान्ये । तमिर स्वां चन्दध्ये' चन्दामहे म्तुमः । 'नमोभिः' नमस्कारः, अन्नधा हयिभिग्यतः। क पुनरयस्थितम् ? कथं पा वन्दामहे ? इनि 'सम्राजन्तं' दीप्यमानम् 'अध्वराणां' यशानां मध्येऽवस्थितमु त्तरवेद्यादिषु धिष्ण्येषु अभिप्रेतार्थसिद्धये चन्दामहे ।। चालशब्दस्य निगमप्रसक्तस्य निर्वचनम्,-"चाला दंशवार- णार्या भयन्ति”। तैहि दंशादयो निवार्य्यन्ते। दंशशब्दस्य प्रसक्तस्य निर्वचनम्,-"दंशो दशतेः" इति। दशति हसी। द्वितीयमुदाहरणम्,-"प्रतद्विष्णुः म्तयने वोर्येण मृगो ने ·१०६पा० ६० • नघण्टुकै काण्डम् * नामः कुनरो गिरिष्टाः। यस्योरुष त्रिपु विक्रमणेष्यधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ।" (म सं० २, २, २४, २)। किञ्च, "मृगी न भीमः कुचरो गिरिष्टाः पराधत आजगन्यापरस्याः । एक संशाय पविमिन्द्र तिग्मं विशन ताहि विमृधो नुदस्य ।।" ( ऋ० सं० ८५ ८० ३८, २)। इति । गयो नामेन्द्रपुत्रः, तस्येय. माम्। त्रिष्टुप्। घेमृधस्य हविगे याच्या (आ० सू०२, १०)। दोऽस्य प्रधानम् , मृगो नेघपटुकः । 'मृगो न मृग इय, ध्यानी या सिंहो था। भीमः' भीषणः। 'कुचरः'फुत्सित. चरणः हिः, प्राणियधजीवनः । 'गिरिष्ठाः पर्वताश्रयः। स यथा कश्चिदन्यं प्राणिविशेष हन्ति । तैरनभिभूयमान इह कर्मणि हे 'इन्द्र !' एतदस्मद्वयः कुरु । 'सूकम्' यः शत्रुकार्येषु सत्तुं शनोति। 'परावतः' परस्मात् अतिदूरस्पानात् , 'परस्या:' दियः सम्बन्धितः 'आजगन्ध' आगच्छ। एतदर्थमागत्य च ते 'पवि' पन्न 'संशाय' तीणीहत्य 'तिग्मं छेदनायोत्साहयन्तं सुनिशित त्या ततो "वि ताब्यव्हि' चिताड़य, एतानस्मच्छन् ('शबून') एकप्रहारवर्जितदेहान् कुरुष्य । यानपि च न हि हिनस्सि कञ्चित् तानपि 'मृधः' हिंसकान् 'पिनुदख' नानाप्रकारं प्रेरयस दूरमपुनरागमनाय । “अथ चेद् देवताभिधानम् एतत् कुवर इति, ततः “कार्य न चरतीति सर्वत्र चरतीति। “गिरिष्टा मेघस्पायर्या" इति च । अनुपक्षीणशक्तयो हि विभवो पेशाब्दा यथाप्रशं न पन्तो पुरुषाणामाभिधानेषु चिपरिणममानाः सर्व - ·- १३६ * निरुक्तम् * [पूर्वषट्कन तोमुखा अनेकाथ होतदनेन प्रदर्शित भवतीत्यथ हे देवताभिधानमिति॥ मृगादिशब्दान् निगमप्रसक्तान् नि चीतीति,-"मृगो मार्ट गंतिकर्मणः" नित्यं हासी गच्छति। "भीमो विम्यत्यस्मात् सर्वपय झस्माद् विभेति। भीष्मशब्दं सारूप्यप्रसतं निराहा- "भीष्मोऽप्येतस्मादेव" इति । “कुचर इति, चरति कर्न कुत्सितम्" चरति हासी कर्म कुत्सितम्, व्यानो घा सिंहो घा। “कायं न चरतीति" देयतामिधानत्वे । पर्यतः”। “समुद्गीणों भवति" समस्तो ह्यसायुद्गीर्ण इ. भूमी भवति । पर्वतशदं पायाख्यानप्रसक्तं निराह,-"पर्ववान् पर्वतः” इति। शिलाशिखरसन्धिभिरसी तद्वान् भवति । पर्वशन्द विग्रनसक्तं निराह,–“पर्य पुनः पृणातेः” पूरणार्थस्य । पूरयन्ति हि ते शिलाशियरसन्धयोऽपिलं पर्यतम् | "प्रीणाते" तर्ग- पार्यस्य । सन् पुनरंतत् "अर्द्धमासपर्व"। किं कारणम् ! "देवान् अस्मिन्” हविभिः “प्रीणन्तीति"। "तम्प्रतीतरत्स- धिसामान्याम्" फालमन्धिश्च शिलासन्धिच समान सन्धित्य. मिति देवताभिधानाशे "मेयाथायी" गिरिष्ठाः। "मेयोऽपि गितिम्मादेव" असायपि समुद्गीणों भवति अन्तरिक्षटोके ॥ "सनुपानि नामानि प्राधान्यम्नुतीनां देयताना, तपतमित्या यझते। मन् उपरिष्टाद व्याय्याम्यामः । नेघण्टफानि नगमानि ६ ६ । सदेतदुय्यते,-सामान्यलक्षणोपलक्षितप्रकरणत्रयः

·२०६पा० ६ख०] * नघण्टुक फाण्डम् ।
भागेनावस्थितो गवादिषपन यन्तः समाम्नायोऽयमानुपूर्व्या
ख्यास्यत इति पर्युपयुक्त तच्छन्दः । यानि नामानि प्राधा-
स्तुतीनामग्न्यादीनाम्, प्रधानभावेन याः स्तूयन्ते निपातमा-
मन ता पता प्राधान्यस्तुतयो देवताः तासां यानि नामान्यग्न्या.
नि देवपदा यन्तानि, तानि सर्वापयपि ममुदितानि सन्ति ।
जायकया मामान्यया प्रकरणसभया आवक्षने आचार्य्याः ।
नमया! उच्यते,-देवतमित्येतया। निम्दा हीयमेतम्मिन्
अण्टुकशन्दसमुदाये सन्शेत्यभिप्रायः । तत् पुनरेतद् दैवत
रणमुपरिष्टाद् च्याख्यास्यामोऽस्य शास्त्रस्य । आह,-किङ्का-
म् ? उच्यते,--गुणपदेषु व्याख्यातेषु प्रधानदेयतापदानि सुख
ल्यास्यन्त इत्यनेनाभिप्रायेण | देवतापरिज्ञानं ततफलाभि-
ननिष्ठं च कथं नामेदं शास्त्र म्यान् ? इति,-यानि पुनर्नघण्टु-
नि गवार्दानि. नेगमानि च जहादीनि, तानीह प्रकरणद्वये
पटुके चेफपदिके च, व्याख्यास्याम इत्येतदेवानुवर्तते ।
गवादयो देवपन्न यन्ताः निघण्टयः, तदेकदेशो नघण्टुकं
रणमिति निघण्टसनया व्यवहारो लोके,-'निघण्टुमधीमहे'
चण्टुमध्यामहे' इति । शास्त्रे ग्वल्वपि नघण्टुकं प्रकरणमिति ।
ममित्यैकपदिकम् । नेघण्टकानि नैगमानि पदानि चेह
रणद्वये व्याख्याम्यामः॥
थध्यायपरिसमातिलक्षणार्थः परितोपार्थो धा द्विरभ्यास
इति निरुक्तवृत्ती पष्टाध्यायस्य पष्टः पादः ॥६॥

·निगमम् .
इति निगमटीकायो जम्बूमार्गाश्रमयामिन आचार्य भगवन
दुर्गस्य कृती पष्ठोऽध्यायः (प्रथमोऽध्यायः ) समानः ॥२॥
३
४
५
(समाम्नायस्तयचतुष्ट वमतीजन्यज्यनिपाताचायुवा
६
६
6
त्याननूनंनूनंसातश्चान्त्वोऽक्षण्वन्तोनिष्ट वक्त्रासोहविमि
१३
१४
तीमान्यथापियोयथोहिन्वथापीदमर्थवन्तोऽयापीदस्थाणुरर
१६
२०
मुतत्वःपश्यन्नुतत्वंसख्येविंशतिः ॥)
इति निरुक्त पूर्वपट्कै प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

·अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ॐ३म् । अथ निर्वचनं तद्य पदेषु स्वरसंस्कारी समर्थो प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां तथा तानि नि- पादथानन्विते) प्रादेशिक विकारेर्थनित्यः परीक्षेत केन- चिद् धृत्तिसामान्यनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्णसामान्या- नि यान्न त्वेय न नि यान्न संस्कारमाद्रियेत विपय- बत्यो हि वृत्तयो भवन्ति यथार्थ विभक्ती: सन्नमयेद प्रत्तमवत्तमिति धात्यादी एव शिष्यते ॥१॥ "भय निर्वचनम्” । नामाख्यातोपसर्गनिपातलक्षणमुल्या ास्त्रारम्भप्रयोजनानि च घेदाङ्गब्यूह व सप्रयोजनं निघण्टुसमा. म्नायविरचनाञ्च प्रकरणत्रयविमागेनोन्या देवतमुन्प्य मेघण्टुकनैगमे प्रकरणे पुरस्कृते नघण्टुफानि नगमानीहेति । ते पुनरेते निर्वचनलक्षणमनुक्या न शक्यते व्याख्यातु यस्मात्, 'म' एतस्मात् फारणात् 'निर्वचनम्' लक्षणतो घ्याख्यास्याम

·Maital
१४०
निगनाग.
शिरः अनिदिया।
शामे निकृय गिया पनन निांगम्। गए निगिनापुर
ल्युन्या
हदिधा शमाः-गमगंमार्गमागम अममन्यामन्य
! "नत तोयं सति, "गे माग "पदे!" "मर
मगों" अपगम्येन प्रादेगिन"गुदायिनी म्याना
प्रदेशाभिधायिना धानुरूपणागिना मन्चमायनुगतामनियम
धानुम्पे म्यानाम।
"तानि" तायन "मा" "प यगालाणमेयमेर मेग
"
नियान्"। तन्मा मूदिल्यन इदमुच्यने, “ये पदेम्बर
मम्कागे समर्थो म्यातां तथा तानि नियात्" इति ॥
“अधानन्यितेऽयेऽप्रादेशिक विकारेऽयं नित्यः परीक्षेत
चित्तिसामान्येन” । अथ पुनग्नन्वितऽ न्यायस्परसंकार:
युक्तन शब्देन यत्र निपुणमप्यन्यिप्यमाणः शब्दोऽर्थो कति
न शक्यते, अन्यथैवार्थो व्ययतिष्ठते, अन्यथैव शब्दः । प्रादे
शिकेन विकारेण विक्रियमाणेऽपि चासो शब्दो विपरिणम्यमान
अप्रादेशिक एय स्यादसमार्थ एच ।
तां प्रदेशाख्यामभिधे
सत्त्वस्थां मियामभिधातुमाह। तत्र कि कर्त्तव्यम् ! इति ।
उच्यते,-तत्रैवं सति अर्थनित्यो भूत्वा, अर्थप्रधानः। सया,
-मुद्गनित्यमेवास्य भोजनमित्युक्ते मुद्गप्रधानमिति गम्यते,
एपमिहापि अर्थनित्य इत्युक्ते अर्थप्रधान इति गम्यते, अर्थप्राधा
न्येनानादृत्य स्वरसंस्कारी परीक्षेत । ततस्तदभिधानं बुद्ध्या

·२०१पा० १५०] नघण्टुरं फाण्डम् * १४१ केनचिदर्थवृत्तिसामान्येन क्रियागुणसामान्येनेत्यर्थः। फतमस्य धातोरसामान्यमत्रास्तीति ? ततस्तयित्वा सामान्यं तेन नि। यात्। भों हि प्रधानम् , तद्गुणभूतं शब्दः । तस्मात् अर्थ. सामान्यं यलीयः शब्दसामान्यात् ।। अध पुनर्यत्रार्धसामान्यमपि नास्ति, तत्र ? "अविद्यमाने- (5)सामान्येऽप्यक्षरपर्णसामान्यानि यात्, न त्वेय न नि । यात्, न संस्कारमाद्रियेत, विषयवत्यो हि वृत्तयो भवन्ति,यथार्थ विभक्तीः सन्नमयेत्” । स्वरवर्ण सामान्येनापि नियादेप,-- अमुमिन् धाताचयं स्वग घणों घा मया दृष्टः, स एच यस्मिन्न- मिधाने लक्ष्यते इत्येवमुत्प्रेक्ष्य स धात्चर्यः सूत्रबद्ध इच तस्मिन- भिप्राने आहृत्य म्फारीहत्य कृत्स्नः प्रकाशयितव्यः । एवमविद्य- = माने अर्थसामान्ये स्वरवर्णसामाग्यमात्रेणापि निवू यादेव । नत्येच नियूं यात्, इतरथा हानर्थकमेव निरुक्तशास्त्रं स्यात् । तन्मा भूदित्यत इदमुन्यते लक्षणपराङ्मुखेषु शब्देषु न संस्कारमाद्रियेत। कन्तहि अर्धसामान्यमाद्रियेत, शब्दसामान्य घा? तद्यथा,-- प्रवीणोदारनिस्त्रिंशशब्दा उत्सृष्टस्वार्थाभिधेयसम्बन्धाः सन्तः क्रियागुणं सामान्यं हेतुमात्रमानित्यान्येप्येयार्थान्तरेषु धर्तन्ते । तद्यथा, प्राटी वीणायां प्रवीणो गान्धर्षे, अत्र हस्य मुख्या स एव स्थमर्थमभिधेयमुत्सृज्येच गान्धर्वमभ्यास. पाटबमात्रसामन्यमाश्रित्य सर्वत्रवाभिप्रवृत्तः, यो हि यसिन् नयन उत्पन्नकौशलो भवति, स तत्रोच्यते प्रवीण इति । तयथा,-'प्रवीणो व्याकरणे,'प्रवीणो निरुके इति। - -- m वृत्तिः।

·१४२ पर्यटक * निरुक्तम् * एचमेवोदार इति। प्रागारसन्निपातात् आकृतेनैव सारयेय घहत्यश्वोऽनड्वान् या स उद्गतारत्यादुदारः । तत्र हि समजत वृत्तिरस्य शन्दस्य ! स एप उत्सृज्यघ स्वमर्थमाकृतानुविधा यित्यमात्रमेय सामान्यमाश्रित्य प्रवृत्ती यो हि कश्चित् कस्म- विदाकृतं लक्षयित्या प्रागेय प्रार्थनान् ददाति, स उदा इत्युच्यते। एवमेव निस्त्रिंशः । त्रिभिः प्रदेशाभ्यां धाराभ्यामग्रणव निशितः श्यतीति निस्त्रिंशः खड्गः, मुख्यग्रहणात्, तत्र हास्य शब्दस्य समसा वृत्तिः। स एप छेदनममानरूपं फौर्यसामा- न्यमाश्रित्य सर्वत्रैध प्रवृत्तः । यो हि लोके क्रूरो भवति, स निस्त्रिंश इत्युच्यते । एचमेते क्रियागुणसामान्यमाप पर्तन्त । यर्यते, एयमन्येऽप्यभ्यूहितव्याः। अभ्यूय च एचमर्यसामा न्येन निर्वक्तव्याः। म्बरपर्णसामान्ये तु प्रचुगण्येवोदाहरणा' सर्व पय हि नैगमाः शग्दा जहादयः स्वरवर्णसामान्यमात्र निरच्यन्ते। न च निरुतो फारकहारकलायकादिशग्दा व्युत्पाद्यन्ते, मु धैय हि नेगं व्युत्पत्तिः प्रसिद्धव च व्याकरणे इति। या दुधाः परीक्षातिपरोक्षवृत्तयः विमादरीदारतसपर्यशः दयः, त पय हि व्युत्पाय निरुच्यन्ते । तेहि विशेषणायन निरक.म्य। नायंप मर्यसामान्येन पा शब्दसामान्येन । नियात्, न ते संस्कारमाद्रियेतेति ।

·२०१पा० १०] * नेघण्टुकै काण्डम् . २४३ आह,-कि कारणम् ? इति । उच्यते,–“विषयपत्यो हि तयो भवन्ति"। हिरयं हेत्वर्थे । तलाद्विषयवत्यो बहुसंशय- यः शब्दानामर्थोपु वृत्तयो भवन्ति, नानाभावेनार्थेषु अवस्थिता कृत्तिरिति एवं स्यानचं स्यादिति विवारयन्तः सन्तः प्रतिपक्ष- मोहाच्छरत इयास्मिमिति विषयः संशय इति । अत्र,-केचिदर्थसाहान्येन कचिद्वर्तन्ते शब्दाः, केचित् स्वर- मान्येन, केविद्वर्णसामान्येन, यत एवम्, अतो विभक्तोरपि धार्थमेव सन्नमयेत् विपरिणमयेत्, पूर्वोत्तरपदप्रकरणाविरोधेन। कारणम् ? तासामपि हि व्यत्ययो भवत्येष,-सुपां स्थाने पो भवन्ति इति हि चैयाकरणा पठन्ति। दर्शयिष्यति चाय. पि विमतिविपरिणामम् । तद्यथा,-"हत्सु शोको --हद- नि शोकः (दे० का०६, ३, १२)" - इत्येवमादि । अधुनेयमुक्त्या विषयवत्यो भवन्तीति, अर्थवशेन व्याकरणेऽपि ब्दिविपरिणामो भवतीत्येवं दर्शयति,-"प्रत्तमयत्तमिति गत्यादी एव शिष्यते” इत्येवमादि । 'दु दान दाने (जु० उ०) स्य अपूर्वस्य प्रत्तमिति। अत्र दकार आकारश्च धातुः, परो नेताप्रत्ययस्तारः, तत्रंवं मति 'दो दद् घोः (पा० ७, ४,४६) --इति पर्तमाने 'अच उपसर्गात् तः (पा० ७, ४,४७) - इति श्राकारस्य तकारा भवति, झिरो झरि सवणे (पा०८, ४, ६५)' -इति धात्वत्तस्य तकारस्य लोपे कृते, 'खरि च (पा० ८,४, ५५) इति सकारस्य वर्वे कते 'परः सनिवार्यः संहिता (पा० १, ४, १६) इति धातुतकारः प्रत्ययतकारेण संयोगतामपैति ·* निरुक्तम् * 'हलोऽनन्तराः संयोगः (पा० १, १, ७)-इति, ततः प्रादि- मासे कृते 'प्रत्तम्'--इति भवति । एवमेय 'दो अवखण्डने (कि ५०)---इत्यस्यायपूर्वस्य 'अयत्तम्' इति । अप्रापि दक ओकारश्च धातुः, परो निष्ठातकारः। अत्र 'आदे व उपदेशे शिति (पा०६, १,४५)' इत्योकारस्याकार ने तभावलोपपर्व परगमनप्रादिसमासाः पूर्ववदेव । एयमनयो त्योरादी एम शिष्यते। यथानयोरेवमन्येषामपि दृष्ट्वा यथासम्भवमनुः विधेयम् ॥१॥ अथाप्यस्तेनिवृत्तिस्थानेष्यादिलोपो भवति स्तः सन्ती- त्यथाप्यन्तलोपो भवति गत्वा गतमित्यथाप्युपधालोपा भवति जग्मतुर्जग्मुरित्यथाप्युपधाविकारो भवति राजा दण्डीत्यथापि वर्णलोपो भवति तचा यामित्यथापि द्विवर्ग- लोपस्तृच इत्यथाप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिर्थनो विन्दुर्वाट्य इत्यथाप्यावन्तविपर्ययो भवति स्तोका रज्जुः सिकतास्तपित्यधाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति ॥ २ ॥ "मयाप्यतेनिगृत्तिस्थानेष्यादिलोपो भवति, स्तः सन्तीति"। भुधि (अदा० ५०)'-इत्यस्य निवृत्तिस्थानेषु गुणवृषि . 'भसोग्लोपः (पा ६, ४, १९५३) मपति। योऽयं धात्यादायफार एवं लुप्पने, ·-अ०१पा० स०] *घण्टुकं काण्डम् * स्मिन् लुप्ते प्रयोगः स्तः सन्तीति । एवमन्येषामपि दृष्ट्वानु- धेयं यथासम्भवम् । "अशाप्यन्तलोपो भवति, गत्या गतमिति"। अत्र, गमः भू०प०) क्त्वाप्रत्यये, निष्ठामत्यये च परतोऽनुनासिकलोपो नपति, अनुदात्तोपदेशेत्यधिकृत्य कड़ितीति । एषमन्येप्यपि नएव्यमनुविधेयं च यथासम्भवम् ।। “अथाप्युपधालोपो भवति, अग्मतुर्जग्मुरिति” । अत्र, गमेः (भू०प०) अलोपः । 'अलोन्त्यात् पूर्व उपधा (का० १, १,६५)- इत्युपधा सज्ञा, तस्य 'गमहनजनखनघसां (पा०६,४,६८)- इत्युपधालोपः। एवमन्येपामपि द्रष्टव्यमनुविधेयं यथासम्भवम् ।। “श्रथाप्युपधाविकारो भवति, राजा दण्डीति" । राजन, दण्डिन इति स्थिते 'नोपधायाः (पा०६,४,७,)--'सर्वनाम स्थाने चासम्बुद्धी (१०६, ४, ८)-इति दीर्घत्वम्-दष्टि- नित्यत्रापि 'इन्हनपूपार्यमणां शो (पा० ६, ४, १२)-'सो च (पा० ६, ४, १३)--इति दीर्घत्वम्, 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (पा० ८, २,७) इत्युभयोरपि नकारलोपे कृते राजा दण्डीति । एवमुपधाधिकारो भवति॥ “अथापि धर्णलोपो भवति, तत्त्वा यामीति”। अत्र चकार- लोपः। यावामीत्येवमेतद् द्रष्टव्यम् । अयच छान्दस एव । अत एच व छान्दसत्वादेवमेव यानाकर्मवयं पठितः “यामि" (३५४ पृ०) *मन्महे" (३५४ पृ.) इति । भाषायां याचे इति भवति।।

·-- - .निएनम् . 'तत्या यामि प्राप्मणा पन्दमानम्नदाशाम्ने गजमानो हविनि भईलमानी पगणेह योऽयुशम मा न मायुः प्रमोशः ॥ (. सं०१, २, १५:१)। किञ्च "तन्या यामि सुवीयं तद् प्रय पूर्यचित्तये। येना यतिभ्यो भृगये घने हिने येन प्रकानु मापिया" (ऋ० सं०५, ७, २१, ४)।-इत्यनया त्रिशुमा उपारतः शुनःशेपो यगणं तुष्टाय! भाज्याहुतिग्नया साग्नि मातुपु समिष्टयजुष उत्तरकालं हयते। चतुर्मास्येषु च परम- प्रधासेपु पारुणस्य हविषो याज्यपा। है 'चरण! 'तत्' मई 'त्या' परुणं 'यामि' याचे इत्यर्थः। किम् ? यत् ममाभितम् । कथं पुनर्याचे ? 'ब्रह्मणा ऋग्यजुःसामाग्येन 'वन्दमानः स्तुपन। किञ्च यदेव त्वं मया याच्यसे, 'तत्' एय अयमपि 'यजमान 'हविभिः संस्कृतैः सानाय्यादिभिः 'माशास्ते'। भवन्तमेकमेवार्थ याचावहे, स्तुतिमिर्ह विभिश्च । "अहेलमानः' अक्रुध्यन् । सर्यों हि याच्यमानः अध्यतीत्यत पर मुच्यते ॥ हे 'घरुण!! 'बोधि' युध्यस्य । बुद्ध्वा प्रेताथं कुरु। उहांसेत्येक पई सम्बोधनच। है 'उत्पांस यहुस्तुत्य! घरुण! 'मा' 'नः' अस्माकं यावमानानाम् 'आयु 'प्रमोपीः'। कुरु नोऽभिप्रायसिद्धिमित्यभिप्रायः॥ “अथापि द्विवर्णलोपस्तृच इति' अत्र अवर्णरेफयोलोष स लुप्यते ऋत्रणेन साकम् ॥ *अधाप्यादिविपर्ययो भवति,ज्योतिर्धनो विन्दुर्याट्य इति" 'चुत दीप्ती (भू. आ.) तस्यादिव्यापस्या ज्योतिः। 'हन हिंसा ताजा चैतमावयो 4 ·२०१पा० ३०] * घण्टुकं काण्डम् * १४७ गत्योः (अदा०प०) तस्य धन इति। 'भिदिर विशरणे (रु. उ०) तस्य विन्दुः। 'भट भृतौ (भू०प०) । तस्य वाट्यः । “अथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति, स्तोका रज्जुः सिकता. स्तकिति"। 'श्रुतिर् क्षरणे (भू०प०)' तस्याद्यन्तविपर्ययेण स्तोकाः। 'राज विसर्गे (दि० आ, तु०प०) तस्य रज्जुः । 'कस विकसने (भू०प०) तस्य सिकता। 'कृती छेदने (तु०प०), तस्य तर्क । अथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति" ॥२॥ ओघो मेघो नाधो गाधो वधूर्मवित्यथापि वर्णोपजन आस्थद्वारो भरूजेति तद्यत्र स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धातु भवति तद्विप्रकृतोनां स्थानमिति प्रदिशन्ति तत्र सिद्धायामनुपप- धमानायामितरयोपपिपादयिपेत्तत्राप्येकेऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति तद्यथैतविदुः पृथुः पृपतः कुणारुमित्यवापि भापिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते दमूनाः क्षेत्रसाधा इत्यथापि नगमेभ्यो भापिका उप्णं घृतमित्यचापि प्रकृतय रसकेषु भाष्यन्ते विकृतय एकेषु ॥ ३ ॥ "ओपो मेघो नाधो गायो पधूमध्यिति, 'वह प्रापणे भू०प०) तस्यान्तच्यापत्त्या ओघः। 'मिह सेचने (भू०प०) स्य मेघः। 'णह बन्धने (दि० उ०) तस्य नाथः1 गाह -- ·यद्वक्तव्यं तत् इदमुच्यत इति पर्युपयुक्तस्तच्छन्दः। नामन्यतमो धर्णः अन्तर्धातु धातुमध्ये भवति। कि तत्र ! दाम विवारने (भू० मा) रात गान। 'यर प्रा.) राम्य पः। 'मर सी (T भा) मा म। "मगापि प पनमः, भाग मनि 'भग (वि.) माण'गृह मानी (मामा) पास। 'मम्म पाक (तु. ३०) प्य मरजः ॥ एवं गापरणेऽपि दक्षप्रधान गति अतीन मोगगनी पिपरिणामः शम्दानां हटः, किमुन निम्नं. पदर्शप्रधानमेव । सम्मात् साधनम्,-"भधानन्धित प्रादेशिक विकारेऽयनित्यः परीक्षेत फेनविद् पृत्तिसामान्येनायिद्यमाने मामान्यऽयशवर्ण- सामान्यानि यात्” “विभकोः” भनि “यशा "सनमये" इति । पपमयमादिमध्यान्तलोप भादिमध्यान्तविकारों पर्णलोगो द्विपर्णलोप आदिविपर्याय आद्यन्तविपर्ययो योपजनश्छन्दसि भाषायाश्च द्रष्टव्याः, दृष्ट्या च यथासम्भवमनुविधेयम् ॥ अतः परं सम्प्रसारणचिन्ता घर्तिप्यते, नर्थमिदमारभ्यते- "तयत्र स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धातु भवति, तप्रितीनां स्थान- मिति प्रदिशन्ति"। सम्प्रसार्यप्रतयश्चासम्प्रसार्यप्रतयचो. भयप्रतियश्च धातयः। तत्र सत्युभयप्रकृतिषु शास्त्राविषयगत भाह, इदमेव तावदुच्यतामुभयप्रकृतीनां किलक्षणम् ? इति । उज्यते,-'यत्र' यस्मिन् धातौ 'खरात्' अकारादेः 'अनन्तरा' अनन्तहिता अन्येन व्यञ्जनेन परा घा पूर्वा घा 'अन्तस्था' यरलवा.

·२०१पा० ३०] * नघण्टुक काण्डम् , १४६ 'तत् एतदेव लक्षणं धातुरूपं हि 'द्विपकृतीनां' द्विस्वभावानां शब्दानां स्थानम्' आश्रयः 'इति' एवमाचार्याः प्रदिशन्ति' प्रविमागेनोपदिशन्ति । तद्यथा, 'यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु (भू० उ०)--इति । सत्र शब्दप्रकृती भवतः। सम्प्रसारणपक्षे तावत, इष्टवान्, इयः, इष्ट्या, एताः शन्दप्रकृतयो भवन्ति । असम्प्रसारणपक्षे पुनः, यष्ट्या, यष्टुं, यष्यमित्येताः ॥ "तत्र सिद्धायामनुपपद्यमानायामितस्योपपिपादयिपेत्” । 'तत्र' एवं सति एकप्रकारका सिद्धायाम्' अर्थसिद्धी 'अनुपपद्य- मानायाम्', 'इतरथा' 'उपपिपादयिषेत्' उपपादयितुमिच्छेत् । अर्थ द्वयोः सम्प्रसारणासम्प्रसारणप्रन्योर्ययवोपपद्यतेऽर्थतस्तथै- पोपपादयेत् । अथयोभयथाप्यनुपपद्यमानेऽर्थे स्वयमुत्पाद्य निर्धार्य यथा यथोपपद्यतार्थः तथा तथोपपादयेत्, अपि तलपाशास्त्र- विहितेनार्थसाधनोपायेन, अर्थस्य प्रधानत्यात् । “तत्राप्येकेऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति"। 'तत्रापि' एतस्मिन्नपि सम्प्रसारणलक्षणे सति “एके" धातवः अल्पनिम्पत्तयो भवन्ति' अल्पेषु शब्दरूपेषु सम्प्रसारणप्रतिरमिनिप्पद्यते तदप्युपेक्षि- तव्यम् ॥ *तद्ययंतदूतिम॒दुः पृथुः पृषतः कुणारुमिति"। 'तथा' एतदुदाहरणजातम्,-तिः, मृदु, पृथुः, पृषतः, कुणारम् इति । अयतर्गत्यर्थस्य (भू प०) क्तिप्रत्यये परतः 'च्छ धोः शूदनुः नासिके च (, ४, २०१६)"दति घर्तमाने 'ज्वरत्वधियपि. ।

·४ Amir in mit At Tr (ye sty. THI.mi. ET. rahmirriftintTERm in mh ansi ruri Ramri arr! rarit rarriTITIOETA TATE - लिम the Tim, writi Irr' ! प्राrainने माnिit 'मा: नं. पिre mraruन। Efirra नियम गा, -- "मूनापानि THIA (HR) "न, म यति भनमान. मन भरपादन माना भनयान यमादरः गंगा मन लागि पुनःमः মাস ও মামা বলিগি দমন मादिना । एपमेय मागतः माया ति नि म क्षेत्रसासम् (शा०३, २.४) - Mपमा नियमित क्षेत्रसापस मिस्पेयमादिना प्रकारे नियंगठम्या । "मपापि मैगमेम्पो भारिकाः। निगमे न्दसि ये प्रायो वृत्या प्रसिदा, सेम्यः मामान्यं गृहिल्या भाविका, स्प्रत्य- यान्ता भाप्यन्त विमियले।

·२४० १पा० ४०] 8 नघण्टुकं काण्डम् । तद्यथा, "उणं घृतमिति"। 'उष दाहे (भू प०) एप गयेण उन्दसि प्रसिद्धः,-"प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्यु अरातयः ( यर ० सं०१,७)"-इत्येवमादि। भाषायां पुनरुष्णमिति पूयते । स एषो नेगमशब्दसामान्येन निर्वक्तव्यः । एवमेघ 'धृ सरणदीप्त्योः (भू०१०) तस्य, छन्दसि "या त्या नियमि (य पार सं० १५, २३)"--इत्यादिषु सिद्धः प्रयोग, मापायां पुन- तमिति धूयते। स एवं जिप्रत्तैरेव छान्दसस्य सामान्ये निर्व- कन्यः। एवं भाषाविषयेभ्यश्छन्दोविषया निर्वक्तव्याः, छन्दो- विषयेभ्यश्च भाषाविषयाः॥ अथापीदमपरमुपेक्षिनव्यमनेन शब्दान निघता। आह,- किम् ? इति । उच्यते,--"अथापि प्रकृतय एवैकेगु भाष्यन्त, विनय एकयु"। एकेषु प्रदेशेषु प्रस्तय एव धातुशब्दानां भाष्यन्त, विस्तय एकेषु । धातोराख्यातपदभावेन यः प्रयोगः, सा प्रकृतिः । नामीभूतस्य तस्येच यः प्रयोगः, सा विकृतिः ॥३॥ शवतिर्गतिका कम्बोजप्येव भाष्यते कम्बोजाः कम्बलभोजाः कमनीयभोजा वा कम्बलः कमनीयो भवति विकारमस्यार्येषु भाषन्ते शव इति दातिर्लवनार्थे प्राच्येषु दात्रमुदीच्यप्वेवमेकपदानि नि यादथ तद्धितसमासेष्वेक- पर्वमु चानेकपर्वसु च पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य निर्ब - याद् दण्ड्यः पुरुषो दण्डमहतीति या दण्डन सम्पद्यत इति ·निरुतम् । पूर्वपद्का या दण्डो ददतेरियतिकर्मणोऽमरो ददते मणिमित्यभि. भाषन्तं दमनादित्यौपमन्ययो दण्डमस्याकनेति गर्दा- याम् ॥४॥ "शवतिर्गतिकर्मा" गत्यर्थी धातुः “कम्योजेष्येव भाप्यते' म्लेच्छेषु प्रकृत्या प्रयुज्यते, आख्यातपदमायेन। शयति गछ- तीत्यर्थः। उदाहरणविशेषप्रसक्तः कम्योजशब्दो निरुच्यते,- "फम्योजाः कम्बलमोजाः” ते हि प्रायेण कम्बलानुपभुजन्ते, हिमनायत्वात्तस्य देशस्य । “कमनीयमोजा पा" कमनीयानि प्रार्थनीयानि चैते हि द्रव्याणि उपभुजन्ने प्रचुररत्नो हि स देश इति । कम्बलशब्दं विग्रहप्रसक्त निर्वाति,-"कम्बलः कमीयो भवति" प्रार्थनीयो हि स शीतात्तर्भवति। "विकारमस्याय भापन्ने शव इति" आर्येषु जनपदेषु अम्यैव शवतेविकारं भाषन्ने, मृतकनामधेयभूतमेवं प्रयुक्षते, कधम् ? शव इति। एवमेकेप्यास्या- तस्थ एव प्रयुज्यते,नामीभूतएका, इत्येतत् प्रकृतित्वं विकारत्वं अथवा चेतनायत्येकेषु गमनक्रियायोगिनि द्रव्ये प्रयुज्यते एकेषु पुनश्चेतनारहित एच, इत्येतत् प्रकृतित्वं विकारत्यञ्च । द्वितीयमुदाहरणम् । -"दातिर्लयनार्थे प्राच्येपु” । दावि- र्धातुराख्यातस्थो लपनार्थे प्राच्येषु जनपदेषु प्रयुज्यते । तद्यथा, -नीहीन दाति, थवान् दाति । अयमेव नामीभूतः “उदीच्य' जनपदेषु प्रयुज्यते "दात्रम्" इति। दीयते अनेनेति दानम्, लूयत इत्यर्थः।

·२०१० ४] नघण्टुर्फ काण्डम् . "पयमेकपदानि नियान" भनेन प्रकारेण एफपदानि नि. यात्,-मायनिगमव्ययस्थया, देशमापाप्रसिदिधिमागेन च ॥ पाइ,-एयं . सायदतद्धितयुक्तए, पदेषु असमासयुक्तेन च निर्यवनम् । भय पुनर्यानि तद्धितयुक्तानि समासयुक्तानि च ‘पदानि सानि फ निर्यनयानि :---नानि कि तद्धितयुक्तेषु 'पदे पूर्वपदार्थो निर्यतयः उत्त तद्धितार्थसमासयुक्त प्यपि ? किं पदार्थः पूर्वम् उत समासाओं था पूर्वम् ! इति । उच्यते,- "भय तद्धितममासेप्यकपर्यमु चानेकपर्यसु च पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविमग्य नित्र पान्" । अध्याग्दो विशेषाधिकाराः । तद्धिताः (पा०४, १,६)'-इत्यधिसत्य ये प्रत्यया विहिताः, ते तद्धिताः, 'समर्थः पदविधि: (पा० २, १,१)' इत्यधिसत्य ये विहिताः, ते .समासाः। नेपूभयेप्यपि तद्धितसमासेषु अविशेषेण एक- पर्वमु चानेकपर्यम् च एफपदेषु हानेकपदेषु च। तद्यथा,- दण्यः इत्येकपदस्तद्धितः, पाायणिरित्यनेकपदः। अनेकानि होप पदानि स्वात्मन्यन्तीय प्रवर्त्तते । तद्यथा, यूपस्यापत्यं पार्यः, पार्ष्याम्यापन्यं पाायणः, तस्यापि पाायणिरिति। एवं समासेश्यप्येकपदेषु चयं नि यात्। यथा पक्ष्यामः- एकशेषः एकपदः समासः । 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्ती (पा.१,२,६४)--इति। तद्यथा, पुरुषश्च पुरुषश्च पुरुषो, 'पुरुषश्च पुरुषश्च पुरुषच पुरतः इत्येवम् । "द्विगुर्वन्द्वोऽव्ययीभावः कर्मधारय एघ ३ । पञ्चमस्तु यहुमीहिः पष्टस्तत्पुरुषः स्मृतः ॥" - ।

·गले मेगा: TIMEIगिने गम-गरमाणि
(Im7.1.1 पन्नमूनी, गन्गणी anीमादि।
गाम.-'गाणे. (२.१.२६)। गगपुनरिमाये.
का गाना - सम्यग्रोधी, मदिनानन्, मना.
जनगायोपाः पावित उगमगंनिसकोऽयपीभाया।
MAnt-उपमणिकम्, अनुगमुद्रम, शभ्रम. यमादि।
गुल्पविभामिनियोग्मयोः पदयोः समानाधिकार फर्मधारयः।
सपा-कृष्णमृगः, रसोऽश्यः, ज्येषताफा पमादि। पत.
फागु धानेरुपयंगु मतदिनममा पूर्य पूर्गमेव नियाद
परमारमेय प्रपिगम्य घिगृतस्यः। पूर्य तदिमाग नियं यात्.
पधात् पदार्णम्। समासंप्यपि, पूर्व समासार्यम्, पथात्
पदार्थम् ॥
तदेतत् उदाहरणरेव दर्शयति, तद्यथा,-"दण्यः पुगगे दण्ड
महतीति या दण्डेन सम्पद्यत इति या"। दथ्य इत्येष तद्धितः,
पुरुशम्दविशेषणम् । पूर्व सावत् तद्धितायं निर्यक्षति, फर्गि
चिदपराधे दण्डमहतीति दण्ड्यः दण्डेन या कार्यापणादिना यः
सम्पद्यते संयुज्यते स दण्ड्यः ।
अधुना पदार्यनिर्वचनम्,-"दण्डो पढ़तेरियतिकर्मणः ।
ददतेः धारयत्यर्थे घर्तमानस्य, धाय॑ते हो पोऽपराधेषु राजभिः ।
आह, द्रष्टः पुनः क्वचित् ददतेः धारयत्यर्थे ? इति । उच्यते,
-दृष्टो घेदे लोके थ। येदे तावत, विश्वेदेवाः पुष्करे त्या
ददन्त (ऋ० सं० ५, ३, २४, १)"-इति । “अक्रूरो ददते मणि-

·. • १पा ५ख०] *घण्टुकं काण्डम् # यभिभाषन्ते । तथा लोके,–'अक्रूरो ददते मणिम्' । अक्रूरो राजा वृष्ण्यन्धकाधिपतिः, स ददते मणिं स्यमन्तकनामानं सा। लोकेऽप्येचं ददतिद्धरणार्थ भाष्यते । “दमनादित्योपमन्यवः" आचार्यों मन्यते । तेन हि अदान्तो ते राजभिः, तेनादान्तान् दमयेदित्युक्तम्, लोके हि प्रसिद्धो यः ग्ददान्तो भवति तमधिकृत्य धक्तारी भवन्ति ।-“दण्डम- कर्पत हे सभासदः! तेन सम्पद्यतामयं ततो दान्तो भवि. , इत्येवमयं गर्हाया दृष्टः। एवं दमनाद् दण्डः, इत्यौपमन्यव टयों मन्यते ॥४॥ कक्ष्या रज्जुरश्वस्य कक्षं सेवत कक्षो गाहतेः क्स इति करणः ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यासः किमस्मिन् ख्यानमिति र्वा तत्सामान्यान्मनुष्यकक्षो वाहुमूलसामान्यदश्वस्य ; पुरुषो राजपुरुषो राजा राजतेः पुरुषः पुरिपादः शयः पूरयतेयं पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य । पन् परं नापरमम्ति किञ्चिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो 1 किञ्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेने- या पुरुषेग सर्वम् । इत्यपि निगमो भवति ॥ ५ ॥ पद्धितस्यय द्वितीयमुदाहरणम्,--"कश्या रज्जुरश्चस्य"- । कक्ष्या इत्येष तद्धितः। आह,-कः पुनरियं कक्ष्या ? उच्यते,-या अश्वस्य समाहरज्जुः सा कश्त्युच्यते।

·* निरुक्तम् . [पूर्वपट्न एवं कश्याशब्दस्य तत्पमुक्त्याधुना तद्धितायं प्रीति,- “कक्षं सेवते”। सा हि फर्श सेवते, कक्षसंयुक्ता भवति फक्षेभवा वा कश्या । अधुना पदार्थ निर्वक्ति,-"कक्षो गाहतेः" विलोडनार्थ (भू आ०)। कसयोरेव हि विलोडयति, द्रष्टव्यम् । अत्र पुनः-- "क्स इति नामकरणः। सर्वमन्यदायन्तविपर्ययादि यथोप. दर्शितं यथासम्भवं योज्यं तत्र तत्र । "ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यासः" ककारः, कख्यः सन् कक्ष इत्युच्यते। "अर्थवानेव वा ककारः। कख्यः सन् कक्ष इत्युच्यते। अर्थवानेव घा ककारः। कथम् ! "किमस्मिन् ख्यानमिति”। एवं किमस्मिन् ख्यापनीयमस्ति? न किञ्चिदपि, अदर्शनीयत्वात्, गृहनीयोऽयमित्यर्थः । स एष एवं कृत्वा किं ख्यः सन् कक्ष इत्युच्यते ? “कपतेर्वा (भू. २) नित्यकालं हासी ग्वेदशीलत्वात् कण्डूं ददाति, ततो नखः का यतः, तस्मात् करणक्रियायोगात् कश्त इत्युच्यते। तत्सा ज्यान्मनुष्यकक्षः" । ग्बीकक्षम्य सामान्यात् मनुष्यकक्षो फक्ष इत्युच्यते ? "बाहुमूलसामान्यादश्यस्य" । अश्वस्य यो याहुमूलप्रदेशः, स कक्ष इत्युच्यते । तं सेवत इति कक्ष्या। अन्ये तु ग्रुपने,-"पूर्य पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य निया पूर्व पदं पूर्वमेय प्रयिमग्य निया, अपरं पदमपरमेय पतम्मिन् अर्थे फम्यमाने पदानामेय पौर्यापय निर्यचने तशि समामयोस्स्यनियमापूर्ण पधाति । पूर्य पप त्पर्यः साधीयान उन तद्धितनियंयनलक्षणं सोदाहरणम् ॥

·२४० १पा० ५७०] छ नघण्टुकं काण्डम् * अधुना समासोदाहरणामुच्यने,-"राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः । राज्ञ इत्युक्ते सघं स्वं गम्यते, पष्ठीसामर्थ्यात् । तथा पुरुष इत्युक्ते सर्यः स्वामी गम्यते, निर्देशसामात् । अथेदानी राजपुरुष इत्युक्ते, राजा पुरुषमन्येभ्यः स्वामिभ्यो विनिवर्त्य खात्मनि संयुनक्ति, पुरुषोऽपि राजानमन्येभ्यः स्वेभ्यो विनिवर्त्य स्वात्मना संयुनक्ति। ता उभावष्यन्योन्यविमिश्रपदार्थको मिथः संस्पृष्ट- पदार्थों समस्यते। अथेदानी राजपुरुष आनीयतामित्युक्ते न राजानमानयन्ति, नापि पुरुपमात्रम् , नाप्युभयम् , किन्तु राज- स्वामिकं पुरुषमानयन्ति । एवं समासार्थः । कुतः पुनरेतत् राजस्वामिकमिति ? प्रधानोपसर्जने हि सहभूते विधक्षितमेकमथं पूनः॥ "राजा राजतः" । गजनेदीप्त्यर्थम्य (भू० उ०)। दीप्यते हासी पञ्चानां लोकपालानां वपुण “पुरुष: पुरिपादः” । शरीरं बुद्धिर्या, तयोरसी विषयोपलाध्यथं सीदतीति पुरिपादः, पुरुषः । "पुरिशयः” अथवा तयोरसी शेने विशेषेणास्ते इति पुरिशयः सन् पुरुष इत्युच्यते। “पूरयनेर्वा” पूर्णमनेन पुरुषेण सर्वगतत्वान् जगदिति पुरुषः । “पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषममिप्रेत्य” । अन्तरि- त्यन्नरपुरुषाभिप्रायेणेवमुच्यने प्रासङ्गिकम् । निगमश्च भवति,-"यम्मात् परं नापरमस्ति किञ्चियस्मा- भापीयो न ज्यायोऽस्ति किश्चित् । वृक्ष इव स्तन्धो दिवि तिष्ठत्ये. करतेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्”। यस्मात् परमपरं पा न किञ्च- दत्ति, पस्माच न किञ्चिदयणीयो नापि ज्यायोऽन्यदस्ति, स ·AriATHITI TH Trmire orriftfrinant मामनि Rifraid Fre Kristinian बिना पीति गट न तो भारत छातीनि गनिमना कदानाति दानिस्ताना महान महापानि मनीग्नकल्यागम्नम्मिन्ननीति मितः কানা: কন্যাগণ শাণ দেন। भवति वर्गा पृणोत रूपं गेयं नदिनममामान्नित्र यान्न कपदानि निर्म यानावयाकरणाय नानुपगमापानिदाद या निपं पवित्रातुर्विज्ञानग्योपमन्नाप तु नि यायो बार्ग विशात स्पान्मेपापिने तपम्पिन या ॥६॥ समासस्येप द्वितीयमुदादाणम्.-"यिन्यद्राकः' विश्यफद्रमाकर्पतीति विश्यकदाकर्षः । आह,-कः पुनरयं विश्वकट इति ? “नि चक श्वगती भाप्यते"। धीति चकद्र इति शब्दद्वयं श्यगती श्वभिः साकं यो गच्छति मनुष्यः, तस्मिन् भाष्यने । " गतिकुत्सना" । अत्र पुनः द्रातीति गतिकुन्सना । 'हा कुछ (अदा०प०)-इत्युक्तम्, इदं हि तस्य कुन्सितगतिन्यम् , श्वभिः सह राति । "कदातोति द्रातिरुत्सना" । इदानीं कर द्रातिफुत्सना फुत्सितकुत्सनेत्यर्थः । इदमपरं कुत्सिततरा ।

·श्वजीवनः पुरुषः ।
२०१पा०.६ख०] छनघण्टुकं काण्डम् ।
गत्वा श्चभिः सह निहन्ति, तस्मात् कद्रातीति कुत्सितकुत्सनेत्यु.
पपद्यते। "चकदाति कद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यासः । अथेदानी
च इत्येष फद्रातीति एवमेव सतः शब्दस्वरूपस्यानर्थक पवा-
भ्यासः। यदेवोकं भवति कद्रातीति तदेव चकदातीति ।
"तस्मिन्नस्तीति विश्वकद्रः। तदस्मिन् द्वितयमप्यस्ति,--
कुगतित्य, कुन्सिततरगतित्वन्च, नानाप्रकारमिति विश्वकद्रः
तमपराधे कस्मिचित् वर्तमानमन्योन्य
आकर्षति, स विश्वकद्राकर्षः॥
अन्ये तु पते, श्वैथ विश्वकदः, अस्यैघ हि स्वभावत एय
हिम्रत्वाद् गतिः कुत्सिता, स च पुनः पादविकलः, अतस्तस्य
कुत्सितकुत्सितत्यम् । चौत्युभयोरर्थयोर्मन्धर्थः, तमाकर्षति यः
पुरुषः, स विश्वकद्वाकर्षः॥
अधुना रूपसमासं दर्शयति,-"कल्याणवर्णरूपः, कल्याण.
वर्णस्येवास्य रूपम्” । कल्याणवर्ण सुवर्णम् , तस्येच यस्य रूप
स कल्याणवर्णरूपः। अग्निरन्यो पा कश्चित् ।
कल्याणादिशब्दान् विग्रहप्रसक्तान् निबंधीति,-"कल्याणं
कमनीयं भवति" । प्रायते तत् सर्वेध। “वर्णी घृणोतेः" ।
आवृणोति हि स आश्रयम् । रूपं रोचते."। तद्धि रोचने,
तद्धि रोविष्णुः भवति।
"एवं तद्धितसमासान्नि यात्" -इत्युपसंहारवचनम् ॥
“नेकपदानि नियात्” प्रकरणोपपदविहितानि सन्ति तानि,
केपलान्येय ,परेणाभिदोहबुड्या पृच्छमानानि न नियात् , न
.

·* निरुक्तम् # पूर्वपट्कन निर्यक्तव्यानीति । किवारणम् ? तेषां प्रकरणादुपपदाद्वा अर्थ शक्यतेऽपधारयितुम्, सोऽसौ प्रकरणानमिज्ञोऽन्यथैव नियान्, ततश्च प्रत्यवायेन योगादपहारश्च स्यात् । तद्यथा, जहा' -इत्येकं पदं प्रकरणोपपदरहितम्, न विज्ञायते, कि हन्तः (अदा०प०) उत "ओ हाक त्यागे (जु०प०)-इत्यस्य धातोः स्यात् ? इति । तत् पुनरेतन्–“मा न एकस्मिन्नागसि मा द्वयोरुत त्रिषु। पधीर्मा शूर भूरिषु ॥ (ऋ० सं० ६, ३. ४८, ४)" इत्येतस्यामृचि यदेतन्मा वधीरिति पदम्, एतस्माद गम्यते हन्तेः स्यादिति। किङ्कारणम् ? विघातप्रकरणोपपदस्य हि समअसं घर्थकरणं न्याय्यमित्येवमनवगतसंस्काराणामेक- पदानां प्रकरणादर्थावधारणमुपपदाद्वा शक्यने कर्तुम् । श्रत इदमुक्तम्,–“नेकपदानि निव्र यात्” इति ।।

·No text on this page.

·. वीर्य- । सतः "ते" "भई" गुप्ता सती "शेवधि" भपियामि, सुखनिधान- * निरुतम् * पूर्वपर- उक्तं हि,-"यधान्यायेन नि यायचान्यायेन पृच्छति तयोरन्यतरो मृत्यु विद्वपं पाधिगच्छति ॥ ६ ॥ विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेयधिष्ट- ऽहमस्मि । अस्यकाय कायानृजवेभ्यताय न मा वू या चती तथा स्याम् ॥ य आतृणयवितधेन कर्णावदुःवं कुर्वन्नमृतं सम्प्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरश्च तस्मै न द्रुह्यत् कतमञ्चनाह ॥ अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा। यथैव ते न गुरो त्र- नीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न द्रुह्यत् कतमचनाह तस्मै मा व या निधिपाय ब्रह्मन्निति निधिः शेवधिरिति ॥ ७॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ २,१॥ अशाप्येतमर्थमधिकृत्योदाहरन्ति,--"विद्या हथै ग्राहगणमान. गाम" इति। विद्या किन्छ कामरूपिणी भूत्या विद्याधिदेवता संपतात्मानं विदितदायेदाय ग्रालणं प्रति फञ्चिदाजगाम । तमेत्य नहीभूतोपाय, किम् । इति । “गोपाय मा" पक्ष माम्।

·AN २०१पा० ७०] * नघण्टुकं काण्डम् - मित्यर्थः। आह, कुतः पुनस्त्वां रक्षामि ? "असूयकायानृज- वेऽयताय"। असूयकः, परापवादशीलः । अनृनुः, यस्य मनो- याग्देहेषु असमाः प्रवृत्तयः। अयतः, विप्रकीर्णेन्द्रियः, यत्कि- भवन फायाशुचिः। एवंलक्षणाय "न मा घ्या:" त्वम् । किन्तथा भविष्यति ? "वीर्यवती तथा" अहं तव "स्यां" भयेय. मित्यर्थः । णोति । “य आतृणत्यवितथेन कणों"। अधुना शिष्योपदेशमाह, -य आतृणत्ति, आभिनत्ति, अपिहिताविय सन्ती की विवृ- अवितथेन, सत्येन ब्रह्मणा । कथम्पुनरातृणत्ति ? "अदुःख पुर्चममृतं सम्प्रयच्छन्”। यो हि किञ्चिदातृणत्ति, स दुःखयति, अयं पुनः सुखमातृणत्ति । किञ्च अमृतत्वप्राप्तिहेतु- शानं सम्प्रयच्छन् । य भातृणत्ति तस्मै किम् ? इति। उच्यते, --"तं मन्येत पितरं मातरञ्च" नेतरी मातापितरावित्यभिप्रायः। उक्तञ्च,-"उत्पादकह्मदात्रोगरीयान् ब्रह्मदः पिता। ब्रह्म- जन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् (म० सं० २,१४६)" । “तस्मै" मातापितृभूताय गुरवे "न दुहोत्”। “कतमचनाह"- कदाचिदपि आपद्यपि कष्टायामित्यभिप्रायः॥ अधुना इतरान् दुष्पशिष्यान् अभिशपन्ती विद्या इदमाह,- "अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते" इत्यादि। अध्यापिताः सन्तो ये गुरु प्रति नाद्रियन्ते, नादरं कुर्वन्ति । के पुनस्ते? इति । उच्यते,–“विप्राः" मेधाचिनः सन्तो गृहीतविद्याः। कथापुनर्नाद्रियन्ते ? “घाचा मनसा कर्मणा पा"। माह,- -

·ॐ निरुक्तम् * [पूर्वषट्कम्
किं तेषाम् ! इति। उच्यते,-"यथैच" "ते" तस्य "गुरोः'
"न" "भोजनीयाः" न भोज्याः, न भोजनार्हाः, “तथैव "तान्'
"तत्" "श्रुतम्” अपि “न भुनक्ति” न पालयन्ति, श्रुतफलेन न
संयुनक्तीत्यर्थः ॥
अधुना यस्मै वक्तव्या, तम्य लक्षणं ब्रवीति,-"यमेव
"विद्याः" जानीयाः तम्। "शुचिमग्रमत्तम्" यमनियमेषु ।।
"मेधाविन" च "ब्रह्मचर्येणोपपन्नम्” । किञ्च, यः ते न "दुह्यत्'
न द्रोहमुपगच्छेत् । “कतमश्चनाह” कदाचिदपि सर्वास्यप्यापत्सु
"तस्मै मा याः" "त्वम्” “निधिपाय” गोप्ने "ब्रह्मन् !" ॥
आह,-"निधिः" कः? इति। उच्यते, - "शेवधिः" इति ।
शेव इति सुसनाम, सुखनिधानमित्यर्थः। ब्रह्मलोकोहि निधिः
सुखाना एतस्मस्य जगतो याद्वारेण, अत इदमुक्तं “निधिः
शेवधिरिति" शा
इति जम्बूमार्गाश्रमवासिन आचार्य्यभगवद्दुर्गस्य कृती
निरतायाण्यायां द्वितीयाध्यायस्य सममस्याध्यायस्य
प्रथमः पादः॥१॥

·द्वितीयः पादः अथातोऽनुक्रमियामो गौरिति पृथिव्या नामधेयं यद् दूरङ्गता भवति यच्चास्याम्भूतानि गच्छन्ति गातवी कारो नामकरणोऽथापि पशुनामेह भवत्येतस्मादेयाथाप्य- स्थान्ताद्धितेन कृत्स्नवन्निगमा भवन्ति गोभिः श्रीणीत मत्सरमिति पयसो मत्सरः सोमो मन्दतेस्तृप्तिकर्मणो मत्सर इति लोभनामाभिमत्त एनेन धनं भवति पयः पिनतेर्वा प्यायतेर्वा क्षीरं क्षरतर्घसेवेरोनामकरण उशीर- मिति यया। अंशु दुहन्तो अध्यासते गवोत्यधिपयण- चर्मणोऽशुः शमष्टमात्रो भवत्यननाय शम्भवतीति या चर्म चरर्वोच्वृत्तं भवतीति वाथापि धर्म च श्लेष्मा च । गोभिः सन्नद्धो असि वीलयस्वेति रथस्तुतायथापि स्नाव च इलेप्मा च। गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूतेतीपुस्तुतौ । ज्यापि गौरुच्यते गव्या चत्ताद्धितमथ चेन्न गव्या गम- यतीनिति ॥ १॥ "समानायः समानातः, स व्याख्यातव्यः --इति प्रतिज्ञातम् (२०)। सा च पुनरियं व्याख्या सामान्या वैशेषिकी ·N १ तद्यथा,-"यद दुरं गता भवति"-इत्येषमादि । * निरुक्तम् - च। तत्र सामान्या, सर्वेषां नाम्नामिदं सामान्यलक्षणम्, इदमाख्यातानाम्, इदमुपसर्गाणाम् इदं निपातानाम् इति । सोऽयमनयप प्रकारया व्याख्यया कृतम्नः ममाम्नायो च्याम्यात, सदनुपक्तान्येव च शास्त्रारम्भप्रयोजनान्युक्तानि, आगमध परि. शोधितः, वेदो घेदाङ्गव्यूहश्च सप्रयोजन उक्तः, निघण्टुसमाम्नाय- विरचना चोपदिष्टा प्रकरणत्रयविभागेन, निर्वचनलक्षणञ्चानेक- प्रपञ्चमुकम्। अथेदानी विशेषव्याख्यया प्रतिपदमयं ममाम्नायो ध्याख्या- तव्यः, तदधिकारार्थोऽयम् "अथ” शब्दः । "अतः” शब्दः क्रने हेती वा। सामान्यव्याख्यानादनन्तरं विशेषव्याख्यानमेवावस. साप्तमित्येवं क्रमे। अथवा हेतौ। यस्मात् सामान्यतः समाम्नायो व्याख्यातः अत इदानी विशेषतः "अनुक्रमिष्यामः" भानुपूर्येण ऋमिप्यामो वर्णयिष्यामः, व्याख्यायेति शेषः । आह,-किलक्षणा पुनरसी घ्याख्या? इति। उच्यते,- तत्त्वपर्यायभेदसङ्ख्यासन्दिग्धसन्दिग्धोदाहरणतन्निर्वचनविभागे- न यदाख्यानं सा व्याख्या निघण्टुप्रकरणे। तद्यथा। तत्त्वम्, -"गोरिति पृथिव्या नामधेयम् -इत्येवमादि। पर्याययव. नम्, प्रसिद्धनाभिधानेनाप्रसिद्धस्यार्थम्य म्यापनम्, तद्यथा,- पृथिव्या नामधेय गोरिति । भेदो व्युत्पत्तिरिति समानार्थः, - सत्या, तद्यथा,-"पृथिनामधेयान्येकविंशतिः । सन्दिग्धम्,–“तध नितिनिरमणादृच्छतेः कृष्फ़ापत्तिरितरामा पृथिव्या सन्दिहाते" ·२० २० १७०] * नेघण्टुके काण्डम् * इत्येवमादि। सन्दिग्धोदाहरणम्,-"य, चकार --इत्येव. मादि। तनिर्वचनम्,-"बहुप्रजाः कृच्छ्रमापयत इति परिवाज- काः"-इत्येवमादि । एचम्मकारया व्याल्यथा इदं नघण्टुक- प्रकरणं व्याख्यास्यते। "गोरिति पृथिव्या नामधेयम् । आह, यस्मात् कारणात् द्रव्ये शन्नोनिशो नरुक्तानां, तदुच्यतां कारणं, केन कारणेन गोशब्दः पृथिव्यां सनिविष्टः ? इति। उच्यते,-"यत्" तस्मात् इयं "दूरम्” अध्यानं प्रति “गता भवति" न हास्या अन्त उप- लभ्यते, “यत्" यस्मात् “च" "अस्यां भूतानि गच्छन्ति” आधार. भूतायाम्। एवं कर्तृकारकमधिकरणं धा योज्यम् । “गातेर्या" 'गागती (भू० श्रा० )-इत्यस्य धातोः "भोकारो नामकरपाः" प्रत्ययः। “अथापि" गौरित्येतत् "पशुनाम" "भवति" "इह" एव कारकद्वये, “एतस्मादेव" धातुद्रयाद् गमेर्गाते। “अथाप्य- स्याम्" एच पशुगवि "ताद्धितेन" प्रयोगेनानायां सत्या "कृत्सवनिगमा भवन्ति । तद्यथा,-"गोभिः श्रीणीत मत्सर- मिति" गोरैकदेशस्य “पयसः" कृतनधत् प्रयोगः। तदेतच्छि- प्यधुद्धिच्युत्पादनार्थमनेकप्रकारं शब्दवृत्तिविषयोपप्रदर्शिनं क्रियते, कथनामोपप्रदर्शितशब्दवृत्तिविषयोऽसमुह्य न मन्त्रार्थान् नि यादिति ॥ आधावत, मुहस्त्यः शुक्रा भणीत मन्थिना। गोभिः श्रोणीत मत्सरम् ॥” (३० सं०७, १, ३, ४)। इमां गायत्री-

·मगाय मागिन। प्रस्तुती चिनिगुका है
पः : गिः प्राभिः नत मामः । पर
'गुहारपः' गुगनालामहम्ना किम! "प्रापारा -
गीन गृग, मी 'गुका 'मगिना प्रहायनिकान्नाटा
फिश. गोमिः' गोगोऽमिनियम मिन 'x' पर
'मनमरमागिना मोम मंत्रागरणप्रागागुग्गतम् । "-
मोगेन गुतीयमयने या पूनमृत्याशित समाउनतिकालमा
अहम" पयं मन्त्रपिधानावगम्याग गोमिः प्राय येत
पपसेति गम्यते।
"मन्सरः मामो मन्दनम्तृप्तिकमणः" तृप्यन्ति दि अनेत्र
देवताः
शब्दसामान्यप्रसङ्गमसनमुन्यने,--"मम्मर इति लोभनामा
भिमत्त एनेन धनं भवनि"। नंन हायिटी धनाभिमुमपेन मत्तो
भवति ॥
पायाख्यानप्रसनं निरन्यने,-"पयः पियतेया पानार्य
(अदा० ५०), पीयते हि तत् । “प्यायनेर्वा" वृद्धयर्थम्य
भू० आ० तेन हि धर्द्धले प्राणिनः।
प्रसक्तानुप्रसक्तं निरुच्यते,-"क्षीरं क्षरतेः श्योतनार्थस्य
(भू० मा०), थ्योतते हि तदूधसः। “घसेरो नामकरण'
अर्घस आदेशः क्रियते, अतस्तेनैव सिद्धरूपेण निर्दिश्यते।
धात्वन्तरमिति चा केचित् । झापकञ्च
यथा"। 'चश कान्ती (भदा०प०) तस्य इतसम्म
ददाति,-"उशीर.

·२० २पा० रख] * घण्टुक काण्डम् * सारपास्य ईरप्रत्ययेनोशारमिति भवति। तद्धि सौगन्ध्या- कानं भवति॥ *अंशु दुहन्तो अध्यासते गवीत्यधिषयणचर्मणः" । कम्नवद- 'भिधायकः । “ते सोमादो हरी इन्द्रस्य निमतेऽशु दुहन्तो अध्यासते गवि । तेभिदुग्धं पपिवान् सोग्यं मञ्चिन्द्रो पर्द्धते प्रथने पायते ॥” (ऋ० सं० ८, ४. ३०.४)। एग जगती । अर्युदो नाम काव्येय ऋषिः नस्यार्पम् । प्रावस्तुती विनियुक्ता । 'ने' एते ग्रावाणः 'सोमादः' सोमभक्षयितारः यदाभिषयकर्मणि प्रवर्तन्ते, अथ नहा 'हरी इन्द्रम्य' अश्वी, यागमनामेतेमं शन्दमुपश्रुत्य संस्कृतं सोमं मन्यानी, ग्थे योगमिच्छन्ती, आत्मना ऋजीपं भक्षयिष्यन्ती, इन्द्रश्च सोमं पाययिष्यन्ती, स्वयमेव 'निसने, नीच मते युक्तो आचाहे, -इन्द्र ! गच्छ यज्ञायतन संम्कनः सोमः' इति । नदेव च ऋत्विजोऽपि त्वरमाणा इन्द्रो--- स्थानकालमभ्यर्णमन्वाना: 'अंशु' सीमांशम् अभिपुत्य 'दुहन्नः' प्रपूरयन्तः। 'गधि अधि' गोरुपरि गोरवयवे अधिषवणचर्मणि । एतत् कर्मकुर्वाणा इदं प्रतीक्षमाणा 'भासते'। अथ स 'इन्द्रः' एत्य 'तेभिः दुग्धम्' ऋत्विग्भिः प्रचारिनं 'पपिधान' पीतवान् 'सोग्य 'मधु' सोममयं नेन तृतः । ततोऽनन्तर 'वर्द्धते' घीर्येण । अथ तेन च शरीरेण 'प्रयते' विस्तीर्यते, विस्तीर्णश्च स्पेन पीपेश मेयं विदार्य 'वृपायते' वर्ष प्रवर्तयते । तदिदं सर्वमपि वर्षादि जगदनुग्राहकमेन्द्र कर्म। अभिषयद्वारेण, सोमाभिपयो प्रायाधी. नमित्येचं प्रावस्तुतिः ॥

·अननाय
• निम्नम् .
निगमप्रसन. निगगी. गुः परमात्री मात
HITमात्री हि नमानेन र्गय में मागि, मुनी मात
एसोमो हातृणोऽहमिनि विगतमादी मात मननार में
भयान पा।
जागनार मा भूतानां
गपति, सुगी मानिगा। गयी हि पगिहेतुम्न
सयंभूनानि मुर्ग जीयन्ति ॥
प्यायानमसन निगम्यत-गम गानेयां' गरिन हि
तस्रायमिन, शरीरे गामित्यर्थः । “उन्नतं मपनीति या
उच्चत्तम् उत्कत्तिनं शरीरादिति ।
"अथापि गर्म चलेप्मा " गोरादनाच्या इति शेर।
"गोमिः सनदी असि पीलयम्येति रणम्नुनौ" "यनम्पने पीर
पडो हि भूया अस्मत्मण प्रतरणः मुबारः। गोभिः सश्रद्धा
असि पालयस्याम्याता ते जयतु जेत्यानि ॥" (सं०४, ७.
३५,१)। (य० चा० सं० २१, १२) । (अथ० सं०६, १२५, )।
स हि चर्मणाचनद्धो भवति, श्लेष्मणा च तस्यारादयः संश्लेषिता
भवति ॥
“अथापि स्नाय च श्लेष्मा च" गोशम्देनोच्यत इति शेषः।
"गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूतेतीपुस्तुती" सुपणं पस्ते मुगो अस्या
दन्तो गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता। या नरः स विच
द्रयन्ति तत्रास्मभ्यमिपयः शर्म यंसन् ॥ (मृ सं० ५, १, २१, १)।
(य. पा० सं० २६,४७)। सा हि स्नायना वेष्टिता भवति,
। च संश्लेपिता॥

·२० २१० २१०) • घण्टके फाण्डम् . "ज्यापि गौरव्यते । सा पुनः “येन्" यदि "गया तद्धि. सम्" अभिधानम्, "अय" पुनः “न चेत् गया, गमयतीपू. निति" गारन्यद्रव्यमपि,-॥१॥ पृक्षे वृक्ष नियतामीमयद्गास्ततो ययः प्रपतान पूरु- पादः । वृक्ष वृक्ष धनुपि धनुपि वृक्षो वचनान्नियतामी- मयद्गौः शन्दं करोति मीमयतिः शब्दकर्मा ततो वयः प्रपतन्ति पुरुषानदनाय विरिति शकुनिनाम वेतंर्गतिकर्म- पोऽधापीपुनामह भवत्येतस्मादेवादिन्योऽपि गौरुच्यते । उतादः पप गवि । पर्यवति भास्वतीत्यौपमन्ययोज्थाप्य- स्यैको रदिमचन्द्रमसं प्रति दीप्यते तदेतेनोपैक्षितव्यमादि- त्यतोऽस्स दीप्तिर्भवतीति । सुषुम्णः सूर्य रश्मिश्चन्द्रमा गन्धय इत्यपि निगमो भवति । सोऽपि गौरुच्यते । अत्राहगोरमन्तति तदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः सर्वेऽपि । दमयो गाव उच्यन्ते ॥ २॥ “घुझे वृक्षे नियतामीमयदु गौस्ततो वयः प्रपतान पूरुषादः । भदं विश्वं भवनं भयात इन्द्राय सुन्वषये च शिक्षत् ॥" (ऋ० से ७, , 11, २) पसुक्रस्येन्द्रपुत्रस्येदमार्षम् । विष्टुवैन्द्री। महानने मस्त्वीये शस्यते । इन्द्रो भगवानेश्वर्ययोगात् समामे- प्वनैकग्राहुर्भूत्यानेकानि धनूंच्यादत्ते, तानि मन्त्रदृष्ट वैयमाह, १२- 1 ·पूर्वपदान • निरुतम् , - वृक्षाययये “धनुपि धनुनि यायन्तीन्द्रेण गृह- शानि धपि, तेषु मर्येषु, प्रत्येक "नियता निवद्वा, "यो' गया, गमयित्री पा शराणाम्, इन्द्रयाहारया "ममीमगन्” म यति "शब्द फरोति"1 जात्यभिप्रायेणेकवचनम् । “त शब्दकरणानन्तरमेय “प्रपतान्" "प्रपतन्ति" "घयः" अथ 'ततः तनी धनुषः 'धयः' पश्यत्ययपत्रसम्यन्धात् पोड 'ययः पक्षिणः। अथवा "येतेर्गनिकर्मणः। साक्षादेव ष 'घयः' न गुणवृत्या। ते 'अपनान्' प्रपतन्ति "पुरुषानदनार भक्षणाय, ते हि शत्रूणां प्राणान् भक्षयन्ति। अथ अयमेवमति प्रभाव इन्द्र इति झात्या 'विश्व' सर्व भुवनं भूतजातं यावर किश्चिदविकृतं कर्मणि 'भयाते' विभेति। अथ विभ्यत् कि करोति ? 'इन्द्राय' इन्द्राय 'सुन्वन्' अभिषयम् उचित काले कुर्वत् 'ऋषये च' ऋत्विजे 'शिक्षत्' दक्षिणां ददते। इन्द्रोन्मुख मादरपदास्ते। सर्वमन्यत् परिहाय य एवम्प्रमाय इन्द्र, वयमभिप्रेतार्थसिद्धये स्तुमः ॥ निगमप्रसक्तं निराह,-"वृक्षो प्रश्चनात्" इति। स हि पृश्यते छिद्यते इन्धनार्थम् । अत्र व्याख्याने गतार्थत्वात् न शेषो विवियते। एवं ताप देकदेशे नवदभिधानं भवतीति प्रदर्शितम् ॥ अधेदानीमन्येप्यर्थान्तरेषु गोशब्दोऽभिप्रस्तो यहुष्वित्येतत् प्रसङ्गतो दर्शयति । एतयकपदिके वक्तव्यमिह तु गोशब्दप्रसक्त 3, "आदित्योऽपिगोरुच्यते" एतस्मिन् मन्त्र ।- - तं ·२०२पा०२ख.] घण्टुकं काण्डम् * उतादः परुषे गवि सूरश्चकं हिरण्ययम्। न्यैरयधीतमः" १० सं०४, ८, २२, ३)। भरद्वाजस्येयमार्पम् । गायत्री। नौणी। पूषा पुनरादित्यो नैरुक्तानां दृष्ट्या, अन्यत्र इयं ये ऐति भूमिरुच्यते। "उतादः” 'उत' अपि, अथ इति छन्दसि समानार्थाः। अपि त्वक्रमीरपः, अपि रसानादत्ते, अपि तमां- अपहन्ति । 'भदः' अमुष्मिन् आदित्यमण्डले 'परुपि' पर्वमिस्त- इति । अथवा भावति, भासा तद्वतीति। अहोरात्रादि पर्व तद्वतीत्यीपमन्ययः । 'गवि' गमनशीले मुहर्तमप्यनवस्थायिनि 'सूरे:' सूर्यः अवस्थितः । पूषा आदित्यमण्डलान्तः पुरुषः, तदेय पर्ववत् भास्वद् घा। 'चक्र' धकने क्रमणे या गमनशील मण्डल "हिरण्ययं' तेजोमयं च चक्राकृतिः। 'न्यैरयत्' नियतगमन- वृत्तिना मार्गेण नित्यकालमीरयति। उदयास्तमयमध्यन्दिनका. लोपटक्षणार्थम् । अथवा अमुष्मिन् मण्डलेऽवस्थितः, पर्ववति मण्डलान्तःपुरुषः सूर्यो भगवान् । 'चक्र' लवक्षणनिमेषत्रुटि- मुहर्ताहोरात्रार्द्धमासमासवयनसंचन्सरलक्षणं कालं चक्रं सर्व- भूतहारि 'हिरण्ययं हिरण्मयं सर्वभूतविनाशस्थितिहेतुं 'रियन्' नित्यमीरयति। कीदृशः पुनः स सूर्याय ईरयति ? रथीतमः अन्येऽपि रथिनः सन्ति, अयन्तु मुहर्तमप्यनवस्थितरथ इत्यतो स एवगुणयुक्तः पूषा, तं धयमभिप्रेतार्थसिद्धये स्तुमः॥ “प्रथाप्यस्यैको रश्मिश्चन्दमसं प्रति दीप्यते"। एको रश्मिरा- दित्यस्य सुषुम्णो नाम, चन्द्रमसं प्रत्यवस्थितो दीप्यते। "त. रीतमः।

·पूर्वपदकर दीयमानम् । "ङ्ग श्रयते' * निरुत्तम् . 'गमध्यौं' "गमनाय" “यत्र" येषु म्यानेषु । किम् ? “गाव रश्मयः। 'भूरिश्टङ्गाः' “यराङ्गाः” यहुदीमयः 'अयासः' अयन: मुहर्तमप्यनयन्यायिनः। किञ्च, 'अप्राह' ते म्यान' 'सत पदम् 'उरुगायस्य' उगमनस्य महागनेः भगवतो 'वृष्ण' "विष्णोः 'परमं पदम्' आदित्यमण्डलं म्यानम्। स्थाने दि पदसशा, पदस्थ इति लोकेऽपि घक्ता भवन्ति । 'अवमाति अर्यागिदं सर्व कृत्या भाति दीप्यते भूरि यहित्यर्थः । इन समस्तार्थः॥ अथकपदनिरुक्तम् । -"भूरीति” एतत् 'बहुनो नामधेयम् । सद्ध याश्रितं भवति शिरसि। “शृणाते;" हिसार्थस्य । तेन हि हिनस्ति । "शिरसो निर्गतमिति पा रङ्ग परमेऽर्द्ध स्थित पराई यस्थम् । अथवा परमर्या युक्ते स्थाने स्थितं पराई य- स्थम् । “पादः पद्यतेः” गत्यर्थस्य । पद्यते हि तेन। "तनि. धानात् पदम्” यदुत्पद्यते, तत् सरूपमेव पांसो अन्यत्र घा तत् पदमित्युच्यते पशोर्मनुप्यस्य पा। “पशुपादप्रकृतिः” चतुर्भाग सामान्यात्। "प्रभागपादः" दीनारादिपादः । "प्रभागपाद सामान्यादितराणि पदानि” ग्रन्थपदानि क्षेत्रपदानि था। विभागो हि तेप्यपि समान एच ॥ प्रसक्तानुप्रसक्तमिदमुक्तम् ॥ अधुनोपसंहरति,-"एवमन्येपामपि विद्यन्ते” न केवलं गोशब्दे पदशब्दे धा। तेषु हि त्वेतत्सर्गिक निर्वचनं लक्षणं द्रष्टव्यम्,-"तानि” "चेत् समानकर्माणि यदि | सरवानां सन्देहा ·०२पा० ३ख०] * नेघण्टुकं काण्डम् * सामान्य क्रियया युक्तानि, ततः "समाननिर्वचनानि एव कर्त्त- पानि। अथ पुन: "नानाकर्माणि" ततो "नानानिर्वचनानि”। एवं "यथा निर्वतयानीति" ।। अधुनैवमुक्त्योदाहरणरेघ तत्र सन्देहपदान्यनुक्रम्य मन्त्रेप्वेध शयनाह,-"इमान्येकविंशतिः पृथिवीनामधेयान्यनुकान्तानि । 'तत्र नियंतिनिरमणाद्वच्छतेः कृकापत्तिरितरा"। लोके हीदं सर्वभूतजातमन्तर्भूतं यदभिधानानि यदाश्रय क्रियायवनाच शब्दा निघण्टर उच्यन्ते, तेपाच पृथिर्धा प्रथमा, तस्मात् तत आरम्मः । एकविंशतिरिति संख्या (२१)। पृथिचीनामधेयानि. स्वार्थ धेय- प्रत्ययः, नामेव नामधेयम्। अनुकान्तानि, आनुपूर्वेण पटिता. नीत्यर्थः। एकविंशतिर्यान्यनुकान्तानि, एभ्योऽन्यान्यपि यानि कानिचित् स्युः, तान्युपलभ्य निर्वक्तव्यानि। तयथा,-कु. इत्ये- तदसमानातम् पृथिव्या नामधेयम्। उक्त हि,-"नाग्निविनरके याति न सत्पुत्रो न कुप्रदः'--इति । तत्रैतस्मिन्न कविंशक गणे "निर्गतिः" इत्येतदभिधानम् । "निरमणात्" निविष्टानि रमन्तेऽ. स्यां भूतानीति नितिः पृथिवी। रमेर्धातोः (भू. आ.)। "ऋच्छतेः (तु.५०)" "इतरा" "कृच्छापत्तिः" दुःखसम्झका, निर्म तिः पाप्मा। "सा" पुनरियं समानतामधेयत्वात् समान- श्रुतित्वात् "पृथिव्या सन्दिह्यते"। "तयोः" समाननामश्रेयत्वे. अपि सति पप कर्मकृतो "विभागः"--एका निविष्टानां भूतानां रमयित्री, एका पुनः कुक्रमापादयित्री। एवं नानाकर्माण्यभि- घानानि निर्वक्तव्यानि ।।

·निरुक्तम् ॥ [पूर्वपट्कम् "तस्याः" कृच्छापत्तेः पृथिव्या अपि “एyr" निर्वाचिका मृग "भवति"--॥३॥ य'ई चकार न सो अस्य वेद य ई ददर्श हिरुगिन्तु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्वहुप्रजा निति- माविवेश । बहुप्रजाः कृच्छ मापद्यत इति परिवाजका वर्ष- कति नरुक्ता त ई चकारेति करोतिकिरती सन्दिग्ध चर्पकर्मणा न सो अस्य वेद मध्यमः स एवास्य वेद मध्यमो यो ददर्शादित्योपहितं स मातुर्योनौ मातान्तरिक्षं निर्मीय- न्तेऽस्मिन् भूतानि योनिरन्तरिक्ष महानवयवः परिवीतो वायुनायमपीतरो योनिरेतस्मादेव परियुतो भवति बहुप्रजा भूमिमापद्यते पर्पकर्मणा शकपूणिः सङ्कल्पयाञ्चक्रमा देवता जानामीति तस्मै देवतोभयलिङ्गा प्रादुर्यभूय तान्न जंज्ञ तां पप्रन्छ विरिदिपाणि त्वैति सास्मा एतामृचमादि. देशपा महवतेति ॥ ४ ॥ "य. चकार"-इति । दीर्घतमस मार्षम्। त्रिष्टुम् । महारने घेश्यदेवे शस्त्रे शम्पते। “गर्य स शिइन"-रतीयमणि मप ममाना यिनियोगा। जगती। भप्यते अभ्ययामारे। कधित् "पप्रजाः” यहपत्यो दरिद्रः पुरुषः स दुप्पोणत्यार पत्याना व्यापमत्यात् “” दुष्पम् “भापद्यते"| साया तम ·२०२पा० २०] # नघण्टुकं काण्डम् * कृच्छ्र पत्तिः, सैवतस्यामृवि नितिशब्देनोच्यते "इति” एप “परिमाजकाः" परिव्राजकानामल्यामृचि सम्शेयोऽर्थः ।। •स एप विस्तरेण प्रदर्श्यते । 'यः' 'चकार' करोति 'ई' गर्भ 'न सः' 'अस्य' गर्भस्य तत्त्वं 'वेद' केवलं त्वसी फामातः पुत्रार्थी पा करोत्येव गर्भम्। 'यः ई ददर्श' यश्चनं पश्यति 'हिरुम्' अन्तहितमेतस्मिन् जटर, एतस्मिन् वा शरीरे। 'ई नु' जन्तुम् । 'तस्मात्' तस्यैव एप गर्भो याथात्म्यत प्रत्यक्ष भवत्यध्यात्म- शास्त्रदृष्टया, नेतरस्य गर्भकर्तुः। 'स' पुनरेष गर्भो 'मातुर्योनी' गर्भाशयस्थाने 'अन्तः' उदरे पुष्यति, स मातुरशिनपीतलीदभक्षि- तेन चतुर्विधाहारपरिणामे ततः 'परिचीन' जरायुणा परिवेष्टितो यथाकालं जायते। अथैवं 'बहुप्रजाः' बहुशः प्रजायमानः स गर्भकर्ता गर्भतत्वमजानानः 'निर्मति' दुःखम् 'आविवेश' आविश- तीत्यर्थः । एवं गर्भतत्त्वापरिज्ञानात् यो गर्भं करोति स दुःख मापद्यते, यस्तु अध्यात्मदृप या गर्भतावं वेद, स गर्भकर्मणो निवर्तते, स निर्गति नापद्यते। एवमस्यामूचि निमंतिदेवने- स्त्येष परिवाजकार्थः यः करोति गर्भ स गर्भभूती जन्मान्तरेषु बहुषु मजायमानो जन्ममरणसन्तानानुभवविद्धा निर्म तिमावि. ति। यो रेतः सिञ्चति, तद्रूपो भूयो जन्मान्तरेषु बहुशः प्रजा- न्यमानो जन्ममरणसन्तानाननुभवतीत्युक्तम् । “वर्षकर्मेति नरुक्ताः" पर्षकमतदुच्यते। नितिश्चात्र भूमिरुच्यते। एवं नरुक्ता मन्यन्ते। यः करोति वर्ष, यो पा ॥ अन्ये तु अपने- -

·•ािन. rriage
किrafiniti कः पुनामी ! मेर| कkि rinा
मिलामा मंगति प्रतिय! मगीत
prinnr गोदा मानिन
गादियान गयकम् | भागी मन्ननः ।
রাস্তায় নানিয়া সুন্না বা মানা
নিনি মুমিযিনি সমাস;
मानिनम् ।- निकिनी गनिधी धातू या
पर्मणा सम्मध्यने । उभा-या फगनि यो या
दिशानि। "मातानिरिक्ष मिन भूतानि नि.
यन्ते"। पात्ययकाशदानेन निशिरमुपमा गति। भूनानी
जायमानानां "योनिमन्तरिक्षम् मासाराम्य प्रदेश विशेष
फशि । म पायुमंयुनः मन् उदमयोनिमा गुप्तानि । तरे
तन "पायुना" तम्य सहयन्तं हा योगम,-"परिचीत:" भाति ।
इति शब्दसारूप्यासतमुच्यते,--"अयमपानरः" नीयोनिः "एत.
स्मादेव"। असायपि "परियुतः" पर "भयति" नाना
मांसेन च।
एघमेतस्मिम् मन्त्रे, नैरकानां निमंतिशध्देन भूमिरुज्यते,
परिधाजकानां कृच्छापत्तिः। तदेवं मन्त्रेणु शरदगतिचिभुत्वादु
भयमप्युपपद्यत एव । तद्यथा,-"दधिकारणो मकारिपम् (
सं० ३, ७, १३, ६)"-इत्येष मन्त्रः, भान्युपस्थाने अग्निहोत्रे,
अयमेव चाग्निष्टोमे “दधिक्रायणोअकारिपमित्याग्नीधे दधि मक्ष
यन्ति (आ०९०६, १३)"-इति दधिमक्षणे, तथाचाश्वमेधे
-
.

·२० पा० ४५०] * नेघण्टुफ काण्डम् * "दधिक्रावणो भकारिषमित्युन्धितायां सर्वा जपन्ति”–इत्यश्व. सनिधायेनं पन्यो जपन्ति महिप्यामुत्थितायाम् । तत्र सति तिविनियोगमस्यान्येनार्थेन भवितव्यम्। त एते पक्तुरभिप्राय शादन्यत्वमपि भजन्ते मन्त्राः, न हि एतेषु अर्थम्येयत्तायधारण. बस्ति, महार्था होने दुःपरिज्ञानाश्च । यथाश्वारोहवैशिष्टयादश्यः आधुः साधुतरम्य पहति, एयमेने पक्तयैशिष्टयात् साधून साधु- बरांधार्थान् स्रवन्ति। तत्र सति लक्षणोदेशमात्रमेयतम्मिन्छास्त्रे निर्वचन मेक- कम्य क्रियते। कचिच आध्यात्माधिदेवाधियज्ञोपदर्शनार्थः । स्मादेने यावन्तोऽया उपपयन्-आधिदेवाध्यात्माधियशा- वयाः सर्व एप ते योज्याः, नात्रापगधोऽस्ति । 'एवमेव सन्देहाधिकारमुपजीवन्नाद'--"शाकपूणिः सङ्कल्प माञ्चके,--सर्या देवता जानामीति" । शाकानि यः पूषयति हन्ति, स शाकपूणः, तस्यापत्यं शाकपूणिः आचार्यः। स सङ्कल्पयाञ्चयो, सङ्कल्यं कृतवान् । किम् ? इति। सर्या देवता नानामीति। "तस्मै" सङ्कल्पमेयं कृतवते "देवतोभयलिङ्गा" त्रीलिङ्गा, अथवा मध्यस्थानलिङ्गा गुस्थानलिङ्गा च "प्रादुर्यः नू"। "तां" पुरतोऽवस्थितां सती "न जज्ञे" न झातवान्,- केमियं स्त्री स्यादथवा पुरुष इति, अथवा किमियं मध्यस्थाना अथवा द्युस्थानेति । "ताम्" अजानन् “पप्रच्छ" "विविदिपाणि चा"। वेदितुमिच्छामि त्वाम्,-किमसि पुरुषः अथवा स्त्री ? इति, अथवा किमस्यन्तरिक्षस्थानाथवा द्युस्थाना! इति । -- ·*गा" परासी "uri" शासगये "नागम्" "माद देश"शापिएगी। किम् ? ति। " मईयोनि" मम्पा. गगि भई देशनि, यश मंतः मातम्या प्रागः समासादार. মাথাপি-খা अयं स शिडतं येन गौग्मीता मिमाति माय घंसनायधिश्रिता । मा चिनिनिनि हि नकारमय विद्य इ. पन्ती प्रति पत्रिमोहन ॥ अयं म गन्दायने यन गौरमि- प्रवृत्ता मिमाति माय शब्दकरांति मायुमिवादित्यमिति या वागेपा माध्यमिका घमने मेघाधिश्रिता मा नितिभिनि. करोति मन्यं विद्य यन्ती प्रन्यहने पनि यत्रिरिति रूपनाम वृणोतीति सतो वर्षण प्रच्छाद्य पृथिवीं तत् पुनरादने ॥५॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयःपादः ॥ २, २ ॥ फतमा पुनरसादृग् ? इति। उच्यते,-"अयं स शिते" -इति । "अयं स शब्दायते" स एव मेघः शब्दं करोति । येन नेघेन किं कृतम् ? इति । 'येन गौरमीवृता' येन माध्यमिका बाग- भेप्रच्छादिता सती "मिमाति मायु" निमिमीते निवर्तयति कायुम्, “शब्दं करोति" इत्यर्थः । “मायुः, काकुत्" इति च पङ्नाम पठितम्। अथवा मायुरादित्यो भवति, सर्वभूत- तमिघात्मानं निर्मिमीते। प्रायस्थितः? विंसते" ·- अ०२पा० ख०] - नघण्टुक काण्डम् * दक-वंसने उदकसने मेये "अधिश्रिता"। अयं तावदर्द्ध: घान्तर्वतिन्या पाचो व्यक्तविद्युपाया अभिधायकः, मेघरूप- वात् पुरुषत्वाभिप्रायः । अथवायमुत्तरस्त्रीत्वामिप्रायः । यचं. क्षणापा कर्मम्वरूपा, मेघशरीरा था। 'सा वित्तिभिः' चद- ग्दाशन्दकर्मभिः 'नि हि चकार' नीचैः करोति 'मयं' मनुष्यम् । सर्यो हि विभ्यत्तस्या आसीदति भवनमति च। कदा पुनर्नि- रोति मीम् ? इति, उच्यते,-"विद्यद् भवन्ती" इति, विद्यु- हात्मना व्याख्येनाभिनिवर्तमाना, तदा हि दारुणश्चटचटाशब्दो भवाति विशेषेण भयङ्करम्, न तथा विद्युद्रहितः। सेवमात्मान माविष्पत्य विद्युपेण विक्षिप्य सर्वासु दिक्ष्यात्मानं वर्षण गच्छाध पृथिवीम् । ततो वर्पव्युपरमे "प्रति" औहत' "ऊहते" "वनिम्" प्रत्युपसंहरति रूपमात्मीयमदृश्यं करोतीत्यर्थः । “चत्रि- रिति रूपनाम' तळ्यावृत्या स्वमाश्रयं पर्त्तते । यस्मिस्तु पक्षे मध्यस्थानलिङ्गा द्युस्थानलिना वेति तस्मिन् पक्षे मेघरूपचमवि. यक्षितम् , मेघवाचो विद्युपत्वञ्च । किन्तु एतावधिवक्षितम्.- मेवालया शब्दवती भूत्या माध्यमिका बाक् विद्यु दात्मना स्थित्या वर्षेण प्रच्छाद्य पृथिवी तद्वर्षमुदकरूपभूतं जलाशयेभ्यश्चादिन्या. रमना स्थित्या पुनरादत्त, विद्युदात्मना मध्यम्धाने स्थित्या घर्षति, आदित्यात्मना द्युस्थाने स्थित्वा पुनरादत्त इत्यभिप्रायः । पश्यति हि.-"धाभावाय पृथिन्यामन्तरिक्ष दिवि (दै० १२, २, ८)" - सेयमेकंध देवता मध्यस्थाना विद्युदूपा, मध्यस्थाना पाऽऽदि

·Irire
Artit RITER THri
firmriorit
Mermaim TARETTE
गनुमा गर| area irrire.
Ferimirmir. Amirm frienा -
PRAT, matma Ema.TAIMER
antyानि... rimalin
पytg HORREmirTRI
Girinararia नियमान
rari Omfatram
वा
नृतीगः पाठः
हिरप्पनामान्यूनगगि पदम हिरण्यं सम्मादियत
आपम्पमानमिति हियने जनाजनमिति या
हितरमणं भवतीति या हर्यन स्यात् प्रगार्मणो:-
न्तरिक्षनामान्युत्तराणि पोड़शान्तरिक्षं कम्मादन्तरा क्षान्तं
भवत्यन्तरेमे इति या शरीरेवन्तरक्षयमिति वा तत्र
समुद्रण सन्दियते समुद्रः
समुद्र इत्येतसार्थिवेन

·: २१० ३पा० १०] * नघण्टुकं काण्डम् * कस्मात्समुद्रवन्त्यस्मादापः समभिद्रयन्त्येनमापः सम्मो- दन्तेऽस्मिन् भूतानि समुदको भवति समुनत्तीति वा तयोविभागस्ततिहासमाचक्षते देवापिश्वाष्टिंपेणः शन्तनुश्व कौरव्यौ भ्रातरी यभवतुः म शन्तनुः कनीयानभिपेचया- श्चक्रे देवापिस्तपः प्रतिपदे ततः शन्तनो राज्ये द्वादश वर्षाणि देवो न ववर्ष तमूचुाह्मणा अधर्मस्त्वया चरितो ज्येष्ठ भ्रातरमन्तरित्याभिषेचितं तस्मात्तं देवो न वर्पतीति स शन्तनुर्देवापि शिशिक्ष राज्येन तमुवाच देवापिः पुरो- हितस्तेऽसानि याजयानि च त्वेति तस्य॑तद्वर्पकाममुक्त तस्यया भवति ॥ १॥ "हिरण्यनामान्युत्तराणि पञ्चदश”। हिरण्यम्य नामान्युत्त. राणि कुतः ? प्रकृतेभ्यः पृथिवीनामभ्यः, पृथिव्यामेव हिरण्य- मुत्पद्यत इत्यतः पृथिव्यभिधानानन्तरं हिरण्यनामानि समाना. तानि। कियन्ति पुनस्तानि ? पञ्चदश, पञ्च च दश च पञ्चदश । यानि समाम्नातानि । असमानातान्यपि सन्ति, हाटकमुवर्ण- नामीकरणशातकुम्भादीनि । कतमानि पुनस्तानि ममानातानि? पनि। उच्यते,-"हेम, चन्द्र, रुयमम्" इत्येवमादीनि । हिनं ममेदमिति सर्य एचैतम्मन्यते, तस्मादेम | चन्द्रम्, चदतेः कान्तिकर्मणः, सर्व एव होत फामयते। स्फमम्, रोचार्यल. नार्थस्य,तद्धि रोविष्णुर्भवतीति । एपमूहितव्यं सर्वत्र निर्वचनम् ॥ ।

·मिला. भार.-furt arमा:-fant wr. Aruitmlmमान kिarशिम:, कटान arfineणार friमा दिने जनासमिति माहि ar: गि। सानातिने, 17 hearnt मत पा| mit नामानि माया निशानिए, ना गानि ग्मन्नति। और तीन रिफोति मो. किन मनुणः। यां rare प्रगार्मगः गद गोय प्रागंने दोकानुगमय। "मारिसनामाग्युरागणि गडा। गदन दरा गदोहर मरामानि पुनम्नानि ! "मम्मा, यिगड, प्रोम" -स्पेयमादीनि । भगमम्युमदपति । नानाभायेन सयंतो पियनमिति वियत् । नानाप्रकारमेनदयति भूतानीति योम। एयमायभ्यदिनण्यम् । भाद,-"मन्तरिक्षम्य सायन् “कम्मान ? उपते,- "अन्तरा" हीदं चापाथिभ्योगपग्यितम्, "क्षान्न' च भवति' पृधिभ्यन्तमित्यर्थः। अथ "या" "अन्तरा* "इमे" चावापृयिन्यौ क्षियति निवसति “इति" अन्तरिक्षम्। भय "या" "शरीरेणु' पतदेव "अन्तर" मध्येऽपस्थितम् “अक्षयम् । इतराणि पृथिव्यादीनि भूतानिक्षीयन्ते तस्मादक्षयत्यादन्तरिक्षम्। "त" तस्मिन् पोडशके अन्तरिक्षनामसमुदाये “समुद्र- इत्येतत्" अभिधानमुमयाभिधानम् । उभयाभिधायित्वात्. "पाधियेन समुद्रण एतेन जलाशयेन "सन्दिह्यते एतदन सन्देदपदम्। .

·। २०३पा० १०] ® नैघण्टुकं काण्डम् - भाह,--"समुद्रः कस्मात्" ? इति। उच्यते,-"समुद्ध- न्त्यस्मादापः पीवितरङ्गशीकरादिभावेन । “समभिद्रपन्त्येन. मापः" सर्षा एघ छापो निम्नानुसारित्वात् समुद्रमेवामिमुख्येन दवन्ति, स हि निम्नो भवति। “सम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि" संहष्यन्ति जलचराणि सत्त्वानि, वहृदकत्वात् । “समुदको मवति” । उद्र इत्युदकनाम, तदस्मिन् संहतमिति समुद्रः । “समुनत्तीति घा” सङ्कलेदयतीत्यर्थः। अतो हि प्रसृतैरम्भोभिः सर्वमिदं सशिलद्यते । “तयोविभागः” । यस्मिन्नुदाहरणो लभ्यते, "तत्र “इतिहासमाचक्षते" माचार्याः। निदानभूतः 'इति हैघमासीत्'-इति य उच्यते स इतिहासः। कतमः पुनरसी ? इति । उच्यते,-"देवापिश्चा- टिषेणः” इत्येवमादीनि । देवापिश्चापेिणः, “शन्तनुश्च" आर्टिषेण एव “कौरव्यो” कुरुवंशप्रभवी “भ्रातरौ यभूवतुः”। तयोरेको यः 'कनीयान्" "शन्तनुः" नाम, "सः” आत्मानम् “अभिषेचयाञ्चके यभिषेचितयानित्यर्थः । सोऽभिषिक्तः सन् राजा यभूव, इतरः पुन- ज्येष्टः "देवापिस्तपः प्रतिपदे”। स किल तीनेण तपसा ब्राह्म- ज्यमापेदे, विश्वामित्रवत् । “ततः तेनापचारेण ज्येष्ठातिक्रम- जैन “शन्तनोः" "राज्ये राष्ट्र "द्वादश घर्षाणि देवो न घवर्ष" अवर्षति देथे "त” शन्तनुम् "ऊचुः” उक्तयन्त: "ब्राह्मणाः- "अधर्मस्त्वया चरितः"-"ज्येष्ठ भ्रातरम्” “अन्तरित्य" अति. काय "अमिषेचितम्” अभिषेक आत्मनः कारितो यतस्त्वया, "तस्मात् तेन मर्यादातिक्रमेण "ते" तव राज्ये "देवो न घर्षति" ·निरुतम् - [पूर्वपटक प्राप्तकालं प्रतिपद्यस्य-"इति", "सः" एवमुक्तः “शन्तनुः "देयापि" "शिशिक्ष" पुनः पुनः शशास अभिगमितवानित्यर्थः कथम् ? "राज्येन" अभ्युद्यतेन। अर्यमानः "देवापिरुषा' काममहं "पुरोहितस्ते" "असानि" भवानि “याजयानि च "त्यां" त्यां वार्षिकेण कर्मणा। न च राजा भविष्यामि, भवाने- वास्तु राजेत्यभिप्रायः॥ "तस्य' देवापेः "एतद् वर्षकामसूक्तम्" आविरभूत् । तत्र "तस्य" समुद्राभिधानसन्दिग्धस्य प्रविभागोपदर्शनाय "एपा" निर्वाचिका ऋग् “भवति" ॥ १ ॥ आप्टिंपेणो होत्रमृपिनिपीदन्देवापिर्देवसुमतिं चिकित्व स उत्तरस्मादधरं समुद्रमपो दिव्या असृजद्वयां आ आर्टिपेण ऋष्टिपेणस्य पुत्र इपितसेनस्येति वा सेना से समानगविर्श पुत्रः पुरु त्रायते निपरणाद्वा पु नरकं । स्वायत इति वा होत्रमृपिर्निपीदन्नृपिर्दर्शनात् स्तो ददर्शत्यौपमन्यत्रस्तधदेनांस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्बम्या पत्तपीणामृपित्वमिति विज्ञायते देवापिदेवानामाप्त्या स्तुर च प्रदानेन च देवमुमति देवानां कल्याणी मति निर्मा त्वांव तनावान् । स उत्तरस्मादधरं समुद्रमुत्तर उद्धतत भवत्यधरोग्धोरोऽधो न धावतीत्यूर्यगतिः प्रतिपिछ तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ।। २ ।। - ·२०३पा० २२०] - नेघण्टुकं काण्डम् । “भाष्टिपेणः शृष्टिषेणस्य पुत्रः, इपितसेनस्येति पा" । न्यकल्पान्तरीणोऽन्यकल्पान्तरीणस्येच शन्तनोवर्षार्थीये कर्मणि तृत्ये घृतः 'हो' कर्म प्रति "निपीदन्' उपविष्टयान् । ततोऽपि वापिः" नाम नाम्ना "देवसुमति" देवानां फल्याणी मतिमुदफ- प्रदानाभिमुखी फत्तुं "चिकित्वान्" जानानः। स हि तथाs- न्, यथा देवानामुदकसम्प्रदानाभिमुखी मतिरभून् । ततः रेतुष्टेषु देवेषु 'सः' देवापिः 'उत्तरस्मात्' अन्तरिक्षात् समुद्रात् 'समुद्र पार्थिवं प्रति। एष विभागः समुद्रयोः। 'भपो दियाः' प्रशस्ताः शास्यसम्पत्करी: 'असृजन्.' अक्षारयत्। किं. लक्षणाः ? 'याः' घर्पभूताः 'अभि' सर्वभूतानामुपरि। स देवाप्यधिकारे धर्तमान पतदकरोत् । अन्यस्मिन् कल्पेऽपि देयापिर्ममाप्येतदेवास्त्वित्येव वर्तमानेनाभिसम्बध्यत इति सम- घर' स्तार्थः॥ अथैकपदनिरुक्तम् ।-ऋटिरायुधविशेषः, तद्ग्रहला सेना यस्य, सोऽयमृष्टिषेणः । इपितसेनो वा नित्यमेव प्रेषितसेनः शत्रून् प्रति । "सेना, सेश्वरा"| इनेतीश्वरनाम, तेन हि सा नित्यमेव संयुक्ता भवति । "समानगतिर्वा” समानमेकमर्थमुद्दिश्य जयाख्यमेतीति सेना । "पुत्रः, पुरु प्रायते” यपि यत् पित्रा पापं कृतं मवति, ततोऽयं प्रायति पुत्रः। "निपरणाद्वा” निपृ. गाति निददाति हसी पिण्डान् पितृभ्यः इति पुत्रः। अथवा "पुम्" इति "नरक" नरफस्थानमुच्यते, “ततस्त्रायत इति था" पुषः । “ऋपिर्दर्शनात्" पश्यति हसी मूश्मानर्थान् । “स्तोमान् ·• निगमम् . दत्योपमन्ययः । मात्रा लोमाः, तानसी । पश्यतीगि "भोपमययः" मानाप्यों मन्यते। ग्राम रिमनयें दर्शयति,-"तपदेनाग्नापमानान् प्रम" 'रा' एमन् । उस्यी.-यानपणामुभियम् । यस्मात् 'एनान् सपम्यमानान् सप्यमानान् 'ग्राम' ग्यतुःसामान 'म्ययम्मु' भरनकम् अम्पागच्छन, अनीनमेय तत्त्वती तपोपिशेषेण। 'ताणामृश्यिम्'--इत्येवं ग्रामोऽपि विचाध्यमाणं "मायते"। "देवाणि, देवानामाप्त्या" स = स्तुतिभिर्देवानामोति, इयिःसम्प्रदानेन । "उत्तर, उद्ध उद्गततरो भवति" उपरिणादवम्यानात । "अधरः" अधोर किमुक्तं भवति ? अध एवामी चरति । “अधः" पुनः धावति"। तस्य हाधोगतियादेव "ऊर्ध्वगतिः प्रतिक्षिा" "तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय"। किमुक्तं भवति ? ' एवार्थस्य प्रतम्य यथोत्तरस्मात् समुद्राद् वृष्टिमयाचत देवैः देवापिः, यथा च पौरोहित्यमकरोत् , यथा घा अयाजयच्छन्त धर्षाथीं, येन कर्मणा। भूयसे' बहुतराय 'निर्वयनाय' 'उत्तर एषा-॥२॥ यह वापिः शन्तनवे . पुरोहितो होवाय बतः कृपप नदीधे । देवश्रुतं वृष्टिपनि रराणो वृहस्पतिर्वाचमस्म अयच्छन् ।॥ शन्तनुः शं तनोऽस्त्वति वा शमस्मै तन्वा अस्त्विति वा पुरोहितः पुर एनं दधति होत्राय यतः ·२५० ३पा० ख०] नघण्टुकं काण्डम् # १६१ कृपायमाणोऽन्यध्यायद् देवश्रुतं देवा एनं भृण्वन्ति वृदियाचिनं रराणो रातिरभ्यस्तो बृहस्पति गामीत् सोऽस्मै पाचमयच्छद् वृहदुपव्याख्यातम् ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।२, ३॥ यद्दपापिरिति। 'यत्' यस्मात् 'देवापिः' 'शन्तन।' राक्षे 'पुरोहितः” पुरोहितो हो वाग्निकर्मणि व्याप्रियते, स पुरोहितः सन् देवापिः “होत्राय” होतृकर्मणे घर्षार्थीये कर्मणि “वृतः” सन् कृपयन्' “कृपायमाणः" राज्ञः 'अदीधेन्' "अन्वध्यायत्" वृष्टिर्भ- दिति । तं "देवश्रुतं” देवापिमेनं 'वृष्टिवनि' वृशियाचिन” "रराणः" अददत् । “वृहस्पतिः” तस्मिन्नेव कर्मणि "ब्रह्मा भासीन्” ब्रह्मत्वेऽवस्थितः । “स.” “अस्मै" वर्षसाधिका “घाचम्" "अयच्छत्" अददादित्यर्थः । तया पाचा तदनुगृहीतया देवान् स्तुत्या तेभ्यो वर्षमलभतेनि समस्तार्थः ॥ अथैकपदनिरुक्तम् |~"शन्तनुः” कस्मात् ? इति । उच्यते -सहि कश्चिद्रोगात द्रष्ट्या वर्वाति हि "तनोः शं" तच "अस्तु इति" तनोऽसावगदो भवति । अथ या" "शमस्मै तन्या भस्त्यिति" एचमसायाशास्ने। शमिति सुखनाम । तनुः शरीरं नदसौ नित्यं शरीरायाशास्ते। "पुरोहितः" शान्तिकपीटिका- भिचारिकेषु कर्मसु “पुर एनं दधति" राजानः पुरस्कुर्वन्तीत्यर्थः । "देवभुतं” "देवा" हि “एन" स्तुतीरधारयन्नं "शृण्वन्ति" इति देवश्रुत्,तं देवश्रुतम्। "रराणः" इति राति:" दानार्थः "अभ्यस्तः"।

·• निगमम् . "हनुपामयागम्"। "गृहदिनि मदनी नामयम्, परित भपति" इति। मात्रनिदानबारेण धोऽयमत्र दर्शितः 10. लिछति कीयसी गगानिमासिनमः । पमानित्रमें देखें म पतीति । निमनामे प्रागिणी मध्यमः, तदात्यायनम्ति पाधिय माणिो देवागिः, स शनये मम्मै यजमानायति योग्यम्। पृहम्पतिरिति मध्यमः। म्ननपिनुलसमाधान मित्यर्थः॥३॥ इति निस्कवृत्ती समाध्यायम्य तृतीयः पादः ॥ ३॥ ॥ चतुर्थः पादः ॥ साधारणान्युतराणि पड़ दियश्चादित्यस्य च या त्वस्य प्राधान्येनोपरियात्तानि व्याख्यास्याम आदित्य कस्मादादत्त रसानादत्ते भासं ज्योतिषामादीलो भासरि वादितेः पुत्रः इति वाल्पप्रयोग त्वस्यैतदाभ्याम्नाये सूक्तभार सूर्यमादितैयमन्यासामपि देवतानामादित्यप्रपादाः स्तुतयो भवन्ति तद्यथतन्मित्रस्य वरुणस्यार्यम्णोदक्षस्य भगस्यांशस्येत्यश्थापि मित्रावरुणयोः । आदित्या दानुनस्पती ·प्रस मित्र मत्तों २० सपा० १७०] * नघण्टुकं काण्डम् * दानपती। अथापि मित्रस्यकस्य । अस्तु प्रयस्वान्यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेनेत्यपि निगमो भवत्यथापि वरुणस्यकस्य । अथा वयमादित्य व्रते तव । व्रतमिति कर्मनाम घृणोतीति सत इदमपीतरबूतमेत- स्मादेव निवृत्तिकर्म वारयतीति सतोऽन्नमपि वृतमुच्यते यदावृणोति शरीरम् ॥ १॥ लोकाभिधानाधिकारणेदमुच्यते,–“साधारणान्युत्तराणि पद्, दिपश्चादित्यस्य च” इति। समानं ध्रियन्ते इति 'साधारणानि' मानीत्यकारो पर्त्तते अतएच 'उत्तराणि' प्रकृतमपेक्ष्य । केश्चात्र प्रकृतम् ? अन्तरिक्षनामानि (४४ पृ०)। नेभ्य इमान्यु- तराणि (५० पृ.) । कियन्ति पुनम्तानि ? 'पट' (६)। कयोः नः साधारणानि ? 'दियश्चादित्यस्य च' । कतमानि पुनस्तानि ? 'खः, पृश्निः, नाकः" इत्येयमादीनि । “यानि त्यस्य” आदित्यस्य 'प्राधान्येन" घर्तन्ते प्रधानस्तुतिभाति नामानि,—"सविता" गः, सूर्यः, पूरा"-इत्येवमादीनि (४८३ पृ०), "तानि उपरि. शत् (दै० का०६, २, १-३, ६) व्याख्यास्यामः" सप्तदशेऽध्याये। मानि तु नघण्टुकानि संसृष्टरूपाणि च द्यु नामभिः साकमित्यत ह नेघण्टुकारणे निरुच्यन्ते ॥ आह,-"आदित्य" एप तावत् “कस्मात् ?" इति । उच्यते, -शृणु । “भादत्ते" हासौ "रसान्" रश्मिभिरित्यादित्यः ।

·पूर्व- "भादसे मासं ज्योनिगम्" तदुदये दि चन्द्रादीनां प्रमानार भयत्येय, प्रदापेक्षमेनन् । "आदीनी मामेनि पा" सर्वती हो- मासा भादीम आतीमयति । "अदिनः पुत्र इनिया" मदिनिदेव माता, तस्याः पुत्रः, सोऽयमादिनेयः समादित्य इत्युच्यते । “अल्पप्रयोग त्यस्यतदाभ्याम्नाये गूकमा सूर्यमादि- तेयम्" इति । 'भल्गप्रयोगम्' अल्पविषयम् । 'तु' शब्दो विरो- पणार्थः, पतदेयाल्पप्रयोगविषयम्, इतगणि मयितृभगपूपादीनि यहुप्रयोगविषयाणि 'थम्य' मादित्यस्य । काल्पप्रयोगविषयम् ! 'आर्चाभ्याम्नाये' ऋचा यम्मिन्नभ्युपय्यपान्नाताः, सोऽयमावा. भ्यानायो दाशतयः, तम्मिन्नल्पप्रयोगविषयम् । एतदग्नेि पुत्रत्याभिप्रायमभिधानम्। आदिनेय इति सूक्तमा चैतदभिधानम्, न हविर्भाक् , न ह्यादितेय इत्यनेन नाम्ना हयि ध्यय॑ये चोदितपूर्वमस्ति । यथा त्येतत् सूक्तमेव नघण्टुकवर भजते, तथेमुदाहरणम्,-'सूर्यमादितेयम्' इति “यदेदेन म धुर्यशियासः (ऋ० सं०८, ४, १२, १)"-इत्यस्यामृचि । अन तु मन्यन्ते, आदित्य इत्येतदेवाल्पप्रयोगमिति। तत्र त्येत: चिरुद्यते,-सूक्तभागिति। हविरपि ह्यनेनामिधानेन चोद्यते, "आदित्यं बहुरूपमालभत" इति। "तस्य व पशोरेतत् पल मादित्यो देव उदगात् पुरस्तात्" इति । अथ चैवमन्यथा धाक्य न्यविभागेन स्यात्,-अल्पप्रयोगं त्वस्यैतदाभ्याम्नाये आदित्य हविर्भाक्, न सूतभा , अल्पं हविः, सूक्तमाग्विषयमित्यर्थः । -सूक्तमेव नघण्टुकवृत्या भजते, कदाचिदपि हषिः । E ·तद्यथा- २०४पा० १७०] * नघण्टुकं काण्डम् * -"सूर्यमादितेयम् (ऋ० सं०८, ४, १२, १)*--इति॥ आदित्यशब्दप्रसकमाह,-एचम् “अन्यासामपि देवतानाम्" इति। देवता यज्ञमपेक्ष्येदमुच्यते,-"आदित्याभिधानप्रयादाः स्तुतयो भवन्ति । तद्यथा एतन्उदाहरणजातम्, –“मित्रस्य परुणस्यार्यमणो दक्षस्य भगस्यांशम्य इति"। "हमा गिर आदित्येभ्यो घृतस्नूः मनाद्राजभ्यो जुह्वा जुहोमि। शृणोतु मित्रो अर्यमा भगों नस्तुविजातो वरुणो दक्षो अंशः ॥ (ऋ. सं० २, ७, ६, १)।-इत्यस्यामृचि सर्व एवादित्यप्रयादाः स्तुत्या स्तूयन्ते। “अथापि मित्रावरुणयोः" आदित्यप्रवादाः स्तुनयो भवन्ति । तद्यथा-“श्रादित्या दानुनस्पती । दानपती” । “ता समाजा नासुनी आदित्या दानुनस्पती। मचेते अनवह्वरम् ॥” ( सं० २, ८, ८, १)। गायत्रीयं गृत्समदेन दृष्टा। अमिप्लवस्य पड़हस्य द्वितीयेऽहनि प्रउगं नाम शरत्रम्, तत्र "अयं घी मित्रा. वरुणा सुतः सोमः (ऋ० सं० २, ८, ७, ४)"-इत्येष सृचः रास्यते, तस्योत्तमा एण। 'ता सम्राजा' ती सन्दीप्ती "घृतासुती" तो हि घृतमुदकमासुपाते, पर्षकर्मणा जनयतः। आदित्या' प्रदिनेः पुत्री 'दानुनस्पती' दानानामाशाते तो यजमानः सम्यक् स्तुतिमिर्हथिमिश्च संसेविती सन्ती 'सचेते' प्रतिसंसेवेते यजमान- पभिमतेनैः। 'भनयहरम्' अनवरुध्यमानावित्यर्थः । यजमान- न कृतमा. शक्ती च दातुमित्येयं मित्रावरणावत्र स्तूयेने। विशेषणं या युक्तम्।

·। • निरुतम् . टिकन "मयाणि मित्रम्यकम्य" मादित्यप्रयादा म्नुतिर्भवति सद्यया,-"प्र म मित्र मा भम्नु प्रयम्यान यम्न मादित्य शिक्षति प्रतेन। न हन्या न जागने यांनी ननमही अनोरण- नितो म दूगर ।" (प्रा० सं०३, ४, ५.२)। अयमप्यन्ये यहयो निगमा इत्यपिशवः। प्र म मिनि विश्वामिण हटा त्रिष्टुप् । मैत्रस्य चरी: पुरोऽनुपापया। 'प्र अम्नु' प्रकोपाम्नु मयतु । हे 'मित्र!' 'मादित्य' अदितः पुत्र । 'स मतः' म मनुष्यः 'प्रयस्यान्' अन्नधान् । यः किं करोति ? 'या' 'त' तुभ्यं 'शिक्षति' ददाति 'बनेन' कर्मणा, निवपणोक्षणादिना संस्कृत्य हविश्वस्लक्षणम्। किश्श, पयमतिप्रभावस्त्यं येन स मर्तो यस्तव यष्टा 'त्योतः' त्यत्परिग्रहे घर्तमानः, त्यया रक्षितः 'न' केनचित् प्रत्यनीकभूनेनातियलेनापि शत्रुणा 'हन्यते' हिंस्यते। 'न' चाह तोऽपि स च 'जीयते' पीक्रियते केनचित् । नच केवलं शत्रू सामनाधृष्यः ? 'न' 'एन' त्योतं सन्तम् अंहः' अपि पापमपि 'अश्नोति' व्याप्नोति यत् 'अन्तितः' 'अन्तिकात् समीपात्,' स्वशरीरादेव घाङ्मनश्चेष्टानिमित्तमुत्पद्यते पापम्, तदुत्पत्तिस कालमेव त्वदनुग्रहादपध्वस्यते, ततस्त्वैनं न व्याप्नोति । न फेवलं यदन्तिके उत्पद्यते, तेदेवनं न व्याप्नोति, फिन्तर्हि ? या 'दूरात्' पुत्रभ्रातृजायादिद्वारेणैचमास्कन्दति, तदपि 'न' एन अभिव्याप्त शक्नोति त्योतं सन्तम् । एवं महानुभावस्त्यम् ततस्त्वां स्तुमः इत्यभिप्रायः ।। "अथापि यरुणस्यैकस्य" आदित्यप्रयादा स्तुतिर्भवति ।

·२०४पा० १७०] * नघण्टुकं फाण्डम् + तभा,-"अथा पयमादित्य व्रते तय" इति । "उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदयाधर्म चि मध्यमं अथाय | घंथाचयमादित्य व्रते तपानागसो, अदितये स्याम ॥" (ऋ० सं० १, २, १५.५)। अनया त्रिष्टुभोपारतः शुन शेपो घरुणं स्तुतवान् , आत्मानं मोचयिष्यन् । घरणप्रधामे वयभृधेष्टी घारुण्यामिष्ट्यां हविषः पुरोऽनुपाक्येयम्। हे 'यरण!' त्रिषु स्थानेषु-अधो मध्ये उपरिपाच, 'वयम् आवद्धाः म्यैः पाशर्यतोऽतो ब्रूमः।-स्तुत्या हविषा चोपसमम्त्वमस्माभिरतम्तायन् 'उत्तम' 'पाशम्' उपरिया. दयस्थितम् 'अस्मत्' अस्मत्त 'उत् थाय' अयं ग्लथय । उच्छृत्य च विमुञ्चास्मानपीड़यन । योऽपि चायं 'अधमः' ते पाशः अम्मासु घर्त्तते, एनम् अर्वाश्चम् 'अब' प्रथय अवमुञ्च। तथाच योऽप्ययं 'मध्यमः' ते पाशोऽम्मन्मध्ये वर्तने, एनमपि तथैवाच- स्थितस्तममिसर्जयन ऊर्ध्वमधो पा अदुःखयन्नस्मान् 'वि' श्रथय विमुञ्च। अथैयं त्वया 'वयं' सर्यविमुक्तपाशाः सन्तो हे 'आदित्य'! अदितेः पुत्र ! वरुण' 'अनागसः' अपापा: संशुद्धसकिल्पितः । एतदेव हि यो'माकीणं पाशत्रयमागः, तेनावमुक्ताः सन्तः 'तव' एच 'ते' तवैव परिचरणकर्मणि 'अदितये' चात्मनोऽदीनत्याय अनुपक्षयाय आदरयन्तः स्थिताः । 'म्याम' इत्याशीः॥ निगमप्रसक्तमुच्यते ।--"ग्रतमिति कर्मनाम (१८१ पृ.), "वृणोतीति"। एवं कर्तरि कारके "सतः" वृणोतेः, तद्धि कर्म शुभश्च कृतं सदावृणोति कर्तारम् । “इदमपीतरद् व्रतमेतस्मादेव" ·निस्तम् [पूर्वपट्कम् "निवृत्तिफर्म" यमनियमाप्यं यदिपेशियमान्त दिकं घा, यदग्नि- मन्निधायुपेयते, तन् पुनः “धाग्यनीति" एवं "म:" नद्विषयेषु प्रवर्त्तमानं पुरुष म्यादिषु धाग्यति, तदनुसृत्य म पुरुषो निवर्त- तेऽयीणी, भविष्यामीत्येनम्माद् भयात्। “अन्नमपि बन. मुच्यते, यदावृणोति शरीरम्” । रसशोणितमांसदोमनास्थि- मायेन विपरिणममानम् ॥ आदित्यशब्दप्रसक्तानुप्रसक्तमिद- मुक्तम् ॥१॥ स्वरादित्यो भवति मु अरणः सु ईरणः स्वृतो रसान् स्वृतो भासं ज्योतिषां स्वृतो भासेति वैतेन द्यौर्याख्याता । पृश्निरादित्यो भवति प्राश्नुत एनं वर्ण इति नरुक्ताः संस्प्रष्टा रसान संस्प्रष्टा भासं ज्योतिषां संस्पृष्टो भासेति वाथ द्यौः संस्पृष्टा ज्योतिभिः पुण्यकृद्भिश्च । नाक आदित्यो भवति नेता भासां ज्योतिषां प्रणयोऽथ द्यौः कमिति सुखनाम तत् प्रतिषिद्ध प्रतिपिध्येत । न वा अमु लोकं जग्मुपे किञ्च नवा अमुं, लोकं जग्मुपे किञ्च नासुखं पुण्यकृतो छ तत्र गच्छन्ति गौरादित्यो भवति गमयति रसान् गच्छत्यन्तरिक्षेऽध द्यौर्यत् पृथिव्या अधि दरहता भवति यचास्यांज्योतीपि गच्छन्ति। विष्टबादित्यो दो रसानाविष्टो भासं ज्योतिपामाविष्टो भासेति नाकम् ।

·“सु २०४पा० २० नघण्टुकं काण्डम् * वाथ द्यौराविष्टा ज्योतिर्भिः पुण्यकृद्भिश्च । नम आदित्यो भवति नेता भासा ज्योतिपां प्रणयोऽपि वा भन एव स्या- द्विपरीतो न न भातीति वतेन द्यौर्याख्याता ॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥२, ४॥ अधुना प्रकृतमेयोच्यते,-"स्वरादित्यो भवति"। अरणः" सुगमन इत्यर्थः। अथवा सुष्छु तमांसि ईरयतीत्यर्थः । अथवा विशेषणविशेष्यभावेन एते वाक्ये स्याताम् । किमुक्तं भवति-सु भरणः? इति। उच्यते, “सु ईरणः” इत्येव । "स्वृतो रसान्" सुष्टु रसानादातुमृतो भीमान् आन्तरिक्षांश्च । “स्कृतो भासं ज्योतियाम्" सुप्ठु ग्रहनक्षत्रादीनां ज्योतिषां भास- मादातुमृतो गतः। "स्वृतो भासेति घा" सुष्ठु परिगतो भासेति घा, सर्वतो ोष परिगतो दीप्त्या भवति ।। "एतेन चौर्व्याख्याता"। उक्तं हि तानि चेत् समानकर्माणि समाननिर्वचनानि'- इति। सापि हि सु अरणा शोभनगमना भवति, शोभनं घा अस्यामर्य्यत इत्येवमादि यथासम्भवं योज्यम् ॥ "पृश्निरादित्यो भवति"। आह,-कस्मात् ? उच्यते,- "माश्नुत एनं धर्ण इति नरुक्ताः" । 'प्राश्नुते' प्रकर्षण व्यानाति 'एनम्' भादित्यं 'वर्णः' प्रोजवल: 'इति' 'नरुक्ताः' मन्यन्ते । "संम्प्रष्टा रसान्" स हि नित्यकालमेव रसानां संस्मष्टा भवति । तस्य तदेव फर्म, वक्ष्यति,-"अथास्य कर्म रसादानम् (दै० का० ७, ३, ४)" इति । "संस्ग्रष्टा भासं ज्योतिषाम्"। आदित्य. - ·. नितम्. विपदकम् संम्पर्शादेय पदमशत्रयन्द्रमा गासी मत्याला "संस्पृष्टी मासेति पा" दीप्त्या होप सर्यतः संम्पृष्टी भवति ।। भाद,-"धीः" फम्मान् पृश्निः ? उच्यते,-सापि हि "संस्पृष्टा ज्योतिभिः पुण्यद्विध" । "नाफ आदित्यो भवति" । आह,-फस्मान् ? उच्यते- "नेता भासां" सपांमु दिक्षु । "ज्योति" च "प्रणयः' अम्यैव दि भगवतो रश्मिजालपान्तोपलग्न उयोतिश्च यभ्राति । “अथ द्यौः" कस्मानाकः ? इति। उच्यते,-"कमिनि मुखनाम (३२४ पृ०)”। आह, ततः किम् ? इति । शृणु- "तत्प्रतिषिद्धं सत् पुनरपि “प्रतिपिश्येत"। किम् ? इति । उच्यते, तत्प्रतिषिध्यमानम् 'अकम्' भवति, अमुसमित्यर्थः, पुनरपि च प्रतिषिध्यमानं 'नाकम् भवति। ततो हिः प्रतिषेधः प्ररतमापादयति, नाकमित्युक्ते सुखमिति प्रतीयते। ब्राह्मणमपि चैतस्मिन्नर्थे भवति;-"न घा अमुं लोकं जग्मुपे किञ्च नाकम्" -इति। आह,-किमुक्तं भवति ? "अमुम् एव "लोकं युलोकं “जग्मुपे" गतयते "न" “किञ्च” किञ्चित्” माकं "नासुखम्” इत्यर्थः। किङ्कारणम् ? य एव हि "पुण्यातः" भवन्ति, ते “एव हि” “तत्र गच्छन्ति" न च पुण्यस्ता दुःखन भवितुं न्याय्यम् ॥ “गौरादित्यो भवति" । आह,-फस्मात् ? उच्यते,-"गम- " हासौ “रसान्" आत्मानं प्रति, उपक्षयं पा गमयति । "गच्छत्यन्तरिक्षे" स एवात्मना ।

·२०१ - २०४पा० २०] * नैघण्टकं काण्डम् * *अथ घोः, फस्माद् गौः ? इति । उच्यते,-"यत्" पस्मादियं गौः “पृथियाः” “अधि" उपरि “दूरम्” अध्यानं “गता भवति"। किञ्च, “यत्" यस्मात् “च" "अस्यां" “ज्योतींषि" ग्रहनक्षत्रतारकादीनि "गच्छन्ति” तस्माद् गौः ॥ "विष्टयादित्यो भवति"। आह,-कस्मात् ? उच्यते,- आभिमुख्येन हि एप: “रसान्” भौमानान्तरिक्षांश्च “आविष्टः" प्रविष्टो रश्मिभिरादातुम्। किञ्च, आभिमुख्येन “माविष्टो भासं" “ज्योतिषा" ग्रहादीनाम् । अथवा अयमेवाभिमुख्येन “आविष्टो भासेति चा" सर्वतो ह्येष सन्दीप्तो भवति ।। “अथ द्यौः' कस्माद् विग् ? इति । उच्यते, इयमपि हि “आविष्टा" "ज्योतिर्मिः" ग्रहनक्षत्रादिभिः ये चान्ये पुण्य- कृतस्तैश्च तस्माद् विष्टविति ।। "नम आदित्यो भवति” । आह,-कस्मात् ? उच्यते,- “नेता" होप "भासां सर्वासु दिक्षु, "ज्योतिषां" च "प्रणयः* ध्याख्यातमेतत् । “अपि धा भन एव स्थाद्विपरीतः" भासन: सन् नम इत्युक्तो विपर्ययेण । “न भातीति वा” मन भाति भात्येवेति नभः ॥ , "एतेन द्यौर्ष्याख्याता सापि ह्यादित्यवनेत्री भासामित्यादि योज्यम् ॥२॥ इति निरुक्तवृत्ती सप्तमाध्यायस्य [ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ २,४॥ - ·- पञ्चमः पादः॥ रश्मिनामान्युत्तराणि पञ्चदश रश्मिर्यमनानेपामादितः साधारणानि पश्चाश्यरश्मिभिर्दिङ्नामान्युत्तराग्यष्टी दिशः कस्मादिशतेरासदनादपि वाभ्यशनात् तत्र काष्ठा इत्येतद- नेकस्यापि सत्वस्य भवति काष्ठा दिशो भवन्ति फ्रान्या स्थिता भवन्ति काष्ठा उपदिशो भवन्तीतरेतरं कान्वा स्थिता भवन्त्यादित्योऽपि काष्ठोच्यन्ते क्रान्त्या स्थितो भवत्याज्य- न्तोऽपि काठीच्यन्ते कान्या स्थितो भवत्यापोऽपि काष्ठा उच्यन्ते क्रान्त्या स्थिता भवन्तीति स्थायराणाम् ॥ १ ॥ भादित्यसम्बन्धैनैप “रश्मिनामान्युत्तराणि पञ्चदश । “रश्मिर्यमना" उदफम्य अश्यानां पा। "ते" “पञ्च" यानि "आदितः तानि "साधारणानि" "अश्यरश्मिभि."। फतमानि पुनम्तानि ! “मंदगः, किरणा.” इत्येयमार्दानि । पे दयन्ते मेगच्छन्ति निरोदयः, किरणा यिक्षिमा भवन्ति । “दिनामान्युनगणगी'। आदित्योपलक्षणा पते हि दिश रम्पादिस्यनाममाः उसगणि दिइनामानि । कियन्ति पुनम्तानि ? भी। कानि पुनानानि ? “आताः, भागाः, उपरा:" -इयेय- मादीनि । माता, भागता होताम् तमय प्रनि भवन्ति । भाशा, ·२०५पा० १०] * नघण्टुकं काण्डम् * अम्यश्नुचते हताः सर्वमेव यदस्ति किञ्चित । उपराः, सर्वमेव होता उपरम्य रता भवन्तीत्युपराः ॥ आह,-"दिशः कस्मात्" ? "दिशतेः” अतिसर्जनार्थस्य नु० उ०), अतिसृज्यन्ते ह्यासु हविरादीनि देवतानाम् । अथवा भासदनात्” तं तमर्थ प्रत्येता आसन्ना भवन्ति । “अपि धान्य- बनात्" अभ्यश्नुयते होतास्तं तमर्थम् ।। "तत्र काष्ठा इत्येतदनेकस्यापि सत्त्वस्य भवति"। तद्यथा, -"काष्ठा दिशो भवन्ति"। आह,-किड्कारणम् ? इति । च्यते, “कान्त्वा स्थिता भवन्ति"। कान्त्वा ह्यतास्तं तमथं ते गत्या स्थिता भवन्ति, न हि तदस्ति, यत्रेमा न सन्ति । काष्टा उपदिशो भवन्नि"। "इतरेतर कान्त्वा स्थिता भवन्ति" - अपि हीतरतरं प्रान्त्या दिग्भि. सार्क स्थिता भवन्ति । नादित्योऽपि काष्ठोच्यते"। “क्रान्त्वा स्थितो भवति" सावपि स्वस्थान प्रान्त्वा गत्या स्थितो भवति । “आज्य- ऽपि काप्टोच्यते, क्रान्त्या स्थितो भपति"। आज्यन्तोऽपि -पथान्तः काष्टोच्यते, असायपि स्वप्रदेशं फान्त्या गत्या स्थिती नति। “आपोऽपि काष्ठा उच्यते"। ता पुनय्यः, पिराश्चास्थावराश्च । तत्र, “क्रान्त्या" गत्या जलाशयमेताः थता , भवन्तीति स्थावराणाम्" काप्टात्यम् । अस्थावराणी -: कामन्ते 'चैताः, न कचिन् तिष्टन्तीति काष्ठा मेध्या । मन्त्रोऽपि चैतस्मिानवार्य भवति,- ·२०४ निरुवम् , । अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्ठानां मध्ये नि शरीरम् । अत्रस्य निण्यं विचरन्त्यापो दीर्घ तम आई दिन्द्रशत्रुः । अतिष्ठन्तीनामनिविशमानानामित्यस्थावर काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरं मेघः शरीरं शृणातेः शन वा वृत्रस्य निण्यं निर्णामं विचरन्ति विजानन्त्याप दीर्घ द्रावतस्तमस्तनोतेराशयदा शेतेरिन्द्रशत्रुरिन्द्रोऽ शमयिता वा शातपिता चा तस्मादिन्द्रशत्रुस्तरको वृत्री इति नरुक्तास्त्वाप्ट्रोऽसुर इत्यतिहासिका अपाश्चज्योतिष मिश्रीभाषकर्मणो वर्षकर्म जायते तत्रोपमार्थेन युद्धव भवन्त्यहिवत् तु खलु मन्त्रवर्णा प्रामणवादाश्च विवृद स्रोतासि निवारयाञ्चकार तस्मिन् हते प्रशस्यन्ति आपस्तदभिवादिन्येपर्ग भवति ॥ २ ॥ अतिष्ठन्तीनामिति । हिरण्यस्तूपस्येयमार्यम् , दासपीरि विदुमाते । अग्निष्टोमे निष्पल्यं नाम शास्त्रम्, तत्र नि खानीयमेतत् मनम्, तत्र द्वे अपि शस्यते । नतिष्ठन्तीत्यतिएर तासाम् “अतिष्ठन्नीनाम्” मेयोदगन्तर्गतानामा, हा दि गच्छन्त्येय तदाधागत्यात्। 'अनियेशनानाम्' निधि- मानानाम्" न हि ताः छयिनिविशन्त, यापनदार माप्नुपन्नि ! सासामे विधाना "काष्ठान मध्ये अनि ·। २०५पा० ख०] * नेघण्टुर्फ काण्डम् * २०५ तानो याह्यतो मेघाख्यं “निहितम्" अवस्थापितं धात्रा “शरीरम्” आवृत्य अपः, तासामेव गुप्तये। ताः पुनः 'आप' तस्य “वृत्रस्य" मेघस्य “निण्यं निर्णाम" येनासौ नीचर्नमति ने प्रदेशं "विजानन्ति" इच। यतस्तेन प्रदेशेन “विचरन्ति" प्रचरन्ति निम्नानुसारिण्यो हि ताः। असावपि वृत्रस्तासु प्रचरन्तीः तत्प्रचरणनिरोधं चिकीर्षुः स्वशरीरविवृद्ध्या दीर्घ तमः' स हि तमः स्वत एघ, धूमादिप्रभवत्यात् । यावन्तं प्रदेश निम्नमनु- मरन्त्यो मेघस्य ताः स्तुता भवन्ति, निपित्स्यन्त्यस्ततो बहुतरमसी वर्द्धते। तवरम्सया एवं दीर्घ तम आवृत्य 'आशयत्' आशेत इत्यर्थः । कः पुनरेवमाशयत् ? 'इन्द्रशत्रु' इति समस्तार्थः॥ अथैकपदनिरुक्तम् ।-"शरीरं गुणातेः (२८३ पृ०)" हिंसा- पस्य, हिंस्यते हि तत् । “शम्नाते (२८३ पृ०)" हिंसार्थस्य “दीर्घ भवतः (भू० अ०)" वृद्ध्यर्थस्य, वृद्धं तद् भवति । “तमः तनोतेः तना० उ०)" तेन हि सर्वमेव ततं भवति । “आ शयत्" "आङ्” पुर्वस्य “शेनेः” । 'इन्द्रशत्रुः, इन्द्रोऽस्य शमयिता पा” हन्तेत्यर्थः 'शातयिता पा" हन्ता घा, धात्वन्यत्यमर्थकत्वम् ॥ इह मन्त्रे वृत्र इत्येतच्छ्रतं तदेतत् नगमानुप्रसक्तं विचार्य्यते त्युपयुक्तस्तच्छन्दः। आह,-"को वृत्रः ?" उच्यते,-"मेध ति नरुक्ताः, त्याप्ट्रोऽसुर इत्यैतिहासिकाः”। निरुक्तमधीयते रुका। आह, यदि मेघो वृत्रो य एष मन्त्रेषु यत्र सङ्नामे यिने तत्र कः समाधिः? इति । उच्यते,-"अपाच ज्योतिषश्च .

·२०६ * निरुक्तम् , [पूर्वषट्कम् मिश्रीमावकर्मणो वर्षकर्म जायते, तत्रोपमार्थेग युद्धवी मंयन्ति । 'अपाच' मेयोदरान्तर्गतानां 'ज्योतिषश्च' वैद्युतस्य उद्धभूतवृत्तेः 'मिश्रीभावकर्मणो घर्षकर्म जायते' तेन हि पैयुतेन ज्योतिरा घाय्या चेटितेन इन्द्राख्येनोपताइयमाना आपः प्रस्यन्दते-घर्ष भावाय कल्प्यन्ते । 'तत्र' एवं मत्युदकतेजसोरितरेतरप्रति द्वन्द्वभूतयोः 'उपमार्थेन' रूपकल्पनया 'युद्धवर्णा भवन्ति-इनि युद्धे रूपकाणीत्यर्थः। न ह्यत्र यथाभूतं युद्धमस्ति, न हीन्दस्य शत्रवः केवन सन्ति। मन्योऽपि चेतस्मिन्नर्थे अस्ति नेन्द्रस्य शत्रवः,-"यदचरस्ताया वायुयानो बलानीन्द्र प्रदुधाणो जनेषु । मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहु द्य शर्छ न तु पुरा विवित्से । (ऋ० सं० ८, १, १५, २)। चामदेवपुत्रस्य वृहदुक्थस्याम् । त्रिष्टुप् । व्यूढम्याटमेऽहनि निष्केवल्ये शस्यते । 'यत्' 'अवरः' त्वं मानाप्रकार 'तन्वा वावृधानः' शरीरेण विग्रहवान् भूत्या धावृधानः पुनः पुनः बर्द्धमानः । कथं पुनरचरः ? “यलानीन्द्र प्र पाणो जनेषु"। 'यलानि' आत्मीयानि घीागि, है 'इन्द्र! 'प्रत्र पाणः' इव । क ? 'जनेषु । कि त्यं तथैव ? न । “मायेत्स ते यानि युद्धान्याहुः"। 'यानि युद्धान्याहुः ऐतिहासिका नानाम्पाण्युपप्रदर्शयन्तः, 'सा' भपि च 'ते' तर 'माया न मायय । किं फारणम् ? 'नाय' शत्रुः तयास्ति प्रत्यगीभूत 'न नु पुग' नापि पुरा कश्चिदासीन, यापद यौव्यं किश्चित् कगि दन्ति मयं नत् त्वमेघ । “योप्यं ये मायीयमिन्द्र ति | ते येन मार्फ योधिप । एतत् त्यम - Parer ·२०७ २०५पा०प०] नघण्टुर्फ काण्डम्स 'विचित्से' पेत्स्येय, न फेयलमहमेयेत्यभिप्रायः । एवमेतन्मत्रे भायात्यमेव युद्धमिति धूयते। पिनायतं च “तदानंतदस्ति योपामुरमिति"। सम्मात् माधुक्तम्,-भपाच ज्योतिषश्च मिधीमायफर्मणो जायने, तत्रोपमार्थेन युदपर्णा भवन्ति" ॥ भाह,-किं वृत्रयदेय रूपाणि भवलि ? नेत्युच्यते,- “अहियत्तु खलु मन्त्रयणां ब्राह्मणवादाच"। व समुथयार्थी दृष्टयः। प्रयच्चाहिबच्चेति मन्त्रवर्णा भवन्ति, ब्राह्मणयादाथ शासान्ते भवन्ति, तदप्युपेक्षितत्र्यम्। “तस्मिन् हने" वृत्राख्ये मेरे हने “प्रसस्यन्दिर आपः" ॥ “नदभियादिनी एपा"--॥२॥ - दासपनीरहिगापा अनिष्ठनिदा आपः पणिनेव गावः । अपाम्बिलमपिहितं यदासीनं जघन्वा अपत- बार ॥ दासपनीदांमाधिपल्या दासो दम्यतेपदासयति कमाण्यहिगोपा अतिष्ठन्नहिना गुप्ता अहिरयनादेत्यन्त- रिक्षऽयमपीतरोहिरेतस्मादव निह सितोपसर्ग आइन्तीति। निरुद्धा आपः पणिनेच गायः । पणिर्वणिम् भवति पणिः पणनाद्वणिक पण्यं नैनक्तिः । अपां बिलमपिहितं यदासीत् । चिलं भरं भवति विभत्वञ्जनिवानपववार तद् वृत्रो गाता वर्ततर्वा बद्धता यदवृणात्तद् वृत्रस्य वृत्रत्वमिति ।

·•निगमम् . विज्ञायनं यदवर्गत नद् वृत्रस्य बन्यमिति विनायनं यः बर्द्धत तद् अस्य वृत्रन्त्रमिति विज्ञायते ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्यायम्य पञ्चमः पादः ॥ २, ५ ॥ पासपीति । 'अपा' 'यम्' 'विलं' निर्गमद्वारम् अपिहितन् 'आसीन्' तेन मेघेन, 'तन्' यदा इन्द्रः, 'वृत्र मे 'जघन्यान निजनियान् अहत, इत्या च 'अपयवार' अपावृतवान् । अब तदा प्तस्मिन् निहते अपावृते च द्वारे ना आपः प्रम्यन्दिर धर्म भावेनेति समस्तार्थः। अर्यकपदनिरुक्तम् ।-"दासपत्नीः दासाधिपत्न्यः” दासः फर्मकरः, तं हि ता अधिष्ठाय पान्ति रक्षन्ति। स हि कर्मगा श्रान्तः, तासु पीतासु विधान्त आप्यायितो भवति। विग्रह- प्रसकं निरुच्यते,-"दासो दस्यतेः (दि. ५०) स हि "उप- दासयति" उपक्षयति कृप्यादीनि “कर्माणि"। “अहिंगोपाः' “अहिना गुप्ताः”। “अहिः' कस्मात् ? उच्यते,-"अयनात्, "एति" हि असो “अन्तरिक्षे”। शब्दसामान्यानिरुच्यते,- "अयमपीतरोऽहिः" सर्पः “एतस्मादेव” असावपि हि एति। अथवा “निर्हसितोपसर्गः" स्यात् । कथम् ? "भाहन्ति” असा भोगेनेत्यादिः। आयूर्वस्य हन्तेः (भदा०प०), स पुनरयमुपः सगं निहस्य हस्य कृत्या अहिरुच्यते। “पणिर्वणिग् भवति -- इति पर्यायेण तत्ववचनम्। “पणिः पणनात्” पणिति हसौ न्यवहारं करोति। पर्यायप्रसक्तं निरुच्यते,-"वणिक पण्य - 'D

·२०६पा १• नैघण्टुकं काण्डम् *
२०६
पणिजो
यत् द्रव्यं तत् पण्यम्, तदसौ “नेनेक्ति" नित्यकालं
शुवीकरोति मूल्याहं स्यादिति । “विलं भरं भवति" "विभः
(जु०प०) धातोः, भृतं हि तदुदकादिभिः। “वृत्रो वृणोते,
(स्वा० उ०) घर्त्ततेर्वा (भू० आ०) पद्धतेर्वा (भू० आ.)"-
इत्येषां घातूनामन्यतमस्य। ब्राह्मणमपि चैतस्मिन्नर्थ भवति,-
“यवृणोत्” अन्तरिक्षमुकंघा, महत्त्वात् “तद् वृत्रस्य वृनत्यम्"
-“इति" एवं ब्राह्मणोऽपि “विज्ञायते” विचार्यमाणो ज्ञायते ।
अथवा “यदधर्तत" इन्द्रेण हतो वृत्रो मेघः अपां बिले अपावृते
अपः वृष्टिभावेन अवतयत् प्रावर्त्तयत् , “तद् वृत्रस्य वृत्रत्यम्।
अथवा “यत् अपर्द्धत” असावतिमात्रप्रमाणम् , “तद् वृत्रस्य
वृत्रत्वं" स्यादिति ॥ ३॥
इति निरुक्तवृत्ती सप्तमाध्यायस्य [द्वितीयाध्यायस्य
पञ्चमः पादः॥२,५॥
पष्ठः पादः ॥
रात्रिनामान्युत्तराणि त्रयोविंशती रात्रिः कस्मान् पर-
मयति भूतानि नक्तञ्चारीप्युपरमयतीतराणि ध्रुवीकरोति
रातेर्वा स्याद्दानकर्मणः प्रदीयन्ते स्यामवश्याया उपोनामा-
न्युत्तराणि पोडशोपाः कस्मादुच्छतीति मन्या रात्रंरपरः
कालस्तसा एपा भवति ॥ १॥

·निरनम् . "काष्ठा रयेतदनेकम्याणि सत्यस्य मयति'-त्य भारम्य दिइनामप्रसतानुप्रसनमुक्तम्, प्रातमिदानीमुच्यते- “रात्रिनामान्युरागणि प्रविशनि.", रानामानि 'गवि. नामानि'। 'उत्सराणि' इति प्रातम्या दिइनामभ्यः तमःमतन्या हि रात्रिः, तस्य च तममी दिश्ययाटमलामो भवति, अतो दिइनामम्य उत्तराणि रात्रिनामानि। फियन्ति पुनस्नानि ! 'प्रयोविंशतिः' प्रीणि वा विशतिध प्रयोयिशतिः (२३)। कतमानि पुनस्तानि ? "श्यायी, क्षपा, शर्यत्येवमादीनि । श्या वर्णा हिराविरिति श्याची। म्यः स्वः कर्ममिः महनि क्षीपान प्राणिनः इयं सापेन पातीति क्षपा, अम्यां हि सुमाः पुनर्नया इव प्राणिनः प्रातरुत्तिष्ठन्ति । शरणमस्यां म्वापायं नियत इति शर्वरी। इत्येवमादि सर्वत्र योज्यम् ॥ आह,-"रात्रिः फस्मात् ?" इति । उच्यते,-इयं द्यागच्छन्ती प्रकर्पण रमयति। फानि ? “भूतानि नकचारीणि" पिशाचा. दीनि, तानि हि विगतेऽहनि राज्यामुपस्थितायां प्राप्तोऽयं विहार समयः इति प्रकर्षण रमन्ते । “उपरमयतीतराणि ध्रुवीकरोति' इतराण्यपि दिघाचारीणि सैयोपरमयति, तस्यां ह्य पस्थितायां दिवायराणि भूतानि मनुप्यादीनि इतिकर्तव्यताभ्यः उपरमन्ति, उपरम्य च स्थिरीभवन्ति निवासाय । “राते; स्यात् दान- कर्मणः दानार्थस्य । आह,-फिमस्यां प्रदीयते ? उच्यते- "प्रदीयन्तेऽस्यामवश्यायाः अवश्यमायन्तीत्यवश्यायाः, तुषारा इत्यर्थः, ते हि रात्री निपतन्ति ।

·२०६पा० स०] नेघण्टु काण्डम् * "उपोनामान्युत्तराणि पोडश" उपसो नामानि। रात्रेय अपरः कालः उप आख्यो भवतीति राग्रिनामभ्य 'उत्तराणि उपो- नामानि'। कियन्ति पुनस्तानि ? 'पोडश' (१६) पट् च दश च पोइश। फतमानि पुनस्तानि ? "विभावर्ग, सनर्ग”--इत्येवमा- दीनि । विविधां भियं भासं पृणातीति विभावरी। शोभनं नरा. णामस्यामुत्थानं भवतीति सनरी । इत्येवमादि निर्वचनं यो-यम् ॥ भाह,-"उपाः फस्मान् ?" इति। उच्यते, - "उच्छनीति सत्याः" । 'उछी विधासे ( भू.प.) यिवासयति हीयं तमांसि तस्मादुच्यतीत्येवमस्या पतम्मिन् कर्मणि मत्याः कर्तरि कारके 'मास उपा इत्येतदभिधानं भवति । आह,--का पुनरियमुपाः ? इति। उच्यते,-"रारपरः काल." स उपा इत्युच्यते । आइ, कयमेतदुच्यते रायरपरः कालः उपाः ? इति। उच्यते, "नस्याः" उपसः राभ्यपरकालत्यम् । "एषा" निर्वाचिका ऋग् "भवति"-॥१॥ , इदं श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योतिरागाचित्रः प्रकतो अजनिष्ट विवा। यथा प्रसूता सवितुः मवाय एवा राज्यु- पसे योनिमारक् ।। इदं श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योतिरागमच्चित्रं प्रक्तनं प्रज्ञातवममजनिष्ट विभृततमं यथा प्रसूता सवितुः अमवाय रात्रिरादित्यस्यैवं राज्युपसे योनिमरिचत् स्थानं वीरोनिरभियुत एनां गर्भस्तस्या एपापरा भवति ॥ २ ।।

·पूर्वपदका .निरुतम् . इद श्रेष्ठमिति। माहिगाम्य दुरसम्येयमार्यम्, उत्तगया उमे अपि त्रिष्टुमावत, प्रातानुवाकाश्यिनयोः शम्यने । “हम् उपोलक्षणं "योतिः" "श्रेष्ठम्” मादित्यादीनां "ज्योतिगम् इति निर्धारणे यष्टी। आदित्यो हि, तापकः प्रकाशकः चन्द्रमा अथ निशीतः प्रकारामध, इदं पुनर्नात्युष्णं नानिशीन प्रकाशकव। इत्येवमादित्यादीनामिदमेय श्रेष्ठम्। 'मागा' "प्रागमन आगच्छत्तीत्यर्थः । “चित्र* मायनीयं पूजनीयं या भ्रष्टत्यादेव 'प्रोतः' "प्रफेतन प्रमानतमम्” "अजनिष्ट” जातमित्यर्थः । जातं सदागच्छति सामु दिक्षु। 'विभ्या' “विभूनतमम्” इदमति महत्पाद विभूततमं विस्तीर्णतमम् , इतराणि परिच्छिन्नतराणि ज्योतीपि अपेक्ष्य । किश, “यथा प्रसूता" प्रकण सूता प्रसव मनुप्राप्ता। सूतिशब्दः प्रसपार्यः। "रात्रिः" "सचितुः" "आदित्यस्य" 'सवाय' "प्रसवाय" आदित्योत्स्टे देशे जायते। "एवम्” 'एव' "रात्री" रात्रिः उपसो जन्मा “योनि" "स्थानम्" अवकाशम् “उपसे" आत्मलाभाय 'आर' “अरिचत्" आरेव. यति, ददातीत्यर्थः। यथोपा आदित्यस्य जन्मनो हेतुस्तदनन्तर- जन्मत्वात्, एवं रात्रिरुपसो जन्मनो हेतुः, इत्येवमस्यामृवि रात्रे रेव पापरः कालः उपासशित इति गम्यते। स्थानं योनिशन्दे- नोच्यते। यद्धि यस्मिन् विधीयते, तत् तेन साकं युतं भवति मिश्रीभूतमित्यर्थः। इयमपीतरा-"श्रीयोनिः” एतस्मादेव । किङ्कारणम् ? "अभियुतः” हि “गर्भः” “एनाम्" भवति, आमि. श्रीभूत इत्यर्थः । पूर्वत्र,-"अयमपीतरी योनिः, एतस्मादेव।

·२१३
२०६पा ३०] * नैघष्टकं फाण्डम् +
(किम् !) परियुतो भवति" इति परियघनक्रियासामान्येन
निरुक्तो योनिशब्दः, इह पुनः 'अभियुत पनागर्भः' इति मिश्री-
भावसामान्येन उभयलिङ्गत्वं वास्योपदर्शितम्,-इह स्त्रीलिङ्गम्,
तत्र पुलिङ्गम् इति । तस्याः" उपसः “एपा" "अपरा" ग्
“भवति"-(अस्येपास्य दृढ़ताय गरेरपरः काल उपा उच्यत
इति)॥२॥
।
रुशद्वत्सा रुशती श्वं त्यागादारंगु कृष्णा सदनान्यस्याः।
समानरन्थ अमृते अनूची द्यावा वर्ण चरत अमिनाने ।
रुशद्वत्सा सूर्यवत्मा रुशदिति वर्णनाम रोचतेज्वलतिकर्मणः
सूर्यमस्या वत्समाह साहचर्याद्रमहरणाद्वा । रुशती श्वेत्या.
गात् । श्वेत्या श्वेततेररिचन् कृष्णा सदनान्यस्याः कृष्ण-
वर्णा रात्रिः कृष्णं कृष्यतेनिकृष्टो वर्णोऽथेनं संस्तौति
समानबन्ध समानबन्धने अमृते अमरणधर्माणावनूची इती-
तरेतरमभिप्रत्य यावा वर्ण चरतस्ते एव धावौ द्योतनादपि
चा धावा चरतस्तया चरत इति स्यादामिनाने अन्योन्य-
स्याध्यात्म कुर्वाण अहर्नामान्युत्तराणि द्वादशाहः कस्मादु-
पाहरन्त्यस्मिन् कर्माणि तस्यप निपातो भवति वैश्वानरी-
यायामृचि ॥३॥

·૨૫૪ रमादत्सति। "रामा गनिणुयन्सा, सूर्यो हि गेविष्णुः, ते "मूर्यम् भम्पा पासमाद" मन्त्रार। "माह चत्"ि । मातृसहचरी हि घटमो मयति, अयमपि यानोपमा सद मरतीत्येतम्मान मामान्याटु यन्स उन्यने । “रसहरणादा। यथा हि मानुरूधमः क्षीरामयस्य रसस्याहा भयति यत्सः, पय- मेपोऽप्योपसिकानामयश्यायाग्यानां रमानामाहतां भवति रश्मिभिः, इत्येतस्मात् सामान्याद पन्सत्यम्। “शती" रोचनशीला आत्मनापि। “श्येत्या" "श्येततः धातोः (भू आ०)। श्वेतो वर्ण एत्यस्याम्, श्वेतवर्णेत्यर्थः। या चैत्र लक्षणा उपाः, सा“आगा" आगच्छति। आगतायाश्च तम्याः 'आर' 'भरिचत्' भारेचयति। "कृष्णा" कृष्णवर्णा रात्रिः । फिमारेचयति ? “सदनानि" स्थानानि । "अस्याः उपसः। येप्चियमुषा स्थानेषु आगता सती आसीदति, तान्यारेवयति रात्रिः। एवं तावदयमर्द्धों रात्र्युषसोविभक्तस्तुतिः, “अथ" भनेनोत्तरार्द्धर्चेन “पने राज्युपसी “संस्तौति ।- समान यन्धू” एते रात्र्युपसी, “समानयन्धन" समानमनयोर्यन्धनम् । आदित्यस्येयं हस्तमयं प्रति रात्रिर्यद्धा संश्लिष्टा, उदयं प्रत्युषा, एवं समानन्धू । “अमृते, अमरणधर्माणी" न हि रात्र्युपसी नियेते। “अनूची इतीतरेतरमभिप्रेत्य” इतरेतरं संश्लिष्ट होते। “चावा घणं चरतः” । “ते एवं राज्युपसी। *द्यावौ द्योत. नात्" उपा हि म्येन प्रकाशेन ह्योतते, रात्रिरपि स्वेन तमोवीर्येण नक्षत्रगगेन वा स्वमधिकारं प्रति द्योतते । एवं हि द्यावेति

·No text on this page.

·. २९६ •निम्नम् . [पूसंगदम् अहश्च कृष्णमहरजनञ्च विगते रजसी वेवाभिः । चयानरो जायमानो न गजापातिरज्योतिषाग्निस्तमांसि ॥ अहान कृष्णं रात्रिः शुलञ्चाहरर्जुनं विवर्तने रजसी वैद्या. भिर्वदितव्याभिः प्रवृत्तिभियानगे जायमान इबोधना. दित्यः सर्वेषां ज्योतिपा राजावाहनग्निज्योतिपा तमामि मेघनामान्युत्तराणि त्रिंशन्मयः कस्मान्मेहतीति सत आ उपर उपल इत्येताम्यां साधारणानि पर्वतनामभिरुपर उपलो मेघो भवत्युपरमन्तेऽस्मिन्नभ्राण्युपरता आप इति या तेपामेषा भवति ॥ ४॥ अहःशब्दो हि रात्रिमहश्चोभयमभिधत्ते, अतः सन्देहपदम्, तस्यैप विभागोऽस्यामृचि उपपदविशेषात् प्रदर्श्यन्ते,-अहन शपणमिति। भरद्वाजस्येयमार्षम् । त्रिष्टुप् ! पृष्ठस्य पष्ठऽह- न्याग्निमारते शस्त्रे शस्यते। "अहश्च कृष्ण रात्रिः शुक्ल चाहर- र्जुनम्” । अर्जुनशब्दो हि शुक्लपर्यायः। “वियत्तते” विपर्य- नेण यत्तते। रात्रिरतीता, अह आयातम्, अहरतीतं, रात्रिरा- जाता, इत्येवम् । "रजसी रञ्जके। ज्योतिषण हि भूतान्यहो यति, तमसा रात्रिः । “वेद्याभिः" "चेदितव्यामिः प्रवृत्तिभिः" हि तासां प्रवृत्तीनामन्तोऽस्ति, अनि च रात्री च प्राणिनाम- स्ता येदितव्या एच भवन्ति, बहुत्वात् , न हि विदितानामन्ताः ·२०६पा०४ख. * नघण्टुकं काण्डम् * कदाचित् । किञ्च, "वैश्वानरः" अग्निः 'अवातिरत्' "अवाहन्" अपहन्ति, स्येन "ज्योतिषा तमांसि"। कथम्पुनरपहन्ति ? 'जायमानो न न राजा' “जायमान इव", "उद्यन्" "सर्वेषां" सर्वभूतानां "राजा" "आदित्यः"। यथा ह्य द्यनादित्यस्तमांसि अपहन्ति दिवा, एवम् “अग्निः” अपि रात्रावपहन्तीत्यग्निरा. दिल्येन तम उपघातं प्रत्युपमीयते ।। "मेघनामान्युत्तराणि त्रिंशत्" । मेघानां नामानि तानि उत्तराणि, प्रहतेभ्योऽहर्नामभ्यः, मेघा ह्यहनि गत्री चाशेपेण भवन्त्यतो राज्यहर्नामभ्य उत्तगणि मेघनामानि । फतमानि पुनस्तानि? "अदिः, ग्रावा, गोत्रः" इत्येवमादीनि । अदिः, आदरयितव्यो भवति हासायुदकार्थमित्यद्रिः। प्रावा, गृणात गृहाते;, गृणात्यसो शब्दं करोति, गृहीतञ्चोदकमनेनेति । गोत्रः, गोर्वागत्र। इत्येवमाद्यभ्युहितव्यम्, पर्वतनामत्वेऽपि यथा- सम्भवं योग्यम् ॥ आह,-"मेयः कस्मात्" ? उच्यते,-"मेहताति" सिञ्च. त्यसो। एवं कर्तरि कारके "सतः" अस्यैतदभिधानं भवति । ते मेघनाम्नाम् "भा उपर उपल इत्येताभ्यां" प्राक् उपर उपल इत्येताम्यां यानि नामानि, तानि “साधारणानि पर्वतनाममिः" संदेषां प्रकरणोपपदाभ्यां विशेषोऽपधार्यः । 'आ उपर इत्ये. तस्मात्' इति वक्तव्ये "आ उपर उपल इत्येताभ्यां" युवम्, उमावपि होतो समाननिर्वचनी शब्दावेकस्मिन् निरुक्त निरुती भविष्यत इति, रलोचाविशेषख्यापनार्थम् । “उपर उपलो मेघ , ·। • निम्नम् . मयति" उपर इतिग उपल इशिग मेघ उतो भवति। उपर शयादारभ्य मेघनामाग्य, पर्यतनामानित आह,-उपरः फग्मात् ? उज्यने,-"3" गम्य "रमन्ने" "भस्मिन् अम्राणि"। अथ "या"। "उप" गाय "रता" "भापः" मपन्ति "इति”। उपलोऽप्यतम्मादेय रनोरविशेषण । आद,-फयं पुनर्गम्यते उपरशदेन मेघ पवाव्यते, न पर्वतः ? इति। उच्यते,-"नेपा" मेघानाम् उपयादयाच्यत्वे विशेपलिङ्गयाचिका “एग" फ् “भवति"--॥४॥, देवानां माने प्रथमा अतिप्ठन् कृन्तत्रादेपामुपरा उदायन् । यस्तपन्ति पृथिवीमनपा द्वा वृयूक वहतः पुरीपम् ॥ देवानां निर्माण प्रथमा अतिष्ठन्माध्यमिका देवगणाः प्रथम इति मुख्यनाम अंतमो भवति किर्तनेन मेघानामुदकं जायते त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनपाः । पर्जन्यो वायुरादित्यः शीतोष्णवरोषधीः पाचपन्त्यनूपा अनुवन्ति लोकान् स्वेन स्वेन'कर्मणायमपोतरोऽनूप एतस्मादेवानूप्यत उदकेनापि वान्याविति स्याद्या प्रागिति । तस्यानूप इति स्याद्या प्राचीन मिति । द्वा वृचूकं वहतः पुरीपम् । वाय्यादित्या उदकं यूकमित्युदकनाम प्रयोतेर्वा शब्द- कर्मणो भ्रंशतेर्वा पुरीपं पृणातेः पूरयतेर्वा ॥ ५ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पप्ठः पादः ॥ २, ६ ॥ רו ·पृथिवीं' पृथ्वीलोकम् । 'अनूपाः' ते ह्यनुवपन्ति लोकान् स्वेन थिवीलोकात् . वृवूकमुदकम् । किलक्षणम् ? पुरीपम्, प्रीण- "अयमपीतरोऽनूपः नयनूपः समुद्रानूपो था। एतस्मा. M २०६पा० ५ख०] *मेघण्टुकं काण्डम् । २१६ देवानां मान इति। पसुकस्येन्द्रपुत्रस्येयमार्षम् । त्रिष्टुप् । महावते मरुत्वतीये शस्यते। 'देवानां' दानादिगुणयुक्तानां 'माने विमाने निर्माणे। यदा देवाः सृशाः प्रजापतिना, तदैत एव माध्यमिका देवगणाः 'प्रथमाः अतिष्ठन्' एतेऽपि हि दानादि- -योगाद् देवा उच्यन्त। प्रथमाः प्रष्टतमा मुख्या इत्यर्थः । मेघामाये हि सर्वमेवेदं जगद् घर्षाभावान्न म्यात् । तस्मादेत एव प्रष्टतमाः अतिष्ठन् स्थितवन्तः। सृष्टी हि सर्वदेवानामेत एयाने सृष्टा इत्यभिप्रायः। किश्च, 'कृन्तत्रान्' उत्रन्तात् प्रदेशान् 'एषां' मेधानामिन्द्रेण 'उपराः' आपः 'उदायन्' आगत- प्रत्यः, आगच्छन्ति च। किङ्कारणम् ? विकर्त्तनेनैव हि मेघाना- मुदकं जायते । उपरशब्देनात्रोदकमुक्तम् , तात्स्थ्यात्तच्छन्दो मञ्चाः क्रोशन्त इतिवत् , उपरेषु मेघेषु या आपः, ता उपचारादु- परा इत्युच्यन्ते। किञ्च, यदा 'ताभिः' उपराभिरद्धिरोपधयः योहिता भवन्त्यस्य तदा 'त्रयः तपन्ति' त्रयः पर्जन्यादयः तपन्ति । -चैन कर्मणा यथाकालमनुगृहन्ति । एतदनुवपनं लोकानां येद् पर्जन्यादयो यर्थार्थमोषधीः पाचयन्ति। किञ्च, 'द्वा एक घहतः पुरीपम्' द्वौ घाय्यादित्यो वहतः आक्षिपत इतः दिभिः गत घासतः॥ न" धपतेर्धातोः असाघपि हि “अनूप्यते” अनुप्रकीर्यते नित्य-

·is autala Itities
Kausik Rashik
Lt, tad tiks is bitjakais utafa
Exit
karnesh.
a. Thijitent Minister
Itainingita (hths ) Antil
i. A. Erithe
frrentrumer from
मनमः पादः।
याइनामान्यनरानि नमान्नान यार फरमान
सरस्वतीन्येतस्य नदार यतारण निगमा मान्निता
देवतापपरिपान न्याम्याम्पामाध्यनन्नदीपन ॥ १।
पाइलामान्युत्तराणि सापधारात्। मेवनामयसको "देर
माने"-त्येश मन्त्री प्यायातः। प्रातमिदानीमुख्यने.
पाइलामानोति। पायो नामानि 'याइनामानि', 'उत्सा
प्रतेभ्यो मेघनामभ्यः। मेधेष्येयं हि भूपसी या भवति ।

·२० पा रख०] छ नेघण्टुकं काण्डम् । २२१ ततो पाङ्नामानि भवन्ति । कियन्ति पुनस्तानि “सप्तपञ्चाशत्" सत व पञ्चाशश्च सप्तपञ्चाशत् (५७)। कतमानि पुनस्तानि ? "श्लोकः, धारा, इला" ---इत्येवमादीनि। श्रूयते इति श्लोकः । धेयते तं तमर्थमयधारयितुमिति धारा । न तमर्थं प्रति ई? छितीति इडां। इत्येवमाद्यभ्यूहिनव्यम् ॥ आह,-"वाक् कस्मात्” ? उच्यते,–'घः" धातोः अदा०प०)। उच्यतेऽनयेति वाक् । "तत्र, सरस्वतीत्येतस्य" तस्मिन् , सप्तपञ्चाशन्के चाइनामगणे सग्म्वतीत्येतस्य नाम नदीवद् देवतायश्च निगमा भवन्ति” नद्यर्थयुनाश्च देयतार्थयुक्ता- त्यर्थः । “तत्" तत्रयं सति, “यत्" अभिधानं "देवतावन्", न्" अधिकृत्य "उपरिणाद् व्याख्यास्यामः' पोडशेऽध्याये विका नः सरस्वती (ऋ० सं०१, १६.३)"--इत्येतस्मिन् । “अथ" पुनः यत् पुनः यत् “नत्' “नदीवत्", ख्यिायते-॥१॥ इयं शुप्मभिर्चि सखा इवाम्जन्मानु गिरीणान्नविपे- भिरुर्मिभिः । पारावतघ्नीमबसे मुक्तिभिः मरम्बनीमावि- बासेम धीतिभिः ॥ इयं शुष्मैः शोपणः शुप्ममिति वलनाम तापयतोति सतो विसं विस्यनेभदनकर्मणा वृद्धिकर्मणा या मानु समुच्छ्रितं भवति समुन्नुन्नमिति वा महद्भिर्मिभिः रातमी पारावास्यातिनी पारं पर भवत्यवारमयरम- ·२२२ *निरुतम् * [पूर्ण बनाय सुप्रवृत्ताभिः स्तुतिभिः सरस्वती कर्मभिः परिचा मोदफनामान्युनराग्येकशतमुदकं कस्मादुनन्तीति सता नदीनामान्युत्तराणि सप्तत्रिंशन्नद्यः कस्मान्नदना भवन्-ि शब्दवत्यो बहुलमासान्नघण्टुकं वृत्तमाचर्यमिव प्राधान्त तत्रतिहासमाचक्षते विश्वामित्र प्रापिः मुदासः पुरोहितो यभूव विश्वामित्रः सर्वमित्रः सर्व संसृतं मुदा- कल्याणदानः पंजवनः पिजवनस्य पुत्रः पिजवनः पुनः स्पर्धनीयजयो का मिश्रीभावगतिर्वा स वित्तं गृहीत्वा विमा. छुतु योः सम्भेदमाययावनुययुरितरे स विश्वामित्रो नदोस्तुष्टाव गाधा भवतेत्यपि द्विवदपि बहुचत् तद्यद् द्विव- दुपरिष्टात्तद् व्याख्यास्यामोऽथैतद् बहुचत् ॥ २ ॥ पंजान इयं शुष्मेभिरिति । भरद्वाजस्यार्पम् , जगती। 'प्य र खती नदी 'शुष्मेभिः' घलैः। किङ्करोति ? "बिसखा इवारज यथा विसखानको बिसमनादरेणेव मृदुत्यात् खनति, पवमिय मादरेणय यदपि 'सानु' भवति समुच्छ्रितं घमसातक 'गिरीणां' 'सानु' शिखरं तदपि 'तविपेमिः' विसखानक पाना रेणेव 'रजति' भनक्तीत्यर्थः। येयमेवंगुणविशिष्टा तामेतां प 'पागवतनों पारावारघातिनी, सा हि ऊर्मिभिः' पारं चापार। उभे अपि हन्ति। 'अयसे' अयनाय रक्षणाय । आत्मनः कथ ·२२३ २०७पा० २ख०] * नघण्टुकं काण्डम् # श्राम रक्षेदसावस्मानित्येवमयं पुरस्कृत्य 'सुवृक्तिमिः' सुप्रवृ. चामिः' स्तुतिभिः सरसौष्ठवादियुक्ताभिः । किम् ? 'सरस्वतीम् माविवासेम धोतिभिः' सरस्वतीमाभिमुख्येनावस्थिताः परिचरेम, 'धीतिमिः' "कर्मभिः” स्तुतिभिश्चानेकप्रकाराभिश्चेत्यर्थः। एप समस्तार्थः । अथैकपदनिरुक्तम् ।-"शुष्ममिति बलनाम" तद्धि "शोपय. तीति सतः” सत इति कारकावधारणम् । विपर्ययेणापि ह्यभिधानानामों भवत्येवं मन्यमानो भाष्यकारो बलनामसु पठितमपि सदेतदभिधानमेवमाह शुष्ममिति बलनामेति । “विस, विस्थतेर्भेदनकर्मणः तद्धि भिद्यते "वृद्धिकर्मणो चा"। पद्धते हि तत् । “सानु” समस्त हि तत् “उच्छ्रितं भवति, समुन्नुममिति घा" अथवा अर्द्ध नुन्न प्रेरितं भवति। “पारं परं भवति" अवर- स्मान् कलात्, “आवारम् अवरम्” भवति परम्मात् कृलात् ॥ अस्यामृचि तविभिः, ऊर्मिभिः, पारायतनीम्-इत्येतद् विशेष्यलिङ्ग नदीसत्वं पश्यता भाग्यकारेण “अर्थतनदीवत्”- इत्युना इयमृगुपात्ता। सरखतीशब्दम्य नद्यभिधायकत्वे इयं 'पुनर्मशायणीयके “उतस्यानः सरस्वती"-इत्यस्य पडर्चस्योत्तमा । एतच पुनः पडर्चानुक्रमेण न “सारस्वती धेनुष्टर्गमालभेत यः क्षेत्रे पषु या विषदेत"-इत्येतस्य पशोः सम्पद्यते। सेयमनेन प्रकारेण सारस्वनस्य पशुहविगे याज्या भवति । एवञ्च सति इयमपि देवता. पदित्येव समुपपद्यते, न त्वदेवता इत्यने । तदेव कृत्या भाज्या कारेल यदुक्तं "तयघतावदुपरिणात् सव्याख्यास्यामोऽर्थतन- ·बनाय सुप्रवृत्ताभिः स्तुतिभिः सरस्वती कर्ममिः परिचरे- मोदफनामान्युत्तराण्यकशतमुदकं कस्मादुनन्तीति सती नदीनामान्युत्तराणि सप्तत्रिंशन्नद्यः कस्मान्नदना भवन्ति शब्दवत्यो बहुलमासान्नघण्टुकं वृत्तमाचर्यमिव प्राधान्येन ततिहासमाचक्षते विश्वामित्र ऋषिः मुदामः पंजवनस्स पुरोहितो बभूव विश्वामित्रः सर्वमित्रः सर्व संसृतं सुदाः कल्याणदानः पंजवनः पिजवनस्य पुत्रः पिजवनः पुनः स्पर्धनीयजवो वा मिश्रीभावगतिर्वा स वित्तं गृहीत्वा विपा- छुतुद् योः सम्भेदमाययावनुययुरितरे स विश्वामित्रो नदीस्तुष्टाव गाधा भवतत्यपि द्विवदपि बहुवद् तयद् द्विव- दुपरिष्टात्तद् व्याख्यास्यामोऽथैतद् बहुवत् ॥ २ ॥ इयं शुष्मेभिरिति। भरद्वाजस्यार्पम् , जगती। 'इयं' सर- स्वती नदी 'शुष्मेभिः' चलैः। किङ्करोति ? “विसखा इवारुजत्" यथा बिसखानको बिसमनादरेणैव मृदुत्वात् खनति, एचमियम- नादरेणय यदपि 'सानु' भवति समुच्छ्रितं घनसङ्घातकल्प 'गिरीणां' 'सानु' शिखरं तदपि 'तविपेभिः' बिसखानक यानाद- रेणय 'रुजति' भनकीत्यर्थः । येयमेवंगुणविशिष्टा तामेतां धर्य 'पारावतानों पारावारघातिनी, सा हि मिभिः' पार वापारंच उभे अपि हन्ति । 'अवसे' अवनाय रक्षणाय । आत्मनः कथ.

·२. २०] . पपटक कापहम् । माम मायम्मानिध्येयमय पुल्य 'गुनिमिः' मुम: सामिः' म्नुतिमिः म्यागोप्टगदियुनाभिः । किम् ! 'सम्पतीम् मायियासम पोतिमिः' सामानामाभिमुष्णेनापपिना: पग्गिरम, भीतिमि:' 'कर्मभिः मुनिमिधानकामिधेपः। र समानार्थ मफाइनिगमम् ।-'गुमिनि पादनाम दि शोषय. सावि मतः सत इति फारफायपारजम् । বিবি मिपानानामों मपम्पेयं मन्यमानी माप्यकागे पलनामा पठितमपि मलदमिधानमेयमार गुप्ममिति पदनामेति। "पिम, ; विपदनाम हदि भियने “कृतिकर्मणी पा) पड़ने दि त। "सानु" ममग्न द्वितन् “उनि भयति, समुन्नुममिति था" भयया असं नुन प्रेरित भपनि । “पार पर मपति' अवर- म्मात् फलात्, “मापारम् भपरम्" मयति परम्मा फलाम् ॥ मम्मामृति मविरेमिः, ऊर्मिभिः, पारायतमीम्-त्येतद् विशेप्पलिमदीमत्यं पश्यता माप्यफारेण "अर्थतनदीयम्"- न्युना यगृगुपाता। सरम्पतीशग्दम्य नयभिधायकत्ये इयं पुनर्मायणीयके उतस्यानः सम्पती"-त्यम्य पार्चम्योत्तमा । पतप पुनः पटनांनुयामेण न "सारस्पती धेनुटरीमालभेत या क्षेत्र पगुषु या पिपदेन"-न्यतम्य पशोः सम्पयते । मेयमनेन प्रकारेण सारम्पतम्य पशु थियो याज्या भवति । एषसति इयमपि देवता. पदि पेच समुपपद्यते, न त्यदेवता इज्यते । तदेव त्या भाष्य- कारेण यदुनः "तय घतावदुपरिणात् तनुश्याश्यास्यामोऽतन-

·२२४
* निरुतम् .
दीवन्" - इति तद्विरुध्यते ? सत्रातः समाधिः-विभवां
पक्षीणशक्तयो मन्वशवाः। प्रदर्शनमानमेतन् क्रियते । म
न्मन्द्रशम्दानां योऽर्थ उपपने स योन्यो यथासम्भा
देवतापक्षे विनियोगानु विधानाभिप्रायेण सरस्वती माध्य
पाक्, सा गिरीणां मेघानां सानूनि भन्मयत्यूमिमिः पा
द्यावापृथियों हन्तीति योग्यम्। तविमिममिभिः महद्धि
यमादि च योज्यम् । “सुप्रवृत्ताभिः स्तुतिमिः सरम्पती व
परिचरेम" गतार्थम् ॥
"उदकनामान्युत्तराणि एकशतम् ।
उदकस्य न
'उदकनामानि', 'उत्तराणि' प्रतेभ्यो पाङ्नामभ्यः। मेध
हि था, मेगोत्यं चादकम्, स्तनयित्नुशन्दपूर्वकञ्चेति य
मभ्य उत्तराण्युदकनामानि । कियन्ति पुनस्तानि ? 'एक
एकञ्च शतञ्च एकशतम् (१०१)। कतमानि पुनस्तानि ?
क्षोदः, क्षम" इत्येवमादीनि ।
अरणशीलमणः।
हि
नत्तीति क्षोदः । क्षीरिणमन्न करोतीति सम । इत्येय
भाटितव्यमा

·- २०७पा० रख०] * नेघण्टर्फ काण्डम् - २२५ पुनस्तानि? "अवनमः, यहयः, खाः, सीराः" इत्येवमादीनि । अवनतेन निम्नेन प्रदेशेन यान्तीत्यवनयः। हयन्यो यान्तीति यह यः । ख्यातव्या भवन्तीति खाः। सरन्तीति सीराः। एच- मादि योज्यम् ॥ आह "नद्यः कस्मात्” ? उच्यते,-"नदनाः" होताः "भवन्ति" "शब्दरत्यः” शब्दसंयुक्ताः। किञ्च, बहुलम्" *आसा" नदीनाम्, अन्यदेवतेषु मन्त्रेषु “नघण्टुकं वृत्तम्" अप्र. धानम् । “आश्चर्यमिव प्राधान्येन" क्वचिदेव नदीदेवतो मन्त्रः स्यात् । “तत्रेतिहासमावक्षो”। यस्मिन् सूक्ते प्रधाना नद्य एक, तमं निदानभूतमितिहासमाचक्षते इति आचार्ष्याः ।। "विश्वामित्रः" नाम "ऋषिः" । "सुदासः पैजवनस्य" राज्ञः "पुरोहितो यभूव”। “विश्वामित्रः सर्वमित्रः” सर्वस्यैव हि स मित्रं, सर्वमेय वा तस्य मित्रमिति विश्वामित्रः । "सर्वम्" --इति किमुक्तं भवति ? उच्यते,-तद्धि "संसृतं" भवति, सङ्गतं भवत्येकस्मिन् । “सुदाः कल्याणदानः" तस्य हि नित्य. मेव प्रशस्त दानं भवति । "पंजवनः पिजवनस्य पुत्रः । "पिजवनः पुनः स्पर्धनीयजवः" तस्य हि स्पर्धाों जयो धेगः । अथ "वा" "अमिश्रीभावगतिर्वा" न तस्य मिश्रीभूतपूर्वा गतिर. पैगवद्भिः, अतिशय्यात् । तस्य पेजवनस्य विश्वामित्रः पुरो- हितो बभून । “सः" पौरोहित्योपार्जितं "वित्तं" धन "गृहीत्वा" "विपाछुतुद्रयोः" नद्योः “सम्भेदं” सङ्गमम् "आययो" भागत. धान, यत्र विपाटछुतुद्र्यौ इतराभिः सिन्ध्यादिमिनदीभिः सम्भिर - ·२२६ [पूर्वष्टकम् • निगलम् . पीभूते इत्यर्थः । "भगुययुः" "तो" गनुयायिनम्तम्करा था। "स विश्वामित्रः" शालिनी: “नदी: तुष्टाय"--"गाधा स्वल्पोदफाः यूर्य "भयनेति"। एसमय पुरम्त्य कथं पुन स्तुष्टाय ? “अपि वियत्" द्विवचनसंयुक्त मन्त्रः, “अपि यद्यत्' बहुपचनसंयुक्त मन्त्रैः। “नन्” तत्र, एवं सति “यद् द्विवन् द्विवचनयत् , “तन्” “उपरिणा” चतुर्दशाध्याये "अपर्वतानाम् (ऋ० सं० ३, २, १२, १)"-इत्येतस्यामृचि "व्याख्यास्यामः । “अध" पुनः “एतद् यद्यन्” व्याख्यायते-॥२॥ रमध्यं मे वचसे मोम्याय ऋतावरीरुप मुहूर्तमेवैः । प्रसिन्धुमच्छा बृहती मनीषावस्युरह कुशिकस्य सूनुः ॥ उपरमधं मे वचसे सोम्याय सोमसम्पादिन ऋतावरीत- चत्य ऋतमित्युदकनाम प्रत्युतं भवति मुहुर्तमेवरयनैरवनर्वा मुहूत्तों मुहुऋ तुर्क तुरत्तेर्गतिकर्मणो हुमलुह इह कालो यावदभीक्ष्णञ्चेत्यभीक्ष्णमभिक्षणं भवति क्षणः क्षणोतेः प्रक्ष्णुतः कालः कालः कालयतर्गतिकर्मणः प्राभिहयामि सिन्धुं वृहत्या महत्या मनीपया मनस ईपया स्तुत्या प्रज्ञया बावनाय कुशिकस्य सूनुः कुशिको राजा बभूव क्रोशः स्यात् प्रकाशयतिकर्मणः साधुविक्रो- या नद्यः प्रत्यूचुः ॥ ३ ॥ 3 .

·No text on this page.

·२३० ते •निरमम् . "प्रत्याध्याय" एवं सनि सत्यूनस्य "अन्ततः" भन्ने अन- पर्ण "भाशुधगुः" सा नयः श्रुतयट्य इत्यर्थः-॥४॥ आ ते कारी शृणवामा पांसि ययाथ दूरादनमा रथेन । नि नै नसे पीप्यानेय योपा मायेव कन्या शव ।। आशृणयाम ते कारो वचनानि याहि दादनसा च रथेन च निनमाम ते पाययमानेर योपापुत्रं मर्यावव कन्या परिवजनाय निनमा इति वाचनामान्युत्तराणि पड्विंशतिस्तेपामष्टा उत्तराणि बहुवदश्वः कस्मादश्नुतेऽ. ध्यान महाशनो भवतीति वा तत्र दधिक्रा इत्येतद् दधन् क्रामतीति वा दधत् क्रन्दतीति वा दधदाकारी भवतीति था तस्याश्यवद् देवतावच निगमा भवन्ति तद्यद वतावदुप- रिप्टानद्व्याख्यास्यामोऽथैतदश्ववत् ॥ ५ ॥ आ ते कारो इति। तदा श्रुतं भवति, यदा तद्वचः क्रियते, धूयमाणमपि हि तन्नघ श्रुतं भवति, यन्न क्रियते । आ ते कारो णपाम' आभिमुख्येनावस्थिताः सत्यः शृणघाम हे 'कारो' स्तोमानां कर्तः ! किमाणवाम ? 'चचांसि'। अतो ग्रूमः, त्वम्। 'अनसा' शकटेन सह रथेन च। घूमः याहीति? इतः, यस्मान् परिधान्तः, तस्मात्कारुण्यं नस्त्वयि । तेन 3 ·२० पा० ५०] * नघण्टुकं काण्डम् * २३१ पधमेता नि ते नंस “निनमाम ते"। नीचर्नमाम गाधोदका भवामेत्यर्थः । कथम्पुननिनमाम ? 'पीप्याने योपा' *पायय- मानेव योपा पुत्र" यथा निनमेदेवं धयं तव निनमाम ! एपमुक्त्या पुत्रोपमया कदाचिद्य कोधमियादिति मन्यानाः सत्यः पति- कन्यासम्बद्धामन्यामुपमामुपादादिरे,-"मायेच कन्या शश्व 'माय' मनुप्याय 'कन्या' नवोढ़ा 'शश्वचै ते' “परिष्य. जनाय" कथं नाम परिष्वजेत मामयमित्यभिप्रायेण यथा सा निनमेदेवं चयं तव निनमाम । “निनमा इति पा" "यदि पा" निनमा इत्येवं परिणामः निनंस इति एतस्य पदस्य अथ पा नितम इति । . अश्वनामान्युत्तराणि पविशतिः। अश्वस्य नामानि 'अश्य. नामानि' 'उत्तराणि' प्रकृतेभ्यो नदीनामभ्यः, अजा एव हाश्वाः । एवं हा तम्,--"अप्सु जाता अश्याः स्थादेयतान् योनेजनयन्ति" इति। तस्मानीनामभ्य उत्तराण्यश्वनामानि। कियन्ति स्तानि ? 'पड्विंशतिः' पदधिका विंशतिः (२६)। कतमानि पुन- स्तानि? "अत्यः, हयः, अर्धा" इत्येचमादीनि । अतति गच्छ- तीत्यत्यः। हयति गच्छतीति, हन्ति पाश्चानमिति हयः। ईरणवाना, गमनपा नित्यर्थः । एवमादि । "तेषाम्" अश्वनानाम् “अष्टौं" यानि “उत्तराणि अध्ययय इत्येवमादीनि, तानि “यहुवत्" बहुवचनसंयुक्तानीत्यर्थः । आह,-"अश्वः कस्मात्" ? उच्यते, अश्न तेऽध्या" ध्यागोतीत्यर्थः । “मदाशनी पा भवति इति" स हि बहु भुके। ।

·"तम्य" दधिकाशब्दम्य "अश्वत्" अश्वसंयुक्ताः, "देव- तूर्णमश्नुतेऽध्यानं ग्रीवायां बद्धो ग्रीया गिरतेवां गृणातेवा "न" मम्मिन् परि मायामिधानगणे धि पर सन्दिग्धम् । गा पुनोरात-वयत् पामतीनि" यमश्यागेई कामतीनिधिमा ? अथ "पा" "दधत्" धा यमश्वारोहं “मन्दनि" शब्द कगंति"ति" दधिका? मध "दधत्" धारयन भयमश्यागहम् "मामार्ग" आकारयान् तीति" दधिकाः ?--स दि अधिळेऽश्यारोहे भाचिन विपुष्पितमयंगात्र आरुतिमान् भवति ॥ यत्" देवतासंयुक्ताः "" "निगमा भवन्ति"। "तत्" ६ दुच्यते,--"यदु देवतायन्" अस्य दधिप्राशब्दस्य, “तत्" " रिष्टात्" पञ्चदशेऽध्याये "आ दधिकाः शवसा (ऋ० सं० १०, १६, १)"-इत्यस्यामृचि "व्याख्यास्यामः"। "अय" पुनर्य- "अश्यवत्" अस्य, तत् “एतत्" व्याख्यायते-॥५॥ उत स्य बाजी क्षिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष आसनि । ऋतु दधिक्रा अनु सन्तवीत्वत् पृथामा स्यन्यापनीफणन् ॥ अपि स वाजी वैजनवान् क्षेपणमनु 'गृहाणि कक्ष आसनीति व्याख्यातम् । ऋतु दधिक्राः :: । अनुसन्तयीत्वत् । तनोतेः पूर्वया प्रकृत्या म पथां कुटिलानि पन्थाः पता ·पद्यता पन्थत्ते कोऽश्चतेरापनीफणदिति फणतेश्चरीतवृत्तं दशोतराण्यादिष्टोपयोजनानीत्याचक्षते साहचर्यज्ञानाय अलतिकर्माण उत्तरे धातव एकादश तावन्त्येवोत्तराणि ज्वलतो नामधेयोनि नामधेयानि ॥ ६ ॥ उत्त स्य पाजीति। गोतमपुत्रस्य पामदेवस्येयमार्षम् । गती। वाजपेये पाजियुक्तं रथमधिरुह्य यजमानोऽनुवाकं त्पति, तत्रैया। "उत स्यः" "अपि सः" इत्यर्थः । “चाजी 'जनवान्"। "ओ विजी भयचलनयोः (रु०प०)। भयवान् रेभ्यो भयदाता, परेषां हि तं दृष्ट्या भयमुत्पद्यते । चलनवान् 1, स हि नित्यं चलनशीलः । क्षिपणि' "क्षेपणम् अनु" कशा- रतमनु "तूर्णमश्नुतेऽध्यानम्" व्यामोतीत्यर्थः। अपि कशा- हारमनु 'तुरण्यति' अप्यनाहत एवेत्यऽपिशब्दः। किञ्च "ग्रीवा- गम्" उरसि यत्रेण “बद्धः" । "अपि कक्षे" कश्यया। अथ भासनि" मुखे खलीनेन बद्धः । एवमनेकेषु स्थानेषु यद्धः । तथापि एण्यत्येव । अन्यो हि एकस्मिन्नपि प्रदेशे बद्धः चलितुमपि न कोति, किमुत त्वरितुम् । किञ्च, "कतुम्" आत्मीपं गमनं "कर्म 'प्रज्ञांचा" अश्वारोहस्य सन्तनोति काममभिप्रेतार्थेन शीघ्रगामि- सात् “दधिकाः" अश्वः अनुसन्तनोतीत्यर्थः। किञ्च यात्यपि कानिचित् "पथा" मार्गाणाम् "अङ्कासि" अञ्चितानि कुटिलानि न्ति, तान्यपि अनुलोमानीव कुर्वन् पाशुगामित्वात्। आभिमुख्येन : पुनर्भृशं पा फणति गच्छतीत्यर्थः । एष समस्तार्थः ।। - 4 ·- पूर्णपदकम अधकपरनिरुतम् ।-"प्रीया, गितियां गिलनार्यस्य (तु. २०), तया दि गिलरयन्नम्। "गृणालयां" शब्दार्थम्य (प्रया 10), या दि शमी गीर्यते । “गृहणालयों" (क्या उ०) तया पदकादि गृहाने, यः लीक्रियते । “अनुसन्तीपत्" इति, तनोतः धातोः (१०प०) "पूर्वया प्रात्या निगमः । दियो दि धातुः। प्रात्यन्तः, मनन्तध, यडन्ती, यलुगेर । प्रयन्तो, ण्यन्तसनन्तध, पवियो धानुरुच्यते ।" आसा णां धातुमरतीनां या पूर्वा प्रतिस्नयर निगमः, न सन् प्रस्ती- दीनामन्यतमया। "पन्याः, पता पनेर्वा पन्यतेवा" प्रयोग होते गत्यर्थाः, पामन्यतमम्य। "अङ्कः सन्चतः” गत्यर्थस्या पिनीफा दिति" "फणतेः" गत्यर्थस्य चर्करीतान्तत्वेन वृत्तम् ॥ "दश" यानि “उत्तराणि” नामानि, तान्यश्वनामसम्बन्धे. च्यन्ते तान्यपि हाश्यानामेवेति। तानि नि"-"इति” एवम् “आयक्षते" भाचार्याः । इदमिन्दस्या- नाम, इमग्नेः, इदमादित्यस्य,-इत्येवमादिशोपयोजनानि। पनि पुनस्तानि ? “हरी इन्दस्य"-इत्येवमादीनि । हरी यौं इन्द्रस्याश्या। "रोहितोऽग्ने" रोहितवर्णी । पुनः “आदियोपयो- मादि। ज्वलतिकर्माण उत्तरे धातव एकादश" । य एव हाश्ववन्ती त एच ज्वलन्तीय तेजसा, ततोऽश्वनामभ्य उत्तरे ज्वल- धातवः। कतमे पनस्ते। इति। - ma ·२०६०] *घण्टफ काण्डम् । “तावन्त्येवोत्तराणि" "जमत्, फल्मलीकिनम्, जमणा भवन् तस्येवमादीनि "ज्वलतो नामधेयानि"। जमति गच्छ. तीति "जमत् । कमहं मलिने शोधयार्माति कल्म किनम् । जन मापयतीति “जयणाभयन्" । इत्येवमादि। अध्यायपरिसमाप्त्यर्थो द्विरभ्यासः॥६॥ इति निम्तवृत्ती सप्तमाध्यायस्य सप्तमः पादः॥ ७॥ प्रति जम्बुमार्गनियासिनः आचार्यभगवद्दुर्गस्य कृती ज्ययां निरुतावृत्ती सप्तमोऽध्यायः (द्वितीयोऽध्यायः) समासः ॥२॥ ३ (अथनिर्वचनमोघोराज्ञोविद्याहया अथातोऽनुक्रमिप्या- २ ३ मोक्षेवृक्षेवावांवास्तूनिपईचकारार्यसशित हिरण्यनामान्या- टिपेणोपद्द वापिःसाधारणानिस्वरादित्यो रश्मिनामान्पतिष्ठ- २१ २२ २५ २७ तीनांदामपनीरात्रिनामानीदंश्रेष्ठरुशद्वत्साहथकृष्णदेवाना- मानेवाङ्नामानीयंशुम्मेभीरमध्वंम इन्द्रो अस्मानातकारो उतस्योभटाविंशतिः।।) इति निरुक्त पूर्वपट्के द्वितीयोऽध्यायः ॥२|| ·अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ॐ३म् । कर्मनामान्पुत्तराणि पइविंशतिः कर्म कस्मात् क्रियत इति सतोऽपत्यनामान्युत्तराणि पश्चदशापत्यं कस्मा. दपततं भवति नानेन पततीति या तयथा जनयितुः मजब मर्थीये ऋचा उदाहरिष्यामः ॥ १ ॥ “कर्मनागान्युत्तराणि पविशतिः” । फर्मणो नामानि 'कर्मनामानि' 'उत्तराणि-इति प्रसतेभ्यः। ज्वलत्येवासी कर्माणि क्रियन्त इति ज्वलनाममयः उत्तगणि कर्मनामानि । फिरन्ति पुनस्तानि? 'पविशतिः' पड़धिका विशतिः (२३)। फममानि पुनस्तानि ? "अपः, अतः, सः' इत्ययमादीनि । आप्यते पुरुषत, भानोति या पुममेतदिति "भपः” । “भ -त्येतदप्याप्तीमय। एयमादि योग्यम् । भाद,-"कर्म फम्मा"। उच्यते'-"मियत इति सतः। सानि कारफायधारणामिति ।

·३० पा० २ख०] # नैघण्टुके काण्डम् *
२३७
कर्मणां छपत्योत्पादनकर्मय प्रधानणापाकरणद्वारेणेति कर्म
'नामभ्य उत्तराणि अपत्यनामानि । कियन्ति पुनस्तानि !
पञ्चदश' । कतमानि पुनस्तानि “तुक्, तोकम् , तनयम्"--
इत्येवमादीनि । “तु" तकतेर्धातोस्तुज्यते । "तो'
मुद्यतेः। “तनयं तनोतेरिति वक्ष्यति ॥
आह.--"अपत्यं कस्मात्" ! उच्यते-“अपततं भवति'
पितुः सकाशादेत्य पृथगिव ततं भवति । अथ “चा" "अनेन'
जातेन सता पितरो नरके "न पतन्तीति"-इत्यपत्यम् ।।
अत्र पुनर्विवदन्ते,--द्वयोः सभियाने कि क्षेत्रिणोऽपत्यमुत
पीजिनः ? इति । “तत्” एतदुच्यते,-"यथा जनयितुः" एक
“प्रजा" भवति, “श्चमींये ऋचाबुदाहरिष्याम." --॥१॥
नित्यस्य रायः पतयः
परिपद्य पुरणस्य रेक्णो
स्यामः । न शेपो अग्ने अन्यजातमस्त्यचतानस्य मा पथो
वि दुक्षः॥ परिहर्त्तव्यं हि नोपसर्तव्यमरणस्य रेक्णोऽ-
रणोऽपाणों भवति रेकण इति धननाम रिच्यते प्रयतो
नित्यस्य रायः पतयः स्याम । पित्र्यस्येव धनस्य न शेपो
अग्ने अन्यजातमस्मि । शेष इत्यपत्यनाम शिष्यते प्रयत्तोड
चेतयमानस्य तत्प्रमत्तस्य भवति मा नः पथो विद्रुप इति
तस्योचरा भूयसे निर्वचनाय ॥२॥

·• निरनम् . [पूर्वस्वम् “परिणय दि" माय"-इति य (२,१०)। एने त्रिष्टुमी। पसियाग्निगंवाद पसिष्ठग हनपुत्रेण अग्निरभ्यर्थिनः ~पुर में देवोनि। सेन किलासी प्रत्युनः, प्रीतमतिमदत्त फादा; पुत्राणामन्यतम कुराम्य पुत्रमिति। स एयमुना एताभ्याग्राम्यामन्यजान् पुपान निन्दभारमं पुत्रं ययाये। “परि. पा---०घि दुशः"। ( . , , .) "परिषद्य' “परिवर्शय" परिहणीयं परित्यायमित्यर्थः। किम्युनम्तन् ! "अरणस्य रेषणः” 'अग्णस्य' अपगतार्णम्य अपगतोदकसम्बन्धस्य परयुलनातम्य 'कणः' यदपल्याण्यं धनं, तन् परिहर्तव्यम्, न पुप्रत्येन परिकल्पयितयमित्यर्थः, न हि तन् पुत्रत्येन कल्प्यमान- मपि पुकार्येप्चपतिष्ठति, परकीयत्यात् । यन एचमतो नमः -“नित्यस्य रायः पतयः स्थाम" "पियस्येव धनस्य"। यथा दि यदेय पित्र्यं धनं पुरत्ये भवति, तम्यैव हापरि अगाणं स्वामित्वं भवति । एवं यदेव स्वयक्षातमपत्यं भवति, तदेव मुख्यं भवति, नेतरत्-क्षेत्रज घा मीतकं वा। यत पधमतो ग्रूमः,-यदेव नित्यमात्मीयमगौणं स्वयमुत्पादितं पुत्रास्यं रा. धनम् , तस्यैव पयं पतयः पालयितारः स्याम, मा परकीयस्येत्या भिप्रायः । कस्मात् पुनरेवं महे? इतः, यस्मात् “न शेषो अग्ने अन्यज्ञातमस्ति”। 'न अस्ति शेषः' नास्त्यपत्यमन्येन जात हे 'भाने !' य एच जनयति तत्पच हि तद् भवति, नेतरस्येत्यभि- प्रायः। 'अचेतनस्य' य पच हि अचेतयमानो भवति, अविद्वान्, प्रमादी, तस्यैव अचेतयमानस्य” “प्रमत्तस्य अश्रुतवतो धर्मात् ·- म० १पा० ३१०] • मेघण्टु फाडम् . परिलोपमा "मवति"-ममेदमपत्यमिति, न अपत्यका पति- एते। पत एपमनो मा.-'मा पो पिदुः' माम्मानेनन् पिवृषितामपितामहानुसन्तात् पयः' मागान् , येन फेनचिन् प्रत्याग्यानद्वारेण "यिदूदुषः । स्यं देहि मः पुत्रमारसमित्यमि- प्रायः इति समम्तायः॥ भयपदनिम्नम्। “भरणोऽपाप:' अपगतीदकसम्बन्ध इत्यर्थः। “रेषण रति धननाम" मद्धि “रिन्यते" अतिरिभ्यते तो लोकाद{ लोफे “प्रयत." प्रियमाणम्येत्यर्थः । “शेष इन्यपत्पनाम" नदि “शिष्यने" इदच लोकेऽपतिष्ठन पिनु टोर्क प्रयतः गच्छत त्यर्थः । एपमस्यामृचि न रोगे अग्ने अन्यजातमस्ति'-त्यनेन विशेषलिन उपपनरेतद् भवति, जनयितुरेव प्रजा भवति न क्षेत्रिणी नापि धेनुरन्यम्य पा फस्यचिदिति। पपशेष शब्दार्य उपपद्यते-पस्मादेवापेत्य तनं भवति, तत्पधापन्यमिति अनघ चापत्यशम्दनियंचनप्रसनैर मन्त्रो प्याभ्यातः, ।, उत्तच्च मावशेग्मपत्यशश्ने प्रसकानुमसक्तमेयोच्यते,"तस्य उत्तरा भूयसे निवंचनाय"-॥२॥ न हि नभायारणः सुवीन्योदयों मनमा मन्तवा उ। अधा चिदीकः पुनरिम एत्या नो चाज्यभोपालेतु नन्यः ॥ न हि ग्रहीतव्यो अरणः सुसुसतमोऽप्यन्यादयों. मनसापि न मन्तव्यो ममायमित्यथ स ओकः पुनरेव ·पुत्र इत्यर्थतां २४० *.निरुक्तम् . [पूर्वपट्फः तदेति यत आगतो भवत्योक इति निवासनामोच्यत । एतु नो वाजी वेजनवानभिपहमाणः सपलान्नवजातः स दुहिदायाध उदाहरन्ति पुत्रदार इत्येके ॥ ३॥ न हि प्रभायेति। “न हि ग्रहीतयः” नाङ्गीकर्तव्यः । मायमित्यनेनाभिप्रायेण । कः पुनरसी नात्मीयीकर्त अरण:" अपाणः, अपगतोदकसम्बन्धः, अन्यकुलजः। यर सुरोवः" एव स्यात् "सुखतमः" परिचरितो हितपी, अपि" “अन्योदर्य:" अन्येनोदीरितादेतसो जातः, अन्यजार सम्भूतो था, यो हि सस्यां जायायां सम्भवति, स स्व एवो भूतो भपति। “अोंचा एप आत्मनो पजायेति पिर "। तस्माद् योऽन्यजायोदग्सम्भूतः, सः "मनसापि तथो ममायमिति" फिरपुनः पुत्रत्वेन परिकल्पयितव्य इति द्वारणं मनमापि न मन्तय इति । “भधा विदोकः पुनरित ।" । अधःशदोऽयशब्दम्याथै पत्तते, स च हेत्यर्थः । यस्मा कः” स्य नियामम्यान म्यं यंशं यदुनापि कालेन स पति- श्य एय भवति, सम्मादपुत्र पयाप्ती। यात एपमती प्रवीमि मा नो पाग्यभीपालेतु मत्र्यः'। “ऐतु" भागरछनु, "न । येजनयान" पोभ्यो भपहाता अभीपाद' "भभिषहमाण: भयन् “मतान् नभ्यः' "मपातः" शिगुरित्यर्थः । “स (मागग्छनु, म परकीयैः पुत्रः मष्ट्रपिन रित्यभिप्रायः । ।

·३०:१पा४ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * २४१ "अर्थतां दुहितदायाद्य उदाहरन्ति" । इदमुक्तम्,-अपत्य यस्मात् पितुः सकाशात् ततं भवति, तस्मादपत्यमिति तदिदमुभ- योरपत्यं प्रायोति दुहितुः पुत्रस्य च, दुहितापि छपेत्येव तता भवति पितुः सकाशात् । तत्रैवं सति उभयो१हित्पुयोर- पत्यकार्याणि दायाद्यादीनि अविशेषण प्राप्नुवन्ति, तदिदं विचार्य्यते। तदधिकारार्थोऽयमथशब्दः। एतामृचं शासहि- रित्यादि या पक्ष्यमाणा (४ स०) ताम्, दुहितुदायाये अर्थे उदा. हरन्ति धर्मविदः । अस्यामृचि वक्ष्यमाणायां (४ख०) दुहितुरपि दायाद्यत्वमस्तीति दृश्यते ॥ "पुत्रदायाद्य इत्येके” एके पुनर्धर्मविदो मन्यन्ते यत् पैतृक वित्तं तत् पुत्रस्यच दायाद्यन दुहितुरिति ॥ यथा दुहितापि दायाद्यमर्हति, तथेयमृग निरुच्यते,-॥३॥ शासहि हितुर्नप्त्यङ्गाद्विद्धा मनस्य दीधिति सप- गर्यन् । पिता यत्र दुहितुः सेकमृञ्जन संशग्म्यै न मनसा दधन्वे ।। प्रशास्ति वोल्हा मन्तानकर्मण दुहितुः पुत्रभावं दुहिता दुहिता दूरे हिता दोग्धेर्वा नप्तारमुपागमद् दौहित्रं पौत्रमिति विद्वान् प्रजननयज्ञस्य रेतमो वा अङ्गादङ्गात् सम्भूतस्य हृदयादधिजातस्य मातरि प्रत्यृतस्य विधान पूजयन्नविशेपेण मिथुनाः पुत्रादायादा इति तदेतदृक-श्लोका. म्यामम्युक्तम् । अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादधिजायसे ।

·२४२ तस्मात् स्त्रिय - •निरनम् . आमा चे पुत्रनामागि म जीय शरदः शतमित्यविशेष पुत्राणादायी भवनि धर्मतः । मिथुनानां विसर्गादी मनु स्वायम्भुवोध्ययीत || न दुहितर इत्येक तम्मान पुमान दापादोदायादा ग्रीति रियायते जातां परास्यन्ति न पुमांममिति च स्त्रीणां दान: विक्रयानिमा विद्यन्तं न पुमः सोऽपीत्येक शौनःशेष दर्शनान् । अभ्रानुमतीवाद इत्यपरम् । (अमूर्या यन्ति जामयः सर्वा लोहितवासमः।) अम्रातर इय योपास्तिष्ठन्ति हतवर्मनः। अभ्रातृका इव योपास्तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय इतवमान इत्यम्रातृकाया अनिर्वाह औपमि- कस्तस्योत्तरा भृयसै निर्वचनाय ॥ ४ ॥ शासन निरिति । एषा मिष्टुप् । ऐन्द्रे सूके विश्वामित्री। माध्यन्दिने सपने उक्थपाये अच्छापाकस्य यच्छत्रममि- जिद्विश्यजिदादिष्यहीनकेप्यहःसु अहीनसूक्तं नाम, तत्रेयं शस्यते । “न जामये तान्च (५ख०)”–इतीयमपि अनयच समानाचिनि- योगदैवतच्छन्दस्का। 'शासद् पह्निः' "प्रशास्ति” प्रख्यापयति प्रज्ञापयतीत्यर्थः। कः पुनरसी प्रशास्ति? किंवा प्रशास्ति ? इति। “घोढा" य उद्वोदा स्त्रिया भवति सः, तस्यां या जायते दुहिता, तस्याः पुत्रभावं प्रशास्ति,-"सन्तानकर्मणे" माय ।

·मा १पा० ४०) *नघण्टुक फाण्डम् - "दुहिता, दुहिता' सा हि यत्रेय दीयते, तत्रैव दुहिता भवति, “दुरे" सती सा पितुः “हिता" पध्या भवतीति दुहितेत्युच्यते । “दोग्धेर्वा सा हि नित्यमेव पितुः सकाशात् द्रव्य दोन्धि प्रार्थनापरत्वान् । आह.-फर्य पुनर्गम्यते प्रशास्ति घोढा सन्तानकर्मगे दुहितुः पुत्रभावम् ! इति । उच्यते, इतः । यस्मात् 'नत्यगात्' "नप्तारमुपागमन्” उपागच्छति चेतसा । “दीहियम्” दुहित्पुत्रम् । “पौत्रमिति” पुत्रो ममायमिति एच. मुपागच्छति ? न चापुत्रस्य पौत्रः स्यात्, उपागच्छति च दुहितुः पिता ममायमिति दौहित्रम्। तस्माद् दुहितापि पुत्र एप, यस्याः पुत्रः पौत्रो ममायमित्येवं चेतसा उपगम्यते । 'विद्वा मृतस्य दीधिति सपर्यन्'। 'विद्वान्' कस्य ? 'रतस्य "प्रज- ननयज्ञस्य"। भूत इत्येदपठितं यज्ञनाम । 'दीधिति' विधान- मित्यर्थः । प्रजननयज्ञविधानमभिशेषेण 'सपर्यन्' पूजयन्नित्यर्थः । ययं हि पुत्रजनने प्रजननयज्ञस्तन्यते तयेष हि दुहितृजननेऽपि, येरेव मन्त्रैर्येनेच च विधानेन पुत्रगर्भ आधीयते, तैरेव मन्त्रस्ते- मैच च विधानेन दुहिगोऽपि। अथ “पा ऋतशब्देन रेत उच्यते। तत् “अङ्गादगाई" यत् सम्भूतं तत् सर्वगात्रेभ्यः हृदयानुस्मरणनिमित्तेन गर्भजनने “मातरि" प्रत्युतं प्रवृत्तं भवति रेतः, तस्य "रेतसः" "विधानं न विशेषेण पूजयन्” स घोढा दौहित्रं पात्रो ममायमित्येवमुपगच्छति चेतसा। येनैव हि विधानेन पुत्रजनने रेत उत्सृज्यते, तेनैव हि दुहितृजननेऽपि, सत्र सति रेत उत्सर्गविध्यविशेषात् प्रजननयज्ञावशेषाद्वा अवि.

·* निरुक्तम् . [पूर्वपट्कम् शेषेण मिथुनाः पुरुषाः स्त्रियश्च उभयेऽपि दायादा इत्येवमेके धर्मविदो मन्यन्ते। तदेतत् “मृक्श्लोकाभ्याम्” “अभि" आभि.. मुख्येन “उक्तम्"-"मिथुनाः पुत्रा दायादा इति” “अङ्गादगात् सम्भवसि (गो. गृ० सू०२, ८, २१)" "अविशेषेण पुत्राणाम्" ---इत्येताभ्याम् ॥ 'शासद्वह्निः' इत्येतस्या अहवः प्रथमोऽर्द्धचों व्याख्यातः, 'पिता यत्र दुहितुः'--इत्ययं द्वितीय उपरिष्टादस्य पादस्य व्याख्यास्यते। अनयोरचर्चयोरन्तरा तदेतद्कलोकाभ्यामभ्युक्त- मित्यत आरभ्य प्रसक्तानुप्रसक्तं दायायधर्माश्रितमेव पूर्वोत्तर- पक्षसम्बन्धादाचारगतं बहु व्याख्यायते मन्त्रविषयख्यापनाय, ईदृशोऽपि मन्त्राणां विषयो भवतीति धर्मसंविशानाय च । सर्व एयायमेयंप्रकारो धर्मों मन्त्रेभ्य एव निर्यभावित्येतदेतेन व्यापितं भवति । "अङ्गादङ्गात् सम्भयसि"-त्येतामृचं प्रवासादेत्य पुत्रस्य ईनि जपन् जिघ्रति। अनुष्टुयेपा। स पुन उच्यते,-हे. हुन !' 'अङ्गात् अनात् सम्भवसि' त्वं 'हृदयात्' च 'अधि. ग्यमे यत्तदुक्तम्-“अङ्गादगात्साभूतस्य हृदयादधिजातस्य" -इति। तदननापि स्पष्टार्थतरेण मन्त्रेणीच्यत इति पूर्यम्या. यातायो म्पष्टाधोंफरणार्थ मन्त्रः । तन दि मनम्य धेति मपर्यन्' इत्यत्र 'ऋतस्य" प्रजननयशम्य रेतसो पा" धान' “भविशेषणपूजयन्द्रत्युक्तम् ,' तत् पुनरेतरः यम्, र पुनरवाददात् सम्भयसि हृदयादधिजायगे ·- ३१० १पा० ४९० * नघण्टुकं काण्डम् + २९५ इत्येवमुच्यते। तत्रै सति यथैव पुमान् अड्डादनात् सम्भ.. पति हृदयायाधिजायते, तथैव दुहितापीत्यविशेष उपपद्यते । तस्मान् साधूक्तम्-"अविशेषेण मिथुनाः पुत्रा दायादा इति” । 'भात्मा पुत्रनामासि' यस्मादनावङ्गात् सम्भूतस्त्वं हृदयाद धिजातस्तस्मादात्मैव त्वं ममैयापयवभूत इत्यभिप्रायः। फेवलं तु पुत्रनामा त्वम्, अहं पितृनामा, पतावानाययोविशेषो नाम- मानं भिन्नमित्यभिप्रायः। 'सः' त्वं 'जीच शरदः शतम्'- रत्याशः। सर्वस्मिन्नपि संवत्सरे शरद यहुजीवाः प्रचुररोगा भवन्ति, तस्माच्छरदः, तस्माच्छरदेवोपलक्ष्य संवत्सरशतमेत- दायुराशास्यते॥ 'अविशेषेण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः मिथुनानाम्' । एपमाह ? 'मनुः' 'स्वायम्भुवः' स्वयम्भुवोऽपत्यं स्वायम्भुवः । फस्मिन् काले स एवमाह ? 'विमर्गादी' सृष्ट्यादावित्यर्थः । पूर्वमद्धं श्लोकस्य ऋज्वेच। एवमेताभ्यामृक्श्लोकाभ्यामुत्तम. विशेषेण पुत्रस्य दुहितुश्च दायादन्धम् ॥ "न दुहितर इत्येके' न दुहितरो दायाधमहन्तीत्येवमेके धर्म- विदों मन्यन्ते। ब्राह्मणमपि चैतस्मिन्नर्थे दर्शयति,-"तस्मात् पुमान दायादः, स्त्री अदायादा, इति" "विज्ञायते” एतस्मिन् ब्राह्मणे विचार्यमाणे ज्ञायते, न दुहितरो दायाधमईन्ति, पुमाने- पाहतीति। "तस्मात् स्त्रियं जातो परास्यन्ति, न पुमांसमिति च। एतदपरं दर्शनं दुहितुरदायादत्वं लिङ्गतो दर्शयति, “अथ यत् स्थाली परास्यन्ति हवनकर्मणो न तया जुपति, न क -

·No text on this page.

·३०१पा ४०] * नेघण्टुकै काण्डम् - मधुच्छन्द आदीनाम्। तस्मादनकान्तिकत्यादेवेषां हेतूनामुभयो। रपि दायाधत्यमित्येके मन्यन्ते । *अभ्रातृमतीवाद रत्यपरम्” आचार्यमतमिति पारयशेषः । येवामाका भवति कन्या, संव पिश्यं धनमईति, नेतरा सभ्रातृका पुरुपेषु हि पितुः पिण्डदातृषु तिष्ठत्सु न स्त्री धनमर्हति; साहि परकीयं वंश घर्द्धयति, न स्वम् , तस्मादसौ नार्थभागिनी । अभ्रा- तृकायां पुनरयं विशेषः,--अभ्रातृकायाः पितुरन्यः पुत्रो नास्तीति दौहित्रः पिण्डदानादिषु कार्येप्यवतिष्ठते इति भयत्यर्थभागिनी अभ्रातृका दुहिता। तदुतम्,-'पितोत्सृजेत् पुत्रिकामनपत्योऽ ग्निं प्रजापति वेष्ट्याऽस्मादर्थमपत्यमिति संवाद्याभिसन्धानमात्र पुत्रिका' इत्येकपामिति । निगममध्येतलिन] उदाहरन्ति,- "अभ्रातर इव योपास्ति- न्ति हुतवर्मनः”–इति। निगमस्थ समासतोऽर्थमाह "अभ्रातृका इव योषास्तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय हतव- मान इति" । अस्याचि “अभ्रातृकाया:" कन्यायाः “भनिर्वाह श्रनिर्वहणं विधाहनिषेध इत्यर्थः । “औपमिकः” उपमया दर्शित अभ्रातर श्वेति। “भमूर्या यन्ति जामयः सर्वा लोहितवाससः अमातर इच योपास्तिष्ठन्ति हतवरमनः (अ० सं० १,१७,१)।' इयमथर्वणां प्रसवमार्गवहनरोगिणी या स्त्री भवति, तस्या तत्पति कारकर्मणि विनियुज्यते । 'अमूर्या' 'यन्ति' स्यन्ति नाड्यो र मजन्नमविरता स्त्रिय वातिलोहितवस्त्राः 'सः' एताः तिष्ठान उपरमन्तु हतलोहितवहनमार्गाः, अस्य मन्त्रस्य वीर्येण । कथम्प ·२४८ निम्नम् पूर्वपदकम नास्तिपस्नु ? 'अन्नाला य योग' यथा फाचिदमातृका योग हनम पंशमागाम्निष्टन्ति सन्तानकमणि पिण्डदानाय, ण्यमेता गाइयः तिष्ठन्त्यिति । एवमम्याचि अम्रानुकाया अनिर्वाह उपमया लिङ्गनी दर्शिनः। "ताय" अनि हम्य "उत्तग" र "भूयमे" यदुतराय "निः" निविविन्य “घचनाय" ॥४॥ - । अभ्रानेव पंम पनि प्रतीची गनांगिय मनये धना- नाम् । जायेव पन्य उशती मुवासा उपा हस्र व निरिणीने अप्सः ॥ अभ्रातृकय पुमः पितृनत्यभिमुखी सन्तानकर्म पिण्डदानाय नयति गारोहिणीव धनलाभाय दाक्षिणाजी गतः सभास्थाणुणातेः सत्यसङ्गरो भवति तं तत्र यापुत्रा यापतिका सारोहति तां तत्राक्षरानन्ति सा रिक्थं लभते श्मशानसञ्चयोऽपि गर्न उच्यते गुरतेरपगूणों भवति इम- शानं श्मशयनं श्मशःोरं शरीरं भृणातः शनातेवा श्मश्रु लोम श्मनि श्रितं भवति लोम लुनातेर्वा लीयतेर्वा नोपर- स्याविष्कुर्याद् यदुपरस्याविष्कुटाद्गर्नेष्ठाः स्यात् प्रमायुको यजमान इत्यपि निगमो भवति । रथोऽपि गर्न उच्यते गृणातेः स्तुतिकर्मणः । स्तुततमं यानम् । आरोहयो वरुण ·३१० १पा० ५७०] * नेघण्टुकं काण्डम् * २४ 'मित्र गर्नमित्यपि निगमो भवति । जायेव पत्ये कामय- माना सुवासा ऋतुकालेपूपा हसनेर दन्तान् विघृणुते रूपा- णीति चतत्र उपमा नाभ्रात्रीमुपयच्छेत तोकं यस्य तद्भव- तीत्यभ्रातकाया उपयमनप्रतिषेधः प्रत्यक्षः पितुथ पुत्रभार: पिता यत्र दुहितुरप्रत्ताया रेतःसेकं प्रार्जयति सन्दधात्यात्मान सङ्गमेन मनसेत्यर्थतां जाम्या रिकथप्रतिषेध उदाहरन्ति- ज्येष्ठ पुत्रिकाया इत्येक ॥ ५ ॥ अभ्रातय पुंस इति। दीर्यतम पुत्रस्य कक्षीयत पम् त्रिष्टुम् । ऑपसी । प्रातरनुवाकाश्विनयोः शस्यने । 'अभ्राने पुंसः' यथा अन्नातृका कम्पा दत्तापि सती पिया, वीरता भर्ना, पुनः 'प्रतीची' "पितृत्" एप पितृवंशमेय "अभिमुखो एति "सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय न पति" पतिवंशमित्यर्थः। सा पितृपंश पुत्रः पौत्रैश्च पद्धयनि, न भर्तृवंशमिति, तसादभ्रातृक पैतृक दापायमईतीत्युपपद्यते। गहिगिय सनये धनानाम्" *गारोहिणी इय" काचिन् “दाक्षिणात्या स्त्री” सा यथा "गर्स समान्याणुः समारोहति 'सनये लम्धये धनानाम् । 'उपाः श्रपरकाले राश्या नम मारोहति । किच 'जायेव पल उशती मुपासाः। यथा जाया पत्ये भत्रे सुपासा भूत्या प्रार काले मात्मानं दर्शयति एपमु आत्माने दर्शयति जनानाम् किश उपा हुस्नेपनिरिणीते अप्स'। यथा इसना हसनस्वभाव पर ·निराकम् । (पूर्वपदकम् दन्तान् मात्मनो दर्शयति, एयमुषा अपि मात्मनोऽन्न नानि सर्यद्रयाणा मयाणि विवृणुने, शार्यरेण तमसा दिग्यानि सर्व. द्रयाणि प्रकाशोदमेत धौतानीय करोति। "चतन्त्रः" पता: “उपमाः” अस्थायि-अभ्रानेच पुंम इत्येका। गत्तारोहिणीयति द्वितीया। जायेच पत्य इति तृतीया। हरेवेति चतुर्थी। अत्र प्रथमोपया अनातेव पुंस इत्यनया अभ्रातृकाया भनि हो लिङ्मयते, यथा अमातृका पितृनेय प्रत्येति न पतिम्, एयमुपा आदित्यमेव प्रत्येति। एवमन्नानुका कन्या यस्मिन्नेव वंशे उत्पन्ना भवति, तमेय प्रकाशयति पयति, न भर्तृवंशम् । इत्येवमुपमया नासा योदव्येतदुपदर्शितं भवति, पुत्रार्थत्वाद् वियाइस्य । तस्मादयर्द्धयितृत्वाद् भर्तृवंशस्य, पर्व- यितृत्वाच पितृवंशम्य, अभ्रातृता पितृदायाद्यमईतीत्युपपद्यते ।। निगमप्रसकम्य तत्त्यमायष्टे,–“गतः सभास्थाणुः” इति, अक्षनिर्यपणपीठमित्यर्थः। “गृणातः (झ्या १०) स हि. "सत्यतङ्गरो भवति” सङ्गीर्य्यते हि तत्र सत्यमिदमत्र पतित- मिदमत्र न पतितमित्येवं प्रायेण कितवास्तत्रानृतं ब्रुघते । “तम्" एवंलक्षणं गर्तमारोहति या स्त्री, सा गारुगित्युच्यते। तदे. तद्गर्तस्य सभास्थाणोरारोहणं रिक्थलामहेतुर्दाक्षिणात्येषु अपुत्राया अपतिकायाः स्त्रियाः प्रसिद्धम् । तयैव प्रसिया निरुच्यते। देशसमाचारव्यवस्थयापि क्वचिन्मन्त्रार्थो निर्वक्तव्य इत्येतदनेन प्रदर्शितं भवति। “तत्र या अपुत्रा. अपतिका सा आरोहति"-तं सभास्थाणुम्, तत्र कितवमध्ये अवस्थितं या ·'३०१पा० ५ख०] *मेघण्टुकं.काण्डम् * अपुत्रा स्त्री, या अपतिका, सा आरोहति तस्मिन्नु पविशतीत्यर्थः । ततः “सा" मर्तृगन्धुभ्यः सकाशात् "रिक्थं लभते” यस्तस्या भसको धनांशस्तम् । एवमलो सनये लन्धये धनानां गतमा. रोहति । गर्तप्रसक्तमुच्यते,-"श्मशानसञ्चयोऽपि गर्त उच्यते" । "गुरतः (तु. आ०)" उग्रमनार्थस्य । स हि लोकविनाशायाभ्यु. द्यत इव भवति। यानि हि तत्र पिशाचादीनि सत्त्वान्याश्रितानि भवन्ति । तानि जनमरणमाशासते, म्रियमाणेषु जनेषु तानि प्रमुदितानि भवन्ति। “श्मशानं, श्मशयनम्" इत्याख्यानप्रसक्त- मुच्यते। तत्र हि श्म शेतेऽत्रेति श्मशयनं सत् तत् श्मशान- मित्युच्यते। श्मशब्दार्थमाह,-श्म शरीरम्” इति । तद्धि तत्र शेते, तत्र हि तनिक्षिप्यते मृतस्य सतः। “शनाते" इतन्याख्यानमपि पुनराह मुख्यरधादस्य । तर ओपमिक वृत्र. सम्बन्धात्, न हि वृत्रस्य मुख्य शरीरम्। श्मशब्दप्रसक्तं निराह, श्मश्रु लोम” इति, तद्धि “श्मनि" शरीरे “थितं भवति"। पर्यायप्रसक्तं निराह,-"लोम लुनातेः (क्रया उ०) तद्धि टूपते।"लीयते; (दि. मा०) तद्धि शरीरे लीयते ॥ तत्र निगममपि चोदाहरन्ति, श्मशानसध्ययोऽपि गर्न इति नोपरस्याविष्फुदि यदुपरस्याविष्कुरा गर्तेष्टाः स्यात् भमायुको यजमानः" इति । उमर इति यूपस्यातरप्रदेश उच्यते, “पञ्चमभागोऽपरी यूपाः' इति हुक्तम् । तद्तष्टं यूपस्य माविष्कुर्यादित्यर्थःपशुभिस्तदंघच्छादनीयं वदिपाच । यदि - १.

·* निरुकम् , २५२ [पूर्वपट्कम् पुनरूपरस्य कञ्चिदप्ययययमारिष्कुर्यात् 'गतेष्ठाः, गर्तप्रतिष्ठः श्मशानप्रतिष्ठः, 'प्रमायुकः' प्रमरणधर्मायुरेव यथाविहितादायुगे यजमानः स्यात् । “इत्यपि निगमो भवति" अध्ययमप्यन्ये यहय इत्यपिशब्दः ॥ "रयोऽपि गर्त उच्यते”। “गृणातेः" स्तुत्यर्थस्य । तदि. "म्मुततमं यानम्" अश्वादिभ्यो यानेभ्यः सुखतरं हि तेन गम्यते। रथोऽपि गर्त इत्यस्मिन्नर्थ “भारोहयो यरुण मित्र गर्तमित्यपि निगमो भयनि”। “हिरण्यरूपमुषसो व्युष्टाययःस्थणमुदिता सूर्यम्य । श्रारोहयो घरण मित्र गर्त मतक्षाये अदिति दिति च"--इनि ( ऋ० सं०४, ३, ३१, ३)। श्रुतविदाय एतया मिष्टुमा मित्रावरुणावस्तीत् । राजसूयेऽभिषेचनीयो नाम मातुः, म त यजमानस्य रथमारुरक्षतः गृहीतेपुधनुष्को थाइ अनया अभिमन्ध्येते। तायेयार मिश्यराणायधिदेवतामिप्रायेण । एवं खाद-मित्रोऽसीतीयमभिमन्ययति मित्रस्य होतपम, परूणोऽसीमि परणत्यै सहपमिति, तायुच्येते। हे "मित्र! परण!' 'हिरण्यवर्णम्' 'उपसो घ्युटी' उपसो म्युच्छेदनकाले. 'उदिता' य उदयफाले 'मूर्यस्य' यो युपामेतस्मिन् फाले एवंरूपम् 'अपाम्यूणम्, भयोमयं गतं स्यूर्ण स्वं 'ग' रणम् 'मारोहयः' तो युां प्रवीमि ममाप्येयं र गर्तमेतस्मिन् पिया पाभूत सस्यरूपमेय साम्प्रतमागेहतम्, 'मत:' एनमारा 'या लमित्यर्थः। 'मदिति वितिभ्य मदीनमनुपक्षीग. मामरस नभ्योपशीणममिनाक्षमित्यर्थः ।

·३१० १पा० ५०] * नेघण्टकं काण्डम् ,
२५३
"गतः समासाः" इत्यत आरभ्य प्रसक्तानुसत्तमुक्तम् ।।
"जायेव पत्य उशती सुवासा उपा हनव निरिणति अप्स."
-इति। अयमप्यर्द्धर्चः पूर्वमेच व्याख्यातो भाष्यकारव्याख्या-
नुक्रम भित्त्या अस्माभिः, तथा ग्याक्यस्पायकवाक्यता न
चिच्छिन्ना भवेदिति।।
“चत्तस्त्र उपमा:"-इति यदुकं भाप्यकारेण, तदपि परि-
संख्याय ताः उपपादिताः अस्माभिः । एवम् “अभ्रातेच पुंस
पति प्रतीची"-इत्यनेन पादेनास्याचि अनिर्याहो दर्शितः ।।
अन्यत्रापि चोक्तम्,-नाभ्रातृकामुपयच्छेत तोकं धस्य तद्
भवति-दति” । अयमस्मिन् वाक्ये 'नाम्रातृकामुपयच्छेत'--
इति प्रत्यक्ष एयोपयमनप्रतिरोधो विवाहाथै पाणिग्रहणप्रति
इत्यर्थः। पूर्वयोहि मन्त्रयोरुपमया लिङ्गतो विवाहप्रतिरोधी
दर्शितः, पतस्मिंस्तु धाक्ये साक्षादेव प्रतिरोधः माहत्य विधाने-
नैव नाभ्रातकामुपयन्छेनेति । अत इदमुक्तम्,-"उपयमनप्रति.
पंधः प्रत्यक्षः"-इति
माह,-किमुपयमनप्रतिषध पच? नेत्युच्यते,-"पितुश्च
पुषभाव प्रत्यक्षः श्रूयते । फयम् ! “तोक ह्यस्य तद् भवति"
---इति। तोकमित्यपत्यनाम । यदपत्यमभ्रातृकायाः पितु
मपति, नेतरस्य पोदुः इत्येपमितरस्य विवाहप्रतिरोध एप
नेत्युज्यते पुत्रभावादिताम्य च पुश्किापितुरपत्यप्राप्तिरिति ।
सस्मादुपपन्नं भवति,-यपानामती, सैप गैतृकं धनमर्हति
नेतरेति।

·•निम्नम् गएकम् अधुना योऽसी शासन द्विग्न्यिम्या अगः उतरोइन उगः, स एयाम्राकायादपणेय निगन्यने । पूर्णानि च शासाहिरित्ययमभ्रानुमतीयादपणेय योजयितयः। एप पर दियित: पक्षः। तस्या सामानमरया य: पुत्री भवनि, तमेव पुत्रिकाविधानेन स्वाभिमन्धिन्यान् पानी ममायमिति अपुरः सन मातामह उपगति, नंतगन भ्रातृमतीपुत्रान् , अन्यया सर्प एपनियोहारा अपुत्राः म्युः, ततो वियाहपरिश्रमी ध्यर्थ श्व स्यात् । अथवा मर्य एप लोको दुश्यामप्यायण एव म्यात् । किञ्च पुप्रिकापितुरपि या माया मान्यम्य दुहितति तम्यामणि या जायते सा मातामहस्यय, नेनरम्य पुत्रिकापिनुः स्यात् । अनिष्टं चैतन् सर्वम्। तम्माद् ययामिसन्धिपूर्वक धर्म पुत्रिका क्रियते, तस्या एव पुत्रो मातामहस्य भवति, न सर्वस्य इति, सैय च दायाचाहो, भ्रातृमती। अत इदमुच्यते,-"पित पत्र दुहितुः” इति । 'पिता' 'यत्र' यस्मिन् काले 'दुहितुः "अप्रदत्तायाः” प्राक् प्रदानादित्यर्थः । “रतःसेक" रेतसः सेक्कार यो दुहितरि रेतः सिञ्चति तं जामातरं प्रार्जयति” प्रसाधयति, प्रकल्पयति, उपवर्त्तयतीत्यर्थः। तदा तस्मै तो दुहितरं ददद किं करोति ? “संशगम्येन मनसा धन्ये "सन्दधाति अभि- 'सन्दधाति "आत्मानम्” यदनापत्यमुत्पत्स्यते तन्ममेति । कथम्पुनरभिसन्दधात्यात्मानमिति 'संशगम्येन मनसा.सङ्ग- 'मेन मनसा विगतापुत्रत्वसन्तापेन चेतसा, नाहमपुत्रः, इयमेव पुत्रिका मम पुत्रः, यो ह्यस्यामुत्पद्यते, स पात्रो मम भविष्यति.

·२०१पा० ५०] * नैघण्टर्फ काण्डम् * इत्येवं सुखेन मनसा सन्दधात्यात्मानं तस्यां पुत्रिकायाम्। तत्रैवं सति यस्तस्यामेय कृतपुत्रिकाधर्मिण्यामुत्पद्यते दीहिवः, तमेव नमा ममायमित्येवमुपगच्छति मातामहः, न सर्वानेय दौहित्रान् , भ्रातृमत्या अपि स तस्या एव पुत्री मातामहस्य भवति, न सर्वस्याः, इति सैव च दायाबाह, नेतरा। स एव च मुख्यया वृत्या मातामहस्येच पोत्रो भवति, नेतरे भ्रातृमतीपुत्राः । ते हि गोण्या वृत्त्या जनयितुः पितुः पुत्राः सन्तो मातामहस्य पोत्रा इत्युच्यन्ते कदाचिल्लोके शास्त्रे पा। तत्रैवं सति “अङ्गादङ्गात् मम्भवति” “आत्मा चै पुत्र. नामासि" इत्येवमादिषु गौणं दुहितुः पुत्रत्वमुच्यते । किञ्च, यदि दुहिता पुत्रेण अविशिष्टा पव स्यात् , ततो दुहितेति विशेष. समारूपा नैव स्यात् , अस्ति चेयम् । यस्माद् विशिष्टतरः पुत्री दुहितुः सकाशादित्युपपद्यते । यदपि चोक्तम्,–“भविशेषेण पुत्राणां दायो भवति"--इति, तदप्यभ्रातृमतीपक्षे द्रष्टव्यम्। अथवा वेदस्मृत्योविरोधे वेदबाए एव धर्मो ज्यायान्, न स्मृतिदएः । तम्मिश्च वेदे “अर्थतां जास्या रिक्थप्रतिरोध उदाहरन्ति" धर्मविदः,-येयमृग वक्ष्यमाणा (६ ख.) "न जामये तान्यः” इति । अथशब्दो विशेषाधिकारार्थः। “ज्येष्ठ पुत्रिकाया उत्येके"--इति । यदा उत्स्यायों पुत्रिकापितुरन्ये पुत्रा जायेरम्, तदा विभागकाले ज्येष्ट' भार्ग पुत्रिकायै च दद्यात्, यथाभाग- मितयन् पुत्रान विभजेत्, अभागा एव वितरा दुहितर - ·पनि। बदकम् सदेरादनपयां नियते गया दुर्णाि मागां मारतीस-॥५॥ न जामये तान्यों रिकथमार्गक चकार गर्म मनिनि- धानम् । यदी मातरी जनपन्त परिमन्यः कनां मुकृतारन्य अन्धन ॥ न जामय भगिन्य जामिरन्येऽम्या जनयन्ति जामपत्य जमना स्याद्गतिकर्मणी निर्गमनप्राया भवति । तान्य आत्मजः पुत्री रिकथं प्रारिचन् प्रादाचकारनां गर्भनिधानी सनितुर्हस्तग्राहस्य । यी मातरोजनयन्त - वह्निम् । पुत्रमयट्विं च स्त्रियमन्यतरः सन्तानका भवति पुमान् दागादाऽन्यतरार्द्धयित्वा जामिः प्रदीयत परस्म ॥ ६॥ T इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ३,१॥ न जामये इति। “न 'जामये' भगिन्यै" "तान्यः आत्मजः" आत्मनो धियो जातः। स आत्मजः किं करोति? इति, 'रिक्थम् आरे''रिक्,' पैतृक धनं 'न' “प्रादात्" न प्रददौ । किन्तर्हि तस्याः करोति? इति । उच्यते-चकार गर्भ सनितुर्निधानम्। "सनितुः हस्तग्राहस्य” भगिनीभर्तुः प्रसघ. समयीं करोति, पुप्णातीत्यर्थः। किञ्च, 'यदी मातरः' यत् HTTA रवि पनाह -- AN

·अ० १पा०६०] * नघण्टुकं काण्डम् *
२५७
प्रयोद्री त्रियम् द्धयोर्द्धयोरपि पोई घोटयोः पुत्रयोः अन्यतरः"
तर 'फर्ता' “सन्तानकर्ता भवति"। कतमः? यः “पुमान्"
पर “दायादा" दायाचाहः, नेतरः कन्याख्यः। किञ्च तयोरु-
पोरपि 'सुस्तोः सुकृतयः सुतरामेकेनापि प्रयत्नेन कृतयोर
दितयोः 'अन्य ऋन्धन् , “अन्यतरोऽर्द्धयित्वा" सुरुतोऽपि
"जामिः" जाम्याख्यो भगिन्याख्यः “प्रदीयते परस्मै" न
याश्चिदप्यवस्थायामसायात्मीयो भवतीत्यभिप्रायः ॥ एवम-
समृधि न जामरे तान्यो रिक्यमारक' इति न दुहितरो रिक्थ-
गिन्यो भवन्ति, नैताः सन्तानकर्मणि पितुपतिष्टन्ते, धर्द्धयित्वा
ताः परस्मै दीयन्ते, तस्मादभागा एता इति ॥
यत् पुनरुक्तं सोऽपि दानातिसर्गविक्रया विद्यन्त इति, सत्
चित् केनचिन्निमित्तेन भवति, स्त्री तु निसर्गणेव दीयते
कीयते चिसृज्यते धा, सादि परार्थमेवोत्पद्यते. तस्मादभागा
इति निरुक्तवृत्ती अटमाध्यायस्य (तृतीयाध्यायल्य)
प्रथमः पादः॥३१॥

·द्वितीयः पादः। मनुष्यनामान्युत्तराणि पञ्चविंशतिर्मनुष्याः कस्मात्वा- कर्माणि सीव्यन्ति मनस्यमानेन सृष्टा मनस्यतिः पुनर्मन- स्त्रीभावे मनोरपत्यं मनुपो वा। तत्र पञ्चजना इत्येतस्य निगमा भवन्ति ॥१॥ प्रसक्तानुप्रसक्तमुक्तम्, तद्यथा-'जनयितुः प्रजाः' इत्येयमादि. प्रातमिदानीमुच्यते,- "मनुष्यनामान्युत्तराणि पञ्चविंशतिः । मनुष्याणां नामानि मनुप्यनामानि' 'उत्तराणि' प्रहतेभ्योऽपत्यनामभ्यः, अपत्यान्येय दे विद्धानि सन्ति मनुष्या इत्युच्यन्ते। कियन्ति पुनस्तानि ! नञ्चविंशतिः' पश्च च विंशतिथ पञ्चविंशतिः (२५)। फतमागि नस्तानि ? *मनुष्याः, नराः" इत्येषमादीनि ।। आहा-"मनुष्याः कस्मात्” ? उच्यते,-"मत्या झाल्या, पने "कमांणि "सीयन्ति तक्षन्तीत्यर्थः । अथपा "मनस्य ने" प्रजापनिना “गाः" । “मनम्यनिः पुनः" भयं धातुः नीमाये। मनीभावां माम प्रहटेन प्राध्यता प्रमापनि- गया। प्रथया "मनोगपत्यं मनुध्या: "मनु या" । "तर पयाना स्पेतम्प निगमा भयन्ति' सन्दिग्धाः, मगुदादरणम् । यथा,- ·३०२पार स०] .नघण्टुर्फ काण्डम् . तय याचः प्रथमं मंसीय येनामुर्ग अभिदेवा असाम। ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्चजना मम हो जुपधम् । तदय वाचः परमं मंशीय येनामुरानभिभवेम देवा अमुरा असुरता स्थानेषता स्थानम्य इति वापि बामुरिति प्राणनामान्तः शरीरे भरति नेन तन्तः सोदवा- नमृजत तत् मुराणां सुरत्यममोरसुरानसृजत तदमुराणा- नमुरत्वमिति विनायते । ऊर्जाद उत यज्ञियासः। अन्ना- नाथ यशियाधोगित्यन्नानामोर्जयतीति सतः पक्क सुप्रथ- एणमिति वा । पञ्चजना मम होत्रं जुपचं गन्धर्वाः पितरो वा असुरा रक्षामीत्येके । चत्वारो वर्षा निपादः पञ्चम त्योपमन्ययो निपादः कस्मानिपणमस्मिन् पापकमिति यत् पाञ्चजन्यया विशा। पञ्चजनीनया विशा ञ्च पृक्ता सङ्ख्या स्त्रीपुन्नपुंसकंपरिशिष्टा बाहुनामान्यु. राणि द्वादश बाह कस्मात् प्रवाधत आभ्यां कर्माण्यङगु- नामान्युत्तराणि द्वाविंशतिरङ्गुलयः कस्मादग्रगामिन्यो यन्तीति चाग्रगालिन्यो भवन्तीति वायकारिण्यो भवन्तीति हना भवन्तीति वाञ्चना भवन्तीति वापियाभ्यश्चाना देव इस्तासामेपा भवति ।। २ ॥

·घयम्। 'ऊर्जादः'
निरुतम् *
[पूर्वपद्कम्
"तदद्य पाव:0-जुपथ्यम्" (ऋ० सं०८,१, १३, ४)।
साँचीकस्याग्नेरापम् । तस्य विश्वैर्देवैः सह संवादः । तत्रेयं
होतजपे विनियुक्ता। "तन्” चीय्यं “पाचः" "परमम्" उत्.
कटम् अहम् “अद्य" "मंसीय" मन्ये जाने इत्यर्थः। तेन पीयेंण
कम् ? इति । "येन
असुरान् अमिभयेम"
बन्नभक्षयितारः। अपिच हे 'यशियासः' यक्षसम्पादिनः 'देवाः'
यम् । अपिच हे 'पञ्चजनाः' मनुप्याः! निपादपञ्चमा वर्णाः!
बम' इदं 'हो' 'जुपध्यम्' अनुगृही (ही) ध्वम् ॥ इति समस्तार्थः ।
अथैकपदनिरुक्तम् । -"असुराः अमुरता स्थानेषु ते हि न
ठुरताः स्थानेषु, चपला इत्यर्थः । अथ “घा" “अस्ताः
मानेभ्यः इति" प्रच्याविता देवरित्यर्थः । "अपि पा असुरिति
गनाम" | स हि “अस्तः” क्षिप्र इय "शरीरे भवति" तस्य हि
नित्यमवस्थानमित्यभिप्रायः । “तेन" हि “तद्वन्तः" भवन्ति।
मत्य! अथवा इदमन्य ब्राह्मणोक्तं निर्वचनं स्यात् “सो.
सृजत” सुरिति प्रशस्तनाम । प्रशस्तादात्मनः प्रदेशात प्रजा.
: मुरानसृजत्, ऊर्येभ्यः प्राणेभ्यः ।
जणन पूर्वपक्षः पञ्चदशः, ते न “सोयानसृजत तन् मुराणां
यम्"-इति विज्ञायते। पपमेय प्रातिलोम्येन "भसोरपुरा-
अमुर्गिति प्रशस्तप्रतिरोधः । अप्रशस्नादारमनः
नन् प्रजापतिरसुगनरहजत। तदुक्तम्,-'अर्याह पा तिरदः
नः, तेन भमुरानगृजत'-इति। "ऊर्जाद उत यनियासः,
गध यशिया" | "अगिरयन्ननाम' तद्धि “यति
तदुक्तम्,-'जयः

·३१०२पा० ख०] * नघण्टुकं काण्डम् * यलिष्ट करीतीत्यर्थः । अथ "या" "पकम्” एतत् “सुप्रवृणम्" भवति “इति” ककाररेफसामान्यात् पचेश्चतेर्वा स्यात् । द्वयोरपि या तद्धि पक्व सनमृदुत्वात् सुच्छेद्यं भवति ॥ “पञ्चजना मम होत्रं झुपध्वम् । एतदत्र सन्देहपदमेकमु- दुधृत्य प्रदर्शितम् । “गन्धर्वाः पितरा देवा असुरा रक्षासीत्येके." मन्यन्ते। "वत्वारो वर्णाः, निरादः पञ्चमः, इत्योपमन्यवः"। निषद्य हन्तीति निपादः प्राणिवधजीवनः । अथवा "निषण्णमस्मिन् पापकमिति" निपादः सीधन्वना इत्येके मन्यन्ते । स च रथ- कारः। “रथं ये चक्रुः सुवृतं सुचेतसोऽधिहरन्तं मनसस्परि- ध्यया। तां अन्य स्य सवनस्य पीतय आ वो बाजा ऋभवो वेदयामसि ॥” इति (ऋ. सं. ३, ७, ७, ३)। तस्य भिन्न- कालमाधानं श्रूयते,–“वर्षासु रथकारः” । “ऋभूणां त्वा इति रधकारस्य" इति च मन्त्रमेदः, "सौधन्यना अभवः (ऋ० सं० १, ७, ३०, ४)" -इति च मन्त्रलिङ्गात् ॥ यथा तु पञ्चजनशब्देन मनुष्या एव निपगदपञ्चमा पर्णा • उच्यन्ते, तथैव निराहा--"यत्पाञ्चजन्यया विशेन्द्रे घोपा अस. क्षत। अस्तृणाद् वर्हणा विपो३ यो मानस्य स क्षयः ॥” इति (० सं०६,४,४३,१)। प्रगाथेन दृष्टा। इयमनुष्टुप। पृष्टस्य पञ्चमेऽहनि मरुत्वतीयशस्त्रस्य प्रतिपदेपा । 'यत्' यदा “पञ्चजनीनया विशा" पञ्चजनसमुदायलक्षणया सहितः स्तोतृभिः ऋत्यिग्भिः अवर्षति 'इन्द्रे' वर्षार्थिभिः 'घोपाः' स्तुतीः 'अक्षत' असत्यन्त । निषादपञ्चमा पर्णा आर्ताः ऐन्द्री।

·२६२ • निरक्तम् . (पूर्वपदकम् मन्तो पर्षामाये भस्तुयतैप इन्द्रम्-'घर्ष मगयन् !'-इत्येयमर्य- यन्तः। अत इदमुक्तम् -यदा पाञ्चजन्यया विशा सह घोषा त्विग्मिः अमृज्यन्तेति। तदा किम् ? इति । तदा उपश्रुत्य स इन्द्रः तामिः प्रहादितताः 'अस्तृणान्' अहन् यर्थ मेवान् । 'यहणा' परिवृद्धन पधेण, परिवृद्धानि या मेघजालानि 'विपः' । विपाट, पिता मेघानां मेधावी या 'अर्यः श्यरः एखस्य जगतः। कस्मान् पुनरस्तृणात् ? यस्मान् 'मानस्य स क्षवः' मानस्य दर्पस्य यलस्य पीर्यस्य स क्षयः निवासः, तस्मात् अस्तृणात् । पार्यो हि स्तूयमानः किं कुर्यात् परितुष्टोऽपि ? अथवा मानस्य सत्का- स्य पूजायाः स इन्द्रः क्षयो निवासी भाजनमिति मन्वानः तोतृभिः पर्थिमिः सत्तः, तान् वर्षप्रदानेन प्रतिसत्कारयिष्यन् नस्तृणात् मेघान् । अपि चा अस्य जगनिर्माणस्य देवादेः स्थाव- नन्तस्य स इन्द्रः क्षयो निवास आश्रयो यस्मात् ततो मेघानस्त- त्। अनावृद्विारेणास्य जगतः विनाशो मा भूत् कथनामेत्य- नप्रायः॥ । “पञ्च पृक्ता सङ्ख्या" । सा हि “स्त्रीपुनपुंसकेप्यविशिष्टा" न भवति । तद्यथा-पञ्च स्त्रियः, पञ्च पुरुषाः, पञ्च कुलानि है। एवं पञ्चशन्दे स्त्रीपुग्नपुंसकेषु विशेषो नास्ति । --*बाहुनामान्युत्तराणि द्वादश"। वाहोर्नामानि 'वाहुनामानि' नराणि' प्रहतेभ्यो मनुष्यनामभ्यः । मनुष्याणामेव हि भव. ति मनुष्यनामभ्य उत्तराणि 'याहुनामानि'। कियन्ति पुन नि ? 'द्वादश' द्वे च दश च द्वादश। फतमानि पुनस्तानि ?

·३२०२पा० रख०] छनघण्टुकं काण्डम् *
"आयती, ज्यचाना अमीर-इत्येवमादीनि । आमिनीभवतः
कर्मभिरताचिति थायती। च्यावयितारी कर्मणां च्यचाना ।
अभीशू अभ्यश्नुपाते कर्माणि । इत्येवमादि योज्यम् ॥
आह,-"याट्ट फरमात्"? उच्यते,-"प्रयाधत आभ्यां
कर्माणि" प्रकण याधते प्रक्षिपयत्याभ्यां कर्माणि ॥
“भड्गुलिनामान्युत्तराणि द्वाविंशतिः” । अङ्गुलीनां नामानि
'अङ्गुलिनामानि' 'उत्तराणि प्रकृतेभ्यो वाहुनामभ्यः, बाहोरेय ह्यङ्गु.
लयो भवन्तीति बाहुनामभ्य उत्तराणि अगुलिनामानि। किरान्ति
पुनम्तानि ? 'द्वाविंशतिः' द्वे च विंशतिश्च द्वाविंशतिः । कतमानि
पुनस्तानि? "श्रय युषः, अण्यः क्षिपः" इत्येवमादीनि । वाहने
अवस्थिता अवन्त्येताः फर्माणीति अन युवः । अण्यः परिमाणात्
एताः । क्षिप्यते आभिः क्षेतयं द्रयमिति शिप । इत्येवमादि ।
भाद,-"भगुलयः फस्सात्" ? उच्यते,-"अप्रगामिन्यो
भवन्ति" अग्र होताः फर्मसु गच्छन्ति। अध"या" "अग्रगा-
मिन्यो भवन्ति" अग्ने होता गलन्ति उदकानि । “अप्रकारिफ्यो
या भवन्ति” भन्ने होताः कर्माणि कुर्यन्ति । "अङ्कना भवन्ति
पा" ताहि, यो हाताभिरमिहन्यन्तेऽसावहित इव भवति ।
'भपि चा अभ्यश्चनादेव स्युः" एता हि तं समर्थमाभिमुस्ये.
पाञ्चन्ति गच्छन्ति। ये तु अभ्यसनाः"-रत्यभिधीयन्ते,
धामभ्यज्यत आभिरिति।
"तासाम्" अगुलीनाम् “एगा" निर्गचिका १ भवति

·• निरुतम् . [
বুক
दशावनिम्यो दशकक्ष्येभ्यो दशयोक्त्रम्यो दशयो-
जनेभ्यः । दशाभीशुम्यो अर्थताजरेभ्यो दश धुरी दर्श
युक्ता वहद्भ्यः।। अवनयोग्गुलयो भवन्त्ययन्ति कर्माणि
कक्ष्याः प्रकाशयन्ति कमाणि योस्त्राणि योजनानीति
व्याख्यातममीशवोऽम्पानुबने कर्माणि । दश धुरी दश
युक्ता वहद्भ्यः । धुर्वतबंधकर्मण इयमपोतरा रैतस्मादेव
विहन्ति वहं धारयते; कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽयो-
दशाननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिरन्नं कस्मादानतम्भूतम्यं
तेत्तिकर्माण उत्तरे धातो दश । यलनामान्युत्तराण्य
विंशतिप्रलं कस्माबलं भरं भवति विभत्र्धननामान्युत्त
ण्यष्टाविंशतिरेव धनं कस्माधिनोतीति सतो गोनामान
तराणि नव क्रुध्यतिकर्माण उत्तरे धातवो दश क्रोधनाम
न्युत्तराण्येकादश गतिकर्माण उत्तरे घातयो द्वाविंशश
क्षिप्रनामान्युत्तराणि पड्विंशतिः क्षिप्रं कस्मात् सक्षिप्त
विकर्पोऽन्तिकनामान्युत्तरापेकादशान्तिकं कस्मादानी
भवति सङ नामनामान्युत्तराणि पट्चत्वारिंशत् सङग्राम
कस्मात् सङ्गमनाहा संगती ग्रामाविति वा तत्र . खल
इत्येतस्य निगमा भवन्ति ॥३॥

·२६५ । १२० २पा० ३ख०] नघण्टुकं फाण्डम् - दशावनिभ्य इति । अवनय इत्येवदादीनि नद्यादिनामभिः सन्दिहते, तदर्थमिदमुदाहियते । बिष्टुपा । अर्धदस्य कावेयस्य सास्वार्थम् । प्रायस्तुती विनियुक्ता। दशभिरघनिमिः ये उप- चर्य्यन्त ग्रावाणः, सोमाभिपयकर्मणि प्रवृत्ते, ते दश अवनयः, तेभ्यः 'दशावनिभ्यः' हे मृत्यिजः ! यूयमपि अर्चय' स्तुतीः प्रोद्यारयतेत्यर्थः । एवमेव दशभिः कश्याभिये उपवर्यन्तै, ते दशकक्ष्याः, तेभ्यः दशकक्ष्पेभ्यः' अर्चत । दशभियोक्त्रः ये उपचर्यन्ते, ने दशयोक्त्राः, तेभ्यः 'दशयोक्त्रेभ्यः' अर्चत । दशभिर्योजतः ये 'उपचर्यन्ते,ते दशयोजनाः,तेभ्यः 'दशयोजनेभ्यः' अर्चत । दशभिरभीशुभिर्ये उपचर्य्यन्ते, ते दशाभीशमः, तेभ्यः 'दशाभीशुभ्यः' अर्चत । 'अजरेभ्यः' अजरणधर्मभ्यः 'दश धुरः' य पते प्रावाणः तेभ्यः भर्चत । दशभिर्दशभिरङ्गुलीभिर्य एते युक्ता पदन्ति ग्रावाण, तेभ्य एभ्यः 'दश युक्ता पदभ्यः' अर्चत ॥ इति समत्तार्थ भयेकपदनिरुतम् । - अयनयोऽगुलयो भवन्ति' ता द्वि अवन्ति कर्माणि रक्षन्ति भक्षयन्ति पा क्षिपयन्तीत्यर्थः । “कश्त्याः" अालय पच, ता हि "प्रकाशयन्ति कर्माणि प्रक- टीकुर्वन्तीत्यर्थः । “योक्त्राणि"-त्येतत् पदं “योजनानि इति" भनेन पदेन व्याख्यातम् । योजनानीत्येतत् निगदसिद्धमेव । *अभीशवः अपि भालय एप, ता हि "मभ्यरनुयते कर्माणि" ज्यानुयन्तीत्यर्थः। अनेकतामभिरहगुलय एयोता, अनेकप्रि- यायोगिनीभिरलीमिहीतास्तदधमर्चनेति । “: पूर्वतः पध.

·+
• निरक्तम् *
पूर्वपदकम्
फर्मणः" ध्वरति धूर्वतीति यधकर्मसु पठितम् । “इयमपीतराध:"
अनडुहादिसम्बन्धिनी। "एतस्मादेव" धातोः वधकर्मणः।
सापि “विहन्ति घहम्” अनडुहोऽश्यस्य वा। *धारयतेर्या" सा
हि धारयत्यश्वमनड्वाहञ्च ।
"कान्तिकर्माण उत्तरे धातयोऽष्टादश" । खल्वयं पुरुषो
व्याख्यातः सबाहुः सागुला, तं खलु फाम एव प्रथममाविवेशेति
उत्तर कान्त्यर्था इत्यर्थः। यद्यपि हाकान्तं भवति, तदप्यमुली.
भिरेच कान्तं क्रियत इत्यतोऽङ्गुलिनामभ्यः 'उत्तरे कान्ति.
फर्माणः' समानाताः । कियन्तः पुनस्ते ? इति। 'अष्टादश'
अष्टौ च दश च अष्टादश (१८)। फतमे पुनस्ते? इति ।
“पश्मि, उश्मसि, अययेति" इत्येवमादयः ।
“भननामान्युत्तराणि अष्टाविंशतिः" ।
अमनामानि 'उत्तराणि' प्रातेभ्यः कान्तिकर्मभ्यः, सन्नर हि
कानं सर्यभायेभ्यो गयतीति फान्तिकर्मभ्यः उत्तराणि अमना.
। कियन्ति पुनस्तानि ? 'अष्टाविंशतिः' अष्टी या विशतिश
अष्टाविंशतिः (१८)। फतमानि पुनस्तानि? "भन्ध, पाम:,
ज, प्रयः, यश:'-त्ययमादीनि । अन्य इत्ययं निर्यश्यति ।
जयितयं पूजयितयम् एतनु मोमनायोपस्थितं भवति यामः ।
पतनिपारः। प्रयः पानादेष।
भाद,-wra कम्मान ! उध्यत, 3m भागिगुण्येन
नन् “म नहीभूत मयति मोबना भूतानाम् । “भत्र्या"
भत्ति य भूतानि, तम्मान तनुज्यत युगम् ।
अन्नस्य मामानि

·२ - ३. २१० स०] * घण्टुकं काण्डम् * “अत्तिकर्माण उत्तरे धातपो दश। अन्नमेष हायत इत्यननामभ्यः 'उत्तरेऽत्तिकर्माणः' समाम्नाताः । कियन्तस्ते इति ? 'दर्श' (१०)। कतमे पुनस्ते? “आवयति, भर्यति, वमस्ति- इत्येवमादयः॥ “यलनामान्युत्तराण्यपाविंशतिः” | बलस्य नामानि 'चल- नामानि' 'उत्तराणि' प्ररतेभ्योऽत्तिकर्मभ्यः, य एव वादन्ति एवं चलवन्तो भवन्तीत्यत्तिकर्मभ्य उत्तराणि चलनामानि समाम्ना- तानि। कियन्ति पुनस्तानि ? 'अष्टाविंशतिः' अष्टी च विशतिश्च अधाविशतिः (२८)। कतमानि पुनस्तानि? "श्रीज:, पाजः, शवः” इत्येवमादीनि । ओजः भोजोजने। इत्येवमादि। भाह,-"यलं कस्मात्"? उच्यते,-तद्धि "भरं भवति" भियते (भू० उ.) हि सः, योऽधलिप्तो भवति । "विभत्तः पा(जु०३०)स एति। "धननामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिरेय”। य एप बलवन्ती भवन्ति त एच धनं प्राप्नु पन्ति इति घलनामभ्यः 'उत्तराणि धननामानि'। कियन्ति पुनस्तानि ? 'भटाविंशतिरेय' (२८)। पलनामान्युत्तराण्यष्टाविंशतिः इमान्यष्टाविंशतिरेयेत्येवशन्दः। कतमानि पुनस्तानि ? "मघम्, रेफणः, रिफ्यम्, ये- त्येवम्मभृतीनि । रिष्यत इति रेषणः । मतिरिच्यमानमेतदि. व तिष्ठति प्रियमाणस्येति रिक्थम् । वियते लम्यते एच इति । इत्येवमादीनि। - ·1 २६८ • निम्नम् [पूर्वदाम् भाह,-"धन फस्मान् ! उच्यते,-"धिनीतीति सा." सन पनि फारफायधारणम् , धिनोतिनणार्या "गोनामान्युत्तराणि भव" । गयां नामानि 'गोनामानि' प्रानेभ्यो धननामभ्यः, गाय एय दि प्रष्ट घनमिति घननामन्यः 'उत्तराणि, गोनामानि। कियन्ति पुनम्तानि ? 'नव' () फनमानि पुनस्तानि ? “मन्या, उम्रा, उनिया" इत्येवमादीनि। अग्न्या महन्तम्या मयति । इत्येवमादि निर्ययनम्। उक्तनिर्व- चने हि गोशब्दः, अतो गौः फस्मात् इति न प्रयोति । “कुध्यतिकर्माणः उत्तरे धातयो दश”। धनार्थमेव हि गया च क्रोधो भवतीति गोनामभ्यः 'उत्तरे' क्रुध्याः समाम्नाताः । कतमे पुनस्ते? इति । “रेलते, हेलते-इत्येवमादयः । भ्यर्थसम्बन्धेनैव “कोधनामान्युत्तराणि" । कियन्ति पुनस्तानि ? “एकादश” (११)। कतमानि पुनस्तानि ! “हेड, हरः, हृणिः, त्यजः" इत्येवमादीनि। हे मरे इत्यनेनाविष्टो भवतीति हेडः। नीचरनेन नरके प्रति हियते इति हरः । नीचरनेन हियते नरकं प्रतीति हृणिः। त्यजत्यनेनाविष्टो धर्म जहातीति त्यजः। इत्येवमादि। "गतिकर्माण उत्तरे धातयो द्वाविंशतम् (१२२)। बुद्धा एव सन्तः सुतरां गच्छन्तीति क्रोधनामभ्यः 'उत्तरे''गतिकर्माणः' समाम्नाताः॥ "क्षिपनामान्युत्तराणि पड्विंशतिः । गतिसम्बन्धादेव 'क्षिपनामानि उत्तराणि' समाम्नातानि। कियन्ति पुनस्तानि !

·३१०२० ३०] * घण्टुकं फाण्डम् * 'पड्विंशतिः पट च विशतिश्च पड्विंशतिः (२६)। कतमानि पुनस्तानि ? "नु, मक्षु, श्चत्” --इत्येषमादीनि । नुन्न इव क्षिप्रं गच्छतीति नु। मां क्षिणोति मां क्षिणोतीति सर्व एव हि क्षिपगामिनं मन्यन्ते इति मञ्च । यत् द्रवतेः । इत्येवमादि । आह.--"क्षिनं कस्मात् ! उच्यते,~"विकर्षः” विरुष्टो विक्षिप्तोऽर्थ: “संक्षिप्तः” क्षिप्रमुच्यते ।। “अन्तिफनामान्युत्तराण्येकादश" । य एच हि क्षिप्रं गच्छति, स एवामितार्थस्य अन्तिके समीपे भवन्तीति क्षिपनामभ्यः 'उत्तराणि' 'अन्तिकनामानि'। कियन्ति? 'एकादश' (११)। कतमानि पुनस्तानि? "तड़ित्, आसात्" इत्येवमादीनि । ताड्यतेऽस्मिन् प्रदेशेऽवस्थित इति तड़ित् इत्युच्यते। अन्तिक- प्रदेशीपासनः स भासात् । इत्येवमादि योज्यम् । आह,-"अन्तिकं कस्मात्" ? उच्यते, तद्धि “आनीतं भवति" सन्निकटत्वात्।। "संग्रामनामान्युत्तराणि पट्चत्वारिंशत्" । संग्रामस्य नामानि 'संग्रामनामानि' 'उत्तराणि' प्रस्तेभ्योऽन्तिकनामभ्यः, अन्तिीभूतानामेव हि संग्रामो भवतीत्यन्तिकनामभ्य उत्तराणि संग्रामनामानि । कियन्ति पुनस्तानि ? 'षट्चत्वारिंशत् (४६)। तमानि पुनस्तानि? "रणः, चियाक् , नदनुः -इत्येवमादीनि । णन्त्यस्मिन् शूरा इति रणः । विविधा शूराणामत्र धाग स्वतीति विवाक् । 'नदन्त्यस्मिन् शूरा इति नदनुः । इत्येवमादि ज्यम्॥

·निगमम् . भाह.-- “संप्रामः मम्मान् ? उन्यने, महमनाता सहन्छन्ति र परम्परेण तत्र योधाः। “सहरणाद या संगृणन्नि मंशष्टायन्ने राग गत्र पारेण । “सङ्गती प्रामा- पिनि पा” | प्राम इति सवात युज्यने । परम्पर विजिगण्या समागता त भयतः॥ "त" पदबन्याग्शिय, मंग्रामनामगणे "ग"--"इत्य- सम्प" मानः “निगमाः" मन्दिग्धाः "भवन्ति" इतरोऽपि धान्य सल इत्युच्यते मंग्रामोऽपि । तत्रयं मनि अम्याचि वश्त्यमा- णायां 'गले म पन्'-इति व्यपदेशानु विभागो लक्ष्यते शस्थम्पलसंग्रामसलयोः-॥३॥ । अभी३ दमेकमेको अस्मि निप्पाडभी द्वा किमु अयः करन्ति । खले न पर्पान् प्रति हन्मि भूरि कि मा निन्द- न्तिशप्रयोऽनिन्द्राः ।। अभिभवामीदमेकमेकाऽस्मि निष्पह- माणः सपत्नानभिभवामि द्वौ कि मा प्रयः कुर्यन्त्येक इता सङ्ख,या द्वौ द्रुततरा सङ्घ, या त्रयस्तीर्णतमा सङ्घ या चत्वा- रश्चलिततमा सङ्घ,याष्टावश्नोते व न बननीया नावाप्ता वा दश दस्ता दृष्टार्थी वा विंशतिर्दिशतः शतं दशदशतः विदयुतं नियुतं प्रयुतं तत्तदभ्यस्तमवुदो मेपो ७ तद्दोऽम्बुदाऽम्युमद्भातीति वाम्बुमद्भवतीति ·३०२पा० ४० * नेघण्टुकं काण्डम् * २७१ चा स यथा महान् बहुवति वपस्तदिवायुदम् । खले न पनि प्रतिहन्मि भूरि । खल इव पनि प्रतिहन्मि भूरि खल इति संग्रामनाम खलतेर्वा स्खलते यमपीतरः सल एतस्मादेव समास्कन्नो भवति । किं मा निन्दन्ति शत्र वोऽनिन्द्राः । य इन्द्रं न विदुरिन्द्रो बहमस्म्यनिन्द्रा इतर इति वा । व्याप्तिकर्माण उत्तरे धातवा दश तन दे नामनी आक्षाण आग्नुवान आपान आप्नुवानी वधकर्माण उत्तर धातपस्प्रयस्त्रिंशत् तत्र वियात इत्येतद् विपातयत इति या पियातयेति वा । आखण्डल प्रहयसे । आखण्डयितः । वडिदित्यन्तिकप्रथयोः मंसृष्टकर्म ताडयतीति सतः ॥४॥ "अभी दमेक-अनिन्द्राः" । (ऋ० सं०८, १.६, २)। धैकुण्ठस्येन्द्रपुत्रस्येयमार्पम् । जगती । दशरात्रस्य नवमेऽहनि निएफेवल्ये शस्यते । आध्यात्मिको मन्त्रः। “दं” तावत् जगत् 'एक' एघ अहम् 'अभि अस्मि' “अभिभवामि", अभिभूय च अस्य सर्वस्याहमेकोऽधिपतिरित्यभिप्रायः। पुनरभिभवाम्यहमेतत् । “एकम् एकः” निष्पाट “निरहमाणः' “सपनान्" शत्रून निश्चयेनाधिक याभिभवामीत्यर्थः। सहतिरमि- भयावन्दति। कथम्पुनाभिभवन मपनानहमस जगत माधिपत्ये पत्त? यावदेकं वायदाग सन्नमेक पधामिभवामि भवामि ।

·२७२ * निरुक्तम् [पूर्वपटकम् सपनम् , 'अभी द्वा' "द्वौ अप्यागतो एक एव "अभिभवामि । “किम्, 'उ' "त्रयः"" ""करन्ति' त्रयोऽपि युगपदागताः सन्तः एकाकिनोऽपि मम किं कुर्वन्ति” ? न किञ्चिदपीत्यभिप्रायः । किञ्च 'खले न पर्यान्' गाह्यमाने हन्यमाने गम्यमानेऽनएकः खल. शब्दः उपमानम् , उपमासम्बन्धात् , यथा 'खले' खलस्याने कर्षण 'पान्' यहनपि सञ्चितान अप्रतियन्धेन क्षुधेरन् (क्षन्दीर), एवम• हमपि भूरीनपि शत्रूनागतान् क्षणादेव तैरप्रतिवध्यमानः 'हन्मि'। तमेवम्प्रभावं सन्तं मां "किं निन्दन्ति शत्रवः" नाहं निन्दाई, स्तथ्योऽहमित्यभिप्रायः। अपि च “अनिन्द्राः", 'ये' माम् “इन्द्र नविदुः” याथार्थ्यतः, ते कथमविज्ञायच मा निन्दन्ति ? नेत. न्याय्यमित्यभिप्रायः । “भनिन्दा इतर इति था" अथया अनिन्दाः सन्तः आत्मना कथामिन्द्रं सन्तं मां निन्दन्ति ? न तु नामेन्द्रत्ये. नचाहमतिरिक्तस्तेभ्यः, अथ कथमितरे भनिन्द्राः सन्तो मलब न्तीत्यगिप्रायः॥ इति समरतार्थः॥ मर्थकपदनिरुतम्।-"एक इता संख्या" गता संग्गा, भल प्रात्यर्थः। दुश्यादिकं यापीय गन्ता। "दो द्रुततरा संख्या एकम्याः सकाशान् । “अयस्तीर्णतमा संख्या" दयोः सकाशात् । प्रसक्तानुमसतमुच्यते,-"यत्यारधलिततमा संख्या- त्रिभ्यः सकाशात् । “अष्टापत्रातः से दिसा संख्या घ्याप्य पर्तन्ते । "नपति या संग्या, मान पनीया न सम्भजनीया भवति, नयसंन्यायुनापा दितिया न कश्चिदप्यारम्भः क्रियते । “दश" पति या संख्या, सा "दस्ता* शालेय दि संख्या भपति ।

·३०२पा० ४०] * नघण्टुके काण्डम् , २७३ "दृष्टार्था चा" दृष्टार्थव हि दशानामुपरि पुनः पुनः दृश्यते संख्या। तद्यथा, एकादशेत्येवमादि । तसा दृष्टार्थदर्शनाद् दशेत्युच्यते । "विंशतिदिदशतः” द्विः दश विंशतिरित्युच्यते । “शतं दशदशतः" दशरत्योऽभ्यस्ता या दश, ताः समुदिताः शतमित्युच्यते । “सहस्र सहस्वत्" । सह इति बलनाम, तेन तद्वत् दुर्बलानामपि सहस्रं समुदितं चलवदेव भवति सङ्घातथलीयस्त्वात् । “अयुतं नियुतं प्रयुतं तत्तदभ्यस्तम्" सहस्रं दशकृत्योऽभ्यस्तमयुतमा- मिश्रीभूतमयुतमित्युच्यते, अयुतमपि दशमल्योऽभ्यस्तं नियुतमि- त्युच्यते, नियुतमपि दशरत्योऽभ्यस्तं प्रयुतमित्युच्यते। अथा- य॒दशब्दविवक्षया अम्बुशब्दं निर्वक्ति,-अरणशीलम् “अन्वु" तस्य दाता मेघः, सः “अम्युदः तस्य, “स यथा" उदकभाष. मापद्यमानः “महान् बहुवति धर्षन् तदिघावुदम्" तदिय चर्पन् यद् यहु द्रव्यजातं भवति, तदषुदमित्युच्यते । "खल इति संग्रामनाम" | खलते भ्रंश्यत्यर्थस्य, भ्रश्यन्ति हि योधाः। “स्खलते" हिंसार्थस्य, हिंस्यन्ते हि तत्र परस्परेपण । “अयम- पीतरः" "खला" धान्यखल: "एतस्मादेव" तत्रापि हि भ्रश्यन्ति चूर्यमानानि धान्यानि हिंस्यन्ते पा, चूपर्यन्त इत्यर्थः । अधया *समास्वतः" असी भवति" विप्रकीर्णः धान्यः॥ “व्याक्षिकर्माण उत्तरे धातयो दश (१०)। संग्रामे हीतरेतर च्याप्नुवन्ति योधा इति संग्रामनामम्यः 'उत्तरे' 'व्याप्तिकाः। कतमे पुनस्ते? इति । . “इन्यति ननक्षे" “तत्र दशके "TI

·* निरकम् *
[पूर्वपद्कम
'आक्षाणः (३) इति, 'आपानः (६)' इति च। तत्र, “आमाण
आनुवानः” यो हि अनोति व्याप्नोति स आक्षाण इत्युच्यते,तथा
चय आप्नोति सः “आप्नुवानः” सन् “आपानः" इत्युच्यते ।
"वधकर्माण उत्तरे धातवस्त्रयस्त्रिंशन्" । संग्रामे हीतरे.
तरं व्याप्य ततो मन्तीति व्याप्तिकर्मभ्यः 'उत्तरे' वधकर्माण'
समानाताः। कियन्तः ? 'त्रयस्त्रिंशन्' (३३)। कतमे पुनस्ते !
इति। "दम्नोति, श्थति, ध्वरति, धूर्वति”–इत्येषमादयः
"तत्र" वधकर्मधातुमध्ये "वियात इत्येतन्” नाम । सत्पुनरेयं
निर्यक्तव्यम्,-"यियातयते” मानाकारं यातयते यः शन, स
वियातः । अथ "या" एयमन्यथा स्यात्-"पियातयः पय.
मुच्यते यः स्तोतृभिः, स चियातः । 'आखण्डलः' इत्येतदपि,
निगममपि चान दर्शयति,-"मायण्डल प्रहयसे ।
भाभिमुख्येनाय स्थितो यः पण्डयति मेघान्, स आखण्डयिता,
तस्य सम्योधनम्। "आखण्डयितः" ।
परिम्पिटि म फण्यो मन्त्रदय । तस्येयमार्गम्। गायः
ऐन्द्री। गमिपायेषु मध्यमरात्रिपाये होतुरियं गार
पिनियुका। “शामिंगो शानिपूतनाय ग्णाय ते गुतः
मागण्डल मस्य" (प्रा०म०६, १, २४, २)। शागिणी
पनि मर्गः पदम् । शीति कर्मनाम । तस्य ध्याख्यय
मंगो पमिशिगगोमादिलक्षणा मन्नतिः, गा शायिः!
अपपा प्याक
एय तद्धितः
म्यान्। शय्येय शातिः।
यो गयानि, म शानिगुतिः, नाम सगोपन
नामैय।

·३०२पा० ५७०] *नघण्टुकं काण्डम् * 'शाचिगो!' इति । तथैव शाच्यां य आगतः सन् पूज्यते स शाचिपूजनः, तस्य सम्बोधन है 'शाचिपूजन !'। हे 'आखण्डल' आखण्डयितः! शत्रूणां मेघाना था। इयमस्माभिः प्रस्तुता शची या प्रति ते नित्यमिष्टमागतं यथा च पूज्यसे त्वमागतः सन्, किञ्च एतस्याश्च शल्यामस्मिन् कर्मणि 'अयं' 'रणाय' रमणाय त' तय 'सुतः' अभिपुतः सोमो यतोऽस्माभिः त्वं 'प्रहयसे' प्रकर्षणादरवद्भिह यसे आह्वयसे। स एवमेत ज्ञात्या अस्मदनुग्रहाय अनतीनकालमागन्तुमर्हसात्यभिप्रायः ।। आखण्डलशब्दऽल्पतरं वक्तव्यं यहुतरं तडिच्छन्द इति भेदनो निरुच्यते,-"तडिदित्यन्तिकथयोः संसृष्टकर्म"। राडिदित्येतच्छब्दरूपमन्तिकाभिधायि पधाभिधायि व इत्येकमेय तदुभाधामर्धाभ्यां सम्प्रयुज्यते। विद्युदपि च तडिदित्यु. च्यते। सा पुनः कर्तरि कारके "ताडयतीति सतः" ॥४॥ त्या वयं सुधा ब्रह्मणस्पने स्पाहां बमु मनुप्पा ददी- महि। या नो दूरे तडितो या अरातयोऽभि सन्ति जम्भया ता अनमसः । त्वया वयं सुवर्द्धयित्रा ब्रह्मणस्पते स्पृहणीयानि वसूनि मनुप्यम्य आददीमहि याच नो दूरे तडितो याश्चान्तिकातयोऽदानकर्माणो वादानप्रज्ञा या जम्भय ता अनममोग्न इति रूपनामाप्नीतीति सतो विद्य नडिद्भवतीति शाकणिः मा हरताडपति दूराच ·. • निरुक्तम् * [पूर्वषटकम् दृश्यतेऽपि विदमन्तिकनामैवाभिप्रेतं स्यात् । "दूर चित्र सन्तडिदिवातिरोचसे।" रेऽपि सन्नन्तिक इव सन्दृश्यस इति । वज्रनामान्युत्तराण्यष्टादश वन्नः कस्माद् वर्जयतीति सतस्तत्र कुत्स इत्येतत् कृन्तते पिः कुत्सो भवति कर्ता स्तोमानामित्यौपमन्यवोऽत्राप्यस्य वधकमव भवति तत्सस इन्द्रः शुष्णं जघानेत्यश्वर्यकर्माण उत्तरे धातवश्चत्वार ईश्वरनामान्युत्तराणि चत्वारि तत्रन इत्येतत् सनित ऐश्वयेणेति वा सनितमनेनश्वर्यमिति वा ।। ५ ।। यथा त्वन्तिकनामेदं तथेयमृगुदाहरणम्,-"त्यया पयं०- अननसः” इति ( ऋ० सं०२, ६, ३०, ४)। गृत्समदस्यार्पम् । जगती। प्रवर्ये विनियुक्ता। हे ब्रह्मणस्पते!” “त्यया" "वयं” 'मुवृधाः' “सुवर्द्धयित्रा" सुष्टु धर्द्धिताः अनुगृहीताः सन्तः 'यसु' “यसूनि” यानि यानि 'स्पार्दा' स्पार्हाणि 'स्पृहणी. नानि तानि तानि 'मनुष्या' "मनुष्येभ्यः" तानभिभूय "आददी- अहि" । किञ्च, “याश्च नो दूरे तड़ितः” 'या नो रे' अध्यन्यप. स्थताः “भरातयः” “याश्चान्तिके। तमिच्छन्दस्यान्तिकाभि. दायित्यम्। दूरे च अन्तिके व या अरातयः। अरातिः सेना। अदानकमाणः। रातिर्दानार्थः। भस्माकमभिमतानर्थान तो ये नियारयन्ति ते। 'अरातयः' “भदानप्रशाः म दात मस्माभिरेभ्य इत्येयं येषां प्रज्ञा ते अदानप्रज्ञाः। द्विविधा ·ऽस्ति। ३०२पा० ५०] *नघण्टुर्क काण्डम् * हि शत्रवः,-दुःखसन्नाश्याः, सुखसमाश्याच, तत्र ये दुःख- सन्नाश्याः ते अदानप्रज्ञाः, ये अदानकर्माणः ते सुखसनाश्याः। ते चोभयेऽपि दूरे वान्तिके वापस्थिता भवन्ति। "ताः” दूरान्ति. कावस्थितानुभयानपि “जम्भय” निश्चेप्टान कुरु त्वं ब्रह्मणस्पते । किञ्च, "अनासः" अरूपाश्चैतान् कुरु । "अन इति रूपनाम" । तद्धि “आप्नोति" आश्रयम् ।। “विद्युत् " । “सा बताडयति" अशनिरूपेण । “दूरात्" एव "च" "दृश्यते”। तस्मान्न तस्या अन्तिकनामाभिसम्बन्धो- "अपि त्विदम्" अपरेणोदाहरणेन “अन्तिकनामैवा. भिप्रेतं स्यात्”---“दूरे चित् सन्तडिदिवातिरीचसे” | "दूरे- ऽपिसन्नन्तिक इय” अवस्थितः “दृश्यसे इति” अत्र दूरेऽपि सन्नन्तिक इवेति स्फुटतरमन्तिकाभिधानत्यम्, न तथा पूर्वस्मिन् मन्त्रे-'या नो दूरे तड़ितः' इति । एवमन्तिकनामत्वेन घा विद्युम्नामत्येन धा पधनामत्वेन या प्रकरणोपपदे अवेक्ष्य यथासम्भवं निर्वक्तव्यम् ॥ “यो विश्वतः सुप्रतीकः सदसि दूरे वित् सन् तड़ि- दिवातिरोबसे। राव्याश्चिदन्धो अति देव पश्यस्याने सख्ये मा रिपामा धूयं तव ॥" (ऋ० सं० १, ६, ३१, २)। एषा जगती। आग्नेयी। कुत्सेन दृष्टा । महावते आग्निमारते शस्त्रे अभिप्लवस्य च षष्ठेऽहनि आग्निमारुते एचव शस्यते। 'यः' त्वं है 'अग्ने ! 'विश्वतः सर्वतः 'सुप्रतीक' सुदर्शनः शोभनदर्शनः, अपिच 'सद्गुई यतो यतो दृश्यसे ततस्ततः ·• निम्नम् . ममानदर्शनः तुन्य एप सभ्यो। अपिच दो" भपि 'मन' अनित्राजिष्णुपात् 'नाडिदिय' अन्तिक इय मयस्थितः 'अति- गेरमे' अनिगेनिःश्यो। अपिन यदेतत् 'गयाचित्' गया अपि मन् सम् 'भधः' अध्यानलक्षणं तमः, यत्न ध्यानुमपि शापने किमुन इष्टुम् । एतदपि 'मनि' अतीत्य है 'देव' मर्यभनदीपयिनः ! 'पन्यासि' पय न्यम्, न तेऽम्मा:- मिय नेनान्धेनापि तमसा प्रतियभ्यते दर्शनम्। तम्य तवेय. गुणयुक्तम्य. 'अग्ने !' 'चर्य' 'साम्ये मग्रिमा परिवरप- कर्मणि आ उत्तमादुच्छामावरताध्ययसायाः मन्तः 'मा' फेनचिह्न विधिना शगुणा या 'रिणाम' माम्मान् किन्चिद्धिमीन् त्वदनु ध्यानादेवेत्यभिप्रायः॥ “यजनामान्युत्तराण्यटादश" । यो हि हन्यते स पन्ने वेति पधर्मभ्यः 'उत्तराणि' 'यजनामानि' | कियन्ति पुनस्तानि ? अष्टादश, अष्टौ च दश । यतमानि पुन• स्तानि ? “दिद्युत्, नेमिः, हेतिः' इत्येयमादीनि, विद्युत् द्यतेर्या द्योततेर्वा, पुनः पुनरतिशयेन या यति अवखण्डयति, द्योतते दीप्यते या सा दिद्युत् । अयनामयति खण्डपति प्रहारे। णेति नेमिः। हेतिहन्तेः। इत्येवमादि । आह,-"वत्रः कस्मात्" ? उच्यते,-"वर्जयति" वियो. जयति प्राणैः प्राणिनः । “तत्र, कुत्स इत्येतन्" सन्देहपदम् । ऋपिरपि कुत्स इत्युच्यते। तत् पुनरेतन् यदा घजनामा तदा "कुन्ततः” कृत्यतेऽनेनेति “कुत्सः”। यदा पुनरेतप्यभिधानं, ·३०२पा० देख] * घण्टुकै काण्डम् * तदा "कर्ता स्तोमानाम् इति" "ओपमन्यवः” आचार्यों मन्यते। "अत्राप्यस्य वधकर्मच” अभिप्रेतं स्यात् । अत्रापि एतहपी वर्तमानमभिधानमस्य ऋषेर्वधकर्मय यधार्थसंयुक्तमेव स्यात् । किङ्कारणम् ? "तत्सख इन्द्रः शुष्णं अघान इति” । तेन स्तूयमानो विवृद्धवलः शुष्णं शोषयितारं रसानामसुर मेघ घा जघान । मेट्रो शुष्णः, तदुदये हि धान्यानि उदकग्राहनिमित्तेन शुन्ति । "ऐश्वर्यकर्माण उत्तरे धातयश्चत्वारः । प्रतामेव हि पत्रे णायुधेनेवैश्वयं भवतीति बननामभ्यः 'उत्तरे' 'ऐश्वर्य- कतमे पुनस्त ? “इरज्यति, पत्यते, क्षियति, राजति ?" इति ॥ “ईश्वरनामान्युत्तराणि चन्यारि"। ऐश्वर्यसम्बन्धेनयो- च्यते । फतमानि पुनस्तानि? "राष्ट्री, अर्यः, नियुत्वान, इनः"। "नत्र इन इत्येतत्” अभिधानमेवं व्युत्पाद्यम्,- *सनितः" सम्भक्तः "ऐश्वर्येणेति था", अथ "या" "सनितं" सम्भकम् “अनेनैश्चर्यमिति” ॥५॥ कर्माण। - यत्रा मुपर्णा अमृतस्य भागमनिमपं विदधाभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीर: पाकमवाविवेश ।। पत्र सुपर्णाः मुपतना आदित्यरक्ष्मयोऽमृतम्य भागमुदक- स्थानिमिपन्तो वेदनेनाभिस्वरन्तीति वाभिप्रयन्तीति गोशयितादित्यः स मा धीरः देवरः सर्वेषां भूतानां ·निम्नम् पूर्णपदकम पाकममाविवशति धीरा धीमान पारः पतल्या भवनि चिपध-प्रम मादिन्य इन्युपनिषदों भानीयधिदेवतमया- ध्यान्मं यत्र मुपाः गुपननानीन्द्रिगायतम्प मागं मान- स्यानिमिपन्ती वेदनेनामिस्वानीति यामिप्रयन्तीति वैखरः संपामिन्द्रियाणा गोपायितामा म मा धीरः पाकमत्रा- विवेगति धीरो धीमान पाकः पत्ताच्या भवति विपन आन्मेत्यान्मगतिमाचप्टे॥६॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ३, २॥ अधुना मन्त्रमपि व्यावष्टे यस्मिन्नतदीश्वरनामेन इति,- “यत्रा सुपर्णा०"-इति ( सं०२,३,१८,१)। त्रिष्टुमा । वैश्वदेवीये सून दीर्घतमसा हा। महामने तृतीयसपने वैश्वदेो शस्त्रे शस्यते । वैश्यदेवेषु हि सूक्तेश्येकदेवता बहुदेवताश्च मन्त्रा मपन्ति, तदप्युपेक्षितव्यम् । “यत्र यस्मिन् मण्डलेऽवस्थिताः “सुपर्णाः सुपतनाः आदित्यरश्मयः” ते हि शोभनमर्षमुद्दिश्य तमोचियातलक्षणं पतन्ति । अथवा शोभमानाः पतन्तीति सुपर्णाः। ते कि कुर्वन्ति ? उच्यते,-"अमृतस्य भागम्" "उदकस्य" अमरणधर्मणः 'भाग' भजनीयमंशमादाय पृथिवीलोकात् तेना- न्विताः सन्तः सर्वभूतानि “अभिस्वरन्ति”। 'स्कृ शब्दोपतापयोः (भू०प०)' अभितपन्तीत्यर्थः । अथवा अभिस्वरन्त्यादित्यम- माभिमुख्येन रसान् गृहीत्वा प्रयान्ति। “अनिमिपन्तः” ·अ०२पा०६ख०] * नघण्टुफ काण्डम् - २८२ अनिमिषमाणा इय आदरयन्त इत्यर्थः। 'विदया' “वेदनेन" सकर्माधिकारयुक्तेनान्विताः सन्तः इदमेयास्मामिः कर्त्तव्यमादा- नादिलक्षणं कर्मेति अभिस्वरन्ति । यत्रैतदेवलक्षणं कर्म कुर्वन्त्या- दित्यरश्मयः, तब किम् ? इति उच्यते,-"इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः' । 'इनः' "ईश्वरः" इनो हासावादित्यः, ऐश्वर्येण भवति विश्वस्य भुवनस्य' भूतस्य “सर्वेषां भूतानां” 'गोपा: गोपा- यिता' भवति “मादित्यः" मण्डलान्तरपुरुषो यः तत्र मण्डले - रस्थितः। *समा धीरः" "धीमान” प्रति पिशिष्टया बुध्या- न्यतः, युद्धिरेव हि तस्य शरीरम् । “पाकः पक्तव्यः" पक्तव्यप्रशः 'विपकरशः' सम्यग्दर्शनोऽनुग्नाहातया “आरिवेश" शाविशतु ॥ "इति" शब्दः प्रकरणप्रदर्शनार्थः,-एवमयम् “उपनिषद्वों वितीति। यदा, शानमुपगतस्य सतो गर्मजन्मजरामृत्ययो श्चयेन सोदन्ति, सा रहस्य विद्या उपनिषदित्युच्यते । उपनि- द्वायन धर्यत इति उपनिषद्वर्णः। “अधिदैवतम्" उक्तम् । “अधाध्यात्मम्" उच्यते, अधिदेवतमध्यात्ममित्येती शब्दो ख्याती। “यत्र” यस्मिन् शरीरे "सुपतनानि इन्द्रियाणि" पस्थितानि स्वेषु स्वेषु आयतनेषु कृष्णसारादिषु किं कुर्वन्ति ! प्यते,-"अमृतस्य” अमरणधर्मणः “ज्ञानस्य” “भागम्" जनीयं स्वं स्वं रूपादिलक्षणं। रसमादाय। 'विदया' नेनपिज्ञानेन युक्तम् "अभिवरन्ति । न हि इन्द्रियाणां तन्यमस्तीति तानि हवेतनानि, चेतनस्य पुरुषस्य कर्तुविज्ञान- रय करणानि, तदधिष्ठानास्तु देवताश्चेतनाः। तदभिप्रायेणो- ·ग्द न्यो-'pिam “यनन यिजानना हिदि “भभिमानि* *भभिप्रयनि यिनेन पुररापि मी दंग पुगि। भगया ममिमानि'मुसिमाभिमुल्येन या पिशनमादाय ययाधाना मानि लीन्यम् ।। किम् ? इत्युच्यी-नत्र यो पशितः घा:* इनः, “सबै मिन्द्रियाला गोकायिता" या "मागमा" "समा धीर: “धीमा "पायः पयः" पाया "विपEA" सम्यगहराः सर्वत्र सः भित्र" पय विदेऽयमितः युदयधिदेवतमायेन तेजसा माम् "आधिश" त्यनुप्राहालया स मामयावस्थितोऽगृहादि त्यर्थः, तदनुप्रसाद यस्य सम्यादर्शन प्रकाशने तदाशास्यत पनि "आत्मगतिमार" एयमपाम्य विधानमाचर मत्यः। यदुन, "पुष्पाले देयताध्यात्मे पा" इति, तदेवमुपपाद्यम्- तत्र एक पप हासावादित्यमण्डले चाधिदेवते चाध्यात्मे व धुयधिदेवताभूतः स एव तत्र तत्रोपेक्षितव्यः। तस्मादमुम दादित्यमण्डलादु ये रश्मयः प्रसर्यन्ति ते विश्वेदेवा इति “रश्मयो पै विश्वेदेवाः" इति हा तम्। अध्यात्मेऽपि धाकाशाः यानीन्द्रियाणि प्रसर्यन्ति, त एच रश्मयः। अधिदेवते त पर विश्वेदेवा इत्युकम् । एवं तत्र तत्र योग्यम्, प्रकारमात्रमेवेद मुपदर्शितं.भाष्यकारेणेति ॥ ६ ॥ रक्तवृत्तौ भएमाध्यायस्य (तृतीयाध्यायस्य) द्वितीयः पादः॥३,२॥

·तृतीयः पादः॥
पहुनामान्युत्तराणि द्वादश बहु कस्मात् प्रभवतीति
सतो हस्वनामान्युत्तराण्येकादश हस्यो हसतैर्महन्नामान्यु-
तराणि पश्चविंशतिर्महान् कस्मान् मानेनान्याञ्जहातीति
शाकपूणिमहनीया भवतीति वा तत्र क्वक्षिय विवक्षस
इत्येते वक्त वहां साभ्यासाद् गृहनामान्युत्तराणि
द्वाविंशतिहाः कस्माद् गृह्णन्तीति सतां परिचरण कर्माण
उत्तरे धातवो दश सुखनामान्युत्तराणि विंशतिःसुखं कस्मान
हितं खेभ्यः खं पुनः खनते रूपनामान्युत्तराणि पोड़श
पं रोचतेः प्रशस्यनामान्युत्तराणि दश प्रज्ञानामान्युत्तरा-
येकादश सत्यनामान्युत्तराणि पट् सत्यं कस्मात् सत्सु
यते सत्प्रभवं भवन्तीति वा अष्टा उत्तराणि पेदानि
श्यतिकर्माण उत्तरं धातपश्चायतिप्रभृतीनि च नामान्या-
मेश्राणि नवोत्तराणि पदानि सर्वपदसमानानायायात उपमा
पदतत्तत्सदृशमिति गायेस्तदासां कर्म ज्यायसा वा गुणेन-
प्रख्याततमेन वा कनीयांसं वा प्रख्यातं वोपमिमीतेऽथापि
कनीयसा ज्यापांसम् ॥ १॥

·- * निरुतम् * [पूर्वपदकर “बहुनामान्युत्तराणि द्वादश। ईश्वराणामेव बहुत्यं भवती- त्यतः ईश्वरनामभ्यः 'उत्तराणि 'यहुनामानि'। कियन्त ! द्वेष दश च द्वादश' (१२)। फतमानि पुनस्तानि? "उरु, तुधि, पुरी' -इत्येवमादीनि । उरु विस्तारे, यद्धि यहु भवति, तद् विस्तो भपति। तुचि वृद्धी, यद्धि बहु भवति, तद् वृद्धं भवतीति । पूरितमिव हि बहुना सर्व भवतीति पुर। इत्येवमादि युक्त योज्यम् ॥ आह,-"याटु कस्मात्" ? उच्यते-"प्रभवति दि एतत् बहुभ्यो दीयमानम् ॥ बहुनामसम्बन्धेनैव “हस्वनामानि 'उत्तराणि । कियन्ति ! “एकादश" (११)। कतमानि पुनस्तानि ? “कुवित्, रिहम, हस्वः” इत्येवमादीनि। कुत्सितमिय हि सद् विज्ञायते अल्प- स्वादिति कुवित् । लीदमेव हि तदल्पत्याद् भवतीति रिहम् । “हस्वः" कस्मात् ? उच्यते,-"हसतेः” हसितो दि भवति सः, महतः सकाशात् ॥ हस्ससम्बन्धेनेच "महन्नामान्युत्तराणि पञ्चविंशतिः" । हस्या. पेक्षय हि महत्त्वं भपति । क्रियन्ति पुनस्तानि ? “पञ्चपिंशतिः' (२५)। फतमानि पुनस्तानि ? “महत्, यतः, ष्यः इत्येय. मादीनि। माह,-"महान् फस्मात्" ! उच्यते,-"गानेन" *अन्यान्” हस्सान “जहाति" "इति” “शाफपूगिः भायादों मन्यते। अथ “पा" "महनीयः पूजनीयो “भपतीति* महान् । पृटरला दणत्यावा अनः प्यः एणयान् । 'त्यादि योग्यम् । “त' तस्मिन् महनामक गणे “पयशिप (१७), ·३१०३पा० १०] *नघण्टुकं काण्डम् . २८५ विवक्षसे (१५)----इत्येते आख्याते। ते पुनरभे पर्वा धातोः “साभ्यासात् । य एव महान्तस्त एव गृहिणी भवन्तीति महन्नामभ्यः “उत्त- राणि गृहनामानि । कियन्ति पुनस्तानि? "द्वाविंशतिः" (२२)। कतमानि पुनस्तानि ? "गयः, कदः, हर्म्यम्' इत्येव. मादीनि । गभ्यत इति गयः। कृतदरः ऋदरः। हम्यं हरणम् । इत्येवमादीनि ॥ आह,-"गृहाः कस्मात्” ? उच्यते, ते दि याघदेव किञ्चिता हियते, तत् सर्वमेव "गृह्णन्ति” दुःपूरत्वात् ॥ गृहेथ्येवावस्थिताः परिचय॑न्ते परिचरतैवेति गृहनामभ्यः "उत्तरे परिचरणकर्माणः धातवः" समानाताः। कियन्तः पुनस्ते ? "दश” (१०)। कतमे पुनस्ते ? "इरज्यति, विधेम, सपर्यति" इत्येचमादयः । परिचर्यमाणानामेव हि सुखं भवतीति परिवरणकर्मभ्यः "उत्तराणि मुखनामानि"। कियन्ति 'पुनस्तानि ? "विंशतिः' १२०)। फतमानि पुनस्तानि? "शिम्बाता, शतरा, शातपन्ता - इत्येवमादीनि । शिम्बाता, सुखानुसम्यन्धाद्धि हृदमन्नानामिय शरीरं शीतीभवति । शतरा, शीतलतरमिय हि जलादपि सुखम् । शातपन्ता, शान्ततापमेव हि सुखम् । एवमादि । आह,-"सुखं कस्मात्"? उच्यते,-"सुहितम्" सुष्टु हितमेतत् "खेभ्यः इन्द्रियेभ्यः । “वं पुनः" इन्द्रियम्, "खनतेः" धातोः । अवदीर्ण- मेव हि तस्य फर्णायतनं भवति। "रूपनामान्युत्तराणि पोडश" । य एच हि सुखिनस्त एच हि -

·"निरा.
पोती भीति गुणानामयः 'उगणितामानि ।
कति नम्मानि ? गोश (१) कामानि पुनानानि !
नियमि:'-मादीनि । निजितामियादित मानि
गया। पिणीम्याग्रामिति यति मा "
पत" दीप्यमानमिय हिसा प्रकार मपति
"प्राणनामारयुगणि दश । ग पर दि मावन्नम्न
। मराम्या भयनीति पनामाः 'उत्तजि प्रशम्नामानि।
यन्ति पुनरनानि ? 'दश' (१०)। फनमानि पुनम्तानि ?
प्रेमा, अजेय, अनिमयः" इत्ययमादीनि । अग्रेमा नियु
शोषणाः (दि.०), न निश्यति गच्छत्यकात्तिमित्य.
, अपाप इत्यर्थः, समारदिती पा। अनेयः, अनिन्दाः ।
ग्यमादि योग्यम् ॥
"प्रशानामाग्युसराण्येकादश" | य पय हि प्रमावन्तस्त एव
प्रशस्या भयन्ति, य पय हि प्रशस्यास्त एव हि प्रजायन्ती
न्तीति प्रशस्यनामभ्यः 'उत्तराणि' 'प्रशानामानि कियन्ति
स्तानि? 'एकादश। 'एकच दश च एकादश (११)।
मानि पुनस्तानि ! “फेतः, केतुः, चेतः" इत्येवमादीनि ।
त शाने (भू०प०), तस्य येतः। केतुरपि तस्यैव ।।
“सत्यनामान्युत्तराणि पर। य एव हि प्रज्ञावन्तः,
एव हि सत्यवादिनो भवन्तांति प्रज्ञानामभ्यः 'उत्तराषि'
यनामानि'। कियन्ति पुनस्तानि ? 'पद् (६)। कत
ने पुनस्तानि ? “यट, श्रत्, सत्रा" इत्येवमादीनि

·३१० ३पा० १०] * घण्टुकं काण्डम् * २८७ पद्धमिव सम्बद्धं भूतेनार्थेन भवतीति घट् । श्रवणाहमेतद्- भवतीति धत् । एवमादि । आह,-"सत्यं कस्मात्" ? उच्यते, --"सत्सु तायते” सत्स्वेव हि तत्तायते विस्तीर्यते, न हि सतां समीपे शक्यमनृतं धक्कुम् । अथ "या" "सत्प्रभवं मयति" य एव हि सन्तस्त एव हि सत्यं यदन्ति । "अष्टो" यानि "उत्तराणि पदानि" चिक्यदित्येवमादीनि, ते “पश्यतिकर्माणः" पश्यत्यर्थाः “धातवः” । "चायति- प्रभृतीनि च" तान्येय नामानि" भवन्ति । तानि पुनरेतानि “मामिश्राणि" संसृष्टानीत्यर्थः । तेषां प्रकरणोपपदाभ्यां विशेषायधारणं भवति । तत्र,-किञ्चिन्नाम, किञ्चिदाख्यातम् , --इत्येके मन्यन्ते। अन्ये पुनः किम् ? “विपत् (१)", “विचर्षणिः (E)", "विश्वचर्षणिः (७)"--इत्येतानि नामानि, पान्यन्यानि परिशिशनि ते धातवः, तानि पुनरैतानि पूर्वाचार्य- प्रामाण्यात् आमिश्राणि पश्यन्ते इत्येवं मन्यन्ते ॥ “नव” यानि “उत्तराणि पदानि” “हिक, सुकं, नुकम्"- इत्येवमादीनि, आकृतमित्येवमन्तानि, “सर्वपदसमानानाय" । कथं नाम सर्वं चतुर्विधं पदभकारमेतस्मिन् समाम्नाये समाम्नातं स्यादित्येवमर्थमेप्येय हि नवसु समाम्नातेथे उभये निपातोप. सर्गाः, दर्शिता भवन्ति । “अथात उपमाः" । 'अथ' इदानीम्, 'अतः' अनन्तरम् , 'उपमाः भवन्ति । तद्यथा,-"दमिय, इदं यथा, अग्निर्नये, चतुरश्चिद् इदमानात्, ग्राह्मणा प्रतचारिणः, वृक्षस्थ नु ते पुरह- ·निरुतम् * [पूर्वपट्कम् ETः, जार आ भगम, मेपो भूतोऽभि यन्नयः, तटूपः, तद्वर्णः, -, तथा"-एताः उपमाः ॥ सामान्यलक्षणमासां प्रीति, “यदतत्तत्सदशमिति -:"। 'यत्' किञ्चित् अर्थजातम् 'तत्' भवति, सरूपञ्च, यथा-अनग्निः खद्योतः, अग्निसरूपश्च सोऽग्निनो. ते-अग्निरिध खद्योत इति, एवं अतत्सरूपेण गुणेनः । मान्यात् उपमीयते,इत्येवं 'गायः, आचार्यों -। “तदासां कर्म" स आसामुपमानानामर्थः, यदप्रसिद्ध स्य कस्यचित् प्रसिद्धतरगुणेनान्येन गुणप्रकाशनम् । पुनरात्मनाप्युपमानं भवस्येघ ।-“पायुरात्मोपमे गतिः, करोति सैन्यानि यथा कुर्य्याद् धनञ्जयः" इति । सा पा गुणेन, प्रख्याततमेन चा फनीयांसंवा प्रख्यातं मोते"। 'ज्यायसा' उत्कृप्टेन गुणेन' यो यस्मिन् द्रव्ये गुणः तेन, 'कनीयांसम्' अनुत्कृष्ट गुणम् 'उपमीयते'। -सिंहो माणयकः। सिंहे शौर्यमुत्कृष्टम्, माणयफमे• नमीते, सिंह इव माणवको विक्रान्त इति। 'प्रख्यात- मा' 'अप्रख्यातम्' 'उपमीयते'। प्रख्यातचन्द्रमा, अप्र- माणवफः, तं तेनोपमिमीते, चन्द्र इच कान्तो - इति। “अथापि” कचित् “फनीयसा" गुणेन सम् अपि सन्तम् उपमिमीते। तदेतच्छन्दस्येय ।

·२८६ ३० ३पा०२स.] -नेघदुर काण्डम् - तन्न्यजेय तस्करा वनर्ग रशनाभिर्दशभिरम्पधीताम् । तनूत्यक्तनूत्यत्ता यनगं यनगामिनावग्निमन्थनी याहू तस्कराम्यामुपमिमीते तस्करस्तत्करोति यत् पापकमिति नरुक्तास्तनातवां स्पान् मन्ततकर्मा भवत्यहोरात्रकर्मा वा ग्शनाभिर्दशभिरभ्यधीतामभ्यधातां ज्यायास्तत्र गुणो:- भिप्रेतः ॥ २॥ आह,-किमुदाहरणम् ? उच्यते,-"तनू त्यजेव-धीताम् । यंते अग्ने मव्यसी मनीया युझ्या रथं ने शुचयद्विरः । (१० सं०७,५, ३२, ६)। त्रितम्येयमार्यम् । त्रिष्टुप् । प्रात- रनुयाकाश्विनयोः शम्यते। 'तनूत्यजा' "तभूत्यक्ता” चौा. मिप्रायेण हर्त्तव्यं या सर्तव्यं येति कृताध्यवसायो तस्करी *धनगं पनगामिनी" मार्गमोपको प्रस्ती, ताभ्यामुपमीयते । तो यथा उपमार्थत्वेन सुपुष्टी भवतः, न तथा ग्रामतस्करी । तो यथा कश्चिदध्वगं यनीयातां रचा। पयम् एती अस्म- इबार 'रानामिः' अगुलीभिः 'दशभिः' दशसंल्यायोगिनाभिः अभ्यघीता' प्रतिनिवनीताम् । अभिनियध्य व अग्निमन्धनयोक्त्रेण यधरारपयुत्तरारणीभूतं त्वां तस्कराविय कञ्चिध्यगं गाढ़यध्या सुभृशमाकर्षः। किमर्थ पुनरेवमयंतेऽस्लाभिः? हे 'अग्ने ! 'इयं यस्मात् 'नव्यसी नवतरा, अन्यैः स्तोतृभिः अदष्टपूर्ण, युष्म- इगुण: संस्कृत्य विधक्षिता, 'ते' तव 'मनीया' स्तुतिः प्रधान ·२९. निगमम् . पूर्वपटकम् संयुक्ता। म स्यमंराजनारपा पपमध्यमानोऽमामिः 'युस्त्वं योजय आरमानमाणी प्रति। माणिभ्या 'शुशाधि दीप्यमानः म्यः 'गह: ज्यालाण्यः । कयापुनीजय ? 'रणं न यया कधिन् कुनधित् आजिगमिषुः शी रणं योजयेत् , एयमेयावतरणाम स्पमाभ्यामरणीय योजयमानो या विनमा कापीरित्यभि. प्रायः। "तनूत्यका सन्नून्यक्ती" हरयर्थः । “धनगं यनगामिनी" स हि तयोधीप्य सिध्यति। एयमम्याचि "अग्निमन्यनी" “याह" प्रशस्लो “तम्मराम्याम्" अप्रशस्ताभ्याम् “उपमिमीत" मन्यदक्॥ "तम्करः” “तत्" एय “फरोति' “यत्" पर "पापकम्" भवति “इति नैरता मन्यन्ने"। वैयाकरणानां पुनरन्यथापि स्यात् । स हि “सन्ततकर्मा भयति” गत्री ग्रामे मुष्णाति दिया अरण्ये, एपम् “अहोरात्रकर्मा पा” एतदेतासन्तत. कर्मत्वम् । "राशनामिर्दशभिरम्यधीताम्" इत्येव "तत्र" याहोः “ज्यायान्" "गुणोऽभिप्रेतः" तयोः प्रशस्तत्वात, अप्रशस्त- त्याच तस्करयोः कनीयान् ॥ २॥ कुह स्विदोषा कुह वस्तारश्विना कुहाभिपित्वं करतः कुहोपतुः । को यां शयुत्रा विधवेव विधवेव देवरं मयं न योपा सधस्थ आ। कस्विद्राती भवथः क्व दिवा कामि- क वसथः को वां शयने विधवेव देवरं ·4 २६१ ३.० ३पा० ३ख०] 8 नघण्टुकं काण्डम् . (देवरः कस्माद् द्वितीयो पर उच्यते ) विधवा विधातका भवति विधवनाद्वा विधाघनाद्वेति चर्मशिरा अपि धा धव इति मनुष्यनाम तद्वियोगाद्विधवा देवरो दीव्यतिकर्मा मयों मनुप्या मरणधर्मा योपा यौतेराकुरुते सहस्थानेऽथ निपाताः पुरस्तादेव व्याख्याता यथेति कर्मोपमा । यथा बातो यथा यनं यथा समुद्र एजति । भ्राजन्ता अग्नयो यथा । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभी यथा । आत्माततेप्तिापि वाप्त इन स्याद् यायद्व्याप्तिभूत इति । अग्निर्न ये भ्राजमा रुक्मवक्षसः। अग्निरिव ये (मरुतो भ्राजमाना रोचिष्णूरस्का) भ्राजस्वन्तो रुक्मवक्षसः ॥३॥ द्वितीयमुदाहरणमेतस्मिन्ने धार्थे “अथापि कनीयसा ज्यायां- सम्” इति,-"कुहविदोषा" (ऋ० स० ७, ८, १८, २) इति । कक्षीवतो दुहिता घोपा नाम, तस्या इयमार्यम्। आश्विनी। जगती। प्रातरनुवाकाश्विनयोः शस्यते। हे अश्विनी ! 'कुह खित् दोपा' “क” नु युवां “रात्री” “भवयः ? 'कुह पस्तोः' “क” या “दिघा" भवथः" युवाम् ! येन नापि रात्री अस्माकं दर्शनमुपगच्छथः, नापि दिया। चिदिति परिदेवनायाम्, ईयां पा। 'कुह' "क" व "अभिपित्यम्' “अमिमाप्ति" स्मानभोजनाद्यर्थ "कुरुथः" ? 'कुह' "क" चा उपतुः' "घसथः" ? सर्वथा न विज्ञायते यामागमनप्रवृत्तिः । किञ्च, 'को घां ·२१२ .निम्तम् पूर्वग्टकम् शयुप्रा' फनमो युपी यजमानः शयुगा "शयने? कि 'विधया इय देवरम्' यथा विधचा मृनमर्नुका काचित स्त्री शयने रदस्यतितरा यायनी देवग्मुपवाति, स हि परकीयत्वात् नार्या दुरागध्यतरो मयति, यदोनोपर्यने, न तथा निजी भत्ता। तस्मात् सेनोपमिमीत अश्विनी। तथा 'मध्ये मनुणं देवरम् । सेप मृतमतका 'योपा' 'आ' 'कृणुते' आभिमुख्येन कुस्ते । को याम् एवम् भाभिमुख्येन 'सघस्य' "सहम्याने" समाने सह- योगिना चात्मना त्या परिचवार ? येनेह नोपगतवन्ती स्पोऽल. दर्शनमिति । एयमस्यामृचि देवरेण कर्नायला ज्यायांसावश्विन नायुपमीयेते, विधयया च यजमानः । अथकपदनिरुक्तम् ।-"विधया विधातृका भवति। धात स तस्या विगत इति। "विघवनाद्वा" सा हि मर्तृमरणेन विधूता फम्पितेव भवति । "विधायनाद्वा" सा हि भर्तुर भावादनुरूल्यमाना तत्र तत्र विधावत्येव । "इति वर्मशिरा आचाव्यों मन्यते। "अपि चा धव इति मनुष्यनाम तद्वियो गाद् विधवा । "देवरः" इत्येष शब्दो “दीव्यतिकर्मा दीय त्यर्थः, स हि मर्तुभ्राता, नित्यमेव तया भ्रातृभार्यया देवना वियत इति देवर इत्युच्यते। “मर्य्यः मनुष्यः” स हि "मरण. धर्मा" | "योषा याते मिश्रणार्थस्य, सा हि मिधयत्या. त्मानं पुरुषेण साफम्। “आ कुस्ते सहस्पाने आभिमुख्येन आत्मना कुरुते परिवरणाय ॥ 6.. (Ana.

·३३० ३पा० ३०] *नघण्टुर्क काण्डम् # २६३ मादयः, ते चत्यारोऽवसरप्राप्ताः। ते च पुनः “पुरस्तादेव व्याख्याताः” सामान्यतः, विशेषत इदानीमुद्राहरणतो व्याख्या- यन्ते। तत्र “यथा इति” एषा “कर्मोपमा"। किमुदाहरणम् ? “यथा यातो यथा धनं यथा समुद्र एजति । पवा मास्य सहावेहि जरायुणा ॥” इति (ऋ० सं०४, ४, २०, ४)। सतवधिराशेयोऽपश्यत् । एषा अनुष्टुप् । गर्भानुमन्त्रणे विनियुक्ता। यथा वातयनसमुदाः एजन्ते कम्पन्ते, एवं 'व' हे 'दशमास्य' दशमाससम्भूत ! गर्भ! एतस्मात् मातुरुदरात् अदुः. खयन एनाम् एजत् चलन् 'अवेहि' अर्वाङ् पहि, 'सह' 'जरायुणा' उल्वेण प्रजायस्व, मा स्थाः त्यमेतस्मिन्नुदरे इत्यभिप्रायः । अपरमुदाहरणम्,-"अश्रमस्य केतवोः” विरश्मयो जनों अनु। भ्राजन्तो अग्नयो यथा ॥” इति (१० सं० १,४,७, ३)। प्रस्कण्वस्यार्पम् । गायत्री। सौरी सा। अनयाति- ग्राहो गृह्यते पृष्ठस्य पर्छ ऽहनि । 'अदृश्यम्'. 'भस्य' 'केतवः' रश्मयः वि विविधाः दृश्यन्तेऽस्य भगवतः सूर्यस्य प्रज्ञान. सतत्वाः, ते हितमोऽपहत्य सर्वप्राणिनां प्रज्ञानमभिव्यञ्जयन्तीति त एवं केतच इत्युच्यन्ते लक्षणया। अथवा प्रकाशसतत्त्वास्त पति साक्षादेव शेतुशब्दस्तेषु स्यात्। केतुरिति विज्ञानमुच्यते, विज्ञानच पुनः प्रकाशसतत्त्वाश्चैत इति केतव इत्युच्यन्ते । अथवा तव इव सर्वतो दिशमुच्छ्रिता आदित्यमण्डले, ध्वजो हि फेतुरुच्यते । के पुनस्ते? इति, 'रश्मयः । कि कुर्वन्ति य एवमुचिताः ? इति, उच्यते-जनान् अनु' तिष्ठन्ति गच्छन्ति . .

·२६४ निरुतम्। [पूर्वषट्कम तमांस्यपहन्तुमन्यांश्योपकारान् कत्तुंमोपधिपाकादोन् । कर्य पुनरनुतिष्ठन्ति ? 'भ्राजन्तः दीप्यमानाः। कथम् ! 'अग्नयों यथा' येन प्रकारेण अग्नयो भ्राजन्ते, तथा भ्राजन्तोऽनुतिष्ठन्ति । अपरमुदाहरणम्,-*यदिमा पाजयन्नहमोषधीहस्त आधे । आत्मा०-" इति (ऋ० सं० ८, ५, १०, १)। आधणो भिषा, तेनेयमोपधिसूक्ते दृष्टा। अनुष्टुप् । एतेन पुनरुपततो दीक्षितो एकविंशतिभिर्दर्भपिशूलीमिश्राभिरद्भिरभिषिच्यते। उप- तापशान्त्यर्थमनेनैव सूक्तेनाग्निचयनाथ क्षेत्र प्राम्यारण्याभिरोपधि- भिरप्यते। 'यत्' 'यदा' अहम् 'इमाः' 'ओषधीः' 'हस्ते 'आधे' आधाय च सन्निकर्षेऽपि तिष्ठामि रोगिणः एताः ओषधीः 'याज. यन्' पूजयन् स्तुवन्नित्यर्थः। अथ तदैव तदनन्तरमेय 'पुरा' ए. तासामोषधीनां प्रयोगात् अस्मात् सुनीतम् भोषधिवीर्य्यम् भसा मन्यानः 'भात्मा' 'यक्षमस्य' यक्ष्मणः 'नश्यति' रोगस्या पुनरागमनाय | फयं पुनर्नश्यति ? 'जीवगृभः यथा' यथा जीयग्राहम्य, पुरय हगना , अहतम्यय जीयो नश्येत् विपदो देयात्, एपमात्मा रोगम्यापिपुरचौपधिप्रयोगात् नश्यतीत्यभिप्रायः ।। निगमप्रसतमुच्यते,-"भारमा अततेयां" सर्वमेय दिसेना. तिनं भपनि सर्यगत्पात् । “भार्या सर्वमेय दिसेन ध्यान भपनि मर्यगनत्पादेय । “अपि घात इय" सहलाते, हासी कार्य कारणम्पः “यायदु ग्यामिभून इति' अपि यमपया “म्यान्भागो ध्यान इस स्यात् । किच मर्यातयेऽगिनि पायन्मारमेय तम्य कार्यकारणमातेन व्याप्यते, तायामारभूत ·३० ३१० ३०० • नघष्ठ काण्डम् . २६५ एयासी लस्यते, सायन्माने दि प्रदेशतम्य चैतन्यशफिरभिश्यज्यते, समायसि दर्भमुदिप्रक्षेपात् अग्न्यभियक्तियदिति । सूक्ष्मेण हि स्थूलं व्याप्यते, न भूलेन एत्मम्, स्थूला कार्यकारणम् सक्षम मात्मा, सस्मादिपरानः॥ “इदं यथा (२)", "अग्निर्नये ()", चतुरधिद् ददमानात् ()"-त्येपः समानायानुयामः । भग्निर्नय त्यस्य निघण्टु- तन्त्रम्य “दुर्मदासो म सुरायाम्" इत्यनेनय गतायतेति मन्य- मानाः केचिद निगमं नाचोयते, भपरे पुनः समानायानुकामोऽ- पमिति मन्यमाना एयमेवं निगममधीयते । “मग्निर्नये भ्राजसा रक्मयक्षसो पातासो न स्युजः सय ऊतयः। प्रभातारी न ज्येष्ठाः सुनीतयः मुरामाणो न सोमो भूतं यते ॥” (१० सं० ८३, १२, २) मार्गयस्य असदस्योरियमार्पम् । मारती । जगती। अग्निरिय ये प्राजिष्णुतया रोयनाः, यथा केनचित् प्रकरण 'रुवमयक्षसः' रोविष्णुरस्काः, मस्तः । किश, 'धातासो' नम्ययुजः सद्य ऊतयः' याता इघ म्ययुजः स्वेन स्नानुग्रहेणा- नुमाधाणां स्तोतृणां योजयिताये ये ते 'स्वयुजः'। कि तेषाम् ? "सय उतयः शीघ्रगतय इत्यर्थः। किश, 'प्रज्ञातारो न ज्येष्टाः मुनीतयः यथा केचिन् प्रकण झातारः 'सुनीतयः' स्युः, प्रशस्तया नीत्यान्विताः, एयमेतेऽपि मस्तः। घलप्रधाना हि ते इत्यतः प्रशायद्विपीयन्ते । सुशर्माणो न सोमा ऋतं यते। सुखाः यन्धव इष सन्नु 'सोमाः' सौम्याः 'ऋतं यते' ऋतं यज्ञं कर्तु- मिच्छने यजमानाय ! ये एषड्गुणयुक्ता मस्तो भवन्त्यिति, ·२ - २६६ * निश्चम् * पूर्वषट्का सान् अयम् अभिप्रेतार्थसिद्धये स्तुम इति पाम्यशेषः ॥३॥ चतुरश्चिद्ददमानाद्मिभीयादा निधातोः। न दुरुक्ताप स्पृहयेत् । चतुरोऽक्षान् धारयत इति वद्यया कितवाद् विभीयादेवमेव दुरुक्ताद् विभीयान्न दुरुक्ताय स्पृहयेन् कदाचिदा इत्याकार उपसर्गः पुरस्तादेव व्याख्यातोऽथा- युपमार्थे दृश्यते । जार आ भगम् । जार इव भगमा दित्योऽत्र जार उच्यते रार्जरयिता स एव भासां तथापि निगमो भवति । स्वसुर्जारः शृणोतु न इत्युपसमस्य स्वसारमाह साहचर्याद्रसहरणाद्वापि त्वयं मनुष्यजार एवाभिप्रेतः स्यात् स्त्रीभगस्तथा स्याद् भजतेमप इति भूतोपमा । मेपो भृतो ३ भियन्नयः । मेपो मिपतेस्तथा पशुः पश्यतेरग्निरिति रूपोपमा। हिरण्यरूपः स हिरण्य- सन्दगपान्नपात्सेदु हिरण्यवर्णः। हिरण्यवर्णस्येवास्य रूप था इति च । तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमा । प्रन इव पूर्व इव विश्य इम इवेत्ययमेततरोऽमुम्मादसावस्ततरोऽस्मादमुथा यथासाविति व्याख्यातं यदिति सिद्धोपमा । ब्राझणपद् पलपन् । बामणा इव वृपला इयेति' (पलो यूपशीलो भवति धृपाशीला या ॥ ४॥ (१६) ·३० ३पा० ४०] *मेघण्टुर्फ काण्डम् . २१७ चिदित्ययमपरो निपात उपमार्थीयो भवति, पुरस्तादम्यय. मुक्तः “दाधचिदित्युपमा” दानों समानायविशेष व्याख्याना. वसरप्राप्तस्य छान्दसमुदाहरणामस्य प्रदर्यते। फतमत् पुनस्तत् ? इति, उच्यते,- चतुर स्पृहयेत्” । (१० सं० १, ३, २३, ४)। मित्रावरुणार्यम्णतृचे घोरपुत्र एतां गायत्रीमपश्यत् । चतुरोs. क्षान् धारयमाणात् “कितधात्” योऽन्यः कितयो “बिभीयात्" किमपि यतिष्यन्ते तदन्यद्वा किञ्चिद् येत मामयं जेष्यतीति । निहितेषु न तथा भयं भवति यथा कितवस्य प्राङ् निधानात् । “एवं” सर्वदा “एच" "दुरुक्तात्" "विभीयात्” उद्विजेदित्यर्थः । तथा तथा वर्तत यथा यथा दुरुक्तं न शृणुयात्, न श्रूयते । दुरते हि परुणो देवता, तस्मात् “न दुरुताय स्पृहयेत्” "कदाचित् अपि किन्तु सूकमेव हि शृणुयात्, तत्र हि मित्रो देवता अर्यमा च॥ “याह्मणा प्रतवारिणः” इत्येतदुपरिटाद् व्याख्यास्यते--- "संवत्सरं शंशयाना (० सं०५, ७, ३,१) इत्येतस्मिन् : मन्त्रे, चतुर्दशेऽध्याये॥ “पक्षस्य नु ते पुरुहतवयाः" --इत्येतत् पुरस्ताद् व्याख्यातम्॥ "आ इत्याकार उपसर्गः" स पुनरेषः “पुरस्तादेव व्याख्यातः" ~~~*श्रा इत्यर्यागये” इति, “अथापि” अयमाकारः कदाचित "उपमार्थे अपि दृश्यते । तद्यथा,-"जार आ भगम्” इति । किमुकं भवति ? जार इव भगम्" इति । आह,-कोऽयमत्र जार उच्यते ? "आदित्योऽत्र" "जारः" इति "उध्यते" अस्मिन् ·मन्त्र। • निगमम् . दिकम् स हि "राजगिमा" हतुदो हि रानियन विपरणमीयर्थः। "सपय मासाम्" यन्द्रादीनां या मासः না যধি ও গ ঘন বলি । “उदीय पिनरा जार आ मामिलान हीतो इस यति । विपनि पनिः म्पपम्यने मुगम्तयिष्यने भमुगे पेपने मुती ॥ (पर० सं०७, ६, १०, १)। अगिरःपुत्री हविधान एतया जगत्या अग्निमस्तीम् । पितृमधे विनियुक्ता। हे भगवन्नाने : सर्यगतं सन्तमममात्मानं विशेषात्मलामाय 'उदीरय' उद्गमयेव । अरणी पितरी प्रति, अथवा पावापृथिव्या पितरी स्याताम्, “याम पिता माता पृथियो ।” (प्र० सं० २, ३, २०, ३)। भदोराने धा, ते प्रति विशेषात्मलाभायोग्यलय त्यमा- त्मानम्। फयच पुनरदीरय । 'जार आ भगम्' जार इव भगम्। जार आदित्यो यथा भग भजनीयं भीममान्तरिक्षच रसं स्वधा ज्योतिरु मारयति, एवं त्वमात्मानं पितरों'प्रन्यु. दीरय। फस्मात् पुनरेवमादरचान प्रीमि। यस्मादेव यजमानः 'इयक्षति' यष्टुमिच्छति देवान्, 'हर्यतः' हवींपि प्रेप्स्यतः, न व त्यदते शक्येज्येयम् त्वमेव हि प्रतिविशिष्ट यशसाधनं सर्व- मन्यत्र चैधगुणभूतम्। किञ्च, अयं यजमानः 'हत्तः' हृदयेन 'इष्यति' इच्छत्यात्मनोऽभिलपितान् कामान्, न च देवाननिष्ट्या शक्यास्ते प्राप्तुमिति अतो ब्रवीमि, देवयागाय यजमानकाम- प्राप्तये च उदीरय स्वमात्मानमिति । किंच, अयमपि 'बहिः' यशवोढा होता 'स्वपस्यते' यजमानाय अभीष्टकामोपपिपादयिषया - ·३४० शा० ख०] घण्टुकं फाण्डम् । देवतितर्पयिषया च तृप्तये जगदनुग्रहाय च ऋत्विग्भिः कर्म क्रियमाणमिच्छति 'विवकि' च अतो प्रपीमि,-आत्मानम घु- दीरय मितरी प्रति विशेषात्मलामाय । 'किञ्च' 'मखः' 'तवि. प्यते" परिसमाति यास्यति उपक्रमादारभ्यापवर्गात् , अतो प्रवीमि, उदीरय स्वमात्मानमिति। किञ्च, अयमप्यध्यप्यु: আনু অনুমাৰ এয়াবা অনিয়াক আসিমু অৱন্ধর্মলি विपतमती' मत्या बेपते प्रोत्कम्पमानहृदय आस्ते सादरः प्री- भूतः, अपि नामायमुदीरयेदात्मानं ततोऽहमेनद्यशकर्म तनुयामितिः यतो प्रवीमि,-उदीरय स्वमात्मानमिति । अपि पा असुरो प्रला, स हि श्रीविद्योपजनितप्रशानः। अपि चोद्गाता असुरत, सदि प्राणेनानुना तद्वान्, उद्गातृत्वस्य प्राणवृत्त्यधीमत्वाद् विशेषणम्। अपिधा यशाधिदेवतवान्वादिश्यतेऽसुर इत्यनेन तस्या आनन्तात् । अपि चा सर्व एते यजमानादयोऽन्यादिश्येरन्, सर्व प्रकृतत्यात् । 'असुर' असुराः 'वेपते वेपन्त इति, सर्प एते यजमानादयोऽसमन्तः मतिभिपन्तो प्रोत्कम्प मानहृदया आसते, सुप्मदात्मोदीरणप्रतीक्षाः। अपि नाम अयमग्निरुदीरयेदात्मानं - तो नोऽभिप्रेतार्थसाफल्यं स्थादिति, अत्तो पीमि, उदीरयत्व मात्मानमरण्यादीनां पितृणामन्यतमी पितरौ प्रति। अपि चेतावेव पितरी दम्पती पनी यजमानो अग्न्याधेयेन नबजननसम्बन्धेन पितरः। हे भगवन! माने! तातो यज्ञविपरिणामकाले एतस्मिन् प्रत्युपस्थिते देवयानेन वा पितृपानेन या मार्गेण उदीरय उद्गमय यथाप्रतिफलप्राप्तये।समानमन्यदृक्छ श) पूर्वणार्थन। २०- ·• निगमम् . यथा भादिट्यो जारशनोच्यते "सया अपि अयं निगमों भयान" (भयान्येऽपि यादयः इत्यपिरादः) - मानुदिधिषुमग्र म्पसुमागणीनुमः। म्राजेन्द्रम्य समा मम । (म. ४, ८, २१, ५)। परा गायत्री । मायाजस्थापम्। “पदि पां पिमुधो मादागः ( प्रा० सं० ६, ५, ६, १ )---इत्येतम्मिन् पोणे सूने। 'मातुः दिधिधम्' माता गतिरादित्यम्य, सहि भगवान् राम्या जपने प्रातदेति शुमार इच त्रिया: प्रसयकाले, तेन शायते गरेवासी जायत इति, अतो निर्माता, तस्यास पवं धारयिता रोद्धा, तम्'मातुर्दिधिषु' धारयितारमहम् 'अनवम् उक्तपानस्मि यन्मेऽभिप्रेतम्। स पप चादित्यः 'मम' 'सखा' समानण्यानः। यथैवाइमेतस्मिन् यो जगइनुप्राहके कर्मणि अमिप्रवृत्तः, एपमसावपि प्रकाशपाफरसादानवादिलक्षणे कमणि जगदनुग्राइफे अभिप्रवृत्तः, इत्येतस्मादापयोऽसमा नख्यानत्यम्। यत एव मम समानख्यानः, यतो मध्यमस्य च 'इन्द्रस्य' 'भ्राता' उदकभागहर्ता अथ या मध्यमस्यैवोद फेन भर्त्तव्यः, तेन हासौ दोप्यते। स पुनः किं करोतु ! यन्त्र पूर्वमहमवयं तच्च साधयतु, साम्प्रतञ्च यद् धूमः, तच्चान्णोतु श्रुत्या च तदपि साधयत्वित्यभिप्रायः। 'स्वसुर्जार' इति । अस्मिन् मन्त्रे स्वरसृशम्देन मन्त्रद्वक् “उपसम्” “याह । केन पुनः सामान्येनेति! उच्यते,-"साहचर्यात् रसहरणाद्वा"। भ्राता स्वना साकं बाल्ये नित्यमेव चरति, यथा चोपसा साक- मादित्य इत्येतत् सामान्यम। आदित्यो हि, पपा, "अथ

·सपोपं पुष्यति, तत्' पूषा भवति" इति हि घश्यति ।
त्पूष्णः एतस्मिन् मन्त्र जारत्वमेतत् आदित्यस्य दर्शि-
रसहरणाद्वा उपाः खसादित्यस्य। भ्रातृस्वस्रोः सम्भो-
भप्रायसामान्यम्। “अपि त्वयं मनुष्यजार एवाभि.
स्यात्" अथादित्योऽपि मनुष्यजारः । अयमेवास्मिन्
"उदीरय पितरा जार आ भगम् (ऋ० सं०७, ६, १०,
इत्यमितो मन्त्रदृशः, नरुकानां पा स्यात्। “तथा"
ति “स्त्रीभगः" एव “स्यात्"। भगः “भजतेः" सेवना-
स हि सेव्यते मैथुनार्थिभिः पुरुषः। जारो मनुष्यः, स
कीयां स्त्रियं भोगेन सार्वाङ्गिण निर्दयो भूत्या जरयति
बामयति, म्लानरूपां करोति, न तथा निजो मर्ता। तं
नदर्शने घोदीरय, तथैव स्त्रियाः भग उपस्थः, पुरुषशि-
"आदर्दीभवति, एवमरणियोक्त्रादिहस्तानम्मान् युप्मन्मि-
-द्रप्ट्योदरीय त्वामात्मानं हे भगवनग्ने ! इत्येवं योग्य
मनुष्यविषये सति ॥
इति भूनोपमा” मेप इत्येपा भूतशब्देनोपमा । “मेपो
यन्नयः (१० सं०५,७,२४, ५)"-इत्येष निगमः ।
त उच्यते,-"मिपो मिपतेः" दर्शनार्थस्य । पर्याय.
नते,-"तथा पशुः पश्यतेः" इति, पश्यति एसी।
गोयन्तमद्रियः फाण्यं मेध्यातिथिम्। मेयो भूतो मि
(१० स०५, ७, २४,५)। फाण्वस्यैव मेध्याति-
न्। ऐन्द्री। गायत्री हे 'भदिया' अद्विषन् ! पनिन् !

·३०२ * निरुक्तम् * .. For पूर्वषटकम् 'इत्या' अमुना प्रकारेण 'मेपो भूतः । इत्थमनेन शब्देनं अमुनेत्ये. तच्छन्दपर्यायवाविना अभिगमनप्रकारमेतस्मादेव मन्त्रद्गुग्दर्श- नाद् विज्ञाय अभिनयेन मन्त्रद्वयर्तमानः काण्वो मेधातिथिदर्श- यति, हे अद्रिवन् ! एवमन्यकल्पान्तरीणमेव 'मेध्यातिथि' धीयन्त' कर्मवन्तघा अभियन्' आहतो याक्षे फर्मणि आमिमुख्ये नाभ्युद्यतेमहद्भिर्दायः 'यन्' गच्छन्, आहानसमनन्तरमेव अधि- लम्बमानः 'मेपो भूतः' मेप इस किञ्चिदप्युत्तरम पन तं गौरया- घगतमित्था अनेन प्रकारेण अयस्त्वम् आप्तवानसि । मय तदस्माकमप्रत्यक्षम्। एतस्मादेव मन्त्रदर्शनादसिलं तद् विज्ञा. नीमो घयं यतोऽतो ग्रूमः। अपवृत्ते तस्मिन् काण्वे मेध्यातियाँ सहान्यमन्यन्तरीणैरधिकारिभिरिदानीमस्य मनोरन्तरे मेधातिथि. प्रापोण कर्मणा मेधातिथिपदम्, तदहं प्रासपान । सोऽहं प्रये, याः ताः फाण्यमेधातिधिद्वारेण स्तुतयः नित्याः प्रादुर्भ- एतासां प्रदात्यमपि पर्तते। स त्वमेताः शुधपुर ६पींवि पास्मत्प्रदत्तानि प्रतिजिघृक्षः, पूर्यकाण्वमेधातिथियदत्मा- नप्यम्येदि, किमयं या माम्येशीत्यभिप्रायः॥ “अग्निरिति” एषा "पोपमा"। "हिरण्यरूपो हिरण्ययर्णः हिरण्यात् परि योनेनिया हिरण्यदा दस्यतमस्मै । (रा. २, ७,२३,५)। गृत्समदास्येयमार्यम् । त्रिष्टुम् । मपानपात देवता। कुम्भेष्टकोपायानेऽग्निययने विनियुक्ता। 'हिरण्यरूपः हिरण्यसमा अपि च, 'सः' 'भपानमा' मध्यस्थानी येयुतोऽनिरा. पानपान्, मापदफाले पर्माना नाममाधि. पन्ति।

·३१.पा ४०] •* नघण्टुकं काण्डम् * मीनाव: हिरण्यसन्दुक्' 'हिरण्यमिप सन्दृश्यमानः मनप्रीति. जनक अपि स एव 'हिरण्यवर्ण, हिरण्यमिय घरणीयः मार्थनीयो भूतानाम् । य एषड्गुणयुकोऽपानपात्, स किं करोतु १, इति,-'हिरण्यपात्, तेजोमयात् 'योने:' आदित्यात् विनिर्गत्य परिनिया' सर्वतो निपद्य मध्यस्थाने अनजालेनान्तरि- क्षलोकं ध्याय (हिरण्यदा' इत्येक पदम् विसर्जनीयान्तम् ) 'हिरण्यदाः' हिरण्यदाता। सोऽपानपात् परिपद्य 'दति' ददतु अनम्' अन्नहेतूदकम् 'अस्मै यजमानाय इति। *समुद्रादूमि- मधुमा उदारत” (२० सं० ३, ८, १०, १)-इत्यादित्यमुक्त मन्यन्ते, इत्येतस्माद् दर्शनादपां पुत्र आदित्यः । “आदूतो अग्निममरद विवस्वतः” (ऋ० सं० ४, ५, १०, ४)- इत्यतचा. दित्यस्यापि घेद्युतोऽग्निः पुत्रः, इत्येवमसावपानपात् अपो नता ॥ या-त्ययं योपमाशब्दः । आह,-किमुदाहरणम्! “उच्यते,"तं प्रनया पूर्वथा विश्वयेमथा ज्येष्टताति पहिपदं स्वर्विदम् ।प्रतीचीनं घृजन दोहसे गिराशु जयन्तमनु यासु पर्द्धसे" इति (ऋ० सं० १, २, २३, १)। अवत्सारः 'पञ्चदशर्च सूकमपश्यद् पैश्वदेवम् । तस्मिन् घेश्वदेवे सूक्के प्रथमान मेयेवो जगतीमपश्यत्। वैश्वदेवेषु च सूक्तेषु एफदेवता अपि 'मन्त्री संयन्त्येय। माह.ध्ये षाजपेये सप्तदशे शस्त्रे विनियुक्तोऽ. यम्। पचरकाध्यय॑धः पुनरनथा मन्थिनं गृहन्ति । तेषां पुनः श्रुतिः-- प्रजापतेर्या एते चक्षुषी यछुकामन्धिना; असावादित्यः शुकराचन्द्रमा मन्धीत्येचं चन्द्रदेवतोऽयं मन्त्रः अपि था .

·म श्रुतवानसि पूर्वमाद्वानम्, शृणोषि पा, एवं ममापि प्रस्कप्यस्य • निरुकम् 'छ... [पूर्वषट्कम् कथं हत्या? उच्यते,-*ब्राह्मणवत्, पलयत् । ग्राह्मण पदधीते, वृपलयञ्चाकोशतीति ॥४॥ प्रियमेधवत्रिवज्जातवेदोविरूपवत् । अङ्गिरवन्म- हिवत प्रस्कण्यस्य श्रूधी हवम् । प्रियमेधः प्रिया अस्य मेधा यथतेपामृपीणामेवं प्रस्कण्वस्य शृणु ह्वानं प्रस्कण्यः कम्यस्य पुत्रः कण्वप्रभवो यथा प्राग्रमर्चिपि भृगुः सम्बभूव भृगुर्भुज्यमानो न देहेऽङ्गारेवगिरा ‘अङ्गारा अना ( अश्चना ) अत्रैव तृतीयमृच्छतेत्युचुस्तस्मादगिर्न त्रय इति विखननाद खानसो भरणाद्भारद्वाजो विरूपो नानारूपो महिवतो महाव्रत इति ।। ५ ॥ (१७) इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ ३,३॥ छान्दसमुदाहरणं ब्रवीति,-"प्रियमेधवत् --इति । : एषा प्रस्कण्यस्यार्षम्। अनुष्टुप् । आग्नेयी प्रातरनुपाकाश्विनयोः शस्यते। हे 'जातवेदः! महियत' महानत ! महाफमन् ! मह्यम्य भगवतो जातवेदसः कर्म, हविर्यहणा(ना)दिलक्षणम्, तेनेपामन्यते महिमत! इति । यथतेषामृपीणा प्रियमेधादीतो यणु भाद्वानम्। इत्याशीः । एष समस्ताः ॥ : ''' अर्थकपदनिरुतम् ।-"प्रियमेधः, प्रिया अस्य मेघाः" यशः इत्यर्थः। यष्टुमिनिपास्यशेषः। प्रस्फया, फण्वस्य पुत्र प्रपद ·. m मेघण्टु काण्डम् . द्वितार्यस्व निराहा फण्यस्यापत्यमित्यर्थः। “यथा" प्रगतमान माप्रम्" इत्युच्यते, गतशप्दलोपं कृत्या, पथमिहापि “कण्य- मयति पत्ताये मामलोपं कृत्या व्यत्ययेन च प्रस्फपय युक्तम्। “भृगुः भृश्यमानो म देहे" प्रजापतिना किल शुक्त- स्मीयमादाय मग्नी दुतम्, ततः "विधि" ज्यालायां "भृगुः" म. महर्षिः “सम्यभूष” व्यपगतेऽविधि योऽङ्गारेषु सम्यभूव ऽगिरा नाम भभयत् । विग्रहप्रसनमुन्यते,-"महारा नाः ते हि यत्र निधीयन्ते तदतिं भयति । तस्मिन्नुम्पनी तीये *भत्रय सृतीयमच्यत"--"इत्यूचुः” ये पूर्योत्पन्नाः ते । स्मात् मरेप सृतीय इत्येतस्मादनुव्याहारात् मत्रिः" अम- । भयधमन्यथा स्यात्,-अधिः प्रतिषेधार्थोऽकारः। थम् ! न त्रयः” एपात्र, किन्तर्हि ? खन्यतामेतदग्निस्थान नुर्योऽप्यत्र भविष्यतीत्येवमनुयाहारादविरभवत् । व्युदुह्यानि स्मिन्नग्निस्थाने य उत्पन्नः सः “यिखननाद घेखानसः” एप नाना मूत, “यभूयाचिःषु अङ्गारेषु तत्रैव तृतीयं पिखननाद् येखानसः" ते! मनयेपानुपूर्णं णतानि निर्यचनान्युपपादयितु शक्यन्ते, स्मान्मन्प्रपाटविपासनेतानि निस्कानि। “चिरूपो नाना- इति ऋयच। प्रतमिति कर्मनाम। “महिपतो महा. "इतिअर्थःnn ·गतुर्थः पादः अथ लमोपमान्यर्यापमानीत्याचक्षन मिही भ्यान इति पूजायां वा काक इति गुत्सायां काफ इति शन्दानुकृति- स्तदिदं शनिपु बहुलं न शब्दानुकृतिविद्यत इत्योप- मन्ययः काकोऽपकालयितव्यो भवति तित्तिरिस्तुरणात्ति- लमानचित्र इति या कपिजलः कपिरिव जीर्णः कपिरित्र जयत ईपत्पिङ्गलो वा कमनीयं शन्दं पिञ्जयतीति वा श्याशुयायी शयतेर्वा स्याद्गतिकर्मणः स्वसिता सिंहः सहनाद्धिसेवा ( स्याउ ) विपरीतस्य सम्पर्वस्य वा इन्तः संहाय हन्तीति वा व्याघो व्याघ्राणाद् व्यादाय हन्तीति चा ॥१॥ (१८) *अथ लुप्तोपमान्यर्थोपमानीत्यावक्षते" । -र्तते । “यदेतत् तत्सदृशामिति"-एतदुपक्रान्तम् । तत्र शब्द त्यश्वोपमा भवन्ति, लुप्तोपमाशब्दाश्च । तत्र “अग्निर्न ये” इत्ये. मादिभिः शब्दरपमित्सितानामर्थानां समानरूपैरर्थस्य मार्न नयत इत्येदनुकान्तम् । अथ इदानीं येषु पदेषु लुप्यन्ते उपमा , तान्ययसरप्राप्तानि व्याख्यास्यामः, तानि पुनरि• • आचार्य्याः, निरूदा क्रियते उपमाधिकारो

·No text on this page.

·निरुक्तम् ।
{": [पूर्यपट्कम्
श्यामा, दधी, पुच्छावा, हंसः, इत्येवमादिष शब्दानुकरणहेतुको
नामधेयप्रतिलम्मो नास्ति । शकुनिपक्षेऽपि शब्दानुकारो न पियते।
वयोऽप्येयंप्रकारा अन्यक्रियार्थर्नामभिरन्विताः शकुनयः। तत्र,
यदुक्तं "तदिदं शकुनिषु यदुहम्" इति। एतयुक्तम् । आहा-
कथन्तर्हि काफस्यान्यक्रियाहतुको नामधेयप्रतिलम्भ इति ? उच्यते,
-स हि "काकः अपकालयितव्यो भवति उपघातभयात्. स हि
यद्यत् स्पृशति तत्तदुपहन्तीति अपकाल्यते तस्मात् काक इत्यु
व्यते । शकुनित्यसामान्यप्रसतमुच्यते,-"तित्तिरिस्तरणात् ।
प्लवने (भू०प०)। उत्प्लुत्यासो गच्छति । “तिलमात्र.
चित्र इति पा" । अथ या तिलमानचित्रः स भवतीति तिसिरिः।
कपिझलः फपिरिय जीर्णः" यादशो हि कपिः मर्कटा, जीर्णः
वर्णतो भवति, तादशोऽसायपि कपिजल इत्युच्यते । भय "या".
नपिरिप जयते" फपिझलः “ईपरिपट्नलः” इत्यर्थः। अथ "या"
कमनीयं प्रार्थनीयं मलेल्यं मधुरं या "शब्द" “पिअयनि"
भयनतीति फपिक्षलः। “एयमादीनि शकुनिनामधेयानि"
मादिना प्रकारेण अशदानुगतिपूर्यकन्ये सति नियंक्तमानि ।
चारापायी । शुइति शिवनाम। क्षिप्रमों शीप्रत्पादेतीति
। “शपतेर्या गतिकर्मणः" म हि नित्यमेय गम्दति ।
सिनयां" पधफर्मणः। “सिंहः सहनाम्" अभिभपति हासी
आन प्राणिविशेगन् । “सम्पूर्णम्य पाहत उपमयेरपेन ।
या पंयाकरणानामंग प्युपतिः। "याप्रोगामा
जिप्रतानि ध्यानः। तमग दि प्राणेन्द्रिय

·२०४पा० ख०] १ घण्टुकं काण्डम् * पट भवतीति सहि मन् मानाय हन्ति, प्रायोन्द्रिये हि तस्य विशिष्ट ज्ञानम्। व्यादाय हन्तीति घा" स किल ज्यादाय पक्त्रं विवृतं त्या ततो हन्ति । अथवा "च्यादाय हन्तीति" यः किल प्रथम प्रहे शङ्किता, तेन हन्तुं भपति मृगोऽन्यो पा फश्चित, तमसाघमर्षाद् विकृष्य तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रथमग्रहस्थाने मानीय ततो हन्ति । सिंहो व्याघ्रः श्या काक इत्येवमनुकम्याचीना. ज्येतानि पदानि निरुक्तानि, ययमपि निर्वचनाकारोऽन्तीति प्रदर्शनार्थम् । सिंहव्याघ्रशब्दयोस्तु अनुलोममेव निर्वाचनमनुलोम- ध्यारोपप्रदर्शनार्यम्, एवं हि उभेश्रपि प्राप्ती दर्शिते मयति(तः)॥१॥ अर्चतिकर्माण उत्तरे धातयमतुश्चत्वारिंशन्मेधाविना- • मान्युत्तराणि चतुर्विंशतिर्मेधावी कम्मान्मेधया तद्वान् भवति मेधा मती धीयते स्तोतनामान्युत्तराणि प्रयोदश यज्ञनामान्युत्तराणि पश्चदश यन्त्रः कस्मात् प्रख्यातं यज- तिकर्मेति नरुक्ता याचन्यो भवतीति वा यजुगन्नी भवतीति वा बहुकृष्णाजिन इन्यौपमन्यया यजयनं नयन्तीति वचिंटनामान्युतराण्ययात्विक कस्मादीरण पर भवतीति शाकणि तुयाजी भवतीति वा यात्राकमाण उचरे धातरः सप्तदश दानकर्माण उत्तरे घावो दशायर- पाकमाण उत्तरे धातवशत्वारः स्वपितिमस्तीति दौ स्वपि.

·३१२
• निरनम् .. पूर्यम्टकम्
विकर्माणौ कूपनामान्युत्तराणि चतुर्दश कपः कामान् कुपानं
भवधि फुप्यतेषां तैननामान्युत्तराणि चतुर्दशैव सनः
कस्मात् संस्त्यानमस्मिन् पापकमिति नरुता निवान्त
हितनामधेयान्युत्तराणि पट् (नितिं कस्मान्निणित
भवति ) दूरनामान्युत्तराणि पत्र दूरं कस्माद् द्रुतं भर्धा
दुरयं वा पुराणनामान्युत्तराणि पट् पुराणं कस्मात् पुरा न
भवति
नवनामान्युत्तराणि पडब नवं कस्मादानीर
भवति ।। २ ॥ (१६)
"मर्चतिकर्माण उत्तरे धातपश्चतुश्चत्वारिंशत्” । 'अर्चतिक
पांग' अर्चत्याः, पूजयत्यर्याः पूजायामवश्यं मयितुं युज्यते
उपमेति उपमाशब्देभ्योऽनन्तरम् अर्चतिकर्माणः समानाताः ।
केयन्तः पुनस्ते? 'चतुश्चत्वारिंशत् (४४)। कतमे पुनस्ने ?
'अर्चति, गायति" इत्येवमादयः । य एतेऽर्चतिकर्मा,
तैहि.मेधाविन एवार्चति, पत एय हि स्तोतुं शक्नुवन्ति,
तरे अमेधसः॥
तस्मात् “मेधाविनामान्युत्तराणि चतुर्विंशतिः। अर्चति-
मभ्यः 'उत्तराणि' 'मेधाविनामानि। कियन्ति पुनस्तानि ?
तुर्विशतिः' (२४)। कतमानि पुनस्तानि ? “विप्रः, धीरः,
ग्रः। इत्येवमादीनि ।
विविधानानस्य प्राप्तुं प्रातीति
। धीः प्रज्ञा, तद्वान् धीरः, रो मत्यर्थे । विगृह्य सदसि

·. - म०४पा०२ख० * नघण्टुकं काण्डम् * ययतीति विप्रः। इत्येवमादि। आह,-"मेधावी कस्मात् ? व्यते,-सहि “मेधया तद्वान् भवति”। आह,-"मेधाः" । मात् ? सा हि “मती धीयते”। मतियुद्धिः, तस्यां या पशकिरमिव्यज्यते, सा मेधा इत्युच्यते ॥ य एघ मेधाविनः, त एव स्तोतु शक्नुवन्तीति मेधाविना- यः "उत्तराणि" "स्तोतनामानि” | कियन्ति पुनस्तानि ? योदश” (१३)। कतमानि पुनस्तानि? "रेभः, जरिता, ="-इत्येवमादीनि । रेभो रेभतेः स्तुत्यर्थस्य। जरिता नेः स्तुत्यर्थस्यैव । कारुः कर्ता स्तोमानाम् । इत्येवमादि न्यम् । प्रत्यक्षवृत्तित्वादस्य शब्दस्य नोक्तं स्तोता कस्मादिति ॥ यज्ञ प्येव हि अतिशयेन देवतानां स्तुतयः प्रयुज्यन्त इति नामभ्यः “उत्तराणि" “यशनामानि" । ने? “पञ्चदश" (१५)। कतमानि पुनस्तानि ? “यशः, अध्वरः, मेधः,"--इत्येवमादीनि । आह,-"यक्षः त् ? उच्यते,-यदेतत् “प्रख्यातं यजति कर्म" लोक- । एतदेव भाषसाधनेन शब्देनोच्यते यजनं यश इति । "चा" "याभ्यो भवतीति" यशः, याच्यते छत्र, यतो चै मन्न सम्भूतम् समभावयन्निति ह विलायते, तस्माद् नाद् यशः। अथ "या" "यजुर्मः" अयम् “उन्नः" संक्किन भवति", यहुत्पादत्र यजुपाम् । “बहु कृपणाजिन इत्योप- : पद् यदा दृश्यते प्रतिविशिष्टं साधनं किञ्चित्, तत् कृष्णाजिनमिति यज्ञः, सोमे तावदजिनद्वयम् , यजमानेऽ. कियन्ति पुन- T ·३१४ - * निरुतम् * पूर्वपद्कम् प्यजिनद्वयम्, अवहन्यमानेषु हि हविःषु अजिन घोपार्जित धर्मपात्रेप्वप्यजिनम्, एवं बहुकृष्णाजिनः। अथ "या" "यजूं- ध्येनम्" उपक्रमादारभ्यान्तं “नयन्तीति" यशः । धनतिः कान्त्यर्थः, काम्यन्ते हि यशाद् होमपशुस्वर्गादयः तस्मात् स वेनः यश इत्युच्यते। ममेदं दास्यतीति एवं यज्चभिः अस्मात् फलं प्रार्थ्यत इति मेघः । इत्येवमादि । यशसम्बन्धेनैव "ऋत्यिङ्नामानि उत्तराणि भष्टौ । ऋरिघजां नामानि ऋत्विड्नामानि । कियन्ति पुनस्तानि ! 'अष्टी' (८)। फतमानि पुनस्तानि ? “भरताः, कुरपः- इत्येवमादीनि । भ्रियन्ते दक्षिणाभिरिति भरताः। कुर्यन्ति कर्माणीति कुरयः । इत्येवमादि । आह,-"ऋत्विक फरमान् ? उच्यते,-"ईरणः” ईरयिता दि संस्तुतीनां भवतीति ऋत्विक् । 'ऋग्यष्टा भवतीति शाकपूणिः" ऋभिवंसी यागकारी भवतीति ऋत्यिक । “ऋतुयाजी भवतीति पा" स हि फाले देवता यजतीति चा। मृतौ याजयतीति या, स हि काले एय याजयते, नाफाले । त्यिम्सम्यन्धेनैव "याचनाकर्माण उत्तरे धातपः सप्तदश" १७)। फतम पुनस्ते? इति । "ईमहे, यामि, मन्मदे- स्पेयमादयः॥ यामासम्बयनेय “दानकर्माण उत्तरे धातयो दश" (१०)। नमे पुनम्ने ? इति । “दाति, दाशति, दासति' इत्येपमादयः ।। दानसम्बन्धनप "मध्येरणादाण उत्तरे धातयधल्याः 31 फरमे पुनम्त? इति। “परिस्रय, पयाय-त्व- ·• ४पा० २ख०] * नघण्टुके काण्डम् * यः। सत्कृत्य दातृभिर्दातु प्रतिग्रहीतॄणां प्रार्थना, अध्येपणे- यते॥ याच्यमानो हि सर्वोऽपि स्वपितीति अध्येपणाकर्मभ्य उत्तरी पतिकर्माणी"। कतमी पुनस्तौ ? "स्वपिति, सस्ति”- "। स्वशब्देनेयोच्यार्य द्विग्रहणमवधारणार्थम्, एती एप निगमे न पुनस्तृतीयोऽस्तीति, अल्पत्याद्वा द्विग्रहणम् ॥ कूपनामान्युत्तराणि चतुर्दश" कृपमेव हि आश्रित्यं मरी ., सुतः फूप इव पतितो भवतीति था, स्वपितिकर्मभ्यामनन्त- कृपनामान्युच्यन्ते । कियन्ति पुनस्तानि ? 'चतुर्दश' कतमानि पुनस्तानि ? “चयः, कातुः खातः"-- बादीनि। प्रियते घसावुदकार्थमिति परः। कमुदकम- -तुः। इत्येवमादि । आह,-"कृपः कस्मात्" ? उच्यते, पानं भवति यत्र हासी भवति, तत्र कुत्सितं पानं भवति, पेक्षत्वान् । “कुप्यते” यत्सम्बन्धादुदकार्थिनः कुप्यन्ति ।। तेननामान्युत्तराणि चतुर्दशेव" । कूपमाश्रित्य मुष्णन्ति व्यतः कूपनामभ्यः 'उत्तराणि' 'स्तेननामानि'। कियन्ति -? 'चतुर्दशेव' (१४)। कतमानि पुनस्तानि ! “तृपुः, इत्येवमादीनि। परेभ्यो धनान्याहृत्यातिशयमासाचात्मानं तर्पयतीति त्रिपुः। लिम्पत्यसापात्मानं पापेनेति रिपुः । दि। आह,-"स्तेनः कस्मात्"। उच्यते,-"संस्त्यानम्" अस्मिन्” “पापकम्" कर्म भवति “इति” एवं "नरुताः" चैयाकरणानामन्यथापि स्यादित्यभिप्रायः । २१-.

·•निरुताम् है “निर्णीतहिनाममायुगराणि पद। निर्मातम्य य भन्नादिनस्य मामधेयानि ' नितान्नतिनामधेयानि'। उत्तरागि' प्ररतम्यः म्नननामम्या, म्नेना पय सनहिना मयन्तीत्येष सम्बन्धः म्तेननाम्नामन्नहिगनाम्नां गा फियन्ति पुनम्नानि ! 'पद' (6)। फरमानि पुनम्नानि ! "निण्यम्, मभ्यः, सनुन.", स्येषमादीनि। निणीतमिय निण्यम् । मुनमिय मयः। मन्ततमिय सनुतः। इत्येवमादीनि । "दूरनामान्युत्तराणि पश्" (५)। मन्तहितं यद् मयति, दूग्य- त्त भवतीत्येप सम्बन्धः । फनमानि पुनम्तानि । “मा, पराके, पराच:"-इत्येवमादीनि । मा कियती देशात् पतनु पर्तने इति विज्ञातव्यमेतद् भवतीत्या । पराके पराकाले । परामुखमश्चित परारित्येवमादि । ययय श्रतानि छन्दसि, तवैतानि समाना तानि। आह,-"दूरं फरमात्" ? “दुन” हि तद् भवति अध्यनं महत्त्वात् । “दूरयं पा" दुःख हि तद् गम्यते प्राप्यत इत्यर्थः। दुरसम्बन्ध नैय “पुराणनामान्युत्तराणि पद" (६)। समान हि कालाधनोमहत्त्वं दुरपुराणयोः। फतमानि पुनस्तानि । “प्रत्नम्, प्रदियः, प्रथयाः" इत्येवमादीनि । प्राकनं प्रनाम् । प्राय द्युतिमदासीदिति प्रदिपः । प्रष्टययाः प्रचयाः। इत्येव- मादि। आह,-पुराणं कस्मात्" ? उच्यते,-तद्धि “पुरा नवं भवति" न वर्तमानकाले। “नवनामान्युत्तराणि पडेच" (६)। पुराणसम्यन्ध नेप। कतमानि पुनस्तानि ? "नवम्, नून, नूतनम् -त्येवमादीनि ।

·। । ३०४पा० ३ख.] *नेघण्टुकं काण्डम् ॥ आह,-"नय कस्मात्"? उच्यते--तद्धि सद्य एप कुतश्चित् "आनीतं भवति ॥२॥ द्विश उत्तराणि नामानि प्रपित्वेऽभीक इत्यासन्नस्य प्रपित्वे प्राप्तेऽभीकेऽभ्यक्तं । आपित्व नः प्रपित्वे तूय मा गहि । अभीकै चिदु लोककदित्यपि निगमी भवतः । दभ्रमर्भकमित्यल्पस्य । दनदनोतेः सुदम्भं भवत्यक- मवहृतं भवति । उपोप में परा मृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्य इत्यपि निगमो भवतः। तिरः सत इति प्राप्तस्य विस्तीर्ण भवति सतः संसृतं भवति । तिरश्चिदर्यया परिवर्तिर्यातमदाभ्या। पाव भिन्दन् सत एति रक्षस इत्यपि निमो भवतः । त्यो नेम इत्पर्द्धस्य त्योऽपततो नेमोपनीतोद्धं हस्तैर्वि- 'परीताद्धारयतेर्वा स्यादुद्धृतं भवत्युनोतेर्वा स्यादृद्धतनी विभागः । पीयति त्यो अनु त्यो गृणाति । नेमे देवा नेसे. ऽसुरा इत्यपि निगमौ भवतः । ऋक्षाः स्तुभिरिति नक्ष- त्राणां नक्षत्राणि नक्षतगतिकर्मणो नेमावि क्षत्राणीति च मा- मणमृक्षा उदीर्णानीव ख्यायन्ते स्तुभिस्तीणांनीय ख्यायन्ते । अभी य कक्षा निहितास उभा । पश्यन्तो धार्मिव स्वभि- ·। । * निरुक्तम् . [पूर्वपदक "निीतान्तहितनामधेयान्युत्तराणि पद । निर्णातत्य अन्तहितस्य नामधेयानि 'निर्णीतान्तहितनामधेयानि'। 'उत्तराणि प्रश्तेभ्यः स्तेननामभ्यः, स्तेना एव हान्तहिता - भयन्तीत्येष सम्बन्धः स्तेननाम्नामन्तहितनाम्नां च। कियन्ति पुनस्तानि ! 'पट्' (६)। कतमानि पुनस्तानि ? “निण्यम्, सस्था, सनुतः". --इत्येवमादीनि । निणीतमिव निण्यम्। सुप्तमिय सस्वः । सन्ततमिच सनुतः। इत्येवमादीनि॥ "दूरनामान्युतराणि पञ्च” (५)। अन्तहितं यद् भवति, दूरय. तद् भवतीत्येष सम्बन्धः । फतमानि पुनस्तानि ! "आके, पराक, पराचैः” इत्येवमादीनि । मा कियतो देशात् एतद् पर्तते इति विज्ञातव्यमेतद् भवतीत्याके । पराके पराक्रान्ते । पराङ्मुखमश्चिन पराचरित्येचमादि। पय प्रतानि छन्दसि, तपंचतानि समाना. तानि। आह,-"दूर कस्मात्” ? "द्रुते" हि तत् "भवति अध्यनो Minism त्यर्थः॥ । Taara ·३१० ४पा० ३०] * घण्टुकं काण्डम् * प्रपित्वे तूयमागहि कण्वेषु सुसवा पिव" (ऋ० सं० ५, ७, ३, । ऐन्द्रयेपा। वृहती । देवातिथेः काण्वस्याम् । महानते यहतीसहस्र शस्यते। हे 'इन्द्र !' 'यथा' येन प्रकारेण 'गौरः गौरमृगः, 'शवेरिणम्' अपगतार्णम् अपगतोदकं मन्देशं गत्या 'तृष्यन्' तूपावाध्यमानः 'अपाकृतम्' अपानीयम्, (पानयोग्यं यत्र नास्ति, स्वल्पोदकत्वात् , तत्र कृतम्, उदकेन चा कृतम् जलाशय- स्थानम्) तडागमन्यदु पा शीघ्रम् 'एति', एवं त्वमप्येतस्मिन "आपित्थे' आपातकाले 'प्रपित्ये प्राम 'तू' क्षिप्रम 'आगदि' आगच्छ । आगत्य च य एष सोमः 'कण्वेषु' घर्तते, तमेमिय त्यिग्भिः 'सया' सार्क 'सु सुन्छु सह स्थित्या 'पिय' इति । “प्रोप्यस्मै पुरीरथमिन्द्राय धूपमर्चत । अभीकेचिदु लोककृत सङ्गे समत्यु वृत्रहास्माकं योधि चोदिता नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्यसु ॥" (श सं०८, ७, २१,१)। सुदासः पैजयन- स्येयमापम् । अतिच्छन्दाः । सर्वपृष्टायो मैत्रावरुणायके देवता च्यत्यये यागे शाकरस्यन्द्रस्य चरोर्याज्यपा, रेवतस्यपुरोऽनुपाक्या. वाहच्ये पुनरियमेव पोशिशस्त्र शस्यते। हे स्तोतारः! प्रो प्रकर्षण 'सु' प्रशस्तामिः स्तुतिभिः 'अस्म' 'इन्द्राय' तुष्ट्यर्थ पुरोरथम्' भनतो रथम् एतम् 'शुपम्' यलम् 'अर्चत' स्तुत फञ्च पुनरर्थमभिसन्धायार्चत ? इति। 'अभीकेचित् ८ लोफरत्' । 'अभीके' अभ्यागते एतस्मिन् 'सङ्गे' समामकाले- प्राप्तऽप्येषु 'समत्सु' .सम्मक्षयितृपु उद्यतायुधेषु शत्रुष्ट 'लोकत्' स्थानम् । एषु 'वृत्रहा' शत्रुहन्ता इन्द्रो भविष्यतीति ·३२० । ल निसनम् . [ पूर्वपट्कम् पतमर्यममिसन्धाय प्राचंत अम्मै यूयमिन्द्राय पुरीरय भूपमिति । एप मन्यान् स्तोतॄन् सम्योध्य मात्मनापि प्रपते पतम्। हे भगवनिन्द्र! 'मस्मा' योधि युध्यस्थ एताः स्तुती:, मा परेपाम्, घुनुध्या चैताः 'चोदिता' अनुमाता जनस्य भव। 'सान्याम्' भन्येषां 'ज्याकाः' ज्याः 'अधिधन्यसु' धनुःप्यधि. रोपिताः 'नमन्ताम्' हिम्यन्ताम्, अपततळ्यायनुगे हतसर्वोचमा एते अम्मद्विषो युष्मदनुग्रहाद् भवन्त्यित्यभिप्रायः ।। “दभ्रम् , अर्मकम्"--"इति” एते "अल्पस्य" नामनी । “दन दम्नीतेः" पधार्थस्य । तद्धि "मुदम्म भवति" सुच्छेदं भवति, अल्पत्यात्। “अर्भकमयहत मयति हस्वमित्यर्थः। “उपोपमे- परामश” “नमोम॒हद्भ्यो नमो”–“इत्यपि निगमी (ऋ० सं० २. १, ११, ७-१, २, २४, ३) भवतः" "उपोपमे परामृश मा मे भ्राणि मन्ययाः। सहमस्मि' रोमशा गन्धारीणामियायिका ॥” (३० सं० २, १, ११, ७)। भावयम्यस्येयमार्यम् । अनुष्टुप् । मावयव्यमेव सा भर्तारं तेना. चपेयमाना प्रवीति । हे राजन् ! 'उप' गम्य 'उप' लिप्य च में प्रम 'परामश' यः प्रदेशः पुरुपेण स्त्रियाः परामष्टव्यः । किश, मा मे भ्राणि मन्यथाः' अल्पकानि लोमानि मा मन्यथाः । जानेऽहमेतत्, यथा अलोमिकाया उपगमः प्रतिषिद्धः स्मृती,- 'नाजातलोन्योपहासमिच्छेत्” इति। यतस्ते वेदयामि 'सर्या- मस्मि रोमशा' सर्वेष्येयावयवेषु ममोत्पन्नानि रोमाणि (येषु, नीणामुत्पद्यन्ते?)। कथञ्च पुनरहमस्मि रोमशा! 'गन्धारी - ·३० ४पा. ३७०] • नघण्टुक काण्डम् छ ३२१ णामियायिका' गन्धारदेशजातानामयिकानां मध्ये या सुष्टु रोमशा भवेत् , तथाहमस्मि रोमशा, निःशको मामुपगच्छेत्यभिः प्रायः॥ “नमो मुहडम्यो नमोऽअर्भकेभ्यो नमो युपभ्यो नम आशिनेभ्यः । यजाम देवान् यदि शानघाम मा ज्यायसः शंस मा क्षि देवाः(ऋ० सं० १, २, २४, ३)। त्रिष्टुप् । शुनःशेपस्याम् । होतृजपे विनियुक्ता । 'नमो महदम्यः' नमो महत्परिमाणेभ्यो देवेभ्यः। 'नमो अर्भकेभ्यः' अल्परिमाणेभ्यः । 'नमो युधम्यः' पौवनपद्भ्यः। 'नम आशिनेम्य ध्यापिभ्यः। 'यजाम' 'देवान् एतस्मिनुपस्थिते यागकाले । 'यदि' शमायाम । अल्पश्रुतपिशाना पयम् मतएप घूमो यदि शापामेति । पयमी. दृशाः सन्तो युष्मान महे, हे 'ज्यायसः' ज्यायांसः! देपाः ! युष्माकमेव 'शस' शसितारं सन्तमल्पे था महति या फस्मिविद् दुशस्तै 'भा घृक्षि' मा सम्मान छिन्धि यसफलात्, को हि माम मापराध्यति? इत्यभिप्रायः॥ "तिरः, सतः"-"ति” एते “प्रातस्य" मामनी मयतः। अप्रामस्पैके मधीयते, यथापि योग्यम्। “तिरसती" दि तन् "मपति" दूरमध्यानम् । “सतः संरहत भयति" एकीभूय एवं भपति। "तिरधिदयेया' “पात्रेय भिन्दन् सतः - इम्यपि निगमी (५० सं०४, ४, १६,२५,०) भपतः । भारिपनायेद गसन नासत्या मा पि पेनतम्। तिरधि दर्पया परिपर्तिर्यात मदाभ्या माध्यी मम श्रुत पम् (श. सं०४,४, १६.२)। पतिरासिनी। भयस्योरावस्याम् ।

·. निरनम् . पूर्वपट्कम प्रातरनुपाकाधिगयोः शम्यते। है 'अश्विनी !' 'नासत्या!' पो 'गच्चतम्' युवाम् इह मस्मिन् यो सोमं पातुम् । किञ्च 'मा पि येनतम्, मा विगतकामा भूतम् । युवामाझ्यमानी मया। किञ्च, तिरश्चिदयंया तिरोऽपि भप्राप्त एप स्थाने अद्यवस्थिती स्थः, तथापि 'अय्यंया' ईश्वरम्यापि रथगत्या देवगत्या शीघ्रया 'आयातम्' (द्विवचनं घा सावमहत्वात् पदम्य) किन्च, 'परि. पत्तिः यातम्' यद्यपि कचिदनिवृत्ती स्यः, तथापि परिवर्तन हत्या आयातम्। हे 'भदाम्या' अहिम्यो ! अनुपदिसितो! अथवा अदाभ्यया अनुपहिसितया गत्या मापातम्। है. 'माध्यी!' मयु- सोममिधं पेयं ययोस्ती। 'मम' 'श्रुतं' zणुतम् 'हयम्' आह्वानम् । अविलम्यमानी शीघ्रमायातमित्यभिप्रायः॥ इन्दो याव: नामभयत् पराशरो हविर्मी नामभ्या विधासतामां अमीदु शक्रः परशुर्यथा धनं पात्रेय भिन्दन् सत पति रक्षसः॥” (ऋ० सं० ५, ७, ६, १)। पसिष्टस्यापम्। जगती। 'इन्द्रः' 'यातूनां' यातुधानानाम् 'अभवत्' 'पराशर' पराशातयिता। कीद शानां पुनर्यातूनामभवत् पराशातयिता? इति। उच्यते, 'हविर्मथीनाम्' घीपि ये मन्यन्ति, तेपाम् । 'अभ्याविघास- ताम्' अभ्युद्वासयतां, यशोत्सादकानामित्यर्थः । 'चर्यायां स्यात् , ये तमिन्दं परिचरन्ति यातयः, तेपामेघ परा- शातयितेति। योऽयमेवंलक्षण इन्द्रः, सोऽस्माभिराराधितः परिचर्यया 'अभि एति' अभ्येतु, अस्मान् प्रति ।- 'शः' शक्तः, सर्वयातूनां यातने। 'परशुः परशुहस्तः 'यथा' कश्चित् धन- श्रुत्वा अथवा परि- ·'३० ४पा० ३०] *मेघण्टुकं काण्डम् । ३२३ 'मिच्छत् अभ्येयात्, यथा, 'पात्रा' पात्राणि कोलालानि लकु- टेनाप्रतिकट्यमानः 'भिन्दन' कश्चिदभ्येयात्, एपमभ्येति 'रक्षसः' 'रक्षांसि भिन्दन् । 'सतः' प्रदेशात्, दूरादित्यर्थः ॥ "त्वनेमः"_"इति” एते नामनी "अर्द्धस्य" । अपततः" अपेत्य ततः। “नेमः अपनीतः" अपभज्य नीतः, पृथक 'कृत इत्यर्थः । “अई हरतेविपरीताद्धारयतेर्वा स्यात्" "उद्धृतं" हि तत् "भवति"। "ऋष्योतेर्वा स्यात्”, “द्धतमः" अभि- सम्पन्नतमः "विभागः" भवति । "पीयति त्यो अनुत्वो गृपाति"--"नेमे देघा नेमेऽसुरा"--"इत्यपि निगमी (३० सं० २,२,१६,२-य० मे० प्रा०) भवतः ॥ “योधा मे अस्य घचसो यविष्ठ मंहिटस्य प्रभृतस्य स्वधावः । 'पीपति त्यो अनु त्यो गृणाति चन्दारुस्ते तन्वं चन्दे अग्ने n" इति (ऋ० सं० २, २, १६, २)। त्रिष्टुप् । दीर्घतमस आर्यम् । आग्नेयी। प्रातरनुयाकाश्विनयोः शस्यते । हे भगवन् ! 'अग्ने !! "यविष्ठ युवतम् ! 'में मम 'यस्य' 'वचसः' 'मंहिष्ठस्य, दातृतमस्य, पूजयितृतमस्य घा, महत्तमस्य पा 'प्रभृतस्य' प्रष्टैर्भगवद्गुणः, सम्भृतस्यः हे 'स्वधायः' अभवन् ! ये गुणा अस्य वचसः, तान् योध। किञ्च, इदमपरं शृणु,- उभयेषां प्रजापत्यानां देवासुराणां द्विधा विभकानां “पीयति त्यः" हिनस्ति एकमर्द्धमसुराख्यम् , “अनु त्यः" अनु गृणात्येकमद्धं देवाज्यमनुष्योतीत्यर्थः। तत्रैव सत्युभयथा विप्रतिपन्ने प्राजा. प्रत्येषु 'चन्दा धन्दनशीलः अहं, देवं पक्षमाश्रितः, हित्या । ! 'बोध युध्यस्व, .

·३२४ * निरुतम् - [पूर्वपट्कम् आसुरं, तयतां 'तन्यं तनूं ज्वलनदहनप्रकाशीकरणसमर्थी नित्य- कालमेव प्रातमध्यन्दिने, सायं च 'यन्दै स्तीमीत्यर्थः । “नेमे देवां नेमेऽसुराः' इति ग्रामणवायमेवेदं घाजपेये मैत्रायणीयानाम् । अर्द्धतो देवा अर्द्धतोऽसुरा आसमित्यर्थः । "मृक्षाः, स्तृभिः”—“इति” एते “नक्षत्राणाम्" नामनी । नक्षत्रशब्दं पर्यायाभिधानप्रसक्तं निर्वधीति,-"नक्षत्राणि नक्षते- गैतिकर्मणः” गत्यर्थे वर्तमानस्य, तानि हि नित्यमेवागच्छन्ति । "नेमानि क्षगाणीति च ब्राह्मणम्"। नेमानि, क्षत्राणि धनानि । क्षत्रमिति धननाम । फिन्तर्हि ? धनसरूपाण्येतानि, सूर्यरश्म्यनु. येधात् दीप्यमानानि सन्ति हिरण्ययानीय भ्राजन्ते इति तु ग्राहाणम्, तुशब्दार्थे चशब्दः । "शक्षाः" "उदीर्णानीय" उदीरितानीय, केनचिदई गमितानीय "म्यायन्ते' दृश्यन्त इत्यर्थः। “स्तृभिः स्तीर्णानीय" "ख्यायन्ते" दृश्यन्ते । “ममी य मृदाः"-"पश्यन्तो चामिय स्तृभिः --"इत्यपि निगमी ( स०१,२,१४,५,-३,५,६,३) भवतः" । “भी य प्राक्षा निहितास उया मत दो कुचितु दियेयुः । भदाभानि पाणस्य प्रतानि पियाशयन्द्रमा नक्तमेति । (पा. ०१.२, १४, ५)। गुनाशेपम्यापम् । विष्टुर। पापणी। पणभायो मूर्य उच्यते। 'ममी ये प्रक्षाः' भनि यानि माणिनिदितासः' निहितानि 'या' उच्चरित्यर्थः। किस तानि नन्द दा गवार्यतानि यन्ते । 'बुधिदियेयुः यिकापन्त दि कपितु दिर्यतानि गच्छन्ति । किमेतत् स्यात् ।

·॥ ३०४ पाख०] * नघण्टुकं काण्डम् * ३२५ 'अदब्धानि अनुपहिसितानि 'परुणस्य' मादित्यस्य एतानि 'प्रतानि' कर्माणि आश्चर्यभूतानि स्युः। किमन्यद् भविष्यति ? सहि भगवानादित्यः, तानि कुतश्चिदानयनिवास्तं गच्छति, पुनश्चैतानि अपनयनिवोदेति ? तदेवं दर्शनं या तेषां सूर्यस्तमेव । यदपि चैतत् 'विवाकशत्' दीप्यमानः 'चन्द्रमा' 'नक्तम् एति' तदप्यस्यैव भगवतः सूर्यस्य कर्म, अयमेव हि चन्द्रमसि दीप्तिमादधान वास्तं याति, पुनश्चाक्षिपन्निय चन्द्रमसो दीप्तिमुदेति। योऽयमेचं स्वभावो परुणः तं चयमभिप्रेतार्थसिद्धये स्तुमः, स इदं नामास्माकं करोत्यिति ॥ “अतापानं विचेतस पश्यन्तो द्यामिव स्तुभिः। विश्वपामध्यराणां हस्कार दमे- दमे ॥” (प्र० सं० ३, ५, ६, ३) । गोतमपुत्रस्य पामदेवस्यार्पम् । अनुष्टुप् । आग्नेयी। 'मृताचान' यज्ञवन्तं "विचेतसं' विभूत. प्रशानं "विश्वेषां' सर्वेषाम् 'अध्यराणाम्' यज्ञानां 'हस्कार' स्पर्धाकर्तारम्, उपज्वलिते हि तस्मिन् भ्रातृयज्ञः स्पर्धन्त इव यक्षः, तमेवगुणविशिष्टम् अग्नि पश्यन्तः' वयमनेकधा विहृतं 'दभेद, यज्ञगृहे तासु तासु क्रियासु व्यावृतं स्तुमः। किञ्च, योऽनेकधा दीप्यमानः 'द्याम् इव स्तृभिः' नक्षत्रैः पृथिवीं चित्र. रूप, वेदी पा करोति, स नोऽभिष्टुतोऽभिप्रेतानन् साधयत्वित्यभिप्रायः॥ “धनीमिः, उपजिहिका"-"इति" पते "सीमिकानाम्" नामनी मयतः। या पता: पिपीलिका इत्युच्यन्ते लोके ता इमाः सीमिकाः “धन्योयमनात् ता हि धमन्त्युदकं येन मृदादी- - ·२ ३२६ * निस्तम् . [पूर्वपट्य= भवति । “सीमिकाः स्यमनात्” स्यमन्ति हि ता नित्यमेय गच्छनि इत्यभिप्रायः। “उपजितिकाः उपजिध्या:" उपजियन्ति हि ता 'पटु हासां घाणेन्द्रियं भवति । द्वयोरपि नाम्नोरेक एव “निगमः -"यदत्त्युपजिहिफा (ऋ० सं० ६, ७, १२, ६)"-"इति' "भवति" ॥ “यदत्युपजिविका यम्रो अतिसर्पति। सर्व तदस्तु ते घृतम् ॥” (ऋ० सं० ६, ७, १२,६) भार्गयस्य प्रयोगस्येयमार्षम् । उक्थेऽग्नो समिदनया हयते । 'यत्' 'अति' भक्षयति 'उप- जितिका' अन्तरनुप्रविश्य, 'यत्' च 'अतिसर्पति' आईया मृदा परिवेष्टयन्, 'चम्रः' बहिर्न शक्नोत्यत्तुं खदिरसारादि, 'समें तदुभयजातीयमपि ते' तय हे भगवन् ! अग्ने ! 'घृतम्' अस्तु, 'ता' तत् धृतीभूतं, त्वं 'जुषस्य, संसेयस्य हे 'यविष्टप' युवतम!। "ऊर्दरम् , कृदरम्"--"इति” एते "आयपनस्य” नामनी भवतः। उप्यते यस्मिन् यवादि धान्यं कुरलेऽन्यत्र या वैणयादी कस्मिंश्चित्, तदुर्दरमिति कुदरमिति च, यदावपनमाहुः, प्रारतेन लिौकिकास्तदायपनमित्युच्यते । “ऊर्दरम् “उद्दीर्णम्” अध्यं हि तद् दीणं भवति"। अथ "या" ऊर्जे" तदर्थाय “दीर्णः भवति। ऊनित्याननाम, तदुतये हि तच्छुपिरीभूत "तमूर्दरं न पृणता"-"समिद्धो अअन्” इति निगमों (ऋ० सं० २, ६, १४, ५-य० घा० सं० २६,१) भवति । भवतः॥

·३० ४पा० ३०] * नैघण्टकं काण्डम् *
“अध्वय॑यो यो दिव्यस्य पस्यो यः पार्थिवस्य क्षम्यस्य
राजा । तमूदर न पृणता ययेनेन्दं सोमेभिस्तदपो यो अस्तु ॥"
(ऋ० सं० २, ६, १४, ५)। गृत्समदस्येयमार्यम् । त्रिष्टुप् ।
ऐन्द्री। हे 'अध्यय॑वः' ! 'यः' इन्द्रः 'दिव्यस्य' द्युलोकाश्रयस्य,
में 'पस्यः' घसुनः धनस्य, 'यः' व 'पार्थिवस्य' अन्तरिक्षलोकाश्रयम्य
(पृथिवीत्यन्तरिक्षनामसु पटितम् ), यश्च क्षम्यम्य' भूम्याश्रयम्य,
'राजा' अधिपतिः, 'तम्' एवगुणयुक्तम् ‘इन्द्रम्' 'ऊर्दरं न' ऊर्दर-
मिघ 'पृणत पूरयत 'यवन'। यथा कश्चिन्मनुष्यः ऊदगं पूरयेत्,
तथा यूयमिन्द्रं 'सोमेभिः' सोमै. पूग्यत । 'तद् अपः घः अस्तु'
तद् पः फर्मान्तु, सर्वमन्यन्मुक्न्येत्यभिप्रायः ॥ “समिद्धो अअन्
कुदरं मतीनां घृतमग्ने मधुमत् पिन्यमानः वाजी पहन पाजिनं
जातवेदो देवानां पक्षि प्रियमा सधस्थम् ॥” (यर वा० सं०२६,१)।
माग्रीसूनाम् आध्वर्यवेऽश्वमेधे । तत्रय प्रथमा आग्री। है
"अग्ने" भगवम् ।
'समिद्धः' सन्दीप्त , त्यम् 'अञ्जन्'
गमयनात्मानं प्रति। 'कदरम्' आवपनं 'मतीनां' देवानां हि
सर्वेषां 'घृतम्' आवपनं मतीनाम्, ते हि तत्र सर्या मतीः प्रक्षि-
पन्ति ममेदं स्यादिति। तदेवगुणयुक्तं घृतं 'मधुमन्' मधुम्या.
युक्तम् 'पिन्यमानः पिबग्नित्यर्थः। अथवा देवान् प्रति 'चहन्'
'याजी' आत्मना घेजनवान् बलवान्, परेभ्यो पा भयदाता। हे
'जातवेदः !' पहन्नेनमाश्वमेधिकं पाजिनमुच्यसे.-अस्माभिः
'मियम् एनं 'पाजिनं' 'देवानां' 'सधस्थम् स्थानम् समान 'या'
भाभिमुण्येन, शीघ्रतरं चक्षि' यह प्रापयेत्यर्थः ॥ ३॥

·३२८
* निम्तम् .
पूर्वपद
रम्भः पिनाकमिति दण्डस्य | रम्म आरमन्त पनम
आ त्या रम्मं न जिप्रयो गरम्मेन्यपि निगमा भवति
आरभामहे त्या जीणा इव दण्डं पिना प्रतिपिनप्यनेन
कृत्तिवासाः पिनाकहस्तोश्चततधन्वेत्यापि निगमो भवति ।
मेना मा इति वीणां नियम्त्यायनेरपत्रपणकर्मणो मेना
मानयन्येना मा गच्छन्न्येनाः। अमे नाविन्जनिवतय.
कर्थ । ग्नास्त्वाकृतन्तन्नपमोऽतन्यतेत्यपि निगमौ भवतः ।
शेपो वैतस इति पुस्प्रजननस्य । शेपः शपतः स्पृशति-
कर्मणो तसो वितस्तं भवति । यस्यामुयन्तः प्रहराम
शेपम् । त्रिः स्म माह्नः भथयो तसेनेत्यपि निगमौ
भवतः । अयनेत्युपदेशस्य । अया ते अग्ने समिधा विधे-
मेति स्त्रियाः। एनावो अग्निमिति नपुंसकस्य । एना
पत्या तन्वं ? संसृजस्वैति पुंसः। सिपक्त · सचत
इति सेवमानस्य सनःसिपक्त यस्तुरः
यस्तुरः। सचस्वा नः स्वस्तये। सेवस्व नः स्वस्तये।
स्वस्तीत्यविनाशिनामास्तिरभिपूजितः मु अस्तीति म्यसते
रेजत इपि भयपनयोः। यस्य गुप्माद्रोदसी अभ्यसैतां ।
रैजते अग्ने पृथियी मखेभ्य इत्यपि निगमौ भवतः ।
.
सनः संवतां

·। ३२०४पा० ४०] *नघण्टुर्फ काण्डम् - ३२६ यावाधिवीनामधेयान्युचराणि चतुर्विंशतिस्तयोरेपाभवति ॥४॥ (२१) "मः, पिनाकम्"-"इति” पते “दण्डस्य” नामनी । *रम्भ आरम्मत पनम्” अस्सलनार्थम् । “आ त्या रम्भ-- *कृत्तिवासाः पिनाकहस्तः" - इति निगमी (ऋ० सं०६, ३, ४५, ५-या पा० सं०३,६१)॥ "आत्या रम्भं न जित्रयो ररम्भा शवसस्पते। उश्मसि त्या सधस्य भा॥" (र० सं०६,३,४५, ५)। काण्वस्य त्रिशोक- स्यार्पम्। ऐन्द्री। गायत्री। अतिराने महावते व शस्यते । हे भगवनिन्द ! "आरमामहे" घयं "त्या" त्यांरम्भ न' दण्डमिय" "जिप्रयः' जीर्णाः” इत्यर्थः । यथा वृद्धाः केचित् दण्डमारभेरनव. एम्भार्थमेवमारमामहे त्याम् । हे भगवन् ! 'शवसस्पते' बलस्य "पते! त्वं न आश्रय इत्यभिप्रायः । किञ्च, 'उश्मसि त्वा' काम- यामह त्वां नित्यमेव 'सधस्थे समाने एच फस्मिन् स्थाने यज्ञाय- तनेऽवस्थितं त्वोमाभिमुख्येन प्रष्टुं स्तोतुं वेत्यभिप्रायः॥ “पिनार्क" "प्रति पिनष्टयेनेन" हन्तीत्यर्थः। भागस्तेनायसेन पुरो भूजयतोऽतीहि । अवततधन्या पिनाकहस्तः कृत्तिपाप्ताः'। 'एप ते रद्ध भागस्तेन' इति, श्रयम्बकाः पुरो. डाशा अनेन मन्त्रेण वृक्षे आसम्यन्ते। हे भगवन् ! 'ख' 'एषः' 'ते' तय भागः' 'तेन' अवसेन पथ्यदनेन पर' परस्तात् 'भूजयतः' 'पर्वतात् 'अतीहि अतिगच्छ, मा अत्रैच स्थाः। कथम्पुनरतीहि ? "पप ते ख ·* निरुत्तम् . [पर्यन्दप 'पिनायहम्सः' भूत्या, 'कृत्तियासाः यमयासा: 'अयततधन्य चेयमतीदि। "मेनाः, ग्ना:"-"इति" एते "स्त्रीणां" नामनी। पाया भिधानप्रसत्तमुच्यते,-"स्त्रियः म्त्यायतेरपत्रपणकर्मणः लता र्थस्य, लजन्त्यपि हि ताः। “मेनाः" "मानयन्त्येनाः" पुरा "ग्नाः" "गच्छन्ति" हि “एनाः" मैयुनेन प्रर्मेण । “अमेनाधित -“ग्नास्त्या यन्तन्"-"इति" "निगमों (प्र०सं०४, १,२६- २-सा० ० को शा. ता० ग्रा० १,१,८) भवतः" । "या प्रद्रय हरिपोमा वियेनः पिशङ्गराते अभि नः सवस्य । नहिं त्यदिन्द्र पस्योऽन्यदम्त्यमेनाभिननियतश्वकर्य ॥” (ऋ संग ४, १, २६, २)। अवस्योरायस्यार्पम् । त्रिष्टुप्। ऐन्द्री। है 'हरियः!! 'आ' भाभिमुस्येनास्मान् 'प्र' प्रकर्पण 'व' । किञ्च, 'मा विवेनः' मा विगतकामो भूरस्मत्तः। हे पिशङ्गगते' शोभनदान! 'अमि सवस्व' 'नः'। किञ्च, 'नहि' 'अन्यत्" देवतान्तरं 'त्यत्' त्यत्तः प्रतिविशिष्टम् 'अस्ति यत् प्रतिपद्येमहि । हे भगवन् ! 'इन्द्र !' 'यस्यो' घसुमन् ! कि कारणम् ? 'भमेना- श्चित्' अस्त्रीकानपि स्तोतॄन् 'जनियतः' एप स्त्रीम्, मत एव 'चकर्य' करोपीत्यर्थः । यस्मात् त्वमेवगुणविशिष्टः, तस्मात् त्यमेव स्तुम इत्यभिप्रायः॥ "देवस्य त्या सपितुः प्रसवेऽश्वि- नोर्याहुभ्यां पूप्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृहामि -। ग्नास्त्वा कृन्तनपसोऽतन्यत वयित्र्योऽघयन् घरुणस्त्वा नयतु देवि दक्षिणे वृहस्पतये घासस्तेनामृतत्वमशीय पयोदात्रे भूयान्मयो मही . .

·२०४पा ४स.] * नघण्टुकं काण्डम् , तिग्रहीने .-01 क इदं कस्मा अदात् कामः कामायादात् मो दाता कामः प्रतिग्रहीता कामः समुद्रमाविशन् कामेन त्या तिगृहामि फामैतत्ते। यासाप्रतिग्रहणामन्त्रेऽनुषङ्ग एपः, शायणीयके, तापव्यत्राह्मणे (सा को शा१, १, ८) च, न्यासपि शांखासु च । तपास उच्यते, हे 'बासः ! 'सचितुः' आदित्यप 'प्रस' अभ्यनुज्ञातः अहं स्वां “प्रतिगृहामि" । अश्विनो देवयोः बाहुभ्यां प्रतिगृहामि । नैताभ्यामेच 'पाहु- याम् अपिच 'पूष्णः देवस्य 'हस्ताभ्याम्' प्रतिगृह्णामि। किञ्च, नास्त्या कृन्तन्' स्त्रीमिस्त्वं फर्तितः, तन्तुफरणाभिप्रायेण । अपसः' अल्पकाः, अनुपजातपुंस्त्याः, जननायासमर्थाः, फुधिन्द. पुत्रकाः त्वाम् 'यतन्यत'। ते हि कुपिन्दानां परिफर्म 'धिप:' श्रीमत्या, बुद्धिमत्यः, कुशलाः, पयियः त्वाम् 'यययन्' फुविन्द- स्त्रियः इतपत्यः । तदेवमभिनिष्पन्नं त्या 'महा 'पृहस्पतये' पार्हस्पत्य यात्मयपस्थिताय 'पण' देवताविशेषः ददाति' उदकपूर्वकं त्वं दीयसे । सोऽहम् पयाणयुक्तः रयां प्रतिगृहा "अमृतत्यम्' अमृतभाप पाभिलपितमेव 'अशीय' अनुयाम् । रचं प्रतिगृामा पासः, तय प्रसादाद मैयमेन स्यात्,-अमृत. मायामम मा खण्डनं कापीरित्यभिप्रायः। किन्य, 'मयः' सुखं 'दा भूयात्' भवतु । 'मयः मुर 'महा''प्रतिमदी | किश्य, 'कः' प्रजापतिरयं 'कस्म प्रजापतये पय अदात् ददाति । योऽप्ययं ददाति सोऽप्ययं दाता, भयमपि प्रजापतिरेयेत्यमि. प्रायः। पत्यति हि,- क ईपते नुम्यते का"-इति ( ० सं० २२.-

·३३२
* निरुक्तम् *
१,६,८,२) किञ्च, कामः कामांयेय अदात् तददाति । पुण्य
भविष्यतीत्यनेन कामेन दाता ददाति, आच्छादनं भविष्यति इति
इतरः प्रतिगृहाति। एवं कामो दाता, कामः प्रतिग्रहोता। स
एच काम उच्यते, हे काम! 'एतत् ते पासः' सकामो मय
इति ॥
भवति प्रागनु
1
"शेपः, घेतसः"-"इति” एते नामनी “पुस्प्रजननस्य ।
"शेपः शपतेः” "स्पृशतिकर्मणः” स्पृशत्यर्थस्य, स्पृश्यते हि तेन
स्त्री। “वैतसो वितस्तं भवति"। उपक्षीणं
त
स्मरणान् स्त्रियाः। “यस्यामुशन्तः -"निः म माह:"--"इति"
“निगमो (१० सं०८, ३, २७, २-८, ५, १, ५) भयतः ।
"तां पृषन्छि पतमा मेरयस्ययस्यां पीज मनुष्या३ पपन्ति।
या न ऊरू उशती विनयाते यस्यागुशन्तः प्रहराम शेषम् ॥"
( सं ८, ३, २७, २)। सूर्याया आर्यम् । फन्याप्रमो.
पगमे विनियोगः। है भगवन् ! 'पृपन् !' 'रियस्य' तो योनिम्,
'यस्यां' योनी 'पीज' शुभम् 'मनुष्याः थपन्ति'। त्यस
योनिशेष पोजमेतस्यामर्थपत् स्यात्, स्यदधीनो हि योनिपोर
इत्यभिप्रायः। 'या' इयम् नः' भस्माकम् ऊरू' 'उशती' कामय
माना श्री पिनयाने' नानाप्रकारमानयते। तम्या या योनि,
ताम् 'रियस्व' उद्गमय' पीजग्रहणाप सुपुष्टां कुरप्या पायर्या
पोनों 'रानः' पुजमफामयमानाः 'प्रहराम' प्रशिग हम
'गेम' : निःस्म मा भषयो पैतसेनोत स्म मेऽध्य
। पुरषोऽनु मायं रा में धीर तत्य !

·३१० पा० ख०] *नघण्टुक काण्डम् * स्तदासीः ॥” (१० सं०८५, १,५)। उर्वश्या आर्षम् । त्रिष्टुपु। सा पुरूरवसामागास्तिष्ठत्युत्ता सती अनयों पुरूर घसं प्रत्यग्रवीत् । हे 'पुरुरवः!' 'नि: स्म माह.' घिरहो माम् 'भयपः' अताड़यः त्वम् 'चैतसेन' शिश्नदण्डेन पूर्वम् । 'उत्त स्म में थपि व यावान् कश्चिदमिलापो मम मनस्यासीत् तं सर्वमेय त्वम् 'भव्यत्यै 'पृणासि' व्यतिपूरितवानेवालि। अतस्तवाहम् 'अनु आयम्' अनुगतवती । 'केतम्' चेतसा अनुकूला तवाहम. भवमित्यर्थः। किश,हे 'पीर तदा तथानुकूलायाः सत्याः 'राजा'ईश्वरः त्वम्, अस्याः 'तन्यः' मच्छरीरस्य तदा आसी:' तदानीं त्वम् , सम्प्रति न तथा घर्तसे, यथा पूर्वम् , अतस्त्वये. दानी नाह समये इत्यभिप्रायः। "अया, एना"-"इति” एते नामनी “उपदेशस्य"। स पुनरुपदेशः स्त्रीपुनपुंसकेपु भिन्नो भवति, अतरिष्यपि प्रदर्श्यते॥ क्षत्र, 'अया ते अग्ने समिधा विधेम प्रति स्तोमं शस्यमानं गृभाय। दहाशसो रक्षसः पाहा स्मान् द्रुहो निदो मित्रमहो अपद्यात् ॥” इति (ऋ० सं० ३, ४, २५, ५)। "स्त्रियाः" उपदेशः । घामदेवस्यापम् । त्रिष्टुप् । रक्षोन कर्मणि विनियोगः। भगवन् ! 'याने 'या' अनया 'समिधा' 'ते' तव 'विधेम' परिचयां कुर्मः। स त्वमेवमस्माभिः परिचर्यः माणः शृणु यत् कुरुष्य 'प्रतिगृभाय' प्रतिगृहाण इमं 'स्तो स्तोत्रम्, अस्माभिः 'शस्यमानम्' उच्चार्यमाणम्। 'दह' एतान् 'अशसः' अशास्तन् अस्तोतृन्, आत्मनः 'द्रुहः' व दोग्धृन्, अस्मा- ·1 * निरुतम् . [पूर्वग्कम फम्। एतान् ‘रक्षसः' राक्षसानं 'निदः' निन्दितृध। किञ्च 'पाहि' रक्ष अस्मान, हे 'मित्रमहः' 'मित्राणां पूजयितः! 'अयद्यात्' अवन्दनीयात् कर्मणः, पापादित्यर्थः । “एना पो अग्नि , नमसो|नपातमाहुये। प्रियं चेतिष्ठमरति स्वध्यरं विश्वस्य दूतममृतम् ॥" (ऋ० सं०५, २, २१, १)। इति "नपुंसकस्य” उपदेशः। पसिष्टस्याम्। वृहती। प्रातरनु पाकाश्विनयोः शस्यते। 'एना पः' अनेन युप्माकं 'नमसा' अन्नेन अभ्युद्यतेन 'ऊजॉनपातम्' अपां पौत्रम्, अथवा अन्नानां पौत्रम्, आहुतिभ्यः आपः, अदुभ्यः अग्निः, एनया प्रणालिकया अन्नस्य पौत्रोऽग्निः। तम् ऊजॉनपातम् 'अग्निम्' 'भाहुवे। किंलक्षणम्, 'प्रियम्' इष्टम् , देवानाञ्च 'चेतिष्ठम्' अतिशयेन चेतनावन्तम्, 'अरतिम्' अलमतिं पर्याप्तमतिम्, 'स्यध्यरं' शोम- नयशम्, 'विश्वस्य' यजमानगणस्य, एप योऽधिरतः कर्मणि, तस्य 'दूतम्' 'अमृतम्' अमरणधर्माणम् । हे ऋत्विग्यजमानाः! तं पः आशासमृद्धये अहमाहये। स चाहुतो देघान प्रति दौत्यं फरिप्यतीत्यभिप्रायः ॥ "एना पत्या तन्वं ? संसृजस्य (कार सं०८ ३, २५, २)"-"इति" "पुंसः” उपदेशः । “ह प्रिय प्रजया ते समृध्यतामस्मिन् गृहे गाईपत्याय जागृहि । एना पत्या तन्यं १ सं सृजस्याधा जियी विदमा पदाधः ।" (ऋ० सं०८, ३, २५, २)। इति सूर्याया आधम् । जगती । " गृहान् प्रयेश्यते, सोच्यते । हे पधु ! 'इह' एव 'भसिन् युक्तायाः सत्याः 'ते तव यत् 'प्रिय' सत् 'समृध्य- ·A ३० पा० ४ख] 8 नघण्टुकं काण्डम् * साम्। किञ्च, अस्मिन् गृहे त्वं 'गार्हपत्याय जागृहि' गृहपति- भावाय अवहिता भवेत्यर्थः । किन, एना पत्या' अनेन भर्ना सह 'तन्य' तनु 'संएजस्व' मिश्रीकुरु । अर्थचं सौमनस्ये पर्तमानी 'जिनी' जणी यावत् तावत् अवियुज्यमानौ परस्परेण 'घिदय' यशम् 'आ' श्राभिमुख्येनावस्थिवी सन्तो यज्ञसम्बन्धीनि घचांसि बदतम् इत्याशीः। “ए ना घो अग्नि तमसा" "एना पत्या" इति समानेऽप्ये- नाशन्दे खरान्ते एकस्मिन्नुपपदविशेशदेकस्य नपुंसकविषयत्व- मेकस्य पुरुषविषयत्यम् । एकत्र नम इत्युपपदम, एकत्र पतिशब्दः॥ "सिपतु, सवते"--"इति" पते नामनी “सेवमानस्य । “सनः सिपस्तु”—“सस्वा नः"--इति निगमो (ऋ० सं० १, १, ३४,२-१, १,२,४) भवतः ।। “यो रेवान् यो अमीवहा वसुयित् पुटियर्द्धनः। स नः सिपतु यस्तुरः॥” (१, १, ३४, २०ी मेधातिथवर्षम् । अग्न्यु. पस्थाने विनियुक्ता। “सोमानं स्वरणम् (म० सं० १, १, ३४, २)-इत्यस्या ग्राह्मणस्पत्याया इयमनन्तर, सेनेयमपि स्पत्येवस्यात् । उक्तञ्चाहरकाणां ब्राह्मणस्पत्याभिरग्निमुपति. छतेति। हे भगवन् ! ब्रह्मणस्पते! 'यः' 'रेवान्' रयिमान् , धनवान् , 'अमीयहा' रोगहा, 'यसुवित्' च घसुनो धनस्य अपूर्यस्यापि लब्धा, यश्च 'पुष्टिधईनः' धनपोषस्य वर्द्धयिता, 'स' 'न' अस्मान् 'सिप' “सेवताम् । पुनः युप्मत्प्रसादात् 'य:' ब्राह्मण ·* निराकम् . [पूर्वपट्कम् 'तुरः' तूर्णकारी पटुरित्यर्थः ॥ “स नः पितय सूनयेऽग्ने सूपा- यनो भव | सचस्वा नः स्वस्तये ।" (ऋ० सं० १, १,२,४)। मधुच्छन्दस आर्यम् । अग्युपायाने विनियोगः। हे भगवन् ! 'अग्ने ! यं त्वां ययं परिचराम, 'सः' 'नः' अस्माकं 'सूनये' पुत्राय 'सूपायनः' सूपगमनः सूपचारः भव' सूपचीर्णश्च सबस्य' 'ना' 'म्यम्तये' म्बस्त्ययनाय। निगमप्रसक्तमुच्यते,-"स्थस्तीति” एतत् "अविनाशिनाम" अविनाशिनः यर्थस्य नाम । अन्ये त्वधीयते,–“अविनाशनाम" इति । तेषाम् अविनाशस्यैव नाम । तत्त्वमुक्तम्, अधुना व्युत्पत्ति वाति-"अस्तिः भयम् “अभि- पूजितः” सुपूर्वः सन्नुच्यते “सु अस्ति"-"इति" ॥ “भ्यसते, रेजते"-"इति” एते नामनी "भयवेपनयोः । “यम्य शुष्माद्रोदसी""रजते अग्ने पृथिवी”—“इति? "निगरौं (० सं०२,६,७,१-५, १,८,४) भवतः” ॥ "यो जात एय प्रथमो मनसान देवो देवान् क्रतुना पूर्ण- भूपत् । यस्य शुप्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृग्णस्य महा स जनासः इन्द्रः॥ (३० सं० २, ६, ७, १)। उपरिष्टाद् व्याख्येयः । “म चित्रमर्फ गृणते तुराय मारताय स्वतयसे भरध्यम्। ये सहांसि सहसा सहन्ते रेजते अग्ने पृथिवीमसेभ्यः । (ऋ० सं० ५, १, ८, ४)। भरद्वाजस्येयमार्षम्। त्रिष्टुप् । चातुर्मास्ये वैश्वदेवे पर्वणि याज्या। “मनिमारती पृश्निमालभेत वृष्टिकामः' इत्यस्य पशोः पडचे चेयम् । हे स्तोतारः ! चित्रम् अर्कम् चायनीयं स्तोमं 'गृणते' स्नुपते, स्तनयित्लुशब्देन हत्तसं जगन - - । - ·३२० ४पा० ५०] * नेघण्टकं काण्डम् * उपशब्दायते। 'तुराय' त्वरमाणाय 'खतरसे' स्वात्मयलायष्ट- म्मिने मारताय पणाय । कीदृशानां पुनर्मतांगणाय 'प्रभर- ध्वम् ? इति,--ये मस्तः 'सहसा' स्वेन पटेन 'सहालि' परंपां यदानि 'सहन्ते' अभिभवन्ति, 'रेजते' विभेति, कम्पने पा। केभ्यः मन्नुभ्यः ? 'पृथिवीमवेभ्यो महद्भ्य इत्यर्थः। य एच- गुणयुक्ता मस्तः, तेषां यो गणः, तस्म प्रारभ्यम् चित्रमर्कम् । अग्नये मारताय च राणायेति स्तोतॄन् सम्योध्य ततोअग्नि प्रचीति, -हे भगवनग्ने ! शृणु यमप्येनमर्कमेवगुणयुक्त मरुद्धिः सह ।। “द्यावापृथिवीनामधेयानि" एभ्य: “उत्तराणि" द्विसम्बन्धे- नेपोच्यन्ते। कियन्ति पुनस्तानि ? “चतुर्षिशतिः” (२५) । कतमानि पुनस्तानि? "स, पुरन्धी प्रत्येयमादीनि । मयं. स्थास्य भूतग्रामस्य धारयिभ्यो स्पधे। पुरन्धी, पुर पनि धारपियो । इत्येवमादि योग्यम् ॥ द्विवचनेन युकानि धायाधियो मानि, “तयोः साह- घाख्यायिका "ए" र "मयति' (साहचणे दिसति 'द्विवचनयोग उपपनरूपो भवति नानाम् ॥४॥ कतरा पूर्वा कतरापरायोः कया जाते फायः को विवेद । विश्वं रमना विभृत्ती पच नाम विवतते अहनी पक्रिये ॥ कतरा पूर्ण कवरापरैनयोः कथं जाते कवयः क एने विजानाति सर्वमान्मना पिमृतो यहनयोः कर्म ·निरक्तम् । [पूर्वपर विवर्तते चैनयोरहनी अहोरात्र चक्रयुक्तं इवेति-द्यावानि व्योमहिमानमाचष्ट आचष्टे ॥ ५ (२२) ।। इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३, ४ ॥ “कतरा पूर्ण फतरा, -इति (ऋ० सं० २, ५, २, १) अगस्त्यस्यार्पम्। त्रिष्टुप् । पृष्ट्याभिलवयोः पष्ठऽहनि महायत च तृतीय सपने घश्यदेव शस्त्रे शस्यते। स्वयमेव तायद्वितर्क- यन्नुत्पन्नसंशयो मन्त्रद्वग् प्रचीति,-'कतरा' अनयोः द्यावा- पृथिव्योः 'पूर्वा' ? 'कतरा' तु 'अपरा'? नहि पौर्यापर्य्यमनयोः स्फुटं लक्षयितुं शक्यते । 'कथा' फेन प्रकारेण एते जाते' स्याताम्। कि पौर्यापर्येण, उत युगपद् भवेताम् ? अपि तावत् है 'कययः!' 'कः विवेद' कश्चिदपि विस्पद जानाति? अहं त्वेतापच्छ. ऋयादागमाद् यक्तुम् , तस्मादुभूतस्य हिरण्मयस्याण्डस्यैते शकले इति। एवं ह्याह ते,-"अण्डकपाले रजतच सुवर्ण चाभयताम् , तद्यत् रजतं, सेयं पृथिवी, यत् सुवणं, सा द्यौः" -इति । तेन ज्ञायते युगपदेवैते स्यातामिति । किञ्चाविश्व'. सर्व त्मना' आत्मनैव विभृतः' धारयतः। 'यद्ध नाम यदर्थ- मनयोर्नाम नमनम् , यस्माद् भूतग्रामधारणार्थम् एतेन विपरिणा- मत्वेन, तत् सर्वमेने, यिभृतः। किञ्च, 'विवत्तते'. ' विपर्ययेण पत्तते च 'एनयोः' एव अन्तर्भूते अहनी “अहोरात्रे चक्रियेष' “चक्रयुक्त इव" वक्रयुगलमिव अयियोगेन , संयुक्ते, सम्बद्ध इत्यर्थः।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.